open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rizoyê Xerzî

**Rizoyê Xerzî** helbestvanekî kurd e. Xerzî di sala 1966an li bajarê Qamişlo hatiye dinyayê. Li zanîngeha Helebê beşa zimanê îngilîzî xwendiyê, lê xwendina xwe kuta nekiriye.

Yek ji endamê komîteya amadekariya kovara Rojda bû. Ji sala 1988an ve dest bi weşandina helbestên xwe kiriye di kovarên mîna Zanîn, Gulistan, Nûdem, Buhar û gelek kovarên din de weşandine. Di sala 2000î de pirtûkeke helbestan bi navê *[[Dema çavên te]]* û di sala 2011 an de jî pirtûka bi navê *Dilê* *min ne dîne* daye çapkirin. Endamê Yekîtiya Nivîskarên PENa kurd e. Yek ji rojnamevanên rojnameya Azadiya Welat e; yek ji damezrînerê komeleya KARGER a lêkolîn û pêşxistina ziman e, yek ji edîtorê kovara zarokan Şemamok e. Endamê koma PCKurd e. Di sala 2021ê de pirtûka wî ya helbestan a bi navê *Bêyî pêjna te* ji weşanên Belkî derket.

Ji sala 2006an heta sala 2016an di beşa çapemeniyê ya şaredariya Sûr a Amedê de xebitî. Di sala 2016an de piştî hatina qeyûman tevlî gelek kesên din dawî li karê wan hate anîn û ew ji şaredariyê derxistin.

Di sala 2018an de derdora salekê li Weqfa Mezopotamyayê wekî midûrê karê weşanê xebitî. Di dawiya sala 2019an de bi destpêkirina rojnameya kurdî ya heftane (Xwebûn) li wir dest bi kar kir.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Newroz Saidpour

**Newroz Saidpour** nivîskarekî kurd e.
Di romana Viyan de, nivîskarê wê Newroz Saidpour jiyana xwe ya pêşmergetiyê dinivisîne.

Ew bi zimanekî zelal û resen bûyer û rûdanên ku di nav de jiyan bûye şîrove dike.

Romanê ji 206 rûpelan pêk hatiye û Weşanên Sî ew weşandinye.

Kategorî:Nivîskarên kurd
Ernst Tremel

**Ernst Tremel** zimannasekî alman e. Pisporê Zimanê hindî ye. Xebatên wî ser zimanê kurdî jî gelek heye.

Di malpera Ernst Tremel de gelek agahî ser alfabeyên kurdî, klavye û fontên kurdî hene.

## Grêdanên dervê

* Malpera Homepage Ernst Tremel
* Kurdish Computing Information (Penn State) 

Kategorî:Zimannas
Michael L. Chyet

**Michael L. Chyet** (jdb. 2 tebax 1957), mamoste û zimannasekî amerîkî ye.

Ew fehristsazê zimanên Rojhilata Navîn ê Kitêbxaneya Kongreyê ya Washingtonê ye. Berê ew sernivîserekî bilind di Rajeya Kurdî de ya Dengê Amerîkayê bû û profesorê zimanê kurdî li Zanîngeha Parîsê û li Dezgeha Kurdî ya Washingtonê bû.

## Ferhenga kurmancî-inglîzî û Ferhenga Birûskî
Di 2003yan de ferhenga Michael Chyet ya bi navê Kurdish-English Dictionary Ferhenga kurmancî-inglîzî derket. Di 2020an de jî ferhenga wî ya "Birûskî" bi sê cildan hate çapkirin (Ferhenga Birûskî Kurmancî-Înglîzî, A-L, û Ferhenga Birûskî Kurmancî-Înglîzî, M-Z û Ferhenga Birûskî Înglîzî-Kurmancî).

Dibêjin 32 zimanan bi axavtin û nivîsandinê dizane û di nava van zimanan de kurdî weke zimanê duyem ji xwe re hilbijartiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Zimanê kurdî
Kategorî:Zimannas
Kategorî:Zimannasên zimanê kurdî
Baran Rizgar

**Baran Rizgar** an **Mehmet F. Önen** (1957 Dêrika Çiyayê Mazî) amadekarê ferhengeke kurdî-îngilîzî ye. Ev ferheng û pirtûka bi navê *Uygulamalı Kürtçe Dersleri - Dersên Kurdî* di sala 1993an de hatin weşandin. Dûre di 1996an de pirtûka xwe ya *Dersên Kurdî bi zimanê Îngîlîzî - Learn Kurdish* amade kir û da weşandin.

Baran Rizgar li gel van berheman bi deh salan li Londonê li xwendegehên fermî û komelan mamostetiya zimanê kurdî kiriye, ji bo nasandin, belavkirin û di saziyên fermî de bicihkirina Kurmancî pêşengî kiriye, û wek encama van xebatên wî yên dûdirêj nuha li Brîtanyayê gelek şaredarî û saziyên dewletê di weşanên xwe de cih didin kurmancî û wergêrên kurmancî pêşkêş dikin.

Rizgar li Dêrika Mêrdînê hat dinyayê. Di sala 1988an de ji Tirkiyê derket û li Brîtanyayê bicih bû; ji 2021ê û vir de li King's College University London mamostetîya zimanê Kurdî dike.

## Berhem
* *Dersên Kurdî in English*
* *Kurdish-English, English-Kurdish Dictionary*
* *Uygulamalı Kürtçe Dersleri - Dersên Kurdî*

## Girêdanên derve
* Bêtir Agahî: http://www.baranrizgar.co.cc
* http://sites.google.com/a/baranrizgar.co.cc/azadiya-kurdistane 

Kategorî:Mamosteyên kurd
Livok

**Livok** (movik) di navbera du hestiyan da cih digrin. Fonksiyona wana ew e ku, mirov bikare perca bedena xwe wek ling, dest, pil, qore bilivinin. Du cins livokdi bedena mirovan da hene; livoke gulover u livoke menteseyi.

Livoken gulover li pile jor u u li kulimeke hene. Mirov dikare bi alikariya wan livokan pil u qora xwe li herali bicerxine. Le livoken weki livoke jinu (livoken coke), livoken menteseyi ne u mirov dikare organe xwe tene bi du aliyan ra bicerxine.

## Binêre
* Sîstema livînê

## Çavkanî

Kategorî:Anatomî
Kox

**Kox** çiyayekî Kurdistanê ye.

Çîyayê Bîngolê 3500 m bilinde û di navbera Kanîreşa Çewlîgê, Gimgima Mûşê Xinûsa Erziromê cih digre. Çîyayek bê dar daristane. Le zozane herêmê ên herî navdar li wirin. Di her derên wîda kaniyên sar diheriki. Ew avên sar ji Çemê Aras û Cemê Miradê ra dibin çavkanî.

Kox tûmê herî bilind ên çîye ra tê gotin. *"Kox"* gotinek farisî ye u wateya wi ji *çiya* ye. Li wir hilhatina rojê te temaşekirin. Van salên dawiyê hinik Şaredariya xwastine li wir festivalên Rojê çêbikin.le ev hin rûneniştîye.
Li gor efsana koroxlî li wir wargehek çêkirîye, û hîna li wir kevirên ku mina hêm dixûyên hene û hespê Lawêkor an jî koroxlî li ser kanîyen (kul i wir bi hezaran kanî hene navê Bîngol-hezargol ji piraniya wan kaniyan hatiye) wi deri ava jiyane (abi-heyat) vexwarîye bûye bemirin

Kategorî:Çiya
Kategorî:Xinûs
Ahmed Arîf

**Ahmed Arîf** (jdb.  li Amedê; m.  li Enqereyê) helbestvanekî bi eslê xwe kurd e ku bi zimanê tirkî dinivîsî.

## Jînenîgarî

Navê wî yê rast Ahmed Önal e. Di 21ê nîsanê da li Amedê hatiye dinê. Navê bavê wî Arîf Hikmet, navê diya wî Sarê ye.

Zaroktiya wî li Amedê û Sêwrekê derbaz bû. Li Sêwrekê dibistana seretayî qedand. Li Rihayê dest bi dibistana navendî kir û li Afyonê qedand. Bi dû re, li Enqereyê li Zanîngeha Enqereyê li fakulteya Ziman, Dîrok û Erdnasiyê, beşa felsefeyê dest bi xwandinê kir, lê ji ber girtinan xwandina xwe neqedand.

Ji ber helbestên xwe gelek caran hat girtin û şkencekirin.
Helbestên wî di navbera salên 1944-1955an da di kovarên demê da dihatin weşandin.
Kitêba wî ya navdar, bi navê Min ji hesreta te prange kevn kirin (*Hasretinden Prangalar Eskittim*) li sala 1968ê ji bo cara yekê hat weşandin, ew kitêba heya niha nêzîkî çil caran hatiye çapkirin û çend kesan jî paçveyî zimanê kûrdi kiriye anko wergerandiye.

Ahmed Arîf li  li Enqereyê ji çû ber dilovaniya Xudê.

Piştî mirina wî hinek helbestên wî ên ku berê di kovaran da hatibûn weşandin û hinekên nû ên ku qed nehatibûn weşandin bi keda Filinta Önal (lawê Ahmed Arîf) hatin berhevkirin û li sala 2003ê di bin navê Welatê Min Şahtamarê Min (*Yurdum Benim Şahdamarım*) da di nava Weşanên Everestê da hatin weşandin.

Ahmed Arîf her çiqas helbestên xwe bi tirkî nivisîbin jî, le ne şaş e ko bihêt gotin helbestên wî di hêla hûnandin û naverokê da jî tirkiyê zêdetir nêzîkî kurdiyê ne.

## Kitêbên helbestan

* Hasretinden Prangalar Eskittim. (Everest yayınları, 2006);
* Yurdum Benim Şahdamarım (Everest yayınları, İstanbul, 2005)
* Hasretinden Prangalar Eskittim (1968-2008)

## Binêre
* Sî û Sê Gulle (helbest)

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1927
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1991
Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî
Qirîs

**Qirîs** xwarinek e ku li Culemêrgê tê çêkirin. Mewîj, kakilê gûzan, goştê hestî, kiftik bi hev re tên kelandin û serwîs tê kirin.

Kategorî:Xwarin
Berçelan

**Berçelan** zozanekî Culemêrgê ye. Cihekî bi mêrg û kanî ye. Çerwarê wê (cihê çêrînê) xweş e. Li bakura Culemêrgê ye. Du çel (şikêrên bilind) lê hene. Jixwe navê xwe ji wan her du çelan digire. Li ser wan Çelan Destana "Memê Şivan" heye. Her wiha ji destana "Cembelî û Binevşa Narîn" re jî li malevanî (mazûvanî) kiriye. Du gol li Berçelan hene ku şûna wan ji demên volkanîk (agirpij) mane ku bedewiyeke cuda ya Berçelanê ne.

Kategorî:Hekarî
Kategorî:Zozan
HRK

# Hêzên Rizgariya Kurdistan, hêza çekdarî ya PKK heta 1986
# Hêzên Rojhilatê Kurdistan, baska çekdarî ya PJAK
Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan

thumb|ARGK - Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan
**Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan**, **ARGK** navê artêşa bi awayê gerîllayî hatibû damezirandin a PKKê bû. Piştre xwe bi navê HPG ji nû ve birêxistin dike.

Biryara damezirandina ARGKê di Kongreya 3. a PKKê de ku di kewçêra sala 1986ê hatibû lidarxistin de tê dayîn. Beriya wê hêzên çekdarî yên PKKê bi navê HRK (Hêzên Rizgariya Kurdistanê dihatin binavkirin.

ARGKê xwe li seranserê Kurdistanê bicih kiribû. Şerê klasîk ê gerîllayî bi hin taybetiyên gelê kurd ve dewlemend dikir, li gorî stratejî û taktîkên nûjen ên leşkeriyê tevdigeriya. Bingehê taktîka tevgerê şerê gerîllayî bû.

Baregehên wê yên ku nediketin keysa êrîşa firokeyên şer ên ji koma F (F5, F 16 ûêd), MIG û Mirrageyan hebûn. Bo mînak berageha Cudî wisa bû.

Ji mêr û jinan pêk dihat. Ji her deverên Kurdistanê, ji her ol, bawerî û çînê şervanên wê hebûn. Gelek şervanên ji neteweyên din jî di nava xwe de dihewand. Bo mînak, ereb, rûs, fînlandî, alman, tirk, laz, terekeme, yewnan, spanî ûed.

Ûnîformên wan dişibiyan kincên folklorîk ên kurdî, bi taybetî yên herêma Botanê. Bi çekên biçûk ên bo şerê gerîllayî ne şer dikirin. Aboriya artêşê di destê PKKê de bû. Qismek çekên xwe ji di şer de ji leşkerên artêşên dijber (ên Tirkiye, Îran, Îraqê) bidestdixistin.

Bi gel û sîvîlan re bi awayê demokratîk têkilî dadianîn. Alîkariya gel dikirin. Pirsgirêkên gel ên wekî dadî, tenduristî jî didan ser xwe. Dîlên xwe bi normên nûjen xwedî dikirin.

Tevlîbûn bi biryara azad bû. Çend caran ARGKê kampanyayên tevlîbûna mecbûrî lidarxistibe jî, prînsîp nedihat guhertin. Kê bixwesta dîsa jî dikaribû "zagona eskeriya mecbûrî" nepejirîne.

ARGK sala 2000'î bi navê HPGê ji nû ve tê saz kirin, navê wê dibe Hêzên Parastina Gel.

## Gotarên têkildar
* HPG

*
Partiya Demokrat a Kurdistanê - Bakur

**Partiya Demokrat a Kurdistanê - Bakur**, bi kurtî **PDK-Bakur** partiyeke Bakurê Kurdistanê ye, ya ku li tîrmeha sala 1965an de li Diyaribekir bi şêweyeke weşartî hat damezrandin. Serokê pêşîn ê rêxistinê Faîq Bucax bû.

Navê pêşîn ê partiyê Partiya Demokrat A Kurdistana Tirkiyeyê bû. Wekî din, Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê jî ji aliyê Sait Kırmızıtoprak ve hatibû avakirin. Divê tevlîhev nebin.

## Binêre
* PDK
* Hemreş Reşo
* Dîroka Bakurê Kurdistanê

## Girêdanên derve
* http://www.pdk-bakur.org

Kategorî:Avabûnên 1965an li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1965an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Made (kîmya)

Di zanistên fîzîk û kîmyayê de, **made** an **keriste** binestir a hemî tiştên fîzîkî ye ko ne berdewamî a wize (enerjî) an hêzqadan (force-fields) bit. Ev herduyên dawiyê koma bariste yê tiştan pêkdiînin lê bi xwe madde nahên hesibandin. Bi gotineka dî, keriste wekî hemî gîhana berçav anko hebûna ko ji mirovan ra xweya ye dihêt pênasekirin, herçend e ko ruhnahî bi xwe ne keriste ye. Bi vî awayî, pênaseya zanistî ya keristeyî hindekê nezelal e.

## Pênase
Keriste pêkhata hemî tiştan e û ji binestirên kîmyayî pêk dihêt. Keriste ji atoman û atom jî ji notron, proton û elektronan pêk dihên. Bi vî awayî, madde an keriste ne enerjî ye û enerjî wekî xweyabûn anko nimiyana keristeyî dihêt pênasekirin.

Di fîzîkê da keriste an madde gelek bi zelalî nehatiye pênasekirin, lewma li herdera ko hûrbûn û ramaneka zanistiyanetir pêdivî bit zarav anko termên zelaltir, mîna bariste, enerjî û keriyan dihên bikaranîn. Lê hindek fîzîkzanistvan her nebit li ser vê pênase a keristeyî lihevhatine: her tiştê ko ji fermionên hîmanî pêkhatibit. Ev lepton (bi elektronan ve) û kuarkan (bi proton û notronan ve)vedigirit. Ji ber hindê ko proton û notron û elektron kom dibin da atomê pêkbiînin, atom û molekûl û hemî tiştên ko ji wan pêkdihên madde an keriste ne. Coreyên baryon û mesonan jî madde ne. Tiştên ko ne keriste ne ruhnahî (foton) û bosonên pîvikî yên dî ne.

Lê dîsa jî ev pênas hemî caran têrker nîne, her nebit di van kaûdanan û rewşan da:

* Bosonên W û Z bariste heye, lê ji fermionên hîmanî nîne.

* Her du fotonên ko ne bi awayekê ne paralel dimeşin, dema wekî pergal an sîstem lê bihên nihêrîn, xwedî yên baristeyê neberguhêr in.

* venîsogokan anko glueballan jiber enerjiya ko wan bi hev ra dibestit bariste heye, lê di gel baristeyê xwe çi kerî an fermionên hîmanî nîne.

Û hindek caran jî keriste anko madde heye û çi bariste nîne, mîna:

* Piraniya baristeyê notron û protonan ji enerjiya bestinê di navbera kuarkan e, ne ji baristeyê kuarkan bi xwe.

* Yek ji sê coreyên notrînosan mumkine bê bariste bit.

* Kuarkên berjor mumkin e bê bariste bin.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Bazamir

**Ava Bazamir** an jî **robarê Bazamir** çemek ji çemên Kurdistanê ye. Robarê Bazamir dikeve navbeyna robarên mezin Dîcle û Firatê û di axa Mezopotamya de ye.

Ava Bazamir ji qontara çiyayê Cûdî ji gundê Girê Çolya derdikeve anjî diherike û tê ser Ava Mezin. Di ber vê Ava Bazamir de gelek dehil, bexçe, bîstan, fêkî dihatin çandin. Yek ji van gundan, gundê Girê Çolya, gundigê Remo, Şemga, Germgê, Xirabreşik, Şerefxana, Kurtik û Hurisya bîn.

Bes weke em dizanin ev gund behra bêhtir ji aliyê hikûmeta Tirkî ve hatine xirakirin û pişre jî ne mixabin ev dehil, bexçe û bîstan jî şewitand in.

Kategorî:Çemên Kurdistanê
Kategorî:Silopiya
Nezîr Silo

**Nezîr Silo** (jdb. 1972, Dêrika Hemko) nivîskarekî kurd e.

Silo li Rojavaya Kurdistanê li gundekî girêdayî Dêrika Hemko, di sala 1972 an hatiye dine. di sala 1998an de bi komek rewşenbîr re kovara *[[Rojda (kovar)|Rojda]]* dan weşandin.

Di rojnameya *[[Azadiya Welat]]* de u gelek kovaren di ên bi zimanê kurdî diweşin de dinivîse, her weha bi zimanê erebî jî di gelek malperan de gotaran dinivise.

## Berhem
* *Wêjeya Kurdî doh û îro* (lêkolîn), 2001.
* *[[Bawer (pirtûk)|Bawer]]* (çîrok), 2002

Gotar û nivîsên wî yên hatine weshandin:
* *NÛJENÎ Û ÇAND*
* *Kurd li Ukrayina û Kurtedîroka Kurdistan*.
* *XELÎL Û CELÎL* (kurteçîrok)
* *MARÎ* (kurteçîrok)

Her weha di malpera PEN a Kurd de gelek nivisen wi hatine weshandin.

Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Nivîskarên kurd
Dêrik

__NOTOC__

Çend cihên bi vî navî hene:

## Navçe

* **[[Dêrik, Başûrê rojava|Dêrika Hemo]]**, navçeyeke Hesîçê
* **[[Dêrika Çiyayê Mazî]]**, navçeyeke Mêrdînê

## Gund

* **[[Dêrik, Kerboran|Dêrik]]**, gundekî ser Kerboranê ye.
* **[[Dêrik, Pîran|Dêrik]]**, gundekî ser Pîranê ye.
* **[[Dêrik, Şirnex|Dêrik]]**, gundekî ser Şirnexê ye.
* **[[Dêrik, Xinûs|Dêrik]]**, gundekî ser Xinûsê ye.
* **[[Dêrik, Milazgir|Dêrik]]**, gundekî girêdayê Milazgirê ye.
* **[[Dêrik, Xozat|Dêrik]]**, gundekî ser Xozatê ye.
* **[[Dêrika Mukûrê, Farqîn|Dêrika Mukûrê]]**, gundekî ser Farqînê ye.
* **[[Dêrik, Ermenistan|Dêrik]]**, gundekî li Ermenistanê ye

#### Gundê Gimgimê

* **[[Dêrika Anêrê]]**, gundekî nahiyeya navenda Gimgimê ye.
* **[[Dêrik, Gimgim|Dêrik]]**, gundekî nahiyeya Gimgimê Qerekoyê ye.
Bêwar Brahîm

**Bêwar Brahîm** nivîskar û helbestvaneke kurd e, bi kurdî û erebî dinivîsêne.

Bêwar Brahîm di sala 1973 an de li gundê Girbawî, yê nêzîkî Qamişlo hatiye ser rûyê dinyayê. Berhemên wê di piraniya kovar û rojnameyên kurdistanî de hatine weşandi,ji piçûkanî ve meyla wê li ser xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî ve hebû, di destpêkê de dîwana Melayê Cizîrî, Mem û Zîna Ehmedê Xanî û piştre dîwanên Cegerxwîn xwendine û bandora wan di mêjiyê wê de hatiye çandin. Di her deh salên dawî de gelek caran bi Seydayê Tîrêj re giftûgo kirine û jê fêrî hûnandina helbestên klasîk bûye, lê helbestên xwe yên kilasîk çapnekirin û di van salên dawîn de bêhtir berê xwe da nivîsandina pexşan û gotaran.

## Berhemên çapkirî
* evînê bibûre tu bê wateyî; helbest bi zimanê erebî, Şam 1999 (Asife eyûhe elhub leyse leke meena)
* Nameyek ji bo qederê; helbest bi zimanê kurdî, Şam 2001
* Payîzokine çavşil ji dilê xewnê Roman bi zimanê kurdî, Amed 2014, ji weşanên Lîs ê

## Çavkanî
* http://www.gavle.to/~zagros/dost/bewar.htm 

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Rezoyê Osê

**Rezoyê Osê**, **Ebdulrazaqê Eliyê Îsayê Osê** (10ê çiriya pêşîn a 1950yî li gundê Dekşûriyê, li herêma Hesîçeyê -  li Qamişlokê) nivîskar û lêkolîner e. Wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de weke Armanc û Dugir û yên din de nivîsandiye û hêjî bi pênûsa xwe ya çalak û zimanê xweyî bilind û resen dinivîse û ew ji damezrênerên kovara Stêr û Pirs e.

Xwendina xwe li gundê Tenûrî kuta kiriye, a navendî û lîsa li bajarê Qamişlo bi dest xistine. Bi navê: Aro, Rezo, Stêr, Azad, Pirs, Ebdulrazaq Osê û Rezoyê Osê di gelek kovar û rojnaman de nivîsiye (wilo jî di malperan de) ji wan: Stêr, Armanc, Digir, Azadî û Zanîn. Sala 1970 dest bi nivîsandinê kiriye. Gelek gotar û lêkolîn belav kirine. Wilo jî helbesta (kevneşop û nûjen) nivîsiye û şano di kovaran de belav kirine, folklor daye hev û belav kiriy, kurteçîrok nivîsîne, çîrokên zaroka dane hev û pênc pirtûk nivîsandiye. Li deverên cuda kursên fêrbûna zimanê Kurdî vekiriye, Pênc pirtûkên (*Dîk-Dîko, Libhinarê, Bavê Hepûn, Şengê û Pengê, Finda Şemal*) wî bi zimanê kurdî û erebî hatine çapkirin. Çîrokên gelêrî yên zarokan *Merganê*, Pirtûka wî ya helbestan Kevoka min, Bîranînên wî yên bê kêş û bend Xilmaşî, Pirtûka wî rexneya wêjeya Kurdî, Rexne li Rexnê û pirtûka wî ya gotar û nivîsên Tûjik ji bo çapê têne amadekirin.

Ronakbîrê kurd Rezoyê Osê di  de li Qamişlokê çû ber dilovaniya xwedê.

## Çavkanî
* http://hem.passagen.se/zagros/dost/rezo.htm 

Ose Rezo
Serhed

**Serhed** herêmeke Bakurê Kurdistanê ye. Bajarên Çewlîg, Erzirom, Mûş, Agirî û Qers (Serhed) li Bakûrê Kurdistanê û herêma sersînorî ya li parêzgeha Ûrmiye (Azerbaycana Rojava) dikevin nav tixûbe vê herême. Navê xwe ji “serxet“ê digre.

## Cîvak
Gelê Serhedê di pirraniya xwe de kurd in, belê hin komên ecem (azerî), terekeme (qerepapax), romî û ereb (li Mûşê) jî li herême dijîn. Zêdeya kurdên serhedê misilman in, gelek gundên kurdên qizilbaş jî li Wan, Erzîrom, Erdêxan, Mûş û Çewlîgê hene. Kurd bi devoka Serhedê ya kurmancî û kirmanckî diaxivin.

## Xwarinên Serhed û deşta Rewanê
* Avsîra goşt
* Avsîra hêka
* Avsîra nîska
* Arxavk
* Avanît
* Babaxanûç
* Biraşka şîşê
* Bêdirav
* Bîco
* Bîstan
* Bîşî (kate)
* Cehzêr
* Deverûn
* Dewliser
* Etora hişk bi penîrê qaşarê
* Fesalî (kilor)
* Fetîr
* Girara kardiyê
* Goştekelem
* Girar
* Girara Dew
* Harşo
* Helawa ardikê
* Helîmeya ard û qeliyê
* Hesîde
* Hêkerûn
* Hêyavka goşt û kixseyê
* Hêyavka çavmarkê
* Jajerûn
* Karêberg
* Keledoş
* Kesmaşî
* Keşk
* Kilora çavbelek
* Kirdo
* Kufteya Evdîgor
* Kulîçeya dapîrê
* Kutilka dîlanê
* Meftuneya kerengê
* Narîn (xwarin)
* Pitî
* Qelî
* Qelandina goştê berxê û kartolê
* Seleteya Bazîdê
* Savarê heliz
* Xaşîl
* Xurîsk

## Binêrin

* Lîsteya eşîrên Serhedê

## Çavkanî
### Not

### Jêder

Kategorî:Herêmên Kurdistanê
Kategorî:Xinûs
Konê Reş

**Konê Reş** (**Selmanê Osmanê Evdo**) ( li Qamişloyê), nivîskar û helbestvanê kurd e.

## Jiyan
Di sala 1953an de li li gundê Doda ya Qamişloyê ji dayik bû. Li Qamişlo û Hesekê bakaloriya standiye û gelek hewl dane xwe da xwendina bilind jî bidawî bîne, lê ew pê re neçûye serî, ta ko di Almanya ve derketiye.

Ji mêj ve bi dûv ziman, folklor û toreya gelê xwe de ye û gelek dostaniyên wî bi rewşenbîrên kurdistanî re hene û di tev kovar, rojname û belavokên kurdî de beşdariya wî heye. Hem jî xwediyê kovara Gurzek Gul e, ew kovara ko di nav salên 1989 û 1992an de li nav kurdên Başûrê Kurdistanê dihate belavkirin.

Konê Reş ji ber xebatên xwe yên li ser çand, ziman û wêjeya kurdî *Xelata Şerefnamê* ya 2020an, ya ku ji aliyê Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê ve tê dayîn, wergirtiye.

## Berhemên çapkirî

* *Serpêhatiyên Mîran* (1); Beyrût 1991
* *Mîr Celadet Bedir-Xan*, bi Erebî; Şam 1992; bi Kurdî Stokholm 1997
* *Sîpan û Jîn* (helbestên zarokan: 1); Beyrût 1993
* *Serhildana Sasonê: 1925-1936*; Şam 1995
* *Şagirtê Bedirxan im* (helbestên zarokan: 2); Beyrût 1996
* *Osman Sebrî: 1905-1993*; Şam 1997
* Xwedî û Berpirsiyarê kovara (*[[Gurzek Gul]]*) di navbera salên 1989-1992
* Her weha xwediyê stoneke rojnemevanî bû bi navê (*[[Hindik Rindik]]*) di heft nameya (Peyman) de li Dihokê û bi dehan gotar, lêkolîn, pexşan û helbest di kovar û rojnameyên Kurdistanî belav kirin
* *Welato! Konê  Reş*; 1998; Beyrût, Libnan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Welato! 

Reş, Konê
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Reş, Konê
Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê
Avaşîn (kovar)

Kovara ***Avaşîn*** ji hêla Înstîtuya Kurdî li Stockholmê (Swêd) di sala 1996an da dest bi weşanê kir. Kovareke demsalî bû û ji sê mehan carê dihat weşandin, 13 hejmar hatin weşandin. Kovarek wêjeyî, çandî û ramanî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Deng (kovar)

thumb|Kovara Deng
***Kovara Deng*** li Istenbole tê weşandin. Kovarek siyasî û Çandî ye. Mehê da carek derdikeve. Bi Kurdî û Tirkî ye. Heya niha 74 hijmar hatîye weşandin. Kemal Burkay, Ibrahim Güçlü, Ekserê Boyik, Mahmut Kilinç di nav nivîskarên kovarê da cîh digrin.

## Girêdanên derve
* Malpera Kovara Deng 

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Lêkolîn (kovar)

Kovara **Lêkolîn** weşanê Înstîtûta Kurdî ye û li Berlîne di Adara sala 1995an dest bi weşanê kir. Di kovarê de lêkolînên li ser zanyariyên civakî weke ziman, felsefe, dîrok, civaknasî dihate weşandin.

thumb|Lêkolîn

## Redaksîyona Kovarê
Prof. Dr. Îsmet Şerîf Wanlî, Selim Ferat, Îzedîn Nasso, Şükrü Alkan û Hüseyin Kartal

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Kovara Lêkolîn 

Kategorî:Kovarên kurdî
Welatê Min Şahtamarê Min

Pirtûka Ahmed Arîf a dudyane.
Ev pirtûk piştî mirina helbestvan, di hêla lawê wî da hinik helbestên nû hinik ên ku berê di kovaran da hatîye weşandin di vê pirtûkê da hatîye berhevkirin.

Pirtûk di sala 2003 da di nav weşanên Everest da derketîye.

----

 Min evîna te hêdî hêdî
 Min evîna te mirse-misre
 Li  ser diranên margîskan neqisand,
 Li diranên bi jehr,
 Biçiranek, kertik…

 Li ser simêla werşeq
 Ku çavên wî cotek dojeh
 Bêhna xwîne ketîye poz 
 Û bengî…

 Min evîna te hêdî hêdî
 Min evîna te mirse-misre
 Li ser dilên pola ên çiya neqişand
 Li ser gûzana çîl-hîşîn a birûska
 Lo min di girtîgehan da ji te hezkirîye
 Di sirgûnan da.
 Welatê min şahtamarê min…

 Li bilindayiyên te cemed
 Û berf,
 Kêrgûyên hişîn ên çîyayî
 Marên zemheri 
 Ku gava tavê le dida sor dibû
 Û Eyloyên herî rind ên dinyaye 
 Ku bi xişmek yaqûtî
 Diçîrûskîn 

……………………….
……………………….

 Tu li ser ser û ser çavê min e
 Tu li ser bêdengî û ser qerîna min e……
 Li tu dosyayên dizî
 Li tu pirtûken vekirî
 Ji navê te bêtir sîleh
 Ji qedera te bêtir guneh
 Nehatîye  nivisandin

 Li dû te harên
 Dravên bi xwîn
 Yanî seyên dolaran
 Gurên sterlîn û zêran
 Û Nemrûdên neftan
 Û Yezîdên zirîçan….

………………
………………

 Tu li revê da, li mişextiyê da
 Di hewla can da yê…..
 Û miriyên zarokan
 Hatiye perçekirin
 Ku hîn bêhna şîr jêdihat.
 Û miriyên dayîkan
 Dayîkên bejn zirav, cîwan
 Çav vekirî.
 Gelê min
 Li ber sêdaran aşît…. 

* Helbest: Ahmed Arîf
* Wergerandin: Jiyan Alpîranî

Kategorî:Helbest
Naz Xweşnav

**Nas Xweşnav** di sala 1974an de ji dayik bû. Ji Başûrê mezin ê Kurdistanê ye. Xwîşk û birayekî birêz Xweşnav hene. Li Zaningeha Salahaddin a li Hewlêr, beşa aborî xwendi ye. Niha li Roj TV spîkeriya beşa soranî dike. Birêz Xweşnav dibêje:
:"Spîkertî karekî neteweyî ye û ez jî hewl didim ku, vî nirxî baş biparêzim û nirxên kurdan baş pêşkêşî kurdan bikim."

Kategorî:Rojnamevan
Hêvîdar Zana

**Hêvîdar Zana** di 29ê kanûna pêşîn a 1976an de li bakurê Kurdistanê li bajarê Nisêbînê hatiye dinyayê. Piştî kuştina birayê wê Zana di 14 saliya xwe de tevlî gerîla dibe û derdikeve çiya.

Di sala 1993an de di redaksiyona radyoya Dengê Kurdistana Serbixwe de cihê xwe digire û nûçe û bernameyan pêşkêş dike.

Di sala 1996an de di televîzyona MEDê de nûçeyên kurdî pêşkêş dikir û moderatoriya bernameyan dikir.
Demekê nûçgihaniya radyoya SBS kir, ku ji Awistralya bi zimanê kurdî weşana xwe dike.
Gelek çîrok, gotar û serpêhatiyên wê di gelek kovar û rojnameyên kurdî de hatine weşandin.
Niha di Kurdistan TV'yê de bernameya *Ji Ewropa* pêşkêş dike.

## Girêdanên derve
* Nivîseke Hêvîdar Zana; DIL BÛ MECNÛNÊ KEZEBÊ 
* Al Hayat hevpeyvînek ligel rojnamevana Kurd Hêvîdar Zana çêkir

Zana, Hêvîdar
Zana, Hêvîdar
Deng (cudakirin)

Pir gotar derbarê **Deng** hene.
* Dengên mera dibîse, seke **[[Deng]]**
* Kovarek, *[[Deng (kovar)]]*
* Kovarek, *[[Deng (kovar, 1963)]]*
* Kovarek, *[[Dengê Me]]*
Degaga, Merîwan

**Degaga**, dekewet rojhelaty kurdistan we le parezgay Kurdistan daye ke serbe berwebary (fermandary) şary Merîwan.

Jadekey asfalte u telefun keşrawe bu naw malekanu aw u brqy heye qtabxaney nawendy heye ke derw bery 300 malew u lewaneye 1000 kes nfusy hebe. xelkî em deye pter sergerm jutyaryyn ke be hwy jegyry em gwnde le ser re Merîwan, Kamyaran u Kirmaşan ptr xelkî xeryky homardary ew ştumekany wek jay brenj u shakru. hytren ke le meriwanewe rewaney Kamyaran dekren.

Kategorî:Gundên Merîwanê
Albistan

**Albistan** an jî **Olbistan** navçe û bajarekî Mereşê (Gurgumê) a Bakurê Kurdistanê ye

Li Albistanê sê elên (eşirên) kurdan hene: Sinemillî, Alxasî û Atmî. Kurdên vê navçeyê hemû/gişt bi lehceye kurmancî qise/deng dikin. Kurdên vê herêmê piranî elewî ne. Bi devokê kurmancî yê herêmê wek "Olbiston" tê telafûzkirin û nivîsandin.

Li Albistanê kurdên sunî jî hene. Ev zêdetir li bakurê Albistanê dijîn û eslên wan ji Kifriyê hatina û eşireta wan ji Qurniyê ne. Qasî 20 gund in. Lê hinek ji wan jî li hela Afşîn û Edeneyê hatine.

## Gundên navçeyê
* Alçiçek-Sinemilli
* Hançiplak-Sinemilli
* Kaniya dizan
* Mîralli
* Qantarma-Sinemilli
* Gucük-Sinemilli
* Nergele-Sinemilli
* Karahasanan-Atmi
* Kangal-Atmi
* Koşk-Sinemillî
* Sevdilli-Alxasi
* Devreşcıvan

## Gundên navçeya Albistanê

;Lîsteya gundan

### Gundên Qurnî
* Li mintika Sultankorusu
Gundên ku eslên wan Qurniya ne: Sugul, Hoplak, Karamagra, Kecemaxa, Akkaya, Korpinar, Evcihoyik, Elmalî, Saricicek, Fakoglu, Ferhatpinarî, Seliman, Erikan, Kalecik, Alkayolu, Alipinari, Palavar, Cevirma, Akarca, Tekepinarî.

## Navdar

* Fidan Doğan, çalakvaneke kurd

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).


Kategorî:Navçeyên Gurgumê
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Hesenelîlî

**Hesenelîlî** gundekî navçeya Elbistanê ye. Gundî hemû elewî ne û bi zaravayê kurmancî diaxivin. Toton, Remik û Gundê Orte mezrayên gund in.

Kategorî:Gundên Albistanê
Nûdem (kovar)

***Nûdem*** kovarek demsalî û xweser kurdî bû. Sala 1ê kanûna paşîn a 1992an de li Swêdê dest bi weşana xwe kir. Kovarek hunerî, wêjeyî û çandî bû. Piştî hijmara xwe a 40em di sala 2001an de xatir ji xwendevanên xwast û hat girtin. Ji hêla Firat Cewerî ve dihat derxistin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Nûdemê

Kategorî:Kovarên kurdî
Mihelemî

**Mihelemî** yan jî **erebên mihelemî** yan jî **erebên mardelî** (bi sûryanî ܡܚܠܡܝ̈ܐ, *Mḥallamāye*, bi zimanê erebî: المحَلَّمِيّة, *al-mhallamiya* bi maneya **"gelê mihelemî"**), gelekî erebî ye ji erebên Banû Hilal û erebên Banû Şeybanin.

Esasê xwe ji herêma Tur Abdînê ne li welatê Mezopotamyayê a ku bi navê Herêma mihelemiyan tê naskerîn.

rast|thumb|300x300px|Cihên Belavbûna hoz û eşîrên gelê mihelemî le Cizîrê (Mezopotamya jorîn) û parêzgehên xwe (Diyar Bakr)

Gelê mihelemî ji eşîrên wekî qertmînî û saîedî û salaxî û omerî û zînî û raşdî û mîxaşnî û xatûnî û jarudî û kosê û sûrkî û perîxanî û ramanlî pêk tên.

## Mihelemî li Tirkiyeyê
Mêrdîn, Mehserte, Stewrê, Midyat, Nisêbîn, Qoser, Diyarbekir, Silîva, Bismil, Riha, Sêrt, Batman, Xetay, Stembol û Enqere.

## Mihelemî li Sûriyê
Qamişlo û bi taybetî li taxa Qedûr Bek, taxa Mehmeqiya, taxa Xerbî, taxa Hileliye, taxa Başîriye, taxa Korniş, taxa Westa û her weha li hemû Gund û bajarên parêzgeha Hesîçe, Dêrik, Rimêlan, Tirbespî, Girkê Legê, Til Koçer, Amûde, Dirbêsî, Serê Kaniyê û Helebê, şêx maqsûd, Eşrafiye û Şamê.

## Mihelemî li Iraqê
Bi taybetî li bajarê Mûsil dijîn. Lê belê mihelemî yên ku li Başiqa û Bahzanî dijîn bi eslê xwe mihelemî yên ku li ser dînê êzidî ne.

## Mihelemî li Libnanê
Li Beyrut û Trablus û Eddahiya û Elbikaa û Burc Hamûd dijîn.

## Mihelemî li Almanyayê
Li Berlîn, Bremen, Essen, Hamburg, Düsseldorf û gelek bajarên din dijîn.

Her weha li hemî welatên erebî û Holenda û Belçîka û Fransa û Swêd û Norwêc û Fînlenda û Danîmark û Awisturya mehelmî hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
 https://www.youtube.com/watch?v=RIgyddxiPQA

Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê
Kategorî:Mêrdîn
Lîsteya eşîrên kurd ên Kurdistana Iraqê

# Sindî - Zaxo,Duhok,Qileban, Silopî, Botan, Hekarî
# Dosky - Duhok,Zaxo,Hewler, Hekarî
# Nihêlî - Amêdî,Dihok
# Mizûrî - Dihok, Hekarî
# Berwarî bala - Dihok
# Berwarî jêrî - Dihok
# Zêbarî - Mûsil,Dihok,Hewlêr
# Berzanî - Hewlêr
# Doskî - Dihok, Hekarî
# Artûşî/Ertûşî -
# nêrweyiamêdiyê

# Guli - Zaxo
# Rêkanî - Amêdî,Duhok
# Berwari- Zaxo,Duhok
# Silêvanî Zaxo
# Qerealusî - Mendelî
# Suremirî - Xaneqin
# Şerefbeyanî - Kerkûk,Te'mim
# Bacelan - Xaneqin, Musil
# Deloyî - Xaneqin, Kifri
# Kaxwar - Xaneqin
# Kiz/Gez/Kez - Xaneqin, Silêmanî
# Palanî - Xaneqin
# Berzincî (Berzencî) - hewler, Kerkûk, Silêmanî
# Umermîl/homermîl - Kerkuk,te´mim
# Tîlşanî - Kerkuk,te´mim
# Zengene - Kerkuk,Xaneqin,Silemani
# Zend - Xaneqîn,Kerkuk
# Dawude - Xaneqîn,Kerkuk
# Leylanî - Kerkuk
# Cebarî - Kerkuk
# Şwan/Şiwan - Kerkuk/Silêmanî
# Salihî/saleyî - Kerkuk
# Şêy Bizeynî - Xaneqîn/Kerkuk
# Kakeyî/Kaxanlû - Silêmanî,Xaneqîn,Kerkuk
# Bîbanî - Kerkuk,Xaneqîn
# Zirguş - Qîzrebat
# Xêlatî - Qizrebat
# Melekşahî - Qizrebat
# Kwazî - Xaneqîn
# Nêrîcî - Xuratu-Qoretû
# Qadirmîroyî - Xuratu-Qoretû
# Tayşeyî - Xuratu-Qoretû-Xorîn û Şêxan
# Hewramî - Silêmanî,Helebce
# Merîwanî - Silêmanî
# Çinginî - Silêmanî
# Caf - Kerkuk, Silêmanî, Kelar, Helebce, Derbendîxane
# Pişderî - Silêmanî,Qeladize
# Simayîluzeyrî - Silêmanî
# Hemewen - Silêmanî,Çemçemal
# Dizeyî - Hewlêr
# Gerdî - Hewler
# Kura/Kora - Hewlêr
# Xoşnaw - Hewlêr
# Bilbasî - Ranye,Qeladize
# Pîran -
                             Qeladize
## Silêmanî
## Kafiroşî
Ako - Silêmanî,Hewlêr
# Zirarî - Hewlêr
# Surkî - Hewlêr
# Balek - Hewlêr
# Şêrwan - Hewlêr
# Biradost - Hewlêr
# Herkî - Hewlêr
# Xêlanî - Hewlêr
# Polî - Hewlêr
# Mendan - Mûsil
# Eşîra Seb´e Mûsil,Dihok
# Jêrhatî - Amêdî
# Hacî - Amêdî
# Fîrewa - Amêdî
# Hiseynî - Amêdî
# Celalî - Mûsil
# Yezîdî - Mûsil,Sincar
# Dirre - Mûsil
# Kuhan/Kohan - Zaxo
# Şêxan - Zaxo
# Reşikan - Zaxo
# Hawrî - Zaxo
# Sîrtî - Zaxo
# Rojbeyanî - Zaxo
# Kokoyî - Helebce
# Me´mî - Silêmanî
# Şêx memundî- Hewlêr

Ev nivîsa jorîn ji kitêba Mehmûd Ezîz Hesen;"Kurteyek Le Mêjûy Hozî Caf û Basî Hendêk Le Tîrekanî" ,1985, Silêmanîye, r.7-10 ji nav kovara Birnêbûn´e hatiye girtin.

Transkripsiyon: Mahmûd Lewendî

Kategorî:Eşîr
eşîrên kurd ên Kurdistana Iraqê
Celkî

Eşîreta **Celkî** li navçeya Konya ye Kulu diminîn li gundê bi tirki Kırkpınar, Yeşilyurt u Hisar. Kesen xwe pir ji li gunde Kutukusağı dijînin. Hejmarê wan kêmzêde 7500 e. Li Mêrdînê û Shengale gelekî ji wan bi eslê xwe êzîdî ne.

Kategorî:Eşîr
Tîrêj

#Seydayê Tîrêj, helbestvan
#Tîrêj, kovareke ku 1979 derket
#tirej.net, malper
#Tîrêj (fîlm), fîlmeke Halîl Uysal. Ew fîlm ji aliyê gerîlla hat kişandin.
Werger

**Werger**, karê ji zimanekî wergerandina li ser zimanekî din e. Ji kesên ku ji zimanekî werdigerîne zimanekî din re wergêr dibêjin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Încîl
Kategorî:Pîşe
Kategorî:Ragihandin
Kategorî:Watenasî

Kategorî:Zimanê latînî
Kategorî:Zimannasiya sepandî
Kategorî:Zimannasî
Ehmedê Huseynî

**Ehmedê Huseynî** (jdb. 1955 li Amûdê, Rojavayê Kurdistanê, Sûriyê - m. 10 adar 2026 li Stokholm, Swêdê) helbestvanekî kurd bû. Wî bandoreke mezin li helbestvanên ciwan kiriye. Di Roj TVê de bernameya wî hebû.

Ehmed Huseynî di sala 1955an de li Amûdê ji dayik bû. Huseynî dibistana seretayî, navendî û amadeyî li bajarê Amûdê qedand. Piştre li Zanîngeha Şamê ya Sûriyê beşa Felsefeyê qedandiye.

Hikûmeta Sûriyê nehişt ku Ehmed Huseynî bi dîplomeya xwe bixebite. Ew neçar ma ku karên ne li gorî xwe bike. Lewra Huseynî jî mîna gelek xortên kurd berê xwe da Ewropayê. Huseynî di sala 1989an de çû Swêdê.

Di sala 2002yan de berhemên wî yên giştî yên bi navê *Dîwan* ji aliyê Weşanxaneya Avestayê ve hatin çapkirin.

## Mirin
Ehmedê Huseynî di 10ê adara 2026an de li Stokholma Swêdê ji ber nexweşiya penceşêra pişikê mir. Ew 71 salî bû.

## Berhem
* Mistek ji şîna bêcir, Stockholm, 1990 Weşanên Komeleya Jinên Kurdistanê
* Bi xewna we pênûsê dilorînim, Stockholm, 1993, Weşanên Jina Nû
* Rono û sirûdên bêrîkirinê, Stockholm, 1994, Weşanên Jina Nû
* Sîriskên hesinî (Selîm Berekat) Wergerandin, Stocholm, 1997, Weşanên Apecê
* Dîwan (Berhemên giştî), Stenbol, 2002, Weşanên Avestayê
* Bajarê dirinde, 2003, Weşanên belkî
* Çend dîmenên xemgîn ên kurmanciya nivîskî 2004, Weşanên Aram.

## Çend mînak ji helbestên wî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Ehmedê Huseynî 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kesên ji Amûdê
Kategorî:Mirin 2026
Fêrgîn Melîk Aykoç

**Fêrgîn Melîk Aykoç** nivîskarê kurd e.

Aykoç di meha 12 a 1951'ê de li gundê navçeya Baskan Gimgim ê tê dinê. Ji ber ku kalikê wî bi destê leşkerên Tirk hatî bû kuştin, bavê wî sêwî dimîne, bi diya ji xwe rê ji Depê diçe Gimgimê. Li wir şivanî û xulamî dike. Jiwê zaroktiya Fêrgîn di nav belengazî de derbaz dibe. Fêrgîn Melîk Aykoç bi erdheja ji Gimgimê rê di dibîstanên internat de dixwêne. Sala 1972an de dest bi mamostetî dike. Di sala 1980'î de tê girtin û 17 roj di êşkencê de dimîne. Li pey tê berdan, mamostetî ji destê ji dest wî tê girtin. Neçar dimîne, derdikeve, tê Elmanyayê. Bi salan di warê polîtîkayê de bi çalakî dixebite. Di van salan de giraniya xwe dide ziman. Cara yekem di kovara * [[Rewşen]] * de gotarekî bi sernivîsa * Têgînên Zimanê Kurdî * dinivîse. Di gin konferensên ziman de gotarên li ser zaravayên Kurdî pêşkêş dike.

## Berhem

Di eluna sala 1996an de pirtûka wî ya bi navê * Kurdîzan (rûberîna zaravên Kurdî) * bi aliyê Instîtûta Kurdî ji bo lêkolîn û zanist ve tê çap kirin. Romana wî ya yekemîn * [[Mamostên Zinaran]] * (bi devoka Serhedê) jî weşanên Rewşen di sala 1999'an de çap dike. Romana wî ya duyemîn * [[Dîlên li ber pûkê]] * çila 2002'an de hat çap kirin. Ev bi giranî ji bîranînên kesên ji qetlîamê filitîne pêk tê. Romana wî ya sêyemîn û xebata wî ya li ser rêzmana Kurdî jî li ber çapê ne. Bi salan e, di kovara * [[Hîwa]] * de dinivîse. Niha di li ser çavkaniyên çandê dixebite.

## Çavkanî

Aykoç, Ferqîn
Gunay Aslan

**Gunay Aslan** rojnamevan û nivîskarekî kurd e.

Di sala 1960 da li bajarê Wan ê hat dinê.
Di 1981 da dest bi rojnamevaniyê kir. Di rojnamên mîna Cumhuriyet, Hurriyet, Gündem û Özgür Politika, kovarên 2000 e Doğru, Sokak, Halk Gerçeği,Yeni Halk Gerçeği û gelek kovar û rojnamên navnetewî da nûçe, nivîsar û lêkolîn nivisand.

Ji bo Pirtûka xwe a bi navê 33 Kurşun-Yas Tutan Tarih hat girtin, nêzîkî 2 sala di girtîgehê da ma. Ber cezayê lê hatibû danîn ji welat derket û niha li Almanya yê dijî.
Pirtûkek wî bi navê "33 Gule dîroka di şînê de" ji hêla Davut Özalp ve ji tirkî bo kurdî hate wergerandin, û ji hêla weşanxaneya Avestayê ve hate çapkirin.

Piştî hat Almanya yê di navbera salên 1995 û 1999 da di Med Tv da xebitî.

## Berhem

* 33 Kurşun-Yas Tutan Tarih (Çîrok-hevpeyvîn) xelata Yunus Nadi girt.
* Üniformalı Kasaplar (Lêkolîn)
* Kelebek Kanadında Özgürlük (Nivîsar)
* Cop Cumhuriyeti (Nivîsên Dîwara)
* Herkesin Kendini Astığı Şehir(Helbest)
* Mizgîn (Senaryo)
* Kurt Partilerinin Çözüm Önerileri(Panel)
* Vaspurakan Sultanı (Roman)

Aslan, Günay
Aslan, Günay
Orhan Kotan

**Orhan Kotan** (jdb. 1944 - m. ) siyasetmedar û nivîskarê kurd bû. Kotan serokê DDKO bû.

Orhan Kotan, sala 1944î de li Milazgira a Mûşê hatiyê jiyanê. Perwerdeya xwe ya seretayî û navendî li Kurdistanê bidawî dike. Piştre diçe Enqerê û di Fakûlteya Ziman-Dîrok û Erdnîgariyê de dixwîne.

Bi bidawîkirina perwerdeyê re dikeve nav tevgera Dr. Şivan. Sala 1974î de tevlî nava refên DDKOyê, di heman demê de jî ew û hevalên xwe Weşanxaneya Komal dadimezirînin û dibe berpirsîyarê wê.

Sala 1976î de tev li lijneya nivîsarên Rizgarî (kovar) dibe û dibe teorîsyenek Rizgarî (tevger)ê. Her ew salê li Enqereyê tê girtin û heşt mehan di girtîgehê de dimîne.

Sala 1980î, beriya cûntaya leşkerî ya *12ê Îlonê* ji welat derdikeve û diçe Ewropayê.

Li Ewropayê weşanxaneya Dengê Komal û Yekîtî (kovar)ê organîze dike. Di damezirandina Partiya Rizgariya Kurdistanê de cihdigire û redaktoriya Kurdistan Pressê dike. Heman salê, bo cara yekemin bi navê xwe dest bi nivîsandinê dike.

1991î de ji partî û hevalên xwe vediqete. Di tîrmeha 1998î de hezkiriyên xwe li pey xwe dihêle û jiyana xwe jidestdide.

## Berhem

* Gururla Bakıyorum Dünyaya Çapa 1., 1975, Weşanên Komal Stenbol - Bi serbilindî li cîhanê dinêrim
* Sancı Çapa 1. 1984, Dengê Komal Stockholm - Azar
* Bi Serbilindî Li Cîhanê Dinêrim (Werger:Bedîrxan Epözdemîr) , Çapa 1. adar 2003, Weşanên Afîş Medya Hollanda

## Girêdanên derve
* Gotareke ser Orhan Kotan  ji gelawej.org

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Michel de Montaigne

**Michel de Montaigne** an jî **Michel Eyquem de Montaigne** (28.02.1533 - 13.09.1592) yek ji giringtirîn nivîskarê Ronesansa edebî ya fransî ye û damezrînerê ceribanê wekî forma wêjeyî ye.

Nivîskar di  de li Château de Montaigneyê, Fransayê ji dayîk bûye. Di fakulteyên Hiquq û Felsefeyê de xwendiye. Di 1562an de tevlî artêşa qralî dibe. Di 1572an de dest bi nivisandina berhema xwe ya bi navê *Essais* (Ceriban) dike. Di 1576an de li ser Raimond Sebond pirtûkek dinivisîne. Di 1580an da cara yekê Ceribanên xwe wek du cilt diweşîne.

Michel de Montaigne li Bordeauxê di  de dimire.

Pirtûka wî ya ceribanan îro li Ewropayê wek çavkaniyeke bingehîn tê pejirandin.

Kategorî:Jidayikbûn 1533
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1592
Kategorî:Nivîskarên fransî
Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr
Kategorî:Ronesans
Navenda Çand û Hunera Dîcle Firatê

rast
**Navenda Çand û Hunera Dîcle Firatê** di sala 2003'an de li Amedê hat damezrandin. Tê de komên wekî Koma Avreş hene.

Kategorî:Navenda çandê
Pervîn Xelîlî

thumb|250px|Wêneyê bi navê Keça Kurd ê Pervîn Xelîlî
**Pervîn Xelîlî** (bi tîpguherîna latînî ji alfabeya erebî: *Parvin Khalili*) wênesazeke ji Îranê ye. Yek ji wêneyên wê yên herî navdar "Keça Kurd" e.

Xelîlî, Pervîn
Kanza

**Lajwerd**, **kanza** an jî **metal**, bûjenên ku bi awayekî baş germî û elektrîkê radiguhezînin, biriqandineke wan a xwemalî heye, dibin têl û lewhe û bi vî awayê tên kêsimandin, di navbera xwe de yekbûn çênakin, dema bi elementên nelajwerd re yekbûnê çêdikin elektronan didin der, ji bilî cîvayê hemû kanza di mercên odê de di rewşa hişk de ne, xala helandin û kelandina wan bilind e, bi piranî di yekbûnên oksîjenî de oksîtên bazîk didin. Di nava elementan de koma herî mezin koma kanzayan e. 80% ji elementan kanzan.

### Binêre
Lîtyûm - Sodyûm - Qelye - Rubîdyûm - Sezyûm - Fransiyûm - Berîlyûm - Magnezyûm - Kalsiyûm - Stronsiyûm - Baryûm - Radyûm - Skandiyûm - Îtrîyûm - Lutesyûm - Lawrensiyûm - Tîtanyûm - Zîrkonyûm - Hafnîyûm - Rûtherfordiyûm - Vanadyûm- Niyobyûm- Tantal- Dubniyûm- Krom- Molîbden- Wolfram- Seaborgiyûm- Teknesyûm- Renyûm- Bohriyûm - Hesin - Rutenyûm- Osmiyûm- Hasiyûm- Kobalt- Rodyûm - Îrîdyûm- Meitneryûm- Nîkel- Paladyûm- Platîn- Sifir - Zîv - Zêr - Çînko - Kadmiyûm - Zîbeq - Bafûn - Galyûm - Îndiyûm - Talyûm - Germanyûm - Pîl - Sirb - Stîbyûm - Bîzmût- Polonyûm -Ûnunîlyûm - Ûnununyûm - Ûnunbiyûm - Ûnunquadyûm - Ûnunheksiyûm

Kategorî:Kîmya
Kategorî:Zanista keresteyan
Çirûsk (fanzîn)

**Çirûsk** fanzîneke wêjeyî û çandî bû ku di sala 2002'a de ji hêla xwendekarên Zanîngeha Firatê Amed Çeko Jiyan û Rojhat Bawer li Elezîzê dihat derxistin. Di salên 2003 û 2004'a sê hejmarên din jî derketin. Di wan salan de Çirûsk li ser înternetê (wekî kovareke înternetî) jî weşiya. Ji ber kêmasiyên aborî, teknîkî û ji kêmbûna xwendevanan weşana vê fanzînê rawestiya. Çirûskê, bi dirûşma "Her teqînî li dû çirûskekê tê" dest bi weşanê kiribû. Çirûsk fanzîna duwem a kurdî bû, weke fanzîna yekemîn ya bi kurdî Kulîlk dest bi weşanê kiribû.

## Girêdanên derve
* Malpera Çirûsk 

Kategorî:Fanzînên kurdî
Kiwex

**Kiwex**, an jî **Kofex** () gundekî navçêya Hezexa ser bi Şirnexa li bakurê Kurdistanê ye.

## Erdnîgariya gund

Li Rojhilatê gund du gundên Suryaniyen bi navê Sarê û Basibirin hene, li bakurê gund Soran û Kiferp (li Kiferpê berê Suryanî bi piranî bûn, niha kesî Suryanî li gund najî) û li başûrê jî Ziwenga Adirman, Kirse, Barahka, Derpû û Bahnimn hene. Ev Ziweng bi giştî berê gundê êzîdiyan bûn, demekê di destê misilmanan dabun, lê ji salên heşteyî û vir de êdî yek bi yek vala bûn. Li rojavayê jî gundê Derikê û Qartmin hene (Derik ji sala 1993'a ve xerabe ye). Derdorê Kîwexê çiya ne û bi giştî darê berû hebûn. Li Kîwexê di demsala havînê de weke li hemû herêmê germ digihişt + 45&nbsp;°C û zivistanê jî pir sar bû û serma digihişt heya -25&nbsp;°C.

## Jiyana gund

Kiwex, bi gistî ser bî ola êzîdîtiyê bûn û di salê heştêyî da nezîkê 60 malî lê dijîn. Xaniyên Kiwexê ji keviran hatibûn avakirin. Ava gund ji çala dihat peyde kirin û her malek ji hindikayî çaleke xwe hebû. Tenduristiya mirovan li gund bi piranî mirovên kal bi xwe dikirin (ji wan re "hekîm" digotin). Her çiqas milkê Kîwexê ji bo çandiniyê jî hebû, bi pirani aboriya gundiyan bi xwedîkirina pez bû. Rez li Kîwexê pir hindik bûn, çandiniya werza jî pir kêm bû, lê darê behîva, hejîr û hinar jî li Kîwexê hebûn û li sîsla wêjî pir dartahm û geyayên cude hebûn.
## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera gundê Kîwexê 

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Hezexê
Baskil

**Baskil** (an jî *Bazkil*, *Baskel*) an **Baskîlan** qeza Elezîzê ye. Mezinahiya erdê xwe 1.195 km² ye. Ji Elezîzê 38, ji Melediyê jî 80 km dûr e.

Başur û rojavayê Baskilê bi ava bendava Karakaya, ku li ser Ferêt hatiye avakirin, hatiye pêçan. Sînorên Baskilê yên din, li rojhilat digihên Elezîz û qezaya Sîwrêcê, li bakûr bi qezaya Kebanê ve dibin cîran.

Her çar aliyên navenda qezê bi çiyan ve hatiya pêçan. Beşek ji van çiyan berdewama çiyayên Torosan in. Ji van çiyan yê herî bilind Çiyayê Hesen e, ku 2.110 m bilind e. Baskil di navbera çiyan de wek geliyekî ku bi cûre cûra darên meywe ve xemilî ye. Havînê, baxçeyên mişmişan wek kirasekî zer li deşta Baskilê bikin.

Têkiliyên Baskilê bi Elezîzê re bi riya paporê û hesinrê; bi Melediyê re bi hesinrê, papor û bendava Karakaya ve pêk tên.

Qezaya Baskilê, ji çar dihiyên (gund) ku wek tax tên hesibandin û navenda qezê ve pek tê. Navê taxan (mehele): Baskêlan, Kurmiyan, Şivqetan û Nederan. Navên van hemuyan jî îro bi navên tirkî ve hatine guhertin.

Nifûsa Baskilê di navberê 8.000 û 9.000 ye. Lê bi hinek sedemên siyasî di navberê partiyên dewletê de wek 5000 hatiye nîþandan. Gelê (xelk) Baskilê, bêyî polîs, cendirme û çend karmendên dewletê yên din, hemû kurd in. Sê gund elewî ne. Yên din sûnî ne.

Hesinrê wisa hatiya avakirin ku, dema trên di nav Baskilê re derbaz dibe weke tîpa S çivan dide xwe. Ev şiklê hesin rê, dibe xatirayek û bi mejiyê rêwiyên hesinrê ve dizeliqe.

Li nêzî dihiyê (gund) Melyan dibistanek hatiye avakirin ku ji 1-8 polan pêk tê. Şagirtên ku di vê dibistanê de dixwînin ji dihiyan hatine berhev kirin û şev û roj li wir dimînin. Armanca vê dibistanê eşkere ye.

Aboriya (ekonomiya) Baskilê li ser çandinî û bax û baxçeyan e. Di van salên dawî de mişmişan di aboriya Baskilê de cihekî girîng girt.

## Dîrok

Heta ku Komara Tirkiyê hate damezrandin, Baskil navçeyeke (nahîye) giredayî Elezîzê bû. Piştî damezrandina Komarê, li taxa Baskêlan (Baskila Kevin) weke qeza hat avakirin. Di sala 1928an de merkeza qezê rakirin taxa Şivqetan. Lê piştî demekê dîsa navenda Baskile rakirin Baskêlan. Piştî, ku di sala 1933ê de hesinrê hat çêkirin, navenda (merkez) wê rakirin cihê ku îro lê ye.

## Xwarin

Wek gelek deverên Kurdistanê yên din li Baskile jî xwarin li erdê li ser sifrê tê xwarin. Sifreyek mezin li erdê tê raxistin û tepsiyeke mezin li ser tê danîn. Xwarinên hazirkirî li ser tepsiyê tên rêzkirin.

### Şîv û xwarinên Baskilê

Kilora bin sêlê, kiftên Xarpêtê, kiftên top, dolme, mirîşkên sorkirî û dagirtî, tirşika fasîlên hişk û hêşin, tirşika balcan û frengan (şamik), dan, şorba mehîr, şorba keşkê, şorba nîskan, kundirê nîskan, pastixê bi hêkên sorkirî û helaw. Weke vexwarin, dew û xişav her li cem xwarinê hene.

Şevên zivistanê yên dirêj, di gel çirokên bav û kalan, bi xwarina orcix, pastixê tû û tirî, gûz û piyam (behîv), tûyên hişkkirî derbaz dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Elezîzê
Fanzîn

**Heyranname** an jî **Fanzîn** (bi îngilîzî ji *FAN* ("heyran") û *magaZINE* ("kovar") pêk hatiye) awayekî weşanê ye ku nêzîkî formata kovarê ye. Wekî kovarê ne giştî û profesyonel e. Ji bo derketina kovarekê destûra fermî divê, lê ji bo heyrannameyan ev ne pêwîst e. Ji ber vê yekê kovar, xwediyê buhayêkê ne lê heyranname bêbuha tên belavkirin.

Wekî ku tê zanîn heya niha du Heyrannameyên kurdî weşiyane. Heyrannameya pêşîn a bi kurdî Kulîlk, a duyem jî Çirûsk e.

## Çavkanî
Hezex

**Hezex** () navçeya Şirnexê ye.

## Dîrok

Aboriya navçeyê li ser bingeha çandinî û xwedîkirina ajalan e. Hilberên sereke yên çandiniyê ku têne çandin, ceh, genim, şehrezayek, mêwek, nîsk, mirîşk û tirî ye. Navçe bi rez û rezên xwe navdar bû di heyamên ku Suryanî pir dijiyan. [Hewce dike çavkaniyê] Piştî salên 1970-yî, gundên misilman û malbatên koçer li navenda İdil, ku navçeyek pirraniya niştecihê suryanî ye, bicîh bûne, lê bi koçkirina welatiyên suryanî yên derveyî welat û bajarên mezin re avahiya wê ya demografîk guheriye. Pir hindik malbatên Suryanî hene ku hê jî li İdil dijîn. [Hewce dike] hewce ye ku bi xaniyên kevirî yên ku nû hatine nûvekirin, rengek dîrokî peyda kir. Ji Balafirgeha Şıirnexê ku di sala 2013an de temam bû 14 km ye. Li navçeyê wargeha Fakulteya Ziraetê ya Zanîngeha Şırnak û Lîseya Pîşeyî ya İdil hene. Di dema Kampanyaya Misirê ya Yavuz Siltan Selim de, ew bi Împeratoriya Osmanî re bi Navçeya Midyadê ve hate girêdan. Ew bi Qanûna Hejmar 3647 a di 16ê Gulana 1990î de di Rojnameya Fermî No.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera şaredariya Hezexê


Kategorî:Tor
Edduba

thumb|Berg
***Edduba, şoreşa wêje çand û hunerê*** pirtûkeke Abdullah Öcalan e. Ji bo vê pirtûkê nivîsên Öcalanê ser çand û hunerê ji aliyê rojnamevan Polat Can hatin wergerandin. Edduba di Weşanên Azadî li Başûrê Kurdistanê de derket.

*Edduba* peyveke Sumeriye û tê wateya edeb, ango wêje.

“Perestgehên Sumer û akademiyên çandê yên bi navê Edduba, saziyên ramanê ne ku otorîteya qeralên rahîb pêşve bibin û bidin meşandin. Di çêkirina mîtolojiyê de, ji aliyekî ve ola di rewşa teolojiyê de, ji aliyê din ve jî, pêşnûmayên di rewşa destanên wêjeyê de, peywirên bingeh yên rahîban, wêjevanan û ramangêra ne.”

Ev hevok ji parêznameya Abdullah Ocalan ya bi navê ji Dewleta Rahîb a Sumeran ber bi Şaristaniya Demokratîk ve hatiye girtin û li ser berga paşîn ya pirtûka Edduba hatiye bi cih kirin.
 
Rojnamevan Polat Can ji gelek pirtûkên Abdullah Ocalan mijar berhevkirine û pişt re jî wergerandiye zimanê Kurdî.
 
## Girêdanên derve
* Gotareke Azadiya Welat li der barê Edduba 

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Dema Nû (rojname)

***Dema Nû*** rojnameyeke hefteyî ya çandî û siyasî ye, ku di 1'ê adara 2001ê de dest bi weşanê kirîye. Dema Nû bi zimanên tirkî û kurdî weşanê dikê. Di destpêkê de navenda rojnameya Dema Nû li Stembolê bû, lê paşê biryara veguhestina navenda rojname bo Kurdistanê hat dayîn û rojname niha li Amedê derdikevê. Ji bo demeke kurt Dema Nû li Ewropayê û bi taybetî li Almanyayê li rojnamefiroşan jî dihat belav kirin, lê jiber kêmbûna xwendevanan belavkirina bi riya rojnamefiroşan li Ewropayê hate rawestandin. Dema Nû bi riya sistema abonetiyê xwe digihînê xwendevanên li Başûrê Kurdistanê û Awustralyayê jî.

Dema Nû nêzîkî Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSKê) ye.

## Girêdanên derve
* Malpera rojnameya Dema Nû 

Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên kurdî