open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
TSH

**TSH** yan jî **hormona derdana tîroîdê** (bi înglîzî: *Thyroid-stimulating hormone*) di heman demê de wekê **tîrotropîn** û **hormona tîrotropîk** jî tê zanîn hormoneke hîpofîzê ye ku derdana tîroîdê teşwîq dike ku tîroksîn (T4) û piştre trîîodotîronîn (T3) hildiberîne ku metabolîzmaya hema hema hemî şaneyê di laş de şîyar dike. TSH hormonek glîkoproteîn e ku ji aliyê xaneyên tîrotropê yên di rijêna hîpofîza pêş de tê hilberandin ku fonksiyona endokrîn a tîroîdê sererast dike.

## Fîzyolojî
thumb| Sîstema hormonên tîroîdê T<sub>3</sub> û T<sub>4</sub>.
### Asta hormonê
TSH (nîvê jiyana wê nêzîkî seatekê ye) rijêna tîroîdê şîyar dike ku hormona tîroksîn (T4) çêdike ku bandoreke hindik li ser metabolîzmayê dike. Piştre T4 vediguhere trîîodotîronîn (T3) ku ew hormoneke çalak e ku metabolîzmayê şiyar dike. Nêzîkî ji %80ê vê veguherînê di kezeb û organên din de û ji %20 jî di tîroîdê bixwe pêk tê.

TSH di tevahiya jiyanê de tê derdan lê bi taybetî di demên mezinbûn û pêşketina bilez de û her weha di bersiva stresê de digihîje astên herî bilind.

Hîpotalamus, li bingeha mêjî, hormona berdana tîrotropîn (TRH) hildiberîne. TRH rijêna pêş a hîpofîzê şîyar dike ku TSHê hilberîne.

Somatostatîn jî ji aliyê hîpotalamusê ve tê hilberandin û bandoreke berevajî li ser hilberîna TSH a ji aliyê hîpofîzê ve dike ku berdana wê kêm dike an jî asteng dike.

Rêjeya hormonên tîroîdê (T3 û T4) di xwînê de berdana TSH aliyê hîpofîzê ve tê sererast kirin; dema ku rêjeya T3 û T4 kêm be, hilberîna TSHê zêde dibe û berevajî vê, dema ku rêjeya T3 û T4 zêde be, hilberîna TSHê kêm dibe. Ev mînakeke ji xeleka bersiva neyînî ye. Her nelihevhatinek di nirxên pîvandî de, ji bo nimûne TSHya nizmnormal digel T4a nizmnormal, dibe ku nîşana nexweşiya sêyem (navendî) û patolojiya TSHê berbi TRHê ve be. Asta bilind a T3 ya berevajî (RT3) digel TSH a nizmnormal û nirxên T3, T4 ên nizmnormal ku wekê nîşaneya sendroma nexweşiya othîroîd tê hesibandin, dibe ku ji bo tîroîdîta subakût a kronîk (SAT) bi derdana hormonên subpotent jî were lêkolîn kirin. Nebûna antîkoran li nexweşên ku di demên berê de teşhîsa tîroîda otoîmmûn lê hatiye danîn, ji bo pêşveçûna heta di hebûna TSH a normal de jî SAT her gav gumanbar dibe. Ev yek ji ber ku hê jî başbûnekê ji bo otoîmmûnîteyê nayê zanîn.

Ji bo şîrovekirina klînîkî ya encamên laboratîfê girîng e ku were zanîn ku TSH bi awayekî pulsasyonî tê berdan ku di encamê de hem rîtmên sîrkadyen û hem jî ultradiyen ên konsantrasyonên wê yên serumê çêdibin.

## Çavkanî

Kategorî:Hormon
Captain America

**Captain America** superlehengekî ye ku ji hêla Joe Simon û Jack Kirby ve hatiye afirandin û di xezêçîrokên amerîkî yên ku ji hêla Marvel Comics ve hatine weşandin de xuya dibe.Ev karakter cara yekem di Captain America Comics #1 de, ku di 20ê kanûna pêşîn a 1940an de ji hêla Timely Comics, wesanxaneya pêşin ê Marvel Comics ve hatibû weşandin, xuya bû.Nasnameya sivîl a Captain America **Steven " Steve " Rogers**e, mêrekî lawaz ku piştî ku tevlî Artêşa Dewletên Yekbûyî bû da ku alîkariya hewildanên welêt di Şerê Cîhanê yê Duyem de bike, bi "serûma superleşker" a ceribandinî gihîştiye lûtkeya bêkêmasiya fîzîkî ya mirovan.Bi kostûmên ji ala amerîkî îlhamgirtî û mertaleke hema bêje neşikestî, Captain America û hevkarê wî Bucky Barnes gelek caran li dijî Red Skullê bed û endamên din ên hêzên Mihwerê şer dikirin. Di rojên dawî yên şer de, qezayek Captain America di rewşek bêhişbûnê de hişt heta ku di demên nûjen de ji nû ve hate vejandin. Ew wekî lehengek kostûmkirî dest bi serpêhatiyên xwe dike û dibe rêberê tîma superlehengan Avengers, lê pir caran wekî "zilamek bêdem" têdikoşe ku xwe li gorî serdema nû biguncîne.

Piştî weşana xwe ya orîjînal, ev karakter zû wekî afirandina herî binavûdeng û ji hêla bazirganî ve serkeftî ya Timely di dema şer de derket holê, her çend binavûdengiya superlehengan di serdema piştî şer de kêm bû û Captain America Comics di sala 1950an de hate rawestandin.

## Çavkanî

Kategorî:Avengers

Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics
Fehîme Brehîm

**Fehîme Brehîm** (jdb. li parêzgeha Dihokê, Başûrê Kurdistanê), rojnamevan û nivîskareke kurd e. Romana wê ya pêşîn a bi navê *Nifretên mêyekê* di 2022an de derket.

Fehîme Brehîm hevjîna helbestvanê rehmetî Bilind Mihemed e û du kurên wan hene.

## Berhem
* Nifretên mêyekê, 2022, roman, Dihok: Gazî.

## Kurteçîrok
* *Buhjîn*, kurteçîrok, Rojnameya Evro, 12 adar 2025, r. 12.
* *Nameyeka sotî*, kurteçîrok, Evro, 10 sibat 2025, r. 12.
* *Bayê spî*, kurteçîrok, Evro, 11 kanûna paşîn 2025, r. 12.
* *Qerriyek di bêdengiyê da*, kurteçîrok, Evro, 27 çiriya paşîn 2024, r. 12.
* *Di kêlîka ketinê da*, kurteçîrok, Evro, 3 çiriya paşîn 2024, r. 12.
* *Berzex*, kurteçîrok, Evro, 22 çiriya pêşîn 2024, r. 12.
* *Corrinîka*, kurteçîrok, Evro, 14 kanûna paşîn 2024, r. 6.
* *Pêlên mirinê*, kurteçîrok, Evro, 5 kanûna pêşîn 2023, r. 12.
* *Jinanek mirî*, kurteçîrok, Evro, 17 îlon 2023, r. 12.
* *Azarên ji destdanê *, kurteçîrok, Evro, 23 gulan 2023, r. 12.
* *Xewnên hişyariyê*, çîrok, Evro, 26 adar 2023, r. 12.
* *Henaseyên naxê pêdengiyê*, çîrok, Evro, 19 sibat 2023, r. 12.
* *Bagurdan*, çîrok, Evro, 15 sibat 2006.

## Nivîsar
* *Li Îraqê û herêmê tundûtîjî dijî jinan zêdebûye*, rojnameya Evro, 29 çiriya paşîn 2023, r. 10.
* *Jin kereste ye yan avakera civakî ye?*, Evro, r. 10.
* *Hişyariya civakî û mafên jinê*, Evro, 6 nîsan 2022, r. 10.
* *Têgehê wekheviya jin û zelam pêdivî bi têgehiştinê ye*, Evro, 29 îlon 2021, r. 4.
* *Kuştina mêyekê manşêtê dezgehên ragehandinê ye!*, Evro, 2021.
* *Bîroka Froyd ([[Freud]]) di navbera helal û heramiyê da*, Evro, 2021.
* *Serhatiyên civakî 3: Jiyê wê mezin kir da bihê mehirkirin*, kovara Nûbûn, 108:2008, r. 76-77.
* *Serhatiyên civakî 2: Keç jî weku kur, pêdivî bi jiyaneka xweş*, Nûbûn, 107:2008, r. 68-69.
* *Serhatiyên civakî 1: Dîlanê xwe gorî Evînê kir*, Nûbûn, 106:2008, r. 72-73.
* *[[Qeyreyî]]: Eger û rengvedanên civakî*, Nûbûn, 91:2007, r. 77-80.

## Xelat
* Xelat û pîrozbahiya Nûneratiya Ewropayê ya Yekîtiya Nivîskarên Kurdistan Sûriya li ser serkeftina çîroka nivîskarê di Pêşbirka Kurteçîroka Kurdî ya sala 2024an de.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Îyod

**Îyod** an jî **îod** elementeke kîmyayî ye ku sembola elementê **I** ye û hejmara atomî ya elementê 53 ye. Îyod halojena stabîl a herî giran e ku di şert û mercên standard de wekî hişkek nîvbiriqok, nemetalîk e ku di 114&nbsp;°C ê de dihele û herikiyeke binefşî ya tarî çêdike û di 184&nbsp;°C ê de dikelije û dibe gazeke binefşî. Ev element di sala 1811ê de ji aliyê kîmyagerê fransî Bernard Courtois ve hate kişvkirin û du sal şûnda ji aliyê Joseph Louis Gay-Lussac ve jî li gorî peyva yewnaniya kevnar Ιώδης, *Iodes*, ku tê wateya 'binefşî', hatiye binavkirin.

Îyod di gelek astên oksîdasyonê de çêdibe ku di nav wan de îyodîd (I−), îyodat (IO−3) û anyonên perîyodat ên cûrbecûr hene. Wekî girantirîn madeyê mîneral ê bingehîn, îyod ji bo senteza hormonên tîroîdê pêdivî ye. Kêmasiya îyodê bandorê li dora du milyar kesan dike û sedema sereke ya astengiyên rewşenbîrî ye ku dikare pêşî lê were girtin.

Hilberînerên serdest ên îyodê ya îro Şîlî û Japon in. Ji ber hêjmara xwe ya atomî ya bilind û hêsaniya girêdana wê bi pêkhateyên organîk re, îyod wekî materyalek radyokontrast a nejehrîn jî populer bûye. Ji ber taybetmendiya wergirtina wê ji hêla laşê mirov ve, îzotopên radyoaktîv ên îyodê dikarin ji bo dermankirina pençeşêra tîroîdê jî werin bikaranîn. Di heman demê de îyod elementeke ku di hilberîna pîşesaziyê ya asîda asetîk û hinek polîmeran de wekî katalîzator jî tê bikaranîn.

Îyod elementeke girîng e ku di navnîşa dermanên bingehîn ên Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê de cih girtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Element
Ehmed Tewfîq Paşa

**Ehmed Tewfîq Paşa** (, jdb. 11ê sibata 1843an - m. 8ê cotmeha 1936an), piştî Qanûna Paşnavê a 1934an de **Ahmet Tevfik Okday**, dewletmedar û dîplomatekî osmanî bû. Ew Wezîrê Mezin ê dawî yê Împeratoriya Osmanî bû.

## Jînenîgarî
Bavê wî İsmail Hakkı Paşa û dayika wî Gülşinas Banu bû. Li gorî gelek çavkaniyan ew bi eslê xwe teterên Krîmê bû.

Tewfîq di 1865an de wek lîtnantê yekem dev ji leşkeriyê berda da ku li nivîsgeha wergerê ya Porta Bilind bixebite. Ji 1868 heta 1875an, Tewfîq wek Sekreterê Duyem li balyozxaneyên li Roma, Viyena û Berlînê xebitî. Di 1875an de, ew li Atînayê bû Sekreterê Yekem. Piştî 1872an, ew wek balyoz li Berlîn û Atînayê xebitî, paşê wek Wezîrê Bazirganî û Karên Giştî xebitî.

Piştî şoreşa Ciwanên Tirk Ehmed Tewfîq di 1908an de bû endamê meclîsê.

Dema ku Wezîrê Mezin a vê demê Hüseyin Hilmi Paşa piştî serhildana 31ê adarê îstifa kir, Tewfîq Paşa wekî cîgirê wî hate tayînkirin. Piştî ku siltan Ebdulhemîd II di 27ê nîsana 1909an de ji text hate dûrxistin, Tewfîq Paşa îstifa kir û bû balyoz li Londonê. Dema wî ya duyem wekî Wezîrê Mezin ji 11ê mijdara 1918an heya 10ê adara 1919an dom kir. Di çileya 1919an de, wî hikûmetek nêzîkî bi asasên siltanê ava kir. Lêbelê, ev yek Partiya Azadî û Yekîtîyê nerazî kir û ew neçar ma ku îstifa bike.

Di Konferansa Aştiyê ya Parîsê ya 1919an de, Tewfîq Paşa serokatiya şandeya osmanî kir. Dema wî ya sêyem û ya dawîn wekî Wezîrê Mezin di 21ê cotmeha 1920an de dest pê kir û di 17ê mijdara 1922an de bi dawî bû, dema ku meqamê Wezîrê Mezin bi rakirina siltanatî re hate betalkirin.

## Mirin
Ehmed Tewfîq Paşa di 8ê cotmeha 1936an de li Stembolê miriye.

## Wêje

* Hans-Jürgen Kornrumpf: *Tevfik Pascha, Ahmed*. Di: Biyografiya dîroka başûr-rojhilata Ewropayê. Band 4. Mûnih 1981, rr. 292–294.
* Şefik Okday: *Wezîrê Mezin yê dawîn û lawikên wî.* Weşanxaneya Muster-Schmidt, Göttingen û Zürich 1991, ISBN 3-7881-1533-5.

## Çavkanî

Kategorî:Dewletmedarên osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1845
Kategorî:Mirin 1936
Kategorî:Wezîrên Mezin ê Împeratoriya Osmanî
Huseyn Hilmî Paşa

**Huseyn Hilmî Paşa**, **Hilmî Paşa**,  bi tirkî **Hüseyin Hilmi Paşa** (bi osmanî: حسین حلمی پاشا), jdb. 1 nîsan 1855 - m. 1922, dewletmedar û rêveberekî yê Împeratoriya Osmanî bû. Ew du caran sadrazemê împeratoriya osmanî ya li dora Serdema Meşrûtiyeta Duyem bû.

## Jiyan
Hilmî Paşa bi eslê xwe qismî yewnanî bû; yek ji bav û kalên Hilmî ji dînê xiristiyanî derbasa îslamiyê bû. Hilmî li girava Mîdîlênê dibistana navîn (Ruşdiye) mezûn bû û demekê çû medreseyê, li wir dersên fiqih û zimanê fransî girt. Di 1878an de, wekî katib (*Tahrirat Kalemi*) ket xizmeta sivîl. Di 1897an de, demek kurt wekî waliyê Wîlayeta Edeneyê xizmet kir û heta 1902an, ew waliyê Wîlayeta Yemenê bû. Ji 1903 heta 1908an, wekî Mufetîşê Giştî yê Rumeliyê, bi taybetî parêzgehên Wîlayeta Selanîk, Wîlayeta Kosova û Wîlayeta Manastirê xizmet kir. Ew bi taybetî bi xebata xwe ya wekî Mufetîşê Giştî yê Rumeliyê tê nasîn. Ev meqam hem li Ewropayê û hem jî di nav Ciwanên Tirk de ji bo durustî, karîgerî, serxwebûn û wekî alîgirê ramanên lîberal navûdengek bi dest xist. Wekî Mufetîşê Giştî, ew yek ji raporên Sultan Ebdulhemîd II li ser rewşa Rumeliyê di dema amadekariyên şoreşa destûrî ya Ciwanên Tirk a tîrmeha 1908an de bû.

Hilmî Paşa di hikûmeta Kâmil Paşa de, ku di 30ê cotmeha 1908an de hat damezrandin, wek Wezîrê Karên Hundir (Dahiliye nazırı) xebitî. Hüseyin Hilmi Paşa ji 14ê sibata 1909an heta 13ê nîsana 1909an wek Wezîrê Mezin xebitî. Bi vî awayî, ew bû Wezîrê Mezin ê dawîn ê Siltan Ebdulhemîd. Ji bo demek kurt, wî di kabîneya Ahmed Muhtar Paşa de wek Wezîrê Dadê jî xebitî. Dema wî ya duyem û ya dawîn wekî Wezîrê Mezin ji 5ê gulana 1909 heta 28ê kanûna pêşîn a 1909an dom kir.

Di navbera 15ê cotmeha 1912 û 1918an de, Hilmî Paşa li Viyanayê sefîr bû û bi vî awayî sefîrê dawî yê Împeratoriya Osmanî li Awistiryayê bû. Piştî agirbesta Hevalbendan bi Împeratoriya Osmanî re, ji ber nêzîkatiya wî ya bi Îtihad û Tereqî ("Yekîtiyên Ciwanên Tirk") re, ku bi desteserkirina desthilatdariyê ji hêla "lîberalan" ve li Tirkiyeyê hatibû bêrûmetkirin, vegera Hilmî Paşa bo Tirkiyeyê qedexe bû. Hilmi Paşa ji ber pirsgirêkên tenduristiyê dev ji karê xwe berda. Ew heta mirina xwe di 1922an de li Viyanayê ma. Gora wî li goristana Şêx Yahya Efendi Dergahi li Beşiktaş, Stembolê ye.

## Wêje
* Hans-Jürgen Kornrumpf: *Hüseyn Hilmi Paşa. Çavkaniyên ji bo biyografiya wî*. Di: *Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes*, 76. Band, Festschrift Andreas Tietze zum 70. Geburtstag gewidmet von seinen Freunden und Schülern (1986), r. 193–198. JSTOR 23868787

## Çavkanî

Kategorî:Dewletmedarên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1855
Kategorî:Mirin 1922
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Yewnanên Împeratoriya Osmanî
Elî Rîza Paşa

**Elî Riza Efendî** (1860-1932) efser, siyasetmedar û sadrazemê ê Împeratoriya Osmanî bû. Ew kurê serhengê jendermeyan ê teqawîtbûyî Tahir Efendî bû.

## Jiyan
Di 1886an de, Elî Riza ji dibistana leşkerî bi pileya kaptanê karî mezûn bû. Salek şûnda ji bo perwerdehiya zêdetir çû Almanyayê û li wir gihîşt pileya fermandar. Di 1890an de, ew vegeriya Stembolê û pileya wî bû lîtnant-kolonel. Di dema Şerê Tirk-Yewnan de, ew serokatiya Daîreya Şer kir. Di 1898an de, ew bû lîtnant-general û bû rêveberê fermandariya giştî. Di 1901an de, Elî Rîza wekî lîtnant-general li Skopye fermandariya pêncemîn kompaniyê temam kir. Di 1903an de, ew wek waliyê Bîtolayê û herwiha wek fermandarê artêşê li Bîtolayê hat tayînkirin. Di 1903an de, ew bi kuştina konsulê Rûsyayê hat tawanbarkirin û bi israra Rûsyayê, sirgûnî Trablûsê hat kirin. Di 1905an de, erkê tepeserkirina serhildanek li Yemenê ji Elî Riza re hat dayîn.

Piştî îlankirina Meşrûtiyeta Duyem, ew wek Mareşal ê Artêşa Osmanî ya Duyem hate tayînkirin. Di 14ê tenxaxa 1908an de, ew bû Wezîrê Parastinê. Li ser daxwaza komîteya Îtihad û Tereqî, sadrazemê Kâmil Paşa ew wek Komîserê Bilind li Misirê tayîn kir û bi vî awayî ew ji hikûmetê dûr xist. Di bin Huseyn Hilmî Paşa de, ew dîsa bû Wezîrê Parastinê, lê ji ber bûyerên 31ê adarê îstifa kir.

Di dema Şerên Balkanan û şerê li dijî Montenegroyê de dîsa çalak bû. Piştî şeran, bû endamê senatoyê. Piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, di gelek meqaman de wezîfe girt, di nav wan de Wezîrê Deryayî, Mufetîş û di dawiyê de, Karmendê Parlamenterê. Elî Riza Paşa di bin desthilatdariya siltan Mehmed VI û dagirkirina Stembolê de ji bo pênc meh û heft rojan bû sadrazm. Ji ber bûyerên nexweş ên di dema wî de, bi navê *Düztaban* (bi kurdî: "Xirabdan") lê hat binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Generalên artêşa osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1860
Kategorî:Mirin 1932
Kategorî:Paşa
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî
Şerê Siweydayê 2025

**Şerê li Siweydayê** di tîrmeha 2025an de bi pevçûnên çekdarî yên di navbera komên durzî û eşîrên bedewî yên ereb li parêzgeha Siweydayê ya li başûrê Sûriyê destpê kirin, ku bi têketina çekdarên îslamîst, Hêzên Sûriyê û Hêzên Parastina Îsraêlê de gurtir bûn. Şerê li Siweydayê wekî yek ji şerên herî tund ên welêt yên van salên dawî tê dîtin. Heya niha bûye sedema mirina bi sedan kesan û herwiha koçberiyeke berfireh a gelê durzî. Ew rûdan rê li komkujiyan li dijî gelê durzî li Siweyda vekirin û hê jî berdewam e.

## Paşbingeh
Piraniya gelê parêzgeha Siweydayê durzî ne, lê li deverên cîran eşîrên bedewî yên sunî jî dijîn. Di salên berê de di navbera van her du koman de alozî derketibûn, ku di havîna 2025an de tundtir bûn.

Ji dema hilweşîna rejîma Esed a di Kanûna 2024an de, li Sûriyê alozîyên etnîkî derketin holê. Di bin serokatiya Ahmed el-Şeraa de, ji çileya 2025an û pê ve hukûmeteke demkî hate avakirin. Endamên Hêzên Sûriyê ji adara 2025an ve di komkujiyên li dijî kêmneteweya elewî ya li peravên Sûriyeyê de cih girtin.

## Dîroka şer
Şerê li Suweydayê di 13ê tîrmeha 2025an de bi pevçûnên çekdarî yên di navbera milîsên durzî û eşîrên Bedewî de dest pê kirin û zû berbelav bûn. Di 14ê tîrmehê de, hikûmeta demkî ya Sûriyê hêzên xwe şand, ku di nav wan de çekdarên îslamîst hebûn, lê êrîşên asmanî yên Îsraêlê Wezareta Parastinê ya Sûriyê li Şamê kirin encam û pêşî li wan girtin. Îsraêlê ragihand, ku ew dixwaze birayên xwe yên durzî, ku li Îsraêl û Libnanê wek komeke serbixwe têne qebûl kirin, biparêze û çend caran destwerdan kir, da ku pêşketina hêzên alîgirê hikûmetê rawestîne.

Hewldanên agirbestê di 15ê û 16ê tîrmehê de bi ser neketin, lê bûn sedema vekişîna qismî ya hêzên Sûriyê. Agirbesteke nû di 18ê tîrmehê de bi navbeynkariya Îsraêl, DYA, Tirkiye û Urdunê pêk hat, ku ev yek rê da hêzên ewlehiyê yên Sûriyê ku ji bo 48 saetan bi awayekî sînorkirî li Siweydayê amade bin. Di heman demê de, binpêkirinên mafên mirovan ên wekî kuştin, talankirin û revandina sivîlên durzî hatin ragihandin.

## Encam û bertekên navneteweyî
Çavdêrên navneteweyî hişyariyê didin, ku eger agirbesta heyî ya li Siweydayê dom neke, dibe ku rewş metirsîdartir bibe. Hikûmeta demkî ya Sûriyê hê jî nikare serweriya xwe vegerîne û di heman demê de berjewendiyên komên cuda yên gelhe yeksan bike.

Rûdanên li Siweydayê hewldanên ji bo normalîzekirina têkiliyên di navbera Sûriye û Îsraêlê de dijwartir kirine. Her çiqas danûstandinên neyekser hebin jî, êrîşên asmanî yên Îsraêlê yên li ser Şamê derfetên diyalogê pir xirab kirine. Analîst guman dikin ku Sûriye di van şert û mercan de amade be ku rêya diyalogê ya di nava her du welatan de bidomîne.

Di heman demê de, danûstandinên ji bo entegrasyona hêzên kurdî yên HSDê di nav Hêzên Sûriyeyê de sekinîne, ku ev yek rewşa hikûmetê hîn zêdetir lawaz dike. Li gorî çavdêran dibe ku Şam, li hember êrîşên Îsraêlê, hevkariyek nêzîktir bi Tirkiyê re bixwaze, wekî mînak paktek parastinê.

Komîserê Bilind ê Neteweyên Yekbûyî yê Mafên Mirovan Volker Türk, daxwaza lêkolîneke serbixwe ya bûyeran dike.

## Çavkanî

Kategorî:2025 li Sûriyê
Komkujiyên li dijî durziyan

**Komkujiyên li dijî durziyan** ev bûyerên komkujiyê ne ku di dîrokê de li hemberî hindekayiya xelkê durzî çêbûne.

Durzî, kêmneteweyeke etnodînî ye li Rojhilata Navîn, ku di sedsala 11an de ji Îsmaîliyê derket holê. Civaka wan a dînî yekxwedayî ye, li hemberî derve girtî ye û xwedî rûspiyên girîng e. Cûdabûn û cîwarê wab di dîrokê de bû sedema çewisandin û komkujiyên dubare – hem ji aliyê dînî ve, hem jî ji aliyê pevçûnên siyasî ve. Ew gelek caran bûn hedefa nakokiyên siyasî û dînî yên mezin. Bertekên wan bi gelemperî parastinî bûn, lê carinan jî bi awayekî leşkerî organîze bûn. Tevî zordestiya bi sedsalan, civakê nasnameya xwe ya çandî û siyasî parastiye.

## Dîroka çewisandinê

### Serdema fatimî û memlûkî
Jixwe di sedsala 11an de, durzî ji aliyê Xîlafeta Fatimî ve hatin çewisandin, bi taybetî piştî çûyîna Xelîfe El-Hakim (1021), ku durzî wî weke xuyangek xwedayî dipejirînin. Cîgirên wî hînkirina durzî weke dalalet îlan kirin û dest bi pogroman li dijî civakê kirin. Gelek durzî xwe vekişandin deverên li dora Libnan, Sûrî û Îsraêla Bakur.

Di sedsalên 13an û 14an de, di dema Memlûkan de, gundên durzî careke din hatin rûxandin. Herwiha, di bin desthilatdariya Osmaniyan de jî, çalakiyên cezakirinê yên xwînî rû dan: Di sedsala 17an de, artêşên Osmanî di salên 1660 û 1662an de komkujiyên armanckirî li dijî gelê durzî pêk anîn, di nav de li Wadî el-Taymê. Raporên hemdem tenê di yek ji wan kampanyayan de behsa bi hezaran miriyan dikin.

### Dewleta Îslamî (DAIŞ)
Di 25ê tîrmeha 2018an de, rêxistina terorîst Dewleta Îslamî (DAIŞ) li herêma durzî ya Siweydayê ya li başûrê Sûriyê êrîşeke hevrêzî pêk anî: Xwekujên bombeyî û çekdarên milîtan êrîş birin ser bazar û qadan. Di encamê de herî kêm 258 kes hatin kuştin, di nav wan de gelek jin û zarok, û zêdetirî 180 kes jî birîndar bûn. Herwiha, terorîstên DAIŞê zêdetirî 30 jin û zarok revandin, ku hinek ji wan paşê hatin kuştin.

Milîsên durzî yên herêmî, wek Rîcal Elkerame, parastina deverê organîze kirin. Gelek dûrziyan hikûmeta Sûriyê bi wê yekê tawanbar kirin ku bi vekişîna ji cihên ewlehiyê, komkujî hêsan kirine.

### Sûrî piştî şerê navxweyî (tîrmeh 2025)

Di navbera 14 û 17ê tîrmeha 2025an de, li parêzgeha başûrê Sûriyê Siweydayê, yek ji tundûtûjiyên herî giran ên salên dawî rû da. Di encama alozî û rageşiya di navbera hêzên durzî, eşîrên bedewî û hêzên hikûmetê de rewş gurr bû. Di vî şerî de herî kêm 1000 kes hatin kuştin, di nav wan de sivîlên ku li gor raporan di malên xwe de hatine îdamkirin. Gelek mal hatin talan kirin û termên mirovan li ser kolanan hatin hiştin.

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Kategorî:Komên etnodînî
Kategorî:Komkujî
Green Lantern

**Green Lantern** navê çend superleheng in ku di xêzeçîrokên amerîkî yên ji hêla DC Comics ve hatine weşandin de xuya dibin.Ew bi alîkariya gustîlan ku cûrbecûr hêzên awarte didin wan, li dijî bediyê şer dikin, hemî li ser bingeha xeyal, bêtirsiyê û spektruma elektromagnetîk a îradeya hestyarî ne. Karakter bi gelemperî wekî endamên Green Lantern Corps, ajanseke sepandina zagonê ya navgalaktîk, têne xuyang kirin.

## Çavkanî


Kategorî:Superlehengên DC Comics
Çiyayên Lezgin

**Çiyayên Lezgi** (bi *rusi*: Лезгинские горы, bi *azerî*: Ləzgi dağları) parçek ji Çiyayên Qefqasya ye. Li bakur digihê kendê Qusar û li başûr digihê çemê Samur. Ew herêm bi barana xwe ya pir tê naskirin.

## Çavkanî
Encanto

***Encanto*** fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2021ê de ji aliyê Jared Bush û Byron Howard ve hatiye hênandin. Tê de Stephanie Beatriz, María Cecilia Botero, John Leguizamo, Mauro Castillo, Jessica Darrow, Angie Cepeda, Carolina Gaitán, Diane Guerrero, û Wilmer Valderrama xwedî rolên sereke ne.

## Dûblajvanên fîlmê
* Stephanie Beatriz bi navê Mirabel Madrigal
* María Cecilia Botero bi navê "Abuela" Alma Madrigal
* John Leguizamo bi navê Bruno Madrigal
* Mauro Castillo bi navê Félix Madrigal
* Jessica Darrow bi navê Luisa Madrigal
* Angie Cepeda bi navê Julieta Madrigal
* Carolina Gaitán bi navê Pepa Madrigal
* Diane Guerrero bi navê Isabela Madrigal
* Wilmer Valderrama bi navê Agustín Madrigal
* Rhenzy Feliz bi navê Camilo Madrigal
* Ravi Cabot-Conyers bi navê Antonio Madrigal
* Adassa bi navê Dolores Madrigal
* Maluma bi navê Mariano Guzman

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Anîmasyon
Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên 2021ê
Iron Man (superleheng)

**Iron Man** superlehengekî ye ku di xezeçîrokên amerîkî yên ku ji hêla Marvel Comics ve hatine weşandin de xuya dibe. Karakter ji hêla nivîskar û edîtor Stan Lee ve hatiye afirandin, ji hêla senarîst Larry Lieber ve hatiye pêşxistin, û ji hêla hunermend Don Heck û Jack Kirby ve hatiye sêwirandin, yekem car di sala 1962an de di *[[Tales of Suspense]]* #39 (bergê wê Adara 1963an e) de xuya bû û di sala 1968an de bi Iron Man #1 sernavê xwe wergirt. Demek kurt piştî afirandina wî, Iron Man bû endamê damezrîner ê tîma superlehengan Avengers, ligel Thor, Ant-Man, Wasp û Hulk.

## Çavkanî

Kategorî:Avengers
Daredevil (superleheng)

**Daredevil** superlehengek e ku di xêzeçîrokên amerîkî yên ku ji hêla Marvel Comics ve hatine weşandin de xuya dibe.Karakter ji hêla nivîskar û edîtor Stan Lee û hunermend Bill Everett bi alîkariya Jack Kirby ve hate afirandin û yekem car di Daredevil #1 (Nîsana 1964) de derket.

## Çavkanî

Kategorî:Avengers
Kategorî:Parêzerên kor
Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics
Kategorî:Superlehengên xirîstiyan
Kategorî:Tawannasên honakî
Hulk (superleheng)

**Hulk** superlehengek e ku di xêzeçîrokên amerîkî yên ku ji hêla Marvel Comics ve hatine weşandin de xuya dibe.Ev karakter, ku ji hêla nivîskar Stan Lee û xêzkar Jack Kirby ve hatiye afirandin, cara yekem di hejmara yekem a *The Incredible Hulk* (Gulan 1962) de xuya bû.Çîroka fîzîknasê navokî Dr. Bruce Banner vedibêje, ku piştî qezayekê bi prototîpa bombeya gama re rû bi rû maye û ji wê demê û pê ve her gava ku hêrs dibe vediguhere cinawirê hêrsbûyî Hulk. Ji ber hêza xwe ya zêde, Hulk di tevahiya çîrokê de gelek caran bi hêzên çekdar re dikeve pevçûnan, yên ku dixwazin Hulk rawestînin û wî wekî "çekek" ji bo xwe bikar bînin.Rengê çermê kesk ê Hulk ji ber gelek kloroplastên di çermê wî de çêdibe, ku dihêle ew berhemên metabolîk ji bo enerjiyê hilberîne."

## Çavkanî

Kategorî:Avengers
Kategorî:Cinawirên Marvel Comics
Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics
Kategorî:Xêzeçîrokên Jack Kirby
Kategorî:Xêzeçîrokên Stan Lee
Seîd Helîm Paşa

**Mihemed Seîd Helîm Paşa** (jdb. 19ê sibata 1864an - m. 6ê kanûna pêşîn a 1921ê) ji 12ê hezîrana 1913an heta 3ê sibata 1917an sedrezemê ê Împeratoriya Osmanî bû.

Mehmed Seîd Helîm li qesra Şubra li Qahîreyê wekê yek ji kurên Mihemed Elî Paşa ku damezrînerê Xedîwiyeta Misirê bû, hatiye dinê ku bi eslê xwe alban bû. Di 1870an de, ew û malbata wî li Stembolê bi cih bûn. Wî ji aliyê mamosteyên taybet ve perwerde dît û erebî, farisî, inglîzî û fransî hîn bû. Paşê wî li Swîsreyê zanistên siyasî xwend.

Ji ber rola wî yê di îmzekirina Peymana Hevpeymaniya alman û tirkan de, piştî Şerê Cîhanî yê Yekem ew hate tawanbarkirin û heta sala 1921ê li girtîgehek li koloniya girava brîtanî ya Maltayê hatiye girtin. Piştî ku ji girtîgehê derdikeve, hikûmdarên nû rê nedin ku ew vegere Tirkiyeyê. Piştî demek kurt, ew li sirgûnê li Romayê ji hêla şoreşgerê ermenî Arşavîr Şîrakyan ê Federasyona Şoreşger a Ermeniyan ve hate kuştin, ku tê texmînkirin ku bi Nîjadkujiya Ermeniyan ve girêdayî ye.

## Wêje
* 
* 
* 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1860î
Kategorî:Mirin 1921
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî
Selîh Hulusî Paşa

**Selîh Hulusî Paşa** (jdb. 1864 - m. 1939) siyasetmedarekî osmanî bû ku di dema dagirkirina Stembolê de di navbera 8ê adarê û 5ê nîsana 1920an de 28 rojan di bin desthildariya Mehmed VI de wekî sedrazmê Împeratoriya Osmanî xizmet kir.

Ew di 1864an de li Stembolê ji dayik bû. Ew bi eslê xwe çerkez bû. Wî dibistana leşkerî bi pileya kaptanê stafê mezûn kir. Di 1919an de, di hikûmetên Damad Ferîd Paşa û Elî Rîza Paşa de wekî Wezîrê Deryayî xebitî. Di 8ê Adarê de, erkê avakirina hikûmetekê ji wî re hat dayîn. Ew demeke kurt piştî dagirkirina Stembolê di 2ê Nîsana 1920an de îstifa kir. Di hikûmeta paşê ya Ehmed Tewfîq Paşa de, ew dîsa wekî Wezîrê Deryayî xebitî. Di vê serdemê de di 5ê kanûna pêşîn a 1920an de bi hikûmeta dijber a li Enqere re beşdarî Kongreya Bîlecîkê bû. Ew bi endamên din ên hikûmeta Stembolê re ji Bilecikê hate sirgûnkirin Enqereyê. Piştî wergirtina piştrastiyek nivîskî ku ew ê postek din qebûl neke, di 7ê adara 1921an de hate vegerandin Stembolê. Li gel vê yekê, wî di hikûmeta Stembolê de wezîfeyek qebûl kir. Ji ber hilweşandina siltanatiyê di mijdara 1922an de ji siyasetê teqawît bû. Di 1939an Stembolê mir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1864
Kategorî:Mirin 1939
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî
Wright Eclipse Gemini

**Wright Eclipse Gemini** otobuseke dunihomî (duqatî) a bi deriyê têketinê yê nizm ji cureyê Wrightbus/Volvo Electromobility ye ku ji sala 2001an heta 2020an hatiye çêkirin. Sê nifşên wan hene; ya pêşîn Eclipse Gemini 1 di 2001ê de, ya duyem Eclipse Gemini 2 di 2009an de û ya sêyem Gemini 3 jî di 2013an de ketine kar.

## Şasiyên wê yên cuda
* Volvo B7TL (Eclipse Gemini)
* Volvo B9TL (Eclipse Gemini 1 û 2)
* Volvo B8TL (Eclipse Gemini 2)
* Volvo B5lH (Eclipse Gemini 1, 2 û 3)
* Volvo B5TL (Eclipse Gemini 2 û 3)

## Galerî

Metro (Belfast) bus 2353 (SEZ 2353) 2008 Volvo B9TL Wright Eclipse Gemini, 30 November 2010.jpg|B9TL Eclipse Gemini Metro li Belfasta Bakurê Îrlendayê
2012 Wright Eclipse Gemini 2.jpg|B5lH Eclipse Gemini 2 Arriva
2014 Wright Eclipse Gemini 3.jpg|B5lH Eclipse Gemini 3 Arriva


## Çavkanî

Kategorî:Otobus
Mayhem (albûm)

**Mayhem** albûmekî studyo ye ya çandkarê amerîkî Lady Gaga ye. Ew di 7ê adarê 2025-an de hat weşandin ji hêla Interscope Records ve. Albûmê temayên pop, synth-pop û industrial di xwe de digire û têkildarîyek nû a muzîkî ya Lady Gaga nîşan dide.

## Stran
### Çapa standard
# "Disease" – 3:49
# "Abracadabra" – 3:43
# "Garden of Eden" – 3:59
# "Perfect Celebrity" – 3:49
# "Vanish into You" – 4:04
# "Killah" (bi Gesaffelstein) – 3:30
# "Zombieboy" – 3:33
# "LoveDrug" – 3:13
# "How Bad Do U Want Me" – 3:58
# "Don't Call Tonight" – 3:45
# "Shadow of a Man" – 3:19
# "The Beast" – 3:54
# "Blade of Grass" – 4:17
# "Die with a Smile" (ft. Bruno Mars) – 4:11

; Çapa CD ya japoneyî
# "Can't Stop The High" – 3:31

; Çapa Target
# "Kill for Love" – 4:09

## Çavkanî

Kategorî:Albûm
Kategorî:Albûmên 2025an
Kategorî:Lady Gaga
Kezîzer

[thumb|[Nora Arnezeder lîstikvaneke fransî ya kezîzer e.]]
[thumb|[Lars Unnerstall, fotbolvanê alman ê porzer.]]
thumb|Li Ewropayê belavbûna kesên çûr.:<br>

**Kezîzer**, **porzer** an **çûr** taybetmendiyeke genetîkî ye ku rengê porê wan ji rêjeyên kêm ên pîgmenta tarî ya eumelanînê pêk tên. Rengê ku ji ber vê taybetiya genetîkî çêbûye bi gelek faktoran ve girêdayî ye û bi gelemperî cureyeke rengê zer e. Reng dikare ji rengê zer a vekirî (ku ji ber belavbûna kêm û lewaz a pîgmentê çêdibe) heta rengê zer a sorik "tûfrengî" an jî zerê qehweyî ya zêrîn ("qûmî") (ya paşîn dikare zêdetir eumelanîn werbigire) pêk werin.

Ji ber ku rengê por bi temen re tarîtir dibe, porê zer ê xwezayî di mezinatiyê de pir kêmtir e. Porê zer ê xwezayî bi piranî di mirovên ku li Bakurê Ewropayê dijîn an jî ji kesên ku ji koka wan têne de tê dîtin û dibe ku porê zêr bi pêşketina çermê ronî re pêşketibe ku ji ber asta kêmtir a tîrêjên rojê ya li bakurê Ewropayê ku senteza Vîtamîna D bi bandortir dike. Porê zer di nifûsên din de jî pêşketiye. Her çiqas ewqas berbelav nebe jî, di nav nifûsên xwemalî yên Giravên Solomon, Vanuatu û li Fîjiyê, di nav berberên Afrîkaya Bakur de û di nav hinek gelên asyayî de tê dîtin. Ev taybetî ya genetîkî di heman demê de li Kurdistanê jî tenê dîtin ku hinek zarokên kurd bi vê taybetiyê tenê dinyayê.

## Çavkanî
Ehmed Muxtar Paşa

**Ehmed Muxtar Paşa** (; jdb. 1ê mijdara 1839an - m. 21ê çileya 1919an) dewletmedar û sedrazmê Împeratoriya Osmanî bû ku di şerên Krîmê û di navbera rûs û osmaniyan xizmet kir.

## Jînenîgarî
Ehmed kurê karmendekî payebilind bû, li dibistana leşkerî ya li Stembolê xwend û di 1854an de wek efser tevlî artêşê bû. Wek fermandar beşdarî Şerê Krîmê bû. Paşê li dibistana leşkerî (*Harbije Mektebi*) dersên zanista leşkerî da û di 1865an de bû mamosteyê leşkerî yê Mîr Yusuf Îzedîn, kurê bijarte yê siltan Ebdulezîz. Di 1867an de bû komîserê împeratoriyê li ser sînorê Montenegroyê û lîtnant-kolonel. Di 1870an de bû general-mareşal û duyem fermandar (li kêleka Redîf Paşa) di sefera Yemenê de. Di 1871an de li wir bû fermandarê giştî û mareşal. Di 1873an de li Şumenê fermandariya Kolorduya Artêşa 2em û di 1874an de jî li Erzîromê fermandariya Kolorduya 4em kir.

Di 1875-76an de ew li Herzegovînayê fermandarê giştî bû, li wir li dijî serhildêr û serban bi awayekî nebaş tevdigere û li derbasbûna Dugayê ji destê wan têk çûneke giran distîne.

Di 1877an de, di destpêka şerê rûs û osmanî de, ew dîsa fermandarê giştî li Erzîromê bû. Berî êrîşa yekem a rûsan, ew vekişiya Avnîgê, lê di hezîrana de, piştî wergirtina hêzên piştgiriyê, ew êrîş kir, di 21 û 22ê hezîrana de li Elbar û di 25ê hezîrana de li Sevînê rûsan têk bir. Di 10ê tîrmehê de, ew ket Qersê ya wêranbûyî, di 18ê tebaxê de êrîşa rûsan paşve xist û di 25ê tebaxê de cihê wan li Başkadiklarê ji nû ve bi dest xist. Ji bo van serkeftinan, wî ji siltan nasnavê *Gazî* wergirt. Lê gava ku rûsan hêzên xwe bi girîngî xurt kirin, wan di 15ê cotmehê de cihê Muxtar li ser Alacadağ şikandin û di 4ê kanûnê de li Deveboyunê têk birin. Piştre Muxtar Paşa ji bo fermandariya parastina Stembolê hate gazîkirin û di îlona 1878an de ji bo şerkirina serhildana li wir hate şandin Krîtê. Piştî serkeftina wî di vê yekê de, ew wek fermandarê giştî yê Têsaliya û Epîrosê, di 1879an de wek waliyê Monastirê hat tayînkirin û di 1884an de ji bo temsîlkirina berjewendiyên Porta Bilind hat şandin Misirê.

Kurekî Muxtar Paşa hebû, navê wî Mehmûd Muxtar Paşa bû.

## Wêje
* Buğra Atsız: *[https://www.biolex.ios-regensburg.de/BioLexViewview.php?ID=403 Ehmed Muxtar Paşa]*. Di: Ansîklopediya Biyografîk a Dîroka Başûrê Rojhilatê Ewropayê. 1. Munîh 1974, rr. 19–21.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Generalên artêşa osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1839
Kategorî:Kesên ji Bursayê
Kategorî:Mirin 1919
Kategorî:Paşa
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî
Xelîl Rîfat Paşa

**Xelîl Rîfat Paşa** (jdb. 1827an - m. 9ê mijdara 1901an) dewletmedarekî osmanî û sedrazmê împeratoriyê di navbera 1895 û 1901an bû.

Rifat Paşa li gundê Lika yê nezikê Selanîkê jidayikbû. Malbata wî wekî Bölükbaşi dihat nasîn. Piştî ku li Selanîkê dibistana xwe temam kir, li Vîdînê wekî sekreter û dû re jî ji bo waliyê Selanîkê xebitî. Li wir gihîşt meqamên bilind û di 1882an de gihîşt pileya bilind a mutesarifê Vîdînê. Di 1886an de wekî waliyê wîlayeta Sêwasê, di 1889an de jî wekî waliyê wîlayeta Aydînê û paşê jî wekî waliyê Manastirê (Makedonya Bakur) hat tayînkirin. Di 1893an de wekî Wezîrê Karên Derve xizmet kir.

Ew ji 7ê mijdara 1895 heta 9ê mijdara 1901an wek sedrazmê di bin serweriya siltan Ebdulhemîd II de xizmet kir. Di dema serweriya wî de, şerê tirk û yewnanan a 1896-1897an pêk hat ku bi serkeftina Împeratoriya Osmanî bi dawî bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1827
Kategorî:Jidayikbûn 1820
Kategorî:Kesên ji Selanîkê
Kategorî:Mirin 1901
Kategorî:Paşa
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Siyasetmedarên ji Selanîkê
Delil (Rapper)

**Delil** navê wî yê rastî **Delil Çertel** (jdb. 2001, Gelsenkirchen, Almanya), rapvanekî alman ê bi eslê xwe kurd.

## Jînenîgarî
Delil di sala 2001an de li Gelsenkirchen, Almanya ji dayik bû. Bi eslê xwe ji parêzgeha Çewlikê ya Bakurê Kurdistanê ye, wê di sala 2017an de dest bi muzîkê bi zimanê Almanî kir. Delil ji dema ku hîn ciwan bû dest bi muzîkê kir, demekê navber da. Di sala 2018an de, dema ku ew ciwan bû, diya wê koça dawî kir.

Di sala 2023an de di bazara muzîkê ya Almanya de dest bi bilindbûnê kir. Di strana xwe ya "Blockleben" de, ku wê di sala 2024an de derxist, wê îdyomek Kurdî bi kar anî;

*“ÇAR SÊVI DIGOTÎN*

*Hewar dayê tu nenali*

*Mala dayika me maye xali*

*Hinek kêsa kîr neyarî*

*Kevır li ser wê bıbarî*

*Tê bîst sêwî ket çı hâli*

*Gul xeyidî nayê malê”*

Ev nivîs li ser kevirê gora diya wî jî tê dîtin.
Ehmed Cevad Paşa

**Ehmed Cevad Paşa** (; jdb. 1851an li Şamê, Împeratoriya Osmanî - m. tebaxa 1900 li Stembolê, Împeratoriya Osmanî) efser û dewletmedarekî osmanî bû. Ji 4ê îlona 1891 heta 8ê hezîrana 1895an ew wek sedrazmê ê Împeratoriya Osmanî xizmet kir.

Ehmed Cevad Paşa—navê wî yê tam: Kabaağaçlızade Ehmed Cevad Paşa—di navbera 1860 û 1864an de li dibistana kadetan a li Kuleliyê li ser Bosforê û di navbera 1864 û 1869an de li dibistana leşkerî ya li Pangaltiyê ya nêzîkî Perayê xwend. Piştre ew wek alîkarê siltan Ebdulezîz hate tayînkirin, di vê demê de wî dîroka karûbarên leşkerî yên Anatolyayê nivîsand. Di dema şerê rûs û tirkî yê 1877 û 1878an de, Şumla (Bulgaristan) di bin serokatiya Cevad Paşa de ji nû ve hate xurtkirin û ew bi xwe jî wek Serfermandarê Leşkeran li wir hate tayînkirin.

Ew wekî endamê komîsyona navneteweyî ya ji bo destnîşankirina sînoran beşdarî Kongreya Aştiyê a li Berlînê bû. Di 1884an de, ew bû fermandarê tûgayê û nûnerê osmanî li Montenegroyê, ku li wir ji çar salan zêdetir ma. Piştî vegera xwe, ew wekî mufetîşê leşkerî hate tayînkirin. Dema ku di 1889an de li Krîtê alozî derket, ew bû serokê erkanê leşkerên ku ji bo tepeserkirina serhildanê hatibûn şandin û demkî waliyê dewletê. Wekî wusa, wî aştî vegerand û di 1890î de wekî muzir hate tayînkirin. Di îlona 1891an de, piştî hilweşandina sedrazmê Kamîl Paşa, siltan qerar da ku ew wekî sedrazmê were tayînkirin. Di hezîrana 1895an de ew teqawît bû.

Di tebaxa 1897an de, Ehmed wek waliyê girava Krîtê û di mijdara 1898an de wek waliyê Şamê hat tayînkirin.

## Wêje
* Abdülkadir Özcan: *Cevad Paşa*. Di: *Ansîklopediya Îslamî ya Weqfa Olî ya Tirkî*, Bd. 7 (1993), r. 430–31 (tirkî, Tevahiya nivîsa onlîne).
* Christoph Herzog: *Ehmed Cevad Paşa, Kabaağaçzade.* Di: *Ansîklopediya Îslamê, SÊ.* Hrsg.: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Brill Online, 2015 (inglîzî, Onlîne, gihîştina sînorkirî).
* Cavid Baysun: *D̲j̲awād Pas̲h̲a.* In: *Ansîklopediya Îslamê, Çapa Duyem.* Bd. 2 (1965), r. 489–90 (inglîzî, Onlîne, gihîştina sînorkirî).

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1851
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Mirin 1900
Kategorî:Paşa
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî
Îbrahîm Heqî Paşa

**Îbrahîm Heqî Paşa** (; jdb. 1862an - m. 29ê tîrmeha 1918an) ji 12ê çileya 1910an heta 30ê îlona 1911an sedrazmê Împeratoriya Osmanî di bin serweriya siltan Mehmed V de bû.

## Jînenîgarî
Îbrahîm Heqî kurê serokê meclîsê, Mehmed Remzî Efendî yê Xiyosê bû. Di 1882an de, ji Lîseya Mülkiye ya Elîtê mezûn bû. Paşê Heqî li dibistana hiqûqê wek mamoste xebitî. Ji 1890 heta 1897an, wek mutesarîfê Orşelîmê di wîlayeta osmanî ya bi heman navî xebitî. Piştre, di bin hikûmeta Kamîl Paşa de, pêşî wek burokrat û paşê wek wezîr kariyera xwe domand. Di 1908an de bû balyozê osmanî li Romayê, heta ku di 1910an de ji aliyê siltan wekî sedrazmê hate tayînkirin. Ji ber êrîşa Îtalyayê ya li ser Tripolîtanyayê di 1911an de ji posta xwe ya sedrazmê îstifa kir. Di 1915an de wek balyoz li Berlînê hat tayînkirin. Herwiha ew endamê şandeya osmanî li Brest-Litovskê (Belarûs) bû.

Di dema xwe ya wekî sedrazmê de, ji 9ê tebaxa heta 29ê îlona 1910an ji bo dermankirina romatîzma xwe sefereke spa li Ewropayê kir, ku ev yek bala hin medyayê kişand. Di 29ê tîrmeha 1918an de, dema ku wekî balyozê osmanî li Berlînê xizmet dikir, ji ber dîzanteriyê mir û li goristana Yahya Efendî ya li Stembolê hate defînkirin.

Li gorî Loja Mezin a Masonên Azad û Qebûlkirî yên Tirkiyeyê, Îbrahîm Heqî masonekî bû.

## Xebatên wî

* *Medhal-i Hukuk-u Düvel*, 1885
* *Tarih-i Hukuk-u Beyneddüvel*, 1885
* *Küçük Osmanlı Tarihi*, 1890
* *Tarih-i Umûmi*, 3 cilt, 1887-1888

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1863
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mirin 1918
Kategorî:Paşa
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî
Behzat Gedro

**Behzat Gedro** hunermendekî kurd e ku di 1965an de li gundê Bênê, Efrînê, hatiye dinyayê. Kurê hunermend Ezîz Gedro ye.

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Emîno

**Emîno** an **Emîno Kerîmî** (jdb. Rojhilatê Kurdistanê) şanogerekî kurd ê rojhilatî ye ku bi vîdyoyên xwe yên li ser medyaya civakî parvekiriye, hatiye nas kirin. Emîno di 1ê tîrmeha 2025an de dema ku ji Bakurê Kurdistanê derbasî Rojhilata Kurdistanê dibe ji aliyê rejîma Îranê ve hatiye girtin.

## Jînenîgarî

Emîno Kerîmî li Rojhilatê Kurdistanê di malbateke Kurd de ji dayik bû, bi vîdyoyên xwe yên li ser medyaya civakî hate naskirin, ku bi mîlyonan temaşekirin bi dest xistin.

## Girtina wî
Di 1ê Tîrmeha 2025an de, Emîno dema ku ji sînorê Tirkiyeyê derbasî Rojhilatê Kurdistanê dibû, ji aliyê hikûmeta Îranê ve hate girtin. Ji wê demê ve tu agahî ji Emîno tune ye. Malbat û parêzerên wî ji wî nebihîstine. Piştî tiştên ku rejîma Îranê di rojên dawî de bi Kurdan re kiriye, malbata wî ji bo wî nîgeran e û bawer dike ku ew miriye. Di 25ê Tîrmeha 2025an de, îstîxbarata Îranê hesabê Instagramê yê Emîno desteser kir, hemû nivîsên wî jê kir û wiha nivîsand: "Ev rûpel bi biryara dadgehê ji ber çêkirina naveroka ku sûc pêk tîne hatiye astengkirin, û li dijî rêveberên wê tedbîrên yasayî hatine girtin."

## Çavkanî
964 Medya

thumb|

**964 Medya** (bi inglîzî: *964 Media*) dezgeheke medyayî ya dîjîtal a kurdî û iraqî yê ku li Başûrê Kurdistanê ji aliyê tîmeke xwedî ezmûn û ciwanên kurd ve hatiye damezrandin. Li gorî daxuyaniya xwe, dezgeh ji bo fînansekirinê pişta xwe dispêre veberhênerên niştimanî, bi wê mercê ku ti sînordarî li ser kar û peyama wê neyê danîn.

Dezgeh nûçeyên herêmî yên Herêma Kurdistanê û Iraqê vediguhêze û di heman demê de balê dikişîne ser mijarên girîng ên Kurdistan, Iraq, welatên cîran û cîhanê, wekî têkoşîna li dijî nûçeyên derewîn, guherînên avhewayê û kêşeyên bazarê.

## Dîrok
964 Medya di 3ê adara 2023an de, ji aliyê rojnamevan û şîrovekarê medyayê Hîwa Osman ve hatiye damezrandin. Armanca dezgehê ew e ku nûçeyên ji nava kolanan bigihîne xwîneran û di kar û peyama xwe de serbixwe be.

Navê "964" îşaret bi +964 dike, ku koda telefonê ya Iraqê ye. Ev nav girîngîdana dezgehê bi tevahiya welêt nîşan dide.

## Platform û naverok
964 Medya ji bo gihîştina temaşevanên xwe di gelek platformên dîjîtal de çalak e. Kanalên wê yên sereke yên belavkirinê malpera wê ya sêzimanî û sepanên wê yên mobîl ên ji bo iOS û Androidê ne. Herwiha, dezgeh li ser torên civakî yên sereke, wekî Facebook, Instagram, X (berê Twitter) û TikTok, çalak e da ku naveroka xwe belav bike û bi bikarhêneran re di nav têkiliyê de be.

Ji bilî nûçeyên rojane, 964 Medya raporên analîtîk ên kûr, çîrokên mirovî, belgefîlmên vîdyoyî û pêşangehên wêneyan jî hildiberîne. Herwiha, platform naveroka dengî, wekî podcastan, jî pêş dixe. Ev beşek ji stratejiya wê ye ji bo vegirtina mijarên cihêreng û balkişandina temaşevanên cuda.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî

**Sepanên mobîlê**
* 964 li ser App Store (iOS)
* 964 li ser Google Play (Android)

Kategorî:Dezgehên ragihandinê yên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Şîrketên medyayê yên Iraqê
Mehmed Ferîd Paşa

**Mehmed Ferîd Paşa** (; jdb. 1851an li Ioannina, Yewnanistan - m. 1914an li Sanremo, Lîgûrya, Îtalya) dewletmedarekî osmanî bi eslê xwe alban bû û sedrazmê dawîn berî Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an bû.

Ferîd Paşa bi tevahî 45 salan xizmet kir, bi giranî di bin serweriya Ebdulhemîd II de, di nav de ji 1898 heta 1902an wekî waliyê wîlayeta Qonyeyê û ji 15ê çile heta 22ê tîrmeha 1908an wekî sedrazmê Împeratoriya Osmanî, dema ku siltan Destûra Osmanî ya 1876an ji nû ve pejirand. Ew herwiha endamê Şûraya Dewletê û Senatoya Osmanî bû. Di 1909an denew waliyê wîlayeta Aydînê bû. Di heman salê de û dîsa di 1912an de, ew wekî Wezîrê Karên Hundir ê Osmanî xizmet kir.

Mîna pismamê xwe Îsmaîl Kemal Beg, damezrînerê dewleta Albanyayê, ew ji *Mala Vlorayê*, begên herêmî yên Vlorayê dihat. Ji aliyê diya xwe ve, ew ji Elî Paşayê Tepelenayê tê.

Ferîd Paşa ji bilî albanî û tirkî, bi yewnanî, îtalî, erebî û fransî jî dizanibû.

## Wêje
* Abdulhamit Kırmızı: * Experiencing the Ottoman Empire as a Life Course. Ferid Pasha, Governor and Grandvizier (1851–1914).* Di: *Dîrok û Cîvak.* Çapa 40em, kitêba 1em, 2014, re. 42–66 (online).
* Hasan Kaleshi: *[http://www.biolex.ios-regensburg.de/BioLexViewview.php?ID=1853 Vlora, Ferîd Paşa]*, di: Ansîklopediya Biyografîk a Dîroka Başûrê Rojhilatê Ewropayê. Munîh 1981, rr. 428–430

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Generalên artêşa osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1851
Kategorî:Kesên ji Ioanninayê
Kategorî:Mirin 1914
Kategorî:Paşa
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî
Ebdurehman Nûredîn Paşa

**Ebdurehman Nûredîn Paşa** (jdb. 1833an li Kütahyayê - m. 28ê tîrmeha 1912an li Stembolê) dewletmedarekî osmanî bû ku ji 2ê gulana heya 12ê tîrmeha 1882an wekî sedrazmê Împeratoriya Osmanî xizmet kir.

## Jiyan
Kokê bav û kalên Ebdurehman Nûredîn ji xanedana sedsala 14an yê Germiyaniyan bûn. Ebdurehman Nûredîn di 1833an de wekî kurê Hacî Elî Paşa li paytexta wîlayetê ji dayik bû. Bavê wî karmendekî payebilind bû û di nav tiştên din de, waliyê Cide û Şamê bû. Ebdurehman Nûredîn perwerdehiya xwe ji mamosteyên taybet wergirt û dû re wekî *Kethüda* (cîgir) û *Kâtib* (katib) ji bavê xwe re xizmet kir. Di 1863an de ew bû qaymaqamê şaredara Şumnuyê, Bulgaristan û di 1865an de mutesarîfê Varnayê, Bulgaristan û di 1867an de jî yê Nîşê, Serbistan, ku pênc sal û nîv li wir ma. Di 1872an de ew li Prizren, Kosovayê bû pileya wezîr û walî. Ew ji bo demeke kurt di wîlayetên Tuna û li Enqereyê wekî waliyê xizmet kir. Di 18ê tîrmeha 1875an de, ew wek waliyê Bexdayê û fermandarê giştî yê Artêşa 6em hat tayînkirin. Di nîsana 1877an de, Ebdurehman Nûredîn ji bo demek kurt bû waliyê Amedê. Di nîvê sibata 1879an de, ew dîsa waliyê Bexdayê bû, lê di destpêka mijdara 1880an de dîsa ji kar hat dûrxistin.

Di 2ê gulana 1882an de, siltan Ebdulhemîd II ew li dijî daxwaza xwe wek sedrazmê tayîn kir, lê Ebdulrehman Nûredîn piştî tenê du mehan ji ber ku di rêvebirina Porta Bilind de ezmûna wî têrê nedikir, lê dibe ku ji ber sedemên olî jî, ji ber ku ew li dora şaxa xalîdiye ya neqşbendî nêzîkî sofîtî bû.

Dibe ku bi teşwîqa cîgirê wî, Mehmed Seîd Paşa, Ebdurehman Nûredîn Paşa dîsa wek walî hat şandin Amedê, ku wî ev yek wek kiryarek bêrûmet hesiband û piştî giliyekê ew hat veguhastin Kastamonuyê. Piştre wek waliyê Aydîn û Edirneyê xebitî. Ji 1895 heta 1908an wek Wezîrê Hiqûqê xebitî. Di 1901an de, siltan Ebdurehman Nûredîn dîsa wek sedrazmê tayîn kir, lê wî li hember tayînkirinê li ber xwe da, daxwazek ne gengaz kir ku qesr ji rêveberiya Porta Bilind dûr bimîne.

Piştî ji nû ve bicîhkirina destûra bingehîn a 1876an di serdema duyem a destûra bingehîn a osmanî de, Ebdurehman Nûredîn Paşa teqawit bû. Ew di 7ê tebaxa 1912an de li Stembolê mir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1836
Kategorî:Kesên ji Kütahyayê
Kategorî:Mirin 1912
Kategorî:Paşa
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî
Qedrî Paşa

**Mehmûd Qedrî Paşa** (; jdb. 1832an li Dîlokê - m. 11ê sibata 1884an li Edirneyê) dewletmedar û reformîstekî osmanî bû. Ew di serdema Ebdulhemîd II de ji 9ê hezîrana 1880 heta 12ê îlona 1880an û ji 9ê hezîrana 1880 heta 12ê îlona 1880an de wekî sedrazmê Împeratoriya Osmanî xizmet kir. Ji 11ê sibata 1876 heta 4ê sibata 1877an de, ew herwiha wekî şaredarê Konstantînopolîsê xizmet kir.

Qedrî Paşa di 1832an de li Dîlokê jidayikbû û kurê Cenanîzade Îsheq Paşa bû, ku waliyê girava Kîprosê bû. Piştî ku li bajarê xwe perwerdehiya xwe ya bingehîn wergirt, ew bi erebî û farisî fêr bû û di zanîngehê dabeşên zanist û edebiyata îslamî xwend. Dûr ve Qedrî hate şandin bo xwendina bêhtir li Stembolê, li wir ew dê inglîzî û fransî dibe û herwiha dabeşa zanistên rojavayî yên nûjen hîn bibe.

Karê wî yê di memûriyetê de bi wezîfeyeke wekî tomarvanê nifûsê li Dîlokê destpêkir, lê dema ku çû Stembolê, di demek kurt de bala serokên xwe kişand ser xwe.

Qedrî Paşa, ku wekî cîgirê sekreter li Wezareta Karên Giştî xebitî û paşê ji bo Daîreya Şeşemîn a Şaredariyê hate şandin, dû re ji bo meqama şaredarî hate tayînkirin. Piştî ku demek kurt li Wezareta Karên Giştî û Cîgirê sekreteriya Hêzên Deryayî xizmet kir, ew dîsa ji nû ve di meqama şaredariyê hate şandin. Qedrî Paşa, ku nêzîkî salekê di vê wezîfeyê de ma, ji 5ê sibata 1877 heta 4ê sibata 1878an wekî Serokê Şûraya Dewletê û waliyê Sêwas û Bexdayê xizmet kir. Qedrî Paşa, ku wekî Wezîrê Karên Hundir vegeriya Stembolê û ji wir ji bo Wezareta Bazirganiyê hate tayînkirin, demek kurt wekî sedrazmê xebitî berî ku wekî waliyê Edirneyê were tayînkirin, ku di 11ê sibata 1884an de li wir mir. Gora wî li nêzî Loja Hesen Sezaî ye.

## Wêje
* Aslan, Adnan, "Mehmûd Qedrî Paşa" (1999), *Ansîklopediya Osmaniyan: Jiyan û Berhemên Wan*, Stembol:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. Çapa 2em rr. 146-147 ISBN 975-08-0072-9 (tirkî)
* Kuneralp, Sinan (1999) *[https://www.avetruthbooks.com/2021/10/sinan-kuneralp-son-donem-osmanli-erkan-ve-ricali-1839-1922-prosopografik-rehber-1999.html Karmend û Rûmetdarên Osmanî yên Dereng (1839 - 1922) Rêbera Prosopografîk]*, Stembol: ISIS Press, ISBN 9784281181 (tirkî)
* İnal, İbnülemin Mahmud Kemal: "Mehmûd Qedrî Paşa" (1982) *Sedrazmên dawîn*, Çapa 4em, Stembol:Dergah Yayınları; rr.1307-1319 (tirkî)
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1832
Kategorî:Kesên ji Dîlokê
Kategorî:Mirin 1884
Kategorî:Paşa
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî