open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azerbaycana Rojava (parêzgeh)

**Azerbaycana Rojava** an **Ûrmiye** (bi farisî: آذربايجان غربى *Āzarbāyjān-e Gharbī*) beşek ji herêma Rojhilata Kurdistanê ye û yek ji 31 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakurê rojavayê Îranê. Navenda parêzgehê bajarê Ûrmiye ye. Xelkê parêzgehê piranî kurd û azerî ne û beşek ji gel bi baweriya xwe xiristiyan e.

## Dîrok

## Erdnîgarî

## Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

## Dabeşkirina parêzgehê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :
# **[[Bokan (navçe)]]**: Bokan, Sîmîne
# **[[Barûq (navçe)]]**:
# **[[Çarbirc (navçe)]]**:
# **[[Çaldiran (navçe)]]**:
# **[[Çaypare (navçe)]]**: Qereziyadîn
# **[[Makû (navçe)]]**: Makû, Bazirgan
# **[[Mehabad (navçe)]]**:
# **[[Miyanduaw (navçe)]]**:
# **[[Nexede (navçe)]]**:
# **[[Pîranşar (navçe)]]**:
# **[[Puldeşt (navçe)]]**:
# **[[Selmas (navçe)]]**:
# **[[Serdeşt (navçe)]]**:
# **[[Şahîndij (navçe)]]**:
# **[[Şino (navçe)]]**: Şino, Nellos
# **[[Şot (navçe)]]**: Şot, Yolageldî, Mergenler
# **[[Tekab (navçe)]]**: Tekab
# **[[Ûrmiye (navçe)]]**:Silîvana, Sêro, Qûşçî, Nuşînşar, Ûrmiyê
# **[[Xoy (navçe)]]**: Xoy, Fîrureq, Dizediz, Êvoxlî, Zerabad, Kotol

## Parêzgehên kurdnişîn
Kurdistan (parêzgehê)

Kirmaşan (parêzgehê)

Ilam (parêzgehê)
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Çand û huner

### Zanîngehên parêzgehê
* Zanîngeha bijîşkiyê ya Wirmiyê
* Zanîngeha Wirmiyê
* Zanîngeha Azad a îslamî ya Xoyê
* Zanîngeha Azad a îslamî ya Mehabadê
* Zanîngeha Azad a îslamî ya Wirmiyê
* Zanîngeha Azad a îslamî ya Pîranşarê

## Cihên turîstîk
*

## Çavkanî

* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Hemedan

**Hemedan** (bi farisî: همدان) bajarê herî mezin û navenda îdarî ya parêzgeha Hemedanê ye û yek ji bajarên Rojhilata Kurdistanê ye.

Tê bawer kirin ku Hemedan di nav bajarên herî kevn ên Rojhilata Kurdistanê de ye. Di çavkaniyên klasîk de wekê Ekbatana (bajareke kevnar ê kurdan) hatiye binavkirin. Dibe ku di sala 1100  de ji aliyê suryaniyan ve hatibe dagirkirin. Diroknasê yewnaniya kevnar, Hêrodotos, dibêje ku li dora 700 salê  de bajêr paytexta dewleta kurdan a Medya yê bû.

Hemedan li navenda çiyayî ya ku li quntara Çiyayê Elvendê (3574) hatiye avakirin. Bajar 1850an mêtre ji asta deryayê bilind e.

Bajarê kevn û şûnwarên wî yên dîrokî havînê bala geştiyaran dikişîne. Nîşaneyên sereke yên vî bajarî nivîsa Gêncname, abîdeya Îbn Sîna û abîdeya Baba Tahirê Uryan in. Li bajêr zimanê sereke farisî û kurdî ye.

## Avhewa
Hemedan xwedan avhewa parzemînî ya havîna germ e ku bandora wê li ser deryaya navîn heye, di derbasbûna bi avhewaya nîv-ziwa sar de. Li bajêr havînên germ û ziwa û zivistanên sar û berf derbas dibe. Dibe ku di rojên herî sar de germahî dakeve binê -30&nbsp;°C. Barîna berfê di zivistanê de gelemperî ye û ev dikare heya du mehan berdewam bike. Di havîna kurt de, hewa germ e û bi piranî tav e.

Germahiya herî nizim a tomarkirî: -34,0&nbsp;°C di 7ê çileya 1964an de

Germahiya herî bilind a tomarkirî: 40,6&nbsp;°C di 14ê tîrmeha 1989an de.

## Nifûs

## Galerî

File:Mausolée Baba Taher Hamedan.jpg|Girava Baba Tahirê Uryan
File:Babataher5.JPG|Di nav girava Baba Tahirê Uryan
File:Aviccena 2011.jpg|Girava Îbn Sîna
File:The Canon of Medicine.jpg|Destnivîsê kanona dermanê di girava Îbn Sîna de
File:Hamadan - Mausoleum of Esther and Mordechai.jpg|Girava Ester û Mordechai
File:Tomb of Ester and Mordechai interior.jpg|Strûktûrê girava Ester û Mordechaiê
File:Emamzade abdolla-Hamedn.JPG|Mizgefta Emamzade Abdollah
File:Ghonbad-alaviyan1.jpg|Mala Mîr Seyîd Elî Hemedanî
File:Hamadan - Borj-e Qorban.jpg|Birca Qûrbanê
File:Ganjnameh inscriptions.jpg|Gêncname
File:Hamedan Central Square 1398122413121915319909894.jpg|Merkeza Hemedanê
File:Ali Sadr Cave, Hamadan Province, Iran,siamak sabet.jpg|Şikefta Elî Sadr


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Kategorî:Hemedan (parêzgeh)
Destnimêj

thumb|220x220px
**Destnimêj** yek ji ferzên dînê Îslamê ye. Di pêş nimêjê yan jî xwendina Quranê de bi avê tê girtin. Gava ku av neyê ditîn, mirov dikare bi qûmê yan jî xaliyê jî destnimêj bigire. Li gor dînê Îslamê, ji ber ku mirov here hizûra Xwedê, divê mirov pir paqij be.

## Maneya Destnimêjê
Li gorî dînê Îslamê, hîkmetê destnimêjê ew e ku; mirov xwe ji bilî bûna hemû kar û xebatên dinê dûr bixe û xwe bi her awayê ji bona îbadetên ji Xwedê ra amade dike. Girtina destnimêjê sembola paqijiya hemî cism û dilê mirovan e, ji çavreşî, hesûdî, fesadî û derewan e.

Girtina destnimêjê, emrê Xwedê ye û di Quranê de ayetên li ser girtina destnimêjê hene. Destnimêj di sûra Maîdeyê da di ayeta 6an da derbas dibe; "*Gelî bawermendan, dema we xwest rabin Nimêj bikin, serçavên xwe û herdû milên xwe bi înişkan ve bişon û serê xwe mesih bikin û herdû lingên xwe bi gûzekan va jî*" (Sûra Maîde 5/6).

## Ferzên Destnimêjê
# (1) Rû (Heta bin çenê, ber ê û gûhan) carek tê şûştin.
# (2) Her dû dest heta enîşka bi carekî tê şûştin.
# (3) Tûncik mesh kirin.
# (4) Lîngan, gûzek jî tev carek şûştin.

## Sûnnetên Destnimêjê
# (1) Niyet anîn. Lê divê nîyet bi dev neyê gotin, ji ber ku cîhê (nîyetê) di dil de ye.
# (2) Gotina *Bismillah*.
# (3) Destan heta hêzê şûştin.
# (4) Sê cara dev (mazmaza) û poz (îştînşak) re av hildandin.
# (5) Mîsvak bi kar anîn.
# (6) Bi şûştina dest û lingan, tiliyan dest pê kirin.
# (7) Goh, qirik û stû mesh kirin.
# (8) Porên ser berê jî mesh kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Nimêj
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Abdulbaki Turan

**Abdulbaki Turan** mamoste, werger û nivîskar e.

Prof. Dr. Abdülbaki Turan di sala 1937an de, li Karazê ji dayîk bûye. Di medreseyên kurdî de xwendiye. Diploma dibistana sereta û ya îmam xetîbê ji der ve girtiye. Di sala 1969an de Înstîtuya Îslamî ya Bilind qedandiye. Di fakulteya Îlahiyeta Qonyeyê û li zanîngeha Dîcleyê mamostetî kiriye.

## Werger û çend xebatên wî
Ji werger û xebatên wî yên olî çend jê ev in:
* Aliyyu’l-Karî’nin “Envaru’l-Kur’an ve Esrâru’l-Furkan”
* “Envaru’t-Tenzil ve Asraru’t-Te’vil”
* Tefsîra Baba Ni’metullah Nahcivanî û el-Feratihu’l-İlahiyye ve’l-Mefatihu’l-Xaybiyye”
* Ayetên Kur’an-ı Kerim’deki İtâb
* Asamu’l-Kur’an
* Tefsîra Kuşeyrî ve “Letâifu ‘İşârât”
* Asr-ı Saadetteki İslâm Şehitleri, werger
* İslâm’ın Işığında Doğu ve Batı, werger

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Lîsteya eşîrên Botan

**Eşîrên Botan** sih, sih û pênc eşîr in û bi awayê jêrîn lêk vedibin: Koçer û Dêmanî. 

## Koçer
Koçer jî du bir in: Çoxsor û Şilît. 

### Çoxsor
Mîran, Alikan, Dûdêran, Soran, Garisan,

Eşîrên nêzîkî çoxsor'a  =>
Mamedîyan, geşgolîyan,
Sloqîyan, sdurgîyan

### Şilît
Batûyan, Teyan, Xêrkan, Kiçan, Mûseresan.

## Dêmanî
Di vî milê avê de: Meman, Hesinan (jêrîn û jorîn), Ebasan, Aliyan. 

Di wî milê avê de: Berwarî, Erih, Garisan (Koçerên wan jî hene) Welat–Kelhok, Welat–Kêver, Welat–Kilîs, Şûvan, Jêliyan, Dêrsew(çiya dérşewi, Hacî–Aliyan, Keran, Harûnan, Slopiyan, 

Hacî-Bêra: Şirnex, Goyan. Sindî

Eşîrên Botan tev de silîv in.

Hemikan

## Herêma [[Colemêrg]]
* Pinyanişi 
*Nerweyî 
*Çelî 
*Xanî 
*Şîvîşkî 
*Zeydan 
*Zaveteyî 
*kenarberoj 
*Silehî 
* Bilecanî 
*Talisî
* Xaşkanî 
*Elkîler 
* Ertoşî 
* Jirkî 
*Gevdan 
*Xelilan 
*Alan 
*Mahmedpiran 
*Hacan 
*Şerefxan 
*Qeşuran 
*Ezdinan 
*Gravî 
* Redkanî li deverê Colemêrg û Duhokê wek devoka Badînî Rêkanî tên gotin 
* Dirî 
*Doskî 
* Satî
* Pirosî
*Oremarî 
*Herkî 
*Marunisî
*Qewalî - kavalı 
*Begzade 
*Mizûrî 
*Gerdî 
* Zerza 
*Goyî  yên Colemêrgê 
* Bayi
* Berwarî 
* Sindî 
* Biradost 
* Botan 
* Şemsikan 
* Henareh 
* îdeî 
* cemaldinî - hasenan 

Kategorî:Eşîr
Misilman

thumb|Misilman

**Misilman** () (wekî **bisilman** û **misliman** jî tê nivîsandin) navê bawermendên dînê îslamê ye.

Misilman bi pirranî li Rojhilata Navîn û Rojhilata Dûr dijîn. Di sal 2020 da du milyar misilman li serê dinyayê hene û bi mezintiya xwe civata misilmanan li dû ayîna mesihiyan civata duyan e.

Pirraniya gelê kurd û Kurdistanê jî misilman in. Lê kurdên musewî, mesîhî û êzidî jî hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Îslam
Mîxayîl (firîşte)

thumb|Serfirîşte Mîxayîl
**Mîxayîl** an jî **Mîkaîl** ( [ˌmixäˈʔel]), *Micha'el* an *Mîkhâ'êl*; ; ; : *Mîka'îl*, *Mîkâl*, *Mīkhā'īl*) navê serfirîşteyek e ku di dînên dînên birahîmî (cihûtî, filehtî û îslam) de heye. Li rojavayê cîhanê jê re *Michael* (*Mi-ka-el* tê wateya "Kî-weke-Xwedê") dibêjin û navekî mêran e. Hersê ol jî wî wekî "milyaketê karên erdê û xwezaya wê digerîne" didin nasandin. Di baweriya îslamê de herwiha ew milyaketê erzanî-bihabûn, xela-dewlemendî, bela-aramiyê îdare dike ye.

## Gorî baweriya îslamê
Mîxayîl yek ji çar serfirîşte ye. Peyva "Mikaîl" bi kurdî tê wateya "Qûlê piçûk û hêja yê Xwedê". Li gora dînê îslamê firîşte Mîxayîl bi destûra Xwedê hemû karên gerdûnê bi rê ve dibe. Ew hetanî roja dawiyê ya dinyayê bi karê gerdûnê hatiye vatinandin.

Navê Mîxayîl an Mîkaîl tenê yek car di Quranê de derbaz dibe: "Û kê bibe neyarê Xwedê û firîşteyên wî û pêxamberên wî û Cibrayîl û Mîkaîl, bira bizane ku bi rastî Xwedê jî neyarê xudanenasa ne."

## Çavkanî

Kategorî:Firîşte
Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de
Kategorî:Firîşteyên mirinê
Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de

Kategorî:Serfirîşte
Kategorî:Serfirîşteyên Îslamê
Îsrafîl (firîşte)

[180px|rast|thumb|Melek Îsrafîl, ji ''Berzîşiya afirandinê ya [Qazwînî* (1280)]]
*'Îsrafîl*' (bi [[erebî]]: إسرافيل, *Isrāfīl'', bi kurdî tê wateya "agirnak", "bişewat") firîşteyekî sereke ye di dînê îslamê de.

Yek ji çar serfirîşteyan e. Di gora dînê îslamê Îsrafîl di roja qiyametê de bi destûra Xwedê pifê sûrê yan jî lûleyê dike. Hêja Mihemmed Pêxamber di hadîsekî xwe de ji Îsrafîl re "sahib-i karn", ango xwediyê sûrê, xwediyê lûlê gotiye. Di roja dawiyê de Îsrafil du caran pifê sûrê dike.

Bi pifkirina yekem, hemû tişt di ezmîn û zemîn de tune dibin. Di Quranê de wiha tê gotin: "Êdî gava ku di sûrê de bi carekî tenê tê pifkirinê, zemîn û çiya tên rakirin û bi yek carekî li hev dikevin."

Lê bi pifkirina duyem, hemû mirov disa zindî dibin û bi hev re li derekî bi nav "Mahşer" li ba Xwedê kom dibim. Li ser vî bûyerê jî Quran wiha dibêje: "Gava ku di sûrê de tê pifkirinê. Êdî ew ji goran derketine û li ba Xwedêyê xwe de lez dikin."

## Çavkanî

Kategorî:Firîşte
Kategorî:Serfirîşteyên Îslamê
Ezraîl (firîşte)

[thumb|Firîşteyê Mirinê li gorî [Evelyn De Morgan , 1881]]
**Azraîl** an **Rihsîn** (*Rihstîn*), li gorî çar dînên yekxwedayî/dînên birahîmî yek ji çar melekên mezin e.

## Ezraîl di dînê îslamê de
Di gora ola Îslam ê Ezraîl di hêla Xwedê da bi kuştina mirovan hatiye wezîfekirin. Lêbelê navê vî melekê mezin di Quranê da û di hadîsên Muhemmed Pêxamber da ne Ezraîl e. Ji wî ra "Melekulmewt" (Meleku'l-Mewt) yanê "Meleka mirinê" tê gotin. Di Quran ê da ji bona Ezraîl aha tê gotin: "Ew melekê mirinê, ku yê ji bona we hatiye wezîfekirin, gerê canê we bigire û dûra jî hûn li ba Xwedê yê xwe da bêne zivirandinê." (Sûreya Secde: 32/11)

Ji bona girtina rihê her mirovekî melekek heye û Ezraîl jî serokê van melekan e.

Di Quranê da aha derbaz dibe: " Paşê danê mirina yekî ji we hatî be saiyên me canê wî digirin û ewna di wezîfa xwe da qet tu kêmasiyekî nakin."
(Sûreya El-En'am: 6/61)

## Ezraîl di dînê Îsa de

## Ezraîl li gorî dînê Mûse

## Ezraîl di dînê êzdiyan de

Kategorî:Firîşte
Kategorî:Firîşteyên mirinê
Kategorî:Serfirîşte
Kategorî:Serfirîşteyên Îslamê
Xweda

**Xwedê**, **Xweda** an jî **Xuda**, li gorî bawermend û xwedênasan çêkerê hemû tiştan e. Di dînên yekxwedêyî/monoteîst de (weke Îslam, Xiristiyanî, Cihûtî) xwedê yek e; lê belê olên pirxwedêyî jî hene û bawermendên wan olan bi xwedawendên cuda bawer dikin.

## Navên cuda yên Xweda
* Allah (Îslam)
* Yezdan
* Yehowa
** 99 navên xwedê li gorî Îslamê
* Ahûra Mazda

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Xwedayên afirîner
Hêzên Rizgariya Kurdistanê

thumb|Ala Hêzên Rizgariya Kurdistanê
**Hêzên Rizgariya Kurdistanê** yan **HRK** yekîtiyên çekdar ên PKK'ê yên ji 1982'an heta 1986'an bûn. Di 1986'an de ARGK hat afirandin.

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistina leşkerî
Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)
Omer Xeyam

**Omer Xeyam** an **Omerê (Emerê) Xeyam** (bi farisî: عمر خیام *’Omar-e Khayyām*), jdb. 18ê gulana 1048, li Nîşabûr, Parêzgeha Xorasanê - m. 4ê berfanbara 1123, helbestvan, fîlozof, matematîknas û stêrnasê navdar ê Îranê ye.

*Xiyasedîn Ebûlfetih Omer ibn Îbrahîm el-Xeyamî* li Nîşapûrê, paytexta herêma Xorasanê li 1048an hat dinyayê. Ew bi gelemperî wek Omer Xeyam tê nasîn.

Xeyam di dema xwe de fîlozofiyeke wêrek kiriye. Li dijî şovenîzma paşverûtiyê û Îslama ku berjewendperestiyê dike derketiye. Gelek pirtûkên stêrnasî, matematîk, fîlozofî û helbestvaniyê nivîsiye.

Navê wî di cîhana rojava de cihekê mezin digire. Di helbestên xwe de wekî sîmbola azadî, evînî û aştiyê şerab bikaraniye. Çarînên wî yên zîrek û têr evînî îro jî bêhempa ne.

Di jiyana xwe de ew jimarnas, stêrnas, fîlozof, bijîşk û helbestvan bû. Kêm ji jiyana wî tê zanîn, ji bilî hindê ku ew li Nîşeporê hatiye perwerdekirin û pirraniya jiyana xwe li wir û li Semerqendê jiyaye. Xeyam hevdemiyek Nizam el-Mulk bû. Xeyam dikarî bibe karmendek payebilind yê dewletê. Lê wî xwest xwe gorî ilm û zanistê bike. Ew li navendên mezin yên zanist û zanyariyê yên serdema xwe digerriya daku xwe bigihîne ilmên bilind. Xeyam di 1123an de wefat kir.

Di gel ku Xeyam wek zanistvanek jêhatî tê nasîn, ew herî zêde bi çarînên xwe navdar e. Edward Fitzgerald sala 1839an çarînên Xeyamî bi inglîzî berdestî xwendevanên Rojava kirin. Ji hingê ve hezkirina ji helbestvaniya Xeyamî her diçe zêdetir dibe.

Nêzî 600 çarîn (rubaiyat, quatrain) li ser navê Omer Xeyamî hene. Hin ji wan resen in ango Xeyamî bi xwe ew nivîsîne lê tê bawerkirin ku gelek ji çarînan paşï li ser navê wî hatine vehûnandine. Lêkoler ne hevbîr in ka kîjan ji çarînan bi rastî yên Xeyamî ne û kîjan jî na. Lê ya giring ew e ku hemî malê Xeyamî tên nasîn.

Kêm berhemên bijare yên wêjeya cîhanî hindî çarînên Xeyamî li gelek zimanan hatine wergerandin. Xeyam li hemî zimanên mezin yên cîhanê hatiye wergerandin û bi hemiyan jî tê xwendin û jê tê hezkirin.

Xwendevanên kurd jî ji Xeyamî bêpar nemane. Rêzdar Kamiran Bedirxan 35 çarînên wî wergerrandine kurmancî û mamoste Hejar jî tevavek çarînên bi soranî gihandine xwendevanên kurd. Weşanxaneya Nûbiharê bi wergera Sabah Kara bi navê Rubaiyat helbestên wî weşandîye.

Nivîskar Îkram Balekanî 240 çarînên Omerê Xeyam ji orijînala wan a parsî bi zimanekî sade û şirîn wergerandin ser zimanê farisî  û ji aliyê Weşanên Evrenselê eve hatin tomarkirin. Pirtûk sala 2014an kete nava pirtûkên kurdî yên ku herî zêde hatin firotin.

## Çavkanî

* Nûbihar (kovar), hejmara ?, sala ? 
* http://balekani.blogspot.de/2014/05/xeyam-bi-kurdi-xwes-e.html 

## Girêdanên derve
* https://www.webcitation.org/query?id=1256602386053793&url=www.geocities.com/mehname2004/54/diyari4.html
* http://balekani.blogspot.de/2014/05/xeyam-bi-kurdi-xwes-e.html 

Kategorî:Fîlozofên faris
Xeyyam, Omer
Kategorî:Jidayikbûn 1048
Kategorî:Kesên sedsala 11an
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Mirin 1123
Kategorî:Mirin 1131
Kategorî:Stêrnasên faris
Tal

**Tal**, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Navê gund bi tirkî *Kovanağzı* kirine. Axayê vî gundî Xale Abdurrahman e.

Kategorî:Gundên Xesxêrê
Încow

**Încow** an jî **Yîncov** () di nav gundên Kurdên Anatoliya Navîn de yê herî mezin e. Încow bi navçeya Cihanbeylî ve girêdayî ye. Serjimarê gund 6872 e. Li Încowê bi Kurdî (Kurmancî) dipeyivên. Kal û pîrên gund ji xeynî Kurdî ti zimanên din nezanin.

Hin gundên li derûdorê Încowê ev in: Hecîlera, Kutiga, gundê Buldix, Celebê, Omera û Qeyê. Ji bilî Qeyê hemû gundên dî Kurd in û bi Kurmancî dipeyivin. Încow di navberê Enqere û Qonyeyê de ye.

Gundiyên Încowê, pir dewlemend in. Bi hezarên încowî li Danîmarka, Swêd, Swîsre û Almanya hwd kar dikin. Li gund erdî bi av pir e, lê cêh û genim, silk/pincar diruzê. Dar û ber lê kêm e... Deşteke pir gir e.

Tê gotin ku Încow ji salî 250 zêdetir e ku li wira bi cîh bûye. Her wuha Încowî bi xwe dibêjin ku ew ji aliyê herêma Botan, Amed, Semsûr û hatine. Deveka ku încowî pê dipeyivin dişibe devoka dengkirina Semsûr'îyan.

30'ê adarê 2014 Hilbijartine Serokatîya Şaredar;

30'ê adarê 2014 Hilbijartine Endama Civaka Şaredarî;

## Çavkanî

* https://sonuc.ysk.gov.tr/module/sspsYerel.jsf#

## Girêdanên derve
* http://yeniceoba.bel.tr/sites/default/files/yeniceoba2.pdf 

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Hesîçe (parêzgeh)

**Hesîçe** yan jî **Hisiça**, herwiha **Hesekê** (bi erebî الحسکة, *al-Hasakah*) parêzgeheke Rojava ye ku li wî welatî piraniya xelkê wê kurd in û hinek suryan, aşûr, kildan, ermen, çerkez, cihû, ereb, tirkmen û êzdî hene. Parêzgehê Hesîçe dikeve nav Rojavayê Kurdistanê.

Parêzgeha Hesîçe li rojavayê Kurdistanê ye û li bakurê Sûriyê dikeve. Çemê Ceqceq û Xabûr tê ve diherikin, çemê Xabûr yê ku ji Serê Kaniyê tê û pê ve tê xwarê bi aliyê başûr ve, ta ku bi çemê Firat re dibe yek nêzîkî Dêrezorê. Piraniya xelk û nîştevanên Hesîçeyê kurd in. Hijmara nîştevanên Hesekê dighê zêdetirî du milyonan.
 
Ev parêzgehe li ser çar deveran û çardeh herêman tê parçekirin. Hesîçe bi petrol û genimê xwe tê naskirin. Herwiha zeviyê wê yî neftê li Rimêlan û Hol û Çipsa ne. Piraniya nîştevanan çandinê dikin. Bi taybetî di çandina genim û pembo û fêkî wek sêv û tirî de pir navdar e.

Ji girîngtirîn bajar û bajarokên Hesîçeyê, Qamişlo, Tirbespî, Serê Kaniyê, Dêrik, Amûdê, Çilaxa û Şedadê. Hîna jî gelek bajar û bajarok tê de hene. Hijmara tevahiya gundewarên Hesîçeyê dighêje 1717 kesî. Hesekê parêzgeheke pir mezin di Rojavayê Kurdistanê de ye û bi taybetî di Kantona Cizîrê de.

Hejmara xelkên vê parêzgehê bêtir ji 2.000.000 kesan e. Bajarên serekî yên parêzgeha Hesîçeyê Qamişlo, Hesîçe (Heseke), Amûde, Dêrik, Serê Kaniyê, Tirbespî, Girê Koçer, Girkê Legê, Rimêlan, Dirbêsî, Şedadî û Holê.

## Çemên ku di parêzgeha Hesîçeyê re diherikin
* çemê Xabûrê
* çemê Cexcexê

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Rojavayê Kurdistanê
Sêfka

**Sêfka**, ango **Sêfkan** (), gundekî biçûk lê şêrîn e. Gund bi Kuluya Qonyeyê ve girêdayî ye. Sêfkî bi kurdî/kurmancî diaxavin. Li gund tenê kurd dijîn. Ev gund jî mîna gundên din yên Anatoliya Navîn pir dewlemend e. Bi hezaran sêfkî li Swêd û Almanyayê kar dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qulekê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Komela Îslamî ya Kurdistanê

**Komela Îslamî ya Kurdistanê / Îraq**, yan jî **Komellî Îslamîy Kurdistan / Îraq**, partiyek e ku li 30ê gulana 2002yê hate damezrandin. Serokê partiyê Elî Bapîr e.

## Avabûn
Li sala 2001ê de li nav Bizûtinewey Îslamî le Kurdistanê de nêrînên cuda cuda derketn. Di encamê de xwediyê yek ji wan nêrînan Eî Bapîr bû. Bi rêberiya xwe Komela Îslamî ya Kurdistanê ava kir. Elî Bapîr li sala 2003yê ji aliyê hêzên DYAyê ve ji ber sedema endambûna El-Qaîde hate girtin. Lê li saa 2005ê hate berdan.

## Xebatên partiyê
Di hilbijartinên parlamenê ya Başûrê Kurdistanê de di sala 2013ê de 6 kursî qezenc kirin .

Hêjayî gotinê ye ku maka vê partiyê Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan e

## Serokên partiyê
* Elî Bapîr (2001-)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Komela Îslamî 

Kategorî:Avabûnên 2001ê li Iraqê
Kategorî:Komên serhildêr li Iraqê
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Iraqê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2001ê de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Rêxistinên îslamî
Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan
Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)
Ensarulîslam

**Ensarulîslam** an jî **Piştiwananî Îslam le Kurdistan** (bi soranî: ئەنسارولئیسلام لە کوردستان) rêxistinek ji şervanên îslamî yên neteweperest û radîkal ên Kurdistanê bû ku di sala 2001 de hate damezrandin. Serokê rêxistina navbirî Mele Krêkar bû. Ensarulîslam dewleta herî dawî ya kurdan ava kir, ew jî Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê ye.

## Avabûn
Di sala 2001ê de ji aliyê Mele Krêkar ve hat avakirin. Piştî êrîşên 11ê Îlonê, gelek Kurdên ku li Efxanistan bi dilxwazî ​​ji bo alîkariya Taliban û Elqaîde bûn, vegeriyan Kurdistanê û tevlî Ensarulîslam bûn. Armanca wê avakirina dewleteke îslamî li Kurdistanê û parastina gelê Kurd e. Di demeke kin de di salên 2001-2003an de di dema Mîrnişîna Îslamî ya Biyare de gihişt armancên xwe.

Ensarulîslam li dijî peymana aştiyê ya ku di navbera Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan û Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê de hatibû îmzekirin derket. Ensarulîslam pişt re hevalbendiya Elqaîde kir û Usama bin Ladin gelek pere ji Ensarulîslam re şand.

Di sala 2001ê de, demeke kin beriya êrîşên 11ê Îlonê, rêberên Ensarulîslam serdana Usama Bin Laden li Efxanistane kirin. Di kaxezeke ku li Kabûl hat dîtin de hat gotin ku yek ji armancên Ensarulîslam ew e ku "Cihû û Xirîstiyanan ji Kurdistanê derxîne û bikeve rêya cîhadê û li ser her parçeyekî erdî bi qanûnên şerîeta îslamî îdare bike." Usama Bin Ladin diyar kir ku “Kurd gelek komên îslamî hene, li şûna parçebûnê divê hemû bibin yek grûpeke îslamî ya kurd.”

Di 18ê Sibata 2001ê de 4 endamên Kurd ên Ensarulîslam, siyasetmedarê Asûrî yê PDK Franso Herîrî dema ku diçû ser karê xwe, qetil kirin. Ensar El Îslam di salên 1994 û 1997an de li heman cihî û li heman kolanê hewl da wî bikuje, lê ew ji herduyan reviya. Cara sêyemîn serkeftî bû.

Di Mijdara 2008ê de, dêreke Mûsilê kaxezek wergirt û tê de hişyarî dabû mesîhiyan ku qet neçin Kurdistanê, eger nebe dê bên kuştin.  Kaxez ji aliyê Ensarulîslamê ve hatiye îmzekirin.

Endamê Ensarulîslam Refîq Yûsif li Almanyayê hewl da ku serokwezîrê Iraqê bikuje.

## Pêkhate
Ev partî ji Cund el Îslam (Hamasa kurdan), Tewhîda Îslamî û Hêzî du Soran pêk hatibû. Her wisa El- Qaîdeyê jî alîkariya damezrdninê dabû vê rêxistinê

Hêjayî gotinê ye ku maka vê partiyê Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan e

## Serokên rêxistinê
* Mela Krêkar (2001-2003)
* Ebu Abdullah eş-Şafiî (2003-2010)
* Ebu Haşim el-İbrahim(2011-)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Îraqi Kurdi

Kategorî:Avabûnên 2001ê li Iraqê
Kategorî:Komên cîhadîst li Iraqê
Kategorî:Komên cîhadîst li Sûriyê
Kategorî:Rêxistinên îslamî
Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan
Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Iraqê
Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)
Helobelo

**Helobelo** (), gundekî girêdayî navçe Wêranşar a ser bi Rihayê ve ye. Dibe ko ji bêjeyên helo (Qertel) û bel pêk hatibe. Yanî qertelê bel.

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê

thumb|Logo
**Yekgirtiya îslamî ya Kurdistanê** an jî **Yekgirto** (bi kurdî (tîpen erebî): يةكگرتووي كوردستان / عیراق *Yekgirtuwî Îslamiy Kurdistan*) rêxistineke Îslamiya Kurdistana Îraqê, di sala 1994'an de hatiye damezrandin. Serokê Yekgirtuwî Îslamiy Kurdistan Selahedîn Mehmed Behadîn Sadiq e.

## Avabûn
Yekgirto li sala 1994ê hate damezrandin. Selahedîn Bahedîn yek ji endamê Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bû. Piştî fetwaya cîhadê ya Osman Ebdûlezîz li dijî rêjima Sedam Huseyn ji Bizutnewey Îslamî cuda bû. Seahedîn Bahedîn li dijî bikaranîna çekan bû.

## Bernameya partiyê
Slogana vê rêxistinê *Azadî, Brayetî, Dadperwerî* ye.

## Xebatên partiyê
Di hilbijartinên parlemana Başûrê Kurdistanê ya di 2014ê de 10 kursî qezenc kirin.
Hêjayî gotinê ye ku Yekgirto serxwebûna Kurdistanê diparêze.

## Endamtî
* Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê têkiliyeke fermî li gel Brayên Misliman heye

## Girêdanên derve
* Malpera YÎK 

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1994an li Iraqê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1994an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Rêxistinên îslamî
Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan
Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)
Hesana

**Hesana** (bi suryanî : Hassana), gundekî yê asûrî (Assyrîan) bû kû li Navçeya Silopiya û di qontara çiyayê Cûdî de dijiyan. Ev miletê Asûrî û Kurdên Misilman di ser hevdu de diçûn û dihatin û ne li dijî hevdu bûn, wekî gelek caran ev tête gotin.

Ev gundekî gelek xweş bû; dehil, rez, av, kanî, erd, milk û pezên wan hebûn. Herweha di gundên Asûriyan tinê de ev Şal û Şapigên cilên Kurdî dihatin çêkirin. Divê bête zanîn ku Asûriyan gelek arîkariya miletê Kurd û Tarîx û Kultura Kurdan kirine û herweha miletê Axa Mezopotamya ne. Kilîseyek û Xwendegeha gundê Hesana jî hebû û ji berê û pêde xwenda bûn. Ew gundê Asûrî piraniya wan li Stembol Ewropa jî jiyana xwe berdewam dikirin. Bes wekî gelek gundên navçeya Silopî`ya ev gund jî bi destê rejima Tirk hat di salên 1993 an de xirakirin û hat valekirin. Hemî reviyan û weke gelek Kurdan li Cîhanê belav bûn. Gelek ji Asûrî`yan çûn bajarên wekî Stembul û bes behra bêhtir çûne Ewropa û Elmanya. Gelek ji van miletê Axa Mezopotamya li paytextê Elmanya Berlîn û gelek bajarên din yên Elmanya dimîn in.
Îro hiskê Aûrî, Ermenî anjî Kurdên Êzidû û Misilman jî bin, hemî jî bûne Koçberên sedsalî. Weke tête zanîn heta niha 4.000 gundên Kurd, Asûrî û Ermeniyan di Axa Mezopotamya de ji aliyê dewleta Tirkî ve hatine xirakirin û wêrankirin.

## Girêdanên derve
* http://www.silopi.net.tc Silopî

Kategorî:Gundên Silopiyê
Zîpik

thumb|Hebek Zîpik
thumb
thumb

**Zîpik**, heb an perçeyên qeşayê ko ji hewa dibarin in.. Mezinahiya perçeyen cûda cûda ye. Dema mij an buxar li bilindahiyên ezman ji nişka ve dicemide ev perçeyên qeşayê (bûz) pêk tên.

Li jorê di nav ewran de carina dilopên baranê diqerisin, dibin qeflayên wekî nokan û dibarin. Ji wan re dibêjin zîpik. Zîpik bêtir bihar û havînan dibare. Ji zîpika libgir re dibêjin teyrok. Teyrok di dema tavên xurt û brûskî de tên xwarê. Teyrok zerareke mezin didin sebze û mêweyên nû. Zîpika ku libên wê hûr in, jê re dibêjin gijlok an jî xilorîk.
Di devokên kurdî ji zîpik, terze jî tê gotin.

Bide ber:
* baran

Kategorî:Bager
Kategorî:Meteorolojî
Kategorî:Nixte
Gilover

rast
**Gilover** an girover di geometriyê de tişteke ku di dirûvê gogê de ye.

## Sinorê giloverê
s = \pi \, d =  2 \pi \, r.

## Qada giloverê
q = \pi r^2  = \frac{\pi \, d^2}{4} \approx 0{,}7854 \; d^2.

Kategorî:Geometrî
Pelîn (kovar)

***Pelîn*** kovareke edebî ye ku li Stembolê ji aliyê weşanxaneya Dozê ve dihat çapkirin û li hemû bajarên kurdan û Ewropayê dihat belavkirin.

Kovara ku bi edîtoriya Îbrahîm Seydo Aydogan ve derdiket û ji çar perçeyên Kurdistanê û ji Ewropayê gellek nivîskar bi ser hev de anîn, bi tenê pênc hejmar dan çapkirin û berî çapa hejmara şeşan ji ber nebûna derfetên aborî weşana xwe da sekinandin. Xwedî û berpirsiyarê wê yê fermî Ahmet Zekî Okçuoglu bû. Di her hejmara kovarê de, weke prensîb, hevpeyvînek bi nivîskar, lêkolîner an jî hunermendekî kurd re û rexneyeke edebî li ser berhemek kurdî hebû. Kovarê herweha cih da gellek nivîskarên ciwan jî û cih da nivîskarên berê jî. Yek ji wan kovaran bû ku xwast dîwarên polîtîk ji nava nivîskarên kurd rake. Ji ber wê, di nava nivîsikarên wê de kesên ji fraksiyonên cuda jî hebûn. Hin beşên wergera romana Orhan Pamuk ya bi sernavê "Navê Min Sor e" û beşê romana Mehmed Uzun a bi navê "Hawara Dîcleyê" yê yekem cara peşîn di vê kovarê de çap bûn. Kovarê cih da wergerên helbest û çîrokan jî (ji tirkî û ji fransî), lê betir nivîsên pexşanî yên weke çîrok, nirxandin û ceribandin bi pêş ve derdixist. Her wiha, di her hejmara wê de, beşekî danasîna berhemên kurdî yên nûçapbûyî jî hebû. Zimanekî kovarê yê têkûz hebû û di hilbijartina nivîsan de xwedî pîvan bû. Kovar bi bergeke rengîn û çapeke bi kalîte derdiket pêşberî xwendevanên xwe. Di kovarê de hin nivîsên Celadet Bedirxan û Kamûran Bedirxan yên li ser ziman û edebiyatê ji Hawarê wergirtin û ji nû ve dan çapkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Nilufer Akbal

**Nilufer Akbal** stranbêjeke kurd e. Ew di sala 1970yî de li bajarokê Gimgimê yê bi ser bajarê Mûşê ve ji dayik bûye.

Di sala 1987an hate bajarê Stenbolê. Di heman salê de di Navenda Muzîka Arif Sağ de dest bi perwerde ya tembûr, solfej û şanê kir. Di sala 1988an de albûma xwe ya yekemîn Arzuhal Eyledim/Min Daxwaz Kir bi zimanê tirkî derxist. Wê heta niha çendîn kaset û Cd tomar kirine û beşdarî di gelek aheng û çalakî û festîvalên hunerî de kiriye.

Akbal bi vebûna kanala TRT Kurdiyê ve li wir dixebite, bernameyan amade dike, moderatoriyê dike.

## Albûmên Wê
* Şewa (2005)
* Rewingî (1998)
* Mîro (1995)
* Ben Bir Kadınım/Ez Jinek im (1992)
* Newroz 2 Lawikên Kurdî (Bi derhêneriya Hasret Gültekin) (1992)
* Newroz 1 Lawikên Kurdî (Bi derhêneriya Hasret Gültekin) (1991)
* Dört Telden Dört Dilden/Ji Çar Têlî Ji Çar Zimanî (Bi hunermendên din) (1991)
* Barıştan Resitaller/ Resîtalan Ji Aştiyê (Bi hunermendên din) (1990) 2 klam
* Arzuhal Eyledim/Min Daxwaz Kir (1987)

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî ya Nilufer Akbal 

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Mûşê
Kategorî:Mirovên zindî
Pîranşar

**Pîranşar** () bajarekî Rojhilata Kurdistanê li Îranê ye. Pîranşar li navenda Mukriyan e.

## Dîrok
Di salherzara yekan a berî zayînê de herêma Pîranşare navenda kayaniya Mana bû. Ev di dema Hesin de hêzek mezin li vî herêmî bûn. Têkiliyên wan bi Asuriyan û bi gelên din li herêm hebûn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Pîranşar

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Lem

**Lem**, şitil û darika hin sebzeyên wek lema zebeş, petêx, lema îsot, bacan û fringiyan.

## Mijarên têkildar
* mêw

## Çavkanî

Kategorî:Riwek
Mastêrk

thumb|mastêrk
**Mastêrk**, kovikeke ko bo veguhastina lîkîtên wek mazot û benzîn ji qabekê bo qabek ko devê wê teng û piçûk e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Alavên pêjgehê
Kategorî:Amûr
Girbeşk

**Girbeşk** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Azureus

**Vuze** (heyanî 2008 Azureus) clienteke ji bo protokola BitTorrent e. Azureus bi Java hat nivîsandin.

Azureus nivîsbariya azad bin GPL ye.

## Girêdanên derve

* Rûpela projeya Azureus

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya 2003an
Kategorî:Nivîsbariyên androîdê
Şemamok

thumb|Şemamok
Şemamok () fêkiyek ji petêxan e. Bi qeysî kulma zarokekî mezin e. Rengê sor û xetên zer in.Ew jî weke petêxan bi leman ve û havînê şên dihê. Bêhna wê pir xweş e.

Zarok gelek ji vê fêkiyê hez dikin. Mezin ji nexasim jî bûk wê ji bo rewşê bikartînin.

''Şemamok'' navê kovarareke zarokan e. Bi kurdî ye.

Kategorî:Gindor
Xerbik

**Xerbik**, xaniyê li hewşê ko wek embar (depo) ji bo ardû û arban û genim û hwd. û ciyê xarin pêjandinê tê bi kar anîn. Ji bo çêkirina xwarinê tifik li xerbik heye.

Kategorî:Çand
Lurî

**Lurî** (anku **Lori)** li mintiqa navbera Luristan, Fars û Xûzistanê tê axavtin. Hinek çavkanî Lurrî wek zaravekê kurdî dijmêrin, lê hinek çavkaniyên nû, anku çavkaniyên ji Sêr Idmonds û vir de wek zaravekê farisî dibîne. Lurî bêhtir nêzîkî zimanê kurdî ye û gelek lêkçûn navberî wan hene. Diroknasê kurd Mihemed Emîn Zekî Beg piştê gera xwe ya Luristanê heman fikrê de dimîne û pirtûka xwe ya "Dîroka Kurd û Kurdistanê" diyar dike. Lurî di nav xwe de li du zaraveyên diqete: zimanê Lurên Biçûk ev zarave di nav zimanê kurdî de tê hejmartin û zaraveyên Lurên Mezin faris wan ji zimanê kurdî diqetîne.

## Devokên Lurî
* Bala Gariva: Lurî-Luristanî an jî Lurî-kuçik, zaravaya Lurî ya li Luristan tê axavtin e.
* Bextiyarî: bextîyarî zaraveyekî lurên-mezin e, li navbera Luristan û Îsfehanê tê axavtin.
* Şehri-kurdî (Dehkardu): li nav û devdorê şehrê bi navê Şarî-kurd tê axavtin.
* Xurremabadî: li bajarê Xurramabadê tê axavtin.
* Kuhgîlu: zaraveyekî lurên mezin e, li navbera Xûzistan û Farsê tê axavtin.
* Mamesenî: li herêma Farsê ji ber qasê 300.000-400.000 kesan tê axavtin.
* Buwerehmedî: Li parezgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed tê axavtin.

## Têkildar
* Lur

## Lînke dervê

* Lorî
* Lorestan.org 
* Lorestan.net 
* ethnologue.com lorî 
* ethnologue.com Bextiyarî
* ethnologue.com Kumzarî
* ethnologue.com jonub lorî

## Çavkanî


Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Îranê
Xweşyan

**Xweşyan** () gundekî li ser navçeya Zêdkan a ku bi ser Agirî ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Xanzir

**Xanzir** (, ), bajarokekî navçeya Zêdkan a ku bi ser Agiriyê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Bochum

**Bochum** , bi kurdî wek **Boxum** ji tê nasîn, bajarekî mezin yê Almanya li herêmê Nordrhein-Westfalen e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Arnsberg (dever)
Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Nordrhein-Westfalen
Ruhr

**Ruhr** çemek li bakurê rojhilatê Almanya li eyaletê Bakûrê Rayn û Fallen a Rojhilat e. Navê xwe daye wî herêmî ku tê re dikishe. Ji ber ku komir li wir dihat û hê tê derxistin, di dîroka dewlemendbûna Almanya de cîhekî zef mezin digre.

Çend bajarên mezin li gel Ruhrê ev in: Bochum, Bottrop, Dortmund, Duisburg, Essen, Gelsenkirchen, Hamm, Herne, Mülheim an der Ruhr û Oberhausen

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Çemên Almanyayê
Dîgîtal

**Digit** ji zimanê Latinî ye. Kurdiya wê "tilî" ye. Ji ber ku meriv bi tilliyên xwe dijimartin, ji jmaran re jî digotin tillî. **Digital** tiştek e, ku têkiliya wê bi tilliyan, ango bi jmaran ve heye.

Di teknîkê de sinyalên analog, wek Elektrîk, li jımaran tên wergerandin û dibin sinyalên jmarî. Ev sinyal bi CPU (Central Processing Unit, Yekbûna Navendî), an jî micro controller, cîhazên ku hemû karên di Kompûteran de dikin, tên xwendin. Bername yên computeran bi rastî ev sinyalên digital in.

Kategorî:Teknolojî
Qereyazî

**Bêraqdar** an **Qereyazî** an jî **Qeza** () navçeyêke Erziromê ye. Xelkê herêmî Qeza dibêje.

## Erdnîgarî
Navçeyek li Başûr - Rojhelatê Erzîromê ye. Qereyazî gelekî bilind e û deşt û zozan li Qereyaziyê kem in.

## Dîrok
Qereyazî li welate Serhedê herêmeke dirokî ye. Darazê Urartu, Med, Pers, Bîzans, Ermenî, Ereb, Selçûqî, Osmanî û Rûsa li ser derbaz bûye. Li nêzikî gundê Beyro mixareya Cunî nişan dide ku Tirkên Oxiz (Oğuz) demeki kin lê mane. Li dema Osmanîliye da nave Qereyazî bi serhildanan hatiye bîhîstin. Li ser şerê gundê Hespreş () klamên dengbêja hene.

Li herême eşirên Zirkan, Cemaldînî, Banoki Dimilî, Berazî (Êzîdî) û Sipkan (Êzîdî) pir in. Eşîrên Qereyaziyê demekî li ser navê Zirkî/Zirkan Konfedere bûne. Piranîya wan cejna dikin ku eslê xwe Zirkî ne. Axaye Zirikan Keremê Qolaxasî ji herêma Goksiyê, dema koçrevîye Ermeniyan de bi hengên Hamidiyên be parastina herême kirîye û paşe bi axayên hesenan be, di serhildana hesenan de hatîye şehîdkirin. Navê Qereyaziyê yek ji bi nave Rêbiraya te zanin. Demeki je re gotine * Rêbira Bajer *. Serhildana Elîcan jî li herêma Qereyazi, Xinûs û Dûtaxê tekîyaye.
Li herême gelekî mezel û vexuyên Ermenîyanen din hene. Tê zanîn ku li herême pêşiya sed salan gelekî Ermenî jî dijîyan. Piştî koçberkirina Ermeniyan zehf eşîrên Kurdan, ên ji Çewlîgê û Qersê hatine Qereyaziyê û di şûna Ermeniyan de bi cîh û war bûne.

## Demografî
Serjimarê navçeyê niha nêzî 30.000 e, ji wan qasî 6 .000 kes li bajerê Qereyaziyê dijî. Gelê herême hemû Kurd in û bi Zaravayê Kurmancî qise dikin.

Kurdên herême hemû Misilmanê Sunnî ne, têne di gundê Gazbêlê de 5-6 malbatên Kurdên Elewî ango ku bi îslamê bandor nebûne ango ne girêdayî Elî ne

## Aborî
Gelê herême bi zêdeyî Cotkarin, belê xwedîkirina pez û devar jî xwedî cîhekî girînge li herême. Berkêşana hingiv li Qereyaziyê heye. Hingivê Qereyaziyê li Kurdistan û Tirkiyeyê bi nav û deng e.

## Çand û huner
Ji Qereyaziyê gelek dengbêj derketine. Evdalê Zeynikê, Şakiro, Mihemedê Canşa ji wana çend havin. Evdalê Zeynikê ji gunde Qanciyan () bû.

## Mijarên têkildar

* Êzîdiyên Serhedê

## Girêdanên derve
* http://www.karayazi.org 

## Çavkanî

Kategorî:Êzdîtî
Aşqela (navçe)

**Aşqela** yan **[[Şoxan]]** yek ji navçeyên Erzîromê ye.

Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Lokûs Basara, Şoxan, Kelê, Aşxan derbas dibe. Li Şoxanê tirk û kurd hene, kurd bi zaravayê kirmanckî diaxivin.

## Hin agahiyên bikêr

* Rûber: 1.527 km²
* Gelhe: Navend 14.904 û bi giştî 34.168 (1997)
* Bilindahiya axa wê ji rûyê avê: 1.650 m

## Aborî

Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan, çandinî û bazirganiya piçûk e.

## Çavkanî
Rêxistina Mafên Mirovan li Kurdistanê

rast|RMMK
**Rêxistina Mafên Mirovan li Kurdistanê** an **RMMK** li rojhilata Kurdistanê hat afirandin.

Serokê kevn ê RMMK'yê Mihemed Sedîq Kebudwend e.

Kategorî:Sazî
Agirî (cudakirin)

*Çiyayê Agiriyê Mezin
*Bajarê Agirî
*Agirî, Rojnameya PDK-Î
*Agirî (albûm) - albûmeke Şivan Perwer
Agirî (rojname)

***Agirî***, rojnameyek panzdehrojî ya siyasî, çandî û giştî ye û bi zaravayê kurmancî û tîpên latînî derdikevê. **Agirî** rojnameya PDK-Îran e.

## Girêdanên derve
* Malpera rojnameya Agirî 

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê

**Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê**, yan jî **Elpartî**, partiyeke siyasî ya kurdên Sûriyê ye.

Ev partî şaxa PDK li Sûriyê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd, ku duyemîn koma herî mezin a etnîkî ye ku piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha Evdlhekim Beşar e. PDKS partiya herî mezin endamê Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê ye, ku beşên Bakurê Sûriyê bi Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê Desteya Koordînasyona Neteweyî ya dijber e.

Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê
Bavê me

thumb
***Bavê me*** duayeke xiristiyanan e.

## Dua

Bavê meyî esmana! Navê te pîroz be,
Padşatiya te bê, emirê te be, çawa esmana, wisa jî li ser erdê.
Nanê meyî rojê, roj bi roj bide me.
Deynêd me bibaxşîne, çawa ku em jî deyndarêd xwe dibaxşînim.
Û me nebe cêribandinê, lê me ji yê xirab xilaz ke, çimkî qewat, Padşatî û rûmet yêd tene, hetahetayê.
Amîn


## Girêdanên derve
* Bavê me bi kurmancî
* Bavê me bi soranî


Kategorî:Dua
Kategorî:Xirîstiyanî
Zahîr Kayan

**M. Zahir Kayan** wênesaz û helbestvanekî kurd e.

Di sala 1964an li Agiriyê ji dayik bû. Dibistana seretayî û navincî li Agiriyê kuta kir. Di Zaningeha Atatürk ya li Erzîromê beşa Wêje û Zimanê Tirkî, sê sal xwend lê ji ber hîn sedeman mecbûr ma ku dev ji zaningehê berde. Zahir Kayan ji sala 1988an û vir ve li ser wêje û zimanê kurdî mijûl dibe. Her wiha li ser felsefe û zanistiyê jî dixebite. Li ser helbesta kurdî (zêdetirîn jî di kovare Jiyana Rewşen, Rewşen-name û Tîrojê de gelek helbestên wî hatine weşandin û wêjeya gel de gelek xebatên berhevkirinê çêkiriye. Berhevokên wî bi taybetî li ser mîtolojî û efsaneyan e.

Di rojnameyên Welat, Özgür Ülke, Gündem û Özgür Gündemê de xebitî. Gelek nivîs û helbestên wî di van rojnameyan de hatin weşandin. Di sala 1996an de kovara Jiyana Rewşen derxist. Di Navenda Çanda Mezopotamyayê dersên teorîk yên folklorê da her wiha di Zaningeha Azad ya Fîkret Başkaya de li ser estetîkê dersan pêşkêş kir.

Di atolyeya xwe de bi hunera wênesaziyê mijûl dibe.

## Berhemên wî
* *Destanek ji bihuşta winda*, Helbest, 1993, Stembol, 76 rp. Weşanên Kora.
* *Arzeba*, Helbest, 2001, Stembol, 91 rp. Weşanên Sî.
* Şêhneya dînan (Sekerata dilopê), Helbest, 2014, Stembol, 64, rp. Weşanên Şemal.
* Hîç/Sî-Saya, Helbest, 2022, Stembol, 224 rûpel, Weşanên Nûbihar
* Asoya Peyvên Sermest, Helbest, 2022,Stenbol, 192 rûpel, Weşanên Nûbihar

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Wênesazên kurd
Şemzînan

**Şemzînan** (bi tirkî, *Şemdinli*) yek ji navçeyên Colemêrgê ye. Navê navenda bajêr Nawşar e.

## Navê herêmê
Ew herême bi navêt *Şemzîna* û *Şemdîna* jî yê hatiye gotin û baskirin lê belê navê wêderê li eslê da Şemsdîna ye. Kurd herweto carcar dibêjne wê navçê Navçiya û dibêjine bajêrê wê Navşar.

Tewawî kitêbêt berê Şemzînan bi navê Şemsdîna, yêt naskirine, bo nimune li kitêba Mîr Şerefxanê Bitlîsî, Şerefname, yan li kitêba W. A. Wigram *The cradle of mankind, life in eastern Kurdistan*. Nimûneyek dî, xirîteya Şemsdîna ye, ku ingilîsiya li duwahiya sedsalêt 19ê zayînî yê çêkiri û navê *Şemsdîna* yê bikar înaye.

Şêx Ubeydulayê Nehrî, yê navdar, li dîwana helbestêt xwe da bi farisî yê nîvîsî:

 
Yanî navê wê navçê li eslê xwe da *Şemsedîn* danabûn lê belê nav xelkê bi *Şemzîna* dihête gotin û bi wi navî navûdeng yê bûye.

Hem Nikitin û hem jî Mînorskî navê Şemdînan yê bikar anîne.

Vasîlî Nîkîtîn (Basile Petrovich Nikitine) li kitêba xweda, bi navê *Kurd û Kurdistan*, (wergêrê farisî, Mihemed Qazî) yê nivîsî, ku damezrênerê binemala Begzada (Beyzadêt Hekarî, Amêdiyê, Kilîsê, Şemzîna û Tergewerê) mêrek bûye bi navê Mîr Şemsedîn, ku Şemsdîna bi navê wi Mîr Şemsedîni yê hatiye navkirin.

Ewê binemalê, yanî Beyzada, heta dewrê Şêx Ubeydela li Şemsdîna hikûm dikirin. Dewrê Şêx Ubeydela li sala 1870ê zayînî qawet kete destê Seyîdêt Nehriyê.

Nehrî heta sala 1930ê zayînî navenda Şemsdîna bûye, ku paşi hingî Navşar binavê Şemzîna (Şemdînlî) yê bûye navenda Şemsdîna.

Li Başûrê Kurdistanê jî hin malbatên Şemzînî hene ku li herêmên cuda dijîn. Hin ji wan di nav eşîra Hirkî de tên nasîn û li Erbîl, Duhok û herêmên nêzîkî wan bi cîh bûne. Li ser livên Çiyayê Helgûrdê du malbatên ku bi navê Şemzînî tên nasîn hene, ku bi eslê xwe ji Şemzînan (Şemdlî) hatine koçkirin û ev du malbat jî beşek in ji eşîra Herkî.

Navên du malbatên wan ev in: Malbata Îbrahîm Osman Şorayî Şemzînî, Malbata Med Hemad Şorayî Şemzînî

Ji bilî wan, malbatekî din jî tê zanîn, lê ji ber ku agahiyên wê ne temam in, bi awayekî fermî nehatiye weşandin. Her weha, gelek malbatên mezinên din jî hene ku di sedsalên dawîn de ji Şemzînan ve koç kirine Başûrê Kurdistanê û li derdora Erbîl û Duhokê bi cîh bûne.

## Eşîrên herêmê
Li Şemsdîna çar eşîr dijîn: Begzade (li gel Bayî û Mela Bemboyî),Herkî, Gerdî û Oramarî û Zerza. Dewrê mîretiyê sê binamalêt Begzade (Musabegî, Bênturî û Şêxanî) her salê yêk dibû mîr. Mîri desteyek çekdarêt taybetî hebûye, ku digotinê Xunxor.

## Dîrok
* Sala 1880ê- Serhildana Şêx Ubeydullah Nehrî
* 1925- Şêx Evdilqadirê kurê Şêx Ubeydullah hate bidarvekirin.
* 15ê Tebaxa 1984ê şerê PKKê digel Dihêya Sêrtê li Şemzînan dest pê kir.
* Di mijdara 2005'an gele Şemzînan serhildanek pêk anî, Bûyera Şemzinan.

## Gundên Şemzînanê

## Girêdanên derve
* Nexşe 

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
* Ergin Öpengin (Şemsdîna), 2009.
* Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Komeleya Mafên Mirovan

**Komeleya Mafên Mirovan** - **KMM** ( - İHD'') komeleyek e ku li Tirkiyê mafên mirovan diparêze. Komele di sala 1986an de hat afirandin.

## Serokên Komeleya Mafên Mirovan
* Yusuf Alataş, 2004-2008

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî

Kategorî:Avabûnên 1986an li Tirkiyeyê
Kategorî:Civaka Tirkiyeyê
Kategorî:Rêxistinên ku di 1986an de hatine avakirin
Kategorî:Sansûr li Tirkiyeyê
Kategorî:Sazî
Ajansa Nûçeyan Mezopotamya

120px|rast|thumb|MHA
**Ajansa Nûçeyan Mezopotamya** (MHA) ajanseke nûçeyan bin navenda li Almanyayê bû. Di îlona 2005 piştî erîşên dewleta Alman li hemberê Özgür Politika, polîs êrîşê ser Weşanxaneya Mezopotamya, Navenda muzîkê Mîr û ajansê, MHA hat girtin.

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Ajansên nûçeyan ên kurdî
Mezopotamya (cudakirin)

*Mezopotamya, welat
*Mezopotamya TV, TV
*Navenda Çanda Mezopotamya
*Ajansa Nûçeyan Mezopotamya
*Weşanxaneya Mezopotamya
Kamal Mavane

**Kamal Mavane** di sala 1968an de li bajarê Urmiyê -li kêleka gola Urmiyê, li Rojhelatê Kurdistanê ji dayîk bû.

Mavane li Swêdê li Unîversîteya Uppsalayê beşê Zimannasiya Kompûter (Computational Linguistics) û zimanê kurdî xwendiye. Di Dibistana Kurdî de cih digire.

Mavane, Kamal
Govend

**Govend**, **Dîlan**, **Hełperkê**, **Hełperîn**, **Çopî**, **Çûpî**, **Bazî**, **Sema**, **Şayî** çandeke kevneşopî ya kurdan e ku di demên şahiyan de ji aliyê kurdan ve tê lidarxistin. Govenda kurdî bi celebek dansa çemberê ye ku bi yek an çend govendvanan ve li navendeke geometrîkî ya çemberê tê leyîstin. Govend li ber muzîkên muzîkjenên ku amûrên muzîkê def, zirne, bilûr jendidin bi xeleka govendî tê leyîstin. Bi taybetî di dema govendên giran (govendên bi girseyî) de govend ji aliyê govendvaneke pispor ve ku wekî sergovend tê binavkirin ku destmal di destê de ye tê birêvebirin. Govendvan bi gelemperî bi cil û bergên kurdî yên kevneşopî beşdarî govendê dibin. Kurd bi taybetî di rojên taybet ên wekî rojbûn, sersal, newroz, zewac û merasîmên din de govendê digerînin. Sofî Omer sergovendê herî navdarê kurd e.
  thumb|Govend li Başûrê Kurdistanê

Amûrên muzîkê yên sereke di **govendê** de dahol û zirne ne

## Cûreyên govendê

* Delîlo
* Delîlo ya Giranî
* Bablekan
* Bazkiyan
* Çepkî
* Şewko
* Bagiyê
* Çepik
* Sêling
* Klîçe
* Keçikî
* Hildanî
* Semedanî
* Şêxanî
* Werwere
* Dûzo
* Giranî (govend)
* Girtî
* Dîko an Dîk
* Singsing an Sînsîn
* Temir Axa
* Ziravkî
* Tûra
* Diyarkî
* Qerecor
* Tîr-Kevan
* Sînanî
* Behiye
* Sivikkî
* Yar xweş tê (yarxoştê)
* Qertel (govend)
* Cirîd (govend)
* Şundekî - Paşdekî
* Sêgavkî
* Koçerî (govend)
* Serdestan
* Govenda gerîlayan
* Govenda şoreşgeran

* Koçerî
* yekpê
* ziravîkê
* Berbenî
* Romanî
* Şere
* Baso
* Sêpê
* Silêmanî
* Towlama
* Yarsemen
* Toy cînar
* Şêxanî
* Tenzere
* Tapûr
* Narima gulê
* Delo
* Delo dîno
## Çavkanî
Banehabane

Gundê **Banêhebanê** bi navçeya Merdînê bi Kerboranê girêdayî ye.

Gündeki piçûk bû li pir şirinbü, dahlü avü birkeve zahf xweşbün.Çiya e ve bi dare mazi ü bi dare simaqe şenbü.Tama tirhe ve i taifi 40 sala he di ber dinanemindeye...Di neqebeyna şikeftika ü qavaqa ü küpras deye li dorave gülbiş ü botije heye. Bi aşira basqilva te naskerin.Li MiXABiN geleki balkeşe iro geleka ji vanaka hebünaxwe vindakiriye.Jiber kü her nimet bi insana hena ,kü insan jı vedere hata koçberkirin nimet ji pera koçberbun ü hebuna xwe vindakirin. Vexte mihov ji kerboran derdiket ji aliye sere kiryava ber bi midirsafa va u ber bi aşe kevir,ber bi nuvala aşava diçuvi ,ev sipindare bilind ev hejire benati u ye ezraqi u bihneke xweş u hinik leruve mihov dixist mihov xwe de beheşta dinya eda didit. Li ser ve reya nuvala aşa 6 7 aş di şuğulin.ji sere kahni ye aşe mala ağe, aşe mala kosa,aşe sope, aşe kevir, aşe mala siloğero...jivara dahata gotin. He kavile hinek ji va aşa hene.Mihov sere kahniya xalastike duvre digihe ava dore, cihe şahlulu bilbila,qab qaba keve ribat,duvre günde şikeftika ava lata gevri hasreta dila...Günde banehabane günde bavu kalema , cihe şer u agit u veliya.Günde berxwedane bingeha şehida, li hembere zilmu koledara cihe cangevara...Di dirokeda tüccara serexwe li ber zilmu neheqiye netevandiye. Ne cerdavani ne hilevani ne koledari qabul nekiriye.Gele ve her vext xerxwazu u jir u zaneye...Şuğulkerexwe mahbube dile xalqexweye u her tim li ser piyaya. Le mixabin hata velatema xweşnebe BANEHABANE ji nema te sihra bere...Hata aşiti çinebe denge romiya u çekdari ye nesekne tider xweşnabe..

Kategorî:Gundên Kerboranê
KÜRD-DER (Diyarbakır)

**KÜRD-DER** komeleyeke kurdî ye û di 5'ê adarê 2005'an de li Amedê hatiye damezrandin. Serokê KÜRD-DER'ê İbrahim Güçlü ye.

Komela bi navê KÜRD-DER a li Enqereyê ji vê komelê cuda ye.

Kategorî:Amed
Kategorî:Sazî