open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Agenzia Nazionale Stampa Associata

**ANSA** *(Agenzia Nazionale Stampa Associata)* kurtenavê ajansa nûçeyan a îtalî ye.

Di 15ê kanûna paşîn 1945an de li bajarê Roma hatiye damezrandin. Îro wekî ajanseke navneteweyî kar dike. Li Îtalya û 78 welatî birêxistin bûye. Rojê li dora du hezar peyamê radigihîne.

Îro, ANSA yek ji ajansên nûçeyan ên pêşeng ên cîhanê ye û ya herî mezin li Îtalyayê ye, bi 22 ofîsên li Îtalyayê û 81 ofîsên din ên li 74 welatan belavbûyî, rojane zêdetirî 2,000 çîrokan çêdike. Di sala 2000 de, 600 rojnamevanên tam-dem û 500 peyamnêrên biyanî hebûn. Bi saya pêşveçûna bilez a Telekomunîkasyon di salên dawî de, ANSA xizmetên nûçeyan ên bi deng û vîdeyo li ser Înternet û bi rêya telefonên desta pêşkêş dike.

Navenda xizmeta spanîaxêv (zimanê spanî) li Buenos Aires ye.

## Danasîn
ANSA kooperatîfek e ku ji bîst û sê weşanxaneyên rojnameyên sereke yên Îtalî pêk tê û armanca wê komkirin, weşandin û belavkirina nûçe, wêne û analîzên kûr ên li ser bûyerên girîng ên Îtalya û cîhanê, bi hemû formatan û li ser hemî platformên weşanê ye. Ji bo vê armancê, ANSA li Îtalyayê bîst û du ofîs û li pênc parzemînan pêncî ofîsên nûçegihaniyê hene; tora wê ya berfireh a rojnamevanan li çaraliyê cîhanê dihêle ku ew bi awayekî serbixwe û xweser nûçeyên li ser bûyerên girîng ên navneteweyî biweşîne.

Ofîsa sereke li Roma, li "Via della Dataria 94".

Di çend salên dawî de heta îro 2025, ANSA rojane zêdetirî 3,500 nûçe, 2,300 wêne û zêdetirî şêst vîdyoyan weşan dike, ku li dezgehên medyayê yên Îtalyayê, saziyên neteweyî, herêmî û navneteweyî, komeleyên bazirganiyê, partiyên siyasî, sendîka û bazara şîrketan têne belavkirin. L'ANSA ragihandina agahiyên neteweyî, herêmî û taybetî bo beşên. Pêşniyara agahiyê di:

* **Informasyon**: nivîs, wêne, vidyo
* **Web û mobile**: ANSA.it, kanalan vertîkal û navneteweyî, sms, app û sosyal
* **Projeyên edîtorî**: pirtûk û nîşandan wêneyan, civînên pêşkeftinê ya rojnamegerî û tematik, bûyer
* **Arşîv**: nivîs, wêne û vidyo

Ji 1996 ve ANSA yekem agencîya li İtalya bû ku nûçeyan bi rêya SMS ve belav kir.

Ji sala 2003an vir ve, ANSA bi rêya AnsaMedê nûçeyan derbarê welatên havza Deryaya Spî de peyda dike.

Ji sala 2007an heta 2013an (girtina xizmetên WiiConnect24 ) ANSA çavkaniya guhertoya Îtalî ya kanala nûçeyan a konsola lîstikên vîdyoyê ya Wii bû. 

Ji sala 2009an vir ve, serokê nû Giulio Anselmi ye, ku ji sala 1997an heta 1999an rêveberê berê yê ANSAyê bû. Di 10ê Hezîranê de, Luigi Contu wek seredîtorê ajansê hat tayînkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Agenzia Nazionale Stampa Associata (ANSA) (îtalî)

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Avabûnên 1945an li Îtalyayê
Kategorî:Rêxistinên ku di 1945an de hatine avakirin
United Press International

**UPI** *(United Press International)*, yek ji ajansên nûçeyan ên DYAyê û di qada navneteweyî de xebatê dike.

Di sala 1907an de ji aliyê Edward Scripps ve hatiye damezrandin. Îro bi nêzîkî 100 navendên xwe yî navneteweyî bi 50 zimanê nûçeyan belav dike.

## Girêdanên derve

* United Press International

## Çavkanî

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Rêxistinên ku di 1907an de hatine avakirin
Stasi

thumb|rast|Arma STASIyê

**Ministerium für Staatssicherheit** (b kurtî: „**MfS**“, zimanê kolanê „**Stasi - Ştasî**“) navê saziya sîxuriyê ya Almanya Rojhilatê ya berê, DDRê bû. Pirranî bi navê STASI dihate naskirin. Di dema Şerê Sar de yek ji saziyên sîxuriyê yên navdar ên cîhanê bû. Bi hilweşandina dîwarên Berlînê re, dawî li wê jî hat.

## Kurte dîrok

STASI di 8'ê avrêlê 1950'î de hate damezrandin. Mîsyona wê ya sereke parastina DDRê di nava baskên Pakta Warşawê de li dijî "Rojavayê" bû. Serokê yekemîn Wilhelm Zaisser bû. STASI di qada navneteweyî de operasyonên mezin lidardixist. Bo mînak li welatên Latîn Amerîka li dijî sazûmaniyên mîlîtarîst oppozîsyonerên çepgîr diparast û sedan ji wan dianî DDRê.

Kategorî:Almanya
Kategorî:Saziya sîxuriyê ya dîrokî
EFE

**EFE** navê ajanseke nûçeyan a Spanyayê ye. Navenda wê li Madridê ye.

Di sala 1939an de hatiye damezrandin. Yekemîn bûroya xwe ya derveyî welêt li Buenos Aires di sala 1965an de vekir. Îro bi 17 bûroyên xwe yên navwelatî û 110 ên ajanseke navneteweyî û bipêşketî ye. Tê texmînkirin ku 3.000 xebatkarên wê hene û nûçeyan radigihînin bo 218 rojname, 201 kovar, 73 radyo, 49 TV û 63 dijîtalmedyayan.

## Girêdanên derve
* Malpera EFE (Spanyolî, Katalanî, Portûgalî, Îngîlîzî)

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Avabûnên 1939an li Spanyayê
Kategorî:Spanya
Muxabere

**Muxabere** an jî **Mukhabarat** peyveke erebî ye ku tê wateya "ragihandin" û bi kurtî ji saziyên saloxgeriyê yên dûgela Sûrî û welatên din ên ereb re tê gotin. Muxabere ne bi tenê yek sazî ye, lê belê navê giştî yê hemî saziyên saloxgeriyê ye.

Sazî herçendî di bin fermana sazûmanê de ye jî, di rastiyê de bi serokdewlet ve girêdayî ye. Wekî tê zanîn li Rojhilata Navîn sazûmanên awarte hene. Ji ber wê jî birêxistinbûna saziyên dewletan jî ne têkûz û zagonî ne.

## Buroyên saloxgeriyê yên Sûriyê
Bi destdanîna malbata Esad li ser desthilatdariyê ve bingeha saziyên sîxuriyê jî hatine avêtin.

### Sê beşên bingehîn ên Muxabereya Sûriyê
# Beşa Îstixbarata Leşkerî (شعبة المخابرات العسكرية )
# Îstixbarata Siyasî (ya Giştî) (إدارة أمن السياسي )
# Îstixbarata Hêzên Esmanî (إدارة المخابرات الجوية )

Beşa Buroya Saloxgeriya Siyasî pirranî ji bo kurdan û mixalifên rejîmê hatiye damezrandin. Heya îro bi deh hezaran kesên dijber bi destên vê beşê hatine girtin. Gelek rêxistinên mafên mirovî di wêbaweriyê de ne ku Muxabere êşkenceyê dike, mirovan dikuje, seqet dihêle yan ji holê radike. Dîsa ew di wê baweriyê de ne ku Muxabere bi rêxistinên terorîst ên navneteweyî yên wekî Elqaîde, Hizb at-Tahrir, ITC û hwd re di têkiliyan de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Saziyên sîxuriyê
Kategorî:Sûrî
Eniya tirkmen ya Iraqê

**Eniya** **Tirkmen ya** **Iraqê** (bi tirkî: Irak Türkmen Cephesi) li çiriya pêşîn a 1997ê li Hewlêrê hatiye avakirin. Ev rêxistina tirkmenan bi çend partiyên tirkmen wek sîwan hatiye avakirin. Di nîsana 1995ê de bi rêya hikûmeta Tirkiyê li Enqere ji bo tirkmenan komcivîn hatin kirin. Di wan komcivînan hatiye biryardan ku tirkmen li Başûrê Kurdistanê û Îraqê heqên xwe biparêzin divê ev rêxistinên were avakirin. Hêjayî gotinê ye ku piştî Operasyona Aramî Temînkirin li Iraqê hatiye kirin, li bakurê Îraqê herêmek xweser ya kurdan ava bû. Ev herêm ji bo dewleta tirk acizî peyda kir. Ji ber vê sedemê jî tirkan dixwastin li başûrê Kurdistanê hegemonyaya xwe ava bikin. Vê paradîgmayê tesîr li ser polîtîkaya tirkan ya Iraqê kir û di dawiyê de ku tirk bikeve nav siyaseta başûrê Kurdistanê, alîkariya Tirkmenan kir û dixwast wan rêvebirên polîtîkaya xwe li wir bicîh bike. Komkujiya Tirkmenên Îraqê

Serokê vê rêxistinê Erşad Salîhî ye.

## Gorî daxûyaniyên dûgela Tirk armancên vê eniyê ev in

* Têkoşîn ji bo heqên Tirkomanan li
* Têkoşîn bo Iraqeke yekgirtî, plûral û demokratîk
* Têkoşîn bo wekheviya hemî netewe û berên Iraqê
* Têkoşîn bo sazkirina sazûmaniyê gorî bingehên wekheviyê

## Gorî pisporên polîtîk ên herêmê

* Qelsxistin an tunekirina sazûmanî û destkeftiyên Kurdan li Iraqê
* Dijderketina sazûmaniya federal, parastina sazûmaniya Baasî
* Jêdûrxistina Tirkomanan ji Kurdan, Şî û Îranê û gîrêdana wan bi Tirkiyê ve
* Têkoşîn bi berjewendiyên DYA, YE û Kurdan re
* Bêîstîqrarkirina Kerkûk û Mûsilê û revandina Kurdan ji van bajaran
* Têkoşîn bo herêmeke Tirkomanan a bi Tirkiyê ve girêdayî

Dîsa gelek îdîa hatine kirin ku ITC bi rêxistinên wekî Al Qaîda, Hizb-ut Tahrir hwd re di têkiliyan de ye û ji Tirkiye û hin welatên Ereban gelek alîkariyan distîne.

Arma ITCê wekî ya desthilatdariya Tirkan li Bakurê Kîpros hatiye çêkirin û dişibe ala Tirkiyê. Gorî pisporan armanca Komara Tirkiyê sazûmaniyeke wekî ya Bakurê Kîprosê avakirin e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1995an li Iraqê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1995an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê
Ajansa Çapemeniyê ya Polonî

thumb|Logo
**PAP**, **Polska Agencja Prasowa** ajansa nûçeyan a fermî ya Polonya ye.

Di 31ê çiriya pêşîn 1918î de bi alîkariya rojnamevanên biyanî bingeha wê tê avêtin. Di 17ê îlonê 1939î de navenda wê ji welêt derdikeve. Lewra sazûmaniyeke nû êdî hebû li Polonya, ango sosyalîzma real.

Sazûmaniya nû gorî berjewendiyên xwe ajanseke nû damezrand. PAP li derveyî welêt heya dawî hatina sazûmaniya sosyalîst a welêt xebat kir û di sala 1991î de xwe betalkir.

Kategorî:Ajansên nûçeyan ên dîrokî
Kategorî:Avabûnên 1944an li Polonyayê
Besre

**Besre** () bajarekî li başûrê Iraqê ye ku paytextê parêzgeha Besreyê ye. Besre li beravên Şetelerebê û 55 kîlometre dûrî Kendava Fars û 545 kîlometre jî dûrî Bexdayê ye. Ev li sinorê navbera Îraq û Kuweytê de ye. Gorî rezervên petrolê, Besre yek ji bajarên herî girîng yê Iraqê ye. Bajar di sala 636an  de ji aliyê xelîf Umer el-Xatab ve hat avakirin.

## Binêre

* Balafirgeha Besreyê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 7an li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 636an
Kategorî:Bajarên Iraqê
Belta Biçûk

Belta Biçûk (bi danîmarkî: *Lillebælt*) tengavekî di navbera girava Danîmarka yê Funen û nîvgirava Jütlandê de ye. Ew tengavê nêzî 50 kîlometre dirêj e û 800 metre de heta 28kîlometre fireh ye. Kûrahiya xweya herî mezin jî 75 metre ye. Di wê tengavê de gelek giravên biçûk û geşbûn hene. Li ser wê tengavê du pirayên yek 1935an de, yek jî 1970an de çêbûnî hene.

## Binêre
* Belta Mezin

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Tengav
Skagerrak

**Skagerrak** tengavekê Derya Bakurê ye ku di navbera Jütland (Danîmarka) û Norweç de cih digire. Li başûr Skagerrak bi Kattegat re (rojavaya Jütland) di Belta Mezin û biçûk re digêhê Derya Baltik.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Tengav
Kattegat

**Kattegat** deryayekê ye ku şitleke Deryaya Bakur ye. Ev di navbera dewletên Danîmarka û Swêdê de ye. Ev li bakur bi Skagen û bi Skagerrak ve digêhê hev. Ev li ser Skagerrak re û Limfjord re bi Derya Bakur ve tê girêdan. Lê di Limfjord re encax keştiyên biçûk derbaz dibin. Derya di ser Öresund, Belta Mezin û Belta Biçûk re jî bi Deryaya Baltik ve tê girêdan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Tengav
Belta Mezin

**Belta Mezin** (bi danîmarkî: Storebælt) tengavekî di navbera giravên Danîmarka yê Zealand û Funen de ye. Herdu aliyên tengavê di 1997an vir de bi pirayeke bi hev ve girêdanî ne. Belta Mezin bi tengavên Oresund û Belta Biçûk ve yek ji sê tengavên mezin yê Danîmarkayê ye ku deryayên Kattegat û Baltîk bi hev re girêdidin. Belta Mezin 60 kilometir dirêj e û 16-32 kîlometre fireh ye.
## Binêre
* Belta Biçûk
* Oresund

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Tengav
Nordrhein-Westfalen

**Nordrhein-Westfalen** (herêma Bakurê Reyn û Westfaliya, bi kurte *NRW*) yek ji herêmên kargêriyên Almanyayê ye û gorî nêzî 18 milyon nifûsa wê herêma Almanyayê ya herî mezin e. Ew li rojavaya Almanyayê rûniştî ye û rûerda wê 34.080 km² ye. Çiqas paytexta NRW Düsseldorf e jî bajarê xweyî herî mezin Köln e.

Nordrhein-Westfalen li bakur bi Saksonya Jêrîn, rojhilat Hessen û başûr jî bi Rheinland-Pfalz ve, li bakur jî bi Belçîka û Holendayê ve tê sînorkirin.

Di navenda NRW de Ruhrgebiet (ango, *navçeya Ruhr*) yê bi bajarên li bakur Bottrop, Gelsenkirchen, Herne û Recklinghausen, li rojhilat Dortmund, Hamm û Hagen, li navend de Bochum, Wuppertal, Remscheid, Essen, Oberhausen û Mülheim û li rojava jî Duisburg û Moers ve he ye. Hin bajarên dinên mezinên NRW wiha ne: Munster, rojava Bielefeld û Paderborn, başûr Siegen û li rojava Bonn, Koln, Leverkusen, Aachen, Mönchengladbach û paytexta wê Düsseldorf in.

## Polîtîka û serkarî

Kategorî:Avabûnên 1946an li Almanyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Bremen (herêm)

**Bajarê Serbixweyê Yekîtiyê Bremen** () bi 404&nbsp;km² gorî rûerda xwe herêma Almanyayê herî biçûk e. Ew ji Bremen û Bremerhaven de pêk tê û bi tunî 664.000 nifûsa xwe he ye.

Herêma Bremen li bakura Almanyayê di devî çemê Weser de herdu bajarên Bremen û Bremerhaven, yên ji hev 53&nbsp;km dura hev de pêk tê ye. Ew herdu bajaran jî di xakên Saksonya Nizm de ne û bi wê herême hatine dorpêç kirin e.


Kategorî:Dewletên Konfederasyona Alman
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1646an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Gävle

**Gävle** (), bajar û navenda parêzgeha Gävleborg (Gävleborgs län) ya Swêdê ye.

## Galerî

Wêne:Gävle-Gamla Stan.JPG|Bajarê kevnar ê Gävleyê


## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Swêdê
Halland (län)

**Hallands län**, ango parêzgeha Hallandê (*län*, bixwîne *leeen*, tê wateya parêzgeh) parêzgeheke li bakurê Swêdê ye. Navenda parêzgehê Halmstad e.

## Bajarên parêzgeha Hallandê
Bajarên herî mezin ên parêzgeha Hallandê li gorî SCB 2010 ev in:

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1719an li Swêdê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1719an de hatine avakirin

Kategorî:Parêzgehên Swêdê (län)
Kategorî:Swêd
Halmstad

**Halmstad** () bajarekî başûrê Swêdê ye û serbajarê parêzgeha Hallandê (Hallands län) e. Jimara niştecihan di sala 2010an de 58.577 kes bû.

## Galerî

Wêne:Norre_Port_i_Halmstad.jpg|Dîmenek ji Halmstadê


## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Swêdê
Saksonya Jêrîn

**Saksonya Jêrîn** (), herêmeke Almanyayê li bakur rojavaya Almanyayê dikeve ye. Gorî rûerda xwe ew ji Bavyera şunda duyem mezina Almanyayê ye. Paytexta û bajarê wêyî herî mezin Hannover e.

Saksonya Jêrîn li bakurê bi Derya Bakur ve hat sînor kirî ye û li jêr Elbe dikeve ye. Herêma Bremen û bajarî pê ve girêdeyî Bremerhaven, wek bi Saksonya Nizm hat dorpêçkirî di navenda wê de dimê ye.

Ew çemên di Saksonya Jêrîn re derbaz dibin wiha ne; Ems, Weser, Aller û Elbe.

Kategorî:Avabûnên 1946an li Almanyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Springfield

**Springfield** paytexta federedewleta DYAyê Illinois e. Di 1818an de bingeha bajêr hatiye avêtin û di sala 1837an de bûye paytextê Illinoisê.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên li Illinoisê
Kategorî:Paytextên DYAyê
Frankfort, Kentakî

**Frankfort** paytexta federedewleta DYAyê Kentakî ye. Di sala 1795î de bingeha wê ji aliyê koçberên Alman ve hatiye avêtin.

## Navdarên bajêr
* Daniel Weisiger Adams
* William Wirt Adams
* William Cornelius Van Horne

## Girêdanên derve
* Malpereke înformatîk (îngîlîzî)


Kategorî:Paytextên DYAyê
Rindalyan

**Rindalyan** () yek ji gundên Gimgima Mûşê ye.

21&nbsp;km ji Gimgim, 69&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariya koçberbûyan e.

Gundên nêzîkê Rindalyan in, Hebîban (Hebîbaba), Darebî (bi tirkî Dutözü), Goma Hus in.

## Seydayê Rindalyan

Li herêmê bi serê vê malbatê tê sond xwarin. Seydayê Rindalyan navê mirovek zanyar, olzan, fîlozofekî ye. Ji bera şêxan in. Ji malbata wan re *Mala Seydayê Rindalyan* tê gotin.

Seyda bawermendekî gelek hezkirî bûye. Ol ji kevneperestî û berjewenperestiyê parastiye, bi gel daye hezkirin. Miroveke birehm, dadperwer bûye. Xelkê ji hezkirina xwe navê Seyda pîroz kiriye û pê sond dixwin. Dibêjin Seyda bi xwe gelek ji tiştinên wisa aciz bûye, nedixwestiye xelk wisa bikin. Beytên Seyda hene, destnivîsên wî hene.

Niştecihên gund bi zaraveyê kurmancî diaxivin û ji aliyê olî ve sunî ne. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.860 m ye. Şer û xizaniyê bandora xwe li Rindalyan jî daye, gelekan mecbûr mane bar bikin. Gelheya wê niha ji hezar kesan kêmtir e.

Bi havînan derdikevin zozanên Şerevdînê, Warê Rindalyan.

## Bi kirmanckî (dimilkî, kirdkî)

**Rindalyan** *(bi [[tirkî]]: Buzlugöze)* yew dewê Gimgimê (Varto) yo. Cay xo zerî tixûbê (sinirê) Gimgim a Mûşê dera.

## Navdarên Rindalyan
* Seydayê Rindalyan

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Topeka

**Topeka** paytexta federedewleta DYAyê Kansas e. Herwekî navenda parêzgeha County Seat e.

Gelheya wê 121.809 (2004), rûbera erda wê 8.601 km² ye. Bilindahiya axa herêmê ji rûyê avê 305 m ye.

Kategorî:Paytextên DYAyê
Des Moines

**Des Moines** [dɪˈmɔɪn] paytexta federedewleta DYAyê Iowa ye. Di sala 1846'î de bingeha wê hatiye avêtin û niha nifûsa wê gihîştiye 194.311 (2004). Des Moines herwekî navenda parêzgeha Polk County ye.

## Girêdanên derve
* Malpereke înformatîk (îngîlîzî) 
* Iowa State Fair (îngîlîzî) 

Kategorî:Paytextên DYAyê
Harûn Reşîd

**Harûn Reşîd** (; bû 763 li Rey; mir 809 li Tus) yek ji xelîfe û kargerên Ebasiyan bû û navbera 786an de heta 809 xelifetî kirî bû. Harun zarokiya xwe li bajarê Belh derbaz kir û di zarokiya xwe de bandora mezin ji Barmakiyan dît.

Harûn Reşîd zarokê El Mehdî û gorî rîwayatan jî birayê Behl ûl Danan bû. Di dema wî de Ebasiyan di aborî çendayî û peşarî dema xweya herî rind dîtî bû. Di wan deman de bi siya wan wezîrên ji malbata Barmakiyan xelifetîye peşarî gelek dihat karger kirin.
Harûn Reşîd hîn ku 13 salî bû, bû xelîfe. Pê bû xelîfe re wî di 796an de Reqa kira paytext û kargera xwe bira wê der e.

Di dema xelîfe Harûn de nêzî bi tunî Anatoliya, Kîpros hat dagir kirin. Lê li Afrîka, Maxrêb jî hin dewletên serbixwe hatin ava kirin. Di sefereke de artêşên misilmanan heta Üsküdarê hembera Konstantinopolis hatî bûn. Lê ji bo împaratorbanûya Bîzans her sal dayîn dana Ebasiyan pejirand, artêşa misilmanan şunda vegeriye Bexda.

Di dema xwe de wî bi Çîn, Karlê Mezin re têkîlî kir.

Harûn Reşîd di 809an de demê ku hembera Xaricîyan de di sefereke de bû jîyana xwe ji dest da. Wî di 802an virde xelifetî navbera lawên xwe El-Emîn û El-Ma'mun de parva kirî bû.

Di dema xelîfe de klasîka Hezar û yek şev hat nivisandin bû.thumb|300px|Xelîfe Harûn komîteyên Charlemagne dipejirîn e|çep

Kategorî:Desthilatdar
Kategorî:Ebasî
Kategorî:Jidayikbûn 760î
Kategorî:Mirin 809
Kategorî:Misilman
Kategorî:Xelîfe
Kategorî:Zargotina iraqî
Indianapolis

**Indianapolis** [ˌɪndɪəˈnæpəlɪs] paytextê federedewleta DYAyê Indiana ye.

Gorî texmînên 2004'î 784.242 kes li bajêr dijîn. Bi tevî devedora xwe nêzîkî 2 Milyon gelheya wê heye. Indianapolis herwekî navenda parêzgeha Marion County ye.

## Dîrok
Indianapolis li ser daxwaziya federedewlet Indiana di sala 1821an de hat damezrandin.

## Asta perwerdeyê
Zav zanîngehên Indianapolis hene:

* Zanîngeha Butlerê
* Indiana University-Purdue University Indianapolis
* Ivy Tech
* University of Indianapolis

## Keç û kurên bajêr

* Howard Arthur Allen, kujer
* Ray Appleton, jazvan
* Benny Barth, jazvan
* James Baskett, fîlm- û şanovan
* Abraham Benrubi, lîstikvan
* Monte Blue, lîstikvan
* Spanky Davis, jazvan
* John Dillinger, dizê bankê
* Reginald DuValle, jazvan û pedagokê muzîkê
* Kenneth Edmonds, popvan, stran-nîvîs, derhêner
* Vivica A. Fox, lîstikvan
* Brendan Fraser, lîstikvanê fîlmê
* Frank Glover, jazvan, awazvan
* Alonzo Pookie Johnson, jazvan
* J. J. Johnson, jazvan
* Marvin Johnson, boksvan
* Reunald Jones, jazvan
* James McGarrell, nîgarvan
* Anthony Montgomery, lîstikvanê fîlmê
* Wes Montgomery, jazvan
* James Sloyan, fîlm- û şanovan
* Stephen Sommers, rejîsor, senaryovan, fîlmçêker
* James Spaulding, jazvan
* Kurt Vonnegut, nivîskar
* Clifton Webb, lîstikvan
* Clarence Melvin Zener, fizîkvan


## Girêdanên derve

Kategorî:Paytextên DYAyê
Bismarck, Dakotaya Bakur

**Bismarck** paytextê federedewleta DYAyê Dakotaya Bakur û navenda parêzgeha Burleigh County ye. Di per perê rûbara Missouri de ye.

## Hin agahiyên bikêr

* Rûber: 71 km²
* Bilindahî ji rûyê avê: 500 m
* Gelhe: 55.532 (2000)
* Koordînat: 46° 49' N, 100° 47' W
* Postkod: 58501-58507
* Telkod: 001 701

## Girêdanên derve

* Malpera fermî (îngîlîzî) 

Kategorî:Paytextên DYAyê
Cide

thumb|Cide (2019)

**Cide** (bi erebî: جدّة, *Jiddah*) duyemîn bajarê herî mezin ê Erebistana Siûdî ye.

Kategorî:Bajarên Erebistana Siûdî

Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Erebistana Siûdî
Ciwan (bername)

thumb|Ciwan
**Ciwan** bernameyeke ROJ TV'yê ye. 

Bernameya Ciwan deng û rengê ciwanên Kurd e û cih dide kêşe û pirsgirêkên ciwanan.
Bernama Ciwan hewl dide ku xwe bigihijine hemî girseya ciwanên kurd û ji wan re perspektîvan bi afirine.
Di bernama Ciwan de, xebatên ciwanan yên çandî, hunerî, spor, sosyal û hin gelek xalên din mirov dikare temaşe bike.

Bernama Ciwan cih dide hemû kategoriya ciwanan û dixwaze wan di noqtekê de bigihîjine hev.
Bernama Ciwan bi dosyayên rojev, taybet, panorama, jiyan portre, huner, spor û ajanda dixwaze hewldan, xebat û jiyana ciwanên kurd bigihîjîne raya giştî.

Kategorî:Bernameya Roj TV
Turikê Derwêş

thumb|Turikê Derwêş
**Turikê Dewrêş** bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.

Turikê Dewrêş bername yeke ku jiyana ciwakî, aborî û pirsgirêkin rojane li ciyê xwe de dêxîn e berçawê bînerê xwe û roportaja lê çêdike (amede) dike. Turikê Dewreş ji aliyê gel we gelek tê hejê kirin.

Kategorî:Bernameya Roj TV
Lorîn

rast|150px
**Lorîn** bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye

Bernameyekî muzîkêye, heftê du rojan bi zimanê kurdî bi awayekî zindî tê weşandin. Carcaran hunermendekî beşdarî bernamê dibe û derbarê xebatên xwe yên dawî de diaxive. Di navaroka bernameyê de klîbên kurdî tên weşandin û her wiha klîben ku temaşewanan bi rêya telefon, email anjî bi nameyên xwe daxwazdikin tên weşandin.

Kategorî:Bernameya Roj TV
Rojbaş Kurdistan

rast
**Rojbaş Kurdistan** bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye

Rojbaş Kurdistan di pênc roja heftê de ji Dûşem- Înê tê weşandin.
Her bername li aliyê dû pêşkêşvanan ve tê pêşkêş kirin.

Bi asayî kesek dibe mêvanê bername û bersivên pirsên pêşkêşvanan dide.
Di bername de dosîyeyên kurt a cihê reng jî cîh digrin, di destpêka bername de Bi alîkariya grafîk temaşevanan li ser rewişa hewayê tên agehdar kirin, û di despêka bername de portre ya mêvanê berê ku were studyo tê pêşkêş kirin. Di herekîna bername de wan dosiyeyên jêr jî tên nîşan dayîn :

Di dîrokê de îro, Ji nava me, Klîpa rojê, Bê şirove, Tenduristî, Fîlmê karton û gotina rojê.
Xebata Rojbaş Kurdistan wek êkîp tê meşandin û di êkîpê de hejmarek ji xebatkarên Têlêvîzyona Roj cîh digrin.

Kategorî:Bernameya Roj TV
Narmikan

__NOTOC__

**Narmikan** an **Nermikan** *(bi [[tirkî]]: Yazıbaşı)* yek ji gundên Erxewan a Meletîyê ye.

Tê gotin navê xwe ji eşîr an komeşîr a bi navê *Narmikan* digire. Di qeydên sala 1560 ên Osmaniyan de navê gund derbasdibe. Li bingeha wê pirr kevn e, digihê beriya zayînê. Malbatên sereke yên Narmikan Kurmiyan, Derwêşan, Kaloyan, Maliyan, Qasoyan, Kinoyan, Zengoyan hwd in.

Di salên 40´î de berê bi Mezra, Madenêve, paşê bi Erebgîrê ve hatiye girêdan. Gundê herî mezin ê Erxewanê ye. Di sala 1980'î de 500 malbat lê dijiyan. Pirraniya gundiyan ji ber pêkutî, nebûna avê û xizaniyê koçberê bajarên Tirkan ên mezin dibin. Di sala 1950'î de navê Narmikan ji hêla dewleta Tirk ve tê qedexekirin û navê tirkî pêvedikin.

20 km li rojhilatê Erxewanê dikeve. 60 km ji Meletiyê û 10 km ji gola Bendava Karakaya dûr e.

Di destpêka salên 80'î de bi gelheya xwe ya zêdetirî 500 malbatî diviyabû bibaya şaredarî. Lê ji sedema hatina saziyên dûgelê (qereqol hwd), niştecihan şaredarî nepejirandin û red kirin. Niştecihên gund 100 % Kurd in. Li Stenbolê komelekê gundiyan heye û pirranî bi bazirganiyê re bilîdibin.

Gundî dibêjin bi navê *Smaîl Axa* mêrxasek gund ava kiriye. Beriya wê jî gund hebûye. Dibêjin xelkê gund ji êlên niha li Anatoliyaya Navîn dijîn in.

Tê îdîakirin keyê Osmanîyan Yawiz Siltan bi darê zorê xelkê herêmê kiriye Sunnî, beriya wê gel Elewî bûne. Bi rastî jî kevneşopiyên herêmê dişibin ên Dêrsimê. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin, bi texmînî demekê gel li vir baweriya Riya Heq (Raa Haq) a Dêrsimê hewandine.

Niştecihên gund mirovên aşitîxwaz û nûjen in. Mixabin bi koçberiyê re asîmîlasyon destpê kiriye. Asta pişavtinê (asîmîlasyonê) gelek bilind e. Zarok û ciwan li bajarên Tirkiyeyê asîmîle bûne, pirranî bi zimanê xwe nizanin.

## Gelhenasî

## Mezreyên Narmikan

* Hecî Mûsan *(bi [[tirkî]]: Gürgüş)*
* Çarçek
* Zango

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Komeleya Narmikan a Stenbolê 

Kategorî:Gundên Erxewanê
Sêla Sor

rast
**Sêla Sor** bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye ku ji aliyê Cahîd Merwan tê pêşkêş kirin.

Bernameyekî hefteyî ye û bi zimanê tirkî tê weşandin. Rewşa siyasî bi beşdarvanên bernamê re tê nirxandin. Armanca bernamê ew e ku kesayetiyên xwedî dîtin û ramanên cuda li derdora bernamê bîne cem hev û rojevê guftûgo bike.

Kategorî:Bernameya Roj TV
Dîlanar (bername)

thumb|Dîlanar
**Dîlanar** bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de bi Delîl Dîlanarê bû.

Di bernamê heftane Dilanar, Keskesor, Verason, Çar Newa, muzîka kurdî, deb (folklor) literatur û kultura gelê din tîne berçawa. Şevbêrk bername yeke ku muzîka resen Kurdî tîne berçawê bînerê xwe.

Kategorî:Bernameya Roj TV
Welatê Rojê

thumb|Welatê Rojê
**Welatê Rojê** bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.

Welatê Rojê bi şevê hercar bîner û guhdarin xwe keyfxwes dike. Welat Rojê çi cara ji bîra gel naçe ku guhdarî û temaşe bikin.

Bi avabuna Rojê, dîmenên xweza û diroka ku li Kurdistane heye bi dengê stranin resen û klasika Kurdî, westiyan rojê, mizgînînya helatina rojeke nu dide.

Kategorî:Bernameya Roj TV
Tîşkî Huner

thumb|Tîşkî Huner|border|center
**Tîşkî Huner** bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.

Tîşkî Huner, bernameyek ji bo nasandina hunermendên şêwekar (neqaş) ên Kurd bû.
Her du hefteyan carekê êvarên yekşemê saet 22:00 bi dema navendî ya Ewropayê hat pêşkêşkirin.
Heman bername rojek piştre, duşemê saet 10:45, serê sibê hat dubarekirin.
Tîşkî Huner wargeha nimandina hunera hunermendên kurd e.

Kategorî:Bernameya Roj TV
Çiyayê Loa

**Çiyayê Loa** yek ji çiyayên volkanîk ên li DYAye. Li federedewleta Hawaii ye. Di zimanê kevnexwediyên giravên Hawaii de navêwê tê wateya *"çiyayê dirêj".*

* Bilindahî (berzî): 4.170 m
* Koordînat: 19° 28' N, 155° 35' W
* Aktîvbûna dawî: 24'ê adarê - 15'ê avrêlê 1984

## Malperên têkildar

* Hawaiian Volcano Observatory / USGS (îngîlîzî) 
* http://www.volcano.si.edu/ 
* Mauna Loa (îngîlîzî) 

Kategorî:Çiyayên DYAyê
Kategorî:Volkanên çalak
Çiyayê Hood

thumb|250px|Çiyayê Hood
**Mount Hood** an bi kurdî **Çiyayê Hood** yek ji çiyayên li federedewleta Oregon a DYAyê ye.

* Bilindahî (berzîne): 3.425 m
* Koordînat: 45° 22′ 24" N, 121° 41′ 45" W
* Aktîvbûna dawî: 1782
* Yekemîn çiyagerê derketiye lûtkeyê: 1845, Sam Barlow

## Malperên têkildar
* Friends of Mt. Hood (îngîlîzî) 

Kategorî:Çiyayên DYAyê
Kategorî:Volkanên çalak
Çemê Snake

**Çemê Snake** yan jî **rûbarê Snake** (bi îngilîzî: *Snake River*) çemekî mezin ê herêma mezin a bakurê rojavayê Pasîfîkê ya Dewletên Yekbûyî ye. Bi dirêjahiya 1.735 km, ew mezintirîn çemê Çemê Kolumbiyayê ye, di encamê de mezintirîn çemê Amerîkaya Bakur e ku diherike Okyanûsa Mezin. Çemê Snake li rojavayê Wyoming bilind dibe, piştre di deşta çemê Snake li başûr re diherike. Idaho, kaniya Hells a hişk li ser sînorê Oregon–Idaho û girên Palouse yên Washingtonê yên dizivirin, di çemê Kolumbia de li Tri-Cities li Hewzeya Columbia ya Rojhilatê Washingtonê vala dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Çemên DYAyê
Reco

**Reco** (yekcaran jî *Raco*, *Recê*, *Racu*, *Radjou*, bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Rajo*; ) bajarokekî li ser girekî zinarî û hewreyî ye di orta bilindiya Baylan de li Çiyayê Hawarê, beşekî bilind e ji Çiyayê Kurmênc (Kurdaxê) ye, û bi qasî 585 meteran bi ser asteya behrayê ve dikeve; ferehiya devera Reco (yanê bajarok bi 65 gund û baxçe yan Baylanên derdorê wê ve) bi qasî 352 kilometrên ciwarkuşe ye. Li Reco di roja şemiyê ji pir zû de de bazarekî mezin çêdibe, şêniyên gundên derûdora wê dihên wir, kirîn û firotanan, yanê karên bazariyên xwe li wê derê dikin. Hejmara nîştewanên Reco berve 4.000 kesan ve diçe. Di Reco re ji sala 1912 rêza trêna Berlîn-Bexdayê derbaz dibe. Gundên bi nêzîkî li derûdore Reco ev in: Hec Xelîl, Kûra, Atmana, Maseka, Mûskê, Memila, Hopka û Banîkê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* baylan-rajo.blogspot.com

Kategorî:Efrîn
Kategorî:Gundên Efrînê
Xêza xwar (xalbendî)

thumb|85px|Xêza xwar
**Xêza xwar** (**/**), (bi îngilîzî: *Slas*h) yek jî karakterên romî ye. Ev xwêz ji bo fêm anînê wek bi wateyan *û/an jî* û di nivîsbarî û di matematîkê de têbikaranîn.

Kategorî:Çeveng
Dêrsimkî

**Dêrsimkî** binavkirineke gelê herêma Dêrsimê bo zimanê xwe ye. Gelê Dêrsimê ji zimanê xwe re pirranî dêrsimkî yan kirmanckî dibêje. Herçendî nêzîkê hev bin jî, li Çewlîgê kirdkî yan kirdî, li Sêwrekê dimilkî yan dimilî û li Sêwasê jî ginî tê binavkirin.

Gorî hin kesên li Ewropayê dijîn û çend ronakbîrên îranîst, ev ne zaraveyek lê zimanekî serbixwe ye. Lê pirraniya zimannas û ronakbîrên dimilkî diaxivin wekî zareveyek e yan zimanekî serbixwe yê kurdî bi nav dikin. Hin kes dixwazin binavkirina dersîmkî, kirdkî, kirmanckî û ginî ji holê rabe û bêjeya zazakî were bikaranîn. Tê zanîn ev binavkirineke derveyî ye. Gelê Dersîmê zimanê xwe wekî zazakî qebûl nake û xwe jî wekî *zaza* bi nav nake.

## Çavkanî

Kategorî:Dêrsim
Kategorî:Zazakî
Sedat Edip Bucak

**Sedat Edip Bucak** (jdb. 1960) serokê cerdewanan *(bi [[tirkî]]: korucubaşı),* bersûcê bûyera Susurluk a ku têkiliyên dewletê û mafyayan derxistibû holê, parlamentere berê yê DYP ya ku polîtîkayên rastgîr diparêze ye.

Bi eslê xwe kurd e. Gorî rojnameyan xwedî 10.000 cerdewanan e û li dijî kurdperweran têdikoşe. Navê wî di gelek bûyerên tarî, kirêt û bêsinciyê de derbas bûye. Gorî hin îdîayan bi saxî kurd avêtine patosê. Li dijî wî gelek dozên eroîn, kokaîn û haşhaşê hatine vekirin. Tê gotin ku ji ber ku endamê JİTEM e, dewleta Tirk wî diparêze, nahêle were darizandin.

## Navê Bucak di gelek îdîayan de derbasdibe

* Veguhastina madeyên raxwarinê (eroîn hwd) ji Asya nêzîk, bi alîkarî û teknîka dewleta Tirk berî bi Ewropa
* Kuştin û windakirina zêdetirî 3.000 Kurd
* Plansaziya veqetandina zaraveyên kurdî ji hevûdu û berehevkirina Kurdan
* Îlankirina herêma federal a bi navê *Bucakistan* (Ji Dîlok, Rihayê heya Dersîmê herêmeke Kurdên Zazakîaxêv, Tirkoman û Ereban, bi Tirkiyê ve girêdayî li dijî Kurdan)
* Bûyera yan skandala Susurluk
* Têkilî bi kadroyên sereke yên MİT, MHP û JİTEMê re
* Xerac, mêrkujî li Siwêregê li dijî eşîrên din
* Gefa kuştinê û gilîkirina li Leyla Zana
* Kuştina parlamenterê kurd Mehmet Sincar

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Kesên ji Sêwregê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Rihayê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:Skandala Susurlukê
JİTEM

**JİTEM** (kurteya navê tirkî **J**andarma **İ**stihbarat ve **Te**rörle **M**ücadele ye, anku *Saloxgêrî û têkoşîna li dijî terorê ya [[jendirme]]*) saziyeke sîxurî û çalakiyan ya ku li dijî kurdan hatiye avakirin.

Ji ber ku ne fermî, dizî ye, derbarê wê de agahiyên sedî sed rast nîne. Damezrênerê wê Cem Ersever beriya ku were kuştin bi pirtûkek xwe û hin daxûyaniyên xwe yên li rojnameyan hebûna vê saziyê ragihand. Gelek şahîd û pisporan di dadgehên dewleta Tirk de hebûn û xebata vê saziyê îlankirin, lê ji aliyê dewletê ve hebûna wê tê înkarkirin.

Piştî Îtrafên bersûcê Doza Ergenekonê Arif Doğan serdozgeriya Enqereyê lêpirsîn da destpêkirin û neçarî man û hebûna Jitemê qebûl kirin.
Di tîrmeha 2011an de hebûna Jitemê ji hêla Serfermandariya giştî a Tirkiye yê hate qebûl kirin.

## Çavkanî
Cem Ersever

**Ahmet Cem Ersever** (jdb. 1950 li Erzîrom; m. 4ê çiriya paşîn 1993 li Enqere), yek ji fermandarên artêşa tirk bû ku li Kurdistanê li dijî PKKê têkoşiyaye kiriye. Gorî rojnameyên fermî yên Tirkiyeyê di sala 1950î de jidayîk bûye û damezrênerê saziya li dijî kurdan JİTEMê ye.

Gorî îdîayan herwekî endamê saziya a Tirkiyeyê bû ji ber ku gelek kirinên dewletê yên kirêt dizanî ji holê hate rakirin. Meytê wî li Enqereyê bi tevî jineke Sûrî hate dîtin. Navê wî tevlî hêzên mafyayî yên artêşê bûbû û bi plankirina kuştina serfermandarê artêşa bejayiyê Eşref Bitlis dihate tewanbarkirin. Tê texmînkirin ku ji ber nakokiyên berjewendiyan hatiye kuştin.

Ew di 24'ê kewçêrê 1993î de li nêzîkî Enqereyê kuştî hate dîtin.

## Pirtûkên xwe

* Ersever (under pen-name *Ahmet Aydın*) (1993), *Kürtler, PKK ve A. Öcalan*, KİYAP
* Ersever (under pen-name *Ahmet Aydın*) (1993), *Üçgendeki tezgâh* ("Conspiracy in the Triangle"), KİYAP
* Çetin Ağaşe (2003), *Cem Ersever ve JİTEM gerçeği*, Bilge Karınca
* Tutkun Akbaş (2009), *Cem Ersever'in son 90 günü ve kayıp kitabı "Şam'daki kemancı"*, Dama Yayınları

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:JİTEM
Kategorî:Kesên ji Erzîromê
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1993
Kategorî:Skandala Susurlukê
Kevirê germ

**Kevirê germ** yek ji leyîstikên (lîstik, yarîk, lehîstok) zarokên kurd e.

Ev leyîstik bi şevê tê leyîstin. Serî de zarok kevirekê germ dikin û vedişêrin. Leyîstikvan dibin du kom û bi hev re dikevin pêşbirkê. Kîjan kom berê kevirî bibîne, dora avêtinê digihe wê komê. Ev leyîstik sîstema hîskirinê ya zarokan bi pêş dixe. Pirranî li herêmên Tolhildanê (Meletî, Gurgum, Dîlok hwd.) tê leyîstin û li herêma Botan bi navê berikê gergermokî tê leyistin.

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Lîstikên zarokan
Kevirê mirî

**Kevirê mirî** yek ji lîstikên zarokên kurd e.

Zarok dibin du kom û dikevin pêşbirka serkeftinê. Her komek 3 kevirên dirêj diçikîne û wekî qeleya futbolê her komek kevirên koma dijber dike hedef û dide ber keviran. Lê leyîstikvanek dikare tenê 2 keviran bireşîne. Heger kevir li hedefa ketî rasthat, wekî cezayê ew kevir dîsa tê çikandin.

Ango vedijî. Ji ber wê navê vê leyîstikê kirine kevirê mirî. Zarok naxwazin kevirê mirî vejînîn û koma dijber biserxin. Di her rasthatina hedefê de mafê keviravêtinek zêde tê wergirtin. Bi dorê re li serkeftinê tê gerîn. Koma serdest gorî dilê xwe cezayê dide koma mastxuran, ango koma têkçûyî.

Kategorî:Lîstik
Şekal

**Şekal** yek ji leyîstikên zarokên Kurd e.

Pirranî vê leyîstikê keçik dileyîzin. Hemî zarok pêlavên (solên, qondireyên, şekalên hwd) xwe dertînin û bi qasî dirêjiya pêlavekî valahiyê di navbera wan de dihêlin û radixin. Kê carekê bêî qisûr û çewtiyê heya dawiya rêzê lengo kir (li ser lingekê pekiya) û hat dikare ferekî pêlava xwe bigire û dikare dîsa biceribîne. Heger çewtî kir dora xwe dide yê rêzê de û dibe mastxur.

Kategorî:Lîstik
Dehkevirk

**Dehkevirk** yek ji leyîstikên zarokên Kurd e.

Kêmtirî bi 2 kesan tê leyîstin. Her çendî navê lêyîstikê "Dehkevirk"e jî, bi gelek keviran tê leyîstin. Hejmarek kevir tê avêtin û bi ser paşiya dest ve tê xistin, kevirên ku bi ser paşiya dest de man ji wan re *"Apik"* tê gotin û ew dê di leyîstikê de hîç nekevin xwarê. Bêî xitina apikan bi heman cureyê avêtinê kevirên li erdê tên berhevkirin. Kê yan kîjan komê bêî çewtiyan kevirên xwe xilaskirin dibe/in serdest. En din tê şandin bo kevirên nû û heya ew werin bêî rawestan *"kûdo, kûdo"* tê qîrîn. Ango leyîstikvanê jîrek, bi dijberê/ên xwe qerfên (henekên) xwe dike û diqeherîne.

Kategorî:Lîstikên zarokan
Kiloxê mirov

thumb|383x383px|Kilox beşek ji tewerepeykerê ye.
**Kilox**, **kiloxê serî** an jî **kelleserê mirov** (; ), beşek ji tewerepeykerê ye.

Kilox mejiyê diparêze û destek dide bo pekhateyên ser rûyê mirov. Kilox ji 22 hestiyan pêk tê û hestiyên pan û hestiyên bêserûber li xwe digire. Kilox dabeşî du beşan dibe; hestiyên serî (bi îngilîzî: *cranial bones*) û hestiyên rûyê (bi îngilîzî: *facial bones*). Herwisa hestîkên bihîstine û hestiyê ziman jî wekî hestiyên di kiloxê de tên hesîbandin. Di laşê mirovê pêgihîştî de 21 heb ji hestiyên kiloxe bi gehên nebizew in, tenê 1 hestiyek kiloxê, hestiyê çena jêrîn bi geha bizew e.

## Hestiyên serî
thumb|390x390px|Kilox hestiyên pan û hestiyên bêserûber li xwe digire.
Hestiyên serî 8 in. Di laşê mirovên pêgehiştî de ev 8 hestî bi gehên nebizêw (nelivok) bi hev re girêdayî ne, bi vî awayî kiloxekelênê pêk tînin. Mejî di nav kiloxekelênê de cih digire. Ango mejî di nav kiloxekelênê de ji aliyê hestiyên serî ve tê parastin. Ji bilî wê, hestiyên serî bingehek req e ji bo girêdana masûlkeyên serî û stûyê.

Navê 8 hestiyên serî:
* Hestiyê eniyê (bi îngilîzî: frontal bone)
* 2 Hestiyên beleguhê (bi îngilîzî: *temporal bone*)
* 2 Hestiyên cênikê (bi îngilîzî: *sphenoid bone*)
* Hestiyê tasa serî (bi îngilîzî: *parietal bone*)
* Hestiyê patikê (bi îngilîzî: *occipital bone*)
* Hestiyê bêjingî (bi îngilîzî: *ethmoid bone*)

## Hestiyên rûyê
thumb|332x332px|Kiloxê serê mirov ji 22 hestiyan pêk tê.
Rûyê mirov ji 14 hestiyan pêk tê. Hestiyên rûyê ji bo endamên hestê (çav, dev û difin) kelênên piçûk (valahî) ava dikin. Bi vî awayî devê coga henaseyê û coga herîsê diparêzin. Herwisa ji bo masûlkeyên rû bingehek req ava dikin.

Navê 14 hestiyên rûyê:
* Hestiyên difinê (bi îngilîzî: *nasal bones*)
* Hestiyên çena jorîn (bi îngilîzî: *maxillary bones*)
* Hestiyên hinarikê (bi îngilîzî: *zygomatic*)
* Hestiyê melaşû (bi îngilîzî: *palatine*)
* Hestiyê vomer
* Hestiyên kaniya çav (bi înglîzî: *lacrimal bones*)
* Konkaya jêrê difinê (bi îngilîzî: *inferior nasal conchae*)
* Çena jêrîn (bi îngilîzî: *mandible*)

Hestiyê vomer û çena jêrîn tek, hemû hestiyên din ê rûyê cot in
thumb|233x233px|Hestîkên bihîstinê di nav hestiyê beleguhê de cih digirin.

## Hestîkên bihîstinê

Hestîkên bihîstinê di guhê naverast de , di nav hestiyê beleguhê de cih digirin. Karê sereke yê van hestîkan guhêztina pêlên dengan e. Gava pêlên deng li ser perdeya guh dikevin, perdeya guhê dilerizînin, hestikên bihîstinê hêza lerizên ji perdeya guhê 22 car bilintir dikin û diguhêzinin ser kuna hêlkeyî ya lûlpêçê.Li her guhek de sê hestikên bi navê çekûç, dezgeh û zengû heye. Hestîkên bihîstinê, hestiyên herî hûrik in di laş de.

## Hestiyê zimanê
thumb|Hestiyê zimanê dişibe nalên hespan
Bi eslê xwe hestiyê zimanê (bi îngilîzî: *hyoid bone*) di kiloxê de cih nagire, lê ev hestî jî beşek ji hestiyên tewerepeykerê ye û nêzê kiloxê ye. Hestiyê zimanê bi şeweyê nalên hespan e. Hestiyê ziman li bin çena jêrîn, li aliyê pêş ê stû de cih digire. Ji bo ziman wekî bingehek livok kar dike. Hestiyê ziman bi tu hestî ve girê nîn e. Hestiyê zimanê bi masûlkeyên çeneyê, qirrik û ziman ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Biyolojî
Serkilox

thumb|Serkilox 3D
Di laşkelêşiyê da, **Serkilox** para jorîn a kiloxî ye ko ji hemî parên kiloxî bil ji lixafikê pêkdihêt.

Kategorî:Anatomî
Kajû

**Lam**, **erzen**, **çene**, **kajû** an jî **lixafik**, (bi latînî: *mandibula*) di laşkelêşiyê de pareyek ji hestiyên kiloxî ye. Kajû mezintirîn û peytirîn hestiyê dêm anko rûyî ye û bi rêya girêçika kajûya piştguhî bi serkiloxî ra dihêt vebestin.

Nîvek ji diranan li ser kajûyê ne. Nîva dî ya didanan li ser kajûya jorîn in.

## Anatomiya Çeneyê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Kakûtê mirov
Hessen

**Hessen** yek ji herêmên kargeriyên Almanyayê ye. Paytexta Hessenê Wiesbaden û bajarê wê yê herî mezin Frankfurt e.

Navê Hessenê ji dimatiyên wê yên kevin, qevmekî Germen, Chatten ve hatiye afirandin.

## Erdnîgarî

Hessen di navenda Elmanyayê de bi sînoreke 1.410,736 km ve bi Nordrhein-Westfalen ( 269,330 km), Saksonya Nizm (167,013 km), Turîngiya (269,647 km), Bavyera (261,881 km), Baden-Wurttemberg (176,540 km) û Rheinland-Pfalz (266,325 km) ve tê sînorkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Herêmên Almanyayê
Futbol Club Barcelona

**Futbol Club Barcelona** (), anku "Yaneya futbolê ya Barselonayê", an jî bi kurtî **Barça** (), yaneyeke futbolê ya ketelanî ye û ew bi Real Madrid ve komela futbolê ya Spanyayê herî navdar e û yek ji tîmên herî serketî yên dinê ye. Yaneyê di 1992an û 2006an de kasa UEFA Champions League bir.

Ew bi gelemperî wek Barça tê zanîn yaneyeke bajarê Barselona li Ketelonyayê ye û maçên xwe li stadiyûma Camp Nou () ya bi zerengiya 98.600 temaşevan de dilîze. Ew bi Real Madrid û Athletic Bilbao ve yek ji yaneyên Spanyayê yên li lîga yekem de neketî ye û dewamî têkoşîn kirî ye.

## Pozîsiyon 2025

## Girêdanên derve
* FC Barcelona personal website collection (FCB Fan Clubs around the world, programme, ticket, pennant and match day badges)

Kategorî:Avabûnên 1899an li Spanyayê

Kategorî:Yaneya futbolê ya ketelan
Kategorî:Yaneya futbolê ya Spanyayê
Doğu Perinçek

**Doğu Perinçek** (jdb. 17ê hezîranê 1942 li Dîlokê, Bakurê Kurdistanê), parêzer û siyasetmedar û nivîskarekî tirk e. Serokê partiya İşçi Partisi ("Partiya Karkeran") a Tirkiyeyê ye.
 
Li Enqereyê perwerdeya amadeyî û zanîngehê, beşa zanînên polîtîk dîtiye. Piştî cûntaya leşkerî ya 1961î têkilî bi komên çepgîr û sosyalîstên Tirkiyê re datîne. Ji aliyê hemî koman ve wekî "sîxurê dewletê" tê binavkirin. Heya cûntaya 1980î koma ku bi Perinçek ve girêdayî bû, rojnameyekî bi navê Aydınlık ("Ronahî") diweşandin û di vê rojnameyê de nav û navnîşanên aktîvîstên sosyalîst û çepgîr dihate aşkerakirin. Herçendî Perinçek bi xwe sîxuriya dewletê napejirîne jî hêj jî ji aliyê pirraniya ronakbîrên Tirkiyê ve wekî "ajan" tê binavkirin.

## Têkiliyên Perinçek bi tevgerên kurd re
Perinçek di destpêka salên 90î de ji nişka ve mafên kurdan parast û di kovara xwe ya navdar a wê demê de agirbestên ku PKKyê îlankirine bo çareseriya "pirsgirêka kurd" girîng dît. Rojname û kovarên PKKyê jî bersiv dan siyaseta Perinçek. Perinçek çû geliyê Bekaa ku wargeheke PKKyê dihate zanîn, bi serokê PKKê Abdullah Öcalan re hevdîtin pêk anî. Vêhevdîtina xwe wekî pirtûk jî weşand. Di vê pirtûkê de behsa girîngiya çareserkirina pirsgirêka Kurd dihate zimên. Ji PKKyê dihate xwestin ku çekên xwe dayne, bi riyên aştiyane têbikoşe. Piştî dîlketina serokê PKKyê Abdullah Öcalan Perinçek dîsa wekî destpêkê ji nişka ve dest bi nerazîbûna xwe li dijî mafên Kurdan anî zimên û PKK wekî "terorîst" binavkir. Perinçek daxwazên Kurdan wekî "kiryarên emperyalîstan" dinirxîne û hişyariya gelê tirk dike.

Navê wî di nava birêvebirên rêxistina veşarî ya artêşa tirk Ergenekonê de derbas dibe û di zîndanê de ye. Perinçek xwedî nêrînên çepnasyonalîst, tirkperest e.

## Hin pirtûkên Perinçek

* Abdullah Öcalan ile Görüşme (Bi Abdullah Öcalan re hevdîtin)
* Atatürk’ün Bugünkü Önemi (Girîngiya Atatürk a îro)
* Bozkurt Efsaneleri ve Gerçek (Efsaneyên Gurên Boz û rastî)
* Bir Devlet Operasyonu (Operasyonekî dewletê)

## Çavkanî

Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Kesên ji Dîlokê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Herêmên xweser ên Spanyayê

**Herêmên xweser ên Spanyayê** 17 herêmên îdarî yên otonom ên welatê Spanyayê ne. Her herêm dezgeha xwe ya birêvebirinê (parlamen û hwd) hene û çend ji wan xwedî neteweyên taybet ên dîrokî jî ne, wek Ketelonya, Galîsya û Welatê Baskî û qanûndanîna wan a taybet heye.

## Herêmên xweser û navendên wan

## Bajarên xweser ên Spanyayê li Afrîkayê
Li wan bêtir li beravên Afrîkayê jî du bajarên Spanyayê Sebta (Ceuta) û Melilya jî hene. Ew herdu bajaran ne herêmên xweser, bajarên xweser in.

* Aragon (Zaragoza)
* Astûrya (Oviedo)
* Estremadûra (Mérida)
* Galîsya (Santiago de Compostela)
* Giravên Balear (Palma de Mallorca)
* Giravên Kenariyê (du navend hene Las Palmas de Gran Canaria û Santa Cruz de Tenerife)
* Kantabriya (Santander)
* Kastîlya-La Mança (Toledo)
* Kastîlya û Leon (Valladolid)
* Ketelonya (Barselona)
* La Rioja (Logrono)
* Madrîd (Madrîd)
* Mûrsiya (Murcia)
* Navarra (Pamplona)
* Valensiya (Valensiya)
* Welatê Baskî (Vitoria-Gasteiz)

## Çavkanî

* 

Kategorî:Avabûnên 1979an li Spanyayê
Spanyayê
Kategorî:Dabeşkirina Spanyayê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên otonom

Kategorî:Lamerkeziyetî
Kategorî:Spanya
Endulus (herêm)

**Endulus** an jî bi spanî **Andalucía** (, bi devoka endulusî [andaluˈsi.a]) yek ji herêmên otonom ên Spanyayê ye. Ew gorî nifûsa xwe navçeya Spanyayê ya herî mezin e û gorî rûerda xwe jî herêma duyem a mezin a 17 herêman e. Paytexta wê Sevilla (Sevîlya) ye.

Ew li bakur bi Estremadura û Kastîlya-La Mança; rojhelat Mûrsiya û Deryaya Navîn; rojava Portûgal û Okyanûsa Atlantîk ; li başûr Deryaya Navîn û Okyanûsa Atlantîk bi tengava Cîbraltarê hev ve tên girêdan ve tê sînor kirin. Cîbraltar koloniya Brîtanî li beravên başûr bi navçeya Kadîza Endulusê ve cîran e.

## Navçeyên Endulusê
thumb|çep|200px|Nexşeya navçeyên parêzgeha Endulusê
Endulus di nav xwe de tê parva 6 paran kirin e.
* Almería (Almeriya)
* Cádiz (Kadîz)
* Córdoba (Kordoba)
* Granada
* Huelva
* Jaén
* Málaga
* Sevilla (Sevîlya)

## Bibîne
Endulus

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2007an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1981ê de hatine avakirin

Kategorî:Herêmên xweser ên Spanyayê
Kategorî:Herêmên Spanyayê
Nêriba Culagan

**Nêriba Culagan** () gundek navçeya Hênê ye. 10 km ji navendê dûr e. Hejmara malan 152 û ya şêniyan 897e. Dibistan li gund heye. Ajel xwedî dikin û çandiniyê dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê
Nêriba Eliyan

**Nêriba Eliyan** (), gundekî girêdayî navçeya Hênê ye. Ew û gundên Nêriba Melîkan () û Nêriba Wisifan () hatine yekkirin û niha xwediyê muxtariyeke hevpar in. Herwiha di nav gel de, navê herêma her sê gundan weke Nêriba Şeynan tê binavkirin. Hejmara xaniyên her sê gundan 200 e û ya şêniyan 1.039 e. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hênê
Dernan

**Dernan**, gundekî Hênê ye.
20 km ji navendê dûr e. 13 xanî li gund hene û şênî 77 kes in. Li gund dibistan heye. Ajel xwedî dikin, çandiniyê dikin. Rezên gund zêde ne. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê
Dilbê

**Dilbe** gundekî Hênê ye. 5 km dûr e. Hejmara xaniyan 134 e û şênî 1093 ne. Dibistan û nexweşxane hene. Ajel xwedî dikin û giraniya gundiyan li ser çandiniyê ne. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê
Çeman, Hênê

**Çeman** () gundekî Hênê ye. 8 km ji Hêniyê dûr e. Sê mezrayên wî hene: Xeybiyan, Hewdiyan û Kanîkewan. Hejmara xaniyên gund 192 e û ya şêniyan 1084 e. Li gund dibistan heye. Ajel xwedî dikin û bi çandiniyê re mijûl in. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê
Hûrê

**Hûrê** () gundek Hênê ye. Muxtarî ye û 19 km ji navenda Hênê dûr e.

Gundekî dîrokî ye. Ji dema hûriyan ve maye. Hûrî berî mîladê 1500-3000 li herêmê karbidest bûne. Wek tê zanîn bedena bajarê Amedê jî cara pêşî ji aliyê Hûriyan ve hatiye çêkirin. Li nêzîkî gund Nawis hene ta ji serdema kevir ve mirov li vir jîyane. Herêma Hênê ciyê herî hevn e. Şopên şaristaniya kevn li wir hene û heta îro dom dikin. Niha du mezrayên gundê Hûrê hene: Bateyt () û Engul (). Di sala 2006an de, li gund 21 xanî mane, şênî 132 ne. Gundî ji ber zordestiya dewletê ji gund koçber bûne û dibistan hatiye girtin. Li Hûrê jî gundî debara xwe bi rez û pez dikin. Bi zaravayê kurmancî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê
Babîx

**Babîx** () gundekî Hênê ye. 5 km ji navendê dûr e. Enehîr mezra ye. Hejmara xaniyan 45 e û şênî 312 ne. Dibistan xerab bûye. Ajêl xwedî dikin û çandiniyê dikin.

Kategorî:Gundên Hênê
Seyar

**Seyar** () gundek Hênê ye. 23 km ji navendê dûr e, muxtarî li wir e. Aryewgewr, Binzixur, Hewsel û Gurtşix jî mezra ne. Hejmara xaniyan 92 ye û ya şêniyan 572 ye. Dibistan hatiye girtin. Ajel xwedî dikin, bazirganiya ajelan dikin û çandiyê dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê
Sipir

**Sipir**, () gundek Hênê ye. 5 km ji Hênê dûr e. Heşt mezrayên Sipirê hene: Silêmana, Xeydiya, Kerran, Gomon, Tilan, Goma Salih, Goma Bazîd û Goma Elo. Hejmara xaniyan 192 ye û ya şêniyan 1191 e. Dibistan heye. Ajel xwedî dikin. Çandiniya genim û ceh dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê
Qedişt

**Qedişt** () gundek Hênê ye. 9 km ji navendê dûr e û muxtarî ye. Kokî (), Hûrik (), Feynter (), Goma Hecî Mihemed û Mala Hecî Îbrahîm jî mezra ne. Li gund 148 xanî hene. Şêniya gund 883 ye. Dibistan û nexweşxane herdu jî girtî ne. Zarok diçin li gundê nêzîk perwerde dibînin.

Kategorî:Gundên Hênê
Comayîk

**Comayîk** () gundekî Hênê ye. 8 km ji navendê dûr e. Gaban mezra ye. Hejmara xaniyan 11 ye û 61 şênî li gund dijîn. Dibistan girtiye. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê
Zinkelînî

**Zinkelînî** () gundekî Hênê ye. 21 km ji navendê dûr e. 56 xanî lê hene û şênî 301 in. Dibistan heye. Ji derî ajel xwedî kirinê li vir çandiniya pembû û titûnê jî tê kirin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê
Risnî

**Risnî** () gundekî Hênê ye. 14 km ji navendê dûr e. Hejmara xaniyên gund 81 e û ya şêniyan 469 e. Dibistan girtiye. Ajel xwedî dikin û çandiniyê dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê
Nêriba Topalan

**Nêriba Topalan** () gundekî Hênê ye. 14 km ji navendê dûr e. Bi navê Laboyûn () û Melayîm () du mezrayên Nêriba Topalan hene. Hejmara xaniyan 132 e û ya şêniyan 749 e. Dibistan heye. Çandiniyê dikin û ajel xwedî dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê
Şelê

**Şelê** () gundekî Hênê ye. 16 km ji navendê dûr e. Bi navê Cahîd () mezrayeke wê heye. Hejmara xaniyan 59 e û ya şêniyan 507 e. Ji derî ajel xwedî kirine , fesûlyê gund bi nav û deng in. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê