open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enstîtuya Kelepûra Kurdî

**Enstîtuya Kelepûra Kurdî** ango **Înstîtûta Kelepûra Kurdî** (îngilîzî: *Kurdish Heritage Institute*) di dawiya sala 2003yan de li bajarê Silêmanî hatiye damezrandin.

Enstîtu bi serokatiya Mezher Xaliqî kar û barên xwe digerîne. Enstîtûya Kelepûra Kurdî, dam û dezgeheke nahukmî ye.

## Armancên Enstîtuyê

Armanca wê ew e ku hemû cureyên folklora kurdî bide hev û bi awayekî zanistî biparêze û arşîv bike; her wiha bi riya lêkolînên zanistî û akademîk kelepora kurdî bi pêş bixe. Bi bîr û baweriya Enstîtûya Kelepora Kurdî, nasnameya neteweyekê li ser kelepora wê ava dibe. Her çend şert û mercên îro, bi têra xwe, rê nadin mirov li çar parçeyên Kurdistanê li gorî dilê xwe kar bike, lê di pêş de enstîtû dixwaze li her çar parçeyan kelepora kurdî bide hev û zindî bike û bi vî awayî kelepor û çanda kurdan bi cîhanê bide nasîn.

Li aliyê din enstîtûyê pirtûkxaneyek heye, ku bi gelek zimanan nêzîkî 3 hezar pirtûkên li ser kurdan tê de ne. Ev pirtûkxane di warê xwe de yekemîn pirtûkxaneya profesyonel e ku ew qas pirtûkên kurdî û li ser kurdan tê de kom bûne. Ji aliyê din ve wê tomargeheke nûjen û têkûz heye, ku têde cd, dvd û kaset têne tomarkirin. Ji vê yekê pê ve di arşîva enstîtûyê de, ji her çar parçeyên Kurdistanê, gelek CD, DVD û kaset hene û bi awayekî dîjîtal têne parastin.

Enstîtu, her wiha bi sazkirina çalakiyên çandî û hunerî jî radibe. Bo nimûne, îsal di meha nîsanê de li Silêmanî, Festîvala Muzîka Kurdî saz kir, ku tenê ji bo jenyaran bû û ji her çar parçeyên Kurdistanê hunermendan beşdarî tê de kir. Ew, ji çalakiyên çand û hunerî pê ve belgefîlman amade dike û cd û kasetan jî çap dike.

Enstîtuya Kelepûra Kurdî her wiha li ser aşûrî, tirkmenan jî xebatan çêdike.

## Şaxên Enstîtuyê

Ji Silêmanî pê ve, li bajarên Kerkûk, Hewlêr, Ranya û Piştder şaxên wê hene. Di sala 2007an şaxeke li Dihokê ava kir.

## Girêdanên derve
* Mezher Xeliqî: Têkoşana me têkoşaneke kulturî û ferhengî ye, Hevpeyvîn: Cemil Oguz, Tîroj Hejmar 25 
* Malpera Enstîtuya Kelepora Kurdî 
* Berhemên Enstîtuya Kelepora Kurdî 

Kategorî:Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Çanda kurdî
Kelepûr
Kategorî:Muzîka kurdî
Mele Mihemedê Neyo

**Mele Mihemedê Neyo** (jdb. 1930, m. 16'ê gulanê 2007, Şam) siyasetmedarekî kurd bû.

Mele Mihemedê Neyo di sala 1930ê de ji dayik bû. Neyo yek ji Kurdên pêşî bû, ku kete nav rêzên Partiya Demokrat a Kurdistana Suriyê (PDKS), ku di sala 1957ê de hate damezirandin.

Ji ber karê wî yê siyasî, Neyo di sala 1960î de ligel Nûredîn Zaza, Osman Sebrî û hevalên wan ên partiyê ketin zindanê. Piştî perçebûna PDKS, Mele Mihemedê Neyo kete nav rêzên Partiya Çep a Kurd li Suriyê û piştre bû yek ji serkêşên partiyê.

Mele Mihemedê Neyo di 77 saliya xwe di 16'ê gulanê sala 2007an li nexweşxaneyeka Şamê çû ser dilovaniya xwe.

Piştî rojekê çû ser dilovaniya xwe di goristana Hilêliyê li Qamişloyê hate binaxkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 2007
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Zimanên mayayî

**Zimanên mayayî** malbatekî zimanan e, ku ev ziman li Mesoamerikayê û li bakurê Nîv Amerîkayê tên axivîn. Zimanên mayayî ji hêla qet nebe 6 milyonên Maya ve tên axivîn, herî zêde li Guatemala, Meksîk û Belîzeyê. Li sala 1996, Guatemala bi awayekî fermî 21 zimanên mayayî nas kirin, û Meksîk 8 zêde nas dike.

Malbata zimanan a Mayayî, di nav malbatên din ên zimanên li Amerîkayê cîh digrin de, pir lêkolîn li ser wê pêk tên û pir baş tê nasîn jî. Zimanên mayayî yên niha ji proto-mayayî tên, zimanekî ku tê bawerkirin qet nebe 5000 salên berî niha dihat axivîn. Niha nîvê vî zimanê proto-mayayî ji hêla zimanzanan ve hate çêkirin.

Kategorî:Malbatên zimanan
Turhan Yapıştıran

**Turhan Yapıştıran**, muzîkarekî kurd e. Li Dêrika çiyayê mazî a girêdayî Mêrdînê 1963'an de ji dayîk bûye. Li Navenda Çanda Mezopotamya li Stenbolê xebatê xwe di Koma Azad e didomîne.

Kategorî:Hunermend
Kategorî:Muzîkarê kurd
Koma Amed

**Koma Amed** komeke muzîke ya NÇM ya Stenbolê bû ku di 1988an li Enqerê ji aliyê komeke xwendekarên bijîşkî ve hatiye avakirin.

Koma Amed sala 1988 da, li Tirkiyê, bajarê Enqerê terefê Fikri Kutlay, Gulşen Çetin (Kutlay) Ahmet Kaya, Evdilmelek Şexbekîr û çend xwendevanên kurd ve hatiye damezirandin. Kasêta xwe ya yekem bi navê Kulîlka Azadî, awayeki korsan hatiye wêşandin, ji ber ku wê demê muzîka kurdi li Tirkiyê qedexe bu. Lê belê ev kaset sala 1990 ev car awayeki fermi hatîye çapkirin,lê belê dîsa jî hatîye qedexekirin. Koma Amed 1991 de xebatê xwe êdi li NCM (Navenda çanda Mezopotamya) e berdewam dike. Wê demê endamê kome Evdilmelek Şexbekir tevi hêzen azadiyê dibe u 6 meh sunda jiyana xwe dest dide li sala 199 e. Wê demê endamê Koma Amed ev kesbun: Fikri Kutlay, Ahmet Kaya, Serhat Karakas (Ji koma Dengê Azadi veqetiya û tevi Koma Amed bu) Merdan, Mehmet Gûl (Memo), Birkan Çelik, Memet Kaya, Evin, Süleyman Gültekin, vê ekibê kasêta bi navê Agir û Mirov hazir kir û derxist. Pey vê berhemê Kaseta heri navdar ya bi navê Dergûş hate amadekirin. Derguş wê dema nêziki 400.000 hate firotan. Koma Amed vê berhemê sunda berhem çênekirin. Endamê komê Serhat, Sülêyman û Memo derketin Ewropa u pey 3 sala şunda Serhat, Fikri, Ahmet, Memo u Süleyman bi navê Çar Newa komek avakirin. Endamen Koma Amed wek Ahmet Kaya he bijişktîya xwe berdewam dikin.

Çend endamên Koma Amed niha wekî Çar Newa çalak in.

Piştî qedexeyeke 30 salan li ser pêşandanên muzîkê, Koma Amed di 25ê cotmeha 2025an de li bajarê Amedê li ber 10,000 kesan pêşandan kir.

## Dîskografî
* *Kûlîlka Azadî*
* *Agir û Mirov*
* *Dergûş*

## Çavkanî

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Xurremabadî

**Xuremabadî**, devokekî zimanê lorî ye ku bi taybetî li şehrê Xuremabadê tê axavtin.

## Çavkanî

Kategorî:Devokên lurî
Bêskan (eşîr)

**Bêskan**, ango **êla bêskan**, li bakurê Kurdistanê, li Serhed, Bêrecûk û Rihayê dijî. Şerefxan navê wan wek* [[pazûkî]] * bikar aniye. Navenda êla bêskan herema Semsureyê.

Eşîr di pirtûka Kurdî Şerefname ya dirokân Xan Bidlîsî ya Kurdan a sedsala 16an de tê gotin. Hin cûrbecûr navên Pazuki hene û ew di bin navên cûrbecûr de têne zanîn, wekî Bazikî, Bozukan, Bazukan û hwd. Pazukî di destpêkê de mîna Kurdên Rojiki konfederasyonek eşîrî bû. Hin şaxên wan bi Kurmancî û yên din jî bi Zazakî diaxivin. Lê Henry Field hema hema sed sal berê behsa şaxê wan ê Îran jî wekî civakek Tûrkofonîk kir.

## Koka navê Pazukî
Di derbarê koka navê Pazukî de du pêşniyar hene. Ya yekem ji hêla Garnik Asatrian ve ku difikire ku ew ji termê botanîîkî yê ermenî pazuk tê ku tê mana bizir. Ew hin navên eşîrî yên Kurdî, yên ku ji termên botanîkî hatine, wekî Zilî, Sipkî, Mandikî û Pivazî nîşan dide. Lê li gorî lêkolînek vê dawiyê, li ser etîmolojiya wê îhtîmalek din jî heye. Ji hêla Aksoy ve tê pêşniyar kirin ku pazûk bi peyvek din re, bazuk, ku navê ermenî ji bo koma stêrka Pleiades e, were girêdan. Çavkaniya wî kevneşopiyek Bozukan (ji Pazukan) e ku Mark Sykes di gotara xwe ya "Eşîrên Kurd ên Împeratoriya Osmanî" de (1908) behs kiriye. Sykes dinivîse ku "kevneşopiya wan ev e ku wan berê xwe didan şûrê ku li erd û heyv û stêrkan tê xistin, û ew di bin hikûmeta Padîşahê Xiristiyan ê bi navê Tavit de dijiyan, ku li qesra Boso rûdinişt". Aksoy difikire ku gengaz e ku meriv hin domdariya çandî di navbera cîhana cyskît û Pazukî de bibîne, dibe ku ji hêla eşîra ermenî ya orjînal a Pazukiyan be an jî rasterast ji hêla eşîra kurd be.

## Navnîşan
Li Kurdistana Tirkiyê hin navên plak hene ku behsa Pazukîs dikin. Mînakî, Bêskan Erzirom Bozik Ușağı köyü Ovacık, Bazikân Varto, Bazikân Sasun, Bazikî Yaylak, Bozik Riha, Bazûk Adıyaman û hwd.

## Kesayetên Navdar Ji Eşîret
Kesê herî navdar ê ku bi eslê xwe ji eşîra Pazukî ye, serokê berê yê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK), Abdullah Öcalan e.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Zimannasiya dîrokî

**Zimannasiya dîrokî** xwendina guheraniyên zimanan e. Ew bi 5 tiştan zêde mijul dibe :

* Şayesandin û ravekirina guheraniyên ku di zimanan de tên dîtin

* Ji nû ve çêkirina pêşdîroka zimanan û dîtina têkiliyên wan, û piştre komkirina wan di nav zimanmalbatan de (zimannasiya komparatîv)

* Pêşxistina teoriyên gelemper derbarê çawa û çima ziman diguherin

* Şayesandina dîroka civatên axaftinê

* Xwendina dîroka peyvan (bêjenasî) (lat. *etymologia*)

Kategorî:Ferheng

Kategorî:Zimannasî
Cakarta

**Cakarta** (bi îndonezî: *Jakarta*), paytext û bajarê herî mezin ê Îndonezyayê ye. Jakarta li peravê bakurê rojavayê Javayê ye ku girava herî qelebalix a cîhanê ye û mezintirîn bajarê Asyaya Başûr e ku wekî paytexta dîplomatîk a Yekîtiya Neteweyên Asyaya Başûr kar dike.

Bajêr navenda aborî, çandî û siyasî ya Îndonezyayê ye ku bajêr xwedan statûyek di asta parêzgehê de ye ku li gorî daneyên sala 2021an nifûsa bajêr 10.562.088 kes e. Her çend Jakarta tenê li ser 664,01 km² dirêj bibe jî bajêr xwedan qada herî piçûkê Îndonezyayê ye ku qada metropolê ya bajêr 9.957,08 km² rûerd werdigire ku bajarên satelîtên wekî Bogor, Depok, Tangerang, Tangerang Başûr û Bekasî wedihewîne û ji sala 2021an vir ve 35 milyon nifûsa devera bajarî heye ku bajêr dibe mezintirîn devera bajarî ya li Îndonezyayê û piştî Tokyoyê jî duyem mezintirîn devera bajarî ya li cîhanê ye. Jakarta di nav parêzgehên Îndonezyayê de di rêza pêşkevtina mirovî de di rêza yekem de ye. Derfetên karsazî û karûbarê Jakarta, digel kapasîteya bajêr ya pêşkêşkirina standarda bilind a jiyanê li gorî beşên din ên welêt koçberên ji seranserê arşîpela Îndonezyayê kişandiye û bajêr bûye melbenda gelek çandan.

Jakarta yek ji kevintirîn bajarên Asyaya Başûr e ku bi domdarî mirovan li bajêr jiyan kirine. Cakarta di sedsala çaremîn de wekî Sunda Kelapa hatiye damezrandin ku bajêr ji bo Padîşahiya Sunda dibe benderek bazirganî ya girîng. Dema ku bajêr bi navê Batavia dihat zanîn, paytexta defakto ya Hindistana Rojhilatê Holendayê bû. Heya sala 1960an ku statûya bajêr ya fermî wekî parêzgehek bi cihêrengiya herêma paytexta taybetî hate guhertin, Cakarta bi fermî bajarek di nav Javaya Rojava de bû.
Wekî parêzgeh, rêveberiya bajêr ji pênc bajarên îdarî û ji parêzgehek îdarî pêk dihat. Jakarta bajarekî cîhanê yê alfa ye û cihê sekreteriya Yekîtiya Neteweyên Asyaya Başûr e. Saziyên darayî yên wekî Banka Îndonezyayê, Borsaya Îndonezyayê û navendên gelek pargîdaniyên îndonezyayî û pargîdaniyên pirneteweyî li bajêr hene.

## Nifûs

## Wêne

Busway in Bundaran HI.jpg|Rêya Buswayê li Bundaran
Jakarta.jpg|Wêneyek ji Cakartayê
Jakarta Bundaran HI .jpg|Bundaran HI, nîşaneyek sala 1960an a Cakartayê ye ku li dawiya rojavayê navçeya Mentengê ye.
Jakarta Panorama.jpg|Monas, sembola Cakartayê.
Balaikota DKI Jakarta.jpg|Ofîsa parêzgarê Cakarta li avahiya Şaredariya Cakartayê.
Jakartasemanggi.jpg|Asoya Cakartayê ji Semanggiyê.


## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Îndonezya
Kategorî:Paytextên Asyayê
Korta pozê

**Korta pozê** an **Korta difnî** (bi îngilîzî: *nasal cavity*, *nasal fossa*), valahiyeke bi ba dagirtiye di poz de di nav riwê mirov de ye.

## Erk

Erka korta difnî bi taybetî ku ba di poz de kondisiyon bike ku ji rêka hilmijê hatiye. Ev ba ku dikeve korta difnî têne pakij kirin bi riyê miwên hûr ji toz û gemarê di bêfil de.

## Alîkariya Xwîndanî û Rehikî

Korta difnî bi taybetî xwîna xwe bi zengînî distîne ji beşên xwînberakarotîda dervayî, xwînbera rûyê û xwînbera kajûyê (*maxillary*) û çend xwînberên din. Rehika difnî (*olfactory nerve*) berpirsyariya bîn kirinê di pozê de dike bi riyê pîvazikên difnî (*olfactory bulbs*)

## Nexweşiyê Korta Difnî

Nexwşiyên korta difnî gelekin wek sîndroma pozê vala, şêrepençîra korta difnî û nexweşiyên vîrosî.

Kategorî:Sîstema bêhngirtinê
Kategorî:Sîstema sehkirinê
Girê Kortikê

**Girê Kortikê** () sîteyeke arkeolojîk a girîng li navçeya Bismilê ye. Girê Kortikê dê di bin gola bendava Ilisu de bimîne.

Li gundê Kortik () di kolanên arkeolojîk de sê gorên (mezelên) medeniyetên berê hatine dîtîn ku ji beriya pirtirî 12 hezar salan mane.

Li gor profesorê zaningeha Dîcleyê Vecihi Ozkaya ev gor di medeniyeta rojavayê Mezopotamyayê de ên herî kevn in ku çand û medeniyeta wê demê şanî me dide.

## Çavkanî

Kategorî:Bismil
Kategorî:Cihên arkeolojîk
Kortik

**Kortik** () gundekî Bismila Amedê ye. Li vir Girê Kortikê, cihekê girîng a arkeolojîk e.

## Koordînat
* 

Kategorî:Gundên Bismilê
Fizîka parçikan

**Fizîka parçikan** an jî **fîzîka keriyan** zanistek e ko wekî parek ji fîzîkê behsa kerî yên biçûktir ji atomê dikit û li ser tikhilî û saloxetên wan lêkolînê dikit û babetê lêkolînên wê keriyên hîmanî in ko made û tîdanê pêkdiînin.

Fîzîka keriyan bi *fîzîka pirenerjî* dihêy niyasîn, jiber hindê ko keriyên bingehîn bi tenê li xwerisk an xwezayê da nahên dîtin û eşkirakirina wan di ezmûngehan da û bi lihevxistina keriyan di rewşên pir enerjî yên mîna lezgînkera keriyan da mumkin dibit.

## Dîrok
Hizira keriyên bingehîn bi kêmanî vedigerit sedsala 6ê Berî Îsayî. Hingî, li Yewnanistana kevnare feylesofên mîna Epîkor û Demokrîtusî hizira atomîzmê eşkira kir. Li sedsala 19ê, dema Can Dalton li ser pêkhata keriyên karlêkkirinên kîmyayî dixebitî, gehişt wê encamê ko hemî made ji keriyeka neguhêr a bingehîn pêkdihên. Dalton û hevdemên wî bawer dikir ko ew kerî keriyên bingehîn in û navê wan kir *atom*. Atom peyveka Yewnanî ye û ramana wê "tiştê ko nehê kelaştin" e. Lê hema nêzî dawiya sedsala 19ê zanistvanan têderanî ko atom ne keriyên bingehîn ên wesa in ko nehên parçekirin û kelaştin. Hêdî hêdî Kerî yên atomê jî hatin vedîtin.

## Girêdanên derve
Diran

thumb|300px|Diran
thumb|Diranên mirov
**Diran**, **dran** an **didan**, perçeyên hestî ku di devên mirov û lawiran de cî digire û gelek erk û karên fizyolojî û mîkanîkî dike.
Bi gelemperî, 32 diranên mirovê gihîştî hene.

## Guhandaran

### Berazên erdê
Mînayê dirên di berazê erdê de tine ye.

### Kûçikan

### Nehengan

### Prîmatan

thumb|çep|140px|Diranê mirov

### Hespan

### Fîl
thumb|çep|150px|Beşkirin di hindirê diranê fîlê mamûsê

### Kerguhan

### Kojeran

### Manatiyan

### Walrûs

Diranê tûj yê walrûsê tim mezin dibe dirêjiya jiyana wî.
## Masî

## Xijendeyan

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya heywanan
Hamid Kerzay

thumb|200px|Hamid Kerzay li Qesra Spî (DYA), 2006

**Hamid Kerzay** (bi paşto:  *Hāmid Karzai*) (jdb. 24ê kanûna pêşîn 1956 li Kerz, nêzîkî Kandahar li Efxanistanê ) ji sala 2001´î ve serokê Efxanistanê ye.

Bi xwe Paştû ye û ji eşîreke navdar e. Li Hindistanê perwerdeya zanînên polîtîk dîtiye. Di dema Şerê Sar de bi xurtî li dijî bloka Sowyetê têkoşiya ye. Piştî şikestin û vekişîna YKSSê ji Efxanistanê, di hikûmeta Bûrxanedîn Rebanî de cih girtiye û heya serketina tevgera Talîbanan.

Bi hatina hêzên yekgirtî ya Efxanistanê ve tevkarî bi wan re datîne û bi alîkariya DYA û welatên din ên alyansa yekgirtî dibe serokê dewletê.

Kategorî:Efxanistan

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Peştûn
Kategorî:Siyasetmedar
Ezîz Xemcivîn

**Ezîz Xemcivîn** (jdb. 10ê kanûna pêşîn a 1965an li Hesîçe , Rojavaya Kurdistanê) Sala 1985an ji Peymengeha kehreba derçûye.
Sala 1982an dest bi nivîsandina helbestê kiriye, yekem helbesta xwe li kovara Gelawêj hejmara7/8an sala 1985an) belav kiriye.
Di sala 1990î de yekem berhem (A-B eya Kurdî) alfabêya Kurdî çap kiriye.

## Berhemên wî
* Zindana Piçûk- (helbest) li yekitiya nivîskarên Kurd li Dihokê çap bûye.
* Pejal - Pejal (helbest) (helbest) Bi riya Dezgeha Sema çand û huner li Dubey hatiye çapkirin.
* A-B eya Kurdî 1990 çap bûye
* Mele Ehmedê Palo jînengerî (wergerandin ji zimanê erebî)
* Gotinên pêşiyan (Li ber çapê ye). Li Silêmaniyê ji hêla Enstîtuya Kelepora Kurdî ve hatiye çapkirin 2011.

### Berhemên Çapkirî
* Zindana Piçûk- (Helbest) li Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Dihokê çap bûye. (2005)
* Pejal - Pejal (Helbest) Bi rêya Dezgeha Semakurd ya çand û hunerê li Dubey hatiye çapkirin.(2006)
* A-B eya Kurdî 1990 li Şamê çap bûye.
* Jiyana Mele Ehmedê Palo (Wergerandin ji Zimanê Erebî) Semakurd 2007.
* Gotinên Pêşiyan û Îdyomên Kurdî. Li Silêmaniyê ji hêla Inistûtya Kelepora Kurdî 2011an çap bûye.
* Ez li vir im- Helbesteke Esma Seqer Elqasimî (Wergerandin ji Erebî).
* Zêro (Roman) 2019.
* Çend Bihnok Li Paxila Keserê (Helbest).

### Berhemên neçapkirî
* Evînî û bîrhatinên Çivîkan (Bîranîn û serpêhatî).
* Stranên jînê (Dîwaneke Stranan, Helbestên kilasîk).
* Pêlên Ahîna Matmayî (Helbest).
* Henaseyên rêwîng. (Helbest).
* Delîveya Rexneyê (Rexne).
* Şîrava Elindê (Helbest).
* Nixîsk (Helbest).
* Nazê Mûler(Roman).
* Kewara Girî (Delîveya Rexneyê beşê 2) Taybet li ser Jinê.
* Çêrindeya Evînê (Helbest).

### Tabloyine hunerî (Belgefilm)
* Zimnako 20 xukek (Youtube).
* Efrînê Evînê 25 xulek (Youtube).
* Penaberino (Youtube)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1965
Têlî (kilam)

***Têlî*** an jî ***Têliya Qîza Mîrze Axa*** kilameke edebiyata devkî ya kurdî ye.

## Girêdanên derve
* Nimûneyeke Çêjdar ji Edebiyata Devkî ya Gelê Kurd: TÊLIYA QÎZA MÎRZE AXA; Salihê Kevirbirî 

Kategorî:Stranên kurdî
Gava Sêyemîn

***Gava Sêyemîn*** (anku, *Gava Sêyem*) bernameyeke wêjeyî di Roj TVyê ye.

Gava Sêyemîn ji aliyên nivîskar Helîm Yûsiv ve tê amadekirin û pêşkêşkirin. Bernameya yekem di 11ê çiriya paşîn a sala 2000an de di Mezopotamya TV de hate weşandin. Mêvanê pêşîn ê bernameyê Mahmûd Baksî bû. Bername destpêkê her du heftan carekê bû, lê pişt re bû heftane. Pişt re di Medya TV de û niha jî di Roj TV de berdewam tê weşandin.

Ji destpêka bernameyê û vir ve heta niha zêdeyî sed û bîst nivîskarî bûne mêvanê bernamê.

## Mijarên têkildar
* Helîm Yûsiv
* Roj TV

## Çavkanî

Kategorî:Bernameya Roj TV
Mistek ax

**Mistek ax**, çîrokeke Jan Dost e, ku mijara jana xerîbiyê tîne zimên. Ew di pirtûka (Antolojiya çîrokên kurdî) de, ya ku nivîskarê kurd Firat Cewerî amade kiribû û çapkiribû, cih digire.

Ev çîroka buhara sala 2007an ji hêla derhênerekî Kurd Şiyar Kobanî ve bû kurtefilmeke ji bîst û sê deqeyan. rola sereke ya vê kurtefilmê, lîstikvan Selamo dilîze.

Kategorî:Çîrok
Kategorî:Pirtûk
Lorîn S. Doğan

**Lorîn S. Doğan** (jdb. sala 1975 li Gundikê Şikro, Nisêbîn) nivîskareke kurd e.

Ewê dibistana seretayî, navîn û lîse li Nisêbînê xwendiye. Dû re li zanîngeha Dîcleyê, mamostetiya Biyolojiyê qedand. Li zanîngeha Mardîn Artûklûyê mastera xwe li ser Ziman û Çanda Kurdî kirîye. Bi nasnava Lorîn Stran nivîsên wê di kovarên kurdî de derketin. Wê pirtûka xwe ya pêşîn di sala 2007an de derxist.

## Pirtûk
* *[[Kirasê teng]]*, çîrok, Stembol: Weşanên Avesta, 2007, ISBN 978-9944-382-20-5;
* *[[Destên vala]]*, çîrok, Stembol: Weşanên Avesta, 2012, ISBN 978-605-5279-11-0;
* *[[Sindoqa girtî]]*, çîrok, Stembol: Weşanên Avesta, 2020, ISBN 9786257253031;
* *[[Serê sibê]]*, çîrok, Stembol: Weşanên Avesta, 2024, ISBN 9786258383812.
* *[[Ferho û Stî]]*, berhevkarî, Amed: Weşanên Wardoz, 2025, ISBN 978-605-2003-55-8

Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Nisêbînê
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Ali Kemal Özcan

**Dr. Ali Kemal Özcan** civaknasekî ji Dêrsimê ye. Li Îngilîstanê xwend.

Du pirtûkên wî bi îngilîzî hene. Di malpera suvaridergi.org (yeniyol.org a berê) de jî bi tirkî dinivîse.

## Berhem

### Pirtûk
* Özcan, A.K. (2014), Türkiye’nin Kürtleri: Kürt Sosyolojisinde PKK ve Öcalan, (Çeviri: H.Kaya - M.Aşık) Profil: İstanbul.
* Özcan, A.K. (2014), “Araf’ta”ki Çözüm Süreci: Dördüncü Türk-Kürt İttifakı, Savaş Yayınevi: Ankara.
* Özcan, A.K. (2012), Ortakvatan’ın Sentezmillet’i için Öcalan’a Mektup, Orion Kitabevi: Ankara.
* Özcan, A.K. (2006), Turkey’s Kurds: A theoretical analysis of the PKK and Abdullah Öcalan, Routledge: London And New York.
* Özcan, A.K. (1999), Humanisation Movement, Weşanén Instîtuta Kurdî: Berlin.

### Gotar
* “The Nature and Resource Field of the Ethnic Resistance in Turkey” (Middle Eastern Studies, Vol. 41, No. 3, May 2005).
* “Nationalism; Distilling the Cultural and the Political” (Nationalism and Ethnic Politics, Vol. 11, No.2, Summer 2005).
* “The Vacillating PKK: Can It Be Resurrected?” (Middle Eastern Studies, Vol. 43, No. 1, 107 – 124, January 2007).
* “The Messianic Charisma: How and for Whom It Operates” (Ekonomik Yaklaşım, Journal of the Department of Economics, İİBF, Gazi Üniversitesi, November 2007).
* “An Unchanging Device of Kurds: Ashiret; Arrested in Tribality”, Window, Quarterly Journal of the University of Kurdistan, Hewler, No. 1, Autumn 2007)
* “Turkey’s Kurdish opportunity”, Kurdish Globe, Hewler, No: 115, June 19, 2007
* Mağdur” Milliyetçilik: Kürt Siyasetinin ‘Demokratik’ Zaafiyeti ve Ulus Açmazı”, Gazi Üniversitesi, İİBF İktisat Bölümü Yayın Organı, Ekonomik Yaklaşım, Cilt: 22, Sayı: 80, ss.79-120, 2012.
* “‘Alevilerin Müslümanığı’ Üzerine Bir Alan Çalışması (Dersim Örneği)”, Tunceli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 2, Sayı 3, s. 21-38, Güz 2013.

## Girêdanên derve
* Gotareke li ser Alî Kemal Ozcan 
* Gotareke li ser Alî Kemal Ozcan option=com_content&task=view&id=2300&Itemid=69
* Nivîsen Ali Kemal Özcan di Suvarî de 

Kategorî:Civaknasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Mirovên zindî
Webmaster

**Webmaster** kesekî berpirsyar ji bo dîzayn, dewlemendkirin, bazargerî yan jî aborandina malper(Sîte Web) e. Webmasterekê malper divê bi rêvebiriyê sîstemê jî navdanîn, nivîskarê malperê, yan jî rêveberê malperê.

## Binihêre
* Malper
* Malpersazî

## Malper
* KurdZone - Webmaster & Computer 

Kategorî:Înternet
Kategorî:Pîşeyên komputerê
Nexweşî

**Nexweşî** yan **nesaxî** rewşeka neasayî ya laşê endamweran e ko erk û karên laşî leng dibin. Lê ji bo mirovan peyva nexweşiyê ramaneka gelek berfirehtir heye. Gelek caran her coreyekê nerehetiyê, bedkariyê, pest û şewişîna revanî, arîşeyên civakî jibo kesî an yên derdora wî jî nesaxî dihêt hijmartin. Bi vî awayî birîndarî û mivroyî jî nesaxî in.

## Çavkanî
Korta devî

**Korta devkî** (bi îngilîzî: *oral cavity*, bi latînî *cavitas oris*) ango dev di mirov û ajalan de bi taybetî ye. Korta devkî yan dev bi her du lêvan (*lips*) sergirtiye. Korta devkî (dev) erka givêrîna xwarinê bi cûtinê fîzîkî û hêrandin bi riyê diranan û bi riyê glêzê şil dike.

## Erk (''Fonksiyon'')
Korta devkî (dev) gelek rolên girîng dilîze di laşê mirov de wek di peyvîn, dengdan û fîs kirin (*whistling*), maçkirin, rûdem kirin (*facial expression*), ken kirin, erka givêrîn, xwarin, vexwarin, hilmijkirin û cixare vexwarin.
 
## Aspêktên (''rûdemên'') çandî
Em dizanin ku gor etîkêtê (olên danestandinê civakî) heger devê mirov girtî be demê nên dixwe û diciwe. Li ba jin û keçan her du lêvan bi sor xemilandî ku şêweyeke şepal û xweşik bide riwên wan.

## Guhêrandina anatomî û dem pêşketinê
Fîlutram (*philtrum* bi grêkî *philtron* ango bo ramûsandinê) kortikeke şaqûliye di lêva banî ku hate peyda kirin bi riya kirdarên difnî kirdarên kajuyî(maxillary processes) dema ku zarok di zikî daykê xwe de bû, û çaxa ku dijwar têne girtin nexweşiya lêva kêrguh yan kêvroşka bejî (*hare lip*) yan ezmanê devê kilît (*cleft palate*) çêdibe.

## Nexweşiyên korta devkî
Ji nexweşiyên korta devkî şêrepençîra dêv, kulbûna pidû (*gingivitis*), kurmiyên diranan, kulbûna zimên û pir nexweşiyên din.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Koendama herisê
Tiliya mirov

**Tilî** an til an jî tipl nîmûneke ji (*digit* yan pence) wek bi înglîzî jê re têne gotin, endamekî girîng di livîn û seh kirinê di destên mirovan û prîmitan (primates) wek meymûnan. Mirov pênc tilî di her desteke wî de heye.

Navên pênc tiliyên destê mirov ev in:

## Erk
Erka tiliyên destên mirov wek nivîsandin, seh kirin, nîşandan di zimanê lalan, û gelek erkên din.

Tilî bi riya masûlkên araktlî pîlî têne kontrol kirin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Sîstema livînê
Kategorî:Sîstema sehkirinê
Cava

**Cava** (bi Îndonezî, Cavayî û Sundanî *Cawa*, bi Inglîzî *Java*) girava Îndonezyayê ya yekê ji alê hêşetê û girava pêncê ji alê rûberê ve. Ev gizirt agirkanîkî ye.

Giringtirîn girava Îndonezyayê ji alê siyasî, aborî û ferhengî ye. Paytextê welatî Cakarta jî li vê giravê ye.


Kategorî:Giravên Okyanûsa Hindî
Tembûr

thumb|200px|Tembûr
**Tembûr** (carina wek *tenbûr* jî tê nivîsandin) anjî **saz**, amûrekî muzîkê ye.

Tembûr di roja me de bûye beşek mirovên ji Anatoliyayê û Mezopotamyayê. Dîroka vî amûrî digihêje beriya mîlade bi sê hezar salan. Li ser koka vî amûrî rîwayetên cuda hene. Lê belê li gor lêkolînên zanistî û agahiyên di encama xebatên arkeolojîk de hatine bidestxistin, pêşiyê tembûrê, amûrê bi navê *iklig* e. Ev berhemên arkeolojîk en ji dema sumeran mane, beşek ji erdnîgarî, dîrok û şaristaniya Mezepotamya ne.

Kategorî:Amûrên muzîkê
Pinyanişî

**Pinyanişî** yek jî eşîretên mezin ên herêma Colemêrgê ye. zêydan, şipîranî, Çelî, kevijî, pirxulkî, malbubî, bilêcan, masiroî, Osmanbegî , xaşkanî, talisî,, şivîşki, guzereşî, silehî, dizehî, xanî, jîyanişî û hêşetî hin bineşîr in û Nerweyî Zêbarî ne. 

Niha wek rêberê eşîretê mala Zeydan tê nasîn. Ev mal di wextê Komara Tirkiye avabûyî, hikûmetê ji Bedlîsê anîn Geverê û danîn li ser vê eşîrê. Bi dûçûna hindek lêkolînan li Bedlîsê eşîrek bi navê Zeydan hebûye û ji 5 eşîrên xwecihî yên herêma Bedlîsê bûne. Her wisa mala Zeydan îdîa dike ku bingeha digehe serdarê artêşa Îslamê Xalid bin Welîd. 

Ali İhsan Zeydan serokê eşîra Pinyanişî ye.
Keça wî Melîke Zeydan di 11'ê Gulana 2024'an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê Mûşê Serokê Eşîra Badikan (eşîr) Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. Daweta ku ev her du eşîrên mezin û kûr li hev civiyan,
25 parlementer, wezîrên dewletê,
şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye.

## Dabeşkirina eşîrê
Eşîra pinyanişiyan ji 6 qebîleyan pêk tê; 
# Bilêcanî
# Baqoşanî
# Çemanî
# Zêdanî
# Mûsanî
# Kîzanî

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Zend (kovar)

**Zend** organa weşanê ya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye. Kovara Zendê ji wan kovarên pêşeng e ku di warê lêkolîn û zanistê de li bakurê Kurdistanê derketiye. Zendê bi dirêjahiya temenê xwe yê weşanê mêvandarî li gelek rewşenbîrên kurd kiriye û bûye cîgeha nîqaşên zanistî li ser ziman, edebiyat, dîrok û çanda kurdan.

Zend yekem car di sala 1994an de du hejmarên wê wek hejmarên ceribandinê derdikevin. Piştre di sala 1996an de bi awayekî periyodîk dest bi derketinê dike û heta 1998an 6 hejmarên wê derdikevin.

Ji ber şert û mercên wê demê 6 sal navber dikeve weşana Zendê û di sala 2004an de dîsan derdikeve. Di sala 2004an de ji ber hin meseleyên fermî statûya wê ya fermî ji kovarê derbasî rêzepirtûkê dibe. Ji 2004an ve heta niha 26 hejmar derketine.

Di payîz-zivistana 2022an de hejmara 29 ya kovarê derket.

## Çavkanî
https://web.archive.org/web/20101122131220/http://www.enstituyakurdi.org/dokuman/Kisatarih.pdf

## Girêdanên derve

* Hemû hejmarên Kovara Zendê 

Kategorî:Kovarên kurdî
Xî

**Xî** (bi herfê mezin **Χ**, bi herfê biçûk **χ**) herfê bîstûduyem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[x]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Chi (cudakirin)

**Chi** herfekî yewnanî ye Chi.

Wateyên din
* Y.-S. Chi, felsevevanekî asyayî
* Michelene Chi, psîkologekî emerîkî
* Tseng Kwong Chi, fotovanekî emerîkî
* Chi (cem), cemek di Tayland
* Tàijíquán
Sampi

**Sampi** (bi herfê mezin **Ͳ**, bi herfê çûçik **ͳ**) herfekî yewnanî bû. Sampi di şonê *ss* dihate nivîsandin, ji ber ko wê jî navî Sampi carna *Disigma* dihate gotin.

Varyant|thumb|rast|160px

## Girêdanên derve
* Sampi  (Îngilîzî)

Kategorî:Tîpên yewnanî
Psî

**Psî** (bi yewnanî: ; bi herfê mezin **Ψ**, bi herfê biçûk **ψ**) herfê bîstûsêyem ê alfabeya yewnanî ye. Herfê Psi symbolê psîkolojiyê ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[ps]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Omega

**Omega** (bi herfê mezin **Ω**, bi herfê biçûk **ω**) herfê bîstûçarem û yê herî paşî yê alfabeya yewnanî ye. Navî omegayek ê 180° hatiye gerandin *[[Mho]]* ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[o]]* ye.

## Nav
Navî Omega ji *O* û *mega* tê çêkirin, yanê *O'yê mezin*.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Baweriyên batil ên kurdan (pirtûk)

**Baweriyên Batil ên Kurdan** pirtûkeke kurdî ye.

Amadekarên pirtûkê Mustafa Gazî û Ahmed Bengîn e. Ev pirtûka hanê pirtûka yekem ya Enstîtuya Kelepora Kurdî li Silêmanî ye ku bi tîpên latînî li Stembolê çap kir û her weha di warê xwe de pirtûka pêşîn e ku li bakurê Kurdistanê li ser bîr û baweriyên batil ên kurdan hatiye weşandin. Bîr û baweriyên ku di pirtûkê cih digirin bi piranî ji herêma Diyarbekir û Qerecdaxê hatine berhevkirin, tevî vê yekê yên ji herêma Şirnex û Cizîrê jî cih digirin. Bîr û bawerî li gorî babet û cureyên wan hatine kategorîzekirin. Wekî bîr û baweriyên li ser bêyomî, xêr û bereketê, bîr û baweriyên li ser çavînîbûn û çareyên pûçkirina wê, yên li ser cinan û çareyên dûrxistina wan, yên li ser bûk û zavatiyê, yên li ser nîşaneyên hatina mêvanan, yên li ser çilê jinan û zarokan, yên li ser jinên ducan, yên li ser balûkan, yên li ser warên cur bi cur û bîr û baweriyên li ser xewnan. Çapa yekem 1000 heb çap bûye.

## Nasnameya Pirtûkê
* **Nav:** Baweriyên Batil ên Kurdan
* **Amadekar:** Mustafa Gazî û Ahmed Bengîn
* **Rûpel:** 79 rûpel
* **Ziman:** Kurdî/kurmancî
* **Weşanxane:** Enstîtuya Kelepora Kurdî, Zincîreya Pirtûkên Enstîtuya Kelepora Kurdî 40
* **Çapxane:** Berdan Matbaacilik, Stembol
* **Dem:** kanûna pêşîn, 2006
* ISBN 9944-108-18-9

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Ferdinand Tönnies

**Ferdinand Tönnies** (jdb. 26ê tîrmehê 1855 li Oldenswort; m. 9ê nîsanê 1936 li Kiel) civaknas û fîlozofê alman e ku di sala 1855an de li bajarê Oldenswortê ji dayik bûye.

## Çavkanî
thumb|Ferdinand Tönnies|çep
## Weblink
* Ferdinand-Tönnies-Gesellschaft

Tönnies, Ferdinand
Tönnies, Ferdinand
Kategorî:Jidayikbûn 1855
Kategorî:Mirin 1936
Bavê Nazê

**Bavê Nazê**, nivîskarekî kurd e.

Di sala 1946'an li gundê Kucuka ya bi sêr Mêrdînê li Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye.
Sala 1953 ew hatiye binxetê (Kurdistana Rojava) û li bajarê Amûdê-mala birayê xweyî mezin bicîh dibe- xwendina xwe ye seretayî li Amûdê dixwîne.

Sala 1957 malbata wî temamî tên binxetê,piştra malbat koçe bajarê Hesekê dike û li wir xwendina lîsê sala 1967 dibe serî.

Sala 1969 ji bo xwendina bilind diçe Soviyetê û sala 1980 li zanîngeha Mosko ya hikumî nameya xwe ya diktora bidest dixwe.
Sala 1977 li gel Rezo û Dr. Mihemed Ebdo Alnecarî û SeadeldînMela bi hev re (Rabîtet Kawa lîlseqfe Alkurdiye) ava dikin û di paşerojê de beriya vê destegehê wî berhemên xwe weşandin. Dûre jî li welatên curebecur berhemên xwe di sê waran de hatine weşandin:

# Werger
# Amedekirin
# Afirandin

;Di warê wergerê de ev pirtûk:
# Îstişhad albetel alkurdî, Fiyodor Lîtkîn sala 1977 bi zimanê erebî.
# Alcîbal we alsîlah li gel Dr. Ebdî Hacî – 1978.
# Intîfadet alşeyix Seîd 1981 ya nivîserê wê Hisiretiyan.
# Nehdet alkrad alqewmiye we alseqafiye 1985 Celîlê Celîl.
# Kurdistan ma beyine alherbeyin li gel Dr.Seadedîn Mela 1988.
# Berzanî we şehadet altarîx li gel Dr.Ebdî Hacî 2004.
# Pêseka dîroka Kurdistanê ya mela Mehmûdê Beyazîdî 2009 bi zimanê kurdî.
# Qelawiz-şanoya Xoxol(nehatiye weşandin) bi zimanê kurdî.
# Îzop –şano(nehatiye weşandin) bi zimanê kurdî.

;Di warê amedekirinê de:
# Rêzimana kurdî bo zaroka sala 1996
# Têwriya edeb- ji bo şagirtên zankoyê- zankoya Duhok 2010
# Dîroka edeba Yunanî ya kevinar 2010
# Dîroka edebê romanî birgê 2 sala 2013
# Dîroka edeba serdema navîn û vejînê birgê 3 sala 2013
# Edeba sedsala 17-18 birgê birgê 4 sala 2013
# Edeba sedsala 19-20 birgê 5 sala 2013
# Rêzimana kurdî (têwrî û piratîk) sala 2013
# Ferhenga tîrmên wêjeyî sala 2013.

;Berhemên di warê afirandî de:
# Çiyayên bi xwînê avdayî-roman-sala 1978 bi zimanê erebî, sala 1981 bi zimanê rusî- sala 1988 bi zimanê kurdî.
# Hêsir û baran-kurteçîrok-sala 1996
# Miriyê heram-kurteroman-2009
# Dara pelweşiyayî-roman-2011

;Ji berhemên afirandî ku nehatine weşandin:
# Tahliya rastiyê
# Dengê ji dûr ve tê nayê bihîstin.

;Ji vekolînên jy hatine belavkirin:
# Çi bi Kurdistana sor hat?
# Ber bi zimanekî yekbûyî ve.
# Roman çiye.
# Ehmedê Xanî-weku pêşke di dîwana wî de hate weşandin.

Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mönchengladbach

**Mönchengladbach** bajarekê li rojava Almanyayê (herêma Niederrhein), li Eyaleta Nordrhein-Westfaliyayê û dikevê ser Sinorê Holandayê. Nêziki 270.000 kes li vî bajarî dijîn. Herweha ev bajar di aboriya textilê de û bê tîma xwe ya futbolê Borussia Mönchengladbach pir meşûr e.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Düsseldorf (dever)

Kategorî:Nordrhein-Westfalen
Jiyana Rewşen (kovar)

***Jiyana Rewşen*** kovareke kurdî ye ku di sala 1997an de di binê banê Navenda Çanda Mezopotamyayê de derketiye. Jiyana Rewşena dûmahîka kovara Rewşenê, kovareke çandî hunerî û wêjeyî bû. Kovar bi periyoda mehane li Stembolê derdiket. Ev kovar heta navîna sala 2002yan, 51 hejmar derçû. Kawa Nemir bi salan gerînendetiya kovarê kiriye. Piştî girtina wê bi demekê kurt bi navê Rewşen-Name kovareke din dîsa li jêr edîtoriya Kawa Nemir û bi desteyeke weşanê ya fireh dest bi weşanê kir, lê ev kovar bi tenê sê hejmar derçû û bi vî awayî jî, kelepora Rewşenê ya ku ji sala 1992yan û vir de bû dom dikir, kutayî pê hat.

Di warê pêşketin û geşedana zimanê kurdî de, van her sê kovaran roleke xwe ya mezin heye. Îro gelek şagirtên Jiyana Rewşenê bûne nivîskarên gihiştî û gelek ji wan jî xwedî pirtûkan in.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Welî Dêwane

**Welî Dêwane** (1754-1798) helbestvanekî kurd e.

Welî Dêwane di sala 1754'an li herêma Hewraman ji dayik bû. Bavê wî ji yek serekên eşîra herêma Hewraman *Kemale* bû. Dêwane dil kete keça Qadir Axa Şemê ku ji yek mezinên din vê eşîre bû. Welî Dêwane saleke bi Şamê re dergistî ma. Piştî di nava eşîrê de nakokiyan derkete Qadir Axa mecbûr ma ku tevî malbata xwe koç bike. Li ser vê yekê Welî Dêwane heta dawiya jiyana xwe helbestên bi keser nivîsand.

Bandora helbestên wî li ser gelek helbestvanên kurd bû.

Welî Dêwane di sala 1798an çû ser dilovaniya xwe.

## Çavkanî
* Kovara Esmerê: Hejmar 30, Pûşpera 2007, Berga dawî, Amadekar: Selîm Temo

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1754
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1798
Can Yücel

**Can Yücel** (jdb. 1926 li Stembol - m.  li Datça) helbestvan û nivîskarekî tirk bû.

Kurê Hasan Ali Yücel e. Li Enqereyê di DTCFê (Fakûlteya ziman, dîrok û erdnîgariyê) de, di beşa fîlolojiya klasîk de perwerde dîtiye. Piştre li Brîtanyayê di zanîngeha Cambridge de xwendiye. Demekê li Londonê di radyoya BBC de kar kiriye. Piştî ku vegeriyaye Tirkiyê li Bodrumê ji bo tûrîstan rêberî kiriye. Paşê li Stembolê bicih bûye û bi karê wergerê jiyana xwe domandiye.

Helbest, werger û nivîsên wî bi pirranî di kovarên *Yenilikler, Beraber, Seçilmiş Hikayeler, Dost, Sosyal, Adalet, Şiir Sanatı, Dönem, Yön, Ant, Imece, Papirüs, Yeni Dergi, Birikim, Sanat Emegi, Yazko* Edebiyat de derketine.

Piştî salên 1965’an Can Yücel dest bi nivîsên siyasî jî dike. Wî di helbest û nivîsên xwe de bi pirranî îronîzm, "mîzaha reş" û hîciv bi karaniye.

Can Yücel di 12ê tebaxê sala 1999an de li Datçayê çû ser dilovaniya xwe û li wir hatiye binaxkirin.
 
## Berhemên wî
* *Yazma* (Nenivîsîne) (*1950*)
* *Her Boydan* (Ji bejnerengan) (1959)
* *Sevgi Duvarı* (Dîwarê dildariyê) (1973)
* *Bir Siyasinin* Şiirleri (Helbestên polîtîkerek) (1974)
* *Ölüm ve Oğlum* (Mirin û lawê min) (1976)
* *Şiir Alayı* (Liqa helbestê) (1981)
* *Rengâhenk* (Rengaheng) (1982)
* *Gökyokuş* (Bere esman) (1984)
* *Beşibiyerde* (Pencyekane) (1985)
* *Canfeda* (1985)
* *Çok Bi Çocuk* (Pirr jî zarok)(1988)
* *Kısa Devre* (Demekurtane) (1990)
* *Kuzgunun Yavrusu* (?) (1990)
* *Gece Vardiyası* (Qora kar a şevê, vardiya şevê) (1991)
* *Güle Güle-Seslerin Sessizliği* (Oxirbe-Bêdengiya dengan) (1993)
* *Gezintiler* (Gerrîne) (1994)
* *Maaile* (?) (1995)
* *Seke Seke* (Lengane, lengokî)* ([[1997]])
* *Alavara* (Fêlbazî)* (1999)
* *Mekânım Datça Olsun (Bila wargehê min Datça be)* (1999)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1999
Kategorî:Nivîskarên tirk
Zend

#Zend, şîroveyên Avestayê
#Zend, kovara Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê
#Zend, eşîreke kurd di derdora Xaneqîn û Kerkukê de
#Xanedana Zend, dugelêkî kurdên Lek li Îranê. 
#Zend, navçekî li parazgeha Hamedan.
Hasip Kaplan

**Hasîp Kaplan** parêzerke kurd ê nav û deng e. Demekî di buroya huqukê ya sedsalê de xebitî. Ji bo mafên Mirovan ê ku lê Tirkiye dihatin bênpekirin, taybeti dê salên 90tan de derheqê Dewleta Tirk der gelik doz şopandine. Hasip Kaplan gelek doz rakirin heta Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropa ji.

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Kesên ji Şirnexê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parêzerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Lîsteya amûrên muzîkê

* Tembûr
* Ney
* Erbane
* Keman
* Kemançe
* Piyano
* Dihul
* Zirne
* Bilûr
* Ud
* Derfik û Cimbiş

Kategorî:Muzîk
G8

thumb|Ew dewlet yê di G8 da ne
**G8** (îng. *Group of Eight*; bi kurdî: *Koma Heyştan*) koma heyşt welatên dewlemend ên ku ji aliyê sanayî ye pêşketîne.

# DYA
# Japonya
# Almanya
# Keyaniya Yekbûyî
# Fransa
# Îtalya
# Kanada
# Rûsya

Rûsya pêşî ne endamê vê komê pişt re Rûsya jî bû endamê komê ev 8 welat bi navê Welatên G8 tê nasîn. Ji aliyê welatên G8î ji sala 1975an vir ve civînên aborî yên salane tên lidarxistin. DYA, Japonya, Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Îtalya, Kanada, Rûsya nêzîkî % 65 aboriya cihanê temsîl dikin. Xebatên salane ya komê ji konferans, lêkolînên ramyarî pêk tê. Serokên hikûmetên endamên komê her sal beşdarî civînan dibin û welatek endam jî serokatiya komê dixe ser milê xwe. Serokaktiya komê di destê kîjan welatî de be, rojeva civînê ew eşkere dike û mazûvaniya civîna wê salê ew dike.


Kategorî:Rêxistinên ku di 1997an de hatine avakirin
Mirina Jaro

thumb|Berga Mirina Jaro
**Mirina Jaro** xêzeçîroka pêşîn a bi kurdî ye. Xêz ji aliyê Lewent Ozkan ve hatiye pêkanîn û Mamê Elî Mamoste (Erdal Alper) destan nivîsiye. Di 2007an de ji aliyê Weşanên Berçem ve hat çapkirin.

Bi salan ev xebat li Nisêbînê hate weşandin û di nav gelek derfetên kêm de. Pêşgotina wê ji hêla Firat Penaber ve bi navê xwe yên din Müslüm Aslan hatiye nivîsin.

Pirtûk di çapa yekem de ma. Ji ber hinek pirsgirekên aborî û polîtîk belavkirina wê jî kêm ket.

## Çavkanî

Kategorî:Xêzeçîrok
Şadiyan

**Şadiyan** anku **Şaddilî** navê êleke kurdan a mezin e. Bawerî ev e kû navê xwe ji mîrê Şedadiyan Muhemmedê kurê Şedad girtiye. Navbera salen 951-1075 de li bajare Divînê û Gencê ye serxwetî bûne. Paşe jî heta sale 1199 mîrtiye bajare Ani'ye bûn e.

Gorî Minorsky êv el, malbatek a êla Rewadî bûye û Rewadî jî digihîjin Hecbanîyan. Selahedînê Eyûbî jî kurekî vê êle bû.

Bapîrê wî Şeddad li herêma Serhedê li bajare Divinê jidayîkbûye. Bavê wî û apê wî Şêrko ji Serhedê, koçberê Başûrê Kurdistanê bûne.

Şadiyan îro bi pirranî li bakurê Xorasanê, li Îranê dijîn. Ji ber şahe Îranê, Şah Ebbas, ji Kurdistana Sor hatine koçberkirin. Niha 2-3 bajarê mezin ên li Xorasanê, bi pirranî ji êlen Şadlû (li Xorasan ji wan re Şadlû dibêjin) û Hecbanî pêk tên. Lê belê, li Kurdistanê jî kesen ji vê êlê hene. Bi taybetî jî li Serhed û Dêrsimê.

Li Serhede ew baweriyên Elewî û Sunnî dihewînin. Li Dêrsim, (Xarpêt, Mamekî, Erzingan, Sêwas, Xinûs û Gimgim)ê jî Elewî ne. Malbata sereke vê êlê (Adil Beg) li Refahiye dijin. 

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Xabûr (Dîcle)

thumb|
[thumb|Çemê Xabûrê li [Zaxo.]]
**Ava Xabûr** (an jî **Xabîr**) dikeve navbeyna Silopî û Zaxoyê de û herweha gumrik e an jî gumrikxane jî jêre dibêjin, çinko li vir gumrik heye. Xabûr hem av e, pir jî liser heye û jê re dibêjin Pira Xabûrê, jê re dibêjin Ava Xabûr û jê re dibêjin Gumrika Xabûr. Ev der bes ne gumrik tinê ye, herweha wekî gundekî ye. Ev gumrik ji aboriya herêmên kurdan û bilhesa jibona Silopî, Cizîra Botan, Şirnex, heta Wanê, Mêrdîn, Diyarbekir (Amed) Riha (Urfa) û gelek bajarên din jî ji aliyê aborî ve îstîfade ji gumrika Xabûr dîtine û heta niha jî dibînin.

Li vî aliyê Xabûrê hikûmeta tirkî û li aliyê din hikûmeta herêma kurdan an jî Otonomiya Kurdistanê bikar tîne. Gumrika Xabûr di 15 salên borî de ji aliyê aborî ve îstîfadeke gelek mezin daye aboriya herêmên Kurdan.

Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Iraqê
Kategorî:Çemên Kurdistanê
Kategorî:Çemên Tirkiyeyê
Kategorî:Zaxo
Xabûr (Firat)

**Çemê Xabûrê** yek ji mezintirîn şaxê çemê Firatê ye û çemekî Bakurê Kurdistanê û Rojavaya Kurdistanê ye. Her çiqas Xabûr ji Kurdistanê derketibe jî, kaniyên karstîk ên li derdora Girê Spî çavkaniya sereke ya ava çem in. Çend çemên girîng li bakurê Hesîçeyê tevlê Xabûrê dibin ku bi hev re sêgoşeya Xabûrê an jî wekê devera Xabûra Jorîn tê zanîn, diafirînin. Ji bakur ber bi başûr ve, barîna baranê ya salane li baskê Xabûrê ji 400 mm kêmtir dibe ji 200 mm. Vê yekê çem di dirêjahiya dîrokê de ji bo çandiniyê kiriye çavkaniya avê ya girîng. Xabûr li nêzî bajarokê Buseyrayê dikeve nava Firatê.

## Erdnîgarî
Rêça Xabûr dikare li ser du herêmên cuda were dabeş kirin. Yek devera Xabûr a Jorîn an Sêgoşeya Xabûrê ku li bakurê Hesîçeyê ye û rêça duyem jî  Xabûra Navîn û Xabûra Jêrîn e ku di navbera Hesîçe û Buseyrayê de ye.

## Dîrok
Ji salên 1930an vir ve li geliyê Xabûr gelek lêkolînên arkeolojîk hatine kirin û ev yek nîşan dide ku herêm ji serdema Paleolîtîk a jêrîn ve hatiye dagirkirin. Cihên girîng ên ku hatine kolandin Tell Halaf, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Maşnaqa, Tell Mozan û Tell Barri ne. Herêmê navê xwe daye eşyayê boyaxkirî yê taybet ku di destpêka hezarsala 2emîn a berî zayînê de li bakurê Mezopotamya û Kurdistanê hatiye dîtin, bi navê Xabûr ware. Herêma çemê Xabûr jî bi avabûna împeratoriya Mîtanî ve hat behskirin.

Projeya Çemê Xabûrê ku di sala 1960an de dest pê kir, bi çêkirina rêze bendav û kanalan ve girêdayî bû. Sê bendav li baskê Xabûr hatin çêkirin di çarçoveya planeke mezin a avdanê de ku Bendava Tebqa ya li ser Firatê jî dihewîne. Beşa çemê Xabûr a di nava navçeya Tell Temer de maleke xwerêveberiya suryaniyan e. Du bendavên Hesîçe yên rojava û yên rojhilat li ser şaxên Xabûrê di navbera Serê Kaniyê û Hesîçe de hatine çêkirin. Kapasîteya embara Hesîçe ya rojavayê 0,09 km3 ye û di heman demê de dawiya başûr-rojhilatê herêma suryaniyan û kurdan e. Kapasîteya rojhilatê Hesîçe 0,2 km3 ye. Bendava sêyemîn bi navê başûrê Hesîçe li ser Xabûr 25 km li başûrê Hesîçe hate çêkirin. Kaniya vê bendavê 0,7 km3 ye. Deşta Xabûr, ku niha nêzîkî çar milyon donim (16,000 km2) zeviyên çandiniyê hene, devera sereke ya çandiniya genim li Sûriyeyê ye. Her wiha beşa bakur-rojhilat jî navenda berhemanîna petrolê ya Sûriyeyê ye.

## Binere

* Çemê Nisêbînê

## Çavkanî

Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Kurdistanê
Kategorî:Çemên Sûriyê
Kategorî:Çemên Tirkiyeyê
Kategorî:Firat
Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)
Kategorî:Tor
Końskowola

**Końskowola**, qezayek li başûr-rojavayê Polonyayê ye. Di navbera Puławy û Lublinê li kêleka çemê Kurówkayê ye. Di navçeya Puławy a ku girêdayî voyvodatiya Lublînê ye de navenda gnîmayek cuda ye. Gorî hijmartinên sala 2004'an niştecihên xwe 2.188 kes in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Gund
Kategorî:Polonya
Çemê Nisêbînê

**Çemê Nisêbînê** an **Cexcex** (bi erebî: نهر جقجق *Nahr Jaqjaq*, نهر الجغجغ *Nahr al-Jaghjagh*, or *Nahr al-Hirmas*, suryanî: ܢܗܕܐ ܕܔܩܔܩ *Nahro dJaqjaq*) şaxekî ji çemê Xabûr a Firatê ye ku yek ji çemên Bakurê Kurdistanê û Rojavaya Kurdistanê ye.

## Çavkaniyên çemê
Du çavkaniyên çem hene. Şaxê dirêj, ku bi navê Ava Reş tê zanîn, li nêzîkî gundê Toptepe yê parêzgeha Mêrdînê, li Bakurê Kurdistanê, bilind dibe û 10 km diherike û digihêje şaxê kurttir ku bi navê Ava Spî tê zanîn.

Çem li nêzî bajarên Nisêbîn û Qamişloyê derbasî Rojavaya Kurdistanê dibe. Ev av hem li Kurdistanê hem jî li Sûriyeyê bi giranî ji bo avdanê tê bikaranîn. Çem li bajarê Hesîçe ya Rojavaya Kurdistanê diherike nav çemê Xabûrê.

## Jiyana kovî
Di çem de midye û kurikên ava şîrîn dijîn. Tîrêj bi bazirganî jî tê çandin. Herikîna neftê di çem de ji ber êrîşên dubare yên Bakurê Kurdistanê li ser dezgehên neftê yên li derdorê bû sedema qirêjiya ava çem.

## Çavkanî

Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî
Nisêbîn
Nisêbîn
Nisêbîn
Kategorî:Nisêbîn
Zêyê Biçûk

thumb|200px|Zêyê Mezin û Zêyê Biçûk
**Zêyê Biçûk** an **Zêyê Koyê** an jî Zaba Biçûk çemekî Kurdistanê ye. Ji çiyayên herêma rojhilat der tê û di herêma çiyayî de derbasê başûr dibe, Deşta Kerkûkê av dide. Di aliyê başûrê bajarê Şarqat de dikeve nav ava Dîcleyê.

## Çavkanî

Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Iraqê
Kategorî:Çemên Îranê
Kategorî:Çemên Kurdistanê
Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)
Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê
Kategorî:Parêzgeha Kerkûkê
Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê
Huzêm

**Çemê Sûyê**, **Huzêm** yek ji çemên Kurdistanê ye.

Huzêm ji nav axa Başûrê Kurdistanê derdikeve. Sê şaxên avê tên ser: Şaxa Xase, ava Tawix û ava Spî ne. Bajarê Kerkûkê li ser hersê avan e. Li nêzîkî bajarê Beled ew dikeve nav ava çemê Dîcleyê.

Kategorî:Çemên Iraqê
Kategorî:Çemên Kurdistanê
Bafûnbromîd

**Bafûnbromîd** xoyek ji Bafûn û Brom e. Direfşê xwe AlBr3 e.

## Bi tevayî
Bafûnbromîd di Benzol da û herî avên organîk yên din da dihele.

## Çavkanî

Kategorî:Bestinê Bafûn
Kategorî:Bromîd
Kategorî:Tirş
Gulebûk

**Xecxecok**, **gulebûk**, **kokolîko**, **rebenîk** an **kormamo** (*Papaver rhoeas*), giyayek an kulîlkek ji malbata *Papaveraceae* e.

Di biharan de li beriya, li cihên çandiniyê jiberxwe şîn tê. Mezinahiya xecxecokan ji hev cuda ye. Awayekî wê ji 30 heta 80 cm mezin dibe û gelekî bi giya ye. Darê xecxecokê pir tenik û bi pirç e. Kulîlka wê ya sor ji meha gulanê heta tebaxê vedibe.

## Cih
Cihê xecxecokê yê lê derketiye hole nayê zanîn. Lê belê tê bawerkirin ku Asya, Ewropa an jî bakûrê Efrîqa (cihe ku hîna lê wek kevneşopî ji kulîlkên xecxecokê meqyaj tê çêkirin) warê xecxecokê ye. Li van deran ji zû ve çandinî heye û xecxecok bi reya çandiniyê li tevahiya cihanê belav bûye. Ev kulîlk li heremên ku kar û barê mirovan lê heye belav bûye û beyî mirovan nikarîbû bighêje van herêman. Xecxecok hîn zêdetir li cihên germ, zûha û bi tav şîn tên.

## Galerî

Wêne:Camp de roselles.JPG|Gulebûk, Mallorca (Spanya)
Wêne:Papaver rhoeas LC0050.jpg|Şîroveyek Koehler's Medicinal-Plants 1887


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleya bûkaniyan
Kategorî:Floraya Kurdistanê
Zêyê Mezin

[thumb|300px|Zêyê Mezin di geliyê [Reşavayê ve diherike (parêzgeha Dihokê, Başûrê Kurdistanê)]]
**Zêyê Mezin** an **Zêyê Behdînan** çemekî Kurdistanê ye.
[thumb|rast|alt=Great Zab in Sheladize city in Winter|Zêyê Mezin Li Bajêrê [Şîladizê|Şêladizê Li Werzê Zivistanê]]

Zêyê Mezin ji axa Rojhilatê Kurdistanê derdikeve. Di herêma Culemergê de dikeve nav axa Bakur û pişt re derbasî Başûr dibe. Di herêmên Girik û deşta Hewlêrê re derbas dibe. Li aliyê Nemrûdê dikeve ser çemê Dîcleyê. Ava çemê Dîcleyê zêdetir dike. Dîcle 33% ji ava xwe ji Zêyê Mezin digire.

## Çavkanî

Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Iraqê
Kategorî:Çemên Kurdistanê
Kategorî:Çemên Tirkiyeyê
Kategorî:Parêzgeha Dihokê
Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê
Bafûnklorîd

**Bafûnklorîd** bestinek ji Bafûn û Klor e.

## Bi tevayî
Bafûnklorîd baş di avê (450 \frac{g}{l}) û avên organîk da. dihele

## Çavkanî

Kategorî:Bestinê Bafûn
Kategorî:Klorîd
Kategorî:Tirş
Bafûnoksîd

**Bafûnoksîd** bestinê Oksîjen bi Bafûnê ra ye.

## Bi tevayî
Bafûnoksîd tewr di avê da nahele. Ew pir çetin di asîdan ya bazan da dihele.

## Çavkanî

Kategorî:Bestinê Bafûn
Kategorî:Oksîd
Yasemîn

thumb|Yasemîna zivistanê
**Yasemîn** an **asimîn** *(Jasminum officinale)* kulîlkek ji famîleya darzeytûnan (Olaceae) e.

Tê payîn ku ev kulîlk ji Mezopotamya belav bûye li başûrê Ewropa bêhtir şîn bûye. Hin cureyên wê gelek bilind dibin, digihên 4–5 m. Ji vê kulîlkê rûneke taybet tê çêkirin ku piranî di warê dermanan de tê bikaranîn. Ji dusedî zêdetir cureyên yasemînê hene.

## Çend cureyên yasemînê
* *[[Jasminum fluminense]]* – Yasemîna afrîqî
* *[[Jasminum grandiflorum]]* – Yasemîna spanî
* *[[Jasminum humile]]* – Yasemîna zer
* *[[Jasminum nudiflorum]]* – Yasemîna zivistanê
* *[[Jasminum officinale]]* – Yasemîn
* *[[Jasminum polyanthum]]* - Yasemîna gulî
* *[[Jasminum sambac]]* – Yasemîna erebî

Kategorî:Famîleya darzeytûnan
Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Kulîlk
Xeydoka gulanê

thumb|Xeydokên gulanê

**Xeydoka gulanê** *(Convallaria majalis)* kulîlkek ji famîleya *Convallariaceae* ye.

Piranî li cihên avî û sar şîn dibin. Bakurê Ewropa ji bo şînbûna vê kulîlkê gelek li rê ye. Li Kurdistanê gelek cîwar e. Bi qasî 10 - 30 cm bilind dibin.

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Kulîlk
Kategorî:Riwekên axûdar