open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hibir

[thumb|Şûşeyên hibirê ji [Almanyayê]]
**Hibir**, **murekeb**, **ximav** şileyeke rengîn e ku ji bo nîvîsandinê tê bikaranîn.

## Dîroka hibirê
Gorî bermahiyên dîrokî ji di 3000 b.z. de li Misirê û di 2600 b.z. de li Çînê hibir dihatibûye bikaranîn. Wê demê ji şîreya *[[Gummi arabicum]]* dihate çêkirin. Di 1000 b.z. de pênûsa hindistanî bû serdest. Ev pênûs ji komira dara çirayê û dawerûnê (rûnê dawa pez) dihate amadekirin. Dema mirov bi kar bianiya, bi avê de dikir û şil bi kar dianî.

Di dawiya sedsala 16em de li Ewropayê hibira ku ji supyayan (*[[Coleoidea]]*) tê çêkirin kete şûna wan.

Îro piranî hibir ji asîdên ku ji darên mazî tên çêkirin û bihevxistina wan bi hesin û maddeyên kîmyayî re tê çêkirin. Hin cureyên nûjen ên hibirê piştî nivîsandinê tên dîtin. Di hibirên çapkirina rojnameyan de kobalt û manganez hene.

## Wêne

Gummi arabicum pieces and powder.jpg|Gummi arabicum
Sepia común (Sepia officinalis), Parque natural de la Arrábida, Portugal, 2020-07-21, DD 62.jpg|Supya (*Sepia officinalis*)
Mazî Dêrika Çiyayê Mazî.JPG|Mazî ji Dêrika Çiyayê Mazî (Bakurê Kurdistanê)
Tintenfass.jpg|Hibir ji bo qeleman tên dagirtin


## Çavkanî

Kategorî:Pêdiviyên nivîsînê
Owen Richardson

**Sir Owen Willans Richardson**, FRS (jdb.  li Dewsbury; m.  li Alton, Hampshire) a li nêzîkî London) fîzîknasekî navdar ê Brîtanyayî bû. Sala 1928î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

Piştî bidawîkirina perwerdeya xwe di sala 1900î de li Cambridge di laboratûvara zanîngehê de dixebite. Li wir di sala 1901î de bi navê *hevyekiya Richardson* lêzêdekirinek di warê fîzîkê de pêk tîne.

Sala 1906î dibe profesorê fîzîkê li zanîngeha Princeton University. Heman salî evînmarî dibe (dizewice).

Sala 1930î Xelata Royal Society lê tê dayîn.

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên brîtanî
Kategorî:Jidayikbûn 1879
Kategorî:Mirin 1959
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Arthur Compton

**Arthur Holly Compton** (jdb. 10ê îlonê 1892 li Wooster, Ohio; m. 15ê adarê 1962 li Berkeley, Kalifornya) fîzîknasekî navdar ê DYAyî bû. Sala 1927î bi tevî Charles T. R. Wilson Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Bi navê *erka Compton* lêzêdekirinek pêk aniye.

## Wêje

* Die Atombombe und ich: e. persönlicher Erlebnisbericht. - Ez û atombombe, bîranînên taybet, Frankfurt a.M. : Nest-Verl., 1958
* The freedom of man. - Serxwebûna mirov, New Haven: Yale Univ. Pr., 1935
* X-ray and other studies. - Tîrêjên X û xebatên din, Chicago: Univ. Pr., 1973

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1892
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1962
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Charles Thomson Rees Wilson

**Charles Thomson Rees Wilson** CH FRS, (jdb. 14ê sibatê 1869 li Parish Glencorse; m. 15ê çiriya paşîn 1959 li Carlops a ber Edinburgh) fizîknasekî skotlendî bû. Sala 1927î bi tevî Arthur Compton, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Sala 1893î dest bi lêkolînên meteorolojîyê dike û salekê şûnda jî çêbûna ewran dişopîne. Sîstema ewran di mercên laboratûarî de diceribîne.

Sala 1911î bo cara pêşîn, parçeyên alfa û beta radixîne ser fotografê. Li ser riyên ku ew dişopînîn gelek nivîsarên zanistî dinivîsîne. Xebatên wî karê nûklearê jî bipêşdixe.

Heya kalbûna xwe herwekî li ser brûskan jî lêkolînan dike. Ji bo artêşa Brîtanî kêm ziyanê ji brûskan bibîne, gelek teknîkan bipêşdixe.thumb|Charles Thomson Rees Wilson|çep
## Xelat û paye

* Endamiya („Fellow“) Royal Society, 1900
* Hughes-Medaille a Royal Society, 1911
* Xelata Hopkins, Cambridge Philosophical Society, 1920
* Xelata Gunning, Royal Society of Edinburgh, 1921
* Royal Medal a Royal Society, 1922
* Howard-Potts-Medaille, Franklin Institute, 1925
* Xelata Nobel, 1927
* Copley-Medaille, Royal Society, 1935

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên skotlendî
Kategorî:Jidayikbûn 1869
Kategorî:Mirin 1959
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Kategorî:Zanyarên skotlendî
C. V. Raman

thumb|220px|C. V. Raman
Bharat Ratna Sir **C. V. Raman** (*Chandrasekhara Venkata Raman, [[tamîlî]]: சந்திரசேகர வெங்கடராமன்*; * 7ê çiriya paşîn 1888 li Trichinopoly; m. 21ê çiriya paşîn 1970 li Bangalore) fizîknasekî navdar ê Hindistanî bû. Sala 1930î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jiyan

Bavê wî jî akademîsyen bû. Di dema perwerdeya xwe ya zanîngehê de di wezareta aborî ya Hindistanê de dixebite. Li laboratûarên fermî yên li Kolkatayê derfeta lêkolînan dîbîne. Sala 1917î dest bi dersên fîzîkê li zanîngehê dike. Sala 1933î dibe profesor û dest bi xebatê li Enstîtuya Zanistî ya Bangaloreyê dike.

Sala 1926î kovareke fîzîkî dertîne û birêvebiriya wê dike. Biraziyek wî Subramanyan Chandrasekhar jî di sala 1983î de heman xelatî digire.

## Xebat û girîngiya Raman

Li ser cîhana tîrêjan lêkolînên zîrekî kiriye. Bi navê *Erka Raman* prînsîbekî wî heye. Dîsa bi navê *Ramanspektroskopî* rêbazeke lêkolînên molekûl û fîzîka parçeyan çêkiriye. Ev rêbaz ji bo binavkirin û kategorîzekirina materyalan gelek bikêr e. Wî ji bo xebatên li ser dîfûzyona tîrêjan Xelata Nobel wergirtiye. Sala 1954î nîşana Bharat Ratna wergirtiye.

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Hindistanî
Kategorî:Jidayikbûn 1888
Kategorî:Mirin 1970
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Bharat Ratna

thumb
**Bharat Ratna**, navê nîşaneya sîvîl a herî bilind û binirx a Hindistanê ye. Tenê kesên wisa birûmet û qedirbilind dikarin vê nîşaneyê werbigirin.

Kalîbreya pokala nîşaneyê li dora 35&nbsp;mm ye. Li ser wê dirûvê rojê heye û bi Hindî navê nîşaneyê lê hatiye nivîsîn.

Cara pêşîn ev xelat di sala 1954î de hatiye dayîn. Berê ev nîşane tenê ji bo Hindistaniyan hatiye plankirin. Sala 1980î dane Mader Teresa ku ew jî hevwelatiya Hindistanê bû û paşê jî nîşane bo herkesî hatiye dayîn.

## Lîsteya nîşanwergiran

Kategorî:Avabûnên 1954an li Hindistanê
Kategorî:Nîşanên sîvîl
Kategorî:Nîşan û paye
Kategorî:Xelatên di 1954an de hatine çêkirin
Apartheid

[thumb|180px|''Ji bo spiyan – Ji bo ne spiyan qedexe ye!'', Peravên deryayê li [Muizenberg a nêzîkî Kapstadt 1985]]

**Apartheid** navê sazûmaniya kolonyalîstan a berê ya li Afrîkaya Başûr li ser desthilatiyê bû ye. Bêje ji zimanê afrîkaanî tê û wateya wê bi taybetî "veqetandin" e. Îro ji bo tevgerên dijmirovane û cudaxwaz ên nîjadperestiyê tê bikaranîn. Tê zanîn ku beriya ku Nelson Mandela û ANC a ku hevyekiya nîjadan diparastin bibe desthilatdar bi dehan salan li vî welatî mirovên çermereş ji dagirkerên çermespî yên bermahiyên kolonyalîstan bûn, dihatin veqetandin.

Kesên çermereş nedikarîn sûdê ji cihên ku çermespî bikardîanîn werbigirin. Bo mînak aşxane, nexweşxane, dibistan, mal, kolan hwd ên herdu nîjadan diviyabû ji hev cuda bin. Rejîma nîjadperest kiryarên dijmirovane li çermereşan dikir û herçendî çermereş %85 ji gelheya vî welatî bûn jî, ti mafekî wan î heman-jiyanê nebû. Bingeha vê rejîmê kana xwe ji dagirkeriyê digirt. Brîtanî, Holenda û dûgelên din ên ewropayî wekî hêzêkî kolonîzm bûn, çûbûn wir û dixwastin heya heyiyê ev yeka han bidome. Ji bo parastina vê sazûmaniya ne-dadî ji êşkence û kuştinê, heya ceribandina komkujiyan her tişt bikaranî. Ji aliyekî ve jî nerazîbûnên hundurîn û derveyî jî xwe birêxistin dikirin. Serî de ANC û tevgerên aştîxwaz ên çermesoran, li seranser cîhanê tevgerekî xurt li dijî rejîmê derket holê. Sala 1961ê de Afrîkaya Başûr ji Civata Inglîzî a Neteweyan (Commonwealth of Nations) hatiye derxistin.

Sala 1986an rejîm mecbûr ma ku hin gavan bavêje. Lê ev gav ên piçûk bûn û serokê efsaneyî yê ANC hêj zîndanî bû. NY gelek ambargo ji bo vî welatî danîn. Van ambargoyan û têkoşîna aştîxwazên cîhanê biserdikeve û di nîsana 1990ê de Nelson Mandela tê azadkirin. Di hilbijartinên 27ê nîsanê 1994an de ANC û çermereş serkeftinê bidestdixin û Nelson Mandela jî dibe serokkomar.

## Binerê

* Kemalîzm
* Faşîzm

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan
Kategorî:Dîroka Efrîqaya Başûr
Kategorî:Faşîzm
Kategorî:Nîjadperestî
Kategorî:Siyaset û nijad
Georges Charpak

**Georges Charpak** (jdb. 1ê tebaxê 1924 li Dabrovica, Polonya, îro Ûkrayna; m. 29ê îlonê 2010 li Parîsê) fîzîknasekî fransî yê bi eslê xwe polonî ye ye. Sala 1992î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Di malbatekî cihû de hatiye jiyanê. Navê wî yê zaroktiyê *Jerzy* bû. Malbata wî di heft saliya Jerzy de, koçberê Fransayê dibin. Bi destpêkirina şerê cîhanê yê duyem û dagirkirina almanan a Fransayê re, rewşa cihûyan jî dikeve xetereyê. Sala 1943î Georges Charpak tê girtin û ji aliyê nazîyan ve bo kampa tunekirinê ya Dachau tê şandin. Sala 1945î bi xelasbûna şer re ji mirinê difilite.

Sala 1948î dibe endazyarê dewlemendiyên bin erdê. 1954î de doktoriya xwe ya fizîkê bidawîdike. Keşfa dedektorên parçeyên mîkro dike. Bi zexmî piştgiriya enerjiya nûklear dike.

Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1924
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Mirin 2010
Kategorî:Polonyayî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Baskın Oran

**Baskın Oran** (jdb. 1945, li Îzmîr) profesorekî niha li Zanîngeha Ankara li fakûlteya Zanînên Rêzaniyê di beşa Pêwendiyên Navneteweyî de dersdariyê dike ye.

Wî di sala 1968î de *Fakulteya Zanînên Rêzaniyê* bidawî kir û heman salê li fakûlteyê bû bû asîstent. Sala 1971ê, ew bo salekê ji zanîngehê hat derxistin, lê bi biryareke dadî dîsa vegeriya peywirdariya xwe. Sala 1974an doktoraya xwe da. Sala 1982an dîsa ji fakûlteyê hate dûrxistin û îcar ev qedexe heya sala 1990î berdewam kir.

Oran di sala 1991ê de dibe doçent û 1997an de ji bû profesorê têkiliyên navneteweyî. Ew li ser mijarên wekî neteweperestî, hindikayî, polîtîkaya derveyî ya Tirk û têkiliyên ol û dûgelê radiweste.

Oran di nava salên 2006-2007an de nekarî li ser karê xwe bimîne. Bo sê mehan diçe zanîngeha Oxfordê. Endamê İHDK (Lijneya şêwirmendiya serokwezîrtiyê ya mafê mirovan) bû û bo demekê serokatiya Mafên Hindikayiyan û Serokatiya Binkomîsyona Mafên Çandî jî kiribû. Di hilbijartinên dawî yên li Tirkiyê de, wekî serbixwe nûnertiya xwe danî lê biserneket.

## Hin pirtûken wî
* "M. K." Adlı Çocuğun Tehcir Anıları - Bîranînên menfîkirina zarok M.K.
* Atatürk Milliyetçiliği Resmi İdeoloji Dışı Bir İnceleme - Neteweperweriya Atatürk, lêkolînek derveyî îdeolojiya fermî
* Az Gelişmiş Ülke Milliyetçiliği Kara Afrika Modeli - Neteweperweriya welatên kêm pêşketî, Modela Efrîqaya Reş
* Dalavera Memet'in Bodrum Tarihi - Dîroka Bodrumê ya fêlbaz Memet
* Devlet Devlete Karşı - Dûgel dijî dugelê
* Enişte Gözüyle Bodrum - Bi çavên zava Bodrum
* Kalkık Horoz Çekiç Güç ve Kürt Devleti - Nîka hildayî, Hêza Mîrkut û dûgela Kurd
* Kenan Evren'in Yazılmamış Anıları (1989) - Bîranînên nenivîsî yên Kenan Evren
* Kenan Evren'in Yazılmamış Anıları Son Defter (1990) - ...heman pirtûk... (berdewam)
* Küreselleşme ve Azınlıklar - Globalîbûn û hindikayî
* Nerde O Eski Mahpushaneler! - Ka ew girtîgehên berê
* Türk - Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu - Di têkiliyên Rom - Grek de pirsgirêka Trakyaya Rojava
* Türkiye'de Azınlıklar - Li Tirkiyê hindikayî
* Yunanistan'ın Lozan İhlalleri - Pûçderxistina Yewnanistanê ya Lousanneê
* Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt 1:1919-1980(Wek edîtor) - Polîtîkaya derveyî ya Romê, ji şerê azadiyê heya îro, dokûment, şîrove
* Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt 2:1980-2001(Wek edîtor) - ....heman pirtûk benda duyem ...

## Girêdanên derve
* Malpera Baskın Oran bi hin nivisên wî
* Malpera Baskın Oran a dema hilbijartinan vekirîbû 
* http://baskinoran.oran.name/ 

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Mafên mirovan li Tirkiyeyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Profesorên tirk
HK MP5

Çeka **HK MP5** (ya bes **MP5**; bi almanî: *"*'M**aschinen**p**istole **5*'"* ) ji şirketê çekan Heckler & Koch di sala 1964 da hate peydakirin. Ew şêweyek ji çeka HK G3 ye. Di destpêkê da MP5 kê bûba çeka leşkerê Almanyayê ("Bundeswehr"), lê çeka MP2 ji Îsraelê niha dihate bikaranîn. Ji ber ku ev çeka di deqekê da zêde pir fîşekan dikare bavê û dîsa jî nîşankirina xwe zêde baş e, ev çeka zêde bi nav û deng e di cîhanê da.

## Galerî

Wêne:Police.gun.1.london.arp.jpg|Polîsekî brîtanî bi MP5
Wêne:|


Kategorî:Çek
Hip-hop (muzîk)

thumb|Graffitiyek bi stîla Hip Hopê

**Hip-hop** (bixwîne: *Hîphop*, kare wek Hip hop ango Hiphop jî tê nivîsandin) cûreyeke muzîkê ye. Koka wê digihêje muzîka reş a Funk û Soul.

Beşa Rapê (muzîka ku ji axaftinan pêk tê) ji kevneşopiya Toasting a Jamaikayê hatiye beralîkirin. Herwiha, Sampling û Scratching jî dikevin nava Hiphopê. Hiphop bi xwe di nava gettoyên reş ên DYA'yê derket holê.

Peyva Hiphopê cara ewil ji aliyê hunermendên bi navê Lovebug Starski an jî DJ Hollywood (ên ku wek damezrênerên vê muzîkê tên qebûlkirin) hat bikaranîn û xwediyê wateyên cuda ye. Lewra peyva Hiphopê ne tenê ji bo cûreyeke muzîkê, lê ji bo çanda ciwanan a Hiphop û Rapê (digel MCing), DJing, Breakdance (reqs) û Graffiti-Writing (boyaxkirin) jî tê bikaranîn.
 
Beşa Rapê dişibe dengbêjiya kurdî. Dengbêjiya kurdî li ser pirraniya ber û awayên jiyanê radiweste û ji xwe re dike mijar. Hîp Hop bi giranî dijberîtî û têkoşînê dike babet.

## Herwiha binêre
* Hip-hopa kurdî

Kategorî:Hip-hop
Seîd Gabarî

**Seîd Gabarî** (jdb. 13 nîsan 1956 - m. 4 gulan 2020), tembûrvan û hunermendekî kurd e ku di 13ê nîsana 1956an de li gundê Xirbê Kejê yê bi ser bajarê Hesîçeyê yê Rojavayê Kurdistanênê ve hatiye dinyayê.

Seîd Gabarî di heşt saliya xwe de dest bi hunera kurdî kiriye û wek her kurdekî di wî wextî de jiyana xwe di bin zilm û zorê derbas kiriye.

Di 1966an de Seîd Gabarî helbestvanên kurd Cegerxwîn û Seydayê Tîrêj nas kirin. Herdû mamosteyan bandoreke mezin li Seîd Gabarî kir û alîkarên wî jî bûn. Di sala 1967an de xwe bi xwe hînî lêxistina tembûrê (bizqê) kir û piştî du salan, di 1969an de, konsera xwe ya pêşîn da.

Di sala 1970î de ji ber straneke şoreşgerî li konsereke mezin li Qamişlokê hate girtin, wî pir işkence û zehmetên bi êş dîtin û gotinên stran û awazên kurdî lê qedexe kirin. Lê Seîd Gabarî xwe ti carî ji stran û awaz û gotinên kurdî dûr nekir. Pişt re rewş berfereh bû û gelek hunermendên navdar mîna Mihemed Şexo û Mehmûd Ezîz Şakir nas kirin û wan jî pir alîkariya wî kir.

Ji ber zextên siyasî ew mecbûr ma ku derkeve Ewropa. Di van salên dawî de Seîd Gabarî gelek caran diçe Başûrê Kurdistan û bernameyên televîzyonê jî çêdike.

Seîd Gabarî di 4ê gulana 2020an de li Hewlêrê çû ber dilovaniya Xwedê.

## Mijarên têkildar
* Yûsiv Berazî
* Mihemed Şêxo
* Seîd Yûsiv

*  (30.04.2020)

## Çavkanî

Kategorî:Hunermend
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2020
Kevir

thumb|Zinar
thumb|Kevir û kuç
thumb|Ber
thumb|Xîç
thumb|Demjimêreke xîzê
thumb|Gîl
**Kevir û kuçik** (ber, kuç, (bi soranî: berd, bi zazayî: kemer û kemen) tiştekî ji mîneral û xîçan (kevirokan) pêk tê ye. Kevir asteke materyalên bingehîn ên gerdûnê ye.

Dîroka çêbûna keviran girêdayî sarbûna magmayên xwedî germahiyên awarte ne. Xweza bêî rawestan diguhere û gelek tiştên jîndar piştî mirinê wekî mîneral û bermahiyan vedigerin xwezayê. Herwiha volkan kevirên nû diafirînin û hêzên sereke yên erd û exteran (gerstêrkan) bêî sekinandin asta maddeyê diguherînin. Hinan dikin kevir, hin keviran jî dikin xwalî.

## Kevir, ber, berd, kuç, kemer, kemen û zimanê kurdî

Kevir di zimanê/n Kurdî de xwedî cihekî mezin e. Gelek wargehên cografîk bêjeya kevir girtine. Kevir di wêjeya devkî ya Kurdî te sîmbola mêranî û wêrekiyê ye. Herwiha kevir serhişkiyê û kêm-fêhmiyê jî bibîrdixe.

Gorî zanyariyê mirov objekta ku ji 63 mm mezintir e bi navê kevir binavdike. Yên ji wê piçûktir, xîç, xîz, şel, xwalî yan arî hwd ne. Yên mezin jî sale (sehle), zinar, moran, tal hwd ne. Mixabin li ser zimanê Kurdî kêm xebatên akademîk hatine kirin. Lewra jî tasnîfa bêjeyan nehatiye kirin.

Dîsa kevir gorî serencama çêbûna xwe jî tê tasnîfbûn û binavkirin; Kevirê seqî, kevirê xîz (kîs), kevirê moqî, kevirê kefê, kevirê kewke, kevirê pûç, kevirê menîr, kevirê xişlore (xişlorik), kevirê heste (kevirê hesteyan), kevirê reş, kevirê sîq, kevirê arkanê, Kevirê esman, kevirê aş, kevirê beresteyî, kevirê çaqmaqan, kevirê hestem, kevirê kilsînî, kevirê qusekê, kevirê şebê, hwd.

## Hin bikaranînên di wêjeya devkî de

* Kevirê xwazgîniyê
* Kevirê gilî û gazinan
* Kevirê parsekan
* Kevirê gewher

## Kurdî de Kevir û Kuçik
* Zinar: kevirên mezin wek çiyan.
* Teht: kevirên rûyî axê.
* Hîm: kevirên mezin.
* Pel: kevirên wek yek-du kîlo.
* Gome: kevirên di bin axê da.
* Xilik: kevirên biçûk wek nokan.
* Kûtkût: kevirên qul.

* Mermer: kevirekî sût e. Li Kurdistanê kevirnan bi reng hene. ku meriv dişkêne daximên sor, hêşin an reş derdikevin meydane. Hin hawinan xwe yên bi çînikin gurle jê çedibin.
* Tîtik: kevirekî wek zerengîye. Şikandinê xwe gele zor e.
* Hewarg: kevirekî gewr wek mînê kirêcê ye. Çima ku yî nerm e asan tê birînê û pê mal çêibin.
* Kevirî rêş: Kevirekî reng reş e.
* Kevirî rêşrêşkê: Kevirekî ser xwe wek mîna ku teneyê şêkir pê va bizeliqînin. Pê kêran tûjdikin.
* Arebeşk (kevirê berxînî): Kevirekî gewr wek diranan e.
* Çeqmaq: Rengî xwe reş, zer an jî sorengî dibe. Binî gaman bi kevirî çeqmêq çêdikin. Berê bi çeqmêq agir vêdixistin. Tirkî navî hêste (çakmak) ji ew kevirî tê.
* Çeqçeqî

Kategorî:Erdnasî
Kategorî:Keresteyên avakirinê

Kategorî:Made
Benîşt

thumb|200px|Benîştê siruştî
thumb|200px|Benîşt

**Benîşt** bo kayînê, cûtandinê ye. Ji bo kêfê û tenduristiyê tê bikaranîn.

Benîşt dikare bi cureyên şekir an aromayan jî were çêkirin ku îro pirraniya benîştan wisa ne. Li Kurdistanê hê jî gel bi xwe benîştan çêdike. Ji bo wê giyaya kereng gelek tê bikaranîn. Dîsa benîşt ji hin cureyên daran (benîştek) jî tên çêkirin.

Dîroka benîştê gelek kevn e. Heya dema kevirî jî rastî bikaranîna mirovan a benîştê hatiye. Bi sedan salan ji girava grekî ya îro bi navê Girava Xiyos tê zanîn ji aliyê rojavayiyan bo cîhana ereban û Asyayê hatiye firotîn. Di şarezayiya Mezopotamya û Misira kevnare de herwiha gelek cureyên wê dihatibûne kayîn.

Îro pirranî bi madeyên sorbîtol û maltîtol tên birengkirin ku evana bo tenduristiyê nebaş in. Ji bo kesên raxwarina baçikê rawestînin hin cûreyên bijîşkî jî hene.

## Hin cureyên nûjen ên benîştê

* Benîştên pelqok-çêkirinê (bi îngilîzî: *Bubble Gum*)
* Benîştên diranan (didanan) diparêzin
* Benîşt bo bêhnên nebaş ên dev
* Benîşt bo têkoşîna bi daxwaza sîgarayê re
* Benîşt bo biriqandina diranan
* Benîştên dijî îshel û qebizê
* Benîştên dijî madelihevketin û verêşandinê


Kategorî:Şîrînahî
Kategorî:Tendurustiya diranan
Kereng

**Kereng**, (bi latînî, *Gundelia*) riwekek ji famîleya stêregulan (Asteraceae) e. Cûreyek giyayê xwedî pel û qurm e ku biharan jîn dibê û bi alikariya hilç ji bin erdê tê derxistin. Xavî jî tê xwarin, tê qelandin jî û dikeve nav girarê jî.

Ji kerenga jîn benîşt tê çêkirin. Nave vî benîştî qandîk'e.

## Galerî

Wêne:Gundelia tournefortii - Kenger 01.jpg|Kereng ti dema kulîlkvedanê de.


## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleya stêregulan
Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Riwek
Heste

thumb|Cureyên hesteyê
thumb|Berhevkirineke hesteyan

**Heste** navê alava pêxistina agir e. Bi benzîn, ristekên elektrîkî, hin cureyên petrolê, gaza metan, bûtan, propan hwd tê bikaranîn.

Li hin deverên Kurdistanê ji ber bandora zimanên sazûmaniyên dagirker, bêjeya **Çexmax** (an çeqmaq) jî rojane tê bikaranîn. Beriya ku hesteyên nûjen û mistik (kibrît, spîşke) peyda bin, ji bo pêxistinê di ristekên hesteyê de rûnên ji dawa pez dihatin çêkirin û hin kevirên vêketbar dihatin bikaranîn.

Li Kurdistanê hesteyên mixtaran (çeqmaqê mixtar), Zippo *(Zîpo dihate bilêvkirin)* binavûdeng bûn. Lê van salên dawiyê êdî çeqmaqên erzan û nûjen tên bikaranîn.

Di demên kevn de kevirê heste li hevûdu dihate xistin û plîska (çîka) ku derdihat bi qirşokên ziravane dihate pêxistn. Paşê hin metalên din û pola jî hat bikaranîn û ristekên hesteyê yên curbecur derketin.

## Herwekî binêrin

* mistik, Kibrît, Spîşke, Pîşke
* Ibelo
* Zippo
* IMCO

Kategorî:Aboriya malê
Kategorî:Alava pêxistinê
Kategorî:Amûrên malê
Kategorî:Îcadên sedsala 19an
David Hume

**David Hume** (jdb. 7ê gulanê 1711an li Edinburgh – m. 25ê tebaxê 1776an li Edinburgh) fîlozof, dîroknas û aborînasekî skotlendî bû. Ew yek ji nimînerên ekola fîlozofiya emprîzmê yê ko di çaxa ronîbûnê de jiya bû. Felsefeya xwe li ser epîstemolojî bandoreke mezin ji fîlozofiya Immanuel Kant ditîbû. Ew li xeynî epîstemolojî li ser pozîtîvîzmê û felsefeya analîtîkê jî xebitîbû. Ew li ser ekonomiyê jî şixulîbû dostekî Adam Smithî ko li ser vê mijarê xebatên xwe berhevdidabûn.

## Jiyan
David Hume di sala 1711an li Edinburghê hatiye dinê. Malbata xwe berê çiqas zadegan bû jî dema ko ew hatiye dinê feqîr bûbû. Di maynê salên 1723an û 1729an de wî li ser dadê xwend. Lê pê xelas kirina wê re ew keta depresyoneke kûr û encax di sala 1731an de li Bristolê şixulî. Di salên 1735an de heta 1737an ewî li Fransayê bû û li wir dest bi berhema xweya bi navê *Treatise of human nature* kir.

Di salên 1739/40an de pirtûka xweya bi navê *A Treatise of Human Nature* (*Lêkolîneke Xweza Mirov*) temam kir û weşand.

Di sala 1748an de wî bi xebata xweya *Enquiry concerning human understanding*(Lêgerinekê li ser Feresatê Mirov) dewama berheöa xweya *A Treatise of Human Nature* kir. Ew çû bajarê ko li hatiyî dinê, Edinburghê, û dest bi xebata *dîroka Îngîltere * kir û ew xebatên xwe jî navbera salên 1754an û 1761an de weşandin. Ew xebatên xweyên ser dîrok û bi navê *The natural history of religion* ya ko di 1757an de weşandî, ji hêlê dîroknasan de rexne dîtin.

Ew di 1763an de wek balyoz çû Parisê û 1766an de bi Rousseau ve vegeriya Londonê. Ew di 1776an de li Edinburghê mir.
## Fîlozofî
Fîlozofiya Hume yê li ser Epîstemolojî di ekola emprîzmê de tê ditîn hin ji xebatên herî girîngê di wê beşê de ye.

Wî teoriyên empîrstên ko, digotin agahiyên mirov ji hesan pêk tê, wî hîn pêşxistin.

## Ekonomî
Hume li ser felsefeya polîtîka û teoriya civatiyê şixulî.

## Girêdanên derve

*  David Hume
* [Enstitutiya David Hume li Zaningeha [Edinburgh]]
* Şikberiya David Hume û Regeza Sedemîtiyê


Kategorî:Dîroka felsefeyê
Kategorî:Dîroka zanistê
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên skotlendî
Kategorî:Jidayikbûn 1711
Kategorî:Mirin 1776
Rasyonalîzm

**Rasyonalîzm** (ji Latînî *ratio* – ango *aqil*) yek ji ekolên felsefe û lênerîna jiyanê û dinêyê ko bi aqil realîteyan fehm dike. Ew bi felsefeya xwe li hembera Emprîzmê ko agahiyên mirov bi hesên mirov rave dike dime. Ew herdu ekolan çiqas li hembera hev dimên jî emprîst bitunî realîzmê, realîst jî bitunî emprîzmê red nakin. Di ciyawaziya navbera wan de ewê ko rasyonalîst lênerînê xweya dinê li ber gîşkê didina ber aqil, emprîst jî li ber gîşke lênerîna xweyên dinê didina ber hesan.

Rasyonalîzm di sedsala 17'an de li Fransayê derketibû. Pêşenga vê fîlozofiyê René Descartes bû. Descartes fikrên xwe bi zanyarî û felsefeya ko bi geometrî şirove kirinî der xistibûn. Wî digot ko bingehên feresatê bi êqil pêk tê. Yên li ser wê wan bilind kirin jî, mirov dikare bi têkdehatinê(deduktion) çareser bike.

Fîlozofê Holandî Baruch Spinoza û almanî Gottfried Wilhelm Leibniz rasyonalîzma kartezyênî pêşdexist. Fikrên wan li hembera emprîstîn brîtanî John Locke û David Hume disekinî. Dîsa rasyonalîzm bi armanca xweyê agahiyên vebirî li hembera Skeptîzmê disekinî.

Epîstemolojîyê (lêkolîna zanînê) Rasyonalîzmê li felsefe derve di beşên zanyariyên din jî hat nerîtandin.

## Girêdanên derve
* Rasyonalîzm û Empîrîzm
* Aqilparêzî - Rasyonalîzm

Kategorî:Ekol û tradîsyonên felsefeyê
Kategorî:Rêbarên Felsefeyê
Kategorî:Teoriyên epîstemolojiyê
Erwin Schrödinger

**Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger** (jdb.  li Viyena-Erdberg; m.  li heman derê) fizîknasekî Awistiryayî bû. Sala 1933î bi tevî Paul Dirac Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Kategorî:Awistirî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1887
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1961
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Paul Dirac

**Paul Adrien Maurice Dirac**, OM, FRS (jdb.  li Bristol; m.  li Tallahassee) fîzîknasekî brîtanyayî bû. Sala 1933î bi tevî Erwin Schrödinger Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Ew yek ji avakerên fîzîka quantan e.

## Jînenîgarî
Malbata wî ji koçberên Swîsreyê yên fransîaxêv bûye. Di zanîngeha Bristolê de perwerdeya endazyariya elektrîkê dibîne û di sala 1921î de dîplom digire. Li heman zankoyê herwekî perwerdeya matematîkê jî bidawîdike.

Wê demê li seranserê Ewropayê fîzîknas li ser fîzîka quantan disekinîn û ev mijareke nû bû. Dirac jî di sala 1930î de li ser mekanîka qûantan pirtûkek diweşîne. Pirtûka wî di demekê kurt de gelek deng vedide. Wî di sala 1931î de kivşe kiriye ku ji yek kaneke manyetîkî jî qûantîzasyona barê elektrîkê gengaz e. Lê hêj nedikarî bi giştî yekane kana manyetîkî bida ravekirin. Lewra gorî zanînan ji bo bûyîneke manyetîkî du kanên elektrîkî pêwîst bû.

Ew jî wekî gelek fîzîknasên hemdemî di şerê cîhanê yê duyem de tevlî xebatên bipêşxistina ûranyûmê bûye. Li ser fîzîka qûantan di dema xwe de dibe otorîteyek mezin. Gelek teoriyên wê yên li ser bêdawîbûna gerdûnê û lêgera wateya wê hene. Bi taybetî piştî mirina wî angaştên wî gelek balê dikişînin.thumb|P. A. M. Dirac
thumb|Paul Dirac (1929)|çep

## Berhem

* Principles of Quantum Mechanics (1930) - Prînsîbên qûanta mekanîkan
* Lectures on Quantum Mechanics (1966)
* General Theory of Relativity (1975) - Angaşta giştî ya relatîvîteyê

## Herwiha binêre

* Formûla Dirac
* Statîstîka Fermi-Dirac
* Gola Dirac
* Angaşta Dirac
* Dirac-Fonksiyon
* Dirac-Konstant
* Pîvana Dirac
* Manyetîk Monopol

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên brîtanî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Lal Laleş

**Lal Laleş** nivîskarekî kurd e.

Laleş di sala 1975an de, li Qosera Mêrdînê çêbû. Li Amedê, Zanîngeha Dîcleyê, fakûlteya perwerdehiyê, beşa dîrokê qedand. Di navbera salên 1993-2006an de, li şanoyên bi navên “Tiyatro Anadolu”, “İmgesel Düşler Tiyatrosu” û “Teatre Orient” wekî dramaturg, rejîsor û gerînendeyê giştî yê hunerê xebitî. Niha li Weşanên Lîsê wekî gerînendeyê weşanê xebatên xwe didomîne.

## Berhem
* Berbejna Rê, helbest (Weşanên Belkî, 2003)
* Deqên Qesas, helbest (Helbest, Weşanên Lîs, nîsan 2009)
* Matmayinên Ronyayê, helbest (Weşanên Lîs, 2012)

### Werger
* Barûdî, Küçük İskender (Helbestên bijarte, Pirtûkxaneya Piya, Nîsan 2003)
* Gul e Rojhilata Rûyê Te / Yüzünün Dogusu Gül, Ahmet Telli (Helbest, Weşanên Lîs, Nîsan 2005)
* Bêbaran / Yağmursuz, A.Hicri İzgören (Li gel Yaqob Tilermenî – Helbest, Weşanên Lîs, çiriya pêşîn 2005)
* Sema Kaygusuz, Efsirî/Üşüyen (Çîrok, Weşanên Lîs, tebax 2007)
* Balgîfa Mar / Yılan Yastığı, Murathan Mungan (Helbest, li gel Îrfan Amîda, Weşanên Lîs, 2007)
* Pûşpera Gêlazan / Kirazların Haziranı, Mehmet Çetin (Helbest, li gel Kawa Nemir)

Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Kesên ji Qoserê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Elsas

**Elsas** (, , ) yek ji herêmên fransayê ye û ew di sala 1973an de hatiye sazkirin. Ew ji du departmanan (navçeyan) bi navên Bas-Rhin û Haut-Rhin pêk tê. Navenda wê herêmê li bajarê Strasbourgê ye.

## Erdnîgarî
Sînorên herêmê Elsasê li başûr-roava bi Franche-Comté û li roava Lorraineyê re, bi Almanyayê (li bakur Rheinland-Pfalz, rohelat Baden-Württemberg) û Swîsreyê re hêne.

Ew bi rûerda xweya 8.280&nbsp;km² ve herêma herî biçûka axên Fransayê li ser parzemînê Ewropayê ye. Herêmê Elsas di bakur-başûrê de 190&nbsp;km., di roava-rohelat de jî 50&nbsp;km tenê digire.

## Dîrok
Paş ko ew axên îroj Elsas li ser demeka dirêj dest keltan de man re, di 58 b.z de heta 406an de Împeratoriya Romayê li ser serwerî ajot. Di wê demê de xelkên ko, wek kelt û germenan, li Elsasê dijîyanî asîmîle bûn û romanî bûn. Di bin serweriya Romayê de Elsas siftê di navçeya Germanya Jor () de bû. Pê re ew teva navçeya , pê re jî teva *Maxima Sequanorum* bû.

Ji pê ew ji destên Romayê de der ket re ew keta bin destên alemannan. Frankan di sala 496an de ew dera dagir kirin û dawiya serweriya alemannan dan. Di wê demê de Elsas ji hêla almanan de wek *ali-saz* (*Şûna biyanî*) dihat nav kirin.

Ew di sala 870an de keta destên Împeratoriya Frankî ya Rojava yê ko pê re wek Împeratoriya Romaya Pîroz.

Ew di sedsala 16an de kete bin destên Fransayê. Di 1871an de pê Peymana Frankfurtê re Fransayê ew ji Împaretoriya almanî re ber da. Ew wek *Herêma Elsas-Lorraine* teva Almanyayê bûbû, lê yekî ko dixwestî dikarî niştewariya Fransayê tercîh bikiriya.

Ji pê şerê cîhanî yê yekem re, di sala 1918an de Elsas dîsa bû herêmeka Fransayê. Herçiqas gelek alman jî li wir dijiyan zimanê wê derêyî fermî fransî bû. Almanên ko di sala 1871an de koça wê derê kirinî şunda vedigeriyane Almanyayê.

Dema şerê cîhanî yê duyem de di 1940an de Almanyayê nazî Elsas dagir kir. Bi xelasbûna şerê re Almanya ji wir vekişî û ew şunda bi destên Fransayê ket.

Di 1973an de heêma Elsasê hat saz kirin. Li wir îroj jî gelek alman dijîn jî bo zimanê almanî li wir nê hîn kirin ew bi gelemperî tê bîr kirin. Li wir diyalekteke almanî ya bi navê elsässerdeutsch tê axaftin.

Navenda Elsasê Strasbourg, navenda parlamena Yekitiya Ewropayê ye.
220px|thumb|Nexşeya Elsasê

## Girêdanên derve
* „E Friehjohr fer unseri Sproch - “  Bo azadiya duzimaniyê Elsasê

Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Bretanya

**Bretanya** (bi bretonî: **', , **', ) yek ji herêmên Fransayê ko li pozikê bakur-rojavayê Ewropayê dikeve. Ew ji çar départmentên bi navên Côtes-d’Armor (bretonî: **'), [[Finistère]] (**'), Ille-et-Vilaine (**') û [[Morbihan]] (**') pêk tê. Serbajarê Bretanyayê bajarê Rennes (**') e.

== Erdnîgarî ==

Axên Bretanyayê li ser [[nîvgirav]]eke ko bakura [[nîvgirava îber]]ê ko bakura [[Ewropa]] pêk tîne rûdinin. Beravên wêyê bakur li ber [[La Manche]] (**') dikevin. Başûr û roava wêyê beravên Okyanûsa Atlantîk (**) in.

## Gel û Ziman
Gelê Bretanyayê ji keltên ko ji başûr rojavayê Brîtaniya Mezin de koçbûnî, normanan û fransiyan de pêk tê. Ji bo zimanên hinikeyan li Fransayê demeke dirêj hatibû qedexe kirin îroj zimanê bretonî ji bi piranî hatiye jibîrkirin. Zimanê bretonî pê têkoşînên dirêj re, di salên 70ên vir de li dibistanan wek zimanê duyemîn tê hîn kirin. Îroj nêzî 3.000 kes li dibistanan wî zimanî în dikeye jî ew bi piranî di axaftênên rojane de nêbikaranîne û ew êdî hema hema wek zimaneke aborî ye. Ji 2,3 milyon bretonan de encax nêzî 250.000 kes bi zimanê bretonî dikarê biaxive. Ewna bi piranî jî yên pîr ser 60 salî re ne. Kargeriya herêmî jî ji 2004an virde bo jibîrnekirina zimanê bretonî bi fermî dixebite.

Kategorî:Avabûnên 1941ê li Fransayê

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1941ê de hatine avakirin
Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Kategorî:1941 li Fransayê
Givzonik

thumb|Givzonik

**Givzonik**, **givzonek** an **givzong** an **Xarpoş | خارپۆش** an **Kerbeş | کەربەش** (bi latînî, *Silybum marianum*) riwekek e li famîleya *Asteraceae*, mîna kerengan. Li navçeyên Deryaya Spî û li Rojhilata Navîn tê dîtin. Li bijîşkiya siruştî şîrê givzonikê tê bikaranîn, lê rewik nayê xwarin û ji bo pez jehrdar e.

## Mijarên têkildar
* Kerbeş

Kategorî:Riwek
Kerbeş

**Kerbeş** an **Xarpoş | خارپۆش** an ** Qerxan | قەرخان ** (*Silybum marianum*) riwekeka bi histrî ye. Pelçên xwe yên kesk bi daximê gewraxî ne. Ku gir dibe nêri dide û li ser nêri kulîlkeke mihurik vedike. Nêriyî xwe tê spîkirinê û tê xwarinê.

## Di kulamekê de kerbeş

:*delala min tu şên bûy*
:*te şax berdidayî*
:*min bi hêstirên çavên xwe*
:*tu av didayî*
:*hebûn li hawîrdor*
:*gulên zer û sor*
:*tu bilind frî û frî*
:*tu bi *'kerbeş*'ê mayî.*

## Galerî

Wêne:Kerbesh.jpg|Kerbeş


## Mijarên têkildar

* Kerbeşê Reş
* Givzonik

Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Pincar
Kategorî:Riwek
Riwek

**Gil û giya** (bi latînî *Plantae*), navê cîhana botanîk a riwekan e. Di zimanê Kurdî de hemû riwek di bin dar û ber û gil û gîhayan da tên hesibandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Riwekên Goştxwer
Gurle

**Gurle, gulle, gloverk** navê pêlîstokek zarokan e.

Li hin deverên Kurdistanê bi navên din jî tê binavkirin. Berê zarokan bi qanqolan (kankol) dilîstin. Gurle ji hestî, hesin an camê tê çêkirin û glover e. Di sedsala 18emîn de ji kevirê marmorê jî dihatibûye çêkirin. Niha pirranî ji camê û rengîn tê çêkirin.

Zarok bi gurleyê bi dehan cureyên lîstinê lidardixin. Gurle bi pekîn, çirtik û bêçiya (teliya/tiliya) navendî ya dest tê avêtin. Gorî lîstikê armanc daxistina gurleya hember, morî, gûz, bişkok an tiştekê din e.

## Lîstikên zarokan ên bi gurleyê

* Gurleya kortikê
* Gurleya rêzkirî

Kategorî:Lîstikên zarokan
Kategorî:Pêlîstok
Gog

thumb|rast|180px|Gogên basketbolê
[180px|thumb|[Goga futbolê]]
[180px|thumb|[Goga futbola amerîkî]]
[rast|180px|thumb|[Goga tenîsê]]
[180px|thumb|[Goga destî]]
[180px|thumb|Tomografiya bi kompiyuter http://www.rad-zep.de/RadZepMov/Weltmeisterschaft-2006-Fussball/web/Radiologie-Fussball-Weltmeisterschaft-Movie-Gallerie.html (vîdeo)]
Gog an jî tal navê pêlîstokek glover û bi hewayê dagirtî ye. Herwekî gogên nedagirtî jî tên bikaranîn. Alaveke girîng ê werzişê û pêlîstokek zarokan e.

Pirranî ji plastîk, çerm û hilberînên nûjen ên kîmyayî tên çêkirin. Li Kurdistanê gelek cureyên lîstikê hene ku bi gogê tên lîstin. Dîsa gelek lîstikên zarokan jî bi gogê ne. Li Kurdistanê pirranî gog ji parçeyên nebikêr ên kulavan, hirî û çatan tên çêkirin.

## Hin werzişên bi gogê tên lîstin
* Basketbol
* Beysbol
* Bîlard
* Bowlîng
* Futbol(talanê)
* Goga destî
* Goga çoyan
* Hol
* Voleybol

## Cûreyên gogê

## Gogên lîstikê

Gogên lîstikê pirê caran rengareng in û bi motîvên curbecûr hatine rengkirin, carcaran yekrengî ne. Ji aliyê mezinbûnê ne li gor normekî ne û bi gelek awayan hene.

Çêkerê naskirî ên gogan:

* *Togu* (Almanya)
* *Mondo* (Îtalya)
* *Hedstrom* (DYA)
* *Unice* (Spanya)

Kategorî:Alava werzişê
Kategorî:Pêlîstok
Gula fişek

thumb|Kulîlka gula fişek
thumb|Koka gula fişek a ''Arctium lappa''

**Gula fişek** (bi latînî, *Arctium tomentosum*) riwekek e ji famîleya *Asteraceae*, wek kereng û givzonikan. Koka wê tê xwarin.


Kategorî:Riwek
Science

***Science*** (tê wateya *Zanist*) kovareke navdar a zanistê ye û li ser navê American Association for the Advancement of Science (AAAS, Civaka Amerîkayî bo birêvebirina/piştgiriya zanînên xwezayî) derdikeve ye.

Kovar hefteyî ye û li dora 130.000 aboneyên wê hene. Di sala 1880'î de ji aliyê rojnamevan John Michaels hatiye damezirandin. Pirranî zanîngeh, akademî û ciwanên ku ji zanistê hez dikin, vê kovarê dixwînin. Weşaneke wê ya online jî heye û heya niha zêdetirî milyonekê xwendekarên wê çêbûne. Bi taybetî li ser beşên nû yên zanistê (genetîk, xweza, biyoteknîk hwd) dinivîsîne û cih dide pêşketinên aktûel.

Navenda kovarê li Washington D.C., (DYA) ye. Şaxekî wê li Cambridge (Brîtanya) jî heye. Gerînendeyê giştî yê weşanê niha Donald Kennedy ye.

## Girêdanên derve

*  ''Science''- Malpera kovarê

Kategorî:Avabûnên 1880an li DYAyê
Kategorî:Kovarên zanistê
Kupînoz

thumb|Şeklê Kupînozê

**Kupînoz** lîstikek zarokaye. Li ser betonê bi tebeşîrê ev şiklê li jor tê kişandin/çêkirin. Ji her jûrekê mirov dikare bibêje "malik" jî. Bi kevirek piçûk û pan û zirav tê lîstin. Lîstikvan kevir her carê davê malikekê. Lazim kevir di hendirê malikê de bimîne û ne li ser tixubên/xetên malikan be yan na dora vî lîstikvanî dişewite û dor dere ser lîstikvanê din. Piştî kevir dikeve malikê lîstikvan li ser piyekî bi tenê û bi yeko yeko malika derbasdike heya ya dawî û paşê bi eynî şêweyê vedigere.Lİ ortê yanî li qareya mezin ew ciyê bi xetên çepûrast hatiye kişandin, herdû nigê xwe vedike. Lîstikvan mecbûre xwe ji ser malika kevir têdeye bavêje, ger nikaribe yan nigê wî/wê têkeve malika kevir têde car dişewite.Piştî xwe ji ser malika ku kevir têde avêt radihije kevir lê her wextî lazime li ser yek nigî/piyîbe. Bi vê şêweya ji malika serî heta ya dawî wisa diçe. Dema Malika dawî jî bi serkeftin qedand îja çavê lîstikvan bi kevnik yan qumaşekî tê girêdan. Lîstikvan çavgirêdankî ji malika serî heta ya dawî dimeşe û cardin vedigere heya malika serî û derdikeve. Çawa dimeşe? Gav bi gav her li hergavekê pêl hendirê malikekê dike.Ger derkeve dervê tuxubê malikê yan pêl li tuxubê malikê bike yan malika bi rêzê nere dişewite. Di her gavekê de Lîstikvanê çavgirêdayî dibêje "Kupî" ger lîstivan pêl hendirê malikê kiribe yên dora wî/wê dibêjin "noz" bi vî awayî malika yeko yeko derbas dike heta ya dawî ji vir bi eynî şiklî vedigere. Ger bi serkevtin çû û hat lîstikê qezenc dike yanî yê serkeftî ewe.

Peyva kupî bi îhtîmalek mezin ji peyvên "ku" û "pî" hatiye û tê wateya "pî/pê li ku ye?" û peyva "noz" jî ji peyvên "ne li ser" hatiye û tê wateya "ne li ser tuxub yan xeteye".

Kategorî:Pêlîstok
Craig Venter

**J. Craig Venter** (jdb.  li Salt Lake City, Utah) biyokîmyagerekî DYAyî ye.

Ew bi keşfkirina genomên mirovan tê naskirin. Jê re "bavê genan" jî tê gotin. Sala 1998î fîrmayeke bi navê Celera Genomics Corporation dadimezirîne û bi pisporî xebatên genetîk dike. Sala 1990î bi navê, Human Genome Project (HGP), projekteke navneteweyî dide meşandin. Di lêkolînên xwe de biserdikeve û ristina giştî ya genên mirovan radixe ber çavan.

Ew gelek xelat û payeyan werdigire. Herwekî gelek patentan jî. Di xebatên xwe de zêdetirî 1.000 cureyên jiyandarên nû keşf dike. Ji wan a herî girîng jî vedîtina Pîtoplanktonê ye.

Kategorî:Biyokîmyager
Kategorî:Genetîker
Kategorî:Genên mirov
Kategorî:Mirovên zindî
Lorraine

**Lorraine** (bi almanî. *Lothringen*) yek ji herêmên Fransayê ko li rohelata Fransayê dikeve. Ew ji çar departmanên bi navên Meurthe-et-Moselle, Meuse, Moselle û Vosges pê tê. Navenda wê herêmê bajarê Metz e.

## Erdnîgarî
Lorraine li bakur roavaya Fransayê ye. Di navên axên ko ew lê runîştî çemên Meuse, Moselle û Sarre derbaz dibin. Sînorên wê bi dewletên Belçîka (Walonya), Lûksembûrg, û Almanyayê (Saarland, Rheinland-Pfalz) ve hêne. Sînorên wê bi herêmên Fransayê Franche-Comté, Elsas û Champagne-Ardenne ve jî hêne.

## Gel
Nifûsa Lorrainê nêzî 2,3 milyon kes e. Li başûr, navend û roavayên wê herêmê fransî dijîn. Li bakurên Lorrainê jî bi gelemperî elman dijîn.

Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Fûad Huseyîn

**Dr. Fûad Huseyîn begî malikşahî ** siyasetmedarekî Kurdistana Başûr, serokê dîwana birêvebirinê û yek ji berdevkên serokatiya herêma federal a Kurdistanê ye.

Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Hillary Clinton

**Hillary Diane Rodham Clinton** (jdb.  li Chicago, Illinois *navê berê Hillary Diane Rodham*) yek ji dadnas û polîtîkerên bera demokrat a DYAyê ye. Xanima serokdewletê berê yê DYAyê Bill Clinton e û ji sala 2001î virde senatora de feredewleta New Yorkê ye.

Ew niha yek ji endamên hilbijartinên 2008î ye û li ser navê Partiya Demokrat têdikoşe. Jiyana wê ya siyasetê pirranî bi ya mêrê wê ve meşiyaye.

## Jiyan

Di malbateke karsaz de ji dayik bûye. Li kolejeke navdar, Wellesley College û piştre jî li zanîngeha Yale perwerdeya dadê dîtiye. Sala 1975î bi Bill Clinton re evînmarî bûye (zewiciye) û sala 1980î zaroka wan, Chelsea Clinton hatiye jiyanê. Piştî evînmariyê pirranî di bin siya mêrê xwe de jiyana xwe ya polîtîk domandiye.

## Xelat û paye

* Xelata medya Alman a 2004î

## Girêdanên derve

* HillaryClinton.com

Kategorî:Femînîstên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên amerîkî
BitTorrent

[frame|Şemaya belavkirina bi BitTorrent. Herkes hinekî belav dike, bara [pêşkêşkarê sivik dibe.]]
**BitTorrent**, an **torrent** rêbazeke belavkirina daneyan ser înternetê ye. BitTorrent bara pêşkêşkarê sivik dike.

Ji bo daxistina pelên mezin wekî CD'yên Linux, BitTorrent tê tawsiyekirin.

## Bernameyên Torrent'ê
* μTorrent
* Azureus
* Deluge
* KTorrent

Kategorî:Belavkirina daneyan
Kategorî:Web 2.0
ΜTorrent

**μTorrent** yek ji bernameyen BitTorrent a populer ji bo Microsoft Windowsê ye. Gelek biçûk û bilez e.

## Girêdanên derve
* Malpera μTorrent

Kategorî:Komputer
Kategorî:Nivîsbariya 2005an
Kategorî:Nivîsbariyên androîdê
Kategorî:Windows
ISO

# ISO, kurteya International Organisation for Standardisation e
# ISO, formateke daneyên dîgîtal e.
Eukaryot

**Eukariyot** (bi latînî, *Eukaryota*) sercîhaneke jiyandaran e. Ji cîhanên ajal, riwek, kuvark û protîstan pêk tê.

## Girêdanên derve


Kategorî:Heywan
Kategorî:Riwek
Gordon Johndroe

**Gordon Johndroe** yek ji berdevk û şêwirmendên George W. Bush û konseya ewlekariyê ya neteweyî yê DYAyê ye. Ew herwekî gerînendeyê saziya têkiliyên stratejîk û plansaziyê ya dewletê ye. Dîsa berdevkiya *First Lady* ya niha Laura Bush jî dike. Wî li zanîngeha University of Texas at Austin perwerde dîtiye û di hilbijartinên sala 2000'î de birêvebiriya karê hilbijartinê ya George W. Bush kiriye.

Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên amerîkî
Barack Obama

**Barack Hussein Obama, Jr.** [bəˈɹɑːk hʊˈseɪn oʊˈbɑːmə] (jdb.  li Honolulu, Hawaii) siyasetmedarekî amerîkî yê Partiya Demokrat e. Ji 20ê kanûna paşîn a 2009an heta  44em serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) bû. Barack Obama yekemîn kesê afroamerîkî ye ku bûye serokê DYAê.

Ji sala 1997 heya 2004a li federaldewleta DYAyê Illinoisê senatorî kiriye. Obama huqûqnas e û ji 2005a heta 2008a ciwantirin senatorê Illinois bû. Di sala 2008an de hilbijartinên serokdewletiyê pêk hat û Obama bi ser ket û bû serokdewlet.Di dûmahika çar salên li Qesra Spî, Obama guherînên bingehîn xistin meriyetê.Yek ji wan gûherînan sîstema tendûrustiyê bû ku Obama ji bo hemû hemwelatiyên Emerikayê mafê bîmeya tendurûstiyê da.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Çalakvanên ji Şîkagoyê
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên ji Şîkagoyê
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:Siyasetmedarên ji Şîkagoyê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Komunên Fransayê

**Komunên Fransayê** () bajarok an gundên ku di sîstema Fransayê ya kargeriyê de perçeyên herî biçûk pêk tînin e. Ew li bin herêmên Fransayê û departmen, arrondissement û cantonan bi şûn dibin. Gorî hejmarên 1ê adara 2007an li Fransayê 36.782 *commune* hene. Ji wan, 36.780 ên xwe li ser axên Fransayê li parzemînê Ewropayê cih digirin, 212 ên xwe jî li ser herêmên Fransayê ser deryayî şûn digirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dabeşkirina Fransayê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Kategorî:Fransa

Kategorî:Şaredarî
Kategorî:Wargehên Fransayê
Kantonên Fransayê

thumb|Sîstema dabeşkirina Fransayê
**Cantonên Fransayê** an jî **kantonên [[Fransa]]yê** yek ji perçayên ko di kargeriya Fransayê de di sîstema parvekirinê de di bin arrondissement û departementan de cih digirine û wan parve perçayên hin biçûk dikine. Ew bi gelemperî ji koma çend Komûnên Fransayê pêk tê.

Li Fransayê 4.032 canton (kanton) navbera 341 arrondissements û 100 departementan de parve bûne.

## Çavkanî

Kategorî:Dabeşkirina Fransayê
Fransa
Kategorî:Fransa
Arrondîsementên Fransayê

rast|350px|Sîstema parvekirina Fransayê
**Arrondîsementên Fransayê** (, bixwîne: *axondîsman*, ango "navçe") yek ji parçeyên ku di sîstema parvekirinê kargeriya Fransayê de ye. Ew 100 departmenên Fransayê parve 342 arrondîsementan dikin.

Sernavçe yan navenda arrondîsementan wek *[[subprefecture]]* tê navkirin.

Arrondîsement bi kanton û komunan parve hîn parçeyên biçûk dibin.

## Çavkanî


Kategorî:Dabeşkirina Fransayê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Kategorî:Fransa
Haute-Normandie

**Haute-Normandie** (Bixwîne:*Ot Noxmandî*, ango kurdî:*Normandiya Jor*) yek ji herêmên Fransayê. Ew bi Départementên Eure û Seine-Maritime tê kirine du paran. Serbajara wê Rouen e.

## Dîrok
Herêma Haute-Normandie di 1956an de pê parve kirina herêma Normandieyê wek Basse-Normandie û Haute-Normandie du paran hat saz kirin.

Kategorî:Avabûnên 1956an li Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1956an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2015an de hilweşiyan
Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Rhône-Alpes

**Rhône-Alpes** yek ji herêmên Fransayê ko li başûr rohelata Fransayê dikeve ye. Rûerda wêyê 43.698 km² e û ser 6 mîlon kes re nifûsa xwe heye û serbajarê wê jî Lyon e.

Ew ji departmanên Ain, Ardèche, Drôme, Isère, Loire, Rhône, Savoie û Haute-Savoie pêk tê. Ew gorî rûerda xwe ji herêma Midi-Pyrénées re duyem mezintir herêma Fransayê ye. Ew gorî nifûs û aboriya xwe jî ji pê Île de France re duyem herêma Fransayê ye.

## Erdnîgarî

Ew li bakur rohelat bi Swîsrê û li rohelat bi Alpan bi Italyayê (Piemont û Aostatal) tê sînor kirin. Çemên xweyên girîng Rhône, Isère ère û Saône ne.

## Gel

Ew bi bifûseke ser 6 mîlonon re ve ji pê Île-de-Franceyê re tê.

Bajarê Lyonê bi nifûsa xweyê dorî 470,000 kes sêyem mezintir bajarê Fransayê ye.

Kategorî:Auvergne-Rhône-Alpes
Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Riwekên tovdar

**Riwekên tovdar** an jî **riwekên bitov** (*Spermatophyta*, ji peyva grekî Σπερματόφυτα) navê riwekên ku tov çêdikin. Mirov jê re fanerogam jî dibêje. Di pênc beşan de tên parvekirin: pînofit, sikadofit, gînkgo, gnetofit û beşa mezin a riwekên kulîlkdar.

## Dabeşandina klasîk a riwekên tovdar
* Bira riwekên tovdar (*Spermatophyta*)
** Binebira *Gymnospermae*
*** Çîna *Cycadatae*
*** Çîna *Ginkgoatae*

### Çîna ''Coniferae'' an jî ''Pinophyta''
#### Koma darên pelstrî û bigûzik (''Pinales'')
***** Famîleya araukariyayan (*Araucariaceae*)
##### Famîleya kacan (''Pinaceae'')
****** Kac an darûk (*Pinus*)
****** (*Picea*)
****** Koknar an pelk (*Abies*)
****** (*Larix*)
****** Dara erz, erz, serwîzad (*Cedrus*)
****** (*Tsuga*)
****** (*Pseudotsuga*)
***** Famîleya darên hûr (*Taxodiaceae*)

##### Famîleya serwiyan (''Cupressacea'')
****** Merx, hevrêz (*Juniperus*)
****** Thuya (*Thuja*, *Platycladus*)
****** Serwî, dara selwê (*Cupressus*)

**** Koma *Taxales*

### Çîna ''Gnetatae''
** Binebira *Angiospermae*
**** Koma *Magnoliales*
**** Koma *Ranunculales*
**** Koma *Piperales*
[...]
#### Koma ''Fagales''
##### Famîleya xûseyan
****** Dara sor (*Alnus*)
****** Gurgan (*Carpinus*)
****** Darxûse (*Betula*)
##### Famîleya narewanan
****** Dara narewanê (*Fagus*)
****** Şahbelot, kestane (*Castanea*)
****** (*Quercus*)
******* Darberû (*Q. aegilops*)
******* Mazî (*Q. infectoria*)
******* Dîndar (*Q. libani*)
******* Daresor (*Q. marcanthera*)
[...]
#### Koma ''Urticales''
##### Famîleya bizuyan (''Ulmaceae'')
****** Bizû, bizî (*Ulmus*)
##### Famîleya tuyan (''Moraceae'')
****** Hêjîr (*Ficus*)
****** Dartû (*Morus*)

[...]

Kategorî:Riwek
Basse-Normandie

**Basse-Normandie** (Bixwîne:Bas Noxmandî, bi kurdî:"Normandiya Jêr") yek ji herêmên Fransayê ko li bakura Fransayê dikeve ye. Ew ji Départementên Calvados, Manche û Orne pêk tê. Serbajarê wê Caen e.

## Erdnîgarî

Herêma Basse-Normandie li beravên Kanala Manşê, li ser nîvgirava Cotentin dimê. Ew li roava bi Mont-Saint-Michel û Bretagne, li rohelat jî Haute-Normandieyê ko li devî çemê Seine dimê ve sînorê xwe hene.

## Dîrok

Ew navî xweyî "Normandie" ji gelî Normanên ko li wir dijîn tê ye.

Basse-Normandie ew dera ko di 6ê hezîranê 1944an de dewletên hevalbend bi daxistina hewa daketî bû seylaxên wek Omaha Utah, Gold, Juno û Sword û pê re Almanyaya Nazî ji Fransa û Ewropayê der xisti bû.

Ew herêma di sala 1956an de pê parvekirina Normandiyayê du paran re bi Haute-Normandie ve hat pêkanîn.

Kategorî:Avabûnên 1956an li Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1956an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2015an de hilweşiyan
Kategorî:Erdnîgariya Normandiyayê
Kategorî:Herêmên Fransayê
Departmenên Fransayê

thumb|350px|Sîstema parvekirina Fransayê
rast|thumb|350px|Departmenên Fransayê
**Departmenên Fransayê** (, ango parêzgeh) perçeyên ko di sîstema parvekirina kargeriya Fransayê de cih digirine. Fransa ji 100 departmenên ko di navbera 22 herêmên metropolitan (yên li ser parzemîna Ewropayê) û çarên ser deryayî de parvebûna de pêk tê. Serbajarên departmenan wek *préfecture* tê nav kirin. Departmenên Fransayê navbera xwe de jî bi rêz wek arrondissement (navçe), canton (kanton, bajarok an melbend) û commune (gund, keyanî) parve hîn perçeyên biçûk dibin.

## Lîsteya departmenan

## Çavkanî

Kategorî:Dabeşkirina Fransayê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan

fransa
Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Departmen

## Rêveberî û leşkerî
Bêhtir departmenên cûda li jêr de tên lîstekirin:

*Departmen (binebeşê welat)
**Departmenên Kolombiyayê
**Departmenên Fransayê
**Departmenên Hondûrasê
**Departmenên Perûyê
*Departmen (Artêşa Dewletên Yekbûyî)
*Departmena Agir
*Wezaret (departmena rêvebir)
*Departmena Polîs