open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Papa Vîktor I

thumb|Papa Vîktorê Yekem
**Vîktor I**, **Vîktorê 1'em**, **Vîktorê yekem** (jdb. ? -m. sala 198/199 tê zanîn). Bi eslê xwe, tê bawer kirin ji Afrîqa ya. Li afrîa jidayikbûya. Di derbarê wî de çend ku zêe zanîn nebin jî, di derbarê kirinên wî ên weke pîrozkirina "çejna paskalya" û girêdanbûna wî ya bi key Hyginus ve tê zanîn. Ev dema wî de tên ser ziman. Weke yekî ku pirr bi rêez tê nasîn. Ji wê rêgezîya wî, yên ku di karê xwe de jidilba, wî ji kar jî dihilda. Bi vê aliyê xwe ve jî dihat zanîn. Ji ber vê, tê gotin ku wî gelek oldar ji karê wan ên oldariyê kirîya. Dema wî, weke demeka giring a xiristiyatîyê jî ya. Di vê demê de zimanê latînî weke zimanê dayik ê olê jî bûya. Bi zimanê latînî bineter bidest nivîsandina wan hatîya kirin. Viktor I, weke papayê yekem ku bi zimanê latinî dinivîsand jî û bi wî zimanî gelek bineter jî nivîsandina tê zanîn. Çend ku zimanê latinî heta sadsale 4´min bi tememî ji aliyê hinek oldaran ve nayê pejirendin jî, lê piştî wê gava Viktor I re, wê êdî hin bi hin were herê kirin. Piştî sadsale 4´min jî, wê piştre hin bi hin were pejirendin. Di derbarê dîroka wî de zêde nayê zanîn. ne di derbarê ji dayikbûna wî de û ne jî di derbarê mirina wî zêde dîrok nayê zanîn. Li gorî hin dîrokzanna tê gotin di salên 198/199 hatîya bikarhanîn. Lê dîroka mirina wî, weke 201 jî ji aliyê hin dîrokzanna hatîya bikarhanîn.

Ev dema ku ew têde dijî, hê jî, xiristiniyatî weke oleka fermî nayê dîtin û hê jî, leşkerên roma ku wan dibînin digir in.

Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 199
Vîktor I
Bêstûn

**Bêstûn** bajarekî rojhilatê Kurdistanê ye. Bêstûn dikeve şehristana Harsîn a li parêzgeha Kirmaşanê.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Papa Klement I

thumb|Papa Klementê Yekem
**Klement I**, **Klementê 1'em**, **Klementê yekem** bi navê **Klemens Romanus** jî tê zanîn. di rêza çeremîn de cihgirê.

Di derbarê jîyane wî de zêde zanîn di dest de nîn in. Di derbarê dema berî wî de jî hindik zanîn heya. Di derbarê dema Papa Petrûs de ku matranê roma bû û dimeşand, di derbarê wê hinek zanîn heya. Di metranîyê de mertebe Azîztiyê jê re hat layîq dîtin. Wî, di dema xwe de xiristîyan ji mirovan re bi zimanekî vekir û baş ji mirovan re hanî ser ziman. Dikir ku xiristiyê bi mirovan bide hês kirin. Ev yek pêk dihanî jî.

Tê zanîn ku wî di dema xwe de hêskirin û hûrmet ji mirovan girtîya.

Papa Petrûs, piştî ku hat kuştin û weke pekrawan hat denezendin, piştre weke papayê dûyemin Lînûs Anakletus hat li cihê wî. Li gorî ku tê zankirin û ankû taxmin kirin, Doza paptiyê hatiya. Lê ew weke yê herî dilvekirî û rehet hatîya dîtin.

## Mezhebîtî

Di dêra Anglîkan de û dêra Lûthervanan de, sadsala ku ew ji nû ve ava bûyî, weke "azîz" hatîya dîtin. Piştre, di salên piştre dema ku hat pekrawan kirin, weke yê ku 12 azîzan ku hatîya hasibandin û weke azîz hatîya denezendin. Dêra ortadoks, rojên 24-25 kanûnê weke çejna wî pîroz dikin.

Papa klement I, di nameya xwe ku ku pirr baş tê zanîn û nasîn de ku ji bawermendan re nivîsandiya, alikarîya bi xizanan re, alikarî û pişgirî li hevdû û hwd hanîya ser ziman û ji wan xwestîya ku bikin. Weke papay yekem u bi tacê û cil û bergên papa ku tê dîtin û nasîn a. Wî pêşî, tac danî ser serê xwe.

## Kuştina wî

Di kiştekê de tê kuştin. dijberîya roma hê li bawermendên xiristiyan hebû. Kişta ku diçê Afrîqa, bi awayekî pirr hovana hat qatil kirin. Yên ku ew kuştin jî komek hovên romalî bûn. Şeklê ku ew pê hat kuştin, ew bû ku çapa kiştê avêtina qirika wî û ew avêtina bahrê de û bi wê rengê bi kiştê ve dan kişandin û bi wî rengî re kuştin. Di 24´ê kanuna 99´an de ew hat qatil kirin.

Kategorî:Ezîzên anglîkan
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 1ê
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 99
Klement I.
Papa Yûhena XII

thumb|Papa Yûhena XII
**Yûhena XII** (937 - 14 gulan 964), li dêra katalok di navbera salên 955´an û 964´an de bû papa. Di 962´an de bi navê împaratorê Romayî tac danî ser serê keyê alman Otto I. Bi vê jî, pirr tê nasîn.

Navê wî yê ku pê ji dayikê bûya Ottaviano bûya. Bavê wî serokê Roman bû. Navê bavê wî Alberico II. bûya. Ji aliyê dayikê ve dihijê Şarlmanîyan. Bav wî, bi torînên welat sund da xwarin ku taxtê papatiyê vala bû kurê wî werênina li ser. Di 955´an de dema ku bavê wî mir, ew bû serokê Roma. Di sale 955´an de, yanî di heman salê de, piştî ku papa Agapetus II. mir, hê ku 18 salî bû, ew bû papa. Di 2´ê sibate 962´an de keyê alman Otto I. weke împaratorê roma denezend û tac danî ser serê wî. Beremberî wê jî Otto i. êdî Loannes XII week papa nas kir û da nasîn.

Papa Loannes XII. di sale 964´an de ku hê 27 salî bû li roma mir.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 930î
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 964
Yûhena XII
1977

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 10ê adarê – Iva Hasperger, lîstikvana xirwat
* 16ê adarê – Ferdi Zeyrek,  avahîsaz, siyasetmedarê tirk 
* 22ê îlonê – Ali Sunal lîstikvanê tirk

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Papa Înosentiyûs III

**Inosentiyûs III**, (jidayikbûn: 1161 - mirin: 1216) navê wî yê jidayikbûnê Lotario de' Conti di Segni ya. Ji 8´ê kanûna paşîn a 1198´an heta sale 1216´an papatî kir. Inosentiyûs III. sefere çaremin a xaçiyan jî bo ku li ´ardn pîroz´ bibe pîroz kiriya. Lê piştî hewldane papa ku artiş ava bû, piştre berê xwe dan venedîkê bi Enrico Dandolo ku wê berê wê dide kifş kirin, wê bikin ku herîna bi ser konstantinopoles ku wê herêmê bikina bin sehetê xwe de û bi wê re seferê bidina dest pê kirin û bi serbikevin.

Tê gotin ku yê ku konsîla Laterano levdayî li hevdû jî ew a.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1161
Kategorî:Jidayikbûn 1160î
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 1216
Înosentiyûs III
Papa Înosentiyûs VIII

thumb|Papa Înosentiyûs VIII
**Papa Înosentîyûs VIII**, bi navê Giovanni Battista Cybo ji dayik bû. Papa Înosentîyûs VIII. [jidayikbûn: 1432 - mirin: temûza 1492´na) a. Ji sale 1484´an heta mirina xwe papatî kir.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1339
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 1406
Înosentiyûs VIII
Papa Jûliyûs II

**Papa Jûlîyûs**, bi navê Giuliano della Rovere di 5´ê kanuna 1443´an de hatîya dunyê û 21 sibata 1513´an de çûya ber ber dilovaniya xwe. Ji sale 1503´an heta sale 1513 hatîya dewsa papa Pîûs III. Piştî wî re jî, papa Leo X. hatiya û bûya papa.

Di dema xwe de, wê berê xwe de derve û li ser karên dervî welêt û ankû ên dîplomasiyê pirr sekinîya. Giringî daye hunerê û avakirina bînahiyên mazin û bilind. Piştgirîya xwe hertimî daye karên hunerî ku ên ku hatina kirin di welêt de. Bo vê yekê, bo wî tê gotin ku wî hertimî huner û kirina wê kirîya bin parastina xwe de jî.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1443
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 1513
Jûliyûs II
Papa Nîkolaws V

thumb|180px|Papa Nîkolaws V
**Papa Nîkolaws V**, **Nîkolawsê 5'em**, **Nîkolawsê pêncem** ku navê wî yê jidayikbûnê Tommaso Parentucelli ya, di 15 mijdara 1397´an de bû û 24´ê adara 1455´an de jî mir li Romayê. Ji 6´ê adara 147´an heta mirina xwe bûya papa. Bi eslê xwe talyanî ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1397
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 1455
Nîkolaws V
Papa Anastasyûs I

thumb|Papa Anastasyûs I
**Papa Anastasyûs I**, **Anastasyûsê 1'em**, **Anastasyûsê yekem**, ji 27´ê sermawaza 399´an heta 19´ê kanûna 401´ê papa bû. Navê bavê wî Maxîmûs a. Wî giranî da latiniyê. Wî giranî tercûme kirinê ji demên berê. Bo vê yekê heta ku çûya Îskenderiya jî. Li wir jî, li pirtûkxane wê maya bo xwandinê. Rêwîtiya wî ya demê zêde nayê zanîn. Lê tê gotin ku çûye Misrê jî.

Li gorî ku tê gotin, li dijî hin bineterên demên berê jî bû. Ew, yekî weke Pawlos û wan hat şîrovekirin. Bi baweriya wî ya xort re basewî tê kirin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 401
Anastasyûs I
Papa Ûrban I

thumb|Papa Ûrban I
**Urban I** (an Urbanus I), (jdb. ? - m. 25ê gulana 230´an a, ku li Romayê di navbera salan 222-230´an de erk kirîya weke Papa. Piştî Callixtur ku dema ku li roma Împerator Aleksender Severus ku li ser taxt dirûnişt, wî papatî kirîya. Di 25´ê gûane de çûya ber dilovaniya xwe. Hê jî, qabra wî li Roma li Calixtus´ê ya.

## Girêdanên derve

Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 230
Ûrban I
Pawlos

thumb|Pawlos
**Pawlos** (; ) an jî **Pawlosê Tersûsî**, tê bawer kirin ku li Tersûsê jidayikbûya di navbera ji dema bûyîna Îsa û heta sale 10´min de. Navê wî yê rast **Saul** a. Weke Şaîr û yek bizane, gelek name nivîsand. Nameyên ku wî nivîsandin jî, di xiristiyaniyê de bandora wan pirr mezin bû. Weke "mîsyonarê pêşî" û "teologê pêşî" yê ola xiristiyeniyetê jî tê zanîn.

## Jîyangerî

Bi eslê xwe yekî cihû bû. Lê yekî ku hemwelatiyê roma bû. Ji bili zimanê îbranî, zimanên grekî û aramî jî tê gotin ku dizanî. Li Orşelîmê ma û di ciwaniya xwe de li wir perwerdehîya xwe hilda. Di ciwaniya xwe de di nava mezhebekî cihûtiyê ê hişk de mezin bû. Dijberî Xiristiyannan bû. Ew bixwe, di gertin û kuştina gelek xiristiyan bixwe jî de rol leyistiya. Berî ku ew bibe xiristiyan, tê gotin ku yekî ku di nêçîra xiristiyanan de bû. Heta ku tê gotin ku Yê ku Stefanûs, piştî girtina wî dayî kevirkirin û kuştin Paûlûs bûya. Tê gotin ku wî pêşî, dema ku diçû Şamê de di rê de dengek bihstîya û gotîya "tu kî yî?" Deng gotiîyê de "ez Îsa me, yê ku tu wî dişopêne, Rabe ser xwe û herê nava bajêr û weke ku min gotî wusa bike". Pawlos, di nameyên xwe yên ku têkilî û axistina xwe ya bi Îsa re têde nivîsandina, vê têde dinivîsêne.

Piştre tê gotin ku ji çavên xwe jî bûya û kor jî bûya. Li Şamê ji aliyê bawermendekî bi navê Ananîas hatîya waftiz kirin. Di nava cihûyan de xwest bide bawer kirin û got ku "Isa mesîh a." Lê pirraniya wan jê bawer nekirin. Gelekan jî, ew êdî weke dijiminê xwe dît in. Demek dirêj Paûlûs li Şamê dimîne. Piştre divegerihê li Orşelîmê. Li wir, bi Peter re tê cem hevdû.

## Rola Pawlos

Pawlos, xiristiyanî di jiyanê de bi awayê bergkirina wê bi pergalî ava kir. Wî, şeklê baweriya wê da rûnandin di nava xalkê de. Weke yekî teolog ê pirr giring ew dibê. Li dûv xwe jî, gelek name hiştin. Ew nameyên wî, weke pirtûkek pîroz di jiyane xiristiyanê de rol leyistin. Bi navê "name ji romayiyan re", "Name ji Galateyiyan re", Name ji Filipiyan re", "name ji Tessanokîyan re", "name ji flemon re", û hwd birên wî hena. Ser 13 nameyan re nameyên wî hena.

## Rêwîtiyên wî

Li Orşelîmê, Roman, Malta Şamê, Tersûs, Hellasê û hwd, hê li gelek deverên din rêwîtiyên wî bûna. Tevî ku di derbarê rêwîtiya wî hemûyî de pirr nayê zanîn jî, lê tê bawer kirin ku ew li gelek deveran geriyaya.

## Mirina wî

Li roma di di dema Neron de, weke yekî ser bixwe ma Lê zêde ji malê derketina wî jî, maf jê re ne hat hiştin. Di dema Nero de, bi cezayê mirinê hat ceza kirin. Ser 9 mehan re di zindanekê girtî ma. Împeratorê Romayê Konstantîn piştî ku ew hat ceza kirin li ser tirba wî dêrek ava kir. Ew jî, î ro li Roma, weke "Dêra Pawlos" tê zanîn.

## Girêdanên derve

Kategorî:Hewarî
Kategorî:Mirin 67
Papa Ûrban V

**Ûrban V** (Urbanus V), (jdb. sala 1301 - m. kanuna 1370), navê wî yê jidayikbûnê Guillaume Grimoard a, ji sale 1362´an heta 1370´î bû papa. Bi eslê xwe fransîzî ya. Ji benedikê ya û dadîya xiristiyaniyetê li ser wê û pergale wê hizirîya û di wê temenê de xwandina xwe jî kirîya. Fêrên perwerde dane Montpellier û Avignon jî. Di 28´ê êlona 1362´an de piştî papa Innocentius VI. bûya papa.

Piştgirî daye perwerdekirinê û pêxistina wê.Zanîngeha Mecaristanê wî ava kirîya. Li Toulouse dibistane musikê vekirîya. Li Montpellier´ê dibistane bijîşkê vekirîya. Koleja Saint benoit´ jî wî avakirîya. Dêra xwe wergerandîya li katedralê û bi gelek hunerên ku bi destî hatina çêkirina daye xamilandin. Bi wê re jî, li Quézac û édouès jî kolejên xwandinê dane vekirin. Li Ispagnac dêreka mazin û di rex wê de pirtûkxaneyeka mazin vekirîya. Li wê dêrê jî, piştî ku bi dawî bû, di cih de têde ser hezar xwendavanî re têde bicih kir û da xwandin û cihê razanê ji wan re têde çê kir û hemû pêwîstîyîn xwarinê li wir dahanîn li cih.

Bi wê re jî bi sînor name ya. Bi hezaran mîsyoner li wê dêra xwe perwerde kirina û ew şandina li Bosna, Lîtwanya, Burgaristan, Çînê û hê gelek deverên din.

## Çavkanî
* endina, Claudio (1994). I papi. Storia e segreti. Roma: Newton Compton.
From the 9th edition (1883) of an unnamed encyclopedia

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1310
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 1370
Ûrban V
Papa Piyo I

thumb|Papa Piyo I
**Piyûs I**, jidayikbûn: ? - mirin: 155´an, di navbera 140 - 155´an de li ser erka papatîyê bûya. Di dema xwe de tê gotin ku li dijî Gnostisîzm sekinîya û têkoşîya ya. Bi wê re tê gotin ku li dijî Markîon û hizrên wî jî derketîya û ew jî ji dêrê avêtîya.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 1ê
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 154
Piyo I
Papa Skender VI

thumb|180px|Papa Skender VI
**Skender VI**, ji dayikbûn: 1´ê Çila 1431- mirin: 18´ê tabaxa 1503´an, bûya. Ji sale 1492´an heta mirina xwe papatî kirîya. Di dema ronasensê de jî, ji ser taxtê xwe hizrên xwe hanîn ser ziman weke yekî zane. Bo vê yekê, ew î bû weke yekî ku pirr jî bûya mijare nîqaşan. Hizrên wî, li ser demê bandûra wan bûna.

Navê wî bixwe yê jidayikbûnê jî Rodrigo Borgia bûya.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1431
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 1503
Skender VI
Papa Honoriyûs I

180px|thumb|Papa Honoriyûs I
**Honorîyûs I**, (jdb.? - m. 12ê Çirîya 638an) navbera salên 625 û 638´an papatî bû. Yanî, heta dawîya jîyane xwe li ser taxt maya. Navê bavê wî jî li gorî biografîya papayan konsil Petronius a.

## Girêdanên derve

Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 638
Honoriyûs I
Garisan, Mêzgir

**Garisan** (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Papa Piyûs III

thumb|180px|Papa Piyûs III
**Pîyûs III**, jidayikbûn: 1439´î - mirin: 18´ê Çirîya 1503 a. Navê wî yê ji dayikbûnê: Francesco Todeschini Piccolomini ya. zêde li ser taxt nemaya. Tenê çend hefteyan li ser taxt maya weke papa.

Papa III, yek ji wan birezîyên Pîyûs II. bû. Di dema Papayên piştî Papa Pîyûs II de ji bo papayên piştre karê dîplomasîyê kir. Di wê demê de Papa Skender Vi ku xizmên xwe dihizir, li dijî wê derket. PIştî Mirina Skender VI, kurê wî Cesare Borgia dixwest ku bibe papa. Heta ku wî, artiş hanî û kir şûkan de. BI wê re xwest ku bandûr û hêza xwe bide nîşandin. Di dema ku wî ev kir, hingî konsolê dikir ku papayê nû bihilbijêrê. Lê dîsa, Cesare Borgia, ew bandûra ku dixwest ku bike, neda kirin. Hingî Kardînal hemû, li dêra MÎnavra lev di civînê de bûn bo ku papayê nû hilbijêrên. Di heman civiînê de Pîyûs II. hat bijartin. Navê Pîyûs II. ê jidayikbûnê Francesco Todeschini Piccolomini ya. Di 1´ê Çirîya sale 1503´an de hat pîroz kirin. Lê di heta 18´ê çirî ma li ser taxt. Di 18´ê Çirî de çû berdilovaniya xwe.

Pîyûs II., ji komare Sîyanê(sîena) bû. Piştî mirina wî, kardinalê wir, bi navê "Piccolomini" û ankû bi navê Pîyûs II. pirtûkxaneyak ava kirin. Ew bi navê Pirtûkxaneya Piccolomini ya.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1439
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 1503
Piyûs III
Papa Pawlos I

**Pawlos I**, **Pawlosê 1'em**, **Pawlosê yekem**, (jdb. ? : mirin: 28´ê hezîrena 767. Ev roja 28´ê hezîrenê roja nanê şikeva ya. Di wê rojê de ew hatîya dunyê. Bo vê yekê jî, ew pîroz j hatîya dîtin. Jê re "azîz pawlos" hatîya gotin. Di nava salên 757´an û 767´an de bûya papa. Bireyê papa Stefanûs II. û ankû Stefanûs III. bû û piştî mirina wî di sale 26´ê nîsana 757´î de weke papa hat hilbijartin. Di wê demê de bo ku piştgirîya xwe xorttir bie bi Keyê Firankî Pepîn III. re levkirin kir. Bi wê re Pepîn III, bû navbeynkariyê Ku bi piştgirîya keyê Bizansê key Konstantin V. ku welatê papa di sale 763´an de îlhak kir Desdero û Pawlos I. ku bi hev re aşîtî bikin jî kir. Piştî vê re Armanca Konstantin V. a vejînkirina Îkonokazm ji nû ve jî piştre Pawlosê yekem li dij wê derket.

Di dema wî de, gelek xiristiyanin ku pazdabûbûn, çûn û xwe li roma girtin. Papa Pawlos, di 28´ê hezîrena 767´an de li Roman´yê çû berdilovaniya xwe.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 700
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 767
Pawlos I
Papa Gregoriyûs VIII

**Gregorîyûs VIII**, jidayikbûn: li dora 1100´î ya - mirin: 17´ê kanûna 1187´an ya û navê wî ê jidayikbûnê jî Alberto Di Morra ya, di dêra katolîk de di sale 1187´an de tê bin du heyvan re papatî kir. Weke papayê ku bi banga ku kirî ku sefera xaçîyan a sêyemin daye dest pê kirin tê nasîn.

Malbate wî, malbetek ji çîna bilind bû. Torîn bû. Navê bavê wî Sartorîus di Morra bûya. Di 21 çirîya 1187´an de piştî mirina Papa Urban III. di 25´ê heman mehê yanî çiryê de bû papa. Di şerê misilmanan ê Hîttîn´ê de piştî têkçûna xaçîyan banga xwe ya bi navê "Audîta Tremendî" bi navê "banga pîroz" kir û sefera Sêyemin a xaçîyan da dest pê kirin. Di 17´ê kanunê de ku tê gotin ku 80 salî bûya mirina wî bûya.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1100î
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 1187
Gregoriyûs VIII
Papa Pawlos III

thumb|Papa Pawlos III
**Pawlos III.** (jidayikbûn:29´ê sibata 1468 - mirin:10´ê mijdara 1549) navê wî yê ji dayikbûnê Alessandro Farnese bûya. Ji sale 1534´an heta dema mirina xwe papatî kirîya. Konsolîya Trento jî lev daye li hevdû di sale 1545´an de.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1468
Kategorî:Mirin 1549
Pawlos III
Hîdrojenasyon

**Hîdrojenasyon**, çineke bertek a kîmyasalî ye û kirarî ye ke kû mirov hîdrojenê bi xê ser hevgirtîyên organîk.

Hîdrojenasyon, bi teybetî ji bo hevgirtîyên organîk yê netêr (alken, alkin, keton û nîtrîl) bertek ke girîng e. Bi gelemperî di bin pestoyê de bi alîkarîya Katalîzor a Hîdrojenê rast u rast bi xe serê pêk tê. Ji bo Hîdrojenasyonê mînak a herê klasîk di Alkena de baqên Karbonê ên Kîmyasalî ên Netêr ku mirov Hîdrojenekê bi xê ser û Alkenê dagerênê Alkanê. Di pîşesazîya derman u petrokîmyayê de sepan ên pir cihêreng hene. Vajîya vê kirarîya Kimyasalî dehidejenasyon e. Dema kû Hidrojen tevlî Alken a di bin Alkan pêk tên. Alkan tenê xwedi Karbon –Karbon baqên yekfer in. Divê vebizivînê de jiber kû katalîzor hatine bikaranîn bi navê “Hidrojenkirin a Katalîtik” ji tên binavkirin . Vebizivîna ku Hîdrojen tevlî Alken a dibin vebizivînên Ekzotermîk in û di germahîya jûrê de vebizivîn a bê katalîzor pêk nayê. Li vir katalîzor tê bi karanîn û bi vî awayî di germahîya jûrê de vibizîn pêk tê.Lê belê bandora Katalîzorê bi vê tixubdar namînê. Katalîzor a kû tê bikaranîn berê ku were bidestxistin dike ku bibe cis-Alkan an jî trans-Alkan. Heke katalîzora tê bikaranîn katalîzor a nehemcure bê ( parçe yek Nikel, Platîn, Paladîyum ) ango di nava bişivîne de bi awaye kî nehemcure tevî hev bibe her du atomên hîdrojenê ên kû tevî hev bune bi heman alîyê Alkenê ve dibin û bi vî awayî cis-Alkan çêdibin. Heke Ev Katalîzor, Katalîzoreke di nava bişvînê de bi awakî Homojen belav bubê vê carê jî wê trans-Alkan çêbibin.

## Çavkanî

Kategorî:Hîdrojen
Kategorî:Proseyên endustriyel
Zermêg

**Zermêg** (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Saxyan

**Saxyan** anku **Saẍyan** (), gundekî navçeya Azarpêrta Çewlîgê ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Xoşkar

**Xoşkar** (, ) bajarokeke bi ser navçeya navendî ya Çewlîgê ve ye. Ew herêma ku nifûsa Kurmancî herî zêde li Çewlikê lê ye. Ew bi Gexîyê ve girêdayî ye û di karûbarên xwe yên navxweyî de azad e. Ji navenda bajarê Çewlikê 40 km, ji Azarpêrtê 37 km û ji Gêxî jî 41 km dûr e ku navçeyên cîran in. Nifûsa 21 gundên bajêr nêzîkê 6.000 e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Şaredariya Xoşkarê 

Kategorî:Gundên Çewlîgê
Dodan (hunermend)

**Dodan** navê fermî Erkan Özer (z. 1978, Gimgim) muzîkvanê kurd e.

## Jînenîgarî
Di sala 1978an de li Gimgima Mûşê hatiye dinyayê. Di sala 1995an de dest bi muzîkê kir û di sala 1997an de bi Murat Öztürk re koma Dodan Project damezrand. Yekemîn albûma xwe ya bi navê *Be Naw* (mebest bê nav)  di bin banê Dodan Projectê derxist. Paşê navê Dodan wek navê xwe bi kar anî û bi vî navî jiyana wî ya muzîkjeniyê berdewam kir.  Di albûma *Peşk*ê ya ku ji bo bîranîna helbestvanê kurd Bro Omerî hatibû amadekirin bi stranekê cih girt. 

Di sala 2016an de beşdarî pêşbirkekê muzîkê ya bi navê *O Ses Türkiye* (Ew Deng Turkiye) ya televizyoneke tirkî bû  û ev yek jî bû sedema hin nîqaşan. 

## Dîskografî
* *Be Naw*, li gel Murat Öztürk, 2005
* *Şabûn*, 2010
* *Peşk*, li gel hunermendên cihêreng deng da strana *Helbesta Bê Nav*, 2015

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Rûpela wî ya fermî ya Twitterê
* Rûpela wî ya fermî ya Facebookê
* Rûpela wî ya fermî ya Youtubeê

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kamer Söylemez

**Kamer Söylemez** an jî **Qemerê Alî** (jdb. 1957 Çuxur, Dêrsim) helbestvan, nivîskar û pêşkêşkerê televizyonê ye. Di sala 1957an de li Dêrsimê ji dayik bûye û heta sala 1979an li Kurdistan û Tirkiyeyê maye. Di sala 1977an de, ji sedema xebata kurdewariyê, sê mehan di girtîgehê de dimîne. Di 1979an de diçe Almanyayê.

Li bajarê Duisburg a Almanyayê di navbera salên 1992-1995an de di beşa radyoya dimilkî de dixebite. Di heman demê de li dêra protestanan, ji bo penaberan şêwirmendiyê dike.

Qemerê Alî di gelek televizyon (Med TV, Medya TV û Roj TV hwd.), radyo û rojnameyên kurdî de kar kiriye. Ew niha di rojnameya Yeni Özgür Politika de bi zazakî quncikan dinivîse.

Gelek helbestên Qemerê Alî ji aliyê Mikaîl Aslan û stranbêjên kurd ve hatine beste kirin.

Di sala 1994an de bi pirtûka xwe ya bi navê "Siyaseta Penaberan a Almanyayê û Êrîşên Nîjadperest" *(Almanya’nın Mülteciler Politikası ve Irkçı Saldırılar)* xelata Musa Anter stand.

## Berhemên wî
* Kamer Söylemez, Almanya''nın Mülteciler Politikası Ve Irkçı Saldırılar, Z Yay., Stenbol 1994, 174 r.
* Qemerê ALÎ (Kamer SÖYLEMEZ), Adir Û Asme, Piya Kitaplığı, Stenbol 1995, 71 r.
* Amadekarî: Kamer SÖYLEMEZ & Eren KILIÇ, ABCê Ma, Stenbol 2010, 32 r.
* Amadekarî: Kamer SÖYLEMEZ & Eren KILIÇ, Heywanê Ma, Stenbol 2010, 36 r.
* Amadekarî: Kamer SÖYLEMEZ & Eren KILIÇ, Hacetî û Qavî, Stenbol 2010, 28 r.
* Amadekarî: Kamer SÖYLEMEZ & Eren KILIÇ, Zerzewat û Yemîs,Stenbol 2010, 24 r.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Pêşkêşvanên kurd
José Mujica

thumb|180px|José Mujica
**José Alberto "Pepe" Mujica Cordano** (jdb. 20'ê gulanê, 1935) siyesetmendê ûrûguayî ye û ji sala 2010an ve serokdewletiya Ûrûguayê dike. Di sala 1935an de li bajarê Montevideo ya Ûrûguayê ji dayik bûye. Mujica berê gerîla bû û endamê koalîsyona partiyên çepgir a bi navê Frente Amplio bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1935
Kategorî:Jidayikbûn 1934

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokdewletên Ûrûguayê
Sofiyan

Çend cihên bi vî navî hene:
* **[[Sofiyan, Gimgim|Sofiyan]]**, gundekî navçeya Gimgimê ye
* **[[Sofiyan, Hafik|Sofiyan]]**, gundekî navçeya Hafikê ye
Novak Đoković

**Novak Đoković** [] (krîlî:  (22'ê gulanê 1987, Belgrad) lîstikvanê tenîsê yê serbî ye ku niha di rêza yekem a cîhanê de ye. Di sala 1987'an de li bajarê Belgradê ji dayik bûye. Şeş caran li Grand Slamê pileya yekem bi dest xistiye.

## Grand Slam
* Awistralya: **2008**, **2011**, **2012**, **2013**, **2015**, **2016**, **2019**
* Fransa: **2016**
* Wimbledon: **2011**, **2014**, **2015**, **2018**, **2019**
* Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê: **2011**, **2015**, **2018**

## Nîşe

## Gîrêdan

* Website Novak Đoković 
* ATP

Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serb
Kur, Çewlîg

**Kur** () gundekî ku bi ser navenda Çewlîgê ve ye. Gund 29 km dûrî bajarê Çewlîgê ye. Hejmara gundiyan 488 kes in.

## Gelhenasî

## Navdar
* Seyîdxan Kurij

## Pirtûk
* Karl Hadank & Oskar Mann, *Mundarten der Zâzâ, hauptsächlich aus Siwerek und *'Kor**', Berlin, 1932.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çewlîgê
Şîrnan, Çewlîg

**Şîrnan** () gundekî ku bi ser navenda navçeya Çewlîgê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çewlîgê
Şîrnan

Çend cihên bi vî navî hene:
* **[[Şîrnan, Çewlîg|Şîrnan]]**, gundekî Çewlîgê ye
* **[[Şîrnan, Azarpêrt|Şîrnan]]**, gundekî navçeya Azarpêrtê ye
Kur (cudakirin)

* **[[Kur]]** an jî **[[law]]**, zarokê mirov yê nêr e.

;Gund
* **[[Kur, Çewlîg|Kur]]**, gundekî navçeya Çewlîgê ye.
Roger Federer

**Roger Federer** (; jdb. , Basel) lîstikvanê tenîsê yê swîsrî ye ku niha di rêza duyem a cîhanê de ye. Di sala 1981an de li bajarê Baselê ji dayik bûye. 19 caran li Grand Slamê pileya yekem bi dest xistiye. Li gorî gelek zanayên tenîsê ew li cîhanê lîstikvanê herî serkeftî yê tenîsê ye.

## Grand Slam
* Awistralya: **2004**, **2006**, **2007**, **2010**, **2017**, **2018**
* Fransa: **2009**
* Wimbledon: **2003**, **2004**, **2005**, **2006**, **2007**, **2009**, **2012**, **2017**
* Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê: **2004'', **2005**, **2006**, **2007**, **2008'''
thumb|Roger Federer (26 June 2009, Wimbledon)|çep

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* Website Roger Federer
* ATP

Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Amed (pirtûk)

Navê pirtûkê ***Amed, erdnîgarî, dîrok, çand*** e û ji aliyê Amed Tîgrîs û Yildiz Ҫakar ve hatiye nivîsandin. Pirtûk ji aliyê weşanxaneya Şaredariya Bajarê Mezin ê Amedê ve hatiye çapkirin û îhaleya ҫapê jî Weşanxaneya Lîsê girtiye.

Pirtûk ji du beşan pêk tê: beşa yekem navenda bajêr û gundên wê û beşa duyem jî hemû bajarok û gundên wê ne. Pirtûk 652 rûpel e û bi tevayî rengîn e.
Di pirtûkê de agahiyên dîrokî, erdnîgarî, ҫandî, aborî, civakî, demografî, etnografi, mîtolojî, perestgeh, ziyaretgeh û biyografî hene.

Di pirtûkê de bajarok bi bajarok, tax bi tax, gund bi gund , gom (mezre) bi gom hemû bi taybetiyên xwe ve bi kurtî hatine nivîsîn. Parlamenter, şaredar, nivîskar, hunermend, navdar û dengbêjên amedî ji kîjan bajerok an jî gundî ne kurtejiyana wan hatine nivîsîn û navên berhemên wan hatine destnîşankirin.

Herweha navên gund û mezreyan bi kurdî û tirkî ne. Û kîjan gund li ku ye, ҫend km ji bajêr an ji bajarokê dûr e, rewşa aborî û civakiya gundiyan ҫawa ye, ҫend kes li gund an li gomê dijin, ji kîjan neteweyî ne, ziman an zaravayên wan ҫi ne, cihên dîrokî, turîstîk, ҫem, ҫiya, deşt, zozan û ziyaretgeh hatine nivîsandin.
Çeko Amed Jiyan di sala 2013an de Pirtûka Amed, erdnîgarî, dîrok,çand ji kurdî wergerandiye tirkî. Tirkiya wê weha ye: Amed cografya,tarih ve kültür.

## Çavkanî

Kategorî:Amed
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Vrahovice

**Vrahovice** (bixwîne weke: *vrahovitse*) gundekî Çekyayê ye. Rûbera wî 5,87&nbsp;km² ye û li gorî serjimêra sala 2001'ê hejmara rûniştvanan 3402 kes in.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Çekya
Rûtan

Çend wateyên Rûtan hene;

;Gund
* **[[Rûtanhttps://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Alabuğday, Çermik&direction=next, Çêrmûg|Rûtan]]**, gundekî navçeya Çêrmûgê ye.
* **[[Rûtan, Zêdikan|Rûtan]]**, gundekî navçeya Zêdikan e.

;Eşîr
* **[[Rûtan (eşîr)|Rûtan]]** eşîreke kurdan a li herêma Dêrsim û Erzînganê ye.
Rêkan (eşîr)

Eşîra **Rêkan**,Rêdkan navê eşîreke kurdan e li Başûrê Kurdistanê.

Gundên eşîra Rêkanî, Rêdkanî li Başûrê Kurdistanê dikevine parêzgeha Dihokê, qeza Amêdiyê nehiya Şeladizê. Niha li başûr 230 gundan da dijîn. Lê mixabin tenê çend gund ava ne, yên din xera bûne.

Niha Rêkanî, Rêdkanî li deverên Rojavayê Kurdistanê Qamîşlo , Efrîn û Reqayê , li Başûr li Şeladizê, Deralûk, Bagera, Siri, Dihok, Mûsil , Hewlêr, li Bakurê Kurdistanê Colemêrg, Çelê Gever, Şemzînan, Wan, Şirnex,Îdir, Elbak, Agirî Mûş ,Erzirom, Qers
Erdêxan ,Bedlîs û li Rojhilat Kurdistanê li Ûrmiyê û Tehranê, her wusa li Îsraîlê jî xwecîh in.

Bavikên eşîra Rêkani li Başûrê Kurdistanê ev in:
Şaba ,
Tovî ,
Nexşebendî ,
Xazê ,
Mereza ,
Deştazî ,
Bersikî ,
Şîverezî ,
Piştaçîya ,
Helîka ,
Rîbarî ,
Mişarî ,
Avî ,
Dêmî ,
Xelikî ,
Xalekanî ,
Benistan ,
Mangalana ,

Serokê eşîrê Mihemed Kelhe Axa Rêkanî/Redkanî ye. Li Baharê Dihokê dijît.

## Dabeşkirina eşîrê
# Rêkana dêm
# Rêkana avî

## Dabeşkirina eşîrê
# Rêkana dêm
# Rêkana avî

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Melho

Çend gund bi vî navî hene;

# Melho () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
# **Melho** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
# Melho () gundekî girêdayî navçeya Aldûşê ye.
Keyhan Kelhur

**Keyhan Kelhur** (, *Kayhan Kalhor*), di sala 1963an de li Tehranê hatiye ser dinyayê, stranbêjekî navdar ê kurd e. Muzîka kurdî û farisî îcra dike.

## Dîskografî
### Albûm
* *Ghazal: Lost Songs of the Silk Road*, 1997
* *Solo Album Scattering Stars Like Dust*, 1998
* *Ghazal 2: As Night Falls on the Silk Road*, 1998
* *Shahram Nazeri and Dastan: Through Eternity*, 1999
* *Ghazal 3: Moon Rise over the Silk Road*, 2000
* *M.R. Shajarian: Night Silence Desert*, 2000
* *Kronos Quartet: Caravan*, 2000
* *Masters of Persian Music: It's Winter*, 2001
* *Yo-Yo Ma and Silk Road Ensemble: Silk Road Journeys: When Strangers Meet*, 2001
* *Masters of Persian Music: Without You*, 2002
* *Ghazal: The Rain*, 2003
* *[[Elî Ekber Moradî]]: In the Mirror of the Sky*, 2004
* *Masters of Persian Music: Faryad*, 2005
* *Yo-Yo Ma and the Silk Road Ensemble: Silk Road Journeys: Beyond the Horizon*, 2005
* *[[Erdal Erzincan]]: The Wind*, 2006
* *Masters of Persian Music: Saze Khamoosh*, 2007
* *Masters of Persian Music: Soroude Mehr*, 2007
* *The Silk Road Ensemble with Yo-Yo Ma: New Impossibilities*, 2007
* *Brooklyn Rider: Silent City*, 2008
* *The Silk Road Ensemble: Off the Map*, 2009
* *Voices of the Shades*, 2011
* *I Will Not Stand Alone*, with Ali Bahrami Fard, 2012

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Kayhan Kalhor

Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên kurd
Kategorî:Stranbêjên kurd
Til Eren

**Til Aran** an jî **Til Eren** peyva "til, tel" di zimanê semîtîk de tê wateya *gir*. Girekî gelek mezin û qadeke arkeolojîk e. Ji ber derbirîna erebî bûye Til E'ran (), bajarokekî kurdan li başûrê rojhilatê Helebê ye. Bi devera Sifêreyê ve girêdayî ye. Li derdoré 35.000 mirov lê dijîn. 24 km dûrî Helebê ye. Aboriya vî bajarokî li ser cotkarî, baxçevanî û bazirganiye ye.

## Bûyerên sala 2013an
Li gorî agahiyên ku di destpêka meha tebaxa 2013an de hatine ragehandin li bajarokên kurdan ên Til Aran û Til Hasilê grûpên çekdarên ku bi Elnusre û Leşkerê Azad ê Sûriyê ve girêdayî bûn herdu bajarok dorpêç kirine û zêdeyî 350 welatiyên kurdên sivîl desteser kirine û mal û mulkên xelkê van deveran talan birîne.

Wekî din, li dû agahiyan, zêdeyî 70 kurdan jî li ser destê van grûpan hatine kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Sûriyê
Til Hasil

**Til Hasil** (), gundeke kurdan li rojihlatê Helebê ye. Ev gund li bakurê bajaroka kurdan Til Eren e.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Sûriyê
Dara kevokê

**Dara kevokê** (bi latînî: *Davidia involucrata*) an **darkotir**, **dardestmal**) kulîlkek tinê ji famîleya *[[Davidia]]* ye. Warê dara kevokê Çîn e. Gulê wan sipî ne.


Baden-Baden-Davidia involucrata-08-Taschentuchbaum-bei Burdamuseum-2013-gje.jpg
Baden-Baden-Davidia involucrata-28-Taschentuchbaum-Bluete-2012-gje.jpg
Baden-Baden-Davidia involucrata-38-Taschentuchbaum-Frucht-Bluete-2014-gje.jpg
Baden-Baden-Davidia involucrata-52-Taschentuchbaum-Hochblatt-Bluete-2010-gje.jpg
Baden-Baden-Davidia involucrata-68-Taschentuchbaum-Frucht-2010-gje.jpg
Baden-Baden-Davidia involucrata-80-Taschentuchbaum-Tennisclub-Frucht-2013-gje.jpg
Baden-Baden-Davidia involucrata-86-Taschentuchbaum-Frucht-2013-gje.jpg
Davidia involucrata MHNT.BOT.2010.4.4.jpg
Baden-Baden-Davidia involucrata-94-Taschentuchbaum-Frucht-2012-gje.jpg


## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleya guhûşkan
Omeran

**Omeran** serenavek e. Maneya xwe bi piranî *"yên [[Omer]]ê"* yan jî *"mirovên bi navê Omer"* tê fehmkirin, û ji bo eşîren û gunden cudayê bikare îma bike.

## Însan
* Omeran, eşîrekê Reşî yê ku pirê xwe li Qonyeyê dîmînin.
## Cih
* Omeran, Dîvrîgî, gundekê li parêzgeha Sêwasê.
* Omeran, Qulek, gundekê li parêzgeha Qonyeyê.
* Omeran, Bongilan, gundekê li parêzgeha Çewlîgê.

## Binêre
* Reşwan
** Xelikan
** Cûdikan
* Kurdên Anatoliya Navîn
* Qoçgirî
Perrînewe le xobar

***Perrînewe le ẍobar*** (*Parinawa la ghobar*, anku *Veperîn li xubarê*; ), fîlmekî derhênerê kurd Şewket Emîn Korkîyî ji sala 2006'an ye. Derhêner û nivîskar Korkî di vî fîlmê xwe de hêmanên çend cureyên fîlmî wek ên *roadmovie* (fîlmên ku mijarên wan rêwîtî ye) û *fîlmên li ser şer* bi nîvendiya Îraqê ya Şerê Îraqê piştre pêşkêş dike.

## Kurteçîroka fîlmî

## Girêdanên derve
* Televîzyona alman WDR li ser vê fîlmê
* IMDB

Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên 2006an
Seyhan

**Seyhan** () navçeyeke parêzgeha Edeneyê ye.
Nifusa vê navçeyê zêdeyî 750.000 e. Nîviyê nifûsa bajarê Edenê di vê navçeyê de rûdinên. Ev navçe bo aborî, bo çand, bo béşesazî, bo perwerdehî û bo bijîjkî navendekî giring e.

## Nexweşxane yên Seyhanê
* Nexweşxaneya Acıbadem,
* Nexweşxaneya Universale,
* Nexweşxaneya Nexweşiyên Sîng ya Nusret Karasu,
* Nexweşxaneya Ortadoğu,
* Nexweşxaneya Zanîngeha Başkent ya Seyhan,
* Nexweşxaneya Metro,
* Nexweşxaneya SSK,
* Nexweşxaneya Leşkerî,
* Nexweşxaneya Numune,
* Nexweşxaneya BSK,

Xeynî van nexweşxaneyan 13 heb navendên bijîjkî he ye.
Sûka (çarşı) bajarê di vê navçeyê de ye.
Parêzgeha bajarê jî di vî navçeyê de ye.
7 îstesyonên Rêbiniya Edené (Metroya Edené) jî di vî navçeyê de ye.

## Mizgeftên mezin, dîlokî û giring
* Mizgefta Sabancı ya Navenda Edenê (mizgefta ku li Tirkiyeyê de herî mezin e),
* Mizgefta Berz (Ulu Camii),
* Mizgefta Kemeraltı,
* Mizgefta Yax (Yağ Camii),
* Mizgefta Nû (Yeni Camii),
* Mizgefta Ramazanoğlu (înşaeta vî hêj nehatiye qedandin),

## Mûzeyên Seyhanê
* Mûzeya Arkeoloji ya Edenê,
* Mûzeya Etnoxrefya,
* Mûzeya Sînema,
* Mûzeya Wêje,

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Navçeyên Edeneyê
Şêx Fexrê Adiyan

**Şêx Fexrê Adiyan**, fîlozof û zanayekî bi eslê xwe kurd ê êzidîyan e ku di sedsala 11'an de jiyaye. Tê gotin ku piştî Şêx Adî jiyaye.. Li gorî vê jî, Şêx Adî bixwe jî di sedsala 10'an de jiyaye.

Şêx Faxrê Adiyanî, ji wî ku weke ku çawa ji gelek alim û mazinên kurd helbest mana, Ji wî jî, gelek helbestên ku bi destanî tên gotin mana roje ma. Şêx Faxrê Adîyanî, Li ser dîrokê, felsefê û astronomî û fizîkî hizrên xwe hanîna ser ziman. Di derbarê van beşên zanînê bi hinek beşên din re jî nivîsandîya û hanîya ser ziman. Şêx Faxrê Adîyanî, Şêxekî Êzîdî bû. Di dema xwe de xwedî dergeh bû. Heta ku hatîya kifşkirin ku ew di dema xwe de weke "şêxê şêxan" hatîya dîtin û naskirin û herê kirin. Bandûra wî, li ser dema wî pirr mazin bûya.

Şêx Faxrê Adiyanî, piştî Şêx Adî re hat û di dema xwe de, hewlda ku Şêx Adî pirr baş bi mirovan bide fahm kirin. Yanî, biqasî ku tê dîtin û bawerkirin, Şêx Faxrê Adîyanî, Şêx Adî piştî wî re jî, di nava xalkê kurdistanê de pirr baştir daye fahm kirin. Di wê dema ku pirr hêrîş li Êzîdîtîyê hebûn, di xate Şêx Adî de meşî û hemû hêrîşên li ola Êzîdîtiyê dan rawastiandin. Bi vê rengê, bandûra Şêx Faxrê Adîyanî, pirr bi giring heya ku wî ola êzîdîtiyê bi têgihiştin û bawerîya civate wê û dîroka wê re pirr baş hanî ser ziman.

Şêx Fexrê Adiyanî, fîlozof û xasê ola Êzdiyatiyê ya. Şêx Fexrê Adiyanî e ku di sedsala yazdeyan de jiyaye û yek ji yê mezintirîn zanayên ola êzidiyan e û gelek ji tekstên ola êzidiyan ji aliyê wî ve hatine nivîsandin.

Her wusa, bi sadan helbest û qasîdeyên wî hena. Ji bilî wan jî, Şêx Faxrê Adîyanî, metnên di derbarê dîrokê û felsefê de jî nivîsandina. Her wusa bi nivskî cîrokên ku wî bidestê xwe nivîsandin jî hebûna.

Di wê demê, Êzdiyên Lalişê û dora wê ra, hewake aşîtyane û mecalên hişyarbûnê, xwenaskirinê û efrandaryêye xweş çê dibin. Tevî rêvabirên mîrtyên Êzdiyan usa jî komek qewlvan, helbestvan, fîlîsof, oldar û xwedênasên bi nav û deng, yen wek Şêx Fexrê Adiyan, Pîr Reşê Heyran, Pisê Cemê, Pîr Xidir, Pîr Hevînd, Şêx Mend, Pîr Şeref û hinekên din li hev dicivin û edebyeteke kurdewarîye bi cûre û naveroka xwe barkêş bi zimanê kurmancîyî xweş xizneke mezin qewl, beyt, due’a, destan, qasîde, çîrok, xizêmok, payîzok û cûrên edebêye din bi mêlodî û miqam, bi felsefe û hunureke edebîye bilind dihûnîn, pê heykelê felsefa ola Êzdîtyê ya kevnar bi zanyarya xwedênasyêye bê qisûr dixemilînin.

Bi bîranîn û salixyên oldar û a’limên bawarya Êzdiyatyê ew demê hesabên wan berheman pir mezin bûye. Dibêjin dema Şêx Fexir 11000 qewl, beyt, qasîde, çawa niha nav dikin, têkstên bawarya êzdîtyê hebûne.

## Çavkanî

Kategorî:Êzîdî
Kategorî:Fîlozofên kurd
Yüreğir

thumb|150px|Navçeya Yuregirê
**Yüreğir**, navçeyeke bajarê Edeneyê ye. Di sala 1986an de wek navçeyeke navenda Edeneyê hatiye avakirin. Li rojhilata çemê Seyhanê ye. Nifusa vê navçeyê li gorî hejmartina 2011ê 426.379 kes in. Li rojavayê vê navçeyê, navçeya Seyhanê heye. Li bakur navçeya Sarıçam, li rojhilat Ceyhan û li başûr jî Karataş heye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Edene
Özz Nûjen

**Özz Nûjen**, bi navê wî yê berê **Özgür Gezgin** (jdb. 20ê hezîrana 1975an), dublajker, aktor û komedyenekî ''stand-up'' ê swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e.

Özz Nûjen di 20ê hezîrana 1975an de li herêma Serhedê li gundê Xirabşehirê, ku navbera Patnos û Milazgirê ye, hatiye ser dinyayê. Dema ew 8 salî bû wî û malbata xwe weke penaberan koçî Swêdê dikin.

Ji xeynî komedyenbûna xwe, ew nivîskarê metnê û şanoger e û bernameyên televîzyonê pêşkêş dike. Ew li Swêdê binavûdeng e û di nav gel de gelek hezkirî ye. Özz Nûjen di 2007an de bi xelata Kurdê Salê ya Swêdê û di 2012an de jî bi xelata aştiyê ya Eldh-Ekblad hate xelatkirin.

## Fîlmografî

 (deng)

 (deng)

 (deng)

 (deng)
 (deng)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*  Malpera fermî ya Özz Nûjen

Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mirovên zindî
Belx

**Belx** (bi farisî/peşto: بلخ *Balkh*), bajarekî ku dikeve bakûrê Efxanistanê roja me de. Nave Belxê jî, ji çemê Belxê tê.

Belx, berî zayinê di sadsalên 6´min jî hebûya û bandûra wê pirr mazin bûya. Ji ber avîbûna wê ji herêma Xorasanê û ji herêma Hewramê bixwe jî bi aşîrî gelek kurdan goçî wir jî kiriya. Berê weke bajarekî kevn û bi nav û deng ê hereme Xorasanê jî bû. Ji herêma Hewramê aşîra ku Zerdeşt bixwe jî ku jê bû, hin destna wê goçî wîr kirina û ji ber vê yekê, navê wê bi navê Zerdeşt jî car bi car hatîya hildan. Zerdeşt bixwe Ji aşîreka kurd a dora hewramî bûya. Lê ji ber vê yekê, jê re "Zerdeştê belxî" jî hatîya gotin.

## Galerî

Wêne:15c green mosque.jpg|Mizgefta Kesk a Belxê


## Çavkanî

Kategorî:Efxanistan
Siligo

**Siligo** komun û şaredariyeke parêzgeha Sassariya li herêma Sardînya ye ku yek ji şaredariyên girava Sardînyaya Îtalyayê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya şaredariyên parêzgeha Sassariyê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Sardînyayê
Kategorî:Îtalya
Kategorî:Sardînya
Çapemenî

**Çapemenî**, ragihandinê tîne ser ziman. Weke amûrên ragihandinê televizyon, rojname, kovar, radyo, înternet û hwd têne ser ziman. Di roja me de, di temenê ragihandinê de çapamenî gelek şax û lingên wê pêşketine. Di roja me de dema ku bahse çapameniyê tê kirin, qadak giring bahse wê tê kirin. Çapemeni weke rêya ragihandin a gihiştina zanînê û ragihandina rûdaw û pêşveçûnên ku di nava civatê û bigiştî kî li cihanê ku dibin. Mirovê ku têde kar dike Rojnemavan a. Bi nasnema rojnemavantiyê kar dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Kategorî:Ragihandin
Kontrola zayînê

**Berbendiya zayînê** an jî **Sehêta zarokanînê**, dema ku jin berbendiya bizikbûn an avisî dike. Bi gotinek din jî, li ser bi avisî xwe sehêta wê hebe. Di temenê sehêta wê de, derman ên ku tên hildan bo ku bi avisî nebê jî hena. Ev jî, bi armanca, dema ku jinek di demekê de nexwezê ku avis bibe, êdî bi wê re pêşîya avisî xwe digirê. Di dema ku dixwezê ku bi hamlbûbe, hingî ew jî di çerçova wan sehêtên xwe de, li gorî wê tevdîrne dihilde û bi hamlbûna xwe pêktîne.

Li ser vê mijarê jî, pirr nîqaş bûna. Mahdale kirina, li bizaromayîn, wekî mijare zarok ji bergirtinê bûya mijarek ku li ser hem ji aliyê ahlaqî ve û hem jî ji aliyê mafê jîyanê ve li ser hatîya sekinandin. Li ser hizir hatina vegotin. Hinekan di hizrên xwe de gotin, ne rast a ku sehêt li ser bi hamlbûnê hebê.´ Hinekan jî, parastîya û gotina divê ku hebe. Bi vê yekê jî, hem aliyên ku hizrên xwe anîna ser zimên, li gorî wê argûmanên xwe hanîna ser ziman. Bi vê yekê, weke mijaraka ku hertimî li ser nîqaş hatina kirin, lê ku dawî li nîqaşên wê ne hatîya kirin a. Bi teybetî, ji aliyê olî ve nêzîkbûn û her wusa ji aliyê mafê jîyanê ve nêzîkbûn, weke di temenê nêzîkbûnê na ku bi wan lê tê kirin in.
## Rê an teknîkên berbendiya zayînê
## Pêşangeh

File:Condom unrolled durex.jpg|An unrolled male latex condom|alt=an unrolled condom
File:Préservatif féminin.jpg|A polyurethane female condom|alt=a female condom
File:Contraceptive diaphragm.jpg|A diaphragm vaginal-cervical barrier, in its case with a quarter U.S. coin |alt=a diaphragm
File:Éponge spermicide.jpg|A contraceptive sponge set inside its open package|alt=a contraceptive sponge
File:Plaquettes de pilule.jpg|Three varieties of birth control pills in calendar oriented packaging|alt=birth control pill packages
File:BirthControlPatch.JPG|A transdermal contraceptive patch|alt=a contraceptive patch
File:NuvaRing in hand.jpg|A NuvaRing vaginal ring|alt=a vaginal ring
File:Mirena IntraUterine System.jpg|A hormonal intrauterine device (IUD) against a background showing placement in the uterus|alt=a hormonal intrauterine device
File:Emergency_contraceptive.jpg|A split dose of two emergency contraceptive pills (most are now provided as one single-dose pill)|alt=emergency contraceptive pills
File:Geburtenkontrollkette.jpg|A CycleBeads, used for estimating fertility based on days since menstruation|alt=a birth control chain calendar necklace


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 
* 
* Bulk procurement of birth control by the World Health Organization

Kategorî:Berbendiya zayînê
Kategorî:Pirbûnê mirov
Qubasîn

**Qubasîn** () bajarokekî kurdan ê li herêma bajarê Babê yê girêdayî parêzgeha Helebê ye. Xelkê bajarok Kurd û Ereb in. Kurd hemû misilman û ji eşîrên şexanên berazî û kikan in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Vîdeoyek di derbarê Qubasînê de

Kategorî:Gundên Babê
Nêriba Axan

**Nêriba Aẍan** () bajarokekî Hênê ye. Muxtarî li wir e û Nêriba Cimsaq () mezra ye. Nêrib 20&nbsp;km ji navendê dûr e. Hejmara xaniyan 156 e û ya şêniyan 1042 ye. Dibistan û nexweşxaneyek li gund hene. Ajel xwedî dikin, çandiniyê dikin û giraniya wan li ser rez e. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Bajarokên Diyarbekirê
Kategorî:Gundên Hênê
Sûdgirî

**Sûdgirî**, **sûdperestî**, **sûdewertî**, **yutîlîtarîzm** têgihiştineka û ankû felsefeyeka rewistî ya. Ev felsefeya rewistî, di ceribêne ku rewş û ankû pirsgirêkên civaknasî û ên rewistî bi hev re ji wan formulasyonekê bide çê kirin. Li gorî têgihiştin û felsefeya yutîlîtarîzmê, her rewş û ankû pirsgirêk, di dema ku dijî, bi xwe re rewista wê heya û divê ku em wê rewista wê ji wê fahm bikin. Yanî, dibêje ku divê ku li gorî rewîsta ji derve divê ku li wê rewşê û ankû pirsgirêkê newê nerin. Hertiştî bi xwe re û bi xwe ve dihêne ser ziman. Bi wê re jî, hertimî li ser ancamê re helwesta xwe dide kifşkirin. Yanî ancam, hertimî weke têrkereka giring ya ku di temenê yutîlîtarîzmê de ya. Li gorî rewista yutîlîtarîzmê, minaq ku mirovekî di xewna xwe dît ku kujerek bê, divê ku ev di ancameka kirineka wî ya ku di temenê wê de bê.
 
Filozofên weke Jeremy Bentham temenê vê felsefe di sadsale 18'an de avêtin. Jeremy Bentham rêgezên vê felsefa rewistê dan nîşandin; Rêgezên ku wî kifşkirina jî ev in: Tişta ku dilê mirov xweş dike ew ya rast a.

Sê xalên ku giring ên bingihîn di vê felsefeyê de hena:

* Çi dide kifşkirin tevgerên me û ankû ancama wan ji rewistê, baş a û ankû ne baş a, bi kîjan ancamê ew heya ..
* Ew giring a, ku dema ku em ancama şîrove bikin kîjan ya baş a û ankû ya ne baş a, bi kîjan asta şahîbûna dila û ankû vajî wê ya.
* Kengî, em şîrove bikin ji şahîbûnê û ankû ya vajîya wê, hemû biy(sans) bijîyangerîya xwe re wekhevdû bin ..

## Çavkanî

Kategorî:Etîk
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Felsefeya civakî
Kategorî:John Stuart Mill
Maksîm Gorkî

**Aleksey Maksîmovîç Peşkov** (; z. 28'ê adara 1868 – m. 18'ê pûşpera 1936), zêdetir bi navê Maksîm Gorkî (bi rûsî: Максим Горький) tê zanîn. Nivîskarekî rûs ê dema sovyetan e ku yek ji damezrînerê wêjeya *[[realîzma sosyalîst]]* e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Nivîskarên rûs
Avahîsazî

[thumb|Di destpêka [sedsala 15an de avahîsaz Filippo Brunelleschi, qube li Katedrala Firenzeyê (Îtalya) zêde kir û ne tenê avahî û bajar, lê di heman demê de rol û statûya avahîsaz jî guherandin.]]
**Avahîsazî** an jî **mîmarî** huner û zanista plankirin, sêwirandin, avakirin û lêkirina avahî û berhemên din e. Ew pêvajo û berhema xêzkirin, têgihîştin, plansazkirin, sêwirandin û çêkirina avahiyan e. Xebatên avahîsaziyê (avahî) bi gelemperî wekî sembolên çandî û karên hunerî tên hesibandin. Şaristaniyên dîrokî gelek caran bi serkeftinên xwe yên avahîsaziyê yên mayînde re tên naskirin.[thumb|Parçeyeke gumbeta [Katedrala Firenzeyê]]Ev pratîka ku di serdema pêşdîrokê de dest pê kiriye, ji aliyê şaristaniyên her heft parzemînan ve weke riyeke teswîrkirina çanda xwe hatiye bikaranîn. Ji ber vê sedemê avahîsazî wekî şêweyekî hunerê tê dîtin. Metnên li ser avahîsaziyê ji demên kevnar ve hatine nivîsandin. Metna herî kevn a li ser teoriyên avahîsaziyê rîsaleya sedsala 1an p.z. a *"De architectura*" ya avahîsazê romayî Vitruvius e. Li gorî wî, avahiyeke baş *[[firmitas]], [[utilitas]]* û ''venustas'' (saxlamî, bikêrhatî û bedewî) dihewîne. Piştî sedsalan, Leon Battista Alberti fikrên wî bi pêş xistin. Li gorî wî, bedewî kalîteya objektîf a avahiyan e ku di ebada wan de tê dîtin. Giorgio Vasari *kitêba Le vite de' più eccellenti pittori, scultori, e architettori* (*"Jiyanên [[Wênesaz]], [[Peykersazî|Peykersaz]] û Mîmarên Herî Berbiçav"*) nivîsand û di sedsala 16an de fikra stîlê di hunerên rojavayî de derxist pêş. Di sedsala 19an de Louis Sullivan daxuyand ku "form li pey fonksiyonê tê". "Fonksiyon"ê êdî şûna "bikêrhatî" ya klasîk girt û dihat fêmkirin ku fonksiyon ne tenê pîvanên pratîk, lê di heman demê de pîvanên estetîk, psîkolojîk û çandî jî dihewîne. Fikra avahîsaziya domdar di dawiya sedsala 20an de hatiye destnîşankirin.

Avahîsaz wekî avahîsaziya gundî dest pê kir ku ji ceribandin û xeletiyê ber bi dubarekirina serketî ve pêş ve çû. Avahîsaziya bajarî ya kevnar bi avakirina avahiyên dînî û avahiyên ku sembola hêza siyasî ya desthilatdaran e mijûl bû, heya ku avahîsaziya yewnanî û romayî bal kişand ser fezîletên sivîl. Avahîsaziya hindî û çînî tesîr li formên li seranserê Asyayê kir û avahîsaziya bûdîst bi taybetî awayên cihêreng ên herêmî girt. Piştî serdema navîn, rola avahîsaz û endezyar ji hev cuda bûn. Avahîsaziya modern piştî Şerê Cîhanî yê Yekem wekî tevgereke avant-garde dest pê kir û hewl dida ku stîlek bi tevahî nû ji bo nîzameke nû ya civakî û aborî ya piştî şer pêş bixe. Lewma avahîsaziya modern li ser dabînkirina pêdiviyên çînên navîn û karkeran rawestiya. Girîngî li ser teknîk, malzemeyên modern û formên geometrîk yên sadekirî hate dan û rê li ber avahîyên bilind vekir. Gelek avahîsaz ji modernîzma ku wan wekî nedîrokî û antî-estetîk dihesiband bêhêvî bûn û avahîsaziya postmodern û hemdem pêş ket.

Bi salan, qada avakirina avahîsaziyê ji sêwirana keştiyê heya xemilandina hundurîn her tiştî vedihewîne.

## Çavkanî

Kategorî:Dîzayna mîmarî
1889

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 1889 – Adolf Hitler, siyasetmedarê alman yê bi eslê xwe awistiryayî bû ku ji 1933 heya 1945 dîktatorê Almanyaya Nazî bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Jean Calvin

thumb|''Institutio christianae religionis'', 1597

**Jean Calvin** (jdb. 10ê hezîranê 1509 - m. 27ê gulanê 1564) keşeyekî fransî û belçîkî ku rastkerê dêrê bû. Tê gotin ku bandora Martin Luther jî li ser wî heye. Di sala 1534an de ji Fransayê diçe Belçîkayê.

Dê û bavê wî Gérard Calvin û Jeanne Lefranc bûn. Fransa li cem kenyaniyê xwandina xwe kir û wî dadî û xweza xwand û perwerde dît.

Hizrên wî, weke bi navê kalvînîtî tên pêşketin. Temenê vê herikina bi navê kalvînîzmê, ew bû ku digot ku "pirtûka pîroz, destûrên Xwedê ne." Li ser wê re jî, pirr şîroveyan weke hişkiyeke di olê de Calvin, hatiye şîrovekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avakerên dînan
Kategorî:Ezîzên anglîkan
Kategorî:Felsefeya siyasetê

Kategorî:Jidayikbûn 1509
Kategorî:Kalvînîtî
Kategorî:Keşeyên fransî
Kategorî:Mirin 1564
Kalvînîzm

**Kalvînîzm**, **mezheba Kalvîn** mezhebek û baweriyeke mesihî ye ku li ser bingehên doktrîna teyologê fransî Jean Calvin/Jean Cauvin (1509-1564) hatiye avakirin. Di 1533an de ji mezheba katolîk veqetiye.

Kalvînîtî li herêmê bi temenê baweriya ku pirtûka pîroz destûrên xwûdêya pêşket û di demaka kin de li welatên Ewropa ên weke Almanya, Fransa, Holenda, Polonya, Skotlenda, Mecaristanê û hwd pêş dikeve. Piştre, ên ku ji wan welatan barî Amerîka dikin, wê barî wir jî dikin. Weke herikîneka ku herî zêde dêrê derdixe li pêş e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve