Zimanên hind û ewropî

thumb|Belavbûna zimanên hind û ewropî
thumb|Zimanên hind û ewropî
**Zimanên hind û ewropî** malbateke zimanî ye ku xwemaliyên pirraniya ewropî, deşta Îranê, erdnîgariya Kurdistanê û parzemîna bakurê Hindistanê pê diaxivin. Hinek zimanên ewropî yên vê malbatê, inglîzî, fransî, portûgalî, rûsî, holendî û spanî ku di serdema nûjen de bi kolonyalîzmê ve berfireh bûne û niha li çend parzemînan têne axaftin. Malbata zimanên hevlêzim ên ji Ewropa heta Hindistanê, bi 2.5 milyar axaftinêran a herî mezin li cihanê ye. Lêzimiya zimanên hind û ewropî bi qadên (flexion), (numerus), zayend (genus) û deng hatiye isbatkirin ku kurdî jî endamê wê ye. Malbata Hind û Ewropî li ser çend şax, yan jî bi bin-malbatan hatiye dabeşkirin ku ji wan heşt kom hene ku zimanên wan di roja îro de jî zindî ne. Di nav zimanên zindî albanî, ermenî, balto-slavî, keltî, almanî, helenî, hind û îranî û îtalî ye. Neh beşên din ên vî zimanmalbatê niha hatine jibîr kirin.

Hemî zimanên hind ewropî ji zimanekî pêşdîrokî yê yekane hatinr ku ji aliyê zimannasî ve wekê proto-hind-ewropî ji nû ve hatiye sazkirin ku di serdema neolîtîk an serdema bronzê ya destpêkê de (nêzîkî 3300 – nêzîkî 1200 ) hatiye axavtin. Cihê erdnîgarî yê ku lê dihat axaftin, welatê proto-hind-ewropî, mijara gelek hîpotezan e ku lihevkirina akademîk piştgirî dide hîpotezên Kurgan ku dibêje welat deşta pontîk û xezarê ye ku niha li Ûkrayna û başûrê Rûsyayê ye û bi çanda Yamnaya û çandên din ên arkeolojîk ên têkildar di hezarsala 4an û destpêka hezarsala 3an a berî zayînê de ve girêdayî ye. Heta dema ku tomarên nivîskî yên pêşîn derketin holê, zimanê hind û ewropî jixwe veguherîbû gelek zimanan ku li piraniya Ewropa, başûrê Asyayê û beşek ji rojavayê Asyayê dihatin axavtin. Delîlên nivîskî yên zimanê hind û ewropî di Serdema Bronzê de bi awayê yewnaniya mîkenî û zimanên Anatoliyê yên hîtîtî û luwîyî derketine holê. Tomarên herî kevin peyv û navên hîtîtî yên îzole ne ku di nivîsên ku bi zimanê akadî de (zimanekî semîtîkî) belav bûne û di nivîsên koloniya asûrî ya Kültepe li rojhilatê Anatolyayê de hatine dîtin ku dîroka wan vedigere sedsala 20ê berî zayînê. Her çend ti tomarên nivîskî yên kevintir ên nifûsa resen a proto-hind-ewropî nemabin jî, hinek aliyên çand û dînê wan dikarin ji delîlên paşê di çandên hevpar de ji nû ve werin çêkirin. Malbata zimanên hind û ewropî ji bo qada zimannasiya dîrokî girîng e ji ber ku piştî zimanên misirî û semîtîk ku girêdayî malbata zimanên afroasyayî ne, xwediyê duyem dîroka herî dirêj a tomarkirî ya malbateke naskirî ye. Analîza têkiliyên malbatî yên di navbera zimanên hind û ewropî de û ji nû ve avakirina çavkaniya wan a hevpar, di pêşveçûna metodolojiya zimannasiya dîrokî wekê dîsîplînek akademîk di sedsala 19an de girîng bû.

Her çiqas çend hîpotezên nakokbar têkiliyên bi vê awayê pêşniyar bikin jî, li gorî lihevkirina akademîk a heyî di warê zimannasiyê de, malbata zimanên hind û ewropî bi malbatên zimanên din re ti têkiliyên genetîkî nabîne.

## Têgiha "hind û germanî"
Zimannasên sedsala mezin ev têgih bikar dianîn, ji ber ku zimanên di vê malbata zimanan de ji hev dûrtirîn zimanê hindî yê kevn, sanskrît û germanî bûn. Zimanên keltî ewdem ne dihatin jimartin, ji ber ku rêzimanên wan xwedî hin taybetiyên cihê bûn û toxarî a bêhtir li Rojhilatê bû di sala 1890 hat dîtin.

Di warê zanistiya zimanên hind û ewropî de zimannasên alman pêşiya giştan in. Ew navê "hind û germanî" bikartînin.

## Dabeşa hind û ewropî

### Reh û peresendî
Zimanên hind û ewropî di wateya zimanzanî de lêzimê hev in.

Di dawiya sedsala 18an de rojhilatnasê îngilîz William Jones wekheviyên di navbera sanskrît a zimanê Hindistanê kevn û latinî û yewnanî de dît û têgihîşt ku rehên wan yek in. Pişt re ev lêzimî di navbera farisî û keltî de jî texmîn kir.

Franz Bopp ê alman bi berhema xwe ya li ser yekrehiya sanskrît, yewnanî, latinî, farisî û almanî bingeha zanistiya hind û ewropî li Almanya danî.

Zimanê hind û ewropî yê rehane bi awayê zimanzanî hat veafirrandin. Lê ti kes nikare bibêje ku ev zimanê kalên hind û ewropiyan bû.

Welatê gelê kal û bavên hind û ewropiyan li ku der e, ew jî baş nayê zanîn. Ewropî dibêjin ew bakûra Derya Reş e. Lê dîroknasên arî, bi taybetî kurd, dibêjin ew çiyayên Zagros, ango Kurdistan e.

### Zimanên hind û ewropî
* Ermenî: ermeniya klasîk (mirî ye), ermenî
* Zimanê toxarî: toxariya A (mirî ye), toxariya B (mirî ye)

### Zimanên îranî

##### Zimanên îranî yên rojhilatî
*** beşa skîtiya rojava
**** Skîtî (mirî ye)
**** Osetî an îronî
*** beşa xwarezmî
**** Avestayî
**** Xwarezmî
*** beşa sogdî
**** Sogdî (mirî ye)
**** Yaxnobî
*** beşa baktrî
**** Baktrî (mirî ye)
*** beşa skîtiya rojhilat
**** Sakayî (mirî ye)
**** Paşto
***** binşaxê pamîrî
****** binbeşa waxî
******* Waxî
****** binşaxê muncî û yidxa
******* Muncî
******* Yidxa
****** binşaxê sangleçî û îşkaşmî
******* Sangleçî
******* Îşkaşmî
****** binşaxê şuxnî û yazgulamî
******* Şuxnî
******* Yazgulamî
** binşaxê başûr-rojhilat
*** Paraçî
*** Ormurî

#### Zimanên îranî yên rojavayî
*** Medî (mirî ye)
*** Partî (mirî ye)
*** beşa yên Îrana navendî
**** Yazdî
**** Nayinî
**** Natanzî
**** Soî
**** Xunsarî
**** Gazî
**** Sivendî
**** Vafsî
*** beşa Semnanî
**** Semnanî
**** Sangisarî
*** beşa xezarî
**** Gilekî
**** Mazanderanî
*** Teşa Talişî
**** Talişî
**** Harzanî
*** Beşa Zazakî û Gûranî
**** Zazakî
**** Hewramî
*** Beşa Belûçî
**** Belûçî
**** Başkardî
*** Beşa Kurdî
**** Kurmancî (kurmanciya bakur)
**** Kurdî (kurmanciya navendî)
**** Kelhûrî
**** Lekî

#### Binşaxê başûr-rojavayî
*** Beşa Farisî
**** Farisiya kevnar (mirî ye)
**** Farisî
**** Tacikî
**** Larî
*** Beşa Tatî
**** Tatî
*** Beşa Lûrî
**** Lûristanî
**** Bextîyarî
**** Mamesenî
**** Kûgilûyî
**** Kumzarî

### Zimanê albanî
* Albanî

### Zimanê yewnanî
* Yewnanî klasîk (mirî ye), yewnanî an Yewnanî, tsakonî

### Zimanên îtalî
** Zimanên oskî û ûmbrî: oskî (mir), ûmbrî (mir), sabellî
** Zimanên latînî û faliskî: latinî û falîskî
*** Zimanên romanî
**** Sardînî
**** Zimanên romanî yên ewropî an bejahiyî (kontînental)
***** Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilatî
****** Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilat-bakurî: rûmenî, îstrorûmanî
****** Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilat-başûrî: meglenorûmanî, arûmanî
***** Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojavayî:
****** beşa îtalî û romanî: dalmatî, îtalî
****** beşa rêtoromanî: furlanî, ladîn, romanş
****** beşa galî, îberî û romanî
******* galî û romanî ya bakurî: franko provenzalî, fransî
******* galî û romanî ya başûrî: provenzalî
******* îberî û romanî ya bakurî
******** îberî û romanî ya bakur-rojavayî: ketelanî
******** îberî û romanî ya bakur-navendî: spanî
******** îberî û romanî ya bakur-rojavayî: galîsiyayî, portûgalî
******* îberî û romanî ya başûrî: muserebî (mirî ye)

### Zimanên keltî
** Zimanên keltî yên parzemînî: gaulî an gallî (mir)
** Zimanên keltî yên giravî an yên giravên brîtanyayî:
*** Zimanên goidelî: îrlendî (gaelî), gaeliya skotlendî, kornî (mir)
*** Zimanên brîtanî: bretonî, walesî an kimrî, kornî (mir)

### Zimanên germanî
** Zimanên germanî yên rojhilatî: gotî, vandalî, burgûndî (hemû mirin)
** Zimanên germanî yên bakurî
*** Zimanên germanî yên bakur-rojhilatî: danîmarkî, swêdî
*** Zimanên germanî yên bakur-rojavayî: norwêcî, îslendî, feroeyî
** Zimanên germanî yên rojavayî
*** Zimanên germanî yên rojava-ewropî an bejahiyî (kontînental)
**** Zimanên germanî yên rojava-bejahiyî yên rojhilatî: almanî, yîdîş, lûksembûrgî
**** Zimanên germanî yên rojava-kontînental ên rojavayî: holendî, afrîkaans
*** Zimanên germanî yên rojavayî yên behra Bakur: frîzyayî, îngilîzî

### Zimanên baltî
** Zimanên baltiyên rojavayî: prûsyayiya kevin (mir)
** Zimanên baltiyên rojhilatî: latvî an letonî, lîtvanî

### Zimanên slavî
** Zimanên slaviyên rojhilatî
*** Zimanên slaviyên rojhilat-bakurî: rûsî, belarûsî
*** Zimanên slaviyên rojhilat-başûrî: ûkraynî
** Zimanên slaviyên rojavayî
*** Zimanên slaviyên rojava-bakurî: polonî, keşûbî, polabî (mir)
*** Zimanên slaviyên rojava-navendî: sorbiya jorîn, sorbiya jêrîn
*** Zimanên slaviyên rojava-başûrî: çekî, slovakî
** Zimanên slaviyên başûrî: slaviya kîlîseyî ya kevin
*** Zimanên slaviyên başûr-rojavayî: slovenî, serbî, kroatî (berî: serbokroatî†)
*** Zimanên slaviyên başûr-rojhilatî: makedonî, bulgarî

## Çavkanî