open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beluke

**Beluke** herêmeke Başûrê Kurdistanê ye.

## Beluke dikevite kuderê?

Weke Wîlayet anko Herêmeke çend Navçeya Anku çend Gunda bi Xo ve digrît çunkî Cihê Eşîreta Rêkanîa hinde berfireh U Asê bu ne di karîn digel Hemu Gndan bi Civin bi tenê Di gel Nunerên Beluka (Mezinê Belukê) Civîn çêdikrin.

## Gund
Gundên Beluka Bersîkî
1- Bawan
2- Werexel
3- Hiryaş
4-Sûryan
5- Kula
6- Bêkro

Gundên Beluka Merza
1- Sincê
2- Şamkê
3- Rezge
4- Deelkê
5- Miryava
6- Holî
7- Şabekema
8- Kinîşka
9- Sip

Gundên Beluka Mişarê
1- Kirîadêrê
2- Hinêş
3- Mêz
4- Biyarê

Gundên Beluka Pişta Çiyayî
1- Pêperxa
2- Şaca
3- Kûkerê
4- Duhîk
5- Sarkê
6- Hacîsiva
7- Baxela
8- Bêzelê
9- Bêbakrê
10- Bêsepê
11- Rêncbraxe
12- Çemcu
13- Sîte

Gundên Beluka Rîbarî
1- Hîl
2- Hore
3- Zêwka
4- Ertiş
5- Hos
6- Rêşme
7- Banisra
8- Awkê
9- Balesîna
10- Mazî Jêrî
11-Mazî Jurî

Gundên Beluka Xalka
1 Mamîsa
2- Benistan
3- Xalka
4- Mirwanis
5- Dêrkê
6- Dûhîk
7- Rizê
8- Xîmbîva

Gundên Beluka Şaba
1- Bêde
2- Hîş
3- pîravdela
4- Pîrhesina
5-Feqya
6- Gevzone
7- Mam iysa

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dihokê
Yaşar Aslan

**Yaşar Aslan** (jdb. 1973 li gundê Hatxê yê Nisêbîna Mêrdîn), nivîskarekî kurd e. Yaşar Aslan dibistana seratayî û lîsê li navçeya Nisêbînê xwendiye xwendina xwe ya zanîngehê li Zanîngeha Dîcleyê dest pê dike. Di sala 1992yan de dema ku li Amedê Zanîngeha Dîcleyê beşa Hiqûqê dixwend tevlî gerîlayên PKKê bûye.

Ji sala 1993yan û vir de di zîndanê de ye. Niha li girtîgeha tîpa F ya bi nimreya 2yan a Tekirdağê dimîne. Berhema wî ya pêşîn di 2014an de tê çapkirin. 

## Berhemên wî
* Rengbêj (Çîrok), Weşanên J&J ( 2014 ) – Amed
* Sergovend Weşanên J&J ( 2017 )

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* ‘Ona en çok yakışan ‘Rengbêj’di’ (bi tirkî)
* Rengbêj
* Dilsozaiya bi zimên re berxwedan e 
* Jiyana Yaşar Aslan
* Ji ber ku “poşman nebûye”, 6 mehên din li 30 sal cezayê wî zêde kirine

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Kesên ji Nisêbînê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kozmogonî

**Kozmogonî** yan jî **çêbûna gerdûnê**, navê têgîn û an jî zanista di derbarê fezeyê û gerdûnê de ye. Teoriyên di derbar fezeyê, destpêk û fehmkirina wê de ye. Têgîn û teoriyên di derbarê afirîna fezeyê de têne ser ziman. Derka kozmogonî ji fra girêka kevn tê, κοσμογονία (an jî κοσμογενία), ji κόσμος, *kosmos*, ango "dunya", û bêjîna kokî γί(γ)νομαι / γέγονα, "ya ku bûyî", "çêbûyî", "guharîna xwe" û hwd. Bi têgîna xwe ya taybet a di derbarê fezeyê de zanîn û stêrnasî de jî derka wê di koka têgîna *afirandinê* û *pergale rojê* de jî ye. Kozmogoniyê, divê ku mirov, wê û gerdûnnasî weke hevdû neyêne ser ziman. Gerdûnnasî jî derk û zanîna gerdûnê a derbarê koka wê de têne ser ziman.

Kategorî:Zanist
Şerê Libnanê 1982

**Şerê Libnanê** şerek bû ku di 6ê hezîrana sala 1982an de li başûrê Libnanê dest pê kir û di hezîrana 1985an de bi dawî hat.

Ev şer dualî bû, aliyek Dewleta Sûrî, Hizbullah, Rêxistina Rizgarkirina Filistînê (PLO) û beşin din bû, aliyê din jî Îsraêl û komên çekdar ên xiristiyanên marûnî bûn.

## Encam
* Vekişandina Îsraêlê ji Libnanê.
* Vekişandina Rêxistina Rizgarkirina Filistînê ji Libnanê.
* Hevalbendiya xiristiyanên marûnî bi Îsraêlê re şikest.
* Libnan ket bin dest.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Îsraêlê
Kategorî:Menaxem Begîn
Kategorî:Şerên Îsraêlê

Kategorî:1982 li Îsraêlê
Kategorî:1982 li Libnanê
Seydayê Dilbirîn

**Seydayê Dilbirîn** di sala 1935an de li gundê Awta Xwarê ya girêdayî Misirca Sêrtê hatiye dine. Navê wî ya di nasname de tê nivîsîn Süleyman Îmamoğlu ye. Helbestvan Seydayê Dilbirîn di medreseyên Bereholê, Şemsê, Çêlika Eliyê Remo, Zivinga Şikakan, Zoqeydê, Milhê, Şifêrê û Hawêlê perwerdehiya dînî girt û piştre bû feqî. Destûrnameya xwe li Sêrtê ji Şêx Mistefa wergirt. Li gundên herêmê wek Bênanînê, Bacîriyê û Xirperoyê meletî kir. Di sala 1992an de di nav kesên ku Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê damezrandin de bû. Sê pirtûkên Seydayê Dilbirîn yên helbestê li Swêdê hatine çapkirin lê navê wan nayên gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1935
Kategorî:Nivîskarên kurd
Elî Berdeşanî

**Elî Berdeşanî** di sala 1771'an de li gundê Berdeşanê ku nêzikê Pîşderê ye hate dinê. Ji zarokatiya xwe de dest bi perwerdehiya dînî kir û di gelek medreseyan de perwerde bû. Xwendin û perwerdehiya xwe li Silêmaniyeyê xilas kir. Ew helbestvanekî kurd bû.

Elî Berdeşanî ji 18 saliya xwe pê de li Qesra Babanê jiyana xwe dewam kiriye û ketiye bin hîmayê Osman Paşa yê Mîrê Babanê. Di nav gel de dihate bawerkirin ku Elî Berdeşanî bi cînan re diaxive û zimanê wan dizane. Di sala 1813an de li Silêmanîyê çû ser dilovaniya xwe. 

## Berhemên wî
* Dîwanî Elî Berdeşanî (Helbest, Silêmaniye, 2006; ji aliyê Zîyad Muhemed Emîn ve hatiye amadekirin.)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1771
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1813
Dîklofenak

thumb|Diclofenac
**Dîklofenak** (bi (îngilîzî: *diclofenac*) dermaneka kû bkadhêt ji bo çareserî ya hewkirnên (îltîhabên) na sitroydî, ev dermane bi navên cuda li hemî cîhanê blav bûye û yekem derketna wî li sala 1979 bû li şanşîna yekgirtî

## Navên wî
Cambia, Cataflam, Voltaren, Voltaren-XR, Zipsor, Zorvolex

## Zyanên wî
Buwe sedema jnav çûnê hejmareka zor ji sîsarkan.

## Çavkanî
* hittp://wwiw.drugis.com/diclofenac.htiml
* hittp://wwiw.drugis.com/voltaren.hitmil

Kategorî:Element
Mîrzayê Biçûk (pirtûk)

***Mîrzayê Biçûk*** (), çîroka herî bi nav û deng ya nivîskarê fransî Antoine de Saint-Exupéry ye û di nava çîrokên zarokan yên klasîk cih digire. Pirtûk heta niha ji 361 ziman û devokan re hatiye wergerandin.

## Çîroka pirtûkê
Rojek ji rojan pîlotek mecbûr dimîne ku bi balafira xwe li çola Sehrayê dakeve. Di sibeha bê de dengê zarokekî wî ji xew radike û ev zarok xwe jê re wek Mîrzayê Biçûk dide nasîn. Mîrzayê Biçûk jê re dibêje ku ew ji gêrestêrka xwe derketiye da ku hevalekî bibîne. Jê re dibêje ku gêrestêrka wî pirr biçûk e: Li ser wê sê volkan û guleke ji xwe razî heye.

Roj bi roj Mîrzayê Biçûk jê re qala çîroka xwe dike. Berî ku daketiye erdzemînê, çend gêrestêrên din geriyaye: Li her gêrestêrekê mirovek din jiyabûye lê Mîrzayê Biçûk ti kesî ji wan ji xwe re ne kiriye heval, ji ber ku her yek ji wan bi xwe re mijûl in û rû nadin ev tistên serekîn ên jiyanê, yên ku mirovan kêfxwes dikin.

Bi derbasbûyîna demê pîlot û Mîrzayê Biçûk dibin hevalên hev, lê Mîrzayê Biçûk pê dihese ku divê dîsa vegere ba gula xwe. Bi vî havî her du vedigerin warên xwe û soz didin hev ku ewê ti car hev û din ji bîr nekin.

## Wergerên kurdî yên pirtûka ''Mîrzayê Biçûk''
thumb|''Mîrzayê Biçûk'' bi zimanên cuda cuda
* *Mîrzayê Biçûk* (1995), ji aliyê Fawaz Husên ve hate wergerandin bo kurmancî.
* *Şazadey Çikole* (2001), ji hêla Aso Ebdulla Hesenzade ve hate qulipandin bo soranî.
* *Şazadeo Qickek* (2009), bi destê Asmêno Bêwayir hate kirin bo zazakî.

### Girêdanên derve
* Kitêba Mîrzayê Biçûk wek PDF û EPUB

## Çavkanî

Kategorî:Çanda Fransayê
Kategorî:Mîrzayên honakî

Kategorî:Pirtûkên fransî
Kategorî:Pirtûkên zarokan li ser mîrzayan
Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan
Ehmed Axayê Ewînî

**Ehmed Axayê Ewînî** axayê gundê Ewîna yê Stewra Mêrdînê û xwediyê 33 gundên din ên herêmê bû. Avahiyên dîrokî yên Ewîna giş bi navê Ehmed Axa hatine binavkirin, weke Qesra Ehmed Axa, Havîngeha Ehmed Axa...

## Kuştina wî
Ehmed Axa ji aliyê xulamê xwe Reşo Kûrî ve li navenda Mêrdînê hate kuştin. Li gor hin çavkaniyan di 1920an û li gor hin çavkaniyan jî di 1922an de hatiye kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Axayên Kurdistanê
Kategorî:Dîrok
Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî ji bo zimanê kurdî

**Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî ji bo zimanê kurdî** di vê tabloyê de hatiye diyarkirin.

***** Dengên [ʕ], [ħ], [ʁ] ji zimanê erebî derbasî zimanê kurdî bûne, lewra zimanzanên kurdî wan dengan wek fonem nanirxînin. Dema ku şûna dengên [ʕ], [ħ], [ʁ] dengên kurdî [æ], [h], [x] tên bikaranîn wateya gotinan nayê guhertin (îstîsna: hûr [huɾ] – ango biçûk û hûr [ħuɾ] – hundurê zikê mirov û ajalan. Bi pêşkeftina wêjeya kurdî dengên kurdî yên resen [æ], [h], [x] careke din tên vejiyandin.

## Çavkanî
* Kurdoyev Q.K. Грамматика курдского языка (корманджи) М.-Л., Академия Наук СССР, 1957 г.  .
* Gîlyarevsky R.S., Grîvîn V.S. Определитель языков мира по письменности. М., 1961 .

## Nîşe

Kategorî:Alfabe
Kategorî:Zimanê kurdî
Benjamin Franklin

**Benjanin Franklin** ( li Boston, Massachusetts ; m.  li Fîladelfiya, Pensîlvanya dahêner, ramyar, nivîskar, zanyar û fîlozofeke amerîkan bû. Benjamin Franklin nava 17 xwişk û birayan de yê 10. bû.3 zarokên wî hebûn,William Franklin, Francis Folger Franklin,Sarah Franklin Bache.
Dema ku Benjamin 12 salî bû weşanxana wî hebû û ew jî kargerê wê weşanxanê bû.Sala 1736an de bû siyasetmedar.Benjamin muzîk,sedrenc û zanist pirr hezdikir.Benjamin xwediyê haceteke muzîkê ye ku destê xwe ve çikirî bû(Cam Armonica).Damezrenêrê Paratonerê(cîhaz a ku mirovan li ber birûskê diparêze) ye.Benjamin yek li van mirovên ku daxûyaniya serxwebûna Amerîkayê îmze kiribû.Sala 1776'de bû endamê Kongreya Amerîkayê.Benjamin li Amerîka û cîhanê de gelek navdar e,ewqas ku şikilê wî li ser 100 dolarê amerîkî de ye.

Kategorî:Dahênerên amerîkî
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên amerîkî
Kategorî:Masonên amerîkî
Kategorî:Mêrên amerîkî
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Kategorî:Siyasetmedarên amerîkî
Histrek

**Histrek** ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundê Hêştrekê, gundeke jî yên Eşîra Dorikan ye. Piranîya hemwelatiyên Hiştrekê Dorikane û hin ji Eşîra Atmankî/Etmankî ne.

Ligor lêkolînan, Navê gundê Hiştrekê yê kevin "Eştrako" ye, tê bi wate "yekîtî". Ligor hin çavkanîyan din, Navê gund xwedavendê ( Tanriyê ) bi navê Akad- "Aştar" u "Aştrek" hatiye binavkirin.

Ligor lêkolîner Abdulrahman Turgay: "Navê Aştrek ji navê Eşîra Aştrakî hatiye". Eşîra Aştrak beşek ji Eşîra Mîr Dorik bü, li herêma gundê Hiştrekê diman u bi Mîr Dorik re, berî 500 salî çüne Rojhilatî Kurdistanê.

(diroka Eşîra Aştraki: http://www.iranicaonline.org/articles/starki-sub-tribe-of-the-haft-lang )
Makîneyên Elektrîk

Makîneyên ku enerjîya elektrîkê dizvirînin enerjîya mekanîk an jî enerjîya mekanîk dizvirînin enerjiya elektrîk.
3 bêşên van makîneyan hene:
* Generator
* Motor
* Transformator
Tiliya gustîlê

**Tiliya gustîlê**, tiliya ku gustîl têxistinê ye. Di dest de ji aliyê rastê ve ku dikeve rêza çaremin de ye. Di dema zawacê de jî, gustîl tê xistin wê de. Tiliya gustîlê, piştî zawacê gûstîlk tê xistinê de. Di serdemên berê de jî, ev hebûya.

Kategorî:Tilî
The Picture of Dorian Gray

***The Picture of Dorian Gray*** romaneke Oscar Wildeê ku li ser têkilîyên Dorian Gray, Basill Hallward û Lord Henry hatiye nivîsandin. Ew roman li hundirê xwe de gelek têkilîyên hevzayendî cih dike. Basill Hallward nîgarvanê ku wêneyê Dorian çêkirîye û Lord Henry jî hevalê Basill Hallward e. Evê romanê dêhna wêjenasan pir kişandîye û pir rexne hatine nivîsandin li ser vê romanê. Zimanê romanê bi fermî îngilîzî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Berhemên Oscar Wilde
Kategorî:Pirtûkên inglîzî
Kategorî:Pirtûkên 1890an
Kategorî:Roman
Kategorî:Romanên viktoryayî
Charles Dickens

**Charles John Huffam Dickens**, **Charles Dickens** (/ˈtʃɑrlz ˈdɪkɪnz/; 7 sibat 1812 – 9 hezîran 1870) nivîskar û rexnegirê inglîz e. Di nava nivîskaren dewra Vîktoryayî de wek nivîskarê herî mezin dihat qebûlkirin. Charles li bajarê Portsmoutha Înglistanê çêbûye. Ji bo deynên bavê xwe ketiye bendîxaneyê. Charles Dickens hertim ji bo mafên zarokan têkoşiye û li ser pirsgirekên civakî nivîsandiye. Nivîskar bi romana xwe ya ku di sala 1836an de hatiye weşandin, navdar bûye (*The Pickwick Papers*). Di sala 1858an de ji jina xwe qetiyaye û di sala 1870an de jî jiyana xwe ji dest daye. Gora wî li Londonê ye.

## Berhemên wî
* *[[A Tale of Two Cities]]* ("Çîroka du bajaran")
* *[[The Pickwick Papers]]*
* *[[Oliver Twist (pirtûk)|Oliver Twist]]*
* *[[David Copperfield]]*
* ''Great Expectations'' ("Hêvîdariyên Mezin")

## Çavkanî


Kategorî:Dîroknasên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1812
Kategorî:Mirin 1870
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Rojnamevanên sedsala 19an
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên mêr
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 19an
Kategorî:Romannivîsên viktoryayî
Great Expectations (pirtûk)

**Great Expectations** ("Hêvîdariyên Mezin") yek ji romanên Charles Dickens yên herî navdar e. Ev roman sala 1861ê de hatiye nivîsandin an jî weşandin. Charles Dickens bi vê romanê ve gelek bal kişandiye li ser xwe. Zimanê romanê inglîzî ye û li ser çîroka vê romanê di 2012an de fîlmek ji aliyê Mike Newell ve hatiye çêkirin.

## Karakterên romanê
Pip, Estella, Magwitch, Wemmick, Joe Gargery.

## Çîrok
Romanê de jiyana Pip ê ku sêwî maye û li cem xwîşka xwe dimîne hatiye nivîsandin. Hevalê wî yê herî mezin mêrê xwîşka wî ye (Joe Gargery). Pip li bajêr de dibe evîndarê Estella yê û xanim Havisman re dibe heval. Pip dema ku diçe gora dê û bavê xwe, li goristanê de Pip û mirovek hev nasdikin,gelek wext lê şûndatir Pip evî mirovî dîsa dibîne û hemû jiyana Pip tê guherandin. Vê romanê de gelek cudatiyên di navbera jiyana gundan û bajaran de hatiye nirxandin.

## Çavkanî

Kategorî:Charles Dickens
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Romanên li ser sêwiyan
Kategorî:Romanên Charles Dickens
Friedrich Schiller

**Johann Christoph Friedrich von Schiller** (jdb. 10ê çiriya paşîn a 1759, Marbach am Neckar - m. 9ê gulana 1805, Weimar), nivîskar, helbestvan û fîlozofê alman bû. Schiller pirranî bi nivîsên xwe yên li ser şanoyê tê naskirin. Schiller ligel Wieland, Herder û Goethe nivîskarê klasîk ê alman ê herî girînge.

## Jiyan
Bavê Schiller bijîşk bû, ji nava 5 xwîşkan de tena yek bira bû. Schiller cara yekem bi zora malbata xwe çû akademiya leşkerî dûv re li ser dadê perwerde bû. Paşê jî li ser bijîşkiyê perwerde bû. Di sala 1805an de gorî çend zanyaran li Weimarê jiyana xwe ji dest daye û gora wî jî li wir e.

## Têkiliyên di navbera Goethe û Schiller
Goethe û Schiller kovara Horen bi tevahî damezrandin, vê demê şûndatir bûne heval û Schiller li cem Goethe du hefteyan sekinî. Paşê têkiliyên di navbera wan de xirab bûn û her nivîskaran jî li ser hev helbest û şano nivîsandın.

## ''Rêbiran'' an jî ''Haydûtan''
Dibêjin *Rêbiran* mezintir û navdartirîn dramaya Schiller e.

## Berhemên Schiller

* Dek û Evîn
* Rêbiran
* Noqav
* Pesn ji Dilşadiyê re(Ode An Die Freude)
* Könners Vormittag

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka ronakbîrî
Kategorî:Dîroka wêjeyê
Kategorî:Fîlozofên alman

Kategorî:Helbestvanên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1759
Kategorî:Jidayikbûn 1805
Kategorî:Johann Wolfgang von Goethe
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1805
Kategorî:Nivîskarên alman
Mentiq

**Mentiq** (ji erebî: منطق, *mentiq*), **jenk**, **vac** ,**lojîk** (bi fransî: *logique*) bikarînan û lêkolîna li ser hizirîna dirist e. Xwandin û lêkolîna mentiqî di felsefeyê, matematîkê û zanistên kompûterê de gellek berçav e.

Mentiq di şehrewarîyên kevinên mîna Çînê, Îranê, Hindistanê û Yewnanê de berbelav bû. Li Rojavayê kesê ko mentiq damezirand Aristoteles bû ko mentiq kir pişkeka bingehîn a felsefeyê. Di Çaxên Navîn de, mentiq her wesa digel rewanbêjî û rêzimanê para sêyê ji dersên destpêkî bû. fîlozofên misilman yên mîna Farabî û Îbn Sîna gellek arîkariya pêşêxistina mentiqê kir.

### Xwandina jenkê

### Dîroka jenkê

### Coreyên jenkê

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka felsefeyê
Kategorî:Dîroka ronakbîrî
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Hizirîna rexnegir

Kategorî:Mantiqa felsefî
Kategorî:Raman
Kategorî:Zanistên formal
Arthur Schopenhauer

[thumb|Arthur Schopenhauer (1852)<br />[Wêne:Arthur_Schopenhauer_Signature.svg|thumb|Şanenavê Arthur Schopenhauer]]

**Arthur Schopenhauer** (jdb. 22ê sibatê 1788 li Danzig (Gdańsk) − m. 21ê îlonê 1860 li Frankfurt) fîlozofekî alman bû.

## Girêdanên derve
* Schopenhauer-Archiv der Universitätsbibliothek Frankfurt am Main  
* Schopenhauer-Gesellschaft e. V. 

Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1788
Kategorî:Mirin 1860
Kategorî:Nivîskar
Alfred Schmidt

**Alfred Schmidt** (jdb. 19ê gulanê 1931 li Berlin − m. 28ê tebaxê 2012 li Frankfurt) fîlozofekî alman bû.

## Berhemên wî
* *Der Begriff der Natur in der Lehre von [[Karl Marx]].* Frankfurt am Main: Europäische Verlagsanstalt, 1962.
* Herbert Marcuse, Alfred Schmidt: *Existenzialistische Marx-Interpretation.* Frankfurt am Main: Europäische Verlagsanstalt, 1973, ISBN 3-434-20055-X.
* *[[Johann Wolfgang von Goethe|Goethes]] herrlich leuchtende Natur. Philosophische Studie zur deutschen Spätaufklärung.* München: Hanser, 1984, ISBN 3-446-14141-3.
* *Die Wahrheit im Gewande der Lüge. [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauers]] Religionsphilosophie.* München; Zürich: Piper, 1986, ISBN 3-492-10639-0.

## Girêdanên derve
* Nachlass Alfred Schmidt an der Universitätsbibliothek Frankfurt am Main  
* Nachruf der Schopenhauer-Gesellschaft  
* ''Obituaries: Alfred Schmidt'' (The Times, London) 

Kategorî:Alman
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Mekteba Frankfurtê
Kategorî:Mirin 2012
Kategorî:Nivîskar
Hans-Georg Gadamer

**Hans-Georg Gadamer** (jdb.  li Marburg − m.  li Heidelberg) fîlozofekî alman bû.

## Berhemên wî
* *Wahrheit und Methode. Grundzüge einer philosophischen Hermeneutik.* Tübingen 1960.
* *Gesammelte Werke.* Tübingen: Mohr, 1985−1995. (10 Bände)

## Girêdanên derve
* Gadamer Bibliographie  
* Jeff Malpas: Hans-Georg Gadamer (Stanford Encyclopedia of Philosophy) 
* Roswitha Grassl: Breslauer Studienjahre: Hans-Georg Gadamer im Gespräch (PDF; 6,6&nbsp;MB) 

Kategorî:Dîroka felsefeyê
Kategorî:Dîroka ronakbîrî
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1900
Kategorî:Mirin 2002
Kategorî:Nivîskarên alman
An die Freude

***An die Freude***, navê helbesteke navdar ya helbestvanê alman Friedrich Schiller. Sala 1785an de hatiye nivîsandin. Niha jî wekî sirûda Yekîtiya Ewropayê tê naskirin. Nehem sînfoniya bestekarê Ludwig van Beethoven jî ye.

## Helbest

## Wergêra kurdî

## Çavkanî

Kategorî:Helbest
Ciwanmerd Kulek

**Ciwanmerd Kulek** an jî **Yunus Eroğlu** wergêr û nivîskarekî ciwan ê kurd e ku di sala 1984an de li gundê Dêrîşê yê qezaya Stewra Mêrdînê hatiye ser dinyayê. Wî di sala 2004an de dest pê kir bi kurdî binivîse û heta niha (2014) çar pirtûk nivîsandine û çend kitêbên ji sê zimanên cuda wergerandine bo zimanê kurdî. Ji bilî zimanê xwe ew bi înglîzî, spanî û tirkî jî dizane.

Ciwanmerd Kulek ji 2014an û vir ve li Stembolê dimîne.

## Pirtûkên wî
* *Nameyek ji Xwedê* re, 2007
* *Otobês*, 2010
* *Zarokên ber çêm*, 2012
* *Defterên perridankan*, 2014.
* *Çar yek*, 2015
* *20:39*, 2016

## Wergerên wî
* *[[Hetîketî ( pirtûk)|Hetîketî]]*, John M. Coetzee
* *[[Li ber sikratê]]*, William Faulkner
* *[[Çîrokên dublîniyan]]*, James Joyce
* *[[Serencama mirinekê]]*, Gabriel García Márquez
* Keleha Spî, Orhan Pamuk.
* *[[Beriya şewitî]]*, Juan Rulfo
* *Li çiyayên Andê*, Mario Vargas Llosa
* ''Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb'', Lewis Carroll
* ''Meseleya Seyr a Dr. Jekyll û Mr. Hyde'', Robert Louis Stevenson

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Kofia

**Kofia** navê komeke muzîkvan e. Li bajarê Goteborgê ji aliyê erebên hemwelatiyên Swêdê hatiye damezrandin. Di navbera salên 1970-1980 de çalak bû. Bi stranên bo piştgirî dayina doza Filîstînî navdar bûye. 10 endamên vê kom ê hene lê ti agahî di derheqa wan de nîne.

## Dîskografî
* *Palestina, mitt land* (1976)
* *Mitt hemlands jord* (1978)
* *En hälsning till mitt folk* (1984)
* *[[(r)-arnas största hits]]* (1998) (samlingsskiva)
* *[[Framåt! - För Palestinas befrielse]]* (2002) (samlingsskiva)

## Girêdanên derve
* Kofia - Leve Palestina, krossa sionismen, youtube

Kategorî:Filistîn
Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Muzîka swêdî
Max Horkheimer

[thumb|Horkheimer û [Theodor Adorno|Adorno di sala 1964an de]]

**Max Horkheimer** (jdb. 14'ê reşemiyê 1895 li Zuffenhausen (Stuttgart) − m. 7'ê tîrmehê 1973 li Nürnberg) fîlozofekî alman bû.

## Berhemên wî
* *Gesammelte Schriften*. Bände 1–19. Herausgegeben von Alfred Schmidt und Gunzelin Schmid Noerr. S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 1985-1996.

## Girêdanên derve
* J.C. Berendzen: Max Horkheimer (Stanford Encyclopedia of Philosophy) 
* Nachlass Max Horkheimer an der Universität Frankfurt 

Kategorî:Alman
Kategorî:Civaknasên alman
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1895
Kategorî:Mekteba Frankfurtê
Kategorî:Mirin 1973
Kategorî:Nivîskar
Bruno Liebrucks

**Bruno Liebrucks** (jdb. 12ê çiriya pêşîn a 1911 li Budupönen, Ostpreußen − m. 15ê kanûna paşîn a 1986 li Frankfurt) fîlozofekî alman bû.

## Berhemên wî
* *Sprache und Bewußtsein*, 7 Bände. Frankfurt 1964-1979.

## Girêdanên derve
* Bruno-Liebrucks-Webseite 
* Max Gottschlich: Leben, Werk und Wirkung von Bruno Liebrucks ) 
* Nachlass Bruno Liebrucks an der Universität Frankfurt 

Kategorî:Alman
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Nivîskar
2015

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
thumb|Alan Kurdî
*  – Murat Bozlak, siyasetmedarê kurd.
*  – Cabu, karîkaturîstê fransî.
*  – Charles Hard Townes, fizîknasê amerîkî.
*  – Özgecan Aslan, keça ku li Mêrsînê bi awayekî hovane hatiye kuştin.
*  – Yaşar Kemal, nivîskarê kurd.
*  – Ivana Hoffmann, şervanê YPGê.
*  – Tomas Tranströmer, nivîskarê swêdî.
*  – Mûsa Herdem, şervanê kurd ê YPGê.
*  – Günter Grass, nivîskarê alman.
*  – Kenan Evren, serokkomarê Komara Tirkiyeyê yê heftem (1980-1989).
*  – Anne Meara, aktrîsê amerîkî.
*  – Tariq Ezîz, siyasetmedarê iraqî.
*  – Süleyman Demirel, serokkomarê Tirkiyeyê yê nehem (1993-2000).
*  – Amanda Peterson, aktrîsa amerîkî.
*  – A. P. J. Abdul Kalam, zanyarê esmanî û dewletmedarê hindî.
*  – Nasir Pûrpîrar, nivîskarê îranî (1940–2015).
*  – Alan Kurdî, zarokê penaber ê kurd ku di Behra Spî de xeniqî.
*  – Sennur Sezer, helbestvana tirk.
*  – Omer Hemdî, resamê kurd ê Sûriyê.
*  – Çetin Altan, nivîskara tirk.
*  – Kim Young-sam, serokkomarê Koreya Başûr (1992-1998).
*  – Kamran İnan, siyasetmedarê tirk.
*  – Tahir Elçi, avûqatê kurd û serokê Baroya Amedê.
Çîrokên keçelok 3 (pirtûk)

***Çîrokên Keçelok 3*** berga pirtûka çîrokên keçelok a sêyemin a ku nivîskarê kurd Abdusamet Yigit nivîsandîya. Pirtûk, bi navarokeka dewlemend hatîya nivîsandin. Navaroka wê dîrok, çand, felsefe û civatîtîya civate kurd tînê ser ziman.

  

## Çavkanî
Murad Dildar

**Murad Dildar** nivîskar û çîroknivîsêkî kurd e ku di sala 1986an de li Diyarbekirê, li Taxa Elîparê hatiye dinyayê.

Dildar dibistana pêşîn û lîseyê li Diyarbekirê xelas kiriye. Li zanîngehê li ser felsefeyê xwend. Heta niha du berhemên wî yên ji bo zarokan hatine çapkirin. Ji bilî çîrokên zarokan çarînan jî dinivîse û çarîn û çîrokên wî di kovarên Nûbihar û Barê û di malpera Kulturnameyê de belav bûne. Herwiha nivîsên wî yên li ser felsefeyê di kovarên Felsefevan, Bar Helbest, Dadistan û Sûretgrafê de belav bûne. Yek ji amadekarên podkasta Qehwe û Felsefeyê ye. Di adara 2024an de li Botantimesê dest bi nivîskariyê kiriye. Murad Dildar vê gavê li ser Felsefeyê perwerdehiya masterê dibîne. Kurê nivîskar Receb Dildar, birayê helbestvan Gulîzer û nivîskar Azad Dildar e. 

## Pirtûkên wî
* *[[Qesra Spî (pirtûk)]]*, 2009, Weşanên Avesta, Rêza Hêlîn, 32 rûpel
* *[[Dara Sêvê (pirtûk)]]*, 2012, Weşanên Avesta, Rêza Hêlîn, 40 rûpel
* *[[Stêrka Piçûk (pirtûk)]]*, 2020, Weşanên Avesta, Rêza Hêlîn, 152 rûpel

## Girêdanên derve
* Rûpela wî ya di malpera Botantimesê de.
* Hemû nivîsên wî yên di malpera Felsefevanê de 
* Pirtûkên wî yên di Pirtukakurdi.comê de. 
* Video: Qesra Spî, Xwendin: Rêşad Sorgul
* Dendikên Zebeşan, Kulturname, 11ê Adara 2011an

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Podcaster
Xarî

**Xarî** yan jî **gundê Xarî**, gundekî pir kevnar û dîrokî ye li Başûrê Kurdistanê.

Gundê Xarî ji (2) ucaxan an ku (2) Binamalan pêk were, yek **Binemala Xelîl** u ya din jî **Binemala Celal**,
Gund yê navdare bi siruşt û kiştukalî weke gûz, behîv, sêv, tirî û herwisa derametê avî weke birinc, genmok, garis û hwd, çunke avek pir temîz û zur hebû, derbarê cugrafîya gundî di kevîte ser sînor di navbera Kurdistana Bakur û Başûr. Nifûsa vî gundî nêzî 350 kes e û ji kevin da kesên maqul û zana hebon mîna **Mela Xelîl, Mela Ese'dê Xarî, Şêxsênê Xarî, Salihê Ehmed** û çendîn cihên dîrokî li nava gundî hene mîna ***Dêra Zal anku Dêra Mar Gurgîs; Kela Mamîsiva ; Dîwana Mîrî*** û piraniya xelkê gundê Xarî li nahiya Şêladizê jiyan diken û hinek mal li Dihokê jî hene, herwisa **gundê Xarî** gundek xanvane ye gelek ji wan xwedî bawername ne weke Nojdar, Endezyar, Mamoste û hwd, ji wan bawernameyan Diktora û Master jî hene.

## Gundê dikeve kuderê
**Gundê Xarî** dikeve Devera Rêkan.

## Mixtar
**Sebrî Hesen Şêxîn**

## Cografiya gundî
Gundê Xarî dikeve ser Sinorê Kurdîstana Bakur u başur ji Alîyê Bakur Gundê Qesirkê u li Alîyê başur Gundê Bircêla u li Alîyê Rojhelat Gundê Sipê u li Alîyê Rojava Gundê Carmenda,Gundekî Çiyaîye u herwisa Kanîyên Avê hene a ji hemuîan Mezintir u xweşiktir Kanîya Hilolîê yê u herwisa li jêrya Gundî Rubarek Biçok u Sar Derbasdibe.

## Dîroka gundî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nêrwe û Rêkan
Ebas Ferhadî Topkanlû

**Ebas Ferhadî Topkanlû** (bi farisî عباس فرهادی توپکانلو), wergêr û nivîskarekî kurd e.
Ebas sala 1980î li bajarê Qoçanê yê bakurê Xorasanê ji dayik bûye. Ji eşîra Topkanlû û binemala Ferhadxanî ye.

## Jiyan û kar
Ferhadî di sala 2001ê de li zanîngeha Meşhedê endezyariya makîneyan kuta dike û piştre mijûlî xebat li hêzgeha kerebeyî bû. Sa siwarkirina hêzgehên kerebeyê ji bo çend salan li Sûrî û Iraqê xebitî û xwendin û nivîsandina xwe bi kurdiya kurmancî kemiland.
 
Di sala 2012an de, pirtûka *Nîşan û Dawet* nivîsa nivîskarê kurd, mamoste Amed Tîgrîs ji kurmancî bi farisî û di sala 2014an de jî pirtûka *Serpêhatiyên Kurda* nivîsa Seydayê Tîrêj di gel wergera wî ya farisî çap kiriye. Wî di sala 2015an de pirtûka *Tarîxa Edebiyata Kurdî* jî wergerand ser farisî. Hemî pirtûkên werger a xwe li weşanxaneya Emû Elewî daye weşandin. Ew bi erebî, îtalî û îngilîzî dizane û karê wergeriyê dike. Nivîsarên ku der barê zimannasî û bi taybet Kurdî Kurmancî ne bo farisî werdigerîne û li kovarên Kurdên Xorasanê ku bi zimanê farisî tên weşandin, wek Etrekê, Soweydayê  û Qoçanşinasiyê tên çap kirin. Ji bilî van, li nivîsên xwe der heqê erf û edeta Kurdên Xorasanê li Rizgarî û Zend (kovar)ê  çanda Kurdên Xorasanê dide nasandin.

## Xebatên niha
Ew niha lêkolînên meydanî li ser zargotin û edebiyata devkî li nav kurdên Xorasanê dike û biryar daye ku lêkolînên xwe wek pirtûk bide çapkirin.

## Berhemên wergerandî
* *Nîşan û Dawet* 2012 
* *Serpêhatiyên Kurda* 2014 
* Tarîxa edebiyata Kurdî berhema Qanatê Kurdo 2015
* *Zarok û Çîrok* 2016 

## Berhemên wergerrandî amade ji bo çapê

* *Nehculbelaqe* (Gotarên H.Elî ji erebî ji bo kurdî)

## Çavkanî

http://www.rizgari.com/ebook/gustil%20ebas%20ferhadi%20topkanlu.pdf 

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Kategorî:Mezûnên Zanîngeha Foroudsi ya Meşhedê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê
Kategorî:Wergêrên kurd
Îrokêzên Saint-Lawrenceyê

[thumb|Belavbûna Îrokêzên Saint-Lawrenceyê di derdora sala [1535an de]]
**Îrokêzên Saint-Lawrenceyê** gelekî resen bû ku heta sedsala 16an de li berava Çemê Saint-Lawrence, li Québec û Ontario (Kanada) û li New Yorkê (Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) dijiyan. Gelek tişt li ser vî gelî neyê zanîn, tiştên tên naskirin ji nivîsên Jacques Cartier û lêkolînên di warê şopgeriyê û zimanzaniyê di sedsala 20an de hatiye.

## Jiyan
Ji destpêka bicihkirina çandina garis di derdora sala 1000an de li herêmê, êlên Îrokêzan êdî hêdî hêdî dev ji koçeriyê berdidan û dest bi malên dayimî li derdora Golên Mezin dikirin. Zeviyên xêr û bêr yên dola Saint-Lawrenceyê, herwiha hebûna masiyan û acalên kuvî di çem û daristanan de, cihekî xweş didan wargehên Îrokêzan yên li bakur-rojhilat diman. Ji derdora sala 1300an de gundên wan dihatin asê kirin. Îrokêzên Saint-Lawrenceyê navdar bûn bi asêkirina warên xwe de.

## Grund
250px|thumb|rast|Gundên wan mîna vê bûn
Di sala 1535 û 1536an de Jacques Cartier bala xwe dida gundên Îrokêzan li bakurê Île d’Orléans, di nav wan de gundê Stadaconayê, li derdora bajarê niha yê Québecê û gundê Hochelaga li derdora Montreal. Şopger hin gûnde mîna wan li rojavayê van gundan, li ser berava gola Ontario dîtin. Îrokêzên Saint-Lawrenceyê gundên xwe nêzî Çemê Saint-Lawrence ava dikirn. Heta 2.000 mirov di gundên mezin dijiyan.

## Çavkanî

Kategorî:Gelên resen ên Amerîkayê
Kategorî:Kanada
Çemê Saint-Lawrence

**Çemê Saint-Lawrence** (bi fransî: *Fleuve Saint-Laurent*, bi inglîzî: *Saint Lawrence River*, bi tûskarorayî: *Kahnawáˀkye*, bi mohawkî: *Kaniatarowanenneh*; yanî "riya mezin a avê") çemêkî li Amerîkaya Bakur e, ku çemê seyemîn a her mezin di parzemîn de ye.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Çem
Kategorî:Çemên DYAyê
Saint-Lawrence
Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk
Xincika Çiyayiyan

**Xincika Çiyayiyan** (, ), gundekî mezraye gundê Selmika Bismilê ye. Li derdora wê gundên weke Qopiziyê, Kalikê, Mîrzebegan, Îdrîsa û Mezra Evdilqadir he ye. Niştecihên gund bi eslê xwe Midyatî ne.

Gund li ber Çemê Sînanê li ser girekî hatiye avakirin. Muxtariya Selmikê jî li vî gundî ye.
Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Kalikê, Bismil

**Kalikê** (, ) mezraya Mezra Evdilqadir e. Gund li ber Çemê Sînanê hatiye avakirin. Li derdora gund Xincika Çiyayiyan, Qopiziyê û Mezra Evdilqadir he ye. Li gund pirek he ye.

Aboriya gund pêşveketiye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Teberistan

250px|thumb|Nexşeya Teberistanê
**Teberistan** () herêmeke dîrokî li bakurê Îranê li ser Zeryaya Qezwînê ye. Îro parçeyek ji parêzgehên Mazenderan û Gulistan e.

## Çavkanî

Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)
Charlie Hebdo

**Charlie Hebdo** kovareke hefteyî ya satirîk a fransî ye, ku karîkatur, gotar, polemîk û henek tê de cih digirin. Belavok wekî dijî nîjadperestî, rexnegir, sekuler, û di nav kevneşopiya radîkalîzma çepgir de hate binavkirin û gotarên rexnegir ên pêkenînê li ser rastgiriya tund (bi taybetî Front National, partiya Eniya Neteweyî ya neteweperest a Fransa), dîn (katolîk, îslam û cihûtî), siyaset û çand.

Kovar bûye armanca sê êrîşên terorîstî: di salên 2011, 2015, û 2020 de. Tê pêşbînîkirin ku ew hemû jî wek bersivdana çend karîkaturan bûn, yên ku bi awayekî nakok Muhemmed nîşan didin. Di êrîşa duyemîn de, 12 kes hatin kuştin, di nav wan de rêveberê weşanxaneyê Charb û çend karîkaturîstên din ên navdar.

Charlie Hebdo yekem car di sala 1970an de derket, piştî ku kovara mehane ya Hara-Kiri ji ber tinazê xwe bi mirina serokê berê yê Fransayê Charles de Gaulle hate qedexekirin. Di sala 1981an de weşana wê rawestiya, lê kovar di sala 1992an de vejiya. Kovar her roja çarşemê, bi weşanên taybet bi awayekî bêplan têne weşandin.

Gérard Biard sernivîskarê niha yê Charlie Hebdo ye.[12] Edîtorên berê François Cavanna (1970–1981) û Philippe Val (1992–2009) bûn.

## Êrîşa li ser kovara ''Charlie Hebdo'' di 7ê kanûna mezin a 2015an de

Di 7ê kanûna mezin a 2015an de êrîşeke terorîstî li ser baregeha kovarê çêbû û di encamê de 12 kes tê de hatine kuştin, 10 ji wan rojnamevan û karîkaturîst bûn û 2 ji wan jî polîs bûn. Kovar ji ber karîkaturên Muhemmed bû armanca êrîşkarên îslamîst, yên ku di bin navê Îslamê de êrîşî baregeha kovarê kiribûn.

Piraniya welatên cîhanê ev êrîşa terorîstî şermezar kir û diyar kir ku kiryarên wisa nikarin rêgiriyê li dijî azadiya ragehandinê li cîhanê dirust bikin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Ji Waarmedia.com 

Kategorî:Avabûnên 1970an li Fransayê
Kategorî:Kovar
Kategorî:Kovarên fransî
Kategorî:Nakokî li Fransayê
Çerkenî

**Çerkenî**, **Çirkinî** (, , , ) gundekî Espîra Erzîromê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Espîrê
Çenaçor

**Çenaçor**, an jî **Çinaçor** (bi ermenî: Ձկնաջուր, *Dzknajur*, , , , ), gundekî Espîra Erzîromê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Espîrê
Xodîcûr

**Xodîcûr** (bi ermenî: Խոտորջուր, *Khotorjur*, , , , bi tirkî: *Sırakonak*), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Espîrê
Karesata Çernobîlê

thumb|200px|Çernobîl
thumb|250px|Cihê sazgeha enerjiya nuklerî ya Çernobîlê
Di dema ceribandinekî de qezaya yekem a nûkleerî ya sedsala 20. pêk tê. Cih li Ûkrayna, li navçeya Kîev'ê Çernobîlê ye. ha li wir di reaktora 4. a hêzê ya nûkleerê de roja 26'ê Nîsana 1986'an ber destê sibê re qezayeke nûkleerî pêk hat û piştî vê tivabek(tibabek) berên fîsyonê li atmosferê ango li hewayê belav bû. Hemû cîhan roja 30'ê nîsana 1986'an bi vê xeberê hesiya.

## Encamên Qezayê

Di encama vê qezayê de ev tiştên han rûdan:
-600.000 (şes sed hezar) personel tevlî xebatên xilaskirina vê qezayê bûn. Gelek ji van bi radyasyona zêde re rû bi rû bûn.
-Nexweşiya bêhtir derketî penceşêra tîroîdê ya zarokatiyê bû.
-Di wan mehên pêşiyê de zarokên ji şîrê zêde bi îyoda radyoaktîf vexwarîn bi wê penceşêra tîroîdê ketin, li gor daneyan heta 2002'yan ji vê komê 4000 hezar zarokan re ev nexweşî derket.
-Aliyên serbixwe dibêjin heta bi sedan salan kes nikare li Prîpyat û herêmên derdora wê bijî, her wiha hê jî têketina van deveran qedexe ye û polîs nahêlin kes bikeve hin deveran.
-Li gor komîteya NY'ê 4000-5000 kes ji ber vê qezayê mirine. Lê belê li gor berhemeke nivîskarên Rûs Alexey V. Yablokov, Vassily B. Nesterenko û Alexey V. Nesterenko a di New York Academy Of Sciences de hatî weşandin heta 2004'an insan ji ber vê mirine û hejmara van kesan gihaye 1.000.000 (milyonekî). Gelek kes jî hêj nemirin lê ji ber nexweşiyan jiyana wan herimî.
-Vê bobelatê bi awayên cur bi cur bandor li 7 mîlyon û 345 hezar û 329 insanên ji Ûkrayna, Belarûs ve Rûsya kir.
-Yên malên xwe terikandin û li cihnên din hatîn bicihkirin 492.099 (ango nîv mîlyon insan) ev daneyên Neteweyên Yekbûyî, WHO, UNICEF'ê ne.

Kategorî:Ûkrayna
Kategorî:1986 li Belarûsê
Kategorî:1986 li Ûkraynayê
Mîrûsîva

**Mîrûsîva** () gundekî Bismilê yê li derdora Sofyanê ye ku hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Bismilê
Manga

thumb|Dikaneke mangafiroş, Japon
**Manga** (bi japonî: 漫画), peyveke ji aliyê japonan ve ji bo xêzeroman tê bikaranîn û ev cure bi huner û metodên anîmeyan tê xêzandin. Lê belê xêz û şêweyên manga, ji anîme bêhtir fîşal in.

## Peyvnasî
Bêjeya manga di salên 1770î û vir ve tê bikaranîn. Di sedsala 19an de ev bêje bi taybetî ji bo blokên daran ku li ser wan karîkatûr hebûn, hatiye bikaranîn. Ev bêje di sala 1819an de berê ji wateyên xwe yên din ji bo xêzkişan û pêşnûma û karîkatûrên ku ji aliyê Hokusai Katsushika û xwendekarên wî hatiye afirandin, hatiye gotin.

Hokusai ev pêşnûmayên xwe bi bêjeya manga binavkiriye ku ew bi du peyvên çînî, 漫 man" (bêxem) ve "画 ga" (wêne) pêktê.

## Bide ber
* Anîme

## Çavkanî

* Lent, John A. (2001). Illustrating Asia: Comics, Humor Magazines, and Picture Books. Honolulu, Hawaii: University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-2471-7.


Kategorî:Şahî li Japonê
Bextiyar Rehmanî

**Bextiyar Rehmanî** gogbazekî kurd e. Bextiyar di warê futbolê da dixebite û lîstikvanekî pir hêja ye ku li Rojhilatê dijî. Bextiyar kaptanê tîma Fûladê Xûzistanê ye ku di Lîga Xelîcê Fars a herî bilind a futbola Îranê da dilîze. Tîma wî tîmeke serkeftî ye û şampiyonî jî bidest xistine. Bextiyar di sala 1385 a rojî da kete tîma ciwanên Fûladê û paşê di temenê 17 salî yê da hate tima mezina Fûladê û hin ji di wê tîmê da ye.

## Jiyana Bextiyar
Ew di sala 1368 rojî da li rojhilatê li bajara Serpêlzehawê hate dinê. Bavê wî nasnameya wî du salan kêmtir ji temenê wî stadiye ku di nasnameyê da ew di sala 1370 da ji dayîk bûye. Bextiyar gelekî elaqa wî bi muzîk û hunermedî yê heye û çend sitran ji gotîne. Ew niha bi hevsera xwe ve li Ehvazê dijîn.

## Futbola wî
Bextiyar futbol xwe di erdên axî da dest pê kiriye ji zaroktiyê da. Di sala 1385 rojî da ew di lîstika navbera nûciwanên Fûlad û tîma Zagrosê da bala berpirsyara kişand ser xwe paşê çû tîma ciwanan û piştî salekî çû tîma sereke a Fûladê da hal kû hîn 17 salê wî he bû.

## Bextiyar di tîma neteweyî da
Bextiyar di sala 1383 rojî da çû tima zarokan û paşê çû tîmên û rêzeyên jorîn da lîst. Ew di ciwaniya xwe da çû bû kaptanê tima neteweyî ya ciwanan û paşê ji ber ku şayiye kirin ku Bextiyar konserk pêk anî ye ji timê hat derxistin lê ew xwe vê red dike û paşê dîsa vegeriya. Bextiyar di tîma neteweyî ya mezinan li Îranê ji bo cara yekem di lîstika hevalane li hemberî koveytê di sala 1392 rojî da çû meydanê.

## Şanazî û rekorên wî
Ciwantirîn golvanê di maçeka fermî da di temenê 17 salî yê da; ciwantirîn kaptanê lîga Îranê di temenê 22 salîyê da. Duyemîn golvanê lîga Îranê da 25 gol
şampiyonî di tornomêta hevalane a qeterê da 2013 da ligel tîma Omîd û herwîha Bextiyar di kasa cîhanê da di sala 2014 da ji ligel tîma neteweyî ya Îranê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Futbol
Kategorî:Futbolvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1991
Kategorî:Mirovên zindî
Horatius

185px|rast|thumb|Quintus Horatius Flaccus
**Quintus Horatius Flaccus** (8ê kanûna pêşîn B.Z. 65 - 27ê çiriya paşîn B.Z. 8), helbestvanê romayî yê herî girîng ê serdema Augustus e.

## Jiyan

Horatius, li bajarokekî ku wê demê bi navê Venosa yan jî Venusia dihat zanîn û di navbera Apulia û Lucania de bû, ji dayik bû. Wekî layê zilamekî xulam ku dawiyê azadiya xwe bi dest xistibû, hatibû dinyê, lê ew wekî kesekî azad hatibû hesibandin. Bavê wî bi mezadê mijûl dibû. Horatius bavê xwe wekî cotkarekî hejar û birûmet bi bîr aniye. lê tu carî qala dayîka xwe nekiriye ku ibe ku ew xulam bûye.

Bavê wî ji bo perwerdekirina Horatius ked û kespa xwe xerakiribû û wî ji bo dibistanê şandibû Romayê. Piştî jî ji bo perwerdeya yewnanî û felsefeyê şandibû Atînayê. Helbestvan hurmeta xwe ya ji bo bavê xwe dihisî, di helbestên xwe de xuya kiriye.

Piştî kuştina Julius Caesar, Horatius ket artêşê û ji bo Brutus di Şerê Philippi de şer kir. Brutus hat xwarê û dawiya vê şerê Horatius qala berdana mertal û revîna xwe kiriye. Dema Augustus efuya giştî weşand, Horatius vegeriya Îtalyayê. Her tiştê wî ji destê wî çûbû û xizan bûbû. Lê ji ber ku li qada helbestê serkeftî bû, cardin ji aliyê dewletê destek li berê hat xistin.

Horatius bi Virgil û Lucius Varius Rufus re xebitî û bi riya wan bi Maecenas re ku hevalê Augustus bû, hev û din nas kirin. Piştî nasînê, Maecenas him bû hevalê wî him jî bû patronê wî û jê re axeke li ser girên Sabine dabû. Ji ber ku berî mirina wî merivekî wî tunebû, mîrata xwe ji Maecenas û împarator Augustus re hişt.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.
Kategorî:Mirin 8 b.z.
Kategorî:Romayî
Kategorî:Wêje
Şemşûlê

**Şemşûlê** (), gundekî Bismilê ye. Li kêleka Çemê Dîcleyê di navbera Qorixçî û Boçelû de ye.
Debara gund, bi çandiniya avî û bi xwedîkirina heywanan e. Li gund kooparatîfeke heywanan he ye.
Rêya gund bi asfalt e.

Kategorî:Gundên Bismilê
Zanîngeha Selahedînê Eyûbî

**Zanîngeha Selahedînê Eyûbî**, zanîngeheke li Amedê bû. Ev zanîngeh di sala 2013an de ji aliyê weqfekê ve hat avakirin. Çar fakulte û çar enstîtûyên zanîngehê hebûn. Di 23ê tîrmeha 2016an de di çarçoveya Rewşa Awarte de zanîngeh hatiye girtin.

## Mijarên têkildar

* Selahedînê Eyûbî

## Çavkanî

Kategorî:Bidawîbûnên 2016an
Kategorî:Destpêkirinên 2013an
Selahedînê Eyûbî
Selahedînê Eyûbî
Radyoya Bexdayê

**Radyoya Bexdayê** di sala 1939’an roja 29ê çileya paşîn li Baxdayê dest bi weşana Kurdî kir. Lê dema cara ewil dest bi weşanê kir, weşana wê rojê tenê 15 deqeyan bi kurdî bû, dema weşanê piştre hat zêdekirin…

Gava tê sala 1949an dema weşanê ji bo rojekê gihaştiye nêzî 2 saet û 45 deqeyan…

Herçendî radyoya Bexdayê beriya Radyoya Êrîvanê bi 16 salan dest bi weşanê kiribe jî di warê reseniya stran, maqam, amûrên muzîk û motîfên kurdî û folklora Kurdan de wek a Êrîvanê xurt nebû.

Dewleta desthilatdar bi nêrîneke siyasî ew radyo vekiribû û birêve dibir, û politikaya radyoyê li gor rêzik û rêbazên fermî bû…

Her çendî radyo bi destê rejîmê vebûbe û li gor dil û daxwazên rejîma Îraqê dest bi weşanê kiribe jî bi salan gelek stranbêjan di radyoyê de stran gotine, û gelek berhem gihaştine ser hev ku heya bi roja îro jî hatine…
 
Hunermendên wek Tahsin Taha "*Bêrîvanê*" dibêje...
Hesen Zîrek bi strana "*Yella Şofêr Yella*" deng veda ku piştre İbrahim Tatlıses jî wek ku strana wî be xwendiye…
Eyşe Şan bi "Xerîbim Dayê" qêrîna xwe gihand kurdan,
Îsa Berwarî bi klama "Wey dinyaye",
Mihemed Arif Cizrawî bi Zozaniyê,
Meryemxan bi ‘Wele Domamê’ kurdan ji wan awaz û gotinên xweş bêpar nehiştin e...

Ew awazên ku bi stranên beşa kurdî ya radyoya Bexdayê gihaşt guhên kurdan îrojî pêşiya stranbêjiya kurdî ronî dike.

## Çavkanî

Page text.
Enver Hoxha

**Enver Hoxha** (wekî *Enver Hoca* tê bilêvkirin) (jdb. 16ê çiriya pêşîn a 1908an, li Gjirokastëra Albanyayê - m. 11ê nîsana 1985an, li Tîranayê) mîmarê sosyalîzmê di Albanyayê bû. Albanya dewleta sosyalîst a rast a dawî bû li cîhanê. Hin pozisyonên teorîk ên Enver Hoxha li programên EMEP û MLKP tên dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Alban

Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Kesên ku çûne ser ateîzmê
Kategorî:Mirin 1985
Kategorî:Stalînîzm
Kategorî:Şoreşgerên alban
La Linea

**La Linea** navê rêzefîlmekî kartonî ye ku ji aliyê kartonîstê îtalî Osvaldo Cavandolî ve hatiye xêzkirin. Muzîka wê jî ji aliyê Franco Godi ve hatiye amadekirin.
Ji ber ku kurt û balkêş û komîk e ji sala 1969 û vir ve li gelek welatan belav bûye, li gelek welatan hatiye darîkirin (temaşekirin).

## Mijara wê

Li ser xêzeke bêdawî ew karakter her rêve diçe û tişt tên serê wî. Bi vî awayî ji 90 beşan pêk tê, her beş di navbera 4-5 xulekan de ye. Di gel ku heta 225'an jî hatibe nimarekirin lê a rast ji 90 beşan pêk tê.

## Sernavê Rêzefîlmê bi zimanên din

Li wan welatan bi navên cuda hatiye bilêvkirin:

Resen/Orjînal: La Linea

"Linus på linjen" (Lînûsê liser xêzikê) - Swêd

"Badum badum" - Slovenya

"Badum badum" û carna jî "Złośniczek" - Polonya

"Menő Manó" - Mecaristan

"Mar Kav" / "מר קו" (Lawê Xêzê) - Îsraêl

"Bajram" - Albanya

"Streken" - Norwêc

"Stregen" - Danîmarka

"Línan" - Îslenda

"Baljum Baljum" - Makedonya

"Барум Барум" / "Barum Barum" an jî "Абаракандиши Ди Фјури" / "Abarakandiši Di Fjuri" - Serbistan

"Lineman" - Dewletên Yekbûyî yên Amerîka

"La Linéa" - Fransa

"A Linha" - Brezîl

"Lijntje" - Holenda

## Çavkanî

Kategorî:Îtaliyên honakî
Kategorî:Rêzefîlm
Helale (kovar)

Di adara sala 1946'an de komîta HDK li bajarê Bokan kovara " Helale " daye çapkirin. Sernivîserê wê çîronivîsê Kurd mamoste Hesenê Qizilcî bû. Helale kovarek siyasî, çandî û giştî bû ku di warê siyasî de bîr û rayên HDK didan weşandin. Tenê sê hejmar ji kovara Helale hatine weşandin. Di vê kovarê de bêtir babetên edebî tên dîtin.

## Çavkanî
Kakşar Oremar 

Kategorî:Kovarên kurdî
Bajarê Amedê (pirtûk)

Pirtûka ***AMED erdnîgarî/dîrok/çand***, di sala 2012an de ji aliyê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê ve hat çapkirin. Pirtûk ji aliyê Amed Tîgrîs û Yildiz Çakar ve hatiye hazirkirin. Pirtûk di ebateke mezin de ye, 653 rûpel e û bi tevî bi reng e.

## Naveroka kitêbê
Dîrok, cografya, çend, civak û demografiya bajarê Amedê bi berfirehî hatiye destnîşankirin. Navenda bajêr, gundên navendê, hemû qeza bi gund û gundikên xwe ve, bi nifûs, dîrok, ziyaret, efsane, cihên turîstîk, nivîskar, hunermend, dengbêj, parlamenter û şaredarên xwe ve, bi awayekî hûr û kûr hatine nivîsandin. Şeş meh piştî derketina kurdîya wê, vê carê Amed Çeko Jiyan kitêbê wergerand tirkî. Mirov dikare kurdî û tirkiya kitêbê ji Şaredariya Amedê ya Bajarê Mezin bi dest bixe.

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Shameless (rêzefilm)

***Shameless***, li Amerîkayê (DYA) rêzefîlmek navdar e. Versiyonek rêzefîlmê Shameless ya Brîtaniya Mezin e. Di 2011 an de dest bi weşanê kir. 5 sezon û 49 beşên Shameless hene. Shameles rêzefîlmek derheqa malbatekî emerîkî ye. Wateya Shameless 'Bêşerm' an 'Bêar' e û endamên ev malbatê jî ji bav heta zarokan tew bêar û bêşerm in. Vir û vol û xapandin û diziyên wa qet naqede û her hebik ji wa sekskolîk in jî.Karakterên rêzefîlmê:

* Frank Gallagher, alkolîkek e û bavê şeş zaran e.
* Fiona (Fi) Gallagher, nav şeş zarokan de a mastirîn e û ji bo xwişk û birayên xwe dixebite li wa dinêre.
* Phillip (Lip) Gallagher, kerrê malê yê mezin e û pir jîr e. Di zanîngehekî de dixwîne.
* Ian Gallagher, ji Lip biçûktir e û homoseksuel (gay an jî qunek) e.
* Debbie (Debs) Gallagher, keçek xama ye û ji bo kû carina wekî mezinan bizav dike her tim dikeve depresyonê jî.
* Carl Gallagher, kurrikek bêar e, sadîst û mazokîst e jî.
* Liam Gallagher, zarokê piçûktirîn e. Dêûbav çermspî ne lê Liam reşik(an jî zencî) e.
* Veronica (V), cîranê Gallagheran e û hevala Fiona ye.
* Kevin (Kev), mêrê Veronica ye.

Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî
Cabanê Kurdî

**Cabanê Kurdî** yan jî **Caban Elkurdî** (), sehabeyê Muhemmed pêxember ê kurd bû.

Cabanê Kurdî parêzgerê devera bazen yê herî ewil e. Di dîroka îslamê de ji parêzgerên herî ewil e.
Caban bi xwe bavê Meymûnê Kurdî ye. Navê wî Gavan e di erebî de tîpa "*G*" û "*V*" tuneye jî ber wê yekê ye ku wek Caban hatiye nivîsandin.
Tê gotin gorra wî li Tikrîtê ye.

Cabanê Kurdî, dema Muhemmed Pêxember de yê ku misilman bûne sehabiyên herî ewil e.
Lê mixabin bixeletî di hinek çavkaniyên Îslamê de Cabanê Kurdî, wek Caban Essurdî hatiye guhertin. Wextê ku sedema vî tê pirsîn bersiv pir klasîk û yekalî ye. An xeterê nivîsê, an jî xeterê weşanê tê ravekirin.

Cabanê Kurdî, hedîsa meşhûr ya ji pêxember rîwayet kiriye. 

Ebû Hulde, ji Hafiz Elheysemî rîwayet kiriye û gotiye: "Rojek ez û digel Meymun Elkurdî li cem Malîk bin Dînar bûn. Malik (Meymûn Elkurdî nîşan kir)" : *Tu çima ji bavê xwe tiştek venabêje (paşê li wî nihêrî) tu dizanî bavê te pêxember dîtiye û ji wî hedîs bîhîstiye* ?,

Meymûn Elkurdî wiha bersiv da:
*Bavê min ji tirsa ku tiştek kêm zêde bêje newêre ji Pêxember tiştek vebêje lewra ji pêxember wiha bîhîstiye, "Kê qestî gotînek derew ser navê min bêje, bila di [[dojeh]]ê de cîhê xwe amade bike*".

## Çavkanî

[1] - Îbn Hecer Esqelanî, *‘’[[Elîsabe]] fit'temyizîs sehabe’’*

Kategorî:Îslam
Kategorî:Kesên sedsala 7an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Sehabeyên kurd
Kategorî:Sehabeyên ne ereb
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Dêra Mor Ebay

**Dêra Mor Ebeynê** yan jî **Dêra Mor Ebay** dêr û keşîşxaneyeke kevn a mezin a Qillitê ye ku li gorî dihê qalê di sedsala 4an de ji aliyê şah Dara ve hatiye çêkirin û di sedsala 14an de ji aliyê Tîmûrleng ve hatiye xerakirin.

Dêr li nava newaleke çiyayan de li ser rêya Memikan e.

## Çavkanî

Kategorî:Dêrên Kurdistanê
Çemê Ottawayê

**Çemê Ottawayê** (bi fransî: *Rivière des Outaouais*; bi inglîzî: *Ottawa River*) yek ji milên Çemê Saint-Lawrence li Kanadayê e.

Beşekî mezin ji dirêjbûna wê dikeve dinavbera parêzgehên kenedî yên Ontario û Quebec de. Ev çem 1.271 km dirêj e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Ottawa
Dêra Mor Aday

**Dêra Mor Aday** dêreke kevn û hilweşiyayî li ser rêya Qillitê û Memikan e. 200 metre ji Dêra Mor Ebay berjortir e. Di derheqê dîroka wê de agahî tune ye.

## Çavkanî

Kategorî:Dêrên Kurdistanê
Çemê Saint-Maurice

**Çemê Saint-Maurice** (bi fransî: **Rivière Saint-Maurice**) çemêkî li Amerîkaya Bakur e, wekî ji milên Çemê Saint-Lawrence ye.

Kategorî:Çemên Amerîkaya bakur
Saint-Maurice
Çemê Saguenay

**Çemê Saguenay** (bi frensî: **Rivière Saguenay**; bi inglîzî: **Saguenay River**) yek ji milên Çemê Saint-Lawrence ye.

## Çavkanî

Kategorî:Çem
Beşköylü Adem

**Beşköylü Adem** (1ê adarê 1980 li Beşköy, Trabzon) navê wî yê jidayikbûn: **Adem Ekiz**, hunermendekî tirk e ku bi eslê xwe yewnan e.

Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Stranbêjên tirk
Ebdulbasit Ebdussemed

**Ebdulbasit Ebdusemed** () hafiz kurd û ereb e ku di sala 1927an de li Armenta parêzgeha Elûqsurê, li Misirê, hatiye dinê. Ew hafizê ku di xwendina Quranê de di dinyayê de yê yekê bû.
Ew di sala 1988an de çû ser rehma Xwedê.
Bavê wî kurdê Başûrê Kurdistanê ye koçî Misirê kiriye, dêya wî ereb e.

## Çavkanî

Kategorî:Hafiz
Kategorî:Hafizên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1927
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Misirê
Kategorî:Mirin 1988
Kategorî:Quran
Îbn Cezerî

**Ebûlxeyr Muhemmed el-Cezerî** an bi tenê **Îbnî Cezerî** (b. 1350 - m. 1429) alim û dîroknasekî bi eslê xwe kurd e.
thumb|Destnivîs
Li Şamê hatiye dinyayê û di 14 saliya xwe de bûye Hafiz. Ji bo xwendina xwe çûye Misir, Semerqend û Besreyê geriya ye. Piştî demekî çûye  Medînê jî û li wê derê pirtûka xwe a "*En-neşr fî Qiraetîl erş*"ê nivîsiye.

## Pirtûkên wî

Îbn el-Cezerî li ser dîrok û qiraet, îcmayê nêzikî 90 pirtûk nivisandiye ji wana çen hev ev in;

* *Taḥbīr al-taysīr fī qirāʼāt al-ʻashr* (تحبير التيسير في قراءات العشر)
* *Taqrīb al-Nashr fī al-qirāʼāt al-ʻashr* (تقريب النشر في القراءات العشر)
* *Al-Tamhīd fī ʻilm al-tajwīd* (التمهيد في علم التجويد)
* *Ṭayyibat al-nashr fī al-qirāʼāt al-ʻashr* (طيبة النشر في القراءات العشر)
* *Munjid al-Muqriʼīn wa-murshid al-ṭālibīn* (منجد المقرئين ومرشد الطالبين)

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Hafizên kurd
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Jidayikbûn 1350
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Mirin 1429
Kategorî:Nivîskarên kurd