open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Têkiliyên Îran û DYAyê

**Têkiliyên Îran û DYAyê** têkiliyên Komara Îslamî ya Îranî û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dihundirînê.

## Destpêk
Yekemîn car peywendiyên DYA û Îranê bi awayeke fermî li sala 1882ê destpê kirin. Di Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî de û berî serhildanê, pêywendiyên Amerîkiyan li Îrane bi rêya mîsyoneran ve birêvediçû. Piştî serhildanê ji bo ku Amerîka xweyitiyê li mîsyoneran bike 5ê gelawêja 1882yê S.G.W Benjamîn wek serkonsolos û mezlehetgozarê Îranê tayîn kir

## Şoreşa Îslamî

## Piştî Şoreşa Îslamî

## Binêre
* Têkiliyên derve yên Komara Îslamî ya Îranê

## Çavkanî

Kategorî:Siyaseta DYAyê
Kategorî:Siyaseta Îranê
Kategorî:Têkiliyên dualî yên DYAyê
Kategorî:Têkiliyên dualî yên Îranê
Hesen Elî Tereqî

**Hesen Elî Tereqî** zimannasekî kurd e û bi dehan gotar û meqale li kovarên zanîstî yên Îranê bi navê xwe qeyd kirine. Dibe ku ew yekem kes û lêkolînêrê zanîstî yên zimannasî li Xorasanê be. Ew zû ji nava kurdên Xorasanê koça dawî kir û çu berbi dilovanîya Xwedayê mezin çû.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Xorasanê
Têkiliyên Îran û Rûsyayê

**Têkiliyên Îran û Rûsyayê** hemû peywendîyên Îran û Rûsyayê bi nêrîneke dîrokî dihundirîne.

## Destpêk
Têkiliyên Îran û Rûsyayê xwedî dîrokekeke kevn e, çûnkî herdu dewlet ji berê were cîranên hev bûn. Di sedsala 19emîn de di navbera Rûsî û Îranê de gelek şer çêbûn û di encama wê de jî hidûdên herdu dewletan bi taybetî jî hidûdên Îran û dewletên Qefqasî ta niha bi guherînên biçûk wekî xwe man.

## Nêrîna dîrokî
### Hevpeymana Gulistanê
Li navbera salên 1804 û 1812yê, Qacariyan û Rûsîyan şerên mezin kirin, di encamê de di navbera herdu dewletan de Hevpeymana Gulistanê li sala 1813ê hate destnîşan kirin. Ev hevpeyman di dîroka Îranê de wek hevpeymaneke şikestinê tê binav kirin. Di encama vê hevpeymanê de Îran gelek bajarên Qefqasyayê wek; Bakû, Şîrvan, Gence, Derbend, Qerebax wenda kirin. Her wisa Îranê pejirand ku li Deryaya Qezwînê keştîyên şerî yên xwe xwedî nake.

### Hevpeymana Tirkmençayê
Li sala 1828ê de piştî 15 sal ji hevpeymana Gulistanê, rewşa aram ya di navbera van herdu dewletan de xerabû. Şerên giran qewimîn û di encamê de Qacarî têkçûn. Hevpeymana Tirkmençayê di navbera herdu dewletan de hate destnîşan kirin. Bi vî şerî gelek axa Îranê bo Rûsî ma. Êrîvan û Naxçivan ket bin destê Rûsan.Yanî axa Îranê ya li Qefqasyayê heta çemê Erez ji destê Îranîyan derket. Her wisa ji layê bazirganîyê ve jî Îran mecbûr ma ku gelek kapîtîlasyonan bide Rûsan. Êdî Rûsî di siyaseta Îranê heta niha jî dibe aktoreke girîng. Her wisa Azerbaycan bû du parçe, yek parçe Azerbaycan ma di nav Rûsî de, yek parçe jî wek parêzgeha Azerbaycana Rojava û parêzgeha Azerbaycana Rojhilat man di nava Îranê de.

Li sala 1879ê de ji bo ku şahê Îranê biparêzin bi şêwirmendîya Rûsan Lîwaya Qazaxan hate damezirandin. Ev lîwa ji bo paşeroja Îranê dê gelek girîng be. Çûnkî desthilata Qacarîyan bi destê vê lîwayê xelas dibe. Lêbelê serleşkerîya Reza Pehlewî bi alîkarîya İngilîzan çêdibe.

### Salên 1900an
Piştî şerê Osmanîyan û Rûsan a li sala 1877-1878ê de li qefqasyayê şerên giran diqewimîn. Di encamê de Osmanî têk diçe û gelek axê wenda dike. Piştî vî şerî hegemonyaya Rûsan li Rojhilata Navîn bi taybetî jî li Îranê mezin dibe.

Di şerê cîhanî yê yekemde Rûsan Îran dagir kiribû. Di vê dagirkirinê de otorîteya navendî nemabû. Lê hêj şer dewam dike, li Rûsyayê Şoreşa Cotmehê pêkhat. Di encama vê şoreşê de Sovyet ji Îranê vekişîyan. Lê ev vekişiyan zêde wext negirt ku Sovyetan jî wekî Çarîya Rûsan li ser Îranê armanç hebûn. Li sala 1920ê de Sovyetan Îran dagir kir. Di encamê de li herêma Gîlanê de Komara Gîlanê ya Sovyet û Sosyalîst hate damezirandin. Her wisa di heman salê de Partîya Komûnîst ya Îranê jî hate damezirandin.

Li sala 1921ê Sovyetan li gel Îranê hevpeymana bratî û dostînîyê destnîşan kir, bi dûçûna vê hevpeymanê Îran dikare li Deryaya Qezwînê leşkerê avê berhev bike. Her wisa biryar hate dayîn ku Sovyet hêzên xwe ji Îranê vekêşe. Jixwe Sovyetan hêzên xwe ji Îranê vekişîyan û Komara Gîlanê hate rûxandin.

## Binêre
* Têkiliyên derve yên Komara Îslamî ya Îranê

## Çavkanî

Kategorî:Têkiliyên dualî yên Îranê
Kategorî:Têkiliyên dualî yên Rûsyayê
Gulî Şadkam

**Gulî Şadkam**, pispora folklorê ye û bi alîkarîya Celîlê Celîl nêzî 3000 helbestên kurdên Xorasanê di qaliba sêxiştîyê kom dikin. Gulê Şadkam li karê dîzayna cil û berkên kurdî jî çalak e. Herwiha wê heta niha bi dehan terh û berhemên kurdên Xorasanê li Îranê bi navê kurdên Xorasanê qeyd kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Xorasanê
Bieniek-Face

[thumb|Wêneyekî "Bieniek-Face" ji hêla [Sebastian Bieniek ve (2007)]]
**Bieniek-Face** ("Rûyê Bieniek") navê karên hunerî yên hunermendê polonî-alman Sebastian Bieniek e. Ev bizava hunerî ji wênesazî û wênegeriyê pêk tê.

## Rûyên Bieniek di dezgehên ragihandinê de
* 2015, Televîzyona çînî
* 2015, Televîzyona Japonî
* 2015, Süddeutsche Zeitung
* 2016, arte TV
* 2016, tv Berlin
* 2016, RBB Televîzyona
* 2016, Deutsche Welle TV
* 2018, Süddeutsche Zeitung
* 2018, Vogue Spain
* 2019, Vogue Turkey
* 2019, Postera Festîvalê Filmê Navneteweyî ya 38 Stembolê

## Rûyên wî di pêşangehan de
* 2014, Nicola von Senger Galerie, Zurich
* 2015, Ho Gallery, Viyana
* 2016, Views Bahrain, Behreyn
* 2018, Luisa Catucci Gallery, Berlin

## Girêdanên derve
* Malpera fermî 

## Çavkanî

Kategorî:Huner
Xelta

**Xelta**, gundeke kurdî ye ser bi bajaroka Cindirêsê ya herêma Efrîn a Rojavayê Kurdistanê ye. Ji xwe du gund tên jimartin ku Xalta Rojava û Xalta Rohilat hene. Cihê her du gundan bilind e, lê niha bi yek gund tê naskirin ji ber ku her du gund gihîştin hev du.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Bret Harte

**Francis Bret Harte** (jdb. 25ê tebaxa 1836 li Albany, Nû York (DYA) - m. 5ê gulana 1902 li Camberley, Brîtanya), nivîskarekî amerîkan bû.
 
## Jiyan
Francis Bret Harte wekî kurê mamosteyê bi eslê holendî Henry Philip Harte û jina wî Elizabeth Rebecca bi navê keçiktiyê Ostrander ji dayik bû. Bavê ku di rihê Dêra Reformed a Holandî de mezin bûbû, xwendibû lê ji ber mafê xwendinê deyndar bû nikaribû dîplomayê bistîne. Dayik ji malbateke xwendî bû û endamê Dêra Episkopal bû.

Piştî mirina zû ya bavê wî di 1845 de, malbat koçî New York kir, ku Harte li nivîsgehek parêzer û ji bo dermansazek xebitî. Di deh yan yanzdeh saliya xwe de wî di forma helbestên piçûk de dest bi pêvajoyên serpêhatiyên birayê xwe di Şerê meksîkî-amerîkî de kir.

## Berhemên wî

* *Mliss* (1860)
* *The Luck of Roaring Camp* (1868)
* *The Outcasts of Poker Flat* (1869)
* *The Heathen Chinee* (1870)
* *Tales of the Argonauts* (1875)
* 'Gabriel Conroy* (1876)
* *Ah Sin* (1877)

== Fîlmandin ==

* 1952: *The Outcasts of Poker Flat*
* 1978: *Woorushen i otschen opasen*

== Wêje ==

* Linda Diz Barnett: *Bret Harte. A reference guide.* G. K. Hall, Boston 1980. (= A Reference publication in literature) ISBN 0-8161-8197-7
* Margaret Duckett: *Mark Twain and Bret Harte.* Univ. of Oklahoma Pr., Norman 1964.
* Bertel Haferkamp: *Das Kind in der anglo-amerikanischen Literatur. Von Bret Harte zu William Golding.* Gilles u. Francke, Duisburg 1985. (= Duisburger Studien; 11) ISBN 3-921104-96-3
* Axel Nissen: *Bret Harte. Prince and pauper.* Univ. Press of Mississippi, Jackson, Miss. 2000. ISBN 1-578-06253-5
* Gary Scharnhorst: *Bret Harte.* Twayne u. a., New York 1992. (= Twayne's United States authors series; 600) ISBN 0-8057-7648-6
* Gary Scharnhorst: *Bret Harte. A bibliography.'' Scarecrow Press, Lanham, Md. u. a. 1995. (= The Scarecrow author bibliographies; 95) ISBN 0-8108-3067-1

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1836
Kategorî:Mirin 1902
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Gurmik

**Gurmik** an jî **mil** bi  ew cihê ku pî bi laşqolik de girê dide ji sê hestiyan pêk tê hestiyê çeleme, pîl û beşa jorîn ji hestiyê baskê.

Kategorî:Anatomiya mirov
Diranên şîrî

**Diranên şîrî** ew diranên ku di temenê 6 mehîn de derdikevin. Hejmara wan 20 diran in li her pidiyekê deh diran hene, ji wan çar diranên qutkirî ne û du diranên goşt û çar diranên aqilan.

## Çavkanî

Kategorî:Anatomiya dirên
Sliders (rêzefîlm)

**Sliders** sernavê rêzefîlmekî honaka zanistî yê amerîkî ye ku di salên 1995 heta 2000 de ji aliyê pargidaniya fîlmê Universal Studios ve dihat hilberandin. Rêzefîlm derbarê grûpekî rêwî de ye ku di nav cîhanên hevhesû de seredan dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlm
Kategorî:Rêzefîlmên honaka zanistî
Têkiliyên navneteweyî

**Têkiliyên navneteweyî** dîsîplîneke ku têkiliyên dewlet û rêxistinên navdewletî berhev dike. Alavê sereke yê tekiliyên navneteweyî dîplomasîye.

## Teoriyên têkilîyên navneteweyî
### Realîzm(Rastîxwazî)
* Realîzma Klasîk an jî rastîxwaziya klasîk; parastvanên vê teoriyê ev in:
# Thoukûdides (; ; BZ 471-400), pirtûka *Şerên Peloponezê*
# Niccolo Machiavelli, pirtûka *Prens*
# Sun Tzu, pirtûka ''Hunera Şer''
# Nizamulmûlk, pirtûka *Siyasetname*
# Thomas Hobbes, pirtûka *Leviathan*: gotina “mirov gurê mirovî ye” di vê pirtûkê de derbas dibe
# Edward Hallet Carr, pirtûka Krîza Bîst Salan 1919-1939
# Hans J. Morgenthau

* Realîzma Nû; wek rastîxwaziya nû jî tê zanîn
# Kenneth Waltz, pirtûka Teoriya Têkilîyên Navneteweyî

### Lîberalîzm
* Lîberalîzma klasîk
# John Locke
# John Stuart Mill
# David Hume
# Adam Smith
# Montesquei
# Voltaire
# Immanuel Kant
* Lîberalîzma Nû
# Friedrich von Hayek
# Milton Friedman

### Rêxistinên giştî yên navdewletî
* Neteweyên Yekbûyî
* Rêxistina hevkariyê ya îslamî
* OAPEC
* OPEC

### Rêxistinên aboriyê
* Rêxistina Ticaretê ya Cîhanê
* OECD

### Rêxistinên ewlehiyê yên herêmî
* NATO

## Têkilîyên dewletan
* Siyaseta derve

## Mijarên têkildar
* Îrredentîzm
* Berjewendiyên neteweyî
* Dîplomasî
* Siyaseta derve
* Netewe

## Nivîskar
* Edward Hallett Carr

## Çavkanî

Kategorî:Siyaset
Helinc

**Helinc**, anku **Ḧelinc**, (), gundekî bajarê Kobaniyê ye derdora çar kilometreyan bi aliyê başûr de ji bajarê Kobanî dûr e li binaniya kaşê Miştenûrê ye.

## Navê wê
Navê Helicê ji *hilac* hatiye ku ji kesên ku kulavan çêdikin re tê gotin herwiha kal û pîrên gund dibêjin ku berê li gundê wan kulav dihatine çêkirin ew jî pir ji kevin de bûye û bi demê re bûye Helinc.

## Şêniyên gund
Tevaya şêniyên gund kurd in ji êlên ilêdîn û mîrî pêk tên jimara gundiyan dora 2000 kes e, malên gund dora 300 yan 400 mal e ku parve sê komînan dibin.

## Xan û mal
Herwihaha hewzê ava vexwarinê, komîngehek, dibistaneke seretayî û amadeyî, sê goristan herwiha kaziyeke petrolê û hejmarek firoşgeh û gomaçî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kobaniyê
Çaypare (navçe)

**Çaypare** yek ji şaristanên parêzgeha Azerbaycana Rojava û Rojhilatê Kurdistanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Qereziyadîn ye.

## Dabeşkirina navçeyê
thumb|Şaristanên Azerbaycana Rojavayê
Du nahiye û yek bajar li navçeya Çaypareyê hene :
### [[Navenda navçeya Çaypare (nahiye)|Navenda navçeya Çaypare]]
:Bajar: Qereziyadîn
* Bestam (gundistan)
* Çûrs (gundistan)
### [[Hacîlar (nahiye)|Hacîlar]]
* Hacîlara başûrî (gundistan)
* Hacîlara bakurî (gundistan)

### Gundên navçeyê
* Lîsteya gundên Çaypareyê

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê
Miyanduaw (navçe)

250px|Miandoab County
thumb|Şaristanên Azerbaycana Rojavayê
**Miyanduaw**yek ji şaristanên parêzgeha Azerbaycana Rojava û Rojhilatê Kurdistanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Miyanduaw ye.
## Dabeşkirina navçeyê
Sê nahiye û ? bajar li navçeya Miyanduawê hene :

### [[Navenda navçeya Miyanduaw (nahiye)|Navenda navçeya Miyanduaw]]

### [[Merhemetabad (nahiye)|Merhemetabad]]

### [[Baroq (nahiye)|Baroq]]
### Gund
* Lîsteya gundên Miyanduawê

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê
Tîkab (navçe)

thumb|Şaristanên Azerbaycana Rojavayê
**Tîkab**, **Tikab**, yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava û Rojhilatê Kurdistanê ye. Navenda vê navçeyê bajarê Tîkab e.
thumb|Nexşeya nîstecihên kurd, azarî, kurd û azarî, Ehlî Heq li navçeya Tîkabê

## Dabeşkirina navçeyê
Du nahiye û yek bajar li navçeya Tîkabê hene :
:Bajar: Tîkab
### [[Navenda navçeya Tîkabê (nahiye)|Navenda navçeya Tîkabê]]

### [[Textê Silêman (nahiye)|Textê Silêman]]
**gund**
* Lîsteya gundên Tîkabê

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê
Avacix

**Avacix** bajarekî li parêzgeh Azerbaycana Rojava ye ku dikeve rojhilatê Kurdistanê ê.

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Qereziyadîn

**Qereziyadîn**, navê yek ji bajarên navçeya Çaypareyê li parêzgeha Azerbaycana Rojavayê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Puldeşt

**Puldeşt**, bajarekî li parêzgeh Azerbaycana Rojava ye ku dikeve rojhilatê Kurdistanê ê.

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Siyah Çişme

**Siyah Çişme** an **Qere Êynî**, bajarê navendî ya şaristana Çaldiran (navçe) e ku girêdayî parêzgeha Azerbaycana Rojava (parêzgeh)e.

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Mergenler

**Mergenler**, bajarekî nahiyeya Qere Qoyona ser bi Şotê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ve ye ku dikeve Rojhilatê Kurdistanê li Îranê.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Kategorî:Gundên Şotê (navçe)
Nellos

**Nellos** an **Nalûs**, bajarekî li parêzgeh Azerbaycana Rojava ye ku dikeve rojhilatê Kurdistanê ê.

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Kategorî:Şino (navçe)
Yolageldî

**Yolageldî**, navê yek ji bajarên Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Kategorî:Gundên Şotê (navçe)
Navenda Şotê (nahiye)

**Navenda Şotê**, navê yek ji nahiyeyên navçeya Şotê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îranê ye.
## Dabeşkirina nahiyeyê
Du bajar û du gundistan li vê nahiyeyê hene;
:Bajar: Şot, Yolageldî
* Gundistana Qereqoyona bakurî
* Yolageldî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şotê (navçe)
Kategorî:Şot (navçe)
Qereqoyona Başûr (gundistan)

**Gundistana Qereqoyona Başûr**, navê yek ji gundistanên li Baxşa Qereqoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îranê ye.

Kategorî:Gundên Şotê (navçe)
Kategorî:Şot (navçe)
Çişme Sera (gundistan)

**Gundistana Çişme sara**, navê yek ji gundistanên li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.

Kategorî:Şot (navçe)
Xelecê Kurd

**Xalacê Kurd**, navê yek ji gundên Yolagaldiyê li nahiyeya navenda Şotê ser bi Şotê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îranê ye.

Kategorî:Gundên Şotê (navçe)
Şêran

**Şêran**, bajarokekî Kobaniyê ye.

## Dîrok
Şêran bi gelek navan dihatiye nasîn:
* Navê wê yê pêşîn  *Hedato* bûye, ew jî tê texmînkirin ku ji navê şahê aşûrî tê *Hedato* yan *Xedato*;
* Navê wê yê kurdî jî Şêran e ku her kesê li wir dimîne bi tenê wî navî lê dike;
* Di kûtika tirkan de jî navê wê *Arslan Taş* e, ku ew jî tê wateya "Şêrê Kevirî";
* Di dîrokê de navekî din jî lê hatiye kirin ew jî *Firazdeq* e.

## Gundên girêdayî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kobaniyê
Tilêjb

**Tilêjb** gundekî Kobaniyê ye, 9 km dûrî bajarê Kobaniyê û bi bajarokê Şêranê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kobanî
Çoklata

thumb|Çoklatayên cuda cuda
thumb|Tovên kakaoyê
**Çoklata**, **çoklêt** an jî **çîkolate** ,şîraniya ku ji nokên kakaoyê tê çêkirin. Çoklataya bi fistix, findix û şîr ve jî he ye.

## Çavkanî

Kategorî:Şîranî
Yaqût

thumb|200x200px|alt=Pagenda birrî
rast|thumb|203x203px
**Yaqût**, **alqût**, **pagend**, an jî **lal** kevrî resen bi xala helînê ya 2050 ° C ye. Elementa kromê li hindirê wî kevirê renga sor dide pagendê.

## Çavkanî

Kategorî:Mîneral
Kötü Kedi Şerafettin

***Kötü Kedi Şerafettin*** () fîlmekî sînemayê ye. Di sala 2016 bi zimanê tirkî di bin derhêneriya Mehmet Kurtuluş û Ayşe Ünal hatiye kişandin.

## Çîroka fîlm

## Lîstikvanên fîlm
* Uğur Yücel - Shero
* Demet Evgar - Taco, Misscat
* Okan Yalabık - Zombie
* Güven Kıraç - Riza
* Gökçe Özyol - Rifki
* Yekta Kopan - Black
* Cezmi Baskın - Semi
* Ayşen Gruda - Hazel
* Ahmet Mümtaz Taylan - Tank

## Çavkanî

 
 
 
 
 
 
 


## Girêdanên derve
* Malpera fermî  
* 

Kategorî:Anîmasyon
Kategorî:Fîlmên tirkî
Kategorî:Fîlmên 2016an
Pereira, Kolombiya

**Pereira** li bajarê Risaralda ya paytexta kolombî ye. Ew di çarçoveyên Andesê de li qada Kafombiya hilberîna Kolombia, li fermî wekî "Axaftina Kafî" tê zanîn. Pereira, li dijî Rest Rest of Coffee Axis, parçeyek Mîrata Cihana Cîhanê ya UNESCO ya ku "Lîneya Çandî ya Kolombia" tê zanîn tê zanîn. Ew bajarokê herî mezin yê li Coffee Axis û bajarokê duyemîn-ê li herêma Paisa, piştî Medellín. Pereira jî parçeyek Navenda Rojhilata Navîn ya Navendî ya Mezin, ku xwedî 709,322 niştecîh hene û ji Pereira û bajarên cîran Dosquebradas û La Virginia de pêk tê

## Girêdanên derve
*
Bucaramanga

**Bucaramanga** paytext û bajarê herî mezin ê navendî ya Santander, Kolombiya.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*
Cali

**Santiago de Cali**, an Cali, paytexta Valle del Cauca ye û li bajarokê herî başûr Kolombiya yê 2005-2020-ê nifûsa 2,319,655 niştecîh dihat ku nirxên nifûsa DANE. Bajar li qada 560.3 km2 (216.3 sq mi mi) bi 120.9 km2 (46.7 sq mi mi) li bajar a bajarî spî dike, Cali di bajêr ya duyem-mezintirîn li welat û sêyemîn sêyem e. Ji ber ku tenê yekem mezin a bajarê Kolombian ku bi gihîştina qezeya Pasîfîkê, Cali navendî ya başûrê welêt û navendî ya bajêr e û aborî ye ku yek ji aboriyên herî zêdebûna mezinbûna Kolombyayê ye. Bajar 25-ê Tebaxê 1536-ê ji hêla akademîsyona spanî Sebastián de Belalcazar ve hate avakirin.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1536an li Amerîkaya Başûr
Hinetîtik

thumb|''Xanthoria elegans''
thumb|''Xanthoria parientina''
**Hinetîtik** (li Stewrê), **hinetîtk** (li herêma Torê), **hinetîşk**, **hinatîşk** (li Dirbêsiyê), **hinetaş**, **hineqîtik** (*Xanthoria sp.*), cureyekî lîken e ku li ser tehtan şên tê. Rengê wê spî û gewr e.

Dema zarok bi destê xwe dixin û hûr dikin weke ku hine pê dabin sor dike lewma hinetîtik (hinetehtik?) gotinê. Wekî din, hinetîtik li nav lingên zarokên biçûk dikin gava wan dipêçin.

## Çavkanî

Kategorî:Lîken
Hêro Mistefa

**Hêro Qadir Mistefa** (navê wê bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Herro Kader Mustafa*; jdb. 1973 li Hewlêr, Başûrê Kurdistanê), dîplomateke amerîkan e ku bi eslê xwe kurd e. Dîroka malbata wê mijara belgefîlma American Herro bû.

Hêro Mistefa pir ziman dipeyve: bi kurdî, îngilîzî, erebî, tirkî, spanî û yewnanî dizane.

## Jiyana wê
thumb|262x262px|2024
Hêro Mistefa li Hewlêrê, li Başûrê Kurdistanê, hatibû cîhanê. Ew di zaroktiya xwe de du sal li wargeheke penaberan de dijiya. Malbata wê di sala 1976an de li DYAyê de pena digeriya. Bavê wê çalakvanekî ramyarî bû ku li dijî rejîma Sedam Huseyn bû. Malbat di sala 1976 de ji hêla Dêra Ziyon ya Lutherî li Minot, Dakota Bakur ve hat pejirandin.

Hero Mistefa di sala 1991 de ji Dibistana Bilind a Minot perwendîşa xwe ya bekeloriyosê kir û di sala 1995an de li Zanîngeha Georgetownê a Dibistana Karûbarê Derve ya Edmund A. Walsh kir û li wir ewlehiya neteweyî û Rojhilata Navîn xwend. Wê jî ji Zanîngeha Princetonê perwendîşa masterê ji bo têkiliyên navneteweyî ya Dibistana Woodrow Wilson wergirt.

## Kariyera wê ya dîplomatîk
Di 2019an de Hêro Qadir Mistefa weke balyoza Amerîkayê li welatê Bulgaristanê ji aliyê serokê amerîkî Donald Trump ve hat destnîşankirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Kurdên Amerîkayê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Sebastián Yatra

**Sebastián Yatra**, navê profesyonel ê **Sebastián Obando Giraldo** ye. Ew di 15ê çileya pêşîna 1994an de li Medellín, Antioquia, Kolombiya hatiye dinyayê. Ew stranvanekî kolombiyayî ye û di sala 2016an de li Amerîkaya Latînî serketî bû, piştî ku wî strana bi navê "Traicionera" tomar kiribû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1994
Kategorî:Kolombiyayî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêj
Şakir Fetah

**Şakir Fetah** an jî **Şakir Fettah** (1914-1988), nivîskarê kurd û damezrênerê kurteçîroka kurdî bû. Wî bi taybetî çîrokên ji bo zarokan weşandine.

## Jiyan
Şakir Fetah sala 1914an li bajarê Silêmaniyê ji dayik bûye, li Silêmanî û Bexdayê û piştre li Libnanê xwendiye, dûre vegeriyaye Bexdayê û koleja dadweriyê li wir xilas kiriye. Piştî xilaskirina xwendinê wek mûçexwerê mîrî hat damezrandin û li gelek cihan wek rêveberê nahiye û qaymeqam û şaredar kar kiriye. Piştî têkçûna pêwendiyên Kurdan û Iraqê di sala 1975an de, hikûmeta Iraqê xweseriyeke kartonî ji bo navçeya xweser a Kurdistanê ragihand. Şakir Fetah li wir pile û paye wergirt û gihîşte pileya cîgirê serokê encûmena yasadanînê, lê ev nebû sedem ku ew dev ji wijdana xwe û Kurdîtiya xwe berde, herwiha diyar bû ew ne bi desthilata Partiya Beisê re bû.

## Berhemên wî
* (1947) Tişk. Bexda.
* (1948) Hawrey minal. Bexda.
* (1958) Afretî kurd. Bexda.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1914
Kategorî:Mirin 1988
Kategorî:Nivîskarên kurd
Cogên zeravê

thumb|200px
thumb|200px|Zerav di kezebê de tê berhemkirin bi cogên zeravê ber bi rûviya donzdetilîk ve tê guhestin.
**Cogên zeravê**, tora cogan e ku şileya zeravê ji kezebê ber bi rûviya donzdetilîkê ve diguhezînê.

Zerav şileyek bi rengê zerokî-keskoyî ye, di kezebê de tê berhemkirin. Rojê bi 0,5- 1 lître zerav ji kezebê tê derdan. Erka bingehîn a zeravê ji boy herisa mekanîk a çewrî ye. pH a şilemeniya zeravê 7,6-8,6 e. Şileya zeravê, ji av, lîncemade, xwêyên kanza, kolesterol, bilirubîn, xwêyên zeravê (bi gelemperî ji kolesterolê tên çêkirin), asîdên zeravê, fosfolîpîd, proteîn, karbohîdrad û elektrolîd an pêk tê. Elektrolîdên nav ava zeravê bi gelemperî ji Cl-, Na+, K+ û îyonên bîkarbonadê pêk tê.

## Pêkhate
thumb|200px|Zerav di nav tora cogên zeravê de diherike.
Zerav bi navbeynakriya tora cogan ji kezebê ber bi donzdetilîkê ve tê guhastin. Pila çepê û pila rastê ya kezebê, zeravê der didin nav coga rastê û çepê ya kezebê. Ev herdu cog digihîjin hevdu, coga nû êdî wekî coga hevbeş a kezebê bi nav dibe. Dirêjiya coga hevbeş a kezebê 3 cm e. Zerav ji kezebê bi riya coga kîsikê ber bi kîsikê zeravê (zerevdank) diherike, zerav di kîsikê zeravê de tê embarkirin. Gava pêdivî bi zerava embarkirî hebe, zerav bi riya heman cogê ber bi donzdetilîkê diherike. Ango coga kîsikê zeravê, li gel tijîkirinê, ji boy valakirina kisikê zeravê jî tê bikaranîn . Aresteya herika nav cogê, ji aliyê hormonên herisê ve tê diyarkirin. Coga kîsikê zeravê tevlê coga hevbeş a kezebê dibe, bi vî awayê coga hevbeş a zeravê çêdibe. Coga hevbeş a zeravê 7,5 cm dirêj e û qalindiya wê bi qasî 6 mîlîmetre ye. Coga hevbeş a zeravê, ji kezeb û kîsikê zeravê, şilemeniya zeravê diguhezîne nav donzdetilîkê. Li hêla gupika gewre ya donzdetilîkê de coga hevbeş a zeravê bi coga pankreasê ve yek dibe û bi hev re dikevin nav rûviya donzdetilîkê .

## Nexweşî
### Kevirên kisikê zeravê
thumb|200px|Kevirên kîsikê zeravê coga kîsikê dixitimîne û êş dide canê mirov.
Hin caran dibe ku di nav kîsikê zeravê de an jî di cogên zeravê de kevir peyda bibin. Heke kolesterola tîr û îyonên kalsiyumê têkilê hev bibin, di nav kîsikê zeravê de çêbûna kevir rû dide. Kevirên zeravê wekî xîçikên hûrik peyda dibin. Hin caran kevir coga kîsikê zeravê dixitimîne, wê gavê herika zeravê an disekînê, an jî pir kêm dibe û dema herika zeravê, êş li canê mirov dikeve. Bi gelemperî kevirên kîsikê zeravê bi niştergeriyê tên derxistin. Hin caran jî, li gel keviran, kîsikê zeravê jî bi niştergeriyê ji laş tê dûrxistin. Zerav di kezebê de tê berhemkirin, loma mirovên bêkîsikê zerav jî dikarin jiyana asayî bijîn, ji ber ku di laşê wan de zerava embarkirî tune ye, divê xurekên kêmrûn bixwin. Nexweşiya kîsikê zeravê di nav jinan de hê pirtir peyda dibe. Di laşê jinan de kevirên kîsika zeravê ji yê mêran du car zêdetir çêdibe .

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Baxcax

**Baxcax**, anku **Baẍcax** (), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

Kategorî:Gundên Çinarê
Bîra Mehmedaxa

**Bîra Mehmedaxa**, **Bîra Mehmed Aẍa** (), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

Kategorî:Gundên Çinarê
Qalecûxa

**Qalecûxa**, **Qelecûxa** (), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

## Mijarên têkildar
* Qelecûx

Kategorî:Gundên Çinarê
Nîvê

**Nîvê**, **Nêwê** (, ), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çinarê
Miştenûr

**Miştenûr**, **kaşê Miştenûr** an jî **girê Miştenûr**, cihê herî bilind li Kobaniyê (Rojavaya Kurdistanê) ye. Li başûrî navenda bajêr dikeve. Ew di dema berxwedaniya Kobaniyê ya li dijî hêzên tunderew de bibû simbola berxwedanê.

## Çavkanî

Kategorî:Kobanî
Şahoz Hesen

**Şahoz Hesen** siyasetmedarekî kurd e û hevserokê PYDê ye. Ew di sala 1977an de li Hesîçeyê (Rojavayê Kurdistanê, Sûrî) hatiye dinyayê.

## Jiyana wî

## Şahoz Hesen û PYD

## Çavkanî

Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Ruža Tomašić

thumb|Ruža Tomašić (2015)

**Ruža Tomašić** siyasetmedarekî Kroatiyayê ye.

Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên xirwat
Sema Peyman

**Sema Peyman** (z. 3ê sibata 1960î li Stembolê, Tirkiye) wênesazeke hîperrealîst a tirk e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Twitter Malpera Sema Peyman

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Wênesazên tirk
Firo

**Firo** cureyekî mast e ku ji şîrê xîç ê çêlek, bizin û mihan çêdikin. Şîrê xîç tevî şîrê normal dikin û dikelînin û bi wî awayî dibe firo.

## Çavkanî

Kategorî:Hilberînên şîremenî
Edith González

**Edith González Fuentes** (jdb. 10ê kanûna pêşîn 1964 li paytexta parêzgeha Nuevo León Monterrey, Meksîk - m. 13ê hezîranê 2019 li bajarê Meksîkoyê) aktrîs û dansereke navdar a Amerîkaya Latînî bû.

Kategorî:Aktrîsên meksîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Jinên meksîkî
Dêre, Çinar

**Dêre** (), mezrikeke Qalecûxanê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

Kategorî:Gundên Çinarê
Feno

**Feno** (), mezrikeke Qerhêtanê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

Kategorî:Gundên Çinarê
Bacwan, Çinar

**Bacwan** (), mezrikeke Şikurliyê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

## Mijarên têkildar
* Bacwana Nû

Kategorî:Gundên Çinarê
Abguyer

**Abguyer** (), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çinarê
Kîsan, Çinar

**Kîsan**, gundê **Kîsanê** (), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çinarê
Kîsan

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Kîsan, Patnos|Kîsan]]**, gundekî ser Patnosê ye.
* **[[Kîsan, Çinar|Kîsan]]**, gundekî ser Çinarê ye.
Herisa kîmyayî

**Herisa kîmyayî**, **herisa enzîmî** (bi îngilîzî:chemical digestion, enzymatic digestion)
thumb|300px|Bi herisa kîmyayî, ji molekulên aloz, molekulên sakar tê bi destxistin.
Xurek di nav xaneyan de, ji boy çêkirina xaneyên nû, enzîm, hormon an jî ji boy destxistina ATP tê bi karanîn, loma pêdiviya xaneyên mirov bi proteîn, enzîm, hormon hwd heye. Di nav xurekan de dibe ku ji van molekulan hebe, lê ev molekulên nav xaneyên mirov ji molekulên nav xaneyên ajal û riwekan cuda ye. Wekî mînak; gava mirov goştê bizinê dixwe, di nav goşt de proteîn jî digire. Lê proteînên bizinê û yên xaneyên mirov ne yek e, loma xane ev proteînan rasterast bi kar nayîne, proteînên goştê bizinê bi herisa kîmyayî tê hilweşandin boy asîdên amînî. Asîdîn amînî yekeya proteîn e. Xaneyên mirov asîdên amînî yên ji goştê bizinê bi kar tînin ji boy çêkirina proteînên xaneyên mirov. Hin curê xurek wisa hûrik in ku ne hewce ye bê heriskirin, rasterast bi hêsanî ji coga herisê derbasî nav xwînê û xaneyan dibe. Wekî mînak; av, xwê, vîtamîn, glukoz, fruktoz, kanza(mîneral) hwd. Xwarinên rojane bi gelemperî ji molekulên aloz pêk tên. Goşt, nan, hêk, hemû cûre rûn, şekirê çayê, şîr, pênir, savar, birinc, maqarnê û hwd molekulên aloz lixwe digirin. Di nav van xurekan de li gel molekulên sakar, molekulên aloz ên wekî proteîn, nîşa, glîkojen, çewrî û asîdên nukleî( ADN, ARN ) heye. Molekulên aloz wekî molekulên gewre (makro molekul) bi nav dibin û ji ber qebareya xwe ya gir, nikarin ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneyê bibin. Molekulên aloz pêşî di coga herisê de bi navbeynkariya enzîman tê hilweşandin boy molekulên sakar(sade), paşê molekulên sakar dikevin nav xaneyan. Dema ji molekula aloz, molekulên sakar tê bi destxistin, Şêweya molekula aloz bi bi awayek fîzîkî û kîmyayî diguhere. Ango molekula aloz û ya sakar ji aliyê pêkhateya kîmyayî û qebareya molekulî de ji hevdu cuda ne. Wekî mînak; nan û maqarnê molekula nîşayê lixwe digirin. Nîşa molekulek aloz e, ji parzûna xaneyê nikare derbasî nav xaneyan bibe, di nav avê de ne tiwawe ye, ango di nav avê de nahele. Herwiha tahma(çêj) nîşayê ne şirîn e. Enzîmên herisê û av nîşayê hildiweşînin boy glukozê. Glukoz yekeya(monomer) nîşayê ye, ango nîşa ji zincîra glukozan pêk tê. Her çiqas ji herisa nîşayê peyda bibe jî, glukoz û nîşa naşîbin hev. Glukoz hûrik e, dikare ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneyê bibe. Tahma glukozê şirîn e û glukoz molekulek tiwawe yê.Hilweşandina molekulên gewre ya bi navbeynkariya enzîman û bi lê zêdekirana avê, wekî **herisa kîmyayî** tê bi navkirin. Herisa kîmyayî hem di nav coga herisê, hem jî di nav xaneyan laş de rû dide. Di coga herisê mirov de di dev, gede û rûviya zirav de bi derdana enzîman, xurek bi herisa kîmayayî tê têkşikestin. Ji boy herisa kîmyayî, divê şert û mercên hawirdor a heriskirin rû dide, guncav be. Ji boy heriskirinê, divê enzîma guncav, pH a guncav, germahiya guncav û bi têra xwe av hebe. Piraniya xurekên herisbûyî di rûviya zirav de ji aliyê memîleyên li ser rûyê rûviya zirav ve tê mijandin.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Semendê Siyabendov

**Semendê Elî Siyabendov** (bi rûsî: Саманд Алиевич Сиабандов, *Samand Aliyjevich Siabandov*, jdb. 20ê sermaweza 1909an li Oblasta Qersê - m. 14ê sermaweza 1989an li Rewanê, Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê ), leşkerê Artêşa Sor, nivîskar, asûdar û ramyarekî Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst ku bi eslê xwe kurdê êzidî bû. Ew ji bo şerê li dijê Almanyaya Nazî sernavê leşkerîyê Lehengê Yekîtiya Sovyetê wergirt.

## Xelatên wergirtî
* Lehengê Yekîtiya Sovyetê ( bi Nîşana Leninê û Xelata Stêrka Zêrîn bi hêjmara 5980 ,24'ê adara 1945) ji bo Xurtanîya nimûne di têkoşîna hemberê dagirkerên Nazîyê û ji bo mêrxasî û lehengî
* Nîşana Leninê ( 24'ê adara 1945)
* Nîşana Ala Sor,2 cara ( 1'ê gelaweja 1943, 27'ê tîrmeha 1944)
* Nîşana Şerê Welatparêziyê,pola yekemîn, 2 cara ,( 19'ê reşemiya 1945, 6 'ê avrêla 1985) û pola duyemîn (30' ê sermaweza 1943)
* Nîşana Stêrka Sor ( 9'ê tîrmeha 1942)
* Nîşana Rozetî ya Rûmetê , 2 cara
* Nîşana wêrekîyê (ya Yekîtiya Sovyetê), 22'ê berfanbara 1942

## Berhemên wî
* Ferhenga ermenî-kurdî (1957)
* Siyabend û Xecê (1959)
* Jiyana bextewar (1966)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1909
Kategorî:Kesên ji Qersê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Lehengên Yekîtiya Sovyetê
Kategorî:Mirin 1989
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Şilkêne

thumb|Şilkêne
**Şilkêne** cûreyek nanê kurdî ye. Ew nanê xwemalî kû di devera Baban û Erdelan û Kirmaşan de ji Silêmanî re heta Sine pirr bi nav û deng e.

## Çavkanî
* Anadol Agency: Bazara nanê kurdî li Silêmaniyê germ e
* ھەژار، ھەنبانە بۆرینە، تاران، چاپەمەنیی سرووش، ل ١٥٣، ١٣٨٨، ISBN 978-964-376-516-3

## Mijarên têkildar
* Şilikî
* Nanê tîr

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Mizgefta Seyide Zeyneb, Hesîçe

**Mizgefta Seyde Zeyneb** (bi erebî: مسجد السيدة زينب) mizgefteke taxa Kelasê ya Hesîçeyê (Rojavayê Kurdistanê) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Hesîçe
Kategorî:Mizgeft
Sandro Blümel

**Sandro Blümel** ( jdb. 25'ê kewçêra 1990an li Berlînê , Almanya ) dûblajvanekî alman e ku li welatên alamanîaxêv bi rola xwe ya dûblajvanî di rêzefîlmê Dragon Ball Z de navdar bû.

## Rolên dûblajvanî

### Fîlm

* E.T. the Extra-Terrestrial (Nûçêkirin): Henry Thomas di rola *Elliot* de.
* John Q. (fîlm): Daniel E. Smith di rola *Mike Archibald* de

### Rêzefîlm

* Blue Dragon: Shu
* Der kleine Eisbär: Pieps
* Digimon Adventure 02: Ken ( Zarok)
* Dragonball Z: Son-Gohan (Zarok)
* Digimon Frontier: Kōji Minamoto/ Lobomon/ KendoGarurumon/BeoWolfmon/MagnaGarururmon/Susanoomon
* Dragon Ball Super: Cabba
* Family Law: Rupie Holt
* The Tribe: Sammy
* Desperate Housewives: Preston Scavo



## Girêdanên derve


Kategorî:Jidayikbûn 1990
Kategorî:Mêrên alman
Elborz (parêzgeh)

**Parêzgeha Elborz** yek ji 31 parêzgehên Îranê ye ku dikeve navend wê welatê.

Navenda wê bajarê Kerec ê.

## Dabeşkirina parêzgehê
# Kerec (navçe)
# Savûcbulax (navçe)
# Nezerabad (navçe)
# Taleqan (navçe)
# Eştehard (navçe)
# Ferdîs (navçe)

## Çavkanî
Ebas Celîliyan

**Ebbas Celîliyan** an jî **Ako** (b. 1972 li Arûnîawa - ) nivîskar, ferhengnivîs, lêkolîner û zimannasekî kurd e ku ji mijara zimanê kurdî û folklora Rojhilata Kurdistanê wekû Kirmaşan, Îlam û herwiha kurdên lek kar dike. Ew zortir ji bo Ferhenga Başûr hatiye naskirîn, ku ferhengeke mezin e ku şiroveya peyvên wê bi zimanê Kurdiya Başûrî û farisî ye, û heta niha çirtirîn ferhengekî Kurdiya Başûrî tê bi ejmartin. Ako Celîliyan yekemîn romana Kurdiya Başûrî bi nava Agir Malüç nivîsandiye.

## Berhem
* *Tarîkxane: Nasnameyekî Nwê bo Mêjûyekî Kon*, Taran: Dastan, 2011.
* *[[Rengame]]* (Kome çîrok), Taran: Şola, 2006.
* *Zeřîne û Sîmîne* (Pendên Kurdî), Taran: Şola, 2006.
* *[[Ferhenga Başûr]]* (Kurdî-Kurdî-Farisî), Taran: Pursiman, 2006.
* *[[Agir Malüç]]* (Novêl), Arûnîawa, 2009.
* *[[Kurdîka]]* (Ferhenga Kurdî), Kirmaşan: Dîbaçe, 2015.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kesên sedsala 21ê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Kategorî:Zimannasên kurd
Kamyaran (navçe)

**Kamyaran** yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Kamyaran ye.

## Herêmên şaristana Merîwan

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)
Babareşanî

**Babarşanî**, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.

## Çavkanî
Esedabad (navçe)

**Şaristana Ased Abad** an jî **Sedawa** yek ji navçeyên Parêzgeha Hemedanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê.Navenda vê navçeyê bajarê Ased Abadye.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Hemedanê
Zanîngeha Helebê

**Zanîngeha Helebê** duyem zanîngeha Sûriyê ye piştî Zanîngeha Şamê. Zanîngeha Helebê li ser asta welatên navçeyê, nexasim dewletên erebî, wek dezgeheke zanistî ya dêrîn û navdar tê qebûlkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1958an li Sûriyê
Kategorî:Pirtûkxaneyên li Sûriyê
Kategorî:Zanîngehên Suriyê
Lîstikên havînî yên olîmpiyadê 2020

**Lîstikên havînî yên olîmpiyadê 2020** (bi japonî: 2020年東京オリンピック, *2020-Nen Tōkyō orinpikku*), lîstikên olîmpiyadê yên ku ji 24ê tîrmehê heta 9ê tebaxa 2021ê li Tokyo, Japonê pêk hatin. 

Lîstik di destpêkê de diviyabûn ku ji 24ê tîrmehê heta 8ê tebaxa 2020an werin amadekirin, lê ji ber nexweşiya Koronayê heta 2021ê hatine guhertin.

Kategorî:Lîstikên Olîmpiyadê
Weqfa Mezopotamyayê

**Weqfa Mezopotamyayê**, weqfeke perwerde, zanist, huner, çand û tenduristiyê ye ku di 2013an de li Amedê (Bakurê Kurdistanê) hate sazkirin.

## Armanca bingehîn a Weqfa Mezopotamyayê
Armanca bingehîn a Weqfê ew e ku bibe saziyeka ku gelên Mezopotamyayê di zimanên xwe yên zikmakî perwerdeyê bikin, lêkolînên li ser çand, ziman û civaka xwe bikin. Weqfa Mezopotamyayê dixwaze zanîngeheke pirzimanî jî ava bike.

## Xebatên Weqfa Mezopotamyayê
* Rêbera Rastnivîsînê, xebateke kesên pispor ên ku di xebata termînolojiya rêziman û standardkirina kurdiya kurmancî de cih girtine ye. Di 2019an de pirtûka bi navê "Rêbera Rastnivîsînê" derket. Pirtûk ji aliyê Komxebata Kurmancîyê (Komxebata Kurdiya Kurmancî, Komxebata Kurmancî) ve hate amadekirin.
* Folklorame, kovareke folklora kurdî ye ku hejmara pêşîn (Adar-Gulan) di 2019an de derket.
* Ferhenga Rastnivîsînê, xebata amadekirina ferhengeke rastnivîsînê ye ku di 2019an de ji aliyê Komxebata Kurmancîyê ve hate destpêkirin. Dibêjin ku ferheng ji 20-25 hezar peyvan pêk dihê û peyv heta nuha (2019) ji 70 deveran hatine komkirin, ji Efrînê heta Xorasanê.

## Mijarên têkildar
* Saziya Zimanê Kurdî

## Çavkanî

Kategorî:Saziyên kurdî
Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî
Kategorî:Weqf
Komxebata Kurmancîyê

**Komxebata Kurmancîyê** (Komxebata Kurdiya Kurmancî, Komxebata Kurmancî) komxebateke Weqfa Mezopotamyayê ye ku ji kesên pispor û zimannasên kurd pêk dihê yên ku di xebata rêziman û zimannasiyê de ne. Pirtûka pêşîn a Komxebata Kurmancîyê Rêbera Rastnivîsînê ye ku di sala 2019an de derket. Rêbera Rastnivîsînê pêşniyara Komxebatê bo standardkirina kurdiya kurmancî ye.

## Mijarên têkildar
* Komxebata Kurmancîyê
* Rêbera Rastnivîsînê (2019)
* Rêbera Rastnivîsînê (2012)
* Konferansa Zanistî ya Zimanê Kurdî (2011-2012)
* Wîkîpediya Kurdî (2004-)
* Bingehên Rastnivîsandina Kurdiyê (kirmancî)} (1997)
* Semînera Kurmancî (1987-2020)
* Hawar (1932-1943)

## Çavkanî

Kategorî:Konferansên Zimanê Kurdî
Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî
Kategorî:Zimannasên kurd
Rêbera Rastnivîsînê (pirtûk)

**Rêbera Rastnivîsînê** pirtûka pêşîn a Komxebata Kurmancîyê ya Weqfa Mezopotamyayê (Amed, Bakurê Kurdistanê) ye. Rêbera Rastnivîsînê di sala 2019an de derket û pêşniyara Weqfa Mezopoyamyayê ya standardkirina kurdiya kurmancî bi latînî ye.

## Amadekarên projeya Rêberê
* Bahîz Omer Ehmed
* Bahoz Baran
* Behrûz Şucaî
* Deham Evdilfetah
* Dilawer Zeraq
* Dilbirîn Evdila
* Evdilwehab Xalid Mûsa
* Malmîsanij
* Mahmûd Lewendî
* Mehdî Caferzade
* Mihemed Teqewî
* Mistefa Aydogan
* Mîkaîl Bilbil
* Newzad Hirorî
* Samî Tan
* Şoreşvan Adil
* Zana Farqînî
* Zulkuf Ergun

## Çavkanî

## Mijarên têkildar
* Komxebata Kurmancîyê
* Rêbera Rastnivîsînê (2019)
* Rêbera Rastnivîsînê (2012)
* Konferansa Zanistî ya Zimanê Kurdî (2011-2012)
* Wîkîpediya Kurdî (2004-)
* Bingehên Rastnivîsandina Kurdiyê (kirmancî)} (1997)
* Semînera Kurmancî (1987-2020)
* Hawar (1932-1943)

## Girêdanên derve
*  Çapa yekê ya Rêbera Rastnivîsînê, 2018
*  http://www.rojnameyakurdistan.com/ku/makale/Çend_başî_û_şaşiyên_Rêbera_Rastnivîsînê_Komxebata_Kurmancîyê 
*  http://www.rupelanu.com/hizrek-li-ser-pirtuka-rebera-rastnivisine-ya-komxebata-kurmanciye-4974h.htm

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî
Girtî (pirtûk)

***Girtî***, pirtûkek wêjeyî ya Firat Cewerî ye ku çapa wê ya yekem di 1986ê de li Stokholmê ji Weşanên Nûdemê hatiye weşandin.

Pirtûk ji çardeh çîrokan pêk hatiye: Lawikê Nexweş, Çîroka Muxtêr, Hemîdo û Avûkat, Diya Miho, Xewna Nebixêr, Girtî, Kurmê Darê Ji Darê ye, Bîsîklet, Boyaxkerê Solan, Ciwangeyê Temo, Kevoka Dîlan, Barkêşên Biçûk, Cigarefiroş, Serhildana Zarokan.

Hemû çîrok di salên '80an de hatine nivîsîn û di kovarên cûr bi cûr hatine weşandin. Mijarên çîrokan li ser rewşa zarokên kurdan, rewşa welêt, tirs û zilma leşkeran in.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Wêjeya kurdî
Şikoyê Hesen

**Şikoyê Hesen** (jdb. 1928-m. 1975) **Mîrê helbesta kurdî**, Helbestvanê nenas heta roja îro, xwediyê helbesta **"Zimanê Kurdî**" , û ji aliyê gelek hunermendan hatiye xwendin  li gundê Camûşvana Biçûk navbera Gundê Sîpan ê û Gundê Elegezê yan Alagyaz, yê navçeya Axbaranê ya Ermenistan ê di sala 1928an de di malbateka êzidî de ji dayik bû

## Binemala wî
Mala bavê Şiko di eslê xwe de ji gundê navçeya kars ê ye,Hesen di 17ê hizêrana,1928 de li vî gundê çêbû. Gava 5 salî bû, bavê wî Axmed nexweş ket û 25 salî bû. Piştî mirina bavê wî, mamê wî Sofî ew xwedî dike

## Xwendina û destpêka nivînsandina xwe

li gor pirtûka “**Dîroka Edebîyata Kurdî**” ya Maruf Khaznadar ,Qonaxa navendî di xwendegeha Elegeza Kurdan pêk aniye,Bi temam kirina xwendina navendî re, di sala 1948an de di Zanîngeha Êrîvanê Beşê Rojhilatnasiyê de bûye xwendekar, di sala 1953an de bawernameya wê dezgeha zanistiyê wergirtiye,Di sala 1965an de xwendina bilind temam dike
Şiko di sala 1954an de li gundê Begnarê yê navçeya Gagirayê (Ebxazya Gurcistan ê) bûye mamosteyê xwendegeha wî gundî, dersê ziman û edeba êrmenkî gotiye heta sala 1957an di wî karî de maye
Li akademiya zanistî ya Peterburgê li enstîtûya rojhilatnasî di beşê Kurdnasiyê de tê bi cih kirin,Di nîvê salên şêstî yên sedsala 20an de ji aliyê desthilata Bexdayê ve dihat bombebaran kirin, Şorişe îlona 1961ê di şer de bû Rojnameyên Ewropayê nûçeyên wêrankirina Kurdistanê diweşandin, piraniya sernivîsên rojnameyan bi navê **“Kurdistan Dişewite**” bû,di sala 1965an de Şiko ev helbesta li bajarê Yerevan ê nivîsandiye û hestên helbestvanekî li hemberê erdê xwe,warê bav û bapîrên xwe raber dike
Sala 1973 dibe Endamê Yekîtiya Nivîskarên Gurcistanê

## Berhem û helbest
Xeyala nivîsandinê li ba Şiko di serdema xwendekariya wî de pêşkevtî bû. Hinek helbest di rojnameya Zanîngeha Êrîvanê de hatine weşandin. Her wiha helbestên Şiko di Rojnameya Rya Teze cîhekî sereke digirtin. Piştre helbestên wî yên hatine weşandin û helbestên nû di dîwana wî ya taybetî de hatine weşandin, ji van komek helbest bi navê “Qalçîçek” (1961), “Tembûra Kurda” (1965) û “Meremê Dilê Kurd” (1970) weşandine. Beşek ji van berheman bi zimanê rûsî, gurcî û ermenî li St. Petersburgê, Tiflîsê û Êrîvanê hatine weşandin

**"Payîz û Ba**'' komek e ji helbestên bijartî yên Şiko hate çapkirin sala 2008 an.

Berhemên Şiko : “Qalçîçek” (1961), “Tembûra Kurda” (1965) û “Meremê Dilê Kurd” (1970), Perwaza Weten 1977

çend helbestên Şiko 

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Helbesta zimanê Kurdî
* Strana zimanê Kurdî bi dengê Aram Tîgran
* Maruf Xeznedar -Wikipedia
* helbestên bijartî yên Şiko 
* çend helbestên Şiko
Hildan

**Hildan Mihemed Elî** (jdb. 26 sibat 1996, Dihok, Başûrê Kurdistanê) stranbêjekî muzîka POPaya kurdî ye.

## Jînenîgarî
Ji akinciyên bajarê Dihokê ye. Di sala 1993an de, destpêka xwandina wî ya seretayî ye. Di sala 1999an de jî li Xwandingeha Bizav her li bajarê Dihokê dest bi xwendina navin dike.

## Dîskografî
### Tomarên stûdyoyê
* *Canê* · 2019
* *Evina* *Rast* · 2019
* *Roj Bun* · 2017
* *Yara Min* · 201
* *Xuzi* · 2016
* *Viyana Cend Sala* · 2020
* *Le Le Dine* · 2019
* *De Pekvajin* · 2017
* *Ez Hejarim* · 2014
* *Takey* · 2019
* *Nekî Nekî* . 2020
* *Bomin Were* . 2020

## Fîlmografî
### Klîb
* *Oy Yarê* • 2016
* *Yara Min* • 2019
* *De Bekvejin* • 2017
* *Canê* • 2019
* *Xuzî* • 2018

## Çavkanî

Kategorî:Stranbêjên kurd
Aseton

thumb|Aseton
thumb|Aseton
**Aseton**, an **propanon**, bi formula (CH3) 2CO re pêkhateyeke organîk e. Ketona herî hêsan û piçûk e. Ew bi bêhnek tûj a teybetmendî rengek bê reng, pir hilû û şewitandî ye.

Di sala 2010an de li seranserê cîhanê li dor 6,7 milyon ton, bi taybetî ji bo wekî *solvent* û hilberîna metîl metakrîlat û bîsfenol A hate bikar anîn. Bikaranînên acetonê yên navdar ên navmalîn wekî melzemeya çalak a di rakirina lakêşeyê nail de ye û wekî boyaxê jî teniktir e. Li Dewletên Yekbûyî statûya wê ya volatîl organîk (VOC) heye.
 
Aseton di laşê mirov de bi pêvajoyên metabolîzma normal tê hilberandin û avêtin. Bi gelemperî di xwîn û mîzê de heye. Kesên bi nexweşîya şekir wê di mîqdarên mezin de hilberînin. Testên jehra jehrî yên hilberandinê nîşan didin ku potansiyela wê ya kêm heye ku bibe sedema pirsgirêkên hilberînê. Parêzên ketogjenîk ên ku di xwînê de laşên keton (aseton, asîda β-hîdroksîbutirîk û asîda asetoasetîk) zêde dikin têne bikar anîn da ku li hember êrişên epîleptîk ên pitikan û zarokên ku bi êşa agirîn a agirîn êş dikişînin bikar bînin.

## Çavkanî

Kategorî:Kîmya
Alita: Battle Angel

**Alita: Battle Angel** (*Alita: Firîşteya şerî*) fîlmek aksiyona şewaza sîberpunk (cyberpunk) a amerîkî ye ku ji hêla Robert Rodriguez ve hatiye deranîn û bi hevkariya James Cameron hatiye pêkanîn. Ew guhertoyek fîlmî ya mangaya *Gunnm* (bi îngilîzî *Battle Angel Alita)* ji hêla Yukito Kishiro ve ye; karaktera sernav a navdar ji hêla Rosa Salazar ve bi girtina tevgerê ve tê rolkirin. Fîlm di 14ê reşemiya 2019an de di sînemayên amerîkî û almanîaxêv de hat.

## Naveroka fîlmê
Di sala 2563an de, nêzîkî 300 sal piştî "şerê mezin", pergalên civakî yên li ser rûyê erdê xirab bûne. Ji diwanzdeh bajarên esman ên dewlemend, tenê yek, Zalem, ma ye. Iron City, ku di navenda wê de zibilgeha Zalem peyda ye, ji mirovên ji çar aliyên cîhanê re bûye sitargeh.

Di lêgerîna wî ya ji bo teknolojiya sîborgan, zanyar Doktor Dyson Ido li wir bedena jorîn a sîborgekî jinane dibîne. Ew laşê wê bi laşekî makîneyê re tevhev çê dike. Laşê wê ji parçeyên makîneyê pêk tê ji xeynî mêjiyê wê mirovan. Dr. Ido ji bo wê keçê dibe bavek manewî. Li ser hişyarbûnê, ew keç nayê bîra xwe ku ew ji ku derê bû an ji ku derê hat. Dr. Ido keç re nav dide "Alita" wekî keça xwe ya mirî, ku ji bo wî bi eslê xwe bedena wê sîborgê çê kiribû. Alita hewl dide ku jiyana xwe ya kevn bi bîr bîne da ku mebesta xwe fêr bibe.

Li Iron Cityê Alita, xurdevanê ciwan Hugo nas dike ku xeyal dike ku here bajarê dewlemend a bihuştê Zalem. Hugo wî fêrî werzişê ya "Motorball" dike, li ku sîborgan heta mirinê şer dikin.

Alita vedibîn e ku Ido nêçîvanekî serî yê fermî bi karûbarên polîs re, "Hunter-Warrior" e, dema ku ew yek şev şopandin wî dike û ewna bi sê kujerên Cyborgê re rêve dibin ku ji hêla Grewishka ve têne rêve kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên honaka zanistî
Kategorî:Fîlmên 2019an
Henry Justice Ford

thumb|Henry Justice Ford
**Henry Justice Ford** (1860–1941) wênesaz  û xêzkarê îngilîzî ku pêşkeftî û serfiraz bû û ji 1886 heta dawiya salên 1920an çalak bû. Carinan wekî H. J. Ford an Henry J. Ford tête zanîn, gava ku wî gelek nîgarên spehî ji bo Pirtûka Periyan ya Andrew Lang peyda kir, ku aşopê nifşek ji zarokên Îngilîz girtin û di 1880î û 1890î de li seranserê cîhanê hatin firotin.



## Salên destpêkê
Piştî perwerdehiya li Dibistana Repton ê û Koleja Clare ê li Cambridge ê - li ku ew di sala 1882 de pola yekem di triposên klasîk wergirt - Ford vegeriya Londonê da ku li dibistana Slade ya Fine Art û piştre, li Dibistana Hunerê ya Bushey ê , di bin birêveberiya Hubert von Herkomer ê  ku bi eslê xwe alman bû, xwend.

## Kariyer
[thumb|150px|[The Princess Imprisoned in the Summerhouse li gorî Andrew Lang's *[[The Green Fairy Book]]*]]
Di sala 1892an de, Ford li  pêşangehên Akademiya Keyani ya Hunerê de bi pêşandana mijarên dîrokî û şiryaran dest pê kir li .Lêbelê ew ji bo xêzkariyên pirtûkên mîna Arab Nights Entertainments (Longmans 1898), Kenilworth (TC & EC Jack 1900) û A School History of England ji hêla C.R.L Fletcher û Rudyard Kipling (Clarendon Press 1911) ku Ford re him dahat him jî navdarî  anî. 
 
## Malbat
Dêûbavên wî Katherine Mary Justice û William Augustus Ford bûn;  bapîrê wî yê bavinî George Samuel Ford bû, ku baştirîn discounterekî navdar bû. Bavê wî, (ku parêzer bû ) û piraniya malbata wî krîketvan bûn. Bavê wî li ser vê mijarê gelek gotar û pirtûk nivîsand û birayê Ford, Francis Ford (1866-1940) ji bo Înglistanê di rêzeka Ashes de li Awistralya de lîst.

Bi temenê 61-an de, Ford hevalên xwe şaş kir ku bi jinek 35 salî piçûk re zewicî. Ew Emily Amelia Hoff (bi paşnavê zayînê Rose), jinebî bû ku mêrê wê yê yekem di şerê Neuve Chapelle de di Adarê sala 1915-an de hate kuştin. Piştî zewacê di Office of Register Kensington di Sibat 1921 de, Henry û Emily Ford li Bedford Gardens, Kensington bicîh bûn. çend salan û, di sala 1927 de, zarok  June Mary Magdelene Ford manewî kirin.Modela rûniintî ya di wêneya Henry Justice Ford 'Remeber Happier Times' de, ku niha di berhevoka Galeriya Huner a Russell-Cotes de, Bournemouth, bi jina Ford re, Emily, rengek xurt heye.

## Hobî
Hezkirina wî ya lîstikê hişt ku Henry Justice Ford ji lîstika lîstikvanê JM Barrie ya Allahakbarrie Cricket Club-ê bi rêkûpêk kriket bilîze. Ev jî di encamê de sedem ku Ford nexşeya naskirî ya Baxçeyên Kensington li J. M. Barrie 'The Little White Bird " peyda kir. Ew jî ji bo karakterê Peter Pan dema ku şanonameya Barrie di sala 1904an de cara yekem  li West End hat pêşandan . Berjewendîyên berbiçav ên Ford wî ji hêla gelek kesayetiyên navdar ên wê demê ve têkilî û hevaltî derxist, her wiha  nivîskarên PG Wodehouse, Sir Arthur Conan Doyle û AEW Mason.



## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1860
Kategorî:Mirin 1941
Behar (navçe)

thumb|Şaristanên parêzgeha Hemedanê
**Şaristana Behar** yek ji navçeyên Parêzgeha Hemedanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê.Navenda vê navçeyê bajarê Behar ye.

## Herêmên şaristana Beharê
* Herêma Navendî ya Şaristana Beharê
** Navendên bajarî: Behar
* Herêma Lalecîn
** Navendên bajarî: Lalecîn
* Herêma Selehabad
** Navendên bajarî: Selehabad

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Hemedanê
Hemedan (navçe)

thumb|Şaristanên parêzgeha Hemedanê
**Şaristana Hemedan** yek ji navçeyên Parêzgeha Hemedanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Hemedan ye.

## Herêmên şaristana Hemedanê
* Herêma Navendî ya Şaristana Hemedanê
** Navendên bajarî : Cureqan, Meryanec, Hemedan
* Herêma Şera
** Navendên bajarî: Qehawend

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Hemedanê
Ased Abad

**Ased Abad** navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.

## Çavkanî

Kategorî:Hemedan (parêzgeh)
Giyan

**Giyan** bajarekî li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Hemedanê