open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ebdulla Xefur

**Ebdulla Xefur**, **Ebdulla Xefor**, **Ebdułla Ẍefur** (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: *Abdulla Ghafor*), mamoste, nivîskar û erdnîgarînasekî kurd e ku di sala 1947an de li Başûrê Kurdistanê ji diya xwe Seniye hatiye dinê. Ew doktorê li erdnîgariyê ye û niha li bajarê Nynäshamna Swêdê dijî

Ebdulla Xefur di navbera salên 1968 û 1971ê de yekemîn mamoste û birêveberê dibistana navîn a Diyala bû. Pişt re salekê li Gelale mamostayê dibistana navîn a Gelale bû. Dibistana navîn a Barzan ji bo wî sêyemîn dibistan bû ku ew mamostayê tê de kirine. Heta sala 1973an de li Barzan ma. Nivîskar di lêkolîna xwe ya bi navê *Barzanim çon dît* ("Min çawan Barzan dît") behsa cografya û dîroka Barzan dike.

Piştî nîvê salên 70an de çû Rûsyayê, heya ku di sala 1994an de gehişte Swêdê û îro li bajarê Nynäshamnê dimîne. Doktor Ebdulla Xefur piraniya kitêbên xwe li Swêdê çap kirine.

## Berhemên wî
* Kuzey Kurdistan'da yerleşim yerleri 1980 (il, ilçe, bucak ve köylerinin Türkçe ve Kürtçe isimleri). Stokholm, 1994.
* Cugrafyay danîştwanî Kurdistan. Stokholm, 1994.
* Etno-dîmografya başûrî Kurdistan. Stokholm, 1995.
* Barzanim çon dît. Stokholm, 1995.
* Cugrafyay Kurdistan. APEC, Stokholm, 1996.
* Sinûrî Kurdistan. Stokholm, 1997.
* Amarî Kurdistan. Stokholm, 1997.
* Nexşey Kurdistan. APEC, Stokholm, 2000. (bi tîpên latînî).
* Kurdistan - dabeşî kargêrî terrîtorî 1927-1997. Stokholm, 2000. (bi tîpên latînî).
* Kurdistan - dabeşî kargêrî terrîtorî 1927-1997. Stokholm, 2001. (bi tîpên erebî).
* Pêrristî gundekanî Kurdistan, bergî duwem - Pêrristi gundekanî başûrî Kurdistan leser jimêrî salî 1957 da. Stokholm, 2001.
* Ferhengî cugrafyayiy Kurdistan. Stokholm, 2001.
* Cugrafyay abûrî - neft le Kurdistan da. Stokholm, 2001.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgarnasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Şehlûr

thumb |Merops apiaster
**Şehlûr**, **şalûl**, **şalûr**, **şarûn** an **şahlûrê Ewropayê** (*Merops apiaster*), cureyekî çûkên mozxwer an mêşxweran (*Meropidae*) e ku koçber û pirr-reng e.

## Belavbûn

## Şayes
Li ser çavê wî kilek reş û li bin qirika wî jî xetek reş he ye. Nikulê wî yê reş û dirêj hinek berjêr ve ye. Bazikên wî sertûj, teriya wî dirêj e. Fira wî pêlane ye û di firînê axilbe difîkîne.

## Reftar û jîngeh
Şehlûrê nêr dema bixwaze nêzikî ya mê bibe divê mêşek hingiv zevt bike û jê re diyarî bike. Şalûla mê heyta ku vê mêşê nexwe nahêle yê nêr nêzî bibe û têkeve têkiliya cinsî.
Hêlina xwe li nêzî avan li cihên ji aliyê kêzan ve dewlemend di qûmê de çêdike. Hêlîna wan teng û dirêj e. Carinan dirêjiya hêlînê 2 m jî derbas dike.Şehlûr li çolan dijîn.

### Parêzî
Şehlûr mêş û mûr, moz û kurman dixwe.

## Pêşangeh

Şahlûr.jpg|Şehlûr
Mêşxwur.jpg|Şehlûr
Şahlûr bismil.jpg|Şehlûr ji Bismilê
Şalul.jpg|Şehlûr
Merops apiaster MHNT ZOO 2010 11 160 Saintes-Maries-de-la-Mer.jpg|


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* European Bee-eater videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
* European Bee-eater - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
* Oiseaux Photos
* Ageing and sexing (PDF; 5.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Mêşxwer
Pîne (kovar)

***Pîne*** kovareke mîzahî û xêzî bû ku li Stembolê di sala 1999an de dest bi weşana xwe kiriye. Ji panzdeh rojan carekê derdiket.

Kovara Pîne 36 hejmar pêşkêşî xwendevanên xwe kirine û di 1ê tîrmeha 2002an de weşana xwe rawestandiye.

## Çend xêzkarên Pîneyê (2000)
* Revhat Aslan
* Sedat Barış
* Camêr, Camêr Firaxşo, Birêz Camêr
* İmam Cici (Cici)
* A. Çîçek
* Kayhan Erkan
* Şeref Erol
* Doxan Güzel (Doğan Güzel)
* Bülent Morgök
* Eşref Mumcu
* Sefer Selvi
* Ertuğ Sönmez
* Xelîl Ziravav

## Ferhengoka Pîneyê
Di sala 2000î de ferhengeke biçûk a bi navê Ferhengoka bi kurdî: Kurdî-tirkî ji hêla rojnameya Azadiya Welat ve hate diyarîkirin ji xwînerên Pîneyê re.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Kovarên mîzahî
Kategorî:Kovarên rawestandî
Tolik (pincar)

**Tolik** (bi latînî: *Malva sylvestris*) pincareke li Amerîka, Ewropa û li Asyayê diçê. Di famîleya tolikê de cih digire. Di her kokekê da li ser gellek zil radibe. Dirêjiya her zilekê digihê 50 cm. Li Kurdistanê ev dibe şîv. Germiyê tolikê pir bitam e.

## Galerî


Wêne:Tolik (Malva sylvestris).jpg|Tolik li sûkê


Kategorî:Famîleya tolikê
Kategorî:Pincar
Bî (dar)

**Bî**, *bîk* (bi latînî: *Salix*) sernavê gellek cureyên daran e. Bî li derê avî û li ber çeman diçê. Biyên Kurdistanê pelçên xwe yên zirav û dirêj qasî pêçiyakê ne. Drêjiyê wê digihê 5-6 m.

thumb|çep|Darên biyê

Kategorî:Dar
Kategorî:Famîleya biyan
Kategorî:Floraya Kurdistanê
Pirpîrîn

**Pirpîrîn** jî ji yekfamîleyê pirparê ye. pelçên xwe ji pelçên pirparê ziravtir in. kulîlkên xwe bi giştî yên mihorik in. ew ji bo kûlîlkên ewê tên çandin nê xwarin.

Kategorî:Kulîlk
Pûng

**Pûng** gihayekî çolê yî bi bihîn e. Bihînê xwe hilmê merîvan vedike. Ku meriv ev gîhayî bicû devî merivan hûnik dibe. Du cureyên xwe hene:

* pûngê zinaran
* pûngê avî

Kategorî:Biharat
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya gezika derewîn
Kategorî:Pûjan
Kategorî:Riwek
Simaq

**Simaq** *(rhus)* navê dar û fêkiyê wê ye. Dara simaqê pirr gir nabe. Toximê wê zû belav dibe. Erda ku simaq lê heşîn bûyî zor e ku were ajotandinê. Ev riwek avê naxwaze, li derê hişk jî diçê. Fêkiya wê pir tirş e, jê tirşê simaqê çêdibe. Tirşê simaqê ji zikêşê re pirr rind e. Zêdetirî, ew tirş dikeve seleteyan.

## Galerî

Wêne:Simaq.JPG|Simaq


Kategorî:Biharat
Kategorî:Dar
Kategorî:Famîleya sincan
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Kategorî:Pêjgeha Rojhilata Navîn
Sinc

**Sinc** dareke bi histrî ye. Ji pelçên evê bîhna xweş tê. Fêkiya wê bi mezinbûyînê ya mîna zeytûnan e. Rengî fêkiyê yê wek surengî ye.

Kategorî:Dar
Rihan

**Rihan**, **toprihan**, **merzekew**, **rihana maran** (*Ocimum basilicum*) riwekek ji famîleya gezika derewîn e. Biharbehnek e û di pêjgeha kurd de herwiha tê bikaranîn. Yeksalane ye, ji hewaya nermayiyê hez dike. Merzekewa gihîştî 20-60 cm bilind dibe. Rengê wê kesk e.

Bêhna wê mêşan direvîne. Him bi xavî, him jî wekî biharatê tê xwarin. Ji ber ku zû tehma xwe winda dike, baştir e mirov berî bi bidawîbûna kelandinê (yan pijandin, biraştinê) tevlî xwarinan bike. Li malan di kulbikan da diçînin. Ku meriv destî xwe rûyê dixe bihînê xweş belav dibe.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya gezika derewîn
Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Kategorî:Riwek
Givîj

**Givîj**, **gîvij**, **guhîj** an **gîjok**, dareke bi histrî ya bi fêkî ye. Fekiyên wê qasa nukan gir dibin. Di hundir de du dendik hene. Fêkiyên ewê wek baxnikan di dêzi ra dikin û difroşin. Ev dar li derê bejî diçê. Ji darê ewê loliw û kêriyê meşkan çêdikin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Dar
Pirpar

**Pirpar, pêrpîne, pêpîner** (*Portulaca oleracea*) hêşînatiyek giyayî û bêar e. Di nav parêzan de (baxçên dikakan) xwebixwe di meha hezîran û tîrmehê de çêdibe û wek dikakan ( zerzewat) tê xwarin. Giyayek pirsalane ye. Navtenga wê razayî bi qasî mitroyekê dirêj dibe, bejna wê jî heta 30&nbsp;cm bilind dibe. Belgên wê bê dûxûk, kesk û hêkanî, bi goşt û piravî ne. Belgên wê tacane wek qevdikan bihevre ne û di mehên tîrmeh heta êlûnê de vedibin. Rengên wan zer, eflatûnî an jî peyazî ne. Ew kulîlk paşê dibe qebsûl û di nava wê qebsûlê de gelek bizirên biçûk û reng reş hene.

 
## Welat û dîrok
Welatê wê Asya ye. Ji wir ji aliyê teyran û ba û babelîkan derbasî welatên din bûye û li her welatî hêşîn dibe. Dîroka wê nayê zanîn, lê ji ber ku di nav baxçên dikakan de xwebixwe şîn tê, mirov dikare bêje hema hema wek ya dikaka ye. Ji berê de ji aliyê medeniyetên Asyayî ve wek dikak û dermanên xwecihî tê xebitandin. Lê welatên wê Amerîkî naxwin.

 
## Berhevkirin
Bi gelemperî tenê belg û rîşiyên wê yên taze tên berhevkirin û deme dest tê xebitandin. Çayê, tentûr jê çênabin an jî em lê rast nehatine.

## Naverok
Têdahî: Madarek zêde rûnê Omega 3 ku di masiyan de heye dihewîne. Karbonhidrat, proteîn, Karoten, Kalsiyûm, Kolesterol, Sodyûm, Hesin ,Potasyûm, vîtamîn B1, B2, B6, C.

## Bikêrhatin
thumb|çep|250px
1- Jibo xwînbûna aşik (mexde), rûvik û destava bi xwîn bi fayde ye.

2- Xwînê paqij dike û gemarên têde tavêje der.

3 – Bedenê hûnik dike.

4- Tîhbûna nexwşên şekir dişkîne.

5- Destava zirav diqulipîne.

6- Qebizbûnê ji holê radike.

7- Nexweşiyên ji xalikê tên ji holê radike.

8- Jibo bêxwewî, westiyan, hêrsbûn û betilîna zêhn bi fayde ye.

9- Jibo avêtina kurman dibe alîkar.

10- Heke bê herişandin û li serserî bê danîn, wê êşa serî bibire.

11- Heke bê qutan û li ser sorbûn û edavan bê danîn, wê wan ji holê rake.

## Di zanistê de
Îbn î Sîna di derbarê pirparê de dibêje: "Pirpar jibo serêş û êşên çavan başe. Bandora wê ya qulipandina sefrayê heye. Heke li ser sorbûnên çerm û peçivînan bê danîn, wê arêşeyên wan hilîne. Heke bi şerabê ve bê tevlihevkirin û pê ser bê şûştin, wê edavên çermê serî û werimînên wê hilîne. Heke wek şûrûbê (şerbetê) bê vexwarin, wê arêşeyên edavbûnên kezebê hilîne, vereşandinên sefrayê bisekinîne û şehwetê kêm bike. Heke ava wê ya xurû bê vexwarin, wê edavên nav gurçikan biherîkîne û bavêje der. Êşên gurçik û mesane ji holê radike, birînên wan dikewîne, sotinên rehîman dadixe. Xwînbûna memikên bawesîrê dibire, heke bê qelandin û xwarin îshalê (virikê) dibire".

Prof. Dr. Mehmet Oz dibê: "Di nav pêpînê de gelek rûnê omega 3 û hesin heye. Bandora rûnê pirparê wek ya rûnê masiyan e .Ew rûn hem dil hem jî bedenê li hember penceşêrê diparêze. Kesên ku masiyan nexwin, dişên wê kêmasiyê bi pirparê dagirin".

 
## Bikaranîn

Ji pirparê selete, xwarinên bi goşt , mixle û borek tên çêkirin. Gelek kes dikelînin û sîr û mast berdidin ser.

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Riwek
Bindir

**Bindir** ajalekî wek kulî ye. Ji kulî cudatir perikên bindiran tune ne. Ji kuliyan girtir e û rengî xwe wek zer e. Wek kuliyan xwe hol nake, ajalekî hêdî ye. Di devî xwe de mîna kuliyan aveka reş berdide. Zarok çopikên qul huta qulê ewê dikin û zikî wê tiji ba dikin.

Kategorî:Mêş û mûr
Cîq

**Cîq**, **reşêlek** an **çûkreş** (*Sturnus vulgaris*), cureyekî cîqên Cîhanê kevn (*[[Sturnidae]]*) in. Li zivistanan refên dengbilind û mezin çêdikin.

## Şayes
Mezinahiya wê digihîje 22 cm.

## Binecure


Wêne:Colourful starling.jpeg|*S. v. vulgaris* in Northern Ireland
Wêne:Sturnus vulgaris faroensis.jpg|*S. v. faroensis* in the Faroe Islands
Wêne:Sturnus vulgaris, Donetsk 025.jpg|*S. v. tauricus* in Ukraine
Wêne:SturnusPorphyronotusSmit.jpg|*S. v. porphyronotus*


## Hevwate
Çivîkeke zehf navdar e û bi kurdî navên wê gelek in, bo nîmûne,

;Bi kurmancî
* Cîqereş
* Çûkreş
* Reşêle
* Rîşole
* Zerzûrî

;Bi soranî
* Gawan
* Reşole
* Sîrû

## Pêşangeh

Wêne:Sturnus vulgaris MHNT.ZOO.2010.11.215.Courtalain28.jpg|Hêkên cîqê (* Sturnus vulgaris*)


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin

Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Fîkarên bera
Sîsark

thumb| ''Neophron percnopterus''
**Sîsark**, **sîsyarik** an **sîqalka Misrê** (*Neophron percnopterus*), cureyekî sîqalkên Cîhanê kevn e ku mirarxwer e. Sîsark bi spîtiya xwe navdar e. Berê li Kurdistanê pir bûn lê niha gî siluwîn. Tek tûk meriv dikane bibîne. Navên xwe din:

* sîqalk (sîqalka gurî)
* sîsalk
* sîsarîk
* sîsolek
* sîsyarek (sîsyareka gurî)
* sîsyarik

## Mîtolojî û Bêjenasî
Di çîrokeka Kurdî da xortek dikeve dineyeka heft qatan jêr. Nikane bi tenî xwe derkeve sîsark tê wî derdixe dineyê ronî (dineyê me). Bi ihtîmal ku ew teyre ku di Grêk dibêjin *phoinix*, bi îngîlîzî *phoenix*, bi Tirkî *Anka*.

Peyva sîsark ji du peyvan çêbûye. **Sîs** (spî) û **ar+ik** (agir). Yanê wateyê xwe **Agirê Spî** ye. Nola ku tê zanîn, *phoenîx* çûkekî ji êgir e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* BTO BirdFacts – Egyptian Vulture
* Egyptian Vulture – Species text in The Atlas of Southern African Birds.
* Global Raptor Information Network 
* A photo story on how the Egyptian Vulture can crack an Ostrich egg 
* Ageing and sexing (PDF; 5.6 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Sîqalk
Tîntore

thumb|250px|Tîntoreyê Kurdistanê
**Tîntore** çûkekî biçûk yî ser bi kumik e. Hêlinê xwe li erdê di ber keviran de çêdike. Navê di kurdî da torxe an pezkuj an jî çûkê zad tê zanîn.

## Çavkanî
Çîr

**Çîr** an **kewê çîr** (*Perdix perdix*) cureyekî kewan e. Kewê çîr pir caran nafire li erdê digere. Teyrekî lezgîn e ku çêlikên xwe yên li dorê ne mak xwe li naxweşi dine. Ku meriv dide şopê çêlik xwe vedişêrin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kew
Kewê gozel

thumb|ev kewa li dervera kesk dijî

thumb| ''Alectoris chukar cypriotes''
**Kew**, **kewê evraz**, **kewê gozel** yan jî **kewê Kurdistanê** (*Alectoris chukar kurdestanica*) , binecureyekî kewan e ku bi taybetî jîngeha wan li herêma serhedê ye. Kewê gozel wek balindeyê neteweyî yê Kurdistanê tê dîtin û li gorî mîtolojiya kurdî çend wate û pênase ya Kewê gozel heye. Li gorî kurdan kewê gozel tê wateya hezkirina bêberdel û wateyek din jî ajalekî wisa ye ku herkesî dijminê wî ye, ew jî dijminê xwe ye (ev pênasekirin bi awayekî din bi rewşa Kurdan ê îro ve tê girêdan).
 
Kewê gozel li hemû çiyayên Kurdistanê peyda dibe. Di berbanga sibehê de şiyar dibe, li ser latekî bilind disekîne û dixwîne.

## Şayes û xuyabûn
Rengê kewê gozel boz û qehweyiyeka vekirî ye. Li ser cavên xwe de badeke sorik derbas dibe û li pistê serê de bi bozbûna mûyan dibe yek. Eniyê kewê resik e û wek gûsikek cavan çarçove dike. Mûyên pistê bi rengên qehweyiya vekirî ne, lê rengê boçik û yê mûyên di bin basan de boz in. Rengê nikil, ling û derdora cavên wî sor in.

Ew pir dişibihe kewê zinarî (*Alectoris graeca*) lê li ser pişta wê zêde qehweyî ye û li beriya sitoyê wê de jî rengekî zer heye. Kewê nêr û mê pir dişibin hev.

## Dengê kewê gozel

* *çûk...çûk...çûk... parçûk... çûkar-çûkar-çûkar.

Bi vî dengî kewê gozel ji boy kombûne bang li hev dikin. Herwiha, kewên gozel ên nêr vî dengî bikartînin da ku kewên din ên nêr hişyar bikin. Dema ku kew ditirsin û difirin dengekî wek "fir-fir-fir" derdixin. Li gorî lêkolîneran ev deng fonksyona tirsandina dijminên li erdê digire. 

== Warê kewê gozel ==
[[Wêne:Alectoris chukar NBII.jpg|300px|thumb|Kewê gozel]]
Cihê ku kewê gozel dijîn ji Balkan û Tirkiyê (bi taybetî li Kurdistanê) heta Asyaya Navîn digihêje. Herwiha, kewên gozel li Amerîkaya Bakur, li [[Hawaii]], li [[Nû Zelenda]] û li [[Afrîkaya Başûr]] hat berdan da ku li wir jî xwe belaw bike. Lewra nêzî 14 cureyên kewê gozelê hene. Li [[Ewropa]]yê cureyê bi navê *A. c. cypriotex* li [[Bulgaristan]]ê, li [[Ege]], li [[Kreta]], li [[Rodos]], li [[Tirkiye]] û li [[Kurdistan]]ê peyda ye. Cureyekî din bi navê *A. c. chukar* jî li [[Efxanistan]], [[Kaşmîr]], [[Hîmalaya]] û li [[Nepal]]ê dije.

== Agahiyên li ser jiyana kewê gozel ==

Ji 20 heta 40 hêkan dikin. 21 rojan qurp rûdinin, çîcikên wan di roja 24an de derdikevin û bi diya xwe re li xwarinê digerin. Pirr zîrek in, dema mirovan dibînin xwe hema vedişêrin û diya wan hema li nav ningê mirov digere ku çîcikên wê xwe vedişêrin.

== Çavkanî ==


=== Pirtûk ===
* Heinz-Sigurd Raethel; *Wachteln, Rebühner, Steinhühner, Frankoline und Verwandte'', Verlagshaus Reutlingen, Reutlingen 1996, ISBN 3-88627-155-2

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kew
Zirxîtik

**Zirxîtik** (Oriental cockroach) ji ajalên li rûyê dinê ter pir belav bûn e. li her derê tên dîtin.

Kategorî:Heywan
Req

**Kûsiyê avî** an **req** an **reqesêl** an **kûsel** an jî **kîsel** (bi latînî: *Mauremys caspica*) cureyekî kûsiyan e. Hin cureyên reqan ji kûsiyên bejî biçûktir hin jî jê girtir in. Qalikê reqan mina yê kûsikên bejî pir ne hişk e û wek pan e. Boça wî ji ya kûsiyê bejî dirêjtir e.Li herema Kurdistanê de populasyona ew reqê gelekî heye.

## Wênedank

Wêne:Req1.jpg|Reqek li Bismilê


Kategorî:Xijende
Kosî

**Kosî** navê famîleyeke kêzan e.

Navê hinek cureyên wan bi Kurdî:

* Kosiyê malan, (*Geotrupes stercorarius*)
* Kosiyê rêxê, gûgerînk, gugirêfk (*Geotrupes laevistriatus*)

Kategorî:Famîleya kosiyan
Kosiyê rîxê

**Kosiyê rîxe** an **gûgirêfk** (*Geotrupes stercorarius*) ajalek ji koma kêzikan e. Rengê xwe yî reş e. Di bin qalikî piştyê da perikinan ziravik hene. Dikane bifire. Kosiyê rêxe bi pîsiyê (nepakî) ajelan xwe xwedî dike. Çima ku tim nepakiyê loq dike û hişk dike, bi ewî ra dibêjin "Kosiyê rîxê".

## Mijarên têkildar
* Kosiyê malan

Kategorî:Famîleya kosiyan
Kosiyê malan

**Kosiyê malan** ajelekî ji koma kêzan e. Kosiyê malan wek kosiyê rêxê ye lê yî çûktir e. Rengê wî yî reş e lê wer kesk dimîne. Tim li ser şekirokan dadine.

Kategorî:Famîleya kosiyan
Pîrevonk

**Pîrevonk** sernavê gellek ajelên yên ku bi ev navî tên zanîn e. Pîrevonk ajaleka heyşt nige. Pîrevonk ji paşiyê xwe dezîyakî berdide ewî dike konik. konik yî zelqoqî ye. wê lomê kurm û mêş ku pê dibin pê ve dizeliqin.

Mijarên têkildar: gurikî mêşan
Pêşû

**Kelmêş** sernavê çend cureyan e. Hin kelmêş yên girin û lingên xwe yên direjin. hin yên keskengî û piçûkin. havînê bi hêvarê ra tên xwînê meriva vedixin.
Kewê hêşin

**Kewê hêşin** an jî **kevoka qelaç** (*Columba livia*) him li nav malan him jî li çolê meriv dikane bibîne. Li cem Kurdan ew kewekî pîrozwer e. Neçîrvan lê naxin û goştî wî naxwin.

## Pêşangeha çerxa jiyanê kevoka qelaç

File:Rock dove egg.jpeg
File:Columba livia nest 2 eggs.jpg
File:Columba livia 1 day old.jpg
File:Stadttaube kueken.jpeg
File:Feral Rock Dove nest with chicks.jpg
File:Columba livia 22 days old.jpg
File:Blue Rock Pigeon I4 IMG 3038.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Ageing and sexing (PDF; 3.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Kategorî:Kevok
Şekirok

**Şekirok** riwekekî bi histrî ye. Li ser zilekî gir debe û li serî zil topekî bi histrî çêdibe. serî ew topî wer mihurik dibe. ku meriv histriyên ev topî jê jêke di hundur da topikekî şîren dertê. ew tê xwarin.

Kategorî:Famîleya stêregulan
Kerbeşê Reş

**Kerbeşa Reş** wek mîna kerbeşê ye le pelçên xwe yên hîn dirêjin. Rengî xwe keskî tarî ye. Bi giştî li derê av li ser qûmê hêşin dibe. nêriyî xwe tê spîkirin û xwarin.

Kategorî:Riwek
Tivîlk

**Kewkûrk** an jî **tivîlk** (*Streptopelia decaocto*) çûkekî çolê ye lê zarok hez dikin ku wan xwedî bikin. Hêlinê xwe li ser daran çêdike. Hêlinê xwe ji pûş çêdike; ew pir kort nabe, ya pan e.

## Şayes
thumb|çep|Hêka tivîlkê

## Reftar
## Belavbûn û jîngeh
## Mijarên têkildar
* Qumrî
* Kebokurk
## Çavkanî
## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kevok
Sûs (riwek)

thumb|''Glycyrrhiza glabra''

**Sûs**, **meyan** *(glycyrrhiza glabra),* riwekeke bejî ye, li ser zilekî heşin dibe. Ji famîleya baqilan e. Koka sûsê şîrîn e. Koka wê dikutin û dikin nav avê. Ew av reng digire û wek çayê reşengî dibe. Havînê li bajaran ava sûsê pirr tê firotin.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya baqilan
Kategorî:Riwek
Sûsk

**Sûs**, **sûsk** an **sûsik** cureyekî kewên Kurdistanê ye. Ev cureyê kewê Îro jî li gelek gundên Kurdistana Bakur hene. Her sal bi qasî 20 hêkan dike. Lê ji ber ku şivan û nêçîrvan hêkên wan dibin û wan dikujin, hejmara wan li Kurdistanê her roja ku diçe kêmtir dibe. Ji kewê gozel hûriktire kedîkirina wan pir zehmet e.

Kategorî:Çûk
Kulî

**Kulî** an **kuleh** an jî **çîncirk** (*Caelifera*), sernavê binekomek hinek kêzikên ku bi çengbûnê dimeşin e.

## Şayes û reftar
Wediyê şeş lingan e. Herdu lingên xwe yên paşîn ku ji yên din drêjtirin ji bo xwe hilkirin û çengbûnê bikartîne.Mezinbûna wan ji 2cm heyta 20 cm diguhere. Bi zad û giyayan xwedî dibin û bi hêkan zêde dibin. Carinan bi kewtan wek ewrên reş bi hevre ji aliyê welatên germ dihên û erîşî zad û bexçeyan dikin û zerarek mezin didin wan.

## Dabeşandina jorefamîle û famîleyan
Hin cureyên xwe mezin drêj difirin lê cureyên xwe yên biçûk xwe hindik difirin. Pêrikên xwe gorî cureyan tê guhartin. hin per yên hêşin in hin yên surin. Perên cureyên gir yên boz in.

**Jorefamîleya**: Tridactyloidea
* Cylindrachaetidae
* Ripipterygidae
* Tridactylidae
**Famîleya jor**: Tetrigoidea
* Tetrigidae
**Famîleya jor**: Eumastacoidea
* Chorotypidae
* Episactidae
* Eumastacidae
* Euschmidtiidae
* Mastacideidae
* Morabidae
* Proscopiidae
* Thericleidae
**Famîleya jor**: Pneumoroidea
* Pneumoridae
**Famîleya jor**: Pyrgomorphoidea
* Pyrgomorphidae
**Famîleya jor**: Acridoidea
* Acrididae
* Charilaidae
* Dericorythidae
* Lathiceridae
* Lentulidae
* Lithidiidae
* Ommexechidae
* Pamphagidae
* Pyrgacrididae
* Romaleidae
* Tristiridae
**famîleya jor**: Tanaoceroidea
* Tanaoceridae
**Famîleya jor**: Trigonopterygoidea
* Trigonopterygidae
* Xyronotidae

## Pêşangeh

Wêne:Kulî.JPG|Kuliyek
Wêne:Kuli-3.jpg|Kuliyê kesk
Wêne:Kuli-4.jpg|Kuliyê qahwe
Wêne:Kulî.(Melanoplus).JPG|Kuliyek ji Slovakya

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kêzik

Kategorî:Mêş û mûrên Kurdistanê
Sîqalka ciluq

**Sîqalkê ciluq** (*Cathartes aura*), cureyekî balindeyên dirende ji famîleya sîqalkên Cîhana Nû ye. Ev balinde mirarxwer e.

## Şayes
Rengê sîqalkê ciluq reş e; wek ciluqan û mezin e. Bi giştî bi kom difirin. Ku li ku bihnê miraran heldikişînin li wir dadinin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* The Turkey Vulture Society
* Turkey Vultures  on eNature.com
* Turkey Vulture videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
* Uncommon light morph Turkey Vulture photo

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Sîqalkên Cîhanê Nû
Kurmikî tiri

**Kurmikî tiri**, an jî **titiri** (Lat. *Chalcophora mariana*) kurmikekî biçûk yî reng reş û bi tixnikê gewre. nêzikî bûnê tiri ev ajal derdikeve. li ser daran dadine û qul dike. tim û tim dike liqe liqe. ji bo ewê zarok dibêjin ew qorix dikiyê tiri ye.

Kategorî:Kurm û kêz
Titiri

**Titiri** qorixê bi xa ye. hebên qorix jêdikin û dikin tasekê. çîkek avû xayinê bera serdidin. derî tasê bi paçekî girêdidin hêldikin heta ku xa helîye. ew wek dembûlên kesk tê xwarin.

Kategorî:Fêkî
Kategorî:Xwarin
Dembûl

**Dembûl** fêkiyeke dema havînê ye. Dembûl hîn ku yên kesk in bi xayê tên xwarin. Ku dipelifin rengên xwa zer, sor an jî reşengî dibin. Di kurdî da bi navên hêrûg, alû, alûce, hilû, hilûzerk û şilor jî tê zanîn.

Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Kurmikê tolkê

thumb|Kurmikê tolkê
**Kurmikê tolkê** (bi latînî: *Lygaeus kalmii*) kurmikekî sor û reş e. Tim li ser mêwê tolkê tê dîtin. Wê lomê ev nava lê kirine.

Kategorî:Mêş û mûr
Koşkar (ajal)

**Koşkar** sernavê komek ajalên wek kulîyan yên bê perik e. Yên ku tên zanîn 2.300 cureyên xwe hene. Hin cureyên xwe yên girin lê hin cureyên xwe yên pir ziravin. Bi giştî rengî xwe yî zerengî ye. Gorî olê zarokan ew ajala solên merivan dirî didirû. Wê lomê pê ra dibêjin koşkar. Yek jî dibêjin ku ewan hepikên xwedê ne. Cureyê xwe yê ter navdar balbalok e.
Pelûtank

**Pelûtank** ajaleka mîna pepûle ye. Perikên pelûtankê ne wek yên pepûleyan berjorin. Bi giştî rengên xwe yên reş in.

Kategorî:Perîdank
Kategorî:Zargotina meksîkî
Pilo

**Pilo** (bi latînî: *Myrmeleon formicarius*) navê kurmikekî axê ye. Ew tim di axê de kortikan dikole. Paşê gir dibe pi per dibe dikane bifire.

Pilo kurmikeke di herêma Efrîqa, Awûstûrya û Behra Spî dije. Ji xwe jiyana xwe li gorî neçirvaniyê şêwandiye: Dema ku kortika xwe (malika xwe) çêdike, xwe tê de vedişêrîne û li benda xwarina xwe dipê. Taybetiya kortika xwe ev e ku Pilo vê kortikê wekî kortika neçirê bikartîne: Dema kurmek (bi gelemperî morîyek) lê nêz dibe, ji nişka ve dikeve neçirê û êdî nikare xwe xelas ke. Lê bi tenê piloyên ku li derdora Behra Spî (û li Kurdistanê) de dijîn neçirvan in.

## Neçira Pilo
Da ku pilo karibe neçirê bike sê gav jê re pêwîst in:
* Berî her tiştî Pilo xwe paşve tevdigere û xwe cal dike.
* Piştî ku xwe di heriyê de cal kir, pilo xwe paşve dizivirîne da ku kormika xwe wekî spîraleke avabibe.
* Dema ku xwe paşve zivirî û gihîşte navîna kortika xwe, Pilo serê xwe yê mezin ji erdê derdixîne û heriyê çedike hemberî derve. Bi vî awayî Pilo kortika xwe hîn kûrtir dike.

Li gorî zanyaran Pilo ewqas xurt e ku dikare kevirên 30 qat ji wî girantir bavêje derve. Herwiha Pilo, bi avakirina malikê xwe û bi neçirvaniyê xwe bala zanyaran kişandiye ser xwe.

## Cihê Pilo di çanda Kurdan de
Ku tiştek dikeve çavên zarokan hanî dibêjin: "Pilo pilo bavê min, tiştek kete çavê min, ku axe bihelle, ku kevire biteqe, ku çopê bifire."

[thumb|çep|''[Euroleon nostras*]]
[[Wêne:KortikaPilo.JPG|thumb|çep|Kortika kurmikekî *Euroleon nostras*]]
[[Wêne:Euroleon fg02.jpg|thumb|çep|Du kurmikên *Euroleon nostras*]]
[[Wêne:Euroleon fg02b.jpg|thumb|çep|Qozeya *Euroleon nostras*]]
[[Wêne:Euroleon fg03.jpg|thumb|çep|*Euroleon nostras'']]

Kategorî:Mêş û mûr
Balinde

**Balinde**, **firinde**, **çûk** an jî **teyr û tû** (*Aves*), bira ku hemû canewerên bi per yên ku difirine.

Di gelek devokên kurdî de ji bo bilindeyê çûk jî tên bikaranîn lê bi rastî çûk firindeyên biçûk in. Navê xwe ji biçûkiyê xwe tê. Teyr jî firindeyên mezin in. Ji wan gelek cure yên neçîrvan in. Pê re dibêjin firindeyên dirende balindeyên dirende an teyrên seyfî.

## Şayes
### Anatomî
[thumb|230px|'''Morfolojiya çivîkê''':
<br/>1. [Nikul 2. Ser3. Reşika çav 4. Bibiya çav 5. Pişt 6.  7. Pûrtên sermil  8.  9.  10.  11. Perikên dest  12. Qûn  13. hêt an ran  14. Girêçka navbera lûleqa stûr û bazinê pê  15. Bazinê pê  16. Pê  17. Lûleqa stûr 18. Zik 19. Tenişt  20. Sîng 21. Stû  22.]]
Bi giştî nikulên balindeyan yên bi jêrda xwar in. Di çenda Kurdan da bi pozên şîrin ra dibêjin pozê teyrînî, yanê pozê wek mîna nikula balindeyan şîrin.

### Fizyolojî

## Reftar
Balinde çêlikan nakin, hêkan dikin. Bi giştî derê ku lê dijîn bi pûş û pelax çêdikin bi ev şûnan re dibêjin hêlin.

## Dabeşandin

## Pêşangeh

Wêne:Daune down feather.jpg|Pûrteke çivîkan
Wêne:A single white feather closeup.jpg|Pûrteke çivîkan
Wêne:Duerer wing of a blue roller.jpg|Perekî çivîkan


## Binêre
* Balindeyên li Kurdistanê
* Çûk
* Teyr

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Avibase —The World Bird Database
* Birdlife International—Dedicated to bird conservation worldwide; has a database with about 250,000 records on endangered bird species.
* Essays on bird biology
* North American Birds for Kids 
* Ornithology
* Sora—Searchable online research archive; Archives of the following ornithological journals The Auk, Condor, Journal of Field Ornithology, North American Bird Bander, Studies in Avian Biology, Pacific Coast Avifauna, and the Wilson Bulletin.
* The Internet Bird Collection—A free library of videos of the world's birds
* The Institute for Bird Populations, California


Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Beresor

**Beresor** herêmeke li rojhilata Kurdistanê ye.

Beresor peyvikek Kurdîye û li du peyvika çêdibît, ber û sor. Beresor, ku li 37º25´57.59” bakur û 44º47´29.28” rojawa yê li rojawaya bajarê Urmiyê ye. Dewrê Mîremadîn, pêşnîva sedsalêt 19-ê, 300 ĥeta 400 mal hebûye û navenda navçêt Tergewer, Deşt û Mergewer bûye. Wi dewri xelkê Urmiyê 25000 kes bûye. Wi dewri xwendegeh (dibistan), necar, nalbend, asinkot (ĥedad), şikestebend, tevinker, pereker, pînedûz, terzî û noşdar û herweto tewaw tiştê jîn û jîyanê li wi dewri, li Beresori hebûne. Beresor navenda hatuço û kirîn û firotinê li gel navçêt Şemsdîna û Ûrmiyê û navbenda wan herduka bûye. Bo nimûne xê, run, hingwîn, qûmaş û paşî, paşnîva sedsalêt 19-ê, tûtin yê hatiye kirîn û firotin.

Li sala 1970-ê zayînî tinê sê-çar malek li Beresori mabûn û gundêt Sêvik û Rezgeya nêzîkî Zêrîxanê, ku du gundêt cîranêt Beresori bûne, her du kawil û çol mabûn.
* Mijarên têkildar: Qelata Beresorî

Kategorî:Rojhilata Kurdistanê
Kûsî

**Kûsî** an **kosî** an jî **kîso**, cureyekî xijende ye ku dikeve koma xijendeyên qalikdar (*Testudines*).

## Şayîs
thumb|252x252px|Tîrêjek li jîngeha xwe ya li çandiniya Almatê rehet dibe
Kûsî canewerekî pir hêdî ye. Ku meriv dibîne serê xwe kaşî qalikê xwe dike. Ku meriv dike destê xwe hema aveke gewr berdide.

## Etîmolojî
Etîmolojiya peyvên kûsî, kosî û kîso li gorî zimannasê amerîkî Michael L. Chyet ev e: (bi sanskrît: *kasayápa-* ; avestayî: *kasyapa-* ; farisiya navîn: *kaşawag* ; bi farisî: *kaşav*; bi soranî: *kîsell*, zazakî: *kesa*).

Li hin deran bi navê kosî, kîso, req û şkevlatok tê naskirin. Cureyê kûsiyan ku di avê de dijî dibêjinê kûsiyê avî an req an jî reqesêl. Di behrên mezin ên cîhanê de jî çend cureyên kûsiyên deryayê hene wek kûsiyê deryayê yê kesk.

## Famîleyên kûsiyan
* Kûsiyê Aldabrayê (*Geochelone gigantea*)
* Kûsiyên Gîneya Nû (*Carettochelyidae*)
* *Chelidae*
* Kûsiyên deryayê (*Cheloniidae*)
* *Chelydridae*
* Kûsiyên çeman ên Amerîkayê Navîn (*Dermatemydidae*)
* *Dermochelyidae*
* Kûsiyê avî (*Emydidae*)
* Reqên avî (*Geoemydidae*, berê: *Bataguridae*)
* *Kinosternidae*
* *Pelomedusidae*
* *Platysternidae*
* Reqên bejî (*Testudinidae*)
* *Trionychidae*

## Pêşangeh

Wêne:Kîso.JPG |Kîso (kûsiyê bejî)
Wêne:Req1.jpg |Req (kûsiyê avî)
Wêne:Hawaii turtle.JPG |Kûsiyê deryayê yê kesk (*Chelonia mydas*)


## Kûsî û folklora kurdî
Di ola zarokan de ev canewerekî xerab e. Dibêjin ku rêq gotiyê "ku qalikê min tunebûna min yê çel keçik avis bikira". Qalikê çêlikên kûsiyan yê vala li malan ji bo xemlê dardixin.

Wekî din, ji çîrokên kurdî ev çîroka li ser dûpişk û req heye:
"Dûpişk u kîsell", li pirtûka Es'ed Zengene, Cegirgoşekan, 3, r. 10-15.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandar
Kategorî:Heywan
Kategorî:Xijende
Qumrî

**Qumrî** çûkekî çolê ye. Ew çûk û kewkûrkê mîna hev û din in. Bi kewkûrkê ra cudaya xwe dengê xwe ye. Dengê kewkûrkê wek 'kûû kû kû' ye. Dengê qumrîye wek 'kûû' ye. Ne tam aşkereye lê cudayeka din jî li piş hustî Kewkûrkê daxime ka reş heye lê li ya qumrî tuneye.

Kategorî:Çûk
Kevok

**Kevok** an jî **Kewên malan** sernavê kewên ku li malan xwedî dikine. Kewê hêşin jî ji wan yek e. Rengên xwe ya pir gewr, reş, çakar û belek dibin. Li Kurdistanê kewvanên ku ewan xwedî dikin pir in. Kewvan wan difirînin û pê kewên din yên çolê digirin. Hin kewên malan li banî xwe teqle dikin.

## Galerî

Wêne:Kevoka Mêrdînê.JPG|Kevokeke Mêrdînê
Wêne:Kebok.jpg|Kevokek li ser berfê
Wêne:Du Kevok.JPG|Kevokên Mêrdînê
Wêne:Perîgoşk.jpg|Perîgoşk


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Columbidae.org.uk  Conservation of pigeons and doves
* Dove videos on the Internet Bird Collection
* Dove sounds

Kategorî:Çevengên aştiyê
Kategorî:Famîleyên balindeyan
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Mozesor

**Mozesor** wek pîzpîzonkan in lê yên girtir in. Rengê wê wek soringî ne. Li aliyê piş daximên zer hene. Zîxê wê bi mitik e. Ev mozan bi goşt xwedî dibin. Mêşên hingiv digirin û dixwin. Mozesor hingiv çênakin. Wê lomê şûnê telaqan ewan di qulikan da dijîn. Bi qulikên wan re dibêjin kunemoz.

Kategorî:Mêş û mûr
Mêşhingiv

**Mêşhingiv**, **mêşa hingiv**, **moza hingiv** an jî **heng** (bi soranî: *mêşhengwîn*) wek pîzpîzonkê (pîzang, kermêşê) ye lê rengê wê soringî ye. Gelek cureyên mêşhingivan hene û çendîn ji wan komên mezin ên zêdeyî 60.000 mêşên hingiv çêdikin.

## Pêkanîna koma mêşhingivan
Mîrê komeke mêşhingivan şaheng (diya mêşan, make) ye. Di her komekê de yek şaheng heye. Kom ji bi sedan mêşhingivên nêr û bi hezaran mêşhingivên karker jî pêk tê.

## Kewara hingivê
Cihê ku mêşhingiv lê hingiv datîne jê re kewar (kewarmêş, gurbe, pilûre, xelefk an pêtagê mêşan) dibêjin. Di kewaran de şaneyên hingiv ji şimayê çêdikin. Hingiv xwarina kurmikên mêşan e.

## Hilberandina hingivî ya herêma Kurdistanê
Li Kurdistanê mirov ji bo hingiv û şimayê mêşhingivan xwedî dike. Hilberandina hingivî ya herêma Kurdistanê di sala 2008an de ev bû:

## Galerî

Wêne:A_swarm_of_Apis_mellifera_-_20051109.jpg|Kulmozeke mêşhingiv
Wêne:Colmenas y colmeneros 102.JPG|Kewar
Wêne:Honey be in BirminghamUK August 2014.jpg|Mêşhingiva karker
Wêne:Adult queen bee.jpg|Mêşhingiva şaheng di nav karkeranda dixuyê
wêne:Honeybee drone, m, side, MD, pg county 2014-06-19-18.02.13 ZS PMax (14466470971).jpg|Mêşhingivê nêr bê derzî ye



## Çavkanî

## Girêdanên derve
https://drive.google.com/file/d/1VrumLJKs70Qej8biQpxpikENzJyKQiiZ/view?usp=share_link Ji bo hê pirtir agahiyên li ser mêşvanî û mêşhingivê]

Kategorî:Apiyolojî
Kategorî:Entomolojî
Kategorî:Hîmenopterolojî
Kategorî:Hymenoptera
Kategorî:Mêş û mûr
Qimil

thumb|Qimil|288x288px
**Qimil** (*Halyomorpha halys*), sernavê gellek kurmikî biçûk e. Bîhnî gennî ji qimil tê. Cureyê xwe ter navdar ewê ku bi Latînî *Aelia rostrata* tê zanîn e. Ew wek mîna kulîyan kurmekî pir bizerar e. Ku li erdekî dikeve gênim, cêh mehf dike.

## Girêdanên derve

Kategorî:Kêzik
Kategorî:Mêş û mûr
Qirşax

**Qirşax** sernavê gelek cureyên xwînmij e. Qirşax ku çir dibe yê wek pîrevonkê biçûk e ku yê di wî halî de yê pê ra dibêjin qirnî an qijnik. Ku carekê bi ajal an jî mirovan ve bizeliqe bi xwînê diperçife. Hin cureyên xwe yên bijehr in. Taya Kongoyê (bi îngilîzî, "Congo hemorrhagic fever") ji wan nexweşiyên mirinê ku qirşax dibin sedem e.

## Bêjenasî

Peyva qirşak û kerçik ji peyvekê tên. Bi dibêtiyeka mezin kerçik, wek qerçik, qerçix, qerşix bûye qirşax. Navên qrinî û qijnî jî ji peyva qirşaxê çêbûne. Li hin deran ji bo qirnî dibêjin ginî an gene. Navê qiraşexe bi tirkî ("kene") jî ji vê peyvê tê.

Kategorî:Heywan
Şehmaran (ajal)

*
*'Şehmaran*' sernavê gelek ajalên pirling e. Navî şehmaran ji şahê maran tê. Bi rastî ew nava ji jinika mîtolojîk tê. Gorî çîrokê nîvî xwe jin e nîvî xwe mar e. Di Kurdî de ji bo ew ajalî navên din jî hene:

* [[şehmaran]], [[şehê mar]], [[şêmar]]
* [[bejmar]]
* [[jarmar]]
* [[maşot]]
* [[spîpanik]]
* [[çilpa]]

== Pêşangeh ==
<Gallery>
Wêne:HouseCentipedeCloseup.jpg|Serê *Scutigera coleoptrata*
Wêne:Scolopendra fg01.JPG|*Scolopendra cingulata*
Wêne:Tachypodoiulus niger 1.jpg|*Tachypodoiulus niger*
Wêne:Pauropus huxleyi.jpg|*Pauropus huyxleyi*
Wêne:Scutigerella immaculata male.jpg|*Scutigerella immaculata''


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 

Kategorî:Arthropod
Kategorî:Heywan
Xatûn (kêzik)

thumb|Xatûn
**Xatûn** (*Capnodis cariosa*), kêzeka mezin e. Perikên wê hene û dikane bifire. Rengê wê reş û tixnikê gewr li ser in. Xatûn hêkên xwe di ber daran de dike. Kurmê wê dikeve bin qalikî darê ji darê dixwe. Ew dikane darekê hişk bike.

## Girêdanên derve

Kategorî:Kêzik
Zaq

thumb|''Pica pica pica''

**Zaq**, **qişqil**, **qişqelank**, **qelqişk**, **qijika dûvmisas**, **qelebaçke**, **keşkrek**, **etok** an **etelok** (*Pica pica*), cureyekî fîkarên bera ye ji cinsê zaqan (*Pica*) û ji famîleya qijakan (*Corvidae*)e.

## Şayes

Ji qirikan cudatir e, bin zikî zaqan gewr e,ligel qemçikê dirêjiya wê 46 cm digihê. Ji cureyên vî balindeyî zaqê ewropî,zaqa awistralî û zaqê Korî.

## Reftar
Tê bawerî ku zaq ji canewerên jîrtir di nav canewer û çûkan, ku ezmûna an testa neynikê yê zanistî derbaskir bi serkeftî wek kûçikan, fîl, meymûn, dolfînan û mirov (mirror test).

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* European Magpie videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF; 2.9 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* Feathers of Eurasian Magpie 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Qijak
Zîro

**Zîro** ajalekî avî ye. Cureyên xwe pir in. Kin cureyên wek dêzi ziravin zor xuya dibin. Ku hin ji ew avê vexwin û ewan bi avê ra herin hundur xwîne dimjin û gir dibin. Hin cureyên xwe di nexweşxanan da tên bi kar anîn.

thumb|200px|Zîroyek di nav avê de

Kategorî:Heywan
Zovi

**Zovî** ajalekê nermik yê di bin axê da li derê terpîz dijî ye. Bi giştî di bin erdê da dijîn lê wextê ku dikin tiştekî bixwin derdikevin jor û bi gil û gîhayê xwe xwedî dikin lê yek caran kurmikên biçûk yên miri jî dixwin. Ku baran dibare ji bin axê derdikevin.

Navên xwe yên din:

* cotkar
* kurm, kurmik
* malik, malûlik
* tîzmar

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Heywan
Kategorî:Kurm
Kêlhenek

thumb| ''Geronticus eremita''
**Kêlhenek** an **keçel** an jî **teyrê keçel** (*Geronticus eremita*), cureyekî balindeyên dirûvê leglegan (*Ciconiiformes*) e.

Kêlhenek balindeyeke ku ji sala 1879an û vir de li bajarê Bîracika Rihayê dijîn. Hejmara wan kêm e û ji bo vê yekê bi taybetî li Bîracikê ji layê Endazyariya Parastina Xwezayê û Parkên Neteweyî ve dihêne parastin. Nika bi tenê li Bakurê Kurdistanê, Sûrî û Fasê dihêne dîtin.

Navê xwe ji serê xwe yê kêl û ji rengê serê wî tê. Gorî çîrokan ew çûka dihere li welatê Ereban li bin darê heneyê dijî. Çima ku hene bi ser serî wî de tê serî xwe sor dibe.

## Reftar
## Di çavkaniyên dîrokî de kêlhenek
Heta demeke dirêj li Bîracikê populasyona herî dawî ya xwezayî ya kêlhenekan (Geronticus eremita) hebû. Ew bajar hê jî weke welatê kelhênekan tê nasîn. Mixabin jmara vê çûkê li ber tehlûkeya tunebûnê ye. Hêjayî gotinê ye ku di sala 2002'an de gelheyên din a xwezayî li Sûriye hate dîtin. Îro neslê kelhênekê di bin parastinê de ye û ji bo ku jimara wan zêdetir bibe, li Bîracikê navendeke hilberîn û mezinkirina kelhênekan hate damezirandin. Ev navend li dinyayê bêhempa ye.

Ev çûk di pirtûka pîroz a xirîstiyanan de wek çûkeke pîroz derbas dibe. Li gorî vê yekê, kelhênekekê piştî dawiya selava mezin ji keştiya pêxember Nuh re rê nîşan daye û wan ji çiyayê Araratê aniye ber kenarên çemê Feratê, li şûna ku pêxember Nuh bi malbata xwe re xwe bi cih kiriye. Lewra xirîstiyanên Birthayê kelhênekê weke ajaleke pîroz didîtin, ew diparastin û her sal carekê ew bi mihrîcanên bi coş pîroz dikirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Images and movies of the northern bald ibis ''(Geronticus eremita)'' at Arkive 
* Five-min video at National Geographic
* Conservation saga of N. Bald Ibis in Syria (2002-10)
* Mysteries surrounding the legendary and vanishing oriental bald ibis (G. Serra 2012b)

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Keçel
Sîxur

**Sîxur** an **jûjiya strîavêj** (*Hystrix*), cinsekî kojeran ku strîdar e.

## Reftar û şayes
Sîxur bi giştî bi hêvarê ji qulê xwe dertê û diçêre. Wek kerguhan bişkulan dike. Lin deran wî neçir dikin goştî ewî dixwin. Tîrên xwe yên reş û gewr in. Gelek tîrên xwe yên zirav û direjîn lê hin di nav da stûr dibin. Ew tîran yên pir tûj û mixetere ne.
Gelek mirov bawer dikin ku sîxur tîran davên lê ne rast e. Ew ku dikevin siqircimê tîrên xwe bi banî da radikin. Ku meriv ji ber nereve tên xwe li merivan diqelibînin. We çaxê tîrên xwe di merivan ra diherin. Piştê sîxuran yê nerm, mîna bêz e. wê lomê tîr zû ji piştê dikevin.

## Binêre
* Jujî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Jûjî

**Jûjî** yan **jîjo** (*Erinaceidae*), famîleyeke guhandaran ji koma dirûvê jûjiyan e.

## Reftar
Ji sixuran biçûktir histriyên xwe yên bêzerar in. Ku dikeve mixeterê serî xwe dike bin zikî xwe û xwe topeloq dike. Xwarin a wi heşinayî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Goristana Père-Lachaise

thumb|300px|Goristana Père-Lachaise
**Père-Lachaise** goristaneke li Parîsê ye. Di vê goristanê de gelek kesên bi nav û deng hatin definkirin.

Di Père-Lachaise de çar kurd hatin definkirin:
* Mehmet Nazif Aktaş
* Ebdurehman Qasimlo
* Yilmaz Guney
* Ehmed Kaya
* Mihemed Sadiq Şerefkendî

## Veguhestin

### Metro

* 16px16px16px Gambetta
* 16px16px16px Père Lachaise

## Girêdanên derve
* Malpera goristanê 

Kategorî:Avabûnên 1804an li Fransayê
Kategorî:Avahiyên di 1804an de hatine xilaskirin
Kategorî:Goristanên Parîsê
Kategorî:Parîs
Mehmet Nazif Aktaş

thumb|Gora Mehmet Nazif Aktaş

**Mehmet Nazif Aktaş** (jdb. 1960 Amed − m. 23'ê berfanbarê 1985 Parîs) yek ji kadroyên PKK'yê bû. Di sala 1985'a de li Parîsê ji aliyê endamên partiyeke kurdan a din hatiye kuştin. Gora wî di goristana Père-Lachaise de ye.

Navê li ser gora wî Mustafa Aktaş e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mirin 1980
Berû

**Berû**, **berî** an **darberû** navê darên emirdirêj ya ji famîlyeya narewanan e. Jîngeha darberûyan derbasî herêmên Deryaya Navîn heta çiyayên Zagrosê dibe. Kevnarbûna darberûyan ji 1.000 salî zêdetir e.

Ji fêkiyên wê re dibêjin pelût, pelît, belot yan jî şambelot.

Di nava kurdan de, di demên berê de tê gotin ku "qehweya berûyan" jî dihat çêkirin. Barû tehl in. Gava ku ew hişk dibin, tehlîtiya wan zêdetir dibe. Berû jî, weke behîvan, gava ku hêşîn in, têne xwarin û piştre, ´ku weke behîvan hişk bûn, Qaşûlên wan jî têne xwarin û li ser êgir têne biraştin û xwarin. Ku berû, hatine biraştin, rûnek jê tê. Ew rûnê wê, tê gotin ku bi mînaraliya xwe pir zêde tê nasîn. Darên berûyan, bi taybetî, li Kurdistanê li dora Cizîrê, Nisêbînê û hwd, pirr zêde hene.


Wêne:Berû.jpg|Berû ji Stewrê
Wêne:berri.jpg|Berû û pelût
Wêne:Berrû.JPG|Pelût
Wêne:Dar-berru.jpg|Dara berûyê li Zagrosê
Mayçank

thumb|Darika Mayçankê

**Mayçank** an **maîçank** riwekeka ku li Kurdistanê diçê ye. Ku gir dibe kulîlkinan zeik yan biçûk vedike. Li ser mayçankê tiştekî mîna kûlkê heye. Ku ew kûlka bi meriva dibe meriv dixurê. Ku hişk dibe ji bo şewitandinê bi kar tînin.

Kategorî:Riwek
Kardî

**Kardî** (bi latînî *Arum maculatum*), riwekek ji famîleya kardî û zîlgurzan e, mîna siyaleyê (ispenax) ye. Du cureyên xwe hene. Kardiyê erdan yî pelç biçûke û pelçê xwe çirtikçirtikî ne. Kardiyê zinaran yî pelç gir û direjtir e.

Kardî xamxamî nayê xwarin. Nolanî şîva siyaleyê dikelînin. Zêde tirş tevlî dikin ku tirşbûna xwe kêm be, devî mirov digidgidîne. Ku kardî qert dibe di ortê de pelçeka mihor vedibe û di orta pelçê de nêriyeke mihor dertê. Bêhna wê giran e.

Li hin deverên Kurdistanê kardiyê ji bo bikaranîna zivistanê hişk dikin. Kardî wekî werisan an guliyan tê ristin û bintavîkirin. Xwarina kardiyê ya xavî dikare xeterdar be û jengariyê bitetikîne.

## Kardî bêyom e?

Gorî baweriyan kardî giyayeke bêyom e û li herkesê nayê. Di foklora Kurdî de jî kardî wekî giyayeke majîk derbas dibe. Gorî hin baweriyên nazanistî, kardî li hin malbat, eşîr an beran nayê. Dema ew bixwin bûyerên nebaş li wan diqewimin.

Kurd dibêjin ku kardî ji hezar derdî re derman e. Zemanekî yekî bi çav xwe re kirîye ku reqekî marek girtî ye û hêd î hêdî dixwîye. Ku mar dixwerîye diçûye serda jî kardî dixwerîye. Kurd dibêjin ew ew qas bi fayda ye ku mitikê maran dikane bikuje.

## Galerî

Wêne:kardi.jpg|Kulîlka kêrdî li Kurdistanê


Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya kardî û zîlgurzan
Kategorî:Pincar
Pelût

thumb|Pelût

**Belot** an jî **pelût** navê fêkîyê dara berriyê ye. Ji pelûtê kesk re dibêjin ceft. Meriv ceftê hûr dike û bi eyaran wer dike. Çermî ceftkirî dikin meşk û kun an jî jê tiştên mîna solan çêdikin. Pelût ku gir dibe rengî xwe çakar dibe. Serî pelûtê di hundirî tasikekê de ye bi wê re dibêjin şkenî. Şkeniyên ku diweşin ji bo şewitandinê tên bi kar anîn. Pelûtên hûrkirî ji bo xarinê ker û golik û pêz tên bi kar anîn.


Wêne:pelut.png|şkenî
Wêne:berri.jpg|Ceft
Wêne:Berrû.JPG|Pelût


## Binêre
berû

Kategorî:Berû
Kundiroşk

**Kundiroşk** an **marîjok** sernavê gîhayekî çolê ye. Mêwa xwe di rûyî erdê re wek mîna mêwên zebeşan dibe. Wek pêçekan dikane xwe li daran dipiçikîne. Li Dinê ser 500î cureyên xwe hene. Fêkiyê ev riwekê dide wer encûran dibe. Ew fêkî ku hîn yî teze ye zarok jêdikin û dikin mange. Ku çar çopik di bin re bûn dibe mange. Ku işk dibe ew fêkî diqelişe û toximê di hundir de derdikeve, belav dibe.
 
## Galerî

Wêne:kundirosk1.jpg|Lîsk bi Kundiroşk


Kategorî:Kulîlk
Kategorî:Riwek
Mihemed Ezîz Zaza

**Mihemed Ezîz Şakir Zaza** (jdb. 9'ê gulanê 1945), di 1945an de li bajarê Qamişloyê ji dayik bûye. Dibistana sereke di sala 1956an de qedand û ya navîn di 1960î de, dûv re Abîtûr-zanistî di 1967an de, lê weke xwendineke azad.

Ji 1958-68 li cem muzîkvanê aşûrî, mamoste Gabriyêl Es'ed muzîk xwend, û di sala 1964an grûpeke muzîkê ji hevalên xwe damezrand, û xebata xwe ya muzîkî li navenda çand û hunerê li bajarê Qamişlo dikirin. Pişt re bi yek sal mîna wî mîna sedhezarên kurd, nasnameya wî ya sûrî jê hate kişandin.

Di sala 1967an xwe li Zanîngeha Şamê ji bo xwendina felsefê qeyd kir, lê ji ber kêşeya nasnameyê xwendin jê re derneket, an jî lê hat qedexekirin, ne tenê wisa lê belê nema dikarîbû ji ber vê meselê li ti cîhên din jî kar bikra.
Di destepêka 1969an de berê xwe da Çekoslovakyayê û li bajarê Pragê gîtar û kompozîsyon xwend dûv re magistêr û doktora di beşê muzîknasiyê li zanîngeha Karl- IV., wergirt.

Di salên 1983-1991 li welatê Cezayirê mamostetî, her wiha peymengeha muzîkê li peymangeha bilind damezrand ji bo perwerdeya muzîkolojiyê.

Ji 1991 hetanî 1996an mamostetî di fakûlteya huner û ragehandin (medya) li zanîngeha bajarê Trablûsê-Lîbya.

Di destpêka 1996an de veger bo bajarê xwe Qamişloyê û li wir enstîtûyek bi navê Navenda Muzîkê avakir.

Di sala 2002an de jê re hat pêşniyar kirin ku fakûlteya hunerê li Zanîngeha Selahedînê li Kurdistanê damezrîne, û ji wê çaxê ve jî serokatiya wê dike.

## Berhemên wî
* * Harmonî
* *Gîtar*
* *Punweriyên muzîkê/ Solmîzasyon*
* *Kontrapûnktus*
* *Kalaydoskop di muzîkê de*
* *Arrance ji boyî orkêstra (derpêç I û II)''

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Kategorî:Mamosteyên zanîngehê
Kategorî:Muzîkvanên kurd
Porsorik

thumb|porsorik nêzikî hişkbûniyê
**Porsorik** riwekek bi histirî ji yekfamileyê artîşoka ne. Pincarî pororikê re dibêjin kirindol. Kirindol ku mezin dibe nêri dide. nêrîyî xwe wek nêriyên pîvazan dihev re qul e. Ku histiriyên ewê spî bûn meriv dikane bixwe. Ku kirindol rind gir dibe serî neri tacek hêşin dibe. Li ser tace kulilkên wek mîna poerkî muhurik derdikeve. Ji bo ew kûlîlkê navê ewê bûye porsorik e. Meriv histiriyên dorê tacê jêdike û porê sorik jê jêdike. Di bin porê sorik de wek pirçikeka zerik derdikeve, pê ra dibêjin sawûlek (tr. tıraş fırçası). Kokên pirçên zerik yên bi roxim de zeliqîye. Ku ew pirç jî jê dikeve toxim derdikeve meydanê. Ew tê xwarin.

Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Riwek
Şêx Adî

thumb|Perestgeha Lalişê ku tê de gora Şêx Adî ye
thumb|Gora Şêx Adî

**Şêx Adî** (**Şîxadî**) bi Sirr û keramet û xwedênas û zanaye ayîna êzdiyatiyê ye ku bi eslê xwe Êzîdî e. Ew di navbera salê 1073 û 1162'an de dahir bû ye. Li çolemergê, piştî zemanekî çûya şengalê û li wir maya. Li gelek deverên din ên herêmê geriyaya. Lê pirraniya gerên xwe li kurdistanê kirina. Gotinên ku weke "qawlan" tên hasibandin wê, li kurdistanê û bi tyeybetî di nava êzîdîyan de wê belav bibin. Zimanê wî kurmancî bûya. Kurmancî wê zimanê ola êzîdî bê.
Parastina Şêx Adî di nav hebandina êzdiyan gelek giring e û roja îro gora wî li perestgeha Lalişê cihê ziyaretê ye.
## Jinenîgarî

## Çavkanî

* http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=2825 

Kategorî:Jidayikbûn 1070î
Kategorî:Mirin 1162
Kategorî:Mîtolojiya êzdîtiyê
Kategorî:Pêxember
Pîr (êzdî)

**Pîr** yek ji hiyerşiyên dînî yên ezdiyan e. Ji bo tevahiya pîran dibêjinê pîranî û li gel şêxan yek ji çînên giyanî yên êzdiyan in û li gorî nivîskara êzdî Xanna Omerxalî nêzîkî 6-7% ê hejmara giştî ya êzdiyan pêk tînin.

## Çavkanî

Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê
Feqîrê Şîxadî

**Feqîr** di hiyerşiya dînî ya êzdiyan de piştî pîran tê.

Lê feqîrtî wek şêxîtî û pîrîtiyê ji bavê nagehê kur. Her mirîdê ku di ber destê şêx û extiyar de xizmeta dînê êzdîtiyê bike, dibe feqîr. Karê feqîran di nav êzdiyan de digirin û der heqê dînê wan şîretan li wan dikin. Debara wan bi parsê ye. Ji bo feqîran ciline xweser hene. Nemaze di van cilan de li xwe kirina xirqe şert e. Bi çav êzdiyan xirqe cilekî pîroz e. Li gor êzdiyan, Êzîd xirqe ji xwe kiriye û daye feqîr. Ji ber vê bêrûmetiya xirqe bêrûmetiya Êzîd tê hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê