open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Celalê Zorava

**Şorê ** an Şora Rojhilat (bi- Erebî Şor Elşerqî) gundekî Rojavayê Kurdistanê ye girêdayî navçeya Dirbêsîyê ya girêdayî Hesekê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Cioşî

**Cioşî ** an jî **Cihoşî** (), gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qoserê
Curnik

**Curnik ** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

## Kesayetên naskirî
* Mîkaîl Bilbil, nivîskar

Kategorî:Gundên Qoserê
Dirbêsî, Qoser

**Dirbêsî** (), bajarokê bi ser navçeya Qosera Mêrdînê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qoserê
Duhêl

**Duhêl ** ( ) gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

## Erdnîgarî
53 km dûrî parêzgeha Mêrdînê û 23 km dûrî parêzgeha Qoserê ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qoserê
Elewş

**Elewş ** ( ) gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye. Lê buye xwedi.Li sala 1960 i ji gundê erban re eşîra bırimkiyan ev gunda kırriye. ê kırriye xelef korkmaz e.gêçıma we heywan u zadı.Nuha ku bela baran kême gellê wê tevde çune mêrsinê.xwendevanê wê gora dora gundê di gellekı.jı gund 25 mamoste,2 doktor,3 endezyarên elektrikî u 2 beytar derketiye.gelle xwendevanê gund hin pırre.

Kategorî:Gundên Qoserê
Elîdizk

**Elîdizk ** (), gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gund bi qasî 13 km dikeve rojavayê Qoserê. Li rohilatê gund Hanika Şêx Elî, rojavayê gund Tawo û Cihoşî, bakurê gund Hanika Silo , başûrê gund jî gundê Qurûn cîrantiyê ji gundê Elîdizkêre dikin. Xelkê gund piranî cotkariye dikin û sewala xwedî dikin. Cureyên wek pembû, garis, nîsk, genim û ceh tê çandin. Gundê Elîdizkê di kîjan demê de avabûye ne diyar e. Xelkê gund ji eşîra Dirbesiyan, ji bera mala îsê ne. Nêzî 20 malî li gund û nêzî 50 malî jî li Qoser û gelek bajarên Tirkiyeyê dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qoserê
Emo Erban

**Emo Erban** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Emrûd

**Emrûd ** (), gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.

Emrûd li bakûrî Qoserê dikeve bi qasi 12&nbsp;km. Kaniye û bexçê wê yê xweş heye. Wek tê zanîn 1994'an xerab e. Di sala 2004'an de çara hat avakirin nuha nêzî 12 mal lê dijî. Cihên dîrokî li Emrûdê hene; Qesra Bege tê zanin bi erebî li ser nivîsiyi 850 sal berê hatiye avakirin.

Ji xeynî wê keleyak bi navê Kela Nemrûd lê heye.
 
Niha li Emrûd çar ezbet-eşîr hene. Kurdikî, Zepenî, Xelikî û Qasoyî.

Gorî mezin dibêjin navê wê ji Nemrûd (ji qewmê wî) tê.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.facebook.com/?ref=home#!/pages/Emr%C3%BBd/208652359146639

Kategorî:Gundên Qoserê
Erban

**Erban ** (), gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Erban ji 52 km dûrî Mêrdînê û 22 km jî dûrî Qoserê ye.

Li gorî jimartina sala 2000ê nifûsa Erbanê 223 e. Her wiha di sala 1997an de jî nifûs 362 bû.

## Navdarên Erbanê
* Emîn Erbanî - Stranbêj
* Musa Çetintaş - melle

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Gundên Qoserê
Evdilîmam

**Evdilîmam ** ( bi tirkî: *Hocaköy*) gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Bazardûzû

**Bazardûzû** bi 4.466 m çîyayê tewrî mezin li Azerbeycanê ye. Ew li Kewkazûsê ye û li nêzîkî sînorê rûsî ye.

Kategorî:Çiyayên Azerbaycanê
Kategorî:Erdnîgariya Azerbaycanê
Deryaya Erebî

**Deryaya Erebî** (bi erebî: *بحر العرب*; bi latînî: *Mare Erythraeum*) deryayekî di Okyanûsa Hindê ye ku di navbera Nîvgirava Erebistan û Hindistanê de ye. Deryaya Erebî li bakurê-rojava digehe Kendava Omanê û ev wergî digehe Kendava Farisî. Dewletên ku bi vê Derya sinordar ne; Hindistan, Îran, Oman, Pakistan, Srî Lanka, Yemen, Somaliya û Maldîv in.
## Galerî

File:Dugong.jpg|alt=Dugong mother and her offspring in shallow water
File:Map of persia.jpg|alt=Map of Mecran
File:Heinrich Kiepert. Imperia Persarum et Macedonum. 1903.jpg|alt=Heinrich. MARE ERYTHRAEUM 1903
File:Soulier, E.; Andriveau-Goujon, J. Anciens Empires Jusqua Alexandre. 1838.jpg|alt=Soulier, E.; Andriveau-Goujon, MER ERYTHREE 1838
File:Persian(IRAN) Empire 1747.jpg|alt=Persian Sea 1747
File:Nakhl-Minoo.jpg|alt=Palm


## Çavkanî

Kategorî:Derya

Kategorî:Deryayên Afrîkayê
Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên Hindistanê
Kategorî:Deryayên Îranê
Kategorî:Deryayên Yemenê
Kategorî:Komên avê yên Îranê
Kategorî:Komên avê yên Maldîvê
Kategorî:Komên avê yên Omanê
Kategorî:Komên avê yên Pakistanê
Zara

* **[[Qoçgirî (navçe)|Zara]]**, navê tirkî yê Qoçgirî
* **[[Zara, Lîce|Zara]]**, gundekî Lîceyê
* **[[Zara (Zarîfe Migoyan)|Zara]]**, hunermenda kurd a li Rûsyayê
George W. Bush

**George Walker Bush** (jdb. 6ê tîrmeha 1946ê), serokdewletê 43an ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye ku ji  heta  serokdewlet bû. Ew li sala 2004ê ji bo cara duyê hat hilbijartin û niha gerra wî ya duyê ya serkomarîniyê ye. Berî bibit serkomar, ew ji sala 1995ê heta 2001ê Parêzgarê 46ê yê wîlayeta Teksas bû. Ew endamê Partiya Komarîxwaz e û ji malbateka ji alî yê siyasî ve herî bibandor li DYA ye. Bavê wî George H. W. Bushserokdewletê 41ê yê DYA buye û birayê wî yê biçûktir, Jeb Bush parêzgarê wîlayeta Florîdayê bû.George serkomarê yekê ye ko bawernameyeka Mastera Zanistan di rêvebirinê da heye.

Ew bi *Serkomarê Şerî* dihêt binavkirin û ji roja dubare hatin hilbijartina xwe heta niha ji ber arîşeyên mîna Şerê dijberî Tirskariyê (Terror), Şerê Azadiya Îraqê, Şerê Efxanistanê, Zîndana Guantanamoyê, Bahoza Katrînayê, Zîndana Ebûxirêbê, û gelek arîşeyên navxweyî û derveyî li ber rexneyan e.

## Jînenîgarî
### Destpêka jiyanê
Li Nû Hêyvina wîlayeta Connecticut DYA hat dinyayê. Ew kurê mezinê bavê xwe, George H. W. Bush, û dayika xwe Barbarayê bû. Bapîrên wî li sedsala 17ê ji Inglistanê hat bûn DYA. Dema ew hêşta du salî, daybavên wî ji Connecticutê ber bi Teksasê barkir. Ew digel 4 xweşk û birayên xwe; Jeb, Neil, Marvin û Dorothy yê li Houstunê mezin bû. Xwişkeka wî li sala 1953ê li jiyê 13 saliyê bi nexweşiya Şêrpenceya Xirokên Spî yên Xwînê anko *losamiy'ê mir. Bapîrê Georgî, [[Prescott Bush]] [[sênator]] bû û bavê wî jî ji sala 1989ê heta 1993ê serkomar bû. Hindek caran ji ber navê bavê wî, bi şaşî dibêjin Corcî *Corc W Bûşê Biçûk*. Lê bavê wî *George H. W. Bush'' e, anko "H"ek zêde heye. Jeb, birayê wî du gerran hakimê Florîdayê ye. Bandora malbata Bûşî di siyaseta Partiya Komarîxwaz da berfireh û kevnar e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Bush
Alaya Lîbyayê

**Alaya Lîbyayê** di navbera salên 1977 û 2011an de tevde kesk bû. Kesk rengê Îslamê bû, wek dînê dewletê jî. Ew hên jî Şoreşê Kesk di Lîbyaya Muemer Qedafî de nîşan dida. Alaya Lîbyayê li rojê 19ê çiriya paşîn a 1977 bi fermî derxistin.

Piştî şorêşa xelkê Lîbyayê li dijî rejîma Muemer Qedafî, alaya Lîbyayê ya sor, reş û kesk a pêşî ya rejîmê dîsa fermî bû.

Kategorî:Alayên neteweyî
Lîbya
Kategorî:Lîbya
Qoçgirî

Du cihên bi vî navî hene:

* **[[Qoçgîr]]î**, navçeyeke Sêwasê ye.
* **[[Qoçgirî, Gercan|Qoçgirî]]**, gundekî Gercanê ye.
* **[[Qoçgirî (eşîr)|Qoçgirî]]**, eşîreke li Kurdistanê
Girmelêva

**Girmelêba ** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundekî li ser girikekî hatiye avakirin. Li aliyê başûr rêzeke darên çaman û di nava wan de hewzek avê û du-sê mal hene.Li aliyê rojava bexçekî darên zeytûn,biîv û mêwên tirî heye. Li aliyê bakur dîsa sê rezên tirî hene. Li kêleka riya gund ku ji Qosarê ber bi çiya ve dihere û di nava gund de derbas dibe mezelê gund heye. Gund ji Qosarê bi 3,5&nbsp;km dûr e.Dibistaneke seretayî li gund heye. Gund ji ber darûberên li dora wê dîmeneke rengîn tîne holê. Dema ku mirov ji qosarê temaşeyî gund dike weke wahayekê dixuye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Girmozan

**Girmozan ** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Hecî Hesen

**Hecî Hesen** (), gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Hemoreşik

**Hemoreşik** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Ji ber ku gund gelekî nêzîkî Qoserê ye, anha ketiye nav bajêr. Ji ber vê erdên gûndîya gelek buha bûye û dewlemandîya gundîyan li ser vê avantajê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Hesenkurd

**Hesenkurd** (), gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.

Aniha 2 malbat tê de dijîn.

Di demê dûrde wextê kû Mêrdîniyan Kurda xapandin erdê wan jî destê wan de derxîstin û hetta anha mayî dî destê bajaryan de.Îro 1550 dolim ê bajariyan di vî gûndî mabû, yên din Qoseriyan krîne.Îro bi temamî Kurda erdê wî gûndi kiriye û 2 malbat jî bi hesabê % de ji xwer dişxûlin. kû ev gûnd herî kevnî; kê naven wê dayi çawa buyi tû kes nizane. Dora wê Hemû darê çamnin û derdora gûnd bi telan hatîyi qeflkirin. E kû lê bînere wê bê qey qerekoleke. Lê belê tene gundek Xerabeye...

Kategorî:Gundên Qoserê
Hêşerî

**Hêşerî ** (), gundekî bi ser navçeya Qosera Mêrdînê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qoserê
Himran

**Himran ** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Ev gund berê gundê ermeniyan ye. Heta iroj ji hin mezelên van hene. Gund bi 5&nbsp;km ya neziki sinorê Suriyê ye

Kategorî:Gundên Qoserê
Kermirara

**Kermirara ** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Kermirara gundekî gelekî kevn e. Di nav gund e, bi taybetî herêma mizgeftê devereke dîrokî ye. Kermirara li ser gundekî kurdan ê berî Îsa hatiye avakirin. Gund di dîroka xwe de gelek caran hatiye dagirkirin û şewitandin. Navê wê yê Kermirara navê herî nû ye û di avakirina dawî ya dema Osmanî de ji aliyê kurdan ve hatiye lêkirin. Çîroka navê wê nayê zanîn.

Gundê Kermirara gelekî nêzî sînorê navbera Kurdistana Bakur û Kurdistana Binxetê ye. Di dema Komara Tirkiyeyê de gelek zilm û zorî dîtiye. Di darbeya 1980'yî ya artêşa tirk de, leşkerên Komara Tirk li qada gund êşkence bi gundiyan kiriye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Mesta Jêr

**Mesta Jêr** (), gundekî ku bi navçeya Qosera Mêrdînê ve girêdayî ye. Gunde êşîra Deqorî ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Mezrê

Sê gundên bi vî navî hene

# **[[Mezrê, Nisêbîn|Mezrê]]** (), gundekî Nisêbînê ye.
# **Mezrê** (), gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
# **Mezrê** (), gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Pirmîr

**Pirmîr ** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

15&nbsp;km dûrî qosere ye li gund dibistana seretayî heye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Qelaçîk

**Qelaçîk ** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Nehlê

**Nehlê** dolek e dikevit navbera dola Zêbarê û çiayyê pişta Akrê. Doleka pirav û bixêr û bereket e. Bajêrokê Dînartê navenda dolê ye. Gelek cihên balkêş hene. Li havînan dibit cihê seyranên xelkî. Hindek ji gundên Nehlê ev in: Bamişmiş, Girbîşê, Gîre,...

Kategorî:Herêm
Lîberalîzm

**Lîberalîzm**/**lîberasyonîzm**, nêrîneke siyasî û exlaqî ye ku li ser bingeha mafên takekesî û azadiyê disekine. Lîberalîzma ku bi fikra azadiya takekesî û mafên takekesî dest pê kir, di salên pêş de li cûrbecûr dabeş bû û dest pê kir ku girîngiya prensîba wekheviya kesan giran bike. Dema ku lîberalîzma klasîk girîngiyê dide rola azadiyên takekesî, lîberalîzma civakî jî bi qasî ku; balê dikişîne ser girîngiya prensîba mafê wekheviya kesan û armanc dike ku hevsengiyek di navbera azadî û wekheviyê de çêbike. Nêrîna lîberal gelek nêrînan digirin ku ew bi gelemperî piştgirî didin ramanên wekî azadiya axaftinê, azadiya baweriyê, azadiya çapemeniyê, mafên sivîl û azadiya sivîl, dewleta laîk, demokrasiya lîberal û azadiya aborî.

Peyva lîberalîsm, ji peyva Latînî "liber" ku wata wê 'azad' e, hatiye wergirtin. Di serdema niha de, lîberalîsm wek behweriyek, yan jî tevgerek siyasî û civakî ye. Armanca wê azadkirina mirov e, çi wek tek, çi wek kom, yan civak. Azadkirina wî ji qeydên desthilatdariyê, bi hemî rengên xwe (siyasî, abûrî, yan jî rewşenbîrî).

Kakilê felsefa lîberal, ew e ku "tekemirov" bingeh e, û tiştê herî giring e. Ku mirov dema ji dayk dibe, berî her tiştekî, mafê wî yê jiyanê heye. Ji vî mafî hemî mefên wî yên din şaxdidin.

Mirov dikare têgehê lîberalîsmê, di risteyekê de kurtbibirin: ji mafê tekemirove ku jiyana xwe li gor daxwazî, hez, û behweriyên xwe bije. Dirûşma lîberalan, ev e: "Bihêle karê xwe bike, bihêle derbazbibe".

## Çavkanî

Kategorî:Çanda siyasî
Kategorî:Felsefeya siyasetê

Kategorî:Siyaset
Kategorî:Teoriyên civakî
Kategorî:Wekhevî
Şêxanî

**Şêxanî ** qaziyeke girêdayî parêzgeha Dihokê ve ye xelkê wê ezdî û misilman û xirîstiyanin. navê şêxan vedger bo peyva şêx çunke pirniya şêxên êzîdiya diktine wê devarê, û her bi zarvaiyî kurmanciya şêxaniyî di exvin. helbet jî cwdehî heye dinve beyne devoke şingalî û şêxanî de. lê her dîsa di nêzîk hevin herdû devok.

= Çavkanî =
* https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280120144

* https://rojevakurd.com/zaningeheke-itali-ji-bo-kurdistane-planek-amadekiriye/

* https://kurdistanmedia.com/ku/news/ezidi-li-iraq-u-kurdistane
Qurûn

**Qurûn ** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gund bi nêzî 15 km li rojavayê Qoser ê dikeve, rojhılata gund, Hanika Şêx Eli û Merelik, rojavayê gund Tawo û Cihoşî, bakurê gund, Elidizk, başurê gund Boqetar û Sinara cîrantiyê ji gundê Qurûn ê're dikın.

Xelkê vî gundî nirxekî girîng didin xwendinê ji ber wê taybetmendi yê gelek saziyên fermî de weka rêvebir û serkara cîh girtine, ji wî gundî gelek mamoste, parêzer, bijîşk, endazyar, fermanber û karmend derketine.

Gund bi welatparêziyaxwe jî tê nasîn. Xelkê vî gundî piranî girs û berbiçawin.

Debarî û aboriya gund piranî cotkarîye, cûreyên wek pembo, garis, nîsk, genim û ceh tê çandin.

Dîroka Gundê Qurûn ê geleki kevnare, jiber di nawa gund de heremek (girekî bi çûk) heye ev herema goristaneke kewnare, li dora goristan ê heft bîrên mihênî (kevnar) hene kes nizane di kîjan demê de hatine çêkirin, derdora gund gava ax tê kolan morîk, qafik ê şerbika, sibîl û hîn gelek tiştên kevin derdikeve. ji ber Çemê Şurtik ê di nava gund derbasdibe, derdora gund gelek avahiyên kevn hene li ser çem aşekî dîrokî, Dêra Heremê Reş heta rojameyî îro jî şûnawan xwiyaye. Li gorî rîwayetên tên gotin, navê Gundê Qurûn e ji Qarûn te, baweriyek jî heye dibêjin xezîneyek pir mezin li wî gundî heye.

Xelkê gund ji eşîra Dirbasiya, ji bera Mele Hisêniya tê, nezî 30 malî li gund dijîn û zedeyî 100 malî ji Qoser, Edene û Stembolê dijîn.

Kategorî:Gundên Qoserê
Teraşî

**Teraşî ** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundekî kevn e.Dema dûrde Kewarêxî rewiyan û hatîn ew gûndî. Gellek Bûyer bûne. Lê kê çi kirine çi ziwirandine kes nizani. geryayi û çuyî li hewnehatye anha mayi tene gûndek Xerabe.

Kategorî:Gundên Qoserê
Lîsteya helbestvanên cîhanê

* Cegerxwîn
* Can Yücel
* Edgard Allan Poe
* Federico García Lorca
* Nazim Hikmet
* Mayakovskî
* Metîn Altiok
* Orhan Veli
* Pablo Nerûda
* Paul Eluard
* Sûnay Akin
* Yannîs Rîtsos

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Lîste
Kategorî:Wêje
Çelkê

**Çelkê**, gundekî herêma Berwarî Bala ya girêdayî Dihokê ye.

Navê gundê çelkê ji çelên bera hatîne yanjîk cihekê asê û çîyayî

Kategorî:Gundên Berwarî Bala
Birîfka

**Birîfka**, gundekî herêma Berwarî Bala ya girêdayî Dihokê ye .

Herwesa di kevîte ser Rêka Kanî Masê.

Kategorî:Gundên Berwarî Bala
Hêdîg

**Hêdîg** (), li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e û 32&nbsp;km ji Licê dûr e. Herêm bi dar û ber e. Êzingên Licê piranî ji vê deverê tên. Li gund dibistan heye. Du gomên wê hene: Sayrek û Bilbilik zaravayê dimilî dipeyivin. Dewlet jê re Hedik dibêje.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Şaxûr

**Şaxûr** (), li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e û 21&nbsp;km ji Licê dûr e. Neh gomên wê hene. Zozanê wê têrçêr e û gelek pez lê tên xwedî kirin. Heywan xwedî dikin û payîzan sebze û hêşinahiyên wê zêde ne û bi taybetî xiyarên herêmê li Amedê bi navûdeng in. Bi zaravayên dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Saydamlı lê kiriye. Şêxmîran, Mêrgê, Serdênî, Xiş û Kortê li ser Şaxûrê ne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Şavêrdiyan

**Şavêrdiyan** (), li bakur, li herêma Dimbiliyan e û 29&nbsp;km ji Licê dûr e. Li zozanên wê pez tên xwedî kirin. Li sînorê Darahênê, nêzîkî riya Licê û Darahênê ye. Sê gomên wê hene: Xeraban, Rasta Sêvan û Şevê. Bi zarava dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Örtülü lê kiriye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Hendîv

**Hendîv** (), li bakurê Licê li herêma Dimbilyan e û 31&nbsp;km ji Licê dûr e. Bi zaravê dimilî dipeyivin. Dewleta Tirk navê *Yorulmaz* lê kiriye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Mizage

**Mizage** (), berê li ser Hendîfê bû, niha statûya gund girtiye. Bi zarava dimilî dipeyivin. 20&nbsp;km ji Licê dûr e. Navê gund di sala 1928'an de bi awayî fermî *Mîzak* bûye, lê pişt re dewleta Tirk navê *Kılıçlı* lê kiriye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Bêtkar, Colemêrg

**Betkar** (bi tirkî: *Cevizdibi*), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

## Mezrayên gund
# Serberan

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Başê

**Başê**, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nêrwe û Rêkan
Birya

**Birya**, gundekî girêdayî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Kategorî:Gundên Geverê
Şukê

**Şukê** (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Geverê di nav Qampa Şukeyanda dijîn.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Gundikê Melî

**Gundikê Melî** an jî **Gundikê Melê** (), bajarokekî Şirnexê ye. Herçiqas hinek gundiyan ji gund barkirîbin jî, niha nêzîkî 5000 nifûsa vî gundî heye û weke nehiyeyek dewam dike.

Hingivî û gezuyê gundik meşhûr e. Gelik alim û zanayên mezin jê râbune, wek Şêx Şemsedînê Şehrînûhî (m. 1943), Şêx Xalidê Berwarî Gundikî (m. 1921) û Mele Derwêş.

## Jiyan li Gundikê Melê
* Dawet Nebî
* Ziyareta Cudî
* Çuyîna Rezan
* Baneh, Zozan
* Hewara Çilo
* Hewara Kewzanan.

## Çûyîna ser ziyaretê Temtemo
Li Gundikê Melê her sal pehîzê de diçine ser ziyaretê. Navê goristanê weke ziyaret tête bikaranîn.

Ev adet ji 300 salan zêdetire hema li Gundikê Melê dewam dike. Her malekî ji bo ziyaretê gîskekî hazir dikin û gava diçin ser ziyaretê ewî gîskî serjê dikin.

Gundî hemî tekbîra xwe dikin yek û siharê piştî taştê rêdikevine.

* Jinik xwarinê çêdikine. Ew gîskê hatî serjîkirin di zergan de tête pijandin.
* Zelam yên Quran Xwîn cizukên Quranê dixwînine. Wê rojê de belkî neh-deh xitme tête xwendin. Çuyîna ser ziyaretê bi piranî jiber xwendina Quranê ye.
* Zelamên ne Quran Xwîn ji sînca ziyaretê çêdikine. Hinek ji wan hukan çêdikin, hinek jî diçine striyan tînin.

Welhasil kes namîne betal. Zarok ji jixwere dilehîzin. Wextê bu demê nimîja nîvro, zelam hemu dest û destmîjên xwe digirin û bihevre nimîja nîvro cemaet dikin. Feqeyek diçe ser berê bilind bang dide, paşê melayê gund diçe pêşiyê û nimeja xwe dikin. Piştî nimîjê xwarinê hazir dikin. Ji her malekî laliyên xwarinê têne ber zelaman. Zelam li cihekî, zarok li cihekî xwarina xwe dixwin. Piştî xwarinê herkes (jin, zelam, zarok) diçin ser qebrên (gor) miriyên xwe. Dewr û Yasînan dixwînin. Xêr û xêratan dikin. Der û berên qebrên xwe paqij dikin.

Ziyareta Gundikê Melî ne li nêva gund e, li derveyî gund e. Nêzîkî êvarî ber û mal diçin.

Van salên paşiyê de nifûsa Gundik mezin bûye. Hêdi cih ser ziyaretê namîne. Sala 2008'ê belkî 3000 mirov pirtir hatîbun ser ziyaretê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* hinek wênên gundik 

Kategorî:Gundên Şirnexê (navend)
Pîrosa

**Pîrosa**, **Pîrosan** an **Pîroza** (), gundekî bi ser navçeya Elkê ya Şirnexê ve ye.

## Gelhenasî

## Binêre
* Mela Huseynê Bateyî
* Mela Muhemmedê Hekarî

## Çavkanî
Nîrwe

**Nîrwe** an jî **Nêrweh**  (), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qilebanê
Kalhesinan

**Kalhesinan** an jî **Qalhesnan** (1928: *Qalḧesnan*; 1946: *Kalhasin*; *Xalhesenan*), gundekî girêdayî navçeya Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hatiye valakirin û vêga mirovên ji vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qilebanê
Hedrîş

**Hedrîş** (navê wê bi tirkî *Dağdibi* lê kirine), gundekî ser navçeya Qilaban, Şirnexê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qilebanê
Bêspin

**Bêspin** (bi suryanî : Bespen, ), gundekî navçeya Silopî ya bi ser Şirnexê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Silopiyê
Deştadarê

**Deştadarê** (), bajarokê navçeya Hezexa bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn*[Rewşa îro (2014)?]*.

## Gelhenasî

## Çavkanî
Dêrşew

**Dêrşew**, gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

## Girêdanên derve
*  Malperek têkildar
*  Li ser eşîra Dêrşew

Kategorî:Gundên Basan
Xoran

**Xoran** an jî **Xwaran** (), gundekî navçeya Basanê a parêzgeha Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye valakirin û niha gundevan ên vî gundê li wargeha Mexmûrê dijîn. Berî valakirinê û heya roja îro li vir kurdên ji êla şikakan jiyan dikirin.

## Nifûs
Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa gund bi qasî 54 kes bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Basan
Êrs

**Êrs**, gundekî girêdayî navçe Dih a bi ser Sêrtê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.Lı nıha 76 kês vî gundê dijin.

Kategorî:Gundên Dihê
Xerabê Cibra

**Xerabê Cibra**, gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye.

Xerabê Cibra 41 naws dimêne sala 1965 da Hacî Xelef ser axa filaha avakir naha 5 mala wext 22.04.2008 xara bû carek di 2003'an da ava bû.

.

Kategorî:Gundên Midyadê
Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban

**Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban** bi kurtî **UAE**, welatekî li Rojhilata Navîn li ser kendavên Fars û Oman e. Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban ji heft parêzgehan pêk tê. Ev parêzgeh ji aliyê petrolê ve gelekî dewlemend in.

## Parêzgehên UAE

* Ebû Zebî
* Ajman
* Dubai 
* Fujairah 
* Ras al-Khaimah 
* Sharjah 
* Umm al-Qaiwain

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1971ê li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1971ê de hatine avakirin
Bedîl

**Bedîl** hunermendekî Êzidî ye kurd e û bi strana xwe ya bi navê Salê hatiye naskirin.

## Berhem
* Bê Ûjdan

*

Kategorî:Hunermendên kurd
Oman

**Oman** welatekî li Rojhilata Navînê de ye ku li ser Nîvgirava Erebîstanê li qeraxê Kendava Omanê û di ser Deryaya Omanê cih digire. Cîranên Omanê li Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, li rojava Erebistana Siyûdî û li başûr-rojava jî Yemen ne. Aboriya Omanê bi piranî ji bazirganiya petrolê pêk tê.
## Herêmên Omanê

Oman ji 8 herêman (*mintaqah*) pek tê. Ev herêm jî bi navê wilayetan (wilayetê biçûk) di nav xwe de perçe dibin.

* Ad-Dākhilīyah
* Al-Bātinah
* Al-Wusta
* Ash-Sharqīyah
* Az-Zāhirah
* Mascate
* Musandam
* Dhofar

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 751ê
Kategorî:Avabûnên 750î
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 750î de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1970an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1971ê de hatine avakirin

Kategorî:Rojhilata Navîn
Kendava Omanê

**Kendava Omanê** (bi erebî: *خليج عمان*; bi farisî: *دریای عمان*) kendavekî ji Deryaya Erebî ye. Ew ji Tengava Hurmiz digehê Kendava Farsê. Kendav 560 kîlometre dirêj e. Kendava Omanê li bakurê digehê Îranê, li rojava digehê Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî û Okyanûsa Hindî û li başûr digehê Omanê.

## Çavkanî

Kategorî:Deryayên Îranê
Oman

Kategorî:Kendavên Îranê
Kategorî:Kendavên Pakistanê
Kategorî:Komên avê yên Îranê
Kategorî:Komên avê yên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban
Kategorî:Komên avê yên Omanê
Kategorî:Komên avê yên Pakistanê
Monoteyîzm

**Monoteyîzm** an jî **yekxwedêtî** navê van dînên ku tenê bi yek Xwedê ne.

Peyva monoteyîzm, ji peyvên yewnanî μόνος, *monos* "yekane"" û θεός, *theos* "xweda" pêk tê, dîn û bawerî û fîlozofiyên ku tenê yek xwedayî nas dikin, destnîşan dike. Bi vê yekê jî ev dîn di îlahiyatê (xwedanasî) de ji polîteyîzmê (pirxwedêtî) tên cihêkirin. Dînên ku pirxwedêyî ne, lê xwedayekî wan ser hemiyan re heye jî weke monolatrî têne binavkirin.

## Dînên sereke yên monoteyîst

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Felsefeya dîn
Hilûr

**Hilûr** yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. 

Bi du koman tê leyîstin. Koma ku "li ser pireyê ye", ango di cezayê de ye bi destên hevûdû digrin û heya serkeftinê qet bernadin. Koma din direvin û divê koma li ser pireyê (koma pirê, koma pirrikê, koma mastxwuran, koma keçikan, koma cezayê hwd tê binavkirin) bêî ku ji hev biqetin divê ji koma hember yekê biqefilînîn. Heger ne qefilandin dê her û her "li ser pireyê" bimînin. Yek ji leyîstikên ku hevalbendiya zarokan di nava komê de pêşdixe ye.

Kategorî:Lîstik
Octave Mirbeau

**Octave Mirbeau** (1848 – 1917) nivîskarekî fransî ye.

## Berhem
* *Le Calvaire* (1886).
* *L'Abbé Jules* (1888).
* *Sébastien Roch* (1890).
* *Dans le ciel* (1893-1989).
* *Les Mauvais bergers* (1897).
* *Le Jardin des supplices* (1899).
* *Le Journal d'une femme de chambre* (1900).
* *Les 21 jours d'un neurasthénique* (1901).
* *Les affaires sont les affaires* (1903).
* *Farces et moralités* (1904).
* *La 628-E8* (1907).
* *Le Foyer* (1908).
* *Dingo* (1913).
* *Contes cruels* (1990).
* *L'Affaire Dreyfus* (1991).
* *Lettres de l'Inde* (1991).
* *Combats esthétiques* (1993).
* *Combats littéraires* (2006).
rast|thumb|250px|Octave Mirbeau

## Girêdanên derve
* Société Octave Mirbeau 
* Pierre Michel, ''Octave Mirbeau et le roman'' 
* Pierre Michel, ''Bibliographie d'Octave Mirbeau'', 2006

Kategorî:Jidayikbûn 1848
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1917
Kategorî:Nivîskarên fransî
Kategorî:Romanivîsên fransî yên sedsala 19an
Pênckevirk

**Pênckevirk**, yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e.

Wekî ji navê wê tê fêhmkirin, bi pênc keviran tê leyîstin. Leyîstikvan bihusta xwe vedike û pênc kevirên gilover li ber radixîne. Yek ji keviran difirîne jor û beî dubarekirin, di yek ceribandinê de kevira ku firandibû diqefilîne û bi yek lêdanê kevirekê ji yên din di bin bihusta xwe re derbasdike. Bêî çewtî û dubarekirin vê yekê bo derbaskirina hemî keviran diceribîne. Heger biserket, mafê wê heye carekê din bileyîze yan jî ew ê bibe "mastxur".

Kategorî:Lîstik
Mastxur

**Mastxur**, mastxwar, li ser pireyê man, koma cezayê, pirrik, lengolik hwd. di leyîstikên zarokên Kurdan de, kes an koma leyîstikvanên ku têkçûne yan cezaxwarine re tê gotin. Berevajî wê ji kes an koma ku biserketine re jî li hin deveran mîr, zal, beran, zêr, paşa, laser hwd tê gotin.

Kategorî:Lîstik
Genim geriya

**Genim geriya**, yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. Leyîstikeka zivistanê ye.

Bi 3 û berjortir kesan tê leyîstin. Bingeha leyîstikê li ser baldarî, rastaxavtin û zîrekiyê hatiye avabûn. Destpêkê de herkes navê xwe yî rastîn bikartîne. Hergava ku yekê xwe şaş kir, navê wê tê guhertin û navên pêkenokî tên dayîn. Cara pêşîn ji ber ku hêj kes ne mastxur e, dor ji keçikan re tê dayîn. Keçik heya ku bibin mastxur dibin mîr û cezayê yên din dide.

Kê destpêkir wiha dibêje:

* "Rojda: Genim geriya Rizgar!"
* Rizgar: Li ser serê kê geriya ye?
* Rojda: Li ser serê Baran geriya ye.
* Baran: Li ser serê Baran qet û qet negeriyaye.
* Rojda: Lê li ser serê kê geriya ye?
* Baran: Li ser serê Rewşenê geriya ye.
* Rewşen: Li ser serê Rewşenê qet û qet negeriya ye.
* .....
* ....

Kê xwe şaş kir ji mîr re tê gotin.

* Rewşen: Mîrê mîran!
* Rojda: Deng nayê min.
* Rewşen: Mîroooooo!
* Rojda: Haaa?!
* Rewşen: Xwedê lawek da te.
* Rojda: Xwedê bela xwe bideyê.
* Rewşen: Bila navê wî çi be?
* Rojda: Bila navê wî "Tajiya zû tê" be.

Kê bûbe mastxur êdî navê wê "Tajiya zû tê" ye. Li vir genim di wateya spî û kêçan de ne. Divê mirov rastbiaxive, baldar be, xwe şaş neke.

Kategorî:Lîstik
Gustîla winda

**Gustîla winda** yek ji cureyên leyîstikên zarokên kurd e. Hin caran mezin jî dileyîzîn.

Bo leyîstikê pirr lîstikvan, gustîlek û bo lêdana destan alavek (pûşî, lêçik, kember hwd) pêwîst e. Destpêk bi keçikan e. Lîstikvan bi pûşiya ku serê wê tompizkirî gustîlê digerinê. Di destê hemiyan de digerinê û di yê yekê de winda dike.

Gorî kêfa xwe ji yekê dipirse. Helbet, beriya pirsînê yekê li destê bersîvdar dide: "Gustîl di destê kê de winda bû?". Heger pê derxist ew dibe mîr û pûşiyê hildide. Navê kê got divê ew destê xwe veke û îsbat bike ku gustîl ne destê wê de ye. Navê kê hat gotin ji wê tê pirsîn û heger gustîl ne di destên wê de ye, ew lêdanê dixwe. Heya gustîl derket holê destên gelekan sorgulî dibin.

Di vê leyîstikê de ya girîng ew e ku mirov xwe ji lêdanxwarinê biparêze.

## Çavkanî

Kategorî:Lîstik
Mok

**Mok**, moq yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. Bi kevireke sehlî (pan) û kevireke gilover, ango du keviran tê leyîstin. Leyîstikeka komî ye. Ji kevirê ku pê ev lîstok tê lîstin re jî mok dibêjin.

Hin zarok ji kevirê kewke yan ji texteyan ji xwe re mokên taybet çêdikirin û ev wekî leyzokek di malê de vedişartin, pêdivî bîdîtana dîsa bikardianîn.

## Çawa tê lîstin?
Leyîstikvan bi kevirê oan (sehlî) li yê gilover dide. Bi dar an gavan tê pîvandin ku kevir çiqas pekiya ye. Leyîstikvan ne azad e, tenê li ser kevirê sehlî yên leyîstikvanên din dikare manevra bike.

Dor bi dor tê û bi herî kêm 2 kesan tê lîstin.

Kategorî:Lîstik
Kategorî:Pêlîstok
Nelson Mandela

**Nelson Rolihlahla Mandela** (jdb.  - m. 5 kanûna pêşîn a 2013an) ji 9ê gulanê 1994 heta hezîran 1999 yekemîn serokkomarê reşik ê Afrîkaya Başûr bû.

Berî hingî ew ji bo bizavên siyasî û bo nehêlana rejîma apartheid têkoşiya bû ketibû zîndanê. Ew beriya ku bibe serokkomar, rêberê Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê (African National Congress, ANC) bû.

Wî 27 salên jiyana xwe li zîndanê bihurandine ku piraniya wê li zindana Gizîrteya Robben derbazbû. Ji ber vê heyama dirêja zîndanîbûnê û bizava wî ji bo nehêlana nîjadperestiyê ew bû navdartirîn rêberê şerê dijberî apartheidê.

Li van bîst salên bihurî wî zêdetirî sed xelatên navneteweyî wergirtine. Li sala 1992an wî Xelata Atatürk a Aştiyê nepejirand û got ko ew nikare di vê rewşa ku Kurdan li Tirkiyê tên bindestkirin de xelatekî wiha werbigire.

Xwendin, bihêztirîn sîleh e ku hûn dikarin jibo guhertina Cîhanê wê bikarbînin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Afrîkaya Başûr
Kategorî:Mirin 2013
Mandela, Nelson
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Qehwe

thumb|Kulîlkên qehweyê
thumb|Mêweyên qehweyê
thumb|Tenên qehweyê
[thumb|[Fîncaneke qehwe]]
**Qehwe**, **qawe** (bi inglîzî: *coffee*; bi farisî û erebî: *قهوة*) navekî giştî ji bo nivşekê malbateke daran e ku dibêjinê *rûnas*. Fêkiyê wan daran jî her bi vî navî tê binavkirin.

Kurdên YKSSê, bêjeya *kofî* û li hin deverên Kurdistanê *kafê* bi kar tînin. Lê ji ber asîmîlasyon û bandora zimanên serdestên Kurdistanê, bêjeya qehwe bêhtir tê zanîn.

Tiraş anko dara qehweyê bi qasî 4 heta 6 metiran (12-20 pêyan) dirêj dibe û kulîlkên spî yên gelek bêhnxweş dide ku tenê çend rojekan dimînin. Fêkiyê dara qehweyê ku wekî helalokan şirîn e wîşî-wîşî şîn dibe û du dendik têda hene. Du cureyên berniyasên qehweyê hene: Qehweya Erebî (*Coffea arabica*) Qehweya Lîberyayî (*Coffea liberica*).

## Jîngeha qehweyê
Dara qehweyê gelek baş li gizirtên Cava û Somatrayê, li Nîvgizirta Erebistanê, Hindistanê, Afrîkayê û parzemîna Amrîkaya Başûr şîn dibin.

Dendik an hema yekser li zeviyê yan jî li meştelekê tên çandin. Du şêwazên dirûnê hene. Yek ji wan çinîna bi dest e û ya din jî hejandina daran û vewerandina qehweyê ye.

## Her weha bibînin
* Çay (vexwarin)
* Matte

## Çavkanî

Kategorî:Vexwarin
Nîkaragua

thumb|Nexşeya Nîkaraguayê
**Nîkaragua** an **Komara Nîkaraguayê** (bi spanî: *República de Nicaragua*), welatekî Amerîkaya Navîn e. Li başûrê wê Kosta Rîka û li bakur jî Hondûras heye. Ji aliyê din aliyekî wê Okyanûsa Pasîfîk û aliyê din jî Deryaya Karîbê heye.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1821ê li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1821ê de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Qarqarava

**Qarqarava**, gundekî eşîra Doskî ya herêma Duhokê ye.

Gundê Qarqarava dikeve bakurê rojhelatê bajarê Duhokê, nêzîk bendava Duhokê.
nasnavê qarqarava rjêmêt îraqê ye bkar înaî u navê drst qrqrava(قرقراڤا) ye u ya hatîe guhartn j grgrava(گرگراڤا) çnkî d kevnda gond j dû takha pêkdhêt jhê gondî yê noke u l beramber taxê mala pîrkê l ser grê beramber gondî bo ta sala salêt pêncîa yê ava bo u srushtê gondî gelek gr u ml yêt lê heîn lê l çerxê dewleta osmani desthalat darî l deverê dkir bara ptr pîta “ك” yan “گ" d gûhart b pîta “ق”.

## Kesayetîyên Berçav ên gund
Ji vî gundî malbata Findî derketiye, ji vê malbatê çendîn nivîser û rojnamevan derketine, vê malbatê rolekê berçav heye di warê rewşenbirî û nivîsîne de.

Kategorî:Gundên Dihokê (navend)
Lengo

**Lengo** yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. Pirranî bi dorê tê leyîstin.

Zarok li cihekê bi girêt (tebeşîr) an kevirekê hin dirûvên geometrîk ên nasdar xêz dikin û bi dorê yan hin caran bi komî dileyîzin. Lengo wekî ji navê wê kivşe ye, bi lengoyê ango li ser yek lingê tê leyîstin. Li hin deveran herdû ling jî tên bikaranîn. Lengoyên herêma Serhedê ji 7 çargoşeyan pêk tê. Li herêma Wanê û gelek herêman leyîstikvan him lengokî bazdidin û him jî bêî ku dubarekirin û li ser xêzê hiştin, kevirekê sehlî jî bikartînin.

Armanc a vê leyîstikê bêî şaşî û dubarekirinan carekê li ser van dirûvan gerîn an derbaskirina kevirekê sehlî ye. Li ser yek lingekê mayîna zarokan bipêşdixe. Pirranî keçik dileyîzin.

Kategorî:Lîstik
Ehmed Herdî

**Ehmed Herdî** (nivîsguhêriya ji alfabeya erebî: *Ahmad Hardi*) helbestvan û siyasetmedar kurd e.

Herdî di sala 1922an de li bajarê Silêmaniyê da hatibû dinê, ji sala 1991ê û vir va li Londonê bi cîh bibû.

Herdî ji bo serxwebûna Kurdistanê jî tevû hevalên xwe ên mîna Ebdulla Cewher, Cemal Nebez û Kamil Jir partîyekî bi navê KAJIK avakiribûn. Hardî bavê Çoman Herdî ye. Keça wî jî mînanî bavê xwe helbestvan e.

Piştî nexweş ketina xwe vegeriya bajarê xwe û li wir di 29ê çiriya pêşîn a 2006an da çû ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1922
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2006
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Wermêl

**Wermêl** (bi rênivîsa aramî: گوندێ وەرمێلێ, *gunde Wermêlê*), gundekî Başûrê Kurdistanê ye. Gundê Wermêlê dikeve ser bi nahiyeya Bamernê, qezaya Amêdiyê û parêzgeha Dihokê ve. Xwediyê erdnîgariyeka mezin, sext û çiyayî ye. Rûbarê Xabûrî sînorê bakurî yê vî gundî ye. Xala herî dawî ya çiyayê Metîna dikeve nav axa vî gundî ko jê re dibêjin Qûlmetîn. Xala herî nizm li ser asta deryayê di vî gundî de dikeve bakurê rojavayê gundî hema bibêje ber kenarên rûbarê Xabûrî û xala herî bilind jî li ser asta deryayê Mila Cuhnîkî ye.

Gundên cîran ev in: Kanî Belavê, Kela Şêxo, Banka, Babguriya, Pasê, Barholê, Bilêcanê, Gereguhê û Babîrê, Kurka.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bamernê
Edith Södergran

**Edith Irene Södergran** (jdb.  - m. ) pêşenga helbesta swêdîzimanî ya Finlendayê bû.

Edith Södergran di 4ê nîsana 1892an de li Petersburga Rusyayê hatiye dinyayê. Södergran ji malbatek swêdîziman ya Fînlendayê bû. Helbestên xwe wê bi zimanê swêdî nivîsîne. Hê Edith biçûk bû, bavê wê Matts Södergran ji ber êşa zirav mir. Södergranê li yek ji baştirîn dibistanên Petersburgê, li fêrgeha St. Petri-Schule ya almanî dest bi xwendina xwe kir. Di 16 saliya xwe de ew jî bi êşa zirav ket û bo çarekirinê pêşî hat Fînlendayê, ya hingê beşek ji Împeratoriya Rûsî bû, û paşî ji ber heman nexweşiyê sê salan li Swîsreyê ma.

Piştî hilbûna agirê Şoreşa Rûsyayê, Edith û diya xwe ji Petersburgê bar kir derveyî bajar, "xaniyê [xwe yê] xirabe", wek ew bi xwe dibêje, û di rewşek bikêmûkasî de jiyan. Mîraseya diya wê wergirtî bi ticaretên biserneketî yên bavê wê û herwa li ber bahoza şoreşê pûç bûbû. Di vê rewşa xwe de Edith Södergran taliyê bû modernîstek xweser ku hingê kêm kes tê digihîn lê paşî wê bandorek berçav li coma wêjeyê hebûye. Edith Södergran helbestên xwe di bin bandora sembolîzma fransî, ekspresyonîzma almanî û futurîzma rûsî de jî dinivîsand û bi ziman û hunera xwe bû deng û pêşenga helbesta swêdî ya nûjen.

Yekem dîwana Södergranê li 1916 weşî. Li ser hev wê pênc dîwan hene. Helbestên Edith Södergranê ji tecrûbeyên jiyanê, ji dîtinên wê, ji xewnên wê, ji agirê gurr yê dilê wê afirîne. Êşa zirav, bêkesî, qutbûna ji mirovan û dilsariya ji hindê ku hemdemiyên wê ew fam nedikir, di helbestên wê de jî diyar e: xwestina destjêberdanê û coşa bilindtirbûna ji hemdemiyên xwe têkil dibin. "Jiyan şaşiyek germ e. Lê min tiştek dîtiye û bi rastî tê de bi ser ketime - rêya berev welatê neyî", Södergran di helbesta xwe "Welatê tune" de dibêje.

Edith Södergran di 24ê hezîrana 1923an de miriye.

## Berhem
* *Dikter* (1916)
* *Septemberlyran* (1918)
* *Rosenaltaret* (1919)
* *Framtidens skugga* (1920).
* *Landet som icke är* (1925), "Welatê tune" (2018), bi wergera Firat Cewerî, Weşanên Avesta, ISBN 978-605-2246-07-8.

## Bi kurdî
* Firat Cewerî (2018): "Welatê tune" (2018), Weşanên Avesta, ISBN 978-605-2246-07-8.
* Husein Muhammed (2006): https://web.archive.org/web/20090810143553/http://www.geocities.com/mehname2006a/81/diyari2.html

## Çavkanî
* Edith Södergran: Jan û jiyan (20 helbest), wergerrandin: Husein Muhammed, 2003

Södergran, Edith
Kategorî:Helbestvanên fînlendî yên bi zimanê swêdî
Kategorî:Jidayikbûn 1892
Södergran, Edith
Kategorî:Mirin 1923
Rabindranath Tagore

**Rabindranath Tagore** (1861 – 1941) nivîskar, awazvan, ramanwer û nîgarsazek hindistanî bû.

Tagore li bajarê Kalkotayê hat dinyayê û pirraniya jiyana xwe li Bengala wê demê borand lê li gelek derên dinyayê yên derveyî welatê xwe jî gerriya. Wî pêşî bi zimanê bengalî dinivîsî lê paşî wî bi xwe gelek ji berhemên xwe wergerrandin inglîzî. Tagore yekem asyayî bû ku sala 1913ê xelatê Nobel wergirt.

Berhemên Tagore mişe û gelek in. Wî bi xwe zêdeyî 2 000 helbestên xwe kirine stran û awaz bo wan danîne. Ew hê jî li welatê xwe pirr tê hezkirin û bi taybetî bi helbestên xwe yên strandî nemir e.

Tagore bawer dikir ku armanca mezin ya mirovî divê ew be ku xwe û her tiştê heyî – Yezdan jî di nav de – yek û parvenebar bihesibîne. Yekem gav ber bi vê armancê ve ew e ku mirov her kesî ji xwe re bira bihesibîne. Evînek kûr hemberî siriştê û hemû jiyanê ji helbestên wî diyar e.

Dema Tagore helbestên xwe ji bengalî dikirin inglîzî, pirraniya wan kurt dikirin û carine çend ji wan digihandin hev û dikirin yek helbest. Loma carine dijwar e bêt zanîn ka kîj helbesta bengalî serekaniya ya inglîzî ye. „Dixwazim dil û kakila helbestên xwe yên bengalî bidim wergerrên wan yên inglîzî… Helbestên min yên inglîzî ne kopiyên lê teyisokên yên bengalî ne“, Tagore nivîsiye.

Helbestên vê berhevokê ji sê dîwanên wî yên inglîzî hatine wergirtin û wergerrandin: Fruit-Gathering (çapa yekem 1916), Lover’s Gift and Crossing (1918) û Fireflies (1928).

## Berhem
**Berhemên Tagore bi bengalî**

**Wergerrên wan bi inglîzî**



## Bi kurdî
* Geliyê Giyanê Min Geş Bike, bijartin û wergerrandin: Husein Muhammed, 2006

## Çavkanî
https://web.archive.org/web/20090810143551/http://www.geocities.com/mehname2006a/80/diyari2.html

Tagore, Rabindranath
Kategorî:Jidayikbûn 1861
Tagore, Rabindranath
Kategorî:Mirin 1941
Tagore, Rabindranath
Kategorî:Nivîskarên sirûdên neteweyî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Zanistvan

thumb|Zanistvan
**Zanistvan** an jî **zanyar** zaravek e ji bo binavkirina şehrezayekê bi kêmanî biyaveka zanistî bikardihêt ko bi rêya şêwazên zanistî dikarit lêkolînan bikit. Zarava *zanistvan* di zimanê Kurdî da nû ye û ji ber zarava *scientist* ya Înglîzî hatiye çêkirin da vê ramanê ji ramana zana bi awayekê giştî cida bikit.

### Zanistvanên navdar
* Aristoteles
* Platon
* Galen
* Aryabhata
* Dînewerî
* Bîrûnî
* Îbn Sîna
* Îsmaîlê Cizîrî
* Galileo Galilei
* Isaac Newton
* Albert Einstein

Kategorî:Zanist
Ronak (kovar)

**Ronak**, kovarek yan jî dikarin bêjin belavokek bo li Zanîngeha Duhokê Kolrja Nûjdarî Dr. Yasîn Dêrikî weko berpirs digel çend hevalên xwe derdixest bi qewarekê piçûk û xweşik , Nêzîk 4 Jimara belav kirin paşê navê wê gûhertin û kirin NÛJDAR û mezintir û bi rengejî baştir.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Yasîn Dêrikî

**Yasîn Dêrikî** nivîskarekî kurd e.

## Jîyana wî
Ew di sala 1974an li gundê Kassanê ser bi bajarê Dêrikê ve li Rojavaya Kurdistanê ji dayik bû. Xwendina xwe ya destpêkî li gund bi dawî anî. Xwendina xwe ya amadeyî û navendî li Dêrikê bi dawî anî û xwedî sê bawername yên bekaloriya ye li 1991, 1992, û 1993.

Derçûyê Kûlîja Nûjdarî (bîjişkî) ye li Zanîngeha Dihokê li Başûrê Kurdistanê li sala 1999-2000.

Hilgrê bawernameya bakalurîûs bi nûjdariyê û neştirgeriya giştî (MBCHB).

Endamê Sendîka PizîŞkên Kurdistanê li 2001

Nûjdar li Xestexaneya Azadî li Dihokê.

Di sala 1993 derbazî Kurdistana başûr boye bo xwendinê piştî cihek wergirtî bo xwendina Nûjdariyê li Zanîngeha Dihokê bi pesendkirna PDK.

## '''Jiyana Rewşenbîrî'''

Yekemîn helbestê xwe di sala 1992an de nivîsand. Çend gotar û helbestên xwe yên kurdî û erebî di kovar û rojnameyên wek Jiwan, Xebat, Metîn, Birayetî, Gazî, Peyman, Gulana Kurdî, Gulana Erebî, Ronak, Nûjdar, Xebata Qûtabiyan, Dengê Zanko, Alhuda, Alîtîjah Alaxir, Teşrîn, Azadiya Welat û her wiha di malperên weke Tirbespî, Efrîn, Avestakurd, Mehname, Agirî, û Heyîv de weşand.

4. Berpirs û Amadekarê Belavoka **RONAK** ya Saxlemî û rewŞinbîriya giŞtî li Kûlîja Nûjdarî li Zanko ya Dohukê 4 Jimare bi 12lapera derçûn.

5. Berpirs û Amadekarê Belavoka **NUJDAR** li Fîstevalên Zankoya Dohukê 2Jimare bi 32lapera derçûn.

6. Amadekar di belavoka **Dengê Zanko** de.

7. Amadekirin û belavkirna Pertukên **Şehîd Azad Dêrikî** -Bajarên Kurda bi zimanê arabî -Çerxên berî dîrokê di welatê dinavbera herdû avan de bi zimanê arabî.

## '''Berhemên Wî yên Destnivîs'''
* Hemesat ala atabat-lî-AZAD DÊRIKÎ Helbest bi zimanê arabî.
* Dilber û Dilbixwîn Helbest bi kurdî.
* Jiyana min di Kurdistana BaŞûr da (Çar Pirtûkên Biçûk)
→1 Jîyana Qutabîyan
→2 Jîyana Xerîbî û Dûrîyê
→3 Jîyana Sîyasî û Çalakî
→4 Serbor û Serpêhatî di Jîyana min de

* Di rêka min de bo Almaniya.

9. Endamê yedek di hevbendiya KAWA ya rewŞinbîriya kurdî de li kurdistana baŞûr

• Li 27.12.2003 digel Kiçeka Kurd bi navê Leyla biryar dan ko Jîna xwe digel hev bidûmînin

• Di gulana 2003 besdarî kirye di kongirê Komela PizîŞkên Kurd li Almaniya de weko Endam herwiha li kongri Berlini ji li meha Tebaxa 2005.

• Wergirtina cihekî di Peymangeha (MIBEG) de li Almaniya piŞtî bawername wî hatî te’adîl kirin.
 
Niha Nûjdar li Xestexanekî li Almanîya
 
• BeŞdarî di çendîn Semînarên pîziŞkî li Almaniya weko xwe amadekirin bo karkirnê weko Nujdar li xestexanên Almanî

• Niha li Almaniya dimîne biŞtî destên gemar xwestin jiyana wî tarî bikin'''

## Girêdanên derve
* Malpera Yasîn Dêrikî 
* Malpera Dêrika min 

Kategorî:Helbestvan
Nûjdar (kovar)

***Nûjdar*** kovareke wextî bû li zankoma Koleja Pizişkiyê li Zanîngeha Duhokê dihat çapkirin. Kovar li sala 1998'ê heta 2000'ê ji layê Dr.Yasîn Dêrikî dihat serperiştîkirin. Wî wekî amadekar û belavker 2 jimare jê derkirin. Berî hingî navê wê kovarê Ronak bû (li sala 1997-1998) û 4 jimare jê derket bûn.

Nûjdar bi 32 rûpelan derdikevt û babetên wê hemûreng bûn.
## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Zimanê serbî

thumb|300px|Zimanê serbî (li vir bi îngilîzî ''Serbian language'' derdikeve)
**Serbî** yan jî **sirbî** yek ji zimanên slavî yên başûr e ku nêzîkî 12 milyon kes li başûr-rojhilata Ewropayê pê deng dikin. Serbî li Bosniya û Herzegovîna, Montenegro û Serbistanê zimanê fermî ye. Serbî hem bi tîpên latînî û hem jî bi tîpên kirîlî tê nivîsandin.

## Alfabeya serbî
30 tîpên serbî hene. Serbî kanê bi kirîlî û latînî were nivîsandin.

Eve herfên kirîlî yên zimanê serbî ne:
* А Б В Г Д Ђ Е Ж З И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш
* а б в г д ђ е ж з и ј к л љ м н њ о п р с т ћ у ф х ц ч џ ш

Eve tîpên latînî yên serbî:
* A B C Č Ć D Dž Đ E F G H I J K L Lj M N Nj O P R S Š T U V Z Ž
* a b c č ć d dž đ e f g h i j k l lj m n nj o p r s š t u v z ž

## Serbî û kurdî

## Çavkanî

serbî
Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna
Kategorî:Zimanên Makedonyaya Bakur
Kategorî:Zimanên Mecaristanê
Kategorî:Zimanên Montenegroyê
Kategorî:Zimanên Romanyayê
Kategorî:Zimanên Serbistanê
Kategorî:Zimanên Slovenyayê
Kategorî:Zimanên Xirwatistanê
Feylî

**Feylî** yek ji devokên sereke yên zimanê Kurdî, zaravayê Xwarîn e.
 
Kurdên ku Feylî diaxivin bi giranî li Bexda, Bedra, Mandalî, Îlam, Pahla û li Bakurê Loristanê dijîn. Lê belê li Başûrê Kurdistanê ji hemî kurdên - Şî yên bi Kirmaşanî û Lekî diaxivin re, *Feylî* tê gotin.

## Mijarên têkildar
* Zilma li ser kurdên feylî
* Huseyn Gûlî Xan

## Girêdanên derve
* http://www.faylee.org/english/articles/index.php 

## Çavkanî

Kategorî:Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Devokên kelhûrî
Kategorî:Dîn
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kategorî:Îlam (parêzgeh)
Kategorî:Kirmaşan (parêzgeh)
Kategorî:Luristan (parêzgeh)
Kategorî:Parêzgeha Diyaleyê
Kategorî:Rojhilata Kurdistanê
Émile Zola

**Émile Zola** (jdb. , Parîs; m. , Parîs) nivîskarê fransî yê xwedîbandor ku wekî yek ji giringtirîn mînakên nivîskarên ser bi dibistana sruştîgeriyê û wekî kesahiyekê berçav di bizava azadîxwaz a Fransayê da dihê naskirin. Wî di doza Alfred Dreyfusî de rolekê mezin leyist.

## Jînenîgar
Emîl kurê endezyarekê Îtalyayî bi navê albert Zola (7ê tebaxa 1795ê - 27ê adara 1847ê) û jineka fransî bi navê Emilie Aubert ( 6ê Reşemeha 1819ê- 17ê çiriya pêşîn a 1880ê) ya ji herêma Beauce Bourguignionne a Fransayê bû. Émile Zola li Parisê hat dinyayê. Dema ew sê-salî bû, malbata wî çûn Aix-en-provence li başurê rojhilatê. Çar salan piştra, bavê wî li wir ji desttengiyeka aborî mir. Li sala 1858ê Emîl çû Parîsê û bû hevalekê nîgargerê navdarPaul Cézanne û li goreyê rêbaza romantîkgeriyê dest bi nivîsînê kir. Bi saya wî nîgargerî, Emîlî Monet, Sisley, Pissarro û Manet jî naskirin. Piştî ko Emîlî du salan li ser hev sinava liseyê neda, li sala 1859ê dev ji xwîndinê berda û ji bona ko êdî li diya xwe nebe bar ji xwe re li karekî geriya. Dayka wî dixwest ko ew bibit avokat, lê ew di xwîndina dibistanê da bi ser nekevt. Ew berî ko wekî nivîskarek bihêt naskirin li ser gemiyan wekî karker xebitî û li pişka froştine a weşanxaneyeka bi navê Hachette xebitî. Li sala 1858ê ew careka dî vegeriya Parisê.

Li sala 1862ê ew di kitêbfiroşîyekê de xebitî, û li wê derê kitêba xwe ya yekê çap kir. Bi vî rengî, ew kevt nav cîhana edebiyatê û hevaltiya kesayetiyên wekî Édouard Manet, Camille Pissarro kir û wî Edmond û Jules de Goncourt jî naskirin. Li sala 1870ê bi Alexandrine Mélayê re zewicî û li sala 1888ê Jeanne Rozero wekî metres girt û 2 zarokên wî jê bûn.

Wî nivîsarên siyasî ji bo rojnameyan dinivîsîn û bi eşkirayî dijîtiya Napoleonê Seyê dikir ko dixwest bi awayekê qanûnî li goreyê hîmqanûna Komara duyê a Fransayê bibit serkomar. Napoleonê seyê serkomarî tenê jibo wê dixwest da kûdetayekê li ser hukmetê bikit û bi ser kevt.

Kategorî:Nivîskarên fransî
Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê
Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr
Kategorî:Romanivîsên fransî yên sedsala 19an
Cînav

**Cînav**, **cînavk** an **pronav**, di rêzimanê de, wek ku ji navê vê gotinê jî diyar dibê, ew gotin in ku mirov dikare bike şûna navekî. Cînav li goreyê awayê bikaranînê ji hev vediqetin: cînavên kesî (bi îngilîzî: *personal pronouns*), cînavên lêveger (*reflexive pronouns*), cînavên beremberiyê (*reciprocal pronouns*), cînavên nîşander (*demonstrative pronouns*), cînavên pirsyarkî (*interrogative pronouns*), cînavên têkiliyê (*relative pronouns*) û cînavên nediyar (*indefinite pronouns*)

Celadet Alî Bedirxan ji bo cînavan peyva "pronav" bi kar anî.

## Cînavên kesî, cînavên kesîn, cinavên kesaniyê, cînavkên kesane
### Cînavên kesî yên kurdî

## Cînavên lêveger

## Cînavên beremberiyê

## Cînavên nişander

## Cînavên pirsyarkî

## Cînavên têkiliyê

## Cînavên nediyar

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Rêziman