Qizilbaş

[thumb|Qizilbaşekî [sefewî]]
**Qizilbaş** an jî **sersor** (bi osmanî û farisî: قزلباش), ji dora nîvê sedsala 15an ve peyrewên rêza şiîtiyên sofî ya sefewiyan (*[[Terîqeta Sefewiye|safawiyya]]*) bûn ku leşkerên van di destpêkê de ji eşîrên koçerên tirkmen ên herêma Azarbaycanê pêk dihatin, lê paşê ji hemî miletan ji herêmên împeratoriyê pêk dihatin. Navê wan ji serpoşa sor a taybetmendî (bi farisî: *Tark-e Ḥaydarī* 'Kaskê Heyder') bi diwanzdeh spandrel pêk tê, ku tê gotin ku serokê wan, Heyder (dora 1460–1488), destnîşan kiriye. Di nav arteşê qizilbaşê de tirkmen, kurd, ecem û ermenî hebûn, lê peyva *qizilbaş* behsa komeke etnîkî nake û li hin herêman wekî hevwateya şiî û elewiyan tê bikaranîn. Peyv îro carinan xwedî karekterek pejoratîf e.

Dîroka hebûna qizilbaşan vedigere sedsala 15an, dema ku rêberê ruhanî yê tevgerê, Şêx Heyder (serokê terîqeta sefewiyan), peyrewên xwe di nav hêzên çekdar de organîze kir.

## Rêxistin
Qizilbaş hevpeymaniyek ji gelek eşîrên cûda yên bi piranî (lê ne bi tevahî) bi paşxaneya tirkîaxiv pêk dihat ku di pabendbûna xwe bi rêznameya sefewî de yek bûn. Ji bilî tirkmenan, piştî reforma leşkerî ya Şah Ebasê Yekê di destpêka sedsala 17an de, qizilbaş herwiha hejmarên mezin ji kurd, gîlek, faris û taliş jî di nav xwe de girtin.

Wek *murîdên* (xwendekarên sondxwarî) yên pîrên sefewî, qizilbaş bi awayekî bêdawî guh didan serokê xwe, wekî *murşid-e kāmil* "rêberê giyanî yê bilind" û piştî damezrandina padîşahiyê, wekî padîşahê xwe (padîşahê mezin). Bi vî awayî, damezrandina padîşahiyê têkiliya *pîr-murîd* a bi tevahî olî guherand bo têkiliyeke siyasî. Di encamê de, her kiryareke bêîtaetiya sûfiyên qizilbaş li dijî fermana mamosteyê giyanî (bi farisî: *nāsufigari* "reftarên ne li gorî sûfiyekî") bû "kiryareke xiyanetê li dijî padîşah û sûcek li dijî dewletê" ye, wekî ku di 1614an de dema ku Ebbasê Mezin hin şagirt bi idamkirinê hate ceza kirin.

### Kom û eşîrên ku pêk dihatin
Di nav qizilbaş de, eşîrên tirkmen ên ji Bakurê Kurdistanê û Azerbaycana Îranê ku alîkariya Şah Îsmaîl kiribûn da ku dûgela Aqqoyûnî têk bibe, hem ji hêla hejmar û hem jî ji hêla bandorê ve yên herî girîng bûn û navê qizilbaş bi gelemperî tenê ji bo wan tê bikaranîn. Hin ji van eşîrên mezin ên tirkmen di nav heşt an neh eşîran de hatine dabeş kirin, di nav wan de:

* Ustādjlu
* Rūmlu
* Shāmlu
* Dulqedîr
* Efşar
* Qacar
* Tekûlû

Carinan eşîrên din - wek *tûrkmen*, *baharlu*, *qeremānlu*, *warsaq*, û *bayāt* - di nav van "heft uymaqên mezin" de hatine rêzkirin. Îro, bermahiyên konfederasyona qizilbaş di nav efşar, qeşqayî, tûrkmen, şahsevan û yên din de têne dîtin.

Hin ji van navan ji navekî cihî pêk tên ku paşgira tirkî *-lu* lê hatiye zêdekirin, wek *şamlu* an *bahārlu*. Navên din ên eşîrên oxizî ên kevin in wek efşar, dulqedîr, an beyet, wekî ku ji hêla dîroknasê tirkî yê serdema navîn Mehmûd Kaşxerî ve hatiye behs kirin.

Eşîrên ne-tirkî yên îranî di nav qizilbaşê de wekî ''tacîk'' hatin binavkirin û ji wan pêk dihatin:

* Taliş
* Lur
* Eşîrên kurd ên şiî
* Faris
* teberî
* gîlek

## Dîrok
Di 1501an de, qizilbaş, di bin serweriya serokê xwe û paşê Şah Îsmaîl I de, bajarê Tewrêzê dagirkirin û di neh salên pêş de hemû Rojhilata Kurdistanê, Îran, Iraq û rojavayê Efxanistanê fetih kirin. Di demek kurt de qizilbaş bi osmaniyan re ketin pevçûnê, ku heta wê demê hemû deverên Împeratoriya Bîzansê fetih kiribûn. Di şerê Ebexê li Bakurê Kurdistanê de, qizilbaş, ku çekên wan pir kêmtir bûn, di 1514an de ji aliyê siltan Selîm I ve qismî têk çûn. Wî bi hezaran şervanên qizilbaş li herêma xwe ya rojhilat îdam kir û qizilbaş hiştin ku li rojavayê çiyayan di rewşek tenêtiyê de bijîn. Ev rewş, digel rêzenivîsa bektaşî, bû sedema derketina "elewiyan" ên Bakurê Kurdistanê îro.

## Li Efxanistanê
Qizilbaş li Efxanistana îro neviyên rêveber û karmendên sivîl in ku di bin serweriya efşar û dûranî de li vir bi cih bûne. Hin ji wan piştî damezrandina Efxanistanê ji hêla serweran ve wekî çînek fermî ya xwendewar hatine tayîn kirin û wekî parêzgarên nû xizmet kirine. Ew şiîyên dozdeh îmaman in û bi farisî diaxivin. Wan bi giranî li Kabûl, Herat û Qendaharê dijîn û demek dirêj berî ku di sedsala 20an de ji hêla neteweperestên peştûn û oldarên sunî ve di bin serokatiya qiralê Efxanistanê Ebdurehman Xan de ji desthilatdariyê werin bêparkirin, aîda qada elîtê bûn. Îro, ew bi gelemperî wekî beşek ji gelê tacîk têne hesibandin.

## Nîşe

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Asyaya Rojava
Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Elewîtî
Kategorî:Sedsala 15an li Îranê
Kategorî:Serhildêr li gorî cureyan
Kategorî:Xinûs