open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qadirî

**Qadirî** (erebî: القادريه) terîqeteke misilmanan e ku ji aliyê alimên misilman ê bi eslê kurd bû ji aliyê Evdilqadirê Gêlanî ve hatiye damezirandin.

Navê xwe ji navê Evdilqadirê Gêlanî ji peyva Evdil-Qadir digre.
Qadirî tê wateya ku ew kesên di terîqata Qadirî de ne. Her çend gelek nivîskar bibêjin jî Gîlan devereka li nêzîkî deryaya Hezare jî, li ser rêya Bexda û Kirmaşanê de jî devera Gîlanê heye. Gelek kurd bawer dikin Şêx Evdilqadirê Gêlanî ji vê derê ye.

Malbata Berzincî ku li Silêmanî dimînin endamên vê terîqeyê ne. Her wisa wek Telebaniyan, Nehriyan gelek malbatên din jî di vê terîqeyên de bûn lê piştî belavbûna Neqişbendî, derbasî vê terîqeyê bûn. Ji ber tesîra binemala Telebaniyan li Kerkûkê, binemala Berzincî li vê herêmê zêde tesîr li ser xelk nekir. Wek serhildana Şêx Mehmûdê Berzencî.

Di terîqeya Qadirî kêr li xwe dan, şîş li xwe dan an jî zerardana wûcudî heye.

## Dîroka wî

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Îbn Hewqal

thumb|rast|200px|nexşeya cîhanê ya Îbn Hewqal

**Îbn Hewqal** (920 Nisêbîn - m. 978 ?) nivîskar, erdnîgarînas û dîroknasê Îslamê yê bi eslê xwe ereb yê sedsala 10a bû.

Îbn Hewqal li Nisêbînê hatiye dinayê Navê yê rastî "Ebul Qasim Muhemed bin Elî en-Nasîbî"
Wî di sala 977'an de pirtûgeke bi erebî bi navê "Rûyê Erdê" (صورة الارض) nivîsandiye. Herwiha Îbn Hewqal gerok bû jî, ew pir li welatan geriyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên ereb
Kategorî:Dîroknasên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 920
Kategorî:Kesên ji Nisêbînê
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 978
Kategorî:Nivîskarên ereb
Kategorî:Nivîskarên zimanê erebî
Zeynûdînê Iraqî

**Zeynûdîn Iraqî** (1325, Qehîre - 1404 Misir) alimê hedîs û fiqihê bû. Hîna heşt salîbûye pirtûka pîroz Quranê jiber kiriye. Dûra jî dest bi îlmên fiqih û hedîsan kiriye.

## Jînenîgarî

Zeynûdîn Iraqî di sala 1325an de li Misirê navçeya Qehîreyê hatiye dinyayê, Hîna 3-4 salîbû bavê wî Husên wefat dike. Bavê wî kurdê Başûrê Kurdistanê ji bajarê Hewlêrê bû koç kiribû Misirê.

Zeynûdîn Iraqî di salê xweyê piçûk de dest bi 'ilmê Îslamê yê hedîs û fiqihê kiriye, Ji berku eslê wî kurde lewma bernava wî el-kurdî ye. Navdanka wî jî "Ebûlfedl" e. Navê wî bi temamî ji *Abdurrahîm bin Huseyn bin Abdurrahman el-Kurdî* ye. Lê ew bi piranî bi navê "Zeynûdînê Iraqî" hatiye naskirin.
Wî perwerdeya xwe bi pirani ji *Nasirûdîn Mihemed bin Ebi’l Hesen bin Ebdulmelîk* girtiye. Di 20ê Şibatê 1404'de wefat kiriye.

## Berhem
* *Nazm-ud-durer-is-seniyye fî sîret-iz-zekiyye*
* *El-baîs alel-halas min hawadîs-il-kısas*
* *Manzûmetu tefsîr-i garîb-il-Qur'an*
* *Elfiye*
* *Tahrîcu ehadîs-ul-îhya*

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fiqihnasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Hedîsvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1325
Kategorî:Kurdên sedsala 14an
Kategorî:Kurdên sedsala 15an
Kategorî:Kurdên Misirê
Kategorî:Mirin 1404
Kategorî:Mirin 1403
Kategorî:Zanyarên îslamê
Hesen bin Elî

**Hesen bin Elî bin Ebû Talib** an jî **Hesen el-Mucteba** (Erebî: الحسن بن علي بن أﺑﻲ طالب669-(624 – ) lawê mezinê Elî û Fatimeyê bû û neviyê yekemîn ê Muhemmed bû.
Şîa bi piranî wî wekî îmamê ​​duyemîn dipejirîn e, li gorî grûpek pir piçûk, îmamê duyemîn Huseyn bin Elî ye. Lêbelê, di hem têgihiştinên îslamî yên Sunî û Şiîi û Elewîtî de xwedî cihekî pir girîng digire; Her kes dipejirîn e ku ew ji pêxemberê Ehl-Beyt e. Ew 37 sal in bi bav û bavê xwe re 8 sal in bi hevûdu re ye. Nifşî jê re dibêjin Şerîf.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 624
Kategorî:Jidayikbûn 625
Kategorî:Kesên xêrxwaz
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 669
Kategorî:Mirin 670
Kategorî:Şehîdên misilman
Huseyn bin Elî

**Huseyn bin Elî** (; jdb. 626 - m. 680), lawê Elî û Fatimeyê ye. Neviyê Muhemmed pêxember e.

## Jiyana wî

## Kuştina wî

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 626
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Kesên kuştî
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 680
Kategorî:Şehîdên misilman
Yûnis Emre

**Yunus Emre** (jdb. 1240, Eskîşehîr - m. 1321), mitesewif û helbestvanekî tirk ê misilman bû. Yunus Emre ji bajarê Eskişehirê ji gundê Milahiççikê ye.

## Berhem
* Dîwan
* Risaletu'n-Nushiyye
[thumb|Peykerê Yunus Emre li [Nevşehirê]]

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên tirk
Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Helbestvanên zimanê tirkî
Kategorî:Jidayikbûn 1240
Kategorî:Jidayikbûn 1238
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1321
Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî
Îbn Xurdazbeh

**Îbn Xurdazbeh** (farisî: ابن خرداذبه, *Ibn Khurdazbeh*) navê wî temamî *Ebûlqasim Ubeydulla bin Ebdilla bin Xurdazbeh* (jdb. 820 – m. 912), erdnasekî faris bû. Endamên malbata wî pêşiyê Zerduşt bûn, dû re bibûne misilman.

## Pirtûk

* Kitab-ül-Mesalik ve'l-Memalik
* Adab al-samāʿ
* Ketāb jamharat ansāb al-fors wa’l-nawāqel
* Ketāb al-ṭabīkò
* Ketāb al-šarāb
* Ketāb al-lahw wa’l-malāhī
* Ketāb al-anwāʾ
* Ketāb al nodamāʾ wa’l jolasāʾ
* Ketāb al-kabīr fi’l-taʾrīḵ

## Çavkanî

Kategorî:Faris
Kategorî:Jidayikbûn 820
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 912
Kategorî:Mirin 913
Eqîdeya îslamê (pirtûk)

***Eqîdeya îslamê*** pirtûgeke Ehmedê Xanî ye ku tê de qala baweriyên îslamê nivîsandiye.

## Mijara pirtûkê

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an
Zakir Naik

**Dr. Zakir Naik** gotarbêjeke misilman yê Hindistanê ye.
Hem li ser Cihûtiye, hem li ser Xiristiyaniyê hem jî li ser Îslamê xwedanê 'ilmeke mezin e.

Serok û damezrênerê IRF (Weqfa Lêkolîna Îslamê) ye.
Ew bixwe Bijîşke jî.
Pir xeyrîmuslîm û ateîst di sîya wî de dibin misilman.

Konferansên piir mezin çêdibin û ji Xiristiyan, Cihû, Budîst, Ateîst, Konfîçyûsî û hwd pir kes jê sual dipirsin û Ew bersif dide û wan qanî dike.

Ew Tewrat, Încîl, Zebûr û Quranê hemî dizane,
Heta naha bi hezaran kes ji bo Ew Mucîzeyên Quranê nîşanê wan dide bune misilman di konferansê wî de.

## Çavkanî

Kategorî:Hindistan
Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Misilman
Tiba Melayê Erwasî

**Tibba Melayê Erwasî** pirtûka Melayê Erwasî ye ku bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin. Kitêba wî li ser nexweşî û dermanên wan e. Mela tê de qala nexweşiyan dike û dermanê her nexweşiyê û çêkirina dermanên jî dibêje. Li gorî hin çavkaniyan ev pîrtûk di sedsala 14an de hatiye nivîsandin.

Celadet Alî Bedirxan jî di Hawarê de behsa wê dikir, hate bidestxistin. Destxeta pirtûkê niha tê latînîzekirin û dahûrandin. Bi dîtina vê pirtûkê re dîroka nivîskî ya kurd dê careke din bê nîqaşkirin. 

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên bijîşkiyê
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Mesûdî

**Mesûdî** (erebî: **المسعودي**, jdb. 896 Bexda - m. 956 Qehîre) dîroknas û erdnasê ereb e.
Ew weke Heredotê ereban jî tê naskirin.

Ev pir li welatan jî geriyaye cîhên weke Misir, Îran, Ermenistan, Sûrî, Hindistan û Çînê.

## Berhem
* Mûrûc Ezeheb

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên ereb
Kategorî:Jidayikbûn 896
Kategorî:Kesên ji Bexdayê
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 956
Kategorî:Nivîskarên zimanê erebî
Kategorî:Zanyarên misilman
Ebdulqadir Xan

thumb|Ebdulqadir Xan (2017)
**Ebdulqadir Xan** () (z. 1 nîsan 1936, Hindistan - 10 cotmeh 2021), endazeyarekî nûklear ê Pakistanî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên pakistanî
Kategorî:Jidayikbûn 1936
Kategorî:Mirin 2021
Kategorî:Pakistanî
Ehmed Zewail

**Ahmed Hassan Zewail** (Erebî: أحمد حسن زويل; z. 26 sibatê 1946, Damanhour, m. 2ê tebaxa 2016,Pasadena) ,yek ji fizîknasên Misirî ye.Ew di sala 1999an de ji berku li ser femtokimyayê xebitê baş kiriye xelata nobele hilda. Zanyarê fîzîk û kîmyayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkiyên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Dahênerên misirî
Kategorî:Ereb
Kategorî:Fizîknasên ereb
Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Mirin 2016
Kategorî:Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Kategorî:Zanyarên misirî
Zekeriya Qezwînî

**Zekeriya Qezwînî** (; Navê wî yê dirêj *Ebû Yehya Zekeriya bîn Muhemmed el-Qezwînî*. jdb. 1202 - m. 1283), matematîknas, fizîknas û erdnasekî misilman yê sedsala 13an e.

Ji ber ku li Qazwênê hatiye dinyayê jê re gotine *Qezwînî*.  Li Welatên Ewropayê weke Gaius Plinius Secundusê misilmanan tê naskirin.Bi koka xwe digihîje Enes bin Malik.Di ciwantiya xwe de çûye Şamê perwerdeya xwe girtiye.

Berhema wî a navdar *Asar-ul Bilad we Ahbar-ul İbad*, (Athar al-bilad wa-akhbar al-‘ibad), (واخبار العباد) e ku li ser erdnîgariyê ye. Zekeriya Qezwînî evî pirtûka xwe di sala 1275an de nivîsiye.
Qezwînî li ser çêbûna çiyayan u jeolojiyê dixebite,  Li gorî wî 36.000 (sî û şeş hezar) salan de carek stêrk gerên xwe bi dawî dikin û ji ber wî li rûyê erdê pir guhertinên mezin çêdibe wek mîna cîhên zaha dibe şilekî û wek behr, cîhên şil û behr jî bidin cîhên zaha.

thumb|çep|150px
thumb|rast|200px|kozmografyaya ji pirta Z. Qezwînî
200px|thumb|Ji pirtûka wî

## Çavkanî

Kategorî:Faris
Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1202
Kategorî:Jidayikbûn 1203
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1283
Kategorî:Zanyarên misilman
Ebdulhemîd bin Turk

**Ebdulhemîd bin Tirk** (erebî: عبد الحميد بن واسع بن ترك, navê wî yê dirêj *Ebu'l-Fezl Ebdulhemîd bin Wasi' bin Tirk el-Huttelî el-Hasîb*), matematîknasekî bi eslê xwe tirk ê sedsala 8an bû. Ki bo jîyana wî agahî pir kêm in.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 790
Kategorî:Kesên sedsala 8an
Kategorî:Matematîk
Kategorî:Matematîknasên tirk
Kategorî:Mirin 854
Ebû Seîd Gurganî

**Ebû Seîd Zarîr Gurganî** (bi farisî: ابوسعيد ضرير گرگانی) hema bi kurtî "Gurganî" dibêjin, matematîknas û stêrnasekî bi koka xwe fars yê sedsala 9'an e. Ew li Gurganê ji dayik bûye.

Wî li ser xêza meridyena stêrnasîyê berhemekî geometrîkî nivîsandiye.

## Berhemên Gurganî
## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 845
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên misilman
Elî Qûşcî

**Elî Qûşcî**, navê wî yê rastî **Elî bin Muhammed** (1403, Semerqend- 1474, Stembol), stêrnas, matematîknas û zimannasê tirk yê dewleta Osmaniyan  bû. Qûşcî tê wateya "çûçikvan".

## Jiyana wî

## Berhem

* Risale-i fi'l Hey'e
* Şerh-i Tici Uluğ Bey
* Risale-i fi'l Fethiye
* Risale fi'l Muhammediye
* Unkud-üz-Zevahir fi Man-ül-Cevahir
* Et-Tezkire fî Âlâti'r Ruhâniyye
* El-‘Unkûdu’z-Zevâhir fî Nazmi’l-Cevâhir

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1403
Kategorî:Kesên sedsala 15an
Kategorî:Matematîknasên tirk
Kategorî:Mirin 1474
Kategorî:Stêrnasên tirk
Kurdên başûr

350px|thumb|Belavbûna kurdên başûr, lek û loran
**Kurdên Başûrê Kurdistanê** an jî **başûrî** ji koma kurdan ê ku zaravayên kurdî yên başûrî dipeyivin.

Komên kurdên Başûrê:
* Kelhur
* Zengeneyî
* Gerrusî
* Kolyayî
* Gûranî
* Pehlî an Feylî
* Lek
* Cûwanrûyî
* Caf
* Şêxbizin

## Dîrok

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê
* Silaxur
* Kelhûr
* Zengine

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Cahiz

thumb|rast|250px|Rûpelek ji pirtûka Elcahiz
**Cahiz** (bi erebî: الجاحظ), **Ebû Osman Emr bin Behr el-Kinanî el-Fuqeymî el-Besrî** (jdb. 781 Besre - m. 868) zanyarekî ereb bû.
Di zanistiya xwe de li ser biyolojî, zoolojî, dîrok û 'îlmê Îslamê xebitiye. Wî xebatên xwe yê zanistî bi pirranî li Bexdayê ditiye.

Cahiz li ser fîlolojî û sosyolojiyê ji xwedî 'îlm bû. Tê gotin ku Cahiz nêzikê dûsed pirtûk nivîsandine.

## Berhem
* Kitab el-Heyewan
* Kitab el-Buhala
* Kitab el-Beyan we el-Tebyîn (Kitabu-l-Beyan we't-Teybîn)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 781
Kategorî:Jidayikbûn 776
Kategorî:Kesên ji Besreyê
Kategorî:Kesên sedsala 8an
Kategorî:Mirin 868
Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn
Kategorî:Zanyarên ereb
Muhemmed Fezarî

**Muhemmed Fezarî** an **Muhemmed bin Îbrahîm Fezarî** ( ? - m. 796 an jî 806) () fîlozofekî misilman û zanyarê matematîk û stêrnasiyê bû.

Navê bavê wî Îbrahîm Fezarî ye Ew jî matematîknas û stêrnas bû.

## Berhem
* *Zîcu’s-sind Hind el-Ke-bî*
* *Kitabu’z Zîc cala si-ru’l'Arab*
* *El-Kaşîde fî cil-mi’n-nucûm*
* *Kitabu'l-Mikyas Hiz-zewal*
* *Kitabu’l-camel bi’l’Usturlab we huwe zatu’l-halak*
* *Kitabu’l-Amel bi’l usturlabi-musat-tah*
* *El-Urcûze îl hudûd*
* *Kitab Tastîhi*
* *Ez-Zîcu’l-kadîmî gunû-ni’t-tacdîl we’takwîm*

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Kesên sedsala 8an
Kategorî:Matematîknasên ereb
Kategorî:Mirin 806
Kategorî:Stêrnasên ereb
Ebdulqadirê Suhrewerdî

**Ebdulqadirê Suhrewerdî** yan jî navê Kunya wî ê naskirî **Ebû Necîb Suhrewerdî** yek ji kesên kurd ên Suhrewerdê ye di sala 1097an de ji dayik bûye. Alimekî îslamê yê şafiî ye. Bi xwe apê Emerê Suhrewerdî ye.

Di sala 1168an de wefat kiriye.

## Berhem
* 1) Adab-ul-Muîdîn
* 2) Şerh-u Esma-ul-Husna
* 3) Muhtasar-i Mişkat-ul-Mesabih lîl-Bexawî
* 4) Musannef fî Tabaqat-uş-Şafiîyye

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fiqihnasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1097
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1168
Kategorî:Zanyarên îslamê
Îbrahîm Fezarî

**Îbrahîm Fezarî** (jdb.? - m. 777 Bexda) yek ji zanistvanê Serdema Zêrîn a Îslamê ye û ji zanyarên herî pêşîn ê misilman e.Ew stêrnas û matematîknas bû. Îbrahîm Fezarî di nav misilmanan de herî pêşîn wî astrolabê xebitandiye.

Eslê wî baş nayê zanîn lê li gorî hin çavkaniyan ereb, li gorî hin çavkaniyan jî fars e. Ji bo jiyana wî zêde agahî tuneye. Ew bavê Muhemmed Fezarî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 8an
Kategorî:Mirin 777
Kategorî:Zanyarên misilman
Kurdên Asyayê

* Kurdên Qazaxistanê
* Kurdên Tirkmenistanê
* Kurdên Qirgizistanê
* Kurdên Xorasanê
* Kurdên Efxanistanê
* Kurdên Belûçistanê
Lîsteya sernav û astên îranî

Dê wî lîsteyê da **sernav** û **astên** di lê dema dûgelên ariyan hatin bikarandun hatin jimartin

## bi Xanedanan
### Medan
#### Artêş
;Taxmaspada (Spada): Sipa, leşker
;Asabari: wateya wêjeyî "Hesp barkêşan", Siwarî
;Anuvaniya: Tîrvan
;Rsika: Rimbaz
;Pasti: Peyader

### Exmîniyan

#### Artêş
;Anusiya:

#### Ramyarî
;Khshathrapāvā:
;Databdara:

#### Olî
;Saoshyant:

### Arşakiyan

### Sasaniyan
#### Artêş
;Vuzurg framadhār:
;Aspbad:
;Sardar:
;Arzbad-e-Aspwaragan:
;Spahbed:
;Marzban:
;Padgospan:
;Padan:
;Framandar:
;Paygospanan:
;Arteshtaran-Salar:

#### Ramyarî
;Eran-Spahbad:
;Andarzbad:
;Kanarange:
;Istandar:
;Argbadh:
;Rasnan:
;Artabid:
;Karrogbadh:
;Vastrioshan Salar:
;Vuzurgan:

#### Olî
;Hirbad:
;Mogh:
;Mobad:
;Mobadan Mobad:

## bi Gelan
### Parsan
### Kurdan
#### Artêş
;Pêşmerge:

;Zêrevanî:

#### Ramyarî
;Serok:
* Serokdewlet
* Serokkomar
* Serokwezîr

#### Olî
;Mela:

### Peştan
### Alan

## Sernavê mîrane

* **[[Şah]]**b
* **[[Key]]**a
* **[[Şahinşah]]**b an **Şahenşa**a
* **[[Keyaksar]]**c
* **[[Padîşah]]**b an **Paşa**a
* **[[Şahzade]]**b an **Şaza**a, **[[Keyza]]**a
* **Arranşah**b
* **Layzanşah**b
* **Şîrvanşah**b an **Şêrvanşa**a

aEw jî peyvên bi kurdî nê. 
bEw jî peyvên bi Parsî nê. 
cEw peyva jî Medî yê.

## Çavkanî

Kategorî:Civaka Îranê
Salimuzzaman Sidiqi

**Salimuzzaman Sidiqi** (urdukî: سلیم الزماں صدیقی [səliːmʊzzəmɑːn sɪd̪d̪iːqi]; jdb.  - m. ) kîmyagerê lebatî yê pakistanî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Pakistanî
Kategorî:Zanyarên pakistanî
Cewherî

**Cewherî** yan jî **Elcewherî** (erebî; العباس بن سعيد الجوهري - Al-'Abbās ibn Said el-Jawharī) (800? Bexda- 860? Bexda) Li ser stêrnasî geometriyê xebatkiriye, Cewherî bi eslê xwe ereb bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 800
Kategorî:Kesên ji Bexdayê
Kategorî:Mirin 860
Kategorî:Stêrnasên ereb
Muhemmed Îdrîsî

**el-Îdrîsî** (bi erebî: أبو عبد الله محمد الإدريسي, *Abu Abdullah Muhammed bin Muhammed Sharif al-Idrisi*), z. 1100 Sebte - m. 1166 Palermo, erdnîgarînas û gerokekî ereb bû.

thumb|300px|Nexşeya dinyayê a Muhemmed Îdrîsî

## Berhem
* Nuzhetu’l-Muştaq fi İhtirakı’l-Afak
* unsu’l-Muhec we Ravzu’l-Ferec
* El-camî’ lî-şifati eştatin-nebat we Durûbî enwacîl-mifredat Mine’l-eşcar wes-simar wel-hesais

## Çavkanî

Kategorî:Erdnasên ereb
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1100
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Mirin 1166
Kategorî:Zanyarên misilman
Murasaki Shikibu

thumb
**Murasaki Shikibu**(紫式部, z. 978 li Kyoto − m. 1014/25), yek ji nivîskar û helbestvanek navdar ên japonî ye.

## Berhem
* *The Tale of Genji* (1008)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 978
Kategorî:Mirin sedsala 11an
Kategorî:Mirin 1025

Kategorî:Wêjeya japonî
Ziyaedînê Hekarî

**Zîyaedînê Hekarî** an **Îsayê Hekarî** (?, Hekarî - 1189 Eka ) alimê îslamê yê bi eslê xwe kurd yê dewleta Eyûbiyan bû.
Navê wî yê rastî û kalikên wî * Îsa kurê Muhemmed kurê Îsa kurê Ehmed kurê Yûsif kurê Qasim* e. Zîaedîn Hekarî navdanka wî ye.

Perwerdehiya xwe li Cizîrê û Helebê girtiye. Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn. Li Ekayê wefat kiriye û li Qûdûsê hatiye definkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1189
Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan
Kategorî:Zanyarên îslamê
Yeqûb bin Tariq

**Yeqûb bin Tariq** () stêrnas û matematîkzanê fars ê sedsala 8'an e.

Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Li Bexdayê perwerde dîtiye û bi taybetî li ser stêrnasiyê xebitiye û di sala 796an wefat kiriye.

## Berhem
* *Zīj maḥlūl fī al‐Sindhind li‐daraja daraja*
* *Tarkīb al‐aflāk*
* *Kitāb al‐ʿilal*
* *Taqṭīʿ kardajāt al‐jayb*
* *Mā irtafaʿa min qaws niṣf al‐nahār*

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Kesên sedsala 8an
Kategorî:Mirin 796
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên faris
Matematîknas

**Matematîknas**, **bîrkar** an jî **werzek**, ew kesin ku zanyariyên berfireh yên derbarê matematîkê di karên xwe de bi kar tînin, bi piranî ji bo çareserkirina problemên matematîkê dişixulin. Matematîk bi hejmar, dane, miqdar, avanî, feza, model û guhertinan re têkildar e.

Peyva matematîk ji μάθημα (*máthēma*) ya yewnanî tê.

## Mijarên têkildar
* Matematîk

## Çavkanî

Kategorî:Matematîk
Şot

**Şot**() (), navê yek ji Bajarên li Navenda Şot (navçe) ser bi parêzgeha Azerbaycana Rojava li rojhilatê Kurdistan ser bi welatê Îranê.

Davaren Şote sala 2016 ,(25.381)nafar bu. zimanen daveren Şote kurdi(kurmancî) va Tirkî(azerî) ye. Şot ji alîê bakurê nêzikê bajarê Makû ,ji alîe başûrê nêzikê bajarê Qereziyadîn , ji alîê rojhilatê nêikiê bajarê Puldeşt , ji alîe rojavaê nêzikê bajarê Siyah Çişme e . Hin dîroknas dibêjin Şot di pêşiyê de bajarê ermeniyan bûye û paşê ku îslam hatiye wan deweran civak wê jî hatiye guhirtin. Herçend ku niha mala ermenîkî jî di vî bajarî de tune.

## Sebeba navê bajar
Hinek dibêjin navê bajar navekî ermenî ye û ji navê *aşot* hatiye girtin û kurd jî dibêjin navê wê ji *aşotî* ku navê pincarekî e ji wê hatiye girtin û paşê bûye *Şot*.

## Civaka Şotê
Piraniya neteweyên ku li Şotê dijîn du newê kurd û azerî ne û ku li wir dijîn û piraniya kurdên Şotê ji eşîra heyderan û mîlan in va Dînê wan Îslam va mezhebê wan sunîtî (Şafiî) u Şiîtî ye.
## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Kategorî:Gundên Şotê (navçe)
Kategorî:Şot (navçe)
Plotînos

**Plotînos** an jî **Plotîn** (; ; 205–270 berî zayînê) yek ji fîlozofên yewnan ên berî zayînê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 205
Kategorî:Mirin 270

Kategorî:Yewnanistana kevnare
Ehmed bin Cezar

thumb|Îbn Elcezar

**Elcezar** an jî **Îbn Elcezar** (jdb. 895 - m. 979) (erebî: أبو جعفر أحمد بن أبي خالد بن الجزار القيرواني), bijîşkekî ereb yê sedsala 10an e.

## Jiyan
Îbn Elcezar xwendekarekî Isaak ben Salomon Israeli bû û li Kairuan (Tûnis) dijiya, ku ew li wir endamê dibistana bijîjkî bû.

## Berhem
* Kitāb Ṭibb al-Mashāyikh
* Kitāb al-Nisyān wa-Ṭuruq Taqwiyat al-Dhākira

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkên ereb
Kategorî:Jidayikbûn 895
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 979
Mahanî

**Mahanî** () stêrnas û matematîknasê misilman ê fars e. Di navbera 820 û 880î de jiyaye.

Ji bajarê Mahanê ye loma gotine *Mahanî*, ango "Yê Mahanî".

Ew bi taybetî li ser matematîkê pir zana bû û ev formula jêr bijaraniye.

:x^3 + c^2b = cx^2 

## Çavkanî

Kategorî:Faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 820
Kategorî:Matematîknas
Kategorî:Mirin 880
Kategorî:Zanyarên faris
Hîpatîa

**Hîpatîa**, **Hîpatiya** (, ; 370–415 p.z.) fîlozofeke yewnanî ye.
Wê li ser matematîk û stêrnasiyê xebitiye.

Ji ber xebatên wê, Metran Kirîl îlan kiriye ku Hîpatîa bêdîn û şeytane îjar lêxistine bi kevaran ve jinê kuştine.

Berhemên wê yên ku heta îro mabin tune ne.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên jin
Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 4an
Kategorî:Mirin 415
Kategorî:Stêrnas
Kategorî:Stêrnasên jin
Kûşyar Gilanî

**Kûşyar Gilanî** (farisî: کوشیار گیلانی, *Kushyar Gilani*) matematîknas, erdnas û stêrnasê îranî bû. Di navbera 971–1029'an de jiyaye.

Navê wî yê temamî *Abul-Hasan Kūshyār ibn Labbān ibn Bashahri Gilani* ye. Li Gilanê hatiye dinyayê û tê texmînkirin ku ew li Bexdayê miriye.
Xebatên wî yên matematîkê ên girîng li ser sêgoşenasî ye.

## Çavkanî

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgarnasên faris
Kategorî:Îranî
Kategorî:Jidayikbûn 971
Kategorî:Kesên sedsala 11an
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Mirin 1029
Kategorî:Stêrnasên faris
Şeyda Hewramî

**Şeyda Hewramî** (1784 - 1852) di sedsala 18an de li Kirmanşanê hatiye dinyayê helbestvanekî kurd bû.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1784
Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê
Kategorî:Kesên sedsala 18an
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Mirin 1852
Kategorî:Nivîskarên kurd
Salim

**Salim** an jî **Ebdurehman Begê Sahêbqiran** (1800 Silêmanî, 1866) helbestvanekî kurd yê bi ziravê soranî bû. Bi soranîkî (عەبدولڕەحمان بەگی ساحێبقران)
Ew ni nave Salîm ve jî hatiye nas kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Jidayikbûn 1800
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Mirin 1866
Meymûnê Kurdî

**Meymûnê Kurdî** an **Ebû Bûseyr** an jî **Meymûn Elkurdî** kurê
Cabanê Kurdî ye. Tê gotin ku di dewra
Muhemmed pêxember de bûye misilman. Lê li gorî hin çavkaniyan ew tabîûn e.
Bernavka wî **Ebû Bûseyr** e.
Meymûn tê wateya *bixêr* an *pîroz*

Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e.

Taberanî jî di berhema xwe ya bi navê "el-Mucemu's-Saxir û el-Mucamu’l-Ewsat" de navê Meymûn el-Kurdî aniye ziman.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 7an
Kategorî:Sehabeyên kurd
Kategorî:Tabîûnê kurd
Sirî Xanim

**Sirî Xanim** (jdb. 1814 Amed - m. 1877 Stembol) helbestvana kurd e. Bi zimanê kurdî û tirkî helbest nivîsandiye. Helbestên wê yên kurdî vê gavê nehatiye bidestxistin.
Navê wê yê rastî Rahîle bû û ew ji Amedê bû.

Sirrî Xanima Amedî ji malbatek dewlemend bûye. Perwerdeya kurdî, tirkî, farisî û erebî girtiye.
Navê bavê wê Ehmed û navê diya wê Fatima ye.

Sirî Xanima Amedî sala 1870î de çûye Bexdayê geriyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1814
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Mirin 1877
Mîhrîbana Berwarî

**Mîhrîbana Berwarî** (1814-1865) helbestvana kurd e. Wê gelekî helbest bi zimanê kurdî nivîsandine.

## Girêdanên derve
* Lîsteya zanyarên kurd

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1814
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirin 1865
Elî Cewan

**Elî Cewan** (farisî: علی جوان, * ‘Ali Javān*; jdb. 26ê kanûna pêşîn a 1926an) fizîknasekî îranî ye.
Wî fîzîka kuantûm gellekî pêşxist û li ser spektroskopî jî xebatên girîng kirin. Di sala 2007an de di *[[Lîsteya 100 Mirovên Herî Zana]]* de ket dora 12an.
 

## Çavkanî

Kategorî:Azeriyên Îranê
Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Fizîknasên îranî
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mirin 2016
Kalkî

**Kalkî** (Sanskrîtî कल्कि) ji hûlûl bûna Vîşnûyê dawiyê, û Avatarê ya dehame.

thumb|Kalkî û hespê xwe Devadata
Alaya Alanistanê

Awa ala ji Bakurê û Başûrê Alanistanê tê bikarandin. Şiklê xwe jî tirîkolorê ser *spî* nav *sor* û binî *zer*ê. Ser wê alê tê gotin ke, ew jî dema alanên kevn da jî dahat bakarandin.

;Spî:
sinc û rûspîtî
;Sor:
cengiya curetî
;Zer:
refah û halxweşî

## Çavkanî

Kategorî:Ala
Kategorî:Osetyaya Başûr
Nîşana Alanistanê

**Nîşana Alanistanê** ji girrovirrê û hindirda, li pêşiyê Parsa berfîn heye û paşta heft çiya hene. Çiya ji welatê nîşan didî û Pars ji sembola Qefqasê.

[250px|thumb|[Başûrê Alanistanê]]

[250px|thumb|[Bakurê Alanistanê]]

Kategorî:Nîşanên neteweyî
Alaya Başkirdistanê

**Ala [[Başkirdistan]]ê** an **Ala Başkîriyayê** an jî **Ala Başkirdan** ji navda Kulîlka Kûray heye ew jî semboleke hevaltiyêye, heft pel jî heft hoza başkirdan îşaret dikî.

Ala se rengîn nê û ser heşîn nav spî û bin kesk.

## Çavkanî

Kategorî:Ala
Şêrşê

thumb|Şêrşê
thumb|Zarokek ji Şêrşê
**Şêrşê** () gundekî li herêma habizbiniyan girêdayî Kercewsê ye. Li jora newalekê bi keviran hatiye avakirin. Niştecihên gund Aslanlar in.

Kategorî:Gundên Kercewsê
Mark (herêm)

**Mark** an jî **Marka**, ji *sînor* bi kurdiye, sinorên împeratoriyên Ewropayê tearîf dikir. Mirov karin anka jî hindik cihan da bibînin. Em karin wî navê zahfike Li germanan da, mînak alman, îngilîz û denan da bibînin.

;Mîsal:
* Danmark
* Ostmark (navê Awistriyayê li dema Nazî yan)

Mînak wî navî jî peyveke îranî ji heyê. Li avestayî **marəza** yê û kurdî/farisî ji *[[merz]]*/*marz* ê.

## Binêre
* Merzpan
* Merz

Kategorî:Sînor
Kîrtî

**Kîrtî** (yewnanî: Κύρτιοι, *Kýrtioi*, latînî: *Cyrtii*) ji hozeke medî ya qedîm li Îrana berzê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Piştqefqasya

**Piştqefqasya** (rûsî:Закавказье, Zakavkaz'ye) ji an jî **Başûrê Qefqasyayê** ji cîhê ki jeopolîtîkî yê û tixûbê rojhilata Ewropayê û rojavaya Asyayê.

thumb|250px|Nexşeya Qefqasyayê

;Dûgelên Piştqefqasyayê:
* 
** 
** 
* 
* 
** 
## Nav
**Piştqefqasya** ji *zakavkaz'ye* ya rûsî yê tê û maneya xwe jî ''cîhê piştê çiyayên qefqasên

## Binêre
* Qefqasya
* Qefqas

Kategorî:Asyaya Rojava
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Kategorî:Ewropaya Rojhilat

Kategorî:Qefqasya
Kirdane

**Kirdane** an jî **Kirmanciye**, warê kurdên Zazakîaxêvanê û navê welateke zazayan daye şûneke Kurdistanê. Kurdên dersîmê ji Welatê xwe ra dibejin Kurdistan emma nav hev da jî ew dibejin Kirmanciye. Gora Malmîsanij *Kirdane* û *Kirmanciye* manaya Kurdistanî yê.

## Binêre
* Kird
* Kirmanc
Manan

**Manan** an **Mannan** an jî **Mannayî** (bi Akadî: *Mannai*)navê qewmeke bû (navê welatê: **Manna**. Wan 800 ta 700 salên pêş zayînê dûgelike pêkhanîn, *Keyaniya Manan* an jî *Keyaniya Manayê*. Paytexta wan Îzîrta bû ku di Kela *[[Ziwiyeyê]]de* li nêzîkî Seqizê bû.

thumb|350px|Mana (Mannai)

Kategorî:Hurî
Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare
Siracedînê Ûrmewî

**Siracedînê Ûrmewî** (b. 1198 Ûrmiye - m. 1283 Qonya) alim û felsefevanê kurd e.Bernavka wî *Ebus-Sena* ye, Leqeba wî *Siracedîn* e û navê rastî "Mehmûd bin Ebî Bekir bin Ehmed bin Hemîd Ûrmewî" ye.

Siracedîn hevotina xwe a pêşyê li bajarê Ûrmîyeyê, dûra jî li bajarê Mûsilê li cem Kemaledîn Elî girtîye, Careke çûye Misirê û ji wêderê hatiye Kurdistanê û Qonyayê heta dawiya temenê xwe li Qonyayê maye.

## Berhem

* Latifu’l-Hikme
* Metali-ul-Enwar
* Beyanul Heq

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1198
Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1283
Lîsteya qewmên kurdî yên dîrokî

Wî rûpelê da Qewmên Kurdî yên niha û dîrokî hatin hijmartin.

## Gelên qedîm
;Kurtî:
;Lolo:
;Xûrî:
;Med:
;Kardoxî:
;Partan:
;Kîrdiyan:
;Manan:

## Niha

## Binêre
* Kurd
* Lîsteya xanedan û dûgelên kurdan
* Çevengên neteweyî yên kurdan

## Çavkanî

Kategorî:Lîste
Talîsor

**Talîsor** (bi tirkî: *Çakırpınar*), gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Kategorî:Gundên Qabilcewzê
Şêxan, Qabilcewz

thumb|Li derûdora Şêxanê
[thumb|Tirbeya [Şêx Nasredîn li Şêxan, 2012]]

**Şêxan** (bi tirkî: *Erdemli*), gundekî ser Sasona Batmanê ye.

Kategorî:Gundên Qabilcewzê
Taruk

**Taruk** (bi tirkî: *Geçitli*), gundekî di navçeya Qabilcewzê ya Batmanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qabilcewzê
Ewîrdos

**Ewîrdos** (bi tirkî: *Sarıyayla*), gundekî ser Sasona Batmanê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qabilcewzê
Kurdava

**Kurdava** (bi Zimanê farisî: *Kordabad*) navê bajarekî Bakurê Kurdistanê ye. Ew bû li dema Komara Agiriyê (1927-1930) li paytexta Kurdistanê û dû re roman şûnde zeft kirin û nav kirin Bazîd.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Partiya Herêmên Demokratîk

**DBP** (berê *BDP*), kurteya **Demokratik Bölgeler Partisi**, ango navê fermî yê tirkî yê **Partiya Herêmên Demokratîk**, partiyeke siyasî ya kurdan e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* [//dbp.org.tr// Malpera fermî ya Partiya Herêmên Demokratîk]

Kategorî:Avabûnên 2014an li Tirkiyeyê
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2014an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Lîsteya xanedan û dewletên parsiyan

Ew lîsteya xanedan û dewletên bi eslê Persî ye.
[thumb|350px|[Hexamenişî|Keyekseriya Farsana yekem]]

## Xanedan û dewletên berî Îslamê
*  Keyaksariya Hexamenişî (BZ 550–BZ 330)
* Atropetan (BZ 320- PZ 3yem sedsal)
*
* Gawbaran (642–760)
* Paduspaniyan (665-1598) Paduspaniya ji berê zerdeşt bûn ema dûra bûn misilman.

## Xanedan û dewletên piştî Îslamê
* Dewleta Şirvanşahê
* Samaniyan
* Taheriyan
* Banîjuriyan
* Seferiyan
* Furîqûn
* Nasriyan
* Guriyan
* Atabegên Yezdê
* Mîhreban
* Kurtiyan

## Sedsala 20.
*  Komara Sosyalîsta Sovyeta Tacîkistanê (1953-1991)
* Dûgela xweseriya Xorasanê (1921)

## Niha
;:
;:

Kategorî:Lîste
Şemsedîn Semerqendî

**Şemsedîn Semerqendî** () (1250 - 1310) matematîknas û stêrnasekî sedsala 13an ê misilman ê Semerqendî ye. Şemsedîn li ser mentiq û felsefeyê ji zana bu.Wî hewl daye zanyarên weke Îbn Heysem û Omer Xeyam.

## Jiyan

## Çavkanî

Kategorî:Asyaya Navendî
Kategorî:Jidayikbûn 1250
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1310
Kategorî:Stêrnas
Gelhenasiya Kurdistanê

**Gelhenasiya Kurdistanê** an **demografiya Kurdistanê** zanista derheqê gelê Kurdistanê de ye.

## Pêkhateya neteweyî ya rûniştvanên Kurdistanê (1995)

## Zimanên nîştecihên Kurdistanê
Zimanê pirraniya rûniştvanên Kurdistanê zimanê kurdî ye. Di warê zimanê kurdî de 60% ji kurdan kurmancî xeber didin.

thumb|350px|Nexşeya zimanê kurdî

## Çavkanî

Kategorî:Civaka Kurdistanê
Selmanê Farisî

**Selmanê Farisî** (Farisî: سلمان فارسی Salmān-e Fārsi, jdb. 568 - m. 656) yek ji sehabeyên pêxember Muhemmed bû. Ew farisê pêşîn bû ku dînê îslamê dipejirandthumb|200px|Tirbeya Selmanê Farisî|çep
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 568
Kategorî:Mirin 654
Kategorî:Sehabeyên ne ereb
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Şêx Ebdurehmanê Taxî

**Şêx Ebdurehmanê Taxî**, an jî bi tenê **Taxî** (jdb. 1831 Xîzan - m. 1886 Norşîn) alim, nivîskar û helbestvanekî kurd ê klasîk yê Bidlîsê ye. Bi xwe ji terîqeta Neqişbendî û ji çiqilan Xalîdî te.

Dîwanek wî yê helbestê bi zimanê kurdî ne.
Ebdurehmanê Taxî di sala 1831î de Xîzanê tê dinyayê navê bavê wî "Mele Mehmûd", navê kalikê wî "Ebdulxefûr" û navê diya wî jî "Meyasîn" e.
Xwendina xwe li Xîzanê girtiye dûra diçe Norşînê jiyana xwe li wêderê didomîne, di sala 1886an de diçe ber rehma Xwedê.

Li gorî Ensîklopediya Diyanetê a Tirkiyê Ebdurehmanê Taxî bi li xwe Sêrtê hatiye dinyayê.

## Xelîfeyên Şêx Ebdurehmanê Taxî
Muhemmed Samî Erzîncanî, Îbrahîmê Bûlanixî, Îbrahîmê Çoqreşî, Xelîlê Çoqreşî, Mistefayl Bidlîsî, Silêmanê Bidlîsî, Yûsifê Bidlîsî, Seyid Tahirê Aberî, Ehmedê Taşkesenî, Ebdullahê Xîzanî, Ebdullahê Nurşînî, Reşidê Nûrşînî, Şêx Seyîdê Sêrdî, Ebdulhadî Çarçahî, Şêx Ebdulqeharê Zokaydî Sîîrdî, Şêx Ebdulhekîmê Sêrdî, Şêx Ebdulqadirê Melekendî, Şeyh Yûsifê Xinûsî, Şêx Fethullah Werqanisî.

## Berhem
* Mektubat
* Îşarat

## Binêre herwiha
* Lîsteya zanyarên kurd

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1831
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1886
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Zanyarên îslamê
Memîran

**Memîran** (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.

Ev gund li ser rêya Şirnexê ye. Di navbera dihê û Şirnex de.

Kategorî:Gundên Dihê
Şeytan

[thumb|Şeytan li gorî [Gustave Doré.]]
[thumb|Maskeyeke şeytanî ku ji bo festîvalên gelêrî yên li [Portûgalê hatiye çêkirin.]]
**Şeytan** (bi îbranî: שטן, 'dijmin') yek an çend afirîdên giyanî, pir caran firîşteyan, yên ku ji mirovan re bed in, vedibêje. Ev têgîn koka xwe ji yekxwedayîtiya cihûtiyê ye û bandorên olî yên îranî yên kevnar, nemaze Zerdeştî, dihewîne.Şeytan di serî de di dadgeha xwedayî de gilîker e, yekitiya olî ya mirovan diceribîne û wan bi gunehê sûcdar dike, wek mînak, di pirtûkên Încîlê yên Eyûb û Zekerya de tê zanîn.Di *[[Jiyana Adem û Hewa]]* û wêjeya îslamî de, Şeytan ji bihuştê tê derxistin, ji ber ku ew ne dipejirîne ku serî li ber mirovê pêşîn bide. Di Pirtûka Hanok a etiyopyayî de tevahiya komek Şeytan wekî xapînok û hem jî firîşteyên cezayê têne behskirin.Fikra elaleteke Şeytan jî di Quranê de jî rê dît. Paşê, Şeytan bi wateyên wekî firîşteyên ketî yên ku li hember Xwedê serî hildidin, nimûneya bediyê, Îblis an jî pûtan re têkildar bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cin
Kategorî:Dîn
Şeva Beratê

**Şeva Beratê** (bi kurdî *Rûspîbûn*) şeveke pîroz a Îslamê ye. Şeva qendîlê ku tê de pêxembertî ji Muhemmed re hatiye.

## Şeva Beratê çi ye?
Di şeva 14 û 15ê meha şebana hîcrî de ye. Di vê şevê de misilman tobe dikin ji Xwedê af dixwazin.

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kaniya Zêran

thumb|Kaniya Zêran
**Kaniya Zêran** gundekî navçeya Sûra Amedê ye. Di navbera Amed û Farqînê de li hembara Bendava Pamûkê ye. Ji ber bendavê nêviyê gund di bin avê de ma ye.

Kategorî:Gundên Amedê
Ehmed Nihawendî

**Ehmed Nihawendî** () stêrnasekî fars ê Îranê ye.
bixwe di sedsala 8´an de jiyaye. Di çavdêriya xwe tevgerên rojê lêkolîn kiriye.

## Berhem

* *Ez-Zîcu’l-muştemil*
* *El-Mudhal ila ilmi’l-hey'e*
* *Kitâbu’l Mudhal ila ilmi’n-nucum*
* *Kitabul Cem wet-tefrîk*
* *Kitab ilâ Muhammed bin Mûsâ fi’n-Nîl*

## Mijarên têkildar
* Lîsteya zanyarên misilman

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 8an
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên misilman
Şemsedîn Xelîlî

**Şemsedîn Xelîlî** (jdb. 1320 – m. 1380) stêrnas û matematîknasekî ereb yê sedsala 14an e.

Li Sûrî, bajarê Şamê jiyaye, Lê çavkanî pir kêm in ji bo jiyana wî.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1320
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Mirin 1380
Kategorî:Stêrnasên ereb
Eylo (teyr)

**Eylo** navê giştî yê gelek teyrên nêçîrê mezin e ku ji famîlyaya Accopitrideaê yê. Piraniya 60 cureyên Eylo ji Ewrasyayê (li hinek herêmên Kurdistanê) û Afrîkayê ne û li derveyî vê deverê, tenê 14 celeb têne dîtin - 2 celeb li Amerîkaya Bakur, 9 celebên li Amerîkaya Navîn û Amerîkaya Başûr û 3 celebên din jî li Awistralyayê têne ditîn.

## Ravekirin
Eylo yek ji teyrên nêçîrê yên mezin û bi hêz in ku ajalekî bi ser û berên giran in. Teyrên herî biçûkê ji vê komê, wek ajalê bout (Aquila pennata) ku bi mezinahîya wê bi teyrekî hevpar (Buteo buteo) yan jî teyrê duvikê sor (B. jamaicensis) re tê berhevkirin ku baskên wî hinek dirêjtir, yeksantir û firehtir in û tevî kêmasiya mezinahiya perrên aerodînamîk, teyr xwedî firîna rasterast û bileztir e. Piraniya ajel ji xeynî hinek xizmên wan ji her cûreyên din mezintir in. Cûreya herî biçûk a ajelê, ajela marê Nîcobar yê Başûr e (Spilornis klossi) ku bi 450 gram (1 lb) û 40 sm (16 in) e. Cûreyên herî mezin li jêr têne nîqaş kirin. Mîna hemû teyrên nêçîrê, ajel jî ji bo ku goştê nêçîra xwe jê bikin, nikulê girêk ên pir mezin hene, lingên wan ên xurt, masûlkeyî û xwedî pencikên bi hêz in.

Çavên celebên eyloyan pir bi hêz in. Tê pêşbînîkirin ku çavên Eyloyê şer 8 qat ji cavên mirovan baştir dibîne. Ev yek jî tê wateya ku Eylo pir ji dûr ve nêçîrên potansiyel tespît dikin. Mîna hemû cureyên teyran celebên Eylo yên mê ji Eyloyên nêr mezintir in.

## Çavkanî

Kategorî:Bazî
Bekrî

**Bekrî** an jî **Elbekrî** (; 1014–1094), erdnas û dîroknasê misilman ê erebê Endulusê bû. Bi piranî ew bi navê "Elbekrî" tê naskirin. Ew heta dawiya jiyana xwe li Kordobayê dijiya. Berhema wî ya girîng *Kitāb al-Masālik wa-al-Mamālik* e.

## Çavkanî

## Bêhtir xwendin
*  Revised edition with corrections (1913), Tangiers: Adolphe Jourdan. Available from Gallica.
*  Al-Bakri's dictionary is mentioned on page 75.
* 

## Girêdanên derve

* 
* 

Kategorî:Dîroknasên ereb
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1014
Kategorî:Jidayikbûn 1040
Kategorî:Kesên sedsala 11an
Kategorî:Mirin 1094
Ebû Muhemmed Hemdanî

**Ebû Muhemmed el-Hesen bin Ehmed el-Hemdanî** an bi tenê * Hemdanî* (893, Yemen 945)
Erdnîgarînas, helbestvan, zimannas, dîroknas û stêrnasê ereb e.

Bernavka wî *Nessab* e.
Caran ji bo xebatên wî yên pir giring ku hebûne ijar bi navê *Îbnu'l Haîk an Îbnî Ebîddumeyme jî têye binav kirin.

== Berhem ==
Berhên wî hinekî yên zivirandî bi îngilîzi hatiye nivîsandin

* *al-Jawharatayn al-ʻatīqatayn*
* *Sifat Jazirat ul-Arab*
* *Alaklel al-Hamdani*
* *"History of Saba"*
* *"Language of Himyar and Najran"''

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên yemenî
Kategorî:Jidayikbûn 893
Kategorî:Kesên ji Yemenê
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 945
Kategorî:Nivîskarên yemenî
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Stêrnasên yemenî
Kategorî:Zanyarên ereb
Kategorî:Zanyarên misilman
Amîn Razî

**Amîn Ehmed Razî** () erdnîgarînasekî Fars yê sedsala 16'an e 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 16an
Kategorî:Kesên sedsala 16an
Kategorî:Mirin sedsala 17an
Kurdalægon

**Kurdalægon** (bi Alanî:Куырдалӕгон), xwedêya hesinkeranê li dastannasiya Alan. bernavka wî ji "Keseke biheştî ye.

## Bide ber
* Kawayê Hesinker

## Çavkanî

Kategorî:Xwedayên ewropî
A Song of Ice and Fire (pirtûk)

***A Song of Ice and Fire*** (*Strana Cemed û Agirî*) rêzeromana nivîskarê emerîkî George R. R. Martin e. Rêzeroman bi şêwaza fanteziya bilind (High Fantasy) hatiye nivîsin. Martin dest bi nivîsandina vê rêzeromanê di sala 1991an de kiriye û pirtûka yekem ya rêzê di 1996an de de hatiye weşandin. Herçiqas berhevok di destpêkê de wek sê pirtûk hatiye plankirin jî, heta niha pênc pirtûkên vê rêzeromanê derketiye. Ji weşandinê heta Nîsana 2019an li seransera dinyayê 90 milyon nisxeyên van pirtûkan hatine firotin û ji 47 zimanan re hatine wergerandin.

## Pirtûkên Rêzeromanê
* *[[A Game of Thrones]]* 1996 (Lîstikên Text)
* *[[A Clash of Kings]]* 1998 (Şerê Keyan)
* *[[A Storm of Swords]]* 2000 (Bahozê Şûran)
* *[[A Feast for Crows]]* 2005 (Cejna Qijikan)
* *[[A Dance with Dragons]]* 2011 (Dîlan bi Efteran re)
* *[[The Winds of Winter]]* *hê nehatiye weşandin* (Bayên Zivistanê)
* *[[A Dream of Spring]]* *hê nehatiye weşandin* (Xewna Biharê)

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên inglîzî
Kategorî:Romanên li ser mirinê
Riazuddin

thumb|Fizîknasê pakistanî Riazuddin

**Riazuddin**, an jî **Riaz-Uddin** (; 10ê çiriya paşîn a 1930 - 9ê îlona 2013) , fizîknasekî nukleer ê pakistanî ê nazkirî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Pakistanî
Muhemmed Baqir Yezdî

**Muhemmed Baqir Yezdî** (farsî:محمدباقر یزدی ) Matematîkzanê girîng yê misilmanê Fars ê sadsala 16'an ye. Wî matematîkê gelekî pêşve xistiye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Kesên sedsala 16an
Kategorî:Matematîknasên faris
Esîredîn Ebherî

**Esîredîn Elebharî** yan jî **Esîredîn Elmufeddel bin Omer bin Elmufeddel Essemerqendî Elabeharî** () (jdb. ? Mûsil - m. 1262), stêrnas, fizîknas, matematîknas û fîlozofê îslamê ye.

Li gorî hin çavkaniyan ew bi koka xwe ji Semerqendê ye loma di navê wî de *Semerqenî* jî derbas dibe. Di hinek çavkaniyan de bi şaşî Ebehrî derbas dibe.

Esîredîn perwerdeya xwe pêşîn li Mûsilê girtiye û paşê çûye Xorasanê û Bexdayê temam kiriye. Bi xwe mamosteyê Îbn Xelikan bûye.

## Berhem
* Risale fī el‐hay'a
* Muxtasar fi al‐hay'a
* Kashf al‐heqiq fi texrir el‐daqaiq
* Seweral works on Islah
* Kitab al-Hidaye
* Isaghuji fi al-Mentiq

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1200
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1262
Kategorî:Mirin 1265
Kategorî:Stêrnasên faris
Bîrcendî

**Bîrcendî** an jî *Abd Ali ibn Muhammed ibn Huseyin Birjandi* (jdb. ? - m.1525) (Farisî: عبدعلی مممدبن حسین بیرجندی) zanyarê stêrnasî, matematîk û fîzîkê ye ku di sedsala 16an de jiyaye û bi eslê xwe fars e.

## Jiyan
Di derbarê jidayikbûn û mirina wî de agahî kêm e. ji bo dîroka wefata wî çavkanî ji hev cûda ne, lê bi texmîna dîroknasan 1525an de wefat kiriye.
Bîrcendî li bajarê Bîrcenda Îranê a ku nêzikî Efxanistanê ji dayik bûye.

Perwerdeya xwe ya pêşîn li Bîrcendê, piştî wextan diçe Heratê berdewam dike.
Di derbarê jiyana wî de dîroknas Hendmîr di pirtûka xwe de a bi navê Hebîbûs Siyer de dibêje Bîrcendî li cem alimên wek Mensûr bîn Muînûdîn Kaşanî, Kemaledîn Huseyn el-Konewî, Seyfedîn Ehmed bîn Yahya et-Teftezanî û Kemaledîn Mesûd Şîrwanî xwendiye.
Dîsa dibêje Bîrcendî bixwe mirovek bi fezîlet, baş, dîndar û pir zane bûye.

## Berhemên Bîrcendî
* Şerhu'l-tadhkirah
* Sharh-i Bist Bab dar Ma'rifat-i A'mal-i al-Asturlab
* Risale fi Alat el-Rasad
* Tadhkirat al-Ahbab fi Bayan al-Tahabub

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 16an
Kategorî:Mirin 1525
Kategorî:Mirin 1528
Kategorî:Stêrnasên faris
Ebû Zeyd Belxî

**Ebû Zeyd Elbelxî**, yan jî **Ebû Zeyd Ehmed bin Sehl Elbelxî** (farisî; ابو زید احمد بن سهل بلخی)
(850-934) zanisvanekî îranî ye.

Ebû Zeyd erdnas, matematîknas, bijîşk, derûnnas û alimekî misilman yê Îranî ye.

Ebû Zeyd li ser fiqih û kelamê jî pirtûk nivîsandibû. Pirtûkên wî yên din pirraniya wan wendakirî ne. Pirtûkek wî a tibê hîn heye.

Ew ji bajarê Belxa Efxanistanê bû. Bi xwe di bin bandora Kîndî de maye.

## Pirtûkên wî

* Mesalihul-Ebdan wel-Enfus
* Ahlak'ul Umem
* Aksam'ul Ulum
* Beyan-u wucuh'il Hikmet-i fi'l Ewamir-i wen Nevahi'iş Şer'iyyeti
* Edeb-us-Sultan wer-Raiyye
* El-Esma wel-kuba wel-Elkab
* El-İlm wet-Ta'lim
* Kitabu Emed-il-Aksa fil-Hikmeti
* Kitab'un fi'l Hilaf
* Kitab-us Siyaset-is-Saxir
* Kitab-us Siyaset-il-Kebir
* Ma Yasihhu min Ahkam-in-Nucum
* Nazm-ul-Quran
* Suvar-ul-Akalim-il-İslamiyye
* Şerai-ul-Edyan

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 850
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Mirin 934
Kategorî:Nivîskarên faris
Kategorî:Zanyarên faris
Hemdullah Mistewfî Qezwînî

**Hemdullah Mistewfî Qezwînî** (1281-1349; Farisî: حمدالله مستوفى قزوینی / Ḥamdallāh Mustawfī Kazvini) yek ji dîroknas, erdnîgarînas û helbestvanê faris ê Îranî ye.

Hêjayî gotinê ye ku ev dîroknas xelkê Lor wek beşek ji neteweyê kurd dide nasîn.

## Girêdanên derve
Lîsteya zanyarên misilman

## Çavkanî

thumb|200px|Tirbeya wî|çep

Kategorî:Helbestvanên faris
Kategorî:Jidayikbûn 1281
Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Mirin sedsala 14an
Kategorî:Mirin 1349
Kategorî:Zanyarên faris
Îbn Werdî

**Îbn Elwerdî** (; z. 1291. m. 1348/1349 dîroknaê ereb bû.

## Berhem
* Kharîdat al-'Ajâ'ib wa farîdat al-gharâib ()
* Tarikh Ibn al-Wardi
thumb|Ji pirtûgeke wî|çep
## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên ereb
Kategorî:Ereb
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1291
Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Mirin 1348
Kategorî:Mirin 1349
Hebeş Merwezî

**Hebeş el-Merwezî** (; jdb. 796 - m. 869, Semerra) stêrnas, matematîknas û erdnîgarînasê faris ê sedsala 9an bû.

## Çavkanî

Kategorî:Faris
Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Jidayikbûn 796
Kategorî:Jidayikbûn 766
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Mirin 869
Kategorî:Mirin 874
Kategorî:Stêrnasên faris
Hvovi

**Hvovi** (bixwîne: **Huvovî**, wate: *xwediya çevriyên/dewarên baş*) jina pîroz a baweriya Zerdeştiyê ku hevjîna Zerdeşt a sêyem a ji malbata Hvogva bû. Hvovi keça peyrewê Zerdeşt ê bi navê Freşuştra (*Frashaoshtra*) bû. Ji zewaca Hvovi û Zerdeşt sê zarokên bi navên; Suşyant (bi wateya *rizgarker*), Huxşatrama û Huxşayatereta wê çêbin.

## Çavkanî

Kategorî:Zerdeştî
Muhemmed Emîn Kurdî

**Muhemmed Emînê Kurdî** (1844 Erbîl - 1914 Misir, Qehîre) alimê Îslamê û nivîskarê kurd e.

## Jiyan

## Pirtûk
* Tenvîru'l-kulûb fî mifa-meîeti'allami'l-xuyûb
* El-Mewahibu's-sermediyye u menakıbi's-sadâti'n-Nakşibendiyy
* El-îcabatu'r-Rabba-niyye li-şerh ve menaffi'l-wirdi'n-Nakşibendiyye
* Îrşadul-muhtac ila hiquqî-ezwac

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fiqihnas
Kategorî:Fiqihnasên kurd
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Hedîsvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1844
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Mirin 1914
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê erebî
Kategorî:Zanyarên îslamê
Tahayê Herîrî

**Tahayê Herîrî** (jdb. 1803 Erbîl - m. 1875 Erbîl) alimekî kurd e li Başûrê Kurdistanê jiyaye.

Tahayê Herîrî sala 1803iyan de li wilayeta Mûsilê li bajarê Hewlêr (Erbîl) li qesebe ya Herîrî ji dayik bûye. Perwerdeya xwe pêşîn li Hewlêrê girtiye û Quranê jiber kiriye. 1875an wefat kiriye û gora wî li Herîrî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1830
Kategorî:Mirin 1875
Seher Akçınar Bayar

**Seher Akçınar Bayar** Di sala 1982'an de li navçeya Semsûrê ji dayik bû ye, Xwendina xwe a ewil li wê derê qedand, Dûra dibistana amadehiye ji li Meletîyê xwendîye, Di sala 1998'êde li * Zaningeha Dîjle 'yê de [[Civaknasî]]yê xwendîye.

Ji ber ku li serê xwe digirt ji aliyê zilma * 28'ê Sibatê '' de ku li ser girtin qedexe bû îcar Wî Zaningeha xwe di nîvida hîşt. Di sala 2011'an ku ew zilum hate ra kirin û disa xwendina xwe berdewam kir.

Anha Ew Nûnerê Kurdan ê Erziromê ye di partîya HDP'ê de qezenç kir.

Ew bû nûnerê yekemîn ê kurda ku di Erziromê de qezenç kir, Heta naha tu car di Erziromê de nûnerê kurda derneketî bûn.

Hilbijartin ku dîsa dubarebu Akp bu ixtidar Seher Akçinar ijar biserve ne ket

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Kesên ji Semsûrê
Şukriyê Bidlîsî

**Şukriyê Bedlîsî** an jî **Şukriyê Kurdistanî** dîroknas û helbestvanekî Bidlîsê ê bi eslê xwe kurd e.
Dîroka ji dayikbûna wî nayê zanîn, lê di gelekî çavkaniyan de tê dîtin ku ew di sedsala 16'an de jiyaye. Di sala 1530'an miriye.
Ew demekî di dewleta osmaniyan de jî dîrok dinivîsand.

Wî pir ziman dizanîbu di serî de hema ji zimanê kurdî bigre tirkî, farisî, erebî û ermenî jî dizanîbû û bi van zimanan nivîsandiye.

## Berhem
* Selîmname

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Mirin 1530
Mewlana Ebûlfezl Muhemmed

**Mewlana Ebûlfezl Muhemmed** (? - m.1574) kurê zanyarê kurd Îdrîsê Bidlîsî ye. Alim, dîroknas û helbestvan bû. Demeki li Manisayê mamostiya dîn kiriye.

Li hemberî siltanê Osmanî *[[Siltan Silêmanê Qanûnî]]* derketiye, ji ber vê yekê ji wan diqete. Li gorî Ebûlfezl Muhemmed qanûnên "Siltan Silêmanê Qanûnî" dijî şerîeta Îslamê bûn.

## Berhem
* 1 - Kudumiye
* 2 - Halak-i Muhsini
* 3 - Hulasa-i Tarix-i Wassaf
* 4 - Heşt Behişt Zeyli
* 5 - Selimşah-name
* 6 - Tarix-i Al-i Osman
* 7 - Zahiret-ul Muluk
* 8 - Tarix-i Osmanî
* 9 - Medaric’ul-itikat fi Tercene-i Menecih’ul-İbad
* 10 - Ahlak-i Muhsini Tercumesi
* 11 - Ceride-i Asar ve Haride-i Ahbar
* 12 - Divan-i Hafız’a Nazire
* 13 - Mevahibu’l-Aliyye Tercumesi
* 14 - Terceme-i Zahire

## Binêre herwiha

* Lîsteya zanyarên kurd

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Xwarîn

**Xwarîn** yan jî **Kurdiya başûrî** yek ji zaravên zimanê kurdî ye.

## Kurdiya xwarîn

Kurdiya Başûrî (Xwarîn) yek ji tayên zimanê Kurdî ye ku zêdetir nêzî Kurdiya Navîn an Soranî ye. Ji ber ku Kurdiya Xwarîn ketiye navbera Farisî, Lurî, Soranî û Goranî (Hewramî) taybetmendiyên xwe hene.
Herwiha li gor ol û ayîn jî zêdetir Kurdên Yarsan û şî'e bi devokên Xwarîn diaxvin. Îro zêdetir ji çar milyon kes bi Kurdiya Xwarîn diaxivin.

## Devokên kurdiya xwarîn
* Kirmaşanî: devoka sereke ya kurdiya jêrîn ku pitir li nav bajar û parêzgeha Kirmaşanê tê bikaranîn.
* Kelhurî: pitir li bajarên Xaneqîn û Şabadê û Eywan tê bikaranîn.
* Mayani: pitir li bajarên Kengawer û Sehne û Bêston û Esedabad tê bikaranîn.
* Lekî: pitir li bajarên Leknişîna Kirmaşan û Luristanê mîna Hersîn û Elişter tê bikaranîn.
* Feylî: pitir li Bexda, Îlam, Mendelî û Bedre tê bikaranîn.
* Şêxbizinî: kurdên ku çen sed sal berî niha ji derdorên Kirmaşan û Silêmanî hatine veguhastin bo Anatolî û Tirkî û pitir li Heymane dijîn.

## Belavbûyîna kurdiya xwarîn
Kurdiya jêrîn bêhtir li parêzgehên Kirmaşan û Îlamê tê axaftin. Li rojhilata Kurdistanê heremên Lekistan li parêzgeha Luristan û Bîcar li parêzgeha Sine jî jêrînaxiv in. Herweha ji Xaneqîn berev jêr de hevsînor digel parêzgehên Kirmaşan û Îlamê kurdiya jêrîn tê bikaranîn. Li Bakûrê Kurdistanê û Tirkyeyê jî li çend deveran devoka şêxbizinî tê axafitin.

## Kurdiya xwarîn bi zaravayên kurdî yên din re

## Mijarên têkildar

* Kurmancî
* Kirmanckî
* Soranî
* Goranî
* Feylî
* Gûranî (Kelhurî)
* Şêxbizinî
* Bêranwenî
* Harsînî
* Silaxurî
* Gerrusî
* Kûranî
* Kelanî-Ebdûyî
* Sincawî
* Babacanî
* Zengeneyî

## Çavkanî


Kategorî:Zimanên Kurdistanê
Kategorî:Zimanê kurdî
Şêx Tahirê Kurdî

**Şêx Tahirê Kurdî** zanyarekî kurd e ku ji Bedlîsê bûye. Tê texmînkirin ku di sedsala 14an de jiyaye

Di derheqê jiyana wî de agahî pir kêm e, Şerefxanê Bedlîsî jî di berhema xwe de behsa wî kiriye. Helbestvanên îranî Mewlana Nûr el-Mille û Ebdurehman Camî jî qala wî kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Kesên sedsala 14an