open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santa Rosa de Yavarí

Cihê Santa Rosa|220px|thumb
**Santa Rosa del Yavarí** bajar li Çemê Amazon e ku wekî deryaya sînorê Peruyan ya Tres Fronteras, sînoreke sê qatî ya ku ji aliyê Brezîlya, Kolombiya û Peru ve tê parvekirin, dixebite. Bajarê bi qasî 3000 kesan e û ji aliyê Peru ve di çarçoveya Mariscal Ramón Castilla de tê rêvebirin, parêzgeha Herêma Loreto. Lê belê, ji sala 2024'an ve ji aliyê Kolombyayê ve tê nîqaşkirin.

## Coxrafya
thumb|çep|Bajar ji Amazonê ve tê dîtin, bi tabelaya "Bi xêr hatin Peruyê"
Divê ev cih bi Navçeya Santa Rosa de Loreto re neyê tevlihevkirin.
Bajar li girava Santa Rosa ye, li herêma Tres Fronteras ya navneteweyî ya herêma Amazonyaya jorîn, li rojavayê Amazonê. Hikûmeta Peruyê giravê wekî dirêjkirina girava Chinería dibîne, ku bûye sedema nakokiyê bi Kolombiya re.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên bi niştecih li ser Amazonê
Xelîl Kemal

thumb|Xelîl Kemal

**Xelîl Kemal**, rojnamevan û pêşkêşkarekî kurd ê xelkê Dihokê ye li Herêma Kurdistanê.

## Jiyan û kar
Xelîl Kemal yek ji rojnamevanên xwedî ezmûn ên devera Dihokê ye. Ew pirtir ji 31 salan e di warê ragihandinê de kar dike û xizmeta zimanê kurdî û bajarê Dihokê dike. Wî hem li Radio Duhok û hem jî li Duhok TV kar kiriye û heta niha jî di karê xwe de berdewam e.

## Jêder

Kategorî:Jînenîgarî
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Rojnamevan
Giravî (eşîr)

**Giravî** yek ji eşîrên kurda ye ku li deverên Hekarî, Şax, Elkê û Payîzava niştecih in. Ev eşîr her çend di nav eşîra Ertoşîyan de bê dîtin jî, di baska Ertoşiyan de nîne lê têkiliyeke wan a xurt li gel Ertoşiyan heye, jixwe ji ber vê sedemê bi salane serkêşiya eşîra Ertoşiyan kirina. Eşîra Giraviyan ji du şaxan pêk tê
# Binemala Osman Axa (Elkê)
# Binemala Teterxan Axa (Şaxê)

## Çavkanî
Şikeftên Hîlarê

thumb|Demenek ji şikeftên hîlarê.
**Şikeftên Hilarê** cihwareke arkeolojîk ê Kurdistanê ye ku dîroka wî heya 12 hezar salên berê îro diçe. Şikeftên Hilarê di nav sinorê navçeya Erxenî ya Amedê de ye ku tê payîn yek ji niştecihên yekem e ku li vir mirov ji jiyana koçeriyê derbasî jiyana niştecihbûnê bûne, ji jiyana nêçîrî derbasî hilberîna çandiniyê bûne û yek ji bingehên yekem e ku jiyana niştecihbûnê li vir hatiye destpêkirin.

## Dîrok
Li gorî delîlên ku di xebatên arkeolojîk de hatine berhevkirin hatiye dîtin ku dîroka şikeftên hilarê di serdema neolîtîkê de (12 hezar sal berê îro) dest pê dike. Li gorî yekem lêkolîn û kolandinên ku di sala 1964an de hatiye dest pê kirin, di bermahî û vedîtinên ku dîroka wan ji 7500 û 5500  vedigere hatiye tespît kirin ku herêm yekem cih e ku berhemên wekê genim, nok û nîsk lê hatine çandin, pez û bizin li vir hatine kedîkirin û li vir jiyana nêçîrî ya mirovan ber bi jiyana niştecîbûnê ve hatiye guhertin.

## Lêkolînên arkeolojîk
Yekemcar bi awayekî fermî lêkolîna li ser şûnwara hîlarê di sala 1964an de hatiye dest pê kirin. Divê lêkolînê de hatiye tespît kirin ku bermahî û vedîtinên ku dîroka wan vedigere serdema di navbera 7500 û 5500  ku herêm yekem cih e ku berhemên wek genim, nok û nîsk lê hatine çandin, pez û bizin hatine kedîkirin û jiyana mirovan ji jiyana nêçîrî ber bi jiyaneke niştecihî vê veguheriye.

Di dema kolandinan de, vedîtinên girîng ên ji serdema neolîtîk ên ku di nav de amûrên hestî yên ku wekî kevçî û çetel hatine bikar anîn û her wiha gorên kevirî û relyef, hatine dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk
Kategorî:Dîroka Amedê
Kategorî:Neolîtîk
Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê
Şikeftên Hasûnî

thumb|Dîmenek ji şikeftên hasunî.
**Şikeftên Hasûnî** yek ji cihwarên arkeolojîk ên Kurdistanê ye ku di nav sinorên navçeya Farqîn a Amedê de ye. Di lêkolînên arkeolojîk de hatiye tespît kirin ku ji demên pêşdîrokî heya serdema navîn li wir jiyan hebûye.

Di sala 2019an de du nivîsên kevnar ên bi tîpên suryanî-aramî li kêleka şikeftan hatin dîtin. Li gorî *Syriac Press*, "Nivîs li ser gora keşîşekî bi navê Monoha ye hatiye nivîsandin ku li wir hatiye veşartin". Îrfan Yıldız a ji Zanîngeha Dîcleyê ku berpirsiyarê lêkolîna nivîsan bû, di hevpeyvînekê de diyar kiriye ku nivîs "qeyd dike ku keşîşek bi navê Monoha li vir hatiye veşartin û divê her kesê ku nivîsê dixwîne ji bo wî dia bike".

## Danasîn
Şikeftên Hasûnî ji rêzeşikeftan pêk tên ku li nêzîkî gundê Baxça ya li navçeya Farqîn a Amedê ne. Şikeft ji serdema mezolîtîk heya sedsala yekem a  bûye nişteciha mirovan. Şikeftên hasûnî ji 300 odeyên ku ji mezinahîyên cûrbecûr pêk tên di perçeyên kevirên monolîtîk de hatine kolandin ku bi hev re dişibin kelehekê.

Şikeftên hasûnî ji aliyê rûbera ku vegirtîye û hejmara şikeftên ku tê de hene li Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke cuda ye. Di nav rêzeşikeftan de 2 dêr hene ku yek ji wan li dêreke kevirî ye, bi korîdoran ve girêdayî ne. Di şikeftan de depoyên avê yên ku bi birîn û kolandina keviran hatine çêkirin û bi heman awayê kanalên avê hene ku hatine çêkirin. Li jora bajarê kevirî, deverek piçûk heye ku wekî cihekî qurbanê hatiye bikar anîn. Dêra Kevirê Hasunî ku di keviran de hatiye kolandin û ji çend beşan pêk tê, yek ji kevintirîn perestgehên Kurdistanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk
Kategorî:Dîroka Amedê
Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê
Navçeya Santa Rosa de Loreto

**Navçeya Santa Rosa de Loreto** yek ji pênc navçeyên ku pêk tînin parêzgeha Mariscal Ramón Castilla ye, ku li beşa Loreto ya herêma Amazonê ya Perûyê ye. Ew di 3ê Tîrmeha 2025an de bi Qanûnê hat damezrandin.&nbsp;Na.&nbsp;32403 ji aliyê Kongreya Komarê ve li ser daxwaza hikûmeta Serok Dina Boluarte hate pejirandin. 

Ji aliyê hiyerarşîk ve li Dêra Katolîk, ew beşek ji vîkarîya apostolîk a San José de Amazonas e. 

Ew çend metreyan dûrî sêqat sînorê di navbera Brezîlya, Kolombiya û Perûyê de ye. Navçe di 3ê Tîrmeha 2025an de, li gorî Qanûna 32403, ku girêdayî parêzgeha Mariscal Ramón Castilla, li beşa Loreto ye, hate damezrandin. Ew li bakur bi girava Perûyî Chinería û li rojhilat bi bajarên biyanî Leticia ( Kolombiya ) û Tabatinga ( Brezîlya ) re sînor e.

[thumb|Pîera Santa Rosa, li pêş hûn dikarin Giravên Leticia bibînin ([Kolombiya).]]
Bajarokê Santa Rosa paytexta navçeya nû ye. Li gorî Tora Medyayê ya Herêmî ya Perûyê, heta sala 2027an dê budçeyek ji 65 milyon soleyan ji bo projeyên bajarên sînor were veqetandin 

## Cihên Geştiyariyê

Siwarbûna ferîbotê li ser Amazonê, gera Girava Chineria

## Navendên nifûs
* Santa Rosa (paytexta navçeyê): 3000 niştecihên

* Navenda Nifûsa Kêm a Girava Santa Rosa: bi qasî 800 niştecih

## Referans

Kategorî:Navçeyên Daîreya Loreto
Deşta Îdirê

thumb|Dîmenek ji Deşta Îdirê.
**Deşta Îdirê** yek ji deştên tektonîk ên Kurdistanê ye ku li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ye. Deşta Îdirê ji aliyê çemê Erezê ve dibe du beş ku li aliyê bakur ku di nav sinorên li Ermenistanê de ye, (wekî "Çala Sahat" hatiye binavkirin) û aliyê başûr jî di nav sinorê Bakurê Kurdistanê de ye.

## Erdnîgarî
Deşta Îdirê ji cihê ku çemê ahuryan ku di nav sinorên Ermenistanê de ye û çemê Erezê digihîjin hev dest pê dike û heta cihê ku sinorên Bakurê Kurdistanê-Rojhilata Kurdistanê-Nexçivanê digihîjin hev, berdewam dike. Bajarê Îdirê li navenda deştê hatiye avakirin ku bilindahiya deştê ji rojava ber bi rojhilat û ji başûr ber bi bakur ve nizm dibe. Çemê Erezê li rojavayê deştê di nav geliyekî de derbas dibe û li nêzîkî gundê Kitî yê dikeve nav deşta Îdirê.

## Avhewa
Avhewaya deşta Îdirê avhewayeke parzemînî û nîvhişk e ku di mehên havînan de germ û di mehên zivistanan de jî sar e. Barîna salane ya deştê li dora 200 û 250 mm ye. Piraniya baranê di biharê de dibare. Di mehên zivistanê de, di şevê de her tim qeşa çêdibe û germahiya rojê jî pir caran di bin sifirê de ye. Qeşaya yekem di meha cotmehê de ye û qeşaya dawî jî di meha nîsanê de çêdibe lê hinek caran qeşa dikare di meha gulanê de jî çêbibe. Deşta Îdirê gelek tîrêjên rojê distîne ku herêma herî bi tav a Bakurê Kurdistanê ye. Herêm salane bi qasî 2,700 demjimêrên rojê werdigire. Di navbera mehên hezîran û cotmehê de her dem roj vekirî ye ku ezmanên ewrî di mehên bihar û zivistanê de têne dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayê Agirî
Kategorî:Deşt
Kategorî:Deştên tektonîk
Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Şiklên erdê yên Ermenistanê
Deşta Heranê

**Deşta Heranê** deşt û herêmek e Bakurê Kurdistanê ye ku ji başûrê rojhilatê bajarê Rihayê dest pê dike û heya sinorê Rojavaya Kurdistanê dirêj dibe. Navenda navçe û bajarê dîrokî yê Heranê ku 46 kîlomêtre ji Rihayê dûr e, li ser deştê hatiye ava kirin. Deşta Heranê yek ji wan deştan e ku axa deştê pir berhemdar e. Li gel berhemên çokarî li deşta Heranê cihwareke dîrokî ye ku bermahiyên arkeolojîk ên ji demên berê heta niha li deştê mane. Deşta Heranê deşteke mezin û berfireh e ku ji aliyê çîyayên nizm ve hatiye dorpêçkirin, bi piranî ji bo çandiniyê tê bikar anîn. Deşt di navbera 36° 47° û 39° 15° hêlîlar a rojhilat û 36° 40° û 37° 21° hêlîpan a bakur de ye û qada rûerd a deştê 225.000 hektar e.

## Çavkanî

Kategorî:Deşt
Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê
Kategorî:Erdnîgarî
Silêmanê Şirnexî

**Silêmanê Şirnexî** (navê wî yê fermî: *Suleyman Kabul*) dengbêjekî kurd bû ku li gundê Cêmanê yê Silopiyayê hatiye dinyayê. Ew wek yek ji xelekên dawî yên kevneşopiya dengbêjên resen dihat naskirin.

## Mirin
Silêmanê Şirnexî piştî nexweşiyeke demdirêj di 3ê îlona 2025ên de li Nexweşxaneya Dewletê ya Cizîrê di 73 saliya temenê xwe de wexer kir.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêjên kurd
Kemal Seydo

**Kemal Seydo** wênegir û derhênerekî kurd bû ku di 1939an de li Efrîna Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye.

Ew di temenekî ciwan de tevlî karê siyasî û kurdayetiyê bû û di 1959an de tevî Osman Sebrî û Nûredîn Zaza li Şamê hatiye girtin.

Piştre di 1961ê de koçî Almanyayê kir û li wir beşa fîlm û hunera kamerayê xwend û yek ji kameramanên pêşîn ên kurd bû. Seydo 35 salan ji bo kanala televîzyonê ya almanî Westdeutscher Rundfunk (WDR) xebitî.

## Mirin
Seydo di 1ê îlona 2025an de li bajarê Warendorfê li Almanyayê di jiyê 86 saliyê de mir.

## Çavkanî

Kategorî:Derhênerên kurd
Kategorî:Wênegirên kurd
Mêşgirê deqdeqokî

**Mêşgirê deqdeqokî** (*Muscicapa striata*) cureyekî mêşgirê rengîn, qehweyî û vekirî yê ji famîleya mêşgiran e ku li deverên vekirî dijîn. Ev cure li piraniya Ewropayê û ji Palearktîkê heta Sîbîryayê dijî û cureyeke koçber e ku di mehên zivistanê de koçî Afrîkayê dibe.

Ev çûkeke bê cudahî ye ku bask û poçikên wan dirêj e. Beşên jorîn ên çûkên mezin gewrqehweyî ye û beşên jêrîn ên jî spî ne ku bi tac û singên xêzkirî têne bi reng kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Ounie Lecomte

**Ounie Lecomte** (jidayîkbûn 1966, li Sêûlê) derhêner, nivîskar û lîstikvaneke fîlman ya fransî ye ku li Koreya Başûr ji dayîk bûye. Fîlma wê ya nîvbiyografîk ya pêşî di Festîvala Fîlmên Navdewletî ya Hindistanê ya 40em de xelata derhênera herî baş bi dest xist.

## Biyografî
Di biçûkatiya xwe de, ew ji aliyê bavê xwe ve hatiye terkkirin. Bi qasî ku çîroka xwe di fîlma *A brand new life* de dibêje, ew di 9 salîya xwe de ji Koreya Başûr derketiye û çûye Fransayê, li wir ji aliyê malbateke protestan ve wek ewlad hatiye qebûlkirin. Ew li Saint-Germain-en-Laye, paşê li Saint-Raphaël mezin bûye û bi lîsansa xwe ya di dest de, qerar daye ku here Parîsê û li wir îqamet bike. Di sala 1989ê de, ew tevlî Studio Berçot bûye ku dersên dîzayna modayê bigire dema ku tevlî kurtefîlmên amatorî bûye ku dîqeta wê ya li ser sînemayê geş kiriye.

Di sala 1991 de rola Agathe, jineke çînî, dilîze di fîlma *Paris s'éveille* (Parîs şiyar dibe) yê derhêner Olivier Assayas de, berî ku biçe Koreyê da ku bi derhêneriya Seo Myung-Soo *Seoul Metropolis*-ê bikişîne. Fîlm di merheleya projeyê de dimîne, lê ew îmkan dibîne ku ew ji nû ve bi welatê xwe yê jêderk ve were girêdan. Piştî vedigere Parîsê, ew wek asîstana kostumê li ser *Jiyana Nû* ya Assayas xebitîye, bûye dîzaynera cil û bergên li ser *Grande petite* ya Sophie Fillières, demekê seyahet kiriye, senaryoyan nivîsiye. Telebên wê yên sînemayê zelaltir dibin. Di 2004ê de, ew *Quand le Nord est d’accord* nivîsiye û derhêneriya wê kurtefîlma bi meseleya kurtajê kiriye. Dû re derhênerî jê re eşkere xuya dike. Du sal şûn de, Ounie Lecomte ket Atelier Scénario de la Fémis ku li wir dest bi nivîsandina *Une vie tout neuf* , fîlma wê ya dirêj a pêşî, di 2009ê de li Koreya Başûr û di 2010ê de li Fransayê hatiye weşandin.

Ew endama komeleya Collectif 50/50 ye ku pêşxistina wekheviya jin û mêran û cihêrengiyê di sînema û sektora dengî de hedef digire

## Fîlmografî

* 1991 : *Paris Awakens* ji aliyê Olivier Assayas ve (aktrîs)
* 2004 : *Dema ku Bakur razî dibe* (senaryo, produksiyon)
* 2009 : *Heyatek nû* (senaryo, produksiyon) 
* 2015 : *Hêvî dikim ku tu bi dînîtî werî hezkirin* (senaryo, produksiyon)

## Not û referans

## Lînkên xaricî

Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mirovên zindî
Bankkariya tevlîbûnê

**Bankkarîya tevlîbûnê** binavkirineke şêwaza bankkariyê ye ku li Tirkîyeyê û li mintiqeya berfirehtir ya MENAyê ji bo Bankên Îslamî hatiye dayîn. Bankên tevlîbûnê li Tirkîye, Pakistan, Bangladeş, Endonezya, Erebistana Siûdî, Malezya, Îmaratên Yekbûyî û welatên din ên Kendavê hene.

## Tarîx
Di sala 2000ê de bankên tevlîbûnê gihîştine tenê %2 ji aktîvên net, di 2010ê de ev nisbet heta %4,3ê bilind bûye.  Di çaryeka sêyê ya 2013ê de, ev nisbet heta %6,1 bi 90,7 milyar TL di aktîvan de zêde bûye.  Li ser nisbetên karên bankên tevlîbûnê, Malezya, Endonezya û welatên Kendavê xwedîyê zêdetirî 50% ji para bazarê ne, tê îdiakirin ku Tirkîyeyê di warê mezinbûnê de xwedî potansiyeleke zêdetir e.  Herwiha, Tirkîye, Pakistan, Bangladeş û Endonezya di nav bankên tevlîbûnê de welatên pêşeng in.  Erebistana Siûdî, Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Malezya sê bazarên herî mezin ên bankên tevlîbûnê ne, ji alîyê aktîvan ve. Îran xwedîyê %36 ji aktîvên dinyayê yên bankên tevlîbûnê ye, Malezya %17, Erebistana Siûdî %14 û Tirkîye jî %3,1 xwedîyê para bazarê ye. 

Li gor Ernst & Young, aktîvên bankkarîya tevlîbûnê ya global di sala 2015ê de gihiştiye 930 milyar dolarên amerîkî, gava nisbetên mezinbûnê li temamê mintiqeyan li gorî salên berê kêm bûne.

## Lîsteya bankên tevlîbûnê
* Banka Tevlîbûnê ya Zîraetê
* Bankê Tevlîbûnê ya Vakifê
* 
* Banka Tevlîbûnê ya Albaraka Turkê
* 

## Fesixkirî

Banka Tevlîbûnê ya Asyayê (di sala 1996ê de hate avakirin, di sala 2016ê de hate girtin)

## Çavkanî
Pieter Geirits

**Pieter Geirits** (jdb. 10 îlon 1930 - m. 27 tebax 2025) çalakvan û piştevan û hevalekî dilsoz ê kurdan ê belçîkayî û damezrînerê Mala Kurdî li Bruksela paytexta Belçîkayê bû. Mala Kurdî (bi holendî: *Koerdisch huis*) navendeke ji bo parastina ziman û çanda kurdî ye.

Geirits di 1996an de navenda Mala Kurdî li Brukselê saz kir. Ji xeynî çalakiyên çandî, ew weke piştevan û alîkarê penaberên kurd jî dihat naskirin. Pieter Geirits bi Perwîn Cemîl Paşa re zewicî bû.

## Mirin
Geirits di 27ê tebaxa 2025an de li Brukselê di 95 saliya temenê xwe de mir.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên belçîkayî
Kategorî:Mala Kurdî li Brukselê
Xelata Planeta

thumb|Salona galaya xelata Planetayê (2007)
**Xelata Planeta** xelateke edebî ye ku di sala 1952an de li Barselonayê ji aliyê damezrînerê weşanên Planeta José Manuel Lara Hernández ve bi armanca pêşvebirina berhemên ne çapkirî yên nivîskarên bi zimanê spanî hate damezrandin.

Ji wê demê ve ew mezin bûye û li gorî serdemên dîrokî yên piştre xwe guhertiye, heta ku piştî nêzîkî heftê salan, ew bûye nasnameya herî girîng a edebî û civakî ya edebiyata bi kastîlî (spanî).

Her sal, 15ê çiriya pêşîn yek ji bûyerên herî bendewar di salnameya wêjeyî ya Spanyayê de ye. Xelat bi 150.000 ewro ye û weşandina berhema serketî dide.

## Lîsteya xelatgirên Planetayê

## Çavkanî

## Grêdanên derve
* Premioplaaneta.it  (Girêdana Îtalî)
* planetadelibros.com (Planeta pirtûkên spanî ji bo firotanê)

Kategorî:Avabûnên 1952an li Spanyayê
Kategorî:Xelatên di 1952an de hatine çêkirin
Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê
Xelata wêjeyî ya DeA Planeta

**Xelata wêjeyî ya DeA Planeta** (bi îtalî: *Premio DeA Planeta*) xelatek wêjeyî bû ku her sal ji bo berhemên çîrokî yên nehatine weşandin ên bi zimanê Îtalî dihat dayîn.

Ew ji hêla "Planeta De Agostini" ve hate damezrandin, ku ev hevbendiyek di navbera weşanxaneya spanî "Grupo Planeta" û weşanxaneya îtalî "De Agostini" de ye, bi armanca kifşkirina romanên bi kalîte.

Xelat xelatek Euro 150,000 û weşandina berhema serketî dide.

## Serketî û fînalîst

* **2019**
** *Nel silenzio delle nostre parole,* Simona Sparaco
** *La marocchina,* Silvia Bottani
** *La congregazione,* David Mancini (pseudonimo)
** *Io sono luce,* Rosa Matteucci
** *L’esercizio* di CP (pseudonimo)
* **2020**
** *Le imperfette,* Federica De Paolis
** *Jacu,* Paolo Pintacuda
** *Il ladro di note,* Greta Leone (pseudonimo)
** *Terre di vento,* Marco Steiner
** *Il pugnale di ossidiana,* Giulia Nebbia
## Çavkanî

## Binêre herwiha
* Xelata Planeta

## Grêdanên derve
* Premioplaaneta.it 

Kategorî:Xelatên wêjeyî yên îtalî
Kategorî:Xelatên wêjeyî yên Îtalyayê
Çiyayê Keşîş

**Çiyayê Keşîş** çiyayekî Bakurê Kurdistanê ye ku yek ji çiyayên li ser sinorê erdnîgariya herî bakurê Kurdistanê ye. Çiya yek ji wan çiyayan e ku Deşta Erzînganê dorpêç dike û li bakurê rojhilatê deştê bilind bûye. Xala herî bilind a çiyê, ku ber bi aliyên bakurê rojava û başûrê rojhilat ve dirêj dibe, girê Keşîş e ku bi bilindahiya 3.549 metreyan bilind bûye. Girê Keşîş di heman demê de xala herî bilind a parêzgeha Ezirganê ye.

Çiyayên Keşîş bakurê bajar û deşta Ezirganê dorpêç dikin ku di çalekiyeke tektonîk de deşt daketiye û li aliyê başûr ve heya Rêzeçiyayên Munzûrê dirêj dibe.

## Jeolojî
Çiyayên Keşîş ku di navbera Deşta Ezirganê û Depresyona navçeya Moseyê de ye ku bi gelemperî ji serpentînîyên ji serdema kretasê çêbûye. Li beşên başûr ên beşa navendî ya çiyê, formasyonên qeşayî yên ku ji serdema pleyistosenê maye, têne dîtin. Nebûna şopên cemedê li ser çiyayên başûr girîngiya bandora aliyê rûyê rojê nîşan daye.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
The Stoning of Soraya M.

**The Stoning of Soraya M.** (bi farsî: سنگسار ثریا م., bi kurdî: *[[Ricmkirin]]a Soraya M.* : .) fîlmeke drama ya amerîkî ye, ku di sala 2008an de bi zimanê farisî hate çêkirin. Fîlm li ser bingeha pirtûka rojnamevanê fransayî-îranî Freidoune Sahebjam ya bi navê *La Femme Lapidée* (Jina ricmkirî) hatiye adaptekirin, ku di sala 1990an hate weşandin.

Derhêneriya fîlmê ji aliye Cyrus Nowrasteh ve hate kirin. Tê de Shohreh Aghdashloo (ku ji bo Xelata Akademiyê hatiye berendamkirin) di rola Zahra de, Jim Caviezel di rola rojnamevanê biyanî Freidoune Sahebjam de, û Mozhan Marnò jî di rola Soraya Manutchehri de dilîzin.

Fîlm cara yekem di sala 2008an de li Toronto International Film Festival hate pêşandan û li wir Xelata Hilbijartina Derhêner wergirt. Herwiha ji bo Xelata Hilbijartina Gel a Cadillac jî bû duyem. Pirtûka ku fîlm li ser hatiye çêkirin li Îranê hate qedexekirin.

## Dîroka bingehîn
Soraya Manoutchehri (m. 15ê tebaxa 1986an, li Kuhpayeh nêzîkî Îsfehanê, Îran) jineke îranî bû, ku ji ber îdiaya zînayê bi recmandinê hatibû îdamkirin. Doza wê bala cîhanê kişand ser xwe û bû yek ji mînakên herî naskirî yên pratîka recmandinê li Îranê piştî Şoreşa Îslamî ya sala 1979an.

### Jiyan
Derbarê jiyana destpêkê ya Soraya Manoutchehri de zêde tişt nayê zanîn. Ew zewicî bû û dayika gelek zarokan bû. Ji ber ku mêrê wê dixwest jê veqete, mêrê wê ew bi zînayê sûcdar kir, da ku zorê bide hevberdanê û bikare bi jineke ciwan re bizewice.

### Sûcdarî û îdamkirin
Di sala 1986an de, Soraya ji aliyê mêrê xwe û rûspiyên herêmî ve bi zînayê hat sûcdarkirin. Li gorî hiqûqa şerietê, zîna (zina) bi îdamkirinê dihat cezakirin, ger sûc bi şahidan an jî bi îtîrafê bihata îspatkirin. Rexnegiran paşê destnîşan kirin, ku di pêvajoyê de kêmasiyên cidî yên hiqûqî hebûn û sûcdarî li ser îdiayên derew bûn.

Di 15ê tebaxa 1986an de, Soraya li Kuhpayehê bi rêya ricmkirinê hate kuştin. Kuştina wê bi awayekî giştî pêk hat û zilamên gund tê de beşdar bûn. Li gorî şahidiya şahidên bûyerê, pêvajo demeke dirêj berdewam kir û tijî hovîtî bû.

## Berteka navneteweyî
Ev rûdan bi saya rojnamevanê fransî-îranî Freidoune Sahebjam hate nasîn, ku di sala 1990an de pirtûka bi navê *La Femme lapidée* (Jina ricmkirî) weşand. Di pirtûkê de, wî şert û mercên kuştinê li ser bingeha axaftinên bi şahidan, nemaze bi Zahra, xaltiya Soraya re, vegot.

Pirtûk li seranserê cîhanê bû bestsellerek û bala cîhanê kişande ser pratîka recmandinê li Îranê. Di sala 2008an de, adaptasyona fîlmê ya amerîkî *The Stoning of Soraya M.* (Ricmkirina Soraya M.) hate weşandin, ku li gelek welatan li ser mafên jinan, hiqûqa îslamî û cezayê îdamê nîqaş derxist.

## Bandora pirtûk û fîlma bûyerê
Soraya Manoutchehri ji hingê ve bûye sembola qurbaniyên tundûtûjiya li ser bingeha zayendî, û ji bo jinên ku di civakên baviksalarî de rastî zordarî û kêmasiya hiqûqî tên. Rêxistinên mafên mirovan wek Amnesty International û Human Rights Watch, gelek caran doza wê destnîşan kirin, da ku balê bikişînin ser pirsgirêka ricmkirin û dozên bi darê zorê li Îranê.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên 2008an
Birca Mîladê

**Birca Mîladê** yan jî **birca Tehranê** (bi farisî: برج میلاد, *Borj-e Milād*) birceke pirarmanc e ku li Tehrana paytexta Îranê hatiye avakirin. Birca Mîladê yekem birca telekomunîkasyonê ya cîhanê ye ku di sala 1997an de çêkirina bircê hatiye destpêkirin û di sala 2008an de jî bi dawî bûye. Birc avahiya herî bilind ê Îranê ye û 24em avahiya herî bilind ê cîhanê ye. Avakirina bircê nêzîkî 11 sal û 7 mehan berdewam kiriye.

Birc li Tehranê di navbera Şehrek-e Xerb (*Shahrak-e Gharb*) û navçeya Gîşayê (*Gisha*) de ye û ji bingehê heta serê antênê 435 metre bilind e. Serî ji podeke mezin ê ku 12 qatan pêk tê û bilindahî ya banê podê 315 mêtre ye.

Ev birc beşek ji navenda bazirganî û konferansê ya navneteweyî ya Tehranê ye ku di nav xwe de otêlek pêncstêrk, navendeke konferansê, navendeke bazirganiya cîhanî û parkekê înformatîkê vedihewîne.

## Çavkanî

Kategorî:Avahiyên di 2007an de hatine xilaskirin
Kategorî:Avahiyên li Tehranê
Kategorî:Balaxaneyên li Îranê
Kategorî:Mîmarî li Îranê
Kategorî:Tehran
Doxanon

**Doxanon** (bi tirkî û fermî: *Doğanlıkarahasan*) taxek e li şaredarî û navçeya Dulkadiroğlu, parêzgeha Mereşê, Bakurê Kurdistane (Tirkiye) ye. Ev gund warê kurdên elewî ye. Berî ji nû ve rêxistinbûna sala 2013an, gund ser bi Narliyê, Baxarcixê bû..

## Çavkanî

Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye
Kendava Îzmîrê

**Kendava Îzmîrê** (, ), kendaveke ku berê wekî **kendava Smîrnayê** dihate zanîn. Kendav li ser peravê Deryaya Egeyê ye ku kendav di navbera nîvgirava Karaburunê û navçeya Foçayê de ye ku dirêjahiya kendavê 64 kîlomêtre û firehiya kendavê 32 kîlomêtre ye. Bendera Îzmîrê li ser vê kendavê ye ku yek ji bênderên serekeyê li ser Deryaya Egeyê ye.

## Erdnîgarî
Kendava Îzmîrê ji dûrahiya 13 mîlên deryayî di navbera pozikê Kanlikayayê ku li nîvgirava Karaburunê ye û pozikê Aslanê li navçeya Foçayê ye, dest pê dike. Kendav ji aliyê awayê ji sê beşan pêk hatiye. Beşa yekem ku wekê kendava hundirîn hatiye binavkirin, di navbera navçeyên Çiğli û Balçovayê de ye. Beşa duyem ku wekê kendava kevin hatiye binavkirin di navbera navçeyên Çiğli û Güzelbahçeyê de ye û beşa sêyem jî kendava derve ye ku li rojavayê van beşên kendavê dimîne.

Girava Uzunadayê girava herî mezin ê kendava Îzmîrê ye. Giravên din ên sereke yên li kendavê girava Hekim û girava Karantinayê ne. Giravên Çiçekê ku ji çar girav û ji du zinaran pêk tên, li perava navçeya Urlayê ne. Giravên li navçeya Foçayê ku li peravên Foçayê ne, ji neh girav û keviran pêk tên ku girava herî mezin girava Orakê ye. Girava Büyükadayê yek ji çend giravên ku li ser peravên nîvgirava Karaburunê ye.

## Jeolojî
Kendava Îzmîrê di serdema jeolojîk a Kuaternarê de ava bûye. Geliyê kendavê ya ber bi rojhilat û rojava ve ji ber şikestina xetên şikestekê pêk hatiye. Di sala 2016an de çar xetên şikestinên nû li kendavê hatine dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Kategorî:Kendavên Tirkiyeyê
Manîsa (parêzgeh)

**Parêzgeha Manîsayê** (bi tirkî: *Manisa ili*) parêzgeh û şaredariyeke mezin e li rojavayê Tirkiyeyê e. Rûbera wê 13.339 kîlometre çargoşe ye, û nifûsa wê 1.468.279 e (2022). Parêzgehên wê yên cîran li rojava Îzmîr, li başûr Aydin, li başûrê rojhilat Denizli, li rojhilat Uşak, li bakurê rojhilat Kütahya û li bakur Balıkesir in. Bajarê Manîsayê navenda û paytexta parêzgehê ye. Koda trafîk û postayê 45 e.

## Nifûs

## Navçeyên Manîsayê
thumb|çep|Nexşeya navçeyên parêzgehê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare
Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Îzmîr (parêzgeh)

**Parêzgeha Îzmîrê** (tirkî: *İzmir ili*) parêzgeh û şaredariyeke metropolîtan a Tirkiyeyê ku li rojavaya Anatolyayê, li ser perava Egeyê ye. Navenda parêzgehê bajarê Îzmîrê ye ku bi xwe ji 11 navçeyên navendî yên parêzgehê ji 19e navçeyên derveyî, bi temamî ji 30 navçeyan pêk tê. Li aliyê rojava ji aliyê Deryaya Egeyê ve hatiye dorpêç kiriye. Rûbera parêzgehê 11,891 kîlomêtre çargoşe ye û nifûsa parêzgehê 4.462.056 kes e (2022). Parêzgehên cîran Balikesîr li bakur, Manîsa li rojhilat û Aydîn li başûr in. Koda trafîkê ya parêzgehê 35 e.

## Nifûs

## Navçeyên Îzmîrê

File:İzmir location districts.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%C4%B0zmir_location_districts.svg|Navçeyên parêzgeha Îzmîrê


## Wênedank

File:Ephesus_Celsus_Library_Façade.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ephesus_Celsus_Library_Fa%C3%A7ade.jpg|alt=The ancient city of Ephesus is in the Province of İzmir|Bajarê kevnar Efesos li parêzgeha Îzmîrê
File:Agora_of_Smyrna,_built_during_the_Hellenistic_era_at_the_base_of_Pagos_Hill_and_totally_rebuilt_under_Marcus_Aurelius_after_the_destructive_178_AD_earthquake,_Izmir,_Turkey_(18699693425).jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Agora_of_Smyrna,_built_during_the_Hellenistic_era_at_the_base_of_Pagos_Hill_and_totally_rebuilt_under_Marcus_Aurelius_after_the_destructive_178_AD_earthquake,_Izmir,_Turkey_(18699693425).jpg|alt=Agora of Smyrna|Agora yê Îzmîrê

File:A photo from Çeşme, Turkey.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_photo_from_%C3%87e%C5%9Fme,_Turkey.jpg|alt=Çeşme is located in the province|Çeşme li parêzgehê ye.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Metroya Îzmîrê

**Metroya Îzmîrê** toreke metroyê ye ku li Îzmîrê xizmet dike. Xwediyê metroyê Şaredariya Bajarê Mezin a Îzmîrê ye û pargîdaniya xebitandinê Izmir Metro A.Ş. ye. Tora metroyê ji xetan pêk tê yek di xebatê de ye, yek di bin çêkirinê de ye û sisê ji xetên din qonaxa sêwirandinê de ne. Xeta yekem, M1, di 22ê gulana sala 2000an de vebûye û bîst û çar rawestgehên xetê hene. Berfirehkirina dawî ya vê xetê di 4ê adara 2024an de qedîyaye û di sala 2024an de xetê 93,8 milyon rêwî veguhastiye.

## Dîrok
Çêkirina xeta M1, xeta yekem a Metroya Îzmîrê, di îlona 1992an de bi xebata sondajê dest pê kiriye û bingeha xetê di kanûna sala 1994an de hatiye avêtin. Tunelên Nenehatun û Ümmühan di çarçoveya xebatan de hatine çêkirin. Setên trênê yên pêşîn di tebaxa sala 1996an de hatine radestkirin. Qonaxa yekem ku ji deh rawestgehên di navbera Üçyol û Bornovayê de pêk dihatin, di nîsana sala 2000an de qediya û di 22ê gulana 2000an de ketiye xizmetê.

## Çavkanî

Kategorî:Torên metroyê
Afyonkarahîsar (parêzgeh)

**Parêzgeha Afyonkarahisarê** (, bi tirkî: *Afyonkarahisar ili*), pir caran bi kurtasî wekî **parêzgeha Afyonê** tê zanin ku parêzgehekî li rojavayê Tirkiyeyê e. Rûerda parêzgehê bi qasî 14.016 kîlometre çargoşe ye û nifûsa parêzgehê li gorî serjimeriya sala 2022an 747.555 kes e. Navenda birêvebirina parêzgehê bajarê Afyonkarahisarê ye.

Parêzgehên cîran li bakurê rojava Kütahya, li rojava Uşak, li başûrê rojava Denizlî, li başûr Bûrdûr, li başûrê rojhilat Isparta, li rojhilat Qonye û li bakur Eskişehir e.

## Navçeyên Afyonê
thumb|çep|Nexşeya navçeyên Afyonê
17e navçeyên parêzgehê ev in:

## Nifûs

## Galerî

Wêne:AfyonBurgberg.jpg|Keleha Afyonkarahisarê
Wêne:AyazinGräber.jpg|Gorên kevirî li gundê Ayazin
Wêne:Afyon-Kocatepe'den Görünüm.jpg|Gundewar ji girê Kocatepe


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Kütahya (parêzgeh)

**Kütahya** parêzgeheke Tirkiyê ye ku dikeve rojavayê Anatolyayê. Navenda parêzgehê bajarê Kütahya ye.

## Navçeyên parêzgeha Kütahyayê
* Kütahya, navenda parêzgehê
* Altıntaş
* Aslanapa
* Çavdarhisar
* Domaniç
* Dumlupınar
* Emet
* Gediz
* Hisarcık
* Pazarlar
* Simav
* Şaphane
* Tavşanlı

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Qada Qonaxê

**Qada Qonaxê** (bi tirkî: *Konak Meydanı*) qadeke geştiyarî ye ku li navçeya Konak a Îzmîrê ye û ligel qada Cumhuriyetê û qada Gündoğduyê yek ji yek ji qadên herî girîng ên bajêr e.

Bircê Saetê ya Îzmîrê, Mizgefta Yali ya Qonaxê, Avahiya Hikûmetê, Abîdeya Guleya Yekem û Avahiya Şaredariya Bajarê Mezin a Îzmîrê li derdora qada qonaxê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Qadên li Îzmîrê
Fîloktêtês

**Fîloktêtês** (yewnanî: Φῐλοκτήτης) lehengekî di mîtolojiya yewnanî de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Argonot
Kategorî:Evîndarên mêr ên Hêraklês
Kategorî:Kesên Şerê Troyayê
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya Hêraklês
Giravên Egeyê

thumb|Nexşeya giravên Deryaya Egeyê ku komên giravan nîşan dide.
**Giravên Egeyê** komeke komgiravên Deryaya Egeyê ye ku di navbera nîvgirava Anatolyayê û nîvgirava Yewnanistanê de ne. Giravên Egeyê nêzîkê 3000 girav û giravên piçûk pêk hatiye ku li ser rûbereke 23.000 kîlomêtre çargoşe belavbûne. Girav bibin çend komgiravan hatine dabeşkirin ku di nava van komgiravan de komgiravên Dodêkanêz, giravên Kîkladê, komgiravên Sporadê, komgiravên Saronî û Giravên Egeya Bakur û her wiha Krît û giravên derdora giravê hene.

Piraniya Giravên Egeyê giravên Yewnanistanê ne ku di navbera neh herêmên îdarî de hatine dabeşkirin. Tenê milkên Tirkiyeyê yên girîng li Deryaya Egeyê girava Îmbros (Gökçeada) û girava Tenedos (Bozcaada) ne ku li bakurê rojhilatê deryayê ne. Çend giravên biçûktir ên li peravên rojavayê Tirkiyeyê jî di bin serweriya Tirkiyeyê de ne. Girav di mehên havînan de germ in û di mehên zivistanên nerm û xwedî avhewayeke germ a Deryaya Navîn e.

## Çavkanî


Kategorî:Giravên Deryaya Navîn
Kategorî:Komgirav
Lîsteya giravên Yewnanistanê

Li Yewnanistan gelek girav hene ku li gorî texmînan hejmara giravan ji 1.200 heta 6.000 giravan diguhere ku li gorî mezinahiya herî kêm a ku divê were hesibandin. Hejmara giravên niştecîbûyî di navbera 166 û 227 de de ye.

## Giravên Yewnanistanê li gorî mezinahiyê
[thumb|[Krît, girava herî mezin a Yewnanistanê (wêneyekî NASAyê ye).]]
[thumb|[Rodos (NASA)]]
[thumb|Ji çepê ber bi rastê, girava mezin a [Kefalonya, girava Îtaka û girava herî biçûk li jorê girava xalî ya bi navê Atokos (NASA).]]

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Pira Fatih Sultan Mehmet

**Pira Fatih Sultan Mehmet** yan jî **pira duyem** yek ji sê pirên daliqandî yên li ser tengava Stembolê ye ku parzemînên Ewropa û Asyayê bi hev ve girê dide. Dirêjahiya di navbera blokên lengeran de 1.510 metre ye, firehiya pirê 39 mêtre û bilindahî ya ji asta deryayê jî 64 mêtre ye.

Di 29ê gulana sala 1985an de xebatên çêkirina pirê hatiye destpêkirin û avakirina pirê di 4ê kanûna pêşîn a sala 1985an de hatiye destpêkirin. Ev projeya ku heta roja îro jî di nav mezintirîn pirên daliqandî yên pola yên cîhanê de ye, di rêza 14em de ye ku di 3ê tîrmeha sala 1988an de ji aliyê serokwezîrê wê demê Turgut Özal ve hate vekirin. Projeya pirê ji aliyê pargîdaniyên brîtanî Freeman, Fox û Partners û ji pargîdaniya BOTEKê ve hatine xêz kirin û avakirina pirê jî ji aliyê konsorsiyûmeke ku ji Tirkiyeyê pargîdaniya STFA û ji Japonê jî ji pargîdaniyên Ishikawajima Harima Heavy Industries Co. Ltd., Mitsubishi Heavy Industries Ltd. û Nippon Kokan K. K. pêk dihatin bi lêçûna 125 milyon dolarên amerîkî hatiye çêkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1988an li Tirkiyeyê
Kategorî:Pirên daliqadî
Kefalonya

**Kefalonya** (bi yewnanî: Κεφαλονιά) yek ji giravên Yewnanistanê ye û girava herî mezin a Giravên Îyonî yên li rojavayê Yewnanistanê ye ku piştê giravên Krît, Euboea, Lesbos, Rodos û Kîosê 6em girava herî mezin ê Yewnanistanê ye. Girav yek ji yekîneyên herêmî yên cuda ya herêma Giravên Îyonî ye. Girav berê dîyoseza Katolîk a Latînî ya Kefalonya-Zakynthos (Kefalonia-Zante) bû û tenê Kefalonya bû. Bajarên herî mezin ên Kefalonyayê Argostolî û Lixorî ne.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya giravên Yewnanistanê

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Korfû

**Korfû** yan jî **Kerkiya** (bi yewnanî: Κέρκυρα) yek jş giravên yewnanî yê li Deryaya Îyonî ye û yek ji Giravên Îyonî ye. Girav tevî giravên xwe yên piçûk sinorê bakurê rojavayê Yewnanistanê pêk tîne. Girav beşek ji yekîneya herêmî ya Korfuyê ye û bi giravên Othonoi, Erekoussa û Mathrakiyê re jî aliyê sê şaredariyan ve tê birêvebirin. Bajarê sereke yê giravê wekê Korfûyê hatiye binavkirin û Zanîngeha Îyonî li vê giravê ye.

## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya giravên Yewnanistanê

## Çavkanî

Kategorî:Cihên li mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Rajekar

**Pêşkêşker** an **servir**, an jî **server** (bi soranî: *rajekar*, bi înglîzî: *server*) kompîtereke agahiyan dide komputerên din ên ku li ser toreke komputeran jê re *[[client]]* (rajexwaz/rajegir) tê gotin. Ev mîmarî wekî modela client-server tê binavkirin. Rajekar dikarin fonksiyonên cûrbecûr peyda bikin ku pir caran jê re "xizmet" (raje) tê gotin, wek parvekirina daneyan an çavkaniyên di navbera gelek rajexwazan de an jî pêkanîna hesaban ji bo rajexwazek.

## Çavkanî
Algoz, Gexî

Gundê **Algoz ân Elagoz** jî tê nasîn, gundekî girêdayî navçeya **[[Gêxî]]** ya **[[Çewlîg]]ê** ye. Ev gund di warê erdnîgarî û civakî de xwedî taybetmendiyên herêma Serhedê ye. Gelê gund bi piranî **[[Kurd]]** in. Zimanê sereke yê ku tê axaftin, zimanê **[[Zimanê kurdî|Kurdî]]** ye (bi zaravayê Kurmancî).
Lara Dizeyee

**Lara Dizeyee** (* li Viyana, Awistirya) sêwirînereka modayê ya kurd e. Ew di heman demê de balyoza çandî ya Kurdistanê ya Zanîngeha Silêmaniyê ye. Dizeyee yekem sêwirînekera modayê ye ku cil û bergên kurdî di Hefteya Modayê ya Parîsê de nîşan daye.

## Kurtejiyan
Lara Dizeyee li Viyana, paytexta Awistiryayê, ji dayik bûye û li DYAyê mezin bûye. Bavê wê Homer Dizeyee helbestvan û stranbêjekî kurd e. Piştî ku bavê wê ji aliyê rejîma Sedam Huseyn ve hat tehdîtkirin, malbata wê dema ku ew dozdeh salî bû koçî DYAyê kir. Wê li Zanîngeha George Mason li Vîrjînyayê di warê Pêwendiyên Navneteweyî de bawernameya xwe qedandiye. Dizeyee li Hewlêrê, li Kurdistanê zêdetirî yazdeh salan di sektora neft û gazê de xebitiye. Ew her wiha rêvebera HR (Çavkaniyên Mirovan) ya Zanîngeha Amerîkî ya Kurdistanê bû.

## Sêwirîneriya modayê
Lara Dizeyee heta niha sê koleksiyon (berhevok) çêkirine: *Xewn* (Dream), *Agir* (Fire) û *Okyanûs* (Ocean). Koleksiyona *Agir* ji bo Jîna Emînî hatiye terxankirin, ew jina ciwan a kurd a ku li dijî rêzikên cilûbergan ên Îranê derketibû, hatibû girtin û di bin çavan de jiyana xwe winda kiribû. Ji bo vê koleksyonê, wê nîgarên kurdî bi yên unîformên leşkerî yên Pêşmergeyên kurd re li hev anî.

Sêwiranên wê bi gelemperî têkiliyên malbatî jî di nav xwe de dihewînin. Mînak, ew di zarokatiya xwe de heyrana cilên dapîra xwe bû. Bavê wê jî bandor li ser karê wê kiriye, û wê navê diya xwe daye cilekê. Dizeyee giringiyê dide vê yekê, ku qumaşên ji bo cilên wê ji Kurdistanê bên û hêza xwe di wê yekê de dibîne, ku van qumaşan bi zêrên guncaw re têkel bike.

### Hefteya Modayê ya Parîsê
Di tîrmeha 2023an de, koleksiyona wê ya payîzê di Hefteya Modayê ya Parîsê de hate pêşandan. Bi vî awayî, ev yekem car bû ku cilên kurdî di vê pêşangehê de bêne nîşandan. Yek ji armancên wê ew e, ku cilên kurdî mîna Sariya hindî ji cîhanê re bên naskirin. Di cotmeha 2023an de, ew ji aliyê Zanîngeha Silêmaniyê ve wekî balyoza çandî ya Kurdistanê hate destnîşankirin.

### Hefteya Modayê ya Mîlanoyê
Lara Dizeyî di îlona 2025an de bi koleksiyona xwe ya bi navê "Mîlanoya Efsûnî" (Milan Enchanted) beşdarî Hefteya Modayê ya Mîlanoyê ya bihar û havîna 2026an bû û carek din çanda kurdî nîşanî cîhanê da. Koleksiyona ku encama xebata 9 mehan bû, ji 30 dîzaynên cuda pêk tê ku her yekê ji wan çîrokek ji dîrok, çand û sembolên neteweyî yên Kurdistanê vedibêje. Dîzaynên din çîrokên cuda vedibêjin, ku di nav wan de dîzayneke ji bo Newrozê, Rojhilatê Kurdistanê, Şahbanû Îştar, Hepsexana Neqîb û çanda kurdên Êzidî hatine terxankirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1883
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Sêwirîner
Kategorî:Sêwirînerên kurd
Lemnos

**Lemnos** (bi yewnanî: Λήμνο) yek ji giravên Yewnanîstanê ya li bakurê Deryaya Egeyê ye. Ji hêla îdarî ve girav di nav yekîneya herêmî ya Lemnos de şaredariyek cuda pêk tîne ku beşek ji herêma bakurê Egeyê ye. Bajarê sereke yê giravê û navenda şaredariyê bajarê Mîrînayê ye. Girav bi rûbera 477.583 kîlomêtreçargoşe 8em girava herî mezin ê Yewnanistanê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya giravên Yewnanistanê
## Çavkanî

Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Samos

**Samos** (bi yewnanî: Σάμος, *Sámos*) yek ji giravên Yewnanistanê ye ku li rojhilata Deryaya Egeyê ye. Girav li başûrê girava Xiosê, li bakurê girava Patmosê û yek ji giravên komgirava Dodekanesê ye. Samos yek ji giravên Yewnanistanê ye ku li beravên rojavayê Tirkiyeyê ye ku ji bi Tengava Mycale ya bi firehiya 1.6 kîlometre veqetandî ye. Girav yekîneyeke herêmî ya cuda ya herêma bakurê Egeyê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya giravên Yewnanistanê
## Çavkanî

Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Zakîntos

**Zakîntos** (bi yewnanî: Ζάκυνθο) yek ji giravên Yewnanistanê ye ku li Deryaya Îyonî ye. Girav yek giravên îyonî ye ku bi rûbera giravê 405.55 kîlomêtreçargoşe ye. Navên mîna hemî navên wekhev ên ku bi -nthos diqedin, bi koka xwe berî mîkenî ye an jî ji serdema pelazgî ye. Di mîtolojiya yewnanî de hatiye ravekirin ku girav navê xwe ji Zacynthus ku kurê serokê evsanewî ya arkadî ya Dardanusê hilda ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya giravên Yewnanistanê
## Çavkanî

Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Amedî, Erxanî

**Amêdî**, **Amedî** (, bi tirkî: *Armutova*), gundekî ku bi navçeya Erxeniya Diyarbekirê ve girêdayî ye.

## Mijarên têkildar
* Amêdî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxeniyê
Parsekî

**Parsekî** an **xwazokî** kiryareke lavakirin û parskirin e ji bo bêberamberî berjewendî - bi gelemperî pere - bistînin. Ji kesê ku vê yekê dike jê re **parsek** an **xwazok** tê gotin. Parsek dikarin vê yekê li cihên gelemperî yên wekî korîdorên veguhastinê, parkên bajêr û bazaran bikin. Ji bilî pere, ew dikarin xwarin, vexwarin, cigare an tiştên din ên biçûk jî bixwazin

[thumb|Parsekek li kolana [Nîşapur, Îran, 2009]]
[thumb|Parsekiya li ser trafîkê, Denver, [Colorado, 2018]]
[thumb|Parsekiya li ser çirayên trafîkê li [Patras, Yewnanistan, 2010]]
[thumb|Parsekek li [Uppsala, Swêd, 2014]]
[thumb|Parsekî ji ziyaretvanên cihekî pîroz, [Sarnath, Hindistan, 2010]]
Alzan

**Alzan**, **Aluzan** (, , ), gundekî bi ser navçeya Çewlîga Bîngolê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çewlîgê
Arçûg

**Arçûg**, **Erçûg** (, , ), gundekî bi ser navçeya Çewlîga Bîngolê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çewlîgê
Jane Goodall

**Jane Goodall**  (jdb. 3 nîsan 1934, London, Brîtanya - m. 1 çiriya pêşîn 2025, Los Angeles, DYA), prîmatolog û etolog û antropolog û aktîvîsteke brîtanî bû.

Goodall di warê etolojiya prîmatan de, bi nemazeyî li ser şempanzeyan, wek pispora herî bijarte tê hesibandin.

## Girêdanên derve
*  https://education.nationalgeographic.org/resource/jane-goodall/
*  https://janegoodall.org

## Çavkanî

Kategorî:Etologên brîtanî
Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Mirin 2025
Kategorî:Prîmatologên brîtanî
Mick Wingert

thumb|Mick Wingert (2023)
**Mick Wingert** (z. 4ê tîrmehê 1974'an li Lemoore, California, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Încîla kurdî

thumb|Încîla kurdî ya bi navê „Kitêba Pîroz“.
**Încîla kurdî** wergerek Încîlê (Peymana Kevin û/an Peymana Nû) bo zimanekî kurdî an devokek kurdî ye. Ji ber ku kurdî xwedî çend devok û zarava ye, nemaze soranî (kurdîya navendî) û kurmancî (kurdîya bakur), zazakî/kirmanckî an badînî, pêwîst e her versiyon ji bo xwendevanan li gor çand, şêwaza nivîsandinê û termînolojî be.

Beşên Încîlê ji sedsala 19an ve hene, lê îro wergerên Încîlê yên temam (an jî Ahîdên temam) bi taybetî bi zaravayên standard ên kurmancî û soranî hene. Saziyên dêrî û enstîtuyên wergerê yên nûjen nivîsan bi awayê dîjîtal jî (applîkasyon, malper, podcast) peyda dikin.

## Dîrok
Ji ber ku zimanê kurdî xwedî çend zarava û devokên sereke ye (bi taybetî kurmancî li bakur û soranî li navend/başûr), werger bi alfabeyên cuda derketin (alfabeya ermenî, alfabeya erebî û farsî, alfabeya latînî, û di dema Yekîtiya Sovyetê de jî alfabeya kîrîlî). Ji ber vê yekê yekê standardkirina nivîsên încîlê bi kurdî ji bo demeke dirêj bi zehmet bû.

Wergera yekemîn a Încîlê bo kurdî di sedsala 19an de dest pê kir, dema ku beşên Peymana Nû bi Kurmancî hatin weşandin. Wek mînak, Stepan, karmendekî ermenî yê Civata Încîlê ya Amerîkî (American Bible Society), wergera pirtûka Mizgînî di sala 1857an de bi alfabeya ermenî weşand. Wergêrên din xebatkarên civatên încîlî yên rojavayî û xebatkarên herêmî bûn. Van çapên destpêkê bingehek ji wergerên din ên perçe-perçe (fragmentarî) yên sedsala 19an û destpêka sedsala 20an re danîn. Beşa mayî ya Peymana Nû di sala 1872an de li Stembolê ji aliyê Isaac Grout Bliss ve bi alfabeya ermenî hate peyda kirin.

Di sedsala 20an de, civatên mîsyonerî û yên încîlê yên cuda xebata wergerandinê domandin; pirtûkên cuda (Mizgînî, Zebûr, Peymana Nû) bi zarava û alfabeyên cuda hatin weşandin. Projeyên nûjen ên girîng wergerên bi kurmancî ne, wekî Kitêba Pîroz, û her weha wergerên ku ji aliyê rêxistinên wekî Bible Society an Biblica ve hatine piştgirîkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Wêjeya kurdî
Kategorî:Xiristiyanî li Kurdistanê
Kategorî:Zimanê kurdî
Lîsteya rêzeçiyayên herî dirêj ên Cîhanê

thumb|upright=1.3|Dîmenek ji Çiyayên Andê ku ji sedan lûtkeyên çiyayî pêk tê.
Rêzeçiyaya herî dirêj e cîhanê rêzeçiyayên Andê ne ku bi qasî 7,000 kîlomêtre dirêj e. Ev rêzeçiya di nav sinorên heft welatan derbas dibe ku ji bakur ber bi başûr ve li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe. Rêzêçiya di nav sinorên welatên wekê Venezuela, Kolombiya, Ekvador, Peru, Bolîvya, Şîlî û Arjentînê ve derbas dibe. Lûtkeya herî bilind çiyayê Aconcagua ye ku bi qasî 6.962 mêtre bilind e.

## Çêbûn
Zencîreyên çiyayan bi gelemperî ji aliyê pêvajoya tektonîka plakeyan ve têne çêkirin. Plaqeyên tektonîk pir hêdî li ser mantoya Erdê, cihekî nizmtir ê kevirî ku ji hundirê Erdê tê germ kirin, diqelişin. Herikînên germê yên di mantoyê de çend beşên mezin ên qalikê Erdê dixe nav tevgerê û hêzên mezin çêdikin ku dikarin materyalê li qiraxên plakeyan bitewînin û çiyayan çêbikin. Bi gelemperî yek lewhe di bin ya din de tê zext kirin û lewheya jêrîn hêdî hêdî ji aliyê manto ve ber bi bin ve tê kişandin. Li cihê ku her du plake li hev asê dibin û ji hev derbas dibin, hinek caran dikare bibe sedem ku kevirê germ ê ji mantoyê ji qalikê erdê derkeve û volkanan çêbike. Tevgera lewheyên li hember hev jî dikare bibe sedema erdhejan.

## Lîste

## Çavkanî

Kategorî:Rêzeçiya
Zonguldak (parêzgeh)

**Zonguldak** parêzgeheke Tirkiyê ye li herêma Derya Reş.

## Navçeyên Zonguldakê
* Zonguldak (navend)
* Alaplı
* Çaycuma
* Devrek
* Gökçebey
* Karadeniz Ereğli

Li vê parêzgehê derxistina komirê navdar e.

## Çavkanî

Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Kevin Shinick

thumb|Kevin Shinick (2015)
**Kevin Thomas Shinick** (z. 19'ê adarê 1969'an li Merrick, New York, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Claire Corlett

**Claire Margaret Corlett** (jdb. 9ê tîrmehê 1999'an li Vancouver, Kolombiya Brîtanî, DYA) aktrîseke amerîkan e.

## Fîlmografî
### Anîmasiyon

### Zindî

### Listîkên vîdyoyî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Aktor
Kategorî:Aktrîsên ji Vancouverê
Kategorî:Jidayikbûn 1999
Kategorî:Mirovên zindî
Emer Xanê Şikak

**Emer Xanê Şerîfî** (soranî: عه‌مه‌ر خانی شەریفی; jdb. 1873 - m. 1958), bêhtir wekî **Emer Xanê Şikak** tê zanin, yek ji serokê eşîra kurd a şikakan bû. Emer Xan kurê Mihemed Şerîf Şerîfî bû ku piştî mirina bavê xwe di serokatiya eşîrên Kardar û Şikak de roleke girîng lîstiye. Her çend yên din bawer dikirin ku ew pismamê Simko bû, li gorî raporên herêmî, tê diyar kirin ku Emer Xan apê Simkoyê Şikak bû.

Di destpêka sedsala 20an de eşîra Şikak di bin serokatiya Simkoyê Şikak de, bi taybetî piştî wergirtina piştgiriya ji împeratoriya rûsî, bandor bi dest xistibûn. Di vê serdemê de Emer Xan bûye alîkarê sereke yê Simko yê di nav şikakan de. Piştî kuştina Simko di 1926an de, wî serokatiya eşîra Şikak digire ser xwe.

Emer Xan di sala 1946an bi Qazî Mihemed û Komara Mehabadê re hevalbendî kiriye.

## Kariyera wî
Emer Xan wek serokê sereke yê eşîra Şikak xizmet kiriye û kesayetiyek girîng ê li Rojhilata Kurdistanê bû. Li gorî raporan, wî bandorek mezin li ser çavdêrên amerîkî kiriye ku di nav de Kermit Roosevelt hebû, wî wekî 'kalê mezin ê Kurdistanê' bi nav kiriye û William O. Douglas jî ku piştî hilweşandina hikûmeta Mehabadê serdana wî kiriye.

Tevî meqamê wî yê bilind ê di Komara Mehabadê de, hinek dîroknas kiryarên wî wekî firsendperest bi nav kirine. Ew wek Wezîrê Şer hate tayînkirin û di komarê de pileya *mareşal* wergirtibû. Wekî din, ew endamê komîteya navendî ya Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê û îmzekarê Peymana Kurd-Azerbaycanê ya 23ê nîsana 1946an bû. Di dema ku ew li Mehabadê bû de, tê gotin ku wî bi George V. Allen, balyozê amerîkî li Îranê re têkilî danî. Piştî hilweşîna Mehabadê, bi destwerdana Allen bû ku Emer Xan ji darvekirina ji aliyê hikûmeta Îranê ve dûr ket.

Emer Xan bi pisporiya xwe ya leşkerî û jêhatîbûna xwe ya stratejîk  hatibû  naskirin. Hêzên wî di bin hikûmeta Mehabadê de beşdarî gelek operasyonên leşkerî bibûn. Her ku rejîm nêzîkî hilweşînê bû, wî piştgiriya xwe kişand û vegeriya mala xwe ya li Zîndeştê.

## Çavkanî


Kategorî:Jidayikbûn 1873
Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê
Kategorî:Kesên ji Zîndeştê
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1958
Kategorî:Pêşengên kurd
Kategorî:Serhildêrên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Ebas Welî

**Ebas Welî** (jdb. 1949) teorîsiyenekî siyasî û civakî yê kurd e ku di warê ramana siyasî ya modern û hemdem û siyaseta Rojhilata Navîn a modern de pispor e.

## Jînenîgarî
Welî di sala 1949an de li Mehabadê ji dayik bûye. Wî di sala 1973an de bawernameya lîsansê di Zanistên Siyasî de ji Zanîngeha Neteweyî ya Îranê wergirt. Piştre ew çû Keyaniya Yekbûyîyê da ku xwendina xwe ya masterê di teoriya siyasî û civakî ya nûjen de bidomîne. Wî di sala 1976an de bawernameya masterê di Siyasetê de ji Zanîngeha Keele wergirt. Piştre wî di sala 1983an de doktoraya xwe di sosyolojiyê de ji Zanîngeha Londonê wergirt.

Welî ji sala 1985an heta 2004an li Zanîngeha Wales, Swansea, akademîsyen bû, û ji sala 2004an heta 2006an li beşa sosyolojiyê ya Zanîngeha Bosforê ya Stembolê bû. Heta sala 2008an bû serokê Zanîngeha Kurdistanê. Piştre Welî vegeriya Zanîngeha Bosforê heta sala 2017an, dema ku hikûmeta Tirkiyeyê destûra xebata wî ji ber nerazîbûnên wî yên li dijî zextên Tirkiyeyê yên li ser kurdan betal kir.

## Xebat

* *Pre-Capitalist Iran: A Theoretical History*, New York: New York University Press, 1993.
* *Essays on the Origins of Kurdish Nationalism*, (ed.), Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 2003.
* *Kurds and the State in Iran: The Making of Kurdish Identity*, London, I.B. Tauris, 2014.
* *The Forgotten Years of Kurdish Nationalism in Iran*, Palgrave Macmillan, 2020.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Kesên ji Mehabadê
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî