open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şerbot kêfal

**Şerbot kêfal** (bi latînî *Mugil cephalus*) masiyekî avên tropîk an subtropîk e. Rengê wî zeytûnî yê bi xetên boz e û zikê wî jî zîvîn e. Dirêjbûna kêfalê 30 heta 75 cm ye. Li hemû deryayên cîhanê tê dîtin.

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Heywan
Kategorî:Masî
Fileh

**Fileh**, **filah** an jî **file**, navekî ji bo kesên xiristiyan tê bikaranîn. Ji filehan re xaçperêst, îsewî, fileh û mesîhî jî dibêjin. Fileh pir caran ji bo kesên ermenî tê bikaranîn.

Gotina *filah* ji zimanê erebî ye, wateya vê gotinê di zimanê erebî de dihê maneya "cotkar". Lê ev baweriya li ser riha peyvê ne baweriyeka cihgir û bêguman e.

## Çavkanî

Kategorî:Cotkarên misirî
Kategorî:Xirîstiyanî
Martînîk

thumb|200px|Nexşeya Martinique
**Martînîk** (fransî *Martinique* ) giraveke li Deryaya Karîbê ye. Rûerda wê 1.128 km² ye û yek e ji navçeyên Fransayê. Ew wek navçeyeke "ser deryayî" yek ji 26 navçeyên Fransayê ye.

Ew ji bo yek ji navçeyên Fransa ye bi Yekîtiya Ewropayê ve girêdedayî ye û wek dirav Euro tê bikaranin. Zimanê fermî yê Martînîkê fransî ye, lê gelî xwe bi piranî bi zimanê Antillean Creole (*Créole Martiniquais*) jî diaxivin. Ew ji 1949an vir de bi Fransayê ve hatiye girêdan.

## Polîtîk
Martînîk bi Fransayê ve girêdayî ye û ew bi du senatoran li senatoyê Fransê tê temsîlkirin.

## Girêdanên derve
* Prefecture Région Martinique - Sîteya Fermî 
* Regional Council of Martinique - Sîteya Fermî 

Kategorî:Giravên Fransayê
Kategorî:Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Kategorî:Herêmên Fransayê
Kategorî:Karîb
Kategorî:Welatên giravî
Guadeloupe

**Guadeloupe** arşîpelekê di nav giravên Antîlên Biçûk de di Deryaya Caribbean de ye. Ew navçeyekê Fransayê yê ser deryayîye û ew yek ji 26 navçeyên Fransayê ye. Ew bi Martinique ve Antîlên Fransayê pêk tîne.

Ew ji bo yek ji navçeyên Fransayê ye ew bi Yekitî Ewropa ve girêde ye û wek dirav Euro tê bikaranin.

## Erdnîgarî
Guadeloupe ji 8 giravên jiyanbar û ji hin giravên dinên bêjiyan de pêk tê ye. Du giravên bingeh Basse-Terre û Grande-Terre bi şaxekê biçûkê deryayê ji hev vediqetin.

## Dîrok
Di 1493an de Kolumbus yê herî pêşînê ko ji ewropa de hatibû wê giravê û wî ew dera wek Guadolupe navandibû. Cara pêşin di 1635an de Fransayê ew dera kira kolonîya xwe. Dema di cenga heft salan de di mayîna 1759an de heta 1763an de ew kete dest Brîtanya. Ew pê şêr û têkoşînên mezin re bi dawî di 1949an virve yek ji navçeyên Fransayê ser deryayî ye. Ew bi du senatoran di senatoya Fransayê de tê temsîl kirin.

[thumb|rast|Nexşeya [Arşîpela Guadeloupe]]
## Girêdanên derve
* Guadeloupe (fransî)

Kategorî:Antîlên Biçûk
Kategorî:Avabûnên 1674an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Avabûnên 1759an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Avabûnên 1763an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Avabûnên 1810an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Avabûnên 1816an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Giravên Fransayê
Kategorî:Giravên Okyanûsa Atlantîkê

Kategorî:Herêmên Fransayê
Kategorî:Karîb
Kategorî:Welatên giravî
Antîlên Fransayê

**Antîlên Fransayê** (bi fransî: *Antilles françaises*) ji du navçeyên Fransayê ser deryayî yên Guadeloupe û Martînîk pêk tê. Ew giravan herdu navçeyên dikevine arşîpela Antîlên Biçûk jî û bi gîşkê li ser 2807 km² rûerd rûniştine.

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkaya Latînî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1628an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hilweşiyan
Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Reunyon

**Reunyon** (bi fransî: *La Réunion* an jî bi kurtî *Réunion*), giravekê di Okyanûsa Hîndê de yek ji navçeyên Fransayê ser deryayî ye. Ew li ser rûerdeka 2512 km² rûniştî ye. Ew bi şekla xwe nola topekê û dirêjahiya wê serbiser dorê 50-70 km ye. Ew 800 km dûra Madagaskarê û bi giravên Mauritius, Rodrigues ve giravên ji bo ji alÎya Pedro Mascarenhas hatibû keşf kirin wek Maskaranen pêk tîne.

Ew ji bo yek ji navçeyên Fransa ye bi Yekîtiya Ewropayê ve girêdayî ye û wek dirav Euro tê bikaranin. Ew navçeya Yekîtiya Ewropayê herî dûr e.

## Dîrok
Ew girava heta sedsala 17an ne bêjiyan bû û ew ji 1946an vir ve yek ji navçeyên Fransayê ser deryayî ye.

## Polîtîka
Reunyon bi Fransayê ve girêdayî ye û ew bi sê senatoran li senatoyê Fransê tê temsîlkirin.

thumb|Nexşeya Reunyonê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1946an li Afrîkayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin
Kategorî:Fransa
Kategorî:Giravên Okyanûsa Hindî
Kategorî:Herêmên Fransayê
Kategorî:Welatên giravî
Arnold Reisman

**Arnold Reisman** (jdb. 2ê tebaxê 1934 li Lodz, Polonya) endazyar, dîroknas û nivîskarekî DYAyî ye.

Li zanîngeha Case Western Reserve University dixebite û lêkolînên operatîv pêk tîne. Li ser têkiliyên Mustafa Kemal Atatürk û Adolf Hitler nivîsiye. Herwekî di nava salên 1999-2003î de li Tirkiyê di zanîngehên wekî Zanîngeha Sabanci û Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê de ders daye û li ser civaka tirkan hin xebat kiriye.

## Berhem (bi îngilîzî)

Reisman published over 200 papers in refereed professional journals, along with 14 books:
* 2006, *Turkey's Modernization: Refugees from Nazism and Ataturk's Vision*, Washington, DC : New Academia Pub., LLC.
* 1992, *Management science knowledge : its creation, generalization, and consolidation* / Arnold Reisman. Westport, Conn. : Quorum Books xvi, 305 p.
* 1982, Arnold and Ellen Reisman, (1982) Welcome Tomorrow, North Coast Publishing Co., 175 pages,
* 1981, *Materials management for health services*, Lexington, Mass. : Lexington Books, 888 p.
* 1981, *Computer System Selection: An Integrated Approach*, with Jon D. Clark, Praeger Publishers, 220 pages,
* 1979, *Systems Analysis in Health-Care Delivery*, Lexington Books, Lexington, Mass. 311 pages
* 1973, *Discounted Cash Flow Analysis: Stochastic Extensions*, with A.K. Rao,
American Institute of Industrial Engineers, Monograph Series, 272 pages
* 1973, *Health care delivery planning.* Edited by Arnold Reisman and Marylou Kiley. New York, Gordon and Breach Science Publishers, 374 p.
* 1972, *Systems Approach and the City*, edited with M.D. Mesarovic, North Holland Publishing Co., Amsterdam, 480 p.
* 1972, *Industrial Inventory Control*, with Burton V. Dean, Muhittin Oral, Michael Salvador, Gordon and Breach, New York, 180 pages,
* 1970, *Managerial & Engineering Economics*, Allyn & Bacon Publishing Company of Boston, 531 p.

Reismann, Arnold
Reismann, Arnold
Reismann, Arnold
Manne Siegbahn

**Karl Manne Georg Siegbahn** ( jdb. 3ê kanûna pêşîn a 1886an li Örebro, Swêd - m. 26ê îlona 1978) fîzîknasekî swêdî bû. Sala 1924an Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî
Bavê wî karkerekî asinbana (hesinban) Swêd bû. Di nava salên 1906 - 1911an de perwerdeya lîsans û doktoriya zanînghê dibîne. Piştî mirina mamosteyê wî yê zankoyê Johannes Rydberg, di sala 1919an de dibe profesor.

Di nava salên 1938 - 1947an de serokatiya saziyeke navneteweyî ya li ser fîzîkê, International Union of Pure and Applied Physics (IUPAP) dike.

Sala 1914an evînmarî dibe (dizewice) û du lawên wî çêdibin. Yek ji wan wekî bavê dibe fîzîknas û sala 1981ê Xelata Nobel werdigire, ê din jî dibe dîplomat.

## Xebat û girîngiya wî
Piştî ku di ciwaniya xwe de bala xwe berdabû manyetîzm û elektrîsîteyê, bi giranî li ser röntgenspektroskopîyê. Wî di warê mekanîka qûantan de gelek pêşketin pêk aniye. Parçekirina atomê hêsantir kiriye. Pirtûka wî ya zanistiyê îro jî wekî klasîkeke têr bikêr tê dîtin.

## Xelat û paye
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1924
* Hughes-Medaille, Royal Society, 1934
* Rumford-Medaille, Royal Society, 1940
* Duddel-Medaille, Physical Society London, 1948

Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1886
Kategorî:Mirin 1978
Kategorî:Swêdî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Giyabenîşt

**Giyabenîşt** (bi latînî, *Antennaria dioica*) riwekeke çiyayî ye ji famîleya *Asteraceae*. Li bakurê Ewropa, Asya û Alaskayê tê dîtin.

Kategorî:Riwek
Burhan Berken

**Burhan Berken** (jdb. 1969 li Amed) stranbêjekî kurd e. 1969an de Amedê hatiye dinyaye. Ew ji malbateke dengbêjan e. 1986an de destpêkirina muzîkê kir. Di rêzefîlma tirkî a bi navê *Seksenler*ê de rol stand û stran got.

## Berhem
* *[[Ba]]* (2001)
* *[[Jar û Evîn]]* (2004)
* *Aşk kalbimde*
* Binefşê
* Ço kerê min
* Girê Sîra
* Gulfiroş 
* Gülisan
* Kerwan
* Pale
* Pejna te naye
* Sosin
* Toycular
* Xifse
* Yeni kapı
* "Jahr û Evîn" - 2005 Anadolu Müzik
* Bahra dur
* Gede lawkem
* Kulilka
* Min go
* Selimo
* Şu uzun gecenin
* Tey veyvike
* Were Rindê
* *Sev u roj* - 2007 Anadolu Müzik
* Mingo
* Dilop dilop
* Gede lawken
* *Evar* - 2011 Anadolu Müzik
* Keçê
* Ferze
* Halme çikir
* Şev (enstrumantal)
* Qumrîkê
* Çuyin & klip
* Zerî

## Çavkanî

Kategorî:Stranbêjên kurd
Salnameya îranî

**Salnameya îranî** an **salnameya farisî** teqwîma rojê ko îro li Îran û Efxanistanê bi fermî tê bikaranîne. Ji bo ko hinek îna dikin ko bingeha wê texwîmê, ya ko Omer Xeyam di wexta siltanê Selçûqiyanê Celal ed-Dewle Melik Şah (1055–1092) de berhev kirî ye ew hin caran wek salnameya celalî jî tê nav kirin. Ew salnameya Xeyam cara siftê, di yekê Ferwerdînê, gora salname mîladî 15 adarê 1079an de hatibû bikaranîn.

Salnameya îroj li Îranê tê bikaranîn cara paşin di 1925an de hat reformkirin û di 31ê adarê 1925an de hat dest bi karanînê kirin. Di wê reformê de hîcret wek refêrans hat girtin û ew roya gora salnameya îranî wek 11ê Ferwardin 1304 hat diyar kirin. Ji bo referansa wê hîcret hat girtin jî ew wek hicrî şemsî ( an, ) tê nav kirin. Ji 1957an virve ew li Efxanistanê jî tê bikaranîn. Her çiqas di 1976an de li Îranê li ser salnamê reformeka din hat kirin û roya destpêkê salname şuna hîcretê, taç girtina Kûruşê Mezin hat girtin jî, va refoma di 1979an de li pê şoreşa îslamî re hat valakirin.

Salvegera vê salnameyê gorî destpêka biharê yê Stêrnasî, yanê Newrozê tê hesab kirin. Kînga ko li Tehranê dirêjahiya şev û rojê de saet dibine 12:00, rojê ko tê, ango sibê wek Newroz tê diyar kirin. Roja salvegerê bi gelemperî, ji salê ber de tê diyar kirin. Di salnameya gregorî de destpêka biharê navbera 19ê adarê û 21ê adarê de diguhere.

Salnameya îranî ji 12 mehan ên ko nêzî 3000 salin bêguhertin tên bikaranîn de pêk tê. Şeş mehayên pêşin ji 31 roj, pênc mehên pê re ji 30 ro, û mehê paşin jî gorî bûna sala bermayî an na ji 29 an 30 rojan de pêk tê.

## Navên mehên salnameya îranî

## Çavkanî
## Bibîne
* Salnameya rojê
* Salnameya koçî

## Girêdanên derve
* Dîroka salnameya îranî 
* Li ser salnameya îranî 
* Salnameya farisî-peştûnî-kurdî 

Kategorî:Çanda Îranê
Kategorî:Efxanistan
Kategorî:Îran
Kategorî:Salname
James Franck

thumb|James Franck, Chicago 1952
**James Franck** (jdb. 26ê tebaxê 1882 li Hamburg; m. 21ê gulanê 1964 li Göttingen), fîzîknasekî alman-DYAyî bû. Sala 1925î bi tevî hevalê xwe Gustav Hertz Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Di malbateke bingeh-Cihû de hatiye jiyanê. Piştî dibistana amadeyî li zanîngeha Heidelberg û Berlînê perwerdeya fîzîk û kîmyayê dibîne. Bi dilê xwe tevlî şerê cîhanê yê yekemîn dibe û di êrîşeke gazî de giran birîndar dibe. Bi destpêkirina şerê duyemîn û hatina ser desthilatdariyê ya Nazîyan, direve DYA. Li DYAyê bala xwe bi giranî dide ser xebatên fotosentezê. Herwiha di gelek çalakiyên sincî de cihdigire.

## Xebat û girîngiya Franck

Ew fîzîknasekî zîrek û yek ji parêzvanên mafê mirovan bû. Li DYAyê bi tundî li dijî atombombe avêtina DYAyê ya Japon derdikeve. Dema artêşa Alman Denmarkê dagirdikin, kîmyagerekî Hûngaryayî, George de Hevesy ji bo Nazî xelata wî negirin di nava avasîdê de vedişêre. Bi dawîbûna şer re êdî komîteya Nobel jî xelatan ji elementa zêr çêdike.

## Li ser Franck (bi Almanî)

* Markus Wegner, *Eine Erinnerung an James Franck ...es muß auch Menschen meiner Art geben.*, in Festschrift für das 125-jährige Jubiläum des Wilhelm Gymnasiums Hamburg, 2006 Bîranînek li ser Franck
* Jost Lemmerich, *Aufrecht im Sturm der Zeit - Der Physiker James Franck, 1882-1964*. Diepholz/Stuttgart/Berlin: GNT-Verlag 2007, ISBN 978-3-928186-83-4 Mafdarek bahoza demê - Fizîknas James Franck.

Kategorî:Alman
Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1882
Kategorî:Kesên ji Hamburgê
Kategorî:Mirin 1964
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Herêmên Fransayê

thumb|350px|Nexşeya Herêmên Fransayê li parzemînê Ewropa
**Herêmên Fransayê** (fransî: *Régions*, tekane: *Région*) navçeyên ku Fransayê pêk tînin.
Fransa ji 26 herêmên ku ji wan 21 li ser axên Fransayê parzemînê Ewropayê ne, yek Korsîka li ser giravê Korsîka bi şûn bûye, çar herêm jî yên ku ser deryayî ne. Ji wan Korsîka navçeyekê bi unvana *Collectivité territoriale* xwediyê satuyekê taybetî ye. Çar herêmên ser deryayî (fr., *Régions d'Outre-Mer*) Martinique, Guadeloupe, Réunion û Guyane française) navçeyên ku ne li ewropa û ji kolonîyên Fransayê de mane.

Her yek herêmên Fransayê xwediyê *civatê herêmî* (*Conseil Régional*) ye. Di meclîsên heremî de serok (*Président*), serokê alîkarî tên hilbijartin. Di nav wan de bi tenê Korsîka xwediyê statuyekê taybetî ye û şûna meclisê herêmî xwediyê kargeriyekê herêmî (*Assemblée territoriale de Corse*) ye.

## Dîrok

Herêmên Fransayê îro di 1956an de bi programa herêman (*Régions de programme*) hatin avakirin.

Heta 1970an Korsîka tevlî herêma Alpes-Côte d'Azur-Corse *Provence-Alpes-Côte d'Azur-Corse* bû. Lê wê wextê ew jê veqetî û bû herêmekê xweser. Lê

Di 1976an de herêma ku heta wê çaxê bi navê *Région Parisienne* dihat binavkirin, êdî wek Île-de-France hat binavkirin.
Ji pê destpêkirina xebatên kêmkirina navendiyê(décentralisation) di 1982an re li gorî navendê bandora herêman bi *Collectivités territoriales* re hat zêdekirin. Heta wê wextê herêm bi tenê wek navçeyên coxrafîk dihatin ditîn.

Di 1986an de meclisên herêmî car siftê hatin hilbijartin (li herêmên ser deryayî di 1983an de hatibûn hilbijartin). Ji wê vir ve rayeyên herêmî gorî kargera navend têne zêdekirin.

Korsîkayê di1982an de statuya taybetî xist destê xwe û ji bo kargeriya herêmî di heman salê de hilbijartin hat kirin. Di sala 1991an de statuya Korsikayê taybetî hat çerxa *Collectivité territoriale* kirin.

## Hermên Fransayê

## Agahî û çavkanî

Fransayê
Kategorî:Dabeşkirina Fransayê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Kategorî:Fransa
Gustav Hertz

**Gustav Ludwig Hertz** (jdb.  li Hamburg; m.  li Berlînê, aliya DDR), Fizîknasekî navdar ê Alman bû. Sala 1925î bi tevî James Franck Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye. Bavê mekanîka qûantan jî tê binavkirin. Li Berlîn, Göttingen û Münchenê perwerdeya xwe ya fizîkê dibîne. Bi tevî hevalê xwe James Franck xebat û lêkolînên mezin li ser fizîkê kirine. Xebat û angaştên wî riya ûranbombeyê (bombeya ji ûranyûmê tê çêkirin) vekiriye. Bi eslê xwe cihû bûye. Ji ber wê jiyana wî di dema nazîyan de ketiye xetereyê. Bi dawîbûna şerê cîhanê yê duyem re li Almanya ya rojhilatê (DDR) dimîne.

Sala 1954î dibe gerînendeyê fizîk enstîtuya Zanîngeha Karl Marx a li Leipzigê. Li DDRê bi taybetî li ser fizîka dendikî wekî otorîteyeke mezin hatiye naskirin.

Kategorî:Fizîknasên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1887
Kategorî:Kesên ji Hamburgê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1975
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Wezareta Ewlekariya Komara Çîn

**Wezareta Ewlekariya Komara Çîn** (**WEKÇ**), (bi çînî: 中华人民共和国国家安全部/中華人民共和國國家安全部, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Guójiā Ānquánbù) wezaretak bo ewlekariya Çîn peywridar e ye. Navê saziya sîxuriya derveyî ya Çîn e.

Saziya sîxuriyê ya herî mezin a cîhanê ye. Endamê saziyê xwedî mafê binçavkirin, lêpirsînê ye jî. Ev yeka han pirranî ne karê saziyên sîxuriyê ye. Armanca saziyê wekî hemî saziyên din ên cîhanê, sîxurî (îstîhbarat) e.

Çîn li dinyayê xwedî rê û teybetiyeke mezin e. Çîn xwe wekî xwediyê îdeolojiya Mao dibîne û dixwaze serokatiyê ji bloka *welatên serbixwe* re bike. Herwekî dixwaze mezintiya xwe ya cografîk, gelheyî û aborî bo berjewendiyên xwe bikarbîne û xwe biparêze.

Armanc û fîlozofiya WEKÇê parastina berjewendiyên Çîn li seranserê cîhanê ye. WEKÇ, gelek caran ji aliyê saziyên mafê mirovan ên rojavayî ve tê rexnekirin ku mafê mirovan binpê û êşkenceyê dike. Saziyê xwe wekî 12 şaxan bi rêxistin kiriye.

Ew jî wekî saziya sîxuriyê ya Dûgela Rom (Dewleta Tirk), xwe di nava însiyatîfên civakî de vedişêre (Heyva Sor a Tirkiyê, komeleyên olî, turîzm, rojnamevanî hwd)

## Modela rêxistina WEKÇê

* Bûroya yekemîn: Beşa sereke - Navxweyî welat
* Bûroya duyemîn: Beşa sereka - Derveyî welat
* Bûroya sêyemîn: Beşa sereke, Hongkong, Aomen, Taywan
* Bûroya çaremîn: Teknîk
* Bûroya pêncemîn: Agahiyên navneteweyî
* Bûroya şeşemîn: Pêşîlêgirtina sîxuriyê
* Bûroya heftemîn: Komkirina ceribandin û derfetan
* Bûroya heştemîn: Lêgerîn û lêkolîn
* Bûroya nehemîn: Domandin û şopandin
* Bûroya dehemîn: Agahiyên zanistî û teknîkî
* Bûroya perwerdeyê
* Şaxa lêpayîn (panêrî) û nirxandinê (监察与审计科/監察與審計科 jiānchà yǔ shěnjì kē)

Sê bûroyên din ên derbarê wan de kêm agahî hene:
* Stasyona giştî (办公厅/辦公廳 bàngōng tīng)
* Beşa polîtîk (政治部 zhèngzhì bù)
* Komîsyona partiyê (党委/黨委 dǎngwěi)

Kategorî:Avabûnên 1983an li Çînê
Kategorî:Çîn
Kategorî:Saziyên sîxuriyê
VEVAK

**VEVAK** - **Vezarate Ettelaat Va Amnîate Keşwar** (bi kurdî: „Wezareta sîxurî û ewlekariyê“, bi farsî:وزارت اطلاعات و امنیت کشور ) saziya sîxuriyê (îstîhbaratê) ya Komara Îslamî ya Îran e.

Armanca herî mezin a saziyê şopandin û têkbirina oppozîsyona Kurd û demokrat a li derveyî welêt e. Îran çalakiyên kuştinê jî di nav de, bi hemî rêbazan li têkbirin û tunekirina oppozîsyona li dijî sazûmaniya Îslamî digere.

## Dîroka VEVAKê

Derbarê vê saziyê de kêm agahî hene. Piştî bidawîhatina rejîma şah, VEVAK jî wekî berdewama SAVAK (saziya sîxuriyê ya şah) hatiye damezirandin. Yekemîn gerînendeyê saziyê Huseyîn Fardûst bûye û ew di sala 1985'î de ji ber şika têkilî bi YKSSê re, hatiye zîndanîkirin.

Di nava salên 1983 - 1984'î de Mihemedî Reyşahrî sazî ji nû ve birêxistin kiriye û roja 18'ê gelawêjê 1984'î wekî roja damezrandina fermî îlan kiriye. VEVAK bi tevayî sazûmaniya mollayan diparêze û dixwaze vê rejîmê li welatên Îslam belav bike. Herçendî bi navê Îslamê tevbigere jî ew di bingehê de tenê berjewendiyên Farisan dimeşîne û li dijî tevgerên Kurdperwer têdikoşe.

VEVAK karbidestên profesyonel ên ji SAVAMA û SAVAKê derbasbûne jî bikartîne. Gorî gotinan serokkomarê Îranê yê niha jî sîxurgerî kiriye û di bûyera kujerî ya li dijî serokê PDK-Î Ebdulrehman Qasimlo û Dr. Mihemed Sadiq Şerefkendî de cihgirtiye.

## Gerînendeyên saziyê

* 1. Mihemed Mihemedî Reyşahrî, 18'ê gelawêjê 1984 - 1989 ?
* 2. Elî Fallahyan, 1989 ? - Gelawêj 1997
* 4. Xorbanah Dorrî-Necefabadî, Gelawêj 1997 heya 23. Reşemî 1999
* 5. Elî Yûnessî/Yunesî, 23'ê reşemiyê 1999 heya 24'ê gelawêjê 2005
* 6. Xolam-Huseyîn Mohsenî-Eyayî, ji 24'ê gelawêjê 2005

Kategorî:Avabûnên 1983an li Îranê
Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Îranê
Kategorî:Îran
Kategorî:Saziyên sîxuriyê
Inter-Services Intelligence

**Inter-Services Intelligence (ISI)** navê saziya sîxuriyê ya leşkerî ya Pakistanê ye. Sala 1948'î hatiye damezirandin.

Dîroka damezrandina wê digihîje heya demên serxwebûna Pakistanê. Di damezrandinê de CIA Û SAVAKê roleke mezin lîstine. Damezrênerê saziya sîxurî ya Pakistanê general R. Cawthome bûye. Armanca wê ya sereke şopandina oppozîsyona li dijî artêşê bûye.

Sazî bo berjewendiyên artêşê dixebite û wekî dewleta kûr a Pakistanê jî tê binavkirin. Gelek îdîa hene ku ISI hilberîn û bazirganiya maddeyên raxwarinê (haşhaş, heroîn hwd) dike.

Kategorî:Avabûnên 1948an li Pakistanê
Kategorî:Avabûnên 1949an li Pakistanê

Kategorî:Leşkeriya Pakistanê
Kategorî:Pakistan
Kategorî:Saziyên sîxuriyê
Yaneya Bernê

**Yaneya Bernê** yan jî **Klûba Bernê** (bi îngilîzî: *Berner Club*, bi feransî: *Club de Berne*, navê xwe ji bajarê Berna Swîsreyê digire) saziyeke saloxgeriyê yî ewropayî (YE, Norwêc û Swîsre) ye ku qerargeha wê li Swîsreyê ye. Gorî hin angaştan sazî wekî *[[Înterpol]]a saziyên sîxuriyê* ye.

Ji têkilî û alîkariya saziyên saloxgeriyê yên welatên endam derketiye holê û pirranî ji serok û gerînendeyên saziyan xwe birêxistin kiriye. Pirranî welatên NATO û rojavayî tê de cih digirin û navenda xebatên wî li wargehên turîstîk ên Çiyayên Alp e. Heger di nava welatan de pirsgirêkên sîxuriyê yan pêdiviya alîkariyê derket, berpirsiyarên wan welatan wekî turîstên werzişên zivistanî tên avahiyên Yaneya Bernêy ên li Çiyayên Alp û karê xwe dikin.

Fikra saziyeke wiha ji ber bêalîtiya Swîsreyê di qada navneteweyî de derketiye holê û tê gotin ku di sala 1971'ê de hatiye damezirandin. Gorî rojnameyên rojavayî vê saziyê dawî li hêzên çepgîr ên radîkal li Ewropa aniye. Wekî mînak RAF (li Almanyayê) û Brîgadên Sorîn (li îtalyayê) nîşan didin.

Sekreteriyeka fermî ya saziyê nîne. Diravên tên terxankirin ji welatên endam tên berhevkirin. Salê du car birêkûpêk sazî civînên giştî lidardixe û rojeva têkildariya saziyan û programên xebatê amade dike.

## Çavkanî

Kategorî:Saziyên sîxuriyê
Kategorî:Swîsre
Kategorî:Yekîtiya Ewropayê
Kîkan

**Kîkan** eşîreke herêma Dirbêsiyê û Botanê ye. Eşîra Kîkanê di bin serkêşiya Hemîd Axa de, di sedsala 20'an de li dijî eşîrên Begaran şer kiriye.

Kîkan ji gelek eşîrên wek Kosekan, Morîkan, Sarxwanan, Azîzan,
Remakan pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
Sêvaxîn

thumb|Sêvarxin
**Sêvarxin**, **sêvaxîn** an **sêvaxînk**, riwekek e ji cureyê berberojkan. Di famîleya stêregulan de cih digire. Koka wê tê xwarin.

## Navên cuda cuda yên sêvarxinê
* Binerdî
* Dîzbelok
* Qencelîsk
* Sevetalk
* Sêva binerdê
* Xencelîsk

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya stêregulan
Kategorî:Riwek
Zimanê mazenderanî

**Mazendaranî** an jî **tebarî** zimanek e ku li herêma Mazenderan a Îranê diaxivin. Ew yek ji şaxên Hind û ewropî û dikeve zimanên îranî yên bakurê rojavayê.

Çavkaniyên mazendaranî yên nivîsî heta sedsala 10'an diherêye. Îroj ew bi alfabeya farisî ya erebî tê nivisîn.

Mazenderanî bi zimanê gîlekî ve nêzî hev in. Bi bêjeyan navbera wan de hevşibiyeke mezin heye. Zimanê mazenderanî di bin bandora zimanên din ên wek tirkî û erebî de nemaye.

Hejmara mazenderanîaxivan nezî 3 milyon e. Mirov dikare wî wek Qedîkûlahî û Pelanî para du zaravayan bike.

## Hilsengandina mazenderanî ligel kurdî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Websîteya fermiya bo standardî kirina Mazenderanî 

Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)
Mazenderanî
Mazenderanî
Wuppertal

**Wuppertal** , bi kurdî wek **Wupertal** jî tê nasîn, bajerekî Almanya ye û dikeve navenda herêma Nordrhein-Westfalenê. Hejmara niştecihên bajêr derdora 360.000î ye.

Bajarê Wuppertalê bi trêna xwe a hewayê (Schwebebahn) meşrû ye û weke bajarê Friedrich Engels, ku yek ji serkêşê fikir û Îdeolojîya komunîzmê ye, tê naskirin. Li Wuppertalê bi qasî 28.000 bawermenden misilman hene ku ji sedî 60ê wan ji Tirkiyê ne. Ji wan kesên ku ji Tirkiyê ne beşeke mezin ji wan bi eslê xwe kurd in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1929an li Almanyayê
Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Düsseldorf (dever)
Kategorî:Nordrhein-Westfalen
Zimanê gîlekî

**Zimanê gîlekî** (, *gîlî*) zimanek e, yê ku li herêma Gîlanî ya Îranê tê axaftin. Ew yek ji şaxên Hind û Ewropî û dikeve beşa zimanên îranî yên bakurê rojava.

Mirov dikare gîlekî bi sê paran bike: gîlekiya rojava, Gîlekiya rojhilat û galeşî (li çiyayên Gîlanê tê axaftin). Di navbera gîlekî û mazenderanî de, zimanekî dinî ji îraniya bakurê rojava ye, gorî wuşeyên xwe pir hevşibî he ye. Gorî hin çavkaniyan hejmara gîlekîaxêvan di 1993'an de dorî 3 milyon kes bû.

Gîlekî bi zimanê zazakî ve jî, ji hin hêlan de pir li hev tên. Bi zimanê farisî ve jî, ji hêla rêzimanî jî gelek cidatî peyda bûne. Di zimanê gîlekî de hembera farisî (û gelemperî hembera kurdî) rengdar û tûnîkerli ber tûnîbûyîn xwe tên.

* Nola ku di gîlekiya rojava de *mêhin zakan* (*zarokê mêhîn*) (farisî, *beçayî mêhîn*); gîlekiyê rojhilat de *xirsî kutî* (çêla hirç) (farisî, *beçî xers*).

* Mînakî bo rêngdaran: gilekiya roava *pîlla-yî zakan* (zarokê mezin), *sûrx gul* (gola sor); gîlekiya rojava: *sard aw* (ava sar) (farisî, *abî sard* ), *kul çaqû* (kêra tûj) (farisî, *çaqû-yî tîz*).

## Berhevdana gîlekî û kurdî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Zimanê GÎlekî ji Îranîca de 
* A weblog on Gilaki language 
* Helbest û Helbestvanên Gîlekî 
* Ferhenga serhêl Gîlakî-Farisî 

Gîlekî
Gîlekî
Gîlekî

Çend wateyên Gîlekî hêne:
* **[[Zimanê gîlekî|Gîlekî]]**, zimanê Gîlekiyan.  
* **[[Gîlekî (gel)|Gîlekî]]**, gelekî Îranî yê ko bi gelemperî parezgeha Gîlan dijîn.
Mazenderanî

Çend wateyên Mazenderanî hêne.
* Mazenderanî, zimanê Mazenderaniyan.  
* Mazenderanî, gelê Îranî yê ko bi gelemperî li parezgeha Mazenderanî dijîn û bi zimanê mazenderanî diaxivin.
* Mazenderanî, welatê Mazenderaniyan.
Augustînus

**Augustînus** anjî **Aurelius Augustînus** ya **Augustînus ji Hîppo** (jdb. 13ê çiriya paşîn a 354an li Souk Ahrasa, Cezayêr; m. 28ê tebaxa 430an li Annaba, Cezayêr), yek ji giringtirîn Zanayê ola Xirîstiyanî û Fîlozofekî mezîne. Augustînus gelek pirtûkên olî nivîsandine ku piraniya wan heta îro hatîna parastin. Weke olzan û fîlozofekî mezin Augustînus bandorek mezin li fikir û ramanên Xirîstiyaniya rojava kiriye.

## Berhemên wî
* *De musica*
* *De civitate Dei*
* *De trinitate*
* *De beata vita*
* *De magistro*
* *De vera religione*
* *Soliloquien*
* *De immortalitate animae*
* *De doctrina christiana*
* *De libero arbitrio*

## Girêdanên derve

* Xoşewîst Augustînus 


Kategorî:Dîroka efsûnê
Kategorî:Ezîzên anglîkan
Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Jidayikbûn 354
Kategorî:Mirin 430
Kategorî:Teolog
Empîrîzm

**Empîrîzm** (ji zimanê yewnanî εμπειρισμός, *empeirismós*, ango ceribandingerî, rêbaza ceribandinê) yek ji angaşt an dibistanên fîlozofî, derûnînasî û dîsîplînên zanistiyê ye.

Bingeha vê kevneşopiyê, di warê zanistiyê de, bi hestên mirov bawerîanîn e. Empîrîzm li dijî teoriya rasyonalîzm (rastîparêzî) e. Gorî rasyonalîstan zanînên mirov ji hişmendiya mirov tê. Lê bi ya empîrîstan zanînên mirov ji hestan tên û bi wan diyar dibin. Ew zanîn û agahiyên ko mirov bi hestên xwe werdigirin jî, gorî tecribeyên mirov taybetî û naveroka xwe dadigirin.

## Fîlozofên empîrîst

Fîlozofên empîrîst di navbera xwe de wek empîrîstên materyalîst û empîrîstên îdealîst bi ref dibin.
 
* John Locke empîrîstekî materyalîst ê tradîsyona empîrîzm sîstematîze kiribû bû. Wî li hemberê rasyonalîstê navdar René Descartes ramana xwe dabûn zanîn. Gorî Locke zêhna mirov nola kaxizekê vala (tabûla rasa) bû ku, bi hêsanî li dihate nivisandin.

* George Berkeley û David Hume du damezrênerên empîrîzma îdealîst bûn. Gorî Locke bi tenê hestên ji cîhana rastegîn dihatin, rast bûn. Bi ya Berkeley û Hume, bitenê hest rast bûn. Dîsa gorî wan, cîhaneke bêhest bêwate bû.

* Ernst Laas
* Bertrand Russell
* Francis Bacon (bavê ceribandinê bû)
* Bas van Fraassen
* Thomas Hobbes
* David Hume

## Girêdanên derve
* Ezmûngerî 

Kategorî:Dîroka zanistê

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Felsefeya zanistê
Kategorî:Metodolojiya felsefeyê
Kategorî:Rêbarên Felsefeyê
Kategorî:Teoriyên epîstemolojiyê
Kategorî:Tevgerên felsefî
Kuncere

**Kuncere** (bi latînî, *Myrtus communis*), cureyek riwek e li famîleya *Myrtaceae*. Li başûrê Ewropa û Afrîkayê tê dîtin û li giravên Korsîka û Sardîniyayê ji tiriyên kuncerê araqeke bêhnxweş a bi navê Mirto çêdikin.

**Kuncere** di hin diyalektên zimanê kurdî de dikare wek Rêl were gotin. Lê belê, Rêl di zimanê kurdî de zêdetir wekî daristan tê nasîn. Wek mînak li bakurê rojavayê Kurdistanê peyva Rêl bêhtir bi zaravayekê tê axaftin.

Nebat (Myrtus) di derman û naturopatiyê de xwedî wateyek taybetî ye. Materyalên çalak dikarin êşê kêm bikin û iltîhabê asteng bikin, wek mînak. Ji bo bronşît û enfeksiyonên bakterî yên nefesê û hem jî ji sinusan re bibin alîkar. 

Bi kevneşopî ew ji bo bûkê wekî zêran dihat bikaranîn.

## Galerî

Wêne:Myrtus communis9.jpg|Tiriyên kuncerê
Wêne:Mirto.jpg|Mirto, araqa kuncerê
File:Myrtus communis MHNT.BOT.2007.40.51.jpg|Myrtus communis - Museum specimen


## Çavkanî


Kategorî:Riwek
Tabula rasa

**Tabula rasa** (lat. wûşe bi wûşe:Rûpela bênivîs) tê maneyê rûyê nenivîsî.

Di felsefe de ew teorîyeka John Locke bû. Locke emprîstek bû û gorî va teoriya xwe dibêje ko mirov bi zêhnekê vala û bênivîs tê dinê û ew zêhna gorî hesên û tecribeyên bi wan hesan re teşe digire.

Wî va teoriya xwe li hembera wan teoriyên ko, yên ko wek Descartes digot ko zêhnê mirov hin bi agahiyên zayînê re tên tê dinê avitibû holê. Wî li hembera vê fikrê teoriya xweya *tabula rasa* diparast. Locke teoriya emprîsma Francis Bacon hîn kûr kiribû û gêhiştibû vê ramanê.

Va ramana yên wek Immanuel Kant rexne kiribûn. Dîsa Sigmund Freud jî va fikra Locke red kiribû.

îbn Sîna jî fikra valahiya zehna mirov diparast. Wî digot mirov bi zêhnekê valayî ko ji pê re bi hevotinan teşe dibe tê dine. Îbn Tufeyl jî di pirtûka xweya Hey bîn Yeqzan de qala peresendiya zarokekî tenêyî li giravekê tena de, bi zêhna boş, ango *tabula rasa* hatî dinê dike.

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Felsefeya civakî
Eric Allin Cornell

**Eric Allin Cornell** (jdb.  li Palo Alto (California)) fizîknasekî DYAyî ye. Sala 2001î bi tevî Carl E. Wieman û Wolfgang Ketterle Xelata Nobel a fîzîkê wergirt.

## Jînenîgarî

Li zanîngeha Stanford University perwerdeya fîzîkê dîtiye û piştî bidawîkirina di sala 1985î li bajarê Cambridge bicihbûye. Sala 1995î bûye profesor. Ji sala 1994î virde li National Institute of Standards and Technology NISTê dixebite. Zewicî ye û du zarokên wî hene.

## Xebat û girîngiya Cornell

Wî bi tevî Carl E. Wieman û Wolfgang Ketterle Kondensasyona Bose-Einstein bipêşxistiye. Ew hêj jî li ser fîzîka kondensasyonan dikole.

## Xelat û paye

* Samuel Wesley Stratton Award, National Institute of Science and Technology, 1995
* Newcomb-Cleveland-Preis, American Association for the Advancement of Science, 1995-96
* Pokala zêrîn a Department of Commerce, 1996
* Xelata Fritz-London ji bo xebatên li ser fîzîka germahiyên extrem, 1996
* Carl-Zeiss Award, Weqfa Ernst-Abbe, 1996
* National Science Foundation Alan T. Waterman Award, 1997
* Xelata navneteweyî ya Key Faysal ê Ereb, 1997
* Xelata APS ji bo xebatên Atom, Molekûlfîzîk û Optîk, American Physical Society, 1997
* Fellow, The American Physical Society, Elected 1997
* Lorentzmedaille, Akademiya Keyserî ya Holendî ya huner û zanistiyê, 1998
* Benjamin-Franklin-Medaille ji bo xebatên fîzîkê, 1999
* R.-W.-Wood-Preis, Optical Society of America, 1999
* Fellow, Optical Society of America, Elected 2000
* Member, National Academy of Sciences, 2000
* Xelata Nobel a fîzîkê, 2001

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Wolfgang Ketterle

**Wolfgang Ketterle** (jdb.  li Heidelberg) fîzîknasekî alman e. Sala 2001î bi tevî Eric A. Cornell û Carl E. Wieman Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Li Eppelheim a nêzîkî Heidelbergê hatiye jiyanê. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Bunsengymnasium, di sala 1976î dest bi perwerdeya fîzîkê li zanîngeha Ruprecht-Karls-Universitätê dike. Dema dîploma xwe digire diçe Münchenê, zanîngeha teknîkê. Berê xwe dide fîzîka angaştî û teza xwe li ser materyalên nebirêkûpêk dide. Dûv re li Max-Planck-Institut, li ser optîka qûantan dixebite.

Li Zanîngeha Ludwig-Maximilian bi Herbert Walther ve di sala 1986î de dest bi lêkolînên li ser *Spektroskopiya helyûmhîdrîd û molekûla oksîjenê ya sê-atomî* dike.

Sala 1990î mijara xebatên xwe diguherîne û koçberê DYAyê dibe û li wir hema dikeve koma Dave Pritchard û xebata cemedkirina lazeran dike.

Ketterle evînmarî bûye (zewiciye) û xwedî sê zarokan e.

## Xebat û paye

Cîhana elementa Helyûmhîdrîdê (HeH), rohnî kiriye. Ew jî yek ji kedkarê Kondensasyona Bose-Einstein e.

## Xelat û paye

* 1996 David and Lucile Packard Fellowship
* 1997 Xelata Civaka fîzîkê ya DYAyê
* 1997 Xelata Gustav-Hertz, a Civaka fîzîkê ya Alman
* 1998 Discover Magazine Award ji bo xebatên teknîkî
* 1999 Xelata Fritz-London bo fîzîka germahiyên extrem
* 1999 Xelata Dannie-Heineman, a Akademiya zanistiyê ya Göttingen
* 2000 Benjamin-Franklin-Medaille für Physik
* 2001 Xelata Nobel a fîzîkê
* 2002 Payeya mezin a Bundesverdienstkreuz, bi tevî stêrk û nîşaneya serdil a BRDê
* 2004 MIT Killian Award

Kategorî:Alman
Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Carl Wieman

**Carl Edwin Wieman** (jdb.  li Corvallis, Oregon) fîzîknasekî navdar ê DYAyî ye. Sala 2001î bi tevî Eric Allin Cornell û Wolfgang Ketterle, Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Piştî perwerdeya bilind derfeta berdewamkirinê ji MITê digire. Li zanîngeha Stanford University, sala 1977î dîplomê werdigire. Wekî assîstentprofesor li zanîngeha Michigan kar dike. Sala 1984î li zanîngena Koloradoyê dest bi kar dike. Ji sala 1987î wekî profesor li heman zanîngehê dixebite.

## Xebat û girîngiya Wieman

Li gelek warên fîzîkê xebitiye û lêkolîn kiriye. Lê bi giranî xwe daye fîzîka germahiyên awarte û extrem. Ew jî yek ji kedkarê avakirina Kondensasyona Bose-Einstein e. Herwiha li ser atom, cemedkirina lazeran, pîvandinên têkûz ên fîzîkê, angaşta qelskirina bandora elektrîkê, cureyên spektrometrîyan hwd jî lêkolîn û xebat pêk aniye.

## Xelat û paye

* Guggenheim-Stipendium, 1990-1991
* Xelata E.O.-Lawrence a fîzîkê, 1993
* Xelata Davisson-Germer a Civaka fîzîkê ya DYAyê, 1994
* Hilbijartin bo National Academy of Sciences, 1995
* Einstein-Medaille bo zanistiya lazer ji saziya optîk û elekronîka qûantan, 1995
* Richtmyer Memorial Lecture Award der American Association of Physics Teachers, 1996
* Xelata Fritz-London, 1996
* Xelata Newcomb-Cleveland a AAAS, 1996
* Xelata navneteweyî ya zanistiyê ya Key Faysal ê Ereb, 1997
* Xelata zanistiyê ya Bonfils-Staanton Foundation, 1997
* Hilbijartin bo American Academy of Arts & Sciences, 1998
* Lorentz-Medaille a Akademiya keyserî ya Holenda ya hûner û zanistiyê, 1998
* Xelata R.-W.-Wood a Komeleya Optîkî ya DYAyê, 1999
* Xelata Schawlow bo lazerolojî ya Civaka fîzîkê ya DYAyê, 1999
* Benjamin-Franklin-Medaille a fîzîkê ya Franklininstituts, 2000
* Xelata Nobel a fîzîkê, 2001
* National Professor of the Year des Council for Advancement and Support of Education and The Carnegie Foundation, 2004

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
James Chadwick

**Sir James Chadwick**, CH, FRS (jdb.  li Manchester; m.  li Cambridge) fîzîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1935î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên brîtanî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Çatel

thumb|Ji bo xwarina masiyan, dawiya sedsala 19emîn

**Çatel** alavekî xwarinê ye. Herwekî ji alavên çandiniyê yên ku dişibin çatelan re jî tê gotin.

## Diroka çarteliyê

Peyv jê *çar+telî* tê û peyveke Kurdî ye. Ango tê wateya *"tişta ku çar telî (bêçî, finxur, enxur) ye"*. Herçendî hin çatel sê yan gelek bêçiyan wan hebin jî bikaranîn heman e. Tê texmînkirin ku bav-kalên Kurdan bo cara pêşîn wan bi çar bêçiyokan çêkirine.

Ji zimanê Kurdî û zimanên Îranî derbasî zimanê Romî (Tirkî) jî bûye û Tirk jî dibêjin *çatal*. Bi destê Bîzansî û Împeratoriya Roma li Ewropayê belav bûye. Di serdema navîn de bi qasî demekê dirêj ji aliyê dêra katolîk ve bi şibandina sîmbola mîtolojîk a şeytan hatiye qedexekirin.

## Cureyên wê
* Dargulî: Çatela mezin e, di pêjgehan de bo ji quşxaneyê xwarinên neron parve bikin tê bikaranîn. Bo mînak ji bo qetên goşt an kufteyan. Du yan zêdetirî tiliyên wê hene.
* Çiqilk: Yek çiqilek (tiliyek) wê heye. Bo belavkirina xwarinan e lê hin cureyên wê yên nûjen û biçûk hene ku li ser destexaneyê jî tên bikaranîn. Bo mînak bo xwarina xingal, kartola biraştî. Mirov dikare çatelên biçûk (pirranî ji plastîkê û bo xwarina xurînî, hamburger ûêd) jî bi heman navê bi nav bike.
* Sêtêlk, sêtelik an sêtilîk: Ên ji sê tilî, çiqilkan pêk tên. Pirranî bo şîraniyan in.

Kategorî:Firax
Kategorî:Îcadên çînî
Kevçî

thumb|Kevçiyek
thumb|Kevçiyeke kevn

**Kevçî**, alava xwarinê ye. Bi taybetî bo xwarinên avî (ron) tê bikaranîn. Di kurdiya sorani de "kewçik", li lekî "kamche", li taleşî "keche" û li gilakî "keche", di pehlevî "kafčak" de tê axaftin.

Wekî *kepçe* ketiye zimanê romî (tirkî) jî. Bêje ji koka *"kev, kefa destan"* hatiye holê û xwerû Kurdî ye. Tê zanîn ku kevçî yan kevçe dişibe kefa destê mirov. Ji dema Bîzansî û Romayiyan ve li Ewropa hatiye bikaranîn.

Gelek cureyên kevçiyan hene. Berê li Kurdistanê kevçî û çatel ji daran jî dihatin çêkirin ku evana him çêja (tama) xwarinê xerab nedikirin û him jî devê mirov kêm dişewitî. Lê îro êdî nîne.

Di dema nûjen de kevçî ji bo gelek tiştan tên bikaranîn. Bo mînak vexwarina dermanên ron (avî). Ji bo xwarinên bilêzî cureyên plastîk ên piçûk, ji bo lihevxistina vexwarinên wekî çay û qehwe jî kevçiyên taybet tên bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Firax
Çarşiya Şewitî

**Çarşiya Şewitî**, taxeke dîrokî ya Amedê ye.

Çarşî tam di nava (navenda) sûrên Amedê de û li taxa Balixçîlarbaşiyê ye. Beriya ku bişewite di binê vê çarşiyê de dikan hebûne û sinetkarên wek zêrker, zîvker hwd sinetên xwe îcra dikirin.

Sînorên vê çarşiyê ji kêleka Mizgefta Mezin heta Camiya Sînê ye. Ev çarşiya mezin di zemanekî de pir navdar bûye. Çarşî tam di nava (navenda) sûrên Amedê de û li taxa Balixçîlarbaşiyê ye. Beriya ku bişewite di binê vê çarşiyê de dikan hebûne û sinetkarên wek zêrker, zîvker hwd sinetên xwe îcra dikirin.

Tê gotin, beriya ku çarşî bişewite, di sala 1914’an de esnafên ermenî, suryanî û kurd digel hev sinetên xwe îcra dikirin, karên xwe dimeşandin û di nava wan de tu problem tunebûye heta Şerê Cîhanê yê yekem. Ev çarşiya mezin û kevnare di tebaxa 1914’an de nîvê şevê dişewite. Şewate ji Bazara Genim () dest pê dike û di demeke kurt de ji pêşiya Mizgefta Mezin heta Çarşiya Melek Ehmed Paşa, Xana Borsayê ya kevn û Çarşiya Çilingdaran agir bi her derê dikeve. Xan û û mixazeyên herî mezin hemû dişewitin, tu tiştek ji vê şewatê xelas nabe.

Di vê şewata mezin de 1200 dikan û çend heb jî xan bi temamî dişewitin. Piştî Şerê Cîhanê ev çarşiya qedîm ji nû ve tê avakirin. Dîsa tê gotin ermenî û suryaniyên wê demê sinetkarên herî navdar bûne. Mixabin îro di vê çarşiyê de sinetkarên wek ermenî û suryanî qet nemane. Esnafên vê çarşiyê îro bi temamî kurd in. Çarşî di nav zeman de gelek caran hatiye restorekirin.

Mixabin îro ev çarşî zehf nûjen bûye. Li şûna xan û dikanên kevn dikanên nû hatine avakirin. Îro li vê çarşiyê ji sol û cil û bergan bigirin heta xişir, xalîçe û eşyayên kevn her tişt tê firotin. Hin esnaf li vê çarşiyê tiştên wek sobe, niqre, misîn, zîn û kurtanan çêdikin û difiroşin. Hin esnaf jî tiştên wek titûn, pelê cixara, çaya qaçax difiroşin. Gava mirov li vê çarşiya navdar digere li ber bayê sed sal berê dikeve û pê re bêhna mirovî fire dibe.

## Çavkanî
Mustafa Gazi, NETKURD.

Kategorî:Amed
Kolana Eşêfçiya

**Kolana Eşêfçiya** çarşiya navdar a Amedê li nav sûrê (navenda bajêr), li taxa Balixçîlarbaşiyê ye.

Kolana Eşêfçiya berê ji serî heta dawiyê hemû eşêfçî bûn. Lê îro li vê kolanê zêde eşêfçî nemane û piraniya wan bi karekî din mijûl dibin. Di vê kolanê de beriya çend salan çend dikanên esnafan hebûn.

Îro seranser bi esnafên wek cilfiroş, cawker, xalîçefiroş, firaqfiroş û hwd. ve hatiye dagir kirin. Di hin goşe û quncikan de çend eşêfçî mane, ji wan yek jî pîrikeke heftê salî bû. Ez çûm cem wê û min jê du-sê tişt pirsî, wê ewha bersiv da min; “Ez pêncî sal e li vê kuçê me. Berê ev kuçe tije eşêfçî bûn, hema îro kes nema, qedyan. Ez rojê deh milyon qezenc dikim. Bi vî pereyî debara mala xwe dikim. Perê ku ez qezenc dikim pir hindik e lê ez çer bikim, Diyarbekir feqîr e û ez mecbûr im, ji xwe re li vê derê risqê xwe derdixim.”

## ÇAYFİROŞÊ SEYAR Ê KOLANA EŞÊFÇİYA

Li Kolana Eşêfçiya li dikanekê bûm mêvan, çayfiroşekî seyar çay anî da destê me, min jê pirsî, “tu li vê kolanê çayfiroşî dikî. Tu rojê çi qas pere qezenc dikî?” Çayfiroş bersiv da min got, “welle qasî panzde milyonî qezenc dikim.” Min got, “baş e, lê ev pere pir hindik e. Tu zewicandî yî, zarokên te jî hene. Ma ev pere qîmî te dike?” Got, “Tobe heram be! Ez nikarim bi vî pereyî debara xwe bikim. Ez ne memnûn im, lê nexebitim ez ê bi temamî rezîl bibim. De ka ez çi karî bikim?”

Kategorî:Amed
John Locke

**John Locke** FRS (jdb. 29ê tebaxê 1632 li Wrington nêzî Bristol − m. 28ê çiriya pêşîn 1704 li Oates) fîlozofekî Îngîlîz bû.

Ew yek ji pêşengên rêbara felsefeya Empîrîzm bû. Ew bi George Berkeley (1684–1753) û David Hume (1711–1776) ve sê emprîstên ÎngÎlîzê navdar bûn.

## Jiyan
Locke zarokê mirovekî ko di dadgehê wek kardar dişuxulî bû. Ew ji Zanîngeha Oxford de di 1656an de destûryar bû. Ew di 1660an de li zanîngeha Oxfordê bû fêrmendê Yewnanî, paşê Retorîk (1662) paşê jî Etîk (1663).

Wexta ko ew di Oxford de xwendekar bû bi kîmye re jî têkîldar bû. Wê wextê bi Robert Boyle ve jî ser vê ve hevalê hev bûn.

Wî dem bi dem bo kargêra Îngîltere ya wê demê xebitî bû. Wî di 1690an de pirtûka xweya ko ta di wê çaxê de li Ewropa navdar kirî bi navê *Essay Concerning Human Understanding*(Nivisên li ser feraseta Mîrov) der xist. Locke di 1704an de mir.

## Fîlozofî
thumb|200px|''An Essay concerning Humane Understanding'' (London: T. Basset/ E. Mory, 1690).
John Locke bandoreke mezin li ser Epîstemolojî (ango Têgihîştin) ber da bû. Ew li hembera rasyonalîzma yên wek René Descartes dihat temsîl kirin der ket û li ser têgihîştina mirov teoriya empîrîzmê sîstematîze kir. Bi vê teoriyê wî di felsefê de *çaxa navîn*a felsefe çerxa *çaxa nû* kir.

Locke di fîlozofiya xwe de ji serî de li ser têgihîştina mirov şixulîbû. Wî xebatên xwe di berhema xweya navdara *An Essay concerning Humane Understanding* puxte kiribû. Ew berhema ji çar pirtûkan pêk dihat. Di pirtûka xweya pêşin de bi hin sedeman hembera hizrên ji zayînên de tên der diket. Wî va dijberiya bi gotina latinî puxte û hûlesa dikir: *Nihil est in intellectu quod non (prius) fuerit in sensibus* (*Tiştekî ko di berê bi hesan mirov tênegêhiştibe bo mîrov bê mane ye*. Pirtûka diduyan li ser fikrên ko bi tecribayên mirov re tên bû. Wî bi kurtî zêhna mirov dişibande kaxiza vala (tabula rasa) ko bi tecriban tên nivîsîn. Pirtûka sêyem li ser felsefeya zimên bû. Pirtûka çaran jî bi gelemperî bo sînorên zanîn û bawer bû.

### Hin berhemên wî
* *Epistola de tolerantia (A Letter Concerning Toleration)*, 1689 *(Namek li ser Toleransê]])*
* *[[An Essay concerning Humane Understanding]]*, 1690 *(Nivisên li ser feraseta Mîrov)*
* *Some Thoughts Concerning Education*, 1693 *(Raman li ser Hevotin)*
* *The Reasonableness of Christianity as Deliver´d in the Scriptures*, 1695
* *Of the Conduct of the Understanding*, 1706

## Girêdanên derve

* Taybetmendiyên Sereke Yên Felsefeya John Locke 

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1632
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1704
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 17an
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Jaj

**Jaj** (bi latînî: *Carum carvi*) ji famîleya bexdenûsan (Apiaceae) gihayeke bêhnxweş e. Li bêhndarkirina xwarinan wek penêr û nan tê bikaranîn.

## Galerî

Wêne:Carawayseeds.JPG|Jaj


Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya bexdenûsan
Avdestxane

thumb||Tûvaleta tîpîk

**Avdestxane**, **destmêjxane**, **daşira piçûk**, **pakxane**, **pakgeh**, **tiwalet, tûvalet**, **WC** cihê ku pêdiviya fîzyolojîk a valakirina rûviyan lê dibe ye. Li gelek deverên parêzgeha Meletiyê bêjeya *Page* jî tê bikaranîn ki bi eslê xwe Pakgeh e.

Di zimanê Kurdî de gelek navên wê hene. Hema bigire li her herêmekê binavkirinekê wê yê taybet heye. Ji ber asîmîlasyon û bandora zimanên serdestên Kurdistanê di sedsala dawî de bêjeya Fransî ya *Toilette (bilêvkirina bi kurdî: Tûvalet)* jî kete zimanê Kurdî. Li Ewropa û Asyayê çêkirin û bikaranîna tûvaletê cûda ye. Bi kurtî ji bo WC yên rojavayiyan re *Alafranga* û ji yê hin welatên Asyayê (Ereb, Rom hwd) re jî "Alaoryentîka" tê gotin.

## Dîroka Avdestxaneyê

Gorî zanyarên Ewropayî, tûvalet bo cara pêşîn li Kurdistan û Mezopotamyayê hatiye bikaranîn. Derbarê WCyê de qeyda herî kevn a dîrokî, bermahiyên heya b.z. 2800'î kevn ên Mezopotamyayê ne. Ji ber bandora Ereb û Îslamê, wate û pêdiviya tûvaletê hatiye guhertin. Bi hatina Ereban ve Kurdan jî wekî wan, herçendî axa Kurdistanê ne bi xîz be jî, tenê tûvaletên mecbûrî çêkirine.

Tûvalet, bi destê Bîzansî û Romayiyan li Ewropayê jî belav bûye. Dîsa bikaranîna wê ya li Asya dûr (Japon û Çîn) jî xwedî dîrokeke kevn e.

## Cureyên tûvaletên nûjen

* Avdestxaneyên avê kûr diherikînin
* Tûvaletên bi destan av lê tê berdan (sîfon)
* Tûvaletên ku pêdiviya mezin û piçûk li çend santîm biberiyê de digihîjîne hevûdu
* Tûvaletên kurtdemî (pîsiye narêjîne, berhevdike)
Donald A. Glaser

thumb|200px|Donald A. Glaser

**Donald Arthur Glaser** (jdb. 21ê îlonê 1926 li Cleveland, Ohio) molekûlerbiyolog, neurobiyolog û fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1960î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Di malbateke karsaz de hatiye jiyanê. Piştî dibistana amadeyî Enstîtuya teknolojiyê ya Case (Case Institute of Technology) perwerdeya fîzîk û matematîkê dibîne. Sala 1946î ji wê dibistanê diçe Enstîtuya teknolojiyê ya California û li wir heya sala 1950î dixwîne.

Sala 1949î dibe doktorê karê xwe û li zanîngeha Michiganê wekî doçent dest bi kar dike. Sala 1957î dibe profesor. Sala 1959î li zanîngeha California ya li Berkeleyê ye dest bi xebatê dike. ew herwekî endamê Akademiya Zanistiyê ya Navneteweyî (International Academy of Science) ye.

## Xebat û girîngiya Glaser

Ew ji sala 1962î şûnde bala xwe berdide warê molekûlerbiyolojîyê. Wî dixwast zanîna xwe ya fîzîkê bo lêkolînên DNA û RNA yê bikarbîne û ji fîzîka genetîkê têbigihîje. Wî zanîna biyoteknolojîyê bipêşxistiye.

Li ser kontrolmekanîzmaya DNA-Sentez ên bakterîyan lêkolîn kiriye. Xwastiya têkoşîna bi selûlayên (şane, hucre) kanserî re hêsantir bike.

## Xelat û paye

* Xelata Henry-Russell, Zanîngeha Michigan, 1953
* Xelata Charles-Vernon-Boys, Civaka fîzîkê, 1958
* Xelata American-Physical-Society-Preis, 1959
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1960

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Molekûlerbiyolog
Kategorî:Neurobiyolog
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Emilio Segrè

thumb|220px|Emilio Segré
**Emilio Gino Segrè** (jdb. 1ê sibatê 1905 li Tivoli, Îtalî; m. 22ê nîsanê 1989 li Lafayette, California) fizîknasekî Îtalî-DYAyî bû. Sala 1959î bi tevî Owen Chamberlain Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Wî ji bo cara yekemîn elementa *technetium* bi mîsogerî rave kiriye. Di dema şerê cîhanê yê duyemîn de li Los Alamosê di projekta çêkirina atombombeyê de cihgirtiye. Ew kaşîfê antîprotonan e.

## Pirtûkên wî

* Fizîknasê mezin û bipêşxistinên wî
** Bend 1: Ji Röntgen heya Weinberg (Ji tîrêjên X-Rays heya Quarkan), ISBN 3-492-21175-5,
** Bend 2: Ji Galîleî heya Boltzmann (Ji Falling heya pêlên Radyo), ISBN 3-492-21174-7

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1905
Kategorî:Kaşîfên amerîkî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1989
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Bengala Rojava

**Bengala Rojava** (, *Paschim Banga* [ˈpoʃtʃim ˈbɔŋgo]), federedewleteke Hindistanê ye.

Rûerda wê 88.752 km² û 80.176.197 gelheya wê heye (2001). Paytexta vê federedewletê Kolkata ye. Gel bi zimanê bengalî diaxive. Gel wekî dîn baweriyên hinduîzm (72,5%), îslam (25,2%), xiristiyanî (0,6%), bûdîzm (0,3%) û ên din dihewîne.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya federedewletê 

Kategorî:Avabûnên 1947an li Hindistanê

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1947an de hatine avakirin
Kategorî:Erdnîgariya Hindistanê
Kategorî:Kendava Bengalê
Jean Baptiste Perrin

**Jean-Baptiste Perrin** (jdb.  li Lille; m.  li New York) fîzîknasekî navdar ê fransî bû. Sala 1926î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Li bajarê xwe Lilleyê di dibistana *École Normal Supérieure* de dixwîne. Dema di sala 1894î de bidawî dike, li heman dibistanê heya sala 1897î wekî asîstent dixebite. Li zanîngeha Sorbonne a Parîsê wekî profesor ji sala 1910 heya 1940î kar dike.

Bi dagirkirina Almanan a Fransayê re, diçe DYAyê. Sala 1942î dimire û wî li Goristana Panthéon vedişêrin. Lawê wî Sohn Francis Perrin jî fîzîknas bû û ji sala 1951 heya 1970î komîsertiya bilind a saziya atomenerjiyê kiriye,

## Xebat û girîngiya wî

Di ciwantemeniya xwe de bi Tîrêjên Röntgen û katotan re bilî bûye. Dûv re bi floresan, radyûm û destkeftiyên nûjen ên fîzîkê re bilî dibe.

Bi navê Boriya Perrin alavekê çêdike û bi wê bandora elektronan dipîve. Xebata wî ya herî mezin a li ser kolloîdan e. Ji ber xebatên xwe yên li ser strûktûra materyalan û bi taybetî ya hevgiraniya sedîmentasyonan guncavê Xelata Nobelê tê dîtin.

## Xelat û paye
* Xelata Joule, Royal Society, 1896
* Matteucci-Medaille, 1911
* Xelata Vallauri, Bologna, 1912
* Xelata La-Caze, Akademiya Parîs a zanistiyê, 1914
* Hilbijartin bo Akademiya Fransî ya zanistiyê, 1923
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1926
* Pokala lehengiyê (Lejyon), 1926
* Nîşana Keyaniya Brîtanya
* Nîşana şerefê ya Belgiyayê (Pokala Leopold)

Kategorî:Fizîknasên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1870
Kategorî:Kaşîfên fransî
Kategorî:Mirin 1942
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê