open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şoreşa pîşesaziyê

thumb|300px|Makîneya rêskirinê li kargeheke Brîtanî
**Şoreşa pîşesaziyê** werçerxaneke mezin bû di rewşa teknolojîk, civakî-aborî û kulturî ya Ewropayê da. Ev werçerxan li dawiya sedsala 18ê û destpêka sedsala 19ê dest pê bû û heta evro jî wekî pîşesazîkirin berdewam e. Ev şoreş li Brîtanyaya Mezin dest pê bû û ber bi hemû welatên cîhanê belav bû.

## Sedemên Şoreşê
* **Çandiniya nû**: Nûvekirinên di çandiniyê de (wekî sîstema çarqadê) zêtir xwarin çêkir û rê da ku gelê gund bikeve nav bajaran.
* **Çavkaniyên xwezayî**: Brîtanya xwediyê zêde komîr û hesin bû ku ji bo makîneyên nû pêwist bûn.
* **Bazirganî û kolonyalîzm**: Împaratoriya Brîtanî bazarên mezin û madeyên xav ji koloniyên xwe distîne.
* **Zanist û dahênan**: Geşedana zanistî ya sedsala 17 û 18an bingeh danîbû.

## Qonaxên Şoreşê

### Qonaxa Yekem (1760–1840)
thumb|250px|rast|Makîneya Spinning Jenny
Di qonaxa yekem de, dahênanên teknolojîk ên bingehîn hatin çêkirin:
* **1712**: Thomas Newcomen makîneya buharê ya yekem a bazirganî ava kir.
* **1764**: James Hargreaves makîneya *Spinning Jenny* dahênand ku rêskirina teksîlê zû kir.
* **1769**: James Watt makîneya buharê baştir kir û ew bû bingeh ji bo gelek pîşesaziyên din.
* **1785**: Edmund Cartwright makîneya tevnê ya otomatîk (power loom) dahênand.
* **1825**: Rêya hesinî ya yekem a cîhanê li Brîtanyayê hat vekirin.

### Qonaxa Duyem (1840–1914)
thumb|250px|çep|Convertora Bessemer ji bo çêkirina polê
Di qonaxa duyem de, teknolojiyên nû derketin:
* **1856**: Henry Bessemer awayê Bessemer ji bo çêkirina polê bi buhayê kêm dahênand.
* **Elektrîk**: Dahênandina elektrîkê ji hêvê Thomas Edison û Nikola Tesla ve erkên nû yên pîşesaziyê vekir.
* **Otû û firokevanî**: Karl Benz yekem otomobîl çêkir (1886) û birayên Wright yekem firokeşîn bi motor kirin (1903).

## Bandorên Civakî
Şoreşa pîşesaziyê bandorên mezin li civakê kir:
* **Bajarîbûn**: Mirov ji gundan koçberî bajaran kirin da ku di kargehan de kar bikin.
* **Rewda karkeran**: Şartên xebatê pir dijwar bûn, demê karê dirêj bû, û zarok jî di kargehan de dixebitin.
* **Tevgerên karkeran**: Karkaran dest bi organîzekirinê kirin û yekîtiyên karkeran (sendîka) hat damezirandin.
* **Geşbûna çîna navîn**: Çîna navîn a nû ya bazirgan û pîşesazan derket holê.

## Bandorên li ser jîngehê
thumb|250px|rast|Kargeheke polê li Brîtanyayê
Şoreşa pîşesaziyê encamên negerî jî li ser jîngehê bernî:
* Qirêbûna hewayê ji ber şewitandina komîrê
* Hilêna avên çeman û gêlan
* Daşarina darîstanê
* Destpêka guherîna av û hewayê ya cîhanê

## Encam
Şoreşa pîşesaziyê yek ji werçerxanên herî mezin ên dîroka mirovahiyê bû. Wê awayê xebat, rêwîtiyê û jiyana rojane ji bingehê ve guherîn. Sîstema aborî ya cîhanê ji çandiniyê guhert bû pîşesaziyê, û ev werçerxan bingehê cîhana nûyên me ye.

## Çavkanî
* Industrial Revolution – Encyclopædia Britannica

## Girêdanên derve
* Wêneyên şoreşa pîşesaziyê li Wikimedia Commons

Kategorî:Dîroka teknolojiyê

Kategorî:Şoreşên sedsala 18an
Gulnaz Xanim

**Gulnaz Xanim** (bi texmînî jdb. 1865 li Milazgir - m. 1929 li Mûş) jineke têkoşêr û welatparêz bû.

Piştî şikestina Serhildana Şêx Seîd gelek serhildanên herêmî û piçûk li dijî Komara Tirkiyê tên lidarxistin. Êl û berên Kurd li dijî pêkutî û înkarkirina dûgela nû ya Tirk, nerazîbûnên xwe didin xuyakirin û gelek caran jî dest davêjin çek. Yek ji wan têkoşeran jî Gulnaz Xanim e. Herçendî li ser jiyana wê gelek stran hatine çêkirin jî derbarê jidayîkbûn û mirina wê de agahiyên mîsoger nînin.

Alîkarî daye Serhildana Şêx Seîd û piştî şikestinê tevî zarokên xwe li Çiyayê Kurtikê xwe parastiye. Bi destpêkirina berxwedanên herêmî yên Eşîra Xoytî (Xwêtî), Şêxoyan, Nuh Beg, Îzzed Beg, Garzan (Xerzan), Sason hwd ve Gulnaz Xanimê îcar piştgirî daye wan. Gelek caran ji bo parastina sîvîlan bi artêşa Tirk re ketiye şêr. Gorî gotinan bûye *"tirsa dilê jandarmeyên Tirk"* û bi taybetî li *"kuştina fermandar û qumandanan"* geriyaye.

Di arşîvên dewletê de gelek agahiyên derbarê wê de hene. Sîxurê heman demê yê dewletê Mehmet Şerif Fırat di pirtûka xwe ya navdar *"Doğu İlleri ve Varto Tarihi -Parêzgehên rojhilatê û dîroka Vartoyê"* de wiha behsa Gulnaz Xanimê dike:

*"Di dawiyê de di  de Îzzed Beg bi tevî xwarziyê xwe û pêşmergeyekî xwe di şerê li [[Çiyayê Kuhsor]]ê de tên kuştin. Serên wan tên jêkirin û tînin bajarê Mûşê.... Ji bo Gulnaz Xanimê biqeherînin wê ji zîndanê tînin wargeha leşkeran û serên jêkirî radixin ber wê. Jê dipirsin "Ka bibîne tu vana nasdikî yan na!". Gulnaz bi serbilindî hat hundir. Destê xwe dabû paş xwe û nêzîkî seriyan bû. Bi lingê xwe serê Îzzed Beg wê da û got "Ev serê biraziyê min e". Paşê seriyê duyem wê da û got "Ev jî serê lawê min e". Dema ku hat ber seriyê sêyemîn bi dileke xemgîn di ber xwe de got "Heyva viya bû, pêşmergeyekî xizmetkar û çalak bû"....Em kesên li wir matmayî man û bêdengiyeke wekî cemedê kete qereqolê. Nişka ve vê pîrekê berê xwe da serfermandar û bi serbilindî û pesindarî got "Berxê nêr ji bo kêr e!" û derket çû.*

Gulnaz Xanimê ji zarokên wê diqetînin. Zarokên wê dibin rojavayê Tirkiyê û di sêwîxaneyan de xwedîdikin. Ti agahî ji zarokên wê nîne. Gulnaz Xanim 3 sal di zîndana Milazgir, Mûş û di wargehên leşkeran de dîl digirin û didin xebitandinê. Piştî 3 salî nexweşiyeke giran dikeve laşê wê. Êdî nikare ji leşkeran re bixebite. Wê dibin ber Çemê Miradê û gulebaran dikin, dikujin. Meytê wê li wir vedişêrin. Derbarê kuştina wê de hin agahiyên din jî hene.

Kategorî:Jidayikbûn 1865
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Mûşê
Kategorî:Kuştiyên cengê
Kategorî:Mirin 1929
Joule

**Joule**, wekî *jûl* an jî *cûl* tê bilevkirin, yekîna SI ya enerjiyê ye. Ev nav ji bo rêzgirtina li fizîkzanê navdar James Joule hatiye danîn. James Joule gelek li ser havildariya germa, kareva û karê mekanîkî kar kiriye.

## Pênase
Yek *joule* enerjiyek e ko dihêt mezaxtin an pêdivî ye ko bihêt mezaxtin da hêzeka yek niyotonî keristeyekî yek metirê di rasta hêzê da bilivînit. Bi yekînên bingehî yek joule ev e: yek kîlogram caran metir² dabêşî sanî².

Di karevayê de, her jouleyek ev e: karê pêdivî jibo veguhastina yek kûlombeka barê karevayî di cidatiyeka potansiyela yek voltî de.

Ramaneka dî ya jouleyê karê pêdivî ji bo berhemanîna şiyaneka yek watî bi berdewamî ji bo heyama saniyeyekê.

## Çavkanî

Kategorî:Yeke
Coulomb

Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da, **Kûlomb** yekîna barê karebayî ye. Kurtenavê wê *C* ye. Ev nav jibo rêzgirtina fîzîkzanistvanê navdar Charles Augustin de Coulomb ye.

## Pênase
Yek kûlomb barekê karebayî ye ko bi sirêmeka yek amperî jibo heyama yek saniyeyê dihêt veguhastin, anko amper caran saniye.

Bi gotineka dî, di behsa guncana karebayê û voltîniyê da, yek kûlomb yek farada karebaya guncandî (bi înglîzî, *capacitance*) caran volta cidatiya potansiyelê ye: 1 Kûlomb beranberî 1 Farad. 1 volt.

Kategorî:Elektrîk
Kategorî:Yeke
Charles Augustin de Coulomb

**Charles Augustin de Coulomb** (14ê Xêveya anko Huzeyrana 1736ê - 23ê tebaxa 1806ê) fîzîknaseke navdarê Fransî ye. Ew jibo tiştê ko dibêjinê Qanûna Kûlombî navdar e. Ev qanûn hêza rakêşan û paldana karevaya tebitî pênase dikit. Yekîna SI ya barê karevayî, kûlomb, jibo rêzirtina wî hatiye navkirin.

Kategorî:Fizîknasên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1736
Kategorî:Mirin 1806
James Joule

**James Prescott Joule** an jî bi kurtî **James Joule** (wek *Cêymz Jûl* bixwînin) ( - ) fizîknasê îngilîz e. Joule li ser xweriskê germayê lêkolîn kirin û pêhesiya ku germa û karê mîkanîkî bi hevra havildar in. Verêja wan lêkolînan teoriya mana enerjiyê bû ku bû binemayê Qanûna Yekê ya Germayîlivînê.

Joule digel Lord Kelvin li ser peyîska serberdayî ya demayê anko temperature lêkolîn kirin. Wî vedît ku eger sirêma karevayê ji gehînekê derbas bibe germa peyda dibe. Ev yek wekî Qanûna Joule hatiye niyasîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên îngilîz
André-Marie Ampère

thumb|200px|Zanistvanê fransî André-Marie Ampère di sala 1825an de.
**André-Marie Ampère** (20ê befirbara paşîn 1775 Liyon - 10ê hezîranê sala 1836ê Marsêy) fîzîkzanistvanekê fransî ye ko yek ji serekîtirîn kesan dihêt niyasîn ko karevayîasinrevayî (elektromanyetîzma, bi îngilîzî "*electromagnetism*") vedîtî. Yekîna SI ji bo sirêma karevayî ji bo rêzgirtina wî bi wî hatiye navkirin.

## Jînenîgar

### Destpêka jiyanê
Ew li roja 20ê pefirbara paşîn ya sala 1775ê nêzî bajarê Liyonê li Fransayê hat dinyayê.

Kategorî:Jidayikbûn 1775
Kategorî:Mirin 1836
Lyon

**Lyon** an jî **Liyon** () bajara sêyê yê welatê Fransayê ye ko dikevit rojhilatê navenda welatî. Navên kevin yên bajarî ev in:  û . Ev bajar wekî navendeka bazirganî dikevit navbera Parîsê û Marsêyê. Ev bajar di dîroka sînemayê da cihekê baş digirit.

Di serjimêra sala 1999ê da hêşeta Lyonê 1 648 216 kes bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Fransayê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Fransayê

Kategorî:Prefektorî (Fransa)
Marsîlya

**Marsîlya** an jî **Marsêy** (, bi oksîtanî: *Marselha* (bixwîne *Marselya*)) bajarê duyê yê welatê Fransayê ye. Marsîlya li perava Deryaya Navîn e û mezintirîn benderê bazirganî yê Fransayê ye.

Li gorî serjimêra sala 1999an, hêşeta bajarî 1.516.340 kes e. Ji bo hêşeta xwe bajarê Liyonê ji Marsîlyayê mezintir e.

## Cihên turîstîk

## Bajarên hevkar
* Abican, Peravê Diranfîl
* Anvers (şehir), Belçîka
* Kopenhag, Danîmarka
* Dakar, Senegal
* Genova, Îtalya
* Glasgow, Brîtanya
* Hayfa, Îsraêl
* Hamburg, Almanya
* Kobe, Japonya
* Marakeş, Fas
* Odessa, Ûkrayna
* Pire (bajar), Yewnanistan
* Şanghay, Çin
* Êrîvan , Ermenistan
*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Fransayê
Kategorî:Komunên departmena Bouches-du-Rhône

Kategorî:Prefektorî (Fransa)
Tîrêja karebayî-asinrevayî

**Tîrêja karebayî-asinrevayî** an jî tîrêja elektromanyetîk pêleka xwebelav e ko herdu pêkhatên karevayî û asinrevayî hene. Ev pêkhat di rastên stûnkî li beranberî hevdu û rasta belavbûna pêlê dihêlekin (vedilerzin) û digel hevdu di gerê da ne. Tîrêjên karebayî-asinrevayî li goreyê frekansa xwe dibin çend çeşin. Ev çeşin, li goreyê zêdebûna frekansa pêlê, ev in: pêlên radyoyî, hûrpêl anko mîkropêl (bi îngilîzî: *microwave*), pêlên têrahêrtz, tîrêjên jêrsor, ruhnahiya dîtarî, tîrêjên jorbinefş, tîrêja îks û tîrêjên gamma.

Tîrêjên karebayî-asinrevayî enerjî û momentumê bi xwe ra dibin û heye ko bi vêkevtina bi maddeyî yek ij wan jê ve bibit.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Ronahî (fizîk)

**Ronahî** tîrêjeka karevayî-asinrevayî ye ko pêldirêjahiya wê bi çavên mirovan dihên dîtin. Di nivîsînên zanistî da, hindek caran ji hemî tîrêjên karevayî-asinrevayî yên xwedî hemî pêldirêjahiyan ra dibêjin *ronahî*. Keriyê hîmaniya ko ronahiyê pêşber dikit foton e.

## Sê rehendên ronahiyê
Sê rehendên (anko dîmensyon) ronahiyê û hemî tîrêjên karevayî-asinrevayî ev in:

* Tewijim (bi îngilîzî: *intensity*) an mezinahî (fizîk) ko bi hesta ronatî ya ronahiyê ve girêdayî ye.

* Frekans an jî bi awayekê dî pêldirêjahî ko mirov wekî reng berhest dikin.

* Cemserandin (anko kujiyê velerzînê) ko mirov di rewşên edetî da bi zehmet dikarin hest pê bikin.

Ji ber saloxetên duanî yên pêl-keriyan, ronahî saloxetên herduan nîşa didit. Lêkolîna li ser ronahiyê ko bi navê optîks dihêt niyasîn, yek ji tayên giring ji fîzîka nûdem e.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Pêldirêjahî

Di fîzîkê da, **pêldirêjahî** dûrahiya navbera wan yekînên pêleka ber bi belavbûnê ye di frekanseka diyarkirî da. Di piraniya nivîsînan da, pêldirêjahî bi tîpa Yewnanî lambdayê (λ) dihêt nîşadan. Mînakê pêlan ruhnahî, pêlên avê û pêlên dengî ne.

Di pêlekê da, hemî saloxet li goreyê pêgehî (position) dihêt guhartin. Jibo mînak, ev saloxet jibo pêleka dengî xwe wekî pesta hewayî nîşadidit, an jibo ruhnahiyê xwe wekî mezinahiya qada asinrevayî an karevayî nîşadidit.
Pêldirêjahiya frekansên ko guhên mirovî dikarin bibihîsin (20 Hz heta 20 kHz) dinavbera 17 metiran û 17 mîlîmetiran da ye. Ruhnahiya dîtarî (ya ko mirov dikarit bibînit) ji rengê sor ê tarî (bi gelemperî 700 nanometir heta binefşî (bi gelemperî 400 nanometir) in (430-750 THz). Jibo mînakên dî li şebenga karevayîasinrevayî binihêre.

## Haviliya bi frekansê ra
Pêldirêjahî (λ) bi awayekê bervajî hevrêjeya frekansê (ν) (*nû* ya Yewnanî) ye, anko hijmara navberkên (peryodên) pêlê ko di yekîna demê da ji xalekê derbaz dibin.

Kategorî:Fizîk
Çemê Miradê

**Çemê Miradê** yan jî **Çemê Muradê**, yek ji çemên mezinên li Bakurê Kurdistanê ye ku çavkaniya serekeyê çemê Firatê ye. Çemê Miradê bi yekbûna şaxên ku ji Giyadîn a navçeya Agiriyê li bakurê Gola Wanê dest pê dike û piştre bi avgirtina du şaxên din destpê dike û heya ku digihîje çemê Firatê (li Xarpêtê) dirêjahiya çemê Miradê digihîje 722 kîlomêtreyan. Çemê Miradê ji çavkaniya xwe yê sereke ji bakurê Gola Wanê destpê dike û ber bi rojava ve diherike.

Ji berfa çiyayan sûdê werdigire û hêza hieîkançemêwê digihîje heta 2.500 m³/s. Hinek ji çemên ku digihîjin wê ev in: Çemê Heftreng, Çemê Lîzê, Çemê Şehîd, Çemê Badîşah, Çemê Goşkarbaba (Koçkarbaba) hwd in.

## Erdnîgarî
Piştî ku çem di Deşta Diyadînê re derbas dibe û şaxên ku ji herêma Eleşkirtê ya nêzî bajarê Agiriyê tên digire, ber bi başûrê rojava diherike û xwe digehîne Deşta Milazgirê. Piştî wergirtina Ava Xinûsê ya ji Çiyayên Çewlikê dadikeve, milên hişk dikşîne û ji aliyê bakur ve dikeve Deşta Mûşê û Ava Reş a ku ji Çiyayê Nemrûdê tê werdigire. Piştre ber bi rojava ve diherike ku di nav tengav ên teng û di ber Paloyê ve derbas dibe. Ji aliyê çepê ve Çemê Harinketê ku ji aliyê Xarpêtê ve tê û Çemê Munzir-Perî ya Dêrsimê (şaxa herî girîng) ji aliyê rastê ve digire û ji aliyê Kebanê ve bi şaxê din ê Firatê ve bi Çemê Avareş ve tê girêdan. Bendava Kebanê jêrzemîna çemê Miradê vediguherîne goleke mezin. Li ser Çemê Miradê bendav ên wekê Bendava Beyhanê, Bendava Kelekoya Jêrîn û Bendava Kelekoya Jorîn hatine avakirin.

## Wêne

Murat köprüsü.jpg|Çemê Miradê û Pira dîrokî li Deşta Mûşê.
Murat 07.jpg|Çemê Miradê
ISS011-E-10824 Murat.jpg|Çemê Miradê ji peyk de.
Palo 2019.jpg|Çemê Miradê li Navçeya Paloyê.
Elazığ - Murat Nehri.png|Çemê Miradê û Pira Miradê li Xarpêtê


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 

Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê
Mirad
Kategorî:Çemên Tirkiyeyê
Kategorî:Çiyayê Agirî
Kategorî:Firat
Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê
Kategorî:Xinûs
Çiyayê Kurtik

**Çiyayê Kurtikê** çiyayek li Bakurê Kurdistanê, di ber bajarê Mûşê de ye. Lûtkeyeke Çiyayên Xaçreşê ya ku ji rêzeçiyayên Torosêye ye.

Bajarê Mûşê di ber qûntara Çiyayê Kurtikê ya bakur de ye. Bilindahiya çiyê 2.645 m ye. Di dîroka Kurdistanê de xwedî ciheke mezin e. Di serhildanên Kurdan de bûye wekî qadeke şer. Niha bûye wargeheke werzişên zivistanê.

Kurtik
Kurtik
Kategorî:Mûş
Vîn TV

**Vîn TV**, kaneleke televîzyona muzîkê ye ku navenda wê li Dihokê ye. Naveroka Bernameyên Vîn TV bêtir stran û klîpên kurdî ne, lê car caran bi zimanên din jî klîp tên weşandin. Weşana Vîn TV 24 seata. Vîn Tv wê sistema nû ya XD HD bikar tîne, ku cara yekeme li Kurdistanê ev sistem hatiye bi bikaranîn.

## Frekans
**NILESAT (Atlantic Bird 4A)**
* Frekans 10891 H
* SymbolRate (SR) 27.500
* FEC 3/4

Vîn TV li ser Nilesat û Arabsatê weşane dike.

## Girêdanên derve
* Malpera Vîn TV 
## YouTube

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Newroz TV

Du televîzyonên kurdî bi navê **Newroz TV** hene.
# Newroz TV a wezareta Rewşenbîrî ya Hikûmeta Heremî Kurdistanê.
# Newroz TV a Kurdistana rojhelat.
Înç

**Înç** (bi Inglîzî *inch*) yekîneka pîvana dirêjahiyê ye. Li goreyê gelek sîstemên yekînan înç bi gelek awayan dihêt pênasekirin. Lê bi giştî, Her yardek 36 înç û her pêyek jî 12 înç e.

## Pênase

Li sala 1958ê, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û welatên Hevberjewend yarda navneteweyî 0.9144 metir dana. Bi vî awayî, her înçek dibit 25.4 mîlîmetir.

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Yekeyên dirêjiyê
James Watt

**James Watt** FRS FRSE (19ê Befirbara paşîn 1736ê - 19ê Tebaxa 1819ê) dahêner û endazyarê Skotlendayî ko makîneya hilmê baştir kir û bi vî awayî Şoreşa Pîşesazî hilkir. Dersdêrê wî yê serekî Joseph Black bû.

## Jînenîgar

### Destpêka jiyanê
James Watt li 19ê Befirbara Paşîn ya sala 1736ê li benderekê Skotlendayê, Greenock, hat dinyayê. Babê wî gemîsaz û gehîdar û peymankarekê gemiyan bû. Dayka wî jî gelek xwenda û ji malbateka berniyas bû.

Xwîndina fermî ya Jamesî gelek bêserûber bû û wî piranî li mal li cem dayika xwe dixwînd. Li zarotiya xwe da, James di karên destî û di matematîkê da gelek serkevtî bû.

Li 17-saliyê dayika wî mir û ew jibo xwîndina li ser çêkirina amûran çû Londonê da li bajarê Glasgow kargeheka çêkirina amûran jibo xwe dabimezirînit. Lê ji ber hindê ko wî bi qasî heft salan şagirdî nekiribû, koma asinkarên Skotlendayê nehêla ko ew karê xwe yê xweser dabimezirînit. Lê sê kes ji dersdêrên zanîngeha Glasgowê delîve da wî ko di zanîngehê da kargehekê jibo xwe ava bikit. Sedema wê ew bî ko James amûrkerê yekane yê Skotlendayê bo ko matîmatîk dizanî. Wî li sala 1758ê, kargehê xwe li zanîngehê damezirand û Joseph Black bû dersdêr û hevalê wî. Joseph yek ji fîzîkzan û kîmyazanên zanîngeha Glasgowê bû.

### Makîneya hilmê

Çar salan piştî vekirina kargeha xwe, Jamesî li ser pêşnihara dersdêr û hevalê xwe John Robinsonî dest bi karkirin a li ser makîneya hilmê kir. Heta wî çaxî Jamesî çi makîneyên hilmê nedîtibûn. Wî dixwest ko modêlekê xwe çê bikit. Lê bizavên wî çi verêj nebûn. Wî dest bi xwîndina hemî kitêb an nivîsînên li ser makîneyên hilmê kir.

Kategorî:Dahênerên skotlendî
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Jidayikbûn 1736
Kategorî:Mirin 1819
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Kategorî:Zanyarên skotlendî
Eren Keskin

**Eren Keskin** ( Bursa, Tirkiye), dadwer û çalakvaneke kurd a ji bo mafên mirovan e û cîgira seroka Komeleya Mafên Mirovan (IHD) ye û seroka berê ya liqa Stembolê ye.

Li Eren Keskin gelek doz hatine vekirin ji ber çalakiya wê ya li dijî binpêkirina mafên mirovan a dewlet û artêşa tirkî. Ew nemaze ji bo mafên jinan li girtîgehên Tirkiyê jî gelek dixebite.

Wê ji bo xebat û çalakiya xwe çend xelat wergirtine, wek xelatên aştiyê yên Aachener Friedenspreises 2004 û Theodor-Haecker-Preis 2005.

## Çavkanî

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parêzerên kurd
Dulpî xwedî tajang

**Dûpişkê xwedî tajang** cûreke ji dulpiyan yan dupişkan ji ber ku dêlên xwe wek tajangan ku ajalne nemovikdarên bi jehre ji celeba yan klasa paspazokan ku li çolan, nav latan, li hemû herêmêm cîhanê dijîn.

Kategorî:Heywan
Ebas Ehmed

**Ebas Ehmed** (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: *Abbas Ahmad*) di sala 1969an de li Başûr-Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. Li Sûriyê perwerdehiya muzîkê wergirt. Di 1990î de dest bi xebatên xwe yên muzîkê kir. Di navbera salên 1990 û 1996an de pênc albûmên amatorî weşand. 1996an koçberî Almanyayê kir. Di wan salan de komek ava kir û bi vê komê di gelek deverên Ewropayê konseran da. Pênc albûmên profesyonelî weşand. Keça Delal (1996), Deynek (1997), Barana Tirsê (2000), Mêvana Xewnê (2003) û Bi Tenê (2007).

Ebas Ehmed yek jî hunermendê herî serkeftî ye ku şêweyên muzîka cîhanî lê muzîka kurdî guncandîye.Ebas Ehmed bi taybetî şêweyên pop-rockê ji bo di muzîka xwe de bi kar anî. Bi taybetî ciwanên bajarî yên kurdan ji berhemên wî hez dikin.

## Albûm
* Keça Delal (1996)
* Deynek (1997)
* Barana Tirsê (2000)
* Mêvana Xewnê (2003)
* Bi Tenê (2007)

## Girêdanên derve
* Nûçeya HAWAR DENGûBAS ser albûma wî ya dawî ?
* Malpera Ebas Ehmed ?

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Stranbêjên kurd
Dirêjahî

[thumb|rast|200px| her tişt di [valagehê de xwedî sê rehendan e: dirêjahî (*length*), pehnahî (*width*), bilindahî (*height*). **Dirêjahî** rehendê dakişandî yê her tiştê ye.]]
**Dirêjahî** (bi Soranî: *dirêjayî*, *درێژایی* ; bi Inglîzî: *length*) yek ji rehendên tiştan e. Dirêjahî rehendê dakişandî yê her tiştê ye. Dirêjahî ya tiştekî duriya navbera dawî yên wî tiştê ye; berfirehiya xetî ya wî ku ji dawî heta dawî dihêt pîvan. Pêdivî ye ji bilindahî û pehnahî bihêt cuda kirin. *Bilindahî* berfirehî ya tiştan e bi awayê stûnkî; Û *pehnahî* dûrî ya navbera alîyekî heta aliyê dî nîşadidit.

Di fîzîkê da, bi awayekê edetî her dûrahîya di navbera du xalan da dirêjahî ye.

Dirêjahî pîvana rehendekî bi tenê ye. Rûber pîvana du rehendan e (dirêjahî 2 car) û guncak pîvana sê rehendan e (dirêjahî 3 car). Di piraniya sîstemên pîvan û yekînan da, dirêjahî yekîneka bingehîn e û yekînên dî li ser wê dihên pênasekirin.

Kategorî:Çendaniyên fizikî
Kategorî:Zanist
Kebab

thumb|250px|Kebab

**Kebab** coreyekê goştê brajtî ye ko li piraniya welatên Rojhilata Navîn dihêt xwarin. Seva hindê ko gelên Rojhilata Navîn kebabê dixwerin, goştê ko zêdetirî her goştekê dî jibo kebaban dihên bikaranîn goştê pezî û gareşan in. Carina goştê masî û mirîşkê jî jibo kebabê dihêt bikaranîn.

## Navê kebabê

Baweriya giştî ew e ko peyva kebab ji zimanê kurdî û farisî hatiye. Lê ereb û tirk û bi rêya wan jî piraniya xelkê cîhanê vê peyvê bikar diînin. Di zimanê kurdî û farisî da, ko zimanên kok jibo peyvê ne, kebab tenê jibo wî goştê birajtî dihêt bikaranîn ko berî birajtinê hat bit kutan an qîmekirin. Lê di zimanên tirkî û erebî da, ev peyv jibo goştê ko hema bi sadeyî û wekî pişkên goştê sax dihêt birajtin jî bikar dihêt. Ev bikaranîna peyva kebabê jibo goştê nekutayî an neqîmekirî nemaze wekî şîşkebab dihêt bikaranîn.

## Çavkanî


Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Gareş

**Gareş** navê komeka lawiran e ko gelek lawirên kehî ga (lawir), gamêş, û yên kovî mîna bison an gayê kovî vedigirit. Bi giştî di vê binmalbatê da 24 tuxmên lawirên simdar hene.
Gareş ji malbata gasanan in. Gasan jî ji tîreya cuhtsiman in. Cutsim parek ji zebertîreya simdaran ji pola memikdaran, ji bintayê movikdaran ji tayê davdaran ji sinsileya lawiran in.



Kategorî:Biyolojî
Ga (tuxm)

**Ga** tuxmek ji nivişê gayan e ko bi rengekê kehîkirî heye. Ga lawirekê kehî ye û niha li cîhanê nêzî milyarek û nivan ga hene. Bi vî awayî, ga yek ji mişetirîn memikdaran e.

Mirov gayan jibo goştê wan, kevil, şîrî û karkirnê (mîna bikaranîna wan di cotkirina zeviyan da) bikardiînin.

Di zimanê Kurdî da, ji tuxmê gayî ra bi giştî dibêjin ga. Lê, eger merem pê diyarkirineka nemazeyî bit, ga tenê cinsê nêr ji vî lawirî vedigirit. Kurd ji cinsê mê yê vî tuxmî ra dibêjin çêl anko çêlek. Navên dî jî di kurdî da dihên bikaranîn ko her yek ji wan coreyek an temenek ji gayan diyardikit. hindek ji wan navan ev in: golik, ji zaroyê gayan ra dihêt gotin. Ji golikê nêr ra dema piçekê mezintir dibit, dibêjin *conega*. Ji golika mê ya ko hêşta nezabit ra dibêjin *mêgan*.

Kategorî:Biyolojî
Ga (niviş)

**Ga** nivişek ji binmalbata gareşan e. Nêzî 7 tuxmên nivişê gayan hene ko hindek ji wan kehî û hindek jî kovî ne.

Wesa dihêt bawer kirin ko nivişên gayan hemiyan ji kalikekê hevpişik werar kiriye. Lê mixabin ew kalikê hevpişik li sedsala 17ê û virve ji ber nêçîrkirina zêde bêqa êdî nemaye. Gayên kovî 18 heta 20 salan dijîn û yên kehî heta 36 salan. Heyama avisî anko jiyana nav malzariyê, 9 heta 11 heyv in. Ev yek ji tuxmekî jibo yê dî guhertî ye.

Kategorî:Biyolojî
Osman Özçelik

**Osman Ozçelik** () (jdb. 1952 li Dêrika Çiyayê Mazî) nivîskar û siyasetmedarekî kurd û niha parlamenterê Sêrtê yê DTPê ye.

Di sala 1952an de li Dêrika Mêrdînê hate dinyayê. Dibistana seretayî û navîn li Dêrikê û lîse jî li Amedê xwend. Di sala 1975an de Zankoya Dermanfiroşiyê ya Zanîngeha Stembolê qedand. Piştî qedandina zanîngehê li Stembolê bi cih bû û dest bi karê dermanfiroşiyê kir. Di vê demê de di desteya rêveber a serokatî û endamtiya Odeya Dermanfiroşan a Stembolê de kar kir.

## Siyasetmedar
Ozçelîk di dema xwendekariya xwe de nasbûnî bi siyasetê kiriye û di nav DDKOyê de cih girtiye. Dema sekreteriya Odeya Dermanfiroşan a Stembolê dikir di nav damezrînerên HEPê de cih girt û serokatiya rêveberiya Stembolê ya HEPê kir.

Piştî ku HEP hat girtin wek endamê damezrîner û cîgirê serokatiya DEPê cihê xwe girt. Ozçelîk bi rêzê ve HADEP, DEHAP û DTPê de bênavber siyaset kir û di asteke bilind de rayedariya van partiyan jî kiriye.

## Nivîskar
Ozçelik demek dirêj e ku di rojnameya Azadiya Welat de qunciknivîsiyê dike. Li ser helbestvanê kurd Cegerxwîn jî lêkolîneke wî heye û herî dawî li ser romanekê dişixule.

### Berhem
Ozçelik xwedî pirtûka bi navê Kulîlkên Qeşayê ye.

### Wergêr
* Qaqlîbaz a Richard Bach
* Rojek ji jiyana Îvan Denîsovîç a xwedî xelata Nobelê Aleksandr Soljenîtsin. Vê pirtûkê xelata wergerê girt.

## Çavkanî

Kategorî:DEP
Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:HADEP
Kategorî:HEP
Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Kesên ji Dêrika Çiyayê Maziyê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Parlamenterên Sêrtê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:Wergêrên kurd
Terorîzm

**Terorîzm** (bi latînî *terror* tê wateya "tirsandin") zaravek e ji bo tundûtîjiyeke neqanûnî yê ko kes an kom ji bo meremên siyasî an îdeolojîk dijberî kesên neçekdar ên bajêrwar dikin.

Di piraniya pênaseyên ko ji bo terorîzmê dihên kirin da sê hîmanên serekî hene: ev karên tundûtîjiyê jibo tirsandin an terorê dihên kirin, jibo meremên siyasî an îdeolojîk in û bi awayekê armanckirî bajêrwarên neçekdar dihingêvin.

Kes an komên ko tundûtîjiyên weha dikin terorîst in.

## Mijarên têkildar
* Terorîzma cihû
* Terorîzma îslamî
* Terorîzma xiristiyanî

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên şer
Kategorî:Sûc
Kategorî:Şer li gorî şêwazan

Kategorî:Tirs
Vladîmîr Mînorskî

**Vladîmîr Fyodorovîç Mînorskî** (bi rûsî: Владимир Фёдорович Минорский, *Vladimir Fyodorovich Minorskiy*), wek *Vladimir Minorsky* jî tê naskirin, (jdb. 5'ê reşemiyê 1877 − m. 25'ê adarê 1966), rojhilatnasê navdarê rûs ko jibo lêkolînên xwe yên li ser dîrok, ferheng û zimanên Îranê di nav kurdan de pir hatiye niyasîn.

## Jînenîgar
Ew li bajarê Korçevayê, li bakurê rojavayê Moskoyê hat dinyayê. Bajarokê Korchevayê niha di bin ava sikrê Ivankovoyê ye. Li dema xwîndina xwe li dibistana berheviyê xelatekê zêr wergirit. Li sala 1896ê li Zanîngeha Moskoyê dest bi xwîndina qanûnê kir. Wî li sala 1900î zanîngeh qedand û li wê salê çû Bingehê Lazarêv jibo Zimanên Rojhilatî û sê salan xwe berhevî karekê dîplomatîk kir. Ew li sala 1902an jibo cara yekê çû Îranê û li ser Ehlê Heq anko Kakeyiyan jêder cemandin.

Piştî perwerdeya xwe ya seretayî û ya bingehîn li Moskoyê bûye çaremîn kesê xwedî pileya zêrîn ya zanîngeha rêzimanî û beşa huqûqnasiyê ya zanîngeha Moskoyê kar kiriye, ji sala 1886an heya 1890î jî li wê derê huqûq xwendiye. Piştî qedandina wê wî sê salan jî li dibistana bilin ya Lazaref beşa zimanê rojhilatê xwendiye. Di 1903yan de ew ketiye ber xizmeta wezirtiya kar û barê derve ya Rûsyayê û ji sala 1904an heya 1908an li Îranê û ji 1908an heya 1912an jî li Sankt Petersburgê û Tirkistanê xebitiye. Ew li sala 1903ê li Wezareta Derve ya Rûsiya ya Tizarî damezriya û li sala 1904ê heta 1908ê li Îranê xebitî. Di sala 1911an de wî bi nûnerêv brîtanî re delagasyonekê biriye bakur-rojavayê Îranê. Di sala 1912an de bûye balyoze Rûsya yê Stembolê û sala dû re jî bû ye nûnerê Rûsya yê komîsyona navnetewî ya ser sînorê navbera Tirkiye û Îranê. Demek pişt re ew bû ye balyoze Tehranê û di sala 1919an de jî ji wê dere bere xwe daye Fransa û çende salan jî balyoziya Rûsya ya Parîsê kiriye.

Di sala 1923yan de wî dev ji balyoziyê berdaye û li enstîtuya Ecolê National des Langues Orientales Vivantes dest bi destdariya zimanê farisî kiriye û pişt re jî li heman zanîngehê dersên dîroka tirk û ya îslamê ji dane. Piştî ku ji tebaxa sala 1930yî heya çileyê 1931ê li Londonê di pêşengeha hunera Îranî ya Berlington House de wekê ber pirsyarê rojhilatê kar kiriye, pêvendiya wî bi zanîngeha Londone rê çebûye û di sala 1932yan de li wê derê di beşa rojhilatê de bûye dersdarê zimanê farisî. Pişt re li eynî beşê bûyê doçentê beşa edebiyat û dîroka zimanê farisî û di dû re jî bûye profesorê beşê.

Di sala 1944an de ew bi navnasê Profesor Emeritus xanenşîn (teqewîd) bûye û bûye endamê şerefê yê The School of Oriental an African Studies (SOAS) û di 1948-49an de jî çûye serdana Zanîngeha Qahîreyê. Digel wergertina wî ya endametiya îdareya Akademiya Brîtanî (1943) ew doktorê şerefê yê Zanîngeha Brûkselê (1948) bû jî. Di sala 1966an de koça xwe ya dawî kiriye û ji nav me çûye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1877
Kategorî:Kurdolog
Kategorî:Kurdolojî
Minorsky
Kategorî:Mirin 1966
Kategorî:Rojhilatnasên rûs
Kategorî:Zanyarên rûs
Kategorî:Zimannas
Kategorî:Zimannasên zimanê kurdî
Herêma Dînewerê

**Dînewer** (), bajarekî parêzgeha Kirmaşanê ye. Dînewer dikeve navbera bajarên Kirmaşan û Hemedanê.

Zanyarê bi esle xwe kurd yê herî bi nav û deng Dînewerî li vir hatiye dinyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Enîse Şîrîn

**Enîse Şîrîn Çager**, Niviskara Kurd Enîse Şîrîn Çager di 21ê kanûna pêşîn a 1972yan de li Amedê hatiye dinyê. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Amedê xwendiye. Di sala 1992ê de lîseyê kuta kiriye. Piştî lîseyê salekê xebitiye û di heman demê de di nav xebatên siyasî de cih girtiye. Di sala 1993yan de bi sedema endamiya PKKê li Amedê hatiye girtin.Di encama darizandinê de 22 sal û 6 meh ceza girtiye. Sal û nîvekê li girtîgeha Amedê, 10 salan jî li girtîgeha Sêwazê girtî ma ye. Li girtîgehê dest bi werger û niviskariyê kiriye. Di 21ê kanûna pêşîn a 2004an de hatiye berdan. Piştî ku ji zindanê hatiye berdan li Enstîtuya Kurdî ya Amedê dest bi xebatê kiriye. Niha yek ji endama lijneya rêveberiyê ya Enstîtuya Kurdî ya Amedê ye û kar û barê wergerê dimeşîne.Tîprêzî û Tîpguhêziya erebî-latînî dike.Her wiha piştî ku Kovara W dewrî Enstîtuya Kurdî ya Amedê bûye, edîtoriya Kovara W girtiye ser xwe.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Ewropî

**Ewropî** bi awayekê bingehîn ew kes e ko li welatekê Ewropayê hat bit dinyayê. Lê kesek dikarit bi wergirtina welatîniyê ji bibit mirovekê Ewropî. Gelek kesên ko li Ewrpayê najîn û welatiyên welatek ji welatên Ewropayê jî nîne, ji ber bav û kalên xwe an jî zimanê ko pê diaxivin xwe Ewropî dihesibînin.

## Kîyînî û ferheng (çand)
Hijmareka mezin ji welatên derveyê Ewropayê jî ji ber dîroka mêhtinkariya Ewropayê xudanên ferheng û çandeka Ewropî ne. Bavûkalên xelkê gelek ji wan welatan rojekê ji rojan ji Ewropayê çûne wan deran. Bi vî awayî, carina ji wan xelkan ra jî Ewropî dihêt gotin da wan ji xelkê xwecih yê wan welatan vabivêrin. Jibo mînak Emrîkiyê Ewropî kesek e ko welatiyekê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê ye, lê ew bi xwe an bavûkalên wî bi koka xwe ji Ewropayê hatine. Ew bi vî awayî ji Emrîkayiyên Reş an Xwecihiyê Emrîkayî dihêt vavartin.

Kategorî:Civak
Zanîngeha Qerewîyîn

**Zanîngeha Qerewîyîn** (bi Erebî: *جامعة القرويين*, bi Inglîzî: *University of Al-Karaouine*) kevintirîn zanîngeha cîhanê ye ko hêşta bi berdewamî ava ye. Ev zanîngeh li sala 859ê zayînî li bajarê Fas li Mexribê hatiye avakirin.

Kategorî:Avabûnên sedsala 9an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 859an
Kategorî:Avahiyên di 1135an de hatine xilaskirin
Kategorî:Îslam
Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê
Şiîtî

thumb|Şiîtî (rengê heşîn); sunîtî (rengê kesk) li cîhanê.
[thumb|Mizgefta Îmamê Elî li [Necefê (Îraq). Gora îmamê yekê yê şiîtiyê li vir tê dîtin.]]
**Şiîtî**, **şîa** () piştî sunîtiyê mezhebê duyem ê dînê îslamê ye.

Ji kesên ko baweriya wan bi şiîtiyê ra heye şîa dibêjin. Nêzîkî 10% ji misilmanên cîhanê li ser mezhebê şiîtiyê ne û piraniya wan jî li welatên wekî Îran, Azerbaycan, Îraq, Sûrî û Libnanê dijîn. Şiîtiya ku xelik zêdetir diniyasin Şiîtiya Dozdehan (Şiîtiya Dozdeh Îmaman) an jî Şiîtiya Îsnaeşeriyê ye. Lê, rêçikên dî yên mîna Şiîtiya Heftan (Şiîtiya Heft Îmaman) an jî Şiîtiya Îsmaîliyê û Şiîtiya Pêncan (Şiîtiya Pênc Îmaman) an jî Zeydîtî jî hene. Hindek rêçikên dî yên mîna Elewîtî û Dirûzî jî hindek rêçikên nerasterê (ne ortodoks) yên şiîtiyê ne. Piraniya elewiyan li Tirkiyeyê û piraniya dirûziyan jî li Sûrî û Libnanê dijîn. Dûra Îsmaîlî jî li dewleta Hindistan, Pakistan, Efxanistan û Tacîkistanê dijin. Zeydî jî yek ji komela şîayan in û tenê li welatê Yemenê dijîn.

Şiîtî li ser lihevnegiritna misilmanan li ser cêgiriya pêxemberê îslamê, anko xelîfetiyê peyda bû. Şia bawer in ko dibê li paşî mirina Muhemmed dibê li şûna Ebûbekir, Elî bibûya xelîfe. Cidatiyên navbera şiîtî û sunîtiyê bi dirêjahiya 1400 salên bihurî gelek ji vê yekê zêdetir bûne. Di gelek parên baweriya îslamî da niha şia û sunî wekî hev nafikirin. Ji ber nerazîbûna dîrokî ya şîayan li ser cêgiriya pêxemberî, ew dijberî hemî desthilatên îslamî yên van 1400 salên bihurî, nemaz xelafeta Emewiyan, xelafeta Ebasiyan, xelafeta Osmaniyan bûne. Şîayên Fatimî heyamekê li bakurê Afrîkayê desthilatdarî kir. Zanîngeha el-Azher ya bajarê Qahîreyê yadgara wî çaxî ye.

## Navê mezhebî
Peyva *shī‘ah* ji erebî *shī‘at Alī* ("partî an koma Elî", "desteka Elî"); kesên ko xwe ji koma giştî cuda dikin. Bi vê ramanê şia ew kesên ko xwe jibo alîgiriya Îmamê Elî daye aliyekî û xwe ji koma misilmanên dî cudakirî.

## Roj û cejnên girîng
* Aşûra
* Erbeîn
* Cejna Xedîr Xûm

## Têkildar
* Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê
* Tevgera Nuceba
* Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê
* Heşda Şebî
* Hizbullah (Libnan)

## Çavkanî

* Gibb, H.A.R. & J.H. Kramers (1995). Shorter Encyclopaedia of Islam. E.J. Brill, Leiden. ISBN 9004 00681 8 (ji bo sererastkirinên bikarhêner MikaelF)

## Girêdanên derve

Kategorî:Mezhebên îslamê
São Paulo

**São Paulo** (), bajarekî mezin a Brezîlê ye û herwiha paytexta parêzgeha São Paulo yê li başurê rojhilata welatê Brezîlê ye. Rûbera bajarî 1.523.000 kîlometirên duca ye. Hêşeta bajarî nêzî 11 milyon kesan e. Bi vî awayî, São Paulo li nîvgoka rojavayî bajarê sêyê ji aliyê hêşetê ye.

## Galerî

Wêne:Prefeitura e shopping light.JPG|Navenda bajarê São Paulo


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Brezîlê
Şerîet

**Şerîet** (), ku wek qanûna îslamî jî tê zanîn, "tevahiya hemû pîvanên olî û qanûnî, mekanîzmayên dîtina pîvan û qaîdeyên şîrovekirina Îslamê" dihewîne. Ew ji fermanên olî yên Îslamê hatiye wergirtin û li ser bingeha pirtûkên pîroz ên Îslamê, bi taybetî Quran û Hedîsê ye.  Di vê pergala qanûnî de, Xwedayek yekta (Allah) wekî qanûndanerê herî bilind tê hesibandin (شارع tê wateya "destpêk"). Qanûna wî di Quranê de bingeha wehya xwedayî ye. Lêbelê, Şerîet ne pergalek dadrêsî ya kodkirî, neguhêrbar e, bêtir "komek rêzik e ku her gav diguhezîne".

Şerîet gelek aliyên jiyanê ji siyaset, aborî, bazirganî, zewac, jiyana kesane û bi kurtî hemî aliyên jiyana mirovan vedigire. Di Îslamê de rêbazên dînî anko mezheb li goreyê şerîetî hatine dabêşkirin. Di mezhebê sunnî da çar şerîetên cida hene: Henefî, Malikî, Şafiî û Henbelî. Di Şîatiyê da jî şerîetê ji hemiyan belavtir Ceferî ye.

Hin kiryarên şerîeta klasîk binpêkirinên giran ên mafên mirovan hene. Bo nimûne; Li ser bingeha şerîatê, mirov dikare bi heretik, murted (an bi gunehkar re, bi sivikayî gotinê) û etîketên bi vî rengî werin tawanbar kirin, û ew dikarin heta mirinê werin cezakirin.
thumb|çep|Bazara koleyan a sedsala 13-an, Yemen. Di Şerîetê de kole û hevjîn têne hesibandin; Ew dikare were kirîn, firot, kirê, diyarî, parvekirin û mîras.

thumb|Dîmenên ku ji hêla "Yekîtiya Jinên şoreşger ên Efxanistanê" ve di 26ê Tebaxa 2001ê de bi dizî hatine tomarkirin. Jin ji ber vekirina burka (rû) xwe ji hêla polîsê olî ve tê cezakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Civak
Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Bohemya

**Bohemya** (bi çekî: *Čechy*, bi almanî: *Böhmen*) navê herêmeka navenda Ewropayê ye ko nêzî 2 li ser sêya Çekyayê ya niha vedigirit. Bi pênaseka dîrokî, hindek caran Bohemya ji hemî herêmên xelkê çekî re dihate gotin. Bi vî awayî, Bohemya deverên Moravya û Sîlesyaya Çekî jî vedigirit.

Rûbera Bohemyayê 52.750&nbsp;km² in û hêşeta wê jî 6,25 milyon kes in (hêşeta tevaya komarê 10,3 milyon kes e). Almanya li aliyê bakurê rojava, rojava û başûrê rojava hevsiya Bohemyayê ye. komara Polonyayê hevsiya bakurê rojhilatê, herêma Moravya ya Çekyayê hevsiya rojhilatê û Awistriya jî hevsiya başûrî ye.

## Dîrok
Nivîskarên roman kesên pêşîn in ko bi zelalî behsa *Boiohaemum*yê dikin. Ev peyv ji du paran pêkdihat: *[[Boii]]* û *haemum*. Ramana peyvê *erdê Boiiyan* e. Boii gelekê kevnarê seltî bû.

Li sedsala yekê piştî zayînê, gelên germanîk (reng e zûbî) hatin deverê. Piştî gelên germanî ber bi başûrê rojava çûn, li sedsala şeşê piştî zayînê gelên slav ko bavûkalikên çekî yên niha ne hatin deverê.

## Çavkanî


Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên dîrokî li Çekyayê
Awistirya

**Awistirya**, bi fermî **Komara Awistiryayê** (bi almanî: *Republik Österreich*) dewleteke federal, di Ewropaya navîn de ye. Bi sîstema demokrasiya parlemanî tê îdarekirin. Ciranên Awistiryayê ji bakur ve Almanya û Komara Çekyayê in, li rojhilat Slovakya û Mecaristan, li başûr Slovenya û Îtalya û ji aliyê rojava Swîsre û Liechtenstein ne. Dewleta federal ji sala 1955an pê ve endamê Neteweyên Yekbûyî e û ji sala 1995an pê ve jî endamê Yekitiya Ewropayê ye. Tê texmîn kirin ku li Awistiryayê derûdora 55.000 heta 80.000 kurd hene ku bi piranî li bajarên Viyana û Grazê dijîn.

## Etîmolojî
thumb|çep|
Navê Awistiryayê wek "Ostarrichi" (Ostarrîxî) di sala 996an de.

Navê Awistiryayê bi almanî ji "**Österreich**" e û maneya xwe bi almaniya bala jî "Împeratoriya Rojhilatê" an "Merzê Rojhilatê" ye.

## Erdnîgarî
thumb|250px|Nexşeya Awistirya

Awistirya ji Gola Konstanz li rojava heya Gola Neusiedlersee li rojhilat dirêj dibe. Dûrahiya ji xala herî rojhilat heya xala herî rojava 570 kîlometre ye û ji xala herî bakûr heya nuqteya herî başûr nêzîkê 300 kîlometre ye.

Nêzîkî sê-çarêkên welêt çiyayî ye, ji ber ku li Alpên Rojhilat e. Dirêjahiya Çemê Dunayê, ku welêt ji rojava ber bi rojhilat ve li bakûr derbas dike, 350 kîlometre ye. Ev beş cihên herî nizm in. Çiyayên Alp Li Awistirya, wan ji rojava ber bi rojhilat ve welatê xwe di sê rêzan de girt. Çiyayê herî bilind ê welatî "Grossglockner" e ku bilindahiya wî 3798 mêtre ye.

Her çend bi golên pir dewlemend be jî, ev gol pir piçûk in. Gola wêya herî mezin Gola Neusiedl e, ku rûbera wê 320&nbsp;km² ye. Beşek jê jî Mecaristan ye.

## Nifûs

## Turîzm

Çiya, daristan û geliyên Awistirya di havîn û zivistanê de cihên betlaneya îdeal in. Gol, Çiya û gelî bi werzîşên xweyên cihêreng navdar in. Viyana navenda muzîk, hunerên bedew û bîrdariyên dîrokî ye. Opera, galeriyên hunerî û pêşandanên baleyê li Paytextê têne berhev kirin. Bi hezaran ziyaretvan di mehên zivistanê de ji bo ski bikin tên Awistiryayê.

## Binêre
* Welatên Awistiryayê

## Çavkanî
### Not

### Jêder

## Girêdanên derve


Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1955an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê
Moravya

thumb|Moravya ''(kesk)''

[thumb|Ala dîrokî ya Moravya (ji [1848'an)]]
[thumb|Ala dîrokî ya Moravya (ji [1848'an)]]

**Moravya** (bi çêkî û slovakî: *Morava*, bi almanî: *Mähren*) herêmeka rojhilata Çekyayê ye. Navê herêmê ji navê rûbarê Morava tê. Ev rûbar dikeve bakurê rojavayê herêma Moravya.

## Erdnîgarî
Moravya yek ji sê herêmên çekyayî e ku dikeve başurê rojhilata Çekyayê. Herêma Moravya-Sîlesya û komara Polonyayê dikevin bakurê wê. Komara Slovakya li rojhilat, Awistriya li başûr û herêma Bohêmya ya Çekya li rojavaya wê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên dîrokî li Çekyayê
Kategorî:Herêmên Çekyayê
Boii

**Boii** (bi Latînî koma *boius*, bi Yewnanî *Βοιοι*) navê Romanî ye hindek eşîrên kevnar yên kelt e ko li Gaula aliyê dî yê çiyayên Alp (Fransa ya niha) û Gaula berîalpê (Îtalya ya niha), Pannonia (Mecaristan a niha), Bohêmiya, Moraviya , rojavayê Slovakyayê dijiyan.


Kategorî:Civak
Kategorî:Dîroka Bohemyayê
Kategorî:Erdnîgarî
Airbus

thumb|Logoya Airbus
thumb|300px|Airbus A380, balafira rêwiyan a herî mezîn e (2007)
**Airbus** S.A.S karxaneyeka çêkirina firokan e ko bi ber-ariyên EADSê birêvediçit. Bingehê serekî yê karxaneyê li bajarê Toulouseyê (Fransa) ye, lê gelek xebatên corbicorên wê li hindek cihên dî yên Ewropayê jî birêvediçin. Airbus bi tenê nêzî nîviya cêtên hêlên hewayî li cîhanê çêdikit. Nîviya dî ji aliyê hevrika wê firokên bazirganî yên Boyîngê dihên çêkirin.

Zagrosjet xwedî du firokeyên Airbusê ye.

## Aviriyek
Airbus li sala 2001ê, li goreyê qanûna Fransayê bû şerîkeyeka S.A.S. Berî hingî, navê Airbusê *Airbus Industrie* bû.

Kategorî:Şirket
SAS

**Şerîkeya Hevpişk ya Sadekirî** (bi fransî: *Société par actions simplifiée*, bi înglîzî: *Simplified Joint Stock Company*) di qanûna Fransayê da kêm-zêde mîna Şerîkeya Berteskkirî (limited company) di qanûna Brîtanyayê da ye. Şerîkeyên weha, salixeka salane heye ko ji aliyê destgehekê alînegir ve dihêt têbînîkirin. Kurtiyeka salane û diravnameya mezaxtin û desthatanjî salane dihêt belavkirin. Serokê şerîkeyeka hevpişk ya sadekirî Président e. Lê, bervajî société anonyme çi board an destekên rêveber nîne. Şerîkeyê heye ko rêveberekê giştî (Directeur Général) jî hebit. Serok berpirsyarê karên şerîkeyê ye, lê rêveberê giştî jî derheqa aliyên sêyê wekî serokî desthilata wî heye.

Airbus şerîkeya mezin ya frok-çêkirinê şerîkeyeka S.A.S. e.

Kategorî:Civak
Kategorî:Heyinên legal
EADS

**Airbus Group SE** hetanî sala 2013 **(European Aeronautic Defence and Space)** şerîkeyeka mezin ya Ewropayî ye ko li 10ê Tîrmeha 2000ê bi hevgirtina Aérospatiale-Matra ya Fransayî, Construcciones Aeronáuticas SA ya Îtalyayî û DaimlerChrysler Aerospace AG ya Almanî pêkhat. Ev şerîke mezintrîn şerîkeya hewayî-fezayî ya Ewropayê ye ko frokên cengî û bajêrwar, mûşekên cengî û fezayî, heyvok û sîstem û pergalên havildar bi wan ve çêdikit.

Kategorî:Şirket
Strasbourg

**Strasbourg** an jî **Strasbûrg** (, bi elsasî: **, ), paytext û mezintirîn bajarê herêma Elsasê li bakurê rojhilatê Fransayê ye. Li goreyê amarên sala 1999ê, hêşeta wê 650.000 kes bû. Ew nêzî tuxîbê welatê Almanyayê ye.

Strasbourg bingehê çend dameziryayî yên Ewropayê ye. Hindek ji wan ev in: Civata Ewropayê, Dadgeha Mafên Mirovan ya Ewropayê, Rêveberiya Çawayî ya Dermana ya Ewropayê û gelekên dî.

Strasbourg bajarekê giring yê pîşesaziya rêyan, rêyên hesinî û piran e. Strasbourg benderê duyê li ser Rûbarê Reynê ye (Benderê yekê Duisburga Almanyayê ye).

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1262an de hatine avakirin
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Fransayê
Kategorî:Komarên berê
Kategorî:Komunê departmena Bas-Rhinê
Kategorî:Prefektorî (Fransa)
Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê

thumb|490x490px|"Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê"
**Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê** (bi înglîzî: *The European Court of Human Rights*) (ECtHR), ku carina bi awayekê nefermî *Dadgeha [[Strasburg|Strasbûrgê]]* jî dibêjinê, ji bo parastina mafên mirovan li welatên ku di Peymana ji bo Parastina Mafên Mirovan û Azadiyên Bingehîn da endam in, hatiye sazkirin. Ew peyman li sala 1955ê ji aliyê Konseya Ewropayê ve hat pejirandin. Dadgeheke navnetewî ye. Ne tenê dadgeha Yekîtiya Ewropayê ye, dagdeha Konseya Ewropayê ye, heta dewletên peyman pejirandî jî girêdayî dadgehê ne.
Ev dadgeh gava Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê û protokolên din ên di derbarê mafên bingehîn de bên binpêkirin dikeve dewrê. Takekes, dewlet û komên takekesan li gor hin mercan dikarin serî li vê dadgehê bidin.
çep|thumb|350x350px|Wêneyek ji dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê

## Serlêdana dadgehê
Ji bo serîlêdanê hin mercên dadgehê hene. Merca yekem divê yên serlêdanê bike pêşiyê li welatê lê dijî hemû rêyên darazê (heqlêgeranê) ceribandibin. Ango kes li welatê lê dijî çû hemû dadgehan lê her encam neyinî bû dûvre di nava 6 mehan de bi nivîskî dikare serî lê bidin. Her wiha zimanê dadgehê ingilîzî an jî frensî ye. Lê serlêdan bi zimanekî endamên konseyê jî be çêdibe.
Serlêdan ji du gavan derbas dibe. Ya yekem serlêdan pêşiyê ji aliyê mercên pêşîn hatine bicihanîn, heke ev merc pêk hatibin derbasî gava din dibin, merc pêk nehatibin tê redkirin û ev red vebiriye. Gava duyem jî piştî gava yekem serlêdan ji nû ve bi asasî tê lêkolînkirin. Piştî gava yekem dadgeh ji herdu aliyan re "çareseriya dostanî" pêşniyar dike. Ev jî nebe gava duyem destpê dike û dadgeh ji herdu aliyan nêrînên wan bi nivîskî dixwaze, dadgeh pêwîstiyê pê bibîne dikare danişînê bike, şahidan guhdar bike û keşifan bike. Heke dadgeh di dawiyê de têbigihe ku dewletê mafekî serlêder ê di peymanê de hatiye binpêkirin bi awayekî xwedayî (heqaniyetî) dewlet cirmê (tezmînatê) bide. Qontrola pêkanîna biryarên dadgehê jî ji aliyê Komîteya Wezîran a Konseya Ewropayê ve tê kirin.

## Şêweya dadgehê
thumb|270x270px|Mohra Ermenîstanê bi taybetî ji bo 50 saliya Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê hatiye çapkirin.
Ev şêweya niha ya Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê di 1ê çiriya paşîn a 1998an de di rêziknameya navxweyî DMMEyê de bi kitekit hatiye diyarkirin. Li gor vê dadgeh ji çar dezgehan pêk tê:

-Lijneya Giştî

-Komîte

-Daîre

-Daîreya Mezin

## Çavkanî

Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan

Hiqûqnasên Kurdistanê

Hiqûqnas

Kategorî:Avabûnên 1959an li Ewropayê
Kategorî:Avabûnên 1998an li Fransayê
Kategorî:Civak
Kategorî:Dad

Kategorî:Dadgehên li Fransayê
Kategorî:Rêxistinên navneteweyî
Kategorî:Yekîtiya Ewropayê
Mêrgesor

**Mêrgesor** yek ji bajarên Başûrê Kurdistanê ye. Ev bajar herêma giring û navdara Barzan bi xwe ve digirit. Mêrgesor li stan anko parêzgeha Hevlêrê ye.
## Dîroka Mêrgesorê

Dîroka qeza Mêrgesor divegere sala 1890, wî demî de qeza bi navê Zêbar bû, li sala 1993 Hikûmeta Herêma Kurdistanê navê qeza Zêbar guhertin kire qeza Mêrgesor.

Nêzîkî Mêrgesorê şûnewarên navdar ên bi navê Şaneder û Zewî Çemî Şaneder hene.

## Mijarên têkildar
* Mêrgesor (navçe)

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê
Barzan, Mêrgesor

**Barzan**, gundekî bi ser navçeya Barzan a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

Barzan yek ji gundên herî navdar yên Kurdistanê ye. Ev gund di şoreşên Kurdan û tevgera azadîxwazî ya Kurdistanê da cihekê gelek giring digirit.

## Erdnîgarî
Gundê Barzan li şehristan anko ya Mêrgesorê li stan anko parêzgeha Hewlêrê li Başûrê Kurdistanê ye. Ev gund dikevit aliyê rojavayê Mêrgesorê. Hevsiyên gundê Barzan ev gund in: li başur Bilê, li bakur Hesinan û Bibana, li rojhilat Hesneka û li rojava jî Hevindkan.

Barzan li 36° 55' 34 bakur û 44° 2' 26 rojhilat helkevtiye û 661 metiran li ser astê deryayên azad bilind e.

Çiyayê Şirînê çiyayekê navdarê Kurdistanê ye ko li bakur çavdêriya Barzan dikit.

Seqaya Barzan seqayeka çar demsal e. Buharên Barzanê bi kulîlk û nêrgizan xweş û bedew e. Havînên wê gerim in. Payîza wê bi rengên payîzî yên daran kevalekê rengîn e. Zivistaên Barzan jî dijwar in.

## Dîrok

Ev gund landika şoreş û berxwedana Kurdan bûye û gelek caran bi destê rejîmên yek li pey yekên Îraqê hatiye wêrankirin û şewitandin.

Şoreşên Şêx Evdilselamê Barzanî, Şêx Ehmedê Barzanî, pişikdariya di xebatên Şêx Ubeydilayê Nehrî û Komara Mahabadê da, Şoreşa Îlonê, Şoreşa Gulanê û gelek şoreş û serhildan û berxwedanên dî tenê hindek nimûne ji xebata dirêjdema vî gundî ne.

## Xelkê Barzan
Xelkê gundê Barzan ji ber şoreşên wê li tevaya cîhanê belav bûne. Piştî Şerê Duyê yê Kendava Faris li sala 1991ê û dameziriyana Hukmeta Herêma Kurdistanê li Kurdistana Başur, gundê Barzan hat avedankirin û termê serokê Şoreşa Îlonê, Mela Mistefa yê Barzanî li vî gundî hat veşartin.

Xelkê gundê Barzan hemî Kurd in û bi Kurmancî diaxivin. Dînê xelkê Barzan Îslam û mezhebê wan Şafiî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Kurdî-Der

**Kurdî-Der** yan **Komeleya Lêkolîn û Pêşvexistina Zimanê Kurdî** di nîsana 2006an de li Amedê serî li walîtiya Amedê hatiye dayin ji bo ku komele bê vekirin. Piştî 4 mehan bersiv hatiye dayin. Hinek xalên rêziknameyê ji aliyê dewletê ve nehate pejirandin. Damezrêner wan xalan jê derxistine. Bi vî awayî komeleyê ava bûye. Piştî 6 mehan, di 25ê tebaxa 2006an de di fermiyetê de rêziknameya Kurdî-Derê hatiye pejirandin. Komeleya Lêkolîn û Pêşxistina Zimanê Kurdî ji wê çaxê de xebatên xwe didomîne. Piştî 6 mehan kongreya xwe ya yekemîn çêkiriye. Di 7ê Rêbandana 2007an de kongereya pêk hat. Di kongreyê de 7 kes wekî endamên rêveberiyê yên eslî hatin helbijartin. Di heman kongreyê de Mazhar Aktaş wekî Serokê Giştî yê Komeleyê hatiye diyarkirin.

Niha li navendê di ser 150 kesî re endamên Komeleya hene. Li şaxên din jî; li Wanê di ser 200î ne, li Gewerê jî li dora 100 endamî hene. Li gelek bajaran endamên wan yên xwezayî hene.

Kurdî-Der li ser ferhengên şaxên zanistî, Wek hiqûq, erdnîgarî, felsefe û hyd. dixebite. Di van hêlan de peyv û têgînên ku têne bikaranîn berhev dikin û arşîv dikin ji bo ku di pêş de bêne nirxandin.

## Çavkanî

Kategorî:Amed
Kategorî:Sazî
Barzan (dever)

**Barzan** devereka navdar ya Başûrê Kurdistanê ye ko bi awayekê dîrokî hemî dever û gundên heft eşîrên barzanî vedigirit. Ew eşîr ev in: berojî, nizarî, şêrwanî, dolemerî, mizûrî jorî, gerdî û herkiyên Binecî.

Bi awayekê fermî, sînorên niha yên devera Barzan sînorên şehristana Mêrgesorê ne û ji pênc nahiye pêk tê (Barzan, Pîran, Şêrwan Mezin, Meznê û Gûretê) û ji 252 gundan jî pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Barzan
Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê