open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rabbit-Proof Fence (fîlm)

***Rabbit-Proof Fence*** (*Çepera li Hemberî Kerguhan*) navê fîlmekî awstralyayî yê ku di sala 2002'an de ji hêla Phillip Noyce ve hat çêkirin.

Wergera Kurdî ya vî fîlmî ji aliyê Occo Mahabad ve hatibû kirin.

## Mijara fîlm
Fîlm li ser bingeha pirtûkekê bi navê *Follow the Rabbit Proof Fence* (Bi dirêjahiya Çepera li Hemberî Kerguhan de herin) ya ku bi destê nivîskara awstralyayî Doris Pilkington Garimana di sala 1996'an de hatiye nivîsandin. Mijara fîlm û pirtûkê dîroka rastî ya diya nivîskarê ye, dema di sala 1930'î de ligel herdu xwişkên xwe ji kampa Moore River Native Settlement reviyan, vegeriyan cem diya xwe. Zarokên wê kampê zarokên nîvaborîcîn (xelkê resen ê awstralyayî) û nîv ewropî bûn û ji diyên xwe hatibûn dizîkirin. Ji ber vê hindê jî ji hemû wan zarokan re "nifşa dizîkirî" dibêjin. Hizra vê siyaseta nîjadperest û bişavker çêkirina xadimên nîvaborîcîn bû û yekirina wan ligel civata înglîzî ya Awstralyayê. Keçên revok ên dîrokê ji kampa bi sedan kîlometreyan dûrî mala xwe ne bi mehan bi dirêjahiya çeperekê ku di beyabanê de ji bakur heta başûrî Awstralyayê li dijî belavbûna kerguhan hatibû çêkirin hêdî hêdî vedigerin mal.

## Xelatên fîlm

Fîlm heta niha ji sedê zêdetir xelat wergirtiye.

## Çavkanî

https://m.imdb.com/title/tt0252444/

https://occomahabad.wordpress.com/2016/04/23/filme-rabbit-proof-fence-temase-bikin/

Kategorî:Fîlmên awistralyayî
Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên 2002an
The Road to Guantanamo (fîlm)

***The Road to Guantanamo ***, fîlmekî Michael Winterbottom û Mat Whitecross e ji sala 2006an ê ku behsa girtîgeha Guantanamoyê dike. Girtiyên ku li wê derê şikenceyên çawa dîtine vedibêje. Wergera kurdî ya vî fîlmî ji aliyê Occo Mahabad ve hatibû kirin.

Heta niha fîlm bi dehan xelat wergirtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên brîtanî
Kategorî:Fîlmên 2006an
Famîleya botavan

[thumb|[Talika belek (*Hypericum maculatum*)]]

**Famîleya botavan**, **famîleya talikan**, **famîleya kazilan** (Hypericaceae) famîleyeke riwekan e. Navê vê famîleyê ji botavê tê. Navên din ên botavê, *talik*, *darzil*, *dezîzer* in lê di rastiyê her yek, cureyek e. Kulîlka botavê bo derkirina bêhna eyarê bikardianîn. Lê îro li Kurdistanê eyar (çermê ajalan ê bêpirç), post, meşk ûêd kêm in, nivşên nû nizanin.

## Sîstematîk
Famîleya Hypericaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di *Genera Plantarum*, r. 254'ê de hatiye binavkirin. Navê din ên vê famîleyê *Ascyraceae Plenck* e. Demekê celebên vê malbatê dikirin endamê Clusiaceaeyê, bi taybetî Wurdack at al. Lê ev ji aliyê navendên riweknasiyê ve nehat pejirandin.

Neh heya deh cins, bi qasî 560 cureyên vê malbatê hene:
* *[[Cratoxylum]]* Blume
* *[[Eliea]]* Cambess. (orth. var.: *Eliaea* Cambess.)
* *[[Harungana]]* Lam.: Bi qasî 50 cureyan.
* Botav an talik (*Hypericum* L.)
* *[[Lianthus]]* N.Robson (carnan bo botavê jî tê bikaranîn, *Hypericum*)
* *[[Psorospermum]]* Spach
* *[[Santomasia]]* N.Robson
* *[[Thornea]]* Breedlove & E.M.McClint.
* *[[Triadenum]]* Raf.
* *[[Vismia]]* Vand.: Bi qasî 55 cureyan.

## Binêrin
* Rûnê botavê
## Çavkanî
* http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/malpighialesweb.htm#Hypericaceae di APWebsite. (Agahiyên berfireh) (ne bi kurdî)
* Kenneth J. Wurdack & Charles C. Davis: *Malpighiales phylogenetics: Gaining ground on one of the most recalcitrant clades in the angiosperm tree of life*, in *American Journal of Botany*, 96 (8), 2009, S. 1551–1570. (îngilîzî)
Weşanxaneya AVA

***Weşanxaneya AVA*** (*AVA yayıncılık*) li Tirkiyeyê pirtûkên bi zimanên tirkî û kurdî diweşînin.

Kategorî:Weşanxane
Famîleya dodan û darspiyan

[thumb|[Dodan]]

**Famîleya dodan û darspiyan**, **famîleya darên sabûnê** *(Sapindaceae)* famîleyeke riwekan, ji desteya darsabûniyan Sapindalesê ye. Li Kurdistanê jî çend endamên vê malbatê digihên. Famîle navê xwe ji dara bi navê dodan *(Sapindus mukorossi)* û darspîyê *(Acer)* digire. Riwekên vê malbatê ji avhewaya tropîk hez dikin.

## Sîstematîk
Ev famîle sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve bi navê „Sapindi“ di *Genera Plantarum*, r. 246'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên Sapindaceaeyê: Aceraceae Juss., Aesculaceae Burnett, Allophylaceae Martinov, Dodonaeaceae Kunth ex Small, Hippocastanaceae A.Rich., Koelreuteriaceae J.Agardh, Paulliniaceae Durande, nom. inval., Paviaceae Horan.' in. Navê latînî ji du peyvan hatiye avakirin, *sapo* ango sabûn û *India* ango Hindistan.

Famîle ji sê binekoman û cinsekê ku bi serê xwe ye pêk tê. 142 cins, bi qasî 1600 cureyên vê malbatê hene. Hin riweknas darspîyan (Aceraceae) wekî binekomeke belotê (kestane) dibînin û wisa di bin navê famîleya şambelotan (Hippocastanoideae) (tomar dikin.

* Famîleya şambelotan (Hippocastanoideae) Burnett: Çar cins û bi qasî 130 cure.
* Sapindoideae Burnett: Bi qasî 135 cins û 1185 cureyan:
* Dodonaeoideae Burnett: Du cins, 65-70 cure:
** *[[Dodonaea]]* Mill.: 65-70 cure.
** *Euphorianthus* Radlk.: Tekane cure:
*** *[[Euphorianthus euneurus]]* (Miq.) P.W.Leenhouts.
* Xanthoceroideae Thorne & Reveal: Tekane cins Gattung:
** *Xanthoceras*Bunge: Tekane cure.
*** Qilonçzer (*Xanthoceras sorbifolia*).

## Girêdanên derve
* Pedro Acevedo-Rodríguez: *Neotropical Sapindaceae*: di ''Neotropikey''ê de.  (ne bi kurdî ye)
Nûjdar

* ***[[Nûjdar (kovar)|Nûjdar]]***, navê kovareke kurdî ye.
* **[[Botav|Nûjdar]]**, navê riwekekê ye.
* **[[Bijîşk|Nûjdar]]**, navekê diyê diktorê ye.
Famîleya biyan

thumb|''Chosenia arbutifolia''.

**Famîleya biyan** *(Salicaceae)* famîleyeke riwekan e. Navê xwe ji dara bîkê (Salix) digire. Dara hewrê (spindar, qewax) jî di vê malbatê de ye ku jê re bi latînî *populus* dibêjin. Kulîlkên vê famîleyê dişibin tirtûlan.

Famîleya Salicaceae sala 1815'ê ji aliyê Charles François Brisseau de Mirbel ve, di *Elémens do Physiologie Végétale et de Botanique, b. 2, r. 905*ê de hatiye binavkirin. Wî navê „Salicineae“ lê danibû. 55 cins, bi qasî 1010 cureyên vê malbatê hene. Navê din ên bo Salicaceae Mirb. s.l. ev in: Bembiciaceae R.C.Keating & Takht., Caseariaceae Baum.-Bod., Flacourtiaceae Rich. ex DC., Homaliaceae R.Br., Patrisaceae Mart., Prockiaceae Bertuch, Samydaceae Vent., Scyphostegiaceae Hutch.

## Darbîk heba, kanî hebû, kanî heba gund ava dibû, dibû: Darebî
Li Kurdistanê heya salên 1970'yê daristanên mezin hebûn. Li daristanên darbîkê (bî, dara biyê, bîk) sedî sed kanî hebûn. Li cihê darbîk pirr bûn, ji ber wê gund dihatin avakirin. Ji ber wê ye ku navên gelek gundan *Darebî* ye.Şêr, berazên kovî, rovî, kitikên kovî, mirîşkên kovî marên biqilonç, hirç ûêd gelek ajal dijiyan. Dewleta Romê (Tirkiye) daristan hemî şewitand. Niha spindar û bîkê xelk diajo, daristanên dara biyê nemane.

## Cinsên wê
Famîleya lavlavkan

thumb|''Aralia elata''

**Famîleya lavlavkan** *(Araliaceae)* famîleyeke riwekan e. Di binekom, 43 heya 55 cins û bi qasî 1450 cureyên vê malbatê hene.

## Cureyên wê yên navdar
* Lavlavka dîwaran (Hedera helix),
* Ginseng (Panax ginseng)
* Eleuterokokka striyokî, ginsenga Sîbîryayê (Eleutherococcus senticosus)
* Cussonia
* Panaks (panax)
* Oplopanaks (oplopanax)
* Gidîşa jojî, pirnaga (baq) jûjî (Oplopanax horridus)
* Avnavika amerîkayî, navika avê ya amerîkayî (Hydrocotyle verticillata)
* Şeflera, daralînka teyisok (Schefflera)
* Gastonia lionnetii
* Fatshedera lizei

## Çavkanî
* Famîleya Araliaceae di APWebsite.
* Famîleya Araliaceae di DELTA de. 
* Qibai Xiang & Porter P. Lowry: *Araliaceae* in der *Flora of China*, Volume 13, S. 435: Online.
Famîleya kefzeran

**Famîleya kefzeran**, navê zanistî yê latînî *Lemnaceae*, famîleyeke riwekan e. Hin riweknas vê famîleyê wekî binekoma *[[Araceae]]* didin diyarkirin. 4 cins 37-38 cureyên vê famîleyê hene. Famîle navê xwe ji kefzerê *(Lemna)* digire.

Pelên wan bi qasî çend mm ne. Hin ji wan jî bêpel an bêqemçik in. Ên wiha xwe di avê de berdidin, heya ku li perekê avê xwe bicih kirin, seyar in. Cinsên wê: *[[Lemna]], [[Spirodela]], [[Landoltia]], [[Wolffia]]* û *[[Wolffiella]]*.

## Çavkanî
* Binekomekê famîleya di APWebsite (îngilîzî)
* Li ser sîstematîka vê binekomê.  (îngilîzî)

## Girêdanên derve
* Agahî li ser cins û cureyên famîleyê. (îngilîzî)
Famîleya giyaşîrkan

[thumb|[Diliyeya tûj (*Euphorbia esula*)]]

**Famîleya giyaşîrkan** *(Euphorbiaceae)* famîleyeke riwekan e. Bi qasî 240 cins û 6000 cureyên vê malbatê hene. Talşîr (miravke, Euphorbia) jî di vê famîleyê de ye.

Navê latînî *Euphorbia* ji *Euphorbus*, bijîşkekî keyê Morîtanyayê Juba II. (bi qasî 50 sal b.z. heya 23/24 p.z.) tê. Linné sala 1753'yê (Spec. Pl. (ed. 1), 450) vê navê lê dike. Ji vê malbatê re herwiha *Euphorbia antiquorum* L. jî dibêjin.

## Cinsên navdar û cureyeyên wan ên bijarte
* Talşîr (*[[Euphorbia]]*):
** Dilkêş an (dilkêşa koçkxemil) (*E. pulcherrima*) (navê wê yê berê li Ewropa: Poinsettia),
** Tacdirî (*E. milii*),
* Hevea brasiliensis
* Diliye *Jatropha*
* Palmiyeya rahîban, baqê keşe (*Ricinus*)
* Manihot
* Dartewaş, dara birûn (*Aleurites*) bi darfind (Aleurites moluccana]]
* Sebastiania pavoniana, jê re bi almanî „Springbohne - Loviya/fasûliya biharê“ dibêjin.
* Synadenium
Kurdên Ermenistanê

**Kurdên Ermenistanê** an jî **Kurdên Rewanê** yek ji gelên kêmjimar li Ermenistanê ne. Li Komara Ermenistanê kurdên êzîdî û yên misilman cûdayî têne hijmartin. Baweriya fermî ya dewleta Ermenistanê ew e ku êzîdî ne kurd in û zimanê ku pê diaxivin, kurmancî, bi pêkenî wek *êzdîkî* tê binavkirin. Kurd bi giranî li rojavayê Ermenistanê bicîh bûne. Gava ku hikûmeta Sovyet hate damezirandin, kurdan ewil alfabeyên xwe li ser elfabeya ermenî berhev kirin. Piştra, di 1927 de, wan veguheztin alfabeya latînî. Di 1945 de, guhertinek din a alfabeyê pêk hat. Di vê demê de, ew berê jî kirîlî bi kar tînin. Îro jî kurd alfabeyên erebî, latînî û kirîlî bi kar tînin. Yekem dibistanên êzîdiyan li Ermenistanê di sala 1920an de xuya bû. Yekem radyo û rojnameya bi zimanê kurdî Riya Teze bû. Li Fakûlteya Rojhilatnasiyê ya Zanîngeha Dewletê ya Êrîvanê beşa zimanê kurdî heye.

## Dîrok

### Niştecihbûna Kurdan li Ermenistana îro
Li gorî Robert Hevsen, piraniya van deveran çol bûn. Berî serdema hevpar, Med li van deveran bi cîh bûn. Beriya Şerê Cîhanî yê Yekem, li van deveran Kurd dijiyan. Wekî din, zanyar dibêje ku Kurd û Med heman reh hene, wan wekî Procurs, bav û kalên Kurdan bi nav dike. Vêga, deverên ku Med lê serdest in Tirkiye, Azerbaycan û Îranê digire nav xwe.

Civata êzîdî di salên 1877-1878an de li Ermenistana nûjen dest bi damezrandinê dike. Di dema şerê Rus-Tirk de, bi hezaran kurdên êzîdî reviyan rojhilat. Koça duyem di dema Herba Cîhanê yê Yekem de pêk hat. Ew bi giranî koçî deverên derdora Aragachotn, Armavir, Ararat, kîraz, Erîvan, Gumrî, Vagadnazor, Abovyan, Dilijan û Tashir kirin. Kurdên êzîdî bi giranî bi xwedîkirina dewar, pez û cotkariyê ve mijûl dibin. Di nav êzîdiyan de, yên ku li bajaran karker, teknîsyen û zanyar dixebitin hene.
[thumb|[Zimanê kurdî|Kurdî û ermenî (1862)]]

### Kurd di Sovyeta Ermenistanê de
Çanda Kurd bi saya piştgiriya dewletê di salên 1930 û 1980yî de li Sovyeta Ermenistanê geş bû. Di sala 1925an de, li Ermenistanê yekem kongreya Kurdên Qefqasyaya Başûr hate li dar xistin. Di kongreyê de biryar hate girtin ku alfabeya kurdî were organîzekirin. Koleja Pedagojî ya kurdî di sala 1928an de hate damezrandin. Tevî ku di 1920an de dibistanên yekem ên bi zimanê kurdî hatin damezrandin, pirraniya berbiçav a gel di 1920an de nexwendewar ma. Di dema Sovyetê de, li Yêrêvanê yekem bernameyên bi kurdî hatin weşandin. Li Yêrêvanê rojnameyek bi zimanê kurdî bi navê Riya teze tê weşandin. Piştra, rojnameyek bi navê Botan hat weşandin. Sala 1969an, li Akademiya Zanistî ya Neteweyî ya Ermenistanê beşek ji bo lêkolîna çanda kurdî hate damezrandin.

Di sala 1937an de, wekî beşek ji paqijkirina tixûbên başûr, kurdên "bêbawer" ji Qefqasyayayê, Ermenistan jî tê de, hatin birin Asyaya Navîn.

### Li Ermenistana nûjen Kurd û êzîdî
Vêga, kurdên êzîdî di 4 civatên giştî yên Ermenistanê de: Civata Rewşenbîrên Kurd, Komîteya Kurdistan, Civata Dostaniya Ermenî-Kurd û Yekîtiya Neteweyî ya Êzîdiyan, yek in. Li Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya Akademiya Zanistî ya Neteweyî û li Zanîngeha David Anakhta beşek kurdî heye. Wekî din, di Yekîtiya Nivîskarên Ermenistanê de beşek nivîskarên Kurd heye.

## Çavkanî

Ermenîstan
Keith Haring

**Keith Haring** (z. 4ê gulana sala 1958an Pennsylvania - m 16ê sibata sala 1990î New York), wênesaz û hunermendê grafîtî yê.

## Jînenîgarî

### Salên wî yên pêşîn û perwerdehiya wî
Keith Haring li Reading Pennsylvaniayê ji dayik bû û li cem diya xwe Joan Haringê li bajarê Kutztownyê mezin bû. Bavê wî Allen Haring karîkaturvanek bû. Her wiha bi navên Kay, Karen û Kristen sê xwişkên wî hebûn. Destpêkirina hemû navên zarokan ya bi tîpa Kyê dest pê dibû ne tesadufek bû. Ji sala 1976ê heta 1978an li The Ivy School of Professional Artê (Dibistana Hunerên Dîtbarî yên Profîşonal) ku li bajarê Pittsburgh ye li ser bazirganiya hunerê xwend. Piştî demekê derbasî beşê hunerên bedew bû.

## Girêdanên derve
* Derheqê Haring 

Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Mirin 1990
Kategorî:Wênesazên amerîkî
Derzîlok

[thumb|[Derzîloka pelnerm]]

**Derzîlok**, **derzîşivan**, **geranya** *(Geranium)* navê komekê riwekan ji famîleya tolgîn û derzîlokan e. Zêdetirî 400 cureyên vê riwekê hene.

## Cureyên navdar
* Derzîloka boz (Geranium cinereum Cav.)
* Derzîloka kanaryayî (Geranium columbinum L.)
* Derzîloka pelgincir (Geranium dissectum L.)
* Derzîloka bikutek (Geranium divaricatum Ehrh.)
* Derzîloka Baskê (Geranium endressii Gay)
* Derzîloka Hîmalayayê (Geranium himalayense Klotzsch)
* Derzîloka teyisok (Geranium lucidum L.)
* Derzîloka balkanî (Geranium macrorrhizum L.)
* Derzîloka Madeirayê (Geranium maderense Yeo)
* Derzîloka pelnerm (Geranium molle L.)
* Derzîloka gupikî (Geranium nodosum L.)
* Derzîloka avevekê, derzîloka aviyan (Geranium palustre L.)
* Derzîloka qehweyî (Geranium phaeum L.)
* Derzîloka çayirê (Geranium pratense L.)
* Derzîloka çavreş (Geranium psilostemon Ledeb.)
* Derzîloka mor (Geranium purpureum Vill.)
* Derzîloka hûrik (Geranium pusillum L.)
* Derzîloka siyê (Geranium pyrenaicum Burm. f.)
* Derzîloka cûnekî (Geranium renardii Trautv.)
* Derzîloka genî (Geranium robertianum L.)
* Derzîloka pelglover (Geranium rotundifolium L.)
* Derzîloka xwîndar (Geranium sanguineum L.)
* Derzîloka sîbîryayî (Geranium sibiricum L.)
* Derzîloka daristanê (Geranium sylvaticum L.)
* Derzîloka bigirê (Geranium tuberosum L.)
* Derzîloka keskesorî, derzîloka rengîn (Geranium versicolor L.)
Christoph Blocher

**Christoph Wolfram Blocher** (jdb. 11ê çiriya pêşîn a 1940 li Schaffhausen; hembajariyê Meilen, Zürich û Schattenhalb) karsaz û siyasetmedareke swîsrî yê ji partiya rastgir a SVPê ye.

Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên swîsrî
Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Swîsreyê
Partiya Gel a Swîsreyê

**Partiya Gel a Swîsreyê** (**Schweizerische Volkspartei**, bi kurtî: *SVP*, kurtenavê partiya rastgir a Swîsrê ye. Meztirîn partiya swîsrî ye û bi siyaseta xwe ya li dijî koçberan bi nav û deng e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1971ê li Swîsreyê

Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1971ê de hatine avakirin
Gel
Famîleya tolgîn û derzîlokan

thumb|Derzîloka gelemperî (''Erodium cicutarium'')

**Famîleya tolgîn û derzîlokan**, **famîleya leglegnikulan** (*Geraniaceae*) famîleyeke riwekan e. Bi qasî 380 heya 430 endamên vê malbatê hene. Ji cihên tropîk û germ hez dikin. Li peravên Deryaya Navîn gelek tên dîtin.

Hin endamên vê famîleyê li Kurdistanê jî digihên. Hin ji endaman riwekên salane, hin jî pirrsalane ne. Pelên wê bipirtik in. Dijî sermayê pihêt in. Di zanistiyê de di bin navê geranium (ango derzîlok) de hatine rêzkirin. Lê kurd hinekê vê riwekê wekî kulîlkeke, riwekeke cuda binavdikin, ew jî tolgîn e.

## Cureyên [[tolgîn]]ê yên navdar

* Tolgîna zîvane (Geranium argenteum L.)
* Tolgîna bohemî (Geranium bohemicum L.)
* Tolgîna kanaryayî (Geranium canariense (Willd.) Poir.)

## Binêrin
* Derzîlok û cureyên wê yên sereke. Derzîlok jî endamê vê malbatê ye. Carnan tolgîn û derzîlok di heman wateyê de tên bikaranîn.

## Çavkanî
* Famîleya Geraniaceae di APWebsite. (beşa sîstematîkê, ne bi kurdî ye)

## Li ser tolgînan (sardûnya)
* Peter F. Yeo: *Geranium*, Stuttgart 1988

## Girêdanên derve
* Agahî ji Baxçeyê Botanîkê yê Tübingenê. (ne bi kurdî ye)
* Beschreibung der Familie vom Botanischen Institut der Uni Ulm. (almanî)
Bánov, Uherské Hradiště

**Bánov** (bixwîne weke: *banov*) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 2.130 kes e û 21&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.

## Galerî

Wêne:Bánov, hřbitov a kostel.jpg|Dêr û Goristan
Wêne:Bánov, pohled od tří křížů.jpg|Bánov


## Çavkanî

;Nîşe


Kategorî:Uherské Hradiště
Babice, Uherské Hradiště

**Babice** (bixwîne weke: *babîtse*) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 1.803 kes e û 7&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.

## Galerî

Wêne:Babice (UH), kostel.jpg|Dêra Babiceyê
Wêne:Babice (UH), hlavní silnice.jpg|Babice


## Çavkanî

Kategorî:Uherské Hradiště
Bílovice, Uherské Hradiště

**Bílovice** (bixwîne weke: *bîlovîtse*) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 1.764 kes e û 8&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.

## Galerî

Wêne:Bílovice, zámek.jpg|Qesra Bíloviceyê
Wêne:Bílovice (UH), celkový pohled.jpg|Bílovice


## Çavkanî

Kategorî:Uherské Hradiště
Boršice u Blatnice

**Boršice u Blatnice** (bixwîne weke: *borşîtse u blanîtse*) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 881 kes e û 18&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.

## Galerî

Wêne:Boršice u Blatnice, kostel.jpg|Dêra Boršiceyê
Wêne:Boršice u Blatnice, park.jpg|Boršice u Blatnice


## Çavkanî

Kategorî:Uherské Hradiště
Břestek

**Břestek** (bixwîne weke: *brestek*) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 798 kes e û 10&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.

## Galerî

Wêne:Břestek, č.p. 157.jpg|Xaniyek li Břestekê
Wêne:Sequoiadendron giganteus-Chabane.jpg|Darmamûdek li Břestekê


## Çavkanî

;Nîşe


Kategorî:Uherské Hradiště
Feylî (êl)

**Feylî** navê êleke (konfederasyon) eşîrên lekî-, kelhûrî- û lurîaxiv ên herêma dîrokî ya Luristana Piştêkûh (Îlam) bû ye. Vê êlê hetanî sedsala 19'emin roleke mezin li Luristanê lîstiye, ji ber ku piştê hilweşandina dewletên kurd ên luristanê (bnr: Hezarhepiyan û Xurşîdî), torinên Feyliyan bi kevneşopî li luristanê walitî kirine (bnr: Amele).

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Kurdên Swîsreyê

**Kurdên Swîsre** yek ji komên diyasporaya kurdan e, ku bi giranî ji salên 1980î û vir ve hatiye damezirandin.

## Dîrok
Cara ewil kurd di salên 1960î de weke xebatkarên koçber ji Tirkiyê koçî Swîsre dikin û bi giranî di branşên sanayî, gastronimî û tekstîl de dixebitin. Di dawiya salên 1960î de bi hatina gelek xebatkarên ji Tirkiye jimarek kurd hatin Swîsreyê, lê piraniya kurd ji salên 1980î û vir ve ji başûr, bakur, rojhilat û rojavaya Kurdistanê wek penaberên siyasî hatin.

## Demografî

Piranîya kurdên Swîsre bi taybetî li kantonên almanîaxêv ên wek Zurîx, Aargau, Basel-Stadt û Bernê xwe bi cih kirin. Di sala 2012an de rayedarên swîsrî texmîn kirin ku nêzîkî 110,000 û di sala 2015an de jî dora 150.000 kurdîaxêv li Swîsreyê dijîn. Navenda wê herêma derdora Baselê ye, ku di sala 2010an de tê texmînkirin ku 100.000 kurd lê dijîn. Pêkvejiyana gelê kurd bi çalakiyên curbicur ên civakî û çandî, bi giranî li ser parastina nasname û çanda kurdî, tê pêşxistin.

### Çand û huner
Civaka kurd ji bo parastina çanda xwe û nûnertiya berjewendiyên xwe gelek rêxistin ava kirine. Weke mînak DEM-KURD di warê çanda kurdî de îmkanên perwerdeyê dide û çalakiyên wek pêşangehên hunerî, şano û semîneran li dar dixe. Wekî din, Swiss Kurdish Alliance ji sala 1991ê ve pabendî nûavakirina deverên Kurdî ye û bi projeyên sponseriyê piştgiriya zarokên sêwî û nîv sêwî dike.

Di warê hunerî de Mano Xelîl und Yusuf Yeşilöz du fîlmçêker û nivîskarên kurd-swîsrî yên girîng in, ku bi xebatên xwe cihêrengiya çandî û serpêhatiyên koçberên li Swîsreyê ronî dikin.

### Siyaset
Kurdên Swîsreyê di warê siyasî de jî çalak in. Li Basel-Stadt ji Partiya Sosyal Demokrat (SP) Mustafa Atici û Edibe Gölgeli, ji partiya Basta! Sibel Arslan ji bo Encûmena Niştimanî hatein hilbijartin. Wekî din, Bülent Pekerman ji sibata 2023an vir ve serokê Konseya Mezin a Basel-Stadt e, û Hasim Sancar endamê Meclîsa Mezin a kantona Bernê ye. Di sala 2022an de li Bernê biryar hat girtin, ku di pêşerojê de agahiyên şaredariyê bi kurdî jî bên dayîn, da ku întegrasyonê hêsantir bike û civaka kurd bigihêje agahiyên girîng.

Civaka kurd a li Swîsreyê bi mijarên navneteweyî ve jî girêdayî ye. Bo nimûne, xebatên alîkariyê ji bo bajarê Kobanê, ku ji aliyê Dewleta Islamî ve hatibû dorpêçkirin, hatin organîzekirin, ku tê de li gelek bajaran cil û bergên zivistanê û konteynerên xaniyan ji penaberan re hatin peydakirin.

## Çavkanî

Swîsre
Kategorî:Swîsre
Březová, Uherské Hradiště

**Březová** (bixwîne weke: *brezova*) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 1.090 kes e û 27&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye. Ev gund herwiha xwediyê şaredariyê ye ku ji sîstema gundên li Kurdistanê cudatir e.

Ev gund xwediyê dîrokeke kevnareye ku, cara pêşî di sala 1492'an qala wê hatiye kirin. Di sala 1262'an de cara pêşîn dêra bawermendên Sîstersiyanan li cihê vî gundî tê avakirin. Ji aliyê dîtina çanda gel a Moravyayê ve, ev gund mînakeke girîng e.

## Galerî

Wêne:Brezova UH CZ.JPG|Dêra Březova
Wêne:Skola brezova CZ.jpg|Dibistana Březováyê


## Çavkanî

;Nîşe


Kategorî:Uherské Hradiště
Buchlovice

**Buchlovice** (bixwîne weke: *buxlovîtse*) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 2.507 kes e û 10&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.

Ev gund (an jî weke bajarokekê jî tê hesibandin) herçiqas girêdayî navçeya Uherské Hradištěyê jî be, ew xwediyê rêveberiyeke taybet e ku şaredarê wê bi xwe heye. Bajarokekî girîng e ku çanda gelê Moravyayê parastiye.

## Galerî

Wêne:Buchlovice-pohled z Buchlova.jpg|Buchlovice
Wêne:Buchlovice-zamek.jpg|Qesra Buchloviceyê


## Çavkanî

Kategorî:Uherské Hradiště
Bystřice pod Lopeníkem

**Bystřice pod Lopeníkem** (bixwîne weke: *bîstrîtse pod lopenîkem*) navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 808 kes e û 26&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.

## Galerî

Wêne:Bystřice pod Lopeníkem.jpg|Bystřice pod Lopeníkem
Wêne:Bystřice pod Lopeníkem, obchůdek.jpg|Bystřice pod Lopeníkem


## Çavkanî

;Nîşe

Kategorî:Uherské Hradiště
Bojkovice

**Bojkovice** () navê navçeyeke li herêma Zlínê ya Çekyayê ye. Nifûsa wê 4.625 kes e. Her çiqasî girêdayî Uherské Hradiště be jî, li Çekyayê rêveberiyên cuda hene ku, beramberê vê rêveberiyê li Kurdistanê nîne. Lewma ev cih hem weke gund hem jî weke navçeyê tê hesibandin.

Çiyayên Karpatiyên Spî dikevine herêma vê navçeyê.

## Galerî

Wêne:Bojkovice, kostel.jpg|Dêra Bojkoviceyê
Wêne:Umění a duchovní život1.jpg|Hundirê muzeya Bojkoviceyê


## Çavkanî

Kategorî:Uherské Hradiště
Částkov, Uherské Hradiště

**Částkov** (bixwîne weke: *çastkov*) navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 387 kes e û 13&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.

## Galerî

Wêne:Částkov, obecní úřad.jpg|Avahiya şaredariyê
Wêne:Částkov, kaple.jpg|Dêrikek


## Çavkanî

;Nîşe


Kategorî:Uherské Hradiště
Drslavice, Uherské Hradiště

**Drslavice** (bixwîne weke:*dirslavîtse*) navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 529 kes e û 11&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.

## Galerî

Wêne:Drslavice (UH), OÚ.jpg|Avahiya şaredariyê
Wêne:Kroj z Drslavic.jpg|Cilên kevneşopî yên gund


## Çavkanî

Kategorî:Uherské Hradiště
Katharina Schwabedissen

**Katharina Agnes Ulrike Schwabedissen** (z. 1972 li Bielefeld) siyasetvaneke Alman e.

## Kurtejiyan
Katharina di malbateke keşîşî ya ku bieslê xwe ji Gladbeckê ye ji dayik bû ye. Pêşiya xwendina felsefe û dîrokê, hînê pîşeya hemşîretîyê bûye. Niha li bajarê Wittenê dijî. Katharina Schwabedissen berî avakirina partiya Alman a çepgir (Die Linke), ji 2005'an şûnde ve di partiya WASG'ê de endama kargêriyî ya eyaleta NRW bû. Ji roja avakirina partiya çepgir û vir de endama vê partiyê ye.

Di sala 2008'an de, di civîna partiyê ya eyaletî de Katharina Schwabedissen wek peyvdara partiyê ya eyaletî hate bijartin. Du salan şûnde, di 2010'an de bi Hubertus Zdebel ve bû pêşewaya partiya çepgir a eyaleta NRW. Di hilbijartinên eyaletî yên 2012'an de namzeta pêşeng a partiya xwe ye.thumb|175px|Katharina Schwabedissen (2010)
## Çavkanî

Kategorî:Alman
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê
Dolní Němčí

**Dolní Němčí** (bixwîne weke:*dolnî nyemçî*) navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 3.014 kes e û 15&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.
Ev gund (weke bajarokekê jî tê hesibandin) xwediyê sîstema şaredariyê ye.

## Galerî

Wêne:Dolní Němčí, kostel.jpg|Dêra gund
Wêne:Dolní Němčí.jpg|Dolní Němčí


## Çavkanî

;Nîşe


Kategorî:Uherské Hradiště
Paga Gedîk

**Paga Gedîk** (, ) gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.

Gundekî mezin ya wê herêmê ye. Eşîra Ertoşî ya binavê Mamedpîran bi cih bûye. Nêzî 180 xane li vir gundê heye.

## Erdnîgarî

Wanê re 44, Payizavayê re jî 20&nbsp;km dûrahiya wê gundê heye.

## Gelhenasî

## Aborî

Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.

Têlefonên westar ,xwediyê dibistanekê u Mizgefté ye.

## Çavkanî

Kategorî:Êla Ertoşî
Kategorî:Gundên Payizavayê
Zaxosk

**Zaxosk** () gundekî bi ser navçeya Payizavaya Wanê ve ye. Gundekî mezin ya wê herêmê ye. Qewima eşîra ertoşî ya binavê mamedpîran bi cih bûye. Nêzî 250 xanî li vî gundî hene.

Qebra serfermandar Mîralay Seîdê Simbêlreş ji vî gundî ye.

## Erdnîgarî

Wanê re 50&nbsp;km û Payizavayê re jî 21&nbsp;km dûrî wî gundî ne.

## Gelhenasî

## Mixtar

Mixtarê gundê: Ali Can hatiye hilbijartin.

## Aborî

Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.

Têlefonên westar, xwediyê dibistanekê u Mizgefté ye.

## Çavkanî

Kategorî:Êla Ertoşî
Kategorî:Gundên Payizavayê
Sakîna Teyna

**Sakîna Teyna** ango **Sakîna** (jdb. 1973, li Gimgim) stranbêj, rojnamevan û nivîskareke kurd e.

## Kurtejiyan
Sakîna di zarokatiya xwe de bala xwe dide muzîkê û di ciwantiya xwe de perwerdehiya muzîkî û ya dengê distîne. Di salên 90'î de ew dibe endama Navenda Çanda Mezopotamyayê û bi vî rengî dest bi kariyera muzîkê dike. Li ser navê navendê tevlî gelek bernameyên welêt dibe. Wek hemû endamên navendê, ew jî ji ber gotinên stranên xwe yên bi kurdî rastî zext û zordariyên dewletê tê, ji ber ku di wan salan de ziman û hunera kurdî bi tevahî qedexe ye. Ji ber zext û zordariya li ser nasnameya kurd hinek rêhevalên wê yên hunermend tên kuştin.

Li dijî vê tahlûkeyê Sakîna dev ji muzîkê bernade û hunera xwe bi konserên îllegal dimeşîne - ta ku neçar dimîne û mecbûr dibe ji zext û zordariya dewleta tirk bireve. Heya demekê wê jiyan û xebata xwe li Ermenistanê meşand, piştre derbasî başûrê Kurdistanê dibe û wek aktîvîsteke azadiyê şoreşa xwe ya hunerî li wir didomîne.

Piştî çend salan ew koçî Viyana, Awistriyayê dike û hê jî jiyana xwe li wir dimeşîne.

## Stîla wê ya muzîkê
Sakîna û hevalên wê yên hunermend bi muzîka kurdî û teknîkên eksperîmantel  sentezeke di nava kevneşopî û modernîteyê de didamezirînin. Ew li ser şopa çanda xwe muzîka kurdî ji nu ve keşf dikin û bi awayeke cûda tînin ziman.

Bi heman armancê Sakîna digel jinên din ên kurd koma Trio Mara ava kir. Kom hewl dide ku stranên jinên kurd ji nu ve û bi cûreyeke nujên bigihêje guhdarvanan.

Ji bilî konserên cûr bi cûr ew pir caran tevî xebatên şano û pirtûkan jî bû û bi stran xwendinê dengê xwe da ew xebatan.

Yek ji armancên wê ev e ku bi stranên xwe dîmeneke hunerî ya welatê xwe ji beyaniyan re pêşkêş bike. Bi melodiyên xwe yên kûr ew êş û hêviyên gelê xwe tîne ziman.

Strana herî nas a Sakîna strana 'Bêrîtana min' e û li ser şoresgera kurd Bêrîtan hatiye nivîsandin. Ev stran ji bo yekemîn fîlma gerîlayan hatibû bikaranîn û bi carekê ve kete bîr û dilê guhdarvanan.

Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kategorî:Stranbêjên kurd
Meryem Uzerli

**Meryem Uzerli** (z. 12'ê tebaxê 1983 li Kassel, Almanya) aktrîseke alman - tirk e .

## Jiyana wê
Meryem Uzerli wek zaroka sêyemîn a dayikek alman û bavek tirk li bajarê Hamburgê ya Almanyayê hat dinê. Wê li 'Schauspielstudio Frese' perwerdeya lîstikvanî girt û bi lîstina rola jina biyanî ya di fîlm û rêzefîlmên tirk de bû bi nav û deng.

Rola wê ya herî serketî rola Xurrem Siltan a di rêzefîlma Muhteşem Yüzyıl e.

## Fîlmnîgarî

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên alman
Kategorî:Aktrîsên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Mirovên zindî
Hostětín

**Hostětín** (bixwîne weke:*hostyetîn*) navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 240 kes e û 31&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1412'an de qala wê hatiye kirin.

## Galerî

Wêne:Jablečná slavnost.JPG|Festîvala sêvan
Wêne:Pasivni dum ze sadu.jpg|Xaniyek ji gund


## Çavkanî

;Nîşe


Kategorî:Uherské Hradiště
Hradčovice

**Hradčovice** (bixwîne weke:*hradçovîtse*) navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 1.026 kes e û 9&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1247'an de qala wê hatiye kirin.

## Galerî

Wêne:Hradčovice, kostel.jpg|Dêr
Wêne:Hradčovice, nádraží.jpg|Îstgeha trênê


## Çavkanî

Kategorî:Uherské Hradiště
Koma Arîn

***Koma Arîn*** navê komeke kurdî yê li Swîsre bû.

Koma Arîn di sala 1997'an de ji aliyê pênc muzîsyenên kurd ên ciwan tê avakirin. Yekemîn albuma komê ya bi navê 'Bengiya Rojê' di sala 2001'an de ji aliyê Mîr Muzîk ve hate weşandin. Mixabin, kom piştî weşandina albumê belaw dibe. Solîsta wê demê (Bêrîvan Arîn) heta îro li ser navê xwe berdewama muzîkê dike.

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Huštěnovice

**Huštěnovice** (bixwîne weke: *Huştyenovîtse*) navê bajarokeke navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 980 kes e û 5&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.

Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1220'an de qala wê hatiye kirin.

## Galerî

Wêne:Huštěnovice - kostel svaté Anny.jpg|Wêneyek ji gund
Wêne:Huštěnovice, muzeum, expozice (01).jpg|Cilûbergên gund


## Çavkanî

Kategorî:Çekya
Kategorî:Uherské Hradiště
Tirkan

**Tirkan**, ev eşîr û eşîra Kejan herdu eşîrên bira ne. Ev herdu eşîr jî ji Çiyayên Şingalê hatine û bi eslê xwe Êzidî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Hluk, Uherské Hradiště

**Hluk** (bi kurdî tê wateya:*dengûdor*) navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 4.424 kes e û 10&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.
Navê vî cihî cara pêşîn di sala 1294'an de di berhemên nivîskê de hatiye nivîsandin.

## Navdarên Hlukê
* František Kožík (1909-1997), nivîskar
* Jan Smital (1896–1955), wênesaz
* Antonín Zelnitius, mamoste, arkeolog
* František Omelka, romannivîs
* Dominik Černý (1903-1973), wênesaz
* František Hořínek (1887-1977), dîroknivîs

## Galerî

Wêne:Hluk tvrz.JPG|Avahiyeke li Hlukê
Wêne:Hluk, domky.jpg|Xaniyên Hlukê


## Çavkanî

Kategorî:Uherské Hradiště
Robin

**Robîn** muzîkvanê kurd e. Di bajarê Çewlîgê de hatiye dinê, lê bi eslê xwe ji Agiriyê ye. Bi piranî stranên wî di formên rock de ne. Her wiha enstrûmanên rojhilatî jî di stranên xwe de bi kar tîne. Bi muzîka xwe ve dixwaze di navbera muzîka kurdî û muzîkên modernê de awazên cihêreng çêke. Muzîkvan Robîn heta niha albûmek çênekiriye. Lê klîba wî ya bi navê "xeyal" di hin televîzyonên kurdan de tê weşandin. Tê diyarkirin ku albûma yekem a muzîkvan Robîn di demek nêzîk de wê bê derxistin.

## Girêdanên derve
* Malpera Robîn 

Di sala 2013 é avrelé da bi navé "Şaristanbul" ji 9 stranek pék té albûmek çekiriye. Ji aliye *Anadolu Müzik* ve hatiye weşandin.Şeş stran Kurdî sé jî Tirkî ye. Li pey wî 2016 é de kliba "Malxirabo"
kişandiye. Di heman demé da Robîn (Varol) wénesaz e. Li İstanbolé jiyana xwe didomine. Heta niha 3 heb péşangeh bajara İstanbolé vekirye. Li kara xwe wénesazi û deqvanî (tattoo artist) hunermenditiyé bi şeklé navnetewî didomîne.
Gelek caran İtalya,Hollanda,Fransa'ye tewle péşangehén wéneyî buye.

Kategorî:Stranbêjên kurd
Xirabşêx

**Xirabşêx** an **Xirawşêx** () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye. Gundekî herî mezin ê herêma Nordizê ye. Eşîra Ertoşî ya binavê Mamedpîran livir cih bûye. Nêzî 150 xane li gundê hene. Gelheya gund bi taybetî li bajarê Wanê dijîn.

## Erdnîgarî

Wanê re 97, Payizavayê re jî 75 km dûrahiya wê gundê heye.

## Gelhenasî

Paşnavên li gund:

* Karabıyık
* Akkoyun
* Yılmaz
* Sümen
* Öner
* Can
* Çiftçi
* Avcı
* Dalgın

## Mixtar

Mixtarê gundê: 2008'an Kaya Akkoyun hatiye hilbijartin.

## Aborî

Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.

Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye. Mizgeftek mezin ji aliyê gel li vir hatiye avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Êla Ertoşî
Kategorî:Gundên Payizavayê
Delav, Qisle

**Delav** (), gundekî navçeya Nazmiye ya bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Zimanê tirkmanî

**Tirkmanî** zimanekî ji şaxa zimanên tirkî yên oxizî yên malbata zimanên altayî ye. Çar milyon Tirkmen li Tirkmenistan, Îran, Efxanistan, Qazaxistan, Tirkiye, Rûsya, Ûzbêkistan dijîn.

Tirkmanî zimanê fermî yê Tirkmenistanê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ferhenga tirkmanî - îngilîzî 
* Ferheng 
* Ferheng 

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên tirkî
Kategorî:Zimanên Îranê
Kategorî:Zimanên Pakistanê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Tirkmenistanê
Findî (Malper)

thumb|Logoyê Malperê Findi Info
***Findi Info***, malpera Malbata Findî ya ne, di ve malperê de her tiştê girêdayi Malbata Findî te dîtin wek nivîs, Wêne, Vidiyo, jiyanname û her tiştê din.

Ev malper bi şêwyekê fermî û bi navê (findi.info) li despêka sala 2008an de dest bi weşana xwe kiriye, berî vê demê jî weşana ve malperê hebu lê bi rêka malperên belaş û giredanên malperên dost.

Rojnamevan Hekar Findî serperiştîya vê malperê dike.

## Girêdanên derve
* Navnîşanê Malperê 

Kategorî:Malperên kurdî
Mîrektiya Qûçanê

thumb| Saziyên kurdên Xorasanê di sala 1835an de
**Mîrgeha Qûçanê** an **îlxaniya qûçanê** yek ji mîrneşîniyên kurdan li xorasanê bû. Ev mîrgehe li aliyê êla Zafranlû ve di destpêka sedsala 17'emîn de hatiye avakirin û heta dawiya 1800'an hebûna xwe li hember erişên derveyî ve parastî ye. Gorî M. Zekî Emîn Beg ev mîrgeh nîvserbixwe û xwedî qanûn û dadgehên taybetî yên hundurûyî bûye.

Piştî ku gelek eşîrên kurdan ji herêmên derdora Qefkasyayê û Azerbaycana Îranê, ji bo parastina eşîrên tirkmen ên li bakur, sirgûnî herêma Xorasanê hatin kirin, ku biryara parastina padîşahê Îranê yê wê demê Abbas I, ku bav û kalên wî Kurd bû, girt. Nasnameya Kurdî li ser zemîneke nû ava bûye. Eşîrên ku pirraniya Kurmançaxêv di vê herêmê de bi bindestkirina împaratoriyên din ên Îranê bi dest xistin.

## Mijarên têkildar

* Dîroka Kurdistanê
* Lîsteya xanedan û dûgelên kurdan
* Kurdên Xorasanê

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Qûçanê
Hazal Kaya

**Leyla Hazal Kaya**, lîstikvaneke ciwan a tirk a reklam, rêzefîlm û fîlman e ku di 10ê çiriya pêşîn a 1990î de li Dîlokê ji dayika xwe bûye. Hazal, li Lîseya Îtalyanan a Stembolê xwendiye. Ji sala 2010an ve li Peymangeha Ragihandinê beşa Performansê ya Rêveberiya Şano û Raberiyê ya Zanîngeha Bilgi ya Stembolê xwendina xwe berdewam dike.

## Beşdarbûna wê di fîlm û televîzyonê de
Rola wê ya pêşîn di rêzêfîlmê televîzyonê Genco de bû. Dû re Hazal li fîlmekî ku li ser bingehê pirtûka Halit Ziya Uşaklıgil a bi navê Aşk-ı Memnu hate çêkirin, rola wekî Nihal Ziyagil lîstiye. Ji 14ê kanûna paşîn a 2011an ve li kanala televîzyonê Show TV dest bi lîstina rola sereke ya bi navê Adını Feriha Koydum kir.

## Fîlmnîgarî

## Girêdanên derve
* Hazal Kaya Official Web Site
* Hazal Kaya Official Facebook Page
* Hazal Kaya Official Twitter Profile
* Hazal Kaya Official Instagram Profile
* 
* Hazal Kaya on TurkishStarsDaily 

Kategorî:Aktrîsên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1990
Kategorî:Mirovên zindî
Famîleya pelgerdeniyan

thumb|Fagonia laevis

**Famîleya pelgerdeniyan** *(Zygophyllaceae)* famîleyeke riwekan e, di koma gindorikên keyan (Zygophyllales) de cih digire. Hin endamên vê malbata bo baxçevanî û xemlê tên çandin.

## Sîstematîk
Malbata Zygophyllaceae ji avhewaya tropîk û subtropîk hez bike jî, li pirraniya parzemînan digihê. Sala 1814'ê ji aliyê Robert Brown ve bi navê „Zygophylleae“ di *A Voyage to Terra Australis*, 2, r. 545'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên vê famîleyê, Balanitaceae M.Roem. û Tribulaceae Trautv. ne.

Engler (1931) û Scholz (1964) Zygophyllaceae di bin heft binekom û rêzeke şax û bineşaxê de rêz kirine. Îro di bin pênc binekom, 25 heya 27 cins, 240 heya 285 cureyan de tê ravekirin û rêzkirin:

* Binekoma Larreoideae Sheahan & Chase: Bi qasî 5-7 cins û bi qasî 30 cureyan li DYA, Meksîk heya başûrê Amerîkayê:
** *[[Bulnesia]]* Gay (itevlî *Gonoptera* Turcz.): Bi qasî 8 cureyan li başûrê Amerîkayê.
** *[[Guaiacum]]* L. (Guajacum L. orth. var.): Bi qasî 4-6 cureyan, li deverên tropîk.
** *[[Larrea (riwek)|Larrea]]* Cav. (tevlî *Covillea* Vail, *Neoschroetera* Briq., *Schroeterella* Briq.): 5 cure.
[thumb|''[Balanites roxburghii*]]
[[Wêne:Kallstroemia-grandiflora-20071001.jpg|thumb|*Kallstroemia grandiflora*]]
** *Metharme* Phil. ex Engl.: Tekane cure:
*** *Metharme lanata* Phil.
** *Pintoa* Gay: Tekane cure:
*** *Pintoa chilensis* Gay.
** *Plectrocarpa*: 2-3 cure li [[Arjentîn]]ê.
** *Porlieria* Ruiz & Pav.: 5 cure.
* Binekoma Morkillioideae Rose & J.H.Painter: 3 cins, 4 cure li bakurê Amerîkayê:
** *Morkillia* Rose & J.H.Painter (inklusive *Chitonia* Moc. & Sessé): 2 cure li Mexiko.
** *Sericodes* A.Gray.
** *Viscainoa* Greene: Tekane cure:
** *Viscainoa geniculata * Greene: Li bakurê Amerîkayê.
* Binekoma Seetzenioideae: Tekane cins:
** *Seetzenia* R.Br. ex Decne.: Tekane (carnan cot) cure:
*** *Seetzenia lanata* (Willd.) Bullock: Li bakurê [[Afrîka]], [[Kurdistan]] heya [[Efxanistan]]ê cihwar e.
* Binekoma Tribuloideae D.H.Porter: Li seranser erdxanê (dinya) bi qasî 6 cins, 63 cure:
** *Balanites* Delile
** *Kallstroemia* Scop. (tevlî *Ehrenbergia* Mart.): Bi qasî 17 cureyan.
** *Kelleronia* Schinz
** *Neoluederitzia* Schinz: Tekane cure:
*** *Neoluederitzia sericeocarpa*
** *Sisyndite* E.Mey. ex Sond.: Tekane cure:
*** *Sisyndite spartea* E.Mey. ex Sond.
** *Tribulopis* R.Br. (*Tribulopsis* R.Br., orth. var.): Bi qasî 6 cureyan li [[Aeistraliya]]yê.
** [[Gurzdirî]], tompizdirî (*Tribulus* L.): Bi qasî 15 heya 25 cureyan li Ewrasya, Kurdistan, Afrîka û Awistraliyayê.
* Binekoma Zygophylloideae: Li herêmên avhewaya wê germ in, li cihên kêmavî 137 cure:
** *Augea* Thunb.: Tekane cure:
*** *Augea capensis* Thunb.
** *Fagonia* L.: Bi qasî 34 (heya 45) cureyan.
** *Melocarpum* (Engl.) Beier & Thulin: 2 cure:
** *Roepera* A.Juss.
** *Tetraena* Maxim.: Tekane cure:
*** *Tetraena mongolica* Maxim.
** [[Pelgerdenî]] (*Zygophyllum* L.): (tevlî *Halimiphyllum* (Engl.) Boriss., *Miltianthus* Bunge, *Sarcozygium'' Bunge) Bi qasî 100 heya 120 cureyan. Vê binekomê navê xwe daye famîleyê jî.

## Çavkanî
* Famîleya Zygophyllaceae di APWebsite. (ne bi kurdî ye)


Kategorî:Koma gindorikên keyan
Famîleya selketûran

[thumb|[Kuzela baxçeyê (*Eruca sativa*)]]

**Famîleya selketûran**, **famîleya pelxaçan**, **famîleya palxaçkiyan**, **famîleya tevran** *(Brassicaceae yan Cruciferae),* famîleyeke riwekan e, di desteya Brassicales de cih digire. Di vê famîleyê de bi qasî 336 (heya 419) cins 3.000 heya 4.130 cure hene.

Dejnika qanzan (Arabidopsis thaliana), Nivîştîlok (Capsella bursa-pastoris), nivîştîloka hevanê şivan (Thlaspi arvense), mînakên ji vê malbatê ne. Gelek endamên vê malbatê li Kurdistanê jî digihên. Kelem (Brassica oleracea var. capitata f. alba), kelema sor (Brassica oleracea convar. capitata var. rubra L.), Brokolî (Brassica oleracea Italica), kelerim (Brassica oleracea botrytis), kelema brûkselê (Brassica oleracea Gemmifera), selketûr an tevrik/tevir/tivir (Brassica oleracea var. gongylodes L.), roka (Eruca sativa) ûêd gelek endamên vê malbatê bo xwarinê tên çandin.

Famîleya *Cruciferae* sala 1789'ê ji aliyê Antoine-Laurent de Jussieu ve di *Genera Plantarum*, rûpel 237'ê de hatiye binavkirin. Navê *Brassicaceae* sala 1835'ê ji aliyê Gilbert Thomas Burnett ve di *Outlines of Botany*, rûpel 854, 1093 û 1123'yê de hatiye bikaranîn.
 
## Cinsên wê
* Gulçît (Alyssum)
* Arabis
* Barbarea
* Brassica
* Cakile
* Cardamina
* Crambe
* Draba
* Erysimum
* Hesperis (Hesperis acris)
* Iberis
* Isatis
* Lepidium
* Lunaria
* Matthiola
* Raphanus
* Sinapis
* Nanikê çûçê (Thlaspi)
* Capsella
* Eruca sativa

## Çavkanî
* Famîleya Brassicaceae di APWebsite. (sîstematîk û agahî) (ne bi kurdî ye)
* Famîleya Brassicaceae  di DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.  (ne bi kurdî ye)

## Girêdanên derve
* Brassicaceae bei Forst-TU-München.  (almanî)
* Die in Österreich vorkommenden Gattungen und Arten. (almanî)
Cûnawa

**Cûnawa** an jî **Ceyhûnabad** (Kurdîya Başûrî: *Cünawa*), gundekî li parêzgeha Kirmanşanê ya Rojhilata Kurdistanê ye. Cûnawa 525 kîlometre dûrî paytexta Îranê, Tehranê ye.

Cûnawa li nêzîkê çiyayê Bêstûn e ku li ser vî çiyayî ji serdema şahê hexamenişî, Daryûsê Mezin nivîskên li ser zinaran hene.

Di sedsala 20an de Cûnawa gundek bû ku hejmara gelheya wê li derûdorê 100 kesî bû.

Ev gundê di dîroka çanda kurd a mîstîk de rolekê girîng leyîstiye. Kurdê mîstîk ê navdar Hacî Nemat li vir ji dayîk bûye.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Jankovice, Uherské Hradiště

**Jankovice** (bixwîne weke:*yankovîtse*) navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradištěyê ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 476 kes e û 12&nbsp;km dûrî Uherské Hradištěyê ye.
Navê wê yê îroyîn di sala 1715an de lê hatiye kirin.

## Galerî

Wêne:Jankovice (UH), MŠ.jpg|Zarokxaneyek
Wêne:Jankovice (UH)-kostel.jpg|Dêrek


## Çavkanî

Kategorî:Uherské Hradiště
Famîleya kakule û zerdeçalan

[thumb|''[Hedychium longicornutum*]]

*'Famîleya kakule û zerdeçalan**, **famîleya zencefîlan*' *(Zingiberaceae)* famîleyeke [[riwek]]an e, di [[koma zencefîlan]] (Zingiberales) de cih digire. 52 heya 53 [[cins]], 1200 heya 1300 [[cure]]yên vê malbatê hene. Gelek ji riwekên vê malbatê wekî [[biharbêhn]] an di bijîşkiya gelêrî de tên bikaranîn. [[Zencefîl]], [[zerdeçal]] navdarên vê malbatê ne.

Pirranî li [[Hindistan]], [[Îndonêzya]], başûrê rojhilata [[Asya]] û [[Afrîka]]yê cihwar in. Navê famîleya Zingiberaceae sala 1820ê ji aliyê [[Îvan Îvanovîç Martînov]] ve di *Tekhno-Bot. Slovar.*, 682 û di îlona 1835ê ji aliyê [[John Lindley (riweknas)|John Lindley]] ve di *Key Bot.*, 69ê de hatiye dayîn. Navên din ên vê malbatê, Alpiniaceae Link, Amomaceae J.St.-Hil., nom. illeg., Curcumaceae Dum. in.

== Sûdwergirtin ==
Ji 47 [[cins]]ên vê malbatê di bijîşkiyê de sûd tê wergirtin. Hin [[cure]]yên wê jî wekî biharat di pêjgehan de tên bikaranîn. Bi taybetî di [[pêjgeha Asyayê]] de. Çend jî wekî sebze, [[selete]] tên xwarin. Di hilberîna parfûman de herwiha kêrbar in. Baxçevaniyê de gelek endamên vê famîleyê tên naskirin û çandin.

[[Wêne:Turmericroot.jpg|thumb|[[Zerdeçal]] (*Curcuma longa*): Kokên teze yên zerdeçalê.]]
[[Wêne:Gingembre.jpg|thumb|[[Zencefîl]] (*Zingiber officinale*): Kokên teze yên zencefîlê.]]
[[Wêne:Curcuma alismatifolia A.jpg|thumb|Mînakek ji *Curcuma alismatifolia*]]

* Çend mînakên bijîşkî, xwarin û biharatê de kêrbar in:
** *Alpinia*:
*** [[Zencefîla taylandî]] (*Alpinia galanga*)
** *Hêl, kakule, kajîle*:
*** [[Kakuleya reş]] (*Amomum subulatum*)
*** *Amomum testaceum* Ridl.
** *Boesenbergia*:
*** [[Zencefîla çînî]] yan biharbêhna engişteyî (*Boesenbergia rotunda*)
** *Caulokaempferia*:
*** *Caulokaempferia coenobialis* (Hance) K.Larsen: Di bijîşkiya çînî de tê bikaranîn.
** *Cautleya*:
*** *Cautleya spicata* (J.M.Sm.) Bak.: Kokên wê wekî senze tên xwarin.
** *Zerdeçal*:
*** [[Zerdeçala zeviyê]] (*Curcuma longa* L.)
*** [[Zerdeçala javayî]] (*Curcuma xanthorrhiza* Roxb.): Jê derman tê çêkirin.
*** [[Zerdeçala spî]] (*Curcuma zedoaria* Rosc.)
** *Elettaria*:
*** [[Kajîleya kesk]] (*Elletaria cardamomum* (L.) Maton)
** *Hedychium*
*** *Hedychium coronarium* J.König: Gupik û kulilên wê têb xwarin, wekî biharbêhn tên bikaranîn. Kokên wê jî dixwin lê ziyanê didin an nadin, nayê zanîn. Ji vê riwekê rûn jî dertînin û di parmûmeriyê de herwiha cihê wê heye.
*** *Hedychium gracile* Roxb.: Wekî [[biharbêhn]] kêrbar e.
*** *Hedychium spicatum* Buch.-Ham.: Fêkiya wê tê xwarin. Kokên wê di parfûmeiyê de bikartînin.
** *Kaempferia*:
*** [[Kemferiya galanga]] (*Kaempferia galanga*)
** *Stahlianthus*:
*** *Stahlianthus involucratus* (King ex Baker) Craib ex Loes.: Di bijîşkiya çînî de bikar tînin.
** *Zerdeçal*:
*** *Zerdeçala gelemperî* (*Zingiber officinale* Rosc.)
*** *Zingiber purpureum* Rosc.: Bijîşkiya çînî de.
*** [[Zencefîla qalik]] (*Zingiber zerumbet*)
* Di cinsên *Alpinia*, *Cornukaempferia*, *Curcuma*, *Etlingera*, *Globba*, *Hedychium*, *Renealmia* û *Zingiber'' de hin cure hene ku bo xemlê tên çandin.

## Çavkanî
* Famîleya Zencefîlan di APWebsite. (îngilîzî)
Famîleya gulezengilan

[thumb|''[Azorina vidalii*]]

*'Famîleya gulezengilan*' *(Campanulaceae)* famîleyeke [[riwek]]an e, di desteya [[Asterales]] de cih digire. Li seranserê erdxanê endamên vê malbatê tên dîtin. Hin cureyên wê di baxçevaniyê de bo xemlê tên çandin.

Famîleya Campanulaceae sala 1789'ê ji aliyê [[Antoine Laurent de Jussieu]] ve di *Genera Plantarum'', r. 163'yê de hatiye binavkirin. Navên din ên famîleyê, Cyananthaceae J.Agardh, Cyphiaceae A.DC., Cyphocarpaceae Reveal & Hoogland, Jasionaceae Dum., Lobeliaceae Juss. nom. cons., Nemacladaceae Nutt. in.

## Hin cureyên vê malbatê
* Gulfîncan, gulzengilok (Adenophora liliifolia)
* Gulezengila azorî (Azorina vidalii, herwiha Campanula vidalii)
* Gulezengila poşmaniyê (Berenice arguta)
* Sinbêlok (Campanula)
* Gulezengila kanarî (Canarina canariensis)
* Kodonopsîs (Codonopsis)
* Gezîzeya gelemperî (Michauxia campanuloides)
* Gezîzeya Kretayê (Petromarula pinnata, Syn.: Phyteuma pinnatum L.)
* Penca ehrîman, gimşa şeytên (Physoplexis comosa)
* Pistik (Platycodon grandiflorus, Syn.: Campanula glauca Thunb., Campanula grandiflora Jacq. (basionym), Platycodon glaucus (Thunb.)
* Pistika daristanê (Trachelium asperuloides)
* Pistika şîn (Trachelium coeruleum)
* Gulezengila avzêlan (Wahlenbergia, carnan Lightfootia)
* Palmiyeya hêtûnê (Brighamia insignis)
* Hippobroma longiflora
* Frengî (kulîlk) (Lobelia)
* Banûya qûman, gulezengila qûmê (Jasione)
* Leptocodon

## Çavkanî
* Famîleya Campanulaceae di APWebsite. (ne bi kurdî ye)
* Famîleya Campanulaceae  di DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.  (ne bi kurdî ye)
Famîleya çinaran

[thumb|[Çinara rojavayî]]

**Famîleya çinaran** *(Platanaceae),* famîleyeke riwekan e. Di desteya Proteales (berê Hamamelidales) de cih digire. Hin endamên vê malbatê dar, hin jî devî û giya ne. Navdara vê komê dara çinar (dar)ê ye ku navê xwe jî daye vê malbatê. Li pirraniya parzemînan (herwiha Kurdistanê jî) endamên malbatê tên dîtin.

Li nîvkada bakur 6 cinsên vê famîleyê hene, hemî jî di baxçevaniyê de tên bikaranîn. Fosîla vê darê ya 115 milyon salî ye, hatiye vedîtin.

## Çavkanî
* Feng, Y.; Oh, S.-H., & Manos, P. S. (2005). Phylogeny and Historical Biogeography of the Genus Platanus as Inferred From Nuclear and Chloroplast DNA. *Syst. Bot.* 30 (4): 786-799 abstract
* Nixon, K. C. & Poole, J. M. (2003). Revision of the Mexican and Guatemalan species of Platanus (Platanaceae). *Lundellia* 6: 103-137 abstract.
Kîlke

**Kîlke**, **hemsî**, **hamsî** yan jî **sardela ewropayî** *(Engraulis encrasicolus)* masiyeke hûrik e, di nava masiyên sêld *(Clupea harengus)* de tê hejmartin, di desteya Clupeiformes de ye. Li bakurê Kurdistanê bi bandora gelên cîran *hemsî* bêhtir tê bikaranîn. Kîlke di pêjgeha laz de cihekê taybet digire.

Li gelek deryayan cihwar e. Li Kurdistanê kîlkeyên Deryaya Navîn û Deryaya Reş tên xwarin. Kîlke dikare di avên çeman û avên deryayê yên şoriya wê di navbera 0,5 heya 4,1 %'ê de ye bijî. Heya 20 cmyê dirêj dibin. Di mehên kanûna paşîn û adarê de bo xurdemeniyê nêzîkê peravan dibin. Temenê wan bi qasî 4 salan e. Carekê de dora 40 hezarî hêkan dikin. Bi rojê di kûraniya 30–40 m, şevê jî nêzîkî rûyê avê ajnê dikin. Di pêjgeha kurd de herwiha ji vê masiyê hin xwarin tên çêkirin.

Kategorî:Clupeiformes
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Masî