open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
David Bowie

thumb|David Bowie, sal 1974
**David Robert Jones** an bi navê xwe yê hunerî **David Bowie** (jdb.  - m. ) stranbêj, strannivîs û lîstikvanekî îngilîzî bû. Ew îro wek kesayetiyekî pêşeng di pîşesaziya muzîkê de tê qebûlkirin û wekî yek ji muzîkjenên herî bi bandor ên sedsala 20an tê hesibandin. Kariyera wî ji bo nûvekirin û pêşkêşkirina dîtbarî dihat nasîn, û muzîk û hunera wî ya qonaxê bandoreke girîng li muzîka populer kir.

Bowie ji temeneke piçûk ve bi muzîkê ve eleqedar bû. Wî huner, muzîk û sêwiranê xwend berî ku di sala 1963an de dest bi kariyera profesyonel a muzîkjeniyê bike. Albuma "Space Oddity", ku di 1969an de derket, yekem serkeftina wî ya mezin bû li ser UK Singles Chart. Piştî heyameke ceribandinê, ew di sala 1972an de di serdema glam rock de bi alter egoya xwe ya balkêş û androjen Ziggy Stardust ji nû ve derket ser dikê. Karakter bi rêya kilamên "Starman" û albûma The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars gelek populer bû. Di sala 1975an de, wî şêwaza muzîka xwe carek din guherî û wek "plastic soul" binav kir. Bi strana "Fame" û albûma Young Americans wî yekem serkeftina mezin a li DYAyê bi bi dest xist. Di sala 1976an de, Bowie di filmê kult The Man Who Fell to Earth de lîst û albuma Station to Station derxist. Di sala 1977an de, wî dîsa bi albûma Low şêwaza muzîka xwe ber bi elektronic ve guhert û digel vê yekê albûmên "Heroes" (1977) û Lodger (1979) bûn serkeftinên mezin.

Piştî serkeftina bazirganî di dawiya salên 1970î de, Bowie sê hejmarên number-one derxist piyasê: strana "Ashes to Ashes" (1980), albûma wî Scary Monsters (and Super Creeps), û "Under Pressure" (hevkariya sala 1981an a bi Queen re). Wî di salên 1980î de bi Let's Dance (1983) serkeftinek din bidest xist. Di navbera 1988 û 1992an de, wî pêşiyê koma hard rock Tin Machine kir berî ku di sala 1993an de kariyera xwe ya solo ji nû ve bide dest pê kirin. Di salên 1990î û 2000î de, Bowie ceribandina şêwazên muzîkê berderwam kir, di nav wan de industrial û jungle. Wî her wiha lîstikvaniya xwe domand û di gelek fîlmên cuda de rolên wî hebûn. Di sala 2013an de, Bowie piştî navberek deh salî albuma The Next Day tomar kir û heta mirina xwe ji pençeşêra kezebê li mala xwe ya li bajarê New Yorkê di warê muzîkê de çalak ma. Ew du roj piştî 69 saliya xwe û derxistina albûma xwe ya dawîn Blackstar (2016), ji kanserê mir.

Di dema jiyana xwe de li seranserê cîhanê zêdetirî 100 mîlyon tomar hatin firotin. Bi vê yekê Bowie bû yek ji muzîkjenên herî firotanê yên hemî deman. Li Brîtanyayê, wî deh belgeyên platîn, yanzdeh zêr û heşt sertîfîkayên albûmê zîv wergirtin û 11 albûmên number-one derxist. Li Dewletên Yekbûyî, wî pênc sertîfîkayên platîn û neh zêr wergirtin. Ew di sala 1996an kete nav lîsteya Rock and Roll Hall of Fame. Rolling Stone wî xiste nav hunermendên herî mezin ên dîrokê. Di sala 2022an de, Bowie hunermendê vînîlê yê herî firotanê yê sedsala 21ê bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Aktorên brîtanî
Kategorî:Kesên LGBT
Kategorî:Stranbêjên brîtanî
Kategorî:Strannivîsên bîseksuel
Katedrala Firenzeyê

[thumb|Qubeya Brunelleschi, [Battistero di San Giovanni û Campanile di Giotto ya Katedrala Santa Maria del Fiore (wêne ji Girê Michelangelo hatiye kişandin).]]
**Katedrala Firenzeyê**, bi fermî **Cattedrale di Santa Maria del Fiore** an **Firenze diomo** katredal û sembola bajarê Firenzeyê ye.

Ew di sala 1296an de bi şêwaza gotîk bi sêwirana Arnolfo di Cambio hate destpê kirin û ji hêla strukturî ve di sala 1436an de hate qedandin. Beşa paşîn a lêzêdekirî qubeya Filippo Brunelleschi bû. Derveyê basilîkê bi panelên mermer ên polîkromî yên bi rengên kesk û pembe hatine xemilandin, yên ku bi mermerê spî ve hatiye dorpêç kirin. Rûyê xwe yê gotîk ê sedsala 19an ji hêla Emilio De Fabris ve hatiye çêkirin.

Kompleksa katedralê ya li Piazza del Duomo avahiyên *Battistero di San Giovanni* û C*ampanile di Giotto* vedigire. Ev sê avahî beşek in ji Kelepora Cîhanê ya UNESCOyê ku navenda dîrokî ya Firenzeyê vedihewîne û seyrangehek geştiyar a Toskana ye. Basilika yek ji dêrên herî mezin ên Îtlayayê ye, û heya pêşkeftina materyalên nû yên avahîsaziyê di serdema nûjen de, qubeya herî mezin a cîhanê bû. Ew qubeya herî mezin e ku heya niha bi tuxleyan hatiye çêkirin.

Katedral dêra sereke ya *Archidioecesis Florentina* ye, ku serpîskoposê wê Giuseppe Betori ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 15an
Kategorî:Avahiyên di 1436an de hatine xilaskirin
Kategorî:Avahî
Kategorî:Îtalya
Kategorî:Katedral
Hiwar Xor

**Hiwar Xor** (jdb. ? li parêzgeha Hewlêrê) fermandarekî arteşên Pêşmerge ye. Ew di şerên wekî Şerê li Iraqê (2013-2017) an ji Şerê Kerkûkê (2017) fermandarî kir.

## Çavkanî

Kategorî:Pêşmerge
Brahma

**Brahma** () xwedayê afirandinê yê hindû ye. Bi Vishnu û Shiva re, sêyeka xwedayan bi navê Trimurti pêk tîne. Li gorî *[[Brahma Purana]]*, ew bavê Manu ye. Manu ew e ku hemî însan jê hatine. Di Ramayana û Mahabharata de, Brahma wekî bavê yekem ê hemî mirovan tê binavkirin. Pêdivî ye ku Brahma bi Brahman -bêalîtiya zayendî re neyê tevlihev kirin, ku di felsefeya Vedanta ya hindû de ruhê herî bilind ê her tiştî tê hesibandin. Hevjîna Brahma, Saraswati ye, ku jê re Sávitri an Gáyatri jî tê gotin. Saraswati xwedawenda vedic e ku jê re Vedamáta tê gotin, ku tê wateya Dayika Vedayan.

Brahma bi xwedayê vedic Pracápati tê naskirin. Ji ber ku hevjîna Saraswati, ku bi navê Vák Devi (Xwedayê Oratoriyê) tê zanîn, Brahma wekî Vágish (Xwedayê Oratory û Deng) jî tê binavkirin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Xwedayên afirîner
Kategorî:Xwedayên hindû
Raymond Aron

**Raymond Claude Ferdinand Aron** *(Reymond Klawd Ferdînand Aron)* (14î adara 1905ê – 17î çirya pêşîn ya 1983ê) fîlozof, civaknas, siyasetzan û rojnamevanê fransî yê bi koka xwe cihû ye. Giringtirîn berhemê wî di warê peywendiyên navneteweyî da kitêba wî ya bi navûdeng *Peace & War: A Theory of International Relations (Aştî & şerr: bîrdozeka peywendiyên navneteweyî)* e. Ew di vekolanên xwe da zêde tekezê dike ser pergala navneteweyî û li wê bawerê ye ku pergala navneteweyî ji du rewşan zêdetir dernakeve; sazan an guncan û nesazan û neguncan ku alozî û netenahiyê bi dû xwe ra diîne. ew dibêje; aştî ya navneteweyî an demên aşitiyê di dîroka peywendiyên navneteweyî da di sê rewşan da dibin. Yek: rewşa hevsengî ya dinavbera hêzan da, ku hindek hêzên yeksan û hevşêwe li meydanê hene, Du: rewşa heymenexwaziyê, ku dewletek bihêztire ji dewletên dî lê nikare pergala navneteweyî bi tivavî hevsar anko kontrol bike. Sê: rewşa aştiya împratorî, ku dewletek pergala navneteweyî bi tevavî hevsar dike û heymeneya xwe li ser dewletên dî disepîne.

Dîsan ew bi kitêba xwe ya bi navê *The Opium of the Intellectuals ([[Afyona rewşenhizran]])* jî bi navûbang e. Ew bervajî Karlê Markisî dibêje; dîn ne afyona gelan e, lê marksîbawerî anko marksîzim afyona rewşenhizrên fransî ye li ser dema paş-şerrî (post-war). Ew heval û neyarekê nizîk ê Jan Pawil Sarterî (Jean-Paul Sartre) bû. Gotinek di nav rewşenhizrên fransî da her belav dibû ku "Tu bi Sarterî re şaşiyan bikî çêtire ji wê ku tu bi Aronî re başiyan bikî"

Ew wekî zanayekê siyasî yê netundrew dihê hesibandin. Wî şagird ji herdu terefên Çep û Rast hebûn. Her çend ku wî xwe zêdetir bi Aronekê Çep dida nasîn jî lê wekî azadîxwazekê şopparêz anko lîberalekê konzervatîst dihê nasîn.

## Jiyan û kar
Aron li Parîsê ji dayîk bûye, ew kurê cihûyekê dinyadar anko elmanî ye. Wî li zanîngeha Êkol Normal Superyerê (École Normale Supérieure) xwîndiye, û li wêderê Sarter naskiriye, û bûye dostê wî û paşî bûye neyarekê fikrî yê wî heta dawiya jiyanê. Her di wê sala ku Sarter têda di îmtihana zanîngehê da kevtî Aron têda bû yekem, û li sala 1931ê diktoraya xwe stand.

Hema ew çend heftiyek bû ku wî dersên felsefeya civakî li Zanîngeha Tolosê didan û şerrê cihanî yê duyê çêbû. Ew tevlî rêkxistiya Hêzên Esmanê (Armée de l'Air)ê bû. Dema ku Fransa di şerrî da şikest ew reviya Londonê da li wêderê tevlî hêzên Fransaya Azad biba. Wî li wêderê sernivîseriya rojnameya France Libreyê (Fransaya Azad) kir.

Dema şerr xilas bû Aron vegeriya Parîsê da dersên civaknasiyê li Zanîngeha Ecolê ya Neteweyî ya Kargêrî û Zanistên Civakî daban. Li sala 1955ê heta 1968ê, li Sorbonê, û piştî wê li sala 1970ê li Kolîja Fransayê û her wisa li Dibistana Xwîndina Pêşkevtî ya Zanistên Civakî (École des hautes études en sciences sociales 'EHESS') ders didan.

Aron li Parîsê li 17î çirya pêşîn a sala 1983ê ji ber krîza dilî mir.

## Mijarên têkildar

* Hans Joachim Morgenthau
* Realîzm (siyaset)
* Realîzma êrîşber
* Robert Gilpin
* Kenneth N. Waltz

## Çavkanî

Kategorî:Civaknasên fransî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Jidayikbûn 1905
Kategorî:Mirin 1983
Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr
Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê
Patrice Lumumba

**Patrice Émery Lumumba** (jdb.  - ) siyasetmedar û rêberê serxwebûnê yê kongoyî bû ku wekî serokwezîrê yekem ê Komara Demokratîk a Kongoyê kar kiriye. Ew rêberê Tevgera Neteweyî ya Kongoyê (MNC) bû ji sala 1958an heta darvekirina wî ya di kanûna paşîn a 1961ê de. Ji hêla îdeolojîk ve ew neteweperestekî afrîkî û pan-afrîkî bû û di veguheztina Kongo ji koloniyeke Belçîkayê bo komareke serbixwe de rolek girîng lîst.

Demeke kin piştî serxwebûna Kongoyê di hezîrana 1960an de, serhildanek di artêşê de derket, ku destpêka Krîza Kongoyê bû. Lumumba bang li Dewletên Yekbûyî û Neteweyên Yekbûyî kir ku alîkariyê bidin ji bo tepeserkirina separatîstên Katangan. Van cudaxwazên ku ji hêla Moïse Tshombe ve dihatin rêvebirin ji hêla Belçîkayê ve piştgiriyê digirtin. Lê herdu hêz red kirin ku alîkariyê bidin Lumumba, ji ber ku cîhana rojavayî guman dikir ku ew bi dizî nêrînên pro-komunîst digire. Van gumanan kûrtir bûn dema Lumumba ji bo alîkariyê serî li Yekîtiya Sovyetê da, ku CIA wekî "desthilatdariya komunîst a klasîk" binav kir. Ev yek bû sedema mezinbûna cûdahiyan di nav siyaseta kongoyî de, nakokiyên bi Serok Joseph Kasa-Vubu û serokê kargêr Joseph-Désiré Mobutu mezin bûn û her weha bi Dewletên Yekbûyî û Belçîka re jî, yên ku di Şerê Sar de dijberî Yekîtiya Sovyetê bûn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Kongo
Kategorî:Siyasetmedar
Dibistana şevînî

[thumb| Mektebeke şevînî li [Mecaristanê]]
**Dibistana şevînî**, **mekteba şevînî** yan jî **xwendingeha bi şevborîn**, berevajî mektebên biroj, perwerdehiyê dide telebeyên ku li mektebê dijîn. Hin ji bo kuran hin jî ji bo keçan in, hinek jî li ser bingeha tehsîla hevbeş in.

## Galerî

Żelechów-nowy internat.jpg|Dibistana bi şevborîn a Żelechówê li Polonyayê
Школа-інтернат № 5.JPG|Dibistana bi şevborîn a 5em (Şkola-Înternat No:5) li Kiyîvê (Ûkrayna)


## Binêre herwiha
* Dibistana şevînî li Kurdistanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Cureyên dibistanan

Kategorî:Perwerde
Mîmar

thumb|Mîmar
**Mîmar** ji kesên ku plan, dîzayn û çavdêriya avakirina bînayan dikin re tê gotin. Tetbîqkirina mîmariyê tê vê maneyê ku meriv xizmetekê dide ji bo dîzaynkirina bînayan û derdora wan, yên ku mexseda wan a sereke rûniştina mirovan e.

Dibe ku li cihekî şertên meslekî ji bo mîmaran ji cihekî din cuda be. Qerarên mîmaran tesîrê li ewlehiya giştî dikin, lewma gerek mîmar perwerdeyeke meslekî ya taybet bistîne da ku karibe mîmariyê tetbîq bike. Gerek ev prosesa perwerdeyê ji perwerdeya bilind û ji stajeke ji bo bidestxistina tecrûbeya tetbîqî pêk were. Şertên tetbîqî, teknîkî û akademîk ji bo ku yek bibe mîmar li gorî cihan diguhere. Lê belê di pêşketina mesleka mîmariyê de xwendina resmî li saziyên akademîk xwedî roleke muhîm e.

## Dîrok
thumb|Filippo Brunelleschi di dîrokê de wekî yek ji mîmarên herî afirîner û jêhatî tê qebûlkirin.

Di seranserê dîroka kevnar û serdema navîn de, piraniya dîzayn û înşeata mîmariyê ji aliyê sen'etkarên wekî hostayên dîwaran û necaran ve pêk anîn. Heya wextê modern di navbera mîmar û endezyar de cudahiyeke zelal tinebû.

Tê pêşnîyazkirin ku pêşketinên muxtelif di teknolojî û matematîkê de hişt ku mîmarê profesyonel ê 'birêz' bi riya veqetîna ji sen'etkaran çêbe. Kaxez heya sedsala 15an li Ewropayê ji bo xêzkirinê nedihat bikaranîn, lê piştî 1500an zêdetir peyda bû. Qelem piştî sala 1600an zêdetir ji bo xêzkirinê hat bikaranîn. Liberdestbûna her duyan destûr da ku nexşeyên berî avakirinê ji aliyê pisporan ve werin çêkirin. Lêbelê, pêşketin gav bi gav bû. Heya sedsala 18an ji bilî projeyên mezin, bîna ji aliyê sen'etkaran ve hatine dîzaynkirin û avakirin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
*
Drîad

**Drîad** (Yewnanî: Δρυάδ) Mîtolojiya Yewnanî de periyên dar, daristan û dehlan bû. Ew giyanên berû, çam, spîndar, benav û defneyan bûn.

### Cureyên drîadan

# Melîad
# Hamadrîad
# Epîlemîd
# Dafnê

### Drîadên xwedî nav

# Di nav jinên Danaûsê de bi navê Atlanteîa û Feobê
# Chrîsopeleîa
# Drîope
# Erato
# Eurîdîce
# Tithorea

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Nîmfê
Geliyê Tiyarê

*Geliyê Tiyarê*(bi zimanê Nestoriyan:ܛܝܪܐ, tirkî: Kazan Vadisi) herêmeke çiyayî ye girêdayê navçeya Çelê ye ku bi giştî ser bi Hekarîyê ne. Di dîrokê de li vê herêmê gelê Nestorî dijiyan.

## Çavkanî

Kategorî:Hekarî
Mickey Mouse

**Mickey Mouse** karakterek fîlmê karton û xêzeçîrokan e ku di sala 1928an de ji hêla Walt Disney û Ub Iwerks ve hatiye çêkirin. Wek maskota Pargîdaniya Walt Disney, Mickey mişkek antropomorfîk e ku bi gelemperî şortên sor, pêlavên zer ên mezin, û lepikên spî li xwe dike. Mickey ji kesayetiyên fîlmên bêdeng ên wekî Trampa Charlie Chaplin îlhamê digire, bi kevneşopî wekî karakterek sempatîk ku bi zirav û jêhatîbûnê derbas dibe tê destnîşan kirin. Karaktera mişkek piçûk bi bejna wî ya tenik hate kesayet kirin û bi dengê falsetto ji hêla Disney ve hatî peyda kirin. Îro Mickey yek ji karakterên xeyalî yên herî naskirî û gerdûnî yên hemî deman e.

Mickey şûna karakterek berê ya Disney, Oswald The Lucky Rabbit, hate afirandin û cara ewil di kurtefîlma Steamboat Willie (1928) de hate dîtin, ya ku yek ji yekem karîkaturên bi deng bû. Karakter bi eslê xwe xwediyê navê "Mortimer Mouse" bû, heya ku Lillian Disney di rêwîtiyek trênê de li şûna wê navê "Mickey" pêşniyar kir. Karakter li zêdetirî 130 fîlman derket, di nav de The Band Concert (1935), Brave Little Tailor (1938) û Fantasia (1940). Mickey di serî de di kurtefîlman de xuya bû, lê carinan di fîlmên dirêj derket ekranan. Deh fîlmên kartonê yên Mickey ji bo Xelata Oscarê wek Baştirîn Kurtefîlma Anîmasyonî hatin berbijêrkirin û yek ji wan, Lend a Paw, di sala 1941an de xelat wergirt. Di sala 1978an de, Mickey bû yekem karakterê fîlmên kartonê ku bibe xwediyê stêrkek li Hollywood Walk of Fame.

Di destpêka sala 1930an de, Mickey di heman demê de bi berfirehî di komîk strîp û xêzeromanan de hate pêşandan. Komîk stripa Mickey Mouse, ku di serî de ji hêla Floyd Gottfredson ve dihat kişandin, bo 45 salan hate weşandin. Di heman demê de Mickey di xêzeromanên cûrbicûr de jî derket. Mickey di rêzefîlmên televîzyonê yên wekî The Mickey Mouse Club (1955–1996) û yên din de jî cih digire. Ew di medyayên din ên wekî lîstikên vîdyoyê û her wiha bazirganiyê de xuya dike û li parkên Disney karekterek bingehîn e.

Mickey bi gelemperî li gel hevala xwe Minnie Mouse, kûçikê xwe yê heywandar Pluto, hevalên wî Donald Duck û Goofy û dijminê wî Pete xuya dike. Her çend di eslê xwe de wekî mêrxasek dilşikestî hate destnîşan kirin, Mickey bi demê re wekî zilamek biaqil hate nûve kirin, ku bi gelemperî wekî lehengek dilsoz û dilpak hate dîtin. Di sala 2009an de, Disney dest pê kir ku karakterê ji nû ve binav bike û kêmtir giranî da ser kesayeta xweya dostane û dilpak. Li şûna vê, wan bi derxistina lîstika vîdyoyê Epic Mickey aliyên maceraperest û serhişk ên kesayetiya wî ji nû ve destnîşan kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda DYAyê
Kategorî:Xêzeçîrok
Donald Duck

**Donald Fauntleroy Duck** karakterek fîlmê karton û xêzeromanan e, yê ku ji hêla kompaniya Walt Disney ve hat afirandin.

Donald wêrdekek spî yê antropomorfîk e ku xwediyê devik, ling û pêyên zer-pirteqalî ye. Ew bi gelemperî kirasek deryavan û şapikek bi kevan li xwe dike. Donald bi axaftina xwe ya nîv-têgihîştî û bi kesayetiya xwe ya xirav, bitehm û bêhnteng tê zanîn. Li gel hevalê xwe Mickey Mouse, Donald di sala 2002an de di navnîşa TV Guide ya 50 karakterên kartonên herî mezin ên hemî deman de cih girt, û bû xwediyê stêrkek li Walk of Fame ya Hollywoodê. Ew ji her karakterên din ên Disneyê bêtir di fîlman de derketiye, û (li derveyî celebê qehremanan) karakterê xêzeromanan ê herî çapkirî ye li cîhanê .

Donald Duck di karîkaturên anîmasyonî de di rolên komedîk de xuya bû. Yekem pêşandana Donald di fîlma The Wise Little Hen (1934) de bû, lê di heman salê de cara duyemîn di fîlma Orphan's Benefit de xuya bû. Bi saya vê fîlmê ew wek fîşekek komîk a tembel ji Mickey Mouse re hat nasandin.[8] Di nav du dehsalên pêş de, Donald di zêdetirî 150 fîlmên karton de xuya bû, ku çend ji wan Xelatê Oscarê wergirtin. Di salên 1930î de, ew bi gelemperî wekî beşek ji trioyek komîk bi Mickey û Goofy re xuya dibû, heta ku bibe xwediyê rêzefîlma xwe ya bi navê Don Donald (1937). Van fîlman eleqeya evîna Donald û hevala wî ya daîmî Daisy Duck dan nasîn û bi gelemperî sê biraziyên wî Huey, Dewey, û Louie jî tê de bûn. Piştî fîlmê Chips Ahoy (1956), Donald di serî de di fîlmên perwerdehiyê de xuya bû berî ku di dawiyê de vegere anîmasyona şanoyê di Mickey's Christmas Carol (1983). Dûv re xuyabûna wî ya dawî di filmek şanoyê de di Fantasia 2000 (1999) de bû. Lêbelê, ji hingê ve Donald di kurtefîlmên mîna Mickey, Donald, Goofy: The Three Musketeers (2004), rêzefîlmên televîzyonê yên wekî Mickey Mouse Clubhouse (2006–2016), û lîstikên vîdyoyê yên wekî QuackShot (1991) û Kingdom Hearts de xuya bû.

Ji bilî anîmasyonê, Donald ji bo xuyangkirina xwe ya di xêzeromanên li çaraliyê cîhanê tê zanîn. Donald bi xuyabûna xwe ya herî navdar ji hêla Al Taliaferro, Carl Barks û Don Rosa ve hatî xêzkirin. Barks cîhana ku Donald tê de dijî afirand, û gelek karakterên din ên wekî mamê wî yê dewlemend Scrooge McDuck. Donald li Ewropayê karekterek populer e. Kovara wî ya heftane Donald Duck & Co ji salên 1950î heta sala 2009an weşana xêzeroman a bi tîraja herî bilind bû. Li Îtalyayê, Donald di gelek çîrokan de karakterek sereke ye, di nav wan de versyoneke ciwan a bi navê Paperino Paperotto heye û li Keyaniya Yekbûyî û DYAyê alter egoyek superleheng bi navê Paperinik tê zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Deryavanên honakî
Kategorî:Xêzeçîrok
Tayfur Sökmen

**Tayfur Sökmen** (jdb. sala 1892 li Dîlokê; m. 3ê Adar 1980 li Stembolê) siyasetmedarekî tirk bû ku di navbera salên 1938-1939an de yekem û yekane serokê Dewleta Xetayê bû.

## Jiyan
Sökmen li Dîlokê ji dayîk bûyê. Dibistana Rüştiye (lîse) li Kirikhanê xîlas kirîyê. Di dema desthilatdariya Fransiyan de li Xetayê, beşdarî tevgera muxalefetê bû. Lê dema ku cezayê darvekirinê lê hate birîn, Sökmen reviya Tirkiyeyê kir. Tevî ku di sala 1926an de hat efûkirin jî, sala bê careke din reviya Tirkiyeyê. Di sala 1935an de ji parêzgeha Antalyayê wek parlementer hat hilbijartin. Dema ku herêma Xetayê wek dewletekî serbixwe hat ragihandin, Sökmen serokkomar hat hilbijartin. Lê di demeke nêzîk de Xetay ket sînorên Tirkiyê. Sökmen piştî sala 1954an ji Antalya û parêzgeha Hatayê wek parlementer hat hilbijartin.

Li gorî makezagona Tirkiyeyê ya sala 1961 de, serokên berê di Senatoya Tirkiyeyê de cih girtibûn. Ji ber ku serokê berê yê Xetayê yê, Sökmen bû endamê daîmî yê Senatoyê. Lê di sala 1975an de îstifa kir.

Sökmen li Stembol di sala 1980an jiyana xwe ji dest da.

## Berhemên wî

* Sökmen, Tayfur: Hatay'ın Kurtuluşu İçin (kurdî: Ji bo rizgarîya Xetayê) Harcanan Çabalar, Ankara 1992, ISBN 975-16-0499-0

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1892
Kategorî:Kesên ji Dîlokê
Kategorî:Mirin 1980
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:1939 li Tirkiyeyê
Melîad

**Melîad** (Yewnanî: Μελίαι) , Mîtolojiya Yewnanî de cureyekî drîadan e. Giyanên benavan e. Dema Kronos, Ûranosê xesand xwînê wî rija Gaîayê ji wan dilopên xwînê çêbûn. Di Mîtolojiyê da Nîmfêyên ku Zeusa pitik li girava Krîtê diken, Zeusê re şîrên bizinê Amaltheayê û hingiv diden.

Dihat bawerkirin ku çaxê hêj jin nehatibûn afirandin ew hevaltiya mêran dikirin, mirovatî ji wan zêde bû.

## Çavkanî

Kategorî:Mexlûqên efsanewî yên yewnanî
Kategorî:Nîmfê
Kemûte

**Kemûte** (bi tirkî:*Ayranlı*) mezrayeke ser bi gundê Balekanê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Malkûsan

**Malkûsan** (bi tirkî:*Işıklı*) mezrayeke ser bi gundê Balekanê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Spider-Man

**Spider-Man** (bi îngilîzî ji bo "mêrê pîrevonk") di xêzeromanên Marvel Comics de superlehengê xêzerçîrokan e. Spider-Man ji hêla Stan Lee û Steve Ditko ve hate afirandin. Yekem xuyabûna wî di Amazing Fantasy #15 de di tebaxa 1962 de bû.

## Çavkanî

Kategorî:Avengers

Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics
Kategorî:Superlehengên Marvel Comics
Kategorî:Xêzeçîrokên Stan Lee
Tûvî

**Tûvî** (bi tirkî:*Tohumlu*) mezrayeke ser bi gundê Bazêê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Serberan

**Serberan** (bi tirkî:*Taşüstü*) mezrayeke ser bi gundê Bêtkar, Colemêrgê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Gundik, Bileh, Colemêrg

**Gundik** , gundekî girêdayî mixtariyeta Bilehê ye ku ser bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Çemê Bedel

**Çemê Bedel** , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

## Mezrayên gund
# Giper

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Çemê Şemaşe

**Çemê Şemaşe** , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
## Mezrayên gund
# Akos
# Çemê Seravinis 1
# Çemê Seravinis 2
# Dêra Dîna
# Dêzê, Çemê Şemaşe
# Mate, Colemêrg
# Seravinis
# Sûsê
# Çemê Şemaşa Jêrî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Mate, Colemêrg

**Mate** (bi tirkî:*Dikmen*) mezrayeke ser bi gundê Çemê Şemaşeê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Çemkan, Colemêrg

**Çemkan** , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
## Mezrayên gund
# Çemê Sor
# Stoka
# Çemkana Jêrî
# Çemkana Jorî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Dêrê, Colemêrg

**Dêrê** , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
## Mezrayên gund
# Hergêlê

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Gezne

**Gezne** , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
## Mezrayên gund
# Gûzank ?
# Palanis
# Reşank
# Birîman, Colemêrg

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Kelêtan

**Kelêtan** , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
## Mezrayên gund
# Îde
# Melûte
# Pîrbekir
# Sergelî, Colemêrg

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Melûte

**Melûte** (bi tirkî:*Melute*) mezrayeke ser bi gundê Kelêtanê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Pîrbekir

**Pîrbekir** (bi tirkî:*Türbeli*) mezrayeke ser bi gundê Kelêtanê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Rumtik

**Rumtik** , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

## Mezrayên gund
# Deramasava
# Çemê Hêjîrkî
# Siyawirk
# Seryan
# Kelêtan, Rumtik
# Çemê Kulkule
# Zengil

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Walto

**Walto** , gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.

## Mezrayên gund
# Davûş
# Mibûk
# Sirte
# Dehî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Talane, Colemêrg

**Talane** (bi tirkî:*Yeşiltaş*) mezrayeke ser bi gundê Tal, Colemêrgê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Kirûm

**Kirûm** (bi tirkî:*Kurum*) mezrayeke ser bi gundê Zerenîê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Hamadriad

[thumb|[Pan û hamadriadek li ser mozaîkeke Pompeiiyê]]

**Hamadriad** di gorî mîtolojiya yewnanî nîmfêyek e. Ew ji nîmfêyên drîadan e. Bi zayina wê ra dar jî şîn dibe ew mezin dibe dar jî mezin dibe mirina wî re dar jî dimire. Heşt periyan pê dihatin diya wan Hamadrias û bavê wan Oksîlosê bû.

## Heşt nîmfê
Ew heşt nîmfê her yekî rêberiya heşt darên cuda dikirin. Navê wan ew in:
# Egeros: rêbera spîndaran
# Ampelos: rêbera tirî û mêwan
# Balanos: rêbera berû
# Karia: rêbera gûzan
# Krania: rêbera helhelokan
# Morea: rêbera tûyan
# Ptelea: rêbera biziyên Ewropayê
# Sîkê: rêbera hêjîran

## Hin hamadriadên din
* Atlantîa
* Xrîsopelia
* Febê
* Bablîs
* Driopê
* Hêliades
* Hesperîd (Atlantîd)

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Nîmfê
Epîmêlîd

**Epîmêlîd** (yewnanî: Επιμηλιδ) li gorî mîtolojiya yewnanî cureyekî nîmfêyan ji beşa nîmfêyên daristanan bû. Ew jî wek Melîadan parastvanên hin daran û heman demê de ji wan cudatir parastvanên mihan bûn. Jixwe *Melas*a di nav navê wan de hem dihata wateya sêv heman demê de dihat wateya mihê jî.

## Navê Epîmelîdan
* Hesperîd
* Pênelopê (Πηνελόπη)
* Sînoê (Σινόης)
* Sose
* Lampetîê (Λαμπετίη)
* Faetûsa (Φαέθουσα)

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Nîmfê
Dafnê

**Dafnê** cureyekî nîmfêyan e di mîtolojiya Yewnanî de. Navê xwe dane dara Defneyê jî.

Mîna drîadên din, ew giyanên daran in û piraniya dema xwe di xew de li çolê derbas dikin. Ew tenê dema ku perav paqiş û tenê dimîne derdikevin dansê. 

Yek ji wan naîadan ku bi pêşkeftinên cinsî yên nedilxwaz re rû bi rû ma ji bo alîkariyê Gaia kir. Dayika Axê rehmê lê kir û Dafnê kir dara dafê.

## Çavkanî

Kategorî:Kesayetên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Nîmfê
Kumikî

**Kumikî** (bi zimanê kumikî: Къумукълар, Alfabeya latînî: *Qumuqlar*, *[[Zimanê rûsî|Rûsî]]: Кумыки*) komeke etnîkî ye ku bi eslê xwe tirkî in. Kumikî bi gelemperî li Daxistan, Çeçenistan û li Bakurê Osetiyayê dijîn.

## Ziman
Zimanê kumikî zimanekî tirkî ye ku bi tirkîya Anatolyayê ve girêdayî ye. Ew ji hêla nêzîkî 300,000 kesan ve tê axaftin ku piraniya wan li Daxistanê an li derdora Xaça Sînor a Rûsya û Azerbaycanê dijîn.

Li Daxistanê, Çeçenistan û Moskoyê dibistanên ku zimanê kumikî ye perwerdeyî dikin.

### Alfabe (1927 - 1937)
thumb|Wêneykî Alfabe ji 1935

### Alfabe (1937 - niha)

## Çavkanî

Kategorî:Gelên qefqasyayê
Kategorî:Gelên tirkî
Perîn

thumb|Kulîlka ko endamên nerîneyê û mêyîneyê lixwe digire, wekî kulîlka nêremok tê navkirin.
thumb|Perîna xweyî rê li ber çeşiddariyê digire
thumb|Mêşhingiv perînerên sereke ne.
Guhaztina tozkulîlkan (bi înglîzî: *pollen*) ji porgê nêrîkê bo kospa mêyika heman cor kulîlkê, wekî **perîn** (bi înglîzî: *pollination*) tê navkirin.

Tozkulîk danikên (bi înglîzî: *granule*) pir hûrikin, di porgê nêrikê de, di kîsikên tozkulîlkê de tên berhemkirin. Tozkulîlkek du heb xane lixwe digire, piştî perînê yek ji van xaneyan diguhere û dibe sperm.

Ji bo pîtina hêkê bi spermê ve, divê sperm û hêka riwekê bigihîjin hev. Ji bo pîtînek serkeftî rû bide, bi mîlyonan danikên tozkulîlk tên berhemkirin û belavkirin.

Di jîngehê de perîna riwekan bi du şêweyê rû dide, **perîna xweyî** (bi înglîzî: *self pollination*) û **perîna têkel** (bi înglîzî:*cross pollination*)

Heke tozkulîlk ji porgê kulîlkê bo kospa heman kulîlkê an jî bo kospa kulîlkek din a heman riwekê ve werin guhaztin, ev perîn wekî perîna xweyî tê navkirin. Ango di perîna xweyî de hekoke ji aliyê sperma tozkulîlka heman riwekê ve tê pîtandin.

Heke tozkulîlk ji porgê kulîlkek ber bo kospa kulîlka riwekek din a heman corê ve were guhaztin, ji vê perînê re tê gotin perîna têkel. Di perîna têkel de sperm û hêk ne ji heman riwekê lê ji riwekên heman corê ne.

Perîna xweyî rê li ber çeşîddariyê digire, loma riwek bi gelemperî bi perîna têkel pir dibin. Bi vî awayî çeşîddariya wêçeyan dabîn dikin ko weçe ji guherînên neyînî yên hawirdorê werin parastin.

Perîna ko di bin kontrola mirov de rû dide, wekî **perîna destkarî** (bi înglîzî: a*rtificial pollination) *tê navkirin. Gregor Mendel di xebatên xwe yên zanistî de, bi perîna destkarî li ser riweka polkeyê de taqiyên perîna xweyî û perîna têkel saz kir.* *

Hokarên navbeynkariya guhaztina tozkulîlkan dikin wekî **perîner** (bi înglîzî: *pollinator*) tên navkirin. Di jîngehê de zîndewerên wekî mêşhingiv, hin corên kêzikan û balînde perînerên serekî ne ko tozkulîlkan ji porgê kulîlkê diguhazînên bo kospa kulîlkê. Li gel zîndeweran, hokarên nezindî yên wekî ba, baran, hêza erdkêşê û av jî tozkulikan belavê hawirdorê dikin.

Riwek şîrîniyek a binavê nektar berhem dike û ji kulîlkên xwe der dide. Li gel rengê pelên tacokeyê, bêhn û çêja nektarê, perîneran han dike ko serdana kulîlkan bikin. Mêşhingiv yek ji perînerên sereke ne. Gava mêşhingiv li ser kulîlkê nektar û tozkulîlk berhev dike, hinek tozkulîlk ji porgê nêrikê li per (bask), pûrt û çîpên mêşhingivê dizeliqe. Mêşhingiv ji kulîlkê dîfîre ser yeka din û tozkulîlkên pê ve zeliqandî, dikişîne ser kospa kulîlkek din. Bi vî awayî spermên di nav tozkulîlkên kulîlkekê, bi hêkokên kulîlkek din ve tên pîtîn.
## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Pirbûn
Kategorî:Riwek
Serdegirtina kongreya Brezîlê 2023

thumb|Dîmenek ji dagirkina kongreya netewî.
**Serdegirtina kongreya Brezîlê**, serdegirtineke kongreya Brezîlê ku di 8ê kanûna paşîn a sala 2023an de, piştî têkçûna serokê wê demê Jair Bolsonaro a di hilbijartinên giştî yên Brezîlê ya sala 2022an de, ji aliyê girseyek ji alîgirên wî êrîşî avahiyên hikûmeta federal a Brezîlê li paytexta Brezîlê kiriye. Girseya gel êrîşî Dadgeha Federal a Bilind, avahiya Kongreya Neteweyî û Qesra Serokatiyê ya Planalto ya li Plazaya Sê Hêzan kir û xera kir û xwest in ku bi tundî serokê bijartî yê Brezîlê Luiz Inácio Lula da Silva ku di 1ê çileyê de dest bi wezîfeyê kiribû, dest ji erkdariya wî (wezîfe) bidin berdan. Di dema êrîşê de Lula û Bolsonaro li Brezîlê nebûn.

Êrîş hefteyek piştî sondxwarina Lula qewimî û piştî demekê çend hefte nerazîbûnên alîgirên Bolsonaro pêk hat. Zêdetirî pênc saetan berxwe da ku hêzên ewlehiyê yên Brezîlê her sê avahiyan ji serhildanan bistînin ku demjimêr 21:00 (UTC−03:00) de destpê kiribû. Êrîşa li ser avahiyên hikûmetê ji çar aliyê cîhanê ve hatin şermezarkirin.

Li hemberu êrîşê, saet 18:00 (Saeta Brezîlê) de, Lula ragihand ku wî biryarnameyek îmze kiriye ku heya dawiya çileya sala 2023an li herêma federal destûra rewşa awarte ya federal hatiye dayîn. Kongre di dema êrîşan de ne di rûniştinê de bû lê wê di 10ê çileyê de bi lez û bez deklerasyon hatin pejirandin.

## Çavkanî
Sam Cooke

**Samuel Cook** (z. 22ê kanûna paşîn a 1931ê - m. 11ê kanûna pêşîn a 1964an), ku bi profesyonelî wekî **Sam Cooke** dihat zanîn, stranbêj û strannivîskarek afro-amerîkî bû. Cooke wekî pêşeng û yek ji hunermendên *[[soul]]* yên herî bibandor ên hemî deman tê hesibandin. Ji ber vokalên xwe yên cihêreng, beşdariyên berbiçav ên celebê û girîngiya muzîka populer ew bi gelemperî wekî *King of Soul* ("Şahê muzîka *soul*") tê binavkirin.

Cooke li Clarksdale, Mississippi ji dayik bû û dûv re di temenek ciwan de bi malbata xwe re li Chicagoyê bi cih bû. Wî di zarokatiya xwe de dest bi stranbêjiyê kir û di salên 1950î de wekî stranbêjê sereke beşdarî koma Soul Stirrers bû. Di sala 1957an de Cooke wek solîst berdewama muzîkê kir û çend stranên hit derxist, di nav de *You send me*, *[[A Change Is Gonna Come]]*, *[[Cupid]]*, *[[Wonderful World]]*, *[[Chain Gang]]*, *[[Twistin' the Night Away]]*, *[[Bring it on home to me]]* û *[[Good times]]*. Di dema kariyera xwe ya heşt salî de, Cooke 29 stranên ku di TOP 40 a Billboard Pop Singles de cih girtin derxist. Her weha 20 stranên wî ketin nava Top Ten of Billboard's Black Singles.

Cooke di sala 1961ê de wek yek ji yekemîn hunermendên reş marqeya xwe ya muzîkê (label) avakir. Di heman salê de wî performansek li Memphis betal kir ji ber ku temaşevan li gorî nijadê (reş û spî) veqetandî bûn. Strana wî *A Change is Gonna Come* bû sirûdek tevgera mafên sivîl li Dewletên Yekbûyî.

Di sala 1964 de, Cooke ji aliyê rêvebera motelek li Los Angeles ve hat gulebarankirin û kuştin. Piştî lêpirsîna kujêr ya ku jinek spî bû, dadgehê mirina Cooke wekî kuştinek rewa qebûl kir. Malbata wî ji wê demê ve rewşa mirina wî pirsîn.

Beşdariyên pêşeng ên Cooke di muzîka soul de beşdarî mezinbûna Aretha Franklin, Bobby Womack, Al Green, Curtis Mayfield, Stevie Wonder, Marvin Gaye, û Billy Preston bûn û xebata Otis Redding û James Brown populer kirin. Jînenîgarê AllMusic Bruce Eder nivîsand ku Cooke "dahênerê muzîka soul" bû.

Cooke di heman demê de beşek girîng ya tevgera mafên sivîl bû, ku bandor û populerbûna xwe ya li nifûsa spî û reş bikar anî da ku ji bo tevgerê şer bikin. Ew bi bokser Muhammed Alî, çalakvan Malcolm X û lîstikvanê futbolê Jim Brown re heval bû, ku bi hev re ji bo wekheviya nijadî berxwe didan.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Mirin 1964
Kategorî:Tevgera mafên sivîl
Cher

**Cher** (jdb.  wek **Cherilyn Sarkisian** li El Centro, California) stranbêj, strannivîs û lîstikvanek amerîkî ye.

Bi xuyabûn û xebata xwe ya di muzîk, fîlm û televîzyonê de û hem jî di modayê de, ew bûye îkonek çanda pop. Lewra pir caran ji hêla medyayê ve wekî "Xwedawenda Pop" hatiye binav kirin ew wekî xweseriya jinê di pîşesaziyek serdest a mêr de tê binav kirin. Wê bi berdewamî hem muzîka xwe û hem jî îmaja xwe ji nû ve îcad kir. Ji folk bigire heya muzîka dîsko û rock heya elektropop, Cher di heyama kariyera xwe de berê xwe daye cûrbecûr şêwazên muzîkê.

Ew wekî beşa jin a duo Sonny and Cher bi strana sala 1965an I Got You Babe derket pêş. Di heman demê de, wê dest bi kariyera solo ya stranbêjiyê kir. Ji sala 1971an pê ve wê pêşandana bernameya televîzyonê *The Sonny and Cher Comedy Hour* kir û populerbûna xwe zêde kir. Ji bo vê yekê ew bi Sonny Bono re li Hollywood Walk of Fame di sala 1999an de bû xwediyê stêrkek. Di salên 1980î de wê li Broadway wekî lîstikvan dest bi kariyera xwe ya duyemîn kir. Piştî ku ji bo rolên xwe yên fîlmê di Silkwood û The Mask de pesnê rexnegiran wergirt, wê di sala 1988an de xelata Oscarê ji bo Lîstikvana Herî Baş ji bo Moonstruck wergirt. Wê bi dehsalan şêwazan diyar kir, şeş caran kete bergê Vogue û ji ber bandora xwe ya li ser cîhana modayê di sala 1999an de Xelata Oscarê ya Moda wergirt. Li gorî Pirtûka Rekoran a Guinnessê ya sala 2007an, gera wê ya xatirxwestinê, ku ji 2002an heya 2005an dom kir, gera herî serfiraz a hunermendek solo bû heya roja îro.

Bavê Cher, John Sarkisian, zarokê saxmayên komkujiya ermenî bû, yên ku di salên qirkirina ermeniyan de reviyabûn DYAyê.

## Fîlm

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Navenda Anîmasyonê ya Sêûlê

**Navenda Anîmasyonê ya Sêûlê** (bi koreyî: 서울 애니메이션 센터) muzexaneya fîlmên anîmasyon û kertonî û navendeke çalakiyan e ku li berwarê Namsan li Jung-gu, Sêûlê ye.Ew ji hêla Hikûmeta Şaredariya Sêûlê ve di gulana 1999an de hate damezrandin da ku piştgirî bide pîşesaziya xêzeçîrok û anîmasyonê ya Koreya Başûr û paşê bi lîstik û karakteran hate berfireh kirin.

## Dîrok û cih
Navenda ku di gulana 1999an de hate damezrandin, li Yejang-dong li qiraxa bakurê Çiyayê Namsanê ye û çar avahiyên cihê ku di sala 1962an de hatine çêkirin digire. Ew pêşangeh, bernameyên perwerdehiyê û festîvalan li dar dixe û her sal pêşwaziya zêdetirî 250 000 mêvanan dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anîmasyon
Kategorî:Avabûnên 1999an li Korêya Başûr
Kategorî:Korêya Başûr
Hîlan

**Hîlan** (), mezreke girêdayî gundê Arbûş a girêdayî navçeya Çelê ye.

Kategorî:Gundên Çelê
Aogashima

thumb|Dîmenek ji Girava Aogashimayê.
**Aogashima** yan jî **Girava Aogashimayê**, (bi zimanê japonî: 青ヶ島) giraveke volkanîkî ye ku li başûrê Japon û li bakurê Mîkronezyayê ye. Aogashima giravek e herî li başûrê Izus e ku ji hêla siyasî û îdarî ve beşek ji Japon e lê ji hêla erdnîgarî ve ne beşek ji arşîpela Japonî ye. Girav bi bakurê rojhilatê Deryaya Fîlîpînê re sînor e û tavilê li bakurê Giravên Bonin e ku ji hêla Japon ve têne birêvebirin. Girav bi qasî 358 kîlomêtre li aliyê başûrê Tokyo ye û bi qasî 64 kîlomêtre li başûrê Hachijō-jima ye.

Gundê Girava Aogashima di bin Prefektura Hachijō-jima ya metropola Tokyoyê de tê birêvebirin. Rûbera giravê 8.75 km² e û li gorî daneyên sala 2014an nifûsa giravê 170 kes e.

## Jeolojî
Aogashima giravek volkanîkî ya çaralî (quaternary) ya tevlihev e ku bi dirêjahiya 3,5 km û bi firehiya herî zêde 2,5 km ye ku ji bermahiyên hevgirtî yên ku herî kêm ji çar kalderayên di binê deryayê de ye pêk tê. Girav bi zinarên pir asê yên volkanîk ên biserhevkirî ve hatiye dorpêçkirin. Peravên başûr berbi zinarek asê ve diçe ku yek keviya kalderaya bi navê Ikenosawa (池之沢) ye ku ji dirêjahiya 1,5 kîlomêtreyê pêk tê. Otonbu (大凸部) bi bilindahiya 423 mêtre, wekî asta herî bilind a giravê ye. Girav di roja îro de jî ji hêla Ajansa Meteorolojî ya Japonî ve wekî volqanek çalak Class-C tê hesibandin. Teqîna herî paşîn a Aogashima di heyamek çar-salî, ji 1781an destpê kiriye heta sala 1785an çalakiya volkanê dewam kiriye.
## Dîrok
Dîroka rûniştina mirovan li Aogashima ne diyar e û pirraniya niştecihên li Aogashima gelê japon e. Girav di tomarên serdema Edo hatiye nivîsandin ku li Hachijō-jima hatine girtin, girav di sala 1652an de û ji 1670an heya sala 1680an çalakiya volkanîkî hatiye tomar kirin. Di tîrmeha sala 1780an de erdhejek li golên li Kalderaya Ikenosawa pêk hatiye. Di gulana sala 1781an de erdhejên din jî bûne sedema teqînekê volkanîk. Di nîsana sala 1783an de, lavên ku ji konê Maruyama herikî bû sedema valakirina hemî niştecihan, 63 malbatên li giravê. Di sala 1785an de di dema teqînek mezin de, ji 327 kesên nifûsa giravê 130-140 kes mirin.

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Japonê
Kategorî:Volkanên çalak
Swatch

**Swatch** şîrketa saetan ya swîsrî ye ku di sala 1983an de ji hêla Ernst Thomke, Elmar Mock û Jacques Müller ve hat damezrandin. Ew pargîdaniyek The Swatch Group e. Navê Swatch ji kurtkirina "second watch" (saeta duyem) tê. Bingeha wê li bajarê Biel/Bienne, Swîsrê ye.

## Dîrok
Nicolas G. Hayek (1928-2010) wek bavê Swatch tê hesibandin. Lê planên Swatcha orîjînal ji aliyê du endezyarên ciwan Elmar Mock û Jacques Müller hatin amadekirin: Wan di gulana 1980an de planên xwe ji Ernst Thomke re pêşkêşkirin, yê ku rêvebirê kargeha ETA ya li Grenchenê bû. Di wê demê de pîşesaziya saeta Swîsreyê ji ber zêdebûna saetên ji rojhilata dûr qels bû û ew dixwestin pîşesaziya saeta Swîsreyê ji nu ve xurt bikin. Bi vî rengî saeta Swatchê di 1ê adara 1983an de li Zurîhê hate pêşkêşkirin.

Dîroka teknolojiya Swatchê di sala 1978an de bi pêşkeftina *Delirium*, saeta herî zirav a cîhanê, dest pê dike, ji ber ku hilberîna Swatchê saya teknolojiya hilberîna vê saetê pêk hat.

Ji wê demê ve marqeya Swatchê pîşesaziya saetan her û her guherî û bi serkeftina xwe pîşesaziya saeta Swîsreyê xilas kir. Gelek berhemên teqlîd derketin piyasê, mînakî saeta *M-Watch* di 24ê sibata 1983an de ji aliyê şîrketa Mondaine ve hefteyek berî Swatchê hate pêşkêş kirin.

Ji sala 1984an ve, di bin çavdêriya Nicolas Hayek de, saeta plastîk a hêsan bi serfirazî li çaraliyê cîhanê hate firotin. Danasîna marqeya nû di destpêka salên 1980î de bû sedema ji nû veavakirina pargîdaniyên saetên swîsreyî û pîşesaziya demjimêrê ya swîsreyê karîbû pêşengiya bazara cîhanî ji nû ve bi dest bixe. Di sala 1987an de, Peter Petersen wekî CFO beşdarî Swatch bû. Piştî demek kurt ew bû CEO û heya 1998 şîrketê da meşandin. Bi saya wî marqeya Swatch ji salên 1990î vir ve xwediyê populerbûneke mezin e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1983an li Swîsreyê
Kategorî:Şirket
Omega SA

**Omega SA** çêkerek saetên luks a swîsreyî ye ku bingeha xwe li bajarê duzimanî Biel/Bienne, Swîsre ye.

Marqa di sala 1848an de ji hêla Louis Brandt ve li La Chaux-de-Fonds hate damezrandin. Pargîdanî berî vê wekî La Generale Watch Co. xebitî heya ku di sala 1903an de navê Omega bigire û bibe *Louis Brandt et Frère-Omega Watch & Co.* Di sala 1984an de, pargîdanî bi fermî navê xwe guhert û kir *Omega SA* û muzeya xwe li Biel/Bienne ji gel re vekir. Omega liqeke The Swatch Group e.

Royal Flying Corps ya Brîtanyayê di sala 1917an de ji bo yekîneyên xwe yên şer saetên Omega bikar anîn, li dû wê jî Artêşa Dewletên Yekbûyî di 1918an de, û NASA di sala 1969an de ji bo Apollo 11. Omega ji sala 1932an û vir ve wextgira fermî ya Olîmpiyadê ye û wextgira niha ya pêşbaziya yatê ya Kûpaya Amerîkayê ye. Omega hevkarê sereke yê Olîmpiyadên Zivistanê 2022 bû.

## Çavkanî
Hesperîd

**Hesperîd** di mîtolojiya yewnanî de cureyekî nîmfêyan e. Di parastina sêvên zêr tên zanîn. Ew keçên Nîks û Atlasê bûn. Navekî wan jî periyên şevê an go tîreja zêra hîngoriyê ye.
[thumb| Baxçeyên Hesperîdan, çêkir : [Edward Burne-Jones(1869) ]]

Gaîa ji bo daweta Zeus û yên Herayê sêvên zêr diyariyê wa kiribû. Peywira parastina wan dane 4 xwişkên Hesperîdan. Navê wan xwişkan Aigle, Erytheia, Hesperie, û Arethousa bû. Heman demê de beşdarî daweta Pêleûs û yên Têtîsê , Kadmos û Hermonia, Hêlios û Klîmene bûn.  Warê wan Hesperîa bû. Hem dawetê re hem jî şevê re hatibûn têkildar kirin.

Parastina hin zînetên xwedawendan dîsa hesperîdan dikirin. Lehengê navdar Perseûs hewceyî wan zînetan bû. Ev zînet filalên bi du bask, çenteyekî bi sîhrî, laçika Hadêsê kesên ku yên wê wegrî nêxuya dike, pêk dihatin. Lê Perseûs cihê ku Hesperîdan dijîn nizaniya. Cihê wan tenê Graîayan dizaniyan. Perseûs bi kutekî agahiyên cihê Hesperîdan ji Graîayan stand. Hate ba Hesperîdan, zînetên ku ew xwestî ji wan stand. Perseûs pê wan peywirên xwe qedand, zînetan da Hermêsê. Hermês jî wan dîsa da Hesperîdan.

Hesperîd di nav donzdeh peywirên Hêraklês jî he ye. Sêvên ku Zeûs ji bo wan biparêzê dabû wan. Hêra ji bo sêvan biparêzê marê Ladonê kiribû parastvanê darê. Li ser vê dara sêvên pîroz çar peywirê Hesperîdan hebû. Aegle dibirqand , Hesperie av dida , Erytheia kezaxtinê dikir , Hestia kulîlka kontrol dikir. Atlas jî cîranê wan bû. Hêraklês hat nêzîkê wan bû pê rimekî Ladonê kuşt. Atlas û Heraklês sozek dane hev Hêraklês ji cihê wî bihûştê hilgirta ,Atlas jî ji ber vê sêva bi aniya. Atlas wezîfeya hilgirtina bihûştê emanetî da Hêraklês'ê û sêvên zêr berhev kir . Lê nehat , Hêraklês fêm kir ku hatiye xapandin. Çend sal şunde Atlas hat û niyeta xwe ya çuyînê eşkere kir dîsa. Lê vê carê Hêraklês jê hesiya. Lîstikeke pêkanî dîsa bihuştê da ser pişta Atlas'ê. Sêvên zêr jî ji Atlas'ê stand û peywira xwe temam kir. Sêv hate destê Atênêyê Atênê jî sêva dîsa da Hesperîdan.

Sêva ku îxtilafek vedike nav Yezdanên Olîmposê, paşê dibe sedema Şerê Troyayê , Erîks ji baxçeyên Hesperîdan dizî bû.

## Çavkanî


Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Nîmfê
Kategorî:Zarokên Atlas
Girava Rishiri

**Girava Rishiri**, (bi zimanê japonî: 利尻島, *Rishiri-tō*) giraveke bilind e li Deryaya Japon e ku ser li nêzîkî peravên Hokkaido ya Japonê ye. Girav ji hêla îdarî ve beşek ji prefektureya Hokkaido ye û di navbera du bajarokên de wekî Rishiri û Rishirifuji hatiye dabeş kirin. Girav ji lûtkeya volkanîkî ya vemirî û ji konî ya Çiyayê Rishiri pêk tê. Girava Rishiri bi Girava Rebun û qada peravê ya Deşta Sarobetsu, Parka Neteweyî ya Rishiri-Rebun-Sarobetsu pêk tînin. Pîşesaziyên sereke yên Rishiri turîzm û masîgirî ye. Dirêjahiya perava Rishiri 63 kîlomêtre ye û rûerda wî 183 kîlomêtre çarçik erd werdigire.

## Erdnîgarî
thumb|çep|Dîmenek ji Girava Rishiri.
thumb|çep|Dîmenek ji Çiyayê Rishiri ya volkanîk ku li ser giravê bilind bûye.
Girava Rishiri bi qasî 20 kîlomêtreyan li aliyê rojavayê Hokkaido ye û Girava Rebun 10 kîlomêtre ber bi bakurê rojava Girava Rishiriyê ve ye. Çiyayê Rishiri bi bilindahiya 1.721 metre bilind dibe û çavkaniyek baş a ava şirîn peyda dike ku gelek hewz û kanîyên biçûk li bintara çiyê ne.

Rishiri xwedî qeraxek bi dirêjahiya 63 kîlometreyan e ku derûdorê giravê dorpêç dike. Girav ji bakur ber bi başûr 19 kîlometre dirêj dibe û ji rojhilat ber bi rojava ve 14 kîlomêtre berfireh dibe. Çiyayê Rishiri bi bilindahiya 1721 mêtre bilind dibe û çavkaniyên baş ên ava şirîn peyda dike ku gelek hewz û kaniyên biçûk li bintara Çiyayê Rishiriyê ye. Niştecîhên Rishiri civakên deryayî ne ku wargehên wan bi xeta otobusê ya ku giravê dorpêç dike, girêdayî ne.

## Gund û bajarokên Rishiriyê
Girav di navbera du bajarokan de dabeş bûye. Bajaroka Rishiri bi nifûsa 2.304 kesan, li nîvê başûrê rojavayê giravê ye û Bajaroka Rishirifuji bi nifûsa 2.798 kesê li bakurê rojhilatê giravê ye ku her du jî girêdayî navçeya Rishiri ya subprefektureya Sōya ye.

Li van bajarokan wargehên jêrîn hene ku ji hêla bakurê giravê ve li gorî çerxa demjimêrê ve hatine rêzkirin:

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Japonê
Rolex

**Rolex SA** şîrketa saetên swîsreyî ye ku di sala 1905an de wek marqeya *Wilsdorf û Davis* ji aliyê kesên brîtanî Hans Wilsdorf û Alfred Davis ve li Londonê hatibû damezrandin. Marqe dû re wek *Rolex SA* hate guhertin û navenda şîrketê ber bi Jeneveyê, Swîsre ve hate barkirin.

Şîrketê di sala 1908an de *Rolex* wekî navê marqeya saetên xwe tomar kir û di sala 1915an de bû *Rolex Watch Co. Ltd*. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, ji ber aboriya nebaş a li Keyaniya Yekbûyî, şîrketê baregeha xwe ya xebatê bar kir Jenevê. Di sala 1920an de, Hans Wilsdorf *Montres Rolex SA* li Jenevê wekî navê şîrketa nû tomar kir (*montre* bi fransî tê wateya *saeta destikê*). Nav paşê hate kurtkirin û bû *Rolex SA*.

Îro *Rolex SA* û şîrketa wê Montres Tudor SA di bin markayên *Rolex* û *Tudor* saetên destan dîzayn dikin, çêdikin, belav dikin û difiroşin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1905an li Înglistanê
Tîma neteweyî ya futbolê ya Cezayirê

Xola Alcerî ya Futbolê 1982|thumb|300px
**Tîma neteweyî ya futbolê ya Cezayirê** yek ji tîmên futbolê yên herî serkeftî yên Afrîkayê ye.
* **Tîma neteweyî ya futbolê ya Alcerî** 4 caran derbasî Kûpaya Cîhanê bû (1982,1986,2010,2014).
* **Tîma neteweyî ya futbolê ya Alcerî** du caran beşdarî lîstikên olîmpiyatê bûye (1980,2016).
* **Tîma neteweyî ya futbolê ya Alcerî** du caran Kûpaya Afrîkayê bi dest xist (1990,2019).

### Lîstikvanên tîma netewî

2022

**Goalci:**
* Rais M'Bolhi (Al-Qadisiya)
* Alexandre Oukidja (FC Metz)
* Moustapha Zeghba (Damac FC)

**Difa:**
* Abdelkader Bedrane (Damac FC)
* Aissa Mandi (Villarreal CF)
* Houcine Benayada (ES Sahel)
* Mohamed Tougai (ES Tunis)
* Djamel Benlamri (Qatar SC)
* Ehmed Tûba (İstanbul Başakşehir)
* Youcef Atal (OGC Nice)
* Ramy Bensebaïni (Borussia M’gladbach)

**Niveda:**
* Adlene Guedioura (Al-Duhail SC)
* Ramiz Zerrouki (FC Twente)
* Nabil Bentaleb (Angers SCO)
* Hicham Boudaoui (OGC Nice)
* Adem Zorgan (Charleroi SC)
* Îsmaîl Bennacer (AC Milan)
* Houssem Mrezigue (CR Belouizdad)
* Sofiane Feghouli (Fatih Karagümrük)
* Rachid Ghezzal (Beşiktaş JK)

**Hejom:**
* Adam Ounas (LOSC Lille)
* Riyadh Mahrez (Manchester City)
* Youcef Belaili (AC Ajaccio)
* Billal Brahîmî (OGC Nice)
* Yacine Brahîmî (Al-Gharafa SC)
* Bexda Bounedjah (Al-Sadd SC)
* Islam Slimani (Stade brestois)
* Said Benrahma (West Ham United)
* Mohamed Amora (FC Lugano)

## Çavkanî

Kategorî:Tîmên neteweyî yên futbolê
Kategorî:Tîmên neteweyî yên futbolê yên Afrîkayê
Girava Okinawayê

**Girava Okinawayê**, (bi zimanê japonî: 沖縄本島, *Okinawa-hontō*) yek ji giravên mezinê li herêma Kyushu ye û girava herî mezinê Ryukyu (Nansei) ye. Okinawa ji pênc giravên sereke yên Japon, girava herî piçûk û girava herî ku niştecihên wî hindik e. Dirêjahiya Okinawa bi qasî 106 kîlomêtre dirêj e û bi navînî 11 kîlomêtre jî fireh e. Rûerda Okinawa 1.206,98 kîlomêtre çarçik e. Okinawa bi qasî 640 kîlomêtreyan li aliyê başûrê girava sereke ya Kyushu û Japon a mayî ye.

## Gelhe
Li gorî daneyên îlona sala 2009an hikûmeta Japon nifûsa 1.384.762 texmîn dike ku tê de personelên leşkerî yên amerîkî û malbatên wan jî hene. Zimanê Okinawanî ku jê re Uchināguchi tê gotin tenê ji aliyê mezinan ve tê axaftin lê ji aliyê çend komên sivîlên herêmî ve xebatên bikaranîna zimanê Okinawan ku ziman ji aliyê ciwanên giravê ve bê axaftin heye.

## Erdnîgarî
Okinawa pêncemîn girava herî mezin a Japon e û rûbera giravê 1.206,99 kîlomêtre çargoşe ye. Dirêjahiya xeta peravê 476 kîlomêtre dirêj e û dûrahiya rêza rast ji bakur ber başûr ve bi qasî 106,6 kîlomêtre ye. Okinawa dikeve dawiya bakurê rojhilatê parêzgeha Okinawa ye.

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Japonê
Abdurrahman Melek

**Abdurrahman Melek** (jdb. sala 1896 li Entakyayê; m. 13ê kanûna paşîn sala 1978 li Enqere) siyasetmedarekî tirk û serokwezîre Dewleta Xetayê bû.

Melek di lîsteya *Sultaniye* di bajarê Helebê û di zanîngeha Bêrûtê dermanî xwendî. Ji wê re Bijîşkî kar kir.

Melek yek ji kesayetên sereke bû ku alîgirê ketina Xetayê di nava Tirkiyeyê de bû. Li Jenevê beşdarî Konferansa Statuya Xetayê bû. Atatürk Melek tayînî Waliyê Xetayê kir. Wê demê Xetay hê ne wîlayeteke tirkan bû, di pozîsyona xwe ya walîtiyê de tevlîbûna Xetayê ya nava Tirkiyeyê amade kir. Piştî damezrandina Dewleta Xetayê, ji aliyê Serokkomar Tayfur Sökmen ve wek serokwezîr hat tayînkirin.

Melek di dewreyên 6, 7 û 8emîn ên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê da parlementeriya parêzgeha Entabê, di dewra 9emîn da jî parlementeriya parêzgeha Xetayê bû. Melek di navbera salên 1958-1961an de li ser rêveberiya Banka Navendî ya Tirkiyeyê rûniştiye.

Abdurrahman Melek di 13'ê Çileya 1978'an de li Enqereyê jiyana xwe ji dest da.

## Berhemên wî

* Abdurrahman Melek: *Hatay Nasıl Kurtuldu* (1966). Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1991  („Çawa Xetay azad bûyê“; Online).

## Çavkanî

Kategorî:Hikûmeta Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1896
Kategorî:Mirin 1978
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê