open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zimnako

"Zimnako" nîşana bobelata Kurdan e

Zimnako (Alî) xortekî Kurd e ji bajarê Helebça ye. Sêmehî ji himêza dayika xwe pekiya; piştî 21 salê dîsa dikeve wê himêza germ.
Di bobelata Helebça de ya ko bi destê rêjîma faşîst li Bexdayê, bi fermana Sedam û Alî Kîmawî pêk hat.
5000 Kurdên bêguneh jiyana xwe ji dest dan.
Fatima Heme Salih, yek ji wan dayikên ko ziyana mezin dît, çar zarok û mêrê wê li ber çavên wê pakrewan bûn.
Fatima navê Zimnako li kurê xwe ê piçûk kiribû.
Fatima dizanî bû, çiyayên Kurdistanê bi çi hêzê nahejin!

Kurê mezin hawar dikir: Dayê ez dişewitim! Fatima diçe wî rizgar bike, ji ser hişê xwe diçe û li nexweşxaneyeke Kirmanşahê çavên xwe vedike.
Nema tu tişt têne bîra wê, tenê dizane ko çar zarok û mêr û bajarekî wêran li pişt xwe bêxwedî hiştine.
Zimnako, çiyayekî gelekî bilind e, li başûrê rojhilatê Helebça, di ser gola Derbendîxanê re ye.
Zimnako
 
Dastanên têkoşeran bi xwîna buha nexişandine, di ferhenga dilê dayikan de darek bi navê azadiya keseran çandiye.

**Zimnako**

Barê evîna min e,
 
pilingê kohê bilind ez im,
 
dema tu li min bigerî
 
di bin berfa te de kurmikekî jiyanê me…

Zimnako!

Li binya siha behîvekê,

li bin tûmekî,
 
li ber latekî

nalîna min ahoyeke windayî ye…

Zimnako!

Tûtina sînga te bi xwîna zelal vejiyaye

û navê te keleha parastina dil e.

Topên demê, te nahejîjin.

Ez heme,

di bin sîwana te de

tovê gulê bi heyvanê azadiyê dimeyînim…

11.12.2009

**Ezîz Xemcivîn**

xemcivin@live.com
Profesor

**Profesor** ji mamosteyên zanîngehan re dibêjin. Ew zanyar li aliyekî dersan didin xwewendekaran, li aliyê din de jî lêkolinên zanyarî dikin.

Kategorî:Zanîngeh
Oriana Fallaci

**Oriana Fallaci** (29 hezîran 1929 - 15 îlon 2006) rojnamevan û nivîskareka Îtaliyayî bû û bi taybetî di gel siyasetvanan hevpeyvîn dikir. Di Şerê Cîhanî yê Duyem de, Fallaci partîzan bû. Çalakî yên rojnamevanî yên wê gelek dirêj û serkevtî bûne.

Wê digel zor rêber û kesêtî yên navdarên navnetewî hevpeyvîn kiriye:
* Şêx Mucîburrehman, rêber û damezrênerê welatê Bengladeş;
* Dalai Lama, kesayetiya herî bilind û pîroz a Bûdîstên Tîbetê;
* Henry Kissinger, yek ji siyasetmedarên navdar ên DYAyê;
* Şahê Îranê, şahê dawî ya Îranê;
* Ayetullah Xumênî, pêşengê Şoreşa Îslamî ya Îranê;
* Deng Xiaoping, siyasetmedar û şoreşgêrekî herî navdarê Çînî;
* Willy Brandt, siyasetmedarekî sosyaldemokrat ê Almanî
* Muemer Qedafî, serokê welatê Lîbyayê;
* Yaser Erefat, yek ji serokên gelê Filistînê;
* Indira Gandhi, yekemîn jina serokwezîr li Hindistanê;
* Lech Wałęsa, siyasetmedar û çalakgerekî polonî yê.

Piştî xanînişînbûnê, Fallaci dest kir bi nivîsandina hinek gotar û pirtûkên rexnegirane li ser îslam û ereban.
 
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Jinên îtalî
Kategorî:Mirin 2006
Kategorî:Nivîskarên îtalî
Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin
Kategorî:Romannivîsên sedsala 21ê
Şêx Mucîburrehman

**Şêx Mucîburrehman** (bi bengalî: শেখ মুজিবুর রহমান), bi nasnavê **Bangabandhu**, jdb. 17ê adarê, 1920 – m. 15ê tebaxê, 1975) siyasetvanekî Bengladeşê û reber û damezrênerê welatê Bengladeşê bû.

Ew wekî "bavê neteweya Bengladeşê" ji aliyê xelkên wî welatê ve tê naskirin. Di sala 1975an de, Şêx Mucîburrehman bû serok komarê Bengladeşê, lê paşî 7 mehan di encama kudetayekê de hat kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1920
Kategorî:Mirin 1975
Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê
Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî
Kategorî:Şoreşgerên bengladeşî
Mohammad Reza Pehlewî

**Mohammad Reza Pehlevî** (16ê çiriya pêşîn, 1919 - 27ê tîrmehê, 1980) şahê dawî yê Îranê û mêrê şahbanû Ferah Pehlewî bû. Ew li sala 1941ê heta sala 1979ê ku şoreşa îslamî li Îranê serkevt padşayê Îranê bû. Paş sala 1979ê de, sîstema hikûmeta Îranê hat gihurîn û bû "Komara Îslamî".

Kategorî:Azeriyên Îranê
Kategorî:Jidayikbûn 1919
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1980
Deng Xiaoping

**Deng Xiaoping**  ( an , herwisa *Dèng Xiǎopíng* û *Teng Hsiao-p'ing*; 22ê tebaxa 1904an - 19ê sibata 1997an) siyasetvan û şoreşgêrekî herî navdarê welatê Çînê bû. Ew herwisa rêberê Partiya Komunîst a Çînê bû.thumb|Deng Xiaoping, 1979|çep

Kategorî:Çînî
Kategorî:Jidayikbûn 1904
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1997
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Şoreşger
Kategorî:Şoreşgerên çînî
Partiya Komunîst a Çînê

**Partiya Komunîst a Çînê** (bi çînî: 中国共产党 , bi pinyin: *Zhōngguó Gòngchǎndǎng*) partiya siyasî ya serekî û damezrênmera Komara Çînê ye. Ew partî di sala 1921an de hatiye damezrandin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1921ê li Çînê
Kategorî:Çîn
Kategorî:Hikûmeta Çînê

Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1921ê de hatine avakirin
Kategorî:Şerê navxweyî yê Çînê
Hîwa Seîd

**Hîwa Seîd** an Hîva Seîd Nivîser, helbestvanekî kurd e ku bi zaravayê soranî dinivîse. Di sala 1983'an de hatiye dinyayê. Niha jî li başûrê Kurdistanê li Hewlêrê dijî.

https://hiwaseid.blogspot.com

*
*

## Helbestên wî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Monzón

**Monzón** (bi ketelanî: *Montsó*), bajarekî herêma otonom a Aragonê li Spanyayê ye.

Kategorî:Aragon
Indira Gandhi

**Indira Priyadarshini Gandhi** (b. 19ê Çiriya Paşîn 1917 – m. 31ê Çiriya Pêşîn 1984), siyasetvan û yekemîn jina serokwezîr li Hindistanê bû ko du caran ew post bi dest anî, cara pêşîn ji Kanûna Paşîn ya sala 1966ê heta Adara 1977ê û cara duyê ji Kanûna Paşîn ya 1980ê heta dawiya jiyana xwe li Çiriya Pêşîn ya 1984ê. Heta niha jî çi jineka dî nebûye serokwezîra wî welatî û bil ji ya babê wê, heyama serokwezîriya çi kesekî jî ji ya wê dirêjtir nebûye. Ew keça Cewahirlal Nehru serokwezîrê herî pêşîn yê Hindistanê bû. Kurê wê, Rajiv Gandhi, jî paştir bû serokwezîzê Hindistanê.

Indîra di salên 1947ê heta 1964ê da, wekî alîkara babê xwe, ko wê demê serokwezîr bû, xebitî. Ew li sala 1959ê bû seroka Kongireya Neteweyî ya Hindistanê. Piştî mirina babê wê, ew wekî endameka Rajya Sabhayê anko Civata Jorîn hat hilbijartin û di kabîneya serokwezîr Lal Bahadur Shastri da bû wezîra zanyaran û weşanê. Pishti mirina Shastri li sala 1966ê, di hilbijartina seroktiya Partiya Kongiresê da, zora hevrrikê xwe Morarji Desai bir û bû seroka partîyê û bi wî rengî bû serokwezîra Hindistanê.

Wekî serokwezîr, ew bi sehişkiya di danûstandinan da û bi navendîkirina zêde ya desthilatê dihat niyasîn. Wê seba piştevaniya bizava serxwebûna Pakistana Rojhilatê şerr li dijî Pakistanê dest pê kir. Ew di şerrî da bi ser ket û li encama wî şerê dewleta Bengladeş hat avakirin. Hêza Hindistanê jî li herêmê zêde bû û bû hêza serdest anko hegemon ya Başûrê Asyayê. Bi mihaneya cidaxwaziyê û li dijî bangewazeka ji bo serhildanê, Indîrayê rewşa awarte ragehand, ku ji 1975ê heta 1977ê dewam kir. Di wan du salan da azadîyên medenî bertesk kirin û ragehandin jî hat sansorkirin. Zordarîyên berfireh hatin kirin. Li sala 1980ê, piştî hilbijartinên azad û bêlayenane, ew dîsa wekî serokwezîr hat hilbijartin. Ew bi destê pasevanekê xwe û neteweperwerên sîk hat kuştin.

## Girêdanên derve


Kategorî:Jidayikbûn 1917
Kategorî:Jinên hindistanî
Kategorî:Mirin 1984
Bûk û Zava

thumb|rast|300px|Buk û Zava di sala 2006an de
**Bûk û Zava** şkefteke pirqatî û bilind e. Kî dizane, cend hezar salan berî vê li hindurê zinarekî de hatiye avakirin û li ber behra Feratê, li hemberî gundê Wanê (li Xelfêtî) disekine.

## Taybetiyên mîmarî
Bûk û Zava şkefteke pirqatî û bilind e. Kî dizane, cend hezar salan berî vê li hindurê zinarekî de hatiye avakirin û li ber behra Feratê, li hemberî gundê Wanê (li Xelfêtî) disekine.

Nêzî neh qatên şkefta Bûk û Zava hene û bilindbûna xwe diguhêje 40 metran. Meriv kare ji hundur ve hilbikeve heta qata herî jorîn.
 
Ji hêla mimarî de Bûk û Zava xwediyê taybetiyeke ecêb e: hemî neh qat ji aliyê korîdorên teng bi hev re girêdayî ne. Korîdorên di nav qatan bi gelemperî tîkane hatine cêkirin û meriv ji bo ku biguhêje qatên bilind wan korîdorên tîkane hildikeve. Li dîwarên ew korîdoran derên kûr ên bicûk hene, da ku meriv xwe pê bigire û biguhêje qata bilindtir.

Dû têketinên Bûk û Zava hene: ya mezin du qatî ye û heman li ber kenara behra Ferêt disekine. Ya dûwemîn ji ya din bilindtir radiweste: Ev têketin ewqas taybet e ku li erdê, di kevirê kilsînî de merdêwanek hatiye cêkirin û ev merdêwan li ber têketina dûwemîn diqede. Dirêjbûna merdêwana kevirî qasî 15-20 metran e û ji nêzî 30 gihanekan pek tê.
 
Derveya Bûk û Zava xwariyeke bi rengê qehweyî tê dîtin. Ev derên ku qehweyî xuya dikin dibe ku ji aliyê însanan ve hatine bandor kirin. Bi rêya oksîdasyonê ev deran rengên xwe wergerandine qehweyî.

## Agahiyên dîrokî
Kes nizane navê şkeftê cima bûye Bûk û Zava, lê li gorî gotinên hinek gundiyan di hundirê şkeftê de li dîwar rolyefa du merivan tên xuyane, û gundiyan ew merivan wek bûk û zava hesibandine.
Heta îro kes nizane şkeftê Bûk û Zava ji aliyê kê, ji bo ci û kînge hatiye cêkirin. 

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* trekearth.com: Wêneyên Bûk û Zava

Kategorî:Cihên dîrokî li Tirkiyeyê
Kategorî:Xelfetî
Tûnis (bajar)

**Tûnis** (), paytext û bajarê herî mezin ê Tûnisê ye. Navçeya metropolê ya mezin a Tûnisê ku pir caran wekî *Tûnisa mezin* tê binav kirin, bi qasî 2.700.000 kes nifûsa navçeyê heye. Ji sala 2020an ve bajêr sêyem bajarê herî mezin ê herêma Maghreb e (piştî Kazablanka û Cezayîrê) û yazdem bajarê herî mezin ê li cîhana erebî ye.

Bajêr li ser kendava mezin a Deryaya Navîn (Kendava Tûnisê), li pişt Gola Tûnisê û bendera La Goulette (Ḥalq il-Wād) ye ku bajar li deşta peravê û li ser girên ku dora deştê digirin dirêj dibe. Medîneya li navenda bajêr cihwarek mîrateya cîhanê ye.

Wekî paytexta Tûnisê bajêr navenda jiyana siyasî û îdarî ya Tûnisê ye û di heman demê de navenda çalakiyên bazirganî û çandî yên welat e.

## Dîmenên ji bajêr

TunisAveHabibBourguiba.jpg|Avenue Tûnis Habib Bourguiba li bakur ber be li Bendera Tûnisê (La Goulette) û li Deryaya Navîn dinêre.
Mairie de Tunis.jpg|Avahiya Şaredariya Tûnisê.
Avenue Mohammed V - Tunis 3.jpg|Avenue Mohamed V li navçeya darayî bajêr.
GiorcesBardo33-2.JPG|Muzexaneya Neteweyî ya Bardo.
Ancien siège du Tribunal administratif Tunis المقر القديم للمحكمة الإدارية تونس.jpg|Dadgeha Kevin a Tûnisê.
Theatre municipal - Tunis.jpg|Şanoya Şaredariya Tûnisê.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 7an
Kategorî:Erdnîgariya Tûnisê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Memberê

**Memberé** (), mezreke navçeya Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.

Memberê, gundêkî avî ye û nava deştê da ye. Gundî qedîm bi navê "Membere Xerab", piştî herba yekem ya cîhanê de bi zoriya ingilîziyan hatiye berdan. Sih sal piştî vê berdanê gund bi destê Şaglordiyan nûda hatiye avakirin. Kavlên gundê kevin (niha sê sed metran dûrî gundî dane) hêj manê.Niha qiyase 45 mal vıra hene.Mektebek ü mizgeftek heye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Kosedax

**Kosedax** an jî **Mîrê Çiyaya** (Mîrê Çiyayan) çiyayekî Kurdistanê ye ku li navçeya Agirîyê, Zêdka ye. Bilindbûna Kosedaxê xwe digîhe 3.433 m yê.

Kosedax di nava gelê Zêdka da pir navdar e. Dengbêj Şeroyê Biro klama xwe ya bi navê Zeriyê da qala Çiyayê Kosedaxê dike. Berfa ser Kosedaxê heta havîna derengî nahele. Rojhilata wî gundê Seydoya (Qopiza Jor) û gundê Çaçana (Qopiza Jêr) hene. Rojavaya wê gundên Çatê, Gapira û Remedana hene. Her çar aliyê Kosedaxê çem û kanî dikişin. Kosedaxê de keriyên bizinkoviya hene.

## Gotinek

**Kosedaxê**

Kosedaxê mîrê çîya

Mexelê pezkoviya

## Klama Şeroyê Biro

:***Zerîyê***

:*[[Torin]]ê Kosedaxê, Mîrê Çîyaya*
:*Min û Kewa Gozel*

:*Milê xwe milê hev xistiye*
:*Em çuyane zozanê jorîn*

:*Mexelê pezkoviya*
:*Gelî malî cînarno*

:*Bextê we da me ketime*
:*Henek û laqirdiya*

## Galerî

Wêne:Dema çandinê Qopiza Jorîn.jpg|Dema çandinê Qopiza Jorîn
Wêne:Kosedax di bin berfê de.JPG|Kosedax di bin berfê de
Wêne:Kosedax û bihar.jpg|Kosedax û bihar
Wêne:Çiyayê Kosedaxê û Gulsosin.JPG|Çiyayê Kosedaxê û gulsosin.


Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê
Kategorî:Zêdikan
Çemê Çetelê

**Çemê Çetelê** çemekî Kurdistanê ye ku ji çiyayê Kosedaxê derdikeve, ji nava navçeya Agiriyê Zêdikanê re diherike. Çem piştî ku digihîje deştê tevli Çemê Şeryanê dibe. Strana Kawîs Axa ya "Çemê Çetelê çemekê sar e" heye. Şivan Perwer ji vê stranê pir xweş distirîne.

## Çavkanî

Kategorî:Çem
Kategorî:Çemên Kurdistanê
Kategorî:Zêdikan
Olympique de Marseille

**Olympique de Marseille** yaneyeke fransî ya futbolê li Marseille ye. Yarîgeha Olympique de Marseille  ye.

Kategorî:Avabûnên 1899an li Fransayê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Fransayê
Têlan

**Têlan** () gundekî nêzîkê Misircê ye. Tenê 4 km aliyê rojhelatê navçeyê dikeve. Tevahiyê gund 70-80 mal e û nizî 600 kez li Gund dijin. Gund ne tenê babikekin; 8-10 babik hene. Gundî gellek koçber buna, ewqas ku hinek dibêjin heger kes ji gund koc nekirî bûya kî dizane heta niha nifusa Têlanê bigihîsta 20 hezaran. Axlebê gund koçberê Misircê, Batmanê, Stenbolê û Aydinê bûne.

## Dîrok
Tê gotin ku Têlan gundeki gelek kevn e. Gund, dema padişahê Osmaniyan, Yawuz Siltan Selim de diyarê Şêx Hesen hatîye kirin. Wê dema Têlanê di nav gelek gundê heremê de, tenê çend gundê misilmana, yek jî Têlanê bu. Heta demekê nêzik de jî Têlanî bi navê gundê Qadiriyan dihat biranin.

Debara gund li ser çandiyê ya. Minak; genim, ceh, nîsk, nok, û petîxin. Teybetî petixên Têlanî di nav heremê de nav û dengîn. Bela tama betîxên Têlanê cûde û cûdenin. Gelek navên van petîxan cudane.

Girûz, naylon, şeberix, şemamok, ûşî wek têne naskirin.

Kategorî:Gundên Misircê
Leşciwanî

thumb|150px|Bedenxurtkirin di sala 1894an de.
[thumb|150px|[Dexter Jackson, qehremanê leşciwaniyê ya sala 2008an di yariya IFBB (*Yeketiya Navneteweyî ya Leşciwaniyê*) ya Awistralyayê de.]]

**Leşciwanî** (leşxurtkirin, bedenxurtkirin), cureyekî pêşbaziya werzişê ye. Armanca vê werzişê ew e ku meriv bedena xwe xurt û ciwan bike, bejna xwe bi awayekî estetîk bike û pêşan bide. Di qehremaniya leşciwaniyê de pêşbir bi alîkariya masûlkeyên xwe çend poz dide wek rakişandina masûlkeyên duser û sêserên mil (bîzeps û trîzeps) û lemlateyên teniştê û pozdayîna masûlkeyên gişt û hwd.

## Leşciwaniya li Kurdistanê
Qehremaniya leşciwaniyê ya pêşîn a Îraqê û Kurdistanê di 18ê nîsana 2009an de bi beşdariya 160 yarîkeran ji 31 yaneyan li Dihokê hate rêxistin. Di vê qehremaniyê de pênc yaneyan ji Kurdistanê beşdarî kiribû: “Sêmêl” ji Dihokê, “Hewlêr” ji Hewlêrê, û sê yane ji Kerkûkê.

Yeketiya Leşciwaniyê ya Kurdistanê heye û serokê wê Borhan Elî Cume ye.

## Yarîkerên leşciwaniyê ji yaneya Pîrs a Dihokê (2007)
* Azad Ehmed Xelif
* Nizar Ehmed
* Şewkit Sîliman
* Êhsan Receb

## Pêşbazên leşciwaniyê yên bi nav û deng
Çend pêşbazên bi nav û deng ên ku di asta bilind a leşciwaniyê de beşdariya qehremanî û pêşbaziyên navneteweyî dikirin ew in:
* Ed Corney
* Arnold Schwarzenegger
* Rusty Jeffers
* Betty Pariso

## Çavkanî
* Rojnameya Evro, 187, 191 û 192 (2007).
* Rojnameya Evro Sport, 61 (2009), Dihok.
* Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (03.01.2010).

Kategorî:Egzersîza fizîkî

Kategorî:Werziş
Kategorî:Werzişên atletîk
Kategorî:Werzişên ferdî
Hesenê Alê

**Hesenê Alê** (navê wî yê fermî *Hasan Akbal* e) nivîskar û lêkolînerekî kurd e.

Hesenê Alê kurdê Anatolyaya Navîn e. Di sala 1952'an de li gundekî Omeran ê Qonyeyê hatiye dunyayê. Ji sala 1980'yî û vir ve ye, ku li Stockholma Swêdê dijî. Şeş zaroyên wî hene.

Hesenê Alê bi xebatek antolojiya xwe ya berfireh a li ser muzîka kurdî, li ser hunermend û hunermendiya kurdan têt naskirinê. Berhema wî ya li ser mijara navbirî, ji ser hezar rûpelî ye.

## Berhem
* Stranên Gelêrî, 1998.
* Sêviyên Rohelatê, roman, 2009.
* Dengbêj û stranên me, destan û folklora me (du beş)
** Stranên gelêrî 2009 du beş.
** Beşa yekem A-K 600 rûpel-769 Stran
** Beşa duyem L-Z 529 rûpel-700 Stran
** 81 Otobiyografiya Dengbêja û 20 destan/Epîk
* Svenska Turkiska stöd Handbok. Isveçe Türkçe yardımcı el kitabı
* Svenska Kurdiska stöd handbok Kitêba dest Swêdî Kurdî ya desta

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Yasmin Levy

**Yasmin Levy** (jdb. 23 kanûna pêşîn 1975 li Orşelîm, Îsraêl) stranbêjeke sefardî ya îsraêlî ye.

Levy keça Yitzhak Levy lêkolînerekî li ser muzîka sefardî û cihûyên Portûgalê ye. Di stranên wê de enstrûmanên wek gîtara spanî, ûd, viyolîn, cello, perkusyon û piyano têne bikaranîn. Bi albûma xwe ya yekê a bi navê *Romance & Yasmin* (stranên ladîno) ku di sala 2000an de derket. Yasmin Levy di sala 2005an de wek berendam ji boy Xelatên Muzîka Cîhanê ya BBCê 2005an hate binavkirin. Albûma wê ya duyan di sala 2005an de bi navê *La Judería* derket. Strana wê ya bi navê *Mano Suave* di sala 2008an de derket.

## Dîskografî
* 2000: *Romance & Yasmin*
* 2005: *La Judería*
* 2006: *Live at the Tower of David, Jerusalem*
* 2008: *Mano Suave*
* 2009: *Sentir*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera wê ya fermî  (i *[[îngilîzî]]*)

Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Jinên îsraêlî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên îsraêlî
Qentirme, Hewenc

**Qentirme** () gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.

## Dîrok
Li ser dîroka gund zêde agahî tunebin jî, tê gotin ku dîroka gund gelek kûr e.

### Esera dîrokî: [[qentirme]]
Gund navê Qentarme ji esereke dîrokî distîne, ev yek jî nêza camiyê disekine. Tê gotin ku ev eser gelek kevnar e. Li gorî lêkolînan Rêya Ebreşûm ji vê derê derbas bûye û ev eser weke cihê rênîsanderan hatiye bikaranîn.

Ev eser di herêmê nas be jî, di sala 1999an de cara yekemîn ji aliyê lêkolînerên ewrûpeyî hate kesfkirin. Li gorî lêkolîneran, dibe ku qentarme besa jêr a mîmareke Romayiyan e û berê li ser de xaneyeke (mezin a) depî sekiniyaye. Dibêjin bazirganên Rêya Ebreşûmê wextê ku ji Eyno cûne Edessayê ji vir ve derbas dibûne.

center|thumb|500px|Esera dîrokî ya gundê Qentirme (gund navê xwe ji wê girtiye

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Project Zeugma: Kantarma

Kategorî:Gundên Hewengeyê
Weşanên Belkî

[thumb|Çend nimûneyên pirtûkên derketî ku li standa weşanê di 3emîn [Pêşangeha Pirtûkan a Amedê de hatin pêşkêşkirin (2012).]]
**Weşanxaneya Belkî** li Amedê di sala 2003yan de dest bi jiyana weşanê kir. Li bakurê Kurdistanê yekem weşanxaneya bi kurdî ye. Zêdeyî 100 pirtûkî çap kirine. Hemû bi kurdî ne. Weke laboratoriya wêje û zimanê kurdî dixebite. Bi navê Çirûskê kovareke wêjeyî û ramanî derdixe. Edîtorê wê Rênas Jiyan e. Heta niha gelek berhemên nûjên û klasîk weşandine.

Kategorî:Weşanxane
Qopiza Jorîn

**Qopiza Jorîn** ango **Seydoya** () gundekî li ser girêdana navçeya Zêtka (Elajgirê) ye. Mezra Xanê li ser wî gundî ye. Ev gund berê nêzîkî 40 malê bûye, lêbelê aniha 5 mal tenê tê de mane. Gundiyan koçberî Fransa û Almanyayê kirine. Qopiza Jorîn 22&nbsp;km dûrî Zêdka ye. Navê gundê Qopizê berê Golya bûye.

## Çand û huner
### Çîrokên gund
 
* Porzêrîn
* Şengilo Mengilo
* Kêza Kêz Xatun
* Mîrze Mihemed
* Dine Soylemez (Soylemez Xanim)
* Şah Îsmaîl

### Kilamên gund

* Gula Bav Fille

## Erdnîgarî
### Babetên daran (baxan)

Qopizê da sêv u hirmî yên beyanî (çolê) zef hene. Xêncî wan; şîlan, dendereşk, qeremox, hullî, hêlikberan, tirşik, tirîsork, tirîreşk, zerguz,biyokê hurçê, şîlana reş, çuk, biya merhem, biya çeqçeq, biya reş, qeyaxa beyanî û hwd hene.

### Babetên heywanan

Qopizê da gur, hirç, kew û pezkovî, beraz, kurebeşk, kûsî, rûvî, jujî, hene.

## Gelhe

## Navê çawurên gund

## Navê erdê beytun û kaniyên gund

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Sergîn

rast|thumb|250px|'''Rêx'''a çêlek û gayan (ku zewa dibe meriv ji bo şewitandinê bikartîne û jê re dibêje '''sergîn'''

**Rêx** an jî **rîx**, navê gûyê çêlek û gayan e. Navê rêxa hişkkirî ku mirov ji bo şewitandinê bikartîne jî **sergîn** an **sergo** ye . Herwiha, li hinek herêmên Kurdistanê ji sergîn re tepik an jî kerme, [tapîn], [kemre tê gotin.

## Rêx
|rast|thumb|150px|Kêzikê sergînê
Çapa rêxeke tîpîk digihêje 30 santîman û giranbûna wê ya bi halê şilî nêzî 2 kîloyan e. Çêlekek rojê ji heştan heta dehan rêxan pê tîne. Dema ku hewa şil e rêx heta 10 mehan ji hev dikeve û dibe warê gelek behokan. Erdê ku rêx ser dikeve û li wir dimîne tê gurekirin, lewmane di derdora rêxê de axû gelek bi bereket dibe.

### Ji hev ketina xwezayî
Piştî rêx dikeve erdê gelek kêzik, kurmik û mêş têne ser da ku hekên xwe tê de bi cih bikin. Pirgên wan di sergînê de gelek zû mezin dibin. Hinek mêş tên neçirê û kurmên ku di sergînê de dijîn dixwin.

## Sergîn
[rast|thumb|250px|Li [Rihayê li ser dîwara baxcê malekî sergîn tê hiskkirin (sal 2006)]]

Dema ku hewa zuwa be rêx jî hişk dibe û dibe sergîn. Meriv sergînê dikare di rojên zivistanê de, ji boy germkirina malan, di sobeyan bişewitîne.

çep|thumb|250px|Loda Sergînan

### Sergînvan, sergînvanî û sergo
Ji kesên ku li der û doran ji çol û çepelan sergînan berhevdikin re *sergînvan*, ji vî karî re jî *sergînvanî* dihê gotin.

*Sergo* jî, navê ciyê avêtina rêxê ye. Rêx li wir hişk, zuwa dibe û dibe sergîn. Çile çûkên biyan dihên xwe li ser sergoyan datînin, lewra gelekê mirovan faq û dabikan datînin ser sergoyan da ku van çûkan bigrin.

çep|thumb|250px|Mala Sergînan û Tar

### Sûd girtin
Di cotemeniyê de sergîn ji boy gubrekirina erdê tê bikaranîn. Wekî din, dema ku sergîn tê tirş kirin ev gaza Metan ya ku jê derdikeve, wek Biogas ji boy şuxilandina gelek aletan dikare were bikaranîn. Herwiha, bi alikariya gazê meriv dikare ceyranê jî çêbike, ji ber ku di sergînê de gelek enerjiya fîzîk heye.

Di herêmên Alpan, Tîbet, Hindîstan, Tirkiye û Kurdistanê sergîn tê hişkkirin û di zivistanê de ji boy germkirina malan di sobeyan de tê şewitandin.

Herwiha, sergîn ji boy avakirina xane û malan jî rolekî mezin digire. Li Hindîstanê sergîna hişk wek erda malan dihat bikaranîn. Dema ku gubre serde dihat talkirin erd hişk, duz û bêbehn dibû. Li Efrîka jî bi sergînê dîwarê malan tê xortkirin.

### Tar û Tepik
Tar û tepik sergînê hişkkirî ne. Tepik bi destan dihê çekirin, biçûk in û li ser diwarê hewşan yan jî li bestan yên ku tavê dibîn dihê raxistin. Lê Tar mezin in û çêkirina wan jî ked dixwaze. Rêxa berhevkirî di tara bêjingan de dihê tije kirin û bi lingan dihê pêlêkirin ku bidewise. Paşî tar jê dihê derxistin û li ber tavê rêx dihê raxistin. Bi vî haweyî hilandin û kişandina rêxê hêsand dibe.

## Çavkanî
* Werner Nachtigall: *Lebrensräume. Mitteleuropäische Landschaften und Ökosysteme.* BLV Verlagsgesellschaft, München, 1986 ISBN 3-405-13254-1

## Girêdanên derve
* Von Tieren -- Rendez-vous auf dem Kuhfladen
* Das Rinderproblem und seine Lösung

Kategorî:Dewar
Kategorî:Kereseyên organîk
Kategorî:Sotemeniya hişk
Kategorî:Sotemenî
Adnan Durmaz

**Adnan Dûrmaz** (1957), helbestvanê tirk û mamosteyê wêjeyê.
 
## Pirtûkên wî yên weşandî

* Fısıltılarla da Olsa Söyle, 1990
* Yarın Yeniden,1996
* Ben Gidersem Ay Sen-deler,2000
* Bilirsin Aşk da Serseri,2003
* Ateş Çiçeği,2003

Helbest û şuxlên wî yên xêzikî di kovarên wek imece, güney, yeni olgu, nitelik, gerçek sanat, edebiyat 81 û evrensel kültürê de hatin weşandin.

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kalden Ur

**Kalden Ur**, li Kurdistanê navê Rihayê yê kevne. Yê deme Mîtaniyan ne. Weke Gerzûbaqartan ê, ev nav ji di vê de jîn bû. Kalden Ur, di deme xwe de, çawa ku Gerzûbaqartan navend(paytext)a Hûriyan bû, ew ji navende(paytext)a Mîtaniyan bû. Ji xanedanên Uran re ji navendîti kiriya. Weke ku çawa iro tê zanin ku Cizîre bota warê Nebî Nuh e, Riha ji warî Birahîm Xelîlê. Herdû ji li kurdistanê jîn bûn. Kalden Ur xwediyê dîrokeke ku pir mezina ku were lêkolîn kirine.

Kategorî:Bajarên dîrokî
Mizgefta Nebî Nuh

**Mizgefte Nebî Nuh**, li Cizîra Botanê ye. Mizgefteke ewqas kevne ku avakirina wê diçê berî zayîne. Piştî ku Misilmantî di hate herêmê, êdî ew der jî bû mizgeft. Tê gotin ku di hundurê mizgeftê de Tirba Nebî Nuh bi xwe he ye. Tirba wî, ji ber ku ew nebiyekî mezin bû, ev hizir li ber çavan hatiye girtin û mezin hatiye çêkirin. Biqasî qama du mirovan hatiye çêkirin. Deriyê wê, û hinekî amurên wê, ji ber ku ji zêr û zîv bûn, ji aliyê dewleta tirk ve hatine hildan. Di hundur de berê pir pirtûk ji dihatin dîtin. Ji ber ku tiştên têde pîroz dihatin dîtin, xelkê jî dernedixistin. Lê di deme komara tirk de ew pirtûkên ku bi kurdî bûn hatine hildan û wendakirin.

Kategorî:Cizîr
Kategorî:Mizgeftên Kurdistanê
Silêman

* Silêman padîşah, kurê Dawid
*Siltan Silêmanê Qanûnî, sultanekî osmanî
* Silêman gundekî Xinûsê
Wereteka Jêrê

**Wereteka jêrê** () gundekî Agiriyê ye.

Nave eşira vi gundi Recoi ye. Hemmu jiyanvan ji bavekine . Bist mal gund heye.

Kategorî:Gundên Agiriyê
Gerzûbaqartan

**Gerzûbaqartan** navê Cizîre Botan yê deme hûrî û mîtaniyan ye. 

Di vê demê de Bi navê Gerzûbaqartan Cizîre Botan navenda wan bû. Di wê demê de Gerzûbaqartan xwediyê pêşketineke pir mezin bû. Ji demê, dîrokeke mezin heya. Ji bo deme Cizîre bota ya Gerzûbaqartan hin lêkolinên pir mazin divin. JI ber ku ew dem di pêşketina Kurdistanê de xwediyê weyneke pir mazina. Deme hûriyan ji û deme gutiyan de pir pêşketibû. kelehe hûriyan ya li Cizîre bota ku haya roje me maya wê yekê, pir baş û mazin dide nîşandin. Kelehe wan biqasî avayîyeke 7 an ji 8 qat bêhtir biinde. Ji 360 beşî pêktêt. Di deme xwe de pir b nav û deng bûya di herêmê de.

Kategorî:Bajarên dîrokî
Lîsteya endamên PJAK'ê ku hatin dardekirin

## 2007
* Hasan Hikmet Demir
## 2009
* Îhsan Fetahiyan
* Fesih Yasemînî

Kategorî:Dardekirin
Kategorî:PJAK
Şilikî

thumb|Şîraniya kurdên Rihayê '''Şilikî'''.
thumb|Şilikî
**Şilikî** navê şîraniyeke kurdan e û ji pêjgeha Rihayê ye.

Şîraniya kurdan "Şilikî" ji ber ku li Tirkiyeyê kete nava gotinên erotîk jê re patent nayê stendin.

## Çêkirin
Ji bo çêkirina şilikiyê ev malzeme pêwîst in:

* *3 qedeh [[şîr]]*
* *Qedehek [[av]]*
* *4 [[hêk]]*
* *250 gr [[arvan]]*
* *gûz an jî fistiq*
* *[[rûn]]ê ron ji bo binê rûnbirêşkê (tawayê)*
* *Ji bo [[Şerbet]]ê; kîloyek şekir û lîtreyek av*

Di tasekê de hêk û şîr tên lihevxistn. Arvan bi ser de tê dayîn û heta girik nemînin tê lihevxistin. Rûn di tawayê de têxistin piştre hevîrê ron bi kevçî yeko yeko têxistine tawayê.

Hevîr pêwîst e di tawayê de zirav be û hemû binê tawayê bigre. Nêzî 20 heb şilkiyên wisa tên çêkirin û di tawayê de her du aliyê wan tê bipijirandin.

Ji şekir û avê şerbet tê çêkirin. Şerbet ser şilikiyan tê berdan. Piştre bi fistiq an jî gûzan serwis tê kirin.

## Çavkanî

* '''netkurd.com:''' Şilikî erotîk e nikare patantê bigre! 

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha yewnanî
Kategorî:Şîranî
Kategorî:Taştê
Kategorî:Xwarina bilez
Kategorî:Xwarinên ji hevîrê
Arîn Arjen

**Arîn Arjen** (jdb. 1981, Amed) derhênerekî kurd e. Arjen li Amedê dijî.

## Berhem
* Kaos
* Kanala YouTube

## Çavkanî

Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Kesên ji Amedê
Dêra Keldaniyan, Amed

**Dêra Keldaniyan** an **Dêra Marpetyun** an jî **Dêra Senantiwan** (*Saint Antoine*) dêreke li hundira Sûra Amedê ye.

Dîroka avabûna vê dêra ku li kuçeya Yenîkapiyê ye, bi teqezî nayê zanîn, lê wisa tê texmînkirin ku di sedsala 17'an de hatiye çêkirin. Di roja îroyîn de ev dêr ji hêla kildaniyên katolîk ve tê bikaranîn. Wekî gelek avahiyên li Amedê, ev dêr jî bi kevirên bazaltê hatiyê lêkirin. Dîwarên dêrê yên li kevirên bazalt ku bi kemberên çarnefî hatine dabeşkirin, bi raxera durengî yê bi şeklê çorekî (*baklava dilimi*) re ahengê pêk tîne.

## Galerî

Wêne:Dêra Marpetyun a keldaniyan a Amêdê 2 2010.JPG|Dîmenek ji hundirê Dêra Marpetyun a Amêdê.


Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Dêrên Amedê
Kategorî:Kildanî
Dêra Saint George, Amed

**Dêra Saint George** an jî **Dêra Sencorc** dêreke li hundirê Sûra Amedê ye.

Dîroka avakirina vê dêra li Kela Navîn nayê zanîn. Lê belê dêr di navbera sedsala 4-5'an de bi şêwaza Bîzansiyan ji kevirên reş hatiye çêkirin û berê wê li çemê Dîcle ye. Nayê zanîn ka dêra kîjan mezheba xiristiyaniyê ye û îthafî kîjan ezîzî hatiye kirin. Hinek kes dibêjin ku dêr aîdî civata pîrê katolîkiyê Batrî ye. Navê avahiyê wekî "Manastira Jinan" jî derbas dibe. Ji ber ku dêr demeke dirêj di nav Girtîgeha Saraykapi ya Fermandariya Cendirmeya a Bajêr de ma, wekî îbadetxane nehat bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Dêrên Amedê
Mor Gabriel

**Mor Gabriel**, **Gabrîelê Ezîz** an jî **Gabrîelê Pîroz** (634 – 23'ê berfanbarê 668) metranê heftem ê Tûrabdîn û dêra Mor Gabrîel a li Mêrdînê bû.

Mor Gabriel li gundê Baqisyan ê Midyadê ji dayîk bûye. Perwerdehiya xwe ya dînî li dêra Mor Gabrîel kiriye. Ev dêra bi navê wî di sala 397'an de hatiye avakirin. Lê ji bo rûmetdana metran Gabriel, di sedsala heftan de navê wî lê kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 574
Kategorî:Kesên ji Midyadê
Kategorî:Metran
Kategorî:Mirin 648
Kategorî:Xirîstiyan
Dêra Surp Sarkîs, Amed

**Dêra Sarkîs Sûrp** dêreke li hundira Sûra Amedê ye.

Ev dêra ku nêzîkî Deriyê Mêrdînê ye, ya ermeniyên katolîk e. Wisa tê bawerkirin ku dêr di sedsala 16'an de hatiye çêkirin. Malzemeyê bingehîn ê vê dêrê kevirên reş ê bazalt e. Ev dêr bi stûnên xwe yên du tebeqeyî û çar rêz kemberên xwe, ji pênc nefan pêk hatiye.

## Çavkanî

Kategorî:Dêrên ermeniyan
Kategorî:Dêrên Amedê
CPT

**Komîteya Ewropeyî ya Pêşîgirtina li Îşkenceyê** (bi inglîzî: *Committee for the prevention of torture and inhuman or degrading treatment or punishment*) an jî **CPT**, saziya Konseya Ewropayê ya li hemberî îşkence di sekinî ye.

## CPT û girtîgehên Tirkiyeyê
Ev sazî dikare seredaniyên li hemû girtîgehên dewletên endam yên Konseya Ewropayê bike. Ji ber wê, ji bilî malbata û parêzerên Abdullah Ocalanê tenê ev saî dikare biçe girava Îmrali. Ji 1999 heta 2007 CPT çar car çû giravê û raporan amade kir.

## Girêdanên derve
* Malpera CPTê
* Raporên CPTê der barê Tirkiyê de

Kategorî:Îşkence
Kategorî:Konseya Ewropayê
Kategorî:Rêxistina mafên mirovan
Kategorî:Saziya navnetewî
Mala Çand û Ciwanî a Mérdîné

Mala çand û ciwanî a Mêrdînê di sala 2001ê de di çarçoveya *Ji bo Pêşketina Civakî û Aboriya Anatoliyaya Rojhilata Başûr* hatîye damezrandin. Projeya Anatoliyaya Rojhilata Başûr-Kargeriya Pêşvebirina Herêmê (GAP-BKI) û Parêzgera Mêrdînê arikariya vê mezrekê dike.

Vîzyona wê ev e ku platformekê ji bo xebatên ciwanan ava bike. Misyona wê jî ev e ku ji bo ciwanên Mêrdîna ji alî hemû xebat û pirsgirêkên wan çareserîyê bibine. 60 keç û 146 xort endamê vê malê ne.

Bizavîyên wê:
: Qursa Kombersê(Compiter),
: Qursa Ingilîzî,
: Qursa Saz û Gîtarê,
: Dezgeha Sînema û Şanoyê,
: Qursa Wêne û Govendê

Ji sala 2004an heta vê demê pirr projeyên kêrhatî bikaranî ne. Ev projê ên Proxrama Gûherandîna Ciwana ye.

## Çavkanî

Kategorî:Mêrdîn
Hîmalaya

**Hîmalaya** () rêzeçiyayeke di Asyayê de ku bilindtirîn çiyayên cîhanê li xwe girtiye. Gelek çemên mezinên cîhanê jî çavkaniyên wan di wê rêzeçiyayê de ne.

Berî ku keresteyên firînê çêbibin, hejmareke pir kêm ji çiyavanan karîbûn bi ser çiyayên wê de bikevin.

Di Hîmalayayê de, 14 çiyayan hene ku bilindahiya wan zêdetir ji 8.000 m e. Everest bilindtirîn çiyayê cîhanê jî yek ji wan e.

Kategorî:Çiya
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Başûr
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojhilat
Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Başûr
Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Rojhilat
Lhasa

thumb|Lhasa

**Lhasa** an **Lasa** paytexta Herêma Serbixwe ya Tîbetê ye li welatê Çînê de. Ev bajar di piyê çiyayê Gephel de bicîhbûye. Textê Dalai Lama li vî derê ye. Lhasa yek ji bilindtirîn paytextane di cîhanê de.

Peyva Lhasa tê wateya "cihê xwedayan", herçende ku belgeyên Tîbetî yên kevnar û nivîsînên ser keviran diselmînin ku nava vî *Rasa* bûye ku tê wateya "cihê bizinan".

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Çînê
Kategorî:Çîn
Kategorî:Paytext
Kategorî:Tîbet
Nexede

**Nexede** an jî **Neẍede** (), bajarekî kurdnişîn ê rojhilata Kurdistanê ye. Kurd û azerî bi hev re di vî bajarî de dijîn. Li gor serjimariya sala 2006an, hejmara runiştvanên Nexedeyê 72.975 kes in.. Bilindahiya wê ji asta deryayê 1300 m ye.

Nexede di navbera Piranshahr û Urmia de ye

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Anaïs Nin

**Anaïs Nîn** (21ê sibatê 1903 - 14ê kanûna paşîn 1977) nivîskareke fransî ye. Bi rojnivîsk û nivîsarên xwe yên erotik navdar e.

Kategorî:Jidayikbûn 1903
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Jinên fransî
Kategorî:Mirin 1977
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Kategorî:Nivîskarên fransî
Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê
Kategorî:Romannivîsên fransî
Shel Silverstein

**Sheldon Alan Silverstein** (25ê îlona 1930 - 10ê gulana 1999) nivîskar, helbestvan, senarîst, strannivîs, bestekar û muzîkvan ê amerîkî bû.

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Mirin 1999
Kategorî:Nivîskarên ji Şîkagoyê
Emily Dickinson

**Emily Elizabeth Dickinson** (jdb.  − m. ), helbestvana amerîkan e.
Emily Dickinson li navçeya Massachusettsê, bajara Amherstê ji dayik bû. Malbata Dickinson bi çalakiyên polîtîk û perwerdehî re gelek navdar bûn. Bavê wê parêzer û li kolejeke herêmî berisgerek bû û ji aliyek din li Kongre da kar dikir. Diya Dickinson, a ku navê wê jî Emily bû, jinek xwînsar, gelek dîndar bû û karê wê kevanîtî bû. Diya wê zehf ji nexweşiyê giyanî kişand û bi piranî di depresyonê de bû. Dibe ku ji bandora ew nexweşiyê be, têkîliya wê bi qîza xwe gelek sar bû. Ew jî Dickinson di nameyeke xwe de wisa aniye ziman û digot ‘’Xwedî dayîkek qet nebûm.’’

Dickinson li Akademiya Amherstê (1834-1847) û koleja *Mount Holyoke* (1847-1848) perwerdehiya xwe qedand. Dora 1850yî, ew dest bi pêk anîna helbestan kir, helbesta wê ya yekemîn di rojnameya Springfield Daily Republican de di sala 1852an de hatiye weşandin.

Stîla hewl û xebatên wê ya pêşî bi rêkî vetûrî bû lê salên bi ceribandinê pêşketinek bi vî karî bû xuyakirin. Bi piranî, bi awa kî lawij helbest nivîsand û helbestên wê li ser mijarên bawerî, bêdawîtî, xweza û giringiya malbatê bûn.

*Ji [[îngilîzî]] wergêr: Baran Acis*

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1830
Kategorî:Mirin 1886
Kategorî:Nivîskarên jin
Dylan Thomas

**Dylan Thomas** (jdb.  - m. ), nivîskar û helbestvanekî walesî bû. Ji xeynî helbestan, çîrokên kin û ji bo radyo û hinek fîlman senaryo jî nivîsandiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Helbestvanên brîtanî
Kategorî:Helbestvanên walesî
Kategorî:Romannivîsên brîtanî ên sedsala 20an
Robert Frost

**Robert Lee Frost** (jdb.  San Francisco − m.  Boston), helbestvanekî amerîkî ye ku xwediyê Xelata Pulîtzerê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Langston Hughes

**James Mercer Langston Hughes** ( - ); helbestvan, romannivîs, lîstiknivîs û çîroknivîsê Amerîkî ye. Pêşengekî tevgera Helbesta Jazzêê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1902
Kategorî:Jidayikbûn 1901
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1967
Maya Angelou

thumb|Maya Angelou (2007)
**Maya Angelou** (, ); helbestvan, senarîst û parêzvana Mafê Mirovan a amerîkî bû.

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Jinên amerîkî
Mihemed Ewraz

**Mihemed Ewraz** (jdb. 1969 li Îranê - m. 6ê îlona 2003, Îslamabad, Pakistanê) çiyagerê Iran bû.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyavanên kurd
Kategorî:Çiyayê Agirî
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 2003
Emily Pauline Johnson

thumb|150px|Pauline Johnson

**Emily Pauline Johnson** an jî **Tekahionwake** (jdb. 10'ê adarê, 1861 - m. 7'ê adarê, 1913); helbestvaneke Kanadayî.

Kategorî:Helbestvanên kanadayî
Kategorî:Jidayikbûn 1861
Kategorî:Jinên kanadayî
Kategorî:Mirin 1913
Kategorî:Nivîskarên kanadayî
Elizabeth Barrett Browning

**Elîzabeth Barrett Brownîng** (jdb. 6ê adarê 1806 - m. 29ê hezîranê 1861), helbestvaneke îngilîz a ji dema Keybanû Victoria ye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1806
Kategorî:Jinên îngilîz
Kategorî:Mirin 1861
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Nivîskarên viktoryayî
Dorothy Parker

**Dorothy Parker** (bi navê zayinê **Dorothy Rothschild**, jdb. 22ê tebaxê 1893 li Long Branch, Nû Jersey, DYA - m. 7ê hezîran 1967 li Nû Yorkê, DYA) helbestvan û nivîskara amerîkî bû. Ew weke helbestvana herî giring a hevdemiya xwe de tê hesibandin. Ew gelek helbest, kurteçîrok û şanoname nivîsandi bû.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1893
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirin 1967
Gwendolyn Brooks

**Elizabeth Gwendolyn Brooks** ( - ), nivîskar û helbestvana amerîkî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Nivîskarên ji Şîkagoyê
Margaret Atwood

**Margaret Eleanor Atwood**, di 18'ê mijdara 1939'an de li Ottawa, Ontario hatiye dinê, helbestvan, ceribanvan, rexnegir û femînîsta kanadayî ye. Atwoodê heta roja îro 15 pirtûkên helbestan derxistine.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dahênerên kanadayî
Kategorî:Helbestvanên kanadayî
Kategorî:Jidayikbûn 1939
Kategorî:Jinên kanadayî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kanadayî
Kategorî:Nivîskarên postmodern
Anne Sexton

thumb|Gora Anne Sextonê

**Anne Sexton** (, Newton, Massachusetts - , Weston, Massachusetts); helbestvan û nivîskara amerîkî ye ku di sala 1967an de Xelata Pulitzerê wergirtiye.

## Berhemên wê
* *To Bedlam and Part Way Back* (1960)
* *The Starry Night* (1961)
* *All My Pretty Ones* (1962)
* *Live or Die* (1966)
* *Love Poems* (1969)
* *Mercy Street* (1969)
* *Transformations* (1971)
* *The Book of Folly* (1972)
* *The Death Notebooks* (1974)
* *The Awful Rowing Toward God* (1975)
* *45 Mercy Street* (1976)
* *Words for Dr. Y.* (1978)

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Xelata Pulitzer
Adrienne Rich

[thumb|[Audre Lorde, Meridel Lesueur, Adrienne Rich *(ya rastê)*]]
**Adrienne Rich Cecile** ( Baltimore, Maryland, DYA, ) nivîskar, helbestvan, ceribanvan û femînîst a amerîkan.

Kategorî:Akademîsyenên lezbiyen
Kategorî:Ceribanvanên amerîkî
Kategorî:Femînîstên amerîkî
Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Helbestvanên lezbiyen
Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Kesên LGBT
Kategorî:Mirin 2012
Kategorî:Nivîskarên femînîst ên amerîkî
Lucille Clifton

**Lucille Clifton** (jdb. 27'ê pûşperê 1936 li Depew,Erie County , Nû York; m.13'ê reşemiyê 2010 li Baltimore, Maryland) helbestvan, nivîskar û perwerdekara amerîkî ku xwediya Xelata Pulitzerê ye.

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1936
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirin 2010
Kategorî:Xelata Pulitzer
Marge Piercy

**Marge Piercy** (jdb. ) çalakvaneke pêşverû û nivîskareke amerîkî ye. Berhemên wê di nav de Woman on the Edge of Time, He, She and It, ku di sala 1993an de Xelata Arthur C. Clarke stend, û Gone to Soldiers, berhema pir firotî ya New York Timesê û romaneke dîrokî ya balkêş ku di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de derbas dibe.Xebata Piercy bi pêmayiya wê ya Cihûtî, çalakvaniya civakî û siyasî ya Komunîst, û îdealên femînîst ve girêdayî ye.

### Malbat û jiyana berî

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1936
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Sharon Olds

**Sharon Olds** (19ê çiriya paşîn a 1942 li San Francisco, Kalîforniya, DYA) helbestvan û nivîskareke amerîkan e ku gelek xelat wergirt. Di nav wan xelat de Xelata Pulitzer (2013 )  , National Book Critics Circle Award ( 1984 ) û xelata yekemîna San Francisco Poetry Center bu. Niha ew di Zanîngeha Nû York ê de nivîsandina afirîndar fêr dike.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Louise Glück

**Louise Elisabeth Glück** (jdb. , m. ), helbestvaneke amerîkî bû.

Glückê di 1993an de xelata Pultitzer wergirt û di sala 2020an de jî ji aliyê Akademiya Şahane ya Swêdê ve bi xelata Nobelê ya Wêjeyê hate bexşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirin 2023
Kategorî:Xelata Pulitzer
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Linda Pastan

**Lînda Pastan** (27'ê Gulan 1932) Helbestvaneke Emerîkî ye.

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1932
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirin 2023
Mistefa Hîcrî

**Mistefa Hîcrî** (1945 li Nexedeyê) sekreterê giştiyê Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê (PDKI) ye. Wî di Nexedeê de ji dayik bûye, di rojhilatê Kurdistanê de. Wî di sala 1963an de ji fêrgeha çandinê li Zanîngeha Wirmêyê derçû û wekî mamoste li bajarê Seqizê dest bi karê xwe kir. Direngtir, li Zanîngeha Tehranê wêjeya Farisî xwend.

Di sala 1979an de tevlî *Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê* dibe.

## Girêdanê deranî
* Jiyanname ya Mistefa Hîcrî 
* Hevpeyvîn , Kurdish Media, May 2006.
* Malpera PDKI 

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Kesên ji Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Binavî

**Binavî** gundekî li devera Berwarî Bala li Kurdistana jêrî ye. Dikevît dinav cîyanda li sivistanan gelek befrîne li havînan geleka hîne u xoşe.

Navê Binavî yê hatîye ji bin avê, weko diyar binê gundî gelek av heye. Jîyana xelkê vî gundî pitir liser cutyaryê ye.

Fêqiyê vî gundî, sêv, xox, mijmij, bih, guiz, holîk, hirmîk, tirî u bahîv gelek le di missene. Herwesa zerzewat ji gelek lê dihêt çandin wedi, pitat, bacan, xîyar, kolind, kelemî , pîvaz, silk şêlim u geleken dî.

Kategorî:Gundên Berwarî Balayê
Berwarî (eşîr)

**Berwarî** navê hozekê ye.

Berwarî Bala yan ko Berwarî jurî, ji 75 gundan pêk hatî ye. Herwesa Berwarî Jêrî jî 5 gundan pêrhatî ye. Devera Berwarî Bala dikevîte ser tuxîbê parêzgeha Dihokê. Berwarî jurî, dikevît dinav cîyanda li zivistanan hindek gund gelek di befrînin u li havînan geleka hîn u xoşin.
Gundên jimara xelkî li zor evene: Bêduh, Hiror, Tirwanishî u Binavî.

Hozên dikevine ser tuxîbên Berwarî Bala eve ne: Hekarî li Kurdistana jurî , Gulî rojhelat, Doskî jêrî, Mizûrî rojavayê devera Berwarî Bala.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Îbn Teymiye

**Îbn Teymiye**, bi navê fermî **Taqī al-Dīn Abū al-ʿAbbās Aḥmad ibn ʿAbd al-Ḥalīm ibn ʿAbd al-Salām ibn ʿAbd Allāh al-Numayrī al-Ḥarrānī** (jdb. 22 kanûna paşîn 1263 li Herran, împeratoriya eyûbî - m. 26 îlon 1328 li Şamê, dewleta Memlûkan) teolog û felsefevanekîmisilman ji Rihayê bû, bi eslê xwe ereb û kurd.

## Jiyan
Li ser jiyanê wî haya nahaka ti lekolînên wilo zêde mazin ne hatina kirin. Lê hinekî lêkolîn ji li ser wî û jiyana wî hatina kirin. Ew zanistekî wilo ku di deme xwe de, bi hzire xwe re di deme xwe de gelek kifşbûn dana kirin. Li locik, felsefe hinek pirtûkên wê yên taybet hene. Wî di deme xwe de yên ku locik bi xwe re di ola îslamê de da rûnandin yek ji wan bû. Wî di xwest ku di îslamê de locik were bi kar anîn. Wî di deme xwe de xwest ku di îslamê de hinek reforman bide kirin. Ji ber vê yekê ji pir hewlda. Nivîsên wî hemû ji yên ku yên felsefe ne. Di hemûyan de aqil dinivîsêne. Li ser aqil û pêşketina wê û di jiyanê de weyne hebûne wê dirawastê. Bi vê yekê mirov divêt ku navê wî bêne ser ziman. Pirtûkên ne li cem hevin. Pirtûkeke wî li Hindistanê di weşandin. Yek li Misirê hata weşandin. Hinek pirtûkên wî ji di pirtûkaxane Emerika ya netewî de dimênin. Hewceyî pêde heya ku pirtûkên wî bêne ber hevdû û bi Zimanê kurdî ya rpke me werinê ser ziman. Ji ber ku ew malbata wî şêx bû, bandûra wan pir mazin bû. Li herêmê, ne tenê li ser kurdan li ser araban ji pir bandûraka wî ya mazin hebû. Di warê zanine pir xurt bû. Li ser hizir û hebûna ola îslamê de pir kurtbû. Li gor ku tê gotin ku pêxamber gotiyê ku "pişt min re wê yek were û di olê gelek tiştan bêne ser ziman". Ew mirov ji dibêjin ku teymiyê haraniya. Ew weke reformerekî îslamê ji tê naskirin. Wî xwest ku ola îslamê ji xalatiyên rêveberan xilas bike. Li ber vê yekê hewlda. Deme ku mirov li pirtûkên wî dimeyîzenê, mirov vê yekê ji pir baş û qanc di bîne.

Jiyana Teymiyê haranî pir bi mijar dimeşê. Tê gotin ku di wê demê de êrîşên Tataran li ser Kurdistanê li wê herêmê hene. Êrîşî her herêmî dikin û mirovan dikujin û pirtûkan ji di şawitênin. Li herêmê di wê demê de bi Eyûbîyan de pirtûkxanyaka mazin tê gotin ku hebû. Zanistvan û alimakî mazin bû. Weke alimakî îslamî ji biştî tê naskirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Fatwa of Mardin by Ibn Taymiyya
* Jon Hoover: Taymiyyan Studies, u.&nbsp;a. mit Auswahlbibliographie

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1240
Kategorî:Jidayikbûn 1263
Kategorî:Mirin 1307
Kategorî:Mirin 1328
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Kategorî:Selefîtî
Kategorî:Zanyarên îslamê
Xiyos

**Xiyos** () carina bi navê tirkî *Saqîz* () jî tê nasîn girava pêncem a herî mezin a Deryaya Egeyî ye. Li Yewnanistanê ye û dikeve 7 km dûrî peravê Tirkiyeyê. Li bajarê herî mezin a giravê jî bi fermî Xiyos navkirin, lê rûniştvanên wê bi xwe dibêjinê Xora (bi yewnanî: Χώρα, *Khora*).

Di sala 2001-ê de 51.936 kes li giravê dimînin.

## Galerî

Wêne:Chiostown.jpg|Bajarê Xiyosê
Wêne:Kurdish woman from Yozgat, women from Preveza, Chios.jpg|Jinekî kurd ji Yozgat bi jinên ji Preveze û Xiyosê (sedsala 19an)


## Girêdanên derve

* Malpera fermî

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî
Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Karavel

thumb|200px|Karaveleke portugalî
**Karavel** (ji zimanê portûgalî: *caravela*), keştiya bi bavan û bi sê-çar dîrek û bi topavêjî ya ku bi taybetî di sedsalên 15 û 16-an de ji hêla portûgalî û spaniyan ve hatine bikaranîn.

Kategorî:Keştî
Zanîngeha Tehranê

thumb|Dergehê Zanîngeha Tehranê
**Zanîngeha Tehranê** (bi farisî: دانشگاه تهران) yek ji kevîntirîn û mezintirîn zanîngehên Îranê û Rojhilata Navîn e. Zanîngeh di sala 1932an de li paytexta Tehrana Îranê hate damezirandin. Pirtûkxaneya wê jî ya herî mezin a Îranê ye. Bernavê wê "Zanîngeha Dayikê" ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Zanîngeha Tehranê  (farisî û îngilîzî)

Kategorî:Avabûnên 1934an li Îranê
Kategorî:Îran
Kategorî:Mîmarî li Îranê
Kategorî:Zanîngehên li Îranê
Terra rossa

[thumb|300px|[Zebeşek li ser terra rossa ("erda sor")]]
**Terra rossa** (ji zimanê îtalî tê wateya *erda sor*), navê erdekê ye û li hemî welatên ku di derdora Behra Spî de tê dîtin. Herwiha, li Awistralyayê jî "terra rossa" heye.

## Taybetiyên erdê
Taybetiya vê erdê di rengê heriya xwe de ye ji ber ku rengê heriya vê erdê soreke xort e. Hûmûsa vê erdê kêm be jî, heriya xwe bi avdanê gelek berdar dibe. Di germa havînê de serê erdê hişk dibe lê jiber kûrayîya xwe ("terra rossa" ji metreyek kûrtir e!) avê di biniya xwe de diparêze.

## Pêkhatin
Pêkhatina "terra rossa" berî 15 mîlyon salan destpê dike: xweza bi aliyê avê karbonatê û mîneralên cuda ji erdê dişu. Kevirê kalker (ku bi jihevketina xwe "terra rossa" pêk tê) jiber xwezayê ji hev dikeve û mîneralên hesinê diafirîne. Hesîna heriyê ji ber ku naye şuştin di erdê de dimîne û konsantrasyona hesînê bi vî awayî zêdetir dibe. Bi reaksyoneke kîmyewi ku dinav atomên hesinê û yên oksîjenê pêk tê herî dengarî dibe û dem bi dem rengê xwe yê sor distîne.

Kategorî:Cureyekî erdê
Kategorî:Erdnasî
Bender

[thumb|300px|Bendera False Creek, li [Kanadayê]]
**Bender** di qeraxa deryayê de rawestgeha keştiyan e. Benderên siruştî (benderên xwezayî) an benderên vekirî û benderên çêkirî hene.


Kategorî:Binesazî
Şixûl

**Şixûl** () gundekî Albistanê ye.

Gund ji 5 mezrayan hatiye sazkirin. Gund ji Albistanê 37 km dûr e. Eslên gund ji gundên Arga ne. Lê eslên esasî ji Kurdistana Başûr, ji navçeya Kifriyê, bajarê Kerkûkê ye.

Navên mezra hina: Armutsuyu, Hoplek, Korpinar, Sugul, Akkaya. Mixabin navên gundên kirina Tirkî û Kurd ji zêdetir van navan bi kar tînin.

Kategorî:Gundên Albistanê
Francesco Totti

**Francesco Totti**, lîstikvanekî futbolê yê îtalyanî ye. Francesco Totti di 27ê îlonê sala 1976an de li Romayê ji dayik bûye.

Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Lenger

thumb|250px|Lenger
**Lenger** hesinê keştiyan ê ku pê erdê lengergehê ve tê girêdan.
## Çavkanî
* Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga Destî. Sewad, Bazîd.
Genovîzî

**Genovîzî** an **genovayî** an jî **cenovîzî** (bi genovîzî: *Zeneize*) zaravayekî zimanî lîgurî ye. Zaravayekî galo-îtalî ye û li serbajarê Genova (Cenova) yê herêma Lîguriyayê tê xeberdan.

Bi tevahî li dorî 1.920.000 lîgurîaxêv hene, zaravayên sereke ev in: genovîzî li derdora bajarê Genovayê, li Îtalyayê; korsîkayî li girava Korsîkayê, li Fransayê; monêgaskî li Monakoyê.

Akademiya zimanê lîgurî *Académia ligùstica do Brénno* di sala 2008-an de rêzimanê fermî saz kir.

## Çavkanî û girêdanên derve
* Genovîzî û lîgûrî li Ethnologue.com
* Fonolojiya genovîzî
* Were hînî genovîzî bibe! 
* Asterix bi genovîzî xeber dide 
* ACADÉMIA LIGÙSTICA DO BRÉNNO (bi genovîzî)
* Alfabeya genovîzî ya fermî
* Wikipedia bi zimanê lîgûrî
* Grande Dizionario della Lingua Genovese 

Kategorî:Îtalya
Kategorî:Zaravayê îtalî
Xirabê Sosina

**Xirabê Sosina** (1928: خراب سوسنا / "Kherabe Soussna" (*Xerabê Sûsna*); 1946: *Harapsüsina*; ), di demên berê de jê re dihate gotin *Sosina ber girê Êlim* jî, gundekî ku li ber Cizîra Botan dikeve. Girê Êlim, çiyayek bû ku ne zêde bilind bû lê pîroz jî dihat dîtin. Li aliyê wê yê rojava dikeve. Gundên nêzîkî gundê Xirabê Sosina ji gundên bi navê Qaraxrabê, Xirabê Koza, Aysarê ne. Li ber girê ku jê re di bêjin Girê Êlim heye. Di ber gund re jî, her sala di demên zivistanan de çemê ku jê re dibîjin Çemê Bestê diherikê. Ku zivistan buhurî ji, êdî çem ji kêf dibe û tê ber zûwabûnê. Li dore gund pir darên berû, bajîr, behîv û hwd hene. Hevîrdora gund ji pir avî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Cizîrê
Xerabê Mişka

**Xerabê Mişka** an jî **Xerabê Mişkan** (), gundekî ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.

Xerabê Mişka li ber qampa ku nêzîkî Riya Hevrîşimê ye. Li rojhilata gund gundê Dalavêqasrê ku li aliyê çiyayê Rêwanê ye. Li pêşiya gund herême ku jê re dibêjin Dîyarêmûra heye. Hinekî ji vir wir de ji navkona heye.
 

Kategorî:Gundên Nisêbînê