Êzdîtî

[thumb|Tirba [Şêx Adî li Lalişê]]
[thumb|Deriye [Şêx Adî|Şixadi, li Lalişa Nûranî]]
thumb|Portreya merivekî êzdî
**Êzdîtî** yan **êzidîtî**, etnodîneke yek-Xwedayî ye ku ji Kurdistanê derketiye û bi koka xwe dînekî îranî ya rojavayî ya beriya zerdeştî de ye ku rasterast ji kevneşopiya hind û îranî tê. Baweriya êzidîtî li ser baweriyeke yek-Xwedayî ye ku li gorî baweriya gelê êzdî Xweda dinyayê afirandiye û dinyayê spartiye heft Melaîketên Pîroz ku di nav melaîketan de melaîketa herî girîng Tawisê Melek e ku pêşengê melaîketan e û li ser rûyê dinyayê desthilatdar e.

Bi gelemperî wateya êzidî li gor neteweyên misilman an jî cînarên wan û kêmzêde gelên di bandora îslamê de mane ne erênî ye. Li gor çavkaniyan herdu pirtûk bi zimanê kurdî ne. Lê heta roja îro dînê êzdiyan bê nivîsar û bi awayekî devkî nifş bi nifş ji hêla dê û bavan ve dihate veguhastin bo zarokan. Wekî din, di ayîna êzdîtiyê de, qewl û beyt jî giring in.

## Baweriya êzdiyan
Baweriya êzdiyên bi hebûna yek xwedêyî tê. Ew monoteyîst in. Rehkûrbûn û koka dînê wan dighîje heya 2000 salî berî çêbûna pêxember Îsa. Di dest pêkê de êzîdiyên her çar tuxima jiyanê, ax, av, ba û agir diparastin. Dîn wisa pêşket, heya parastina rojê (Şêşims mefer e mêrê Êzdî ye) derkete holê. Ew jî di dîrokê de bi navê mitrayîzmê tê naskirin. Dînê êzdiyên dînekî êkane ye li hemû cîhanê. Baweriya êzdiyên bi melekê Tawis heye. Perestgeha pîroz Lalişa Nûranî, li Başûrê Kurdistanê ye, Mîrê wan beriya niha Tehsîn Beg bû lê niha bê mîrin û serokê dînî Bavê Şêx-Extiyarê Mergehê ye, li Baedreyê û Lalişê dimîne.

### Cejnên êzdî
Êzdî çend cejnên dînî yên girîng pîroz dikin, ku bi kûrahî di kevneşopiya wan de ne.

Çarşema Sor: Ev cejn, ku wekî sersala êzdî jî tê binavkirin, li gorî salnameya rojhilatî di roja çarşema yekem a meha nîsanê de tê pîrozkirin. Ew destpêka sala nû û biharê ye. Di vê rojê de hêk têne boyaxkirin û gor bi kulîlkan têne xemilandin, ku ji nû ve zayîna xwezayê nîşan didin.

Cejna Cemaiya: Ev cejna heft rojan di meha cotmehê de pêk tê û yek ji cejnên navendî yên êzdiyan e. Bawermend ji bo ku bi hev re nimêj bikin, qurbanan bikin û ayînên dînî pêk bînin, diçin hecê perestgeha Lalişê ya li Şingalê. Ev cejn hesta civakê û girêdana giyanî di nav beşdaran de xurt dike.

Meha êzî: Meha rojîgirtinê û fitarê ye. Di meha Kanûnê de êzdî sê rojan rojî digirin, ji derketina rojê heta rojavabûnê. Ev rojî ji bo paqijbûna giyanî û ramanê ye. Di roja çaran de, cejna êzî bi cejneke tê pîrozkirin, ku tê de malbat û civat li hev kom dibin, xwarinê dixwin û bi hev re şahî dikin.

Cejna Batizmê: Baptîzma rîtuel û paqijkirina giyanî pîroz dike. Bi gelemperî ji yekşema dawî ya salê heta yekşema destpêka sala nû berdewam dike û bi mîtolojiya êzditiyê û ramanên kozmolojîk ve girêdayî ye. Cejna Batizmê bi taybetî ji aliyê beşek ji êzidiyên Torê (Tûrabdîn)ê ve (Çêlkiyan) tê pîrozkirin.

## Dîrok
Tê diyarkirinê ku bingehê dînê êzdatiyê divê di nav dînê civaka hind û îranî (hindo-îranî) de bê lêkolînkirinê. Ji ber ku di êzdatiyê de tomeriya fikirên hind û îranî yên kevin esas in, ku bi fikrên hind û arî ve nêzîkê hev in.

Ji ber sedemên tarîxî, êzdatiyê de hinek guhertin çêbin jî, ev guhertin bingehîn nîne û êzdatiyê heta niha kariye taybetiyên eslî biparêze û ferzên ku bi dînê mezin mexsûs in, xweyî bike: dogma, rê û rism, edet û qaîde, hîyerarşî ya rûhanî û hwd. Xisûsiyetên vî dînî, wisa jî zerdeştî û dînê hindî ew e, ku êzdî gere tenê ji bûyîna xwe êzdî be, kesê ne êzdî nikare êzdî be.

Carina bi êzdiyatî dibêjin "dînê polîteyistîk" (pirxwedêtî), lê sebeb nîne, wekî êzdatiyê wisa bê navkirinê. Êzdiyatî yek ji dînên monotêîzmî ye.

Sîstêma ola êzdiyan de, cihekî gelek girîng Tawusî Melek digire, ku bi şikilê tawûs nîşan dikin. Wextê berê çend nivîskaran Tawusî Melek wek „nîşanê xirabî“ bi nav dikirin û êzdî jî wek "xirabîperest" hesab dikirin. Gore fikirên dînî yên êzdiya bi xwe, Tawusî Melek yek ji heft melekan bû, ku Xwedê ew afirandin. Xwedê Tawusî Melek roja yekşemê, ewilê afirand. Ew ciyê here mezin di gerdûnnasiya êzdiyan de digire.

Bona êzdiyatîyê di dîrokê de faktorek gelek ferz û giring Şêx Adî û ulmê wî bû, ku navbera salên 1073 û 1162an dijiya. Di wextê wî de êzdiyatî ji gelek aliyan ve hatiye rêformkirinê. Bi fikrên êzdiyan Şêx Adî ne tenê merivêk dîrokî bû ku di êzdatiyê de rêform çê kiribû, lê belê ew heman wext de wek merivek bi keremat, gelek xwedênas û merîyê biçîrok bû jî.

Heta heyama me, tenê du pirtûkên muqedes gihîştine, ku navê wan Mishefa Reş û Cilwe ne. Ew pirtûk bi herfên mexsûs bi zimanê kurdî hatine nivîsînê. Nivîsandin li gorî fikrê êzdîya û wisa jî qaîdê fikrên zerdeştî, aqilbendîya (zandarîya) mexfî ye. Lema divê qedir li dogmayên dînî û fikrên xwedênasan bê girtinê û ew, ji merîyên ku dînê din dihebînin bêne parastinê. Carina jî wisa vedişartin, ku îzin nedidan wekî mirid jî, ji şêx û pîran ulmê dîn bizanbin.

Destûra xwendinê û şirovekirina pirtûkên pîroz tenê ya ruhaniyan bû. Dibe, bi vî sebebî jî belabûîna tevavîyê pirtûkên pîroz nebû û wan li ser jîyana dînî yê her rojê êzdîyan tesîra mezin nekirin. Dînê êzdîyan bê nivîsar û devkî ji nifşekî heta nifşa dinê ji aliyê dê û bavan ve bi zarokan dihate veguhastinê.

Koka ulmê ayînê êzdiyan, ne ewqas di du pirtûkên muqedes de hatiye beyankirinê, lê ferzî û qîmetî bona lêkolîn û şirovekirina êzdîyatî qewil û beyt û çîrokên êzdîya ne. Bê wan bi ulmê dînî yê êzdîya û duakirina wan guman nabe. Bi qaîdê qewl û beyt disitirên bi dûçûyîna def û şibab.

Hemû civata êzdiyan û praktîka dînî ya wan li ser qesd-têokratîk tê parvekirinê. Êzdî tên parevekirinê li ser rûhanî (dunav) û mirîdan. Rûhanî, li sirîya xwe de, têne parevekirinê li ser şêx û pîran. Wezîfe û borcên şêx, pîr û mirîda her ber bo ber (wirase) ye. Zewac orta van sê qesda qedexbûyî ye.

## Tekiliyên dîn bi zerdeştiyê
Heta îro jî derheqê pêşdaçuyîna êzdatiyê de fikrekî hevbeş nîne. Bi texmîna merîyên ulimdar hebandina Roj û Agir wek nîşaneya wekhevbûna êzdîyatî û zerdeştiyê dihate dîtin. Bi rastî jî, êlêmêntên notila (mîna) hev hin zêdetir û kûrtir in. Ji her aliyan ve eyankirina her du dînan destûr dide wekî em bêjin, ku êzdiyatî û zerdeştî ne tenê gelek nêzîkê hev in, lê belê koka wan jî yek e.

Taybetiyên mîna hev, ji aliyê baweriyan de gelek in û her wisa dogmayên mîna hev jî herdu dînan de gelek in. Bo nimûne; duayên her rojê pênc cara, ku di îslamê de heye, ji zerdeştîyê hatiye. Edetê înîtîatîon û nîşanê firqekirinê jî di herdu sîstêmê dînan de anagorî hev in: kirasê sipî yê binî di herdu dînan de û cem êzdîya pêsîra gulover ser kirasê de, ku dibêjinê "girêban" û cem zerdeştiyan jî ser kirasê de cêbek, ku dibêjinê "girêvan".

Objeyên eslî yên hebandinê di êzdîyatî û zerdeştiyê de ev in: agir û av. Êzdiyatîyê de ji wextê qedîm ve û heta niha jî hebandina agir hatiye xwedîkirinê. Kêmtir be jî eyan e ku av tê hebandinê.

## Demografîk
Piranîya Êzdîyên li Iraq li deverên Şengal û Şêxan dijîn, lê li beşên din ên Kurdistanê jî li cihên cûr be cûr weke li Mêrdînê, Êlihê, Rihayê, Efrînê û Serhedê û herwiha Êzdîyên ku li welatên Qefqasan, Sovyeta Berê û Îranê dijîn jî hene. Hejmara wan ji ber dijwara Kurdên Misilman û Misilmankirîna wan di sedsalên bihurdî de êdî kêm buye. Hejmara Êzdîyên di navbera 800 hezar û derûdora milyonekê tê texmînkirin. Dîsa di serî de li Almanya (60.000)  li welatên Rojavayê Ewropa jî êdî diyasporayeke Millete Êzdî heye.

## Diyaspora
Piraniya Êzdîyên Bakurê Kurdistanê di salên 90î û şûn de ji ber pevçûnên di navbera dewleta tirk û PKK'ê cîh û warên xwe berdan û koçber bûn. Ew bi taybetî li Almanya û Belçîkayê bi cîh bûn. Êzdiyên welatên Sovyeta Berê terqiyan welatên din, hindek ji wan li Ermenistanê dimînin, hindek li Gurcistanê û yên din rewîyên Ûkrayna, Rûsya û welatên din li Ewropayê. Di dema dawî de, piştî kû rejîma Sedam Huseyîn têk çû û dijminahîya di navbera ol û komên etnîkî li Îraqê mezintir bû, êdî gelêk Êzdî ji Iraq jî koçberî Ewropayê dikin.
## Navdarên êzîdî

* Qanatê Kurdo
* Ereb Şamîlov
* Heciye Cindî
* Aslan Ûsoyan
* Celîlê Celîl
* Mîr Ceferê Dasnî
* Guram Adzhoyev
* Egîdê Cimo
* Nadiye Murad
* Düzen Tekkal
* Deniz Undav

## Mijarên têkildar
* Cil û bergên jinên kurd ên êzîdî yên Kafkasyayê
* Yarsan
* Eşîrên êzdiyan
* Rêberên êzdiyan
* Ezidxan
* Çira TV

## Girêdanên derve
* Yeziden Colloquium 
* Bingeha Laliş ya rewşenbîrî û civakî li Duhok 
* Malpera Dengê Êzîdiyan 
* Nivîsên ser Êzîdiyan 
* Malpera Navenda Çanda Êzidiyan
* Malpera Gundê Xetara Mezin 
* Der Jesidismus ein Beispiel für religiösen Synkretismus

## Çavkanî

Kategorî:Dînên monoteîst
Kategorî:Dîn li Ermenistanê
Kategorî:Dîn li Iraqê
Kategorî:Dîn li Kurdistanê
Kategorî:Dîn li Sûriyê
Kategorî:Dîn li Tirkiyeyê

Kategorî:Kurd
Kategorî:Mîtolojiya êzdîtiyê