open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rêzeçiyayên Munzûrê

**Rêzeçiyayên Munzûrê** rêzeçiyayeke Bakurê Kurdistanê ye ku di navbera Herêma Dêrsimê û Parêzgeha Erzinganê de ye ku di navbera navçeyên Kemax, Îlîç, Egîn û Pilûrê de ye. Munzûr xwedî rûerdekî berfirehe ku qadeke bi qasî 3000 km² rûerd vedigire. Rêzeçiya di çanda kurdî de bi taybetî li Herêma Dersimê di warê baweriyê de ciheke taybet e.

Di roja îro de li Çiyayên Munzûrê Parka Neteweyî ya Geliyê Mûnzûrê heye.

## Erdnîgarî
thumb|çep|Rêzeçiyayên Munzûrê
Rêzeçiyayên Munzûrê li hember navçeya Egînê, li ser Gelîyê Ava Reş bilind bûye ku piştî dirêjayîyek li dor 100 kîlometreyan xwe digîhêjîne ser Çiyayê Mercanê ku beşeke ji rêzeçiyayên Munzûrê ye. Lê ne ewqas fireh e. Di navbera Pilûr û Gamaxê de firehîya Munzûrê ji 30 kîlometreyan derbas nabe. Bilindayî li her deverê ji 2.500 mêtreyan bilindtir e. Li rêzeçiyayên Munzûrê gelek dirûv (şikil) û golên ji ber helandina berfê çêbûne hene. Çiyayên bilind ên ku di nav rêzeçiyayên Munzûrê de ne ev in: Çiyayê Geşo (3.111 m.), Çiyayê Fîkîrîk (3.262 m.), Girên Jarê (3.071 m.), Çiyayê Serêgolê (3.239 m.), Çiyayê Qatiro (3.129 m.) û Çiyayê Xewaçûr e.
### Avhewa
Munzûr di piraniya salê de bi berfê nuxumandîye. Ji ber bilindahiyê baran û berfa Munzûrê pir zêde ye. Di demsalên bihar û payîzê de ewr li ser vî çiya kêm nabin, di demsala havînê de jî baran dibare. Li bakurê vî çiyayî di havînê jî berf tê dîtin û gelek gol û goltik hene. Golên sereke ev in: Qeregol, Gola Çîmê, Gola Berxan û Gola Sor e.

## Binerê

* Çemê Mizur

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Nexşeya çiyayên Bakurê Kurdistanê û Tirkiye

Kategorî:Çiyayên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Çiyayên Dêrsimê
Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê
Kategorî:Rêzeçiyayên Kurdistanê
Gola Qeregol

**Gola Qeregol** (bi tirkî: *Karagöl Gölü*), Gola cemedê ye li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiye ye ku gol li bakurê rojavayê navçeya Pulura bi ser parêzgeha Dêrsimê ye. Yek ji golên herî mezin ên Dêrsimê ye.

Li ser Rêzeçiyayên Munzûrê ye. Bilindahiya golê ji asta deryayê 2.500 mêtre ye û kûraniya golê jî li dora 60 mêtre ye.

## Erdnîgarî
Gola Karagolê ji çavkaniyên çiyayan tê xwarin. Asta golê di Gulan û Hezîranê de digihîje asta herî bilind.

## Çavkanî

Kategorî:Dêrsim
Qeregol
Qeregol
Kategorî:Golên Tirkiyeyê
Katie Douglas

**Kathryn Emily Douglas** (; Ontario) lîstikvaneke kanadayî ye.

## Fîlmografî
### Fîlm
* 2011: *Stay with Me* ... Lucy
* 2012: *[[Sunshine Sketches of a Little Town]]* ... Rose Leacock
* 2013: *[[Compulsion]]* ... Saffron (ciwan)
* 2018: *[[Level 16]]* ... Vivien
* 2018: *[[Every Day]]* ... Megan / A
* 2018: *[[Believe Me: The Abduction of Lisa McVey]]* ... Lisa McVey
* 2019: *[[Thicker Than Water]]* ... Addie Decker
* 2022: *[[The Walk]]* ... Kate Coughlin
* 2023: *[[The Girl Who Escaped: The Kara Robinson Story]]* ... Kara Robinson

### Televîzyon
* 2007: *F2: Forensic Factor*
* 2009: *Flashpoint* ... Jennifer Sabiston
* 2012: *[[Less Than Kind]]* ... Brenda
* 2012: *[[Alphas]]* ... Nina (ciwan)
* 2013–2014: *[[Spooksville]]* ... Sally Wilcox
* 2013–2015: *[[Defiance]]* ... Irisa (ciwan) / Irzu / Little Girl
* 2014: *[[Saving Hope]]* ... Tatum
* 2015–2016: *[[Max & Shred]]* ... Melanie
* 2016: *[[Raising Expectations]]* ... Connor Wayney
* 2016: *[[Eyewitness]]* ... Bella Milonkovic
* 2017–2019: *[[Mary Kills People]]* ... Naomi Malik
* 2018: *[[Creeped Out]]* ... Indigo
* 2018: *[[Burden of Truth]]* ... Amanda Parson
* 2019: *[[Nurses]]* ... Sasha
* 2021–2023: *[[Pretty Hard Cases]]* ... Jackie Sullivan
* 2021-niha: *[[Ginny & Georgia]]* ... Abby

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên kanadayî
Kategorî:Jidayikbûn 1998
Kategorî:Mirovên zindî
Komkujiya Zînî Gedîkê 1938

**Komkujiya Zînî Gedîkê** komkujiyek ji aliyê dewleta tirk di 6ê Tebaxa 1938an de li gundê Zînî Gedîk ê Erzînganê li dijî gelê kurd pêk hat ku 95 kes hatin kuştin. Komkujiya wê demê tevlî şerê Dêrsimê bû, ku kuştina sivîlan weke amûreke desthilatdariyê, tirsandin û tepisandina tevgera cudaxwaz a kurd hate bikaranîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
**Ma Sekerdo Kardaş? N'etmişiz Kardaş?*, İlhami Algör, ISBN 978-605-111-577-1

* https://web.archive.org/web/20140812095617/http://www.birgun.net/news/view/76-yil-sonra-mezarlari-olacak/2234

Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan
Kategorî:Komkujiyên li dijî sivîlan
Kategorî:Komkujî li Kurdistanê
Kategorî:Komkujî li Tirkiyeyê
Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê
Nûrî Iskender

**Nûrî Iskender** an jî **Nouri Iskandar** (bi suryanî: ܢܘܪܝ ܐܣܟܢܕܪ, bi erebî: نوري إسكندر: *Nuri Iskandar*, jdb. 1938 li Dêra Zorê, Sûrî - m. 25 kanûna pêşîn 2023), muzîknas û kompozîtorekî suryanî (asûrî) bû. Ew bi xebatên xwe yên muzîka gelerî ya suryaniyan û muzîka dêra suryanî tê naskirin.

## Jiyana wî
Nûrî Iskender di 1938an de li Dêra Zorê ji dayika xwe bûye. Malbata wî asûriyên xelkê Rihayê bû. Malbata wî di sala 1941ê de koçî Helebê kir û ew tevlî komela *scout*ên ortodoks a Sûriyê bû û li wir dersên xwe yên pêşîn ên muzîkê xwend. Iskenderî di navbera 1959 û 1964an de li Enstîtuya Bilind a Muzîkê ya Zanîngeha Qahîreyê xwend û bawernameya xwe ya B.A. (*Bachelor of Arts*) di muzîkê de wergirt.

Iskender di destpêka salên 1970î de dest bi berhemkirina muzîka gelêrî ya suryaniyan dikir, stranên populer ên wek *O Habibo*, *Zliqe frisi*, *Lo tehfukh* û hwd. Dema ku vegeriya Sûriyê, çendîn koro damezrandin û di sala 1973an de beşdarî yekemîn Festîvala Muzîka Asûrî ya Nûjen li Bêrûta Libnanê bû. Tevî muzîkvanê libnanî Wadi al-Safi hin stranên gelêrî yên asûrî (suryanî) pêşkêş kirin.

Wî çend operetên bi suryanî û erebî jî amade kirin, yek ji wana ܦܪܩܐܢܐ *Furqono* bû. Iskender rêveberê Xwendegeha Muzîkê ya Helebê jî bû.

## Mirina wî
Nûrî Iskender di 25ê kanûna pêşîn a 2023an de çû ber dilovaniya xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîknasên suryanî
Georg Büchner

Georg Büchner (bi Soranî: گێۆرگ بۊشنەر), helbestvanê destpêkê yê realîzma almanî, kurê doktorekî rêzdar li Darmstadt bû.
 
Li Strasbourg û Giessenê zanistên xwezayî, bijîşkî û felsefeyê xwendiye. Di sala 1834’an de li Hessenê ji ber hestên îdeal beşdarî têkoşînên siyasî dibe û li Darmstadt û Giessenê “Komeleya Mafên Mirovan (bi almanî: Gesellschaft für Menschenrechte)” ava dike. Di sala 1835’an de ji ber broşûra xwe ya sosyalîst “Nûnerî Hessenî (bi almanî: Der Hessische Landbote)” neçar ma, ku bireve Strasbourgê. Li wir xwendina xwe domand û doktoraya xwe wergirt. Di Mijdara 1836’an de wî habilitasyona xwe wekî mamosteyek taybet di anatomiya berawirdî de li Zanîngeha Zurîxê qedand.

Wek şanoger Büchner li pêş dema xwe bû. Wî bi xurtî bandor li serdemên şêwaza paşerojê yên wekî xwezayîparêzî û Ekspresyonîzmê kir û hinekî jî pêşbîn kir.

## Mirin
Büchner bi hêvî di 23 saliya xwe de ji ber Giranetayê jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

.

Kategorî:Jidayikbûn 1813
Kategorî:Mirin 1837
Kategorî:Nivîskarên alman
Kategorî:Nivîskarên ji Hessenê
Pêşeng Rad

**Pêşeng Rad**, an jî bi fermî **Peshang Rad** (jdb. 1 kanûna paşîn 1984 li Rojhilata Kurdistanê) şanogerekî swêdî yê ku bi eslê xwe kurd e.

Wî perwerdeya xwe di 2010an de li Xwendegeha Bilind a Şanogeriyê li Malmöyê (*Teaterhögskolan i [[Malmö]]*) temam kir.

## Fîlmografî
* 2006: Göta kanal 2 – kanalkampen
* 2007: Beck – Den svaga länken
* 2007: Kungamordet
* 2013: On suffocation
* 2013: Molanders
* 2015: Arne Dahl: Himmelsöga
* 2015: Gåsmamman
* 2015: En underbar jävla jul
* 2016: Syrror
* 2016: Innan vi dör
* 2018: Backstabbing for beginners
* 2019: Bonusfamiljen
* 2020: Dejta (ji bo televîzyonê)
* 2020: Bäckström (ji bo televîzyonê)
* 2023: Tack och förlåt

## Şano
### Rolên wî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Peshang Rad li Uppsala stadsteater
* Peshang Rad  li Malmö stadsteater

Kategorî:Aktorên kurd
Kategorî:Aktorên swêdî
Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Şanogerên kurd
Fırat Med

**Fırat Med** (jdb. Farqîn, Diyarbekir, Bakurê Kurdistanê), hunermendê kurd e.

## Jînenîgarî
Med li navçeya Farqînê ya Diyarbekirê ji dayik bûye. Piştî strana "Dîrok" di 17 saliya xwe de yekem besteyên xwe dinivîse. Strana "Roboskî" ya bi heman navî li ser Komkujiya Roboskî ya di sala 2011an de pêk hat, derxist. Piştre di 2013an de albûma bi navê "Spî" derxist.

## Dîskografî
* *Spî* (2013)

## Çavkanî

Kategorî:Stranbêjên kurd
Axmas

**Axmas**, anku **Aẍmas**, an jî **Avanis** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Xinûs
Partiya Karkerên Tirkiyeyê

**Partiya Karkerên Tirkiyê** partiyeke siyasî ye ku di 7ê çiriya paşîn a 2017an de di bin serokatiya Erkan Baş û Barış Atay de hatiye damezrandin û li Tirkiyê kar dike. Li gorî zagona partiyê kurtenivîsa wê ya fermî "TİP" e. Di TBMMê de 4 wekîl hene. Serokê wê Erkan Baş e. Ji  û vir ve di nava Yekîtiya Ked û Azadiyan de cih digire.

## Dîrok
Metna bangawaziya ku di nav de Erkan Baş, Barış Atay, Tuncay Çelen, Metin Çulhaoğlu, endamên berê yên TİP û TKPê, nûnerên gelek rêxistin û sendîkayên girseyî, karker, xwendekar û akademîsyen jî di nav de 146 kes îmze kirin, ji raya giştî re hat ragihandin. Bi pêşengiya derdorên Partiya Komunîst a Gel a Tirkiyeyê, di 7ê çiriya paşîna 2017an de ji bo ji nû ve avakirina TİPê serlêdan hat kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2017an li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên komûnîst li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2017an de hatine avakirin
Xelata wêjeyî

**Xelata wêjeyî** an jî **xelata edebî** xelatek e ku bi gelemperî ji bo destkeftiyên taybetî di warê wêjeyê de ji nivîskaran re tê dayîn. Xelata wêjeyî ji bo berhemeke takekesî an jî ji bo xebata jiyanî ya nivîskarekî tê dayîn. Xelatên wêjeyî beşeke girîng a karsaziya wêjeyî ne.

Xelatên wêjeyî ji aliyê sazî, komele, akademî, weqf, weşanxane, yane an jî kesan ve di navberên rêkûpêk de têne dayîn.

## Çavkanî
Pompiac

**Pompiac** (bi oksîtanî: *Pompiac*), komuneke li departmena Gers a li herêma Oksîtanyayê ye ku li başûrê rojavayê Fransayê ye.

## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Komunên departmena Gersê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên departmena Gersê
2024

## Bûyer
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
### Kanûna paşîn
### Sibat
### Adar
### Nîsan
### Gulan
### Hezîran
### Tîrmeh
### Tebax
### Îlon
### Çiriya pêşîn
### Çiriya paşîn
### Kanûna pêşîn

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
*  – Hedoya Simko, keça Simkoyê Şikak (jdb. 1924).
*  – Jesse Jane, pornostêrka amerîkan (jdb. 1980).
*  – Aleksey Navalnî, siyasetmedarê rûs (jdb. 1976).
* 
** Akira Toriyama, hunermendê mangayê yê japonî (jdb. 1955).
** Erling Folkvord, siyasetmedarê norwêcî (jdb. 1949).
*  – Herbert Kroemer, fîzîknasê alman (jdb. 1928).
*  – M. Emmet Walsh, lîstikvan û komedyenê amerîkî (jdb. 1935).
*  – Alice Munro, nivîskara kanadayî (jdb. 1931).
*  – Îbrahîm Reîsî, reîsîcimhûrê Îranê (jdb. 1960).
*  – Richard Simmons, aktorê amerîkî (jdb. 1948).
*  – Tsung-Dao Lee, fizîknasê çînî-amerîkî (jdb. 1926).
*  – Tarık Ziya Ekinci, siyasetmedar, parêzvanê mafê mirovan û nivîskarê kurd (jdb. 1925).
*  – Alain Delon, aktorê fransî (jdb. 1935).
*  – Holly Lisle, nivîskara amerîkî (jdb. 1960).
*  – Mark Podwal, fîzîknasê DYAyî (jdb. 1945).
*  – Hesen Nesrula, sekreterê Hizbulayê (jdb. 1960).
* 
** Evelyn Hurley, rebena katolîk (jdb. 1915).
** Yehya Sînwar, siyasetmedarê filistînî (jdb. 1962).
* 
** Aştî Hewramî, siyasetmedarê kurd (jdb. 1948).
** Fethullah Gülen, nivîskar û damezrînerê tevgera gulen (jdb. 1941).
*  – Leon N. Cooper, fizîknasê amerîkî (jdb. 1930).
*  – Joyce Blau, kurdolog û zimannasa fransî (jdb. 1932).
*  – Ahmed M. Mahmud Silanyo, serokê Somalîlandê yê 4an (jdb. 1936).
*  – Olivia Hussey, aktrîsa arjentînî - brîtanî(jdb. 1951).
*  – Jimmy Carter, serokdewletê DYAyê yê 39an (jdb. 1924).

## Çavkanî
Harmonîa

[220x124px|thumb|rast|Harmonîa ya jina Kadmosê ji aliyê [Evelyn Morgan]]
**Harmonîa** (yewnanî: Ἁρμονία) di mîtolojiya yewnanî de xwedawenda harmonî an go ahengê ye. Keça Afrodîtê û yê Arêsê ye. Hevjina Kadmosê ye.

Li gorî çavkaniyeke din ew keça Zeus û yên Êlektrayê ye. Lê her du çavkaniyan de jî ew hevjîna Kadmosê ye. Di efsaneyên avakirina bajarê Têbeyê çîroka wê û Kadmosê jî heye. Bavê Harmonîayê, keça xwe dide Kadmosê. Dewet li keleha Têbeyê çêdibe, hemû Xwedawendên Olîmpî jî beşdarî dewetê dibin. Xarîtan gerdeniyen dane bûkê. Ev gerdenî dibin sedema xerabûna bajarê Têbeyê dibe. Çar ango pênc zarokên wan çêbû. Navê wan Semelê, Îno, Agavê, Autonoê bû. Qedera wan zarokan hemû zehf xerab bû.

## Çavkanî

Kategorî:Keçên Zeus
Kategorî:Xwedabanûyên aştiyê
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Kategorî:Zarokên Afrodîtê
Kategorî:Zarokên Arês
Persê

**Persê** (yewnanî: Πέρση) di mîtolojiya yewnanî de jina Hêlios û dêya hinek nemirên girîng e. Wek wateya navê xwe bi werankirinê re tê tekildar kirin. Lê agahiyên derheqê wê gelek tinne. Zarokên wê û Hêlîosê Kîrkê û Eêtes e. Apollodorus yek zêde dike û dibêje Pasîfaê jî zaroka wê ye. Ji aliyê piraniyan nivîskar û helbestvanên demên kevnar Persê nayê hesibandin lê Hêsîodos jî Homêros jî qala wê diken û Persêyê qebul diken.

## Çavkanî

Kategorî:Kîrkê
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Okeanîd
Kategorî:Persefonê
Kategorî:Xwedabanûyên efsûnî
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Dolphin Tale (fîlm)

***Dolphin Tale*** (bi wateya "Çîroka Delfînê") fîlmekî bi drama yê amerîkayî yê ji bo zarokan e ku di sala 2011an de ji hêla Charles Martin Smith ve hate çêkirin. Senaryonivîsên fîlm Karen Janszen û Noam Dromî in û di rolên sereke de Harry Connick, Jr., Kris Kristofferson, Ashley Judd û Morgan Freeman jî ne.

Fîlm çîroka dostaniya zarokek û delfînê bi navê Winter ê ku ketî xefika kevjala û dûve xwe winda kirî vedibêje.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlm
Kategorî:Fîlmên 2011an
Dîkê (mîtolojî)

**Dîkê** (yewnanî: Δίκη) di dînê Yewnanistana kevnare de navê nemira ku çavdêriya nebaşiyên mirovan dike û diçe dibêje bavê xwe Zeus re. Dêya wê xwedawend Temîs e. Ew yek ji sê xwişkên Horayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Hore (mîtolojî)
Kategorî:Keçên Zeus
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Xwedabanûyên dadmendiyê
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Xaliye Buqmiye

**Xaliye Buqmiye** (erebî: غالية البقمية) jineke Ereb bû ku serkêşiya komeke çekdar bû ku ji bo parastina Mekkeyê ji Osmaniyan berxwedaneke leşkerî kir. Ji bo naskirina kiryarên wê, sernavê Emîre, ku guhertoya jinê ya navê Emîr e ku tê wateya prenses, lê hatiye dayîn.

## Jiyan
Ew li Tarba, li nêzîkî Taifê, ji malbatek Hanbelî ya bi eslê xwe Bedewî bû. Ew keça Şêx Ebdulrehman bîn Sultan el-Bedrî bû. Ew jina mîr Hemed Ben Abdullah, waliyê Tarba yê Mîrnişîna Diriyê bû.

Di dema Şerê Wehabî (1811–1818), piştî girtina Mekkeyê ji aliyê hêzên Diriya Siûdî ve, Mekke di bin êrîşa Împaratoriya Osmanî de bû, û wê tevgereke berxwedanê ya leşkerî damezrand da ku Mekkeyê li dijî hêzên Osmanî biparêze.

Çîrokek vê bûyerê wiha vedibêje: “Berxwedana eşîrên Ereb ên ji Mekkê tu carî bi qasî Erebên Terbeyê ku jina bi navê Xaliye wek serê wan hebû, nebû.” Taktîkên Ghaliya hêzên wê hişt ku di destpêka şer de êrişên Osmaniyan bi serkeftî paşve bixin. Osmanî ji şermkirin ku ew dikarin jinekê bi ser bikevin, derewan belav kirin û ew bi sêhrbazek ku hêzên Wehabî ji nedîtî ve tê tawanbar kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Mirin 1818
Înan Eroglû

**Înan Eroglu** nivîskar û weşangerê kurd e ku di 1994an de li Bismilê ji dayik bûye.

Eroglû derçûyê beşa ziman û edebiyata kurdî yê Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê ye. Du çîrokên wî sala 2010 û 2012an xelat wergirtine (Pêşbaziya çîrokan a Hüseyin Çelebi û Abdullah Duran) û sê kitêbên wî yên çîrokan heta niha weşiyane bi navê "Têbîniyek" (2019, Avesta), "Serpêhatiyên Înanolo û Çîrokên Din" (2021, Avesta) û “Heft û Heştên Mirinekê” (2023, Pall).

Ji 2010an pê de nivîs û hevpeyvînên wî di çendîn kovar, malper û rojnameyan de weşiyane. Edîtorî, wergêrî û redaktorî ji bo sazî û dezgehan kiriye. Salên 2021-2022yan naverokên kulturî û edebî bo *[[podcast]]a* Aş û Baş amade kirine. Di 2023yan de weşanxaneya bi navê Pall Weşan ava kir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* Kanala wî ya podcastê

Kategorî:Jidayikbûn 1994
Kategorî:Kesên ji Bismilê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Meya (mîtolojî)

**Meya** (bi yewnaniya kevn: Μαῖα, *Maía*, yan jî **Meyê**, Μαίη, *Maíe*, bi latînî: *Maia*) di mîtolojiya yewnanî de yek ji hevjinên Zeusî yên fanî ye. Zeusî Hermês ji wê çêkiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Nîmfê
Kategorî:Xwedabanûyên xwezayê
Mahathir Mohamad

**Mahathir Mohamad** (jdb.  li Alor Setar, Kedah), siyasetmedar, diktor û nivîskarekî malezyayî ye ku ji sala 1981ê heta 2003an û ji sala 2018 heta sala 2020an serokwezîrê Malezyayê bû. Li gorî hinek çavkaniyan, di dema desthilatdariya wî de aboriya Malezyayê bi awayeke lez pêş ketiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1925

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên malezyayî
Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Malezyayê
Aelo

**Aelo** (yewnanî: Ἀελλώ, *Aelló*) navê harpiyayekê ye. Wateya navê wî "bahoz" e. Derheqê wî gelek agahî tune ye. Lê tê zanîn ku ji bayê leztir dikarî bifire. Heman demê tê gotin ku ew ji wextê jidayikbûna xwe jî dikariya bifire.  Ew jî wek Harpîyayên din keça Thaumas û yên Elektrayê ye. 220x124px|thumb|rast|Harpiya

## Mijarên têkildar
* Harpiya

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Hedoya Simko

**Hedoya Simko** yan jî **Hediye Zîrekbîlek** (jdb. 1924 - m. 7 kanûn paşîn 2024), yek ji keçên Simkoyê Şikak (1887-1930) bû.

## Jiyana wê
Hedoya Simko di sala 1924an de hatiye dinyayê.

## Mirina wê
Hedoya Simko ya ku ji ber têkçûna gurçikan li Nexweşxaneya Lêkolînê ya Wanê dihat dermankirin, di 7ê kanûna paşîn a 2024an de 100 saliya xwe de koça dawî kir. Li goristana gundê Noşarê yê navçeya Qelqeliyê hat veşartin.

## Mijarê têkildar
* Simkoyê Şikak
* Şikak
* Surmê keça Simko (1928-2008)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1924
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2024
Kategorî:Simkoyê Şikak
Agahî

**Agahî** an **zanyarî** (wekî *agahdarî*, *malûmat* û *enformasyon* jî tê zanîn) têgeheke razber e ku behsa wê yekê dike ku hêza wê ya agahdarkirinê heye. Agahdarî, di wateya xwe ya herî gelemperî de, zanîna berhevkirî ye ku di derbarê mijarek taybetî û nisbeten teng de ye. Pêvajoya berhevkirinê forma kurtkirina pîvandin, ceribandin, çavdêrî, lêkolîn an berhevkirina nûçeyan (îstîxbaratî) peyda dike.

Agahiyên ku bi demê re li ser mijarek taybetî têne berhev kirin, piştî ku têne rêz kirin, dabeşkirin û organîze kirin, di asta giştîtiya xwe de vediguhere zanînê. Di vî warî de, dema ku agahdarî ji bo famkirina pirsgirêkek taybetî an çareserkirina pirsgirêkek taybetî xizmet dike, zanîn jî ji bo têgihîştina pirsgirêkek bi gelemperî an ji bo çareserkirina hemî cûreyên hin pirsgirêkan tê bikar anîn.

Têgeha agahiyê bi têgînên cihêreng ve têkildar e an jî girêdayî ye, di nav de astengî, ragihandin, kontrol, dane, form, perwerde, zanîn, wate, têgihiştin, teşwîqên derûnî, nimûne, pêşniyar, temsîlkirin, û entropî heye.

Zanyarî wekî têgehekê, ji bikaranîna rojane heta amadekarîya teknîkî xwedîyê gelek wateyan e. Têgeha agahdariyê ji nêz ve bi têgihîştinên wekî sînorkirin, medya, kontrol, dane, form, prosedur, zanîn, raman, forma hêsan, nasandin, temsîlkirina zanînê ve girêdayî ye. Di wateya xwe ya teknîkî ya herî teng da, agahî yek ji rêzên sembolan e.


Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Kategorî:Konseptên metafizîkê
Kategorî:Razberkirin
Kategorî:Zanista agahiyê
Agavê

**Agavê** di mîtolojiya yewnanî de dotmîreke efsanewî ye. Keça key Kadmos û yên Harmonîayê ye. Derheqê xwişka xwe Semelê û Zeusî paşbêjî kir. Kurê wan Dionîsos tola diya xwe stand. Dionîsos xaleta xwe dîn kir û xaleta wî kurê xwe kuşt. Ew mît di berhema Eurîpîdêsê *Bakxai* (Βάκχαι) de tê qisekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Aglaîa

**Aglaîa** (yewnanî: Ἀγλαΐα) di mîtolojiya yewnanî de her sê keçên Zeusê yên ku bi navê Xarîtan yekê ye. Aglaîa ya herî mezin ji Xarîtan e. Ew hevjîna Hêfestosê ye. Wateya navê wê "ronî" ye.

## Mijarên têkildar
* Xarît

## Çavkanî

Kategorî:Keçên Zeus
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Xwedabanûyên bedewiyê
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Eakos

**Eakos** (yewnanî: Αἰακός) di mîtolojiya yewnanî de kurê Zeus û Egînayê ye. Heman demê de bavê Pêleûs û yên Telamonê ye.

## Mîta wî
Eakos girava Egînayê desthilatdariyê dikir. Navê dêya wî û girava wî heman bû. Lê gelê wî bi temamî ji vebayê qeliyan. Ew jî ji bavê xwe Zeusê xwest ku moriyan bike mirov û bibin xelkê wî. Zeus vê duayê qebul kir, morî bûn mirov, navê wî xelkê jî bû mîrmîdonan(moriyan).

Du kurê Eakos çêbû. Navê wan Pêleûs û Telamon. Rojekî zirkurekî wî, kurê periya deryayî Psamathayê bi navê Fokos kuşt. Ji ber ku Fokos her tim li pêşbirkan de ser diketa. Lê sûc ma li ser her du kurê wî Pêleûs û Telamon. Her du bira neçar man ji giravê revîn çûn.

Eakos piştî mirina xwe li welatê Hadêsê bi Mînos û Radamantîs re bûn dadgera dinyaya binerdî.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Kurên Zeus
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Eêtês

**Eêtês** di mîtolojiya yewnanî de keyê Kolxîsê (Gurcistana îroyîn) yên efsanewî ye. Kurê Hêlios û yên Persêyê ye.220x124px|thumb|rast|Key Eêtês

## Mîta wî
Ewil bû keyê Korîntosê, piştre çû herêma başûrê rojhilatê Deryaya Reş li Kolxîsê bi cih bû. Ew xezineya xwe ya kevla berana bi kevle zêrîn re bi navdar bû.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Zarokên Hêlios
Eneias

220x124px|thumb
**Eneias** di mîtolojiya yewnanî de keyê Dardaneîyan yên efsanewî. Kurê key Ankhises û yên Afrodîtêyê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk
Kategorî:Zarokên Afrodîtê
Hinare

**Peyam** (**mesaj**), (bi înglîzî: message) yekîneyek veqetandî ya ragihandinê ye ku ji hêla çavkaniyê ve ji bo bikaranîna ji hêla hin wergir an komek wergir ve hatiye armanc kirin. Dibe ku peyamek bi rêbazên cûrbecûr (wekî; kurye, telegrafî, kevok hilgirê û otobusa elektronîkî ve) were radest kirin. Peyamek dikare bibe naveroka weşanê. Danûstandineke înteraktîf a peyaman sohbetekê çêdike.
​

Kategorî:Ragihandin
Xase

**Xase** (, ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Kategorî:Xinûs
Jacob Aagaard

**Jacob Aagaard** (jdb. 31ê tîrmeha 1973an) hostayekî mezin ê sedrencê yê danîmarkî-skoçyayî û Şampiyonê Sedrencê yê Brîtanî ya 2007an e. Ew bi nîspeta Eloyê ya 2477an lîstikvanê herî bilind ê Skoçyayê yê sêyem e (tîrmeha 2021ê). Nîspeta wî ya herî zêde 2542 bû. Di 2004an de ew di Şampiyoniya Sedrencê ya Skoçyayê de bû duyem. Di 2005an de ew di Şampiyoniya Skoçyayê de bû yekem lê ji ber ku ne hemwelatiyeke brîtanî bû, Craig Pritchettî sernav bi dest xist. Di 2012an de Aagardî sernav bi dest xist; ew cara yekem bû ku wî lîstiye û ji bo bidestxistina sernavî heqdar bû. Di eynî wextî de ew nivîskarekî sedrencê û şirîkê metbeeyeke sedrencê ya bi navê Quality Chess e.

Di 2012an de, Aagaard Şampiyoniya Sedrencê ya Skoçyayê bi nîspeta 7/9 qezenc kir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Hosteyên mezin yên sedrencê
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Mirovên zindî
Ayşegül Doğan Dağlı

**Ayşegül Doğan**, wek **Ayşegul Dogan** jî tê nasîn (jdb. 1977, li Enqereyê), parlamentera Şirnexê ye.

## Jiyana berî û perwerde
Doğan di sala 1977an de li Enqereyê ji dayik bûye. Piştî qedandina dibistana seretayî û navîn, di navbera salên 1995 û 2000an de ji bo xwendina pêragihandinê li zanîngeha Metzê û li dibistana rojnamevaniyê li Parîsê, çû derveyê welat. Di sala 1999an de wê li gel Ofîsa Agence France-Presse (AFP) ya li Enqereyê û rojnameya fransî ya Courrier International li Parîsê stajê kir.

## Kariyera pîşeyî

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Şirnexê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan
Nijat Abasov

**Nijat Azad oglu Abasov** (; jdb. 14ê gulana 1995an) hostayekî mezin ê sedrencê yê azerî ye. Di îlona 2023an de, ew gihişt pileya xwe ya herî bilind a 2677 û li Azerbaycanê bû sêyem (piştî Teîmûr Radjabov û Şaxriyar Mamedyarov) û li cîhanê bû 59em.

## Çavkanî

Kategorî:Hosteyên mezin yên sedrencê
Kategorî:Jidayikbûn 1995
Kategorî:Mirovên zindî
Kemal Okuyan

**Kemal Îbrahîm Okuyan** (jdb. 18ê Gulan 1962an), siyasetmedar û nivîskarê tirk e ku endamê Komîteya Navendî, Sekreterê Giştî û Serokê Partiya Komunîst a Tirkiyê ye.

## Kariyera siyasî
Okuyan di nava Partiya Karkerên Tirkiyeyê de beşdarî têkoşîna sosyalîst dibe û piştre jî di nava kovara Hêza Sosyalîst a ku di sala 1980î de derketibû de cih girtiye. Gotarên wî yên pêşîn di vê kovarê de hatin weşandin. Di nava endamên yekemîn ên desteya weşanê ya Kovara Gelenek de cih digire ku demekê piştî têkoşînê di sala 1986an de dest bi weşanê kirine. Okuyan ku di nava kadroyên pêşeng ên tevgera li derdora kovara Gelenek de hatibû avakirin de cih girt û di pêvajoya avakirina partiyê ya vê tevgerê de erkên navendî pêk tîne. Di Partiya Sosyalîst a Tirkiyeyê ya ku di vê serdemê de hat avakirin û di Partiya Hêza Sosyalîst (SİP) ya ku piştî girtina vê partiyê hat avakirin de gelek wezîfe werdigire. Piştî ku SİP di 11ê mijdara sala 2001an de navê xwe Partiya Komunîst a Tirkiyeyê (TKP) vediguherîne, di nava TKPê de wekê endamê Komîteya Navendî û wezîfeyên din ên navendî xebatên xwe berdewam dike. Okuyan niha Sekreterê Giştî yê TKPê ye.

Okuyan ku gelek caran di qada navneteweyî de nûnertiya Partiya Komunîst a Tirkiyeyê dike. Ji ber tevkariyên wî yên ji bo hevgirtina bi gelê Kûba re, di sala 2008an de ji aliyê Komara Kûbayê ve bi xelata Nîşana Dostaniyê ya Kûbayê hatiye xelatkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Şehîrveran

**Şehîrveran** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîrome ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Eson

**Eson** di mîtolojiya yewnanî keyê Îolkosê û bavê leheng Îasonê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Keyên Îolkosê
Axeloos

**Axeloos** an jî **Axeloîos** (yewnanî: Ἀχέλῷος an jî Ἀχελώϊος) di mîtolojiya yewnanî de navê xwedawenda rûbarê Axeloos e. Ew di nav zarokên Okeanos û yên Têtîsê herî mezin e û keyê sê hezar xwişk û birayê xwe ye. Rûbara ku navê xwe pê danî li rojavayê Yewnanistanê di nav heremên Akarnaîa û Etolîayê ye.

[thumb|Herkûl û Axeloos şer diken, bi destê [Heinrich Aldegrever]]

Her du helbestvanên navdar yên Yewnanistana kevnare Hêsîodos û Homêros jî behsa wî kirine.

### Şerê Axeloos û yên [[Hêraklês]]ê
Dilê leheng Hêraklês û yên Axeloos ketibû dotmîra Kalîdon Deîaneirayê. Lê dotmîr Axeloosê qebûl nedikir ji ber ku Axeloos dikariya şiklên xwe biguherîne şiklên ajalên xeternak. Dotmîr xwe gihand Hêraklêsê. Lê Axeloos hat êrîş li Hêraklêsê kir, navbeyna her du yan şerekî dijwar qewimî. Axeloos şiklên xwe kire marekî mezin. Hêraklês wî ji geriya wî girt hewl da ku bixeniqîne. Lê Axeloos xwe vê carê kire şiklên gayekî har. Hêraklês vê carê wî stireha wî girt û stireha wî şikand. Şer li dawî bû Hêraklês ser ket.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Alfeios

**Alfeios** di mîtolojiya yewnanî de navê xwedawenda  û kesayîtbûna wî ye. Ew jî zarokê Okeanos û yên Têtîsê ye. Rûbara wî li herema Peloponêsê li navbeyna Elis û Arkadyayê ye.

## Mîta wî
Çîrvanoka wî û yên Nîmfêyên Artemîsê piranî bûye mijar di helbestên helbestvanên Romaya Kevnare û Mîtolojiya romayî.

Rojekî nîmfêyên Artemîs li ber keraxa rûbarekê şengekî çêdikirin. Alfeios ketiye pê wan lê nîmfê tirsane û rûye xwe pê heriyan weşartine. Lê dilê Alfeios dîsa jî ketiye nîmfê Aretûsayê. Pêşiya wê bernedaye heya Sîsîlya pê wê çûye.

Çîrokekê din ya behsa wî dike di nav peywirên Hêraklêsê yên paqijkirina hewşan e. Wezîfeya Hêraklêsê di rojekî da paqijkirina axurê bû. Binrûbara rûbarên Alfeios û Peneiosê guherand. Ava her du rûbarên axurê paqij kir.

Ew Têlegoneyê re zewicî û zarokên wan key Arsîloxos bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Xwedayên yewnanî
Amfîtrîon

**Amfîtrîon** () di mîtolojiya yewnanî de kesayîtek e. Ew mêrê Alkmeneyê, bavê Îfîklesî û zirbavê Hêraklêsî ye.

## Çîroka Wî
Amfîtrîon kurê keyê Tîrîns Alkaiosê bû. Bê hemdê xwe mamê xwe kuşt ji ber vê yekê ji aliyê bavê xwe hate derkirin. Hat li Têbeyê cih bû. Bû xwezgîniyê dotmîr Alkmênêyê, pişt re ji wê re zewicî.

Rojekî Amfîtrîon li seferekî Zeus bi şiklê wî xuya ji Alkmênêyê re. Alkmênê Zeusî re cihê xwe vekir û wê şevê Hêraklês kete nav zikê dêya xwe. Ji her tiştî bê hayedar Amfîtrîon jî sibê ji seferê vedigere û dikeve ber Alkmênêyê, sibê jî Îfîklês dikeve zikê dêya xwe.

Amfîtrîon paşê serpêhatiyên Zeusî û yên Alkmênêyê agahdar dibe gelek hêrs dibe lê Zeus wî dihewîne. Alkmênê rojekî Hêraklêsê dizê, roja din jî Îfîklêsî dizê. Kes nizane kî kurê Amfîtrîonî ye kî kurê Zeusî ye. Amfîtrîon meraq dike du mar têxe li dergûşa her du zarokan Îfîklês ditirse lê Hêraklês marê digre û dixeniqîne. Hêraklês xwe nîşan dide ku ew kurê Zeusî ye. Demekê şunda Amfîtrîon wî jî hez dike Hêraklêsî jî wek kurê xwe qebûl dike. Hin versiyonên din de mar ji aliyê Hêrayê ve tên şandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Mîtolojiya Hêraklês
Kategorî:Prensên di mîtolojiya yewnanî de
Amfîtrîtê

**Amfîtrîtê** (yewnanî: Ἀμφιτρίτη) di mîtolojiya yewnanî de hevjina Posîdon û keybanûya behran e. Heman demê de ew ji pêncî nêrêîdan yekê ye. Bernavka wê Amfîtrîtê xweş pehnî.

Serpêhatiyên wê gelek tinne. Ji xeynî çîroka wê û Posîdonê qala wê nayê kirin jî.

Rojekê Amfîtrîtê û xwişkên wê li keraxa behrê dilîstin. Posîdon wan dît û kefa wî ji Amfîtrîtê hat. Lê nêrêîd gelek fêdîker bû fêdî kir revî. Heta ba welatê Atlas da pê xwedawend lê negihiştî. Delfînekî berda pê nêrêîdê. Masî keçikê girt û da ser pişta xwe anî li keyê deryayan. Her du zewicîn zarokên wan bi navê Trîtonê çê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Hevjinên Posîdon
Kategorî:Keybanûyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Okeanîd
Şoca Husênzade

**Şoca Husênzade** (jdb. 24 tebaxa 1998, li Bane, Rojhilata Kurdistanê) rojnamevanekî kurd e û rêveberê saziyên wekî "Baneh News" û "Baneh TV" ye.

## Dadgehkirina wî
Şoca Husênzade di sala 2017’an de ji aliyê Şaxa 102’an a Dadgeha Cezayê Giran a Banê ve bi sûcdariya “heqareta li Serokkomarê Îranê ”74 qamçiyan hat mehkûmkirin. Ev biryar bi weşandina nameyekê sitrankî ku ji Serokomarê Îranê Hesen Rûhanî re li ser fîlterkirina Telegram hatibû şandin. Di 13ê Sibata 2018, de Şoca Husênzade du gotar li ser malpera "Baneh News" ya bi navê “Ruwekirina çayxane û bêhurmetiya karmendên şaredariyê li hember fêkîfiroşên bajarê Bane” belav kiribûn ku şaredariya bajêr hêrs kiribû. Şoca Husênzade jî di meha Hezîranê de ji ber ku li ser malpera xwe gel teşwîq grevê kir û daketin kolanan hatibû girtin.

## Hilbijartin
Şêwirmendê Îbrahîm Rayîsî sala 2019 Şoca Husênzade ji bo posta “Cîgira Ragihandin û Rewşenbîrî” ya Serokê Herêma Kurdistanê li navenda hilbijartinên parêzgeha Kurdistanê destnîşan kir. Husênzade yek ji wan hêzên ciwan ên nêzîkî hikûmetê ye ku postê cîgirê serokê Kurdistanê bi dest xistiye. Şoca Husênzade di gera şeşem a hilbijartinên civata Îslamî ya Banê de karî bi 3369 dengan roleke bibandor di hilbijartina xuşka “Zryan Hosênzade” wek “denga yekem” a Banê bilîze.

## Girêdanên derve
* Malper - Şoca Husênzade 

* Şoca Husênzade di Telegram

## Çavkanî
Argês (kîklop)

**Argês** (yewnanî: Aργης) di mîtolojiya yewnanî de yek ji kîklopan e. Wek birayên xwe ew jî zarokê Gaîa û yên Ûranos e. Wateya navê wî "tîrêj belavker" e. Di Şerê tîtanan de aliyê Xwedawendên Olîmpî girtiye. Salên emrê xwe ji bo diyarî daye Zeusî.

## Mijarên têkildar
* Kîklop

## Çavkanî

Kategorî:Kîklop
Kategorî:Kîklopên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Anxîsês

**Anxîsês** di mîtolojiya yewnanî de di nav xoşewîstên Afrodîtêyê yên fanî ye. Ew bi eslê xwe hanedana keyên Troyayê ye. Navê bavê wî Asarakos e û ew bavê Eneiasê navdar e.

## Mîta Wî
Ew herî zêde ji çîroka evîna wî û yên Afrodîtêyê tê zanîn. Rojekî ew pezên xwe diçêrand li çîyayê îdayê Afrodîtê wî dît hate xwarê ji wî re tekiliyên cinsî kir.

Pêşî Anxîsês, Afrodîtêyê nas nekir, paşî çaxê derheqê wê agahdar bû soz da ku bûyerê kesî re nebêje. Lê şivan soza xwe cih neanî. Sedemê tiştên ku serê wî û serê kurê wî tên hemû ji neanîna sozê bû.

Di dawiya emrê xwe de heman demê de piştî Şerê Troyayê û werankirina Troyayê dibîne û ji Troyayê direve. Kurê wî leheng Eneias wî dide ser pişta xwe heya li Îtalyayê dibe. Tê gotin ku Anxîsês li girava Sîsîlya dimire.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Prensên di mîtolojiya yewnanî de
Arîsteos

**Arîsteos** (yewnanî: Ἀρισταῖος) di mîtolojiya yewnanî de şivanekî navdar e. Bavê wî Apolon dêya wî nîmfêyeke bi navê Kîrênê ye. Ew di efsaneya Orfeus û Odîseyayê derbas dibe.

Ew di biçûktiya xwe ji aliyê sentor (hespmêr) Xîronî ve hatiye mezinkirin. Xîron mêşvaniyê xweyikirina zeytûnan û ajaldariyê nîşa wî da. Keça Kadmosê bi navê Otonoêyê re zewicî û kurekî wan bi navê Akteon çê bû.

Ew nêçîrvanekî gelek jêhatî bû, xwe ji xwedawend Artemîs re berawird kir û xwe wek wê dît. Artemîs ji vê yekê razî nebû wî da ber devê segan û seg wî perçiqandin.

## Çavkanî

Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Xwedawendên xwarinê
Kategorî:Xwedayên nêçîrê
Kategorî:Xwedayên yewnanî
Kategorî:Zarokên Apolon
Asterîa

**Asterîa** (Yewnanî: Ἀστερία) di mîtolojiya yewnanî tîtanek e. Ew keça Febê û ya Koîosî ye. Diya Hekatê û hevjîna Persês e.

Dilê Zeusî kete wê, lê ew ji Zeusî revî. Asterîa kete şiklê qitbarûdê soxiyê neçar ma xwe avêt behrê û bû giravek bi zinar.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Xwedabanûyên şevê
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Moîra

**Moîra**, yan **Mîra** (yewnanî: Μοιρα, Latînî: Fatum), di mîtolojiya yewnanî de mexlukatên qederê didene mirovan e. Wateya navên wan "par" an jî "yên parê diden" e. Ji sê xwişkan pêk tên: Kloto, Laxesîs û Atropos. Navekî wan jî ker e.

Hêsîodos wan wek parê jiyana me saz diken bi nav kiriye.

## Galerî

Paphos_Haus_des_Theseus_-_Mosaik_Achilles_3_Moiren.jpg|Her sê *moîra* li ser mozaîkekê


## Çavkanî

Kategorî:Jin di mîtolojiya yewnanî de
Kategorî:Keçên Zeus
Mexele Sor

**Mexelê Sor** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ye.

Ji ber şer û xizaniyê, gelheya wê gelek daketiye. Sala 2000î li vir 234 kes dijiyabûne. Mixabin bawerî bi statîstîkên fermî yên Romê nabin, lewra tê zanîn ew hejmara Kurdan kêm nîşan didin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Kategorî:Xinûs
Cilîgol

**Cilîgol** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ye.

## Wateya navê gund
Tirk dema navên erdnîgariya Kurdistanê diguherin, hin caran wan dişibînin jî. Heger navê kurdî bişibe bêjeyeke tirkî, wê pêve dikin. Li vir jî wisa kirine. Navê "Cilogol" kirine *Çilligöl*. Çilli peyveke îndogermanî ye, di kurdî de jî heye. Kurd qer dibêjin, ji bo mînak beranê qer. Koy (di tirkî de *köy*) peyveke îranî ye, ji farisî derbasê tirkî bûye. Kuh, kuhî, koyî, kovî ûêd, tevahî ji heman kokê ne. Tê wateya cihê bilind. Ango navê Ciligolê tê wateya "cihê devedora wê bilind ê axa wê reş e". Em dizanin axa herêmê volkanîk e, kevirê seqî kêm tên dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Kategorî:Xinûs
Firfirk

**Firfirk** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Gundê Amer

**Gundê Amer**, gundekî navçeya Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Goma Seyîdxan

**Goma Seyîdxan** (), taxeke navçeya Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye. Berê çend salan Goma Seyîdxan gundekî giradayê Xinûsê bû, paşê bû tax.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Celî

**Celî** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

Ji ber şer û xizaniyê gelekan bar kirine.

30 km ji Xinûse, 68 km ji Mûşê dûr dikeve. Di nava çemê Şemaliyan û çemê Sîko de ye. Beyro, Mexele Sor, çiyayê Bîngolê û çiyayên Xamirpêtê li devedor in. Herwiha gola Xamirpêtê jî nêzîk e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Kategorî:Xinûs
Axgelîn

**Axgelîn**, anku **Aẍgelîn** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ye.

## Dîrok

Navê kevn ê gund di tomarên 1889-1899 de kurmancî, Aẍgelîn ya bi eslê xwe kurdî ye. Şêniyên gund kurd û kurmancîaxiv in.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Kategorî:Xinûs
Selim Dindar

**Mehmet Selim Dindar** (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1960an, Cizir, Şirnex, Bakure Kurdistanê - m. 2ê kanûna pêşîn a 2009an, Bakırköy, Stenbol, Tirkiye) karsazekî kurd bû ku di salên 1980î ​​de li Zîndana Amedê rastî îşkenceyê hat. Wî îşkenceyên ku li Zîndana Amedê de dîtine di 2003an de ji rojnameya Radikal re û di 2008an de jî ji Habertürkê re vegotine.

Di 2ê kanûna pêşîn a 2009an de li navçeya Bakirkoya Stenbolê li derketina Komeleya Cizreliler rastî êrîşa çekdarî hat û li nexweşxaneya ku rakirine jiyana xwe ji dest da.

Birayê parlamenterê Partiya Dad û Geşedanê (AKP) Mehmet Emin Dindar e. Kurê wî Heja Dindar jî muzîkjenekî rapê yê kurd e.

## Jiyan
Dindar li navçeya Cizîrê ya Şirnexê ya Bakurê Kurdistanê wekî zarokê malbateke seyyîdî û dewlemend a kurd ji dayik bû. Di Rojnameya Radîkalê de xwe wiha dide nasîn;

## Îşkenceyên ku li Zîndana Amedê kirî

* *Di hevpeyvînê de Selim Dîndar got ku dema ew çûye dadgehê û gotiye ku bavê siyasetmedar û nivîskar Altan Tan Bedii Tan jî rastî îşkenceyê hatiye û jiyana xwe ji dest daye, heta ku bêhiş bûye rastî lêdanê hatiye.*

## Mirin
Selim Dindar di 2'ê Kanûna 2009'an de li navçeya Bakirkoya Stembolê li derketina Komeleya Cizîrîleran rastî êrîşê hatibû. Dîndar ê ku fîşekan lê ket, li erdê ket. Di 49 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê hatibû rakirin jiyana xwe ji dest da. Cenazeyê wî li Goristana Kazliçeşmeyê hat definkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Karsazên kurd
Kategorî:Kesên ji Cizîrê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2009
Bentley

**Bentley** şirketeke brîtanî ye ku erebe û SUVyên luks çêdike. Merkeza wê li bajarokê Creweyê ya parêzgeha Cheshireyê ya Înglistanê ye. Şirket ji aliyê W. O. Bentley (1888–1971) ve di 1919an de hatiye avakirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1919an li Înglistanê

Kategorî:Markayên brîtanî
Kategorî:Volkswagen AG
Lîsteya bajarên Awistiryayê

thumb|Nexşeya satelît bi nivîsên bajarên Awistirya
Ev lîsteya bajar û bajarokên Awistirya ye. Li Awistirya di navbera bajar û bajarokan de cudahiyek qanûnî tune ye, Stadt (bajar) şaredariyek serbixwe ye ku mafê karanîna wê sernavê jê re hatiye dayîn.

## Li gorî nifûsê lîsteya bajarên mezintirîn
Lîsteya vir 20 bajarên herî mezin li Awistiryayê li gorî nifûsên wan nişan dide:
[thumb|upright|[Viyana, paytextî Awistiryayê]]
[thumb|upright|[Graz]]
[alt=|thumb|upright|[Linz]]
[thumb|upright|[Salzburg]]
[thumb|upright|[Innsbruck]]
[thumb|upright|[Klagenfurt am Wörthersee]]
[thumb|upright|[Sankt Pölten]]
[thumb|upright|[Bregenz]]
[thumb|upright|[Eisenstadt]]
[thumb|upright|[Villach]]
Paytextên dewletên federal bi nivîsekî **Stûr** hatin nişan kirin.

## Lîsteya bajaran, bajarokan û şaredarî ku ji aliyê dewlet parvebûn

### Burgenland

### Kernten

### Awistiryayê Jêrîn

### Salzburg

### Steiermark

### Tîrol

### Awistiryayê Jorîn

### Viyana

### Vorarlberg

## Binêre

* Awistirya

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Wargehên qelebalix ya Awistiriyayê, Database.

Kategorî:Awistirya
Kategorî:Bajarên Awistiryayê
Kategorî:Bajarokên Awistiryayê
Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê
Kategorî:Gundên Awistiryayê
Kategorî:Şaredariyên Awistiryayê
Kategorî:Wargehên Awistiryayê
Lîsteya bajarên Tirkiyeyê

thumb|350px|Nexşeya wargehên qelebalix li Tirkiyeyê. (2012)
thumb|rast|200px|Nexşe ku qelebalixbûna parezgehên Tirkiye nişan dide. (2014)

Ev lîsteyek bajar û bajarokên Tirkiyeyê li gorî nifûsê ye, ku tê de bajar û bajarokên ku navendên parêzgehan in an jî nifûsa wan herî kêm 7000 e.

## Bajarên ji 7000 şênî zedetir
Bajar û bajarokên ku li gorî Saziya Îstatîstîkê ya Tirkiyê nifûsa wan zêdetirî 7000 kesî ye, di tabloya jêrîn de, ligel encamên serjimariyên 21ê Cotmeha 1990 û 22ê Çiriya Pêşîn a 2000an, û herwiha parêzgehên ku bajar lê ne, hatine rêzkirin. Hejmara niştecihan bajarê rastîn vedibêje, deverên bajarî ne tê de.
File:View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg|Stembol, bajarê herî mezin a Tirkiye
File:Skyscrapers in Izmir - Turkey.jpg|Îzmîr, seyemîn bajarê herî mezin a Tirkiye
File:Bursa_image.jpg|Bursa, çaremîn bajarê herî mezin a Tirkiye
File:Turcja. Zatoka Antalya.jpg|Antalya, pêncemîn bajarê herî mezin a Tirkiye
File:Konya 21 (cropped).JPG|Qonye, şeşmîn bajarê herî mezin a Tirkiye
File:AdanaSeyhanRiver.jpg|Edene, heftemîn bajarê herî mezin a Tirkiye
File:Mevlid-i_Halil_Mosque_19.jpg|Riha, heştemîn bajarê herî mezin
File:Gaziantepskyline.jpg|Dîlok, nehemîn bajarê herî mezin
File:MERSİN-1.jpg|Mêrsîn, dehemîn bajarê herî mezin
File:Diyarbakir West August 2009.jpg|Amed - bajarê herî mezin a Bakurê Kurdistanê
File:Mount Erciyes (Argaeus), Turkey (31870998063).jpg|Qeyserî
File:Samsun_sea_(cropped).jpg|Samsun - bajarê herî mezin a herêma Deryaya Reşê
File:TR Denizli asv2020-02 img11 view from Teleferik viewpoint.jpg|Denizli
File:Sazova Park 2.jpg|Eskişehir
File:Serdivan,_Sakarya.jpg|Adapazari
File:Kahramanmaraş_City.JPG|Gurgum
File:Erzurum_Cifte_Minareli_Sunrise.JPG|Erzîrom
File:Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Wan


## Lîsteya bajaran li gorî nifûsê

## Binere
* Tirkiye

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Îstatîkên Dewletê
* 


Kategorî:Bajarokên Tirkiyeyê
Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê
Kategorî:Tirkiye
Lîsteya bajarên Herêma Kurdistanê

Ev lîste, lîsteya bajar û bajarokên Herêma Kurdistanê rave dike.
thumb|rast|250px|Sînorên herêma Kurdistan ya fermî di sala 2012an de, pêşî şerê Iraqê (2013-2017)

## Wêne

File:Delal Bridge in Zakho (201).jpg |Pîra Delal li Zaxoyê
File:Dohuk.jpg |Dihok
File:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg |Kanyona nêzîkî bajarê Rewandizê
File:Hawler Castle.jpg |Hewlêr
File:City of Akre.jpg|Akrê


## Binere
* Başûrê Kurdistanê
* Herêma Kurdistanê

## Çavkanî


Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê
Kategorî:Bajarên Iraqê
Jîn (kovar)

**Jîn** kovara Binkeya Jîn ji bo Vejiyandina Kelepûra Belgenameyî û Rojnamevanî ya Kurdî (bi soranî: *Binkey Jîn bo Bûjandinewey Kelepûrî Bellgenameyî u Rojnamewanîy Kurdî*) ye. Hejmara pêşîn di hezîrana 2009an de li bajarê Silêmaniyê derket. Tîraja kovarê 600 heb e. Zimanê kovarê kurdiya soranî ye.

Sernivîsê kovarê Sedîq Salih e.

## Hejmarên kovara Jîn
* Jîn, 1:2009 (di hezîrana 2009an de)
* Jîn, 2:2010 (di îlona 2010an de)
* Jîn, 3:2011 (di çiriya paşîn a 2011an de)
* Jîn, 4:2012 (di çiriya paşîn a 2012an de)
* Jîn, 5:2013 (di kanûna pêşîn a 2013an de)
* Jîn, 6:2014 (di kanûna pêşîn a 2014an de)
* Jîn, 7:2015 (di kanûna pêşin a 2015an de)
* Jîn, 8:2016 (di kanûna pêşîn a 2016an de)
* Jîn, 9:2017
* Jîn, 10
* Jîn, 11
* Jîn, 12
* Jîn, 13
* Jîn, 14
* Jîn, 15
* Jîn, 16 (di kanûna pêşîn a 2021ê de)

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Lîsteya şaredariyên Liechtensteinê

Mîrektiya Liechtensteinê di yanzdeh şaredariyan de tê dabeş kirin (bi almanî: *Gemeinden*, yekjimar *Gemeinde*), ku piraniya wan tenê ji bajarokek yekane pêk tê.

## Şaredariyan

## Şaredariyên derdor û dorpêçkirinî

Şaredariyên Liechtenstein, tevî mezinahiya xwe ya piçûk, şeklên tevlihev nîşan didin.

Heft ji şaredariyên, ji bilî xaka sereke, yek an jî zêdetir dorpeçkirî hene:

Gamprin: 1 şaredariyê derdor heye

Eschen: 1 şaredariyên derdor heye

Planken: 4 şaredariyên derdor û 1 dorpeçkirî ji wan

Schaan: 4 şaredariyên derdor û 1 dorpeçkirî ji wan

Vaduz: 6 şaredariyên derdor û 2 dorpeçkirî ji wan

Triesenberg: 1 şaredariyê derdor heye

Balzers: 2 şaredariyên derdoran heye

## Binere

* Liechtenstein

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Komûnên Liechtensteinê, Statoids.com

Kategorî:Bajarên Liechtensteinê
Kategorî:Bajarokên Liechtensteinê
Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta yekem li gorî welatan
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Kategorî:Enklav û ekslav
Kategorî:Erdnîgariya Liechtensteinê
Kategorî:Gundên Liechtensteinê

Kategorî:Şaredariyên Liechtensteinê
Lîsteya komûnên Fransayê bi zedetirî 20.000 nîştecîh

thumb|upright|Nexşeya Fransaya metropoltîk
Ji kanûna paşîn a 2019an vir ve li Fransayê (deverên metropolê, û departman û herêmên derveyî welêt) 473 komûn bi nifûsa ji 20.000 zêdetir, 280 komûn bi nifûsa ji 30.000 zêdetir, 129 komûn bi nifûsa ji 50.000 zêdetir û 42 komûn bi nifûsa ji 100.000 zêdetir hene. Hemî reqem nifûsa şaredariyê () nîşan didin. Ew jî tê maneya ku tenê kesên ku bi giştî li komûnê dijîn tên hesibandin, yên ku carinan li komûnê carinên li komûnên din dijîn nayên hesibandin. Nifûsa  () ya wekhev bi gelemperî ji nifûsa komuna wê ya navendî çend caran zêdetir e. Nifûsa 2006 û 2013an jî tê nîşandan. Komûnên li  li jêr di tabloyeke cuda de tên lîstekirin.

## Lîste

[thumb|upright|[Paris]]
[thumb|upright|[Marseille]]
[thumb|upright|[Lyon]]
[thumb|upright|[Toulouse]]
[thumb|upright|[Nicey|Nice]]
[thumb|upright|[Nantes]]
[thumb|upright|[Montpellier]]
[thumb|upright|[Strasbourg]]
[thumb|upright|[Bordeaux]]
[thumb|upright|[Lille]]
[thumb|upright|[Rennes-les-Bains|Rennes]]
[thumb|upright|[Reims]]
[thumb|upright|[Le Havre]]
[thumb|upright|[Saint-Étienne-du-Rouvray|Saint-Étienne]]
[thumb|upright|[Toulon-sur-Allier|Toulon]]
[thumb|upright|[Grenoble]]
[thumb|upright|[Dijon]]
[thumb|upright|[Angerville-la-Martel|Angers]]
[thumb|upright|[Villeurbanne]]
[thumb|upright|[Saint-Denis, Réunion]]
[thumb|upright|[Le Mans]]
[thumb|upright|[Nîmes]]
[thumb|upright|[Aix-en-Provence]]
[thumb|upright|[Brest, France|Brest]]
[thumb|upright|[Clermont-Ferrand]]
[thumb|upright|[Tours]]
[thumb|upright|[Amiens]]
[thumb|upright|[Metz]]
[thumb|upright|[Perpignan]]
[thumb|upright|[Besançon]]
[thumb|upright|[Boulogne-Billancourt]]
[thumb|upright|[Orléans]]
[thumb|upright|[Rouen]]
[thumb|upright|[Mulhouse]]
[thumb|upright|[Caen]]
[thumb|upright|[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis]]
[thumb|upright|[Nancy, France|Nancy]]
[thumb|upright|[Saint-Paul, Réunion|Saint-Paul]]
[thumb|upright|[Argenteuil]]
[thumb|upright|[Montreuil, Seine-Saint-Denis|Montreuil]]
[thumb|upright|[Roubaix]]
[thumb|upright|[Dunkirk]]
[thumb|upright|[Tourcoing]]
[thumb|upright|[Avignon]]
[thumb|upright|[Nanterre]]
[thumb|upright|[Poitiers]]
[thumb|upright|[Fort-de-France]]
[thumb|upright|[Versailles (city)|Versailles]]
[thumb|upright|[Vitry-sur-Seine]][thumb|upright|[Asnières-sur-Seine]]
[thumb|upright|[Pau, Pyrénées-Atlantiques|Pau]]
[thumb|upright|[Rueil-Malmaison]]
[thumb|upright|[La Rochelle]]
[thumb|upright|[Antibes]]
[thumb|upright|[Calais]]
[thumb|upright|[Cannes]]
[thumb|upright|[Béziers]]
[thumb|upright|[Colmar]]
[thumb|upright|[Saint-Nazaire]]
[thumb|upright|[Bourges]]

## Herêmên derveyî

Lîsteya komûnên bi zêdetirî 20.000 nîştecîhan:
[thumb|upright|[Nouméa]]
[thumb|upright|[Mamoudzou]]
[thumb|upright|[Collectivity of Saint Martin|Saint-Martin]]
* Saint-Pierre-et-Miquelon: 2019 sensûs
* Saint-Barthélemy: 2019 sensûs
* Saint-Martin: 2019 sensûs
* French Polynesia: 2017 sensûs
* Wallis and Futuna: 2018 sensûs
* New Caledonia: 2019 sensûs

## Binere
* Fransa
## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Fransayê
Kategorî:Komunên Fransayê
Enstîtuya kulturî

**Enstîtuya kulturî** an **rêxistina kulturî** organizasyonek e ku ji bo parastin an pêşvexistina kulturekê dixebite. Ev term xisûsen ji bo organizasyonên kamûyê û yên xêrxwaz tê bikaranîn, lê belê maneya wê dikare gelek berfireh be. Muze, kitêbxane, galeriyên hunerî, tiyatro, salonên konser û operayê di civaka modern de çend nimûneyên enstîtuyên kulturî ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Enstîtuyên civakî
Kategorî:Saziyên çandî