open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çanakya

**Çanakya** (bi sanskrîtî: चाणक्य, ), li gorî çîrokên evsanewî yên ku di navbera sedsalên 4 û 11an ên  de hatine parastin, Brahmiyek bû ku di dema gihîştina Împeratoriya Maurya de alîkariya û avakirina Împaratorê yekem ê Chandragupta ya Mauryan kiribû. Li gorî van vegotinan, Çanakya wekê şêwirmendê serekê û serokwezîrê ji her du împeratoran, Chandragupta Maurya û kurê wî Bindusara kar kiriye.

Bi awayekî kevneşopî, Çanakya wekî **Kauṭilya** û bi heman awayî bi **Vishnugupta**, nivîskarê pirtûka siyasî û aborî ya kevnar a hindî Arthashastra, hatiye naskirin. Niha bi îhtimaleke mezin tê bawerkirin ku Arthashastra di sedsalên destpêkê yên serdema kevneşopî de, çend sedsal piştî serdema Mauryan, ji aliyê gelek nivîskaran ve hatibe nivîsandin û nasnameya paşverû ya bi Chanakya re ji bo zêdekirina prestîjê li berhemê xizmet kiriye.

## Nîşe

## Çavkanî


Kategorî:Çandragupta Maurya
Kategorî:Fîlozofên hindî yên sedsala 4an b.z.
Kategorî:Fîlozof û îlahiyatnasên hindû
Kategorî:Hindûyên sedsala 4an b.z.
Kategorî:Kesên asyayî ku hebûna wan tê nîqaşkirin
Kategorî:Mirovên ji Împeratoriya Mauryan
Kategorî:Taksîla
Martin Heidegger

**Martin Heidegger** (26ê îlona 1889an – 26ê gulana 1976an) feylesofekî alman û yek ji nûnerên girîng ên Fenomenolojî û Egzîstansiyalîzmê ye.

Berhema serekê ya Heidegger *[[Hebûn û Dem]]* bû ku bi berfirehî wekê yek ji berhemên herî girîng ên felsefeya modern hatiye hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Egzîstansiyalîst
Kategorî:Jidayikbûn 1889

Kategorî:Mirin 1976
Keybanûya Şebayê

**Keybanûya Şebayê** , ku bi erebî Bilqîs û bi geʽezî Makeda tê navandin, kesayetek e ku yekem car di Pirtûka Pîroz a Îbranî de tê vegotin.

## Çavkanî
Pirxwedayî

**Pirxwedayî** an jî **Polîteîzm**, bawerî bi zêdetirî xwedayekî an perestina wan e.
## Peyvnasî
Peyva polîteîzm, ji du peyvên yewnaniya kevn pêk tê: poly (πολύ) tê wateya "pir" û theos (θεός) tê wateya "xweda". Wergera vê ya kurdî wekî "pirxwedayî" tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Felsefeya dîn
Nexweşiya Alzheimer

**Nexweşiya Alzheimer (NA),** nexweşiyeke norodejeneratîv e ku bi piranî hêdî hêdî dest pê dike û bi borîna demê re girantir dibe. Ev nexweşî sedema herî belav a demansê ye û tê texmînkirin ku ji %60 heta ji %70ê sedemên demansê li cîhanê ji ber Alzheimerê ne. Nîşana herî belav a destpêkê, zehmetiya bîranîna bûyer û axaftinên nêzîk e.

## Çavkanî
Doi (identifier)

**DOI** an jî **Nasnameya Objeya Dijîtal** (bi îngilîzî: **Digital Object Identifier**), nasnameyeke bêhempa û mayinde ye ku ji bo tespîtkirina belge û weşanên di hawîrdora dîjîtal de (bi taybetî gotarên akademîk) tê bikaranîn. DOI, gihîştina çavkaniyan hêsan dike û dibe sedem ku lînkên çavkaniyan neşikên.
## Çavkanî

Kategorî:Weşanên akademîk
Kategorî:Weşangeriya medyayê
Keyaniya Hîcazê

**Keyaniya Haşimî ya Hîcazê** (bi erebî: المملكة الحجازية الهاشمية, romanîzekirî: *Al-Mamlakah al-Ḥijāziyyah Al-Hāshimiyyah*) dewletek bû li herêma Hîcazê ya Asyaya Rojava ku beşê rojavayê Nîvgirava Erebistanê di nav xwe de digirt û ji aliyê xanedana Haşimî ve dihat birêvebirin.Di hezîrana 1916an de di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de wekî keyaniyek hate îlankirin, da ku ji Împeratoriya Osmanî serbixwe be, li ser bingeha hevpeymaniyek bi Împeratoriya Brîtanî re da ku Artêşa Osmanî di dema Şoreşa Ereban de ji Nîvgirava Erebistanê derxîne.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1916an li Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1916an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1925an de hilweşiyan

Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê
Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê
E. G. Daily

**Elizabeth Ann Guttman** (z. 11'ê îlonê 1961'an li Los Angeles, California, DYA) aktorekî amerîkî bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Komedyenên jin ên cihû
Kategorî:Mirovên zindî
John Maynard Keynes

**John Maynard Keynes** an jî **Baronê 1em ê Keynes**  ( ; 5ê hezîran 1883 - 21ê nîsan 1946), aborînasekî îngilîz bû ku ramanên wî teorî û pratîka makroaboriyê û polîtîkayên aborî yên hikûmetan bi awayekî bingehîn guhertiye. Di destpêkê de di matematîkê de perwerde dîtiye lê wî xebatên berê yên li ser sedemên çerxên karsaziyê ava kiriye û pir baştir kiriye. Yek ji aborîzanên herî bi bandor ên sedsala 20an, wî nivîsên ku bingeha dibistana ramanê ya bi navê naskirî aboriya Keynesî û şaxên wê yên cûrbecûr in, nivîsand. Ramanên wî, wekî Keynesiyanîzma Nû hatine formulekirin ku ji bo makroaboriya sereke bingehîn in. Di heman demê de ew wekî "bavê makroaborî" hatiye naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Aborînasên Brîtanya
Kategorî:Ateîst ên îngîlîz
Kategorî:Dîroka aboriyê
Kategorî:Îngîlîz ên sedsala 19an
Kategorî:Îngîlîz ên sedsala 20an
Kategorî:Jidayikbûn 1883

Kategorî:Mêrên bîseksuel
Kategorî:Mirin 1946
Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên mêr
Kategorî:Pirtûkhezên îngilîz
Kategorî:Siyonîstên brîtanî
Feysal I

**Feysal I îbn Huseyîn bîn Elî el-Heşimî** (bi erebî: فيصل بن حسين بن علي الهاشمي; *Fayṣal bin Ḥusayn bin ʻAlī al-Hāshimī*; jdb. 20ê gulana 1885an - m. 8ê îlona 1933an) dewletmedarekî ji Hîcazê bû ku ji 21ê tebaxa 1921ê heta mirina xwe wekî Keyê Iraqê xizmet kiriye. Wekî endamekî malbata haşemiyan, ew bûye serokê Şoreşa Ereban ya Mezin di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de û ji meha adarê heta tîrmeha sala 1920an heta ku ew ji aliyê fransiyan ji meqamê hatiye dûrxistin, wekê keyê nenaskirî yê Keyaniya Ereb yê Sûriyeyê hikum kiriye.

Faysal kurê sêyem ê Huseyîn bîn Elî, Mîrê Mezin û Şerîfê Mekeyê, li Mekeyê ji dayik bûye û li Stembolê mezin bûye. Ew ji salên 1916 heta 1918an, bi alîkariya Keyaniya Yekbûyî, di serhildana li dijî Împeratoriya Osmanî de roleke mezin lîstiye. Wî alîkarî kiriye ku hikûmeteke ereb li Sûriyeyê ku navenda hikûmetê li Şamê bû, ava bibe û di sala 1919an de di Konferansa Aştiyê ya Parîsê de serokatiya şandeya ereb kiriye. Di sala 1920an de, Kongreya Neteweyî ya Sûriyeyê Feysal wek key ragihandiye û daxwaza Fransayê ya ji bo mandayê li ser Sûriyeyê red kiriye. Di bersivê de, çend meh şûnda Fransayê êrîşî welêt kiriye, keyîtî hilweşand û wî neçar dike ku sirgûn bibe.

Di tebaxa sala 1921ê de, li gorî biryara ku di Konferansa Qahîreyê de hatibû girtin, brîtaniyan rêk xistin ku Feysal bibe keyê Keyaniya Iraqê ya nû yê di bin rêveberiya brîtanyan de. Di dema serweriya xwe de, Feysal yekîtiya di navbera misilmanên sunî û şiî de pêş xistiye ku dilsoziya hevpar teşwîq bike û pan-erebîzmê pêş bixe ku bi armanca dewleteke ereb ê ku Iraq, Sûriye û axên mayî yên Hêva Berhemdar di nav xwe de bigire, ava bike. Di sala 1932an de, piştî bidawîbûna Mandaya Brîtanî û ketina welêt ji bo Koma Miletan, wî serokatiya serxwebûna Keyaniya Iraqê kiriye. Feysal di sala 1933an de li Bern, Swîsre, di 48 saliya xwe de ji ber krîza dil mir û kurê wî yê mezin Xazî I cihê wî girtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1885
Kategorî:Kesên ji Hîcazê
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Keyên ereb
Kategorî:Keyên Iraqê
Kategorî:Keyên Sûriyê
Kategorî:Mirin 1933
Kategorî:Şoreşa Ereban
Joseph Haydn

**Franz Joseph Haydn** (31ê adarê 1732–31ê gulanê, 1809) bestekarekî muzîka klasîk awistiryayî bû. Wî bandoreke mezin li ser Mozart û Beethoven kir. Ew wekî 'Bavê Senfoniyê' û 'Bavê Kwarteta Kemanê' tê nasîn. Wî di jiyana xwe de 104 senfonî çêkirine. Birayê wî Michael Haydn jî bestekar bû û birayê wî yê din Johann Evangelist Haydn tenor bû.

Haydn piraniya jiyana xwe ya pîşeyî wekî 'muzîkjenê sereke' (Kapellmeister) di bin sîwana malbata dewlemend a macar Esterházy de derbas kir. Di dema xwe ya li wir de ma, wî wekî şefê orkestrayê gelek konser û opera birêve dibir. Jiyana wî ya dûrî bestekarên din û tenêtî, rê da wî ku berhemên orîjînal biafirîne ku ji trendên muzîkê yên wê demê cuda bin. Wî ev rewşê weha aniye ziman: “Ez ji dinyayê hatibûm veqetandin... loma ez mecbûr bûm ku bibim kesekî orîjînal”.

Wî di sala 1797an de ji bo Împerator Franz II sirûdek (Kaiserhymne) çêkir. Paşê di sala 1841an de, helbestvan August Heinrich Hoffmann von Fallersleben gotinên 'Das Lied der Deutschen' li ser vê awaza Haydn nivîsîn, ku di sala 1922an de bû sirûda neteweyî ya Almanyayê.

Haydn bi kesayetiya xwe ya rûgeş û henekyar jî dihate nasîn, ku ev taybetmendî di muzîka wî de (wekî 'Senfoniya Surprizê') bi eşkereyî diyar dibe. Ji bilî senfoniyan, ew wekî 'Bavê Kwarteta Kemanê' jî tê qebûlkirin; wî ev cureyê muzîkê bi pêş xist û bingeha muzîka kamêrayê ya modern avêt. Di salên xwe yên dawî de li Londonê wekî stêrkekî navneteweyî hate pêşwazîkirin û li wir berhemên xwe yên herî mezin pêşkêş kirin. Heya roja me ya îro, ew wekî yek ji stûnên herî girîng ên muzîka klasîk a Ewropayê tê qebûlkirin.

Haydn heval û pendiyarê Mozart, mamosteyê Beethoven, û kekê Micheal Haydn ê bû.

## Malbat
Joseph Haydn li Rohrau, Awistirya ji dayik bû, gundekî ku wê demê li ser sinorê Macaristanê bû. Bavê wî Mathias Haydn bû, çêkerê tekeran ku di heman demê de wekî "Marktrichter", an çavdêrê bazarê jî kar dikir.

## Çavkanî

Kategorî:Awistiryayiyên di sedsala 18an de
Kategorî:Bestekarên awistiryayî
Kategorî:Bestekarên operayê yên awistiryayî
Kategorî:Bestekarên serdema klasîk
Kategorî:Bestekar û muzîkjenên katolîk ên romayî
Kategorî:Jidayikbûn 1732

Kategorî:Masonên awistirî
Kategorî:Masonên awistiryayî
Kategorî:Mirin 1809
Kategorî:Muzîkjenên sedsala 18an
Kategorî:Nivîskarên sirûdên neteweyî
Kategorî:Yên li Awistiryaya Jêrîn ji dayik bûne
Kategorî:Yên li Viyanayê mirine
Şerê Dayrabûnê

Di sedsala 18an de, Mîr Mihemed Paşa yê Rawanduz biryar da ku Derabûn, gundek nêzîkê Zaxo, li Başûrê Kurdistanê êrîş bike. Hesinê Hawerî, serokê eşîra haweriyan di wê demê de, biryar daye ku gundê xwe bi qasî ku bikarê biparêze.

## Paşxan
Di sedsala 19an de, Mîr Mihemed Paşa yê Rawanduz gelek kampanyayên li dijî êzidiyan dabû destpê kirin ku di encamê de bi hezaran kes hatibûn kuştin.. Di wê demê de, Hesinê Hawerî serokê eşîra haweriyan bû. Di sala 1834an de, Mîr Mihemed Paşa yê Rawanduz plan kiribû ku êrîşê gundê Derabûnê bike ku gumdekî li nêzîkê Zaxoyê ye.

## Şer
Mîr Mihemed, digel artêşa xwe, biryar dabû ku nêzîkî Derabûnê bibe ku li hêzên xwe li ser girekî nêzîk bicihkiribû. Hesinê Hawerî ev agahî ji leşkerê Mîr Mihemed wergirtibû ku biryar dabû bi hêzên Hesinê Hawerî re beşdar bibe. Hesinê Hawerî plan kir ku êrîşê li ser konan bike berî ku Mîr Mihemed bikare êrîşê bike. Ji ber ku ew herêm baş dizanî, bi qest erd şil û gilmî kir, da ku artêşa Mîr Mihemed nekaribe bireve an jî bi azadî tevbigere. Paşê ew plan kir ku saetekê zûtir ji dema ku berê hatibû diyarkirin êrîşê bike.

Mîr Mihemed jî sond xwar ku ew herêmê nehêle heta ku serê wî ji laşê wî were qutkirin. Dema roj hilat, Hesinê Hawerî ferman da artêşa xwe ku êrîşê li ser konan bike. Piştre artêşa wî konê Mîr Mihemed armanc digire û ev êrîş dibe sedema têkçêna Mîr Mihemed. Leşkerên li dora Mîr Mihemed, bi baweriya ku mîrê wan hatibû kuştin, bi tirs dest bi revê kirin. Hesinê Hawerî ev yek pêşbînî kiribû û erdê gilmî amade kiribû. Plana wî serketî bû: leşkerên Rawanduzê şemitîn û bi guleyan hatin kuştin.

Leşkerên mayî heta herêmên Hefa Qadiya û Şêxan hatin şopandin, heta ku Hesinê Hawerî dawî li wan anî. Ew gule li hewa reşand û got: “Li vir bindest serkeftine li ser zordest, û ev Glak Hesin Axa Êzidî ye.”

## Dawawîyê şerê
Piştî vegerîna serkeftî, Hesinê Hawerî mescidên Baathra û Samil şikand, ku wan mullahên Îslamî yên herêmî ava kiribûn. Heta îro, Hesinê Hawerî ji bo dewlemendî û şermawîya xwe li dijî zordestên kurd tê pîroz kirin, bi stranên taybetî û wêne û heykelan ku bîranîna wî dikin, wek heykela ku li Ermenistanê, nêzî Qubê Mere Diwane ye.

## Çavkanî
Sima Qian

**Sima Qian** (bi çînîya hêsan: 司马迁; bi çinî ya kevneşopî: 司馬遷; pinyin: **Sīmǎ Qiān**;  145– 86) dîroknaseke çaxa berê ya çînî ye ku serokê nivisvanê (Tàishǐ Gōng Çînî: 太史公) Xanedana Hanê bû. Di heman demê de yek ji dîroknasê herî girîngê dema kevnare ya Çînê hatiye qebûl kirin. Bi helwesta xwe ya di der barê dîroknivîsînê de, ji dîroknasiyê heta wêjeyê bandoreke girîng kiriye.

## Jiyanname
Sima Qian, li heremê Pingyiye Xiayangê jidayik bûye. Bavê wî, Sima Tan, dîroknas û stêrnasê qesra împerator Wu yê Xanedaniya Han bû. Sima Qian ji zarokatiya xwe ve di bin bandora bavê xwe de mezin bûye û li ser dîrok û edebiyatê perwerdeyeke kûr wergirtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 2an b.z.
Kategorî:Mirin 80î b.z.
Ludwig Wittgenstein

**Ludwig Josef Johann Wittgenstein** (26ê nîsan 1889–29ê nîsan 1951)**,** feylesof û matematîkzanekî Awistiryayî bû. Bi xebatên xwe yên li ser mentiq û felsefeya ziman, tevkariyên girîng li felsefeya modern kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1889
Kategorî:Mirin 1951
Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên mêr
Jeff Bergman

**Jeffrey Bergman** (jdb. 10ê tîrmehê 1960an) aktor, komedyen û hunermendê dengdanê amerîkîye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mirovên zindî
Keyaniya Polonyayê

**Keyaniya Polonyayayê** (bi polonî: *Królestwo Polskie*; bi latînî: *Regnum Poloniae*) dewletek li Ewropaya Navîn di serdema navîn û serdema nûjen a destpêkê de ji 1025 heta 1795 bû.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Polonyayê
Kategorî:Avabûnên 1025an li Ewropayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1380î de hilweşiyan
Nûredîn Îsa Ehmed

**Nûredîn Îsa Ehmed** (jdb. 1969; li Xanika, Qamişlo) endezyar û siyasetmedarekî kurd e ku di 4ê sibata 2026an de wekê parêzgerê parêzgeha Hesîçeyê hatiye erkdarkirin.

## Jînenîgarî
Nûredîn Îsa Ehmed di sala 1969an de li taxa Xanikaya Qamişloyê jidayîk bûye. Piştî xwedinên xwe yên seretayê û navîn li Zanîngeha Şamê beşa endezyariya mekanîk û elektrîkê dixwîne. Piştî qedandina zanîngeha wekê endezyar di navbera salên 1993 û 2012an de li midûriyeta pêwendiyê ya têl û bêtêlê li Hesîçe û Qamîşloyê dixebite. Nûredîn Îsa nêzîkî bîst salan di karên fermî yên cûrbecûr de di navbera Hesîçe û Qamîşloyê de xebitî û heta sala 2012an li ser karê xwe maye.

Di sala 2012an de, piştî destpêkirina serhildanên gel ê li Sûriye û Rojava Kurdistanê, ji ber beşdarbûna wî yê di xwepêşandanên li dijî rejîma Baas de ji karê xwe hatiye dûrxistin. Di sala 2015an de wekê berpirsiyarê têkiliyên giştî ya Hêzên Sûriya Demokratîk ku di sala 2015an de hatibû damezrandin, hatiye erkdarkirin û di heman demê de wekê yek ji endamên fermandariya giştî ya HSDê dest bi erka xwe dike.

Di heyama erkê xwe yê di nav Hêzên Sûriya Demokratîk di gelek wezîfeyan cih girtiye ku di nav de rêveberiya girtîgeha Alaya ya li Qamîşloyê, çareserkirina pirsgirêkên di nav pêkhatetên Rojavayê Kurdiatanê û herêmên reveberiya xweser û wekê efserê pêwendiyê pelên hevpar ên di navbera hêzên deverê de birêve biriye. Ehmed yek ji kesên malbateke bi bandor ê di qada siyasî ya kurd e. Kurê wî, Omer di sala 2014an de di şerê di Berxwedana Kobanê de ku şerekê dijwar ê li dijî DAIŞê bû li girê Miştenûrê jiyana xwe jidest daye.

## Parêzgeriya Hesîçeyê
Piştî şanenavkirina rêkevtinê di navbera HSD û hikûmeta demkî ya Şamê de HSDê Ehmed wekê parêzgerê Hesekê destnîşan kiriye. Piştê wekê parêzgerê hatiye destnîşankirin ji bo rêkarên fermî diçe Şamê. Piştî vegera xwe yê ji di 4ê sibata 2026an de li avahiya parêzgeriya Hesîçeyê dest bi karê xwe kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Hêzên Sûriya Demokratîk
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Xazî I

**Xazî îbn Feysal** (bi erebî: غَازِيّ إبْنِ فَيْصَل; romanîzkirî: *Xâzî ibn-i Faysal*; jdb. 21ê adara 1912an - m. 4ê nîsana 1939an) keyê Iraqê bû ku ji sala 1933an heta sala 1939an keyanetî kiriye. Ew li Mekeyê jidayik bû ye û tekane kurê key Feysal I bû. Xazî I di qezayekî trafîkê di sala 1939an li Bexdayê dimire û piştê mirina wî Feysal II derbasê meqama wî bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1912
Kategorî:Keyaniya Iraqê
Kategorî:Keyên Iraqê
Kategorî:Mirin 1939
Feysal II

**Feysal II** (bi erebî: الملك فيصل الثاني, romanîzkirî: *al-Malik Faiṣal ath-thānī*; jdb. 2ê gulana 1935an - m. 14ê tîrmeha 1958an) ji sala 1939 heta 1958an keyê Keyaniya Iraqê bû. Di sala 1939an de, dema ku ew di temenê zarokatiya xwe de bû, piştî mirina bavê xwe Xazî I ku di qezayek trafîkê de dimire, wek zarokek derbasê ser textê bûye ku bi vê awayê bûye keyê herî ciwan ê cîhanê.

## Têkçûn û kuştina wî
thumb|Laşên perçekirî yên Mîr Ebdulîleh (çep) û Nûrî Seîd (rast). Nivîsa bi erebî: "Mîr Ebdulîleh daliqandî û bi kêrên şawarmayê hat birîn, Paşa Nûrî el-Seîd li dora xwe kaş bû ye."
Demeke kurt ê berî daweta plankirî ya Feysel II bi Fazîlê Xanim ji xanedana osmaniyan re û serdaneke dewletê ji bo Enqereyê, artêşê bi serokatiya komek efserên radîkal ên li dora Ebdulkerîm Qasîm û Ebdulselam Erîf, li dijî key û hikûmetê derbeyek pêk aniye.

Di dema derbeyê de ku Feysal II û apê wî, prensê tacê Ebdulîleh jî hatin kuştin, Nûrî Seîd dema ku hewl dida bi nepenî bireve, hatiye naskirin û kuştin. Laşên tazî û perçekirî yên prensê tacê Ebdulileh û Nûrî Seîd ku çardeh caran serokwezîrtî kiriye, ji aliyê xelkê hêrsbûyî ve li kolanên Bexdayê bi erdê ve hatine kaşkirin. Ev yek nîşana dawiya monarşiya haşimî ya alîgirê brîtanî li Iraqê bû. Derbe di dîroka Iraqê de wekî "Şoreşa Tîrmehê" hatiye nas kirin û roja 14ê tîrmehê heta sala 2003an wekê cejneke neteweyî hatiye pîrozkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1935
Kategorî:Keyên Iraqê
Kategorî:Mirin 1958
Kategorî:Sedsala 20an li Iraqê
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Reşîd Elî Geylanî

**Reşîd Elî Geylanî** (bi erebî: رشيد عالي الکَيلاني; ; jdb.  sala 1892an - m. 28ê tebaxa 1965an) siyasetmedarekî iraqî bû ku sê caran wekî serokwezîrê Iraqê xizmet kirîbû; ji adar heta mijdara 1933an, ji adara 1940ê heta sibata 1941ê, û ji nîsan heta gulana 1941ê. Ew bi taybetî wekî neteweperestekî ereb ê dilsoz tê bîranîn ku hewl da ku bandora brîtaniyan ji Iraqê rake bi destpêkirina derbeyek li dijî hikûmetê di sala 1941ê de. Di dema serokwezîrtiya xwe ya kurt di navbera salên 1940ê heta 1941ê de, wî hewl da ku di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de bi Hêzên Mihwer re li ser çareserkirina pirsgirêkan danûstandinan bike da ku bandora brîtaniyan li Iraqê kêm bike.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1892
Kategorî:Kesên ji Bexdayê
Kategorî:Mirin 1965
Kategorî:Serokwezîrên Iraqê
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Kategorî:Şoreşa 14ê tîrmehê
Kategorî:Wezîrên Dadmendiyê yên Iraqê
Nûrî Seîd Paşa

**Nûrî Paşayê Seîdê Qerexûlî yê Zubaydî** (bi erebî: نوري السعيد; romanîzkirî: *Nūrī al-Saʿīd*; jdb.  çileya pêşîn a 1888an - m. 15ê tîrmeha 1958an) siyaset û dewletmedarekî iraqî bû ku heşt heyaman wekê serokwezîrê Iraqê xizmet kiriye. Wî di dema Mandaya Brîtanî û piştî serxwebûna Iraqê di gelek meqamên girîng ên kabîne û hikûmetê de xizmet kirîbû.

## Kuştina wî
thumb|çep|Laşên perçekirî yên Mîr Ebdulîleh (çep) û Nûrî Seîd (rast). Nivîsa bi erebî: "Mîr Ebdulîleh daliqandî û bi kêrên şawarmayê hat birîn, Paşa Nûrî el-Seîd li dora xwe kaş bû ye."

Di sala 1941an de derbeyek neteweperest ku ji aliyê hêmanên di nav artêşê de dihat piştgirîkirin, li dijî Nûrî pêk hatiye ku neçar dimîne ku bireve derveyî welêt. Hikûmeta nû yê ku ji aliyê dijberê demdirêj ê Nûrî, Reşîd Elî Geylanî hatibû avakirin, bi destwerdana leşkerî ya brîtanî hatiye hilweşandin û piştî vê hilweşînê welat heta dawiya şer di bin dagirkeriya leşkerî ya brîtanî mayî de dimîne.

Nûrî û Ebdulîleh hewl dan ku piştî şer bi rêya girêdana têkiliyên nêzîktir bi welatên rojavayî, bi taybetî bi Keyaniya Yekbûyî re, bandora zêde ya komên neteweperest û sosyalîst kêm bikin. Ji bo vê armancê, wan rêze peyman bi dewletên rojavayî re îmze kirin ku îmzekirina wan bi berdewamî bi xwepêşandanên mezin re rû bi rû ma (1948, 1954, 1956) ku piraniya wan bi tundî hatin tepeserkirin. Dema ku Ebdulîleh ku piştî ku Feysal II di sala 1953an de gihîşt temenê xwe, şêwirmendê wî ma, gav avêtin da ku hilbijartinên azad ragihîne, Nûrî parlamenterê ku ji hevalên wî pêk dihat, desthilatên berfireh da wî ku bi bandor wî kirin hikûmdarekî tekane. Ev rewşa gumanbar bi Şoreşa 14ê Tîrmeha 1958an, bi rêya derbeyek ji aliyê komek efserên radîkal ve bi serokatiya Ebdulkerîm Qasîm ve, bi dawî hat. Di Şoreşa Tîrmehê de ku Feysal II û Ebdulîleh jî hatin kuştin, Nûrî ceriband ku bê dîtin bireve, lê ew di nav komên xelkê hatiye naskirin û kuştin. Ev yek nîşana dawiya keyîtiya alîgirê brîtanî li Iraqê bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1888
Kategorî:Kesên ji Bexdayê
Kategorî:Mirin 1958
Kategorî:Serokwezîrên Iraqê
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Kategorî:Şoreşa 14ê tîrmehê
Evîn Încîr

**Evîn Încîr** (jdb. 15ê hezîrana 1984an; li Amed, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedareke kurd û endama Parlamena Ewropayê ye ku ji sala 2019an vir ve ji Partiya Sosyal Demokrat a Swêdê hatiye hilbijartin.

## Kariyera siyasî
Încîr di 15ê hezîrana sala 1984an de li bajarê Amed a Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye. Evîn Încîr ji sala 2019an vir ve di komîteya azadiyên sivîl, dad û karûbarên navxweyî ya Parlamena Ewropayê de cih digire.

Încîr ji xeynî erkên xwe yên komîteyê, ji sala 2019an vir ve di şandeyên parlamenê de ji bo komîteya parlamenê ya hevbeş a Yekîtiya Ewropayê û Tirkiyê û ji sala 2021an vir ve jî di meclîsa parlamenê ya Ewropa û Deryaya Navîn de cih digire.

Di heman demê ew endama koma navber a dij-nijadperestî û cûrbecûr a Parlamena Ewropayê ye, koma navber a Parlamena Ewropayê ya li ser sendîkayan û koma navber a Parlamena Ewropayê ya li ser Sahraya Rojava ye. Evîn Încîr di sala 2023an de ligel Malin Björk û Samira Rafaela di nameyekê de ji seroka Parlamena Ewropayê Roberta Metsola îdia kirin ku hevkarên wan ên parlamenter Anders Vistisen, Isabella Adinolfi û Cristian Terheş di dema nîqaşekê de li ser pejirandina peymana Stembolê ya 2011an a li dijî tundî ya li ser bingeha zayendî qaîdeyên Parlamenê yên li ser zimanê heqaretkar binpê kirine û ji Metsola xwestin ku lêpirsînê bide despêkirin.

Evîn Încîr di dema êrîşên li ser Rojavaya Kurdistanê ku di 6ê çileya sala 2026an ji aliyê Tirkiyê û komên cîhadîstên bi ser Tirkiye û Sûriyeyê ve pêk hatiye, bang li Parlamena Ewropayê kiriye ku zextê li komên êrîşkar bikin ku êrîş û sûcên şer ên li dijî Rojavayê Kurdiatanê û civakên din Sûriyê bidin rawestandin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Ebû Nuwas

**Ebû Nuwas** (*bi erebî*: أبو نواس, **Abū Nuwās**) (jdb. 756 – m. 814) helbestvanekî navdar ê wêjeya erebî ya klasîk a serdema Ebasiyan e.

## Jîyan
Sala 756an de bajarê Ehvazê hatiye dinê. Navê wî yê rastî El-Hesen kurê Hanî el-Hekemî ye. Dema kû salê wî 10 bû bavê wî mir. Piştî mirina bavê xwe, ew di temenê piçûk de bi diya xwe re çû bajarê Besrayê.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Jidayikbûn 750î
Kategorî:Mirin 810î
Wêjeya fransî

**Wêjeya fransî** (bi fransî: *littérature française*) hemû berhemên nivîskî an devkî yên nivîskarên xwedî neteweya Fransî an jî yên ku bi fransî dinivîsin, di nav xwe de dihewîne. Herwiha, ev têgeh dikare ji bo wêjeya ku ji aliyê welatiyên Fransî ve bi zimanên ku li Fransayê tên axaftin, wekî Baskî, Bretonî û hwd. hatiye nivîsandin jî were bikaranîn.

## Çavkanî
Cewahirlal Nehru

**Cewahirlal Nehru** (bi hindî: जवाहरलाल नेहरू; jdb. 14ê mijdara 1889an – m. 27ê gulana 1964an) siyasetmedar, nivîskar û dewletmedarekî Hindistanê bû. Ew yek ji rêberên herî girîng ên tevgera serxwebûna Hindistanê û serokwezîrê yekem ê Hindistana serbixwe bû.
## Jîyan
Nehru di sala 1889an de li bajarê Allahabadê hatiye dinê. Bavê wî Motilal Nehru parêzerekî navdar û siyasetmedarekî dewlemend bû. Nehru ji bo perwerdehiya xwe çû Înglistanê û li wir hiqûq xwend. Piştî vegera xwe ya Hindistanê, wî nêzikahiya Mahatma Gandhi pejirand û tevlî Kongreya Neteweyî ya Hindistanê bû.

Wî ji bo serxwebûna Hindistanê gelek salên xwe di girtîgehê de derbas kirin. Piştî ku Hindistan di sala 1947an de ji Înglistanê serbixwe bû, Nehru bû serokwezîr û heta mirina xwe di vî postî de ma. Ew di qada navneteweyî de wekî yek ji damezrînerên Tevgera Bêalî tê naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1889
Kategorî:Mirin 1964
Boris Kustodiyev

**Boris Mikhailovich Kustodiyev** (jdb. 7ê adara 1878an - m. 28ê gulana 1927an) wênesaz û dîzaynerê şanoyê yê rûsî û paşê Sovyetî bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1878
Kategorî:Mirin 1927
Rojman (malper)

***Rojman*** malpereke nûçeyan û analîza siyasî ye ku bi giranî li ser bûyerên li Kurdistan, Îran û li ser bûyerên li cîhanê disekine. Malper bi taybetî li ser mijarên mafên mirovan, tevgerên civakî (karker, jin û xwendekar) û weşandina gotarên analîtîk kar dike.

## Armanc û naverok
Malpera Rojman wekî dengekî serbixwe tê naskirin ku hewl dide binpêkirinên mafên mirovan li Îranê û bi taybetî li herêmên kurdnişîn raber bike. Naveroka malperê ji van beşên sereke pêk tê:
* **Nûçe:** Şopandina bûyerên siyasî û sivîl ên rojê.
* **Tevgerên civakî:** Girîngîdan bi grevên karkerî û çalakiyên jinan.
* **Analîz:** Weşandina gotarên kûr li ser rewşa siyasî û civakî.

## Torên civakî
Rojman di torên civakî de jî çalak e:
* **Telegram:** Kanala fermî ya ji bo nûçeyên herî dawî.
* **Instagram:** Parvekirina wêne û vîdyoyên têkildarî Kurdistan û Îranê.

## Çavkanî

* 

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Rojman
* Kanala Telegramê
* Rûpela Instagramê

Kategorî:Mafên mirovan li Kurdistanê
Kategorî:Malperên kurdî
Kategorî:Medyaya kurdî
Zana Saîdzade

**Zana Saîdzade** (jdb. 1992 li Seqiz) rojnamevan, lêkolîner û çalakvanê mafên mirovan ê kurd e. Ew damezrêner û seredîtorê malpera nûçeyî û analîzî ya Rojman e. Herwiha berê endamê desteya rêveber a malpera Kolber News bûye. Karên wî piranî li ser belgekirin û binpêkirinên mafên mirovan a li Kurdistanê, rewşa kolberan û analîza tevgerên civakî ne.

## Çalakiyên medyayî
Saîdzade wekî analîstê pirsên siyasî û civakî yên Kurdistanê bi gelek medyayên navneteweyî re hevkarî kiriye. Gotar û analîzên wî di medyayên wekî Radio Zamaneh, IranWire û Tora Mafên Mirovan a Kurdistanê de hatine weşandin.

Wekî pispor, ew di gelek bernameyên Voice of America (VOA) û Iran International de beşdar bûye û li ser mijarên wekî "Apartayda Aborî" li Kurdistanê û rewşa girtiyên siyasî axivî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan
Kategorî:Kesên ji Seqizê
Kategorî:Kesên zîndî
Kategorî:Medyaya kurdî
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Sun Yat-sen

**Sun Yat-sen**, (12ê çiriya paşîn 1866 – 12ê adar 1925) bavê avakirina Çînê modern, bijîşk, siyasetmedar û serokê şoreşgerî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1866
Kategorî:Mirin 1925
Kategorî:Nivîskarên sirûdên neteweyî
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên çînî
Kategorî:Şoreşgerên çînî
Carl Friedrich Gauss

**Carl Friedrich Gauss**, (30 nîsanê 1777 – 23 adarê 1855) matematîkzan, astronom û fîzîknasê alman e. Ji ber ku alikariya gelek mezine zanistî kiriye wek "Princeps Mathematicorum" (Prensê Matematîkzanan) jî tê zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên alman
Kategorî:Gerdûnnasên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1777
Kategorî:Matematîkzanên alman
Kategorî:Mirin 1855
Kategorî:1 Ceres
Zewac

**Zewac**, yekîtiyeke civakî, olî an jî hiqûqî ye ku di navbera kesan de tê avakirin û bingehê malbatê pêk tîne. Ev yekîtî maf û berpirsiyariyên hevbeş di navbera her du aliyan de (û carinan di navbera malbatên wan de) ava dike. thumb|Sembola Zewacê

## Çavkanî

Kategorî:Demografî
Kategorî:Enstîtuyên civakî
Kategorî:Malbat
Kategorî:Xizmatî
David Hilbert

**David Hilbert**, (23ê kanûna paşînê 1862an – 14ê sibatê 1943an) matematîknas û fîlozofekî matematîk a (bîrkarî) alman e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1862
Kategorî:Mirin 1943
Dmîtrî Mendeleyev

**Dmîtrî Mendeleyev** (8ê sibata 1834an – 2ê sibata 1907an), kîmyagerekî rusî ye.

## Çavkanî


Kategorî:Jidayikbûn 1834
Kategorî:Mirin 1907
Ernest Rutherford

**Ernest Rutherford** (30yê tebaxê 1871an – 19ê cotmehê 1937an), kîmyager û fizîknasekî Zelandaya Nû ye. Ew wekî damezrênerê fîzîka atomî ya modern hatiye qabûl kirin û di cîhana zanistê de wekî "bavê nukleerî ya fîzîkî" jî tê naskirin.

## Çavkanî


Kategorî:Jidayikbûn 1871
Kategorî:Mirin 1937
Kategorî:Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Leonhard Euler

**Leonhard Euler** (15ê nîsana 1707an – 18ê îlona 1783an), matematîknas, fizîknas, stêrnas, teorîsyenê mûzîkê, mentiqnas, erdnîgar û endazyarekî swîsreyî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Jidayikbûn 1707
Kategorî:Mirin 1783
Fonolojî

**Fonolojî** yan dengnasî beşeke zimannasiya teorîk e ku li pergala dengan dikole û peywira dengan a di ragihandinê de destnîşan dike ka gelo kîjan deng yên bingehîn in. Herwiha li bandora dengan a li ser hev dikole.

 

## Çavkanî
Frawartiş

**Frawartiş**, kurê Diyako û keyê dûyema Împeratoriya Medan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an b.z.
Kategorî:Keyên medî
Kategorî:Mirin 650î b.z.
Suîqest

thumb|Wêneyê kuştina Abraham Lincoln li kabîneya serokatiyê ya Şanoya Ford tê nîşandan. Ji çepê ber bi rastê: kujer John Wilkes Booth, Abraham Lincoln, Mary Todd Lincoln, Clara Harris û Henry Rathbone
**Suîqest** yan jî **bedqest** rêbaza kuştina bi zanebûn a keseke ye ku bi taybetî kesên girîng an jî navdar bi rêya êrîşeke plankar têne armanc girtin. Ev êrîş dikare ji ber sedemên siyasî, îdeolojîk, dînî, darayî an leşkerî were pêkanîn.

Suîqest ji aliyê kes û rêxistinan ve têne fermankirin û ji aliyê hevkarên wan ve têne pêkanîn. Kiryarên suîqestê ji demên kevnar ve hatiye pêkanîn. Kesê ku sûîqestan pêk tînin wekê sûîqestvan têne binavkirin.

## Binêre

* Kuştina armanckirî

## Çavkanî

Kategorî:Sûc
Şîrîn

**Şîrîn** an **Şirînko** (bi tirkî: Şirinköy) gundekî bi ser navçaya Dîxor a parêzgeha Qersê ye. Berê li gund kurdên êzîdîyên eşîra utî mane û bi damezrandina komara Tirkiyê re êzîdîyên gund koçî Ermenîstanê dibin kurdên misilmanên Ermenîstanê jî koçê vê gundî dibin ku niha eşîrên wekê brukî, kurdkî û seydoyî li gund dijîn.

## Çavkanî
Ebdulîleh

**Ebdulîlehê Hîcazê** (bi erebî: عبد الإله بن علي الهاشمي; jdb. 14ê mijdara 1913an - m. 14ê tîrmeha 1958an) pismam û bûrayê key Xazî I ê Keyaniya Heşamî yê Iraqê bû û ji 4ê nîsana 1939an heta 23ê gulana 1953an nûnertiya biraziyê xwe key Feysal II kiriye. Her wiha Ebdulîleh ji sala 1943an heta sala 1953an bûye namzed û nûnerê *Mîrê Tac yê Iraqê*.

## Şoreşa 14ê tîrmehê
thumb| Cenazeyê perçekirî yê Ebdulîlah li balkonekê daliqandî ye.
Di 14ê tîrmehê 1958an de, di dema derbeyek leşkerî ya di bin serokatiya Ebdulkerîm Qasîm de hikûmet hatiye hilweşand û monarşiya Iraqê bi dawî bûye. Di tundûtûjiya piştî derbeyê de, Ebdulîleh ligel piraniya malbata keyîtî li Qesra El-Rehab hatiye kuştin. Cenazeyê Ebdulîleh li *kolana El-Reşîd* bi erdê ve hatiye kişandin û hatiye perçe perçe kirin. Li gorî hejmara 21ê tîrmehê ya kovara Time ê û Ajansa Nûçeyan a Rojhilata Navîn a Cemal Ebdul Nasir bi kêfxweşî kuştina Mîrê Tac Ebdulîleh wiha rave kirine: "Gelê Iraqê cenazeyê Ebdulîleh mîna kûçikekî kaş kirin kolanê û perçe perçe kirin." Piştre laşê wî şewitandin û li ber deriyê wezareta parastinê daliqandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1913
Kategorî:Kurên keyan
Kategorî:Mirin 1958
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Kategorî:Şoreşa Ereban
Kategorî:Şoreşa 14ê tîrmehê
Kategorî:1958 li Iraqê
Tim Berners-Lee

**Sir Timothy John Berners-Lee** (jdb. 8ê hezîrana 1955an), ku bi navê **TimBL** jî tê naskirin, zanistekî komputerê yê îngilîzî ye ku herî baş bi navê avakirina World Wide Web, HTML, sîstema URL û HTTP tê naskirin. Ew li Zanîngeha Oxfordê  û li Enstîtuya Teknolojî ya Massachusetts (MIT) profesorekî sereke ye. 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Webarchive template wayback links
Federasyona Erebî

**Federasyona Erebî yê Haşemî** konfederasyonek demkurt bû ku ji 14ê sibatê heta 2ê tebaxa 1958an di keyaniyên haşemî yên Iraq û Urdunê de dom kiriye. Her çend navê wê avahiyek federal nîşan da jî, ev bi rastî konfederasyonek bû ye. Federasyon di 14ê sibata 1958an de hatiye damezrandin, dema ku key Feysal II yê Iraqê, û pismamê wî key Huseyînê Urdunê, xwestin her du keyîtiyên xwe yên haşemî ku bibin yek, ev jî wekî bersivekî li ser damezrandina Komara Yekîtiya Erebî ku ji welatên Misir û Sûriye pêk dihatin. Federasyon tenê şeş mehan dom kiriye. Feysal II di 14ê tîrmeha de ji aliyê derbeyek leşkerî hatiye kuştin û hikûmeta nû ya Iraqê di 2ê tebaxa 1958an federasyon bi fermî hilweşandiye.

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1958an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1958an de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Iraqê
Kategorî:Konfederasyonên berê
Kategorî:Rêxistinên siyasî bi merkeza li Urdunê
Kategorî:Siyaseta Iraqê
Kategorî:Siyaseta Urdunê
Kategorî:Şoreşa tîrmehê
Kategorî:Welatên demkurt
Kategorî:1950î li Iraqê
Kategorî:1950î li Urdunê
Komara Yekîtiya Erebî

**Komara Yekîtiya Erebî** (bi erebî: الجمهورية العربية المتحدة; romanîzkirin: *al-Jumhūriyya al-ʿArabiyya al-Muttaḥida*), bi kurtasî jî **KYE**, ji sala 1958an heta 1971an dewletekî serwer li Rojhilata Navîn bû. Di destpêkê de, ev yekîtiyeke demkurt ya siyasî bû di navbera Misir (tevî Şirîta Xezeyê ku di vê demê ji aliyê Misirê hatiye rêveberîn) û Sûriyeyê (tevê beşek ji axa Kurdistanê) ji sala 1958an heta derbeyek leşkerî di sala 1961an berdewam kiriye. Ji vir vê Misir tenê bi fermî wekî *Komara Yekîtiya Erebî* dihatiye nasîn heta ku di îlona sala 1971an ji aliyê Enwer Sedat hatiye hilweşandin. Komar ji aliyê Cemal Ebdul Nasir ve wekî serokkomarê Misirê dihatiye rêveberîn. KYE endama Dewletên Yekbûyî yên Erebî bû ye ku konfederasyoneke bi Keyaniya Yemenê re bû ku di sala 1961an hatiye helandin. Ev yekîtiyeke demkurt a pan-erebî bû ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1958an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 1958an li Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1958an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1971ê de hilweşiyan
Kategorî:Komarên berê
Kategorî:Konfederasyonên berê
Kategorî:Sedsala 20an li Sûriyê
Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê
Kategorî:Yekîtiya Erebî
Kategorî:1950î li Sûriyê
Kategorî:1960î li Sûriyê
Markel Fernández

**Markel Fernández Soto** (jdb. 6ê sibata 2003an; li Sopela, Biskaye) atletêk spanî ye ku di bezên bilez de, bi taybetî di 400 mêtreyan direve.

Berî ku li ser atletîzmê bixebite, di zaroktiya xwe de, gelek werzîşên cihêreng kiriye. Di dawiyê de li Berango dest bi atletîzmê kiriye û paşê jî li ser bezên bilez, bi taybetî li ser reva 400 mêyreyê pispor bûye.

Di sala 2025an de, di Şampiyoniya Atletîzmê ya Ewropayê ya Navxanî de di pêşbirka 4 × 400 mêtreyan de madalyaya zîv bi dest xistiye.

Ew li Zorroza (Bilbao) bi rahênerê xwe Iago Hermida Benítez re perwerde dibîne û ji sala 2026an ve ji bo klûba FC Barcelona beşdarê pêşbirkên revê dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Atletên spanî
Kategorî:Dayikbûnên 2003
Kategorî:Jidayikbûn 2003
Kategorî:Kesên zindî
Kategorî:Mirovên zindî
Dastan Jasim

**Dastan Jasim** (jdb. 1993an de li Mannheimê) zanyara siyasî, lêkolînera pevçûnan û çalakvaneke alman e.

Jasim di xebatên xwe yên akademîk û rojnamevanî de, li ser siyaseta asayîşê û demokratîkbûnê, bi taybetî di çarçoveya kurdan û Rojhilata Navîn de, xebat dike. Qadên din ên lêkolînê îslamîzm û nijadperestî ne.

## Jiyan
Dastan Jasim keça dêûbavê malbatek kurd ên ji Başûrê Kurdistanê ye. Bavê wê di sala 1985an de koçê Almanyayê bûye. Dayika wê ku li Iraqê biyolojîya çandiniyê xwendibû, di sala 1992an koçê Almanyayê bûye. Jasim li Mannheim bi sê xwişkên xwe re ê mezin bûye. Wê di sala 2013an de li Karl-Friedrich-Gymnasium li Mannheimê Abîtur xelas kiriye. Piştre li Zanîngeha Stuttgartê zanistên civakî bi dereceya Bachelor xwendiye û paşê li Heidelbergê zanistên siyasetê û qada zanyarîya rojhilata kevn master a xwe çêkiriye. Li bajarê xwe ew di siyaseta şaredariyê de çalak bûye û ji sala 2020an heta 2021an ji bo Partiya ''Çep'' xebitiye.

Piştî qedandina xwendin xwe, ew li Center for Gender and Development Studies (CGDS) li Zanîngeha Amerîkî ya Iraqê li Silêmaniyê wek akademîsyenek mêvan xebitiye. Teza doktorays wê li ser lêkolîna pevçûnên navneteweyî bû, bi taybetî li ser pevçûnên kurdî li Sûriyê û Iraqê bû. Ew vê tezê li gorî Research Fellow li GIGA Institut für Nahost-Studien li Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg û li zanîngeha Hamburg nivîsiye. Rêberiya doktoratê ji aliyê Eckart Woertz ve hatiye kirin. Teza wê ku di sala 2024an de qedandiye, bi navê *Civic Culture without a State: Kurdish Civic Culture in Iraq, Iran, Turkey and Syria between State-Control and Resistance ye.* Ji sala 2024an ve ew wek zanyarê daneyan (Senior Data Scientist) li zanîngeha Paris-Dauphine dixebite.

Wê bi rêkûpêk nivîsên xwe di serî de li ser pevçûnên kurda li Sûriyê û Tirkiyê dinivîsî, wek ji bo Deutschlandfunk, Jungle World û Tagesspiegel. Wekî pispor, ew di Stern, TAZ, Jüdische Allgemeine, APuZ, Monitor, NDR, Tagesschau de xuya bû. Wê li set Rewşa Sûriyê li ser BBC World axivî. Die Zeit û Frankfurter Rundschau hevpeyvîn bê re çê kirin.

Piştî rejîma Assadê di sala 2024an ket, Anetta Kahane wê di Frankfurter Rundschau de portreyek kir û got Jasim Kurdek, intelektuel, jin û serê analîtîk e. Got Dastan wek dijmin ji bo îslamîstan û nasyonalîstên tirk û ereb tê dîtin. Di derbarê pêşeroja Sûriyê de, Jasim dibêje ku bêyî li ber çavan girtina pirrengiya etnîk û siyasî ya herêmê, ne antîsemîtîzma tund û ne jî îslamîzm dikarin werin şirovekirin an jî têkbirin, tevî ne li Almanyayê jî.

## Çavkanî
Tasos

**Tasos** (bi yewnanî: Θάσος) giravekî Yewnanistanê ye ku li bakurê Deryaya Egeyê ye. Tasos girava yewnanî ya herî bakur e û ji aliyê rûberê 12em girava herî mezin ê Yewnanistanê ye.

Rûbera giravê 380 km² ye û nifûsa giravê nêzîkê 13.000 kes e. Girav di nav herêma Makedonyaya Rojhilat û Trakyayê de yekîneyeke herêmî ya cuda pêk tîne. Berî reforma rêveberiya herêmî ya 2011an, girav beşek ji Parêzgeha Kavalayê bû. Bajarê herî mezin û bajarê paytext Thasos e ku bi fermî wekê *Limenas Thasou*, "Bendera Thasosê" tê zanîn û li aliyê bakurê giravê ye. Grav bi xetên ferîbotên birêkûpêk di navbera Keramotî û bajarê Thasosê û di navbera navenda herêmî ya Kavala û Skala Prinou de bi parzemînê ve (axa sereke ya Yewnenistanê) girêdayî ye.

## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya giravên Yewnanistanê
## Çavkanî

Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Andros

**Andros** (bi yewnanî: Άνδρος) girava herî bakur a komgirava Kîkladaya yewnanî ye ku bi qasî 10 km li başûrê rojhilatê Euboea ye û bi qasî 3 km bakurê Tînosê ye. Dirêjahiya giravê nêzîkî 40 km ye û berfirehiya giravê 16 km ye. Piraniya giravê çiyayî ye û li giravê gelek geliyên berhemdar û erdên avî hene. Şaredariya giravê ku girava Andros û çend giravên piçûk û vala vedihewîne, xwedî rûberek 380 km² ye.

## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya giravên Yewnanistanê
## Çavkanî

Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Mêjûy Erdelan

**Mêjûy Erdelan** an jî **Dîroka Erdelan** (bi farisî:تاریخ اردلان), pirtûkeke dîrokî ye ku ji aliyê helbestvan û dîroknasê kurd Mestûre Erdelan ve hatiye nivisandin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Erdelan
Kategorî:Mestûre Erdelan
Kategorî:Pirtûkên dîrokê
Kategorî:Pirtûkên farisî
Kategorî:Pirtûkên li ser Kurdistanê
Kategorî:Pirtûkên 1840î
Ebdulselam Erîf

**Ebdulselam Mihemed Erîf yê Çumayilî** (bi erebî: عبد السلام محمد عارف الجميلي; jdb. 21ê adara 1921an - m. 13ê nîsana 1966an) fermandarekî arteşa Iraqê û siyasetmedarekî bû ku ji sala 1963an heta mirina wî di sala 1966an de, wekî duyem serokkomarê Iraqê xizmet kiribû. Ew roleke girîng di Şoreşa 14ê Tîrmehê de lîstiye ku hikûmeta Keyaniya Haşemî yê Iraqê di 14ê tîrmeha 1958an de hilweşand.

## Qezayê balafirê
Di 13ê nîsana 1966an de Erîf di qezayek balafirê bi De Havilland Dove ya Hêza Hewayî ya Iraqê, li başûrê Iraqê, nêzîkî 10 kîlometre dûrî Balafirgeha Besreyê jiyana xwe ji dest da û birayê wî Ebdurehman li şûna wî wekî serokkomar hatiye hilbijartin. Raportên wê demê digotin ku Erîf di qezayeke bi helîkopterê de miriye. Ebdurehman el-Bezzaz ji bo sê rojan wekî serokkomarê demkî hatiye hilbijartin û ji vir vê ji bo meqama serokkomariyê de tekoşînek di nav hevrikan çebûye. Di civîna yekem a Encumana Parastinê û kabîneyê de ji bo hilbijartina serokkomarê nû, ji bo ku el-Bezzaz serokkomariyê bi dest bixe, du ji sê dengan hewce bûn. Lê el-Bezzaz bi ser neketiye û birayê wî Ebdurehman Erîf wekî serokkomarê nû hatiye hilbijartin. Efserên arteşa Iraqê wî wekî kesek qelstir û hêsantir manîpulekirî ji birayê wî didîtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1921
Kategorî:Mirinên ji qezayê balafirê
Kategorî:Mirin 1966
Kategorî:Serokkomarên Iraqê
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Balafirgeha Besreyê

**Balafirgeha Navneteweyî ya Besreyê** (bi erebî: مطار البصرة الد; romanîzkirin: *Maṭār al-Baṣrah ad-Duwaliyy*; IATA: **BSR**; ICAO: **ORMM**) balafirgehekî navneteweyî li Iraqê ye ku li başûrê bajarê Besreyê xizmet dike. Ji sala 2022an vir ve piştî balafirgehên Bexda, Necef û Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê li Başûrê Kurdistanê, balafirgeh ji aliyê trafîka balafiran ve çarem balafirgeha herî qerebalix ê welêt e.

## Statîstîk

Çavkanî: COSIT. Air Transport Activity Statistics, salên 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021 û 2022.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1980î li Iraqê
Kategorî:Balafirgehên Iraqê
De Havilland Dove

**De Havilland DH.104 Dove** balafireke rêwîtîyê ya kurt e ku ji aliyê manûfaktûra brîtanî De Havilland di navbera salên 1946an heta 1967an hatiye pêş xistin û çêkirin. Sêwirana wê ku cîgirê balafireke duqatî ya Dragon Rapide ya berî şer bû, ji rapora Komîteya Brabazon derketiye holê ku di nav celebên din ên balafiran de, ji bo balafirgehan balafireke rêwîtîyê kurt a ji hêla brîtaniyan vê hatiye sêwirandin xwestiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balafir
Kategorî:Balafirên brîtanî
Ebdurehman el-Bezzaz

**Ebdurehman el-Bezzaz** (bi erebî: عبد الرحمن البزاز; jdb. 20ê sibata 1913an - m. 28ê hezîrana 1973an) siyasetmedar, çaksaz û nivîskarekî iraqî bû ku ji salên 1965an heta 1966an wekî serokwezîrê Iraqê û di sala 1966an wekî serokkomarê demkî ya Iraqê xizmet kiribû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1913
Kategorî:Mirin 1973
Kategorî:Sedsala 20an li Iraqê
Kategorî:Serokkomarên Iraqê
Kategorî:Serokwezîrên Iraqê
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Ebdurehman Erîf

**Ebdurehman Mihemed ʿErîf el-Çumaylî** (bi erebî: عبد الرحمن محمد عارف الجميلي; romanîzkirin: *ʿAbd al-Raḥmān ʿĀrif*; jdb. 14ê nîsana 1916an - m. 24ê tebaxa 2007an) fermandarekî û siyasetmedarekî iraqî bû ku di navbera 16ê nîsana 1966an heta 17ê tîrmeha 1968an de wekî sêyem serokkomarê Iraqê xizmet kiribû. Ew birayê mezin yê serokkomarê berê Ebdulselam Erîf bû ku piştî mirina wî di qezayek balafirê di sala 1966an de, ew vê meqamê girtiye.

## Gefên wî yê li dijî Îsraîlê

* "Hebûna Îsraêlê şaşiyeke ku divê em rast bikin. Ev derfeta me ye ku em şerma Îsraêlê ya ku ji sala 1948an vir ve bi me re ye ji holê rakin. Armanca me zelal e - emê Îsraêlê ji nexşeyê paqij bikin", axaftinek li Radyoyê, 1ê hezîrana 1967an.
* "Ez hêvî dikim ku li hemû deverên Iraqê û welatên cîran ên erebî aramî û ewlehî hebe", wî got. "Ez hêvî dikim ku bi jibîrkirina rabirdûyê û nihêrîna li pêşerojê, li Iraqê yekîtîya neteweyî çêbibe."

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1916
Kategorî:Mirin 2007
Kategorî:Neteweperestên erebî
Kategorî:Serokkomarên Iraqê
Kategorî:Serokwezîrên Iraqê
Kategorî:Siyasetmedarên Beesê
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Kalûst Gulbenkiyan

**Kalûst Sarkîz Gulbenkiyan** (bi ermeniya rojavayî: Գալուստ Սարգիս Կիւլպէնկեան, romanîzkirin: *Kalousd Sarkis Giulbêngean*; jdb. 23ê adara 1869an - m. 20ê tîrmeha 1955an) karsaz û xêrxwazekî ermenî bû. Wî roleke mezin di peydakirina rezervên petrolê yên Rojhilata Navîn ji bo pêşkeftina cîhana rojavayî de lîstiye û tê hesibandin ku ew yekem kes e ku petrola Başûrê Kurdistanê û Iraqê ji bo karsaziye bikaraniye. Piştî "Peymana Xeta Sor" (li gorî hin lêkolînan tê gotin ku ji aliyê wî ve hatiye nivîsandin), ji %5 ê sabît ê par ên Şîrketa Petrolê ya Tirkiyeyê (karanîna petrola Kurdistanê ku paşê navê xwe wekî Şîrketa Petrolê ya Iraqê guhartibû) dê bi domdarî ji hêla wî ve bihata xwedîkirin ku ji bo vê yekê wî kodnameya "Birêz Ji Sedî Pênc" qezenc kiriye. Gulbenkiyan gelek rêwîtî kiriye û li gelek bajaran jiyaye ku di nav de bajarê wî yê jidayikbûnê Konstantînopolîs û paşê London, Parîs û bajarê Lîzbonê hebû.

Di tevahiya jiyana wî de, Gulbenkiyan di gelek çalakiyên xêrxwaziyê de beşdar bûye, di nav de avakirina dibistan, nexweşxane û dêran. Weqfa Kalûst Gulbenkiyan, weqfeke taybet a li Portûgalê ye, di sala 1956an de bi wesiyeta wî hatiye damezrandin û berdewam dike ku huner, xêrxwazî, perwerde û zanistê li seranserê cîhanê pêş bixe. Ew niha di nav mezintirîn weqfên li Ewropayê de ye. Di dawiya jiyana xwe de ew bû yek ji dewlemendtirîn mirovên cîhanê û destkeftiyên wî yên hunerî yek ji mezintirîn koleksiyonên taybet bûne.

## Mirin
[girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gulbenkian_enclos.jpg|thumb|Gulbenkiyan li ''Les Enclos'', baxçeya wî li [Deauville.]]
Ew ji dawiya sala 1942an de li Lîzbonê heta koça dawî jiyan kiribû. Heta 20ê tîrmeha 1955an de bi 86 saliya xwe de, her roj bi sûîtek di otelekî lûks bi navê *Aviz* dijî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Ermeniyên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1869
Kategorî:Karsazên brîtanî
Kategorî:Karsazên ermenî
Kategorî:Karsazên petrolê
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mirin 1955
Kategorî:Petrolê Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Petrolê Iraqê
Kategorî:Xêrxwazên ermenî
Şoreşa 14ê Tîrmehê

[thumb|[Ebdulselam Erîf (çep) û Ebdulkerîm Qasîm (rast)]]
**Şoreşa 14ê Tîrmehê**, wekî **derbeya leşkerî a Iraqê ya sala 1958an** jî tê zanîn, derbeyekê leşkerî ye ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de li Iraqê çêbûye ku di encamê de key Feysal II û Keyaniya Iraqê ya desthildariya haşemiyan hatibûn hilweşandin. Komara Iraqê ya nû yê Federasyona Erebî di navbera Iraq û Keyaniya Urdunê de bû ku têne şeş mehan ber vê derbeyê hatibû damezrandin, bi dawî aniye.

Keyaniya Iraqê ji Şerê Cîhanî yê Duyem ve yek ji navenda neteweperestî ya erebî bû. Nerazîbûna civakê di nav rewşa nebaş a aborî û nerazîbûna berfireh a li hember bandora cîhana rojavayê de zêde bûye ku bi çêkirina Peymana Bexdayê ya di sala 1955an de û herwiha piştgiriya Feysal ji bo dagirkirina Misirê ya bi pêşengiya Brîtanyayê di dema Qeyrana Suezê de, zêdetir bûye. Siyasetên serokwezîrê vê demê, Nûrî Seîd, bi taybetî di nav refên leşkerî de ne populer bûn. Komên mixafeletê dest bi rêxistinkirinêm bi dizî kirin, xwe dişibînbadine tevgera efserên azad ên Misirê ku di sala 1952an de monarşiya Misirê hilweşandine. Hestên pan-erebîzm li Iraqê bi damezrandina Komara Yekîtiya Erebî di sibata 1958an de di bin serokatiya Cemal Ebdul Nasir de ku alîgirê dilsoz ê dozên dij-împeriyalîst bû, hê zêdetir xurt bûn.

Di tîrmeha 1958an de yekîneyên artêşa Keyaniya Iraqê ji bo piştgiriya Key Huseyîn şandine Urdunê. Komek ji efserên azad ya îraqî, bi serokatiya Ebdulkerîm Qasîm û Ebdulselam Erîf, ji vê derfetê sûd wergirtine û li cihê wê ber bi Bexdayê ve meşiyan. Di 14ê tîrmehê de, hêzên şoreşger kontrola paytextê bi dest xistin û komarek nû, bi serokatiya Encumena Şoreşê, ragihandine. Key Feysal II û prens Ebdulîleh li ber Qesra el-Rehabê hatibûn îdamkirin ku dawîbûna xanedana haşemiyan li Iraqê pêk aniye. Serokwezîr Nûrî Seîd di destpêkê de hewl da ku bireve, lê rojek şûnda ew jî hatibû girtin û gulebarankirin. Piştî derbeya serketî, Qasîm bû serokwezîr û Wezîrê Parastinê û di heman demê de Erîf jî bû ye Cîgirê Serokwezîr û Wezîrê Karên Hundir. Di dawiya tîrmehê de destûrekê demkî hatiye pejirandin. Di adara 1959an de, hikûmeta nû ya Iraqê ji Peymana Bexdayê vekişiya û xwe bi Yekîtiya Sovyetê re li hev kiriye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Derbeyên leşkerî
Kategorî:Dîroka Iraqê
Kategorî:Kuştinên siyasî

Kategorî:1958 di siyasetê de
Ortografî

**Ortografî** têgehek e ku behsa pergala nivîsandina zimanekî û qaîdeyên pergala zimanê dike. Ev qaîde diyar dikin ka peyvên zimanekî çawa têne nivîsandin û bi gelemperî bikaranîna tîpan, xalbendî, nivîsandina mezin û rêzikên rastnivîsê vedihewîne. Ortografî şêweya nivîskî ya zimanekî standard dike û alîkarî dike ku ziman bi awayekî rast û berdewam were nivîsandin.

Her wiha ortografî li ser bikaranîna rast a nîşanên diyakritîk jî disekine. Berevajî nîşanên xalbendiyê, nîşanên diyakritîk nirxên dengî yên tîpan diguherînin.
## Pêkhateyên bingehîn ên ortografiyê
* **Dengê tîpan**: ravekirina kîjan deng bi kîjan tîpê ye. Wek mînak di zimanê kurdî de peyva "pi te re*"* şaş e û "bi te re" rast e.
* **Qaîdeyên nivîsandinê**: ji bo rastnivîsa zimaneke qaîdeyê nivîsa rast e. Wek mînak di zimanê kurdî de "raste" şaş e, divê wekê "rast e" were nivîsandin.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya zimannasiyê
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimannasiya sepandî