open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kulîçe

thumb|Kulîçe

**Kulîçe**, (ji bandora romî carnan paste) ji komekê şîraniyên ji hevîrê tên çêkirin re dibêjin. Ji bo hevîrê wê bê poxandin (belkirin) hevîrtirş na, lê karbonat tê bikaranîn.

## Hin ji cureyên kulîçeyên Kurdistanê
* Kulîçeya Şingalê
* Kulîçeya Hewlêrê, kulîçeya Kerkûkê, kulîçeya Soranan
* Kulîçeya dapîrê
* Kulîçeya helawê
* Kulîçeya pêçange ya darçînê, kulîçeya heciyan
* Kulîçeya belalûkê
* Kulîçeya Mem û Zînê, kulîçeya ron a bi fêkiyan
* Kulîçeya birçiyan, kulîçeya herî birûn e
* Kulîçeya bi loqim a Amedê

Kulîçeyên nûjen gelek krema, fêkî, çîkolate, vanîlya hwd bikartînin. Kulîçeyên kurdî mirov dikare di beşan de kom bike: Kulîçeyên zivistanê û yên havînê.


Kategorî:Pêjgeha Ewropayê
Kategorî:Şîranî
Kamran İnan

**Kamran İnan** (jdb. 1929, Xîzan, Bidlîs, bakurê Kurdistanê) yek ji siyasetmedar, burokrat, balyozên navdar ên tirk e. Bi eslê xwe kurd e lê di tevahiya jiyana xwe de li dijî mafên kurdan têkoşiyaye. Gorî gelekan ew yek ji birêveberên pişavtina kurdan e.

Diya wî zarokeke ermenî bû ku ji komkujiya ermeniyan hatibû dîlgirtin. Li zanîngeha Enqereyê perwerdeya dadê girtiye. Doktoraya xwe bi derfetên dewletê li Swîsreyê kiriye. Di 'yê de li ser navê Adalet Partisi, wekî senator hatiye hilbijartin. Heya sala 1979ê senatorî kiriye. Ji wê salê vir de heya sala 1983ê wekî berpirsiyarê Tirkiyeyê yê NY xebitiye. Li ser navê partiya rastgir û turkperwer Milliyetçi Demokrasi Partisi ketiye hilbijartinê û bûye parlamenterê Bidlîsê.

1987 derbasê Anavatan Partisi dibe û di nava salên 1987 - 1991ê de wekî wezîr kar kir. Bi tundî li dijî naskirina komkujiya ermeniyan derket.

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2015
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Parlamenterên Bidlîsê
Kategorî:Parlamenterên Wanê
Kategorî:Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Gani Rüzgar Şavata

**Gani Rüzgar Şavata** (jdb. 1ê îlonê 1960 li parêzgeha Meledî, Bakurê Kurdistanê) derhêner û aktorekî kurd ê sînemayê ye.

18 salan di şanogerî kiriye, di şanoya bajarê Melediyê de xebitiye. Sala 1993 wekî aktor dikeve cîhana sînemayê. Di fîlmên xwe de gelek caran jiyana kurdan jî tîne ziman.

## Fîlmografî
### Wekî aktor
* Aura 2006
* Kenger (2) - Kereng - 2005
* Kenger - Kereng 2005
* Azad - 2002 (nav kurdî ye lê fîlm ne bi kurdî ye)
* Dumanlı Yol - Riya bi dûman - 2002
* Kardakiler - Ên li berfê ne 2001
* Dumanlı Yol - Riya bi dûman - 2001
* Dava / Doz - 2001 (nav bi kurdî ye lê fîlm ne bi kurdî ye)
* Tutku Suçları - Tewanên azweriyê 2000
* Mezar Kurtları - Gurên gorrê 2000
* Karlar Eriyince - Dema berf heliya 2000
* Ozanlar Yaylası - Warê hozanan 2000
* Sınır - Tixûb - 1999
* Gülün Bittiği Yer - Cihê gul xilas bûye - 1998
* Cinayet Var - Kujerî heye 1998
* Böyle mi Olacaktı - Dê wisa ba - 1997
* Drejan - 1996 (drêjan, nav bi kurdî ye lê fîlm ne bi kurdî ye)
* Ölümün Ağzı - Devê mirinê - 1996
* İnsanlık Suçu - Tewanbariya mirovahiyê - 1994
* Deliler Kudurunca - Heger dîn har bin - 1994
* Adı Osman - Nav Osman - 1994
* Dönüş - Veger - 1994
* Komşular - Cîranan - 1993

### Wekî derhêner
* Kenger - Kereng - 2005
* Kenger 2 - Kereng 2 - 2005
* Memleket Hikayeleri - Kevengin Yolları - 2005 (Çîrokên welar - riyên Kevengê)
* Azad - 2002
* Dumanlı Yol - Riya bi dûman - 2002
* Dumanlı Yol - Riya bi dûman - 2001
* Dava / Doz - 2001 (ne bi kurdî ye)
* Sınır - Tixûb - 1999
 
### Senaryo
* Kenger - Kereng - 2005
* Kenger 2 - Kereng 2 - 2005
* Memleket Hikayeleri - Kevengin Yolları - 2005 (Çîrokên welat - Riyên Kevengê)
* Dumanlı Yol - Riya bi dûman - 2002
* Kardakiler - Ên li berfê ne - 2001
* Dumanlı Yol - Riya bi dûman- 2001
* Dava / Doz - 2001 (ne bi kurdî ye)
* Deliler Kudurunca - Heger dîn har bin - 1994

## Girêdanên derve
* IMDb'de Gani Rüzgar Şavata (romî)
* Sinema Türk'te Gani Rüzgar Şavata  (romî)

Kategorî:Aktorên kurd
Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mêr
Kategorî:Şanogerên kurd
Alma mater

[thumb|Peykerekî Alma mater li pêşiya [Zanîngeha Columbia ya li New York City]]

**Alma mater** (bi kurdî:*Dayika xwedîker* an jî *Dayika têrker*) gotineke latînî ye ku di serdema Romaya kevnare de weke navekî ji bo xwedawendên dayik dihate bikaranîn. Bi giştî ji bo Ceres û Kîbele dihate bikaranîn, herwiha di xirîstiyaniyê de ji bo Meryem dihate bikaranîn.

Di dema nûjen de gotina *alma mater* ji bo dibistan, kolej an jî zanîngehên mirov têde xwendî re tê bikaranîn. Herwiha ji bo sirûd an strana dibistanê jî tê bikaranîn.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Peyvnasiya dibistanê
Kategorî:Peyv û biwêjên latînî
Kategorî:Termînolojiya akademîk
Jaroslav Heyrovský

**Jaroslav Heyrovský** (bilêvkirina bi kurdî: *Yaroslav Heyrovskî*) (20ê kanûna pêşîn 1890 - 27ê adarê 1967) kîmyager û dahênerekî çek bû. Ew weke bavê metodên elektroanalîtîk tê zanîn ku ev şêwaz di kîmyaya analîtik de tê bikaranîn. Jaroslav ji bo xebata xwe ya polarografiyê di sala 1959an de Xelata Nobelê ya Kîmyayê wergirtiye.

## Jînenîgarî
Jaroslav Heyrovský di sala 1890î de li Pragê ji dayîk bûye. Kurê Leopold Heyrovský yê pêncem e. Bavê wî li Zanîngeha Pragê profesorê beşa Dadnasiya Romayê bû û bi Clara re zewicî bû. Jaroslav li Zanîngeha Pragê xwendina kîmya, fîzîk û matematîkê kiriye. Di navbera salên 1910 û 1914an de li Akademiya Zanîngeha Londonê *(University College London)* xwendina xwe kiriye.
Di dema şerê cîhanê yê yekem de di nexweşxaneya leşkerî de xebitiye. Vî karî derfet dida wî ku di heman demê de xwendina xwe jî bidomîne. Lewma wî di sala 1918an de mastera xwe li Pragê û di 1921ê de jî doktoraya xwe li Londonê domand. Wî di sala 1922an de xebata xwe ya polarografiyê dahênand û piştî vê re li ser elektrokîmyayê hûr bû. Di sala 1926an de li zanîngeha Charlesê bû profesor.
Di sala 1952an de bû birêveberê *Enstîtuya Polarografiyê* ya li Akademiya Zanistan a Çekoslovakyayê ku îro navê wê Akademiya Zanistan a Çekyayê ye.

Jaroslav di sala 1926an de bi Marie Koranová re zewicî û keçek *(Judith)* û kurekî *(Michael)* wan çêbû. Jaroslav di 1967an de çû ser dilovaniya xwe û gora wî li goristana Vyšehradê ya li Pragê ye.

thumb|Polarografa Jaroslav Heyrovský

## Rûmetî û xelatên jiyana wî
Gelek zanîngehan rûmetî da Jaroslav Heyrovský. Ew di 1927an de bû akademisyenê Akademiya Zanîngeha Londonê. Di sala 1955an de ji Zanîngeha Teknîkî ya Dresdenê, di 1956an de ji Zanîngeha Warşovayê, di 1959an de ji Zanîngeha Aix-Marseille, di 1960î de ji Zanîngeha Parîsê rûmetdariya doktorayê wergirt. Jaroslav di sala 1933an de li Akademiya Amerîkan a Huner û Zanistan, di 1955an de li Akademiya Zanistan a Mecarî û li Akademiya Zanistan a Hindî, di 1962an de li Akademiya Zanistan a Polonî weke endamê rûmetdar hate hilbijartin. Jaroslav bi dehan caran bû akademisyenê rûmetiyê yê gelek zanîngehan. Ew bû endamê rûmetdariyê yê civaka kîmyayê yên li Çekoslovakya, Awistriya, Polonya, Înglistan û Hindistanê.

Jaroslav Heyrovský li Çekoslovakyayê xelata pileya yekem a dewletê wergirt û di 1955an de bû xwediyê nîşana neteweyî ya komara Çekoslovakyayê.

Wî dersên polarografiyê li welatên DYA'yê, Rûsya'yê Înglistanê, Swêd û Komara Gel a Çînê dane xwendin.

Li ser Heyvê ji bo rûmetdarkirina wî navê kraterekê kirine Heyrovský.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* J. A. V. Butler; P. Zuman (1967). "Jaroslav Heyrovský. 1890-1967". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society 13: 167–191 
* F. Calascibetta (1997). "Chemistry in Czechoslovakia between 1919 and 1939: J. Heyrovský and the Prague Polarographic School". Centaurus 39 (4): 368–381
* Xelata Nobelê ya Kîmyayê ya 1959an 

Kategorî:Kîmyagerên çekyayî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Masagetî

thumb|300px|Asya di sala 323 b.z. de, nîşandana Masagetiyan û cîranên wan

**Masagetî** (yewnanî: Μασσαγέται, Massagetai; latînî: Massagetae) navê konfederasyoneke gelên koçer ên îranî ye ku bi giştî ji nivîsên Heredot tên zanîn.
Li gorî çavkaniyan tê gotin ku masagetî hozeke ji gelê skîtî ye û wateya navên wan *Geta hêzdar* e.
Li gorî hin çavkaniyan Kûruşê Mezin di encama şerê di navbera masagetî û persiyan de miriye.

## Çavkanî

Kategorî:Gelên kevnare
Vîştaspa

**Vîştaspa** (bi yewnaniya kevn:*Ὑστάσπης =Hystaspes*, bi farsiya kevn:15px15px15px15px15px15px15px) satrapekî persî yê satrapiyên Persiya û Baxtriya bû. Herwiha ew bavê Daryûsê Mezin e. Navê bavê wî Arşama ye. Vîştaspa endamekî xanedana Hexamenîşiyan bû. Di dema Kambîz de satrapiya Persiya kiriye. Herwiha di şerê navbera Kûruşê Mezin û Masagetan de tê alîkariya Kûruş lê dîsa jî wî dişînin Persiyayê.
Li gorî agahiyan ji bilî Daryûs, du kurên wî yên bi navên Artabanus û Artanes hebûn. Navê Vîştaspa di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên persî
Ariyaramna

**Ariyaramna** (farsiya kevn:*Ariyāramna*, yewnanî:*Ἀριαράμνης* ) kurê Çîspîş û kalikê Daryûsê Mezin e. Di serdema împeratoriya Medî de weke satrapekî girêdayî medan bû. Wî satrapiya Persiya birêve dibir.
Navê wî tê wateya; *aramî anî aryanan* e.
Navê Ariyaramna di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên persî
Arşama

**Arşama** (farsiya kevn:Aršāma, yewnanî: Ἀρσάμης) kurê Ariyaramna û neviyê Hexameniş e. Tê gotin ku di dema Hexamenişiyan de ew qiralê Persiya bû lê dev ji text û taca xwe diberde û keyîtiya Kûruşê Mezin dipejirîne. Lê di derbarê vê mijarê de çavkaniyên xurt nîn in.
Lê tê zanîn ku ew di bavê Vîştaspa û satrapê Partiya bû. Wî di dema hikûmdariya Daryûsê Mezin de jiyana xwe ji dest daye. Navê Arşama di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.

## Çavkanî

* Akbarzadeh, D.; A. Yahyanezhad (2006) (in Persian). The Behistun Inscriptions (Old Persian Texts). Khaneye-Farhikhtagan-e Honarhaye Sonati. ISBN 964-8499-05-5.
* Kent, Ronald Grubb (1384 AP) (in Persian). Old Persian: Grammar, Text, Glossary. translated into Persian by S. Oryan. p. 393. ISBN 964-421-045-X.
* A. Sh. Shahbazi: "Arsama", in Encyclopaedia Iranica.

Kategorî:Keyên Hexamenişî
Kategorî:Mirovên persî
Çîspîş

**Çîşpîş** an jî **Çîspîş** (bi yewnaniya kevn:*Τεΐσπης*, bi farsiya kevn:Cišpiš) di navbera salên 675 û 640'ê berî zayînê de jiyan kiriye. Kurê Hexameniş û yek ji kalikên Kûruşê Mezin e. Tê gotin ku Kûruşê I û Ariyaramna her du kurên wî ne. Li gorî çavkaniyên sedsala heftan ên berî zayînê, wî bajarê Anşan kiriye bin serweriya xwe de û weke keyaniyeke girêdayî împeratoriya Medî jiyan kiriye. Piştî w3i re kurê wî Kûrûşê I dibe serwerê keyaniyê. Navê Çîspîş di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Mirin 640 b.z.
Kategorî:Mirovên persî
Philip Warren Anderson

**Philip Warren Anderson** ( - ) fîzîknasekî amerîkan e ku di sala 1977an de Xelata Nobelê ya Fîzîkê wergirtiye.

Anderson li Indianapolisê ji dayik bûye. Wî li Zanîngeha Harvardê xwendina xwe kiriye. Piştî vê xwendinê li Laboratuara Lêgerînê ya Behriyeyê ya Dewletên Yekbûyî xwendina masterê li bin mamostetiya John Hasbrouck Van Vleck kiriye. Anderson di navbera salên 1949 û 1984an de li Laboratuarên Bell xebitiye. Di vê demê de xebata xwe ya bi navê wî Lokalîzasyona Anderson keşf kiriye. Herwiha tê gotin ku wî mekanîzmaya Higgs jî keşf kiriye.
Wî di navbera salên 1967 û 1975an de profesoriya Zanîngeha Cambridge kiriye.

Di sala 1977an de wî bi Nevill Francis Mott û John van Vleck re xelata Nobela Fîzîkê wergirtiye. Di 1982an de li DYA'yê Madalyona Neteweyî ya Zanistê wergirtiye.

Li gorî analîza lêgerîneke ku di 2006an de ji aliyê José Soler ve pêk hatiye, Philip Warren Anderson fîzîknasê herî afirîner ê cîhanê ye.

## Berhemên çapkirî
* Absence of Diffusion in Certain Random Lattices
* Anomalous low-temperature thermal properties of glasses and spin glasses
* Anderson, P.W. (1987). "The resonating valence bond state in La2CuO4 and superconductivity". Science 235 (4793): 1196–1198.
* Notes on Theory of Magnetism, Tokyo, 1954
* Concepts in Solids, 1963 ISBN 9810232314
* Basic Notions in Condensed Matter Physics 1984 ISBN 0201328305
* A Career in Theoretical Physics 1994 ISBN 9812388664
* The Theory of Superconductivity in the High Temperature Cuprates 1997 ISBN 0691043655
* Philip W. Anderson, David Pines, Kenneth Arrow (Editor) *Economy as an Evolving Complex System: the proceedings of the evolutionary paths of the global economy workshop, held sept., 1987 in Santa Fe, New Mexico* (Perseus Publishing, 1988) ISBN 9780201156850
* R Penrose; Philip W Anderson "The Large, the Small and the Human Mind," Nature 386, no. 6624, (1997): 456
* "Thinking big" Nature. 437, no. 7059, (2005): 625
* "Brainwashed by Feynman?" Physics today. 53, no. 2, (2000): 11
* "Computing: Solving problems in finite time" *Nature* 400:6740, (1999): 115
* "When the Electron Falls Apart - In condensed matter physics, some particles behave like fragments of an electron" *Physics today* 50:10, (1997): 42
* "Physics: The opening to complexity " *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America* 92:15, (1995): 6653
* "Twenty years of talking past each other: The theory of high Tc" *Physica. C, Superconductivity* 460, (2007): 3

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1923
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Êşma

thumb|rast|Şayesandinek vê dêvê di kultura cihûyan de.
**Êşma**, ahişma, xişma (avestayî: „gerûşe, xezeb, xişm“) navê dêvek e ku di mîtolojiya kurdî de jî cih digire. Di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê Avestayê de derbas dibe. Bi îraniya kevin (zimanê gelên îranî berê diaxivîn, bingeha kurdî, farisî ûêd) jê re *eşm* digotin. Îro di kurdî de ev peyv wekî *xişm* cih digire.

Karakterê vê dêvê di kultura Cihû de heye. Jê re *aşmedayî (bi latînî Asmodaeus)* dibêjin. Derbasê xrîstiyaniyê jî bûye. Tê zanîn ku ola Zerdeştîtiyê bandoreke mezin li olan rojhilata navîn, cihûtî, xrîstiyanî û îslamê kiriye. Têgînên bihuşt, dojeh, yek-xwedayî, pira siratê ûêd jî ji Zerdeştiyê derbasbûne.

Bipirç e. Ji mirovan re çavbirçîtî, hovîtî, xezebê tîne. Tenduristiya baş ji holê radike. Dijminê dewaran e. Mirovan serxweş û gêj dike. Ev dêv here kû, mirovên wê derê dibin kujer, hov. Yek ji heft dêvên sereke yên kultura kurd-îraniyan e. Di ola Zerdeştiyê de ji bo perwerdekirina mirovan, di kesayetiya van dêvan de peyamên girîng hatine dayîn. Bo mînak, ji bo ku behsa atmosfer û kesayetiya xezeba kujeriyê baş bê fêhmkirin, navê dêva êşma dihate bikaranîn.

Dêv û cinên di tomarkirinên ola Zerdeştiyê de behsa wan tên kirin, xwedî dîrokeke kevintirîn in. Beriya Zerdeştiyê jî hene, ji kulturê ye.

Kategorî:Dêv
Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Mîtolojiya kurdî
Kategorî:Zerdeştî
Rîtm

thumb|Reqsa Walsê li gorî rîtimê birêve diçe

**Rîtm** bi wateya herî berfireh; di nava demê de herikîna muzîkê ye.
Bi xebatên solfejê em dengên notayan fêr dibin û bi xebatên bonayê jî nirxên rîtmîk ên notayan fêr dibin.
Di gelek kevneşopiyên muzîkal de, em gelek dengan di heman demê de dibihîzin. Bi taybetî di muzîka klasîk a rojavayî de çêbûna akorên ku herî hindik ji sê dengan pêk tên û meşandina (progression) van akoran armonîyê pêk tîne. Di vê rêbazê de em ê zanyariyên giştî yên armoniyê heta asteke diyarkirî bibînin.
Niha ji bo fêrbûna alfabeya muzîkê, em ji zanyariyên herî bingehîn dest pê bikin

Kategorî:Muzîk
Ageş

**Ageş**, **agaş**, **agij** yek ji dêvên mîtolojiya kurdî û Îranê de cih digire ye. Dêveke mê ye û navê wê di îraniya kevn de, ango di zimanê avestayî de tê wateya "nezerî, awir, çavîniyê".

Ola zerdeştîtiyê de bo temî û perwerdekirina bawermendan, ruh û kesayetî, bi hin sîmbolan hatine ravekirin ku yek ji wan jî dêv in. Heger olzan behsa karekterekê bigire ji kesayetiya cin, perî, dêvan sûdwerdigirt daku şagirt fêhm bikin.

Ageşê bi awirên xwe yên tûj, mirov nezerî dikir. Kesên çavînî bûn, bi nexweşiyên curbecur diketin, qeza û bela dihatin serên wan, heya bigire dimirin jî. Zerdeşt pêxember bi van peyaman dixwest bêje, *"heger tu bi xwe bawer nebî, zana nebî, tenduristiya xwe baş xwedî nekî, bi gotin û eqilên nezanan tevbigerî, yek awirek jî dikare ziyanê bide te. Lewra te xwe bêhêz kiriye".*

Ageş jî ji heft dêvên sereke yên Zerdeştiyan bo temî û perwerdekirinê bikardianîn bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dêv
Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Mîtolojiya kurdî
Kategorî:Zerdeştî
Nota

rast|250px|thumb|''Notaya La''
Nîşaneyên ku bilindiya (ziravî-stûrî) dengan û dema dengan nîşan didin.
Ji bo fêrbûna alfabeya muzîkê, ango fêrbûna notayan, divê xebatên cur bi cur bêne kirin.

Kategorî:Muzîk
Kilîla Solê

**Kilîla Solê**(îngilîzî:*G-clef*) ji xêza duyemîn a jêrê ya portreyê xêzkirina wê dest pê dike. Navê notaya li ser xêza duyemîn Sol e. Kilîla Solê, ji bo enstrumanên bi frekansên nêzîkî frekansên dengê mirovan deng derdixin tê bikaranîn. Notayên amûrên wekî keman, gîtar, flûr, baxleme, bilûr û ûdê bi bikaranîna Kilîla Solê têne nivîsandin.

Kategorî:Muzîk
Kilîla Fayê

**Kilîla Fayê** (îngilîzî:*F-clef*) ji xêza duyemîn a jorê ya porteyê xêzkirina wê dest pê dike. Notaya li ser xêza duyemîn a jorê Fa ye. Kilîla Fayê ji bo nivîsandina dengên di frekansa pesê de tê bikaranîn. Ji ber ku bi Kilîla Solê nivîsandina van dengan dê bi gelek xêzan pêk were, ji bo nivîsandina notayên enstrumanên wekî bas gîtar, çello, kontrbas û piyanoyê (sol el) ku di frekansa pesê de dengan didin, Kilîla Fayê tê bikaranîn.

Kategorî:Muzîk
Kilîla Doyê

**Kilîlên Doyê** (îngilîzî:*C-clef*) Cureyên wê yên herî berbelav, di portreyê de li ser xêza jêrê ya sêyemîn û ya çaremîn tên bicîkirin û notayên li ser van notayan têne nivîsandin bi navê “Do”yê têne binavkirin. Kilîla Doyê ji bo nîşandana dengên di frekansa navîn de tê bikaranîn. Ji bo nivîsandina notayên amûrên wekî viyolayê kilîla Doyê tê bikaranîn. Di nav kilîlên Doyê de yên herî zêde têne bikaranîn; kilîlên tenor û altoyê ne.

Kategorî:Muzîk
Nirxê notayê

**Nirxê notayê** an jî **nîşaneyên notayê**, li gorî demên notayan diguherin. Em dirêjiya her notayekê bi lêdanan dipîvin. Di tabloya li jêrê de hejmara lêdanên ango nirxên notayan hatine nîşandan:

Em dikarin nirxên notayan bi lêdanan têbigihîjin. Em bifikirin ku bi piyên xwe lêdanekê dikin. Dema ku piyê me diçe jêrê û tê jorê, lêdanek dibe du beş.

Kategorî:Muzîk
Lêdan

thumb|200px|Lêdana daholekê

**Lêdan** (ing. beat) dema ku em bi lêdanên destan an jî yên piyan beşdarî stranekê dibin, em lêdanên wê stranên didin. Lêdan; yekeyên dubarekirî û bipergal in ku muzîkê li demên wekhev dabeş dikin. Lêdan di hin muzîkan de (muzîka rock, sirûd) gelekî xurt in û bi hêsanî têne hîskirin. Lê di hin muzîkan de jî (hin mînakên muzîka klasîk a rojavayî ya hemdemî) nediyar in.

Kategorî:Muzîk
Gam

[thumb|Hemû [ton, lîdyan û gamên major]]

**Gam** (fransî: *gamme*) rêzeya dengan e ku ji dengekî dest pê dike û li oktava wî dengî bi dawî tê. Gama ku ji dengê stûr dest pê dike û zirav dibe "gama berbijor" e, gama ku ji dengê zirav dest pê dike û stûr dibe jî “gama berbijêr” e.

Peyva *gam* bi wateya "rêze" jî tê bikaranîn. Mirov dê di vê rêbazê de peyva “gam”ê hilbijêre û mirov dê gamên ku pêkan e di pergala tamperamana yeksan de tên lêdan/gotin binirxîne (ango em ê rêzeyê meqamî nenirxîne).

Beriya ku mirov qala gamên bingehîn ên muzîka rojavayî (major, mînor) bike, divê mirov modên wan ên di şaristaniya Yewanî ya Antîk û Ewropaya Serdema Navîn de vekole (ku ev gam di wan serdeman de çêbûne û ji gamên wan serdeman re mod tê gotin).

Di şaristaniya yewnanî ya antîk de, mod bi berhevbûna "tetrakordên"" çar dengî pêk dihatin. Di wê serdemê de modên bi navên mîksolîdyî, lîdî, frîgî, dorî, hîpolîdî, hîpofrîgî û hîpodorî hatine bikaranîn û ev mod ji modên di serdema navîn de hatine bikaranîn cudatir in.

Ji ber ku di nav de gamên major û mînora xwezayî heye, mirov dê heft modên dêrê ku di Serdema Navîn de hatine bikaranîn bi hûrgilî vekole. Modên dêrê ew gam in ku ji heft dengan pêk tên.

## Nirxên pileyên gamê di muzîka rojavayî de
* Do = C
* Re = D
* Mî = E
* Fa = F
* Sol = G
* La = A
* Sî = B

## Mijarên têkildar
* D mînor (Re mînor)
* Reya biçûk (D moll)
* C major (Do major)
* Doya mezin (C dur)
* major (mezin, dur)
* mînor (biçûk, moll)
* Gamên diyatonîk
* Gamên kromatîk

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Moda Iyonyan

**Moda Iyonyan** (Gama Major) ew mod e ku ji navberên 2 tam, 1 nîvçe, 3 tam, 1 nîvçe pêk tê. Ev mod di Serdema Barok de wekî gama major hatiye bikaranîn û bûye yek ji gamên bingehîn ên muzîka klasîk a rojavayî.

Kategorî:Mod
Moda Doryan

thumb|300px|Moda Doryan a yewnanî li ser M'yê

**Moda Doryan** ew mod e ku ji navberên 1 tam, 1 nîvçe, 3 tam, 1 nîvçe, 1 tam pêk tê. Ji bo çêkirina vê modê pêwîst nake ku ev navber bêne jiberkirin. Dema ku em ji notaya 2yemîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û bigihîjin oktava wê notayê, gamek derdikeve; ew gama derketî moda doryan e.
Dema ku em ji notaya Reyê heta oktava wê bêyî derketina rasthatiniyê tên, em moda doryan bi dest dixin.
Em dikarin moda doryan wekî li jêrê çêkin:
Dema ku em dengên 3yemîn û 7emîn ên gameke major nîv pes bikin, em gama doryan bi dest dixin. Li jêrê gama doryan a Doyê ku dengên 3yemîn û 7emîn ên gama major a Doyê bêyî peskirinê hatiye bidestxistin, tê nîşandan.

Em dikarin bibêjin ku navberên rêzeya bingehîn a moda doryanê dişibe navberên rêzeya meqamê Huseynî.

Kategorî:Mod
Moda Frîgyen

**Moda Frîgyen** ew mod e ku ji navberên 1 nîvçe, 3 tam, 1 nîvçe, 2 tam pêk tê. Dema ku em ji notaya 3yemîn a modeye iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin heta oktava wê, em gamekê bi dest dixin; ev gam moda frîgyen e.
Dema ku em ji notaya Mîyê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda frîgyen bi dest dixin.

Em dikarin moda frîgyen wekî li jêrê hatiye nîşandan, çêkin:
Dema ku em dengên 2em, 3em, 6em û 7em ên gameke major nîvûdeng pes bikin, em ê gama frîgyen bi dest bixin. Li jêrê gama frîgyen a Doyê ku me di ser gama major a Doyê ya hîç rasthatinî negirtiye re dengên 2em, 3em, 6em û 7em nîv-deng pes kiriye, bi dest xistiye, tê nîşandan.

Em dikarin bibêjin ku navberên di rêzeya bingehîn a moda frîgyen de dişibin navberên rêzeya meqamê Kurdî.

Kategorî:Mod
Moda Lîdyan

[thumb|rast|300px|Moda Lîdyan a nûjen li ser [Kilîla Doyê ]]

**Moda Lîdyan** ew mod e ku ji navberên 3 tam, 1 nîvçe, 2 tam û 1 nîvçe pêk tê. Dema ku em ji notaya 4emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew moda lîdyan e.
Dema ku em ji notaya Fayê heta oktava wê bêyî rasthatiniyê (diyez, bemol) werin, em moda lîdyan bi dest dixin.

Em dikarin moda lîdyan wekî li jêrê hatiye nîşandan, çêkin:
Dema ku em dengê 4emîn ê gameke majorê nîv-deng tîz bikin, em moda lîdyan bi dest dixin. Li jêrê gama Do lîdyanê ku dengê 4emîn ê di ser gama Do majora rasthatinî nestandiye re hatiye tîzkirin hatiye bidestxistin, tê nîşandan.

Kategorî:Lîdya
Kategorî:Mod
Moda Mîksolîdyan

**Moda Mîksolîdyan** ew mod e ku ji navberên 2 tam, 1 nîvçe, 2 tam, 1 nîvçe û 1 tamê pêk tê. Dema ku em ji notaya 5emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew moda mîksolîdyan e.
Dema ku em ji notaya Solê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda mîksolîdyan bi dest dixin.

Em dikarin moda mîksolîdyanê wekî li jêrê çêkin:
Dema ku em dengê 7emîn ê gameke majorê nîv deng pes bikin, em gama mîksolîdyan bi dest dixin. Li jêrê gama Do mîksolîdyan ku bi rêbaza; dengê 7emîn ê gama Do majorê ya nîv deng hatiye peskirin, hatiye bidestxistin tê nîşandan.

Kategorî:Mod
Moda Aeoliyan

thumb|Moda Aeoliyan a nûjen li ser La'yê

**Moda Aeoliyan** ew mod e ku ji navberên 1 tam, 1 nîvçe, 2 tam, 1 nîvçe û 2 tamê pêk tê. Dema ku em ji notaya 6emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew gam moda aeoliyan e. Ev mod di Serdema Barok de wekî gama mînor a xwezayî hatiye bikaranîn û bûye yek ji gamên bingehîn ên muzîka klasîk a rojavayî.
Dema ku em ji notaya Layê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda aeoliyan bi dest dixin.

Em dikarin moda aeoliyan wekî li jêrê çêkin:
Dema ku em dengên 3yemîn, 6emîn û 7emîn ên gameke major nîv deng pes bikin, em gama aeoliyan bi dest dixin. Li jêrê gama Do aeoliyan ku bi nîv deng peskirina dengên 3yemîn, 6emîn û 7emîn ên di ser gama Do majorê re bêyî rasthatinî hatiye bidestxistin, tê nîşandan.

Em dikarin bibêjin ku navberên di rêzeya bingehîn a moda aeoliyan de dişibin navberên di meqama rêzeya Nîhavendê.

Kategorî:Mod
Moda Lokriyan

**Moda Lokriyan** ew mod e ku ji navberên 1 nîvçe, 2 tam, 1 nîvçe û 3 tamê pêk tê. Dema ku em ji notaya 7emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin heta oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew gam moda lokriyan e.
Dema ku em ji notaya Sîyê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda lokriyan bi dest dixin.

Em dikarin moda lokriyan wekî li jêrê hatiye nîşandan bi dest bixin:
Dema ku em dengên 2yemîn, 3yemîn, 5emîn, 6emîn û 7emîn ên gameke major nîv deng pes bikin, em moda lokriyan bi dest dixin. Li jêrê moda Do lokriyan ku me bêyî rasthatinî bi peskirina dengên 2yemîn, 3yemîn, 5emîn, 6emîn û 7emîn ên di ser gama Do majorê re hatiye bidestxistin, tê nîşandan.

Kategorî:Mod
Gama Pentatonîk

[thumb|350px|rast|Du beşên pêşî yên ji strana "[Oh! Susanna" ya Stephen Foster ku bi şêweyê gama pentatonîk hatiye çêkirin.]]

**Gama Pentatonîk** peyva “penta”yê di latînî de tê wateya pêncê. Ev gam ji 5 dengan pêk tê. Li gelek deverên cîhanê di muzîkên herêmî de gamên pentatonîk hene.
Di muzîka Bluesê de gama pentatonîk a mînor gelek tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gam
Yehya Elewîferd

**Yehya Elewî Ferd** (1973, Bocnûrd Xorasana Bakur) yek ji helbestvan , rojnamevan û nivîskarên kurdên kurmanc ê li Îranê ye.
Di sala 1973'ê de, li gundê Baxçiq a ku li ser Bocnûrd li parêzgeha Xorasana Bakurê li Îranê ji dayîk bûye.
Ew heta pola pêncem li dibistana gund dixwîne, dû re xwendina xwe li dibistana bajarê Bocnûrd ê didomîne, ku bajarê Îraniyan bû.
Di sala 2009'an de fakûlteya wêje û zimanê farisî ya Enstîtuya Qomê ya pêdagogiyê temam dike. Ev 20 sal in helbestên zarokan bi zimanê farisî û kurmancî dinivîsîne. Wî bêhtirî 10 xelatên helbestan li Îranê hilgirtiye. wî li ser modirnkirina sêxiştiyên kurdên xorasanê hinek nivîsar nivîsîne û gelek Sêxiştiyên Modern jî çê kirine. îro sêxiştiyên modern bi navî wî tên naskirinê.
Ew niha li bajarê Qomê jiyan dike. Heta nika bêhtirî deh pirtûkên wî li Îranê , Înglistanê , Iraqê û Tacîkistanê hatine çapkirin.

## Berhem
Hinek pirtûkên wî
* *Demsal Balkêş in* 2005
* *Bihara bêdawî* 2008
* *Eva nûtî ye* 2008
* *Were bibîne* 2010
* *Doregerdan* 2010
* *Muhemmed dîsa tê* 2010
* *Şerê Çûçikan* 2010
* *Xwedê ke Her roj Ceng Bê* 2010
* *Rojek Dûmeqeskekê* 2011
* *Mîna Bûkan* 2011
* Şelpe û Sêv Kurdîya Kurmancî - 2012
* *Eva nûtî ye* Kurdîya Kurmancî - 2012

## Xelatên wergirtî
* Cejnvareya kovarên zarokan û nûciwanan, xelata yekê, 2001
* Cejnvareya xwendekaran, xelata duyê ya beşa helbestê, 2002
* Cejnvareya nivîskarên baştir li IRIB, xelata yekê, 2004
* Cejnvareya hunerên asimanî,li Howzehên Iran, xelata yekê ya beşa helbestê, 2009
* Pirtûka demsala Iranê, xelata yekê, 2009
* Cejnvareya neteweyîa Bahar li zanîngehên Iranê, xelata yekê ya beşa helbestê,2009
* Cejnvareya neteweyîa Seqeliyn li zanîngehên Iranê, xelata duyê, 2009
* Pitûka sala parîzgeha Qom, xelata yekê, 2009
* Cejnvareya neteweyîa Quran li zanîngehên Iranê, xelata sisê ya beşa helbestê,2010
* Cejnvareya malperan libarey aşûra, xelata yekê, 2010
* Cejnvareya neteweyîa pirtûka zarokan, xelata yekê, 2011
* Cejnvareya helbesta işraq, xelata yekê, 2012

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Yehya Elewîferd
* Malpera Yehya Elewîferd bi zimanî kurdî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê
Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Aîryanem Vaeceh

**Aîryanem Vaeceh**, **airyanem vaejah**, **Êranvej** *(di kurdiya îro de: Welatê Firehê(dûrê) Ariyan)* di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê de navê welatê îraniyan ango ariyan e.

Aryana, gorî Avesta ji 16 herêman pêk tê. Axa wê bikêr û dewlemend e. Li wê welatê pirranî zivistan heye, havîn kurt e, tenê du mehan didome. Bi biharê re çem û kaniyên vê welatê dicoşin, gurr diherikin.

Bêjeya Vaejah an Vaeceh di wateya firecih de ye. Hin zanistên rojavayî bingeha bêjeyê di zimanê vedî de digerin. Di zimanê vedî de *vij* tê wateya *tov*, *candarên biçûk*. Aîrya yan Ariya di wateya îraniyan de ye. Şahê farisan ji bo tevahiya dîrok û dewlemendiya Zerdeştîtî û îraniyan bikin para farisan, ji ber ku xwedî dewlet in, navê welatê xwe dikin Îran, ango welatê Îraniyan. Lê ne tenê faris îranî ne, kurd, belûçî, mazenderanî, efxanî ûêd jî îranî ne.

## Erdnîgariya Ariyayê
Hêj jî baş nayê zanîn ku sînorên Ariyaya di Avestayê de behsa wê tê kirin, li kû ne. Avesta behsa 16 herêm an welatan dike. Gelek zanistên rojavayî bakurê Îranê nîşan didin. Hin kes Efxanistanê, hin bakurê rojhilatê Kurdistanê nîşan didin.

## Girêdanên derve
* Glossary of Zoroastrian terms: Eranvej (îngilîzî)

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Hindnasî
Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Mîtolojiya kurdî
Kategorî:Zerdeştî
Barûya bêdengiyê

thumb|Daxme li Mumbaî, Hindistanê, 1886

**Barûya bêdengiyê**, **daxme**, **cebana ewrî** ji cebanên, goristanên Zerdeştîtiyê re dibêjin. Goristan navê giştî ye. Bi hatina ola îslamê re, kurdan jî wekî ereban miriyên xwe defin kirine.

Di ola berê ya kurd û gelên din ên îraniyên Zerdeştiyê de, mirî li ser bircan, cihên bilind dihatin danîn ku balinde û firindeyên din jê sûdê werbigirin, pê xwe xwedî bikin. Li her gund, bajarekê cebanek, goristanek ango daxmeyek hebû. Ev goristan ji barûyeke mezin pêk dihat. Kê bimira dertînin serê bircê, li wir dihîştin daku balinde, çivîk pê xwe xwedî bikin, jê sûdê werbigirin.

Heger goristan li serê çiyayekî bilind ba, ji bo mirî ji derve nexûyên, zarok an xelk jê aciz nebin, dora wê bi dîwarên bilind dihat dorpêçkirin. Diviyabû rêzgirtina miriyan binpê neba, mirî nehata pîs û bêqîmetkirin. Heger mirî yên dijmin ba jî diviyabû heman rêzgirtin bihata nîşandan. Diviyabû mirî ji aliyê ajalên xijinde, mar ûêd ve nehata pîskirin, xwarin. Bi gotineke din, mirî para teyr û balindeyan bû.

Daxme pirranî ji bircên bilind ên li serê çiyan bû. Dîwarên wê nedihîşt ba, laser hestî û bermahiyên meytan derxîne hole. Daxme pirranî gilover bûn. Ji derve nedihatin xemlandin, bircên sade bûn. Di navenda van bircan de çal hebûn, hestî tê de diciviyan. Hin goristan li ser qulên binerdî dihatin avakirin. Hurmeteke mezin ji goristanan re dihatin nîşandan.

Gelek kêm be jî daxme niha li Hindistan û Îranê tên dîtin.

## Mirî û elementên pîroz
thumb|çep|Daxme, nêzîkê bajarê Yezdê, Îran
Li cem kurd û gelên din ên îranî di dema Zerdeştiyê de av, ax, agir, hewa pîroz bûn. Candar tevayî ji xwezayê hatibûn, xweza jî ji wan pêk dihat. Diviyabû rêzdarî heba. Mirov mir, meytê wê diriziya, heger balideyan nexwarana bêhn dida. Ziyan dida devedorê. Diviyabû meytên miriyan ji av, zevî, bax û bostanan dûr bihatana girtin. Lewra mirovan sûd ji wan werdigirtin.

Dema îslam tê Kurdistanê daxme tên qedexekirin. Zerdeştiyan jî mecbûr bûn miriyên xwe wekî ereban defin bikiran. Ji bo meyt ziyanê nedin axê, darbestên (tabût) xwe zexm dinixumandin. Zerdeştiyên îro tabûtên xwe ji betonê çêdikin. Li Îranê daxme qedexe ne.

## Girêdan (almanî)
* Reisebericht 6: Also sprach Zarathustra (Text teilweise unrichtig)
* Wandbilder aus Çatalhöyük 
* Erklärung eines in Kanada lebenden Anhänger Zarathustras in englischer Sprache

Kategorî:Ceban
Kategorî:Dîn û mirin
Kategorî:Zerdeştî
Xîrsa

**Xîrsa** (gurcî: ხირსა, *Khirsa*) gundekî kurdên Gurcistanê yê herêma Kaxêtiyê ye. Hetanê sala 1970'î di vî gundî de hema 500 malên kurd hebûn. Êlên kurd li vî gundî diman: Recevî, Reşî, Rojkî, Pîre Îsêbiya ne.



Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Vega

thumb|rast|250px|Daneberheva mezinahiya Vega û Rojê
**Vega** yan **Nesrelwaqî** (yan tenê **Waqî**) yan jî **Alfaya Lîrê** (*α Lyrae*), geştirîn stêra komstêra Kemançeyê ye. Navê wê ji erebî ji gotina ) tê.

Ew bi stêrên Teyr a di komstêra Eylo û Deneb a di komstêra Qû ve Sêgoşeya Havînî pêk tîne. Ew pêncemîn stêra herî geş a di ezmana şevê de û ji nêrevanê Bakur şûnde jî duyemîn stêra herî geş a li nîvqada bakura ezmên e. Ew 25,3 sala roniyê dûra rojê ye û ligor dûrahiya stêran, stêreka nêzik e.

14.000 sal berî niha stêra bakur, ya ku qutba ezmana bakur nîşandidayî, stêra Wega bû. Lê ji ber liva tewereya dinê ew pêdepêde nêzika ekwatora ezmên bû. 12.000 sal şûnde ew ê dîsa nêzika qutba bakura ezmên xwiya bibe.

Mezinahiya Vegayê qasî ducar ya rojê ye û giraniya wê jî 37 carî ya dinê ye.

## Ditîn
rast|thumb|280px|Sêgoşeya Havînê
Nesrelwaqî di havînan de, bi roçûnan re, li serserê merîv (*zenith*), xwiya dibe. Ber ve payîzê ew li ser asoya bakur re dertê. Ew ji paralel 51° jêrtir ne dîtbar e. Loma li Antarktîka û Amerîkaya Başûr xwiya nabe.

Ew bi stêrên Teyr a di komstêra Eylo û Deneb a di komstêra Qû ve Sêgoşeya Havînî pêk tîne û Vega jî goşeyê jorê vê sêgoşeyê ye.

Kategorî:Stêr
Sêgoşeya havînê

thumb|Sêgoşeya havînê (ev wêne bi zimanê almanî ye)
**Sêgoşeya havînê** sêgoşeyeke ji hêla sê stêrên bişewqên li nîvqada bakura ezmên, xwiya dibe ye. Ew wek kemera Oryonê ne komstêrek e, lê ji ber ew tavilê bala merîv dikişîne û di demên havînê de li nava ezmên, di ser serê merîv re xwiya dibe wek sêgoşeya havînê tê bi nav kirin. Ew sê stêrên di nav geştirîn stêrên ezmana şev de pêktê. Wê lomê, hema dûv roçûna re, dema tarîya şevê nûnû belav dibe xwiya dibe. Ew sê stêrên ku vî şiklî pêktînin ev in:

* Vegaya di Kemançe de
* Deneba di Qû de
* Teyrê di Eylo de

## Girêdanên derve

*  Sêgoşeya havînê
*  sêgoşeya havînê
*  sêgoşeya havînê

Kategorî:Stêr
Suşyant

**Zaoşan**, **zaoşyant**, **zayoşand**, **suşyant** *(ango [[saoshyant]])* di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê, Avestayê de, leheng û felatkerekî ye û di dema fraşokeretîyê de tê. Wekî baweriya "mesîh" a olên rojhilata navîn (cihûtî, xrîstiyanî, îslam) e. Tê zanîn ku olên Mazdayî (Zerdeştîtî jî ji wan e) beriya olên samîyan (cihû, ereb, suryanî ûêd) hebûye û bandoreke mezin li van olan kiriye. Navê Zaoşyant tê wateya *"kesê jiyanê, ziyatiriya bereketê tîne".*

Di gatayên (gotin) Avestayê behsa Zaoşyant tê kirin. Temsîla meqamê pêxembertî, felatkeriyê dike (bo mînak *[[Yasna]]* 46.3). Di gelek gatayan de pesnê wê wekî, *"kesê nuwazevan, kesê mirovan nûjidayîkbûnî dike"* jî tê dayîn. Navê wî wekî *Astvat-ereta* jî derbas dibe.

Di Yaşt 19.88-96'ê de dinivîsîne ku ew xwe digihîne fraşokeretiyê, erdê (erdxan, dunya) ji nû ve birêxistin, têkûz dike. Drûj dike der, dawî li giro (bîz, nefret) û xişmê tîne.

## Li kîjan zeryaçeyê tê jiyanê?
Ew herwiha wekî kurê *Vîspa Torwayîrî* (vispa.taurwairi) tê binavkirin. Ji *gola Kansaoya* *(zeryaçeya Kansava)* tê. Çeka xwedayiyê ni navê Verethragna dide destê xwe. Haurvatat, Ameretat û rêberên din dê alîkariya wê bikin. Dê bi hevre xirabiyê, ruhê Ehrîman têk bibin.

Hinek olzan dibêjin gola Kansava yan Kansaoya ne nav, lê rengdêrek e. Tê wateya *gola ku ava xwe ji kaniyan digire û ava wê sar e.*. Heya gotine Deryaya Hazerê, gola Wanê jî. 

## Zaoşyant di hedîsan û wêjeya devkî de
Gelên îranî (kurd, faris ûêd) tiştinên herî baş xistine para Zaoşyant. Mêranî, merdî, xwedayîtî ûêd. Bi gelek nav û bernavan jî pesinandine. 

Hinek dibêjin di gola Kansavayê de *horiyeke avê* (serperî, keçbehrî) dijî. Navê wê *Eredat Fedhrî* (alîkara serfiraz) e. Jê re *laşçêker* jî dibêjin. Keçikeke dûşîze (bakire) ye. Bi *zanîna serfiraz* bicanî dimîne. Jê re lawekî dibe.

Ev pitok pêwîstî bi xwarinê nabîne. Laşê wî rojzêrîn e, dibiriqe. Xwarena (Khwarenah) pê re ye. Di jiyana xwe ya 57 salî de 17 salan zebze û hêşînahiyên çiyê dixwe. 30 salan tenê bi avê, 10 salan jî bi xureka zanînê dijî. Divê bawermend jî zebze û fêkiyan pirr bixwin, pirr avê vexwin û gelek zana bin, hez ji zanînê bikin. Goşt, xwarinên ziyandêr û xwarinên rûnî mirov divê kêm bikarbîne.

## Çavkanî
*Boyce, Mary (1975), A History of Zoroastrianism, Vol. I (Almanî: Eine Geschichte des Zoroastrianismus), Leiden/Köln: Brill
*Dhalla, Maneckji Nusservanji (1938), History of Zoroastrianism (Almanî: Geschichte des Zoroastrianismus), New York: OUP

Kategorî:Zerdeştî
Karder

[thumb|Li [Neqşî Receb berdnivîsa Kartîr.]]

**Karder Xangirpê**, **Kartîr Xangîrpe**, **Kartîr**, **Kerdir** yek ji mobedanên (mobed, mobad, mabedan ?) navdar ê dema Sasanîyan bû, ango mezinê rahîban ê ola Zerdeştîtîyê.

Di sedsala 3 de (p.z.) jiyaye. Ji gelek împeratorên sasaniyan re mobedanî kiriye. Li dijî mezhebên din ên Zerdeştiyê derdiketiye, bo mînak ji baweriya zervaniyê hez nedikir. Cara berê ji Şapûr I re mobedanî kiriye.

Dixwest olê ji berjwendiyan, rîtûalên bingeha xwe ji rastî û olê nagirin, biparêze. Nedixwestiye oldar, key bi navê olê bacê bigirin. Lê di baweriya xwe de gihîştiye asteke gelek radîkal jî. Dem hatiye, li dijî estetîka di îbadetxaneyan de jî derketiye. Gelek peyker û xemilên olî xirab kiriye. Ew wekî ortodoksekî Zerdeştiyê tê zanîn.

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 3an
Kategorî:Mirin sedsala 3an
Kategorî:Zerdeştî
Mobed

[thumb|Peykerên zêrîn ên du mobed, [Gencîneya Oksusê]]
**Mobed**, **mobedan**, **mobad** di ola Zerdeştîtîyê de ji rahîbên herî mezin, rahîbê rahîban, hosta û pêşawayên ervadan re tê gotin.

Mobed di ser ervadan re ne. Xizmetkarên olê bi ked, pakijî û perwerdeya xwe dihatin peywirdarkirin. Niha li Hindistanê hindik be jî Zerdeştî hene. Lê di gelek waran de dejenerasyon çêbûne. Herwiha paye û meqam jî gelek hatine guhertin. Bandora olên Hindistanê li zerdeştiyên Hindistanê bûye.

Mobedan xwedî wê mafê ne ku ayînên giran ên şîroveya Yasna û Gatayan dikin birêve bibin. Ew dikarin bersiva nakokiyan, bersiva pirsên zanistî, gorî Zerdeştiyê bidin. Bersivên wiha ervad nikarin. Mafê wan heye ew teknîk û rêbazên nû yên perwerdeyê biceribînin. Ervad viya nikarin. Ervad tenê dikarin zanînên bingehîn û jiberkirina wan hîn bibin û raveyê bawermendan bidin.

Mobed dikarin, daxwaza guhertina hin qanûnan ji keyan, mîran bikin. Key û keybanû ji mobedan re rêzdar in. Heger key an keybanû bawermendên baş bin, gelek bi gotina mobedan dikin, piştgiriya wan dikin. Gelek key û keybanûyan, xwe di zanîna olî de bipêşxistibûn, carnan di pirsgirêkên olî de xwe berpirsiyartir didîtin.

## Angaştek li ser bêjeyê
Dibêjin peyva *mobed*, *mobad* an *mobedan* ji zimanê pirr berê yê îraniyan (kurd, faris ûêd) tê. Hin jî dibêjin ji wê jî kevintir e, ji zimanê proto-hind û îranî tê. Wateya wê *hostayê zanînên ziravane, bavê sihêran, hostayê majîkê* ye. Ango *magû patî*.

Di zimanê bav-kalên kurdan mediyan de *magû* di wateya *sihêr*, *majîkê* de ye. *Patî* jî formeke berê ya *padî*, *pader*, *pederê* ye. Heger mirov koka wê di zimanê mediyan de bigere ji *magû padî* ye, ew jî *bavê, mezinê, hostayê sihêrê ango zanînên kûr* e.

Magûpadan, mabedan, mobedan, mobad an mebadê herî navdar ê gelek tê zanîn, Karder e.

## Çavkanî
* Mary Boyce: *Zoroastrians, their religious beliefs and practices.* Routledge, London 1979, Neuausg. 2003, ISBN 0-415-23902-8
* Michael Stausberg: *Zarathustra und seine Religion.* Beck, München 2005, ISBN 3-406-50870-7, S. 90f

Kategorî:Zerdeştî
Agirgeh

thumb|Dirav ji Erdeşîrê Yekê, perestgeha agirî
thumb|Tesvîr ji Nexşê Ristem, Îran
thumb|Agirgeh li Yezdê
**Perestgeha agirî** yan jî **agirgeh** perestgeh e ku lê rêza yek ji çar elementên pîroz, agirê, tê girtin. Mabedeke zerdeştîtîyê ye, di wateya "mala agirê" de ye.

Ev mabed pirranî ji salonek û gelek odeyên biçûk pêk tên. Di zerdeştiyê de agir, ax, av û hewa elementên pîroz in lewra bêî wan jiyan nabe. Li agirgehan rahîb wekî sîmbolekê, agir xwedî dikin, li wir stran û diayên olî bilêv dikin.

Agir hêza paqijker e. Agir sîmbola restegîniyê, realîteyê ye (*aşa*: rast(î), sazî). Agir ruhê ameşa spenta (amşaspend) *[[Aşa Vahîşta]]* ye. Pileyên wê hene: *Agirdadgeh (agirê edaletê),* *agiradaran (agirê agiran),* û *agirbehram (agirê Behram).* Herwiha ji dêl agir ve *atêş* jî tê bikaranîn.

Bi hatina ola îslamê re perestgehên zerdeştiya, pirtûkxane, mabedên wê tên rûxandin, xirabkirin.

## Binihêre
* Surx Kotal, Surkh Kotal, mabed li bakurê Efxanistanê.
* *[[Ateşgeh]]*, mabeda agirî li Bakûyê.

## Girêdanên derve
* ''The New Fire Temple of Kerman.''  A Zoroastrian Educational Institute
* Eintrag in Iranica (en) 
* ''Fire Temples. History of Fire Temples in India.  sympatico.ca

Kategorî:Zerdeştî
Ervad

**Ervad**, **herbad**, di ola Zerdeştîtîyê de ji rahîban re tê gotin. Ji ser wan re mobed hene. Mobed serekên ervadan in.

Ervad, herbad, perwerdeya bingehîn a olî dîtine. Dikarin xizmeta olî bikin, zanînên bingehîn ên olî raveyê bawermendan bidin. Ew herwiha Yasna û Gatayan jiber dikin, îlahiyan dixwînin, ayînan saz dikin. Mafê wan nîne zanînên kûr û nakokiyên olî, wateya sereke ya Avestayê şîrove bikin. Lewra bo viya zanîn û tecrubaya wan kêm e. Tenê mobed dikarin bikevin gotûbêjên giran û kûr.

Ew ravekerên vatinîyê ne. Ew ravekerên gatayan, ew rêravedanên ayînan in. Ev nav, bingeha ji van peywirdariyan digire. Bi texmînî ev peyv pir kevn e, beriya Zerdeştiyê, di olên din ên Mazdayî de jî hatiye bikaranîn.

Xêrbad, herbad, rêvat an ervat diviyabûn, li gel zanînên olî, hin rîtûalên werzîşî yên wekî medîtasyonan jî bikirana. Jêre îro Baraşnûm dibêjin li Hindistanê. Bi viya ruh û bedena xwe baş xwedî dikin, pakij dikin.

Di zerdeştiya îro de gelek guhertin hene. Li Hindistanê zarokên 9-13 salî bo perwerdekirinê tê qebûlkirin, dibin herbad. Di heman demê de zarok dikarin perwerdeya xwe ya normal jî bidomînin.

Mafê wan hene perwerdeya zanîna Yasnayan bibînin, zanistiyê û olê fêr bibin, bibin mobed.

## Çavkanî
* Mary Boyce: *Zoroastrians, their religious beliefs and practices.* Routledge, London 1979, Neuausg. 2003, ISBN 0-415-23902-8
* Michael Stausberg: *Zarathustra und seine Religion.* Beck, München 2005, ISBN 3-406-50870-7, S. 90f

Kategorî:Zerdeştî
Kemançe (komstêr)

**Kemançe** komstêreka di nîvkada bakura ezmên de ye. Ew komstêreka biçûk e, lê ji ber ku stêra Vega têde ye dîtina wê di şevên havînê û payîzê hêsan e. Stêra Vega ji nêrevana bakur şûnde duyem geştirîn stêra di nîvkada bakur de û pêncem geştirîn stêra di ezmana şev de ye.
Di navbera stêra şîlyaq (Beta Kemançe) û Sûlefat (γ Kemançe) de yek ji cismên Messier Nebûloza Xelekê(M57) heye.

Stêra Vega, geştirîn stêra komstêrê, Deneb, ya di komstêra Qû de û Teyr, ya di komstêra Qertel de ve Sêgoşeya havînê pêk tîne.

## Dîrok
Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs qalê kirî ye. Ew di demên kevin de wek çûkan, bi pirranî wek Qertelî cilê, dihat neqş kirin. Ew Qû û Qertelê ve di mîtolojiya Yewnanî de wek çûkên Stymphalian dihatin nav kirin.

Di stêrnasiya Erebî de wek Qertela li nêçîra xwe dipiçike (el-nesr el-waqî) dihat bi nav kirin. Stêra Vega jî navê xwe ji vê navkirinê helgirtiye.

Kategorî:Komstêr
Şorbeya lazûta kutayî

**Şorbeya lazûta kutayî** ji lazûtê *(li hin deveran garis, zalût dibêjin)* tê çêkirin. Ji danê lazûtê ne tenê cureyek, gelek cureyên şorbeyê tên çêkirin. Bi taybetî li herêma Serhedê tê zanîn.

## Ferhengoka lazûtê
Gelek binavkirinên lazûtê hene di kurdî de, zimanzanan standard nekirine.

* **Baçik**: Lazûtên gelek hûrik in. Ji lazûtên negihîştî yên xav ên ku bo kelandinê tên veqetandin re jî dibêjin (navekê din jî bîcik e)
* **Lazût**: Li Serhedê û gelek deveran ji lazûtên bo hêranê, ardê wê tên çandin re dibêjin.
* **Zalût**: Li herêma Tolhildanê û gelek deveran tê bikaranîn
* **Garis**: Li Mêrdîn û gelek devaran tê bikaranîn. Bi îngilîzî: Panicum e, bi texmînî ji ber ku pirr berê di demên antîk de gelên îranî (kurd, faris ûêd) çandiniya wê kirine û dişibe gufikên lazûtê wisa gotine.
* **Gilgil**: Panicum milliaceum e bi latînî. Ne lazût e.
* **Lazûk**: Kêm be ev jî tê bikaranîn, ji bêjeya lazûtik, lazûtokê.

Ji vê şorbeyê re, şorbeya gurcikî (gurciyan) jî dibêjin.

## Berkeliya terifeyeka wê
* *2 stekan (qedeh) danê genimê*
* *1 stekan loviya hebî*
* *1 stekan nok*
* *Nîv stekan lazûta kutayî*
* *1 kg şîr*
* *1 serî pîvaz*

## Çêkirin
# Lazûtê xwe di nava avê de bihêlin, nermijî bikin. Bikelînin. 1 kg şîr tevlî bikin, bikelînin.
# Pîvazekê di nava rûnê nivîşkî de biqijilînin, îsota tûj (îsota pûlpelî) berdin ser û bi hev re berdin nava quşxaneyê.

Kategorî:Pêjgeha gurcî
Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Lobiyo

thumb|Lobiyo

**Lobiyo**, **mjave lobio** *(bi [[gurcî]]: ლობიო)* xwarineke neteweyî ya gruciyan e, ji loviyê (lowî, fasûlî) tê çêkirin. Di rojiyê de pirr tê xwarin.

Loviyên sor di nava avê de tên nermijîkirin. Di nava şoravkê (ava bi xwêyê) de tê kelandin. Kelandina wê divê di keysê de bê kelandin. Du caran ava wê were guhertin jî dibe, gelek wisa dikin. Pirr zêde jî nekelînin.

Lovî keliyan, pîvaza hûrkirî, gijnîj (şemujek, latînî coriandrum sativum), bexdenûs, îsota dirêj a tûj (çarlîston), xwê, filfilê (îsota reş a biharatî) û sîra kutayî (hin kes nakutin, hûrdikin) tevlî dikin, dikelînin. Helbet bêî kakilê gûzê jî nabe, gûza mehitandî (an pişirandî) jê dikeve navê.

Dawiyê de penîrê Dîxorê (bi gurcî: Suluguni), helîse (pure), sosa mîrabel a gurciyan tkemalî tê tevkirin. Divê berkeliya (melzeme) xwarinê, gorî kelpêhatina xwe û li binikên servîsê de gorî dora xwe bê tevkirin. Aşpêjên hosta baş dizanin.

Di dîz (dîz, dîzik) de bê kelandin û di binikên xwarinê yên dîzil de bê serviskirin tehma wê tê parastin. Gurcî jî di pîrozbahiyên xwe de wisa dikin. Dema kelînê darxûn (devanga quşxaneyê) bên girtin baş e. Berê xwarin li ser agirê daran dikelandin.

Hin kes loviyên kesk bikartînîn, hêk û hêlizê (pîjinda) jî tevlî dikin.

## Girêdanên derve

* Terîfeya standard (îngilîzî) 
* Terîfe bo lobiyo, bi helîseyê  (almanî)
* Terîfe bi sosa alûyê (îngîlîzî) 

Kategorî:Pêjgeha gurcî
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Pêjgeha alman

**Pêjgeha alman** *(bi [[almanî]]: deutsche Küche)* ji cureyên dewlemendiya xwarin, vexwarinên almanan, ji teknîk û rêbazên amadekirina wan re tê gotin.
thumb
Wekî pêjgehên gelên din, pêjgeja alman jî dewlemend e û xwarin-vexwarinên mirovan pirranî hevpar in. Li Almanyayê hin herêmên dîrokî hene ku ji gelek aliyan ve xweser in. Xwarinên van herêman jî cuda ne. Ev herêm, Bayern, Thüringen, Berlîn, rojava û bakurrojavayê Almanyayê, herêmên berê yên DDR'ê (wekî Mecklenburg Vorpommern) in. Helbet mirov nikare sînoran dayne, lewra xwarin jî wekî modayê ne, tên guhertin.

## Giraniya xwarinan
Giraniya xwarinên alman li ser xwarinên quşxaneyê, xwarinên bigoşt, kulîçe, sosîs, masî, salam, zebzeyan e. Li Thüringenê xwarinên quşxaneyî yên ji zebzeyan, wekî hêyavkan pirr tên xwarin. Thüringen bi sosîs û salamên xwe jî navdar e. Thüringer mettwurst, Feldkieker, Thüringer leberwurst, Thüringer rotwurst ji wan in.

Li bakurrojava bandora xwarinên danîmarka û skandînavyayê heye. Masî jî gelek tê xwarin. Li herêmên berê yên DDRê sosîs, salam, cureyên şorbeyan, xwarina bilez, kulîçe, heyavkên kartol û zebzeyên din xwe didin pêş. Bandora xwarinên rojhilatê Ewropayê jî gelek e.

Mirov dikare bêje Bavyera , Baden Württemberg federedewletên Almanyayê yên lê herî pirr cureyên xwarinan tên zanîn in. Li başûrê Almanyayê bandora pêjgeha fransî, pêjgeha îtalî jî gelek e ku ew jî bingeha xwe ji împeratoriya romayê û hewzeya Deryaya Navîn digire.

Li Almanyayê nan rengîn in. Bi dehan cureyên nanê tên pijandin. Wekî vexurekê jî bîra (pîvo, cevo), kafê (qehwe), şerab pirra tên vexwarin. Gelek hevpariyên bi pêjgeha kurd re jî hene. Bo mînak, gulaş, hêyavkên cuda yên çavmark, xingal ûêd.

## Alman pirraniya xwarinên biyaniyan dikin para tirkan
Bi hatina tirk, yewnan, îtalî, ereb, kurd, rûs û koçberên din ve xwarinên almanan hinekê hatine guhertin. Îtaliyan pîza, meqarne, yewnanan, gîros, çîniyan şorbeya Pekînê, tirkan doner (gergerok, gîrosa emûdî tê pijandin), rûsan permenî, şaşlîk, ereban qûsqûs hwd li xwarinên almanan zêde kirine.

Ji ber ku tirk gelek pirr in li vê welatê, pirraniya xwarinan wekî *"tehma tirkan, speziyalîteya tirkan"* binav dikin. Ji lehmecûna ereban re *"pîzaya tirk",* ji kafêya ereban re *"qehweya tirk"* dibêjin. Ev carnan dibe sedemê tevlîheviyan.

Li her welatê navê xwarinan an bi navê xwe yê orjînal tên binavkirin, an jî nav ji têkela wan tên deranîn û ji kû hatiye jî tê gotin. Lê li Almanyayê ne wisa ye. Alman xwarinan dikin para civaka mezin. Heger çînî pirr bin, ji Anatoliya heya Japonê tevahiya xwarinan dikin para çîniyan.

## Hin ji xwarinên navdar ên alman
* Gulaş (Gulasch)
* Şorbeya dêjnikê ya bi benî
* Biraşteya Bismarck, fîletoya Bismarck
* Seleteya kartolê (gelek cureyên wê hene)
* Somona bi sosê
* Pomfrîta belgiyayî (Pommes frites)
* Adelaide kufte
* Rostoya golikê (ne standard e)
* Biraşteya sosîsê ya Bayernê (gelek cureyên wê hene)
* Şitolin (Schtollen)
* Pudinga Nürnbergê
* Şorbeya kelerimê (çend terîfeyên wê hene)
* Çênca sêvê (Apfelkren)
* Kufteyên Tirolê (Semmelknödel)
* Şorbeya arxavkê (Frittaten Nudelsuppe)
* Şorbeya nanhişkê ya bi penîr (Käse Röstschnitten)
* Tarta fêkiyê ya Sachsenê (Sächsischer Obstkuchen)
Ronkayî

**Ronkayî** navê bernameya kurdî ya Radyoya Gurcistanê ye. Radyo dudan bi zimanê kurdî ji 30'ê meha kanûna 2007'an. Pêla radyoyê 100.9 ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.kurd.ge/ 
* http://www.youtube.com/user/ronkayi02

Kategorî:Kurdên Gurcistanê
Kategorî:Radyoya kurdî