open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xidir xelef

Xidir Xelefî (Eşîr)

## Esil

Bavekê Ji Dasinîyane Ku Bune Misilman Û Heta Îro Bes Ew Mane Misilman Ji Dasînîyan

## Îslama Wan

Hinek Di Bêjin Ew le Ser demê Omer Kurê Xetabî Xalîfeyê Îslamê Misilman Bune
 Û Hinek Di Bêjin Ew Li ser Demê Padşah Mihemedê Soranî Misilman Bune Belê Ya Dirstirê Ewe Ku Li Ser Demê Mîrê Soranî Misilman Bune 

## Bavik

•Mala Kelo
•Mala Dare
•Mala Asîya

## Berhemên Wan

Wan Dînê Îslamê Li Şengal Bi Hêz kir Bu Û Wan Gelek Mizgefit Ava Kirin
Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê

**Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê** hemû peywendî û têkilîyên van herdu dewletan dihundirîne. Bingeha têkiliyên Tirkiyeyê û Sûrîyê ji Şerê cîhanî yê yekem destpê dike û heta niha bi gelek pirsgirêkan berdewam dike.

## Nêrîna giştî
Piştî şerê cîhanî yê yekem dewleta Osmanî belav bû û gelek herêmên erebziman ji aliyê dewletên rojavayî ve hatin dagir kirin. Bi dûçûna peymana Sykes Pycot û Peymana Sevrê axa welatê Osmanîyan ji alîyê dewlet û rêxistinên din ve hate parve kirin. Axa dewleta Sûrî jî di bin mandaterîya Fransayê de bû. Bi dûçûna wan peymanan jî herêma Îskenderûn an jî Xetay (parêzgeh) ketibû bin destê Fransayê û di paşeroja têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê jî ev bû pirsgirêka sereke. 20ê cotmeha 1921ê de di navbera Fransayê û hikûmeta Enqereyê de hevpeymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna wê hevpeymanê parêzgeha Xetayê wek xweser ma, heta ku giştpirsîyekê dikin ku tevlî kîjan dewletê bibe.

## Peymana Dostî û Ciraniya Baş (30 gulan 1926)

### Lêzêdekirina peymanê (29 xizîran 1929)

## Gotarên têkildar
* Têkiliyên derve yên Tirkiyeyê
* Têkiliyên derve yên Sûriyê

## Çavkanî

Kategorî:Têkiliyên dualî yên Sûriyê
Sûrî
2020

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
* Sedîq Şero, şaîrê kurd (jdb. 1954).
*  – Stan Kirsch, aktorê amerîkî (jdb. 1968).
*  – Liang Wudong, doktorê çînî (jdb. 1959).
* 
** Kobe Bryant, basketbolvanê amerîkî (jdb. 1978).
** Wang Xianliang, siyasetmedarê çînî (jdb. 1957).
*  – Yang Xiaobo, siyasetmedarê çînî (jdb. 1963).
*  – Ja'Net DuBois, aktrîsa amerîkî (jdb. 1932).
* 
** Seîd Yûsiv, hunermendê kurd (jdb. 1947).
** Zeynel Abidîn Han, nivîskarê kurd.
*  – Betty Williams, aktîvîsta aştiyê ya îrlendî (jdb. 1943).
*  – Philip Warren Anderson, fizîkvanê amerîkî (jdb. 1923).
*  – Helin Bölek, çalakvana kurd (jdb. 1991).
* 4ê gulanê - Seîd Gabarî hunermendê kurd.
*  – Fred Willard, aktor û komedyenê amerîkî (jdb. 1933).
*  – Sarah Hegazi, aktîvîsta heqên LGBTê ya misrî (jdb. 1989).
* 5ê tîrmehê - Seyidxanê Boyaxçî, dengbêjê kurd.
*  – Julio Jiménez, siyasetmedarê Bolîvyayê (jdb. 1964).
*  – Adalet Ağaoğlu, nivîskara tirkiyeyî (jdb. 1929).
*  – Wilford Brimley, aktor û stranbêjê amerîkî (jdb. 1934).
*  – John Hume, siyasetmedarê îrlendî (jdb. 1937).
*  – Hemedê Dûman, hunermend û kemanjenê kurd (jdb. 1929).
*  – Ebrû Tîmtîk, parêzer û çalakvana mafên mirovan a kurd (jdb. 1978).
*  – Chadwick Boseman, aktorê amerîkî (jdb. 1976).
*  – David Graeber, aktîvîstê amerîkî (jdb. 1961).
*  – Ali Bozer, siyasetmedarê tirkiyeyî (jdb. 1925).
*  – Mehabad Qeredaxî, helbestvana kurd (jdb. 1966).
*  – Mesut Yılmaz, serokwezîrê Tirkiyeyê yê berê (jdb. 1947).
*  – Celal Melekşa, rojnamevanê kurd (jdb. 1952).
*  – Masatoshi Koshiba, fizîknasê japonî (jdb. 1926).
*  – Firset Sofî, siyasetmedarê kurd (jdb. 1978).
*  – Armando Diego Maradona, futbolvanê arjentînî (jdb. 1960).
*  – Suhaila Siddiq, siyasetmedara efxan (jdb. 1949).
*  – Jack Steinberger, fizîknasê amerîkî (jdb. 1921).
*  – Hamîde Esîl, hunermenda efxanî (jdb. 2000).
*  – Engin Nurşani, stranbêjê alman bi eslê xwe kurd (jdb. 1984).
Silo Qiz

**Silo Qiz**, **Sılo Qıc** () dengbêjekî navdar ê Dêrsimê bû û yek ji şahidên dawî yên Komkujiya Dêrsimê (1937-1938) jî bû.

Silo Qiz ê 104 salî di 14ê kanûna pêşîn a 2019an de li Mamekiyê çû ber dilovaniya xwedê û li gundê xwe Millî hate veşartin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Belgefîlm

Kategorî:Dengbêj
Rast

[thumb|[Sîstemeke koordînatên kartêzyen: x (rast (bi îngilîzî: *right*) û çep (*left*)); y (pêşde (*forward*) û paşde (*backward*); z (berjor (*up*) û berjêr (*down*) li gorî aliyê ku mirov pê ve dimeşe.]]
**Rast**, anku aliyê rastê, dijbera aliyê çepê ye.

## Çavkanî
Asansor

[thumb|Du asansor li stasyona [Borough ya Metroya Londonê]]
**Asansor**, **hilanok** an jî **hilkêşok** celebeke amûra veguhastina vertîkal e ku mirov an kargoyan di navbera qat, ast û guverteyên avahî, keştî, an struktûreke din vediguhêzîn. Asansor bi gelemperî ji motorên elektrîkê yên ku kabloyên kişandinê û pergalên berevajî yên wekî hilgir radigirin, her çend hinek şilaviyên hîdrolîk pompe dikin ji bo bilindkirina pîstona silîndirîk ya wekî krîkoyê (hilbirok) çêdibe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 


Kategorî:Îcadên sedsala 19an
Kasa navparzemînî

**Kasa navparzemînî** pêşbaziyek futbolê bû ku pêşengê Kasa Cîhanê ya FIFAyê bû. Ew di navbera 1960 û 2004 de hate lîstin. Hemî serkeftî ji hêla FIFAyê ve navê "şampiyarên cîhanê" hatin kirin.

## Terefekî

1960 - Real Madrid

1961 - Penarol

1962 - Santos

1963 - Santos

1964 - Inter

1965 - Inter

1966 - Penarol

1967 - Racing Avellaneda

1968 - Estudiantes

1969 - Milan

1970 - Feyenoord

1971 - Nacional

1972 - Ajax

1973 - Independiente

1974 - Atletico Madrid

1975 - nehat lîstin

1976 - Bayern

1977 - Boca Juniors

1978 - nehat lîstin

1979 - Olimpia

1980 - Nacional

1981 - Flamengo

1982 - Penarol

1983 - Gremio

1984 - Independiente

1985 - Juventus

1986 - River Plate

1987 - Porto

1988 - Nacional

1989 - Milan

1990 - Milan

1991 - Crvena zvezda

1992 - São Paulo

1993 - São Paulo

1994 - Velez Sarsfield

1995 - Ajax

1996 - Juventus

1997 - Borussia Dortmund

1998 - Real Madrid

1999 - Manchester United

2000 - Boca Juniors

2001 - Bayern

2002 - Real Madrid

2003 - Boca Juniors

2004 - Porto

Kategorî:Futbol
Kurdî bi hêsanî

**Kurdî bi Hêsanî**, projeyeke akademîk e ya fêrkirina zimanê kurdî, bi taybetî zaravayê kurmancî.

Hemû mijarên rêzimên bi awayekî hêsan tên şirovekirin.

"Kurdî bi Hêsanî" di 3ê kanûna paşîn a sala 2017an de hate ragihandin. Armanca wê ya sereke ew e, ku zimanê kurdî nemaze zaravayê kurmancî êdî bi awayekî dirust û akademîk were xwendin. Proje bi awayê Powerpointê tê pêşkêşkirin. Tiştê balkêş tê de ew e, ku mijarên li wir tên şirovekirin bi awayekî zelal û rêkûpêk in.

Heta niha bi hezaran kes bi alîkariya wê fêrî kurdî bûne.
Kenala Yekbûn jî êdî Kurdî bi Hêsanî ji xwe re kiriye bernameyeke taybet, ku heftane roja çarşemê li ser malpera xwe xelekekê jê diweşînin.

## Xalên sereke yên "Kurdî bi Hêsanî"
# Sererastkirina şaşiyên berbelav.
# Dabeşkirina ramanên nû ji bo avakirin û tebatkirina rêzimana kurdî.
# Hewldana dijîtalkirina berhemên zimên, nemaze yên rêzimanî.

## Hin zanyariyên din di derbarê "Kurdî bi Hêsanî" de
* Danasîn: Projeya fêrkirina zaravayê kurmancî
* Ziman: kurdî
* Navnîşan: Hamburg, Almanya
* Awayê pêşkêşkirinê: Dijîtal
* Şêwe: Deng û wêne
* Roja destpêkê: 3 kanûna paşîn 2017

## Girêdanên derve
* https://www.youtube.com/channel/UC22ZT_zAiqNpr1Wrood5-tA?view_as=subscriber

## Çavkanî

Kategorî:Zimanê kurdî
Têkiliyên Keyaniya Yekbûyî û Tirkiyeyê

**Têkiliyên Keyaniya Yekbûyî û Tirkiyeyê** hemû têkilî û peywendîyên dîplomatîk, leşkerî, aborî yên Tirkiye û Brîtanya dihundirîne. Têkilîyên van herdu dewletan xwedî dîrokeke dûr û dirêj e. Lê têkiliyên van herdu dewletan bi rengê modern piştî şerê cîhanî yê yekem destpê dike. Berî şerê cîhanî yê yekem, dewleta Tirkiye tune bû û şûna wê Împeratoriya Osmanî hebû. Di perçebûna împeretoriya Osmaniyan de rola Brîtanî gelek mezin e.

## Dîplomatên têkiliyan
Yekem car têkiliya balyozî ya van herdu dewletan li sala 1926ê hate destpê kirin. Heta 1926ê balyozê Brîtanî li Stenbol bû û têkilî bêhtir bi bermayîyên Osmaniyan re dikir.

## Gotarên têkildar
* Têkiliyên derve yên Tirkiyeyê
* Têkiliyên derve yên Brîtanya
* Pirsa Mûsilê

## Çavkanî

Kategorî:Têkiliyên dualî yên Keyaniya Yekbûyî
Keyaniya Yekbûyî
Têkiliyên kurd û brîtanî

**Têkiliyên kurd û brîtanî** hemû têkilî û peywendîyên neteweyê kurd li gel pêkhateyên dewletî yên brîtanî dihundirîne. Têkiliyên kurdan li gel pêkhateyên dewletî yên brîtanî ji serdema Osmanîyan destpê dike û heta niha bi fermî li gel dezgehên Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê berdewam dike.

Bi dûçûna dîroknasê tirk İlhan Üzgel;

Li sala 1918ê rêvebirina brîtanî li Bexdayê bi navê ''Têgihiştina Rastî'' rojnameyekê derdixin. Armanc ew bû ku bi vê pêngava kurdan bikişin aliyê xwe ve 

Yekemîn têkiliya fizîkî ya brîtanî li gel kurdan li gulana 1918ê destpêkir. Hêzên brîtanî, dest bi êrîş û dagirkirina Başûrê Kurdistanê kirin.

## Pirtûk
* *İngiltere’nin Kürt Politikası (1918-1932)*, Nihat Karademir, Weşanên Nûbiharê

## Gotarên têkildar
* Dîplomasiya kurdan
* Têkiliyên kurd û rûsan
* Têkiliyên kurd û tirkan
* Têkiliyên kurd û ereban
* Têkiliyên kurd û farsan
* Têkiliyên kurd û yewnanan
* Têkiliyên kurd û ermenan
* Têkiliyên derve yên Başûrê Kurdistanê
* Têkiliyên navneteweyî

## Çavkanî

brîtanî
Kêl (kevir)

**Kêl**, kevirên ku mezelên miriyan pê tên nasîn.

Wekî din jî kêl, ji wan kevirên ji bo nîşankirin ku kevirna di dênina ser hevdû jî re tê gotin. Lê ku kevir gelek werina danîn li ser hevdû li keviya ardan û bên bilindkirin ji wê re jî tê gotin "şikêr".

## Çavkanî
Îshîle

**Îshîle**, anku **Îsḧîle**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
Bace

**Bace**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
Pîskê Gewre

**Pîskê Gewre**, anku **Pîska Mezin**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
A. Bedir

**A. Bedir** (jdb. 1981, li Wanê, Bakurê Kurdistanê) nivîskar û helbestvanekî kurd e.

## Jiyan
A. Bedir di sala 1981ê de li Geliyê Zîlan ê navçeya Erdîşê ku bi ser bajarê Wanê ve ye ji diya xwe dibe. Zanîngeha Stembolê beşa derûnnasiyê xwendiye. Avakarê Edebiyata Dengbêjesk e. Bi stîla dengbêjan helbest û romanan dinivîse, edebiyate bi navê "Edebiyata Dengbêjesk" ava kiriye. Bi vê stîlê pirtûka *Xemzêm* nivîsandiye.

Helbestên wî yên li ser feysbûkê yên bi tirkî bi daxwaza weşanxaneya Tilki Yayınları û keda helbestvan Yelda Karataş pirtûka bi sernavê *Heba Mezadı* jî hatiye weşandin. Lê belê, piştî vê pirtûkê, A. Bedir, bi tirkî nenivîsiye.

## Berhem
* Heba Mezadı, Helbest, bi tirkî, Weşanên Tilki, 2014
* Xemzêm, Helbest, Weşanên JJ, 2016
* Warê Firaran, Roman/Kulam, Weşanên Lîs, 2021

## Çavkanî

## Mijarên têkildar
* Antolojiya Helbestvanên Nûjen - Helbestvanên Bakur

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Museyib Gulşenzade

**Museyib Gulşenzade**, dengbêjekî Rojhilata Kurdistanê bû ku di 1961ê de li gundê Gola Murse yê bi ser Makûyê ve hatiye dinyayê. Çar albûmên wî hene.

Di 25ê kanûna pêşîn a 2019an de li gundê Şahinabada Ûrmiyê ji nexweşiya şêrpenceyê çû ber dilovaniya Xwedê. 58 salî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2019
Şîlanan

**Şîlanan**, ango **Şîlan** (bi tirkî: Eskiyol), gûndekî navçeya Kopê ku bi ser Mûşê ve ye. Dema 1994'da alîyê dewleta Tirka hatîye valakirin. Naha li gund kes niştecîh nîne.

Kategorî:Gundên Kopê
Muhemmed Ratib Elnabilsî

thumb|Muhemmed Ratib Elnabilsî (2013)
**Muhemmed Ratib Elnabilsî**, nivîskar û bangexwazekî îslamî yê sûrî ye. Ew di 29ê kanûna paşîn a 1939an de hatiye dinyayê.

Evdemî, ders û semînarên wî hene di derbarê Icaza Qurana pîroz de û şîrovekirina Quranê û Rêbaza zanistî û Naskirin, bi rêzefilmên xwe di navdarbû di derbarê Xweştirîn Navên Xwedê û li ser giştiyên pêxemberî. Ew serokê organa Icaza Quranê ye.

## Xwendina wî
Dibistana sereke û a navendî û serdibistanî li Şamê, pişt re giha akademiya wêjeyî zimanê erebî li Zanîngeha Şamê, peymangeha amadekirina mamosteyan qedand di sala 1956an de û zanîngeh qedand 1964 tişkî ku asta lîsans bi dest xist di wêjeya zimanê erebî û zanistên wê de. Herwiha diplom bi dest xist ehliya perwerdehî 1966.

## Çavkanî

Ji wîkîpedia Erebî
Malpera Elnabilsî: https://www.alhudagroup-tr.com/web/ 

Kategorî:Dîn
Kategorî:Jidayikbûn 1939
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Sûrî
Dendrît

**Dendrît**, **liq û pop** an jî **zêdehiya çeqdar**. Ji laşê xaneyên demar, pêkhateyên wekî liqên kurt ên çeqdar, ber bi derveyî xaneyê dirêj dibe, ev zêdehiyên çeqdar wekî dendrît an jî liq û pop bi nav dibin. Dendrît ji peyva dendronê çêbûye. Di zimanê yewnanî de peyva *dendron* ji boy dar an jî tiştê mîna daran tê bi kar anîn.

## Erk û pêkhate
thumb|Bi gelemperî, dendrît ji demarakotahiya xaneya pêşgehînke demareragîhandin werdigire û dişîne laşê xanayê.
Dendrît, kartêkiran ji demarexaneyên din an jî ji xaneyên din werdigirin û ber bi laşexaneyê ve dibin. Dendrît kartêkiran raste rast ji xaneyan wernagire, di navbera dendrît û xaneya pêşgehînke de valahiyek heye ev valahî wekî qelîşa gehînkeyê (gehînkeqelîş) tê bi navkirin (bi îngilîz: *synaptic cleft*). Kartêkir an jî demareragihandin bi şêweyê kîmyayî di gehînkegelîşê de ji xaneya pêşgehînke (bi îngilîzî: *presynaptic neuron*) derbasî dendrîtê dibe. Kartêkir bi şeweyê demareragihadin ji dendrîtê ber bi tewereyê ve tê guhaztin. Dendrît, bi parzûna xaneyê dorpêçî ne û kartêkiran ji dewrûberên xwe digirin û arasteyê laşê xaneyê dikin. Berevajî tewereyê, ne yek lê gellek dendirît ji parzûna demarexaneyê ve dirêjî derve dibin. Dendrît ji teweryê kurttir e. Dendrît ji laşê xaneyê mîna antenan dirêj dibe, bi vî awayê ji boy wergirtina kartêkirin rûyek fireh peyda dibe. Hejmara dendrîdên demarexaneyek çiqas pir be, xane hê zêdetir kartêkir ji hawirdore digre û dişîne laşexaneyê. Li ser rûyê dendrîdan pêkhateyên tûj ên mîna strî hene, ev beşên tûj wekî **striyê dendrîdî** (bi îngilîzî: *dendritic spine*) tê bi navkirin. Striyên dendrîdî li beşa demaregehînke ya demarexaneyan de cih digire.
thumb|Dendrît, kartêkiran ji demarexaneyên din an jî ji xaneyên din werdigirin û ber bi laşexaneyê ve dibin.
Ji bilî demarexaneyên hestê, serê dendrîdan bi navbeynkariya gehînkeya demariyê, bi xaneyek din ve di têkiliyê de ye. Lê li hin demarexaneyên hestê, dendirît wekî wergirên hestê dirêjê nav xane û şaneyan dibe.

Dendirît bi bergê maylînî peçî nîn in, ango bê maylînî ne. Bi gelemperî, dendrît ji demarakotahiya xaneya pêşgehînke demareragîhandin werdigire û dişîne laşê xanayê, tewere jî demareragîhandinan diguhazîne boy xaneya paşgehînke (bi îngilîzî: *postsynaptic neuron*). Lê hin caran dibe ko navbera dendrîdên du demarexaneyan de (dendrît-dendrît) an jî di navbera dendrît û xaneyek laş de gehînke ava bibe û ji dendrîtan ragîhandin bêne guhaztin bo van xaneyan. Herwisa hin demarexane tewere lixwe nagirin, di van xaneyan de, demareragihandin ji aliyê dendrîtan ve tê guhaztin.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Demareşane
Burgkirchen an der Alz

**Burgkirchen an der Alz** şaredariyeke navçeya ''(Landkreis)'' Altötting li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.

## Erdnîgarî

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Altötting (navçe)
Kategorî:Şaredariyên Bavyera
Çolbistan

**Çolbistan**, herwiha **Çolbestan**, gundek di navbera Dirbêsiyê û Hesekê de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Dirbêsî
Herrenberg

**Herrenberg** bajarekî navçeya Böblingenê ya herêma Baden-Würtemberg a Almanyayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarokên Baden-Württemberg
Kategorî:Böblingen (navçe)
Perde

thumb|Perdeyek malê
thumb|Perde di şanoyê de
thumb|Perdeyên li otêlekê
**Perde** pîneyê tenik ê ku di malan de li ber paceyan ve dadiliqînin an jî di şanoyê de birên lîstikê.

## Kontrol û insulasyona sivik
Dikey bi ji jimareke kir fabrics û stûr, her yek bi a pileya cuda yên ronîkirina rihetî û ji ber li derve, ronahiya; û ji bo kontrolkirina radeya ji ronahiyê, ji te re pêwîst be ji perda fireh ji bo tijîkirina vê paceyê de bi temamî, bi piranî di heman demê de bi tenê ji bo xemilandina bi kar bikin û li odeyên bedewtir bike.

## Perdeyên bazirganî
Li gel zêdebûna malên şexsî yên bihurî di sedsala borî de, pîşesaziyên perd û perdeyan bûne şahidê mezinbûnê û li gorî daxwazê ji bo hilberên wan zêde bûne. Di wê demê de berjewendiyên bazirganî jî geş dibûn ku gelek pargîdanî hewil dan ku saziyên, otêl, nexweşxane û yên din ji bo sazî, otêl, nexweşxane û yên din perdeyên kêm-kalîteyê peyda bikin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Enstîtuya Drycleaning and Laundry (berê Enstîtuya Fabricare Navneteweyî) Laşê Navneteweyî ya ji bo paqijkirina fabrîkan

Kategorî:Mobîlya
Kategorî:Tekstîl
Necarî

thumb|Amûrên necariyê yên lasayî
[thumb|Kargeheke necariyê li bajarê [Qomê (Îran)]]
[thumb|Necarî di çêkirina [gemî û keştiyan de]]
[thumb|Necarî di [Tofana Nûh|efsaneya tofanê ya dînên birahîmî de: çêkirina keştiya Nûh.]]

**Necarî** yek ji çalakiyên pîşesaziyê ye ku mirov ji demên kevnar ve çêkirin. Ew bikaranîna text û daran ji bo çêkirina xaniyan û alavên ku di jiyana xweyî rojane de hewce ne.

## Serpêhatî
Tecrûbeya di warê kehrebayê de yek ji wan ezmûnên pîşeyî ye ku ji hêla temaşekirin, çavdêrî û qedandina di perwerdehiyê de ji hêla karwanek jêhatî ve, hatiye wergirtin, lê dibistanên pîşesaziyê di beşên kargêrî de hene ku xwendekar hin bingehên wê pîşeyê dide.

## Necarî li gund
Kehrebayê li gundan çêkirina amûrên çandiniyê yên wek celebên çandina axê û rêyên avê (ava kaniyan) e ku avê ji kûrahiyan û pêlên avê yên nizm berbi zeviyên bilind ên ji asta rêyên avê û yên din derxîne, ev e ku ji bo jiyanê di jîngeheke çandiniyê de, ji bilî karwanê xwedîkirina heywanan hwd.

## Pentekdar di ya heyî
Li bajar û bajarokan, karîkatorî bi piranî di çêkirina arizên malê de tête bikar anîn û perçeyên darîn ên avahiyê bi gelemperî derî, pencere û hwd.

## Di nav mîmariya orjînal de qefik - erebesk
Dibe ku yek ji hunerên herî berbiçav ên daristanên orîjînal ew e ku hunera orîjînal a orîjînal bixwe di nav xwe de şêweyek mîmariya mîmarî ya bêhempa ye. Erebesk di çêkirina aravan de li palavan, mashrabiyat, salona haramlak û hwd tê bikar anîn, ku ev hunerek dijwar e ku hewcedarî bi perwerdehiya dirêj heye û heke mekanîzmî hingê lê ketiye, lê ew bûye hunereke rind.

## Pîşesaziya pîşesaziyê
Pîşesaziya arvan yek ji girîngtirîn warên kehrebayê tête hesibandin û hin welat û bajarok ji bo yên din di pîşesaziya wê de navdar in. Nimûneyên van bajaran Bajarê Damietta li Misrê mînak e, ku ji bo çêkirina arvan û hinardekirina wê li herêmên Misrê û derveyî welat navdar e, û ew mîna her pîşesaziyek din e ku ketiye pêşkeftinê di warê amûr û makîneyên kar de, û ji wê. Sêwên elektrîkê, kevirên daran û rahijên elektronîk ên ku kehrebayê hêsantir kirine û bi hewildana kêmtirîn masûlkan ew rastir kirin û vê yekê destûr da avakirina kargehên mezin ji bo arîşeyên ku li gorî rêzikên nûjen ên nûjen têne çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Pîşe
Têkiliyên Almanya û Tirkiyeyê

**Têkiliyên Almanya û Tirkiyeyê** hemû têkilî û peywendîyên leşkerî, dîplomatîk, aborî û çandî dihundirîne. Têkiliyên Almanya û Tirkiyeyê bingeha xwe ji Împeretoriya Osmanî û Împeretoriya Almanya distîne. Bi taybetî jî têkiliya modern a Almanyayê û Tirkiyeyê lêdikole. Di şerê cîhanî yê yekem da ev herdu împeretoriya hevkarên hev bûn û li dijî dijminan alîkariya hev dikir lê di dawîya şer de ev herdu împeretorî parçe parçe bûn. Lê têkiliyên van herdu gelan piştî şer jî berdewam kir.
## Nêrîna dîrokî
## Nêrîna giştî
## Gotarên têkildar
* Têkiliyên derve yên Tirkiyeyê
* Têkiliyên navneteweyî

## Çavkanî

Kategorî:Têkiliyên dualî yên Almanyayê
Almanya
Têkiliyên Rûsya û Tirkiyeyê

**Têkiliyên Rûsya û Tirkiyeyê** hemû têkilî û peywendîyên leşkerî, dîplomatîk, aborî û çandî yên van dewletan dihundirîne. Împeretoriya Osmanî û Împeretoriya Rûsî di şerê cîhanî yê yekem de di şer de bûn. Hêj şer berdewam dikir li Rûsyayê Şoreşa Çiriya Pêşîn rûdide û Rûsya dawî li şer tîne. Têkiliyên modern yên Rûsya û Tirkiyeyê jî li ser vê rûdanê jîndide lê hindek polîtîkayên kevn jî mîras hildigirin.

## Nêrîna giştî

## Nêrîna dîrokî
### Şerê 1828-1829ê
Di vî şerî de Bedirxanê Evdalxan tevlî şer nebû û rê neda xelkê wî tevlî refên osnamiyan bibin.

### Peymana Montroyê (20 tîrmeh 1936)
Li sala 1937ê gelek rewşenbîrên kurd Ereb Şamilov jî di nav de li Sovyetan tên girtin. Dibistanên kurdî û Riya Teze (rojname) tê girtin. 

## Gotarên têkildar
* Têkiliyên derve yên Tirkiyeyê
* Têkiliyên navneteweyî

## Çavkanî

Kategorî:Têkiliyên dualî yên Rûsyayê
Rûsya
Deşta Sirûcê

**Deşta Sirûcê** an jî **deşta Berazan** ji ber parçebûna Kurdistanê ya ji aliyê dewletên Sûrî û Tirkiyeyê ve bûye du beşan. Aliyekî wê li binxetê li herêma Kobaniyê û aliyê din jî li serxetê herêma Sirûcê ye.

Kategorî:Deşt
Kategorî:Kobanî
Kategorî:Riha
Wêjeya farisî

[thumb|''Dîwana [Hafizê Şîrazî , wênesaziya nîgarokê* , Persya, 1585]]
Dîroka *'wêjeya farisî''' dikare ji heta serdema kevnare ve were şopandin. Nimûneyên yekem ên helbestvaniya îranî, ya ku berê modela rewanbêjiya kevneşopî ye, dide nîşandin di Gathayan (stranan), perçeyên kevn ên Avestayê , nivîsara ola Zerdeştî de (binêre jî Zerdeşt). Ji aliyekî din ve, helbestvaniya Farisî behsa tevahî çanda helbesta klasîk a li cihen bilind yên Îranê dike ku bi zimanê nivîskî farisî hate çêkirin. Ew bi jêdera xwe ji devera ku niha Îran, Efxanistan, Tacikistan û Ûzbêkistanê pêk tê, bû. Wekî din, zimanê Farisî ji bo serdemek pir dirêj zimanê çandî û fermî yên Iraqê, Pakistan û bakurê Hindistanê bû. Li vir, di heman demê de, hin helbestvanên herî navdar ên faris jî dijiyan.

Helbestvanî li qada çandî û zimanî ya farisî de pir bi qîmet e, da ku cihê çanda Farisî hejmarek helbestên navdar û serfiraz hilberandiye. Helbestvanên farisî bi sedsalan bandor li çand û zimanên din kirine, di nav de helbestvanê alman Goethe, ku berhema wî West-östlicher Diwan li ser bingeha helbestvaniya klasîk a farisî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda farisî
Kategorî:Dîroka wêjeyê
Kategorî:Huner li Îranê
Eros

[thumb|Eros (Amor) , kovara [Die Gartenlaube (1894)]]
**Eros** ( /ěrɔːs/)) xwedayê evîna bişehwet e di mîtolojiya yewnanî de. Di mîtolojiya Romayî de, ew ji  re, ku jê re **** ("dilxwazî", "ixtiraz") jî, wekî kesayetiyek xwesteka erotîk tê binavkirin. Diya wî Afrodîtê, hevjina wî Psîxê ye.Eros di kultê de tenê rolek kêm dileyze, lê ji demên kevnar ve di nav wêje, hunera dîtbarî û muzîkê de yek ji wan kesayetiyên mîtolojîk ên herî popûler e.

## Çavkanî


Kategorî:Erot
Kategorî:Xwedawendên yewnanî
Kategorî:Zarokên Afrodîtê
Kategorî:Zarokên Arês
Rekeh

thumb|Rekeha balindeyan (sedsala 18-19an)

**Rekeh** an jî **qefes**, paçika dorgirtî û tenik a ku tiştê li hundir ji derve ve tê dîtin. Ji her alî ve girtî ye, aliyên ku ji wan kêmtir qul lê vekirin ne. Ew dikare wekî avahiyek birbar be yan jî wekî avahî were çêkirin.

Berevajî rekehê, selikek ne ji hemî aliyan ve girtî ye. Aliyên rekehê bi gelemperî ne tenê qadên rasterast in, lê ew dikarin bi rengek kevane werin qewirandin ku ew tewra qilotê heye, ji ber ku zendikên berbiçav ên çêkirî yên ji materyalên cûda têne çêkirin pir caran têne bikaranîn. Bi karanîna keziyek pir gengaz a bi taybetmendiyên tekstîlê yên jixwe ve, ew ne rekehek, lê netok e.

## Çavkanî

Kategorî:Keresteyên avakirinê
Şûşe

**Şûşe** denekî girtîbar e bo barkirin û xezinandina şilemenî û gazan weke madeyên işk weke bodra. pirraniya wan ji camê yan jî ji blastîkê pêktên û kêmaniya wan ji metal pêk tê.

Kategorî:Ambelaj
Gulspî û Gulsor

[thumb|Wêne li gorî [Alexander Zick (1845 - 1907)]]
**Gulspî û Gulsor** (bi almanî: *Schneeweißchen und Rosenrot*) çîrokeke alman e. Ji çapa sêyem a 1837an ew di çîrokên zarokan û malî yên Birayên Grimm de di cihê 161 de, di çapa piçûktir ji 1833an de xuya dibe. Wilhelm Grimm Gulspî û Gulsor cara ewil li *Wilhelm Hauff's Mährchen Almanach* ("Almanaka çîrokan a Wilhelm Hauff") di 1827an de çap kir. Ew li ser bingeha çîroka *Der undankbare Zwerg* ("Bejnbihostê nankor") ji berhema Karoline Stahl *Fabeln, Märchen und Erzählungen für Kinder* ("Fabil, çîrok û vegotin ji bo zarokan") ji sala 1818an ve ye.

## Naverok
Çîrok li ser du keçên bedew e ku her dem ji her kesî re xweş û baş in. Rojek ku hirçek li deriyê wan xist, ew didin wî stargeh, lîstin û pê re mijûl dibin. Di biharê de, lêbelê, ew neçar e ku dîsa gencîneyên xwe ji bejnbihostan biparêze. Gulspî û Gulsor lê bû rojek li nav daristanê dimeşin, ew sê caran bi bejnbihostê re hevdîtin dikin, ku ew her gav ji rewşên zehmet re alîkarî dikin. Di şûna ku spasdar be, lê ew tenê gilî li du keçan dike ku wan rihê wî qut kirine û kincên wî perçe kirine. Lêbelê, ev her gav ji bo xweşiya bejnbihostê bû, ji ber ku Gulspî û Gulsor bejnbihostê ji rewşên xirab rizgar kirin. Pêşî ew rihê xwe davêje ser darek jêkirî, dûv re jî li ser xalîçê masîvaniyê û di dawiyê de çûkek hovî ​​dixwaze ku wî ji xwe re bibe. Gava ku ew bo cara çaremîn bi wî re tê pêşwazî kirin her du keç dibînin ku ew li ber lodeke elmasan rûdinê. Hirç ji hêla tê de tê, dibîne ka çi diqewime û bejnbihostê dikuje . Her du keç ji tirsê direvin. Hirç gazî pişta Gulspî û Gulsorê dike, piştî ku ew wî bi dengê wî nas dikin. Gava ku ew zivirîn, postê hirçê ra dibe û mîrzayek ciwan li pêş wan de ye. Ew ji wan re vedibêje ku bejnbihost elmasên wî diziye û ewî wek hirç veguherandî ye . Gulspî bi mîrzayê re dizewice û birayê wî bi Gulsorê re dizewice.

## Çavkanî

Kategorî:Çîrokên Birayên Grimm
Kategorî:Hirç di wêjeyê de
Serokê Herêma Kurdistanê

Serokayetiya Herêma Kurdistanê pêkhatiyekî siyasî, îdarî, yasayiye, be pêy maddeya yekem le yasaya jimare (1) ê sala 2005 ê hatiye hemwar kirin û li gor yasaya jimare (2) a sala 2006, Serokê Herêm bilindtirîn desthelata cîbicîkirinê ye li Herêma Kurdistanê de, bi dengdana giştî nihênî û zindî ji bo demekî çar sal tête hilbijartin, dikare ji bo cara duyem jî bête hilbijartin.

Kategorî:Avabûnên 1992an li Iraqê
Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê
Sazbendên Bremenê

[thumb|Sazbendên Bremenê li gorî [Oskar Herrfurth ]]
**Sazbendên Bremenê** sernavê çîrokeke gelêrî ye, ku cara ewil ji hêla Birayên Grimm ve di sala 1819an de di berhevoka navdar a çîrokên zarok û malî xwe de hat çapandin ("Çîrokên Grimm").Çîrok derbarê çar ajalên pîr de ye ku xwedanê wan dixwaze wan bikuje, lê ewna dîsa jî dikarin di dema xwe de birevin. Ew riya xwe ji Bremen re dikin ku bibin sazbendên bajaran li wir. Di rê de, ew rêveberiyê dikin ku çeteya dizên talan ji malê derxin. Ew vê malê diparêzin û biryar didin ku li wê bijîn û plana xwe ya berê berdidin.

## Naverok
Çîrok li ser çar ajal e ku, ji ber temenê xwe yê pîr, êdî ji xwediyê wan re ne kêrhatî ne û divê bêne kuştin. Ajalê yekem , ker, ji çarenûsa xwe direve û naha jî berê xwe dide Bremenê ku li wir bibe sazbendê bajêr. Di rê de ew bi kûçikek nêçîrê yê belavkirî, pisîk û dîk rêçê re dike, ku hemî jî ew dikare ji ber plansaziya xwe piştrast bike û êdî bi wî re herin . Gava ku şev tê û ew hîna ji Bremen re ne gihiştine, ew tê de li malek dizan tê de tê de dixwestin ku wê şevê bixwazin, lê bi rastî nizanin ka meriv çawa dizan bînin bizdadin . Dûv re ewna difikirin ku li ser hev bisekinin û muzîka xwe bilîzin. Dengê hêwirze ji niştecîvanên xanî ditirse û çar ajal ji xwe rehet dikin heya ku ew di dawiyê de razên. Gava ku dizan di şeveke kûr de ewlehî werdigirin û yek ji zilamên xwe dişînin nav malê da ku were kontrol kirin, pisîk li rûyê wî dikeve, kûçik lingê xwe lêdide û ker jî li wî dixe da ku ewna çu carî ne vedigerin. Gava ku ker, kûçik, pisîk û dîk ew qas li malê hez dikin, ew biryar didin ku rojên xwe yên mayî li malê derbas bikin.

## Çavkanî


Kategorî:Çîrokên ajalan
Kategorî:Çîrokên Birayên Grimm

Kategorî:Wêjeya almanî
Kategorî:Zargotina almanî
Ludwigsburg

**[[Ludwigsburg]]** bajarekî li başûrê welatê Almanyayê ye. Diwazde kîlometre li bakurê navenda bajarê Stuttgartê dikeve.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarokên Baden-Württemberg
Kategorî:Ludwigsburg (navçe)
Oskar Herrfurth

thumb|Münchhausen
[thumb|[Sazbendên Bremenê]]
**Oskar Herrfurth** (jdb.. 5'ê reşemiya 1862 li Merseburg, Almanya m.. 1934) wênesaz û xêzkarê alman bû.

## Jiyan
Ew xwendina xwe li dibistana hunerê li Weimar wergirt, ew gelek salan li Weimar jî dijiya, paşê li Hambûrg. Ew wêneyên jenrê û wêneyên çîrokî xêz kir û wek xêzkar xebitî. Ew ji bo çîrokên derewan yên Karl Friedrich Hieronymus Freiherr von Münchhausen, berhemên Karl May û her wiha çîrokên Birayên Grimm , Hans Christian Andersen û Ludwig Bechstein xêz kir.

## Berhem (bijartî)
Xêzkariya kartpostalan ku hemî ji hêla Uvachrom ve hatine weşandin:

 *[[Karl Friedrich Hieronymus von Münchhausen|Münchhausen]]*, 2 sechsteilige Serien

 *[[Till Eulenspiegel|Eulenspiegel]]*, sechsteilig *

*[[Sazbendên Bremenê]]* (Birayên Grimm), sechsteilig

 *[[Tilîko]]* (Bechstein), sechsteilig

 *[[Der Schweinehirt]]* (Andersen), sechsteilig, 1920

 *[[Die sieben Raben]]* (Birayên Grimm), sechsteilig

 *[[Bilûrvanê gundê mişkan]]*, sechsteilig

 *Siebenschön* (Bechstein), sechsteilig

 *[[Der Wolf und die sieben Geißlein]]* (Birayên Grimm), sechsteilig

 *[[Marienkind]]* (Birayên Grimm), sechsteilig

 *[[Schlaraffenland|Das Schlaraffenland]]*, sechsteilig

 *[[Heinzelmännchen|Die Heinzelmännchen]]*, sechsteilig

Pirtûkên xêzkirî:

 *[[Der blaurote Methusalem]]*. Von Karl May. Mit einem farbigen Titelbild und 16 Tondruckbildern. 4. Auflage. Stuttgart u. a.: Union Deutsche Verlagsgesellschaft (1904).

 Karl May. *Der Ölprinz*. Mit 16 Farbendruckbildern. 5. (letzte) Auflage. Stuttgart u. a.: Union Deutsche Verlagsgesellschaft (1909).

## Wêje

* Hans Ries: Illustration und Illustratoren des Kinder- und Jugendbuchs im deutschsprachigen Raum 1871–1914. Osnabrück, im Verlag Wenner 1992. .

Kategorî:Jidayikbûn 1862
Kategorî:Mirin 1934
Lîsteya hikumdarên bulgar

Va ye lîsteya hikumdarên bulgar e. Dewleta bulgaran a yekem di sala 681ê de ji aliyê Xan Asparux hatiye avakirin.

## Hikumdarên bulgar

**Tabloya hikumdarên bulgar**

Kategorî:Bulgaristan
Kategorî:Hikumdarên bulgar
Kategorî:Lîste
Werzişa şerî

**Werzişa şerî** ew e ku lîstikvanên werzişê li dijî hev yan jî bi pinan yan jî bi boksan bi hev re şer dikin.

## Werzişên şerî
* Karate
* Kîkboks
* Taekwondo

## Çavkanî

Kategorî:Werziş
Kategorî:Werzişên ferdî
Kategorî:Werziş li gorî cureyan
Jiberderxistinên Quranê

**Jiberderxistinên Quranê** pirtûkek li ser Jiberderxistina ayetan bi ayetên din e, ku ji hêla Al-Hafiz Ibn Al-Cawzi ( 510 AH - 592 AH ) ve hatî nivîsandin, nêzîkatiya nivîskarê li pirtûka wî ev e ku navnîşa serokan, û rêziknameya wan li gorî aranjmanê Quranê ye, û ku ayet betal dibe an ne kopî ye lê ne dozek e. Heya ku belgeya rastîn ya veguhastinê tê .

Di heman demê de du rupelên destnivîsa Quranê hene :

# Li Pirtûkxaneya Al-Malaqah ya li Pirtûkxaneya Tabukbosari ya li Tirkiyê, di bin sernavê Kopiyên Quranê de No. (182/1) de, 14 x 19 hatine pîvandin, di 136 rûpelan de, her rûpel panzdeh rêze ne.
# Li Pirtûkxaneya Khadbakhsh ya li Bankbur, ku li eyaleta Yatna ye, li bakur-rojhilata Hindistanê, di bin sernavê Copier û Transcribed de, ew jimara 18/1481 tê de ye, û hejmara kaxezên wê li gorî tiştê ku di kataloga pirtûkxaneyê de hatî nivîsandin 145 rûpel tête hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Fundamento de Esperanto

**Fundamento de Esperanto** (bi kurdî: *Bingehên Esperanto*), pirtûka Ludwik Lejzer Zamenhof e ku tê de rêsayên rêzimanî û rişte û peyvên zimanê esperanto yê çêkirî dide xuyakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Esperanto
Kategorî:Pirtûk
Rottenburg

**Rottenburg** tê çend maneyan:

* Rottenburg am Neckar, bajarokekî Tübingen, Baden-Württemberg, Almanya
* Rottenburg an der Laaber, bajarokekî Landshut, Bavyera, Almanya

## Binêre herwiha
* Rotenburg
* Rothenburg ob der Tauber
Şerê Cîhanî yê Sêyem

thumb|Rewşa siyasî ya cîhanê di sala 2024 de

**Şerê Cîhanî yê Sêyem** e ku şerê cîhanî nîşaneya şerê tehrî Şerê Cîhanî yê Duyem ( 1939 - 1945 ). Tê payîn ku ew dê li ser bingeheke gerdûnî bi pir texmînên curbicur pêk were ku ew ê bibe şerekî navokî û xwezaya wêranker. Ev şer hatiye nirxandina xwe bû û xeyal bandorên wan by a hejmarek ji rayedarên sivîl û leşkerî, ew hatiye jî di film de hejmara fîlmên û lêkolînê li gelek welatan, ku tê de bi bikaranîna bi sînor yên bombeyên atomê, ku bibe sedema ji tunebûnê ya planet . Bi pêşkeftina di pêşbaziya çekan de û beriya hilweşîna Yekîtiya Soviyeta berê û bidawîbûna Şerê Sar, hinekan di wê demê de di fikirin ku dibe ku di navbera Dewletên Yekbûyî û Yekîtiya Soviyetê de şerekî apocalypse- yê gengaz be.   hesibandin an saet ji Rabûna jiyîn 1947 de, " a sembola dîrokî yên " Şerê Cîhanê III ji ber ku ketin li Truman Hînkirina nav bandora di 1947 de . Krîza mûşekan a Kubayê di sala 1962-an de jî wekî demek dîrokî hate hesibandin ku ew yek ji zûtirîn demên Şerê Cîhanê yê Sêyem bû.

## Navlêkirina Şerê Sar
Hin lêkolîner û dîroknas pêşniyar kirine ku Şerê Sar were "Şerê Cîhanî yê Sêyem" were binavkirin ji ber ku ew şerekî cîhanî bû ji hêla şervanên proxî yên ji Dewletên Yekbûyî û NATO - yê ji aliyekî ve û Yekîtiya Soviyetê û Hevpeymana Warsor ji aliyekî ve. Di hevpeyvînek televîzyonê de 2006 de, serokdewletê berê yê Amerîkî George W. Bush şerê li dijî terorê wekî "Şerê Cîhanê yê sêyemîn" binav kir.

## Pirtûk û fîlimên li ser wê
Wekî encamek ji şerê navokî ya ku bi destpêka sedsala bîstî ve ceribandinên yekem ên navokî re, û avêtina du bombeyên atomî li ser Hiroşîma û Nagasaki, du bajarên Japonî yên ku piştî dawiya Şerê Cihanê yê Duyemîn ( 1945 ) ve hat avêtin, gelek nûs û fîlim derketin holê ku behs dikin û qala vî şerê navokî dikin û xilas dikin jibo mirovahiyê. Ji destpêka sedsala bîstan û hejmarek pirtûk û romanên nûjen ên zanyar derdikevin holê .

### Pirtûk

### Fîlim

* Roj Roja Erdê Tebaxê, 1951
* Blast from the Past, 1999
* The Sum of All Fears, 2002
* Adnan û Lina series anîmasyon çêkirin destê Japanese

## Girêdanên derve

Cîhanî yê Sêyem
Kategorî:Şerên cîhanî
Kategorî:Teoriyên dîrokê
Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê
Ülkü Bingöl

**Ülkü Bingöl**  (jdb. 1981 - Erxenî) nivîskar, helbestvan û weşangerekî kurd e.
## Jiyan
Di sala 1981an de li gundê Pîrahmedê yê Erxeniya, Amedê ji dayik bûye. Li Zanîngeha Mermereyê beşa erdnîgariyê xwendiye.
weşanxaneya zarokan a HÎVA di 2014an de ava kir. Ev weşanxane li bakurê welêt yekemin weşanxaneya zarokan e. Hê jî wek edîtorê vê weşanxaneyê kar û xebatên xwe didomîne.

## Berhem
* Mohra Xuda, Helbest, Weşanên Ronahî
* Peyman, Helbest, Weşanên Ronahî
* Sîba (Nû), Helbest, Weşanên Na, 2015, Îzmîr
* Hespên Hesinî, Roman, Weşanên Na, 2017, Îzmîr

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Weşangerên kurd
Cewadiye

**Cewadiye**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
Hatemiye

**Hatemiye**, anku **Ḧatemiye**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
Hacî Kub Xerbî

**Hacî Kub Xerbî**, anku **Ḧacî Kub Ẍerbî**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
Guldank

[rast|thumb| Vase di xuya di destnivîsa ya [îslamî di sala 1917 de li nivîsîn Aceh li Javanese . ]]
[thumb| Guldanka ya [çînî . ]]
rast|thumb| Guldanka mexribî.
[rast|thumb| Guldankek ji ç[êkirineke kevneşopiya mexribî ya bajarê Asifî ]]
**Guldank**, Herwiha jê re Mezherî tê gotin. Ew beroşa yan jî amana vekirî ye, asayî bo xistina gul yan kulîlkan bi mebesta xemlandinê tê bikaranîn. Prraniya guldankan ji camê yan jî ji fexar, yan jî ji metal tên çêkirin û bi neqşeyan û resmeyan tên xemilandin, û wateya guldanê: navekî mê ye, ji peyva gul+dank, hatiye çêkirin.

## Her weha bibînin

* Kulîlk
* Fexar
* Pot

## Margîskan

### Têbînî

### Çavkanî

Wîkîferheng
Pepsî

**Pepsî** (), vexurikeke gazdar û bêalkol e ku ji av, karbondîoksîd, şekir (an jî madeyên şîrînker), madeyên tehmxweşker û aromadar pêk tê. Vexurika kompaniya navneteweyî PepsiCo ye.

Di care yekem de di sala 1893an de hate çêkirin û ji produktên vê kompaniyê vexwarinên gazdar ên din in jî weke Mirinda û Seven-Up û hinek xwarinên zûçêkirî jî lê zêde dibin "xwarinên sivik" û produktên Pepsî li cîhên cuda di cîhanê de tên firotin.

## Çavkanî

Kategorî:Şirket
Hemze bin Ebdulmutelib

**Hemze bin Ebdulmutelib El-Haşimî El-Qureyşî** (erebî: **حمزة بن عبد المطلب**) (jdb. 568 – m. 625), Sehabeyê Muhemmed pêxemberê îslamê ye, û apê ê wî ye û birayê wî yî şîrê dayiykê ye û yek ji çardeh wezîrên wî bû, û ew baştirîn ap bû li gorî gotina wî: «Baştirîn bira ji min re Elî ye û baştirîn ap ji min re Hemze ye Xwedê ji wan herdiya razî be . Û ew ji Pêxember Muhemmed bi du salan bi mezintir e, herwiha ew nêzîkî wî ye ji aliyê dayika wî, îdî dayika wî Hala bint Weheb bin Ebd el-Menaf e û keçama Amîne bint Weheb bin Ebdulmenaf dayika Pêxember Muhemmed e. Bi Seydayê Pakrawanan bernav bû, û Şêrê Xwedê û Şêrê Pêxember, û bi Eba Emara paşnav dibe û hatiye gotin Ebû Yaela. Hemze di Serdema Nezanî de xortekî mêrxaz û comerd û lêbexşende bû, û xurtirîn xortên Qureyş bû û bi cegertirîn bû, îdî di dema nezaniyê de çavdêrî Herb El-fucar bû, ya ku di navbera du Eşîran de çê bû Kînane û Qeys Elan.

## Çavkanî




Kategorî:Jidayikbûn 568
Kategorî:Jidayikbûn 570î
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Kesên kuştî
Kategorî:Kesên sedsala 6an
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 625
Kategorî:Şehîdên misilman
Rista kincan

thumb| Risteke kincan ji textan
thumb| Risteke kincan ji metal
**Rista kincan** (**zuhakera kincan**) amûreke ji bo raxistina **kincên şûştî**, da ku zuha bibin.

## Çavkanî

Kategorî:Mal
Pirtûka Mormon

thumb|Pirtûka Mormon
**Pirtûka Mormon** (bi îngilîzî *The Book of Mormon*) pirtûkeke ayînî ya civakên dînî yên Mormonan e ku navê vê pirtûkê ye. Joseph Smith wek nivîskarê pirtûkê tê hesibandin. Naskirina vê berhemê wekî nivîsara pîroz taybetmendiyek hevpar ya bingehîn a civakên cuda yên Mormon e. Xiristiyaniya mayî Pirtûka Mormon ne dipejirînin e. Navnedemî pêxemberek bi navê Mormon e, ku di pirtûkê de ji xwe re wekî sernivîskarê bingehîn a rapora bingehîn tê binav kirin. Bi weşana yekem a pirtûkê di 1830an de, xebata giştî ya damezrînerê dêrê Joseph Smith dest pê kir.

## Jêder
Jêdera Pirtûka Mormonê di navbera Mormon û ne-Mormonan de nakokî ye. Li Dêra Îsa Mesîhê Ezîzên Rojên Dawî yê de , jêder wek ku di pirtûkê de tê vegotin - ku ji hêla rapora Joseph Smith ve ji jêdera pêkhatina pirtûka Mormon-ê dagirtî ye - wek rastiyek dîrokî tête hesibandin û tête pejirandin û wekî beşek girîng a baweriyê tête pejirandin. Lêbelê, di nav dêrê de komek piçûk heye ku red dike ku Pirtûka Mormon wekî vegotinek dîrokî bipejirîn e.

Ji sala 2000an pê ve, civaka Mormon (bi endamtiya 250.000 ligel 16 milyon endamên Dêra Îsa Mesîhê ya ezîzên roja dawiyê, civaka Mesîh, li der û dor û nihêrin ber de ku Pirtûka Mormon wekî vegotinek rastîn a dîrokê hate dîtin. Dêr li ser pirtûkê gotiye ku ew nivîseke "îlhamkirî û bawerî bihêz dike " û bi vî rengî Joseph Smith wekî daner û nivîskarê pirtûkê dipejirînin e.

Di Pirtûka Mormonê de bixwe, pêkhatina wê wiha tê vegotin:

Nêzîkî 600 piştî zayînê, Pêxember Nephi, ku ji Orşelîmê reviya bû, di derbarê pêwendiya Xwedê bi malbata xwe re li ser lewheyên zêr de rapor amade kir. Ew diyar dike ka Nephi û malbata wî bi keştiyê re bi alîkariya Xwedê çawa hatin Amerîkayê û çawa koma mirovan ji vê gelekî deha mezin pêşve çû.

Ev vegotin, "lewheyên piçûk ên Nephi ", tête gotin ku dora 130 P.Z. Chr. ji hêla domdarên Nephi re nijada rasterast û paşê, piştî ku xeta xilas bû, hatibû danîn ji rêberên ramyarî an dînî yên civatê .

## Çavkanî

Kategorî:Dîn

Kategorî:Pirtûkên pîroz
Kategorî:Pirtûkên 1830an
Weşanên Weqfa Mezopotamyayê

**Weşanên Weqfa Mezopotamyayê** di sala 2018an da di bin banê Weqfa Mezopotamyayê da hat avakirin. Xebatên ku ji hêla Weqê ve dihên kirin ji hêla weşanxaneyê ve dihên çapkirin.

Weşanxaneya her sê mehan carekê kovara "Folklora Me" çap dike.

## Çavkanî

Kategorî:Weşanxane
Parka Şehîdan

**Parka Şehîdan** parkeke mezin li sûka Zaxoya Başûrê Kurdistanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Parkên Zaxoyê
Kategorî:Zaxo
Xerbat Ter

**Xerbat Ter**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
Koço, Şingal

**Koço Şerqî**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Teqrîben 400 mêrên êzîdî di 15ê tebaxa 2014an de li wir hatine kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
Qerkî

**Qerkî**, tê wateya serok, wek kontê frensî. Di nava hin eşîrên kurdan de yên ku eşîra xwe re seroktî kirine re qerk, qerkî gotine. Di nava sê eşîrên kurdan de qerkî hene; Qerka birûkiyan, Qerka heseniyan û Qerka redkiyan. Îro ji serokeşîran re, malmezinên eşîran re li dewsa qerk, torin tê gotin.

## Çavkanî

http://ararat-welat.blogspot.com/2019/01/isimleri-ayn-olup-akraba-olmayan-kurt.html?m=0

Kategorî:Eşîr
Torîn

Torin ji tov rindê tê. Di nava kurdan de ji malbatên arîstokrat re û malbatên ku seroktiya eşîra xwe kirine re torin dibêjin. Di nava eşîrên kurdan de hin torin; Torina Mala Sêrxûn (Sipkî), Torina Mala Şero (Heyderî), Torina Mala Xeybo (Sîpkî), Torina Mala Beyro (Xormekî), Torina Mala Kose (Redkî), Torina Malbatê (Redkî), Torina Mala Emer (Hesenî), Torina Mala Faro (Pencinarî).
Sarah Perry

**Sarah Grace Perry** (jdb. 28ê çiriya paşîn 1979 li Chelmsford, Îngilistan) nivîskareke îngîlîz e.

## Jiyan
Sarah Perry di malbateke baptîstan de mezin bû. Di zarokatiya wê de têkiliya bi cîhana derve re bi hişk hate rêpîvankirî da ku ew gelek muzîka klasîk bihîst û tenê bi wêjeya klasîk û încîla key James re têkilî danî. Teza wê li ser nivîsandina Iris Murdoch bi beşa wêjeya tirsnak re têkildar e. Romana wê ya pêşîn *After me comes the flood* di 2014an de derket.

Romana wê ya duyem *The Essex Serpent* di sala 2016an de ji bo Xelata Costa Book hate navzedkirin û di sala 2017an de li ser lîsteya dirêjiya Xelata Jinên Baileys ji bo aşopiyê di 2017 de bû. Romana wê ya sêyem *Melmoth* adaptasyonek e ji romana tirsnak *[[Melmoth the Wanderer]]* ji hêla Charles Robert Maturin ve ji 1820 ve ye.

Sarah Perry di sala 2018an de wekî "Fellow" di Civaka Keyanî ya Wêjeyê de hate pejirandin.

## Berhem (bijartî)
* After me comes the flood. London : Serpent's Tail, 2014
* The Essex Serpent. London : Serpent's Tail, 2016
* Melmoth. London : Serpent's Tail, 2018

## Wêje
* John Burnside: ''After Me Comes the Flood by Sarah Perry review – a remarkable debut'', The Guardian, 26' pûşpera 2014

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Karakilîsa

**Karakilîsa** li Gurcistanê gundekî kurdên ji eşîra Redkî û azeriyan e.

Kategorî:Gurcistan
Kategorî:Kurd
Geltûrî

**Geltûrî**, hin kes dibêjin berekeke eşîra celaliyan e, hin kes jî dibêjin eşîreke serbixwe ye. Li gorî tahrîr defterî ya Dewleta Osmanî, geltûrî di salên 1500î de li Amedê bûne. Mela Mehmûdê Bazîdî jî geltûriyan wek eşîreke di bin banê Konfederasyona Zîlan de dide. Geltûrî li Îdir, Agirî, Qers û Erdêxanê dijîn. Geltûrî piştî koça ji Amedê pêşiyê li rojhilatê Kurdistanê bicih dibin. Paşê ji wir têne devdora Bazîdê û ji eşîra redkî daxwaziya cih dikin. Begê eşîra redkî, Eleşref Beg wan li hin gundên Îdirê bicih dike. Bi demê re li bajarên cîran jî cih dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Emînce

**Emînce**, gundekî bi ser navçeya Başana Îdirê ve ye. Etnîkî gund bi zor piranî kurd in.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Başanê
Hesesorî

**Hesesorî**, bavekî (berek) eşîra Celalî ye. Bi piranî li dora Bazîdê dijîn, ku bî êsle xwe kurdin.
Azîzî

**Azîzî**, eşîreke kurdan e ku koka wan Cizîra Botan e. Ev eşîra, eşîra mala Bedirxan Beg ye. Niha li rojavayê Kurdistanê, Mêrdîn, Qers, Agirî, Îdir, Xinûs û Wanê dijîn. Edoyê Azîzî yê ji vê eşîrê serokekî serhildana Agiriyê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Malbata Bedirxaniyan
Zîlan (êl)

**Zîlan** navê konfederasyona eşîran e.

Eşîra zîlî (redkî) jî di bin banê konfederasyona zîlan de, eşîreke ku navê xwe daye konfederasyonê. Gelek kurd eşîra zîlî û konfederasyona zîlan tevlihev dikin, hew dizanin herdu yek in. Eşîra zîlî li Farqînê li gundê Kelê bi leşkerên Mîrê Merwan re şer dikin, wan red dikin (xelas dikin) û ji wî şerî bi şûn de ji vê eşîrê redkî ango yên ku xelas dikin, red dikin dibêjin.

Îro jî redkî xwe him wek zîlî û him jî redkî didine nasandin. Ji bo konfederasyona zîlan, temen mezinên Serhedê dibêjin "serkaniya zîlan ê, redkî ye" serkanî ango çavkanî. Ev bûyera li Farqînê, li gundê Kelê di silsileta eşîra redkî ya li ser çermê xezalê nivîsar de hatiye nivîsandinê. Îro jî li gundê Kelê ew cihê ku şer lê qewimiye re gelê herêmê Girê Seriya dibêje.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka kurdan
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Îrana Qacarî
Kategorî:Koçerî
Xerebey Îdî

**Xerebey Îdî**, **Xereba Îdî**, **Xerebey 'Îdî**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
Xerebey Feqîra

**Xerebey Feqîra**, **Xereba Feqîran**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
Xerebey Qulê

**Xerebey Qulê**, **Xereba Qulê**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
Mu'az bin Cebel

**Mu'az bin Cebel** (erebî: **مُعَاذْ بِنْ جَبَلْ**) sehabe û yek ji nivîskarê wehiy yê Muhemmed pêxember e.

Di sala 18ê salnameya koçî de wefat kir, Sehabe û Feqîh û Xwendevanê Quranê û vegoterê fermûda pêxemberî ji Ensaran bi kurdî (Alîkaran) e, ji Benî Eda min Benî Ceşim bin Bin Elxizrûc e. Û di Beyet Eleqebe Eltaniye amade bû. Pişre bi Pêxember Muhemmed re hemû dîmen dît, û piştî vekirina Mekê, pêxember wî tê de hişt, da ku xelkê fêrî Quranê bike û wan di têbighêjîne, pişre wî weke karker şande Yemenê piştî Xezwet Eltebûk, piştî wefata Pêxember Muhemmed Mûaz di vekirina îslamî ji şamê re beşdar bû û li Urdunê bi nexweşiya bêderman wefat kir.

## Biyografiya wî
**Mûaz bin Cebel** 18 salî bû misilman, û beşdarî Beyet El-Eqebe Eltaniya bû, û ew xortekî ciwan bû riha wî hîn derneketibû û gava ku ew bû musilman serdariya şikenandina pûtên Bin Seleme kir bi Talebe bin Unma û Ebdullah bin Enes re. Gava ku Muhemmed pêxember koçber bû, Mûaz bin Cebel û Ebdullah bin Mesûd bûne birayên hev. Mûaz bin Cebel di Şerê Bedirê de beşdar bû û temenê wî 20 an 21 salî bû, pişre bi Pêxember Muhemmed re bûyerên dî dît.[thumb|Gora Mu'az bin Cebel ya li [Urdunê|çep]]

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 603
Kategorî:Mirin 639
Kategorî:Sehabe
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Til Hecer

Til Hecer, ji wateya erebî **Girkevir** taxek li parêzgeha Hisîçeyê li rojavayê Kurdistanê ye

Kategorî:Hesîçe
Zibêtê Qîrika

**Zibêtê Qîrka**, bi navê xwe yê fermî **Zübet Kılıçaslan**. Xelqê Agiriyê navçeya Zêdka gundê Qîrka (bi tr Yanikdere) ye. Zibêt, piştî Evdalê Zeynikê yek ji wan dengbêjê herî bi navûdeng li Serhedê. Dengbêjên wek Mistefayê Çîftborî, Mistefayê Xellê Heyran, Sêvdînê Remedana, Şakiro, Kazoyê Garisya û Reso ew wekî hosta qebûl kirine. Lê ji ber ku ji zû de miriye û kêm qeydên wî gihiştine roja me.

## Jînenîgariya wî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Yücel Aslan

**Yücel Aslan** an **Koçer**, helbestvanekî kurd e. Yücel Aslan ê ji bajarê Erzîromê navçeya Qereçan gundê Qirimqa xwediyê sê pirtûkên helbestan e. Pêşiyên wî yên kurdên ji eşîra Redkî di sala 1918an de ji Rewanê li devdora çiyayê Elegezê koçberî Serhedê bûne.
Qerka

Gundekî kurdên ji eşîra Redkî yê li Rewanê ye ku, di sala 1918an de ermenî wan ji wir diqewirînin û koçî Îdirê dikin. Pêşiyên dengbêjê binavûdeng Şakiro jî ji wî gundî hatine.
Millo

**Millo**, bi tr **Kerîmbeylî** gundekî ser bi Têşberûna navçeya Îdirê ye. Pêşiyên Dengbêj Reso û Şakiro li vî gundî mane.
Senger

**Senger** an **Kaniya Şîr** (bi ermenî: Կանիաշիր, Kaniyaşîr) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e. Li vî gundî kurdên misilman ên ji eşîra Redkî yên bûne, niha pirraniya gelhên êzdî ne.

## Çavkanî

* RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Kategorî:Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Yaqût Hemawî

**Yaqût Hemawî** (jdb. 1178-79 - m. 1229) zanyarê ednîgariyê û dîrokê ye. Gerokek sedsala 12an û 13an e. Bi eslê xwe rûmê Bîzansê ye.
 

Pirtûka wî a girîng Mucemûl-Bûldan () e ku di sala 1224an de destpê kiriye û sala pêşiya ku wefat bike di sala 1228an de temam kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknas
Kategorî:Jidayikbûn 1178
Kategorî:Jidayikbûn 1179
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1229
Îbn Beytar

**Îbn Beytar** () Navê dirêj: *Ebû Muhemmed Ebdullah bin Ehmed bin el-Beytar* (jdb. 1197 - m. 1248) Riweknasê ereb yê herî navdar e. Bi xwe li Endulusê jiyaye.

Pirtûka Îbn Baytar a girîng *Kitab el-Cami'fi el-Adwiyye el-Mufredah* () ye.
Ev berhem di sala 1758an de wergerandine latînî û heta sedsala 19an jî li Ewropayê hatiye xwendin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1197
Kategorî:Mirin 1248
Kategorî:Zanyarên ereb
Nalband

**Nalband**, niha Nalbandyan gundekî kurdên êzdî ye li Rewanê. Li vir kurdên ji eşîra redkî yên ola xwe bûne êzdî jî hene.
Tebqa

Bajarek li Rojavayê Kurdistanê ye. Girêday bajarê Reqa ye. Li bajarê Tebqa Kelheya Caber ya li ser ava Firatê tê dîtin. Li bajar Kurd Ereb û Suryan tên dîtin.

Kategorî:Rojavaya Kurdistanê