open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
KC Rebell

thumb|KC Rebell
[thumb|Bergê albûma KC Rebell ya bi navê [Rebellismus.]]
**KC Rebell** (jdb. 26ê kanûna paşîn 1988 li Bazarcix wek Hüseyin Kökseçen) rapvanekî alman ê bi eslê xwe yê kurd e.

## Kurtejiyan
Di destpêka sala 2006an de KC Rebell û PA Sports komeke hevpar ê bi navê "SAW" (*Schwarz auf Weiss*, tê wateya "Reş û Spî") damezirand. Ew di sala 2007an de de digel Snaga & Pillath li gelek deverên Elmanyayê tûr kirin. Di meha gulanê ya 2008an de KC Rebell û PA Sports bi rêya şîrketa Shrazy Records albûma xwe ya bi navê *Kinder des Zorns* (Zarokên Eciziyê) weşandin. Hevkariya di nava SAW û şîrketa Shrazy Records weke hat hevî kirin nemeşiya, lewra SAW piştî 5 mehan ji şîrketê veqetiya.

Di dawiya 2009an de KC Rebell û PA Sports digel Manuelsen vîdeoklîpa *Grausam* (Bê wijdan) weşandin. Di wê demê de hê di bin şîrketa Pottweiler Entertainment de xebatên xwe yê muzîkî dimeşand, heya ku biryar da êdî kariyera xwe bi tenê berdewam bike û di nîsana sala 2011an de derbasî şîrketa PS Sports a bi navê Life is Pain bû. Di 27ê gulanê 2011an de albûma wî ya ewil a bi navê *Derdo Derdo* hat weşandin. Weşandina vîdeoklîba xwe ya bi navê *Kurdistan* bû sedema gelek gengeşiyan û bala guhdarvanên xwe kişande ser rewşa kurdên li Tirkiyeyê. Tê gotin ku di sala 2005an de KC Rebell û futbolvanê kurd ê ekîba netewî ya Almanyayê Mesut Özil di heman ekîbê de dilîstin.

## Muzîka KC Rebell

KC Rebell bi saya şîrketa Underground/Independent a nas a elman 'Aggro Berlin' berhemên xwe yên rapê pêşkêsî guhdarvanên elman ên ciwan kir û hê jî ji Aggro Berlin re dixebite. Stîla KC Rebell gelek dişibe şêwaza Gangsta-Rap a amerîkî. Di strana xwe ya 'Sieh es endlich ein' (Êdî têbigihêje) de KC Rebell behsa veqetînê dike û di gotinên stranê de ernoktiya xwe bi kurdbûna xwe girêdide:

## Dîskografî

; Albûm
* 2011: *Derdo Derdo*
* 2012: *Rebellismus*
* 2013: *Banger rebellieren*
* 2014: *Rebellution*
* 2015: *Fata Morgana*
* 2016: *Abstand*
* 2017: *Maximum* (KC Rebell x Summer Cem)

; Albûmên hevkariyê
* 2006: *Schwarz auf weiß* (bi rêya ji aliyê PA Sports, bi navê *SAW*)
* 2008: *Kinder des Zorns* (bi rêya PA Sports wek *SAW*)
* 2011: *Hoodmoney* (bi rêya PA Sports wek *SAW*)

## Girêdanên derve

* KC Rebell li ser Facebookê
* Malpera KC Rebell 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rapvanên alman
Kategorî:Rapvanên kurd
The Guardian

***The Guardian***, rojnameyeke brîtanî ye ku di sala 1821ê de dest bi weşanê kiriye. Girêdayî koma çapameniyê ya Guardian Media Group e. Weke rojnameyeke lîberal tê zanîn. Rojane derdikeve. Lê bi hefteyî jî bi navê *[[The Guardian Weekly]]* derdikeve. The Guardian Weekly, di asta navneteweyî de derdikeve.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1821ê li Înglistanê
Kategorî:Rojnameyên Brîtanyayê
The Guardian Weekly

thumb|
***The Guardian Weekly***, rojnemayeke brîtanî ye ku hefteyî derdikeve û girêdayî The Guardianê ye. Dîroka destpêka waşandina wê piştî şerê cîhanî yê duyem, sala 1919'an tê zanîn.

## Girêdanên fermî
* Malpera fermî

Kategorî:Avabûnên 1919an li Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Rojnameyên Brîtanyayê
Kategorî:The Guardian
Financial Times

***Financial Times*** rojnameyek karsaziyê ya rojane ya brîtanî ye ku bi pelên berfireh tê çap kirin û di heman demê de li ser malpera xwe bi awayeke dîjîtal jî tê weşandin ku balê dikişîne ser karûbarên heyî yên karsaziyê û aboriyê. *Financial Times* girêdayî koma çapemeniyê ya rojnameya amerîkî ya *[[The Wall Street Journal]]* e ku di sala 1888an de ji aliyê James Sheridan û birayê wî ve tê gotin ku dest bi weşanê kiriyê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Aboriya Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Avabûnên 1888an li Înglistanê

Kategorî:Rojnameyên Brîtanyayê
The Wall Street Journal

***The Wall Street Journal***, rojnameya bi îngilîzî ya amerîkî ya rojane ye. Bi taybetî, giraniyê dide aborî û sayesetê. Di sale 1882'an de ji aliyê Charles Dow, Edward Jones û Charles Bergstresser ve binyata wê hatiye avêtin û bidest weşanê kiriye. Îro, weke rojnameyeke herî zêde ku tê nasîn e. Temenê wê, îro yek ji wan rojnameyên herî xort tê zanîn e. Pêşî, weke kovareke piçûk ku berêvaran li ser borsayan derdiket, piştre pêşket û bû rojnemeyeke mezin bi demê re.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên DYAyê
The Washington Post

***The Washington Post***, rojnemeya amerîkî ya herî kevn e. Îro, ji wê zêdetir, bi gelek awayan weşanê dike. Rojnema the Washington Post, ji aliyê Stilson Hutchins di sala 1877an de hate sazkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên DYAyê
The Jerusalem Post

**The Jerusalem Post**, rojnameyeke îsraelî ye ku weke Haaretzê bi formata îngilîzî jî derdikeve. Di sala 1932an de bi navê *The Palestine Post* dest bi weşanê dike.

## Çavkanî

* The Jerusalem Post

Kategorî:Îsraêl
Kategorî:Rojname
Kategorî:Rojnameyên îsraêlî
Kategorî:1932
Haaretz

**Haaretz** (bi îbranî: הארץ, *Haarets*), rojnameyeke îsraêlî ye ku di sala 1918an de dest bi weşanê kiriye. Wateya gotina *haaretz* tê "nîştiman". Weke rojnameya welatê Îsraelê ya herî kevn jî tê dîtin. Ku bi hefteyî bê, wergerendine wê bi îngilîzî jî li Amerîkayê derdikeve.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên îbranî
Kategorî:Rojnameyên îsraêlî
International Herald Tribune

**International Herald Tribune**, rojnemeyek amrikî ku her roj derdikeve ya girêdayî rojnema "The New York Times" a. Rojnemeyek ji wan rojnemeyên emrikî ê mazin ku li ser nêzî 35 cihan baskîya wê tê kirin a. Tê gotin ku di sale 1887´an de bidest weşana xwe kirîya.

Kategorî:Avabûnên 1967an li Fransayê
Kategorî:Rojnameyên DYAyê
Sızıntı

**Sızıntı** (bixwîne:*Sizinti*), kovareke bi tirkî bû. Kovar girêdayî rêxistina Fethullah Gülen bû. Di reşemiya 1979'an de dest bi jiyana weşana xwe kir. Kovareke mehanî bû. Di kovarê de agahiyên zanist, teknolojî, botanîk, fîzyolojî, stêrnasî, kîmya, dîrok, bijîşkî, pedagojî, derûnnasî, wêje hwd. hebû. Berî nezîkî 500.000 kes aboneyên kovara Sizintiyê bûn. Herkes dikar bû nîvîskara/ê Sizintiye be.
Sızıntı di 27ê tîrmeha 2016an de ji aliyê rayedarên tirk ve hat girtin.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1979an li Tirkiyeyê
Kategorî:Kovarên tirkî
Two Years in Kurdistan (pirtûk)

***Two Years in Kurdistan*** (Du sal li Kurdistanê) (navê resen ) kitêbek e ku ji aliyê William Rupert Hay ve hatiye nivîsandin. Rupert Hay di navbera salên 1918 û 1920an de li herêma Hewlêrê karmendekî sîyasî yê Brîtanyayê bû. Kitêb 383 rûpel e, û cara yekem di sala 1921ê de li Londonê ji aliyê Sidgwick & Jackson ve hatiye çapkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* saradistribution.com
* ekurd.net 
* pirtûk di formata .pdf de

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên li ser Kurdistanê
Emel Mathlouthi

**Emel Mathlouthi** yan jî navê ku pê hatiye naskirin **Emel** (bi erebî:آمال المثلوثي, *Amal al-Mathluthi*; jdb. 11ê rêbenana 1982an) stranbêj-strannivîs,muzîkvan, aranjer û hilberînereke tûnisî-amerîkî ye ku bi strana xwe yê protestoyî ya bi navê *Kelmti Horr* (*Gotina min azad e*) ku ev stran bûye sirûda Şoreşa Tûnisê û Bihara Erebî, bi navûdeng bûye. Emel Mathlouthi albûma xwe ya yekem a studyoyê ya bi navê *Kelmti Horra* di sala 2012an de weşandiye ku ev album ji çaraliyê cîhanê bertekên erênî werdigire. Albûma xwe ya duyem jî bi navê *Ensen* ku muzîka elektronîk bi muzîka klasîk re tevlihev kiriye di sala 2017an de weşandiye.

Emel Mathlouthi li Amedê beşdarê pîrozbahiya Newrozê ya sala 2024an bûye û li Newroza Amedê stranên bi kurdî û bi erebî gotiye.

## Kurtejiyan
Emel Mathlouthi di dema xwendekariya xwe de dest bi nivîsandina stranan kiriye û di sala 2006an de tevlî yekem bernameya pêşbaziya muzîkê ya erebî dibe û di pêşbaziyê de dibe sêyem.

Di çarçoveya şoreşa tûnîsî ya di salên 2010-2011an de ew li Tûnîsê bû û bi rêya konserdayînê tevlî xwepêşandanan dibe. Piştre diçe Fransayê û li wir piştgirî dide şoreşê û li Fransayê gelek stranên berxwedan û azadiyê diweşîne.

Di sala 2012an de wê yekem albûma xwe ya studyoyê ya bi sernavê "Kelmti Horra" (peyvên min azad in) dide weşandin.

Emel Mathlouthi bi şîrovekirina stranên bi zimanên din jî tê nasîn: Wê kilama spanyolî ya *Nací en Alamo* (Li Alamo ji dayik bûm) ji nu ve şîrove kir, wergerande erebî û weke stranek li ser Filistînê xwend (*Nací en Palestina*, Li Filistînê ji dayik bûm).

Di nava kurdan de Emel Mathlouthi bi şîrovekirina strana *Ehmedo* bi nav û deng bûye. Balkêş e ku dengê hunermendê pir li stranê tê û xwediyê xortbûn û kûrahiyeke bêhempa ye. Herwiha, bi vê stranê Emel Mathlouthi him bala guhdarvanên xwe kişande ser rewşa gelê kurd, him jî ya kurdan kişande ser xwe. Ji wê rojê pê ve ew tevlî çend mîhrîcanên kurdî bûye û rastî gelek ecibandina kurdan tê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên ji Tûnisê (bajar)
Kategorî:Stranbêj
Kritik der reinen Vernunft

***Kritik der reinen Vernunft*** (*Rexneya aqilê petî* an jî *Rexneya hişê asayî*), navê pirtûka filosofê alman Immanuel Kant e. Pirtûk, di felesfê de, weke berhemeke bingihîn tê hesibandin. Pirtûk, di sala 1783an de hat nivîsandin.

Bi taybetî, felsefeye ahlaqê bi awayekî teybet dihilde li dest. Metafizîk, weke mijareke herî zêde ya ku wî têde hildaya li dest. Di pirtûkê de, bi taybetî, du şeklê metafizîkê Kant şîrove dike; "aqlê sentetîk" û "aqlê dahûr" in. Di pirtûkê de, bi taybetî, dibêje ku deme ku mirov got "Zelal çûme mal" hingî li gor aqlê dahûr, têne ser ziman û ev aliyê qêil li gor kant, aqlê dahûr a, yan jî bi navê dîn aqlê analîtîk e. Lê deme ku Zelal bi hêst bû, hingî hestî dikeve aliyê aqlê sentetîk de, yanî aqlê subjektîvîte.

## Naverok
Navarok, felsefe, ahlaq (etîk), metafizîk, û fezeyê bi gotin "derbêra fizîkê" têne ser ziman. Vê jî bi gotina "a priori", têne ser ziman.

### A priori

### A posteriori

### Têgihiştina felsefik ya Estetîzmê

## Çavkanî

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên felsefeyê
Qiptî

thumb|Dêra Bidardekirî ya Qahîre
thumb|Bezeke xemilandî ya qiptiyên kevnare

**Qiptî** yan **koptî** (ji peyva yewnanî: αιγύπτιοι, tê wateya "misirî") navê civaka dêra qiptî ya Misirê ye.

Ev peyv berê ji bo hemû mirovên Misira kevnare re dihat bikaranîn, ên ku bi zimanê misirî xeber didan. Di dema Împeratoriya Romî, Bîzans û destpêka weşandina ola îslamê de eleqeya peyvê bi baweriya mirovan re tune bû.

Zimanê qiptî di sêyemîn sedsala piştî zayînê de ji zimanê misirî pêk hatiye. Bi belavbûna ereban û baweriya misilmantiyê ya li Misirê ev peyv êdî xwediyê wateyeke din dibe û ji wê pê ve tenê ji bo xiristiyanên girêdayî dêra qiptî tê bikaranîn.

Ji ber koçkirinên ku di nava gelê qiptî ve pêk hatine (ku sedema wan sedî sed naye zanîn), îro gelê qiptî li barek welatan xwe bi cih kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Kategorî:Komên etnodînî
Almaniya swîsrî

**Almaniya swîsrî** sernavê hemû devokên herêma almanîaxêv ên Swîsrê ye.

Devokên almaniya swîsrî her çiqas ji hev cûda bin jî, almaniya swîsrî xwediyê zimaneke standart e jî: jê re 'almaniya swîsrî ya standart' tê gotin û di nivîsandinê de jî tê bikaranîn. Ango, ji zimanê axiftî re 'almaniya swîsrî', ji yê nivîsandî re jî 'almaniya swîsrî ya standart' tê gotin.

Kategorî:Swîsre
Kategorî:Zimanên Swîsreyê
Şerê mezhebî yê Sûriyê

**Şerê mezhebî yê Sûriyê**, piştî ku şerê li Sûrîyê destpê kir, ket rojevê de. Bi teybetî li ser Tirkiye, Katar û Suudi Arabiya re li ser sunnitiyê re piştgirî ji şervanên li Sûrîyê hat kirin. Rejima ku li ser kar a, bi temenê xwe re Şîî ya. Bi wê re jî, li ser temenê sunnitiyekê tirkiye Katar û Suudi Arabiya li dijî wê bidest rêxistinê kirin. Bi vê yekê re, weke ku şerê di nava du mezheban de bê, rewş derket li holê.

Îran jî, weke welatekî Şîî li rex rejima Asad sekinî. Bi wê re jî, bi tememî rewş û dîmenê şerê mezhebî hat afirandin. Hin komên tirkmen jî, tirkiyê bi rêxistin kirin û xwest ku bişêne bi ser herêmên kurdan de. Koma ku jê re dihat gotin "castel Candil", komeka tirkmen bû û tirkiyê li dijî kurdên rojavayê kurdistanê bi rêxistin kiribû.

Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Hêza aştiyê li Sûriyê

**Hêza aştiyê li Sûrîyê**, di destpêka şerê li Sûrîyê de (2011), NY´ê biryar da ku hêzeka aştiyê bişêne Sûriyê. Di dema ku ew hêza aştiyê hat şandin, hingî li Sûriyê agirbest di rojavayê de bû. Ew hêz, wê çavdarî li pêvajoya agirbestê bikira. Lê piştre ku hat dîtin ku agirbest xirabû û herdû alî jî lê guhdar nakin û bi hev re şer dikin, êdî wê ew hêz jî bi şûn de hat kişandin. Piştre jî, ket rojevê de ku hêzeka aştiyê ji nû ve were şandin.

Kategorî:Sûrî
Parsaniyan

**Parsaniyan**, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.

## Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Parsaniyan 332 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 60 e.

## Bibîne
* Gundistana Îmam
* Navçeya Zêwye
* Şaristana Seqizê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Îmamê
Penaberên sûrî

Penaberên sûrî, ew mirovên ku ji ber şerê di nava sûrîyê de ku ji cih û warê xwe qarana na. Piştî ku şerê navsûrîyê destpê kir, tê gotin ku herî hindik ser sêsad hezarî re mirov bûna pênabarên li welatên cîran. Li gorî zayenê NY´ê ev hijmar ser milyonekê re ya.

Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Kemetû

**Kemetû** (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeyê ye. Zêwye bi ser şaristana Seqizê ve ye.

## Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kemetû 241 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 50 e.

## Galerî

Wêne:Kamatouh1 Iran.jpg|Deşta Kemetûyê


## Bibîne
* Gundistana Saḧêw
* Navçeya Zêwye
* Şaristana Seqizê

Kategorî:Gundên Sahêwê
Seyîaway Cunya

**Seyîaway cunya**, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.

## Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Seyîaway cunya 57 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 9 e.

## Bibîne
* Gundistana Turcan
* Navçeya Navendiya Seqiz
* Şaristana Seqizê

Kategorî:Gundên Turcanê
Hermêle

**Hermêle** (), gundekî gundistana Seraya navçeya navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqizê bi ser şaristana Seqizê ve ye.

Hunermendê navdarê kurd Hesen Zîrek li wê gundê ji dayik bûye.

## Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hermêle 178 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 32 e.

## Bibîne
* Gundistana Serayê
* Navçeya Navendiya Seqizê
* Şaristana Seqizê

Kategorî:Gundên Serayê
Ḧacî Memeyan

**Ḧacî memeyan**, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.

## Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧacî memeyan 341 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 59 e.

## Bibîne
* Gundistana Çilçeşme rojava
* Navçeya Sirşîw
* Şaristana Seqizê

Kategorî:Gundên Çilçeşmeya Rojava
Statû

**Statû** yan jî **statût**, qanûnên taybet in ku di dewletên federal û otonom de wekî qanûnên bingehîn ên destûreke herêma otonom in.

## Statû çi ye?

Statû, ku destûra bingihîn hatiya fermikirin, rewşa bi serê xwe ya cûda ya. Her wusa bi destûra bingihîn naskirina wê hebûna cûda ya. Statûyên, siyasî, aborî, çandî û hwd, mirov dikarê di gelek warên din de bi gotina statûyê bêne ser ziman.

Minaq, hebûna kurdan, bi nav, çand, dîrok û zimanê wan re statûya wan diafêrne.

## Statûyên otonomiyan
### Statûya kurdan
Statûya kurdan, weke gotinaka ku hertimî di rojevê de li ser hatîya niqaşkirin a. Kurd, ku bahse statûya xwe dikin li hemberê dewletên ku li ser serê wan in, bahse hildane mafê xwe yê ku ji hebûna wan tê dikin. Di nava wê de bahse mafê perwerdehîya bi zimanê xwe yê dayik, li herêmê xwe ku xwe bixwe bi rê ve bibin û hwd dikin. Dewletên li herêmê ên li ser serê wan serdest in ên weke Tirkiyê, Îran, Sûrîye û Îraqê jî, ya ku naxwezin ev a. Li dijî wê disekin in. Ji ber vê yekê, ku bo statûya kurdan temenê wê neafirê, hemû çand û nirx û dîroka wan, hewl hat dayin ku were jibîrkirin.

Kurd, heta roja me jî, jî di temenê bidest xistina statûya xwe de li herêmên xwe tekoşîna azadiya azadiyê didin.

## Çavkanî

Kategorî:Çavkaniyên dadê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdistan
Omar Dedixî

**Omar Dedixî**, kesekî ku bi aslê xwe tirkmen a. Di dema ku Serê navxweyî li Sûrîyê didomîya, tirkiya komeka çekdar di bin destê wî de da ava kirin û jê xwest ku herê û hêrîşî gundên kurdên rojavayê kurdistanê bike. Ji koma ku wî ava kirîya de jî di çapameniyê de hat gotin "çeteya Omar Dedîxî" jî. Girêdayî Fermandarîya Tirkiyê ye herême Xetayê dixabitî.

Kategorî:Şerê navxweyî yê Sûriyê
Gewirk

**[[Gawerk]]** an **Gawerek** an **[[Gewrek]]** eşîr u êleke mezin a Kurdistanê ye .

## Esil u Mêju
neseba Êla Gawerk diçe sala 1789-1812 ku liwe sale da şerêkî mezin çe debi nawe Abdurahman paşa mira Baban u Paşaye Osmani Hewler digel Ahmadaxa Xoşnaw Serok eşireta Gawirk u paş şikest , Ahmadaxa Demre u 7-howt Kure wi radiken dine kurdistana Irane aliye Serdeşt u Mehabade .....

## Ziman u Herêmên dîrokî

Herêmên dîrokî ya Gawerk le
# Bakurê Kurdistanê : le Parêzgeha Wan ,be taybet bajêra Elbak an Başkale , Gever .
# Rojhilatê Kurdistane :Parêzgeha Wirmê an Urmiye (Azerbaycana Rojava) Şari Miarwe bajêrên Serdeşt , (Navçeya Rebet) , Wirmê (Navçeya soma u biradost) , Bokan · Mehabad· Pîranşar · Seqiz ( Gunda Miredê an Navçeya gaweka saqiz ) ,selmas
# Başûrê Kurdistanê : Hewlêr Navçeya xoşnaw ser reya Koye bo helwer- u Ranye

Eşîrata Gawerk be zimane Kurdî (Sorani - Kurmanci) diaxivin

Rojhelatê Kurdistane - ( bakura kurdistane) - başurê kurdistana başur :

* Navçeya Serdeştê u Rebet: Raşîdî (Rashidi رشیدی) - Ebbasi (Abbasi- عباسی) - Bayazîdî (bayzidi-بایزیدی) - Xizrî (khezri- خضری - xizri)- mohammedî(محمدی) Mamendî ( مامندی)- Cehangîrî (جهانگیری) - Pîroti(پیروتی) - Nebîzade(نبی زاده) .
* Navçeya Mehabad: Ezîzî ( عزیزی) - Raşîdî (Rashidi رشیدی) - mohammedî(محمدی)- Gewerk an Gawerek (گورک)
* Navçeya Wirmê (Navçeya soma u biradost): Rostemî (رستمی) - Moradî an Muratî (مرادی) - Kmiranî (کامرانی) - Temerzade (تمرزاده) - Gewerk an Gawerek (گورک)
naseri-ناصری
* Navçeya Bokan u Seqiz: Cevanmerdî (جوانمردی)- îbrahimî (ابراهیمی) - Esenî (حسنی)- Xidrî (خدری)
* Navçeya Wan u Başkale: Mirade Eso - Vurgun .

## Gewirk

## Çavkanî

* History of Gawerks dynasty , writed by Mohsen Rashidi gawerk & mevlut vurgun gawerk,2012/

Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Êl û eşîrên kurdan
Therion

thumb|270px|Koma Therion, sal 2007
thumb|270px|Koma Therion li ser dikê

**Therion** (ji yewnanî: θηρίον, tê wateya *ajal*, *cinawir*) komeke swêdî ya muzîka Symphonic Metal (Senfonîk Metal) e û di sala 1998'an de ji aliyê Christofer Johnsson (gîtarîst, berê E-Bass dileyst) ve bi navê Megatherion hate avakirin. Ev kom ji pirraniya endamên koma wî ya kevn a bi navê *Blitzkrieg* (1987) pêk hat.

Navê komê *to mega therion* (το μέγα θηρίον) yewnanî ye, tê wateya 'ajala mezin/cinawirê mezin' û ji Pirtûka Pîroz a Yûhenna hatiye wergirtin. Lê pistî demeke kurt ev nav weke *Therion* hate kurtkirin.

Stîla komê di salên destpêkê de weke Death Metal kare bê bi nav kirin, lê bi guhertina navê stîl jî guherî û Therion êdî giraniyê da stîla Symphonic Metal'ê. Strana 'Theli' yekemîn strana bi stîla nû ya komê ye û weke destnîsana vê guhertinê kare bê qebûl kirin.

Yek ji sedemên guhertina stîlê ev e ku endamên komê pir caran hatin guhertin, digel vê yekê sembiyozek di nava muzîka metal û muzîka klasîk pêk hat. Di vê derbarê de Christofer Johnsson anî ziman ku bandora Richard Wagner û koma Slayer (bi taybetî strana wan a *Reign in Blood*) pir mezin bûye..

Pirraniya gotinên stranan ji aliyê Thomas Karlsson hatine nivîsandin. Thomas Karlsson di heman demê de damezrînerê terîqeta *Dragon Rouge* (Ejderhayê sor). Hêjayî gotinê ye ku Johnsson jî endamê vê terîqatê ye.

Yek ji stranên herî balkêş strana wan a bi navê *[[Tawûsê Melek|Melek Taus]]* e. Ji nav û gotinên stranê tê fehm kirin ku ew ji ola êzîdîtiyê îlham stendine. Wek pirraniya stranên komê, ev stran jî dikeve nava Symphonic Metalê. Herwiha, di stranê de hevokeke kurdî jî tê xwendin û di gotinên fermî yên stranê de ev hevok wiha derbas dibe: “Az behre Azide Sarum“ (divê bê kurdîkirin).

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Strana 'Melek Taus' li ser malpera Youtube
* Gotinên strana 'Melek Taus' li ser malpera lyricstime.com 

Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1987an de hatine avakirin
Xwepêşandinên roja îniyê

**Xwepêşandinên di her rojên Înê de ku bo maf û azadîya xwe kurdan li dar dixistin**, Her rojêîn înan kurdên piştî nimêjên rojên Înê, dadiketina qadan û li dar dixistin. Di xwepêşandinên xwe de doza mafê xwe dikirin û bi dirişman, mafên xwe diqêrîn. Bi vê yekê, her roja Înê, her xwepêşandina ku li dar dixistin, navek lê kirin. Minaq, "îna mafê zimanê dayikê", "Îna li nirx û azadîya xwedî derketinê" û hwd, jî hebû. Bi rengî, nav jî li rojên xwe yên înê ên xwepêşandinê kirin.

Piştî ku şerê li navxweyî ê li sûrîyê destpê kir, piştre gelek mirovên kurd jî hatina qatil kirin. Gelê kurd, bo ku bersivên girseyî bidina rejimê û komkujiyên wê jî, piştî her komkujiyê bi heman rengî daketina qadan û xwepêşandin li darxistina û komkuji şermazar kirina. Bi vî rengî kurdan bersivên komkujiyên rejimê didan.

Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Xoşnaw

**Xoşnawî** navê êleke kurdan li dedora bajarê Şeqlaweyê ye.

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Yekîtiya Erebî

**Yekîtiya Erebî**, berê **Lîga Erebî**, wekî **Komkara Erebî** jî tê zanîn, ji 22 welatên ereb pêk tê. Weke saziyeke navnetewî ya di navbera welatên ereb de ye. Di sale 1944an de bi mohrkirina Protokola Îskenderiyeyê re temenê wê hat avêtin. Di 22ê adara 1945an de ji aliyê Sûrî, Misir, Iraq, Urdun, Erebistana Siûdî û Libnanê ve hat avakirin. Navenda wê li Qahîreyê ye. Îro 22 welatên wê yên endam hene. Ku di nava welatên ereb de têkiliyê aborî, siyasî, çandî dêne ava bûye.

## Temenê wê
thumb|çep|Welatên endam ên Yekîtiya Erebî
Lijneya wê ya bilind heye û ev lijna, civên wê wezîrên karên derve ên welatên endamê wê bi levcîvîna wan re pêk tê. Her andame reyak wê heya û tenê biryarên wê andamên wê yên ku rêyê bikardihênin girêdide,

Sekreteriya giştî jî heya û ew jî rastkirin û û çêkirina têkiliyan navendî ya endaman çê dike.

### Welatên endam ên Yekîtiya Erebî

Di civînên ku dibin, welatên weke Îran û hwd jî tevlî dibin. Li vê lîsteyê zêdekirinên ku mirov dikarê bike jî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1945an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 1945an li Asyayê
Kategorî:Rêxistinên ku di 1945an de hatine avakirin
Kategorî:Rojhilata Navîn
Şaha Elî Evdo

**Şaha Elî Evdo** yan jî **Nûjîn Dêrik** (jdb. 1ê hezîrana 1970î), têkoşer û jineke kurd a Rojavayê Kurdistanê bû.

Wê li dijî rejîmê di têkoşîna kurdan de di refên pêş de cihê xwe girtiye. Di nava kurdan de, bi navê Leyla Qasim jî jê re hatiye bikaranîn. Ji bo ku zêde xalkê hêz wê dikir, ev jê re dihat gotin. Şaha Elî Evdo, di 'yan de li bajarê Dêrika Hemko ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bû. Evdo di sala 1994an de tevlî refên têkoşîna azadiya gelê kurd bibû. Piştre, bû fermendereke YPGê. Ji aliyê komeka çekdar ku ji aliyê dewleta tirk ve hatibû bi rêxistin kirin di bin navê "Tabûra Selahedîn" de hat qatilkirin. Kurdên rojavayê Kurdistanê, Şaha Eli Evdo weke Leyla Qasima Rojavayê dihênin ser ziman.

Keça kurd, piştî ku ji aliyê Tirkiyeyê ve hat girtin, êşkenceyên mazin lê hatibûbû kirin. Bi rojan di bin êşkenceyan ma. Piştî êşkenceyên ku lê hatibû kirin re ew hat qatilkirin.

Piştî ku Evdo hat qatilkirin, piştî kuştina wê re îna pêşî ya ku hat di îniya 2´ê mijara 2012´an, bi navê Îniya Şehîd Şaha Elî Evdo hat baxşkirin. Piştî mêjê jî, li her bajarên rojavayê Kurdistanê kurd daketina qadan û qatilkirina wê şermezar kirin. Bi vê armanca şermezarkirina wê bi deh hezaran mirov daketina qadan..

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Kesên ji Dêrika Hemkoyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Peyîg

**Peyîg ** (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xozatê
Aẍzûnîg

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Aẍzûnîg, Pêrtag|Aẍzûnîg]]**, gundekî ser Pêrtagê ye.
* **[[Aẍzûnîg, Xozat|Aẍzûnîg]]**, gundekî ser Xozatê ye.
Çemê Andalién

**Andalién** yan **Çemê Andalién** (bi spanî: *Río Andalién*), çemekî Şîleyê ye. Dirêjiya wî 130 km ye.

## Çavkanî
* Cade Idepe, 2004. *Diagnóstico y Clasificación de los Cursos y Cuerpos de Agua según objetivos de calidad. Cuenca del Río Andalién*. Dirección General de Aguas. MOP. Diciembre de 2004. Santiago. Chile.
* Francisco Solano Asta-Buruaga y Cienfuegos, Diccionario geográfico de la República de Chile, D. Appleton y Compania, Nueva York, 1899 pg. 31-32

Kategorî:Çemên Şîleyê
Biobío (çem)

**Biobío** yan **Çemê Biobío** (bi spanî: *Río Biobío*), çemekî Şîleyê ye. Dirêjiya wî 380 km ye.

## Çavkanî
* Niemeyer, Hans; Cereceda, Pilar (1983). *Geografía de Chile — Tomo VIII: Hidrografía*. 1º edición, Santiago de Chile: Instituto Geográfico Militar.

Kategorî:Çemên Şîleyê
Santiago de Chile

**Santiago de Chile**  yan bi tenê **Santiago** (bi kurdî wek **Sentiyago de Şîlî** jî tê nasîn) paytexta Şîliyê ye. Rûerdê Sentiyagoyê 641,4 km² ye û nifûsa wê 5.428.590 e (2002).

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Paytextên Amerîkaya Başûr
Kategorî:Paytextên Amerîkayê
Kategorî:Şîle
Kemal Necim

**Kemal Necim**, di sala 1969an de hatiye dinê, nivîskarekî kurd e. Ji bajarokê Girkê Legê yê ser bi Dêrika Hemko ve li başûr rojavayê Kurdistanê ye.

## Berhevokên wî
Kemal Necim berhevoka xwe ya pêşîn a bi navê "Kezîzer" li Bêrûtê ji weşanxaneya Amerda di sala 2002an de weşand.

Berhevoka wî ya diduyan a bi navê "Bîstikek Guneh" di tîrmeha 2006an de li Şamê hate weşandin.

Berhevoka wî ya sisêyan a bi navê "Dilên Navser" di tîrmeha 2018an de ji aliyê weşanxaneya Şilêr ve li bajarê Qamişlo hate weşandin.

Berhevoka wî ya çaran a bi navê "Danên Bi Çêja Peyva Destpêkê" jî di sala 2021ê de ji hêla weşanxaneya Şilêr ve li Qamişlokê hate çapkirin.

Şevbêrkên Spî ji weşanên HRRK ê li Qamişlo - 2022

Derengî Xewnê - Weşanxaneya Şilêr- Qamişlo - 2023

## Girêdanên derve

 https://www.helbestakurdi.com/helbestvan/kemal-necim.html 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Kesên ji Dêrika Hemkoyê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Bûnesre

**Bûnesre** (), gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên valakirî li Kurdistanê
Kategorî:Gundên Basan
Benat

**Benat**, **Binat** (), gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên valakirî li Kurdistanê
Kategorî:Gundên Basan
Tarûnê

**Tarûnê** () gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye. Niştecîhen gund ji êla şikakan in.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Basan
Xêstê

**Xêstê** an jî **Xîstê** () gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye. Niştecîhên gund ji êla Şikakan ne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Basan
Indie (muzîk)

**Independent** ango **Indie** (ji îngilîzî bi wateya *Serbixwe*), navê cureyekî zimananîna hunerî ye. Di çapemeniyê de wek beşeke muzîkê bi nav û deng e û bi hewldana cûdabûna/serxwebûna ji muzîka piyasê tê naskirin. Ev cureyê muzîkê wek cureyekî tenê hatibe binavkirin jî, di nava xwe de gelek beşên cur bi cur vedişêre. Hewldanên hunera serbixwe di gelek beşên hunera nûjên kare bê dîtin û bi taybetî di beşên muzîka pop, fîlm, nivîskarî, lîstok û modayê de cihê xwe girtiye. Peyva *Indie* îro bi gotina hunera underground (bin erd; alternatîv) heman heman hevbeş e.

Li gorî hunermendên vê beşê gotina *Independent* qala serxwebûna hunera wan a ji piyasa û çapemeniya cîhanî dike.

Yek ji sedemên pêkhatina beşa Indie hewldanên populîzmê yên şîrketên mezin ên muzîk û fîlmê ne: hewldanên wan di salên dawî de hereketên alternatîv provoke kirin, ji ber ku li şûna ku giraniyê bidin kalîte û entegrîteya hunerî, armanca şîrketên cîhanî yên wek Major-Labels û Hollywood meztirînkirina qezencên aborî yên li hemû cîhanê ye.

Independent bi gelemperî wek qitûtiyeke rexneker tê nirxandin, ya ku darêjên civakî û siyasî pirsyarî dike.

## Çavkanî

Kategorî:Muzîk
Windows Phone

**Windows Phone** malbateka nû ya pergaleka xebitandinê a telefonên destan e ko ji aliyê kompaniyaya Microsoftê ve hatiye çêkirin. Ev pergal şûngira pergala kevintir Windows Mobilê ye, lê herdu digel hevdu naguncin.

Ew cara pêşîn di Çiriya Pêşîn a sala 2010ê da kevt sûkê.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî

Kategorî:Microsoft Windows
Kategorî:Sîstemên xebitandinê yên mobîl
Sebah Zaxoyî

**Sebah Zaxoyî**, di sala 1952'an de li bajarê Zaxoyê ji dayika xwe bûye, muzîkvan û hunermendekî kurd e.

## Jiyana wî
Hunermend Sebah Zaxoyî ji Peymangeha Mamostayan a Hewlêrê derçûye.

## Muzîk û albûmên wî

## Çavkanî

Kategorî:Muzîkvan
Zanîngeha Niccolò Cusano

**Zanîngeha Niccolò Cusano**, wekî *Nîkolo Kûzano* bixwîne (bi îtalî: *Università degli Studi Niccolò Cusano - UniCusano*), zanîngeheke taybet a Romayê (Îtalya) ye. Zanîngeh di sala 2006an de hat damezirandin.

## Girêdanên deranî
* Zanîngeha Niccolò Cusano

Kategorî:Avabûnên 2006an li Îtalyayê
Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê
Xadim

***Xadim*** navê pirtûka duyem a bi kurdî ya nivîskarê kurd Selahattin Bulut e ku çapa wê ya yekê di sala 2008an de li Stembolê derket û çapa wê ya diduyan di sala 2012an de jî derket. Pirtûk ji çîrokeke dirêj a 88 rûpelan pêk tê û ferhengoka pirtûkê jî heye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Aẍzûnîg, Xozat

**Aẍzûnîg** ango **Axzûnîg** (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xozatê
Zimêq, Xozat

**Zimêq** (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye. Zimêq de li eşîre Abasan (eşîr) heye. 

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xozatê
Tûlik

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Tûlik, Mamekî|Tûlik]]**, gundekî ser Mamekiyê ye.
* **[[Tûlik, Wêranşar|Tûlik]]**, gundekî (mezre) ser Wêranşarê ye.
Tûlik, Mamekî

**Tûlik** () ( navê gundê ye / *Sütlüce* navê nahiyê ye), gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Mirovnasiya zimannasiyî

**Mirovnasiya zimannasiyî**, **antropolojiya zimannasiyî** ji aliyê civakî û çandî ziman vedikole.

Mirovnasiya zimannasayî li ser van mijaran dixebite:
# ziman çawa derketin holê
# deng û rêziman danûstandinek çawa bi hev re çêdikin ku pergalek ragihandineke ravic derkeve holê.

Em nizanin bê çawa mirovan dest bi axaftinê kirine û dibe ku em qet hînnebin.

Ziman ji bo çandê pir girîng e. Çand bi rêya ziman tê veguhestin.

Kategorî:Antropolojî
Kategorî:Zimannasiya sepandî
Serboriyên Dorayê

***Serboriyên Dorayê*** yan jî ***Serpêhatiyên Dorayê*** (navê orijînal ê îngilîzî *Dora the Explorer*) filmkartunekê emrîkî ye ku behsî zarokeke bi navê Dora û hevalê wê meymînk Boots diket, programekê perwerdeyê înteraktîv e û zarokan fêrî zimanê îngilîzî diket. Danerên rêzefîlmê televîzyonê Chris Gifford, Valerie Walsh û Eric Weiner in.

Kategorî:Fîlmên karton
Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê
Round Maple

**Round Maple** (wekî *Rawnd Meypil* bixwîne) gundik e ku dikeve Edwardstone, navçeya Babergh a başûrê Suffolk, li rojhilatî Îngilistanê. Jimara niştecihên gundik 20 kes e. Koda wî ya posteyê CO10 e.

Li vê deverê cure bîrayeke navdar a bi navê *Round Maple Mild* tê çêkirin.

Kategorî:Bajar
Dilopkê

**Dilopkê** an jî **Dilopk** (), gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên valakirî li Kurdistanê
Kategorî:Gundên Basan
Hulman

**Hulman** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrsimê Mêzgirê ye.

## Gelhenasî

## Navdar
* D. Îzolî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Mizgîn Hesko

**Mizgîn Hesko Mehmûd** (, Şelhûmiye, Tirbespî, Qamişlo - m. 1 çiriya pêşîn 2025, Bielefeld, Almanya), helbestvaneke kurd bû.

Di  de li gundê Şelhûmiyê ya ser bi bajarê Qamişloyê ve ji dayik bûye. Di destpêka xwe de, bi zimanê erebî helbestan dinivîse lê piştre wê zimanê kurdî kiriye zimanê xwe yê edebî. Piştî bombebarandina Helebceyê, yekemîn helbesta wê, ya bi navê *Kes nehiştin*, di kovara Gelawêjê hatiye belavkirin.

## Xelat
Mizgîn Hesko ta niha du xelat wergirtin e. Di 11ê çiriya paşîn 2012an li Hannoverê (Almaniya) bi helkefta 28emîn salvegera koça dawî ya Seydayê Cegerxwîn xelata rêzgirtinê wergirtiye. Ev xelat her sal ji layê Partiya Dimuqratî Pêşverû ve tête terxankirin.

Di 27 çiriya pêşîn 2013an li Essenê (Almanya) xelata roja helbesta kurdî li derve wergirtiye. Ev xelat jî salê carekê ji layê Hevbenda Nivîskar û Rojnamavanên Kurd li Sûriyê tête dabeşkirin.

## Mirin
Mizgîn Hesko di 1ê çiriya pêşîn a 2025an de li bajarê Bielefeldê (Almanya) ji ber nexweşiya penceşêrê mir.

## Berhemên çapkirî
* *Tîpên evînê*, Avdar 2007
* *Asoyekî tijî Endeko*, Tîrmeh 2008
* *Di nav henasên kovanan de*, Avdar 2010
* *Li ber pala welatekî birîndar di herikîm*, Avdar 2012

## Girêdanên derve
*  Mizgîn Hesko li Duhokê helbestên xwe xwendin 

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Xana Omerxalî

**Xana Omerxalî Usoyan** (bi tîpguhêziya inglîzî * Khanna Omarkhali *, z. 1981 Êrîvan, Ermenistan) nivîskareke kurda êzdî ye ku di sala 1981ê li paytexta Ermenistanê, bajarê Rewanê ji dayik bûye.

Nivîskar kurda êzdî ye, ji mala Pîrên Omerxalî tê. Sala 2002ê Zanîngeha Sankt Petersburg ya Dewletî Zanîngeha Rojhilatnasiyê beşa zimannasiyê ya îrannasî û kurdnasiyê temam kir (BA)*[Çi ye?]* û di sala 2004ê de destûrname magîster (MA) stand. Piştî MAyê hate qebûlkirin ji bo Fakûlteya Rojhilatnasiya wê Zanîngehê ku nivîsandina doktora xwe li ser dînê êzdiyan (Ph.D.), di sala 2006ê de li Fakûlteya Felsefe û Siyasî li beşa Dînnasiyê de qedandiye. Semîner li ser dînê êzdîyên çêkirine û beşdarî gelek konferansên zanistî bûye. Xanna Omerxalî di salên 2005-2007an de li Zanîngeha Georg August ya Göttingenê (Georg-August Universität Göttingen) li ser zimanê kurdî û her wisa jî li ser Zimanê Qewlên Êzdiyan ders dide. Nêzîkî 20 gotarên zanistî derheqê bîr û baweriya dînê êzdiyatiyê de bi zimanê rûsî, inglîzî û kurdî nivîsîne. Pirtûka wê bi navê *Êzdiyatî, ji kûrahiya hezarsalan” (Sankt-Petersbûrg, 2005) bi rûsî çap bûye.

== Berhemên wê ==
* *Zerdüşt Avesta*
* *Analîza Qewlên Êzdîyên*
* *Êzdiyatî, civak, sembol, rîtûel*, 2007, [[Avesta]], Stembol. Wergera ji îngilîzî ji layê [[Ergîn Opengîn]] ve ye.
* *On the Structure of the Yezidi Clan and Tribal System and its Terminology among the Yezidis of the Caucasus*. Journal of Kurdish Studies. 6:2008, r. 104-119. ISSN 1370-7205
* *Some Reflections on Concepts of Time in Yezidism*, 2009 (co-author)
* *Kurdish Reader. Modern Literature and Oral Texts in Kurmanji: With Kurdish-English Glossaries and Grammatical Sketch*, [[Harrassowitz]], 2011 - Foreign Language Study - 282 rûpel.
* *Religious Minorities in Kurdistan: Beyond the Mainstream*, Volume 68 of Studies in Oriental Religions, ISSN 0340-6792, 2014.
**The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written''. Wiesbaden: Harrassowitz. , 2017.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Kesên ji Êrîvanê
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Kategorî:Kurdolog
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Tawûx

**Tawûx** (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Navdar
* Ahmet Aslan
* Mikaîl Aslan

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xozatê
Dîlano

**Dîlano** (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Abid Xelîl

**Abid Xelîl** (jdb. 1973 li Serê Kaniyê − m. 16ê çiriya paşîn 2012, li Serê Kaniyê), siyesetmedarekî kurd û serokê Meclîsa Gel a Serê Kaniyê bû.

Di 16ê çiriya paşîn a 2012an de ji aliyê komek çekdar ve hat qetilkirin ku Tirkiyeyê şandibûn li Rojavayê Kurdistanê li Serê Kaniyê ji bo ku tevlîheviyê derxin û êrîşî saziyên gelê kurd bikin. Abid Xelîl, rojnamevantî jî kiribû. Abid Xelîl, dema ku amedekariya xwepêşandanekê dikir hat qetilkirin. Xwepêşandan, wê ji bo piştgiriya kurdên ku ji welatê bi gefê hatibûne revandin hatiba lidarxistin. Piştî 8ê çiriya paşîn dîsan dewleta tirk bi destê komên çete êrîş da ser herêma Rojavayê Kurdistanê Serê Kaniyê. Di wê demê de bi propagandaya Tirkiyeyê ku bi rêya hin komên wekê koma "azad" ku dabû kirin, nêzî 11 hezar kurd hatibûn revadin. Gotibûn wan "herine bakûrê Kurdistanê li wir xizmên we hene: Wan jî bawer kiribû. Lê dema ku ketibûna ser rê û çûbûn bakûrê Kurdistanê, êdî Tirkiyeyê hemû girtibûn û biribûn û li wergahan bicih kiribûn. Wê xwepêşandan ji bo wan ba. Di amedekariya wê xwepêşandanê de Abid Xelîl hat kuştin.

Abid Xelîl, bi sê hevalên xwe yên di rex wî de hat qetilkirin. Abid Xelîl, xwende bû û li Zanîngeha Şamê beşa têkiliyê û zanyariyê xweandibû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Malpera Diyarname, 19.11.2012.

Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Kesên ji Serê Kaniyê, Hesîçe
Kategorî:Mirin 2012
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Azgêr

**Azgêr**, **Aẍizgêr** ango **Aẍizgîr** () navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye.

## Gelhenasî

## Navdar
* Elîşêr

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* sivasbahadun.com: Aẍizgîr (vîdyo)

__NOTOC__

Kategorî:Gundên Macîranê
Gangnam Style

***Gangnam Style*** (bi koreyî: 강남스타일) navê straneke artîstê başûr-korêyî PSY e. Stran di 15ê tîrmeha 2012an de hat belavkirin. PSY û Yugeonhyeong pevre ev stran nivîsand. PSY, yê 34 salî, yekemîn hundermendê Koreyayî ye ku li Amerîkayê pir navdar be. Li meha 11, 2012 PSY "Xelata Muzîka MTV" ya Ewropayê wergirt. Bi 26ê çiriya paşîn a 2012 ve vîdeo klîba wê di YouTube de 800 mîlyon kes temaşe kir û rekora strana "Baby" ya Justin Bieber heland û dûv re “Gangnam Style” bû yekemîn vîdyo ku ji layê yek milyar kesan ve bihête temaşekirin.

## Jêderk

Nivîs, deranîn û qeyd kirina “Gangnam Style” di bin albûma PSY ku xebata stûdyoya şeşem, PSY 6 (Six Rules), Part 1 nav yek sernavî de çêbû. Li pey belavkirina wî ve kêmzêde di hemû lîsteyên bilbordê koreyî, malperên lêgerîna portala, firoşgehên muzîkê bionlîne de cîhê xwe girt.

## Paşxan
Bi zimanê korêyî wateya "nam" başûr, ya "gang" jî rûbar e. Di vê stranê de behsa Rûbarê Hana paytextê Korêya Başûr hatiye kirin. Sedsala 15an de paytext û bajara mezintir Sêûl bû. Gêşbûna Gangnam û Sêûl di salên 1970an de destpêkir. Gangnam di 1970 û 80an de ekonomî pêş ve xist ku bû nîşana Korêya Başûr. Ji niha ve li Korêya Bakur bajara dewlemendtir ew e.

## Çavkanî

Kategorî:Stranên korêyî
Îsmaîl Taha Şahîn

**Îsmaîl Taha Şahîn** civaknas û nivîskarekî kurd e û danerê Ferhenga Amed e. Ew di 24ê hezîrana 1957an de li gundê Seyzarê Jêrîn ê devera Sêmêlê hatiye ser dinyayê.

Îsmaîl Taha Şahîn di sala 1977-78an de li zanîngeha Silêmaniyê kolîca adabê pişka civakzanî (komelnasî) hatiye wergirtin. Di sala 1981-82an de xwandina zankoyê bi dûmahî anî. Di sala 1982an de berhemê wî yê yekê Ne hemû gotnên meznan gîra li berîne di rojnameya Hawkarî de hatiye belavkirin. Her wesa gelek babetên dî yên hemecor navbeyn navbeyn di gelek govar û rojnameyên kurdî yên wekî Hawkarî, Beyan, Karwan, Bizav, Roşinbîrî Niwê, al-'Iraq, Paşkoy 'Êraq, Rasterê, Resen, Peyamî Rastî, Evro, Kepir, Nûbihar, Çavdêr, Awêne û hwd belav kirine.

Di sala 1994an de li Kolîca Şerî'et û Dîrasatên Îslamî li Dihokê wek mamostayê zimanê kurdî hate damezrandin û çar salan li serêk zimanê kurdî û derûnzanî û binemayên vekolanê û binemayên perwerdeyê li kolîca navbirî gotîne.

Nuke (2012) yek ji endamên Sendîkaya Rojnamenivîsên Kurdstanê ye û vekolerê civakî ye li ser mîlakê perwerdeya Sêmêlê.

## Berhemên wî
Heta nuke ev berhemên xwarê dane çapê:
# Destpêka xwandin û nivîsîna kurdî, Dihok, Çapxaneya Kolîca Şerî'etê, 1994.
# Agrî xwelî jê dimînit, Komeka gotaran. Dihok, Çapxaneya Zanist, 1998.
# Nexş û nîgarên berka koçerî, Dihok, Spîrêz, 2005.
# Balindeyên goştxwer, Dihok, Spîrêz, 2005.
# Balindeyên Kurdstanê: pişka yekê (2005) û pişka diduyan (2007), pişka sêyan (2008), pişka çaran (2008), Dihok, Spîrêz.
# Hingvîn çewa çê dibît? Ji zimanê erebî hatiye wergerandin, Dihok, Spîrêz, 2005.
# Darûbar, ji zimanê erebî hatiye wergerandin, Dihok, Spîrêz, 2006.
# Mêşemor, ji zimanê erebî hatiye wergerandin, Dihok, Spîrêz, 2007.
# Bergotiyên koçerekî deştînebuwiy, hozan. Dihok, Weşanên êketiya nivîserên kurd, 2007.
# Ji bo rênvîseka çêtir, ziman, Dihok, Weşanên êketiya nivîserên kurd, 2008.
# Ferhenga Amed ya Meydanî (ferhengeke kurdî (kurmancî) - kurdî (soranî) - erebî ya berfireh), pitirî 20.000 peyvî, 2023, Dihok, Spîrêz.

## Berhemên amadekirî ku di paşerojê de bide çapkirin
# Axivtin şekre ne li hemî ziman û seran: komeka berfirehe ji gotinên mezinan yên nivîskarî bi xwe ji devê xelkî bihîstîn û komkirîn.
# Amkê mino mamanî: komeka wan mamkane yên li Deşta Dubanê belav.
# Baweriya bê sîber: komeka gotaran.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kesên ji Sêmêlê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Rûbarê Han

thumb|250px|Robarê Han
**Han**, ango **çemê Han** an jî **robarê Han** (bi korêyî *한강*, *Han Gang*; bi înglîzî *Han River*) robarekê welatê Korêya Başûr e ko bi nav Sêûla paytextê welatî da derbaz dibit. Ev robar ji hevgirtina du tayên bakur û başûr her bi vî navî pêk dihêt. Tayê başûr ji Çiyayê Dêdûk û tayê bakur jî ji Çiyayê Gumgang dizêt. Herdu ta hev digirin û bi nav bajarê Sêûlê da derbaz dibit û dirijit nav Deryaya Zer. Dirêjiya robarê Han 514 km in.

Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Kore
Augusto De Luca

**Augusto De Luca** (wekî *Ewgûsto de Lûka* bixwîne, di 1ê tirmeha 1955'an de li bajarê ‪Napolî‬ yê navçeya Campaniayê hatiye dinê), fotokêşekî talyan e.

## Bîbliyografî
* (1986) *Napoli Mia*.(Centro Il Diaframma / Canon Edizioni Editphoto Srl)
* (1987) *[[:it:Napoli donna|Napoli Donna]]*.(Centro Il Diaframma / Canon Edizioni Editphoto Srl)
* (1995) *[[:it:Trentuno napoletani di fine secolo|Trentuno napoletani di fine secolo]]*. Electa, Naples, ISBN 88-435-5206-6
* (1996) *[[:it:Roma nostra|Roma Nostra]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-705-9 
* (1997) *[[:it:Napoli grande signora|Napoli grande signora]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-775-2
* (1998) *[[:it:Il Palazzo di Giustizia di Roma|Il Palazzo di giustizia di Roma]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0231-1
* (1998) *[[:it:Firenze frammenti d'anima|Firenze frammenti d'anima]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-842-1
* (1999) *[[:it:Bologna in particolare|Bologna in particolare]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-980-0
* (2000) *[[:it:Milano senza tempo|Milano senza tempo]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0093-5
* (2001) *[[:it:Torino in controluce|Torino in controluce]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0211-3
* (2002) *[[:it:Tra Milano e Bologna appunti di viaggio|Tra Milano e Bologna appunti di viaggio]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-980-0
* (1992) *Swatch Collectors Book 1*. Editore M. Item&nbsp;— Switzerland, ISBN 88-86079-01-X
* (1992) *Swatch Collectors Book 2*. Editore M. Item&nbsp;— Switzerland, ISBN 88-86079-00-1
thumb|Fotokêş Augusto De Luca

## Pêşangeh

Wêne:Carla Fracci 1991 - Augusto De Luca photographer.jpg|*Carla Fracci*
Wêne:‪Renato Carosone - fotografia di Augusto De Luca.jpg‬|*Renato Carosone*
Wêne:‪Lina Wertmuller - foto di Augusto De Luca.jpg‬|*Lina Wertmuller*
Wêne:‪Renzo Arbore - ritratto fotografico di Augusto De Luca.jpg‬|*Renzo Arbore*
Wêne:Rick Wakeman - photo Augusto De Luca.jpg|*Rick Wakeman* (Yes)


Wêne:LA3 Roma di Augusto De Luca.jpg|*[[Roma]]*
Wêne:LA2 Roma di Augusto De Luca.jpg|*[[‪Roma‬]]*
Wêne:LA5 Bologna di Augusto De Luca.jpg|*‪Bologna‬*
Wêne:LA6 Firenze di Augusto De Luca.jpg|*Firenze*
Wêne:LB3 Firenze di Augusto De Luca.jpg|*Firenze*
Wêne:LB1 Firenze di Augusto De Luca.jpg|''Firenze‪''‬


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* *Witness Journal* - http://www.fotoup.net/000Intervista/2789/augusto-de-luca 
* *Hasselblad gallery* - http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/italian-photography.aspx 
* *Polaroid Art Italy* - http://www.polaroidartitaly.it/elgg/pg/profile/AUGUSTODELUCA 
* *Artelab* - http://www.artelabonline.com/articoli/view_article.php?id=5196 

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Wênegirên îtalî
Welîbaba

**Delibab** ango **Welîbaba** (), gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye. Li wî gundî eşîrên Kurdikî, Dilxêrî Şadî u Celalî dijin.Li vî gundi dema bori de fille dijiyan.qetliam u erişa li ser filla li gund de fille derketin u hattin qetilkırın.pişti valabuna gund li kaqızman tercan u bazide kurd bun koçberi vi gunde.

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Kilîse

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Kilîse, Xozat|Kilîse]]** an jî **[[Kilîsê, Xozat|Kilîsê]]**, gundekî ser Xozatê ye.
* **[[Kilîse, Tatos|Kilîse]]**, gundekî ser Tatosê ye.
Încixan

**Încixan** ango **Înciẍan** (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xozatê
Kilîse, Xozat

**Kilîse** ango **Kilîsê** (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xozatê
Dodî

**Dodî**, **Totî** (bi ermenî: Դոդի, Dodi, , , ) gundekî navçeya Parsîna Jêr a bi ser Erziromê ve ye. Di dema borî de li gund fileh dijiyan, lê piştî koçberkirina filehan kurd koçberî vî gundî bûn. Navê gund ji eşîra dodikan hatiye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Zoxer

**Zoxer** an jî **Kavge** (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xozatê
Piştevan Dostikî

**Piştevan Xorşîd Dostikî**, Siyasetmedarêkî û çalakvanê biwarê civakî ji bajêrê Dihokê ye navê wî Piştevan Xorşîd e yê berniyas bi Piştevan Dostikî.

li 15/11/1980 ji Malbatek Kurd perwer li Gondê Dêragijnîk yê bi ser Nahya Mangêşkê ve û girêday Parêzgeha Dihokê hatiye Dinê . ji zaroktiya xwe di gel malbata xwe di nava refên Berxwedana Başurê Kurdistanê da bu.

li sala 1986 dema rejêma Beas ya Sedam Gondê wan şewitandî di gel malbata xwe derbedrî Gondên sînor bo , di bin perê berxwedanê .
li sala 1988 ketiye ber Enfalan u li kêmya barana gondê Baclê jehrawî buye u bi nexoşî ya kêmyabaranê derbederî bakurê Kurdistanê bu ye u li kempa Sîlopé u paşan li kempa Mardînê maye . Piştî rejêma Baes bi hevkariya rejêma Tirka Dwo caran xelkê kempê jehrdar krî derbedrî Sinorên Rojhelata Kurdistanê bwye u ta sala 1991 li Kempa Zêwe maye.

1991 vegeryaye başurê Kurdistanê u li Dihukê xwe cih bu piştîserheldana behara sala1991 .

Niha Endamê Civata Serkirdayetya Parta Ayndeya Kurdistanê u berpirsê Lqa Dihoke

## Serpêhatî

Serpêhatîyên Piştevan Dustkî
Lisala 1995 beşdarî refên gerîla buye ji bu li dijî hêrşn Tirka li başûr .

## Nivîsar

Nivîsar u Berhemên Piştevan Dustkî
* Gorîna Civaka siyasî
* Heft Emeşspendan : Heft zatên pîrozên Zerdeştî

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Yaneya Zaxoyê ya Werzişî

**Yaneya Werzişê ya Zaxoyê **, bi fermî **Yana Zaxo ya Werzişî**, yaneyeke werzîşî ya profesyonel a Başûrê Kurdistanê ye ku navenda yaneyê li Zaxo ya Herêma Kurdistanê ye.

Yaneya Zaxoyê yek ji yaneyên herî mezin ên Başûrê Kurdistanê ye ku di lîgên Herêma Kurdistanê û di lîgên Îraqê de têkoşîn dike.
## Dîrok
Di despêkê de futbol li Zaxoyê ji destpêka salên 1920an ve bi awayekî nefermî dihat lîstin û gelek lîstikên amator ên herêmî û her wiha pêşbirkên dibistanan bi rêkûpêk li Zaxoyê an navçeyên nêzîk dihatin lidarxistin. Ev yek di dawiyê de bûye sedema avakirina yekem tîma fûtbolê li Zaxoyê ku di sala 1948an de hatiye damezrandin. Di despêkê de yane ji futbolîstên amator ên karker û xortên herêmî pêk dihat.

Aligirên yaneya Zaxoyê di roja 17ê kanûna pêşîn a sala 2025an de Xelata Alîgirên FIFAyê ya 2025an wergirtiye.

## Yarîkerên neamade
*  Nana
*  Ahmad Abdul-Jabar
*  Hussein Alaa
*  Salih Jaber
*  Noor Sabri
*  Elia Adrian
*  Marios Fantila
*  Feras Esmaeel
*  Kawa Hesso
*  Nasouh Al Nakdali
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Goalzz

Kategorî:Avabûnên 1987an li Iraqê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Iraqê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Kurdistanê
Kategorî:Zaxo
Arşevê Oskan

**Arşevê Oskan** (jdb. 1967 - m. ) rojnamenivîs, helbestvan û nivîskarekî kurd bû. Ew di sala 1967an de li gundê Birkînêsê ku dikeve di navbera Dirbêsiyê û Serê Kaniya Binxetê de hatiye dinê.

Wî xwendina xwe ya despêkê (seretayî) li gundê xwe kir û ya navçeyî li bajarê Dirbêsiyê û herweha lîse li bajarê Hesîçeyê.

Di sala 2001ê de wî û hin kesên din biryara derxistina kovara Zevî da û Oskan bû sernivîserê wê. Heyanî dawiya 2003an deh hijmar jê derketin û bi derketina nivîskar ji welêt, ew jî rawestiya.

Nivîskarê birkînêsî di salên dawî de li Almanyayê dijiya, zewîcî û bavê sê zarokan bû.

Arşevê Oskan ku bi nexweşiya pençeşêrê ketibû, di 25ê çiriya paşîn a 2012an de li bajarê Hambûrgê (Almanya) çû ser dilovaniya xwedê.

## Berhemên wî
* *Hêviyên Birîndar*, Helbest, 1995
* *Kê Gul Çinî?, Helbest*, 1999
* *Berbang Qedexe ye*, Helbest, 2001
* *Xewnistan. Helbest*, Weşanên Do, 2010
* *Keştiya Penaberan*, Roman, Weşanên Do, 2010
* *Awazên Evînê*, Helbest, 2012

## Çavkanî
* Diyarname.com .

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Nivîskarên kurd
Tanêr

**Tanêr** (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye. Li vî gundî, eşîra Bextiyaran dijî.

## Gelhenasî

## Mijarên têkildar
* Lolan Tanêr

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xozatê