open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xezeba Firatê 2016-2017

**Operasyona Xezeba Firatê**, **Xezeba Firatê** an jî **Operasyona Reqayê**, destpêka operasyoneke ji 6ê çiriya paşîn a 2016an de heta 17ê çiriya pêşîn a 2017an bi hemleya yekem li dijî dagirkeriya Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (Daîş) ya li bajarê Reqaya Rojavayê Kurdistanê ye, ku bi piştgiriya Hêzên Sûriya Demokratîk (gelek ji van Yekîneyên Parastina Gel û Yekîneyên Parastina Jin) û Yekîneyên Koalîsyonê ve meşiya.

Ji bo destpêka Xezeba Firatê 30.000 şervanên QSDê tevlî vê şerê bûn. Duyemîn Hemleya Xezeba Firatê ya ber bi Reqayê di 10ê kanûna pêşîn a 2016an de bi qonaxa duyem dest pê kir. Ji bo piştgiriya hemleya duyem DYAyê 300 leşkerên din lê zêdeyê Xezeba Firatê kirin. Di heman katî de Tûgayek ji Opozisyona Sûrîya Azad da daxûyandin, ku ev jî tevlî vê şerê dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Şer
Evanescence

**Evanescence** (/ˌɛv.æn.ɛs.ɛns/) rock kom Amerîkî li Little Rock, Arkansas di sala 1995 ji aliyê stranbêj / pîanîst jî Amy Lee û wîde Ben Moody avakirin e. Piştî tomarkirinê albums serbixwe, li kom wek rêtenga serbest yekem albûm full-length xwe, Hilweşiya, li ser Records Wind-up in 2003. ketî firotin bêtir ji 17 milyon kopiyên cîhanê û alîkariya kom win du xelatên Grammy ji heft xelatên, herweha No. 6 di "Top Best Selling Artist of The Last 10 Years" CBS ye (2008). Piştî salekê, Evanescence Yekemîn albuma xwe bijî, Anywhere But Home, ku zêdetir ji yek milyon kopiyên herderê dinyayê tên firotin. Di sala 2006 de, li kom duyemîn albûm studio xwe, The Open Door, ku zêdetir ji pênc mîlyon bêtir kopiyên firotin serbest hatin berdan.

The line-up ji koma çend car hatiye guhertin: David Hodges dev ji di 2002 de, hev-avakara Moody derket di sala 2003 (mid-tour), Jrock Will Boyd di sala 2006 de, ji aliyê wîde John LeCompt û drummer Rocky Gray di sala 2007 de li pey wî, û Terry Balsamo in 2015. encama vê çalakiyê de, yek ji sê albûmên studyoyê li kom ya feature di heman lineup. Du Guherandinên dawî bi sedem ku ji asêbûna, bi endamên kom demî de beşdarbin di geryaneke performansa. Billboard Evanescence No. 71 li ser Best Artists ji chart Decade ji serpelê.

Ragihand, di hezîrana 2009 de, newest line-up of the kom di dawiyê de bi Evanescence vegeriyan, self-navê albûm studio wan ya sêyem, 11 çiriya pêşîn berdan, 2011. Ev at jimar 1, li ser 200 chart Billboard bi 127,000 kopî li firotina Şeqama. Di vê albûmê de jî li jimar 1, li ser çar din charts cuda Billboard Şeqama; li Albums Rock, Albums dîjîtal, Albums Alternative, û ji Albums Hard Rock charts. The kom 2012 li ser gera li pêşvebirina albûma çardemîn xwe bi orkêstrayên din jî di nav de pir bêtirs û Fair to Midland de derbas kir. Troy McLawhorn jî endamê kom full-time di vê demê de bû. Piştî ku dawiya cycle gera albûm di 2012 de, kom ketin selek bi din.

Di 2015 de, kom ji asêbûna derket holê û ragihand ku ew ê touring destpêkirinê; Lê belê, ew red kir ku materyalên nû Evanescence tên çêkirin, wek Lee li şûna li ser projeyeke solo dihat. Li gel vê, Balsamo ji komê veqetiyane û ji aliyê Jen Majura re hate guhertin. Dereng 2016 dît touring din ji kom û daxuyaniya ji Lee ku Evanescence dê dewam bike.

## Çavkanî
Wîkîpediya Kurdî Nawendî

Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1994an de hatine avakirin
Kategorî:Muzîk
Şile

thumb|300px|Dilopa avê
**Şile, şilavî **an jî **mayî, **yek ji halên bingeh ên madeyê ye. Şile, madeyên ku şeklekî yê wan xuya nîn in e. Şile herkoyî in û nikarin bên dewisandin.

Qebareya şileyê pê germahî û pestana wê ve girêdayî ye. Şile gihîner in. Lê gihîneriyê wan bi madeyên ku tê hatiye xistin, karin biguherin. Şile ji madeyên req (hişk) pirtir xwediyê valayî ye. Lê li gorî gazê jî jê kêmtir xwediyê valayî ye.

Nimûne: Ava xwerû û ava bişekir negihîner(îsolator) in. Lê ava bixwê gihîner e.

## Yekeyên pîvanê
Tebaba şileyan bi yekeyên qewareyê tê pîvandin. Yekeya qebareyê ya SI  metre kûp e (m^3) û bi giştî lître tê bikaranîn(1 dm^3
 = 1 L)

## Gewşînên Mekanîk
rast|thumb|299x299px|Şileyek

### Dewisandinayî
Şileyan pir hindik karin bên dewisandin. Di germahiya odeyê de pestana avê nêzîkî 4000 bar bê zêdekirin, di qewareya avê de bi tenê kêmasiyekî qasî %11î pêk dibe. Di kîmyayê de, şile bi giştî wek nepestanbar tê qebûlkirin.

### Pestan
Di qada erdkêşeyekî de, pestana ku di şileyê de çê dibe, ber bi her hêlê ve tê veguhestin û ev pestan bi kûrahiya avê zêde dibe.Yanê kûrahiya avê çiqas zêde be pestan jî bi hevgirtî zêde dibe.
: p=\rho g h\,
Li vir derê,

h, bilindiya avê ya ku di derdanê de ye ye.

\rho\,, tîrbûna şileyê ye.

g\,, zûkahiya erdkêşê ye.

### Belavbûna Dengê
Di şileyan de leza dengî bi vê formûlê tê hesibandin: 

c = \sqrt {K/\rho}  

Li vir derê,

K, modûla Bulkê ye.

*ρ,* pestan e.

Bo nimûne, deng di ava şêrîn û 25&nbsp;°C'yê de leza wê qasî 1497 m/s ye.

## Gewşînên Mîkroskobîk

## Termodînamik

## Çavkanî

Wikipedia-Werger

Ferhenga zaravên teknîkî

Kategorî:Fizîk
Azad Dildar

**Azad Dildar** (jdb. 1978, Amed), psîkyatrîstê kurd e.

## Jînenîgarî
Di sala 1978an de li Amedê li gundê Elîparê hatiye dinyayê. Piştî lîseyê li Zanîngeha Dîcleyê di Fakulteya Tibê de dest bi perwerdehiyê dike. Dû re li Zanîngeha Adnan Menderesê di warê psîkiyatriyê de pisporiyê dixwîne. Azad Dildar vê gavê li Dêrsimê wek bijîşkê psîkiyatriyê kar dike.

Nivîsên wî yên bi kurdî di *[[Tîroj (kovar)|Tîrojê]]* de yên bi tirkî jî di kovarên *[[Esmer (kovar)|Esmer]]*, *Genç Radikal* (Radîkala Ciwan) û *Popüler Psikiyatriyeçê* de derçûne. Yekemîn kitêba wî ya bi navê *Zarokên Bêziman* di 2014an de ji nav Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkcî belav bûye. Ev kitêb ji aliyê derûniyê ve rewşa zarokên kurd ên ku ji perwerdehiya zlmanê zikmakî bêpar mane û rastî kiryarên pişaftinê bûne rave dike.

Azad Dildar kurê nivîskarê kurd Receb Dildar û birayê helbestvan Gulîzer û nivîskar Murad Dildar e.

## Berhem
* *Zarokên Bêziman*, Lêkolîn, 2014, Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkcî

## Çavkanî
* *Zarokên Bêziman*, rûpel: 4, 2014, Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkcî

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Psîkiyatrîst
Bahoz Baran

**Bahoz Baran** (jdb. 1982, Licê) zimannas û nivîskarê kurd e.

## Jînenîgarî
Bahoz Baran di sala 1982yan da li navçeya Licê ya Amedê ji dayik bûye. Çîroknûs û zimannas e. Dibistana seretayî, ya navîn û lîse li Licê xwendîye. Li Zanîngeha Dîcleyê ya Amedê beşa perwerdehîyê bi dawî kiriye. Di salên zanîngehê da xwedîtiya Kovara *[[Tîgrîs]]*ê kirîye û di sala 2003yan da tevî hevalên xwe zimanê kovarê kirîye kurdî û li *[[Tîgrîs]]*ê dest bi xebatên kurdî kirîye. Bi salan li Kurdî-Derê dersên rêziman û hişmendîya zimanî daye. Di sala 2015an da li Zanîngeha Mardîn Artukluyê di warê zimanê kurdî dest bi xwendina masterê kir. Yek ji rêvebirên Weqfa Mezopotamyayê ye û endamê Komxebata Kurmancîyê ye. Herweha yek ji avakarên Weşanên Wardozê ye û edîtorîya wê dike.

## Berhem
* *[[Rêzimana Kurmancî]]*, Cure: Zimannasî, Tevî Mîkaîl Bilbil,  Weşanên Enstituya Kurdî ya Amedê, 2008
* *[[A Baş]]* Cure: Çîrok, Weşanên Belkîyê, 2010
* *[[Rêzimana Kurmancî]]*, Cure: Zimannasî, Weşanên Belkîyê, 2012
* *[[Derb]]* Cure: Çîrok, Weşanên Avestayê, 2014
* *[[Ferhenga Bişaftinê]] *, Cure: Ziman-Rexne, Weşanên Wardozê , 2017
* *[[Motik]]*, Cure: Folklor-Meselok, Weşanên Wardozê, 2017 
* *[[Rêzimana Kurmancî]]*, Cure: Zimannasî, Çapa Nû-Berfireh Weşanên Wardozê, 2018
* *[[Qîza Bavê Xwe]]*, Cure: Çîrok, Weşanên Wardozê, 2019
* *[[Rêbera Rastnivîsînê]]*, Cure: Zimannasî,Tevî Komxebata Kurmancîyê Weşanên Weqfa Mezopotamyayê, 2019
* *[[Rik]]*, Cure: Çîrok, Weşanên Wardozê, 2022
* Qelenê Dinyayê, Cure: Çîrok, Weşanên Wardozê, 2024
* Jîyaneka Berevajî, Cure: Raman, Weşanên Wardozê, 2025
* 1001 Peyvên Kêmnas Di Kurdîya Kurmancî Da, Cure: Ferheng, Weşanên Wardozê, 2025

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Bahoz Baran di ferhenga Tirşikê de.
* Hevpeyvîn: Li Dijî Bişaftinê Perwerdehî, Haci Güneş, Tigris, 06.11.2013

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Kesên ji Liceyê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Bêhrûz Şocayî

**Bêhrûz Şocayî** (jdb. 1970 Kotol, Xoy), nivîskar û zimannas kurd e û ji Rojhilata Kurdistanê ye.

Bêhrûz Şocayî di 23ê çiriya pêşîn a 1970î de li qeza Kotolê, ser bi bajarê Xoy ji dayik bû. Di sala 1976a de tevî malbata xwe koçî Azerbaycana Îranê kir. Salên 1979/80 dîsan ji ber şerê bi dewleta Îranê re zivirîn Kotolê. Piştî şikestina serhildanê ji Kotolê diçin bajarê Tewrêzê.

Sala 1986an di 15 saliya xwe de mişext dibe û diçe Tirkiyê. Sala 1987 bi riya NY diçe Swêdê û li wir xwendina lîse û zanîngehê dawî dihîne. Sala 2003yan dest bi xwendina doktorayê dike. Di 2005an de koçî Başûrê Kurdistanê dike û li wir heta sala 2010an mamostetî dike, di rêveberiya Enstîtuya Kelepora Kurdî û Bingeha Rahênan û Geşedana Zanîngeha Dihokê de xebitî. Di 2010an de vegeriya Swêdê û li Saziya Mişextiyên Swêdê wekî efserê vekolînê kar kir. Di navbera salên 2013 û 2016an de li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê mamostetiya bi peyman kir.

Şocayî endamê komîsyona kurmancî ya Enstîtuya Parîsê, 1996-2009 lêhûrnêrê ferhenga Swêdî-kurdî (soranî), stûnnivîs di heftenameya Kurdish Globe ye.

## Berhem

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Nivîskarên kurd
Krav Maga

thumb|250px|rast|
**Krav Maga** (bi îbrî: Krav Maga, *קרב מגע*) an art martial Jewish-Îsraîlê ye. Ev ji aliyê hunermend martial Hungarian-Îsraîlê Imi Lichtenfeld li Slovakya hate pêşxistin. Îro ku ji aliyê Hêzên Parastina Îsraîlê tê bikaranîn.

## Çavkanî

* IKMF IKMF - International Krav Maga Federation lead by Master Avi Moyal
* Israeli Krav Maga Association  (IKMA) founded in 1978 by Krav Maga founder Imi Lichtenfeld.
* Israeli Krav Maga Free Web Guide  - The Complete Internet Guide for Israeli Krav Maga.

Kategorî:Îsraêl
Hejeka peyhate

**Hejeka peyhate **an jî **paşlerze, **hejeka ku piştî hejeka asas pêk tê ye. Hejekên peyhate, li cihê ku hejeka asas diqewime,li wê derê çê dibe.Mezinayiya wê kêm e.Lê belê avahiyên ku piştî hejeka asas zerar dibînin, bi vê paşlerzeyê van avahiyan karin bipelişin.Ji ber vê yekê paşlerze mijareke girîng e.

Kategorî:Erdhej
Kategorî:Sîsmolojî
Gülistan Acet

**Gülistan Acet** (z. 1985, Êlih), derhêner û lîstikvaneke kurd e.

## Jînenîgarî
Di sala 1985an de li Êlihê hatiye dinyayê. Ji Zanîngeha Uludağê ji beşa mamostetiya tirkî mezûn bûye. Di Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê li ser zimanê kurdî mastera xwe temam kir. Piştî zanîngeh temam kir wê du salan mamostetiya zimanê tirkî kir û piştî du salan di 2009an de dev ji mamostetiyê berda û berê xwe bi temamî da sînemayê. Bi vê yekê re di bin banê Navenda Çanda Mezopotamyayê dest bi perwerdehiya sînemayê kir ev proses qasî du salan dom kir. Gülistan Acet bi derhênerê kurd Ferit Karahan re zewicî ye.

## Xebatên Sînemayê
Gülistan Acet fîlmê xwe ya yekem *Bihûşta Zebeşan* di 2013an de temam kir. Vê filmê di 50emîn Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Antalyayê de wek kurtfilma herî baş hat hilbijartin. Di heman salê de di filmê *Derbûyîna Ji Bihûştê* ya derhêner Ferit Karahan wek aktrîs cih girt û ji heman festîvalê xelata aktrîsta alîkar a herî baş wergirt.

## Fîlmografî
### Kurtefîlm
* *Guneh*; Derhêner û senaryonivîs, 2015
* *Bihûşta Zebeşan* Derhêner û senaryonivîs, 2013
* *Li Benda Biharê*, Derhêner û senaryonivîs, 2013

### Lîstikvanî
* *Derbûyîna Ji Bihûştê*, Alîkara derhêner, 2013

## Girêdanên derve
* Rûpela IMDbê ya Gulistan Acetê
* Gulîstan Acet di bernameya Kurtegavek a Kurdistan24ê de, Weşandin: 09ê Tebaxê 2016

## Çavkanî
* 

Kategorî:Aktrîsên kurd
Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1985
Kategorî:Kesên ji Êlihê
Kategorî:Senaryonivîsên kurd
Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusettsê

**Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusettsê** () an jî bi kurtasî **MIT**, zanîngeheke teknîk e ku li DYAyê di sînorên federedewleta Massachusetts de dimîne. Bi taybetî ji ber ku di warên zanist, endezyarî û ekonomiyê de bi ser ketiye, pir tê nasîn. Di warê endezyarî û teknolojiyê de wek zanîngeha teknîk a herî baş a dinyayê tê qebûlkirin.Heta vê gavê di navbera xwendekar, destûrdar û endamên perwerdehî yên MITê de 72 kes xelata nobelê qezenc kirine û 15ê van xelatan di nav pênc salên dawî de hatine kesibandin. Di zanîngehê de 11.192 xwendekar û 998 personelên akademîk hene.

## Dîrok
thumb|280px|Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusettsê
MIT di sala 1861an de hate damezrandin û di sala 1865an de li navenda şarê Bostonê di avahiyeke bikirê de dest pê perwerdehiye bûye. Di sala 1916an de derbasê kampusa xwe ya anayîn ya ku li taxeya Cambridge de ye bû. Di sala 1900an de hate ramandin ku bi Zanîngeha Harvardê ya ku di heman bajar de ye bê tevîhevkirin. Lê destûrdarên (mezûn) MITê bizivîn û paşî jî ev pêşniyaz çê nebû.   

Girîngiya zanîngehê bi taybetî di dema şerê cîhanî yê duyem de ji ber îcadên leşkerî û zanistî zêde bû.  

## Beşên wê
MIT di nav xwe de wekî pênc fakulteyê ku xwediyê 26 beş e û bi kolejek dibe du beşek mezin. 
* Fakûlteya Avahîsaziyê 
* Fakûlteya Endezyariyê 
* Fakûlteya Wêjeyê 
* Fakûlteya Karsaziyê 
* Fakûlteya Fenê 
* Koleja Zanistên Tenduristî

## World Wide Web
Navenda World Wide Web Consortium di kampusa MITê de ye.

## Mirovên navdar
* Buzz Aldrin
* Kofi Annan
* Ben Bernanke
* Benyamin Netanyahu
* Alfred Pritchard Sloan

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî


Kategorî:Zanîngehên li DYAyê
Tabîûn

**Tabîûn** (erebî: تَابِعُونْ ; tâbiûn / kesên tabî), li gorî îslamê, ev kesên ku Muhemmed pêxember nedîtibin lê sehabeyan dîtibin re tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Çar Xelîfe

[thumb|[Belavbûna îslamê ya di dema Nebî û Hûlefa-î Raşîdîn de]]
**Çar Xelîfeyê Mezin** an jî **Hûlefa-î Raşîdîn, **xelîfeyên ku piştî mirina Muhemmed bi sifatê "Serê Ummetê" erk kirine ye. Mijara "Çar Xelîfe" di şiîtî û sunîtî de bi awayekî cuda tê qalkirin. Ramana şiiyan ev e ku ji Elî re neheqî hatiye kirin. Divê Xelîfetî bi Elî re dest pê bibana.

**Xîlafet bi dorê bi vî awayê ye.**
* Ebûbekir
* Omer
* Osman
* Elî
Di hin çavkaniyan de Hesen bîn Elî jî hatiye daxilkirin.
* Hesen bîn Elî
Li gorî çavkaniyên şiî, xîlafet bi Elî re dest pê dike û bi îmaman jî berdewam dibe.

Li gorî baweriya Sûnî jî di nav xelîfeyan de Ebû Bekir li gorî temenê ('emr) mirovê herî mestir e û dostê Pêxember e. Ji ber vê yekê divê xelîfetî bi Ebû bekir re dest pê bibe.

## Girêdanên derve
* Lîsteya Xelîfeyan

## Çavkanî
Wikipedia-Werger

Kategorî:Îslam
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Dêwê gazê

**Dêwê gazê,** yek ji têgînên astronomiyê ye. Piranî ji bo gerstêrkên ku ji gazê pêk hatine, tê bikaranîn. Di nav gerstêrkan de Berçîs û Keywan di vê kategoriyê de ne. Li gorî modela ku ji aliyê piranî ve tê qebûlkirin, dêwên gazê ji du parçeyê pêk tên. Yekî ji van *beşa hundir* e û ê din jî *beşa derve* ye. Metalên giran û ferşan(kevir) di beşa hundir de ne. Gaz û toz jî di beşa derve de dibin.
rast|thumb|258x258px|Berçîs û Keywan ji dêwên gazê ne.

## Jê cuda binerin
* Gerstêrk
* Pergala Rojê

## Çavkanî
* BBC News: Q&A New planets proposal Wednesday, 16 August 2006, 13:36 GMT 14:36 UK
* Episode "Giants" on The Science Channel TV show *Planets*
* SPACE.com: Q&A: The IAU's Proposed Planet Definition 16 August 2006 2:00 am ET

## Girêdanên derve
* BBC News: Q&A New planets proposal Wednesday, 16 August 2006, 13:36 GMT 14:36 UK
* Gas Giants in Science Fiction: List 
* SPACE.com: Q&A: The IAU's Proposed Planet Definition 16 August 2006 2:00 am ET

Kategorî:Gerstêrk
Kategorî:Stêr
Gerstêrka derve

Yek ji têgînên astronomîk e.Ji bo gerstêrkên ku di rêgeha herî derve ya pergala rojê de dimînin, ji wan re tê gotin. Berçîs, Keywan, Ûranûs, û Neptûn ji gerstêrkên derve ne. Van gerstêrkan piranî ji gazê pêk hatine û wek dêwên gazê tên binavkirin.  

Heta sala 2006an plutoya ku yek ji gerstêrkên derve bû, di 24ê gelaweja 2006an de di hevcivîna *Yekîtiya Astronomîkî ya Navneteweyî* de pluto kete pola gerstêrkên boçî û wê van sifatan jî winda kir.

Kategorî:Gerstêrk
Kategorî:Stêr
Kategorî:Stêrnasî
Parsek

**Parsek**(sembol pc,bi Îngilîzî Parsec), yekeya pîvanê ya dûrayiyê ku di astronomiyê de tê bikaranîn e. 1 pasek nêzîkî li 3.26 sala roniyê(sala tîrêjê) tê. 
* 1 pc = 206,264.8062 AU
* 1 pc = 30.857 × 1012 km
* 1 pc = 3.261630751 sala tîrêjê

## Girêdanên derve
1 - http://www.metric-conversions.org/length/parsecs-to-kilometers.htm

Kategorî:Yeke
Kategorî:Yekeyên astronomiyê
Kategorî:Yekeyên dirêjiyê
Kategorî:1913 di zanistê de
Welatên hundirîn û bê derya

350px|thumb|rast|Welatên girêdayî parzemînan: 42 welatê girtî (kesk), 2 qatî welatê girêdayî (binefşî)

Wek **welatekî parzemînî** tê zanîn, ku ti girêdana rasterast ber bi deryayê vekirî re tune ye.

Li seranserê cîhanê, di 44 welatên parzemînan de li her du welatên wekî Liechtenstein û Ûzbêkistanê hene, ku tenê ji aliyê welatên parzemînên din de hatiye dorpêçkirin. Sê welatên parzemînan de wek Lesoto, San Marîno û Vatîkan, ku ji aliyê cîranê welatên yekane de her hatiye dorpêçkirin û heft dewletên wek Andorra, Bûtan, Liechtenstein, Moldova, Mongolya, Nepal û Swazîlenda bi rêzê ve di navbera du welatên cîranî de ne.

Di aliyê erdnîgarî de, di nava welatê parzemînî û wek tenê welatekî parzemînî li ser du parzemînan de Qazaxistan e. Ti welatekî li ser giravan de tune ye. Li welatê parzemînan de yê herî gelhên tîrbûnî Etiyopya ye. Mongolya di aliyê erdnîgarî de duyemîn welatê parzemînî di cîhanê de û yek ji welatên herî kêm dijîn e.

Li Amerîkaya Bakur û Awistralyayê (ji bilî ji bo naskirian Lawmîrê River Hutt) ti welatên navxweyî yê li wê derê tune ne.

## Lîsteya welatên parzemînî

:**Ravek**: * di nava yek dewleteke din / ** di nava du dewletên din / *** tenê ji aliyê welatekî parzemînî hatiye dorpêçkirin / **** ne hatiye naskirin


Kategorî:Erdnîgariya fizîkî
Mîrektiya Hutt River

***Mîrektiya Hutt River*** (), berê wek *Parêzgeha Hutt River* dihat zanîn, mîkrodewleteke biçûk a ku bi Awistralyayê ve girêdayî bû. Di 21ê nîsana 1970î de damezrînerê vê mîkrodewletê îdia kir ku dewleteke serbixwe ligel statuya xwe ya hiqûqî saz kiribû, tevî ku ew ji aliyê Awistralyayê ve nas nekiribe jî.

Riwer Hutt li bakurê Perth 517&nbsp;km (354&nbsp;mi) ye, li nêzîkî bajarokê Northampton di nava dewleta Rojavayê Awistralyayê. Tevî ku wekî serbixwe bê hesibandin jî, ew jiyangeha Awistralya ye. Ew jî cihekî turîzmê ya herêmî ye.

Dewletok, di 21ê nîsana 1970î de wek Parêzgeha River Hutt ji aliyê Leonard George Casley hatiye avakirin. Piştî hilbijartinine giştî, Casley bû "Mîr Leonard", navê Parêzgeha River Hutt guhert kir "Mîrektiya River Hutt" û cudabûna xwe ji Rojavayê Awistralyayê ragihand. Jina wî bû "Mîrbanû Shirley" ya ku di 7ê tîrmeha 2013an de mir.

Dewletoka River Hutt di  de bi fermî hatiye rakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1970an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2020an de hilweşiyan
Kategorî:Mîrektiyên berê
Kategorî:Monarşiyên berê
Dewletok

[350px|thumb| [Mîrektiya Sealandê, a mîkronetewî.]]
**Dewletok**, **mîkrodewlet** carna ji bo ku wek welatekî model an jî projeyeke welatê nû, hêzeke ku îdia dike ku dewleteke serbixwe an dewleta di heman demê de ji aliyê hikûmetên cîhanê yan jî rêxistinên mezin ên navnetewî de naskirî ne.

Dewletok welatên xeyalî û ji cureyên din ên komên civakî yên emekdar in (Wek abor-gundên, kampûs, eşîr, tîre, mezheb, û komeleyên civaka rûniştinê) ji aliyê derbirîna fermî, bi israriya heta ku eger naskirin û ji serdestiya li ser hinek xaka fîzîkî ne. Çend dewletokan zîv, alan, pûlên posteyê, pasaport, madalya, û tomarên din weşandin. Van tomaran bi kêm caran li derveyî civaka xwe bi xwe qebûl kirin, lê dibe ku wek ji bo komkirina peran an komkirina bi heyecan bên firotin.

Dewletok bi giştî ji destpêka dîroka sedsala 19an de ne.

## Çavkanî
Microsoft Edge

**Microsoft Edge** (bi îngilîzî: *Microsoft Edge*) amûreke lêgerîna webê ye ku ji aliyê Microsoftê ve ji bo bikaranîna li ser pergalên Windows 10, Windows 11, Windows 10 Mobîlê û Xbox One hatiye pêşxistin. Amûr hatiye sêwirandin ku li cihê Internet Explorerê wekê lêgerîna webê ya xwerû li ser hemî celebên cîhazan were bikar anîn. Taybetmendiyên nûjen ên wekê tevlêkirina bi Copilotê re (jîriya çêkirî) dikare bi dengî û nivîskî bersiv bide daxwazên bikarhênerên amûrê.
## Çavkanî

Kategorî:Gerok
Kategorî:Nivîsbariya Microsoftê
Kategorî:Nivîsbariya 2020an
Google Chrome

**Google Chrome** an jî bi Google, gerokekê (bi îngilîzî: browser) înternetê ye û belaş e.Google Chrome di sala 2008an de hate avakirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gerok
Kategorî:Nivîsbariya 2008an
Apple Safari

Safari wekî Microsoft Edge û Mozilla Firefox gerokek (browser) ji bo înternetê ye.Bi giştî ji bo bikarhênerên ku pergala xebitandinê ya Apple Mac OS Xê bikartînin, hatiye amadekirin.

Safari li gorî rêjeya bikaranînê li ser Cîhanê geroka çaremîn e.Di sala 2006an de rêjeya bikaranînê ji sedî 3.5 e.

## Çavkanî

Kategorî:Gerok
Kategorî:IOS
Kategorî:Nivîsbariya Apple, Inc.
Kategorî:Nivîsbariya 2003an
Stêr Stêrokê (stran)

**Stêr Stêrokê**, navê straneka zaroka ye ji peyvên Mihemed Amîn Doskî û awaz (melodî) Diyarê Kurd hatiye gotin bi şêwê doqolî bi dengê Diyarê Kurd û Solîn Bedel û berhemê kenalê Waar TV li Duhokê.

## Çavkanî

Kategorî:Stranên kurdî
Navenda giraniyê

Xala (niqte) sepanê ya hêza çeq a ku çeqa hêzên paralel ên heman hêlî ne, jê re navenda giraniyê tê gotin.Bi giştî ji beşên fizîkê statîk û dînamîkê de pir tê bikaranîn.

## Dîtina navenda giraniyê
thumb|172x172px|Navenda giraniyê ya cîsmekî ku ji du çarçikgoşeyê pêk tê.Cîsmên ku homojen û sîmetrîk in, navenda giraniya wan xala hevbirînê ya tewereyên sîmetrî ye. 

## Dîtina navenda giraniyê ya bi riya hesibandinê:
thumb|224x224px|Hesibandina navenda giraniyê|çepNavenda giraniyê ya cîsmekî homojen, bi formûla ku li xwarê hatiye dayîn, bi rihetî tê dîtin.

x_G =\frac{\sum_{k=1}^Nx_k\Delta w_k}{W} , y_G =\frac{\sum_{k=1}^Ny_k\Delta w_k}{W} , W =\sum_{k=1}^n\Delta w_k

Li vir derê,

W, giraniya cîsmê ye.

x_G, di sîstema koordînatê de derawaya cîsmê ya mustewiya xê de nîşan dide.

y_G, di sîstema koordînatê de derawaya cîsmê ya mustewiya yê de nîşan dide.

Kategorî:Fizîk
Ductus cysticus

**Ductus cysticus** kanalê ava zeravê ye. Gava kû ava zeravê tê avzêkirin di wî kanalê de diherike. Jibo givêrînê (hezmê) rûnê re kanalek pir giring e.

Kategorî:Koendama herisê
Camino

Camino wekî Microsoft Edge û Apple Safari gerokek (browser) ji bo înternetê ye. Bi giştî ji bo bikarhênerên ku pergala xebitandinê ya Apple Mac OS X ê bikartînin, hatiye amadekirin.

Kategorî:Gerok
Kategorî:Nivîsbariya 2002an
Miçînika Oddî

**Miçînika Oddî** (an **[[miçînik]]a hepatopankreatîk** an jî **miçînika Glisson**) kontrola herikandina ava sîstema hezmê dike. Kanala pankreas û kezebreş ê di vira re vala dibe.

Kategorî:Koendama herisê
Galeon

Galeon gerokeke belaş dihat belavkirin bû. Galeon Browserê sûde ji Opera, Internet Explorer û hwd. wergirtiye.
Bi giştî ji bo Gnome pêk anîn.

Kategorî:Gerok
Kategorî:Nivîsbariya 2000an
Gelemperiya navperên asta jorin

**Gelemperiya navperên asta jorin** () yek parastina ji kategoriyên navperên asta herî bilind (TLDs) ji aliyê Rêdana Otorîteya Hejmarên Înternetê (IANA), ku ji bo bikaranîna Navê Pergala Navperê ên di internêtê de. Navperê asta herî bilind, cara etîketî ji navê navperan de bi temamî bi kalîte ye. Ew bi gelemperî ji ber sedemên dîrokî bi navê; di destpêkê de, bi paralelî kirin welat-taybet TLDs di RFC 920 in.
.tt

**.tt** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Trînîdad û Tobago ye. (ccTLD)

tt
Kategorî:Trînîdad û Tobago
.ac

**.ac** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Girava Ascension e. (ccTLD)

Herwiha ev navper li welatên Japonya (**.ac.jp**), Keyaniya Yekbûyî (**.ac.uk**), Belçîka (**.ac.be**) di zanîngehan de û li Rexistinên akademîkî de tê bikaranîn.

## Bi taybetî
* .com.ac : Ji bo Pargîdaniyan e.
* .net.ac : Ji bo Peydekerê Xizmeta Toran e.
* .gov.ac : Ji bo Rêxistinên Fermî ye.
* .org.ac : Ji bo Rêxistinên Derveyî Bazirganî ye.
* .mil.ac : Ji bo Armanca Leşkerî ye.

ac
.ae

**.ae** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî ye. (ccTLD)

ae
Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban
Kategorî:Ragihandin li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban
.ag

**.ag** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Antîgua û Berbûda ye. (ccTLD)

Kategorî:Antîgua û Berbûda
ag
.aq

**.aq** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Antarktîka ye. (ccTLD)

aq
.at

**.at** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Awisturya ye. (ccTLD)

Kategorî:Avabûnên 1988an li Awistiryayê
Kategorî:Awistirya
at
.ba

**.ba** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Bosniya û Herzegovîna ye. (ccTLD)

Kategorî:Bosniya û Herzegovîna
ba
Kategorî:Ragihandin li Bosniya û Herzegovîna
.cf

**.cf** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Komara Afrîkaya Navend e. (ccTLD)

cf
Kategorî:Komara Afrîkaya Navend
.cn

**.cn** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Çîn e. (ccTLD)

Kategorî:Avabûnên 1990an li Çînê
Kategorî:Çîn
cn
.de

**.de** navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Almanya ye. (ccTLD)

Kategorî:Almanya
Kategorî:Avabûnên 1986an li Almanyayê
de
Kategorî:Medyaya Almanyayê
.pt

**.pt** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Portûgal e. (ccTLD)

pt
Kategorî:Medyaya Portûgalê
Kategorî:Portûgal
Kategorî:Ragihandin li Portûgalê
.tr

**.tr** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Tirkiye ye. (ccTLD)

tr
Kategorî:Medyaya Tirkiyeyê
Kategorî:Ragihandin li Tirkiyeyê
Kategorî:Tirkiye
.vc

**.vc** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Saint Vincent û giravên Grenadîn e. (ccTLD)

vc
Kategorî:Saint Vincent û giravên Grenadîn
.yt

**.yt** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Mayotte ye. (ccTLD)

yt
Der Erlkönig

***Der Erlkönig*** (Padîşahê Jimeçêtiran) helbesteke helbestvanê elmanî Johann Wolfgang von Goethe ye, di sala 1782an de nivîsiye.

[thumb|"Erlkönig" li gorî [Moritz von Schwind]]
[thumb|''The Erlking'' li gorî [Albert Sterner, pêşbendika 1910]]

## Helbest

Kategorî:Berhemên Johann Wolfgang von Goethe
Kategorî:Helbestên li ser mirinê
Kategorî:Stranên li ser keyan
.is

**.is** navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Îslenda ye. (ccTLD)

Kategorî:Avabûnên 1986an li Îslendayê
Kategorî:Îslenda
is
Andernach

**Andernach** (Andêrnax) bajarekî elmanî li Herêma Rheinland-Pfalz, serjimara wî 30 hezar kes e.

## Girêdanên derve
Malpera Şaredariyê http://www.andernach.de/de/startseite/startseite.html 

Kategorî:Bajarokên Rheinland-Pfalzê
Zanîngeha Soran

**Zanîngeha Soran** (), zanîngehê dewletê ya ku di sala 2009an de hatiye damezirandin e. Navenda wê li Soranê ye.

## Fakulteyên wê
Zanîngeha Soranê xwediyê pênc fakulteyê ye.
* Fakulteya Wêjeyê
* Fakulteya Hiquqê
* Fakulteya Zanistê
* Fakulteya Perwerdeyê
* Fakulteya Endezyariyê (Beşa Avahî, Kîmya û Neftê)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2009an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê
Soran
Kurdistan24

thumb|
**Kurdistan 24** (anku "Kurdistan Bîst û Çar", **K24**), kenala u radyoya nûçeyan li Başûrê Kurdistanê, di 31ê cotmehê sala 2015an de dest bi weşanê kiriye, bi herdu zaravayên kurdî (kurmancî û soranî). Xwediyê wê qereqolê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye. Ew bi piştgiriya kanala fransî France24 hatiye damezirandin.

Rêveberê giştî yê televizyonê, Nûredîn Weysî, Lezgîn Çalî û Redwan Badînî damezirînerên televizyonê bûn.

Şaho Tayeb rêveberê giştî yê niha yê kurdistan24 e.

## Girêdanên derve
*  Malpera kenalê
Îstgeha Valagehê ya Navneteweyî

alt=|thumb|Îstgeha Valagehê ya Navneteweyî (ISS)
**Îstgeha Valagehê ya Navnetewî** (bi înglîzî: *International Space Station (ISS)*), ew îstgeha valagehê, an jî peyk nişînbar e, li xulgeha Zemînê ya nizim e, hêmanên wê ên yekem di sala 1998an de li xulgeha hatine avêtin, Îstgeha Valagehê ya Navnetewî niha heybera destkirî ya herî mezin li gerê ye û gelek caran bi çavê rût tê dîtin. Ew ji yekîneyên zextkirî, prîzmayên derveyî, panelên rojî, û pêkhatiyên din pêk tîne.

ÎVN wek ezmûngeha lêkolînê ya hûrrakêşê û derdora valagehê tê bikêrhatin ku lê endamên desteyê ezmûnên biyolojî, biyolojiya mirovî, fizîk, stêrnasî, meteorolojî, û ên qadên din dikin. Îstgeh ji bo ezmûnkirina keştiyên valagehê û amûrên ku ji bo şandinên Bahramê û Heyvê pêwîst in kêrhatî ye. ÎVN xulgeheke bi bilindahî di navbera 330 û 435 de km diparêze. Ew 15,54 xulgeh her roj temam dike.
Koda welatan

**Koda welatî** ji bo welatan û deverên girêdayî kodeke nasnameyê ya alfanimreyî ya kurt e. Emilandina wê ya esasî ji bo karpêkirina daneyan û komunîkasyonê ye. Gelek sîstemên tesbîtkirina nasnameyê hatine pêşxistin.

Terma koda welatî bi gelemperî ISO 3166-1 alpha-2 amaje dike, tevî koda welatê ya telefonê, ku di pêşniyara E.164 ya Yekîtiya Telekomunîkasyona Navneteweyî (ITU, *International Telecommunication Union*) de cih digire.

## ISO 3166-1
Standarda ISO 3166-1 ji bo gelek welatan û deverên girêdayî kodên nasnamekirinê yên kurt diyar dike:
* ISO 3166-1 alpha-2: koda du-herf
* ISO 3166-1 alpha-3: koda sê-herf
* ISO 3166-1 numeric: koda sê-xane

Kodên du-herf wekî bingeh tên bikaranîn ji bo kod û sepanên din, wekî nimûne,
* ji bo kodên yekeyên pereyî ISO 4217
* tevî jêqetanan (îstisnayan), ji bo koda welatî navên domain-ên asta jorîn (ccTLD) li ser înternetê: Lîsta TLDyên Înternetê.
Tetbîqên din di ISO 3166-1 alpha-2 de hatine tarîfkirin.

Kategorî:Kodên cografîk
Kategorî:Kodên welatan
Apollo 11

thumb|Apollo 11
**Apollo 11** firîna valagehê ku cara yekem mirov li ser Heyvê dada. Fermandarê mîsyonê Niel Armstrong û balafirvan Buzz Aldrin yekîneya heyvî Eagle di 20ê tîrmehê sala 1969an de di katjimêra 20:18 de UTC dada. Armstrong bû ê yekem ku gav avêtiye li ser rûyê heyvê şeş katjimêr piştre di 20ê tîrmehê de di katjimêra 02:56 de, Piştî nêzî 20 xulek Aldrin tevlî wî kir. Ew du katjimêr û çarek bi hev re li derveyî keştiya valagehê dema xwe derbas kir, û 21.5 kg ji kereseyê Heyvê berhev kiriye ji bo vegerandina li Erdê. Michael Collins bi tenê rêberiya yekîneya fermanê Columbia li xulgeha Heyvê kir dema ew li ser rûyê Heyvê bûn. Armstrong û Aldrin nêzî rojekî li ser rûyê Heyvê berî man ku bi Columbiayê li xulgeha Heyvê bigihîjin.

Bi moşeka Saturn V hatiye şandin ji Kennedy Space Center li Merritt Island, Florîda di 26ê tîrmehê de, mîsyona pêncem a bernameya Apollo a NASA. Keştiya valagehê ya Apollo sê beşên wê hene: yekîneya fermanê, ligel çaviyek ji bo wan sê astronotan, beşê tek ku li Erdê carek din dada; yekîneya rajeyê ku alîkariya yekîneya fermanê bi pêşvebir, hêza elektîkî, oksîjen, û avê kir; û yekîneya heyvî ku du qonaxên wê hene - qonaxa jêrîn ji bo dadana li ser Heyvê, û qonaxa jorîn ji bo bicihkirina astronotan li xulgeha Heyvê. Piştî ku ber bi Heyvê bi qonaxa Saturn V ya jorîn hatiye şandin, astronotan jê veqetiye û sê roj geşt kirin heta ketin di xulgeha Heyvê ve. Hingê Armstrong û Aldrin çûn yekîneya heyvî Eagle û li Deryaya Hêminîtiyê dadan. Ew li ser rûyê Heyvê 21.5 katjimêr man. Astronotan qonaxa Eagle ya jorîn bi kar anî da ku ji rûyê Heyvê rabikin û bigihîjin Collinsê li yekîneya fermanê. Wan Eagle avêtiye berî ku tevgerek kiriye ku ew wan ji xulgeha Heyvê derketin ber bi riya Erdê. Ew li Erdê vegerîn û di 24 tîrmehê de li Okyanûsa Mezin dadan.

Zindî li ser televizyonê li seranserî cîhanê, Armstrong gav avêtiye li ser rûyê Heyvê û derheqa bûyerê wiha got (Ji bo mirovekî gavekî biçûk, ji bo mirovahiyê gavekî girs)

## Çavkanî


Kategorî:Heyv
Kategorî:Neil Armstrong
Kanton

**Kanton** teşeyek dabeşkirina îdarî ya welatekî ye. Bi giştî, dema ku kantonên biçûk di warê herêmê û xelkê yekîneyên îdarî yên din wek beşên wîlayetan re berheva ne. Li Navnetewiyan de, herî baştir tê zanîn ku kanton û siyasî herî girîng e, wekî yek ji Swîsre ne. Ji ber ku, Yekîtiyên Konfederasyona Swîsreyê di teorîyê de (û di dîrokê de) kantonên Swîsreyê welatên nîv-serdest in.

## Li welatên taybet
Kantonên heyî (an hebû) li welatên jêr:
* Kantonên Rojavayê Kurdistanê: Efrîn, Kobanî, Cizîrê, Kantona Şehbayê
* Kantonên Belçîkayê
* Rêveberiya Kantonê ya Bohol
* Kantonên Bolîvyayê
* Kantonên Bosniya û Herzegovîna
* Kanada: Kanadayiyên fransî
** Kantona Quebecê
* Kantonên Kosta Rîkayê: binebeşên li jêr Parêzgehên Kosta Rîkayê
* Kantonên Ekuadorê: binebeşên li jêr Parêzgehên Ekuadorê
* Kantonên El Salvadorê
* Kantonên Fransayê
* Kantonên Libnanê
* Kantonên Lûksembûrgê: binebeşên Navçeyên Lûksembûrgê
* Rêveberiya Kantonê ya Negrosê
* Kantonên Swîsreyê

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Rojeva Medya

***Rojava Medya*** rojnameyeke kurdî li Diyarbekirê di 11.11.2016ê de dest bi weşana xwe kir; hejmara yekemîn a rojnameyê bi manşeta Xezeba Firatê mezin dibe' hat weşandin.

Rojname ji 12 rûpelan pêk tê, mijarên; polîtîk, çand û huner, jin, Şoreşa Rojava, û nûçeyên di derbarê kurdan de diweşîne.

## Çavkanî
*  ''.rupelanu.com'': ''Rojnameyek kurdî bi navê "Rojeva Medya" dest bi weşanê kir'' (12/11/2016)

## Girêdanên derve
*  Malpera rojnameyê 

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kantonên Kosta Rîkayê

**Kosta Rîka** ji hêla îdarî ve li heft parêzgehan ddabeşkirin û parêzgehên welatê jî dabaşa 83 kantonan bûye. Kantonên li Kosta Rîkayê yekane beşa îdarî ne ku di forma şaredariyan de xwediyê rêveberiya herêmî ne. Her şaredarî xwediyê şaredar û çend nûnerên xwe ye ku her çar salan carekê bi hilbijartinên şaredariyan têne hilbijartin. 14 kantonên eslî di sala 1848an de hatin damezrandin û bi dabeşkirina kantonên heyî hêjmara kantonan hêdî hêdî zêde bû.

## Lîsteya Kantonên Kosta Rîkayê

## Çavkanî

Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan

Kategorî:Kosta Rîka
Parka Samî Ebdulrehman

thumb|250px|Parka Samî Ebdulrehman
**Parka Samî Ebdulrehman**, parkeke Hewlêrê ye. Ev park, parka herî mezin a Kurdistanê ye. Qada wê 200 hektar e. Di nava wê de du gol, bexçeyek gulan, bîrdariya Şehîdan û hin market û xwaringeh hene.  

Navê parkê, ji Samî Ebdulrehmanê ku Yawerê Serokwezîrê yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê bû di 1ê sibata sala 2004an de bi êrîşekî xwekujiyê jiyana xwe ji dest da bû, tê. 

## Girêdanên derve
*  ''bot.gov.krd'': ''Sami Abdul-Rahman Park'' 
*  Parkî Samî Ebdulrehman

Kategorî:Avabûnên 2006an li Iraqê
Kategorî:Avahiyên di 2006an de hatine xilaskirin
Kategorî:Cihên turîstîk li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Hewlêr (paytext)
Kategorî:Parkên Hewlêrê
Kategorî:Parkên Kurdistanê
Parkorman

thumb|250px|Seyrangeha Parkormanê, Amed
**Parkorman**, parkeke mezin a Dîclekenda Amedê ye. Park ji bo xelkê Amedê di sala 2007an de hate vekirin.

Dirêjiya wê ya ji serî heta dawî 421 metre ye. Qada wê jî 72 donim (72.000 m²) e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
 Ji malpera bi navê Parkên me

Kategorî:Parkên Amedê
Parka Sumerê

thumb|250px|Parka Sumerê, Amed (2010)
**Parka Sumerê** yan jî **Sumerpark**, parkeke mezin a Amedê ye. Ew berê cihê Fabrîka Xaliyan a Sumerbankê bû û di navbera Îstasyona Trênê û Deriyê Rihayê de ye.

## Girêdanên derve
 Ji malpera Şaridariya Bajarê Mezin ê Amedê.

Kategorî:Parkên Amedê
Parka Bîrdariyê

**Parka Bîrdariyê** yan jî **Parka Anitê** (bi tirkî: *Anıt Park*), parkeke taxa Bajarê Nû (Yenîşehir) a Amedê ye. Ev park ji bo xelk di 1988an de hate vekirin. Qada parkê 35 donim (35.000 m2) e.

## Girêdanên derve
 

Kategorî:Parkên Amedê
Parka Koşûyolê

thumb|Parka Koşûyolê ya Amedê
**Parka Koşûyolê** (bi tirkî: *Koşuyolu Parkı*), parkeke mezin a taxa Rezika Amedê ye. Ev park di 1995an de hate çêkirin. Qada parkê 73 donim (73.000 m2) e.

Ev park di dîroka nêzîk a Amedê de cihekî girîng digire. Her wiha di 12ê îlona sala 2006an de êrîşê ku ji aliyê Lîvaya Tolhildanê ya Tirk ve bi termosa avê hate kirin, di vê parkê de çêbû. Di vî êrîşê de 7 zarok û 3 kes jiyana xwe ji dest dan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
 

Kategorî:Parkên Amedê
Nurettin Turgay

**Nurettin Turgay** yek ji îlahiyatnasên kurd e. Ew di 5ê gulana sala 1952an de li gundê Xursa Uzêr ê Qoserê ji dayik bûye.

Ew niha (2016) di fakulteya Îlahiyatê ya Zanîngeha Dîcleyê de wek profesor dixebite. Di heman katî de jî carna li kanala kurdî ya bi navê Dîjle TV di derbarê Îslamê de programekî saz dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  ''BasNews'': ''İlahiyatçı Prof. Dr. Nurettin Turgay: Kürdler tarih boyunca din adı altında kandırılmışlardır '' (07/10/2015)

Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Kesên ji Qoserê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Profesorên kurd
Zehawî

**Zehawî** navê wî yê rastî **Muhemmed Fewzî Zehawî** (1834, Silêmanî - 1890 Bexda, Iraq) yek ji nivîskar, felsefevan û wêjevanê kurd e.

Zehawî kurrê Emîr Ehmed e, navê kalikê wî jî Hesen e. Malbata Zehawî ji Emîr Silêman Paşa aciz bûbûn ji ber wî koçî cem Mele Ehmedê Zehab kirin wê demê sala 1834an de Zehawî tê dinyayê loma navê wî Zehawî lê dikin.

Li bajarê Silêmaniyê li cem Resûl Zekî û Merûfê Nûdhî perwerdehiya xwe standiye, dura jî li cem Muhemmedê Resûl xwendina xwe qedand û destûrnameya xwe stand û zivirî Silêmaniyê di mizgefta Ebdurehman Paşa de ders da.
Sala 1854an de bû miftiyê Bexdayê û heta dawiya temenê xwe muftîtiya Bexdayê kir û di 1890an de mir.

Mele Husên Peşderî, Şêx Ebdulwehab en-Naîb û Ebdurehmanê Qeredaxî li cem wî xwendine.

Zehawî di jî wêjeyêde gellek zane bû, bi zimanê kurdî, erebî û farisî helbest dinivîsand.
Bi xwe di bin bandora Omer Xeyam û Firdewsî de maye.

## Berhem

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1863
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Mirin 1890
Kategorî:Nivîskarên kurd
Parka Hrant Dînk

**Parka Hrant Dînk**, parkeke şaredariya Peyasê ya Amedê ye ku di 2015an de hat vekirin. Li Gazîlerê hat çêkirin. Qada parka Hrant Dînk 24.000 m2 ye. Li parkê alavên sporê, sahaya sporê, qada listîkê ji bo zarokan, riyên meşê û hwd hene.

## Girêdanên derve
 Ji malpera anfkurdi.com.

Kategorî:Parkên Amedê
Parka Hafiz Akdemir

**Parka Hafiz Akdemir**, parkeke şaredariya Peyasê ya Amedê ye, ji riya Rihayê dest pê dike heta riya trênê ya diçe riya Elezîzê didome. Qada parka Hafiz Akdemir 12.000 m2 ye, 2.842 m dirêjiya wê heye. Park ji pênc beşan pêk tê û di 2015an de hat vekirin.

## Girêdanên derve
 Ji malpera anfkurdi.com.

Kategorî:Parkên Amedê
Şehmus Özer

**Şehmus Özer,** bi kurdî **Şêxmûs Ozer** (jdb. , Erxenî, Diyarbekir - m. 21ê kanûna biçûk a 2016, Xûx, Xarpêt), futbolvanekî kurd û sertîmê Amedspor SK bû. Şêxmûs Ozer di pîşeya xwe ya profesyonel de di nav 507 maçan de 157 gol avêtine. Di 21ê kanûna biçûk a 2016an de Özer di rûdaneke tirombêlan de jiyana xwe ji dest da.
 

## Pîşeya wî ya profesyonel

## Çavkanî

Kategorî:Futbolvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kesên ji Erxeniyê
Kategorî:Mirin 2016
Park

[thumb|Seyrangeha [Parkormanê ya Amedê parkeke mezin e.]]
**Park** (carina wekî *parq* jî dibêjin), ji îngilîzî *park*, an jî **seyrangeh**, cihê ku ji dar û beran û bi çîmên şên dikin ji bo geşt û hewagirtinê.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên parastî

Kategorî:Rekreasyon
Sirûda neteweyî ya Şîleyê

thumb|300px|

**Sirûda Neteweyî ya Şîleyê** (), sirûda neteweyî ya Şîleyê ye. Ji aliyê Eusebio Lillo ve di sala 1847an de hate nivîsandin û ji hêla Ramón Carnicer ve di sala 1828an de hate helbestkirin. Di sala 1847an de ev sirûd ketiye birêvebirinê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*  (MIDI) 

Kategorî:Sirûd
Kategorî:Sirûdên neteweyî
Müfid Yüksel

**Müfid Yüksel** (jdb. 1964 li Mûş, Bakurê Kurdistanê) civaknas, lêkolîner û nivîskarê bi eslê xwe kurd e ku bi tirkî dinivîse.

## Jînenîgarî
Müfid Yüksel di sala 1964an de li Mûşê hatiye dinê ku bi eslê xwe ji bajarê Bidlîsê ye ku endamê malbateke alim û rewşenbîr e. Müfid Yüksel kurê alimê Îslamê Sadreddîn Yüksel û birayê nivîskar Edip Yüksel e. Xwendina xwe ya seretayî û navîn li Stembolê qedandiye. Di sala 1991ê de li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn beşa civaknasiyê qedandiye û heman beşê de mastera xwe qedandiye.

Müfid Yüksel di navbera salên 1995an û 2001ê de wekê şêwirmendê şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê xebitiye û di roja îro de wekê lêkolîner nivîskarekî ku di derbarê dîroka Kurdistanê de xebat û lêkolînên xwe bi awayekî serbixwe xwe didomîne. Heya roja îro di gelek qenalên televîzyonan de beşdarî gelek bernameyan bûye ku di bernameyan de di derbarê dîroka Kurdistanê bi taybetî li ser têkiliyên kurdan yên bi dewletên tirkan re axiviye.

Müfid Yüksel bi kurdî, erebî, înglîzî û farisî dizane. Li ser kurdan û pirsgirêka kurd ji gellek nivîsên wî hene.

## Berhemên wî
* *Kürdistan’da Değişim Süreci* (1993)
* *Simavna Kadısıoğlu Şeyh Bedreddin* (2002)
* *Bektâşîlik: Ve Mehmed Ali Hilmî Dedebaba* (2002)

## Ferhengok

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Nivîskarên kurd
IOS

**iOS** (berê **iPhone OS**) pergaleke xebitandinê ya mobîlê ji bo iPhone, iPad û iPod touch e ku ji aliyê Apple Inc. ve hatiye çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Apple, Inc.

Kategorî:IPhone
Kategorî:Nivîsbariya 2007an
Kategorî:Nivîsbarî
Kategorî:Pergalên Xebatê ya Apple Inc.
Kategorî:Platformên komputeran
Kategorî:Sîstemên xebitandinê yên mobîl
Kategorî:Sîstemên xebitandinê yên tabletan
Kategorî:Teknolojî
Pêşînên kurdan

**Pêşînên kurdan**, Ev rûpel tiştên ku di dîroka kurdan de herî pêşîn di nav kurdan de ji aliyê kîjan kurdê ve hatibe kirin an hatibe nivîsandin cîh girtine.

## Pêşiya Mîladê û Piştî Mîladê
* Helbesta herî pêşîn a pêşiya Îsa pêxember an pêşiya mîladê tê gotin ku ji aliyê Baraboz ve hatiye nivîsandin.
* Fîlozofê herî pêşîn Mazdek e.

## Serdema îslamê
* Kurdê ku herî pêşîn bi kurdîtiyê hatibe naskirin sehabeyê kurd Cabanê Kurdî ye.
* Helbesta herî pêşîn ya kurdî ya zaravayê goranî ji aliyê Besamê Kurdî ve, zaravayê kurmancî ji aliyê Ebdulsemedê Babek û Eliyê Herîrî ve, zaravayê lekî jî ji aliyê Baba Tahirê Uryan ve hatiye nivîsandin.
* Muzîknasê herî pêşîn Îbrahîmê Mewsilî ye.
* Felsefevanên herî pêşîn Emerê Suhrewerdî, Şihabedînê Suhrewerdî û Amîdî ye.
* Stêrnasê herî pêşîn Dînewerî ye.
* Dîroknasê li ser nîjada kurdan yê herî pêşîn pirtûk nivîsiye Dînewerî ye.
* Erdnas, matematîknas û riweknasê herî pêşîn Dînewerî ye.
* Mîmarê herî pêşîn Mûnîs e.
* Gerokê herî pêşîn Îbn Fedlan e.
* Dengbêjê herî pêşîn Evdalê Zeynikê, Dengbêja herî pêşîn Sosika Simo ye.
* Alimê herî pêşîn Şêx Xelîlê Kurdî ye.
* Di nav kurdan de herî pêşîn Dînewerî û Fexredînê Exlatî çavdêriya stêrnasiyê ava kirine.
* Alîme û destxet (xetat)a herî pêşîn Şehre Dîneweriye ye.
* Fizîknasê herî pêşîn Îsmaîlê Cizîrî ye.
* Kurdê ku navê wî li ser kratera heyvê hatibe nivîsandin yê herî pêşîn Ebûlfida ye.
* Ferhenga herî pêşîn ya zimanê kurdî (Kurmancî) Ehmedê Xanî nivîsiye.
* Ferhenga pêşîn ya Kurdî-Erebî-Farisî Îsmaîlê Bazîdî nivîsiye. *Pirtûka [[Gulzar]]*
* Ferhenga herî pêşîn ya zaravayê Soranî Merûf Nûdhî nivîsiye. *Pirtûka Lûxametnameyî Ehmedî*
* Li ser zanista stêrnasî û erdnîgariyê bi zimanê kurdî herî pêşîn Ehmedê Xanî pirtûk nivîsiye.
* Bijîşkê herî pêşîn Şemsedînê Şehrezûrî ye.
* Mewlûda Kurdî a herî pêşên Melayê Batê nivîsiye.
* Helbestvan û wêjevanê neteweyî ê kurdan yê pêşîn Ehmedê Xanî ye.
* Misgervan (Sanatkar)ê herî pêşîn Mehmûdê Kurdî ye.
* Zimannasê kurdî yê herî pêşîn Eliyê Teremaxî ye. (Pirtûka wî ya Serfa Kurmancî ye).
* Kurdnasê herî pêşîn Dînewerî, Şerefxanê Bidlîsî û Mele Mehmûdê Bazîdî ne.
* Dîroknasa herî pêşîn Mestûre Erdelan e.
* Li ser (tib) bijîşkiyê bi zimanê kurdî herî pêşîn Melayê Erwasê berhem nivîsiye.
* Kovara herî pêşîn ji aliyê Celadet Alî Bedirxan ve hatiye derxistin.
* Rojnameya herî pêşîn bi navê "Kurdistan" ji aliyê Mîqdad Mîdhed Bedirxan ve hatiye derxistin.
* Enstîtuya herî pêşîn "Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Kurd
Kategorî:Wêjeya kurdî
Mirin 2016

Va ye lîsteya kesên navdar ên ku di 2016an de çûn ber dilovaniya Xwedê.

Lîste bi vî awayî tê çêkirin: Meh û roja mehê ya mirinê (an jî roja ragihandina mirinê), nav, temen, etnosîte yan hemwelatî, sebeba navdarbûna wê/wî li gorî rêbazên Wîkîpediya kurdî, sebeba mirinê û çavkanî-serçavk.

## Kanûna pêşîn (meha 12)
### 31
* Mihemed Pîro, 64 salî, dengbêjê kurd, ji ber nexweşiyeke giran çû ber dilovaniya Xwedê.

### 16
* Şêxmûs Ozer (Şehmus Özer), 26 salî, futbolerê kurd û sertîmê Amedspor SK, di rûdaneke tirombêlan de jiyana xwe ji dest da.

## Hezîran (meha 6)
### 03
* Muhammad Ali, 74 salî, boksorê amerîkî

## Çavkanî
Hezarfen Ehmed Çelebî

**Hezarfen Ehmed Çelebî** (1609 - 1640) Fizîknasê tirk yê Osmaniyan e. Bi xwe ji xwe re ji firdanê perr çê kiriye û demek li hewayê fir daye. Lê ne rast e.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1609
Kategorî:Mirin 1640
Kategorî:Zanyarên osmanî
Bandev

**Bandev**, yek ji têgînên erdnîgariyê ye.Wateya wê xala herî bilind a bilindiyekê(kendal) ye.

## Bandeva heft parzemînê
* Çiyayê Everest - Asya
* Çiyayê Denalî - Amerîkaya Bakur
* Cerro Aconcagua - Amerîkaya Başûr
* Mont Blanc(Çiyayê spî) - Ewropa
* Çiyayê Kilimanjaro - Afrîka
* Puncak Jaya - Okyanûsya
* Çiyayê Vinsonê - Antarktîka

Kategorî:Çiya
Kategorî:Erdnîgariya fizîkî
Kategorî:Kartografî
Kategorî:Topografî
Çiyayê Kilîmanjaro

**Çiyayê Kilîmanjaro**, çiyayekî Afrîkayê ye.Bilindiya wê li bandeva Kîboyê de 5.895 metre ye.Di heman katî de jî Kilîmanjaro volkanekê vetemirî ye.Ji bilî bandeva Kîboyê, ew xwediyê du bandevê ye.Bandeva *Mawenzî* û *Şîra*. Bilindiya Mawenziyê 5.149 metre û bilindiya Şîrayê jî 3.962 metre ye.

Kilîmanjaroyê ku li bakurê rojhilata Tanzanyayê ye,bi bandeva xweyê ya bi navê Kîbo, çiyayê herî bilind ê Afrîkayê ye.Di sala 1987an de ji aliyê Unescoyê ve wek kelepora xwezayî ya Cîhanê hate îlankirin.

Kilîmanjaro nêzîkî 340 km li başûrê Ekvatorê dur e.Di heman katî de jî ew bi tenê çend kmyê ji tixûbên Kenyayê dur e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 

## Galerî
thumb|Bandeva Kîbo (a li çepê) û Mawenziyê (a li rastê)|none|757x757px
thumb|Dîmena Bandeva Kîboyê ya ji hewayê.(1ê Berfanbara sala 2009ê)|none

Kilîmanjaro

Kategorî:Heft Bandev
Çiyayê Vinson

**Çiyayê Vinson**, bi bilindiyekî 4,892 metreyî ve çiyayê herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ji ber vê yekê ew dikeve kategoriya Heft Bandevê.Navê vî çiyayê ji navê senatorê DYAyî ya bi navê Carl Vinson tê.

Çiya di sala 1957an de ji aliyê Hêzên Hewayê ya DYAyê ve tê vedîtin.Rapelikîna herî pêşîn di 17ê berfanbara sala 1966an de ji aliyê American Alpine Club ve pêk hatiye.

Di navbera cemsera başûr û çiyayê Vinsonê de 1200 km dûrayî heye. 

## Jê cuda binêrin
* Heft Bandev

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Rapora rapelikînê

Vinson
Kategorî:Heft Bandev
Heft Bandev

thumb|Nexşeya heft bandev|288x288px
**Heft Bandev**, koma çiyayên ku li parzemîna xwe de çiyayê herî bilind in, e. 

Çiyayên Qefkasê, ji yek alî ve giredayî Ewropayê ye û ji yek alî ve jî giredayî Asyayê ye.Ji ber vê yekê çiyayê herî bilin ê Ewropayê bi rihetî nayê aşkerakirin.

## Lîsteya Çiyayên ku di kategoriya Heft Bandev de ne

center|frame|Rêza heft bandevê
## Girêdanên derve
* 7summits.com
Çiyayê Kosciuszko

**Çiyayê Kosciuszko** an jî **Çiyayê Kwozîosko**, bi 2.228 metre bilindayî ve çiyayê herî bilind ê Awistralyayê ye. Ew di parêzgeha Gallera Başûr a Nû de ye.Di heman katî de jî ew yek ji heft bandevê ye.

Kesê pêşîn ê ku li çiyayê rapelikiye, Pawel Strzelecki ye.Ji ber vê yekê ew navê çiyayê ji bo rûmetiya mêrxasê gel ê Polonyayê yê bi navê *Tadeusz Kościuszko*, wek ***Kosciuszko*** daniye.

## Binêre herwiha
* Heft Bandev

## Çavkanî

* Wikipedia - Werger
* http://www.gnb.nsw.gov.au/place_naming/placename_search/extract?id=KWwGjzsETR 

Kosciuszko
Kategorî:Heft Bandev
Hecî Miho

Navê gund rastî Gundê Hecî Mihoye nave wî Tirkî jî (Verîmlî) ye.Ev Gund 31km Bajêr dûr dikeve mirovên vî gûndî Bavekî kom bûne. Navê Bavê Miho'ye jî ber we nave jî gund ( Gundê Hêcî Miho)ye.Gundê Hêcî Miho'de jî mej ve Tengasîya avê te kişandin jî ber ve pirsgrêkê Gundê Tirmaşînê re jî ber zevîya Hêcî Miho Peymaneke avê çê bû. Gunda dibistan heye. Ev Gunda Eşîra Badilîya'ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Gundên Qersê (navend)