open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lence Xawê

**Lence Xawê**, bi tîpguhêziya inglîzî **Lanja Khawe** (jdb. 1993an li Silêmanî, Başûrê Kurdistanê), parêzer, nivîskar û femînîsteke kurd e. Ew damezrînerê Komela Sofya û kampanyaya medyaya civakî ya #KurdistanWomenPower e, di heman demê de damezrînerê civata Pana ye ji bo pêşîgirtin û kêmkirina êşên bêmalbûnê bêyî cudahiya zayendî.

## Jiyana wê
Xawê di kanûna paşîn a 1993an de li bajarê Silêmaniyê yê Başûrê Kurdistanê ji dayik bûye. Parêzer û çalakvanek mafên mirovan, Xawê bi jinên kurd yên ku ji bazirganiya zayendiyê û şîdeta nav malê rizgar bûne re kar kiriye. Wê di sala 2016an de Komeleya Sofyayê damezrand da ku bi duçerxeyê pirtûkan bide jin û keçên ku nikarin pirtûkan bikirin. Li gorî Xawê, proje xwendin û gihandina zanînê pêş dixe da ku jin baştir mafên xwe fam bikin. Ne tenê dayîna pirtûkan ji bo rêxistinê kiryareke femînîst e - bikaranîna duçerxeyan wek navgîneke veguhaztinê jî gotineke femînîst e, ji ber ku hîna jî siwarbûna jinan li ser duçerxeyan ji bo wan wekî şerm tê dîtin. Ji destpêka wê ve li Silêmaniyê, ev proje li bajarên din jî wek Hewlêr, Kerkûk û Helebce berfireh bûye.

Xawê di sala 2017an de kampanyaya medyaya civakî #KurdishWomenPower damezrand, ku han da jinan ku wêneyên xwe li ser medyayên civakî parve bikin, li dijî vê ramanê ku wêneyên jinan li ser înternetê bi eslê xwe şerm in. Di sala 2019an de, Xawê û Komela Sofya li Silêmaniyê konferansek derbarê tundûtûjiya zayendî saz kirin, ku cîgirê serokwezîr Qubad Talebanî jî tê de beşdar bû. Ew hevnivîskara guldesteya *Kurdish Women's Stories* e ku ji aliyê Hûzan Mehmûd ve hatiye çapandin.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Çalakvanên kurd ên jin
Kategorî:Femînîstên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1993
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kategorî:Parêzerên kurd
María Becerra

**María de los Ángeles Becerra** (jdb.12ê sibata 2000an li Quilmes,Arjentîn), ku bi navê **María Becerra** tê zanîn, stranbêj, strannivîs û youtubera berê ya arjentînî ye.

Di sala 2015an de, wê li ser kanala xwe ya YouTubeê, ku zêdetirî sê mîlyon aboneyên wê hebûn, dest bi çêkirina naveroka şahiyê kir.Wî gelek xelat wergirt û di şanonameyekê de rola sereke lîst.

## Çavkanî

Kategorî:Femînîstên arjentînî
Kategorî:Femînîstên bîseksuel
Kategorî:Jinên bîseksuel ên arjentînî
Kategorî:Kesên ji Quilmesê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên femînîst
Kategorî:Stranbêjên arjentînî
Kategorî:Strannivîsên bîseksuel
Kategorî:Youtuberên arjentînî
Dêra Megisti Lavra

**Dêra Megisti Lavra** yan jî **Dêra Lavraya Mezin** (), dêr û menastireke civata rahîbên herêma Ayion Oros (Aynoroz) e, li herêma otonom a Çiyayê Athosê ku dikeve nîvgirava Xalkîdîkiyê, Başûrê Makedonyayê (Yewnanistan).

## Mijarên têkildar
* Lîsteya dêrên Çiyayê Athosê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 963an
Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê
Çiyayê Athosê

**Çiyayê Athosê** (bi yewnanî: Όρος Άθως, *Óros Áthos*), çiyayê li nîvgirava Athosê li Başûrê Makedonyayê, li bakurê rojhilatê Yewnanistanê ye. Yek ji warên herî girîng û pîroz ên rahîbdariya ortodoks a rojhilatî ye. Çiya û piraniya nîvgirava Athosê herêmeke otonom li Yewnanistanê ye û birêveberên herêmê civata rahîban a Çiyayê Athosê ye.

## Mijarên têkildar
* Atos
* Civata rahîban a Çiyayê Athosê
* Lîsteya dêrên Çiyayê Athosê

## Çavkanî


Kategorî:Dabeşkirina Yewnanistanê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Yewnanistanê
Melis Sezen

**Melis Sezen** (jdb. 2ê kanûna paşîn a 1997 li Silivri,Stembol, Tirkiye) lîstikvaneke tirk e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Aktrîsên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1997
Kategorî:Mirovên zindî
SEO

**Optimization search engine** (**SEO**) pêvajoya baştirkirina kalîte û miqdara Trafîkê malpera ji malperê an rûpelê web ji motorên lêgerînê ye. SEO rêjeya trafîkê ya bê pere (ku bi encamên "nasor" an "organîk" tê naskirin) ji bilî rêjeya rasterast an rêjeya bi pere ye. Trafîkê bê pere dikare ji cureyên cuda yên lêgerînê, di nav de lêgerîna wêneyê, lêgerîna vîdyoyê, lêgerîna akademîk, lêgerînên nûçeyan, û motorên lêgerîna dikeve ên taybetî bi endustriyê ve bê kirin.

Wek stratejiya marketingê ya înternetê, SEO bi karê motorên lêgerînê, algoritmên bernameya kompîterê yên ku tevgera motorên lê lêgerînê dîktek dikin, mirov çi digerin, peyvên lêgerîna rastîn an peyvên sereke yên di motorên lêkerînê de têne nivîsandin, û kîjan motorên lêzeran ji aliyê temaşevanên xwe yên armanc ve tên pêşwazîkirin. SEO  tê kirin ji ber ku malper dê mêvanên zêdetir ji motorê lêgerînê werbigire dema malperên li ser rûpelê encamên motorê lê lêgerînê (SERP) bilindtir bin. Ev mêvanên wê demê dikare bibe mişterî.

## Jêder

## Çavkanî
Elîf Biyanî

**Elîf Biyanî** (jdb. 1983, Payîzava, Wan, Bakurê Kurdistanê) sitranbêjeke kurd e.

## Jînenîgarî
Elîf Biyanî di sala 1983an de li navçeya Payîzavaya biser parêzgeha Wan a Bakurê Kurdistanê jidayîk bûye. Ji ber seqetiya di lingên wê de xwendina xwe ji derve ve qedandiye. Elîf Biyanî di 9 saliya xwe de bi muzîkê re eleqedar bûye.

Di hevpeyvînekê aniye ziman ku di temenê zarokatiya xwe heyranê Şivan Perwer bûye û ev jî bûye sedema wê ku bi muzîkê re eleqedar bibe. Piştî gotina sitranan ji kesên derdorê xwe bertekên erênî werdigire û ji bo ku di warê muzîkê de pêş bikeve diçe Amerîkayê.

Elîf Biyanî di sala 2002an de albuma xwe ya yekem a bi navê "Gulam Gulbu" derxistiye. Di sala 2004an de albuma xwe ya duyem "Ez Dilxwazim" û di sala 2006an de jî albuma xwe ya bi navê "Govenda kurdî" derxistiye.

## Dîskografî
* *Gulam gulbu*
* *Ez dilxwazim*
* *Govenda kurdî*
* *Were lawo*

## Çavkanî

Kategorî:Stranbêjên kurd
Xarît

**Xarît** an jî **Xarîtes**, pirjimera *Xarîs*, (yewnanî: Χάριτες), di mîtolojiya yewnanî de sê xwişkên delal yên Zeus û Eurînomêyê ne. Etîmolojiya peyva *Xarîs* ji peyva "ronahî" yê tê. Li gorî Hêsîodos navê wan Eufrosînê, Taliya, Aglaîa ye.

Karê wan piranî şeng e. Ew û Muz bi hev re li Çiyayê Olîmpê ji xwe re distirên û sazan lê didin, carna li hevalê Afrodîtêyê Himeros re, carna di nav êla Afrodîtê, carna jî di nav êla Apolonê dixuyin.

Peywirên wan parastina berhemên hunerî ne. Alîkariya xemilandina Pandorayê wan kiriye, Neqşê cilên Harmonîayê jî wan kiriye. 

## Mijarên têkildar
* Aglaîa
* Eufrosînê
* Taliya

## Çavkanî

Kategorî:Keçên Zeus
Kategorî:Xwedabanûyên adaniyê
Kategorî:Xwedabanûyên bedewiyê
Kategorî:Xwedabanûyên hunerê
Kategorî:Xwedabanûyên xwezayê
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Kerim Avşar

**Kerim Avşar** (jdb. 1973 li Bismilê, Bakurê Kurdistanê, Tirkiye), siyasetmedar, nivîskar û hunermendekî kurd e.

## Jînenîgarî
Kerim Avşar di sala 1978an li navçeya Bismilê ji dayik bûye. Dibistana seretayî, navîn û lîseyê li Bismilê dixwîne û piştre di zindanê de jî du zanîngehên bilind (beşa sînema û zanista ciwakî) dixwîne.

Kerim Avşar di sala 1993an de ji ber sedemê siyasî hatiye girtin û 30 sal di girtîgehên cuda dimîne û di 13ê sibata sala 2023an hatiye berdan. Gelek gotar û çîrokan dinivîsîne di rojname û kovaran de tên weşandin. Herî dawî pirtûka wî ya bi navê *Haberci Güvercin Hevalname* weşandiye.  Di vê pirtûka de beriya berdana xwe de bi xwe re (bi heval zarokê xwe re ) xeber dide Kerim Avşar.

Ew bi xwe weke rêwiyekî azadîxwaz dide nasîn. Dibêje zindan û cîhanxane yek e rêwitiya azadiyê her berdewam e. Siyaset, huner, nivîskarî, xebatên wênekêşî û sînema di navenda jiyana wî de ye. Kerim Avşar niha li welat û bajarê xwe yî zarokatiya xwe dijî.

## Berhemên wî
* *Haberci Güvercin Hevalname*, Weşanên Navis (2024)

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Kesên ji Bismilê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Jön Türkler

**Jön Türkler** yan jî **Tirkên ciwan** civakeke tirkê şoreşger bû ku di dawî ya serdema Osmanî de li dijî desthilatdariya Ebdulhemîd bûn. 

## Çavkanî

Kategorî:Komên serhildêr li Tirkiyeyê
Kategorî:Neteweperweriya tirkî
Gazapizm

**Anıl Murat Acar** an jî bi navê ku hatiye naskirin **Gazapizm** (jdb. Sala 20'ê tîrmehê 1988, Xarpêt, Bakurê Kurdistanê) rappereke bi eslê xwe kurd e ku muzîka xwe bi zimanê tirkî çêdikê.

## Jînenîgarî
Acar di sala 1988an de li parezgêha Xarpêtê ya Bakurê Kurdistanê hatiye dinyayê. Bavê wî Kurd, diya wî Tirk e. Dê û bavê wî mamoste ne. Acar sala 2003an de dest bi xebatên muzîka kiriye û di sala 2012an de pargîdaniya muzîkê ya bi Argo Izmir li navçeya Konak a Îzmîrê damezrandiye. Di sala 2014an de albûma xwe ya bi navê “Yeraltı Edebiyatı” derxistiye. Bi stranên ku bi şêweya kolanê çêkirine bal kişandiye ser xwe. Di sala 2016an de albûma xwe ya bi navê “Bir Gün Her Şey” derdixe. Ji bo strana bi navê "Gece Sabahın" û "Memleketsiz" li Îzmîrê klîba kişandiye. Piştî ku strana wî ya bi navê “Heyecanı Yok” di rêzefîlma “Çukur”ê de cih digire, zêdetir hatiye nas kirin. Ev stran hevdem bû bi serdemeke ku rap di rêzefilmên tirkî de zêdetir hatiye dîtin û bi bandor bûye.

Gazapizm paşê ji bo heman rêzefîlmê bi Cem Adrian re strana "Kalbim Çukurda" got û strana wî ya bi navê "Unutulacak Dünler" di sala 2020an de li Tirkiyeyê di nav stranên herî zêde hatin guhdarkirin de cih girtiye.

## Diskografî
**Albûm**

* *Majör Depresyon* (2009)
* *Yeraltı Edebiyatı* (2014)
* *Bir Gün Her Şey* (2016)
* *Hiza* (2020)

**EP**
* *Karanfil (Live in İzmir)* [feat. Tepecik Filarmoni Orkestrası] (2019)

**Single**
* "Heyecanı Yok" (2017)
* "Kalbim Çukurda" (Cem Adrian bi, 2018)
* "Ölüler Dirilerden Çalacak" (2018)
* "Alem-i Fani" Gripin bi; İyi Oyun Film Müziği, 2018)
* "Kaç İstersen" (2019)
* "Unutulacak Dünler" (2020)
* "Dünya Bu" (2022)
* "İzaf" (2022)
* "Olur Mu" (Melike Şahin bi, 2022)
## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Zagona Tehcîrê

Zagona Tehcîrê ji aliyê hikûmeta tirk a Osmaniyan li tarîxa 27ê gulana 1915ê ji bo bêdengkirina kesên serhildêr hate derxistin.
Tirkkirin

Tirkkirin ji bo asîmîle kirina netewên din tê bikaranîn.

## Tirkkirina herêmên kurd li komara Tirkiyê
Ji bo karên asîmlasyonê û tirkkirina bakurê Kurdistanê, di hezîrana 1927an de qanûna 1164 hat derxistin, ku destûr da avakirina Mufetîşên Giştî (Umumi Müffetişlik, UM). Bi vî havî Erzîngan di bin rewşa awarte de bi qanûna leşkerî dihat birêvebirin. Mufetîşên Giştî parêzgehên Sêrtê, Colemêrg, Wan, Mêrdîn, Bedlîs, Riha, Elezîz, Diyarbekir, Erzîrom, Qers, Erzîngan, Agirî, Xarpêt, Dêrsim û Bîngol di nav xwe de digirt. Di sala 1952an de di dema hikûmeta Partiya Demokrat de Mufetîşeyên Giştî hatin hilweşandin. Ketina parêzgehê heta sala 1965an ji biyaniyan re qedexe bû.

Kategorî:Bişavtin
Kategorî:Neteweperweriya tirkî
Mamed Îskenderov

**Mamed Îskenderov** (jdb. 4/17 kanûna pêşîn 1915 – m. 28 gulan 1985) ji 10ê tîrmeha 1959an heta 29ê kanûna pêşîn a 1961ê serokê Encumena Wezîran a Komara Sovyeta Sosyalîst a Azerbaycanê bû û endamê Partiya Komunîst bû.

Kurdekî etnîkî, ew yek ji kêm nûnerên hindikahiyên xwecihî yên Sovyeta Azerbaycanê bû ku ji bo wezîfeyên girîng ên hukûmetê hat tayînkirin, ji ber ku ew bi fermî wekî "azerbaycanî" hatibû qeyd kirin (ji ber ku serokatiya KSS ya Azerbaycanê siyaseta asîmîlekirina bi zorê ya xwecihiyên wê dişopand. gelên, di nav wan de kurd, di nav tiştên din de endamên van civakan di belgeyan de wek "azerbaycanî" tomar dikin).

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1915
Kategorî:Mirin 1985
Kategorî:Siyasetmedarên azerî
Hecîleran (eşîr)

***Hecîleran *** an jî **Hacîlar** eşîreke kurdan e ku bi zimanê kurdiya kurmancî diaxivin û yek ji eşîrên Reşwanan e. Beşek ji malbata Hacî li herêma Efrîn, Heleb û Kurudereyê bi cih bûne.

## Çavkanî

Kategorî:Efrîn
Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
Lîga Nayab a Kurdistanê

**Lîga Nayab a Kurdistanê** yan jî **Xola Nayab a Kurdistanê** yekem lîga futbolê ya Herêma Kurdistanê li Iraqê ye, li jorê Lîga Duyem a Kurdistanê û Lîga Sêyem a Kurdistanê. Yekîtiya Futbolê ya Kurdistanê (Yekêtî Navendî Topî Pêy Kurdistan) serperiştiya lîgê dike.

Lîg ji hêla FIFAyê û konfederasyonên wê ve bi fermî nayê naskirin, ji ber vê yekê nikare di pêşbirkên parzemînî an navparzemînî de beşdarî bike. Demsal ji tebaxê dimeşe û di gulanê de diqede, ku her yek bîst û heşt maç dilîzin. Di werzê de klûb ji bo Kûpaya Kurdistanê têdikoşin û piştî wê jî Kûpaya Super a Kurdistanê tê.

## Çavkanî

* https://www.kurdistan24.net/en/tag/kurdistan%20premier%20league
* https://www.kfa.krd/ckb

Kategorî:Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Futbol li Iraqê
Kategorî:Futbol li Kurdistanê
Kategorî:Lîgên futbolê
Xîmera

**Xîmera** (yewnanî: Xίμαιρα) di mîtolojiya yewnanî de mexlukateke sêserî. Ew zaroka Tîfon û ya Exîdnayê ye.

Hêsîodos di berhema xwe ya Teogonîayê wê wisa nîşan da: *Xîmeraya ku agira nayê tefandin pof kirî, erjeng, mezin, lezgîn û hêzdar*. Dewama berhema xwe de şiklê wê jî terîf dike. Li gorî Hêsîodos serekî wê şêr, yekê din bizin, ya din yên mar ango yên ejderhayekê ye. 

Mirina Xîmerayê ji destê Pêgasos û yên Belerofonê bû. Belerofon siwarê Pêgasosê bû, zirincê li ser rima xwe kir. pê rimê êrîş di nav devê cinawirê kir. Xîmera jî hewl da ku pê agirên ji devê xwe derdikevî êrîşê lehengê bike lê zirinc di nav devê heliya. Zirincê heliyî devê wê şewitand pê êşa wê cinawir mir.

Çavkaniya bawerkirina Xîmerayê di herêma Lîkyayê bû. Cihe ku niha di nav Antalyayê dimîne, erdgaza ji ber xwe ve derdiket ji were hatibû tekildarkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Cinawirên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Pêgasos
Pêşdarazî

[thumb| ''Birêz Pêşdarazî'', ku di sala 1943an de ji hêla hunermendê [Horace Pippin ve hatî kişandin, nêrînek kesane ya têkiliyên nijadî li Dewletên Yekbûyî nîşan dide.]]
**Pêşdarazî**, fikrek e ku bê lêkolîneke hûr û berfireh ji bo kesek, komek, pirsgirêkek an rewşek tê dayîn. Pêşdaraziyên neyînî û erênî hene. Pir caran, "pêşdarazî" tê wateyeke neyînî û bi vî rengî tê fêm kirin heya ku bi eşkere wekî taybetmendiyeke "erênî" neyê nîşan kirin. Pêşdarazî kêm an zêde di hemû civak û hemû kom, çîn û tebeqeyên civakî de hene. Lêkolîna pêşdaraziya zanistî bi lêkolîna rexneyî ya pêşdaraziyê re mijûl dibe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Pêşdarazî û cudakarî
Batman Petrolspor

**TPAO Batman Petrolspor** Klûba futbolê li bajarê Êlih yê Bakurê Kurdistanê hat damezrandin Tirkiye di lîga sêyemîn de dilîze

Li Batman Petrolsporê şampiyoniya Guleştê ya Tirkiye û Cîhanê heye. Maçên xwe yên futbolê li Batman Yeni Şehir Stadyumu stadyuma bajarê Êlihê ye, dike. Heywanê ku ekîb qebûl dike "bat e" (bi tirkî Yarasa) Nasnavê wan "bat an" (bi tirkî Yarasalar)

Kategorî:Avabûnên 1960an li Tirkiyeyê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê
Vanspor FK

**Vanspor FK**, an jî bi navê sponsoriya xwe **Vefa Grup Vanspor FK**, Yek ji klûbên ku nûnertiya gelê Kurd di futbolê de dike, li bajarê Wanê yê Bakurê Kurdistanê hatiye damezrandin. Rengên tîmê Reş û Sor in

Kategorî:Avabûnên 1982an li Tirkiyeyê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê
Montevideo

**Montevideo** (), paytexta Ûrûguayê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Montevideo official website 

Kategorî:Paytextên Amerîkaya Başûr
Kadir Özkaya

**Kadir Özkaya** (jdb. 12 hezîran 1963) siyasetmedar û ji 21ê adara 2024an ve serokê Dadgeha Bingehîn a Tirkiyê ye.

Özkaya wekî raportvana Dadgehê Bingehîn a Tirkiyeyê di navbera sala 2005 û 2011an de kar dikir. Herwiha endama Dadgehê Dewletê ji salan 2011 heya 2014an dibû. Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê di sala 2014an wî wekî Dadgehvana Dewletê hilbijart.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Refîq Sabîr

**Refîq Sabîr** (*Rafiq Sabir*, jdb. 5 tîrmeh 1950 li Qeladizê, Başûrê Kurdistanê) helbestvanekî kurd e.

Ew li Qeladizê li Başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê. Wî di 1968an de dibistana amadeyî kuta kir. Di sala 1974an de beşa ziman û edebiyata kurdî (*Bachelor of Arts*) li Zanîngeha Bexdayê temam kir. Dû re di navbera 1972 û 1978an de li Bexdayê karê rojnamenivîsiyê dikir, berpirsê beşa Edeb û Huner bû li rojnameya Bîrî Nö (Bîra Nû). Ji sala 1979 heta 1982an li Kurdistanê pêşmerge bû.

Sabîr di 1982-1987an de li Bulgaristanê bi xwendina doktorayê xerîk bû di warê felsefeyê de. Pişt re di 1989an de koçî welatê Swêdê kir.

Ew bi zaravaya soranî dinivîse.

## Berhemên wî
# Pişkokan degeşênewe, helbest, Bexda 1976;
# Rêjne, helbest, Mehabad 1976;
# Sutan leber baranda, helbest, London 1986;
# Werzî sehollbendan, helbest, London 1987;
# Lawikî Helebce, helbest, Beyrût 1989;
# Karwansara, helbest, Uppsala 1990;
# Towards history: a short ideological historical study, Uppsala 1991;
# Werze berdine, Uppsala 1992;
# Rênas, helbest, Almanya 1992;
# Awêne û sêber: Komele Honrawe, Arzan Publishers, Jönköping 1996 ;
# Impiratoryayî lam: derbarey îslam, xêl û nasyonalîzm, Rabûn Publishers, Uppsala, 1998 ;
# Jiwanî runakî: Komala Honrawa, 1997  / ;
# Rûnbûnewe: Honrawe, Rabûn Publishers, Uppsala 2001 ;
# Modern Kurdish poetry: an anthology & introduction, Rafiq Sabir, Kamal Mirawdali & Stephen Watts, Centre for Multiethnic Research, Uppsala University 2006  / ;
# Şewçira (amadekar: Xelîl Duhokî), Weşanxaneya Lîs, Amed 2019 .

### Hemû dîwanên Refîq Sabîr
Hemî dîwanên Refîq Sabîr bi navê Şewçira ji aliyê Weşanxaneya Lîsê ve bi tîpên latînî hatine weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd bi soranî
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Biring

thumb|300px|Forma yek kristal a însulîna biring.
**Biring**, **req**, **hişk**, **çekûr**, **peyt** an jî **pêt** yek ji çar halên bingehîn ên madeyê ye digel şilek, gaz û plazmayê. Molekulên di reqekî de ji nêz ve li hev kom dibe û herî kêm enerjiya kinetîk dihewîne. Berevajî şilekê, tiştek req naherike ku şeklê qaba xwe bigire û wek gazê bi awayekî tamamê qebareya berdest tije bike berfireh nabe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*
Gûndewar

**Gûndewar** bernameyeke di televîzyona kurd Ezdan TV de ye ku ji aliyê Video Essyan tê pêşkêş kirin.

Bernameyeke hefteyî bû ku bi zimanê kurdî dihat weşandin û di bernameyê de behsa gelek gundên êzidiyan ên Şingalê dihat kirin.

Kategorî:Bernameya Ezdan TV
Keftarê bi xêz

**Keftarê bi xêz** ( Hyaena hyaena ) cureyekî nêçîrvanan e ji famîleya hyenan ( Hyaenidae ) û bi porê xwe yê xêzkirî tê naskirin. Ajal bi şev çalak e û dikare hem bi tenê û hem jî di komên piçûk de bijî. Xwarina xwe di serî de ji keriyên heywanên mezin pêk tê, lê ew heywanên piçûk û materyalên nebatê jî dixwin. Ji ber nêçîrê û hin faktorên din jimara wan kêm e û bi tunebûnê re rûbirû ye.

Keftarên bi xêz car caran li deverên Semsûr û Xelfetî/Rihayê têne dîtin. Ji ber ku cûre di bin xetereya tunebûnê de ye, ew di bin parastinê de ne. Heywan şermok in û ji bo mirovan ne tu metirsî ne. Yê ku wan dibîne bila wan bi tenê bihêle. Keftarên bi xêz (Hyaena hyaena) ev qasî 70 sal in li herêmê nehatine dîtin û di nîsana 2024an de li herêmê bi rêya kamerayeke kamûflajkirî ve hatine qeydkirin.

Keftarê bi xêz ku yek ji mexlûqên herî kêm ên Mezopotamyayê ye û di xetereya tunebûnê de ye. Ew di newalên zinar û çolan de dijî ku avhewaya deştê lê serdest e.

Dirêjiya wî digihîje 110 santîmetreyan û giraniya wî digihîje 40-50 kîloyan, bi giştî li zinar û deştan dijî.

## Mijarên têkildar
* Keftar

## Çavkanî

Kategorî:Keftar
Keleha Bîracikê

**Keleha Bîracikê** keleheke dîrokî ye ku di nav sînorên navçeya Bîracika navçeya parêzgeha Rihayê de ye. Ji ber kevirê spî yê ku jê hatiye avakirin, wekî "Keleha Spî" (*Qeletulbeyda*, *Kaletü'l-Beyda*) jî tê naskirin.

Keleh li ser girseyeke zinarekî bilind hatiye avakirin. Li binê wê dîmena Çemê Firatê û Deşta Bîracîkê heye. Der barê dîroka avakirina kelehê de agahiyeke teqez nîne.

## Dîrok
Her çiqas di derbarê avakirina keleha dîrokî de nêrînên cuda hebin jî, tê texmînkirin ku di dema asûriyan de hatiye avakirin. Keleha Bêrecûkê li gorî çavkaniyên nivîskî di sedsala 13an de hatiye çêkirin û di demên cuda de hatiye tamîrkirin. Kel sê caran hatiye tamîrkirin: di dema romayan (30  - 395 ), frankan (1098 - 1150 ) û dema memlûkan de (1277-1484 ). Bingehên wê bi kevirên mezin ên jêkirî hatine avakirin. Bilindahiya dîwarên wê digihîje 30-40 metreyan. Li ser dîwaran bi 12 bask hatine lêkirin. Sûrên kelê, derdora navenda bajêr dorpêç dikin. Keleha Bîracikê ji ber bandora xwezayê zirareke mezin dîtiye û îro tenê hin xirbeyên bask û du deriyan li ber xwe dane. Ew derî wek Deriyê Rihayê û Deriyê Meçanê tên zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Kelehên Kurdistanê
Kategorî:Kelehên Tirkiyeyê
Pirsgirêka civakî

**Pirsgirêka civakî** ravekirina pirsêgireke giştî ye ku bandorê li piraniya mirovên civakê dike. Pirsgireka civakî di roja îro de pirsgirêkên hevpar ên civaka îro ye ku gelek kes hewl didin ku çareser bikin. Pirsgirek bi gelemperî encama faktorên ku ji kontrola kesek an kesan dûr in derdikeve holê. Sedemên herî zêde yê pirsgirêkên civakî ji ber ramanên bi nakok, berjewendiya kesane, berjewendiyên civatî û hinek caran jî bê edaletiya ji ber berjewendiyên civatî derdikevin holê dikarin bibin pirsgirêkên mezin ên civakî. Pirsgirêkên civakî ji pirsgirêkên aborî têne cuda kirin lêbelê hinek pirsgirêk (wek koçberî) hem aliyên civakî û hem jî aliyên aborî hene.

Hinek caran nelihevkirin li ser mijarên civakî hene ka kîjan hêjayî çareserkirinê ne an jî kîjan divê pêşî lê were çareserkirin çêdibin. Di derbarê pirsgirêk û çareserkirinan de kesên cuda û civakên cuda yên ku xwedî nêrînên cuda ne çêdibin. Di pirtûka Mafên Mirov û Aqilê Hevpar de Thomas Paine li ser erka kesane radiweste ku di pirtûkê de dibêje "divê mirov mafê ku ji bo xwe dixwaze ji bo her kesê bixwaze." Nekirina vê yekê dibe sedema afirandina pirsgirêkek civakî.

Rêbazên cihêreng hene ku mirov ji bo têkoşîna li hemberî pirsgirêkên civakî bikar tînin. Hin kes ji bo pêşdebirina îdealên xwe di demokrasiyê de dengê xwe didin serokên partî û serokên patiyên ku nêrîn û îdeolojiya wan piştgirî dike. Li derveyî pêvajoya siyasî, mirov dem, pere, enerjî, yan jî çavkaniyên din ên xwe didin yan parve dikin ku ev yek gelek caran bi forma dilxwaziyê hatiye ravekirin. Rêxistinên ne-qezenc bi gelemperî tenê ji bo çareserkirina pirsgirêkên civakî têne damezrandin. Rêxistinkirina civakî bi gelemperî ji bo armanceke hevpar komkirina mirovan pêk tîne.

## Çavkanî


Kategorî:Siyaset li gorî pirsgirêkan
Deniz Undav

**Deniz Undav** (jdb. 19 tîrmeh 1996 li Varel, Almanya) lîstikvanekî futbolê yê profesyonel ê alman ê bi eslê kurd e ku wekî lîstîkvana navendê dilîze. Ew ji bo yaneya VfB Stuttgart, yek ji tîmên Bundesligayê dilîze.

## Kariyera tîma neteweyî ya Almanyayê
Undav ji bo tîma neteweyî ya Almanyayê hilbijart. Di adara 2024an de, Undav ji bo tîma neteweyî ya Almanyayê yekem car ji hêla rahênerê neteweyî Julian Nagelsmann ve ji bo maçên dostane yên navneteweyî li dijî Fransa û Holenda hate berbijar kirin. Wî di 27 saliya xwe de debuta xwe ya navneteweyî kir, di deqeya 80an de di serkeftina 2-0 ya ku li Fransa di 23ê adara 2024an de hate lîstin de wekî cîgir derket. 

Du meh şûnda, Nagelsmann wî di nav koma xwe de ji bo Şampiyoniya Ewropî ya 2024an li welatê xwe kir. Ew ji Kai Havertz û Niclas Füllkrug li paş ma û di qonaxa komê de kurte xuyang kir. Almanya di çaryek fînalê de tasfiye kir. Undav di 10ê Îlona 2024an de di Lîga A de li Amsterdamê di pêşbirka komê ya Lîga Neteweyan de li hember Holendayê di 10ê îlona 2024an de gola xwe ya yekem a navneteweyî avêt.

## Jiyan
Undav di 19ê tîrmeha 1996an de li Varel, Almanya, ji dayik bû. Malbata wî bi eslê xwe kurdên êzdî ne û xelkê gundê Işıklı yê navçeya Wêranşara Rihayê ye. Dayika wî Rojavayî ye û pasaporta wî ya Sûriyê heye. Tenê hemwelatiya Alman heye.

Wî di mijdara 2021an de li Achimê bi hevala xwe ya demdirêj re zewicî. Di Tebaxa 2024an de bû bavê keçekê.

Welatiyekî Amedê kirasê Deniz Undav ji xizmê xwe yê li Almanyayê xwest. Xizmê wî jersey bi kargoya PTT re şand. Kirasê Undav bi hinceta “Materyalên Qedexe ye” destûr nedan Amedê. Welatiyê ku kirasê dixwaze ji CEGA Medyayê re dişîne; ' diyar kir ku cara ewil e ku ew rastî rewşeke wiha tê û wiha got, "Ez difikirim ku li dinyayê cara ewil e ku kirasê tîmekê wekî malzemeya qedexe paşde tê şandin. "Ez nikarim peyvan bibêjim," wî got.

## Çavkanî

Kategorî:Futbolvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1996
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Mirovên zindî
Niclas Füllkrug

**Niclas Füllkrug** (jdb. 9 sibat 1993 li Hannover, Almanya) futbolvanekî tîma neteweyî ya futbolê ya Almanyayê ye. Ew li Hannoverê wek êrîşber li Borussia Dortmund a Bundesligayê dilîze.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1993
Kategorî:Mirovên zindî
Translîterasyon

**Translîterasyon**, **veguhastin** yan jî **wergera tîpan** veguherîna navên di tîpên di sîstemên nivîsandinan de ye ku di navbera sîstemên tîpan de tê veguherandin. Cudahiya di navbera werger û translîterasyonê ev e ku di dema translîterasyona peyvan de bi veguhastina tîpan re bilêvkirina peyvê tê parastin û bilêvkirina peyvan naguhere.

Wek mînak ji bo peyva yewnaniya nûjen "Ελληνική Δημοκρατία" ku bi gelemperî wekê "Komara Yewnanîstanê" tê wergerandin veguheztina asayî ya "Ελληνική Δημοκρατία" bi tîpên latînî ⟨Ellīnikī Dīmokratia⟩ ye.

Translîterasyon ji bo sîstema nivîseke din pêvajoya temsîlkirin an mebesta temsîlkirina peyv, hevok, yan jî nivîsareke di pergala (sîstem) nivîsandinê de ye. Translîterasyon ji bo ku bilêvkirina peyva orîjînal bi tîpek cihêreng ragihînin hatine sêwirandin ku rê dide xwendevan an axaftvanên wê tîpê ku deng û bilêvkirina peyva orîjînal nêzîkî hev bikin. Bi gelemperî di veguhestinên translîterasyonde bilêvkirina peyvan naguhere.

## Mijarên têkildar
* Transkrîpsyon

## Girêdanên derve

* Amûra wergerandina Kurdî

## Çavkanî
Hezare (gel)

**Hezare** (bi farisî: هزاره, *Hazāra*, bi hezaregî: آزره, *Āzrə*) komeke etnîk û gelê sereke yê nifûsa Efxanistanê ne. Hazara yek ji mezintirîn komên etnîkî yên li Efxanistanê ne ku di destpêkê de li herêma Hezaristan (Hezarecat) li navenda Efxanistanê jiyan kirine. Hezare wekî komên hindikahiyên girîng ên Pakistanê, bi taybetî li Quetta û li Îranê jî bi taybetî li Meşhedê dijîn. Hezare bi zaravayên darî û hezaregî yên farisî diaxivin. Darî, ku bi farisiya darî jî tê zanîn, yek ji du zimanên fermî yên Efxanistanê ye.

Hezare yek ji komên herî zordest ên li Efxanistanê ne. Zêdetirî nîvê nifûsa hezare di navbera salên 1888 û 1893an de ji aliyê Emîratê Efxanistanê ve hatin qetilkirin û çewisandina wan di deh salên berê de gelek caran pêk hatiye.

## Çavkanî

Kategorî:Hazara
Kategorî:Komên etnîk li Efxanistanê
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Kategorî:Komên etnîk li Pakistanê
Transkrîpsyon (zimannasî)

**Transkrîpsyon** di wateya zimanî de temsîla sîstematîk a zimanê axaftinê ya di forma nivîskî de ye. Yek ji mînakek transkrîpsyonê ev e ku wergera peyv yan navan ji sîstemên tîpa çavkaniyê li gorî bilêvkirina orjînal ji bo bê xwendin li gorî sîstemên tîpên din tê werger kirin. Wek mînak transkrîpsyona navê lîstikvana rûsî ku di çavkaniya zimanê bingehîn a rûsî ku di sîstema tîpên kirîlî wekê "Марина Андреевна Пупенина" hatiye nivîsandin ji bo transkrîpsyona sîstema tîpên latînî ya kurdî wekê Marîna Andreyevna Pûpenîna werger kirin.

Di dîsîplîna akademîk a zimannasiyê de transkrîpsyon beşek bingehîn e ku ji metodolojiyên fonetîk, analîza danûstendinê, diyalektolojî û zimannasiya civakî girîng e. Di heman demê de transkrîpsyon ji bo çend beşên teknolojiya axaftinê jî rolek girîng dilîze.

## Çavkanî

Kategorî:Denganî
Kategorî:Nivîs
Terra e Paixão

***Terra e Paixão*** rêzefîlmekî brezîlî ye ku ji aliyê Walcyr Carrasco ve ji bo televîzyona TV Globo hatiye çêkirin. Rêzefîlm di 8ê gulanê 2023 de dest pê kir.

## Lîstikvanên fîlm

* Cauã Reymond bi navê Caio Meirelles La Selva
* Bárbara Reis bi navê Aline Barroso Machado
* Johnny Massaro bi navê Daniel La Selva
* Paulo Lessa bi navê Jonatas dos Santos
* Débora Falabella bi navê Lucinda do Carmo Amorim
* Agatha Moreira bi navê Graça Borghin Junqueira
* Tony Ramos bi navê Antônio La Selva
* Glória Pires bi navê Irene Pinheiro La Selva
* Eliane Giardini bi navê Agatha Santini La Selva
* Tatá Werneck bi navê Anely do Carmo / Rainha Delícia
* Rainer Cadete bi navê Luigi San Marco
* Débora Ozório bi navê Petra La Selva
* Ângelo Antônio bi navê Raul Andrade Amorim (Andrade)
* Leandro Lima bi navê Delegado Marino Guerra
* Jonathan Azevedo bi navê Odilon Tavares
* Leona Cavalli bi navê Gladys Borghin Junqueira
* Cláudio Gabriel bi navê Tadeu Junqueira
* Thati Lopes bi navê Berenice Aureliana (Berê)
* Alexandra Richter bi navê Berenice Ferreira (Nice)
* Maicon Rodrigues bi navê Rodrigo
* Charles Fricks bi navê Ademir La Selva
* Tatiana Tiburcio bi navê Jussara Barroso Machado
* Camilla Damião bi navê navê Menah dos Santos
* Flávio Bauraqui bi navê Gentil dos Santos
* Igor Angelkorte bi navê Dr. Henrique Sampaio
* Gil Coelho bi navê César Verdelho
* Suyane Moreira bi navê Iraê Guató
* Renata Gaspar bi navê Mara Mamberti
* Inez Viana bi navê Angelina Assunção
* Jeniffer Dias bi navê Victória Castro
* Kizi Vaz bi navê Nina
* Valéria Barcellos bi navê Luana Shine
* Bruna Aiiso bi navê Dr. Laurita Corrêa
* Daniel Munduruku bi navê Xamã Jurecê Guató
* Mapu Huni Kui bi navê Raoni Guató
* Lourinelson Vladimir bi navê Elias Mamberti
* Amaury Lorenzo bi navê Ramiro Neves
* Diego Martins bi navê Kelvin
* Tairone Vale bi navê Ruan Alves
* Natascha Stransky bi navê Silvia
* Rafaela Cocal bi navê Yandara Guató
* Márcio Tadeu bi navê Juvenal Mourão
* Natalia Dal Molin bi navê Graciara
* Letícia Laranja bi navê Flor da Conceição
* Paulo Roque bi navê Sidney
* Samir Murad bi navê Pablo Ozen
* Rafael Gualandi bi navê Enzo
* Edvana Carvalho bi navê Lúcia
* Merícia Cassiano bi navê Iná
* Ignácio Luz bi navê Fernando "Nando"
* Matheus Assis bi navê João Barroso Machado
* Felipe Melquiades bi navê Cristian Kuerton Andrade
* Maria Carolina Basilio bi navê Rosa
* Izabela Cardin bi navê Melina Gonzales
* Susana Vieira bi navê Cândida Rossini

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Drama
Kategorî:Rêzefîlm
Kategorî:Rêzefîlmên brezîlî
Xrîsaor

**Xrîsaor** (yewnanî: Χρυσάωρ, *Chrysaor*) di mîtolojiya yewnanî de wek zarokekî Medûsayê tê hesibandin. Piştî Perseûs serê Medûsayê jê kir, ji xwîna wê Pêgasos û Xrîsaor pêk hat.
thumb|rast|Zayîna Pêgasos û Xrîsaor

Wateya navê wî "Pê şûrê zêr xemilî" an go "xwedîyê şûrê zêr" e.

## Malbat
Ew bû mêrê Okeanîd Kalîroêyê, Gêrionê bi hev re çêkirin. Ji xeynî Gêrionê Kalîroêyê bi tenê Exîdnayê çêkir.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Zarokên Posîdon
Klio

**Klio** ( yewnanî: Κλειώ, *Kleió*) di mîtolojiya yewnanî de yek ji muzan e. Beşa dîrok û tarîxê ji wê ra hatiye dayîn. Ji xwe etîmolojiya navê wê jî ji "metihkirinê" hatiye. Ji ber ku ew dixwest ku lehengiyên berê neyên jibîrkirin. thumb|rast|peykerê Klio

Piranî di destê wê de kitarayek an jî pê lûlîyek hatiye teswîr kirin. Ev jî bangkirina wê ya lehengiyan temsîl dike. Carna jî di sûretan de di destê wê de pê klepsidrayek ( seeta avê ) tê teswîr kirin ev jî bûyerên bihurî teswîr dike.

## Mijarên têkildar
* Muz

## Çavkanî

Kategorî:Keçên Zeus
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Moşav

**Moşav** (bi îbranî: מוֹשָׁב, pirj. מוֹשָׁבִים, *moşavîm*, bi wateya "komelgeh", "gund") gundên kooperatîv ên ku niştecihên wana ji cotkarên cihûyî pêkhatî ne li Îsraêlê. Moşav nemaze di navbera salên 1904 û 1914an de ji aliyê cotkarên siyonîst ve hatin sazkirin. Niştecihên van gundên kooperatîv *[[moşavnîk]]* tên binavkirin.

Rêxistineke şemsiyeyî ya bi navê Tevgera Moşavîm heye.

## Çavkanî

Kategorî:Îsraêl
Hemê Hecî

**Hemê Hecî** ( li Bêgirî, Wan, Bakurê Kurdistanê) hunermendeke kurd e.

## Jînenîgarî
Hemê Hecî di sala 1967an de li navçeya Bêgirê ya ku bi ser parêzgeha Wanê ve ye hatiye dinê. Perdehiya xwe ya dibistana seretayî, navîn û amadeyî li navçeya Bêgirê ya Wanê qedandiye. Di salên xwe yên xwendekariyê de di pêşbirka dengê ya di navbera xwendevanên dibistana navîn de (lîse) ku ji hêla Kovara Ses ve hatiye lidarxistin dibe yekem. Di temenê zarokatiya xwe de bêyî perwerdekirina mamosteyan bi keda xwe fêrî jenbuna tembûrê dibe.

Eleqeya wî ya bi muzîka kurdî re bi meraqa wî ya li ser gotin û wateyên gotinên stranên ku ji aliyê dengbêjan ve dihate gotin dest pê kiriye. Eleqe û sempatiya wî ya ji bo muzîka kurdî, bi vî awayî roj bi roj bûye sedema xweperwerdekirin û pêşketina wî yê di qada muzîkê de.

## Dîskografî
### Albûm
* *Strana Hekîmê Serhedê* 1996
* *Bargirî* 1998
* *Ay dil* 1999
* *Meşa Azadiyê* 2001
* *Huner* 2005
* *Dewrê* 2009

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kesên ji Wanê
Dewletên endamên Yekîtiya Ewropayê

**[[Yekîtiya Ewropayê]]** ji 27 dewletên endam pêk tê:
#  (Avaker)
#  (1995)
#  (Avaker)
#  (2007)
#  (2004)
#  (1973)
#  (2004)
#  (1995)
#  (Avaker)
#  (Avaker)
#  (1973)
#  (Avaker)
#  (2004)
#  (2013)
#  (2004)
#  (2004)
#  (Avaker)
#  (2004)
#  (2004)
#  (2004)
#  (1986)
#  (2007)
#  (2004)
#  (2004)
#  (1986)
#  (1995)
#  (1981)

## Çavkanî


Kategorî:Yekîtiya Ewropayê
Qereçî (gel)

**Qereçî** yan jî **dom** (bi azerî: *Qaraçı*; tirkî: *Karaçı*), komekî ji gelê doman e ku li Bakurê Kurdistanê, Azerbaycanê û li Tirkiye dijî. Pir lêkolînên li ser mijara qereçiyan tune ye lê lêkolînên ku tê zanîn di sedsala 19an ji aliyê zanistvan ên Kerovbe Patkanian û Jean-Marie Chopin hene.

Peyva *Qereçî* ji bo kesên domarîaxiv ku li bakurê Îranê dijîn hatiye bikar anîn. Lêbelê piraniya gelê bakurê Îranê azerî, gîlek an teberî ne ku ew jî ev peyv ji bo penaberên bajarê Karaxî ji herêma Sindî ya li Pakistanê bikar tînin.

## Mijarên têkildar

* Lûtî
* Mitirb
* Roman (gel)

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka rojhilata navînê
Kategorî:Gelên Asyayê
Kategorî:Gelê Romê
Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê
Kategorî:Tirkkirin
Projeya GAPê

**Projeya GAPê** an **Projeya Başûrê Rojhilatê Anatolyayê** (ji tirkî: *Güneydoğu Anadolu Projesi*; GAP) mezintirîn projeya geşepêdana herêmî ya Tirkiyeyê ye. Ev proje bi giştî 22 bendav, 19 santralên hîdroelektrîk û pergalên avdanê yên li ser her du çemên Firat û Dîcleyê dihewîne. Fikra vê projeyê di eslê xwe de di salên 1970yî de derket holê û heta salên 2000î hat meşandin.

Proje di serî de divê îxmalkirina aborî ya herêmên kurd a ji aliyê dewleta tirk ve bi dawî bikira, lê ji bo polîtîkayên asîmîlasyonê ya li herêmê jî hate bikaranîn.

## Armanc
Armanca projeya GAPê bikaranîna aborî ya ava Firat û Dîcleyê ye. Ev her du çem %28ê potansiyela avê ya Tirkiyeyê temsîl dikin. Proje gelek qadên bazirganiyê yên wekî çandinî, pîşesazî, veguheztin, binesazî, tûrîzm, tenduristî, perwerde û çandê digire ber çavan. Ew li ser çend qonaxên plansaziyê dirêj dibe.

Proje li ser têgeha pêşkeftina domdar ji bo 9 mîlyon mirovên herêmê hat avakirin. Li gorî daxuyaniya fermî, armanca GAPê ew e ku bi bilindkirina dahat û standardên jiyanê cudahiyên pêşkeftina herêmî ji holê rake û aramiya civakî û mezinbûna aborî pêş bixe. Lewra di çarçoveya projeyê de, kapasîteya hilberîn û karî ya sektora gundewarî hate bilind kirin.

Maliyeta giştî ya projeyê, li gorî agahiyên ji sala 2017an, ji 100 milyar TL (TL) zêdetir e. Qada projeyê 9 parêzgehan dihewîne: Adiyeman, Batman, Diyarbekir, Entab, Kilîs, Sêrt, Riha, Mêrdîn û Şirnex. Ev parêzgeh hemî di hewza Firat û Dîcleyê û li Mezopotamya Jorîn de ne.

Xebatên heyî yên di çarçoveya GAPê de ev beş in: Çandinî û avdanî, hilberîna hîdroelektrîkê, binesaziya bajar û gundan, daristanî, perwerdehî û tenduristî. Pêşkeftina çavkaniyên avê, çêkirina 22 bendav û 19 santralên elektrîkê û planên avdanê herêmeke 17,000 km² dihundirîne. Wekî din heft balafirgeh hatine çêkirin û niha çalak in. Balafirgeha kargo ya GAPê ya Şirnexê ku di heman demê de balafirgeha kargoyê ya herî mezin a Tirkiyeyê ye jî hat temamkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Bendavên li Tirkiyeyê
Kategorî:Dîcle
Kategorî:Firat
Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê
Kategorî:Hîdroelektrîk li Tirkiyeyê
Sonja Gerhardt

**Sonja Gerhardt** ( li Berlîna Rojava) lîstikvaneke alman e.
## Jînenîgarî
thumb|Sonja Gerhardt (2019)
Sonja Gerhardt li navçeya Reinickendorf a Berlînê mezin bûye û yanzdeh salan di koma zarokan a şanoya ''revue'' ya Berlînê ya Friedrichstadt-Palast de dans kiriye.

Yekem car ji sala 2006an heta 2007an di telenovelaya bi navê *Butterflies in the Belly* de derketiye televîzyonê. Di sala 2008an de Sonja Gerhardt rola xwe ya bi navê Caitlyn Geller di fîlma *Camp Rock* de wergirtiye. Di sala 2009an de wê di *The Wild Chickens and Life de Melanie* lîstiye û di filma *Vulkan* de hatiye dîtin. Di sala 2012an de Sonja Gerhardt di yek ji rolên serekeyê di adaptasyona çîrokan a *Snow White and Rose Red* de hatiye dîtin. Di sala 2014an de wê fîlma *Die Schlikkerfrauen* ji bo televîzyona Sat.1ê çêkiriye.

Di sala 2015an de wê di rêzefîlma *Deutschland 83* de rol wergirtiye ku rêzefîlmê serkevtineke navneteweyî wergirtiye. Sonja Gerhardt ji bo performansa xwe ya di rêzefîlma Ku'damm 56 de û fîlma dirêj a Sat.1 ya *Jack the Ripper* di sala 2017an de Xelata Televîzyona Alman û Xelata Jupiterê wergirtiye. Di heman demê de di 2016an de bûye berbijara Xelata Bambiyê.

## Fîlmografî
* 2006: *[[Schmetterlinge im Bauch]]*
* 2008: **'
* 2008: ''[[In aller Freundschaft]]''
* 2008: ''[[Sklaven und Herren]]''
* 2009: **'
* 2009: **'
* 2009: ''WAGs''
* 2010: **'
* 2010: *Der Doc und die Hexe*
* 2010: *[[Stuttgart Homicide]]* (Beş: *Killesbergbaby*)
* 2010: **'
* 2010: ''[[Polizeiruf 110]]'' (Beş: ''Risiko'')
* 2010: ''Das fremde Mädchen''
* 2010: ''[[Tatort]]'' (Beş: ''Borowski und eine Frage von reinem Geschmack'')
* 2010: ''Ein Date fürs Leben''
* 2010: ''[[Doctor’s Diary]]''
* 2011: **'
* 2011: *[[Großstadtrevier]]* (Beş: *Vertauscht*)
* 2011: *[[Küstenwache (TV series)|Küstenwache]]* (Beş: *Letzte Warnung*)
* 2011: *Krauses Braut*
* 2011: *[[Das Traumschiff]]* (Beş: *Kambodscha*)
* 2011: **'
* 2011: ''[[Rosa Roth]]'' (Beş: ''Bin ich tot?'')
* 2012: **'
* 2012: **'
* 2012: **'
* 2012: *Heiraten ist auch keine Lösung*
* 2012: *Auf Herz und Nieren*
* 2012: *[[Danni Lowinski]]*
* 2012: *Schneeweißchen und Rosenrot*
* 2013: *Flaschenpost an meinen Mann*
* 2013: *Tape_13*
* 2013: *Heiter bis tödlich: Hauptstadtrevier*
* 2014: *#Vegas*
* 2014: **'
* 2014: ''Weihnachten für Einsteiger''
* 2014: ''Dessau Dancers''
* 2015: ''[[Deutschland 83]]'' (Rêzefîlm)
* 2016: ''[[Ku'damm 56]]'' (Rêzefîlm)
* 2017: ''[[Honigfrauen]]'' (Rêzefîlm)
* 2018: ''[[Deutschland 86]]''
* 2018: ''[[Kalte Füße]]''
* 2018: ''[[Ku'damm 59]]'' (Rêzefîlm)
* 2020: ''[[The Magic Kids – Three Unlikely heroes]]**'
* 2023: *[[Paranormal Activity: The Other Side]]*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Aktrîsên alman
Kategorî:Aktrîsên ji Berlînê
Kategorî:Mirovên zindî
Zimanê domarî

**Zimanê domarî** (bi domarî: Dōmʋārī, Dōmʋārī ǧib, Dômarî ĵib, دٛومَرِي, דּוֹמָרִי), şaxeke ji zimanên hind û îranî ye ku ji aliyê gelê qereçî ve tê axaftin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Domari di Romani Project di zanîngeha Manchesterê (Îngilterê)
* Dom Research Center  (Kîpros)

Kategorî:Zimanên hind û arî
Kategorî:Zimanên Azerbaycanê
Kategorî:Zimanên Iraqê
Kategorî:Zimanên Îranê
Kategorî:Zimanên Îsraêlê
Kategorî:Zimanên Libnanê
Kategorî:Zimanên Sûriyê
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Kategorî:Zimanên Urdunê
Mesut Bakkal

**Mesut Bakkal** (z. 19'ê adarê 1964, Kırıkkale ) lîstikvan û rahênerekî berê yê futbolê yê tirk e.

Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Mirovên zindî
Kloto

**Kloto** (yewnanî: Κλωθώ) di mîtolojiya yewnanî de sê xwişkên Moîrayan yekê ye. Wateya navê wê " badan " an go " rêsîn " e. Ji s rêsîna tayê jiyanê tê. Ew jî wek xwişkên xwe ji qederê re hatiye têkildar kirin.
thumb|rast|Peykerê Klotoyê

## Mijarên têkildar
* Moîra

Kategorî:Keçên Zeus
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Emilia Clarke

**Emilia Clarke** ( li London, Îngilistan) lîstikvaneke îngilîz e. Emilia Clarke bi rola xwe ya bi navê Daenerys Targaryen a di rêzefîlma HBO ya xeyalî *Game of Thrones* (2011–2019) de tê zanîn ku ji bo bi vê rolê ji bo çar Xelatên Primetime Emmy wekê berbijar hatiye hilbijartin. Di heman demê de bi rola xwe di fîlma *Star Wars* *Solo: A Star Wars Story* (2018) û dramayên romantîk *Me Before You* (2016) û *Last Christmas* (2019) hatiye naskirin.

## Jînenîgarî
Emilia Isobel Euphemia Rose Clarke di 23ê cotmeha sala 1986an de li Londonê ji dayik bûye û li Oxfordshire mezin bûye. Bavê wê Peter Clarke endezyarek dengê şanoyê bû ku ji bajarê Wolverhamptonê bû. Dayika wê Jennifer, karsazeke bû ku ji sala 2020an vir ve cîgirê serokê kirrûbirrê ya li pargîdaniyek şêwirmendiyê ya rêveberiya gerdûnî ye. Birayekî wê yê mezinê bi navê Bennett heye ku di pîşesaziya şahiyê de dixebite.

Clarke di sê saliya xwe de piştî dîtina hilberînek muzîka *Show Boat* bi lîstikvaniyê re eleqedar dibe. Dema ku ew di temenê deh saliya xwe de bû bavê wê Clarke ji bo *The Goodbye Girl* ku muzîkaleke ji aliyê Neil Simon ve tê lidarxistin dibe şanoya West Endê.

Clarke hem li Dibistana Rye St Antony li Headington û hem jî li Dibistana St Edward a Oxfordê ku wê di sala 2005an de dest ji perwerdehiya berda bû perwerdehiya taybet wergirtiye. Di hevpeyivîneke di sala 2016an de ku bi *Time Out* re kiriye, wê gotiye "Ez diçûm dibistanên şevînî yên luks lê ez ne ew keça luks bûm."  Wê her weha diyar kir ku piraniya kesên li dibistana konseya wê ya li Oxfordê ji paşerojên mihafezekar bûn ku tê vê wateyê ku ew û hinek hevalên wê pir caran xwe wekî kesek xerîb hîs kirine.

Piştî qedandina perwerdehiya xwe Clarke serî li Akademiya Qraliyetê ya Hunera Dramatîk, Akademiya Muzîk û Hunera Dramatîk a Londonê û Dibistana Muzîk û Drama Guildhall dide lê serlêdan neserkevtî dimîne. Berî ku li Drama Center Londonê xwe qeyd bike dixebite û rêwîtiyan dike. Di sala 2009an de perwerdehiya xwe yê li Drama Center Londonê xilas dike.

## Fîlmografî
### Fîlm

### Televîzyon

### Dîskografî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Aktrîsên îngilîz
Kategorî:Mirovên zindî
Kratos

**Kratos** di mîtolojiya yewnanî sembola qewet û qayîmtiyê keyan e. Ew kurê Palas û yên Stîksê ye. Stîksê wî û birayê wî Bîayê da ber destê Zeusê. Piştî Şerê tîtanan Zeus para wan ya bilind da wan.

Bi fermana Stîksê zarokên wî Kratos û Bîa her dem li ser şopa Zeusê bûn û gotinên wî dikirin. Ji xwe sembolbûna wan ya qewet û qayîmtiyê keyan jî dîyarîya Zeusê bû ji wan ra.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên yewnanî
Kategorî:Xwedayên yewnanî
Güneşi Gördüm (fîlm)

***Güneşi Gördüm*** (bi kurdî: "Min roj dît") fîlma sînemayê ye ku ji aliyê derhênerê fîlmê Mahsun Kırmızıgül ve ku bi eslê hunermendekî kurd e hatiye çêkirin. Fîlm di sala 2009an de di 82yem xelatên Oscar de wek berendamê Oscarê yê Tirkiyê ji bo baştirîn fîlma biyanî hatiye hilbijartin.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên tirkî
Kategorî:Fîlmên 2009an
Venevisión

**Venevisión**, toreke televîzyonê ya Venezuelayê ye ku xwediyê wê Grupo Cisneros e. Ew di 1961 de ji hêla Diego Cisneros ve hate damezrandin. Ew digel Televisa, Telemundo, TV Globo, Caracol Televisión, RCN Televisión, ABS-CBN û GMA Network, yek ji mezintirîn hilberînerên telenovelayan e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Venezuelayê
Agirberdêr

**Agirberdêr** şewitandina mal û milkên nexwestî ye, ku bi mebest an jî bi xemsarî bê destûr e. Agirxwest dûbarexwazê jî bi axaftinekî wekî şeytanê agir tê binav kirin. Divê ev ji şewatê were cuda kirin.
[thumb| Gumana şewatê ya li [Plau am See|Plau]]

## Motîv û têkiliyên sedemî yên şewitandinê
thumb| Bermahiyên çopê li parkekî giştî de şewitîye
Piraniya dozên şewitandinan ku têne çareser kirin ji bo sextekariya sîgorteyê an jî ji bo veşartina sûcên din. Her wiha şantaj û gef jî hincetên muhtemel in.

## Binêre herwiha

* Zirara malî
* Wêrankerî
* Voitures brûlées de la Saint-Sylvestre

## Çavkanî

Kategorî:Agir

Kategorî:Sûc
Marianne Bachmeier

**Marianne Bachmeier** (3ê Pûşper a 1950an - 17ê îlon a 1996an) jinekî rojavayê Almanya bû, ku di sala 1981an de li Dadgeha Bajarê Lübeckê bi çalakiya 8 guleyan kujerê keça xwe Klaus Grabowski kuşt, ku ew mêrekî ji ber tecawizê û kuştina keça Marianne Bachmeier'ê bi navê Anna hatibû darizandin. Ev bûyer ji ber dezgehên medyayê û nîqaşên giştî bû. Di vê encamê de Bachmeier ji ber kuştina hişkê û gerandina çekê bi awayekî neqanûnî hatibû tawanbarkirin. Li ser vê yekê Bachmeier bo 6 salan hatîbû cezakirin û piştî 3 salan bi îstîxbarata Almanî ve hatîbû berdan. Berî ku vegere Almanyayê, Bachmeier koçberî Nîjeryayê kir, ku piştî kansera pankreasyayê di Bachmeier'ê ve hatibû dîyarkirin. Bachmeier di 46 salîya xwe de mir û li ber keça xwe ya heft salî Anna li Goristana Burgtor a Lubeckê hate veşartin.

## Ciwan û malbat
Marianne Bachmeier di 3'ê Pûşperê 1950'an de ji dayik bû. Ew li Sarstedt bajarekî biçûk nêzî Hildesheimê ya Saksonya Jêrîn, Almanyaya Rojava mezin bû, ku bav û kalên wê piştî Şerê Cîhanê yê Duyem ji Rojhilatê Prusyayê revîbûn.

Di sala 1966'an de, dema 16 salî bû, Bachmeier zarokê xwe yê yekemîn anî dinyayê. Ev zarok ji bo pejirandinê da destê malbatekî. Bachmeier di 18 salîya xwe de ji aliyê hevalê xwe ve dîsa ducanî bû. Bachmeier beriya zaroka xwe ya duyemîn hat zewicandin. Zarokê wê yê duyemîn jî di zaroktiya xwe de ji bo pejirandinê hate danîn.

## Mirin
Berî mirina xwe, Bachmeier ji rojnamevan Lukas Maria Böhmer şîrovekarê Norddeutscher Rundfunk daxwaz kir ku qonaxên dawî yên jiyana xwe fîlm bike.

Di 17'ê Îlonê 1996'an de, Bachmeier 46 salî ji ber kanserê pankreasyayê li nexweşxaneya Lübeckê mir. Ew li gel keça xwe Anna di Goristana Burgtorê ya Lübeckê hate veşartin.

## Di çanda gel de

### Lîstikvanî
Di destpêka salên 1980'î de, Kolektivê Anna bi kombûna Aida Jordão, Suzanne Odette Khuri, Ann-Marie MacDonald, Patricia Nichols, Baņuta Rubess, Tori Smith, Barb Taylor û Maureen White pêk hat, ku dest bi xebatên şanoya li ser Bachmeier kir. Versiyonekî kurt ya lîstikê di sala 1983'an de pêşkêş bû. Di sala 1984'an de lîstik bi dawî hat û ev bi pêşangeha "This is for You, Anna" hat weşandin.

### Sînema

* 1984: *[[:de:Annas Mutter|Anna's Mother]]* (), fîlmkirin ji aliyê Burkhard Driest (bi Gudrun Landgrebe)
* 1984: *[[:de:Der Fall Bachmeier – Keine Zeit für Tränen|No Time for Tears: The Bachmeier Case]]* (), fîlmkirin ji aliyê Hark Bohm (bi Marie Colbin)
* 1996: *[https://www.youtube.com/watch?v=LhXBn5xvNNU The slow death of Marianne Bachmeier]* (), fîlmkirin ji aliyê Lukas Maria Böhmer.

### Belgekirin

* 1993: Vigilante Justice of a Mother: The Case of Marianne Bachmeier (: Selbstjustiz einer Mutter: Der Fall Marianne Bachmaier) hevpeyvînek bi Bachmeier ji aliyê Mirror TV
* 2006: Vengeance of Marianne Bachmeier, belgefîlma şovê ya *Die großen Kriminalfälle* (sersala 5, bernameya 28) li kanala ARD
* 2017: Dema jin dikujin: Marianne Bachmeier (Almanî: Wenn Frauen töten: Marianne Bahmeier), belgefîlma şovê ya Cases Criminal Spectacular li kanala ZDF

### Pirtûk

## Not

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Mirin 1996
Cil û bergên sîstanî

Cil û bergên kevneşopî û herêmî yên xelkê sîstanî ji çand, erdnîgarî û bi hezaran salan hevjiyana bi xwezaya berê û niha re peyda bûye.

thumb|Cilên mêrên sîstanî dema ku bi şûr direqisin

## Cilên mêran
Cil û bergên mêrên sîstanî bi piranî destmal, kulm, kiras û şal in. Dastar di devoka herêmî de *Langote* tê gotin, ku ji kevneşopî ve rengê spî ye. Kirasên mêran dirêj û heya çok in. Van kirasan di 3 modelên pêçandî, sarî û çirkirî de têne tên bikar anîn. Bi gelemperî, bêyî şeklê kirasê, şal jî sade an jî pîskirî ne. Li cil û bergên kesên dewlemend deqê hevrîşim tê kirin. Di zaravayê herêmî yê sîstanî de şal bi navê *Temû* an *Tûmon* û kirasê wê jî wek re *Paner* tê gotin û tîpa şikestî jî bi navê *Chel Treez* tê gotin ku ji binê zengila milê ber bi jêr ve herî kêm ji 34 çikan pêk tê. Her wiha mêrên sîstanî êlekek li ser kirasê xwe dikin ku jê re *jalezqa* tê gotin.

## Cilên jinan
Cilên jinên sîstanî jî sade û bi dîzayn in. Cil û bergên jinan wek yên mêran dirêj û berbelav in. Jinên sîstanî ji bilî cil û bergên xwe yên kevneşopî û rojane bi gelemperî têne jibo cejn û şahiyan jî cureyên cilan amade dikin. Yek ji taybetiyên kincên rojane yên jinên sîstanî, cureyekî derziyê ye ku li ser stûr û kelepçeyên cilê tê bikaranîn, ku ew jî di zaravê herêmî de jê re *siah dozî* tê gotin. Ev cil û berg ji kirasekî û şalekî pêk tê. Dirêjiya kirasê li binê çongê ye û li dora bejnê hatiye pîskirin. Serê xwe de jî bi taybetî çargoşekî li xwe dikin. Cil û bergên qiralan, ku ji şalên pêçandî pêk tên, kirasekî hetanî çok û li her du aliyan du şel hene. Di heman demê de çarşefekî ku jê re dibêjin *Temo* li xwe dikin wekî heya dirêjî çonga ye. Firehiya qalikê digihijye neh metreyan. Destikê ku di vê cilê de sê guhan hatî bikar anîn. Mînaka vê cilê di cil û bergên kevneşopî yên jinên Xorasanê de jî hatiye dîtin. Her wiha kirasê du stû, kirasê tacîk, cil û berg û çador jî beşek ji cil û bergên herêmî yên jinên sîstanî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda sîstanî
Kategorî:Îran
Kategorî:Sîstan