open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Koçek

**Koçek** zanayên di hiyerşiya dînî ya êzdîtiyan de ne.

Ji şêx, pîr, feqîr û mirîdan ko kîjan bibe xwedî keramet, dikare haya Îxtiyarê Mergehê bike. Gava ji Îxtiyar re bide xwiya kirin ko xweyî keramet e, hingê dibe koçek. Çiqas ko koçek di nav Êzdiyan de hindik e, jî qedra wî gelek mezin e. Karê koçekan, her gav ji pêşendeyê nûçeyan didin û nexweşan bi dian xweş dikin, an bi axa awahiyeke pîroz teberikê salixî nexweşan didin. Hemberê van dian salixana tebarikê sedeqeyekê digirin ko riya debara wan di wê da ye.

Prof. Dr. J.İ. Kızılhan li ser koçek weha dinivîse: "Gotina koçek ji du peyvên kurdî pêk tê, guh û çak yanî gelekî baş. Her du peyv bi hev re tên wateya *guhên pir baş*, bi veguhestina hest, tê wateya ku koçek dengên ji dinya ku nayê dîtin dibihîzin...
Karê koçek yê girîng ew e ku li ser çarenûsa giyanê kesê mirî agahiyan bide. Ew xewn û diwa, di demên wêranî û nebaşiyê de şîrove dikin. Koçek di dema aheng û kevneşopiyan de, têkiliyê bi dinya veşartî re çêdike. Ew xwe li ser erdê dirêj dike, dikeve mestiyê û dest pê dike bi zimanekî ku nayê fam kirin diaxive.

Êzdiyekî ku xwe digihîne koçektiyê, pêşî hest bi heskirinek bihêz dike û xewnan dibîne... di wan xewnan de, ew bi rihê kesên pîroz yên êzîdiyan re diaxivin. Êzîdiyekî ku bibe xwediyê vî awayê jiyankirina giyanî û van serpêhatiyên rûhanî bijî, dikare bi rêya rêberê rûhanî yê êzîdiyan bibe koçek. Di rewşek weha de, divê kesê koçekiyê dixwaze têkiliyê bi Bavê Şêx re bike û jê bixwaze da ku pileya koçekiye bidiyê.

Koçek di salê de deh caran, li peristgeha pîroz ya êzîdiyan, Lalişê, bi Bavê Şêx re dicivin. Di van civînan de, li ser berpirsiyarî û delametan tê axaftin. Ji bilî vê, koçek li ser xewnên xwe diaxivin û serpêhatiyên xwe bi hev re par ve dikin. Eger êzîdî bikevin astengiyan, wek mînak ziwayî, şer yan jî arîşeyên din, Bavê Şêx, li şûna ku xwedê şiyar bike, ji koçekan dixwaze ku diwan bikin da ku ev astengî sivik bibe.

Koçek bi alîkariya xêra gundiyên êzdiyan dijîn.

Di serpêhatiyên êzdiyan de, navên pir koçekan tên ziman ku kerametên wan hebûn."

## Çavkanî

Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê
Mêwê rêz

**Mêwê rêz** an jî **mêwê tirî** riwekeke bi fêkî ye. Mêwê tirî ji famîlyeya mêwan (Vitaceae) ye ku di nava êla riwekên kulîlkdar de cih digire. Çima ku bi banî de dirêj nabe mîrov darinan didin bini, bi ew re dibêjin serpene an jî kepir. Rez ber teqînê çavikan tê birrîn û pêçandin, yanê radibe ser sêrpene.
Bi kokê, an jî bi gonc, rêz re dibêjin xopan.

Kategorî:Famîlyeya mêwan
Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Mêw

**Mêw** (ing. *vine*) sernavê riwekên ku bi rûyî erdê re drêj dibin e. Mêw wek daran bi banî de drêj nabin. Şûnê teleyan jî qolên xwe hene. Bi girbûniyên mêwan re dibêjin qol avêtin. Pozî qolan de çavik hene hersal di wir re şiqiyên nu davên. Biserî şiqiyan re dibêjin bistî. Ku bisti nên birîn qolên mêwen pir dirêj dibin. Ku pir drêj dibi ev carê fêkî pê nakevin. Çend riwekên wek mêw ew in:

## Mêwên fêkiyan
* Zebeş
* Gindor
* Tirî

## Mêwên sebze

* Kundir
* Xite
* Xeyar
* Encûr
* Fasûle
* Baqloq

## Mêwên kulîlkan
* Pêçek
* Kundiroşk

Kategorî:Riwek
Kundir (riwek)

thumb|Kundir
thumb|Tovên Kundir (gihîştî)

**Kundir** navê sebzeyeke ji famîleya dolmikan e.
* Kundirê qijik
* Kundirê bistû
* Kundirê kose
* Kundirê herdem
* Kundirê dirêj

Kategorî:Famîleya kundiran
Kategorî:Sebze
Şabût

**Şawût** an **şabût** yek ji masiyên avên bêxa ye. Ew bi tekilî masiyê çemên Ferat û Dîclê ye. Şawût masiyekî gir yî tehmxweş e; bi ewê yê dengdar e. Ku masiyek tehmxweş dibe Kurd dibêjin 'mîna şêwût'. Feqet çima ku ew masi yî bi hitrî ye, xwerinê hindik bi zehmet e.

## Galerî

Wêne:Sawute_ferat1.jpg|Şawûtê Ferêt


Kategorî:Masî
Kuv

**Kuv** (), sernave gellek giyanewer e. Di zimanê kurdî de kuvark, kuvk, zeng, xewr û meya ji çênd cureyên kuvan in. Bi giştî kuv bi çavan xuya nabin. Tenê ku fêkî didin, wek kuvark û kuvkê, meriv dibîne. Hin cureyên kuvan ku li çermî ajalan belav dibin û nexweşiyeke çerm çêdikin. Bi taybetî li nav pêçiyên lingan belav dibin. Derên ku kuv lê peyda bûne tim dixure.

## Cureyên xwe
* Kuvark
* Kuvk
* Zeng
* Xewr
* Meya


Wêne:Mushroom's roots (mycélium).jpg|Mîsela kuvarkê


## Girêdanên derve
Bavê Şêx

**Bavê Şêx** an jî **Extiyarê [[Mergehe|Mergehê]]** serokê di hiyerşiya dînî ya êzdiyan de ye. Ji kavin de ji babê şêx ra di gotin Baba Extiyar lê di borîn dem de û hatina şêx di nav ezdiyan de peyva Baba Extiyar wek Babê Şêx hat gihortin.

## Karê Bavê Şêx
Di dînê êzdiyan de Bavê Şêx wek xelîfê misilmanan û papasê filehan e. Ev kes di rex newala Laleş de li gundê Êsiyanê rûdinê û rizanên dînê êzdiyan digerîne. Di dema qewimîna şolên mezin de Bavê Şêx xwediyê gotina dawiyê ye û herçiya ew bêje, dê welê be. Her êzdiyê ku derî dînê xwe tiştekî bike, Bavê Şêx wî heram dike. Gava gunehkar here, ber destê wî tobe bike, dikare piştî hin dêlindêz û merasim wî kesî helal bike.

Êzdiyek bi kirina sê tiştan heram dibe:

# Êger ji malbatên Bavê Şêx, mîr, şêx û pîran bi yekê re zinayê bike.
# Bi biyaniyan re zinayê bike.
# Bi dilê xwe dînekî din bihewîne.

Kesê ku ji van her sê gunehên mezin yekê bike, bi fermana Babê Şêx û belavkirina pîran heram dibe. Kîjan gunehkarê ko ev cezayê han jê re bê dayîn, kesê êzdî jê direve. Reveke welê ku ne dikarin pê re bidin û bitsînin, ne herin mala wî û ne jî wî bihêlin mala xwe. Çi kesê ko mirovê herambûyî bihewîne, ew jî heram dibe. Na hege gunehkar ne xwediyê wê kirê be û bêgumaniya wî xweya bike, dê hînga here cem Bavê Şêx û tobe bike. Gava Bavê Şêx qîma xwe bi bêgunehiya wî anî û toba wî qebul kir, hînga destûra şûştina wî ji gunehan tê dayîn. Wê gavê yekê gunehkar dibe û di avên Zimzim û Kaniya- Sipî de dişo û di pişt re tê, sicada Îxtiyar maç dike û bi vî awayî ji gunehan tê şûştin û paqij dibe.

## Bijartina Bavê Şêx
Bavê Şêx ji nav malbatên şêxan tê bijartin. Lê divê xwediyê sir û kerem be. Bavê Şêx heya tiştekî bê rê neke, ji Bavê Şêx nayête derxistin. Çi gava bêriyekê bike, hemî serekên êzdiyan digehene hev, wî ji Mergehê bi der dixin û ji malbata şêx yekî din dibijêrin. Bavê Şêx divê nezewice: na gava jî bike, rûmeta wî gelekî kêm dibe, lê ji jinekê pirtir nikare bîne. Eger di malbatên şêxan de yekî jê re sir û kerem çêbe dikare sicadê Bavê Şêx bigire destê xwe û kes têkilî wî nabe.

## Çavkanî

Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê
Perçemk

Pêrçemok
**Perçemk**, **Çilêçilê**, **Şevşevok** an jî **Çilê** (*Chiroptera*), komek e canewerên ku dikanin bifirin ji çîna guhandaran in.

## Şayîs
Ew nolê mişkan in, lê perên xwe hene û dikanin bifirin. Girşê perçemkê mîna mişkan bi pirçikê girtî ye. Perên xwe wek navpêçiyên beqan an jî werdekan bir çermekî zirav çêbûye.

## Reftar
[rast|thumb|300px|[Spectrogram of *Pipistrellus pipistrellus* (common pipistrelle
]]
Perçemk bi roj xwe dikin qulên xwe û bi şevê derdikevin. Perçemkan dengek e bilind derdixin û ji vegerê ewan dengê dizanin ku çi çi ye.

## Xwarin
Bi giştî perçemk goştxwer û xwînxwer hene û mêwexwer hene.
## Etîmolojî û bêjenasiya peyvê

Navê perçemkê ji perê xwe yên bi çerm tê. Ew nav ji perçerm bûye perçermik e û pey ra bûye perçemk e. Wek lê jêr xuya dibe nav Kurdan gelek navên xwe hene. Pir nav jî ji navê perçerm çêbûye. Li hin hêlan jî dibêjin şevşevok ji bo ew bi şevên difirin.

* Pêrçêm, pêrçenk, perçîmek, pirçemek, bacemok, baçermok, baçimêlk, balçimk, balçimok, berçemik, parçîmk
* Şevşevok, şevşevîng, şevşevik, şîvînek, şebşebok, şibşibênek
* Şevrevînk
* Şevekur
* Çekçekûle, çeqçeqole
* Çilê, çîlî çîlî
* Gaperçêvk

## Peresan û dabeşan

Perçemk ji 50 miliyon salên berê di gera îyosînî dijî bû û gelek rûdemên wê hate guherîn. Cureyên perçemkan der dorî hezar cureyên cuda ye û di du grûpan de sîstem dibin:

* Parçîmkên mezin yan *Megachiroptera* ku bes meywan dixwin û li parzemînên Efrîqayê û Awustralya heye.
* Parçîmkên piçûk yan *Microchiropter* ku her xwarinan dixwin wek guhandarên piçûk û masî.

Gorî dabeşana klasîk jî famîle û cinsên wî ew in:

#### [[Famîleya perçemkên mêwexwer]] yan Fêkîxwer (''Pteropodidae'')
* Perçemka mêwexwer a misrî (*Rousettus aegyptiacus*)
* Perçemka mêwexwer a taczêrîn(*Acerodon jubatus*)

#### [[Famîleya perçemkên poznal]] (''Rhinolophidae'')
* Perçemk (*Rhinolophus*)

#### [[Famîleya perçemkên dûvqûwer]] (''Emballonorudae'')
* Perçemk (*Taphozous*)

#### [[Famîleya perçemkên pozraste]] (''Vespertilionidae'')
* Baçermok an çekçekûle (*Barbastella*, *Eptesicus*, *Hypsugo*, *Miniopterus*, *Myotis*, *Nyctalus*, *Otonycteris*, *Pipistrellus*, *Plecotus*)
* Gaperçêvk (*Vespertilio murinus*)

#### [[Famîleya perçemkên bidûvik]] (''Molossidae'')
* Perçemk bidûvikê misrî (*Tadarida aegyptiaca*)

#### [[Famîleya perçemkên bibêvilê pelgî]] (''Phyllostomidae'')
* Perçemkê xwînmij (*Desmodus rotundus*)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Tadarida.html#Tadarida

Kategorî:Heywanên difirin
Fuad Mihemed Husên

**Fuad Mihemed Husên** siyasetmedarekî kurd e.

Husên niha serokê Dîwana Serokatiya Herêma Kurdistanê ye.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Yekîtiya Mamosteyên Kurd

frame|Amblema YMK
**Yekîtiya Mamosteyên Kurd** (YMK, almanî: *Verein der kurdischen Lehrer in Europa e.V.*) komeleyekê mamosteyên kurd li Almanyayê ye.

## Dîrok
Yekîtiya Mamosteyên Kurd-YMK bi lidarxistina kongireya di 20.11.1993an de, li Elmanya, li bajarê Braunschweigê, bi beşdariya zêdeyî 30 kesên têkildarê kar û xebatên ziman û perwerdeyiya kurdî, hate damezirandin. Cihê rûniştinê, ku berê "Hannover" bû, wek Dortmund û di pey re jî wek "Oldenburg" hate gûhertin.

## Girêdanên derve
* Malpera YMK 

Kategorî:Komele
Tertûl

thumb|Tertûl

**Tertûl** (bi îngilîzî: *catepillar*) sernavê kurmên ku dibin mêş û moz û pepûle ye. Feqet di kurdî de tertûl tenê bi kurmên bi nig an jî yên bi pirç re dibêjin. Cudeyê kurman jî ew e ku kurm yên sût in. Yanê pirçên xwe tune ne. Mesele kurmê xatûnê kurmekî gir e lê çima ku nigên xwe tunene nakeve komên tertûlan.

Binêr jî: kurm û zovî.

Kategorî:Perîdank
Kirm

thumb|Kurmê axê
**Kurm** taksonek (*dabeşandina biyolojîk*) e ajalên biçûk yên ku nafirînî ne. Cudaya kurman û tertûlan, kurman pirçê xwe tune ne. Cudaya xwe ji kêzan, kurm nafirin û yên nermikin. Cudayan xwe xwe ji zoviyan, zovi drêj dibin û di bin erdê de dijîn. Zovi pir caran gîhê dixwin lê kurm pir caran qûtên xwe ji dar û beran û goştî mirararan radikin. Ema pir caran di nav kurdan de cudatiyan kurm, kêz, tertûl, û zoviyan tunne ne. Pir neqlan ji bo ewan giyan peyvê kurm bi kar tînin.

## Etîmolojiya peyvê

*Kurm* peyveke kurdî ya kevin e. Eleqeya xwe bi peyvên *kRmika* û *kArma* yên di zmanê sanskrîtî da hene. Di zimanê Inglîzî da jî *worm* jî bi ev peyvê re eleqedar e.

## Dabeşandina Biyolojîk

* *Annelida* (Kurmên perçekirî )
* *Arthropoda* (Kurmên înç)
* *Chaetognatha* (Kurmên kevan)
* *Gnathostomulid* (Kurmên çene)
* *Hemichordata* (Kurmên zimên)
* *Nematoda* (kurmên glover)
* *Nematomorpha* (Kurmên miwê hespan)
* *Nemertea* (Kurmên rîban)
* *Onychophora* (Kurmên muxmelî )
* *Phoronida* (Kurmên nalê hespan)
* Platyhelminthes (Kurmên pehn)
* *Priapulida* (phallus worms)
* *Sipuncula* (Kurmên pistiqan)

## Pêşangeh

Wêne:Regenwurm1.jpg|Kurmek


Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kurm û kêz
Marmasî

**Marmasî** (*Anguilliformes*), komek masiyên dirûvê maran ji çîna masiyên perikên strîdar (*Actionpterygii*) e. Marmasî ji nêzî 4 binekom, 20 famîle, 111 cins û 800 cureyan çêdibe. Marmasiyê Ewropî (*Anguilla anguilla*), ew cureyê navdar e di vê komê Anguilliformes de. Piraniya marmasiyan nêçîrvan in.

## Şayes
Marmasî masiyek e dirêjkirî ye, ku dirêjiya cureyekî nolê marmasî bi kulabekî tenê (*Monognathus ahlstroml*) , derdorî 5 cm û dirêjiyê cureyekî din wekî marmasiyê ziravê dêwlaş () qasî 4 m. Giraniyê marmasiyê mezin ji 30 g ta 25 kg hene.Ji ber ku di dûrî ve wek maran e jê re marmasî dibêjin. Marmasî di avên bê xwê û di avên bi xwê de dijî. Hin cureyên xwê yên behrê bi jehr in. Marmasiyê çemê Firat wek belek û qasa nîv metroyekê drêj dibin. Pozê wî tûjik e û serê wî bi histrî ye. Li her aliyen serê wî perikek heye.

## Reftar
## Dabeşandin

### Binekom û famîle
**Binekoma** ( *Anguilloidei*)
* Anguillidae (marmasiyên avê şêrîn)
* Chlopsidae (marmasiyên morêyê derewîn)
* Heterenchelyidae (marmasiyên celbî)
* Moringuidae (marmasiyên spagitî )
* Muraenidae (marmasiyên morêy)
* Myrocongridae (marmasiyên zirav)
* Protanguillidae
**Binekoma** Congroidei
* Colocongridae (marmasiyên kurmî)
* Congridae (marmasîçiyên kunceran)
** Tevî Macrocephenchelyidae
* Derichthyidae (marmasiyên stûdirêj)
** Tevî Nessorhamphidae
* Muraenesocidae (marmasiyên serîtûj)
* Nettastomatidae (marmasiyên werdeknikul)
* Ophichthidae (marmasiyên mar)
**Binekoma** Nemichthyoidei
* Nemichthyidae (marmasiyên snipe)
* Serrivomeridae (marmasiyên diranbirrek)
**Binekoma** Synaphobranchoidei
* Synaphobranchidae (marmasiyên qirikqut)
** Tevî Dysommidae, Nettodaridae û Simenchelyidae

## Pêşangeh

Wêne:American Eel.jpg|Marmasiyê Amerîkanî (*Anguilla rostrata* )
Wêne:Anguilla anguilla.jpg|Marmasî Ewropî (*Anguilla anguilla*)
Wêne:Conger conger Gervais.jpg|Marmasiyê kongerê Ewropî (*Conger conger*)
Wêne:Anguilla japonica.jpg|Marmasiyê Joponê (*Anguilla japonica*)


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Gelebûrûs

thumb|Cureyek ji gelebûrûsan (''Muraena helena'')
**Gelebûrûs** an **geleburcin** yek ji masiyên ji famîleya marmasiyan yên ku di çemê Firat de dijî ne. Mîna wek masiyên ku bi latînî dibêjin *Muraenidae* ye. Boçê xwe wek marmasiyan e. Lê masiyekî gir e. Deh panzdeh kîlo tê. Çermê xwe wek şût e. Zor e ku meriv bi destan bigire hema ji destê merivan difiştiqe. Rengî xwe wek zerengî û çakarî ye. Goştî wî pir xweş e.

## Çavkanî

Kategorî:Masî
Qalikdar

**Qalikdar**, **binefîlûma qalikdaran** (*Crustacea*) ango canewerên bi qalik yan qaqilan. *Crustacea* sernavê binfîlûmeke gelek mezin ji hin canewerên avî yên bi qalik in.

Ji vê binfîlûmê, canewerên avî wek : kevjal (kêvjal, kêfcal, kevjar, kêvjar an kêfşing; bi pehlewî: *klçng* ; farsiya navîn: *kyrzng* ; bi farisî: *xarçang*, *kalçang*; soranî: *qirjall*, *qirjang*; hewremanî: *qirjangî*).

Famîle, cins û cureyên kevjalan di her avê de dijîn. Kêvjalên çêmê Firat wek çakar in. Kevjalan di her kêlekê de çar nig hene. Li pêşiyê jî didu pêyên wan wek qisqacan hene. Li hin deran kejal tên xwarin lê kurd wan nawxin.

Zêdeyî 67 000 cure di binefîlûma qalikdaran da hene.

## Pêşangeh

Wêne:Haeckel Copepoda.jpg|*[[Copepoda]]* ji karê Ernst Haeckel 1904
Wêne:Haeckel Decapoda.jpg|*[[Decapoda]]* ji karê Ernst Haeckel 1904
Wêne:Cancer pagurus.jpg|Kevjala qaqiledar  (*Cancer pagurus*)
Wêne:Liocarcinus vernalis.jpg|Kevjalê avjenî gewr *Liocarcinus vernalis*
Wêne:Maja squinado underside.jpg|Kevjala calcalok 
Wêne:Blue crab on market in Piraeus - Callinectes sapidus Rathbun 20020819-317.jpg|Kevjala şîn
Wêne:Europäischer hummer.jpg|Kevjalk an kevjala deryayê (*Homarus*)
Wêne:Crayfish.jpg|Kevjala çeman
Wêne:The_fossils_from_Cretaceous_age_found_in_Lebanon.jpg|Kevjaleke fosîlkirî
Wêne:Granchio fossile.JPG|Fosîla kevjaleke mezin


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Crustacea.net, an online resource on the biology of crustaceans
* Crustacea : Natural History Museum of Los Angeles County
* Crustacea : Tree of Life Web Project
* The Crustacean Society 
* Natural History Collections: Crustacea: University of Edinburgh
* Crustaceans (Crustacea) on the shore of Singapore
* Crustacea(crabs, lobsters, shrimps, prawns, barnacles) : Biodiversity Explorer

Kategorî:Canewerên avî
Gunikên tajîyan

thumb|gunikên tajiyan

**Gunikên tajîyan** gihayekî Kurdistanê ye. Rengî xwe sur e. Wek kulîlkan e. Tê xwarin.

Kategorî:Riwek
Menegûş

thumb|Menegûş li Kurdistanê

**Menegûş** wek fistiqan ji famîleya benîştokan e. Hebê mengûşan wek nîskan biçûk in. Siftê rengî fêkiyê wê sor e. Menegûşên sor yên tirşoqî ne. Paşê rengê wê wek keskî tarî dibe. Meriv menegûşan top dike û li ber tavê hişk dike. Meriv dikane menegûşên hişk bixwe. An jî meriv diqewirîne û dikute, dike qehwe. Qehweya kezwanê, bi navê xwe yê din qehweya kurdî wer rûnî dibe. Zivistanê pir tê vexwarin.

Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Benîştok

**Benîştok**, **benîştek** an **darbenk** (bi latînî, *Pistacia lentiscus*), darek e ji cinsê *Pistacia*. Ji bo benîştê wê yê bêhnxweş tê çandin; bi taybetî li girava Kiyosê (Saqîz, Xiyos, li Yewnanistanê) û li hawîrdora herêmên Deryaya Spî.

Li çîyayên Kurdistanê darî benîştokê diçê. Ku benîştok qelem dibe fistiqan digre lê wekî din fêkiyên wek fitiqan tunne ne. Fêkiyên benîştokan wek kulikeka sor e pê re dibêjin garisok. Garisok tê xwerin.

Benîştok ji famîlyeyê fistiq, menegûş, butlum û şengîlîyan e.

## Galerî

Wêne:Benistoka_kurdistane.jpg|Dara benîştokê
Wêne:Mastic.jpg|Benîşt


Kategorî:Biharat
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Dar
Kategorî:Famîleya sincan
Kategorî:Pêjgeha yewnanî
Kezwan

thumb|''Pistacia terebinthus''

**Kezwan** yan **kizwan** yan jî **şengêl** cureyekî daran e û libên wê xwerbar in. Dara kezwanê hî wekî sinc, darbenkê (benk) di famîleya sincan (Anacardiaceae) de cih digire.

Bejna vê darê digihîje 6-9 metreyan. Rengê kizwanê sorek nêzî mohrê ye. Dar di dema adar û nîsanê de şên dibe û di îlon û çiriya pêşîn de mêwê xwe yanî kizwanê dide. Her wiha ji kizwanê cûreyek qehweyê bi şîr tê çêkirin ku ev qahweya bi navê "qehweya kurdî" tê naskirin.

## Galerî

Wêne:Kezwan.JPG|Kezwan
Wêne:Qehweya kurdî Amed 2012.JPG|Qehweya kurdî


Kategorî:Famîleya sincan
Fistiqê Îranê

**Fistiqê Îranê** cureyekî fistiqan yê top e. Wek fistiqên Dîlokê drêj nabin. Di bin qalîkî hin cureyên Fistiqên İranê da mîna du dirana hene.

Kategorî:Riwek
Ûzelg

thumb|rast|190px|Ûzelg
**Ûzelg** an **îsfend** an **espender** gihayeke çolê ya Kurdistanê ye. Ew giha nayê xwarin. Toximê ûzelgê di dêzi re dikin wek xemlekê çêdikin. Wê ji bo ji nezerê parastin li malan daridixin.

## Çavkanî

Kategorî:Giya
Koşkar (masî)

**Koşkar** masiyekî çemê Firat e. Li dor dêv wek simbêlan goştin heye. Qasî du bostan gir dibe.

Kategorî:Masî
Masiyê keran

**Masiyê keran** masiyekî avê bêxa ye. Ew yî reng tarî ye û qasî pêçiyeke biçûk e. Bi tehtan va dizeliqe bi tiştên nav kevz û gîhayên bina evê xwedî dibe. Masiyê keran wer şûtonekî ye lê dîsa jî ji xafil da meriv kane bi destan bigre.

Kategorî:Masî
Boçreş

**Boçreş** masiyekî çemê Firat e. Qasî bostekê du bostan gir dibe. Serê boçê xwe wek reş e. Navê wî ji wir tê.

Kategorî:Masî
Rehele

**Rehele** masiyekî biçûk e. Pûlên xwe wek hişk in. Ku meriv destî xwe ji aliyê boçê da bi rûyê piştê xe meriv nolê ku destî xwe bi rûyê rêşrêşkê xe. Rehele bi kom dijîn û diçêrin. Li kenarê avê di nav qûmê de diçêrin. Rehele masiyekî balkêş e çunkî di hundurî wî de tarik tuneye. Şunê tarikê tiştekî wek mîna nukan heye.

Kategorî:Masî
Rebwar Fatah

**Rebwar Fatah** rojnamevanekî kurd e. Fatah damezrandiner û rêvebirê malpera Kurdish Media ye. Fatah li Brîtanyayê dijî.

Rebwar Fatah birayê Dilşad Marîwanî ye.

## Girêdanên derve
* Kurdish Media

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Fatah, Rebwar
Butlum

**Butlum** cureyekî fistiqan e. Fêkiyê xwe ji fistiqan biçûktir in. Fêkiyên xwe wek fistiqan site kesk paşê sor dibin. Merîrov pir wan bi kar nînin. Wê lomê wan qelem dikin û dikin fistiq. Bi fistiq, menegûş û şengîlîyan ve ji famîleyê benîştoka ne.

Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Marê avî

**Marî avî** an **marê giya** (*Natrix natrix*), sernavê cureyên maran yên ku di avan de û kêlekên avan û ser giyanan dijî ne. Li Kurdistanê çend cureyên xwe hene hîn ne diyare.

## Şayîs
Drêjahiya wan 120 cm an jî dibîne.
Her çiqas cihikên jehriyê di çeneya wan de he be jî, diranên wan yên jehriyê tune ne. Jehriya wan bê bandor e.
Rengê wan axilbe kesk, keskoşkî, gewroşkî û qahweyê zeroşkî ye. Li ser pişta wan deqên tîr he ne. Li pişt stûyê wan jî deqên weke "V" ya vajî nexişandî he ye. Di serê wan de deq tune ne. Nava wan ji aliyê pêş ve bi deqên biçûk yên reş, ji paş ve jî bi yên spî tije ne. Nava wan ji pêş ve zeroşkî yan jî sore ye, ji paş ve reşoşkî ye.

## Reftar
Bi masîyên biçûk, beq û canewerên avê yên din xwedî dibin. Giş bi hev re li kêleka çeman dikevin xewa çile û bi mehan di xew de dimînin. Mêyên wan di carekê de di navbera 5 û 25 hêkan dikin. Çêlemar li gorê mercên derdorê di navbêna salek û sê salan de distewin.

## Xwarin
Marê avî beq û beqên axê dixwe.

## Belavbûna erdnîgarî
Marê avê xwecîyê welatên :Albanya; Cezayîr; Ermenistan ; Awistirya; Azerbeycan; Belarûs; Belgium; Bosniaû Herzegovina; Bulgaria; Çîn; Kroatiya; Kîpros; Çêk; Denmark; Estonia; Finland; Fransa; Georgia; Germany; Yewnan; Hungary; Îran, Îtalya; Qazaxistan; Latvia; Lithuania; Luxembourg; Macedonia, Moldova; Mongolia; Montenegro; Morocco; Holanda; Norway; Poland; Portugal; Romania; Rûs Serbia, Slovenia; Spain; Sweden; Switzerland; Sûrî; Tunîs; Tirkiye; Turkmenistan; Ukraine û Brîtaniya.

## Galeriya wêneyan

Wêne:Mari_avi.jpg| Marî avî di çemî Ferat da masîyak girtîye
Wêne:Natrix tessellata3.jpg| Marek avî
Wêne:Marê avî.jpg| Marê avî di avê de


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.herpetofauna.co.uk/grass_snake.htm
* http://www.arkive.org/grass-snake/natrix-natrix/ 

Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên Ewropayê
Tûs

thumb|Mar tûs davêye

**Tûs** qatekî zirav yî ser çêrm e. Ku meriv tazi li ber ro roj pir dimê, roj li merivan dixe, tûsî merivan radibe. Hin ajal wek maran û hin kêzan tûs diavên, yanê çermî ser nu dibe. Mirdê (*Pityriasis capitis*) serî mirov jî hawiyakî tûs e.

## Nistiya Tûs

Li nav Kurdan nistîyak li ser tûsî mara heye. Zarokên Kurdan yên por zer tûs bi porî xwe didin. Gorî nistiyê tûs porî merivan reş dike.

Kategorî:Mar
Beybûn

**Beybûn** sernavê riwekinên kulîkgewr in. Di famîleya stêregulan de cih digire. Beybûn pengên xwe yên gewrin û orteyê xwe yê zer e. Li her aliyên dineyê cureyên xwe hene. Di Kurdî navên xwe yên din ew in:

* beybûnok
* naznaz
* çîçekê mêst

Kategorî:Famîleya stêregulan
Kategorî:Kulîlk
Kategorî:Riwek
Mişmiş

**Mişmiş** an bi kurdiya başûr **şilane**, navê derk û fêkiyê ew darê ye. Mişmiş fêkiyeke zer e. Ku çir dibe yê kesk wek behîvên şîrin e. Keskeskî tê xwerin. Du cureyên xwe hen e. Cureyekî xwe dendikê xwe şîrine, pê ra dibêjin şekirpere. Cureyî xwe yê din dendikên xwe tal in.

## Wênedank

Wêne:Mişmiş.jpg|Mişmişên Mêrdînê


## Çavkanî

Kategorî:Fêkî
Çiftelî

thumb|çep|çiftelîyeka cêmik

**Çiftelî** yek ji daren ku li Kurdistanê diçê ye. Fêkiyê xwe sor dibe. Hundirî fêkîye wekzerengî ye. Darê çiftelî pir gir nabe.

Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Mehsere

thumb|300px|Mehsereyeke kevin

**Mehsere** an **masera** an **mahser** bi erebî ye û derekê ku tê de tirî pê dikin. Mehsere du curnên di tehtî de kolandi ne. Di curna mezin de tirî pê dikin (diesirînin) û ava tirî di qulikê re derbasî curna biçûk dibe. Ji vî karî re dibêjin mehsere pê kirin an jî tirî pê kirin. Tirî bi giştî mêr pê dikin. Mehnê ku tort û papî xwe xwe here binî kevirê hewargê hûrdikin diavêjin ser tirî. Ava tirî ya ku çûyî curna biçûk bi satilan dibin dikine beroşan û dikelînin.

## Çavkanî

Kategorî:Kar û bar
Kategorî:Tirî
Payîzava

**Payîzava** an **Xewasor** () yek ji navçeyên Wanê ye. Di sala 1936'an de bûye navçe. 22&nbsp;km ji Wanê dûr e. Rûber 4.063&nbsp;km² ye. Payîzava navçeya heri mezin a welat e. Hejmara niştecihên navendê 6.916 û bi giştî jî 37.797 e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan e. Herêm ji aliyê bermayiyên dîrokî ve gelek dewlemend e. 3 nehiye, 71 gund û 81 mezreyên Payizavayê hene.

## Êl û eşîr
Eşîra herî mezin a Payîzavayê Ertoşî ye. Milên eşîrên Mamedpîran, Grawî û Şîdan li gundên navçeyê dijîn.

## Galerî

Wêne:Hosap-castle (17).jpg|Keleha Xoşabê
Wêne:Hosap-castle (13).jpg|Keleha Xoşabê


## Çavkanî
Kewer

**Kewer**, **keber** an **şêfelet** an **Kember | قەزوان** riwekek ji famîleya keweran *(Capparaceae)* e. Kewer riwekeka bihistrî (dirî) ye. Kewer fêkiyeka mîna kundiroşkan dide. Ku fêkiyên xwe hîn piçûk in ji bo derman çêkirine berhev dikin, jî jê tirşînê dadigirin lê li Kurdistanê wê nakin tirşîn. Kulîlkên kewerê wek mîna porî porsorikê ye û mihurik e.

## Galerî

Wêne:Kewer1.jpg|Fêkîyek kewerê
Wêne:Kewer2.jpg|Kûlîlka kewerê


Kategorî:Famîleya şêfeletan
Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Kulîlk
Kumiş

thumb|300px|Kumişekî belek

**Kumiş** sernavê binecureyê kûçikên kediyê biçûk e, yên ku li malan xwedî dikin. Kumiş ji pez û nêçîr û seydê ra nabin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kategorî:Kûçik
Mih

thumb|320px|Mih
**Mih**, **mî** , **mihî **(*Ovis aries*), cureyekî pezan (*Caprinae*) e.

## Belavbûn
## Şayes
Piraniya cureyên mihan bi qiloç in. Navê nêr beran e û çêjikê wan jî berx in.
## Reftar
Mih giya û şînahiyê dixwe û dikaye
## Kedîkirin
Mih yek ji wan ajalên kevntirîn. Tê gotin ku mih cara yekem li Mezopotamya hatiye kedîkirinê.
## Bikaranîn
Mirov ji goşt, şîr, çerm û hêrîya mihan fêdeyê dibînê
## Navkirin
Zimanê kurdî de bi dehan navên pezên mê û nêr heye. Bi wî awayî ew ajalên kedî yek saliya xwe de navek hildide û du saliya xwe de ew nav diguhere û navekî din hildide. Ji çêjikên mihan ra dibêjin berx. Berxên yek salî re dibêjin berindir (ya mek ku tu caran nehatî beran) û kavir (yê nêr). Bi mihên mêk yê qert ra jî dibêjin beran. Beran bi giştî ji mihan gir dibin.

## Çend cureyên mihan ên Kurdistanê
* Hilik: ya dûv qut (?).
* Qemer: ya serçav reş.
* Çaqir: ya serçav çakar.
* Kur: ya bê guhe.
* Qerqaş: ya reng spî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Lawirên kedî
Kategorî:Mî
Pale

thumb|Palehiya genim
thumb|Mêrek destiyan radikîye
**Pale** çinandina tiştên çandî wek nok, nîsk, genim hwd e. Ter siftê palevanî an jî bîçer tiştê çandî diçine. Palevanî xelkê ku palê dikî ye. Hin bi destan hin bi dasê paleyê hin jî bi tirpanê diçinin. Yên ku bi destan diçin mahnê ku pêçiyên xwe ji biraninê biparêzen pêçikan, ew ji çermê ajalan çêdibe bi ser pêçiyên xwe dixin, dikin pêçiyê xwe. Palevanî her ku destî xwe tijin dikin bi kom dîtin û bi ev koman ra dibêjin destî an jî hemêz. Yek an didu, bi giştî zarok, li pêy palevaniyan çex dibin û ew destiyan top dikin lê didin hev; wek qoran dîtinin. Bi evê ra dibêjin rewaqe. Ku palê xelas dibe mirov tên ew rewaqan dikişînin ser hev. Wexta berê ew kara bi ajalan, taybetî bi keran, dikirin. Wê lomê şoreka kurdan heye dibêjin 'bûye kerê şixran e'. Kerê şixran ji siwê da heta şev tim li riyê şixran dihere û tê. Niha şixran bi traktoran dikşînin.

Şixran li derakû dûz (şûna bêderê) diavêjin ser hev û bi ev komê ra dibêjin bêder.Berê mîrovan gam an jî cercer digerandin. Paşê makîneyek derket pê ra digotin patpat. Ew cureyekî patozan bû. Li kêlekekê loqekî xwe hebû û mîrovan hew bi destan çex dikir. Paşê patoz derketin. Patoz makîneyek e. Bi traktorê girê didin û motor loqê wê viz dike. Di patozê da gelek dişuxilin. Yek li ber devê patozê disekine û bêderê diavêje hundurê patozê. Wanên din tim ji jêr da destiyan radikin û diavêjin jor. Hi jî li ber êlegê diekinin û tên ji ber digirin. Ku ew kar û kisp gî xelas dibe li êrd prêze dimê û dewar û naxir lê diçêre. 

Patoz tiştekî gellek baş e çûnkî têne di hêlekê kayê di hêlkê ra derdixe. Berê ku şûnê patozê gam an jî cercer digerandin ka û tene ji nav hev dernadiket. Ji bo wê mêra milêw dikirin destê xwe û bêder li ba dikiri. Bêder li bakirin tiştekî pir bi zehmet bû çûnkî dixwaze ku hûn ew bêderê giyê bi banî da biavêjin û têne ji nav kayê derxin. Çima ku ka yê sivike bi ber bê dikeve dihere tene li cih dimê.

## Galerî

Wêne:Pale_li_Kurdistan.jpg|Jinek palê diçinîye
Wêne:Beder.jpg|Bêder
Wêne:Patoz 2.jpg|Patoz lêxistin
Wêne:Patoz1.jpg|Tene ji ber girtin
Wêne:Preze.jpg|Prêze
Wêne:Rewaqe.jpg|Rewaqeya nokan
Wêne:Sixre.jpg|Şixre kişandin


Kategorî:Çandinî
Pezkovî

**Pezkovî** an **bizina kovî** (*Rupicapra*), cinseke guhandarên giyaxwer e ji binefamîleya *[[Caprinae]]* ji famîleya *[[Bovidae]]*. Bi giştî ji mih û bizinan girtir dibin. Kayîn, qiloçî û guhanî ye, pirtirîn li deverên çiyayî dijîn. Pezkovî wek sembola çiyayên Kurdistanê jî têne hesibandin.

## Parastin
Pezkoviyên Kurdistanê di lîsteya Yekîtiya Parastina Xwezayê ya Cîhanê (IUCN) ya “lîsteya sor” de ne, ku ajalên cureyên ber bi nemanê ve diçin tê de cih digirin. Lewma nêçîra wan qedexe ye.

## Şayes
Êmê wan giha ye. Bejna wan digihêje 1,5 m. Pezkoviyên nêr bi qiloç in, qiloçên wan dirêj û çetelî ne.Hi cureyên xwe yên qoç gir in û wek ku meriv ji navên wan fehm dike ew ne yên kedî ne û yên kovî ne.

## Cureyên wê
* Pezkoviya Alpî (*Rupicapra rupicapra*)
* Pezkoviya Pîreneyî (*Rupicapra pyrenaica*)

## Girêdanên derve

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandar
Pez

Pez (bi latînî, *Caprinae*) navê malbata mih, bizin û pezkovîyan e. Pir cure tê de hene.

Kategorî:Guhandar
Kategorî:Heywan
Xewr

**Xewr** cureyekî kuvkê ye. Ku meriv tiştan li meydanê dihêle serî xwe wek gewraxî dibe. Peyv xewr ji rengê xwe yê gewr tê. Derê ku xewrê xwe avitê nê xwerin. Ji cureyekî xwerê penîsîlîn çê dibe.

thumb|çep|fêkiyên ku xewrê xwe avitêyî

Kategorî:Karok
Guhandar

**Guhandar**, **guhanî** an jî **memikdar** (*Mammalia*), çînek movikdar in ku mêyên wan ji bo zadpêdana zaroyên xwe di memik an guhanên xwe da şîrî çê dikin. Memikdaran mû an hirî heye, sê hestiyên biçûk di nav guhên wan a hene, di mejiyê wan da çîneka nû ya korteksê heye, didanên wan taybetmend in, xwîngerm in anko germî ya laşê wan di hundir da tiraz dibit û li goreyê germiya derdorê nahêt guhartin. Piraniya wan hevalzaro heye. Mejiyê wan germiya laşê wan û gera xwînê bi rêya dilekê çar odeyî tiraz dikit.
## Dabeşandin
300px|thumb|çep|Kom û cureyên guhandaran
Di xwezayê da, nêzî 5.800 cure an tuxmên memikdaran hene ku di navbera 1.200 cins an nivşan (mirov jî ji wan in) û 152 famîle û 46 kom an tîreyan da hatine dabeşandin.
Ev dabeşandina biyolojîk ya guhandaran bi riya Malkom Makkinna û Sûzan Bell hatiye danîn di sala 1997an de:

**Çîna Mammalia**
* **Bineçîna [[Prototheria]]**
* **Bineçîna Theriiformes**
** Jêreçîna †Allotheria
** Jêreçîna †Triconodonta
** Jêreçîna Holotheria
*** Superlegion †Kuehneotheria
*** Supercohort Theria
**** Cohort Marsupialia
***** Koma mezintir Australidelphia
***** Koma mezintir Ameridelphia
**** Cohort Placentalia
***** Koma mezintir Xenarthra
***** Koma mezintir Epitheria
****** Jorekoma Anagalida
****** Jorekoma Ferae
****** Jorekoma Lipotyphla
****** Jorekoma Archonta
****** Jorekoma Ungulata
******* Koma Tubulidentata
******* Koma biçûktir Eparctocyona
******* Koma biçûktir †Meridiungulata
******* Koma biçûktir Altungulata

## Danasîn û dîrok
## Herwiha binihêre
* Lîsteya cinsên guhandaran
* Guhandarên li Kurdistanê
## Çavkanî

## Girêdanên derve
Roviyê Kurdistanê

**Roviyê Kurdistanê** (*Vulpes vulpes kurdistanica* Satunin, 1906), binecureyekî roviyan e yê ku li herêma Qersê (li gorî zanistyarê rûs K.A. Satunin, li newala Gel an Gelskê) tê dîtin.

## Guherîna Nav
Di sala 2005'an de ligel kampanyayeke nijadperest û siyasî, *Wezareta Jîngehê ya [[Tirkiye]]yê* biryar da navê rûviyê Kurdistanê biguhere û navê *Kurdistanica* avêt û navê vî rûvî bi têne *Vulpes vulpes* çêbû li Tirkiye.

## Çavkanî

* Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors). 2005. Mammal Species of the World.

## Girêdanên derve

Kategorî:Canidae
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Mizgîn Tahir

**Mizgîn Tahir** yekemîn dengbêja soprano ya kurd e.

## Jiyan

Mizgîn Tahir li Tirbespî Binxetê di malbateke hunerî de hate dinyayê. Bavê wê dengbêjê bi navê Necîmê Omerî an Necîmê tembûrvan bû û birayê wê, xwîşka wê stranbêj bûn. Lê Mizgîn dixwest muzîkeke ji wan cudatir çêbike.

Operayê cara yekem di kanalên televîzyonê de guhdarî kir. Pir bala wê dikişand.

Piştî qedandina dibistana navîn , dixwest biçe konsêrvatwar ê, lê him ji ber jinatiyê, hem jî ji ber ku muzîk ne girîng bû mixabin civak ji wê re pir ne alîkar bû. Wê pêşî li Zanîngeha Şamê di beşa arkeolojiyê de dixwend. Du sal bişûnde ew beş berda û sala dawî temam nekir. Lê dema ku wê dixwend, diçû cem mamosteyeke rûsî bi navê Gelîna. Wê li konsêrvatiwara muzîkê mamostetî dikir û li ber destê xwe Mizgîn ji bo konservatiwarê amade kir.

Di 1999an de dest bi konservatiwarê kir û xwendina xwe di amûjgeha muzîkê ya bilind dewam kir, di sala 2004an de xwedina xwe li Şamê bi dawî kir. Di dengê operalî de pênc dengê bingehîn hene: dengê Mizgîn Tahir bi xwe du beşî ye, sopranoya lîrîk û sopranoya dramatîk e. Mizgîn Tahir heta niha li gelek bajaranên mîna Şamê, Silêmaniyê û Amedê konsêr pêşkêş kirine.

## Xebat

Mizgîn Tahir gelek konsêr bi koralê Konsirvatwarê re çêkirin, yên balkêş ev in:
 
* Konsêrek li Busra(Şam) bi koralê Laskala yê îtalî di bin tevdêra mayistro Rîkardo Mûtî de.
* Çend konsêr bi koralê Konsêrvatwarê re di vekirna mala opêra de li Şamê.
* Konsêrek bi Resîd Sofî re li Mekteb Anber bi alîkariya navenda Gotê ya Îspanî li Şamê sala 2003 an de.
* Konsêrek li Navenda çanda firensî li Şamê di sala 2005an de
* Konsêrek li Kurdistana başûr bi orkêstra Silêmaniyê re bi tevdêra mayistro Abdula Cemal Sagirme di sala 2006an de.
* Du konsêr bi Mîna Agosî re li Heleb û li Şamê sala 2007an de.
* Konsêrek li festîvala Amedê di sala 2007an de.
* Bi grûpê Bûde Bar re karek tomar kiriye, wê di meha neha de derkevê.
* Ew bi gotina strana mijar a koma Hejmarblok û dengdana Hewt di dublaja Zazakî ya Hejmarblok de tê naskirin.

## Çavkanî

* Resmi Malpera (The Official Website Of Soprano Mizgin Tahir) 
* Hevpeyvîna Ciwan Nebî bi Mizgîn Tahir re
* zinarala.wordpress.com: Mizgîn Tahir: Xwendin û kar jinê azad dike (Hevpeyvîn)

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Dengbêja Opera
Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Jinên kurd
Nermîn Osman

**Nermîn Osman** siyasetmedareke kurd e.

Nermîn Osman niha cîgira serokê Lîjneya Bilind a Bicihanîna Madeya 140 ye. Madeya 140 a makzagona Îraqa federal têkildare bi wan deverên ku niha ne li ser Herêma Kurdistanê ne û di vê madeyê de hatiye destnîşankirin ku bi çi awayî (ew herêm vegerin ser Herêma Kurdistanê, anjî bi hukûmeta navendî li Bexdayê bên girêdan) pêşeroja wan herêman divê werê destnîşankirin.

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Emîne Ayna

**Emîne Ayna** (jdb. 1ê tîrmeha 1968an, li Pîranê, parêzgeha Diyarbekirê, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedareke kurd e. Wê endameke berê a Partiya Civaka Demokratîk bû. Dûr ve wê bû endama Partiya Aştî û Demokrasiyê, piştî ku PCKê ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê hat girtin di 11ê berfanbarê 2009an de.

## Jînenîgarî
Emîne Ayna di 1968an de li Pîranê ji dayika Günay û bavê wê Osman hatiye dinê. Ew biraziya Ömer Ayna ye, yek ji deh kuştinên Operasyona Qoserê ji aliyê artêşa tirk di 30ê adar 1972an de. Ew mezûna lîseyê ye û damezrênerê Komeleya Jinan a Rengîn e. Di 2007an de, wê di hilbijartinên parlamenterê Tirkiyeyê de di nav hevalbendiya Hezar Hêvî de wek berendamek serbixwe rawestiya, li Mêrdînê %15.57 dengan stend û derbasî parlamenterê Tirkiyeyê bû.

Di 20ê tîrmeha 2008an de, ew ji bo serokatiya DTPê hat hilbijartin û vê postê bi Ahmet Türk re parve kir. Dema Ahmet Türk îstifa kir jî bû seroka koma meclîsê ya DTPê. Di doza mafên çandî û siyasî yên kurdan de, ew bi giştî weke kesekî tund tê dîtin.

Di hezîrana 2011an de ji ber axaftineke ku di pîrozbahiya Newrozê ya Sêrtê ya 2007an de kiribû, 10 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn. Hat diyarkirin ku di pîrozbahiyê de kincên sembolên rêxistineke derqanûnî li xwe kirine û afîşên rêveberên rêxistineke derqanûnî jî hatine nîşandan.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Kesên ji Pîranê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên jin
Kategorî:Parlamenterên Diyarbekirê
Kategorî:Parlamenterên Mêrdînê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Artros

thumb|200px|Artrosa çokê
**Artros** yan **artroz** yan jî **osteoartrît** nexweşiyeka ,geha, cumga ye.
 
Ev nexoşiye berbilavtirîn nexoşiya cumga ye. Li temenê 30 salî û sertir dest pê diket. 
Ewêt temen sertir li 55 salî zêhetir li 25% kêm yan zor artros ya hey. Jina zortir artros bo çê dibît. Heko mirov bi temen dikevît bi zorî ev nexoşye mirov ya hey, belê dibît evî kes çi êşa cumga nebît.

Li hindek binemala ev nexoşye zortir e. Ewê trauma bo çê bibît yan sporta giran kirbît hindek ca zortir artros bo çê dibît. 

Li vê nexoşiyê qirqirokê ya ser hêskê cumga têk diçî. Artros gelek cumga digrî bi taybatî cumgêt serê tibla, çuk, ran. Herweş cumgê binaxey yê tibla mezin ya pê û ya êkê ya dest. Ew kesêt qelewyş zotir artrosa cumgêt pêya, cuk û rana bo çê dibît. Ew kesê nexoşyêt rumatîzmî yêt dî lê bin renga artrosîş zortir bo çê bibît.

## Nîşan û berjengêt vê nexoşyê
Ev nexoşye hêdî hêdî dest pê diket u zêhetir dibît. Gelek cumge duçar dibin bi taybetî cumget ran, çuk, pişt u tibila. 

Nîşanê serekî yê vê nexoşiyê êşe li ew cumgê duçarê artrosê boy. Eger nexoş bi rêve biçî yan cumgey bikar bînît êş zortir dibît. Her li ber hindê bi zorî êşa cumga hêvarya zortire. Nexoş bêna xo bidet êş li cumgey kêmtir dibît. Hat u çuna cumgey xirap dibît u cumge req dibît. Hindek ca cumga sturîş dibît.  Eger nexoşî giran bo, nexoşî êş ya li cumgey heke yê bên dayîş bît.

Artros i cumgêt piştê zor çê dibît bi taybetî li mirovêt bi temen.

## Êşnîşan û diyagnoz (teşxîs)
Bo diyagnoza artrosê baştirîn mêtod *x-ray* (tîşk) e. Li wê dîyar diket ko qirqiroka cumgey ya kêm boy u gorîn yêt lê çê boy. 

Gelek mêtodêt dîş hene wek, artroskopî, CT, MRT, ultrasound (ûltradeng) vê nexoşiyê diyar diket. 

Bi têstêt xînê ev nexoşiye nahêta diyar kirin (diagnos), yan jî têstêt xwîna nexoş ti diristin (normal) n.

## Çewa mirov xo li nexoşiya artrosa cumga biparêzî u şîret bo nexoş

Eger mirov yê qelew bît pêtivye kêşa leş kêm biket.
Mirov pêtivye xo li mandîkirina cumga wek şola gran, trauma, û sporta gran biparêzî.

Pêlav ya dirist bît ,u bin pê yê nerim bît. Bikar înana serçok,yan bandaj.

Hemi roja zêhetir li nîv demjimêr pyasa bike, hem bo cumga û hem bo hemi beden ya başe u saxlemya te bi hêz diket.

Nexoş biçîta lay diktorê şareza bo dastnîşankirna çara pêtivî.

Nexoş dermanêt dijî êş zor bikar neynît û çare kirn lay fîzyoterapî bi mefatire.

## Çavkanî

1- Oxford handbook of rheumatology  2006

2- Netdoktor.se

Kategorî:Nexweşî
Zîndewerên kedî

**Zîndewerên kedî** an **ajalên malovî** ajalên ku li mal tên xwedîkirin. Ji hezar salan vir de ajal li ji aliyê mîrovanda kedî bûne. Bi texmînekê kûçik ajalê herî pêşîn yê ku kedî bûye. Ew 15000 sal BZ li Asyaya Rojhilat hatiye kedîkirin. Ku çiqas di çaxa modern da rola hin ajalên kedî daket jî heta roja îro meriv nikane jiyanê bê ajalên kedî bifkire.

Di çandên wek Kurdistanê, yên ku li ser gundibûnê çêbûnî, ajalên kedî di ji bo feydê mîrovan cihekî giring digire. Mînakî, kûçik û pisîk ji bo nêçîrê û parastinê; ker, hesp, hêştir hwd ji bo gîhaniyê û karên ku ji hêzên mîrov zêdetir dixwazin; ga û hesp ji bo cot ajotinê û bar kişandinê; mihî, mange, bizin ji bo xwarin û vexarine cihekî giring digirin.

Hîn ew lîsta dikane be dirêj kirin. Tabî tik ji bo faydeyê ajal nehatin kedîkirin. Hin ajal jî ji bo kêf û xweşiyê hatine kedîkirin. Cureyên çûkan û masiyan pirek ji bo kêfî hatine kedî kirine. Bi taybetî kewên sor di çanda Kurdan da cihekî girîng digire. Piştî kedîkirinê hin ajal hatine guhartin û hin cinsên nû peyde bûne. Wek nimûne, ger meriv kûçik û tajiyan bigêhîne hev, cewrikê ku ji wan çê dibe cinsekî nû ye, em jê re dibêjin toltajî. An jî ger ker biçe ser hespê, hêstir ji wan çê dibe ku ew jî dibe cinsekî nû. Îroj mîrov ji bo kêfî maran, pîrevonkan, qirtîşan hwd kedî dikin.

## Pêşangeh

Wêne:Sheep and cow in South Africa.jpg|Pez û manga (çêl) li mêrgê ne li Afrîkayê Başûr
Wêne:Goat family.jpg|Bizin



## Mijarên têkildar
* Zîndewerên kovî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Better Lives Through Livestock  by ILRI
* Livestock - New South Wales Government
* Havana Livestock Fair (Photo Feature) - *Havana Times*, October 19, 2010
* Guide On How To Raise Cattle 

Kategorî:Ajaldarî
Kategorî:Heywan
Apapik

**Apapik** an **mêrgîsa malan** (*Gekkonidae*), famîleyekî qirtîşan (*Lacertilia*)e.

## Reftar û Hawidor
Li malan tên dîtin. Bi Quncikên malan da xwe digirin bi kelmêşan û kurmikên biçûk xwe xwedî dikin. Cureyên xwe pirin. Li Kurdistanê ter pir cureyekî xwe yî reşik tê dîtin.

## Cins
Nêzî 51 cins û 945 cureyên apapikan hatine danasîn ta dema niha:

* *[[Afroedura]]*
* *[[Afrogecko]]*
* *[[Agamura]]*
* *[[Ailuronyx]]*
* *[[Alsophylax]]*
* *[[Altiphylax]]*
* *[[Badenii]]*
* *[[Blaesodactylus]]*
* *[[Bunopus]]*
* *[[Calodactylodes]]*
* *[[Chondrodactylus]]*
* *[[Christinus]]*
* *[[Cnemaspis]]*
* *[[Colopus]]*
* *[[Crossobamon]]*
* *[[Cryptactites]]*
* *[[Cyrtodactylus]]*
* *[[Cyrtopodion]]*
* *[[Dixonius]]*
* *[[Ebenavia]]*
* *[[Elasmodactylus]]*
* *[[Geckolepis]]*
* *[[Gehyra]]*
* *[[Gekko]]*
* *[[Goggia]]*
* *[[Apika malan|Hemidactylus]]*
* *[[Hemiphyllodactylus]]*
* *[[Heteronotia]]*
* *[[Homopholis]]*
* *[[Lepidodactylus]]*
* *[[Luperosaurus]]*
* *[[Lygodactylus]]*
* *[[Matoatoa]]*
* *[[Mediodactylus]]*
* *[[Microgecko]]*
* *[[Nactus]]*
* *[[Narudasia]]*
* *[[Pachydactylus]]*
* *[[Paragehyra]]*
* *[[Paroedura]]*
* *[[Perochirus]]*
* *[[Phelsuma]]*
* *[[Pseudoceramodactylus]]*
* *[[Pseudogekko]]*
* *[[Ptenopus]]*
* *[[Ptychozoon]]*
* *[[Rhoptropus]]*
* *[[Stenodactylus]]*
* *[[Tenuidactylus]]*
* *[[Tropiocolotes]]*
* *[[Urocotyledon]]*
* *[[Uroplatus]]*

## Pêşangeh

Wêne:Afrogecko porphyreus MarbledLeaftoedGecko Cape Town 4.jpg|Apika pêçî-pel ya xarê (*Afrogecko porphyreus*)
Wêne:Mediterranean house gecko.JPG|Apik an apapika gurî (*Hemidactylus turcicus*)
Wêne:Hemidactylus frenatus.jpg|Apika malan (*Hemidactylus frenatus*)


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Gekkonidae/classification/
* http://a-z-animals.com/animals/gecko/
* http://eol.org/pages/1715/overview
* http://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?taxon=Gekkonidae&submit=Search


Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Ejdeha

[thumb|Alaya [Wêlsê]]
[thumb|[Ristemê Zal ejdeha dikuşîne]]
**Ejdeha** an jî **ejdî** di kurdî de bi marên pir mezin ra dibêjin lê bi rastî cinawirek ajalekî çîrokî ye. Pênasiyeka xwe ya tenê tuneye wê lomê di demên berê de gelek kesan bawerî bi hebûna ejdehayan dianî. Di hin çîrokan de ew marekî pir mezine di hin çîroakn de merekî bi heft ser e. Di çîrokan de bi piranî ejdeha ne baş in yan nobedarên xezîneyan in, yan jî merivan direvînin. Tenê mîr an jî siwarekî mêrxas dikare wan bikuje.

## Etîmolojiya peyvê
Ter siftê ew di zimanê avesta da wek *azhi* derbas dibe. Bi pehlewî *az* an *Azdahag*; bi farisî *ejdha* ye. Ew peyv wek *ejderha* derbasî tirkî jî bûye.
Marê Zîha an jî Marê Ziya tê qal kirin di çîrok û merseleyên kurdî de.

## Çavkanî


Kategorî:Heywanên mîtolojîk
Marê reş (ajal)

**Marê reş** marekî pişt reş e. Nav maran de li Kurdistanê marên reş ter pir hene. Ku çiqas hin dibêjin ev mar yî ne bi mitik (jehr) e jî lê ne bawer e.

Kategorî:Mar
Gola Zirêbarê

thumb|Gola Zirêbarê
**Gola Zirêbarê**, li nêzîkî bajarê Merîwan e. Dor û berê wê deşt û çiya ne. Bi dar û devî ne. Dirêjiya wê 5km û firehiya wê jî 2 km ye. 15 metre kûr e. Ava gola Zirêbarê şêrîn e û masî tê de dijîn.

## Girêdanên derve

Kategorî:Golên Îranê
Zirêbarê
Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)
Partiya Aştî û Demokrasiyê

**BDP** (*Bêdêpê*), kurteya **Barış ve Demokrasi Partisi**, ango navê fermî yê tirkî yê **Partiya Aştî û Demokrasiyê**, partiyeke siyasî ya kurdan e.

BDP li ser îhtîmala girtina DTP'ê di 3'ê gulanê 2008'an de hat damezrandin. Amblema partiyê jî li ser zemîna zer bi rengê kesk dara berûyê ye.

Di yekemîn kongreya asayî ya BDP'ê de, ku di 7'ê rezbera 2008'an li Amedê hate lidarxistin, şaredarê Gimgimê yê berê Demir Çelîk wekî Serokê Giştî yê BDP'ê hate hilbijartin.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Partiya Aştî û Demokrasiyê 

Kategorî:Avabûnên 2008an li Tirkiyeyê
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2008an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Qentirme

thumb|Pireya Roma, Spanya

**Qentirme** hawiyakî dîwar lêkirinêye. Ji bo avahiyê qentirmekî li ser du diregan wek 'n' lêdikin. Lêkirinên qentirmekî dihere ber 2 hezar sal BZ. Qentirme ter siftê li Mezopotamyayê tên dîtin. Hin Kurd der û teqên malên xwe qentirmekî lêdikin. Bi giştî li Kurdistanê gelek pireyên wek qentirmekî hatin lêkirine. Hawiyên qentirmekî gelek pirin:
 
## Galeriya wêneyan

Wêne:Treledsbåge.png|Qentirmeya sêqunc
Wêne:Rundbåge.png|Qentirmeya dogirmîn
Wêne:Segmentbåge.png|Qentirmeya parçekî
Wêne:Stigande båge.png|Qentirmeya newekhev
Wêne:Lansettbåge.png|Qentirmeya ser tûjik
Wêne:Spetsbåge.png|Equilateral pointed arch
Wêne:Skulderbåge.png|Qentirmeya milikanî
Wêne:Trepassbåge.png|Three-foiled cusped arch
Wêne:Hästskobåge.png|Qentirmeya nalkî
Wêne:Korgbåge.png|Qentirmeya sêgerû
Wêne:Ellipsbåge.png|Qentirmeya hêkanî
Wêne:Draperibåge.png|Qentirmeya hundirvayî
Wêne:Kölbåge.png|Ogee arch
Wêne:Karnisbåge.png|Reverse ogee arch
Wêne:Tudorbåge.png|Tudor arch
Wêne:Parabelbåge.png|Catenary or Parabolic arch


Kategorî:Mîmarî
Hevrist

**Hevrist**, **dara hevristê**, **hevris**, **merx** an jî melx (*Juniperus*) darekê ku hertim kesk e, pelçên wê zivistanê naweşîne. Nêzîkî 70 cureyên hevristan hene. Di navberê 20 û 40 m dirêj dibe.

Hevrist bi piranî devî ne, lê carina jî dibin dar. Sitriyên hevristê tûj in. Berên wan reş û şîn in. Ji berên wan biharatê çêdikin.
Mirov ji darên wan hesk çoçik, kevçî û tiştên din çêdike.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Dar
Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Riwek
Çekem, Dêrika Çiyayê Mazî

**Çekem** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Çekem (dar)

**Çekem** (bi latînî: *Juniperus sabina*) cureyekî dara merxê ya binkî ya gerûya û başûra Ewropa û rojava û gerûya Asya ye. Li bilindiyê di navberê 1.000 û 3.300 m diçê. Çekem dareke tim kesk e û pelên xwe naweşîne. Li Kurdistanê bi taybetî zozanên bilindên serhedê de çekem zehf hêşîn dibe.

## Bijişkî

Çekem ji bê ra rind e. Ava ku teva pelçên çekemê kelî bera teştan didin û şivên ku ji darê çekemê jêkirin li ser didin hev. Mirovî bawi tê xwe li ser dirêj dike û lihêfekê digirin ser. Nexwaş dibin lihêfê da xu dide. Li wir hetanî demekê dimîne. Rin xudide. Paşê kincên xwe li xwe dike û dihere vehesî dike. Bi vî karî ra dibên ketina çekemê. Dixwaze ku mirovî di çekemê de bol bol avê vexwe ku ava ku ji bedenê çûyî qerebû bike.

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Dar
Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Riwek
Garis

**Garis**, **gilgil**, **garisê misirî**, **garisê stembolî**, **lazût**, **zalût**, **zurrat** an jî **genimeşamî** (navê zanistî yê latînî: *Zea mays*), ji riwekên ku zad didî ye. Toximên xwe dibin ard û nan jê çêdibe. Garis tê kelandin jî. Garisî kelandin xayinê pê werdikin û dixwin.

Tê gotin ku bingeha vê giyayê navenda parzemîna Amerîkayê ye. Li Kurdistanê li gelek deveran tê çandin. Ji 50 hezarî zêdetir cureyê garisê hene. Li Kurdistanê "Garisê Ûris", "Garisê Kambaxrojê", "Garisê Romê" hwd hin cure tên bikaranîn. Mixabin di zimanê zanistiyê de navê wan çi ne, lê nehatiye kolîn.

## Bêjenasî
Peyv *garis* û peyva pehlawî *gawars* ji yekpeyvekê tên.

## Cureyên gêris yên sereke bi zimanê zanistiyê

* *Zea mays indentata*
* *Zea mays everta*
* *Zea mays saccharata*
* *Zea mays amylaceae*
* *Zea mays ceratina*
* *Zea mays tunikata*
* *Zea mays indurata*

Li Kurdistanê pirranî garis wekî arvan tê bikaranîn lê di kulîna kurdî de jî cihekê wê yî mezin heye. Ji arvanê garis cureyên xwarin hene.

## Galerî


Maispflanze.jpg|Garis
Voelkermarkt Toellerberg Maiskolben 08102006 01.jpg|Gelek cureyên gêris hene
Zea mays fraise MHNT.BOT.2011.18.21.jpg| Cure garisekî bi navê *Zea mays* "fraise" (anku, "garisê tûfrengî")
Dent Corn 'Oaxacan Green' (Zea mays) MHNT 2.jpg| Cure garisekî bi navê *Zea mays* "Oaxacan Green"
Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese'


## Çavkanî

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya genim û kurtîjan
Kategorî:Zad
Kerçik

**Kerçik** an **gêne** riwekeka pelç pan e. Toximî xwe wek qirşaxan e. Wextekê li Kurdistanê di mehsereyan da ji ew riwekê rûn derdixistine. Rûnî ev riwekê ji bo vêxistinê lembeyan giring bûye.

## Bêjenasiya peyvê

*Ricinus* bi latînî qirşax e. Çima ku toximî xwe wek qirşaxan e ew navan dane ev riwekê ye. Tirk jî pê ra dibêjin *kêne otu* (gîhayî qirşaxan). Di Kurdî de jî navî xwe didûrive ser navî qirşaxê. Di Kurdî de navên din ji bo qirşaxê wek qirnî, qijnî, ginî, gêne hemû ji peyveka tenê tên. Zêdetir peyva Tirkî 'kene' jî ji ev peyvê hatîye.

Kategorî:Famîleya giyaşîrkan