Wêjeya kurdî

**Wêjeya kurdî** an jî **edebiyata kurdî** ew wêje ye ku bi zaravayên hewramî, zazakî, kurmancî û soranî hatiye berhemandin. Di kurdî de du beşên bingehîn a wêjeya kurdî ên bi navê devkî û nivîskî hene. Wêjeya devkî berî nivîsê derketiye, hîn jî berdewam e û di navenda wê de helbest heye. Çîrok, stran, destan û hwd. hemû bi devkî ji nifşekî derbasî nifşê din dibûn. Wêjeya nivîskî jî li ser vê wêjeya devkî bilind bûye. Wêjeya kurdî a nivîskî di zaravayan de li demên cuda dest pê kiriye; li gorî zanyariyên destketî berî zaravayê hewramî, piştî kurmancî û dawiyê soranî û herî dawî jî dimilî bûne xwediyê wêjeya nivîskî. Niha di her çar zaravayan de wêje tê berhemandin.

## Wêjeya kurdî ya gelêrî
Edebiyata gelêrî, wêjeya devkî, zargotina kurdî yan jî folklor ku wek taybetmendiyên xwe yên anonîm û kolektîf di nav civakê de tê afirandin û dîsa di nav şert û mercên civakê de bi nifşên nû re tê veguhastin, di çanda civakekê yan jî herêmekê de roleke gelekî bingehîn dilîze. Wêjeya gelêrî yan jî devkî yek ji beşên folklorê ye ku folklor bi xwe beşeke zanistê ye. Mele Mehmûdê Bazîdî (1797-1867) yekem kes e ku li ser folklora kurdî xebat kiriye, hemû xebatên wî bi zimanê kurdî bûn û berhema wî ya yekemîn zivirandina Mem û Zîna Ehmedê Xanî ya helbestî kiriye bi rengê pexşanî û weke çîroka nûjen lê tê nêrîn. Wî ev karên xwe bi hevkarî û alikariya Alexandere Jaba (1803-1894) kiriye. Xebatên folklora kurdî, dikare were gotin ku her çiqasî di asta berhevkirinê de bin jî xebatên analîz, şirove û berawirdiyê jî hêdî hêdî derdikevin pêş. Berhevkarên girîng yên folklora devkî ya kurdî, nivîskarên wekî Zeynelabidin Zinar, Ordîxanê Celîl, Celîlê Celîl, Celîla Celîl, Heciyê Cindî, Eskerê Boyîk, Hilmi Akyol, Rohat Alakom û hinek kesên din in.

Ji bo edebiyata devkî Celîlê Celîl wiha dibêje:

Wêjeya gelerî, ji du beşan pêk tê: vegotina gelêrî û helbesta gelêrî.

### Vegotina gelêrî
Vegotinên gelêrî ji mît, efsane, destan, çîrokên gelêrî, gotinên pêşiyan, biwêj, şano, zûgotinok (çîvanok), tiştanokan (mamik) û hwd. pêk tên.

Çîrok, cureyek ji folklora kurdî ya devkî ye. Çîrok ji aliyekî de hînkar in, ji aliyekî de mirovan difikirîne, ji aliyekî jî şîretkar in. Di çîrokan de bi piranî kes/leheng (carcaran lehengên çîrokan ajel in) derasayî ne, xwedî hêzên derîaqil in. Herçiqas mijara çîrokên kurdî xeyalî be jî cardin bingeha xwe ji jiyana civaka kurd girtiye. Çîrok, di şevên zivistanan de li ser lêvên çîrokbêjan bi sedan sala ne ji nifşekî digihêje nifşekî din û bi vî awayî hetanî îro hatine.

Motîfên curbicur û efsûnî derdikevin pêşberî me. Qesrên li ser ewran, bajarên heft tebeqan di binê erdê de, hûtên wekî çiyayan bilind, keçikên pêriyan, postên efsûnî, hewzên nemiriyê, beranên qemer yên dûvên wan wekî zinaran mezin, qehremanên birim, kevirên biefsûn, ajelên rê û rêberiyê nîşanî mirovan didin û her wekî din tiştên ecêb di çîrokan de cihê xwe yên taybet digirin. Di çîrokên gelêrî de, zimanekî, heta sade, fesîh, xwerû û zimanê rojane a axaftin û jihevfamkirinê hatiye bikaranîn.

Mele Mûsayê Hekarî di sedsala XVII. de zêdetirî 50 çîrokên kurdî yên gelêrî berhev kirine û ew bi navê *[[Duru’l Mecalîs]]* wekî pexşankî nivîsîne. Ji aliyê berhevkarî û tomarkirinê xebata herî berfireh di salên 1850î de ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî (1797-1867) hatiye kirin. Pirtûka wî ya bi navê *[[Cami'eyê risaleyan û hikayetan (pirtûk)|Camiayê Rîsale û Hikayetê Ekradiyye]]* li ser edebiyata kurdî ya gelêrî ye. Tê de 3 meqale û 40 çîrokên gelêrî hene.

*[[Şengê û Pengê]]*, *[[Dêwê Heftserî]]*, *[[Mîrze Mihemed]],* *[[Hedlîlik û Bedlîlik]]* û hwd. Yek ji çîrokên kurdî ne.

Gotinên pêşiyan (bi soranî *pendî pêşînan*, bi zazakî *vateyê verênan*), texlîdeke ji wêjeya gelêrî ye ku, serborî, tecribe û rabirdûya civakan bi awayekî zargotinî û bi bandor rave dike. Gotinên pêşiyan; raman û hestên rayagiştî, nexşerêya helwesta jiyana neteweyî, rengvedana zanist û çanda gel, paşxaneya daneheva civakî û hilberînên binehişa kolektîfî ye. Lêkolînên Law Reşîd û Hîlmîyê Siwêregî yên di rojnameya Jînê (1918-1919) de weşiyane, ya ku bi navê *Kürdlerde Durûb-ı Emsâl* xebatên pêşîn ên li ser gotinên pêşiyan in.

Çend mînakên gotinên pêşiyan ên kurdan ev in:
: *Bedewe çav kil kir, dile xortan tev kul kir.*
: *Çavê dê û bava li ewladan, çavê ewlada li çiyayê Qaf.*
Biwêj (bi zazakî *tabîre~îdyome*), pêkhatineke ji gelek peyvan e û yekîtiyek e, lê wateya wan ên giştî nikarin yekser ji wateya endamên wan yek bi yek were girtin. Ango formekî taybet yê gotinên bi hev re tên bikaranîn. Wekî mînak, dema xisareke mezin bigîje kesekî, biwêja "agir bi navê ketin" tê gotin.

Mamik (*tiştanok*, bi soranî *metel*, bi zazakî *canerûge~çibenoke*), ew pirs in ku bi şêwazeke veşartî tên vegotin û her wiha ji bo ku heyîînên veşartî yên di wan de bên dîtin, mamik wek ew pirsên ku zêhna mirov dişuxulînin tên qebûlkirin. Mamik, gotinên li hevkirî ne û wek qalibekê tê pirsîn. Yên ko ji wan qaliban re dibêjin mamik wek *Mamikê min ê mamanî ... çi ye?* dipirsin. Yên ko ji wan qaliban re dibêjin tiştonek dibêjin *Tişteka min heye ... çi ye?* Mînakek yek ji mamikan: *Qesreke sipî a bêderî, melayek tê de bêserî? (hêk)*

Wateya peyva efsaneyê ji efsûnê tê û ew jî di wateya sêr û mîtolojiyê, lê di dewsa gotegot û fablan de jî tê bikaranîn. Ji aliyekî ve jî mijara destanî ve jî têkiliya wê hene, lê cudahiya destanê ji efsaneyan ev e ku destan cureyek wêjeyê ya menzûm e, lê efsane dibe ku weke pexşan be an bi şêweya çîrokê hatibe gotin. Di nav kurdan de efsaneya herî navûdeng şahmaran e.

Kemal Fewzî di *Kurd Masallari*ya xwe a Jînê de di 1919an de weşandiye wiha dibêje:

Li Kurdistanê beriya hatina şanoya ewropî yek ji mînakên kevneşopiya kurdî ya performansê *[[Mîr Mîran]]* an *Mihrîcana Mîrê Şaş* e. Lî başûr û rojhilatê Kurdistanê di destpêka biharê, Newrozê de dihate îcrakirin. Ji bo vê mihrîcanê qonaxên qraliyetê dihatin avakirin û kolanên Silêmaniyê dihatin xemilandin û xelk li ser kolanan disekinîn ku qralê xwe yî nû bibînin. Waliyê fermî ya bajêr, ji xeynî azadkirina xulaman û kuştina mirovan desthilatdariya wî tesdîq dikir û bi vê tesdîqê gelek cûre lîstik dihatin lidarxistin. Lê di 1922an de ev mihrîcan ji aliyê Brîtanyayê ya mêtinger hat qedexekirin.

Jixeynî *Mîr Mîran*, Kosegelî (*Gaxand*), *[[Bûka Baranê]], [[Bûkella]] (Kûkla), [[Sersal (folklor)|Sersal]],* lîstik û temsîlên *Newroz*ê jî di nav gel de dihat/tê dîtin. Her wiha şanoya kurdî bi “dengbêjî û çîrokbêjiyê” ve jî dîsa xwedî formên netewî ye.

### Helbesta gelêrî
thumb|300px|Hinek pirtûkên bi kurdî
Li gor fikirên ekseriyetê li serê erdê destpêka edebiyatê bi helbestê bûye; ango berhema edebiyatê ya yekem helbest e. Ji kevin de, li kurdî helbest heye û li ser zarên dengbêjan, ji nifşekî bo yê din hatiye veguhestin, di rêka beyt, sebeqe, qesîde, heyranok, payîzok û hwd, gihaye îro. Him bi formên epîk û lîrîk mijarên dinyewî û him jî bi formên ayînî û mezhebî ên mîna elewî, êzidî û ehlê heqan bi kar anîne, helbest hatine xwendin. Gelek ji wan anonîm in û hinek helbest hene ku helbestvanê wan tê zanînn lê ji aliyê dengbêjan wekî stran hatine gotin û di folklora kurdî de bi varyasyonên cuda be jî cih girtîne. Wekî mînak hin helbestên Feqiyê Teyran bi vê awayî di hişê gelê kurd de cih girtine.

Di helbestên gelêrî de destan, stran, kilam, zêmar (kilamên şînê) û hwd. hene.

Destan (bi zazakî *destane*), berhemên ku kirinên awarte yên lehengan bi coş, şêweyekî dêlindêz tîne zimên û bi piranî ji gelek beşan pêk tên û gelek caran helbestî ne. Wekî cureyekî herî kevin ê wêjeyî tê zanîn. Gelek caran mijarên xwe ji bûyerên rastî digirin û di nav sedsalan de di zimanê gel de wekî destan tê afirandin. Di destanên (beyt, serpêhatî) kurdî de gelek realîteyên jîyînê hene. Çend mînak ji destanên kurdî ev in: *[[Memê Alan (destan)|Memê Alan]], [[Derwêşê Evdî (destan)|Derwêşê Evdî]],* ''Siyabendê û Xecê'', Cembeliyê kurê Mîrê Hekariyanûhwd. Ev destanên kurdî, îroj li gellek deveran û bi gellek varyantan ve tên gotin û hin ji wan hatine çapkirin.*[[Ehmedê Xanî]]* berhema xwe ya bi navê ''Mem û Zîn'' ji destana Memê Alan adebte kiriye.Ji xeynî destanên resen ên kurdî, çend destanên erebî mîna* [[Leyl û Mecnûn|*Leyla û Mecnûn*]] *û* [[Ûsiv û Zelîxe|*Usiv Zelîxe*]] *û ji farisî jî* [[Ristemê Zal]]*a diŞahnameyê de ye ketine kurdî*.*

Di edebîyata kurdî ya devkî de di beşa nezmê de cûreya ji hemîyan dewlementir stran (*kilam*) e (bi soranî *goranî*, bi zazakî *lawike~deyire~kilame*). Peyva “stran” ji gotina “stirîn”ê têt. Stirîn ji bo gotinên bi rîtm û selîqe têne gotin. Lawje, lawik, şeşbendî, narînk, serê zava, miqam, kilam, peste, heyranok, payîzok, berîte, dîlok, dûrik, zêmar, laylayê, serîlêk, delêl, medîhe, qewlêrk û hemû cureyên din têdikevin nav stranê. Di strana kurdî de kêş (wezn) û serwa (qafiye) heye. Kêş, sîstema birîtimkirin û hemahengkirina rêz û malikan e. Heta niha strana kurdî bi awayekî rêkûpêk nehatîye vekolîn.

Ji karên sibê heta êvarê, ji biharê heta zivistanê, jîyana gundan ya rojane, çûn û hatina zozanan, çûna karwanan û têkilîyên bazirganî, xwendin û medrese, mîratî û rêveberî, şer û lêkdanên di jîyana kurdawerî ya klasîk hemî cihê xwe di stranê de girtine.

Zûgotinok (*çîvanok*), ji deng û gotinên şaşker ên biserwa pêk tên û ji aliyê ahenga hundirîn ve helbest, ji aliyê teşeya derveyî ve jî di dîmena pêxşanê de ye. Zûgotinok, ji aliyê naverokê ve bi gelemperî ji ramanên hevnegirtî pêk tê û her wiha bêhtir weke cureyeke edebiyata zarokan jî tê pejirandin. Di bîngeha zûgotinan da carinan meselokên biwate carinan jî ên bêwatê têne vegotin. Hinek kin hinek dirêj in.

#### Dengbêjî

thumb|çep|Dengbêjek (Mêrdîn)
Dengbêj (bi zazakî *lawikvajîye~dengbêjîye*), gundiyekî hosta ye ku xwediyê dengekî pir xweş e û carinan hostayê lêdana amûrekê ye. Dengbêjên kurdan, li ser hemû bûyerên takekesî, civakî û siyasî kilam û destan afirandine. Ji ber vê yekê, dengbêj arşîva devkî ya kurdan in. Bi alîkariya kilaman haya kurdên ji herêmên cihê, ji hev çêbûye. Ji vî aliyî ve kilama kurdî, peywira medyayê jî bi cih aniye. Di rewşeke weha de bi giştî folklora kurdî û çanda devkî, bi taybetî jî muzîka kurdî, di sazkirina nasnameya çanda kurdî de xwediyê roleke sereke ye. Destpêka vê hunerê gelekî kevin e. Çanda dengbêjiyê; ji bo dîrokê, wêjeyê, erdnîgariyê, civaknasiyê, kevneşopiyê, derûnnasiyê û muzîkê xîmeke pirqewi ye. Bi saya dengbêjan, çanda kurdan gihiştiye hetenê nifşên îro. Yekem dengbêj Evdalê Zeynikê ye. Evdalê Zeynikê, hunermendê bi nav û deng ê wêjeya devkî yê kurd û Kurdistanê û dengbêjê dîwana Surmelî Mehmet Paşa bû. Kilamên li ser Filîtê Quto, Lawikê Metînî, Memê Alan, Evdalê Zeynikê, Derwêşê Evdî, Bavê Feqrîyo, Bavê Bexçet, Xalê Cemîl, Geliyê Zîlan, Şerê Ûriz, Xezalê, Têlî nav kurdan gelek bi nav û deng in.

## Wêjeya kurdî ya nivîskî
Çanda nivîskî ya kurdan, li gor çandên cîranan, ji ber ku jiyana nivîskî dereng ketiye nava rojeva kurdan, bandora xwe zêde li ser çanda devkî ya kurdan nekiriye. Berhemên kurdî yên bi çar zaravayan hatine nivîsandin piştî îslamiyetê hatine berhemandin. Herçiqas xanedanên kurd ên mîna Rewadî (845 - 1222), Hesnewî (942 – 1015), Şeddadî (952 – 1072), Merwanî (983 – 1085), Fedlewî (1156 – 1424) û Eyyûbî (1172 – 1287) hatibe avakirin û di dîroka îslamê de navdar bûne jî berhemên kurdî ji serdemên wan nemaye yan jî hîç nebûye. Melayê Cizîrî (1567/68-1640), yekem helbestvanê kurd e ku bi terzê edebiyata klasîk a rojhilatî, dîwaneke bi kurdî aniye holê. Destpêka edebiyata modern a kurdî bi Hecî Qadirê Koyî (1815 – 1897) dest pê dike.

Lê ji ber ku zimanên wan ne yek ji zaravayên kurdî ne, berhemên wan ji wêjeya kurdî nayê hesibandin. Her wiha ji ber ku berhemên wêjeyî ya Elî Teremaxî an jî Mele Yûnisê Erqetînî negihiştiye îro nabin mijarê vê gotarê. Di heman demê de nivîsên yekem ên kurmanciyê ya ji diayeke kin a xiristiyaniyê pêk tê, ne mijarê vê gotarê ye.

### Wêjeya hewramî

Tekstên wêjeyi yên herî kevn ku gehiştiye îro bi zaravayê hewramî hatine nivîsandin. Bi gelemperî pehlewanî û bi taybetî jî hewramî di demekê da xwediyê statuyek gelek bilind û gewre bûn. Di eslê xwe da goranî û diyalekta wê hewramî heta demên modern jî zimanê wêjeyi û civaka bilind bû. Xanedaniya kurd a Erdalan (1168-1867) heta ku hatiye rûxandin jî bi zaravayê hewramî diaxiviya. Ji ber wê hindê tekstên herî kevn ên gihiştiye îro bi zaravayê pehlewanî hatine nivîsîn. Kevntirîn afirandina bi hewramî “*Perîşan-name*” (ji aliyê Mela Perîşanê Dînewerî ve, m. 1421) ji nîveka duyem ya sedsala XIV tê û bergirtina wê jî ji sala 1313h./1846ê ye.

#### Kilamên yarsanî
Yarsan piranî zaravayê hewramî, farisî û lurî bi kar tînin û xwedî edebiyateke dînî ne. Bingeha vê edebiyatê ji gotinên pîroz ên Xwedê, ferîşte û pîran pêk tê û ev gotin wekî kelam têne binavkirin. Kelamên yarsanan, bi awayekî melodîk hatine gotin û car caran kelam bi tenbûrê re jî hatine gotin. Helbesta dînê Yarsanê wekî hemî edebîyatên dînî di nav zeman de dirust bûye û piştre hatine berhevkirin, gelek car xwedîyê van helbestan nayên nasîn. *Kitêba [[Serencam]]ê* yek ji kitêbên giring ên dînê Yarsanê ye, Mînorskî di sala 1902an de destnivîsa rast a vê kitêbê peyda kiriye, ev destnivîs di sala 1259k/1843an de hatîye nivîsandin. Ev kitêb ji dîroka dînê Yarsanê pêk hatiye. Li gor kevneşopa yarsanan, kelamên pîroz bi Behlûl (ss. 8emîn) dest pê kiriye, bi Baba Serheng (ss. IXemîn?), Şah Xoşîn (ss. XIemîn?) û Baba Nawis (ss. XIemîn?) dewam kiriye û di serdema Siltan Sehak de bi emrê Siltan ev kelam ji aliyê Pîr Mûsî ve hatine tomarkirin. Pîr Mûsî, wekî katibê Siltan tê nasîn û kelamên wê serdemê û serdemên berê xwe, hemû ji aliyê wî ve hatine qeydkirin ango tomarkirin. Li gorî Mohammad Mokri, sedema qeydnekirina van kelaman ew e ku pîroziya xwe winda nekin.

#### Beşa klasîk
[thumb|Du rûpel ji ''[Şahnameya kurdî*]]
Bingehên edebiyata [[klasîk]] a rojhilatê li erdnîgariya Hîcazê bi zimanê erebî hatiye avêtin, lêbelê pêşketin û tekamula wê li welatê Îranê bi zimanê farisî rû daye. Edebiyata farisî bi awayekî siruştî bandor li miletên cîranê xwe kiriye û edebiyatên van miletan di bin serdestiya edebiyata farisî de derketine meydanê. Di vê çarçoveyê de mîna zimanên din, kurdî jî dest bi nivîsandina berhemên bi şêweya farisî kiriye û helbestvan û nivîskarên xwe mezin kiriye û berhemên xwe geh wek yên farisî geh resen nivîsandine.

Yekem helbestvanê xwediyê dîwan a kurdiya goranî/hewramî [[Mele Perîşan|Mela Perîşanê Dînewerî]] tê hesibandin û pirtûka wî bi navê *Dîwana Mela Perîşanê Kurdî* di sala 1916ê de li [[Kirmaşan|Kirmanşanê]] hatiye çapkirin. Helbestvan [[Mîrza Elmas Xan|Serheng Elmas Xan]] (1706-1777) di sedsala 18emîn de piraniya helbestên devkî yên *Şahnameya kurdî* berhev kir ku hinek cudahî di navbera wê û ya [[Zimanê farisî|farisî]] de hene. Destnivîsara *Kitāb-i Gurba [wa] Mūsh* jî li heman nivîskarê tê barkirin.[[Mestûre Erdelanî]] (1805-1848), him dîroknasekê bû û him jî xwediyê dîwan bû helbestên xwe him bi kurdî û him jî bi farisî nivîsandiye.

Piştî rûxandina mîrektiya [[Erdelan (mîrgeh)|Erdelanê]] berhemandina wêjeya hewramî bi paş de ket. Yek ji sebebê wê ev e ku di mîrektiya cîran de, di Baban de soranî ji bo wêjeyê hat bi kar anîn û ev jî li dijî hewramî bû. Her wiha li ser sekinîna wê bandora qedexekirina zimanê kurdî ya li Îranê jî heye.

=== Wêjeya kurmancî ===

[[Wêne:Statue_of_Kurdish_poet_and_writer_Ahmadi_Xani_in_Sulaymaniyah,_Kurdistan,_Iraq.JPG|thumb|150px|Wêjevanê kurd, yê herî navdar [[Ehmedê Xanî]]]]
Li gorî gelek lêkolînerên kurd û biyanî [[Elî Herîrî]] yekem wêjevanê [[kurmancî]] ye, heta niha berhemên Elî Herîrî negihîştibû dema me lê îro çend helbest û menzûmeya bi navê *Borê Qer* tê zanîn û herwiha ew bi helbestê xwe ya “Têt”, di nav gel de navdar e û [[Ehmedê Xanî]] di *Mem û Zîn* a xwe de wî wekî şaîrekî kurd nîşan kiriye. Lê tarîxa ku ew jiyaye ji aliyê gelek vekolîner ve hatiye gotûbêjkirin; di demên dawî de tê qebulkirin ku ew di sedsala 16emîn de jiyaye.

Di [[Şerê Çaldiranê]] de ku di sala 1514an de di navbera tirk û îraniyan de pêk hat, kurd, di Kurdistana navendî de hemû bûn yek û di nav çarçeva Dewleta Osmanî de texlîtek ji mafê netewî wergirtin. Eva han jî tesîr kir li ser hin zana û alimên kurdan ên wek Elî Herîrî, [[Melayê Cizîrî|Melaye Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]] û heta gihîşte Ehmede Xanî û [[Mela Hesenê Bateyî|Bateyî]], ku heta bi kurmancî helbest û çîrok binivîsin.

=== Beşa Klasîk ===

==== Di dema mîrektiyan de ====
Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran di sedsala 17an de jiyane û gelek hellbesta wan a bi navê *Feqê û Mela* heye ku pevre di 1621ê de gotine. [[Melayê Cizîrî]] herçend yekem helbestvanê edebiyata kurdî nebe jî damezirînerê edebiyata klasîk a kurdî ya bi zaravayê kurmancî ye. Lewra Melayê Cizîrî yekem helbestvanê kurd e ku kêşa erûzê û yekîtiya qafiyeya helbesta klasîk a erebî aniye nava edebiyata kurdî û kêşên mîna remel, hezec, recez, besît, serî’, muzarî’ û xefîf bi kar aniye. [[Feqiyê Teyran]] di warê şîretên ayînî (dînî), pesnê pexêmber, evîn û xezel de, di ware axaftin (munacat) li gel av û aş de, li ser tabîet, biharê û ji bo hicwê jî helbest gotine. Gelek destanên wî navdar bûne mîna *Şêx Sen'an*. Li gorî [[Maruf Xeznedar]] di edebiyata kurdî de [[Zembîlfiroş (destan)|*Zembîlfiroş*a]] Feqiyê Teyran yekem berhema edebî ya bajarî ye. Kurmanciya mesnewiya *Usiv û Zelîxe* ya di wêjeyên klasîk ên miletên misilmanan de navdar e yekem car ji aliyê [[Selim Silêman|Selîm Silêman]] ve hatiye nivîsandin. [[Mela Huseynê Bateyî]], bi navê *Mewlûda Kurmancî* yekem car mewlûdnameyek menzûm nivîsandiye û kevneşopîyekî ava kiriye û îro jî di nav xelkê de gelek belav e. Herwiha destana navdar *Zembîlfiroş* ji aliyê wî ve wekî çîroka menzûm hatiye nivîsandin. [[Xelwetî]] (Şêx Şemseddînê Qutbê Exlatî yê Birîfkanî), mutesewifekî bû û bi gelemperî di helbestên xwe de li ser mijarên dînê bû.

Di dora sedsala 16-17an de gelek helbestvanên kurmancî derketiye wekî mînak [[Mele Mensûr Girgaşî]], [[Mîna]], [[Sadiq]], [[Macin]], [[Bekir Begê Erizî|Bekir Begê Erzî]] û hwd. Lê ji van helbestvanan tenê yek du helbestên dirêj gihiştiye îro. Lê helbestvanê vê sedsalê û li wêjeya kurdî ya klasîk yê herî nav û deng bêguman [[Ehmedê Xanî]] (1651-1707) ye. Ehmedê Xanî ji destana *Memê AIan* îlhama xwe girtîye û bi wê îlhamê di 1692a de *Mem û Zîn*ê li gorî jiyana dema xwe honandiye. Ev mesnewiya yekem a kurdî ji 2256 beytan pêk hatiye, gelek caran hatiye istinsahkirin, her wiha gelek caran hatiye çapkirin jî.

Wêjeya kurdî ya kurmancî ber bi sedsala 18emîn û 19emîn ve mezintirîn bûye û ne tenê li Kurdistanê di heman demê de li [[Xorasan]]ê jî hatiye berhemandin. [[Haris Bedlîsî|Xaris Bedlîsî]] di 1758-59ê de *Leyla û Mecnûn*a kurmancî a yekem; [[Miradxan|Miradxanê Bazîdî]] jî di 1776an de wekî malikan destana [[Zembîlfiroş (destan)|*Zembîlfiroş*ê]] nivîsandiye ku berî wî Feqiyê Teyran û Mela Bateyî jî vê destanê gotibû. *Nehcu'l-enam*a [[Mele Xelîlê Sêrtî]] manzûmeyeke li ser aqaîdê bû. *Dîwan*a [[Pertew Begê Hekarî]] di 1806~1808an de hatiye nivîsandin û hêla rêzgirtinê dişibe ya Melayê Cizîrî. Li Xorasanê gelek helbestvanên kurd derketine ku kurmancî nivîsîne, di nav wan de yê herî navdar [[Ceferqulî Zengêlî|Caferqûliyê Zengêlî]] ye ku xwediyê Dîwanekî ye.

==== Piştî rûxandina mîrektiyan ====
Rêvebirî û desthilata mîrektîyên kurdan li kêleka Dewleta Osmanî û Dewleta Îranê heta sedsala 19emîn dewam kir. Lê di nava vê sedsalê de ji bo hikûmeteke navendî ava bikin, hemû mîrektîyên Kurdan hêdî hêdî hatin rûxandin. Encamên van guhertinan heta serê sedsala 20emîn hat hîskirin û wêjeya kurdî a klasîk ji serayên mîran derket û hêdî hêdî ket li nav tekye û dergehên wekî [[neqşîbendî]] û xalidiyan. Malbata [[Şêx Hesenê Nûranî]] ku yek ji şêxên neqşîbendî bû, gelek navdar e: kurê wî [[Evdirehmanê Axtepî|Şêx Evdirehmanê Axtepî]] (1850-1910) li ser navê [[Rûhî]] *Dîwana* xwe nivîsandiye lê *Rewdneîm*a wî ya li ser rîwayetên kevnare ye, navûdengtir e. Kurê din ê Şêx Hesenê Nûranî, Şêx Mihemed Can jî xwediyê medhiyeyekî 40 beytî ye. Kurê Evdirehmanê Axtepî, [[Muhemmedê Kerbelayî|Şêx Mihemed Kerbela]] (1885-1939) xwediyê *Dîwan*ekî (1914) û *ferhengok*ekî kurdî - farisî a menzûm a bi navê *Mirşâdü’l-etfâl* (1912) e. [[Şêx Eskerî|Şêx Mihemed Eskerî]] (1898-1952), birayê Şêx Mihemed Kerbela ye, xwediyê *Dîwan*ekî û berhemekî bi navê *Iqdê Durfam* e ku li vî kitêbê çîrokên kurdî wekî helbestî nivîsandiye. [[Mela Mihemedê Licêyî]] (1860-1912) *Dîwan*a xwe bi navê [[Hadi]] nivisandiye; Di *Dîwan*a [[Şêx Mihemed Hadîyê Qewmanî]] (1884-1956) de piranî qesîde hene; ji ber ku zimanê *Dîwan*a [[Seyîd Eliyê Findiqî|Seyid Elîyê Findikî]] (1890-1967) sivik e, li nav xelkê belav bûye; [[Mela Nezîrê Bedewî]] (1933-1982) yek kurmancî yek erebî xwediyê du *Dîwan* in.

Piştî qedexekirina bikaranîn û weşangeriya kurdî û girtina/qedexekirina tekye û dergehan li Tirkiyeyê wêjevanên kurdî dinivîsînin hunerên xwe bi veşartî berdewam kirin lê nêrîna giştî ev e ku ji ber polîtîkayên qedexekirin û asîmîlasyonkirina kurdan di nav sînorên Tirkiyeyê de berhemandina kurdî heta salên 1990an pir paş ve çûye. Wêjeya klasîk, îro jî li cem wêjeya nûjen piranî di tekye û medreseyên kurdan de berdewam e.

==== Beşa Nûjen ====

Derketina holê û avabûna wêjeya kurdî a nûjen bi çapemeniya kurdî re girêdayî ye. Ji ber ku kurdiyên çeşnên wêjeyî yên rojavayî yekem car bi riya rojname û kovaran belav bû. Her wiha di nav çapemenî û rêxistên kurdî de cih û bandorên malbata [[Bedirxanê Evdalxan|Bedirxaniyan]] gelek mezin e. Yekem rojnameya kurdî a bi navê *Kurdistan* li [[Qahîre]]yê di sala 1898an de ji aliyê [[Mîqdad Mîdhed Bedirxan]] ve hat weşandin. Lê geşbûna edebiyata kurdî piranî bi saya komeleyên polîtîk û rojname û kovarên wan bû ên ku piştî Meşrûtiyeta Duyem (1908) derbasî qonake nû bû, heta destpêka salên 1940î jî bandora xwe dewam kirin. Di van salan de *Hawar*a [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet Elî Bedirxan]] jî derket ku avakirin bikaranîna [[Alfabeya kurdî ya latînî|alfabeya kurdî a latînî]] navdar e, ekolekî ava kir. Aliyê din di [[Qefqasya]]yê de, li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetistanê]] kurmancên [[êzîdî]] bi riyekî din ekolekî kurmancî anîn holê ku qasî xebatên wêjeyî, bi zanistî ve jî navdar in. Her wiha piştî qedexekirina kurdî ji aliyê dewletên li ser Kurdistanê wêjeyekî *sirgûnê* (xeribiyê) jî derket holê.

==== Helbest ====
Helbesta kurdî her çiqas naveroka xwe guherandibe û li ser neteweperestî, hestên sîyasî, zanistî, pêşveçûn û hwd. hatibe nivîsandin jî, guherîna dirûvên wê nebû rojeva wêjeyê sedsala 20emîn û veguherîna wê hêdî bû. Di vê serdemê de helbestên [[Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî]] (1890-1958)ên ku hêmanên dînî-klasîk û neteweyiyê di nav xwe de dihewînin di vê çarçoveyê de mînaka herî mezin e. Piştî salên 1950-60î di helbestên [[Cegerxwîn]] (1903-1904) û [[Qedrîcan]] (1911-1972) de neteweperweriyeke [[Marksîzm-Lenînîzm|marksîst]] derdikeve pêş. Her wiha piranîya helbestên [[Osman Sebrî]] (1905-1993) yên welatperwerîyê ne û yek ji nûnerê girîng a veqetîna ji helbesta klasîk e.

==== Çîrok û Roman ====
<nowiki/>**<nowiki/>**

Yekem [[çîrok]]a nûjen a kurdiya kurmancî *Çîrok*a ("*Şiş*") [[Fûad Temo]] tê hesibandin ku di 1913an de di *Rojî Kurd* de hatiye weşandin. Piştî wê Celadet Alî Bedirxan di *Hawar*ê (1932-1943) de [[Ber Tevna Mehfûr|*Ber Tevna Mehfûr*ê]] xwe weşandibe jî di rastiyê de di sala 1927an de wê nivîsandiye û di çîroka xwe de trajediya gelê xwe sêwirandiye. Celadet Alî Bedirxan jî tê de qasî 70 çîrok û gelek helbestên [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Elî Bedirxan]], [[Osman Sebrî]], [[Qedrîcan]], [[Nûredîn Zaza]], [[Mistefa Ehmed]] û hwd hatine weşandin. Di van çîrokan de bûyerên nû qewimîne ([[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|Serhildana Şêx Seîd]], [[Serhildana Agiriyê ya yekem|Serhildan Agirî]] û hwd.) û encamên wan jî di çîrokan de gelek hatine şixulandin ku ev bandora [[Rastîparêzî|realîzmê]] ye. Piştî *Hawar*ê di kovarên *Ronahî* (1942-1944) û *Roja Nû* (1943-1946) de bingeha kevneşopîyeke hat avakirin. Celadet Alî Bedirxan ji bo Nûredîn Zaza gotiye "*Çexovê kurdan*".

Destpêkirina [[Roman (wêje)|romana]] kurdî ji hêla [[kurdên Qefqasyayê]] ve bûye. Yekem [[Roman (wêje)|romana]] kurmancî (di heman demê de ya kurdî) a ku hatiye çapkirin di sala 1931an de, ji aliyê [[Erebê Şemo]] ve bi navê *Şivanê Kurmanca* hatiye nivîsandin. Erebê Şemo ev romana xwe piştî sererastkirinê bi navê *Berbang* di 1959an de carekî din weşandiye. Roman, weke otobiyografiyekê hatiye nivîsandin. Ya duyem *Xatê Xanim*a (1958) ye. Herwiha [[Mîroyê Esed]], [[Seîdê Îbo]] û [[Heciyê Cindî]] jî di [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] de romanên xwe weşandine. Lehengên romanên kurdên wir kesên îdeal bûn û başî û nebaşî li gora pîvanên bîr û baweriyên nivîskêr dihatin diyarkirin. Herçiqas di navbera salên 1940 û 1970an de romanên kurmancî nehatibe nivîsandin jî romana kurdî him ji ber rakirina qedexeyê ya li ser kurdî li [[Tirkiye|Tirkiyê]] him jî li [[Ewropa]]yê di navbera salên 1990 û 2010an de him ji aliyê naverokî ve û him jî ji aliyê hejmar ve bûye qadekî berhemdar û mezin. Di nav nivîskarên kurd de, yê ku herî pir romanên kurdî nivîsî û weşand [[Mehmed Uzun]] e. Di gel wî, nivîskar [[Medenî Ferho]], [[Helîm Yûsiv|Helîm Yusiv]], [[Hesenê Metê]], [[Firat Cewerî]], [[Lokman Polat]], [[Mihemed Dehsiwar]], Dewran Evdirehîm, [[Suleyman Demir]], [[Mezher Bozan]], [[Xurşîd Mîrzengî]], [[Zeynelabidin Zinar|Zeynelabîdîn Zinar]], [[Eyub Mîlan]], [[Aram Gernas]], [[Mistefa Aydogan|Mustafa Aydogan]], [[Îbrahîm Seydo Aydogan]], [[Abdusamet Yigit]], [[Bûbê Eser|Bubê Eser]], [[Laleş Qaso]], [[Mîr Qasimlo]], [[Ayebe|L. Ayebe]], [[Remezan Alan]], [[Adil Zozanî|Adîl Zozanî]], [[Omer Dilsoz]], [[Serkan Birûsk]], [[Mehmet Kemal Işık|Torî]] û hwd. jî romanên kurdî nivîsîn û weşandin.

==== Şano ====
Yekemîn şanoya nûjen a kurmancî di salê 1919an de ji aliyê [[Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî]] ve bi navê *Memê Alan* di 15emîn û 16emîn hejmarên [[Jîn]]ê de hatiye weşandin. Lê şanoya kurdî li Sowyetistanê bi awayekî giştî bingeha xwe xurt kir. Di sala 1928an de li [[Tbîlîsî|Tiblîsê]] şanoya [[Hakob Xazaryan]] a bi navê *Qelen* hat lîstin. Di navbera 1934-1935an de [[Heciyê Cindî]] *Qutiya Dû-Dermana*; [[Ahmedê Mirazî|Ehmedê Mirazî]] *Zimanê Çîya*; [[Wezîrê Nadirî]] *Reva Jinê* çap kirin. Li bin desthilatdariya [[Josef Stalin|Stalin]] gelek rewşenbîrên kurd hat girtin û sirgûnkirin lê “Tiyatroya Kurdî ya Elegezê” karên xwe berdewam kir. Di vê tiyatroyê de piyesa berpirsiyarê tiyatroyê [[Celatê Koto]] ya bi navê *Lûr de Lûr,* ya Heciyê Cindî ya bi navê “Miraz” û ya [[Cerdoyê Genco]] ya bi navê *Xûşka Doxtirîyê û Bira* hatin lîstîn. Piştî girtina vê tiyatroyê, cihê şanoyan [[Radyoya Êrîvanê]] bû.



Ji ber qedexebûna kurdî li Tirkiyê xebatên lîstînê heta 1991ê tune ye. Lê wekî îstîsna, *Birîna Reş* (1965) a [[Musa Anter]] û *Dawiya Dehaq* (1978) a [[Kemal Burkay]] bi wergerên tirkî re hatin weşandin. Bi avabûna [[Navenda Çanda Mezopotamya]]yê ya navenda wê [[Stembol]] e, lîstina şanoyan jî dest pê kir û her wiha gelek komên şanoyê jî ava bûn.

==== Çeşnên din ên wêjeyî ====
Çeşnên wêjeyî yên mîna [[Ceriban (wêje)|ceriban]], [[Rexneya wêjeyî|rexne]], [[bîranîn]] û hwd. di gelek kovarên wêjeyî de mîna [[Hawar (kovar)|Hawar]], [[Ronahî (kovar)|Ronahî]], [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]] û [[Riya Teze (rojname)|Riya Teze]] hatin weşandin û nemaze bîranîn û [[Ceriban (wêje)|ceribanên]] nivîskaran dawiyê wek, pirtûk hatin berhevkirin. Kurdolog [[Thomas Bois]] di pirtûka xweye *The Kurds* de, ku di sala 1966an [[Libnan]]ê de bi zimanê [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]] çap bûye, dibêje ku, li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] [[Emerîkê Serdar]] û [[Ordîxanê Celîl]] nivîskarên ewil in, ku dest bi rexnekirina wêjeya kurdî kirine. Di bîst salên dawî de di qada ceribanê de gelek berhem hat dayîn: *Kulîlkên Hinaran* a [[Mehmed Uzun]], ´´Şahmaran´´ a [[Abdusamet Yigit]], *Kultur, Huner û Edebiyat* a [[Firat Cewerî]], *Rewşa Romana Kurdî* ya [[Medenî Ferho]] yek ji wan in. Her wiha gelek bîranînên nivîskar û helbestvanan jî hatin weşandin wekî mînak *Bîranînên Min* a [[Osman Sebrî]] û *Mikurî* ya Emerîkê Serdarî.

=== Wêjeya soranî ===


==== Beşa Klasîk ====
Dema di nîveka sedsala 19an de di serdema [[Baban|mîrektiya Baban]] de wêjeya [[soranî]] derket holê (dîsa li Kurdistana sahaya [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]]). Di vê demê de helbestvanên herî navdar ev in: [[Mehwî|Mehwî Neqşebendî]] (1830-1904), [[Herîq|Mele Herîq]] (1851-1907), [[Wefayî]] (1838-192) û [[Nalî]] (*Mela Xidrî Ehmedî Şawêysî Mixayilî*, 1797-1856). Nalî yekemîn hozanê soran e ku [[qesîde]] û [[xezel]]ên xwe bi kurdî nivîsiye û hîmdarê ekola helbestî ya soranî ye. Hin ji misreyên wî êdî bûne methelok, ketine ser zimanê xelkê. [[Şêx Rizayê Talebanî|Şêx Riza Telebanî]] (1832-1909) di qada helbestên hicwî de nav û deng e. *Ebdulla Misbah Beg (1862-1917)*, ku bêtir bi navê [[Edeb]] *Misbeh el-Diwan* tê nasîn. Helbestên wî ji alî bedewî û estetîkê ve pirr dewlemend in û wan ji bo evîna jina xwe nivîsiye. [[Kurdî (Mistefa Beg)|Kurdî]] (1809-1849) di helbestên xwe de piranî derheqa dildarîyê nivîsandiye. [[Bêhûd]] (1878-1955) û [[Ziver]] (1875-1948) welatperwerîya xwe di helbestên xwe de dîyar kirine. [[Sebrî]] (1881-1944) derheqa ayîn û dînê misilmanîyê û her wiha evînê helbestan nivîsandiye.

=== Beşa Nûjen ===

==== Helbest ====
[[Hecî Qadirê Koyî|Hecî Qadir Koyî]] (1816-1894) ye ku xasîtiya afirandinên wî hakimiyeteke mezin a teknîkên helbestî, naverokeke civakî û bikaranîna zimanekî sade ye û ew wekî damêzrênera wêjeya/helbesta nûjen a hemû zaravayên kurdî tê naskirin. Helbestên Hecî Qadir Koyî cara yekem gelê kurd romantîze kiriye û wateyên "weten, milet, dewlet" guherandiye. [[Pîremêrd]] (1867-1950), yek ji pêşengên helbesta modern e û helbestên klasîk ji rastiyê dûr dîtiye û rexne kiriye.

==== Çîrok û Roman ====
Çîroka yekem a soranî di sala 1920an de bi saya pêşbirkekî rojnameya *Pêşkewtin* (1920-1922) hatiye weşandin a ku di vê pêşbirkê de xelata çîroka yekemîn girt *Cûr û Ga Şitêkî Çak e* ya [[Şêx Nûrî Şêx Salih]] e. Lê kesên ku *Le Xewma* ya [[Cemîl Saîb]] wekî çîroka yekem dibînin jî hene ku ev çîrok di sala 1925 û 1926an de di rojnameyên *Jiyanewe* û *Jiyan*ê de wek 23 beş hatiye weşandin. Saîb bi [[Rastîparêzî|realîzma]] rexnegir kelepûra dîrokê wergirtiye.

Yekem romana soranî, *Meseley Wîjdan*, ji aliyê [[Ehmed Muxtar Caf]] ve di salên 1927-28an de hayiye nivîsandin û di 1970ê de ji aliyê [[Îhsan Fuad]] ve li [[Bexda]]yê tê çapkirin. Ev berhem, dikare weke çîrokeke dirêj bê hesibandin. Çîrok û destanên kurdî ên weke Şahmaran, çîrokên keçekelok û hwd wê çîrokna civakî ên kurdistanî ên gelirî û pirr kevn bin.

==== Şano ====
*Komeley Zanistî Kurdan* a ku di 1926an de li [[Silêmanî]] hat avakirin, ji bo avakirin û pêşketina şanoya kurdiya soranî roleke girîng lîst. Yekem lîstika soranî a bi navê *Îlm û Cehlê* di 1920an de ji aliyê [[Fuad Reşîd Bekir]] ve hat nivîsandin û ew bi xwe derxist li ser dîkê. Lîstik li ser du birayan e ku yekî jîr û ê din tiral e. *Zulmî Qeyser Nêron* lîstikekî din a Bekir e ku adebte kiriye. Lîstika yekem a çapkirî *Mem û Zîn* a [[Pîremêrd]] e û di 1934an de hatiye weşandin û di eyda [[Remezan (meh)|Remezanê]] de çar rojan li ser dîkê maye. Di 1957an de bi pêşengiya [[Nermîn Nakam]], jin weke lîstikvan di şanogeriya kurdî de cih girtibû. Koma yekem a fermî a şanoya kurdî bi navê *Tîpî Nwandin û Mosîqay Silêmanî* di sala 1969an de dest bi xebatê kiriye. Di 1985an de cara ewil şanonameyên nîvîskareke jin [[Leylan Şefîqe Elî Hiseyn]] bi navên *Şaciwanî Derbend Feqerew* û *Keyxan* du şanoname li Silêmanî tê çapkirin. Li gorî berhema Yasîn Qadir Berzincî a bi navê *Şanoy Kurdî* (2007) hin ji şanonamenûsên herî berhemdar ev in: [[Heme Kerîm Remezan Hewramî]], [[Emînê Mîrza Kerîm]], [[Pîremêrd]], [[E. B. Hewrî]], [[Fetah Kerîm Kawe]], [[Mistefa Nerîman]], [[Zekî Ehmed Henarî]], [[Ebdulrezaq Bîmar]], [[Şêrko Bêkes]], [[Mehdî Omêd]], [[Ehmed Salar]], [[Mihemed Ebdulrehman Zengine]]

=== Wêjeya zazakî ===

[[Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg|thumb|*Mewlida Nebî*]]
Zimanê [[zazakî]], ji zaravayên kurdî yên din pirtir nêzî hewramî be jî destpêk û geşedana wêjeyên wan ji hev cuda ne û di nav kurdî de wêjeya herî dawî dest pê kiriye ya zazakî ye. *Mewlida Nebî* ya [[Ehmedê Xasî]] (1867-1951) destpêka edebîyata nivîskî ya kirdkî (zazakî) ye. Di 25 adarê 1899 de li Dîyarbekirê di Çapxaneyê Lîtografya de bi 400 nusxeyan hatiye çapkirin. Berhema din jî *Bîyîşê Pêxamberî* ya [[Usman Efendiyê Babij|Usman Efendîyê Babij]] (1852-1929) e ku [[Celadet Alî Bedirxan]] wê di 1933an de li Şamê çap kiriye. Piştî li [[Tirkiye]]yê qedexekirina zimanên ji bilî tirkî, demeke dirêj bi zimanê zazakî berhem nehatin nivîsandin.

==== Avakirin ====
[[Wêne:Tirej 4.jpg|thumb|çep|Kovara *Tîrêj* (hj. 4)]]
Berhemên nûjen ên zazakî piştî salên 1970ê ji aliyê [[Malmîsanij]] ve hatin nivîsandin û di kovara *Tîrêj* de hatin weşandin. Ev kovar, di heman demê de yekem kovar e ku di nav sînorên Tirkiyeyê de xwerû bi zimanê kurdî (kurmancî û kirmancî) dest bi weşanê kiriye û ji bo avakirina wêjeya zazakî peywirekî girîng hilgirtiye. Wekî mînak helbestên nûjen a yekemîn *Etnik* û *Kıtabê Ramıtey* û çîroka nûjen a yekemîn *Engıştê Kejê* (bi navlêka *M. Birîndarî*) di vê kovarê de hatine weşandin. Di heman demê de Malmîsanij wekî damêzrenerê wêjeya nûjen a zazakî tê qebilandin, ji ber ku yekemîn pirtûka helbestan a nûjen *Herakleîtos* (1988) û yekemîn ferhenga *Zazakî - Tirkî* (1987) ên wî ne û xebatên xwe yên [[folklor]]î jî di *Folklorê Ma ra Çend Numûney* (1991) de hev daye.

==== Geşedan ====
Îro di wêjeya zazakî de gelek nivîskar û helbestvanên serkeftî hene. Hunermendên zazakî-nivîs di gelek şaxên wêjeyê de berhaman didin. Di warê çîrokê de [[Roşan Lezgîn]], [[J. Îhsan Espar]], [[Murad Canşad]], [[Huseyîn Karakaş|Hüseyin Karakaş]], [[Ömer Faruk Ersöz]] navûdeng in. Her wiha [[Deniz Gündüz|Deniz Gunduz]], [[Munzur Çem]] û [[Jêhatî Zengelan]] him di warê çîrokê de û him jî romanê de xwediyê berheman in. [[Îlhamî Sertkaya]] jî romanan nivîsandiye. Di warê helbestê de ji bilî hunermendên hat rê dan, [[Çetîn Satıcı]], [[W. K. Merdimîn]], [[Zulkuf Kişanak]], [[Newzat Valêrî]] û [[Fexrî Ergun]] berhemdar in.

== Weşanxaneyên kurdî ==
* [[Nûbihar (weşanxane)]]

== Binêre ==
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya nivîskarên kurd]]
* [[Lîsteya pirtûkên der barê wêjeya kurdî]]

== Girêdanên derve ==
*  [[Roşan Lezgîn]], [http://www.zazaki.net/yazi/yazi/modern-kirmancca-zazaca-edebiyati-168.htm *Modern Kırmancca (Zazaca) Edebiyatı*] . *zazaki.net'' (9/05/2011)

## Çavkanî

Kategorî:Webarchive template wayback links

Kategorî:Zimanê kurdî