open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kelê, Farqîn

Gundê **Kelê** li ser Farqînê ye. 12 km dûrî Farqînê ye. Li başûrê gund, gundê Sora heye. Li bakurê gund, gundê Mala Badê heye. Li rojhilatê gund, gundê Başimtê heye. Li rojavayê gund, gundê Dêrûnê heye.

Li alî rastê papûra Farqîn û Bidlîsê dikeve. Kelê gundê malbata axa ye. 80 malbat di gund de dijîn. Nîvê gundiyan xwedîerd in. Nîvê gundiyan bê erd in. Gundê deşt û çiya ye. Erdê herî hindik 10 elb di destê gundiyan de heye. Gundî cotkariyê dikin. Titûnê datînin. Pemû û gilgil diajon. Pez û dewaran xwedî dikin. Baxçeyên gelek malbatan hene. Ava gund heye. Elektrîk û dibistan û mizgefta gund hene. Têlefon li gund heye. Dan û standina gundiyan bi Farqînê re ye. Gundî tev kurmanc in. Keyatî li gund e.

## Çavkanî
Hîlmî Akyol: Kelê  20.10.08

Kategorî:Gundên Farqînê
Keko (dengbêj)

**Keko** (jdb. 1909 - m. 1992), dengbêjekî ji herêma Dêrsima jêrîn e.

Keko di sala 1909an de li bajarokê Mêzgirê ya Muxundî, li gundê Goman ji dayik bûye. Di 6 saliya xwe de bavê wî di Şerê cîhanî yê yekem de dimire. Dayika Keko bi pênç êtîma ve têne dimîne. Keko bi şevîtî mezin dibe. Di cîwantiya xwe de dest bi gotina kilam û çîrokên dengbêjî dike. Gava Keko dibe bîst salî, li herêma Dêrsima jêrîn de dengbêjekî bi nav û deng e. Dengbêj Keko 3 caran zewicî bû, ji jina wî ya pêşîn, Kewê, pênc zarên wî tev dimirîn. Ji jina wî ya dawîn jî 8 zarok, 4 keç û 4 kurên wî hebûne. Gelek kasetên Keko bi amaturî di nav gel de digerin.

## Çavkanî
* Seyfî Mûxûndî: Keko 21.10.08
* Baran Rûcîyar: Keko, ji Kurdica.com 21.10.08

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1909
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Mirin 1992
Pêşangeha Pirtûkan ya Frankfurtê

thumb|300px|Pêşangeha Pirtûkan a Frankfurtê
**Pêşangeha Pirtûkan a Frankfurtê ya Navneteweyî** mezintirîn pêşangeha pirtûkane li Cîhanê ye.

Her sal di meha dehan de li Frankfurtê ev pêşangeh tê vekirin û 5 rojan berdewam dike.

Dîroka vekirina vê pêşangehê dîrokeke dûr û dirêj e, ew xwe dirêjî 500 salên derbasbûyî dike. Nêzîkî bajarê Frankfurtê li Mainzê, Johannes Gutenberg ku yekemîn kes bû li Ewropa çapxane peyda kir û dest bi çapkirina pirtûkan kir, ligel 3 kesên din Johannes Fust, Peter Schoffer û Konrad Kenkîs, li bajarê Frankfurtê pirtûk daxistin bazarê û pêşangeha wan vekirin.

Heya sedsala 17 li Ewropa Frankfurt weke navenda pêşangeha pirtûkan dimîne.

Piştre demeke dirêj bajarê Almanî Leipzîg weke navend dimîne. Piştre careke din ew navend li Frankfurtê vedigere û cara yekemîn bi awayekî fermî di sala 1949 de li kilîseyeke bi navê Kilîseya Paul ji aliyê Komeleya Pirtûkfiroşên Alman ve ew tê vekirin û heya roja îro berdewam dike.

Kategorî:Pêşangeh
Mîrname (pirtûk)

**Mîrname**, navê romana sêyem a Jan Dost e. Ew sala 2008an ji weşanxaneya Avestayê li Stembolê hate weşandin. Roman li ser jiyaneke xeyalî ya ramanbirê kurd yê mezin Ehmedê Xanî ye. Çapa duyemîn sala 2012an dîsa ji weşanxaneya Avestayê hate weşandin.

## Çavkanî

= Girêdanên derve =

* http://www.diyarname.com/
* http://www.netkurd.com/ 

Kategorî:Pirtûk
Salar Findî

**Salar Findî** ( jdb.1974 li Dihok , Başûrê Kurdistanê ) nivîskarekî kurd e.

## Jiyana wî
Salar Findî di sala 1974ê li bajêrê Dihoka Başûrê Kurdistanê ji dayik bûye. Ew xwendina xwe ya seretayî , navinî û amadeyî li wir bi dawî anî. Di sala 1997an Pişka Mêjo di koleja Adabê de li Zanîngeha Dihokê bi dawî anî. Di sala 2007an bawernama Masterê di warê dîrokê de ji Zanîngeha Mistenseriyê - Bexda wergirtîye. Ew her wiha endamê desteka nivêsîna Kovara Dicle bû û emîndarê civata Zanîngeha Dihokê e. Her wiha wek Mamoste li Kolîjên (Perwerde, Pizîşkî, Peristarî) li Zanîngeha Dihokê, wane dide û endamê Sendîka Rojnamevanên Kurdistanê ye .

## Berhemên çapkirî
* Bizavên Simkoyê Şikak 1998 (Danan) Bi zimanê Kurdî.
* Rolê Nûnerên Silêmaniyê di civata nûnerên Iraqê de -1945-1958 2008 (Danan) Bi zimanê Erebî. Vê Pirtûkê li vir bixwîne 

## Berhemên berhev bo çapê

* Dîroka Kurdan, danan, bi zimanê Kurdî ye.

* Dîroka Iraqa Hevçerx , danan, bi zimanê Kurdî ye.

* Rolê layengirên parta komonistên Iraqê di bizava rizgarîxwazîya kurdî de 1979-1991 (دور الانصار الشوعيين في الحركة التحررية الكوردية ١٩٧٩-١٩٩١), danan, bi zimanê Erebî ye.

* Mafê çarenivîsê di bizava şêx Ubeydûlahê Nehrî de 1880 (حق تقرير المصير في حركة الشيخ عبيدالله النهري ١٨٨٠), danan, bi zimanê Erebî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mewlida Nebî

***Mewlida Nebî*** (bi dimilî: *Mewlidê Nebî*), mewlidek di sala 1899an de ji aliyê Mela Ehmedê Xasî ve li bajarê Diyarbekir hatîye nivîsandin e. Cara pêşîn li Diyarbekirê li çapxaneya Lîtografyayê li çapê ketiye. Paşê *Firat yayinlari* di 1994an de bi tîpên latînî li Stenbolê ji nû ve çap dike. Mewlida Xasî nivîsandî yekemîn kitêba bi zaravayê (yan jî ziman) dimilî hatîye nivîsandin e. Herwiha ev berhem kitêba kurdî a ewil e ku di çapxaneyên nûjen de li çapê ketîye.

## Mewlida Nebî

*Bîsmîllahîrrehmanîrrehîm*

Ez bi bismillahî îbtida kena,
Raziqê 'aman û xasan pîya kena.

Rebî, hemed û şukrî ancax to rê bê,
Kibr û medh û fexrî pêro to rê bê.

Çende rey bê ma sewa bê hemdê ma,
La belê nêrê hisaban çendê ma.

Hemd û şukrê to eda qet nêbenê,
Ma sera Rebbî, ti zanê vînenê.

Halê miskîn û feqir û naqisan,
Rûreş (Rışa u zer şiyahê) û zer sîyahê zey hesan.
    ...


## Pêşangeh

Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg|
Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Seyfa.jpg|
Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Ver.jpg|

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Nûbihara biçûkan

***Nûbihara biçûkan***, pirtûkeke kurmancî ye ku ji bo zarokên kurmancan di derdorê sala 1683an de ji aliye Ehmedê Xanî ve hatiye nivîsandin.
[thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''Nûbihara Biçûkan'' li [British Library, *Or*. 5932, *folio* 9 *recto*.]]
Ehmedê Xanî vê pirtûkê bi taybetî ji bo zarokên kurmancan nivîsandiye, Xanî nîvê pirtûkê jî kiriye ferhenga kurdî-erebî. Ev pirtûk di dîroka kurdan de ferhenga herî pêşîn e.

Xanî Nûbihara Biçûkan ji bo *Biçûkêt Kurmancan* bi şiklê mesnewiyê nivîsiye. Ew berhem ferhengek menzûm e û Ehmedê Xanî ji bo ku xwendekar û feqiyên li medresê Quranê xilas dikin xwe li Erebiyê aşîna bikin, ev ferheng nivîsiye.

## Dêstpêka Nûbihara biçûkan
Pirtûk serî de weha dest pêdike:

*Bismillahirrahmanirrehîm* 
Mebdeê her ‘ilmekî navê ‘Elîm

Hemd û sena û şukranî 
Ji bo wî Xaliqê Rehmanî

Ku fesahet û beyan daye lîsanî 
Lîsan daye însanî

Hindî selewatan hemî 
Li resûlê me yê ummî

Ku bûne peyrewê di wî 
‘Ereb û ‘Ecem û Kurmanc û Rûmî

Ji paş hemd û selewatan 
Ev çend kelîmene ji luxatan

Vêk êxistin Ehmedê Xanî 
Navê  lê danî

Ne ji bo sahib rewacan 
Belkî ji bo biçûkên Kurmancan

Wekî ji Quranê xelas bin 
Lazim e li siwadê çav nas bin

Da bi van çend reş belekan 
Li wan tebî’et melekan

Derê zihnê vebîtin 
Her çî bixwînin zehmet nebînin

Ûmîda me ji tifalan 
Ku me ‘emel betalan

Di weqtê dewr û dersan 
Bikin in’am û ihsan

Bi du’an me bîr bînin 
Fatîha ji mera bixwînin 

(1) 
Heta tu dewr û dersan nekî tekrar û mesrûf 
Di dunyayê tu nabî ne meşhûr û ne me’rûf

(2) 
Perde ku rabitin ji ber ‘aridî dilistan e xweş 
Dil ji xeman ku bête der bulbulê gulistan e xweş

(3) 
‘Arifê ku b’qenciyê me’rûfî bit 
Dê helîm û sabir û mewqûfê bit

(4) 
Ger di te meqsûdek hebî, lazim divê li pê bilez 
Xesmate me’bûdek hebî daim di emrê wî bibez

(5) 
Her çi bi ‘ilmê cehl kir mubeddel 
Sifrê xwe wî kir bi zêr mukellel

(6) 
Ey ku te kibir daim kirye ji bo xwe merkeb 
Ewwel tobê bike yî paşî bigêre merkeb

(7) 
Şêx û sofîtî keramet ‘ilmî xwendin hem ‘emel 
Xilwet e hucre terîqa te şerî’et bê xelel

(8) 
Ger te divêtin bibê mîr û ser û mu’teber 
Kizb û xilafê mebêj ger te bikin ker bi ker

(9) 
Her çî ku ji dunyayê berdaşte damen bû 
Bê şubhe di nêv ‘amê evraşte gerden bû

(10) 
Ger divêtin ku beraber nebîtin kes bi te ra 
‘Ilm bixwîn hem ‘emelê tu bike sin’et ji xwe ra

(11) 
Her çi kesê ‘ilmekî qenc xwendiye 
Dewlet e ger wî bi esil zanîye

(12)

Di fesla nûbeharê da di gel dîlber biçin geştê 
Ji ew xweştir ‘umir nabit li min ewhal qewî xweştê

(13)

Mu’ellim bila dil wekî ber bitin 
Divêtin ku şakir di dîlber bitin

## Çavkanî

Kategorî:Ehmedê Xanî
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên kurmancî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an
Pûlan

**Pûlan** (; ) gundekî li bakûrê rojhilatê Mêzgirê ye.

## Erdnîgarî
Gundekî çiyayî ye. 56&nbsp;km ji Dêrsimê, 23&nbsp;km ji Mêzgirê dûr e. Havînan kin û hênik lê zivistanan sar û dirêj derbas dibe. Pûlan ji başûrê Çiyayê Xeyder Bavo dest pê dike, li rojava digihijê gundê Alxan, li rojhilatê gundên cîran ên Quşxane û Qurçik in, li başûrê Xirêwe û Reş Mezre û Beroç hene.

Piraniya gelê gund elewî ne. Li gund bi piranî kurmancî tê axaftin.

## Muxtarên gund

* 2004 - Hüseyin Ataş
* 1999 - Hüseyin Ataş
* 1994 - Kazım Güngör
* 1989 - Kazım Güngör
* 1984 - Hasan Çelikdemir

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Vital Cuinet

thumb|Gora Vital Cuinet li Stembolê
**Vital-Casimir Cuinet** an jî **Vital Cuinet** (jdb. 19 kanûna pêşîn 1833 - m. 6 îlon 1896) erdnîgarnasekî fransî bû.

Nivîskarê berhema navdar a *[[La Turquie d'Asie]] - Géographie administrative, statistique, descriptive et raisonnée de chaque province de l'Asie-Mineure* ye. Berhema xwe di navbera salên 1891-1894an de derxist û çavkaniyeke girîng e di warê erdnîgara herêmên Bakurê Kurdistana salên dawî yên sedsala 19an de.

Vital Cuinet li Longuevilles (Doubs, Fransa) di 19ê kanûna pêşîn a 1833an de hatiye dinyayê û li Stembolê di 6ê îlona 1896an de çûye rehmetê û li vir veşartî jî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgarnasên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1833
Kategorî:Mirin 1896
Süleyman Deveci

**Süleyman Deveci** (z. 1966 li Enqereyê, Tirkiye) rojnamevan û nîvîskarêkî kurd e ku bi almanî û tirkî dinivîsê.

Süleyman Deveci di sala 1966an li Enqereyê ji dayîk bû. Zarokatî û ciwaniya xwe li wir jiya û lîsa û romanîstîk li zanîngehê li wir qedand.

Bi 21 salî ew çû Hamburgê (Almanya). Piştî xwendina xwe di derbarê çapemeniyê de di sala 2004an de, Süleyman Deveci dest bi nivîsandina bi zimanên almanî û tirkî ji bo dezgehên ragihandinê ên curbecûr kir. Ew niha li Îrlendayê û Hamburgê dijî û weke nivîskar û rojnamevan dixebitê.

## Berhem
* 2009 Saladin, der Kurde (Selhedînê kurd) - *derdikevê*
* 2008 Tod in der Luxuspassage (Mirina di pasajek lûks)
* 2007 Menschen aus der Geschichte der Kurden (Mirovên ji dîroka kurdan)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.efrin.net/cms/deutsch/index.php?option=com_content&task=view&id=339&Itemid=1

Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarê kurd bi zimanê biyanî
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Pragmatîzm

**Pragmatîzm** di felsefe yê de sûdperest an sûdwergirtin e. Pragmatîzm hem teoriyabaşî û hem teorîya rastiyê ye.

Kategorî:Ekol û tradîsyonên felsefeyê
Kategorî:Empîrîzm
Kategorî:Felsefeya zanistê

Kategorî:Tevgerên felsefî
Oremarî

**(Horamarî)ئورەماری(Oramarî)** eşîreke kurd e ku li herêma Oremar, li derdorê devêra Oramar û Geverê ya Colemêrgê dijîn.

Oramari li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakûrê Kûrdistânê Li Başûrê kûrdîstanê Li Rojhêlâtâ Kûrdistânê eşîrâ Oramari Li bêrîyâ sâlên 1915 tâ 2026 eşîra Oramarî ji 170 gûnd û gundikan pêkhâtibû

**Oramariyen li Bakurê Kurdistanê**

Oramarî li bajarên Colemêrg, Gever, Çelê, Şemzînan, Wan, Şirnex, Silopî û Stembolê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li Bakurê Kurdistanê ji 180 hezar kesî derbas kiriye.

**Oramariyen li Başûrê Kurdistanê**

Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li Başûrê Kurdistanê akincî bûn. Ew li bajarên Şêladizê, Dihok, Mûsil, Şêxan, Hewlêr û Soranê dijîn. Hejmara wan li wir ji 40 hezarî derbas kiriye.

**Oramariyen li Rojhilata Kurdistanê**

Oramarî li bajarê **Urmiyeyê** û li dordora wê dijîn; wek mînak li Sîlwan, Rajan û Barandûzê. Tê texmînkirin ku li Rojhilata Kurdistanê di navbera 15-25 hezar Oramarî dijîn.

## Dabeşkirina eşîrê
# Mefî
# Lemdînî

## Çavkanî

Kategorî:Colemêrg
Kategorî:Eşîr
Nasname (malper)

Malpera Nasname.com, ji aliyê Şükrü Gülmüş, Ali Usta, Süleyman Akkoyun û çend kesên din ve hatiye avakirin.

Paşê Sükrü Gülmüş ji aliyê lijneya weşanê ve ji Nasnameyê hatiye derxistin. Hem Tirkî hem ji kurdî weşanê dike.

Xwe bi navê "Civaka Takekesên Azad" bi nav dikin. Di malperê de cih didin nêrînên cuda. Zimanê serdest ê malperê Tirkî ye û tevahiya nivîskarên wê yên eslî mêr in.

Xwediyê mafê weşanê yê malperê Süleyman Akkoyun e.

## Nivîskarên Nasnameyê

* Kazim Özdemir (Epözdemir)
* Mahmut Gergerli
* Süleyman Akkoyun
* Cemil Demircan
* Berzan Botî

## Girêdanên derve
* Nasname.com 

Kategorî:Malper
Kevan (kovar)

**Kevan** kovareke wêjeyî û hunerî bû ku ji aliyê nivîskar Yeqîn Şemrexî, Serhat Hemdem û çend nivîskarên din li Mersînê hatiye derxistin. Kevan, xweser bi kurdî di salên 2002 -2003 de heta hejmara 8an derketiye û dû re hatiye girtin.

## Hejmara 4 a Kevanê
Di vê hejmara kovarê du hevpeyvînên bi destê Serhat Hemdem hene. Yekê li gel Metin-Kemal Kahraman e, bi zazakî ye., ya duyem li gel Mehmet Atlı ye.

Her wiha, Yeqîn, H. Kovan Baqî, Rifat Arya (wegerek e ji helbesteke Baudelaire), Samza, Zana Serwer, Îrfan Amîda, Zana Serwer, Nîhar Çelîk, Sedat Yurtdaş, Çiya Mazî, Fevzî Bilge, N. Evdilhekim, Kawa Nemir (pênc helbestên William Blake), Deniz Gündüz, Zeynep Yaş, Bamed Serdar û Sedran Newadar di vê hejmarê de beşadarî dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Kovarên rawestandî
KNN Channel

**KNN Channel** televizyoneke kurdî ye ku ji başûrê Kurdistanê weşana xwe dike.
KNN Channel televizyoneke nezîkî Noşîrwan Mistefa ye û wê giranî didê nûçe û agahiyan. Navenda televizyonê li Silêmanîyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2008an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kurteçîrok

**Kurteçîrok** cureyekî çîroka edebî ya kurt e ku ji aliyê nivîskaran ve tê çêkirin. Dirêjahiya piraniya kurteçîrokan ji 1000-4000 peyvan pêk tê. Heke nivîskarek kêmtirî 1000 peyvî bi kar bîne, pircar mirov dibêjinê "kurteçîrokên kurt".

## Kurteçîrokên bi kurdî
Yek ji nivîskarên herî navdar ê kurteçîrokan Şakir Fettah bû. Wek damezrênerê kurteçîroka kurdî tê dîtin.

## Çavkanî


Kategorî:Wêje
Xwecihên Amerîkayê

**Xwecihên Amerîkayê** (bi inglîzî: *Indigenous peoples of the Americas*) an jî **Gelên xwecih** gelên ji berkolombî û nîjada xwe ne, ku ji mirovên eslî yên parzemîn a Amerîkayê re tê gotin. Ji destpêka kolonîkirina (dagirkirin) parzemîna Amerîkayê di sedsala 15'a de ji aliyê ewropiyan ve, gelek gelên resen ên Amerîkayê hatin qelandin, gelekên din jî bi tunebûnê re rûbirû hatin hiştin. Li Bakurê Amerîkayê ku îro bi piranî ji erdê DYA yê pêk tê, piraniya gelên resen hatin qirkirin û asîmîlekirin. Yên ku ji qirkirinê rizgar bûne û li çanda xwe xwedî derdikevin, li herêmên parastî bicihûwarin.

## Mijarên têkildar
* Xwecihên Awistralyayê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Amerîka
Kategorî:Gel

Kategorî:Komên etnîk li gorî herêman
Geller

**Arnot** an jî **Geller** (, ), gundekî (niha bû sehriyar) bi ser Sinciqê ve û li başûrê vê qezeyê, eşiretên Reşo, Alikan û Kavine. Pîvaz û henarên xwe giring in û li hemû herêmê tên naskirin.

Nîfusa gundî 3.070 e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sincikê
Çiyaye Spî

**Çiyayê Spî** () û du çîya spî hene li hereme semsûre de. Yek li van bakure Semsûre yandin jî rojhilate qezaye celikane û nave heremi yandin jî çaye çopîne.

Kategorî:Çiya
Hilbijartina serokatiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê

Hilbijartina serokatiya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) ji çar sala carekê pêk tê. Ev hilbijartin ji sala 1792an de dest pê kiriye û ev ji çar sala carekê, di meha çiriya paşîn de, di roja sêşem a piştî duşema yekem de ev hilbijartin pêk tê. Li gor vê; her çar sala carekê roja hilbijartinê li gor sala jî ev dikeve 2-8 ê meha çiriya paşîn.

Hilbijartina serokatiya DYA yê, ji xwe raste rast serokdewlet û cîgirserok hilnabijêre. Hilbijarên her parzêgehê li "lîjneya bijarte" (*Electoral College*) ya parzêgehê hildibijêrin. Piştî hilbijartinê, ev lijneya bijarte kom dibe, serokdewlet û cîgirserokê hildibijêrin.Li her parêzgehê hejmara "lijneya bijarte" li weke hejmara aza yên senatoyê û nûnerên meclîsê ye. Kîjan parêzgeha ku kêm aza dişîne "Lîjneyên bijarte" paytext Washington DC kêmanî weke wan aza yê wê hene.

Piştî hilbijartinê, Kongreya DYA vê hilbijartinê dipejirîne û şûnde, serokdewlet û cîgirên serok di 20ê meha kanûna paşîn de sond dixwin û dest bi peywira xwe dikin.

Kategorî:Avabûnên 1788an li DYAyê
Kategorî:Çiriya paşîn
Kategorî:Siyaseta DYAyê
Birîna Reş (pirtûk)

***Birîna Reş*** navê şanoyeke Musa Anter e. Musa Anter ev kitêba xwe di sala 1959an de li zîndana Harbiyê ya Stembolê nivîsand û yekem kitêb bû ku piştî damezrandina Komara Tirkiyeyê (1923) bi zimanê kurdî dihat nivîsin û weşandin. Yekem çapa kitêbê di sala 1965an de li Stembolê derket.

## Çavkanî
* Musa Anter (1991). Birîna Reş. Koral, Stembol.

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Ülke

**Ülke** rojnameyeke kurdan bû ku li Tirkiyê bi zimanê tirkî dihate weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Karî

**Karî, kardî, kardû** (bi latînî: *Arum maculatum*) giyayek bi jehr e. Binkê wê wek patata ye, pelên wê keskê tarî, kulîlkên wê sor û binevşî ne. Di nêrkawê de fêqîyek wek morîkên sor çêdibe. Bejna wê 25- 50 cm bilind dibe. Di gelek dermanan de, tê bikaranîn. Xav (nekelandî) nayê xwarin. Lê ku hişk bû, an jî hat kelandin jehra wê namîne. Di nav savar, birinc û xwarinên dew de tê xebitandin.

Madeyên têde: akolîde, aronîn, konisîn, sponîn, nişadir (nişasta), madeyên bi dohn (rûn) û şîrêz (zemq)

## Kêrhatî
Agir kêm dike (dixe), xwuhdanê derdixe, laş (beden) rehet dike, rehên (jîy- damar ) laş hişyar dike (dibizivîne).

## Bikaranîn

Jibo bawesîr, kuxik, ta, kevir û xîz (qûm) ên nava kîskê mîzê û gulçîsk (gurçik) an, jibo tirşbûn û êşa mexde û mêlakê (cerg, kezeb), jibo qebizbûnê û nexweşiyên psîkolojîk, depresyon û bêtebetbûnê (sinir), derman jê tên çêkirin.
 
## Xwe bi xwe bikaranîn
Ji reha wê bi qasî libek genimok (garisê stenbolî, garisê misrî, gilgil, genimşamî) tê herişandin û bi tasek avê re tê vexwarin. An jî, bi kevçiyek şîranî rehên wê bê qutan (herşandin) di nav 300 gr ava sar de 8 saetan bê sekinan din. Paşê bê parzinandin. Rojê sê caran piştî xwarinê fincanek qehwê jê bê vexwarin. An jî, ji wê reha herişandî danin ser cihên êşa mexde, rûvîkan û cihên peçiftî (werimî). An jî, ji wê reha herişandî 1­/10 îspîrto tev bikin û li cihê bawî û qûnêrê xin.
 
Lê divê ji qirarê (dozajê) zêdetir neyê xebitandin! Ku hat xebitandin wê bibe sedemê mexdeborînê, vereşandin, gêjbûn, serêş û navhinavçûyînê (virikbûnê).

## Galerî

Wêne:Arum maculatum Sturm63.jpg|Karî


Kategorî:Famîleya kardî û zîlgurzan
Xeznewî

**Xeznewî** navê malbateke şêxên kurd e.

Gelek kes bi vî navî hene:
*Şêx Ehmedê Xeznewî (1921-1992).
*Şêx Elaedînê Xeznewî, helbestvanê kurd.
*Şêx Maşûqê Xeznewî (1957-2005), şêhîdê nemir û rewşenbîrê kurd.
*Şêx Muradê Xeznewî (jdb. 1975), kurê Şêx Meşûq Xeznewî.
*Şêx Murşîdê Xeznewî

Kategorî:Malbat
Kategorî:Malbatên kurdî
Kirîvatî

**Kirîvatî** bi sedê salan e ku kirivati di nava Kurdên de didomîne û bûye wek saziya pismamtî û lêzimatî. Kirîvatî herweki mirovatîyê, şîranîyeke mezin dixe navê gelê.

Dema zarokên lawîn têne sûnetkirin, di pêşa hinekan de têne sûnetkirin. Ew kesê ku lawik di pêşa wî/wê de hatiye sûnetkirin, dibe kirîvê mala bavê lawikê ku hatiye sûnetkirin. Herdu alî û lêzimên herdu alîyan ji hev re "kirîv" dibêjin. Di navbera kirîvan de, Şîranîye xurt çêdibe heta ku hin caran ew şîranî ji ya lêzim û lêzimatî jî zêdetir dibe.
Bi vî hawayî piştî ku du malbat dibin kirîvên hev, ev kirîvatî bi sedê salan didomîne. Îcar bi kirîvatîyê riya têkiliyên zêde jî vedibe û pirê caran kirîv keçê didin hevûdu, bi hev re bazirgantî û wekî din kar dikin. Kirîv dî şîn û şahiyan de bi ser hev de diçin û tên, di siqûmat û serpêhatîyên xirab de alîkarîya hev dikin.

Hetanî dawîya salên 1980 jî, her lawikekî Kurd dema hatiye sûnetkirin, bêguman di pêşa yekî de sûnet bûye. Ango her Kurdekî mêr ku jiyê wî ji 20-30î hevraztir be, bêguman kirîvekî wî jî heye. Lê mixabin ev rûdanên di van salên dawîn de wisa kiriye ku êdî nema zêde kes zarokên xwe yên lawîn di pêşa hinan de sûnet dikin.

Kategorî:Çanda kurdî
Mîtolojiya misirî

**Mîtolojiya misirî** mîtolojiya misiriyên kevnar e û ji mîtolojiyên neteweyên din, bi xetên sitûrî, cihêrengiyeke nîşan dide û ne gengaze ku mirov bi dilêrîneka mantîqî ya îroyîn, vê mîtolojiyê fehm bike.

Li vê derê, hemû tişt bi sembolan hatine derbirîn. Lewra bingeha vê mîtolojiyê, ne bûyer in, ramanên felsefî ne ku xwe li pişt van bûyeran veşartine. Misiriyên kevin, gelekî ji efsûn û efsûnbazan bawer dikirin. Carinan efsûnbazan bi Xwedayan re yek dîdîtin.

Kategorî:Misir

Kategorî:Mîtolojiya Rojhilata Navîn
misirî
Budîzm

**Budîzm** an jî **ola Budayî** yek ji olên herî mezin ên Asyayê ye. Li cîhanê hejmara bawermendên ola budayî di navbera 230-500 milyonan de ne.

Di budîzmê de ne cihê Xwedê û ne jî cihê pirtûkekê pîroz, ku bi awayê wehiyê hatiye hinartin heye. Kêm zêde di wan olên din de, mirov dibîne ku rewişt "exlaq" li ser hîmê başî an xirabiya tevgerên mirov bi cîh bûye. Mirov li gorî semaxa Xwedê tevdigerin, tiştên ku Xwedê diferme baş in û tiştên qedexe dike jî, ew xirab in. Budîzm di vê mijarê de cuda ye. Li gorî budîzmê jî qencî û berxwedariya pirraniyê, pîvana başî û xirabiyê ye.

## Girêdanên derve
* Çend pirsgirêkên Budîzma Kevin
* Dîyalektîka Budîzmê
Nerîman Oyman

Hunermendeka esilkurd e û ji eslê xwe ve, ji bajarê Wanê ye. Di sala 1965-ê de li Stenbolê hatiye dinyayê. Di navbera salên 1990- 1992- an de, xebatên xwe yên wênekêşiyê li kargeha “Avni Memedoglu ” domandiye. Yekemîn pêşengeha xwe ya şexsî, di sala 1992-ê de vekiriye û ji wê salê ve xebatên xwe li kargeha “Asmalîmescîdê” didomîne.

## Girêdanên derve
* Divê mirov li cem yê digirî be- Hevpeyvîn Serpîl Uygun
* Malpera Nerîman Oyman ya fermî 

Kategorî:Hunermendên kurd
Bazin

thumb|rast|190px|Bazindek antîkî, ji bav û kalên kurdan îraniyan, 500 sal b.z.

**Bazin**, xişir (mucewher), hesincaw, zêr û ziberên ku pê hawirdorên zendan tên xemilandin e. Ji lajwerdan, bestiran an jî ji çerman tên çêkirin û carcaran kevir, texte û dirc jî dikare bibe daringa wê. Li zendan tê badandin, cure bendeke zendan, xemila zendan e ku navê xwe jî ji wê, ji zendê digire, *bazend*.

## Ferhengoka bazinê
* **Bazin**, navê hemiyan e, navê giştî
* **Bazind**, ji bazendê, bazinên ku miriv dikin zendên, destên xwe
* Destbend , polîs jî bikartînin
* **[[Hilte]]**, xeleka devê boriyan
* **[[Xelek]]**, bazinên çorsane yan bazinên endustriyê
* **[[Xilxal]]**, bazina pêyan, lingan, xirxal jî dibêjin

Kategorî:Metal
Kategorî:Zêr
Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî

**Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî**, anku *Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî* pirtûka ku ji Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên Fadilê Kufragî hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên.

Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine.

Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya Amedê Hogir Berbir van destan û çîrokan ji Dêrika Çiyayê Mazî, herêma Mêrdînê berhev kiriye.

Fadilê Kufragî, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletiyê diçe gundê Kufragê ya ku niha ser bi Şemrexa Mêrdînê ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.

Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: Hesenê Cêzwê, Etmanê Kufragî, Dawidê Gir, Fehmiyê Elê (Fehmiyê Borbore), Osmanê Qanêhevsê, Hemîdê Huseynê Mazîdaxî, Evdilayê Şêxoyê Ziznî, Ehmedê Sebriyê Sêwsê...

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Xezeba Agirê Har

Pirtûka Nivîskar Hogir Berbir a duyemîn bi navê “Xezeba Agirê Har” ji nav weşanê TEVN’ ê derket. Di vê pirtûkê de 14 çîrok cih digire û her çîrokek serboriyeke rasteqîn bi xwe re rave dike. Her çîrokek bi navê xwe yê xweser, mîna “Xezeba Çarşema Reş Dibariya, Jinek Kurd a Leheng, Rêwiyê Rêya Dûvdirêj, Rojek li Pîran, Xezeba Xewneke Sersem, Şehîdê Werzîşê, Deng Nebihûrîne, Her Lehengek Gulek Bihiştê ye, Dara Miradan, Xezeba Girîneke Bêhêstir, Evîneke Trajîk, “Kes Nikare Roja Me Tarî Bike” , Aştî bi Serket û Destana Lawê Rojê” pêk tê. Bi tevahiya çîrokên ku di pirtûkê de cih girtî re navê “Xezeba Agirê Har” li xwe girt. Pêşgotina pirtûkê Serwet Denîz nivîsandiye û dibêje:

“… Di vê pirtûkê de ev xezeb hatine honandin, lê tenê xezeb na, her wiha hêvî, hêviya rojên xweş jî hatiye honandin. Nivîskar xwestiye ku çîrokan binivîse û bi qasî hêz û zanîna xwe bibe şahidê dema xwe. Lê tiştê ku hatine nivîsandin tenê çîrok nîn in. Di heman demê de serpêhatî û bîranîn in jî. Dê xwendekar bi xwe jî vê rastiyê bibînin. Dibe ku heman bûyer hatibin serê gelek ji we xwendekaran. Lewra ev pêvajo hîna jî didome. Wek telpê ewrekî reş û tarî girtiye ser jiyana me. Hinek bûyerên ku nivîskar hilgirtiye dest bîst-sî sal berê qewimîne, lê di mejiyê me de wisa cih girtine ku mirov dibêje qey duh-pêr qewimîne. Êş û jana berxên ku axa sar hembêz kirine nepêkan e ku bê gotin û nivîsandin. Tenê mirov di kûrahiya dil de dijî. Nivîsandin û awayê nivîsandina van bûyeran heta tu bixwazî zehmet e. Ji ber vê zehmetiyê wêrekiyê dixwaze.

...

Rêzdar Hogir BERBIR jî wek şahidekî demê ev çîrokên di vê berhemê de pêşkêşî xwendekaran kiriye û xwestiye ya dilê xwe bi xwendekaran re parve bike. Di van çîrokan de gotina ku herî zêde derbas dibe ‘xezeb’e lê ev xezeb ji bo destnîşankirina rastiyê ye. Dema ku mirov pirtûkê bixwîne, dê çirûskên hêviyê jî bibîne….”

Nivîskar Hogir berbir, li gor nasnameya li ser, di 08.10.1976'an, li gundê Pîrana (Pîrxetap) girêdayî Şemrexê ya navçeya Mêrdînê, lê li Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinê. Dibistana seretayî kuta kir û ya navîn jî salekê xwend. Di 01.10.1995’an de ji ber ramanên xwe yên sîyasî û bi daraza endamtiya PKK’ê, nêzî 10 salan di girtîgehan de ma û di 15.05.2004’an de jî derkete derve. Nivîsandina bi zimanê zikmakî ji girtîgehan dest pê kir û hîna jî kurteçîrok, helbest, gotaran dinivîse û berhevkariyê dike. Gotar, helbest û kurteçîrokên wî di malper, kovar û rojnameyan de hatine weşandin. Çend dosya mîna roman, çîrok û hwd. nivîsandiye...

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Sebze

thumb|Hinek cureyên sebzeyan
**Hêşînahî** an jî **sebze** beşên riwekan ên ku bi giştî bi patinê tê xwarin e.
Ali Gurdilî

**Ali Gurdilî** civaknasekî kurd e. Di sala 1966an de li bajarê Sêrtê, li navçeya Misircê (Gurdilan) hatiye dinyayê. Piştî ku di sala 1980î de bi hemû malbata xwe re koçê bajarê Îzmîrê dibe, dikeve Zaningeha Egeyê, beşa civaknasiyê û piştî çend salan zaningehê diqedîne. Nêzîkê deh sal in hewl dide da ku di hindek warên zanistî û felsefî de bixebite.

Heta niha gelek gotarên wî yên zanistî û felsefî di kovarên weke Kovara W, Kovara Felsefevan, Tîroj, Kovara Ajda û Kovara Xwenas de hatine çapkirin. Niha li Tirkiyeyê dijî û bavê du zarokan e. Gurdilî xwedî û berpirsiyarê Malpera Felsefevane û di malpera Netkurdê de qunciknivîskariyê dike.

## Berhem
* *[[Dengê Felsefeyê (pirtûk)|Dengê Felsefeyê]]*, Weşanên Doz, kanûna paşîn 2006.
* *[[Rewîtiyeke Zanistî]]*, Weşanên Doz, gulan 2007.
* *[[Jiyan û Felsefeya Mensûrê Hallac ‘Enel Heq’]]*, Weşanxaneya Evrenselê, Stenbol, nîsan 2015.
* *[[Destpêka Felsefeyê]]*, Weşanên Soran, Berlîn, 2015.
* *[[Antolojiya Feylesofan I]]*, Weşanên Soran, Berlîn, 2015.

## Gotar û Hevpeyvînên wî

* [Nivîsarên rojane yên Mamoste Ali Gurdilî http://www.felsefevan.org/author/ali-gurdili ]
* [Nivîsarên rojane yên Mamoste Ali Gurdilî http://www.rewanbej.com/author/aligurdili]
* [Nivîsarên rojane yên Mamoste Ali Gurdilî http://basnuce.com/ku/writer/ali-gurdili]
* [Hevpeyvîna Agirî Soran bi Mamoste Ali Gurdilî re: https://www.youtube.com/watch?v=l7NOO5PgGoE]
* [Hevpeyvîna Rojnameya Kurdistan bi Mamoste Ali Gurdilî re: http://www.felsefevan.org/rojnameya-kurdistan-hejmar-71-sala-2016an.html ]
* [Hevpeyvîna Salihê Kevirbirî bi Mamoste Ali Gurdilî re: http://www.felsefevan.org/hevpeyvin-bi-ali-gurdili-re.html]
* [Hevpeyvîna Aso Zagrosî bi Mamoste Ali Gurdilî re: http://www.felsefevan.org/hevpeyvin-bi-ali-gurdili-re-aso-zagrosi.html]
* [Hevpeyvîna Basnûçe bi Mamoste Ali Gurdilî re: http://www.felsefevan.org/basnuce-hevpeyvina-ali-gurdili.html]

## Çavkanî
* [Agahî ji malpera http://www.felsefevan.org/  hatine wergirtin]

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Civaknas
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Nivîskarên kurd
Şume

**Şume** an jî **Şoma** () yek ji gundên Kolikê ye. Li bakurê Narincê ye, nêzîka 380 mirovî lê hene. Çiyayê Nemrûd û Ziyaretgeha Uzêr pêxember nêzîka Şumê ye.

## Erdnîgarî
Şume gundikî ber çîye. Darê mêşe (berû,mazî), benîştok, tewî û gelek darên di hene.

## Dîrok

## Gelhenasî

## Galerî

Wêne:Badem tree.jpg|Darê Behîvê li Şume.
Wêne:Şume foto.jpg|Gundê Şumeyê.


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Hüseyin Karabey

**Hüseyin Karabey** derhênerêkew kurdo.

14ê sibata 1970an de Stenbolde hamewo dinya, awlocoy zaningahê Uludağîde aborî wend, badira qerar da u lingê eşt serê derhênerî. MKM de beşê Sinema kerd a u peynîdezî zaningahê Marmarade Sînema-TV wend. hata enka zafê ce fîlmokilm, 12 habî fîlm-belgewar anto. bi fîlmê xuyo peyin  xelatî giroto.

## Fîlmografî

Kategorî:Derhêner
Şêx Hesîbê Axtepî

**Şêx Hesîbê Axtepî** (jdb. 1885 Amed - 1947 Amed) nivîskar û helbestvanê kurd e.

Di 1301ê Romî (di 1885-1886 Zayînê) de, li Axtepeya girêdayê bi qeza Çinara Amedê hatiye dinyayê û di 1947an de jî, li Çinara Amedê çûye ber dilovaniya Xwedê, gora wî li goristana Şêx Hesenê Nûranî ku li gundê Axtepeyê ye dimîne. Hesîb kurê Şêx Mihemed Can û neviyê Şêx Hesenê Nûranî ye.

Şêx Hesîb Axtepî pêşî bi xwendina olî, li cem bavê xwe dest pê kiriye û piştê wî li Medreseya Axtepeyê domandiye.

Şêx Hesîb Axtepî piştî rûxandina Şoreşa Neteweyê Kurd a bi serokatiya Şêx Seîdê Pîranî (1925), ji aliyê Dewleta Tirk ve, tevê Mihemed Kerbelayî kurê Ebdurehmanê Axtepî, hatiye sirgûnkirin û li bajarê Uşaka Tirkiyê hatine bicihkirin, piştre Dewletê ew hinartine bajarê Edenê. Di 1928an de, dewletê destûr ji bo mehekî daye wan ku herim Amedê. Lê piştî hatinê, êdî venegeriyane cihê sirgûnê.

Şêx Hesîb Axtepî xwe ji mamê xwe Şêx Ebdurehmanê Axtepî re wek peyrew daye xuyakirin û sê pirtûk bi zimanê kurdî dinivîsine. Yek ji wan bi navê Simbil, yek dîwaneke helbestan û yek jî bi nave Dîwana Hesbî ye. Lê sed mixabin dîwana helbestan û pirtûka bi navê Simbil, di 1971ê de bi destê leşkerên dewleta Tirk hatine şewitandin, niha nusxeyên wan peyda jî nabin.

Dîwana Hasbî jî ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve hatiye veguhaztin bi alfabeya latînî û ji şewitandinê rizgar bûye.

## Pirtûkên Şêx Hesîb
* Dîwana Hesbî
* Simbil

## Binêre
Lîsteya zanyarên kurd
## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1885
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1947
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Aztek

**Aztek** gelekî li navenda Meksîkê dejiya bû. Navê paytexta wan Tenochtitlán bû.

## Şerê wan li dijî [[Spanya]]yê

Di dema piştî Îsa 1500î de Spanya hate Amerîkayê û dest bi şerê bi Aztekan re kirin.Genaralê hêzên Spanyayî Hernan Cortés bû. Spanyayî xwediyê çekên baştir bûn û hêza wan zêdetir bû. Aztekî li hemberî artêşa Spanyayê têk çûn.

Kategorî:Amerîka
Kategorî:Gel
Şêxmûs Sefer

**Şêxmûs Sefer** helbestvanekî kurd e. Ew di sala 1977an de li Mêrdînê hatiye dinyayê. Di sala 2012an de li Amedê dijî û serokê Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê bû.

Ji xeynî helbestvaniyê, Şêxmûs Sefer futbolvanekî bi asta profesyonel e.

## Berhem
* Bîstan hatin berdan (2006). Weşanên Lîs, Amed, ISBN 975-6179-18-X
* Piştî xezal terqiyan (2011). Weşanên Ronahî, Amed.
* Berfa êvarê (2021). Weşanên Belkî, Amed.

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Agirê Sînemayê… Sînemaya Amûdê

**Agirê Sînemayê… Sînemaya Amûdê** belgefîlmekî derhenêr Genco Demîrer e. Film cara yekemîn di tv ya Kurd1ê de 13yê çiriya paşîn a 2008an ji bo bîranîna 48emîn salvegera Şewata Sînemaya Amûdê hatiye weşandin.

## Girêdanên derve
* Gotara belgefîlma "Agirê Sînemayê… Sînemaya Amûdê"

Kategorî:Amûde
Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên 2008an
Radyo Umut

[thumb|[Logoya kanala tirkî ya *Radyo Umut* (Radyoya Hêviyê)]]
**Radyo Umut** (bilêvkirina bi kurdî: *Radyo Ûmût*, ango "Radyoya Hêviyê") yek ji radyoyên li Tirkiyeyê weşanê dike ye.

Du 15'ê gelawêjê sala 1995'î vir de li Antalyayê weşanê dike. Frekansa weşana wê 107.6 e.

## Girêdanên derve

* [Malpera fermî ya radyoyê (ne bi zimanê Kurdî ye, bi [Romî] (Tirkî) ye)] 

Kategorî:Radyo
Kategorî:Radyoya tirkî
Omera, Qulek

**Omera**, **gundê Omera** (), di nav gundên Kurdên Anatoliya Navîn li de yê herî mezin buna xwede reza duyamin girtiyê. Serjimar gund 5.000. Li Omera bi kurdî (kurmancî) dipeyîvên. Kal û pîrên gund ji xeynî kurdî ti zimanên din nizanin.

Hîn gundên li derûdorê Omera ev in; Sevka, Torina, Karacadex, Kurdoglu, Încow Qeyê. Ji bilî Qeyê hemû gundên dî kurd in û bi kurmancî dipeyîvên. Omera di navberê Ankara û Konyayê de ye.

Omera gundekî pir dewlemend e. Bi hezaran Omerî li Danmarka, Swêd, Swîsre hwd kar dikin. Li gund erdî bi av gemê, lê cêh û genim. Dar û ber lê kêm e... Deşteke pir mezinê e.ş

Tê gotin ku Omera ji 250 salî zêdetir e ku li wira bicîh bûye.. Her wuha Omera bi xwe dibêjin ku ew ji alîyê Gurgum, Semsûr, Riha hatine. Deveka ku Omeraî pê dibeyîvin dişibe devoka Kurdên Xorasanê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qulekê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Serbilind Kanat

**Serbilind Kanat** ( bi tirkî **Serbülent Kanat** ) Hûnermendeki kurda ji Anatoliya Navinê, ji bajare Konyê ( Cihanbeyli) Gunde Buldix.
Ji ber ku navên Kurdi li tirkye qedexe kirin bu. Bi Navê Serbülent Kanat Album xwe hat danasîn dîn.
Wek de gotin Serbilind Kanat Şîvan Perwere Kurdên Anatolia Navinê.
Nişav´wi pêmijûlî Mamostey´ê naha li li paytextê Tirkiye Enqere bi pêmijûlî xwe dom dikê.
Heta iro Serbilind Kanat 6 Album dexwist.

Kamyona Îzzet,
Lo Bertî,
Gundê Kortê,
Dîsa dîsa,
Lê lê Şemê,
Şîlan
Ingmar Karlsson

**Ingmar Karlsson** nivîskar û balyozê Swêdî.Di 16ê kanûna paşîn a 1942an li Bursseryda Swêdê ji dayik bû. Beşên Zanista Siyasetê, Zimanê Frensî, Dîroka Raman û Zanistê (BA) ya Zaningeha Göteborgê û Fakulteya Aborî ya Zaningeha Göteborgê (MBA) qedand. Di sala 2000ê ji Zaningeha Lundê bû xwediyê nasnava rûmetî ya Doktoriya Teolojiyê. Di sala 1967a li Wezareta Karûbarên Derve dest bi kar kir. Xebatên ku kiriye:
1969-1970 li Bagota Ataşe, 1971-1974 li Viyenayê Sekreteriya Duyeminî, 1975-1979 di Şûbeya Politikayê ya Wezaretê de Serokatiya Beşa Rojhilata Navîn û Efrîkaya Bakur, 1979-1983 li Şam û Ammanê karguzarî, Ji îlona 2001an heta roja me li Stenbolê wek Balyozê Swêdê dixebite.

Ingmar Karlsson di sala 2008an pirtûkek bi navê "Kurdistan: landet som icke är" (Kurdistan Welatê ku Nîne) nivîsand.

## Pirtûkên Wî

* *Gud med oss*: religion och politik i Mellanöstern, 1984.
* *De obotligas förhinder*: myter i kampen om Palestina, 1987.
* *Kina i våra hjärtan*: betraktelser kring Mittens rike inför nittiotalet, 1987.
* *Landet i mitten*: Tyskland och det nya Europa, 1991.
* *Korset och halvmånen*, 1991, Wahlström & Widstrand. reviderad utgåva 2005. ISBN 91-46-20386-9. Om religiösa minoriteter i Mellanöstern.
* *Det lilla Europa*: guide till Europas små folk, 1992, Timbros Europabibliotek. Om minoritetsfolk i Europa.
* *Islam och Europa*: samlevnad eller konfrontation?, 1994, Wahlström & Widstrand.
* *Europa och folken*: en europeisk nation eller nationernas Europa?, 1996, Wahlström & Widstrand.
* *Europas styvbarn*: minoritetsfolk utan egen stat, 2003, Wahlström & Widstrand. En omarbetad nyutgåva av "Det lilla Europa".
* *Tro, terror och tolerans*: essäer om religion och politik, 2004, Wahlström & Widstrand.
* *Regionernas Europa*, 2006, SNS förlag
* *Vårt arabiska arv*, 2007, SNS förlag
* *Europa och turken. Betraktelser kring en komplicerad relation*, 2007, Wahlström & Widstrand. ISBN 978-91-46-21587-5
* *Kurdistan: landet som icke är*, 2008, Wahlström & Widstrand

## Girêdanên derve
* Malpera şexsî ya Ingmar Karlsson  (Swêdî û Ingilîzî ye)
* Ji dîplomatê Swêdî Karlsson Pirtûkek li ser Kurdistanê, NETKURD 
* Ingmar Karlsson: Kurd dê bibêjin ew kurd in û ewropî ne, Hevpeyvîn: Arif Zêrevan, 2004-10-18, NEFEL 
* Ingmar Karlssonî bi kitêba xwe »Kurdistanê« pê li birîna me kir, Arif Zêrevan, 2008-09-18, NEFEL 
* ÇAVSORIYA DÎPLOMATEKÎ, Mûrad CIWAN, 5/10/2008, NETKURD 
* Mûrad Ciwan rexneya pirtûka Ingmar Karlsson kir, NETKURD 

Kategorî:Balyoz
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Swêdî
Bingeha Çîroka Folklora Kurdî

Li gor çewa di lêkolînan de derketiye holê, di **Bingeha Çîroka Folklora Kurdî** de 133 tiştên balkêş hene ku her yekê babetekî cuda di çîrokê de afirandiye û bi tewrekî din heyîna xwe derxxistiye holê. Bêguman ev hawe jî, dewlemendiya Çîroka Folklora Kurdî eşkera dike. Ji bo zêdeir agahdarî, binere li vê lika li jêrê:

## Girêdanên derve
* Bingeha Çîroka Kurdî 

Kategorî:Bingeh
Dewleta Malbatê

Di nava neteweyê kurd de, toreyek ji sal û zemanan ve heye ku her malbatek dixwaze bizanibe ka **Dewleta Malbatê** di serê kê de ye. Hawayê bikaranîna ji bo pêzanîna Dewleta Malbatê ka di serê kê de ye weha tê kirin:

Dema şîva malbatê tiştên wek kutilk, aprax, şamborek, şemşemotk û tiştên wisa be, dema kebaniya malê dest bi çêkirinê dike, tiştekî mîna bişkov, gustîl yan jî tiştekî wisa dixe nava yekê. Piştî ku şîv hate pijandin û sifreya xwarinê sererast bû, dev bi xwarinê kirin, ew tiştê ku kebaniyê di dema çêkirina şîvê de ku xistiye navê, îcar di devê kê ji kesên malbatê de derkeve, ew malbat bawer dike ku dewleta malbatê di serê yê ku ew tişt di dev de derketiye de ye. Piştî wê hingê her kes bi çavekî umîdwarî li wî kesî dinihêre û jê serwertiya malê tê payîn. Ew kes eger zarûkek be, tev bi wî zarûkî ve dilipikin, ji piçûktî ve wî hazir dikin û derfet û mercên erênî jê re amade dikin, da ew di pêşerojê de bibe serwerê malbata xwe.

Kategorî:Kelepûrê kurdî
ISO 4217

**ISO 4217** kurteya Pereyên Welatan e, ku ji aliyê Rêxistina Navneteweyî ya Tesbîtkirina Nirxan ve hatiye destnîşankirin. Ev kurteyên ji bo navê pereyên welatan ji bo naskirin û tesbîtkirina darî çav a pereyên welatan di danûstendina pereyan a navneteweyî de tên bikaranîn.

## Pereyên Welatan Yên Niha tên bikaranîn


Kategorî:Kurtenav
Kategorî:Standardên ISOyê
Amerîkaya Başûr

**Amerîkaya Başûr** an jî **Emerîkaya Başûr** parzemînê çarî di cîhanê da ye. Asya, Afrîka û Amerîkaya Bakur ji vê parzemînê mezintirin. Rûberê xwe 17.843.000 km² ye û li wir nêzîkî 355.070.000 kes hene.

## Dewlet û herêm

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Parzemîn
Kelem

[thumb|Seriyên kelemê ji herêma [Diyarbekir|Diyarbekrê]]
**Kelem**, **kelemî** an jî **kelerm** (*Brassica oleracea* var. *capitata* f. *alba*) pincareke belgîn e, girover dibe û jê re "serî" yanî seriyek kelem tê gotin. Belgên wê li hev dilefin û weke topê girover dibin, rengê belgan sipî ye, hinek texlît rengzer in, tê de demareke qalind û pehn heye.

Çandina kelemê, bi şitlan çêdibe. Tovê wê bizrekî hûr e, di destpêka biharê de wek tovê bacana sor li deverekê direşînin û dema hêşîn bû, wek şitl radikin û dibin di zeviyekê de, li nava baxçe di mişaran de diçînin, av didin heta ku mezin dibe û dibe serî. Seriyên kelemê mezin dibe û eger erda ku tê de hatiye çandin rind be, her ku diçe mezintir dibe heta ku hinek serî 10, 15, 20 û zêdetir kg dibe.

Belgê herî li derve yê li ser seriyê kelemê, bi rengê şînekî vekirî ye. Ji belgên kelemê, gelek xwarinên cuda têne çêkirin, xasma aprax ango "sarme", şorbe û tirşîn. Lê di van salên dawîn de ku xwarina "piza" ji aliyê Îtaliyan ve ku derketiye holê, pê re tenê seleta keleman tê xwarin.

Li Kurdistanê, ji bo xwarina zivistanê li herêmên sar, her malbateke Kurd bi dehan seriyê keleman di mala xwe de diparêze û di zivistanê de dixwin.

Kelemên ku li Deşta Mûşê çêdibin, pir menşûr in.

Kategorî:Famîleya selketûran
Kategorî:Pincar
Mehîr

**Mehîr**, xwarineke kurdî ya pir kevn e û bi hezarê salan e di nava Kurdan de heye. Mehîr ji **Dan** û **Dew** çêdibe. Li tevahiya herêmên Kurdistanê mehîr tê zanîn û xwarin.

Dan: **Genim** hinekî tê şilkirin, di **Conê** de bi Mîrkut tê kutan heta ku qaçil ji serê radibe. Ji qaçilê wî re jî "Kapik" tê gotin. Piştî kutana Genim, êdî navê wî Genimî dibe **Dan**

Hin malbatên Kurd hene ku di serê demsala Payîzê de dema savar ji bo salewext dikelînin û piştre dikutin, her pê re çend Elb (elbek 6 kilo ye) genim jî dikutin û dinik Dan. Ev dan jî dibe du pişk. Yek dîsa her Dan dimîne ango liba wê sax dimîne. Ya din, Dan bi Destan gir dihêrin û dikin **Şîş**.

Dan, tenê ji bo Mehîr û xwarina** Danikê** tê bikaranîn.

Çend texlîtên cuda yên Mehîrê hene:
:- Mehîra Erdê.
:- Mehîra Gerrandî(Mehîra Kelandî).
:- Mehîra Pincarê.

**Mehîra Erdê:** Dan di beroşê de bi avê tê kelandin heta ku dipije. Dema ku pijiya, divê ava wê pir hindik be, îcar dew bera ser didin û ji bo xwarinê amade dibe.

**Mehîra Gerandî:** Dan dixin beroşê, Dew bera serê didin û li ser êgir dikelînin hem jî bi heskê li hev dixin heta ku Dan rind pijiya. Piştre datînin erdê û ji bo xwarinê amade dikin.

Ev herdu texlîtên Mehîrê dema ku sar dibin, çend diran ji seriyek **Sîr** dikin, diperçêqin û dixin navê, çêja wê pir xweş dibe.

**Mehîra Pincarê:** Di nava vê mehîrê de pir texlîtên pincarê yên têne bikaranîn û pincar bi Danê Mehîrê re dipije. Li şax, dol, gelî û newalên Kurdistanê ji ber ku texlîtên pincarê pir hene, li her herêmekê, her kebanî li lor zanîn û zûrektiya xwe pincar di Mehîrê de bi kar tîne. Lê pincara Mehîrê ya herî menşûr **Pûng** û **Kereng** in. Mehêra Pûngê pir menşûr e û pir jî xweş e. Lê ya Kerengan hêj xweştir e.

## Binêrin
* Keşk
* Paskan
* Çortan

Mehîra buharî ji mastê miyan

Xwuş e pûngê têkê ji ber kehnîyan.

Ş. Mihyedînê Hênî
Amadekar: Mela Birhanê Tarînî.
Berhem: Beyana Xawarinan û Zewqên Wan

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê

**Komara Gurcîstanê Sovyet ên Sosyalîst** ji 1922an de heta 1991an yek ji komarên YKSS bû. Ew heta ko di 5'ê berfanbarê 1936an de belav bûbû yek ji parçeyên Komarên Federatîfê Transqafqasya yên Sovyet ên Sosyalîst bû. Di 1991an de Gurcistanê serbixweyiya xwe da zanîn û ew dawî bû.

## Nexşe

Wêne:Georgian soviet republic1922.png
Wêne:Georgian soviet republic1957 1991.png


Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1921ê de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Gurcistanê

Gurcistanê
Bastêq

thumb|rast|200px|Bastêq
**Bastêq**, bastiq yan jî basîq (li Torê), pêstîlê ku ji tirî an tûyan tê çêkirin.

## Çêkirina bastêqê
Çêkirina bastêqê karekî gelek bi zehmet e. Ji komkirina tiriyan heta qeşartina bastêq gelek gav pêwîst in.

thumb|200px|Şîre
### Kelandina ava tiriyê
Berî her tistî tiriyê ku di bax û baxçeyan de di mehên îlonê de têne qutkirin. Torbeyên ku avê berdidin derve bi ew tiriyên qutkirî tên tijîkirin. Di pişt re meriv pê li wan torbeyan dike da ku ava tiriyan jê derkeve, ew av jî piştî tê fîltrekirin di zarikên mezin de tê komkirin.

Binê zarik agir pê dixin da ku av bikele û bitemize. Da ku zûtir bitemize kef tê dayîn. Dema ku av kefdan dibe zarik ji agirê tê rakirin, ji ber ku heger ava tiriyê ne kefdan be wê basdêq şêrîn nabe û dirdirkî dibe.

thumb|çep|200px|Şîreyê ku li ser bezan tê rijandin
### Şîre
Bi vê şerbeta ku bi vî awayî çêdibe re dibêjin şîre. Piştrev bi leganên mezin tê rakirin. Şîre dema ku sar dibe carekî din tê kelandin, lê vê gavê kesekî xort gerez hertim şîreyê li hev bixe.

Li ser alanekî duz de bezên paqij têne raxistin û serbet li ser wan de tê rijandin. Dema ku şerbet li ser bezan hat rijandin, şerbet bi tetikekî tê belav kirin da ku qalindabûna şerbetê wekhev be.

thumb|200px|Qeşartina bastiqê

### Qeşartina bastiqê
Ew çarên ku şerbet li ser wan hatiye rijandin şevekê wisa dimîne da ku şerbet bi hişkbûna xwe re bibe bastêq.

Sibê ew bêz têne komkirin û ber bendan têne girêdan. Qasî saetekê bez wisa dimînin û pistrev bastiq ji bezan têne qeşartin. Da ku qeşartina bastiqan hêsantir bibe meriv bezan (binê bastiqan) hindik hêmî dike. Dema ku bastiq hat qeşartin meriv parçe parçe dibire û parçeyan datîne ser hev. Pistrev ev bastiq di sandoqan de ji boy zivistanê têne vesartin.

Di zivistanê de bi fisqek, nûk yan jî bi mast tê xwarin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Şîranî
Kategorî:Xwarin
Dew

thumb|300px|Taseke tijî dew
**Dû**, **Dew**, **Çiqelmast** an **Dûmast** mastê kiyandî ye. Dibêjin vexwarina kurdan ya neteweyî ye.

Kategorî:Hilberînên şîremenî
Kategorî:Pêjgeha efxanî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Kîprosê
Ota Benga

**Ota Benga** (1881/1884- di Lynchburg) de Pigmeki kongoyî bu. Li New Yorkê bi meymûnekê re di baxçeyeke heywanan hatiye nîşan dan.

Kategorî:Jidayikbûn 1880î
Kategorî:Mirin 1916
Kategorî:Pîgme
Kendava Alaskayê

**Kendava Alaskayê** (bi zimanê tlingîtî: *Yéil T'ooch*) yek ji milên Okyanûsa Pasîfîkê ku li başûrê Alaskayê di nêvbera Nîvgirava Alaskayê û li rojava ji girava Kodiakê li rojhelat heta Komgirava Aleksanderê dirêj bûye.

Xeta peravê ya Kendavê ji daristan, çiya û hejmarek cemedên ava geliyê pêk hatiye. Mezintirîn cemedên Alaskayê, Cemedê Malaspina û Cemedê Beringê ye ku li ser xeta peravê ya li kêleka kendava Alaskayê dirêj bûne. Perav bi çemên Cook Inletê û Prince William Soundê ku du çemên herî mezin ên av a bi hev ve girêdayî ne bi giranî çalkirî û derketî ye. Kendava Yakûtatê jî di nav vê kendavê de ye. Kendava Lîtûyayê (fyordek li bakurê Cross Soundê û li başûrê Çiyayê Fairweatherê) cihê tsûnamiya herî mezin a ku di dîrokê de hatiye tomarkirin e. Kendava Lîtûyayê wekê lengergehek parastî yê ji bo keştiyên masîgiriyê kar dike.

Li gorî daneyên SeaWiFS ê kendava Alaskayê wekê ekosîstemeke hilberîner a Çîna I hatiye hesibandin ku di her metreçargoşeyê de salê zêdetirî 300 gram karbon hildiberîne.

Mercanên avên kûr li kendava Alaskayê têne dîtin. *Primnoa pacifica* bûye sedema ku ev dever wekê qadên jîngehê were parastin. *Primnoa pacifica* mercaneke avên kûr e ku bi gelemperî li vir di kûrahiya di navbera 150 metre û 900 metreyan de hatine dîtin.

Ji ber herika pasîfîka bakur ku ev herikîn jî ji aliyê herika Kuroshio ya germ ve hatiye xwedîkirin ku ji ber vê herikîna germ kendava Alaskayê di tevahiya salê de bê qeşa dimîne. Di sala 1977an de kendava Alaskayê dest bi guhertinek ji nişke ve kiriye û di wê demê de nehatiye şirovekirin di encamê de germahiya navînî ya rûyê deryayê zêde bûye û hebûn û cûrbecûriya cureyên masiyên bazirganî zêde bûne. Guhertineke avhewaya bi heman reng a bêîstîqrar di salên 1970an de li deryayên Bakurê Pasîfîkê jî hatine dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Kendavên DYAyê
Komara Erebî ya Demokratîk a Saharayê

**Komara Erebî ya Demokratîk a Saharayê** (KEDS) dewleteka biniqaşê ku li ser axên Saharayê di sala 1976'an de ji hela POLISARIO hatiye damezrendine. Gorî vê danezanînê Komara Saharaya Rohelat li ser axên Saharaya Rohelatên ku Spanya di 1975'an de lê vekişiyayî û ji Marokoyê re berdayî hatibû damezrandin. Lê Maroko van axan wek nav sînorên xwe de dibîne ye û Dewleta West Sahara nas nakeye. Dewletbûn an dewletnebûna van deveran gorî referandûmê dikir diyar bûbûya jî heta niha va referandûma pêknehat. Maroko referandûmê red dikeye û şûna wê otonomiyê van deveran pêşniyaz dikeye.
## Çavkanî

Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên Afrîkayê
Kategorî:Dewletên Sehrayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1976an de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Kategorî:Welat
Yezîd I

**Yezîd I.** Kurê Muawiye yê Emewî () yan jî Êzîdê Kurê Muawiye yê Emewî (jdb. 644; m. ) xelîfeyê dûyê bû yên Emewiyan (680-683).

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 646
Kategorî:Xelîfe
Dezgeha Golgî

**Dezgeha Golgî** (bi navêk din Dictyosom) organelek mezin ya xaneye, ku mirov digel xaneyên heywanî dikare rast lê were û ji peqikên saz bûye. Vatiniya wan peqikên pahn guherandin û çekirina proteînan e. Proteînên ku pêwist ninin, bi rêya egzosîtoz ji hindirê xanê tên derxistin.

Kategorî:Endamok