open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Plana Marshall

thumb|300px|rast|Alîkariya Plana Marshall li Rojavayê-Berlîn

**Plana Marshall** (bi îngilîzî:*Marshall Plan*), planeke bo ji nû ve avakirin û bipêşxistina Ewropayê ji aliyê general û siyasetmedarê navdar ê DYAyê George Marshall ve sala 1947î de hatiye pêşkêşkirin e.

Welatên Ewropa û Tirkiye gorî vê planê dihatin komekkirin, alîkariya wan a aborî û teknîkî dihate kirin. Plan û pêşniyazên Marshall ji aliyê kongreya DYAyê ve di  de tên pejirandin. Serî de 6 Milyar $ li 16 welatan tê dayîn. Tirkiye ji qeyrana aborî tê azadkirin. Piştre mîkdara alîkariyê derdixin 12 Milyar $. Di nava sê salan de Tirkiye ji parçebûn û têkçûnê xilasdibe, hilberîna çandî û endûstrî ya Ewropayê gelek mezin dibe.

Alîkariya Marshall tê wê radeyê ku bloka Sovyetê jî gorî xwe planeke alîkariyê ya navxweyî amade dike. Plana Marshall dibe yek ji elementên mezin ên Şerê Sar.

Kategorî:Şerê Sar
Kategorî:Têkiliyên navneteweyî
Andrey Saxarov

**Andrey Dmîtrîyevîç Saxarov** (bi rûsî: Андре́й Дми́триевич Са́харов, *Andrei Dmitrievich Sakharov*) (jdb. 21ê gulanê 1921 li Moskowê; m. 14ê kanûna pêşîn 1989 li heman derê) fîzîknas, opzîsyoner û ronakbîrê Rûs e.

Ji ber xebat û têkoşînên wî yên di warê mafê mirovan de, sala 1975î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Herwekî li ser navê wî ji aliyê Parlamena Ewropayê xelatek bi navê Xelata Saxarov tê dayîn.

Ew li dijî hilberîna bombeya atomê derketiye û ji aliyê sazûmaniya YKSSê ve bi cezayê sirgunê ve hatiye cezakirin. Ji bo parastina mafê mirovan jî gelek berxwedaye. Rêxistinekî bo piştgiriye girtiyên polîtîk damezirandiye. Ji ber ku li dijî şerê Efxanistanê derdiket, sala 1980î de bo demekê hatiye girtin.

Sala 1987î wekî endamekî dikeve nava polîtîkayê û ji bo xebatên xwe yên siyasî hêsantir birêve bibe têdikoşe.

Ew bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe ji dest dide.

## Binêre
* Xelata Saxarov
* Opozîsyonerên navdar ên cîhanê

Kategorî:Fizîknasên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1921
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Mirin 1989
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Lester Pearson

**Lester Bowles "Mike" Pearson** (jdb.  li Newtonbrook, Kanada - m.  li Hawa, Kanada) polîtîker, dîplomat û serokwezîrê berê yê Kanadayê bû. Di sala 1957an de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Wekî bavê angaştên ewlekariya navneteweyî jî tê bibîranîn. Pêşî li şerekî di navbera Misir, Brîtanya û Îsraêlê de girtiye, bo nakokiyên rojhilata navîn jî herwiha riyên aştiyane pêşniyazkiriye. Ango dawî li Qeyrana Suezê aniye. Di nava salên 1946-1948î de li NY berdevkiya Kanadayê dike. Di sala 1951ê de dibe serokê NATOyê. Serokatiya partiya lîberal a vî welatî jî kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîplomat
Kategorî:Jidayikbûn 1897
Kategorî:Mirin 1972
Kategorî:Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Serok
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyonîstên kanadayî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Qeyrana Suezê

**Qeyrana Suezê** yan **Krîza Suezê** (; ; ; ) navê qeyrana li ser Kanala Suezê (herwekî bi tirkî: Suweyş) derketiye ye. Ev pevçûneke navneteweyî bû di cotmeha 1956an de di navbera Misirê û welatên Brîtanya, Fransa û Îsraêlê.

## Sedema qeyranê
Sedema wê jî netewekirina Şîrketa Kanala Suezê ya Brîtanya-Fransî ji aliyê Serokê Misrê ve bû. Di nava Rezber 1956 - Adar 1957'î bêhna şerekî cîhanî li cîhanê belav bû. Serokdewletê Misirê Cemal Ebdul Nasir bi beyaniyeke fermî Kanala Suezê ji bikaranîna navnetweyî re girt. Ji bo Brîtanya Mezin, Kanala Suezê ji bo peydakirina petrolê xwedî girîngiyek mezin bû. Brîtanya, Fransa û Îsraêl li hev kirin ku Îsraêl wê li Nîvgirava Sîna û Zîvala Gazzeyê êrîşî Misirê bike, piştre Brîtanya û Fransa dê bi esmanî êrişî Kanala Suezê bikin û bi awayekî daîmî kontrol bikin. Ev manovra ji derve re wek mîsyonek navbeynkariyê dihat nîşandan. Li ser vê daxûyaniyê, Îsraêl, Brîtanya û Fransa yekdeng bi Misirê re dikevin cengê.

Ji ber ku têkiliyên YKSS û Misirê wê demê gelek baş bû, YKSS gef li rojavayiyan kir û bi avêtina bombeya atomê bo Parîs û Londonê wan da tirsandin. Gefên Sovyetê biserketin û dawî li şerekî domdirêj û têrxwînî hat. Mirov dikare bêje ku şer hêj li destpêkê bidawî bû. Artêşa Misirê 1.650 jêçûnê da.

Rola wezîrê karê derve yê Kanadayê Lester Pearson, di lihevhatinê de çêbû. Li ser pêşniyara wî hêzên çekdar ên NYê li herêmê hatin bicihkirin. Ev hêz heya sala 1967'î li herêmê ma. Şer di demeke kurt de pêkhat. Îsraêlê êriş bir ser Misirê. Bi armanca pêşîlêgirtina şer jî Fransa û Brîtanya ketin kanalê û artêşa Misirê têkbirin.

Şer qelsiya Ewropayê da nîşandan. Gorî gelekan êdî Ewropa bêî DYAyê nedikarî tevbigere û hêza YKSSê hemî ditirsandin. Misir herçendî ji aliyê leşkerî ve têkçûbû jî, di cîhana ereban de dibû pêşeng.

## Encam
Encama vê yekê xurtkirina pêgeha Misrê li Rojhilata Navîn bû; di maweya navîn de, ev bûyer bûn sedema peywendiyên nêzîk di navbera Misir û Yekîtiya Sovyetê de. Bi vî awayî aloziya Rojhilata Navîn bû beşek ji Şerê Sar. Hêzên kolonyalîst ên kevnar ên ewropî neçar bûn ku fêr bibin ku her du hêzên cîhanî, DY û Yekîtiya Sovyetê, carinan dikarin ji bo armancek hevbeş bibin yek, her çend ew dijberên şerê sar bin jî. Di encamê de, operasyonên serbixwe yên Ewropiyan êdî ne ew qas hêsan bûn.

Brîtanyaya Mezin û Fransa hewil dan ku êrîşkariya leşkerî bikar bînin da ku Misirê neçar bikin ku Kanala Suezê paşde bide û rejima xwe hilweşîne. Di heman demê de, artêşa Sovyetê serhildana Mecaristanê têk bir. Vê yekê welatên dijber di têgihîştina gel de xiste ser heman asta dereng-emperyalîst.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratoriya Brîtanî
Kategorî:Qeyrana navneteweyî

Kategorî:Şer
Kategorî:1956 li Îsraêlê
Kategorî:1957 li Îsraêlê
Feqe

Bêjeya **Feqe** yan **Feqî**, bêjeyeke bi koka xwe ji Fiqha erebî hatiye û ketiye nava zimanê kurdî. Li Kurdistanê Feqe ji wî kesî re tê gotin ku xwendekarê Medreseya kurdî ye.
Bêjeya FEQE li nava Kurdan rind tê nasîn. Herweha gelek kurdên xuyanî hene û hebûne ku bi bêjeya FEQEtiyê hatine naskirin. Wek Feqiyê Teyran, Feqe Reşîdê Hekarî, Feqe Hesenê mêrxasê Şoreşa Bedlîsê 1912 û hwd...
Dominique Pire

thumb|Dominique Pire (1958)
**Dominique Pire** (Georges Charles Clement Ghislain Pire) (jdb.  li Dinant, Belçîka; m.  li Löwen) yek ji monakên domînîk ên Belçîkayê ye.

Sala 1958î ji ber xebatên xwe yên bo aştî û alîkariya hewcedaran guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

Kategorî:Belçîkî
Kategorî:Monak
Kategorî:Oldar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Monak

thumb|rast|200px|Monakên ciwan ên budîst li Tîbetê

**Monak**  (bi grekî: μοναχός, *monakhos*, bêje ji *monos* "bitenê" tê) an jî **reben** ji peywirdarên olî re tê gotin ku bo peywirdarên mêr ên budîzm, xiristiyanî, hînduîzm û taoîzmê tê bikaranîn. Ji bo peywirdarên ola îslamê pirranî, *melle, molla* tê bikaranîn.

Ji peywirdarên jin re monake  yan nana dibêjin. *"Di tenêbûnê an tevheviyê de tênêbûn"* fîlozofiya monak û monakeyan e. Divê mirov wan bi papaz û rehîbeyan ve tevlîhev neke. Monak û monake bawermendiya xwe ne wekî wezîfe yan bi berdêl, lê wekî tercîha jiyanê pêktînin.

Mirov dikare monak û monakeyan pirr hindik be jî, bişîbîne sofiyên îslamê. Lê sofiyên îslamê ferdî dijîn, bo derûniya xwe û îmana xwe dijîn. Monak û monake, divê di mercên herî dijwar û xizan de xizmeta bawermandan bikin.

Monakên ola budayî medîtasyon û Kung Fu dikin ku bi wan aramiya ruh digerin. Monaktî di xiristiyaniyê de kêm be jî dijî. Monak û monakeyên mesîhî pirranî di saziyên alîkariyê de ji bo hewcedaran jiyana xwe terxan dikin.

Kategorî:Bûdîzm
Kategorî:Dîn
Kategorî:Hîndûîzm
Kategorî:Taoîzm
Philip Noel-Baker

**Philip John Noel-Baker, Baron Noel-Baker**, PC (jdb.  li London; m.  li London) atlet û parlamenterekî Brîtanyayî bû.

Sala 1959î ji ber xebatên xwe yên bo aştiyê Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Piştî jiyaneke têr serkeftî ya werzişkariyê dikeve bana polîtîkayê. Ji sala 1929 heya 1931î û ji sala 1936 heya 1970î wekî parlamenterê partiya karkeran a Brîtanî di parlamenê de kar dike. Wezîrtiya derve, energî û petrolê dike. Di avakirin û bipêşxistina NY de cihdigire. Dîsa tevlê gelek çalakiyên mafê mirovan û aştiyê dibe.

Kategorî:Atlet
Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî
Kategorî:Werzişvan
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Balindeyên dirûvê qazan

**Balindeyên dirûvê qazan** (*Anseriformes*), komeke ji çîna balindeyan e. Li vê komê nêzîkî 150 cureyên balinde hene û di sê famîleyan de (an jî çar famîleyan, li gorî Sibley & Ahlquist, 1990) tên parvekirin: *[[Anhimidae]]*, *[[Anseranatidae]]* û *[[Anatidae]]*.

Li gorî taksonomiya Sibley-Ahlquist binefamîleya *[[Dendrocygninae]]* ji famîleya *[[Anatidae]]* derketiye û famîleyeke cuda çêbûye.

## Famîle û binfamîle

** *Brontornis*
**  Dromornithidae
**  Gastornithidae
** **Anseres**
*** Famîleya Anhimidae
*** Famîleya Anseranatidae
*** Jorefamîleya **Anatoidea**
*** Famîleya Anatidae
**** Binfamîleya *Dendrocygninae*
**** Binfamileya *Thalassorninae*
**** Binfamileya *Anserinae*
**** Binfamileya *Stictonettinae*
**** Binfamileya *Plectropterinae*
**** Binfamileya *Tadorninae*
**** Binfamileya *Anatinae*
**** Binfamileya *Aythyinae*
**** Binfamileya *Merginae*
**** Binfamileya *Oxyurinae*
***  Famîleya *Presbyornithidae*
*** *Vegavis*

## Pêşangeh


Image:Zoo América-2897-Chauna torquata.jpg| (*Chauna torquata*)
Image:magpie.goose.grooming.arp.750pix.jpg|(*Anseranas semipalmata*)
Image:Dromornis stirtoni 01.jpg|Kakûtê hestiyê *Dromornis stirtoni*


## Çavkanî

## Girêdanên derve
Qaz û mîraviyan

**Anatidae** yan **famîleya qazan**, famîleyeke mezin ji balindeyên avî ye ku jê qaz, mîravî yan werdek û qûyan û ji koma dirûvê qazan yan *[[Balindeyên qazan|Anseriformes]]* in. Famîleya qaz, werdek û qûyan li hemû parzemînên Cîhanê dijî ji xeynî Antartîkayê. Famîleya qazan dikane malevanî bikin ser riwê avê û di hinek rewşan avjenî ta binî bikin.

## Binfamîle, cins û cure

Anatinae

Anserinae

Aythyinae

Dendrocygninae

Merginae

Oxyurinae

Plectropterinae

Stictonettinae

Tadorninae

Thalassorninae

** *[[Pachyanas]]*
** *[[Tadorna]]*
** *[[Salvadorina]]*
** *[[Centrornis]]*
** *[[Alopochen]]*
** *[[Neochen]]*
** *[[Chloephaga]]*
** *[[Hymenolaimus]]*
** *[[Merganetta]]*
** *[[Anas]]*
** *[[Lophonetta]]*
** *[[Speculanas]]*
** *[[Amazonetta]]*
** *[[Chelychelynechen]]*
** *[[Thambetochen]]*

## Pêşangeh

Wêne:Anas platyrhynchos male.jpg|Miravî (nêr)
Wêne:Werdeka berrî.JPG|Miravî (mê)
Wêne:Qû.JPG|Qû
Wêne:Common.shelduck.2.arp.750pix.jpg|Qazmiraviya belek
Wêne:Ruddy.shelduck.arp.2.750pix.jpg|Soravî
Wêne:Sê qaz.JPG|Qaz
Wêne:Male mallard duck 2.jpg|Werdek e din nêr.
Wêne:Chenonetta jubata female 2.jpg|Werdekê sîng deqî yê tenê ji cinsê *Chenonetta* mayî ye.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Anatidae videos  on the Internet Bird Collection
* Anatidae sounds on the xeno-canto collection
* Anatidae stamps  – Stamps on ducks, swans and geese


Kategorî:Famîleyên balindeyan
Kategorî:Qaz
Tadorninae

**Tadorninae** ,binfamîleyekî werdekan e . Piraniya wan werdek û qazan tropîk e û li hemîsfêra yan nîvzemînê başûr tên dîtin.

Li Kurdistanê du cureyên ji cinsê *[[Tadorna]]* tên dîtin, ev in:

** Werdeka golan (*Tadorna tadorna*)
** Werdeka kovî (*Tadorna ferruginea*)

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Werdek
Werdeka golan

thumb|Werdeka golan
thumb|Werdeka golan
**Werdeka golan** an **sone** (*Tadorna tadorna*), cureyekî werdek an mîraviyan ku mezin e û mîna qazeke biçûk. Mezinahiya wê 60 cm e.

## Şayes
Werdeka golan nola qazek e stû kurt xuya dike. Rengê laş spî ye bi lekeyên berrûyî , zikê reş û ser û stû keskê tarî ye.. Rengê lingan pempe ye û yê nikulê pempeyê soravî ye.

## Pêşangeh

File:Tadorna tadorna (Linnaeus, 1758).jpg
File:Brandgans gründelnd.JPG
File:Shelduck mating.jpg
File:Diorama Brandgänse.JPG
File:Brandgans Küken, Borkum.JPG
Tadorna tadorna MHNT.ZOO.2010.11.19.3.jpg |Museum specimen


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* RSPB A to Z of UK Birds
* Common Shelduck videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF; 1.2 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* NARBA North American Rare Bird Alert 
* Range map in Iran 

Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Werdek
Leyla

**Leyla** naveke keçan e. Ji erebî tê u wateya wî "şev" e.

Gelek kes bi vî navî hene. Çend ji wan ew in:
* Leyla Bedirxan
* Leyla Qasim
* Leyla Îşxan
* Leyla Zana

## Wateyên din

"Leyla" jî navê albumeke Ciwan Haco ye.

Kategorî:Nav
Îshak Tepe

**Îshak Tepe** nivîskarekî kurd e. Ew di sala 1941ê de li gundê Meydana Modkan ê Bidlîsê hatiye dinê.

## Berhemên wî
* *[[Apê Kal (pirtûk)|Apê Kal]]. Guldesteyek ji zargotina kurdî.* (2002). Pêrî, Stembol. ISBN 975-8245-60-0
* *[[Mişk û kêzik]]. Dabaşa bi cîhana tebayan re.* (2002). Pêrî, Stembol. ISBN 975-8245-61-9
* *[[Ji pêşiyên me baqek zargotin]]. Guldeste.* (2004). Pêrî, Stembol. ISBN 975-8245-14-7

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Bişavtin

[thumb|Di salên 1930-1950 de gelek zarokên [sámî ji aliyê dewleta Swêdê ve hatine bişavtin. Çand û zimanê van zarokan swêdî bû.]]
[thumb|Lewheyeke hatûçûnê ya duzimanî ya bi zimanê xwecihên [sqwamîş û inglîzî, li British Columbia, Keneda. Siyaseta pluralîst e û dijrabera siyaseta bişavker e.]]
**Bişavtin**, **asîmîlasyon** anku **bişavtina çandî û zimanî**, têgihek e ku ji bo saloxdana hevsengî û pêwendiya navbera hindekariyekê (inglîzî: *minority*) û piraniyekê (inglîzî: *majority*) li civatê tê bikaranîn. Pêwendiyên di nav komên cuda de dikarin pluralîst (berfireh, pêwendiyên yeksan) yan bişavker (astengker, qedexeker) bin. Li Kenedayê siyaseteke zimanî ya pluralîst heye, kargêriya kenedî di navbera îngilîzîaxiv û fransîaxivan de ti cudahî nabîne û hevsengiyeke di nav herdu koman de heye, zimanên dibistanan îngilîzî û fransî ne, hemû etîket û lewhe bi herdu zimanan in; lê belê, li komara Tirkiyê ji ber yekîtiya neteweyî ya komarê, pluralîzma çandî û zimanî qedexe ye û siyaseteke bişavker ji avakirina komara tirkî û pê de bi rê ve dibin. Zimanên wekî kurdî li dibistan û zaningehên dewletî yên Tirkiyê ne zimanê perwerdeyê ye, çend tîpên ku ne di alfabeya zimanê tirkî de ne tên qedexekirin, navên gund û bajaran yên ku ne bi tirkî bûn hatine guherandin yan tirkandin. Dewleta tirkî dixwaze ku her kes tirk bin û hebûna hindekariyan napejirîne.

Dema komek xwe li ser komeke din disepîne, pêvajoyeke bişavker dest pê dike. Hêdî hêdî taybetmendiyên koma bişavtî winda dibin. Kesên di prosesa bişavker de hêdî bala xwe nade zimanê xwe, statûsa zimanê wan her diçe nizimtir dibe û di dawiyê de, zimanê wan ber bi jibîrkirinê ve diçe û dimire (mirina zimên) û çanda wan jî winda dibe (akulturasyon) û çanda wan tevî çanda koma bişavker dihelîne (bişavtin).

Di civaknasî û zimannasiyê de, kesên ku çand û ziman û hebûna xwe guherandine, kesên bişavtî yan asîmîlekirî tên navlêkirin.

## Nimûnên bişavtînê
* Pêvajoya bişavker a hindekariyên Tirkiyê (kurd, ereb, ermen, laz)
* Pêvajoya bişavker a hindekariyên Spanyayê (ketelan, bask, galisyayî)
* Pêvajoya bişavker a hindekariyên Fransayê (breton, ketelan, korsîkayî, provensal û hwd)

## Nimûnên siyasetên pluralîst
* Belçîka
* Kanada

## Çavkanî


Kategorî:Civaknasî
Kategorî:Çand
Kategorî:Konseptên çandî
Kategorî:Têkiliyên piranî û kêmaniyan
Redwan Gulî

**Redwan Gulî** (jdb.1980 li Dihok ,Batîfa , Başûrê Kurdistanê ) nivîskarekî kurd e .

## Jiyana wî
Redwan Gulî di sala 1980an li Batîfa Guliya hatiye dinyayê. Di dema zarokiya xwe de ji sedemên têkilên wan bi hêzên şoreşê neçar dibin 1981 koçber dibin ji layê rijêma berê ya Iraqê. Li gundên dewrubern devera Batîfa de minen.Di sala 1988An li ordigaya behirke akinçi de be peşti anfala reş.
li 1990 di vegere devera batifa paş disan li anfala sala 1991 koçber dibe de çe li sinorê Tirkiyeê derbas dibe ji egera anfala erişen rijema bass ya Iraqê ya li serbaşure Kurdistanê.
Her disan li sala 1992 dest bi xwandina xew ya seretay keriye li nawça batifa.
peşti xewandina xew ya seretay bi dimahik any li sala 1999 dest bi xewandina xew ya navinçi , li sala 2007 xewandina xew bi dimahik li Zanîngeha Dihokê koleja perwerde beşe komal nasi.
paşi li sala 2007 di çe dervey welati li welate sewide akinçi di be.
û çendin Gotaren çure û cur belavkerine di Rojanameya Resen û kovara Hestyar û govara Şeyda de her wisa di gelek malperen kurdi de hene.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mele Ebdulhadiyê Comanî

**Mele Ebdulhadiyê Comanî** (1917-2003) nivîskar û alim e kurê Mele Teyîb e, neviyê Mele Seîd e û di 1917an de li Comanîyê hatiye dinyayê. Comanî, gundek e ku li Herêma Xerzanê dimîne û grêdayê bi qeza Misircê (Kurtalan) ve ye. Ji vî gundî, pir kesên zana, rewşenbîr xasma jî mela rabûne. Mele Evdilhadî xwendina xwe ya medreseyê li ba dersdarê bi navûdeng Mele Muhyedînê Hawêlî temam kiriye. Wî piştre li çend gundan meletî kiriye û dersa gelek feqîyan jî daye.

Mele Ebdulhadiyê pirtûkek bi navê *Sêkeşan* bi zimanê kurdî bi tîpên erebî nivîsiye û di 1998an de ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve bi latînî hatiye tîpguhaztin û di 1998an de ji aliyê weşanxaneya PENCINARhttp://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-20.htm ve
li Swêdê çap bûye. Herweha gelek helbestên seyda Comanî jî hene. Helbesta wî ya menşûr, li ser şîna Mele Seîdê Kurdî ye. Mele Ebdulhadî di sala 2003an de li Misircê çûye ber dilovaniya Xwedê.
## Pirtûk
* Sêkeşan
## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1917
Kategorî:Mirin 2003
Kategorî:Nivîskarên kurd
Xalid Axayê Zêbarî

**Xalid Axayê Zêbarî** helbestvanekî kurd e.

Xalid Axa yê Zêbarî/Zîbarî di 1827an de li Gundê Şêniyê hatiye dinyayê û di dawiya salên sedsala 18an de jî çûye dilovaniya xwe.

Gundê wî dikeve deşta Zê, li nav eşîra Zêbariyan, ku dikeve Rojhelata Amêdiyê. Xalid, kurê Şêx Hiseyn e. Bapîrê wî Şêx Xalid kurê Şêx Hiseynê Zîbarî ye. Xalid Axa li Cizîra Botan, xwendiye. Herweha wî li hin xwendegehên herêmê yên din jî xwendiye û li gelek şûnewarên şên yên li çiyayên Botan geriya ye. Piştre ew şûnde vereriyaye qeza Amêdiyê û li wir jiyana xwe domandiye, ta ku çûye ber dilovaniya Xwedê.

Xalid Axayê Zêbarî ji binemala axan e, ku bi navê Axazade di berê da bi nav dikirin. Ew ji gundê şîniyê ye li Rojhelata Amêdiyê li Deşta Ziyê ye. Her wekî tête gotin li ser çax û demê Mele Mensûrê Girgaşî û Bateyî yan paşî wan bi heyamekî, bi çend sala jiya ye, ku li dûmahiya sedê panzdê û Sedê şanzdê, ku di hinde berperêt niviştêt feqan da wekî Enwarê dikevine Namexana Mele Yehyayê Mizûrî (Minzûrî) li Amêdiyê, li navbera (905-974)ê Mişextê jiya ye.

## Helbestek Zêbarî

## Çavkanî

* Kovara Nûdem, lêkolîna Zeynelabidîn Zinar

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1827
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Hemdîn û Şemdîn

Serpêhatiya **Hemdîn û Şemdîn**, di folklora kurdî de cihekî xwe yê taybetî heye û gelek jî nav û deng daye. Navenda wê serpêhatiyê, li Zozanê Şerefdînê bûye. Mixabin dema wê ne diyar e.

Serpêhatiya Hemdîn û şemdîn, tenê bi stiran hatiye peyitandin û heta îro domandiye. Îcar heçîka bûyer in, ew bi stiranan rind nayêne fêmkirin û ne jî têne zêrûziberkirin. Lê di vê stirana Hemdîn û şemdîn de ku ji devê dengbêjê nemir Rifhetê Darê hatiye gotin, du serbenên diyar hene ku mirov dikare bi wan tarîxa wê derxîne holê. Tê de axaftineke wisan dibihure: ”...Em ê herin, pêşî em ê bavêjine ser Cebirkên Şemera (eşîreke Ereb) û piştre jî ser Qeregêçiyan...”

Zozanê şerefdînê yê bi navûdeng, ku devera şênî û şadiya xwezayê, serbilindiya zindî û ganiyan, şûna devçêra cûrbicûr sewalên çarpê û yên firende, têrkiroxê mirov û mirovatiyê bû, bi rengdarî xwe li rajêra Firatê menşûr cîwar kiriye. Serekî xwe bi aliyê başûrê rojavayê welatê xwe ve dirêj kêşaye û serê din jî bi aliyê bakûrê rojhilata welêt ve... Ji sertaca xwe ya zêrîn gelek şax, mil û terrîşk berdane ber bi aliyan ve, li navsera xwe ya bilinciyê gelek kanî û kanîsarik zêyandine. Li hin deveran goline piçûk û li hin hindaman ên mezin pingar vidane ku wî ew kirine şênîka dilên xemgînan, şadiya dilên bengiyan û şabaşa perestinvanan. Li jêra xwe sê deştên pîroz jî viraxistine holê û ew bi navê Deşta Bîngolê, Deşta Dara Hênê û Deşta Çilkaniyê bi nav û nîşan vijandine. Wek kîlera jiyanê jî ew bi dayîneke zêdetir bo xwirê ganiyan miştemal û serqûç hiştine.

Zozanê Şerefdînê xwe li wê herêma welêt kiriye bîbika çavên çiyayê Dara Hênê û yê Bihngulê. Ne tenê ji bo herduyan, xwe ji hemû herêm û zozanan re kiriye taca şerefê, serfiraziya namûsê, textê keywantî, bext û rext û xweşiya jiyanê. Herweha pozê xwe yê bilind jî gihandiye radeya 3250 metreyan û hin caran xwe di nava ewrên sipî re dibihurîne, digehine nêzî asîmanê qal ê gûnzîvîn û radikêşîne.

Ehmed Axa û Hiseyn Axa bira bûne. Zozanê Şerefdînê di destê wan de bûye. Ehmed birayê Mezin bûye, Hiseyn jî yê biçûk bûye.

Şendîn kurê Ehmed Axa bûye, Hemdîn jî kurê Hiseyn Axa bûye.
Di bin desthelatiya herdu bira de, 21 herêmên cuda hebûne. Mezinê her herêmekê, axayek bûye.

Bi fesadî û gelaciya Tahir Begê, Ehmed Axa birayê xwe Hiseyn Axca bi rima dozdehmovik kuştiye. Piştre Tahir Beg digel wan axayên din, Hiseyn Axa ji Zozên derxistine. Heta ku Hemdîn û Şemdîn mezin bûne û dîsa Zozanê Şerefdînê bi şûnde vegirtine.

Ev destan ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve wek pirtûk bi navê Hemdîn û Şemdîn http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-a/Nr-20.htm hatiye nivîsandin û di 1998an de li Swêdê ji aliyê weşanxaneya PENCINARê http://www.pencinar.se/ ve jî hatiye weşandin.

Kategorî:Serpêhatî
Şêx Xiyasedîn Emre

**Şêx Xiyasedîn Emre**, di 1919an de li Misircê (Kurtalan) hatiye dinyayê. Ew neviyê şêxê navdar Şêx Fethullah Werqanisî ye. Bavê wî Şêx Me‘rûf, di 1915an de ji ber Ûris ji gundê xwe Koxaka girêdayê bi Kopê (Bulanik-Mûş) ve reviyaye û çûye li Misircê cîwar bûye, lê di 1920î de dîsan bi şûnde vegeriyaye çûye gundê xwe.

Xiyasedîn pêşî li Medreseya bavê xwe, piştre li medreseya mamê xwe Şêx Eladîn li Oxînê xwendiye. Herweha li gundê bavê xwe Koxakê dersdartiya medresê jî kiriye, lê di 1946an de ew ketiye nava siyasetê û di Partiya Demokratê de şixuliye, di 1954an de jî bûye parlemanê serbixwe yê parêzgeha Mûşê. Piştî Cunta Leşkerî ya 1961ê, ew bi Serokwezîrê Tirkiyê Adnan Menderesî re jî hatiye girtin û li girava “Yassiada-Imrali“yê bi sezayê şeş salên girtîgehê ji aliyê Dadgeha Leşkerî ve hatiye tawanbarkirin.

Bapîrê vê malbatê, Şêxmûsê Zûlê ye ku bi navê Siltan Şêxmûs tê naskirin. Gora wî li navbera Amed û Mêrdînê dimîne; serdangeha xelkê ye û li gorî baweriya akinciyên herêmê pîroz e.

Gelek zana û rewşenbîr ji vê malbatê rabûne. Ji bilî dana dersan û meşandina Rêçika Nexşebendî, zimanê kurdî ji xwe re kiriye fermî û di medreseyên xwe de jî her bi kurdî li perwerdekirinê domandine. Ji 1850î û bi vir ve ye jî ku gelek kes ji malbatê bi zimanê kurdî berhem nivîsîne. Bapîrê Şêx Xiyasedîn, Şêx Fethulahê Werqanisî û mamê wî Şêx Elaedînê Oxînî gelek berhemên hêja bi zimanê kurdî afirandine. Herweha çi feqe û melayên ku li ba wan, di medreseyên wan de xwendine, bi tore û terbiya wan perwerde bûne jî, wan ew tîzkirine da bi zimanê kurdî binivîsin

Şêx Xiyasedîn Emre, heta niha sê pirtûk bi zimanê kurdî, lê bi alfabeya erebî nivîsine. Ew sê pirtûkên wî ev in: *[[Rênasî]]* , *Dîroka Kurdan* û *Dîwaneke Helbestan*. Herweha gelek meqale û nivîsên wî jî di hin kovar û rojnameyên bi kurdî û bi tirkî de, bi çax û demên cihê cihê hatine weşandin. Lê me navên wan gişan nepeyitand ka kîjan in û li kurê hatine weşandin. Tenê du kovarên ku me zanîne, ev in: Li Stenbolê kovara kurdî Nûbihar, her eynî li wirê ya tirkî kovara "İkibine Doğru".

Pirtûka Rênasî, ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve ji alfabeya erebî hatiye veguhaztin bi alfabeya latini û di 1998an de jî li Swêdê ji aliyê weşanxaneya PENCÎNARê ve çap bûye.

## Pirtûkên wî
* Rênasî
* Dîroka Kurdan
* Dîwaneke Helbestan.

## Çavkanî

PENCÎNARê http://www.pencinar.se

Kategorî:Jidayikbûn 1919
Kategorî:Kesên ji Sêrtê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Şêx
Rêçika Zûlî

Serokê *'Rêçika Zûlî* Şêx Mûsa (Siltan Şêxmûs) bûye. Ew xwepêgirê Şafiî bûye.
Di pirtûka bi navê Mewahîb-îl Îhsaniye de jî ku niha di Pirtûkxaneya Medîneya Pîroz de ye, behsa zarûkên Omer hatiye kirin ku çewan û li kur belavbûne, behsa dirêjiyê kiriye heta ku li Kurdistanê gihaye Siltan Şêxmûsê Zûlî.
Çewa ku behsa Rêçika Zûlî di pirtûka Tebeqatî Kubra de jî, rûpel 119/ Şex Yûsif Nebhanî, hatiye kirin, ev rêçik ji Siltan Şêxmûs diçe heta ku digîje Hezretî ‘Umer. Belam diyar e ku Rêçika Qadirî digîje Hezretî Elî û ya Neqşebendî jî digîje Hezretî Ebûbekir.

Navê vê Rêçika Zûlî heta dema Siltan Şêxmûs jî, Rêçika Farûqî bûye. Lê di dema kametiya Siltan Şêxmûsî de, navê wê hatiye guhartin û bûye Rêçika Zûlî.
Zûlî bi wateya xwe ya ferhengok, yanî dûr. Li gorî berhema me gotî, dema ku Siltan Şêxmûs hatiye herêma Mêrdînê, çûye ketiye şkeftekê û ji Xwedê re perestinî kiriye. Wî şevekê di xewna xwe de dîtiye ku jineke pir bedew hatiye ba wî û gotiye ku ez bo te hatime hinartin. Siltan Şêx Mûs gotiye Jinikê: Zûlû ennî! Yanî ji min dûr bibe. Îcar piştî wê bûyerê, navê rêçikê bûye Rêşika Zûlî.

Piştî ku Neteweyê Kurd ola bisilmantiyê pejirandiye, xwe daye ser Rêçika Farûqiyê. Di dema Siltan Şêxmûs de ku navê rêçikê bûye Zûlî, her wisan Rêçika Zûlî gelekî berfireh bûye û piraniya qada Kurdistanê jî vegirtiye.
Çil xelîfeyên Siltan Şêxmûsê Zûlî hebûne. Ji wan xelîfeyan, hinekên navdar ev bûne: Şêx Yehyay Tikrîtîye, Şêx Sadî Amêdiye, Şêx Cemal şîrazî, Şêx Cemaledîn Hekarî, Şêx Pîr Xetab, Şêx Hesen Zirqî, Şêx Ebdullah Altînî, şeyx Fereh Ehmed El Rûmî, Şêx Ebdullah, Şêx Dawid Kirkinî, Şêx Mucella, Şêx Eliyê Muhellemî, Şêx Merwan, Şêx Berzan, Şêx Pîr Elî, Şêx Exî Bunyan, Şêx Gurlozan, Şêx Mexlûf El Mecnûn, Şêx Dawid El Thûmî, Şêx Elî El Farqînî, Şêx Îbrahîm El Comanî, Şêx Xendeq, Şêx Xeşef û hwd...

Ew xelîfeyên Siltan Şêxmûs li navrasta Kurdistanê belavbûne û îrşad kirine heta ku Mewlana Xalidê Kurdî yê Dêrezorî çûye Hindistanê û ji ba Seyîd Ebdullah Dehrî Rêçika Neqşîbendî aniye. Hingê Rêçika Zûlî xwe veguhaztiye ser Rêçika Nexşebendiyê û li îrşadê domandiye û heta niha ji her didomîne... Yani Rêçika Zûlî li Kurdistanê dest bi îrşadê kiriye û li Kurdistanê jî gihaye dawiyê.

Awa û tewrên perestiniya di Rêçika Zûlî de, tiştekî mîna perestiniya di navbera Rêçika Qadirî û ya Neqşebendî de bûye. Tewrên zikrê wê bi kurtî weha bûne: Civat bi eşkeretî û dengane zikrê Xweda dikir, kesên wê yên taybet, nihênî bûne. Çi kesê ku sê meh li ba murşidekî perwerde dibû û eger ku têkilê rêçikeke din jî nebibûna, dikaribû têkeve Rêçika Zûlî.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Terîqet
Yûsiv Berazî

**Yûsiv Berazî**, "**Bêbihar**" (jdb. 1931 - m. 15 kanûna paşîn 2009), helbestvanekî kurd bû ku di 1931e de li gundê Gercê nêzîkî Helebê (Sûriya) ji dayik bûye.

Yûsiv kurê Elî Eliyê Şêxo ye, pêşî cîwarê bav û kalên me bajarê Kobanî bû, lê piştî fermana osmaniyan bav û kalên wi çûn bakurî bajarê Helebê li gundê Gercê (Tilcircê) bi cîwar bûn. Ew di sala 1931ê de li wî gundî ji dayik bû, di sala 1947an de jê bar kirin û li Minbicê bi cîwar bûn. Piştî heft salan, ango di sala 1954ê de hatin bajarê Serê Kaniyê. Berî ku ew bibe helbestvan dengê wi gelekî xweş bû, li tembûrê biziq dixist û  bi heval û dostên re di civatên gelêrî de stran digot. Stranên wî wek ku ew gotî hew di şevbuhêrk û civatên gelêrî de bûn. Di wê çaxê de tomarkirin tunebû.

Çîroka wi bi helbestê re dûr û dirêj e, Berî ku ew têkevim warê stranê de, wi helbest hez kir, di rêya dan û standinê re jê re kar di kir. Seydayê nemir Cegerxwîn nas kir û têkiliyên wi pê re xurt bûn, dûv re têkiliyên wi bi mamoste Reşîdê Kurd re çêbûn. Wî jî hişt hînî rêzimana kurdî bibe. Mele Sîrac û Mele Reşîd hebûn, gelekên din jî hebûn, lê nayên bîra wi. Ew di riya van ciwamêran re gelek pirtûk xwendin, mîna Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî, pirtûkên li ser pêlawaza, yên li ser dîroka kurdî û herwiha pirtûkên bi zimanê farisî jî.

Ji sala 1966-1979ê de, çi helbesta ku ew dinivîsand ji seydayê Cegerxwîn re dibir daku serrast bike.

## Helbestên wî di nav stranbêjên kurd de
Yûsiv Berazî gelek helbest dane stranbêjan, mîna hunermend Mehmud Ezîz, Mihemed Şêxo û Seîd Gabarî.

### Mehmûd Ezîz Şakir, 1967
*Gulizarê (1969 li radyona Bexda tomar kiri ye)
*Hebs û zindan (gotin û awaz Bêbuhar)
*Perwîn (gotin Rêncber awaz M.Eli Şakir)
*Rabe ji xewê (gotin û awaz Bêbuhar)
*Şînbû rîhan (gotin û awaz Bêbuhar)
*Eman dilo (gotin û awaz Bêbuhar)
*Gulîzar (gotin û awaz Bêbuhar)
*Dilê min her bi ahîn e (gotin Bêbuhar û awaz mamosta Mihemed Elî Şakir)
*Şêrîn tu cînara min î (gotin Bêbuhar û awaz Mihemed Elî Şakir)

### Seîd Gabarî
*Koçê mi bar kir
*Hat xweş buhar
*Bê bext felek
*Di tarî da

### Mihemed Şêxo
*Ez bûm ferar
*Yarê şekir
*Pismamo
*Şeva tarî
*Dayê (ez jî bi cî bim)
*Dayka dilovan
*Eman eman
*Çibkim bi can
*Derdan çi ez dil jar kirim
*Koçê mi bar kir
*Welat welat
*Perwîn (gotincRêncber û awaz M.Eli Şakir)

### Zubêr Salih û Mistefa Xalid
Hindek stranbêjin dî jî hene wî helbest tev awazan daye wan wek Zubêr Salih û Mistefa Xalid.

## Mirina wî
Helbestvan Bêbuhar di 15ê kanûna paşîn a 2009an li Serê Kaniyê çû ber dilovanya Xwedê.

## Berhemên çapkirî
# Zindan helbest, 1988
# Bang hebest, 1997
# Raperîn helbest, 2002
# Serxwebûn helbest, 2006
# Pêşketin, ji weşanên Semakurd, 2008

## Çavkanî

Kategorî:Stranbêj
Mavi ve Kent (Şahr-î Şîn)

thumb|Mavi ve Kent (Şahr-î Şîn)
**Mavi ve Kent**, rojnameyeke herêmî ye ku li Nisêbîn tê derxistin û li gelek herêman tê belavkirin. Navê Rojnamê bi kurdî Şahr-î Şîn e. Rojname weşana xwe bi zaravayê kurdî kurmancî, bi tirkî, erebî û bi suryanî dike. Rojname li Nisêbîn, li Qoser, li Mêrdîn, li Midyat û heta li Elmanya jî bi rêya aboneyan tê belav kirin. Yekem Rojnama heremî ku bi ewqas zimanan weşanê dike û ewqasî bi awayekî dewlemend tê amadekirin.

Rojnama Mavî ve Kent ê di sala 2004 de ji aliyê grûbek ciwan hate derxistin. Damezirinerê Rojnamê Süleyman Tekin e, ku niha jî rêvebirê wê yê giştiye û xwediyê rojnamê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên kurdî
Bejavî

**Bejavî** an **amfîbyûm** (bi latînî, *Amphibia*) çîneke ajalan e ya ku tê de qurnewêlk, beq û beqên bejî hene.

Di sê koman de tên parvekirin:

## [[Beq]] an beqên bêdûvik (''Anura'')
* Famîleya beqan
** *Discoglossidae*
** *Pelobatidae*
** *Pelodytidae*
** Beqên bejî (*Bufonidae*)
** Beqên daran (*Hylidae*)
** Beqên avî (*Ranidae*)

## [[Qurnewêlk]] an beqên bidûvik (''Urodela'') an jî (''Caudata'')
* Famîleya qurnewêlkan (*Salamandridae*)

## Gymnophiona
*Ji yewnanî û bi wateya "marên tazî", bejaviyên bêling, mîna kurmên mezin û maran in. Li Kurdistanê tunîne.*

## Amfîbyûmên Kurdistanê
* Lîsteya amfîbyûmên Kurdistanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Amphibians - AnimalSpot.net
* ArchéoZooThèque : Amphibians skeletons drawings  : available in vector, image and PDF formats
* Amphibian Specialist Group
* Amphibian Ark
* AmphibiaWeb
* Global Amphibian Assessment 
* Amphibian vocalisations on Archival Sound Recordings 


Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Tishk TV

**Tishk TV** televîziyoneke kurdî ye. Televîzyona Tishk TV ku ligel herdû zaravayên kurdî soranî û kurmacî bi zimanê farisî jî weşanê dikê, piraniyê mijarên wê li ser kurdên Îranê ye. Malpera Tishk TVê pirzimanî ye. Navenda Tishk TV li Parisê ye û ji wir weşane xwe dike.

Tishk TV nêzîkê PDK-Îranê ye kû Sekretêrê wê Mistafa Hicrî ye.
## Girêdanên derve
* Malpera Tishk TV 
* Tishk TV zindî 

Kategorî:Avabûnên 2006an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kanalên televizyonê yên girtî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Breinigerberg

thumb|Breinigerberg
**Breinigerberg** gundekî li başûrê rojhilatê (Nordrhein Westfaliyayê ) Almanya ye.

Li Breinigerberg nêziki 971 kes dijîn.

## Girêdanên derve
* Breinigerberg 
* Breinig + Breinigerberg

Kategorî:Almanya
Kategorî:Gund
Mesnewî

**Mesnewiya Mehnewî** an bi kurtî **Mesnewî** kitêba herî naskirî ya Mewlana Celaleddinê Rûmî, arifê navdar yê Îranî ye. Ji 6 par anko defteran û sed û bist û şeş hezar (126,000) malikan anko beytan pêk hatiye. Ew yek ji kitêbên herî giring yê sofîtîyê di dîroka Îslamê da ye. Mewlanayî ew li ser daxwaza Hisamedînê Çelebî, yek ji mirîdên xwe, di navbera salên 662ê heta 672ê mişextî da nivîsîye. Ew kitêba gehiştina bi Xudê bi rêya evîna sofîyane ye.

## Jêder

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên sedsala 13an
Bejavokên Kurdistanê

thumb|Qurnewêlk (''Salamandra'')

thumb|Beqa axê (''Pelobates'')
thumb|Beqa ''Pelodytes''
thumb|Beqa bejî (''Bufo viridis'')
thumb|Beqa daran (''Hyla arborea'')
thumb|Beqa avî (''Rana ridibunda'')

## [[Amfîbî|Amfîbiyên]] li [[Kurdistan]]ê

## Çîna amfîbiyan (''Amphibia'')

### [[Qurnewêlk]] an [[beq]]ên bidûvik (''Urodela'')

#### Famîleya qurnewêlk û xecxecokan (''Salamandridae'')

##### Qurnewêlk
* Qurnewêlk an (bi soranî) qurnawîlke (*Salamandra infraimmaculata*), li hemû Kurdistanê.

##### Xecxecok
* (*Neurergus crocatus*), li Hekarî û başûr-rojhilata Kurdistanê.
* (*Neurergus kaiseri*), li çiyayên Zagrosê, ber bi Loristanê.
* (*Neurergus microspilotus*), li çiyayên Hawramanê û Kirmaşanê.
* (*Neurergus strauchii*), li herêmên Mûş, Bidlîs û Meletiyê û nêzîkî Şîroya Meletiyê.

### Beq an beqên bêdûvik (''Anura'')

#### Famîleya ''Pelobatidae''
* Beqa axê (*Pelobates syriacus*), li herêmên Wan û Agiriyê.

#### Famîleya ''Pelodytidae''
* Beqa qefqazî (*Pelodytes caucasicus*), li herêma Qersê.

#### Famîleya [[Beqa bejî|beqên bejî]] (''Bufonidae'')
* Beqa bejî (*Bufo viridis*), li hemû Kurdistanê.
* Beqa bejî ya Loristanê (*Bufo luristanicus*), li çiyayên Zagrosê.

#### Famîleya [[Beqa daran|beqên daran]] (''Hylidae'')
* Beqa kesk (*Hyla savigny*), li hemû Kurdistanê.
* Beqa daran (*Hyla arborea*), li herêmên bakur-rojava Kurdistanê.

#### Famîleya [[Beqa avî|beqên avî]] (''Ranidae'')
* (*Rana macrocnemis*), li bakurê gola Wanê.
* Beqa avî (*Rana ridibunda*), li hemû Kurdistanê.

## Çavkanî
* IUCN, Conservation International, and NatureServe. 2006. Global Amphibian Assessment. . 22 kanûn 2007.
## Girêdanên derve

Kategorî:Bejavok

Kategorî:Lîste
Eisaku Satō

**Eisaku Satō** yan **Satō Eisaku** ( jdb. 27ê adarê 1901 li Tabûze ya îro, Yamagûçî; m. 3ê hezîranê 1975 li Tokyo) polîtîkerekî lîberal ê Japon bû û sala 1974î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtibû.

Wî di nava salên 1958 heya 1960î wezîrtiya aboriyê û ji salên 1964 heya 1972î serokwezîrtiya welatê xwe kiriye. Wî peymana navneteweyî ya qedexekirina çekên atomî, li ser navê welatê xwe pejirandiye. Wî serokatiya rêxistineke navneteweyî ya karateyê jî kiriye.thumb|Satō (1963)|çep

Kategorî:Jidayikbûn 1901
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1975
Kategorî:Serokwezîrên Japonê
Kategorî:Siyasetmedarên japonî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Zanîngeha Besreyê

**Zanîngeha Besreyê**, zanîngeheke Îraqê ye ku di sala 1964'an de li serbajarê parêzgeha Besreyê hat avakirin. Niha 14 kolejên wê hene.

## Girêdanên derve
* Malpera Zanîngeha Besreyê

Kategorî:Avabûnên 1964an li Iraqê
Kategorî:Zanîngehên li Iraqê
Norman Ernest Borlaug

**Norman Ernest Borlaug** (jdb.  li Cresco, Iowa - m.  li Dallas, Texas) yek ji zanistên cotyariyê yên DYAyî ye. Sala 1970î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Wî li bidawîanîna birçîtiyê digeriya û behsa *şoreşa kesk* li seranser cîhanê dikir. Wî herwekî li ser biyolojiya gihayan jî perwerde dîtiye. Ew parastina sirûştê bi zagon û tevgerên mirovan ve girêdide û gengaz dibîne. Li normên navneteweyî digere.

Wî xebatên mezin li ser genetîka genim û ceh kiriye. Li Meksîkoyê hilberîna genim bi xebatên wî sêbare bûye. Li Hindistan û Pakistanê cureyên toximên ku wî ji aliyê genetîk ve nûvejînandibû, hilberînê zêdetir dike. Ew di wê baweriyê de ye ku, heger mirov cureyên toximên genetîk ên biber û bikêr bajo wê dawî li birçîbûnê were.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Biyolog
Kategorî:Jidayikbûn 1914
Kategorî:Mirin 2009
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Kategorî:Zanyarên amerîkî
Eliyê Mentarê

**Eliyê Mentarê** an Elî Mentar an jî Elîmentar (bi erebî: *Til Hebeş*, bi romî: *Elbeyli*) navçeyeka Kilîsê ye.

Sala 1946'î de kirine navçe. Sala 1995'î, dema Kilîsê dikin parêzgeh, vî navçeyî jî bi wê ve girêdidin. Ji rûyê avê 650 m bilind e. Rûbera wê 220.262 km² û gelheya wê jî bi giştî li dora 9.000'î ye (statîstîkên fermî yên sala 1997'î).

Nifûsa navendê bi xwe 2.077 tê gotin lê bawerî bi van statîstîkên fermî yên têr etno-polîtîk nabe. 23 gund, 24 mezre girêdayî navçeyê ne.

Herêm bi tevayî parçeyek ji dîroka Kurdistanê ye. Herwekî wekî Asûriyan gelekan li vir desthilatdarî kirine.

Kategorî:Navçeyên Kilîsê
Şahînbeg

**Şahînbey**, **Şehînbey**, **Şehînbeg** an jî **navçeya Şahînbeyê** (bi romî: *Şahinbey*) navçeyeke bi ser Dîlokê ve ye.

Navçe berê taxeke bajarê Dîlokê bû. Sala 1987'î tax bi navê *Şahinbey* (Şaxano, Şaxan Beg, kesekî navdar ê kurd bû û li dijî fransiyan têkoşiya bû. Lê dewleta Tirk wî wekî tirk dide nîşandan) dikin navçe û bi Dîlokê ve girê didin.

Gelheya wê li dora 845.528 e. Pirraniya statîstîkên fermî yên dewletê hevûdu nagirin.

Li Şahînbeyê gellek kurd rudinin. Li navçê binayen bilind rojavayê Şahînbeyê li Qeredaşê hene. Hiljimartina 2015'ê partiya kurdan HDP 58.745 rey ıstand û bû 4em partî. Li Şahìnbeyê kurdên pırranî li Taxa Welat (Vatan Mahallesi), Taxa Güzelvadi (Güzelvadi Mahallesi), Taxa Narlıtepe, Taxa Beydilli, Taxa Barak, Taxa Akdere û Taxa Firatê rûdinin.

## Jê cuda binêrin
* Navçeyên Bakurê Kurdistanê
* Lîsteya Gelheya Navçeyên Bakurê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dîlokê (navend)
Kategorî:Navçeyên Dîlokê
Şehîdkamîl

**Alêban** (bi romî: *Şehitkâmil*) navçeyeka girêdayî Dîlokê ye.

Berê taxeke bajarê Dîlokê bû. Navê wê yî berê di sala 1965'î de hatiye qedexekirin. Sala 1987'î kirin navçe. Navê xwe dide Çemê Alêbanê yan jê digire. 2 nehiye, 71 gund û 22 mezre bi Alêbanê ve hatine girêdan. Rûbera wê 1.199 km² ye. Gelheya navendê (statîstîkên fermî yên sala 2000'î) 356.701 û bi giştî jî 412.575 e.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Dîlokê
Şaxan Beg

**Şaxan Beg** an **Şahan Beg** an jî **Şahîn Beg** (jdb. 1877 - m. 1920) şervanekî navdar ê herêma Dîlokê bû. Li mala xwe di nava nivînan de mirî tê dîtin. Di xewê de serê wî jêdikin. Heya îro kuştina wî nehatiye eşkerekirin. Gorî dewleta Tirk ew di şer de hatiye kuştin.

Gorî hin îdiayan bi xwe ji malbateke tirk bûye û malbata wî ji aliyê dewleta Rom ve (Osmanî), di komkujiya yekemîn a Ermeniyan de hatiye kuştin. Tê zanîn ku di heman komkujiyê de gelek Asûrî jî hatine qirkirin.

Gorî îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk jî ew xas Tirkek bûye û malbata wî tavayî bi nexweşiyên xwezayî mirine û ew di sêwîxaneyan de ji aliyê dewletê ve hatiye xwedîkirin. Dewlet wî dişîne ser serhildanên Ereban. Bi têkçûyîna Osmaniyan ve ew li dijî hêzên dagirker ên fransî tevlî berxwedanan dibe. Li herêmê gelek nav û deng vedide.

Tê texmînkirin ku dema Fransayî û dagirkerên din ji Anatoliya û herêmên din ên hêj di bin dagirkeriya Tirkan de ye vedikişin, Mustafa Kemal Atatürk fermana kuştina kesên wiha navdar dide. Birêvebiriya Komara Tirkiyê li dijî mihalefetê helwestekê gelek xwînî nîşan dide.

## Mijarên têkildar

* Molla Mehmet Karayilan

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1877
Kategorî:Kesên ji Dîlokê
Kategorî:Mirin 1920
Piling (Panthera pardus)

**Piling**, **pilingê pinî pinî** an **leopar** (*Panthera pardus*) yek ji pênc cureyên pisîkan ên heyî ya cinsê *Panthera* ye ku postên wan ji rengê zer heta zêrîn a tarî diguhere û deqên wan ên tarî di rozetên li ser postê wan de kom bûne. Laşê wan zirav û masûlkeyî ye ku dirêjahiya wan di navbera 92 û 183 cm diguhere, poçikên wan di navbera 66 û 102 cm dirêj dibe û bilindahiya wan heta milê wan di navbera 60 û 70 cm de diguhere. 

Piling cara yekem di sala 1758an de hate wesfandin û çend binecureyên wan di sedsalên 19 û 20an de hatine pêşniyar kirin. Di roja îro de heşt jêrcureyên pilingan li Afrîka û Asyayê belavbûnê ku bi belavbûna xwe yên berfireh de têne nas kirin. Piling berî ku li dora veguherîna Pleistosenê ya destpêk a navîn koçê  ber bi Ewrasyayê ve bibe di destpêkê de li Afrîkayê di dema pleistosen a destpêkê de pêş ketine. Yek ji bincureyên pilingan, Pilingê Kurdistanê ye ku heya roja îro li seranserê deverên çîyayî yên Kurdistanê ku di nav de rêzeçîyayên Zagrosê, Cîlû Torosan heye.

Piling li gorî cûrbecûr jîngehan, ji daristanên baranê bigire heya çolan ku di nav de deverên hişk û çiyayî jî hene, adapteyî ne. Ew nêçîrvanekî firsendperest in ku bi piranî nêçîra ajalên neçik û prîmatan dikin. Dema ku ew nêçîra xwe dişopîne û kemînê datîne û carinan wê dikişîne ser darekê ku ji bo kamuflajê xwe dispêre postê xwe yê xalxalî.

## Reftar

### Parêzî
Pars kovî û goştxwer e.

## Belavbûn û jîngeh
Pars li çend waran li parzemîna Afrîkayê, Asyayê, ji Sîbîryayê (Rûsya) ta başûrê Asyayê, rojavayê Asyayê û di nav binpeydayê yan Afrîkaya Binsaharayî re.

## Bincure
* Parsa afrîkî (*P. p. pardus*) (Linnaeus, 1758)
* Parsa hindî (*P. p. fusca*)(Meyer, 1794)
* Parsa Javayê (*P. p. melas*) (Cuvier, 1809)
* Parsa erebî (*P. p. nimr*) (Hemprich and Ehrenberg, 1833)
* Parsa Amurê (*P. p. orientalis*) (Schlegel, 1857)
* Parsa Bakûrê Çînê (*P. p. japonensis*) (Gray, 1862)
* Parsa farsî (*P. p. saxicolor*) (Pocock, 1927),(*P. p. ciscaucasica*)
* Parsa îndonezî (*P. p. delacouri*) (Pocock, 1930)
* Parsa Srî Lankayê (*P. p. kotiya*) (Deraniyagala, 1956.
* Parsa anatolî (*P. p. tulliana*) (Valenciennes 1856)
* Parsa belûçî (*P. p. sindica*) (Pocock, 1930.

## Pêşangeh

Wêne:Leopard on the tree.jpg|Parseke li ser darê vês dike.
Wêne:Leopard standing in tree 2.jpg|Parseke li ser darê ye.
Wêne:Jielbeaumadier leopard 2 madrid 2014.jpeg|Parseke li ser darê ye
Wêne:Leopard.ogv|Vîdeyoyeke ku tê de parsek li bejiyê ye.
Wêne:Leopardo (Panthera pardus) devorando un antílope, parque nacional Kruger, Sudáfrica, 2018-07-26, DD 06.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* The Animal Files: Leopard
* Leopards: wild-cat.org—Anthology about research and conservation of leopards in Asia
* Asian Leopard Specialist Society 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Panthera
Kategorî:Pars
Seán MacBride

**Seán MacBride** (jdb. 26 kanûna paşîn a 1904 li Parîs, Fransa - m.  a li Dublin) siyasetmedarekî îrlandî bû. Sala 1974an bi tevî Satō Eisaku Xelata Nobel a aşitiyê wergirtibû.

Wî di tevahiya jiyana xwe de bo mafê mirovan û aştiyê xebat kiriye. Di ciwaniya xwe de bi IRAyê re têkilî daniye. Li Konseya Ewropa, NY û AI kar kiriye.

Kategorî:Îrlendî
Kategorî:Jidayikbûn 1904
Kategorî:Mirin 1988
Kategorî:Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Henry Kissinger

**Henry Alfred Kissinger**, (*navê berê Heinz Alfred Kissinger*; jdb.  li Fürth - m. 29ê çiriya paşîn a 2023an li Kent) yek ji siyasetmedarên navdar ên DYAyê ye.

Ji sala 1969 heya 1973 berpirsiyariya ewlekariya neteweyî kiriye. Ji sala 1973 heya 1977'î wezîrtiya derveyî kiriye. Sala 1973'î ji ber pêkanîna peymana bidawîkirina şerê Viyetnam, guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

* Holger Klitzing: *The Nemesis of Stability. Henry A. Kissinger’s Ambivalent Relationship with Germany.* WVT, Trier 2007, ISBN 978-3-88476-942-3.
* Robert D. Schulzinger: *Henry Kissinger. Doctor of diplomacy.* Columbia Univ. Pr., New York 1989, ISBN 0-231-06952-9.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Amerîkî

Kategorî:Jidayikbûn 1923
Kategorî:Mirin 2023
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Dewar (malbat)

**Dewar** (*Equidae*) malbateke heywanên guhandar e ku heywanên ji koma Perissodactyla ku ji heywanên wekî hesp, hêstir û keran pêk tê.

## Dabeşandina Dewara
* Famîleya hespan **Equidae**
** Cinsê †*Epihippus*
** Cinsê †*Haplohippus*
** Cinsê †*Heptaconodon*
** Cinsê †*Eohippus*
** Cinsê †*Minippus*
** Cinsê †*Orohippus*
** Cinsê †*Pliolophus*
** Cinsê †*Protorohippus*
** Cinsê †*Sifrhippus*
** Cinsê †*Xenicohippus*
** Cinsê †*Eurohippus*
** Cinsê †*Propalaeotherium*
*** Binfamîleya †Anchitheriinae
**** Cinsê †*[Anchitherium*
**** Cinsê †*Archaeohippus*
**** Cinsê †*Desmatippus
**** Cinsê †*Hypohippus*
**** Cinsê †*Kalobatippus*
**** Cinsê †*Megahippus*
**** Cinsê †*Mesohippus*
**** Cinsê †*Miohippus*
**** Cinsê †*Parahippus*
**** Cinsê †*Sinohippus*
*** Binfamîleya [[Equinae]]
**** Cinsê †*Merychippus*
**** Cinsê †*Scaphohippus*
**** Cinsê †*Acritohippus*
**** Êla †Hipparionini
***** Cinsê †*Eurygnathohippus
***** Cinsê †*Hipparion*
***** Cinsê †*Hippotherium*
***** Cinsê †*Nannippus*
***** Cinsê †*Neohipparion*
***** Cinsê †*Pseudhipparion*
***** Cinsê †*Proboscidipparion*
**** Êla Equini
***** Cinsê †*Astrohippus*
***** Cinsê †*Calippus*
***** Cinsê †*Dinohippus*
***** Cinsê *[[Equus]]*
***** Cinsê †*Hippidion*
***** Cinsê †*Onohippidium*
***** Cinsê †*Pliohippus*
***** Cinsê †*Protohippus*
***** Cinsê †*Heteropliohippus*
***** Cinsê †*Parapliohippus*

File:Equine evolution.jpg|Qeltaxên hespan
File:F John Series 2 Protorohippus card 5.jpg|*Protorohippus*
File:Hipparion3.jpg|*Hipparion*
File:Equus przewalskii Le Villaret 02 2006-07-20.jpg|*Equus* (Hespê kovî a Przewalski)


## Çavkanî

## Girêdanên derve
Spenaq

**Spenaq** an jî **Espenaqê** (bi romî: *Polateli*) yek ji navçeyên girêdayî Kilîsê ye.

17 gund û 4 mezreyên wê hene. Dewleta Tirk bi fermî hebûna mezreyan napejirîne. Ji ber wê statîstîkên fermî bi şikbarî tên nirxandin. Rûbera wê 238 km², gelheya navendê li dora 700 kesî ye.

Gorî zagonên Tirkiyê Spanakê nikaribû bibaya navçe. Sala 1995'î kirine navçe. Tê texmînkirin ku navê Spanakê ji dêreka Asûrîyan an oldarek Grekî tê. Dewleta Tirk di sala 1965'i de navê berê qedexe dike.

Kategorî:Navçeyên Kilîsê
Guglielmo Marconi

**Guglielmo Marconi, Yekem ****, FRSA [guʎ'ʎe:lmo mar'ko:ni] (jdb. 25ê nîsanê 1874 li Bologna; m. 20ê tîrmehê 1937 li Roma), fîzîknas, elektroendazyar û zanistekî navdar ê Îtalî bû. Wî bo cara yekemîn radyoyeka amatorî avakiribû.

Sala 1909î bi tevî Karl Ferdinand Braun Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Di avakirina Mîkrovellayan de xwedî roleke mezin bû.

Kategorî:Dîroka radyoyê
Kategorî:Endezyar
Kategorî:Fizîknas

Kategorî:Îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1874
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1937
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zoqeyd

**Zoqeyd** (, , ) gundekî ku bi Misirc a Sêrtê ve girêdayî ye. Li Bakurê Kurdistanê, li Deşta Xerzan dimîne.

Li Bakurê Kurdistanê çend gund hene ku bi xwendin û zanînê hatine naskirin. Zoqeyd jî yek ji wan gundan e. Li vî gundî şaredarî jî heye û li dora 500î malbatên kurd lê rûdinin.

Li vi gundî, hetanî dawiya salên 1960î jî, sê medrese hebûne. Yek ji wan bi navê Medreseya Mezin dihate binavkirin. Şêx Mehmûdê kurê Şêx Evdilqehar, zanayekî mezin bûye. Şêx Cuneyd û Şêx Fudeyl herdu kurên Şêx Mehmûd bûne û ji bilî Rêçika Nexşebendî, ew di zanîn û têgihandinê de zanayên yekane bûne. Her yekê li medreseyekê ders dida feqeyan, bi sedan û bi hezaran cuwanên kurd bawername ji destên wan wergirtine.

Li herêmê piraniya zanayên olî yên ji 1930 heya 1970yî, li virê xwendine. Ji xwendina Medresê zêdetir, bi sedan ciwanên vî gundî zanîngehên cuda cuda xwendine û di bûrokrasiya Tirkiyê de cihne bala wergirtine. Piraniya axa gund kevirê spî ye û tahtok e. Ji ber hindê fabrîqeya çîmento jî li nêzê gund hatiye çêkirin. Li deverên kevir û tahtok  rez, darên behîv, hirmê û wekî din pir hene. Li deverên dî jî dexl pir tê çandin. Kêmasiya avê pir lê heye. Barigehek leşkerên Tirkiyê li wirê hatiye bicihkirin. Ajalên wek pez, dewarên stûr lê têne xwedîkirin. Avahiyên xwendinê çend dibistan, xwendegeha navîn û dibistana amadeyî (lîse) lê hene. Piraniya xaniyên gundiyan bi kevirên req hatine çêkirin, lê gelek xaniyên ji hesin û çîmento jî lê têne dîtin. Nişteciyên gund bi ti eşîreke kurd ve girêdayî nîne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Misircê
Firexaneyî

**Firexaneyî** an **pirxaneyî**, ango organîzmayekê ku ji zêdeyî xaneyekê pêk tê; ji pir, gelek xaneyan pêk tê.Mirov zindewerek firexaneyî ye.

Kategorî:Biyolojî
Abuzer Önen

**Abuzer Önen** serokê şaxa DEPê ya Semsûrê bû û di nîsana 1994î de ji aliyê hêzên çekdar ên dûgela Tirk ve hatiye kuştin.

Kategorî:DEP
Kategorî:Goriyên mêrkujiyê
Kategorî:Mirin 1994
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Rênasî

***Rênasî*** pirtûkeke Şêx Xiyasedîn Emre ye.

Di 1967-68an de bi tîpên erebî, bi kêş, nikl û qafiye hatiye nivîsandin. Tê de 20 beş hene ku her yekê li ser babeteke cuda hatiye nivîsandin. Tevek 684 malik in. Çapa bi tîpên latînî û ya bi tîpên erebî digel êk hatine çapandin. Li dora 150 rûpelî heye.

Tîpguhaztina ji alfabeya erebî, amadekirina ji bo çapê û mîzanpaj ji aliyê Zeynelabidin Zinar ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî