open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Împeratoriya Brîtanî

**Împeratoriya Brîtanî** ( bi îngilîzî **British Empire** an bi kurtasî **Empire**) di dîrokê de împeratoriya herî mezin a kolonyal bû. Di bin serweriya Keyaniya Yekbûyî de, wê serdestî, koloniyên tac, parêzger, mandat û deverên din ên girêdayî ku ji milkên Îngilîz yên li derveyî welat, stasyonên bazirganiyê, û koloniyên cezayê derketine yek kirin. Di sala 1922an de, di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de, bi 458 mîlyon rûniştvanan, çaryeka gelheya cîhanê ya wê demê pêk dihat. Ew qadeke bi qasî 33,67 mîlyon km² girtiye, ku bi çaryeka axa erdê re têkildar e. Mîna împeratoriya kolonyal a Spanyayê ya beriya wê, Împeratorî jî wekî "împeratoriya ku tav qet lê dernakeve" dihat hesibandin. Bandora wî ya ramyarî, dadî, zimanî û çandî îro li gelek deverên cîhanê bandora xwe berdewam dike. Destnîşankirina sînoran a kolonyal jî di nakokiyên herêmî yên îroyîn de rolek dileyize, her wiha peywendiyên zêdetir di navbera Welatên Hevpeymaniya Gelan de.

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1583an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1997an de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Keyaniya Yekbûyî

Brîtanî
Kategorî:Împeratoriyên kolonyal
Sedef Kabaş

**Sedef Kabaş** (jdb. 8ê kanûna pêşîn a 1968 li London) rojnamevan, nûçegîhan û belavokvanekî tirk e.

## Jiyan
Bavê Kabaş zêrker bû. Li Zanîngeha Bogaziçiyê ya Stenbolê xwendiye û paşê li Zanîngeha Bostonê masterê kiriye. Di sala 1995’an de doktoraya xwe ji Zanîngeha Marmarayê li ser teknîkên hevpeyvînê û raporê wergirtiye.

Ew beşdarî tîmê yekem a rojnamevanan li radyoya POWER FM bû. Paşê ew bû yekemîn rojnamevana tirk ku di CNN International de kar kir. Wê di sala 1998an de xelata CNN World Report/Nûçeya Aborî ya Herî Baş ji bo taybetmendiya li ser donerê li Almanyayê wergirt. Paşê vegeriya Tirkiyê û di weşanên cuda de xebitî. Bernama "Portreler" li NTV (Tirkiye), bernameya "Dönence" li Atv, bernameya "Sesli Düşünenler" li TV8, "Haber Ötesi" li Sky Türk û di weşana dewletê TRT2 de pêşkêşî Medya Medya kir.

Di kanûna 2014ê de, ew ji ber tweetekê hat girtin, jêpirsîn hat kirin û paşê hat dadgehkirin. Di tweeteê de hat gotin ku tu carî dadgerê ku ji ber skandala gendeliya Tirkiyeyê ya sala 2013an dosyaya xwe betal kiribû ji bîr nekin. Rûniştina dozê di cotmeha 2015'an de bi beraetê qediya.

Ji ber ku wê li ser Twîtterê meselokeke Çerkesî ya ku dibe ku bi Recep Tayyîp Erdogan ve girêdayî be vegot, Kabaş di Çileya 2022an de li Stenbolê hat girtin û bi heqareta li serokomar hat sûcdarkirin. Gotinên meselokê wiha digotin: "Ga biçe qesrê, nabe key, lê qesr dibe tewle."

Kabaş ji sala 2010an ve zewicî ye û zarokek wî heye.

## Berhemên wê
Kabaş ev pirtûkan nivîsand:

* „Sesli Düşünenler“
* „Zamanı Dize Getirenler“
* „41 Kadın 41 Öykü – İpek Dokulu Başarılar“
* „Soru Sorma Sanatı“
* „60 Kadın 60 Öykü“
* „Hayatını Seçen Kadın“ - Prof. Nermin Abadan Unat
* Muazzam Muazzez - Muazzez İlmiye Çığ
* Yandığın Ateş Yoluna Işık Olur

## Çavkanî

Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Özgecan Aslan

**Özgecan Aslan**, (22 cotmeha 1995 – 11 sibata 2015an) keçeke xwendavan a kurd bû bi hewldanên destdirêjiyê ji aliyê kesekî endamê tevgera komelaya nîjadperestên tirk ve (endamê *Ülkü ocakları)* li navçeya Tersûs a Mêrsînê bi awayekî hovane hatiye kuştin. Özgecan Aslan bi eslê ji bajarê Dêrsim a Bakurê Kurdistanê bû ku malbata wê koçê bajarê Mêrsînê bibû.

Kesê kujer piştî ku Özgecan Aslan dikuje bi agir berdaye bedena Ozgecan Aslan û piştê rojekê kesê kujer li xwe mikur hatiye û piştre ji aliyê timên tenduristiyê ve cinazeyê wê ku li cihê hatiye şewitandin hatiye hilanîn.

## Jînenîgarî
Ozgecan Aslan di 22ê Cotmeha 1995an de li bajarê Mêrsînê wek keça malbateke ku bi eslê xwe ji bajarê Dêrsimê bû hatiye dinyayê. Li Tersûsa Mêrsînê li Zanîngeha Çağê ya navçeya Tersusê beşa psîkolojiyê de dixwend.

## Kuştina wê
Di 11ê Sibata 2015an de dema ku beriya kuştina wê, Ozgecan Aslan piştî ji dibistanê derket bi hevala xwe re li navenda bazirganiyê ya li Tarsûsê bû. Li navenda bazirganiyê ji hevalê xwe qetiya û ji bo biçî Mêrsînê li mînîbusa navbajêr siwar bû.

Piştî siwar bûna mînîbusa navbajarî agahî ji Ozgecan Aslan nehate hilanîn, di 11ê Sibata 2015an de ji aliyê malbatê ve bi hinceta winda ye serî li navenda polîsan hate dayîn.

Bi serlêdana malbatê re tima cendirmeyên ku li Ozgecan Aslan digeriyan, rastî mînîbusek bi guman hatin, piştî kontrol kirina hundirê mînîbusê de şopên xwînê hatin dîtin.

Piştî kontrolkirina mînîbusê bi şopên xwînê re kumê jinan hate dîtin û kumik ji aliyê bavê Ozgecan Aslan ve hate tesbîtkirin ku kumik ya Ozgecan e. Piştî van tespîtan Herdu gumanbarên bavê kujer Suphi Altindöken û hevalê wî li xwe mukir hatin ku Ozgecan Aslan kurê wî kuştiye.

## Bertekên li dijî kuştina wê
Êvara 14ê Sibata 2015an li gelek bajarên Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê ji bo protestokirina kuştina Ozgecan Aslan xwepêşandan girseyî hatin lidarxistin. Piştî belavbûna nûçeyên kuştina wê gelek saziyên cûda yên cîhanê bi awayekî dirêj niqaş û nûçeyên di derbarê vî kuştinê hate weşandin.
## Kuştina kujerê wê
Kujer Ahmet Suphi Altindöken di 11ê Nîsana 2016an de li Girtîgeha Tîpa E ya Kurkçulera Edeneyê di encama êrîşa çekdarî de ji aliyê kesê girtî Gultekîn Alan ve hate kuştin. Kujer bi êrîşa çekdarî ji ber guleya ku li dilê wî ketibû kujer jiyana ji dest da.

## Çavkanî

Kategorî:Tawanên li dijî jinan
Kategorî:Tirkên elewî
Projeyên pratîkî yên avakirina rêveberiya xweser (pirtûk)

thumb|Projeyên pratîkî yên avakirina rêveberiya xweser (2020)
**Projeyên pratîkî yên avakirina rêveberiya xweser**, kitêbeke ku di sala 2011an de ji aliyê Mezlûm Ebdî û Polat Can ve bi erebî hatiye nivîsin û weşandin.

## Armanca pirtûkê
Armanca pirtûkê ew e ku gel û xebatkarên şoreşa Rojavayê Kurdistanê projeya Xweseriyê binasin û li gorî armanc û pîvanên wê kar bikin û gav bi gav pêk bînin.

Pirtûk bi giştî li gorî xweserî û taybetmendiyên Rojavayê Kurdistanê hatiyê nivîsin û hemû projeyên tê de jî li gor rastiya rewşa herêmê hatine dareştin.

## Çapên pirtûkê
Yekem çapa pirtûkê li Qamişlo di payîza sala 2011an de hatiye belavkirin. Çapa duyem jî di havîna sala 2012an de ji aliyê Konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz ve hatiye belavkirin. Çapa sêyem ji aliyê Navenda Ragihandina HSD di bihara sala 2020an de hat belavkirin.

Di havîna sala 2020 de, pirtûk bi sê zimanan (farisî, erebî, îngilîzî) û du zaravayên kurdî (soranî û kurmancî) ji aliyê Navenda Xezelnûs ya Çap û Weşanê ve hat çapkirin û belavkirin.

## Wergera pirtûkê
thumb|Pênc pirtûkên Projeyên pratîkî yên avakirina rêveberiya xweser.

Pirtûk cara yekê di sala 2011an de bi zimanê erebî bi navê (المشاريع العمليّة لبناء الإدارة الذّاتيّة) hatiye nivîsîn. Di sala 2020an de ji bo ziman û zaravayê din hatiye wergerandin.

* Wergera kurdî - kurmancî: Mihemed Reşîd
* Wergera kurdî - soranî (پرۆژه‌ پراكتیكییه‌كانی بونیادنانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی): Ekber Hesen.
* Wergera farisî (برنامەهای عملی تاسیس نظام خودمدیریتی): Ednan Hesenpour.
* Wergera îngilîzî (Practical Projects for Building the Autonomous Administration): Leylan Îsa.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Altûnan

**Altûnan** () gundekî li Bakurê Kurdistanê ya bajarê Erzîromê ya navçeya Tatosê ye.

## Erdnîgarî
Ji navenda bajarê Erzîromê 195 km û ji navçeya Tatosê 38 km dûr e.

## Gelhe

## Girêdanên derve

* Yerelnet

Kategorî:Gundên Tatosê
Asoyên Çareseriyê

Pirtûka **Asoyên Çareseriyê** (*Gotûbêjên li gel [[Mezlûm Kobanî|Mezlûm Abdî]]*) ji aliyê nivîskar Polat Can ve hatiye amadekirin.

Asoyên Çareseriyê cara yekem bi zimanê erebî di payîza sala 2011 de hatiye nivîsin û weşandin. Pirtûk wek hevpeyvînên dirêj û birfereh di navbera Polat Can û Mezlûm Ebdî de ye. Di derbarê şoreşa suriyê, rewşa siyasî û civakî ya Kurdên Rojava, helwesta Kurdan li hember rejîma Suriyê û Îxwanên Muslimîn, projeyên pêwîst yên misogerkirina pêşeroja Kurdan û gelek mijarên din di nava pirtûkê de bersîv dibînin.

## Beşên Pirtûkê
Asoyên Çareseriyê ji 200 rûpelan pêk tê.

Pirtûk ji sê beşan pêk tê, ew jî:

* Beşa yekemîn: têgeha şoreş û pêkanîna wê ya pratîkî
* Beşa duyemîn: li Sûrî şoreş, û helwestên tevgera Kurdî
* Beşa sêyemîn: Projeyên Siyasî

## Çapên Pirtûkê
Pirtûka Asoyên Çareseriyê di 27ê Cotmeha sala 2011 de hatiye nivîsîn û çapkirin.

- Çapa yekemîn: Çapa yekemîn ya pirtûkê di kutahiya sala 2011 de bi zimanên Erebî hatiye çapkirin û bi awayekî teng û nehênî hatiye belav kirin.

- Çapa duyemîn: Şibata sala 2021 li Qamîşlo ji weşanxaneya Şilêr bi zimanê Erebî û Kurdî çap û belav bûye.

- Çapa sêyemîn: Di meha Adarê sala 2021 de, ji Navenda Xezelnûs ya çap û weşanê ve bi 5 ziman û zaravayan hatiye çapkirin û belav kirin.

## Wergerên Pirtûkê
Pirtûk cara yekem bi zimanê erebî bi navê (آفاق الحل) di sala 2011 de hatiye nivîsîn û belav kirin. Di sala 2021 de bi zimanên erebî, farisî, îngilîzî, kurdî (kurmancî) û kurdî (soranî) hatiye çapkirin.

- erebî: **آفاق الحل**- *حديث البدايات في الثورة والقضية الكردية*

- kurdî (kurmancî): **Asoyên Çareseriyê**- *Gotûbêjên li gel Mezlûm Ebdî*

- kurdî (soranî): ئاسۆکانی چارەسەر
- İngilîzî: Solution Prospects
- farisî: چشم انداز راه حل

## Çavkanî
Çînnasî

**Çînnasî** an jî **Sînolojî** dîsîplîneke akademîk e ku di serî de bi felsefeya Çînî, ziman, wêje, çand û dîrok  li ser lêkolîna Çînistanê disekine û bi gelemperî behsa zanyariya rojavayî dike. Eslê wê "dibe ku bi îmtîhana ku zanyarên çînî ji şaristaniya xwe re çêkirine."

Qada çînnasiyê ji hêla dîrokî ve wekî hevwateya sepana fîlolojiyê ya li Çînistanê hate dîtin û heya sedsala 20an bi gelemperî wekî wateya "fîlolojiya çînî" (ziman û wêje) dihat dîtin.Çînnasî di demên nûjen de berfireh bûye ku dîroka çînî, epîgrafî û mijarên din vedihewîne.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda çînî

Kategorî:Lêkolînên Asyayê
Kategorî:Zanist
Japonnasî

**Japonnasî** an jî **Japonolojî** li ser lêkolînên herêmî an lêkolînên Asyayî yên Rojhilatî yên ku beşdarî zanistên civakî û Lêkolînên mirovan ên li Japonya ye .Ew qadên wekî xwendina zimanê japonî, çand, dîrok, wêje, huner,  muzîk û zanist dihewîne.Dibe ku kokên wê li Dejima, Nagasaki di serdema Edo de li holendî werin şopandin.Damezrandina Civaka Asyayî ya Japonya li Yokohama di sala 1872an de ji hêla zilamên wekî Ernest Satow û Frederick Victor Dickins di pêşveçûna Japonnasiyê de wekî dîsîplînek akademîk bûyerek girîng bû.

## Çavkanî


Kategorî:Lêkolînên Asyayê
Hindnasî

**Hîndnasî** an jî **Hindolojî** xwendina akademîk a dîrokê û çand, ziman, û wêjeya Hindistanê ye û wekî wisa lêkolînek lêkolînên Asyayî ye.Têgîna Hindolojî (bi Almanî, Indologie) bi gelemperî bi zanyariya Almanî re têkildar e, û ji akademiya anglofonê bêtir di sernavên beşan de li zanîngehên Almanî û parzemînî yên Ewropî tê bikar anîn.Li Holendayê, têgîna Indologie ji bo destnîşankirina lêkolîna dîrok û çanda Hindistanê di amadekirina karûbarê kolonyal de li Hindistana Rojhilat a Holendayê hate bikar anîn.

Bi taybetî, Hindnasî xwendina wêjeya Sanskrîtî û Hindûîzmê ligel olên Hindî yên din, Jainîzm, Bûdîzm, Sîkîzm, Palî û wêjeya Tamîlî vedihewîne. Dravîdnasî şaxek cihê ye ku ji zimanên dravîdî yên başûrê Hindistanê re hatî veqetandin.Nivîsarên Hindu yên bi zimanên Dravidî di Hindnasiyê de wekî dîsîplîn têne hesibandin.

Hin lêkolîner Hindnasiya klasîk ji Hindnasiya nûjen cuda dikin, ya berê bêtir li ser Sanskrît, Tamîlî û çavkaniyên zimanên kevnar ên din disekine, ya paşîn li ser Hindistana hemdem, ramyarî  û  civaknasiya wê ye.
## Çavkanî


Kategorî:Lêkolînên Asyayê
Tenê zer

**Tenê zer** (bi latînî: *corpus luteum*) pêkhateyek derdanî ya bi rengê zer e, piştî hêkdananê ji xaneyên çikildana gihiştî peyda dibe.

Ji hîpofîza pêş hormona handerê tenê zer (LH) tê derdan. Di xwînê de zêdebûna xestiya LHyê bandor dike li ser peqîna çikildanê û çêbûna tenê zer.

## Pêkhateya tenê zer
thumb|386x386px|Di hêkdanka mêya 46 salî de şêweya tenê zer û tenê spî.
Ji ber bandora hormona FSH û LHyê, çikildana nav hêkdankê bi têra xwe diperise û ber bi dîwarê hêkdankê cih diguherîne. Çikildana pêgihîştî oosîda duyem lixwe digire. Oosîda duyem bi xaneyên granuloza û xaneyên teka dorpêçî ye. Piştê peqîna çikildana gihîştî, xaneya hêkê (oosîda duyem) ji çikildanê ber bi coga hêkê tê berdan, ev bûyer wekî hêkdanan (bi înglîzî: *ovulation*) tê navkirin. Paşmayiyên çikildanê, ango xaneyên granuloza û xaneyên teka nav hêkdankê de dimînin. Tenê zer ji van xaneyan peyda dibe. Piştê hêkdananê tenê zer gir dibe û di nav 7-8 rojan de digihîje qebareya asayî. Tîreya tenê zer a pêgihîştî bi qasê 1.5 cm ye.

Xaneyên granuloza û xaneyên teka diguherin bo xaneyên granuloza yên zer (bi înglîzî: *granulosa lutein cells*) û xaneyên teka yên zer (bi înglîzî: *theca lutein cells*). Xaneyên granuloza yên zer çewrî û pîgmenta zer lixwe digirin. Hebûna pîgmentê, rengê zer dide paşmayiyên çikildanê loma koma xaneyên çikildanê wekî tenê zer tê navkirin. Xaneyên teka yên zer jî çewrî lixwe digirin lê bêpîgment in. Piştê hêkdananê, cihê xaneya hêkê, di nav çikildanê de wekî valahiyêk dimîne, ev valahî demek şûnve bi xwînê tijî dibe. Xwîna nav tenê zer hêdî hêdî dimeyîne.

## Erkê tenê zer
Du erkên sereke yên tenê zer heye: derdana hormonan û di mehên destpêkê ya ducaniyê de alîkirina bo berdewamiya ducaniyê.

Tenê zer mîna rijênek demkî kar dike. Bi mijêrek gellek zêde procesteron û hinek êstrocen û înhîbîn berhem dike û der dide. Xaneyên granuloza yên zer hormonên procesteron, êstrocen û înhîbîn berhem dikin û der didin. Xaneyên teka jî testosteron berhem dikin, lê piraniya testosteronê di xaneyên granuloza de tê guhertin bo êstrocenê. Procesteron û êstrocen girîng in bo berdewamiya ducaniyê. Ev herdu hormon diwarê malzarokê stûr dikin, rijênên navpoşê malzarokê diperisînin. Ji rijênan xurek tê derdan bo xwedîkirina embriyoyê. Bi kurtasî procesteron û êstrocen navpoşê malzarokê (bi latînî: *endometrium*) amade dikin ji bo egera rûdana ducaniyê. Di destpêka ducaniyê de embriyo xwe diçeqîne nav diwarê malzarokê û li wir biperise.

Heke xaneya hêkê neyê pîtandin, tenê zer di nav 10 heta 14 rojan de têk dişikê. Ji tenê zer tenê spî (bi latînî: *corpus albicans*) peyda dibe. Her ko tenê zer hildiweşe, xestiya êstrocen û procesterona nav xwînê kêm dibe. Ev rewş dibe sedema hilweşîna navpoşê malzarokê û xwîndîtin (bi înglîzî: *menstruation*) rû dide.

Heke pîtîn rû bide, tenê zer hilnaweşe û derdanên xwe didome. Heta 3 mehî ya ducaniyê, procesteron ji aliyê tenê zer ve tê berhemkirin û derdan, paşê hevalbiçûk diperise, tenê zer hildiweşe. Êdî heta dawiya ducaniyê, procesteron ji aliyê hevalbiçûkê ve tê derdan.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
New England

**New England** herêmek e ku şeş dewletên DYAyê li Bakurê Rojhilatê Dewletên Yekbûyî pêk tê: Connecticut, Maine,  Massachusetts, Nû Hampshire, Rhode Island û Vermont. Ew ji rojava ve bi dewleta New York û ji bakur-rojhilat parêzgehên New Brunswick Kanada li bakur Quebec tê sînordarkirin. Okyanûsa Atlantîk li rojhilat û başûrrojhilat e û Long Island Sound li başûrê rojava ye. Boston bajarê herî mezin ê New England e, û her wiha paytexta Massachusettsê ye. Bostona Mezin herêma makeşarê ya herî mezin e, ku bi qasî sêyeka gelheya New England heye; ev dever Worcester, Massachusetts (duyem bajarê herî mezin ê New England), Manchester, New Hampshire (bajarê herî mezin ê New Hampshire) û Providence, Rhode Island (paytext û bajarê herî mezin li Rhode Island) vedihewîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Çanda deryayî
Kategorî:Herêmên DYAyê
Roja evîndaran

**Roja** **evîndaran** di 14ê sibatê de tê pîrozkirin. Gerdîşên vê rojê vedigerin cejna Ezîz Valentîn, pakrewanek ku di ezîznameya wî de dibe ku jiyana çend pakrewanên bi vî navî bi hev re herikî.
thumb|Kertnameya roja evîndaran a sala 1861
Roja bîranîna Ezîz Valentîn di 14ê Sibatê de ji hêla Papa Gelasiûs ve di 496 de ji bo tevahiya Dêrê hate destnîşan kirin, lê di sala 1969 de ji salnameya giştî ya Romayê hate derxistin. Lêbelê, li dora roja evîndaran karûbarên hevpar hene ku zewacên zewicî têne pîroz kirin.

Lêbelê, delîl hene ku çîroka derdê wê ezîzê û heya hebûna wî jî hatine çêkirin. Bi çewtî hate texmîn kirin ku bazilîkek ku ji hêla xêrxwazek bi navê Valentîn ve hatibû fînanse kirin ji bo ezîzek bi navê Valentîn hatibû çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
https://www.ioamogesu.com/chi-era-san-valentino-tra-storia-e-leggenda-del-santo-piu-invocato-dagli-innamorati/

Kategorî:Cejn
Kategorî:Evîn
Donetsk

**Donetsk** (; ) bajarekî li rojhilatê Ukraynayê ye, ku navenda qada komirê ya Donbassê ye û beriya dewleta Ukraynayê pêncemîn bajarê herî mezin welêt bû. Herêm bi derdora qasî 1,1 mîlyon kesan e (di nav derdorên Ukraynayê). Hejmara niştecihên niha bi awayekî rast nayê diyarkirin. Bajar li welat cîhek pîşesazî ya girîng e, cîhê çend zanîngehan û navendek çandî ya girîng e.

Donetsk paytexta herêma Oblast Donetsk e, ku bi derdora 4,37 mîlyon niştecihên wê hene. Ji sala 1924'an heta 1961'an navê bajêr **Stalino** bû. Berî wê jî navê wî **Jusowka** bû, ku navê damezrînerê Brîtanî John Hughes bû.

## Dîrok
Yek ji niştecihên destpêkê yên madenê li axa Donetskê Aleksandrovka bû. Hebûna Aleksandrovskaya Kozak Sloboda di şûna wê de ji hêla 1779'an ve hatî pejirandin. Di dawiyê de kana komirê ya Aleksandrovsky li wir hate vekirin.

Bajarê Donetskê di sala 1869'an de hate damezrandin dema ku karsazê Welşî John Hughes kargehek pola û çend kanên komirê li Aleksandrovka kar dikir. Rûniştina karkeran a li kargehê bi Aleksandrovka re hate yek kirin û cîh bi navê Yuzovo, paşê Yuzovka (bi rûsî: Юзово, Юзовка), bi navê Hughes hate binavkirin. Di serdema xwe ya destpêkê de, wê koçberên ji Wales, nemaze ji bajarokê Merthyr Tydfil wergirtin. Di destpêka sedsala 20'an de, Yuzovka nêzîkî 50,000 niştecî bû û di sala 1917'an de statûya bajarekî bi dest xist. Navçeya sereke ya Yuzovka bi navê koloniya îngilîzî ye û eslê brîtanî yê bajêr sêwirandin herwiha mîmariya wê de xuya dike.

Dema ku Şerê navxweyî yê Rûsyayê dest pê kir, Yuzovka ji ragihandina serxwebûnê ya di 12ê sibata 1918'an de beşek ji Komara Sovyetê ya Donetskê ya Krivoy Rog bû. Komar di 2. Kongreya Sovyetê ya Tev-Ukraynayê de ji sala 20ê adarê 1918'an de, dema ku serxwebûna Komara Sovyetê ya Ukraynayê hat ragihandin û paşê hat hilweşandin.

Di sala 1924'an de, di bin desthilatdariya Sovyetê de, navê bajêr bû Stalîn. Di vê salê de, nifûsa bajêr bi tevahî 63.708 kes bûn û di sala pêş de 80.085 kes bûn. Di salên 1929'an heta 1931'an de navê bajêr bû Stalino. Li bajar heta sala 1931'an pergala ava vexwarinê tune bû, dema ku pergalek 55,3 km (34,4 mi) di binê erdê de hate danîn. Di tîrmeha 1933'an de, bajar bû navenda îdarî ya Oblast Donetsian ya SSR Ukraynayê. Di sala 1933'an de, yekem pergala kanalîzasyonê 12 km (7 mi) hate saz kirin û karanîna gazê sala din dest pê kir. Hin çavkanî[kîjan?] diyar dikin ku di dawiya sala 1923'an de bi kurtî navê bajêr Trotsk-li pey Leon Trotsky-ji bo çend mehan bû.
## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Ûkraynayê
Donbas

rast|thumb|300px|Pênaseya îro ya Donbasê li Ûkraynayê

**Donbas** (; ) herêmek e li başûrê rojhilatê welatê Ûkraynayê. Herêmeke dîrokî, çandî û aborî ye. Ji aliyê du dewletên cudaxwaz ên nenaskirî, Komara Gel a Donetskê û Komara Gel a Luhanskê ve hatiye dagirkirin. Peyva Donbas portmantoyek e, ku ji Donets Basin pêk hatiye. Kurtenivîsa "Donets Coal Basin" (bi ukraynî: Донецький вугільний басейн, bi romanî: Donetskyi vuhilnyi basein; bi rûsî: Донецкий угольный бассейн, bi romanî: Donetski basin). Navê hewza komirê referansa Donets Ridge ye; ya paşîn bi çemê Donets ve girêdayî ye. Gelek pênaseyên berfirehbûna herêmê hene.

Pênaseya herî gelemperî ya ku îro tê bikaranîn behsa herêmên Donetskê û Luhanskê yên Ûkraynayê dike. Di heman demê de herêma kana komirê ya dîrokî beşên van herêman dernaxe û deverên li herêma Dnipropetrovsk û başûrê Rûsyayê vedihewîne. Ewro herêmek bi heman navî ji herêmên Donetsk û Luhansk li Ûkrayna û herêma Rostov li Rûsyayê pêk tê. Donbas di navbera Zaporizhian Sich û Don Kozak Host de sînorê dîrokî ava kir. Ew ji dawiya sedsala 19'an de li vir herêmek girîng a kana komirê ye, dema ku ew bû herêmek pir pîşesazî.

Di adara 2014'an de piştî Euromaidan û Şoreşa Ûkraynayê rûberên mezin ên Donbasê ketin destê aloziyan. Ev alozî paşê veguherî şerekî cudaxwazên alîgirên Rûsya yên girêdayiyê Donetsk û Luhanskê ya bi navê "Komarên Gel" yên xwebexşkirî (ku ne ji hêla Rûsya û ne jî ji hêla endamek Neteweyên Yekbûyî ve wekî rewa têne nas kirin), bi piştgirîya Rûsyayê, tevî peydakirina çek û cebilxane û beşdarbûna servîsên leşkerî û ewlekarî, kirêt û dilxwazan, li dijî hikûmeta Ukraynayê şer dikin.

Berî şerê bajarê Donetskê (wê demê pêncemîn bajarê herî mezin a Ûkraynayê) wekî paytexta nefermî ya Donbasê dihat hesibandin. Bajarên mezin (zêdeyî 100,000 niştecîh) jî Luhansk, Mariupol, Makiivka, Horlivka, Kramatorsk, Sloviansk, Alchevsk, Sievierodonetsk û Lysychansk jî hebûn. Niha bajarê Kramatorsk navenda îdarî ya demkî ya Herêma Donetskê (Oblast) e, lê navenda demkî ya Herêma Luhanskê (Oblast) Sievierodonetsk e. Li aliyê cudaxwaz, Donetsk, Makiivka û Horlivka niha mezintirîn bajarên Komara Gel a Donetskê û Luhanskê û Alchevsk li Komara Gel a Luhanskê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Aboriya Ûkraynayê

Kategorî:Herêmên cografî yên Ûkraynayê
Kategorî:Herêmên Rûsyayê
Kategorî:Ûkrayna
Taştê

**Taştê** yekem xwarina rojê ye ku piştî şiyarbûna ji xewa şevê, serê sibê, tê xwarin. Îhtimalek mezin heye ku yek an çend menûyên taştê yên "nimûneyî", an "kevneşopî" li pir deveran hebin, lê pêkhatina wan ji deverek bi cîh pir diguhere û  bi demê re guherî ye, ji ber vê yekê li cîhanê cîhek pir berfireh a amadekarî û pêkhateyan naha bi taştê re têkildar in.
rast|thumb|250x250px|Taştê

## Dîrok

### Taştêya kevnare

#### Misira kevnare
Li Misira kevnare, gundiyan xwarinek rojane dixwarin, bi îhtimaleke mezin di beyaniyê de, ku ji şorbe, bîra, nan û pîvaz pêk dihat berî ku ew ji bo kar li zeviyan bibin an jî karê ku ji hêla fîrewn ve hatî ferman kirin, dixwarin.

Taştêya kevneşopî ya ku tê bawer kirin ku li Misrê kevnar hatiye pijandin ji ful (ji baqil tê çêkirin, dibe ku pêşrewa ful medames a îroyîn e), nanê beladî ku ji genimê emel û felafelê tê çêkirin, û tevheviyek fasûlî bi pîvaz, sîr, gêjnak û gijnîj.

#### Yewnanistana kevnare
Di wêjeya Yewnanî de, gelek behsa *ariston*, xwarinek ku ne demek dirêj piştî derketina rojê tê girtin, hene. Îlyada  vê xwarinê li ser daristanvanekî westayî û ji kedxwariyê re, ku ji bo vegerek sivik dixwaze roja xwe dest pê bike, wê amade dike, tevî ku ew ji westandinê diêşe. Pêşeya destpêkê ya pirtûka 16an a Odîseya  behsa taştê dike wekî xwarina ku tê amadekirin. serê sibê berî ku biçe ser karên xwe.

Di dawiyê de *ariston* li dora nîvro hate veguheztin, û xwarinek nû ya sibehê hate destnîşan kirin.Akratisma (ἀκρατισμός, akratismos) ji nanê cehî yê ku di şerabê de tê rijandin (ἄκρατος, akratos), carinan bi hejîr an  zeytûnan tê temam kirin.

Her weha wan pankekên bi navê tēganitēs (τηγανίτης), tagēnitēs (ταγηνίτης) jî çêkirin. an tagēnias (ταγηνίας,hemû peyvên ku ji tagēnon (τάγηνον) derdikevin, tê wateya "rûnpêj".Referansên pejirandî yên pêşîn ên li ser tagēnias di berhemên helbestvanên sedsala 5-an ên BZ Kratînos û Magnes de ne. Cûreyek din a pankek staititēs (σταιτίτης) bû, ji staitinos (σταίτινος), "ji hevîrê an hevîrê pişkê", xwe ji stais (σταῖς), "ardê spelt" dihat.

#### Romaya kevnare
Romayiyan jê re taştê ientaculum digotin. Ew bi gelemperî ji xwarinên rojane yên mîna nan, penîr, zeytûn, selete, çerezên beravî, mewîj û goştê sar ên ku ji şeva berê mayî pêk dihat.Wan her weha vexwarinên şerabê yên wekî mulsûm, tevliheviya şerab, hingiv, û biharatên bîhnxweş vedixwarin. Helbestvanê latînî yê sedsala 1-mîn Martial got ku ientaculum serê sibehê di demjimêr 3:00 an 4:00 de dihat xwarin, lê zanyarê sedsala 16an Claude Saumaise nivîsand ku ew bi gelemperî di demjimêr 9:00 an 10:00 de hate xwarin.Ne gengaz e ku demek diyarkirî bi rastî ji bo vê xwarinê hatî veqetandin.

Leşkerên Romayî bi taştê şiyar bûn pulmentus, helîseya xirpûkê dişibe polenta îtalyanî, ku ji genim an ceh bihurî hatî çêkirin û dûv re di kazanek av de dihat lêxistin û pijandin.

## Çavkanî
Hêzên Esmanî yên Amerîkayê

**Hêzên esmanî yên Amerîkayê** (bi îngilîzî: *United States Air Force* (*USAF*)), hêza hewayî ya DYAyê ye ku di sala 1947an de hate damezrandin û beşeke hêzên çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Ew ji pênc karûbaran ya duyem herî hêzdar û yek ji heşt Karûbarên Yekgirtî yên Dewletên Yekbûyî ye. Armanca bingehîn a USAF "parastina Dewletên Yekbûyî bi kontrol û karanîna hewa û fezayê ye". Baregeha Hêzên esmanî yên Amerîkayê li Pentagonê (Vîrjînya) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Artêş
Kategorî:Avabûnên 1947an li DYAyê
Kategorî:Hêzên Çekdar
Internet Archive

**Internet Archive** li San Francisco projeyek ne-qezenc e ku ji hêla Brewster Kahle ve di 1996an de hatî damezrandin û ji 2007an vir ve xwediyê statuya pirtûkxaneya fermî ye. Ew wekî arşîvek tevnvî ya paqij hate destpêkirin, ku hûn dikarin malperên arşîvkirî bi karanîna bi navê Wayback Machine-ê bibînin. Di destpêka sala 1999an de, arşîvên din li wê hatin zêdekirin, lewra ew nuha pirtûkxaneyek dîjîtal e ku ji berhevokên girîng ên nivîs û pirtûkan, daneyên bideng, vîdeyo, wêne û nermalavê pêk tê. Internet Archive erka arşîvkirina demdirêj a daneyên dîjîtal bi rengekî ku bi serbestî tê gihîştinê ji xwe re kiriye û girîngiyek mezin dide vebijarkên ji bo bikarhênerên kor an bi rengek din sînordar.

Internet Archive ji bilî erka xwe ya arşîvê, xwe wekî çalakvanek ji bo Înterneteke vekirî û azad û ji bo parastin û belavkirina karên giştî jî dibîne.

## Damezrandin û dîrok
[thumb|[Brewster Kahle, damezrînerê Alexa Internet û Internet Archive (2015)]]
[thumb|Pêşkêşkara neynikî bi daneyên ji San Franciscoyê di [Bibliotheca Alexandrina a misirî de .]]Brewster Kahle di Gulana 1996 de Internet Archive rêxistinek neqezenc li gorî maddeya 501 (c) (3) a mafê baca debara amerîkiyê damezrand.Wê di destpêkê de radestkirina daneya mezin ji Alexa Internetê wergirt. Wekî beşek ji arşîvkirina malperê, ew bi navê bîranînan, ango dîmenên malperan û postên Usenetê tomar dike.

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistinên ku di 1996an de hatine avakirin
Oblasta Çerkasî

**Oblasta Çerkasî** yan jî **Çerkasî Oblast** (, ; yan jî wekî  *[[Oblasta Çerkasî#Bilêvkirin|Cherkashchyna]]* ) oblast (herêm) a navenda Ûkraynayê ye ku li ser perava Çemê Dnieperê ciwar bûye. Navenda îdarî ya oblastê bajarê Çerkasî ye û li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa oblastê 1.178.266 kes e.

## Erdnîgarî
Herêma Çerkasî bi qasî rûerdek 20.900 km² ye û 18emîn herêma herî mezin a Ûkraynayê ye ku bi qasî 3.5% ji rûbera welêt pêk tê. Başurê Çemê Dnieperê bi qeraxa rojavayî ya çiyayî û berava rojhilatê deştê ve herêmê dike du beşên newekhev. Beşa rojavayî ya mezin girêdayî Zozanê Dnieperê ye. Beşa nizm a rojhilatê herêmê berê gelek caran di bin Dnieperê lehî de bûye berî ku herikîna çem ji hêla gelek bendavêyên çemên di sedsala 20'an de Hîdroelektrîk ên li kêleka wan hatine çêkirin, têne kontrol kirin.

## Navenda îdarî

thumb|center|575x575px|Nexşeya Oblasta Çerkasî.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1954an li Ûkraynayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1954an de hatine avakirin
Kategorî:Oblastên Ûkraynayê
Oblasta Lûhanskê

**Oblasta Lûhanskê** (, wekî **Lûhanşçina**,  jî tê nasîn) oblasta herî rojhilatê welatê Ûkrayna ye. Ew navenda îdarî ya Lûhanskê ye. Oblast di sala 1938an de hate damezrandin û wekî navê Oblasta Voroşilovgradê (, heta sala 1958an û dûbare ji sala 1970î heta 1990î) bi rûmeta Klîment Voroşîlov hate lêkirin. Nifûsa wê wekî tê texmînkirin 

Bajarên girîng ên di nav herêmê de wekî Alçevsk, Antratsit, Brianka, Kîrovsk, Krasniy Lûç, Krasnodon, Lisixansk, Lûhansk, Pervomaisk, Rovenki, Rubîjne, Sverdlovsk, Sievierodonetsk, Staxanov hene.

Di nav şerê li Donbasê dît ku bajarê Lûhanskê ketiye bin kontrola cudaxwazên alîgirên Rûsyayê û bûye sedema veguheztina navenda îdarî ya herêma Sievierodonetsk.

## Rewşa oblastê piştî êrîşa Rûsyayê li dijî Ûkraynayê (2022-)

## Erdnîgarî

Oblasta Lûhanskê li rojhilatê Ûkrayna ye. Rûbera herêmê (26.700&nbsp;km2), 4,42& ji rûbera giştî ya welêt pêk tê.

Dirêjahiya wê ji bakur ber bi başûr 250 km, firehiya wê ji rojhilat ber bi rojava – 190 km ye. Navçe di nav deverên din de beşa herî dirêj a sînorê Ukrayna ya navneteweyî bi Rûsyayê re (binêre Sînorê Dewleta Ûkraynayê) ji  pêk tê. Ew bi Rûsya bi jêrbeşên cîran ên Eyaleta Belgorodê re li bakur, Oblasta Voronejê li bakur-rojhilat, Rûsyaya Rostovê li rojhilat, Di nav herêmên Ûkraynayê de, ew herêm bi Eyaleta Belgorodê re hevsînor e. Oblasta Xarkîvê li rojava, û Oblasta Donetskê li başûr e.

Herêm li geliyê Sîverskiy Donetsê ye, ku bi qasî nîvî parçe dike. Beşa başûrê herêmê ji hêla Şeha Donetskê ve ku ji sînorê başûr nêzîktir û bilind e. Xala herî bilind Mohila Meçetna 367 m ye.

Berava çepê ya Sîverskiy Donets beşek ji Deşta Starobîlsk e ku li bakur vediguhere *uplanda* Navendî ya Rûsyayê.

### Dabeşên cîran
* Li bakur Oblasta Belgorodê, Rûsya
* Li bakurrojhilatê Oblasta Voronejê, Rûsya
* Li rojhilatê Oblasta Rostovê, Rûsya
* Li başûr Oblasta Donteskê, Ûkrayna
* Li rojavayê Oblasta Xarkîvê, Ûkrayna

## Dabeşên îdarî

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1938an li Ûkraynayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1938an de hatine avakirin
Kategorî:Donbas

Kategorî:Oblastên Ûkraynayê
Shrek

***Shrek*** fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2001ê de ji aliyê Andrew Adamson û Vicky Jenson ve hatiye hênandin. Tê de Mike Myers, Eddie Murphy, Cameron Diaz, û John Lithgow xwedî rolên sereke ne.

## Lîstikvanên fîlm

* Mike Myers bi navê Shrek
* Eddie Murphy bi navê Donkey
* Cameron Diaz bi navê Princess Fiona
* John Lithgow bi navê Lord Farquaad
* Vincent Cassel bi navê Monsieur Hood
* Conrad Vernon bi navê Gingerbread Man
* Chris Miller bi navê Magic Mirror

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 
* 

Kategorî:Anîmasyon
Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên 2001ê
Kung Fu Panda (fîlm)

***Kung Fu Panda*** fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2008ê de ji aliyê John Stevenson û Mark Osborne ve hatiye hênandin. Tê de Jack Black, Dustin Hoffman, Angelina Jolie, Ian McShane, Seth Rogen, Lucy Liu, David Cross, Randall Duk Kim, James Hong, Dan Fogler, Michael Clarke Duncan, û Jackie Chan xwedî rolên sereke ne.

## Lîstikvanên fîlm

* Jack Black bi navê Po
* Dustin Hoffman bi navê Master Shifu
* The Furious Five:
** Angelina Jolie bi navê Master Tigress
** Seth Rogen bi navê Master Mantis
** Lucy Liu bi navê Master Viper
** David Cross bi navê Master Crane
** Jackie Chan bi navê Master Monkey
* Ian McShane bi navê Tai Lung
** Riley Osborne bi navê young Tai Lung.
* James Hong bi navê Mr. Ping
* Randall Duk Kim bi navê Grand Master Oogway
* Dan Fogler bi navê Zeng
* Michael Clarke Duncan bi navê Commander Vachir

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 
* 

Kategorî:Anîmasyon
Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên 2008an
Mein Kampf (pirtûk)

**Mein Kampf** (bi wateya "Tekoşîna min") belgeyeke bernameyî ya siyasî û îdeolojîk a Adolf Hitler e. Ew di du beşan de weşandî bû. Di wê de, Hitler kariyera xwe wekî ramyar û ideolojiya xwe pêşkêş kir. Pirtûk xwejînenîgariya Hitler dihewîne, lê bi giranî weşaneke şer û bangeşe ye ku ji bo ji nû ve avakirina Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst wekî partiyek navendî ya di bin serokatiya Hitler de bû alîkar.

Berga yekem piştî derbeya têkçûyî ya 9ê çiriya paşîn a 1923an li dijî Komara Weimarê di dema zindana paşerojê ya Hitler de di sala 1924an de hat nivîsandin û yekem car di 18ê tîrmeha 1925an de, berga duyem di 11ê çileya pêşîna 1926an de hat çapandin. Bi taybetî berga yekem di sala 1932an de li Komara Weimarê bû pirtûkeke pir firotî ku pir tê gotubêj kirin.

## Niyet û afirandin
Hitler bi vê berhemê xwest ku li dijî marksîzmê pêşniyareke hevgirtî pêşkêşî almanan bike, kariyera xwe wek rêberê îdeal ê nasyonalsosyalîzmê stîlîze bike, îdiaya xwe ya serokatîya Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst îspat bike, bi "xayinên" "derbeya Hitler" ya têkçûyî re "hesab" bike û hemî neteweperestan bi cihûyan wekî dijminê hevpar sond dixwin.

Di wê de, Hitler rastdariya bernameya 25 xalî ya Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst ji bo ku wê nekeve nav nakokiyên partiyê yên hundurîn, piştrast kir û bi tevahî nebûna serkeftina Tevgera völkisch piştrast kir da ku Partiya xwe ya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst wekî cihekî nûjen, bêkêr nîşan bide û tevgera kolektîv a armanckirî ya kampa neteweperest, dijdemokratîk a Komara Weimarê. Yek sedemek ji bo nivîsandina wê berhemê ev bû ku ji bo lêçûnên xwe yên parêzerî drav hewce bû.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên jînenîgariyê
Kategorî:Pirtûkên sedsala 20an
Kategorî:Pirtûkên Adolf Hitler
Rayonên Ûkraynayê

**Rayonên Ukraynayê** (bi gelemperî wek "navçe" têne wergerandin; ) asta duyem a jêrê herêmê ("parêzgeh") ya dabeşkirina îdarî li Ûkraynayê ye.

Wekî yekîneyek îdarî, ji sala 1922an vir de wekî beşek ji reformek îdarî li Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst, li Ûkraynayê rayon hene. Di 17ê tîrmeha 2020an de, Verkhovna Rada (parlamena Ûkrayna) reforma îdarî pejirand ku piraniya 490 rayonên heyî, ligel "bajarên girîng ên herêmî" yên ku berê li derveyî rayonan bûn, bikin yek, ku di encamê de 136 rayonên nû hatin afirandin. Ev 136 navçeyên nû deh li Krîmê hene ku *defakto* li derveyî kontrola Ûkraynayê ne. Hromadeyên nû yên asta sêyem piraniya karên rayonan (perwerdehî, lênihêrîna tenduristî, tesîsên werzişê, çand û refaha civakî) girtine ser xwe.

## Termînolojî

## Reforma tîrmeha 2020
Di 17ê tîrmeha 2020an de, hejmara rayonên Ûkraynayê ji 490 berê daket 136an.

(Têbînî: herêm têgehek giştî ye ku behsa herêm, Komar û bajarên xwedî statûya taybetî dike. Nifûsa ku di tabloyê de hatî tomarkirin li gorî serjimara herî dawî ya ku li welêt hatî kirin, Serjimêriya Ûkraynayê (2001) hatî tomar kirin.)

## Çavkanî

Kategorî:Dabeşên îdarî yên Ûkraynayê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Kategorî:Ûkrayna
Destûra Bingehîn a Ûkraynayê

**Destûra Bingehîn a Ûkraynayê** () qanûna bingehîn a Ûkraynayê ye. Destûr di 28'ê Hezîrana 1996'an de di bi rûniştina 5'emîn a Verkhovna Rada (parlamen) ya Ûkraynayê de hat pejirandin. Destûra Bingehîn bi 315 dengên erê ji 450 dengên gengaz (herî kêm 300 erê) hate pejirandin.

Pêdivî ye ku hemû qanûn û yên din bi qanûnî yên normatîkên Ûkraynayê li gorî destûrê tevbigerin. Mafê guhertina makezagonê bi prosedureke taybet a yasayî tenê di destê parlamenê de ye. Yekane dikare saziya destûrê şîrove bike û diyar bike, da ku qanûn li gorî Dadgeha Destûra Bingehîn a Ûkraynayê ye.

## Avaniya
Destûra Ûkrayna li ser 15 beşan hatiye dabeşkirin:

# Prensîbên Giştî
# Mafên Mirov û Hemwelatiyan, Azadî û Erkên
# Hilbijartin û Referandûm
# Verkhovna Rada ya Ûkraynayê
# Serokê Ûkraynayê
# Kabîneya Wezareta Ûkraynayê û Dezgehên din ên Desthilata Rêveber
# Prokuratura (Dozgerî)
# Dadmendî
# Avahiya Herêmî ya Ûkraynayê
# Komara Xweser a Krîmê
# Rêveberiya Xweseriya Herêmî
# Dadgeha Destûra Bingehîn a Ûkraynayê
# Destpêkirina Guherandinên Destûra Bingehîn a Ûkraynayê
# Destûrên Dawî
# Destûrên Veguhêz

## Binêre herwiha

### Makezagonên berê

* Destûrnameya Pylyp Orlyk (1710)
* Destûra Bingehîn a Komara Neteweyî ya Ukraynayê (1917)
* Destûra Yekem a Ukraynaya Sovyetî (1919)
** Guherandinên 1925
* Destûra Bingehîn a Ukraynaya Sovyetî (1929)
* Destûra Sêyemîn a Ukraynaya Sovyetî (1937)
* Destûra Çaremîn a Ukraynaya Sovyetî (1978)
* Destûra Bingehîn a Komara Xweser a Krîmê (1998)

### Yên din

* Aboriya Destûra Bingehîn
* Destûra Bingehîn
* Hikûmeta li gorî qanûnên bilind


Kategorî:Hikûmeta Ûkraynayê
Kategorî:1996 li Ûkraynayê
Kryvyi Rih

**Kryvyi Rih** ( ) an jî **Krivoy Rog** ( ) bajarê herî mezin ê navenda Ûkraynayê ye û 7emîn bajarê herî biqelebalix ê welêt; 2emîn bajarê herî mezin ê welêt ji hêla herêmê ve (dagirkiriya Sêwastopol nayê hesibandin). Ew di hundurek mezin a herêma bajarvanî û wek navenda îdarî xizmeta Rayona Kryvyi Rih dike. Ew mazûvaniya rêveberiya Kryvyi Rih bajarvaniya hromada dike, ku yek ji hromadayên Ûkraynayê ye. Gelhe: 

## Kesên navdar ên Kryvyi Rihê
* Volodîmîr Zelenskî, serokkomarê 6em ê Ûkraynayê di 1978an de li Kryvyi Rihê ji dayika xwe bûye.

## Avûhewa

## Girêdanên derve

* Kryvyi Rih administration website   
* Infokr - city portal of Kryvyi Rih  
* 80564 - board of bulletins of Kryvyi Rih  
* Online map of Kryvyi Rih 
* Google Maps Satellite Image of Kryvyi Rih
* Testing the mettle of Ukraine's steel city ji BBC World News 

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 18an li Ûkraynayê
Kategorî:Avabûnên 1775an li Ewropayê
Best Van

**Best Van**, yan jî **Best Van Tur**, pargîdaniyeke veguhastina navnetewî ku di sala 1989an de li bajarê Wanê hatiye damezrandin. Best Van pargîdaniyek malbatî ye ku niha karê rêveberiyê ji aliyê keça malbatê û karsaza jin a kurd İrem Bayram ve tê birêvebirin.

Pargîdanî, di salên dawiyê de seferên veguhastina rêwiyan ji bo Başûrê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, (İran) û Gurcistanê daye dest pê kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Pargîdaniyên veguhastinê
Artêşa Sor

**Artêşa Sor a Karker û Gundiyan**,  pir caran  wek **Artêşa Sor** an jî **Ordiya Sor** tê kurtkirin, artêş û hêza hewayî ya Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Rûsyayê  û, piştî sala 1922an, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst bû. Artêş di kanûna paşîn a 1918an de hate damezrandin. Bolşewîkan artêşek rakir da ku li dijî konfederasyonên leşkerî (bi taybetî komên cihêreng ku bi hev re wekî Artêşa Spî têne zanîn) dijberên xwe di dema Şerê navxweyî yê Rûsyayê de.Di sibata 1946an de dest pê kir, Artêşa Sor, ligel Hêza Deryayî ya Sovyetê, pêkhateya sereke ya Hêzên Çekdar ên Sovyetê pêk anî; Navê fermî "Artêşa Sovyetê" girt, heta ku di sala 1991 de hilweşiya.

Artêşa Sor di serketina Hevalbendan de di şergeha Ewropî ya Şerê Cîhanî yê Duyem de hêza herî mezin a bejahî peyda kir, û êrîşa wê ya Mançuryayê alîkariya radestîbûna bê şert û merc ya Japonya Împeratorî kir. Di dema operasyonên li Eniya Rojhilat de, wê 75-80% ji wendahiyên Wehrmacht û Waffen-SS di dema şer de kişandin û di dawiyê de paytexta Almanyaya Nazî, Berlîn, girtin.

## Çavkanî

Kategorî:Artêş
Kategorî:Dîroka leşkerî ya Rûsyayê
Mîmar Sînan

**Mîmar Sînan** an jî **Sînanê Mîmar** bi navê tevahî belkî Yusif Sînan (an Sinanüddin) bin Abdullah (an Abdülmennan, Ebdurehman, Ebdilkerim (jdb.  1490 li Ağirnasê li nêzîkî Qeyseriyê; m. 17ê tîrmeha 1588an li Stembolê) di dema Siltanên Selîmê yekem, Siltan Silêmanê Qanûnî û Miradê Sêyem avahîsazekî osmanî bû. Di warê mîmariyê de sernavên rûmetê yên wekî Koca Mîmar Sinan Axa () wergirt. Bi nasnavê “Sînanê Mîmar” (Mîmar Sînan) di nav gel de hat naskirin.

Xebata Sînan ku di heman demê de endezyarê înşaetê û plansaziya bajêr jî dixebitî, wek lûtkeya avahisaziya osmaniyan a klasîk tê dîtin. Girîngiya Sînan ji aliyê hemdem û wêjeya pisporî ve bi peyvên wekî "Iqlîdesê serdemê", "Michelangeloyê osmanî" û "Avahisazê herî mezin ê hemû deman" tê xuyakirin.

## Jiyana wî
Dîroka jidayikbûna Sînan tam nayê zanîn. Agahiyên netemam û carna nakok ên derbarê malbat û jiyana wî de, bi giranî li ser peywendiyên devkî yên Sînan ên hevalê wî, helbestvan Mistefa Se'î Çelebî, û her wiha li ser nameyên dema wî ya hostayê avahîsaziyê, destnivîsa wî ya bingehîn (Weqfiye) û epîtafa li ser tirba wî.
[thumb|Navê Sînan û tesnîfkirina ku ji Tuḥfetüʾl-Miʿmerin ji aliyê Mistefa Se'î Çelebî ve, pel 4b, rêzên 7 û 8: "Sinān bin Abdüʾl-Mennān […]ʿAbdullāh oġlı“](https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Sinan_bin_abduelmennan2.png)
thumb|Xêzkirina pîvanê ya Sînan ji bo pergala belavkirina avê ya Kirkçeşmeyê, destpêka salên 1560an
thumb|Dîmena Tirbeya SînanSînan li gundê Ağirnasê yê Kapadokyayê yê nêzî Qeyseriyê mezin bû, kurê xiristiyanên ortodoks ên yewnanî ku dibe ku tirkîaxêv bûya û dibe ku Joseph an jî Yûsiv imad bûye. Gelo ew li Ağirnasê ji dayik bûye, bi qasî koka etnîkî ya malbata wî ya ku dibe ku bi eslê xwe yewnanî yan ermenî be jî nayê zanîn.

Li Agirnasê îhtîmala ku bûye kevirkêş. Ew di xortaniya xwe de di sala 1512/13/14-ê de bi riya devşîrmeyeke ne asayî dereng hatiye Stenbolê û bû hosteyê xerat û di nav artêşa balbazên peydakirî (acemi ocağı) perwerdariya leşkerî wergirt.

Di dehsalên paşerojê de beşdarî piraniya kampanyayên şerî di bin destê Siltan Selîm I û Siltan Silêmanê Qanûnî (Çaldiran, Şam, Qahîre, Belgrad, Rodos, Mohacs, Viyana, Tebrîz, Bexda, Korfu, Pulya, Moldova û hwd.) û wisa kevneşopiyên avahîsazî yên herî cihêreng nas kir.

Dema ku Belgrad di sala 1521ê de hat zeftkirin, ew ji hêla Yenîçeriyan ve bi navê Sînan b(in) Ebdil-Mennan hate pejirandin. Ji 1523an heta 1526an Atlı Sekban (an Atlı Seğmen = "cerdevanê kûçik" siwarî; nêçîrvanê siwar; Efserê Yenîçeriyan) bû û piştî 1526an ew bû yayabaşi (sedvanê piyadeyê).

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 15an
Kategorî:Jidayikbûn 1489
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mirin 1588
Kontrola otorîteyê

Di zanistiya pirtûkxaneyê de, **kontrola otorîteyê** pêvajoyek e ku agahdariya bîbliyografîk birêxistin dike, wekî di katalogên pirtûkxaneyan de bikaranîna yekane, rastnivîsîna navekî (sernav) an nasnameyek hejmarî ji bo her mijarê ye. Peyva otorîte ya di kontrola otorîte ji ramana navên mirovan, cihan, tişt û têgînên destûrdar in, ango ew bi rengek taybetî têne damezrandin. Ev sernav an nasnameyên yek-cûre bi domdarî li seranserê katalogên pelê otorîteriya têkildar têne bikar tînin û sepandin. Ji bo rêbazên din ên organîzekirina daneyan wekî girêdan û referansên xaçeyan têne sepandin. Her têketinek kontrolkirî ji hêla çarçove û karanîna wê ve di tomarekî otorîteriyê de tê diyar kirin. Ev rêxistin ji xebatkarên pirtûkxaneyê re dibe alîkar ku katalogan biparêzin û wê ji lêkolîneran re bikêrhatî bikin.

Katalog her mijarekê -wek nivîskar, mijar, rêzefîlm, an pargîdanî- nasnameyek yekta an sernavek taybetî destnîşan dikin ku paşê ji bo hemî referansên heman mijarê bi domdarî, yekta û nezelalî tê bikar anîn, ku guhertoyên ji rastnivîsîn, wergêrên cihêreng radike. navên pênûsan, an jî navdêran. Sernivîsa yekta dikare bikarhêneran bigihîne hemî agahdariya têkildar tevî mijarên têkildar an hevgirtî. Qeydên rayedar dikarin di nav databasek de werin berhev kirin û jê re pelê desthilatdariyê tê gotin, û parastin û nûvekirina van pelan û her weha "girêdanên mantiqî" bi pelên din ên di nav wan de karê pirtûkxane û katalogerên din ên agahdariyê ye. Li gorî vê yekê, kontrola otorîte mînakek peyvsaziya kontrolkirî û kontrola bîbliyografîk e.

Dema ku di teorîyê de her perçeyek agahdarî di bin kontrola otorîte de ye wek navên kesane û pargîdanî, sernavên yekreng, navên rêzan, û babetan, katalogerên pirtûkxaneyê bi gelemperî li ser navên nivîskar û sernavên xebatan disekinin. Sernavên mijarê ji Pirtûkxaneya Kongreyê fonksiyonekî wekî tomarên otorîte pêk tînin, her çend ew bi gelemperî ji hev cuda têne hesibandin. Her ku dem derbas dibe, agahdarî diguhere, hewcedariyên ji nû ve organîzekirinê peyda dike. Li gorî nêrînek, kontrola otorîte ne ji bo afirandina pergalek bêkêmasî ya bêkêmasî ye, ku belkî ew hewldanekî berdewam a ji bo şopandina van guhertinan û hewldana anîna "avahî û rêkûpêk" li peywira alîkariya bikarhêneran a peydakirina agahiyan e.

## Çavkanî

Kategorî:Agahî
Kategorî:Zanista agahiyê
William L. Eagleton

**William Lester Eagleton Jr.** ( jdb.17'ê gelawêjê 1926 - m. 27'ê rêbendanê, 2011) Karbidestekî Karûbarê Derve yê Dewletên Yekbûyî û dîplomat bû ku li gelek dewletên Rojhilata Navîn û Afrîkaya Bakur wekî Balyozê kar dikir .

## Jiyana berî
Li Peoria, Illinois, Eagleton ji 1944an heya 1946an li Peoria, Illinois ji dayik bû, di nav Hêzên Deryayî yên Dewletên Yekbûyî de kar kir, û ji Zanîngeha Yale di sala 1948an de mezûn bû. Ew di sala 1949an de beşdarî karûbarê biyanî ya Dewletên Yekbûyî bû.

## Kariyera dîplomatîk
Eagleton di navbera 1959 û 1961 de Konsulê Amerîkî li Tebrîz, Iranran û Balyozê Dewletên Yekbûyî li Yemen 1967, Tûnis 1977, Lîbya 1978-1979, Cezayîr 1979, Iraq 1980-1984 û Sûriye 1985-1988 bû. Ew herweha nivîskarê Komara Kurdî ya 1946an (1961) û Kurdistana Iraqê di Cîhana Îro de (1956) ye.

Piştî ku emrê wî wek Balyozê Sûriyê di sala 1988an de bi dawî bû, Eagleton bi Neteweyên Yekbûyî re wek Cîgirê Komîserê Giştî yê ji bo Penaberên Filistînî (1988-94), Koordînatorê Taybet ji bo Sarajevo (1994-1996), û Rêveberê Operasyonên Neteweyên Yekbûyî li Sahraya Rojava ( 1999-2001). Di sala 2003’an de weke şêwirmendê taybet ji bo Bakurê Iraqê dîsa tevlî Wezareta Derve bû.

## Weşanên tekstîlê
Pirtûka Eagleton di sala 1988an de Introduction to Kurdish Rugs serpêhatiyên wî yên berhevkirina xalîçeyan li Bexda û deverên din ên Rojhilata Navîn girt. Ew wekî pirtûka standard a li ser tevnûjkirina pileyên kurdî dimîne, ku hêj di nav berhevkarên tekstîlê de jî nenas e.

## Berhemên wî
* Komara Kurdistanê ya 1946an, Wergêr Fahriye Adsay , Avesta, 2019 , , 9786052246443 , 183 rûpel

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mirin 2011
Komunên departementa Val-d'Oise

thumb|300px|Nexşeya departamentên Fransayê

Li jêr lîsteya 184 komunên departament a Val-d'Oise ya Fransa ye hatiye diyarkirin.

## Çavkanî

Val-d'Oise
*
Ableiges

**Ableiges**, komuneke departementa Val-d'Oise ya li bakurê Fransayê ye.
## Gelhe

## Mijarên têkildar
* Komunên departementa Val-d'Oise
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Val-d'Oise
Pêwendiyên Rûsya û Ûkraynayê

**Pêwendiyên Rûsya û Ûkraynayê** ji 24'ê sibata 2022'an vir de tu têkiliyên dîplomatîk ên fermî nebûn. Federasyona Rûsyayê û Ûkraynayê niha di rewşeke şer de ne: Şerê Rûs-Ûkraynayê di sala 2014'an de piştî ketina Krîmê ya Rûsyayê ji Ûkraynayê dest pê kir. Di sibata 2022'an de, Rûsyayê di eniyek berfireh li Ûkraynayê dagir kir.

Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di sala 1991'an de, têkiliyên dualî yên dewletên paşverû di serdemên têkilî, alozî û dijminatiyek eşkere re derbas bûn. Di destpêka salên 1990'an de, siyaseta Ûkraynayê bi daxwazên ji bo misogerkirina serwerî û serxwebûna xwe serdest bû, li dûv wê siyasetek derve ya hevkariya bi Yekîtiya Ewropayê, Rûsya û siyasetên din ên bihêz re hevseng dike.

Têkiliyên di navbera her du welatan de ji Şoreşa Rûmetê ya 2014'an vir de dijminatî ne, ku serokê hilbijartî yê Ûkraynayê Viktor Yanukovych û alîgirên wî hilweşand, ji ber ku wî red kir ku peymanek hevbendiya siyasî û bazirganiya azad bi Yekîtiya Ewropayê re îmze bike ku piraniya piştgiriya parlamena Ûkraynayê hebû. Hikûmeta Ûkraynayê ya piştî şoreşê xwest wî welatî bi paşerojek di nav Yekîtiya Ewropayê û NATO'yê de pabend bike, ku li şûna lîstika dîplomatîk a nazik a hevsengkirina berjewendiyên xwe yên aborî û ewlehiyê bi yên Rûsya, YE û endamên NATO re bidomîne. Di sala 2004'an de, Çekya, Estonya, Mecaristan, Letonya, Lîtvanya, Polonya û Slovakya tevlî Yekîtiya Ewropayê bûn, li dû wan Bulgaristan û Romanya di sala 2007'an de (li Dewleta Endam a Yekîtiya Ewropayê binêre). Hikûmeta Rûsyayê ditirsiya ku endamtiya Ukraynayê di YE û NATOyê dê dîwarê rojava yê welatên hevalbend bi rêya sînordarkirina çûna Rûsyayê bo Deryaya Spî temam bike. Ligel Korêya Başûr û Japon bi Dewletên Yekbûyî re hevalbend in, hukûmeta rûsî fikar bû ku Rûsya ji hêla hêzên potansiyel dijmin ve hatî dorpêç kirin. Piştî Şoreşa Rûmetê, Rûsyayê piştgirî da milîsên cudaxwazên li Komara Gel a Donetskê û Komara Gel a Luhanskê, ku di şer de li herêma Donbasê ya girîng a aborî ya Ûkraynayê, li ser sînorê wê yê rojhilatî bi Rûsyayê ye. Ev herêm xwedî piraniya etnîkî ya rûsî ne. Di destpêka sala 2022'an de Şerê Rûs-Ûkrayna zêdetirî 13,000 kes kuştin û hin cezayên rojavayî li ser Rûsyayê anîn.

Di sala 2019'an de, guhertin di Destûra Bingehîn a Ûkraynayê de hatin kirin, ku nevegera rêça stratejîk a welêt berbi endamtiya Yekîtiya Ewropayê û NATOyê ve hatî pejirandin. Di dirêjahiya salên 2021 û 2022'an de, avakirina leşkerî ya Rûsyayê li ser sînorê Ûkraynayê aloziyên di navbera her du welatan de zêde kir û têkiliyên dualî aloz kiriye û Dewletên Yekbûyî peyamek bihêz şand ku dê êriş bi encamên xirab li ser aboriya Rûsyayê were bersivandin. Di 24'ê sibata 2022'an de, Rûsyayê dewleta Ûkraynayê dagir kir û Ûkrayna bûye sedema têkiliyên xwe yên dîplomatîk bi cîranê xwe yê rojhilat re qut bike.

## Danasîna welat

## Binêre
* Têkiliyên navneteweyî

## Çavkanî

Kategorî:Têkiliyên dualî yên Rûsyayê
Kategorî:Têkiliyên dualî yên Ûkraynayê