open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mixmixk

**Mixmixk**, **mêş** an **vizik** ji mêşên ajalên ji famîleya *Culicidae* re tê gotin.

Di vê famîleyê de 35 eşîr û zêdetirî 2.700 cure mêş hene. Mixmixk, mêş, vizik û hwd., ji hemiyan re tê gotin. Li hin deverên Kurdistanê bi naveke din tên zanîn.

Mixmixk dikarin bi lezbûna 1,5 - 2,5 km/h bifirin. Li dora 15 mm dirêj in. Di sermayê de nizm, di germê de bi qasî 100 m bilind difirin. Bi lezbûna 5 m/h de xwînê dimijin û bi xwînmêtinê dijîn. Di 15 dq de li dora 300 mîkrolître xwînê dimijin.

Mixmixk pêdivî bi şekirê jî hene û viya ji avên giyayan digirin. Mixmixkên mê bo hêkkirinê pêdivî bi xwînê hene. Mixmixk sedemê gelek nexweşiyan e. Lewra bi gerîna xwînê mîkrob û bakteriyan digihînin laşê mirov. Bo mînak nexweşiya hemlikê.

Vîrusa HIV a ku sedemê nexweşiya AIDSê ye bi mixmixkan derbazî mirov nabe. Mixmixka mê di carekê de 200-400 hêkan dike. Li dora 2 mangê temenê wan hene.

çep|thumb|100px|Mixmixk bakteriyan digerînin

Kategorî:Heywan
Pierre Bretonneau

**Pierre Fidèle Bretonneau** (jdb.  li Saint-Georges-sur-Cher, ber Tours; m.  li Passy, îro li Paris) yek ji bijîşkên navdar ên fransî ye.

Bretonneau bi keşfkirina xwe ya nexweşiya dîfterî tê naskirin. Cara pêşîn wî ev nexweşî binavkiriye û heya bigire hin caran ev nexweşî bi navê wî jî tê binavkirin.

## Pirtûk
* *Des inflammations spéciales du tissu muqueux, et en particulier de la diphtérie.* 1826

Kategorî:Bijîşkên fransî
Gastrît

**Gastrît** *(Gastritis)* nexweşiyeke madeyê ye û bi werimgirtina mûkoza madeyê xwe dide der.

Hin elementên kîmyayî dengeya baz û asîtê ya organîzmayê xerabdikin lewra ew li dijî amadekirina sirûştê ne. Bo mînak alkol, sîgara, xwarinên têr hormonî hwd mûkozaya madeyê dixurifînin, ziyanê didin. Dîsa hin nexweşiyên mîkrobîk û alergîk jî ditetikînin.

Xwe bi êşa madeyê, madelihevketinê, bêmadeyî, verêş û bêaramiyê nîşandike. Gorî sedemê terapî tê amadekirin. Heger sedem bê zanîn terapî hêsan e. Hin caran xwe bi êşa organên din dide der lê ev kêm e. Bo mînak êşa singê, êşa dil hwd.

Heger nexweşî dijwarî terapî dibe û domdar e, bijîşk dikevin şikên din. Wekî kêmbûna xwînê, kêmbûna hesin di xwînê de hwd. Dengeya baz û asît û jinûveavakirina wê bingeha terapiyê ye.

Kategorî:Nexweşiyên madeyê
Kategorî:Nexweşî
Tûmor

**Tûmor** ji sedema zêde pirrbûna selûlayan (hucreyan) pêk tê û di bijîşkiyê de cihekê wê yî girîng heye.

Ûr, girê, kulgirê, werimok hwd jî tê binavkirin. Du cureyên tûmoran hene:

* Tûmora kedîkirî, tûmora nebiyan, werimoka nebêyom
* Tûmora nekedîkirî, tûmora biyan, werimoka bêyom

Tûmora kedîkirî na lê ya nekedîkirî li organîzmê nayê û bixetere ye. Di zanistiyê de ji girêyê re neoplazî tê gotin. Tûmor bi serê xwe mijara beşekî bijîşkiyê ye. Wekî tê zanîn kanser jî bi xwe ji tûmoran dibe. Ango tûmorên nekedîkirî, tûmorên biyan sedemê kanserê ne. Wekî selûlayan tûmorên nekedîkirî jî zêdedibin û ji viya re metastaz tê gotin.

Kategorî:Bijîşkî
Kategorî:Onkolojî
Bîrov

**Bîrov** (bi îngilîzî: *eczema*) yek ji nexweşiyên pîst anko çerimî ye. Bîrov coreyekê pîstkuliyê anko dermatîtê ye ko sincirîneka tebeqa herî jorîn ya pîstî anko rûpîstî ye. Ev coreyê nexweşiyan pirranî domdirêj û kevnar dibin û sedema wan jî pirrhestkerî anko alerjî ye.

Ji nîşan û berjengên bîrovê ev in: zuhayî û hişikiya pîstî, xurhan, sorbûn, perçivtin anko werimîn, peq û zipik, têzan û xwînjêhatin.

## Pejîknasî (epîdemiyolojî)

Pirraniya rewşên bîrovê di şîrxweran da û di jinên ko temen anko jiyê wan di navbera 15 heta çil saliyê da ye diqewmin. Bi giştî 2 liser 3 ya hemî nesaxiyên pîstî bîrov in.

## Cûre

Di jêderên pizişkî da lihevhatineka gelek tekoz liser cûreyên bîrovê nîne. Jibo nimûne, di hindek jêderan da hema tenê ji cûreyekê bîrovê ra dibêjin bîrov ko di jêderên dî da bi navê bîrov anko pîstkuliya needetî (bi îngilîzî: *atopic dermatitis*) dihêt niyasîn. Bi giştî, di jêderên amerîkayî da kêmtir peyva bîrov anko egzîma dihêt xebitandin û zêdetir zarava pîstkulî anko dermatît li kar e.

## Çareserî

### Çareserên dermanî

1. Nerimker û şehdêr

Ew dermanên mîna vazelînê ne ko nahêlin pîst zuha û hişik bibit.

2. Kortîkosteroîd

Ew derman in ko bandorê li karvedanên êminîzanistî yên laşî dikin.

## Mijarên têkildar
* Bîrova berî
* Giyabîrovk

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkî

Kategorî:Dermatolojî
Polîmiyozît

**Polîmiyozît** (navê zanistî: *Polymyositis*) nexweşiyeke mîkrobîk di masûlkeyan de ye.

Li cihê ku nexweşî lê peyda bûye dikare di çerm de guhertinan pêk bîne lê ev ne ferz e. Heger di çerm de hin nîşane xwe dabin der, ji wê re dermatomyozît tê gotin.

Mixabin sedemê vê nexweşiyê sedî sed nayê zanîn.

## Hin sîmptomên polîmiyozîtê
* Qelsketina masûlkeyan
* Êş di masûlkeyan de
* Di tevger û jiyana rojane de êşa masûlkeyan
* Di çerm de xurîn, pişirîn

Tê payîn ku sîstema parastinê xwe bi xwe biserbikeve, lewra ev nexweşî wekî kêmasiyeke sîstema parastinê jî tê binavkirin. Heger kêmasî ne di pergala bexşandîbûnê de be, nirxên laboratuar tê girtin û gorî wê li terapiyê tê gerîn. Heger terapî bi dermanan negengaz be, bijîşk dikevin şika hin cureyên kanserê.

Kategorî:Nexweşiyên masûlkeyan
Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk
Kategorî:Nexweşî
Apandîsît

**Apandîsît** bi îltehebbûna rûviyê kor, rûviyê zêde xwe nîşan dide û nexweşiyeke pirr bi êş e.

## Hin sîmptomên wê

* Di binê zik ê rastê de êşeke mezin
* Bêmadeyî
* Zêdetîna laş
* Madelihevketin, verêş
* Zêdelêdana dil

Li cem jinên bicanî dikare êş xwe di nava zik de jî bide der. Dîsa li cem kesên temendîrêj hin caran cihê êşê guherbar e. Tesbîtkirina apandîsîtê li cem temendirêjan dijwar e.

## Terapî

Heger apandîsît hatiye tesbîtkirin, divê sedî sed di nava 48 katî de were operasyonkirin. Pirranî terapî serkeftî ye, radeya mirinê tenê 0,001 % e. Di operasyonê de rûviyê kor tê girtin. Wekî tê zanîn rûviyê kor (zêde) bikêr nîne û jêkirina wê ziyanê nade organîzmayê. Heger operasyonê li dûv xwe ti komplîkasyon nehîştiye, nexweş dikare di demeke kurt de jiyana xwe wekî berê bidomîne.

Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Şîrûrjî
Akne

thumb|300px|rast

**Akne** *(bi [[Grekî]]: ακμή, bi [[Latînî]]: acne)* yek ji nexweşiyên kronîk ên çerm e.

Pirranî xwe ciwaniyê de dide der. Nexweşî bandora xwe li pirraniya ciwanan dide. Di çerm de xwe bi pinkteyên reş, pizikan kivşe dike. Bakterî di wan pizikan de bicih dibin û nexweşiyê destpêdikin. Ciwan ji ber van pizikan gelek aciz dibin. Du cureyên akneyê yên sereke hene:

* Acne Vulgaris: Akneya ku sedemê wê zêdebûna hormonên cinsî ye û wekî akneya lirê jî tê binavkirin.
* Acne tarda: Di beriya balixbûnê yan di temenên dirêj de xwe dide der û wekî akneya nelirê jî tê binavkirin

## Hin cureyên din

* Acne aestivalis: Bi navê akneya Mallorca jî tê zanîn û sedemê wê lîpîdên di kremên ji tavê diparêzin û hwd in.
* Acne cosmetica: Ji elementên kîmyayî yên din kozmetîkan
* Acne medicamentosa: Barbîtûrat, lîthiyûm, zêdeyiya vitamîn B6, B12, D2 hwd di dermanan de
* Acne venenata: Kontakt bi klor û rûnên akneîk
* Acne inversa: Nîkotîn, elemetên poran diparêzin hwd
* Acne comedonica: Ji bandora neyînî ya komedonan
* Acne papulo-pustulosa: Ji nelirêbûnên derveyî çerm
* Acne conglobata: Ji bişkok hwd

Kategorî:Nexweşiyên çerm
Nexweşiya parkinsonê

**Nexweşiya parkinsonê** yek ji nexweşiyên neurologîk e û mixabin sedî sed terapiya wê hêj nîne. Bi xerabûna fonksiyonên mejî xwe dide der. Pirranî li temendirêjan peyda dibe.

Cureyekê felcê ye. Heger sedem bê zanîn jê re *"sendromên parkinsonien",* heger neyê zanîn *"îdyopatîk parkînson"* tê gotin.

## Hin sîmptom û taybetiyên parkînsonê

* Cirifandin di organekê de destpêdike û di wê aliyê laş de xwe zêde dike
* Cirifandin di bêhnvedan û xewê de kêm dibe yan ji holê radibe
* Hêrsketin, westîn (betilîn) ditetikîne
* Di konsantrasyon ê tevgerê de xerabûn
* Mîmîk û taybetiyên rû winda dibin
* Çermê nexweş deforme dibe
* Di prognozên pêşketî de nexweş hişê xwe jî kêm an pirranî winda dike
* Çavên nexweş berejorê dişimitin

## Sedemên ku vê nexweşiyê ditetikînin an çêdikin

* Tûmor
* Sedemên genetîk
* Arterîoskleroz
* Cureyên trawmayan
* Jehrîbûn
* zêdebûna şaneyên sor di xwînê de
* Elementên kîmyayî û derman
* Sedemên ku nayên zanîn

Ev nexweşî cara yekemîn di sala 1817'î de ji aliyê James Parkinson ve hatiye keşfkirin û bi navê wî hatiye navkirin.

Terapî di hin kesan de qe bersîvê nade lê di gelekan da dide. Pirranî dermanên ku neuroyan ditetikînin tê bikaranîn. Dîsa cihê ku problem heye tê tunekirin ku ev tenê êşa nexweş kêm dike. Bi operasyonan nexweşî tê ceribandin. Alîkariya sosyal pêwîst e.

## Çavkanî


Kategorî:Nexweşiyên norolojîk
Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Pîrînasî
Frédéric Chopin

**Frédéric Chopin** (bi polonî: *Fryderyk [Franciszek] Chopin*, carina jî *Szopen*, bilêvkirina kurdî: *Fransiwa Şopin*), (1 adara 1810an – 17 çiriya pêşîna 1849an) muzîkdaner û piyanovanê navdarê Poloniyayî ji rêbaza romantîsîzm. Ew ji mezintirîn muzîkdanerên piyanoyê dihêt hesibandin.

## Jînenîgarî
Chopin li Zelazowa Wola, nêzî Warşovaya paytext li bavekê Fransî û daykeka Polonyayî hat dinyayê. Daybabên wî ew li jiyê 4 saliyê fêrî piyanoyê kir. Muzîkdanana (kompozîsyona) wî ya herî pêşîn li sala 1817ê, hêşta heft salî hat belavkirin.

Dema jiyê wî bîst sal bû, çû Parîsê. Ew li Parîsê wekî dersdêrekê piyanoyê yê herî navdar hat niyasîn. Wî dest ji muzîkdananê berneda. Wî têkhilîyeka gelek nêzîk bi George Sandî re çêkir.

Li sala 1838ê tûşî nexweşiya êşa zirav bû. Sandî heta sala 1847ê sexbêrî lê kir. Piştra, ew ji hev cida bûn û heyamekê piştî hingî Chopin bi wê nexweşiyê mir.

## Bandora wî
Herçind e Şopin li welatê bûna xwe, Polonyayê dûr jî bû, evîna wî welatê bi şeran ji hevhilweşyayî her di dilê wî da mabû. Mazurkayên wî xema muzîka gelêrî ya Polonyayê digehînin.

Muzîka wî gelek romansî û evînî ye û kartêkir û bandorek mezin li ser gelek muzîkdanerên dî, mîna Franz Liszt hebûye.

Kategorî:Jidayikbûn 1810
Kategorî:Mirin 1849
Kategorî:Muzîkdaner
Anoreksiya nervoza

**Anoreksiya** (bi grekî: *ανορεξία, anorexía - bêmadeyî*) yan **Anoreksiya nervoza** yek ji nexweşiyên bingeh-psîkolojîk e. Nexweşiya xwarinê ye.

Nexweşî dikare bixetere bibe û can bistîne. Pirranî li jinên temenciwan peyda dibe. Nexweş ji bo ku kîloyên zêdenegire êşkenceyeke mezin dide laşê xwe. Nexweş dixwaze madeyê xwe kontrol bike lê rojek tê êdî bêmadeyî lê peyda dibe.

Di terapiya nexweşiyê de psîkiyatrîst, psîkolog û diyetîsyen peywirdar in. Wekî nexweşiyeka serdema nû jî tê zanîn.

Kategorî:Nexweşiyên psîkosomatîk
Kategorî:Nexweşiyên xwarinê
Brîna herisê

**Brîna Herisê** anko *brîna gedeyê* (bi Inglîzî *peptic ulcer*) brîneka koendama herisê ye ko li wan deran çê dibit ko dikevin ber ziyana tirş anko asîdê gede anko aşikê.
Gelek ji van brînan girêdayî hûrjînewer anko mîkroba Helicobacter Pylori ne. Gelek keristeyên dî mîna hebikên Aspirîn dikarin vê nexweşiyê çêbikin.
Bervajî baweriya giştî, birîna dazdegirêyê ko hema dirist piêtî gedeyê ye ji birîna gedeyê bi xwe berbelavtir e. Heye ko hindek ji brînên gedeyê bibin şêrpence lê birînên dazdegirêyê bi awayekê giştî wiha nîne.

## Polandin
Brîneka herisê bi giştî dikarit li van deran peyda bibit:

* Merî an sorîçik

* Gede an aşik

* Dazdegirê

* divertîkolum

Kategorî:Nexweşiyên madeyê
Kategorî:Nexweşî
Epîlepsî

**Epîlepsî** (bi grekî: επιληψία, *epilepsía*, bi latînî: da-yê ketin ya fû.

Ji sedemên tevlîhev ên mejî tê. Zêdebûna elektrîkê di fonksiyonên mejî û xerabûn di têkiliyên navbera beşên mejî bingeh in. Di hinek mînakan de sedî sed sedem û çareserî nayê zanîn. Nexweşî xwe bi krîzên nebirêkûpêk ên ji nişka ve rûdidin dide der. Pirranî nexweş bo demekê ji hişarê dikeve, jixweve diçe. Di hin mînakan de dipelpite û kef ji dev tê.

Li Kurdistanê di krizên epîlepsiyê de pîvazê didin ber pozê nexweş daku li hişarê vegere. ev kirin tu bandoreke erênî li krîza dayê nake, tenê lı nexweşxanê bi derman ( wek DİAZEM ) dikare zûtir dawîyê li krîzan bîne piraniya krîzan berî 5 dkan xweber bi dawî dibe

## Hin sedemên ku epîlepsiyê ditetikînin

* Kêmasiya vîtamîna B6
* Zêdebûna kronîk a tîna laş
* Menenjît hwd nexweşiyên neurolojîk ên piştî jidayîkbûnê
* Hin cureyên tûmorên neurolojîk
* Sawên mezin
* Îşemî ya mejî, angi kêmxwîngirtina mejî
* Di bicanîbûnê de bikaranîna elementên nelirê ya dê
* Bûyerên bixetere, nelirê yên di jidayîkbûnê de, wekî kêmgirtina oksîjenê hwd

Epîlepsî pirranî di 6 saliyê de destpêdike. Hin nexweş dema bêhneke biyan digirin dikevin pêla krîzê. Hin jî dema televizyonê temaşe dikin, krîz destpêdike. Lê ev mînakan ne standard in.

## Terapî

Heger krîz li pey hev tên û ji 20 dq zêdetir didomin divê sedî sed mirov bang li ambûlansê bike. Bijîşk bo terapiya destpêkê ji koma Antikonvulsiva ya ji malbata Benzodiazepine dermanan bikartînin. Nirxên EEG dide, rêbaza terapiyê kivşe dike.

## Heger ev şertana hebin, serkeftin di terapiyê de zêdetirî 70% ye

* Nirxên EEG û testên din dide nîşandan ku derman bikêr tên
* Heger li nexweş tenê cureyekê pêlên krîzê peyda ye
* Heger ji 2-5 salan virde ye êdî krîz nayên
* Heger piştî ewçend krîzan di hiş û sîstema neurolojîk a nexweş de xerabûn nîne

Heger hîç rêbazek bikêr nayê û prognoz nebaş e, hin operasyon tên kirin. Bo mînak bi hêza elektrîkê hin cihên kana problemê ne tên tunekirin hwd.

## Çavkanî

Kategorî:Nexweşiyên norolojîk
Kategorî:Nexweşî
Franz Liszt

**Franz Liszt** (bilêv bikin: *Frants Lîst*) (1811-1886), muzîkdaner û piyanovanê navdarê mecar ko afirîner û babê resîtalên piyanoyê yên tek dihêt hesibandin.

## Jînenîgar
Ew li gundê Raiding li Mecaristanê hat dinyayê. Li sala 1823ê bi daybabên xwe ra çû Parîsê û jihê xwe wekî piyanovanekê çeleng peytkir.

Ew 12 salan li Fransayê ma û bi gelek rewşenhizrên wî çaxî ra, mîna muzîkdanerê fransî Hector Berlioz û nivîskar Victor Hugo û helbestvanê alman Heinrich Heine hevalînî kir. Paşra, heta sala 1847ê, ji bo heyama 8 salan li hemî Ewropayê geriya.

Li sala 1848ê heta 1861ê li dîwana dûkê mezin ê Weimarê rêveberê muzîkê bû. Li sala 1861ê çû Romê û dest bi xwîndina teolojiyê kir. Paşmaya jiyê wî di navbera Weimar, Rom û Bûdapeştê bi danan û fêrkirina muzîkê derbaz bû.

Karên piyanovanê polonî yê Frédéric Chopin tesîr liser Lîstî danaye.

## Bandora wî
Lîsr bi yek ji nûafirînkarên harmoniyê li sedsala 19ê navdar e. Ew nemaze di warê bikaranîna Kordên Kromatîk da desrhel bû. Wî di warê form an qalibê muzîkê da jî nûafirandinek heye ko bi leimotiv navdar bûye. Ew di vê teknîkê da guhartinan di têman (bi îngilîzî: *thematic transformation*) da çêdikit.

Muzîka wî ya piyanoyê jibo jenînê gelek zehmet e û wî gelek şiyanên nû nundirî piyanoyê kirin.

## Karên wî
* Sonata piyanoyê di B Mînorê da (1853)
* 12 meşqên hilbir (transcedental) ji bo piyanoyê (1851)
* 20 Rapsodiyên Mecarî (1846-1885)
* 6 meşqên paganînî ji bo piyanoyê (1851)
* Konsertoya piyanoya hijmar yek di E Flatê da (1849)
* Konsertoya piyanoya hijmar du di A Majorê da (1848)
* Karekê sê pişkî bi navê Salên Ziyaretê (1855, 1858, 1877)
* Demko Miroslav: *Franz Liszt compositeur Slovaque*, L´Age d´Homme, Suisse, 2003.

Kategorî:Jidayikbûn 1811
Kategorî:Mirin 1886
Kategorî:Muzîkdaner
Kategorî:Muzîkvanên ji Parîsê
Sorik (nexweşî)

thumb|Sorik di çermê nerm de
thumb|Sorika tîpîk

**Sorik** an jî Sorka (bi latînî: *Morbili*) yek ji nexweşiyên mîkrobîk e ku ne tenê li zarokan lê belê li mezinan jî dixîne. Ji mirovekî jî dighêje yê din!

Kesên ku sîstema wan ya parastinê biserketine, di zaroktiyê de derbaskirine, bi sorikê dîsan nakevin. Bi saw û metirsîn e, pirr zû belav dibe. Pirranî bi payîz û zivistanan xwe dide der. Kurtbûna vîrusan 9-10 roj didome û paşê vîrus xwe zêde dikin.

## Hin nîşanên sorikê an jî sorka

* Hêstirên çavan
* Destpêkê de zêdetîna laş
* Kuxîn
* Herikîna poz (bêvlê)
* Di nava mûkoz an jî kewara dev de xalên sorik
* Pinkteyên sorik di çermê zarok de

Nexweşî heger komplîkasyonek nehêle û sîstema parastinê biserbikeve di nava çend rojan de derbas dibe û ti ziyanê nahêle. Divê bê zanîn ku sorik ji bo zarokên hûr û mirovên mezin û jinên dicanî dijwar û bi metirsîn e. Hîjiyen an jî xwe parastina ji mîkrob û vêrûsan û bihêzkirina laş pirr girîng in.

## Têrapî

Dermankirin an jî têrapiya sorikê li ser bihêzkirina laş û hîjyenê ye. Dermaneke taybet dijî wê nîne. Bijîşk dikarin hin kombînezonên antîbiyotîkan bikarbînin. Dermanên êşê, xistina tîna laş jî tên bikaranîn. Zarokên ku bi sorikê ketine, bi qasî 9-10 rojan naçin dibistanê û di vê demê de bo ku nebe saw tê tênêkirin. Derziya parastinê ya sorikê di 10 mehî de tên lêxistin. Çêtir e mirov zarokan birêkûpêk bibin derzîkirinê.

Kategorî:Nexweşiyên bisaw
Kategorî:Nexweşiyên çerm
Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk
Kategorî:Nexweşiyên zarokan
Berîberî

**Berîberî**, nexweşiyeke ji zêdekêmbûna Thiamin (Vîtamîn B1) pêk tê.

Dîroka vê nexweşiyê pirr kevn e. Ji vir 4.600 sal berê li Çînê ev nexweşî dihate zanîn. Di sala 1630'î de Jacobus Bonitus behsa nexweşiyekê li girava Java dike û sîmptomên wê wekî cirifandina hestiyan şîrove dike ku ev Berîberî ye. Ji xwe Bonitus jî vê nexweşiyê bi navê gelê giravê binavdike.

Nexweşî li parzemîna Ewropayê kêm e û ew jî li kesên alkolîk peyda dibin.

## Du cureyên berîberiyê hene

* Berîberiya hişkane: Nexweş kêmasiya thiaminê êdî nikare bi hêsanî derbibe lewra bêmade ye
* Berîberiya nermane: Nexweşî bandora xwe li dil - demar daye û di lêdana dil de guhertin pêk aniye. Heger terapî baş pêşde neçe dil mezin dike û paşê jî dixe kêmasiyê hwd

Di sala 2003 de li Îsraelê nexweşî bi pitokên nûjidayîkbûn re hate tesbîtkirin. Li cem pitokan bixetere ye dikare bandoreke neyînî li dil - demar bide.

Di terapiyê de dayîna thiaminê bingeh e. Bijîşk herwekî lêdigerin ku bandorên neyînî kêm an tune bikin.

Kategorî:Nexweşiyên kêmvîtamîniyê
Kategorî:Nexweşî
Skleroza enîfireh

**Multiple Sclerosis**, **MS**, **skleroza enîfireh** an **disseminated sclerosis** yek ji nexweşiyên sîstema parastinê û neurolojîk e.

Xwe di sîstema parastinê û mejî de dide der. Mirov dikare bêje ji çewtî û kêmasiya sîstema parastinê tê. Selûlayên (hucre) neurolojîk bi qaşikên miyelîn tên dorpêçkirin û parastin. Îcar di vê nexweşiyê de sîstema parastinê van qaşikên miyelîn wekî dijmin dibînin û wan tehrîb dikin. Hin caran dîsa jî sîstema parastinê biserdikeve û nexweşî bêî ewçend ziyanê derbasdibe.

Cara pêşîn bi navê Jean-Martin Charcot kesekê Fransî di sala 1868'î de ev nexweşî tesbît û şîrove kiriye. Ev nexweşî xwedî gelek sîmptom, sedem û ziyanê ye, lewra bi navê Multiple Sclerosis hatiye binavkirin, ango skleroza enîfireh.

## Hin sîmptomên skleroza enîfirehê

* Zêdepêwîstiya mîzê (inkontinans)
* Di aliyeke laş de felcbûn
* Di hestan de guherbarî
* Xerabûn di axavtinê de
* Xerabûn di têkûziya tevgerên laş ên rojane de
* Kêm an dubare dîtin
* Tîk
* Tevlîheviya hiş

Nurolog bi gelek testên laboratûarê nexweşiyê binavdike.

## Cureyên skleroza enîfirehê

* Relapsing-remitting: Prognoz baş e lê nexweşî xwe dubare dike, ziyanan dihêle
* Secondary progressive: Prognoz pirr xerab e û terapî êdî ne pirr gengaz e
* Primary progressive: Pêşketin pirr kivşe ye
* Progressive relapsing: Nîvenîv terapî biserdikeve

Terapî dikare bi salan bidome û serkeftin pêde pêde zêdedibe.

Kategorî:Nexweşiyên norolojîk
Kategorî:Nexweşiyên sîstema parastinê
Kategorî:Nexweşî
Jean-Martin Charcot

**Jean-Martin Charcot** (jdb. 29ê çiriya paşîn 1825 li Paris; m. 16ê tebaxê 1893 li Morvan) yek ji neurologên navdar ên Fransî ye.

Bi keşfkirina xwe ya nexweşiya Skleroza enîfireh (Multiple Sklerose) tê nasîn. Dîsa wê ev nexweşî ji Nexweşiya parkinsonê cudakiriye û taybetiyên wê kivşe kiriye. Wî di dawiya jiyana xwe de bala xwe dabû psîkopatologiyê û li ser hîpnotîzma û hîsterîyê lêkolîn dikir. Wî bandoreke mezin li Sigmund Freud û psîkoanalîzê kiriye.

Kategorî:Bijîşkên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1825
Kategorî:Kesên ji Parîsê
Kategorî:Mêrên fransî
Kategorî:Mirin 1893
Kategorî:Norologên fransî
Kategorî:Psîkologên fransî
Zerika zer

**Hepatît A** *(Hepatitis A)* an bi kurdî **Zerika Zer** yek ji nexweşiyên mîkrobîk û bisaw e.

Vîrusên vê nexweşiyê di 15-50 rojî de kurtbûnê diqedînin û dest bi ziyanê dikin. Nexweşî dikare bi mangan (mehan) bidome. Ti carî nabe kronîk û serî de li zarokan û kesên derziya parastinê nekirine peyda dibe. Li welatên ku sazûmaniyeke birêkûpêk a tenduristiyê nîne zêdê ye. Pirranî li Asya, Tirkiye, Rûsya, Îndonezya. Efrîqa, Latîn Amerîka hwd peyda dibe. Li Ewropayê nîne. Mixabin li Kurdistanê hêj gelek e.

## Hin sîmptomên Zerika Zer

* Piştî nêzîkî 28 rojên bisawêketinê madelihevketin,
* Verêş,
* Serêş
* Zêdetîna laş
* Îshel
* Rengê zer ê mîzê
* Rengê vekirî yê destava mezin

Wekî cureyên din yên Zerikê bixetere nîne.

## Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de terapî

Li Kurdistanê di bijîşkiya gelêrî de terapiya wê biserkeftin tê kirin. Di bijîşkiya gelêrî ya kurdî de cihê sîstema parastinê bingeh û mezin e. Hepatît A bi şokekirina îmmûnsîstemê tê terapî kirin. Bo mînak ji çermên nexweş ên nerm (guh, serê poz hwd) hindik xwîn tê derkirin. Bi êşeke piçûk û ji gelek kanan tê xwastîn ku îmmûnsîstem şoke bibe, têkeve alarmê. Bi saxbûna wan birînên piçûk, bêî derman Hepatît A saxdibe.

## Terapiya bijîşkiya nûjen

Herî kêm sê car derziya parastinê ya dijî Hepatît A´yê ye tê kirin. Bingehê terapiyê ev e. Dîsa hîjyen gelek girîng e.

Kategorî:Nexweşiyên bisaw
Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk
Kategorî:Nexweşî
Dozdehgirêk

**Rûviya dozdehgirêk** (bi înglîzî: *duodenum*) destpêka rûviya zirav e. Rûviya dozdehgirêk piştî gedeyê destpêdike û ji ber vê hindê jê re dibêjin dozdegirêk ku tenê qasî dozdeh girêyên tivlan dirêj e.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Koendama herisê
Zerika reş

**Hepatît B** *(Hepatitis B)* an bi kurdî Zerika reş yek ji nexweşiyên mîkrobîk, bisaw ên kezebê ye.

Tê texmînkirin ku yekemîn nexweşiya bisaw a dinyayê ye li dora 350 Milyon kes bi vê nexweşiya kronîk ketine. Nexweşiyeke girîng û ziyanker e. Kezebê dixurifîne heya bigire pûç dike. Vîrusa bi heman navê ye, xwe di kezebê de bicihdike. Nexweşî bi riya xwînê, tûka dev, têkiliya cinsî hwd derbasî yekê din dibe. Li Tirkiyê ev nexweşî bi gelek peyda dibe û li Kurdistanê kêm e.

## Hin sîmptomên Zerika reş

* Madelihevketin
* Rengê reş (an tarî) ê mîzê
* Êş di jorê zikê de
* Verêş
* Îshel

Pirr kêm be jî ev vîrus dikare ziyanê bide mejî. Heger ehya 6 mangî sax nebû, bixetere ye. Dawiyê de dikare kezebê bi giştî birizîne û nexweş hewceyê kezebekê veguheztî bike. Li cem pitokên nûjidayîkbûyî gelek bixetere ye.

## Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de terapiya Zerika reş

Ev nexweşî li Kurdistanê baş tê naskirin. Ji kelandina koka marîjok, javîle, pelhewesê û hinde giyayên din dermanên ku asta antîkoran bilinddikin tên bikaranîn û sîstema parastinê tê alarmîzekirin. Ji binê zimanê nexweş, bi kêreke dezînfektekirî ji herdu demarên sereke pirr bi baldarî hinde xwîn tê berdan. Jê re "xwîna pîs" tê gotin. Nexweş ji civakê û endamên malbatê tê dûrxistin û pêşiya sawê tê girtin. Gorî biryara bijîşkê gelêrî derman tê bikaranîn û hin caran berdana xwîna pîs tê dubarekirin.

## Terapiya Hepatît Byê di bijîşkiya nûjen de

* Leukomî, bihêzkirina sîstema parastinê, veguhastina kezebê.

Kategorî:Nexweşiyên bisaw
Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk
Kategorî:Nexweşî
Hemoroîd

thumb|350px|Anatomiya hemoroîdan: yên derve (''external hemorrhoid'') û yên navê (''internal hemorrhoid'')
**Hemoroîd** (bi kurdî: *bawesîr*, *werma demarê berjêr*, *rûvîderî*, ***destava mezin a bixwîn***) yek ji nexweşiyên demar e û xwe bi werima demarên sereke dide der. Hemoroîd tenê navê werma di anûsê de ye.

## Sedem

Li Kurdistanê li hin deveran ji vê nexweşiyê re, *nexweşiya teralên Bexdayê* jî dibêjin. Lewra ev nexweşî pirranî li kesên ku naxebitin, pirr dadiniştin, bêhereket in xwe dide der. Helbet kesên ku pirr dixebitin jî dikarin bi vê nexweşiyê bikevin. Di bijîşkiya gelêrî ya kurdî de gelek dermanên vê nexweşiyê hene.

* Koda nexweşiyê: ICD-10 I84, ICD-9 455

Du cureyên wê hene: Hemoroîda xwe dide der (ango tê dîtin) û ya xwe nade der, di hundirê rûviyê de ye. Werma demar bixwîn e û gelek êşê dide. Heger xwîn were lê êş tunebe, bijîşk dikevin şika şêrpenceyê (kanserê). Dîsa nexweşî gorî asta xwe tê tedawîkirin. Heger di asteke bilind de be, bi operasyonê cihên demar ên werimînê û demar sistkiriye tên hildan.

Ji ber ku werim li demarên sereke û girîng in, operasyon bi baldarî tê kirin. Hin caran piştî operasyonê dîsa di heman cihê de yan li cihekê din dîsa werim çêdibe. Sedî sed saxbûn hin caran ne gengaz e.

## Çareserî
* Divê mirov li ser piyan bêî hereket pirr nesekine
* Bêhereketî bingeha nexweşiyê ye
* Sedemên ku lêdana hundirê zik zêde dike herwekî hemoroidê jî ditetikînin
* Xwarinên tûj (bîber, sîr û hwd)
* Xwarinên an vexwarinên tîr (qehwe, çaya reş, çermê goşt û hwd)

Kategorî:Nexweşiyên anjiyolojîk
Kategorî:Nexweşiyên gastroenterolojîk
Kategorî:Nexweşiyên şîrûrjîk
Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Tortorîk
Albînîzm

[thumb|rast|[Pêngwîneke albînos]]
thumb|Wêne ji sedsala 19em yê tê de malbateke albînos dixuye

**Albînîzm** (ji peyva latînî *albus* bi wateya "spî" tê) tunebûneke melanînê ye ku di mirov, ajal an riwekan de tê dîtin ku di encamê de por, perr û çerm spî dibin. Ew nexweşiyeke zikmakî ye ku ji ber kêmbûna enzîma tîrosînazê çêdibe ku ev enzîm ji bo melanîna di çerm de ji bo hilberandina rengdêra melanînê pêwîst e. Kesên ku bi vê nexweşiyê hatinê dinyayê wekî albînos têne binavkirin.

Albînîzm nexweşiyeke genetîkî ye ku bandorê li mirov û ajalan dike ku ji ber nebûn an jî kêmasiya pîgmenta melanînê ku rengdanê peyda dike, çêdibe. Ev dikare bandorê li çav, çerm, por û beşên din ên laşên mirov û ajalan bike. Her wiha di masiyên akvaryûmê de jî pir e. Cureyê albînîzmê ku bandorê li çerm û çavan dike wekî albînîzma okulokutanî (*Oculocutaneous albinism*, OCA) tê binavkirin.

Bikaranîn û şîrovekirina cûrbecûr a têgehan tê vê wateyê ku piştrastkirina raporên nivîskî yên li ser ajalên albînos dibe ku dijwar be. Albînîzm dikare şiyana zindîmana ajaleke kêm bike; wek mînak, hatiye pêşniyar kirin ku alîgatorên albînos ji ber nebûna parastinê ji tîrêjên UV û nebûna kamuflajê ji bo dûrketina ji nêçîrvanan, bi navînî tenê 24 demjimêran dikarin bijîn. Ev têgihiştineke xelet a berbelav e ku hemî ajalên albînos çavên wan pembe an sor in (ji ber nebûna pigmentê di îrîsê de ku dihêle damarên xwînê yên retînayê xuya bibin); ev ji bo hinek formên albînîzmê ne wisa ye. Ajalên albînos yên nas celebên heywanên laboratîfê yên cotbûyî (mişk û kêvroşk) vedihewînin lê nifûsên heywanên albînos yên xwezayî di xwezayê de jî hene; wek mînak masiya tetra ya meksîkî ku yek ji ajalên albînos in. Bi gelemperî albînîzm rewşek genetîkî ye lêbelê albînîzm hinek caran dikare ji ber şert û mercên jiyanê, temen, nexweşî an birîndariyê jî derkeve holê.

Xwe bi xerabûna metabolîzmayê dide der. Ji tunebûna yan kêmbûna pîgmenta ku rengê dide melanînê tê kivşekirin. Kesên bi vê nexweşiyê ketine, çerm û porên wan spî dibin. Dîtina çavan da xerabûn dibe.

Ji ber ku çermên wan zirav û bêhêz in, zu dişewitin û ji kanserê re amade ne. Di çavan de nîstagmûs heye ango çavên wan dicirifin. Heger albînîzm di asteka pirr bilind de nîne, ziyaneke mezin nade jiyana rojane.

## Bo terapiyê

* Cureyên berçavk an lînsan ku çav diparêzin
* Dermanên ku sîstema parastinê bihêzdikin
* Parastina çerm

Nexweşî xwe li cem ajalan jî dide der. Ajalên ku bi vê nexweşiyê dikevin pirranî nikarin xwe di nava şirûştê de biparêzin.

Nexweşên albînos di nava civakê de ji ber rengê xwe rastî gelek astengiyan tên. Di hin fîlman de wekî kesên nebaş tên pêşkêşkirin. Dîsa jî gelek di civakê de ciheke baş ji xwe re çêkirine.

## Çavkanî


Kategorî:Nexweşiyên genetîk
Kategorî:Nexweşî
Singerçîn

**Singerçîn** *(Pectus carinatum)* yek ji nexweşiyên hestî ye û pirranî jidayîkbûnê tê.

Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de bijîşkiya hestî gelek bipêşketiye. Peyva Singerçîn li hin herêmên din bi cureyên din tên binavkirin û ji sing+gogerçîn=Singerçîn tê. Lewra sing deforme bûye, dişibe gogerçînan. Ji ber ku genetîk e pirranî ziyanê nade lê fonksiyonên kezebê bisînordike.

Heger kezebê yan organeke din biêşîne yan bisînorbike, li terapiyê tê gerîn. Hin caran ji ber ki pirsgirêkên estetîkî dertîne, bêî êşê jî nexweş dixwazin operasyon bikin lê bijîşk xwe nadin ber. Heya probelemên mezin derneynin, operasyon li dijî sinca bijîşkiyê ye. Li cem ciwanan, bi taybetî li cem keçikan dikare bibe sedemê hin pisrgirêkên psîkolojîk.

Kategorî:Nexweşiyên genetîk
Kategorî:Nexweşiyên ortopedîk
Kategorî:Nexweşî
Singebîr

thumb|Tîpîk singebîr

**Singebîr** (bi latînî: *Pectus excavatum*) yek ji anomalî û nexweşiyên hestî ye ku pirranî jidayîkbûnê tê.

Navenda singê berejêr bipêşketî ye. Heger ziyanê nade kezeb û organên din, ne ewçend girîng e. Lê problemên estetîk û psîkolojîk rehetiyê nade nexweşan.

thumb|rast|

Kategorî:Nexweşiyên genetîk
Kategorî:Nexweşiyên ortopedîk
Kategorî:Nexweşî
Vûlvîtîs

**Vûlvîtîs** yek ji nexweşiyên jinan e û bi îltehebgirtina vûlvayê xwe dide der.

Ji ber ku mîkrobîk e, divê were terapîkirin an tunekirin an dê ziyan zêdetir bibe. Bijîşk girtina minakê bo testkirinê pêşniyazdikin. Bi vê testê cureyê vîrusê bêî şik tê naskirin.

## Terapî

Dermanên antîmîkotîk, antîbiyotîk û kremên têr kortîzonî tên bikaranîn.

Kategorî:Jînekolojî
Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk
Kategorî:Nexweşî
John Langdon Down

**John Langdon Haydon Langdon-Down** (jdb. 18ê kanûna paşîn 1828 li Cornwall - m. 7ê çiriya pêşîn 1896 li Normansfield) nêroloj û dermanfiroşekî brîtanî bû. Bi vedîtina xwe ya Sendroma Down tê naskirin. Wî di jiyana xwe de pirranî dermanfiroşî kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1828
Kategorî:Mirin 1896
Goga Roma

**Goga Roma** alaveke alîkar di jînekolojiyê de bo zarokanînê ye.

Gogeke ji hewayê dagirkirî ye û dema êşên zarokanînê destpêkir jin bi deverû xwe li ser dirêjdikin ku ev yek rehetî û aramiyê dide wan. Jin dikarin bi cureyên din jî li ser gogê vekevin. Niha lêkolîn hene ku zarokanînê jî li ser vê gogê pêk bînin.

Bi navê *Paul Degen* nexweşekî ku bi hefteyan ji ber êşa pişta xwe nedikarî vekeve ev alav çêkiriye û niha gelek cureyên wê hene.

Kategorî:Jînekolojî
Kategorî:Teknolojî
Riya hêkê

**Riya hêkê** yan **kanala hêkê**, riya ku hêkên jinan dadikevin malzarokê ye.

Li jora malzarokê ne û du heb in. Ev kanalin pirr hûr û nazîk, nava wan çend mîlîmetre nin. Dawî fireh dibe mîna kovikin (mastêrik) gincirî, yên ku hêkê ji cihê hêkelê (ovar) digre û derbasî malzarokê dike.

Di jiyana rojane de mirov nikare riya hêkê bihesîne lê dema ku birîn tê de hebe dikare. Birîna hêkelê dikare çêbibe, dema ku kanalê wê bi prosesên nexweşiyê bên girtin dibe sedema stewirbûnê. Ji ber wê, pirr girîng e dema ku kulbûn an şewitandin di lebatê zayend derketin ku mirov wan zû tedawî bike, ji bo bipêşnekevin.

## Çavkanî

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Jînekolojî
Zê

thumb|Zê endamê cotbûnê ye.
**Zê** an jî **vajîna**, borriyeke masûlkî ye di navbera stûyê malzarokê û devê zêyê de .

Di zimanê latînî de ji bo kalanê xençerê an jî kalanê şûrê, peyva “*vāgīna* “ (bi inglîzî: *vagina*) tê bikaranîn.

Zê endamek nav laşê mêyan e ji bo wergirtina spermên nêrê. Ango zê endama cotbûnê ye, spermên ji laşê nêr bi navbeynkariya çûkê li nav zêyê vala dibe û ji vir jî sperm ber bi malzarokê diçin. Li dawiya ducaniyê, dema zarokbûnê (zarokanînê) de dergûş ji malzarokê derbasê nav zêyê dibe û zayîna dergûşê rû dide. Loma zê wekî coga zayînê jî tê navkirin. Nêzikê devê zêyê de perdeya keçinî cih digire. Perdeya keçinî ya mirovên keçîn bi awayek qismî girtî ye, loma dema xwîndîtinê (mehik) (bi înglîzî: *menstruation*) de hêka nepîtandî û pêkhateyên ji diwarê hilweşayî yê malzarokê bi navbeynkariya zêyê di nav perdeya keçenî de tên avêtin .

Zê di navbera mîzdank û tortorîkê de cih digire. Di laşê jinên temenê pêgihîştî de dirêjiya zêyê bi qasî 10 cm e. Masûlkeyên dîwarê zêyê firehbûn û şidandina coga zêyê rêk dixe. Coga zêyê bi perdeya lîncê dapoşî ye. Madeya linc rûyê zêyê diparêze û şêdar (şil) dike. Zê xwediyê rijênan nîn e, madeya linc ji malzarok û ji stûyê malzarokê tê derdan.

Diwarê coga zêyê ji sê çînan pêk tê. Çîna derve ji çîna bestereşaneyê, çîna naverast ji lûsemasûlkeyan, çîna navî ji rûkeşeşaneyê pêk te. Rûkeşeşane ji rûkeşexaneyên pahn ên firerêzî (bi înglîzî: *stratified squamous epithelium* ) pêk tê. Rûyê çîna navî qurmiçî ye. Qurmiçên zêyê temasa coga zêyê û çûk zexmtir dike, ev temas çûkê han dike. Qurmiçên zêyê û çîna masûlkî firehiya coga zêyê rêk dixin. Bi vî awayê dema cotbûnê, firehiya zêyê bi qasî stûriya çûk, dema zayînê jî bi qasî serê dergûşê tê firehkirin.

Di rewşa asayî de zêya mêya tendurist (saxlem), warê bakteriyên ji cinsê laktobasîlus ê (bi latînî: l*actobacillus*). Evana bakteriyên sûdbexşin ji bo mirov. Ji çalakiya van bakteriyan, asîda laktîk peyda dibe, ji ber hebûna asîdê pH a zêyê dadikeve derdora 4.9 and 3.5ê.Ev hawirdora asîdî rê li ber pirbûna bakterî û karokên ziyanbexş digire û mêyan ji hokarên nexweşiyê diparêze.

Asîdiya zêyê ji bo sperman xeteriyê, heke sperm rasterast valayê nav zêyê be, dibe ko hemû sperm di demak kurt de bimirin û pîtîna hêkê rû nede. Ji po parastina sperman, sperm di nav tovavê de tên berdan, tovav şileyek alkalî ye, pHa nav zêyê rêk dixe asîdiya wê kêm dike û ji bo sperman hawirdorê guncav dike .
## Çavkanî

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Endam (biyolojî)
Kategorî:Jin û zayendîtî
Kategorî:Jînekolojî
Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin
Kategorî:Zayendîtî
Cor

thumb|Polenzaniya zîndeweran

**Cor**, *(Species)*, Rêzkirina zîndewerên pêwend ku dikarin bi azadî du rih bikin.

Kategorî:Biyolojî
Req kirin

**Req kirin**, *(Anneal)*, Hogirîkirina DNA yan RNA encamên temamker, bi xêra hîdrojen, ji bo polînuklêotîdên ducar asêbûyi. Gelek caran, ew bo ravekirinê piçukên azmûnên girêdan bi kar hînan e.

Kategorî:Biyolojî
Bergirî ji zîndedij

**Bergirî ji zîndedij**, *(Antibiotic Resistance)*, Şiyana hûrzindî bo protînek çêbike ku zîndedijek lawaz dike yan tomarkirinê zîndedij nav xanikê da nahêle.


Kategorî:Biyolojî
Spekûlûm

rast|thumb|Spekûlûm alaveke girîng e di pişkîna jînekologan de

**Spekûlûm** alaveke alîkar bo pişkîna (muayene) jînekologan e.

Ev cîhaz ji metal (lajwerd, nasût) an plastîk e û dişibe nikilê qazê. Dema mirov nikil veke dîwarên vajînayê jî tên vekirin. Gelek cureyên vê alavê hene û bijîşk gorî pêdiviyê bikartînin. Heger di pişkînê de kê nexweş biêşîne, tê payîn ku ew ne bijîşkeke birehm û pispor e. Ji bo alav baş bişimite, didin ber avê yan, dawiya wê bi krem dikin.

Spekûlûm vegirtî dikeve vajînayê û hêdîka tê vekirin. Bi alîkariya rewşeneke (tîrêj) bihêz bijîşk karê xwe dike. Bijîşk bi alîkariya spekûlûmê dikare, hundirê vajînayê, qirika û devê malzarokê bipişkîne (muayene bike).

Kategorî:Jînekolojî
Kategorî:Teknolojî
Guhorîn

**Guhorîn**, *(Evolution)*, Pêşketinê demekdirêj e. Di vê wextê de xelkekî zîndewer guhartinên genetîk kom dike ku şiya ji endamên xwe dike ji bo serketinî rewşa jîngehî diguncande û xwarin çêtir dihîne ber.

Kategorî:Biyolojî
Hûrjînewer

**Hûrjînewer**, **mîkrob**, **mîkroorganîzma** an jî **hûrzindî** (bi Inglîzî *microbe* an *microorganism*) endamwer an organîzmek e hind hûr e ko bi çavên bê arîkar nahêt dîtin jibo dîtina wê hûrbîn pêdvî ye. Bakterî, kivark anko qarçik, arkiya û yûkaryûsayt hûrjînewer dihên hesibandin. Vîrus bi giştî wekî bûnewerên bêcan dihên hesibandin.

Mîkrob di ekosîstem, tenduristiya mirovan û pîşesaziyên wekî hilberîna xwarin, derman û kargêrîya sergoyê de rolek girîng dilîzin. Hinek ji bo jiyanê girîng in (mînak, hilweşandina materyalên organîk an çêkirina oksîjenê) lê yên din dikarin bibin sedema nexweşiyan.

Bi giştî, hûrjînewer tek-xane an hindek caran jî pirxane ne. Lê hindek ji wan hind mezin in ko carina bi çavê bê arîkarî jî dihên dîtin. Hûrjînewer hema bibêje li her dereka vê cîhanê dijîn: li serê çiyayan, di binê deryayan û di laşê mirov û lawir û giyayan da. Hûrjînewer pareka gelek giring ji jînhawir anko ekosîstemê ne. Ew laşeyên mirî yên endamwerên dî dibihujînin. Lê hindek ji wan jî nesaxîzê ne û lawir û giyayên dî tûşî nesaxiyan dikin. Hûrjînewernasî an mîkrobiyolojî zanistê xwîndina li ser hûrjîneweran e.

Kategorî:Biyolojî
Vajînît

**Vajînît** (navê zanistî: *vaginitis* an *kolpitis*) yek ji nexweşiyên mîkrobîk ê bi jinan re ye.

Wekî ji navê wê kivşe ye, înfeksiyoneke vajînayê ye. Guhertinên hormonî, bikaranîna hin dermanan, jiyanên awarte, stres hwd dibin sedem ku dengeya asîdê li mûkozaya organên zayender xerabibin. Gelek cureyên îltehebê hene lê ya pirr tê dîtin, îlteheba ku bakteriya *Candida albicans* pêk tîne ye. Bakterî dikare bi riya têkiliya cinsî, oral hwd derbasî yekê din bibe. Hin caran cureyên antîbiyotîkan bikêrnayên. Jinên zêdekîloyî, diyabetîk û bicanî bêhtir di bin rîskê de ne.

Di pêderxistina nexweşiyê de hin pîvandinên pH pêwîst in. Gorî pêderxistinê rêbaza terapiyê tê amadekirin. Sîmptomên wê, xur, di têkiliya cinsî de êş û herik in.

Pirranî terapî bi antîbiyotîkan gengaz e. Jinên zewicî çêtir e, mêrê xwe jî bidin kontrolkirin. Hîjiyen pirr girîng e. Bikaranîna prezervatîvan, paqijiya destava mezin, bikaranîna binekincên hîjiyenîk hwd.

Kategorî:Jînekolojî
Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk
Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Zê
Şîrê bejî

**Şîrê bejî** *(Galactorrhea)* ji anomaliyeke pêsîr (çiçik) e û xwe bi herikîna şîr ê nepayî dide der.

Ango jin ne bicanî ye û pitoka wê nîne lê şîrê wê tê. Li Kurdistanê jê re şîrê bejî tê gotin. Şîrê bejî dikare li cem zarokên nûjidayîkbûyî jî peyda bibe. Wê gavê jê re "şîrê milyaketan" dibêjin.

Divê şaşî çênebe, heger jin pêsîrên xwe pirr carî bidoşe dikare hormonan bitetikîne û yek du dilop şîr were. Eva ne şîrê bejî ye, normal e. Şîrê bejî pirr kêm be jî li cem mêran jî tê dîtin.

Heger şîrê bejî tenê ji pêsîrekê tê, biêş e û bixwîn e, serîlêdana bijîşk tê pêşniyazkirin. Hin caran bijîşk dikevin şika şêrpenceya pêsirê.

Kategorî:Jînekolojî
Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Onkolojî
Kategorî:Pitik
Lîsteya destanên kurdî

* Binefşa Narîn (Cembelîyê kurrê mîrê Hekarî)
* Dewrêşê Evdî
* Dimdim
* Ker û Kulik
* Mem û Zîn
* Memê Alan
* Ristemê Zal
* Siyabend û Xecê
* Stî û Ferxî
* Şahmaran
* Zembîlfiroş

Kategorî:Wêje
Sirûda neteweyî ya Burkîna Faso

**Le Ditanyè**, **Une seule nuit** yan jî **L'Hymne de la victoire** ji salê 1984an pê de sirûda neteweyî yê Burkîna Faso ye. Gotarê xwe ji wezîrê Thomas Sankara ye.

## Çavkanî

Kategorî:Burkîna Faso
Kategorî:Sirûd
Kategorî:Sirûdên neteweyî
Hekîm Sefkan

**Hekim Sefkan** (jdb. 1970 Amûde), helbestvan, stranbêj û şanogerê kurd e.

Nivîskarê bi dehan stranên nav û deng e. Wek mînak: Ey Şehîd (Xelîl Xemgîn gotiye), Roj Baş Gerîla (Beser Şahîn gotiye), Ez Şehîd im Pakrewan im (Comerd gotiye) Hekîm Sefkan nivîsiye. Sirûda 15ê Tebax (Koma Berxwedan gotiye) jî wî nivîsiye.(1)

Hekîm Sefkan 21ê Sibata 2002an hevpeyvînek daye rojnameya Özgür Politikayê û rojnameger Aslan Saraç re axiviye. Saraç gotiye: "Hekîm Sefkan li Amûdê ji dayik bûye. Di 13 saliya xwe de dest bi şanoge kiriye. Di 14 saliya xwe de helbesta xwe ya yekemîn nivîsandiye. Di 16 saliya xwe de li şanoya bajêr bi awayekî profesyonel lîstiye. 7 sal di nav xebata şanoyê de maye.” (2)

Hekîm Sefkan di nav fîlmê "Soro" de wek lîstikvanêkî mêvan cih girtiye û rola "Fermandarê Şervanan" lîstiye.

Firaz Baran gotiye: "Du pirtûkên helbestê ya Hekîm Sefkan çap bûne û sê kasetên wî derketine. Navê pirtûkan “Bîstikek Tije Sal” û “Xwedana Siye” ye. Ji kasetên wî “Helbestên Behna Şevê” û „Ez Qedexe Me“ ji stran û helbestan û kaseta “Zaroken Deşte” jî tenê ji stranan pêk tên."(3)

Sefkan yek ji endamên Koma Berxwedan bû. Eslê wî ji gundê Tixûbê ye.

## Berhem
* *[[Sitranên Qedexe]] album helbeat û stran bi Ganî Nar re*
* *[[Helbest ên bêhna şevê]] Albûm helbest û stran*
* zarokên deştê Albûma staranan

## Çavkanî

Kategorî:Bestekarên kurd
Kategorî:Kesên ji Amûdê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Kategorî:Şanogerên kurd
Neuralgî

**Neuralgî**, **Neuraljî** *(Neuralgia)* navê êşên neurolojiyê ye.

Pirranî xwe li serî û rû dide der lê ev ne şert e, dikare xwe li gelek cihan bide der. Hemî şaneyên (selûla, hucre) neurolojîk dikarin êşê derînin, lê hinek ji wan navdar in.

## Hin cureyên neuralgiyê

* Nervus trigeminus
* Nervus nasociliaris: bo mînak Sendroma Charlin
* Nervus intermedius
* Nervus ischiadicus
* Nervus vagus
* Nervus tibialis: Neuralgiya Morton
* Nervus occipitalis major
* Nervus genitofemoralis
* Nervus ulnaris

## Terapî

* NSAR
* Akûpûnktûr
* Anesteziya fonksiyonê ya terapîker
* Psîkofarmaka (Benzodiazepine)
* TENS
* Antîkonvûlsîva
* Hin cureyên operasyonan

Kategorî:Nexweşiyên norolojîk
Kategorî:Norolojî
Nîvkada Bakur

thumb|rast|250px|Nîvkada bakur bi zer e
**Nîvkada Bakur**, nîvkada dinê yê li bakura ekwator û nîvkada Başûr dimê ye. Li nîvkada bakur havîn di hezîranê de heta tebaxê, zivistan jî di kanûna pêşîn de heta sibatê dajo.

Parzemîn û xakên dinê bi piranî û nêzî %80-90ên nifûsa dinê li nîvkada bakur in. Ew bi piranî li ser nîvkada parzemînî dikeve ye.

Kategorî:Erdnîgarî

Kategorî:Nîvkadên Erdê
Harmegedon

**Harmegedon** bêjeke ji Încîlê ya peyxama Yûhenna ye. Li gorî wê cihê şerê dawî berî hatina Mesihê ye.

Bêjeya yewnanî **Har Magedón** ku gelek wergerwan bikar tînin, bi mane û wateya "Çiyayê Megîdo", yanî çiyayê li Rojhilata Navîn, yan jî "Çiyayê Kombûyîna Leşkeran" tê fêhmkirin. Ev gotin jî dîsa ji bêjeya îbranî hatiye stendin û maneya wê jî dîsa bi "çiyayê Megîdo" ye. Ev bêje cara yekem di peyxamên Xwedê de tê ziman û ji wê bi wêjeya cîhanê belev bûye. Şandiyê Yûhenna ev gotin cara yekem di Peyxamê de aniye ziman. Pirtûka Pîroz vî navî bi tevkujî û holokosta çekên nukliyerî û dendikî ve girê nade. Lê bi „cenga Roja Mezina Xwedayê karîndarê her tiştî“ ve girê dide (li Peyxama Yûhenna 16:14, 16). Ev nav bi taybetî vê maneyê tîne holê, „cîhê [bi Yewnanî: tópon, e yanî rewş û hal e]“ ku, di wê rewşê de wê serwerê siyasî yên cîhanê xwe li dijî Afirandêr û padîşahiya Mesîhê wî kom bikin. Wê ev hereket û hewldayîna dijberî, bi destê hewldayînek cîhangerî dijî xizmetkarên Xwedê yektayên li ser zemîn be. Jiber ku, ev kes nûnerên Padîşahiya Xwedê ne. Êrişa Harmegedon yan jî Armagedonê ji aliyekî ve dişibe êrişa Gogê ji welatê Magogê.

:„Xudan, XUDA wusa dibêje: dê ew roja wusa bibe ku, dê hinek tişt bên aqilê te û tuyê ramanên xerab bifikirî û tuyê bibêjî: Ez hilkişim warê gundên bêdîwar, ez bi ser yên ku di rehetiyê de nr û di ewlekariyê de rûdinin herim, gişt bêyî dîwar rûniştine û çilmêriyên deriyên wan û deriyên wan nîne. Tuyê bona talan û yexme kirinê û bona ku li dijî cîhên çawa xera bûbûn, lê niha mirov lê rûdininê û neteweya ku ji gelan ve hatine civandin destê xwe bizivirînî hilkişî, ew netewa ku dewar û mal qezenc kiriye, di navika dinê de rûdine“
:(Hêzekîêl beşa 38 ayetên 10 – 12).

## Çavkanî

Kategorî:Xirîstiyanî
Tevgera Ciwanên Azad a Kurdistanê

frame|TECAK, 2003**Tevgera Ciwanên Azad a Kurdistanê** (*TECAK*) di sala 2003'an de hat damezrandin û di sala 2005'an de hat fesihkirin. Şûna wê Komalên Ciwanan hatin avakirin.

Kategorî:Tevger
Komalên Ciwanan

thumb|Komalên Ciwanan
**Komalên Ciwanan** rêxistineke kurd e, ya ku di sala 2005'an de şûna TECAK hatiye avakirin.

Kategorî:Avabûnên 2005an li Sûriyê
Kategorî:PKK
Kategorî:Tevger
Ibrahim Oguz

thumb
**Ibrahim Oguz (Kendal)** (1976-12 gulana 2005'an Dêrsim-Ovacık) şervanekî HPG'yê bû.

Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 2005
Cangoriyên Kurdistanê

**Cangoriyên [[Kurdistan]]ê**, ew kesên ku, ji bo doza azadiya kurdan an kurdistaniyan têkoşîn kirine û ji hêla dijminan ve an jî bi sedema xwezayî dawî li jiyana wan hatiye.

## Canigoriyên Kurdistanê navbera sedsalên 19 û 21'ê de
### Cangoriyên sedsala 19'an de

### Cangoriyên sedsala 20'an de

### Cangoriyên sedsala 21'ê de

* Akîf Yilmaz
* Andrea Wolf (Ronahî)
* Bese Anuş
* Edibe Çetinkaya
* Engîn Sîncer (Erdal)
* Esmer Demir
* Eşref Anyik
* Ferhat Kurtay
* Filiz Yerlikaya (Gulan)
* Gulistan Feqe
* Gülnaz Karataş (Bêrîtan)
* Hakî Karer
* Halil Çavgun
* Hüseyin Çelebi
* Hüseyin Özbey (Harun)
* Kemal Pîr
* Leyla Walî Hasan (Viyan Soran)
* Mahmut Zengîn
* Mahsum Korkmaz (Agit)
* Mazlum Doğan
* Mehmet Emin Aslan (Sabri)
* Mehmet Karasungur
* Mehmet Salih Şahîn
* Mehmet Sevgat (Bedran)
* Mehmet Xeyrî Durmuş
* Meysa Bakî (Şîlan Kobanî)
* Mustafa Yöndem
* Necmi Öner
* Rehyan Çupan
* Salih Kandal
* Salime Argun
* Sema Yüce (Serhildan)
* Sertip Oruç
* Veysi Demir
* Zeynep Kınacı (Zîlan)


Kategorî:Lîste
Reklam

thumb|Reklameke kevn 1890
**Reklam** beşeke danasîn, hilberîn û sermayeyê ye.

Di serdema nû de bêyî reklam karsaz nikarin malê xwe bifiroşin lewra kapîtal êdî tixûban nasnake û ji yek cureyê bi hezaran hilberîn ne.

Reklam bi rêbazên afirandêr bandor li daxwaza kirînê ya kiryar kirin e. Wekî tê zanîn di bazarê de dengeya daxwaz û pêşberîkirinê heye. Heger pêşberîkirin zêde lê daxwaz kêm be, karsaz mecbûr dimînin ku berdêla hilberînê erzan bikin. Berevajiya wê jî rast e.

Reklam bi riyên ku bandora xwe bi erzanî û bihêz li kiryar dikin tê kirin. Erzan, lewra reklam jî bi dirav, berdêl tê kirin.

Li Kurdistanê fîrmayên reklamê di destên tirk, ereb û farisan de ne. Kurd bo firotin û danasîna hilberînên xwe karê reklamê bi destê biyanan dikin. Li Kurdistana Azad jî rewş her wiha ye. Kêm be jî di TV yên Kurdan de cih ji reklaman re tê veqetandin daku TV hinde aboriya xwe birêvebibe.

## Hin alav û rêbazên reklamê

* Kovar, rojname
* Televîzyon, radyo û înternet
* Li derveyî derî ango panoyên kolanan
* Sînema
* Rêbazên afirandêr

Kategorî:Aborî
Kategorî:Dîzayna ragihandinê
Şerab

thumb|Şeraba fransî
**Şerab** an jî di mîtolojiya kurdî wek **şorav**, **xwînî**, **wîn** tê naskirin (bi latînî: *vinum*) vexwarineke alkolîk e ku ji tiriyan (tirî, tirih, tirab) tê çêkirin û li Kurdistan û Anatolyayê ji demên gelek kevnare tê çêkirin.

Gorî cureyê tirabê, şerab jî dikare sor, reş an spî be. Hin cureyên şerabê hene ku ji fêkiyan û birincê tên çêkirin lê ne ewçend navdar in.

## Etîmilojiya şerabê

Şerab ji latînî (*vino, vinum*) derbasî zimanên rojavayî bûye. Tê texmînkirin ku cara pêşîn di sefera Îskenderê Mezin a berî Hindistanê de Ewropayiyan şerab dîtine û birine wir. Vin (bilêvkirina kurdî: vîn), gorî hin zanyaran ji bêjeya *gwini* (wekî xwînê) ya gurcî derketiye.

Bi hatina ereb û îslamê wekî huner, muzîk, wênesaziyê alkol û şerab jî hatiye qedexekirin. Bi texmînî bêjeya şerab ji demê şûnde wekî macazî ketiye zimanê kurdî û zimanên din ên îraniyan (lewra ew jî pirranî ola îslamê dihewînin).

## Kurtedîroka şerabê
[thumb|[Wîsle, alaveke kevnar e ji bo givaştina tirî û çêkirina şerabê ye.]]
Li gorî zaniyaran, bi taybetî li herêmên wekî Kurdistanê û bi giştî li deverên Hîvika Derametbar di sedsala 6'em a beriya zayînê de hatiye çêkirin. Ji bo vê yekê texmîn dikin ku dibe ku destpêka çêkirina şeraban li vê herêmê be; wekî din, navê tiriyê di gelek zimanan de wekî bi zimanê kurdî ye. Ji ber ku şorîn e, di çanda devkî ya kurdî de wekî şorav, şorab, şerab hatiye binavkirin. Di zimanên îranî yên kevn de *ab* (av) e.

Dîsa di şarezayiya Misirê û ya Yewnanistana kevnare de jî hilberîna şerabê bipêşketî bûye. Di ola xristiyaniyê de şeraba ku bêî tevlîbûn e, wekî vexwarineka pîroz hatiye destnîşankirin. Herwekî di ola zerdeştiyê, elewîtîyê de jî cihekê xwe yê girîng heye.

Şerab di çand û hunerê de sîmbola evînî û bohemyayê ye. Gava mirov behsa şerabê bike, divê mirov helbestvan û fîlozofê faris Omer Xeyam ji bîr neke.

Piştî belavbûna ola îslamê li Kurdistanê tê gotin baxçeyên tiriyan ên bêhempa hatine qedexekirin û tunekirin. Lewra îslamê hemî cureyên vexwarinên eywankirî qedexe kiriye. Lê îro kêm be jî li Mêrdîn, Dîlok û Rihayê dîsa hilberîna şerabê ji tiriyên Kurdistanê tê kirin.

## Welatên ku di rêza sereke de hilberînê dikin

* Fransa
* Îtalya
* Spanya
* DYA
* Arjentîn
* Çîn
* Awistralya
* Afrîkaya Başûr
* Almanya
* Şîle

## Çavkanî

Kategorî:Vexwarin
Vîkîng

thumb|200px|Şîroveyeke kevn a vîkîngan

**Vîkîng**, navê bereke skandînavî ye ku ji sedsala 8an heya 11an li bakurê Ewropa desthilatî kirine.

Peyv di zimanên kkandînavî de tê wateya "têkoşer", "cenghez", "şerxwaz". Bera vîkîngan bi êrîşkarî, deryavanî û xurtiya xwe hatiye nasîn. Wan gelek sefer ber bi rojava û rojhilatê ve kirine. Gelên Skandînavya û hinde jî Ûrîs wekî neviyên wan tên zanîn.

Çand û hunera vîkîngan di nava ya germanan de tê hesibandin ku ew jî beşeke ji berên îndogermanan e. Hin teoriyên ku bingeha kurdan bi wan ve girêdidin jî hene. Gorî wan bav-kalên kurdan ji bakurê Ewropa hatine. Lê pirranî dipejirînin ku bingeha berên aryanan ji Rûsya îro belav bûne, herwekî vîkîng jî.

Hin dab û nêrîtên kurd û vîkîngan dişibin hevûdu. Bo mînak bikaranîna qoç (qloç). Beriya ola Îslamê kurdan bo mêraniyê wekî sîmbol qoç bi kar dianîbûye. Dîsa ji aliyê zimên ve jî gelek hevparî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Ewropa
Kategorî:Serdema navîn