open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taşkend

**Taşkend** (bi ûzbêkî: *Toshkent*, bi tacîkî: Тошканд, *Toşkand*) paytexta Ûzbêkistanê ye. Nifûsa wê 3.095.000 e (2024).

## Galerî

Wêne:Vue de l'Aqua-Park - Tachkent.jpg|


## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê b.z.
Kategorî:Paytextên Asyayê

Kategorî:Ûzbêkistan
Şayxanî

**Şayxanî** anku **şêxanî** devokekî Hewramî ye, li derdora Helebçe tê axavtin.

Kategorî:Devokên hewramî
Alessandro Del Piero

**Alessandro Del Piero**, lîstikvanekî gogbazê îtalyanî ye. Alessandro Del Piero li 9ê çiriya paşîn sala 1974an li Conegliano ji dayik bûye.

Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Birik

thumb|250px|Birik (zer)
**Demar** , **birik** an eseb (îng: *nerve*), yekîniyeke binyatiye ji pir xaneyên demar peyda dibe di sîstema demar (birikan) di laşê mirov, bi taybetî, ku seh yan his di beşên bedenê de ji mêjî transport dike. Bi riyê demar mirov, ajal û caneweran bi êşê û sehkirinên din dihise.

## Şayes û erka demar
demar kelexê ku bi pevguhastina infermasyonê (agadariyê) dirabe. Du texlîtên xaneyên demarî hene. Demara navendî yê laşê gewr, ku ew jî mêjî ye. xaneyên demari yên din laşê sipî, ku ew jî ra ne.

Hemû endamên û tevayiya laşê mirovî aloz ji her çar texlîtên kelexan bi hev re çêdibe. Karûbarê endaman jî pir aloz e. Pir endam (organ) bi hev re kardikin û sîstêmeke organî çêdikin. Koma hemû endaman an organan bi hev re organizmê mirov, yan jî laşê mirovî çêdikin, yê ku tevlî aloziya xweyî herî mezin, dîse yekîtiyeke necêkirî bi dinya dora xwe re çêdike. Koma hemû parçeyên laşê mirov û bertekiya (reaksyon) wan, ya zû bi guhertina dinya hawîrdorî xwe ve, bi du sîstêman tê ajotin. Sîstêma pêşî kevnare ye û ew hêdî hêdî kardike. Ew jî bi taybetî bi afirandina hin hormonan pêktê. Sîstêma din nûtir e û zû kardike. Ew jî bi mêjî, ra û hesteyan (hesteyê dîtinê, bihîstinê, hingavtinê, behnkirinê û çeştinê) pêk tê.

## Anatomiya demar

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya xaneya demar
Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Demar
Kategorî:Sîstema demar a dorahî
PKK-Vejîn

**PKK-Vejîn** ji aliyê Abdurrahman Kayıkçı, Sarı Baran (Cihangir Hazır) û Mehmet Şener hatiye avakirin. Her sê berê endamên PKKyê bûn. Piştî Kongreya IV ya PKKyê hatiye avakirin. Hatiye îdîakirin ku endamên PKK-Vejîn serokwezîrê Swêd Olof Palme kuşt.

Kategorî:Rêxistin
Baran (cudakirin)

* Baran, ava ku ji ewran dikeve erdê
Gelek kes bi navê **[[Baran (nav)|Baran]]** hene:
* Sarı Baran (Cihangir Hazır), Baranê Zer, endamê PKK yê kevn
* Baran Rizgar, nivîskar û zimannas
* Jînda Baran, gerîla, şanoger û senarîst
* Ali Serhat Baran, hunermendekî kurd
* Mehmûd Baran, dengbêj
* Tuğçe Baran, rojnamevan
Kehniya Stranan (albûm)

***Kehniya Stranan*** (2005) albûmeke Xelîl Xemgîn û Hozan Diyar e.

## Naverok
# Şikrayê
# Nîne Nîne
# Koçerê
# Yar Meleke
# Reng Esmerê
# Bûkê Delalê
# Sêva Sore
# Zêno
# Gulê
# Lo Lo Dilo

## Girêdanên derve
* Girêdana youtube musicê

Kategorî:Albûmên kurdî
Murray Gell-Mann

**Murray Gell-Mann** (15ê Îlona 1929-) fîzîknasekê amrîkayî ye ko li sala 1969ê jiber xebitîna li ser fîzîka keriyan Nobel Xelat a fîzîkê wergirt.

## Jînenîgar

Li sala 1929ê di nav malbateka cihû ya mişext li Manhattan a bajêrê Nû Yorkê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat dinyayê.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2019
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Pêrî Îbram

**Pêrî Îbram** (jdb.1968 wekî Cîhan Îbrahim) wênesazeke kurd ji Efrînê, gundê Şiye ye. Îbram piştî lîseyê di Enstituya Hunerê li Halebê de xwend. Ji 1998an ve li Bonnê dijî.

Wêneyên wê an abstrakt an wêneyên jinan e. Bi boyaxên rûnî dixebite.

## Pêşan
* 1990 Salona Hunera Haleb
* 1991 Muzeya Neteweyi ya Haleb
* 1992 Zanîngeha Halebê
* 1993 Salona Hunera Halebê
* 2002 Kunsthalle Hannover
* 2004 Kunsthalle Hannover
* 2005 Eine-Welt-Haus Magdeburg
* 2007 Navenda Jivana Jinan UTAMARA

Kategorî:Jidayikbûn 1968
Îbram, Pêrî
Îbram, Pêrî
Navenda Jivana Jinan UTAMARA

**UTAMARA** (Navenda Jivana Jinan UTAMARA) navendeke jinan li Almanyayê ye.

Navê "UTAMARA" ji UTA Schneiderbanger û AMARA (Ekin Ceren Dogruak) pêk tê.

Kategorî:Sazî
Dîko (xêzikvan)

**Dîko** xêzikvan û karîkaturîstekî kurd e ku li gundê Qêsim, li Kurdaxa Rojavaya Kurdistanê hatiye ser dinyayê. Ev bû 16 salên wî jî li derveyî welat dijî.

Dîko xwendina xwe li Helebê bi dawî kiriye û di gelek waran de jî huner jê dibare.

Dîko hem di çapemeniya nîvîsa latînî de û hem jî di ya erebî de wek karîkaturîst û xêzekêşekî gelek çalak e. Wî di warê medya de jî xwe li pêş xist û bi dirêjahiya du salan wek pêşkêşvanê ROJ TVê programa *Rojbaş Kurdistan* kar dikir. Dûv re li gel televîzyona Zenûbya ya bi zimanê erebî jî wek nûçebêjer kar û xebat dikir.

Xêzikên Dîko di malpera efrin.net de hatin weşandin.
Mehmet Cahit Şener

**Mehmet Cahit Şener** endamekî kevn ya PKKyê û yek ji sazumankarên PKK-Vejîn bû. Di sala 1991ê di li Qamişloyê hatiye kuştin.

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Mirin 1991
Bojnord

**Bocnûrd** (*Bujnord* an *Becnûrt*) an jî **Neynikxane**, bajarekî kurd li Xorasanê ye. Ev bajar ji aliyê êla Şadiyan ve hatiye avakirin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Bakur
Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Hewramiya lûhonî

**Hewramiya Lûhonî** Devokek hewramî ye. li Başurê Kurdistanê li Çîyayên Hewramanê yê ku dikevin sînorên Eraqe, tê axavtin.

Kategorî:Devokên hewramî
Nicolas Sarkozy

**Nicolas Sarkozy** (bilêvkirina bi kurdî: *Nîkola Serkozî*) (28ê befirbara paşîn a 1955an, Parîs) siyasetmedarê Fransayê ye ko li roja 6ê gulanê a sala 2007an wekî serokkomarê 23emîn komara Fransayê hat hilbijartin û roja 16ê gulana sala 2007an bi awayekî fermî wekî serokkomar şûna Jacques Chirac girt.

Sarkozy bi baweriyên şopparêzên xwe di warê qanûn û tenzîmatê da hatiye niyasîn. Ew sîstemeke aborî ya gelek serbesttir ji bo Fransayê dixwaze. Rexnegirên wî dibêjin ko ew mirovekê demagog e û bi sanahî azadiyên bajêrwarane gorî bidestveanîna hêza siyasî dike. Ew bi tewawî dijberî çûna Tirkiyê bo nav Yekîtiya Ewropayê ye.

Heta 26ê adarê a sala 2007an ew wezîrê Navxwe yê Fransayê bû.

## Jînenîgarî
Sarkozy li roja 28ê befirbara paşîn a 1955an wekî Nicolas Paul Stéphane Sarközy de Nagy-Bocsa li malbateka bi koka xwe mecar li Parîsê hat dinyayê. Bavê wî, Pál Sárközy de Nagy-Bócsa, ji malbateke arîstokrat a mişextên mecar bû; dayika wî jî, Andrée Mallah, ji malbateke cihûyên sefardî ya Fransayê bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Hikûmeta Andorrayê
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mirovên zindî

Kategorî:Serokkomarên Fransayê
Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Kategorî:Siyasetmedarên ji Parîsê
Azadiyên bajarwerî

**Azadiyên bajarwerî**, **azadiyên şarwerî**, **azadiyên sivîl** ew azadî in ko bi tivavî kesan ji hukmetan diparêzin. Azadiyên bajarwerî sînoran jibo desthilata hukmetê dadinin da nekarit mayê xwe di jiyana welatiyan da bikit. Herwisa li nivîsarên mafên bajêrwarane û mafên mirovan binêre.

Azadiyên bajarwerî yên asayî ev in: azadiya haviliyê, azadiya civînê, azadiya axivtinê û azadiya dînî. Hindek azadiyên bajarwerî yên dî, mîna dadkirina dadwerane anko mehkemkirineka adîlane, hene.

Çemk anko têgeha fermî ya azadiyên bajarwerî li sala 1215ê di Magna Kartayê da hatiye. Di hemî demokrasî anko dozenên cîhana bajarwera evro da, hukmet û qanûn, hema bi nav jî bit, jibo parastina azadiyên bajarwerî hatine pê. Bi gotineka dî, hemî welatî berpirsyarên parastina van azadiyan in.

Kategorî:Civak
Gûranî (Kelhurî)

**Gûranî** devokek zaravaya kurdî ya kelhurî ye. Bitaybet kurdên yarsan, ên bêeşîr ji devoka xwe re gûranî dibêjin. Lêbelê zimannasên Evrupeyî vî navî li Hewramî kirine.

Kategorî:Devokên kelhûrî
Azadî (siyaset)

**Azadiyên siyasî** maf an şiyana biryardana çarenivîsa xwe ye ko derbirînê ji viyana kesanî dikit.

## Coreyên azadiya siyasî
Têgeha azadiyê gelek girêdayî têgehên azadiyên bajêrwarane û Mafên Mirovan ye. Welatên demokratîk bi gelek awayan gelek azadiyên welatiyan diparêzin. Hindek ji wan azadiyan ev in:

* azadiya haviliyê

* azadiya civînê

* azadiya perwerdebûnê

* azadiya hatinûçûnê

* azadiya axivtinê

* azadiya dînî anko azadiya baweriyê

* azadiya hizirînê

## Nihêrîn
Destekên cidacida li goreyê baweriyên xwe ên siyasî an dînî û felsefî azadiyan bi awayên cida rave dikin.

Kategorî:Civak
Ségolène Royal

**Ségolène Royal**, Marie-Ségolène Royal di  li Dakarê ji dayikbû, jineka polîtîk a fransî ye.

Endama Partiya sosyalîst, berpirsyarê kevn, ji nîsana 2004an heta vê demê, seroka rêvebîriya herêma ya Poitou-Charentesê û newengera duyemîn ya herêma Deux-Sèvresê ye.

Berendama partiya sosyalist, ji bo hilbijartina serokkomariya nîsana 2007an e, ew jina yekem e kû di hilbijartina serokkomariya fransî de derbasî dora duyem bû.

Royal, di  de bi 46,94% hemberê 53,06% pêsberî Nicolas Sarkozy winda kir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:François Hollande
Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Jinên fransî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parêzerên fransî
Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Dengê Me (kovar)

***Dengê Me*** kovareka kurdî bû ko li salên 1980an li Dihokê, Kurdistana Başûr bi kurmancî û bi tîpên erebî derdiçû. Kovar li dema ko zora rejîma Sedam Hisênî li ser kurdan zehv bû, wekî dengekê kurdan têhnîtiya lawan dişikand.

Hindek ji kesên ko di kovarê da pişikdar bûn ev bûn: Dr. Fadilê Emer, Mihsin Qoçan, Selman Kovil, Hesen Silêvanî, Dr. Nafii Akreyî

Çar hijmar ji kovarê hatin weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Kovarên rawestandî
Peyv (kovar)

***Peyv***, kovareke rewşenbirî ya kurmancî bi tîpên latînî û erebî ye, Yekîtiya Nivîskarên Kurd (YNK) tayê Dihokê belav dike.

Xudanê îmtiyaza Kovara Peyv (2013), serokê YNK-tayê Dihokê Hesen Silêvanî ye û sernivîskarê wê Şukrî Şehbaz e. Remezan Hecî sekreterê nivîsînê ye û Sitar Elî jî rêveberê hunerî yê kovarê ye.

Desteka nivîskaran ev in (2013): Bilind Mihemed, Xalid Salih, Aştî Germavî û Gulnar Elî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  

Kategorî:Kovarên kurdî
Grenoble

**Grenoble**, parêzgeh û bajarê herî mezin ê li departmena Isère a li herêma Auvergne-Rhône-Alpesê ye ku li başûrê rojhilata Fransayê ye.

## Nifûs

## Binêre
* Komunên departmena Isère
## Çavkanî

## Girêdanên derve

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Fransayê
Kategorî:Fransa

Kategorî:Komunên departmena Isère
Kategorî:Prefektorî (Fransa)
Ronî War

**Ronî War** nivîskarekî kurd e.

War di sala 1969a de li gundekî Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê. Du caran ketiye hefsa Diyarbekirê. Çar salan nûneriya Sendîkaya karkeran kiriye. Nivîs û çîrokên wî di kovarên mîna Nûdem, Kevan, Nûbihar, Kulîlka Ciwan, War, Dergûş, W, Bîr, Çirûsk, Tîroj, Notos û Hayalê de hatine weşandin. Heta niha di çar antolojiyan de çîrokên wî cih girtine. Bi navê "Kuyudaki Taş" pirtûkek wî ji hêla Çetin Dûran ve wergerî zimanê tirkî bûye. Romana wî Feqiyê Teyran bi navê "Kuşların Talebesi Feqiyê Teyran" wergeriyaye zimanê tirkî. Pirtûkên bi navê "Tola Karwên-Mîr Celadet Alî Bedir-Xan”, "Çarînên Xeyam- Dr. Kamiran Alî Bedir-Xan”, "Serencam- Qedrî Can”, "Terşê Şevê-Osman Sebrî”, "Keskesor-Nûredîn Zaza” amade kiriye û van pirtûkan di sala 2013an de hatine weşandin.
   
Her wiha demekê di rêveberiya Komeleya Nivîskarên Kurd ya Amedê de cih girtiye, hefteyê carekê di rojnameya Azadiya Welat de û di malpera Diyarname yê de di qûncika xwe ya bi navê *Avzêm* ê de nivîsaran dinivîse.
 
Ronî War edîtor û berpirsê weşanxaneya bi navê Ava ye.

## Berhemên wî
* Bê Lome Be
* Jiyan Jê Difûriya (Çîrok)
* Hemû Çîrok in (Çîrok: Ji tirkî werger)
* Gurzek Çîrok
* Kevnedostê min gumgumok (Roman: Ji tirkî werger)
* Kuçeçîrok
* Kuyudaki Taş
* Feqiyê Teyran (Roman)
* Mem û Zîn (Roman)
* Siyabend û Xecê (Roman)
* Tehar û Ziharê (Roman)
* Behlulê Dîwane (Çîrok-Berhev)
* Deftera Wenda (Çîrok-Berhev)
* Mele Nisredîn (Pêkenok-Berhev)
* Şahmaran (Roman)
* Şahê Dengbêjan Evdalê Zeynikê (Roman)
* Dewrêşê Evdî û Edûlê (Roman)
* Hespê Qemer (Roman)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Nivîsarên Ronî War yên di malpera Diyarnameyê de 

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Kesên ji Dêrika Çiyayê Maziyê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Romannivîsên kurd
Sienna Miller

**Sienna Miller** (28'ê berfanbarê, 1981 li Nû York) lîstikvan û modeleke îngilîz-amerîkan e.

Li New Yorkê hatiye dinyê. Yekem filma xwe di 20 saliya xwe de di sala 2001 'an de kişand. Ji xeynî filmên xwe bi kiryarên xwe yên sansasîyonelî û magazînî jî hate rojevê. Her wiha Sienna Miller bi şêwaza xwe ya kinc li xwe kirinê jî bal dikşîne.

## Fîlmnîgarî

* 2001: South Kensington
* 2002: The Ride
* 2002: High Speed
* 2004: Layer Cake
* 2004: Alfie
* 2005: Casanova (2005)
* 2006: Factory Girl
* 2007: Camille (Fîlm)
* 2007: Stardust
* 2008: Interview (2007)
* 2008: The Mysteries of Pittsburgh
* 2008: The Edge of Love
* 2009: G.I. Joe: The Rise of Cobra
* 2009: Hippie Hippie Shake
* 2011: New Year's Eve

## Girêdanên derve
* Çend Wêneyên Lîstikvana Navdar Sienna Miller, Hawar Dengûbas 

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Mirovên zindî
Azadî (felsefe)

**Azadî** şiyana bê berbest ya bicihkirinê ye.

Di warê zevtkirina xwe da, azadî wekî biryardana çarenivîsê, desthilata li ser xwe û xweserî jî dihêt famîn.

Parastina azadiyên navbera kitkesan babetê lêkolînên civakî û siyasî ye. Lê binaxeyê metafîzîkî yê azadiya hundirîn pirseka felsefî û revanzanistî ye. Ji ber hindê ko bihayên hundirîn û derveyî di germegerma xweguncandinê û şerê jibo desthilatê da tevli hev dibin, herdu teherên azadiyê di kitkesî da digehin hevdu.


Kategorî:Civak
Kategorî:Etîka dînî
Kategorî:Felsefeya dîn
Kategorî:Felsefeya jiyanê
Kategorî:Konseptên metafizîkê
Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî

**Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî** (, KÜRT-KAV), yekemîn saziya kurd e ku ji alî mehkemeyên Komara Tirkiyê ve hatiye tescîlkirin. Di sala 1996an de li Stembolê hate damezrandin.

## Girêdanên derve
* Malpera Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî 

## Çavkanî

Kategorî:Weqf
Giuseppe Pellizza da Volpedo

**Giuseppe Pellizza da Volpedo** (jdb. 28ê tîrmeha 1868an, li Volpedo, Îtalya - m. 14ê hezîrana 1907an, li Volpedo) wênesazekî îtalyan bû.

Giuseppe Pellizza wek wênesazekî neoîmpresyonîst tê dîtin. Wêneyê wî yê herî bi nav û deng *Il Quarto Stato* ("Çîna çaran", yanî proleterya ) ye.

## Çavkanî
300px|thumb|Il Quarto Stato (1901)|çep

Kategorî:Jidayikbûn 1868
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1907
Kategorî:Wênesazên îtalî
Serkan Birûsk

**Serkan Birûsk** nivîskarekî kurd e.

Ji hêla Nisêbînê, ji aliyê Omeriyan e. Herêma Omeriyan ku weke eşîra Omeriya jî, tê bi nav kirin, devereke pir berfireh digire ber xwe. Ev herêm bi folklor, bi stran û stranbêj, bi rez û baxên xwe navdar e.

Serkan Birûsk li gundê Serê Kaniya Omeryan hatiye dinyayê. Wî xwendina seretayî û ya nêvî li Nisêbînê bi dawî aniye.

Paşê ji bo xwendina bilind diçe Îzmîrê. Li zanîngehê di beşa mîmariya peyzajê de bi cî dibe lê ji ber sedemên siyasî wî zanîngeh nîvcî hişt. Paşê derdikeve derveyî welêt. Pêşî çû Elmanyayê dû re jî li Swêdê bi cih bû. Wî li Swêdê dest bi nivîsandinê kir. Heta niha gelek berhemên wî wek helbest, çîrok û gotar di nava rûpelên kovarên mîna Avaşîn, Nûdem, Azadiya Welat, Kovara W Jiyana Rewşen û pêvekên Özgür Politikayê de derketine. Her wiha di malpera Amîdakurd de helbestan dinivîse.

Wî hejmarek bername bo Mezopotamya TV yê, li ser navdarên kurd û wêjeya kurdî amade kirine û belav kirine.

Nivîskar ji awira wergeran ve pir xurt e. Ji zimanê Tirkî û Swêdî hejmarek nivîs wergerandiye kurdî.

## Berhemên Wî
### Helbest
* Awirên Bi Hêvî - 1999, Weşanxaneya Rewşen, Elmanya
* Xem Vedixwim Bi Tasa Sor Ji Demê - 2000, Weşanxaneya Medya, Swêd
* Peyvên Êşmij - 2004, Nûdem, Stenbol

### Roman
* Mextel - 2008, Weşanxana Apec, Stockholm,
* Sê Têriş - 2006, Weşanxana Apec, Stockholm, 213rp.

### Werger
* Ciwanên Îro, Per Nilsson, 2002, Nûdem, Stockholm, 311 rp.
* Moa û Pelle
* Madîken

Serkan Birûsk niha li Swêdê dimîne.

## Girêdanên derve
* Di Edebiyata Kurdî de: Dîmenên erotîk û etîk -2-, Avestakurd, Zarathustra News
* Helbestên Serkan Birûsk di Amîdakurd de 
* Hevpeyvîn Bi Serkan Birûsk re, Rojnameya Agirî 

Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Barê karebayî

**Barê karebayî** an **barê elektrîkê**, yek ji saloxetên bingehîn û mana (nemir) yên kerî yên atomê ye ko karlêkkirina karebayî-asinrevayî ya wan diyar dikit. Mad an keristeyê ko barê karebayî hebit qada karebayî-asinrevayî çêdikit û dikevit bin bandora qadên karebayî-asinrevayî jî. Karlêkkirina barekê karebayî ko dimeşit û qadeka karebayî-asinrevayî jêdera hêza karebayî-asinrevayî ye. Hêza karebayî-sinrevayî yek ji çar hêzên bingehîn e.

Barê karebayî taybetmendî ya hindek ji kerî yên atomê ye û bi rêya barê hîmanî yê 'e' dihêt pîvan. Li goreyê lihevhatinê, barê elektronê -1, û barê protonê +1 e. kuarkan barekê kerkirî (fractional) bi qasî −1/3 an +2/3 heye. Dijkeriyên hevberî van jî barên hevqas lê bervajî hene. Keriyên bardar ên dî jî hene.

Bi giştî, keriyên ko nîşana barên wan wekhev bit hevdu paldidin, lê keriyên nîşana barên wan newekhev bit hevdu radikêşin. Ev bi Qanûna Kûlombî dihêt pîvan ko dibêjit meznahî (magnitude) ya paldanê digel berhemê herdu baran hevrêje (proportionate) ye û bi awayekê bervajî digel duca ya (square) dûrî ya wan ji hevdu hevrêje ye.

Barê karebayî yê madeyekê ko bi çavan dihêt dîtin bi qasî koma barê karebayiyê hemî keriyên wî made ye. Piraniya caran, barê tevane sifir e, jiber ko hijmara elektron û protonên her atomekê bi awayekê xweriskî bi hevqas in. Rewşên wiha ko barê tevane ne sifir e karebaya sekinî pêkdiînin. Bi ser vê ra, hindek caran eger barê tevane sifir jî bit, heye ko li hemî deran wekhev nehatbit dabêşkirin (jibo mînak bandora qadeka karebayê hebit). Hingî dibêjin ew made cemserdar e. Dibêjin wî barê ko ji cemserandinê hatiye barê girêdayî û barê ko ji derve hatiye barê azad.

## Çavkanî


Kategorî:Çendaniyên fizikî
Kategorî:Elektrîk
Kategorî:Fizîk
Elemûn

**Elemûn** gundekî bi ser navçeya Qilebana Şirnexê ve ye. Di vî gundî da nêzîkî 300 mal hene.

Kategorî:Gundên Qilebanê
Roj Linux

thumb|Logo ya Roj Linux
thumb|Sermasê ya Roj 1 bi GNOME
**Roj Linux** distribusiyoneke Linux a kurdî a Steven Kurt e. RC-1 di 11'ê gulanê 2007'an de hat weşandin.

Bingeha Roj Linuxê Ubuntu 7.04 e. Roj Linux 1 bi GNOME'yê tê, lê armanc ev e ku bi KDE'yê bixebite.

## Guharto
* Roj 1 KDE (îngilîzî)
* Roj 1 GNOME (kurdî)
* RC-1 11.05.2007

## Girêdanên derve
* Malpera Roj Linux 

Kategorî:Dîstrîbusyon
Pî (herf)

**Pî** (bi herfê mezin **Π**, bi herfê biçûk **π**) herfê şeşdehem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[p]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
San

**San** (bi herfê mezin **Ϻ**, bi herfê biçûk **ϻ**) herfekî alfabeya yewnanî bû. Dengkirinê San [] bû. Şonê San herfê Sigma dihat bikaranîn, ji ber ku wê jî carê dawî yê bikaranînê herfê San di 5. sedsala b.z. bû.

## Girêdanên derve
* San  (Îngilîzî)

Kategorî:Tîpên yewnanî
Kopa

**Kopa** (bi herfa mezin **Ϙ**, bi herfa biçûk **ϙ**) herfeke alfabeya yewnanî bû. Dengkirina wê [] bû.

Ji vê tîpa yewnanî îro herfa latînî *[[Q]]* çêbû.

Varyant|thumb|rast|160px

## Girêdanên derve
* Kopa  (Îngilîzî)

Kategorî:Tîpên yewnanî
Ornella Muti

**Ornella Muti** lîstikvana Îtalî ye.

Di 9'ê adarê sala 1955 de li Romayê hate dinê.

Hemû dinya wê wekî Onnella Muti nasdike lê navê wê ya rastî Francesca Romana Rivelli ye. Ewê wekî navê herî girîng ya sînemaya Îtalî tê qebûlkirin. Ornella Mutî di sala 1969'an bi fîlma *La Moglie Piu Bella* (bi kurdî: *Hevala herî xweşik*) dest bi sînemayê kir. Di 38 salê de 99 fîlm kişand. Piranî di filmên Ewropayî de lîst.Di anketa kovara bi navê 'Class' ku di sala 1994'an de di seranserî cîhanê pêkanîbû Ornella wek jina herî xweşik hate hilbijartin. Bi xweşikbûna xwe ya xwzayî her tim rûya herî balkêş ya sînemaya îtalî bû. Li gor Mutî tiştê ku jinan kêşwer, balkêş û xweşik dike bişirîna wê û feraseta wê ye. Mutî xwedî 3 zarok û neviyeke ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî ya Ornella Muti
* Ji Doh Heta Îro Lîstikvana Îtalî Ornella Muti-Wênealbûma Hawar Dengûbas 

Kategorî:Aktrîsên îtalî
Kategorî:Aktrîsên ji Romayê
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Jinên îtalî
Kategorî:Mirovên zindî
Xirbê Kêryanê

**Xirbê Keryanê** gundekî navça Kerboran a ser bi Mêrdînê ve ye.

## Rewşa Erdnîgariya wê
Xirbê Keryanê, di koordinatên hevêrkên berahî 37.549999 û hevêrkên qaymê 41.73’de cih digire. Bi bajarokê Kerboranê ve girêdayî ye. Dûratiya Xirbe Keryanê ji navenda bajarê Mêrdînê 111. km yeduratiya wê ji bajarokê Kerboranê 3 km. ye û ji Midyadê jî 40 km. ye. Li rojhilatê gundê me , gundê Deywanê heye. Gundê me bi gelemperî deşt û çiyan e. Di gundê me de darên berûyan zahf in. Zivistan bi berf u serma, û havîn jî germ û zuwa derbas dibin. Mehên germ Tîrmeh û Tebax in. Ji ber vê yekê xelkê gundê me axlebe di xaniyên ku bi kevirên kilsinî çêkirine de dijîn.

## Rewşa wê ya aborî
Axlebeyê gundiyan bi cot û xwedikirina heywanan debara xwe dikirin. Ji xeynî van, malbatên ku li bajarê mezin ameletî dikirin hebûn. Di gundê me de ji xeynî tirh tu fêkî û şînahî ne dihate çandin. Her malekî bi qasî ku têra wan bike fêkî û şinahî diçandin. Di gundê me de tu dikan û cihê dan û standinê nebûn. Gundiyên me jî pêdiviyên xwe ji Kerboranê peyda dikir.

## Rewşa wê ya civakî
Gundê me xwedî rewşeke pederşahî bû. Axlebe jin di mal û li erdan dihate şixulandin. Zilam ji reîsê malê û xwedî heqê şitexaliyê bûn. Xortên ku dizewicin jî ji dela ku wê cê bin, di nav malê de diman. Xortên gundê me li gora gundên derdorê cilên moderntir li xwe dikirin. Jinan ji kiras li xwe dikirin. Di gund de ji xeynî civatên êvaran cihekî ku gundî werine cem hev nebû. Axlebe yên pîr li ber dîwaran digahene hev û behsa rojên berê dikirin. Pîrekan jî li ber tenûran behsa karên xwe yên rojane dikirin.

## Rewşa wê ya tendurîstî
Di gundî de cihê tenduristiyê nebû. Gundî li Kerboranê tedawiya xwe dikirin.

## Rewşa wê ya perwerdehiyê
Rêjeya xwendin û nivisandinê di kesên nav ser û ser re de zahf kêm bû. Yên ku xwendin u nivisandinê zanîbûn ji li eskeriyê elimî bûn. Li Xirbe Keryanê dibistan nebû û perwerdehî li Kerboranê dihate dîtin

## Girêdanên derve
* Malperê Xirbê Keryanê 

Kategorî:Gundên Kerboranê
Rho

**Ro** yan **rho** (bi herfa mezin **Ρ**, bi herfa biçûk **ρ**) tîpa hefdehem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[r]]* ye.

## Bikaranîn
Rho di fîzîkê da ji tîrbûnê tiştan ra tê bikaranîn.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Freedom House

**Freedom House** (bi Kurdî *Mala Azadiyê*) rêkxistiyeka qezencnexwaz e ko bingehê wê yê serekî li Waşîngton DC ye û nivîsgehên dî li çend welatekan hene.

## Armanca ragihandî
Li goreyê armanca ragihandî ya *Freedom House*ê bi xwe: "Freedom House Rêkxistiyeka Ne-Hukmetî ya qezencnexwaz ya xweser e ko piştevaniya belavbîna azadiyê li cîhanê dikit. Azadî tenê di wan sîstemên siyasî yên demokratîk da mumkin e ko hukmet li beranberî xelkê xwe berpirsyar bin, hukmê qanûnê baladest bit û azadiyên axivtinê, haviliyê, baweriyê û rêza mafên kêmaniyan û jinan bihên ewlekirin."

"Azadî tenê bi xebat û xwe mandîkirina erkparêzane ya jin û mêr ên netirs bidestve dihêt. Em piştevaniya destpêşxistinên (insiyatîvên) netundûtîj ên bajêrwarane di wan civakan da dikîn ko azadî dihêt mandelkirin an li bin gefeyê da ye û em dijberî hemî bawerî û hezan radiwestîn ko şerê azadiya xelkî dikin. Mala Azadiyê bi şirove, piştevanî û kiryarên xwe wekî rêxweşkera rêya bidestveanîna azadiyan, demokrasiyê û desthilata qanûnê dixebitit."

Freedom house herwiha dibêjit ko hemî endamên bawerin ko rêberiya Emerîkayê di karûbarên navneteweyî da jibo rewşa azadî û demokrasiyê tiştekê pêdivî ye.

## Dîrok
Wendell Willkie, Eleanor Roosevelt, George Field, Dorothy Thompson, Herbert Bayard Swope û hindekên dî li sala 1941ê ev rêkxistî damezirand. Li destpêkê, karê rêkxistiyê bi eşkirayî dijîtiya metirsî ya nazîsmê bû, lê niha belavkirina demokrasî û azadiyê li seranserî cîhanê armanca wê ye.

Mala Azadiyê li salên 1940an piştevaniya Plana Marşalî û damezirandina NATOyê jî dikir. Mala Azadiyê dibêjit ko rexnegireka siyaseta MekKartîzmê bûye. Li salên 1950an û 1960an, Mala Azadiyê alîgireka Bizava Mafên Bajêrwarane ya Emrîkayê bû û çend kes ji rêveberên wê çelengên warê mafên bajêrwarane bûn.

## Rêkxistin
Mala Azadiyê rêkxistiyeka nehukmetî ya xweser ya qezencnexwaz e.

Kategorî:Avabûnên 1941ê li DYAyê
Kategorî:Civak
Kategorî:Demokrasî
Kategorî:Mafên mirovan
Kategorî:Rêxistinên ku di 1941ê de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên lêkolînê
Mafên siruştî

**Mafên siruştî**, **mafên xwezayî**, **mafên xweriskî** mafên gerdûnî ne ko wesa dihên bawerkirin ko tiştekê gewherîn yê hebûna mirovan in û negirêdayî kiryar, biryar û baweriyên wan in.

Têgeheka mafên siruştî li dema rewşenhizriyê ji teoriya qanûna siruştî wekî dijîtiyeka Mafê Esmanî yê Şahî hat meydanê û jibo lîberalîzmê bû piştevaniyeka exlaqî.

Mafên xweriskî beranberî mafên qanûnî dihên: Mafekê siruştî bê ko hukmet an civak jî wê biparêzin her heye, lê mafê qanûnî ew e ko ji aliyê hukmetê an civakê ve jibo parastina berjewendiyên endamên civakê hatine diyarkirin. Ka kî maf siruştî û kî maf qanûnî ne mijara danûstanên gerim yên felsefî û siyasî ye.

Kategorî:Civak
Qanûna siruştî

**Qanûna siruştî**, **qanûna xwezayî**, **qanûna xweriskî** (bi latînî *lex naturalis*) teoriyeka exlaqî ye ko dibêjit qanûnek heye ko xwerisk wê dadinit û jiber vê jî li hemî deran heye û wekhev e. Qanûna siruştî beranberî qanûna danayî dihêt ko hukmet, civak an netewe-welat dadinên. Bi vî awayî, qanûna siruştî dikarit wekî pîverekî jibo rexnekirina qanûnan bihêt bikaranîn. Di dadweriya qanûna siruştî da, naveroka qanûnên danayî bê îşaretkirina bi qanûna siruştî (an tiştekê mîna wê) nahêt zanîn. Bi vî awayî, qanûn nahêt rexnekirin, tenê dihêt berêkvedan. Zarava qanûna siruştî carina li şûna mafên xweriskî an edaleta xweriskî dihêt bikaranîn. Lê gelek ji hizirmendên siyasî û felsefî ên nûdem ji têkhilkirina van têgehan xwe didin paş.

Qanûna siruştî bandoreka mezin li ser pêkhatina Qanûna Giştî ya Înglîzî hebûye. Felsefeyên Thomas Aquinas, Francisco Suárez, Thomas Hobbes, Hugo Grotius, Samuel von Pufendorf, û John Locke ev qanûn salixandine.

## Dîrok
Bikaranîna zarava qanûna siruştî, bi rengên wê yên corbicor ve, di dîrokê da gelek guhartin dîtine. Gelek teoriyên cida û guhartî li ser qanûna siruştî hene, cidahiyên gelek mezin di warê diyarkirin desthilata exlaqî di diyarkirina desthilata qanûnî ya norman di wan da hene.

Kategorî:Civak
Kategorî:Dad
Kategorî:Etîka sepandî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Sigma

**Sigma** herfê heyştdehîyem yê alfabeya yewnanî ye. **Σ** herfê mezin yê Sigma ye. Du herfên biçûk yê Sigma hene. **σ** tê bikaranîn, eger ew herfa di nav peyvê da ye, **ς** tê bikaranîn, eger herfê Sigma li dawiyê peyvê tê bikaranîn.

## Nîmûne
*  (Sokrates)

Kategorî:Tîpên yewnanî
Tau

**Tau** (herfê mezin **Τ**, herfê biçûk **τ**) herfê nehdehem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[t]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Upsilon

**Upsilon** (herfê mezin **Υ**, herfê biçûk **υ**) herfê bîstem ê alfabeya yewnanî ye. Di 1ê sedsala b.z. herfê Upsilon bû herfê bîstûpêncem yê alfabeya latînî bi herfê *[[Y (herf)|Y]]*.

Di zimanê yewnanî yê nuh navî Upsilon bûye "Ipsilon" û tê [] dengkirin.

Transkrîpsiyona kurdî *[[i]]* yan *u* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Reşo

#Gundê Reşo, gundekî Farqînê
#Reşo, stranbêjekî kurd
#Hemreş Reşo, siyasetmedarê kurd
#Mala Xalidê Reşo
Gundê Reşo

**Gundê Reşo** () li aliyê Qulfayê 5 km dûrî Farqînê ye. Gundekî gellek bi hêşînahî, bi dar û ber e di cihekî çal de dimîne. Çar aliyê gund girê bilindin. Du çem di vî gundê de derbas dibin. Çemê Zivingê û Çemê Farqînê. Ev herdû çem li ber mizgefta gund digihîjin hev. Piştî zivistanê, biharê ku baran dibare û berfê dihelîne di newal û mesîlan de kanî didin der û aveka zelal û bi tehm û çêj di her newalê de diherike. Çemekî biçûk ku jê re ava çemê Kûrika tê gotinê ku li başûrê gund dimîne, ji biharê hetanî serê havînê bêyî ku zûwa bibe diherike. Ji ber hebûna avê a li vî gundê di demên berê de du heb aşê avê hebûne ku hêjî avahiyên wan li piya ne bi tevî aşedor û bîrên xwe. Navê van herdû aşa: Aşê Jorîn û Aşê Jêrîn e. Tê gotinê ku berê ji her derî heremê xelqê genim û cehên xwe dianît van herdû aşa diherişandin. Li satar û gazên gund gelek darên berû(belot, gelberû) û gûvîj û newîşkan hene.

Di axa bejî de bi piranî genim, ceh û nîsk û nok şin tên. Di axa Avî de pembû, tutûn û gilgil tê avêtin.

Kategorî:Gundên Farqînê
Fî (herf)

**Fî** (bi herfê mezin **Φ**, bi herfê biçûk **φ** ya **φ**) herfê bîstûyekem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[f]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Sahraya Rojava

thumb|Sahraya Rojava
thumb|Al
**Sehraya Rojava** (bi Erebî *الصحراء الغربية*, bi Inglîzî *Western Sahara*) herêmeka bakurê rojava ya Afrîkayê ye. Hevsiyên vê herêmê li bakur Mexrib, li bakurê rojhilat Elcezayîr, li başur û rojhilatê Mûrîtanya û li rojavayê Okyanûsa Atlantîk in. Ev herêm yek ji kêmhêheşttirîn herêmên cîhanê ye û piraniya wê bêavan û deşt in. Mezintirîn bajarê herêm Elîyûn e ko sê-yeka hêşeta herêmê lê akincî ye.

Ev herêm ji salên 1960an were, piştî nemana mêhtinkarî a Spanyayê, di rêza herêmên bê desthilata xweser yên Neteweyên Yekgirtî da ye.

Paşahiya Mexribê, bizava rizgarîxwaz a Eniya Polîsariyo (û hukmeta Komara Demokratîk a Erebî ya Sehrayê) li ser desthilata vê herêmê no teba ne. Piştî agirbeseka bi piştevanî ya NY ji sala 1991ê were, desthilata piraniya herêm di destê Mexribê da ye. Tenê parek ji axê di bin destê Polîsaryoyê da ye. Bi awayekê navneteweyî, hêzên mezin yên mîna WYEyê bêalî ne. Herdu aliyên hevnegir bizavê dikin bi wergirtina piştevaniya welatên biçûktir rewayiyê bidin desthilata xwe. Komara Demokratîk a Erebî ya Sehrayê heta niha piştevaniya 45 welatan wergirtiye. 25 welat alîgiriya Mexribê dikin.

Kategorî:Dewlet
Kategorî:Dewletên Afrîkayê
Kategorî:Dewletên Sehrayê
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Baxçeyê Tîpan

**Baxçeyê Tîpan** CD-ROMeke kurdî ji bo fêrbûna alfabeya kurdî, xwendin û nivîsandinê ye. Bername ji bo zarokên 4-10 salî hatiye amadekirin. Tê de gelek wêneyên bi deng û livîn hene.

Kategorî:Nermalav
Bijîşkiya devkî

**Bijîşkiya devkî** (en: *oral medicine*) beşeke zanistiye ji beşên diransazî ye ku nexweşiyên dev û diranên mirov lêkolîn dike bi riyê dayagnosîzê (nasîkirinê nexweşî) yan kesîkirinê nexweşiyên dev wek kulbûnên tevniyên dêv, ziman, pidû, ezmanê dêv û nesaxiyên şêrpençîrê dêv.

Kategorî:Bijîşkî
Kategorî:Binebeşên diransaziyê
Kûgîluyî

**Kûgîluyî** anku **Kuh-Giluyayî** li herêma Şolistan tê axavtin, û devokêk Lure-bozorge.

## Çavkanî

Kategorî:Devokên lurî
Şolistan

**Şolistan** ji warê Lorê Mamesenî û Kuhgîluaxivan re tê gotin. Ev herêma dîrokî ji parêzgeha Kohkilûye û Bûyer Ehmed, ji bakurê parêzgeha Fars û parêzgeha Bûşêhr pêk tê.

Kategorî:Herêm
8 Mile (soundtrack)

**8 Mile** (navî fermî: *Music from and Inspired by the Motion Picture 8 Mile*) soundtrack'ê Eminem ji filmê xwe 8 Mile ra ye. Ew di bin labelî Shady Records û Interscope Records da hate belavkirin. 8 Mile di rojê 8'ê kewçêrê 2002 derket.

## Stran
# *Lose yourself* (Eminem)
# *Love Me* (50 Cent, Eminem, Obie Trice)
# *8 Mile* (Eminem)
# *Adrenaline Rush* (Obie Trice)
# *Places to Go* (50 Cent)
# *Rap Game* (50 Cent, D12)
# *8 Miles and Runnin* (Freeway, Jay-Z)
# *Spit Shine* (Xzibit)
# *Time of My Life* (Macy Gray)
# *U Wanna Be Me* (Nas)
# *Wanksta* (50 Cent)
# *Wasting My Time* (Boomkat)
# *R.A.K.I.M.* (Rakim)
# *That's My Nigga Fo' Real* (Young Zee)
# *Battle* (Gang Starr)
# *Rabbit Run* (Eminem)

Kategorî:Albûm
Kategorî:Rap
Mamêsenî

**Mamêsenî** an jî **Mihemedhesenî** yek ji qewmên gelê Lûr e. Ev êl a mezin li bakurê Farsê û başurê Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh) bicîh e. Lûr ji çend êlên mezin an jî "qewmên lûr" pêktenê, yek ji vanan Mamêsenî ye. Mamêsenî bi Bextiyarî, Kûhgîlû û Bûwêrehmedî ve li şaxa lûran a lûrên mezin têne jimartin. Mamêsenî bi zaravayeke taybet a lurên bozurg diaxivin.

## Nav
Gorê efsaneyê mamêseniyan nave xwe ji avakarên êlê yê yekem bi navê Muhamed Hesenî girtine. Muhamed Hesenî bi hevre heliyaye û bûye Mamêsenî.

## Dîrok

## Belavbûn û Qebîlên mamêseniyan
* Omekî
* Terabî
* Kedavî
* Medihî
* Ekurd
* Kurlad
** Bakaş
*** Ale Mîr
*** Baba Salar
*** Alîwend
*** Kerrayî
** Cawi/Cawidi
*** Ehmed Harûnî
*** Juîcan
*** Helqeye Harûn
*** Dihê Şêx
*** Rûdêxurjî
*** Sallarî
*** Genja
*** Kevarî Serkuhî
*** Melûlîye Erebî
*** Mîr Hasan Abdûllah
*** Mîrsan
* Dûşmanziyarî (êşîra mamêsenî ya herî gering)
** Rustamî

## Devok

## Çavkanî

* Kurdica, Mameseni

Kategorî:Gelên îranî
Kategorî:Lûr
Kazkî

**Kazkî**, **kaskayayî** an **kaskanî** eşîreke li herêma Serhedê ye. Kazkî îroyî li parêzgehên Bakurê Kurdistanê Erdêxanê, Agiriyê, Erzîromê, Qersê û li dervê welat li Gurcistanê dijîn û bi eslê xwe êzîdî ne.

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Êzdîtî
Mehmet Sîrac Bîlgîn

**Mehmet Sîrac Bîlgîn** nivîskarekî kurd ji Çewligê ye. Pirtûkên wî di malpera wî de tên weşandin. Bîlgîn bi tirkî dinivîse.

## Berhem
* Barzani, Fırat 1992
* Barzani'nin Son Yılları Kürdistan'da Çok Partili Sistem, Berfîn 1993
* Aryan Mitolojisi Yazatalar ve Homa, Doz
* Yazatalar ve Homa Aryan Mitolojisi
* Govend, Mezopotamya Yayınları
* Mitolojik ve tarihi gerçeklerin ışığında Newroz
* Zarathustra (Zerdüşt) Hayatı ve Mazdaizm, Berfîn 1995
* Gathalar, 1996
* Avesta I Vendidad, Enstîtuya kurdî 1996
* Yapraklar Açana Dek "Satranç", Înstîtuya Kurdî; aram 2000
* Zarathuştra, Berfîn 2003

## Girêdanên derve
* Malpera Sirac Bilginê 

Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Goraniya eslî

**Goraniya eslî** ji devokên Hewramî yên bi navên Bacalanî, Kendûlî û Şebekî re tê gotin.


Kategorî:Zaravayên kurdî
Kategorî:Zimanên Kurdistanê
Glasgow

**Glasgow** (bi gaeliya skotlandî: *Glaschu*) bajarê herî mezin yê Skotlendê ye û herwiha sêyem bajarê herî qelebalix yê Keyaniya Yekbûyî ye. Beşê herî kevn ê Glasgowê li Lanarkshire ye, di nav de  jî. Parçeyên bajarê nûjen li Renfrewshire û Dunbartonshire ne.

## Nifûs

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 6an li Skotlendayê
Kategorî:Bajarên Skotlendayê
Diransazî

thumb|Diransaz
**Diransazî** ango **bijîşkiya dev û diranan**, di laşê mirov zanist û hunerek fere ye, ku erka xwe diyagnoz, çêkirin û dermankirina nexweşiyên dev û diranan. Ciyê karê diransaziyê di lem û riwê mirov, û erkên dirasazan di pir caran niştergerî (kîrûrgî) an birînkariye (surgical) di devên nexweşan.

Diransazkar textore ku der dorî pênc yan şeş salan di zanistanê dixwîne û bi sertîfîkatê textorî di diransaziyê bi serî dike û karê xwe di nexweşxanan û praktîsan berdewam dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* The American Academy of the History of Dentistry
* Information resource for UK dental professionals

Kategorî:Bijîşkiya devkî
Pidû

thumb|Pedû û Dinan

**Pidû**, **pedû** an jî **pidî** tevneke nerme dorî diran û hestiyê her du leman ya jêr û jor di devê mirov de girtiye, û tevinka pidû transpent e û sor e ji ber ku borîkên xwînê tê de heye.

* Beşên Pidû
Pidû sê beşên xwe hene: pidûya marjîn yan kevî (bi keviyên diranan cî girtiye), pidûya têgihiştî (attached gingiva) û pidûya navdiranan (interdental gingiva).
* Rûdemên Pidû

Rengê pidûya bi xweşî pempe ye yan sorê vekirî,lê rengê xwe têne guhartin demê nesax dikeve ku dibe sorê girtî û sorê nizîkî heşîn di kulbûna pidûya dirêj û kin.
* Nexweşiyên Pidû

Devê mirov gelek mîkrob û dirman mîvandarî dike ku van hûrjîneweran û navê xwe dirmên nebayî (anabolic steriods) pir nexweşî çêdike wek cincîvîtîs (kulbûna pidû).

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Bijîşkiya devkî
Gerard Chaliand

**Gerard Chaliand** bi Kurdî *Jêrar Şaliyan* (1934-2025) şehrezayekê Fransî-Ermenî yê warê pevçûnên çekdarane bû. Ew bi awayekê nemazeyî şehrezayekê pevçûnên laseng (mîna şerên partîzanî, terorîzm) bû. Ew helbestan jî bi Fransî dinivîsand.

## Jînenîgarî
Ew li sala 1934ê hatibû dinyayê. Li Bingehê Neteweyî yê Bajêrwarî û Zimanên Rojhilatî (INALCO) yê û Sorbonê li Parîsê xwîndibû. Piştî wê xwe bi lêkolîna şerên dijberî mêhtinkariyê anko koloniyalîzmê ve mijûl kir. Di wan lêkolînan da, ew carina temaşevan û carina jî şervan bûye.

Di heyama zêdtir ji 40 salan wî li zêdetir ji 60 welatan, mîna welatên Rojhilata Navîn, Başurê Rojhilata Asyayê, Emrîkaya Latîn, Efrîka û Ewrûpaya Rojhilat lêkolîn kirine. Ew yek ji şehrezayên navneteweyî yên doza Kurdî bû.

## Jiyana pîşeyî
Jêrar jibo çi destgeh an bingehekê fermî kar nekir. Ew xebatkarekê serbest bû. Ew li Dibistana Neteweyî ya Kargêriyê (Ecole Nationale d’Administration) dersdêr bûye. Jêrar ji sala 1984ê were rabêjekê Wezareta Karûbarên Derve ya Fransayê bû.

## Hindek ji kitêbên wî
* *The art of war in the world history*, University of California Press.
* *The Kurdish Tragedy*, Zed Press, London: 1994.
* *Minorities at the Age of Nation-States*, (ed) Pluto Press, 1988.
* *Guerrilla Strategy: A Historical Anthology From the "Long March" to Afghanistan*, ed. Berkeley, University of California Press, 1982.
* *Mirrors of a Disaster: The Spanish conquest of America*, Transaction, New Brunswick. N. J. 2005

Kategorî:Helbestvanên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Mirin 2025
Kategorî:Nivîskar
Enstîtuya Neteweyî ya Ziman û Şaristaniyên Rojhilat

thumb|Inalco & BULAC, 2015
**Enstîtuya Neteweyî ya Ziman û Şaristaniyên Rojhilat** (bi fransî *Institut national des langues et civilisations orientales*) li Parîsa paytexta Fransayê ye û li dema Şoreşa Fransayê hatiye damezirandin. Ew yek ji dameziryayiyên mezin li Fransayê ye ko taybetmenda warê ziman û bajêrwarî yên Asyayê ye. Kurtenav anko kurteya wê INALCO ye û bi awayekê nefermî xelk dibêjnê *langzo* (bi Fransî *Langues O*) ko kurtkirî ya peyvên "Langues Orientales", anku "Zimanên Rojhilat" e.

Zêdetir ji 90 zimanan li INALCO'yê dihên hîn û fêrkirin. Ew ziman ev in: zimanên Asyayê, Afrîkayê, Ewropaya Rojhilat, başurê Okyanûsa Aram, zimanên Fîno-Ugrîk û zimanên xwecihî yên Amrîkayê.

## Dîrok
Ev bingeh li 30'ê adara 1795'ê, wekî Dibistana Taybetî Zimanên Rojhilatê anko *École spéciale des Langues orientales* hat damezirandin. Armanca wê ew bû ko zimanên zindî yên rojhilatî ko jibo siyaset û aboriya Fransayê baş bin fêr bike. Vê dezgeha ku çend caran navê wê hatiye guhertin, bi dû re ji dibistaneke taybetî veguheriyaye ser Enstîtuyekê û heta sala 1985'an bi Zanîngeha Sorbonê ve hatiye girêdan. Ji 1985'an û bi sûn ve INALCO'yê statuyeke zanîngeheke serbixwe wergirtiye û ji Sorbonê veqetiyaye. Îroj nêzî 10 000 xwendekarên wê hene ku bi 93 zimanan perwerdehiyê dibînin.
Herçî zimanê kurdî ye, ew ji sala 1948'an ve ye ku li INALCO'yê tê perwerdekirin, kesên mîna Roger Lescot, Kamûran Bedirxan, Joyce Blau, Ebdurehman Qasimlo, Michael Chyet, Halkawt Hakem, Christine Allison û Îbrahîm Seydo Aydogan di besê kurdî de mamostetî kirine.

Kategorî:Avabûnên 1795an li Fransayê
Kategorî:Parîs
Yekîtiya Komeleyên Futbolê yên Ewropayê

[rast|250px|thumb|UEFA û rêxistinên din yên [futbolê ên cihanê]]
**UEFA** kurteya **Union of European Football Associations**, anko **Yekîtiya Komeleyên Futbolê yên Ewropayê** ye. Endamên UEFAyê ji hemû dewletên Ewropa û dewletên Îsrael, Kîpros, Ermenistan, Gurcistan, Tirkiye, Qezexistan, Rûsya û Azerbaycanê pêk tê.
 
## Dîrok
UEFA di 15ê hezîrana sala 1954an li Swîsre bajarê Baselê hate damezrandin. Navenda saziyê heta sala 1959an de li paytexta Fransa, Parîsê bû. Piştre navend hate bajarê Bernê ya Swîsreyê û di dawiyê de ji sala 1995an heta îro navenda saziyê li bajarê Nyonê ya Swîsreyê te.

## Serokên UEFA'yê
* Ebbe Schwartz (1954–1962)
* Gustav Wiederkehr (1962–1972)
* Artemio Franchi (1972–1983)
* Jacques Georges (1983–1990)
* Lennart Johansson (1990–2007)
* Michel Platini (2007–didome)

## Girêdanên derve
* UEFA RANKING AND COEFFICIENTS
* Malpera Fermî ya UEFA yê
* Mondyal 

Kategorî:Avabûnên 1954an li Swîsreyê
Kategorî:Rêxistinên futbolê
Trabzonspor

**Trabzonspor** yaneyeke futbolê ya Tirkiyê ye. Di sala 1967an de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigehek e ku navê wê Yarigeha Avni Aker () ye. Heya niha heft caran şampiyoniya lîga 1ê ya Tirkiyeyê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Trabzonspor 

Kategorî:Avabûnên 1967an li Tirkiyeyê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê
Beşiktaş

**Beşiktaş** taxeke Stenbolê di aliyê Ewropayê de ye. Tîma futbolê ya navçeyê Beşiktaş Jimnastik Kulübü ye. Serokên Rûmetî Suleyman Seba û Hakkî Yeten in.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Stembolê
Kuala Lumpur

**Kuala Lumpur** paytexta Malezyayê ye. 7.000.000 dijin lewe.

Kategorî:Avabûnên 1857an li Asyayê
Kategorî:Enklav û ekslav

Kategorî:Malezya
Kategorî:Paytextên Asyayê
Ezmanê dêv

**Ezmanê dêv** (en: *palate*) herêmeke nav kortika difnî (nasal cavity) û kortika devkî (oral cavity) ku cihê dike (cuda dike) di devê mirov û movikdaran. Ezmanê dev yan palatê ji du beş çêdibe ji palatê nerm yan vîlum û palatê sert yan palatê hestî.

## Etîmolojî
(nasîna resena gotin)
Bêjeya palate di înglîziya navîn ji zimanê latînî palatum.

## Erk
Erka ezmanê dêv ku nav beşên dêv bighîne hev û çend dengan peyda bike wek dengkirinê tîpên dengdêr.

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Bijîşkiya devkî
Maf

**Maf** an jî **heq** bi ramana berxwerdarî ya kirin an nekirina karekî an tiştekî ye. Di civakên mirovan da, maf têkhilî û danûstana mirovan bi hev ra diyar dikin. Pir caran maf kesan ji kirina her karekê ko dilê wan dixwazit didit paş. Jibo mînak, dema kesekî mafê jiyanê hebit, ramana wê ew e ko kes nikarit wî bikujit an jiyana wî dawî bikit.

Piranî ya mafên evro gerdûnî û yeksanîxwazane ne. Du têgehên serekî yên mafan hene: yek ji wan baweriya bi mafên xweriskî ye ko dibêjit rêzik anko lîsteyeka mafan heye ko xwerisk wan didit mirovan û çi hêz nikarin bi rewayî wan mafan ji kesekî bistînin. Têgeha dî ya mafan ew e ko dibêjit maf qanûnî ne û mirov wan dadinin û hukmet wan bicih dikin û heye ko bihên guhartin.

Bervajî vê yekê, piraniya mafên berî-nûdem mafên bomayî anko sinsileyî, pişt bo piştî bûn.

## Mijarên têkildar
* Mafên Mirovan

Kategorî:Civak
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Konseptên civakî
Maroko

**Maroko** (bi erebî: المغرب *al-Maghrib*) an jî bi navê xwe yê fermî **Keyaniya Meẍribê** (bi erebî: المملكة المغربية *al-Mamlaka al-Maghribiyya*) welatekî li bakur-rojavayê Afrîkayê ye. Perava wê li ser Okyanûsa Atlantîk e û bi rêya Dertenga Çiyayê Tariq digehê Deryaya Spî. Hevsiyên Marokoyê; li rojhilatê Cezayir, li bakur (bi rêya Dertenga Çiyayê Tariq) Spanya û li başûr Sahraya Rojava (navçeya xetxetî li ser nexşeyê) û Morîtanya ne. Ji hemî welatên Afrîkayê tenê, Maroko têne endama Yekîtiya Afrîkayê nîne. Ew ne endama Rêxistina Konferansa Îslamî ye jî. Paytext bajarê Rabat e. Rûniştvanên Marokoyê amazîx û ereb in û welatê Marokoyê bi zimanên amazixî û erebî fermî ne. Diravê wê Derhemê Mexribî ye.

## Nifûs

## Çavkanî
### Not

### Jêder

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1956an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên Sehrayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1956an de hatine avakirin
Qizler, Dêrika Çiyayê Mazî

**Qizler** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Bazikî

**Bazikî** () gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hewengeyê
Yılmaz Dünen

Stranbêj **Farqîn** (**Yılmaz Dünen**), di sala 1965'an de li gundê Pîrexala ku li ser Farqînê ye, hat dinê. Cara pêşîn ji stran û hunermendiya Hozan Şiyar û Koma Azadî bandor girt û ji wan hînî kilam û stranên ot1980î tevî malbata xwe baryê. Di sala 1990î de kaseteke bi navê Zimanê kurdî zimanê me ye derxist. Di vê pêvajoyê de tev li konser û dawetan bû.

Di sala 1992an de vegeriya Diyarbekirê û li Navenda Çanda Mezopotamyayê (NÇM) di nav Koma Azad de xebatên xwe domand. Di vê komê de wekî solîst cîh girt. Bi vê komê re kasetên bi navê Şemal (1993), Bihuşta Min (2001), Şar (2004),wê roj bê (2008) derxist. Ji bilî vê, di nav xebatên stranên berhevkariyê yên bi navê Şahiya Stranan (1 û 2) de jî cîh girt û gelek stranên gelêrî hem ji hêla Farqînê, hem jî ji deverên din ên welêt berhev kir.

Stranbêj Farqîn niha li Diyarbekir, li Navenda Çanda Dîcle-Firatê û di nav Koma Azad de wekî stranbêj xizmeta muzîka kurdî dike û bi taybetî di riya Hozan Şiyar, Şivan Perwer û dengbêjên Êrîvanê de dimeşe û wan ji xwe re dike mînak.

Kategorî:Kesên ji Farqînê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Yekîtiya Afrîkayê

**Yekîtiya Afrîkayê** (bi înglîzî *African Union*) rêxistinek e ji 55 welatên Afrîkayê pêk hatiye. Ev rêxistin li sala 2001ê bi yekgirtineka du damezrayiyên dî, Civata Aborî ya Afrîkayê û Rêkxistiya Yekbûna Afrîkayê, hat damezirandin. Armanca dawiyê ya YAyê ew e ko diravekê yekgirtî, artêşekê yekgirtî û civateka yekgirtî jibo hemî serokên welatên Afrîkayê pêkbiînit. Ji armancên wê ewlekirina demokrasiyê, aboriyeka xweser û xweragir ji bo Afrîkayê û parastina mafên mirovan e. Ew bizavê dikit ko van armancan bi nehêlana şer û pevçûnên navafrîkayî û avakirina sûkeka (bazargeheka) hevpişka afrîkayî bidestvebiînit.

## Avriyek
Bilindtirîn dameziryayî ya YAyê jibo biryardanê Civîna Serokên welat ên Afrîkayê ye. Serokê vê civînê niha serkomar Kufour, serkomarê welatê Ganayê ye.

Kategorî:Afrîka
Kategorî:Avabûnên sedsala 21ê li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 2001ê li Afrîkayê
Kategorî:Endamên G20ê
Kategorî:Rêxistinên ku di 2001ê de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên navhikûmetî
Îrce

**Îrce** gundekî girêdayî navçeya Hewengeê ya girêdayî Rihayê ye.

Kategorî:Gundên Hewengeyê
Kîşika

**Kîşika**, gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

Kategorî:Gundên Hewengeyê
Komar (Platon)

***Komar*** an ***Polîteîa*** (bi Grekî πολιτεία „dûgel, li ser dewletê, zagon“), sala 370 (beriya zayînê) ji aliyê Platon ve hatiye nivîsandin. Yek ji girîngtirîn berhemên Platon e. Babeta bingehîn a pirtûkê dad e (dadwerî).

## Naverok û babet

Platon xwestiye di vê xebata xwe de pêşniyara Sokratês a "ji bo civakeke bextewar dewlet" bipêş bixe. Platon bingeha dewleta îro heye avêtiye. Herwiha li ser fîlozofiya bextewariyê jî rawestiyaye.

Platon, dûgela îdeal rave kiriye. Ji bo sazûmaniya dewletê kewa xwe bigire mirov di nava sê çînan de kom kiriye: Karker an xebatkar, panêr, leşker an parêzvan û karbidest an rayedar.

Parêzvan di forma leşker-polîsên îro de ye. Civakê ji xetereyên hundurîn û derveyî diparêzin. Karker dixebitin, aboriya dewletê bidest dixin. Birêveber jî dewletê birêve dibin.

Hersê çîn jî xwedî heman rûmet û nirxê ne. Karker divê şukirdar, leşker divê wêrek, rayedar divê zana bin. Herwiha di vê dewletê de jin û mêr wekhev in.

## Rexne
Platon ji aliyê şagirtê wî Arîstotelês ve hatiye rexnekirin. Arîstotelês ev forma dewletê wekî dîktatoriyekê nirxandiye.

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Platon
Kategorî:Siyaset
Kategorî:Yewnanistana kevn
Sêûl

**Sêûl** (bi Korêyî *서울특별시*, bi Inglîzî *Seoul*) paytext û mezintirîn bajarê Korêya Başûr e. Sêûl li bakurê rojava ya welatî û li perava Rûbarê Han e. Hêşeta Sêûlê û derdora wê nêzî 23 milyon kesan e (bi vî awayî bajarê duyê li cîhanê ye).

[thumb|500px|çep|[Rûbarê Han ]]

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Korêya Başûr
Kategorî:Paytextên Asyayê
Çemê Han

thumb|250px|Robarê Han
**Han**, ango **çemê Han** an jî **robarê Han** (bi korêyî *한강*, *Han Gang*; bi înglîzî *Han River*) robarekê welatê Korêya Başûr e ko bi nav Sêûla paytextê welatî da derbaz dibit. Ev robar ji hevgirtina du tayên bakur û başûr her bi vî navî pêk dihêt. Tayê başûr ji Çiyayê Dêdûk û tayê bakur jî ji Çiyayê Gumgang dizêt. Herdu ta hev digirin û bi nav bajarê Sêûlê da derbaz dibit û dirijit nav Deryaya Zer. Dirêjiya robarê Han 514 km in.

## Girêdanên derve

Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Korêya Bakur
Kategorî:Kore