open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kasa Cîhanî ya FIFA 2010

thumb|200px|Heyranên yariyên Mondiyala 2010
**Kasa Cîhanî 2010** yan jî **Mondiyala 2010 ya futbolê** qehremaniyek bû ku di sala 2010an de li Afrîkaya Başûr hate lidarxistin û ji roja 11 hezîran 2010an heta roja 11 tîrmeh 2010an ajot. Ev yarî her çar salan carekê ji aliyê Yeketiya Navneteweyî ya Futbolê (FIFA) ve tê sazkirin.

## Hilbijartina tîman
Piştî hilbijartineke pêşîn, 32 yaneyên welatên cuda di heşt grûban de tên dabeşkirin. Di her grûbê de çar tîm beranberî hevûdu dilîzin û her tîma serkevtî ji van grûban dikeve gera çaryeka dûmahiyê. Ji vê jî yên serkevtî çar in û diçin gera berî dûmahiyê. Di dawiyê de du yane dimînin bo dûmahiyê (fînalê) di yarîgeha Soccer City a Johannesburgê di roja 11ê tîrmeha 2010an de. Yaneya serkevtî ya fînala vê qehremaniyê Kasa Cîhanê dibe.

### Welatên beşdar ên Mondiyala 2010
Di Mondiyala 2010an de 34 yaneyên ji dewletên cuda yên cîhanê beşdar bûn.

;Asya
*  Awistralya
*  Hindistan
*  Japon
*  Korêya Başûr
*  Korêya Bakur
;Efrîqa
*  Afrîkaya Başûr
*  Alcerya
*  Gana
*  Kamerûn
*  Nîjerya
*  Peravê Diranfîl
;Amerîkaya Bakur
*  Amerîka
*  Hondûras
*  Meksîk
;Amerîkaya Başûr
*  Arjentîn
*  Brezîl
*  Paraguay
*  Şîle
*  Ûrûguay
;Okyanûsa Mezin
*  Zêlanda Nû
;Ewropa
*  Almanya
*  Belçika
*  Danîmarka
*  Fransa
*  Holenda
*  Îngilîstan
*  Îtalya
*  Portûgal
*  Serbistan
*  Slovenya
*  Slovakya
*  Spanya
*  Swîsre
*  Yewnanistan

### Welatên yekem û duyem

## Yarîgehên Kasa Cîhanê 2010
Deh yarîgeh bo vê mondiyala Afrîkaya Başûr hatin avakirin.
 

## Tîmên beşdar û grûbên wan
thumb|250px|Welatên beşdar ên Mondiyala 2010 (bi rengê kesk)

#### Grûba A

----

----

----

----

#### Grûba B

----

----

----

#### Grûba C

----

----

----

----

#### Grûba D

----

----

----

----

#### Grûba E

----

----

----

#### Grûba F

----

----

----

----

#### Grûba G

----

----

----

----

#### Grûba H

----

----

----

{| style="width: 100%; background: #ffffff;" cellspacing="0"
|align=center rowspan=3 width=15%|25ê hezîranê 2010
|width=24% align=right|***'[[Xola Şîlî ya Futbolê|Şîle]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 2''' <br />
|width=24%|***'Spanya**
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
==== Grûbu Game ====
{| class"wikitable" style=text-align:center;"
|-
!width="175"|Tîmên beşdar
!width="20"|Y
!width="20"|YS
|valign=top|
| -bg=color="ccffcc
|align=left|
|2||2||0||0||4||2||+2||**6'''

## Maç de di 8 koman

## Çavkanî

Kategorî:Kasa Cîhanî ya FIFA
Tîma neteweyî ya futbolê ya Îtalyayê

**Tîma neteweyî ya futbolê ya Îtalyayê** tîmeke neteweyî ya futbolê ye li Îtalyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1898an li Îtalyayê
Kategorî:Avabûnên 1910an li Îtalyayê
Kategorî:Tîmên neteweyî ya futbolê
Kategorî:Tîmên neteweyî yên futbolê yên Ewropayê
Cotzeyandî

= Parvebûne grûpên zayendê =

### G-berhemên (''Avê û Şîr'')🍶🍵

### Grûpa cilan 👗👖

### Grûpa fêkiyan daran û gulan🌷🌳

### Grûp Tiştên Hişik

### Grûpa Amûra û teknolojîyê⚙

### Grûpa Lêkeran

### Grûpa Zindiyan 👪🦁

### Grûpa Xwezayê Av û Hewiyî 🌧⛅

### Grûpa Dem û Zemana 🕐⌛

|}

## Mînak
* **Heval** (*nêr*), di tewînê de dikare bibe *mê*:
** Heval**a** min a delal.

* **Mêvan** (nêr), tewînê de caran dibe *mê*:
** Mêvan**a** min çû mala xwe.

* **Cîran** (nêr), dibê *mê*:
** Cîran**a** wan nexweş e.

= herwesa =
* Di kurdî de zayend

= Girêdanên derve =
* Common Gender(almanî)

Kategorî:Rêziman
Dêlikî

**Dêlikî** (romîkî: Çayirbeyli) navê gundekî Qereyaziyê ye. Gund navê xwe ji eşîra Dêlikan girtiye, belê gelê gund niha seranser Şadiyanî ye.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Olympiakos FC

**Olympiakos F.C.** (bi yewnanî: ΠΑΕ Ολυμπιακός, *Olimpiakós* an jî Oλυμπιακός Σύνδεσμος Φιλάθλων Πειραιώς, *Olimpiakós Síndesmos Filáthon Piraiós*) yaneyeke yewnanî ya futbolê ye û ligel Panathinaikos yaneyeke futbolê ya yewnanîyê ya herî navdar e.

Yarîgeha Olympiakos Karaiskakis Stadium ye.

## Serkevtinên tîmê
* **[[Super League (Yunanistan)]] (48):** 1931, 1933, 1934, 1936, 1937, 1938, 1947, 1948, 1951, 1954, 1955, 1956, 1957, 1958, 1959, 1966, 1967, 1973, 1974, 1975, 1980, 1981, 1982, 1983, 1987, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2021, 2022, 2025
* **[[Kipello Ellados]] (29):** 1947, 1951, 1952, 1953, 1954, 1957, 1958, 1959, 1960, 1961, 1963, 1965, 1968, 1971, 1973, 1975, 1981, 1990, 1992, 1999, 2005, 2006, 2008, 2009, 2012, 2013, 2015, 2020, 2025
* **Dubleler (19):** 1947, 1951, 1954, 1957, 1958, 1959, 1973, 1975, 1981, 1999, 2005, 2006, 2008, 2009, 2012, 2013, 2015, 2020, 2025
* **[[Yunanistan Süper Kupası]] (4):** 1980, 1987, 1992, 2007
* **[[Lîga Konferansa UEFAyê]] (1):** 2024
* **[[Lîga Ciwanên UEFAyê]] (1):** 2024
* **[[Balkan Kupası]] (1):** 1963

## Pozîsiyon 2009/10

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Olympiakos FC - Malpera fermî olympiacos.org

Kategorî:Avabûnên 1925an li Yewnanistanê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Yewnanistanê
Koşkê, Bismil

thumb|300px|Ji aliyê Embarê
**Koşkê**, gundekî Bismilê ye. Li rêya Amedê ya kevn, di navbera Bismilê û Embarê de ye. Li jora wê Seyid Hesen, li jêra wê Çemê Dîcle he ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Qiskanî

**Qiskanî** (tirkî: Yolgören) navê gundekî Qereyazîye. Gund li herêma Gogsîye dikeve.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Beyro

**Beyro**, gundekî Qereyaziyê ye. Gundê Beyro yek ji gundên mezin ên Qereyaziyê ye.
Avakirina gund di navbera salên 1700-1800an bi destê serokê eşira Banokiyan, Beyro Axa çêdibe. Banûkiyan ji bajarê Wan'ê koçber bûne û hatine vî gundê avakirine.
Gund bi dengbêj Hemko û Xênî tê naskirin.
Newala Seyrê, Şaxa Cunê û Mixara Sunnetê ciyên herî balkêş in. Mixara Cunê de hin tîpên prototirkî hatine dîtin li ser dîwaran. Du çemên ku têda masiyên Ale hene dikêşin. Jinên ku zarokên wan çênabin, ji gundên der û doran têne Beyro ji bo serê mesiyên Ale bixwin û zarokên wan çêbibin.

## Navdarên Beyro
* Mihemedê Beyro(Hemko) (Dengbêj)
* Dengbêj Xenî Şahîn (Dengbêj)
* Dr Ahmet Kaya (endamê Koma Amed û Koma Çar Newa) https://www.youtube.com/channel/UCe4xL0Ei74IsL2xI3Cgpnvw

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Mamedika

**Mamedika** gundekî Qereyazîye. Gund navê xwe ji aşîra Mamedikan/Mamekan girtiye.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Canbegan, Qereyazî

**Canbegan** yek ji gundên Qereyazîye ên mezine. Gund nave xwe ji aşîra Canbegî girtiye.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Yekmal, Qereyazî

**Yekmal** (), yek ji gomên (mezra) Şekirê, li Qereyaziya Erziromê ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Torinî

**Torinî** (ji kurmancî: *tovrind*, anku *toximrind*) yan **esîlzatî** ji malbatên arîstokrat û esîlza di nav êlên kurdan de re dibêjin. Torin bi taybetî li Qersê, Îdire, Agirîyê, Mûşê û Xinûsê dimînin.

## Bide ber
* Axa (aẍa)
* Beg
* Begzade
* Giregir (elît)
* Îlxan (êlxan)
* Mîr
* Pisaxa
* Rîspî
* Şah (key )
* Xan

## Çend torinên eşîran
* Torina Mala Zor Ozman ağa (Torinî)
* Torina Mala Sêrxûn (Sîpkî),
* Torina Mala Xeybo (Sîpkî),
* Torina Mala Şero (Heyderî),
* Torina Mala Beyro (Xormekî),
* Torina Mala Kose (Redkî),
* Torina Malbatê (Redkî),
* Torina Mala Emer (Hesenî),
* Torina Mala Faro (Pencînarî).

## Girêdanên derve
* Rohat Alakom: Torin: Arîstokratên Serhedê , Avesta, 2009. 

Kategorî:Çînên civakî
Kategorî:Eşîr
Kategorî:Feodalîzm
Delvend

**Dêlvend** navê eşîreka Lekane. Êv eşîr li Lekistan û Luristanê dijî.

Kategorî:Eşîrên lek
Evdalan

**Evdalan** an **Ebdalan** navê eşîreke Kurdan e. Evdalan bi pirranî li Dêrsim û Tolhildan dijîn, Kirmanckî an jî Kurmancî diaxivin û Elewîne. Hin tîreyên Evdelan li Serhedê bûne busilman.

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên dimilî
Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Tîma neteweyî ya futbolê ya Fransayê

**Xola Fransî ya Futbolê** sia ya be ceta Kasa Cîhanê 2006 Fînalè. Nadia Fransa sia 1 Kasa Cîhanê bebat.

## Koma dawî

Ava gruppa Fransa u de cena Kasa Cîhanê 2010.

De ajir gar ceken 23/11-09

Kategorî:Xolên futbolê
Kategorî:Xolên futbolê ya Ewropayê
Tîma neteweyî ya futbolê ya Almanyayê

**Tîma netewî ya Almanya** tîma futbolê ya Almanyayê ye. Tîma neteweyî ya Almanya yek ji tîmên herî biserketî yên futbolê li cîhanê ye

### Lîstikvanên tîma neteweyî

Kategorî:Xolên futbolê
Kategorî:Xolên futbolê ya Ewropayê
Madarîn

**Madarîn**, Navê serleskerekî ê dema Medan bû. Wî hêzê siwarî ya Medan mezin kir û di gelek şeran de kir ku bi ser bikeve.

Kategorî:Medya
Mîrê Botan

**Mîrê Botan** mîrê kurd ê bi nav û deng ê Cizîra Botan bû.

Mîr, navê yê sereke ku nav kurdan de ye. Lê dema ku mirov bêje Mîrê Botan hingî jî mirov behsa mîrê ku li Cizîra Botan mîr e, dike. Mîr, bixwe, di nav kurdan de weke sereke xwediyê kevne şopîyeke pir mezin e. Di nav kurdan de, kevneşopîya mîrîtiyê ne 5 hezar salan rê ya. Kurdan di nav xwe de rêzeke pir mezine dide mîr weke serek. Dema ku mirov behsa mîr an ji mîrîtiyê bike, Mîrê Botan tê bîra mirov. Mîre Botan weke dagerê mîrîtiyê ya. Ji ber ku Cizîra Botan dîroke de di her demê de di nav kurdan bû weke navendekê, êdî Mîrê Botan ji weha mezin bi nav bû.

Mîrê Botan, weke dagerîye mîrîtiyê, tê dîtin û ew bi qasre xwe re xwediyê dîrokeke ku pir dirêje û kevneşopîyeke ku kevn û dîrokî ya.

Mîrîti, li Kurdistanê ku tê li ser ziman, weke ku nirxek werê li ser ziman dibêt. Dîroke mîrîtiyê, pir dîrêje. Hizrên ku hîmê mîrîtiyê diafirênin, di nav gelê de pir bi hest û rêz têne pêşwazî kirin. Her çend ku di van demên dawiyê de, navê mîrîtiyê newê bi karanîn ji, di demên berê de weke nirxeke ku hevgirtine kurdan di demên berê de li ser lingan dikir bû. Mîr, mîrîti weke dageriyê wê yekê ji bo ya di demên berê de.

## Çavkanî

Kategorî:Botan
Palingan

**Palingan** gundekî li herêma Hewraman e. Nifusê gund nêzê 1.000 kesin. Palingan bi xaniyên xwe ên dîrokî bi nav û deng. Qesra Mîrên Erdalan nezîkê Palingane.

## Girêdanên derve
* Palingan (Almanî) 

Kategorî:Hewraman
Das

thumb|200px|Dasek
[thumb|200px|Daseke kevnare ya ku ji hêla [sumerî|sumeriyan ve hatiye bikaranîn.]]

**Das**, amûrek çandinîyê ye ku destikek wî yê darîn û gewdek wî yê tewandî ku aliyek wî tûj he ye. Pê zadên wek ceh, genim, nîsk û her cûre giya dihê çinîn.

Kategorî:Alavên bibir
Kategorî:Alavên çandiniyê
Pembû

**Pembû** an jî **pembo**, riwekek avî ye. Ji ber berhema wî ya spî ku di gurzikan de ye di gelek karên îndustrî de dihê bikaranîn û disa ji ber zehmetiya çandin û avdan û berhevdana wî di çandinî de ciyekî grîng digre.

## Galeriya wêneyan

CottonPlant.JPG|Pembû


## Çavkanî

Kategorî:Çandinî
Zêwa êlim

**Zêwa êlim**, rojeka ku di nav kurdan de piroz tê dîtin. Li Nêzîkî Cizîra Botan li ber girê êlim tê piroz kirin. Bi zêdeyî, girê elim, ji Zewaêlim re weke cihekî navend têt dîtin.Her sal di 16 pûşperê de tê piroz kirin. Di wê rojê de her mal weke ku mewludekê bide xwarinê çêdike û li ser mewludê ji dixwenê û dide xwerin. Di wê rojê de xêrkirin pirr bixêr tê dîtin.
   
Ev roj, ji kengî ve têt pirozkirin, li ser pir vegotin hene li herêmê.Li gor hinek vegotinan dîroka wê diçê dema Nebî Nuh.Di hinek vegotin ne de jî, Bahsa Îbrahîm xelîl tê kirin û tê gotin ku ji dema wî bidest pirozkirine wê rojê têt kirin.Lê piştî mişahîxê ku bi nav jê re di gotin Êlîimê rim kesk, êdî pir bidest pirozkirinê hatiya kirin. Êlimê Rim Kesk, di dema Hz. Mihemed de jiya bûye.Ew ji di şerekî ku li herêmê dibe, di wî şerî de pekravan dikeve.Cihê ku ew lê pekravan dikeve jî Girê êlim e.
    
Êlîmê rim kesk, di dema xwe de li Mizgefta Nebî Nuh alimtî ji kiribû. Bi vê yekê re jî, navê wî hebû.Piştî ew pekravan dikeve, êdî li herêmê weke kevneşopiyekê, her sal, ji bo wî bibîr bînin, ji bo wî ji zew têne dayîn. Ew jî têt gotin ku di pûşperê de di wê dema zewa êlim de pekravan ketiye. Di zewaêlim de, têt gotin ku haçiyê zew dide Xizir ji tê mala wî û wan sardan dike.
    
Girê êlim, li Nêzîkî Cizîre bota ya.Li nêzîki wî girî, li aliyê çepê Gunde mezin û dîrokî Ayserê dikeve.Jê bi ber banî bi aliyê bakur ve ku mirov diçê, mirov digihê gundê Qaraxrabê. Li ber gir bixwe jî gunde Xirabê darik heye. Hinekî ji gir bi xwarê de ji bi aliyê başûr de gundê xirabê Sosina heya. Gir bixwe ji riye hevirişimê bi lingan weke seatekê dûr e.Ji gir bi xwarê de jî şetê Zergûza xwarê diherike. Di Zivistanan de ji Li aliyê Xirabê Sosina ji, şetê Bestê bilind dibe û diherike. Evi û zeviyê girê êlim, har sal bi şînhatina Nergizan re navdar e.
Mafê daneriyê

thumb|120px|Sembola mafê daneriyê
**Mafê daneriyê**, **mafê telîfê**, yan jî bi gotineke îngilîzî ***copyright*** ("mafê kopîkirinê [yê standî]") standina mafên bikaranîn û weşanê ya berhemên agahî û ramanî ye.

Di înternetê de hema hema li binê hemû malperan gotina "*Copyright (c) ... All Rights Reserved*" tê nivîsandin ku tê wateya "Mafê Telîfê ji sala ...'an û vir ve ji aliyê vê saziyê ve tê parastin."

## Mafê daneriyê çi ye?
Standina mafên bikaranîn û weşanê ya berhemên agahî û ramanî ye. Bi taybetî dema orjînala tiştekî ji aliyê kes an jî saziyekê ve hatibe çêkirin, mafên bikaranîna wî tiştî bi qanûnê tê çespandin û ji vê re "mafê daneriyê" yan "mafê telîfê" tê gotin.

Mafê telîfê bi piranî ji bo demekê tê standin. Sembola wê jî di navbera çemberê de tîpa "C" ye. Tîpa © ku li ser tiştekî hebe, tê wateya ku mafê daneriyê tê parastin. Tîpa "C" tîpa pêşîn a gotina îngilîzî "Copyright" e.

## Mafê daneriyê û Wîkîpediya û WikiMedia Commons

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Li ser mafê daneriyê û peymanên mafê daneriyê, ji Kulturnameyê ye 
* Law of EUA: Copyright Law of the United States
Hevwate

Bi îngilîzî "synonymous".
Gotina "Hevwate" di kurdî de [rengdêr]ek e. Ji bêjeyên ku tên heman wateyê tê bikaranîn. Mînak ev gotinên jêrîn hevwate ne:

:Roj û Tav
:Pir û Gelek
:Zar û Zêç
:Gede, Zarok, Mindal û Zar
:Westan û Betilîn
:Pirtir û Zêdetir
:Kevir û Ber
:Fikr û Raman
:Werê, Wanî û Halo
:Wilo û Wisa

Di kurdî de hevwate gelek in. Ji ber ku zimanê kurdî heta sedsala 20'an jî di warê nivîskî de ji ber qedexeyan pir lawaz bû, li her herêmekê zimanê kurdî bi derfetên xwe û bi awayekî girtî pêşve çûye. Ji ber vê yekê gotinek ku li herêma Mêrdînê bi awayekî hatibe bikaranîn, li herêma Şirnexê bi awayekî din hatiye bikaranîn. Li bajarên din jî bi awayên din.

## Ferqa Hevwateyan û Devokan

Hin gotin hene ku ew jî li her herêmekê bi awayekî din tên bikaranîn, lê ew ne hemwate ne, belê guhertoyên devokî ne. Mînak ev gotinên jêrîn ne hevwate ne, lê guhertoyên devokî ne:

:Wer û Werê
:Hûr û Hwîr
:Dûr û Dwîr
:Gûz û Gwîz
:Şûr û Şwîr
:Kîvroş û Keroşk
:Mirov û Meriv û Merov

Gotinên ku koka wan yek be û dengê wan cuda be ne hevwate ne.

Kategorî:Ziman
Baglar

Çend cihên bi vî navî hene:
* Bağlar, navê tirkî yê navçeya Rezik a Amedê
* Baglar, gundekî navçeya Cîmîn (*Uzumlu*) ya bajarê Erzincanê
* Baglar, navê tirkî yê gundê Nehrî navçeya Şemzînan a Şirnexê
* Baglar, navê tirkî yê gundekî bi ser navenda Mûşê ve
Rezik, Amed

thumb|300px|rast| Bağlar
**Rezik** (bi tirkî: *Bağlar*) yek ji navçeyên navendî ya Amedê ye.

## Çîroka navê ''Bağlar'' a Amedê

Bajarê Amedê heta destpêka sedsala 20an jî tenê di nav sûran de bû. Heta wê demê jî ji dervê sûrên Amedê ji rez û bîstanan û zeviyên çandiniyê pêk dihat. Ji ber wê, ji herêma rezan re "rezik" dihate gotin. Piştî ku dewleta tirk navên tirkî li gund, navçe, çiya û bajarên Kurdistana Bakur kir, navê herêma "rezik" jî bû "bağlar". Di sala 2008an de statuya navçetiyê stand.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Şaredariya Rezikê
Bênder

**Bênder**, ciyê ku berhemên çandinîyê lê dihên danîn,dêrandin,gêre kirin,moxil kirin yan jî patoz kirin.

Kategorî:Çandinî
Henefî

**Henefî** (bi erebî:  an jî ) di ola îslamê de yek ji mezhebên sûnî fiqihê ye.

Mezhebê henefiyan ê îtiqadê (bawerî) jî matûrîdiyê ye. Navê henefîtiyê ji navê sazûmankarê wê Ebû Henîfe (Numan bin Sabîd) (699-767) tê. Li welatên Tirkmenistan, Efxanistan, Tirkiye, Hindistan û Pakistanê berfireh e.

Di îslamê de ji çaran pirtir mezheb hene. Lê henefîtî û sê mezhebên din hem wekî her çar mezhebên herî mezin hatine qebûlkirin. Ji aliyê girseyê ve jî ji ber vî rengî her çar mezheb herî berfirehtir in. Her çar jî mezhebên sûnî ne. Di nav her çar mezhebên sunî de jî henefîtî ji aliyê girseyê ve herî mezin e. Girseya henefiyan di nav girseya giştî ya îslamê de 45% pêk tîne. Hersê mezhebên din şafiî, malikî û hembelî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Mezhebên îslamê
Gêre

**Gêre** yan **gêle**, karê bi moşeneya li dû hespekê yan bi gayên bi hev ve girêdayî yan jî bi traktorê li ser kewşê bi zad çûnûhatin û bi vî hawî amadekirina ji bo dêranê.

## Wêne

Dreschschlitten 2.jpg|Kam an jî moşene


## Çavkanî

Kategorî:Antropolojî
Kategorî:Çandinî
Embarê, Bismil

**Embarê** (, ), bajarokekî Bismilê ye û li kêleka Çemê Dîcle, li ser rêya kevn ya Diyarbekirê ye.
Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya avî a garis û pembo ye.
Li derdora gund Hola, Mele Cebra, Seyid Hesen heye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Bajarokên Diyarbekirê
Kategorî:Gundên Bismilê
Reşoyî (devok)

**Reşwanî** (bi şêxbizinkî: **Reşoyî**) devoka kurmancî li Anatolya Navîn e. Ev devok ji aliyê eşîrên kurdan (bi taybetî êla Reşwan) ên li Qonyeyê, Qîrşehirê, Enqerê, Yozgatê û Çorûmê tê axavtin. Ferhengoka wê nêzîkê Kurmanciya Rojava ye. Gelêk jêgirtî yên romîkî di ve devokê de hene.

## Çanda devokî
Dîroka kurdên mişext ên li Anatoliya Navîn bi devkî heya îro hatiya parastin. Bûyêrên giring, çîrokên ser mişextkirina wan û stran û kilamên ser jiyana wan a rojane û mêrxas û egîdên wan di kevneşopiya devkî de zindî mane. Wan salên dawîn de ev kelepor ligel kovaran, pirtûkan û muzîkê ve tê gihandina nifşa nihayî. Nivîskarên kurdên Anatoliya Navîn di kovar û pirtûkan kurdiya nûjen tercîh bikin jî, koma muzîkê ya bi navê Koma Xelikan, a ku bi devoka Reşoyî ve distirê di nava kurdan de xwediye populariteke giring e. Koma Xelikan stranên hozanên kurdên Anatoliya Navîn û yên dengbêj û hozanên kurdan ji Kurdistanê bi aksanê vê devokê bideng dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Devokên kurmancî
Patoz

thumb|400px|Patoz lêxistin

**Patoz** amûrek e ku kewş dike ka.

## Bikaranîna patozan
Patoz di dawiya sedsala 20an de ji dêvla gêreyê hatiye bikaranîn. Devek û du jêderkên wê he ne. Di devê re bi melhêban kewş dihê xistin û ji jêderkên wê jî zad û ka dihê derxistin. Lê patozkirin, berî ku ev amûrên demên dawiyê derkevin û werina bikarhanîn jî, li Kurdistanê, genim û ankû nîskên ku ku hişk dibû û dihat levdayîn li hevdû, wê bi amûrekê ku berfireh û ku bi kevir bê û ankû ku tiştna din bê ku dihata girankirin wê li ser re bi kişandina sawalên weke ga û ankû sawalên din ên weke ga bihêz wê bihata kişandin û li ser bihata gerandin. Car bi car, ev gerandina, bi roja didima heta ku hûrkirin dibû ji bo ku ve were vaqatandin. Ew amûrên ku ji bo ji bo perçiqandinê dibûn, ku mirov li ser jî di deme kişandinê li ser dirûniştin ji wan re zibar. Piştî ku hûrbûn bû, piştre wê melhêb werina derdixstin û bi melhêbên berhevkirin û jevcudakirinê re wê genim û ka û ankû nîsk û ka wê werina jevcudakirin. Lê piştî ku ew amûrên patozkirinê ên weke ku bi trektoran re tê bikaranîn ku derket, êdî ew awayê karkirinê jî bixwezê ji holê rabû û winda bû. Lê ew awayê berê bi sadsalan, weke awayê ku dihat bikaranîn di palayî de. Di palayiyê de bê û an di berhevkirina genim, nîsk û hwd ku hê li erdê bû berhevkirina wê bê, bi alikarîya ku mirovan dide hevdû dikirin. Bi wê jî, piştî ku herkesekî karê xwe bi hev re bi dawî dikirin, êdî wê "şahiya dawiya palayiyê" wê were lidarxistin û wê hemû xelk bi hev re têde lev bigihina li hevdû. Heta roja me jî, li herêma Botanê û hwd li Kurdistanê, ew şahî ne weke berê jî bê hatiya berdewamkirin û hatiya heta dema me. Helbest ku dengbêjan weke "helbestên palayiyê" ku digotin, êdî di van deman de dihat gotin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Alavên çandiniyê
Kategorî:Îcadên sedsala 18an
Mix

thumb|250px|Bizmar
**Mix** an jî bizmar, hesinekî zirav e ku bi armanca zeliqandina kelûmelên darîn yan jî plastîk tên bikaranîn. Niçikeke wî tûj, yê din ji bo lêdana çakûçê serkum e.

Kategorî:Metal
Pizîlaqa kûçikan

**Pizîlaka kûçikan** (bi latînî: *Crocus vernus*) cûreyek pizîlaqan e ku dawiya payizê meha sermawezê li nav keviran û li ciyê kewşe şÎn dibe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Kulîlk
Mele Serhengê Zaxoyî

**Mele Serhengê Zaxoyî**, zanistvanekî kurd e ku di sedsala 15'an de jiyaye. Alim bûye û dergeha wî hebû û xwedî dîwan bû. Tê gotin ku wî pir nivîsandiya. Lê haya nahaka di derbarê wan nivîsên wî de zêde wilo ti agahi bi dest ne ketine. Di derbarê jiyanê wî de ji, zêde wilo ji wê demê ji hinek gotinen pêve ti tiştek nema ya. Li Zaxoyê jiyaye. Li wir pir bi bandor bûye jî. Li ser fikrê wî ji, tê gotin ku pir li ser aqil disekinî.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 15an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Dengizê Jor

**Dengizê Jor** gundekê Qereyaziya Erzîromê ye. Gund li herêma Gogsî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Hinzorik

**Hinzorik** gundekî li tortimê ye. xelkê gund kurd in û bi zarê Şêxbizinkî diaxivin.

Kategorî:Gundên Tortimê
Alif

thumb|Alif
**Alif** xwarina ji bo ajal û sewalan e.

Amûrên ku ajalên kedî yên guhandar tê de êm dixwun ew jê alif in. Hinek ji wan darîn in û mobîl in; hinek jî axî yan jî kevirî ne û bi ciyekî wek dîwar ve zeliqandî ne.

Kategorî:Xwarina ajalan
Hewş

Pêşiya avahiyaya ku dora wê bi kevir yan jî bi kerpîçan lêkirî ye. Ser hewşan vekiriye û dîwarên wan ji bo xwe serçendkirinê bilind e. Li hundurê wan bi giranî ji bo li bin rûniştinê holik yan jî ji bo hênik kirinê şadirvan hene. Bîr yan jî avkêşkên malan jî axlebe di hewşan de ne. Di mîmariya kurdan de hewş ciyekî grîng digire. Kurdekî mala wî bêhewş bi qasî tunebûnê hindik in. Li gelek ciyan dehl û kulîlk jî lê tên danîn û ji dêvla baxçeyekî biçûk ve tê bikaranîn.

Kategorî:Baxçe
Mele Taha

**Mele Taha** zanistvan û alimekî mezin ê kurd e. Gelekî baha wî tê kirin. Li gor ku tê gotin, di deme Melayê Cizîrî de jîn bûya. Meleyê Cizîrî ji li ber destê wê seydatî wergirtiya. Li Amedê jîn bûya. Li gor ku tê gotin, di sala 1560 wan jîn bûya. Li gor ku tê gotin, li ser şifakirinê xwediyê hizreke ku mazin bû.
Pir xwanda bû. Ew li medrese li Amedê ya wê demê dima. Hizre mele taha biqasî ku tê gotin, pir li pêş bû. Wî li medrese ku lê dima, fêr didana pir faqayan. Gelek faqayên wî ji, piştre weke zanistan derdikevine pêş. Ew ji bi vê yekê re, weke ´seydeyê zanistan´ tê naskirin. Bi vê yekê re biqasî ku tê gotin navê wî heya. Mele Taha, di dema Meleyê cizirî de jîn bûya.
Hizre mele taha. xwedi diwan ji bû. Li gor hinek vegotinên ku li ser wî têne gotin, ew weke ´seydeyê amedî´ ji tê naskirin. Dema ku li devereke dûr bahsa wî bê kirin, jê re tê gotin seydeyê amedî.
Mele taha zanistnekî kurd ê mohra xwe li deme xwe daya. di nav zanistên demê de navê wî mazina. Weke ku tê zanîn, wî gelek pêşketin di wêjeya kurdî de ji di deme xwe de daya çêkirin. Li gor ku tê gotin, wî li ser ´hizir´ û li ser ´şifakirinê´ ji nivîsandiya. Dema ku kala nivîsanên wî tê kirin, kala pirtûk ku wî nivîsandine tê kirin. faqayên wî, biqasî ku tê zanîn, ku li cem wî dixwandin, hizre wî ji fêr dibûn. Nivîsên ku wî nivîsandine ji dixwênin. Pişt wî re, yên ku hatina dewsa wî ji, ew kevneşopiya wî şopandin. Herême ku navê wî li wêderê li ser ziman bû, bêhtir amed bû. Li gor hinek vegotinne ew ji amede demeke çûbû Botanê û li wir ji mabû.Lê di derbarê wê çûna wî d haya nahaka wilo zêde ti agahî bidest ne ketina. di dema xwed de Mele Taha, zanistekî ku pir mezin bû. Mîr û şah diçûne ber destê wî.Bi vê yekê re ji, pir bahsa wî dihata kirin. Wî, weke dayikaka ku ji singa xwe şîr bide zaroka xwe, wî ji, gelek zanist daya zanistên deme xwe yên ku xwe gahandine de û xwe ne gahandinê de. Em dibêjin yên ku xwe ne gahandinê de ji. Ji ber ku tê gotin ku ew ji zanistên dema xwe kêm ne maya û hizre xwe rijandiya ser rupel ji. Bi vê yekê re, behsa nivîsanên wî yên ku wî nivîsandine tê kirin. Biqasî ku behs tê kirin, wî pir nivîsandiya. Û bi nivîsandina xwe, nav ji daya dore xwe di dema xwe de. Bi vê yekê ji pir tê naskirin. Herêmên kurdistanê yên ku wî xwe ne gahandiyê de, wê hizre wî ya ku wî nivîsandî xwe gahandiyê de. Bi vê yekê re, ew pir mirovekî ku tê naskirina. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku mele Taha mirovekî zanist yê pir mazin yê deme xwe ya. Yek ji wan mirovên ku bi hizre xwe re di deme xwe de hatî naskirin û bi hizre û zanistitiye xwe re mohre xwe li deme xwe xistiya.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Dîn
Kategorî:Kesên sedsala 16an
Êlimê Rim Kesk

**Êlimê Rim Kesk** mirovekî zana û alimekî kurd bû. Li dore Cizîra Botan di dema derketine misilmatiyê de jiyaye. Li ser jiyana wî li herême Botanê di nav seyde û aliman de li ser wî pir qasîde û gotin têne gotin. Di dema xwe de biqasî ku tê gotin û zanîn, dergeha wî hebû. Gelek mirid û sofiyên wî hebûn. Li herêmê ku ew li dijiya, ku hinek êrîş li wir dibin, ew ji bi sofîmirid û faqayên xwe re dikeve şer de û tê pekravankirin. Tê gotin ku tirba wî li Girê Êlimê ye. Girê Êlimê jî, ji Cizîra Botan weke saetekê an ji du saetan dûr e, ji aliyê riye hevîrişîmê ve. Girê Êlimê, li ber gundê Xirabê Sosina ya. Xirabê Sosina li gir yê pêş dikeve. Li aliyê paş ji gundê Qaraxrabê heye. Li başûre gir jî gundekî ku hê berê hatibû valakirin jî ji ber çûna dewletê ya bi ser wan de. Navê wî gundî ji Xirabê Darik bû.

## Çavkanî

Kategorî:Kurd
Miroslav Holub

**Miroslav Holub** helbestvanekî çekî ye.  li Pîlsenê ji dayik bûye, di  de jî miriye. Hîndekariya bijîşkî dîtiye û li ser Zanyariya Nexweşiyê (Patolojî) û îmmunolojîyê lêkolînan kiriye. Helbestên xwe bi zimanekî vekirî û nerm nivîsandiye,pirr bi hêsanî dihên wergerî zimanên din.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên çekî
Kategorî:Nivîskarên çekyayî
Heinz Piontek

**Heinz Piontek** (jdb.15ê çiriya paşîn a 1925 li Kluczbork (bi almanî Kreuzburg), Silezyaya jorîn (Oberschlesien), m. 26ê çiriya pêşîn a 2003 li Rotthalmünster, Almanya) Helbestvanekî Elman e. Piştî Şerê II. yê Cîhanê ku ew jî têde bûye,di gelek karan de xebitiye û Felsefe,Zimannasîya Elman û Dîroka Hunerê xwendiye. Di helbesta xwe de bi granî cî daye tiştên wek xwezayê,evînê û hestên mirovahîyê.
Cerib,Çîrok,Roman,leystokên Radyoyê û leystokên Tiyatroyê jî nivisandiye.Bi romana xwe ya nav **Le Sfee Frede** (Stêrkên Sar) di sala 1970an de Xelata Strege wergirtiye.

## Çend rist ji helbesta wî ya navdar '''Kulama Keça Dîn'''

Dinexişîne etekê min yê belek ba

bi inciyên ji baranê,

di lahşê min yê mehandî de

pêsêrên min textik in.

Berê li Tîbetê bûm ez

Li kêleka çemê Oderê ye Tîbet

Nabêje kes,

ez nuha li kur im

xweş ez jî nizanim,lê dernaxim derve

ji te veşartî.

Binêre va porên xwe-yên wek muyê firçê

dadikim di sepya qahwên sarbûyî de...

sepya wan qahwên ku

pîrheboka bikofî daniye ber min.

Çi dibêjî,li dîwêr wêneyekî çêkim ez?

bexçan çêdikim,

çemê Oder yê ji vir diherike,va min zilamek jî çêkir lê vê de

zilamekî bera,

simbêlê wî he ye,şewqa wî û tiştê wî ku zilaman dike zilam

(...)

Kategorî:Helbestvanên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Mirin 2003
Hevnivîs

**Hevnivîs** (îngilîzî: Homograph) pêyvên wek hev têne nivîsandin, belê wateya xwe de cudan e.

## Mînak
* Nav
** Nav (nêr, zazakî: name, soranî: naw): Navê te çîye?
** Nav (mê, hundur, nîvek, zazakî: mîyan): Nava me de dimîne. Nava zarrokê diçe.

* Ser
** Ser (nêr, kelle, qaf zazakî:sere) serê min dêşe.
** Ser (nêr, li ban, li jorê, zazakî: ser) li ser me Kurdistan li bin me Luristan.

Kategorî:Ziman
Edgar Allan Poe

**Edgar Allan Poe** (jdb.  li Bostonê - m.  li Baltimoreyê) helbestvan, nivîskar, weşanger û rexnegirê wêjeyî yê amerîkî bû.

Di nava salên 1815 û 1825an de bi malbata xwe ya dêmarî re diçe Înglistanê û li Londonê xwendina xwe didomîne. Di 1827an de dikeve artêşê; xwe li Dibistana Leşkerî ya West Pointê qeyd dike, lê ji ber bêdîsîplîniyê di sala 1931ê de jê dihê avêtin. Ji bo ku xeyalên xwe yên dewlemendiyê pêk bîne diçe New Yorkê. Li cem metika xwe ya xizan û jinbî bi cî dibe.

Di sala 1836an de bi xwarzaya (yan jî birazaya) xwe Virginia Clemm a ku hîn 14 salî bûye re dizewice. Di 1837an de diçin li New Yorkê bi cih dibin. Çîroka *[[The Narrative of Arthur Gordon Pym]]* wê salê, di sala 1840an de jî cîlda yekem a Çîrokên Nebihîstî weşand.

Di sala 1845an de helbesta wî ya nav Qelareşk ("") weşand.

Di sala 1847an de jina wî ya ciwan mir. Ew bi xwe jî nexweş û bêhêvî bû, tim taya delirium tremens derbas dikir. Dema li ber zewaca bi pîrekeke extiyar û dewlemend re bû, şeveqekê li Baltimoreyê li devê deriyê meyxaneyekê li ber sikratan dihê dîtin.

Helbesta wî ya ku navê wê *[[Annabel Lee]]* ye gelek navdar e.

## Berhem
* Qelareşk û Bîst Helbestên Din (wergêr: Samî Hêzil)
* ''Qelareşk''
* Xewneke di nava xewnekê de
* Dilê ewan

## Çavkanî

Kategorî:Çîrokvan

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Helbestvanên romantîk
Tebkê

**Tebkê** an **Tepkê** (*el-Tabqa* ) gundekî bi ser Dêrika Hemko Hesîçeyê , li hêla Koçeran e.

Ew hêl hatiye naskirin bi hêla Koçeran, ji ber ku piraniya gundên wê, yê Koçerane û ev gund bi xwe ne ji zûde hatine avakirin, ji ber ku Koçeran di dema berê de gund ava nedikirin ew koçerbûn, havînê diçûn zozana û zivistanê dihatin germiyanê, ew xwediyê sewêl bûn.

Dema ku çêra sewalê wa li beriyê nedima û diniya gerim dibû, konê xwe datanîn û berê xwe didan zozanê fereşîna. Sînor tunebûn, Kurdistan hemî dibin destê Osmaniyan dibû, û berya ku berfa potik li zozana dest pê bikê koçera berê xwe didane beriyê, beriya wa jî, ji çiyayê Qereçoxê dest pê dikir ta bi çiya yê Şingalê, ev berî hemî li pêşiya koçera fekirîbû, lê piştî ku sînor ketin nava Kurdistanê, ser xet û bi xet çêbûn, koçera jî dev ji koçiriya xwe berda û gund ji xwe re ava kirn.

Der dora gundê Tebkê di buharêde pir xweş dibê, ji ber ku hemî qelaç in, ew qelaç bi gul kulîlkê rengî têne xemilandin. Gundê Tebkê 278 mal in û 6200 mirov in. Mirov dikarê bêjê ji seda heft yan heşt ji wan xwedî nasname ne û yê dî tev bê nasname ne.

Gundê Tebkê hemî koçerên Mîran in.

### Li derdorê Tebkê

Li hêla bakûr, Gundê Mêrga Mîran e, tê gotin ku, ev gund kevn e ji ber nêzîkbûna wî ji bajarê Kurik re, ew bajar bi xwe îro nemaye lê dema ku mirov diçê ciyê bajêr mirov dizanê ku ev der barê bajar bû û hin dibêjin ku ev bajar beriya sed û pêncî salî avabû, û ew derev hemî li ser wî bajarîbûn, lê pirsek tê bîra mirov? Çima û çawe ew bajar xirabûye û xelkê wî kîbûn, gelo ew bajarê kurdan bû, kurdan avakir û biyaniya xirakir, yan biyaniya avakir û kurdan xirakir!? Mixabin kes tiştekî li ser vî bajarî nizanê, wekî dî di dar di ser şûnwarê bajêre hene yek jê re dibêjin Dara Keçikê û ya dî jê re dibêjin Dara Kurik, dibê ku çîroka keçikê û kurik girêdayî bê bi xirakirina bajêr ve.

Li hêla rojhilat, gundê Besta Sîs e, ew jî gundê koçera ye û herdû gund pir nêzîkê hev in; li hêla rojava gundê Girê Reş e, ev gund ne koçer in; li hêla başûr gundê Sêgiran ye, ew jî koçer in. Lê li başûr û rojhilatê gundê Girzîro ye, ev gund hin koçer in û hin ne koçer in, yê ne koçer bê koçer ji warê dibêjin Dê Manî.

Dora gund hemî hêrik û newal in, ciyê gund yê kevin ew newale lê îro gund ji hev bela bûye, bi serê wa hêra ketine wek bajarekî piçûk lê hatiye, ne xasim dema ku mirov ji hêla başûr ve lê binêrê.

Li başûrî gund Berîka Vale ye, lê li rojhilat û rojava û bakur hemî hêrik û newal in û bi seda bîrê petrolê li wa qelaça hatine kolan û petrol tê derxistin.

Di navbera gundê Tebkê û gundê Besta Sos de newalek heye, dema ku melayê Besta Sîs bang didê dengê wî digihê Tebkê û bi vî rengî jî gundê Girê Reş ew jî wesa nêzîkî Tebkê ye li hêla bakur Gundê Mêrga Mîran jî nêzîkî Tebkê ye.

## Çavkanî
* Enes Xelîl (Kurdek ji gundê tepkê ye)

Kategorî:Gundên Dêrika Hemko
Erich Maria Remarque

thumb|rast|Erich Maria Remarque
**Erich Maria Remarque** (22ê hezîrana 1898an, Osnabruck - 25ê îlona 1970î, Swîsre) navê wî yê esil Erich Paul Remark e. Romannivîsê elman e. Nivîskarê romana navdar ya şer **Li Eniya Rojava Tiştekî Nû Tune ye** (bi elmanî: *Im Westen nichts Neues*) ku têde ji aliyê Elmanya ve qala Şerê Cîhanê yê Yekê dike.

Remarque, piştî Hitler hatiye îktîdarê terka welatê xwe dike û diçe Emerîkayê û di 1947an de jî dibe hemwelatiyê vê dewletê.

## Lîsteya Xebatên wî
### Roman
* (1920) *Die Traumbude. Ein Künstlerroman*; English translation: *[[The Dream Room]]*
* (written 1924, published 1998) *Gam*
* (1928) *Station am Horizont*; English translation: *[[Station at the Horizon]]*
* (1929) *Im Westen nichts Neues*; English translation: *[[All Quiet on the Western Front]]* (1929)
* (1931) *Der Weg zurück*; English translation: *[[The Road Back]]* (1931)
* (1936) *Drei Kameraden*; English translation: *[[Three Comrades (novel)|Three Comrades]]* (1937)
* (1939) *Liebe deinen Nächsten*; English translation: *[[Flotsam (novel)|Flotsam]]* (1941)
* (1945) *Arc de Triomphe*; English translation: *[[Arch of Triumph (novel)|Arch of Triumph]]* (1945)
* (1952) *Der Funke Leben*; English translation: *[[The Spark of Life]]* (1952)
* (1954) *Zeit zu leben und Zeit zu sterben*; English translation: *[[A Time to Live and a Time to Die]]* (1954)
* (1956) *Der schwarze Obelisk*; English translation: *[[The Black Obelisk]]* (1957)
* (1961) *Der Himmel kennt keine Günstlinge* (serialized as *Geborgtes Leben*); English translation: *[[Heaven Has No Favorites]]* (1961)
* (1962) *Die Nacht von Lissabon*; English translation: *[[The Night in Lisbon]]* (1964)
* (1970) *Das gelobte Land*; English translation: *[[The Promised Land (Remarque novel)|The Promised Land]]
* (1971) *Schatten im Paradies*; English translation: *Shadows in Paradise* (1972)

=== Berhemên Din ===
* (1931) *Der Feind*; English translation: *The Enemy* (1930-1931); short stories
* (1955) *Der letzte Akt*; English translation: *The Last Act*; screenplay
* (1956) *Die letzte Station*; English translation: *Full Circle* (1974); play
* (1988) *Die Heimkehr des Enoch J. Jones*; English translation: *The Return of Enoch J. Jones*; play
* (1994) *Ein militanter Pazifist*; English translation: *A Militant Pacifist''; interviews and essays

## Çavkanî
* Ansîklopediya Çanda Hemdem ya bi tirkî

Kategorî:Jidayikbûn 1898
Kategorî:Mirin 1970
Kategorî:Romannivîsên alman
Roberto Fernandez Retamar

**Roberto Fernández Retamar** (1930, Havana) helbestvanekî kubayî ye. Li Parîs û Londonê perwerdehiya huner û avasazîyê dibîne.Pirtûka xwe ya yekem ya helbestan di 20 saliya xwe de li bin navê **Elegia Como Un Himno** diweşîne. Bi pirtûka xwe ya duyem "*Patrîas*" xelata Dewletê distîne.

Di dema rejîma Batîsta de direve Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û li Zanîngeha Yaleyê mamostetiyê dike. Di sala 1959an de vedigere Kûbayê.

## Berhem
* Vuelta a la Antigua Esperanza (1959)
* Con las Mismas Manos (1962)
* Poesia Reunida (1966)
* Buena Suerte Viviendo (1967)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Kûbayî
Kategorî:Mirin 2019
Alfonso Reyes

**Alfonso Reyes Ochoa ** (jdb. 17ê gulana 1889, Meksîko - m. 27ê kanûna pêşîn a 1959, Meksîko) helbestvanê meksîkî. Kurê generalekî ye.

Di sala 1910an de bi hinek ciwanên rewşenbîr re "*Ateneo de la Juventud*" didamezirîne û li vir hînkarîya felsefeyê dike.Di dema Şoreşa Meksîkê û piştî wê li Spanyayê li ser çanda Amerîkaya Latînî şuxl û lêkolînan dike.Dema vegeriya welatê xwe weke bîrewerekî bi bandor dihê pêşwazî kirin.

Li ser navê dewleta xwe demekê li Brezîl û Arjentînê peywira Balyoziyê bi cî dihêne.Di dema dawiya temenê xwe vedigere Meksîk û dibe derhênerê "**Colegio de Meksiko**".

Gişên helbestên wî ji aliyê dewletê ve li bin navê "**Obras Mompletas**" hatiye weşandin.

## Berhemên wî
* *[[Huellas]]*
* *[[Ifigenia Cruel]]*
* *[[Yerbas del Tarahumara]]*
* *[[Minuta]]*
* *[[Homero en Cuernavaca]]*
* *[[Cuestiones estéticas]]*
* *[[El suicida]]*
* *[[Visión de Anáhuac]]*
* *[[Vísperas de España]]*
* *[[Cartones de Madrid]]*
* *[[Simpatías y diferencias]]*
* *[[Calendario]]*
* *[[Homília por la Cultura]]*
* *[[Capítulos de Literatura Española]]*
* *[[Pasado Inmediato]]*
* *[[Estudios Helénicos]]*
* *[[La Filosofía Helenística]]*
* *[[La X en la Frente]]*
* *[[Memorias de Cocina y Bodega]]*
* *[[Las Burlas Veras]]*
* *[[Los Tres Tesoros]]*
* *[[El Plano Oblicuo]]*
* *[[Árbol de Pólvora]]*
* *[[Quince Presencias]]*

Kategorî:Helbestvanên meksîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1889
Kategorî:Meksîkî
Kategorî:Mirin 1959
César Moro

**César Moro** (19ê tebaxa 1903an – 10ê kanûna paşîn a 1956an), helbestvan û wênesazê perûyî ye. Navê wî yê esil César Quíspez Asín e.

Demeke drêj li Parîsê dijî. Li vêder di kovara "**Le Surrealisme au service de la Revolution**" a ku ji aliyê Aragon, Breton û Eluard ve dihat derxistin de helbestên xwe diweşîne. Di nava serberravanîyên perûyî de yê wek herî grîng derdikeve pêş. Ew bixwe wênesaz e jî. Wêneyên xwe yên surrealîst di sala 1935an de li pêşangeheke Lîmayê da nîşandin.

## Berhem
* La Tortuga Ecuestre (1942)
* Le Chateau de Grisou (1943)
* Lettre d'Amour (1944)

Kategorî:Helbestvanên perûyî
Kategorî:Jidayikbûn 1903
Kategorî:Mirin 1956
Kategorî:Nivîskarên perûyî
Kategorî:Surrealîzm
Kategorî:Wênesazên perûyî
Sergeliya

thumb|Sergeliya
**Sergeliya** (bi tirkî: *Başalan*), gundekî Çinarê ye. Di navbera Bismil, Çinar û Amedê de nêzî gundê Hicetiyê ye. Gundekî mezin e. Ji Efendiyan ma ye. Li ser rêya Bismil û Amedê ye.

Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Kategorî:Gundên Çinarê
Yannis Ritsos

**Yannîs Rîtsos** (bi yewnanî: Γιάννης Ρίτσος, *Giánnis Rítsos*) yek ji helbestvanên nûjen ên herî mezin ên bi zimanê yewnanî bû. Rîtsos li Monemvasia di  de hatiye dinê û li Atîna, Yewnanistanê di  de miriye.

## Ji helbestkariya Rîtsos

DIYARÎ 

Bawerî helbestê, evînê û mirinê dikim,dibêje,

bawerî namirinê jî dikim ji ber vê .

Ristekê dinivîsînim,cîhanê dinivîsînim; ez he me;

cîhan he ye.

Çemek diherike ji serikê tilîka min ya qereqûçkê

Heft caran ev çem li hêşîniya ezman e.Ji nû ve

cara yekem pêk dihê ev ronahî,ev e daxwaza min ya dawî

(wergêr:Cîrano)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Helbestvanên komunîst
Kategorî:Helbestvanên yewnan
Bûjen

**Bûjen** an ji **pêze**, bêjeyeke felsefî ye û di felsefeya pêzewar de bêjeyeke bingehîn e. Li felsefeya pêzewar, hertişt, bûjen e. Jiyan bixwe ji bûjen e. Di dîroka felsefê de li ser bûjeniyê û nebûjeniyê pir nîqaş bûne. Di têgihiştinê bûjeniyê de hizir berî bûjeniyê nayê. Berî hizir, bûjen tê. Hizre bûjeniyê, li gor ku tê gotin, ji aliyê Laukîppos, Demokrastes, Epîkuros û Lucretius ve hizre wê hatiya ser ziman. Li gor van felsefevanan xweza û bûyînên ku bûn û cism, ji atomên ku di valahiya bêdem de bicih û xwe guharandin wê û ji tevgerên wê bûne. Rih ji, ji atomên ku sivik bûya. Li gor vê yekê bûjene. Ji aliyê Francis Bacon, Hobbes û René Descartes bi hinekî avayên din ji hate ser ziman.

## Çavkanî

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Konseptên metafizîkê
Tîma neteweyî ya futbolê ya Spanyayê

thumb|350px|Spanya - Swed kasa ewropa 2008
thumb|350px|Spanya kasa ewropa 2008
**Tîma neteweyî ya futbolê ya Spanyayê**, yan jî **Xola neteweyî ya futbolê ya Spanyayê**, galek ya zirake. De gal Kasen Cîhanê ket bo 2010.Nadia spanya Kasa Ewropa des ve bir ya ye 2008.

## 2009 (1 December 2009)

**Goalci:**
* Iker Casillas (Real Madrid CF)
* Pepe Reina (Liverpool FC)
* Andrés Palop (Sevilla)

**Difa:**
* Sergio Ramos (Real Madrid CF)
* Carles Puyol (FC Barcelona)
* Joan Capdevila (Villareal)
* Carlos Marchena (Valencia CF)
* Raúl Albiol (Real Madrid CF)
* Fernando Navarro (Mallorca)
* Juanito (Real Betis)
* Álvaro Arbeloa (Real Madrid CF)

**Niveda:**
* Cesc Fàbregas (Arsenal FC)
* Xabi Alonso (Real Madrid CF)
* Marcos Senna (Villarreal CF)
* Andrés Iniesta (FC Barcelona)
* Xavi Hernández (FC Barcelona)
* David Silva (Valencia CF)
* Santi Cazorla (Villarreal)
* Juan Mata (Valencia CF)

**Hejom:**
* Fernando Torres (Liverpool FC)
* David Villa (Valencia CF)
* Dani Güiza (Fenerbahçe)
* Sergio García (Real Betis)

* **Manager**: Vicente del Bosque

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1909an li Spanyayê
Kategorî:Avabûnên 1920an li Spanyayê
Kategorî:Tîmen neteweyî yên futbolê
Kategorî:Tîmen neteweyî yên futbolê yên Ewropayê
Arîşa

**Arîşa**, bêjeyeke ku di felsefe mengîwerê de bingehe. Li gor, hizre ku di bêje arîşê de tê ser ziman, hertimî ´yek´ heye ku jiyana mirov kifş dike.Wekî dî ji di hizrê de di felsefe weke navê xatekê ji ya.Ev xat, vajî hizre ku di bêje bûjenê tê ser ziman, hizrê berî bûjenê têne ser ziman. Di dîrokê felsefe de xata arîşê li hizre dîyarkariya ´rih´ ava ya.

Kategorî:Felsefe
Tîma neteweyî ya futbolê ya Holendayê

**Tîma neteweyî ya futbolê ya Holendayê** yan jî **Xola neteweyî ya futbolê ya Holendayê**, galek ya zirake.De gal Kasen Cîhanê ket.Bo 2010.

## 2009 (1 December 2009)

**Goalci:**
* Maarten Stekelenburg (AFC Ajax)
* Michel Vorm (FC Utrecht)
* Piet Velthuizen (Vitesse)

**Difa:**
* Giovanni van Bronckhorst (Feyenoord)
* Gregory van der Wiel (AFC Ajax)
* John Heitinga (Everton FC)
* Edson Braafheid (FC Bayern München)
* Joris Mathijsen (Hamburger SV)
* Khalid Boulahrouz (VfB Stuttgart)

**Niveda:**
* Orlando Engelaar (PSV Eindhoven)
* Otman Bakkal (PSV Eindhoven)
* Ibrahim Afellay (PSV Eindhoven)
* Stijn Schaars (AZ Alkmaar)
* Wout Brama (FC Twente)
* Mark van Bommel (FC Bayern München)
* Nigel de Jong (Manchester City FC)
* Wesley Sneijder (FC Internazionale Milano)
* Rafael van der Vaart (Real Madrid CF)

**Hejom:**
* Dirk Kuyt (Liverpool FC)
* Ryan Babel (Liverpool FC)
* Robin van Persie (Arsenal FC)
* Arjen Robben (FC Bayern München)
* Eljero Elia (Hamburger SV)
* Klaas-Jan Huntelaar (AC Milan)

* **Manager**: Bert van Marwijk

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1905an li Holendayê
Kategorî:Tîmên neteweyî yên futbolê
Kategorî:Tîmên neteweyî yên futbolê yên Ewropayê
Maqamet

**Maqamet** navê pirtûka Eliyê Herîrî ye. Eliyê Herîrî, dema ku pirtûka xwe dinîvîsîne, piştre diçê Bexdayê. Li wir, hizre xwe bi pirtûka xwe re dide nîşandin. Tê gotin, dema ku aliman pirtûka wî dixwandin, pir li xweşik nivîsîne wî dimênin acêmayî, ku hingî wî xweşik, xweş û bizane nivîsandiya. Eliyê Herîrî di pirtûka xwe de zimanekî pir xweşik bi kar aniya. Ew pir girîngiyê dide xweşik axiftinê. Wî pirtûka xwe bi kurdî nivîsandiya. Metnê wê yê asil bi kurdî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Sivorî

**Sivorî**, **sivore**, **siwre**, **sincabê farîsî**, **simorek** yan **simor** (*Sciurus anomalus*), cureyekî sihoran (*Sciuridae*)e.

## Belavbûn
Sivorî li parzemînên Ewropa, Asya û Amerîkayê bakur. Sivorî li Kurdistanê tê dîtin. Sivorî li ser daran li daristanan dijî.

## Şayes
Rengên sivorî reş, mor, gewr û sor hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://thewebsiteofeverything.com/animals/mammals/Rodentia/Sciuridae/Sciurus/Sciurus-anomalus.html

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kategorî:Sihor
Şêx Xalib

**Şêx Xalib** (bi tirkî Şeyh Galip) bi navê rastî **Mehmed Esed** (bi tirkî Mehmed Esad) (jdb. 1757 li Stembolê; m. 3ê kanûna paşîn 1799 li Stembolê) zanist û helbestvanekî osmanî bû.

## Jiyan
Şêx Xalib di sala 1757an de li Stembolê hatiye cîhanê. Navê wî yê rastî Mehmed Esed bû. Navê bavê wî Mistefa Seyîd û navê diya wî Emîne Xanim bû. Wî waneyên ziman û wêjeyê li cem Şêx Huseyn Dede û Xoce Neşet Efendî li mewlewîxaneya Galatayê wergirt û di temenekî ciwan de dest bi nivîsandina helbestên xwe kir. Di temenê 24 saliyê de wî gelek helbest nivîsandiye, ji wan helbestan wî dikarî dîwanek ava bikira. Ew di 9ê hezîrana 1791an de wek şêxê mewlewîxaneya Galatayê hat tayînkirin. Ew di sala 1798an de mir û di tirba hewşê de hate definkirin.

## Şêwaza wêjeyî
Ew helbestên xwe bi nivîsên Esed û Xalib re berhev kir û dema ku ew 24 salî bû (1780), Dîwana xwe çêkir. Her çend ew di wêjeya tirkî de pêşengekî şêwaza sembolîk bû, ew bi gelek dahêneriyên xwe ve lîst û afirîdên ku ewî afirand di pêşkeftina wêjeya dîwan de rolekî mezin lîst, lê wî dev ji kevneşopiyên helbesta dîwanê nekişand. Yek ji lênihêrînên herî girîng ê berhemên Şêx Xalib ev e ku bi bingehên mistîkî ne. Xalib, ku di berhemên xwe de sembolên hêzdar bikar tîne, timûtim hêmanên xeyalî jî dikir. Ew tiştê ku dixwest bi sîm û sembolên vebêjê diyar kir. Ew yek ji nûnerên herî girîng ê tevgera Sebk-i Hindî di wêjeya tirkî de ye. Ew helbestvanê herî dawî ya wêjeya klasîk a tirkî ye.

## Berhem
# Divan (Dîwan)
# Hüsn ü Aşk (Bedewî û evîn)
# Es- Sohbetü's- Sâfiyye
# Şerh-i Cezîre-i Mesnevî
# Mevlevi Şâirlere Tezkire

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên zimanê tirkî
Mele Ebdulhadî

**Mele Ebdulhadî**, bîrewer û seydayekî kurd bû.

Pir zane bû weke zanistvanekî bû. Pir li ser hizir û mirov di sekinî. Diwana wî heye. Di snaqabîne 17 û 18 wan jî bû. li vacê pir di sekinî Pirtûkek ji bi navê Muqadîmet li ser vacê û hizire vacê nivîsand. Ji Xîzanê bû. Wî li wir fêr didana faqa û zarokan ji. Bi vê yekê re navê wî ji derketibû. Kurdiyeke pir xweşik û baş diaxift. Pirtûka xwe bi kurdî nivîsand. Wî, weke ku tê gotin, pirtûka xwe bi kurdiyeke wilo xweş û xweşik nivîsand, ku tenê di qada hizir de di qada wêje de ji wê derdixe pêş.

## Berhem
* Muqadîmet

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Tîma neteweyî ya futbolê ya Brezîlê

thumb|Xola Brasîlî ya Futbolê (1959)
**Xola Brazîlî ya Futbolê** galek ya zirake. De bo Kasen Cîhanê ket bo 2010. Nadia Brazîl Kasa Cîhanê des ve bir ya ye 2002 Ù galek kasen Kasa Cîhanê berna.

## 2009 (1 December 2009)

**Goalci:**
* [1] Júlio César (FC Internazionale Milano)
* [12] Doni (A.S. Roma)

**Difa:**
* [2] Maicon (FC Internazionale Milano)
* [3] Lúcio (FC Internazionale Milano)
* [4] Thiago Silva (AC Milan)
* [6] Michel Bastos (Olympique Lyonnais)
* [13] Dani Alves (FC Barcelona)
* [14] Cris (Olympique Lyonnais)
* Naldo (SV Werder Bremen)

**Niveda:**
* [5]Melo (Juventus FC)
* [7]Elano (Galatasaray S.K.)
* [8] Gilberto Silva (Panathinaikos F.C.)
* [10] Kaká (Real Madrid CF)
* [15] Josué (Vfl Wolfsburg)
* [16] Lucas (Liverpool FC)
* [17] Simplício (U.S. Città di Palermo)
* [18]Alex (FC Spartak Moscow)
* [19] Baptista (A.S. Roma)
* [20]Carlos Eduardo (TSG 1899 Hoffenheim)

**Hejom:**
* [9] Fabiano (Sevilla FC)
* [11] Nilmar (Villarreal CF)
* [21] Hulk (FC Porto)
* Robinho (Manchester City F.C.)

Kategorî:Xolên futbolê
Kategorî:Xolên futbolê ya Amerîkaya Başûr
Taxt

**Taxt** an ji **text**, bi herdû awayan ji tê gotin. ji bo li razanê li bana tê vadan. Berê arzêl hebûn.Lê piştre taxtan cihê wan girt. Çar kevîne. ji ardê weke metroyekê bilindin û weke ku li arzêlan dihata kirin, dore wan ji, ku li her çar keviyan dar hata çikandin, êdî ta pêve tê kirin û perde li dorê tê girêdan. Li ser di şevê de li ser bana dihata razandin. Li ser mirov dihatrina cem hevdû û li hevdû dirûniştin û bi hev re civat ji li dar dixistin.
Panîrok

**Panîrok**, tiştekî ku tê xwerina. Di awayê şambalotê de ya. Li çolê di ardê çêdibe. Ku tê şikandin, hundurê wê ji weke hundurê şambalotê ye. Şivanan hertimî didana hevdû û bi xwe re dianîna malê û didana zarokan. Têje wan ne dûrî ya şambalotê ya.
Herikandina guhertine

Ev nîşaneke Elektrîka dunamikê. Ev dibeje go heka di navbera deme de pele elektrîkê an jidahiya elektrike parçayke întegral e herikandina elektrîke bi tevahiya. Ev nîşan ji hela James Clerk Maxwell hate lihevkirin u pistra kanuna Amperè bi vî qatî hate zedekirin.

Formila Herikandina guhertine

:  \vec D = \varepsilon \varepsilon_0 \vec E 

berfirahi:
:*ε<sub>0</sub>* ev gihaştin li herema azad
:**E** ev jidahija herema elektrike
:**P** ev jihevveketandin ji tisteki go:
:*ε<sub>0</sub>* go gihastin ji derdora azad
:**E** ev jidahija herema elektrike
:**P** ev jihevveketandin ji tisteki

Kategorî:Elektromagnetîzm