open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Meftune

**Meftune**, **meftûne** cure xwarineke quşxaneyê ji pêjgeha kurd û gelên cîran e.

Ji ber ku bêjeya "meftûne" tê wateya dildayînê, ev xwarin bi qasî dildayînê hatiye hezkirin. Bi taybetî li Amedê gelek hez jê tê kirin.

## Berkelî
* *750 gr [[goşt]]ê sor*
* *4 serî bacanê reş (bacanreşk)*
* *4 serî frrengî (pamîdor, bacanê sor, şamî, şamik, tomatos)*
* *4 serî [[îsot]]*
* *2 kevçî [[simaq]]*
* *4 serî [[sîr]]*
* *[[Rûn]]ê ron (gulberoj aêd)*
* *[[Av]]*
* *[[Xwê]]*
* *Biharbêhn ([[biharat]]) li ser daxwazê ye*

## Amadekirin
# Rûnê xwe berdin quşxane yan beroşa xwe û biqelînin. Dema baş qeliya heya ser goşt bigire avê berdinê. Bi vî awayî heya ava xwe kişand bikelînin.
# Bacan, fireng û îsota xwe tîke bikin berdin ser goştê xwe. Hinekê avê berdin ser û ava darivandî ya simaqê jî pê re. Xwêya xwe bavêjinê û bikelînin. Ber bi dawîbûnê re sîra kutayî tevlî bikin û hinekê wisa bidin rawestandin. Êdî amade ye were ser destexaneyê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Çilbir

**Çilbir** xwarineke ji pêjgeha kurd e.
thumb|250x250px|Çılbır

## Çilbir û çilîbir ne yek in
Du cureyên wê hene. Çilbira navdar, a bi hêk û mastê tê çêkirin e. Çilbira bi goşt û şikevayê tê çêkirin, ne çilbir lê çilîbir an *çilekîbir* e. Mixabin bi şaşî tên tevlîhevkirin.

## Gotin li ser çilbirê
* Çilbir xwar, hewcedarê çil û yekê nema.
* Çilbir xwar negot çil û yek.

## Berkelî
* *[[Sîr]]*
* *[[Mast]]*
* *[[Hêk]]*
* *[[Rûn]]ê tîr, margarîn*
* *[[Îsot]]a sor a hêrayî*
* *[[Xwê]]*

## Çêkirin
Badiyeke mezin bigirin û heya nîvî avê têxinê. Xwê bavêjin nava vê avê û bidin ser argûnê, bikelînin.

Gorî daxwazê hêkên xwe biçelpînîn û devanga quşxaneya xwe bigirin. Sîrê bikutin û tevlî mast bikin, tevdin. Sîr-masta xwe li binikên xwarinê (debax) parve bikin. Hêkên pijiyayî darivînîn wan jî li binikan belav bikin.

Rûnê xwe biqijilînin, îsotê berdinê û vê çênca xwe li binikan parve bikin, bînin ser destexaneyê.

Kategorî:Pêjgeha bulgarî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên sîr û mastê
Çilîbir

**Çilîbir** xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Bi çilbirê re tê tevlîhevkirin.

Xwarineke hêsan, çorsane ye. Ji ber wê jî ev nav lê dane. Ango ev xwarin çiliyê, çilekiyê der dibe, bêhna çilekan tîne ber wan.

Pelhevîrkê (şikevayê) bi ava goşt hinekê nerm dikin, radixînin ser binikên xwarinê. Goştê kelandî yan pijandî didin ser û hinekê ava goşt ser werdikin.

Li Kurdistanê xwarinên wiha hêsan didin zarokan ku aş bibin, heya xwarin amade bû, bisekinin. Pirranî dema xwarineke ji şikevayê tê amadekirin, *çilîbirê* didin zarokan.

Helbet ne tenê ev xwarin çiliyê, çilekiyê derdibe. Li Kurdistanê ji cure xwarinên xurîniyê re jî viya dibêjin. Kurd çilekiyê wekî marê wan xwe negihînin kesekê rave û teswîr dikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Biraşka şîşê

rast|thumb|Cureyek biraşka şîşê ya kurdî
rast|thumb|Dîmenek ji şaşlîka rûsan
**Biraşka şîşê**, **kebaba şîşê** cure kebabek ji pêjgeha kurd û gelên cîran e. Li ser agirdankên (mantêz) nûjen ên lajwerdî tê pijandin. Goşt li ser şîşan tên pijandin, navê xwe ji wê digire.

## Berkelî
* *1 kg goştê hêtê yê mihê*
* *3 serî pîvaz*
* *Rûnê zeytê*
* *Xwê*
* *Merge (avtirş, ava firingiyan, ava bacanên sor, salçe)*

## Çêkirin
Goştê xwe di dirûvê kûbikî de tîke bikin. Pîvaza xwe hûr bikin, ti teştekê de bi tevî rûnê zeytê, merge, xwê û îsota reş tevdin. Goştê xwe di nav de rojekê di sarincokê de bidin rawestandin.

Sebzeyên xwe bişon, firingî û îsotên hûr bikin. Şîşên xwe amade bikin. Bi awayê rêzkirina 3 çêtî goşt, 1 çêtî donê dawê li şîşan rêzbikin. Li ser agirê komirê bipijînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).

## Girêdanên derve
* 
* Marinade recipes for shashlik at RusslandJournal.de (ne bi kurdî ye)

Kategorî:Goştê biraştî
Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha efxanî
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha gurcî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha polonî
Kategorî:Pêjgeha rûs
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Behdînanê
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Pesar Findî

**Pesar Ebdulkerîm Findî**, bi kurtî **Pesar Findî**, rojnamevanekî kurd e.

Pesar Findî li sala 1987'an li Dihokê ji dayik bûye û xwendina xwe li wir bi dawî aniye. Ew derçûye Ekadîmiya Serbaziyê ya Zaxoyê û Koleja Yasa û Ramyarî ya Dihokê. Roja îro ew karê rojnamevanyê bi şêwazeke azad li Dihokê dike.

Bawernama Masterê ji welatê Hindistanê bidest xistiye, her wisa bawernama Diktorayê jî ji welatê Malîzîya bidest xistiye, niha ew mamosteyê zanîngehê ye.

## Berhemên wî
Berhem û nivîsên wî yên rojnamevanî di rojname û kovarên weke Dicle, Heng, Yasa, Peyama Zanko, War, Rastî û hinekên din de weşandine.

Pesar Findî endamê Sendîka Parêzerên Kurdistanê û Yekêtiya Mafperwerên Kurdistanê ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Taybet ya Malbata Findî 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Bîco

thumb|Bîco

**Bîco**, **biraşka Rewanê**, **biraşka Mêrdînikê**, **kebaba Oltiyê**, **caxkebab** cure kebabek ji pêjgeha kurd e.

Li deşta Rewanê, parêzgehên Erzîrom, Erdêxan, Qers û Îdirê gelek tê xwarin.

Navên wan gelek tên tevlîhevkirin lewra li hin herêman hinekê cuda tê çêkirin û bi awayekê din tê binavkirin.

Bo pijandinê şivik tên bikaranîn. Li Erdêxan, Qers, Erzîrom û Îdirê û herwiha di nava kurdên Ermenistanê de ev cure kebab pirr hezkirî ye. Bi taybetî bîco yan caxkebaba Mêrdînikê gelek bitehm e.

Navê xwe ji bîcoyan ango şivikên pijandinê digire. Cax kebab jî dibêjin. Oltîkebab ji tê bikaranîn.

## Amadekirin
Ji goştê berxan tê çêkirin û li ser bîcoyan (şivik) tê pijandin, bi nanê loş tê xwarin.

Îsota reş, pîvaz, goşt û biharbêhn (biharat) tê tevdan. Li ser bîcoyan tê rêzkirin û li ser agirê darê tê pijandin. Lê hema nayê xwarin, goştê pijandî tê jêkirin û îcar jî wê li ser caxikan dipijînin.

Kategorî:Erzîrom (navend)
Kategorî:Goştê biraştî
Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Kategorî:Pêjgeha Rojhilata Navîn
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Tirşik

rast|thumb|Tirşika Mêrdînê
**Tirşik** navê komekê xwarinên pêjgeha kurd e. Gelek cureyên wê hene û mirov dikare bêje, kurdan ji ber ku hinekê tirş e, gelek xwarin wekî tirşik binavkirine.

## Cureyên tirşikê yên navdar
Mixabin lêkolîneke zanistî li ser xwarinên kurdî nehatiye kirin. Kesên ku li ser vê babetê xebitîne jî pirranî li ser herêma xwe sekinîne. Ji ber wê ye gelek tevlîhevî û şaşi hene.

Li hin deveran ji tevahiya şorbeyan re tirşik dibêjin ku ev ne rast e.

* Tirşika Botanê, herwiha Mêrdîn, Riha, Sêrt ûêd
* Tirşika Gurgumê, herwiha Meledî, Dêrsim, Sêwas ûêd
* Tirşika Amedê, herwiha Mûş, Wan ûêd
* Tirşika tirşoyê

## Tirşika Botanê

## Tirşika tirşoyê
Li gelek cihan ji tirşoyê jî şorbeyê çêdikin û jê re tirşik dibêjin. Pelên tirşoyê tên ristekirin û wê dixin dîz an quşxaneyê. Mast an dew berdidin ser, herwiha ava germ, nok, dan û xwê jî.

Ser wê ard (arvan) belav dikin, devê wê digirin û bi pot û çatan pordikin ku germa xwe xwedî bike. Wisa şevekê tê rawestandin. Sibeyê didin ser agir û bo demekê dirêj tê kelandin. Bi sarî tînin ser destexaneyê. Ji aliyê vîtamîna K dewlemend e.

## Tirşika Amedê
Tîkegoşta xwe (ji goştê mihê û hinekê bi donê ve) bixin dîzê pîvaz, firengê tîke bikin, qatekê bila goşt, yek yek pîvaz û fireng be, wî awayî di dîzê de bicih bikin. Bexdenûsê bixin ser û bo qasî 2 katjimêrê bikelînin.

## Tirşika Gurgumê
Berkelî bo 4 kesan:
* Nîvê stekanê (qedeh) nok
* Nîvê stekanê danê spî
* 200 gr keşka li ser pûngê hatiye hişkkirin
* 1 stekan mast
* Nîv stekan ard (arvan)

Çêkirina wê:
Rojekê berê nok, keşk, mast û ard bixin quşxaneyê heya ser wan bê porkirin avê berdin ser. Devangê bidin ser, bi pot û çatan binixumînin ku germ xwedî be. Bila şevê heya berbangê wiha bimîne.

Roja din danê spî tevlî bikin, xwê bavêjinê û bikelînin. Di agirê nizm de bi qasî 30 deqe bikelînin û bo xwarinê bînin ser destexaneyê.

## Tirşikê bixwin lê nebin "tirşikçî"
Di wêjeya devkî ya kurdî de cihekê tirşikê yê girîng heye. Dibêjin berê key, mîr û axayên kurd xêra xwe li xizanan tirşik belav dikirine. Xizan li derê palas û pêjgehên wan rêz dibûne. Hin kesên kone (qurnaz) û şelaf ji bo pirr bixwin xwe didane pêş an ji bo xwarinê, ji mîr û axayan re şelafî û pesindarî dikirine.

Têgîna tirşikxwar, tirşikçî derbasê siyasetê jî bûye. Kesên bo berjewendiyên xwe piştgirî û pesindariyê dikin re tê gotin.

Kategorî:Hêyavk
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Kirdo

**Kirdo**, **şorbeya kirdo** cure şorbeyek ji pêjgeha kurd e. Navê xwe ji lêkera *kirin*ê digire. Tirk viya wekî *kurdo* didin pêş lê ne wisa ye. Li Tirkiyeyê bi navê *Kırdo Çorbası* wekî xwarinekeke tirkan didin nasandin û patenta wê deranîne.

## Berkelî
* *3 serî [[pîvaz]]*
* *Nîvê stekanê (qedeh) [[savar]]*
* * Kêmzêde nîv kg [[mast]] (li ser daxwazê)*
* * *1 hêk*
* *Pûjan (tihtavik, nane)''

## Çêkirin
Pîvazên xwe hûrikî hûr bikin û di nava rûnê nivîşkî de heya zerayî pê ket biqijilînin. Pûjana xwe bavêjin navê. Di heman demê de savara xwe bikelînin, di nava badiyekê de mast û hêk biçelqînin. Vê çênca xwe berdin ser pîvazan. Bi hev re bi tevî savarê bikelînin. Li ser daxwazê hin biharat jî dikevin şorbeyê.

## Gotinek li ser kirdo
* Kiro nekiro, kirdo çênekiro. (ev gotin ji Bêrtiyan hatiye wergirtin. Têkiliya wê bi vê şorbeyê heye yan nîne, nayê zanîn)

## Girêdanên derve
* Terîfeyeke kirdoyê (bi romî) 

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Pîzaya şikevayê

**Pîzaya şikevayê**, **pîzaya nanesêlkê** cure pîzayek ji koma xwarinên pîza û patîleyê ye. Di pêjgeha kurd de jî cihê xwe digire.

## Berkelî
* *4 heb [[sosîs]]*
* *Nîvê kevçiyê [[rûn]]ê ron*
* *3 pelhevîrk ([[şikeva]])*
* *3 [[hêk]]*
* *2 stekan (qedeh) [[şîr]]*
* *1 kevçî [[mast]]*
* *1 kevçî [[ketçap]]*
* *2 kevçî hebên [[lazût]]ê (garis)*
* *1 kevçî [[awîşen]], cehter *
* *1 Pakêt [[penîr]]ê bêrûn û bêxwê yê ji şîrê mihan*

## Amadekirin
# Sêniya xwe bi rûnê xijok bikin. Yekemîn pelhevîrka xwe wisa daynin ku ji sêniyê mezintir be, ango pila ji ser dora wê re bavêje. Pelhevîrkên din bi destan parçe bikin.
# 2 hêk û spîka hêkek bi 2 stekan şîr, nîvê stekanê rûnê ron û kevçiyek mastê ve di tasekê de biçelqînin.
# Nîvê vê çênca xwe li pelhevîrkên xwe yên parçekirî bidin. Perên pelhevîrka mezin a binî di navendê de bigihînin hev. Kevçiyek ketçapê berdin ser sosa we amade kiribû û wê berdin ser pelhevîrkê.
# Sosîsên xwe rêz bikin, lazût û cehterê pê werkin. Penîra xwe hûr bikin bidin ser sosîsan. Di germahiyeke nîvcoyî de, di argûnê de bipijînin. Zerayî bi penîr ket, derînin û bînin ser destexaneyê.

Kategorî:Patîle û pîza
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Mogadîşû

**Mogadîşû** (bi zimanê somalî: *Muqdisho*, erebî: مقديشو, *Maqadīshū*, îtalyanî; *Mogadiscio*) paytexta Somalyayê ye.

## Etîmolojî
Navê Mogadîşû ji peyva farisî tê مقعد شاه, Maq'ad-i Shah.

## Wêne

A man carries a huge hammerhead through the streets of Mogadishu.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* GlobalSecurity.org page on the city's history
* Mogadishu at Google Maps
* Map of Mogadishu (1997)
* BBC articles:
** "Inside Somalia's danger zone", October 5, 2008 (videos)
** "Somalian 'ghost city' wracked by war", October 6, 2008
* Photos of Mogadishu taken between 1993 and 1995 
* Few Traces Of Past Glory In Mogadishu - audio report by

Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Afrîkayê
Kategorî:Okyanûsa Hindî
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Kategorî:Somalya
Kufteya Evdîgor

thumb|Kufteya Evdîgor |250x250px
**Kufteya Evdîgor** xwarineka ku goştê dewaran yê bêbez ve tête çêkirin e. Li Bakurê Kurdistanê taybetî li serhedê tê çêkirin.

## Amadekirin
Goşte dewaran ê bêbez û bê reh lî ser kevirekî heta bibe wek benîşt tê kutandin. Wexta ku li ser kevir tê kutan din av de reh bê dîtin jê tên derxistin. Paşê pîvaz tên rendekirin. Tevlî goşt dibe û baş tê ecinandin. Goştê ku hatiye ecinandin dibin girêkên bi qasî 200 gr. Û bê run tê kelandin. Ava kufteyên keliyayî ji bo savar tê bi kar anîn. Kufte di teyfikan de li ser birinc tê pêşkêşkirin. Kufteyên Evdîgor li navçeya Bazîdê tête çêkirin. Li wir ew xwarin pirr navdar e. Ji ber yê yekê ye ku turîstên serdana Bazîdê dikin bi gelemperî vê xwarinê wek xwarineka herêmî tercîh dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Keşk

thumb|Ji parêzgeha Melediyê, keşkê çêdikin
thumb|Çortan an li hin deveran jê re keşk jî dibêjin
thumb|Keşka bacanêreşkê, bi farsî kaşke bademyan

**Keşk**, **çortan** *(înglîzî: kashk, farisî: کشک )* ji mastê hişkirî tê amadekirin. Di pêjgeha kurd, faris, romî (tirk), balkaniyan de cihekê girîng digire. Li Kurdistanê gelek cureyên wê hene. Çortan tenê cureyekê keşkê ye, lê li hin deveran (bo mînak li hin parêzgehên Serhedê) ji tevahiya cureyan re çortan dibêjin.

Ji dan, pûjan û mastê tê çêkirin. Li hin deveran îsot, biharbêhn (biharat) û pîvazê jî tevlî dikin. Di nav hev de tên strandin û wan gorî daxwazê wekî kufteyan radixin ber tavê bo ziwakirinê. Pîrranî li ser pûngê tê raxistin. Keşka herî bitehm a Gurgum, Sêwas û Melediyê ye.

Li Îranê sebzeyan jî dixinê. Bo mînak *keşkê bademyan*, bacanêreşka kelandî yan pijandî tevlî dikin. Pirranî bo zivistanê tê çêkirin. Mixabin ji ber ku li hin deveran bi navên cuda tên navandin, tevlîheviyekê heye.

Li Serhed û gelek herêman bêjeya keşk kêm an nayê bikaranîn û danê spî jî naxin navê. Li herêma Tolhildanê (Meledî, Gurgum, Dîlok) ji danê spî ye û jê re jî dibêjin keşk.

## Xwarinên ji keşkê tên amadekirin
* Şorbeya keşkê

## Herwiha binêrin
* Çortan
* Paskan
* Toraq

Kategorî:Pêjgeha efxanî
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha mongolî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Dêrsimê
Kategorî:Pêjgeha Erdelanê
Kategorî:Pêjgeha Hewramanê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarin
Kilora çavbelek

**Kilora çavbelek** cure kilorek ji pêjgeha kurd e. Ji ber ku wekî Fesalî (kilor)ê ji pelhevîrka pêçandî ye û bi têkelên xwe ve piştî pijandinê dişibe çavan, ev nav girtiye. Li rojhilatê Kurdistanê û hin deverên Bakurê Kurdistanê tê xwarin. Ev binavkirin a serhediyan e.

## Berkelî
* *3 pelhevîrk ([[şikeva]])*
* *4 serî [[gizêr]]*
* *300 - 350 gr [[goştê kişandî]]*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *250 gr pelên [[siyale]]yê*
* *2 stekan (qedeh) [[şîr]]*
* *[[Rûn]]ê ron*
* *3 kevçî [[xwê]] (solin)*
* *2 kevçî [[îsot]]a sor*

## Amedekirin
# Gizêrên xwe bişon, bişelînin û li rêşkerê (rende) bidin. Kevçiyeke rûnê ron berdin rûnbirêşkê û heya sorayî pê ket biqijilînin.
# Li rûnbirêşkeke din di nava 3 kevçî rûnê ron de goştê xwe biqelînin. Di rûnbirêşka sêyem de pîvazên xwe sor bikin. Nîvê pîvazê berdin nava siyaleyê, yê din jî berdin nava goşt.
# Pelhevîra xwe raxin. 2 stekan şîr û nîv stekan rûnê ron tevdin, bi viya rûyê pelhevîrê nerm bikin. Gizêrê li ser raxin. Pelhevîrka nû raxin ser û dîsa bi şîr û rûnê we hazir kiribû nerm bikin.
# Goştê xwe yê bi tevî pîvazê ye li ser raxin. Pelhevîrka sêyem jî herwiha bikin û îcar siyaleyê raxin ser. Şikevayên xwe bi baldarî bipêçînin û ji wan tîkeyên bi qasî du bêçiyê jêbikin. Li sêniyeke binê wê hinekê hatiye rûnkirin rêz bikin.
# Di germahiya 200 pileyê de bipijînin û bînin ser destexaneyê.

Kategorî:Kilor
Kategorî:Pêjgeha Erdelanê
Kategorî:Pêjgeha Hewramanê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarin
Kutilka kundirê

**Kufteya kundirê**, **kutilka kundirê** cureyeke kufteyan e. Ji koma xwarinên parêzê ye, ango şîşman (qelew) nake.

## Berkelî
* *2 serî [[kundir]]*
* *2 tayên hêlizê (pîjinda, şiwît)*
* *Yek-du ta [[pîvaz]]a teze*
* *1 kevçî ard (arvan)*
* *1 spîka [[hêk]]ê*
* *1 kevçî [[penîr]]ê rûnî (qaşar) yê rêşkerkirî*
* *[[Rûn]]ê ron*
* *[[Îsot]]a reş*
* *[[Xwê]]*

## Amedekirin
Kundirê xwe li rêşkerê bidin û ava wê ya zêde jê derînin. Spîka hêkê, hêliz û pîvaza xwe amade bikin.

Ardê xwe bixin badiyekê, penîr, xwê û îsotê tevlî bikin, Hêliz, pîvaza teze û kundirê xwe berdin ser, li hev bidin.

Ji vê têkela xwe bi kevçiyê parçeyan bigirin berdin nava rûnê di rûnbirêşkê de diqijile û heya herdu aliyên wê baş sor bûn, biqijilînin.

Ji nava rûn derînin bidin ser binikekê û hinekê rûnê wê ji bidarivînin. Bi germî bixwin.

Helbet zêde xwarina wê mirov qelew dike.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên parêzê
Kapela Sîkstînî

[thumb|Freska Michelangelo ya bi navê [Roja Axretê li Kapela Sîkstînî ye]]
thumb|Kapela Sîkstînî, dîmeneke ji derve
**Kapela Sîkstînî** yan **Kapela Sîstînî** (bi latînî: *Sacellum Sixtinum*; bi îtalî: *Capella Sistina*) kapeleke Vatîkanê ye ya ku di navbera 1473-1481'ê de ji aliyê papa Sîkstûsê çarem (Sixtus IV) ve hat avakirin.

Di kapelê de freskên hunermendê florensî Michelangelo yên bi navê "Roja Axretê" (1530-1541) tên dîtin.

Kategorî:Avahiyên di 1483an de hatine xilaskirin
Kategorî:Cihên turîstîk li Vatîkanê

Kategorî:Mîmarî
Kategorî:Vatîkan
Kilora siyaleyê

**Kilora siyaleyê**, **kilora ducaniyan** cureyeke kilorê ji pelhevîrk (şikeva) û siyaleyê ye. Li Serhed, Dêrsimê kêm, li herêma Soran zêde bê xwarin jî, pirraniya herêmên Kurdistanê kilorên wiha dixwin.

## Berkelî
* *Nîv kg pelên siyaleyê (espenax)*
* *250 gr [[goştê kişandî]]*
* * 1 serî [[pîvaz]]*
* *6 pelhevîrk ([[şikeva]])*
* *100 gr [[rûn]]ê tîr, margarîn*
* *2 stekan (qedeh) [[şîr]]*
* *1 zerika [[hêk]]ê*
* * 1 fîncan rûnê ron*
* * 2 kevçî ard (arvan)*
* *[[Îsot]]a reş*
* * [[Xwê]] (solin)*

## Amadekirin
# Pîvazan ziravane hûr bikin, di nava quşxaneyê de heya zerayî pê ket (di nava rûnê ron de) biqijilînin. Paşê goştê xwe jî bixinê û biqelînin.
# Siyaleyê hûr hûr, hûr bikin berdin quşxaneyê heya nerm bûn biqelînin. Xwê û îsota reş pê werbikin.
# Siyale nerm bûn, 2 kevçî ardê xwe tevdin û pê bidin xwarin, daku dema pijiya nezeliqin. Tevahiya pelhevîrkan bikin du qet. Rûnê heliyayî û şîr li rûyê wan bidin. Ji siyaleyê raxin ser. Gorî dilê xwe mezin an biçûk wan wekî loxê bipêçin. Bo her pelhevîrkê viya dubare bikin.
# Zerika hêkê ya xav li ruyê pelhevîrkên xwe bidin. Bavêjin argûnê û heya sor bû bipijînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Kilor
Kategorî:Xwarin
Haydarî

thumb|Haydarî bi nanê biqatix
**Haydarî**, cure mezeyek ji pêjgeha kurd û gelê cîran e. Ji ber ku tê de sîr, biharbêhn (biharat), îsota sor û ya dîrêj heye, dema mirov pirr bixwe dikare xurdangiya (madeyê) mirov biêşîne, devê mirov bişewitîne, ev nav girtiye. Ango *"hay ji xwe hebe, haydarê xwe be".* Li tevahiya herêmên Kurdistanê ev meze tê zanîn.

## Berkelî
* *[[Mast]]ê parzûnkirî*
* *3 serî sîr*
* *3 kevçî [[penîr]]ê spî yê reşkerkirî*
* *[[Xwê]] (sol)*
* *[[Pûjan]]a (tihtavik) hişkkirî*
* *[[Reşke]] (kemyon, zîre / zure)*
* *1 fîncan [[rûn]]ê zeytê*
* *Îsota sor*
* *Îsota dirêj (li ser daxwazê)*

## Amadekirin
Sîra xwe bikutin. Penîrê rêşkerkirî, mastê parzûnkirî, pûjan, rûnê zeytê, reşke û xwêyê tevlî bikin, tevdin.

Bi kêfa xwe îsotê dirêj ziravane tîke bikin û bixin ser. Îsota sor pê werbikin û bînin ser destexaneyê.

Kategorî:Meze
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Xwarin
Piyaz

**Piyaz** cureyek meze ye ji pêjgeha kurd û gelê cîran. Di wêjeya devkî de carnan jê re *pîvazniyaz* jî dibêji.
thumb|Piyaz

## Berkelî (bo pênc kesan)
* *250 gr hebên lowiyê (lovî, fasûlî)*
* *1 stekan (qedeh) sirke (sihik)*
* *1 serî pîvaz*
* *1 baq (qevçe) bexdenûs*
* *Îsota spî*
* *Xwê*
* *2 kevçî sirke*
* *6 kevçî rûnê zeytê*
* *2 serî firing (tomatos)*
* *2 hêkên xaşandî*

## Amadekirin
# Rojek berê loviyên xwe bixin nava avê, bila nerm bibin. Têxin quşxaneyê û ehya tiliyek serê re avê berdinê, bidin ser argûnê. Heya nerm bû, keliya bikelînin.
# Dema keliya, di nava ava xwe de bihêlin bila sar be. Bidarivînin û têxin badiyekê.
# Stekanek sirkeye tevlî bikin û devê badiyê bigirin. Bi vî awayî bi qasî 2 katjimêrî bidin sekinandin.
# Bo çênca wê di nava badiyekê din de îsot û sirkeyê tevdin. Rûnê zeytê pê bidin xwarin. Piştî 2 katjimeran sirkeya loviyan bidarivînin. Îcar pîvaz, bexdenûs, çênca (sosa) we hazir kiribû tevlî bikin, tevdin.
# Bixin binikan û bi firing, hêka xaşandî ya tîkekirî û zeytûnê bixemilînin. Êdî dikare bê ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Meze
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Basketbol

thumb|Basketbaza îtalî ''Sara Giauro'' di avêtina ''avêtina-sê-poxanê'' li „Europe-Cup“-Fînala jinan
thumb|''Ramon Sessions'' (Cleveland Cavaliers) berevanî ji aliyê ''Gilbert J. Arenas'' (Orlando Magic) ve tê kirin

**Basketbol** cure werzişeke gogê ye ku pirranî li salonên dadayî û bi du tîman (yaneyan) tê lîstin. Werzîşkar hewl didin gogê di sepeta 3,05 m li jorê ye re derbas bikin.

Yaneyek ji pênc lîstikvanên holê û heya heft lîstikvanên cîhgir (rezerv) pêk tê. Pûan, li gorî dûrayiya ji sepetê du an sê tên hesabkirin. Avêtineke serbest a biserketî, yek pûan e. Pêşbazî li ser pûanan e û kîjan tîmê pûana zêde girt, biserdikeve.

Deranderê basketbolê bi navê James Naismith kesekî ye ku sala 1891'ê ev werziş saz kiriye. Naismith ji kevnexwediyên parzemîna Amerîkayê çermesoran îlham girtiye.

## Rê û rêzanên wê
* Basketbol ji aliyê du ferwerdeyan (kizîr, hakem) ve tê birêvebirin. Yaneya mêvan xwedî mafê bijartina holkê (qad, saha) ye.
* Piştî her vedorê holk tê guhertin. Lîstik ji aliyê du lîstikvanên dijber ve li ser xêza navendî ya holkê, bi pişka bilinavêtina gogê, tê destpêkirin.
* Pêşbazî ji çar vedorên her yek 10 deqe didomin, pêk tê. Heger yaneyek bisernekeve, tê dirêjkirin.
* Yaneya pêngaviyê dike, divê holka xwe di nava 8 çirkeyan de biterikîne, êrîşa xwe di nava 24 çirkeyan de bidawî bike. Heger neke, mafê avêtinê derbasî yaneya dijber dibe.
* Lîstikvan tên cezakirin, heger:
# Gorî rêzika pêşbaziyê tevnegerin,
# Heger faulê bikin.

## Dîroka basketbolê

## Çavkanî
* Peter Kränzle, Margit Brinke: *Basketball Basics.* Stuttgart 2000, ISBN 3-613-50359-X. (almanî)
* Robert W. Peterson: *Cages to Jump Shots: Pro Basketball’s Early Years.* Omaha 2002, ISBN 0-8032-8772-0. (îngilîzî)
* John Hareas: *100 Jahre Basketball. - 100 saliya basketbolê* Delius Klasing Verlag, Bielefeld 2005, ISBN 3-7688-1670-2. (almanî)
* Deutscher Basketball Bund (Hrsg.): *Offizielle Basketballregeln für Männer und Frauen. - Rê û rêbazên fermî bo mêr û jinan* (beschlossen von der FIBA ab September 2004), Hagen 2004.
* Donald S. McCuaig: ''Basketball: a YMCA Invention.''  In: *YMCA Canada Y Triangle.* Kanada.
* Michael Schrittwieser, Egon Theiner: *Basketball. Alles über Technik, Taktik und Training.* BLV, München 2004, ISBN 3-405-16727-2.

## Girêdanên derve
* Deutscher Basketballbund e. V. (Yekîtiya basketbolê ya almanan
* Lîga basketbolê ya Almanyaya Federal (BBL) (ne bi kurdî ye)
* Lîga basketbolê ya jinan a Almanyayê (DBBL)  (ne bi kurdî ye)
* FIBA Europe (*îngilîzî*)
* National Basketball Association (*îngilîzî*)
* National Basketball Association
* Basketball-Schiedsrichter (*bo rê û rêzanan*) (versiyona bi kurdî nîne)

Kategorî:Baketbol
Kategorî:Lîstikên gogê
Kategorî:Werziş
Kategorî:Werzişên holkê
Kategorî:Werzişên olîmpiyadê
Keçika dê

**Keçika dê**, **keçika diya xwe** navê cure kufteyek ji pêjgeha kurd e. Tirk jî fêrî vê xwarinê bûne û navê wê jî kirine *"anali kizli - bi dê û bi keçê".* Bi taybetî li parêzgehên herêma Tolhildanê, Sêwas û Ezirganê tê xwarin.
thumb|Keçika dê

## Bingeha navê wê
Jinên kurd zarokên xwe di nava jiyanê de perwerde dikin, fêrî jiyanê dikin. Ji bo jîrek û behremend bin, van di zaroktiyê de dikişînin nava berpirsiyariyan. Ev xwarin jî wisa derketiye.

Dê (mader) dema kufteyê çêdikin, keçik jî tên ji xwe re bi dest-lepên xwe yên biçûk kufteyên biçûk çêdikin. Dê û keçik kufteyên xwe bi serbilindî pêşkêşî bav û malbatiyan dikin. Bav viya wekî *kufteya dê û keçikê* binavdike, dipesinîne.

Pesinandinên wiha li Kurdistanê gelek tên kirin, ne tenê ji bo vê xwarinê. Şorbeyek heye ku jê re *germiya qîza malê* dibêjin ku hin kes viya wekî binavkirineke erotîk fêhm dikin, lê ne rast e. Zarok bi biharan pincarê berhev dikin (bi taybetî tirşo) û wan di nava kevirên panok (pehnok) de dikutin. Viya berdidin nava verokekê û didin ser agir, dikelînin. Dê û bav jî bo dilê zarokan nemîne, ji viya tehm dikin. Germiya tirşoyê wisa dibe germiya keçika malê.

## Berkelî
* *Nîv kg [[goşt]]ê kişandî yê bêrûn*
* * Nîv kg [[savar]]*
* *Nîv kg goştê kişandî yê birûn*
* * 4 serî [[pîvaz]]*
* *[[Xwê]]*
* *[[Rûn]]ê nivîşkî*
* *1 stekan (qedeh) [[gûz]]*
* *[[Bexdenûs]]*
* * [[Îsot]]a reş, îsota sor*
* *2 kevçî [[merge]] (ava bacanê sor, ava firingiyên sor)*
* *1 kevçî mergeya îsotê ya malê*
* * Rûnê ron*

## Amadekirin
Bo dagirtina kufteyê berê goştê hêrayî û pîvazê biqelînin. Xwê, biharat, gûz û bexdenûsê bixinê û rawestînin bila sar be.

Bo hevîrê wê goştê hêrayî, savara pakijkirî, pîvaz û xwê bixin makîneya strînê û 10-15 deqe bistrînin. Dûv re di teştekê de cardin bistrînin, ji wan çêtiyên kufteyê amade bikin.

Kufteyên xwe tije bikin.

Ji bo zarokan, ango ji bo kufteyên keçikê jî herwiha çêtiyên biçûk ên bi qasî nokê amade bikin.

Rûn û mergeya xwe bixin verok, quşxane, beroş, qulpok kilince, sîtil an dista xwe û biqijilînin. 3-4 stekan ava xwe berdinê û bihêlin bila bikele.

Kufteyên xwe yeko yeko bavêjinê û kelek-dukel pê bînin. Kufteyên xwe ji nava avê derînin û bo destexaneyê (sifreyê) amade bikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Dêrsimê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarin
Kufte

thumb|rast|Kufteya Tewrêzê
**Kufte** (, , ) navê komeke xwarinan e. Di pêjgeha kurd de xwedî cihekê mezin e. Bi taybetî li Meledî, Sêwas, Ezirgan, Gurgum, Riha û Dîlokê bi sedan cureyên kufteyê tên xwarin.

Ji Balkan heya Hindistan, ji cîhana ereban heya Spanyayê kufte bi heman navê tê binavkirin û xwarin.

Li hin deverên Kurdistanê bi navê kutilk tê binavkirin lê kutilk navê cureyekê kufteyê ye, ne navê hemiyan.

## Bingeha navê wê
Ji bêjeya *kutin*ê tê. Di hin devokên kurdî de lêker bi tîpên +f, +v tên dirêjkirin. Bo mînak serketin-serke(f)tin, ketin-ke(f)tin an ke(v)tin.

Ji ber ku kufte ji kutana, kutandina dan û berkeliyên din tê çêkirin, jê re gotine: *kutin-kuftin-kute-kufte*. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin lê gelek aşkera ye ku ev xwarin ji gelên îranî (fars, kurd ûêd) belav bûye.

Di salên 1960-1970'yî de bi milyonan romî (tirk) bo xebatê li Ewropa bicih bûn. Ji ber wê tevahiya xwarinên kurd, fars, ereb û asyayê niha li Ewropa wekî *"xwarinên tirkan"* tên binavkirin.

## Hin kufteyên sereke yên aşpêjxaneya kurd
* Kutilka dîlanê (him kufte ye, him jî kutilk)
* Kufteya Evdîgor
* Keçika dê
* Ecîn
* Pirrezîz
* Pirrlezîz
* Qopo
* Karkuj
* Kufteya bi cacix a Dîlokê, zazkufte, caciqkufte
* Kufteya xav
* Kuftetirş, kufteya tirş, a Mêrdînê, a Melediyê ûêd
* Xilolika Amedê,
* Liklikî, yan liklikkufte, kufteya Rihayê ya bi gûzê
* Kolostîk, kolosdîk
* Kufteya Sînemiliyan
* Poxînk, poxînkufte (kufteyên hûrik, bi sîrê yan bêsîr)
* Poxînka sîrî
* Sênîkufte, kufteya sêniyê ya Dîlokê
* Tepetep, tepetepa Sêrtê
* Hecî Zembûr, kufteya zembûrê ya Semsûrê
* Kolostîko mastîko, kolostîko bi mastê (ji Semsûrê)
* Kufteya hêkê, kufteya bi hêkê, kufteya Norxanê (li Riha û Sêwasê navdar e)
* Kufteya rostoyê
* Kufteya ardikê, kufteya bindanê
* Îzmîrkufte, kufteya balkanî
* Înegolkufte
* Kufteya siyaleyê
* Kufteya kartolê, (bi siyaleyê ya bêî wê)
* Kufteya sîrê
* Kufteya pîvazê
* Kufteya mast û savarê
* Darûziyafe
* Kufteya nîskê
* Kufteya Norxanê
* Kufteya tirîdê (bi taybetî ya Melediyê)
* Kufteya Xarpêtê
* Kufteya Tewrêzê
* Kufteya kelemê
* Kufteya Azerbaycanê
* Kufteya sebzeyê (bi dehan cureyê wê hene)
* Kufteya penîrê (bi dehan cureyên wê hene)
* Hesenpaşa
* Cîzûbiz

## Çavkanî


Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Avanît

**Avanît** cure xwarinek ji pêjgeha kurd e. Li herêma xerzan, serhedê zêdetir tê xwarin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarin
Kutilk

200px|rast|thumb|Ji postavaniya Azerbaycanê cureyek pûlê (2005).

**Kutilk**, **dolmeh**, **heşîn**, **xeşîn** navê komekê xwarinan e. Carnan jê re bi tesîra farisî û tirkî dolme jî tê gotin. Dolmeh tê texmînkirin ji zimanê yewnanî *dolmadakî* (ντολμαδάκι) tê.

## Dolmadakî yan dolmeh û kutilk
Di rastiyê de dolmeh, dolme tenê navê cureyekê kutilkan e. Ji kufte û pêçanan (alol) cuda ye. Kutilk ji xwarinên ku tên dagirtin, tijekirin re tê gotin. Bêjeya dolmeh ji dolmadakî ya yewnanî yan ji zimanê gurcîyan tolma (ტოლმა) derbasî kurdî bûye. Osmanîyan ev nav heya balkan û bakurê Afrîkayê birine.

## Çiye kutilk?
Di pêjgeha kurd û gelên cîran de bi dehan cureyên kutilkê hene. Kutilk pirranî ji sebzeyan, ji dagirtina, tijekirina sebzeyan tê çêkirin. Wekî kutilka dîlanê, ji tijekirina dan, nîsk, ardik, nokê, goştê jî dibe. Pirranî ji îsot, bacanreşk, pîvaz, kundir, firing, pelê rezê tê amadekirin.

Li Kurdistanê bi zivistanê ji sebzeyên hişkkirî gelek cureyên kutilkê tên xwarin. Herwiha gelek cureyên dolmeyê yên ji dan tên çêkirin jî hene.

## Cureyên kutilkan
* Kutilka dîlanê (kutilk, kutilka Mêrdînê)
* Kutilka bacanreşkê (gelek cure)
* Kutilka îsotê (dolmeya îsotê)
* Kutilka masiyê (ji mezgît ûêd)
* Kutilka fringiyê, dolmeha bacanê sor, kutilka şamikê
* Kutilka piraseyê (qurad)
* Kutilka canberiyê (rubyan, kerewîz
* Kutilka bihokê
* Kutilka kelemê
* Kutilka siyaleyê
* Kutilka kundirê (gelek cure)


Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Asyayê
Kategorî:Xwarin
Şîvedîz

**Şîvedîz**, di wateyê *şîva dîzê* de, xwarineke kurdî ye. Bi taybetî li parêzgehên Dîlok, Riha, Başûrê Kurdistanê û Mêrdînê tê hezkirin, xwarin. Di pêjgeha kurd û suryanîyan de navdar e. Navê wê yê kurdî derbasê romî (tirkî) jî bûye, ew jî dibêjin *şiveydiz*.

Sîra teze û goştê berxê bi tîkegoştî tê hûrkirin. Şevekê berê bo tehma wê xweş be tê amadekirin.

Goştê xwe biqelînin û ava goştê bixin ser. Hinekê nermijî bû, sîra xwe û nokê nermijî berdin serê. Pîvaza teze ya ziravane hatiye hûrkirin, sîra seriyê ya kutayî û li ser daxwazê biharbêhna (biharat) xwe tevlî bikin.

Nokên we nerm bûn ji bo tehma xwe bigire mast û hêkê di badiyekê de biçelpînin (herwiha li ser xwestinê ava lîmonê) û bi ava xwarinê germijî bikin. Wekî nexên (qinap) ziravane berdin quşxaneyê. Kelekê pê bînin û bo anîna ser destexaneyê (sifreyê) amade bikin.

Li ser sifreyê li ser xwestinê biharatê xwe di nava rûnê nivîşkî de biqijilînin û berdin ser binikan.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Elînazîk

**Elînazîk** an **ala nazik** xwarinek ji pêjgeha kurd, suryanî, romî (tirk) û ereb e. Bi taybetî li parêzgehên Dîlok, Riha, Mersîn, Edene û Amedê navdar e.

Navê xwarinê yê rastîn "ala nazîk" bûye, di çerxa demê de wiha hatiye guhertin.

Ji bacanreşka pijandî, mast, goştê golik an berxê (herwiha goştê kişandî) û biharbêhnê (biharat) tê amadekirin.

Bacanreşka xwe ya pijandî bi germî sîr û mast bikin. Biharata xwe bavêjinê, tevdin.

Tîkegoşta xwe (yan goştê kişandî) di nava rûnê de biqelînin tevlî ew çênca we amade kiribû bikin.

Dema hat ser destexaneyê (sifreyê), îsota tûj (no) ya qijilandî berdin ser binikan.

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha asûrî
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Careka dî (albûm)

***Careka Dî*** albûma ya hunermendê kurd Bilind Îbrahîm e. Albûm di sala 2010an de derket. Careka Dî di sala 2010an de ji aliyê Vîn TV ve ji nû ve hate çapkirin. Di albûmê de 10 stran cih digrin.

## Berhemên Di Albûmê De

# *Tu çî sihri* 2:58
# *kîçeka can* 3:25
# *Xu nazdarke* 3:57
# *Dîlim şika* 5:20
# *Yariya te bu* 4:20
# *Careka Dî* 3:38
# *Dil bî jîvanê te* 2:58
# *Ka yara mîn* 3:30
# *Sîlavê* 4:00
# *çira* 5:00

Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Bilind Îbrahîm
Biraşka îskender

rast|thumb|250px|Biraşka îskender

**Biraşka îskender**, **îskenderkebab**, **kebaba îskender**, **kebaba bimast** navê biraştinek goştê, ango kebabekê ye.

Tê gotin ku li bajarê Bursa ya Tirkiyeyê ev xwarin derxistiye.

Ew jî wekî donerê di gergeroka qinc (emûdî, çikbejnî) de li şîşê tê xistin, di agirê komirê de tê pijandin. Her ku pijiya tê jêkirin û bo destexaneyê tê amadekirin.

Li ser nanê patîle tê raxistin, bi mastê çelqandî, rûnê nivîşkî û sosa firingiyê tê xwarin.

## Girêdanên derve
* Aşxaneya bi heman navê ya li Tirkiyeyê  (bi zimanê romî/tirkî ye)
* "Eine Portion Kultur bitte! - Ji kerema xwe re porsiyonek kulturê!" Spiegel Online

Kategorî:Goştê biraştî
Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Zimanê navaho

thumb|Lewheyên bi zimanê navaho
**Navaho** yan jî **navajo** (bi zimanê navaho: *Diné bizaad*) zimanekî ji malbata zimanên atabaskî ye. Xelkê navaho li başûrê rojavayê DYAyê dijî, bi taybetî li Arîzona û Nû Meksîkê. Zimanên atabaskî jî bi eslê xwe zimanên Kanada û Alaskayê ne.

## Rewşa zimanê navaho
Zimanê navaho yê herî mezin ê di navbera Xwecihên Amerîkayê de ye. Di sala 2007an de hejmara navahoyan 170.717  kes e. Piraniya navahoaxêvan li parêzgeha Navajo Nation dimînin, ji wan 2,9% ji xeynî zimanê xwe yê zikmakî tu zimanê din nizanin. Bajarên ku tê de hejmara herî mezin a akinciyên navaho ne ev in: Farmington (16,5%), Gallup (12%), Flagstaff (10,3%) û Albuquerque (5,4%).

## Çend nimûneyên zimanê navaho

## Çavkanî

Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (18.08.2011).





Kategorî:Şablona zimanên Bakurê Amerîkayê
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanê Bakurê Amerîkayê
Xaşxaş kebab

thumb|Biraşka xaşxaşî
**Biraşka xaşxaşî**, **xaşxaş kebab**, **kebaba Rihayê** navê biraşkek (kebab) ji pêjgeha kurd e. Li parêzgeha Rihayê navdar bûye lê li gelek deverên Kurdistanê tê xwarin.

## Berkelî (bo kesekê)
* *150-200 gr [[goşt]]ê bêbez ê berxê*
* *Nivê [[îsot]]eke sor*
* *1 firing (tomatos)*
* *2 îsotên dirêj*
* *[[Xwê]]*
* *Îsota reş*
* Bo piyazê pîvaza teze, îsota sor, bexdenûs, simaq

## Amadekirin
Goştê li makîneyê bixin û têxin badiyekê. Îsota xwe ya sor ziravane hûr bikin, bi tevî xwê û îsota reş tevlî goşt bikin.

Hindik tevdin. Li ser agirdankê (mantêz, manqal) li ser şîşan, bihêlin bipije.

Ji aliyekê ve piyaza xwe çêbikin. Kebaba ku pijiyaye ji şîşan derînin, têxin bindanka xwarinê. Piyaza pîvazê, firingî û îsota li ser agir hatiye pijandin jî têxin bindankê û bo xwarinê bînin ser destexaneyê.

Hûn dikarin kebaba xwe di rûnbirêşkê yan biraşteyê de (caxik, izxare) jî bipijînin.

Bo piyaza pîvazê ji we re 3-4 ta pîvaza teze, 5-6 ta bexdenûs, îsota sor û biharbêhna (biharat) simaqê pêwîst e.

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Bêdirav

**Bêdirav**, **bêpere** navê seleteyek e. Seleteya lowiyan (fasûlî) e. Li Serhedê jê re bêdirav, bêpere dibêjin. Ev nav çawa derketiye, kes nizane. Pirraniya seleteyên pêjgeha kurd wisa bi rengdêran navan digirin.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *2 stekan (qedeh) lowî (ya hebî ne ya teze)*
* *Nîvê stekanê sirke*
* *Ava nîvê [[lîmon]]ê*
* *1 stekan [[tehîn]]*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *3 serî [[sîr]]*
* *Çend ta [[bexdenûs]]*
* *kevçî [[rûn]]ê zeytê*
* *1 [[îsot]]a sor*
* *[[Xwê]]*
* *6-7 [[zeytûn]]*

## Amadekirin
Lowiyan bikelînin (bixaşînin). Ji wê stekanek lowiyê veqetînin. Yên mayî li makîneyê bixin. Ew lowiyên we veqetandiye, bixin badiyekê. Tehîn, sîra kutayî û ava nîvê lîmonê tevlî bikin, tevdin, jê çencekê amade bikin.

1 stekan lowiya xwe bixin bindanka xwarinê. Pîvazê hûrê navê bikin û bexdenûsê bixinê. Sosa we çêkiribû berdin serê. Herwiha rûnê zeytê jî.

Îsota sor tîke bikin, bi tevî zeytûnan têxin bindankan. Sirkeya xwe jî pê werbikin û bînin ser destexaneyê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Selete
Kategorî:Xwarin
Seleteya pirparê

**Seleteya pirparê** *(li hin deveran pimpar)* seleteyek ji pêjgeha kurd e. Kurd gelek hez ji pirparê dikin. Pirpar riwekeke bêar e, gelek tê dîtin. Biharên Kurdistanê bi sedan cureyên pincar û riwekên din ên xwarinê xweş dibin. Seleteya pirparê yek ji seleteyên biharê ye.

Mirov dikare hin tiştan lê zêde yan kêm bike, lê terîfeya wê ya standard de, divê sedî sed savar hebe, bêi savarê nabe.

## Berkeliya seleteyê
* *Baqek (qevçeyek) pirpar*
* *1 stekan (qedeh) savar*
* *Nîv baq pîvaza teze*
* *4-5 incare (xiyarên tirşînê)*
* *4 kevçî rûnê zeytê*
* *1 îsota dirêj a sor*
* *1 serî pîvaz*
* *Xwê*

Bo sosê:
* 1 *fîncan rûnê zeytê*
* *2-3 dendik sîr*
* *4 kevçî sirke*
* *Gorî daxwazê gormiz (xerdel)*
* *Xwê*

## Amadekirin
Savara xwe amadebikin. 4 kevçî rûnê zeytê bixin quşxaneyê . Pîvazekê ziravane hûr bikin navê û bidin ser agir. Dema pîvaz hinekê zer bûn, 2 stekan av û xwê tevlî bikin, bikelînin.

Dema keliya 1 stekan savarê têxinê, agirê xwe hinekê nizm (kêm) bikin, heya savarê ava xwe der kir, bikelînin. Bihêlin bila sar be.

Pirpara xwe ziravane hûr bikin, berdinê. Pîvaza teze, hebikên xiyarê û îsota dirêj a sor hûr bikin, berdin navê. Sosa we berê amade kiribû tevlî bikin û tevdin. Bixin binikan û bînin ser destexaneyê (sifreyê).

;Sosa wê:
1 fîncan zeytê bixin badiyekê. Sirke, sîra kutayî û hinekê xerdelê têxinê. Xwêya xwe pê werbikin û berdin ser seleteya xwe.

Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Leter (xwarin)

**Leter**, **biraştina kundirê**, **mucver** navê xwarinek ji kundirê ye. Berê tenê ji kundirê dihatiye çêkirin, lê niha bi heman awayê ji gizêr, darikên siyaleyê ûêd jî çêdikin.

## Leter kufte ye?
Mirov dikare wekî kufte jî bibîne lê bêhtir biraşkek e, tê biraştin. Mirov îro dikare bêje "leter kufteya sebzeyên biraştî ye". Sebzeyên hatine kelandin an nekelî, di nava rûn de tên biraştin, dibin leter. Helbet berê ne wisa bûye, leter tenê ji kundirê bûye.

## Leter di wêjeya devkî de
Leter navê gundekî Kopê ye. Herwiha di erdnîgariya Kurdistanê de bi heman navê zevî, zixur, raste hene ku berê lê kundir hatine ajotin.

Bi texmînî leter navê cureyekê kundirê ye, heya bigire navê kundira tirşê ye. Ji vê kundirê ev xwarin dihatiye çêkirin û her navê wê jî wisa maye.

* Strana kundirê leterê ku li Serhedê navdar e (kundir kundirê leterê, bînin bavên qenterê...)
* Gotinên civatê (leto leto letero, kundir gewriyê de mero)

## Cureyên wê
* Letera gizêrê, mucvera gizêrê
* Letera siyaleyê, mucvera siyaleyê
* Letera katekî, mucvera firneyê (firûnê)

## Berkelî (bo çar kesan)
* *2 serî kundirê tirşê *
* *70-80 gr [[penîr]]ê malê (penîrê spî)*
* *Nîv baq [[pîvaz]]a teze*
* *Nîv bag [[hêliz]] (pîjinda, şiwît)*
* *1 [[hêk]]*
* * 2,5 kevçî ard (arvan)*
* *1/4 kevçî [[îsot]]a spî ya toz*
* *[[Xwê]]*
* * Bo biraştinê 1-2 stekan (qedeh) [[rûn]]ê [[gulberoj]]ê*

## Çêkirina xwarinê
Herdu seriyên kundirê jêbikin, bavêjin û pakij bişon, bişelînin. Çorsane li rêşkerê bidin. Bi destan biguvîjînin, ava wê derînin.

Pîvazên teze ziravane hûr bikin. Pelên hêlizê jî herwiha bişon û hûr bikin. Penîra şûştî bipişirînin an bidin rêşkerê. Ji xeynî xwê, tevayiya berkeliya (melzeme) xwe berdin nava kundirê û tevdin.

Di rûnbirêşkê de rûnê xwe biqijilînin, bi kevçiyê parçeyan gorî dilê xwe amade bikin, bavêjin nav rûnê. Zerayiyê bi herdu aliyan bixin.

Bi kefgîra qulqulkî (kevçîng, mevsik) rûnê wê bidarivînin, raxînin ser kaxeza xwarinê ya rûnê digire. Xwêya xwe pê werbikin, li binikan belav bikin, bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Şorbe

thumb|Germiya goşt bi sebzeyê
thumb|Şorbeya mirişkê
thumb|Şorbeya kundirê
thumb|Pot-au-feu

**Şorbe**, **germî** yan **avsîr** navê komekê xwarinan e. Pêjgeha kurd ji aliyê şorbeyan ve dewlemend e.

## Serpêhatiya şorbeyê
Şor di wateya ava bi xwê de ye. Forma berê ya şorbeyan çorsane bûye, ji av, xwê û nanê pêk dihatiye. Ev bêjeyeke îranî (fars, kurd ûêd) ye. Derbasî romiyan (tirkan) jî bûye, ew dibêjin *çorba*.

Ji vir 9.000 sal berê xwarinên avî dihatiye xwarin. 6.000 sal berê li Kurdistan û Mezopotamyayê şorbe (ji ava bi xwê, şor) pêşketiye.

Mirovan bi sedan cureyê şorbeyê afirandine. Di serdema nûjen de cureyên nûjen derketine. Bo mînak toza şorbeyê derketiye ku amadekirina wan gelek hêsan ê, pêwîst e mirov tenê avê berde ser wan an hinekê bikelîne.

## Hin şorbeyên navdar ên Kurdistanê
* Şorbehûr
* Şorbenîsk
* Lêvenî
* Şorbeya kardiyê

## Girêdanên derve
* Fernandez-Armesto, Felipe. *Near a Thousand Tables: A History of Food* (2002). New York: Free Press ISBN 0-7432-2644-5
* *Larousse Gastronomique*, Jennifer Harvey Lang, ed. American Edition (1988). New York: Crown Publishers ISBN 0-609-60971-8
* Morton, Mark. *Cupboard Love: A Dictionary of Culinary Curiosities* (2004). Toronto: Insomniac Press ISBN 1-894663-66-7


Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Hêyavka çavmarkê

**Hêyavka çavmarkê** cure xwarinek ji pêjgeha kurd e. Ji çavmarkê (meroje melajo, kilig) tê çêkirin. Du cureyên wê hene ya biav û bêav. Heger ava wê pê darivandin jê re ya *bajarkî*, neyê darivandin jî jê re ya *gundîkî* tê gotin.

Li Kurdistanê biharan gelek pincar tên berhevkirin ku yek ji wan çavmark e. Li Serhedê melajo yan meroje dibêjin. Ji wê gelek xwarin tên çêkirin.

## Cureyên wê
* Hêyavka çavmarkê ya gundîkî
* Hêyavka çavmarkê ya bajarkî

Terîfeya hêyavka bajarkî:

## Berkelî (bo çar kesan)
* *Nîv kg çavmarka teze yan a konservekirî*
* *Parçeyek nanê kartû*
* *Nîv baq [[bexdenûs]]*
* *2 dendik [[sîr]]*
* *[[Îsot]]a bo [[kutilk]]an (dolmeh) a sor*
* *Nîv kevçî [[rûn]]ê zeytê*
* *[[Xwê]] û îsota reş*
* *1 kevçî sirkeya tiriyê*

## Amadekirina xwarina melajoyê ya bajarkî
Çavmarkên xwe bişon, seriyên wan jêbikin û amade bikin. Aliyên wan ên divê li derve bimînin û wisa bên kelandin. Wan têxin quşxaneyê, xwê pê werbikin û bi qasî nîv katjimêrî bikelînin. Dûv re di nava ava sar de sar bikin.

Rûnê zeytê berdin quşxaneyê û germ bikin. Sîra ku hûr hûr hatiye hûrkirin biqijilînin. Bexdenûs û nanê kartû yê pişirandî tevlî bikin, biqelînin. Dema zerayî bi nan ket, sirkeyê berdin û kelekê pê bînin.

Vê çênca (sosa) ku niha we amade kiriye, bidarivînin û berdin rûnbirêşkê. Çavmarkên xwe yên kelandî berdin serê. Xwê, îsota reş û îsota kutilkê (dolmeh) ya sor a tîkekirî tevlî bikin. Bi qasî 4-5 deqe biqelînin. Sar bû, bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Hêyavk
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên çavmarkê
Kategorî:Xwarinên rûnbirêşkê
Letera katekî

**Letera katekî**, letera firneyê, mucvera firûnê cure xwarineke kundirê ye ku wekî kateyan di firûnê de dipijînin. Ev jî awayekê leterê (mucver) ye.

## Berkelî (bo du kesan)
* *2 serî kundir*
* *1 [[hêk]]*
* *2 kevçî penîrê qaşar*
* *2 kevçî ard (arvan)*
* *[[Xwê]], [[îsot]]a reş*
* *4-5 ta [[hêliz]] (pîjinda, şiwît)*

## Amadekirin
Penîr û kundirê xwe li rêşkerê bidin. Ard, hêk, hêliz, xwê û îsota reş bixinê û tevdin. Vê çênca, têkela we amade kiriye, berdin amaneke ji camê ye.

Di germiya 230 pileyê de bavêjin firneyê (firûnê) û heya zerayî pê ket bipijînin. Hûn dikarin letera xwe bi mast jî bixwin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Goştekelem

thumb|Goştekelem bi goştê golik
**Goştekelem**, **çortiya Rûsan**, **kapûsta**, **kelemok**, **tûtû** navê xwarineke ji keleman e. Tê gotin ev xwarin ji rûsan derbasê Kurdistanê bûye. Qada navneteweyî de bi navê *kapûsta* yan *kapûska* wekî xwarineke slavan nav daye.

## Cureyên wê
* **Kelemok**: Kapûstaya bi ava goştê ye. Yan tê de goşt nîne yan jî pirr hindik goştê kişandî tevlî ye.
* **Tûtû**: Berevajiyê kelemokê goşt gelek e tê de û ji kelemê pirrtir e. Hin kes ava wê dadirivînin û tenê goştê wê bi kremayê yan bêî tiştekê dixwin ku ev jî tûtû ye.
* **Kirçik**: Goştekelema bi îsot û hin sebzeyên din tê çêkirin.

## Berkelî
* *250 gr têkegoşta [[golik]]ê*
* *125 gr [[rûn]]ê tîr, margarîn*
* *3 serî [[pîvaz]]*
* *1 serî kelem*
* *Nîvê stekanê (qedeh) av*
* *[[Îsot]]a reş a dendikî*
* *[[Xwê]]*
* *[[Merge]] (ava firingiyan, ava bacanê sor)*
* *Îsota sor (li ser daxwazê ye)*

## Amadekirina kapûstayê
Pîvaza ziravane hatiye hûrkirin di nava rûnê ron ê heliyayî de biqijilînin. Dema zerayî pê ket, goştê xwe berdinê (bi tevî mergeyê) û bi hev re biqelînin. Îsota reş û xwê jî jibîr nekin.

Nîvê stekanê ava xwe berdinê. Wisa bihêlin ku bikele. Di heman demê de kelema xwe amade bikin. Kelema xwe ziravane tîke bikin, berdin ser xwarina xwe û derxûna quşxaneyê bigirin. Li ser daxwazê îsota sor a tûj jî tîke bikin, berdinê.

Bi qasî nîv katjimêrî bikelînin. Heger ava wê ziwa bûye, hinekê avê têxinê. Xwarine we keliya têxin seniyeke firûnê û di firûnê de jî hinekê bikelînin. Bi germî bixwin.

Kategorî:Hêyavk
Kategorî:Pêjgeha albanî
Kategorî:Pêjgeha bulgarî
Kategorî:Pêjgeha kurdên Anatoliyaya Navîn
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha rûs
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Lîsteya korên ziman ên cîhanê

thumb|Kargeha Korê Zimanê Baskî li Bilbao/Bilbo (Welatê Baskî, Spanya).
[thumb|Korê Zimanê Îbranî li [Orşelîmê (Îsraêl).]]
thumb|Korê Zimanê Galîsyayî li A Coruña (Galîsya, Spanya).
[thumb|Korê Zimanê Slovakî beşeke Korê Zanyarî ya Slovakyayê li [Bratîslava.]]
[thumb|Korê Zimanê [Flemen (holendiya Belçîkayê) li bajarê Gentê.]]
[thumb|Korê Zimanê Spanî li [Madrîdê (Spanya).]]
[thumb|Korê Fransî li [Parîsê (Fransa).]]
thumb|Çalakiyên Lijneya Zimanê Walesî ji bo duzimanîtiya walesî-îngilîzî.
thumb|Logoya Korê Esperanto (''Akademio de Esperanto'').

Ev lîsteya korên ziman ên cîhanê, akademî û enstîtuyên sazkerê zimanên standard ên cîhanê ye. Bi giştî, ev korên ziman rêziman û ferhengên normatîv ê ziman çêdikin. Enstîtuyên ku bi xebatê standarîzekirina zimanê kurdî yê bi tîpên latînî bijartebûyî ne bi taybetî Enstîtuyên kurdî yên Stenbol û Amedê ne.

## Korên ziman

## Komeleyên zimanên çêkirî

## Çavkanî
# Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (19.08.2011).

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Akademî
Kategorî:Lîste
Boranîk

thumb|Boranîk

**Boranîk** navê xwarineke kurdî ye. Di pêjgeha Îranê de jî navdar e. Bi farisî jê re dibêjin *boranî*. Herwiha derbasê pêjgeha balkanî û romiyan (tirk) jî bûye. Ji mast û cureyên kidakê (zebze), biharbêhn (biharat) û sîrê ye.

## Navê wê
Zanayê farisan dibêjin, ev xwarin navê xwe ji keyê Sasanîyan *Porandox (Pourandokht)* digire ku wî pirr hez jê dikiriye. *Poranî* ango wekî Porandox, dûv re bûye *boranî(k)*.

## Berkelî (bo şeş kesan)
* *1kg [[siyale]]*
* *1 kevçî [[rûn]]ê ron*
* *3 kevçî ard (arvan)*
* *2 stekan (qedeh) [[şîr]]*
* *Nîv stekan av*
* *Sîr û [[mast]]*
* *[[Xwê]]*
* *1 kevçî [[merge]] (ava firingiyan, ava bacanê sor)*
* *1 kevçî rûnê nivîşkî*

## Amadekerden
Siyaleyên xwe pakij bişon, pelên wê jê derînin. Di quşxaneyekê de ava xwe bikelînin, xwêyê bavêjinê.

Pelên siyaleyê têxin ava dikele, 3-5 deqe bikelînin, ango nermijî bikin. Siyaleyê bidarivînin, di makêşê de (mevsik, parzûn, şirşirk) bihêlin bila ava wê biherike.

Rûnê ron (1 kevçî) berdin verok an quşxaneyê, avê tevlî bikin. Heya zerayî bi ardê we ket, tevdin. Av û şîr bikinê. Sosa xwe bidawî bû, siyaleya xwe berdin navê, hinekê biqelînin.

Ji agir daynin, sîr û mastê tevlî bikin. Mergeya xwe di nava rûn de biqijilînîn, berdin ser xwarina xwe. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).

## Gotarên têkilîdar
* Boranîka siyaleyê

## Çavkanî
* Najmieh Batmanglij: *A Taste of Persia. An Introduction to Persian Cooking*. Mage Publishers, Washington DC 1999, ISBN 0-934211-54-X. (îngilîzî)
* Najmieh Batmanglij: *New Food of Life. A Book of Ancient Persian and Modern Iranian Cooking and Ceremonies*. Mage Publishers, Washington DC 1992, ISBN 0-934211-34-5. (îngilîzî)

Kategorî:Pêjgeha efxanî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Erdelanê
Kategorî:Pêjgeha Hewramanê
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Selete
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Kategorî:Xwarinên sîr û mastê