open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oksîjen

**Oksîjen** (), **oksicîn** () an jî **tirşînza** elementek e. Ev gazekê ku nimroya wê ya atomî 8, giraniya wê ya atomî 16, reng û tehma wê nîn e û di hewayê de ji pêncan yek heye, kurtebêja wê **O** ye.

## Çavkanî

Kategorî:Dêle bişewte
Kategorî:Element
Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê

Li Tirkiyê ji 1993an şûnda **Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê** tên dayîn.

Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê cara ewil sala 1993an de ji aliyê Özgür Gündem, piştre 1994an de Özgür Ülke, 1995an de Yeni Politika, 1996an de Demokrasi, 1997 û 1998an de Ülkede Gündem, 2000an de Yeni Gündem û sala 2001an de jî ji aliyê Yedinci Gündem ve hatibû dayîn. Di sala 2004an de xelat ji aliyê Ülkede Özgur Gündem hat dayîn.

## Xelatên 1993

## Xelatên 1994

## Xelatên 1995

## Xelatên 1996

## Xelatên 1997

## Xelatên 1998

## Xelatên 2000

## Xelatên 2001

## Xelatên 2004
* Beşa nûçeyê: Adnan Gerger
* Beşa wêne: Sabahê Sadik
* Beşa karîkaturê: Özgur Evran
* Beşa nûçegihaniya jinê: Fatma Bilgin
* Beşa nûçegihaniya kurdî: Vedat Kurşun û Ertuş Bozkurt
* Xelata rûmetê: Tevgera Hemwelatiya Azad

## Xelatên 2018

## Çavkanî

Kategorî:Medya
Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê
Demokrasi (rojname)

**Rojnameya Demokrasi** rojnameyek bû ku li Tirkiyê derketiye.

Rojname di 3ê gulana sala 1997an de ango di roja azadiya çapemeniyê de ji ber nivîseke wê li gorî xala 312an ya Qanûna Cezayê Tirk hate girtin.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Özgür Ülke

***Özgür Ülke***, rojnameyeke ye ku ji 1994 ta 1995 bi tirkî weşan kir. Di 2ê kanûna paşîn a sala 1995an de bi biryarê dadgehê hat girtin.

Rojnameya Özgür Ülke di 28ê nîsana sala 1994ê de dest bi weşanê kir. Di 3ê mijdara sala 1994 an de, navenda rojnameya Özgür Ülke ya Stembolê hat bombe kirin û xebatkarê rojnameyê Ersîn Yildiz jiyana xwe wenda kir. Mina ku sansûrkirin û qedexekirina belavkirina rojnamê, an jî bi sedan dawe vekirina li dijî nivîsên rojname ne bes be, gelek xebatkarên wê ji aliyê hêzên dewletê ve hatin revandin û kuştin. Rojnameya ku di şertên legal de dihat weşandin, di şertên ilegal de dihat xwendin.

Li beramberî ewqas astengî û zordariyan, rojname weşana xwe berdewam kir, lê belê hêzên dewletê vê yekê tehemûl nekir û ew bombe kirin. Di encamê de, hemû avahiya rojnamê şewitî, kompitur nedihatin xebitandin, lê belê xebatkaran dev ji karê xwe bernedan, hemû nûçeyên xwe berhev kirin û roja mayîn rojnamê careke din weşandin.

## Mijarên têkildar
* *[[Özgür Politika]]*
* *[[Yeni Özgür Politika]]*

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Yeni Politika

Rojnameya **Yenî Polîtîka** rojnameyeke rojane bû ku li Tirkiyê û bakurê Kurdistanê dihate derxistin.
Rojname Di 13ê nîsana sala 1995ê de dest bi weşanê kir. Her wiha ev rojname di 16ê tebaxa sala [1995]an de hate girtin.

== Çavkanî ==





[Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Huznu Okşar

**Huznu Okşar** (jdb. 1977 − m. 1992), gerilayekî kurd bû.
Gerîllaya Kurd Hûznû Okşar ya bi navê kod Dîlan Canda di sala 1977an de li Başûrê Kurdistan, li gundê Cizîrê Kowaxê hate dinê, di 28`ê Nîsana sala 1992an de li Cizîrê tevlî nav refên gerîlla bû. Li herêma Botanê li Katoyê Jîrkî / Giriyê Herizê jiyana xwe ji dest da.

Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1992
Nesime Yaman

**Nesime Yaman**, bi kod-nameya xwe **Delîla Goyî** (z. 1979, gundê Bêceh, parêzgeha Şirnex, Bakurê Kurdistanê − m. 1999) gerîlayeke kurd di salên 1990an de bû.

Nesime Yaman di sala 1990î de tevlî nav refên gerîlla bû û pêk salan ve bû fermandarê bolûkê û rêvebera YAJKê ya herêma Botanê bû. Nesime Yaman di sala 1999an de bi tevî 8 Gerîllayên Kurd li herêma Hazek-Gencê jiyana xwe ji dest dan.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1979
Yaman, Nesime
Kategorî:Mirin 1999
Evin Boğa

**Evin Boğa** (z. 1979 − m. 1999), berniyas bi **Evîn Umut**, di sala 1979an de li gundê Kinasora Tatwanê hatiye dinê, di kanuna paşîn a 1996an de tevlî nav refên gerîla yên PKKê bû. Evîn Boğa, di 28ê nîsana 1999an de li herêma Hazek-Gencê bi tevî heşt gerîlayên din jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1979
Boğa, Evin
Kategorî:Mirin 1999
Muhsur Çelik

**Mûhsur Çelîk** (z. 1978 − m. 1999) yê bi navê kod Dilovan di sala 1978an de li Bismilê hate dinê, di sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû. Di 28'ê Nîsana 1999an de, li herêma Hazek-Gencê bi tevî 8 gerîlayên din jiyana xwe ji dest da.

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Çelik, Muhsur
Kategorî:Mirin 1999
Yeni Ülke

**Yeni Ülke** rojnameyeke heftaneme ye ku ji 1990 ta 1993an li Tirkiyê weşan kir.

Di 20ê cotmeh sala 1990î de, heftenameya Yeni Ülke dest bi weşana xwe kir. Bi giranî cih dida rastiya li Tirkiyê û pirsgirêka kurdan. Rojname ji ber van armancên xwe, di sala 1993an de jî hate girtin.

Di 24ê sibata sala 1992an de jî nûçegîhanê Yeni Ülkeyê Cengîz Altun ji hêla kontrayan ve li Êlîhê hate kate şehîdkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1990an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Özgür Gündem

**Özgür Gündem** rojnameyeke bi zimanê tirkî ye. Ku rojnameya di 16ê tebaxê de 2016 hate qedexe kirin.

## Dîroka rojnameya Özgür Gündem

Rojnameyê di dirêjahiya jiyana xwe ya 18 mehan de 26 şehît da.

### Hejmara pêşîn a Özgür Gündem kengî derket?

### Şehîdên çapemeniya Özgür Gündem
Di 30ê gulana sala 1992an de Rojnameya Özgür Gündem hate girtin.

* Di 12'ê Adarê sala 1994an de nûçegihanê Özgür Gündemê Nazım Babaoğlu yê Rihayê ji aliyê hêzên kirêt ve li Sêwregê hate revandin û di binçavan de hate windakirin. Encamê Babaoğlu heta niha jî nayê zanîn.
* Di 18'ê reşemiyê sala 1993an de Nûnerê Rihayê yê rojnameya Özgür Gündemê Kemal Kılıç bi destên hêzên tarî hate şehîdkirin.
* Di 8'ê pûşperê sala 1992an de nûçegîhanê Özgür Gündemê Hafız Akdemır hate şehîdkirin. Hafız, di sala 1996an de li Lîceyê hate dinê. Ji pêvajoya Dibistana Navîn û pê ve hertim hate binçavkirin, ji êşkenceyan hate derbazkirin û nêzî 7 salan di zîndanê de ma. Di herî dawiyê de dema ku nûçegîhaniya Rojnameya Özgür Gündemê dikir, ji alîyê kontr-gerîlayên Tirk ve hate bikujkirin.
* Di 9'ê sermawezê sala 1993an de, belavkarê rojnameya Özgür Gündemê Adil Başkan li Nisêbînê ji aliyê Kontr-gerîla ve hat bikujkirin.
* Di 10'ê sermawezê sala 1993an de, belavkarê rojnameya Özgür Gündem yê Amedê Yalçın Yaşa ji aliyê Kontre-gerîla ve hat bikujkirin.
* Di 27'ê sermawezê sala 1993an de, Berpirsiyarê belavkirina rojnameya Özgür Gündem yê bajerê Wanê, Adnan Işık ji alîyê Kontre-Gerîla ya Tirkiyê ve hat kuştin.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1992an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Emine Uygun

**Emîne Uygun** (z. 1979 − m. 1999), ya bi navê kod Berçem Bote di sala 1979an de li Edenê hate dinê, di 20 tebaxa sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû. Emine Uygun, di 28ê Nîsana 1999an de, li herêma Hazek-Gencê bi tevî 8 gerîlayên din jiyana xwe ji dest da.

Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1999
Friedrich Nietzsche

**Friedrich Wilhelm Nietzsche** (jdb. 15ê çiriya pêşîn a 1844an – m. 25ê tebaxa 1900an) helbestvan, fîlozof û fîlologekî klasîk ê alman bû.

## Jînenîgarî
thumb|200px|Nietzscheyê 17 salî
Nietzsche di 15ê çiriya pêşîn a 1844an de tê dinê, di sala 1849an de bavê wî jiyana xwe ji dest dide, li ber destê dê, xwişk û xaltiya xwe mezin dibe. Nietzsche ku dibêjin fikra wî ya li ser jinan di vê demê de kemiliye, di van salan de jêre gotine "keşeyê biçûk" û di 25 saliya xwe de bûye profesorê fîlolojiyê. Friedrich Nietzsche ku li ser felsefeyê kûr dibe, ji malûlî malnişîn dibe û bi temamî xwe dide nivîsandinê.

Ew bi taybetî di salên xwe yên dawî û piştî mirinê navdar dibe; piştî jiyana 11 salên wekî jiyaneke nebatî di 25ê tebaxa 1900î de jiyana xwe ji dest dide. Friedrich Nietzsche bi peyva "Xwedê mir" mirov kişandine nav fikirînê, peyva mirovê raser derxistiye pêş. Nietzsche ku heta niha di gelek anketan de di nav mirovên herî biaqil ên dinyayê de di nav rêzên pêşîn de cih girtiye, ji bo pirtûka xwe nirxandina, "berhema herî kûr" kiribû. Fîlosofiya wî kartêkirineke mezin li şêweyê ramana sedsaliya 20an kir. Bi boçûnên xwe ên felsefî aspektên felsefa *Existenz*, ango heyînê vala derxistin.

## Ramanên wî

Mixabin naziyan felsefa Nietzsche bo berjewendiyên xwe bi kar anîn û polîtîzekirin, lê rexneyên wî ên zelal li dijî nijadperestiyê, anti-semîtîzmê û biyologiyê bi zanebûn bêguhdan kirin û binax kirin. Nivîsên Nietzsche kartêkirineke mezin li gelek nivîskar û torevaên elmanî ên moderin kiriye mîna Rainer Maria Rilke, Robert Musil, Hermann Broch, Stefan Zweig, Thomas Mann, Hermann Hesse, Karl Kraus û Gottfried Benn, herweha li tore û felsefeya ferensiyan kir û bi taybetî li Michel Foucault û Jacques Derrida kir. Felsefa Nitsche li ser rastî û derewan, xêr û şer, reş û spî, di çarçewa sincê de, belavbû û bi taybetî di pirtûka wî de *Also sprach Zarathustra* (Zerdeşt werr go) de. Di Psychologiyê de jî bandora Nietzsche li Sigmund Freud, Ludwig Klages û Carl Gustav Jung bû. Li hember wê jî pir ramiyar û zane li dijî Nitsche û behweriyên wî hebûn mîna Karl Jaspers, Martin Heidegger, Martin Buber, Paul Tillich, Albert Camus û Jean-Paul Sartre. Wan di nivîsên xwe de, rexneyên tund li Nitsche girtine. Nitsche, di cîhana navnetewî de, wek fîlosofekî hatiye naskirin, lê wek helbestvan, kêm li derveyî Elmaniya behsa wî bûye. Hêjayî peyivê ye jî, ko helbestên wî pirr bi raman û bi giyan ve girêdayî ne.

## Berhemên Wî

* Pirtûka wî ya *Also sprach Zarathustra*, di hezîrana 2007an ji aliyê Muhammed Înal ve hatiye wergerandin û ji Weşanên Hîvda bi navê *[[Zerdeşt wiha ferman kir (pirtûk)|Zerdeşt wiha ferman kir]]* bi kurdî derket.
* Antîxirîst, nifir li xirîstiyantiyê (Der Antichrist, Fluch auf das Christentum, 1888)

## Gotinên Wî
* 

## Girêdanên derve

* Friedrich Nietzsche – 1844-1900 - Ji Malpera Felsefevan 
* Li Ser Nêrîna Nietzsche Ya Ol - Ji Malpera Felsefevan 
* Bavê Ramana Postmodernîzmê: Nıetzsche - Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Alman
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1844
Kategorî:Mirin 1900
Kategorî:Nivîskar
Peymana YNyê ya di warê mafên zarokan de

**Peymana [[YN]]'yê ya di warê mafên zarokan de** ji 54 bendan pêk tê. Ev  bi versîyona kurt û bi zimanekî hêsan hatiye amadekirin, hemû bend di vê tekstê de nehatine nivîsîn.
## Girêdanên derve
* 
* http://www.elektra.nu/nordkurdiska/db/artiklar/barnkonventionen.htm 

Kategorî:Peyman
Peymana rakirina hemû awayên dîskrîmînasyona jinan (1979)

Komîsyona YNyê ya Jinan a di 1946an de ava bû, di salên 60î de dest pê kir û berê xebata xwe da hemû awayên dîskrîmînasyona jinan. Komîsyon berê li ser mafên jinan ên sîyasî û hevwelatiyê xebîtiye. Grûpê danezanek amade kir ku civîna YNyê ya giştî ew di 1967an de qebûl kir. Ev danezan bû bingehê peymana sala 1979an a rakirina hemû awayên dîskrîmînasyona jinan (Bi navê Peymana jinan jî hat binavkirin).

Peymana jinan ji 30 bendên ku bi mafên jinan ên li hemû waran, pêk tê. Komîteya hemû awayên Dîskrîmînasyona Jinan (Committee on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, CEDAW) çavdêriyê dike, bê ka Peymana jinan çawa tê teqîbkirin.

Welatên ku Peymana Jinan tesdîq kiriye divê her ji sê mehan carekê raporan bidin Komîteyê, bê bendên Peymana Jinan çawa tên tetbîqkirin. Komîte raporan dide ECOSOCê (Encumena aborî û civakî) och civîna YNyê ya giştî. Ev rapor dû re ji Komîsyona Jinan re tên şandin. Komîte dikare ji tiştên di raporan de tên gotin û agahdariyên ji welatên peymanê tên wergirtin hereket bike û pêşnîyazên xwe û tewsîyeyên giştî pêşkêş bike.

Di 1998an de protokoleke ku di Çileya Pêşîna sala 2000î de ket îcrayê bi ser Peymana jinan ve hat kirin. Protokola servehî tê wê mahneyê ku jinên ku mafên wan ên mirovî li gora Peymana jinan pê pes bûne, ji bo sererastkirinê û stendina tezmînatê dikarin giliyên xwe li ba YNyê bikin. Berê îmkana giliyê takekesî li ba Komîteya YNyê ya Dîskrîmînasyona Jinan hebû. Niha jî mimkin e ku miorv li pêpeskirinên giran, an jî sîstematîk bikole.
## Girêdanên derve
* 
* http://www.elektra.nu/nordkurdiska/db/artiklar/konv_om_diskriminering_av_kvinnor.htm 

Kategorî:Peyman
Sinetkirina jinan

thumb|lang=ku|
Her roj bi hezaran keç tên sinetkirin. **Sinetkirina jinan** weke şikenceyê, dibe sedema êş û azara giran. Encamên wê dikarin bibin sedema mirinê. Piraniya keçên ku ji mirinê difilitin divê di jiyana xwe ya mayî de tehamulî şopên birînên fîzîkî û psîkolojîk bikin.

Hikûmetên welatên ku sinetkirina jinan lê çêdibe, ji bo rawestandina vî adetê hanê, pir hindik tişt kirine, an jî tu tişt nekirine.

Dewlet ne hew ji kes û aktorên din berpirsiyar in, bê di wezîfeyê de çi dikin, herweha ji kes, grûp û dezgehan jî berpirsiyar in, bê ew di nava dewletekê de ji bo pêpeskirina mafên mirovî çi dikin.

Peymanên navneteweyî yên mafên mirovan ji bo reftariya dewletan bi tenê qaîdeyan danîne. Ew herweha daxwazê dikin ku divê dewlet bixebitin, da tawanên li dijî mafên mirovî rawestîne û êrîş û şikenceyê qedexe bikin. Dewlet berpirsiyar in ku bêyî ku lê binihêre, bê ew li kî derê û ji aliyê kê ve hatine kirin, divê reaksiyonê li hembera raporên li ser êrîş û şikenceyê nîşan bidin. Mahneya wê ev e ku şideta li dijî jinan a weke sinetkirinê, divê bê rûreşkirin û jin ji aliyê qanûnan ve bên paraztin. Divê li hemû giliyên ji bo şidet û şikenceya li dijî jinan bê kolîn. Divê kirdarên wan mihakeme bibin û ji bo sûcên xwe bên cezekirin.

Rêxistina Efûyê ji hikûmetan û desthilatdaran daxwazê dike ku çi ji aliyê temsîlkarên dewletê ve hatibe kirin û çi jî ji aliyê şexsan ve hatibe kirin, divê ew jinan li hembera şidetê biparêzin. Şideta li malê, bo nimûne, lêdan û ecizkirinên cinsî, ne meseleyên malbatê yên taybetî ne. Li gora Rêxistina Efûyê, mirov nikare ji bo pêpeskirinên mafên mirovî, adetên dînî û çandî ve weke bingeh nîşan bide.

Kategorî:Civak
Kategorî:Cîns
Kategorî:Quz (vûlva)
Namûs

**Namûs** li ser bingehê hiseke pir civakî ava dibe û ji bo ku mirov ji mirovên civaka tradîsyonel, gelek caran li gundên piçûk bixwaze, da ew nîzama giştî biparêzin, tê bikaranîn. Ev nîzam li ser bingehê normên patriyarkalî hatiye avakirin û ji ber vê yekê kêm zêde jindijmin e. Ji bo ku civaka bi namûsê ve girêdayî karibe jîyana xwe bidomîne, şert e ku endamên wê bi nîzama giştî ve girêdayî bin. Bo nimûne, cezekirina yekî ku qaîdeyên heyî yên nenivîsandî pêpes dike û xwexistina şûna qanûnê, erkek e ku ji malbatê û beriya herkesî ji endamên malbatê yên mêr tê payîn.

Ji ber ku namûs, an jî namûsa mêrî bi awayekî xurt bi jiyana jinê ya cinsî ve girêdayî ye, ev tê wê mahneyê ku ji bo paraztina namûsê, divê tevgerên jinê bên kontrolkirin. Bi gotineke din, di civakên ku li ser bingehê hisa namûsê tên avakirin, zordestiyeke xurt li ser jinan heye.

Strukturên patriyarkalî li her devera dinyayê hene. Zordetiya li ser jinan, lêdan û kuştin li her civakê çêdibin. Ev di nav civakên namûsê yên tradîsyonel de eşkeretir e. Bi saya şoreşa femînîst, zordestiya patriyarkalî baleke mezin kişand. Di pêşveçûna demokrasiyê û mafên mirovan de, ev zordestî hinekî kêm bû.

## Çavkanî

Kategorî:Civak
Kategorî:Cîns
Kategorî:Çanda Tirkiyeyê
Kategorî:Îslam
Jeanne d'Arc

thumb|rast|Heykeleke Jeanne d'Arc li Parîsê.
**Jeanne d'Arc** (1412 - 30'ê gulanê, 1431), bakîreya Orleansê, ezîzeya parêzvan a Fransayê û lehenga netewî jî tê zanîn.
 
Jeanne, di şerên sedsalê de, welatê xwe li li hemberî dagirkerên Îngîlîz parastiye û wekî din fermandariya vê berxwedanê kiriye û birêve biriye.

Bavê wê Jacques d'Arc cotkarek bû. Navê diya wê Isabelle ye. Jeanne ji malbateke 5 zarokan a 3emîn bû. Jeanne di 6`ê çileya 1412`an de li bajarê Domremy ku cîranê beşê hawirdora Champagne û Lorrainne'yê ye, tê dinê. Zarokatiya wê li çolter û şepalên gund, bi çêrandina pezê bavê xwe derbas dibe. Ew di heman demê de ji diya xwe bi guhdarkirina çîrokên dînî, derbarê dîn de agahî bidest dixe. Di karên malê de bi nîşandana hûnerê xwe mezin dibe.

Li gorî rîvayetê, Jeanne dema ku dibe 12 salî, dest bi bihîstina dengê ezîz Michael, ezîze Catherine û ezîze Margeretê kiriye. Êdî bawer dike ku ev deng ji aliyê xwedê ve jê re hatiye şandin. Dengên jê re tê, ferman dide ku `Welatê xwe ji Îngîlîzan rizgar bike, alîkarî bide Qraltiya Velîaht û textê Frensî bilind bike û ev karên ku bike `Mîlsyona wê ya pîroz e`.

Her wiha ev deng jê re dibêje ku porê xwe qût bike, kincên mêran li xwe bike û xwe bi çekan bixemilîne...

Di sala 1429`an de Îngîlîz, bi alîkariya hevalbendên xwe Burgonya'yî, hemû Fransayê heta Parîs û Bakûrê Loireyê dagir dikin. Frensî, ji ber xemgîniya ku bîhîstine û ji ber nebûna serokê xwe, gelek kêm li ber xwe didin.

Li ser wan qiralê Îngîlîz Henryê 5ê, doza qiraltiya Fransayê dik.

Jeanne, destpêkê fermandar û piştre jî velîaht ji bo bikaranîna hêza wan razî dike.
 
Piştî ku ji îmtîhan û azmûnên bawermendan derbas dibe, dibe fermandara yekîneyeke leşkerî ya sed kesî. Jeanne, di şerê Orleansê de, ji yekîneyan re dibe pêşeng û bi awayekî mûcîzevî, li dijî Îngîlîzan serkeftinê bi dest dixe.

Di deverên cûda cûda yên welêt de tevlî şerê li dijî Îngîlîzan dibe.
 
Piştre Jeanne, diyar dike ku divê velîaht, weke Charlesê 7ê taç bide serê xwe û bi vî awayî Velîaht razî dike.
Di merasîma taçkirinê ya li katedrala Reimsê tê çêkirin, li cem Qiral cîh digire û bi vî awayî tê şehnazîkirin.
Di sala 1430'an de, dema ku Compiegne ya li cem Parîsê diparast, ji aliyê Burgonyayiyan ve zeftkirin û radestî Îngîlîzan tê kirin.
Îngîlîz, Jeanne di serî de bi efsûnbaziyê ji ber ramanên wê tewanbar dikin.
Her wiha ji ber ku xwedî ramanên li dijî baweriya dêra Xiristiyan e û kincên mêran li xwe kiriye, radestî rêxistina Dêra Rouenê tê kirin.
Dadgeha Girêdayî Rêxistina Dêrê, van ramanên Jeanne weke suç qebûl dike.
Di encama vê mehkemeyê de Jeanne tê mehkûmkirin û di 30`ê Gulana 1431`ê de, bi darekê ve tê girêdan û bi saxî tê şewitandin.

Jeanne D`arc dema tê şewitandin, keçeke 19 salî ye. Lê belê Charlesê 7ê ji bo rizgarkirian Jeanne'yê nakeve nava ti hewildanan.
Di sala 1456`an de rûniştineke duyemîn tê vekirin û tê îlankirin ku Jeanne bê suç e.
Dêra Xiristiyan, Jeanne d'Arc, di sala 1909'an de derdixe mertebeya ezîzetiyê û di sala 1920`an ve ev yek bi fermî tê qebûlkirin.

## Çavkanî
 

## Girêdanên derve

Kategorî:Ezîzên anglîkan

Kategorî:Jidayikbûn 1412
Kategorî:Jinên fransî
Kategorî:Mirin 1431
Kategorî:Mîxayîl
Kategorî:Şoreşger
Gulûl

**Gulûl**, **gulol**, xwarineke Botanê ye.

## Çêkirin
Ji mast, birinc, savar an jî garis çêdibe. Dew tê kelandin, birinc an jî bulxur dikeve navê û hinek din jî tê kelandin. Ji ser agir tê girtin ku heta sar û tîr bibe. Rûn sor dibe û bi ser de tê reşandin û serwîs dibe.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên sîr û mastê
Kêpayî

**Kepayê** (hûrên dagirtî) xwarineke Botanê ye.
 
Hûr tê perçekirin û wek kîsên biçûk tên girêdan. Birinca bi qîme û baharat dikeve navê û li ser agir di avê de tê kelandin.

Kategorî:Xwarin
Doxave

**Doxave** xwarineke Botanê ye.

Ev xwarin ji dew çêdibe. Nok tê tevlêkirin. Goştê qîmeyê wekî kofteyên biçuk tê çêkirin û tê tevlêkirin.

Li Culemêrgê jê re **doxeba** jî tê gotin.

Kategorî:Xwarin
Mertoxe

**Metoxe** navê xwarineke çorsane û amadekirina wê hêsan e ye. Li Botanê, Serhed, Xerzan û gelek herêmên din navdar e. Helbet li tevahiya Kurdistanê jî tê zanîn.

Mertoxe bi taybetî di nav gerîllayan gelek bi nav û deng e. Lewra çêkirina wê hêsan e. Mertoxe û hesîde her xwarinên şervanên kurd bûne.

Şîraniyek, ji to (toxavk an toşîr, tûwik), rûnê nivîşk û arvan tê çêkirin. To û rûn di rûnbirêşkê (taweyê) de tê helandin û arvan bi serde tê reşandin.

Hinek av dikevê û sar tê xwarin. Ji şûna avê, doşavî (şerbet) jî dikeve navê.

Kategorî:Şîranî
Kategorî:Xwarin
Keledoş

thumb|Keledoş
**Keledoş**, keldoş xwarineke pêjgeha kurd e. Li herêmên Serhed, Botanê pirr tê xwarin.

Ji koma xwarinên sîr û mastê ye. Li hin deveran cuda bin jî, ji keşkê tê çêkirin. Dahn, nok, goşt û giyayên ku zivistanê hişk dikin, tevlî hev dikin û dikelînin. Ku hazir dibe nan hûrdikin û li ser nan dikin û tê xwarin.

Li Serhedê ji sîr û mastê çêdikin. Berkelîna wê nan an pelhevîrka badayî (hin caran dagirtî), sîr, mast, îsota reş, rûn, xwê ye. Îsota reş di nava rûnê qijilandî de bi ser de dikin.

Li Çewlîg, rojhilatê Kurdistanê, Sêwas û gelek deveran ji dêvla nanê pişirandî, şikevaya pêçandî û dagirtî bikartînin. Li Kanîreşê jê re sîrapel dibêjin, hinekê cuda ye ev.

## Bo keledoşê (gotin)
* Keledoşa herî xweş a xelkê ye.
* Keledoşê ne bi kevçiyê, bi destan bixwin lewra kewaniya malê sîr-mast jibîr kiriye.
* Her tişt dikele, lê keledoş, didoşe (heger pelhevîra dagirtî qul be, ava xwarinê dikevê, dema mirov bixwe dişibe guhanên ku şîr jê tên. Ji bo kewaniyên malê yên ne pisporên viya dibêjin)
* Keledoş xwarina dewlemendan e. Çavê xizanan li goştê qeliyê ye.
* Heger dizê keledoşê ez bim, ka quşxane. (ango wisa bitehm e ku bi tevî quşxaneyê tê dizîn).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên sîr û mastê
Xeyl

**Xeyl** (Xêlî. Tara, Sork) Li serê bûkan tê girêdan. Xêlî ji cawekî tenik û rengîn çêdibe, dema ku bûk ji mala bavê derdikeve, xêliyê bi ser rûyê wê de berdidin. Piraniya caran bi rengê sor, şekirîn an jî pembeyî ye.

Kategorî:Cil
Yêleg

**Yêleg** (Surt, Sixme, Êleg) Ji du parçeyan pêk tê. Rengê pêşiyê û rengê estar heye. Estar her tim ji hevrîşim çêdibe. Ew li gorî temenê jinê tê guhartin, jinên ciwan rengên vekirî û gulgulî bi kar tînin, lê yên temen mezin rengên girtî li ber dikin.

Kategorî:Cil
Şala Kurmancî

**Şala Kurmancî** Ji qumaşekî buha ye. Ji rîs tê çêkirin. Qalind û germe, zivistanê diavêjin ser pişta xwe. 2-3 reng tê de cih digirin, hin caran jî tên bi rengekî ye.

Kategorî:Cil
Tavrişî

**Tavrişî** Dişibe şalê(davêjin ser an jî milên xwe), Tavrişî ji Şala Kurmancî siviktir û teniktir e. Ew bi qumaşekî sivik tê çêkirin. Jinên mezin li xwe dikin.

Kategorî:Cil
Dêrî

**Dêrî** (Pêşmal ango bervank) Wekî nîv etekî ye. Rengê wê diguhere. Li hev qurmiçandiye û bi piştanekê li dora navtengê tê girêdan. Lê hertim 2 dêrî bi hev re li berdibin. Yek wek bervank (pêşmal) û yek jî wek nîv eteke (paşmal) tê liberkirin. Her du jî, ji yek cawî(qumaş) tên çêkirin.

Kategorî:Cil
Şara Toksin

**Şara Toksin** (Tosin): Modeleke pir kevn e niha pir kêm tê bikaranîn. Ji gelek rengan pêk tê rişî bi rişî ye. Ji cawên buha çêdibe û kesên dewlemend didin serê xwe. (navê gelek jinên kurd ên Qafqasya, li ser navê Toksin in. Ev yek jî nirx û cihê vê şarê diyar dike)

Kategorî:Cil
Heftreng

* Heftreng, cilekî bûkan
* Heftreng (hewa), keskesor

* **Heftreng** berê wekî xêlî bi kar dianîn. Ji qumaşekî pir tenik û sivik tê çêkirin. Rengîn e, şefaf û nirxbuhaye. Bi piraniya xwe keç û bûkûn ciwan bi kar tînin.

Kategorî:Cil
Qutik

**Qutik** (Kutik) ji qumaşên yêlegan ê giran tê çêkirin. Ew ji êleg dirêjtir û girantir e. Ji her du aliyan jî tê berkirin. Ango aliyên xwe yên bervajî nîn e.

Kategorî:Cil
Dîkê Gund - Melle Huznî (fîlm)

**Melle Huznî/Dîkê Gund** fîlmeke kurdê ku li Kurdistanê hatiye kişandin e. Di sala 2003, meha adarê de lı gundê Amedê, Canqetranê hate kişandin. Çîrok û derhênanî ya M. Saît Alpaslan e. Tê de Şahabettîn Dax, Gezmîş Satici, M. Saît Alpaslan, Vural Tantekin, Yilmaz Kurttekin, M. Emîn Yalçinkaya, Hulya Atli û Sabahat Kizilkaya lîstine.

Di sala 2003 an de li Amedê, ji aliyê Aşanlar Muzîk Yapim ve hatiye çêkirin. Di Gulan 2004 an de çapa fîlm ya duwem pêşkêşî firotinê bûye.

Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên 2003an
Ji Ava Ferad Dilopek

thumb|Ji Ava Ferad Dilopek
Pirtûka Delîl Mîrsaz a bi navê **'Ji Ava Ferad Dilopek**' ji 12 çîrokan pêk tê û bi taybetî bûyerên piştî salên 1980'î wekî mijar digire dest. Pirtûk ji aliyê weşanên aram ve li Tirkiyeyê hatibû çapkirin.

Şaredariya Qoserê ev pirtûk bi boneya Mîhrîcana yekem a Çand û Hunerê ya Qoserê (25.09.2004) belaş belav kir.

Kategorî:Pirtûk
Helbestên Welatê Bindest

**Helbestên Welatê Bindest** pirtûka yekemîn ya M. Saît Alpaslan e.

Di sala 1992'an de li Stenbolê, ji aliyê Weşanxana Pelê Sor ve hatiye weşandin. Bi weşandina vê pirtûkê, cara yekemin helbestvanek li welêt dijî pirtûkek kurdî weşandiye.

Kategorî:Pirtûk
Rukiye Özmen

**Rukiye Özmen** nivîskareke kurd e. Özmen li Emerîn (Cizîr) hatiye dinyayê û ji sala 1990î vir ve li Almanyayê dimîne.

## Berhem
* Wêneyên bîranîn (helbest).
* Çîrokên şevbihurkan (berhevkirin).
* Çîrokên şevbihurkan II (berhevkirin).
* Soro (çîrokên zarokan).

## Girêdanên derve
* https://www.youtube.com/watch?v=P3Pg5c_oQVI
* Çend nivîsên Rukiye Özmen 

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Kurdên li diyasporayê
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Fewzî Bîlge

**Fewzî Bîlge** wênesaz û nivîskarê kurd e.

Fewzî Bîlge di sala 1962an de li Mêrdînê, li Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê. Di heman salê de malbata wî koçî Qoserê kirine. Heya perwerdehiya xwe ya lîseyê qedandiye li wê derê maye. Di 1978an de li Zanîngeha Stembolê, beşa edebiyatê xwend. Heya ko dibistana xwe ya duyem, li Zanîngeha Marmarayê beşa zanisteyên civakî, di sala 1987an de qedand di ajansên girafîkî de xebitî.

Ji edebiyatvanekî bêtir weke wênesaz tê naskirin û hezkirin. Wî li çar aliyên welêt bi dehan pêşengeh li dar xistine. Şeş–heft salan di navendên çand û hunerî de di gelek beşan de, bi taybetî jî li beşên hunerên şêwekariyê berpirsiyarî girt û gihaşt gelek xebatên serkeftî. Bi sedan nivîs û xebatên wî yên wêneyan di kovar û rojnameyên kurdan, weke Nûdem, Pelîn, Roj, Medya Güneşi, Jiyana Rewşen, Kevan, Tîroj de hatine weşandin.

Ev sêzdeh sal e bi keçikeke Dêrikî, xweşik, arkeolog re zewiciye. Bi navên Sultan Stêra û Serhat Berzan du zarokên wan hene.

Ev çend salên dawiyê li Batmanê dijî, di kargeha xwe ya hunerên şêwekarî de gelek şagirt gihandine. Ev sê salên dawiyê weke çîroknivîsekî tevdigere û pirtûka xwe ya yekemîn ji dosyayên xwe yên çîrokan yek, bi navê Jidilara di 2002an de weşand. Di demeke kin de albûmeke wî ya ko ji wêne û nivîsarên şîroveyên wêneyên wî pêk tê wê bigihêje xwendevanan.

## Girêdanên derve
* Pêşangeha Fevzî Bîlge 

Bîlge, Fewzî
Bîlge, Fewzî
Wênesaz

thumb|Wênesaz
**Wênesaz**, **wênevan** an jî **resam** kesên ku wêne çêkin in. Wênesaz hunermend in.

## Peyvên wênesaz û wênevan di kurdî de
Li Rojhilata Kurdistanê ji bo *wênesaz* "wênekêş" tê gotin. Lê li Bakurê Kurdistanê "wênekêş" ji bo makînaya fotografan tê bikaranîn. Gotina *wênesaz* li ser bingeha wêne û sazkirinê hatibe çêkirin jî, gotina *wênekêş* li ser wêne û kişandina firçeyê hatiye çêkirin. Di kurmanciya bakur de *"[[wêne]] hate kişandin"* nîn e, lê *"wêne hate girtin"* heye. Nexwe *"wênekêş"* di şûna makînaya fotografan de ne gotineke 100% rast be jî, di çanda nivîskî de êdî wisa hatiye bikaranîn.

## Binêre
* Lîsteya wênesazên kurd
* Wênesazî

Kategorî:Çand
Kategorî:Huner
Mezopotamya TV

Mezopotamya TV televîzyoneke çandî a gelê kurd bû. Di roja 17 hezîrana 2000'an de fermî
dest bi weşanên xwe kir. Heta 2006'an xebata xwe domand.

## Girêdanên derve
* Mezopotamya TV 
* Mezopotamya TV zindî 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kategorî:Teleweşanên ji aliya kesan
Unikurd Web

frame|rast|Unikurd Web
**Unikurd Web** fonteke ji bo kurdî bi herfên erebî ye. Ev font ji aliyê kurditgroup.org hat çêkirin. Di rûpelên Wîkîpediayê yên soranî **Unikurd Web** û Tahoma tên bi kar anîn.

Unikurd Web li gora standartên Unicode hatiye amade kirin.

## Binêre
* Fontên kurdî
* Tahoma

## Girêdanên derve
Daxistina "Unikurd Web"
* Cîhê fermî (kurditgroup.org) 
* Cîhê alternatîf Ferheng.org
* Unikurd 

Kategorî:Font
Fontên kurdî

[frame|[DejaVu Sans]]
[frame|rast|[Unikurd Web]]
[frame|rast|[Tahoma ya kurdî]]
**Fontên kurdî**, ango fontên taybet ji bo soranî pêwîst in. Fontên herî zêde tên bikaranîn Unikurd Web û Tahoma ne. Fontên kurdî ji aliyê kurditgroup.org û Nefel.com û Findi.info tên pêşkêş kirin.

Wîkîpediya fontên Unikurd Web û Tahoma ji bo nivîsên soranî bi kar tîne.
Binêre:
* Unikurd Web
* DejaVu
* Tahoma
* Ernst Tremel
## Linux
Di gelek distrîbusiyonên Linuxê de DejaVu hêdî hêdî dibe standard. DejaVu ji guhertoya 2.7 şunve hemû tîpên erebî û latînî yên kurdî nîşan dide. Wekî din ji bo linuxê Scheherazade û Lateef jî baş in.
* Lateef û Scheherazade

## Girêdanên derve
* Rûpela 1  gelek fontên kurdî
* Rûpela 2  gelek fontên kurdî
* der barê taybetiyên kurdî ("Arabic Supplement")
* Rûpela 3  gelek fontên kurdî

Kategorî:Font
Klavyeya kurdî

Ji bo nivîsandina zimanê kurdî bi kompûteran, sûda **klavyeyên kurdî** heye. Çend malper ji bo vê pirsgirêkê çareseran pêşkêş dikin.

## nefel.com
* Nefel.com
* http://www.nefel.com/font/klavye_latini.htm 
* http://www.nefel.com/font/klavye_erebi.htm 

## kurditgroup.org
* Kurditgroup.org bernameyên gelek baş ji bo Windows XP pêşkêş dike.
* Klavye û font 
* Klavyeya Kurdî Latînî 

## Ernst Tremel
* http://www.skytower.org/~ernstjtremel/
* http://www.skytower.org/~ernstjtremel/OpenTypeFont_KurdishAllAlphabets.htm

## gerdi.net
* Keypanel
* http://www.gerdi.net/keypaneld.html 

## chawg.org
* Klavyeya chawg 

## Binihêre
* fontên kurdî

## Girêdanên derve
* **[http://www.kurditgroup.org/modules.php?name=Downloads&d_op=getit&lid=7 Daxistina Kurdî latinî]  (kurditgroup.org)**
* Windows Kurdish Support  (kurditgroup.org) (soranî)
* Tavultesoft Keymanager  (nefel.com) (sorani+kurmancî))
* Keypanel  (gerdi.net) (soranî)

Kategorî:Komputer
Taceddîn Şahîn

**Taceddîn Şahîn** gerîlayekî Kurd e. Di sala 1999`an di şerekî li dijî artêşa Tirk de jiyana xwe ji dest da.

----
* **Nav û Paşnav:** Tacettin Şahin
* **Navê Tevgerê:** Ferhat Berwar
* **Cîh û Dîroka Jidayikbûnê:** 1972 / Gundê Kotranûs ser bi Colemêrgê
* **Cîh û Dîroka Tevlîbûna Tevgerê:** 1933
* **Cîh û Dîroka Şahadetê:** 5`ê Gulana 1999 / Başkale

Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1999
Kategorî:Şoreşger
Weşanên Özge

Di **Weşanên Özge** de gelek pirtûkên ser çand û dîroka kurd hatin weşandin.
Xwediyê Weşanên Özge Mehmet Bayrak e.

Kategorî:Weşanxane
Nizamettin Ariç

**Nizamettin Ariç** hunermendekî kurd e. Bi muzîk û fîlmên xwe tê nas kirin.

Ew bi navê Feqiyê Teyran hatiye naskirin, lê belê navê wî yê rastîn Nizamettin Ariç e.

Ariç li herêmeke ku dengbêjî lê xurt bû hate dinyayê, li Serhedan. Ew li ber dengê Şakiro, Gerabêtê Xaço, Meyrem Xan û Zadîne Şakir mezin bû.

Di sala 1971 ji ber sedemên aborî malbata Ariç ji Agirî bar dike Enqerê. Di sala 1976 de jî ew bi awayekî çalek di radyoya TRT ya Enqereyê de programên hunerî amade dike. Ji ber ku ew di sala 1979 de li Agirî konserekê bi zimanê Kurdî pêşkêş dike, ji TRT tê avêtin. Piştre di navbera salên 1979-1980 de cara yekemîn bi navê Feqiyê Teyran albomên bi navê Bêrîvan, Dîlan û Diyarbekir derdixe.

Nizamettin Ariç, xwediyê awayeke taybet e, ew hunermendekî dengxweş, deng bilind û gotin şêrîn e. Bi giranî wî stranên folklorîk gotine, lê belê gelek helbestên Cegerxwîn jî bi dengê xwe pêşkêş kirine.

Yek ji albomên wî yên navdar Zînê ye. Zînê neynika trajedî û dramaya gelê Kurd e, Şahînê Bekirê Soreklî nivîsandiye.

Li kêleka stranan Ariç fîlmeke serkeftî jî pêşkêş kiriye, ew jî Klamek ji bo Beko ye.

25 salên jiyana xwe pêkêşî stran û hunera kurdî kirin. Bi deng, awaz û sazbendiya xwe wî bi her awayî bizav kiriye ku vê çandê biparêze û ji bo nifşên pêşerojê bi awayekî modern pêkêş bike. Yek ji afirandinên wî jî ew bû ku stranên gelêrî bi şêweyekî nû eda bike. Ne tenê serkeftina di awayê strandinê de, her wiha wî di warê rejîsoriya fîlman û lîstikvaniyê de nîşan da.

## Berhem
### Muzîk
* Kurdish Ballads 1 û 2
* Cûdî
* Wêneyên xewnê (Helepçe)
* Çiyayên me
* Dayê
* Zînê
* Bêrîvan
* Dîlan
* Diyarbekir

### Sînema
* 1991: *[[Klamek ji bo Beko]]*; Derhêner, Senaryonûs, Lîstikvan
* 1980: *[[Bir Günün Hikayesi]]* (Çîroka Rojekê)
* 1980: *[[Kurban Olduğum]]*; Lîstikvan

Kategorî:Bestekarên kurd
Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Senaryonivîsên kurd
Kategorî:Stranbêjên kurd
Arthur Henry Limpus

**Arthur Henry Limpus** di sala 1863an de hate dinê. Di sala 1876an de kete artêşa deryayê ya Îngîlîz. Di sala 1910an de bû amîralê mezin. Di sala 1912an de ji aliyê Bahriye Nazırı Churchill ve weke şêwirmend ji Artêşa Deryayê ya Osmanî re hate şandin û çû Stenbolê. Di dema vê wezîfeya xwe de, bi Serokên Partiya Îttîhad û Terakkî`yê ve kete têkîliyê û hewil da ku artêşa deryayê ya Osmanî modernîze bibe. Di sala 1914an de bi xerabûna têkîliyên Îngîlîz û Osmaniyan re, dawî da wezîfeya xwe û çû Londonê. Piştre li Maltayê hate wezîfedarkirin û di sala 1916an de xelata şovelyayê (knight) wergirt.

Kategorî:Jidayikbûn 1863
Kategorî:Leşker
Kategorî:Mirin 1931
Hubrî

**Hubrî** Navê simala pîrekan e diavêjin serê xwe ye. Hubrî wisa tê girêdan ;
* Berê pîrek kumé xwe î bi destan çékirine dixine serê xwe
* Dû re kitané péda dikin
* Hubriyé jî li dora seré xwe digerînin
Hubriya herî navdar jê re dibêjin *hubriyé binya xetê*. Navé hubriyan jî hene. Wekî pitikhûr, sêvkî, pelbahcan û hubriya reş. Pîrekén yextiyar an jî pîrekén gedeyên wan, mêrê wan hwd. dimire hubriya reş bikartînin.

Kategorî:Cil
Şane (biyolojî)

rast|thumb|400px|Corê şaneyên mirov.
**Şane** (bi înglîzî:*tissue*) di laşê zîndewerên firexaneyî de, navê koma xaneyên hevşêwe û hevbeş e. 

Anko xaneyên şaneyê bi erk û pêkhateyên xwe de nêzî hev in. Ev xaneyên hevşêwe ji bo cihanîna erkek taybet di nav laş de kar dikin. Wekî mînak, komên xaneyên lûsemasûlke ya gedeyê, şaneya masûkeya gedeyê pêk tînîn. Gede endam e û ne ji yek lê ji çendan corên şaneyan çêbûyî ye. Herwiha gede û hin endamên din ên wekî ziman, diran, rûvî, kezeb jî ji bo karê herisînê dixebitin. Çalakiya komek endaman ji bo karek diyarî wekî koendam (sîstem ) tê navkirin. Laşê mirov ji koendamên wekî, koendama herisê, koendama demarî, koendama bergiriyê, koendama gera xwînê, hwd pêk tê. Ango bi kurtasî ji boy rêkxistina laşê mirov, em dikarin wiha bibêjin; koma atoman dibin gerde (molekul), koma gerdeyan endamokan çêdikin, endamok bi hev re kar dikin û dibin xane, koma xaneyên hevbeş dibin şane, koma şaneyan dibe endam, koma endaman dibe koendam, koma koendaman jî laşê mirov pêk tîne.

Şane ji komek xaneyan pêk tê lê ne pewîste ku ev kom ji corek xaneyan pêk were. Hin caran dibe ko çendin corên koma xaneyan jî bibin şane. Wekî mînak, bestereşane ji gelek corên xaneyan pêk tê. Xaneyên xwînê, xaneyên hestî, xaneyên çewrî beşên bestereşaneyê pêk tînin, lê şeweya van xaneyan naşibin hevdu. Zanista ku li ser şaneyên zîndeweran dixebite, jê retê gotin şanezanist (bi înglîzî: *histology*).

Ji ber ku şane ji komek xaneyên hevşêwe pêk tê, şane di laşê gelemperiya zîndewerên firexaneyî de hene. Ajalên wekî Îsfenc (bi îngilîzî: *sponge*) û bûka deryayê (bi îngilîzî: *jellyfish*) jî firexaneyî ne, lê tu şaneyên îsfenç tune ye, herwiha bûka deryayê hinek corên şaneyan lixwe digire lê ne hemû coran. Zîndewerên tekxaneyî yên wekî bakterî û amîb ji ber ku ji xaneyek pêk tên, şane lixwe nagirin. Pêkhateya xaneya ajal û a riwekan ne yek e, herwisa şaneyên ajal û yen rîwekan jî ne wek hev in.

## Şaneyên ajalan
Şaneyên hemî ajal û mirovan debeşî çar corên sereke dibe:
* Rûkeşeşane (*Epithelial tissue*)
* Bestereşane (*Connective tissue*)
* Masûlkeşane (*Muscle tissue*)
* Demareşane (*Nervous tissue*)

## Şaneyên riwekan
thumb|Şaneyên riwekan|399x399px
Riwek zîndewerên navikrasteqîn û firexaneyî ne. Riwek jî wekî mîna ajalan, xwediyê endaman in (reg, qed, pel, kûlîlk). Endamên riwekan ji şaneyên riwakan pêk tên. Şaneyên riwekan jî ji gellek corên xaneyên bi erkên taybet pêk tên. Bi gelemperî şaneyên riwekan dabeşê çar coran dibin;
* Şaneya merîstemî (*Meristematic tissue*)
* Şaneya rûpoşî (*Dermal tissue*)
* Şaneya binçîne (*Ground tissue*)
* Şaneya lûleyî (*Vascular tissue*)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ferhenga Biyolojiyê

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Biyolojî
Sîdar Jîr

**Sîdar Jîr**, di sala 1980'î de li Şemrexa Mêrdînê ji dayik bûye, wergêrek û nivîskarekî kurd e.

Sîdar Jîr di sala 2004'an de li Zanîngeha Dîcleyê, Fakûlteya Perwerdehiye kuta kiriye û paşê jî li Zanîngeha Stenbolê beşa Felsefeyê xwendiye. Çîrok û gotarên wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de belav bûne. Di dema xwendekariya xwe ya zanîngehê de fanzîna xwerû ya kurdî li Bakurê Kurdistanê (li Amedê) bi navê *[[Kulîlk]]* ligel hevalê xwe Deştî Rewşen derxist û piştî wê bi navê Kulîlka Ciwan kovar derxist û edîtoriya wê kir. Di destpêka Kovara W'yê de wekî edîtor di nava komek nivîskarên kurd de cih girt.

Di sala 2004'an de berhema wî ya yekem bi navê *[[Ariya Giyanên Stewr]]* û di 2011'an de jî pirtûka wî ya çîrokan a duyem ji weşanxaneya Lîsê bi navê *[[Dozdeh Çirk]]* hatiye weşandin. Her wiha Sîdar Jîr ji zimanê îngilîzî gelek çîrok wergerandine bo zimanê kurdî. Ji çîrokên çîroknivîsên gewre yên wekî O. Henry bi navê Diyariya sersalê , Sharwood Anderson Mêrikê Lal û Mishefa Reş & Bextê Reş a Amed Gokçen wergerandiye Kurdî. Edîtoriya kovara zarokan a bi navê Şemamok û kovara zarokan a bi navê Dergûş jî kir ên ku li Amedê derdiketin.
Li Akademiya Cegerxwîn li beşa Ziman û Wêjeya Kurdî mamoste ye.

## Çavkanî
http://cetoyezedo.blogspot.com.tr/2014/11/weje-u-niviskari-sidar-jir.html

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Hunerkom

thumb|Hunerkom
**Hunerkom** saziya hunermendên kurd li Ewropayê bû. Hunerkom wekî *"Yekitiya Hunermendên Welatparêzên Kurdistan"*di sala 1983'an de li bajarê Kölnê hat damezrandin.

Çend ji damezrîneran ev in: Hozan Mizgîn, Hozan Sefkan, Zinar, Amele, Seyîdxan, Xemgîn Bîrhat, Hozan Zozan, Hozan Serdar.

Firaz Baran di 4ê îlonê 2020ê de di rojnameya Özgür Politika de gotarek belav kiriye û gotiye:Hunerkom (1983-1994), Akademiya Çand û Hunera Kurdî (1994-2001) û Mîr Muzîk (2001) li Almanyayê hatin damezrandin. Her sê sazî bo muzîka kurdî û dîlanên gelêrî xebatên girîng derxistin.Van sê saziyan ji bo 100 hunermendên kurd kaset û CD derxistin. Hin ji van hunermend û koman ev in: Koma Berxwedan, Kamkaran, Aramê Dîkran, Beser Şahîn, Ednan Kerîm, Cemal Tîrêj, Ciwan Haco, Aslîka Qadir, Çopî, Diyar, Mahmut Baran, Zozan, Mikaîl Aslan, Natalya, Necmedîn Xolamî, Seîd Yûsiv, Koma Şîrvan, Dilşad Seîd, Dilovan, Sena, Seyîdxan, Hozan Şemdîn, Şehîd Sefkan, Şehîd Mizgîn, Şehîd Çiya, Hozan Serhad, Xelîl Xemgîn, Kawa, Sosin, Xêro Abbas, Qadir Dîlan...

Hunerkomê li bajarên ku kurd lê dijîn komên govendê jî ava kirin da ku dîlanên kurdî bi pêş bixin. Di salên 1990î de 200 komên govendê yên folklorî hebûn. Van koman dîlanên gelêrî pêşkeş kirin, çîrokên dîlanan nivîsandin û cil û bergên ji herêmên cuda yên Kurdistanê berhev kirin. Her wiha Hunerkomê di sala 1987an de bi keda Mamoste Amele dest bi Mîhrîcana Govendên Kurdistanê jî kiriye. Ev mîhrîcan îro jî berdewam dike."

## Çavkanî

Kategorî:Sazî
Hozan Xemdar

**Hozan Xemdar ** di sala 1971ê de li Bacina Midyadê ser Mêrdinê hatiye dinê, ji malbateke Êzîdî ye. Di salên biçukayiya xwe de muzîka kurdî bala wî kişandî serxwe û hê dî 13 saliya xwe de dest bi lexistina tamburê dike.

Bi hatina xwe re pêwendî ligel "Yekitiya Hunermenden Welatparêzên Kurdistan" (Hunerkom) çêdikê û di navê Koma Berxwedan de cih digire.

## Berhem û albûmên wî
* "Dayê"
* "Ferman rabû"
* "Dayika min"
* "Keça delal"

## Çavkanî

Kategorî:Hunermend
Xemgîn Bîrhat

**Xemgîn Bîrhat** (Dr. Zülfü Kızıldemir) hunermendê kurd e.

Dr. Xemgîn Bîrhat di sala 1961´an de, li Dêrsimê hate dinê. Di sala 1980´de xwendina lîseyê kuta kir û ji bo xwendina bilind diçe Elmanyayê. Hunera Kurd li vê derê hîn baştir naskir. Li ser muzîk û hunera Kurdî bi gelek hunermendên kurdre, weke Zozan, Çiya, Şehîd Sefkan û Mizgîn xebat kir û bi hevkariya wan hunermendan yekemîn car Yekîtiya Hunermendên Welatparêz Kurdistan, HUNERKOM di sala 1983´an de ava kirin. Li vê derê weke endamekî çalak xebitî û di sazkirina Koma Berxwedan de cîhekî girîng girt. Dr. Xemgîn Bîrhat xebata xwe a hunerî, ji sala 1983´an heta niha, di nav xebatên Koma Berxwedan de jî berdewam dike. Di nav Koma Berxwedande hem gelek stran şîrove kiriye û hem jî besteyên ku li hemu welat deng dane, afirandiye û nivîsandiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat ji bilî tekoşîna civakî û hunerî, xwendina xwe ya akademîk jî domandiye û li zanîngeha bilind li bajarê Münster (Elmanya) li ser rojnamevaniyê xwendina xwe ya dawîn kuta kiriye û doktora xwe li ser Muzîka Kurdî stendiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat heta nîha pênç kasêt tomarkirine. Di nav 16 berhemên Koma Berxwedan de ji Xemgîn Bîrhat gelek stran şîrove kiriye û nivîsandîye.

## Girêdanên derve
* Malpera Xemgîn Bîrhat 

Kategorî:Hunermendên kurd
Tîroj (kovar)

***Tîroj***, kovareke dumehî ya çandî û hunerî bû ku cara pêşîn di 21ê adara sala 2003an de di weşanxaneya Evrensel de derket. Zimanê kovarê kurdî (zazakî û kurmancî) û tirkî bû. Kovar li Stembolê dihat derxistin û çapkirin û li Tirkiyeyê, Kurdistana Bakur û Ewropayê dihat belavkirin. Xwediyê kovarê Cevriye Aydin bû.

Tîroj di 29ê çiriya pêşîn a 2016an de Bi KHKê (Biryarname ya di Hukmê Zagonê de) berî ku hejmara wê ya 83em çap bibe hate girtin.

## Girêdanên derve
* Malpera Tîroj 

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Koma Dengê Azadî

**Koma Dengê Azadî** komeke muzikê ya ji Bakurê Kurdistanê ye. Di muzîka kurdî de yek ji komên kurdî yên herî navûdeng û kevin e. Di sala 1990î de li bajarê Stembolê hate sazkirin. Vê muzîka kurdî bi awayekî modern pêşkêş kirin. Çar albûmên vê komê derketine.

## Endam
* Dilek
* Ibrahim Erdem
* Oemer Avcı
* Serhat Karakas
* Nuri Erdem
* Serhat Baran
* Mehmet Atlı
* Sema Yiğit
* Ece Güner
* I. Halil Yıldız
* Hakan Ener

## Dîskografî
* 1991: *Hêvî*
* 1993: *Em Azadîxwaz in*
* 1995: *Welatê min/Roj wê bê*
* 1998: *Fedî*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Gotinên Stranan 
* Muzîk 

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Avesta (cudakirin)

Pir manên **Avesta** hene.
*Avesta, pirtûka Zerdeşt, pêxemberê Îranî.
*Avesta, weşanxane
*Zimanê Avestayî
*Teatra Avesta, şanoyeke kurdî
*Avesta (kovar), kovara Avesta
Weşanên Avesta

**Weşanên Avesta** yek ji weşanxaneyên ku kurdî û li ser kurdan pirtûkan diweşîne. Di sala 1995an ji aliyê rojnamevan Abdullah Keskin, Rûken Bagdu û Songul Duraker ve hatiye damezrandin. Di sala 1996an de bi awayekî fermî dest bi xebatê kir û di sala 1997an de bi awayekî Lîmîted Şîrket xebatên xwe domand.

Di Weşanên Avesta de gelek pirtûkên kurdî derketin. Di sala 2003an de helbestên Cegerxwîn ji nû ve hatin weşandin. Navenda Avestayê li Stembolê ye her wiha li Amedê jî nûnergeh û pirtûkxaneyekê Avestayê heye.

## Girêdanên derve
* Malpera Weşanên Avestayê
* Hevpeyivîn bi Abdullah Keskin re, Hevpeyvîn: Husên Duzen, 24 sibat 2008, NETKURD 

Kategorî:Weşanxane
Mem Bawer

**Mem Bawer** di sala 1973’yan li Amedê, li navçeya Bismilê, li gundê Safya ji dayik bûye. Di 1997an de Zanîngeha Dîjleyê, Fakulteya Perwerdehiyê qedandiye. Helbestên wî heta niha di kovarên bi navê Jiyana Rewşen, Pelîn, Kevan, Kulîlka Ciwan, Tîgrîs, Pîtoresk, Kovara Wenda û di Kovara Hewara Botan de weşiyane. Nivîsên wî yên rexneyî di kovara W, Kovara BÎR û di rojnameya Azadiya Welat de weşiyane.

## Dîwanên wî
# Monologên Evînên Kedîkirî, Weşanên Bajar,2004, nîsan
# Melayîketa Dîl, Weşanên P, 2008, îlon, Pexşan Helbest
# Stêrka Sêvê, Weşanxaneya Ronahî, 2013, gulan, Helbest

## Pirtûkên Zarokan
# Mîro û Hevalên wî, Weşanxaneya Hîva,2014, Amed.
# Mîro û Paqijiyê Dike, Weşanxaneya Hîva,2014, Amed.
# Mîro û Laşê Mîro, Weşanxaneya Hîva,2014, Amed.
# Mîro û Rojbûna Mîro ye, Weşanxaneya Hîva,2014, Amed.
# Mîro û Çûn û Hatin, Weşanxaneya Hîva,2014, Amed.

6-Hirç û Rovî, Weşanxaneya HÎVA, 2015, AMED

7-Masîkê, Weşanxaneya HÎVA, 2015, AMED

8-Batirsok, Weşanxaneya HÎVA, 2015, AMED

## Wergerên wî
# Nîl, Enis Batur, Weşanên P, 2009, adar
# Qendîl, Enis Batur, Weşanên P, 2009, adar
# Bayê Safîr, Azad Ziya Eren, Weşanên Pars, 2009, gulan

## Gotinên muzîkê
# Meşîn, di albuma” Evînên Şikestî ” ya Jan Axîn de.

Kategorî:Nivîskarên kurd
Ferhengên kurdî

**Ferhengên kurdî** ferhengên kurdî-kurdî an ferhengên kurdî û zimaneke din in. Çend ferhengên pirzimanî jî heye. Ferhengen kurdî wekî pirtûk, wekî bernameyên kompûteran û wekî bernameyên înternetê heye.

## Pirtûk
Binihêre: Lîsteya ferhengên kurdî

## Bername
* Ferhenga gerdi http://www.gerdi.net/ferheng.html 

## Înternet
* Ferheng.org
* Wîkîferheng
* Ferhenga Erdnigariyê
* Ferhenga rojev.com http://www.rojev.com
* Ferhenga Projeya ferhengên azad (linux-ku.com http://www.linux-ku.com/ferheng  / fdicts.com http://www.fdicts.com)
* FERHENGA KURDÎ-TIRKÎ(tê de 131.277 heb peyv bi kurdî heye)http://ferheng.weboste.com/ 

## Girêdanên derve
* Ferheng.org
* Danasîna ferhengên kurdî I 
* Danasîna ferhengên kurdî II 
* Listeya ferhengên kurdî 
* Ferhengên kurdî yên azad
Projeya ferhengên azad

**dicts.info** pêşkêşkera **Projeya ferhengên azad** e. Di dicts.info de ferhengên azad bi gelek zimanan hene. Ev proje wekî Wîkîpediya projeyeke vekirî ye, her kes dikare peyvên nû zêde bike.

Beşa kurdî û tirkî ve projejê ji aliyê Linux a kurdî tê rojane kirin û di malperên ferheng.org û freelang.com de jî tên dîtin.

## Gredanên derve
* Beşa kurdî-tîrkî Projeya ferhengên azad 
* Ferhenga Kurdî-Tirkî

Kategorî:Malper
Kategorî:Ziman
Navenda Çanda Mezopotamya

**Navenda Çanda Mezopotamya** (bi kurtahî: **NÇM**) saziyeke çandî ye ku di sala 1991an de li bajarê Stembolê, di bin rêvebiriya çend rewşenbîrên kurd de hatiye damezrandin. Armanca saziyê NÇMê ew bû ku huner û çanda kurd, bi pîvana hûner derxîne holê û bi gelê dinyayê re par bike. Bi vê felsefeyê, di serbana NÇMê de komên hûnerê hatin û tên avakirin.

## Şaxên wê
* Di sala 1993an de şaxa Amedê ya Navenda Çanda Mezopotamyayê vebû.

## Girtina Navenda Çanda Mezopotamya
Navenda Çanda Mezopotamya di çerçoveya Rewşa Awarte di 12ê çiriya paşîn a 2016an de ji aliyê Wezareta Karên Navxweyî ya Tirkiyeyê ve hat girtin.

## Galerî

Nçm-logo.png|Logoya Navenda Çanda Mezopotamya

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera NÇMê 

Kategorî:Navenda çandê
Murat Batgi

**Murat Batgi** yan jî **Murad Batgî**, şanoger û lîstikvanekî kurd e ku di 1971ê de li Amedê (Bakurê Kurdistanê) ji dayika xwe bûye.

Batgî dibistanên sereta, navîn û lîseyê li Amedê qedandine. Di sala 1990î de jî beşa Iktisatê ya zanîngeha Marmarayê de dest bi xwendinê kiriye. Di heman salê de dest bi xebatên şanoyê dike. 16 salan jî li Navenda Çanda Mezopotamyayê xebatên xwe yên şanoyê didomîne.

## Murat Batgî û şanogerî
Ji sala 2002an û vir ve jî bi şêweya stand-up xebatên şanoyê didomîne.

Lîstika xwe ya bi navê Zimandirêj (lîstik) cara yekem di 29ê gulana 2003an de li Amedê pêşkêş kiriye û heta niha 160 car vê lîstikê lîstîye. Di 14ê nîsana 2006an de li bajarê Stockholma Swêdê dest bi lîstika xwe ya bi navê *Guhartim* kiriye.

## Nivîskarê Murad Batgî
Pirtûkeke wî ya bi navê *[[Şûjin (pirtûk)]]* heye.

## Murad Batgî û TRT 6ê
Li demên dawî de bo çekirina bernameyan derbasê TRT 6ê bûye. Li wir di rêzefîlmek bi navê *[[Cîran Cîran (rêzefîlm)|Cîran Cîran]]* de aktoriyê dike.

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Şanogerên kurd
Macîran

**Macîran** an **Umraniye** () girêdayî parêzgeha Sêwasê ye.

Di sala 1948ê de bûye navçe. Di tomarên Osmaniyan de navê wê wekî Hemîdabad, Çît jî derbas dibe. Li gundên Maciranê de Tirkî, Kurdî (Kurmancî) û carinan jî Rûsî tê axaftin. Li vê derê hema hema 90 tenê gundan tirkî diaxavî. Li vê navçeyê de 90 gundan û mezreyên van gundan elewî ne, tirkî û kurmancî diaxavîn. Li 10 gundanê de jî kurdî diaxavî. Di derûdora hêrema Maciranê de eşîrên Qoçgîrî dijî. Zimanê wan ê zikmakî tirkî û kurdî (Kurmancî) ye.

## Hîn Eşirên Qoçgîriyê

* Qoçgirî (ji herdê İran hatine vê derê.Di testên Genetikê da êşirên Qoçgirî ji hemû êşirê Dêrsîm û Anatolyayê cûda ne.Em dikarin bibêjin ku koka Qoçgirîyan bi koka Dêrsîmî û Îzolîyan yek nîne.)
* Zerikan (di Maciranê de * Zerikî, Zerikan * dibêjin)
* Şadan
* Xormekan
* Parçikan
* Kurmeşan
* Reşîkan
* Resûlan

## Hin agahiyên bikêr

* Gelhe: Navend 6.300 û bi giştî 20.000 (sala 2000î) (di van statîstîkên fermî de şik hene. Tê payîn ku hejmara niştecihên wê pir zêde ne).
* Bilindahiya navenda navçeyê ji rûyê avê: 1.600 m
* Navçe xwedî 1 nehiye, 102 gund û 21 mezreyê ye. Hin mezra jî ji aliyê dewletê ve bi fermî nayê pejirandin. Navçe 108&nbsp;km ji Sêwasê dûr e.
* Navê gundekî Depeyê (*Karakoçan*) jî Macîran e.

## Navdarên navçeyê

* Elîşêr
* Zerîfe Xanim
* Hasret Gültekin