open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mano Xelîl

**Mano Xelîl** an jî **Mano Khalil** (jdb. 1970 li Qamişloyê, Rojavayê Kurdistanê, Sûrî) derhênerekî kurd e.

Mano Xelîl li beşa Kurdistana bin destê Sûriyê hate dinyayê, bavê wî kurdê başûrî ye û dayika wî bakuriya ji derdora Mêrdîne ye.

Xelîl dibistana xwe ya seretayî û lîse li bajarê Qamişlo qedand. Pişt re li Şamê dîrok û qanûn xwend, lê dest ji xwendinê berda û di sala 1986an de berê xwe da Çekoslovakya û li wir Akademiya Sînemayê di bin destê mamoste Stanislav Parnicky de li akademiya derhênêrî di sala 1993an de qedand.

Mano Xelîl niha li Swîsreyê dijî û weke derhênêr, hilberîner, amadekar û kamêrakêş xebata xwe didomîne.

## Berhem
* 1988 	Oh world!, 16mm, 11Min. (hey dinya!)
* 1989 	My pain, My hope, 16 mm, 15 min. (derdê min, arezûya min)
* 1990 	Embassy, 16mm, 22 Min. (balyozxane)
* 1991	Oh father, 35mm, 21 min.(School films) (oy bavo!)
* 1990 My God 16mm, (Xwedêyê min) 20Min.Czechoslovakian TV.
* 1992 The place where god sleeps, 16mm, 30Min. (Ciyê ku xwedê lê radizê)
* 1995 Kino-ocko (Kino eye) 16mm, 20Min Slovak TV.
* 1998 Triumph of Iron. Beta SP, 31 1999 -UBS– (biserketina asin)
* 2003 	Colorful dreams 60.Min 35 mm. co-production Swiss TV (xewnên rengîn)
* 2005 	Al-Anfal, "in the name of Allah, Baath and Saddam" 52 min. (Al-Anfal, "bi navê Allah, Be's û Saddamî")
* 2006	David the tolhildanDavid the Tolhildan, 54min and 70 Min. Digi-beta. Co production wit Swiss TV.
* 2009 Zindana mi, mala mi - My Prison, my Home. Dokumentar..
* 2010 baxçeyê bihiştê 
* 2013 Mêsevan 107 deqe.
* 2018 Hachaîk 102 deqe.

* 2018 Hafis & Mara 88 deqe. 
* 2021 Cîran 124 deqe. Produksion: Frame Film, Welat: Swîsra.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malper 
* Malper

Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Kategorî:Mirovên zindî
Îznîk

**İznik** (; ) navçeyake bajarê Bursa, Tirkiye, ye. Ew li beravên Gola Îznik 86 km dûra Bursa ye. Gorî sala 2000 li wê navçeyê 20200 kes dijî ye.

## Dîrok
Îznîk di dîrok de bajarekî gelek gerîng bû. Ew bi destên generalekî Îskenderê Mezin Antigonos I wek  hat saz kirin. Li dor 301 b.z de ew bi destên Lysimachos, yek generalekî ji Îskender şunda, şunda hat saz kirin û wî navê jina xwe *Nikaia* lê kir.

Li Nikaia îroj Konsulên xiristîyaniyên pêşin kom bû bûn. Di 325an de Konsula Nîkaia yê Yekem û di 787an de jî Konsula Nîkaia yê Duyem hat kirin.

Nikaia di 1080an de i destên Selçuqan hat dagir kirin. Lê di Sefera Xaçiyayê Yekem de bi alikariya Xaçiyan dîsa derbaza kergarîyayê Bîzansê bû. Paş di 1204an de Konstantinopolis di Sefera xaçperestan a çarem de bi destên xaçiyan hat dagir kirin re, împeratorê Bîzansê Theodoros I Laskaris reviya Nikaia bû. Heta Bîzansan Konstantinopolis di 1261an de şunda dagir kirin Împeratoriya Îznîkê wek dewleta dewama Bîzans bû. 1331an de bajar bi destên Osmanan ket û demakê bû paytexta Osmanan. thumb|300px| Îznîk|çep

## Girêdanên Web

* İznik ji bo Tûrîstan bi îngîlizî 

Kategorî:Bursa
Dewletên Xaçperestan

thumb|Dewletên Xaçperestan di 1100

Paş Sefera xaçperestan ya yekem şunda Xaçperestan li Anatolya û xakên pîroz 4 dewlet saz kirin. wan dewletan re Dewletên Xaçperestan tê gotin.
* 1099–1291: Keyaniya Orşelîmê ()
* 1098–1111:  (; îroj li Entakyayê)
* 1098–1159:  (; îroj li Rihayê)
* 1102–1289:  (; îroj li Trablûsê)

Wêne:Blason Royaume de Jérusalem.svg|Orşelîm
Wêne:Blason Vide 3D.svg|Antioxeia
Wêne:Blason maison fr de Courtenay.svg|Edessa
Wêne:Blason-gueules-croix-or.svg|Trablûs



Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Keyaniyên berê
Kategorî:Seferên Xaçperestan
Okyanûs

thumb|300px|Okyanûs û parzemînên dinyayê

**Okyanûs** an **oqyanûs** an **zerya**, ew avên navbera parzemînan re tê gotin. Navê *Okyanûs* ji xwedêyê yewnanî yê mîtolojîk ê Ωκεανός, *Okeanós* tê. Bi tunî %71ên erdê ji okyanûs û deryayên dor pêk tê. Li dinê pênc okyanûs hene:
sağ|thumb|260px|Okyanûsên Cîhanê
* Okyanûsa Pasîfîk
* Okyanûsa Atlantîk
* Okyanûsa Hindê
* Okyanûsa Arktîk
* Okyanûsa Başûr
Little Rock

**Little Rock** paytextê federedewleta DYAyê Arkansas e û di parêzgeha Pulaski County de ye.

Hejmara niştecihan 184.081 (2004) e. Rûbera parêzgeha wê bi giştî 302,55 km² ye. Di sala 1821î de hatiye avabûn.

* Koordînata cografîk: 34° 44′ 47" n. Br., 92° 17′ 17" w. L.
* Postkod: 72201 - 72219, 72221, 72222, 72223, 72225, 72227, 72231, 72260, 72295
* Koda telefonê: 501
* Malpera fermî: http://www.littlerock.org

Kategorî:Federedewleta Arkansas
Kategorî:Paytextên DYAyê
Gola Michigan

thumb|rast|250px|Gola Michigan

**Lake Michigan**, **Gola Michigan** yek ji pênc golên mezin ên Bakurê Amerîkayê ye.

* Rûber: 57.800 km²
* Kûraniya zêde: 281 m
* Koordînatên cografîk: 43° 41′ 32" N, 87° 4′ 35" W

Michigan

Kategorî:Golên DYAyê
Michigan
Gola Erie

**Lake Erie** yan **Gola Erie**, yek ji pênc golên mezin ên bakurê Amerîkayê ye. Gol digihê DYA û Kanadayê.

## Çavkanî

Erie

Kategorî:Golên DYAyê
Erie
Kategorî:Kanada
Gola Ontario

**Gola Ontario** yek ji pênc golên mezin ên bakurê Amerîkayê ye. Di tixûbê DYA û Kenedayê de ye.

* Rûber: 18.960 km²
* Kurtirîn: 244 m
* Koordînata coografîk: 43° 41′ 42" N, 77° 57′ 31" W

Ontario

Kategorî:Golên DYAyê
Kategorî:Golên Kanadayê
Ontario
Kategorî:Ontario
Gola Champlain

**Lake Champlain**, **Gola Champlain** yek ji golên mezin li bakurê Amerîkayê ye. Di tixûbê DYA û Kenedayê de ye.

* Rûber: 1.130 km²
* Kûrtirîn: 121 m
* Bilindahî ji rûyê avê: 30 m

Ji aliyê kolonyalîst Samuel de Champlain ve di sala 1609'î de hatiye keşfkirin û binavkirin.

Champlain

Kategorî:Golên DYAyê
Kategorî:Kanada
Gola Tahoe

thumb|rast|250px|Gola Tahoe (2004)

**Lake Tahoe**, **Gola Tahoe** bi rûbera xwe 497 km² yek ji golên mezin li DYAyê di tixûbên federedewletên Nevada û California de ye.

* Kûrtirîn: 501 m
* Bilindahî ji rûyê avê: 1.899,50 m

Tahoe

Kategorî:Golên DYAyê
Masûlke

thumb|Corên masûlkeyan
thumb|Masûlkeyên mirovî
**Masûlke** (bi înglîzî: *muscle*), di laşê mirovan de kêmanî 650 masûlke hene. Ew ne tenê di pil û qoran da, her wisa li pir derên laşê mirovan da hene.

## Erkê masûlkeyan
Erka wan pêkanîna livînê ye. Ew erka livînê bi alîkariya demar, geh û hestiyan bi cih tînin. 

## Corên masûlkeyan
Sê corên masûlkeyan hene:
* Dilemasûlke, Masûlkeya dil
* Peykeremasûlke, Masûlkeya peyker
* Lûsemasûlke, Masûlkeya lûs, masûlkeya hilû

## Herwiha binihêre
* Sîstema livînê
## Çavkanî

Kategorî:Masûlkeşane
Kategorî:Sîstema livînê
Devera Gulliyan

**Devera Gulliyan**, dikevîte bakurê rojhelatê Zaxo, Ev devere li destpêkê dihat hijmartin ligel devera sindiyan paş li sala 1924 bo yekem car ev devere bi nave Gulî hat hijmartin. Bêgoman bo yekem car Gundê bêrsivê dihat hijmartin wek navçe, paş bo demekê kurt Gundê Dêmka dibîte navçe û herwesan Gundê Behmun jî wek herdu gundên dî dibîte navçe bo demekê kurt. Li dawiyê Gundê Batîfa dibîte Na`hî û her ta nuke jî her ewe.
Ramana Batîfa ewe ku cihek deştî ye û ba û barov li ser da dihên. Batîfa dihêt dabeşkirin li ser du beşan, yek ewe ku dikevîye ser deşta sindiyan ve û beşê duyê jî yê çiyayî ye.

Devera Batîfa dihêt hijmartin yek ji deverên giring jibo kiştokalî, yek ji giringiyên wê eew ku rûbarê Xabûr dinava çiyayên wê deverê da dihêt, mina çiyayê Nizor, Rîsî, Serkî, Şowînî, Şabanî û çendekên din.
Ji bilî rûbarê Xabûr ev du rûbarên dî jî yên giring yêt heyîn, ew jî rûbarê Keşanî û Sîrkutkî yê û çendîn kaniyên binav û deng yêt heyîn.

Hindek ji şînwarên kevnar yên vê deverê even xwarê ne.
* Kelha Şabanî
* Kelha biçowanî
* Pira Nizorî yako dikevîte ser rûbarê Xabur.
* Pira Boçona yako dibêjin ya hatîye diristkirin liser demê Mîrgeha Bahdînan.
* Şînwarên Kirit û Bêgova.
Ruberê devera Batîfan 208 kîlometrin û 76 Gundan bi xo ve digirît. Dihêt diyarkirin ku ev deverek wek hemo deverên dî yên Kurdistanê ji aliyê rejîma Baasê ve hatîye wêran û kavil kirin

Kategorî:Herêm
Mîkrometre

**Mîkrometre**, **maykrometir** (sembola wê µm, bi înglîzî *micrometer*) yekîneka pîvana dirêjahiyê di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan anko SI da ye û himberî milyon yeka (yek li ser milyon) metreyê ye. Navekê kevintir yê yekînê *mîkron* (*maykron*) e. Bi rênivîsa matematîkê bi vî rengî dihêt nivîsîn: 1×10−6 m.

Mîkrometre yekîneka berbelav jibo pîvana pêldirêjahî ya tîrêjên jêrsor e.

## Çavkanî

Kategorî:Metre
Kategorî:Yeke
Çiyayê Şabanî

**Şabanî** yek ji çiyayên heri bi nav û deng e li devera Guliya.

Çiyaye Şabaniyê bi şerê di navbera eşîra Guliya û Brîtaniyan navdar bûye. Herwisa gelek şerên din ên li hemberî dagirkeriya Iraqê hatine kirin jî qewimîne.

Li serê Çiyayê Şabanî gelek golen kûr yen avê hene. Her wisa Çelekî gelek mezin li serê Çiyayê Şabanî heye, ev Çele navdar e bi Çele setiya .

## Gundên dewrûberên Çiyayê Şabanî

Gundên Guliya ne . Navçeya Batifa, Sirkotki, Xendeke, Xizava, Behnune, Deştaçiyê, Baneke, Gereke, Avgenî, Melaereb, Bexebar 1, Bexebar 2, Pelgişk, Kelhaxare, Merge, Avaxeraban, Derişke, Zireze, Dimkan, Siyaratika, Keşane, Şîlane, Şeline, Şidene, Soriye, Rise, Sile, Nizore, Bilçane, Berhole, Avihe, Derengava, Govike, Kaniyatiyan, Bigova hwd.

Şabanî
Şabanî
Superhêz

**Kelehêz** an jî **superhêz** zaraveka siyasî ye ko di warê siyaseta navneteweyî da jibo welatekî dihêt bikarînan ko di hindek biyavên mîna şiyanên leşkirî, pîşesazî, aborî û siyasî da xudan bandorên mezin bit û bikarit tesîrê li parek mezin an jî li tevaya cîhanê bikit.

Kelehêz ji aliyê zaravanasî ve ji hêza mezin (bi inglîzî: *Great Power*) mezintir û sertir e.

Kelehêz heta berî dawîbûna Şerê Cîhanî yê Duyem jibo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst û Brîtanyaya Mezin dihat bikarînan, lê piştî hingî heta salên 90an ji sedsala 20ê jibo herduyên berahiyê bi tenê li kar bû.

## Çavkanî

Kategorî:Teoriya têkiliyên navneteweyî
Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê
1099

## Bûyer
### Cîhan
* 15'ê tîrmehê: Orşelîm di Sefera Xaçiyayê Yekem de, ji pê dorpêç kirineke heft hefteyan hat ji aliya Xaçperestan li Fatimîyan standin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1095

## Bûyer
### Cîhan
* 27ê çiriya paşîn: Urban II li bajarê Clermont ji bo Seferake Xaçiya daxwaza xwe da.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1098

## Bûyer
### Cîhan
* Di Sefera Xaçiyayê Yekem de Xaçperestan Antoichia (îroj Entakya) dagir kirin û li wir Mîrektiya Entakyayê saz kirin.

### Kurdistan
(bûyerên rojanê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Koma Çiya

**Koma Çiya** komeke muzîkê ye.

## Berhem
* Dîlana Bêsînor 1995
* Venamiro 1998
* Xêlî 2004

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Koma Tûrcel

**Koma Tûrcel** komeke muzîkê ye ku di sala 1991ê li bajarê İzmir'ê (Tirkiyê), ji hêla Îsmet Dax, Saadettin Karaaslan û Faysal Oktay ve hatiye damezirandin.
Koma Tûrcel navê xwe ji Çiyayê Tûrcel girtîye.
Ev çiya dikevê hela Dêrika Çiyayê Mazî, di parêzgeha Mêrdînê de. Koma Tûrcel nêzîkî sê salan wek kom xebaten xwe berdewan kir. Ji bilî damezrênerên komê Hamit Bilinmiş û Ziwer jî endamên komê bûn.
Piştî avabûna NÇMê şaxê Izmir ê, Dax û hevalên xwe xebatê komê li bin baskê NÇMê de domandin.

Di sala 1994 an de koma Tûrcel ji ber hin pirsgirêkan ji hev belav bû.

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Gola Utah

**Gola Utah** goleke mezin li federedewleta DYAyê Utahê ye.
Gol ji hêla dewletê ve wekî park tê parastin. Lê masîgerî û werzişên avê tên kirin.

Kategorî:Federedewleta Utah
Utah
Kategorî:Golên DYAyê
Sacramento

**Sacramento** ji sala 1854an vir ve paytextê federedewleta DYAyê Kelîforniyayê ye. Bajar di navbera rûbarên çemê Amerîkî û çemê Sacramentoyê de ye. Bingeha bajêr di sala 1839an de ji aliyê koçberê swîsreyî Johann August Sutter bi destûra Keyaniya Spanyayê hatiye avêtin. Li bajêr fabrîkên fêkî û konserveyan, otomobîl hwd. hene. Zanîngeha wê California State University û balafirgeha wê Sacramento International Airport têkiliya bajêr bi derve re xurt dikin.

## Nifûs

## Bajarên hevalbend

* 20px Chişinău, Moldowa
* 20px Hamilton, Nûzeland
* 20px Yînan, Çîn
* 20px Liestal, Swîsre
* 20px Manila, Filîpîn
*  Matsuyama, Japon
*  Yongsan-gu (Taxeke Seoul), Koreya Başûr

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Federedewleta California
Kategorî:Paytextên DYAyê
Sefera xaçperestan a duyem

[thumb|rast|300px|[Kontiya Rihayê () di 1140an de]]
**Sefera xaçperestan ya duyem** sefera xaçperestanê duyemê bo ku xakên pîrozê di sefera sefera xaçperestanê yekem de dest xistinî hemberî misilmanan biparêzin ji aliyê xiristiyanan de hatibû dar xistin. Ew ji pê dewleta xaçperestanê li Urfa, , di 1144an de bi dest misilmanan ket re hat saz kirin. Vê seferê di 1147an de dest pê kir û di 1149an de bê gêhiştina armanca xiristîyanan dawî bû.

## Sedem
Zengiyê emîrê Mûsilê di sala 1144an de Edessa (Riha) ya di wê wextê de di destên Frenkan de bû ji dest xwe xist. Ji pê vê bûyerê re, li ewropa ji bo seferake nû re papa di 1145an de ferman dazanîn. Keyên dewletên mezinê ewropayê wê demê keyê almanya Konrads III û keyê Fransa  guh dane Papa û bo armanca Rihayê şunda ji dest misilmanan bistînin sefereka nû hazir kirin.

Di meheya gulanê 1147an de Konrads III û ji pê re jî Louis VII ji ewropayê de birê ketin û dest bi seferê kirin. Dîsa dikir hêz û leşkerên welatên ewropa kiribûn ku li Konstantinopolisê li hev bicivin. Lê leşker û şovalyayên Almanan li ber yên Fransa gehiştine Konstantinopolis û hema tavilê bê li bendiya Fransiyan manê derbaza Anatolyayê bûn.

Kînga artêşa Konradê derbaza Anatolyayê bû, birê ve li nêzî Dorîlaion (Eskişehirê) îroj di kewçêrê 1147an de ji hêla Selçukan ve hat bin xistin û Konrads III û leşkerên filitiyan reviya ne Nikaia (Îznîkê).

Nêzî meheke pê vê binketinê re artêşa Louis VII jî gehîşte Nikaiayê. Kînga ewna ji Nikaia der ketin û gêhiştine nêzî Efesê Konrads bi nexweşiyê ket û vegeriyaye Konstantinopolisê. Lê Louis VII li wir wêde dewama seferê kir û li nêzî bajarê Denizliyê îro bi hêzên Selçûqan va hate hemberî hev. Selçukan li wir dîsa artêşa Xristiyanan bin xist.

Lê Louis VII dîsa jî bi eskerên xweyên filitinî ve derbaza Filistînê bû. Wê wextê de Konradsê ku ji ber nexweşiya xwe çûbû Konstantînopolîsê jî pê nexweşiya xwe derbas kir re di 1148an de di deryaya navîn re derbaza Filistînê bû. Ji ber ku bajarê Edessa bi destên Nûreddin bi tunî hatî bû hilweşandin wan armanca xwe guhert û bi dewletên Xristiyanên dinên mînak Keyaniya Orşelîmê û  (Entakya) ve bajarê Şamê di pûşperê 1148an de rapêçan.Wextê ku bajar hat rapêçan mîrî Şamê ji bo alikariyê xeber ji mîrê Selçukanî Rihayê ji Nûreddîn Zengî re şand. Dema ku Nûreddin bi leşkerên xwe ve nêzika Şamê bû xaçperestan him ji ber kêmiyê avê, him jî ji ber lihevnehatinê nêv hev de ew dorpêça rakirin. Ji pê vê re jî Konrads û Louis vegerîne Ewropayê û sefer bê gêhiştina aramancên Xrîstiyan ve xelas bû.

## Çavkanî

Kategorî:Seferên xaçperestan
Xakên pîroz

**Xakên pîroz** (; ) ji bo xakên olekî pîroz re tê gotin. Lê mirov bi gelemperî ji bo xakên îroj Filistîn û Îsraêl li ser, bi taybetî Orşelîm û ji bo sê dînên îbrahîmî (Cihûtî, Xiristiyantî , Îslam) pîroz dibîne, fehm dike. Ji bo wan xakan di dîrok de gelek ceng û şêr bûne. Dîsa ji bo wan xakan Seferên xaçperestan hatin saz kirin. Gelek serdarên misilman û xiristiyan xwe bi wan xakan navendî bûn. Wekok Selahedînê Eyûbî xwe wek *Mîrê Qudsê* navandî bû.

Îroj jî li se wan xakan Pirsgirêkê Îsraêl-Filistîn dewam dike.

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Erdnîgariya Îsraêlê
Kategorî:Erdnîgariya Sûriyê
Kategorî:Erdnîgariya Urdunê
Kategorî:Filistîn
Kategorî:Herêmên dabeşkirî
Kategorî:Herêmên Asyayê
Kategorî:Îslam
Kategorî:Îsraêl
Kategorî:Seferên xaçperestan
Kategorî:Siyonîzm

Kategorî:Xirîstiyanî
Michael Adams

thumb|250px|Firokevanê amerîkî Michael Adams bi firokeya xwe ya bi navê X-15. Ev wêne di sala 1967an de hate kişandin.

**Michael James Adams** (jdb.  li Sacramento, California; m. ) testpîlotekî DYAyî yê firokeyên X-15 bû.

Piştî bidawîkirina dibistanê di sala 1950î de Michael Adams dikeve artêşa hewayî ya DYAyê. Ew li Texasê perwerdeya pîlotî dibîne û wekî firokevanê şer tevlî Şerê Koreyê dibe.

Ew bi tevlîbûna NASAyê di ceribandina dagirkirina heyvê de cihdigire. Yekemîn firîna wî ya bi firokeya herî bilez, X-15, di  de pêk tê. Ji ber ku ew di bilindahiyeke bi qasî 80&nbsp;km de firiye, wekî astronot jî tê binavkirin.

Adams di ceribandinekê de jiyana xwe jidestdide.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Pîlot
Kategorî:Testpîlot
Bro Omerî

thumb|Helbestvan Bro Omerî
**Bro Omerî** (jdb. 1942 - m. 4ê kanûna paşîn 2007) nivîskar û helbestvanekî kurd e. Ew (Operator Dr. Îbrahîm Yildirim) di sala 1942yan de li gundê Çalê a Nisêbînê hatiye dinê.

Omerî, 1957an de li Nisêbînê dibistana navîn temam kir pişt re, li Mêrdînê lîse û ji pê re jî li Stenbolê li zanîngeha Cerrahpaşa xwendina xwe xelas kir û 1969an de bû bijîşk.

Bro Omerî, di 1978an de giştî bû pisporê cerahiya, li Meraş û Mêrdînê midûrîtiya tenduristiyê dike. Di nexweşxaneya Mêrdînê de dişixûle. Di sala 1980Î de, bi darbeya leşkerî tê binçavkirin û paşê jî tê sirgûnkirin. Ji pê re wî li nexweşxaneya Sînopê kar kir. Piştre dev ji kar berdide û li Qoser û Mêrdînê cihek taybetî vedike. Demekê li nexweşxaneya Mêrsînê dixebite û di sala 2002yan de teqawît dibe.

Heta niha di gelek kovar û rojnemayan de nivîs û helbestên wî bi navê Bro Omerî hatin weşandin.
Omerî di  de bû endamê Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê.

Bro Omerî (Operator Dr. Îbrahîm Yildirim) di 4ê kanûna paşîn a 2007an de li Nisêbînê ji ber nexweşiya dil diçe ser dilovaniya xwedê

## Berhemên Wî

Carekê ji caran, Avesta

Pira navbera Axreşkê û Şêxan, Avesta

Rewşa Welêt, Avesta

## Çavkanî
http://www.diyarname.com/modules.php?name=News&file=article&sid=1388 

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Nivîskar
1144

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
* Mîrnişîna Edessa, yê li riha, bi destên selçukan hat dagir kirin.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Stephen Kern Robinson

**Stephen Kern Robinson**, bi kurtî **Steve Robinson** (jdb.  li Sacramento, Kalîforniya, DYA) esmangerekî amerîkî ye.
Di koma 15em a NASAyê de cihgirtiye. Heya sala 2006î sê carî derketiye valahiyê û 34 roj 15 kat 44 deqîqe domiye. Di 1997, 1998 û 2005î de derketiye valahiyê.

## Girêdanên derve

* Biyografiya NASAê ( bi înglîzî)

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Esmangerên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Entakya

**Entakya** (navê fermî yê tirkî: *Antakya*) navenda parêzgeha Xetayê ye. Di nav sînorên Tirkiye de ye. Navê berê yê bajêr Antioxia ( û ) bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên pîroz
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê

Kategorî:Navçeyên Xetayê
UTC+7

**UTC+7** yek Beşên Demjimêrê ye. Indochina Time (IT) tê nav kirin. Hin welat bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC+8 dibin. Ew Li van dernan tê bikaranin;

* Laos
* Taylenda
* Kamboca
* Viyetnam
* Îndonezya
* Rusya (bi pişkî

## Girêdanên derve
* Bajarên di UTC+7
* Demjimêra Havîn ji bo UTC+7 

Kategorî:Navçeya demê
UTC+10

**UTC+10** yek Beşên Demjimêrê ye. Australian Eastern Standard Time (AEST) tê nav kirin. Hin welat bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC+11 dibin û Australian Eastern Daylight Time(AEDT) an jî Yukon Daylight Time(YDT) tê nav kirin. Li wan dernan tê bikaranin;
* Awûstralya (bi pişkî)
* Rusya(bi pişkî)

## Girêdanên derve
* Bajarên di UTC+10
* Demjimêra Havîn ji bo UTC+10:00 

Kategorî:Navçeya demê
Columbia, Karolînaya Başûr

**Columbia** paytextê federedewleta DYAyê Karolînaya Başûr û navenda desthilatiya parêzgeha Richland County ye. Di ber perê rûbara Congaree de ye.

Gorî hejmartinên 2000î gelheya wê 116.278 û bi tevî parêzgehê jî 664.229 e. Li bajêr kampûsa navend a Zanîngeha Karolînaya Başûr û dibistana perwerdeya leşkerî ya artêşê, Fort Jackson hene. Bingeha bajêr di 26ê adarê 1786î de hatiye avêtin.

## Cihên baldar ên bajêr
* Riverbanks Zoo (Parka ajalan)
* Finley Park
* South Carolina State Capitol (Navenda îdareya herêmê)
* Muzexaneya Dewletê ya Karolînaya Başûr
* Lake Murray (Gola Murray)
* Zanîngeha Karolînaya Başûr
* Congaree Vista (Rûbar)
* Five Points

## Navdarên bajêr
* Bill Anderson, stranbêj û strannivîs
* James Mark Baldwin, fîlozof û derûnnas
* Joseph Louis Bernardin, keşe
* Kristin Davis, Aktrîs
* Stanley Donen, rejîsor û koreograf
* Wade Hampton III., Generalê navdar, di şerê navxweyî de
* Jermaine O'Neal, basketbolvan
* Angie Stone, stranbêjê Hip-Hop, R'n'B û Soul

## Bajarên hevalbend
* 25px Plowdiw, Bulgaristan
* 25px Kaiserslautern, Almanya
* 25px Cluy-Napoca, Romanya
* 25px Tschelyabinsk, Rûsya

## Malperên fermî û bikêr (îngîlîzî)
* Malpera fermî ya bajêr
* Columbia World Affairs Council 
* Zanîngeha Karolînaya Başûr

Kategorî:Bajarên li Karolînaya Başûr
Kategorî:Federedewleta Karolînaya Başûr
Kategorî:Paytextên DYAyê
Nîvkada Başûr

thumb|Nîvkada başûr bi rengê zer
thumb|Bi posterê bi navgîniya "Ushuaia, dawiya cîhanê". Ushuaia li Arjentînê bajarê herî başûrê cîhanê ye.

**Nîvkada Başûr** nîvkada dinê yê li başûra ekwator û nîvkada bakur dimê ye.

Li Nîvkada Başûr havîn di kanûna pêşîn de heta sibatê, zivistan jî di hezîranê de heta tebaxê dajo. Li nîvkada başûr başûra parzemîna Afrîka û Amerîkî, bi piranî Îndonezya, parzemîna Awistralya, Nû Zelenda û Antarktîka he ye. Nîvkada başûr bi piranî di nîvkada deryayî de ye.

Kategorî:Erdnîgarî

Kategorî:Nîvkadên Erdê
Sadomazoşîzm

Bikaranîna sadîzm û mazoşîzmê di kar û kiryar û têkiliyan de ye.

Wekî tê zanîn sadîzm navê xwe ji Marquis de Sade, ji pirtûka wî ya bi navê "120 rojên Sodom" digire. Sade di vê pirtûka xwe de şîroveyeke pirr baş a sadîzmê kiriye. Kesên sadîst dixwazin êş û azar bidin kişandin. Xwedî hest û kesayetike êşkencekar in. Pirranî ev hest û kesayetî bingeha xwe ji zaroktiyê digirin.

Mazoşîzm jî berevajiya wê ye, êş û azar kişandin, ji we bextewarbûn e. Di derûnînasiyê de di bin sernivîsa tevgerên anormal, fêrbûnên neyînî de cihdigirin. Wekî elementekî tabloya nexweşiyên derûnî tê nirxandin.

## Sado-mazo di têkiliya [[seks]]î de
Hin kes di têkiliya zayendîtî de, elementên sadîzm û mazoşîzmê bikartînin û ji wê bextewar dibin. Seksa ekstrem dikare hin cureyên sadîzm û mazoşîzmê bihewîne û heger di radeyekê gelek piçûk de be, wekî nexweşî nayê dîtin. Li bakurê Ewropa, DYA û hin welatên Asya gelek klûbên seksê hene û li wir hin cureyên lîstikên seksî yên sado-mazo tê lîstin.

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Zayendîtî
Raleigh

**Raleigh** paytextê federedewleta DYAyê Karolînaya Bakur ye.

Bajar xwedî gelheyekê bi qasî 326.653 (2004) ye. Raleigh di sala 1792î de hatiye avabûn û navê xwe ji kaşîfê North Carolina Sir Walter Raleigh digire.

Raleigh xwedî gelek fabrîk û navendên hilberînê ne. Fîrmaya navdar IBM bi hezaran kesî dide xebitandin. Dîsa fabrîkên derman, biyoteknolojî wekî Aventis, BASF, Bayer, Pfizer, SAS Institute, Infineon Technologies, Qimonda hwd) hene.

Bajar ji aliyê perwerdeyê û jiyana sosyal ve di radeyeke bilind de ye. University of North Carolina at Chapel Hill, North Carolina State University û Durham (Duke University) li bajêr in.

Li girtigeha navendî ya bajêr, di 2ê kanûna pêşîn a 2005î de cezayê îdamê yê Kenneth Lee Boyd tê bicihanîn ku ev 1000emîn bicihanîna cezayê îdamê li federedewleta Karolînaya Bakur bû. Cezayê mirinê di sala 1976î de li vê herêmê tê pejirandin.

## Malpera fermî ya bajêr

* (înglîzî)

Kategorî:Bajarên li Karolînaya Bakur
Kategorî:Karolînaya Bakur
Kategorî:Paytextên DYAyê
Nîvkada deryayî

180px|rast|Nîvkada deryayî

**Nîvkada deryayî** nîvkada dinêya herî zêdeyê ji avê de pêk tê ye. Navenda wê nîvkadê di Okyanûsa pasîfîk de li nêzî Zelanda nû ye. Di wê nîvkadê de wek erd Awustralya, Antarktîka û hindikê Asya (başûr rojhelata Arşîpela Malay) û Emerîkaya Başûr tenê he ye. Navenda nîvkada parzemînî jî li Bretagne Fransa dikeve ye.

Ji rû ya Nîvkada deryayî de %89ên xwe av, %11ên xwe jî erd e. Ew li dinê golabalî (bi tunî) %29ên xwe erd û %71ên xwe jî av e.

## Koordînat
* 

Kategorî:Erdnîgarî
Nîvkada parzemînî

180px|rast|Land hemisphere
**Nîvkada parzemînî** an jî **Nîvkada Erdîn** nîvkada Dinyayê ye ku beşên bejahî û avê ya Dinyayê ye ku bi rêzê ve mezintirîn rûberên gengaz ên bejahî û okyanûsê ne, vedigire nav xwe. Li gorî pênaseyê (bi texmîna ku tevahiya rûber dikare wekî "bejahî" an "okyanûs" were dabeş kirin), her du nîvkad, nikarin bibin wek nîvkadek.

Diyar kirina nîvkada erdê hinekî diguhere. Yek ji wan diyar dike ku navenda nîvkada erdê li 47°13′N 1°32′W (li bajarê Nantes a Fransayê) ye. Navenda nîvkada avê antîpoda navenda nîvkada bejahî ye ku ji ber vê yekê li 47°13′S 178°28′E (nêzîkî Giravên Bounty yên Zelandaya Nû ya li Okyanûsa Pasîfîk) ye.

Pênaseyek alternatîv ê navenda nîvkada bejahî wekê 47°24′42″N 2°37′15″W (li Île Dumet (bi fransî) nêzîkî Piriac-sur-Mer, Fransa) destnîşan dike.

Ew nîvkada bi temamî Ewropa, Afrîka, Amerîkaya Başûr û Grînlenda, nêzîkê ji %95ên Asya û ji sêyî didû yên Amerîkaya Başûr vedihewîne.

Nîvkada parzemîni ji sedî pêncî sêyên xwe (53 %) Av û ji sedî çel û heftên xwe (47 %) erd e. Ew rêjeya li dinê globalî %29ên xwe erd û %71ên xwe av e.

Navenda Nîvkada deryayî li Okyanûsa pasîfîk dikeve.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgarî
Avis paşvekirin

**Avis paşvekirin**, *backcrossing*, hev dibirrina zîndewerekî bi bav yan dayika xwe re.

Kategorî:Genetîk
Bakterîkuj

**Bakterîkuj** an jî **Bakterîsîd**, ev polê zîndedij e ku xanikê bakterî dikuje.

Kategorî:Biyolojî
Base pair

**Base pair** (bp), cota bazên temamker û nîtrojenî di nav gerdê DNA ye : adênîn-tîmîn û guanîn-sîtozîn hene. Dîsa, yekîneya pîvan ji bo encamê DNA ye.

Kategorî:Asîdên nukleîk
Kategorî:Biyolojî
Dewlemendkirina jiyanî

**Dewlemendkirina jiyanî**, *Bioenrichment*, serbariya xurekî yan oksîjen bo ku mîkroban şikestinê herimîn zêde dike.

Kategorî:Biyolojî
Bakterîwestîn

**Bakterîwestîn** (bi Inglîzî *bacteriostat*) bi giştî keristeyekê kîmyayî ye ko dikarit zaûzêya bakteriyan rabiwestînit. Raman vê gotinê ew e ko keristeyên bakterîwestîn hemî gavan nikarin bakteriyan bikujin. Eger, bi her awayekî, ew keriste ji holê rabibit, bakterî reng e dest bi zaûzê û vejînê bikit.
Piranî ya keristeyên bakterîwestîn di pîşesaziyê da bikardihên. Lê di pizişkiyê jî da hindek dermanên dijejîk (antibiotic) hene ko bakterîwestîn in.

Kategorî:Biyolojî
Zorbûna jiyanî

**Têvelîtiya jiyanî**, *Biodiversity*, fireh û navberpêwendiyê ji zîndewerên dinê ye ku ser genetîk û hokarên jîngehî damezire.

Kategorî:Biyoerdnîgarî
Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Ekolojî
Umîd Demîrhan

**Umîd Demîrhan** () nivîskarekî kurd e.

Li gundê Noreşîna Bazîdê hatiye dinyayê û hêj jî li wir dijî. Perwerdeya zimanê erebî li Misirê dîtiye û huqûq jî li Sûdanê xwendiye. Di Medreseya Kesk a Bazîdê de gerînendetî û seydatî kiriye.

Ji dibistana kurdî a Stembolê bawernameya mamostetiya zimanê kurdî wergirtiye. Erebî, farisî û înglîzî dizane û karê wergeriyê dike.

## Berhem
thumb|Ferhenga Destî ya Umîd Demîrhan

### Pirtûk
 
* Ferhenga Destî -kurdî bi kurdî- çapa yekem, weşanên Nûbiharê, Stembol, 2006.
* Ferhenga Destî -kurdî bi kurdî- çapa duyem a berfireh, weşanên SEWADê, Bazîd, 2007.

### Werger
* Dicle Operasyonu (bi tirkî), ji Rizgar Muhemed, weşanên Dozê, Stembol, 2007.
* Melayê Cizîrî (bi tirkî), ji Xalid Muhemed, weşanên Hîvdayê, Stembol, 2008.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Çerxa biyogeokîmyawî

**Çerxa biyogeokîmyawî** (bi îngilîzî: *biogeochemical cycle*) di hevêrzanist anko ekolojî û zanistê Erdî da bazinek an kerxek e ko hîmaneka kîmyawî an molekulek di navbera parên jînewer (biyo-) û nejînewer (geo-) yên hevêrdozenê anko ekosîstemê da diherikit. Di rastiyê da, hîman dizivirin û digerin.

Her hîmanek ko di laşê jîneweran da heye parek ji çerxa biyogeokîmyawî ye. Her hîman parek ji laşî bi nav parên nejînewerên hevêrdozenê da jî digerin (bi nav avê *[[avsipehir]]* anko *hîdrosfer*, axê *[[kevirsipehir]]* anko *lîtosfer* û *[[basipehir]]* anko *atmosfer*). Bi giştî ji tevaya parên jînewerên hevêrdozenê ra *[[jîsipehir]]* anko *biyosfer* dibêjin.

Kategorî:Kîmya
Hûrjînewernasî

**Hûrjînewernasî** *an jî *'m**''<nowiki/>**îkrobiyolojî''' , şaxê biyolojîyê ye ku li hûrjîneweran lêkolîn dike. Babetên vî zanistî êkaryotên mîna pendefok anko kivarikan û prokaryotên mîna bakteriyanjî vedigirit. Herçind e jînewerbûna vîrusan hêşta cihê gengeşeyê ye, lê ev zanist lêkolîna liser wan jî vedigirit. Kesên ko liser hûrjîneweran lêkolînan dikin hûrjînewernas in.Antonî van lûvinhuk , zanîyar'ek Holendî bû ku ev zanista diyar kir û ji ber wî , bi navê Bavê hûrjînewernasî yan Father's Microbiology wî nas dikin.
## Tesnîfa Zanistê
* Zanistên Siruştî
** Biyolojî
*** Hûrjînewernasî

## Çavkanî

Kategorî:Binebeşên biyolojiyê
Tayip Temel

https://web.archive.org/web/20091217070345/http://www.welat.org/kunye.php

**Tayip Temel**, rojnameger û gerênendeyê giştî yê yekemîn rojnameya rojane ya li bakurê Kurdistanê derketî ya bi navê Azadiya Welat e Di sala 1982'yan de li Colemêrgê ji dayîk bûye. Ligel rojnamegeriyê nivîskariyê jî dike. Bi sedemên polîtîk ji Zanîngeha Yuzunciyilê ya Wanê hate avêtin. Karê rojnamegeriyê dike û di hin malper û rojnameya O. Politîkayê de nivîsan dinivîse. Di çarçoveya Operasyonên KCK'ê de di 2011'an de hat girtin. Di girtîgehê de ji bo çareseriya pirsgirêka kurd û nasîna zimanê kurdî di dadgehan de, ket greva birçîbûnê di roja 68'emîn de çalakiya wan bi dawî bû. Di 1'ê Tîrmeha 2014'ê de ji girtîgehê hat berdan. Hîn jî rojnamegerî û nivîskariyê dike. (Çavkanî hejmarên Azadiya Welat in) . Di hilbijartina 24'ê Hezîrana 2018'an de wekî parlementerê HDP'ê yê Wanê hate hilbijartin.

Temel, Tayip
Ax

**Ax**, tevliheviyek ji madeyên organîk, mîneral, gaz, şilavî û zîndeweran e ku bi hev re jiyanê piştgirî dikin.

**Axspehir** ji **Axê** anko **xakê** (bi Inglîzî *soil*) pêkdihêt û navbera bihevgehiştina kevirspehir û avspehir, baspehir û jîspehirê ye. Kanza anko keristeyên madenî û keristeyên jînewer, ji wan jî endamwerên jînewer di axê da hene.

Pêvajoya çêbûna axê pêvajoyeka gelek aloza kîmyayî, fîzîkî, jînwerane û destkirî yên mirovan e.


Kategorî:Erdnîgarî
Serdem

**Serdem** an jî **çax** pîvaneke demê ye. Dîroknas dîrokê gorî şarmendî û bûyeran parve çaxan dikin. Serdemên dîrokî wek Serdemên Berdîrokî (weke paleolîtîk, neolîtîk û hwd) û Serdemên Dîrokî (Serdema Kevnare, Serdema Navîn, Serdema Nû) tên parvekirin.

Kategorî:Dîroka Ewropayê li gorî serdeman
*
Împerator

**Împerator** (latînî: *imperator*), an jî **Keyekser** kargerê împeratoriyê yê mêr e. Navên împeratoran di monarşiyan de cih bi cih bûn. Împeratorên germanan xwe wek qeyser, yên rûsan wek çar û yên persan şahanşah, yên osmanan jî wek siltan an padîşah navandî bûn. Bi gelemperî împerator pê dê-bavên xwe mirin re derbazî textê dibûn. Îro li dinê Japonyayê tenê împerator he ye.
 
Jinâ împerator an jî jineke dibe împerator wek împeratorbanû an împeratorîçe tê navandin.

## Bibîne
Key

Kategorî:Felsefeya siyasetê

Kategorî:Monarşî
Kategorî:Serwerên dewletê
Serdema Navîn

[thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [450'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [998'an de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[thumb|rast|200px|Ewropa di [1470'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]**Serdema Navîn** serdemeke di dîroka Ewropayê de ye. Dîroknasên ewropî dîrokê Ewropayê wiha parve sê serdeman dikin:
Serdema kevnare, ji destpêka mirovahiyê de heta Împeratoriya Romê ya Rojava 476an de dawî dibe diajo. Serdema Navîn dest bi Serdema Kevnare dike û bi vedîtina Krîstofor Kolumbus a Amerîkayê di 1492an re jî dawî dibe. Serdema Nû an jî Serdema Nû jî ji pê Serdema Navîn re dest pê dike û heta îroj dewam dike ye. Ji bo Ewropayê di wê demê Serdema Navîn de di tevliheviyê de bû, Serdema Navîn wek Serdema Tarî ya Ewropayê jî tê navandin.

Di dema Serdema Navîn de Ewropa ji Împeratoriya Romê de bû gelek par û dewletên biçûk ên wek Brîtanya, Fransa (ya frankan), Almanya (ya germanan) û Mecaristan.
 
Împeratoriya Romê ya Rojhilat bi dûv Împeratoriya Romê ya Rojava dawî dibe re êdî wek Împeratoriya Bîzansê tê navandin. Împeratoriya Bîzansê hin deman gelek lawaz bû jî, ji bo Konstantînopolîs, paytexta Bîzansê, sûrên xwe ya tendurist hebûn heta dawiya Serdema Navîn li piya ma. Ew bi dagirkirina Konstantînopolîsê ya di 1453an de, ji aliyê osmananan ve dawî bû.

Xiristiyanî di wê demê de pêşanî li Romê, ji pê re jî li tevahî Ewropayê belav bû. Lê di sedsala 13'an de wek katolîkên romî û ortodoksên yewnanî bû du paran.

Îslamiyet di Serdema Navîn de derket û vajiya Ewropayê, misilmanan di wê demê de him belavbûna ser xakan, him çandeyî, him aborî dema xweya zêrî dijî dibûn. Afrîka, Asya, Anatoliya, Endulus (nîvgirava Îberî) dest xwe xistî bûn û ji bo dagirkirinê re gefa didana Konstantînopolîs û Ewropayê. Xiristiyanan di wê serdemê de bi pêşenga dêra katolîk ji bo misilmanan ji wan xakan, bi taybetî ji xakên pîroz derxin Seferên xaçperestan derxistin. Ya pêşin di 1095an de, ya paşin jî di 1291an de ji bo Orşelîmê ji misilmanan bistînin neh sefera xaçiyan hat sazkirin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîroka Ewropayê li gorî serdeman
Kategorî:Sedsala 5an
Kategorî:Sedsala 6an li Ewropayê
Kategorî:Sedsala 7an li Ewropayê
Kategorî:Sedsala 8an li Ewropayê
Kategorî:Sedsala 9an li Ewropayê
Kategorî:Sedsala 10an li Ewropayê
Kategorî:Sedsala 11an li Ewropayê
Kategorî:Sedsala 12an li Ewropayê
Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê
Kategorî:Sedsala 14an li Ewropayê
Kategorî:Sedsala 15an li Ewropayê
Împeratoriya Romê ya Rojava

**Împeratoriya Romê ya Rojava** împeratoriya paş Împeratoriya Romê re li rojava dewam kirî bû. Ew di 395an, pê împeratorî Roma Theodosius I împeratorî navbera du lawên xwe Honorius(rojava) û Arcadius(rojhilat) de kire du paran re saz bû û di 476an de jî hilweşî bû. Lê hin sala hilwaşî bûna împeratorî wek 568an dibînin.

Împeratorê Romê ya Rojavayî pêşin lawê Theodosius Iî biçûk Honorius bû. Dema Honorius de bi Koça Qewman re êrîşayên Vandalanê Roma dest pê kir. Kênge êrîşên Vandalan dest pê kir Honorius di 402an de paytext ji Revenna de bire Milan e.

Di 406an de Gotan, Sueban Alanan bi bandora koça Hunanê ji rojhelat re êrîşa Îtalya kirin. Ji pê gelek cengan re di 418an de Vîzîgotan bi dawî wek federatîf li Hispanya hatin bicîh kirin.

Di 423an de Valentinian III derbaza textê bû. Dema Valentinian III de xakên li Efrîka ji destên Roma derketin, bakur rojavaya Hispanya bi destên Sueban hat dagir kirin. Galya di 436an de dest bi Hunan ket. 451an de Atilla hat bin xistin û êrîşên Hunan hatin rawestandin.

Lê êrîşên gelên germanên wek Vandalan, Vîzîgot, Burgundan dewam kir. Di 476an de serdarê Germanan Odoaker, yek ji serdarên Atilla bû, texta Roma dest xwe xist û dawiya împeratoriya Romaya rojava da. Di dawiya sedsala 5'an de xakên împeratoriyê bi piranî destên Vandal û Vîzîgotan hat dagir kirin.

Kategorî:Avabûnên 286an
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 5an de hilweşiyan
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 390î de hatine avakirin

Romê ya Rojava
Romê ya Rojava
Kategorî:Sedsala 4an
Kategorî:Sedsala 5an
Kategorî:Sedsala 3an
Nîvgirava Îberî

**Nîvgirava Îberî** an **nîvgirava Îberyayî** li başûrê rojavayê parzemîna Ewropayê ye. Rûerda wê nîvgiravê 582.860 km² ye. Spanya û Portûgal herdu dewletên li ser wê nîvgiravê ne. Andorra li sînorên Fransayê û Gibraltar (Cîbraltar), erdek Brîtanî jî li pozikê Tengava Cîbraltarê bakur e.

Di latînî de û di Împeratoriya Romê de ew reşahîye wek *[[Hispania]]* dihat navandin û ji wûşe de jî *España* û *Spanya* hatiye afirandin. Ji bo şûna Portûgal îroj li ser di împaratoriya Romayî de wek *Lusitania* dihat navandin, navê Portûgal di latînî de *Lusitania* ye.

Di 711'an de Tariq bin Ziyad di Tengava Cîbraltarê re derbaza nîvgirava Îberî bû û li wir dewleta Endulusê saz kir. Misilman, bi gelemperî berberî û ereban, heta 1492an li nîvgiravê dewleta Endulusê dewam kirin. Ew ji pê re derbaza dimatiyên îroj bû.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Andorrayê
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Erdnîgariya Fransayê
Kategorî:Erdnîgariya Portûgalê
Kategorî:Erdnîgariya Spanyayê
Kategorî:Herêmên Ewropayê
Kategorî:Nîvgirav
Împeratorî

**Împeratorî** (latînî, *imperium*; bi kurdî wekî *împaratorî*, *împêratorî*, *împiratorî* û *împratorî* jî tê nivîsandin) bi dewletake li ser xakên fireh û ji gelên çandeyî û etnîkî cuda de pêk hatî bi destên împeratorekî tê kergarkirin re tê gotin. Dewletên di dîrokê de xwe wek împeratorî nenavandî bûn jî îroj gorî dewletên van qrîteran de wek împeratorî tên dîtîn. Împeratoriya Romê, Împeratoriya Bîzans, Împeratoriya Osmanî, Împeratoriya Romê ya Pîroz hin împeratoriyên di dîrokê de hatî bû sazkirin.

* Lîsteya împeratoriyên dîrokî yên cîhanê li vira binihêre: Lîsteya împeratoriyên dîrokî


Kategorî:Siyaset
Sedsala 6an

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn
Dewleta Vandalan ji aliyê Împeratoriya Bîzansê hate hilandin.

## Kesên navdar
* Rojbûyîna Muhemmed pêxember

## Nûvedan û keşf

Kategorî:Hezarsala 1ê
6
Sedsala 7an

## Gelemperî
* Îslamiyet derket.

## Bûyer / perisîn
* Împeratoriya Bîzansê lawaz bûn.
* Împeratoriya Sasanî hate hilşandin.
* Belavbûna îslamê li Kurdistanê; Pirraniya kurd an bûn misilman

## Kesên navdar
* Mihemed
* Ebûbekir
* Omer
* Elî
* Belisarius
* Jordanes
## Nûvedan û keşf

Kategorî:Hezarsala 1ê
7
Sedsala 8an

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn

## Kesên navdar
Îbrahîm el-Fezarî

## Nûvedan û keşf

Kategorî:Hezarsala 1ê
8
Sedsala 13an

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn

## Kesên navdar
* Nesîredînê Tûsî
* Ibn Xelikan

## Nûvedan û keşf

Kategorî:Hezarsala 2an
13
Sedsala 9an

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn

## Kesên navdar
* Dînewerî
* Baba Raxî Hemedanî
* Ziryab
* Îbn Quteybe
* Theofîlus, împeratorekî bîzansê

## Nûvedan û keşf

Algorîtma ji aliyê Xwarezmî ve hate afirandin.

Kategorî:Hezarsala 1ê
9
Sedsala 12an

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn

## Kesên navdar
* Îsmaîlê Cizîrî

## Nûvedan û keşf
* Îsmaîlê Cizîrî Bingeha zanista robot û sîbernetîkê avêtê.

Kategorî:Hezarsala 2an
12
Sedsala 11an

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn
* Kurdan Dewleta Enazî ava kirin.

## Kesên navdar
* Ebûlfeth Mihemedê kurê Enaz

## Nûvedan û keşf

Kategorî:Hezarsala 2an
11
Organîzm

**Organîzm** di biyolojî û ekolojiyê de dozeneka lihevhatî ya aloz ya jînwer anko zîndî ya endaman e ku bi awayekê wesa têkhilî û danûstanê digel hev dikin ku tebitînek û xweragirîyeke tevane dide wan.

Serûkaniya jiyanê li ser rûyê Erdî hêşta cihê gengeşeyê ye. Du peyîskên herî serekî yên jiyanê ev in: prokaryot û eukariyot.

## Çavkanî
Zwolle

thumb|Alaya Zwolleyê
thumb|Armaya Zwolleyê
thumb|Nexşeya Zwolleyê
**Zwolle** () paytexta herêma holendî ya Overijsselê ye. Bajarvanê Zwolleyê Henk Jan Meijer e. Rûberê wê 119,28 km² e. Li Zwolleyê nêzîkî 112.000 kes hene (1'ê pûşperê 2005).

## Girêdanên derve

* Rûpela fermî yê Zwolle

Kategorî:Bajarên Holendayê
Kategorî:Overijssel
Sezen Aksu

**Sezen Aksu** yan jî **Fatma Sezen Yıldırım,** di 13ê tîrmeha 1954an li Sarayköya Denizliyê hatiye ser dinyayê, yek ji stranbêj, bestekar, hunermend û helbestvanên herî navdar ên tirk e.

Ew di 3 saliyê de bi malbata xwe ve ji Denizliyê de koçî Îzmîrê kir. Di 1970î de pêşbaziya dengê ya kovara *[[Hafta Sonu]]* de bû şeşem. Di 1973an de kete fakulteya Ziraetê ya Zanîngeha Egeyê. Lê ew nîvî de terikand û xwe da stranbêjiyê.

Wê wek Sezen Seley di 1975an de sêlika xwe ya dustranî ya herî pêşin a bi navê *Haydi Şansım* derxist. Lê ev albûm nêzî qet nehat firotin. Di 1976an de bi sêlika xwe ya *Olmaz Olsun* (Bila nabe) navdar bû. Albûma xwe ya dirêj a herî pêşîn di 1977an de bi navê "Allahaısmarladık" derxist û êdî navdar bû. Ew ji albûma xwe ya *Serçe*yê şûnde bi bernavkê *Minik Serçe* hat navandin. Di 2006an de pirtûkeke wê ya helbestan bi navê *Eksik Şiir* (Helbesta Kêm) derket.

## Dîskografî
### Sêlikên dustranî (''Single'')
* Haydi Şansım (1975)(Haydê Bexta Min)
* Kusura Bakma (1976)(Kêmasiyê Nenihêre)
* Olmaz Olsun (1976)(Bila nabe)
### Sêlikên pirstranî (''Longplay'')
* Allahaısmarladık(1977) (Bi xetirê Te)
* Kaybolan Yıllar (1977) (Salên Wunda)
* Gölge Etme (albûm)(1978(Siyê Meke)
* İlk Gün Gibi (1979)(Wek Roja Pêşin)
* Allahaşkına (1979)(Bi êşka Xwedê)

### Albûm
* Bahane Remix 2006
* Bahane 2006
* Allahaısmarladık (uyarlama) (2005)
* Hepsi & Sezen Aksu - Tempo (Single / Pepsi) (2006)
* Serçe (2 CD) 2006)
* Kardelen 2005
* Bahane Remix 2005)
* Bahane (2005)(Mehane)
* Yaz Bitmeden(2003) (Ber havîn dawî be)
* Şarkı Söylemek Lazım (2002)(Stirandin pêwist e)
* Deliveren (2000)
* Sarı Odalar (1999) (Odeyên Zer)
* Adı Bende Saklı (1998) (Navî li cem min veşartî ye)
* Erkekler (1998) (Single)(Mêran)
* Düğün ve Cenaze (1997) (Dawet û Meyit)
* Düş Bahçeleri (1996) (Bexçeya Xiyalan)
* Işık Doğudan Yükselir (1995) (Şewq ji Rojhelat de bilind dibe)
* Deli Kızın Türküsü (1993)(Tirkiya Keça Dîn)
* Gülümse (1991) (Bişîre)
* Sezen Aksu Söylüyor (1989) (Sezen Aksu Dibêje)
* Sezen Aksu'88 (1988)
* Git (1986) (Here)
* Sen Ağlama (1984)(Tu megri)
* Firuze (1982)
* Ağlamak Güzeldir (1981)
* Sevgilerimle (1980)
* Serçe (1978) (Çivîk)
* Allahaısmarladık (1977) (Bi xatirê te)

### Muzîkal
* *Sezen Aksu Aile Gazinosu* (1982)
* *Bin Yıl Önce Bin Yıl Sonra* (1986)

### Fîlm
* *Büyük Yalnızlık* (1989)
* *Minik Serçe* (1978)

### Pirtûk
* Eksik Şiir (2006)()(Helbesta Kêm)

## Çavkanî

* Sezen Aksu  www.sezen-aksu.com
* Helbestên Sezen Aksu 

Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Laz
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Popvan
Kategorî:Stranbêjên tirk
Zwiesel

**Zwiesel** bajarekî di heremê Bayern di navçeya Regen da ye. Rûberê xwe 41,14&nbsp;km² ye, nîfûsê xwe 10.259 () ye. Serokî Zwiesel Robert Zettner yê partiya CDU ye.

## Xûşk û birayên Zwieselê
* Ludwig Wörner siyasetmedarê SPD (jdb. 1948)
* Gloria Gray, stranbêj (jdb. 1974)

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Bajarokên Bavyera
Kategorî:Regen (navçe)
Denver

**Denver** [] ji sala 1876î virde paytextê federedewleta DYAyê Kolorado (DYA) ye.

Li rojhilata çiyayên Rocky Mountains dikeve. Denver herwekî navenda parêzgeha bi heman navî ye. Li bajêr 556.835 kes dijî. Li parêzgeha wê jî 2.600.000 kes.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên li Koloradoyê
Kategorî:Paytextên DYAyê
Şah

**Şah** an jî **şa** ji bo kesên an monarşên mêr dihêt bikaranîn. Ev nav bi gelemperî ji bo monarşên îranî hatiye bikaranîn.

## Dîroka peyva ''şah''
Ev peyv di hemî zimanên îranî da heye: bi kurdî *şa* an *şah*, bi farisî *شاه* (*shah*). Ji ber desthilata bilinda zimanê farisî li Rojhilata Navîn û Nêzîk û zirparzemîna Hindê, gelek ji netewe û gelên dî jî ev peyv jibo şahên xwe bikaranîye.

Koka vê peyvê di zimanên îranî da ji kevin were heye. Bi zimanê farisiya kevn ev peyv *Xşayath* bû. Di zimanê Avestayê da peyva şah bi xwe nîne, lê bi rêya gîrek anko prefîksa *xši-* anko *desthilat*ê dihêt dîtin. Di zimanê pehlevî da wekî peyva *xšāyaθiya* (xşayatîya) û di zimanê sanskirît da wekî *क्षत्रिय (kšatriya)* hatiye. Her ev peyv bi awayê *krasthai* di zimanê yewnanî da bi ramana vegirtin an dagîrkirinê hatiye. Peyva pehlevî ya bi ramana welat anko wîlayetê *kshathra* jî ji vê peyvê nêzîk e. Li dema desthilatdarî ya yewnaniyan li Îranê û Kurdistanê peyva *kshathrapavan* anko kshathravan, kesê ko kshathra yî diparêzit bi awayê *[[Satrap]]* hundirî zimanên Yewnanî û Latînî bû.

Di dîroka kevin a kurdan û neteweyên dî yên îranî yên mîna farisan da, carina jibo rêzgirtineka zêdetir ji şahan ra gotîye *Şahan Şah* anko Şahê Şahan. Ev zarav li dema hexamenişiyan anko exmîniyan da wekî *xšāyaθiya xšāyaθiyānām* hatiye. Di zimanê farisî da ew zarav kurt kiriye û niha dibêjin Şahenşah (شاهنشاه), anku şahînşah.

Di kurdî da peyveka dî heye ko gelek ji vê peyvê nêzîk e: peyva duramanî ya *paşa*. Di farisî da ev peyv wekî padêşah (پادشاه) bikar dihêt. Du raman jibo vê peyvê berhoz in. Ramana yekê ew e ko gelek caran ji bo Şahên neteweyên ne-îranî anko Enîranî peyva padêşah anko dijberî Şahî dihat bikaranîn. Bi vê ramanê şaş e ko peyva padêşah jibo Şahên Îranî an Kurd bihêt xebitandin. Bi awayekê dî mirov dikarit bibêjit ko peyva padêşah tenê jibo Şahên nehezkirî, çi îranî bûbin çi bîyanî, li kar bûye. Ramaneka dî anko şiroveyeka dî jibo peyva paşayî di zimanê kurdî da reng e ramana paşî Şahî anko piştî Şahî bûbit. Ev raman nemaze li çaxên navîn û dema desthilatdarî ya mîr û şahên biçûk da zêdetir belav bû. Piraniya waliyên osmaniyan pêşnavê paşa hebû. Mirov dikarit bibêjit ko bi herdu ramanan ew paşa bûne: neîranî bûne û li piranî ya caran jî delîveya hindê hebûye ko piştî mirina şahî an siltanê Osmanî bibin şah an siltan.

Peyva Şahbanû ji bo monarşên jin an jî kebanî yên monarşên mêr dihêt bikaranîn. Şahzade jî ji bo lawên Şahan dihat bikaranîn.

## Çavkanî
Birc, Dêrika Çiyayê Mazî

**Birc** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Ragib Sosani

**Ragib Sosani** (jdb. 1978 li Başûrê rojavaya Kurdistanê) wênesazekî kurd e.

## Girêdanên derve
* Rûpela wî

Kategorî:Wênesazên kurd
Şahbanû

rast|thumb|223x223px|Çekên Emperyal ên Şahbanûya Pehlewî ya Îranê
**Şahbanû** (farisî: شهبانو) ji bo monarşên jin tê bikaranîn.
Ew di zimanê persî derketi ye. Ew di dîroka îran de bi tenê ji bo Ferah Diba Pehlewî di 1967an de hatî bû bikaranîn.  

Ew jina tenêya li îslamîyetê şunda îran kergar kirî bû.

## Bibîne
* Şahanşah
* Şah

Kategorî:Pîşe
Sedsala 8an b.z.

**Sedsala 8an b.z**, ango **sedsala 8an berî zayînê** di 1ê kanûna paşîn 800 b.z. de dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 701 b.z.ê jî xelas dibe.

## Gelemperî
Împeratoriya Romê li Romayê wek komarê li bajarê Romayê hat demazrandin.

## Bûyer/Perisîn

### 780ên BZ
776 b.z., Lîstikên Olîmpîyada yê herî pêşin hat saz kirin.

### 760ên BZ
753 b.z.- Gorî Destana damezrandina bajarê Romayê bajarê Roma hat demazrandin.

## Mirov

### Jidayikbûn

### Mirîn

## Nûvedan û Keşf

Kategorî:Hezarsala 1ê b.z.
Kategorî:Sedsal
Sedsala 3an

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn

## Kesên navdar
* Erdevan IV yê Mîrê Împeratoriya Eşkanî (jdb. ? - m. 224)
* Mar Ebdişo, metran û şehîdekî xiristiyan (jdb. 298 - m. 345)
* Erdeşîrê Yekê, Mîrê Împeratoriya Sasanî (jdb. ? - m. 242)
## Nûvedan û keşf

Kategorî:Hezarsala 1ê
3
Sedsala 4an b.z.

**4emîn sedsala b.z.** ango **sedsala 4an berî zayînê** di 1ê kanûna paşîn 400 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 301 b.z.ê jî xelas dibe.

## Gelemperî

## Bûyer/Perisîn

### 390'ên b.z.

### 380'ên b.z.

### 370'ên b.z.

### 360'ên b.z.

### 350'ên b.z.

### 340'ên b.z.
* 336 b.z.- Îskenderê Mezin bû împaratorê Makedonan
* 333 b.z.- Îskenderê Mezin Împaratorê Persan Dariûs bin xist.

### 330'ên b.z.
* 330 b.z.- Îskenderê Mezin Împaratoriya Persan dagir kir.

### 320'ên b.z.

### 310'ên b.z.

### 300'ên b.z.

## Mirov

### Zayîn
* 384 b.z., Aristoteles hate dinê.(mir 322 b.z.) jiyan li dest da.
* 356 b.z., Îskenderê Mezin hate dinê.(mir 323 b.z.)
* 342 b.z., Epikur, fîlozofê yewnanî, hate dinê.(mir 270 b.z.)

### Mirîn
* 399 b.z., Sokrates jiyan li dest da.(bûbû 469 b.z.)
* 347 b.z., Platon jiyan li dest da.(bûbû 427 b.z.)
* 330 b.z., Darîûs III hat kuştin.
* 322 b.z., Aristoteles jiyan li dest da.(bûbû 384 b.z.)
* 323 b.z., Îskenderê Mezin jiyan li dest da.(bûbû 356 b.z.)

## Nûvedan û Keşf

Kategorî:Hezarsala 1ê b.z.
Kategorî:Sedsal
Serdema nû

thumb|450px|rast|Mêtingehkirina cîhanê ji sala 1492an heta sala 2008an. Li aliyê çapê nav û rengên welatên mêtinghekar ên nexşeyê ne (nexşe bi îngilîzî ye).
**Serdema nû** an **Serdema modern** an jî **Serdema hevdem** gorî polandinê dîroknasên Ewropayê ji dest bi Serdema navîn dike û heta îroj tê ye. Lê destpêka Serdema modern nevebirî ye. Gorî hin dîroknasan ew bi dagirkirina osmanana di 1453an de dest pê dike, gorî hinekan jî ew bi vedîtina Amerîka di 1492an de dest pê dike. Gorî hinan jî ew bi doz kirina çapxaneyê di 1450an de an jî dest bi Reformên li Îtalyayê dike.

## Dabeşandina Sedema nû
Serdema nû gorî dîrokzanan wiha tê dabeşandin:
* Serdema nû ya pêşin ji destpêkê heta 1789an Şoreşa Fransî.
* Serdema nû ya nûjen, di 1789an de heta îroj.

Di Serdema nû de vedîtina ser deryayan re, wek Amerîka, Awistralya, Antarktîka hat dozkirin. Ji pê re dema mêtingehkirinê (kolonîkirinê) dest pê kir û ji Şerê Cîhanî yê Yekem re yek bi yek hat verişîn.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda rojavayî
Sedsala 2an b.z.

**2emîn sedsala b.z.** ango **sedsala 2an berî zayînê** di 1ê kanûna paşîn 200 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 101 b.z.ê jî xelas dibe.

## Gelemperî

## Bûyer/Perisîn

### 190'ên b.z.

### 180'ên b.z.

### 170'ên b.z.

### 160'ên b.z.

### 150'ên b.z.
* 146 b.z.- Şerê Pûnîk ê sêyem de Împeratoriya Romê Kartacayan bin xistin.

### 140'ên b.z.
 
### 130'ên b.z.

### 120'ên b.z.

### 110'ên b.z.

### 100'ên b.z.

## Mirov

### Zayîn

### Mirîn
* 183 b.z., Hannibal keyê Kartacayan mir (bûbû 247 b.z.).

## Nûvedan û Keşf

Kategorî:Hezarsala 1ê b.z.
Kategorî:Sedsal