open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qizilce

**Qizilce** (), gundekî piçûk û şîrin ê di herema Oxiyê da ye. Deşta ku bajarê Depê bi xwe jî di tê de cîh digire bi navê Oxî yê tê navkirin. Oxî bi xwe navê heremê ye. Depe bi navê fermî Karkoçan e ku qezayek girêdayî bajarê mezin Mezre yê ye. Mezre bi navê fermî Elaziğ e. Di navbera Mezre û Depê 100&nbsp;km ye. Dep alîyê rojhilat dikeve. Navbera Depê û Çewlîgê/Bîngolê 50&nbsp;km ye. Qizilce li bakûrê Depê dikeve. Navbera Depê û Qizilcê 5–6&nbsp;km ye. Gundên ku bi sinorên xwe cîranên Qizilcê ne avana ne: Hemzelîyan, Cobir, Oxçîyan, Mêrga Mendê, Badiran, Alikana Jorin û Alikana Jêrin. Der û dora Qizilcê, yanê herema Oxi yê, havînê gelekî germ e. Lomaye ku Hozan Zinar Sozdar di stranek xwe de wusa dibêje:
:« Erdê Depê erdekî germ e, hêkê dayînî hêk dipêjî. »

Erdê Qizilcê mîna navê wê sor e û pirr berdan e. Gundî û cotkar li zeviyên mezin nîsk, genim, lazût, gulên berbîro, zebeş û qultixan (qawûnên piçûk) diçînin/dajon.
 
Li deşta gundê Qizilcê mermerekî delal û has derdikeve. Bi demekî dirêj hinek fîrmayên li vê derê bi kepçan û kamyonan mermer derdixistin û dibirin bajarên din difirotin. Lê derxistina vî mermera Qizilcê pirr bi zexmete û di nav de tîş derdikevin. Lomaye ku êdî di derxistina wî dest hatîye berdanê.
  
Qizilce bi ava xwe yê şor û bi germika xwe yê li gola şorê û gola kûpik meşhûre. Va ava ji bona mirovên ku kevir li gurçikên wan da hene baş e. Germik jî ji bona pirzik û xurê şîfayekî mezin e. Ji ber vî yekê her sal ji derdora Oxiyê bi sedan mirov tên erdê Qizilcê, ava şor vedixwin û dikevin germikê.

Zîyareta Qizilcê, Şengul Baba, jî li wî heremê bi nav û deng e. Zîyaret di navbera Qizilcê û Mêrga Mendê da li ser tepikekî ye. Mezela Şengul Baba di nav darên Qizbanan da bi kevirên sipî hatîye çê kirin. Hinek caran mirov tên li ser zîyaretê û dûa dikin, quranê dixînin, mûman vedixinin û xaliya zîyaretê dixwin, yan jî bi tev xwe dibin mal. Gava ku roj kurt dibin û hêdî hêdî payîz tê qizbanên zîyaretê mîna xwînê sor dibin û mirov bi xwerina wan têr nabe.

Li Qizilcê jî mîna gund û bajarên din yên Kurdistanê pirr mirov li tê da nemane. Gundîyan malên xwe li ber şerê devleta romê bar kirin, koçber bûn, çûn bajarên mezin mîna Mezreyê, Stenbolê, yan jî welatên Evrûpa yê mîna Elmanya yê û Hollanda yê. Tenê kal û zarok man bi serî xwe li gundê Qizilcê.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Depê
Dep

**Dep** an jî **Depê** () yek ji navçeyên Elazîzê ye. Dep bi rêbejahî 102&nbsp;km dûrî bajarê Elezîzê ye û navbera Depê û Çewlîgê (Bîngol) jî bi rêbejahî 50&nbsp;km ye. Reya ku ji Elezîzê tê û aliyê Çewlîgê heya Wanê diçe, di ber Depê rê derbaz dibe. Dema ku hê navçe biçûk bû ev rê ji navçeyê 4&nbsp;km dûr bû. Lê niha bajer berî bi aliyê rê ve berfireh bûye û gihiştiye ser rê.

## Erdnîgarî
### Cî û tixûbên bajêr

thumb|250px|çep|Nexşeya Depê

Sînorên navçeya Depê; li bakur bi Gêxî û Xorxolê ve, li başûr bi Palo û Qowanciyan ve, li rojhilat bi Bîngolê ve, li rojava jî bi Qisle û Mêzgirtê ve tê girêdan. Pîvana erdê Dep ê 1.085&nbsp;km² ye û bajêr ji rûyê avê 1.090 m bilind e. Rewşa hewayê bi havînan pir germ û ziwa, zivistanên jî sar derbas dibe.

Herêma ku bajêr di tê de ye bi Kurdî Oxî tê binavkirin. Dep heya sala 1936'î gundekî Oxiyê bû û di sala 1936'î de bûye bajêrok *navçe*. Berê bajêrokbûna Depê melbenda Çanê girêdayî Gêxiyê, melbenda Oxî û Lexanê jî girêdayî Paloyê bû. Van hersê melbend bi navê bî Tirkî *Karakoçanê* dibe bajêrokê Xarpêtê

### Çiya û çem

Çiyayên herî bilind ê Depê li rojhilatê çiyayê Qirûcê (2.372 m) û çiyayê Qizildağê (1.538 m) ne. Li rojavayê jî çiyayê Tor (1.615 m), çiyayê Celo (1.594 m) û Dîyarê Gazê (1.690 m) bilind dibin.

Çemê Pêrê: çavkaniya Pêrê li bajarê Gêxiyê ye. Çemê Pêrê wekî sînorê di navbera Depê û Nazmiye (Qisle) û Mêzgirtê di başûr de diherike gola Kebanê. Li ser çemê Pêrêyê sê pirê ji beton û sê pirê ji dar hene. Di bihar û payîzê de ne gengaz e ku, mirov derbazî hêla din bibe.

Çemê Oxîyê li gundê Sarican derdikeve, ji nav Depê re derbaz dibe û li nêzikê gundê Golanê dikeve nav çemê Pêrê.

## Aborî û civak

Aboriya Depê li ser çandinî û ajaldariyê ye. Pir kes ji welêt diçin dewletên Ewropa ji bo karkirinê. Ew ji lêzimên xwe re pereyan dişînin û di warê aborî de alîkarî dikin. Erdê ku ji çandiniyê re munasîb e 417.000 dekar e. Ew jî ji sedî 38 (38 %) erdé Depê ye. Tenê 10 %ê vê axê avî, yên din bej e.

## Navdar

* Mazlum Doğan, rojnamevan, şoreşger û yek ji damezrînerên PKKê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Hoser

**Hoser**, bajarokê bi ser Cizîrê ve ye. Şêniyên wê ji êla Memanê ne.

Li rojhilatê bi Zêwikê ve, li bakurê bi Sinatiyê ve, li başûrê bi Batilê ve li rojavayê jî bi Herbakê ve cînar e. Gundên ku dikevin tenişta Hoser ji ev in: bi bakur-rojava ve Mizgeftok, bi başûr-rojava ve Kavlêbana û bi başûr-rojhilat ve jî Serdehle.

Nêzî 2.000 kes li Hoserê dijîn. 208 malî, dibistanek, nexweşxaneyek, çar dikan, goristaneke mezin û goristaneke biçûk jî û du mizgeft li Hoserê hene.

## Herêma Hoserê
Tiştên herî navdar yên Hoserê deşt û kaniyên wê ne. Hinek ji kaniyên Hoser ev in: Kaniya Keşe, Kaniya bi Şirik, Birka Mirêd, Kaniya Mêwê, Kaniya Sulavê, Eyngenav, Eyndêr (Kaniya Dêrê) û bi dihan kaniyên din. Li Hoserê gelek cihên seyrangeha jî hene.

Teybetmendîyeke Hoser a herî mezin jî ew e ku Hoser bixwe deşte lê dikevê pêşberî çiyayên bilind û bi nav û deng mîna çiyayê Cudî ku ne tenê di dîroka kurdan de, di dîroka mirovahiyê de jî cihekî zor girîng heye.

Mirov dikarê ji Hoser, çiyayê Cûdî, çiyayê Dêra û gelek çîyayên din ê biçûk jî bi bînê ku ew jî bi xwe re giringiya bergehê Hoser tênê ber çavan.

Cemawerên gundê Hoser, ji hêla çandinî û werzevanîyêve gelekî kêrhatî û jîrin û Hoser jî, ji vêre pir mûsaid e. Li cihên weke Bêlingir, Seqlan, Sulav, Çêlok, Heso Mîrza û Şehwikê, şiltûk û sewze tê çandin; li deştên weke deşta Bêlingirê û deşta Şekulê, rêya bajêr, kavlê bana û gelek cihên din ji genim, ce, nîsk, nok, garis, zebeş û gindor (petîx) jî têne çandin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Cizîrê
Arxa (navçe)

**Arxa**, anku **Arẍa**, an jî **Arga** () navçeyeke Melediyê ye.

Arxa çavkaniya kurdên rojava Melediyê ye. Tê zanin ku kurdên elewî ji hêla Kûrecikê û kurdên sunî jî ji hêla Kurne (Qurnî) derketine û belavê hemû mintiqa Gurgum, Edene, Kayseri û wan derdoran bûne. Eger mirov li Elbistan, Bazarcix, Avşîn, Koksen, Kadirli, Kozan û hwd pirs bike, eslê we ji kû derê hatiye, mirov vê bersivê distîne ku eslê wan hemiyan ji Akçadag hatine. Lê mixabin lêkolîn li ser vê mijarê nehatine kirin.

### Eşîr û êlên Arxayê
* Harûnan
* Bakuran

## Çavkanî
Fatîhe

thumb|rast|ٱلۡفَاتِحَةِ
**Fatîhe** an jî **sûreya destpêkirinê** (an *vekirinê*) (, *al-Fātiḥah*) sûreya yekê ya Quranê ye. Li bajarê Mekeyê de dahatiye û ji 7 ayetan pêda dibe. Hemû bingehên Quranê bi kurtayî li sûreya Fatihê da derbaz dibin. Wekî hebûna Xwedê ku yê tenê layiqê met bûnê ye, hêz û dilovaniya wî, xudiyê hemû tistan, perestin tenê ji wî ra dibe û alikarî tenê ji wî tê xwestin. Ji ber vî yêkê ayeta Fatihê li jiyana misilmanan da duaya herî pîroz e.

## Fatihe bi kurmancî
;Sûreyê Fatîhe

Li Mekkihê daketiye. Heft ayet e.
 
# Bi Navê Xwedê yê Mihrîvanê Dilovîn.
# Hemd û spasî ji Xwedê Te'ala rê bê ku ew perwerdegarê valagehe ye.
# Ew Mihrîvan e ji bo hemî mirovan, Ew Dilovîn e ji bo mu’minan.
# Ew Xwediyê roja bersê ye.
# Xwedêda yê me Em her ji bo te tenê perestîşê dikin û em her ji te tenê arîkariyê dixwazin.
# Xwedê yê me Tû berê me bide reya rast û dirûst;
# Rêya wan kesên ku te qencî û dilşadî dayî wan, ne reya wan kesên ku xezeb li wan bû yê û ne reya wan kesên ku reya maf winda kirîn.

(Amîn!) 

## Wateya Sûreyê
1 Sureya FATÎHE an Ferkera DESTPÊK

## Çavkanî

Kategorî:Sûre
Zêw

**Zêw** cejnên ji bo pîrozkirina salvegera mirin yan jidayikbûna kesên wek şêxan in. Mirov di rojeke taybet de diçine ser ziyaretên van kesan û wan bi bîr tînin. Wek mînak em dikarin navê zêwa Hêştrekê bikin; Hêştrek gundekî Midyadê ye. Li vir dîsa derwêş, dengbêj û mitirb jî kom dibûn û heryekî hunera xwe pêşkêş dikir. Li herêma Torê (Turabdîn) zêw mîna şêhran belav in.

Kategorî:Cejn
Şêhr

**Şêhr** cejnên ji bo salvegera avakirina dêran in. Wek mînak em dikarin basa şêhra Haxê bikin. Li gundê Haxê (girêdayî Midyadê ye) yek ji kevintirîn dêra civaka suryanî heye. Di şêhra wê de dêr mazûrvaniyê dike.Di vê rojê de bi hezaran Kurdên Misilman, Êzîdî û Suraniyên herêmê kom dibin. Govend tên gerandin û hunermend hunerên xwe pêşkêş dikin. Navê şahiyên bi vî avayî yên ku Kurdên Misilman li dardixin zêw in.

Kategorî:Cejnên dînî
Meryem (sûre)

**Meryem** sûreya 19'em a Quranê ye. Navê Meryem jî, li gorî ayînên fileh û misilmanan navê dayika Îsa ye.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Meryem
Kategorî:Sûre
Kategorî:Yûhenayê Noqkar
Meryem

thumb|Wêneyekî Meryem (sedsala 17'an)
thumb|Meryem û kurê wê Îsa, li gorî wêneyekî kevn î farisî
**Meryem**, (, îbranî: **מרים**, latînî: **Maria**, yewnanî: **Μαρία**) li gorî baweriya xiristiyan û misilmanan navê dayîka Îsa Mesîh e. Bi taybetî, di ayîna katolîk de rojên bibîranîna Meryemê gelek in.

## Meryem li gorî Încîlê
Mîryam û Meryem: Di Tewratê de li ser xwişka Mûsa pêxember tê gotin, navê wê Mîryam e. Di Încîlê de li ser diya Îsa Mesîh tê gotin, navê wê Meryem e. Di gelek zimanên Ewropayî de ew herdu nav bi awayekî zelal ji hev cihê ne. Diya Îsa Mesîh Meryem kêm û zêde 1500 salan piştî xwişka Mûsa pêxember Mîryam hat dinê, loma divê ew neyên tevlihev kirin.

Meryem:
Li gor Încîlê Meryem li gundekî herêma Celîlê, li Nisretê mezin bû. Beriya ku bizewice ji hêza Ruhê Xwedê bi zaro ma, loma bavê Îsa Mesîh li ser vê dinyayê tune. Dergistiyê Meryemê Ûsiv bû, zilamekî rast bû. Milyaketekî Xwedê jê re xuya bûbû û ji wî re da fêmkirin ku Meryemê tiştekî xerab nekiribû û jê re got ku wê ji xwe re bîne. Ûsiv jî tam li gor gotina Xwedê kir û piştî demeke kin Îsa Mesîh li Bêtlehmê (gundekî nêzîkî Orşelîmê (Qudsê)) hat dinê (Lûqa 2; Metta 1:18-2:23). Piştî bûyîna Îsa Mesîh Meryemê çend zarok anîn mêrê xwe Ûsiv. Di nav wan de Aqûb, Cihûda û Şimûn û çend keç bûn (Marqos 6:3).

Strana Meryemê di Încîlê de nasdar e (Lûqa 1:46-55). Meryem tevî Îsa Mesîh û şagirtên wî li daweta Qenayê bû û li wir kerameta Îsa Mesîh a pêşî dît (Yûhenna 2). Wê her gav karbidestiya Îsa Mesîh fêm nekir (Lûqa 2:41-52), lê hin bi hîn baweriya wê zêde dibû (Yûhenna 2:5; Lûqa 1:38+45) û piştî rabûna Mesîh ew di nav bawermendan de dima (Karên Şandiyan 1:14).

Li gor Încîlê Meryemê bi çavê xwe dît ku Îsa Mesîh çawa tê xaçkirin (Yûhenna 19:25). Piştî rabûna Mesîh a ji nav miriyan ew tevî şagirtên Îsa Mesîh li Orşelîmê (Qudsê) ma û dema Xwedê di roja Pentîkostê de Ruhê xwe yê pîroz şand, bi çend jinên din re bi şagirtên Mesîh re ji bo duakirinê civiyabû (Karên Şandiyan 1:14). Piştî vê yekê Încîl êdî li ser jiyana wê tiştekî din nabêje.

## Meryem li gorî îslamê

Di Qur'anê jî sûreyeke bi navê "Meryem" heye. Li Meryem (sûre) binihêre.

## Çavkanî

Kategorî:Alîgirên Îsa
Kategorî:Cihû
Kategorî:Dîn
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 1ê b.z.

Kategorî:Mirin sedsala 1ê
Kategorî:Sê Meryem
Kategorî:Xirîstiyanî
Rainer Maria Rilke

**Rainer Maria Rilke** (Prag 1875 - Val-Mont 1926) nivîskarekî alman bû.

Kurê karmendekî rêya hesinî ye.Piştî ceribîna neserkevtî ya Dibistana Leşkerî, Dîroka Huner û Wêjeyê xwend.

Çar helbest ji pirtûka wêneyan (kurmancîkirin: Ebdulrehman Efîf)

## Helbestvan

## Gazin

Kategorî:Helbestvanên alman
Kategorî:Helbestvanên cîhanê
Kategorî:Jidayikbûn 1875
Kategorî:Mirin 1926
Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an
Zembîlfiroş (kovar)

**Zembîlfiroş** kovareke tirkî/kurdî ye ku li Zanîngeha Dîcleyê tê weşandin. Navê xwe ji destana Zembîlfiroş digire.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera kovarê 

Kategorî:Kovarên kurdî
Gundik

#Gundik, Bismil, mezrayeke gundê Boçelûya Bismilê ye.
#Gundik, Çinar, gundekî Çinara Diyarbekirê ye.
#Gundik, gundekî navçeya Kercewsêya Êlihê ye.
#Gundikê Melê, beldeyeke li Şirnexê.
#Gundik, gundekî bajarê Mêrdînê ye.
#Gundik, gundekî navçeya Mêrdînik a Erdêxanê ye
#Gundik, Qereçoban, gundekî navçeya Qereçoban a Erzîromê ye.
#Gundikê Qêre, gundekî navçeya Êlihê ye.
#Gundik, Qoser, gundekî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Zembîlfiroş (destan)

thumb|Zembîlfiroş û Xatûna Mîr
**Zembîlfiroş** navê destaneke kurdî ye ku ji Feqiyê Teyran hatiye nivîsandin. Di wê de ku Derwêşek li bajarê Ferqînê zembîlan difiroşe. Jina Mîrê bajêr wî dibîne û dilê wê dikeve Zembîlfiroş. Di dawiya destanê de Zembîlfiroş yan xwe di kelhê de dike xwarê (strana Zembîlfiroş ji devê Xerapêtê Xaço), yan jî duayê wî Xwedê dipejirîne û ew dibe latek (di hin versiyonan de dibe kevokek). Sebeba vê biryara wî ew e ku jina mîr êdî rê nadiyê ku ji jina xwe û zarokê xwe re rast be. Tirba Zembîlfiroş li Gundê Sîrkutkî a girêdayi Zaxo a Başurê Kurdistanê ye.

## Çavkanî
* Marif Xeznedar, "Mêjuwî edebî kurd", bergî duwem, Hewlêr: aras 2002.

Kategorî:Destan
Kategorî:Feqiyê Teyran
Kategorî:Mîtolojiya kurdî
Kategorî:Wêje
Kategorî:Wêjeya kurdî
Kategorî:Zaxo
Nûh

thumb|Nûh li gorî îslamê
[thumb|Nûh, angorî mozaîkeke dêra Basilica di San Marco, li [Vênîsyayê.]]
thumb|Nûh li gorî ayîna cihûyan
**Nûh** (îbranî: נֹחַ, נוֹחַ, *Noaẖ*; tîberî: *Nōăḥ*; erebî: نُوح, *Nūḥ*; yewnanî: Νῶε, *Noe*) di her çar dînên îbirahîmî de wekê kesê sereke yê mîtolojiya tofana mezin hatiye ravekirin. Çîroka wî di Încîl a îbranî de (Pirtûka Destpêbûn, beşên 5-9), Quran û nivîsarên Behayî û bi awayekî apokrîf (nîvsarên derveyê baweriyan e ku di dîrokên cihêreng de wekê beşek ji nivîsandinên baweriyan hatiye dîtin) hatiye nivîsandin.

Çîroka tofana mezin di nav çîrokên herî naskirî yên dînên îbirahîmî de ye. Di van vegotinên dînî de hatiye diyarkirin ku Xwedê jiber xerabiya mirovan a li ser rûyê erdê xwestiye ku mirovahiyê tine bike. Paşê Nûh li ser daxwaza Xwedê, bi awayeke dilsoz dest bi çêkirina Keştiyê kiriye ku xwesteka Xwedê bîne cih. Li gorî mîtolojiya tofanê Nûh tevê malbata xwe kesên ku baweriya xwe bi wî û pêk hatina tofanê kirine û hemî ajalên bejahî ji windabûnê xilaskiriye. Piştre piştê çêbûne tofana mezin, Xwedê bi Nûh re peymaneke çêdike û soz dide ku careke din êdî cîhanê bi tofanê tine nake. Piştî tofanê, Xwedê ji Nûh û kurên wî re daxwaz kiriye ku "berdar bin, zêde bibin û rûyê erdê tijî bikin".

Li cîhanê rojava, xiristiyanî ola ku herî zêde pê tê bawerkirin. Xiristiyanî, bi sereke, ku çend mezhebên wê hebin jî, mezhebên sereke ên katolîk, protestan, û her wusa, li welatên weke Rûsya û hwd jî ortodoksî pêşketiye û heye. Hemû mezhebên wê de jî navê Nûh pîroz e. Li gorî îslamê jî Nûh pêxember e.

Dibêjin Nûh ji dûndana kurê Adem Sêt bû, navê bavê wî Lamex e. Li gorî efsaneyê, Nûh bû bavê çar kuran: Sam, Ham, Yafet û Kenan (Yam). Li gorî Tewratê sê kurên Nûh hebûn û Kenan kurê Ham e (Destpêkirin 9:19). Li gor efsaneyê diya kurên Nûh Waliye bû. Li gor Tewratê di dema tofanê de Nûh 600 salî bû û di 950 saliya temenê xwe de miriye (Destpêkirin 7:11; 9:29). Li gor Muhemmed pêxember (Al-Ankabut, 14) Nûh pêxember di destpêka tûfanê de 950 salî bû û li gor Kitab al-muamarîn a ji Abû Hatîm al-Sicistanî, Muhemmed pêxember bi tevahî 1450 sal kir û mir

## Etîmolojiya nav
Mehneya peyva *Nûh* bi îbranî ev e: "rehet" an jî "teselî". Bi zimanê îbranî dibêjin *Noa'h*.
Bı goreyî zimanê Kurdî 'Nû' yani "teze" yani "nûha" dema ku mirov têde.

## Çavkaniya Çîroka Nûh
Çavkaniyên herî kevin ên li ser jiyana Nûh, kitêbên Tewratê ne. Du pêxemberên din jî, Îşaya pêxember û Hezekiyêl pêxember behsa serhatiya wî kirin.

## Nûh, paşayekî sumerî bû?
Li gorî hin arkeologan Nûh keyekî sumerî yê bi navê *[[Ziusudra]]* bû ku di periyoda mezopotamî Cemdet Nesr (Jemdet Nasr) a salên 3100-2900 ên berî zayînê de li bajarê Shuruppak (îro girekî nêzîkî Bexdayê ye û bi navê Girê Fere (Tell Fa'rah) tê naskirin) jiya.

## Çavkanî

## Mijarên têkildar
* Tofana Nûh
* Keştiya Nûh
* Mezelê Nebî Nûh

## Girêdanên derve


Kategorî:Pêxember
Adem

[thumb|[Adem û Hewa, li gorî mînyatûra ji berhema bi navê *Menafî el-Heywan* (1294-1299) a Ebdilla bin Cebraîl Ebûseîd Bextîşû. Roja îro li pirtûkxaneya Pierpont Morgan a New Yorkê (DYA) tê dîtin.]]

**Adem** (îbranî: אָדָם, erebî: آدم, suryanî: ܐܵܕ݂ܵܡ), angorî çîroka çêkirina cîhanê ya dînên îbrahîmî, wekî di Tewrat û Quranê de, navê mirovê yekê yê cîhanê ye. Jina wî Hewa ye, Qabîl û Habîl zarokên wan ên pêşîn in.

Îslam Adem wekî pêxember dipejirîne.

## Çavkanî

Kategorî:Adem û Hewa
Kategorî:Dîn
Kategorî:Pêxember
Sine

**Sine** bajarekî Rojhilata Kurdistanê ye û serbajarê Parezgeha Kurdistanê ye. Sine bi nifûsa 414.069 kesê 23em bajarê herî mezin ê Îranê ye û piştê Mehabadê duyem bajarê herî mezin ê Rojhilata Kurdistanê ye. Li bajar û herêma Sineyê bi zaravayê kurdî yê erdelanî tê axaftin.

Her çend Sine bajarek nû be jî (dîroka bajêr tenê digihîje 250 sal berê) bajêr bi awayeke bilez bêşketiye û bajêr niha bûye yek ji navendên çanda Kurdistanê. Di dema Şerê Îran-Iraqê de bajar ji aliyê firokeyên Iraqê ve hatiye bombebaran kirin û li bajêr gelek alozî derketiye. Sine ji sala 2019an vir ve ji aliyê UNESCOyê wekê bajarê afirînerê muzîkê hatiye diyarkirin.

## Navdarên Sine
* Mestûre Erdelan
* Ebdulmecîd Mîrza
* Seyyid Elî Esxer ê Kurdistanî, stranbêjê mezin û nemir.
* Mezher Xaliqî, hunermendê stranbêj ê navdar.
* Nasir Rezazî, hunermendê stranbêj ê navdar.
* Ebbas Kemendî, hunermendê navdar,
* Kamkaran, malbateke muzîkzan.
* Endelîbî an, malbateke muzîkzan
* Ela'eddîn Seccadî, mamoste, nivîskar û wêjezan
* Muhyêddîn Heqşinas, helbestvan
* Muhemmed Însafcûyî (Ehwen), helbestvan
* Cemîl Rostemî, derhêner a Janî Gel
* Qutbuddîn Sadiqî
* Celal Celalîzade
* Bêhrûz Xerîb Pûr
* Hadî Ziya'uddînî, peykersaz û nîgarkêş.
* Ekber Mensûrî, nîgarkêş.
* Roya Tuloui, tekoşera mafê jin û mirovan.
* Sîmîn Çayçî, helbestvan.
* Azad Azadpour, stranbêjê muzîka rapê bi zimanê almanî
* Doktor Seîd

## Galeriya wêneyan


Wêne:Senandaj.jpg|Sine
Wêne:SnahCity.JPG|Sine
Wêne:Mewlewî-î Kurd Sine.jpg|Peykereyek ji Mewlewî-î Kurd di bajara Sine de.


## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)
Selîm Berekat

**Selîm Berekat** (jdb. 1951, Qamişlo) wêjevanê navdar ê kurd e ku berhemên xwe bi erebî dinivîse. Di 1996an de berhemeke helbestên Berekat a bi navê *Mehabad, ber bi olimpiyada xwedê de* bi kurdî derket. Yekem pirtûka wî *[[Sîsirkê hesinî]]* di 1997an de bi hêla Ehmed Huseynî ve hat wergerandin zimanê kurdî û ji weşanên APECê derket. Di 2013an de romana bi navê *[[Feqiyê Tariyê]]* bi aliyê Jana Seyda ve hat wergerandin bo kurdî.

## Berhemên wî yên bi erebî (bi wergera îngilîzî)

### Çîrok
* (1985) *The Sages of Darkness* ()
* (1987) *Geometric Spirits* ()
* (1990) *The Feathers* ()
* (1993) *The Camps of Infinity* ()
* (1994) *The Astrologers on the Tuesday of Death: Crossing of the Flamingo* ()
* (1996) *The Astrologers on the Tuesday of Death: Cosmos* ()
* (1997) *The Astrologers on the Tuesday of Death: The Liver of Milaeus* ()
* (1999) *Debris of the Second Eternity* ()
* (2001) *Seals and Nebula* ()
* (2003) *Delshad* ()
* (2004) *The Caves of Haydrahodahose* ()
* (2005) *Thadrimis* ()
* (2006) *Novice Dead* ()
* (2007) *The Sand Ladders* ()
* (2008) *The Anguish of Indescribable Perplexing Intimacy in the Voice of Sarmak* ()
* (2010) *The Agitation of Geese* ()
* (2010) *Crushed Hoofs in Haydrahodahose* ()
* (2011) *Vacant Sky Over Jerusalem* ()
* (2012) *Vacant Sky Over Jerusalem, Part II* ()

### Helbest
* (1973) *Each Newcomer Shall Hail Me, So Shall Each Outgoer* ()
* (1975) *Thus Do I Disperse Moussissana* ()
* (1977) *For the Dust, for Shamdin, for Cycles of Prey and Cycles of Kingdoms* ()
* (1979) *The Throngs* ()
* (1981) *The Cranes* ()
* (1983) *By the Very Traps, by the Very Foxes Leading the Wind* ()
* (1991) *The Falconer* ()
* (1996) *Recklessness of the Ruby* ()
* (1997) *Confrontations, Covenants, Threshing Floors, Adversities, etc.* ()
* (2000) *Hefts* ()
* (2005) *Lexicon* ()
* (2008) *The People of Three O'clock at Dawn on the Third Thursday* ()
* (2009) *Translating Basalt* ()
* (2011) *The Flood* ()
* (2012) *The Haughtiness of Homogeneity* ()
* (2012) *Gods* ()

### Xwejînenîgarî
* (1976) *Church of the Warrior* ()
* (1980) *The Iron Grasshopper* (Sîsirkê hesinî) ()
* (1982) *Play High the Trumpet, Play It the Highest* ()

### Dîwan û rexne û ceribandin
* (1992) *Diwan* ()
* (1998) *Li ser mirîşkên diya xwe û tûtina bavê xwe dinivîsînim* (rexne, di kovara Dugir, 9 (1998) de)
* (1999) *Pharmacopoeia* () (berhevoka ceribandinan)
* (2007) *Poetical Works* ()

### Çîrokên zarokan
* (1975) *Narjis* ()
* (1980) *Who Guards the Earth?* ()
* (1980) *Sleep* ()

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ji malpera kulturname.com 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kamkaran

**Kamkaran** (bi Kurdiya Navendî: کامکاران, bi farisî: کامکارها, *Kamkarha*, bi îngilîzî: *Kamkars*), malbateke Kurd ku ji heft birayan û xwîşkekê pêk tê, yek ji muzîkvan û muzîkarên Îranê û Kurdistanê ne. Repertuwara wan ji muzîka Kurd ya dewlemed û rengareng bi awazên tûj û ji rîtmên muzîka Iranê ya kalsîk pêk tê. Repertuwara muzîka Kurd gelek cur e û di dîroka xwe ya kevin de ra û şaxên xwe berdane nav laşên mirovan.

Yekemîn konsêrta wan vedigere bo sala 1965 an li bajara Sine yê kû nemir Hesen Kamkar (bavikê wan) jî di vê konsêrtê da beşdar bû û bi xo violon dijenî.
Kamkaran li sertaserê cîhanê konsêrt pêşkeş kirine; yek ji wan: sala 2003 an li merasim a pêşkeş kirina Xelata Nobel a aşitiyê bi Şîrîn Îbadî yê bû. Herwisa li piraniya festîvalên mezinên muzîka dinyayê wekî WOMAD bi serperiştî ya Peter Gabriel û SummerStage a New York ê beşdar bûne û li gelek talarên Ewropa û Emrîka yê bi awayekî pir bi hêz bername îcra kirne û herdem rêz û aferîna sercem amadebûyan ji xwe re xelat kirnie.

## Endamên Grûpê
* Hoşeng Kamkar - (serperişt û awazçêker)
* Bîjen Kamkar - (yekem dengbêj û jenyara def, dehol, rubab)
* Peşeng Kamkar - (jenyar a sentûr)
* Qeşeng Kamkar - (jenyar a sêtar)
* Erjeng Kamkar - (jenyar a tunbek)
* Erselan Kamkar - (jenyar a berbet, ûd û vîolon)
* Erdeşîr Kamkar - (jenyar a kemançe û qeyçek)
* Erdewan Kamkar - (jenyar a sentûr)

## Girêdanên derve
* Malpera "Kamkars" 


Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Cuwan Batû

**Cuwan Batû**, li gundê Şêxê Reş, Şirnexê, bakurê Kurdistanê hatiye dinê. Wî xwendina xwe ya tibbê (tendûrûstiyê) li Bulgaristanê tewa kiriye û piştre ew hatiye Swêdê. Dr. Cuwan Batû li Swêdê pisportiya doktortiyê, beşê psîkiyatrî tewa kiriye. Niha wî, weke doktorê pispor, cihekî xwe yê doktoriyê li Stokholmê vekiriye û ew serbest kar dike.

Berhemeke wî ya bi navê *Lêkolînek zanistî* bi swêdî di derbarê nexweşiyên mejî, taybetî yên jibîrkirinê (demens) heye.

Dr. Cuwan Batû, salên 1996-98-an de kovara "Rojbaş" derxistiye. Niha wê kovarê weke Rojbash online derdixe. Gelek nivîsên wî di kovar û rojnameyên kurdî derketine.

Pirtûka wî ya ewil bi kurdî, bi navê "Şûjin" sala 2000an de ji aliyê çapxaneya kurdî ya APEC li Swêdê derketiye. 16 kurteçîrokên wek fabel di nava vê pirtûka wî Şûjin de hatine civandin. Pirtûka duwem, bi navê "Xeta Sor" sala 2007an, ji aliyê çapxaneya Doz li Stembolê derketiye.

Dr. Cuwan Batû endamê America-Kurdistan Friendship League (AKFL) ye.

## Girêdanên derve
Malpera Rojbaş 

Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Zanyar
SourceForge

**SourceForge** sîstemeke pêşxistina nivîsbariyê ye. Nivîsbariya SourceFourge ji aliyê VA Software tê firotin. Malpera Sourceforge.net cihê merkezî ji bo nivîsbariya azad e. Tê de 85.000 proje hene. Projeyên kurdî di SourceForge de MySpell, Gnu û Gnome yên kurdî ne.

## Çavkanî
Stuttgart

**Stuttgart** bajarê herî mezin û paytexta herêma Baden-Württemberg li başûrê welatê Almanyayê ye. Li Stuttgartê zêdeyî 600.000 mirov dijîn.

## Nifûs

## Kesên navdar
* Robert Bosch
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel
* Max Horkheimer
* Berîvan Kaya
* Sami Khedira

## Nîşe

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 950î
Kategorî:Bajarên Baden-Württemberg
Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê

Kategorî:Şaredariyên Baden-Württemberg
Gulê

**Gulê** (jdb. Sala 15ê kanûna paşîn a 1973an, Xinûs, Erzerom, Bakurê Kurdistanê) hunermendê kurd.

Gulê di 15 Çileya sala 1973ê de li navçeya Erziromê Xinûsê ji dayikê bû. Di sala 2002'an de di pêşbirka muzîkê ya Medya TV de serkeft. CD'ya wê bi navê "Bejnê" heye ku di sala 2004'an de derket.

## Girêdanên derve
* Malpera Gulê 

Kategorî:Kesên ji Xinûsê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Kategorî:Xinûs
Xala kelînê

**Xala kelînê** xala dereceya ku element an madeyek tê de dikele ye. Ji bo avê 100&nbsp;°C ye.

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Germahî (fizîk)
Xala helînê

**Xala helyanê** xala dereceya ye ku element an madeyek tê de dihele. Xala helînê ya avê 0&nbsp;°C ye.

Kategorî:Çendaniyên fizikî
Kategorî:Fizîk
Direfşa elementê

**Direfşa atomê** kurteya Nn atomê ye.

Navên atoman li gorî zagonekê tên kurtkirin.

Bi piranî, tîpa yekem û ya duyem dibin direfşa atomê. Lê heke tîpa yekem û duyem ya du (an jî pirtir) atoman wekî hev û din bin, direfşa atoma ku hejmara wî ya atomê mezintir e, ji tîpa yekem û sêyem -carinan jî ji tîpa yekem û ji tîpeke din a ku di navê atomê de ye- pêk tê. Di direfşa atoman de, tîpa yekem a direfşê bi tîpa girdek, ya din bi tîpa hûrdek tê nivîsandin.
Nimûne:
* Lithium (Lîtyûm)= Li,
* Mangan (Manganez)= Mn

Kategorî:Çeveng
Kategorî:Element
Kategorî:Kîmya
Remzî Kartal

**Remzî Kartal** (jdb. 1948 li Wanê) siyasetmedarekî kurd e.

Kartal di sala 1991an de ji Partiya Demokrasiyê (DEP) wekî parlementer hate hilbijartin, ji ber ku li dijî wî û hevalên wî ji aliyê dewleta tirk zext hate meşandin derket derveyî welat, li sirgûnê bûroya hevgirtinê ya bi DEPê vekirin, di sala 1995an de tevî hevalên xwe yên DEPî Parlamena Kurdistanê ya li Sirgûnê avakirin, di sala 1999an de di xebatên Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê (KNK) de cih girt û paşê ji bo Alîkariya Serokê Giştiyê Kongra-Gel hate hilbijartin.

Di sibata 2005an de ser xwestina Tirkiyeyê ji aliyê polîsa alman hatiye girtin. Tirkiye îadeya Kartalê dixwaze.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Kesên ji Wanê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kalan

[thumb|[Şûr û kalan]]

**Kalan** navê qalika parêztin û hilgirtina kêr, şûr û xenceran e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Şûr
Komeleya Demokrasî û Çand û Hevgirtina Kurd ya Enqerê

thumb|Amblema KÜRD-DER
**Komeleya Demokrasî û Çand û Hevgirtina Kurd ya Enqerê** an **KURD-DER** () di sala 2004'an de hat damezrandin. Cihê komeleyê Enqere ye.

Serokê KÜRD-DER'ê İhsan Güler e.

Diyarbakır KÜRD-DER komeleyeke cuda ye.

## Girêdanên derve
* Malpera KURD-DER 

Kategorî:Komele
Ebdulrehman Efîf

**Ebdulrehman Efîf** wergêr û helbestvanê kurd e.

Efîf di sala 1971ê de li bajarokê Amûdê, başûrrojavayê Kurdistanê jidê bû. Hezkirineke dijwar bû a ber bi nivîsandinê de kişand û vê xapandina spehî xapand. Ji sal 1989an ve li zanîngeha bajarê Helebê Wêjeya Erebî xwend. Sê helbestpirûkên wî bi erebî hene; bi kurdî *[[Bera Pir Nêzîk Lê Pir Dûr Bim]]* heye. Ji sala 1996an ve li Elmanyayê, bajarê Hannoverê dijî. Ebdulrehman Efîf pirtûka Lao Zî ya bi sernavê Tao Te Ching wergerandiye kurdî. Di pirtûkê de 81 helbest hene. Ew hemû di hejmara 42 ya Kovara Mehname de hatine weşandin.

## Helbesteke Ebdulrehman Efîf

 Sozekî bi min de ey gula hîroyê
 Û bera ez li ber roka bendemanê
 Bêdawî razêm…
 Sozekî bide min ey hîroya
 Orta zengil û saet û dayikê…
 Û bera bê xew û xwarin
 Bimînim mîna kilîta jiyanê
 Sozekî li qirika pişika min
 Girêbide gula hîroyê û bera
 Tenê di hindirê pişika te de
 Şiyar bibim, bera ez ez bim
 Û ez ne ez bim, bera şevreş
 Û ronî bim, kanî û biyaban
 Bim…
 Bera saet û gerşikestin bim
 Sozekî bide min hîroya malê
 Bera ez ez bim û mirin bim
 Bera pirr nêzîk
 Lê pirr dûr bim…

## Girêdanên derve
* Bera pir nêzîk lê pir dûr bim  wekî e-pirtûk

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Nûbihar

* Navé ferhengoka Ehmedî Xanî ya erebî-kurdî, Nubara Biçukan e.
* *[[Nûbihar (kovar)]]*
* Nûbihar Akademî (kovar)
* Nûbihar (weşanxane)
Rosetta

rast|rast|frame|Logoya portala Rosetta
Rosetta portaleke wergerandinê ji bo nivîsbariya azad e. Rosetta girêdayî Ubuntu Linux e.

## Projeyên kurdî di Rosetta de
* AbiWord
## Girêdanên derve
* Malpera Rosetta 
* Gruba Kurdî di Rosetta de
* AbiWord a kurdî di Rosetta de
* Gaim di Rosetta de

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Wergerandin
Nimêj

thumb|Nimêj
[thumb|Zilamine misilman ku li mizgefta [Bangladeşê nimêj dikin rû dixin. ]]
**Nimêj**, (**limêj**, **mêj**) an jî **selat** () di Îslamê de cûnek duayan e ku li gor qalibek diyarkirî tê kirin.

## Nimêja di îslamê de
Nimêj yek ji penc ruknên ola Îslam ê ye û divê kesên bawer rojê pênc nivêjan bikin. Nimêj di dirokê da ji misilmanan ra li şeva Mîrac ê ferz bûye.

### Curên nimêjê

* Nimêjên ku ferz in: pênc nimêjên rojane û nimêja roja înê (ji bonî zilaman) yê.
* Nimêjên ku wacib in: Nimêja witr (sê riket nimêja ku piştî eşayê tê kirin) û nimêjên cejnan.
* Nimêjên ku nafile ne: Nimêjên ku xêçî ferz û waciban zêde tên kirin. Mînak: nimêjên sunnet.

### Rekatên nimêjê

Rekat nimêjê de yek rabûn, yek xwar bûn û du secdeyan ra tê gotin.


  
    Dema nimêjê
    Sunnetên ku berî ferzan tên kirin
    Ferz
    Sunnetên ku piştî ferzan tên kirin
      

    Witr
    Tevahî
  
  
    Sibe
    2
    2

    -
    -
    4
  
  
    Nîvro
    4

    4
    2
    -
    10
  
  
    Esir/Piştî Nivro

    4
    4
    -
    -
    8
  

  
    Mexreb/Êvar
    -
    3
    2
    -

    5
  
  
    Eşa/Şev
    4
    4
    2

    3
    13
  


### Ferzên nimêjê

Ferzên nimêjê 12 in. Şeş ferz bi xwe di dervayê nimêj da ne û ji vana ra "şertên nimêjê" tên gotin. Şeşê din jî di nav nimêjê da ne û navê wan jî "ruknên nimêjê" ne. Ji bona ku nimêj were bi cîh, gerê hemû ferzên nimêjê werin şindê.

Li gora mezhebên Şafiî û Henefî şertên nimêjê:

* Bi avê destnimêj girtin yan jî av li xwe kirin
* Paqij kirina gemariyê li ser bedena xwe, kincên/cilên xwe û şinda nimêj kirinê.
* Por kirina bedena xwe
* Her nimêj gerê di dema xwe da were kirin.
* Gerê di hêla qibleyê da were nimêj kirin. Qible di hêla xaniyê pîroz Kabe yê li bajarê Mekke yê ye.
* Nêt kirin: Gerê mirov bizanî ku kîjan nimêjê dike û bi dilê xwe bînî bira xwe.

Ruknên nimêjê

* Tekbîra destpêkirinê: Bi gotina tekbîrê dest bi nimêjê kirin
* Qiyam: Di nimêjê da li ser nigan/piyan sekinîn
* Qiraet: Li ser piyan hinek Quran a Pîroz xwendin (Sûreya Fatihe û hinek ji sûreyeke din a Qur'anê)
* Rukû': Xwe xwar kirin
* Secde kirin: Mirov di secdeyê da çokên xwe, herdû destên xwe û eniya xwe didin ser erdê. Du secde tên kirin û di navbera herduyan da hinekî tê rûniştin (qasê ku bêjî *Subhanellah*)
* Qade (rûniştin): Di dawiya nimêjê da qasî xwendina duaya **Ettehiyatû** rûniştandin.
* Selam: Bi gotina *Esselamu 'eleykum we rehmetullah*' li ser milê rastê û çepê nimêj bi dawî dibe.

### Tiştên nimêjê xera dikin

* Qise kirin
* Xwarin yan jî vexwarin
* Bi dengekî bilind kenîn
* Ji yekî din re silav dan yan jî silava yekî din girtin
* Guherandina hêla Qible yê
* Girandin (lê ji tirsa Xwedê girandin nimêjê xera nake)
* Bi zanebûn kuxîn (lê bi kuxika dest mirov nîne nimêj xera nabe)
* Di nimêj da bi karekî din ra mijûl bûn
* Pifê tiştekî kirin
* Qurana Pîroz xera xwandin
* Xerabûna destnimêjê
* Gava di nimêja sibê da roj hil were
* Bîrva çûn û dîn bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Dia

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Av

thumb|180px|Sûlavek
**Av**, vexwarineke zelal û bêtam a ku ji hemî lawir û şênkatiyan re pêdivî ye. Di nava oksîdan de an jî dibe ku di nava pêkhatiyan de, pêkhatiya herî girîng e ji bo xweza û jiyanê.

Av, xwediyê formula kîmyewî \mathsf{H_2O } ye û molekulekî ne rastexêzeyî ye. \mathsf{H-0-H} de di navbera girêdebûna oksîjenê de goşe 104,50° ye. Herdu aliyên hîdrojenê, li gor aliyê oksijen ê pozîtîv e lewma jî molekul girêdebûnekî kovalenta polar pêk tîne. Ji bo vê sedemê jî moment dipol e.

## Girêdanên derve

## Çavkanî


Kategorî:Kîmya
Kategorî:Oksîd
Kategorî:Vexwarin
Vexurik

thumb|Çay vexurikek e.
**Vexurik** an **vexwirak**, ev tiştên ku tên vexwarin, mîna av, şîr, çay, qehwe, saremenî, şerab, araqê û hwd in.

## Girêdanên derve
Şîr

thumb|Kasek şîr
**Şîr** şileyeke spî ye ku ji guhanên lawiran tê. Şîr li destpêka jiyana têjikên lawiran hemî xwirak û vexwiraka wan e. Mirov şîrê lawiran sar yan germkirî vedixwin. Şîr herwiha dibe mast û gelek pêxwarinên din jî.

## Şîrê dayîkê
Şîrê dayîkê ku ji bo êşbirê dermanekî suriştî ye piştî aşîkirinê jî dê bandora xwe hebe. Ji ber ku di şîrê dayîkê de endorfin heye digel bandorên xwe yên rawestînê yên êşkujiyê jî heye. Ji bo her pitikê xwarina herî baş şîrê dayîkê ye, divê ku mirov şeş mehên serî tenê şîrê dayîkê bide pitikê.

Aşiya yekem a pitikê jî di nava şîrê dayîkê yê ku cara yekemîn didê ku jê re kolostrum tê gotin de ye. Her dayîkek ku bi rêyeke siruştî pitika/ê wê jê re çêdibe divê ku pitika wê hema piştî jidayîkbûnê bi tazîtî bête danîn ser sênga diya wê. Ev yeka hanê dema ku pitik dest bi mêtinê dike dibe sedem ku şîr zûtir û bêtir were.

### Pêşveçûna sîstema hînbûnê û alerjî
Şîrê dayîkê dibe sedema zû pêşveçûn û pêşketina sîstema hînbûnê (ya li hember mîkroba diberxwedanê û hwd) jî.

Di ew xwarinên ku didin pitikan de tu tiştê ku têkiliya wê bi sîstema hînbûnê re heye nîne. Hinek xweziyênê-enzîm ( girêzên ji bo herifandin û mehandinê û hwd.) di nava şîrê dayîkê de hene ku dibin sedema xweştir hezimkirin û herifandina xwarina pitikê.

Digel ku proteînên şîrê dayîkê ji yê çêlekê hindiktir in, hemû proteînên ku hene derbasî sirkulasyona bedena pitikê dibin.

Egzama di şîrê dayîkê de hindiktir tête dîtin. Bi şîrê dayîkê mehekê liserhev xwedîbûn hem ji bo alerjiyên xwarinan û hem jî ji bo yên ku di rêka hilmê de çêdibin bandûreke xwa ya parastina a baş heye.

Bandora li hember egzama ya parastinê, di pitikên ku şeş mehan an jî bêtir bi şîrê diya xwe xwedî bûne qewîntir e.

Şîrê dayîkê ji bo pitikeke nexweş xwarineke herî îdeal e.

Bandora şîrê dayîkê ya li ser diristkirina meşa roviyên zaroka heye. Ji ber vê yekê bandoreke xwe ya erênî heye ji bo wan pitikên bi zikêşê û emel dikevin.

Dema derbarê rêyên hilmê de pirsgirêk derdikevin, bi wan pitikên ku bi xwarinên çêkirî tên xwedîkirin re belxem û girêzên mezeloqî zêde dibin. Lê şîrê dayîkê taybetmendiyên xwe yên saxkirina nexweşiyên enfeksiyonê hene û nabe sedema zêdebûna girêz û belxeman jî.

## Çavkanî

Kategorî:Hilberînên şîremenî
Guhan

**Guhan**, ew pişkên / beşên leşê lawirên mê yên ku şîr jê tê. Ji heman beşên leşê jinan re çiçik yan pêsîr tê gotin.
## Anatomiya guhanê
## Erka guhanê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya guhandaran
Kategorî:Anatomiya heywanan
Dijwate

**Dijwate**, wateya ango maneya dijî tiştekî ye. Mînak: "sar" dijwateya "germ" e.

Kategorî:Zimannasî
Hejmar

**Hejmar** an **Jimar** (bi soranî: *jimare*, ژمارە) tiştekî matematîkî ye kû li hejmartin û pîvandin de tê bikaranîn. Ji bilî wan, hejmar ji bo lêdanê mork û nîşan (nimûne: jimara telefon), rêzkirinê tiştan (nimûne: jimara seriyal), û bi kod kirinê (nimûne: ISBN) jî tê bi kar anîn.

## Cureyên hejmaran
* Hejmara xwezayî
* Hejmara tam
* Hejmara aqlî
* Hejmara rastîn

## Hên seke
* Hejmarên erebî
* Hejmarên rêzikî
* Hejmarên romî
* Hejmarên sade

## Çavkanî


Kategorî:Razberkirin
Du

Hejmara 2, pişt yekê û pêş sê ye. Ew jî di nav koma hejmarên xwezayî de ye.

## Nav
Navên *du* pirin:
* Dwudu

Kategorî:Hejmar
Hw

Kurtenavê **Hw** ji van peyvan ra ye:
* herwa
* herwiha
* herweha
* herwisan
* herwisa
* herwesa

Kategorî:Kurtenav
Kategorî:Rûpelên cudakirinê
Bn

**BN**, **Bn** or **bn** tê çend maneyan:

## Cih
### Dewlet
* Brûney (ISO 3166: BN), Asyaya başûr-rojhilat
* Behreyn (WMO: BN), Asyaya rojava
* Bênîn (FIPS 10-4: BN), Afrîkaya rojava
* Bosniya û Herzegovîna (LOC MARC: BN), Ewropa

## Teknolojî
* .bn, koda înternetê ya Brûney
Çiçik

**Pêsîr**, **çiçik**, **memik** , **paxil**, **paşil**, **ber**, (bi latînî: *Mamma*) ew pişkên laşê mêya mirov an jinan yên şîr jê tê. Herwekî pêsîr organa jinan a duyemîn girîng ê di têkiliya seksî de ye.

Ji bo pêsîrên lawiran guhan tê bikaranîn. Di zimanê zaroktiyê de navê pêsîrê çiçik e lê li gelek deverên Kurdistanê pirranî çiçik tê bikaranîn. Gelek peyvên wiha ji cîhanê zarokan û ji zimanê zaroktiyê derbasî zimanê jiyana rojane bûne hene. Çiçik di têkiliya cinsî de yek ji cihên bêhtir jinê stîmûlîze dike (hişyar dike) ye.

## Nexweşiyên çiçikan
Bo tenduristiyê û parastin ji şêrpenceya pêsîrê pêwîst e jin xwe birêkûpêk bidin kontrolkirin. Di zaroktiyê de pêsîrên keçikan jî wekî yê lawikan nepişkivî ne. Piştî balixbûnê pêsîr girdibin. Di dema ducanîmayînê de pêsîr şîr hildiberîne û pitokên nûbûyî bi wê mezindibin. Di pirraniya çandan de wekî cihê din ên cinsî, pêsîr jî di nava civakê de tê porkirin, veşartin.

## Mijarên têkildar
* Guhan

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Laşê mirovan

Kategorî:Tendurustî
Kategorî:Zayendîtiya mirovan
Kategorî:Zayendîtî
Saremenî

thumb|Dolabek tijî saremeniyên cuda cuda
**Saremenî** vexwirakên sar in, bi taybetî yên bi alavên karebayî tên sarkirin, sar tên parastin û tên firotin, mîna Coca Cola, Pepsi û hwd.

## Çavkanî

Kategorî:Vexwarin
Çar (hejmar)

**Çar** ya **4** li hejmarên romî *IV* ye. Çar hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

## Hên seke
* Hejmarên romî
* Hejmarên xwezayî

Kategorî:Hejmar
Neh

**Neh** yan **9** û versiyona hejmarên romî *IX*, hejmarek ji nava komên hejmarên xwezayî ye.

## Herwekî binêre
* Hejmarên romî
* Hejmarên xwezayî

Kategorî:Hejmar
Sî

1. Jimare 30 ango XXX. Binêre: Sî (hejmar)

2. Sih, sîber, dirûvê tarîkirî yê tiştekî hemberî ronahiyê

3. Sî (balinde), qazeke kûvî ye

4. Sî (weşanxane), weşanxaneya Sî li Stenbolê
Efxanistan

**Efxanistan ** (bi darî û peşto: افغانستان *Afghānistān*) an jî **Mîrgehê Îslamî ya Efxanistanê** (bi farisî: *Emarat Eslâmiye Afqânestân*, bi peşto: *De Afġānistān Islāmī Emarat*) welatekî başûr-rojavayê Asyayê ye. Cîranên Efxanistanê Tirkmenistan, Îran, Çîn, Pakistan û Tacîkistan e. Efxanistan yek ji welatên herî xizan ên cîhanê ye.

Wateya Efxanistan “welatê Efxanan (peştûn)” e.

## Demografî
### Nifûs

### Dîn
Ji gelê Efxanistanê 99% xwe misilmanên ne (90% suni û 9% şiî).

## Galerî

Wêne:Flickr - DVIDSHUB - Giant standing Buddhas of Bamiyan still cast shadows (Image 2 of 8).jpg
Wêne:Schoolgirls in Bamozai.JPG
Wêne:Kabul TV Hill view.jpg|Kabûl
Wêne:Children of Kabul, Afghanistan.jpg
Wêne:An Afghan elder and his cat sit outside his store at the Anaba bazaar in Panjshir province, Afghanistan.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1709an li Asyayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1709an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1747an de hatine avakirin

Kategorî:Mîrgeh
Ermenistan

**Ermenistan** (ermenî: Հայաստան, *Hayastan*), bi fermî **Komara Ermenistanê** (ermenî: Հայաստանի Հանրապետություն, *Hayastani Hanrapetutyun*), welatek li başur-rojavaya Ewropayî-Asyayî di navbera Deryaya Reş û ya Deryaya Qezwînê de ye. Zimanê fermî ermenî ye. Serbajarê Ermenistanê Rewan (Êrîvan) e. Ermenistan cîranê Tirkiye, Îran, Azerbaycan û Gurcistanê ye.

Ermenistan niha endamê zêdetirî 35 rêxistinên navneteweyî ye ku di nav van de Neteweyên Yekbûyî, Konseya Ewropayê, Banka Pêşketinê ya Asyayê, Hevgirtina Dewletên Serbixwe, Rêxistina Bazirganiya Cîhanî û Rêxistina Hevkariya Aborî ya Derya Reş. Ew yek ji endamên Hevkariya ji bo Aştiyê ya Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur, û her weha hevalbendiya leşkerî Rêxistina Peymana Ewlekariya Kolektîf (CSTO) ye. Ew di heman demê de endamekî çavdêr ê Civata Aborî ya Avrasyayê, Frankofonî û Tevgera Ne-Peymanan ye.

Li Ermenistanê li gor serjimêra sala 2001ê derdora 45.000 kurd dijîn.

## Demografîk
thumb|Piramîdê Nifûsa Ermenistanê

Nifûsa Ermenistanê 2,790,974 ye (texmînkirina 2021an).

thumb|Nexşeya belavbûna Diyaspora gelê ermenî

Piraniya ermeniyên diyasporê bi eslê xwe Ermeniyên Kurdistanê ne. Ji ber ku di sala 1915an de, di Şerê Cîhanî yê Yekem re, hîkumdarên tirkî di demên Împeratoriya Osmanî de, Nîjadkujî di kesên bi baweriya Xiristiyanî kirin. Di ve Nîjadkujî tê texmîn kirin ku ji 300,000 hezar heya 1.5 milyon kesên ermenî hatin kuştin û 1 milyon zedetir ermenî koçber bûnê. Gorî peşbîniyan îro 10 milyon heya 17 milyon ermenî di cîhanê heye.

### Komên etnîk
thumb|Nexşeya etnîkî za Ermenistanê

98,1% ji nifûsa Ermenistanê, ermenî ne, 1,2% kurd in û 0,4% rûs. Hindekariya din wekî kesên ûkraynî, alman, gurcî, tirk, azerî, faris in.

### Dîn

Piraniya Ermenistanê bi bawerî Xristiyan in. Hindekariya Êzîdî 1,2% jî nifûsê dikin. Nezîkî 3000 hezar misilman li Ermenistanê dijîn.

## Parêzgehên Ermenistanê

Ermenistan ji 11 parêzgehan pêk dihê:

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Armenica.org
* ArmenianHighland
* Kurdish Armenian blog

Kategorî:Avabûnên 1918an li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1918an li Ewropayê
Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hilweşiyan
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê

Kategorî:Piştqefqasya
Kategorî:Qefqasya
Azerbaycan

**Azerbaycan** an jî **Komara Azerbaycanê** (bi azerî: *Azərbaycan* an jî *Azərbaycan Respublikası*), welatekî parzemînî ye ku li ser sînorê ewropaya Rojhilat û rojavayê Asyayê ye. Ew beşek ji herêma Qefqasyaya başûr e û li rojhilat bi deryaya Qezwînê, li bakur bi Rûsya (Komara Daxistanê), li bakurê rojava bi Gurcistanê, li rojava bi Ermenistan û Tirkiye û ji başûr ve bi Îranê ve tê sînorkirin. Bakû paytext û bajarê herî mezin e.

Komara Demokratîk a Azerbaycanê di sala 1918an de serxwebûna xwe ji Komara Federal a Demokratîk ya Qefqasyayê îlan kir û bû yekemîn dewleta Laîsîzmî a demokratîk a ku piraniya gelhe misilman e. Di sala 1920an de, welat di nav Yekîtiya Sovyetê de wekî Azerbaycana Sovyet hate girêdan. Komara Azerbaycanê ya nûjen serxwebûna xwe di 30ê Tebax 1991an de, demeke kurt berî hilweşandina Yekîtiya Sovyetê di heman salê de ragihand. Di îlona sala 1991an de, piraniya ermeniyên herêma Nagorno Qerebaxê, Komara Artsax ya xweser ava kirin. Herêm û heft navçeyên derdora wê di asta navneteweyî de wek beşek ji Azerbaycanê têne naskirin, li benda çareseriyekê ji bo statuya Qerebaxê bi riya danûstandinên ku ji hêla OSCE ve têne hêsan kirin, her çend ew defakto bi dawîhatina şerê Qerebaxê yê yekem di sala 1994an de serbixwe bû. Piştî şerê Qerebaxê yê duyemîn di sala 2020an de, 7 navçe û deverên Qerebaxê hatin vegerandin û radestî Azerbaycanê hatin kirin.

Azerbeycanê bi 182 welatan re têkiliyên dîplomatîk heye û di 38 rêxistinên navneteweyî de endametî ye, ku di nav wan de Neteweyên Yekbûyî, Konseya Ewropayê, Tevgera Bêalîgir, OSCE, û bernameya PfP ya NATOyê jî hene. Azerbaycan yek ji endamên damezrîner ên GUAM, CIS, û OPCW ye. Azerbaycan di heman demê de dewleteke çavdêr a WTO ye.

Piraniya nifûsa welêt (% 97) misilman in, lê destûr oleke fermî îlan nake û hemû hêzên siyasî yên sereke li welêt Sekuler in. Azerbaycan welatekî bipêşketî ye û di rêza 91emîn de di Indeksa Pêşketina Mirovî de cih digire. Lêbelê, Partiya Azerbaycana Nû ya desthilatdar, ku ji sala 1993an vir ve li ser desthilatdariyê ye, bi serkirdayetiya otorîter di bin serokatiya herdu Heydar Eliyev û kurê wî Îlham Eliyev de, û xirabkirina rewşa mafên mirovan a welat, di nav de zêdekirina sînorkirinên li ser azadiyên sivîl, ev jî bi taybetî li ser çapemeniyê.

## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Kurdên Azerbaycanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê
Kategorî:Piştqefqasya
Kategorî:Qefqasya
Paytext

**Paytext** an **serbajar**, ew bajar e ku piraniya rêveberiya dewletê lê ye, bi taybetî parlamen, hikûmet, serokdewlet û hwd. Gelek caran paytexta welatekî bajarê herî mezin e û tê de herî gelek kes hene.

## Girêdanên derve

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Km

Pir manên **km** hene.
* Li lîsteya kodên ISO yên dewletan da *km* ê Komoros ye.
* Kurtenavê **km** peyvanê kîlomitir ye.

Kategorî:Kurtenav
Çg

**Çg** kurteya peyva çargoşe ye. Şonê *[[kîlomitir]] Çg* mera kane km² jî binîvsîne.

Kategorî:Kurtenav
Hîwa

Hîwa kovareke hefteyî ye. Li gel rojnameya Özgür Politika derdikeve.

Binihêre: Hejmarên kovara Hîwa

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Ereb (Agirî)

**Ereb**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Agiriyê
Zimanê erebî

**Erebî** (bi erebî: اللغة العربية *al-luġatu al-ʿarabiyya*) zimanê erebî ji Malbata zimanê Hamî−Samî ji baskê Samî ye. Qurana Pîroz bi zimanê erebî ye. Alfebeya erebî ji 28 tîpan pêk tê. Ew li welatên mîna Maroko, Cezayir, Tûnis, Misir, Surî, Îraq, Erebistana Siyûdî û din tê gotin. Di heman demê de, di van welatan de zimanê yekem fermî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Erebî
Kategorî:Zimanên Behreynê
Kategorî:Zimanên Erebistana Siûdî
Erebî
Kategorî:Zimanên Îranê
Erebî
Erebî
Kategorî:Zimanên Kuweytê
Erebî
Kategorî:Zimanên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban
Kategorî:Zimanên Omanê
Kategorî:Zimanên Qeterê
Erebî
Erebî
Kategorî:Zimanên Urdunê
Kategorî:Zimanên Yemenê
Amerîka (parzemîn)

**Amerîka** yan jî **Parzemîna Amerîkayê**, carinan Amerîka tê gotin ku di destpêkê de wekî Îndîa Nova jî hatiye zanên parzemîneke ku ji tevahî ya Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr pêk tê. Bakur û başûrê Amerîkayê dema ku wekî parzemînek yekkirî were dîtin, piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezinê cîhanê ye û ji aliyê nifûsê ve jî sêyem parzemîna herî qerebalixê cihanê ye. Parzemîna Amerîkayê piraniya rûerda Nîvkada Rojavayî ya cîhanê vedigire.

Li gel giravên girêdayî parzemînê Parzemîna Amerîkayê ji %8 ê rûbera giştî ya cîhanê û %28,4 ê rûbera bejahiyê ya cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk û li dirêjahiya peravê rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên Parzemîna Amerîkayê ji aliyê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê Amazon, St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata ve tê birêve birin. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, Grînlenda û Alaskayê heya daristanên baranên tropîkal ên li Amerîkaya Navendî û Amerîkaya Başûr dirêj dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji Asyayê koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye. Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Seferên Spanî yên Christopher Columbus ji sala 1492am heta sala 1504an di encama têkiliya domdar a bi ewropî re (û paşê Cîhana Kevin a din) ku di dawiyê de rê li ber danûstendina Kolombiyayê vedike û serdemeke lêgerîn, dagirkirin û kolonîzasyonê vedike ku bandor û encamên wê heya roja îro berdewam kiriye. Hebûna spanî bi koletiya hejmareke mezin ên ji nifûsa xwemalî yên Amerîkayê re têkildar bû.

Nexweşiyên ku ji Ewropa û ji Rojavayê Afrîkayê ku bi koçberiyê re hatiye parzemînê gelên xwemalî yên parzemînê nexweş dixe û gelên herêmê ji aliyê hêzên ewropî ve têne kolonî kirin.

## Perçeyên parzemînê
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* Amerîkaya Bakur
* Amerîkaya Başûr
* Amerîkaya Navîn

## Dewlet û herêm
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha welateke xweser a Danîmarkayê, sê departmanên Fransayê, sê kolektîvên Fransayê, û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên Keyaniya Yekbûyî, sê herêmên Holendayê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.

## Nîşe

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Cîhan
Kategorî:Parzemîn
Kategorî:Superparzemîn