open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kordoba

**Kordoba** ( , ) paytexta wîlayeta Kordoba li herêma Endulusê ya Spanyayê dimê ye. Ew li ser çemê Guadalquivirê dimê ye.

## Dîrok
Kordoba herêmeke ji berê de şaristanî û civak li ser çêbûye. Ew di 169 b.z de ji hêla Împeratoriya Romayê hate dagirkirin û bi navê *Corduba* bû navenda herêmê xwe. Ji pê ji hêla vandalan hate talankirin re, ew demeke di bin hikumdariya gotên roava de ma. Navbera salên 554 û 571an de jî di bin Bîzansê de ma. Di sala 572an de gotên roava ew şûnda dest xwe xistin jî qîmeta xwe ya berê êdî qeyb kiribû. Di sala 711an de ew kete bin destên misilmanên ereb û berberan û ew bi sala 716a bû paytexta dewleta dîrokî ya Endulusê.

Di sedsala 10an de li derdorên bajêr xelîfetiya Kordobayê bi emewiyan ve girêdabû hat avakirin. Di wan wextan de li bajêr nêzî mîlonek kes dijiyabûye. Di wan wextan de ew Qurtube () dihat navkirin. Dîsa di wê wextê de misilman, cihû û xiristiyan bi biratî cem hev dijiyan. Ew heta 1236an di bin desthilatê hin qewmên ereb û berberan de ma û ji wê salê ve êdî temamî kete bin hikumdariyê xiristiyanan.

## Kelepûra Cîhanê ya UNESCO
Li Kordoba mînakên berbiçav ên mîmariya frengan hene, wek Mizgeft-Katedrala Kordobayê (Dêra Nuestra Señora de la Asunción, a ku di nav kordobayiyan de bi navê *La Mezquita* ("Mizgeft") tê nasîn) di sala 1984an de wek Kelepûra Cîhanê ya UNESCO hate binavkirin û niha mizgeft û dêr e. Ji wê demê ve ev dever hatiye berfirehkirin da ku tevahiya navenda dîrokî ya Kordoba di nav xwe de bigire. Medinetu'l-Zehra (îro, bi spanî: Medina Azahara) ya li nêzîkî bajêr jî wargeheke Mîrateya Cîhanî ye, herwiha mîhrîcana bi navê *[[Festival de los Patios]]* jî Kelepûra Cîhanê ya UNESCO ye.

## Seqa û hewaya herêmê
Kordoba xwediyê germahiya havînê yên herî bilind li Spanya û Ewropayê ye, ku di mehên tîrmeh û tebaxê de germahiya wê ya navînî ya herî bilind derdora 37&nbsp;°C in. Havîn pir zuha ne, lê zivistanên nerm baraneke pir caran dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Spanyayê
Kategorî:Endulus
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Kategorî:Spanya
Gotland

**Gotland** , girava herî mezin a Swêdê ye. Mezinbûna Gotlandê 2.967,77 km² (cografî) / 3.151,4 km² (îdarî)  ye û di deryaya Baltîk de ye. Mezintirîn bajarê giravê Visby ye.

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Swêdê
Netvibes

**Netvibes**, portaleke web kû bi hêsanî bibe şexsî, wek yek jî nûnerê Web 2.0 tê nasîn.

## Girêdanên derve
* Malpera Netvibes (fransizî)

Kategorî:Avabûnên 2005an li Fransayê
Kategorî:Malper
Kategorî:Rêxistinên bi merkeza li Fransayê
Web 2.0

300px|rast|thumb|Nexşeya girêdanên web 2.0

**Web 2.0** biwêja kû ji bo sazkirina giştik World Wide Web bi avayekî nesla nû ye. Sazkirina Malperan Internetê bi fonksiyonalîteyan nû, yên kû îmkana parvêkirin û îmkanan din didin bikarhêneran.

Ev biwêjê di sala 2004'an de ji aliya Tim O'Reilly li konferansekê Webê de digot, « Web 2.0 » ji sala 2007'an vê demê biwêj pir tên gotin.

## Girêdanên derve
* Web 2.0 Summit 

Kategorî:Çanda înternetê
Kategorî:Servîsa Web

Kategorî:World Wide Web
Kategorî:1990î di kompûternasiyê de
Kategorî:2000î di kompûternasiyê de
Zimanê sîwendî

**Sîwendî** zimanekî îranî ye. Di sala 2000î de li bajarê Sîwenda herêma Farsê (Îran) li dor 7030 kesan pê diaxivin. Sîwendî bi hewramî û zazakî pirr nêzîk e.

## Bernavan

## Rêziman

## Çendîn wuşe (bêje) û nimûne

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://archive.ethnologue.com/16/show_language.asp?code=siy Li ser zimanê sîwendî di Ethnologueyê de.

Kategorî:Îran
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Îranê
Gerrusî

**Gerrusî** zaravayekî Kurdî ye, ku li girtûperê (derdorê) bajarê Bîcarê tê axaftin û wisa yek ji devoken Kurdiya navîn û Kurdiya Başûr nas dibe. Gerrusî bi zaravayên soranî û Kirmaşanî û Lekî bi pirr nêzî ye.

## Bernava

## Rêziman

Rêzimanê Gerrusî mîna zaravayên Kurdiya navîn û Kurdiya Başûr yên din e. Tenê li Gerrusî de (mîna Kirmaşanî) mirov dikare jibo çê kirina demê nikayî hem "di-" bi kar bîne hem jî ne. Belam (lêbelê) carna demê nikayî tenê bi "di-" tê çê kirin:

## Hindek Wûşeyên Taybetmend

## Helbestek bi kurdiya gerrus

:bîçare kesî ki yar neyrî
:ley xûrbete dilten û nemûre
:dil wer dil û dîdari to cûr e
:çen sale min û dil dizanîm
:tenya dili to leman we zûr e
:dilrehm û xwanas û ezîzî
:rasî dilegem, to hayde kûre?
.....
:pûney qeşen û wexti cûwanî
:wesfi to dikem we her zûwanî
:we çew dimijim eşq û wefay to
:qisyey dilim e xwa dizanî...

Helbestvan: *B. Q. Daxî, ji pertoka wê ya "Delaqey Derya (Helbest Bi Kurdiya Gerrusî)*

Werger:

:hêjar ew kes kû yarê wê çine
:li wî xûrbeta behêvîtî û dilsar
:dilê min bi carna dîtina te xweş e
:çend salan ez û dil dizanin
:tenê dilê te (evîna te) ji me re bes e
:tu bi pîyare û xwedênas û birêzî
:lê evîna min, tu li kû derî?
....
:pûdîneya bedew û demê ciwanîtî/xortî
:ez ji te dibêjim bi her zimanek
:ez bi çevên xwe hêstirên evîn û wefaya te dimijim
:xwedê dizane vê qiseya dilê mine (pirr rast e)...

## Çavkanî

Kategorî:Kelhûrî
Diyarbekir (qeza)

**Qezaya Diyarbekrê** () yek ji qezayên parêzgeha Diyarbekrê ye. Navenda qezayê serbajarê Amedê ye.
Servîsa Web

**Servîseka Webê** (an jî Web Service), programeke komputerê yê kû îmkana têkilî û danûstendina daneyên nav bernama û sîstemên heterojen li dorhawir belav dike.
Xeşterîtê

**Xeşterîtê** nave padêşahê Med bû,yekêmîn Impêratoriya Arîyane. Paş Frortîş, Xeşterîtê Rêberiya Mediyan Bi dest xist. bi sebeba Êrêşa dubare an Aşuriyan,Xeşterîte gel Manana û Sekayan bû hewpêyman û li gel dewleta Aşurê banga şerê kir.

Kategorî:Keyên medî
Kategorî:Med
Abdurrahman Dürre

**Abdurrahman Dürre** (jdb. 1930 − m. 11ê çiriya pêşîn, 2012), helbestvan û nivîskarekî kurd bû. Ew di sala 1930î li gundê Kêranlixa girêdayî navçeya Milazgirê hatiye dinê.

Perwerdehiya xwe li çend medreseyan dewam kir şûnde destûrnameya xwe ji medreseyê Norşînê hilgirt û dest bi îmamiyê kir. Nêzî deh salan li medreseyê Hesen Paşa ders da. Ji pê re bixwe jî medresek ava kir û di wê de dersên kurdî jî dan. Di sala 1962an de çû Enqereyê û kete îmtîhanê miftîtiyê û pê di îmtîhanan de bi serket re dest bi miftîtiyê kir. Di vê wezîfeyê xwe de ji ber fikrên xweyên siyasî çend derban sirgûn bû û ji pê re jî hat dane dadgehê eskerî. Lê pê re beraat bû û şûnde vegeriya wezîfeyê xweyê miftîtiyê. Navbera salên 1980-1983an de li Treblûsê wergeriya tirkî-Erebî kir. Di sala 1990an şûnde li Mûş û Erzînganê çend salan heps bû. Paşê çû Stenbolê û li wir *Yukarı Mezopotamya Kültür Merkezi* ("Navenda Çanda Mezopotamyaya Jorîn") ava kir û li wir dersên kurdî dan, pey re çû Ewropayê. Li Ewropayê Partiya Îslamiya Kurdistanê ava kir.

Seyda Mele Abdurrahman Dürre di 11ê çiriya pêşîn a 2012 de li Almanya li bajarê Kölnê çû ser heqiya xwe.

## Berhem
* *Din Perdesi Altında Sakallı Yılanlar*, (1962) (Di bin perdeya olî de marên bi rû)
* *İlahî Sır ve Hikmetler* (Sirên îlahî û hîkmetan)
* *Evîna Welat*, (1992)
* *Şerha Dîwana Ehmeda Xanî: Felsefe û Jiyana Wî*, (2002)
* *Kurdname*, (2006)

## Çavkanî

* *[[Kürt Şiiri Antolojisi]]* (Antologiya helbesta Kurd)

## Girêdanên derve
*  Şaîrê Kurd Abdulrehman Durre wefat kir, Avesta, 12ê çiriya pêşîn 2012 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Kesên ji Milazgirê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2012
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî
Pêla web

thumb|rast|150px|Îkona naskirî ya web feed

**Pêla web** (yan jî **Pêla nûçe**) yek jî formata daneyên kû ji bo bikarhênerê Internetê, rojanekirina naverokekê tê bikaranîn.

Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê
Seka

## Sekan

Komek ji mirovin koçer kû li bakûrê rûsiya dijîn,

## Nawê wan

Di zimanê Aşûrî de nawe wan Îşgoza ye,

## Resena wan

qewmwk Arîyayî,

## Mêjû
D. Îzolî

**D. Îzolî** yan jî **Delîlo Îzolî**, bi fermî *Hiseyn Yildiz*, jdb. 8ê adarê 1940 li gundê Hulman nehiya Moxindî, Dêrsim), ferhengdanerê kurd e.

Li Dêrsimê li navçeya Mêzgir li gundê Hulmanê ji dayik bû. Li gorî nasnameya D. Îzolî di 8ê adara sala 1940an ji dayîk bûye. Bav û kalên wî ji aliyê Qerejdaxê pêşî tên gundê Rîçikê dû re jî li Hulmanê cîwar dibin.

D. Îzolî di 12 saliya xwe ji gund derdikeve û 22 saliya xwe de derbasî Ewropayê dibe û li Holendayê bi cih dibe. Li Holendayê kargehekê de karker bû.

Di sala 1987an yekemîn ferhenga kurdî-tirkî, tirkî-kurdî amade kir. Ev ferheng 500 heb çap bû. Di beşa kurdî-tirkî qasî 30.000 bêje û 4.000 biwêj, di beşa tirkî-kurdiya ferhengê de jî 25.000 bêje cih girtin. Di sala 1992an ev ferhenga xwe ji nû ver ji çav derbas kir û ji nû ve ferhengê çap kir. Di çapa nû ya ferhengê de ji bilî bêjeyan her wiha beşeke rêzimanê û rêhbera dewletên cihanê jî cihê xwe girt.

## Berhem
* *Ferheng Kurdi - Tırki*, D. İzoli, 1991, Holenda, wêşanên Deng, ISBN 3-927213-04-7

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Zimanê amazigh

[thumb|300px|Gundekî amazigh li [çiyayên Atlasê (Maroko)]][thumb|300px|Lewheyên bi erebî, bi amazigh û bi fransayî li zankoya [Tizi Ouzou (Alcerya)]]
thumb|300px|Salnameyeke bi zimanê amazigh
**Amazigh** (bi amazigh: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, *Tamaziɣt*) an jî **zimanên berberî**, zimanên xelkê berber in ku li Maroko, Alcerya, Malî, Nîjer, Lîbya û Misrê tên xeberdan. Naskirina zimanên Berberî di sedsala 21an de zêde bû, Fas û Cezayîr di salên 2011 û 2016an de Tamazight wekî zimanekî fermî li destûrên xwe zêde kirin.

## Zimanê amazigh ([[tamazight]])
Xelkê amazigh ji zimanê xwe re dibêjin tamazight. Di çar beşan de tê parvekirin:
* Cawî (bi amazigh: tacawit)
* Rifî (bi amazigh: tarifit)
* Qebîlî (bi amazigh: teqbaylit)
* Şelhî (bi amazigh: taclḥit)
* Tûaregî an tamaşeq (beşa başûrî) û tamahaq (beşa bakurî) (bi amazigh: tamaceq - tamahaq).
 
Alfabeya kevin a lîbî ya amazigh tifinagh e.

Kategorî:Mexrib
Amazigh
Kategorî:Zimanên afroasyayî
Zerdeşt wiha ferman kir (pirtûk)

***Zerdeşt wiha ferman kir*** (bi almanî: *Also sprach Zarathustra*) navê pirtûka bi nav û deng a fîlozof û nivîskarê mezin ê Almanyayê Friedrich Wilhelm Nietzsche ye. Pirtûk ji çar beşan pêk tê û di navbera salên 1883 û 1885'an de hat nivîsandin.

## Girêdanên derve
* ''Also sprach Zarathustra'' (Projeya Gutenberg)

Kategorî:Almanya
Kategorî:Pirtûk
Zimanê sîlezî

thumb|300px|Ziman û zaravên Ewropaya navend û rojhilat<br />G1: Sîlezî
**Sîlezî** (bi sîlezî: *ślůnsko godka*, *ślůnski*, carina jî *pů našymu*) zimanê xelkê herêma Sîlezyaya Jorîn a Polonyayê ye. Li Çekya û Almanyayê jî tê axavtin. Li gor mirovjimêriya Polonyayê ya sala 2011an li dor 509.000 kesan zimanê sîlezî wek zimanê xwe yê zikmakî dan zanîn. Sîlezî nêzîkî zimanê polonî ye, ji bo vê yekê ji layê gelek zimannasan ve wek zaravayekî polonî tê hesibandin.

## Alfabeya sîlezî
Yek alfabeya sîlezî tune ye. Sîlezîaxêv, bi giştî, zimanê xwe bi tîpên polonî dinivîsin. Lêbelê, di sala 2006an de alfabeya sîlezî ya nû hate sazkirin. Ev alfabe ji deh awayên nivîsînê yên cuda cuda pêk dihêt. Bi pirranî, li ser înternetê û li Wîkîpediyayê jî tê bikaranîn.

Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Žž

Çend dîgraf jî hene: Ch Dz Dź Dž.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Wikipediaya silesî
* Nûçeyên bi silesî
* Pů našymu – djalykt ślůnski kodyfikowůny 

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên lehî
Kategorî:Zimanên Almanyayê
Kategorî:Zimanên Çekyayê
Kategorî:Zimanên Polonyayê
Zimanê lazî

**Zimanê lazî** (bi lazî: *Lazûrî* yan *Lazûrî Nena*) zimanê lazan e. Li başûrê rojavayê Deryaya Reş û li hin komarên berê yên YKSSê tê axavtin. Hejmara axavdaran li Tirkiyê zêdetirî 5.000 in. Mixabin gelek laz îro nema dikarin zimanê xwe biaxivin, hatine asîmîlekirin.

Lazî ji malbata zimanên qefqazî ye. Bi zimanên megrelî û gurcî ve têkildar û cîran e.

thumb|200px|Nexçeya zimanan Qafqasî û Lazî
thumb|200px|Rojnameyeke bi lazî

## Zaraveyên zimanê lazî

* Hopan (bi lazî: xopuri), li Hopa û Acarya
* Vîtse-Arkabyan (bi lazî: vitzur-ark'abuli), li Arhavî and Findeqlû
* Çkhalan (bi lazî: çxali), li Düzköy (Çxala), Borçka
* Atînan (bi lazî: atinuri), li Pazar (navê berê Atîna)
* Ardeşenyan (bi lazî: art'aşenuri), li Ardeşen.

## Zimanê lazî û zimanên cîran

## Mijarên têkildar
* Lîsteya ferhengên lazî

## Girêdanên derve
* Lazuri Nena - The Language of the Laz by Silvia Kutscher.
* Lazebura.net - All About Laz and their language.Lazish Cultur and Language Portal (In Turkish/Laz)
* About Laz and their language.Lazish Cultur and Language Portal  (In English)

## Çavkanî

Kategorî:Laz
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên kartvelî
Kategorî:Zimanên Gurcistanê
Lazî
Zanîngeha Azad (malper)

**Zanîngeha Azad** malpereke perwerdekariyê ya li ser têlê ye û di mêjûya 17.08.2008’an de ji aliyê çend kesayetên kurd ve hatiye sazkirin. Li gorî agehiyên ku malper bi xwe dide lijneya damezrîner a malperê wiha ye:
* Şêresiyar Noreşînî, Rêvebirê Giştî yê Zanîngeha Azad
* Umîd Demîrhan, Rêvebirê Lêkolînên Zanistî
* Siwar Vazgalî, Serokê Hîndekaran
* Qelender Makoyî, Rêvebirê Kar û Barên Xwendekaran
* Silav Ehmed, Nûnera Rêxistinên Xwendekaran
* Omitê Keleşkî, Berpirsê Têkiliyên Zanistî ye.

Şêresiyar Noreşînî û Umîd Demîrhan nivîskarên beroj.com’ê ne û Siwar Vazgalî jî wergêr e. Lê derheqa Silav Ehmed û Omitê Keleşkî de di çapemeniyê de tu agehî nîn in. Zanîngeha Azad bi dirûşmeya “stratejiyên neteweyî ji bo perwerdehiya azad” e. Zanîngehê hetanî niha du civîn li dar xistine Û mercên xebata xwe diyar kirine. Ji ber ku malpera Zanîngeha Azad hîn li ber avakirinê ye zêde agehî nehatiye dayîn. Ji aliyekî din ve ev malper zanîngeha kurdî ya li ser têlê ya yekemîn e. Xwendekar dikarin giredanên zanîngehê bi kar bînin û navê xwe tomar bikin, rêxistinên xwe damezrînin, bawernameyên xwe wergirin û bibin hîndekarekî risteyên zanîngehê.

## Girêdanên derve
* Zanîngeha Azad 

Kategorî:Malper
Zimanê medî

**Medî** zimanê împeratoriya mediyan bû ku di navbera salên 500 berê zayînê û 500 piştî zayînê de li başurê rojavaya Îranê hate axaftin.

Medî zimanekî kevnar ê îranî ye û bi jêrmalbata îranî ya bakur-rojavayî tê kategorîzekirin, ku tê de gelek zimanên din ên wekî azeriya kevin, gilakî, mazenderanî, kurdî û belûçî.

Pir nivîsên zimanên kevn ê îranî yên zimanê avestayî û farisiya kevn hene. Pirtûka pîroz Avesta bi wî zimanî ye.

## Hin peyvên medî
* *paridaiza*: pardez, perizade (baxçeyê kulîlkan);
* *aspa: esp, hesp;
* *vazraka*: berz, mezin, bi farisî *bozorg*;
* *xşayathiya*: şeyanî;
* *asên*: asên, bi farisî, *seng*;
* *mîora'': mêhr.

## Çavkanî

Kategorî:Med
medî
medî
Mezopotamyaya Hexamenişî

Med û Faris Li Ser Babîliyan Biser Dikevin. Di sedsala 8 an de B. Z. Îşaya pêxember ji berê ve pêşgotinî kirî bû ku, wê Yehowa li dijî Babîliyan “Medan” hişyar bike, “bo wan qîmeta zîvê nîne û bi zêran vê dilê wan xweş nabin. Û dê bi kevanan ciwanan li erdê bixin” (Îşaya 13:17-19; 21:2). Bêjeya Med dikare li vir di heman demê de bo Farisan jî bê bikaranîn. Qîmetnedayîna zîv û zêr dikare li vir bi vê maneyê be ku, ew temamen li pey girtin û bidestxistina xenîmeta Babîle bûn, wan tu carî qîmet nedan diyariyên rişwetan, da ku ew ji hedefa xwe şaş bibin. Med û Farisan tîr û kevan bi gelemperî bi şêweya çek bikar dianîn. Carcaran medan kevanên xwe bi metal yanî tunc û bafûn yan jî bi sifir dineqişandin (Kerem kin bidib ber ayeta Zebûr 18:34 an). Herhalde „bona ku Babîlê helak bike“ û ciwanên wan hûr bike tîrên wan mîna refê çûkan û tava zîpikê difiriyan û diçirûsikîn, ji ber ku ew hatibûn birqandin da ku tîrên wan bikarîbûyan kûr di bedenê de biçûyan (kerem kin li ayeta Yêremya 51:11 an binêrin).

Di ayeta Yêremya 51:11, 28 an de padîşahên Medan tê gotin. Gotina Padîşahên Medan li vir bi mane û wateya ku, ew hêzên êrişî Babîlê bûn ku, di bin fermandariya Koreş de ew pirhêzên ku ya padîşah yan jî padîşahên Medan hebûn. Di wê demê de ev irf û edet gelek caran hebû. (Ji kerema xwe re li ayeta Yêremya 25:25 an binêrin).  Ji vê sedemê ye ku, em dibînin Babîl bi destên leşker û hêzên yekbûyî, Medan, Farisan, Elamî|Elamiyan û hêzên ciranên din hat girtin. Padîşahekî medî ku navê wî Dara yan Daryûsê Med bû bi şêst û du saliya xwe bû padîşahê warê Kîldaniyan yan jî Babîliyan. Herhalde bi destê Padîşahê Koreşê Mezin Daryûşê ji nijada Medan li ser temamê Babîlê bû padîşah (Danîêl 5:31; 9:1). Kerem kin li Daryûşê yekem re binêrin.  

* Ji bilî nexşeya pêşîn ev agahî gişt ji pirtûka Insight on the Scriptures bi zimanê îngilîzî hatine wergirtin. Heqê van agahiyan tên parastin!

Kategorî:Dîroka medan
Sardîs

thumb|300px|Sardîs serbajarê Lîdyayê bû
[thumb|300px|Perestegeha [Artemîsê li Sardîsê]]
[thumb|300px|[Gymnasiona Sardîsê]]
**Sardîs** (bi lîdî: *Sfard*, yewnanî: Σάρδεις *Sárdeis*, farisî: *Sparda*) paytexta padşahiya kevn ya Lîdyayê bû, ew nêha di parêzgeha Manisayê di Tirkiyeyê de ye.

Ew bajarek pirr giring bo Împeratoriya Hexamenişî bu, ko Kûruşê mezin ew bi dest xistê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Lîdya

**Lîdya** (bi Asûrî: *Luddu*, , ; ) welatek û herêmeke dîroki di dewera Anatolya bû, niha dikeve ser parizgehên Îzmîr û Manisa li Tirkiyeyê. Paytextê wê, bajarê Sardîsê bû.

Lîdya beri zayine 2000î de li rojavaye Anatolya ava bû. Zimanê lîdî zimaneki hind û ewropî bu. Paytexta Lîdyayê Sardîs bu û di sala b.z 687 ji aliyê şahê Lîdya Gîgêsê (716-678 ) hate avakirin. Di sala b.z. 546 de persan dawi li dewlata Lîdya anîn. Lidî yekem millet e, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.

Ji ber êrişa Kûruşê Mezin li ser padşehiya Lîdyayê, ew bûn hevpeyman li gel spartaê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala b.z. 546 de ew xist dest xwe û keyaniya Lîdyayê bi dawî hat.

## Çavkanî

Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de
Kategorî:Dewleta serdema kevn
Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Gelên kevnare
Kategorî:Herêm
Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî

Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê
Sparta

**Sparta** carina jî Spartê (bi dorî: Σπάρτα *Spárta*, attîkî: Σπάρτη *Spartē*) bajarekî kevn yê yewnanê bû.

Tê gotin di sala 1880. bz de kesek bi navê Sparton ew bajar çêkir û paş wî panzdeh newîyin wî hûkumetdar bûne.

Paşî di sala 1190 BZ de herkoliyan û doriyalian Sparta xistên bin destê xwe.

Çaxên tarî yewnanî nêzîkê BZ. 700 diqede û Sparta dîsa dibe hêza domînant. Bi taybetî jî Şerê Pers-yewnanê ev domînantî derkevte holê. Sparta dibe pêşengê hemû dewletên Yewnanî. Lê pêşengiyê da Atîna jî reqîbê wê bû. Ev reqabeta wan her du dewletan bû şerek mezin di nav Yewnanistana kevnar de. Ev şer navbeyna salên BZ. 431 - BZ. 404 çêbû. Navê vê şerê jî Şerê Peloponêsî bû. Sparta di nav vê şerê da serkeftî derket. Serxwebûna dewlata Spartayê heya şaristanîya Romayê Yewnanistanê dagir dike didome.
thumb|300px|Sparta û bajarê îro yê bi navê ''Spartî''

Kategorî:Cihên li mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Dîrok
Xanedana Xurşîdî

**Lorê Biçûk**, **[[Lur]]î Giçke**, **Lorî Kuçug**, **Lurê Piçûk** an jî **dewleta Xurşîdiyan** (bi lurî û farisî: لُر کُوچَک, *Lor-e Kūček* an jî *Ḵoršīdī* yek ji dewletên kurdan ên dîrokî ye. Şerefxanê Bedlîsî di Şerefnameyê de behsa wê dike.

Ev xanedan ji 1155‘an heta 1597'an bi paytexta xwe Xuremabadê ve li Luristanê hikim kiriye.  Gorê Şerefnameyê ev dewlet ji aliye Mîr Xurşîd serekê êla kurdan a cengrewî ve hatiya avakirin. Belê Mehrdad Izady bawer dike ku cengrewî şaxeke êla kurdêne çîngînî bû ye. Di we demê de Luristan di navbera du dewletên kurdan ve hatibû ye belavkirin: Lurî Mezin (Fedlewî) û Lurî Piçûk.

## Atabeg û Melîkên Lurî Piçûk
# Şuca'edîn Xurşîdê kurê Ebubekrê kurê Mihamedê Xurşîd
# Seyfedîn Rustemê kurê Nuredîn
# Şerefedîn Ebûbekr
# Îzedîn Garşasp
# Hisamedîn Xelîl kurê Bedirê Şuca
# Bediredîn Mesûd
# Tacdîn kurê Hisamedîn Xelîl
# Felekedîn Hesen
# Cemaledîn Xidir kurê Tacdîn
# Hisamedîn Emerê kurê Şemsedîn Dernekî yê Şerefedînê Tahamtanê Bedirê Şuca
# Şemsedîn Mehmûdê kurê Nuredînê Îzedîn Garşasp
# Îzedîn Mihamedê kurê Îzedîn
# Dewlet Xatûn
# Îzedîn Hisên
# Şuca'edîn Mihemed
# Melîk Îzedînê kurê Şuca'adîn
# Sidî Ehmed
# Şah Hisên Ebasî
# Şah Ristem
# Oẍûr
# Cîhangîr
# Ristemxan

## Bibîne
* Hezarhespî

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1597an de hilweşiyan
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Luristan
Kategorî:Xanedanên kurdan
Cengrewî

**Cengrewî**, navê êleke kurdane. Gorî Şerefxan we êle dewleta Lûre Kûçik avakirîye.

Kategorî:Eşîrên luran
Barzan Şasiwar

**Barzan Şasiwar**, di sala 1957'ê de li Urmiyê hatiye cîhanê, pêşkeşvanekî televîzyonê ye.

Barzan Şasiwar li gundê Dezgir ser bi bajarê Urmiyê di sala 1957’ê de hatiye dinyayê û li gundê Rajanê mezin bûye. Medreseya xwe ya bilind li bajarê Urmiyê qedandiye. Li beşa Radyo ya Tehranê beşa kurdî wek çiroknivîs û leyistikvan çîroka şevê ku gelek nav kurdan da gelek hez lê dihat kirin xebat dikir. Piştî demekê Îran û Kurdistan bi cî hêla û koçberê welatê Swêdê bû. Bi destpêkirina yekêmîn TV'ya esmanî ya kurdî Med TV sala 1997 li beşa hunerî ya vê da bernameyek bi nave “Şaneşîn” rêxist ku di nav gelê kurd da ciyê xwe yê taybet girtibû.
Barzan demekê di TV'ya Newroz ku li Stockholmê weşana xwe dike dixebitî. Barzan demekê yek ji bernamevanê herî jêhatî di nav TV'yên kurdî de buye.

Barzan Sasiwar sala 1957li gundê Dezgir hatiye dunayê.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Pêşkeşvan
Karîban

thumb|Hebin karîban
thumb|Karîban
[thumb|Berî 40-60 milyon salan di vê karîbanê de [pîrikek girtî bû]]
[thumb|Dîwarên [Seraya Katerînê li Sankt Petersburgê (Rûsya) bi karîban xemilandî ne]]

Karîban an **kehrîban** an jî **kevirê teyîsok** benîştê kacê (*Pinus*) yê fosîlkirî ye. Bi taybetî, li qeraxên başûrê Deryaya Baltîk tê dîtin. Sert e û rengê wî zer û spî yan bi sore ve ye. Pircar şefaf e û mirov dikare tê de mêş û mûr an perçeyin giya bibîne.

Li Kurdistanê karîbana reş (kevirê Erzîromê, kevirê Oltiyê) heye.

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî
Paul Newman

**Paul Leonard Newman** (jdb. 26ê kanûna paşîn a 1925, Connecticut, DYA − m. 26ê îlona 2008, Connecticut, DYA), lîstikvanekî bi nav û deng ê DYAyî ye. Di sala 1953an de dest bi sînemayê kir. 10 caran ji bo Oscarê bû namzed. Di sala 1986an de bi fîlmê navê *[[The Color of Money]]* ("Rengê pera") Oskar qezenc kiribû. Paul Newman sala çûyê ragihandibû ku wî dawî li aktoriyê aniye, newman bavê 6 zarokan bû.

Paul Newman 28 îlon 2008an jiyana xwe ji dest da.

## Girêdanên derve
* Paul Newman li ser Internet Movie Database  

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Mirin 2008
Kurdmania

**Kurdmania.com**, malperekî bi zimanê Elmanî, li ser Çand û Sîyaseta Kurdaye. Malper bi Zimanê Kurdî (Kurmancî) û Elmanîye.

## Girêdanên derve
* Kurdmania.com 

Kategorî:Malperên kurdî
Kirmanciye.de

**Kirmanciye.de** malperekî li ser Çand û Dîroka Kurdên Dêrsimîye. Navê malpere Kirmancîye, Dêrsimî ji herêma xwe re dibêj in.

Kirmanciye.de

Kategorî:Malper
Bîrobîcan

thumb|200px|Oblasta otonom a Îbranî (Rûsya)
thumb|200px|Meydana serbajarê Bîrobîcanê
[thumb|200px|Mertalê Oblasta otonom a Îbranî li [Sîbîryayê]]
**Bîrobîcan** (bi rûsî: Биробиджа́н *Birobidzhan*; bi yîdîş: ביראָבידזשאַן *Birobidtshan*) serbajarê îdarî yê Oblasta otonom a Îbranî (Rûsya) ye. Di 2002'an de nêzîkî 77.250 kesan li oblastê akincî bûn.

## Girêdanên derve

http://www.eao.ru/?p=743 

Kategorî:Bajarên Rûsyayê
Yildiz Çakar

**Yildiz Çakar** (, li Amedê, Bakurê Kurdistanê, Tirkiye) helbestvan, şanonivîs û romannivîs, nivîskar û rojnamevaneke kurd e. Ji sala 2002an vir de li Amedê dijî, endama Komeleya Nivîskarên Kurd û PENa kurd e.

## Jiyan
Yildiz Çakar di sala 1978an de li Amedê ji dayik bûye. Di temenekî ciwan de di rojnameyên bi kurdî û tirkî de peyamhênerî û edîtorî kiriye. Helbestên wê yên ku di navbera salên 1999-2003an de di rojnameya *Azadiya Welat* û kovara *Jiyana Rewşen*ê de hatine weşandin, di sala 2004an de bi navê *Goristana Stêrkan* hatine çapkirin. Yek ji endamên damezirîner ên Komeleya Nivîskarên Kurd e û berî komele bê girtin seroka komeleyê bû. Heya niha heft pirtûkên wê hatine weşandin, ku şeş ji wan wêjeyîne.

Gelek helbest, şano û çîrokên Çakarê bo tirkî, erebî, elmanî û îngîlîzî hatine wergandin û hin weşanada de belav bûne

## Berhem
;Helbest
* *Goristana Stêrkan*, Weşanên Elma, 2004
* *Derî*, Weşanên Avesta, 2012
* *Leylanok*, Weşanên Avesta, 2014

;Kurteçîroka senaryoyan:
* *Ala*, Weşanên Yekîtiya Nivîskarên Duhokê, 2008

;Lêkolîn, gotar û bend:
* *Amed-Ansiklopediya Erdnîgarî Dîrok Çand*, li gel Amed Tîgrîs, Weşanên Şaredariya Bajarê Mezin ya Amedê, 2012

;Roman:
* *Gerîneka Guernicayê*, Weşanên Lîs, 2016
* Ev Rê Naçe Bihuştê, Weşanên Lîsê, 2019
* Hangar Fünf, Deriyê Winda, Weşanên Lîsê, 2022

;Şano
* Şanoya Kraliyetê ya Shakespeare (Royal Shakespeare Company) re bi navê "Çavê Winda" monologek
* Şanoya Maxîm Gorkî re jî şanoyek bi navê "Bîra miriyan" nivîsandiye.
* Ligel vê yekê ji bo şanoya Theatre EastNBull monologa bi navê "Mohra Reş" nivîsand. "Mohra Reş" bi tirkî û bi îngîlîzî hate wergerandin û li festiwala navnetewî (atîna) ya hunerê yek ji metnên ku xelata "metna orjînal ya herî baş" wergirt.

## Xelat

* *Xelata Kurteçîrokên Filîman a NÇM’ya Stembolê* bi kurteçîroka xwe ya bi navê "*Pelweşîna Li Biharê".*
* *Xelata Tîrêjên Zînê* bi kurteçîroka xwe ya bi navê "*Zayîna Çewt".*
* *Xelata Mûsa Anter* bi helbesta xwe ya bi navê "*Tu"*
* Xelata ziman û wêjeyê ya Komeleya Wêjekarên Kurd û Med-Derê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Yildiz Çakar li ser gorki.de
* Yildiz Çakar li ser kurdilit
* 

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin
Jean Cocteau

**Jean Maurice Eugène Clément Cocteau** (jdb. 5ê tîrmeha 1889 - m. 11ê çiriya pêşîn a 1963) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû.
thumb|200px|Jean Maurice Eugène Clément Cocteau|çep

Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî
Kategorî:Helbestvanên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1889
Kategorî:Mêrên fransî
Kategorî:Mirin 1963
Kategorî:Romannivîsên fransî
Kategorî:Senaryonivîsên fransî
Kategorî:Wênesazên fransî
Narincok

thumb|200x200px|Narincoka parastinê
thumb|334x334px|Diyagrameke şematik a narincokê :
1) serdevka devgirkê, 2) mukavva kapak, 3) serdevka fûnyeyê , 4) horoz ekseni, 5) zemberek, 6) horoz, 7) deri conta, 8) yiv, 9) tıkaç gövdesi, 10) fitil, 11) fûnye 2, 12) patlatıcı, 13) fûnye 1, 14) sürgü, 15) emniyet pimi, 16) kol, 17) genel görünüş.
Gelek cure angaşt hene. Li gorî dûgelan guherîn heye. Pîvan carinan diguherin.
Ji bo hedefên sabît têne bikaranîn. Herî hindik 5-10 metreyî de tê avêtin.

Dibe ku bi rîsk be, lê serketin zêdetir dibe. Bi gelemperî piştî ku bizmik bê kişandin, di navbera 3-5 saniyeyî de teqîn pêk tê û fena sîwan belav dibe.
 
Narîncok du cure ne.

1) Parastin
2) Êrîşkirin

Mekanîzma xebata wê;

Di fûnyeyê qora destpêkê barûta xesas heye, ew bi têla tîngstenê dişewite, piştre ew jî teqemeniya destpêkê, dibe ku ev cîva fulmînat be an jî Kurşûn Azûdûr an jî ASA be dixe dewrê, û ev jî teqemeniyên navîn ên mîna RDX, TNT, HMX, C-4 û hwd. diteqîne.

Mînak:

1&nbsp;kg TNT

1000 santîgrat wize derdixe 2 Ton zext diafrîne

## Çavkanî
Fetah Gulî

**Fetah Gulî** (1943-2007) şoreşgerekî kurd e ku di sala 1943an de li navçeya Batîfa ji dayk dibe.

Fetah Gulî di malbateke kurdperwer de mezin dibe û cîhanê fehem dike. Ji zarokiya xwe de hesta kurdiniye di mêşkê wi de peyda dibe.

Fetah Gulî di sala 1951 de dest bi dibistana seretayî kir. Di sala 1957an de ji bi dawî dike. Di dema dibistana wî de hinek pirs çê dibin, aye çima em kurd li welate xwe li ser axa xwe bindest in û ji vê çendê bû egera hende kû hesta Evin welat li dev kesatiya şehid Fetah Gulî peyda dê bê.
Ev helwista wi rêkekê vedêkê kû Fetah Gulî bibê nehingekê ye bi nav u deng e di çîvaka Kurdistanê de.

Li dol û nehalên Kurdistanê çihên bi heybetên Azadiyê banga peşmerga ye tiye dê kê kû serkeşe bizava neteweya kurd ji ber kû Fetah Gulî mezin bibû û tehna Şoreşa Îlonê merge wi gerim kir bû kû ew bibe peşmerge ki welatê xwe. Di sala 1959an de di nav çiwanan de dest bi xebata PDK Başûr dê kê.

Di tevgera Şoreşa Îlonê de yek ji deverên kû ji bal hikûmeta Îraqê ve hati bû standên bajerê Zaxo û derûdora wê bû ji ber kû Fetah Gulî xwedan hesta kurdperwerî û netewî bû ne rawsta û dest bi xebata şoreşgerî kir. Di sala 1961ê de Fetah Gulî gehişt guvenda azadîxwaza.

Destpekê Fetah Gulî sengerê bizava azadîxwaz li Zaxo xûrt kir paşi li devera şexan û akre piraniya çalakiyen Fetah Gulî li parêzgeha Duhokê rûdan.

Fetah Gulî di sala 1968an de bi ber pirsê idareya Helgûrdê. Li ser daxwaza Idrîs Barzanî li helgûrdê Fetah Gulî dê bê ber pirsê perwerdeya pêşmergeyî û ber pirse rêxistina abori. Pêşti Şoreşa Îlone diçe Îrane li ser daxwaza Idrîs Barzani de vegerê devera Badinan.

Di sala 1979an de dibe berpirsê liçneya devera Zaxoyê. Di sala 1981ê de dibe berpirsê liçneya devera Duhokê. Di sala 1985an de dibe ber pirse liçneya devera Amediyê. Di sala 1986an de dibe berpirsê liçneya devera Duhokê. Di sala 1987an de dibe ber pirse liçneya devera Şêxan. Fetah Gulî di enfala reşde li doski jor di be ber pirse liqa yek ya PDK. Di sala 1991ê de dibe berpirsê mihwere Duhokê-Sêmêlê berey niştîmanî berpirsê derevar Duhok û Şexan. Di sala 1992an de dibe berpirsê leşkerê Zaxoyê. Di sala 1993an de bûye kargerê liqa yek berpirsê leşkerî. Di sala 1995an de bûye berkargerê berpirsê zerevanî li bajerê Duhokê. Di 16ê tebaxa 1996an de ji aliyê serok Mesûd Barzanî ve hat xelat kerin bi medaliay ya barzani. Di sala 1998 de be karger û ber pirse zerevaniya Çar li Zaxo. Di sala 1999an de erkê wî hat vegohastin bû kargere liqa yek ya PDK. Di sala 2000î de wek berpirsê grûba heçiyan wek nûnere PDK de çe heçe. Di sala 2001ê de pîşti vekirina liq heşt ya PDK wek çigîre seroke liqa 8 karê xwe berdewam kir. 

Pêşty milmilaneka dirêj digel nexoşýê l 24ê xêzîrana sala 2007an de çû ber dilovaniya xwedê u di rê u resmekêş şayste da l guristana Batifa hate veşartin.

## Çavkanî û girêdanên derve

http://www.youtube.com/watch?v=Qa7NI3VwJ2M Parçê helbesteke Weysi Guli bi Wexerkerna nemer Feteh Gulî goti li vê malperê klik bike da guhdarî bike.
 

Kategorî:Pêşmerge
Şaneder

**Şaneder** yan jî **şikefta şanederê** şûnwareke dîrokî yê li Başûrê Kurdistanê ye ku 80.000 sal berê malavaniya neandertalan kiriye. Şaneder li navçeya Mêrgesora bi ser Hewlêrê ye.

Di navbera salên 1957 û 1961ê de şûnwarnasê (arkeologê) amerîkî Ralph Solecki û tîma xwe ya ji Zanîngeha Columbia di şikefta Şanederê de neh kakûtên neandertalî peyda kirine ku kakûtan ji Şaneder-1 heya Şaneder-9 binavkirine.

Li gorî vekolînên şûnwarnasan xelkê neandertal ayînên cenaze dikirin û miriyên xwe bi kûlilkan vedişartin.

## Galerî

كهف_شاندر.jpg|Şkefta Şanederê 2025


## Girêdanên derve
* http://anthropology.si.edu/humanorigins/ha/shanidar.html (bi îngilîzî)
* http://www.bakhawan.com/kurdipedia/Default.aspx?q=795

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê
Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê
Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê
Jean-Paul Proust

**Jean-Paul** **Proust** (3ê adara 1940an li Vaas, Département Sarthe, Fransa - m. 8ê nîsana 2010an) siyasetmedarek bû ku ji 2005an heta 2010an serokdewletê mîrgeha Monako bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Mirin 2010
Kategorî:Mîr
Kategorî:Monako
Zimanê monêgaskî

thumb|250px|Lewheyeke bi monêgaskî (li jorê) û fransî (li jêrê), li Monakoyê.
**Monêgaskî** (bi monêgaskî: *munegascu*) zimanê fermî yê Monakoyê ye. Monêgaskî ji aliyê 5.100 kesan ve li Monakoyê tê axaftin.

Monêgaskî, yek ji zaravayên latînî ye û gelek nêzîkî zaravayê ligurî ye, ya ku li Îtalyayê tên axaftin.

Kategorî:Çanda Monakoyê
Kategorî:Monako
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Monakoyê
Hileliye

Taxa Hileliye li Başûre Qamişloye nêzê wana nêzîke ıka 45.000 mirov li dijîn gı belenbona we nêzîk 30m belende

Kategorî:Qamişlo
Barûd

[thumb|rast|[Barûda reş]]
**Barûd**, di sedsela 9'an de li Çînê tê vedîtin. Di ss 13'emîn de li Ewropayê tê bikaranîn. Di ss 16'an de ji hêla kîmyagerên elmanî ve Nîtroglîserîn û Dînamît tê dîtin.
Barût ji Kerkûd (S), Azot (N) û Karbon (C) ê pêk tê.
Bi bandora agir, basinc, tevger û girnozbûnê pir zû diteqe.

Kategorî:Îcadên çînî
Kategorî:Teqemenî
Hara Xarbi

Tara Xebı per per mezene melete we nezıka 230000 hezar ınsan hyee
pehtrına melete we kurden dwande ten fele u arab berı wena helalyee hyee w le qarshı we jee sınore turkyee hee w be do wen de jee taren qesra tee

Kategorî:Qamişlo
Salnameya Zerdeştî

**Salnameya Zerdeştî** di derengiya serdema Exmînî de (650-330) B.z. hate afirandin. Di bin demê de kêm guhertin ketin vê salnameyê. Navên mehan hindikekî hatin guhertin.

**Navê mehên Zerdeştî**

----

1. **Xakelêwe** 31 roj in

2. **Gulan** 31 roj in

3. **Cozerdan** 31 roj in

4. **Pûşper** 31 roj in

5. **Gelawêj** 31 roj in

6. **Xermanan** 31 roj in

7. **Rezber** 30 roj in

8. **Gelarêzan** 30 roj in

9. **Sermawez** 30 roj in

10.**Befranbar** 30 roj in

11.**Rêbendan** 30 roj in

12.**Reşeme** 29\30 roj in

Li Kurdistan, Îran û Efxanistanê û herweha li nav çend miletên dî, yekemîn roja salê dibe sersal, dibe Newroz.

Kategorî:Salname
Heltanlî

**Haltanlî** anjî **Xaldiyan** () gundekî Îslahiye ye. Ev gund bi tevahiya xwe kurd e. Gel bi cotkariyê jiyana xwe didomîne. Ev gundê kurdan ji aliyê çandî û ramanîde pêşketî ye. Li Îslahiyeyê gundê herî mezin ev gunda ye û di 1991'ê de bûye şarêdarî. Şêniyên vê bajarokê bi xwendinê ra gelek têkîldarin. Zanyar u akademisyenên navdar ê ku ji vê bajarokê Kurda rojbûne ji aliye derûdora zanyariyê Tirkiyeyê tên nasîn. Di dawîn salanda derbarê tevgera azadiya Kurd de jî pêşketinek xurt çêdibe.

Kategorî:Gundên Îslahiyeyê
Çemişgezeg

**Çemişgezeg** tê gotin, ji bo:

* **[[Melkişî]]** ango **[[Melkişî|Çemişgezeg]]**, navçeyeke Dêrsimê.
* Êla Zaferanlû an Çemişgezeg li Xorasan.
* Mîrgeha Kurdistan (Mîrên Çemişgezegî).
Dêrsim

Çend cihên bi navê Dêrsim hene:
* **[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]**, parêzgeheke Komara Tirkiyeyê (Bakurê Kurdistanê) ye.
* **[[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]]**, herêmeke Bakurê Kurdistanê ye.
* **Dêrsim**, navek zelaman e.

;Bûyer
* **[[Serhildana Dêrsimê]]** (1937/1938)
Kurdikî (eşîr)

**Kurdikan**, Kurdkî, Kurdikî, Girdî ango Girdiyan, navê eşîreke Kurdan e. Kurdikan bi zedêyî li Amed, Behdînan, Xerzan, Riha û Serhedê dijîn.

Wekî di Şerefname de jî derbas dibe, tê gotin ku Kurdikan di koka xwe de digîjin Mîlan. Dema ku Şerefname hatiye nivîsandin de, Mîr Mihemed, Mîrê Kurdikan bi eşîra xwe ve li nêzîkî Xîzanê dima.

## Jicihrakirina eşîrê
Di sedsala 17'an de Osmaniyan xelkê Kurdikan koçberî Serhedê kirine. Ji ber wê yekê îro gelek xelkên ji vê eşîrê li Qereyaziyê, Xursînê, Avnîkê, Kaxizmanê, Erdêxanê, Qersê, Wanê, Mêrdînê (Emrûd)ê û Agiriyê dimînin. Di Qereyaziya Erziromê de gundekî bi navê eşîra Kurdika heye.

Kurdikan ji nav bi dehan eşîrên kurdan de, eşîreke ku peyva kurd di navê xwe de dihewîne. Li gorî hin kesan ev eşîr binemala xwe êzîdî bûne û dîroka gelê kurd de cihekî girîng digirin

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Yehya, Qereyazî

**Yehya** (tr. Yahya), gundekî qereyazîye e.

Gund, di sere sedsala 20´ de ji alîye Sûto Axa, ji eşîra dilxêriyan ve hatiye avakirin. Avvilê wî de mezra eşîra Zirkan, ji gunde Qiskaniye bûye.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Segvend

**Segvend**, anku **bozorglar**, eşîreke lûran e.

Eşîra Segvend li Lûristanê yek ji eşîrên koçer e. Tê gotin ku xelkê ji wî eşîre bêre li Xûremabade dijiyan û di sedsala 19an de ji aliye mîrê Xûremabade zorekî ji we bajêre hatine koçberkirin.sakvand people are powerfull.

Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên luran
Silsile

**Silsile** (ji erebî: *سلسلة*, farisî: *silsilah*, bi tirkî: *sülale*) tê wateya *binemala giyanî*, navê eşîreke Lûran e.Eşîra Silsile wekî lûr tê zanîn, bêle Vladîmîr Mînorskî di gotara xwe a "Lak" di Ensîklopediya Îslam e de, Silsiliyan li ser kurdên Lek dijmere. Bi rastî jî du hev qebîlê silsiliyan, bi navê Biranavend û Zend kurdên Lekin. Xelkên ji we eşîrê pirranî li qeza silsile dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Luristan
Diyaspora

**Diyaspora** (ji yewnanî: διασπορά *diasporá*) tê wateya *belavbûnê*. Peyva diyaspora ji bo civakên li derve welat jî tê bikaranîn. Wek diyasporaya Kurdan a li Ewropayê an jî diyasporaya Kurdan a li Stenbolê. Mirovê ku ji ber sedemên şer û ankû aboriyê û hwd ku êdî nikaribû li cih û warê xwe bijî û derfeta jîyane wî li warê wî nema û ji warê xwe bar kir û çû cihekî dîn û lê bicih bû, hingê jê re "dîyaspora" tê gotin. Sedemên ku dîyaspora diafirênin, herî zêde sedemên weke şer û hwd in. Di nava welatekî de ku gelek komên jevcuda hebin û rejima serdest ku li dijî komna ku di nava sînorê xwe de bidest zor û tûndûtûjiyê kir, êdî ji ber wê ravîn û ankû barkirin dibê. Ji kîjan aliyê ve, ku mirov li dîyaspora binerê, mirov wê di temenê wê û afirîna wê de bêmafîya ku li mirov hatîya kirin bibîne.

Di sadsale me de, herî zêde xalkên dîyaspora wan zêde bû û ket rojevê de kurd, Cihû û ermenî bûna. Dîyaspora van hersê xalkan jî ji ber ku şer li ser serê wan hatîya meşandin û rastî jenosîdê hatina, êdî dîyaspora wan afirîya. Jenosîda Ermeniya di salên 1916´an de, jenosîda Cihûyan di salên 1945´an de û jenosîda Kurdan ku ji salên 1923´an ve ku destpê kirîya û tevkujiyên weke ên komkujiya dersimê, Komkujiya Zilanê, Komkujiya Helepçe, komkujiya roboskî û hwd ku jîyane ku hetas roja me ew didomê, bi xwe re dibina sedemên dîyapora wan jî. Bi vê yekê, mirov divê ku bêje ku dîyaspora, ji ber sedemekê bi zorê ku ji cih û warê xwe goç kirin a.

Kategorî:Civaknasî
Elwend

**Elwend** (bi Farisî الوند) rêzeçîyayeke li rojavaye Îran û rojhilata Kurdistanê li girtûperrê bajarê Hemedanê ye. Akoya wî ya herî bilind 3570 m e.

Elwend bi xwe ya çiyayistana Zagros e û ligel Demawend çîyayên herî berz yên Îranê ne. Çiyayên Kelaĝ Lane, Daím Berf, û Qizil Erselan jí li rojavayê Elwendê de hene.

Di nav rêzeçiyaya Elwend de berdnivîseke sêzimaní (bi Ílamíya Nú, Babilíya Nú, ú Farisiya kevn) yê kevnar derbarê Daryûs heye.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdistan
Kurdên Efxanistanê

**Kurdên Efxanistanê**, li gorî Şerefname di sedsala 16an de ji başûrê Kurdistanê koçberî Efxanistanê bûne.

## Dîrok
Kurdên Efxanistanê ji destpêka êrîşa mongolan ve hatin, dema ku Kurd ji bakurê rojavayê Îranê birin Efxanistana îroyîn da ku li dijî mongol şer bikin, ji ber heman sedemê Kurdên Xorasanê şandin Xorasanê da ku li dijî koçerani tirkmen û ûzbêk xeteke parastinê ava bikin. Kurd di demên cuda de hatine Efxanistanê û li wir dijîn.  Pêleke din a mezin a koçkirina kurdan bo Efxanistanê, berdewamiya koçkirina wan ji Kurdistana Îranê ber bi Xorasana Mezin ve di dema xanedana Efşariyan de bû. Du komên sereke artêşa Nadir Şah ava kirin. Ya yekem komeke tirkên Şahsevanî bûn ku berpirsiyarê şer bûn û ya duduyan jî komek Kurd bûn ku ji bo leşkerê Nadir wek rezerve xizmet dikirin. Tevî ku piraniya kurdên efxanî neviyên kurdên ku ji bo şerê li dijî mongolan hatine anîn, an jî neviyên kurdên ku koçî Efxanistanê kirine, an jî neviyên kurdên dilsozên Nadir Şah in, hejmareke girîng ji kurdên îslamîst hatine ku di şerê Sovyet-Efxanistanê de şer bikin, gelek ji wan kurdan dê vegerin kurdistanê û Ensarulîslam ava bikin. Kurdên Efxanistanê îro bi piranî asîmîle bûne, lê dîsa jî dipejirînin ku ew Kurd in, piranîya wan bi Darî u peşto diaxivin û di nav wan de tenê çend zimanên Kurdî hene. Têkiliyên wan bi Peştûnên re baş in. Li gel ku beşeke mezin ji Kurdên Efxanistanê li bajaran bi cih bûne, hîna gelek ji wan jiyana xwe ya koçeriyê dikin û li çiyayên Efxanistanê bi bizin û pez dijîn. Ew bi giranî li Herat, Gaznî, Mezar-e-Şerîf û Kabulê dijîn. Nifûsa wan nêzîkî 200.000 e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Kurdên li Efxanistanê 
*  Kurd li Efxanistanê 

Efxanistan
Kategorî:Efxanistan
Koçka kurdistane

thumb| koçka kurdistane 1998 17-10 hate damezirandîn li ser hela înternete
koçka kurdistane weki dezgeheki ragihandine ye li ser paltalk û eve 10 sale xebat û xizmeta genc û zaroken kurd di ke her wiha rojane li seran seri çihane kurd bejdari babeten ve koçke di ke û tine zimane kurdi teda di meşê . gelek kurden li dervey welat iro feri zimane xew de bin bi rêka koçka kurdistane ..koçk Room .
çûren babetan sîyasî ayênî ol û çîvakî û hûnerî û zanestî û komelayetî ji bûy paristêna kûltûre kurdi û hebûna kurdi ji bûy gele me ji doza xwe fem bike taybetî kurden dervey welati .
weki îro ev 10 sale koçka kurdistane hey .
rojane gelek kişêyen xwe gûftogo di kin û danûstadina bi hêvdo re di kin da kû em kariben Netewa xwe xort biken .koçka kurdistane îro mîna fergêhaka kurdi ye min dibîstaneke ye ji bûy kurd û kurdistane

Koçka Kurdistanê" di Paltalkê de

Kategorî:Înternet
Goma Tatika

**Goma Tatika** (bi romîkî: Sancaktar Köyü), gundekî Qereyazîya Serhede ye.

Xelkên Gund îdaa dikin ku ji eşîra Zirkanin û ji Amede koçberê Gogsîye bûne.

Navê gund ji eşîra dodikan, ku li hinek herêman ji wan re tatikan jî tê goiti, girtiye.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Qapalî

**Qapalî** (romîkî: Kapanli) gundekî qereyazîye ye.

Di Gunde malbateke mezin, a Şêxên sûnnî dijî: Mala Seydaye Çoxreşî ji wan re tê gotîn. Bi îhtimalekî mezin wana digîjin Seyîdên Kurdên elewî ye Qoçgirî ye.

## Bide ber
Çoxî Bava

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Kosa

**Kosa** (bi romîkî: Kösehasan), gundekî li herêma Gogsîya Qereyazîye ye. Dibe ku navê gund ji navê qebîla eşîra Şêxan a kosa hatibe peydakirin.

Xelke gund ji Çewlîgê, ji eşîra dimilî ne. Wextî komkuja ermeniyan de hatine Gogsîye.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Çemê Şekir

**Çemê Şekir** an **Şekir** (bi romîkî: Şakir Köy) Gundekî Qereyaziya Erziromeyê.

Xelkê Şekir re Xirbaşîrî tê gotin, bi esle xwe ji eşîra avdalan, eşîrekê kurdên Elewî ne. Te gotin ku berî 100 salî ji Gimgime koçerê Şekir bûne. Şekir de 30 xane hene, çar hev jî bi navên: Yekmal, Goma Mistefa, Goma Îso û Goma Yilmaz Gomê wî hene.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Mukrî

**Mukrî** an **mukriyanî** devoka soranî ye ya ku li herêma Mukriyan tê axaftin. Gerçî ji dîmena rêzimanî mukrî zaravayekî kurdiya navendî (soranî) ye, lêbelê wî bi kurdiya bakûr (kurmancî) jî pirr nêzîk e.

Li vê herêmê bajarê Şino, Pîranşar, Nexede, Rebet, Serdeşt, Mehabad, Miyamduaw, Şayîndij û Bokan hene.

## Mînakên cînavan

## Mînakên navan

## Mînakên hevokan

## Çavkanî

Kategorî:Devokên soranî
Germiyanî

**Germiyanî** an Kerkûkî devokek Soranî ye û li herêma Germiyan tê axaftin.

Kategorî:Devokên soranî
Botî (devok)

**Botanî**, **botî** an jî **boxtî** devoka kurmancî ya ku li herêma Botan tê axaftin.

Botanî bingeha kurmanciya nûjen e. Mîrê kurmanciya nûjen Mîr Celadet Bedirxan di nivîsê xwe de ev jêrzarava esas girtiye. Herwuha Botanî xwedî ferhengokeke fireh e û bi devokên li navend û rojhilatê Bakurê Kurdistanê ve, yên ku bi ferhengî, aksanî û avayiya fonetîkî gelekî nêzîkî botanî ne, tîpek devokên manendî pêktînin. Xêncî wêjeya nivîsarî, botî xwedî wêjeyeke devkî ya dewlemend e.

## Devokên tîpa Botan
* Botî
* Devoka navendî
* Farqînî
* Serhedî
* Torî
* Xerzî

## Çavkanî

Kategorî:Botan
Kategorî:Devokên kurmancî
Çiyayê Bêzar (albûm)

**Çiyayê Bêzar**, navê yekemîn albûma Koma Rewşen, ku wê demê kom hê ne komeke muzîka rockê bû.

Kategorî:Albûmên kurdî
Zimanê osmanî

**Zimanê osmanî** an jî **zimanê osmaniyan** zimanekî tirkî bû, yê ku heta sala 1928an  bi tîpên erebî hatiye nivîsandin û di dewleta Osmanî de zimanê fermî bûye. Ev ziman li piştî sazkirina komara Tirkî wexta ku guhartina tîpan hate çêkirin zêde xebatkarî li ser nehatiye çêkirin.

## Alfabêyen

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên tirkî
Gomik, Xinûs

**Gomik** (bi zimanê romîyan: *İsmail köyü*), gundekî li Xinûsa Erziromê ye.

Gomik ji aliyê Yûsifê kurrê Osman ve hatiyan avakirin. Gomikiyan pismamê Çaqmaqan û Pornaga ne.
Gomik berê li ser gundê Çaqmaqa bû, ji ber wî yekê ji gund re gotine Gomik (Goma Çaqmaqa)

Navê gomikê bi tirkî jî İsmail e, navê bavê gomikê Hecî Yûsif (Ûsiv) e, Yûsif dema dimire kurrê wî Îsmaîl bi temamî ji Çaqmaqa vediqete daha navê gund bi tirkî dibe *İsmail*. Lê bi kurdî Gomik e. Nave Îsmaîl bi kurdi jê re dibên Kekê. Kekê zilamekî pir haj dine xwe hebûye pir misilman (dîndar) bûye. Biraziyê wî Tahar di maciriyê de wenda dibe. Nave bavê Tahar Îshaq e. Piştî çend sala Kekê diçe li Xoristane Tahar dibîne tîne gunde xwe jê re dibê Tu laye birayê minî, li ba me jiyan bike. Tahar piştî wextan nasekine diçe Keke dicîçe dîsa wî tîne û jê re dibê Tu şirîgê min î! gundê min û te ye, Kekê nîve gund li ser Tahar tabî dike û wî dizewicîne bi wî karê Tahar li cem dimîne û êdî bi hev re dijîn. Paşnavê Îsmaîl (Keke) dibe "Erol" paşnavê Tahar jî dibe "Kaya". Nave zarê Kekê Xelîl, Şerîf. Xalit û Raif in. Navên zarokên Tahar jî Sebri, Seîdîd, Muhemmed, Hesen, Husen, Ehmed, Mehmûd û Ferzende ne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Gêloyî

**Gêloyî** berekeke (bavekî) eşîra Celalîye li herêma Serhedê ye. Dema ku bajarê Îdirê di destê ûris de bû Geloyî ji rojhilatê Kurdistanê têne Îdirê. Wê demê mezintiya kurdên herêmê begê eşîra Redkî general Eleşref Beg dikir. Gêloyî ji Redkan erd dixwazin û wan di nava xwe de, li gundê Edetilî bicih dikin. Niha dora panzdeh gundan de dijîn.

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Îdir
Çoxreşî

**Çoxreşî** (Romî: Erenler), gundekî qereçobana erziromê ye. Gund nave xwe ji malbata şêxan, mala şêxên çoxreşîyê girtîye, maneya xwe 'yên bi çekên/cilên reş' e. Ev malbat û eşîrek e mezin li Kurdistanê ye. Di listeya Îzady de ev weke 'chughrashani' (çuxraşanî) derbas dibe. Hevberiya wî navê bi Romî 'Qereçorlu' ye, ku ev jî navê eşîrek e kurdan und tatarên kawkasîyayê (azerî) ye. Dibe ku ew referanseke keşîştîyê be, tê gotin ku ev malbat bi esle xwe ermenî bûye. Niha malbat û eşîr bi vî navê him di hav kurdên sunî him jî yên elewî de hene. Heya qebîleke kurdên êzidî jî li Ermenîstanê bi navê çoxereşî heye (bnr. Zuqiriyan).

Kategorî:Gundên Qereçanê
Topkanlû

**Topkanlû** an Tobkanî, navê êleka Kurdên Xoresanê ye.

Êla Topkanlû seranser li başûrê Xoresanê dijî. Karê wan cotyarî û xwedankirina pezê ye. Gelek tîre wan jî hene: Reşwanlû (li Kurdistanê wek Reşî tên nasîn), Redkanlû (li Kurdistanê, Redkan), Zeydanlû (Zeydan, li Bidlîsê), Sevkanlû (Sevkan), Sêlsipranlû, Şeranlû, Şêxkanlû (Şêxan), Qaçkanlû, Qasmanlû, Qaramanlû, Kawanlû (Kawî), Goran, Keykanlû, Mîyanlû, Kowanlû (Kowan), Weranlû, Hodanlû, Mijdkanlû, Mîlanlû (Milan) Namanlû...htd. Zimanê Topkanlûyan kurmancî, tirkî û farisî ye. 

## Çavkanî
B.Roşeng: Kurd li Xoresanê, nûbûn 71 Kanûna yek Sal 2005.

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Hêzên Rojhilatê Kurdistan

**Hêzên Rojhilatê Kurdistan** baska çekdarî ya PJAK e. Li rojhilatê Kurdistanê û di Îranê de şer li hemberê pasdar, artêşa Îranê û besîc in.

Kategorî:Gerîla
Term

**Term** ji laşê mirov an jî heywaneke mirî re tê gotin. Lê tîpa "r" qalind tê xwendin û carna wek "terrm" tê nivîsandin.

Dema heywanek, çi dibe bila bibe dimre, eger heywaneke ku goştê wê tê xwarin jî dema ku bê serjêkirin dimre, ji wî gewdeyê mirî re "terrm" tê gotin. Wek mînak: Terrmê bizinê ango bizin miriye. Terrmê kerê, ango ker miriye. Terrmê gur, ango gur miriye.
 
Hin caran ev peyv ji bo mirovên mirî jî tê gotin. Ev hawe şaş e. Bi tu rengê peyva "terrm" ji bo mirovê mirî nayê gotin. Eger bê gotin jî, ji bo şufandinê tê gotin. Wek mînak dema bêgotin: "Terrmê filankeso binax kirin" wî filankesî dişûfînin heywanan. Yan kesê xiran dema dimre, xelk dibêje "terrmê wî..."

Bêjeya "terrm" ji heywanên ku goştê wan tê xwarin re jî tê gotin, çi dema ku bê serjêkirin bimrin. Yan jî li gor ideolojiya olperestan, kesê/kesa ku wek wan ne olperest be û bimre, peyvika "terrm" jê re jî dibêjin.

Çavkaniya dewlemend ji bo zimanê kurdî, berhemên klasîk û yên folklorî ne. Dipiraniya stiranên folklorî yên şeran de, dibêjin: "... îro sê şev û sê roj in laşê (mesela) bavê Xezebê maye li ber tava havînê..."

Ne xwe li virê diyar bû ku ji kesê mirî re "laş" tê gotin.

Kategorî:Laşê mirovan
Peyman

**Peyman** lihevkiran di navbera bi kemasî du mirovan e. Gava bi kemasî du mirov li hev bikin, ew peymanekê girêdidin.

Kategorî:Çavkaniyên dadê
Kategorî:Dad
Şêx Huseyn

**Şêx Huseyn** dengbêjekî ji herêma Farqîne ye.

Şêx Huseyn 1954’an de li bajarê Amedê, li navçeya Farqînê li gundê Dêrûnê ji diya xwe dibe. Malbata wî di sala 1917’an de ji navçeya Milazgirê hatiye gundê Kelê.

Macirên Melazgirtê ne û Kurd e. Dibistan nexwendiye. Bi erebî xwendiye. Di sala 1966’an de diçe Farqînê. Li Farqînê di salên 1975, 76’an de dizewice bi tevayî 4 caran zewiciye. Li Farqînê heya sala 2000’î 22 salan misk û lewantê difiroşe. Ji sala 2000’î vir ve kasetan difiroşe. Di zaroktiya xwe de stranan dibêje. Ji bavê xwe hînî stranan bûye. Ji malbateke dengbêjan e. Kalê wî Ûsivê Macir dengbêjê Mehmed Axayê Kelê bûye. Bavê wî Evdilqadirê dengbêj e. 13 kur û 4 keçên wî hene. Du kasetên wî yên korsan di nav gel de hene.

## Çavkanî
Hîlmî Akyon: Şêx Huseyn  21.10.08

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Farqîn
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê