open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bakur-amerîkiyên resen

thumb|250px|Bad Wound (Birîna Xeter), serokek ji civaka Sioux, 1899
**Bakûr-amerîkiyên resen**, ji hemû gelên amerîkiyên resen ên qitaya Amerîkaya bakûr re tê gotin. Li Kanadayê ji wan re 'First Nations' (gelên ewil) û li DYA'yê ji bo wan navên 'Native Americans' (Amerîkiyên eslî) ango 'American Indians' tên bikaranîn.

Îro li DYA'yê 562 civatên amerîkiyên xwediyê statu û nasnameya fermî ne. Ji van 225 civat li Alaskayê dijîn. [1] Li Kanadayê jimara civatên ku xwediyê nasnameya fermî ne digihêje 615'an, lê Department of Indian Affairs and Northern Development jimara wan wek 632 nîşan dide. Ji ber ku civatên Hawaii, Inuit, Unangan û Dorset ji hêla jenetîk û çandî ve ji bakur-amerîkiyên resen pir cûda ne, ew ji van jimaran tên veqetandin. Herwiha, hin etnîkên din jî - mîna gelê Méti - nakevin nava bakur-amerîkiyên resen. Taybetiyeke bakur-amerîkiyên resen ev e ku çend civak ji aliyê ziman ve wekhev bin jî, ji aliyê çand û erdnigariyê ve karin pirr ji hev cuda bin.

Di nava civakên resen ên Amerîkaya bakur gelek taybetmendî û cudatiyên çandî hene. Ji hêlekê ve civak hene, yên ku xwe bi haviyeke demokratîk birêxistine, bi konseyeke kal û pîran, konseya civakî û komên agirê - wek li cem ìrokesan. Ji hêleke din ve civak hene xwe wek monarşî birêxistine, wek civakên Wampanoag an jî Powbatan.
Civakên wek ya Nuu-chah-nulth giraniyê didin nêçirvaniyê, yên din koçberên siwar in an jî karê cotkariyê dikin.

Rêberê civakekî bi gelek zimanên ewropî hatiye bi nav kirin: Îngîlîzên ku di dema koloniyalîzme de rastî amerîkiyên resen hatibûn, serokê wan wek 'chief', fransî wek 'sachem' û îspanyol wek 'cacique' bi nav kirin. Bi kurdî ew gotin wek 'rêberê qabîleyê/civakê' kare bê wergerandin. Piştre ev gotin ji bo rêberên civakên bêserok hate bikaranîn. Li cem amerîkiyên resen ên çolan (wek ba Absarokee), hemû şervanên jêhatî wek 'chief' tên bi nav kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Amerîka
Kategorî:Çanda DYAyê
Kategorî:Dîroka civakî ya DYAyê
Kategorî:Gel
Kategorî:Gelên xwecih
Kategorî:Komên etnîk li DYAyê
Hiqûqa kargêrî

**Hiqûqa kargêrî** an "hiqûqa îdarî", ew şaxê hiqûqê ye ku fealiyetên dezgehên şaxê cîbicîkar ên hikûmetê birêve dibe.

Hiqûqa kargêrî, eleqedarê şaxê rêvebirinê ya danîna qaîdeyan (qaîdeyên şaxê rêvebirinê bi giştî wekî "rênima" tên binavkirin), hikmdan an tetbîqkirina qanûnan e. Hiqûqa kargêrî wekî şaxekî hiqûqa giştî tê qebûlkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dadweriya rêvebirinê
Dadweriya deyndariyê

**Dadweriya deyndariyê**, ji dada yê ku mafê wê yê hildanê di berdêl û an jî tiştekî weha de hebe re tê gotin. Dada deyndêr, mafê yên ku wê hildê, dilde ewlatiyê. Minaq, dema ku du mirov bi hev re karkirin û yekî bi yê din re Sened da mohrkirin û piştre, wî mafê xwe ne hilda, hingî, ew li gorî wê senede xwe yê deyndêr a û wê bi dadî li mafê wî werina parastin. Hingî, wê dad aliyê wî bê. Çawa ku di senedê de hatîya ziman, wê li gorê wê, dada deyndêr, rastbibîne ku bêne li cih.

## Çavkanî

Kategorî:Dad
Kategorî:Maf
Dadweriya şirketan

**Dadweriya şirketan**, **dadweriya pardariyan**, **dadweriya hevalîniyan**, an jî **dadweriya kompaniyan**, beşeke dadnasiyê ye ku li ser pardarî û şirketan dipeyive. Di karekî pardarî de bi senedî ku çend bi hev re bin û an jî bi hev re kar dikin, wê têne ser ziman. Di roja me de, bi pergale kapitalizmê re, pardar û an şirket, pir derketina li holê. Hemû karê jîyanê ket destê wan de.

Pardar, bixwe jî, dibina dubeş, Pardarên dewlwtê û yên taybet. Pardarên Teybet di roja me de, yên ku herî zêde bûna û derketina pêş în. ev jî, bi pergale teybetkirinê û an ya libaralizmê, tên ziman. Pardarên taybet jî û yên dewletî jî, hemû hem di nava wan de û hem jî li der wan, dada wan ya rêveçûnê ya ku li gor wê bimeşîn hene. Dada pardar, di roja me de, bûye du beş, beşek, di qada navnetewî de tê ziman. ev beş, weke beşa ser hemûyan re ku hemû pardar li gor wê bi rê ve biçin û kar bikin a. Lê di nava wan de jî, dada wan bixwe heya. hem dada nava pardaran û hem ya dewletan li gorî wê dada pardarî ya taybet ya sereke û navnetewî tê rastkirin.

## Dadweriya şirketan a navxweyî

Dadweriya şirketan a navxweyî dada wan ya hundur ya temenê afirîna wan têne ser ziman. ew dada nexweyî, wê karkar û Karmend, çawa bijîn û kar bikin û mafê wan çi ya, wan tê de têne ser ziman.

## Dadweriya şirketan a navneteweyî

Dadweriya şirketan a navneteweyî, bi awayekî pergalî, wan rêgez û prensîbên wan kifş dike. Hemû, Pardarên mazin û piçûk li gorî wê dijîn. Bi vê yekê, rêveçûna dadî ya navnexweyî, yanî ya navneteweyî ku hemû pardar û an şirket ku li gorî wê bi rê ve biçin û bi hev re pêşbaziyê bikin, têne ziman.

## Çavkanî

Kategorî:Dad

Kategorî:Heyinên legal
Kategorî:Maf
Dada bêş

Dada bêş an "destûra bêş", li hundurê dewletan, karûbarê bêşkirinê têne ziman. Bêşa ku dewlet distêne çawa tê sarifandin, ew temenê wê bi dewletê re tê rastkriin. rêgezên ku li gorî wê tê rastkirin jî, ji wan re *dada bêşê* û *destûra bêşê* tê gotin. Bêş, di rêveçûna dewletekê de, di roja me de, weke aliyekî giring ê bidest xistina mesrefên wê tê dîtin. Di tiştên ku tên firotin de, bêşa ku dewlet bistêne heya. di buhurîna di derîyên nav dewletan de, di rêwitîyan de û hwd de, bêş ji bo dewletê heya. Bi kurtasî, mirov karê bêje ku di hemû qadên kirin û jîyanî de, bêşa ku dewlet distêne heya.

Ew jî, bi dada bêşê an destûra bêşê tê rastkirin û adilandin.

Kategorî:Dad
Kategorî:Maf
Dada xerîdariyê

**Dada xerîdariyê**, dada sarifandin û an xerîdarkirinê têne ser ziman. Xerîdankirin, di roja me de bûya pirralî. Bi vê yekê, êdî li ser navaroka wan tiştên ku mirov wan xerîdan dike û an jî di sarifêne, baş û an ne baş a, çawa ya, wê li berçav digirê. Minaq, tişte ku mirov ji xwarinê û an ji bo li xwe kirinê weke cil kirî, wespa wê çawa ya, baş a û an ne baş a, ew jî, têde tê ziman. Mirov li wê dinerê û dikirê. Di xerîdarkiirnê de li berçav girtina wespê, xalaka ku di vir de, parastina wê, bi dadî were kirin êdî tê dîtin. Her wiha, başbûn û ne başbûna wê jî, ji bo wê jî mirov karê vê bibêje.

## Çavkanî

Kategorî:Dad
Kategorî:Maf
Şul-pa-e

Şulk-pa-e, xwûdayekî dema sumeriyan a. Bi Nînhursag re bûya. Şul-pa-e, weke yê ku gerwêrka jupîter jî bi wê nimînêrkirin û bi keseyetî bi wî re tê ser ziman. Di tefsîra wî de, weke xwûdayê bereketê tê ser ziman.

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Risteya bacanê

**Risteya bacanê** yan **ristoka bacanreşkê** yek ji xwarinên quşxaneyê yên herêma Mêrdînê ye.

Bi bandora pişavtinê li bakurê Kurdistanê carnan ji dabiristandina (rêzkirin, qorkirin) goşt an sebzeyan re *dîzme* jî dibêjin ku bi romîkî (tirkî) di heman wateyê de ye, ti têkiliya wê bi dîzilê (dîz, dîzik) nîne. Bi tirkî jî navê vê xwarinê kirine patlican dizmesi.

## Berkelî (melzemeyên xwarinê)
* *500 gr [[bacan]]*
* *500 gr [[goştê kişandî]] (bibez be baştir e)*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) rûnê zeytê*
* *1/2 SA av*
* *3 [[fringî]] (bacanê sor, pamîdor, tomatos, şamî)*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *1 KŞ îsota reş*

## Ravek
Bacanan bi xelekî hûr bikin, di nava şoravkê de 20-25 deqeyan bihêlin. Pakij bişon, bidarivînin. Di nava rûnê zeytê de biqijilînin.

Goştê kişandî bikin teşt an badiyekê, xwê û îsota reş tevlî bikin, bistrên. Kufteyên panik çêbikin, di tepsiyê de tîkane qorek bacan, gorek kufte rêz bikin.

Qalikên fringiyan bigirin, hûrane hûr bikin, li ser bacan û kufteya rabixînin. Devangê bigirin, di agirê nizm de bikelînin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Cengeya dîlanê

**Cengeya dîlanê**, **dorpişar,** **pişêriya Dîlokê**, **hûrkiriya dîlanê** yek ji xwarinên di dîlanan de didin ser ên pêjgeha kurd e. Versiyona Dîlokê deng vedaye lê bêhtir herêma Tolhildanê tê xwarin. Li Mêrdînê jî bi qasî kutilka dîlanê nebe jî, di dîlanan de didin ser.

Li vir versiyona pişêriya Dîlokê tê dayîn. Di dîlanan de bi sîtilan xwarin tên çêkirin. Ev terîfe tenê bo 4 kesan e.

## Berkelî (melzemeyên xwarinê)
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) [[nok]]*
* *500 gr [[tîkegoşt]]a hestiyê bêrokê (hestiyê pîlê)*
* *1 SA ava bi [[simaq]]ê yan ava [[lîmon]]ê*
* *500 gr [[bacan]]*
* *2 [[fringî]] (bacanê sor, pamîdor, tomatos) an [[merge]] (li ser daxwazê hûn dikarin kêm am zêde pamîdoran bikarbînin)*
* *4 [[bîber]]ên teze*
* *4 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *3 SA av*

Bo rûyê wê:
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[pûjan]] (nane, tihtavik)*
* *2 KX rûnê malê*

## Ravek
Jê êvar de nokan bikin nava ava germ, bi qasî 7-8 katjimêrî bihêlin bila nermijî bibe. Bi tevî tîkegoştê bidin ser agir, avê berdinê, heya nemirjî bû bikelînin.

Bacanan bi belekî spî bikin (qalikên wan bigirin), bikin 4 parçe, dirêjkî hûr bikin, bikin nava şoravê bila bi qasî 20-25 deqeyan bimînin. Paşê pakij bişon. Bîberan hûr bikin. Qalikên fringiyan bigirin, wan jî hûr bikin.

Bacan, fringî (yan jî merge), bîberên hûrkirî berdin ser goşt, ango quşxaneyê, xwê pê werbikin. Sebze bi nîvcoyî keliyan, sîra kutayî û ava simaqê berdin ser, bila bikele.

Kelîn bidawî bû, ji ser agir daynîn, xwarinê li binikên servîsê parve bikin. Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, Naneyê tevlî bikin, bêî ku bişewite (kêmtirîn 1 deqe), sor bikin, berdin ser binikan.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Ilabrat

Ilabrat, di mitolojiya sumerîyan de weke xwûdayê azmana tê ziman û serok û rêvebirê welatiyê dike û bi wê re tê tefsirkirin. Rêgezên dewletê jî, dide çêkirin.

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kabta

**Kabta**, xwûdayeke demê sumeriyan de, weke xwûdaya çêker ya Pirîkêtan jî tê ziman. Karê wê, avadankirin e. Ew bixwe jî ji aliyê Nînhursag ve hatiye afirandin. Muşdamma ku wê jê re ji dayikekê ye û kar û barê wan weke hevdû tê ziman jî, weke ku tê ziman, Kabta, cuda tê ziman.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Torî (devok)

**Devoka torî** devokeke kurmancî ye ku li Midyadê, Kerboranê, Nisêbînê, Stewrê, Rişmilê, Mehsert, Mêrdînê û li çend navçeyên Qamişloyê li Binxetê tê axavtin, yanî devera êla dîrokî ya Hevêrkan li bakur û rojavayê herêma Botan û herêma Torê. Devoka torî bi rêziman, fonetîk û fenhengoka xwe ve dikeve tîpa devokên kurmancî yên jêrzaravaya botanî.

## Çend cihêrengên ferhengî

Kategorî:Devokên kurmancî
Sînemilî (devok)

**Devoka êla Sînemilî** yek ji devokên kurmancî yên jêrzaravaya rojava ya ku li rojavayê Kurdistanê, ango li parêzgehên wek Dêrsim, Sêwas, Ezirgan, Riha, Xetay, Dîlok, Efrîn, Gurgum, Adiyeman, Xarpêt û li Anatoliya Navîn û Pontûsê tê axavtin e. Bi vê zaravayê ne tenê Sînemilî, herwiha kurdên elewî yên li Kurecikê, Darendeyê, Melediyê, Girînê, Çêlikanê, Sarizê, Avşînê hwd. jî pê diaxivin.

## Deng
Ev devok ji aliyê fonetîka xwe û veguhêrînên dengî de gelekî balkêş e. Hemû deng di kurmanciya botanî de tê de hebin jî, vana di telafuzê de tênê guherandin. Herwiha dengê [e] dibe [a] an [æ] (ez -> az). Dîsa bi kêmî [o] dibe [ê], [ê] dibe [î] (navê te -> novî ta) û [a] dibe [û]. Dengê [b] yê di kurmanciya botanî dibe [v] an carnan [w], gerçî ev mêla veguhêrandina dengê b -> v di devoka Serhedê de jî heye. Dîftonga [xw] carnan dihele ser [x]ê ye (bixa <- bixwe). Avahiya fonetîkî ya vê devokê gelekî nêzîkê zaravayên kurdî yên başur e (Soranî, Kelhûrî, Lekî).

## Ferheng
Ferhengoka devoka Sînemîlî jorejêr bi ya jêrzaravaya kurmancî ya rojava re yek e. Lewma ku veguhêrandinên dengî yên di vê devokê de xeynî çend vejartan di kurmancî rojavayî de jî xuyayî ne.

## Hejmar
* 1 yak
* 2 dudu
* 3 sesê
* 4 çar
* 5 panc
* 6 şaş
* 7 hawt
* 8 hayşt
* 9 nah
* 10 dah
* 11 dah û yak
* 12 dah û dudu
* 13 dah û sesê
* 14 dah û çar
* 15 dah û panc
* 16 dah û şaş
* 17 dah û hawt
* 18 dah û hayşt
* 19 dah û nah
* 20 bîst
* 30 Sî
* 40 çell
* 50 pîynce
* 60 şêst
* 70 hawtê
* 80 hayştê
* 90 nod
* 100 sad
* 1000 hazar

## Çavkanî

Kategorî:Devokên kurmancî
Gabelek

**Gabelek** (bi soranî: *perrbellekey qeşan*, bi latînî: *Lanius nubicus*), cureyek e balindeyên kêzxwer e ji cinsa Lanius e.

## Şayîs
Gabelek çûkekî 17 cm dirêj û koçber e. Serserê wî, paşstiyê wî û pişta wî reş, enî û bin zikê wî spî ye. Neksa wî sor e û boçika wî reş e.

## Ciyên belavbûn û jiyanê
Li nav daristanan û gezikên ku pirrtir li ciyê şilorek in dijîn. Hêlîna xwe li ser darê biyan û çinaran çêdikin.

## Xwarin
Bi kêzên mezin, marmarokên biçûk, kulî û carinan jî bi çûkên biçûk xwedî dibin. Weke kêzxwurên din ew jî nêçîra xwe di striyek yan jî guliyekî tûj re radike û bi werê dixwe.

### Pirbûn
Bi qasî 16 rojan qurp dikeve û di navbera 4 û 7 hêkan dike. Tenê a mê li hêkan rûdinê. Lê çêl ji aliyê dê û bav tevde dihên xwedîkirin.

## Pêşangeh

Wêne:Lanius nubicus juvenile2.jpg|Gabeleka mê
Wêne:Lanius nubicus-3.jpg|Gabelekê nêr
Wêne:Lanius nubicus MHNT.ZOO.2010.11.213.Djezzin Liban.jpg|


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kêzxwer
Stû

thumb|250px|Stuyê jinekê
**Stû**, **stu**, **stî**, **histû** , **histî** an jî **gerden**, beşa laşê mirov an ajalên movikdar ya ku serî bi sîngî girêdide. Di hindirrî wê gelek endaman û borriyên xwînê û heft movik hene.
## Anatomiya stûyê mirov
### Anatomiya hestiyên stûyê
### Anatomiya tevînkê nerm
## Êş û nexweşiyên stûyê
## Binêre
* Qirrik
* Gewrî
* Zengelok
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Anatomiya ser û stûyê mirov
Kategorî:Gerden
Qirtika gustîlok

thumb|Kakûtê qirrikê
**Qirtika gustîlok** (*cricoid cartilage*) beşek ji kakûtî qirrikê ye, ya ku bi şêweyî gustîl e. Ew ji qirtika hyalîn pêk tê. Aliya qirtikê gustîlok ya paşî pantir e û li ser keviya wê ya jorîn herdu qirtika arytenoîd bi cih dibin.

Kategorî:Anatomî
Bava

**Bava** an jî **Bavan** (bi farsî:*باوان* Bavan) gundekî girêdayî navçeya Mirgewerê ye. Li gorî serjimara 2006'an, li gund 181 xane û 1040 kes hene.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mirgewerê
Gihaşimşîr

[thumb|(''[Gladiolus alatus*), Clanwilliam, RSA]]

*'Gihaşimşûr**, **Gihaşimşîr*' (*Gladiolus*) ([[latînî|lat.]] *gladius* = "[[şûr]]") çîneke [[riwek]]ên [[famîleya sosinan]] (Iridaceae) e. Cureyekê vê çînê [[şimşûrî]] (Gladiolus illyricus) ku carnan ji ev wekî navê giştî jî tê bikaranîn. [[Şimşûr]] navê cureyekê [[şûr]]an e.

Li [[Kurdistan]], başûrê [[Ewropa]], hin deverên [[Afrîka]], [[Madagaskar]], [[Rojhilata Navîn]] û devedorê [[Deryaya Navîn]] diçê. Li Ewropayê pirranî bo baxçevaniyê tê çandin. Hin jî tên xwarin.

== Sîstematîk ==
Bi qasî 250 heya 260 cureyên wê hene. Yên navdar ev in:
    
* *Gladiolus alatus*
* [[Gihaşimşûra stêrî]] (*Gladiolus callianthus*)
* [[Gihaşimşûra kardînal]] (*Gladiolus cardinalis*)
* [[Gihaşimşûra helesor]] (*Gladiolus carneus*)
* [[Gihaşimşûra cûce]] (*Gladiolus x colvillei*)
* [[Gihaşimşûra nasyar]] (*Gladiolus communis* L.)
* [[Gihaşimşûra xwînsorî]] (*Gladiolus cruentus*)
* [[Gihaşimşûra çûx]] (*Gladiolus dalenii* Van Geel)
* [[Gihaşimşûra mêrgê]] (*Gladiolus imbricatus*)
* [[Şimşîrî|Şimşûrî]] (*Gladiolus illyricus*)
* [[Gihaşimşûra îtalî]] (*Gladiolus italicus* Mill.)
* *Gladiolus liliaceus*
* [[Gihaşimşûra kulîlkhember]] (*Gladiolus oppositiflorus*)
* [[Gihaşimşûra avevekê]] (*Gladiolus palustris*)
* [[Gihaşimşûra pepûleyî]] (*Gladiolus papilio*)
* [[Gihaşimşûra yekreng]] (*Gladiolus tristis'' L.)

## Çavkanî
* Agahî li ser floraya Awistriyayê.  (îngilîzî)
* Agahî li ser floraya bakurê Amerîkayê.  (îngilîzî)

## Girêdanên derve

* Li ser gihaşimşûrê, Kew Bibliographic Databases.  (îngilîzî)

Kategorî:Famîleya sosinan
Gasor

[thumb|''Lanius senator'' - [MHNT]]
thumb||Sersor
**Gasor** an jî **sersorê serhijikan** (*Lanius senator*), cureyekî çûkên ku koçber e.

## Şayes
Ser serê wî sor, pişta wî reş, zikê wî û nav milên wî spî ye. Ser serê mêyan û ciwanan qehweyî ye.

## Reftar û Parêzî
Koçber e, di buharê de dihê û di meha îlonê de dîsa vedigere. Bi pirranî havînan li ciyê darînî dihê dîtin.
Bi kêzên mezin, çûkên biçûk, kulî û marmarok û gumgumokên biçûk xwedî dibe.

## Pêşangeh

Lanius senator-2.jpg|Gasor
Lanius senator MHNT.ZOO.2010.11.214. Jebsheim Haut Rhin.jpg|


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Vîdeo li ser youtube

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kêzxwer
Canan Korkmaz

**Canan Korkmaz** an **Canan Can Korkmaz** (jdb. 1970) şaredara Bazîdê ya Agiriyê ye.

Canan Korkmaz di sala 1970an de li Mansa Ezirganê ji dayîk bûye. Wê dibistana seretaye li Ezirganê, ya navîtayî û lîseyê li Stenbolê xwendiye. Paşê li Zanîngeha Trakyayê di sala 1997an de beşa hekîmtiyê bi serfirazî qedandiye. Ji sala 2004an heta 2009an li Bazîdê bijîşkiyê kiriye. Dr. Canan Korkmaz endamê yekitiya bijîşkên li Agiriyê ye. Di sala 2009an de wek seroka şaredariya Bazîdê ji BDPeyê hatiye helbijartin.

Ew zewicî ye û dayika zarokek e.

## Çavkanî
* Şaredariya Bazîdê  ()

Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Şaredar
Nikilşûr

**Nikilşûr** yan **nikilxencer** (bi latînî: *Recurvirostra avosetta*), cinsekî çûkên koçber in ku bi tenê di dema koçê de çend rojan dihê dîtin.
## Şayes
Ji ber ku nikilê wî wek şûr bi jor ve tewandî ye ji tevê çûkan cihêtir e. Ji çend xetên reş ku li ser bazikên wî, pişta wî û paşstiyê wî pêvtir bi gişê xwe rengspî ye.
## Cure
* Nikilşûrê deqderî (*Recurvirostra avosetta*)
* Nikilşûrê Amerîkayê (*Recurvirostra americana*)
* *Recurvirostra novaehollandiae*
* ''Recurvirostra andina'

## Reftar
### Pirbûn
### Parêzî
Bi nermokên di nav avê de dijîn xwedî dibe.
## Jîngeh
Li derdora golên şor û çiravan dihên dîtin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cinsên balindeyan
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Famîleya çavmarkan

[thumb|[Kilig an çavmarka bêwanê (*Asparagus officinalis*)]]

**Famîleya çavmarkan** (Asparagaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya Asparagales de cih digire. Li Kurdistanê pirranî ji çiyayan tên berhevkirin, çandiniya wê nîne. Navdara vê malbatê kilig e ku jê vexwareka Tequila tê çêkirin. Hin endamên vê malbatê bo baxçevaniyê tên çandin. Lêkolînên molekûlargenetîkê pê derxist ku lêzim û endamên vê malbatê gelek bûne lê niha nemane.

Navê Asparagaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di *Genera Plantarum* rûpel 40'ê de hatiye lêkirin. 7 binekom, 150 çîn û bi qasî 2500 cure di vê malbatê de hene:

* Aphyllanthoideae Lindl.
* Brodiaeoideae Traub
* Scilloideae Burnett
* Agavoideae Herb.
* Lomandroideae Thorne & Reveal
* Asparagoideae Burmeist.
* Nolinoideae Burnett

## Çavkanî û wêje
* Mark W. Chase, James L. Reveal, Michael F. Fay: *A subfamilial classification for the expanded asparagalean families Amaryllidaceae, Asparagaceae and Xanthorrhoeaceae.* In: *Botanical Journal of the Linnean Society.* Band 161, Nr. 2, 2009, S. 132–136 (îngilîzî)
* Famîleya Asparagaceae di APWebsite. (îngl.)

## Girêdanên derve
Kilig

thumb|Kilig Asparagus officinalis, îlûstrasyon ji Otto Wilhelm Thomé, Floraya Almanya, Awistriya û Swîsreyê

**Kilig** an **çavmarka bêwanê** an jî **merejo** (*Asparagus officinalis*) cureyek çavmarkê ye ku gelek caran kilig bo tevahiya çavmarkan jî tê bikaranîn.

Ji çavmarkê re herwiha meroje, melajo jî dibêjin. Çavmark di famîleya çavmarkan de cih digire. Berê li Kurdistanê bo nexweşên bi kuxînê ketine dihate pêşniyarkirin. Li Çînê wekî derman, 5000 sal in tê bikaranîn. Herwiha li Greka Antîk û Eqîptê (Misir) jî derman jê çêdikirine.

Di floraya Kurdistan, rojavayê Asya, navend û başûrê Ewropa, Sîbîrya û bakurê Afrîkayê de cihwar e. Li parzemînên din kêm be jî hin endamên vê malbatê tên dîtin. Li gelek welatan, bi taybetî li Amerîkayê çandiniya wê tê kirin. Di pêjgeha Ewropayê de gelek tê bikaranîn. Ji kiligê vexwareka Tequila amade dikin. Di pêjgeha kurd de herwiha cihê wê heye. Bi taybetî li herêmên Serhed, Xerzan û Dêrsimê bi biharê re berhev dikin.

## Girêdanên derve

* Karta belavbûnê
* Muzexaneya ewropayî ya çavmarkê, Schrobenhausen 

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Çavmark
Kategorî:Famîleya çavmarkan
Kategorî:Sebze
Dendik (cudakirin)

# Dendik - Libên hûrik yên di riwekan de hene û riwekan jê çêdibin
# Dendik - Organeleke şaneyê ye
Xwarina behîvterkê ya Dîlokê

**Xwarina behîvterkê ya Dîlokê** xwarineke pêjgeha kurd e. Li Dîlokê deng vedaye lê ji herêma Soranê belav bûye. Ji behîvterkê re *terbehîvk* jî tê gotin

Li Colemêrg, Sêrt û Amedê jî tê zanîn û xwarin. Orjînala wê bi tîkegoştê tê çêkirin lê li hin herêman goştê kişandî jî bikartînin. Li Soranê du cure mergeyê bi hev re bikartînin, a fringîyê û îsotê û carnan hin biharbêhnan jî lê zêde dikin. Li bakurê Kurdistanê biharbêhnê tevlî nakin.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *500 gr [[terbehîvk]]*
* *500 gr [[alû]]*
* *500 gr [[tîkegoşt]]a bibez*
* *500 gr [[sîr]]a teze yan [[sîrim]]*
* *2 SA (stekana-qedeha avê) av*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]]ya [[fringî]]yê (ya bacanê sor, pamîdor, tomatos, şamiyê)*
* *1 KX mergeya îsotê (bîber)*

## Ravek
Tîkegoştê pakij bişon, heya ava xwe dikişîne sor bikin. Deng jê hat, ango qijilî, mergeya bacanê sor û îsotê tevlî bikin, heya pijiya bihêlin.

Behîvterkan bikin du qetî, berdin nava goşt. Behîvterk pijiyan, sîra teze ya hûrkirî (an jî sîrim) tevlî bikin, ew jî pijiyan îcar alûyan tevlî bikin.

Heger dixwazin hinekê bezê qelandî yan jî kevçiyekê rûnê malê jî lê zêde bikin. Helbet ev di terîfeyê de nîne.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Soran
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Helawa qespê

**Helawa qespê** yan **helawa xurmeyê** cure helaweke pêjgeha kurd e ku li Amedê di meha remezanê de bo fitar û paşîvê didin ser. Qesp li Kurdistanê kêm diçê, biha ye. Li herêma Mêrdînê jî tê zanîn û xwarin.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê
* *6 [[hêk]]*
* *1 SA (stekana-qedeha) avê [[qesp]] (dendikên wê hatine deranîn)*
* *1/2 SA av*
* *3 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşkî*

## Ravek
Xurmeyan hûr bikin. Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, av û qespan berdinê, heya nermijî bû sor bikin. Nava xurmeyan vebikin, hêkan biçelpîninê û derxûnê (devanga, qalpaxa quşxaneyan) bigirin. Spîka hêkê derket, ango spîka hêkê qijilî, ji ser agir daynin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Helaw
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Qesp

thumb|Gespa rastîn li Marokko

**Qesp**, **gesp**, **gespa Îranê**, **gespa rastîn** an **xurme** (*Phoenix dactylifera*) riwekek bibelg (bipel), ji famîleya palmiyeyan (Arecaceae) e. Wekî palmiyeyan ji avhewaya tropîk, nermayî û çolistanî hez dike.

Li Kurdistanê kêm be jî diçê. Bo çandiniya wê herwiha axa bikêr û guprekirî pêwîst e. Azot, potasyûm, hesin, magnezyûm, mis, çînko, manganez, borê dihewîne. Hin behoyên ziyandar hez ji darên gespan dikin, divê di çandiniyê de ev neyê jibîrkirin. Di gespa hişkkirî de 17-28,7% av, 62% şekir (bi învert û sakkaroz), 1,9-3% bûjena azotî, 0,2-1% rûn, 3,6% seluloz, 2,9-3,3% pentozan û 1,2-2% bûjenên mîneralî hene.

## Pêşangeh

Wêne:Dates006.jpg
Wêne:Dates005.jpg
Wêne:Dates004.jpg
Wêne:Dates003.jpg
Wêne:Ripening of date.jpg


## Çavkanî
* Agahî li ser floraya Pakistanê ji Flora of Pakistan. (îngl.)

## Girêdanên derve
* Kurte agahî 

Kategorî:Famîleya palmiyeyan
Keravî

**Keravî**, **keraviya spî**, bi soranî: *kelk, kellk, kełk, kelkespî*, famîleyeke balindeyên avî yên mezin gewreye le binemalley kellk (*Pelecanidae*). Xorakî masî w giyanleberekanî tirî naw awe. Dû rengî bor û spî heye. Gewretirînyan keravî an kellkî bore.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Pelican videos 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Famîleyên balindeyan
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
1 Ceres

thumb|250px|Ceres
**Ceres** (nîşan: 16px|⚳) yan jî **1 Ceres** gerstêrkeke biçûk di nava asteroîdên di navbera Behramê û Berçîsê de ye. Ti heyvê Ceres tine ne. Di 1ê kanûna paşîn sala 1801ê de ji aliyê Giuseppe Piazzi ve wek yekemîn gerstêrka biçûk hatiye dîtin. Navê wê ji Yezdana romî ya paleyê hatiye.

## Çavkanî

Kategorî:Stêrnasî
Rêdûr Dîjle

**Rêdûr Dîjle** (jdb. 1987 Mêrdîn), helbestvanê kurd ê ji bakurê Kurdistanê ye. Di sala 1987an de li Mêrdînê hatiye dinê. Li zanîngeha Amedê dixwîne; beşa îktisadê.Ji weşanxaneya Ronahî dîwana wî ya yekem bi navê Eşêfa Temenekî di 2012an derket. Niha li Amedê dijî. Nivîs û helbestên wî di kovara W'yê û kovarên din de tên weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Solyask

[thumb|Solyasik li gundê [Qoxî|Qoxiyê.]]

**Solyask** giyayekî ji famîleya sîr û pîvazan e ku bi pelên xwe dişibe pîvazan û bi koka xwe dişibe sîran. Ev giya wextê biharan li beyaran û li nav zeviyan şîn dibe.
Li Kurdistanê ev giya di çêkirina girar û nanê tenûrê de weke çêjekê tê bikaranîn.

## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleya sîr û pîvazan
Erdheja Silopiya 2012

**Erdheja Silopiya**, erdhejeke ku di 2012an de li navenda navçeya Silopiya Şirnexê çêbû. Gundê Eywanê navenda erdhejê (epîsenter) bû.

Bi şevê di saet 2:10an de dest pê kir û heta saet 5:50 berdewam bû.

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Şal û şapik

**Şal û şapik** navê cil û bergên resen ên mêrên kurd e. Wek nav jî destnîşan dide, ev cil û berga mêrên kurd ji du beşan pêk tê: ji şal û şapikekî. Lê di bin şapikê gomlekeke spî yê bêbişkok jî li xwe dikin. Şekl û rengên şal û şapikê li gor herêm, ol û civak diguhêre û xwediyê taybetmendiyên cuda ne. Şal û şapik wek cil û bergên resen ên kurdan tê qebûlkirin û lewra bi giranî ji kurdên pîr an jî welatperwer tê li xwe kirin. Herwiha, şal û şapik cil û bergên resen ên aramiyan (keldanî û nestoriyaniyan) e jî.

## Xuyakirin
Wek hate gotin, şekl, reng û xuyakirina şal û şapikê li gor herêm û ol diguhêre. Şekl çiqas cuda be jî bila bibe, divê rengê her du beşan tim wehev be. Berê qumaşa şal û şapikê tenê bi dest û ji pirçikên bizinên mohayîr (mohair) hatibû çêkirin. Îro qumaşên nujên û prefabrîk jî têne bikaranîn.

### Şal
Şal ango şalwer gelek fireh e, bi taybetî şeqeya şalê. Wateya firehbûna şalan bi timî naye zanîn, lê îxtîmal heye ku eleqeya firehbûnê bi welatê çiyayî yên kurdan re heye: bi şalên firehtir meriv kare gavên meztir bike û lewra siviktir/bêzehmet hereket bike. Pûşiyek li dora qarçeyê wek kember tê girêdan û bi vî rengî sînora di nava şal û şapikê nîşan dide.

### Şapik
Li hemberî firehbûna şalê, şekl û xuyakirina şapikê teng û sist e. Car caran bi berik, car caran bi bişkok û car caran jî bi dir e. Herwiha, li gorî daxwazê xemilandinên wiha (û yên din jî) karin bên pê dûrandin. Mînakek: Serokê hikumeta herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî bi giranî şapikên bi dir li xwe dike.

## Wateya şal û şapik ji bo kurdan

Ji ber ku wek cil û bergên resen ên kurdan tê qebûlkirin, şal û şapik perçeyeke girîng a nasnameya kurd e û kare wek cil û bergên neteweyî ya hemû kurdan bê hesibandin. Di sala 1945'an de dewleta romî ji ber heman sedemê li xwe kirina şal û şapikê qedexe kir û wiha xwest hebûna cilên neteweyî yên kurdan ji civaka rojane derxe. Pêşmergeyên ku ji bo rizgariya Kurdistana başûr li dijî rejîma Sedam Husseîn şer dikirin şal û şapik wek cilên leşkerî li xwe dikirin. Ev cara ewil bû ku şal û şapik wek 'cilên fermî' ya rêxistinekê hatin bikaranîn û di şer de ev cil û berg bi awayeke berfireh wek navnîşana hebûna gelê kurd hate bikaranîn. Mesûd Barzanî, serokê hikumeta herêma Kurdistanê, ji bo gelek hevdîtin û civînên navneteweyî şal û şapik li xwe dike û bi vî havî nasnameya kurd ji siyaseta navneteweyî re dide nîşan.

Îro şal û şapik ji nu ve dibe perçeyeka jiyana rojane. Êdî pir caran ciwan jî di rojên neteweyî û yên dîlanê de şal û şapik li xwe dikin. Lewra dukan û derzîkerên ku şal û şapik didûrin û difiroşin her ku diçin zêde dibin. Herwiha, dûrandin û kirîna şal û şapikan biha ye - û evya navnîşaneke din a bedewiya wê ya ji bo kurdan e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* R. Benninghaus: Derheqê çêkirin, li xwe kirin û belawbûna şal û şapik li Kurdistana Tirkiyê (bakur), dîtin: 19'ê hezîranê 2012'an
* Kurdica.com: Ensîklopediyeke almanî derheqê kurdan: Şal û şapik, dîtin: 19'ê hezîranê 2012'an 

Kategorî:Cil
Famîleya loganyayan

thumb|(''Strychnos ignatii''), Îlustrasyon

**Famîleya loganyayan**, an **famîleya darçavqajan** (Loganiaceae) famîleyeke riwekan e. Ewropa ne di tê de, li parzemînên din rast li endamên vê malbatê hatin, gengaz e. Li Kurdistanê kîjan cure diçên, ne diyar e. Ji avhewaya tropîk û subtropîk hez dikin.

## Çînên famîleyê
Bi qasî 13 çîn, 420 cureyên vê malbatê hene:
* *[[Antonia (çîna riwekê)|Antonia]]*: Tenê *[[Antonia ovata]]*
* *[[Bonyunia]]*: 4 cure.
* *[[Gardneria]]*: 5 cure.
* *[[Geniostoma]]*: 55 cure.
* *[[Labordia]]*: 16 cure.
* *[[Logania]]*: 35 cure.
* *[[Mitrasacme]]*: 55 cure.
* *[[Mitreola]]*: 6 cure.
* *[[Neuburgia]]*: 10-12 cure.
* *[[Norrisia]]*: 2 cure.
* *[[Spigelia]]*: Dora 50 cureyan.
* *[[Çavê qajê]]* ("Strychnos"): Bi qasî 190 cureyan.
* *[[Usteria]]*: Tenê *[[Usteria guineensis]]*

## Wêne
*[[Strychnos spinosa]]*:

Wêne:Strychnos spinosa tree.jpg|Bi tevî fêkiyê.
Wêne:Strychnos spinosa fruit.jpg|Fêkî

*[[Spigelia marilandica]]*:

Wêne:Spigelia marilandica - woodland pinkroot - desc-flowers 4.jpg
Wêne:Spigelia marilandica - woodland pinkroot - desc-flowers 5.jpg
Wêne:Spigelia marilandica Ypey56.jpg

Zêdetir îlustrasyon:

Wêne:Antonia ovata.jpg|*[[Antonia ovata]]*
Wêne:Strychnos_nux-vomica_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-266.jpg|Çavê qajê ya heyidî (*Strychnos nux-vomica*)
Wêne:Strychnos_toxifera_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-267.jpg|Çavê qajê ya axûdar (*Strychnos toxifera*)
Wêne:Strychnos colubrina Ypey64.jpg|*Strychnos colubrina*


## Çavkanî
* Die Familie der Loganiaceae bei der APWebsite (engl.)
* Beschreibung der Familie der Loganiaceae bei DELTA  (engl.)

### Wêje
* L. Struwe, V. A. Albert und B. Bremer 1994. Cladistics and family level classification of the Gentianales. *Cladistics* 10: 175–205.
* Maria Backlund, Bengt Oxelman und Birgitta Bremer 2000. Phylogenetic relationships within the Gentianales based on NDHF and RBCL sequences, with particular reference to the Loganiaceae. *American Journal of Botany* 87:1029-1043. Online .

## Girêdanên derve

* Danebanka bi navê: Species Profiles for Pacific Island Agroforestry (ne bi kurdî ye)
Çavê qajê

[thumb|[Çavê qajê ya heyidî]]

**Çavê qajê** (*Strychnos*) çîneke riwekên ji famîleya loganyayan (Loganiaceae) e. Hin endamên wê dar, hin jî devî yan daralînkên tropîk in, agno lavlavkên tropîk.

Fêkiyên hin cureyan xwarbar in. Hinekê wan jî axûdar in (jehrdar). Cureyên bijehr di dermanan de tên bikaranîn. Li Kurdistanê ji qajê re herwiha *qarqarok*, *qijik*, *qirik*, *qîjalk*, *qir*, *qel* *(yan qela),* *qerpelase* jî dibêjin.

## Sîstematîk
Di çîna Strychnos de bi qasî 190 (170 heya 200) cure hene:

* *[[Strychnos angolensis]]* Gilg
* *[[Strychnos angustiflora]]* Benth.
* *[[Strychnos axillaris]]* Colebr.
* *[[Strychnos cathayensis]]* Merr.
* *[[Strychnos cocculoides]]* Baker
* *[[Strychnos cogens]]* Benth.
* *[[Strychnos decussata]]* (Pappe) Gilg
* *[[Strychnos gerrardii]]* N.E.Br.
* *[[Strychnos gossweileri]]* Exell
* Çavê qajê ya Ignati (*Strychnos ignatii* P.J.Bergius)
* *[[Strychnos henningsii]]* Gilg
* *[[Strychnos innocua]]* Delile
* *Strychnos lucens* Baker
* *[[Strychnos lucida]]* R.Br.
* *[[Strychnos madagascariensis]]* Poir.
* *[[Strychnos matopensis]]* S.Moore
* *[[Strychnos mellodora]]* S.Moore
* *[[Strychnos minor]]* Dennst.
* *[[Strychnos mitis]]* S.Moore
* *[[Strychnos nitida]]* G.Don
* *[[Strychnos nux-blanda]]*
* Çavê qajê ya heyidî (*Strychnos nux-vomica* L.)
* *[[Strychnos ovata]]*
* *[[Strychnos potatorum]]* L. f.
* *[[Strychnos pungens]]* Soler.
* *[[Strychnos spinosa]]* Lam.
* Çavê qajê ya axûdar (*Strychnos toxifera* M.R.Schomb. ex Benth.)
* *[[Strychnos umbellata]]* (Lour.) Merr.
* *[[Strychnos usambarensis]]* Gilg
* *[[Strychnos variabilis]]* De Wild.
* *[[Strychnos wallichiana]]* Steud. ex A.DC.

## Çavkanî
* Agahî di Western Australian Flora de.  (îngl.)
* Agahî di Flora of China de.  (îngl.)

## Girêdanên derve

* Agahî di Flora of Zimbabwe de. (îngl.)
* Fruits for the future (PDF-Datei; 1,60 MB)

Kategorî:Famîleya loganyayan
Fat Joe

thumb|Fat Joe di sala 2005an de
**Fat Joe** (bi kurdî: *Ûsê Şîşko*, z. 19ê tebaxê 1970an wek *Joseph Antonio Cartagena*) rapvanekî DYAyê ye.

Malbata Fat Joe ji Puerto Ricoyê ye, ew bi xwe di taxên Bronx (New York) de jidayikbû û zarokatiya xwe li wir derbas kir. Wî di destpêka kariyera xwe de çend stranên solo derxist û piştre digel stranbêjên wek Jennifer Lopez, R. Kelly, Ashanti, Ricky Martin û Ginuwine xebatên muzîkî meşand. Herwiha, Joe damezirînerê koma Rapê ya bi navê *The Terror Squad* e.

Yekemîn beşa navê Fat Joe ji leqabê wî Joe (Ûs) pêk tê. Ya duwemîn jî destnîşana qelawbûna wî dike.

Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rapvanên portorîkoyî
Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Mukrî (êl)

**Mukrî** navê êleke kurdan li Rojhilatê Kurdistanê ye. Warê vê êlê re bi kevneşopî Mukriyan tê gotin. Du hev eşîrên bi vî navê li Bakurê Kurdistanê (li Wanê) û di nava êl û eşîrên kurdan ên Xorasanê hene.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Girê Endarê

thumb|Girê Endarê, Efrîn.
**Girê Endarê**, bi erebî تل عين دارة, *Tel Ain Dara*, cihekî kevnar e yê ku ji dema hîtîtan e. Ev der li navçeya Efrînê ye, nêzî gundê Endarê. Di navbara 13'emîn û 8'emîn sedsalên berî mesîh hatî avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an b.z.
Kategorî:Efrîn
Nebî Hurî

[thumb|300px|[Şanogeha romanî li Nebî Hurî]]
**Nebî Hurî**, bi yewnanî: Κύρρος, *Kyrrhos*, xirabeya bajarekî kevnar li navçeya Efrînê. Di nêzî 300 sal berî mesîh hatî avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Efrîn
Xanayê Qubadî

**Xanayê Qubadî** an **Xana Qubadî** (jdb. 1700 [Derne Şarê sêr be [Selasê Bawecanî (navçe) Rojhilata Kurdistanê]] m. 1759 an 1778) helbestvan, wêjevan û wergerekî kurd ê Dibistana Gûranî ye.

Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî Qurana pîroz wergerandiye zimanê kurdî, belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng Şirîn û Xusrew e.

## Berhem

* Wergera Qurana kurdî
* Şirîn û Xusrew

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Kategorî:Jidayikbûn 1700
Kategorî:Kurdên sedsala 16an
Kategorî:Mirin 1778
Kategorî:Mirin 1759
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wergêrên kurd
Dibistana Gûranî

**Dibistana gûranî** an jî **rewteka gûranî** yek ji kevneşopên wêjeya kurdî bi serzaravaya hewramî ye.

Navenda vê kevneşopê bajarê Sineyê, li erdê Mîrgeha Erdelanê bûye. Ev dibistan e ku ji aliyê Ûsiv Yaska ve (m. 1638) hatibûye damezrandin. Ji sedsala 17'em şûnde kurdên hewramî (Kelawspî) û serzavaya kurdî ya hewramî (gûranî) di Mîrgeha Erdelanê de roleke mezin dilîzin û heya hewramî dibe zimanê dadgehan. Dîsa mîrên Erdelanê dibin destekdanê wêjeya hewramî ya ku di vê demeyê de bi awayeke giring pêşvedikeve. Dibe ku ji vê yekê di qesrên Babanî de Erdelan wek "welatê/dewleta gûranan" hatibûye binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Wêjeya kurdî
Kirdas

**Kirdas** an **kirdaş** navkirina kurdên kurmancîaxiv ji aliyê kurdên kirmanc e.

Kemal Badillî û Ziya Gökalp diyar dikin ku kurdên bi zimanê romiyan ve zaza têne binavkirin xwe wek *kurdên eslî* dibînin û ji kurdên din (kurmanc) bi zarê xwe ve kirdas dibêjin. Badillî dibê kirdas bi romî tê wateya "kürtçük", *kurdik*. Etnînom (navê gel) kirdas ji du heceyan *kird* + *as* tê qewimîn. Beguman peyva *kird*, ya ku navkirina xwemalî ya kurdên dimîlîaxiv li Amedê ye, bi rêya asîmîlasyona dengî ji kurd hatiye piraştin. Etîmolojiya paşgira -*as* di tariyê de be jî, gorî vê teoriyê pêwîst e ku ev paşgira biçûkkirinê be. Tezeke din dibêje ku kirdas navê eşîreke kurdên kurmancîaxiv bûye û navê vê eşîrê hatiye dayin ji bo kurdên kurmanc. Heya îro jî eşîreke biçûk bi navê kirdas li Pilûra Dêrsimê heye.
Di civaka kurdên elewî ya Dêrsimê de navê kurdan yê herêmî kirmanc e. Kirmanc, axivên herdû serzaravayên kurdî, kirmanckî û kurmancî, hemû kurdên elewî ne. Kirmanc referansa nasnameya pevrayî ya kurdên elewî ye. Herwiha him tê wateya elewîtî him jî ya kurdîtî ye. Di vê kontekste de yek ji binkategoriyan a kirdas e. Kirdas kirmancên kurmancîaxivin. Zaravaya wan wek kirdaskî tê binavkirin. Di hejmartina gelhê ya di sala 1965an 42 kesan zimanê xwe wek kirdaskî agihandibûn.

## Çavkanî

Kategorî:Dêrsim
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurmancî
Omerî (eşîr)

Eşîra **Omeriyan** an **Omerî**, eşîra herî mezin a li Herêma Torê ye. Nasnameya Omeriyan, ji Mîrsomê ji malbata Mîrê Soma dest pê dike. Li rojhilat û bakurê Omeriya Tora Hevêrka û Tora Mihellemîyan heye. Li rojhilatê Omeriya Newala Bûnisra ye û li rojava jî bajarê Mêrdînê heye. Herêma Omeriya bi dirêjahiya xwe 60 km û kinahiya xwe 40 km ye. Bi tevahî herêma Omeriyan 2400 km² pêk tê. Herêm di sêpeya navbêna Midyadê, Mêrdînê û Nisêbînê de ye. Di navbêra Midyadê û Mêrdînê de navçeya Mehsertê jî heye. Omerî xwedî 99 gund in ku bi navê herêma Omeriya tê zanîn. Li gor çavkaniyên Sempozyûma Navnetewî ya Omeriya û lêkolîner Şerefxan Cizîrî gelhe ya eşîrê herî kêm 1 mîlyon gelhe heye lê ji ber pirsgirêkên li ber çava nayê zanîn. Lê îroyî Omerî her yekî wan belav bûne li gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê, Kurdistan (Rojavayê Kurdistan ; Qamişlo, Dirbespîyê, Amûdê hwd û li Başûrê Kurdistanê heta bi Mûsilê, Libnanê, Bêrûtê û Ewropa yê. Li gor rawêjiyê 120 hezar kesê Omerî li Qoserê, 70 hezar kes li Nisêbînê û li navenda Mêrdînê û derdora wê de 40 hezar kes, herwiha dîsa gelek jî barkirine û çûne bajarên mezin yên Tirkiyeyê; Edene, Stembol, Mersîn, İzmir û bajêrên din nêzî 100 hezar kes lê dijîn.

## Gundên omeriya

Alûca, Bêndermemo, Bêrt, Bizgûr, Cibilgraw, Cinata Hiso, Cinata Miho, Çal, Darê, Dêrcem, Faf, Gewrik, Golyê, Haciya, Hebîs, Herbê, Kafsenor, Kaniya Şêx, Keleç, Kermêt, Kewarêx, Kûd, Kurik, Kurka Çeto, Kurka Metîna, Kuruma,Mahsertê, Mercê, Mermarê, Merzeqa, Mesken , Metîna, Miştînê, Mûdê, Qesrik, Qurdîs, Qûzo, Rekê, Risîn, Rişwana, Sada, Sarinc, Serêkanî, Stilîl, Sîtê, Xirbê Şêx Mehmûd, Şêxkir, Taqê,
Terê, Tinatê, Tixûbê, Xanîsorê, Xirbê Qeblo, Xirbê Kêvir, Xirbê Mirîşkê, Xerzikê Erebo, Yestê

## Navdarên Omeriya
Abbas Alkan

Arjen Arî

Bro Omerî

Cihan Sincar

Ehmedê Huseynî

Eslîxan Yildirim

Ebdulrehîmê Semawî

Gulseren Yildirim

Helîm Yûsiv

Hemîd Omerî

Huseynê Omerî

Jan Dost

Kalê Qurdîsî

Mehmet Sîncar

Reşan Yildirim

Serkan Birûsk

Seydayê Keleş

Silêman Demir

Şemseddîn Kaya

Şerefxan Cizîrî

Şerîf Omerî

Yehya Omerî

Selman Omeryanî

Rojin Ulker

Mîrxan Doxan

## Çavkanî

Omeriya Mirsom

## Bide ber
* Ameranlû

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Êzdîtî
Çemê Efrînê

**Çemê Efrînê** çemekî li Rojavaya Kurdistanê ye. Ew 139 km dirêj e. Ji Çiyayê Sofê li rojavaya Dîlokê dest pê dike û paşî dikeve navçeya Efrînê. Li Efrînê 55 km diherike û li paşiya bendava Meydankê li nêzî gundê Meydankê golek mezin çêdike. Çemê Efrînê bajarê Efrînê dike du beş. Di nav deştê Efrînê û Cûmê diherike heta gundê Sifriyê. Paşê dîsa dikeve Xetay û dû re ew û Çemê Reş digihêje Gola Amikê.

## Robar û kaniyên Efrînê
* Ava Sabûnê
* Ava Ziravkê
* Kaniya Basûtê

Kategorî:Çemên Kurdistanê
Kategorî:Çemên Sûriyê
Kategorî:Çemên Tirkiyeyê
Kategorî:Efrîn
Lurî (kurdî)

**Lurî** (bilevkirin: lûrî) an **lorî** devokek kurdiya başur e û pêwîst e ku bi zaravayên lûrî ve yên ji kurdî behtir nêzîkê farisî ne, neyê lihevxistin. Gorî Blau û Fattah ev devok li herêmên Piştî KoXoram Awa û Hemedanê tê axavtin. Blau diyar dike ku luriya li Piştî Kûhê xwedî wêjeyeke dewlemend a devkî ye.

Bi rastî ev navekî alternatîf ê kurdiya başur e. Kurdên feylî li Îlam (Piştî Kûh), Kirmaşan û Xaneqînê xwe wek lur û her çiqas bi devokên herêmî yên kurdiya başur biaxivin jî wan jî wek lurî binavdikin. Dibe ku sedema vê binavkirina xwemalî binavkirina tevayî ya kurdên şiî ji aliyê farisan ve be. Faris kurdên şiî bi tevayî wek lur an lek binav dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Devokên kelhûrî
Kelhorî (muzîk)

**Kelhorî**, stranên karkirinê (xebatê), nêçîr û koçeriyê.

Kelhor an Kelhûr bi rastî navê êleke kurdan, dibe ku ya herî mezin, e. Vê êlê navê xwe daye cûreyek strana kurdî. Her çiqas navkirinê de cûdayî hebin jî, ev cûreya strana kurdî li hemû deverên Kurdistanê wek strana xebatê, nêçîrê û koçeriyê tê nasîn. Taybetmediya kalhorî awaza wê ya hejîn di navbera la û solê û nivîsarî avayiya bendên wê ji 12 rêzan e. Şablona rêzbendiyê jî balkêş e: aa bb cc dd ye.

## Çavkanî
* Al-Salihi, Nour-al-din: Die Musik in Kurdistan. Frankfurt, 1989

Kategorî:Albûmên kurdî
Famîleya eskalonyayan

[thumb|''[Escallonia macrantha*]]
***Escalloniaceae***, *'famîleya eskalonyayan*', famîleyeke [[riwek]]an e, di desteya [[Escalloniales]] de tê hejmartin. Riwekên wê ji rojhilatê [[Hîmalaya]]yan belav bûne. Îro li [[Çîn]], başûrê [[Amerîka]], [[Awistraliya]]yê diçên. 7 heya 9 çîn, bi qasî 130 cureyên vê malbatê hene. Pirranî riwekên [[dar]]î, hin jî devî û giha ne, bo baxçevaniyê tên çandin.

== Sîstematîk ==
Navê Escalloniaceae sala 1829'ê ji aliyê [[Robert Brown (riweknas)|Robert Brown]] ve di [[Barthélemy Charles Joseph Dumortier]]: *Analyse des familles des plantes, ...*: 35, 37'ê de hatiye lêkirin. Navdara vê malbatê *Escallonia* ye.

* *Anopterus* Labill.: Du cureyên wê hene.
* *Eremosyne* Endl.
* *Escallonia* Mutis ex L. f.: Bi qasî 40 cureyan.
* *Forgesia* Comm. ex Juss.
* *Polyosma* Blume: Bi qasî 60 cureyan.
* *Tribeles* Phil.
* *Valdivia* Gay ex J. Rémy

== Çavkanî ==
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/Escalloniales.html#Escalloniales Escalloniaceae] di [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite - Angiosperm Phylogeny Website.] (ne bi kurdî ye)

== Wêje ==
* Johannes Lundberg (xebata doktorayê): *Phylogenetic Studies in the Euasterids II: with Particular Reference to Asterales and Escalloniaceae'', Uppsala University, Biology, Department of Evolutionary Biology, Department of Systematic Botany, 2001: ISBN 91-554-5191-8 - Online als PDF (0,9 MB)

### Girêdanên derve
Escallonia

[thumb|''[Escallonia rubra*]]

***Escallonia*** ji [[cins]]ekê [[riwek]]ên [[famîleya eskalonyayan]] (Escalloniaceae) re tê gotin. Ev nav cara pêşîn ji aliyê [[Robert Brown (riweknas)|Robert Brown]] ve, di [[Barthélemy Charles Joseph Dumortier]] (1829): *Analyse des familles des plantes: avec l'indication des principaux genres qui s'y rattachent*: 35, 37'ê de hatiye binavkirin. Di vê çînê de 147 cure hene.

[[Dar]] an deviyên her dem heşîn in. Bilindiya wan digihê heya 10 metroyê. Bo şewatê tên birrîn. Cinsê wan kêm bûne, gelek ji wan li ber windabûnê ne.

== Hin cureyên vê famîleyê (bijartî) ==
* *Escallonia resinosa* (Ruiz & Pav.) Pers., auf Quechua *çaçakûma* yan *urqu chachakuma*, li [[Perû]].
* *Escallonia myrtilloides* Mutis ex L. f., auf Quechua *t'asta*, ji [[Venezuela]] heya [[Bolîvya]]ye.
* *Escallonia rubra'' (Ruiz & Pav.) Pers., li Şîleyê.

## Girêdanên derve

* Nîgarkirinên Escalloniayê, DELTA 
* Çîna famîleya Escalloniaceae  di DELTA von L. Watson & M.J. Dallwitz. 

Kategorî:Famîleya eskalonyayan
Nanê bigoşt ê Mêrdînê

**Nanê bigoşt ê Mêrdînê** cure naneke pêjgeha kurd e. Carnan vê nanê wekî patîle jî didin nasandin, lê di patîleyan de têkel û hevîrê nan bi hev re nayên strîn. Cudatiya patîle û şikevayê jî ew e ku, şikeva tenik lê patîle stûr e.

Hema li tevahiya herêmên Kurdistanê nanên bigoşt tên pijandin. Di ya Mêrdînê de bîbera dirêj û [fringî]] (pamîdor, bacanê sor, tomatos, şamî) nayên bikaranîn, ji dêl wê ve îsota reş û ya pûlpelî tên tevlîkirin.

## Bertevî (melzemeyê nanê)
* *2 SA (stekana-qedeha avê) [[goştê kişandî]]*
* *2 SA hevîrê tirş, ango ameynkiri (havênkirî, hevîrê cemisî)*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota sor*
* *1 KŞ [[xwê]] (solin)*
* *1 KŞ îsota reş*

## Ravek
Hevîrê havênkirî bikin teşt an badiyekê. Xwê, goştê kişandî, îsota sor û reş tevlî bikin, bistrên. Bi destan an darikê tîrê gloverkî vebikin *(stûrî: 1/2 mm heya 2 mm, li ser daxwaza we ye).* Herwiha meziniya gloverikan jî bi dilê we ye.

Binê tiyanê yan tebsiyê bi rûn bikin, bavêjin firneyê (firûn). Divê baldar bin ku ne zêde, ne jî kêm bipije.

Kategorî:Nan
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Nanê bigoşt ê Soranê

**Nanê bigoşt ê Soranê** yan **nanê Sînemiliyan** cure naneke pêjgeha kurd e. Kurdên elewî yên Gurgum, Meledî û Sêwasê dipijînin. Ji herêma Soranê belav bûye.

## Bertevî (melzemeyê nanê)
Bo hevîrê wê:
* *3 SA (stekana-qedeha avê) ard (arvan)*
* *Hevîrtirş (bi qasî du şekirên kûp)*
* *1,5 SA ava şîregerm*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) şekirê toz*
* *2 KÇ [[xwê]] (solin)*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê ron (bo mînak ê gulberojê)*

Bo têkela wê:
* *Îsota sor*
* *Îsota reş*
* *Xwê*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *500 gr [[goştê kişandî]] yê bibez*
* *1/2 SA fistiqa dolmehê*
* *2 heb [[fringî]] (bacanê sor, pamîdor tomatos, şamî)*
* *4-6 heb îsota dirêj a heşîn*

## Ravek
Bi melzemeyên hevîrê, hevîr bistrên, bidin rawestandin. Di rûnbirêşkê de pîvaza hûrane hûrkirî û fistiqê sor bikin. Zerayî pê ket, goştê kişandî berdin navê. Hinekê biqelînin (ne pirr), frîngî û îsota hûrkirî, îsota reş, îsota sor, xwê tevlî bikin, biqelînin.

Hevîrê we werimî, kewa xwe girt, bikin 6 parçe, girikan jê çêbikin. Bi darikê tîrê gloverkî û bi qasî binika fîncanê vebikin. Helbet hûn dikarin mezin jî vebikin, li ser daxwaza we ye.

Têkela xwe ya ji goştê kişandî bikin nava şikevayê, bigirnijînin, wergerînin li piyana yan tebsiya binrûnkirî rêz bikin. Bi tevî tiyanê demekê bidin rawestandin. Girikên we nepixîn, kevçeyekê rûnê li ser rûyê wan bidin, bavêjin fireya pileya wê 250 ye. Bi qasî 10-15 deqeyan bipijînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Nan
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Soran
Nanê bigoşt ê êla Xelîkan

**Nanê bigoşt ê êla Xelîkan** cure naneke pêjgeha kurd e. Kurdên Anatoliyaya Navîn, bi taybetî eşîra Xelîkan *(an Xalikan)* pirr dipijînin.

A rastî gelek dişibe nanê bigoşt ê Soranê yan nanê bigoşt ê Sînemiliyan. Tenê bexdenoz û merge zêdetir in. Ji bo terîfeyê mirov dikare li ya Soranê binêre, merge û bexdenozê lê zêde bike.

## Binêrin li terîfeya
* Nanê bigoşt ê Soranê

Kategorî:Nan
Kategorî:Pêjgeha kurdên Anatoliyaya Navîn
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Elî Goran

**Elî Goran**, dengbêjekî bi nav û deng yê Mirgewerê bû ku bi şêwaza kilasîk Dîwanî û stran digotin. Wî him helbestên kilamên xwe digotin him jî kilamên kesên din bi terza taybet ya xwe digotin. Kasêt û berhemên wî di stiryowên derdora Ûrmiyê peyda dibin. Elî Goran di sala 1991'ê de çû rehma xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Mirgewer
Az (çiya)

**Az** an jî **çiyayê Az**, çiyayê lakevtî di rojhilata Mirgewer e. Ev çiya dikeve navbera Geliyê Qasimlû û Mirgewer.

Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Mirgewer
Geliyê Qasimlû

**Geliyê Qasimlû**, bi farisî دره قاسملو, *Dare-ye Qasemlo*, geliyekî ku piştî şehîdbûna Dr. Qasimlû bû *Geliyê Şehîdan* (دره شهدا, *Dare-ye Shohada*) dikeve başûra bajarê Wirmê. Gundê Qasimlû di vî geliyî de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Ûrmiyeyê
Dole Tirşîn

**Dolê Tirşîn**, navê zozanan e, ser çiyayê Bozê Sîna yê berz û serbilind di navçeya Mirgewerê xweştirîn war (zozan) e ku li hemû layan ji bo geryan û seyranê tên vî warî.

Ehmed Zêbarî jî di kilamekî xwe de bas ji vî warî dike.

Kategorî:Mirgewer
Kategorî:Zozan
Nûçe TV

**Nûçe TV** kanaleke pirziman ya nûçeyan e. Zimanê sereke ya kanalê kurdî ye. Kanal bi van zimanan nûçeyan diweşîne; kurmancî, soranî, goranî, dimilî, îngilîzî û tirkî.

## Dîrok
Kanal 6'ê adara 2012'an de dest bi weşanê kir.

## Frekans
EUROBIRD 9A (EUTELSAT 9A)
:90 Rojhilat
:Frekans: 11.843
:Polarîzasyon: V
:Sîmbol: 27500

## Girêdanên derve
Malpera Fermî 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Famîle

[thumb|150px|[Dabeşandina biyolojîk ]]
**Famîle** (herwiha ) di birêkûpêkiya yan dabeşandina biyolojîk a riwekan de navê hiyerarkiyekê ye. Bêje herwiha di cîhana ajalan de tê bikaranîn.

Ev rêmana han ji Pierre Magnol tê ku sala 1689'ê wî li riweknasiyê (botanîk) zêde kiriye. Riweknasên mezin Linné û Antoine-Laurent de Jussieu ji dêl vê têgînê ve, *„Ordines naturales“* (=„pergala xwezayî“) bikaranîne. Lê di sedsala dawiyê de riweknasên nûjen li ser bêjeya famîle bihevkirine, bêhtir wê bikartînin.

Famîle ji cure (riweknasî) yan cins (riweknasî)ên riwekên hevpar, bînan û hevşêwe pêk tê. Famîleyên riwekan bi paşpirtika -ceae û yên ajalan jî bi -dae bidawî dibin. Binavkirinên kurdî pirranî navê xwe ji riweka herî navdar a famîleyê digirin û bi paşpirtika pirhejmariyê -(y)an bidawî dibin. Bo mînak sosin, famîleya sosinan. Ev forma han herwiha di binavkirinên êlên (eşîr) kurd de tê bikaranîn. Navê nêrza *Sîn/Sîno*, di çerxa demê de bûye navê êla Sînemiliyan. Ango, zarokên *Sîn ê Milî/Milanî.* Wekî tê zanîn Milan eşîreke mezin e.

## Girêdanên derve
*Ann McNeil & R. K. Brummitt (2003). The usage of the alternative names of eight flowering plant families. Taxon, 52 (4): 853-856.
*Gerhard Wagenitz: Wörterbuch der Botanik, 2. Auflage, 2003/2008, ISBN 3-937872-94-9, S. 110

Kategorî:Taksonomî (biyolojî)