open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gerald Ford

**Gerald Ford**, ramyarekî Amerîka ye ku ji sala 1974 heya 1977ê serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû.heya niha ew tenê serokdewletê Amerîka ye ku bê hilbijartin bûye serokkomar.

Gerald Rudolph Ford, Jr. (z. 14'ê tîrmehê , 1913 - m. 26'ê berfanbarê , 2006 ) siyasetmedarekî amerîkî bû ku ji 1974 heta 1977 38emîn serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Ford, ku endamê Partiya Komarparêz e, berê di navbera 1973 û 1974 de cîgirê serok bû.

jîyan
Ew di 14ê tîrmeha 1913an de li Omaha, Nebraska ji dayik bû. Di zayînê de navê wî Leslie Lynch King, Jr. hat binavkirin. Dema ku ew 2 salî bû, diya wî bi Gerald Rudolph Ford re zewicî û navê wî bi navê bavê wî hate guhertin. Gerald Ford li Grand Rapids, Michigan, bi sê nîv-birayên xwe re mezin bû. Ew tenê hîn bû ku bavê wî gava ew 15 salî bû.

Piştî qedandina Zanîngeha Michigan, Ford ji Dibistana Hiqûqê ya Zanîngeha Yale mezûn bû. II. Ford ku dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest pê kir li dijî tevlîbûna DYA’yê bû, piştî êrîşa li ser Pearl Harbor fikra xwe guhert û di nava refên Hêzên Deryayî yên DYA’yê de tevlî şer bû. Ji ber bikêrhatina wî ya di şerên li herêma Okyanûsa Pasîfîk de xelata 9-stêrk Mîsyona Asya Pasîfîkê wergirt. Piştî şer, ew di 15ê cotmeha 1948ê de bi Betty Ford re zewicî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1913
Kategorî:Mirin 2006
Gerald Ford
Ronald Reagan

**Ronald Reagan** siyasetmedarekî amerîkî bû ku ji sala 1981 heta 1989an wekî serokkomarê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xizmet kiribû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1911
Kategorî:Mirin 2004
Richard Nixon
Foka kevjalxwer

**Foka kevjalxwer** an **gamasiya kêvjarxwer** (*Lobodon carcinophagus*), cureyekî guhandarên deryayî ji cinsê *Lobodon* ji famîleya fokan an *Phocidae* li parzemîna Antartîka dijî.

## Şayes
Foka kevjalxwer dirêj e ku qasî 2.6 m û girse ku giranya wê 220 kg e. Wek ji navê wê xuya ye (*Lobodon carcinophagus*), ev cinsa fokan dikane qalikdar û qalikdarên nerm wek kevjal û kevjalkan bixwe ji ber ku diranên wê gelek tûj ku hatiye pêşketin ji bo erka xwarin û hêrandinê.

## Reftar

## Pêşangeh

Wêne:Lobodon carcinophaga teeth.svg|Kilox û diranên tûj.
Wêne:Antarctic (js) 7.jpg
Wêne:Crabeater Seals (js).jpg
Wêne:Antarctic, Crabeater Seal (js) 9.jpg
Wêne:Phoque crabier - Crabeater Seal.jpg


## Çavkanî

## Herwiha binêre
* Fok
* Foka leopar

## Girêdanên derve

* http://www.pinnipeds.org/seal-information/species-information-pages/the-phocid-seals/crabeater-seal

Kategorî:Faunaya Antarktîkayê
Kategorî:Fok
Famîleya pezmijokan

[thumb|rast|Qirtîşek e dêwê [nemabûyî ye *Saniwa feisti*]]
**Famîleya pezmijokan** an **pezmijok** (*Varanidae*), famîleyek e berfireh e ji qirtîşên goştxwerê girs ji xijendeyên pelikdar ji jorefamîleya Varanoidea ku jê cinsê Varanus an pezmijoka rast gelek navdar e.Varanidae ji jorefamîleya Varanoidea ku qirtîşên bêguh, qirtîşên dêw wek mosasaurs û dolichosaurs, qirtîşên deryayî pêşdîrokî,qirtîşên cirnîs, ejdehayên Komodo (qirtîşa twer ê mestir li ser riwê Cîhanê), ejdeha an ejdeyên birî û cinawirên Gîla an Heloderma dihewîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Varanidae 


Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Rushdy Abaza

**Rushdy Abaza** () yan jî **Rushdy Saeed Baghdadi Abaza** (jdb. 3 tebax 1926 li Mansura, Misir - m. 27 tîrmeh 1980 li Misirê) lîstvanekî fîlm û televîzyonê yê misirî bû.

## Kurtejiyan
Rushdy Abaza li Şarqiya (Misir) ji dayik bûye. Dayika wî Teresa Luigi îtalî bû û bavê wî Saîd Abaza misriyê bi eslê xwe çerkez bû. 

Rushdy Abaza di ciwantiya xwe de diçû Collège Saint Marc a li Eskenderiyeyê.

Aktorê misrî di 1948an de kariyera xwe bi fîlmê "Milyonerê biçûk" (al-Millionaira al-saghira) dest pê kir û heta mirina xwe aktorekî bi nav û deng bû.

## Mirin
Rushdy Abaza di 53 saliya temenê xwe de mir.

## Fîlmografî

Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Lîstikvanên misrî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1980
Nasir Rezazî

**Nasir Rezazî** (jdb. 21ê hezîrana 1955an; li Sine, Rojhilata Kurdistanê; ) hunermend û helbestvaneke kurd e. Nasir Rezazî stranên gelêrî yên kurdî bi çar zaravayên cuda yên kurdî yên, bi soranî, kurmancî, goranî û kelhorî muzîka xwe pêşkêş kiriye.

## Jînenîgarî
Nasir Rezazî di havîna sala 1955an de li Sineyê ji dayîk bûye. Di şeş saliya xwe de, ew çûye dibistana hîdayeta li Sineyê. Di sala 1978an de, ew bi Merziya Ferîqî re zewicî. Piştî wergirtina dîplomaya wêjeyê, ew wek mamosteyê dibistana seretayî hatiye erkdarkirin lê berî ku ew dest bi kar bike, serhildana Îranê ya sala 1979an destpêkiriye û ew hatiye girtin. Piştî azadbûna xwe, ew bi malbata xwe re çûye çiyayan û bûye pêşmergeyekê Komalayê. Di sala 1985an de piştî ku ew ji hêzên Pêşmerge derdikeve, bi hevjîna xwe Merziya û du zarokên xwe Dilinya û Mardîn re koçê Swêdê dibe. Li wir kurekî wan ê din bi navê Kardo hatiye dinê. Di sala 2004an de, ew vegeriyane Başûrê Kurdistanê û li Dukanê bi cih bûne. Di havîna 2005an de, hevjîna wî Marziya piştî niştergeriyeke têkçûyî li Swêdê jiyana xwe jidest daye. Piştî demekê, ew bi jinek ji Merîwanê ya bi navê Îran Xanim re zewicî ye. Ew niha li bajarokê Dukanê dijîn.

Nasir Rezazî di hevpeyvînekê de ligel beşa Farisî ya Radyoya Fransa got ku ji xortaniya xwe û di tevahiya jiyana xwe de xeyala jiyana li Tehranê hebû lê ji ber hejariya aborî û kêmbûna rewşa civakî, xewna Nasir bi cih nehat û ew neçar ma ku li çiyayên Kurdistana Iraqê bigere û tevlî gerîlayên Komalek bibe.

Rezazî yek ji damezrînerên kanala MED TVyê bû.

## Dîskografî
*1976: *Kurdistan* 
*1976: *Katana*
*1979: *Dêwane Xom* 
*1982: *Gomeşîn* 
*1984: *Le Gulan* 
*1988: *Helebce* 
*1993: *Rezyane* 
*1994: *Nyaz* 
*1995: *Be Pîroz* 
*1995: *Hîwa* 
*1996: *Xemî Nan*
*2000: *Kirmaşan* 
*2010: *Êwareye* 
*2012: *Bîrewerî* 
*2016: *Gulbaran* 
*2019: *Şarekem*

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kesên ji Sineyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Devoka navendî

**Devoka navendî** an **kurmanciya Diyarbekrê** yek ji devokên kurmancî ji tîpa devokên Botî ye. Belê berhevkirina devokên li navenda Kurdistana Bakûr bi tevayî wek "devokek" gelekî arîşeyî ye. Lewre ku terîfkirineke wuha tenê dibe ku cografî be. Di vê cografiyaye de çend devok (Xerzî, Qerejdaxî, Farqînî, Xaldî) hene, yên ku mirov bikaribe fena devok binavbike, belê yên din, ên ku li navendên bajarên Diyarbekirê, Bedlîsê û li Êlihê belavî ne, şêweyên derbazbûyî ji Botî nêzê Serhedî ne yan jî derbaziyên devokên din in.

Kategorî:Devokên kurmancî
Fîkarên bera

**Fîkarên bera**, **paserî** an **xwedonkên bera** (*Passeri* û *Oscines*), binekomek e gelek mezin e ji balindeyên fîkaran (*Passeriformes*) e. Cureyên famîleyek ji vê binekomê dighêjê 4000 curene, ku li her warên Cîhanê dijîn û anatomiya van çûkan hatiye pêşketin di organên vokal an dengkirin ku dikanibin bistirin.

## Taksonomî û dabeşandin
Binekoma fîkarên bera li sê jorefamîleyên serekî hatiye dabeşandin.

* Jorefamîleya Corvida
** Menuridae
** Atrichornithidae
** Climacteridae
** Maluridae
** Meliphagidae
** Pardalotidae
** Petroicidae
** Orthonychidae
** Pomatostomidae
** Cinclosomatidae
** Neosittidae
** Pachycephalidae
** Dicruridae
** Campephagidae
** Oriolidae
** Artamidae
** Cracticidae: Kurrawong
** Pityriaseidae
** Paradisaeidae
** Corvidae: qirik û zaq
** Corcoracidae
** Irenidae
** Laniidae: kêzxwer
** Vireonidae
** Ptilonorhynchidae
** †Turnagridae
* Passerida
** Aegithalidae
** Aegithinidae
** Alaudidae: Torxe, Çûkê zad
** Bombycillidae
** Cardinalidae
** Callaeidae
** Certhiidae
** Chloropseidae
** Cinclidae
** Cisticolidae
** Dicaeidae
** Drepanididae
** Emberizidae
** Estrildidae
** Eupetidae
** Hirundinidae
** Hypocoliidae
** Icteridae
** †Mohoidae
** Ptilogonatidae
** Motacillidae
** Picathartidae
** Prunellidae
** Melanocharitidae
** Paramythiidae
** Passeridae
** Parulidae
** Thraupidae
** Peucedramidae
** Fringillidae
** Nectariniidae
** Mimidae
** Sittidae
** Troglodytidae
** Polioptilidae
** Paridae
** Regulidae
** Pycnonotidae: bulbul
** Phylloscopidae
** Sylviidae
** Timaliidae
** Pellorneidae
** Leiothrichidae
** Muscicapidae
** Turdidae
** Sturnidae: Cîq
** Zosteropidae

## Herwiha binêre
* Fîkar

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Oscines  Tree of Life web project article July 31, 2006.

Kategorî:Fîkar
Ûrmiye (cudakirin)

Çend cihên bi vî navî hene:
* **[[Ûrmiye]]**, bajarekî girêdayî pârêzgeha Azerbaycana Rojavayê ye.
* **[[Ûrmiye (şaristan)|Ûrmiye]]**, şaristanekî girêdayî  pârêzgeha Azerbaycana Rojavayê ye.
* **[[Ûrmiye (bexş)|Ûrmiye]]**, bexşeke girêdayî şaristana Ûrmiyeyê ye.

; Gol
* Gola Ûrmiyeyê
Ûrmiye (navçe)

thumb|Şaristana Ûrmiyeyê
**Ûrmiye** yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye ku yek ji navçeyên Rojhilata Kurdistanê ye. Navçe bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Ûrmiyêye.
Şaristana Ûrmiyê dikeve kêlega rojavaya gola Ûrmiyê. Di vê şaristanê de kurd, azerî, asûrî, ermenî dijîn. Olên xirîstiyanî û cihûyatî û behayî û kakeyî li rex musilmanetiyê him shi'e û him jî sunnî di vê şaristana rengreng de hene.

## Dabeşkirina navçeyê

5 nahiye û 5 bajar li navçeya Ûrmiyeyê hene :

### [[Silîvana (bexş)|Silîvana]]
:Bajar:Silîvana
* Mirgewer
* Tirgewer
* Deşt

### [[Soma Biradost]]
:Bajar: Sêro
* Somaya Serî
* Somaya Binî
* Biradost

### [[Enzel]]
:Bajar:Qûşçî
* Enzela Serî
* Enzela Binî

### [[Nazê]]
:Bajar: Nuşînşar
* Telateppe (gundistan)
* Nazlûçay (gundistan)
* Nazlûya Serî (gundistan)

### [[Navenda navçeya Ûrmiye (nahiye)|Navenda navçeya Ûrmiye]]
:Bajar:Ûrmiyê
* Berandiz
* Berandizçaya Serî
* Berandizçaya Binî
* Turkeman
* Bekşlûçay
* Dol
* Nazlûya Binî
* Başqela
* Rozeçay
### Gundên navçeyê
* Lîsteya gundên Ûrmiyeyê

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê
Keleş

* **[[Keleş, Dêrik|Keleş]]**, gundekî Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye.
* **[[Seydayê Keleş|Keleş]]**, helbestvanekî kurd e.
Pezmijoka latan

**Pezmijoka latan** an **pezmijoka qirik sipî** (*Varanus albigularis*), lê navê legavaan lê dikeve. Pezmijoka latan, cureyek e xijendeyên pelikdarên girs û dirêj e, ji cinsa pezmijok ku ji famîleya pezmijokan (*Varanidae*) ye û li Başûra Afrîkayê dijî.

## Etîmolojî
Navê (*Varanus albigularis*) di latînî ku wateya wê: pezmijoka qirik sipî ye.
Gotina ''Varanus'' ji ***ورل*** ya erebî hatiye. Bêjeya *albus* ango bi latînî sipî ye û *gula* ango qirik e (*Varanus albigularis*).

## Taksonomî
Sê binecureyên Varanus albigularis hene:
* **Pezmijoka qirik sipî**: *Varanus albigularis albigularis*
* **Pezmijoka Angolî**: *Varanus albigularis angolensis*
* **Pezmijoka qirik sipî ya rojavayî**: *Varanus albigularis microstictus*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Photo of ''Varanus albigularis''
* (1992). The Necropsy and internal Anatomy of a white-throated monitor lizard (*Varanus albigularis* Daudin, 1802). VaraNews 2(1): 5-6.

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Xijendeyên Afrîkayê
Ejdehayê Komodoyê

**Ejdehayê Komodoyê** an **pezmijoka Komodoyê** (*Varanus komodoensis*), cureyekî pezmijokên girseyî ne ku xweciyê girava Komodoyê li Indonziyayê. Ejdehayê Komodoyê, bi rastî ew qirtîşê girs û mestir li ser rûyê erdê di nav cins û cureyên binekoma Lacertilia ne.

## Belavbûn û ciyên jiyanê
Ejdehayê Komodoyê li giravên Komodo, Rînka, Flores, Gilî Motang û Pader li Îndonziyayê dijî.
Ejdehayê Komodoyê, li derên ziwa û ger hezdike bijî,lê li daristanên şil û tropîkî tê dîtin.

## Şayes
thumb|çep|160px|Nêzî pelikên ejdehayak Komodoyê.
Ejdehayê Komodoyê, pezmijoka mestir di nav binekoma qirtîşan ku dirêjiya wî bêtirî 3 m û giraniya wî nêzî 70 kg e di rewşên tewrendeyên.

## Jehr
Girêza ejdehayê Komodoyê, tijî dirm û mîkrobên baktîriya ku jehrebûnê dighîne canewerên ku wek xwarinên vî pezmijokî goştxwer.

## Xwarin û parêzî
thumb|çep|Ejdehayak Komodyê li Rinka yê, candekê gamêşek dixwe.
Ejdehayê Komodoyê dikanê meymûn, berazê kûvî, bizin, pez, gamêş, hesp, ask, guhandarên biçûktir, kêzan, apapik, balinde, hêkên balindeyan, xijendeyên biçûktir bixwe û ta candekên lawir tevî ajalên miriyên jî dixwe wek gamêş. Ejdehaya Komodoyê candek û laşê miriyên mirovan jî dixwe ku bi riya kulandinê goristanan.

## Pirbûn
thumb|çep|Hercotên ejdehayên Komodoyê zayendî dikin
Ejdehayên Komodoyê têkiliya zayendî di nav mehên gulan û tebaxê dikin û hêk kirin di meha îlonê da bibe.

## Pêşangeh

Wêne:Komodo Dragons in the wild on Rinca island Indonesia..jpg
File:Komodo dragons video.ogv
Wêne:Komododragon2.jpg
Wêne:Varanus komodoensis3.jpg
Wêne:Parthkomodo.jpg


## Herwiha binêre
* Pezmijok

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/komodo-dragon/

Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Qirtîşên jehrî
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Reşbeşe

**Reşbeşe**, qerebeşk,betûbeşk an jî **reşbeşeya ewrasyayî** (*Fulica atra*), cureyekî mirîşkên avê (*Rallidae*) ye.
## Şayes
Dirêjiya reşbeşe di navbera 32-42 cm û giraniya wê 585-1100g, rengê wê tevlihev reş e lê kumikek spî ser rûyê wê heye.

## Reftar
### Xwarin
Reşbeşe hêkên balindeyên avî yên din dixwe,lê giyanê avî an algae,heşîn an keskayî, tov û meywe dikane bixwe.
## Belavbûn û jîngeh
Reşbeşe li gol û rûbarên Cîhanê kevin wek parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê dijî,lê hinek cureyên reşbeşeyan li Awistraliya û Zîlanda Nû têne dîtin.
thumb|Reşbeşeyên nêr û mê bi çêlikên wan li Zîlanda Nû.

## Pêşangeh

Wêne:Limmat - Dietikon IMG 5927.JPG|Hêlînkirin.
Wêne:Sothöns-6.JPG|Reşbeşeyan.
Wêne:Common Coot- Bharatpur I IMG 8610.jpg|Reşbeşe.
Fulica atra MHNT.ZOO.2010.11.67.11.jpg |Museum specimen


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Eurasian Coot videos, photos & sounds 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Kategorî:Mirîşka avê
Dirêqîr

**Dîreqîr** (1928: ديره قير / *Dîreqîr*; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Ezika Jor

**Ezika Jor** (1928: عزك عليا / *Eziki ulya* (Ezika Jor); 1946: *Yukariazik* ), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Hedhedik

**Hedhedik**, anko **Ḧedḧedik** (1928: حدحدك / *Ḧedḧedik*; 1946: *Hathatik*; ), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Zimanreq

**Zimanreq** (*Scleroglossa*), binekomek e xijendeyên pelikdaran e ku mar û qirtîş dihewîne wek: marmaroka dîwaran, apapik, sûsmar, margîse, gumgumok, pezmijok, kurmemarmêlk, pelikdarên strî (*Heloderma*) mîna cinawira Gîla û teve maran. Navê Scleroglossa ji yewnanî hatiye ku wateya wê: Skleros Wate req an hişk û glossa ango ziman.

## Taksonomî
* Jêrekoma Amphisbaenia
* Jêrekoma Anguimorpha – Anguidae (marmarokê belûrî, varan û pelikdarên strî wek cinawira Gîla
* Jêrekoma Gekkota – apapik
* Jêrekoma Scincomorpha – tajangdûvik
* Jêrekoma Serpentes – mar

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://eol.org/pages/10675946/overview 

Kategorî:Pelikdar
Kurmarmarok

thumb|250px|Nêzî serê kurmarmarokekî
**Kurmarmarok**, **kurmemarmêlk**, **marmarokê kurm** an **kurmemar** (*Anguis fragilis*), cureyek xijendeyên pelikdar ji cinsa Anguis ji famîleya qirtîşa mar an Anuigidae. Kurmarmarok, qirtîşek bêpî ye dirûvê maran, ku berê mirov guman dikir ku mar e.

## Belavbûn
Kurmarmarok li gelek waran li Asya û Ewropayê dijî.

## Xwarin
Kurmarmarok, goştxwer e ku kurm û qapûşkan dixwe.

## Pêşangeh

Wêne:Slow-worm-close.jpg|Nêzî kurmarmarokekî.
Wêne:Slow Worm In Hand.JPG|kurmarmarokekî ser lepê.
Wêne:Slow Worm Head.JPG|Serê kurmarmarokekî
Wêne:blindschleich7.jpg|*Anguis fragilis*
Wêne:Slow worm in grass.ogv|
Wêne:PL SuperMarker Anguis fragilis (Slow worm) rejected tail.ogv


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Pelikdar
Heznemir

**Heznemir** yan **Heznemîr** ango **Ḧeznemîr** (1928: حزنه مير / *Ḧeznemîr*; ), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Aviskiya Jor

**Aviskiya Jor** (1928: آوسكى / *Aviskî*; ), taxeke (mehel) bi ser Aviskiya Jêra Qubînê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Eynkerîm

**Eynkerîm** (), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Domînant 7

thumb|rast|Akorda domînant 7 bi dengê C: C<sup>7</sup> .

**Domînant 7**, akordeke domaînant e lê 7 jî pê re ye. Ew 7 gerek piçûk be, bo mînak do+mî+so +sî-bêmol.

Akkorda Domînant 7, 4 ton berî tonîk lê dikeve, ango 5 piştî wê, û normalde xwe di tonîk de vala dike.

## Rengên guhertinan di Domînant 7 de
a- gava tona bas a Domînant 7 a yekê be, 3 a jê xwe di a 1ê de ji a tonîk de vala dike, û 7 xwe di 3 ji tonîk de vala dike. Bo mînak em bêjin em di do-major de ne. Domînant 7 a wê sol e. Gava tona basî sol be, di cîhê xwe de dimîne, û sî ji sol yenî tona 3 dire do, yenî tona yekê ji tonîk, rê yenî tona 5 ji wê Domînant 7ê, dire do, û 7 dire 3 ji tonîk, yenî dire mî.

b- gava tona basî di Domînant 7 de 3 be, ew 3 xwe di 1 de di tonîk de vala dike. Her tim 7 û 5 xwe di tona berî xwe de vala dikin.

* 1+3+5+7 (Domînant 7) xwe vala dike di 5+1+1+3 (tonîk)
* 3+5+7+1 (Domînant 7 ~ 5/6) = 1+1+3+5 (tonîk)
* 5+7+1+3 (Domînant ~ > 3/4) = 1+3+5+1' (tonîk)
* 7+1+3+5 (Domînant 7 ~ 2) = 3+5+1+1 (tonîk)

Kategorî:Muzîk
Qonye

**Qonye** (, , , ) serbajarê parêzgeha Qonyê ya Anatoliya navîn e.

## Etîmolojî
Di derbarê navê bajarê de çend nîrên hene. Navê bajarê ji navên dîrokî ya bi latînî ji peyva iconiom hatiye. Iconiom, iconia û piştre bi navê Qonya-Qonye hatiye guhertin.

## Gelhenasî
Li gorî daneya sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarê 2.232.374 kes e û Gelheya herî zêde li navçeya navendî ya Selçuklu dijî. Li bajarê rêjeya zêdebûna gelheyî ya hêrî zêde li navçeya navendî a Karatayê pêk hat. Rêje ji sedî %4,73 hate tomarkirin.

## Erdnîgarî
Bajar, lî devera deşteke fireh cih digire. Deşta Qonya, deşta herî mezin a herêmê ye. Li bakurê Qonyê paytexta Tirk Enqerê, li rojava Sparta, Afyonkarahisar û Eskişehir, li başûrê Mêrsîn, Karaman û Antalya, li rojhilata wê jî Niğde û Aksaray cîh digirin.
## Navçeyên Qonyayê
31 navçe û 620 gundê bajarê hene. Navê navçeyan ev in:
thumb|Nexşeya navçên Qonyê

## Navdar

* Leyla Güven, siyasetmedarekî kurd
* Ahmet Davutoğlu, siyasetmedarekî tirk

## Mijarên têkildar
* Şerê Qonyayê
* Komkujiya Qonyayê
* Birca selcûqî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên pîroz
Pezmijoka Nîlê

**Pezmijoka Nîlê** (*Varanus Nilocticus*), lê navê (lêgwana avê) jî heye ku ji zimanê holendî hatiye. Pezmijoka Nîlê, cureyek e pezmijokan ji binecinsa *Polydaedalus* û ji famîleya pezmijokan (*Varanidae*) e.

## Şayes
Dirêjiyê pezmijoka Nîlê qasî 120-162 cm û carinan digihîje 244 cm. Giraniyê pezmijoka Nîlê qasî 5.9-15 kg.

## Belavbûn
Pezmijoka Nîlê, ser dirêjiya çemê Nîlê li Sudan û Misrê teve herêmên navîn û başûrê Afrîkayê dijî ye, lê li çol û peydan nayê dîtin.

## Xwarin
Pezmijoka Nîlê, pezmijokek e goştxwer e. Pezmijoka Nîlê, balinde, guhandarên biçûk, qapûşk, masî, beq, cirnîsê biçûk tevî hêkên cirnîsan, mar û kêzan dixwe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.youtube.com/watch?v=kXdAyUNhJL8.Pezmijoka Nîlê dixwe.
* http://www.monitor-lizards.net/species/polydaedalus/niloticus.html 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Xijendeyên Afrîkayê
Ejdehmar

**Ejdehmar** an **marê biwa** (*Boidae*), famîleyek e marên bêjehrî ne. Ejdehmar li parzemînên Amerîka, Afrîka, Ewropa, Asya û hinek giravên Pasfîkê dijî.
## Şayes
## Reftar
## Belavbûn û jîngeh
## Binefamîle

Cinsê nimûne = *[[Boa]]* - Gray, 1825

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.jcvi.org/reptiles/families/boidae.php 


Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Xijendeyên Afrîkayê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Cirnîsa ava şor

**Cirnîsa avê şor** an **tîmsahê Hindî** (*Crocodylus porosus*), cureyekî cirnîsan (*Crocodylus*) e. Cirnîsê avê şor, ew bi rastî xijendeyê tewr girs û mestir ser rû yê erdê ku ta niha mayî ye.

## Şayes
Mezinahiya nêrê cirnîsê avê şor dighêje 7 m û bi dirêjî û 2000 kg bi giranî ye.
## Reftar
### Parêzî
### Pirbûn
## Belavbûn
## Jîngeh
## Pêşangeh

Wêne:Saltwater crocodile.jpg
Wêne:MAGNT Sweetheart.JPG
Wêne:Crocodile in Broome Western Australia.jpg
Wêne:Crocodile Crocodylus-porosus amk2.jpg
Wêne:Leistenkrokodil.jpg
Wêne:Jumping crocodile adelaide river australia.ogv
Wêne:Saltwater Crocodile on a river bank. in Australia.jpg
Wêne:Large crocodile in park.jpg
Wêne:Baby croc.jpg
Wêne:Young saltwater crocodiles at Crocosaurus Cove, Darwin, Australia, 02.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Fisheries Western Australia – Estuarine Crocodile Fact Sheet 
* Saltwater crocodiles in freedom: Authentic pictures and descriptions
* Comprehensive Saltwater Crocodile web site unique information, plentiful images and video presentations 
* Saltwater crocodile calls from Dr. Britton's crocodilian.com  site
* Brief discussion  from Dr. Britton and others discussing dromaeosaurid intelligence

Kategorî:Cirnîs
Kategorî:Famîleya cirnîsan
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Taxirî

**Taxirî** (1928: تاخرى / *Taxirî*; ), mezreke (gom) bi ser Qubîna Êlihê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Kewmar

**Kewmar** an **bezok** (*Coluber*) û (bi îngilîzî racer), cinsek e marên bêjehrî zirav û bileze ku li pir warên Cîhanê dijî ye.Kewmar, marek e ku rewşa wî parastinê baş e

## Cure
* *[[Coluber andreanus]]*
* *[[Coluber bholanathi]]*
* *[[Coluber brevis]]*
** *Coluber brevis boschisi*
** *Coluber brevis brevis*
* *[[Coluber caspius]]*
* *[[Coluber constrictor]]*
** *[[Coluber constrictor anthicus]]*
** *[[Coluber constrictor constrictor]]* Kewmarê bezok
** *[[Coluber constrictor etheridgei]]*
** *[[Coluber constrictor flaviventris]]*
** *[[Coluber constrictor foxii]]*
** *[[Coluber constrictor helvigularis]]*
** *[[Coluber constrictor latrunculus]]*
** *[[Coluber constrictor oaxaca]]*
** *[[Coluber constrictor paludicola]]*240px|thumb|Juvenile ''Coluber constrictor flaviventris''
** *[[Coluber constrictor priapus]]*
* *[[Coluber elegantissimus]]*
* *[[Coluber gemonensis]]*
* *[[Coluber gracilis]]*
* *[[Coluber insulanus]]*
* , *[[Coluber jugularis]]*
* *[[Coluber largeni]]*
* *[[Coluber manseri]]*
* *[[Coluber messanai]]*
* *[[Coluber mormon]]*
* *[[Coluber najadum]]*
:* *[[Coluber najadum dahli]]*
:* *[[Coluber najadum najadum]]*
:* *[[Coluber najadum kalymnensis]]*
:* *[[Coluber najadum albitemporalis]]*
* *[[Coluber rhodorachis]]*
* *[[Coluber rubriceps]]*
* *[[Coluber schmidtleri]]*240px|thumb|''Coluber constrictor flaviventris''
* *[[Coluber scortecci]]*
* *[[Coluber sinai]]*
* *[[Coluber smithi]]*
* *[[Coluber somalicus]]*
* *[[Coluber taylori]]*
* *[[Coluber thomasi]]*
* *[[Coluber variabilis]]*
* *[[Coluber viridiflavus]]*
:* *[[Coluber viridiflavus viridiflavus]]*
:* *[[Coluber viridiflavus carbonarius]]*
* *[[Coluber vittacaudatus]]*
* *[[Coluber zebrinus]]*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.bbc.co.uk/nature/life/Colubrid 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê

Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Keferzûya Jor

**Keferzû**, **Keferzo** (1928: كفرزو / *Keferzû*; 1946: *Yukarıkeferzo*; ), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Keferzûya Jêr

**Keferzûya Jêr**, **Keferzoya Jêr** (1928: كفرزو تحهتانى / *Keferzoy teḧtanî*; 1946: *Aşağıkeferzo*; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Ejdehmarê axê

***Eryx*** an **ejdehmarê axê**, cinsek e ejdehmarên bêjehrî ji binefamîleya Erycinae ji famîleya ejdehmaran e.

## Belavbûna erdnîgarî
Ejdehmarê axê li başûr-rojhilatiya Ewropa, bakura Afrîka, Rojhilata Navîn û başûr-rojavayiya Asya yê têne dîtin. Niha heşt cureyên vî ejdehmarî hatiye nasîn.

## Cure
* *[[Eryx elegans]]*: ejdehmarê axê kor
* *[[Eryx jaculus]]*: ejdehmarê axê Javelîn
* *[[Eryx jayakari]]*:ejdehmarê axê erebî.
* *[[Eryx johnii]]*: ejdehmarê axê hindî.
* *[[Eryx miliaris]]*: ejdehmarê axê biçûk.
* *[[Eryx somalicus]]*: ejdehmarê axê somalî
* *[[Eryx tataricus]]*: ejdehmarê axê tartarî.
* *[[Eryx whitakeri]]*: ejdehmarê axa Whitaker.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.kingsnake.com/sandboa/eryx.html

Kategorî:Ejdehmar
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kelhûk, Qubîn

**Kelhûk**, **Kelhok**? (1928: كلهوك / *Kelhûk*; 1946: *Kelhök*; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Aviskiya Jêr

**Aviskiya Jêr** (1928: آوسكى / *Aviskî *; 1946: *Aşağıaviski*; ), bajarokekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye. Di sala 2010'an de hejmara niştecihên bajarok 3.329 kes bû.

## Gelhenasî

## Tax
* Aviskiya Jor

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Ejdehmarên axê Cîhana Kevn

**Ejdehmarên axê Cîhanê Kevn** (*Erycinae*), binefamîleyek e ejdehmarên bêjehrî li Ewropa, Asyayê biçûk (Tirkî), Afrîka, Erebistan, Hind, Srî Lanka, û rojavaya Amerîka yê Bakur têne dîtin.
## Şayes
Laşên van ejdehmaran qelew û stûr in. Dirêjiya ejdehmarê (*E. johnii*) digihîje 120 cm, lê piraniya ejdehmaran ta 60 cm dirêj dibin.

## Reftar
Ejdehmarê axê Cîhanê Kevn pir caran kojeran dixwe, lê carinan qirtîş û çûkan jî dixwe.

## Belavbûn
Ejdehmarên axê Cîhanê Kevn li Ewropa, Asyayê biçûk (Tirkî), Afrîka, Erebistan, Hind, Srî Lanka, û rojavaya Amerîka yê Bakur têne dîtin.

## Cins
* *[[Charina]]*
* *[[Ejdehmarê axê|Eryx]]*
* *[[Gongylophis]]*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* The Sand Boa Page at Kingsnake.com

Kategorî:Ejdehmar
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Xijendeyên Afrîkayê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Hicrî

**Hicrî**, ango **Ḧicrî** (1928: حجرى / *Ḧicrî*; 1946: *Hicri*; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Bêmîr

**Bêmîr**, **Bîmîr** (1928: بى مير / *Bêmîr*, *Bîmîr*; 1946: *Bimir*; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Awyer

**Awiyer** (), navê çiyayekî bilind û mezin e li rojavayê bajarê Sineyê. 

Bilindahiya çiyayê Awiyer ji ser deryayê ve bi 2.550 m ye.

## Galerî

Abidar winter.jpg|Awyer li zivistanê


## Çavkanî

Kategorî:Çiyayên Îranê
Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Zagros (rêzeçiya)
Newal

**Newal** (1946: *Neval*; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Mêrga Recal

**Mêrga Recal**, **Mêrgerecal**? (1928: مركه رجال / *Mergerecal*; 1946: *Mergerecel*; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Dale Carnegie

**Dale Carnegie** (bixwîne: *Deyl Karnigî*) (jdb.  - m. ) nivîskar û gotarbêjekî amerîkî ye ku pirtûkên xwe li kovarên psîkolojiyê nivîsandiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1888
Kategorî:Mirin 1955
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Banevank

**Banevank** an **ququm** (*Mustela erminea*), cureyekî kûzeyan (*Mustelidae*) ku binê erdê de dijî û carna êrişê bi mirîşk û ordekan dike û serê wan jê ve dike.

## Etîmolojî
Ji navê zanistî de diyar e ku ev mîna mişkan e. Mustela ji binbêjeya mus bi wateya mişk hatiye.

## Şayes
Dirêjiya banevank qasî 170 - 330 mm. Dirêjiya dûvikê banevank qasî 42 -120 mm. Nêr ji mê mestir û girantir e. Giraniya nêr nêzî 67-116 g û giraniya mê qasî 25-80 g.

## Reftar

### Parêzî
[thumb|çep|Banevankekî [kerguhekî dikuje]]
Banevank bi taybetî kojer û dirûvê kerguhan dixwe. Li Rûsyayê, banevank nêçîrê kerguh, kergoşkê kovî, mişkê zeviyê avî, hamestir, pîka û hinek kojerên din. Lê banevank carinan çûk, masî, mişkê devî, mişkê misk, beq, qirtîş û mêş û mûr dixwe.

thumb|''Mustela erminea''
## Binecure

* *Mustela erminea aestiva* Kerr, 1792
* *Mustela erminea alascensis* Merriam, 1896
* *Mustela erminea anguinae Hall*, 1932
* *Mustela erminea arctica* Merriam, 1896
* *Mustela erminea augustidens* Brown, 1908
* Mustela erminea bangsi Hall, 1945
* Mustela erminea celenda Hall, 1944
* Mustela erminea cigognanii Bonaparte, 1838
* Mustela erminea erminea Linnaeus, 1758
* Mustela erminea fallenda Hall, 1945
* Mustela erminea ferghanae (Thomas, 1895)
* Mustela erminea gulosa Hall, 1945
* Mustela erminea haidarum Preble, 1898
* Mustela erminea hibernica Thomas and Barrett-Hamilton, 1895
* Mustela erminea initis Hall, 1945
* Mustela erminea invicta Hall, 1945
* Mustela erminea kadiacensis Merriam, 1896
* Mustela erminea kaneii (Baird, 1857)
* Mustela erminea karaginensis Jurgenson, 1936
* Mustela erminea lymani Hollister, 1912
* Mustela erminea martinoi Ellerman and Morrison-Scott, 1951
* Mustela erminea minima Cavazza, 1912
* Mustela erminea mongolica Ognev, 1928
* Mustela erminea muricus Bangs, 1899
* Mustela erminea nippon Cabrera, 1913
* Mustela erminea ognevi Jurgenson, 1932
* Mustela erminea olympica Hall, 1945
* Mustela erminea polaris Barrett-Hamilton, 1904
* Mustela erminea richardsonii Bonaparte, 1838
* Mustela erminea ricinae Miller, 1907
* Mustela erminea salva Hall, 1944
* Mustela erminea seclusa Hall, 1944
* Mustela erminea semplei Sutton and Hamilton, 1932
* Mustela erminea stabilis Barrett-Hamilton, 1904
* Mustela erminea streatori Merriam, 1896
* Mustela erminea teberdina Korneev, 1941
* Mustela erminea tobolica Ognev, 1923

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* 

## Girêdanên derve

* http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Mustela_erminea/
* ARKive 
* ''Mustela erminea'' taxonomy
* Stoat control information 
* Stoat 'playing'(?) in snow

Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kategorî:Kûze
Pezmijoka avê

**Pezmijoka avê** (*Varanus salvator*), cureyekî pezmijokên mezin ku xwecîyê başûrê Asyayê.

## Şayes
Pezmijoka avê, cureyekî mezin ê, ku digihîje 40&nbsp;cm di dirêjî da û 1&nbsp;kg di giranî da li ba pezmijokê biçûkê nêr. Pezmijoka biçûka mê dighêje 50&nbsp;cm di dirêjî da. Çawan be jî, herdu zayenda yên pezmijoka avê mezin dibe sercemê jiyanê û nêr ji mê mestir dibe.

## Etîmolojî

## Binecure
* Pezmojoka avê reş (*Varanus salvatori komani*)

## Xwarin
Pezmijoka avê dikane kojer, beq, masî, mar, balinde, çêlikên cirnîsan, kîsel û kevjalan dixwe. Pezmijoka avê dikane candekên mirî jî weke ejdehaya Komodoyê bixwe.

## Reftar
Pezmijoka avê parastvan e ku pençîr, çene û dûvikê xwe di şerê lawirên din bikaranîn dike. Pezmijoka avê, malavaniyek e gelekî baş e.

## Rewşa parastinê
Rewşa parastina vê pezmijokê baş e.Wek mînak, pezmijoka avê di bin parastinek e xurt ji aliyê dewleta Taylendê.

## Pêşangeh

Wêne:Bindenwaran-101.jpg
Wêne:Flickr - don macauley - Varanus salvator.jpg
Wêne: Water monitor.jpg
Wêne: Varan0022.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Animal Diversity Web
* JCVI.org
* The New Reptile Database

Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Partiya Doza Azad

**Partiya Doza Azad** (bi tirkî **Hür Dava Partisi**; bi kurtasî **Hüda Par**) partiyeke siyasî ye ku di 19ê kanûna 2012an de hatiye damezrandin û li Tirkiyê siyasetê dike. Sembola partiyê pirtûkeke vekirî ye ku rojê kurdî ji nav rûpelên pirtûkê de derdikeve. Serokê giştî ya Hüda Parê ya niha Zekeriya Yapıcıoğlu ye.

Tê gotin ku ev partî îdeolojiya rêxistina îlegal a Hizbullahê Kurdistan dişopîne. Ev rêxistina îlegal bi birakujiyê li dijî kurdên û tirkan çepgir tê nasîn. Her wiha, tê gotin ku gelek kuştinên nediyar ên salên 90î ji aliyê Hîzbullah hatine kirin. *Hüda Par* jî dijberiya xwe ya li dijî PKK, BDP û kurdên çepgir û netewepewerên tirkî bi awayeke vekirî dide nîşan. Ji ber vê yekê di nava gelek kurd de *Hüda Par* wek baskê siyasî yê Hîzbullahê tê dîtin.

Serokê giştî yê partiya *Hüda Par* Mehmet Huseyin Yılmaz (1967) parêzer e û ji gelek sûcdarên Hîzbullahê re jî parêzeriyê kiriye. Her wiha, ew ji di sala 2007an de heta di sala 2010an de serokê komeleya Mustazaf Der (Komeleya Binpêkiriyan) bû. Hêjayî gotinê ye ku ev komel di sala 2010an de hate qedexe kirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî 

Kategorî:Avabûnên 2012an li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2012an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan
Anna Rita Del Piano

** Anna Rita Viapiano** an jî **Anna Rita Del Piano** (jdb.  li Cassano delle Murge, Îtalya) aktrîsa ì.

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên îtalî
Kategorî:Aktrîsên ji Romayê
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mirovên zindî
Pezmijoka cirnîs

**Pezmijoka cirnîs**, **pezmijoka dirûvê cirnîsan** an **artîlla** (*Varanus salvadorii*), cureyek e pezmijokên (*Varanus*) girs û goştxwer e ji famîleya pezmijokan (*Varanidae*) e ku li Gîniya Nû dijî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.reptilespark.com/home/varanus/x.htm
* http://monitor-lizards.net/species/index.html 

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Ejdeha (mar)

**Maregîska ejdeha**, **ejdeha**, **marê çiya**, **marê kofî**, **maregîska rojhilatê**, **maregîska kefenê**, **maregîska deqerûpoz**,**marê bibêvlê deqerû** an **koremar** (*Macrovipera lebetina*)  .
Ejdeha, cureyekî maregîskên mezin *[[Macrovipera]]*e ku li gelek warên Kurdistan,Rojhilata Navîn, bakurê Afrîka ta Kaşmîrê li Hindê dijî ye.

## Şayes
Wek ji navê wî de xuya ye ku ejdeha, maregîskek e girs û mezin e. Ejdeha mê digihêje dirêjiya 150&nbsp;cm (59.1&nbsp;in) û nêr piçkî jê kêmtir.
Serî ejdeha pehn e, sêgoşeyî û têvel an cihê ye ji gerdena wî ye. Bêvla wî glover û deqerû ye ji bergeha wî ya pêşî ye ku loma navî wî bi îngilîzî (*blunt nosed*) ye. Rengê ejdeha têne guhertin gor binecureyên wî.

## Belavbûna erdnîgarî
Maregîska ejdeha li ciyên din têne dîtin: Cezayir, Tûnis, Kîpros, Kurdistan Tirkiye, Sûrî, Urdun, Îsrael, Libnan, Îraq, Îran, Rûsya, Ermenistan, Gurcistan, Azerbaycan, Tirkmenistan, Ûzbêkistan, Qazaxistan, Tacîkistan, Efxanistan, Pakistan û Kaşmîr li Hindê.
Lê reportek e heye ku li Yemenê hate dîtin.

## Rewşa parastinê
Rewşa parastina ejdeha ne baş ê û di xeterê da ye.

## Herwiha binihêre
* Maregîsk

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* ''Macrovipera lebetina'' at Amphibians and Reptiles of Europe. Accessed 10 August 2006.
* ''Macrovipera''  at Herpbreeder . Accessed 10 August 2006.
* ''Macrovipera lebetina''  at Wildlife of Pakistan . Accessed 15 March 2007.
* ''Macrovipera lebetina'' at Checklist of Armenia's Amphibians and Reptiles, Tadevosyan's Herpetological Resources. Accessed 30 March 2007.

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Famîleya margîskan
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Kategorî:Xijendeyên Ewropayê
Pezmijoka boz a çolê

**Pezmijoka boz a çolê** (*Varanus griseus griseus*), binecureykî pezmijoka çolê ji cinsê pezmijokan (*Varanus*), ji famîleya pezmijokan (*Varanidae*) û ji xijendeyên pelikdaran ku li bakura Afrîka û başûra Asya yê dijî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleya pezmijokan
Pezmijoka Yemenê

**Pezmijoka Yemenê** (*Varanus yemenensis*), cureyek e pezmijokan ji famîleya pezmijokan ku li Yemenê û başûra Erebistanê dijî ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.iucnredlist.org/details/178647/0
* http://www.inaturalist.org/observations/31360

Kategorî:Famîleya pezmijokan
Başkulok

**Başkulok** (*Saxicola torquata*), cureyekî mêşgirtan (*Muscicapidae*) e ku xweciyê welatên binebaybana Afrîkayê, nîvgirava Erebistan û li Kurdistanê tê dîtin.

## Şayes
[thumb|çep|Nêrê ''S. t. axillaris'' ji [Kînyayê]]
thumb|''Saxicola rubicola''
Mezinahî û kelwaşa xwe 12&nbsp;cm dirêj e. Yê nêr, di payîzê de qehweyîyekî tarî ye, ji milê piştê ve, hinek piniyên reş lê ne, û binpişta wî spî ye û gîxên qemer lê ne, kuriya wî qehweyîyekî tarî ye û binê wê di bin binpiştê de spî ye. Tokeka spiya pan li stûyî werhatiye, û gîxeka spiya mezin li çengveşêran e. erzink û heftik û alek, reş in û piçeka soratiyê li dûmahiya perrên wan e. sing sorve ye û zik spî ye. demê têjikînanederê ser û pişt reş dibin. ya mê, ji milê piştê ve, qehweyîyeka gîxdara gîxreş e. Binepişt qemerekî vekrîye. kurî wekî ya yê nêr e. Qana spiya li çengan ne gelek diyar e. erzink û heftik xwelîkîyekî tarî ne. berçêlk sorve ye û zik û binzik spîve ne. Têjik wekî ya mê ye, û ji milê piştê, pinîpinî ye.

## Jîngeh
Li Kurdistanê, zivistanan (ji dûmahîkê meha tebaxê heta dûmahîkê meha nîsanê), û bi rêberî jî, biharan (ji dûmahiya meha subatê heta meha nîsanê) û payîzan (ji dûmahiya meha tebaxê û herdu çiriyan), li erdên beyar û şorik û şêlên têrdexel û qerram û li ser teraş û darik û dartêl û pejanan (gelek caran, dadayî û navbeyn navbeyn, kuriyê û herdu çengan dijenit) diête dîtin.

## Reftar

### Xwarin
Xwarina wî dubarî mêş û mûr û kurmik in.

### Pirbûn
Hêlîna xwe, ser erdê yan nêzîkî erdê û di nav gil, giyayî û qerramî de, çê dikit. ji (4 - 6) hêkên şînveyên pinîsor dikit.
Cihên lê belav: li nîveka ewropa û devera deryaya spî û jêriya Ûris heta joriya rojavaya Afrîka, Tirkiyê, Qefqaz, devera deryayê Qezwîn, gizîrteya Erebî, Ermenistanê, Azerbaycanê, jorî û jêriya rojavaya Îranê têjikan diînte der. zivistanê xwe, bi qetlazî li Kîprosê, Îraqê û li joriya rojhilata Afrîka (joriya Hebeşe, joriya Misrê, Sudan, Somal, Libya) û nîvgirava Erebî û Hindistanê û jêriya rojhilata Asya diborînit.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1766an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Mêşgirt
Pezmijoka zêrîn

**Pezmijoka zêrîn** an **pezmijoka zer** (*Varanus flavescens*), cureyek e pezmijokan e ji famîleya pezmijokan û ji xijendeyên pelikdaran ku li parzemîna Asyayê dijî.
## Etimolojî

## Dabeşandin
## Șayes
## Reftar
## Parêzî

## Belavbûn
Pezmijoka zêrîn li deştên çema Îndûs, çema Ganga û çema Brahmaputra li Hindê, Pakistan, Nepal û Bengalê têne dîtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Varanus&species=flavescens

Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Pezmijoka bixemil

**Pezmijoka bixemil** (*Varanus ornatus*), cureyek e pezmijokan e, ku xweciyê Rojavaya Afrîka yê ye. Pezmijoka bixemil li daristanên baranî yên jêrîn têne dîtin. Pezmijoka kulîlkdarî ji binecinsa *Polydaedalus* hatiye weke ku pezmijoka Nîlê, pezmijoka savannah û pezmijokên din dihewîne.

## Şayîs
Pezmijoka bixemil girs û mezin e ku ta 4 piyan dirêj dibe.


Wêne:OrnateMonitor4.jpg|Kitûmatên ser û kulaban


## Xwarin
Pezmijoka bixemil dikane kêzikan, kojerên biçûk, kevjal û sedpiyan bixwe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.mampam.com/index.php?option=com_content&task=view&id=51&Itemid=41  Mampam.com
* http://www.monitor-lizards.net/species/polydaedalus/ornatus.html 

Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Xijendeyên Afrîkayê
Pezmijoka dêwlaş

**Pezmijoka dêwlaş** (*Varanus giganteus*), cureyekî pezmijokên mezin, wek ji navê wê xuya ye. Pezmijoka dêwlaş xwecîhê Awistraliya ye.

## Şayes
Dirêjiya pezmijoka dêwlaş digihîje 2.5 m û giraniya wê qasî 15 kg, lê carinan digihîje 20 kg.

## Xwarin
Pezmijoka dêwlaş (Varanus giganteus) bigelemperî gelek cureyên caneweran dixwe wek:
* Kêzikan
* Xijende,tevî cinsa xwe dixwe
* Balinde û hêkên balindeyan
* Guhandarên biçûk
* Mirî an candek
* Kangerû

## Pêşangeh

Wêne:Perentie Lizard Perth Zoo SMC Spet 2005.jpg|Pezmijoka dêwlaş
Wêne:Perentie closeup.png|Nêzî Pezmijoka dêwlaş.
Wêne:Perentie Lizard Face.jpg|Nêzî rû yê Pezmijoka dêwlaş li Perth Zoo
Wêne:Perentie Lizard Pair.jpg |Cotê Pezmijokê dêwlaş li Perth Zoo


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.monitor-lizards.net/species/varanus/giganteus.html 
* http://uts.cc.utexas.edu/~varanus/giganteus.html 

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Xijendeyên Awistralyayê
Maregîska rast

**Maregîska Cîhanê kevn** an **maregîska rast** (*Viperinae*), binefamîleyek e marên jehrî ji famîleya margîskan (*Viperidae*) ku jê cinsa maregîskan an *Vipera* ,gelek navdar e.

## Belavbûn
Ev binefamîle, li parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê dijî, lê ne li Madageskarê ye.

## Cins
 
* Adenorhinos
* Atheris
* Bitis
* Cerastes
* Daboia
* Echis
* Eristicophis
* Macrovipera
* Montatheris
* Proatheris
* Pseudocerastes
* Vipera

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleya margîskan
Heyal (balinde)

**Heyal**, **Hewîrde** an jî **sûsk**, grûpeke çûkan e ku di bin koma balindeyên dirûvê mirîşkan an *[[Galliformes]]* tê dabeşandin.

## Reftar
Ev balinde dema mirov di nav zeviyan de dimeşe ji nişka ve ber piyên mirov difire û direve.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Balinde
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Heyal

* **[[Heyal (balinde)|Heyal]]**, li herêma Bedlîsê navê balindeyeke deştî ye.

* **[[Heyal, Dêrika Çiyayê Mazî|Heyal]]**, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Pezmijoka Bengalê

**Pezmijoka Bengalê** an **pezmijoka Hindî** (*Varanus bengalensis*), cureyek e pezmijokên girsin ku berfirehî li Başûra Asyayê têne dîtin û bi taybetî Hind û Bengalê.
## Şayîs
Dirêjiya pezmijoka Bengalê dighêje nêzî 175&nbsp;cm ,ku qasî dirêjiya ji herêma pozê ta pêş dûvikê 75&nbsp;cm û dirêjiya dûvikên qasî 100&nbsp;cm. Bi gelemperî nêr ji mê mestir e. Giraniya pezmijokekê dighêje nêzî 7.2&nbsp;kg, lê ji vê giraniyê bêtir dibe ku dema tê girtin.
thumb|rast|Serê ''V. bengalensis'' ya mest, Ezhimala, Kerala, Hind

## Belavbûn û jîngeh
Belavbûna binecureyên pezmijoka Bengalê ji Îran ta Java li Indoniziya yê heye,ku ew belavbûna tewrî berfere di nav cureyên pezmijokan. Pezmijoka Bengalê li newalên çeman li rojhilatên Îran, Efxanistan, Pakistan, Hind, Nepal, Srî Lanka, Bengal û Burma têne dîtin. Binecureya *Varanus bengalensis nebulosus* an pezmijoka ewravî ,li başûra Burma, Viyetnam, Kamboca, Taylenda, Malezya , Sumatra, Java û Giravên Sunda têne dîtin, lê li Giravên Andaman nehatibû dîtin.

Belavbûna cure û binecureyên pezmijoka Bengalê bi giştî di blindbûnek e jêrîn e. Pezmijoka Bengalê, li çolên ziwa û daristan ên şil dijî. Piraniya caran li herêmên çandinê têne dîtin û li asteya bilindî qasî 1500 cm dîsa têne dîtin.

## Xwarin
Pezmijokên mest ger dikanin hindir daran bikulin ta ku dest li hinek parçemkên bigirin û bixwin.Nêçîriya pezmijoka Bengalê ji: kêz, larveyên kêzan,çengrast, dûpişk, qapûşk, mûrî û nemovikdarên din. Lê nêçîriya pezmijoka Bengalî ji movikdaran ku gelek tewrende ye ewin: beq, masî, qirtîş, mar û kojeran. Pezmijoka Bengalî carnan candek an laşê canewer û ajalên mirî û fetisî dixwe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* The online Little Book of Monitor Lizards

Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Maregîska şanikdar

**Maregîska şanikdar** (*Crotalinae*) , binefamîleyk e marên jehrî ji famîleya margîskan e, li Asya û Amerîkayan dijî ku jê 18 cins û 151 cure hatine nasîn û dabeşandin.

## Şayîs
[thumb|çep|Şanika maregîska ''[Crotalus willardi obscurus*.]]

Ev binefamîle, bi şanikên ku li ser bêvilên wê têne nasîn. Dirêjiya hinek cinsên maregîska şanikdar dighêje qasî 30-45 cm wekî li ba cureyên cinsa [[Hypnale]]. Lê di cureyên cinsa [[Lachesis]] wekî maregîska [[şahdaristanan]], ku dirêjiya wê dighêje qasî 3.65 m.
Şahdaristanan, bi rast ew maregîska tew rê girs li parzemîna Amerîkaya Başûrê.

== Belavbûna erdnîgarî ==

Binefamîleya maregîska şanikdar li parzemînên Cîhana kevn têne dîtin, ku ji rojhilata Ewropayê destpêdike û bi aliya [[Asya]]yê ta [[Japon]], [[Taywan]], [[Indoniziya]], dirûvgirava [[Hind]]ê, [[Nepal]] û [[Srî Lanka]]yê diqede. Lê li [[parzemîn]]ên [[Amerîka]]yan, belavbûna vê binefamîleya ji başûrê Kanadayê destpêdike, ku bi aliya başûrî ta Amerîkaya navîn û başûta Amerîkaya Başûr diqede.

== Ciyên jiyanê ==
Maregîskên şanikdar li deşt û çolan têne dîtin, ku jê ser daran dijî û hinek li bejîyên dijî.

== Cins ==
Hejde cinsên vê binefamîleyê hatine nasîn:
* *Agkistrodon*
* *Atropoides*
* *Bothriopsis''
* Bothriechis
* Bothriopsis
* Bothrops
* Calloselasma
* Cerrophidion
* Crotalus: Maregîska hejî
* Deinagkistrodon
* Gloydius
* Hypnale
* Lachesis: Şahdaristanan
* Ophryacus: Maregîska biqoça Meksîkî
* Ovophis
* Porthidium
* Sistrurus
* Trimeresurus
* Tropidolaemus

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Pit organs at Life is Short, but Snakes are Long

Kategorî:Famîleya margîskan
Botiyan

**Botiyan**, eşîreke kurdan e. Bêguman e navê wan bi veguhurandineke biçuk ve ji navê êla botan hatiye piraştin. Botiyan kirdkîaxiv û misilmanên ji mezhebê şafi'î ne. Li herêma Çewlîgê, li navçeya Dara Hênî û li navçeyên Amedê yên sînordarên Dara Hênî dimîn in. Gelê herêmê ji warên vê eşîrê re Botiyan dibêje.

Kategorî:Eşîrên dimilî
Pezmijoka deqder

**Pezmijoka deqder**, **pezmijoka pitkpitkî** an ***Varanus varius***, cureyek e pezmijokan ji famîleya pezmijokan ku li Awistraliya têne dîtin.

## Şayîs
Pezmijoka deqder an Varanus varius ,bi mezinahî pê pezmijoka dêwlaş tê ye li Awistraliya. Dirêjiya vê pezmijokê dighêje 2.1 m (zêde 6.8&nbsp;ft) teve ser û laş.Dûvikê vê pezmijokê dirêj slênder e,ku 1.5 car ji dirêjiya ser û laş bêtir e. Giraniya tewrê bilind dighêje 20&nbsp;kg (44&nbsp;lb).

## Pêşangeh

Wêne:Lace monitor444.jpg|*Varanus varius*
Wêne:Varanus varius1.jpg|*Varanus varius*
Wêne:Lace Monitors.jpg|*Varanus varius*
Wêne:goana_lace_monitor.jpg|*Varanus varius*
Wêne:Goana444.jpg|*Varanus varius*
Wêne:Wild Lace Monitor in Brisbane Forest Park.jpg|*Varanus varius*


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.reptilepark.com.au/animalprofile.asp?id=88 

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Xijendeyên Awistralyayê
Maregîska şevê

**Maregîska şevê** (*Causinae*), binefamîleyek e marên jehrî ji famîleya margîskan e, ku bes li bineçola Afrîka yê dijî.

## Şayîs
Ev maregîska ne pir dirêj e ku bêtirî 1 m mezin nabe li piraniya cinsên wê.

## Cure
* *[[Causus bilineatus|C. bilineatus]]*, (Boulenger, 1905)
* *[[Causus defilippii|C. defilippii]]*, (Jan, 1863)
* *[[Causus rhombeatus|C. rhombeatus]]*, (Lichtenstein, 1823)
* *[[Causus resimus|C. resimus]]*, (Peters, 1862)
* *[[Causus maculatus|C. maculatus]]*, (Hallowell, 1842)
* *[[Causus lichtensteinii|C. lichtensteinii]]*, (Jan, 1859)

## Belavbûna erdnîgarî
Maregîska şevê li bineçolên Afrîkayê tenê dijî ye.

## Reftar
Teviya ku navê wê ya gelemper, maregîska şevê ye, lê di demê rojê têne dîtin weke şevê. Çaxa ku maregîskên şevê dikeve tengayî, hisandin jê derdikeve ji bo xeterê dûr bike.

## Xwarin
Maregîska şevê beqê axê û beqan di pir caran dixwe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://eol.org/pages/2817826/overview  ser maregîskên şevê

Kategorî:Famîleya margîskan
Kobrayê Misirê

**Kobrayê Misirê** (*Naja haje*), cureyekî marên mertal e ku li Afrîka û Erebistanê tên dîtin.

## Şayes
Kobrayê Misirê ew marê mertalê mezintir li Afrîkayê ku dirêjiya wî di navbera 1-2 m.

## Etîmolojî
Canewernasê swêdî Carolus Linnaeus, ew zaneyarê ku *Naja haje* danas kiribû di sala 1758 an. Navdêra cinsê vî marî (*naja*), ew latînkirina bêjeya Sansikritî ye (), ku wateya wê "Kobra" ye. Navdêra cureyê vî marî (*haje*), ji bêjeya (**حية**) ango **hayya** ji zimanê erebî hatiye ku wateya wê marê biçûk an maregîsk e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.youtube.com/watch?v=W8r-tCT5oMM

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Kobra
Kategorî:Marên mertal
Kategorî:Xijendeyên Afrîkayê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Pezmijoka axê

**Pezmijoka axê**, yan jî **pezmijoka Gould** (*Varanus gouldii*), cureyekî pezmijokên mezin e ku li Awistraliya dijî.

## Binecure
* Pezmijoka Gouldî (*[[Varanus gouldii gouldi|V. g. gouldi]]*)
* Pezmijoka axê çolê (*[[Varanus gouldii flavirufus|V. g. flavirufus]]*)

## Xwarin
Nêçîriya pezmijokên mest ji mişk, kêzên mezin, sûsmar û apapikan biçûk, pezmijokên biçûktir, mar, pezmijoka latan û cureyên esûsikê din û candekên candarên mirî çêdibin.

## Pêşangeh

Wêne:Sand monitor walking tracks in sand.jpg
Wêne:Bangara at Gidgee.jpg
Wêne:Varanus gouldii at Sunrise Dam Gold Mine.jpg
Wêne:Goulds Sand Goanna SW WA.jpg
Wêne:Varanus gouldii - Chace ranges.JPG


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Photo of ''Varanus gouldii'' at AROD.com.au 
* Photo of ''Varanus gouldii'' at Pbase.com

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Xijendeyên Awistralyayê
Pezmijoka serreş

**Pezmijoka serreş** (*Varanus tristis*), cureyek e pezmijokên biçûk ku xweciyê bakurê Awistraliya ye.

## Şayîs
Dirêjiya navçe qasî 50–80&nbsp;cm û navê pezmijoka pirzikî lê dikin jî.

## Ciyên jiyanê
Ev pezmijok ser daran dijî û li daristanên bi giha tê dîtin.

## Xwarin
Ev pezmijok mêş û mûr, qirtîş biçûk, hêk û kojeran nêçîr dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Xijendeyên Awistralyayê