open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gûran (herêm)

**Gûran** anku **Goran** navê herêmeke li navînê Kurdistanê ye. Ev herêm ji mintiqa navbera Xaneqîn, Serpul-e Zihow û Çîyayen Hawraman tê hev.

Kategorî:Erdnîgariya Îranê
Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê
Memik

Di laşkelêşiyê da, **memik** anko *guhan*, yek ji endamên lawirên memikdaran e ko di mêyan de ji bo zadpêdana zarokan şîrî çêdikin.

Kategorî:Anatomî
William Harvey

**William Harvey** (Wîlyam Harvey, 1578-1657) pizişk û zanistvanê Înglîz ko gera xwînê û dewrê dilî di wê da vedîtî. Bi vê vedîtinê, bingehê erkzanist anko *fîzyolojîyê* hat damezrandin.

Kategorî:Jidayikbûn 1578
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1657
Qarsendî

**Qarsendî** (, ) navçeyeke parêzgeha Edeneyê ye. Nifûsa xwe 23.579 (2000) e. Bi 100 km'yî dûrî Edeneyê ye. 4 tax û 27 gundên Qarsendiyê hene.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Edeneyê
Kendûlî

**Kendûlî** an **Kendûleyi** devoka Hewramî ya li dedora bajarokê Kendûl li bakurê kirmaşanê tê axavtin e.

Kategorî:Devokên hewramî
Kendul

**Kendûl** bajarokek li bakurê bajarê Kirmaşanê ye. Gelê kendûl bi piraniya xwe kurdên Hewramîaxav in.

Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Perêwend

**Perêwend** an **Payrawenî** êleke li herêma kirmaşanê ye. Ji devoka vê êlê re, a ku li ser lekî tê jimartin, Perêwendî tê gotin. Navê eşîrê Payrewan e. Li derdora Çiyayên Neraman, Paraw û Bêstûn dijîn.

Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Xaneqînî

**Xaneqînî** navê xelkê Xaneqînê ye û devoka kelhûrî ya ku li Xaneqînê xeber didin.

Kategorî:Devokên kelhûrî
Şikakî (devok)

**Şikakî** devoka kurmancî ya ku ji aliyê êla Şikakî ve tê axavtin e. Ev devok li herêmên navbera Gola Urmiyê, Şemdînan, Miksê û Behdînan belavî ye. Pêwist e ku Şikakî bi devoka êla hevnav a li Dêrsimê (Şavak/Şikak) ve neyê tevlihevkirin.

## Çavkanî
* Delmar Thomas C. Stawart: Shakaki Dialect. Dicho, 2012.

Kategorî:Devokên kurmancî
Xewend

**Xewend** qebîleke li Enqere/Haymanaê ye, bi devokekê Lekî bi navê Şêx bizinkî diaxivin.

Kategorî:Şêxbizinî
Kirmaşanî

**Kirmaşanî** zarava sereke ya Kurdiya başûrî. kesekî ku xelkê Kirmaşanê ye û bi zaravaya Kirmaşanî diaxive.
Nifûsa gelê ku vî zaravayê diaxive nêzî 2 milyon e (an jî zêdetir). Hûn dikarin nifusa hereme Kirmaşanê û derdora vê bajarê binêrin.

## Girêdanên derve


Kategorî:Zaravayên kurdî
Cemaldînî (eşîr)

**Cemaldînî** an **Cemdanî** eşîreke Kurdên li Serhedê û Wêranşarê ye. Cemaldînî li Serhedê xwe li ser êla Zîlan dijmerin. Niha li Erzîromê, Mûşê, Qersê, Erdêxanê û Agirî biwar in. Li Wêranşarê wek Cemdanî jî têne binavkirin û yek ji eşîrên mezin ên herêmê ne. Şaxeke Cemaldînên a biçûk li devera Colemêrg bi cîhe. Gorî dîroka devkî koka Cemaldînînên û Celaliyan yek e. Tê gotin ku Cemal û Celal du bira bûne, yek ji wanan bapîrê êla Celaliyan yek jî yê eşîra Cemaldînî ye. Belê dibe ku navê wan herdu koman piştî belavbûna Îslamê li termînolojiya wê hatibe lêanîn. Li Colemêrgê * Cemdanî * navê şarekî qirikan e. Di derheqê navê Celaliyan de çend tezê din jî hene, belê tê xuyandin ku Celalî navekî kevn di nava êlên Kurdên de ye. Dibe ku pêwendiyeke etîmolojî ya vî navê bi navê wek Gîlû, Celalawenî, Gelalî ( li Hewlêrê ) hebe. Cemaldînan her çiqasî li hemu deverên Kurdistanê belav bûbe ji bi pirani li herema serhedê dijin. Civata wan a li heremê ji 5 şaxan pêk tê.
Silêmanka,Serqotka,Dêlbioka,Nefoya u Kirdasiyan. Ev şaxa dawin ( Kirdasiyan) li gor saloxdanan ji bo kesên paşê bunê endamê vê eşirê ne.Niştecîh buyîna wan a li herema serhedê teqez nayê zanîn. Di Çend berhemên ji dîroka Osmaniyan mayînê de behsa wan bêne kirinê jî.Ev berhem ne pir kevnarin.Li gor dîroka gelerî Rewan,Qers u hawirdora wê niştimana wan a bingehîn bû ye. Deşta Çiyayê Elegezê wek zozana bikardanîn û navçeyên din jî wek germiyana.Piştî Şerê Cîhanê Yekemîn ewan ji wek endamên vê cografyaya dîroka wê bi êş, elem u kocberiyê hatiyê avakirin dikevin rêya cîh u waran kes ji nizanê ev kocberiya wan a dawîn ya çendîn e.Ev bûyer li heremê wek 'Çaxa Rev u Bezê tê binavkirin u li pey xwe tu bîranîneke xweş a hejayî gotinê nehîştiye.

## Berekên (bav) eşîra Cemaldînî

* Kirdasî

* Serqotkî

* Mûska

* Temoya

* Ebasya

* Delbihokî

* Osika

* Ezemya

* Heydoya

* Hesenya

* Guriya

* Silêmankî

* Bille

* Siwêdî

* Nefoya

* Eloya

* Heydoda

## Herêmen ku le dijîn

Berekên Kirdasî, Silêmankî, Bille, Mûskî û Delbihokî li Serhedê, yên din herêmên li jêrê li devdora Amed û Rihayê dijîn.

## Rewandina kesên Cemaldîniyan

Ermeniyên ku ji kumkujiya romiyan xelas bûn û hatine Rewanê, heyfa xwe ji kurdên misilman ên herêmê hildidan. Şevê di ser çend gundan de digirtin û ew dikuştin. Di sala 1918an de eşîra Rewanê a herî mezin Redkî biryara koçê da û derbasî vî aliyê çemê Erez bû. Bi dû wan re hemû kurdên misilman ji herêmê koç kirin. Dema ku Cemaldîna li Rewanê bûn Hesoyê Kirdasî serokatiya êlê dikir. 
## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Şikak

**Şikak** an jî **Şakak** (soranî: شکاک) eşîreke kurd e ku li gelek deverên Kurdistanê, bi taybetî li Rojhilata Kurdistanê belav bûne. Şikakî bi zaravaya kurmancî yê bi navê şikakî diaxivin û sunî ne. Şikakî herî zêde li Rojhilata Kurdistanê dijîn. Li gorî daneyên sala 1960an, hejmara şikakiyan li Rojhilata Kurdistanê û li Îranê 4.400 malbat bû.

## Çîrok
Li gorî kevneşopiya devkî ya wan, Şikak di sedsala 17an de ji Diyarbekirê koç bûne û li rojavayê Gola Ûrmiyeyê bi cih bûne. Bi vê yekê, wan eşîra Dumbulî ji cih û warê xwe derxistine.

Yekem serokê navdar a eşîrê Îsmaîl Axa bû ku serokêkî kurd e ku di fetihên Axa Mihemed Xan Qacar ​​de piştgirî daye wî. Îsmaîl Axa di sala 1816an de miriye û gora wî li kêleka Çemê Nesluyê ye. Neviyê wî Cefer Axa di sala 1905an de ji aliyê rayedarên qacaran ve wekî dîl li Tewrêzê hate bidarvekirin. Birayê Cefer Simkoyê Şikak piştre bi piştgiriya îmepratoriya osmanî li dijî Îrana qacarî ​​serhildanek daye destpêkirin. Ew berpirsiyarê serkêşiya şerên li dijî asûrî û azeriyan li herêmê berî û di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de û ji bo berxwedana rêxistinkirî li dijî rejîma Reza Şah bû ku di dawiyê de bû sedema mirina wî yê di sala 1930an de.

Eşîra Şekak wekî şervanên wêrek têne pênase kirin û ji serdema Axa Mihemed Xan Qacar ​​ve wan efserên leşkerên xanedana qacarî ​​perwerde kirine.

## Belavbûn
Ev eşîr di gundên Şikefta Spî, Gerê, Tarûnê, Xêstê û Xoran yên parêzgeha Şirnexê ya Bakurê Kurdistanê de dijîn. Her wiha li gelek gundên parêzgeha Dêrsimê dijîn.

Komên şiî yên ji eşîra Şikakan ku tirkîaxiv in, li çend deverên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat a Rojhilata Kurdistanê dijîn.

## Kesên navdar

* Îsmaîl Axa (m. 1816 an 1820an)
* Mîr Elî Axa
* Mehmed Axa
* Teymûr Axa
* Cefer Xan (m. 1905an)
* Simkoyê Şikak (jdb. 1887 - m. 1930an)
* Emer Xan (jdb. 1873 - m. 1958)

## Mijarên têkildar
* Şavak

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Gundên Şikakan li Baravê (bi tirkî)

Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Şirnex
Kategorî:Ûrmiye
Şarîkurd

**Şarîkurd** an **Şarêkurd** an **Dehkardu** an **Dehkurd** (bi inglîzî: “*Shahr-e Kord” an “Shahrekord” an “Shahr Kord”;* bi farisî: شهركرد “*Shāhrekord” an دهكرد “Dehkord”*) paytexta perêzgeha Çarmihal û Bextiyarî li Îranê ye, gelê wî şehrî bi piranî Lur in, Kurd û fars jî hene.

Dehkord di nivîsarên dîrokî de kêmtir tê gotin; Agahdariya rastîn li ser çêbûn û avabûna Dehkord û taybetmendiyên civakî û aborî yên niştecihên yekem ên vê wargehê nayê zanîn. Bi berçavgirtina ciyê xwezayî yê herêmê û mêrgê başûrê deşta Dehkord, meriv dikare texmîn bike ku ew bi giranî bi xwedîkirina ajalan re mijûl bûne. Ev bajarê ku berê jê re digotin Dehkord, tê bi wateya “Gundê Kurdan”.

Berî êrişa Ereban a ser Iranê (welatê yekbûyî yê Irana Mezin), hemî koçer bi gelemperî "Kurd" dihatin hesibandin, bêyî cûdahî, ziman û nijad.

Di destpêkê de, piraniya van kesan cotkar û koçer (şivan) bûn. Van kesan ewên ku çand û kevneşopiyên xwe parastine û adet û rêûresmên kevnar ên vê herêmê parastiye, ji ber ku veguhastina zanînê di demên berê de bi giranî li gorî vegotina devkî bû, ji encama çavkaniyên nivîskî û nivîskî nav û dîroka vî bajarî kurt e.

Di destpêkê de, piraniya van kesan cotkar û koçer (şivan) bûn. Van kesan ewên ku çand û kevneşopiyên xwe parastine û adet û rêûresmên kevnar ên vê herêmê parastiye, ji ber ku veguhastina zanînê di demên berê de bi giranî li gorî vegotina devkî bû, ji encama çavkaniyên nivîskî û nivîskî nav û dîroka vî bajarî kurt e.

Di pirtûka (erdnîgariya temam a Iran) de li ser nijada mirovan û niştecihbûna li vê deverê, wiha hatiye nivîsandin: "Mirovên vê deverê koçberên Eşîrên Kurdên Kirmaşan bûn ku ji bo sewalkarî û xwedîkirina ajalan koçberî vî parêzgeh bûn û li deşta kesk dijiyan.

## Etîmolojî
Di demên kevnar de ji Şarêkurd re digotin Dehkurd. Di 6ê September 1935  de navê wî guherî û bo Şarêkurd ku hemwate ya Bajarê Kurd e.

Peyva "دهكرد = Dehkord" ji du beşan pêk tê, "ده = Deh" + "كرد = Kord". û tê bi wateya "Gundê Kurd".

Di "Zubdet el-Tewarîx" de dibêje "Li wê derê gundek heye —*Dehkord*— ku Kurd lê dijîn. Zimanê wan kurdî ye û ji wan re Lur tê gotin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Çarmihal û Bextiyarî
Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Şahrî-kurdî

**Şahrî-kurdî** navê devokeke lorî ye ku li Şarî-kurd tê axavtinê ye.

Kategorî:Devokên lurî
Metan

**Metan**, gazekî vê reng û vê bêhn e. Mêtan alkanekî û karbonhîdrojenekî tewrî asan e, direfşê xwe CH4 e.

## Dîrok
Metan di sala 1667 ji Thomas Shirley hate dîtin. 1772 Joseph Priestley têderxist, ku Metan çêdibe wextê tiştek digemire. Marcellin Berthelot di sala 1856 carê yekemîn Metan ji Karbondîsulfîd û Kukurdhîdrojen çêkir.

## Bi tevayî
Metan gazeke ê ji bê siviktire çunkî tîrbûnê xwe ji ê bê çûçiktir e. Ji bo wê jî ev gaza di cîhanê da pir li ezmên heye. Metan kane bişewte û bi alafekî hişîn dişewte. Metan di avê da hema tewr nahele, lê ew di Êtanol û Dîêthylêter da pir baş dihele.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Alkan
Kategorî:Hevgirtiyên organîk
Kategorî:Sotemenî
Kategorî:Zû dişewte
Êtan

**Êtan** gazekî vê reng û vê bêhn e. Mêtan alkanek e, direfşê xwe C2H6 e.

## Çavkanî

Kategorî:Alkan
Kategorî:Zû dişewte
Propan

**Propan** gazekî vê reng û vê bêhn e. Mêtan alkanekî direfşê xwe C3H8 e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Alkan
Kategorî:Sotemeniya fosîl
Kategorî:Zû dişewte
Dewletên DYAyê

**Dewletên [[DYA]]yê** ji 50 dewletan (*state*) pêk tên:

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta yekem li gorî welatan
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Amerîkaya Bakur

Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Mêr

thumb|100px|Mêrekî tazî
100px|thumb|Sembola nêr
**Mêr** berevajiyê jinê ye, ango mirovê nêr e. Li gorî hin ramanan, çawa ku gotina jin, ji jiyanê tê, ya mêr jî ji mirinê tê.

## Girêdanên derve
Keç

**Keç**, zaroka mirov ya mê ye. zarokên keç bi kamilbûna xwe re (navbera 10 û 15 salî de) dikevine cilan de. Ev yek gavek ji yên yekem e ku keç ber bi jinîtiyê davêjin.

## Girêdanên derve


Kategorî:Zarokatî
Kategorî:Zayendîtî
Kur

[thumb|Kurine li [Maxmûr|Wargeha Maxmûrê]]
**Kur** yan jî **law**, zarokê mirov yê nêr e. Hemberê gotina nêr di zimanên îngilîzî, firansî û almanî de *Masculin* e.

Zarokên kur jî wek zarpkên keç di navbera 12 û 15 salî de balix dibin.
Di vê navberê de dengê wan sitûr dibe û hêdî hêdî laşê wan şiklê laşê mêr digre.

## Girêdanên derve

Kategorî:Malbat
Kategorî:Mêr
Kategorî:Zayendîtî
Lorê Mezin

**Lurê Mezin** an **Lorê Mezin**
an **Lurî Gewre** an jî **Lorî Buzurg** navê gel û herêma wî ya dîrokî ye, ya ku roja îro dikeve rojavayî Îranê.

Lur nav xwe de li du tîpan belav dibin; Lurî Mezin (Lorî Buzurg) sê hev şûbên luran re bi komî tê gotin, vana bextiyarî, mamesenî û kuhgîlu ne û Lurî Piçûk (Lorî Kuçug) jî, ji feyliyan re tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Luristan
Eşîrên Millî

[thumb|[Max von Oppenheim digel endamên eşîra Ibrahîm Paşa, (dibe ku kurên wî), 1899]]
**Mîllî** an **Milan** êleke gelek mezin a Kurdistanê ye. Bi vî navê du êl li Kurdistanê hene. Yek ji wan bi taybetî li Bakurê Kurdistanê li aliyê Riha, Sêwreg, Wêranşarê bi war e. Yek jî li Rojhilata Kurdistanê, li Makûyê û Xoyê bi war e, lê belê li Xorasan û Anatoliya Navîn jî kesên ji êla Mîllî dijîn. Esasa xwe Milan ne tenê eşîreke e lê ji gelek eşîran pêk tê. Milan mîna konfederasyoneke eşîran e.

## Milên eşîra Millî

# Berguhanan
# Bêskan
# Bîndan
# Bucax
# Canbegî
# Çekalî
# Çemkan
# Çiya Reş
# Danan
# Dazwanî
# Deşî
# Dirêjan
# Dodikan
# Eliya
# Ezinan
# Heckan
# Hecî Beyram
# Heçkan
# Îsê Adet
# Îzolî
# Kassîyanî
# Kelandilan
# Keliş
# Kewat
# Kum Reş
# Kumnexşan
# Kûran
# Manli
# Matmiya
# Mendan
# Merd
# Meşkan
# Nasiran
# Porxa
# Sanan
# Seyîdan (Seyidan)
# Sinikan
# Şarkan
# Şivan
# Tirkan
# Xelkan (Xellacan)
# Xidirekan
# Xidrekan
# Xoşiyan
# Zeydan
# Zirafkan
# Devan

## Navdaren Mela
# İbrahim Paşa'ye Milli
# Nuri Dersimi
# Zor Temir Paşe
# Keleşabdi Axa

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Mîlan (êl)
Dazwanî (êl)
Edmund Phelps

**Edmund Strother Phelps**, di 26ê tîrmeha 1933an de li Evanston, Illinois (DYA) ji dayika xwe bûye. Doktorê Felsefî (PhD) yê di aboriyê de li sala 1959an ji Zanîngeha Yale (DYA) û ji Zanîngeha Columbia (NY, DYA) wergirtiye.
 
Edmund Phelps di sala 2006an de bi Xelata Nobelê ya Aboriyê hate xelatkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Aborînasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aboriyê
Pi

thumb|Pi
**Pî**, hejmara herî balkêş a matematîkê ye, têkiliya di nav kember yan jî rûyê bêzin de (surface of circle) û nîvtîreya (radius) wî de rave dike. Pî, nêzîkî 3.14'an e, lê tiştê balkêş ew e ku pî û herweha jî rayê ducar (square root) ji diduyan jimarine nerêjeyî (irrational) ne. Ew ne fer in û ne zo ne û ew bi dabeşkirina du hejmarên temam (whole number) jî nayêne bidestxistin.

## Hejomori pî
Doji matematîk dap merak Pi rak
:\pi \approx 3{,}14159.
dibe, ji her hejli Pi meral bikarne bobi qarwîno.

Pi boi xwe marên nêzokî
3,14159 26535 89793 23846 26433 83279 50288 41971 69399 37510 58209 74944 59230 78164 06286 20899 86280 34825 34211 70679 82148 08651 32823 06647 09384 46095 50582 23172 53594 08128 48111 74502 84102 70193
85211 05559 64462 29489 54930 38196 44288 10975 66593 34461 28475 64823 37867 83165 27120 19091 45648 56692 34603 48610 45432 66482 13393 60726 02491 41273 72458 70066 06315 58817 48815 20920 96282 92540 91715 36436 78925 90360 01133 05305 48820 46652 13841 46951 94151 16094 33057 27036 57595 e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malperek li ser ''Pi''. Li vir heta 10 milyon cihên pî kanin werin download'kirin
* Pi-memory 

Kategorî:Hejmar
Çala Reş

thumb|rast|Çala Reş

**Çala Reş** (bi înglîzî "*Black hole*"), li gorî teoriya relatîvîteya giştî, herêmeke feza-zemanî ye ku ji ber baristê xwe ya ku bi astekî besî hatiye çewisandin, teşeya feza-zemanî deforme dike û rê nade ku tu tişt jê derbikeve.
## Dîrok

## Çavkanî

Kategorî:Çala reş
Kategorî:Galaksî
Kategorî:Stêrfizîk
Roger D. Kornberg

**Roger D. Kornberg**, di sala 1947'an de li St Louis, MO, DYA xwedê daye. Ph.D. (Philosophiæ Doctor) ji Zanîngeha Stanford, Kalîforniya, DYA xebitiye. Roger D. Kornberg xelatwergirê Kîmyayê ya Xelata Nobelê a sala 2006'an e.

Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Kîmyager
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Bûtan (alkan)

**Bûtan** gazekî vê reng û vê bêhn e. Bûtan alkanekî direfşê xwe C4H10 e.

## Çavkanî

Bûtan
Bûtan
Xelata Nobelê

thumb|Alfred Nobel
**Xelata Nobel** (bi swêdî: *Nobelpriset*; bi norwêcî: *Nobelprisen*) pênc xelatên cihêreng in ku di sala 1895an de bi wesiyeta kîmyanas, endezyar û pîşesazkarê swêdî Alfred Nobel ji bo kesên ku di sala borî de feydeyên herî mezin gihandine mirovahiyê têne dayîn. Di wesiyeta Nobel de hat destnîşankirin ku ev xelat di warên fîzîk, kîmya, fizyolojî an bijîşkî, wêje û aştiyê de bêne dayîn. Xelatên Nobel di qadên ku xelat têne dayîn wekê xelatên herî bi prestîj ên cîhanê tê dîtin. Xelata yekemîn a Nobel di sala 1901ê de hatiye dayin.

Merasîmên xelatên Nobel her sal, salê careke tên lidarxistin. Ji bo wergirê xelatê ku wekê xelatgir tê zanîn madalyayek zêrîn a kesk, dîplomayek û xelateke diravî werdigire. Ji sala 2023an vir ve xelata diravî ya Nobel 11.000.000 kron e ku bi qasî 1.035.000 dolarên amerîkî ye. Dibe ku xelatek ji sê kesan zêdetir neyê parve kirin lê Xelata Aştiyê ya Nobel dikare ji sê kes an zêdetir re were dayîn.

Xelatên Nobel ku di sala 1901ê de dest pê dike û Xelata Bîranîna Nobel a Zanistên Aboriyê ku di sala 1969an de dest pê dike heya sala 2024an 609 car ji bo 975 kesan û ji bo 25 rêxistinan hatine dayîn. Heya sala 2024an pênc kes û du rêxistinan ji yekê zêdetir xelatên Nobel wergirtine.

## Xelatên Nobel

* Xelata Nobelê ya Aştiyê
* Xelata Nobelê ya Wêjeyê
* Xelata Nobelê ya Fîzîkê
* Xelata Nobelê ya Kîmyayê
* Xelata Nobelê ya Bijîşkiyê
* Xelata Nobelê ya Aboriyê
## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1895an li Swêdê
Kategorî:Swêd

Kategorî:Xelatên di 1895an de hatine çêkirin
Kategorî:Zanist
Kategorî:Zanist û teknolojî li Swêdê
Bûtan

Du wateyên **Bûtan** hene:

* **[[Bûtan (dewlet)|Bûtan]]**, dewletek di Asya da.
* Bûtan, alkanek bi direfşê C4H10.
Pentan

**Pentan** ron e û vê reng e. Pentan alkanek e, direfşê xwe C5H12 e.

## Îsomêrên Pentan
Sê îsomêrên Pentan hene:
* n-Pentan
* îso-Pentan (2-Mêtylbûtan)
* neo-Pentan (2,2-Dîmêtylpropan, Tetramêtylmêtan)

Kategorî:Alkan
Kategorî:Xeterî
Kategorî:Xeter ji xwezayê ra
Kategorî:Zû dişewte
Peugeot 206

thumb|Peugeot 206
thumb|Peugeot 206
thumb|Peugeot 206 SW 1.4 ''Enfant Terrible''
**Peugeot 206** makînek ji şirketê Peugeot e. Modelê wê di sala 1998 piştî Peugeot 205 ji Murat Günak hate resimkirin. Ev makîna heta salê 2005 nêzîkî 5 milyon car hate firotin.

## Girêdanên derve
* Peugeot 206 

Kategorî:Peugeot
Zimanê astûrleonî

**Astûrleonî** (bi asturî: *astur-leyonés*) zimanekî romanî ye û li herêmên Spanyayê Astûrya, Leon, Zamora û Salamanka ji aliyê 1 milyon kesî ve tê axaftin.

## Çavkanî

## Mijarên têkildar
* Zimanê astûrî

Kategorî:Spanya
Kategorî:Ziman
Bielefeld

**Bielefeld** (bixwîne: *Bîlfeld*) şehrekî li parêzgeha Almanyaya Nordrhein-Westfalen e.

Bielefeld di nav 20 bajarên herî mezin ên Almanyaye de tê nîşandan; nifûsê bajar 325.000 e. Bajarê Bielefeld yek ji bajarên Almanyaye bê navçe ye, herwaha ji 10 olkan tê hev:

## Bielefeld û kurd
Li Bielefeldê, bi taybetî jî Heepenê û Stieghorstê pirr kurd dijîn; Baumheide wek navenda kurd tê nîşandin. Bi texmînî li bajêr 8.000-14.000 kurd, bi zêdeyî ji Şengalê, Qamîşlokê, Efrînê, Mêrdînê, Melediyê, Dêrsimê, Erziromê û 80 - 90 malbat ji başur û rojhilatê Kurdistanê, dijîn. Li Bielefeldê komeleyên çandî yên kurdan weke Navenda Kurdistanê ya Bielefeldê (Kurdistan Zentrum Bielefeld) û Mala Êzidiyan a Bielefeldê hene.

## Girêdanên derve
* Malpera Bielefeldê 
* 

Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Detmold (dever)
Kategorî:Nordrhein-Westfalen
Sirûda neteweyî ya Spanyayê

**Marcha Real**, sirûda neteweyî ya Spanyayê ye. Marşek e û gotinên stranê tune ne.

## Çavkanî

Kategorî:Friedrich II yê Mezin
Kategorî:Sirûd
Kategorî:Spanya
1888

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 8ê gulanê: Harry S. Truman (m. 26ê kanûna pêşîn 1972), serokkomarekî DYE, ji dayik bû

## Mirin

*  8ê kanûna paşîn – Auguste Maquet, nivîskar û libretîstê fransayî mir.
Karlê Mezin

**Karlê Mezin** ( an , ,  (*Şarleman*); 742 an 747 - ), ji sala 768ê heta mirina xwe şahê Ferengan bû. Wî bingehê Împeratoriya Ferengê wesa berfireh û mukim kir ko piraniya deverên rojava û navenda Ewropayê vegirtin. Wî Îtalya jî girt û li 25ê Befirbara Paşîna sala 800ê ji destê papa Leoyê Sêyem tanc li ser serê xwe danî. Ev bizavek bû jibo vejandina Împeratoriya Romê. Bi berbelavî ew wekî împeratorê herî pêşîn yê Împeratoriya Romê ya Pîroz dihêt binavkirin, herçend e ko ev nav li dema jiyana wî çi caran nehat bikaranîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Hikûmdarên avaker
Kategorî:Jidayikbûn 740î

Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 814
Kategorî:Pirtûkhezên alman
Kategorî:Pirtûkhezên fransî
Juan Carlos I

**Juan Carlos I.** (jdb. ) ji  heta  keyê Spanyayê bû.

Kategorî:Key
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nêçîrvan
Kategorî:Spanya
José Luis Rodríguez Zapatero

**José Luis Rodríguez Zapatero** []  (di 4 tebaxa 1960ì de li Valladolidê, Spanya hatiye dinê), di navbera 17 nîsana 2004an û 21ê kanûna 2011'an de serokwezîrê Spanyayê û serokê Partiya Sosyalîst a Spanyayê (PSOE) bû. Zapatero ligel Sonsoles Espinosa zewicî ye û du keçên wî hene. Ew alîgirê FC Barcelona (Barça) ye.

## Çavkanî

* Wîkîpediya bi zimanê spanî, 06.10.2012.

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serok
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Spanya
Sarlî

**Sarlî** an **Şarlî** eşîreke kurdên yarsan e. Sarlî li 17 gundên deşta Qereqoşê li başurê herêma Bahdînan dijîn. Dîsa li rojava bajarê Mûsilê jî çend gundên sarliyan hene. Ev eşîr wek kakêyî tê zanîn. Sarlî devokek zaravayê Hewramî (Gûranî) diaxivin.

## Nav
Sarlî an şarlî navekî henekî yê ku cîranên sarliyan li wan kirine ye. Sarlî bixwe vî navê red dikin û ji xwe re dibêjin kakêyiyên ji êla bacelan. Goya navê sarlî ji «şerat lî», yanê «bihuş bû ya min» hatiye afirandin. Cîranên wan îdia dikin ku şêxên sarliyan di demên borî de, cîh di bihuştê de firotinibûne murîden xwe, ji ber wî ji wan re bi henekî «şerat lî» gotine. Şeratlî di çerxa demê de bûye sarlî.

## Dîrok
Gorî dîroka devkî ya sarliyan ew şaxeke êla kurdan a bacelan in. Bacelan êleke mezin li Başûr û Rojhilatê Kurdistanê ne û di heterodoksiya olî ya di nava gelê kurd qenebe nomînel pêwendî ne. Li Mûsil terîqeteke şiîtiye ya aşirî bi navê Bacewenî heye, ya ku bi êla bacelan re tekildar e. Bacewenî û sarlî cîranên hevin û eynî zaravayê diaxivin, belê aliyê olê de hinek cûdayiyên wan hene. Paşbendika -wenî taybetmendiyeke navên eşîrên lek e. Herwiha li Lekistanê êleke bi navê bacewenî dijî, belê teoriyên derbarê hêla hatina wan tiştekî vebir nadin dest. Hinek dibên Bacewanî ji Mûsilên koçê Lekistanê bûne yên din bawer dikin ku baceweniyên li Mûsilê ji êla hemannav a li Lekistan veqetiyan e. Çibe jî navê vê êlê bi heterodoksiya olî ve li Kurdistanê girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Penîr

[thumb|Dikaneke penêrfiroşiyê li [Amedê]]
[thumb|Penêrê helandî yê [Qerejdaxê]]
thumb|Zimanê xesî yê Amedê

**Penîr** an **penêr** zadekê hişk e ko ji şîrê çêlan (manga), mihan, bizinan û memikdarên dî dihêt çêkirin. Şîrî bi hêvênê penîrî ango *rennet*ê û tirşandinê dikin penîr. Bakterî dikarin şîrî bitirşînin û dewrekê girîng di pêkhatina penîrî û çêj ango tam û bêhna penîrî da digêrin.

Bi sedan cureyên penîran hene. Penîrên curane bi rêya bikaranîna şîrê memikdarên cuda cuda, bakteriyên cidacida û şêwazên din tên berhemanîn. Zadê ku memikdar dixwerin û bikaranîna giyayên bêhndar jî yek ji rêyên berhemanîna coreyên penîran in.

Jibo hindek penîran şîrî bi sirke an ava lîmonê ditirşînin. Lê piraniya penîran bi rêya tirşandina şîrî bi bakteriyayan dihên çêkirin. Bakterî şekira şîrî dikin Tirşê Şîrî anko laktîk asîd. hêvênê penîrî coreyekê anzîman e ko bi awayekê kevneşopî ji navpoşa aşika savayên pez û gareşan dihêt girtin. Lê niha ev hêvên di ezmûngehan da jî dihêt berhemanîn.

## Çend cureyên penêran
* Jajî, li Behdînan
* Jajiya babûrî
* Penêrê babûrî
* Penêrê bisîrik
* Penêrê derfa
* Penêrê Dîlokê
* Penêrê eyar / penêrê eyaran
* Penêrê gvîpincar (?)
* Penêrê kezî
* Penêrê meşkê
* Penêrê pûngê
* Penêrê reşreşkê
* Penêrê siyaboyê
* Penêrê sîrikê
* Penêrê spî
* Penêrê sûravkê
* Penêrê ter

## Çend giya ji bo bêhndarkirina penêrê
* Jaj
* Kuresork

## Penêrên cuda cuda

Wêne:Saint-Felicien.jpg|Penîrê Saint-Felicien (Fransa)
Wêne:Blue Stilton Penicillium.jpg|Penîrê Blue Stilton (Îngilistan)
Wêne:Parmigiano reggiano factory.jpg|Karxaneya penîrê Parmigiano (Îtalya)
Wêne:Kaasmarkt2 close.jpg|Bazarê penîrê Gouda (Holenda)
Gor

**Gor** an jî **mezel**, cihê ku mirî tê de tên veşartin.

## Mijarên têkildar
* Goristan

## Çavkanî

Kategorî:Goristan
Kakêyî

[thumb|Kurdên Kakêyî ji [Silêmaniyê. ]]

**Kakêyî** anko **Kakaî** li Başurê Kurdistanê ji êlen Yarsanan re dihê gotin. Kurdên Yarsan li Îranê bi Ehlê Heq an jî Yarsan bi nav dibin. Li Îraqê jî Kakêyî an jî Sarlî ji bo binavkirina wan dihêt gotin.

Kakêyî piranî li herêmên wekî Germiyan, Goran û Bahdînan dijîn. Hindek Faris û Tirkên Azerî jî hene ko ji Yarsanan in. Kakeyî li stana anko parêzgeha Kermeşanê desteka sêyê ya dînî ne (Şîe û Sunnî ji wan zehivtir in). Lek, Qelxanî û Goran piranî Kakeyî in. ferq tenê navê wan êlan e, ferq di nav dînê Kakêyî û Yarsana da tune.
Piraniya Kakeyiyan bi devokeka Kurdî diaxivin ko ji Hewramiyê nêzîk e. Lê Kakeyiyên ko bi Soranî, Feylî, Lekî û Azerî jî

## Pirtûk
* Between assimilation and deportation: history of the shabak and kakais in northern Iraq, M. Leezenberg

## Mijarên têkildar
Kakeiyye Hareketi: https://dspace.ankara.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12575/28351/558.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Kategorî:Devokên hewramî
Kategorî:Yarsantî
Lîsteya Xelatgirên Nobela Bijîşkiyê

Lîsteya xelatwergirên Xelata Nobelê ya Bijîşkiyê an fîzyolojiyê

Xelatgirên Nobela Bijîşkiyê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Heksan

**Heksan** ron e û vê reng e. Heksan alkanek e, direfşê xwe C6H14 e.

## Bi tevayî
Bêhnê Heksan wekî yê Benzînê ye. Pênc îsomêrên Heksan hene. Heksan di avê da nahele, lê ew di Alkohol, Êther û Benzol da pir baş dihele.

## Îsomêrên Heksan
Pênc îsomêrên Heksan hene:
* n-Heksan
* 2-Mêtylpentan
* 3-Mêtylpentan
* 2,2-Dîmêtylbûtan
* 2,3-Dîmêtylbûtan

Kategorî:Alkan
Kategorî:Xeterî
Kategorî:Xeter ji xwezayê ra
Kategorî:Zû dişewte
Lîsteya Xelatgirên Nobela Aboriyê

Lîsteya Xelatwergirên Xelata Nobelê ya Aboriyê

**[[2006]]** Edmund Phelps

**[[2005]]**	Robert J. Aumann, Thomas C. Schelling

**[[2004]]**	Finn E. Kydland, Edward C. Prescott

**[[2003]]**	Robert F. Engle, Clive W. J. Granger

**[[2002]]**	Daniel Kahneman, Vernon L. Smith

**[[2001]]**	George A. Akerlof, A. Michael Spence, Joseph E. Stiglitz

**[[2000]]**	James J. Heckman, Daniel L. McFadden

**[[1999]]**	Robert Alexander Mundell

**[[1998]]**	Amartya Sen

**[[1997]]**	Robert C. Merton, Myron S. Scholes

**[[1996]]**	James A. Mirrlees, William Vickrey

**[[1995]]**	Robert E. Lucas Jr.

**[[1994]]**	John C. Harsanyi, John Forbes Nash, Reinhard Selten

**[[1993]]**	Robert Fogel, Douglass C. North

**[[1992]]**	Gary S. Becker

**[[1991]]**	Ronald H. Coase

**[[1990]]**	Harry M. Markowitz, Merton H. Miller, William F. Sharpe

**[[1989]]**	Trygve Haavelmo

**[[1988]]**	Maurice Allais

**[[1987]]**	Robert M. Solow

**[[1986]]**	James M. Buchanan

**[[1985]]**	Franco Modigliani

**[[1984]]**	Richard Stone

**[[1983]]**	Gerard Debreu

**[[1982]]**	George J. Stigler

**[[1981]]**	James Tobin

**[[1980]]**	Lawrence R. Klein

**[[1979]]**	Theodore Schultz, Sir Arthur Lewis

**[[1978]]**	Herbert A. Simon

**[[1977]]**	Bertil Ohlin, James Meade

**[[1976]]**	Milton Friedman

**[[1975]]**	Leonid Vitaliyevich Kantorovich, Tjalling C. Koopmans

**[[1974]]**	Gunnar Myrdal, Friedrich August von Hayek

**[[1973]]**	Wassily Leontief

**[[1972]]**	John Hicks, Kenneth J. Arrow

**[[1971]]**	Simon Kuznets

**[[1970]]**	Paul A. Samuelson

**[[1969]]**	Ragnar Frisch, Jan Tinbergen

Kategorî:Lîste
Kategorî:Xelata Nobelê
Heptan

**Heptan** ron e. Heptan alkanek e, direfşê xwe C7H16 e.

## Bi tevayî
Heptan di avê da nahele. Neh îsomêrên Heptan hene.

## Îsomêrên Heptan
Neh îsomêrên Heptan hene:
* n-Heptan
* 2-Mêtylheksan
* 3-Mêtylheksan
* 2,2-Dîmêtylpentan
* 2,3-Dîmêtylpentan
* 2,4-Dîmêtylpentan
* 3,3-Dîmêtylpentan
* 3-Êtylpentan
* 2,2,3-Trîmêtylbûtan

Kategorî:Alkan
Kategorî:Xeterî
Kategorî:Xeter ji xwezayê ra
Kategorî:Zû dişewte
Giravên Balear

**Giravên Balear** (bi navê **giravên Balêar** jî tên nasîn, ketelanî: Illes Balears, spanî: Islas Baleares) komgiraveke otonom a Deryaya Navîn a li Spanyayê ye. Ji giravên Malyorka yan Majorke (Mallorca), Menorka yan Mînorke (Menorca), Eivissa (Eivissa-Ibiza) û Formentera pêk dihê. Mirov ji giravên Eivissa û Formenterayê re giravên Pitiûsê jî dibêje. Girava herî mezin (3.620,42 km²) Malyorka ye.

Navê herêma otonom a Giravên Balear ji sala 1997an vir de "Illes Balears" e.

### Bajêrvaniyên mezin
thumb|Mallorca
thumb|Menorca

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê

Kategorî:Giravên Deryaya Navîn
Kategorî:Giravên Spanyayê
Kategorî:Herêmên xweser ên Spanyayê
Kategorî:Herêmên Spanyayê
Kategorî:Welatên Ketelanî
Oktan

**Oktan** ron û vê reng e. Heptan alkanek e, direfşê xwe C8H18 e, lê carna jî CH3(CH2)6CH3 tê bikaranîn.

## Bi tevayî
Oktan di avê da hema tewr nahele; bes 0,1 g di litrek avê da dihele. 18 îsomêrên Oktan hene.

## Îsomêrên Oktan
18 îsomêrên Oktan hene:
* n-Oktan
* 2-Mêtylheptan
* 3-Mêtylheptan
* 4-Mêtylheptan
* 2,2-Dîmêtylheksan
* 2,3-Dîmêtylheksan
* 2,4-Dîmêtylheksan
* 2,5-Dîmêtylheksan
* 3,3-Dîmêtylheksan
* 3,4-Dîmêtylheksan
* 3-Êtylheksan
* 2,2,3-Trîmêtylpentan
* 2,2,4-Trîmêtylpentan (Îsooktan)
* 2,3,3-Trîmêtylpentan
* 2,3,4-Trîmêtylpentan
* 3-Êtyl-2-mêtylpentan
* 3-Êtyl-3-mêtylpentan
* 2,2,3,3-Tetramêtylbûtan

Kategorî:Alkan
Kategorî:Xeterî
Kategorî:Xeter ji xwezayê ra
Kategorî:Zû dişewte
Ceuta

**Ceuta** [] an jî **Sebta** bajarekî xweser ê Spanyayê ye û mîna bajarê din ê spanî Melilla bi Afrîkayê re girêdayî ye. Mezinbûna Ceutayê 18,5 km² ye û ji Spanyayê 21 km dûr e.

thumb|Ceuta, yek ji metîngehên dawî yên Spanyayê li Afrîkayê ye.
[thumb|Nexşeya Ceutayê. Li rojavayî bajêr, [Perejil|Giravê Bexdenûsê (*Isla de Perejil*) e ku di sala 2002'an de bû sedema nakokiyeke leşkerî di navbera Maroko û Spanyayê de.]]
thumb|Dîmenek ji bajarê Ceutayê

Kategorî:Afrîkaya Bakur
Kategorî:Avabûnên sedsala 5an b.z.

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1995an de hatine avakirin
Kategorî:Enklav û ekslav
Kategorî:Spanya
Nonan

**Nonan** ron û vê reng e. Nonan alkanek e, direfşê xwe C9H20 e.

## Bi tevayî
Nonan di avê da nahele. 35 îsomêrên nonan hene.

Kategorî:Alkan
Kategorî:Xeterî
Melilla

**Melilla** [] an jî **Melîlya** bajarekî otonom ê Spanyayê ye. Wek bajarê dî ya spanî Ceuta jî, ew bi Afrîkayê ve girêdayî ye. Li vir 65.500 kes dijîn (2005)

rast|250px
thumb|rast|250px|Birca deryayî ya Melillayê

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1995an de hatine avakirin
Kategorî:Enklav û ekslav

Kategorî:Spanya
Giravên Kenariyê

thumb|300px|Giravên Kenariyê
**Giravên Kenariyê** (bi spanî: *Islas Canarias* ), komgiraveke volkanîk e ku ji heft giravên mezin û heft giravokan pêk tê û li okyanûsa Atlasê (Atlantîk) li hemberî peravê Afrîkayê ye (28° 06'N, 15° 24'W). Giravên Kenariyê herêmeke otonom a Spanyayê ye û paytexta wê Santa Cruz de Tenerife ye.

Heta sedsala 15'an, dema girav ji aliyê Kastîlyayê ve hatiye dagirkirin, li Giravên Kenariyê gelekî resen jiyaye, navê wî guanche bû. Roja îro guanche qet nemaye û ziman, dîrok û çanda vî gelî winda ne.

## Giravên Kenariyê
* Tenerife
* Fuerteventura
* Gran Canaria
* Lanzarote
* La Palma
* La Gomera
* El Hierro

## Çavkanî

## Çand

Wêne:Flag of the Canary Islands.svg|Alaya Giravên Kenariyê.
Wêne:Teide Teneriffa.JPG|Volkana Teide, bilindtirîn çiyayê Lenariyê û Spanyayê ye.
Wêne:Timanfaya.JPG|Timanfaya, Lanzarote.


Kategorî:Afrîkaya Bakur

Kategorî:Giravên Spanyayê
Kategorî:Herêmên xweser ên Spanyayê
Kategorî:Herêmên Spanyayê
Kategorî:Spanya
Llívia

thumb|Llívia

**Llívia**, bajarok û şaredariya parêzgeha Gironaya Ketelonyayê li Spanyayê ye ku ji aliyê erdê Fransayê ve hatiye dorpêçkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarokên Spanyayê
Kategorî:Enklav û ekslav
Alborán

**Girava Alboránê** (bi spanî: *Isla de Alborán*) giraveke biçûk e di Deryaya Alboránê de û 50 km dûrî perava Marokoyê.

Kategorî:Giravên Deryaya Navîn
Kategorî:Giravên Spanyayê
Kategorî:Spanya
Voice of America

**Voice of America** (VOA), anku **Dengê Amerîkayê**, radyoya fermî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Dengê Amerîkayê ji yek navdartirîn radyoyên navneteweyî ye.

## Pişka kurdî ya Dengê Amerîkayê
Dengê Amerîkayê, di sala 1942an ava bû. Pişka Kurdî ya Dengê Amerîkayê radyoyeka kurdî ye ku girêdayî Dengê Amerîkayê ye.

Pişka Kurdî di roja 25a nîsana 1992an de hat damezirandin, piştî şerê kendavê yê yekê û bizaveka zora Kongireya Neteweyî ya Kurd li Bakora Amerîka bi taybetî Dr. Necmedîn Kerîm, Prof. Es’ed Xeylanî û balyoz Peter Galbraith, ku li wî demê şîretvanê Desteya Têkeliyêt Derve ya Sîneta Amerîkî bu. Li destpêkê, Pişka Kurdî pênc karmend hebun.

Li 25ê nîsana 1992ê heta heyva 6 sala 1992 bernamêt Pişka Kurdî bi tinê 15 xolek bu. Piştî hingî, bernamêt Kurdî bu nîv saetî hatin zêde kirn û jimara karmenda bune 9. Piştî heyva 11 sala 1992, bernamêt Pişka Kurdî bune yek saet û jimara karmenda bune 11. Li heyva 1 sala 2003, bernamêt Kurdî bune çar saet û jimara karmenda bune 22. Li heyva 4 sala 2007, 27 karmend li Pişka Kurdî kar diken.

## Pexişa bernameyan
* Li heyva 4 heta heyva 6 sala 1992, bername saet 11:00 heta 11:15 şev dihat belav kirn.
* Li heyva 6 heta heyva 11 sala 1992, bername saet 11:00 heta 11:30 şev dihat belav kirn.
* Li 11/1992 heta 1/2003, bername saet 11:00 heta 12:00 nîvro dihat belav kirn.
* Li 1/1/2003 heta evro, bernamêt Pişka Kurdî bi vî cûrîne

### Peyamhinêrên Pişka Kurdî li sala 2007 li van bajêran hene
Hewlêr, Silêmanî, Kerkûk, Bexda, Mûsil, Dihok, Berlîn, Stokholm.
Pişka Kurdî herwesa peyamhinêr hebûn li Brîtanya, Tirkye û Îran.

### Rêveberên Pişka Kurdî

### Sernivîsên Pişka Kurdî
Salih Necim Hesen 1992 heta 1994
Michael L. Chyet 1995 heta 1997
Reyçil Aytiçz 1997 heta 2000
Homer Şêxmûs 2000 heta 2005

### Pêkhata rêveberiya Pişka Kurdî
Serok
Sernivîs
Sernivîs, roj-bername

Pişka Kurdî ser bi Kerta Rojhelata Nizîk û Asya Naveraste li Dengê Amerîkayê Kerta Rojhelata Nizîk û Asyaya Naveraste van pişkan bi xweve digire:

# Pişka Kurdî
# Pişka Azerî
# Pişka Ermenî
# Pişka Gurcî
# Pişka Ûzbekî
# Pişka Tirkî

Lê li destpêkê, Pişka Kurdî ser bi Pişka Erebî bu, paşî bu pişkek li Kerta Asya Jûrî. Bu pêzanîna liser pêkhata rêveberiya Dengê Amerîka, seredana malpera Dengê Amerîkayê bike.

## Girtina pişka kurdî ya Dengê Amerîkayê
Dengê Amerîkayê yê bi kurdî di 22ê hezîrana 2025an de bi fermî hat girtin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

* voanews.com
* Bloga kurdî 

Kategorî:Avabûnên 1942an li DYAyê
Kategorî:Radyo
Kategorî:Rêxistinên ku di 1942an de hatine avakirin
Koçgirî (devok)

**Devoka Koçgiriyê** (navê xwemalî: *Kurmanckî*) yek ji devokên kurmancî yên rojava ye. Ev devok her çiqasî nêzîkê devoka kurmancî ya Dêrsimê be jî hin xwe cudatiyên vê hene.

## Hin mînak

 

Kategorî:Devokên kurmancî
Kategorî:Koçgirî
Canbegan (eşîr)

**Canbegî** êleke kurd e, anatola navîn e, bi taybetî li Qoçgirîye û Canbegan (Cihanbeyli) ye dijîn.

Kategorî:Anatolyaya Navîn
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Millî
Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê
Qoçgirî (eşîr)

**Qoçgirî** êlek Kurdê Elewî ye, bi taybetî li Sivas, Edene, Erzingan, Xinûs, Qeyserî û Gurgumê dijîn. Zimanê vî eşîrî Kurmancî ye, Kurmancî diaxafi.

alt=|border|çep|350x350px|Kurdish fighters

## Hin şaxên êla Qoçgiriyê

* Resûlân (Kurmanci diaxivin)
* Laçînan (Kurmancî diaxivin)
* Reşîkan (Kurmancî diaxivin)
* Saran (Kurmancî diaxivin)
* Balan (Kurmancî diaxivin)
* Qalxanciyan (Kurmancî diaxivin)
* Mistan (Kurmancî diaxivin)
* Xelîliyan (Kurmancî diaxivin)
* Pewrûzan (Kurmancî diaxivin)
* Gerniyan (Kurmancî diaxivin)
* Sefikîyan (Kurmancî diaxivin)
* Îvaskîyan (Kurmancî diaxivin)
* Zerikîyan (Şaxê Zerikiyan koçkirin ji İranê. Eslê xwe eşirê Xormek tê gotinê lê nayê zaninê ji ber ku di testê genetikê da ydnayê van êşiran zehf cûdane ji êşirên Dêrsîm û Anatoliyayê. Pîrê ocaxê Zerikîyan barkirin ji mezrayê Zerikan. (Mezgîr) Zimanê vê eşirê Kurmancî ye û Kurmancî diaxafi. Navê vê şaxê dişibe eşirê Zirkan/Ziraki/Ezrakîyê. Herdû eşir jî ji hev cihê ye tenê navê wan wekî hevin e. Şaxê Zerikîyan Elewi ye, Eşirê Zirkan Sûnnî ye û Şaxê Zerikîyan navê xwe girte ji mezreya Zerikan.)

## Girêdanên derve
* Qebîlên Kocgiriyan 

Kategorî:Elewî
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Kategorî:Kurdên elewî
Dêkan

**Dêkan** ron û vê reng e. Dêkan alkanek e, direfşê xwe C10H22 e.

## Bi tevayî
Dêkan di avê da nahele. 75 îsomêrên Dêkan hene.

## Xeterên Dêkan
Dêkan canî însên sordike û dêle ew bixwûrê. Dêkan têkeve çavê mera êşek û sorbûnê çêv çêdibe.

## Bikaranîn
Dêkan di Fuel-Air Bomb da tê bikaranîn.

Kategorî:Alkan
Kategorî:Xeterî
Barselona

**Barselona** (bi ketelanî û spanî: *Barcelona*, , ) duyem bajarê herî mezin yê Spanyayê e û paytexta herêma xweser yê Ketelonyayê ye.

## Nifûs

## Wênedank

Wêne:InteriorSantaMariaMarBarcelona.jpg|Dêra Santa Maria del Mar (Barselona)
Wêne:050529 Barcelona 099.jpg|Santa Maria del Pi
Wêne:Spain.Barcelona.Porta.del.Angel.jpg|Portal de l'Àngel
Wêne:Jfader batto facade.jpg|Casa Batlló ya qesirbendê navdar ê Antoni Gaudí
Wêne:Casa Milà - Barcelona, Spain - Jan 2007.jpg|Casa Milà an jî La Pedrera ya qesirbendê Antoni Gaudí
Wêne:050529 Barcelona 135.jpg| Palau Nacional
Wêne:Casavicens.jpg| Casa Vicens
Wêne:Barcellona palazzo.jpg|Castell dels tres Dracs
Wêne:PlayaBacelonetta2.JPG|Torre Mapfre
Wêne:Torre Agbar - Barcelona, Spain - Jan 2007.jpg|Torre Agbar
Wêne:PortVell.JPG|Rambla de Mar
Wêne:Barcelona.Tibidabo.Torre.Collserola.jpg| Torre de Collserola

## Binerê
* Lîsteya herêmên Ketelonyayê (vegueria)
* Lîsteya navçeyên Ketelonyayê (comarca)
* Lîsteya parêzgehên Ketelonyayê (província)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Ketelonyayê
Kategorî:Bajarên Spanyayê
Mîr (pirtûk)

***Mîr*** () kitêba herî navdar a hizirvanê siyasî yê îtalyayî Niccolò Machiavelli (*Nîkolo Makyavêlî* bixwîne) e. Li berahiyê, navê wê  anko Derheqa mîrgehan da bû. Mîr li sala 1513ê hat nivîsîn, lê pênc salan piştî mirina nivîskarê wê, li sala 1532ê hat weşandin. Kitêba belavbûyî ne ew e ya ko li dema jiyana wî da hebû, lê hemî navûbangê xirabê ko li pey Machiavelli maye ji ber vê kitêbê ye.

## Kurtiya kitêbê
Nihêrînên Machiavelli di kitêba *Mîr* da gelek tundrêyane dihên berçavan. Lê Machiavelli hemî jiyana xwe li Firenze derbaz kir ko tijî pevçûn û aloziyan bû. Ji ber hindê Machiavelli hemî giringiyê didit tenahiyê û tebata siyasî li mîrgehê.

Pesna bîrdoz û teoriyên kitêbê dihêt kirin ko dikarin bi kêrî mîran bihên da bigehin desthilatê an li ser desthilatê bimînin. Li goreyê kitêba *Mîr*, binemayên exlaqî dibê li goreyê kawdan û rewşê bihên guhartin, nemaze dema karên nemirovane pêdivî bin. Tiştekê fer e ko mîr jibo mana li ser desthilatê her karekî bikit, lê Machiavelli tekez dikit ko mîr nabit karekê wiha bikit xelk jê nefret bikin. Ew bi kurtî bersiva wê pirsyarê didit ka xelk dibê ji mîrî bitirsin an hez bikin: "...Mîrekê jîr dibê xwe bi awayê xwe biselmînit ne bi awayê kesekê dî, ew dibê bixebitit ko kerb û kîn nemînit, her wekî me gotî." Herwisa ew dibêjit: "Baştir e ko xelk ji mîrî hez bikin û jê bitirsin. Lê eger herdu bihevra çê nabin, baştir e ko jê bitirsin ne jê hez bikin."

## Çavkanî

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Pirtûkên Niccolò Machiavelli
Kategorî:Pirtûkên 1532an
Kategorî:Ronesans
Notron

[thumb|avahiya [Proton û Notron]]
**Notron**, carina wek nyotron an nutron an jî neutron tê nivîsandin, li fizîkê, yek ji kerî yên atomê ye ko çi barekê karevayî nîne û bariste yê wê 939.573 MeV/c² (1.6749 × 10−27 kîlogram, piçekê zêdetir ji protonê) ye. Zivirîna wê li dor xwe ½ e. Dijkeriya wê dijnotron e. Notron û proton bihevra navokê pêkdiînin.

Navoka piraniya atoman (hemî îzotopên tebitî bil ji îzotopa belav ya haydrojinê, prosyûm, ko tenê ji protonekê pêkhatiye) ji notron û protonan pêkhatine. Hijmara notronên navokê îzotopên hîman anko elementan diyar dikit (jibo mînak, navoka Karbon-12 ji 6 protonan û 6 notronan pêkhatiye û navoka Karbon-14 ji 6 proton û 8 notronan). Îzotop atomên elementan in ko hijmara wan ya atomî wekhev e lê jiber hindê ko hijmara notronên wan ne wekî hev e baristeyê wan jî newekhev e.

Notronê du quarkên jêr û quarkeka jor heye. Bi vî awayî, notron wekî baryon dihêt sinfandin.

## Tebat
Li derveyî navokê, notrona azad bêtebat e û temenê navinc jibo mana wê 885.7±0.8 saniye anko çirke (nêzî 15 deqîqeyan) ne û elektronek û dijnutrînoyekê ji xwe der dikit da bibit protonek.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîka çalakiya atomî
Perejil

**Perejil**, wekî *Perexîl* bixwîne, anku **girava Perejilê** (bi spanî tê wateya "girava Bexdenûsê", navê bi erebî جزيرة ليلى, *Cezîre Leyla* û bi zimanê amazigh *Tura* ye), giraveke xalî ya nêzîkî peravê Marokoyê li Tengava Cîbraltarê ye. Tevî ku bi tenê 250 m ji Marokoyê be jî, xwediyê vê giravê welatê Spanyayê ye. Girava Perejilê li rojavayê 8 km ji Sebteyê (Ceuta) û 13,5 km ji reşayiya Spanyayê jî dûr e. Di sala 2002'an de girav bû sedema nakokiyeke di navbera hêzên çekdar ên spanî û mexrebî de.

Rûberê giravê 0,15 km² ye.

## Galerî

Wêne:Isla Perejil NWW.png|Peravê Maroko (li aliyê rojava) û Tûnisê (li aliyê rojhilat) ji satelîta NASA'yê de. Di nîvê wêneyî de giravok xuya ye, ev Girava Bexdenûsê ye.


## Çavkanî

* Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî, 17.09.2012.

Kategorî:Giravên Deryaya Navîn
Kategorî:Giravên Spanyayê
Kategorî:Spanya
Kategorî:Tengava Cîbraltarê
Dênwan

**Dênwan** gundekî navçe Midyadê bi ser Mêrdînê ve ye. Gundekî êzîdiya ye û îro şêniyê wî jê koçkirine û pirraniya wan li Almanya dijîn.

Ev gund berê ziving bû û gelek şikeft têde hen e. Cîranên vî gundî pirraniya wan êzîdî bûn lê çend gundên filehan (mesîhî, aşûrî sûryanî) û yek gundê misilmanan jî hebûn. Gelek ji van gundan îro wêran mane.

## Girêdanên derve
* Malpera Dênwanê

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Midyadê
Îso-Pentan

**îso-Pentan** (ya jî *2-Mêtylbûtan* ya *Mêtylbûtan*) ron e û vê reng e. îso-Pentan alkanek e, direfşê xwe C5H12 e. îso-Pentan îsomêrekî Pentan e.

## Bi tevayî
îso-Pentan wekî Pentan di avê hema tewr nahele. Di litrek avê da bes 0,048 g dihelin. Lê îso-Pentan pir baş di Êtanol da dihele.

## Bikaranîn
îso-Pentan ji rakirinê qatiqan û zêtan tê bikaranîn, hên jî îso-Pentan ji çêkirinê Îsoprên ra tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Alkan
Kategorî:Xeterî
Kategorî:Xeter ji xwezayê ra
Kategorî:Zû dişewte
Beytocan

**Beytocan** an navê rast **Beytullah Güneri** (jdb. 1 çiriya pêşîn 1955, Farqîn, Amed, Bakurê Kurdistanê — m. 12 îlon 2023, Stockholm, Swêd) muzîkjen û hunermendekî kurd bû.

## Jînenîgarî
Beytocan di sala 1955an de bi navê Beytullah Güneri li navçeya Farqînê ya Amedê hatiye dinê. Di 8 saliya xwe de tevî malbata xwe ji navçeya Farqînê koçî navenda Amedê dibe. Piştî Derbeya leşkerî ya 12e îlonê hatiye girtin û 15 sal cezayê girtîgehê lê hatiye birîn. Bi vî girtinê şeş sal û nîv di girtîgehê dimîne. Piştî ku di sala 1987an de ji girtîgehê dertê li Stenbolê bi cih dibe.

Piştî ku hunermend Selamî Şahin ku nasnavê wî yê hunerî wekî "Beytocan" diyar dike, jê re dibêje "Tu çima sitranan dinivîsî, bi xwe nabêjî?", li ser vê pêşniyarê Beytocan dest bi gotina sitranan dike. Di sala 1990an de yekem albûma xwe derdixe. Ji ber ku di wî demê li Tirkiyeyê albûm û hunera kurdî qedexe bû û albûmên Beytocan jî qedexe bûn. Sitrana wî ya di albûma wî yê bi navê *21ê Adarê* de *Yan Mirin, Yan Diyarbekir* li Tirkiyê hate qedexekirin, albuma wî bi dizî dihat firotin û sitranên ji aliyê Kurdan ve bi dizî dihat guhdar kirin.

Beytocan, di hevpeyvînekê de gotiye ku ew ji bo pereyan hunerê nake û tenê ew hewl dide ku êş û janên gelê kurd bîne zimên.

Di salên 1990î de ji ber sedemên siyasî ji Tirkiyê derket û koçî Stockholma paytexta Swêdê dibe. Piştî 23 salan herî dawî di sala 2014an de vegeriyaye Amedê lê piştî demeke kurt dîsa carek din terka Amedê dike vedigere bajarê Stokholmê.

Beriya sê salan di binê diranê Beytocan de tumorek hate dîtin. Di muayeneyan de hat dîtin ku penceşêr bi Beytocan re heye, ji wê demê heta niha gelek niştergerî li çeneyê wî hate kirin.

## Mirina wî
Beytocan di 12ê îlona 2023yan de di 68 saliya temenê xwe de li Swêdê koça dawî kir. Cenazeyê wî li Stokholmê hate definkirin, li Swêd û Amedê jî sersaxî hate kirin.

## Albûmên wî
* *Te nadin min* (2001)
* *Bîst û yekê adarê* (2001)
* *Etuna dilê min* (2011)

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2023
Kategorî:Muzîkvanên kurd
Valensiya

**Valensiya** (bi valensî û ketalanî: *València* , spanî: *Valencia* ) bajar û paytexta herêma xweser yê Valensiyayê a Keyaniya Spanyayê e.

## Nifûs

## Panaroma

Wêne:Valencia, loggia della seta, interno, sala delle contrattazioni, 01,0.jpg|Sûka kevin a hevrîşimê Llotja de la Seda.
Wêne:Miguelete.jpg|Birca dêra mezin a Valensiyayê El Micalet [El Mîkalêt].
Wêne:Catedral valencia.jpg|Dêra mezin a Valensiyayê
Wêne:ValenciaM2Aguas3 22-2-03.JPG|Seraya Marqués de Dos Aigües
Wêne:Ciutat de les Arts i les Ciències - El Museu.jpg|Bajarê Huner û Zanistê yê Valesiyayê (Ciutat de les Arts i les Ciències).
Wêne:Falla egipcia plorant.jpg|Falla, cejna gelêrî ya Valensiyayê ye.
Wêne:Paella_hirviendo.jpg|Paella, birinca keliyayî, xwarineke hezkirî ye di nav valensiyan.
Wêne:Horchata con fartons.jpg|Orxata [ûrşate], vexwarineke shîrîn e ya ku ji bihîvên axê (*Cyperus esculentus*) dihête çêkirin.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Spanyayê
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî

Kategorî:138 b.z.
Elektron

**Elektron** yek ji keriyên hîmanî ji kerî yên atomê ye û barekê karevayî yê nerînî heye. Elektron leptoneka zivir-½ e ko pardariya karlêkkirinên karevayî-asinrevayî dikiye. Baristeyê elektron ji yek liser hizara biçûktirîn atomê jî kêmtir e. Li goreyê lihevhatinê, barê wê yê karevayî nerînî dihêt hesibandin û bi pîvana yekînên atomî −1 e. Elektron û navoka atomê bihevra atomê pêkdiînin û karlêkkirina wan digel navokên atomên hevsî sedema bestinên kîmayî ye.

## Dîrok
Navê elektronê ji peyva yewnanî bi ramana *kareva*yê hatîye (bi inglîzî: *amber* û bi Yewnanî *ήλεκτρον*). Vî keristeyî, anko karevayê, dewrekê giring di vedîtina diyaroka karevayê da lîstîye. Yewnaniyên kevnar dizanîn ko eger parçeyekê hiriyê di karevayê bihisûn barekê karevayî peyda dibû ko karîbû çiruskan bikit.

Hizira hebûna elektronê, wekî yekîna barê karevayî di karevakîmyayê da, di sala 1874an de ji aliyê G. Johnston Stoney ve peyda bû û her wî jî navê elektron wekî zaravek li sala 1894ê êxist ser zimanan. Hizira hindê ko elektron keriyekê atomê ye li sala 1897ê bo J. J. Thomsonî hat ko li Ezmûngeha Kavendîşê li Zanîngeha Kambrîcê li ser lûleya tîrêja katod kar dikir.

## Çavkanî


Kategorî:Fizîka çalakiya atomî
Kategorî:1897 di zanistê de
Parçikê bingehîn

**Parçikê bingehîn**, **keriyê hîmanî** di fizîka parçikan da keriyekê atomê ye ko hêşta nehatiye zanîn dabêşî keriyên dî bibit. Eger keriyek bi rastî keriyeka hîmanî bit hingî dibit yek ji keriyên bingehîn yên gerdûn anko hebûnê ye ko hemî keriyên mezintir yên dî ji wê hatine çêkirin. Di bîrdoz anko teorî ya nûdema fîzîka keriyan da, li goreyê wî modelê dibêjinê Modela Standard, kuark, lepton û bosonên pîvikî keriyên hîmanî ne.

Bi awayekê dîrokî, hadron (meson û baryonên mîna nutron û protonan) û li deman demekê atom bi xwe jî keriyên hîmanî dihatin hesibandin. Hizira bingehîn di bîrdoza keriyên hîmanî da hizira kuantom (bi Inglîzî: quantum) ya sedsala bîstê ye ko şoreşek di têgehiştina me li tîdana karevayî-asinrevayî çêkir û mekanîka kuantom jê peyda bû.

## Haviriyek
Hemî keriyên hîmanî, li goreyê zivir anko spina xwe, an boson an jî fermion in. Bîrdoza amara zivirê amara kuantomê diyar dikit ko dibit sedema jihev vavartina boson û fermionan. Li goreyê vê şêwazzaniyê (=metodolojiyê) keriyên ko bi madeyî ra havildar in fermion in ko zivira wan nîv-hijmar e. Ev fermion dabêşî 12 çêjan dibin. Keriyên havildarî hêzên bingehîn boson in û zivira wan hijmara tivav e.

* Fermion:

** Kurak: jor, jêr, bin, serî, ecêb û cadûyî.

** lepton: elektron, muon, tau, nutrinoya elektronî, nutrinoya muonî, nutrionya tauî.

* Boson:

** bosonên pîvikî: gluon, bosonên W û Z, foton

** Bosonên dî: bosonên Higgî, graviton

## Modela standard
Modela standard a fîzîka keriyan 12 çêjên fermionên bingehîn, tevî dijkerî yên wan yên yek-bi-yek û bosonên bingehîn ko navberiya hêzan dikin û bosonên hêşta nevedîtî yên Higgî vedigirit.

Kategorî:Fizîka parçikan
Foton

thumb

**Foton** (bi îngilîzî: *photon*), di fîzîka nûdem da yek ji keriyên hîmanî ye ko berpirsyara diyarokên karevayî-asinrevayî ye. Ew navgînî ya karlêkkirinên karevayî-asinrevayî dikit û hemî coreyên ruhnahiyê pêkdiînit. Fotonê baristeyekê neguhêr ê hevberî sifirê heye û bi lezeka neguhêra *c*, leza ruhnahiyê di valahiyê da, dimeşit. Lê dema made hebit, foton an dihêt vemêhtin an jî enerjî û lezbarîyekê (momentumekê) vediguhêzit ko digel ferekansa wê hevrêje ye. Wekî hemî kuantoman fotonê saloxetên keriyanî (particle) û pêlanî (wave) hene û duaniya kerî-pêl ji xwe nîşan didit.

Têgeha nûdema fotonê hêdîhêdî ji salên 1905ê heta 1917ê bi bizavên Gejanur Saylak peyda bû, dema wî dixwest dîtinên xwe ji hindek ceribandinên li ser ruhnahiyê şirove bikit ko bi modela pêlanî ya kevin ya ruhnahiyê nedihatin şirvekirin.

Foton, zerreyên pir pir nisbî (ligor û li ser esasa tiştên din) ne û mumkine ku temenê wan tenê bi qasî kêlîyek bin, lê heman dema pir pir kurt, dibe ku ji bo me bi qasî çend milyard salan yan çend sed milyon caran ji temenê Cîhanê jî, zêdetir were zanîn!

## Çavkanî

Kategorî:Elektromagnetîzm
Kategorî:Fizîk
Kategorî:Optîk