open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Navik

**Navik**, **dendik** (latînî: *nucleus* an jî *nuculeus*) perçeyek her xaneya mirova ye. Ji xeynî xirokên sor ên xwîna mirov, hemû xaneyên navikdirust (eukaryotî) bi navik in. Bi gelemperî di her xaneyê de navikek heye, lê di be ko hejmara navik di nav hin xaneyan de zêdetir be. Wekî mînak, xaneyên peykeremasûlke, firenavikî ne. Bi piranî, ji xeynî riwekan, navik di navenda xaneyê de cih digire. Di xaneyên riwekan de ji ber vakuola navendî, navik li nêzikê parzûna xaneyê cih digire. Navik bi cotparzûn, xwe ji sîtoplazmayê cuda digire. Ev cot parzûnên navikê wekî ‘qalika navikê ‘(nuclear envelope) tê bi nav kirin. Li ser qalika navikê kunik (bi îngilîzî:*pore*) hene. Rîbozom û ARNya ku di nav navikê de çêbûyine, di nav van kunikan de derbasî sîtoplazmayê dibe. Parzûna derve ya navikê bi retîkûlûma endoplazmî ya zivir ve girêdayî ye.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Endamok
Astraxan

**Astraxan** (, bi tatarî: *Ästerxan*, ) bajarekî mezin ê li başûrê Rûsyayê ye. Li rexê çemê Volgayê ye, nêzîkî cihê ku çem tê de diherike Deryaya Mazenderan. Hijmara rûniştvanên Astraxanê 502.800 kes in (sala 2004'an).

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Rûsyayê
Opozîsyonerên navdar ên cîhanê

## Lîsteya Opozîsyonên cîhanê
### Opozîsyonerên polîtîk
* Sa'ad Al-Faqih
* Lothar Alisch
* Andrei Alexejewitsch Amalrik
* Rudolf Bahro
* Wolf Biermann
* Bärbel Bohley
* Jelena Georgijewna Bonner
* Charta 77
* Jürgen Fuchs
* Swiad Gamsachurdia
* Akbar Ganji
* Václav Havel
* Robert Havemann
* Rolf Henrich
* Stefan Heym
* Werner Ihmels
* Wei Jingsheng
* Freya Klier
* Lew Kopelew
* Stephan Krawczyk
* Eduard Weniaminowitsch Limonow
* Milan Machovec
* Lutz Rathenow
* Reginald Rudorf
* Andrei Sakharov
* Aleksandr Solzhenitsyn
* László Tőkés
* Harry Wu
* Gerhard Zwerenz
* Alexander Litwinenko

### Opozîsyonerên psîkoanalîst
* Alfred Adler
* Erich Fromm
* Otto Gross
* Carl Gustav Jung
* Wilhelm Reich
* Wilhelm Stekel
Karamağara

**Karamağara** (, ango "Mixareya Reş"), gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Kategorî:Gundên Albistanê
Şirîta Xezeyê

thumb|rast|250px|Şirîta Xazeyê
**Şirîta Xezeyê** (; ) herêmek e li beravên rohilatê Deryaya Navîn navbera Deryaya Navîn, Îsraêl û Misirê de ye. Navenda wê herêmê bajarê Xeze ye.

Ewê bi Urduna Rojava ve bi Herêma Otonom a Filistînê ve girêda ye. Lê ew ji 2007an û vir ve ji hêla Hamas ve tê kontrolkirin. Der ve jî ji hêla Misir û Îsraêlê ve di bin ablûqayê de ye.

## Erdnîgarî
Herêma Şirîta Xezeyê bi piranî ji çol û beyaran pêk tê. Tenê 14% ji herêmê bo çandê tê bikaranîn. Dirêjiya herêmê nêzî 40 km, firehiya xwe jî nêvberê 6-14 km de diguhêre û pîvanê xwe jî dorê 360 km² ye. Dera xweya herî bilind 105 metre ji sewiyeyê deryayê bilindtir e.
Li xezeyê bêhtir li herêmê bajarên Xan Yûnis, Deyr el-Beleh, Refeh, Beyt Lahiya û Cebaliya hene.

## Dîrok
Di sedsala 12an b.z. şunda filistiyan Xeze ji Misirê standin û li bajêr bûne xwedan hikûm. Di sedsala 8an b.z. şunda jî bajar dest gelek hikûmdariyan de çû hat. Geh dewletên Misir geh jî ên Mezopotamya û Sûrî lê serwerî ajotin. Îskenderê Mezin pê rapêçaneke sê mehan re bajar dest xwe xist. Li Îskender şunda jî Selekudan li bajêr hikum ajot. Di sedsala 1ê b.z. de bajar hat hilweşandin û di sedsala 1ê de ji hêla romayiyan şunda hat avakirin. Bajarê Xezeyê ji romayî û bîzansiyan şunda, pê Cenga Yermûkê di sala 636an re, ji hêla Ereban ve hat destxwexistin.

Di sedsala 11an de ew kete destên xaçperêzên ji ewropayê de hatibûnî. Pê dorê 70ê salî dest xristiyanên ewropî de ma ve, ji hêla Selahedîn Eyûbî hat feht kirin. Ji Eyûbiyan şunda Memlûkan û Osmaniyan li hikum ajot û pê şerê cîhanî yê yekem re bi dest Împeratoriya Brîtanî ket. Ji Împeratoriya Brîtanî şunda, pê dazanîna serxwebûna Îsraêlê di sala 1948an de heta sala 1967an, Şerê Şeş Rojan Şirîta Xezeyê ji hêla Misirê ve hat kargerkirin. Di wê navberê de, di sala 1956an di krîza Suweyşê de ew demeke kete dest Îsraêlê. Ji sala 1994an vir ve Misirê û Îsraêlê jê vekişiyane û ji Herêma Otonom a Filistînê re berdane. Di sala 2005an de jî Îsraêl bi temamî ji Xezeyê vekişiya. Lê ji pê re Hemas û Elfetîh boyî otorîteyê xwe bi hev qebûl kirin bidin bi hev ketin. Ji pê cengên nêvxweyên bixwûnî re, di pûşbera sala 2007an de Hemasê kontrola bajêr û herêmê helgirt. Di wan deman de Hemasê dazanîna Mehmûd Ebbasê hikûmeta nû nas nekir û ji wê virve di bin kargeriya Hemasê de ye.

Ji dawiyê sala 2007an de êrîşên nêvbera Hemas û Îsraêlê her ku çû girantir bûn û Xeze him ji hêla Misir him jî ji hêla Îsraêlê têye dewisandin. Him Îsraêl him jî Misirê nêvbera Şirîta Xezeyê û sînorên xwe de dîwaran bilind dikeye. Di 27ê berfenbara 2008an de bajarê Xezeyê ji hêla balafirên F-16 hatin bombebaran kirin û ser 300 kesî re hatin kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Enklav û ekslav
Kategorî:Filistîn
Xeze

**Xeze** (; ) bajarê herî mezin yê Şirîta Xezeyê ye û ji sala 1994an vir ve wek *[[de jure]]* di bin kargeriya Herêma Otonom a Filistînê de ye.

## Dîrok
Xeze yek ji bajarên herî kevin yê Dinyayê e. Di demên dîrokî de ew bi keştîgehê xwe navenda herêmên derdorên xwe bû. Ewê heta sedsala 12an  bi Misira kevnare ve girêdabû. Li wê şunda ew gelek caran hate dagir kirin û pêre desthilate xwe guherî.

Bi sedsala 6an  re, di sala 609  de, bajarê Xeze dîsa kete destên misiryan jî çend sala pê re bi dest Babîliyan ket. Lê bi sedsaleke pê re kete destên Împeratoriya Partî. Ew ji Îskenderê Mezin şunda jî bi dest Selekuidan ket. Lê ji wê şunda girîngiya bajêrê hêlê aboriyê de her ku çû kêm bû û di sala 98an de jî ji hêla Alexander Jannaeus hat tunekirin.

Ew di dema Împeratoriya Romê şûnda hat avakirin. Ew ji Romayê şunda di destên Bîzansê de ma û bi sedsala 7an re jî bi dest misilmanan ket. Ew bi hatina xaçperest re di sala 1100î de bi dest xaçperestan ket. Ew heta ku ji hêla Selahadînê Eyûbî di sala 1170an de hat helgirtin di dest Xaçparêzan de ma. Ew pê memlûkan re heta şerê cîhanî yê yekem di dest osmaniyan de ma. Di 7ê çiriya paşîn a 1917an de ew bi dest Împeratoriya Brîtanyayê ket.

Ew li vê şunda bi Şirîta Xezê ve tev wek Mandaya Filistînê di dest Împeratoriya Brîtanî de, ta ku di sala 1948an ji hêla Misirê hat destxistin, ma. Li wê şunda ew ji xeynî dest xistina Îsraêlê di Şerê Şeş Rojan, di dest misiriyan de ma.

### Îro
Xeze îro bi Şirîta Xezeyê ve wek herêmeka Herêma Otonom a Filistînê xuya dike jî di bin kontrola Hemesê de ye. Lê ew nêzî salek e ku di bin ablûqa û êrîşên Îsraêlê de ye. Di êrîşên Îsraêlê ên 27-28ê kanûna pêşîn a 2008an de ser 300 mîrovî re hatin kuştin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Filistînê
Kategorî:Filistîn
De facto

**De facto** terîm, ango peyveka latînîyê ku tê maneyê *birastî*, *di rastiyê de*, *di pratîkê de* ye. Ew bi *de jure* ve wek tu peyvên zit, li dijî hev tên bikaranîn.

**De jure** têgîheka latîniya ku tê maneyê *zagonî*, *di zagon de*, *fermî*, *resmî* ye. *De jure* bo tiştên gorî qanûnan divê ku bibe, *de facto* jî bo tiştên ne gorî qanûnan, lê di rastî di halê hazir de heyî tê bikaranîn.

Ew herdu peyvan bi piranî di statuya dewletan de tên bikaranîn. Dewletên ku di warê siyasî de henî, lê di qanûnan de nên qebûl kirin an nên nas kirin wek rejîmên de facto tên naskirin. Ewna ji hêla hin dewletên din, an komaleyên wek Neteweyên Yekbûyî nên naskirin, lê di rastî de bi dezgehên xwe hene. Dewlet an *rejîmên de jure* jî di warê qanûnan de hene û ji hêla dewletan tên naskirin lê dezgehên xwe li ser axên ku hatî salîx danî neyê hikumdar in. Mînak dewleta Abxazya dewleteka *de facto*yê ku bi temamî nêye naskirin, lê bi dezgehên xwe li ser axên ku îde dike heye.

Kategorî:Dewlet
Kategorî:Terîm
TRT Kurdî

**TRT Kurdî**, kanaleke televizyonê ya bi kurdî ye ku wekî yekemîn kanala fermî ya komara Tirkiyeyê li roja 25ê kanûna pêşîn a 2008an (hingî navê wê TRT 6 bû) dest bi weşana xwe ya ezmûnî ango testê kir. Di 1ê kanûna paşîn a 2009an de saet 19:00ê li gorî saeta herêmî dest bi weşana xwe ya asayî kir. Ev kanal yek ji kanalên fermî yên ser bi Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê ango TRTê () ye. TRT Kurdî rojê 24 demjimêran bernameyan bi zimanê kurdî, anjî bi jêrnivîsa kurdî pêşkêş dike.

Karvedan ango reaksiyonên kurdan li beranberî vê kanala nûhatî corbicor in. Hinek kesên naskirî ku bernameyan pêşkêş dikin Rojîn û Nilufer Akbal bûn. Lê herduyan piştî demekê ji ber zext û sansurên RTÜKê dev ji TRT 6ê berdan.

## Binêre
* Saziya Radyo Televizyonê ya Tirkiyeyê

## Girêdanên derve
* [//www.trt.net.tr/trt6/ Weşana zindî ya TRT Kurdiyê]
* [//www.trt.net.tr/ Malpera fermî ya TRT'ê]

Kategorî:Avabûnên 2009an li Tirkiyeyê
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kategorî:Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê
Cîhana Sofî (pirtûk)

***Cîhana Sofî***, an ji ***Cîhana Sofiyê*** (bi norwêcî: *Sofies verden*, bi înglîzî: *Sophie's World*), romaneka romannivîsê norwêcî Jostein Gaarder e ko li sala 1991ê çap bû. Ev pirtûk ji bo zêdetir ji 54 zimanên cîhanê hatiye paçivandin. Zêdetir ji 30 milyon pirtûk jê hatine çapkirin. Tenê bi zimanê elmanî 3 milyon jê hatine firotin. Paçiveya wê ya kurdî jî derkevtiye. Ahmet Gegez ev pirtûk kiriye kurdî û weşanxaneya Do jî li Stembolê ew weşandiye. Ev roman piranî hevpeyvîn û danûstandinek e di navbera Sofî Amundsen û kesekê pirr ji nihînî bi navê Alberto Knox. Ev roman bi nijara xwe ya aloz ve roman e û her di wê demê da jî destpêkek e ji bo nasandina felsefeyê.

## Kurtiya romanê
Sofî Amundsen (Sofie Amundsen di deqa norwêcî de) keçeka 14 salî ye ko li Norwêcê dijît. Sal 1990 e. Hindek name ji kesekê nenaskirî bi navê Alberto Knox digehin wê. Alberto feylesofekê 50 sal ye. Bi vî rengî danûstanek li ser niyasîna felsefeyê di navbera wan da dest pê dike.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Wêje
Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan
Jostein Gaarder

**Jostein Gaarder** (jdb. , Oslo -) nivîskar û rewşenhizirekê norwêcî ye ku çendîn roman, çîrok û kitêbên zarokan nivîsîne. Kitêba wî ya herî navdar romana Cîhana Sofî ye, ku ji bo gelek zimanan hatiye wergerandin. Ahmet Gegezî jî ew wergerandiye kurdî û weşanxaneya Doyê li Stenbolê ew çap kiriye.

Ew ji malbateka perwerdekar e û pirraniya nivîsînên xwe bi nihêrrîna zarokan, ku nihêrrîneka pirsyarker e, dinivîse.

Wî digel kabaniya xwe Siri Dannevig, li sala 1997an, xelatek bi navê Xelata Sofiyê damezirand ku xelateka jîngehî û werarî ya navneteweyî ye û bihayê wê 100.000 dolarên emerîkayî ne.

## Berhem
thumb|Jostein Gaarder
* *Diagnosen og andre noveller*, 1986
* *Froskeslottet*, 1988
* *Kabalmysteriet*, 1990
* *Sofies verden*, 1991
* *Julemysteriet*, 1992
* *Bibbi Bokkens magiske bibliotek*, 1993, Hevnivîskar: Klaus Hagerup
* *I et speil, i en gåte*, 1993
* *Hallo? Er det noen her?*, 1996
* *Vita Brevis*, 1996
* *Maya*, 1999
* *Sirkusdirektørens datter*, 2001
* *Appelsinpiken* 2003

## Berhemên bi kurdî
* Cîhana Sofî . Werger: Ahmet Gegezî. Weşanxane Doyê li Stenbolê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskar
Oslo

**Oslo**, paytext û bajarê herî qerebalix ê Norwêcê ye ku bajar hem ji wîlayetê û hem jî şaredariyê pêk tê. Li gorî daneyên sala 2022an nifûsa Şaredariya Osloyê 709.037 kes, nifûsa devera mezin a bajêr 1.064.235 kes û nifûsa devera metropola Osloyê 1.546.706 kes e.

Di dema serdema vikîngan de, herêm beşek Viken bû. Oslo di dawiya serdema vikîngan de di sala 1040an de di bin navê Ánslo de wekî bajarek hatiye damezrandin û di 1048an de ji hêla Harald Hardrada ve wekî Kaupstad yan cihek bazirganiyê hate damezrandin. Bajar di sala 1070an de dibe pîskopos û di bin serweriya Haakon V ya Norwêcê de li dora 1300an dibe paytext. Piştî ku di sala 1624an de, di dema padîşah Christian IV de, bajêr ji hêla şewatek mezin ve hate şewitandin, bajarek nû li nêzî Keleha Akershusê hatiye avakirin. Bajarê nû ji bo rûmeta padîşah wekê Christiania hatiye binavkirin. Bajar di 1ê çileya sala 1838an de dibe şaredarî (formannskapsdistrikt). Bajar di navbera salên 1814 û 1905an de di navbera Swêd û Norwêcê de bûye paytexta Norwêcê. Ji 1877an ve navê bajêr di nivîsên hikûmetê de wekê Kristiania hate nivîsandin. Di sala 1925an de piştî ku gundên bi navê Osloyê dikeve nava herêma bajarî, carek din navê bajêr wekê Oslo hatiye guhertin. Di sala 1948an de Oslo bi Aker, şaredariyek ku paytextê dorpêç dike û bajêr 27 qat mezintir dike ku bi vî rengî şaredariya Oslo ya nûjen a mezin derketiye holê.

Oslo navenda aborî û rêvebiriya Norwêcê ye û di heman demê de bajar navenda bazirganî, bank, pîşesazî û barkêşiya Norwêcê ye. Oslo navendek girîng a pîşesaziyên deryayî û bazirganiya deryayî li Ewropayê ye. Bajar xwedan gelek pargîdaniyên di sektora deryayî de ye ku hinek ji wan di nav mezintirîn pargîdaniyên keştiyê yên cîhanê de ne. Oslo bajarekî pîlot a bernameya bajarên navçandî yên Konseya Ewropayê û Komîsyona Ewropayê ye.

## Nifûs

## Dîmenên ji Osloyê

14-09-02-oslo-RalfR-236.jpg|Dîmenek ji bajêr.
14-09-02-oslo-RalfR-370.jpg|Keleha Akershus slott, Oslo.
Victoria Terrasse.jpg|Victoria Terrasse li Oslo.
14-09-02-oslo-RalfR-370.jpg|Keleha Akershus slott, Oslo.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Norwêcê
Kategorî:Avabûnên 1048an
Kategorî:Bajarên Norwêcê
Kategorî:Norwêc

Kategorî:Paytextên Ewropayê
Urduna Rojava

**Urduna Rojava** (, ) herêmeka li Rojhilata Navîn e. Rûerda wê dorê 5.800 km² e. Ew pê hilweşîna Împeratoriya Osmanî re di nav sînorên Mandata Gel a Filîstînê de dima. Wextê ku di sala 1947'an de bo parvekirina axên vê mandatê nîqaş hat kirin û Neteweyên Yekbuyî pêşniyara du dewletan kir dewletên Ereb va daxwaza qebûl nekirin û di dawiyê de pê danezanîna serxwebûnê Îsraêlê di 14'ê gulanê 1948'an re, Şera Ereban û Îsraêlê di sala 1948'an de meheya sermewazê de derket. Ew li wê şerê şunda Urdunê teva sînorên xwe kir û nav sînorên Urdunê de ma. Lê ji pê serketina Îsraêlê di Şerê Şeş Rojan virve ew ji hêla Îsraêlê tê karger kirin.

## Sinorê vê
thumb|rast|280px|''Zer'': Deverên ku di bin kontrol û kargera Filîstiniyan de(Qisim A, gorî Lihevhatina Osloyê),
<br />''Pembe:'' Deverên di bin kargeriya Filistîniyan û di bin kontrola Îsraîlê de (Qisim B)
<br />''Spî:'' Deverên di bin kontrol Û kargera Îsraîlê de (Qisim C)
<br />''Macenta:'' Deverên nişteciyên Îsraîlî lê dijîn.
Urduna Rojava bi Urdun û Îsraêlê ve tê sînor kirin. Lê nêvbera Îsraêl û Ûrdûna rojava tu sînorên net tune ne.

Ji pê lihevhatina Osloyê di sala 1993'an re Urduna Rojava hat kirine sê qisiman. Gorî vê sinif kirinê axên Urduna Rojava wek sê tîpan hat sinifandin. Li van tîpa *A* ew derên ku lê Filîstînî dijîn û dura axên Îsraêlê temsîl dikir. Li van deverên ku dikevina sinifa A di bin kontrol û kargeriya Filîstînyan de ye. Deverên ku bi tîpa *B* tên temsîl kirin, dê ji hêla Filîstiniyan bê karger kirin, lê dê herwiha ji hêla Îsraeliyan jî bên kontrol kirin. Deverên ku bi tîpa *C* tê temsîl kirin jî dê ji hêla Îsraêliyan him bên kontrol kirin him jî bên karger kirin.

## Gel
Li Urdunê Rojava nêzî 2,850,000 kes dijiye. Li nav wan nêzî 275.000 Îsraêlî ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1948an de hatine avakirin
Kategorî:Filistîn
Kategorî:Rojhilata Navîn
Cirindih

Cirindih (bi farisî: جیریندیه) bajarekî parêzgay Gîlanî bakûrî Êran ye. Gelê Cirindih bi zaravayê Tatî yê Zimanê farisî diaxêvin.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Gîlanê
Êzîda TV

**Êzîda TV** (Êzda TV) televîzyoneke êzdiyan e. Li Ewropayê li ser internetê bi zimanê kurmancî weşanê dike.

Êzda TV di sala 2007'an de dest bi weşanê kir. Êzda TV dê di demekê nêz de li ser satelîtê jî weşanê bike. Ev televizyon ji bo hemî gelan a, bernameyan amade dike.

## Mijarên têkildar
* 4Şem TV
* Çira TV

## Çavkanî

Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kategorî:Teleweşanên ji aliya kesan
Bilêcan

**Bilêcan** bi romî kirine **, gundekî ser Çela Hekariyê ye. Gund di salên 1990an de ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin.

## Bilêcan, mileke eşîra Pinyanişiyan
Bilêcan mileke eşîra Pinyanişîyane ew mil heta şerê cihanê ya yekê li serê Pinyanişiyan hemuyan bu, pişt şeri serokatiya pinyanişiyan ketiye destê Zeydanîyan çawan kete destên wan çûnkî ew ketin gel devletê. Bilêcanî nehe hindek Çelê hindek Culemêrgê belê para gelek Geverê di jin û serokatiya wan ji Geverê ye li gundên Koçkê û Zêwkan di runin heta şerê cihanê ya yekemin ji serokatiya Pinyanişî û Bilêcaniyan ew herdû gundenebûn her wiha ew gundene yek malbatê tin.

## Gelhe
Nifûsa gund ji sala 1985an heta sala 1990an.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çelê
Gêlbelesan

**Gêlbelesan**, gundekî girêdayî navçeya xavesora bajerê Wanê ye. Li seri qeleka çiyayé gunda manastıra ermeniyan maye u nav u denge.ava bajaré wané seré kaniyaya xavesorké derdikeve nava gund da derbas dibe.neziki 30 mal gunda hene.dibistana seretayi li gund heye.navçeye 7 km je dur e.buhara gund xweşe.bermahiyén qelehek ji li gund heye.se hep ji şikeft li gund hene.ré ya wané heye.çoyén kevn ji dema ermeniyan mane hene.tirki navé gund jiber çoyén avé buye (arkboyu).

Kategorî:Gundên Wanê
Engûştanis

**Engûştanis** (tirkî: *Parmakkapı*) gundekî girêdayî navçeya Xewasora bajarê Wanê ye. Gund berê gundê ermeniyan bû, piştî qirkirina ermeniyan kurdên ji Kafkasyayê hatine bicih bûne. Gundî hemû Brûkî ne. Gund ji navçeyê 2 kîlometreyan dûr e û debara xwe bi çandiniyê dike.

Kategorî:Gundên Payizavayê
Şevket Yılmaz

**Şevket Yılmaz** wergêr û rojnamenivîsekî kurd e ku di sala 1981'ê de li bajarê Şemzîna dayîk bûye. Dibistana seretayî û navîn li Şemzîna qetand. Zanîngeha Enqereyê, peymangeha ragehandinê, beşa rojnamevaniyê xwand. Di malper û rojnameyên herêmî de nivîsên wî hatin weşandin.

## Karên Şevket Yılmaz
:- Gellek helbestan wergerandine kurdiyê (Pablo Neruda: Ars Poetîka, İsmet Ozel: Amentû)
:- 24 çîrokên Lafontein wergerandin kurdiyê,
:- Li TRT 6ê di rêzefîlma Can û Ceger de şêwirmendîya ziman û senaryo kir
:- Di belgefìlmê Şopên Linga de weke koordînator û wergêr xebitî
:- Malperên herêmî de nivîsên wî tê weşandin
:- Çapa rojnameya Rudaw ya Ewropayè de gotarên wî tên weşandin
:- Di televizyona Rudaw de weke peyamnêrê Enqereyê dixebite.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Wergêrên kurd
Hemas

**Hemas** (bi erebî: حَمَاسْ, *ḥamās*, kurtenivîs: *Ḥarakat al-muqāwama al-islāmiyya*) rêxistineke çekdarî ya îslamîst a filistînî ye ku ji aliyê Yekîtiya Ewropayê, DYA, piraniya dewletên rojavayî û hinek dewletên ereb-misilman ve wekê rêxistineke terorîstî hatiye destnîşan kirin.

Hamas îro yek ji aktorên sereke ye di pevçûna Rojhilata Navîn û pevçûna Îsraêl û Filistînê de.

## Dîrok
Di sala 1987an de Hemas wek şaxeke Birayên Misliman ji aliyê Ehmed Yasîn û kesên din ve hat damezrandin. Rêxistin îro ji sê beşan pêk tê: Tûgayên Qessam ên paramîlîter, rêxistineke alîkariyê û partiyeke siyasî.

Yek ji armancên sereke yên Hemasê, ji holê rakirina dewleta Îsraêlê bi rêyên leşkerî û avakirina dewleteke îslamî ye. Di peymana damezrandina xwe de ku di 18ê tebaxa 1988an de hat weşandin, Hemas behsa teoriya Protokolên Rihspiyên Siyonê, komploya antîsemîtî ya herî berbelav a cîhanê dike, tevî ku protokol di sala 1921ê de wek sexte hatibûn eşkerekirin. Di 1ê gulanê 2017an de, Hemasê kaxezek polîtîk weşand ku peymana 1988an temam dike.

Baskê wê yê leşkerî ji sala 1993an vir ve bi bombebaran û êrîşên xwekujî yên li dijî dewleta Îsraêlê tê naskirin, ku piranî sivîl û leşkerên Îsraêlî dikin armanc. Ji ber vê yekê ew bi qanûnî ji hêla Yekîtiya Ewropayê, Dewletên Yekbûyî, Îsraêl û hin dewletên ereb-misilman wekî rêxistinek terorîst tê nasîn.

Li Herêma Xweser a Filistînê Hemas weke rêxistineke alîkarî jî dixebite. Cara yekem Hemas di sala 2006an de derket ser dika siyasî û di hilbijartinên 25ê kanûna paşîn a 2007an de piraniya kursiyên parlamena Herêma xweser a Filistînê bi dest xist. Di heman salê de Hemasê Zîvala Xezeyê bi rêyên leşkerî xiste bin kontrola xwe û bi vê yekê Herêmên Filistînê bûn du perçe. Ji wê demê ve, wê bêyî ku careke din hilbijartin bêne lidarxistin, Hemas li Zîvala Xezeyê birêve dibe.

Ji ber ku armanca wê ya sereke ji holê rakirina Îsraêlê ye, rêxistina Hemasê çareseriya dudewletî, ku tê wateya du dewletên serbixwe yên cîran bi navê Îsraêl û Filistîn, red dike. Ji bo vê yekê Hemas herêmên bêrê yên Filistînê ên di navbera Deryaya Navîn û Çemê Urdunê jî dixwaze.

Di 7ê cotmeha 2023yan de, Hemasê dest bi êrîşeke mezin li dijî Îsraêlê kir û ji gelek aliyan ve bi rêya esmanî, deryayî û bejahî ve êrişî deverên niştecihên Îsraêlî kir.

## Çavkanî

Kategorî:Filistîn
Kategorî:Fundamentalîzma îslamî
Kategorî:Îslamîzm li Îsraêlê
Kategorî:Komên cîhadîst
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1987an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistina leşkerî
Kategorî:Rêxistinên leşkerî yên Filistînê
Kategorî:Tevgerên rizgariya neteweyî
Li malê bi tenê

***Li malê bi tenê*** (bi îngilîzî: *Home Alone*) filmekî pêkenînî yê amerîkî ye. Derhêneriya filmê Chris Columbus kiriye.

## Mijar

Malbata Kevin (Macaulay Culkin) ji bo sersala xwe derbaskin dixwazin biçin Fransayê. Lê Kevin li malê tê ji bîr kirin. Piştî ku ferq dike ew li malê hatiye ji bîr kirin xwe û xaniyê xwe ji dizan biparêze li ber xwe dide.

Harry û Marv du dizên ku dixwazin hemû xaniyên taxa ku xaniyê Kevin jî tê de ye beişelînin. Piştî ku dora şêlandinê tê xaniyê Kevin, herdu diz bi kemînên Kevin ve rûbirû dimînin

Fîlm cara yekem bi kurdî di sersala 2009ê de li ser televizyona Kurd 1ê de hate pêşkêşkirin.

## Girêdanên derve
Fragmana filmê Li malê bi tenê 

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên komediyê
Kategorî:Fîlmên 1990an
Dêra Çil Şehîdan, Mêrdîn

**Dêra Mor Behnam** an jî **Dêra Çil Şehîdan** di sala 569an de hatiye avakirin li taxa Şarê ya Mêrdînê. Dêra suryaniyên yaqûbî ye.

Di sala 1170î de bermayiyên pîroz ên çil şehîdên mesîhî yên Sêwasê (Sebastia) anîne vê dêrê, lewre navê wê îroyîn kirin Dêra Çilan an jî Dêra Çil Şehîdan.

Îroj dêra metropolît a Mêrdînê ye.

## Galerî

Wêne:Dêra Çil Shehîdan di perestgehê de.jpg|Dîmenek ji perestgehê de
Wêne:Tabloya Çil Shehîdan.jpg|Tabloya serpêhatiya çil leşkerên mesîhî ku di sala 320'î de nêzîkî Sêwasê ji layê împeratorê Licinius ve hatin kujtin û şehîd bûn
Wêne:Cihê noqkirinê.jpg|Cihê noqkirinê (baptîzmê) yê dêrê


Kategorî:Dêrên suryaniyan
Kategorî:Dêrên Mêrdînê
Berkuteyê biçûk

**Berkuteyê biçûk** (bi latînî: *Sitta neumayer*) cureyekî berkuteyan e ku li çiya û cihên bi zinar dijî.
## Şayes
Çûkekî biçûk e, dirêjbûna wê 14-15 cm digihê. Ji bo xwendina xwe ya xweş navdar e, carina jî jê re dibêjin bilbil û di qefesan de tê xwedîkirin.

## Reftar û jîngeh
Berkute devê hêlîna xwe bi xwelî çêdike û hêlîn dişibe molekirî, lewre jî di çend zimanan de dibêjinê "çûka molevan".

## Belavbûn
Ji devera Balkanê heta Kurdistan û Îranê dijîn. Bi taybetî, berkute li herêmên wek Mêrdîn, Heskîf û Amêdiyê tên dîtin.

## Galerî

Sitta neumayer neumayer MHNT.ZOO.2010.11.183.12.jpg|Hêkên berkuteyê biçûk (*Sitta neumayer*)
Sitta neumayer cage.jpg|Gelek berkuteyên biçûk di qefesan de tên xwedîkirin û jê re dibêjin "bilbil".


## Mijarên têkildar
* Berkuteyê keviran
* Berkuteyê qurman
* Kevirhilperik (Teyrikê keviran)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Berkute
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Fehîm Işik

**Fehim Işık** (jdb. 1961, Amed) nivîskarekî kurd e.

## Jiyan
Fehîm Işık di sala 1961an de li Amedê ji dayîk bûye. Xwendina xwe ya seretayî, navencî û zanîngehê li Amedê temam kir. Di sala 1988an de Zanîngeha Dîcle, Fakulteya Fen û Wêjeyê, beşa Biyolojiyê qedand. Demekî kurt li Êlihê mamosteyî kir. Di sala 1989an de dest bi berpirsiyariya kovara Deng (kovar) kir.

Di dest pêka sala 1990an de ji ber nivîsekî xwe hate darizandin û 4 sal û 2 meh cezayê hepsê dan wî. Nêzî 2 sal di Zîndana Amedê û Bismilê de raza. Piştî ji zindanê derket, rojnamegeriya xwe domand.

Li Amedê demekî berpirsiyariya rojnama Azadî (rojname)yê birêve bir. Herî dawî jî Gerînendeyê Giştî yê rojnameyên Ronahî (rojname) û Hêvî (rojname)yê bû. Ji sala 2002an heta sala 2009an endamê desteya rêvebir ya Kurd-Kavê Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî bû. Di sala 2009a de bi qasî salekî navber da rêveberiya Kurd-Kavê. Di kongreya dûmahî ya Kurd-Kavê de ku di dest pêka sala 2010an de çêbû, carekî din wekî cîgirê serokê Kurd-Kavê hate hilbijartin.

Fehîm Işik xwedî gelek makale û lêkolînên bi kurdî û tirkî ye. Li ser Tevgera 1925a, Medreseyên Kurdî, ziman û çanda kurdî û hwd. gelek lêkolîn û makaleyên wî di rojname û kovaran de hatine weşandin. Niha di malpera www.ilkehaber.netê de bi tirkî, di kovara Tîrojê de jî bi kurdî û tirkî dinivîsîne. Ji bilî vana di Radyoya Yaşamê de jî bi navê Kulturnameyê bernameyekî bi kurdî çêdike.

## Berhem

Sê berhemên Fehîm Işikî yên wergêrê hene.
* "Şairê Efsanevî ya Kurda: Evdalê Zeynikê" yê Ahmet Aras, ji kurdî wergerand tirkî. Lîstikên teatrê yên Cuma Boynukara ya bi navê "Mem ile Zîn" (Mem û Zîn) û "Ateşle Gelen" (bi agirê ve hatî) jî bi navê "Mem û Zîn & Arîn" wergêrand Kurdî.
* Wergêra wî ya dûmahî lîstika "Yoksun" (belengaz)ya Cuma Boynukara ye. Vê lîstika jî bi navê "Bêpar (lîstik)", wergêrand kurdî. Her du kitêbên ewil ji alî Weşanên Evrenselê, kitêba dawî jî ji alî Weşanên Lîsê ve hatin çapkirin.

Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Ajansa Nûçeyan a Dîcle

**Ajansa Nûçeyan a Dîcle** ya jî **DÎHA** () ajanseke nûçeyan bû ku ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hatiye girtin û niha bi navê Ajansa nûçeyan a Mezopatamyayê weşanên xwe didomîne.

## Dîrok
Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê di 4ê nîsana 2002an de, bi dirûşma "Ji rastiya tu demê tawîz nayê dayîn" dest bi xebata xwe ya rojnamegeriyê kir.

DÎHA, nûçeyên xwe bi zimanên kurdî, tirkî û îngilîzî pêşkêş dike. DÎHA bi buroyên xwe yên li Stembol, Enqere, Îzmîr, Amed, Hewlêr, Silêmaniyê, Duhokê û Wanê, bi nûçegihan, edîtor, wênegir, kameraman û kadroyên xwe di xizmeta aboneyên xwe de ye.

Ajans, niha ji aliyê dewleta tirk ve hatîye astengkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî
* Malpera fermî

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Ajansên nûçeyan ên kurdî
Kategorî:Medyaya kurdî
Kund

**Kund** (***Strigiformes***), komeke balindeyên dirende yên ku jê du famîleyên mayî hene:
* Famîleya kundan (Strigidae)
* Famîleya kundên kadînan (Tytonidae)

## Şayes û reftar
Kund balindeyekî şevger û goştxwer e. Serê wan mezin û bi pûrt e. Teriyan kin e lê bazikên wan drêj û fireh in. Dîtin û bihîstina wan gelek peşveketiye. Mê ya kundan ji nêran mezintir e. Di nava 2 û 10 hêkan dike û di navbêna 30-40 rojan li ser hêkan qurp dimîne.

## Hinek cureyên kundan
* Kundê bor
* Kundê çiçk
* Kundê goran
* Kundê spî
* Kundê şaxdar

## Pêşangeh

Wêne:Kundo.jpg|Bûmekorik an kundê çiçk ji Bismilê, 2011 (*Athene noctua*)
Wêne:Kund.jpg |Bûmekorik (*Athene noctua*)


## Çavkanî

## Girêdanên deve

* The Owl Pages
* Animal Diversity Web Page: Owls 
* Owl Brain Atlas
* Smithsonian Snowy Owl Info 
* Owls of the Harry Potter movies  - learn about the owls featured in the films, threats to the species, and conservation activities
* World Owl Trust
* Athenian Owl coins 
* Owl videos  on the Internet Bird Collection

Eurasia:
* World of Owls - Northern Ireland's only Owl, Bird of Prey and Exotic Animal Centre
* Current Blakiston's Fish Owl Research in Russia

North America:
* List of Owl Species Breeding In North American and Owl Photos

Oceania:
* iprimus  info. re Australian owls and frogmouths

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Komeleya Xwendekarên Misilman

**Komeleya Xwendekarên Misilman** (bi norwêcî: *Muslimsk studentsamfunn*, MSS) rêxistineke xwendekar a norwêcî ye ji bo xwendekarên misilman, ku di 20ê adara 1995an de hate damezrandin. Komeleya xwendekaran ji hêla siyasî ve bêalî ye, ji rêxistinên din serbixwe ye û ji hemî xwendekarên misilman re vekirî ye, bêyî ku cuda bike zayend û etnîkî. MSS endamê rêxistina sîwanê Encûmena Îslamî ya Norwêcê ye.

## Dîrok
Civaka Xwendekarên Misilman di 20ê Adara 1995an de ji aliyê komek xwendekarên Misilman ve li Zanîngeha Osloyê bi pêşengiya Selîm Raza Ehmed û Usman Abdî Dahir hat damezrandin.Di civîna yekem de 11 xwendekar û di civîna duyem de jî 16 xwendekar hatin. Komê dest bi lidarxistina şevbuhêrkên temaya li ser mijarên rojane û komên lêkolînê kir.

Komeleyê di payîza 1996an de kovara *Tankevekkendeyê* ku salê du caran derdiket, derxist. Di bihara 2004an de ew bi navê nû *[[Salam (kovar|Salam]]*û sêwiranek profesyoneltir ji nû ve hate destpêkirin, her çend formata weşanê hate hîştin.

Ji damezrandina xwe ve di sala 1995an de, komele li zanîngehên din ên Oslo û deverên din ên welêt endam bi dest xistiye, û beşa herêmî di payiza 2009an de li Bergenê hate damezrandin.

## Çalakî
Ji destpêka damezrandina xwe ve, armanca sereke ya Komeleya Xwendekarên Misilman ew bû ku ji bo xwendekarên Misilman forûmek çêbike ku li ser Îslamê gotûbêj bikin û hîn bibin.Ev bi taybetî bi komên xwendinê û êvarên mijarê, dibe ku di heman demê de bi axaftvanên vexwendî re jî hate bidestxistin.

Bi demê re komele bi xebatên agahdarî û diyalogê yên li derve jî zêdetir xebitî.Ji êrîşên terorîstî yên 11ê Îlona 2001ê û vir ve, bi komeleyê re bi zêdeyî têkilî ji aliyê medyayan û kesên nemisilman ên ku dixwestin bêtir li ser Îslamê li Norwêcê hîn bibin,tê. Di 2001 de, wan bi Komeleya Xwendekarên Xiristiyan ên Norwêcî re semînerek diyalogê li dar xistin û ji wê demê ve her du komele di têkiliyê de ne. Di sala 2004an de hecê hevpar a ji bo Filistînê hat li dar xistin.

## Lîjne
Lîjneya Komeleya Xwendekarên Misilmanê ji bo salekê tê hilbijartin û ji 9 endaman pêk tê.Serok, cîgirê serok, sekreter, rêveberê darayî, rêveberê diyalogê û çar endamên din ên lîjneyê.

Ji hezîrana 2012an ve, Komeleya xwendekaran ji hêla Sumayya Javed ve tê rêvebirin.

## Çavkanî
Kundê şaxdar

**Kundê şaxdar** , **kundê pişîle** an **kundê guhdirêj** (*Asio otus*), cureyekî kundan e ji cinsê *[[Asio]]* û ji famîleya kundan e (Strigidae).

## Şayes û Reftar
Kundê şaxdar, kundekî guhbel e û dirêjiya wî 37 cm e. Li Kurdistanê bi tenê li herêma Kurdaxê-çiyayên Kurmênc (?) hene û dibe ku li daristanên bakur-rojhilata Kurdistanê jî bimînin. Dengê nêrê kundê şaxdar *hûû-hû-hû* ye.

## Xwarin û parêzî
Kundê şaxdar, kojer, guhandar û balindeyên biçûk dixwe.

## Belavbûn
Kundê şaxdar li Rojhilata Navîn, Asya, Ewropa û bakur raojavayê Afrîka û Amerîkayê bakur tê dîtin.

## Binecure
Çar binecureyên kundên şaxdar hatine nasîn:
* *A. o. otus* (Linnaeus, 1758)
* *A. o. canariensis* Madarasz, 1901
* *A. o. tuftsi* Godfrey, 1948
* *A. o. wilsonianus*
## Pêşangeh

Wêne:Asio otus -Battlefield Falconry Centre, Shrewsbury, Shropshire, England-8a.jpg
Wêne:Asio_otus_3.jpg
Wêne:Asio otus_1200x900.jpg
Wêne:Long-eared Owl-Mindaugas Urbonas-1.jpg
Wêne:Long ear owl shandong.jpg
Wêne:Waldohreule_in_freier_Wildbahn.jpg
Asio otus otus MHNT.ZOO.2010.11.155.3.jpg |*Asio otus otus*


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.owlpages.com/owls.php?genus=Bubo&species=bubo
* ''Asio otus'' videos on the Internet Bird Collection

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kund
Bêrîvan Kaya

**Bêrîvan Kaya** an jî **Berivan Kaya** (jdb. 1967 Stuttgart/Almanya) derhêner û lîstîkvaneke alman e.

Dayîka wê alman û bave wê kurd e. Bave wê ji bakurê Kurdistanê ji bajêrê Bazîdê ye, diya wê jî ji rojhilatê Prûsyayê ye. Bêrîvan Kaya li Zanîngeha Hannoverê beşa Muzîk û Şanogeriyê xwendiye. Di sala 1998ê de li Şanoya "Münchner Kammerspiele" de dest bi karê şanogeriyê kiriyê. Di sala 2001ê da li Şanoya "Berliner Volksbühne" de karê xwe berdewam kirye û paşê li Spanyayê di Şanoya "Theatro de los Sidentos" de lîstîkvanî kiriye. Di sala 2003an de senaryo ya şano ya "Das ungeschriebene Buch der Kurden" (*Pirtûka Kurdan ya nenivîsandî*) ji bo Şano ya "Volksbühne Berlin‘ê" nivîsandiye. Bêrîvan Kaya heta niha di çendek fîlmên sînemayî de leyîstiye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Jinên alman
Nosûde

**Nosûde** an **Newsû** yek ji bajarokên herêman Hewraman e. Nifûsê bajarok li gorê World Gazetteer 1582 kes e. Newsû li mintiqa Hewraman a Hewraman-e Lûhon, li bakûrê bajarê Pawe dikeve. Gelê bajarok hemû hewramîaxivin. Newsûd yek ji navendên Kurdên Hewramî ye sosyal û çandîye. Tê zanîn ku, serokê êlên hewramî, heta sala 1931 Cafer Siltan bû ku li Newsû diman, û herwaha Newsû wek serbajarê Hewraman-e Lûhon bû.

## Girêdanên derve
* Weneyên Newsû 
* Hawramanno! 
* World Gazetteer

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Kategorî:Hewraman
Hawramanê text

**Hewramanê Text** ji parçe herêma Hewraman, a ku dikeve nav sînorên Îran re tê gotin. Devokê Hewramî yê herêmî wek Hewramî Textî tê binavkirin.

Gelê Hewramanê Text di pirraniya xwe de Kurdên hewramî ne, belê soranîaxivên ji êla Caf jî, bi taybet li dedora Pawe û Cîwanro gelek hene. Êv herêm çiqas jî di mîtolojiya Yarsanan de rollekî navendî bilîze jî, gelê we niha serranser Misilman in.

Hewramanê Text yek ji herêmên Kurdistane herî bilind e.

## Çîyayên Hewramanê-Text
* Şaho

## Bajarokê Hewramê-Text
* Pawe
* Merîwan
* Cîwanro
* Newsû
* Şarî Hawraman
* Palingan
* Hacîc
* Rezaw
* Beseran

Kategorî:Herêm
Kategorî:Hewraman
Mamoste

[thumb|Dibistana gundî li gorî [Johann Peter Hasenclever]]
**Mamoste** an **mamosta** (mam-oste mam >ap-, osta >hoste) zanyar e an jî kesek e ku rastî û çewtiya jiyanê nîşanê mirovan dide ye.
Kesên ku li dibistanan de li ser mijarên mîna dîrok, çand-huner, jîyana ferdî û hwd de fêran didin em ji wan re dibêjin "mamoste".

Gotina "mamoste/a" ji peyvên mam(ap) û hoste/a pêk dihê. Dibe ku ji ber hezkirin, dilovanî, rehm û nêzikbûna mamê(apê) mirovî ev peyv hatibe bijartin. Herwiha ji bo wateya "pedagog" jî peyva "hoste/a" hatiye bijartin. Bi wî awayî gotina "mamhoste" durist bûye û ji bo bilêvkirina hêsan awayê "mamoste/a" peyda bûye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Dibistan
Kategorî:Zanîngeh
Sûman

**Sûman** (bi tirkî:*Tümsek*) mezrayeke ser bi gundê Xenanisa Jêrê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye. Ji Colemêrgê duratiya wê 8 km ye. Çûnehata wî pir hêsan e. Dîroka cihnişîna Sumanê gellek kevn e. Sala beriya 1950an ermeniyan û eşîrên Colemêrgê hatine Sumanê û cih ji xwe girtine.

## Dîrok
Di nav eşîra Gewdanan de yên paşnava wan Aşkan di sala 1976an de hatin li gundê binecih bûn. Ew Aşkanan jî li nav eşîra Gewdanan da mala çempîriyan tê gotin. Heta sala 1990 li malbata Aşkanan di nava xêr û xweşiyê da jiyana xwe didomand. Di sala 1990an da pisgirêkên herî mezin li Tirkiyeyê derketin holê, loma jî piştî van salan ev gund ji aliyê leşkerê tirkan ve hate valakirin û wî zemanî gundê Sumanê jî nesîbê xwe ji van pirsgirêkan wergirt. Beriya vê pirsgirêkê li Sûmanê 40 malbat jiyana xwe didomandin. Piştî van pirsgirêkan malbatên Aşkanan bar kirin û çûne bajarên din ên wekî Wan, Mersîn, Stembol û hwd. Niha jî 15 malbat hene Sumanê da aboriya vî gundî çandînî û xwedîkirina heywanan in. Zozanên gelek mezin li wî gundî hene wekî Berçelan, Golan, Bêmxo, Kahnî Mişk, Nav Hêliza û hwd.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Herêma Dilfu

**Dilfû** ankû **Dilfo** yan **Dilfan** (farisî: Dilfan), qezake parezgeha Îranê Luristanê ye. Navê xwe ji hoza kurdê Lekan a Dilfan girtiye. Serbajarê Dilfo Nûrabad (bi lekî : nuîrawa) e. Xelkê qezaye hemî Lekê yarsan u Şîe (an Şiîtî) in ji hozên Dilfan, Kakawen, Mîrbeg u ... . zaravaya xelîk lekî, a kû li vê herême wek Elîşterî tê navkirin, diaxivin. Dilfo ji du nahiyan pêk tê: Kakawen und Navend. Gelheyê wê 137,385 kes e.

## Çavkanî

Kategorî:Lekistan
Kategorî:Luristan (parêzgeh)
Dilfan

**Dilfan** an **Dilfo** êleke Kurdên Lek e. Êv êl bi taybeti li herêma Lekîstan li qeza Dilfu bi ware. Êla Dilfan yek ji êlen herî mezin, li parezgeha Luristan e.

## Qebîlê/Tîrê Dilfanî
* Mirvag
* Malmûmah
* Șahivend
* Îtivend
* Olad Xowa
* Niralî
* Kakavend
* Sencabî
* Felekodîn
* Çowarî
* Karamalî

## Girêdanên derve
* êlên kurdan

Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Kûyeşt

**Kûyeşt** an ji **Kûhdeşt** navê yek ji bajarên li parêzgeha Luristanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.

## Çavkanî
Papî (eşîr)

Eşîra **Papî** yek ji eşîrên Lek ên Luristan e. Papiyî bi taybetî li bakûrê Xurremabadê, li navçeya Papî dijîn û hemî Yarsan in. Devoka Lekî ya herêmî, lekiya pişêkû diaxivin. Xewme vê eşîrê bi eşirîtiya xwe menşûr in; seyîdên wan her tim cilê sor li xwe dikin û gelek ayînên wan, ên bi agir ve hene. Papiyan demeke nêz de tayfek êla Lûran a Bala Gariva bûn.

Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Dejavû

**Dêjavû**, ew hest, hestê ku weke mirov berê ev jiyan jiyabe, weke ev buyera ku nûha qewimîye, berê jî ev bûyer qewimîbe anjî weke cîhekî ku mirov berê ev cîh dîtibe.

Dêjavû, peyveke Fransî ye; Ji peyva ***deja*** (…berê) û ***voir*** (dîtin) pêk tê.

Ev peyv, di zanistî ya Derûnî (psikolojî) yê de …

Dijbera vê peyvê jî, *jamais-vu* ye. Ev jî weke cîhê ku mirov dîtibe, lê belê dîsajî nas neke…

Kategorî:Bîr
Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Têgehên psîkolojiyê
Paulo Coelho

**Paulo Coelho** (bilêvkirin: *Paulo Koyîlo*) (bûn 24ê tebaxa 1947ê -) strannivîs û romannivîsê brezîlî kuo hindek ji romanên wî li van salên dawiyê ji romanên herî baş firotî bûne. Nemaze romana wî ya sala 1988ê Kîmyager (bi inglîzî: Alchemist, bi portûgalî: O Alquimista) dihêt îdeakirin ko yek ji pirrfirotî yên cîhanê bûye.

## Jiyan
Paulo li  li Riyo do Janîroyê li Brezîlê hat dinyayé.

## Berhemên wî

1. Belgexaneyên Dozexê (Arquivos do Inferno), 1982.

2. Kitêboka kiryarkî ya Xwînmêjiyê (O Manual Prático do Vampirismo), 1986.

3. Ziyaret (O Diário de um Mago), 1987.

4. Kîmyager (O Alquimista), 1988.

5. Brîda (Brida), 1990.

6. Mezintirîn Diyarî (O Dom Supremo), 1991.

7. Valkîrî (As Valkírias), 1992.

8. Bîreweriyên Cadûgerekî (O Diário de um Magus), 1992.

9. Mektûb (Maktub), 1994.

10. Bi rex rûbarê Piyedra ez rûni§tim û girîm (Na margem do rio Piedra eu sentei e chorei), 1994.

11. çiyayê Pêncê (O Monte Cinco), 1996.

12. Nameyên Evînî ji Pêxemberekî (Letras do amor de um profeta), 1997.

13. Kitêboka §ervanên Ronahiyê (Manual do guerreiro da luz), 1997.

14. Veronîka birryarê dide bimire (Veronika decide morrer), 1998.

15. Peyvên Binestranî (Palavras essenciais), 1998.

16. Ehrîmen û Sitî Prîm (O Demônio e a srta Prym), 2000.

17. [Bab, Pis û Nevî (Histórias para pais, filhos e netos), 2001.

18. Yazdeh Deqîqe (Onze Minutos), 2003.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Blogerên brezîlî yên mêr
Kategorî:Brezîlî
Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Romannivîs
Kategorî:Strannivîs
Rio de Janeiro (stan)

thumb|250px|Herêma Rio de Janeiroyê (Brezîl).
**Rio de Janeiro** staneka rojhilata Brezîlê ye. Sînorê rojhilatî yê vê stanê Okyanûsa Etlesî ye, tuxîbê başurê wê stana Sao Paulo ye, û li rojavayê û bakurî jî stanên Minas Grais û Espirito Santo hevsî yên wê ne.

Bajarê Rio de Janeiro mezintirîn bajar û paytexta wê ye.

## Dîrok
Deryavanê îtalyayî Amerigo Vespucci ko wekî parek ji gerhanên portûgaliyan kar dikir, kesê herî pêşîn ji ewropayiyan bû ko li sala 1503ê gehişt wan deverên ko niha parek ji stana Rio de Janeiroyê ne. Kaşifên ewropayî bi şaşî hizirîn ko kendava Guanabara Bay parek ji rûbarekî ye, lewma navê wê kendavê kir Rio de Janeiro anko Rûbarê Janweriyê (rûbarê meha ko ew gehiştiye wêderê).

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin
Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê
Rio de Janeiro

**Rio de Janeiro** (, ), navê bajar bi tevahî: São Sebastião do Rio de Janeiro, bajarekî başurê rojhilata Brezîlê ye. Ev bajar mezintirîn bajar û paytexta staneka her bi vî navî ye.

Rio de Janeiro piştî bajarê São Paulo mezintirîn bajarê hemî Brezîlê ye. Ji aliyê pîşesaziyê ve jî piştî Sao Pauloyê bajarê duyem e. Lê bi awayekê navneteweyî, Rio de Janeiro navdartirîn bajarê Brezîlê ye.

## Dîrok
### Dema Kolonî
thumb|Nexşeya Rio de Janeiro di sala 1888an
Li gor Peymana ji Tordesillas portûgalan dewa hilanîna ser 15'mîn sedsala peyda kirina herêmên îro yên Brezîlê. Fransa venasîna peymanê nekir û damêzrandina 1555an li ser *Ilha do Serigipe* pêşiya beravên îroyî yên Rio de Janeiro bin Vizeadmiral de Villegagnon a *Fort Coligny*; ev herêmên kontrolkirî yên li vir bi navê France Antarctique wergirtin. Li hemberî ev beravê de Villegagnon piştre çareseriya *Henriville* damêzrand. Di wan rojan de li vî herêmê tupi têketinên Tamoios û Tupinambás, ewên bi fransozan re xwe girêda bûn. Piştî deh sal şunda, di sala 1565an de, fransî ji aliyê portûgalan ji wê derê hatin derxistin, ew ên *Morro do Castelo* îroyî bajarê *São Sebastião do Rio de Janeiro* damêzrandîbun.

Di sala 1680an Rio de Janeiro bûye paytexta herêma başûrê Brezîlê; di vî demê de wargeh bi qasî 4000 gelhe bû û yek cîhekî bingehiya girînga portûgalan li ser herêmên brazîlî bû. Ji 1700an şunda Rio de Janeiro xwe mezinbû li Bendergeha Brezîlê, ku beriya her tiştî ji dîtina zêran li herêmên cîranên Minas Gerais de vêket.

Jixwe ku bajar di sala 1710/1711an de ji ber Fransozan hatibû êrîşkirin û dagirkirin û tenê dikaribû li hemberê fîdyeyek bilind ji titikên fransozan bidest bixin, Salên lezgînî yên bi ser xwe de bûye û di 27ê kanûna paşîn 1763an paytexta wîlayeta keyaniya Brezîlê.

## Avûhewa Rio de Janeiro

## Bajarok

Rio de Janeiro xwe avayî 4 herêmên geografî dike, ev (Bakur, Başûr, Rojava û Navend) in, ev berdewama 8 herêmên (*Subprefeituras*), 33 herêma kargerî (*Regiões Administrativas*) û 160 navçe (*Bairros*) parve dikin. Ev dîsa pênc statîstîkên herêmên plankirine ên (Áreas de Planejamento) rêdan in. Herêmên plankirinê ev in:

* Área de Planejamento 1: Centro, Paquetá, Portuária, Rio Comprido, Santa Teresa, São Cristóvão
* Área de Planejamento 2: Botafogo, Copacabana, Lagoa, Rocinha, Tijuca, Vila Isabel
* Área de Planejamento 3: Anchieta, Complexo do Alemão, Ilha do Governador, Inhaúma, Irajá, Jacarezinho, Madureira, Maré, Méier, Pavuna, Penha, Ramos, Vigário Geral
* Área de Planejamento 4: Barra da Tijuca, Cidade de Deus, Jacarepaguá
* Área de Planejamento 5: Bangu, Campo Grande, Guaratiba, Realengo, Santa Cruz

## Gelhe

### Kompozîsyona etnîkî
* Spî – (53,6 %), 6.278.704
* Pardo – (33,6 %), 3.935.904
* Afrobrazîlî – (12,3 %), 1.440.822
* Asyayî – (0,5 %), ca. 58.000

### Baweriya ol
thumb|Kathedralek „Modernîk“ ji Rio
thumb|Hunduriya katedralê
Piraniya gelhe xristiyan e. Yên katolîk li vir piranî bicîh bûne, eger heman kilîseyên protestanî û di salên dawi de her ku diçe jî ev spektrûm ya pentîkostalan ên notabel in. Rojhilat navîniyek ol jî wek cîhû ne (23.862 alîgir) û misilman (656 alîgir) in.

### Bajarên wekhev

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Brezîlê
Giurtelecu Şimleului

**Giurtelecu Şimleului** (romanî: Giurtelecu Şimleului) gundekî li Romanyayê ye.

## Gelhenasî

## Girêdanên derve

* http://www.donau-archaeologie.de/doku.php/kataloge/grabkatalog/g/giurtelec 
* http://www.mek.oszk.hu/04700/04750/html/293.html
* http://sebok1.adatbank.transindex.ro/legbelso.php3?nev=Szilagy 
* http://ro.wikisource.org/wiki/Legea_nr._2/1968,_republicat%C4%83_%C3%AEn_1981/Anexa_1_-_Jude%C5%A3ul_S%C4%83laj
* http://harta.infoturism.ro/romania/Salaj/harta_Salaj.php 
* http://www.photomagazine.ro/galeriefoto/pic_detail.php?image=7228&categ=9
* http://www.cimec.ro/scripts/Monumente/Culte/detaliu.asp?k=31123-1 
* http://www.cjsj.ro/localitati/giurtelecusimleului.html 
* http://www.simleusilvaniei.ro/prezentare_personalitati_15.php
* http://www.hiszi-map.hu/catalog/displayimage.php?pid=2337&fullsize=1
* http://www.revistatransilvania.ro/arhiva/2008/pdf/numarul2/art06.pdf 
* http://www.magazinsalajean.ro/index.php?cmd=article&artid=1925
* http://www.arhivelenationale.ro/images/custom/image/Pdf-uri/DJAN-uri/DJAN_Salaj_fonduri_si_colectii_date_in_cercetare.pdf

Kategorî:Romanya
Miriyên We

Ev helbest ji aliyê helbestvanî cihû ê Aûstriyayî Erich Fried hatiye nivîsandin.

Miriyên we-
Filistînî ji Siyonîstan re dibêjin

Miriyên we
Dêûbav û kalûpîrên we yên mirî

Xwîşk û birayên we yên mirî

Yên ku hûn timî wan xwe bi wan ve girêdidin

Miriyên we yên ku di destê we de koz in

Miriyên we ku hûn bi riya wan dihêlin pereyan bidin we

Weke tazmînatê

Ew êdî ne miriyên we ne

Miriyên we ji dest we çûn

Ji ber ku miriyên we

Mexdûrê kujer û qatilan bûn

Yên mafdar, yên bindest

Yên nedesthilat, yên ku zor û zext li wan dihat kirin

Şervanên Berxwedanê yên hatin kuştin

Û zarokên wan

Ew miriyên we bûn

Lê niha hûn bûn desthilatdar û qatil

Û dema xwe diparêzin, hûn bombeyan diavêjin ser serê mexdûrên xwe

Hûn kesên ne desthilat û bêtaqet ji xanîkên wan dikin der

Hûn bi lez bi panzêrên xwe dikin qiyamet û tên

Hûn dihêlin jehr mîna reşîşên baranê

Ji balefirên we bibare

Bi ser erdên me de

Û (hûn) napalmên xwe bi ser jin û zarokên me de (dibarînin)

Gelo hûn bawer dikin ku miriyên we wê we nas bikin

Veşartî di panzer û balafirên xwe yên şer de?

Miriyên we aliyê xwe guhertin bûn yên me

Mexdûr ber bi mexdûran ve

Bindest ber bi bindestan ve

Ji ber ku kesên hatin qetilkirin, xwîşk û birayên kesên hatin qetilkirin in

Û ew ne (xwîşk û bira)yên qatilan in

Miriyên we êdî naxwazin we nas bikin

Miriyên we êdî mêvanê miriyên me ne

Ew hewl didin dilê wan rihet bikin (û dibêjin) dibe ku tenê

hûn ji nezanî û ehmeqiyê dikin, vê tişta hûn dikin

Lê miriyên we dibêjin hûn timî gelekî bi aqil bûn

Zarokên herî biaqil ên dinyayê

Û ew nikarin êdî we fêm bikin

Û miriyên me dixwazin wan haş bikin û dibêjin

Hêza desthilatdaran hûn evqasî mest kirine û gêj kirine

Û dibe ku ji berdêla hûn bi rengekî bimirin ku miriyên we êdî we nas nekin

Hûn bibînin û erê, hûn jê vegerin

 

(Wergera wê Luqman Guldivê kiriye)

Kategorî:Helbest
Dêmkilox

**Dêmkilox** (*splanchnocranium* anko *viscerocranium*) parek ji kiloxî ye ko dêm anko rûyê mirov û lawirên kiloxdar liser ava dibe. Dêmkilox ji 14 hestiyan pêkdihêt.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Anatomî
Kategorî:Hestiyên ser û stu
Qasimlû

**Qasimlû** navê eşîreka kevn a Kurmancan e û nuha jî navê gundekî rojhilatê Kurdistanê, ku girêdayî Ûrmiyeyê ye. Nifûsa vî gundî zêdetir ji 500 kesî ye. Siyasetmedarê kurd ê navdar Ebdulrehman Qasimlo ji vî gundî bû.

Kategorî:Eşîr
SAVAK

thumb|thumb|Logo
**SAVAK** ( *SAVAK*, kurteya  *Sāzemān-e Ettelā'āt va Amniyat-e Keshvar*), navê destgeha îstixbaratê a şahê berê ê Îranê Mihemet Riza Şahî bû.

Savak kurtkiriya peyvên farisî Sāzemān-e Ettelā'āt va Amniyat-e Keshvar, bi wateya *Saziya [[Ewleyî]] û Îstixbarata Welatî* ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1957an li Îranê
Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Îranê
Kategorî:Îran
Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî
Kategorî:Rêxistinên antîkomûnîst
Kategorî:Saziyên sîxuriyê
Kerxlû

**Kerxlû** eşîrek kevn a Kurmancan bû. Niha bi tenê gundek li rojhilatê Kurdistanê, ku girêdayî Ûrmiye ye, bi vî navî heye ko nifûsa wî nêzî 100-150 kesan e.

Kategorî:Eşîr
Zêbarî

**Zêbarî**, hozeke mezin a kurdan e li Badînan (Herêma Kurdistanê, Îraq).

[ Her weha eşîra zêbariyan li Kurdistanê cih digirin, wek Akrê û Berdereş û Mûsil û Dihok û Amêdî.

## Dabeşkirina Eşîrê
Dabeşkirina eşîra Zêbariyan bi dûfçuna herêmên Zêbarî te de dijîn tê binav kirin. 
# Dola Jêrî
# Dola Jorî
# Dola Nahle

## Dabeşkirina Eşîrê
Dabeşkirina eşîra Zêbariyan bi dûfçuna herêmên Zêbarî te de dijîn tê binav kirin. 
# Dola Jêrî
# Dola Jorî
# Dola Nahle

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Zêbar

**Zêbar** warê hoza mezin a eşîra zêbariyan e ku dikevite Badînana Başûrê Kurdistanê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Badînan
Ehmed Zêbarî

**Ehmed Zêbarî** (bi inglîzî: *Ahmad Zebari*), stranbêjekî kurd e ku xelkê Mûsilê ye.

Demekê digel gelek kurd ên din ji ber sitema rejîma Seddamî koçberê Îranê dibe. Berê serhildana 1991ê ya Başûrê Kurdistanê, hêj dem a ko stranbêj li Îranê bû, di navbera wî û malbateke Barzanî de problemek û pişt ra xwîndarî derket û neçar bû vegere Başûrê Kurdistanê (Iraqê) û li bajarê Akrê şênî bû.

Ji ber ko problem a wî bi malbateke Barzanî re çêbibû, ji aliyê rejîma Seddamî ve ko tev kurdên li Îranê xaîn dihesibandin hat efû kirin. Piştê ko serhildana 1991ê a kurdan li Başûrê Kurdistanê çêbû û ew malbata Barzanî vegeriya Kurdistanê, stranbêj dîsan ji ber wê malbatê reviya û li Musilê şênî bû, ko wî demî hêj di bin kontrola rejîma Seddam de bû.

Herçend ko hesta neteweyî a kurdî ya stranbêj pir bihêz be jî, ji ber sedema ko her car reviyaye bin desthilata rejîma Seddam, di TV ên Başûrê Kurdistanê ko bi partiyên siyasî ve girêdayî ne, stranên Ehmed Zêbarî nahên weşandin. Bi tenê çend stranekên wî di MMC TVê de, ya ku bi PKKê ve girêdayî ye, dihên nîşandan. Çend stranekên wî di YouTubeê de jî hene. Stîla hunermendê stranbêj klasîka kurdî, dengbêjî û stranên kurdî ên folklor in. Stranbêj yek ji hunermend ên tilîhejmar (pir hindik) ên Başûrê Kurdistanê ye ko hêj kincên kurdî li xwe dike.

## Çavkanî

Kategorî:Stranbêj