Komkujiya êzdiyan

**Komkujiya êzdiyan** komkujiyeke ku ji aliyê terorîstên Dewleta Îslamî ya Iraq û Sûriyê di navbera 2014 û 2017an de li hemberê kurdên êzidî pêk hatiye.

 Komkujî di 19ê tebaxa sala 2014an de bi dagirkirina çeteyên DAIŞê ya Şingalê dest pê kiriye ku bi kuştin, revandin, destdirêjî û bi milismanbûna darê zorê ya civaka êzdî tê zanîn.

Di heyama sê salan de terorîstên DAIŞê bi hezaran êzdiyan kuştin û bi hezaran jin û keçên êzdî revandin û li bazarên mirovan firotin ku heya roja îro hê jî keçên êzîdî ku hatine firotin têne dîtin û hinek ji wan jî nehatine dîtin. Neteweyên Yekbûyî ragihandiye ku DAIŞê li seranserê Iraqê nêzîkî 5.000 êzîdî kuştine û bi qasî 10.800 jin û keçên êzîdî di "kampanyayeke dînguhertina bi darê zorê" de dîlgirtine û revandine ku li bazarên bazirganî hatine firotin. Di sala 2015an de, zêdeyî %71 ji nifûsa êzîdî ya cîhanê ji ber komkujiyê koçber bûne ku piraniya penaberên êzîdî reviyane başûr û rojavayê Kurdistanê. Zilm û zordariya li ser êzdiyan, ligel hindikahiyên dînî yên din, piştî êrîşa DAIŞê ya li bakurê Iraqê ya hezîrana 2014an pêk hatiye.

Di nav gelek hovîtiyên ku ji aliyê DAIŞê ve hatine kirin de, nijadkujiya êzdiyan bala civaka navneteweyî kişandiye ser xwe. Vê yekê hişt ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê koalîsyonek leşkerî ya bi navê CJTF–OIR ava bike ku ji gelek welatên rojavayî û Tirkiye, Maroko û Urdun pêk tê. Wekî din, DYAyê, Keyaniya Yekbûyî û Awistralya ji bo alîkariya penaberên êzîdî yên ku ji ber êrîşa DAIŞê ya tebaxa 2014an li Çiyayê Şengalê asê mabûn, ji hewayê ve xwarin û vexwarin avêtin nava wan. Dema ku DAIŞê li Şingalê bi hezaran êzdiyên asê mayî kuştin û revandin, DYA û Keyaniya Yekbûyî dest bi êrîşên asmanî li ser çekdarên

DAIŞê kirin. Di heman demê de Yekîneyên Parastina Gel û endamên Partiya Karkerên Kurdistanê bi hev re ji bo ku gelên Şengalê ji ber komkujiyên DAÎŞê rizgar bibin, li çîyayê Şingalê korîdoreke mirovî ava kirin.

Neteweyên Yekbûyî û çend rêxistinên din ku di nav wan de Konseya Ewropayê û Yekîtiya Ewropîayê hebûn, Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê, Kanada, Ermenistan û Iraqê kampanyaya li dijî êzdiyan ku ji aliyê DAIŞê ve pêk hatibû, wekê komkujî binav kirine.

## Bûyer
Berî ku çeteyên DAÎŞê bikevin nav Şingalê, gelek caran hatibû ragihandin ku çeteyên DAÎŞê amedekariyê dikin ji bo ketina hundirê Şingalê, ku weke navenda pîroz ya kurdên êzdî tê zanîn. Li ser vê yekê Pêşmergeyên Hikûmeta herêma Kurdistanê ji devera Şingalê vekişiya û rê da terorîstên DAIŞê ku sibeha 3ê Tebaxa 2014ê êrişî devera Şingalê bikin.thumb|Goreke komî ya êzdiyan li herêma Şingalê (2015), ku tê de bi dehan êzîdî hatibûn definkirin, piştî ku bi awayeke hovane hatin qetilkirin.|298x298px|çepTerorîstên DAIŞê di dema êrîşa xwe de rastî berxwedaneke kêm hatin, ji ber ku piraniya deverê bê parastin bû. Bi hezaran êzidî xwe spartin Çiyayê Şingalê û li wir ji aliyê terorîstên îslamîst ve hatin dorpêçkirin. Yên ku nikarîbûn birevin hatin kuştin an revandin. Berê dema ku DAIŞê bajarê Mûsilê bi dest xistibû, çekên nûjen desteser kiribûn. Artêşa Iraqê ew çekên amerîkî li pey xwe hiştîbûn, gava bajar kete nav destê terorîstan û leşker ji bajêr reviyan. Êzîdî bixwe tenê xwediyê çekên sivik bûn. Çend delîl hene ku pêşmergeyên kurd berî ku herêma Şingalê vala bikin gelê êzidî bi qestî bêçek kirine.

Hêzên navnetewî, wek yên eworopî û amerîkî û hwd, ji hewayê ve bi belafiran çend caran alikarî gihandin Çiyayê Şingalê. Lê hêzên herî zêde ku di cih de xwe gihandin kurdên êzdî, hêzên YPGê û HPGê bûn. Van hêzên kurd, di dema ku xwe gihandin Çiyayê Şingalê, korîdorek mirovî çêkirin, da ku sivîl, jin, zarok, pîr û kal bi saxî xwe bigîhinin deverên rojavayê Kurdistanê û bakûrê Kurdistanê. Wek encam, bi sedhezaran kurdên êzdî hatin xilaskirin.

Dû re hêzên parastina YPGê, HPGê û piştre yên pêşmerge jî, hatin herêmê û bi hevdû re hêzeke parastinê ya hevbeş ji bo parastina Şingalê avakirin, ku navê wê Hêzên Parastina Şingalê an YPŞ hat lêkirin. Ev hêzên kurd, ji bo derxistina terorîstên DAIŞê ji herêmê ketin nav şerekî giran.

## Encam
thumb|270x270px|Wêraniyên Şingalê di tîrmeha 2019an de piştî dagirkirina terorîstên Dewleta Îslamî
Qirkirina êzdiyan a ji aliyê DAIŞê ve encamên giran derxist holê. Ji bilî mirinan, zêdetirî 400,000 êzdî ji welatê xwe hatin derxistin. Piraniya wan hê jî wek kesên jicîhûwarkirî li kampên bi navê IDP li bakurê Iraqê dijîn. Ji 2015 heta nîvê 2019, zêdetirî 75,000 êzidî ji Iraqê reviyane Almanyayê. Gelek êzdî bi salan şûnda êşa trawmayê derbas dikin, û di sala 2020 de rêjeya xwekuştinê ya di nav kesên jicîhûwarkirî de hê jî zêde bû.

### Xulamtî
DAIŞê bi awayekî sîstematîk bazirganiya koleyan plan kiribû. Piştî ku jin û keçên êzîdî ji aliyê DAIŞê ve hatin revandin, ew bûn qurbaniyên xulamtiya zayendî û bazirganiya mirovan. Jinên êzdî li bazarên xulaman ên bajarê Mûsilê yê Iraqê û bajarê Reqayê yê Sûriyeyê hatin firotin. Alîgirên DAIŞê ji hemû deverên cîhanê hatin Îraq û Sûriyê ji bo kirîna "sabaya". Bihayê kirîna jineke êzdî li gorî temenê wê, hejmara zarokan û xuyabûna wê bû û di navbera 200 û 1500 dolarê amerîkî de bû. Di dema komkujiyê de zêdetirî 7.000 jin û zarokên êzdî ji aliyê DAIŞê ve hatin revandin. Li gorî Neteweyên Yekbûyî di sala 2016an de 3.200 jin û zarokên êzdî di destê DAIŞê de dîl hatin girtin. Nêzîkî 3.500 qurbanî fidyeyê hatin dayîn û bi vî awayî hatin rizgarkirin.

Di sala 2020 de, 2.900 hê jî winda ne. Tê bawer kirin ku piraniya wan li welatên erebî belav bûne. Di van salên dawî de li Tirkiyê carcaran jin û zarokên revandî hatin dîtin, lê hê jî li Erebistana Siûdî, Qeter û Sûriyê gelek jinên winda hene.

### Wêrankirina perestgehên êzdî
Li gor raporta RASHID International, komeleya arkeolog û pisporên mîrata çandî ji bo Iraqê, 26 perestgehên êzdiyan hatin wêrankirin. Li gorî raporek din a RASHID International ya sala 2019, ew reqam wek 68 perestgeh hat sererastkirin. Li ser teşwîqkirina serokê wê demê yê DYAyê Barack Obama, artêşa DYAyê bi êrîşên asmanî li dijî terorîstên DIŞIê bersiv da. Ji ber ew êrîşên esmanî û kiryarên DAIŞê, deverên kevneşopî yên li herêma Şengalê bi giranî wêran bûn.

### Gorên komî
Heta nîvê sala 2019an, li Şingalê derdora 70 gorên komî yên êzdiyan hatin dîtin. Di 15ê adara 2019an de, vekolerên Neteweyên Yekbûyî dest bi kolandina gorên komî li gundê êzîdî Koço kirin. Di navberên rêkûpêk hê jî gorên komî yên nû têne dîtin.

### Xilaskirinên jinên êzdî
Bi însiyatîva Winfried Kretschmann, serokwezîrê eyaleta Baden-Württembergê, komeke taybet ji 1.100 jin û keçên êzdî wek penaber li Almanyayê hatin qebûlkirin.

Car caran nûçeyên rizgarkirina jin û zarokên revandî çêdibin. Bi vî havî jin û zarokên xilaskirî vedigerin malbatên xwe. Wek mînak: Di çiriya pêşîn a 2024an de, jineke êzdî ku ji aliyê çekdarekî DAIŞê ve bo Xezeyê hatibû revandin, piştî deh salan bi operasyoneke rizgarkirinê hat azadkirin. Li gorî Wezareta Derve ya Îsraêlê, ew jin berî deh salan wek yanzdeh salî hatibû revandin û di dawiyê de ji aliyê filistîniyekî li zîvala Xezeyê hatibû girtin. Hat îdiakirin ku terorîstê Hemasê yê ku ew girtibû di êrîşeke Îsraêlê da hat kuştin û têkiliya wî bi DAIŞê re hebû. Jina êzdî piştre reviyaye cihekî veşartî li Zîvala Xezeyê, paşê ew di operasyoneke koordînekirî, tevlihev û nehênî ya navneteweyî de, bi rêya dergehê sînorî yê Kerem Şalom birin Îsraêlê û ew di ser Urduna Rojava re derbasî Urdinê bûye. Ji wir ve jin vegeriyaye mala xwe ya li Iraqê.

## Naskirina navneteweyî
thumb|260x260px|Xwepêşandana êzdiyan li ber Balyozxaneya Amerîkayê ya li Berlînê, sal 2014|çep
thumb|333x333px|Bîrdariya ji bo qurbaniyên êzdî li Êrîvanê, sal 2019
Li gorî nirxandina komîsyona Neteweyên Yekbûyî di hezîrana 2016ê de rêxistina DAIŞê li dijî êzdiyan komkujî pêk anî. Terorîstên DAIŞê bi van tawanên li dijî mirovatiyê hatin tawanbarkirin: kuştin, koçberkirina bi darê zorê, xulamtî, bazirganiya mirovan, destavêtin, derkirin û perwerdekirina zarokên êzidî ji bo ku bibin terorîstên DAIŞê li kampên leşkerî yên DAIŞê.

Neteweyên Yekbûyî (NY) û rêxistinên mafên mirovan ên wekî Human Rights Watch û Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî ev bûyer wekî komkujî binav dikin. Tawanên DAIŞê bi tawanên ku di Peymana Jenosîdê ya sala 1951ê de hatine diyarkriin re yek in. Serokê komîsyonê û dîplomatê brezîlî Paulo Pinheiro, serî li Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî da, da ku Dadgeha Cezayê ya Navnetewî li Laheyê ji bo dadgehkirina fermandarên berpirsên DAIŞê bê erkdarkirin.

Sûcên li dijî êzdiyan ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û Parlemena Ewropayê ve weke komkujî hatin qebûlkirin. Parlamena Ermenistanê, Parlamena Awistralya, Parlamena Skotlendayê û Bundestagê ya Almanyayê jî komkujiyê nas kirine. Di sala 2023ê de, Keyaniya Yekbûyî jî ev hovîtî wek komkujî nas kir, tiştek ku welêt tenê ji bo çar bûyerên din di dîrokê de kiribû, ango holokost, komkujiya Rwandayê, komkujiya Srebrenîtsayê û komkujiya Kambocayê. Swîsrê jî di 17ê kanûna 2024ê de bi fermî komkujiyê nas kir.

## Komkujiya êzdiyan di fîlm, wêje û hunerê de
Di van salên dawî de komkujiya êzdiyan di nava sînema û hunerê de cihê xwe girt. Li ser çarenivîsa êzdiyan çend stran, film û pirtûk hatine amadekirin.

### Fîlm

* Di fîlma "Fermana 74 Şengal" de, bûyerên dema çewisandina êzdiyan ji aliyê DAIŞê ve û parastina êzdiyan ji aliyê YPG û PKKê ve hatin kişandin. Senaryo ji aliyê stranbêjê alman-kurd Hozan Canê ve hat nivîsandin, ya ku tê de derhênerî û rola sereke ya fîlmê kiriye. Hozan Canê ji ber fîlmê li Tirkiyeyê hat girtin û piştî 2 sal ji zîndanê hat berdan.
* HÁWAR – *Meine Reise in den Genozid* (Rêwîtiya min ber bi komkujiyê) wek belgefîlm ji aliyê parêzvanê mafên mirovan Düzen Tekkal di sala 2015an de hat kişandin.
* *Das Volk eines Engels* (Gelê milyaketekê) - belgefîlma David Ben Körzdörfer, sal 2016
* *Kani Shingal?* (*Shingal, Where Are You?*) - belgefîlma Angelos Rallis, sal 2017
* *Bêmal – Heimatlos. 10 Jahre nach dem Völkermord an den Jesiden* (Bêmal – 10 sal piştî komkujiya êzdiyan) - belgefîlma Düzen Tekkal und David Ben Körzdörfer, sal 2024

### Wêje

* “They came to destroy”: ISIS Crimes Against the Yazidis - Ji aliyê Konseya Mafên Mirovan, 2016 (PDF)
* Destroying the Soul of the Yazidis – Cultural Heritage Destruction During the Islamic State’s Genocide Against the Yazidis  (Wêrankirina giyanê êzdiyan - Wêrankirina Mîrateya Çandî Di dema Komkujiya Dewleta Islamî ya li Dijî Êzdiyan) - Ji aliyê *RASHID International*, 2019 (PDF)
* Stefan Gatzhammer, Johann Ev. Hafner, Dawood Khatari: *Ferman 74 – Der Genozid an den Jesiden 2014/15. Analysen – Interviews – Dokumentationen. (Komkujiya Êzdiyan 2014/15. Analîz – hevpeyvîn – belge) - ji aliyê* Ergon, Würzburg 2021, ISBN 978-3-95650-850-9 (pirtûk)
* Elif Şafak: There are Rivers in the Sky (Li ezman çem hene) - sal 2024 (pirtûk)

## Galerî

Wêne:Defend International Reaches out to Yazidis.jpg|Parastina Navneteweyî di kanûna 2014an de alîkariya mirovî da penaberên Êzîdî yên li Hikûmeta Herêma Kurdistanê.
Wêne:Yezidi Genocide Memorial Day.jpg|Roja bîranîna Êzdiyan, Amed - 3ê Tebaxê 2015.
Wêne:Yezidi Demonstration at the White House.jpg|Pêşaniya ji bo Êzdiyan li ber Qesra Spî - Havîna 2014.
Wêne:ShingalZerstoert1215.JPG|Bajarê Şingalê piştî DÎIŞ ketiye nav bajêr, 12ê Berfanbarê 2015.


## Çavkanî

Kategorî:Êzîdî