open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peymangeha Federal a Teknolojiyê ya Minas Geraisê

**Peymangeha Federal a Teknolojiyê ya Minas Geraisê** (bi portûgalî: *Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais*) yek ji zanîngehên dewletê ya Belo Horizonteya Brezîlê ye.

Zanîngeh di sala 1910an de hat damezirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais

Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê
Peymangeha Federal a Teknolojiyê ya Celso Suckow da Fonseca

**Peymangeha Federal a Teknolojiyê ya Celso Suckow da Fonseca** (bi portûgalî: *Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca*) zanîngeheke ji zanîngehên dewletê yên Rio de Janeiroya Brezîlê ye.

Di sala 1917an de hat damezirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca 

Kategorî:Zanîngehên li  Brezîlê
Zanîngeha Federal a Bahiayê

**Zanîngeha Federal a Bahiayê** (bi portûgalî: *Universidade Federal da Bahia*) zanîngeha dewletê ya Salvadora Brezîlê ye. Zanîngeh di sala 1946an de hat damezirandin.

## Binêre herwiha
* Brezîl

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Universidade Federal da Bahia 

Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê
Alken

**Alken** (berê bi şêwazeke din *olefîn*) hevgirtiyên organîk ên ku di binyata xwe de herî kêm du cotbaqe karbon-karbon (c=c ) dihewînin. Ji ber ku di binyata alkenan de cotek baqê bi hîdrojenê re baq çêbikin dikevine kategoriya hevgirtiyên netêr. Di rewşa ku di binyata alkenan de tenê yek cot baqê karbon-karbon peyda bibê rêzên homolog pêk tînin an jî çêdibin. Formûla rêzên homolog bi şêweya CnH2n ye. Li vir mercik heye; divê “n” herî kêm dido (2) bin. Li jêr ligel şêweyên alkenên herî hêsan eten bi navê belave etîlen ên ku bi modelkirinên cur bi cur hatine xêzkirin şêweyên nivisandinê şêweyên cur bi cur ên alkena jî hene.


File:Ethenv2.svg|Modela binyata alkena herî hêsan: eten.
File:Eten.svg|Şêweya rastnivisê yeke cihêreng a modela binyata eten.
File:Eten Top çubuk Modeli.png|Modela Ete a Gog-Şîv. Li vir ên ku **Şîn** hatine nîşandan atomên hîdrojenê ne, ên ku **gewr** hatine nîşandan jî atomên Karbonê ne.
File:Eten Uzay Dolgu Modelä-1.png|Modela etan a feza-puwaz. Ên ku şîn**şînin** atomên hîdrojenê ne ên ku **gewr** in atomên karbonê ne.
File:Alken mit Alkireste.svg|Li vir başên ku bi tîpa **R ** hatine nîşandan başên organîk in.
File:Alken mit Metil.svg|Li vir başên kû bi **Me ** hatine nîşandan rewşa kinkirina metîlane (CH3)


## Pirtûk
Harold Hart (Autor), Leslie E. Craine (Autor), David J. Hart (Autor), Christopher M. Hadad (Autor); Nicole Kindler (Übersetzer): Organische Chemie, 3. Auflage, Wiley-VCH, Weinheim 2007, ISBN 978-3-527-31801-8, S.85

Kategorî:Hevgirtiyên organîk
Kategorî:Hîdrokarbon
Nasname

[thumb|Nasnameyeke [Awistiryayê]]
**Nasname**, ew e ku dide nîşandin ku mirov hemwelatiyê welatekî ye û di derbarê mirov de zanînên mirov têde cih digirin. Bi wê yekê re, weke karetekê ya. Lê di sedsale me de bi elektronîkî jî hatina pêşxistin. Bi vê yekê, nasnameyên elektronîkî jî hatine pêşxistin. Di hundirê wan de çîpeke elektronîkî bi cih dikin û ew çîp, hemû zanînên mirov di xwe de diparêzê. Her wusa, dema ku mirov dervî welat jî be, ew çîp, dikare sinyalê bide şandin ku mirov dervî welat e.

## Zanîn û zanebûnên der barê de

Di nasnameyê de, pêşî nav, paşnav, ol, hijmar û hwd tên nivîsandin. Mîkroçîpa ku têde hatî bicihkirin jî, di wê de hemû zanîn di derbarê de tên bicih kirin. Di derbarê, zanîn fizîkî, rêçtilî û hwd, hemû tişt di wê de tê bicihkirin. Ji kîjan herêmê ye û ji kîjan olê ya ew jî têde tên nivîsîn. Nasname, bi hemû rewşên xwe yên ku bi wê re, tenê weke belgeyeke (binatereke) neteweyî ye. Tenê di hundirê welêt de dibuhure.

## Pasport
thumb|Pasporteke Îraqê ya bi erebî û bi kurdî
Pasport, piştî şerê cîhanî yê yekem, di jiyane mirov de bicih dibin. Pasport, herî zêde ne tenê weke binetareke weke nasname ye. Ji wê zêdetir, pasport weke nasnema navneteweyî ya. Bi wê dikarê rêwîtîyê nav welatan were kirin. Pasport jî, weke nasnameyê, xwediyê heman awayê, hemû zanîn ku di nasnameyê de bicih in, di wê de jî tên bicih kirin. Ew jî, bi mîkroçîp e.

## Nasnameyên ''kart''

Weke kart nasname, di jiyane mirov de, bi pêşketina teknolojiyê re bicih bû. Bi wê re bi çîpên di hundirê wê de, xwediyê hemû zanîna mirov e. Bi wê re jî, kart bi rengê xwe jî zêlde bûn. Gelek awayê wê derketin li holê. Karta bankê, karta nasname, û hwd, weke van awayê wê gelek cûre û awayên wê di jiyanê de zêde bûn. Weke ku çawa, nasname ji welatekî heta welatê din guharîn li gorî welatan di wan de heya, bi heman rengê di kartan de jî cudabûn û cihêrengiya wan heye. Kart jî û nasname jî, yên hemû welatan ne tijbihina hevdû.

## Çavkanî

Kategorî:Agahîyên mirov ên keseyetî
Kategorî:Binaterên keseyetî
Kategorî:Binaterên Navnetewî ên rêwîtîyê
Kategorî:Binaterên Netewî
Kategorî:Nasnema
Nûpelda (kovar)

Kovara ***Nûpelda***, ji sala 2009'an û vir ve bi zimanê kurdî weşana xwe dike. Li bajarê Wanê tê amade kirin. Sê mehê carekî dertê. Kovareke çandî û hunerî ye.
Diruşme ya wê « *bêndera çand û hunerê* » ye. Bi nivîsên wêjeyî, dîrokî, çandî û dînî ve naverokeke wê ya dewlemend heye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* www.nupelda.net 
* 

Kategorî:Kovarên kurdî
Tolhildan (kom)

**Tolhildan** yekemîn koma hip-hopê ye ku cara ewil hip-hopa *[[underground]]* a nêzikî rapa DYA'yê dike. Kom ji çar ciwanên kurd pêk tê: Afo, DJ Mo Mat, Ramin û Zimanbaz.

## Endamên komê
Zimanbaz yek ji damezirênerên koma Tolhildan e: ew bi xwe kurdê Dîlokê (Eyntabê) ye û di sala 95an de rastî çanda Hip-hopê hatiye. Ji xeynî wî, kom ji Afo (rihayî), Ramin (urmiyeyî) û DJ Mo Mat (duhokî) pêk tê.

Zimanbaz û Afo bi rêya înternetê li hev rast hatin û piştrev Ramin tevli komê bû. Afo û Ramin wek Zimanbaz solîstên komê ne. DJ Mo Mat beatên (muzîk ên bingehîn ên) Rap ê çêdike. Her endam bi taybetiyên xwe yên balkêş rengeke cûda dide komê.

## Navê komê
Afo pêşniyar kiribû ku bila navê komê bibe Tolhildan. Ev nav xweş li muzîk û tarza wan tê: Li hemberî Rap ê klasîk kom giraniyê dide Hip-hopa/Rapa Underground ("Hip-hopa Binxet"). Ev beş bi israr xwe ji Hip-hopa klasîk vediqetîne û wek rûyê reş û tarî yê muzîka rapê tê nasîn.“

Ji bo endamên komê, navê Tolhildan xwediyê wateyeke mezin e, ji ber ku cend sed sal in gelê Kurd di bin zext û zordariyê de ye. Navê Tolhildan lewra tê maneya berpêyî û protestoyê li hemberî sîstemên dagirker.“

## Yekemîn klîba koma Tolhildan: Dem Hat
Yekemîn klîba komê, hêrs û qehra li dijî sîstema înkarkirinê dike mijar. „Navê yekemîn klîba me Dem Hat e û di meha kanûna paşîn de hat kişandin. Me ev klîp bi timî bi îmkanên xwe kişandiye.“ Klîba Dem Hat ji aliyê teknîkê ve xwediyê qalîteyeke gelek bilind e û bi naveroka xwe qet wek klîbên klasîk ên kurd xuya nake. Ji vê behtir klîbên profesyonel ên rapper ên mîna Azad tîne bîra meriv. „Me di klîpa xwe de bi taybetî konsepteke nu bikaranî da ku di hundirê muzîk û Rap a kurdî de rûpeleke nu bête vekirin.“

## Yekemîn albûma komê
Koma Tolhildan bi rêya medyayên civakî anî ziman ku yekemîn albuma wan wê di kanûna paşîn a 2013an de derkeve piyasê.

## Girêdanên derve
* Kanala fermî ya komê li ser Youtube

Kategorî:Hip-hopa kurdî
Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Zimanên tîbetî

230px|thumb|rast|Parêzgehên dîrokî ya ku lê tîbetî dihate axaftin.
**Zimanên tîbetî** zimanên nefermî yên herêma Tîbeta Çînê ne, zimanine ji malbeta zimanên tîbetî û burmanî ne.

## Çavkanî
* Malpera wîkîpediya ya îngilîzî

Kategorî:Malbatên zimanan
Kategorî:Zimanên Bûtanê
Kategorî:Zimanên Çînê
Kategorî:Zimanên Hindistanê
Kategorî:Zimanên Nepalê
Kategorî:Zimanên Pakistanê
Kengawer

**Kengawer** an jî **Kengwer** (bi kelhûrî), navçêyeke Kirmaşanê ye. Gelheyê Kengawer nêzîke 80.000a ye pirraniyan wan kurd in.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Rengîn FM

**Rengîn FM** radyoyeke kurdî ya herêmî ye.

Navenda Rengîn FMê li Qoserê ye û bi cêgayî li ser pela FMê li derûdora Mêrdînê weşanê dike, her weha bi rêya internetê jî li seranserê cihanê weşanên xwe belav dike. Ji xeynî reklam û bernameyeke bi navê "Renklerin Dili" ango "Zimanê Rengan" hemû bernameyên radyoyê seranser bi kurdî ne. Dirûşmeya radyoyê jî ev e: "Rengîn FM: rengê we, dengê me."

## Bernameyên wê
* Reng û Deng, Çêker: Metin Yıldırım
* Kaniya Strana, Çêker: Ruhan Aslan
* Beybûna Rengîn, Çêker: Umîd Qoserî
* Keyfxweş, Çêker: Ahmet Aslan
* Siya Jîn, Çêker: Leyla Sürer
* Tava heyvê, Çêker: Halil Tunç
* Rengên Dengbêjan
* Rengên Azad
* Rengên Jînê
* Deng û Rengên Dîrokî
* Tenduristî
* Pêkenok û Çîrok
* Renklerin Dili, (Zimanê Rengan), bi zimanê tirkî ye
* Ol û Civak

## Girêdanên derve
* Malpera Rengîn FMê, ziman: tirkî 

Kategorî:Radyoya kurdî
Xirbê Elî (cudakirin)

Bi navê **Xirbê Elî** ev gotar hene:

* **[[Xirbê Elî, Nisêbîn|Xirbê Elî]]** gundekî navçeya Nisêbînê
* **[[Xirbê Elî, Wêranşar|Xirbê Elî]]**, gundekî navçeya Wêranşarê
Baba Merdûxê Rûhanî

**Baba Merdûxê Rûhanî** (jdb. 1923 − m. ) di sala 1923an de li gundê Kaşterê yê li herêma bajarê Kamyaran ji dayik bû. Wî xwendina zanista kon ji berdestê bavê xwe destpê kir. Dwatir ew ji bo peredana bi zanista xwe çû lay hendêk ji mamostayên mezinên çaxa xwe. Baba Merdûx piyawekî here zana bû li zanistanî fiqih, tefsîr, zanist, matematîk û hwd. Binavbangtirîn pirtûka vî pirtûka *Dîrokê navdaranê kurd* e ku be zimanê farisî hate nivîsandin.

Baba Merdûx bi dway temamkirina zanistên kon, ji Sine çû bo Tehran navenda welatê Îran. Li Tehran çû nav Zanîngeha Tehranê û li vî destî be xwendina zanistên ekademîk kir. Bi temamkirina zankoyê ev hatewe bo Kurdistan û destî kird be vane wtin li xwendingeha bajara Sine.

Baba Merdûx li sala 1989an li Tehranê bi hoy nexweşiye şêrpence wefat kir. Tenê wî li bajarê Sine bi xak espêrdra.

## Berhem
* *[[Tarîxî Meşahirî Kurd]]*

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1923
Kategorî:Kesên ji Sineyê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Matematîknasên kurd
Kategorî:Mirin 1989
Kategorî:Nivîskarên kurd
Tank

thumb|Zirêpûş (''Leopard 2A5'')
*'Tank* an jî zirêpûş ', bi teybetî amûreka topavêtinê ya Leşkerî ya. Cûra bi cûra awayên tankan hatina Çê kirin. Bi teybetî, Tankên zirhî û hwd jî hena. ev cûraya wan, çend ku gûla û ankû top li wan bikeve jî zêde zirerê nadê wan. Bi wê re, awayê tanka ku di karin di bin avê re herin lê av neçê hundurê wan jî hatina çê kirin. Tank, bo ku karibê di bejehîyê de jî were ajotin û herê hatina pêşnûma kirin.

Tank, weke amûreka leşkerî ya artişa bejehî ya lêxistinê ya. Hêza lêxistina wê jî, li gorî biçekkirin û cûreyên çekên ku têde bicih kirina mazin a. Bi teybetî, di şerê cihanê ê duyemin de, pirr modelên wan ên ku hêza lêdane wan xort bû hatibûbûna çê kirin. Hingî, awayê tankan ên ku dikarîn li bejehîyê û li deverên ku ne rast in weke rêyan re ku dikarîn werina ajotin hatina çê kirin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Çek
Paxnîg

**Paxnîg** (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Şehram Şokûhî

**Şehram Şokûhî** muzîkvanekî îranî ye ku stranbêjî û bestekarî dike. Ew di 7ê çiriya paşîn a 1966an de li bajarê Tehranê hatiye dinyayê.

## Perwerdeya wê ya muzîkê û ''Navdarê Fars ê Bêt''
Şehram Şokûhî di navbera salên 1993 û 1996an de dest bi perwerdeya muzîkê kir. Li peyre programa ku "Navdarê Fars ê Bêt" de hûnera xwe nîşan da û fînala nîv de hate dawîtin. Di 2010an de jî dest bi stranbêjiya profesyonal kir.

## ''Modara''
Albûma wê ya yekem di 2011an de li Îranê hate weşandin. Gellek rexne li ser wê hate kirin, lê albûma herî kirî ya sala 2011'an derket. Di albûmê de deh stran heye û evna di cureya *[[klasîkên farisî]]* û *[[flamenko]]* de ne.

### Naveroka albûma ''Modara''
* *01. Dele Divone*
* *02. Delam Khoone*
* *03 - Modara*
* *04 - Mano To*
* *05 - Asiri ( Gheseye Eshgh)*
* *06 - Asire Eshgh*
* *07 - Leili*
* *08 - Nago Miram*
* *09 - Golo Khaar*
* *10 - Jadoye Cheshme To*

## Diskografî

### Albûmên kargehê

* 2011: *Modara*
* 2013: TBA

### Stran

* 2011: *Sofreye Bi Ria* (Ev strana ji bo programa "Bimin re Nîvê Bixwe" *-rêzeyên yekem-* hat bikaranîn )
* 2012: *Ay Donya* (Ev strana ji bo rêzeya TV a*Mihmanan-e-Vijeh* hat bikaranîn )
* 2012: *Rang-e-Shakibayi* (Rêzgiriya Khosrow Shakibai) 

## Çavkanî

Kategorî:Bestekarên îranî
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Kesên ji Tehranê
Kategorî:Stranbêjên îranî
Şevket Arman

**Şevket Arman** (jdb. sala 1918 li Xelfetî; m. 17ê adara sala 1979 li Riha) yek ji yekemîn wênesazên hunermende nûjên ên Tirkiyê ye.

## Kurtejiyan
Şevket Arman di sala 1918an de li bajarê Xelfetiyê jidayik bû. Wî di sala 1937an de li Stenbolê mamostetiyê qedand û di sala 1940an de jî beşa Karên nîgarkêşî li Enstîtuya Perwerdehiyê ya Gazî mezun bû. Dema di sala 1949an de li Lîseya Mersînê mamostetiya karên tabloyê dikir, ji aliyê MEBê ve destûr stend ku ji bo du salan biçe Fransayê. Ew li Parîsê di Academie National Superieur des Beaux Arts de weke xwendevanê mêvan tevlî atolyeya Jan Sanverbi û akademiya Andre Lhote bû. Ew bi xebatên xwe yên derbarê nîgar û pentura nûjên xebatên serkeftî bi dest xist û piştî ku ji her du akademiyan sertîfîka stend vegeriya welatê xwe. Dema li Fransayê bû, wî ser li muzeyên hunerê yên Brîtanya, Îtalya û Holandê xist û li hunera wê demê koliya. Piştre vegeriya welat û li lîseyên Mersîn û Edîrneyê mamostetiyê kir.

Bi îşqalkirina bakurê Kîprosê ya ji aliyê dewleta romî, ji bo mamostetiya nîgarkêşiyê ya dibistana navîn û lîseyê Şevket Arman şandin Kîprosê. Arman di sala 1959an de vegeriya erka xwe ya Edîrneyê. Di sala 1960an de ji bo fêrbûna teknîka seramîk bi înîsiyatîfa xwe ve çû Parîsê û li wir salekê ma. Di sala 1961ê de li koleja Ebqerê ya Navenda Perwerdehî ya Tirkiyê dest bi mamostetiya nîgarkêşiyê kir. Di sala 1962an de ji aliyê MEBê ve dîsa erka xwe stend û ji bo Îzmîrê hate tayînkirin. Li wir wî beşa nîgarkêşiyê û atolyeyên pêwîst ava kir û wek serokê beşê bi erka xwe berdewam kir. Di sala 1968an de ew bi daxwaza xwe derbasî Enstîtuya Perwerdehiyê ya Stembolê bû û li wê derê di beşa nîgarkêşiyê de 10 sal xebitî. Di îlona 1978an de ameliyateke ziravê (safra) derbas kir û piştî xizmeta 33 salî emekdar bû.

Hunermend Şevket Arman di roja 17ê adara 1979an de çû ser dilovaniya xwe.
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1918
Kategorî:Kesên ji Xelfetiyê
Kategorî:Wênesazên tirk
Qeceran

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Qeceran, Mêzgir|Qeceran]]**, gundekî navçeya Mêzgirê.
* **[[Qeceran, Pêrtag|Qeceran]]**, gundekî navçeya Pêrtagê.
Ûranis

**Ûranis** an jî **Ûrûnûs** () gundekî girêdayî ser navçeya Tetwanê ye. Ev gund di 19'ê adara 1994'an de ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye şewitandin û valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tetwanê
Goman

**Goman** (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.

## Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Goman 63 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 399 e.

## Mijarên têkildar
* Gundistana Gewirkî nellên
* Bexşa Weznê
* Şaristana Serdeştê

Kategorî:Gundên Serdeştê
Komik (cudakirin)

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Komik, Qabilcewz|Komik]]**, gundekî girêdayî Qabilcewzê
* **[[Komik, Kemax|Komik]]**, gundekî girêdayî Kemaxê
* **[[Komik, Zêtka|Komik]]**, gundekî girêdayî Zêtkayê
* **[[Komik, Xorxol|Komik]]**, gundekî girêdayî Xorxolê

## Binêre
* Gomik
* Kom
Şêxik

**Şêxêk** (?) an jî **Şêxik** (?) (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Ferec (cudakirin)

Bi navê **Ferec** ev gotar hene:

;Muzîk
* **[[Ferec]]**, komeke muzîk a heavy metal a kurdî

;Gund
* **[[Ferec, Mêzgir|Ferec]]**, gundekî navçeya Mêzgirê
Yaneya futbolê ya Coritibayê

**Yaneya futbolê ya Coritibayê** (wekî *Korîtîba* bixwîne) yan jî **Coritiba Foot Ball Club** yaneyeke navdar a futbolê li rojavayê bajarê Curitibayê li Brezîlê ye, ku di sala 1909'an de hatiye damezrandin.

## Stadyûma wê
thumb|Stadyûma Major Antônio Couto Pereirayê
* Navê tev: Major Antônio Couto Pereira
* Bernavk: Alto da Glória
* Temaşevan: 37.182 temaşevan

## Malperên têkilîdar
* Malpera fermî ya Coritiba

Kategorî:Brezîl
Kategorî:Yaneya futbolê ya Brezîlê
Leyla Şaylemez

**Leyla Şaylemez**, di çapemeniyê de wekî *Leyla Söylemez* jî tê nivîsandin, 1'ê kanûna mezin a 1989'an de li Mersînê hatiye ser dinyayê, çalakvaneke kurd bû ku di 9'ê kanûna mezin a 2013'an de li Parîsa Ferensayê ligel Sakine Cansız û Fidan Doğan bi destê kesên neniyasî hatiye kuştin.

## Binihêre
* Suîqesta kurdan a li Parîsê

## Çavkanî
* Malpera kurdîpîdya

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Çalakvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1989
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Mirin 2013
Fidan Doğan

**Fidan Doğan**, wekî *Fidan Dogan* jî tê nivîsandin, 17'ê kanûna mezin a 1982'an de li Albistanê hatiye ser dinyayê, çalakvaneke kurd bû ku di 9'ê kanûna mezin a 2013'an de li Parîsa Ferensayê ligel Sakine Cansız û Leyla Şaylemez bi destê kesên neniyasî hatiye kuştin.

## Binihêre
* Suîqesta kurdan a li Parîsê

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Kurdên elewî
Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Sakîne Cansiz

**Sakîne Cansiz**, bi tirkî wekî **Sakine Cansız** jî tê nivîsandin, di 1958an de li mezreya Taxtala (Korkes) Dêrsimê hatiye ser dinyayê, femînîst û çalakvaneke kurd bû ku di 9ê kanûna mezin a 2013an de li Parîsa Ferensayê ligel Fidan Doğan û Leyla Şaylemez bi destê kesên neniyasî hatiye kuştin. Sakîne Cansiz yek ji danerên PKKê bû.

## Binihêre
* Suîqesta kurdan a li Parîsê

## Çavkanî

Kategorî:Apoyî
Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Çalakvanên kurd ên jin
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Jinên kurd di siyasetê de
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Kurdên elewî
Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Şomî

**Şomî** (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Alxan

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Alxan, Meledî|Alxan]]**, gundekî ser Melediyê ye.
* **[[Alxan, Mêzgir|Alxan]]**, gundekî ser Mêzgirê ye.
* **[[Alxan, Semsûr|Alxan]]**, gundekî ser Semsûrê ye.
Nîjnî Novgorod

**Nîjnî Novgorod**, anku **Novgoroda Jêrîn** (, navê berê **Gorkî**) — bajarekî Rûsyayê ye, serbajarê parêzgeha Nîjêgorodskaya Oblast e, navend û bajarê herî mezin ê Eyaleta Federal a Prîvolyskê ye. Bajar li rasteya Ewropaya Rojhilat, li cîhê ku çemên Oka û Volga dibin yek, hatiye avakirin. Çemê Oka bajar dike du paran. Ji sala 1932'an heta 1990'an navê bajêr *Gorkî* bûye (bi navê nîvîskarê rûs Maksîm Gorkî). Ji sala 1959'an heta 1991'ê bajar ji bo ziyaretkirina biyaniyan girtî bûye.
Bi gelheya xwe ve Nîjnî Novgorod bajarê Rûsyayê yê pêncemîn e.

Nîjnî Novgorod li rojhilatê Moskowê û 400 kîlometreyan dûrî wê ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1221ê li Ewropayê
Kategorî:Bajarên Rûsyayê
Kazan

**Kazan** (bi tatarî: Казан, *Kazan*), paytexta Komara Teteristanê, benderekî mezin li berava çepê ya çemê Volgayê. Yek ji mezintirîn navendên aborî, siyasî, zanistî, perwerdehî, çandî û werzîşî yên Rûsyayê. Kremlîna Kazanê di lîsteya Nirxên cîhanî yên UNESCO'yê de cîh digire. Bajar di fermiyetê de wek paytexta Rûsyayê ya sêyemîn hatiye tomarkirin. Fermî û nefermî wek peytexta federalîzma Rûsyayê û paytexta teterên cîhanê tê binavkirin. Di sala 2005an de 1000-saliya bajêr hat pîrozkirin.

## Taybetmendiyên fîzîk-cografî yên bajêr
thumb|çep|Wêneya fêzayî ya bajarê Kazanê (NASA)

### Erdnîgarî

Dirêjahiya bajêr ji bakur heta başûr 29 km ye, berahiya ji rojava heta rojhilat 31 km ye. Li rojava, navend û başûrê rojavayê xwe bajar xwe disipêre çemê Volga. Li Kazanê pireyeke ku li ser çemê Volga re derbas dibe, heye. Di nav bajêr re çemê Kazanka derbas dibe û bajar dike du paran. Herdu parên bajêr bi pireyan û xetên metro ve tên girêdan.

Erdê bajêr raste û girî ye. Li navenda bajêr rasteyên bi navê Zabûlaçyê, Prêdkabanyê, Zakabanyê, Arskoyê polê û girên bi navê Kremlyovskî, Marûsovskî, Fêdoseyevskî, Ametyevo, Çiyayê yekemîn û duyemîn û her wek din, hene.

Bajar pirr avî ye, ji derveyî çemên Volga û Kazanka û şaxên wan gelek gol û lîtav hene. Sê golên herî mezin: Kabana jorîn, Kabana navîn û Kabana jêrîn; golên din: gola Lêbyajyê, gola Glûbokoyê, gola Hêşîn, golên sunî: gola Îzûmrûdnoyê, gola Komsomolskoyê û yên din.

### Avhewa
Avhewaya Kazanê kontînental û navîn e. Di taybetmendiyên avhewaya bajêr de qers û germahiyên mezin tune ne, lewma kêm caran çêdibin. Herî pirr ba ji başûr û ji rojava tên. Bilindahiya berfê navîn e, herî pirr di mehên sibat û adarê de berf bilind dibe û digihîje 38 sm. Hejmara rojên sayî, ewrahî û girtî, 40, 169 û 149 e. Meha herî ewrahî çiriya paşîn e, yên herî sayî tîrmeh û tebax in. Biharê û payîzê mij çêdibin, di tevahiya salê de mij 16 rojan didomin. Germahiya navîn havînê +17-20&nbsp;°C, zivistanê −12-9&nbsp;°C.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Ewropayê
Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Rûsyayê
Kategorî:Bajarên Rûsyayê
Mewlûda Melayê Batê

***Mewlûda Melayê Bateyî*** an ***Mewlûda Kurdî*** helbesta Melayê Bateyî ye ku di hemû mihrîcanên rojbûna Muhemmed Pêxember de tê xwandin. Ev helbest dîrokî û wêjeyî ye. Her neteweyek bi zimanê xwe mewlûd gotiye û ev jî ya kurmancî ye. Ya zazakî jî Ehmedê Xasî gotiye. Seydayê Tîrêj jî mewlûdek kurmancî gotiye lêbelê Mewlûda Batê ji hemûyan girîngtir e

## Mewlûda Melayê Bateyî

## Çavkanî

http://www.scribd.com/doc/31266575/Mewluda-Melaye-Bate

Kategorî:Dîn
Kategorî:Îslam
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Gundikê Evdî

**Gundikê Evdî** yan jî **Gundikê Ebdî** gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Batmanê de ye. Li kêleka çemê Dîcleyê ye. Li derdora wê Gundikê Îso, Seletê û Cirêfê he ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Abdullah Varlı

**Abdullah Varlı**, ango **Mele Ebdullah Varlî** (1ê nîsanê 1939 li Patnosê − 2ê sibatê 2012 li Enqereyê), nivîskar, alim û lêkolînerekî kurd bû.

Nivîskar di 1ê nîsana 1939 an de, di gundekî navçeya Patnosê yê bi navê Hesar de ji dayik xwe bûye. Di sala 1946 an de li gundekî wê navçeyê; Nenecanî de wekî hemû zarêd Kurdistanî, cara yekem li bal bavê xwe Muhammed (Hoko) xwendiye. Paşê çûye di pir medreseyên welêt de xwendiye. Di meha îlona sala 1957 an de, di Emîniye ya Şam de xwendina xwe qedandiye. Di di navbera 12ê tîrmehê 1964 - 1976 an de, di saziya Diyanetê de, di karên cur bi cur de li navçeya Erdişê xebitiye.

Di sala 1976an de ji aliyê wê saziyê ve ji welatê xwe hatiye dûrxistin. Ewê saziyê debirvan şandîne herêma Trebzonê ku heta pênc salan nezîviriye welatê xwe. Di sala 1977an de, li ser xwestina xwe ji wê saziyê raqetyaye û derbasî saziya *Vakıflar Genel Müdürlüğü*, bûye. Debîrvan di arşîva wê saziyê de karmendiya wergerandinê kiriye. Di sala 1978an de, ji aliyê wê saziyê ve ji herêma Enqereyê hatiye dûrxistin û şandine herêma Edirneyê. Debîrvan di heman salê da li ser xwestina xwe ji wê saziyê raqetyaye, derbasî şalyariya çandê *(Kültür bakanlığı)* bûye.

Ewê şalyariyê debirvan di kevinxaneya *(muzexane)* Etnoğrafyayê de, bi karmendî xistiye berpirsiyarê Şerî' sicîleri û nivîsarên kevin û pirtûkxaneya wê saziyê. Di sala 1984an de, di heman şalyariyê de, ji wê saziyê hatiye dûrxistin û derbasî pirtûkxaneya *Êlxelq Kutûpxanesî*? bûye.

Di wê pirtûkxaneyê de bûye karmend û berpirsiyarê beşa nivîsarên kevin. Di sala 1990an de, di heman şalyariyê de bûye endamê saziya bi nav A.P.K *(Pisporî lêkolîn neqişkirin pêşva anîn)*? Di sala 1993an de, di heman Şalyariyê de, di saziya bi navê *Halk Kültürü Araştırma Geliştirme Genel Müdürlüğü* de, bûye serokê beşa fêrihtekirin û rêberkirinê. Di heman salê dê, ji ber hinek sedeman, di dîroka 18ê nîsana 1993an de bi keddarî ji karmendiyê raqetiyaye.
Çapkirî ne çapkirî bi giştewarî: 32 berhemên wî hene.

Ebdullah M. Varli di 2ê sibata 2012an de li Enqereyê, li nexweşxaneya İbn-i Sînayê çû rehma Xwedê.

## Berhem
* *Qur'ana pîroz û Arşa wî ya bilind*, Sipan Yayınları, 1997 (werger)
* *Dîwan û gobîdeye Ehmedê Xanî yed mayîn*, Sipan Yayınları
* *Dîwan û jînevarîya [[Ehmedê Xanî]]*, Sipan Yayınları
* *Dîroka Dugelên Kurdan* (Cîlt-1), Sipan Yayınları, Stenbol, 1997
* *Kürt-Ermeni ilişkileri*, Sipan Yayınları, V. T. Mayevsrıy, Stenbol, 1997 (werger)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1939
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Lêkolînerên kurd
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2012
Kategorî:Nivîskarên kurd
Xirbê Seyda

**Xirbê Seyda** (), bajarokekî bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Milazgirê
Zengilok (xwarin)

**Zengilok** şîraniyek ji pêjgeha Rihayê ye. Arda ku bi av û dims tê tevdan di rûna zeytê ya kelandî de tê qewirandin û bi qewirandin û qehweyîbûna havîrê zengilok pêk tê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Şîranî
Germiya pincaran

**Germiya pincaran** navê xwarinek ji pêjgeha kurd e û bi kelandina pincarên teze yên ku li zozanan hatine komkirin tê çêkirin.

Ji bo amadekirina germiya pincaran divê pincarên teze bên komkirin û şûştin. Piştre rûn (rûna zeytê) û av di tewayeke kûr de li ser agirê nerm tê germkirin û pincar hêdî hêdi li ser tê talkirin. Serê tewayê tê girtin ji bo ku pincar nerm bibe û vîtamîna xwe winda neke. Car caran pincar tê tevdan, heya ku pincar giş şil û nerm bibe. Yên ku dixwazin hinkî xwê û baharatên din lê dikin. Gava germiya pincarê diqede divê germe-germî bê xwarin.

Kategorî:Germî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pincar
Kategorî:Xwarin
Horîg (cudakirin)

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Horîg]]**  an jî **Horîga Jorin** (*Yukarı Yakabaşı*), gundekî Pêrtagê ye.
* **Horîga Jêrin** (*Aşağı Yakabaşı*), mezreke nêzîkî gundê Avdanê ye, li Pêrtagê. Koordînat:
Paul McCartney

thumb|Paul McCartney (2010)
**Paul McCartney** (wekî *Pol Mekatnî* bixwîne), di 18'ê xizîrana 1942'an de li Liverpool, Brîtanyayê hatiye ser dinyayê, kompozîtor, gîtarîst û vokalîstekî brîtanî ye. McCartney endamekî koma berê ya bi nav û deng a brîtanî The Beatles bû.

Gellek albumên wî yên solo jî hene. Ew bi nasnavê *Sir* Paul McCartney jî tê naskirin.

Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:The Beatles
Single

thumb|Sêlikeke ''single''
**Single**, bi pirhejmar **singles** (ji îngilîzî *single*, tenê, yek, tek) ew sêlikên ji vînîlê ne ku li her aliyekî wê stranek hatiye tomarkirin.

Kategorî:Tomarkirina muzîkê
Êrtaşa Jor

**Êrtaşa Jor** () gundekî navçeya Parsîna Jêr a bi ser Erziromê ve ye. Di dema borî de li gund ermenî û kurd tev dijiyan, niha gelek kes ji gund koçber bûne. Gelek kes li Stembol û bajarên mezînên Tirkiyeyê dijîn. Navê gund ji *Kela Xar* hatiye. Gund ji Xoresanê re 43&nbsp;km dûr e. Li gund çanda kurd didome.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Soya

**Soya** ango **fasulyeya soyayê** (bi navê xwe yê zanistî: *Glycine max* (L.) Merr.), nebateke xwarinê ji famîleya baqilan e (Leguminosae - Faboideae). Nebat navê xwe ji peyva japonî *shōyu* stendiye ku tê wateya "sosa soyayê".

Hatiye tespîtkirin ku soya ji bo xwarinê heta 1700-1100 B.Z. li bakurê Çînê hatiye çandin. Îro soya li ser 6% rûerda cotkariyê ya cîhanê tê çandin û bi vî awayî toxûmê rûnê ya herî girîng e. Çandiniya soyayê ji bo xwarinê bi taybetî di salên 1970'iyan de her ku çû mezintir bû. Di sala 1960'an de hê 17 mîlyon ton dihate hilberîn. Ev jimar di sala 2010'an de gihîste 261.6 mîlyon ton. Fasulyeya soyayê xwediyê 18% rûn û 38% proteîn e. Qalîteya proteîna nebatê bi ya ajalan hema hema wekhev e, ku girîngbûna soyayê li gorî nebatên din jî ji wir tê. Ji aliyê mirovan ve 2% ya soyayê wek fasulye tê xwarin. Pirraniya beşa din jî ji bo çêkirina rûna soyayê tê bikaranîn. Rûna soyayê him ji bo bikaranîna di pêjgehan de, him jî ji bo çêkirina Bio Diesel tê bikaranîn. Goşta ku ji çêkirina rûna soyayê ber dimîne wek xwarina ji bo ajalan tê bikaranîn.

## Pêşangeh

Wêne:Soybeans.jpg|Nebata soyayê
Wêne:Sojabohne.jpg|Fasulyeya soyayê (*Glycine max*)
File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


## Çavkanî

Kategorî:Famîleya baqilan
Kategorî:Pêjgeha japon
Şênê Ezîz Ako

**Şênê Ezîz Ako** (an jî *Shene Aziz Ako*) (jdb. 1994, Silêmanî) yekem şahciwana Kurdistanê ye ku di 29ê tîrmeha 2012an de li bajarê Hewlêrê hatiye hilbijartin. Şênê Ezîz bi xwe ji Ranyayê ye, lê bi malbata xwe re li Norwêcê dijî. Di beşa dawî ya pêşbirkê de tevlî Şênê Ezîz dozdeh keçên kurd hebûn. Hinga ew hate hilbijartin 19 salî bû.

Şênê Ezîz 171&nbsp;cm dirêj e û 55 kîlo ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Şahciwana Kurdistanê diaxife 
* Ciwan bi rêya Facebook û telefonê doza zewacê ji min dikin

Kategorî:Jidayikbûn 1994
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Modelên kurd
Kategorî:Şahciwana Kurdistanê
Henas (kovar)

***Henas***, kovareke kurdî ye, bi zaravê kirmanciya tîpên erebî dihête nivîsîn û li herêma Kurdistanê heyvane weşanê dike. Kovara *Henas* bo yekem car di çiriya pêşîn a 2012'an de hatiye belavkirin. Kovareke ronakbîrî û giştî ye, babetên weke hunerî, edebî û dîdar digel hunermendan diweşîne. Dirûşma kovarê ev e: « *Henas: Henasedaneke di jiyaneke neçarçovekirî de* ».

## Desteka kovarê
* Xwedanê îmtîyazê: Cotyar Lawend Nihêlî
* Sernivîskar: Warhêl Sergelî

## Desteka nivîskariyê
* Derav Guherzî
* Zêdan Sibhî
* Jiyan Rêkanî
* Nîhad Oremarî
* Rojhat Seîd

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Kovara Henasê li ser Facebookê

Kategorî:Kovarên kurdî
Camila Morgado

**Camila Ribeiro da Silva**, (jdb. 12ê nîsanê 1975 Petrópolis, Rio de Janeiro, Brezîl) lîstikvaneke brezîlî ya sînema û telenovelan e ku di sala 1975an de li Petrópolisê ji dayik bûye.

Kategorî:Aktrîsên brezîlî
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Jinên brezîlî
Kategorî:Mirovên zindî
Yezdanîtî

**Yezdanîtî**, anku ayîna yezdanî, ayîneke kevn e kurdan e. Yezdanîtî ola melekan e .

## Yezdanîtiya di nava kurdên roja îro de
Yezdanîtî *([[Yarsanîzm]]/elewîtiya kurdan)* di nav kurdan de ji sê dînan pêk tê:

* Yaresanîtî *([[Yarsan]])*
* Êzîdîtî *([[Êzidî]])*
* Çinarîtî *([[Işıkçılık]])*
* Elewîtî *([[Elewî]])*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ayîna melek û firîşteyan http://www.kurdistanica.com/?q=node/101 http://www.kurdistanmemory.com/site/english/culte_ange.html 

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Dîn
Kategorî:Dînên îbrahîmî
Kategorî:Dînên monoteîst
Kategorî:Dîn li Kurdistanê
Kategorî:Kurdistan
Ronahî TV

**Ronahî TV** televîzyoneke kurdî ye ku li Rojavayê Kurdistanê li bajarê Qamişloyê hatiye avakirin. Ronahî TV bi zimanê kurdî û erebî weşan dike û bi diruşima *dengê aştî û azadiyê* li ser perspektîva wekhevî û aştiyê dixwaze dengê xwe bigihîjîne çar perçeyên Kurdistanê û Rojhilata Navîn.
## Dîrok
Bi pêşketina şoreşa azadiyê ya li Sûrî û Rojavayê Kurdistanê, televizyona Ronahî TV jî dest bi pêvajoya amadekariyên berfereh kir. Ji bo rastiya bûyerên şoreşê ji raya giştî re werin ragihandin televizyona Ronahî dest bi qonaxa nû ya weşana xwe dike. Rêveberiyaya Ronahî TVyê ragihandiye ku ew ê di nava demeke kurt de jî ji bo weşana 24 saetan bi bernameyên xwe yên nû û dewlemend weşanê bikin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ji bo weşana zindi u agahiyen zedetir ronahitv.com
* Rûpela Facebook

* Rûpela Facebook bi zimanê erebî

* Rûpela Twitterê

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Dêra Mor Kuryakos

**Dêra Mor Kuryakos** (di nava suryaniyan de wek 'Mor Kuryakos' tê zanîn) dêreke suryaniyên Midyadê (Tur Abdînê) ye û li gundê Enhilê () hatiye avakirin.

Ji aliyê plana xwe ya mîmarî ve dişibe çend dêrên din ên li gundên Mêrdînê. Di bunyeya xwe de xwediyê gelek taybetmendiyên bedew e. Derbasgehek ji pêşiya dêrê heya rojhilatê dirêj dibe û bi Beth Slutho'yekê diqede. Xuya ye ku ev avahî ji bo duakirin û ayînkirinên rihet hatiye lêkirin. Eniya dêrê bi pencereyên bi şeklê nalên hespan hatiye xemilandin. Ezîznameyeke ji çaxa navîn destnîsan dide ku dêr ji bo zeytûnkirê bi navê Mor Şemun ê ku di sala 735'an de jiyana xwe jidest daye hatiye lêkirin.

Li Mor Kuryakosê pêşkêşgeheke darîn a boyaxkirî peyda ye ku tê texmînkirin di sedsala 18'an de hatiye qewartin û ew mînakek ji bo hunera dewlemend a berê ye. Herwiha, tê bawerkirin ku pêşkêşgehên Mor Kuryakosê ji bo belawbûna pêşkêşgehên kevirî yên li herêmê jî bûne mînak. Li gundê Enhilê ji xeynî dêrên Mor Kuryakos û Mor Eşayo şeş şapel jî hene ku wan ji bo dayka Meryem, ezîz Petrûs û Pawlos, Eliyo, Şmunî, Gevergis û zeytûnkkr Şemun hatine nezirkirin.

Kategorî:Dêrên suryaniyan
Kategorî:Dêrên Mêrdînê
Kategorî:Midyad
Beth Slutho

**Beth Slutho** navê meydana derve ya ayînkirin û duakirina dêrên suryaniyan e.

Kategorî:Dêrên suryaniyan
Vahram Papazyan

thumb|Atletê ermen Vahram Papazyan ku di 1912'an de li lîstikên olîmpiyadê dewleta Osmanî nimand
**Vahram Papazyan** (bi zimanê ermenî: Վահրամ Փափազեան) yek ji du atletên ermen e ku di sala 1912'an de li Stockholmê paytexta Swêdê cara ewil împeratoriya Osmanî di Lîstikên Olîmpiyadê de temsîl kiriye. Papazyan tevlî beza mêran a 800 metran û beza mêran a 1500 metran bûbû. Vahran Papatyan û Migirdîç Migiryan ew du werzişvanên tenê bûn ên ku li ser navê împeratoriya Osmanî tevlî yekemîn lîstikên Olîmpiyadê bûbûn.

## Kurtejiyan
Vahram Papazyan weke zarokê malbatekî ermenî (ku bavê wî xwediyê dikanekê bû) hate dinyayê. Di zarokatiya xwe de ew her berbanga sibê ji qada xwe ya bi navê Bebekli ya li Stenbolê dibeziya heta Babiali ji bo ku nûçeyan werbigire û bigihîne dikanê bavê xwe. Piştî ku Papazyan ew karê xwe diqedand, ew diçû Koleja Robert, li cihê ku perwerdehiya we didît.

Di sala 1906'an de Vahran Papazyan cara ewil tevlî lîstikên sporê yên Atînayê bû, beza 800 metran û ya 1500 metran kir lê tenê xwe gihande raya 8'em.

Gava împeratoriya Osmanî di sala 1911'an de bû endamê Komîteya Navneteweyî ya Olîmpiyadê, serokê komîteyê ya împeratoriya osmanî daxuyanî li rojnameyên Ikdam û Sabahê belav kir ku atletan ji bo lîstikên Olîmpiyadê yên 1912'an ên li Stockholmê bibîne.

Papazyan jî hema serlêxist û daxwaza xwe ya ji bo tevlîbûna yariyan diyar kir. Ji bo ku karibe xercên seyahetê bigire, Vahram Papazyan weke endam daxwaza aborî li navenda sporê ya ermenî Ardavast kir. Li ser vê yekê navenda sporê Ardavast şanoyek di Tiyatroya yewnanî ya Arnavutköyê de amade kir û bi vî havî pere hate komkirin. Hêjayî gotinê ye ku Papazyan bi xwe jî roleke biçûk di sanoyê de lîst. Bi serkeftina şanoyê, xercên seyahata Papazyanê ji bo Olîmpiyayê hatin girtin.

Piştî ku tevlî yariyên Olîmpiyadê bû, Papazyan vegeriya welatê xwe. Dema ku komkujî li dijî ermeniyan dihat kirin Papazyan jê filitî û xwe li Beyrûtê bi cih kir.

Piştre Vahram Papatyan koçî DYA'yê kir û li wir çavên xwe ji jiyanê re girt.

## Lîstikên olîmpiyadê yên 1912'an
Di olîmpiyada havînî ya 1912'an de Vahram Papazyan tevlî revên mêran a 800 metran û ya 1500 metran bûbê jî, her duyan jî nikaribû bi dawî bikira. Li gorî wezareta ciwantî û werzîşê ya tirk, di her du revan de Vahram Papazyan reveke lezgîn û rewşedar pêşkêş kir û xwe gihande raya yekemîn, lê piştî 20-25 metran serê xwe viz bû û hişê xwe winda kir. Herwiha, li gorî neviyê Vahram Papazyan sedema neqedandina revan ji ya fermî pir cuda ye.
Nevî di daxuyaniyeke xwe de wiha dibêje: 
Ji aliyeke din ve, rojnameya Agos derxiste holê ku Vahram Papazyan, dema ku li Beyrûtê bû di nameyekê de xemgîniya xwe tîne ziman, ji çi re ku alaya romî ji bo xemilandinên olîmpîk ên Stockholmê nehatiye bikaranîn. Li gorî nameyê, Papazyan çûye balyozxaneya romî û li wir nerazîbûna xwe ji vê yekê re aniye ziman.

## Çavkanî

Kategorî:Atletên ermenî
Kategorî:Jidayikbûn 1892
Kategorî:Mirin 1986
Kategorî:Werzişvanên ermenî
Hay Dil (albûm)

Di vê albûma ku stranên bi zaravayên cihê yên zimanê kurdî tê de cîh digirin, pirsgirêkên jiyana herêmên gund û bajaran bi hev re tên pêşkeşkirin. Disa di vê albûmê de Şivan Perwer cara yekem li gel tenbûrê, amûrên kevneşopî yên muzîkê yên wek erbane, bilûr, mey û kemanê jî bi kar aniye. Ev di heman demê de, di albuman de bûye wek îşareta destpêka heyama aranjekirinê jî.

Taybetmendiyeke din a vê albûmê jî ev e: mînaka yekem a ‘vegotina çîrokan bi şêweya destanî’ li vir tê dîtin. Şivan Perwer dê salên dû re jî vê şêweyê pir bi kar bîne. Di strana ‘Xwedê da’ de veguherîna ramanî ya gundiyên ku ji gundan koçî bajaran kirine û li gund û bajaran ferqên ku pirsgirêkên civakî pêktînin, bi şêweyeke estetîk deng vedide.
## Berhemên Di Albûmê De

# Lemilanim Ke (Sorani)
# Dayê Dayê
# Megri
# Dilo
# Cotkaro
# Hay Dil
# Xwedêda

Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Şivan Perwer
Çiyayê Qertewîn

Çîyayê Qertewînê di navbera sê bajarokan, İntab, Panos û Milazgirê de ye. Para wê yê herî mezim li ser Seregolê ye. Seregol,herema herî mezin û fireh ya İntabê ye. Sînorê wê, ji İntabê destpê dike te digihîje Milazgir û Panosê. Çîyayê Qertewîn xemla Seregolê ye,ji sînorê Panosê destpédike tê Seregola İntabê, ji wir jî diçe digihîje çend gundê Milazgirê.

Di binpêşa Qertewînê de Cemalverdi, Qereqûyî, Gundé Elî, Melehesen, Hacîbotî, Hacîusif û Mirze hene ku ji çend gundên Seregola İntabê ne.

Gundên din yên binpêşa Qertewîn de Hasûna, Melebag û Gundê Teze ne ku
thumb
 li ser Milazgirê ne. Xêncî van, gundê Qizqapan ya Panosê jî digihîje pêşa Qeretwînê

Qertewîn
Kategorî:Milazgir
Gokcebîl

**Gokcebîl** an **Gocebel** (), navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye. Ji eşîra Qoçgiriyê, hoza Saran-Sarikî ye.

Kategorî:Gundên Macîranê
Xoskêx

**Xoskêx** (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Germîsî

**Germîsî** (), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Papa Benedîkt XVI

**Papa Benedîkt XVI**, **Benedîktê 16em**, **Benedîktê şazdehem** (bi latînî: *Benedictus XVI*; jdb.  - m. ) li Bavyerayê ku weke eyaleteke Almanyayê ye hat ser dinyayê. Bavê wî polîs bû; ji aliyê yekî nazî ve di sala 1941ê de hat kuştin. Benedîktê 16em di 19 nîsana 2005an de weke papa hat bijartin li Vatîkanê. Di salên 1950î de weke teologê navdar hatibû nasîn jî. Gelekên wî şîrove dikin, di tijbihênina Yûhena Pawlos II. Di gelek zanîngehên Almanyayê de weke profesor jî kar kir. Bi vê rengî, di demeka kin de weke yekî akademîsyen hat nasîn. Bi vê yekê, weke metranekî zana, di sale 1977an de hat nasîn. Bi wê zanîna xwe bû papa ji dêra katolîk re.

## Jînenîgarî

Weke mirovekî ji malbateke oldar î bi navê Joseph Alois Ratzinger di 26 nîsana 1927an de li Bavyerayê ku weke eyaleteke Almanyayê ye hatiye ser dinyayê. Kurê Joseph û Maria Ratzinger bû. Nayika wî weke navê keçkaniyê navê Peintner dihat nasîn. Dayika wî, bixwe ji Tirolê bû ku îro ewder di nava axa Îtalya de ye. Bavê wî, perwerdehiya keşetiyê girt. Lê ji ber ku dij Adolf Hitler bû, hat kuştin. Benedîktê 16em bixwe jî, perwerdehîya felsefeyê û teolojiyê hilda ye. Piştî ku mezin bû, bi birayê xwe re çû dibistane keşetiyê û piştre xwandina li Romayê domand. Di sale 1958an de bû profesorê wê. Li zanîngeha Wilhelms li Bonnê 1959–1963 û li zanîngeha Westfälische Wilhelms li Münsterê 1963–1969, bi profesorî kar kir. Di 24ê gulana 1977an de bû metranê serek li ber destê Papa Yûhena Pawlos II zû pêşket. Di heman salê de derket mertebe kardînaliyê jî. Karê kardînaliya Polonyayê hilda ser xwe û kir. Piştî mirina Yûhena Pawlos II, wî serektî kir. Piştre jî, dema ku çûna bijartinê bû jî, êdî ew bû papa di 19ê nîsana 2005an de.

Di nava karê xwe yê papatiyê û ê berî wê de jî, wî karê nivîsandinê jî dimeşand û ser 31 pirtûkî re nivîsand. Weke papa, rêwîtiyên wî jî gelek bûn.

Di 10ê 2013an de, denezend ku ew ji ber pîrîtî û êdî ku laşê wî ranakê û xwe ji karê papatiyê dikişêne. Di 1ê adara 2013an de ji awayekî fermî xwe kişand.

31 Berfanbera 2022yê di 95 saliya xwe jiyana xwe ji dest da.
## Çavkanî

* Der Spiegel: Helpless in the Vatican: The failed papacy of Benedict XVI", 2010 - http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,687374-4,00.html

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1927
Kategorî:Katolîkî
Benedîkt XVI
Zimanê Kurdî: Rêziman

***Zimanê Kurdî: Rêziman*** navê gramera zimanê kurdî ya kurdîzan û profesor Qanatê Kurdo ye.

## Rêzimanên din ên Qanatê Kurdo
* Gramatîka zimanê kurmancî ya kurt, 1946, Rewan.
* Gramera zimanê kurdî (kurmancî-soranî), 1990, Koral, Stembol.

## Çavkanî
* Qanatê Kurdo (1981). Zimanê kurdî: rêziman. Komkar, Frankfurt.

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Siwariyan

**Siwariyan** an **Siyaran** an **Saran** (), navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye. Ji eşîra Qoçgiriyê, hoza Sefan-Sefikî ye.

Kategorî:Gundên Macîranê
Eskîqepûmehmûd

**Eskîqepûmehmûd** an **Jarolar** () gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye.

Kategorî:Gundên Macîranê
Papa Benedîkt XV

**Papa Benedîkt XV**, **Benedîktê 15em**, **Benedîktê pazdehem** (navê jidayîkbûnê: **Giacomo della Chiesa**) (jdb.  li Genova - m.  li Roma) ji 3ê kanûna pêşîn a 1914an heta mirina xwe (sala 1922an) papatî kiriye.

Ji malbataka ji çîna serdest tê dunê. Xwandina xwe li Vatîkanê dike. Xwandina xwe ya bilind li watîkanê di beşa dîplomasiya vatîkanê de dike. Berî ku wê xwandina xwe bike û bidawî bike, weke karkerê berkursiyî papa kar kir. Di sale 1907an de weke dîplomat li Bologna bû pîskopos. Di sale 1914an de bû kardînal. Di vê demê de dema şerê cihanê ê yekemin bû. Li wir, wê dêr çi bike û berpirsiyarê wê çina ew li ser wê sekinî û kir ku bêne ser ziman. Weke di 3ê êlonê de Giacomo della Chiesa hat hilbijartin û bû papa û navê Benedîkt XV hilda. Wî, daîreyek vekir di dema şer de û têkilî bi wê bi hemû dilên şer re danî û têkiliya wan jî bi malbatên wan jî da danîn. Ji bo şeklê civake nû di wê demê de xabitî. Di 22ê kanûna paşîn a 1922an de çû berdilovaniya xwe.

Papa Benedîkt XV weke papayê yekem dihê zanîn ku care pêşî hikimeta Îtalya li ber wî alên xwe hanîn li nêvî.

Piştî wî re jî weke Benedîkt XVI di 2005an de hat hilbijartin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1854
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 1922
Benedîkt XV
Papa Benedîkt I

thumb|Papa Benedîkt I
**Benedîkt I**, **Benedîktê 1'em**, **Benedîktê yekem** dema jidayikbûn: 2´ê hezîrena 575, mirin: 30. tirmeh: 579´a. Kurê mirovekî ku bi navê "Bonifatius" bû. Tê gotin ku girekîyan bi navê "Bonosus" bakirinê de. Çar sal û 28 rojan weke papa ma. Karên kifşkirinê ê keyê romayî ê demê wî jî di wan weyn leyistiya.

## Girêdanên derve

Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 579
Benedîkt I
Papa Bonîfas VI

**Papa Bonîfas VI**, **Bonîfasê 6em**, **Bonîfasê şeşem** der barê dema wî ya bûyînê de tiştekî pir nayê zanîn. Di 11ê nîsana 896an de weke papa hat hilbijartin. Tê gotin ku di 26ê heman mehê di çûye ser dilovaniya xwe. Di 898î de, di bin papa Yûhena IX, ew weke yê ne fermî hat bijartin, lê navê wî di lîsta papayan de heye. Hat gotin ku piştî ji aliyê yê ku piştî wî re tê Stefan VI ve hat kuştin. Lê ew ne hat zanîn û ne hat kifşkirin. Weke din jî tê gotin ku bi enfeksîyonekê miriye. Yanî bi nexweşîyekê ket û ji wê xilas nebû û ne jiya.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 805
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 896
Bonîfatiyûs VI
Şordê

**Şordê** (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Papa Piyûs X

thumb|Papa Piyûs X
**Papa Piyûs X**, **Piyûsê Dehem** (bi latînî *Pius X*, z. 2'ê hezîrena 1835 - m. 20'ê tebaxa 1914'an) papayekî ji papayên Vatîkanê bû. Ew ji 9´ê tebaxa sale 1903´an ve bû papa heta ku mirov li 1914´an. Pîyûs X, piştî Piyûs V, yê dawiyê ku weke "azîz" hatibû denezend bû. Li Riese ku li dora Weneto ya hat dunyê. Navê wî yê din jî "Giuseppe Melchiorre Sarto" Navê dayika wî Margarita û bavê wî Giovanni Battista Sarto bû. Di sale 1858´ê de bû kese. Wî, di dema xwandina xwe de, her wî zêde fikrên Thomas Aquinas û mafê azîzeyan xwand û xwe bi wan perwerde kir. Di sale 1884´an de bû metran. Û di sale 1893´an de jî bû kardînal. Li Venezîya bû bi erk.

Li îtalya di wê demê de mafekî rayadaran hebû ku ew andaman hilbijerêrên. Bi vê re jî, hin pirsgirêkên wî bûn.

Ewli dijî bû ku bi navê "modernîte" werên ser ziman. Bi vê yekê, bertekexwe bi awayekî vekirî da nîşandin. Li firanse jî, kar kir- Hingî wî çûna Serokwezir ya li cem key Viktor Emanuel ku keyê Îtayla bû, li dijî wê derketina wî bû sedeme "krîzekê" di katolisma di firanse de.

Piştre ji aliyê Pius XII ve di sale 1954 wek azîz ha denezendin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1835
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 1914
Piyûs X
Gundê Kelê

**Gundê Qelê** an **Qelekoy** û bi navê kevn **Kela Kurd** (bi tirkî: *Kalebalta köyü*) gundekî Axsereyê û kurmancî ye. 1800 nifuse xwe heye. Ji bajare navende 40 km, ji navçeye 20 km ye.

## Binêre
* Kurdên Anatolyayê
* Kurmanc
* Aksaray
* Anatolya navîn

Kategorî:Gundên Aksarayê
Axkilîse

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Axkilîse, Bardîz|Axkilîse]]**, gundekî Bardîzê.
* **[[Axkilîse, Mêzgir|Axkilîse]]**, gundekî Mêzgirê.
Papa Klemens X

**Klemens X** (*Emilio Bonaventura Altieri*, jdb. 13ê tirmeha 1590, m: 22ê tîrmeha 1676an) ji 29ê nîsana 1670an heta 22ê tîrmeha 1676an bû papa.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1590
Kategorî:Mirin 1676
Klemens X
Papa Lûkiyûs II

thumb|Lucius II
**Lucius II**, di nava salên 1144-1145´an de bû papa. Navê ku ew pê hatî waftizkirin ´Gerado´ bûya. Li Bologna hatîya dunyê. Lucius II, papa duyemin bû ku navê wî hebû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 1145
Lucius II
Papa Gregor V

**Gregor V**, bi eslê xwe ji ´Brun û an jî ´Bruno´ li Kärnten di nêzî 972 - 18. sibata 999´an. Ji dema 3´ê gulana 996´an bû papa heta ku mir, Kurê hertug Otto bû. Newîyê key(kayser) "Otto´yê mezin" bûye. Ew li dûv Johannes XV hat û ku hê 24 salî bû. Ew, li keseyê malê li cem mala bavê xwe Otto III´min. Wî Otto III, ew weke papa pêşnîyar kir û bû papa.

Gregor V, papayê ku bi eslê alman bû û almanê pêşî bû ê ku bûbû papa. Wî bi politikî, gelek derfet ji afirand ji dêra alman-roma. Wî Otto bitaç kir weke kayser di 21 gulane 996´an de.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 970î
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 999
Gregor V
Dirban

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Dirban, Gimgim|Dirban]]**, gundekî navçeya Gimgimê.
* **[[Dirban, Mêzgir|Dirban]]**, gundekî navçeya Mêzgirê.
Mirad, Mêzgir

**Mirad** an jî **Îwê Mamud** (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Demirciyan

**Demirciyan** (?) (), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Papa Leo V

**Leo V**, dema ji dayikbûna wî nayê zanîn. Lê dema mirina wî di meha razbera 903´an de ya. Bû papa ji tirmehê heta ku mir. Tenê, weke mehekê wek papa li ser taxt ma. Leo V, ji Prîapî ya li Adrea li Îtalya bû. Di dema ku ew bû papa, ew kardînal bû û li dervî Îtalya digeriya.

Leo V, di sale 903´an de dimirê. Lê tê bawerkirin û gotin ku ew ji aliyê Kardînalê bi navê Krîstoforus ve hat kuştin.Krîstoforus, piştre xwe weke papa denezend. Lê ew, ji aliyê Papa Sergîus III ve hat biderve kirin di 904´an de. Lê li ser vê bi darve kirinê ve, gelek dîroknas, ne diheman hizrê de na. Hinek ji wan dibêjin ku dema ku ew hatgirtin û hat avêtin li zindanê, di zindanê bi awayekî xweza mir.

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 9an
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 904
Leo V
Papa Martîn I

thumb|Papa Martîn I
**Martîn I**, (m.13´ê nîsana 655an) Bû papa di 649´an de. Martîn I, li todî li Ûmbrîya li Îtalya hat dunyê. Piştre bû dîyakon li roma. Ji ber biaqilbûna wî ew bû nimînrê Apocrisarius çû Konstantînopel. Di 649´an de weke papa hat bijartin piştî papa Teodor I. Di heman salê de konsol kifş kir li roma. Wî mamoteyê teologîya xiristîyaniyeyê piştre denezend bi fêrkirinê. Ew jî, împaratorê romayî Kostans II ve piştgirkirin. Martîn I, piştgirî jêre hebû ji matranên li Afrîka, Spanya, Înglistan, û hed. Piştre hatgirtin i Maximus nasên wî re. Piştgirî jê re ji keyê Konstantînopolîs hebû.

Karên wî li dora Konstantînopolîs û wanderan bûn. Ew li wanderan li gelek deveran gerîya. Rastî gelek astengî û ne başîyan hat.

Martin I, piştî ku mir, weke pakrawan hat denzend in. Mirina wî di 655´an de bû.

## Çavkanî
* «Martin I» i Martin Farmer Oxford Dictionary of Saints, Oxford University Press, New York, 2004, s.352. ISBN 978-0-19-860949-0

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 598
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 655
Martîn I
Papa Klemens XII

thumb|Papa Klemens XII
**Klemens XII**, ji dayikbûyîna wî: 7´ê Nîsana 1652´an, mirin: 6´ê sibata 1740´î ya. Navê wî yê ku bi wê ji dayikbûya jî Lorenzo Corsînî ya. Di salên di navbera 1730-1740´î de papatî kir.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1652
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 1740
Klemens XII