open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muhemmedê Mela Kerîm

**Muhemmedê Mela Kerîm** yê berniyas bi **Hemey Mela Kerîm** (bi tîpguheziya ji erebî: *Muhammadi Mela Karim*) (jdb. 1930 - m. ) nivîskar û wêjevanê navdar ê kurd bû.

Hemey Mela Kerîm kurê Ebdulkerîmê Muderîs e ku di 13ê adara 2017an de li Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) çû ber dilovaniya Xwedê û 20 pirtûk û bi sedan vekolîn û gotarên cuda cuda li dû xwe hêlane.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2017
Kategorî:Nivîskarên kurd
Qubadlî

**Qubadlî** (,  — *Kaşûnîk*, Սանասար — *Sanaser*, Որոտան — *Vorotan*), bajare li herêma Qerebaxa Jorîn, ku salên 1923 û 1929'an de bi Kurdistana Sor ve girêdayî bû. Li salên 1992-2020 bin kontrola Komara Nagorno Qerebaxê. Ji 8ê çiriya paşîn, 2020 bin kontrola Azerbaycanê dibe. Ji salên 1992 kes li Qubadlî namîne, û ev we bajarekî mirî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycanê
Kategorî:Kurdistana Sor
Kategorî:Qerebaxa Jorîn
Zanîngeha Komar bo Zanist û Teknolojiyê

**Zanîngeha Komar bo Zanist û Teknolojiyê** an jî **Zankoy Komar bo Zanist u Teknelocya**, ( zanîngeheke taybet e ku li Silêmaniyê di 18ê çiriya pêşîn a sala 2009an de hatiye damezirandin. Damezrînerê wê Dr. Salih Ezîz e. Di heman katî de jî Dr. Salih Ezîz rektorê zanîngehê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2009an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Jet Li

**Jet Li** (navê wî yê rastî **Li Lianjie** e) (jdb. 26ê nîsanê, 1963, li Beijing) aktor û fîlmçêkerekî kantonî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktor
Kategorî:Aktorên çînî

Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Mirovên zindî
Zengezûr, Qerebax

**Zengezûr**, **Zengil** an **Zengilan** (,  — *Kovsakan*), bajare li Kurdistana Qefqasyayê, îro herêma Qerebaxa Jorîn.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdistana Sor
Kategorî:Qerebaxa Jorîn
Kurdhacê

**Kurdhacê** (azerî: Kürdhacı), gundekî kurdan li Azerbaycana îro bû.

## Navdarên gund

* Elesker Novrûzov
* Xosrov beg Sultanov
* Fetelî Xan Xoyskî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azerbaycanê
Sedredîn Şîrazî

**Sedredîn Şîrazî** an **Mele Sadra**, (; z.1571-m.1636) yek ji helbestvan û hekîmê fars e . Bi xwe di bin bandora fîlozofên weke Şihabedînê Suhrewerdî de maye. Bi xwe di pirtûkên xwe de dibeje ku Şihabedînê Suhrewerdî kurd e.

## Berhemên Mele Sedra

* Esfar'ul Erbaa
* Şewahid'ur Rububiyye fi'l Menahic'il Sulukiyye
* El-Mebdeu we'l Mead
* Rîsaletu'l Meşair
* El-Hikmet'ul Arşiyye
* El-Mezahir'ul Îlahiyye fi Esrar'il Ulumi'l Kemaliyye
* Mefatih'ul Gayb (Kilîta Xeybê)
* Kesr-u Esnam'il Cahiliyye (Sikeştina pûtên cehaletiyê)
* Risaletun Fi Hudusi'l Alem
* Et Tefsir'ul Kebir
* Muteşabeh'ul Qur'an
* Şerh-u Usul'ul Kafi
* Risaletun İla Mirdamad

## Çavkanî
* https://rahmet-yelken.niviskar.org/sedredin-sirazi-li-ser-cihe-ronahiye-di-felsefeya-israqitiye-de.html 

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Helbestvanên faris
Kategorî:Îbn Erebî
Kategorî:Jidayikbûn 1571
Kategorî:Kesên sedsala 16an
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1636
Kategorî:Mirin 1640
Kategorî:Zanyarên îslamê
Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê

**Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê** ( *Zankoy Polîteknîkî Silêmanî*, ), zanîngeheke giştî ye û yek ji endamên *Yekîtiya Zanîngehên Navneteweyî* (IAU) ye. Navenda wê li navçeya Qirga ya Silêmaniyê ye. Di heman katî de jî ew yek ji navendên zanistî û çandî yên herêmê ye. SPU di sala 1996an de di bin navê *Weqfa Damezraweyên Teknîk* de hate damezirandin û di sala 2003yan de navê wê wek *Weqfa Perwerdehiya Teknîkî ya Silêmaniyê* hate guherandin.

SPU ji 13 enstîtû û kolejê pêk tê. Kampûsa bingeh a zanîngehê li şarê Silêmaniyê ye û yên din jî li Dûkan, Kelar, Helebce, Çemçemal û Xaneqînê ne. Di zanîngehê de beşên endezyarî, tenduristî û bijişkî, çandinî, zanistên komputerî û karsazî hene.

Armanca bingeh a damezraweyê, rêvebirina perwerdehiya teknîkî ya li Kurdistanê bûn. Armanca din a SPUyê ya ji bilî îdarekirina enstîtû û kolejan, perwerdekirina personelên teknîk û pispor ya ji bo pêşvebirina civak, sektora dewlet û sektora taybet bû.

## Kolej û Enstîtûyên Zanîngehê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1996an li Iraqê
Polîteknîk a Silêmaniyê
Tayan

**Tayi** anjî **Tayan**, eşîra Cizîrê ya herî mêzin e.

Tayî dibejîn pêşîya wan ereb in. Di Şerê osmanî û ereban de gelek erep Ji aliyê osmaniyan ve hatin sirgûnkirin Bakurê Kurdistane. Tayî Li Cizîr û Silopiyayê dijîn.

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Batûyî

Batûyî eşîreke li parêzgeha Botanê de eşira giredayî konfederasyona Şilit de ye. Dergul, Kesrik, Navala İsa Axa ew sê bajarok bi temamî an jî %70 ji eşîra Batûyan e. Zedetir jî li Cizîra Botan dijîn.

Kategorî:Eşîr
Mizgeftok

**Mizgeftok** (), gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezexê
Kiçî

Eşîra Kiçî anjî Kiçan, Eşîra Herî Mêzin a Cizîr e,yê.

Her Wiha, Derika Hemko, Qamişlo, En diwer, û Hezex e, Dijîn.

Gelhe. = (Li Gor Îstatîka herêma Botan e,) 48.000
Cehfer Sadiq

**Cehfer Sadiq** kaşê Ser Cizîr a Botan e. Li ser Kaş Çiyayê Cudî û Gabar dixwere. Li gor jiyana wî, hê niha, tiştek nehatiye parvekirin.
Serjimêriya Tirkiyeyê (1965)

**Serjimartina li [[Tirkiye]]yê** di sala 1965 ji aliyê TurkStat di 24'ê kewçêrê.

## Zimanan

### Parêzgehên

#### Hejmara nifûsa
Hejmara nifûsê bi zimanê zikmakî, li parêzgehên (bi rêza alfabetîk):

## Çavkanî

Kategorî:Tirkiye
Kategorî:1965 li Tirkiyeyê
A Tale of Two Cities (pirtûk)

***A Tale of Two Cities*** ("Çîroka du bajaran"), romanek e ku ji aliyê Charles Dickens ve di sala 1859an de hatiye nivîsandin. Mijara wê li ser çendîn bûyer e ku di gav û beriya Şoreşa Fransayê de li Parîsê qewimîne. Bi hejmara firotina wê ya li ser 200 milyonê ve ew di nav berhemên wêjeyî yên herî navdar ên hemû deman de ye.

Roman, qala rewşa gundiyên fransî yên ku pêşengiya şoreşê kirine û bi salane ji aliyê torinan ve tehde dîtine, û li hemberî vê jî di salên nêzîk ên şoreşê de havîtiya ber bi torinan ve û manendiyên di navbera civaka wê demê de ne, dike. Ligel van bûyeran, ew jiyana çend karakteran jî qal dike. *Charles Darnay û Sydney Carton* karakterên herî girîng in. Darnay her çiqas zadeganekî fransî be jî xwediyê kesayetiyeke dilpak e û li ber bindestan e lê ew rastî xişma şoreşê tê. Îcar Carton jî parêzer e û ji jina Darnayê re evîndar e lê ev evîn yekalî ye. Di heman katî de jî ew xwediyê kesayetiyeke xerab e.

## Mijara wê
Dr. Manetteyê ku li Parîsê di girtîgehekê de bêtawan 18 sala xwe derbas kiriye û bi alîkariya hevalekî xwe filitîye, wexta ku bi keça xwe re ji Londonê vedigere, bi Charles Darnay re hev nas dikin. Piştî vê hevnaskirinê Darnay û Luciayê ku keça *Dr. Manette*yê ye, li hevdû evîndar dibin. Di kitêbê de jî qala bandorên şoreşa Fransayê yên li ser jîn û zewaca Charles Darnay û keça Dr. Manetteyê tê kirin. Pirtûk guhêrkên giyanî yên van însanan digire destê xwe. Di heman katî de jî di kitêbê de em dikarin ku pêrgî gelek eserên dîrokî bibin.

Darêjên bûyerê û pêwendiyên bi hev û du re, di romanê de meraqa xwendevanê heta rûpela dawî didome.

*Charles Dickens* wexta ku vê romanê dinivîsand, di nava gelşên ku wekî gelşên Charles Darnay, de bû. Ji ber vê yekê destpêka nav û paşnavê **C**harles **D**ickens û destpêka nav û paşnavê **C**harles **D**arnay wek hev in.

## Tesîrên wê
Nivîskar armanc kiribû ku behsa êşa hezar mirovên bi giyotînê serê wan hatibûn jêkirin û rêzikên monarşiyê ku li derdora welatê kiribûn gola xwîn, bikira. Li hemberî vê jî xelk bi zagonên derew biryara îdamê didan arîstokratan. Yanê yên ku dikuştin, ji vê pê ve dihatin kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Charles Dickens
Kategorî:Pirtûkên inglîzî
Kategorî:Pirtûkên 1859an
Kategorî:Romanên klasîk
Kategorî:Romanên viktoryayî
Kategorî:Romanên Charles Dickens
Halokanî Zagros

Rêxistineke leşkerî ye ku Li Rojhilatê Kurdistanê li dijî rêjima Îranê şerê çekdarî dike. Her çend ku nêzîkî PDK-Î bê dîtin jî, kesayetên PDKÎ vê yekÊ qebûl nakin û dibêjin; Halokanî Zagros rêxistineke xweser e û têkiliya bi me tune ye., 

## Çavkanî
Šiprage

**Šiprage** (kîrîlî: Шипраге, *Şîprage*), gundekî devera Kotamadya Varoš (Bosniya û Herzegovîna) ye. Gund li ber çemê Vrbanja (85 km), nêzîkî çiyayê Vlašić (1943 m), li navendiya Bosniyayê ye.

Li gor Li gorî serjimêra sala 2013 de, li vê derê bûn 788 niştecihan hene.
## Avhewayê

## Gele

* 1931, 1953: Şaredariya Šiprage
+ Herêm Šiprage
thumb

## Galerî

Wêne:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|Arma


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
* http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
* http://www.distancesfrom.com/distances-in-%C5%A0iprage/6308019.aspx
* http://www.kartabih.com/

Kategorî:Bosniya û Herzegovîna
Cami'eyê risaleyan û hikayetan (pirtûk)

***Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan*** berhemeke Mele Mehmûdê Bazîdî ye ku ji sê maqale û çil çirokan pêk hatiye. Ew di bin Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan de, weki kitêb hev re hatine çapkirin.

## Naveroka kitêbê
Fihrist:
* *[[Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan (pirtûk)|Cami’eya Rîsaleyan û Hîkayetan]]*
** *[[Risaleyekê di Behsa Be'dê Eşayir û Qebayil û Taîfeyê di Kurdîstanê]]*-Sefhe (hejmara rûpelê): 1
** *[[Ism û Navên Kurmanciyan ku Temam û Bêkemasî Dibêjin]]*-Sefhe: 9
** *[[Ism û Navê Jinê Kurmanciyan ku Temam û Bêkemasî Dibêjin]]*-Sefhe: 11.
** *[[Risaleyekê di Behsa Şaîr û Musenefên di Kurdîstanê]]*-Sefhe: 13
** *[[Muqedîma Ilmê Serfê û Be'dê Usûlê Lazîmeyê Tealîmeyê bi Zimanî Kurmancî]]*-Sefhe: 17.
** *[[Cami'e elhikayet]]*-Sefhe: 30

Ferhad Pîrbalî, destxetên Mele Mehmûdê Bazîdî ji kitêba xwe re kir bingeh û berhema xwe ya bi navê “Mele Mehmûdê Bazîdî 1799-1867 Yekemîn Çîroknûs û Pexşanûsî Kurd” di Weşanxaneya Arasê li Hewlêrê di sala 2000ê de weşand. Ziya Avci jî çîrokên Mela Mehmûd Bazîdî, di bin navê Cami'eya Risaleyan û Hikayetan di Weşanxaneya Lîsê ya li Diyarbekirê di sala 2010ê de çap kir. Cankurdî ev çil çîrok û heft çîrokên Xanima Dietrici Chrestomathie Ottomane, bi tîpên latînî vediguhezîne. Ev berhem bi navê “Çirokên Kurmancî” di weşanxaneya çanda nûjen de di sala 2000î de bi transkrîpsiyona Cankurdî tê weşandin. Cankurdî ev berhemên li jor rêzkirî ji tîpên erebî û rênivîsa berê, kirine yên latînî û ferhengokekê jê re çêkiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Malbata Rockefeller

Malbata Rockefeller, di dawiya sedsala 19an û serê sedsala 20an de John D. Rockefeller digel birayê xwe William Rockefeller di karê petrolê de (Standard Oil) serweta herî mezin a dinyayê çêkirine, malbateke navdar a Emerîkî ye ku bi karûbarên pîşesazî, polîtîkî û bankêrî ve mijûl bûne. Tê zanîn ku malbata Rockefeller li cûrbecûr deverên dinyayê bûrsan dide, li Tirkiye jî bûrs daye Bulent Ecevît û Denîz Baykal.

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Malbatên naskirî
Muhemmedê Resûl

**Muhemmedê Resûl** an **Muhemmedê kurê Resûl** an jî **Mele Muhemmedê Sawciblaxî**
yek ji alim û matematîknasê kurd yê sedsala 19'an e. Carna wek **Îbnî Resûl** jî tê naskirin.

Li ser cebîrê jî pirtûk nivîsiye û zanyarekê pir bi nav û deng yê wexta xwe bû.

Bi xwe bi piranî bi berhema xwe a *El-Cexmînî Şerhîne* tê naskirin. Dawid Paşa wî dawetê Bexdayê kiriye ku ders bide talebeyan, Lê Muhemmedê Resûl qebûl nekir û xwest ku bixwe di medreseyên welatê xwe de ders bide. Piştî wextan diçe Stembolê digere û dizivire welatê xwe. Di 1830'an nexweş dikeve û bi vê nexweşiyê wefat dike.
Gora wî li Mehabadê ye.

Ji ber perwerdehiya Muhemmedê Resûl gelek alim û zanyar gîhîştine, yek ji talebeyên wî Muhemmed Fewzî Zehawî ji bo wî gotiye: "*Matematîk di destê Muhemmedê kurê Resûl de weke gog e û çewa bixwaze wisa dide lîskandin*".

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Matematîknasên kurd
Kategorî:Mirin 1830
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Muhemmedê Şehrezûrî

**Muhemmed Efendiyê Şehrezûrî** dîroknasê kurd e ku di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Di sala 1662an de li Mekeyê  bi navê *"Tarîxû Kurdistan*" berhemek nivîsiye. Muhemmed Şehrezûrî di sala 1667an de wefat kiriye.

Li gorî hin çavkaniyan hin ji pelên vî pirtûkê li muzeyekî Îngilterê, hinek jî dibêjin li Iraqê Sammerayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Sodyûm hîpoklorîd

thumb|Sodyûm hîpoklorîd
**Sodyûm hîpoklorîd (NaClO)**, **hîpoklorîda sodyûmê**, **hîpoklorîda natriyûmê** cûreyekî xwêy e. Ew di jiyana rojane de li hundirê ava kincan de tê bikaranîn. Ev madeyê ku gelek ziyana wê li hawirdorê heye, bi tevîhevbûna klor û sodyûm hîdroksîdê ku di sabûnan de ye, tê hilberandin. Formûla sodyûm hîpoklorîdê ya bidestxistinê wekî li xwarê ye.
: 2NaOH + Cl2 → NaCl + NaClO + H2O

## Girêdanên derve
* International Chemical Safety Card 0482(Agahiyên li ser Sodyûm hîpoklorîd)
* International Chemical Safety Card 1119

## Çavkanî

Kategorî:Kîmya
Klorîn

**Klorîn** (, ji ) elementeke kîmyewî ye ku kurtebêjeya wê Cl ye. Nimroya wê ya atomî 17  e. Giraniya wê ya atomî jî 35.45 e. Ew yek ji elementên stûna 7em a tabloya periyodîk e ku wek halojeniyan jî tê nasîn. Klorîn li serzemînê weke elementekê nayê dîtin. 
## Gewşînên wê

### Gêwşînên fîzîkî
Klorîn gazeke pir zivêrker e û rengê wê jî zerê keskoyî ye. Ew wekî sodyûm hîpoklorîd xwediyê bêhneke giran e. Di heman katî de jî ew jehredar e. Ew wexta ku bê sarkirin, kare bibe şile. Ew ji hewayê girantir e.

### Gewşînên kîmyewî
Klorîn têr baş reaktîf e. Ew ji brom reaktîftir û ji fluor kêm reaktîftir e. Ew bi gelek tişt re kare bikeve reaksiyonê.

## Bikaranîna wê
Klorîn wek dezenfektan û gewrkera avê tê bikaranîn. Ji bilî van, ew di hilberandina gelek pêkhatiyên girîng ên wekî karbon tetraklorîd(CCl4) û kloroform(CHCl3) de tê bikaranîn. Di heman katî de jî di cengin de wek gaza jehredar dihatin bikaranîn.

## Dîroka wê
Klorîn di sala 1774an de, ji aliyê Carl Wilhelm Scheele ve hatiye dîtin. Belam Wilhelm ev tiştê ku dîtîbû, nizanibû ku elementeke nû ye. Paşî di sala 1810an de ji aliyê Humphry Davy ve navê Klorînê hate dayîn.

## Çavkanî

Kategorî:Element
Muhemmed Tahirê Kurdî

**Muhemmed Tahirê Kurdî** (1900-1980) dîroknas, xetat (destxet) û zanyarekî girîng yê kurd ê îslamê ye.

Muhemmed Tahirê Kurdî li Mekeyê hatiye dinyayê. Bavê wî ji Hewlêrê koçê Mekeyê kiribû. Muhemmed Tahirê Kurdî perwerdeya xwe li Erebistanê di dibistana fermî de a Medresetul Felahê de temam kiriye. Di sala 1921î de bavê wî biriye Misirê di Zanîngeha Elezherêê de qeyd kiriye.
Ji ber ku ji seneeta xetan hez dikir sala dinê xwe îjar xwe qeydê Medresetu Tahsîni’l-hutûti’l-Arabiyye el-Melekiyye’yeyê kir.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1900
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Erebistana Siûdî
Kategorî:Mirin 1980
Kategorî:Xetçêkerên kurd
Bendava Dûkan

**Bendava Dûkan** (), bendaveke kemerî ya çendmebestî ye ku li parêzgeha Silêmaniyê ya Herêma Kurdistanê ye. Ew pêşiya Zêyê Biçûk girtiye û bi vî awayî jî Deryaçeya Dûkan çêbûye. Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959'an de hatiye çêkirin. Belam jêderka hêz bi temamî di sala 1979'an de bi ger kete. Dirêjayiya wê 360 metre û bilidiya wê jî 116,5 metre ye. Zerengiya maksîmûm a santrala hîdroelektrîk a bendavê 400MW e.

## Dîroka projeyê
Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959'an de ji bo embarkirina av, avdanî û hîdroelektrîkê wek bendaveke pirmebestî hate çêkirin. Sêwirandina bendavê ji aliyê *Binnie & Partners*(şirketa endezyariyê ya Îngilîz) ve hatiye çêkirin. Herêma ku di bin avê de ma, li wê nêzîkî 50 gund hebû. Ev 50 gund jî ji 1.000-1.200 malbatan pêk dihatin. Beriya çêkirina bendavê ev 50 gund hate valakirin û kesên ji vê herêmê li rojavaya deryaçeyê hatin bicihkirin.

Santrala hîdroelektrîkê di sala 1973'yan de ji aliyê şirketa Rûsî ya bi navê *Hydroproject* ve hate sêwirandin û di sala 1979'an de bi ger kete. Wizeya santralê, ji sedema kêmasiyên xweytî û veherê ve,  kêm bû û pêwîst bû ku piştî suxreya 30 salî ew bê guhirandin. Di sala 2007'an de Bankaya Cîhan 40 milyon dolar şiyand, da ku bi vî pereyî bendavên Dûkan û Derbendîxan vebiherînin.
## Taybetmendiya bendavê
Bendava Dûkanê, bendaveke ji beton a pir armancî ye ku ji aliyê yekpareyên giraniyê ve hatiye avakirin. Dirêjahîya wê 360 mêtre û bilindahiya wê 116.5 mêtre ye. Li bingeha wê 32.5 mêtre firehî ya wî heye. Deşarza herî zêde ya hevbeş a bendavê di çirkeyê de 4.300 mêtrekup e. Bendav, li ser tuneleke rêwîtiyê ya bi sê deriyên radyalê ve hatiye deşarjkirin ku xwedî berdana herî zêde ya hevbeş a 2.440 metrekup, di çirkeyê de ye. Di deh salên dawî de du dezgehên avdanê yên ku bi 220 metrekup ên bihevra di çirkeyê de ye, nehatine xebitandin. Hêza pênc yekeyên Francisê di 80 MW de her yek di navbera 110 û 550 metrekup di çirkeyekê de, serbest dibe. Gola Dûkanê ku depoya ji aliyê Bendava Dûkanê ve hatiye xwedîkirin, xwedî qadeke rûerd a j270 kîlometre çarçik e. Kapasîteya bendavê tê texmînkirin ku herî kêm 6.8 kîlometrekup e û herî zêde dertê 8.3 kîlometrekupê.

## Pêşangeh

Wêne:Dukan Dam.jpg|Bendava Dûkan
Wêne:Dukan Dam Spillway USACE NWD.jpg|Rêherka bizengildev
Wêne:Dukan Lake.jpg|Dîmenek ji gola bendavê.


## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1959an li Iraqê
Kategorî:Bendavên di 1959an de hatine xilaskirin
Kategorî:Bendavên li Iraqê
Dûkan
Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê
Kategorî:Santralên hîdroelektrîkê li Iraqê
McDonald’s

**McDonald’s** kompaniyeke amerîkî yê pirneteweyî ya xwarina *[[fastfood]]*ê ye ku li gelek welatan xizmeta xwarinê dike. Li gorî daneyên sala 2024an McDonald's piştê kompanîya çînî Mixue Ice Cream & Tea, ji sala 2024an pê ve, ew ji hêla hejmara cihan ve duyemîn zincira mezintirîn ê li cîhanê ye.

Birayên Richard û Maurice McDonald di sala 1940an de li San Bernardino ya Kalîforniyayê, McDonald's wekî firoşgehek hamburgeran damezrandin û di demek kurt de pargîdanî veguherî sîstema *franchising*ê Logoya *Golden Arches* (kembera zêrîn), di sala 1953an de hatiye nasandin. Di sala 1955an de, karsaz Ray Kroc wekî acenteyeke *franchise*ê tevlî McDonald'sê dibe û di sala 1961an de pargîdaniyê kirî. Ji dema wî vir ve McDonald's li seranserê cîhanê berfireh bûye. Di roja îro de li seranserê cîhanê zêdetirî 40.000 xwaringehên McDonald'sê hene ku nêzîkî çaryeka xwaringehan li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne.

Di sala 2018an de pişt Walmartê, McDonald's bi 1.7 milyon xebatkaran duyemîn mezintirîn kardêrê taybet ê cîhanê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1940an li DYAyê
Kategorî:Kompaniyên amerîkî

Kategorî:Şirketên di Borsaya New Yorkê de tên lîstekirin
Kategorî:Zincîrên xwarina bilez
Bendava Derbendîxanê

**Bendava Derbendîxanê** (), bendaveke çendmebestî ye ku li ser çemê Sîrwanê yê li parêzgeha Silêmaniyê hatiye çêkirin. Cureya wê bendava axî ye û di navbera salên 1954-1961ê de hatiye çêkirin. Mebesta bendavê avdanî, hilberandina wizeya hîdroelektrîkî û rekreasyon e. Bendav û sentrala wizeyê ya bi 249 MWî, ji ber nerind çêkirin û xemsarî, di nav salan de gelek car hatin veherandin. Rindkirina sentralê di sala 2007an de dest pê kiriye û di sala 2013an de jî dawî lê hatiye.

## Dîroka bendavê
Piştî sêwirandina bendavê ya ji aliyê *Şirketa Endezyariyê Harza ya DYAyê* ve çêkirina bendavê di sala 1956an de dest pê kir. Gola bendî (rezervuar) jî di sala 1961ê de dest pê kir û di heman salî de çêkirina bendavê qediya. Piştî tijekirina gola bendî, çend problem derketin holê. Di sala 1967an de hezazekê çêbû. Ev hezaz bû sedema xûziyeke nêzîkî 100 metreyî û ev çewtî her gav di bin veherandinê de ye.

Di navbera salên 1983-1985an de sentrala wizeyê ya bendavê ji aliyê şirketên alman Polensky & Zöllner û japonî Mitsui ve hate veguhertin. Jeneratorên 83 MWî bi 2 jeneratorên bendavê yên bi 800 kWî re hate guhirandin. Piştî kemijîna bûyerên siyasî, ew di sala 1990î de kete navberê. Digel vê yekê, du jenerator xweş neşixûlîn û turbîn jî li dûçarî kavîtasyonan man. Ji ber şerê Îran û Iraqê, di sala 1988an de rêherk hatin rakirin û di navbera salên 1989 û 1990î de deriyên rêherkê yên nû hate sazkirin. Sentrala wizeyê di sala 1990î de bi bombebarankirinê gelek xesar çêbû. Di sala 2007an de ji aliyê Banka Cîhanê ve ji bo veherandina bendavên Dûkan û Derbendîxanê, nêzîkî 40 milyon dolar hate şandin. Vehera Bendava Derbendîxanê 18.850.000 dolar girt û di sala 2013an de tewaw bû.

## Dîzayn û karsazî
Bendav, li ser newalekê ku ji latiyê niştî pêk hatiye, dimîne. Bilindiya bendavê ya maksîmûm 128 m û dirêjiya kretê ya bi rêherkê 535 m ye. Firehiya kretê 17 m û asta kretê jî 495 m ye. Qewareya bendavê ya binyadî 7.100.000 m3 e. Bendav di qadeke 17.850 km2 de av di xwe de dihewîne. Li gorî dîzayna xwe zerengiya avgirtinê bendavê 3 Mm3 e. Ji vê zerengiyê 2.500.000.000 m3 depokirina karîger û 500.000.000 m3 jî depokirina xalî ye. Di bilindahiya 485 metreyê de, qada rezervuarê 113 km2 e. 

## Pêşangeh

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1961ê li Iraqê
Kategorî:Bendavên di 1961ê de hatine xilaskirin
Kategorî:Bendavên li Iraqê
Derbendîxanê
Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê
Kategorî:Santralên hîdroelektrîkê li Iraqê
Ebdurehmanê Kurdî

**Ebdurehmanê Kurdî** an **Diyarbekrî** navê wî yê dirêj **Şêx Ebdurehmanê kurê Îbrahîmê Kurdî yê Saharî** ye. helbestvan û mamosteyekî kurd yê ji Amedê ye. Li cem Mele Çelebî xwendiye. Piştî wextan çûye Stembolê. Li Yenişehirê bûye Qazî di Sibata 1655an de wefat kiriye.

## Berhem
Nêzikî 40 rîsaleyên wî hene
"*Risale fî Sureî Yasîn*" ji vana yek e.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1655
Pêkenok

**Pêkenok** an jî **Komedî** di wateya rojane, behsa pêkenoka destnîşaniya ti vegotinan an jî karê giştî ye, lewma ji bo henekane an pêkene destê ezoterîka ken, bi taybetî di şano, televîzyon, fîlm û pêkenoka stand-up. Koka peyvê di Yewnana Qedîm ve hate dîtin. Di demokrasiya li Atînayê, ku di raya giştî ya hilbijêran de bi dozdeh çirkên siyasî ji aliyê helbestvanên pêkenî li salonan bi bandor bû. Cureya şanoyî yên pêkenî dikarin bi wek performansa dramatîka feqîran, ku di kom an civakan de li dijî agon an şerê pêkene ve hev were ravekirin. Northrop Frye van her du aliyan bi hev re wek "Civaka Ciwanan" û "Civaka Temenî" teswîrkirin. Nîşandanê revîze diwesfîne ya agon bi bingehîn ên pêkenok, wek şerê di navbera ciwanan de nisbetên bêçare ye û li peymanên civakî yên ku astengî ji hêviyên xwe re tîne. Di vê têkoşînê de, ji ciwanên têdigehe ku ji aliyê kêmasiya xwe ya otorîteya civakî, ku bibe bisînorkirin û bi hilbijartinên kêman, lê derketina bêdudilî ji bo hîle yên îroniya gelekî dramatîk a kenê provoke ye.
Evîn

thumb|Pierre Auguste Cot (1873)

**Evîn**, **eşq** an jî **hezkirin**, hezkirina rêzeçiyayên navkesîn e, ku wek ("Ez diya xwe hezdikim") ji bo kêfxweşiyekî ("Min xwarinê hez kir") cîhêrengên cuda yên hestên welat û nêzîkbûnan e. Ev tenê dikare bi coşekî xurt û hezkirina şexsî bêne bikaranîn. Evîn jî dikare fezîletê nunertiya qenciya mirovan, dilovanî, û hezkirinê di xema dilsozî û xweparêzên destgirên ji bo baş ên din bin. Ev jî dikare nasandina kiryarên dilovan û dilane li hember mirovên din û yekî bixwe an heywanan be.

Di vê lêkolînê de yekem ya cûreyeke hezkirin ji bo psîkîatrîyê ye ji aliyê Sigmund Freud ve hate şîrovekirin. Freud, bawer dike ku ji seksê de çavkaniya hemû cure hezkirin e. Ev nerîna jî bi temamî ji bo rexneyên pir rastî ye, hezkirin wek hormonên biyolojîk e û çavkaniyên din jî di warê cinsî an kîmyewî hene. Li gor Freud hemû cureyên din hezkirin (hezkirina malbat, hezkirina Xwedê) di encama sublimasyon e û pêşdebirina şaristaniya jêdera ji seksê re ye. Di vî warî de, di lêkolînên Îdareya taybetî de giraniyê dide têgeha totem-tabû di beherin navxweyî.

## Çavkanî

Kategorî:Bêhnpakî

Kategorî:Jiyana şexsî
Kategorî:Prensîbên etîkê
Ebdurehmanê Qeredaxî

**Ebdurehmanê Qeredaxî** fiqihnas, mentiqvan û zimannasê kurd e.

Ebdurehman Qeredaxî di sala 1833'an de Qeredaxa nêzikî Silêmaniyê ji dayik bû. Perwerdehiya xwe li Başûrê Kurdistanê li cem alimê navdar Muhemmed Qeredaxî stand. Di sala 1858'an de çû Bexdayê li cem miftiyê Bexdayê Zehawî jî perwerde û destûrname stand û di sala 1859'an de dîsa hat Qeredaxê û ders da talebeyan gellek talebe li ber destê wî gihîştin. Bi xwestina waliyê Bexdayê di sala 1886'an de dîsa çû Bexdayê 1917'an de wefat kir. Gellekî pirtûk li pê xwe hîşt.

## Berhem
### Yên gramerê
* Dakakik el-Hakayik, el-İkaz,
* Mevahib,
* Mulahas el-Akwal Fi Halq el-Amal,
* Esne el-Matalip fî îlîm el-wacip
* El Tahkik el-Alî Fi Şerh Kasidet el-Emali,
* Tuhfet el-Lebib.

### Yên fiqihê
* El Ecwibe el-Behiyye fî Cewap el-Esile el-Hindiyye,
* Tenbih el-Asdika fî Beyan el-Taklîd,
* El-îçtîhad,
* El-İfta we îstîfa

### Yên mentiqê
* Fehm el-Wusul Fi Şerh Minhac el-Usul

## Çavkanî

Kategorî:Fiqihnasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1833
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1917
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zimannasên kurd
Yeni Gelin

***Yeni Gelin*** (), rêzefîlmekî ji 11'ê adarê 2017'an de rojên şemî di saet 20:00'an de li kanala Show TV de ketiye weşanê. Derhêner û Senaryo ya rêzefîlmê Ersoy Güler e, ku di pênûsa xwe de lîstikvanên sereke Jessica May, Tolga Mendi û cihgirtî yên gelekî lîstikvanên di formata komedî, evîn, drama de rêzefîlmekî tirk e.

## Lîstikvan û karakter

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî ya Yeni Gelin 
* Rûpela Show TV ya Rêzefîlma Yeni Gelin
* Süreç Film Rûpela Hilbêrînêrê 
* Rûpela Rêzefîlmê ya Youtube
* Yeni Gelin li ser Puhutv 
* 
* 
* 

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlmên tirkî
Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê

**Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê** (האוניברסיטה העברית בירושלים, ) zanîngeheke Îsraêlê ye. Ev duyem zanîngeha herî kevin a welatê Îsraêlê ye.

## Çavkanî

* Hebrew University web site
* The Mandel Institute of Jewish Studies web site 
* Einstein Archives at the Hebrew University
* Ancient and Premodern Law at the Hebrew University of Jerusalem 

Kategorî:Îsraêl
Lêranî

Lêranî-Lêr qebîleke li Enqere/Haymanaê ye, bi devokekê Lekî bi navê Şêx bizinkî diaxivin.ew eşir ji Loristan
nawê Lêranî-Lêr minîya Lor-Loranî Îranê.Ewan dijin li hamamözü li Amasyayê û Haymanayê.
Bahattin Gümgüm

**Bahattin Gümgüm**, endezyarê bilind ê kemiyayê ye ku sedema navdarbûyînê ya di nav kurdan de amadekirina ferhengekê ye. Bahattin Gümgüm, di sala 1949an de li navçeya Gimgimê ya bi ser bajêrê Mûşê ji dayik bûye. Ji ber ku li Gimgimê hatiye dinyayê, paşnavê wî bi tirkî Gümgüm(Gumgum) e. Bavê wî yê bi navê *Abdullah*, wek alimê dînî û şêx dihatin dîtin. Diya wî jî keça şêxekî navdar bûye. Herçiqas navê diya wî *Müslimet* bibe jî, li derdora navçeyê ji diya wî re Qîza Şêx dihatin gotin. Jixwe Bahattin Gümgüm wexta ku dest pê xwendina xwe ya di dibistana *Malatya Akçadağ Öğretmen*’ê de kiriye, navê diya xwe li ser nasnamayê xwe dîtiye û paşî hîn bûye.

## Kariyera wî ya Akademîk
Bahattin Gümgüm, di sala 1968’an de di Beşa Kemiyê ya Zanîngeha Enqerê de dest pê hindekariya bilind kiriye. 5 sal paşî ew li çend cih dest pê kar kiriye. Di sala 1975’an de wek asistan derbasê Zanîngeha Dîcleyê kiriye. Di navbera salên 1975 û 1979’an de li ser xebata kêrdarîtiyê ya li ser fosfatên Şemrexê  sekiniye û ji ber vê yeke navnasa Dr. ji wî re hatiye dayîn. Di sala 1987’an de ew bûye Doçentê Kemiya Neorganîk û di sala 1993’an de di heman beşê de bûye Profesor. Di heman katî de jî ew di navbera salên1994 û 1998’an de bûye dekanê *Peymangeha Fenî ya Zanîngeha Dîcleyê*.

Bahattin Gümgüm li ser kemiya fosforê gelek xebat kiriye û birêvebiriye. Ew gelek bûjenên nû yên fosforî sentezkiriye û li ser van xebatên dozîneyî û lîsansa bilind daye çêkirin.

Profesor Gümgüm, nêzîkî 70 gotar nivîsandiye û ev gotar di gelek berheman de wek çavkanî hatine nîşandan. Ew gelek car di civînên netewî an jî navnetewî de danezan pêşkêş kirine û ew li gelek welatên wekî Spanya, Almanya, Holenda, Iraq, Swîsre, Swêd, Îtalya û hwd. bûye.

## Ferhenga Termên Fenî
Bahattin Gümgüm, nivîskarê *Ferhenga Termên Fenî* ye û ev ferheng bi tirkî, kurdî û îngilîzî hatiye nivîsandin. Ew vê ferhengê di nav 15 salan de amade kiriye û di ferhengê de nêzîkî 26000 peyv hene. Prof. Gümgüm di amadekirina vê ferhengê de zimanê Îngilizî ji xwe re wek referans girtiye. Ev ferheng di zimanê kurdî de ferhenga yekem e ku derbarê biwêjên fenî de hatiye nivîsandin. Sedema giringbûna din ya vê ferhengê jî peyvên nû ne ku di zimanê kurdî de berê nehatine bikaranîn. Di amadekirina ferhengê de ji ber ku termine fenî yên ku di zimanê kurdî de tune bûne, Prof. Gümgüm gelek zehmetî kişandiye. Mesela ji bo peyva *"Solution"* ya bi îngilizî ew gelek tengayî dîtiye û ji bo vê peyvê çend meh li ser fikiriyaye. Paşî ew peyva vehûrê hilbijartiye. Bi vî awayî qasî 2000 peyv ji aliyê *Prof. Dr. Bahattin Gümgüm* ve hatiye çêkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kîmya
Kategorî:Kîmyagerên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Kategorî:Zanyarên misilman
Hîdroelektrîk

[thumb|250x250px|[Bendava Derbendîxanê]]
thumb|250x250px|Enerjiya ava ku ji diyar dikeve, bi salane ji aliyê mirovan ve tê bikaranîn.
**Hîdroelektrîk**, cureyekê wizeyê ye ku bingeha xwe ji tevgera avê digire. Ji bo çêbûna wê, li ser çemekî bendavek tê çêkirin. Wexta ku av tê serbestberdan, pestoya mezin ya di paşiya bendavê de, avê ber bi boriya ku tê de turbîn heye, tehm dide. Ev jî dibe sedema zivirandina turbînê ku jeneratorê diçerixîne. Bi vî awayî jî jenerator enerjiya tevgerê diguherîne enerjiya elektrîkê.

Ev azîneya enerjiya tênûkirin, nêzîkî çaryeka elektrîka cîhanê pêk tîne. Ew ji makîneyên hilmî kêmtir qirêjî derdixe holê. Cihine wekî Norwêc û Quebec, piraniya elektrîkên xwe bi vî awayî hildiberînin.

## Santralên Hîdroelektrîkî
Di vê tabloyê de 4 santralên herî mezin yên cîhanê hene.

## Pêşvetiyên hîdroelektrîkê
Riya hilberandina enerjiyê ya hîdroelektrîkê qasî şewatên fosîl yên wekî neft û rejî ziyan nagihînin xwezayê. Digel vê yekê, ew pir hêzdar û ewledar e û ew qirêjî pêk nayne.

Hîdroelektrîk bi awayekî bilez kare çêbibe. Ev jî wê di demên ku daxwaza elektrîkê zêde ne, dike kêrdar. Ava ku li hundirê rezervuarekê  tê depokirin, wexta ku hewcedarî pê tê dîtin, kare bê serbestberdan. Bi vî awayî enerjî bi lez kare bê hilberandin. Yê din jî, ew li gorî enerjiyên tênûkirin ên wekî enerjiya bayê û rojê pêşvetî ye. Di heman katî de jî wexta ku dabîna avê rind be, enerjiya hîdroelektrîkê dibe enerjiya bêkutayî.

## Dezavantajên hîdroelektrîkê
Çêkirina bendavên mezin yên ku avê di xwe de dihewînin, karin zerar bigihînin hawirdorê. Li herêma ku bendav tê çêkirin, ekosîstema wê derê xerab dike û zeviyên ku ji bo çandinî kêrhatî ne jî, di bin avê de dihêle.  Bendava Sê Geliyê ya li Çînê, projeya hîdroelektrîkê ya herî mezin a cîhanê ye. Qada ku bendav dihatin çêkirin, nêzîkî 1.2 milyon însan li wê qadê dijîbûn û beriya çêkirina bendavê ew însanan ji cihê xwe bûn. Ji aliyê din ve jî, zanyar radigihînin ku dîwêra bendavê biteqe, dê gelek şahar, navçe û herêm di bin avê de bimîne û zerareke mezin çêbibe.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk

Kategorî:Teknolojî
Kiliçvîran

**Kiliçvîran** (), gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye. Gundekî Qilîçê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hewengeyê
Celâwendî

**Celâwendî-Cel** qebîleke li Enqere/Haymanayê ye, bi devokekê lekî bi navê Şêxbizinî diaxivin. Ew li Haymanayê dijin.

Kategorî:Eşîr
Mançurya

**Mançurya**, yan jî **Mençûriye** (; rûsî: Маньчжурия; mongolî: Манж) deverekî ku li Asyaya Rohhelat li bakur-rohelata Komara Gel a Çînê yê iroyîn û herêmê Prîmorskîyê dikeve ye.

Li rohavaya wî Mongolyaya Hindirîn, li başûrê wî Çîn, li bakurê wî Sîbîryaya Rohhelat û li başûrrohhelata wî jî Korê dimîne. Çemê Amûrê dikeve li bakurê wî û Deryaya Zer jî dikeve başûrê wî. Beşa wî ya herî girîng Mançuryaya Başûr e. Li Mançuryaya Başûr berriyên mezin hene. Navê Mançuryayê ji navê xalkê mançu tê ku xalkê xwacihî yê wir e.

## Binêre
* Mançukuo

## Çavkanî

Kategorî:Herêmên çandî
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên Çînê
Xanbazarî

**Xanbazarî** gundekî Bismilê ye. Li ser rêya Bismil û Farqînê li newalekê hatiye avakirin.

Li derdora wê Aslanoxlî û Qeselê hene. Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Kategorî:Gundên Bismilê
Xirbê Sitîl

thumb|300px|Xirbê Sitîl
**Xirbê Sitîl** (), gundekî Çinarê ye. Li derdora wê gundên Erefatê û Kanî Genîkê hene.

Kategorî:Gundên Çinarê
Keyaniya Buyeoyê

rast|thumb|236x236px|Rewşa Korêyê di sedsala 1em piştî zayînê de
**Keyaniya Buyeoyê** (bi korêyî 夫餘, 부여) qiraltiyeke li bakurê Korêyê bû ku di sedsala 2em berî zayînê de hate damezrandin û di sala 494 piştî zayînê de hilweşiya û kete bin desthilatiya Goguryeoyê. Lê Qiraltiya Goguryeoyê û Qiraltiya Baekjeyê, herdu jî xwe wek wêrisê vê dewletê didîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 2an b.z.
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 5an de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Korêyê
Kategorî:Hilweşînên 494an

Kategorî:Kore
Keyaniya Okjeoyê

thumb|200px|rast|Piştî Mîladê di sedsala 1em de rewşa Korêyê
**Okjeo** (bi korêyî 옥저, 沃沮), dewletekî qebîleyan li Nîvgirava Korêyê bû ku li sedsala 2emîn B. Z. hate damezrandin û heta sedsala 5emîn P. Z. hebûna xwe parast.

Dong-okjeo (Okjeoya Rohhelat) herêma Hamgyong ya Bakurê Korêyê digirt nav xwe û Buk-okjeo (Okjeoya Bakur) jî devera çemê Tumenê digirt nav xwe.

Okjeo di sedsala pêncem de ji hêla hukimdarê Goguryeoyê Gwanggaeto ve hate fethkirin.

## Çavkanî
* Byeon Tae-seop (변태섭), 韓國史通論 (Hanguksa tongnon) (Outline of Korean history), 4th ed. sal: 1999, ISBN 89-445-9101-6
* Lee, K. (1984). *A new history of Korea.* Tr. by E.W. Wagner & E.J. Schulz, based on the 1979 Korean ed. Seoul: Iljogak. ISBN 89-337-0204-0

Kategorî:Avabûnên sedsala 2an b.z.
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 5an de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Korêya Bakur
Kategorî:Dîroka Korêyê
Kategorî:Hilweşînên sedsala 5an
Kategorî:Kore
Samhan

rast|thumb|Samhan
**Samhan** (bi korêyî 삼한, 三韓), li tarîxa Korêyê li mavînê û li başûrê Nîvgirava Korêyê heyna konfederasyona Mahan, Jinhan û Byeonhanê ye ku li navbera sedsalên dawî yên B. Z. û sedsalên ewil yên P. Z. ye. Heyna Samhanê bi giştî wek binebeşa Heyna Sisê Qiraltiyan jî tê qebûlkirin.

Tê ramandin ku heyna Samhanê li dema ku tomarên nivêskî yên dewleta Jinê wenda bûn û Gojoseona li bakurê Korêyê li sala 108 B. Z. hilweşiyabû dest pê kir. Li sedsala 4emîn Mahan Qiraltiya Baekjeyê ra, Jinhan Qiraltiya Sillayê ra û Byeonhan jî Konfederasyona Gayayê ra ku paşînga ji hêla Sillayê ve hat îlheqkirin, hat girêdan.

## Çavkanî
* Kim, J.-B. (1974). Characteristics of Mahan in ancient Korean society. *Korea Journal* 14(6), 4-10. http://www.ekoreajournal.net/archive/detail.jsp?VOLUMENO=14&BOOKNUM=6&PAPERNUM=1 
* Lee, K.-b. (1984). *A new history of Korea.* Tr. by E.W. Wagner & E.J. Schulz, based on 1979 rev. ed. Seoul: Ilchogak. ISBN 89-337-0204-0
* Yi, H.-h. (2001). International trade system in East Asia from the first to the fourth century. *Korea Journal* 41(4), 239-268. http://www.ekoreajournal.net/archive/detail.jsp?VOLUMENO=41&BOOKNUM=4&PAPERNUM=11 

Kategorî:Dîroka Korêya Başûr
Kategorî:Dîroka Korêyê
Kategorî:Gelên kevnare
Kategorî:Konfederasyonên berê
Bağcılar

Bağcılar, navçeya giredayî navenda Stembolê ye. Di navçeyê de %25-30 kurd dijîn, li Stembolê herî kurdên li wir dijîn e duyemîn.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Stembolê
Keyaniya Goguryeoyê

**Goguryeo** yan jî **Koguryo** (bi korêyî 고구려) yek ji qiraltiyên berê yên Korêyê ye. Ev qiraltî dikeviya Nîvgirava Korêyê, başûrê Mançuryayê û başûrê Deryaya Rûsyayê îroyîn.

Damezirênerê wî Jumong bû. Ew tîravêjekî û şervanekî efsanewî bû. Goguryeoyê ku wî damezirandibû li Korêyê hiroyîn 705 sal hukim kiriye.

Baekje û Silla bi Goguryeoyê yek ji sisê qiraltiyên Korêyê bûn. Goguryeo bi saya civakên xwa yên li Nîvgirava Korêyê hêzeke bibandor ji hêla siyasî û karûbarên derva li Çînê û li Japonê bû.

Li gorî Samguk Sagiyê ku li sedsala 12emîn li ser tarîxê Korêyê hatiye nivêsandin, Goguryeo li sala 37 B. Z. ji hêla prensekî buyeoyî bi navê Jumong hatiye damezirandin. Bi hilweşîna qiraltiya Joseon ê kevnar ji ber zextên xanedana Hanê li sedsala 2emîn B. Z. xalkê Gojoseonê koçî welatên û qebîleyên cuda kirin. Jumong vê xelkê ku belavbûyî û di bin zilmê Hanê da mayî di bin direfşekî da yekkir, Mançuryayê û Korêya Bakur dagir kir û qiraltiya Goguryeoyê damezirand.

Goguryeo li Bakurrohhelata Asyayê di navbera dema ku hêzekî herêmî bû hetanî reqabetê bi xanedana Tang ve dikir hêdî hêdî lawaz bû. Li sala 668 tifaqekî di navbera Tang û Sillayê xanedan qulipand û bi vê yekê Goguryeo ji holê rabû. Piştî têkçûna Goguryeoyê axên wî ji hêla xanedana Tang, Silla û Balhaeyê ve hatin dabeşkirin. Goryeo wek paşhatiyê Goguryeoyê tê zanîn. Damezirênerê Goryeoyê Taejo ye.

## Binêre
* Eulji Mundeok
* Şerên di navbera Koguryo-Tangê
* Lîsteya Qiralên Goguryeoyê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 1ê b.z.
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 7an de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Korêyê
Kategorî:Hilweşînên 668an

Kategorî:Kore
Kategorî:37 b.z.
Bendava Dihokê

**Bendava Dihokê**, **Sikrê Dihokê**, bendaveke bi axê dagirtî ye ku li ser çemê Dihokê, li Herêma Kurdistanê hatiye çêkirin. Bendav 2 km li bakurê bajarê Dihokê ye ku di sala 1988an de ji bo avdanî û dabînkirina avê hatiye ava kirin. Bilindahiya benda bendavê 60 metre ye ku bendav dikare 52.000.000 m³ av dabigire. Di heman dem de bendav xwediyê rêherkek zengildevî ye. Zerengiya derçûna herî mezin a rêherkê 81 m³/s ye.

Di sala 2019an de yekem car ava bendavê gihîşt asta rêherkbûnê ku ava zêde yê bendavê hatiye valakirin.

Jiber ku di serhildana sala 1991ê de hemî belgeyên bendavê winda bibûn, di sala 2024an de revêberiya bendava Dihokê nexşe, arşîv, belgeyên avakirin û agahiyên bendavê li Bexda û Dîyalayê dîtine û careke din dîsa vegerandine Bakurê Kurdistanê.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1988an li Iraqê
Kategorî:Bendavên di 1988an de hatine xilaskirin
Kategorî:Bendavên li Iraqê
Dihokê
Kategorî:Cihên turîstîk li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Parêzgeha Dihokê
Gojoseon

**Gojoseon** (bi korêyî 고조선, 古朝鮮) dewletekî kevnar ya Korêyê bû.

Li gorî Samguk Yusayê (1281) û pirtûkên din yên Korêyê ku ji Serdema Navîn mane, Gojoseon li sala 2333 B. Z. ji hêla Dangunê ve hatiye damezirandin û ji bihûştê hatiye hatin. Herçiqas delîlekî ku rastiyê piştrast dike tineyêsa jî , rolekî girîng di peresandina nasnameya netewî ya korêyî da lîstiye.

Li sedsala 12emîn da prensekî ji Xanedana Shangê ya Çînê bi navê Gija Gija Joseonê damezirand. Bi vê yekê ji ber kêmasiya delîlên arkeolojîk, hebûna xwa ji sedsala 20emîn vir ve biguman e û rêbaza bingehîn pêk neaniye.

Di tomarên Çînê da cara ewil ku xuya bûye sedsala 7emîn e. Di demên xwa ya pêşîn da paytexta Gojoseonê li dorhêla Liaoningê da bûye û li derdora sala 400 B. Z. bo Pyongyang hatiye veguhastin. Dewleta Jinê li başûrê Nîvgirava Korêyê li sedsala 3emîn B. Z. derket holê.

Li 108ê B. Z. Xanedanê Han Wiman Joseonê fetih kir û jibo ku herêmê Gojoseonê birêhvebibe çhar fermandarî damezirand.

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* Barnes, Gina Lee (2001). State Formation in Korea: Historical and Archaeological Perspectives. Psychology Press. ISBN 978-0-7007-1323-3.
* Lee, Ki-Baik (1984). A New History of Korea. Harvard University Press. ISBN 0-674-61575-1.
* 서, 의식; 강, 봉룡 (2002) (korêyî). 뿌리 깊은 한국사 샘이 깊은 이야기 1 : 고조선·삼국. 솔. ISBN 8981335362.

Kategorî:Dîroka Korêyê
Kategorî:Kore
Sillaya Yekbûyî

**Sillaya Yekbûyî** (bi korêyî 통일신, 統新羅) yan jî **Sillaya Dereng** (후신라, 後新羅 *Hushila*), navê Sillayê piştî fetihkirina Baekje û Koguryoyê di navbera salên 668 P. Z. - 935ê bû. Sillaya Yekbûyî xwadiya çandeyekî dewlemend bû û paytexta wî Gyeongju çharemîn bajarrê mezin yê dinyayê bû. Jibo ku serweriya xwa li herêmê ava bike bi qiraltiya goguryeoyî-moheyan Balhaeyê ve micadele da. Di imrê xwa da tim ji ber rûp û gêr û kêşêyên siyasî di serî da ji hêla serhildêrên baekjeyî û koguryoyî ku welatê wan hatibûn fetih kirin ve, hat firisandin. Qiralê dawî Gyeongsun dewletê tenê bi navê xwa birêhvebir û bi pêşketina Goryeoyê neçar ma ku li sala 935 P. Z. teslîmî wan be. Bi vî awayî jî xanedana wî bi dawî hat.

Sillaya Yekbûyî digel bêîstikrariya siyasî ya xwa di qada çandeyî û hunerî da pêş ket. Bi bipêşxistina pêwendiyên xwa li gel xanedana Tangê piştevana bingehîn di felsefe û îdeolojiyên elîtên Budîzm û Konfusiyanîzmê li gel avahîsaziya heynê bû.

## Bîbliyografî
* MacGregor, Neil (îngîlîzî). Penguin UK. ISBN 9780141966830. https://books.google.com/books?id=r3mUtaSxCncC&pg=PT408#v=onepage&q&f=false.
* Chŏng, Yang-mo; Smith, Judith G.; Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.) (îngîlîzî). Arts of Korea. Metropolitan Museum of Art. rp. 230. ISBN 9780870998508.
* International, Rotary (îngîlîzî). The Rotarian. Rotary International. rp. 28.
* Ross, Alan (îngîlîzî). After Pusan. Faber & Faber. ISBN 9780571299355.
* Mason, David A.. "Gyeongju, Korea’s treasure house". Korean Culture and Information Service (KOCIS).
* Adams, Edward Ben (îngîlîzî). Koreaʾs pottery heritage. Seoul International Pub. House. rp. 53.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 668an
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 660î de hatine avakirin
Kategorî:Dîroka Korêyê
Kategorî:Hilweşînên 935an
Kategorî:Keyaniya Sillayê
Kategorî:Kore
Birayên Benî Mûsa

**Birayên Benî Mûsa** sê birayê zanistvanên ku di sedsala 9an de jiyane li ser fizîk û stêrnasî xebitîne. Navê bavê wan Şakir e.

Navê birayê mezin **Muhemmed**, birayê ortê **Ehmed**, û birayê piçûk **Hesen** e.
## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 873
Kategorî:Zanyarên îranî
Kategorî:Zanyarên misilman
Alemdağ, Çekmeköy

**Alemdağ, Çekmeköy** (Bixwîne; *Alemdax*, *Elemdax*) yek ji meheleyeke Çekmeköya bi ser Stembolê ye. Navê xwe ji

## Çavkanî

Kategorî:Stembol
Muhemmed Sidiq Minşewî

250px|thumb|Muhemmed Siqiq Minşewî
**Muhemmed Sidiq Minşewî** (erebî: الشيخ محمد الصديق المنشاوي) Hafizê Quranê yê Misirî ye ku di sala 1920'an de ji dayik bû û di sala 1969'an de wefat kir.
Li welatên weke Erebîstana Siûdî, Lîbya, Ûrdûn, Filistînê, Quweyt û Endonezyayê geriyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Hafiz
Kategorî:Jidayikbûn 1920
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1969
Dîlgirtina Tehranê

**Dîlgirtina Tehranê**, bûyera ku di 1979-1981ê de li paytexta Tehrana Îranê çêbû, di revandina 52 dîplomatên Amerîkayê ji bo 444 rojan ji 4ê çiriya paşîn a 1979an heta 20ê kanûna paşîn a 1981ê wek dîl hatine girtin, piştî komeke xwendekarên Îranê li balyozxaneya Amerîkayê ya li Tehranê di dema Şoreşa Îslamî de dagirkirin.

## Pêşdîrok
Di dawiya payîza sala 1979an de, ji berpirsiyariyê Chase Manhattan Bank, David Rockefeller, birayê wî û Cîgirê Serokê berê Nelson Rockefeller, Wezîrê Derveyê berê ya Amerîkayê Henry Kissinger û Serokê berê yê Banka Cîhanî ya aktorên sereke John Jay McCloy di kampanyaya lobiyan bi mehan ji bo cîhgirtina mala xwe yên ji bo armanca dermankirinê çûn Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, ku li rûdanên şahê Îranê bun. Berî ku Şah nikaribû li înîsîyatîfa David Rockefeller û hevalbendên wî li Amerîka firînê de bikevin, Rockefellerê bidestxistina Şahê jixwe li Manora Coral Gablesê ya di Bahamasê bun. Wekî sirgûna hevqeyserê farisî yên herêmî piştî deh hefteyan li mesrefên rojane yên 24,000$ pir buha bun, David Rockefeller ji bo lêgerîna mişexteke Şahê çu.

## Girêdanên derve


Kategorî:Îran
Kategorî:1979 li DYAyê
Kategorî:1980 li DYAyê
Kategorî:1981 li DYAyê
Kategorî:1979 li Îranê
Kategorî:1980 li Îranê
Kategorî:1981 li Îranê
Dîlgirtin

thumb|Polîs bi gelemperî hîndarî dike da ku mazûvanên ku bi zorê hatine girtin, bistîne, lewma di vê xebatê de.
**Dîlgirtin** an jî **Rehîne** kesên ku bi zorê û bi revok tên binçavkirin û tên girtin e. Ji aliyê dema binçavkirinê de carna jî bi gefan tên dîlgirtin. Di Rewşa Dadgeha Leşkerî ya Navneteweyî ya 8'ê tebaxê 1945'an de, kuştina rehîne an dîlgirtinan wekî tawanên şer re tên hesabkirin. Di Dada Navneteweyî de, dîlgirtin bi gelemperî ji aliyê xizmekî Peymana Jenevê ya Parastina Kesên Sivîl di Dema Şer ên 1949'an de qedexe bune.

## Çavkanî
Keyaniya Balhaeyê

**Keyaniya Balhaeyê** an jî **Qiraltiya Balhaeyê** (bi korêyî 渤海, 발해), qiraltiyekî di heyna Dewletên Bakur - Başûr de li bakurê Korêyê bû. Li sala 698ê bi navê Jin ji hêla Qiral Goyê ve hatiye damezirandin û li sala 926ê ji hêla hîtayan ve hatiye hilweşandin û axên wê jî ji hêla Xanedana Liao û Goryeo ve hatiye parvekirin.

Kategorî:Avabûnên 698an
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 920î de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Korêyê
Kategorî:Hilweşînên 926an

Kategorî:Kore
Chobani

thumb
**Chobani** navekê bazirganî yê tomarkirî yê kompanyayeka Emrîkayî ya mastê dawerandî ye. Xudanê kompanyayê û damezirîner û rêveberê wê yê giştî, Kemdîyê Ulukaya Kurdekê Bakurê Kurdistanê ye. Hemdî li sala 2005ê bi kirrîna karxaneyeka ko li ber girtinê bû li bajarê Berlîna Nû li Wîlayeta Nû Yorkê li Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê ew kompanya damezirand.

Chobanîyê niha zêdetir ji 2000 karmendan hene û firoşindeya jimare yek ya mastê Yewnanî li Emrîkayê ye.

## Dîrok
Hemdîyê Ulukaya li destpêkê karxaneyek ji Kraft Foodsa ko li ber girtinê bû kirrî. Wî gelek ji karkerên wê karxaneyê hiştin û hostayekê mastvegirtinê jî îna û li sala 2007ê navê mastê xwe kir Chobanî.
Ev nav ji navê Çobanî yê tirkî hatiye, ko di koka xwe ji peyva farisî ya Çûpan (چوپان) bi ramana şivan hatiye.

Chobanî li sala 2012ê bû piştevana fermî ya Tîma Olempîka Emrîkayê.

Li meha Kanîna Pêşîn a sala 2012ê Chobanîyê mezintirîn karxaneya mastvegirtinê ya cîhanê li Twîn Falê li wîlayeta Idahoyê vekir. Bihayê wê karxaneya yek-milyon pêyên çargoşe 450 milyon Dolarên Emrîkayî bû û 300 kes lê dixebitîn. Seydayê Ulukayayî got, "Ew li bendê ne ko bandora aborî ya bazirganî ya wan ji bo wîlayetê dê dora yek milyon û sêsed hezar dolaran be." Li sala 2013ê wê karxaneyê xelatê DBIA Design-Build Project-ê û xelatê Food Plant-ê ji kovara Endazyarîya Xwarinê (Food Engineering Magazine)wergirtin.

Li meha Nîsana 2016ê Chobaniyê ragehand ko dê 10% ji pişkên xwedîtiyê yên karxaneyê bi karkerên xwe bide. Bi danana jimareya karmendên wê kompanyayê li ber çavan (2000), dê bi awayekê navincî pişka her karmendekî dora 150,000 dolarên Emrîkayî bin. Hindek ji karmendan her di gavê da dê ji ber vê birryarê bibin Milyoner.
Hamdi Ulukaya

**Hemdîdyê Ulukaya**bi tirkî **Hamdi Ulukaya** (z. 26ê Çiriya pêşîn 1972) karwerekê kurd e ko niha akinciyê Welatên Yekbûyî yên Amrîkayê ye. Ew xwedî, damezirîner û rêveberê giştî yê kompanyaya Chobani, firoşindeya jimare yek ya mastê dawerandî li Amerîkayê ye. Ulukaya li sala 1994ê ji bo xwandina zimanê îngilîzî çû Amrîkayê. Li ser şîreta babê xwe, wî li sala 2002ê karxaneyeka biçûk ya penîrê spî damezirand. Lê serkevtina wî ya mezin wê demê ko wî li sala 2005ê karxaneyeka li ber girtinê li Wîlayeta Nû Yorkê kirrî. Bê hebûna serbihur anko tecrîbeyeka mastvegirtinê, wî emperatorîyeka mastî ava kir ko li çend wîlayetên Amerîkayê karxaneyên wê hene. Tenê 5 salan piştî damezirandinê, firotina salane ya kompanyiyê ji yek milyar dolarên amerîkayî zêdetir bû û li sala 2011ê bû firoşindeya jimare yek ya mastî li wî welatî. Nehema ev, Ernst & Youngê Ulukaya wekî karwerê Cîhanî yê sala 2013ê danîyasîn. Bi serkevtina karwerîya xwe ew niha yek ji milyarderên cîhanê ye û li goreyê Forbesê sermayeya wî ya safî li sala 2016ê nêzîkî 2 milyar dolarên amerîkayî ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Kurdên Amerîkayê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Goryeo

**Goryeo** yan jî **Koryo** (bi korêyî 고려, 高麗) dewletekî Korêyê di navbera salên 918 - 1392ê bû. Dewlet siftê ji hêla Qiral Tajo ve hatiye damezrandin û paşînga jî li sala 936ê P. Z. Sisê Qiraltiyên Korêyê yên Dereng yekkir. Goryeoyê ku di navbera salên 1170 - 1270ê ji hêla rejîma leşkerî ve hatibû birêhvebirin li dawiya sedsala 13emîn de kete bin kontrola Xanedana Yuan a mongol û di heyna Gongminê dîsa serbixwa bû. Li sala 1392ê General Yi Seonggye Qiral Gongyangê qulopanî kir û Xanedana Joseonê damezirand.

## Xwandinên hîn bêhtir
* Rogers, Michael C.. 1959. “Factionalism and Koryŏ Policy Under the Northern Sung”. Journal of the American Oriental Society 79 (1). American Oriental Society: 16–25. doi:10.2307/596304. http://www.jstor.org/stable/596304
* Rogers, Michael C.. 1961. “Some Kings of Koryo as Registered in Chinese Works”. Journal of the American Oriental Society 81 (4). American Oriental Society: 415–22. doi:10.2307/595688. http://www.jstor.org/stable/595688

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 918an
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 910î de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1392an de hilweşiyan
Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî
Kategorî:Dîroka Korêyê

Kategorî:Keyaniyên berê
Kategorî:Kore
Sermaye

**Sermaye** anko **kapîtal**, di aboriyê de ew tişt anko mal e yê ko berê hatiye hilbirîn anko berhemînan û dikare ji bo hilbirîna zêdetir bihêt bikarînan.

## Çavkanî

Kategorî:Kapîtalîzm
Milyarder

**Milyarder** kesek e ku sermayeya wî ya safî bi diravê welatekî ji welatên cîhanê ji yek milyaran derbas bibe. Di pênaseya peyvê de diravê her welatekî dikare hebe, lê bi awayekê giştî dema dihê gotin ku kesek milyarder e, ramana wê ew e ku sermayeya safî ya wî kesî bi dolarên amerîkayî ji milyar dolaran derbas bûye. Kovara amerîkî ya Forbesê her sal lîsteyeke milyarderên cîhanê belav dike.

## Çavkanî

Kategorî:Dewlemendî