open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ehvaz

**Ehvaz** (bi farisî: اهواز) bajarê herî mezin û navenda îdarî a parêzgeha Xûzistan a Îranê ye. Li bajêr bi piranî fars dijîn, lê hindikahiyên mezin weke ereb, kurd an qaşqayî jî tên dîtin. Ehvaz di nav devera metropolê de zêdetirî 1.3 milyon mirovî ye. Encamên serjimariyê zêdebûnek domdar a nifûsê destnîşan dike. Wekî çemê herî avî li Îranê, çemê Karûnê di navenda bajêr re diherike, ku yek ji du çemên gemarî yên Îranê ye, li kêleka Şetelerebê.

Ehvazê ji ber gelek pirên mezin ên ku li ser çemê Karûnê ji bo hêsankirina çûnûhatina di navbera rojhilat û rojavayê bajêr de hatine çêkirin, wekê bajarê pîran hatiye binavkirin. Li gel bajarên din ên Parêzgeha Xûzistanê Evhaz ji sedsala 20an vir ve wekê paytexta neftê ya Îranê tê zanîn.

## Erdnîgarî

### Cih û rê
Ahvaz 100 kîlometre li bakur-rojhilatê Abadanê ye û ji bilî firokexaneyek yek rêgezê bi rêyên jêrîn ve tê gihîştin:

* Tehran-Xoremşehr Riya hesinî a netewî
* 18px|link=Road 39 (Iran) Ahvaz-Abadan Otoban (145 kîlometre)
* 18px|link=Road 37 (Iran) Ahvaz-Andimeshk Otoban (150 kîlometre)
* 13px|link=Freeway 5 (Iran) Ahvaz-Bandar Imam Khomeini Şahrê (175 kîlometre)
Ehwaz ku mezintirîn bajarê parêzgehê ye, ji du navçeyên cihê pêk tê: beşa nû ya Ehvazê ku navenda îdarî û pîşesazî ye, ku li rexê rastê çemê Karûnê hatiye avakirin û deverên niştecihbûnê li beşa kevn a bajêr, li rexê çepê têne dîtin.

### Avhewa
Ehvaz xwedan avhewa çolê ya jêr-tropîkal a germ e, bi havînên dirêj, pir germ û zivistanên sar û kurt. Germahiya havînê bi rêkûpêk herî kêm 45&nbsp;°C, carinan ji 50&nbsp;°C derbas dibe, bi gelek bahoz û tozê re ku di heyama havînê de hevpar in. Lêbelê, di zivistanan de, germahiya herî kêm dikare li dora 5&nbsp;°C dakeve. Zivistanan li Ehvazê berf nema. Rêjeya barana salane dora 230 mm e. Di 29ê hezîrana 2017an de germahî gihîşt 54&nbsp;°C. Wekî din, xala dewê di 23&nbsp;°C de derketiye ku ji bo germahiya hişk a gelemperî şil e. Digel ku li Ehvazê qet berf nebariyaye jî, di her mehên zivistanê de, di destpêka biharê û dawiya payîzê de serma tê tomarkirin û berê jî daketiye -7,0&nbsp;°C.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Xûzistanê

Kategorî:Erdeşêrê Yekê
Bîrcend

**Bîrcend** (bi farisî: بیرجند) bajarek li rojhilatê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 157.848 kes lê dijin.

Bîrcend, paytexta parêzgeha Xorasana Başûrê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Başûr
Zahedan

**Zahedan** (bi farisî: زاهدان) bajarê herî mezin û navenda îdarî ya parêzgeha Sîstan û Belûçistan a Îranê ye. Bajar nêzîkî sinorên navbera Îran û Pakistanê ye ku gelê belûç lê dijîn. Navê berê yê bajêr **Duzzap** (bi farisî: *Duzdab*, tê wateya "*Av Dizî*") ku ji ber lehiyên ji nişka ve li geliyê herikibû. Paşê di sala 1929an de di dema seredana Reza Şah de bajar bi navê Zahedan (ji farisî tê maneya "bicîbûn") hatiye binavkirin.

## Erdnîgarî

### Cih
Zahedan bi rêya hesinî bi Pakistanê ve girêdayî ye û nêzîkî Efxanistanê ye. Bajar li dor 41 kîlometre başûrê sê xala sê welatan e û li bilindahiya 1.352 metre ji asta deryayê û 1.605 kîlometre dûrî bajarê peytext Tehranê ye.

### Avhewa
Zahedan xwedî avhewaya çolê germ e. Baran pir kêm e, û bi piranî di zivistanê de dibare.

Zahedan havînên pir germ derbas dibe, salê 84,7 roj hene ku germahiya herî zêde di ser 35&nbsp;°C re heye, ji wan 7 rojan herî zêde rojane 40&nbsp;°C heye. Zivistan bi germahiya herî kêm di bin 0&nbsp;°C de salê 43,7 rojan pir sar e. Zahedan jî salê 81,3 rojan bi mij dibe.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Sîstan û Belûçistanê
Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)
Simnan

**Simnan** (bi farisî: سمنان) bajarek li bakûrê rojhilata Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 126.780 kes lê dijin.

Simnan, paytexta parêzgeha Simnanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Simnanê
Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Simnan (parêzgeh)
Qazwên

**Qazwên** (bi farisî: قزوین) bajarê herî mezin û navenda îdarî ya parêzgeha Qazwên a Îranê ye.

Qezwêb ji bo çil salan (1555-1598) paytexta dewleta sefewiyan bû û îro weke paytexta xelanivîsên Îranê tê naskirin. Ew bi şîrîniyên xwe yên kevneşopî (wek Peqlewe), nexşên xalîçeyan, helbestvan, rojnameyên siyasî û bandora pehlewî ya li ser devoka xwe navdar e.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Qazwênê
Kategorî:Qazwên (parêzgeh)
Bender Ebbas

**Bender Ebbas** (bi farisî: بندر عباس) yek ji bajarên herî mezin e û navenda îdarî ya parêzgeha Hurmizgan a Îranê ye. Bendera Ebbasê benderek li peravên başûrê welêt e ku li ser Kendava Farsê cih girtiye.

Bajar li ser Tengava Hurmizê (li hemberê parêzgeha Musendamê, Oman) hatiye avakirin ku cihekî stratejîk digire ku bajêr baregeha sereke ya Hêza Deryayî ya Îranê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Hurmizganê
Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Hurmizgan (parêzgeh)
Meşhed

**Meşhed** () duyemîn bajarê herî qelebalix ê Îranê ye ku li bakurê rojhilatê welêt e û bi qasî 900 kîlometreyan dûrî Tehranê ye. Meşhed bajarê herî mezin û paytexta Xorasana Rezewî ye. Nifûsa bajêr nêzîkî 3.400.000 kes e (serjimariya 2016) ku deverên Meşhed Teman û Torqebe jî vedigire.

Bajar di dirêjahiya dîroka xwe de ji hêla komên etnîkî yên cûda ve hate birêvebirin. Meşhed berê gundekî biçûk bû ku di sedsala 9an de bi navê *Sanabad* dihate naskirin û ku ligel Tûs û gundên din li ser Riya Hevrîşimê bû ku wan ji rojhilat ve bi Mervê ve girêdide. Meşhed dê di dawiyê de ji hemû gundên derdora xwe mezintir bibe. Navê xwe yê niha ku tê wateya "cihê şehadetê" li ser perestgeha Îmam Riza, ku Îmamê heştemîn ê şiî, Elî al-Rida, lê hatiye veşartin, wergirtiye. Xelîfeyê Ebasî Harûn Reşîd jî di heman perestgehê de hatiye veşartin. Perestgeh cihekî girîng ê hecê ye ku her sal ji hêla 25 mîlyonan ve tê ziyaret kirin ku pir caran wekî "paqijtirîn bajarê Îranê" tê binav kirin.

Meşhed paşê jî bi Firdewsî, helbestvanê faris û nivîskarê Şahnameyê ku li gundê Tûsê ji dayik bûye (li Meşhedê gelek sazî bi navê wî hatine dinê) ve girêdayî ye. Meşhed di serdema mongolan de dewlemendiyek berbiçav bû û mezinbûna xwe domand. Di navbera 1736 û 1796an de Meşhed bû paytexta xanedana efşaran ku ji hêla Nadir Şah ve hatî damezrandin, ku gora wî li bajêr e, hate rêvebirin. Di serdema nû de Meşhed berferehtir bû û bû bajarê hinek ji navdartirîn wêjevan û hunermendên Îranê yên nûjen, wek helbestvan Mehdî Axavan-Sales û stranbêj û bestekarê kevneşopî yê Îranî Mihemed Riza Şacariyan. Di 30ê cotmeh a 2009an de (salvegera şehîdbûna Îmam Riza) serokê wê demê yê Îranê Mehmûd Ehmedînejad Meşhedê wekê "paytexta giyanî ya Îranê" ragihandibû.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî
Kategorî:Bajarên pîroz
Kategorî:Bajarên Îranê

Kategorî:Navçeyên parêzgeha Xorasana Rezewî
Yasûc

**Yasûc** an jî **Yasîc**, (bi farisî: *یاسوج*) bajarek li başûrê rojawa Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 100.544 kes lê dijin.

Yasûc, navenda parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmedê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
Yezd

**Yezd** () bajarê herî mezin û merkeza îdarî a parêzgeha Yezdê yê Îranê ye. Di serjimêriya 2016an de, nifûsa Yezdê 529,673 bû. Bajarê dîrokî yê Yezdê ji sala 2017an vir ve ji aliyê UNESCOyê ve wekî Kelepûra Cîhanê tê qebûlkirin.

Ji ber nifşên adaptasyona li derdora çolê, Yezd bi mîmariya xwe ya farisî tê zanîn. Ji gelek mînakên xwe navê "Bajarê Bayêgiran" (شهر بادگیرها *Shahr-e Badgirha*) lê tê kirin. Di heman demê de bi agirgehên zerdeştî, ab enbar (av), qenat (kanalên binerdê), yaxçal (sarker), hunerên destan ên farisî, qumaşên destçêkirî (termeh farisî), tevnên hevrîşim, pembûyên farisî û şîrînxaneyên xwe yên kevnar tê zanîn. Yezd ji ber dîroka xwe ya kevn a bisiklêtan, û herî zêde bisiklêtan di serê her kesî de li Îranê ye, bi navê bajarê Bisiklêtan jî tê naskirin. Tê ragihandin ku çanda bisîkletê ya li Îranê di sedsala dawîn de, di encama pêwendiya bi mêhvan û geştiyarên ewropî re li Yezdê derketiye holê.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Yezdê
Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê
Kategorî:Yezd (parêzgeh)
Zencan (bajar)

**Zencan** (bi farisî: زنجان) bajarê herî mezin û paytexta parêzgeha Zencanê ya Îranê ye.

Zencan bi hunerên xwe yên destan ên wekî kêran, sandalên kevneşopî yên bi navê çarox û malîlehê ku bi têlên zîv tê çêkirin tê naskirin. Hunermendên Zencanî gelek tiştan wek xwarinên xemilandî yên cihêreng û qapên wan ên taybet û zêrên zîv çêdikin. Di demên kevnare de, Zencan bi kêrên xwe yên bê zengar û tûj dihat naskirin. Lê ev kevneşopî gav bi gav ji holê radibe bi danasîna kêrên çînî yên li sûkê yên ku pir erzantir, pirtir û kêm hunerî ne. Gelek gundî îro xalîçeçêkerên kevneşopî ne. Li gorî lêkolîneke berfireh a ku ji aliyê Îsna ve hatiye encamdan, xelkê Zencanê di nav xelkê 30 parêzgehên din ên Îranê de şanaziyê bi asta herî bilind e.

## Nifûs

## Wênedank

Wêne:Zanjan archaeology museum.jpg|Mûzexaneya Arkeolojî a Zencanê
Wêne:Jame'h Mosque of Zanjan.jpg|Mizgefta Ceme‘h
Wêne:Rakhtshurkahneh.jpg|Xaneya Raxtsûrê, (Yek ji xaneyên kevneşopî a hikûmdarên qacaran)
Wêne:Soltaniyeh interiors.jpg|Sernavên siltanê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Zencanê
Erdebîl (bajar)

**Erdebîl** () bajarek e li bakurê rojavayê Îranê. Bajar paytexta parêzgeha Erdebîlê ye. Zimanê fermî farisî ye, wekî bajarên din ên Îranê, lê piraniya gelheya Erdebîlê azerî diaxive.

Erdebîl bi bazirganiya hevrîşim û xalîçeyan tê naskirin. Xalîçeyên erdebîlî bi nav û deng in û xalîçeyên kevnar ên erdebîlî di nav baştirîn xalîçeyên klasîk ên farisî de têne hesibandin. Wekî din li Erdebîlê, aramgeha Şêx Sefîedînê Erdebîlî û tirba Şah Îsmaîl, damezrînerê dewleta Sefewiyan, jî hene ku mîna Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê tên hesibandin.

## Nifûs

## Wênedank

Wêne:Ardabil skyline1.jpg|Wêneya ezmanan
Wêne:Sheikh-safi tomb.JPG|Tirba Şêx Sefiyê
Wêne:Ardabil Anthropology Museum.jpg|Mûzexaneya Antrofolojî a Erdebîlê
Wêne:Sheikh jabraeil.jpg|Tirba Şêx Cebriyel
Wêne:Shaheid gah.jpg|Şahedegeh
Wêne:Janbazan sq.jpg|Meydana Canbazan
Wêne:Sheykh safi01.jpg|Tirba Şêx Sefiyê
Wêne:Ardabil-Meusume.jpg|Mûzexaneya Erdebîlê
Wêne:7 goz.JPG|Pîra Yeddi goz (Pîra heft çawan)
Wêne:Heyran ardabil.jpg|Riya Heyranê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Erdebîlê

Kategorî:Erdebîl (navçe)
Reyn

**Rên** an jî **Reyn** (bi romanş: *,* , , , *,* ; peyveke ji hind û ewropiya kevin reie- bi wateya *herikîn* e), yek ji çemên herî dirêj ên Rojavayê Ewropayê ye.

Reyn li çiyayên Alpê yên Swîsreyê dizê; ji avên kaniya sereke Vorderrhein, li Tomasee/Lai da Tuma (Surselva, Grisons) û avên kaniya Hinderrhein a qeşayiya Paradies, li Grisonsê pêk tê. Avên her du kaniyan li Reichenau (Tamins) dikevin hev, dibin çemê Rên.

Di gola Bodenê ve diherike, dû re nêzîkî Schaffhausenê sûlavên Reynê çêdibin. Ev sûlav 23 m bilind in. Reyn di Swîsre, Fransa, Almanya û Holandê ve diherike, digihêje Deryaya Bakurî. Devê çemê Reynê jî li Hoek van Holland, Rotterdama Holandê ye.

Bajarên mezin mîna Basel, Strasbourg, Karlsruhe, Mannheim, Bonn, Köln û Rotterdamê ber çemê Rayn hatine avakirin. Rên ji bo çalakiyên bazirganî û danûstendinê jî gelek giring e.

Milên çemê Reynê yên herî mezin Neckar, Main, Mosel, Lahn, Sieg, Ruhr û Lippe ne.

## Galerî

Wêne:Vorderrhein.jpg|Vorderrhein, cihê zana Reynê ye.
Wêne:Chutes du rhin.jpg|Sûlavên Reynê, nêzîkî bajarê Schaffhausen, Swîsre.
Wêne:CologneSilhouetteSunsetSeenFromNorth.jpg|Bajarê Köln ber çemê Reyn, Almanya.
Wêne:Rivieren 4.46933E 51.88083N.jpg|Devê çemê Reynê li Holandê, ji esmên.


## Çavkanî

* Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (29.08.2011).

Kategorî:Çemên Almanyayê
Kategorî:Çemên Awistiryayê
Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Fransayê
Kategorî:Çemên Holandayê
Kategorî:Çemên Holendayê
Kategorî:Çemên Liechtensteinê
Kategorî:Çemên Swîsreyê
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Qopo

**Qopo** kufteyek ji pêjgeha kurd e. Cureyeke kufteya ardikê (bindanê) ye, ango ji hûrikê dan tê çêkirin.

Qopo binavkirineke herêma Xerzanê ye, dibe ku li deverên din bi navên din bên navkirin. Çima jê re "qopo" gotine, nayê zanîn.

## Berkelî (bo şeş kesan)
* * Nîv kg [[goşt]]ê kişandî yê [[golik]]ê*
* *Bi fîncanekê ardik (bindan, hûrikê dan)*
* * 1 serî [[pîvaz]]*
* * 2 dendik [[sîr]]*
* *1 fîncan [[mast]]*
* *[[Rûn]]ê ron*
* * [[Îsot]]a reş*
* * [[Reşke]] (kemyon)*
* *[[Xwê]]*
* *Li ser daxwazê biharbêhn ([[biharat]])*

## Çêkirina qopo
Pîvazên xwe li rêşkerê bidin (rende). Goştê kişandî, ardik, pîvaz (hûrkirî), sîr (kutayî) û mastê bixin badiyeke mezin, heger biharabêhnên we hene, bi wan bistrên. Jibir nekin xwêya xwe jî bikinê.

Jiber ku xwêya zêde ziyanê dide laşê mirov, di terîfên xwarinan ên kurdî de, divê hîç behsa xwêyê neyê kirin. Lewra mirov xwêya xwe ji xwezayê digire, qet nexwe jî dibe. Vê têkela xwe bavêjin sarincokê, bi qasî katjimêrek bidin sekinandin.

Ji vê têkela xwe girikên kufteyê amade bikin. Girikên qopo hinekê mezin tên çêkirin.

Rûnê xwe berdin rûnbirêşkê, kufteyên xwe biqijilînin. Bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Li herêma Xerzanê tenê di rûnbirêşkê de tê çêkirin lê mirov dikare di firneyê de jî bipijîne.

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kufteya Sînemiliyan

**Kufteya Sînemiliyan** kufteyek ji pêjgeha kurd e. Ji ber ku di nava *êla Sînemiliyan* de nav daye, navê xwe girtiye. Xwarineke herêmî ya Gurgum, herêmên kurdan ên li ber perê Deryaya Navîn dijîn e. Bo mînak li Îskenderûnê navdar e.

## Berkelî (bo çar kesan)
* * 200 gr [[kixse]] yan heger nîne [[pîvaz]]*
* *100 gr [[gizêr]]a teze*
* *Pelê [[bendik]]ê (kerewîz)*
* * 1 serî bendik*
* *800 gr [[merge]] (ava bacanê sor)*
* *7 kevçî rûnê zeytê*
* *4 dendik [[sîr]]*
* *80 gr kakilê [[gûz]]ê*
* *80 gr fringiya (tomatos, bacanê sor) hişkkirî*
* *[[Îsot]]a reş û [[xwê]] (xwê li ser daxwazê ye, xwêya zêde ziyanê dide tenduristiyê)*
* *Hinekê [[nan]]ê tostê (1-2 kerî)*
* * Nîv baq [[bexdenûs]]*
* * Çend ta an baqek [[merzekew]]*
* *4 heb fîleta [[ançûez]]ê (pelaxtina goştê masiyan, bo mînak a kîlkeyê)*
* * 500 gr goştê kişandî yê [[golik]]ê*
* * 1 [[hêk]]*
* * 5-6 kevçî [[rûn]]ê ron*
  
## Çêkirin
Pelên bendikan bişon, ziwa bikin û hûrane hûrbikin. Gizêr û bendikan amade bikin û li makîneyê bixin. Qalikê fringiyan bigirin, ava wan bidarivînin, têxin badiyekê û hûrbikin.

Pîvazên xwe hûr bikin, nîvê wê jê veqetînin, 2 dendik sîra kutayî, gizêr, bendik û firingê di nava 4 kevçî rûnê zeytê de biqijilînin. Ava fringiyan tevlî bikin, îsota reş (an cureyekê din) bixinê, bi qasî nîv katjimêrî (30 deqe) di agirê nizm de bipijînin.

Gûzên xwe û fringiyên xwe hûrbikin. Pîvazên mayî, sîr û gûzê di nava 3 kevçî rûnê zeytê de tevdin. Nanê tostê bipişirînin û di makîneyê de bikişînin. Bexdenûs, merzekew û ançûeza xwe jî hûr bikinê.

Goştê kişandî, hêk, nanê tostê li makîneyê xistî, frîngiyê hişkkirî, têkela gûzê, bexdenûs, merzekew û ançûezê bistrên, xwê û îsota reşê pê werbikin.

Ji vê têkela goştê kişandî 16 girikan amade bikin. Di rûnê qijilandî de û di agirê normal de biqijilînin.

Kufteyên xwe bi germî daynîn ser sosa fringiyê, serê wan bi pelên bendikê bixemilînîn û bo xwarinê bînin ser dextexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên rûnbirêşkê
Girara şikevayê

**Girara şikevayê**, girara bi şikevayê pêçandî, girarek (pîlaw, bulxur) ji pêjgeha kurd e. Ji pêçandina girarê ye. Mirov dikare wekî kutilkê (dolmeh) jî binavbike lewra tê pêçandin.

## Berkelî (bo şeş kesan)
* *2 pelhevîrk ([[şikeva]])*
* *4 [[gizêr]]*
* *2 [[kartol]]*
* *2 stekan (qedeh) [[polik]], baqilê xatûnî (pisum sativum)*
* *2 stekan [[riz]] (birinc)
* *5 stejan av*
* *5 kevçî rûnê nivîşkî*
* *1 zerika hêkê*
* *1 fîncan şîr*
* *Îsota reş*
* *Xwê (xwêya zêde bizerar e)*
* *Li ser daxwazê bêharbêhnên (biharat) din''

## Çêkirin
Gizêr û kartolên xwe kûbîkî tîke bikin. Zebze û polikên xwe bixaşînin û bidarivînin. Di quşxaneyekê de, bi rûnê nivîşkî biqelînin. Ji aliyekê ve riza (birinc) xwe amade bikin, ango bi ava germ nermijî bikin.

Riza we nerm bû, ava wê bidarivînin, berdin nava zebzeyên qelandî û bi hev re bi qasî 5 deqeyan biqelînin.

Îsot û xwêya xwe pê qerbikin, 5 stekan avê berdinê û bihêlin bila bikele. Girara we keliya, agirê wê nizm bikin, heya ava xwe kişand bikelînin.

Pelhevîrkên xwe bikin 8 parçe (her yek 4 parçe). Pelhevîrkên bidin ser devê binikeke kûr a bo şorbeyan, bi vî awayî hundirî wan dabigirin. Ango girara xwe bixin navê, bi firçeyekê şîr bi wan bidin, devê şikevayê xwe bigirin, wekî kutilkan an wekî xingalê amade bikin, tije bikin.

Van kutilkên xwe yên we hazir kirine, di sêniya firneyê (firûn) de rêz bikin.

Bi firçeyê zerika hêkê li serê van girikên savarê yên bi şikevayê hatine pêçandin bidin û di germiya 200 pileyî de bipijînîn. Zerayî bi wan ket, dikarin bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Girar
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Metînanê
Şîraz (bajar)

**Şîraz** (bi farisî: شیراز) pêncemîn bajarê herî qelebalix ê Îranê ye û navenda îdarî ya parêzgeha Farsê ye, ku di dîrokê de bi navê Pars (پارس, *Pārs*) û Persîs hatiye naskirin. Li gorî serjimêriya niştimanî ya 2016an nifûsa bajêr 1.565.572 kes bû û devera avakirî ya bi Sedra re nezikî 1.800.000 niştecî bû. Di serjimêriya 2021an de zêdebûna nifûsa bajêr derketiye 1.995.500 kesan. Şîraz li başûrê rojavayê Îranê li ser çemê demsalî yê rûdxaneye xoşk e. Bajar destpêka serdema îslamî de hate damezrandin, bajar xwedan avhewa nerm e û ji hezar salan zêdetir navendek bazirganiya herêmî ye.

Navnîşa herî kevin a bajêr, wekî *Tiraziş*, li ser tabloyên ji heriyê elamî ye ku di sala 2000 berî zayînê de ne. Bajarê nûjen ji hêla împeratoriya sasanî ve hate damezrandin û ji hêla xilafetiya emewiyan ve di 693an de hate vegerandin û di bin xanedanên saffarî û biweyhî de di sedsalên 9an û 10-11an de, girîng bû. Di sedsala 13an de, Şîraz ji ber handana mîrê xwe û hebûna gelek zanyar û hunermendên faris, bû navendeke sereke ya huner û edebiyatê. Du helbestvanên navdar ên Îranê, Hafizê Şîrazî û Sedî ji Şîrazê ne, ku gorên wan li aliyê bakurê sînorên bajêr ên niha ne.

Şîraz yek ji bajarên turîzmê yên Îranê ye û wek bajarê helbestvan, edebiyat û kulîlkan tê naskirin. Herwiha ji aliyê gelek îraniyan ve ji ber hebûna gelek bax û darên fêkî yên ku li seranserê bajêr têne dîtin, wek Baxçeyê Eramê, wek bajarê baxçan tê dîtin. Şîraz jî li cîhanê cihekî geştiyariyê yê navdar e. Her sal gelek tûrîst ji çar aliyê cîhanê tên serdana bajêr. Şîraz di dîrokê de xwediyê civakên sereke yên cihû û xiristiyan e. Hunermendên Şîrazê ji mozaîka xêzkirî ya sêgoşeyî pêk tê; tîcareta hesinê; xalîçeya pile û tevkirina kilamê ku li gund û eşîran jê re *gilîm* û *cacîm* tê gotin. Pîşesaziyên serdest li bajêr berhemanîna çîmento, şekir, zibil, berhemên tekstîlê, berhemên dar, metalkarî û xalîçeyan in. Li bajêr yekem santrala tavê ya Îranê heye. Di van demên dawîn de yekem turbîna bayê ya Şîrazê li ser çiyayê Babakuhî yê nêzî bajêr hatiye danîn.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Farsê
Kategorî:Bajarên Îranê
Kirman (Îran)

**Kirman** (bi farisî: کرمان) bajarê herî mezin û navenda îdarî ya parêzgeha Kirman a Îranê ye.

## Avhewa
Kerman xwedan avhewa çol a sar e ku di mehên havînan de germ e û di mehên zivistanan de sar e. Di nava salê de baran kêm dibare.

Gelek navçeyên bajêr bi çiyayan hatine dorpêçkirin. Parçeya bakur a bajêr li devereke çol e ku xwedî avhewaya hişk e.

Rêjeya baranê ya salane 148 mîlîmetre ye. Wekî din, avhewaya wê li gorî pîvanên îranî sar e.

## Nifûs

## Wênedank

File:Ganjali Khan Mosque.JPG|Mizgefta Gençelî Xan
File:Ganjali Khan Caravanserai 01.jpg|Sarayê Gençelî Xanî
File:Ganjali Khan Complex, Kerman 01.jpg|Meydana Gençelî Xan
File:Shazdeh Garden Mahan Iran.jpg|Baxçeya Şahzade
File:Jardín del Príncipe, Mahan, Irán, 2016-09-22, DD 21.jpg|Baxçeya Şahzade
File:Jabalieh, Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 02.jpg|Birca Cabaliye
File:Shah Nematollah Vali Shrine 07.jpg|Birca Şah Nimetûleh Welî
File:Shah Nematollah Vali Shrine 06.jpg|Birca Şah Nimetûleh Welî (Divara Duayê)
File:Mezquita de Malek, Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 27.jpg|Ketina Mizgefta Cameh (Wekî Mizgefta Cûmayê jî tê nasîn)
File:Bazaar de Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 38.jpg|Bazarê mezin a Kermanê
File:Museum of Zoroastrians - Kerman.jpg|Mûzexaneya zerdeştî
File:Patteh-Kerman.png|Xaliyeke Kirmanê
File:Kerman Railway Station 2.jpg|Trênstasiyonê Kirmanê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmanê
Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Cihên turîstîk li Îranê
Êl Begê Caf

**Êl Begê Caf** *(Êl Begî Caf)* di sala 1492'an de li bajarê Şarezûrê di malbateka ji êla cafan de ji dayik dibe. Baweriya yarsaniyê wî wextî li herêma Şarezûrê belav bû. Wî li Şarezûrê dest bi xwendinê kir û herwiha çû Bexda û bajarên Îranê jî. Ew ji bo xweparastina ji dijminên yarsaniyan, ji Şarezûrê çû Hewramanê û li wê derê bi cih bûye. Êl Begê Caf di sala 1553'an diçe ser dilovaniya xwe.
Êl Begê Caf helbestên pênckî nivîsîne û zimanê helbestên wî tevliheviyeka soranî û goranî ye. Ji helbestên wî yên di nav gel de belavbûne, yek jê li jêr e.

Ew di vê pênckiya xwe ya li jêr de hinek pêşbîniyan dike, hê wî demî dibêje ku wê balafirên bi dûkel peyda bibin û wê bifirin û wê guhertin li Îranê çê bibin.

## Çavkanî

* Mêjûy Edebî Kurdî, Dr. Marif Xeznedar, bergê yekê, weşanxaneya Aras, Hewlêr, 2001.

## Girêdanên derve
* Festîvala Êl begî Caf 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1492
Kategorî:Mirin 1533
Şirdan

thumb|Şirdana bi nokê hatiye kelandin
thumb|Şirdan û serûpê, ji herêma Şingalê

**Şirdan** xwarineke bigoşt e. Ji hûr û rizê (herwiha savar) ye. Riz (birinc) wekî kutilkan (dolmeh) bi hûr tê pêçandin, dirûtin.

## Xwarineke kurdî ye?
Li Kurdistanê gelek cureyên sosîsan dihatin çêkirin. Ev sosîs li şirîtan rêz dikirin, bo ava wan bidarive. Ji ber wê ji gelek xwarinên ji hûr û rodîkan (rûviyan) tên çêkirin re şirdan gotine. Ango *"tişta ku li şirîtê hatiye danîn, li ser şirîtan hatiye parzûnkirin an ziwa kirin".* *Şirît+dan*, di çerxa demê re bûye *şirdan*.

Îngilîz şirdanê wekî xwarineke xwe ya neteweyî didin nasandin. Dibêjin ev xwarin ji Brîtanyayê belav bûye. Ev hemî jî angaşt in, xwarinekê dikare li welatekê pirr bê xwarin lê ev nayê wê wateyê ku ev xwarin li wir hatiye îcadkirin. Xwarin dewlemendiya tevahiya mirovahiyê ne.

Gelek cureyên şirdanê hene. Ev terîf a awayê parêzgeha Amedê ye.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *4 heb pêçanên şirdanê, ango 4 kerî hûr*
* *250 gr [[goşt]]ê kişandî*
* * 500 gr riz*
* *500 gr [[pîvaz]] (ne ya teze)*
* *1 kevçî [[merge]]ya îsotê (salçeya îsotê)*
* * 1 kevçî [[îsot]]a reş*
* *Ava [[lîmon]]ê (bo pakijkirina hûrê)*
* *[[Xwê]] (xwêya zêde zirarê dide tenduristiyê)*
* *Li ser daxwazê biharbêhn ([[biharat]])*

## Pakijkirina hûrê
Hûrê xwe yê hundirê wê hatiye pakijkirin bînin, berê bi ava sar, paşê jî bi ava germ herî kêm 5 caran bişon. Hûn dikarin ber re, bi firçeyekê jî pakij bikin.

Bînin têxin teştekê, avê berdin ser. Xwê û ava lîmonê tevlî bikin, herî kêm 2 katjimêrî bidin rawestandin. Ji wir derînin, dîsa bişon. Dilê we pê xweş nebû, carekê jî di ava sîrê de bidin sekinandin. Ev rêbaza han a xwezayî û sade ye.

## Çêkirin
Pîvazên xwe hûrik hûrik hûr bikin. Goştê kişandî, riz û melzemeyên xwe yên din tevlî bikin, bistrên.

Parçeyên hûrê xwe bînin raxin û ji vê têkela we amade kiriye dabigirin, ango tije bikin (wekî kutilkan). Devê wan bidirûn, hinekê bidin sekinandin. Berê li Kurdistanê li şirîtan didan û ber tavê hinekê dihîştin.

Pêçanên xwe bînin têxin quşxaneyekê. 3-4 stekan (qedeh) avê bixin ser, xwêya xwe bavêjinê, bi qasî saetekê bikelînin. Reşkeyê (kemyon) pê wer bikin û li binikên xwarinê parve bikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).

## Hin ji cureyên şirdanê
* Şirdana savarê
* Şirdana bi nok (li herêma Şingalê navdar e)
* Şirdana Sêrt û Wanê (hinekê pêçanên wê mezin in)
* Şirdana pijandî (nakelînin, dipijînin)
* Şirdana xingalî (pêçanên wê wekî xingalê hûrik in, çêkirina wê gelek dijwar e, dem û ked pêwîst e. Berê zadeganan, axa û mîran dixwaribûne)
* Şirdana çorsane (kêm berkelî tevlî ye, kêm melzeme tê de ne)

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Şorbeya dizan

**Şorbeya dizan**, şorbeya genimê ya bi goştê mirîşkê ye. Herwiha mirov dikare goştê qaz an cilûxê (elok, hulî) jî bikarbîne.

## Çima gotine şorbeya dizan?
Ev nav, herêmî ye. Li hin deverên Serhedê, bi taybetî li gundên êla Bekiriyan lê cihwar in, behsa şorbeyekê tê kirin ku dişibe vê şorbeyê. Dibêjin *"zirzeya derê pûnik û pûngala kê hatiye şikestin bila here pê stûyê mala ku şorbeya mirîşkî kelandine, bigire".* Ango dibe ku wan mirîşk dizîbin.

Helbet ev ji gotin, galegal û henekên civakê ne, mala ku lê mirîşk hatiye çêkirin, dibe ku mala mele, sofî, pîr û şêxekî be. Herwiha, ev xwarin a dewlemendan e, lewra gelek tişt dikevinê û ew jî ne erzan in.

Ev nav wisa maye. Avsîra dîzan jî dibêjin. Avsîr di hin devokan de di wateya şorbeyê de ye.

## Berkelî (bo heşt kesan)
* Mirîşkek bi giştî
* Bi qasî 1 stekanek (qedeh) genim
* 12-14 stekan av
* Qutiyek konserveya polikê (baqilê xatûnî)
* 1 heb gizêr
* 1 heb bendik (kerewîz)
* 4-6 ta bexdenûs
* 4 îsota reş a hebî
* 2 kevçî merge (ava bacanê sor)
* 1 kevçî rûnê ron
* 1 ta pîvaza teze
* Li ser daxwazê cureyên biharbêhnê (biharat)

## Çêkirina xwarinê
Genimê xwe pakij bikin, têxin badiyeke mezin. Bi tiliyekê ser re, avê bixinê û bi qasî 3 katjimêrî bidin sekinandin, bo nermijîkirinê.

Gizêr, pîvaza teze, bendikê kûbîkî tîke bikin, pelên bendikê hûrik hûrik hûr bikinê.

Mirîşka xwe amade bikin, bi saxî bikin quşxane yan beroşekê. Zebzeyên xwe berdin navê û ava we pîvabû berdin serê. Îsota reş û xwêyê jî tevlî bikin, bi qasî katjimêrek (saetek) bikelînin.

Dema keliya mirîşka xwe derînin. Ava wê di quşxaneyê de bila bimîne, bendik, fringî, genimê tevlî bikin, agirê xwe nizm bikin, bi qasî saetekê jî wisa bikelînin.

Goştê mirîşkê ji hestiyan veqetînin, wekî rişteyê ta bi ta bikin. Hêj kela xwarina we bidawî nebûye (ango saetekê di germiya nizm de), goştê xwe berdin navê.

Bexdenûsa hûrane hatiye hûrkirin, îsota reş, xwê û rûnê zeytê berdin ser xwarinê, carekê kelê pê bînin.

Bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Heger ev mirîşka we, ya diziyê bû, tehma wê jî xweştir dibe (!).

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Meqarneya bi sosa avokadoyê

**Meqarneya bi sosa avokadoyê** cureyek xwarina ji meqarneyê ye. Ji avokadoyê re *hirmiya amerîkan* jî dibêjin.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *Nîv kg meqarne (makaron, mekarne)*
* *4 serî fringî (tomatos, bacanê sor)*
* *4 heb [[îsot]]a bo [[kutilk]]an (dolmehan)*
* *1 dendik [[sîr]]*
* *2 kevçî [[rûn]]ê ron*
* *Îsota reş*
* *[[Xwê]] (xwêya zêde zirarê dide tenduristiyê)*
* *Li ser daxwazê biharbêhn ([[biharat]])*

Bo sosa wê:
* *1 avokado (hirmiya amerikan)*
* *Nivê [[lîmon]]ê yan ava nîvê lîmonê*
* *2 dendik sîr*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *1 heb fringî*
* *Kevçiyek îsota tûj (îsota pûlpûlî)*

## Amadekirin
Fringiyên xwe bikin du qet. Sêniyeke firneyê (firûnê) bînin, fringî, sîra hûrik hatiye hûrkirin û îsotên xwe bikinê. Rûnê zeytê pê bidin. Di germiya 200 pileyê de bi qasî 15-16 deqe bipijînin.

Bo sosa wê avokadoyê spî bikin (qalikên wê bigirin), dendikê derînin û hûr bikin. Ava lîmonê berdin serê, yan lîmonê biguvêşên. Avokado, pîvaz, sîr û fringiya hûrkirî li makîneyê bidin, ango bikişînin blenderê. Îsota tûj tevlî bikin.

Meqarneya xwe bixaşînin, bidarivînin û dîsa berdin quşxaneyê. 2 kevçî ji sosa we amade kiriye veqetînin, ên din tevlî meqarneyê bikin.

Meqarneyê li binikên xwarinê parve bikin. Bixemilînin (bi îsotê), ew sosa we veqetandibû, pê werbikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji meqarneyê
Meqarne

thumb|160px|Li laboratûarek pîvandina kalîteya pastayê
thumb|160px|Hilberîna meqarneyê ''(Pasta fresca)''

**Meqarne**, **pasta**, **makaron**, **mekarne** (îtalî pasta di wateya *[[hevîr]]* de ye) rişteyên hevîrî (hevîr-rişte, rişte, êrişte, evrişte) yên nûjen ku pirranî ji Îtalyayê belav bûne re tê gotin.

Îtalî jê re pasta dibêjin. Alman ji hemiyan re *Nudel*, ji ya nûjen a îtaliyan navdar kirine re jî *pasta* dibêjin.

Kurd, bi bandora tirkî meqarne, mekarne, makaron dibêjin. Lê ev dibe sedemê tevlîheviyan. Lewra meqarne tenê ji rişteyên îtalî re tê gotin ku îtalî bi xwe jî jê re dibêjin *pasta*.

Ji ardika genimê (bindan) û avê tê çêkirin. Meqarneyên nûjen di gelek forman de ne û herwiha gelek tişt dikevinê.

## Dîroka meqarneyê
Dîroka wê gelek kevn e. Cara berê li Çînê (206 b.z. heya 220 p.z.) dihatibûye xwarin. Li her parzemînê ji hevîrê di forma pastayê de xwarin dihatibûne çêkirin. Kurdan jî bi navê *hevîrrişte* (êrişte, evrişte, rişte) çêkirine ku ev peyv derbasê tirkî jî bûye.

Ji bo tevlîhevî ji holê rabe, mirov dikare bêjeya meqarneyê bike hevîrrişte û ji meqarneyên nûjen ên îtalî jî bike pasta.

Sala 1992 li paytextê Îtalyayê Romayê mûzexaneyeke pastayê hate vekirin ku mînakeke wê ya din nîne, Museo Nazionale delle Paste Alimentari.

## Cureyên pastayê
* Pastayên çorsane
* Pastayên bivîtamîn
* Pastayên bizebze
* Pastayên bihêk
* Pastayên hundirê wan dagirtî ne
* Pastayên bikapek
* Pastayên xingalî (bigoştm bipenîr ûêd)
* Pastayên bişîr

## Pastaya bireng
Hêk, fringî û siyale rengê xwe didin pastayê, di hinekan de kêm, hinekan de zêde tên bikaranîn. Dîsa kakao, biharat û gelekên din jî bo çêj û rengê tên bikaranîn.

Wêne:Pasta_2006_1.jpg|Cureyên pastaya îtalî
Wêne:Pasta_2006_2.jpg|Cureyên pastaya îtalî
Wêne:Pasta_2006_3.jpg|Cureyên pastaya îtalî
Wêne:Pasta_2006_4.jpg|Cureyên pastaya îtalî
Wêne:Pasta_2006_5.jpg|Cureyên pastaya îtalî
Wêne:Pasta_2006_6.jpg|Cureyên pastaya îtalî
Wêne:Pasta_2006_7.jpg|Cureyên pastaya îtalî


## Çavkanî
* Rotraud Degner: *Die Welt der Pasta – 150 Pastasorten in Text und Bild.* Heyne, München 2000, ISBN 3-453-16877-1. (almanî)
* Sabban Françoise, Serventi Silvano: *La pasta. Storia e cultura di un cibo universale*. Laterza, 2004. ISBN 88-420-6167-0
* F. La Cecla: *La pasta e la pizza*. il Mulino, Bologna 1998.
* Agnese Portincasa, ''La pasta come stereotipo della cucina italiana. Patrimoni simbolici e identità nazionale nell’Italia del Novecento'', «Storicamente», 3 (2007)

## Girêdanên derve
* Das ''Museo nazionale delle paste alimentari''  in Rom (îtalî/îngilîzî)
* Italienisches Pasta-Wörterbuch in mit Großfotos  (almanî)
* Pastasorten mit Bildern
* Pastagerichte im Rezepte-Wiki  (almanî)

Kategorî:Berhemên ji hevîrê

Kategorî:Pêjgeha îtalî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Kategorî:Xwarinên neteweyî
Cehek

230px|rast|thumb
**Cehek**, **şehîre**, **rişteya Bidlîsê**, **rişteya hûrik an porporî**, **şehriye**, **rişteya Îranê** wekî meqarneyê ji ceh, riz an genimê tê çêkirin. Xwarin û berkeliyek (melzemeyê xwarinê) e ku di pêjgeha kurd de gelek tê bikaranîn. Mirov dikare bêje meqarneya hûrik e.

Li Kurdistanê pirranî ji ji cehê ye. Bi savar, rizê ve, di şorbeyan de tê bikaranîn. Herwiha ceheka çîçîlkî (şehîreya rişteyî, şehriyeya porporî) jî di xwarinên kurdî de cihê xwe digire. Ceheka cehê, wekî dendikên gulberojê ne, hûrik in.

Ceheka li Ewropayê tê xwarin a îtalî ye jê re *vermicelli* dibêjin. Mirov dikare bêje cureyeke spagetîyê ye. Li seranser cîhanê gelek cureyên wê tên xwarin.

## Herwiha binêrin
* Ceheka rizê
* Ceheka Çînê

## Girêdanên derve

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kurdpa

**Kurdpa**, **Ajansa Nûçegihaniya Kurdistan**, ajanseke nuçe ya Kurdî ye. Ajans ji aliyê rojnamevanên Kurd yên rojhilata Kurdistanê hatîye avakirin. Ajans bi taybetî ji bo nûçe û raporên rojhilata Kurdistanê hatîye avakirin û nûçe û raporên parçên din jî têda tên weşandin.

Di malpera ajansê de beşên wekî Kurdistan, Îran, cîhan, çand û huner, mafên mirovan, rojev hene. Malpera ajansê da zimanê Îngilîzî, Farisî, Kurdî -her wusa Kurdî bi Tîpên latînî jî- cîh digre.

Herwiha, medya Kurdî dikarin nûçe û raporên bala van dikşîne ji beşa Kurdî, navê ajansê (wek çavkanî) destnîşan bikin û biweşînin.

## Girêdanên derve
* www.kurdpa.com 

## Çavkanî
* www.diyarname.com/kurdpa

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Ajansên nûçeyan ên kurdî
Huseynê Mukriyanî

**Damaw Huseynê Mukriyanî** yan **Husên Hûznî Mukriyanî** yan jî **Damawî Mukriyanî** (jdb. 12’ê îlona 1883'an, li seqizê - m. 20’ê îlona 1948'an, li Bexdayê) dîroknas û rojnamevanekî kurd e.

Navê temam yê Damaw Husênê Mukrîyanî, *Seyîd Husênê kurê Seyîd Ebdulletîf kurê Şêx Îsmaîl* e. Di 12 saliya xwe da çû Merax, Tewrêz û Yerewanê. Pişt ra, 12 sala bi kincên efxanî, ji bo komkirin û tomarkirina dîroka kurd, li hemû Kurdistan û welatên derva (Misir, Libnan, Hîcaz, Fransa, hwd) geriya.

Jiyana wî ya rewşenbîrî û rojnamevanî di sala 1917’an da di gel Mihemed Mihrî, bi belavkirina Rojnameya Kurdistanê dest pê kir. Wî nêzîkî salekî ev rojname li Stenbolê belav kir.

Wî berhemên edebî û dîrokî nivîsî û bi xwe çap kir. Wî di navbera salên 1925 heta 1947'an da, 18 pirtûkên çap kirin ku piraniya wan li ser dîroka kurd û Kurdistanê bûn û xwedanê zanyariyên bi nirx in.

Ew di nav kurdan de yekemîn kes e ku, çapxane ji bo ziman, dîrok û Wêjeya kurdî damêzrand. Wî di sala 1915'an da li bajarê Helebê çapxanek damezrand. Li wê derê piştevanî da Serhildana Şêx Seîdê Pîranê. Di encamê da desthelatdarên wê çaxê, li Helebê ew aciz kirin. Damaw Husênê Mukriyanî ser van bûyeran, di sala 1925'an da çapxana xwe bir Kurdistana Başûr û li bajêrê Rewandizê damêzrand.

Di 25’ê Gulana 1926'an da li Rewandizê yekemîn hejmara kovara "Zarî Kurmancî" derxist. Di navbera salên 1926 û 1932’an da kovara Zarî Kurmancî çap kir. Ji vê kovarê 24 hejmar belav kir.

Di sala 1934’an da li Silêmaniyê di gel Pîremêrd, Rojnameya Jiyan belav kir.

Di sala 1935-1936’an da li Hewlêrê di gel parêzer Şît Mistefa, Kovara Ronakî belav kir.

Di navbera salên 1942-1946’an da rolê serekî di nivîskariya kovara Dengî Gêtî Tazeda girt.

Di roja 20’ê îlona 1948’an da li bajarê Bexdayê jiyana xwe ji dest da. Termê wî li bajarê Hewlêrê di Goristana Îmam Mihemed da hat veşartin.

## Berhem
* Gevherê Yekane Heleb 1914
* Mêrgeya Dilan Heleb 1920
* Xunçeyî Biharistan Heleb 1925
* Pêşkevtin Revandiz 1927
* Avirekî Paşev Revandiz
* Mêjûyî hukimdaranî Baban Revandiz 1931
* Navdaranî kurd Revandiz 1931
* Mîranî Soran Revandiz 1935
* Şahenşahanî kurdî Zend 1936
* Kurd û Nadirşahî Hevşar 1936
* Kurdistanî Mokriyan Revandiz 1938
* Be kurtî hekayetî dîrokî rojnamekan da 1947

Dîsa jî kitêbên Mamoste Seyid Hosên Hoznî wekû:
* Eilamî Kurd
* Tarîxî Baramî Çûbîn
* Tarîxî Kurdistan III
* Mêjûyî Koyê
* Sablax (Mehabad) û Şêx Obeydollahê Nehriyê
* Selaheddînê Eyûbî li mêjû da
* Neteveyê kurd
* Elmiretolakise li tarîx Şarezor û Meşahîroha
* Mêjûyî Aşoriyekan
* Caf û Dizlî li mêjû da
* Simko û Seyid Tahayê Şemzînan
* Mêjûyî Hewlêr
* Mêjûyî Şarî Kerkûk
* Mîranî kurd le Îraq da
* Îmadiyê. Behdînan,Êzidî û Baban
* Kurd û serfirazî
* Kurdistan le şerekanî cengî cihanî yekom da

## Çavkanî

* www.rojevakurd.com/Damaw Hûsênê Mukriyanî 
* www.eduhok.net/mukriyani.pdf (Musedeq Tûvî-Husên Huznî Mukriyanî)
* upload.wikimedia.org (Musedeq Tûvî-Husên Huznî Mukriyanî)

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1893
Kategorî:Kesên ji Seqizê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1948
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Sovanî

**Sovanî**, **sovkî**, navê xwarineke pêjgeha kurd e.

## Çima sovanî?
Sov di wateya xela, naştayî, xelag de ye. Ango dema tunebûn, birçîbûnê. Navê xwarinê hinekê îronîk e. Ango *"di xelayê, sovaniyê de jî mirov dikare pîvazê bibîne, vê xwarinê çêbike".*

Di vê xwarinê de berkeliyên biha nîne. Xwarin ji pîvazê ye. Di orgînala xwe de goşt tê de tune. Lê niha goşt û rizê jî tevlî dikin. Berê pîvazan diavitibûne nava avê, dikelandine û ji ber ku di demên xelayê de melzeme kêm bûn, çi bidîtana dixistine nava qatên pîvazê yên kelandî. Bo mînak, nanê kartû, pincarên çolê ûêd.

Divê mirov bêje, pîvaz wekî xwarineke neteweyî ya kurd e.

## Gelo çima miriye?
Gundî li serê rê meytekê dibinîn. Serî binî kontrol dikin ka kî ye, çima miriye. Tûrê wî vedikin ku tê de tenê nan û pîvaz heye. Ji xeynî wan ti tiştekê ji ser dernakeve.

Gundî dibêjin: "Heyran, nanê wî jî heye, pîvaza wî jî. Ma ev zilam çima miriye?"

## Berkeliya sovkiya nûjen û bigoşt
* *6 serî [[pîvaz]]*
* *Nîv kg [[goşt]]ê kişandî*
* *2 kevçî [[rûn]]ê nivîşkî*
* *1 stekan (qedeh) [[riz]] (birinc)*
* *2 kevçî rûnê ron*
* *1-2 kevçî [[merge]]ya îsotê (salçeya îsotê)*
* *1-2 kevçî mergeya fringiyê (tomatos, bacanê sor)*
* *[[Îsot]]a tûj (îsota sor, tûj û pûlpûlî)*
* *Îsota reş*
* *1 stekan [[simaq]]a hebî*
* *[[Reşke]]*
* *[[Awîşen]] (cehter)*
* *[[Pûjan]] (tihtavik)*
* *[[Xwê]] (xwêya zêde zirarê dide tenduristiyê)*
* *Li ser daxwazê biharbêhn ([[biharat]])*

## Çêkirina sovkiyê
Binê pîvazan jêbikin, qalikên wan bigirin. Bi giştî (bêî hûrkirinê) di nava ava kelî de bixaşînin û têxin makêşê (mevsik, parzûn, safok). Bi sivikî (ne şidyayî) biguvişînin, qatên wê ji hev derînin.

Rizê bişon, bidarivînin. Simaqa bi qasî 10-15 deqe di avê de bihêlin û bidarivînin. Rûnbirêşka xwe bînin, rûnê ron û nivîşkî biqijilînin. Merge, biharbêhn û xwêya ya bikinê, tevdin. Rûnbirêşkê ji ser agir bigirin.

Goştê kişandî û rizê têxin rûnbirêşkê tevbidin. Bi vê têkela we amade kiriye, pîvazên xwe dabigirin, ango wekî kutilkan (dolmeh) tije bikin.

Kutilkên we tije kirine di quşxane yan beroşeke fireh de rêz bikin, ava simaqê berdin ser. Gava ava wê keliya, derxûnê (devangê) bigirin û di agirê nizm de bi qasî 20-40 deqe bikelînin.

Xwarina xwe têxin binikên xwarinê û bi germî bixwin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Xaşîla gûlikê

**Xaşîla gûlikê** xwarineke ji gûlikê ye. Cureyek xaşîlê ya pêjgeha kurd e. Pirranî biharê tê xwarin, lewra gûlik biharê hêşîn dibe, temenê wê gelek kurt e, paşê qert dibe, nayê xwarin.

Ji gûlikê gelek xwarin tên çêkirin. Bi belekiyên berfê re, gûlik jî gupik vedidin, di nava 15-20 rojan de gûlik tê berhevkirin.

## "Temenê te bi temenê gûlikê be"
Di wêjeya devkî de, heger yek ji yekê re nifiran bike dibêje *"temenê te bi temenê gûlikê be, emrê te bi emrê gûlikê be".* Lewra gûlik zû qert dibe, paşê nêrî dide, êdî nayê xwarin.

Ev xwarin pirranî li Serhed, Xerzan û li aliyê Sêwas û Dêrsimê tê xwarin.

## Berkeliya xaşîleya gûlikê
Ev terîfe li gundekî Kopê hatiye tomarkirin, dibe ku hin varyasyonên din jî hebin.

* *Gûlika teze, ya ne qert bûye*
* *[[Rûn]]ê nivîşkî*
* *[[Savar]]*
* *Li ser daxwazê biharbêhn ([[biharat]]) û ava [[lîmon]]ê*
* *[[Xwê]]* (kesên parêzê de ne, parêzê digirin bila bêî xwêyê be yan kêm xwê)
* *Av*

## Çêkirin
Gûlika xwe pakij bikin, baş bişon, hûr bikin. Bixin quşxaneyê heya hinekê hişkijî bû, terr bû bikelînin.

Savara xwe bikelînin û berdin quşxaneya gûlikê. Bi hev re bikelînin û bêî rawestan tevdin heya ava wê kişiya. Wekî xaşîlên din, nava wê kûr çal bikin (wekî bîrê), rûnê qijilandî berdinê. Êdî amade ye bo xwarinê.

Li hin deveran, goştê kelandî hûrik hûrik li ser binikên xwarinê datînin, xaşîla gûlikê dikin ser û dixwin. Ango goşt jî tevlî dikin. Lê xaşîla gûlikê bêî goşt xweştir e.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên parêzê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Gûlik

**Gûlik** (*Asphodelus*) navê riwek û pincarek e ji malbata riwekan a bi navê *Asphodeloideae*. Gelek cureyên wê hene. Li Kurdistanê biharê tên berhevkirin û xwarin.

Riwekeke xwezayî ye. Nêriyên wê, ajên wê ji bejna mirov bilindtir dibin. Pelên wê dirêj in. Zarok wekî balonan pifî hundirê pelên wê dikin, pê dilîzin. Li çiya û zozanên bilind dijîn. Bo mînak li Çiyayê Şerevdînê, Kopîl, Çiyayê Bîngolê, zozanên bilind ên Gurgum, Sêwas, Ezirgan, Erzîromê û gelek cihan hêşîn dibe.

Ji Hindistanê heya peravên Deryaya Navîn, li cihên bilind tên dîtin. Cureyê vê riwekê yê li Kurdistanê heye, niha di bin xetereya tunebûnê de ye.

## Ji koka wê melhem û zelîqokê çêdikin
Ji ber ku ji kokên wê melhem û zelîqok tên çêkirin, hin fîrmayên romiyan (tirk) li Kurdistanê vî karî dikin, bêî kontrol kokan dertînin, ev jî dibe sedem ku niha li Kurdistanê gûlik ketiye koma riwekên hebûna wan di xetereyê de ne. Li herêma Serhedê saziyên dewletê jî wextekê ev kar dikirin. Xwezaya Bakurê Kurdistanê gelek hatiye guhertin û tehrîbkirin.

Ji koka gûlikê melhem bo girê (girgirtin, gurîbûn) û derman bo nexweşiya frengiyê tê çêkirin.

## Cureyên wê
16 cureyên gûlikê hatine tomarkirin. Ev 16 cure di bin 5 binekomê de tên rêzkirin. Cureyê li Kurdistanê kîjan e, nayê zanîn, lewra kurdan bi xwe xebatên zanistî li ser xwezaya welatê xwe nekirine. Dibe ku Asphodelus tenuifolius be.

Binekoma *Asphodelus*
* *[[Asphodelus aestivus]]* Brot. (li başûrê nîvgirava Îberê tê dîtin)
* Gûlika spî (*Asphodelus albus* Mill.) (li başûrê Ewropayê)
* *[[Asphodelus bento-rainhae]]* P.Silva (navenda Portûgalê û tixûbên Portûgal û Spanyayê)
* Gûlika gelazî (*Asphodelus cerasiferus* J.Gay) (Spanya, Fransa, Korsîka, Sardînya, Alecerya, Marokko)
* *[[Asphodelus gracilis]]* Braun-Blanq. & Maire (bakurê Marokko)
* *[[Asphodelus lusitanicus]]* Cout. (Portûgal û Galîsya)
* *[[Asphodelus macrocarpus]]* Parl. (Marokko, Portûgal, Spanya, perên Deryaya Navîn û aliyên Atlantîkê yên Fransayê, Îtalya)
* Gûlika bigulî an gûlika biçûk (*Asphodelus ramosus* L.) (Syn. *Asphodelus aestivus* auct., *A. microcarpus* Viv.) (li devedorê Deryaya Navîn gelek e)
* *[[Asphodelus serotinus]]* Wolley-Dod (nîvgirava Îberê)
Binekoma *Verineopsis*
* *[[Asphodelus roseus]]* Humbert & Maire (başûrê Spanyayê, bakurê Marokko)
Binekoma *Verinea*
* *[[Asphodelus ayardii]]* Jahand. & Maire (rojavayê Deryaya Navîn)
* Gûlika badokî (*Asphodelus fistulosus* L.) (Deryaya Navîn, li gelek parzemînan ev cure belav bûye)
* *[[Asphodelus tenuifolius]]* Cav. (peravên Deryaya Navîn û saharayên bakurê Afrîkayê, başûrê Spanya, Yewnanistan, Asya heya Hindistanê, birine Awistraliyayê jî)
Binekoma *Clausonia*
* *[[Asphodelus acaulis]]* Desf. (Marokko, Alcerya, Tûnis)
Binekoma *Plagiasphodelus*
* *[[Asphodelus refractus]]* Boiss. (bakurê Afrîkayê û nîvgirava erebî)
* *[[Asphodelus viscidulus]]* Boiss. (bakurê Afrîkayê, rojhilatê Alcerya heya nîvgirava erebî)

## Çavkanî
* Jelitto/Schacht/Simon: *Die Freilandschmuckstauden*, Verlag Eugen Ulmer & Co., 5. Auflage 2002, ISBN 3-8001-3265-6 (bi almanî ye)

Kategorî:Kulîlk
Kategorî:Malbata gûlikê
Kategorî:Riwek
Kuftesîr

**Kuftesîr**, **kufteya sîrê**, cureyek kufteyê ji pêjgeha kurd e. Ji koma xwarinên sîr û mastê ye ku di xwarinên kurdî de cihekê taybet digirin.

## Cureyên kuftesîrê
* Kuftesîra Melediyê, (?)
* Kuftesîra Colemêrgê, bi qeliyê
* Kuftesîra koçerkî, bêî qelî ye
* Kuftesîra Serhedê, (?)
* Kuftesîra bi goştê kişandî, savar bi goştê kişandî tê strîn

## Berkeliya kuftesîra Colemêrgê
* *500 gr [[savar]]a kufteyê*
* *1 stekan (qedeh) ard (arvan)*
* *3 kevçî rûnê nivîşkî yê helandî*
* *Sîr û mast (mastê bi sîra kutayî)*

Bo sosa wê:
* *100 gr qelî*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *1 kevçî [[rûn]]ê nivîşkî*
* *1 kevçî rûnê ron*
* *1 kevçî [[merge]]ya frîngiyê (bacanê sor, tomatos)*
* *[[Îsot]]a tûj (li ser daxwazê ye)*
* *[[Awîşen]] (cehter)*
* *[[Pûjan]] (tihtavik)*
* *Li ser daxwazê biharbêhnên din ([[biharat]])*

## Çêkirin
Savara xwe bixin sêniyekê, rûnê nivîşkî yê helandî berdin ser. Hêdî hêdî ard û avê pê werbikin, bistrên.

Ji wê kufteyên biçûk, bi qasî gelazekê yan bindeqê çêbikin. Bixin quşxaneyekê, bikelînin.

Bo sosa wê, qeliyê amade bikin, hûrane hûr bikin. Herwiha pîvaza xwe jî. Rûn berdin rûnbirêşkekê, bi rûnê ron û nivîşkî pîvazên xwe biqelînin. Merge, qelî û biharbêhnê tevlî bikin û tevbidin.

Kufteyên xwe li binikên xwarinên parve bikin. Sîr û mastê berdin ser. Sosa xwe ya ji qeliyê rokin ser binikan. Êdî bo xwarinê amade ye.

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha Behdînanê
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarinên sîr û mastê
Biraşka narîn

**Biraşka narîn**, **narînkebab** cureyek biraşkê (kebabê) ye. Pirranî li Botanê tê xwarin. *Kebaba Colemêrgê* jî dibêjin.

Narînkebab a li parêzgeha Colemêrgê tê xwarin, kêm-zêde wiha ye:

## Berkelî (bo pênc kesan)
* *1 kg [[goşt]]ê [[berx]] an [[golik]]ê*
* *Nîv kg fringî (bacanê sor, tomatos)*
* *Nîv kg [[kartol]]*
* *250 gr [[îsot]]a dirêj a kesk*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *4 kevçî [[rûn]] bo biraştinê*
* *[[Merge]]ya fringiyan*
* *[[Xwê]] û [[av]]*

## Çêkirin
Goşt û kartola xwe bixaşînin, têxin badiyekê. Berkeliyên (melzemeyên) xwe yên din di awayê tîkegoştî de tîke bikin.

Quşxaneyê bînin, rûnê xwe berdinê. Berê pîvazê, dûv re îsot, goşt, merge, xwê, fringî û kartola xaşandî biqelînin. 1-2 stekan (qedeh) avê berdin navê û bi qasî 8-10 deqe bikelînin. Xwarina we amade ye.

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Kesmaşî

**Kesmaşî** navê xwarineke quşxaneyê ya ji hevîrê ye. Ji gelê cîran azerîyan derbasê pêjgeha kurd bûye. Li parêzgehên Erdêxan, Qers, Îdir û Erzîromê tê zanîn û xwarin.

Girikên hevîrê tên gindirandin (nişivandin, gêr kirin, tilorkirin, gildîkirin), ji girikan wekî werîsê, şirîtên ku bi qasî bêçiyê stûr in, tên vekirin.

Van şirîtan bi qasî 1 cm dirêjiyê de bibirrin. Parçeyên hevîri têxin quşxaneyeke ku ava wê dikele, bikelînin. Paşê bidarivînin û di rûnbirêşkekê de yan di heman quşxaneyê de di nava rûn de biqelînin.

Li ser daxwazê hûn dikarin ava lîmonê, hin biharbêhnan (biharat) pê werbikin. Lê pirranî ev xwarin ji bo ku çêja xwezayî ya hevîrê neşikê, bêî sos an biharatê tê xwarin.

Ango we dema girhûrikên xwe di nava rûn de qeland, ava wê berdin ser û dîsa bikelînin. Hûn dikarin mast jî tevlî bikin. Xwêya wê kontrol bikin û bi germî bînin ser destexaneyê.

Hin kes beriya ku hinekê girhûrikên hevîrê bikelinin, berê di nava rûn de diqelînin. Ev li ser daxwazê ye.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Asyayê
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji hevîrê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Arxavk

thumb|Omleta bi goştê mirîşkê û zebzeyan

**Arxavk**, **omlet** navê komekê xwarinan e ku ji hêkê tên çêkirin. Gelek cure û binavkirinên wê hene. Li Kurdistanê bi navên cuda tê binavkirin lê di rastiyê de her binavkirinek, cureyek arxavê ye. Amana sereke ya vê koma xwarinê rûnbirêşk e, ango pirranî di taweyê de tên çêkirin.

Berkeliyên sereke yên arxavkê hêk, rûn, ard (arvan) e. Bi cureyên zebzeyan, goşt, meqarne, sosîs û salaman tên xemilandin û her yek ji wan xwarinan naveke nû digire.

## Ji arxavkê heya omletê
Ji bandora zimanên rojavayî pirranî ji vê koma xwarinê re *omlet* tê gotin. Omlet bi xwe jî bêjeyeke ji zimanê fransî ye. Di wêjeya devkî ya kurd de, bo omletê *arxavk*, *hêkerûn*, *qeyxane* hatiye bikaranîn lê ev hemî ne yek in, cureyên omletê ne.

Arxavk, ji mentiqa amadekirina xwarinê tê. Lewra ev ne xwarinên giran, bizehmet in, di ber de tên çêkirin, zû tên amadekirin. Arê (agirê) nizm û xav jî têra wê dikin. Arxavkî, di wateya *"xwarinên wekî mezeyê"* yan *"xwarinên xurînî"*, *xwarinên zû tên amadekirin"* de, herwiha hatiye bikaranîn.

## Arxavkên sereke yên Kurdistanê
* Hêkerûn
* Qeyxaneya Wanê
* Arxavka rizê (birinc)
* Arxavka bazûyê (omleta silqa biyanî)
* Arxavka çorsane (omleta sade)
* Hêkerûna qeliyê (mêkleya bigoşt, melemena bigoşt)
* Qeyxaneya Mêrdînê

## Omletên Ewropayê
Omletên ewropayiyan jî wekî yên kurd in. Tenê berkeliyên wan hinekê cuda ne. Kurd ji xwarinên sîr-mast, pîvaz, penîr û pincarên xwezayî hez dikin û viya bêhtir bikartînin. Lê ewropayî pirr sosîs, goşt, salaman dixwin û viya tevlî arxavkên xwe jî dikin.

thumb|Omleta bikef dibêjin ji viya re

Omletên nûjen de herwiha kuvark, midye, goştê masiyan, krema jî hene. Li cîhana rojava arxavk wekî xwarinên fransî tên binavkirin.

## Girêdanên derve
* Terîfeyên omletan (ne bi kurdî ye)


Kategorî:Pêjgeha fransî
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Taştê
Kategorî:Xwarin
Hêkerûn

**Hêkerûn** navê cureyeke arxavkê (omletê) ye. Li hin deveran ji tevayiya arxavkan re hêkerûn dibêjin lê ev ne rast e. Herwiha li hin deveran jî bo arxavkê *qeyxane* tê bikaranîn, ev bi xwe jî cureyeke arxavkê ye.

Hêkerûna bitehm li parêzgeha Colemêrgê tê çêkirin. Herwiha awayên herêmên din jî bitehm û xweşik in.

## Hêkerûna Colemêrgê
Berkeliyên (melzemeyên) sereke rûn, hêk in. Rûnê xwe berdin rûnbirêşkê, biqijilînin. Paşê hêkên xwe biçirpînin navê.

Divê hûn hêkan tevnedin, li hev nexin. Heya spîk bi hêkê ket wisa biqelînin, bo xwarinê bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Li hin deveran kulmekê ard (arvan) pê werdikin, bi taybetî ardê lazûtê ku tehma xwe dide xwarinan.

Hûn dikarin binikên xwarinê de dora hêkerûna xwe bi pelên bexdenûs, hêlizê bixemilînin. Herwiha hûn dikarin gorî daxwaza xwe hin biharbêhnan (pûjan, anix, îsota tûj ûêd) jî bikarbînin.

Kategorî:Arxavk
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Behdînanê
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarin