open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joan Elies Adell

**Joan Elies Adell**, anku **Joan Elies Adell i Pitarch** (jdb. 18 sibat 1968, li Vinaròs, Baix Maestrat, Valensiya, Spanya), helbestvan, wergêr û zimannasê valensiyayî ye.

## Berhem
### Helbest
* *La matèria del temps*. Tarragona: El Mèdol, 1994
* *Oceà immòbil*. Catarroja: Ajuntament, 1995
* *A curt termini*. València: Eliseu Climent / 3i4, 1997
* *Un mateix cel*. València: 7 i mig, 2000
* *Encara una olor*. Alzira: Bromera, 2003
* *La degradació natural dels objectes*. Barcelona: Proa, 2004
* *Pistes falses*. Santa Coloma de Gramenet: La Garúa, 2006
* *Si no et tinc*. Lleida: Pagès Editors, 2013
* *Escandall. * Barcelona: Meteora, 2014
* *Res no és personal*. Barcelona: Saldonar, 2018

### Helbestên wî yên wergerandî bo zimanên din
* *Scandaglio. *Pêşgotin û wergera Antoni Coronzu bo îtalî. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 2017
* *La degradazione naturale degli oggetti. *PPêşgotin û wergera Giampaolo Vincenzi bo îtalî. Roma: Edizioni Ensemble, 2020
* *Niente è personale.* Pêşgotina Stefano Resmini. Wergera Francesco Esposito bo îtalî. Roma: Edizioni Ensemble, 2021

### Antolojiyên helbestan
* *La Tercera Illa. Poesia Catalana de l'Alguer (1945-2013)*. Barcelona: Edicions Saldonar, 2013

### Ceribandin
* *Música i simulacre a l'era digital*. Lleida: Pagès, 1997.
* (ed.) *Indústria musical i cultural popular*. Barcelona: Editorial UOC, 2005.
* (bi Jaume Radigales re) *(Des)acords, música i músiques als països catalans (1975-2009)*. Vilanova i la Geltrú: El Cep i la Nansa, 2009.
* (bi Roger Canadell re) *L'acadèmia i els límits*. Barcelona: Editorial UOC, 2010.
* *Guia sentimental de l'Alguer.* Barcelona: Pòrtic, 2016.

### Wergerên wî
* *Tema de l'adéu*, Milo De Angelis. Edicions Saldonar. Barcelona: 2016.
* *Encontres i paranys*, Milo De Angelis. Edicions Saldonar. Barcelona: 2020.
* *Historiae*, Antonella Anedda. Edicions Saldonar. Barcelona: 2022.
* *Viatja vers: poesia a la butxaca dels texans*, Chiara Carminati. Editorial Birobiro. Barcelona: 2022.
* (bi Anton Pujol re) *Colònia DMZ* de Don Mee Choi. Raig Verd Editors. Barcelona: 2022.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên valensiyayî
Kategorî:Helbestvanên zimanê ketelanî
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Mirovên zindî
Andrey Platonov

**Andrey Platonov** (; navê rastî **Andrey Platonovîç Klîmentov** (), 28ê tebaxa [O.S. 16ê tebaxa] 1899an - 5ê çileya 1951ê) nivîskarekî rûs bû. Li Voronejê ji dayik bûye.

Dema şerê naxweyî de Arteşa Sor de şer kiriye. Bixwe komûnîst bû lê pirtûkên we jiber nezîkatiyê li hemberî polîtîkayên Stalînîst bi guman bû hatibû qedexe kirin.

Kategorî:Jidayikbûn 1899
Kategorî:Mirin 1951
Lîsteya şaredariyên Tîrola Başûr

Li jêr lîsteya 116 şaredariyên (komun) parêzgeha xweser a Tîrola Başûr, Îtalya hatiye nivîsandin.
## Lîste

## Çavkanî

Kategorî:Lîsteyên şaredariyên Îtalyayê
Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Tîrola Başûr
Algund

**Algund** komun û şaredariyeke parêzgeha xweser a Tîrola Başûr e ku yek ji şaredariyên li bakurê Îtalyayê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya şaredariyên Tîrola Başûr
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Tîrola Başûr
Pîrxane

[thumb|upright=0.8|Keleha [Jesenec, pîrxaneyek li Çekyayê ye.]]
**Pîrxane** yan jî **aramxane**, mala xanenişînan ji bo mirovên pîr cîhek niştecihbûnê ye ku ew dikarin lênêrînê û nexweşnêriyê bistînin.

## Çavkanî

Kategorî:Malên ji bo kal û pîran
Serra Bucak

**Serra Bucak** yan jî **Ayşe Serra Bucak Küçük** (jdb. 9 çileya 1976an li Amedê), pedagog, aktîvîst û siyasetmedareke kurd e ku niha hevşaredarê şaredariya bajarê mezin ya Amedê ye.

## Jînenîgarî
### Salên pêşîn û perwerdehî
Ayşe Serra Bucak di sala 1976an de li Amedê ji dayik bûye ku bi eslê xwe ji ji navçeya Siwêrega bi ser parêzgeha Rihayê ye.

Bucak di sala 1995an de ji Lîseya Anadoluyê ya Stenbolê Cağaloğlu mezûn dibe û xwendina xwe ya zanîngehê di sala 2006an de li beşa ziman û edebiyata almanî û pedagojiyê ya Zanîngeha Kolnê ya Almanyayê dixwîne.

### Kariyer û xabetên siyasî
Piştî ku Serra Bucak ji Zanîngeha Kolnê mezûn dibe di navbera salên 2006 û 2011an de koordînatoriya mala piştgiriya perwerdehiyê ya şaredariya Rezikê dike. Di navbera salên 2014 2016an de wekê hevserok û endamê meclîsa şaredariya bajarê mezin a Amedê dixebite. Di hilbijartinên herêmî yên sala 2024an de li gel Dogan Hatun wekî hevşaredarê bajarê mezin ê Amedê hatiye hilbijartin û di 8ê nîsanê de bi wergirtina belgeya hilbijartinê dest bi wezîfeya xwe kiriye.
## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Hevşaredarên bajarê mezin ya Amedê
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Jésica Cirio

**Jessica Wanda Judith Cirio** (jdb. 18ê adara 1985an li Lanús, parêzgeha Buenos Airesê, Arjentîn) model, *[[vendette]]* û pêşkeşvaneke arjentînî ye.

## Kariyera wê

## Jiyana kesane

## Fîlmnîgarî

### Televîzyon
# 1999 – Pasión tropical – América TV – Video.
# 1999 – Polémica en el Bar (segmento) – Canal 9 – niece
# 2004/2009 – Kubik – América 2 – Hostess.
# 2005 – Noche de juegos – TVN – guest
# 2006 – Bailando por un sueño – Canal 13 – competitor (7/9)
# 2006 – Cámara en Mano – special guest.
# 2007 – Patinando por un sueño – Canal 13 – competitor (20/22).
# 2008 – ** (Chile) – Chilevisión – Special journalist of the Festival of Viña del Mar
# 2008 – Bailando por un sueño – Canal 13 – competitor (32/42).
# 2008 – Teatro en Chilevisión – Chilevisión – actress
# 2009 – Fiebre de baile – Chilevisión – competitor
# 2009 – Infieles – Chilevisión – actress
# 2010 – Así somos – La Red – special guest
# 2010 – Impacto 9 – Canal 9 – hostess
# 2010 – Bailando por un Sueño – Canal 13 – competitor (19/31).
# 2012 – AM – Telefe – guest
# 2014 – Bailando por un Sueño – Canal 13 – current competitor

### Şano
# 2009–2010 – "Carnaval de Estrellas" (Valeria Lynch, Raúl Lavie and Flavio Mendoza) – Teatro Candileja I (Villa Carlos Paz) – Replaced by Adabel Guerrero.
# 2011–2012 – "Excitante" (Estela Raval, Adabel Guerrero, Nito Artaza and Miguel Ángel Cherutti) – Mar del Plata.
# 2012 – "Noche de Astros" (Miguel Ángel Cherutti and Marcos "Bicho" Gómez) – Teatro Astros (Entre Ríos) – Abandoned.

## Çavkanî

Kategorî:Danserên arjentînî yên jin
Kategorî:Jinên arjentînî yên sedsala 21an
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên arjentînî yên jin
Komele

thumb|Civînek ji kombûna komeleyekê.
**Komele** komek ji kesan e ku bi gelemperî bi dilxwazî dikevin peymanekê da ku rêxistinek çê bikin ji bo armancekê pêk bînin. Di nav mînakên berbelav de komeleyên bazirganiyê, sendîkayan, civakên fêrbûyî, komeleyên pîşeyî û komên hawirdorê hene.

## Çavkanî

Kategorî:Civaka sivîl
Kategorî:Cureyên rêxistinan
Kategorî:Heyinên legal
Balafirgeha Navneteweyî ya Îndîra Gandhî

**Balafirgeha Navneteweyî ya Indira Gandhi** balafirgeha navneteweyî ya bingehîn e ku ji Nû Delhî, paytexta Hindistanê û Herêma Paytexta Neteweyî (NCR) re xizmet dike. Balafirgeha ku li ser qadeke 5.106 hektar hatiye çêkirin, dikeve nav herêma Palam, Delhî û 16 km ji navenda bajarê Nû Delhî yê dûr disekine.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1930an li Hindistanê
Kategorî:Balafirgeh
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî yên herî qelebalix ên cîhanê
Balafirgeha Dubai

**Balafirgeha Navneteweyî ya Dubai** (bi erebî: مطار دبي الدولي) balafirgeha navneteweyî ya bingehîn e ku xizmeta Dubai ya Mîrnişînên Ereb ên Yekbûyî dike û ji hêla seyrûsefera rêwiyan ve balafirgeha herî qelebalix a cîhanê ye. Di heman demê de balafirgeha herî qelebalix a Rojhilata Navîn e ku ji aliyê seyrûsefera rêwiyan ve duyemîn balafirgeha herî qelebalix a cîhanê ye. Di sala 2023an de balafirgehê 87 milyon rêwî û 1,81 milyon ton bar hilgirt û 416.405 tevgera balafiran tomar kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Balafirgeh
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî yên herî qelebalix ên cîhanê
Lîsteya şaredariyên parêzgeha Trapaniyê

Li jêr lîsteya 25 şaredariyên (komun) yên parêzgeha Trapani, Sîsîlya, Îtalya hatiye nivîsandin.
## Lîste

## Çavkanî

Kategorî:Bajar û bajarokên Sîsîlyayê
Trapaniyê
Kategorî:Şaredariyên Sîsîlyayê
Calatafimi-Segesta

**Calatafimi-Segesta** komun û şaredariyeke parêzgeha Trapaniyê ye ku yek ji şaredariyên li girava Sîsîlyaya Îtalyayê ye.

## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya şaredariyên parêzgeha Trapaniyê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajar û bajarokên Sîsîlyayê
Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Trapaniyê
Melisa Sözen

**Ayşe Melisa Sözen** (jdb. 6ê tîrmeha 1985an , Stembol , Tirkiye) lîstikvana sînema, rêzefîlm û şanoyê ya tirk e.

## Jînenîgarî
Di 15 saliya xwe de dest bi kariyera xwe ya pîşeyî dike û di beşa şanoyê ya Lîseya Hunerên Bedew ya Pera de xwendiye.Sözen di gelek serkeftiyên televizyonê yên tirkî wekî
*Çemberimde Gül Oya*, *Bıçak Sırtı*, *Bir Bulut Olsam*, *[[Muhteşem Yüzyıl (rêzefîlm)|Muhteşem Yüzyıl]]*, "Kırmızı Oda" and *Şubat* de lîst. Wê di rêzefîlma surreal "Şubat" de ligel mêrê xwe yê berê Alican Yücesoy du rolên cuda lîst.

Wê di fîlmên *[[Av Mevsimi (fîlm)|Av Mevsimi]]*, *Bir Varmış Bir Yokmuş* û *Cenneti Beklerken* de bi derhênerên herî navdar ên tirk re xebitî. Sözen bi lîstikvaniya xwe ya fenomenal a di fîlma *[[Kış Uykusu (fîlm)|Kış Uykusu]] a* Nuri Bilge Ceylan ku di sala 2014an Xelata Palmiyeya Zêrîn wergirtibû, bala navneteweyî kişand. Sözen gelek caran wek endama juriyê ji bo gelek festîvalên fîlmên navneteweyî hat vexwendin, di nav de Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Guanajuatoyê (Meksîk, 2015), Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Stembolê (Tirkiye, 2016), Festîvala Fîlman a Sarajevoyê (Bosniya û Herzegovîna, 2017) û Canneseries (Fransa, 2018).

Piştî rola wê ya di sezona sêyem a rêzefîlma bi bandor a Éric Rochant *[[Le bureau des légendes (rêzefîlm)|Le bureau des légendes]]* di sala 2017an de, Sözen demekê çû Parîsê û li ser fransî ya xwe xebitî. Yekem rola wê ya sereke di fîlmeke fransî de di sala 2019an de bi *[[Damien veut changer le monde (fîlm)|Damien veut changer le monde]]* re hat.

Bi Kenan İmirzalıoğlu re di rêzefîlma sûc a Blutvê *[[Alef (rêzefîlm)|Alef]]* a derbarê dîroka olnasiyê de lîst. Sözen di rêzefîlma Netflixê *[[Biz Kimden Kaçıyorduk Anne? (rêzefîlm|Biz Kimden Kaçıyorduk Anne?]]*, lêanîna romana Perihan Mağden, de lîst. Wê di beşa rêzefîlma biçûk 7 Yüz de bi kasteke ensembleyê de rola sereke hebû.

Wê di sala 2015’an de ji bo lîstikvaniya xwe ya di şanonameya *Kalp Düğümü* (Girêka Dilê) de hem Xelata Komeleya Rexnegirên Şanoyê û hem jî Xelata Komeleya Rexnegirên Fîlmê ya Lîstikvana Di Rola Serek de li welatê xwe bi dest xist.

## Jiyana kesane
Ji sala 2014an vir ve, bi Harun Tekin ku yek ji endamên damezrîner û stranbêjê koma rocka tirkî Mor ve Ötesi ye re di nav têkiliyekê de ye.

## Fîlmnîgarî

### Rêzefîlmên înternetê

### Rêzefîlmên televîzyonê

### Fîlm

### Kurtefîlm

### Dûblaj

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên tirk
Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Şanogerên tirk
Taxa Evîndaran (rêzefîlm)

**Taxa Evîndaran** (sernavê resen bi tirkî: *Hangimiz Sevmedik*) rêzefîlmeke televîzyonî ya tirkî ye ku di janra komedî û dramayê de ji aliyê BSK Yapım ve hatiye hilberandin. Rêzefîlmê di 15ê tîrmeha 2016an de li ser kanala TRT 1ê dest bi weşana xwe kiribû û di 22ê gulana 2017an de bi weşana beşa 40emîn bi dawî bû. Rêzefîlm bi dûblaja kurdî di kanala TRT Kurdî de hat weşandin. Lîstikvana sereke ya rêzefîlmê Selen Soyder piştî şerê bi Can Yaman re ji rêzefîlmê derket.

## Naverok
Adile û Münir coteyar in û dixwazin zû bizewicin.Ji ber ku bavên wan li dijî kombûna malbatê ne,Adile û Münir biryar didin ku ji malê birevin.Di dawiyê de biryar didin ku bi dizî bizewicin. Lê ji ber zincîreke rewşên bêbext, derew û fêlbazî, zewac qet pêk nayê.

## Lîstikvan û rol

## Agahiyên din
Sernavê fermî ya rêzefîlmê bi tirkî *Hangimiz Sevmedik* (wateya bi kurdî:*Kî di nav me de jê hez nekiriye*) straneke navdar a stranbêj Müslüm Gürses ji sala 1994an ve ye.

Di sala 2017an de Taxa Evîndaran di beşa herî baş a rêzefîlma komedî de hat xelatkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlmên tirkî
Lîsteya şaredariyên parêzgeha Sîrakuzê

Li jêr lîsteya 21 şaredariyên (komun) parêzgeha Syracuse, Sîsîlya, Îtalyayê hatiye nivîsandin.
## Lîste

## Çavkanî

Kategorî:Bajar û bajarokên Sîsîlyayê
Syracuseyê
Kategorî:Şaredariyên Sîsîlyayê
Muzexaneya Silêmaniyê

**Muzexaneya Silêmaniyê**, muzexaneyeke arkeolojîk e ku li Herêma Kurdistanê li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin. Muzexaneya Silêmaniyê muzexaneya herî mezin ê Herêma Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê ye. Li vir berhemên ku ji serdema pêşdîrokî heta serdema dawî ya îslamî vedihewîne. Gelek jûryên muzeyê di bin xebatên nûvekirinê de ne û muze ji 1ê cotmeha sala 2018an heya cotmeha sala 2019an ji bo nûvekirinê ji gel re girtî bû.

## Dîrok
Muzexane bi fermî di 14ê tîrmeha sala 1961ê de hatiye vekirin. Di destpêkê de muzexane ji avahiyek piçûkê li taxa şorsê pêk dihat. Piştî çend salan muzexane di sala 1980an de neqlê avahiyek nû û mezin ku li ser Kolana Salim cih digire. Avahiya heyî ji 6000 mêtre çarçikê pêk hatiye û avahiyeke yek qatî ye. Berhem di salonek piçûk de ji aliyê UNESCOyê ve hatiye nûvekirin ku ji du salonên mezin û dirêj ên ku bi salona perwerdeyê ya çargoşe û vekirî ve girêdayî ne têne pêşandan. Di dema şerê Iraq-Îranê (1980-1988) de muze bi tevahî ji gel re hatibû girtin. Piştre di sala 1990an de ji bo demek pir kurt ji nû ve tê vekirin lê piştî dagirkirina Iraqê ya Kuweytê di tebaxa sala 1990an de muze careke din dîsa tê girtin. Di 20ê tebaxa sala 2000an de muzexane ji aliyê Celal Talebanî ve bi awayekî fermî hatiye vekirin ku Talebanî di wî demê sekreterê giştî yê Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê dikir. Ji sala 2011an vir ve muzexaneya Silêmaniyê bi UNESCOyê re hevkariyê dike da ku muzeyê pêşve bibe û nûjen bike û avahiya muzexaneyê berfireh bike.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1961ê li Iraqê
Kategorî:Muzexaneyên arkeolojîk
Kategorî:Muzexaneyên Kurdistanê
Sîrakuz

**Sîrakuz** an jî **Sîrakûze**, bi îtalî **Siracusa** (), komun û bajareke parêzgeha Sîrakuzê ye ku yek ji bajarên li girava Sîsîlyaya Îtalyayê ye.

## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya şaredariyên parêzgeha Sîrakuzê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajar û bajarokên Sîsîlyayê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê
Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Sîrakuzê
Selen Soyder

***Mükerrem Selen Soyder*** (jdb. 26ê kanûna pêşîn a 1986an li Alsancak,Îzmîr, Tirkiye) lîstikvan, çalakvan, model û xwediyê sernavê pêşbirka bedewiyê ya tirk e. Ew di sala 2007 de Miss World Turkey bû û welatê xwe di Miss World 2007 de li Sanya,Çînê nimand.

## Jînenîgarî
### Kariyera wê

Di 26'ê kanûna pêşîn a 1986an de li taxa Alsancak a navçeya Konakê ya Îzmîrê ji dayik bû. Dibistana seretayî, navîn û amadeyî li Îzmîrê qedand.

### Jiyana kesane
Ew yekem û yekane zarokê malbateke koçber ji Ioannina ye. Beriya ku Împeratoriya Osmanî hilweşiya, malbata wî ji Ioannina, Yewnanistanê koçî Tirkiyeyê kir.

## Fîlmnîgarî

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên tirk ên jin
Evîn (rêzefîlm)

**Evîn** (sernavê resen bi tirkî *Vuslat )* rêzefîlmeke televîzyonê ya aksiyon-drama ya tirkî ye ku Kadir Doğulu, Devrim Özkan, Mehmet Özgür, Ümit Kantarcılar, Pelin Uluksar û Gamze Süner Atay di rolên sereke de ne. Cara ewil di 7ê kanûna paşîn a 2019an de li TRT 1ê hat weşandin. Rêzefîlm bi dûblaja kurdî di kanala TRT Kurdî de hat weşandin.

## Naverok

## Lîstikvan û rol

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlmên tirkî
Hevzayendîtî di cîhana ajalan de

Li nav cîhana ajalan de candarên ku tevgerên hevzayendî nîşan didin an jî têkiliya hevzayendî dikin, hene. Ev helwesta ku li nav cureyên civakî de gelek belav e, bi taybetî di nav guhandar û çûkên bahrê, meymûnan û apeyan de tê dîtin. Tevgerên hevzayendî bi nêzîkî di 1500 cureyê de hatiye dîtin û 500ê wan bi rindî hatiye vekolandin û dosyakirin.

Ev venasîn, nîqaşên ku têkiliyî “xwezayîbûn û miteberiya” hevzayendiyê û nîqaşê ku li gor hin kesan hevzayendî “biryareke civakî” tê hesibandin, germijandiye. Wekî mînak tê zanîn ku hin penguenên nêr bi jiyana xwe ya temamî derin ba hev û pev re hêlîn çêdikin û kevirên girover mîna hêkê xwedî dikin.

Di sala 2004an de karmendên Bexçeyê Ajalan a Central Park ê DYA, hêka bi kevir ên cotepenguenên nêr bi hêka rast guherandine û piştî derketina çêlik, ev cotepenguen ew çêlika wekî yên xwe xwedîkirine. Ev penguen dikevin têkiliya zayendî, ji hev du re stranan dibêjin û penguenên mê bi rundî red dikin.

Xebatin li ser mêşa Drosophila melanogasterê ji bo genetîka hevzayendiya ajalan hatiye kirin.

Hatiye gihaştin ku di ajalan de pêkan e pevrebûna hevzayendî û ketina têkiliya hevzayendî ji ber du genê derkeve holê.

Tê fikirîn ku ev gen bi riya feromonan û guhartina binyata mejiyê tevger kontrol dikin. Bi vê xebatê bandora faktorên hawirî ya li ser hevzayendiya mêşan jî vekolandiye.

Li gorî teoriya profesor Janet Mann ku li Zankoya Georgetown dixebite, şiklê tevgerên hevzayendî - bi gelemperî li delfînan- avantajeke werarî ye ku di nav cureyê de agresyonê kêm dike, bi taybetî di nav ferdên nêr/mêr de.Li gorî hin daneyan, hevzayendî di hin cureyên ajalan de berî zarokanînê heye. Ev dane ji bo mafên hevzayendan çend encamên polîtîk û civakî derxistiye.

Yek ji mînakên herî navdar ên hevzayendîtiya di mîrata heywanan de penguînên bi navê Sphen û Magic in.

Kategorî:Etolojî
Kategorî:Hevzayendîtî
Yunus Emre: Rêwîtiya Evînê (rêzefîlm)

**Yunus Emre: Rêwîtiya Evînê** (sernavê resen bi tirkî: *Yunus Emre: Aşkin Yolculuğu* ) rêzefîlmeke televîzyonê ya dramaya dîrokî ya tirkî ye ku ji aliyê Mehmet Bozdağ ve hatiye çêkirin û Yusuf Gökhan Atalay di rola sereke de cih digire. Rêzefîlm yekem car di 18ê hezîrana 2015an de li ser kanala TRT 1ê ya Tirkiyê hat weşandin. Rêzefîlm bi dûblaja kurdî li ser kanala TRT Kurdî de hat weşandin. Mijara rêzefîlmê li ser jiyana Yûnis Emre ye, helbestvanê sûfî yê Anatolyayê yê sedsala 13an ku pir bandor li ser çanda Anatolyayê kiriye.

## Naverok
Li Anatolyaya sedsala 13an her ku êrîşên mongolan zêde dibin, Yûnis Emre diçe Nellûxanê (bi tirkiya îro: *[[Nallıhan]]*) û li wir wek karmendekî selcûqî bi cih dibe. Piştî ku tev li dergaha Taptuk Emre (dergeha derwêşan) dibe, ji bo bibe derwêş rêwîtiya xwe dişopîne.

## Lîstikvan û rol

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlmên tirkî
Heft Mêrên Hêja (rêzefîlm)

**Heft Mêrên Hêja** (sernavê resen bi tirkî *Yedi Güzel Adam*) rêzefîlmeke televîzyonê ya Tirkî ye ku di cureyê dîrok, ciwan, evîn û dramayê de ye ku di 19ê nîsana 2014an de li ser kanala TRT 1ê dest bi weşanê kir. Rêzefîlm bi dûblaja kurdî di kanala TRT Kurdî de hat weşandin. Senaryonivîsê rêzefîlmê Ahmet Tezcan û derhêner jî Adnan Güler e. Rolên sereke Uraz Kaygılaroğlu, Baran Akbulut, Yıldız Çağrı Atiksoy, Kemal Uçar, Orhan Kanalp û Mertcan Sevimli dileyzin. Rêzefîlm li Gurgumê hat kişandin. Rêzefîlma ku ji du sezonan pêk tê, bi beşa xwe ya 39em ku di 20ê nîsana 2015an de derketibû, xatirê xwe ji ekranan xwest.

## Naverok
Jiyana Cahit Zarifoğlu, Mehmet Akif Inan, Erdem Bayazit, Rasim Özdenören, Ali Kutlay, Nuri Pakdil û Alaeddin Özdenören ku di wêjeya tirkî de cihekî girîng digirin, tê vegotin. Di rêzefîlmê de her wiha çîroka nakokiya rast-çep a salên 1970yî, Komkujiya Gurgumê û rêya ku welat gav bi gav ber bi Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î ve bi çavên heft mêrên hêja vedibêje.

## Lîstikvan û rol
* Uraz Kaygılaroğlu (Erdem Bayazıt) 1-39
* Uğur Karabulut (Süleyman) 10-37
* Orhan Kanalp (Alâeddin Özdenören) 1-39
* Baran Akbulut (Cahit Zarifoğlu) 1-39
* Kemal Uçar (Nuri Pakdil) 1-39
* Mertcan Sevimli (Rasim Özdenören) 1-39
* Yiğit Çakır (Akif İnan) 1-39
* Çağdaş Tekin (Ali Kutlay) 1-39
* Bora Cengiz (Cevat) 1-39
* Yıldız Çağrı Atiksoy (Zehra) 1-39
* Fatih Murat Teke (Sait Zarifoğlu) 1-39
* Deniz Alan (Hale) 1-9
* İlker Kızmaz (Kenan hoca) 1-9
* Şahika Koldemir (Naciye) 1-39
* Pınar Gök (Emine) 1-39
* Ahmet Yenilmez
* Hülya Şen (Şerife Ana) 1-39
* Emine Nalçacı (Neşe) 1-39
* Mert Asker (Hakkı) 1-38
* Mehmet Can Güreler (Kahraman) 1-39
* İbrahim Ersoy (Zafer) 1-39
* Mahmut Emre Yakut (Kerim) 1-39
* Müzeyyen Durgun (Hacer) 1-39
* Mehmet Yaşar (Ökkeş Bey) 1-39
* Engin Günay (İmam Adem) 1-39
* Cengiz Tangör (Celal) 1-39
* Sema Şahingöz (Hatice) 1-39
* Kenan Bal (Necip Fazıl Kısakürek) 1-8
* Ecem Akyol (Güler) 1-39
* Hakan Altuntaş (Deli Hamdi) 1-39
* Özlem Ünaldı (Handan Öğretmen) 1-39
* Dilara Aras (Yeliz) 1-39
* Dilan Demirel (Selda) 1-39
* Bülent Üz (Mustafa Hoca) 1-39
* Ali Rıza Özsöyler (Harun Hoca) 1-39
* Şahdi Özdemir (Mahmut) 1-39
* Sümer Tekin (Ejder) 1-9
* Ökkeş Avgın (Seyid) 1-9
* Sedat Kalkavan (Hasan Ali) 1-39
* Tevfik Şahin (Ömer) 1-6
* Zümre Ertürk (Merve) 6-39
* Ahmet Bilgin (Hoca) 9-38
* Rahmi Diligil (Müdür) 9-39
* Anıl Yıldız (Çalık) - 6-39
* Seyit Ahmet Yaşar (Provokatör) 2-39
* Demet Genç (Çalık'ın Ablası) 6-39
* Emrah Doğan - 6-39
* Edip Saner (Adnan) 9-39
* Doruk Uysal - 11-38
* Melike Durak - 1-39

## Rexnegirî
Rêzefîlm di derdorên wêjeyî û hunerî de bi giranî hate rexnekirin.

Ali Haydar Haksal ji rojnameya Millî Gazete rexne kir ku her çend helbesta *Yedi Güzel Adam* ("Heft Mêrên Bedew") beriya sala 1970yî hatiye nivîsandin jî, navên ku wê demê tunebûn jî di rêzefîlmê de cih girtine. Li aliyê din Salih Sarıkaya, danasîna helbestvanan wek karakterên rêzefîlmên nûjen ên lîseyê wek amûreke çanda gelêrî rexne kir. Tayfun Atay rêzefîlm wekî projeya hêzê rexne kir. Mehmet Tarhan rexneyên giran kir ku giyanê serdemê nîşan nade.

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlmên tirkî
Pêngwîn

**Pêngwîn** an jî **pêngiwîn**, carina wek *pênguen*, *pîngûîn*, *pengûen* yan jî *betrîq* (ji erebî *batriq*) jî tên binavkirin, komeke çûkên avî yên bêfirok in ji famîleya *Spheniscidae* ji rêza *Sphenisciformes*. Ew hema hema tenê li Nîvkada Başûr dijîn; tenê celebek, pêngwînê Galápagosê, li bakurê Ekvatorê tê dîtin. Pêngwîn ji bo jiyanê di ava deryayê de pir adapte bûne, ji bo melevaniyê pêlên tarî û spî û pêlên reş li hev kirine. Piraniya pêngwînan xwe bi krîl, masî û cureyên din ên deryayê xwedî dikin. Dema nêçîrê dikin, ew xwarina xwe bi devikên xwe digirin û bi tevahî dadiqurtînin. Pêngwîn xwedî zimanekî zirav in û çenên xwe gelekî bi hêz in da ku nêçîra şemitok bigire.

Pêngwîn nîvê jiyana xwe li bejahiyê û nîvê din jî li behrê derbas dikin. Cureyê zindî yê herî mezin pêngwînê împerator (*Aptenodytes forsteri*) ye. Mezinahiya vî cureyî digihêje 1,1 m  û giraniya wî 35 kg e. Cureyê herî biçûk pêngwînê şîn ê biçûk (*Eudyptula minor*). Mezinahiya wî digihêje 30-33 cm û giraniya wî 1,2-1,3 kg e. Îro, pêngwînên mezin bi gelemperî li herêmên sartir dijîn û pêngwînên piçûktir li herêmên bi avhewa nerm an tropîkal dijîn. Hin cureyên pêngwînên pêşdîrokî pir mezin bûn û bi mezinahî û giraniya xwe digihîştin qasî mirovekî mezin. Li herêmên subantarktîk cureyên curbecur ên mezin hebûn û li herêmeke li dor 2000 km li başûrê ekvatorê herî kêm celebekî mezin di eosena paşîn de jiyaye.

## Çavkanî
Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê

**Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê**, saziyeke giştî ye ku di nav sinorên bajarê Amedê de xebatên şaredariyê dimeşîne. Hevşaredarên Bajarê Mezin a niha Serra Bucak û Doğan Hatun e.
## Saziyên şaredariyê
Sê pargîdaniyên hevpar ên wekê MED Bajarvanî û Xizmetên Civakî A.Ş, Personel A.Ş û Berhemên Daristanê A.Ş û saziya karê avê ku saziyeke tevde ye saziya DÎSKÎyê heye.

## Hilbijartinên heremî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malper fermî

Kategorî:Saziyên îdarî
Balafirgeha Madrid-Barajas

**Balafirgeha Adolfo Suárez Madrid–Barajas** balafirgeha navneteweyî ya sereke ye ku ji bo Madrîdê, paytexta Spanyayê re xizmet dike. Bi berfirehî ya qada 7.500 hektarê ji hêla mezinahiya fîzîkî ve piştî Balafirgeha Charles de Gaulle ya li Parîsê balefirgeh duyemîn balafirgeha herî mezinê Ewropayê ye. Di sala 2019an de, 61.8 mîlyon rêwiyan bi riya Madrîd-Barajas ve çûn, ku ew kir balafirgeha herî qelebalix a welêt û hem jî ya pêncemîn a herî qelebalix a Ewropayê.

Balafirgeh di sala 1931an de vebû û bûye yek ji girîngtirîn navendên hewavaniyê yên Ewropayê. Di nav sînorên bajarê Madrîdê de, ew 9 km ji navçeya darayî ya bajêr e. Navê balafirgehê ji navçeya cîran Barajas tê. Ev navçe him li ser heman xeta trenê ye ku ji balafirgehê re xizmet dike, him jî xwedî stasyona metroya xwe ye. Barajas wekî deriyê nîvgirava Îberî ji Ewropa û cîhanê re xizmet dike û di navbera Ewropa û Amerîkaya Latîn de girêdanek sereke ye. Piştî mirina serokwezîrê berê yê Spanyayê Adolfo Suarez a di 2014 de, Wezareta Karên Giştî û Veguhastinê ya Spanyayê ragihand ku navê balafirgeh dê wek *Aeropuerto Adolfo Suarez, Madrid–Barajas* bê guhertin. Balafirgeh ji bo Iberia û Air Europa navendek bingehîn e. Ji ber vê yekê, Iberia ji 40%ê bi seyrûsefera Barajas berpirsiyar e. Li balafirgehê pênc termînalên rêwiyan hene: T1, T2, T3, T4 û T4S.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1931ê li Spanyayê
Kategorî:Balafirgeh
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî yên herî qelebalix ên cîhanê
Batgirl

**Batgirl** (wateya bi kurdî: Keça baçermok) di gerdûna DCê ya pargîdaniya şahî ya Amerîkî WarnerMedia de kesayeteke honakî ye . Weke serlehenga weşanên xêzeromanan, rêzefîlmên televîzyonê û fîlman, Batgirl yek ji şiroveyên jin ên herî naskirî yên tîpa bi navê karakterê "superleheng" ye. Batgirl yekem car di sala 1961an de li lênûska xêzeromana Batman #139 hate nasandin (nivîskar: Bob Kane; xêzekar: Sheldon Moldoff). Ji hingê ve, karekter di serî de di çîrokên ku ji hêla weşanxaneya DC Comics ve, pargîdaniyek Warnerê ve hat weşandin de, pêşdetir bûye. Di heman demê de fikir di rêzefîlmên TV, fîlm û lîstikên komputerê de û hem jî di hilberên bazirganiyê yên bêhejmar de (fîgurên aksiyonê, poster, çapên kurtikan, peyker, hwd.) tê firotin.

## Girêdanên derve

* 
* Batgirl at Don Markstein's Toonopedia. Archived from the original on August 27, 2015.
* Batgirl on IMDb

## Çavkanî


Kategorî:Superlehengên ciwan ên DC Comics
Kategorî:Superlehengên jin ên DC Comics
Kategorî:Superlehengên zarok ên DC Comics
Kategorî:Superlehengên DC Comics ên amerîkî
Kategorî:Xêzeçîrokên superlehengan
Supergirl (superleheng)

**Supergirl** navê kesayeteke honakî ye ku xwediyê pargîdaniya şahî ya amerîkî Time Warner e û sernavê weşanên cûrbecûr yên xêzeromanî yên derbarê vî kesî de ye, ku pargîdaniya Warnerê DC Comics ji sala 1962an vir ve diweşîne.

Weşanên cihêreng ên di bin sernavê Supergirl de hema hema hemî di celebê honaka zanistî û fantezî de ne. Digel vê yekê, dabeşkirina celebek yekgirtî ya xêzeromanên cûrbecûr ên Supergirl ne gengaz e, ji ber ku weşanên cihêreng ên ku di rabirdûyê de di bin etîketa Supergirl de xebitîn carinan ji hêla naverokê ve ji hev cûda dibin: hinekan hêmanên xêzeromanên romantîk û evînê hene, yên din bi mîzahî ne, hin konsepta Supergirl vediguhezînin qada celebê nepenî û hinên din jî karakterê ji bo pêşkeftina ramanên felsefî û hetta ezoterîk ên hebûnê wekî pelek bikar tînin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Supergirl Site 
* Supergirl History
* A History Of Supergirl

Kategorî:Firîşteyên honakî

Kategorî:Superlehengên jin ên DC Comics
Kategorî:Superlehengên DC Comics
Kategorî:Xêzeçîrokên superlehengan
Sevdaliza

**Sevda Alizadeh** (z. 1ê Îlona 1987an li Tehranê), ku bi navê **Sevdaliza** tê naskirin, hunermend, stranbêj û hilberînerek holendî-îranî ye.

## Kurtejiyan
Alizadeh di 1ê îlona sala 1987an de li Tehran, Îranê hatiye dinyayê. Sevdaliza bi eslê xwe azerî, rûs û fars e. Di pênc saliya xwe de tevî malbata xwe koçî Holendayê dibe. Di 16 saliya xwe de, ew ji malê derdikeve ku bûrsek basketbolê wergirtiye û di dawiyê de li tîmê basketbolê ya neteweyî ya Holendayê lîst. Piştre perwerdehiya zanîngehê werdigire û di warê ragihandinê de mastera xwe diqedîne. Sevdaliza zimanên farisî, holendî, îngilîzî, fransî û portekîzî baş dizane.

Ew di nîvê salên xwe yên bîstan de dest bi hilberîna muzîkê û projeyên multimedia kiriye. Albuma wê ya pêşîn ISON di 26ê nîsanê 2017an de hatiye weşandin ku tê de bandorên ji trip-hop, pop, R&B, elektronîk û muzîka kevneşopî ya farisî vedihewîne.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên ji Tehranê
Balafirgeha Tokyo-Haneda

**Balafirgeha Haneda** (羽田空港, Haneda Kūkō), carinan wekî **Tokyo-Haneda** jî tê binav kirin, yek ji du balafirgehên navneteweyî ye ku li Herêma Mezin a Tokyoyê xizmet dike (ya din Balafirgeha Navneteweyî ya Narita ye). Ew wekî bingeha navxweyî ya sereke ya du kompaniyên balafiran a herî mezin ên Japonê ye: Japan Airlines (Terminal 1) û All Nippon Airways (Terminal 2). Ew li Ōta, Tokyo, 15 kîlometre (9.3 mi) başûrê Stasyona Tokyo disekine. Mezinahiya wê digihêje 1,522 hektar.

Bi 75 mîlyon rêwîyên ku her salê jê derbas dibin, Haneda yek ji mezintirîn balafirgehên cîhanê ye. Balafirgeh ji bo Japan Airlines, All Nippon Airways, Skymark, Air Do û Solaseed Air wekî navendek kar dike.

Trafîka hewayî ya navneteweyî ya Tokyoyê ji sala 1978an vir ve bi giranî bi Balafirgeha Navneteweyî ya Narita li Narita ve dihate rêve kirin. Dema ku di sala 2010an de termînala navneteweyî (niha Termînala 3) û pîsta çaremîn li Haneda hatin vekirin, firînên şevê yên navneteweyî jî êdî mimkun bûn. Ji adara 2014an vir ve firînên navneteweyî di nava rojê de jî tên kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1931ê li Japonê
Kategorî:Balafirgeh
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî yên herî qelebalix ên cîhanê
Balafirgeha Frankfurt Main

**Balafirgeha Frankfurt Main** mezintirîn balafirgeha bazirganî ya Almanyayê ye. Balefirgeh li gorî daneyên sala 2019an bi 70,6 milyon rêwiyên balefirgehê, piştî balefirgehên wekî London Heathrow (80,9 milyon), Parîs-Charles-de-Gaulle (76,2 milyon) û balefirgeha Amsterdam Schiphol (71,7 milyon) çaremîn balafirgeha herî mezin a Ewropayê ye û li seranserê cîhanê di rêza 15emîn de ye. Zêdetirî 2 milyon ton, Balafirgeha Frankfurtê ji hemî firokexaneyên ewropî xwediyê mezintirîn qebareya kargoyê ye û li seranserê cîhanê di rêza 13em de ye. Balafirgeh bingeh û navenda sereke ya firokexaneyên Lufthansa, Discover Airlines û Condor Flugdienst. Herwiha balafirgeha bargiriyê ya Lufthansa Cargo ye.

Ji sala 2022an ve Balafirgeha Frankfurtê li 5 parzemînan ji 330 cihan xizmet dike ku ev yek balfirhehê dike balafirgeha bi zêdetirîn rêyên rasterastê li cîhanê.

Aliyê başûr ê balafirgehê baregeha hewayî ya Rhein-Main bû ku ji sala 1947an heya sala 2005an bingehek hewayî ya sereke ya Dewletên Yekbûyî bû. Balafirgehê di tîrmeha sala 2016an de 80 saliya avakirina xwe pîroz kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Balafirgehên navneteweyî
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî yên herî qelebalix ên cîhanê
Mirinname

[thumb|Mirinnameya [Al Capone]]

**Mirinname** belgeyeke fermî ye ku cîh, roj û dema mirina kesek tê de diyar dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Mirin
Lîsteya balafirgehên herî qelebalix ên cîhanê li gorî seyrûsefera rêwiyan

**Balafirgehên herî qelebalix ên cîhanê li gorî seyrûsefera rêwiyan** ew balafirgeh in ku di salekê de herî zêde rêwiyan digirin. Rêwiyek ew kes e ku li balafirgehê dadikeve, diçe an vediguhêze. Rêwiyên veguhestinê ew rêwî ne, yên ku di heman rojê de li balafirgehekê dadikevin û ji balafirgehê derdikevin in; bi vî rengî rêwiyek du caran tê jimartin.

Li gorî vê yekê, balafirgeha herî mezin a cîhanê Balafirgeha Navneteweyî ya Hartsfield-Jackson Atlanta ye bi 94 mîlyon rêwî. Balafirgeha herî mezin a Ewropayê di rêza 7emîn de Balafirgeha Stenbolê ye bi derdora 64 mîlyon. Heya destpêka sedsala 21ê, balafirgehên Dewletên Yekbûyî di rêzbendiyê de serdest bûn, lê ji wê hingê ve bi taybetî balafirgehên Asyayê mezinbûnek girîng dîtine.

Ji sala 2023an ve, 16 balafirgehên Dewletên Yekbûyî dikevin lîsteya balafirgehên herî qelebalix ên cîhanê. Di çar welatên din de herî kêm du balafirgeh dikevin nava 50 balafirgehên herî mezin ên cîhanê: Çîn bi 10 balafirgehan, Hindistan, Spanya û Keyaniya Yekbûyî her yek bi du balafirgehan di vê lîstê de cih digirin û îro wek yên herî mezin ên cîhanê têne hesibandin. Di warê herêman de, Amerîkaya Bakur bi 18 balafirgeh, li dû wê Asyaya Rojhilat bi 12, Ewropa bi heşt, Asya Başûr-rojhilat bi şeş, Asya Rojava bi sê, Asya Başûr bi du, û Amerîkaya Başûr bi yek balafirgeh cih digirin.

## Lîsteya balafirgehên herî qelebalix ên cîhanê (sal 2022)

## Çavkanî

Kategorî:Balafirgeh
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî yên herî qelebalix ên cîhanê
Bedrik

**Bedrik** , **bedmirov** an jî **şîrpîs** kesayetekî standard e, çi li ser bingeha vegotinek dîrokî an jî çîrokek wêjeyî be. Dijwateya bedrik leheng e.

Armanca binyatgerî ya berdik ew e ku wekî dijberê leheng tevbigere û armanc an kiryarên wî yên bed naverokê tîne pêş de. Berevajî lehengê ku bi jîrbûn, mêrxasî û lêgerîna dadmendî û qenciya giştî tê diyar kirin, bedrik gelek caran bi xweperestî, xirabkarî, pozbilindî, zordarî û hîlebaziyê tê pênase kirin û reftarên bêexlaqî yên ku dadmendiyê binpê dike an jî xera dike nîşan dide.

## Binerê

* Leheng

## Çavkanî


Kategorî:Kesayetên mîtolojîk
Şirînhefte

**Şirînhefte** betlaneyek e ku kesên nûzewicî piştî zewaca xwe ji bo pîrozkirina zewaca xwe digirin. Naha şirînhefte bi gelemperî li cihên biyanî an romantîk têne derbas kirin. Di çarçoveyek bi heman rengî de, têgîn dikare di pêwendiya zewacê de jî behs bike - bêyî ku ew zewicî ne an na - ya ku berî ku ew bi hev re di jiyana rojane de bicîh bibin pêk tê.

## Dîrok
thumb|Zewacên nû li ser rêya şirînhefteyê li balafireke Trans-Canada Air Linesê , Montreal, 1946
[thumb|''Rêwîtiya Bûkan li Hardangerê'' ji hêla [Adolph Tidemand û Hans Gude ve, nêrînek romantîzekirî ya gerdîşên civaka norwêcî ya sedsala 19an.]]

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên rêwîtiyê
Kategorî:Cureyên turîzmê
Kategorî:Zewac
Nîkosya

**Nîkosya** (bi navên **Nîkosî**, **Nîkosîa**, **Nîkosiye** jî tê nasîn, bi yewnanî Λευκωσία **Lefkosîa** an jî *Leukosîa*, bi tirkî: *Lefkoşa*, bi yewnaniya kevn Λήδρα, *Lēdra*), bajarekî dabeşkirî ye li navenda girava Qibrisê ya Deryaya Navîn û paytexta navçeya bi heman navî ye. Nîkosya ya paytexta Komara Qibrisê ye, beşa bakurê wê di heman demê de paytexta defakto ya Bakurê Qibrisê ye ku di qada navneteweyî de nayê naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê

Kategorî:Paytextên Asyayê
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Şebenga ronahiya bînraw

thumb|317x317px|Gava ronahiya rojê di nav prîzmaya sêgoşeyî de derbas dibe, rengên ko bi hev re ronahiya rojê pêk tînin, ji hev cihê dibin û şebenga bînraw peyda dikin
**Şebenga ronahiya bînraw** (bi înglîzî*: visible light spectrum*)beşek ji şebenga karomiqnatîsî ye ko dirêjiya pêlên tîrojên wê ji 380 heta 700 nanometre pêk tên û ji aliyê çavên mirov ve tên dîtin.

Ronahiya bînraw, an jî bi kurtasî ronahî yek ji gelek corên tîrojên karomiqnatîsî ye ko ji roj û stêrkên din tên berdan.

## Dirêjiya pêla tîrojê û enerjiya tîrojê

Di tîrojek de durahiya di navbera lûtkeyên du pêlên li du hev, wekî **dirêjiya pêlê** tê navkirin. Bi tîrojdana rojê tîrojên bi dirêjiya pêlên cuda peyda dibin. Ango ronahiya bînraw jî tê de, dirêjiya pêlê di hemû tîrojdanên karomiqnatisî de taybet in. Ji ber ko dirêjiya pêlê bo tîrojan cuda ye, enerjiya wan jî ji hev cudatir e.

Foton pirtik an jî pakêtên piçûk ên enerjiyê ne ko ronahiyê pêk tînin. Ango foton yekeya ronahiyê ye.Tevî ko tîrojên ronahiyê bi şêweyê pêl rêwîtî dikin, lê di heman demê de ronahî bi şêweyê foton an jî pakêtên enerjiya karomiqnatîsî hatiye organîzekirin. Fotonên bi heman dirêjiya pêlê, xwediyê bi heman rêjeya enerjiyê ne.

Têkiliya enerjiya fotonê û dirêjiya pêlê tîrojên ronahiyê berevajiyê hev in. Tîrojên ko dirêjiya pêlên wan zêde ne, kêmtir enerjî lixwe digirin. Ango herko dirêjiya pêla tîrojê kin dibe, enerjiya wê tîrojê jî zêdetir e.

Di şebenga bînraw de tîrojên ronahiya mor bi dirêjiya pêlê ya herî kurt, tîrojên ronahiya sor jî bi dirêjiya pêlê ya herî dirêj cih digirin.

## Rengên ronahiya bînraw

Tevîku ronahiya rojê bi rengê spî (an jî bêreng) xuya bibe jî di eslê xwe de ev ronahî gelek rengên cuda lixwe digire. Gava ronahiya spî di nav prîzmaya sêgoşeyî de derbas dibe, rengên ko bi hev re ronahiya spî pêk tînin, ji hev cihê dibin û şebenga bînraw peyda dikin.Şebenga bînrav ji rengên sor, porteqalî, zer, kesk, nîlî, şîn, û binefşî pêk tê.

Pîgment awêteyên (bi înglîzî:*compound*) endamî ne ko dikarin ronahiyên bi dirêjiya pêlê ya taybet bimijînin. Pîgment di navbera ronahiya rojê û karlêkên fotosentezê de wekî mîna pirekî navbeynkarî dikin. Ji ber dirêjiya pêlê wan, pîgment hin tîrojan namijînin, tîroj ji rûyê pîgmentê bi şewqwedanê dipekin. Ronahiya ko ji pigmentan şewq dide, rengê pîgmentê diyar dike. Mînak, ji ber ko xwîna mîrov ji bilî tîrojên sor hema hemû tîrojên ronahiyê dimijîne û tîrojên ronahiya sor jî dipeke û tê çavê me, em xwînê bi rengê sor dibînin.

400x400px

Çavê mirov ji bilî rengên şebenga bînraw, hin rengên din jî dibîne.Bi têkilbûna du an jî zêdetir rengên cuda, rengek nû peyda dibe. Wekî mînak rengê pembeyî ne rengek şebenga ronahiya bînraw e. Rengê pembeyî bi têkilbûna rengên sor û spî peyda dibe.
## Girêdanên derve

* Ferhenga Biyolojiyê
## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Fizîk
Kategorî:Reng
Baran Kendeş

**Baran Kendeş** (jdb. 1969 li Kobanî, Rojavaya Kurdistanê - m. 8ê çiriya paşînê 2003ê) hunermendekî muzîka kurdî ye. Ew birayê hunermendê kurd Miço Kendeş e.

Baran Kendeş di zarokatiya xwe de dest bi hunerê kir, yekem kaseta strana xwe ya bi navê "Baran Bibar" bi birayê xwe hunermend Miço Kendeş re di sala 1986an de tomar kir û heta dawiya jiyana xwe gelek berhem afirandin, wekî berhemên wî yên bi navên: Di Tariyê - Jiyan - Ez Xwedîbûm Bi Tenê - Lo Lo Bira - Wax - mey Gero - Heso - Mem û Zîn - Eyşa Îbê.

Baran Kendeş di 8ê çiriya paşînê 2003ê de ji ber krîza dil çû ber dilovaniya Xwedê. Kendeş zewicî bû û bavê du keçikan bû. Di demeke dijwar de dest bi stranê kir, di jiyana xwe ya hunerî de rastî gelek astengiyan hat lê bi kedeke mezin gelek stranên bedew pêşkêş kir. Ji ber wê, koçkirina wî bandoreke mezin li miletê Kobanî kir û bi beşdarbûna hejmareke balkêş ji Kobaniyan û bi merasîmeke mezin cenazeyê wî hatibû binaxkirin.

## Bandora wî li ser muzîka kurdî ya li Rojavayê
Baran Kendeş ji bo taybetmendiya muzîka Kobanî deret, mecalekî meqam û ritim û îqai, di hindir wê de jî kedeke gelekî mezin da. Wî 24 kasêt derxistin, helbest û stran bi xwe dadanîn, ev jî di dîroka Kobaniyê de giringiyeke xwe ye mezin heye.

Kendeş Munzer Kendeş, kekê Baran li ser birayê xwe wiha got:"Hêviya me ew e ku hevalên wî yên hunermend berhemên wî vegerînin, lêkolînan li ser wan bikin, bi şêweyekî nûjen bar bikin, da ku di bîra me de nemire û em stranan vejînin."Helbestvan Stêrê Çelo li ser ked û xebata hunermendê:

“Baran Kendeş yek ji wan nimûneyên ku bi rastî kar û xebat û xizmeteke cihê rêzgirtinê di warî hunerî de li herêma kobanî pêşkiriye, em jî I vê rojê de, roja salvegera 10mîn ji koçkirina wî re, em wî bibîr tînin.”  Bi boneya derbasbûna 10 salan di ser koçkirina wî re, hunermend û rewşenbîrên herêma Kobanî festîvalek li ber gora wî lidarxistin û ew bi gotin û mûzîk û helbestan bibîranîn.

### Belgefîlma Baran Kendeş
Bi boneya derbasbûna 20 salan di ser koçkirina wî re, belgefîlmek li ser navê wî hate weşandin, ku tê de birayê wî Miço Kendeş, gelek rêheval û hunermendên din ên ji Kobaniyê behsa wî dikin.

## Girêdanên derve

* Belgefîlma Baran Kendeş li ser Youtube: Belfegîlma Baran Kendeş

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Kesên ji Kobaniyê
Kategorî:Mêrên kurd
Kategorî:Mirin 2003
Balafirgeha Navneteweyî ya Soekarno–Hatta

**Balafirgeha Neteweyî ya Soekarno-Hatta** (bi îndonezî: *Bandara Internasional Soekarno-Hatta*, koda IATA: CGK, koda ICAO: WIII), ku jê re **Cengkareng** jî tê gotin yek ji du balafirgehên navneteweyî yên li paytexta Îndonezyayê Cakarta ye. Balafirgeh digel Balafirgeha Halim Perdanakusuma, balafirgeha bingehîn e ku li qada metropolê ya Cakarta ya li girava Java ji bo Îndonezyayê xizmet dike. Navê balefirgehê ji serokê yekem û cîgirê serokê Îndonezyayê, Sukarno (1901–1970) û Mohammad Hatta (1902–1980) tê. Balafirgeh li Benda, Tangerang û Cengkareng, West Jakarta ye ku bi qasî 20 km li bakurê rojavayê Cakartaya Navîn disekine.

Di sala 2018an de 66,9 milyon rêwiyan (+ 6,2% li gorî sala berê) jê derbas bûne ku ev yek balfirhehê dike yek ji mezintirîn balafirgehên Asyayê. Ew balafirgeha malê û navenda Garuda Indonesia ye. Li gel Balafirgeha Navneteweyî ya Halim Perdanakusuma, di sala 2019an de ji 80 milyon rêwiyan re xizmet kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1985an li Îndonezyayê
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî yên herî qelebalix ên cîhanê
Balafirgeha Suvarnabhumi

**Balafirgeha Suvarnabhumi** (IATA: BKK, ICAO: VTBS) balafirgeha navneteweyî ya sereke ye ku ji Bangkok, paytexta Taylendayê xizmet dike. Balafirgeh li Racha Thewa ya ku li navçeya Bang Phli a parêzgeha Samut Prakan e, hatiye avakirin. Qada balefirgehê 3.240 km² rûerd vedigire ku bi yekê balefirgehê dike yek ji mezintirîn balafirgehên navneteweyî li Başûr-rojhilatê Asyayê û navendek herêmî ya hewavaniyê Balafirgeh di heman demê de navendeke barkêşiya hewayî ya Kargoyê ye û bûye 20em balefirgeha herî qelebalixê sala 2019an.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2006an li Taylendayê
Kategorî:Balafirgeh
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî yên herî qelebalix ên cîhanê
Balafirgeha Navneteweyî ya Hartsfield-Jackson Atlanta

**Balafirgeha Navneteweyî ya Hartsfield–Jackson Atlanta** (Koda IATA: ATL, koda ICAO: KATL) balafirgeha navneteweyî ya bajarê Atlanta ya eyaleta Georgia, DYAyê ye. Operatorê balafirgehê Wezareta Avhewayê ya Bajarê Atlanta (Şaredariya Atlanta) ye. Bi 104,7 mîlyon rêwiyan, ew di sala 2023an de bû balafirgeha herî qelebalix a cîhanê li gorî rêwiyan. Li gel 579,331 ton bar, wê salê 775,818 rabûn û daketin li ser pênc rêgehan pêk hatin.

Hejmara rêwiyan ên ewqas zêde ji ber vê yekê ye ku Atlanta di serî de wekî rawestgehek ji bo hemî firînên navxweyî tê bikar anîn. Ew di sala 2020an de li DYAyê wekî balafirgehek navneteweyî di rêza nehan de bû. Balafirgeha Atlantayê kardêra herî mezin e li eyaleta Georgiayê, bi zêdetirî 63,000 karmendan. Firotana salane di sala 2016an de bi qasî 34,8 mîlyar dolar bû.

## Çavkanî

Kategorî:Balafirgehên navneteweyî
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî yên herî qelebalix ên cîhanê
Balafirgeha Amsterdam Schiphol

**Balafirgeha Amsterdam Schiphol** (IATA: AMS, ICAO: EHAM), bi nefermî wekî **Balafirgeha Schiphol** (bi holendî: Luchthaven Schiphol) jî tê zanîn, balafirgeha navneteweyî ya sereke ya Holendayê ye û yek ji navendên sereke yên hevalbendiya balafirgeha SkyTeam e. Balefirgeh 9 kîlometre li başûrê rojavayê Amsterdamê, li şaredariya Haarlemmermeer a li parêzgeha Holenda Bakur hatiye avakirin ku ji aliyê seyrûsefera rêwiyan a navneteweyî ve di sala 2023an de sêyemîn balafirgeha herî qelebalixê cîhanê ye. Di sala 2019an de hema hema bi 72 milyon rêwiyan ve di warê qebareya rêwiyan de sêyemîn balafirgeha herî qelebalix a Ewropayê ye û di warê tevgera balafiran de jî balefirgehê herî qelebalixê Ewropayê ye. Bi salane bi 1,74 milyon ton barkêş li Ewropayê bûye balefirgeha 4em. AMS bi tevahî 6.887 hektar rûerd vedigire. Balafirgeh li ser konsepta yek-termînalê hatiye çêkirin ku bi yek termînalek mezin û di sê salonên derketinê de tê dabeş kirin.

Schiphol ji bo KLM û hevalbendê wê yê herêmî KLM Cityhopper û her weha ji bo Martinair navenda sereke ye. Balafirgeh ji bo Corendon Dutch Airlines, easyJet, Transavia, TUI fly Netherlands û Vueling jî wekî bingehek xebitandinê kar dike.

Schiphol di 16ê îlona 1916an de wekî baregeha hewayî ya leşkerî hatiye vekirin. Dawiya Şerê Cîhanî yê Yekem bû destpêka bikaranîna sivîl a balafirgehê û balafirgeh di dawiyê de rola xwe ya leşkerî bi tevahî winda kir. Di sala 1940an de, Schiphol çar rêyên asfaltkirî yên bi goşeya 45-pileyî hebûn. Balafirgeh di heman salê de ji hêla artêşa alman ve hate girtin û navê *Fliegerhorst Schiphol* lê hat dayîn. Balafirgeh ji ber bombebaranê hat hilweşandin lê di dawiya şer de, balafirgeh zû ji nû ve hate çêkirin. Di 1949 de, biryar hate girtin ku Schiphol bibe balafirgeha bingehîn a Holendayê. Balafirgeha Schiphol di sala 2020an de wekî Balafirgeha Baştirîn li Ewropaya Rojava hate hilbijartin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1916an li Holendayê
Kategorî:Balafirgeh
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî yên herî qelebalix ên cîhanê
Robarî

**Robarî** eşîreke kurd ê ji Efrînê (Çiyayê Kurmênc) ye ku yek ji eşirên li Rojavayê Kurdistanê ne. Li gor mezinên eşîrê, hêjmara robarîyan digihîje 7 hezar kesê ku li herêma Efrînê dijîn. 

## Çavkanî
Kongreya Kurdnasiyê 1934

**Kongreya Kurdnasiyê 1934** an jî **Kongreya Yekem a Kurdnasiyê** kongreyeke kurdnasiyê ye ku li paytexta Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê li Êrîvanê hat lidarxistin. Kongre bi însiyatîva Komîteya Navendî ya Partiya Komunîst a Ermenistanê hate lidarxistin û ji aliyê mijar û berferehiyê ve yekem bû. Pêşengên kurdên Sovyetê yên wê serdemê, wek Qanatê Kurdo, Erebê Şemo, Heciyê Cindî, Emînê Evdal, Casimê Celîl, Ehmedê Mîrazî û Çerkezê Beko beşdarî kongreyê bûn.

## Binekok
Di sala 1934an de li Akademiya Ermenistanê ya Zanistî beşa "Rojhilatnasî" hat vekirin û xwendekar ji bo perwerdeyê li Lenîngradê hatin şandin. Çar komên xebatê hatin avakirin: tirknasî, erebnasî, îrannasî û kurdnasî. Dûv re Êrîvan piştî Lenîngradê bû duyem navenda kurdnasiyê ya sovyetî. Çar navendên sereke yên kurdnasiyê di nava Yekîtiya Sovyetê de li Lenîngrad, Êrîvan, Mosko û Bakûyê bûn. Bi vî awayî navê kurdnasiyê hatiye danîn. Têgîna "xebatên kurdî" cara yekem di sala 1840 de di dema Împeratoriya Rûsî de derketiye holê, têgîna "kurdnasî" ji Kongreya Êrîvanê ya sala 1934an û vir ve zêde hatiye bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda Ermenistanê
Kategorî:Konferansên zanistî
Kategorî:Zanist û teknolojî li Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Kategorî:1930î li Ermenistanê
Nîkotîn

**Nîkotîn** an **jehra titûnê** yan jî **dûjehr** alkaloîdek xwezayî ye ku di malbata riwekan de (bi piranî di tûtinê û *Duboisia hopwoodii* de) tê hilberandin û bi berfirehî ji bo vejînê wekî hişyarker û trankîlîzan tê bikaranîn. Wekî derman, ew ji bo alîkariya mirovan dev ji cixarekêşanê û ji bo hêsankirina nîşanên vekişînê tê bi kar anîn.

## Çavkanî

Kategorî:Kişandina nîkotîn
Bexteşan

**Bextstêr**, **bextstêrk**, **kelû** (bi inglîzî: *horoscope*), di astrolojiyê de ji nexşeya ku di dema jidayikbûna her kesî de cih û warên esmanî yên li esmanan, goşeyên ku bi hev re çêdikin û xaniyan vedihewîne nexşeya **bexteşan** tê gotin.

## Mijarên têkildar
* Çerxa felekê

## Çavkanî

Kategorî:Astrolojî
Kategorî:Baweriyên xurafe
Kategorî:Zanista sexte
Sean Michael Wilson

**Sean Michael Wilson** nivîskarek skotlendî yê pirtûka xêzeromanan e. Wî zêdetirî 40 pirtûk bi cûrbecûr weşanxaneyên amerîkî, brîtanî û japonî re nivîsandiye û ji bo her du xelatên pirtûkan ya Eisner û Harvey hate berbijar kirin. Wî ji aliyê Xelata Manga ya Navneteweyî ya hukûmeta japonî ve di sala 2016ê de wek kesê yekem ê brîtanî medalek wergirt.

Pirtûkên wî li ser mijarên dîrokî, siyasetê û civakîê hatine nivîsandin. Pirtûka wî Secrets of the Ninja di sala 2016ê de Xelata Manga ya Navneteweyî wergirt. Wî di sala 2024ê de yekemîn Graphic Novel (romana grafîk?) ya li ser Abdullah Ocalan, girtiyê siyasî yê herî navdar ê cîhanê, nivîsî. Pirtûk bi nivîsên otobiyografî jiyana Abdullah Öcalan vedibêje, ji zarokatî û xortaniya wî bigire heta destpêka wî ya bi siyasetê wek xwendekar, û ji damezrandina PKKê heta salên zindana li girava Îmraliyê.

## Freedom Shall Prevail: The Struggle of Abdullah Öcalan and the Kurdish People (2024)
Romana grafîk a ku ji aliyê hunermendê kurd Keko ve hat xêz kirin, bi wesîleya 75emîn rojbûna Ocalan hate weşandin. Tê de Ocalan qala zaroktiya xwe ya li gundeke bakurê Kurdistanê dike, û çawa ew di dawiya salên 1960î de kete nav siyasetê. Di çîroka jiyana wî de mirov fêrî zilma hovane ya ku li gelê Kurd hatiye kirin dibe. Di pirtûkê de qala teoriyên ku ji aliyê Ocalan ve hatine pêşxistin û ji bo têkoşîna îro girîng in jî tê kirin, weke pêşengiya azadiya jinê, feraseta konfederalîzma demokratîk û projeya civakî ya demokratîk a li Rojava.

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî