open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Welatê neserkevtî

**Welatê neserkevtî** welatek e ko hukmeta navendî ya wî nekarit desthilata xwe bi ser hemî deverên welatî da dabisepînit. Çi qas desthilat dibit sedema hindê ko rayedar welatekî neserkevtî an serkevtî bihesibînin cihê gengeşeyê ye.

## Pênase
Bi giştî, welatek wî çaxî neserkevtî dihêt hesibandin ko êdî nekarit li ser erdê xwe bikaranîna rewa ya hêza leşkirî ji xwe ra pawan bikit. Ev pawankirina rewa ya bikaranîna hêza leşkirî yek ji saloxetên welatên serkevtî ye. Welatên neserkevtî bi sedema hebîna şermîr anko warlordan an jî milîşiya û terorîstan nikarin desthilat xwe bi ser hemî an parek ji axa xw da belav bikin. Pênasekirina pawankirina rewa ya hêzê jî tiştekê gengeşebar e.

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Siyaset
Kategorî:Têkiliyên navneteweyî
Failed States (pirtûk)

***Welatên Neserkevtî: Zirbikaranîna Desthilatê û Zêdegaviya li ser Demokrasiyê*** (bi Inglîzî: *Failed States: The Abuse of Power and the Assault on Democracy*) navê kitêbeka zimanannas û hizirwerê navdarê Emrîkayî Noam Chomsky ye ko li sala 2006ê hatiye çapkirin. Kitêb ji aliyê weşanên Henry Holt and Co.Metropolitan Books hatiye weşandin û 320 berper e.

Kitêb qala hindê dikit ko Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê welatekê neserkevtî ye û lewma jî xeterek e li ser xelkê xwe û xelkê cîhanê.

Kategorî:Pirtûk
Endazyariya bûmayîk

**Endazyariya bûmayîk** zanistê guhêrandina keristeyê bûmayîk ê jîneweran jibo nehêlana saloxetan nebaşên wan an jibo afirandina saloxetên baş û hezkirî ye. Di vê pêvajoyê da keristeyê bîmayîk anko cîn ko ji DNA an RNA pêkhatine der ji pêvajoya xweriskî ya zaîzê û werar û xerzkirina jîneweran bi awayekê destkir dihêt guhartin.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Biyoteknolojî
Kategorî:Dîsîplînên endezyariyê
Amsterdam

**Amsterdam **, bi kurdî wek **Amisterdam** an jî **Emisterdam** jî tê nasîn, paytext û bajarê herî qerebalix ê Holendayê ye. Her çiqas Amsterdam paytexta welêt be jî berevajiyê paytextên cihanê navenda rêveberiya holendî li Amsterdamê nîne, li bajarê Den Haagê ye. Nifûsa navenda bajêr 921.402 kes, li devera bajarî 1.457.018 kes û li devera matropolî ya bajêr 2.480.394 kes e. Amsterdam bajarek parêzgeha Holenda Bakur e ku ji ber hejmareke mezin ê qenalên bajêr Amsterdam niha wekî Kelepora Cîhanê ya UNESCO hatiye destnîşan kirin û ji ber van qenalan bajêr wekî "Venediyaya Bakur" hatiye binav kirin.

Amsterdam li ser peravê Çemê Amstelê ku ji bo kontrolkirina lehiyê bendav lê hatibû girtin hatiye avakirin ku navê bajêr ji guhertoya zimanî ya herêmî ya peyva bendavê tê. Amsterdam di dawiya sedsala 12an de gundekî piçûk ê masîvanan bû ku bajêr di serdema Zêrîn a Holendayê ya sedsala 17an de dema ku Holenda hêzek aborî bidest dixe bajêr dibe benderek mezin ê cîhanê. Amsterdam her çiqas navenda sereke ya darayî û bazirganiyê be jî di heman demê de navenda hilberîna hunera sekuler a welêt e. Bajêr di sedsalên 19an û 20an de berfireh bûye û gelek tax û taxên nû hatine sêwirandin û hatine avakirin. Qenalên Amsterdam û Xeta Parastinê ya sedsala 19an û 20an a Amsterdamê di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCO de ne. Bajar xwedan kevneşopiyek dirêj ê lîberalîzm û toleransê ye. Duçerxe ji bo karaktera nûjen a bajêr re girîng e ku li bajêr gelek rêyên duçerxeyan heye ku li seranserê bajêr belav bûye.

Cihên balkêşên sereke yên Amsterdamê qenalên bajêr ên dîrokî; Rijksmuseum ku muzexaneya dewletê ya bi berhevokek mezin a hunera Serdema Zêrîn a Holendî ye; Muzeya Van Gogh; Qada Dam ku Qesra Qraliyetê ya Amsterdamê û şaredariya berê ya bajêr (stadhuis) lê ne; Muzeya Amsterdamê; Muzexaneya Stedelijk ku bi hunera nûjen tê zanîn; Hermitage Amsterdam, salona konserê ya Concertgebouw; Mala Anne Frank; Het Scheepvaartmuseum, Ezmûna Heineken, Natura Artis Magistra; Hortus Botanicus, NEMO, navçeya ronahiya sor û gelek dikanên (kanabis) qehweyan e.

## Wêne

Concertgebouw 04.jpg|Concertgebouw, Amsterdamê.
Red-light district of Amsterdam by day. 2012.JPG|Navçeya ronahiya sor ya Amsterdamê.
Stadsschouwburg amsterdam.jpg|Şanoya Stadsschouwburg li qada Leidseplein, Amsterdam.
KeizersgrachtReguliersgrachtAmsterdam.jpg|Dîmenek ji Reguliersgracht, Amsterdam.
South facade of the Rijksmuseum Amsterdam (DSCF0528).jpg|Aliyê başûrê Rijksmuseum, Amsterdam.
Rembrandt.JPG|Abîdeya Rembrandt li Rembrandtplein, Amsterdam.


## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Bajarên Holendayê
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem

thumb|Rengê kesk Bloka Hevalbendiyê nîşan dide
**Hevalbendên Şerê Cîhanî yê Yekem** anko **Hevalbendên Sêgoşe** yên serekî Împeratoriya Brîtanyayê, Fransa, Împeratoriya Rûsyayê, Îtalya û Amerîka bûn. Rûsya, Brûtanya û Fransa li sala 1914'ê li goreyê Lihevhatina Sêmilî dakevtin nav şerî. Piştre gelek welatên dî jî dakevtin nav şerî.

Dibê nehêt jibîrkirin ko serkomarê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê, Wûdro Wîlsonî, nedipejirand ko welatê wî wekî hevalbendekî dakevtiye nav Şerê Cîhanî yê Yekê. Wî digot ko Almanyayê rêz li bêalîbûna Emrîkayê negirtiye û êrîşî ser gemiyên bazirganî yên Emrîkayê kiriye, lewma Emrîka dijberî Elmanyayê şer dikit. Emrîkayê heta dûmahîhatina şerî jî li ser vê helwêsta xwe tekez dikir.

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Şerê Cîhanî yê Yekê
Bêrîvan Doskî

**Bêrîvan Doskî** (jdb. 1987 li Dihokê) nivîskareke kurd e.

Dibistana seretayî û navîn li Duhokê xwendiye. Lê zanîngeh li Mûsilê tewaw kiriye. Di sala 1987 an beşa wergera Ingilîzî li Zanîngeha Mûsilê qedand. Di sala 84 an de zewicî û semereya wê zewacê 2 zarokin.

## Jiyan
Bêrîvan Doskî di 1987 tevlî tevgera azadixwaza kurdistanê bûye. Bêrîvan demekê li Rojhilatê Kurdistanê û li Iranê koçber bûye. Paşê di destpêka salên 90 î de çûye londonê û li wur bicî bûye. Li Londonê jî zanîngeha xwe berdewam kiriye û beşa Werger heta master temam kiriye. Bêrîvan li berê ve endamtiya saziyên edebî, civanî, siyasî, û wêjeyî kiriye lê eva qasî 4 salin ku endama Pena Kurd ya navneteweyî ye. Gelek nivîs û helbestên wê di malperên kurdî de belav bûne. Pirtûkeke wê jî niha di bin çapê de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Vancouver

**Vancouver** (, ) bajarekê başûrê rojava ya Kolumbiyaya Britanyayê li Kanadayê ye. Hêşeta wê 587.891 kes e. Hêşeta hemî herêmên derdora bajarî nêzî 2.180.737 kesan e. Vancouver mezintirîn bajarê rojavaya Kanadayê û bajarê sêyê yê hemî Kanadayê ye.

## Cîhên turîstîk

## Bajarên hevkar
* Odessa / Ûkrayna
* Yokohama / Japonya
* Edinburgh / Brîtanya
* Guangzhou / Çîn
* Los Angeles / DYA
* Sêûl / Kore ya başûr

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgarî
Greenpeace

**Greenpeace** (bi wateya *Aştiya Kesk*) rêxistineke jîngehparêz a navneteweyî ye ko li sala 1971ê li Vancouvera Kolumbiyaya Brîtanyayê li Kanadayê hat damezirandin.

Li destpêkê, ev rêxistin zêdetir ji ber xemxweriya xwe ji bo nehengan berniyas bû. Li van salên dawî, ev rêxistin pûteyî bi mijarên dî yên jîngehê jî dikit, mîna: germbûna gloveranî anko germbûna gokanî anko goka erdî, jinavçûna rêlên kevnar, xurtaniya navokî, endazyariya bûmayîk û masîgiriya kûr.

Greenpeace li 42 welatên cîhanê nivîsîngeh anko ofîsên neteweyî û herêmî hene ko hemî jî ser bi Greenpeace a Navneteweyî ya bingeh li Amsterdamê ne. Rêxistin diravê xwe ji 2,8 milyon barebûkerên kesanî û rêkxistiyên xêrxwaz werdigirit, lê diravî ji hikûmetan an şerîkeyan wernagirit.

Kategorî:Rêxistin
Avşar

**Avşar** navê eşîrekê ye.

## Peyva Avşar
Avşar
# di kurdî de tê wateya, şelalê û çirikê (av + şar)
# di zimanê Soxdî (sogdisch) ava bajêr. (aw / af + şar/şehir)
# di tirkî de tu wateya vê peyvê tine. Peyva tirkî "av" (nêçîr) peyveke nu ye. Kîteya "şar" di tirkî de tune.Tirk bi mantiqê "teoriya ziman û dîroka roj ya tirk" li mijarê mêze dikin. Bêguman hêza xwe ya dewletbûnê jî bikartînin.

Avşar di nava nivisandinê Mehmûd Kaşgarî de ji bo welatê Sogdiyên saka hatiye bikaranîn. Di nav nivîsên Farisan de jî wiha derbaz dibe; Welatê sakiyan, welatê soxdiyên serhişk.

Ew eşîra "avşar" jî di bingehê xwe de ne tirk in, eşîrekî saka-soxdi ne. Soxdî jî gelê Êraniya rojhilat in. Zimanê wan nêzîkê zimanê kurdî ye. Tishtên tirk û qaşo zanayên tirk dibêjin, derew in. Eger îro li Anatolyayê eşîrek bi navê avşar heye û bi tirkî dipeyîve, nayê wê wateyê ku ew tirk in. Ew sakayên asimilebûyî ne.

Tirk behsa destaneke bi navê "Oguz destani" dikin û iddia dikin ku navê "avşar" di wê destanê de derbaz dibe, lê wan dû re ev destan li hev anîne. Dede Korkut masallari jî her wisa. Carê peyva "destan, masal û dede" ne tirkî ne. Tirkên li çolên Moxolistanê derdiketin talana Çînê jî ev gotin nedizanin. Ev peyv di van salên dawî de ketine zimanê tirkan.
## Kesên bi navê Avşar
* Hülya Avşar
* Hêlîn Avşar

Kategorî:Eşîr
1054

## Bûyer
### Cîhan
* Di nav dînê Xiristiyaniyê de, du mezheb derketin holê; Dêra Katolîk û Dêra Ortodoks.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Dirî (eşîr)

**Dirî** eşiretek mezin e. Gewerê û Urmiyê dijîn. Geliyê Diriyan nizîkê 50 gundên eşîretê pêk tê. Cangîr Axa mezinê wa ye û sala 2004 an Tirkiye berda koç Îranê kir.

Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Deryaya Marmarayê

**Deryaya Marmarayê** (bi osmanî: مرمره‌, *Mermere*, , bi yewnanî: Θάλασσα του Μαρμαρά, *Thálassa tou Marmará*, bi bulgarî: Мраморно море, *Mramorno more*), di demên kevnar de navê wê **Deryaya Propontîs** (yewnanî: Προποντίς, *Propontís*) bû, deryayekî ye ku dikeve navbera parzemînên Asya û Ewropayê ku Deryaya Reş û Deryaya Egeyê bihevre girê daye. Derya bi rêya Tengava Bosforê ve derya bi Deryaya Reş ve hatiye yekkirin û bajarê Stembolê di nav du parzemînan de dabeşê du aliyan kiriye. Tengava Dardanelê jî deryayê bi Deryaya Egeyê re girê daye. Rûbera rûava Deryaya Marmarayê 11.350 km² ye.

Girava Îmraliyê ye ku Abdullah Öcalan ji sala 1999an vir ve tê de girtî ye, li vê deryayê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Mermereyê

Kategorî:Deryayên Tirkiyeyê
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare
Ahmet Nejdet Sezer

**Ahmet Nejdet Sezer** (tirkî: *Ahmet Necdet Sezer*; jdb. 13ê îlon 1941an, Afyonkarahisar, Tirkiye) dewletparêz û dadwerekî tirk e ku ji sala 2000 heta 2007 dehemîn serokkomarê Tirkiyeyê kar kiriye.

## Jiyana berê
Sezer li Afyonkarahisarê ji Ahmet Hamdi Sezer û Hatice Sezer ku bi eslê xwe tirkên makedonî bûn, jidayik bû. Piştî ku di sala 1960an de Lîseya xwe li Afyonkarahisarê qedand, di sala 1962an de Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Enqereyê destpêkir û dûr ve jî qedand û li Enqereyê dest bi karê dadgeriyê kir. Piştî leşkeriyê li Akademiya Leşkerî, pêşî li bajarên Pîran û Yerkoyê dadger kir û piştre li Dadgeha Bilind a Enqereyê bû dadwerê çavdêriyê. Di sala 1978an de, ew LL.M. ji Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Enqereyê di hiqûqa sivîl de stand.

## Serokkomarî (2000-2007)
Ew wek serokkomar hat hilbijartin û di 16 Gulan 2000an de sond xwar û bû yekem serokê dewleta Tirkiyeyê ku ji paşerojeke dadwerî hat. Maweya wî di 16ê Gulana 2007an de bi dawî bû, lê ji ber ku Meclisa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê nekaribû serokkomarekî nû hilbijêre, wî heta 28ê Tebaxa 2007ê wezîfeya xwe domand.

Di 21 Sibat 2001an de, di civîneke Encumena Ewlekariya Netewî de di dema gengeşiyekê de, pirtûka qanûna bingehîn avêt ser serokwezîr Bülent Ecevit. Hin kes vê hilweşînê wekî sedema sereke ya ku wekî 'Çarşema Reş' tê zanîn, qeyranek mezin a aborî destnîşan dikin. Hinekên din îdia kirin ku reformên bilez ên ku ji ber muzakereyên endamtiyê yên bi Yekîtiya Ewropayê re hatine xwestin û têkiliyên xurt ên Tirkiyeyê bi Fona Pere ya Navneteweyî re bûne sedema krîzê.

Sezer li Tirkiyeyê parêzvanekî hişk ê laîktiyê bû, ku gelek caran cihê nakokiyê di navbera wî û Partiya Dad û Geşedanê de bû. Wî gelek caran eşkere îdia kir ku rejîma laîk a Tirkiyeyê di bin tehdîdê de ye. Sezer ji ber ku di wê baweriyê de ye ku ola îslamê ji jinan re şelfê nayê ferzkirin, Sezer jinên parlemanterên ku çarşef li xwe kirine ji pêşwaziyên fermî yên ji serayê serokkomariyê dûr xist.

Di dema serokatiya xwe de 260 mehkûm efû kir, 202 ji wan çekdarên çepgir ku hatibûn girtin. (Ev cureyê efûkirinê dikare rasterast ji aliyê sûcdar an jî nûnerê qanûnî yê sûcdar ve were xwestin, lê ne hewce ye ku serlêdana siyasî û dadgehê were kirin.) Hin rêxistinan ji bo rexnekirina serokatiya Sezer efûkirinên bi vî rengî nîşan didin. Li aliyê din Sezer ji bo cezakirina kesên bi terorê re têkildar in jî qanûnên tundtir derxistin.

## Xebatên wî

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Kesên ji Afyonkarahisarê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Lozan

**Lozan** () bajarekê para Fransî-axêv ya welatê Swîsrayê ye ko dikevit perava Gola Jinêvayê (bi Fransî: *[[Lac Léman]]* û berê wî li Évian-les-Bains a Fransayê ye. Çiyayê Jura dikevit bakurê Lozanê. Lozan nêzîkî 50 kîlometiran (30 mîlan) li bakurê rojhilata bajarê Jinêvayê ye.

Lozan paytextê kantona Vaud û navenda devera Lozanê ye. Bingehê serekî yê Karkoma Navneteweyî ya Olempîkê li vî bajarî ye. Peymana Lozanê li vî bajarî hatiye morkirin.

Ev bajar li nîveka herêmeka berhemanîna meyê (şerabê) hatiye avakirin.
## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Swîsreyê
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Swîsre
Jenev

thumb|rast|Bajarê Jenevê di 1860î de

**Jenev** an jî **Cenevre** ( ,  ,  ) bajarê pirhêşet ê duyê (piştî Zürichê) li welatê Swîsreyê û pirhêşettirîn bajarê Romandî anko para fransîaxêv a Swîsreyê ye. Ew dikeve ser bihevra gehiştina Gola Léman () û rûbarê Rhône. Jenev paytexta komar û kantona Jenevê ye.

Jenev bingehê hijmareka mezin ji Rêxistiyên Navneteweyî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Swîsreyê

Kategorî:Swîsre
Bilind Mihemed

**Bilind Mihemed** di sala 1968an de li Duhokê hatiye dinê. Ew nivîskar, helbestvan û rojnamevan bû.

Wî ji rewşa aloza wî demî xwandina seretayî li çend cihên cuda cuda li seranserî parêzgehê biriye ser û navincî û amadeyî li Sêmêlê xwandiye. Peymangeha melbendî ya mamostayan li Duhokê bi dawî aniye.

Di sala 1985an de bi destên rejîma be's a ji navçûyî û bi egerên hindê ku peywendî digel rêkxistinên siyasî hebûn hatiye girtin û bi 10 salan hatiye zindankirin û bo girtîgeha Ebuxirêbê li Bexdayê hatiye rewanekirin ku mehkumiya xwe li wê derê bibe ser.

Helbet di demê mana wî de li kunc û zindanên tarî ve ku bo demê salekê hatibû berzekirin û tu kesan deng û behsên wî nedizanîn, li demî ketibû jêr eşkence û azardaneke herî giran û bi êş.

Despêka wî ya nivîsînê ji qonaxa pêncê seretayî vedigere ku wî demî hinek reş nivîsên sade û pir zaroktî dinivîsandin û ji bo radyoya Bexdayê ya pişka kurdî diweşandin. Ev name nivîsîne ji bo wî bibû rêkek ku helbestê di pişt re binivîsîne û êkemîn helbesta xwe jî li sala 1980î weku sinêlekî ji evîna welatî pir helbesta xwe derêtiye.

Di sala 1989an de wî li rojnameya Hewkarî yekemîn berhema xwe belav kiriye. Di sala 1992an de ew bûye endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd a Duhokê (Êketiya Nivîserên Kurd - Tayê Dihokê). Wî li derxistina kovara Tîroj beşdarî kiriye.

Di 2012an de sernivîskarê kovara Nûbûn bûye û li rojnameya War jî kar kiriye.

## Mirin
Nivîskarê kurd Bilind Mihemed di 14ê tîrmeha 2025an de mir.

## Berhemên wî
* *Şev û yadgar* (helbest), 1996, bi tîpên latînî.
* *Ji bîrhatinên Mela Qasimê Koçer*, 1998.
* *Cografiya guzerî*, 2000, wergêran ji erebî.
* *Semaya xokuştinê*, 2001.
* *Tiştên nemir* (helbest), 2004.
* *Sotingeh* (roman), 2005. Ev roman bo erebî hat wergerandin.
* *Işq li jêr pira Çînotê* (helbest), 2006.
* *Gilîzank* (14 helbestên li kovara Nûbûn), 2005-2007.
* *Bexçeyê awazan* (helbest bo zarokan), 2007.
* *Baloreyên mirî* (helbest) - li jêr çapê ye (2008).
* *Bêhodîya canî* (helbest), 2022.
* *Gehnom* (roman), 2022.
* *Gokmêla* (roman), 2023.
* *Ji bîrdanka zîndanê* (bîrewerî), 2024.

## Hevpeyvîn
* *Xwandinek digel romana [[Sotîngeh (pirtûk)|Sotîngeh]]*, Çavdêr, 20:2006, r. 4. Hevdîtin: Mihisin Ebdulrehman & Bilind Mihemed.

## Mijarên têkildar
* Fehîme Brehîm

## Çavkanî

* Şev û yadgar, 1996.
* *Nivîsêrên behremend*, Çavdêr, 15 (2006).
* Nûbûn (kovar), 2005-2007.
* duhokwriters.net 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Qestel

**Qestel** an **Qestela Cindo** (erebî: قسطل an قسطل جندو, *Qastal*) gundekî bi ser Şeraya Efrînê ve li başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Li çiyayê Persê ziyareta Xatûna Fexra ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Bafelûn

**Bafelûn** (bi erebî: **بافليون**) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 600 kes dijîn. Bafelûn nêzîkî gundê Qitmê û bajarê E'zaz e. Bafelûn li ser *Çîyayê Bafelûnê* ye, ji ber ku wê jî li wir pir caran bayî hênik heye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Sînka

**Sînka** (bi erebî: **سنكرلي**) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 2800 kes dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Şera

**Şera** () gundekî Efrînê ye. Li gorî serjimariya 2024an de, li wir nêzîkî 2300 kes dijîn. Herêma derûdora gundê Şerayê bi piranî ji zeviyên çolê yên vekirî pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Esmanger

**Esmanger** an jî **stêreger** beşdarê sefereke mirovî ya li valahiyê ye. Yekemîn esmanger Yurî Gagarîn bû ku di 12ê nîsana 1961ê de, carekê li dora erdê geriya. Li gorî rêxistina valahiyê, esmanger wekî **kozmonot** (Yekîtiya Sovyetê, Komara Demokratîk a Almanyayê, Roskosmos/Rûsya) an **astronot** (mînak NASA, Ajansa Valahiyê ya Ewropayê, CSA, Ajansa Lêkolînên Valahiyê ya Japonê) têne binavkirin. Welatên din jî têgehên din bi kar tînin (mînak Taikonaut li Komara Gel a Çînistanê, Spationaute li Fransa, Angkasawan li Malezya û Wiomanaut li Hindistanê).

## Çavkanî
Xirêbe

**Xirêbe** bajarekî biçûk yê Efrînê ye. Li wir nêzîkî 4050 kes dijîn. Gundê Xirêbe nêzîkî gundê Şera ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Meşalê

**Meşalê** (bi erebî: **مشعلة**) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 1000 kes dijîn. Meşalê nêzîkî gundên Qitmê û Kefercenê e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Kortikê

**Kortikê** (bi erebî: **كورتك**) gundekî biçûk yê Efrînê ye. Li wir nêzîkî 50 kes dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Endarê

**Endarê** yan jî **E'ndarê** [], gundekî girêdayî Efrîna başûrê rojavayê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Efrînê
Basûtê

rast|thumb|henarên Basûtê
**Basûtê**, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Efrînê
Meydankê

**Meydankê** (bi erebî: **ميدانكي**) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 4700 kes dijîn. Ber gundî Meydankê ra çemê Efrînê diherike.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Alcîya

**Alcîya** (bi erebî: **آليجي**), gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye. Li wir nêzîkî 1300 kes dijîn .

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Serê Kaniyê

Çend cihên bi navî **Serê Kanîyê** hene.

## Navçe
* Serê Kaniyê, Riha
* Serê Kaniyê, Hesîçe

## Gund
* Serê Kaniyê, Nisêbîn
Kefercenê

**Kefercenê** (bi erebî: **كفرجنة**) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 750 kes dijîn. Kefercenê nêzîkî gundên Meşalê û Qitmê ye. Navê din yê Kefercenê *Serê Kaniyê* ye. Nêzîkî Kefercenê zoretek jî heye. Li Kefercenê rawestgehê pasan (salonan) heye. Ji wir pas berve Efrîn, Heleb û Şamê derin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Cindirêsê

thumb|Nahiye
**Cindirêsê** (), duyem mezintirîn bajarrokên Efrînê piştî bajarê efrînê. Ew navenda Deştê Cûmê ye. Li nêzî wê Girê Cindirêsê ye.

## Malper
* http://www.jindires.com

Kategorî:Efrîn
Kategorî:Gundên Efrînê
Hemamê

**Hemamê** gundekî Efrînê ye. Gundê Hemamê nêzîkî sînoran navberê Sûriyê û Tirkiyê ye.

Kategorî:Gundên Efrînê
Naza

**Naza** (bi erebî: **ناز أوشاغي**) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 2000 kes dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Zarî Kirmancî (kovar)

**Zarî Kirmancî** kovareke kurdî ye. Di navbera salên 1926-1932an da ji aliyê Damaw Hûsênê Mukriyanî hat derxistin. Hejmara yekem a kovarê di 25ê gulana 1926an da li Rewandizê hat derxistin. Ji vê kovarê 24 hejmar hat belavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Kovarên rawestandî
Serhildana Motkiyê

**Serhildana Motkiyê** sala 1927an de di navbêra 26ê gulan û 25 tebaxê de li bajarê Bedlîs, navçeya Motkiyê dest pê kiriye.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê

Kategorî:Serhildanên kurdan
Slobodan Milošević

**Slobodan Milošević** [] (krîlî:  (1941-2006) serokdewletê Yugoslavyayê bû.

Di 27ê gulana sala 1999an de Dadgeha Tewanên Şer a Navneteweyî, Serokdewletê Yugoslavyayê Slobodan Mîlosevîç bi berpirsê tevkujiyên li Kosovayê tewanbar kir.

Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Mirin 2006
Kategorî:Serb
Kategorî:Serokdewletên Yûgoslavyayê
Óscar Berger

**Óscar José Rafael Berger Perdomo** yan kintir **Óscar Berger** (jdb.  li Bajarê Guatemala, Guatemala) siyasetmedarê guatemalî ye ku di navbera 2004 û 2008an de dewletserokê Guatemalayê bû.

Berger parêzer e. Ji kanûna paşîn a 1991ê heta hezîrana 1999an şaredarê Bajarê Guatemalayê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Guatemalî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parêzerên guatemalî
Kategorî:Serok
Berxwedana Stewrê

**Berxwedana Stewrê** di  de dest pê kir.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê

Kategorî:Berxwedanên kurdan
Kategorî:Serhildan
Kategorî:Serhildanên kurdan
Azady.nl

**Azady.nl** malpereke nûçeyî a kurdî, serbixwe û objektîf e ku li ser kurd û Kurdistanê weşanan bi zimanê holandî dike. Azady.nl di sala 2005 ji aliyê çend kurdên xwendekar ên her çar beşên Kurdistanê hat damezrandin û vaye 2 sal serxet (online) e. Di nav malperê de rojane nûçe, kuncnivîsar, nivîsarên enseklopedîk, hevpeyivîn, lînk û hwd. tên amadekirin.

## Çend armancên malperê
# Lobiyê ji bo doza kurd bikin ji bo holandîaxêvan;
# Lobiya navxweyî ji bo yekîtiya kurdan bikin;
# Ciwanên kurd ferî dîrok, çand û rojeva kurd bikin.

## Girêdanên derve
* Azady.nl 

Kategorî:Malper
Serxwebûna Biyafrayê

rast|thumb|Alaya Biyafrayê
**Serxwebûna Biyafrayê** ku piraniya şêniya wê ji îboyan pêk tê, di çileya 1970yî de bi dawî bû. Di naverasta salên 1960î de li Nîjeryayê bê îstîkrariya aborî û siyasî, darbe û serhildan û xirûciriya etnîk yek ji taybetmendiyên diyarker ên jiyana civakîbû. Li bakûrê welêt ku çavkaniyên petrol û gazaxwezayî lê zêdebû, li vê derê xelkê îbo dijiyan û ev xelk hîn dewlemendbû û baş hatibûn perwerdekirin. Li vê derê nerazîbûna li hemberî xelkê îbo her ku çû zêdetir bi şîddet bû. Serokê herêma Rojhilat Yarbay Odumegwu Ojukwu, bi raye û destûra meclîsa hevbeş di 30'ê gulanê 1967an de dewleteke serbixwe ya bi navê Biafra îlan kir. Lê belê serokê hukumeta federal General Yakûbû Gowon, diyar kir ku ew dewleta Biyafrayê nasnake. Hêzên Biyafrayê di encama hin şerên di dawiya meha kanuna 1969 û çileya 1970an de têkçûn. Serokê Herêma Rojhilat Yarbay Ojukwu, ji bo sitarê xwe avête dewleteke din. Serbezên din ên Biyafrayê yên sax mane jî di 15 Çileya 1970an de xwe teslîmî hukumeta federal kirin. Bi vî awayî Biyafrayê, hemu hêza winda kir û serxwebûna wê têk çû.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1967an li Nîjeryayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1967an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1970an de hilweşiyan
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka Nîjeryayê
Kategorî:Komarên berê
Berxwedan

**Berxwedan**, çalakiyeke li hemberê tiştekî ye. Gelek tişt û kes wekî "Berxwedan" hatin binavkirin:
# Berxwedana zindana Amedê
# Berxwedana Dêrsimê
# Berxwedan, rojnameyeke ku di nav 1985-1995 de li Ewropayê derket
Gelek kes bi navê "Berxwedan" hene.
Berxwedan (rojname)

thumb|Rûpeleke mehnameya Berxwedan

Rojnameya **Berxwedan**, ji destpêka sala 1985an û pê ve dest bi jiyan xwe ya weşanê kir. Berxwedan ku di pêvajoyeke girîng de dest bi weşanê kir, bû dengê Eniya Rizgariya Netewa Kurdistan (ERNK) û di dirêjahiya 10 salan de weşana xwe bê rawestan berdewamkir. Rojname di 31ê gulanê sala 1995an de dawî da jiyana xwe ya weşanê.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Jacques Yves Cousteau

**Jacques Cousteau**, wek *Jak Kusto* bixwîne (jdb.  – m. ), di sala 1910an de li Saint-André-de-Cubzac, Gironde, Fransayê ji dayik bû.

Bala wî kişiya ser deryayê û binê avê û ji sala 1936an û pê ve dest bi lêkolînan kir. Deryager Cousteau, her ku geriya heyranî cîhana binê avê bû. Cousteau, di sala 1951ê de keştiya bi navê *Calypso* (Kalîpso) kirî û ji bo karibe zêdetir di bin avê de bimîne hin alav pêş xist. Cousteau, li hemû deryayên cîhanê lêkolîn û lêgerîn pêk anî û fîlmên cîhana binê deryayan kişand û li ser pirtûk nivîsand. Wekî din, muze û akvaryûmên mezin ava kir.

Deryager Cousteau, di xebatên xwe de lê rast hatiye ku li Tengava Cîbraltarê de, ava şêrîn û ava şor, tevlî hev nabe. Li gorî gelek kesan piştî vê encamê, Cousteau ola xwe guherandiye û bûye misilman, lê ji aliyê din ve weqfa Deryager Cousteau, vê angaştê derew derdixe.

Deryager di 8ê gulana sala 1997an de mir.

thumb|Jacques Yves Cousteau (1976)|çep
## Çavkanî

Kategorî:Fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1910
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1997
Zimanê galîsyayî

** Galîsyayî**, (bi galîsyayî: *galego* []), ji aliyê 4 milyon mirovan ve li herêma xweser a Galîsya ya Spanya û li derveyî Galîsyayê jî li herêmên spanî yên Terra Eo-Navia (Asturias), O Bierzo (León), As Portelas (Zamora) û Serra de Xalma (Cáceres) tê axavtin.

## Deng

## Girêdanên derve

Galîsyayî
Luciano Pavarotti

**Luciano Pavarotti**, (, Modena - , Modena), tenorê Îtalî û ji yek hunermendên herî girîng yê operaya nûjen bû.

Luciano Pavarotti, di sala 1935 li bajarê Modena bi ser Îtalyayê ji dayik bû. Tecrubeya xwe ya pêşîn ya muzîkê di koroya xwe ya Modenayê bi bavê xwe Fernando re jiya. Di xortaniya xwe de bi bavê xwe re bi koroya Gioachino Rossini çû Gallerê. Di pêşbirka stranbêjiya navneteweyî ya Llangollen ê de bû yekemîn, ev yek wî ji bo ku bibe tenorek hêz da wî. Ya rastî Pavarotti ji bo ku bibe mamosteyek hatibû perwerdekirin. Perwerdeya ku ji Arrgio Pola û Ettore Campogallianni stendibû di sala 1961an xelata bi navê "Concorso İnternazionale" bidestxist û di 29ê nîsana heman salê de jî bi berhema La bohème di saloneke şanoyê de dest bi operayê kir. Piştre li Amerîkaya Bakur, Amerîkaya Başûr, Asya, Afrîka, Ewropa û li Awistralya gelek konsêrtan bidarxist. Dûv re, li Modenayê ji bo stranbêjên ciwan perwerde bike dibistanek saz kir. Di 6ê îlonê sala 2007'an de ji ber nexweşiya şêrpençeya pankreasê jiyana xwe ji dest da.

Pavarotti pêşkêşvaniya konsertên alîkariyê ya bi navê "Pavarotti û hevalên xwe" ku li Modenayê dihate lidarxistin dikir. Di van konseran de ji her hêla endustriya muzîkê muzîkvan û stranbêjan ji bo organizasyonên Neteweyên Yekbûyî pereyan kom dikirin û ev pere ji bo kes û malbatên mexdûrên şerên Bosna, Guatemala, Kosova û Iraqê dihate bikaranîn.

## Albûmên wî
# Ti adoro (2003)
# Various: Pavarotti- Rom.. (2002)
# The Pavorotti editiyon (2001)
# Pavorotti & Freinds For (1999)
# The three great Tenors (1995)
# Christmas favorites from...(1995)
# Luciano Pavarotti- My F...(1994)
# Puccini toska (Highliglts) (1993)
# Ti amo: Puccini's Greate (1993)
# Luciano Pavarotti İn con (1992)
# Pavarotti in concert (1990)
# The Theree Tenors in conc.. (1990)
# Puccini: Madama Butterfly (1987)

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya Luciano Pavarotti 

Kategorî:Hunermend
Kategorî:Îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1935
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2007
Kategorî:Tenor
Galîsya

**Galîsya** (bi galîsyayî: *Galicia* an *Galiza*), herêmeke otonom a Spanyayê ye. Serbajarê wê Santiago de Compostela ye. Zimanên fermî yên vê herêmê bi taybetî galîsyayî ye lê spanî zimanê fermî yê dewleta Spanî ye. Li Galîsyayê nêzîkî 2.771.000 kes dijîn (ji salê 2007).

## Pêşangeh

Santiago.de.Compostela.Catedral.Noche.jpg|Katedrala Santiago de Compostela bi şev. Santiago de Compostela paytexta Galîsyayê ye.


## Girêdanên derve


Kategorî:Herêmên xweser ên Spanyayê
Kategorî:Herêmên Spanyayê
Doza 49an

**Doza 49an** dozek e ku sala 1959an tê de 49 rewşenbîrên kurd ji ber kurdayetî hatin darizandin.

## Kesên hatine darizandin
# Musa Anter
# Sait Kırmızıtoprak
# Sait Elçi
# Şerafettin Elçi
# Naci Kutlay
# Selim Kılıçoğlu
# Mehmet Ali Dinler
# Şahabettin Septioğlu
# Ziya Şerefhanoğlu
# Necati Siyahkan
# Örfi Akkoyunlu
# Canip Yıldırım
# Halil Demirel
# Mustafa Nuri Direkçigil
# Abdurrahman Efem Dolak
# Ferit Bilen
# Feyzullah Demirtaş
# Mustafa Ramanlı
# Sait Bingöl
# Emin Kotan
# Mehmet Özer
# Medet Serhat
# Şevket Turan
# Yavuz Çamlıbel
# Hasan Akkuş
# Yaşar Kaya
# Faik Savaş
# Fadıl Budak
# Ali Karahan
# Koço Elbistan
# Yusuf Kaçar
# Nurettin Yılmaz
# Haydar Aksu
# Ziya Acar
# Esat Cemiloğlu
# Fevzi Avşar
# Hasan Ulus
# Nazmi Balkaş
# Hüseyin Oğuz Üçok
# Mehmet Nazım Çiğdem
# Fevzi Kartal
# Mehmet Aydemir
# Ökkeş Karadağ
# Muhsin Şavata
# Turgut Akın
# Sıtkı Elbistan
# Cezmi Balkaş
# Halis Yokuş
# İsmet Balkaş

## Kesên ceza wergirtî
# Musa Anter
# Canip Yıldırım
# Medet Serhat
# Sait Elçi
# Şevket Turan
# Yavuz Çamlıbel
# Sait Kırmızıtoprak
# Hasan Akkuş
# Selim Kılıçoğlu
# Şahabettin Septioğlu
# Örfi Akkoyunlu
# Yaşar Kaya
# Faik Savaş
# Fadıl Budak
# Abdurrahman Efem Dolak

## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê
* Doza 23yan

## Çavkanî

* Yirmiüç Kürt Aydını, Yaşar Kaya, Weşanên Avestayê

Kategorî:Dîroka kurdan
Netewe

**Netewe** komeke mirovan a ziman û / yan dîroka wan yek e, bi taybetî yên dewlet yan jî yeketiyeke din ya siyasî ji xwe re damezrandiye.

## Mijarên têkildar
* Netewe-welat

Kategorî:Erdnîgariya siyasî
Kategorî:Etnîsîte
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Siyaset
Pîramîdên Gîzeyê

**Pîramîdên Gîzeyê** kompleksa pîramîdên platoya Gîzeya Misirê. Yek ji heft nuwazeyên cîhanê yên yewnanên kevn in.

* Pîramîda Keops (Khufu)
* Pîramîda Kefren (Khafre)
* Pîramîda Mîkerînos (Menkaure)

Kategorî:Misira kevnare
Suzana Barmanî

**Suzana Barmanî** stranbêjekî kurd e. Di sala 1964'an de li başur rojavayê kurdistanê li bajarê Efrînê ji dayik bûye.1983 'an bo xwendinê çûyê Helebê. Her wiha wê di filmeke kurdî de jî lîstiyê.

## Album

* Lê Lê (2004)

## Girêdanên derve
* Malpera Suzana Barmanî 

Kategorî:Stranbêjên kurd
Serdeşt

Du cihên bi vî navî hene:
# Serdeşt, bajarekî Azerbaycana Rojava di rojhilata Kurdistanê de
# Serdeşt, gundekî Eşîra Doskiyan e li Geverê ser bi Colemêrgê li Bakurê Kurdistanê.
Tenor

**Tenor** kesê stranbêjiya xwe bi dengê herî zirav û tîz dike. Ev deng ji dengê bas bilindtir, lê ji altoyê nizmtir e.

Kategorî:Deng
Sozdar (stranbêj)

**Sozdar**, stranbêjeka rockê ya kurd e. Bi navê Kejê (1997) albûmek wê heye.

Kategorî:Rockvan
Kategorî:Stranbêjên kurd
Sozdar

Sozdar naveke jinên kurd e. Gelek kes bi vî navî hene:
# Nuriye Kesbîr (Sozdar), siyasetmedareke kurd.
# Sozdar, stranbêjeke jin ya rock a kurdî.
Álvaro Colom Caballeros

**Álvaro Colom Caballeros** (jdb.  li Bajarê Guatemala - ) serokdewletê guatemalî yê berê yê partiya Unidad Nacional de la Esperanza (UNE) bû.

Ew di  de ji penceşêrê soricikê mir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Guatemalî
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Mirin 2023
Kategorî:Siyasetmedar
Deng (kovar, 1963)

***Kovara Deng*** kovareke mehane ya siyasî bû.

Di 15ê nîsanê sala 1963an li Stembolê dest bi weşanê kir. Duyemîn her wiha hejmara dawî ya kovara di 15ê gulanê sala 1963an de derket. Nivîsên kovarê bi kurdî-tirkî bûn. Xwediyê imtiyazê ya kovarê û berpirsê nivîsan yê hejmara duyemîn Ergün Koyuncu bû. Berpirsê hejmara yekemîn Yaşar Kaya bû. Ji ber doza ku bi sedema kurdperestiyê li Dengê hatibû vekirin, Yaşar Kaya û Medet Serhat hatibûn girtin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Dicle-Fırat (rojname)

***Dicle-Fırat*** an go ***Dîcle-Ferat***, rojnameyeke kurdî-tirkî bû.

"Rojnameya ramanê ya mehane" Dicle-Fırat di 1ê kewçerê sala 1962an li Stembolê dest bi weşanê kir. Hejmara wê ya 8. û ya dawiyê di 14ê gulanê sala 1963an de derket. Xwedî û berpirsê rojnameyê Edîp Karahan bû. Dema Edîp Karahan piştî hejmara 9. ya rojnameyê amade kir û ji bo çapê diçû çapxaneyê ji ber ku di rê de hatiye girtin rojname dawî li jiyana xwe anî.

Sê hejmarên pêşîn yê rojnameyê 4 rûpel û hejmarên din jî 8 rûpel bûn.

## Nivîskarên wê
Di Dicle-Firatê de gelek rewşenbîrên kurd yên wekî Edîp Karahan (Her wiha bi navên Edip Osmanoğlu, Hamit Mazidağlı, Mahmut Bayraktar û Reşo bikaraniye), Dr. Sait Kırmızıtoprak, Sait Elçi, Musa Anter (Her wiha navên Rahşan, Anter, M. Anter, Dicle bikarniye), Hüseyin Aruk, Ekrem Tunç (Ekrem Yusufoğlu), Ahmet Aras, Bahri Koçkaya, Şevket Epözdemir (Dilbırîn), Huseyîn Sagniç, Mahmut Toprak, Mehmet Şanlıer Halit Nazmi Balkaş, Enver Aytekin (Ahmet Botanlı), İsa Şans, nivîsaran dinivîsandin.

## Girêdanên derve
* Rojnameyek û ronakbîrek, Mustafa Aydogan, NÛDEM, Hejmar: 24, 1997, Stokholm 
* Bi minasebeta sedsaliya rojnamegeriya kurdî dîsa li ser Dîcle-Firatê, Mustafa Aydogan, NÛDEM, Hejmar: 25, 1998, Stokholm 

Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Dicle Kaynağı

**Dicle Kaynağı** an jî Kaniya Dîcleyê rojnameyeka kurdan bû.

Di sala 1948an li Stenbolê bi dirûşmeya "Rojnameya tirkî ya serbixwe, siyasî ya heftane" dest bi weşanê kir. Rojname ji aliyê Musa Anter (bi navê xwe yê di rojnameyê de Şehmus Elmas) û xwendekarên zaningehê yên li dora Musa Anter diciviyan û ronakbîrên kurd ve dihate derxistin. Dicle Kaynağı di sala 1949an hate girtin. Xwediyê rojnameyê Hüseyin Dikici û Şehmus Güzel (Musa Anter vî navî bikardianî) bû. Berpirsê rojnameyê dîsa Hüseyin Dikici bû.

Nivîskarên rojnameyê Anter, Rahşan, H.D., M. Anter, Parêzer Baki Tekin, M. Remzi Bucak, Dr. Karahan, Hamit Fendoğlu, A. Şirvani bûn. Divê bê gotin ku gelek nivîskar navên xwe yên rast bikarnedianîn.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Zaro Axa

**Zaro Axa** (1774, Bedlîs − 29 pûşper 1934, Stenbol), Kurdekî ku wexta ku hîn sax bû, di cihanê de mirovê herî temendirêj bû. Deh padîşahên Osmaniyan û serokkomarek dît. Beşdarî şeş şeran bû. Gorî hin çavkaniyan heft, gorî hinekan 13, gori hinekan jî 29 caran zewiciye. 13 zar û 29 neviyên wî hebûn. Di sala 1774an de li bajarê Bidlîsê navçeya Motkiyê çêbû. Beriya ku jiyana xwe ji dest bide, ji bo ku bê naskirin, ew birin Amerîkayê. Li wir bala çapemeniya Amerîkayê û cîhanê kişand. Li Amerîkayê gelek navdar bû. Li gorî agahiyên ku Rohat Alakom dide, di pasaporta Zaro Axa de rojbûna wî 16.02.1774 e. Zaro Axa di 29ê pûşperê sala 1934an di 160 saliya xwe de jiyana xwe ji dest dide û diçe ber rehma Xwedê. Piştî mirina Zaro Axa, ji bo lêkolîna sedemên temendirêjiya, wî li ser termê wî otopsî hate kirin û ji bo wê mejî, dil û kezebê wî ji nav laşê wî hatin derxistin.

## Nîqaş
Nîqaşek derbarê temenê wî yê rastîn de dema ku ew mir, heye. Li gorî belgeya mirinê ya ku ji hêla bijîşkekî Tirkî ve hatî peyda kirin, temenê Zaro Axa 157 bû. Ew li Stenbolê mir , her çend hin tevlihevî der barê cîhê mirina wî de heye, belkî ji ber ku laşê wî rasterast ber bi DYA hat şandin. Lêbelê, raportek lêpirsînê ya ku ji hêla Walter Bowerman di sala 1939-an de hat weşandin diyar kir ku Zaro Axa li dora 97 saliyê bûye, ne 157 salî.

## Jiyan
thumb|Zaro Axa|alt=|çep|208x208px
Zaro Axa li gundê Medan hat dinê (îro: Meydan) li Mutkî ( parêzgeha Bitlîsê , Împeratoriya Osmanî ), dema ku ew ciwan bû, wek karkerek çêker xebitî, û piştre koçî Stenbolê kir , li wir wek xebatkar xebitî û di dawiyê de wekî sermiyanê hate teqawid kirin. Ew sinêlên mezin ji bo çapemeniyê de gel di dema salên dawî xwe wekî hinceta mezintirîn mêrê cîhanê zindî û yê ku ji bo gelek welatan rêwîtî kiribû, di nav wan de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, li Brîtanya , Fransa û Îtalya . Laşê wî piştî ku mir ew ji bo armancên lêkolînê hate şandin DY.

Zaro Axa, du caran ket nav hebûna Mustafa Kemal Atatürk û jê re digotin "Siltan". Rojnameya tirk Taraf îdîa kir ku dema ku Zaro bi Mustafa Kemal re hevdîtin pêk anî, wî behs kir ku karên pir baş kiriye, lê wî bi îdîaya rexne kir ku gelek azadî daye jinan.

Di dema temenê xwe de kiryaran da ku Zaro Axa ji ber gilîek navxweyî li ser X-Rêzan hestiyên wî lêkolîn kir û guman li ser temenê wî yê îdîa kir, destnîşan kir ku ew ji 120 salî mezintir nebû. Zilamê pîr, li gorî Reuter ji Stenbolê bû, pir hêrs bû û belgeya jidayikbûna xwe di binê nîskên bijîjkên gumanbar de belav kir. Ew îdîa kir ku bi Napoleon re hevdîtin kiriye , ku di şeş şeran de şer kiriye, û di Plevna de , dema ku ew 100 salî bûye şer kiriye. Ew ne bawer bû ku ew yanzdeh yan duwanzdeh caran zewicandî bû, lê îddîa kir ku nêzîkê 36 zaroka vî heye.

## Çavkanî

* Rohat Alakom, *Dünyanın En Yaşlı Adamı Zaro Ağa (1774-1934),* Avesta, 2009.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1770î
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1934
Şaîrê Kurda yê Efsanewî Evdalê Zeynikê

***Şairê Kurda yê Efsanevî Evdalê Zeynikê*** ji yek pirtûkên yê nivîskar û lêkolîner Ahmet Aras e.

Çapa yekemîn ya pirtûkê di cotmeha 1996an de ji nav Weşanên Deng derketiye. Pirtûk ji 216 rûpelan pêk tê. Di pirtûkê de behsa jiyana dengbêjê navdar yê herêma Serhedê Evdalê Zeynikê tê kirin. Di pirtûkê de ji bilî jiyana Evdal, şecereya wî, stran û klamên wî, hevpeyvînên bi xizm û merivên Evdalê Zeynikê hatiye kirin, wêneyên gundên wî cih digire. Di pêşgotina pirtûkê ya ku weşanxaneyê nivîsaye tê gotin ku Ahmet Aras dest bi xebata jiyannameya Evdalê Zeynikê di sala 1966an de kiriye û ev lêkolîn ta 1996an domandiye.

Divê were gotin ku di çapa yekemîn ya pirtûkê de ji dêvla tîpa "i" yê "ı" û ji dêvla "î" yê jî "i" hatiye bikaranîn. Wêneyên pirtûkê û bergsaziya wê ji aliyê wênesaz Arif Sevinç ve hatiye çêkirin.

Şairê Kurda yê Efsanevî EVDALÊ ZEYNIKÊ di cotmeha 2004an bi wergêriya Fehîm Işık ji nav Weşanên Evrenselê bi zimanê tirkî çap bû. Çapa vî ya Kurdî ya kewn hindik ma xelas bibe ger nu here çap bibe.

Kategorî:Pirtûk
Alan Botan

**Alan Botan** (jdb. 1960 li Botanê), hunermend û pêşmergeyekî kurd bû.

Alan Botan di sala 1960an de li Botanê ji dayik bû ye. Dema ew 6 salî bû binemala wî çû Başûrê Kurdistanê û li wê derê bi cîh bû. Di 9 salî wî de malbata wî li Başûr Rojavayê Kurdistanê bi cîh bû. Demê ew 21 salî bû di sala 1981ê li Başûrê Kurdistanê bû pêşmerge. Li şoreşê pir nexweş ket û xwendekarekî înglîz nişterî li ser wî kir û ew ji mirinê rizgar kir.

Alan Botan di sala 1987ê ji ber nexweşiya xwe li Kurdistanê ne ma û paşê li Swêdê bû penaber. Di salê 2000î de jiyana xwe ji dest da û çû ser dilovaniya xwe.

Alan Botan her wiha xwedî albûmeke bi navê "Pêşmerge" ye. Ji bilî wê gelek stranê ku nivîsiye ji aliyê gelek hunermendan hatiye xwendin.

## Girêdanên derve
* Li ser albûma "Pêşmerge" ya Alan Botan 
* Stranên wî ne, lê kesek navê wî nabêje

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mêr
Kategorî:Stranbêjên kurd
Rehîmo

**Rehîmo** wênêsazekî kurd e.

Rehîmo di sala 1962an de li bajarê Amûdê jidayik bû. Di sala 1990î de ji Akademiya Hunerên Spehî ya Şamê bawernameya hunerê wergirt. Ew bi xwe endamê Komeleya Hunermendên Şêwekar a Surîye ye. Her weha wekî hunermend di warê amadekarina bergên pirtûkan û motîfan nava wan de dixebiye; di warê dekorên televizyonan de jî karê wî berdewam e.

## Pêşangehên wî
* 1991 Pêşangeha salane ya hunermendên Şamê.
* 1991 Navenda Çandî li Amûdê
* 2001 Xelata Duwemîn a Pêşbirka Hunermendên Şêwekar li Belçîkayê
* 2001 Muzexaneya Îpır li Belçîkayê
* 2001 Pêşangeheke hevbeş li Fabrick Piano

## Çavkanî
* Kovara Tîroj, Sal:2 Hejmar:10/Rezber-Cotmeh 2004 rûpel:2 (Sererastkirinên biçûk bo forma wîkîpediyê hatiye kirin.)

Kategorî:Kesên ji Amûdê
Kategorî:Wênesazên kurd
Roja Newé

***Roja Newé*** rojnameyeke kurdî-tirkî bû.

Di 15'ê gulanê sala 1963'an de li Stenbolê dest bi weşanê kir. Rojnameyeke mehane bû û bi dirûşemeya "rojnmaya wêjeyî, ramanî û siyasî" derdiket. Xwediyê rojnameyê Doğan Kılıç Şıhhesenanlı, berpirsê nivîsan Halîl Kılıçkara û gerînendeyê giştî yê rojnameyê jî Hasan Buluş bû. Heta niha nayê zanîn ku çend hejmarên vê rojnameyê derketiye. Di wan salan de cara pêşîn bû ku di rojnameyê de nivîsên bi zaravaya Dimilî cih girtin.

Di Roja Newé de, rewşenbîrên wek Abdurrahman Efhem Dolak, Selim Hangül, Zülküf Karahan, Doğan Kılıç Şıhhesenanlı nivîsaran dinivîsandin. 

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Tewlo (kovar)

**Tewlo** yekemîn kovara qerfî ya kurdî li Tirkiyeyê bû.

Tewlo di  li Stenbolê dest bi weşanê kir. Xwediyê imtiyazê yê kovarê Serhat Bucak, berpirsê nivîsan Tarık Tolunay, dernênerê qerfê jî Xelîl Ziravav (Halil İncesu) bû. Kovar piştî 13 hejmar belav bû û piştre di  hate girtin. Tewlo pir kêm cih dida zimanê tirkî jî.

Di nav nivîskar û xêzkarên kovarê Dogan Guzel, Mümün Durmaz, Seydoş Xirabxoş, Can Baytak, Selim Canhıraş, Burcu Durusu, Luis Garcia, Musa Anter û İsmail Beşikçi cih digirtin.

Piştî Tewloyê di sala 1999an kovara qerfî Pîne dest bi weşanê kir.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Kovarên mîzahî
Kategorî:Kovarên rawestandî
Fıratta Yaşam

**Fırat'ta Yaşam** an go *Jiyana Li [[Ferat]]ê* rojnameyeke hefteyî ya siyasî Kurdî û Tirkî bû.Fırat'ta Yaşam di sala 1998an li Dîlokê dest bi weşanê kir. Gerînendeyê Giştî yê rojnameyê Mehmet Boncuk bû.

Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Sey Qajî

**Sey Qajî** Helbestvanê kurd.
1871 Dêrsim, Gemîkê. Bi sê saliyaxwo ber nexwaşiyê her dû çawên xwo winda kir.
Sala 1936ê Gundê Xişkulê wefat kir. Sey Qajî helbesta *Aşîra Demenu Sero Vata* da, behsa gelê ku bi zoriyê hatîye koçberkirin û cihên wan yên îbadetê hatine girtin dike.

       Asma Gulanê
 Nao ame serê asma gulanê
 Çarê mal û ga û waxtê warano
 Ondeno Mazger baxçê tûyano
 Talîvî dur sonê waxtê ra ano
 Raa Alî ya waxtê pîrano
 Ezo hepîs û kes darê mi nêno
 Raa Haq de koçikê do nano
 Mi va ke belçî Muhemed Alî esto
 Rozê ma rê zuyêra xêre vano
 Çi talif çi raye çe pîr çe varîo
 Nezonen peyniye de ma ro se vano
## Çavkanî
* Selîm Temo, Kovara Esmer

Kategorî:Helbestvan
Luqman Ahmedî

**Luqman Ahmedî** wênesazekî kurd e.

Luqman Ahmedî di sala 1972yan de li bajarê Dirbêsiyê ku di nava sînorên Suriyeyê de ye, ji dayîk bûye. Piştî qedandina lîseyê, dest ji dibistanê berdide û dest bi wênesaziyê dike. Lê di heman demê de karê dîzayn û grafîkên pirtûk û kovaran û her wiha karîkatûran jî dike. Di 8 saliya xwe de ku wê demê diçe pola 3an, pêykerek çê dike û dişîne mîhrîcana zarokan. Di mîhrîcana ku ji aliyê hikûmeta Suriyeyê ve hatiye lidarxistin de, peykerê Ahmed dibe yekemîn û xelat werdigire. Di pola 4 û 5an de jî beşdarê mîhrîcanê dibe û dîsa xelat werdigire. Wê demê kesên ku dibûn yekem ji hêla hikûmetê ve dihatin perwerdekirin û ew dişandin welatên Ewropa û Sovyetê. Lê li gel ku Ahmed xelat hilgirtibû jî, ew neşandin. Ahmed ev yek bi kurdbûna xwe ve girê dide.

Luqman Ahmed, di 8 saliya xwe de wêneyê cotkarekî çêdike ku di destekî cotkar de das, di destê din de jî pirtûk heye. Ev bala mamosteyê wî dikişîne. Piştre jî Luqman dest bi karê suretvaniyê dike.

Ahmedî, Luqman
Parlamen

[thumb|Avahiya [Parlamena Kurdistanê|Parlamena Herêma Kurdistanê ya Îraqê]]
[thumb|[Parlamena Ketelonyayê di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]]
[thumb|Avahiya [Parlamena Skotlendayê]]
**Parlamen**, **civak** an jî **meclîs** saziyeke bilind a welat û dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin.

## Peyva ''parlamen''
Peyvên "parlamen" û "perleman" ji peyva fransî û inglîzî tên, "parlamento" jî ji peyva îtalî, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi kurdî peyvên wekî "civaka niştîmanî", "civaka yasadanînê" an "encumena niştîmanî" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin.

## Taybetmendiyên serekî yên parlamanê
### Çêkirina qanûnan
Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. Qanûn li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin.
### Nûnertiya gel
Parlamenter bi riya hilbijartinan ji aliyê gel ve tên hilbijartin.
### Kontrolkirina hikûmetê
Parlamen çavdêriyê li ser karê hikûmet û wezîran dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na.
### Budce
Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û bacên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin.

## Mijarên têkildar
* Parlamena Kurdistanê
* Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt
* Parlamena Ewropayê
* Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve
* Parlementer
* Meclîsa jêrîn
* Meclîsa jorîn

## Nîşe

## Girêdanên derve
* Perlemanî Kurdistan-Îraq

## Çavkanî


Kategorî:Siyaset
Çerkez Ethem

**Çerkez Ethem** (jdb**.** sala 1885 li Bandirmayê, Împeratoriya Osmanî – m. , Emman, Urdun) gerîllayekî çerkez ê osmanî bû. Ji gundê Emreköya Bandirmayê ji pênc kuran kurê herî biçûk ê Alî Beg bû. Birayên wî yên mezin İlyas û Nurî, şerê bi rûman re hatine kuştin. Birayên wî yên din Reşet û Tevfîq jî di salên 1901ê û 1902an de, dibistana Herbiyê qedandin û bibûn serbaz. Birayê wî Reşîd, di gelek bereyan de tevlî gelek cengan bibû. Dûre weke parlementerê bajarê ku niha navê wê Manîsa ye bû û ji wir tevlî Meclîsa Mezin a Tirkan bû.

Çerkez Ethem, ji malê direve û dikeve Dibistana Suwarî ya Bakirkoyê ya Zabît a Piçûk. Di şerên Balkanê de, di bereya bulgar de birîndar bû. Zama qidemê û madalyon wergirt. Di şerê cîhanê yê yekem de, li jêr serkêşiya Eşref Kuşçubaşı bi Rêxistina "Teşkîlatı Mahsusa" tevlî êrişên li ser Îran, Efxanistan û Iraqê bû. Birîndar bû û piştî şer vegeriya gundê xwe. Di sala 1919an de Rêxistina gerîlla ‘Kuvayî Milliye’ ava kir. Ev rêxistin, weke hêza gerîla ya Anatolyayê, li hemberi hemû serhildanên li dijî komarê hate bikaranîn. Bi damezirandina Komara Tirkiyê re pêwistiya vê rêxistinê ji holê rabû, serok û fermandarên vê rêxistinê bi ‘xayîntiya welat’ ji aliyê Mustafa Kemal Atatürk ve hate tawanbarkirin û sûrgûnkirin. Çerkez Ethem, ji aliyê Mustefa Kemal ve di Lîsteya sedûpênciyan de hate bicîhkirin. Di  de Dadgeha serxwebûnê derheqê Çerkez Ethem, fermandarên wî û xizmên wî de hûkmê dardekirinê da. Lewma Çerkez Ethem, salên mayî yên jiyana xwe li xeribiyê berdewam kiriye. Pêşî çû Berlînê. Dûre demekê li Qahîreyê ma û di salên dawî de derbasî Ûrdûn û Libnanê bû.

Di sala 1948an de li Emman, Urdun mir.

## Mijarên têkildar

* Çerkez li Tirkiyeyê

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1885
Kategorî:Jidayikbûn 1886
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1948
Ferhenga kurdî-rûsî (Kurdo, 1960)

**Ferhenga kurdî-rûsî** Qanatê Kurdo, kandîdatê zanîstî yê fîlolojiyê, çêkiriye û li hev aniye.Li Moskovayê di sala 1960'an de derket û tê de nêzîkî 34 000 peyv hene. Gramatîka zimanê kurdî li rex ferhengê kurt hatiye rêzkirinê. Neşirxana Dewletê ya Ferhengêd Zimanê Miletêd Dereve û yê Sovyetistanê.

Rûsî
Muzîka rock

**Muzîka rock ** cureyekî muzîkê ye. Di muzîka kurdî de mînakên wê Koma Wetan (yê yekemîn), Jan Axîn, Mirady, Rojhan Beken û Koma Rewşen in.

## Mijarên têkildar
* Rocka kurdî

## Girêdanên derve
*  http://rockakurdi.blogspot.com.tr/

Kategorî:Çanda DYAyê
Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Muzîk
Enstîtuya Kurdî ya Brukselê

**Enstîtuya Kurdî ya Brukselê** ango **Înstîtûta kurdî ya Brukselê** rêxistineke civakî û çandî ye .

Di çiriya pêşîn a sala 1978an de, bi navê *Têkoşer - Yekîtiya Karker û Xwendekarên Kurd li Belçîka* û paşê di gulana 1989an de, bi navê *Enstituya Kurdî ya Brukselê* ava bûye û ji aliyê wezareta çandê ya Belçîkayê ve, di nava çarçewa "perwerdekirina gelemperî ya daîmî" de, bi awayekî fermî hatiye pejirandin û alîkariya maddî distîne.

## Armanc
Du armancên enstîtuyê hene: alîkirina kurdên ku li Belçîkayê dijîn, ji bo ku karibin di civaka belçîkî de ciyekî baş bistînin ("intégration"), bê ku nasnameya xwe ya çandî hunda bikin û agahdarkirina belçîkî, ewropî û kesên din li ser dîrok û çanda kurdî.

Ew ne girêdayî tu partiyeke siyasî ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Enstîtuya Kurdî ya Brukselê

Brukselê
Refî Cevat Ulunay

Rojnamevan **Refi Cevat Ulunay**, di 1890’î de li Şamê ji dayik bû. Di 1909’an de salên ku Lîseya Galatasaray a Rojnamevanan qedand dest bi rojnamevantiyê kir; li Tanin û İkdamê xebitî. Di sala 1912an de li Stembolê rojnameya Alemdar derxist. Di salên 1914-1918’an de ji ber sedemên siyasî li Sînop, Çorum û Konya’yê sûrgûn jiya. Di vegera xwe de cardin dest bi derxistına Rojnameya “Alemdar” kir. Di vê rojnameyê de li dijî Şerê Rizgariyê yê Tirkiyê rawestiya.

Di sala 1922’an de, kete "Lîsteya sedûpênciyan" de û sûrgûnî dervehî welêt hate kirin; di 1938’an de dema effû derket vegeriya. Pêşî di ‘Yeni Sabah’, piştî 1953’an jî di rojnameya Milliyet’ê de nivîskariya pêkenokan kir.

Di nivîsên xwe yên ‘Tama Gotûbêjê’ de, nasnameyeke nivîskariyê ya kevneşop nîşan dide û di van nivîsên xwe de, bi taybetî li dijî hewildanên lêkolîna ziman derdikeve.

Refî Cevat Ulunay, di 4’ê mijdarê 1968’an de li Stenbolê mir ; li gorî wesiyeta wî, li Konyayê, li hemberî Tirba Mevlana, di Goristana Sisiyan de hate veşartin.

Ulunay, bi giranî rexneyên şanoyê dinivîsand.

## Berhemên Wî :
;Roman
* *Ardında Köle* (1945)
* *Enkaz Arasında*(1945)
* *Sayılı Fırtınalar* (1958)
* *Dağlar Kıralı* (1963)

;Pirtûk
* *İhtişam Diyarı Hindistan* (1962)

Kategorî:Jidayikbûn 1890
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Mirin 1968
Kategorî:Nivîskarên tirk
Qûçik

**Qûçik** () gundekî Karaza Amedê ye. Du heb mezrayê wê hene, yek jê Hilîlî, yek jê Hezderaka ye.

Kategorî:Gundên Karazê