open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Emmett Till

**Emmett Louis "Bobo" Till** (jdb. 25ê tîrmeha 1941an, Chicago, DYA - m. 28ê tebaxa 1955an, Money, DYA) kurekî afroamerîkî bû ku ji ber sedemên nijadî li bajarê Money, Mississippi, bi hovane hate kuştin.

Mirina wî wekî yek ji bûyerên sereke, yên ku tevgera mafên sivîl a afroamerîkî xurt kir, tê bibîranîn. Gumanbarên sereke hatin beraet kirin, lê paşê wan sûcê xwe qebûl kirin.

Dayika Till daxwaz kir ku kurê xwe bi tabût vekirî merasîmeke cinazeyê bide, da ku her kes bibîne ku lawik çawa hatiye îşkencekirin û kuştin: Li wî xistibûn, çavê wî jê kiribûn û gule lê hatibû reşandin. Di dawiyê de wan bi kepçeyek ku bi têlên bihurî ji bo balastê li stûyê wî girêdabû û ew avêtibûn çemê Tallahatchie. Cenaze sê rojan di çem de ma û ji aliyê du masîgiran ve hat dîtin.

Till li goristana Burr Oak li Alsip, Illinois hat veşartin. Lêpirsîna kuştina wî bi fermî di gulana 2004ê de hat vekirin, û di çarçoveya lêpirsînê de laş ji bo otopsiyê hat derxistin. Piştre cenaze ji aliyê malbatê ve hate definkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Tevgera mafên sivîl
Mîrzeyê Kurd Mihemed

**Mîrzeyê Kurd Mihemed** (bi inglîzî: *Mehmet The Kurd*, di kitêba bi navê *Mehemet, The Kurd, and Other Tales, from Eastern Sources* de, wergera tirkî: *Bir Kürd Prensi Mehemed*), çîroka orîentalîstê îngiliz Charles Wells (1838-1917) e. Çîrok di sala 1865an de li Londona paytextê Britanyayê di nava berhevoka qederek çîrok û helbestên ji Rojhilata Navîn de hatiye çapkirin.

## Werger
Çîrok di 2020an de ji aliyê Baran Zeydanlıoğlu ve ji zimanê inglîzî hatiye wergerandina zimanê tirkî. Demeke şûnda (2021) ji aliyê Pêşeng Pêtoyan ve hate wergerandin zimanê kurdî û ji nav çapên Weşanên Dara ve hate der. 

Çîrok di nav xwe de gelek insurên efsaneyî û mîtolojîk ên herêma Rojhilata Navîn dihewîne. Heman demê de çîrok dişibe Hezar efsane an go Hezar û yek şev.

## Çîrok
Xortê kurd Mihemed piştî mirina bavê xwe ji ber nezaniya xwe dikeve halekî perîşan de dikeve kolanan. Lê bextê wî dizivire û tiştên baş jî têne serî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  https://archive.org/details/32882019070344-mehemetthekurda/page/n3/mode/2up

Kategorî:Pirtûkên inglîzî
Kategorî:Pirtûkên li ser Kurdistanê
Lamîa

**Lamîa**(Yewnanî: Λάμια) mîtolojiya yewnanî de jinek an cinek hermafrodîtî bû. Zarok dixwar û mêr dixapand. Ew di wêjeyê de di sedsala 6-an BZ de xuya dike û tê gotin ku meriv bi rûyekî gemar, laşê jorîn ê jinê û laşê jêrîn ê mar li wê binêre.
[thumb| Şovalye û mermaîd ango Maçkirana pîrhebok ê - [Isobel Lilian Gloag (1890)]]

Navê wê ji Yewnanî laimos ("gullet") û lamyros ("xweser") bû. Navê wê bi bêkêmasî tîbûna wê ya xwînê û birçîbûna goştê mirovan vedibêje û lê tê. Di demên paşerojê yên klasîk de, ew bû prototîpa destpêkê ya vampirê ye, mêran bi awirên xwe yên bedew dixapand û dûv re xwîna wan vedixwar. Bi salan, ew li Yewnanîstanê bû çîrokek tirsyar a navdar, ku ji zarokan re tê gotin ku wan bikin tevger.

## Di Mîtolojiyê de
Gelek çavkaniyan de, Lamia keçekî pir bedew e û keça key Belus a Lîbyayê bû. Lêbelê, helbestvanê lîrîk yê Yewnanî Stesichorus, behsa wê dike ku ew keça Posîdon, xwedayê deryayê, û diya cinawirê deryayê, Skîlla ye. Bedewiya Lamîa bala Zeusê kişand, Zeus wê xapand, û çend zarokên wan bi hev re bûn. Lêbelê, Hera ji nebaweriya mêrê xwe hêrs bû û ji bilî Skîlla, hemî zarokên wan kuştin. Di çavkaniyên din de, Hera bi hovane kir Lamîa zarokên xwe bikuje. Ji ber kedera xwe dîn dibe, Lamîa dest pê kir ku zarokên din bi rengekî averêbuyî tolhildanê bikuje.

Bedewiya wê kîn û hêrsa wê nîşan da, û ew ji jinek bedew veguherî mexlûqek cinewaran. Di hewildanek bêhêvî de ji bo razîkirina wê, Zeus diyariya ecêb da wê ku çavên xwe derxe û li şûna wan bigire, da ku ew neçar bimîne ku li xwe binêre.

## Çavkanî

Kategorî:Cinawirên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Keybanûyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mexlûqên efsanewî yên yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Zarokên Posîdon
Têkiliyên Îsraêl û Tirkiye

thumb|250x250px|Yitzhak Herzog di serdana xwe ya dewletê ya bi Recep Tayyip Erdoğan re li Tirkiye
**Têkiliyên Îsraêl-Tirkiyê** têkiliyên dualî yên dewleta Îsraêl û Komara Tirkiyeyê ne. Têkiliyên Îsraêl-Tirkiyê di adara 1949an de fermî bûn, dema ku Tirkiye yekem welatê piraniya misilmanan bû ku Dewleta Îsraêlê nas kir.

## Serdema osmanî
Pêşewa Tirkiyê, Împeratoriya Osmanî, bi hewldana Siltan Bayezid II pêşwaziya penaberên cihû kir û hewla Bayezid II alîkariya Cihûyan kir ku di demên dijwar de bijîn. Ji ber vê yekê, di encamê de, Cihû bi tundî dilsozê Împeratoriya Osmanî bûn û gelek ji wan reviyabûn Împeratoriya Osmanî. Rêberê siyonîst Theodor Herzl jî ji Siltanê osmanî Ebdulhemîd II xwest ku Filistînê bi dest bixe û soza vegerê ya Siyonê bi cih bîne.

## Bazirgani
rast|thumb|250px|Alayên Tirkiyeyê yên Îsraêlê hatin hildan
Tirkiye şeşem cihê herî mezin îxracata Îsraêlê ye. Kîmyewî û distilên petrolê îxracata sereke ne. Tirkiye alavên berevaniyê yên bi teknolojiya bilind ji Îsraêlê dikire, lê Tirkiye pêlav û cil û bergên leşkerî dide Îsraêlê. Îxalata Îsraêlî ya berhemên sebzeyan ji sala 2007an vir ve domdar maye û îthalata madeyên xwarinê, vexwarin û tûtinê yên hazir ji sala 2007 heta 2011 du qat zêde bûye.

## Hevkariya leşkerî
girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:US_Navy_090819-N-5066C-003_Sailors_assigned_to_the_guided_missile_destroyer_USS_Stout_(DDG_55)_direct_a_Turkish_helicopter_during_a_vertical_replenishment.jpg|thumb|Perwerdeya salane ya Amerîka-Tirk-Îsraêl, 2009
Tê zanîn ku Tirkiye û Îsraêl bi rastî hevalbendên leşkerî yên baş in û her amûrekê difiroşin hev. Şîrketên berevaniyê yên Îsraêlî ji bo nûjenkirina hêzên esmanî yên Tirkiyê alîkarî kirin.  Di peymanan de hevkariya hewayî, deryayî, bejahî û îstîxbaratî, çêkirina balafir, çek û mûşekan, serdanên leşkerî yên hevbeş, rahênan û rahênan, şandina çavdêran ji bo çavdêrîkirina rahênanên leşkerî, pevguhertina karmendan û perwerdeya leşkerî pêk tê.

## Têkiliyên çandî
girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Arkada%C5%9F_Association.png|rast|thumb|250px|Komeleya Arkadaş
Komeleya Arkadaş di sala 2003an de ji bo parastina mîrata cihûyên tirk, pêşxistina xwendina Cihû-Tirkî û xurtkirina têkiliyên di navbera Îsraêl û Tirkiyê de hat damezrandin. Rêxistin ji destpêka wê ve zêdetirî 4,000 endamên xwe hene, nêzîkî 40 xwebexş hene ku operasyonên xwe yên berfireh bimeşînin û diwanzdeh şaxên wê li seranserê welat.

## Jî bibînin

* Êrîşa li ser Konsolxaneya Îsraêlê

## Çavkanî

Kategorî:Filistîn
Kategorî:Îsraêl
Kategorî:Têkiliyên dualî yên Îsraêlê
Kategorî:Têkiliyên dualî yên Tirkiyeyê
Kategorî:Tirkiye
Komeleya Arkadaş

**Komeleya Arkadaş** (bi tirkî: *Arkadaş Derneği*, bi îbranî: ארקאדאש - קהילת יוצאי טורקיה בישראל) rêxistineke Dostaniya Îsraêlî-Tirkî ye li bajarê Yehud-Monosuni, Îsraêl. *Arkadaş* bi tirkî tê wateya "heval".

## Dîrok
thumb|Peykerê Atatürk li Îsraêlê
Arkadaş di sala 1997 de ji aliyê karsazê îsraêlî Ayal Peretz ve hat damezrandin. Armancên wê yên sereke parastina mîrateya cihû ya Tirkiyeyê û pêşxistina dostanî û toleransê di navbera Îsraêl û Tirkiyeyê de ye.  Komeleyê di sala 2005an de li Yehûdê Navenda Çanda cihûtiyên Tirkiyeyê ava kir. Peykerê Mustafa Kemal Atatürk di 2ê çiriya paşîn a sala 2007an de bi merasîmeke ku Balyozê Tirkiyeyê yê li Îsraêl amade bû li baxçeyê Komeleya Arkadaşê hatibû çêkirin. Rêxistin ji destpêka damezrandina xwe ve zêdetirî 4.000 endamên xwe hene, nêzîkî 40 xwebexş hene ku operasyonên xwe yên berfireh bimeşînin û diwanzdeh şaxên wê li seranserê welêt.

## Çavkanî

Kategorî:Filistîn
Kategorî:Îsraêl
Kategorî:Tirkiye
Şikesteka rojhilatê Anatolyayê

thumb|300px|Nexşeya Deşta Anatoliyayê, ku Şikesteka rojhilatê Anatolyayê nîşan dide.
**Şikesteka rojhilatê Anatolyayê** yan jî **Qelşa rojhilatê Anatolyayê**, şikestekek li Bakurê Kurdistanê ye ku ji bi meyla ji bakur ve ber rojava ve yan jî ber bi Deryaya Navîn ve diçe. Şikesteka rojhilatê Anatolyayê di navbera Lewheya Anatolyayê û Lewheya Erebistanê ya ku ber bi bakur ve diçe, sînorê tektonîkî yên tîpa veguherînê pêk tîne. Bi Şikesteka bakurê Anatolyayê re lihevketina Lewheya Awrasyayê û Lewheya Anatolyayê û şidandina Lewheya Anatolyayê ku ji aliyê Lewheya Ewrasyayê pêk tê, tevgera Lewheya Anatolyayê ya ber bi rojava ve pêk tîne.

Şikesteka rojhilatê Anatolyayê ji sêxala Mereşê ya li dawiya bakurê Veguherîna Deryaya Mirî dest pê dike ber bi bakurê rojhilatê ve diçe û li sêxala Kanîreşê diqede û li wir digihêje Şikesteka bakurê Anatolyayê.

## Erdhejî
Ji sala 1939an heta 1999an rêzek erdhejan ber bi rojava ve ji Şikesteka bakurê Anatolyayê ve ber bi Şikesteka rojhilatê Anatolyayê ve çûn. Lê ji sala 1998an vir ve li ser rêzeke erdhej li ser Şikesteka rojhilatê Anatolyayê hebûn. Ev bi erdheja 1998an a Edene-Ceyhanê dest pê kirin û di nav van erdhejan de Erdheja Çewlîgê ya sala 2003an, Erdheja Xarpêtê ya sala 2010an, Erdheja Xarpêtê ya sala 2020an û Erdheja Pazarcixê sala 2023an pêk hatin.

## Çavkanî

Kategorî:Şikestekên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Şikestekên Kurdistanê
Şikesteka bakurê Anatolyayê

thumb|300px|Nexşeya Deşta Anatoliyayê ku Şikesteka bakurê Anatolyayê û Şikesteka rojhilatê Anatolyayê nîşan dide.
**Şikesteka bakurê Anatolyayê** şikeseteke li Bakurê Kurdistanê ye ku bi meyla rast-alî ber bi bakur ve diçe û li ser sinorê di navbera Lewheya Ewrasyayê û Lewheya Anatolyayê de ye. Şikesteka bakurê Anatolyayê şikestekek veguherînerê (transformasyon) parzemînî ye. Şikestek bakurê Anatolyayê ji Bakurê Kurdistanê, ji sêxala Kanîreşê bi veqetîna xala Şikesteka rojhilatê Anatolyayê ve bi dirêjahiya 1500 kîlomêtreyê ber bi Deryaya Egeyê, Deryaya Marmarayê û ber bi bajarê Stembolê ve dirêj dibe. Şikesteka bakurê Anatolyayê ji gelek aliyan ve dişibe Şikesteka San Andreas a Kalîforniyayê. Her du jî şikestekên veguherîner parzemînî ne û bi dirêjahî û bi rêjeyên şemitandinê ve wekhev in.

## Erdhejî
Ji erdheja Erzinganê ya sala 1939an û vir ve heft erdhejên bi mezinahiya 7,0 pileyî li ser Şikesteka bakurê Anatolyayê pêk hatine. Erdhejzanên ku li ser vê şêwazê lêkolîn dikin bawer dikin ku erdhejê şikestekê dikare erdhejek din li pey xwe çêbike. Bi lêkolînkirin a zextên li ser xeta ku ji ber her erdhejek mezin çêdibin, wan karîbûn şoka ku di tebaxa sala 1999an de li bajarê Îzmitê bi bandorek wêrankar pêk hatiye, pêşbînî bikin. Tê fikirîn ku zincîre ne temam e dibe ku di demek nêzîk de erdhejek li rojavayê şikestekê û dibe ku li nêzî bajarê pir niştecîh a Stenbolê pêk were.

## Çavkanî

Kategorî:Şikestekên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Şikestekên Kurdistanê
Eniya Kurdî ya Îslamî

**Eniya Kurdî ya Îslamî** komek çekdar a îslamî ya Kurd bû ku ji aliyê Selahedîn el-Kurdî ve hatibû damezrandin û di sala 2013an de wek berdevkê girûpê û Ebû Ebdullah el-Kurdî jî kar dikir û bi giranî li rojhilatê Helebê, deverên bakurê parêzgeha Reqayê kar dikir û parêzgeha Hesîçe. Di dema Şerê navxweyî yê Sûriyê de şer kir û li dijî hikûmet û milisên kurdên Rojava yên bê dînî bû, di nav wan de yên xwedî armancên hevbeş. Kom ji hev belav bû û di dawiya sala 2014an de tevlî Ehrar el-Şam bû.

## Dîrok
Kom di 22ê Mijdara 2013an de ji aliyê Selahedîn el-Kurdî û Ebû Ebdullah el-Kurdî ve hat damezrandin, ku çalakvanekî îslamî yê ji Efrînê li bakurê rojavayê parêzgeha Helebê ya Sûriyê, li ser sînorê Tirkiye, û wê demê di bin kontrola YPGê de bû.  Kom bû beşek ji Eniya Îslamî, ku hevbendiyek ji komên din ên Ehrar el-Şam, Ceyş el-Islam û yên din pêk dihat.  Di dema hebûna komê de, wan ligel komên din ên serhildayên Sûrî li dijî hikûmeta Sûrî û RXBRS şer kirin. Selahedîn El-Kurdî diyar kir ku armanca sereke ya komê hilweşandina RXBRSê û ji holê rakirina desthilatdariya pirçandî, bê dînî û demokratîk û li şûna wê avakirina qanûnên şerîetê yên tenê bi pêşengiya kurdên misilman e.  Ebû Ebdullah El-Kurdî her wiha diyar kir ku ev grûp bi piştgiriya Ehrar El-Şam weke dijminekî hevpar li dijî YPG’ê û ji bo alîkariya curbecurkirina opozîsyona Sûriyê hatiye avakirin.  Komê ji bo zarokên kurd li Helebê dibistanên îslamî dimeşandin.

Di 30 Kanûn 2013 de, berdevkê girûpê Selahedîn el-Kurdî di hevpeyvînekê de got ku desthilata îslamî dê mafên kurdan garantî bike û ku berevanîkirin ji nişteciyên kurdên Sûriyê armanca sereke ya girûpê ye, herwiha got ku komên kurdî yên hevrikên wan li Sûriyê bi rastî guh nadin ji bo berjewendiyên kurdan.  Wî her wiha diyar kir ku hebûna girûpê li seranserî deverên kurdnişîn ên bakurê Sûriyê ji Babê heta Qamişlo û Kaniya Xezalanê ku wan ji YPGê standibûn, heye. Di Kanûna 2014an de Eniya Îslamî ya Kurd bi temamî bi Ehrar El-Şam re bû yek.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2013an li Sûriyê
Kategorî:Rêxistinên îslamî
Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Sûriyê
Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)
Xnûmhotep û Niyanxnûm

**Xnûmhotep û Niyanxnûm** xizmetkarên qralê Misrê yên kevnar bûn. Ew li qesra qral Nyuserre Înî, ku fîrewnê şeşemîn ê Xanedaniya Pêncemîn bû û di nîvê duyemîn ê sedsala 25an BZ de hukum dikir, sernavê *Çavdêrê Manikurîstan* parve dikirin. Ew bi hev re li Saqqara hatin veşartin û di tirba wan a hevpar de wekî "bawermendên padîşah" têne navnîş kirin.  Ew bi wênekirina wan a taybet a di tomarên Misrê de navdar in, ku pir caran wekî yekem evîndarên hevzayend hatine şîrovekirin.

Zanyarên wek Thomas Dowson û Greg Reeder bawer dikin ku Xnûmhotep û Niyanxnûm yekem cot ê hevzayend e ku di dîroka kevnar de hatine tomar kirin. Têkiliya romantîk a gumankirî ya di navbera Xnûmhotep û Niyanxnûm de li ser xêzkirina du mêran e, ku poz bi poz radiwestin û hevûdin hembêz dikin.Xêzkirin evînek kûr nîşan dide, ji ber ku her du pozên destdayî nîşana nêzîkbûna herî mezin a hunera wê demê ye.

Navê her du zilaman têkiliyek zimanî heye: Niyanxnûm tê wateya "Jiyan ya Xnum ye" û Xnûmhotep tê wateya "Xnum razî ye". Heta îro nayê verast kirin ka ev navên jidayikbûnê ne (wek navên cêwîyan) an navên paşê hatine pejirandin.

## Çavkanî
Kasandra

**Kasandra** (yewnanî: Κασσάνδρα, *Kassandra*) di mîtolojiya yewnanî de dotmîra Troyayê ye. Keça Prîamos û yên Hekabêyê. Hemû çavkaniyên derheqê wê qebul diken ku ew kahînek bû. Çaxê genciniya xwe de ji aliyê xaleta xwe Xatûna Amazonan de hate perwerde kirin.

Dilê Apolonî kete wê. Lê belê ew ji Apolonî razî nebû. Apolon ji wê re hêzên pêşbiniyên rastî bida Kasandra jî beranberî wê hêzê daxwazên Apolonî çêkira. Apolon gotina xwe kir hêzên pêşbiniyên rastî da Kasandrayê. Lê Kasandra soza xwe cîh ne anî. Apolon ji vêyeke pir aciz bû wê lenet kir. Peşbiniyên Kasandrayê dîsa rast bûn lê êdî ti kesê ji wê bawer ne dikir.Derheqê leneta wê nivîskarê latînî Hyginus di berhema xwe *[[Fabulae]]* de dibêje:

*Kasandra, keça key û keybanûya, li perestgeha Apolon, ji pratîkê westiya, tê gotin ku di xew de çûye; Dema ku Apolon xwest wê hembêz bike, wê derfeta laşê xwe neda. Ji ber vê yekê, gava ku wê tiştên rast pêşbîniyan kir, kes jê bawer nekir.*

Kasandra pêşbiniyekê ji bo Parîs û Helenêyê dîtibû. Heger Helenê bihata Troyayê ti ew bibûya sedeme ketina Troyayê. Lê pêşbîniya wê ji aliyê her kesî hat paşguhkirin. Helen hate bajarê. Piştî hatina wê jî şerê Troyayê dest pê kir.

Kasandra ketina bajarê Troyayê jî dîtibû. Çaxê Troyayî Hespê dar li ber deriên bajêrên dîtibû; Kasandra xetir ji bajariyan kir. Bajariyan guh neda îkazên kahînê. Hespê anîn nava bajar. Bajar di pê leşkerên di nav hespên de derketî hatibû dagirkirin.

Piştê werankirina bajarê Kasandra xwe xef kiribû di nav perstgeha Atênê. Lê li wir Aîasa biçûk wê dît, destdirêjiyan jê kir. Paşê êrîşa xwe ya qirêj qedand. Kasandrayê wek xulamekî da Agamemnonî.

Agamemnon xulamê xwe li xwe re bir. Kasandrayê li rêve pêşbînîyekî din dît. Pêşbîniyê da mirina Agamemnonê ji hêla jina wê Klîtemnêstrayê ve dît. Xetiriyan ji Agamemnonê jî kir. Agamemnon guh dayê lê piştê hatina mala xwe Mîken pêşbînîyê bîr kir. Klîtemnêstra, Agamemnonî ji destê dostê xwe Egîstosê ve bi pinîtî da kuştin.

Piştê mirina Agamemnonî, Klîtemnestrayê Kasandra jî nehîşt sax, wê jî kuşt.

## Binihêre

* Sendroma Kasandrayê
* Kassandra (pirtûk)

## Çavkanî

Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Zarokên Prîamos
Hugo Chávez

**Hugo Rafael Chávez Frías** (jdb. 28ê tîrmeha 1954an li Sabaneta - m. 5ê adarê 2013an li Karakas) efser û siyasetmedarekî venezuelayî bû. Ji sala 1999an heta mirina xwe di sala 2013an de 62emîn serokê Venezuelayê bû.

Chávez di bernameya xwe de Simón Bolívar wek model digirt û pabendbûna wî ya bi Amerîkaya Başûr ya yekbûyî dikir. Albayê berê di destpêka salên 1980î de tevgera Movimiento Bolivariano Revolucionario 200 damezrand. Piştî hewldana derbeyeke têkçûyî Chávez di seranserê welêt bû binavûdeng û du sal di girtîgehê de ma. Wî partiya Movimiento Quinta República damezrand û di hilbijartinên serokatiyê yên 1998an de bi ser ket. Di hilbijartinên salên 2000an, 2006an û 2012an de sê caran ev li pey hev wek serok hate hilbijartin.

Şoreşa Bolîvarîk ya Chávez ramanên sosyalîst û marksîst tev de girt û piştî netewekirina pîşesaziyên sereke, dewlemendiya neftê ya welêt bikar anî da ku vîzyona xwe ya "sosyalîzma sedsala 21an" di polîtîkayên civakî û xerîdarbûnê de fînanse bike.

Kesayetiya Chávez, siyaseta wî, şêwaza serokatiya wî û derketinên wî yên di medyayê de bûne sedema nîqaşên ku bala navneteweyî kişand ser xwe. Di heman demê de wî ji komên çepgir û antî-globalîzmê jî bal û pênaseyek girîng girtin. Rexnegiran ew bi taybetî bi kiryarên wî yên otorîter û polîtîkayên aborî yên nedomdar tawanbar kirin. Hevkariya bi dîktator û tevgerên çekdar ên cuda re û danûstandinên wî bi endamên opozîsyon û dijberan re jî cihê nakokiyê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Siyasetmedarên venezuelayî yên sedsala 21an
Aşokayê Mezin

thumb|Aşokayê Mezin
**Aşoka** an jî **Aşokayê mezin** (ji 304 b.z. heta 232 b.z.) împeratorekî Hindistanê bû. Ew wekî hikûmdarê herî mezin ê Hindistanê tê hesibandin. Ew împeratorê sêyem ê xanedana Maurya bû. Serdestiya wî ji sala 269 berî zayînê heta 232 berî zayînê li Hindistana kevnar bû. Împeratoriya Aşoka li ser piraniya axa îro ya tevahiya Hindistanê, Pakistan, Efxanistan, Nepal, Bengladeş bû. Ev împeratoriya Maurya ya berfireh ji wê demê heya roja îro împeratoriya herî mezin a Hindistanê ye.

Împerator Aşoka bi rêveberiya xwe ya bikêrhatî ji împeratoriya xwe ya berfireh çêtir tê zanîn. Ew bi propagandaya budîzm jî tê naskirin. Aşoka herî mezin û yek ji herî hêzdar a cîhanê tê hesibandin.
thumb|Împeratoriya Ashoka

## Çavkanî

Kategorî:Budîzm
Kategorî:Hikûmdarên hindistanî
Kategorî:Hindistanî
Kategorî:Leşker
Kategorî:Mirin sedsala 3an b.z.
Napee

**Napee** cureyekî periyên mîtolojiya yewnanî ne. Agahiyên derheqê wan nîmfêyan pir kêm in. Di sedemên kevnar de dihat bawerkirin ku ew nîmfe piranî geliyan de, şikeftên di nav geliyan de dijîn. Periyên pir bi kêf û şermok bûn. Bi xwedawend Artemîsê re dihat têkildarkirin. Bi wê rê digeriyan.

Pir kêm çavkaniyen de navê wan derbas dibî yek ji wan:

Publius Papinius Statius di Thebaidê xwe de gazî wan kir, dema ku Naîad Ismenis ji kurê xwe yê mirî Krenaios re dibêje:

"Ez xwedawendek mezintir û şahbanûya nîmfêyan dihatim girtin. Li ku derê ye! Ew girseya derengî ya dîwanan li dora salonên diya te ye, Napeeyên ku dua dikirin ku ji te re xizmetê bikin li ku ne?"

## Çavkanî

Kategorî:Nîmfê
Atlantîs

**Atlantîs** (yewnanî: Ατλαντις) navê fîktîv ê giravekê ye di serdemên kevnar de ya ku ji hêla yezdanan ve, ji ber cezakirina gunehên mirovan, hatibû noqandin.
[220x124px|thumb|rast|Nexşeya Atlantîsê ji hêla [Athanasius Kircher (Amsterdam - 1664 )]]

Heman demê de gelên Yewnanistana kevn qebîleyên fînîkiyên ku li bakurê Afrîkayê dijiyan re jî digotin Atlantîsiyan.

Di wêjeya klasîk de li ser Atlantîsê Platon, Plutarch, Diodorus Siculus, Aelian, Pliniusa kal nivîsandine.

Hemû çîrokên derheqê Atlantîsê de behsa dewlemendî û serbilindiya şaristaniyê dikir. Dibe ku ew şaristanî yên Mînosê jî be , lê tê texmînkirin ku ew tenê çîrokek ji bo gelên Yewnanistanê dewlemend bibe şîret. Ji ber ku delîlên arkeolojîk tinne , rastbûna wê îspat bike.

## Çavkanî


Kategorî:Giravên mîtolojîk
Celâl Şengör

**Ali Mehmet Celâl Şengör**, ( li Stembol) akademîsyen, zanyar û erdnasekî tirk e ku bi xebatên xwe yê di warê zanistiya erdê ya binyadî û tektonîkî de tê zanîn. Wî bandora parzemînan li ser avahîya kemberên çiyayan eşkere kiriye û parzemînek şerît keşf kir ku jê re gotiye Parzemîna Kîmmerê.

Şengör endamê Akademiya Zanistî ya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî, Civaka Felsefeya Amerîkî û Akademiya Zanistî ya Rûsyayê ye. Piştî Mehmet Fuat Koprülü ew duyem profesorê tirk e ku ji bo Akademiya Zanistî ya Rûsyayê hatiye hilbijartin. Şengör bi madalyaya Gustav Steinmann ji aliyê Komeleya Jeolojî ya Almanyayê ve hatiye xelatkirin. Şengör li Fransa, Înglistan, Awistirya û DYA’yê wek profesorê mêvan dixebitiye û di sala 1988an de ji Fakulteya Zanistê ya Zanîngeha Neuchâtelê, doktoraya rûmetî ya zanistê wergirtiye. Şengör di sala 1990an de li Academia Europaea hat qebûlkirin û di heman salê de bû endamê nûçegihanê Servîsa Jeolojîk a Awistiryayê û di sala 1991an de bû endamê rûmetê yê Komeleya Jeolojî ya Awistiryayê. Di sala 1991ê de Xelata Serdema Agahiyê ya Wezareta Çandê wergirtiye. Di sala 1992an de li Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê di Beşa Jeolojiyê ya Giştî ya Fakulteya Madenê de bûye profesor.

## Kariyera akademîk
Şengor wekê endamê malbatekî tirkên Rumelîa jîdayîkbû ye. Di sala 1981ê de li Fakulteya Madenê ya Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê di beşa jeolojiyê ya giştî de dest bi kar dike. Di sala 1984an de Xelata Serokatiyê ya Civata Jeolojî ya Londonê û di sala 1986an de jî Xelata Zanistî ya TÜBITAKê wergirtiye. Di heman salê de li Fakulteya Madenê ya Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê dibe doçent.

Di sala 1988 de, wî doktoraya şerefê ya zanistê (Docteur ès sciences honoris causa) ji Fakulteya Zanistî ya Zanîngeha Neuchâtelê wergirt. Di sala 1990î de li Academia Europaea hat qebûlkirin û dibe endamê yekemîn a Tirkiyeyê ya civakê. Di heman salê de bû endamê nûçegihanê Servîsa Jeolojîk a Awistiryayê û di sala 1991an de dibe endamê rûmetê yê Civata Jeolojîk a Awistiryayê. Dîsa di sala 1991ê de xelata serdema zanistiyê ya Wezareta Çandê wergirt.

Di sala 1992an de li Fakulteya Madenê ya Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê di Beşa Jeolojîya Giştî de dibe profesorsex. Di sala 1993an de bû endamê herî ciwanê damezrînerê Akademiya Zanistî ya Tirkiyeyê û ji bo endamê konseya akademiyê hate hilbijartin.

## Pîrtûkên wî

* "Zümrütname" (Yapı Kredi Yayınları, 1999)
* "Hasan Ali Yücel ve Türk Aydınlanması" (TÜBİTAK Yayınları, 2001)
* "Zümrüt Ayna: Bilimsel Düşünce Üzerine Denemeler" (Yapı Kredi Yayınları, 2003)
* "Yaşamın evrimi fikrinin Darwin döneminin sonuna kadarki kısa tarihi" (İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları, 2004)
* "99 Sayfada İstanbul Depremi" (İş Bankası Kültür Yayınları, 2006)
* "Bilgiyle Sohbet - Popüler Bilim Yazıları" (İş Bankası Kültür Yayınları, 2014)
* "Dahi Diktatör" (Ka Kitap, 2014)
* "Aptalı Tanımak" (Ka Kitap, 2015)
* "Newton Neden Türk Değildi?" (Ka Kitap, 2015)
* "Bir Toplum Nasıl İntihar Eder?" (Ka Kitap, 2016)
* "Cehennemdeki Üniversiteliler" (Ka Kitap, 2016)
* "Bilimin Büyüsü" (İnkılap Kitabevi, 2019)

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Zanyarên tirk
Dêra Zorê (parêzgeh)

**Dêra Zorê**, **Dêrezor**, parêzgehek e li Rojava (Sûrî). Dêra Zorê bi cihên kevnare tê naskirin wekî Dura Firatê û hindekî din ê wekî Dêran. Piraniya xelkê Dêra Zorê ji ereban dest pê dike ama berî şerê Sûriyê nêviyê xelkên wê ermenî bûn. Çemê Firatê bajar dike du perçe.

## Çavkanî

Kategorî:Parêzgehên Sûriyê
Okeanîd

**Okeanîd** di gorî mîtolojiya yewnanî cureyekî Nîmfêyan e. Ev nîmfe ji nîmfêyên avê nin. Sê hezar perî-xwedawendan pêk tên. Bavê wan Okeanos, diya wan Têtîs e.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Nîmfê
Postman (nermalav)

**Postman** platformek ji pêşvebirina ye nave we ji te nivîsandin wek (API) minakirin, avakirin, ceribandin û dubare kirin API. Ji nîsana 2022an ve, raportkirina Postman dike ku zêdetirî 20 mîlyon kes pêk tene be hjmarek 75,000 APIyên vekirî hene, wek xelk dibêjen Postman navenda APIya herî mezin a cîhanê. Mektiba wan ji li San Francisco ye û mektiba bere ji li Bangalore hîn heye.

## Dîrok
Postman di sala 2012an de wekî projeyek alîgir a mohandese pernamesaz Abhinav Asthana dest pê kir, ku dixwest ceribandina API-ê go asan biki, dema ku li Yahoo Bangalore dixebitî. Wî Postman wekî app belaş di Firotgeha Webê ya Chrome de dest pê kir. Gava ku karanîna app mezin bû, Abhinav hevkarên berê Ankit Sobti û Abhijit Kane ji bo afirandina Postman Incb bikin. Sê hev-damezrîner îro pargîdaniyê rêve dibin, Abhinav wekî CEO (*Serokê)* û Sobti wekî CTO (rebere teknolocî) dike.

Di 2022an de, Postman di navnîşa Forbes Cloud 100-ê de di rêza 28-an de bû, de hjmara #54-a sala berê.

## Amûr

* Depoya API: Destûrê dide bikarhêneran ku di platformek navendî de di nav torên gelemperî, taybet, an hevkariyê de li dora hunerên API-ê hilînin, katalog bikin û hevkariyê bikin
* Çêkerê API: Alîkariya pêkanîna xebata sêwirana API-ê bi navgîniya taybetmendiyan, tevî OpenAPI, GraphQL, û RAML dike. Kontrolên çavkaniya cihêreng, CI/CD, dergeh, û çareseriyên APM yek dike
* Amûr: Xerîdar API, sêwirana API, belgekirina API, ceribandina API, serverên mock, û tespîtkirina API
* Îstixbarat: Hişyariyên ewlehiyê, lêgerîna depoya API, cîhên xebatê, rapor, rêveberiya API
* Cihên xebatê: Cihên xebatê yên giştî, taybet û hevpar rê didin pêşdebiran ku li hundur û derveyî hevkariyê bikin

## Plan
Pêşkardina Postman yek dekare biki ser gelek qatan, ji civaten becok heye navindin mezen ji dekarin pek binin. bi hezaran pêşdebiran re xizmetê bikin û bi GitHub û GitLab re domên xwerû, rapor, lêkolîne, rêveberî û entegrasyonên pargîdaniyê pêşkêş bikin.

## Xwedî
Postman taybet tê girtin, bi fînansekirina Nexus Venture Partners, CRV, Insight Partners, Coatue, Battery Ventures, û Mary Meeker 's BOND.

## Çavkanî
Lewheya Anatolyayê

thumb|300px|Nexşeya ku sinor û lewheya diyar dike. Lewheya Anatolyayê bi jimareya 21ê hatiye diyarkirin.
**Lewheya Anatolyayê**, perçeyek tektonîkî ya parzemînê ye ku ji Lewheya Ewrasyayê bi Şikesteka bakurê Anatolyayê û ji Lewheya Ereban jî bi Şikesteka rojhilatê Anatolyayê ji lewheyan tê veqetandin. Erdhejên herî girîng ên li herêmê di dîrokê Erdheja Erzinganê ya sala 1939an şikeseka bakurê lewheyê pêk hatiye û erdheja wêrankar Erdheja Gurgum û Dîlokê ya sala 2023an e ku li başûrê rojavayê lewheyê li ser xeta Şikesteka rojhilatê Anatolyayê pêk hatiye.

Li gorî Muzeya Dîroka Xwezayî ya Amerîkî, pergala veguherînera Anatolyayê "dibe ku di cîhanê de ya herî çalak e". Şikesteka rojhilatê Anatolyayê sinorê bi Lewheya Ereban çêdike. Li aliyê başûr û başûrê rojava ve bi Lewheya Afrîkî re sinor e. Ev sinor bi taybetmendiyên pêçandî yên di nav qalika okyanûsê ya li binê Deryaya Navîn û hem jî di nav qalika parzemînî ya Anatolyayê de diyar dibe. Li qiraxa bakur bi Lewheya Ewrasyayê re xwedî sinorek veguherîner e ku qada Şikesteka bakurê Anatolyayê pêk tîne.

## Çavkanî

Kategorî:Lewheyên tektonîk
Heja

**Heja** an bi navê xwe yê rast **Heja Dindar** (jdb. 21 Hezîran 1991, Stembol, Tirkiye), rapperekî tirk a bi eslê xwe kurd e. Karsazê kurd Selim Dindar ê ku di sala 2009an de li Bakirkoyê rastî êrîşê hatibû.

## Jiyan
Heja Dîndar di 21 hezîrana 1991ê de li Stembolê ji dayik bûye. Bi eslê xwe Şirnexî ye û bi eslê xwe kurd e. Ew jî kurê karsazê kurd Selîm Dîndar e. Bavê wî di 2'ê Kanûna 2009'an de li Bakirkoya Stembolê di êrîşa çekdarî ya li dijî Komeleya Cizîrîler de bi 7 guleyan hat qetilkirin. Niha jî li Stembolê dijî. Bi rastî, di sala 2020an de, wî strana '7 Kurşun' ku bi Cem Adrian re bi hev re got, wekî pesnek ji xwe re çêkir.

## Kariyer
Di sala 2009an de, bi eleqeya muzîka rapê, albûmên înternetê yên "Telaş" û "Gayet Sade" derxist. Bi van albûmên xwe karî navê xwe bide zanîn. Di sala 2012'an de ligel muzîkjenê rap yê tirk Sansar Salvo ji bo bîranîna bavê xwe Selîm Dîndar albûma 'Bêje' derxist. Heja ku bi strana Tell navdar bû, di beşa rêzefîlma Çukur a ku di sala 2019an de li ser ekrana Show TVyê bi rapperê tirk-alman Eko Fresh hat weşandin, strana "Ich bin Çukur" got. Di heman salê de, wî bernameyek înternetê ya bi navê 'Purplehej' ava kir. Paşê O Ses Türkiye Rap' server bûye. Di heman demê de ew endamê koma muzîka rapê ya tirkî Istanbul Trip e. https://www.haberler.com/haberler/o-ses-turkiye-sunucu-heja-kimdir-heja-gercek-adi-13881546-haberi/ 

## Dîskografî
**Albûmên stûdyoyê**

* Karaköy Trap (2016)
* 110 (2019)
**Single**
* Korkum Yok (ft. Xir) (2022)
* Tek Bir Mermim Var (ft. Nefo) (2022)
* Lacivert (ft. Şam) (2022)
* Yakma Bizi (2022)
* Dönsün Dünya Dönsün Alem (ft. Cash Flow) (2021)
* Gidecem Yerim Yok (2021)
* İsyan (ft. Selo, Şam, Xir) (2021)
* Ağır Taşlar (ft. Çağrı Sinci) (2021)
* Bir Kez Olsun Ses Ver (ft. Yener Çevik, Xir, Eko Fresh, Kamufle) (2021)
* Büyüdüm (ft. Şiir!) (2021)
* Hayaller Pert (2020)
* Babam ve Kırık Oyuncaklar (ft. Şiir!, Kayra, Cansu Türedi) (2020)
* Hayrola (ft. Maestro) (2020)
* 7 Kurşun (ft. Cem Adrian) (2020)
* Aliço - Çukur Dizi Müziği (ft. Saki Çimen) (2019)
* Ich bin Çukur (ft. Eko Fresh) (2019)
* Yoga (2019)
* Yemin Ederim (ft. Şam) (2019)

## Girêdanên derve

* Heja li ser Instagram

## Çavkanî

# 

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1991
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Pages with unreviewed translations
Kategorî:Rapvanên kurd
Kampa Ertoşê

**Kampa Ertoşê** , gundekî ser bajarê Geverê ye. Niştecihên vî gundî ji gundê Ertoşin. Salên 1990an hatin vir.

Kategorî:Gundên Geverê
Laura Coleman

**Laura Coleman**, ( li Melton Mowbray, Înglistan) model, aktrîs û fenomenê medyaya civakî ya îngilîzî ye ku ji aliyê MODELS 1 ve tê temsîlkirin. Coleman di 22 saliya xwe de pêşbirka bedewiyê ya Miss England 2008 qezenc kir û Înglistanê li pêşbirka Miss Worldê temsîl kiriye.

## Jînenîgarî
Coleman li Melton Mowbray ji dayik bûye ku ji malbatek model û serkeftiyên pêşbirkên bedewiyê tê. Dapîra wê yî ji aliyê dayikê ve Irene 12e sernav bi dest xist û di salên 1940an de bû Miss Army Pin-Up û Miss Lovely Legs. Dayika wê Dena di 20 saliya xwe de 20 pêşbirkan bi dest xist, tevî Miss East Anglia û di Miss Great Britain de bûye fînalîst.

Coleman di sala 2005an de dema ku li Zanîngeha De Montfort li Leicesterê di beşa qanûna karsazî û kirrûbirrê de dixwend, di sala 2005an de li pêşbirka Miss Leicestershire bû yekem û di vê salê de li pêşbirka Miss England de bû çaremîn.

Coleman di sala 2008an de Miss Derby qezenc kir û di 18ê tîrmeha sala 2008an de, tenê rojek piştî mezûnbûna xwe, di hewildana xwe ya duyem de di Miss England 2008 de bû bedewa yekem a salê. Piştre Coleman di Miss World 2008 de, li Afrîkaya Başûr, Înglistanê temsîl kiriye.

Ew niha li Londonê dijî û ji hêla ajansa modela Models 1 ve tê temsîl kirin. Laura ji bo markayên domdar û moda kevnare ya li ser Instagramê bandorkarekî medyaya civakî ye.

Coleman di gelek fîlmên metrajdirêj de derketiye ku di nav de King Arthur ya Guy Ritchie heye: Excalibur Rising (2017) û The Witches of Dumpling Farm (2018.)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Aktrîsên îngilîz
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên îngilîz
Delîla Dîlan

**Delîla Dîlan**, ( li Qersê) stranbêjeke kurd e û keça malbateke kurd e . Malbata wê bi eslê xwe ji Qersê ye. Berê koçî Stembolê kirine.

## Dîskografî
* *Çavreşa min* (2022)
* *Dîlan Dîlan* (2022)
* *Dilê Min* (2021)
* *Dare Dare* (2020)
* *Esmer Were Were* (2019)
* C*an Evinden Vuracağım* (bi zimanê tirkî, 2018)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Delîla Dîlan li ser YouTubê
Exbaru't-Tiwal

**Exbaru't-Tîwal** (erebî: **الأخبار الطوال**) pirtûka Dînewerî ya dîrokê ye.
Ji sê beşan pêk tê. Di berhemê de behsa Adem, û pêxemberên di du wî re hatine, qewmên Ad û Semûd, du re Dawid, Bekqis Silêman û Îsraîliyan dike.
Paşê jî behsa dîroka Îranê, Îskenderê Mezin, Şerê Sasanî, rewşa welat û siyasî û dînî behsa jiyana Nûşîrevan û behsa jiyana Muhemmed dike. Du re behsa şerrê Qadisiye, Celûla û Nihawendê dike. Kuştina Osman û xelîfetiya Elî, şerê Sifînê, Û ji wî şûnde dewleta Ebasî ku ava dibe îxtilaf û propaganda Ebû Muslim Xoresanî dike.

Berhem cara yekem ji aliyê V. Rosen di nav nivîsên Leningradê yên Sankt Petersbûrg de hatiye dîtin. Niha li pirtûkxaneya Sankt Petersbûrgê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên dîrokê
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an
Margrethe II

**Margrethe II** (bi danîmarkî: ****, jdb. 16ê avrêlê 1940an li Qesra Amalienborg, Kopenhag) ji 14ê kanûna paşîn ya 1972an vir ve keybanûya serdest ya Danîmarka, giravên Feroe û Grînlandê ye.

Ji mirina qralîçeya brîtanî Elizabeth II a di 8ê îlona 2022an de, Margrethe seroka jin a herî dirêj a cîhanê ye.

Ew ji Mala Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg, şaxek Mala Oldenburgê, tê.

## Çavkanî

Kategorî:Hikûmdarên protestan
Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Keçên keyan
Kategorî:Mirovên zindî
Êsferayên

**Esfarîn** bajarek li başûrê rojhilatê parêzgeha Xorasana Bakur a Îranê ye.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Bakur
BRICS

**BRICS,** saziyeke navneteweyî ye. Navê saziyê ji kurtkirina navê pênc welatên xwedî aboriyê serdestê cîhanê ne: Brezîl (**B**razil), Rûsya (**R**ussia), Hindistan (**I**ndia), Çîn (**C**hina) û Afrîkaya Başûr (**S**outh Africa). Çar yekem di destpêkê de wekî BRIC (an BRICs) di sala 2001ê de ji hêla aborînasê Goldman Sachs ù Jim O'Neill ve hatin danîn ku pêşbînî kir ku ev welat dê di sala 2050an de bibin hinek ji wan aboriyên herî serdest ên cîhanê.

## Serokên wezîrên niha

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistinên ku di 2006an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên ku di 2009an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên siyasî yên navneteweyî
Duzgun Kaplan

**Düzgün Kaplan** siyasetmedarekî kurd li Tirkiyeyê e û ji 10ê nîsana 2024an ve serokê Partiya Maf û Azadiyan ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Seroka nû a Partiya Maf û Azadiyan dihat hilbijartin (bi tirkî)

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Maf û Azadiyan
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Xulamtî li DYAyê

thumb| Nexşeya dewletên Amerîkî ji sala 1789 heya 1861 ku koletî qanûnî bû.
**Xulamtî li DYAyê** an **Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê** ji ev serdema xulamtiyê re tê gotin, ya ku di 13 koloniyên de peyda bû. Di sala 1776an de ji ev 13 kolonyan Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê derket holê. Ji neviyên xulamên berê re afroamerîkî an afrîkî-amerîkî tê gotin, her çend afrîkî-amerîkî jî hene ku paşê koçî DYAyê kirine.

Kolonîzasyona Amerîka ji sedsala 16a heya sedsala 19an bi koletiyek girseyî ya kesên afrîkî pêk hat, yên ku wek karkerên erzan li hemû beşên parzemîna ducarî ya kêm niştecîh dihatin xebitandin. Ev ne tenê koloniyên brîtanî, hollendî, swêdî, fransî û spanî yên ku piştre bûn DYA dihewîne, lê bi rêjeyek hîn mezintir bandorê li Brezîl û koloniyên ewropî yên li deryaya Karibê jî dike. Lêbelê, li ser axa Amerîkaya bakur, koletî formên ku ji bo parzemîna ducar yekta bûn bi dest xist.

Bi vî havî di sala 1501an de, padîşahên Spanyayê Ferdinandê Aragonî û Îsabellaya Kastîlî destûr dan rûniştvanên cîhana nû ku mirovên reş ji bo karê bi zorê ji Afrîkayê bînin Amerîka. Piştî ku gihîştin Amerîka, mirovên afrîkayî wekî koleyên koloniyên ewropî hatin firotin û li ser çandiniyê, bi taybetî li koloniyên başûr, hatin xebitandin. Ev pratîk zû li hemî kolonî û giravên ewropî yên li Amerîkaya Başûr, Amerîkaya Navîn û Karîb belav bû.

## Çavkanî

Kategorî:Afroamerîkî
Kategorî:Avabûnên 1776an li DYAyê
Kategorî:Dîroka civakî ya DYAyê
Kategorî:Koletî
Kategorî:Sedsala 18an li DYAyê
Kategorî:Sedsala 19an li DYAyê
Erdheja Xarpêtê 2020

**Erdheja Xarpêtê**, erdhejekî ye ku di 24ê çileya sala 2020an de bi saeta Bakurê Kurdistanê saet di 20:50an de li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye. Erdhej li parêzgehên Meletî, Xarpêt pêk hatiye. Navenda erdhejê li navçeya Xûx a bi ser parêzgeha Xarpêtê bû û li Bakurê Kurdistanê li qadek berfireh hatiye hîskirin. Erdhejê bi qasî 22 çirkeyan dewam kir û li gorî Resetxaneya Qendîllî yê mezinahiya erdhejê 6,5  û li gorî USGSê 6,7  hatiye pîvan.

Ji ber erdhejê hinek hatin xwarê, 1.466 kes birîndar bûn û li Xarpêtê 37 kes li Meletî yê jî 4 kes, bi temamî 41 kes jiyana xwe jidest dane.

## Erdhej
Erdhej li ser xeta Şikesteka rojhilatê Anatolyayê, li ser sînorê di navbera lewheyên Anatolya û Ewrasyayê de pêk hatiye.

Hêza erdhejê ji hêla Rasatxaneya Kandîllî û Enstîtuya Lêkolînê ya Erdhejê ve 6,5 , ji hêla USGSê ve 6,7 pîle ji hêla AFADê ve 6,8 , ji hêla pargîdaniya lêkolîna erdhejê ya Ewropayê EMSC ve 6,8  hate ragihandin.

Erdhej li Bakurê Kurdistanê li bajarên wekî Xarpêt, Meletî, Semsûr, Amed, Xetay, Dîlok, Gurgum, Sêrt, Şirnex, Sêwas, Riha û Dêrsimê pêk hatiye. Heman erdhej li welatên wekê Îsraêl Sûrî, Iraq, Îran û li Libnanê hatiye hîs kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Erdhejên li Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 2020an
Kategorî:Karesatên xwezayî
Abdulla Herkî

**Abdulla Mihemed Arîs** ê ku wek **Abdulla Herkî** jî tê nasîn, (jdb. 1ê Kanûna paşîn 1989an) stranbêj û pêşkêşvanekî kurd e ku li gundê Sîlanê yê girêdayî navçeya Girdesîn a Akrê ji dayik bûye. Herkî di sala 1996an de li navçeya Girdeşînê dest bi xwendina seretayî kir û her tim hezkirineke mezin ji stranbêjiyê re hebû. Mamoste û hevalên wî di destpêkê de gelek teşwîq kirin ku stranan bêje. Yekem car di sala 2005 de beşdarî bernameya Faraşîn a Kurdistan TV bû û bi nav û deng bû û ew bername bû piştgirek baş jê re ku di cîhana muzîkê de bi cih bibe. Abdulla Herkî di sala 2011an de zewicî û di sala 2012an de bawernameya lîsansê li Zanîngeha Dihokê wergirt û piştî wê çendê karî di warên çand, medya û ronakbîriya ciwanan de bidest bixe.

## Jînenîgarî
Abdulla Herkî di sala 2011an de zewicî û di sala 2012an de bawernameya lîsansê li Zanîngeha Dihokê wergirt û piştî wê çendê karî di warên çand, medya û ronakbîriya ciwanan de bidest bixe. Di sala 2013an de wek stranbêjekî herêmî hat naskirin û bi stranên xwe yên nû gavên baştir avêtin. Abdulla Harkî gelek strana dawetan bi Gotin û awazê xwe çêkiriye, bi dehan klîbên wî jî hene. Ne tenê li herêma Kurdistanê, li her çar parçeyên Kurdistanê, bi taybetî li bakur û rojhilatê Kurdistanê, heta li welatên Ewropayê jî, di dawetên kurdan de li dar dixe.

## Bernameya televîzyonê
Abdulla Herkî ji bilî karê stranbêjiyê di sala 2020an de li Waar TV dest bi pêşkeşvaniyê kir û heta niha jî berdewam e.

## Dîskografî
### Albûm
* *Şêhida dîla* 2016
* *Kevna yar* 2018
* *Bila bimrim* 2019
* *Bê dil* 2020
* *Seyran* 2022

## Klîp
* *Şengê*
* *Qederê*  
* *Dumahîk şef*  
* *Dil ketmê*  
* *Pêşmerge*
* *Rîfrandom*
* *Tembora dlê min*
* *Sêvê*
* *Hela Hela – Mashup*
* *Te çewa dilda*
* *Yal Bîrê*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Youtube Abdulla Herkî

Kategorî:Jidayikbûn 1989
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Lewheya Ewrasyayê

thumb|300px|Lewheya Ewrasyayê.
**Lewheya Ewrasyayê** lewheyeke tektonîk e ku bi îstîsnayên berbiçav ên parzemîna Hindistanê, parzemîna Ereban û herêma rojhilatê Çiyayê Çerskî li rojhilatê Sîbîryayê, piraniya parzemîna Ewrasyayê (qadeke ku ji parzemînên kevneşopî yên Ewropa û Asyayê pêk tê) vedihewîne. Lewheya Ewrasyayê di heman demê de rûyê okyanûsê ya ku ber bi rojava ve ber bi Keviya Navîn-Atlantîk û ber bi bakur ve ber bi Rica Gakkel ve dirêj dibe jî vedihewîne.

Li qiraxa rojhilat, li bakur bi Qada Amerîkaya Bakur re, li başûr bi Deşta Deryaya Fîlîpînê re û bi Qada Okhotsk û Qada Amûrî re sinor e. Li qiraxa başûr li rojava bi Deşta Afrîkayê, li nîvê Deşta Ereban û li rojhilat bi Qada Hind-Awûstralyayê re sinor e. Aliyê rojava sinorek cihêreng e bi Qada Amerîkaya Bakur re ku beşa herî bakur a Ringa Atlantîk a Navîn pêk tîne ku ji hêla Îzlandayê ve tê dorpêç kirin. Hemî teqînên volkanîk ên li Îzlandayê, wekî teqîna sala 1973an ya Eldfell, teqîna sala 1783an ya Laki û teqîna sala 2010an ya Eyjafjallajökull, ji hêla Amerîkaya Bakur û Pelqên Ewrasyayê ve ku ji hev dûr dikevin, ji ber encama hêzên sinorên plakayên cihêreng pêk tên.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnasiya Asyayê
Kategorî:Lewheyên tektonîk
Êos

**Êos** (yewnanî:Ηως )di mîtolojiya Yewnanî de xwedawenda berbangê û heman demêde kesayîtbûna berbangê ye. Ew keça Tîtan Hîperîon û Teîa û xwişka Hêlios (Roj) û Selênê (Heyv) ye. Êos bi kirasekî reng safrankirî li ber Helîos erebeya xwe siwar dibe da ku hatina rojê ragihîne. Sernavekî wê jî "tiliya pembe" bû.
thumb| Li ser firaxekê: di dema berbangê de di nav parxêla xwe Êos - BZ sedsala 4em

Êos ji aliyê Afrodîtêyê ve hatî lanet kirin ku bi domdarî evîndar bibe, Êos gelek têkiliyên evînê bi zilamên mirî yên bedew re hebûn, ku piraniya wan ji ber baldariya wê xwediyê dawiya trajîk bûn. Êos bi porê nerm, milên sor û tiliyên xwe wekî tîrêj dixuya. Hevwateya romanî ya Eosê Aurora ye.Astreosê re zewicî , bayan û stêrka berbangê anîn dinê. 

Mêrekî wê jî Titonosa malbata keyên Troyayê ye. Keyê Etiyopyayê yên efsaneyî Memnon ê û Êmatîon zarokên wan in.

## Çavkanî

Kategorî:Hevjinên Arês
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Erdheja Anatolya Bakur 1668

**Erdheja Anatolya Bakur**, erdhejekî wêrankar e ku di 17ê tebaxa sala 1668an de danê sibê li bakurê Anatolyayê, li herêma Deryaya Reş û li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye. Mezinahiya wê di navbera 7.8-8.0 Ms de bû. Li gorî pîvana Mercalli ya guhertî tundî ya erdhejê IX bû. Navenda erdhejê li qeraxa başûrê Gola Ladikê bû. Ji aliyê rojava ve heta Boluyê û li aliyê rojhilat heta Erzinganê zirareke mezin çêbû û di encamê de nêzîkî 8000 kes jiyana jidest didin. Heta niha ev erdhej, erdheja herî bihêz e ku li Anatoliya û li Bakurê Kurdistanê hatiye tomarkirin.

## Tektonîk
Bakurê Anatolyayê li ser seranserê sînorê veguherîna di navbera Lewheya Anatolyayê û Lewheya Ewrasyayê de dirêj dibe. Li gorî Lewheya Ewrasyayê, Lewheya Anatolyayê ji ber berdewamiya tevgera Lewheya Ereban, ji bakur ve ber bi rojava ve diçe. Sinorê vî perçeyê ji aliyê bakur ve 1.500 km dirêj dibe ku li Bakurê Kurdistanê ji sêxala Kanîreşê ber rojava ve heya Deryaya Egeyê dirêj dibe. Çalakiya şikestekê ji gelek beşên cuda pêk tên. Liv û tevgerên li ser beşên vê herêma şikestekê bûne sedema gelek erdhejên mezin û wêrankar. Çalakiya şikestekê bi mêla ber bi rojava ve diçe heta dikare bigihîje dawiya şikestekê dikare gelek bi dehsalan bidome. Erdheja herî dawî bi erdheja Erzinganê ya sala 1939an dest pê kir û bi erdhejên mezin ên di salên 1942, 1943, 1944, 1949, 1951, 1957, 1966, 1967, 1992 û di sala 1999an de bi du erdhejan berdewam kir.

## Çavkanî

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1660î
Kategorî:Karesatên xwezayî yên 1668an
Melqart

[thumb|[Bustê xwedawendê fînîkî Melqart li Tîreyê]]
**Melqart** (bi fînîkî: 𐤌𐤋𐤒𐤓𐤕, *Mīlqārt*) xwedawendekî mîtolojiya fînîkî ye. Parêzvanê bajarê Tîreyê û xwedawenda danûstandin, behr û kolonîzasyonê bû. Agahiyên derheqê wî de wek agahiyên dîroka Fînîkyayê kêm e. Lê populerîteya Melqart gihaye şaristaniyên Yewnan û Kartacayê ku pêş wê de di nav Deryaya Navîn de derketî jî. Ji xwe agahiyên derheqê Melqartê hatiye zanîn, piranî ne çavkaniyên yekem, ji wan her du şaristaniyan hatiye standin.

### Perestgeh û perestiyên Melqart
Li bajarê Tîreyê de perestgeheke wî hebû. Ew perestgeh di sedsala 10em berî zayînê de hatibû avakirin. Beriya wê perestgehê agahiyên derheqê wî tinne bû ji ber wê tê texmînkirin ku ew mît di wê çaxê de derketye holê. Li vê perestgehê pêştir, gorîgehek hebû. Mirovan li wir goşt an şerab dikir goriyê Melqartê. Di rojên şer an atafan de ji bo hewandina Melqartê li cihê topetê de ajalan car na jî mirovan (piranî zarokan) gorî dikirin. Lekolînên arkeolojîk de cihê topetê nehatiye dîtin lê çavkaniyên duyem de ew der hatiye nivîsandin.

Li ser gorîgehê jî hem ji kevirê hem jî ji darê situnên nedirê hebû. Li ser wan situnan dua û hêvî hatibûn nivîsandin. Hin cihên peresgehê ji bo hezîneyê dihat bikaranîn ji ber wê ew ketina van cihên taybet ji bo xerîb û berazan hatibû qedexe kirin. Ji derheqê persertgehê Herodotos:

Îskenderê Mezin jî xwestiye goriyek pêşniyaz bike ji bo wî lê remilvan vê yekê qebul nekirine. Ji bo ku Îskender xerîb bû.

Wek romayiyan û yewnanan, fînîkiyan perestgehên xwe de peykerê xwedawendên xwe yên sembolên mirovî û mezin çênekirin. Ji ber wê xwedawendên xwe perestgeha de pê agiran dihebandan û wisa sembol dan xwedawendên xwe. Lê disa jî Tîreyê li ser polikê çaxên direng de Melqart li ser pişta masîhespik de hatiye teswîrkirin.

### Melqart li derveyî welatê xwe

Destpêka kolonizasyonên Deryaya Navîn ji hêla fînîkiyan, Melqart jî derket derveya welêt. Li Kîprosê perestgehekî din hate avakirin, bi taybetî jî aliyê kartaciyan ve hat hebandin. Navê Hamilcar Barca fermandarê kartacî jî ji wê dihat. Watêya Hamilcarê xulamê Melqartê bû. Hannibal jî sonda xwe ya neyartiya Romayê li ser navê Melqartê xwar.

Yewnaniyan Melqartê lehengê xwe yên Hêraklêsê re wekehevî kirin. Diya wî Astartê jî xwedawenda xwe Afrodîtê re wekehevî kirin. Li ser bandora çanda yewnanî-kartacî ve ev wekehevîkirin berdewam kir. Di demên direng de li ser mîtolojiya romayî ya dereng de ev bandor xwe domandiye. Wekhevê Hêraklês (Herkûl), ji Melqart re hat wekhevîkirin. Piştê bilindbûna xiristiyanî hêdî hêdî navê Melqart winda dibû.

## Çavkanî

Kategorî:Hêraklês

Kategorî:Mîtolojiya fînîkî
Laîsîzm

**Laîsîzm, laîkbûn** an **laîkparêzî** (ji yewnaniya kevn laϊκός laïkós) modeleke destûrî ye, ku li ser prensîba veqetandina dîn û dewletê ye.

Têgîna *laïcité* di sala 1871an de ji hêla perwerdekarê fransî û xwediyê Xelata Aştiyê ya Nobelê Ferdinand Buisson ve hate danîn, yê ku parêzvaniya dibistana bê dîn dikir. Li hin dewletan laîsîzm di makezagonê de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan rojavayî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin.

Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek xaç an jî şarpe hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin.

Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike.

Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş.

## Çavkanî

Kategorî:Îdeolojiyên siyasî
Kategorî:Lêkolînên dînî
Kategorî:Perwerdeya dînî
Sekulerîzm

**Sekulerîzm** pêvajoya ji hev veqetandina dewlet û olê ye û di hiqûqê de wek “prensîba veqetandina dewleta civaka sîvîl û civaka olî” û “bêalîbûna dewletê ya di derbarê mezhebên olî de" tê famkirin. Armanca sekulerîzmê fxurtkirina "saziyên giştî an taybet e, yên ku ji dêr û kesayetiyên dînî serbixwe ne".

Sekulerîzm ji du pêvajoyan çêdibe: Yekem, ji pêvajoya derûnî/şexsî ya ji hev veqetandina ol û dewletê, û ya duyem ji laîkbûnê, pêvajoya konkrêt a cudabûna hêza cîhanî ji saziyên olî. Ev têgîn ji aliyê teolog Friedrich Gogarten (1887-1967) ve hatiye çêkirin ji bo lihevhatina dêrên xiristiyanî bi laîkbûna dewletê. Aliyê olî bi gelemperî nêrînên cîhanê yên ku têgeha laîktiyê li ser wan hatiye avakirin wekî îdeolojîk dihesibîne - lê rexnegir jî vê îdîayê wekî îdeolojîyek weha tawanbar dikin.

## Sekulerîzm di cîhana îslamî de
Di destpêka sedsala 20an de, di encama mijûlbûna bi ramanên ewropî re, li hin welatên misilman ramanek laîk pêş ket. Li Tirkiyê, piştî serkeftina şerê rizgariyê (1919-1923), Mustafa Kemal Atatürk bernameyeke nûjenkirina sekulerîst da destpêkirin, ya ku ji bo rêberên siyasî yên din li cîhana îslamî bû nimûne. Yek ji navdartirîn ramanwerên laîk ên cîhana îslamî Elî Ebderrezaq bû, yê ku di sala 1925an de pirtûka xwe Îslam û Bingehên Hikûmetê (el-Islām wa-uṣul al-ḥukm) weşand û tê de got ku divê Misilman di hilbijartina pergala xwe ya desthilatdariyê de azad bin, ji ber ku Muhemmed pergalek wiha ava nekiribû û Quran û sinetê jî di vî warî de diyar nekiribû.

## Çavkanî

Kategorî:Felsefeya siyasetê