open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pomak

**Pomak** navê berekê li Trakya û Anatoliya dijîn e.

Zaraveyekê Bulgarî diaxivin û bingeh-Slav in. Tê payîn ku peyva "pomak" ji "Pomagač - alîkar" tê û berên Bulxaran ên ku bi pêkutiyên Împaratoriya Osmanî bûne misilman ji aliyê yên din ve wiha hatine binavkirin. Ango "Alîkarê dijmin".

Îro pirranî li Anatoliya dijîn. Bûne Tirk û herçendî ji aliyê ziman, çand û fîzîkê ve naşibin Tirkan jî, xwe wekî *"Tirkên xas"* didin nîşandan. Di nava sazûmaniya dewleta Tirk de cihekê wan î mezin heye. Pirraniya karên payebilind ên dewletê di destê Pomak, Alban, Polonî hwd gelên ku bi eslê xwe ne Tirk in de ne.

Hin ronakbîrên Pomakan di van salên dawî de li Tirkiyê dest bi karê polîtîk kirine û dixwazin bi zimanê zikmakî perwerde bê dayîn. Lê dengê wan pirranî ji Pomakên di nava sazûmaniyê de cihdigirin ve tê tunekirin. TV a fermî ya Komara Tirkiyê hindik be jî bi zimanê Pomakî bernameyan diweşîne û di van bernameyan de "Tirkbûna Pomakan" tê bilêvkirin.

Gelê Pomak ola Îslamê, mezheba Sunnî dihewînin.

## Girêdanên derve

* Nezavisen glas na Pomaci
* Pomaks in [Encyclopaedia of Islam], Band VIII, 320-324.

Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîk li Albanyayê
Kategorî:Komên etnîk li Bulgaristanê
Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê
Kategorî:Komên etnîk li Yewnanistanê
Acar (gel)

**Acar** (bi gurcî: აჭარლები) navê berekê gurcî ye.

Acar pirranî li herêma otonom a Acaristanê dijîn ku di dema YKSSê de ji wan re otonomî hatibû danîn. Li Tirkiyê bajarê Artvin û li Kurdistanê li Mezra, Erdêxan, Îdir û Erziromê hatine bicihkirin. Li Kurdistanê ji wan re pirranî Mihacir tê gotin. Osmaniyan û dewleta Tirk pêl bi pêl kom û berên Tirk an misilman anîne li Kurdistanê bicihkirine. Yek ji wan jî Acar in. Li Kurdistanê gundên mihaciran xwedî elektrîk, rê, dibistan û hemî pêdiviyan in lê mixabin ên Kurdan ne wisa ne. Ev yeka han di nava gelan de tamsariyê pêktîne.

Gelê Acar zimanê Acarî diaxivin ku ev zaraveyekî gurcî ye. Ji aliyê olî ve misilman û sunnî ne. Hin ji wan ên ku li Tirkiyê dijîn xwe wekî "Tirkên xas" binavdikin û di nava sazûmaniya dewletê de cihên bilind bidest xistine.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Xwecihên Awistralyayê

thumb|200px|rights|King Merriman, serokeşîrekî aborijînan

**Xwecihên Awistralyayê** yan jî ***aborijîn*** ji kevnexwediyên parzemîna Awistralya û giravên herêmê re tê gotin.

Peyv *aborijîn* bi latînî ye û wateya wê *ab origin* - "ji orijînê, ji destpêkê" ye. Ango gelê ku ji berê de li wir dijîn. Parzemîn cara pêşîn ji aliyê deryavanê brîtanî James Cook ve di sala 1770î de tê keşfkirin û ew roj dibe destpêka dagirkeriya rojavayiyan. Wê demê li dora 1 milyon kevnexwedî li parzemînê dijiyan. Îro hejmara wan ji nîv milyonî kêmtir e. Tê gotin di pêvajoya dagirkeriyê de 90% gelê herêmê ji aliyê dagirkeran ve hatine tunekirin. Hêj jî pirsgirêkên aborijînan hene û di bin nîjadperestiya brîtaniyan de ne.

## Berên sereke yên kevnexwediyên parzemînê

* Yolngû (li rojavayê Arnhemlands)
* Mûrrî (li rojhilatê)
* Koorî (li başûrê rojava)
* Nanga (başûr)
* Nyûngar (başûrê rojhilatê)
* Palawa (li Tasmanya)
* Wonghî (li rojava)

## Çîrok
Aborijînan xwedî taybetiyên civakî ne. Pirr zêde ji polîtîkayê heznakin. Qîmetê nadin jiyana ku ji sirûştê dûrketiye. Li cem wan xaltî wekî dê, ap (mam) wekî bav tê dîtin. Lêzîmatî ne ji xwînê lê ji civakîbûnê tê. Di zewacê de zagonên gelek kompleks hene.

Zimanê wan ji zimanmalbata Awistralyayê ye. Gelek ziman û zaravê vê malbatê hene. Arkeologan tesbît kirine ku ji vir 50.000 sal berê jî komê mirovan li vê parzemînê hebûne û hebûna wan hêj kevntirîn e.

Aborijîn li welatê bav-kalên xwe di sala 1961î de mafê hilbijartinê bi dest xistine. Heya salên 80î zarokan nedigirtin dibistanên brîtaniyan. Îro ji aborijîn di bin xetereya hebûnê de ne.

## Mijarên têkildar
* Xwecihên Amerîkayê

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:Gelên xwecih
Ainû

250px|thumb|Komeke Ainuyan, li sala 1904an

**Ainû**, navê berekê kevnexwediyê bakurê Japonyayê ye. Ji wan re herwekî **ûtarî** jî tê gotin.

Ainû li wateya *mirov* (bi zimanê ûtarî) jî hevalbend e. Ew bi zimanê ainû diaxivin ku ev zimanekî taybet e û ti nêzîkayî bi zimanên devedorê nîne. Îro li dora 27.000 ainuyî li Japonyayê dijîn. Tê gotin ku bi hatine berên Japon a giravan pêl pêl gelê ainû heliyaye û hatine tunekirin.

Dîsa tê gotin ku ainû bi deh hezaran salan berê ji bakurê Asyayê çûne Japonyayê û bi mongolan re lêzîm in. Lê ji aliyê fîzîkî û jenetîk ve naşibin wan. Lêkolîn berdewam in.

Gelê ainû bi xurtî xwedî li dab û nêrîtên xwe dertên. Ji aliyê çanda gelêrî ve gelek dewlemend in.

Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîk li Japonê
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Vandal (gel)

[thumb|250px|Vandalan û bajarê Roma [Heinrich Leutemann (1824-1904)]]

**Vandal** navê berekê Germanan e.

Vandalan bi rûxandina xwe ya hin herêmên û bajarên Împaratoriya Romayê deng dane. Kirinên wan ên hovane di dîroka Ewropa de bandoreka kûr hîştiye. Ji ber wê hêj jî kirinên hovane wekî "vandalî, vandalîzm" tên binavkirin.

Di nava salên 439 - 533 de bi navê Keyaniya Vandalan a Efrîqayê desthilatdariyekê jî kirine. Sala 455'î de keyê Vandalan Geiserich, bajarê Roma rûxandiye. Hêz û bandora Vandalan ji aliyê Bîzansan ve hatiye şikestin û wan pêl bi pêl ola Xrîstiyaniyê pejirandine û di nava gelên cîran de heliyane.

Kategorî:Gel
Kategorî:German
Yenîş

400px|thumb|Yenîş li ber gola Lauerzer (Swîsre), 1928

**Yen**, **Yenş**, **Yenîş** *(bi [[îngîlîzî]] Yeniche)* gelekê koçer li Ewropa ye.

Tê payîn ku bingeha wan digihê Keltan. Ji aliyê fîzîkî ve dişibin Germanan. Ji wan re hin caran *"Çîganên spî"* jî dibêjin. Mixabin li ser dîroka wan kêm agahî hene û kêm lêkolîn hatien kirin. Bi zimanê Yenîşî diaxivin.

## Hejmara Yenîşan

* Li Almanya 200.000
* Li Swîsre 50.000
* Awistirya 35.000
* Mecaristan 60.000
* Belarûs 11.000
* Belçîka 7.000

Herwekî li Fransa, Sirbistan, Estonya hwd jî komên wan henin. Jiyana xwe bi gerê didomînin. Rastî gelek nîjadperestiyan tên. Li Almanya di dema Nazî de pirraniya wan hatine tunekirin. Ew jî wekî Çîganan karê muzîk û çandê dikin û bi wê jiyana xwe didomînin. Gelekê aştîxwaz e.

## Girêdanên derve

* Li ser Yenîşan bi zimanê Almanî

Kategorî:Gel
Aşkalî

**Aşkalî** navê gelekê li Balkan e.

Pirranî bi zimanê Albanî diaxivin û ji aliyê olî ve misilman in. Di dema Osmaniyan de hatine li Balkan bicihbûne. Tê payîn ku bingeha wan ji Misir, Tirkiyê û Çîganan tê. Pirranî wekî Çîganan tên hesibandin.

Hin berên Aşkaliyan wekî zimanê zikmakî bi Tirkî diaxivin û dibêjin em Tirk in. Piştî belavbûna Yûgoslavya berê, dewleta Tirk jî xwe di nava kom û berên Balkan de bicihkir. Herwekî di nava Aşkaliyan de jî.

Ji wan gelek anîne li Tirkiyê bicihkirine yan hatine bicihbûne. Gelê Aşkalî di bin xetereya jiyanê de ye. Rastî nîjadperestiya gelên serdest tên. Hinek ronakbîrên Tirk dibêjin Mustafa Kemal Atatürk ne Alban lê ji gelê Aşkalî ye. Dîsa serokwezîra berê Tansu Çiller jî bi eslê xwe Aşkalî ye. Hin ronakbîrên Tirk Aşkaliyan wekî berekî Tirk destnîşandikin. Lê ji aliyê fîzîkî ve naşibin Tirkan. Porzer û çavşîn in.

Kategorî:Gel
Tansu Çiller

**Tansu Çiller** (jdb.  li Stembol) serokwezîrekê jin a yekem a Tirkiyê ye.

Ji sala 1993 heya 1996 serokwezîrtî kiriye. Herwekî di nava salên 1993 - 2002 de serokatiya DYP (Partiya Riya Rast) kiriye. Ew bi xwe hemwelatiya DYE bû. Gorî zagonên Tirkiyê bûyîna wê ya serokwezîrtiyê ne gengaz bû. Lewra kesê ku hemwelatiya welatek biyan bi wan re hene, nikarin bibin wezîr an serokwezîr. Lê bû.

Wê bi qasî demekê wezîrtiya karê derve jî hilwergirt (1996 - 1997). Piştî xwandina xwe ya dibistana amadeyî li Robert College li Zanîngeha Bosforêi beşa aborînasiyê biserîdike. Dû re li DYA bicih dibe û dibe hemwelatiya DYAyê. Li zanîngeha Yale û Connecticut berdewamiya bilind a perwerdeyê dike.

Çiller di polîtîkayê de riyeke pragmatîst dimeşîne. Ji aliyê ronakbîran ve pirr dihat rexnekirin ku ew wekî malbat, li pey berjewendiyên xwe ne. Dîsa navê wê tevî firotina kokaîn û eroîn bû. Li Almanyayê di dadgehê de ji ber kiryarên kirêt hat darizandin.

Çiller herwekî dijminatiya Kurdan dikir. Di dema desthilatdariya wê de bi hezaran gundên Kurdan hate rûxandin, bi hezaran mirovên Kurd ji aliyê hêzên tarî yên dewletê ve hatin tunekirin. Li Kurdistanê navê wê kirin *"Mîreya ku bi xwîna Kurdan dijî".* Çiller yek ji endamên dewleta kûr a Tirkiyê bû. Rastgîrên Tirk wê wekî *"Mezina sedsala dawî, asenaya diya Tirkan"* dinirxînin. Tê gotin ku malbata wê bingeh Aşkalî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên jin
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê
Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:Skandala Susurlukê
Mewlewiyê Kurd

**Mewlewî Tawegozî** an jî **Mewlewiyê Kurd** (jdb. 1806 - m. 1882), yek ji helbestvan, alimê îslamê û fîlozofê kurd e.

## Jiyana Mewlewiyê Kurd

Li herêma Tawegoz a Başûrê Kurdistanê li bajarê Helebçeyê gundê Serşatey Xwarû ji dayîk bûye. Zaroktiya wî gundê Bîcavê yê nêzîkî Helebçeyê derbas bûye. Xwendina Xwe ya ewil li ber bavê xwe kir. Piştî perwerdeya olî û fîlozofî di dibistanên Baban de, dest bi karê wêjeyî dike. Wî helbestên hêja afirandine. Di aliyê fîlozofiyê de riya neqşîbendiyan acotiye.

## Berhemên wî
* **Eqîdey Merziye**, pirtûkeke li ser baweriya Îslamê ye. Bi kurdî hatiye nivîsandin û sê caran çap bûye. Çapa pêşî li Qahîreyê, di sala 1933an de li Tehranê çapa duyem û di 1988an de li Bexdayê bi şîrovekirina berfireh a Ebdulkerîmê Muderîs *(Mela Ebdolkarim Modares)* ya sêyem hatiye çapkirin. Mewlewî herwiha li ser heman mijarî du pirtûkên din jî nivîsandine.
* **El-Fazila**, ya bi erebî
* **El-Fawatih**, a bi farisî.
* **Eqîdey Mewlewî**, pirtûkeke li ser baweriya Îslamê hatiye nivîsandin. Di sala 1977an de li Bexdayê hatiye çapkirin.
* **Dîwana Helbestan**, berhema wî ya herî navdar e. Bi zaravayên soranî û hewramî hatiye nivîsandin. Ji aliyê Pîremêrd ve du caran li Silêmaniyê hatiye çapkirin. Ji aliyê nivîskarên kurd ve bi venêrîn û şîroveyan gelek caran hatiye çapkirin.

## Galerî

Wêne:SaqqezPark2.jpg|Parka Mewlewiyê Kurd li bajarê Seqizyê
Wêne:Mewlewî-î Kurd Sine.jpg|Peykerekî Mewlewiyê Kurd li bajarê Sineyê.
Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykerekî Mewlewiyê Kurd li bajarê Paweyê.



## Çavkanî

* Jiyan û xebatên Tawegozî (bi zaravayê soranî)

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1806
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Mirin 1882
Koçerên îrlendî

thumb|Koçerên îrlendî bi erebeya arastî (1954)
**Koçerên îrlendî** yan jî **pavee** (bi îngilîzî: *pavee, traveller*, bi îrlendî: *an lucht siúil*) navê berekê koçer li Îrlenda û Brîtanyayê dijî ye.

Koçerên îrlendî ji binemala kelt e. Lêzimatiya wan a etnîkî bi romanan re nîne. Li ser bingeh û dîroka wan kêm agahî hene. Di serdema 13em de navê wan hat tomarkirin. Ew jî wekî roman û hindikayiyên din li Ewropa di bin parastina YEyê de ne. Ziman, çand û bermayiyên wan tên parastin. Lê di jiyana rojane de rastî nîjadperestiya gelên serdest tên.

Ew ola katolîk û anglîkan dihewînin. Li DYAyê jî dijîn. Hejmara wan bi tevayî li dora 50.000 e.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda Îrlendayê
Kategorî:Gel

Kategorî:Komên etnîk li Îrlendayê
Kategorî:Komên etnîk li Keyaniya Yekbûyî
Ûsû

**Ûsû** (bi japonî: 有珠山) volkanek di giravê japonî bi navî Hokkaidō da ye. Ew 731 m bilinde.

Di rojê 31'ê adarê 2000 da aş û dûman ji Ûsûyê derdiket.

## Galerî

Wêne:130922 Mount Usu Sobetsu Hokkaido Japan01s5.jpg|Volkanê Ûsû


## Girêdanên derve
* http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0805-03= 

Kategorî:Çiya
Kategorî:Erdnîgariya Japonê
Kategorî:Volkan
Kategorî:Volkanên çalak
Queens

**Queens** [] borough û herêma herî mezin ya New York City ya DYAyê ye. Ew di rojavayê giravê Long Islandê ye.

## Dîrok
Queens di rojê 1'ê sermawezê 1683 çêbû. Di salê 1898 de ew bû herêmeke New York City. Rojhilatê Queens wê salê de xwe ji Queens qetand û navî Nassau County li xwe kir, ji ber ko gelhê wir nexast bibe heremekî New York City.

## Tiştên hêjayî dîtinê
Li Queensê du balefirgehên mezin yên New Yorkê ne, balefirgehên bi navê *[[John F. Kennedy International Airport]]* û *[[LaGuardia Airport]]*.

Hên tiştên hêjayî dîtinê:
* Hall of Science
* Art Center
* Socrates Sculpture Park
* Flushing Meadows Park

## Kesên bi nav û deng ji Queens
* 50 Cent
* Lloyd Banks
* Fran Drescher
* Art Garfunkel
* George Hincapie
* LL Cool J
* Lucy Liu
* John McEnroe
* Ja Rule
* Russell Simmons
* Paul Simon
* Nina Sky
* Jerry Stiller
* Christopher Walken

## Tiştên din
* Di Queens da filmê *[[King of Queens]]* tê çêkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Kategorî:New York City
San Bruno

thumb|Nexşê San Bruno
**San Bruno** bajarokekî ku li San Mateo County, California, DYA bi cîh dibe. Nifûsa wî li gorî hejmareke 2000, 40,165 bû. San Bruno nêzîkê San Francisco International Airport ('Balafirgeha Navneteweyî ya San Francisco') ye. San Bruno jî li navbeyna South San Francisco ('San Francisco ya Başûr') û Millbrae bi cîh dibe û 19 kîlometrê ji navenda bajarê San Francisco ye.

Li gorî United States Census Bureau, firehiya bajêr 14.1 kîlometrê, gişk erdê ye. Ofîsên şîrketa YouTube jî di vî bajarî de bi cîh dibin.

## Girêdanên derve
* Rûpela fermî ya San Bruno

Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Patrick Süskind

**Patrick Süskind** (jdb. ) nivîskarekî roman û senaryoyên fîlman ê alman e. Ew li Ambach am Starnberger See, nêzî Munich, Almanya çêbûye. Bavê wî Wilhelm Emmanuel Süskind bû. Wî di nav salên 1968 û 1974 de dîroka medyeval û dîroka hemdem li zanîngeha Munichê û li Aix-en-Provenceê xwendin.

Li salên 1980î, wî çend senaryoyan nivîsîne mîna 'Monaco Franze' (1982) û 'Kir Royal' (1986). Wî jî pirtûka 'Das Parfum' ('Perfum', 1985) nivîsî ku rastî pir serfiraziyê hatiye û li ser Süskind bala xelkê kişandiye. Pirtûkên din ku wî nivîsîne jî ev in : 'Die Taube' ('Kevok', 1987), 'Die Geschichte von Herrn Sommer' ('Çîroka Mr.Sommer', 1991), û 'Drei Geschichten' ('Sisê çîrokê', 2005).

Wî jî berhemeke şano nivîsiye ku navê wê 'Der Kontrabass' (1981) e, ev berhem ji boy çend salê li şanoyên almanî hate pêşkêşkirin.

Süskind li Munichê dijî û pir hindik hevdîtinan nade.

## Tiştên din

* Kurt Cobain çîroka 'Perfumê kiriye bîngeha strana Nirvanayê ya 'Scentless Apprentice' ('Şagirtê/a bêbîhn', ji albuma 'In Utero').
* Fîlmek jî ji 'Perfumê adaptekirî li sala 2006 hate derxistin.

## Berhem

* *[[Der Kontrabass]]*, 1981, ISBN 3-257-23000-1
* *[[Das Parfum (Roman)|Das Parfum]]*, 1985, ISBN 3-257-22800-7
* *[[Die Taube]]*, 1987, ISBN 3-257-21846-X
* *[[Die Geschichte von Herrn Sommer]]*, 1991, ISBN 3-257-22664-0
* *[[Drei Geschichten]]*, 2005, ISBN 3-257-23468-6
* *[[Über Liebe und Tod]]*, 2005 ISBN 3-257-23589-5

Süßkind, Patrick
Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Mirovên zindî
Süßkind, Patrick
Mil

**Mil**, ango **Thou** (kurtkirina ji bo *Thousands on an Inch*) yekeyakê dirêjahîyayê Angloamerîkanî ye. 1 mil (Thou) = 1000 (inch) = 0,0254 mm.

Thou ji aliya Îngîlîzan mil jî ji aliya emerîkanan tê bikaranîn.

## Formel
Formelê xwe ev e:
{1}{\text{mil (Thou)}} =  {1000}{\text{inch}} \approx {0{,}0254}{mm}

Kategorî:Yeke
Kategorî:Yekeyên dirêjiyê
Adnan Menderes

**Adnan Menderes** (jdb. sala 1899 li Aydın –1961 li Girtîgeha Îmraliyê) siyasetmedarekî tirk û serokwezîrê Tirkiyeyê bû. Rêveberiye wî di navbera salên 1950 û 1960an de bû heya ku hikumeta wî ji aliyê derbeya leşkerî ya di 27ê gulana sala 1960an de hatiye bidawîkirin. Derbeya leşkerî ya ku ji aliyê generalê tirk Cemal Mandaoğlu ve hatiye lidarxistin serokkomar Celal Bayar û serokwezîr Adnan Menderes û qelek ji rayedarên hikûmetê ji aliyê leşkerên tirk ve têne girtin.

## Siyaset
Adnan Menderes di navbera salên 1950 û 1960an de serokwezîrtiya Tirkiyê dike. Perwerdeya dadmendiyê dîtiye û partiya Serbest Cumhuriyet Firkası dest bi polîtîkayê kiriye. Hinek caran jî di nava baskên CHPê de xebitiye. Di 7ê hezîrana sala 1946an de yekemîn partiya opozîsyon a Tirkiyeyê dadimezirîne. Cara yekemîn bi newêrekî be jî hin gotinan li dijî sazûmaniya yek-partî dibêje. Ev axaftinên wî ji nêz ve bala leşkeran dikişîne û leşker wî bisînordikin. Menderes wekî kes, xwedî nêrînên demokratîk û lîberal bû ku kesek xwedî fikrên nûjen û dîndar bû. Di cûntaya leşkerî ya 27ê gulana sala 1960an de tê girtin û darizandin. Menderes tevî Hasan Polatkan û Fatin Rüştü Zorlu di 17ê îlona sala 1961ê de li girava Îmraliyê têne bidarvekirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Adnan Mendres, Biyografi
* O Gün Belgeseli, Can Dündar

Kategorî:Endamên Hikûmeta 19an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 20an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 21ê a Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1899
Kategorî:Mirin 1961
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Menderes, Adnan
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Olivia

**Olivia Theresa Longott** (jdb. 15ê sibatê 1981, Brooklyn, New York City, NY), hunermenda R&B ya amerîkî ye. Navê wê yê rast **Olivia Longott** e. Ji salê 2003 de ew endamê G Unit bû. Ji destpêkê salê 2007 de Olivia ji G Unit derketiye.

## Jînenîgarî
### Cîhan
Olivia di reşemiyê 1981 de bû dota bavekî jamaîkî û dayîkeke hindî. Ew li Brooklyn (New York City, NY) hate dinê. Malbatê wê paşê hate Jamaica (Queens, New York City, NY). Li wir di koroya dêrê de Olivia dest bi gotina stranan kir.

## Kar
Karê Olivia di salê 1999an de dest pê kir, wê demê ew peymanek bi labela J Records li cem Clive Davis çêkir. Di salê 2001ê de albûmê wê yê yekem derket, Olivia. Ji ber ko ew albûm ne pir baş bû û ne pir hate firotin, peymanê Olivia bi J Records hate xerekirin.

Di salê 2003 da Olivia çû G Unit. Mera wê kanî li ser albûmê G Unit yê yekem *[[Beg for Mercy]]* û li albûmê 50 Cent, *[[The Massacre]]* bîstiba. Ji ber ko wê serkeftinê wê ji çêbû, bi stranê *Candy Shop* (50 Cent feat. Olivia; The Massacre). Ew strane di adarê 2005 Almanya, Awistirya, Swîsre û DYA da li cihê yekê bû.

## Dîskografî
### Albûm
* *Olivia* (2001)

### Singles

## Girêdanên derve
* Rûpela fermî yê Olivia 

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Hunermendê R&B
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin
Mestûre Erdelanî

**Mestûre Erdelanî** an **Mah Şeref Xanim** an jî **Mestûre Kurdistanî** (jdb. 1805 Sine, Mîrektiya Erdelan - m. 1848 Silêmanî, Mîrektiya Baban) helbestvan, nivîskar û dîroknasa kurd e. Berhema wê zêdetirî Kurdî (Goranî) bûye. Wan berhamên herî girîng Dîroka Erdelanê ye.

Ew li bajarê Sineyê ji dayîk dibe û li Silêmaniyê mezin dibe. Ji malbateke desthilatdar bû. Bi zimanê erebî û farisî jî dizanî. Ew wekî yekem dîroknasa jinê ya rojhilatê navîn jî tê zanîn. Li ser binemala Erdelan, bûyerên demê tomarkirinên girîng ên dîrokî kiriye.

Di sala 2005an de bo pîrozkirina rojbûyîna wê ya 200î li Hewlêrê statûyeka wê hatiye danîn. Pirtûkên wê li zimanên farisî, almanî û înglîzî hatine wergerandin.

## Jiyan
Mah Şeref Xanim bi bernavkê Mesture, di salan 1805-1806an de li sine hate dinê. Bavê wê Ebul Hesen Mihemed kesekî zana û wêjekar bû. Mihemed, Şeref Xanimê di mijarên ilm û wêjeyê de serdema xwe li gorî jinên din, bi awayek cuda perwerde kir.
## Miras
Li navçeya Rêzane ya Amedê, Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê hatiye avakirin. Ev Pirtûkxaneya di 27ê mijdara 2025an bi merasîmekê hatiye vekirin.

## Pirtûkên wê

* Baweriya îslamê û Rîsaleya 'Îbadetê. (Bi Farisî)
* Dîwan (Dîwan-î Masturah Kurdistanî) - Farisî û Kurdî
* Mêjûy Erdelan (Khronika Doma Ardalan: Ta'rikh-i Ardalan/ Dîroka Erdelanê

## Binêre herwiha

* Listeya kurdan
* Lîsteya fîlozofên kurd

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html 

Kategorî:Dîroka Erdelan
Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Fîlozofên jin
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1805
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Sineyê
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1848
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Zanyarên kurd
Hecî Baba Şêx

**Hecî Baba Şêx** (jdb. 1882 li Bokan - m. 30ê adara 1947an li Mehabadê, Rojhilata Kurdistanê) serokwezîrê Komara Mehabadê bû. Piştî şikestina hêza Kurdan di komara nû de, bi alîkariya YKSS, statûkoparêz û serkeftiyên Şerê Cîhanî yê Duyem artêşa eceman dikeve Kurdistanê. Komkujiyên hovane li dijî kurdan tên kirin. Serokkomar Qazî Mihemmed, serokwezîr Hecî Baba Şêx û endamên din ên dewleta Kurdistanê tên girtin û darizandin.

Hecî Baba Şêx çewa ku li ser îlmê olê xwedî agahî bû, li ser îlmê Felsefeya Yewnan û matematîkê jî xwediyê îlmê bû. Li ser wan pirtûkên wî hene.

Di 30ê adara 1947an de li Meydana Çarçira birêvebirên Komara Mehabadê ji aliyê rejima Îranê ve tên xeniqandin.

## Mijarên têkildar
* Komara Kurdistanê
* Kurdên Îranê

## Çavkanî

Kategorî:Komara Kurdistanê
Kategorî:Serokwezîr
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Muzeya Louvre

thumb|300px|Muzeya Louvre li Parîsê (Fransa)

**Muzeya Louvre** () li Parîsê muzeya tewrî mezin û bi nav û deng e. Ew xanîye di navînê Parîsê ye, navberê çemê Seine û *[[Rue de Rivoli]]*. Hindirê Louvre li ser xetekê bi şeqama Champs-Élysées ra ye.

## Dîrok
Louvre di sedsala 12'an di bin  da hate çêkirin. Wê demê Louvre qesrek bû. Wexte Parîs di sedsala 14'an da pir mezîn bû,  wê qesrê kir wek malekê. Lê wek mal Louvre di bi  di sedsala 16'an bû, wê demê di stîlê Ronesans îtalî da. Di salê 1682 da Louis XIV ji Louvre çû *[[Qesra Versayê]]*). Şoreşê fransî disa Louvre bi nav û deng kir, çinkî li rojê 10'ê gelawêjê 1793 Louvre wek muzêyekî hate vekirin. Li wir xeznê melêk û xeznê kesên din yê resen dihatin dîtin. Napoleon Bonaparte wek hikûmdar hate Louvre û birazî wî,  çêkirinê Louvre xelaskir. Ji salê 1873 Louvre ne malê melêkan ya hikûmdarane, serokî Fransayê çû *[[Qesra Elysée]]*. Serokê berê yê Fransayê, François Mitterrand, di salên 1980'î da hîşt Louvre dîsa werê çêkirin. Ji wê demê da di Louvre da du muzeyên din hene:  (*Muzeya Hunerê Dekoratîv*) û  (*Muzeya Mode û Tekstîlê*).

## Wêne
Pir wêneyên wênesazên bi nav û deng di Louvre da ne.


Wêne:Regnault - Les trois Grâces 01.jpg|Jean-Baptiste Regnault*Les trois grâces*
Wêne:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|Leonardo da Vinci*[[Mona Lisa]]*
Wêne:JEAN LOUIS THÉODORE GÉRICAULT - La Balsa de la Medusa (Museo del Louvre, 1818-19).jpg|Théodore Gericault*[[Le radeau de la Méduse]]*
Wêne:Eugène Delacroix - La Mort de Sardanapale.jpg|Eugène Delacroix*[[La Mort de Sardanapale]]*
Wêne:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|Eugène Delacroix*[[La Liberté guidant le peuple]]*
Wêne:Veronese, The Marriage at Cana (1563).jpg|Veronese*[[Dewat li Kana]]*
Wêne:Притча о слепых.jpeg|Pieter Bruegel der Ältere*[[Die Parabel von den Blinden]]*
Wêne:Human-headed winged bull Khorsabad facing - Louvre 01a.jpg|Ciwange bi baska ji Dûr Şarûkîn
Wêne:Human-headed winged bull Khorsabad profile - Louvre 02b.jpg|Ciwange bi baska ji Dûr Şarûkîn
Wêne:Head figurine Spedos Louvre Ma2709.jpg
Wêne:Stele Ra-Horakhty Louvre N3795.jpg
Wêne:Ibex rhyton AO3115.jpg
Wêne:003MA Equestrian Kouros (2).jpg
Wêne:Etruscan amphora Louvre E703 side B.jpg
Wêne:Eros medallion Louvre Bj2248.jpg
Wêne:Portrait du Fayoum 02.JPG



Kategorî:Avabûnên 1793an li Fransayê
Kategorî:Fransa
Kategorî:Muze
Kategorî:Muzeyên Fransayê
Xizan Şîlan

**Xizan Şîlan** (jdb. 14'ê tîrmehê 1955 li gundê Yîncovê, gîredayî navçeya Cihanbeyliyê li perêzgeha Qonyê) helbestvanekî kurd e û helbestên wî pirtir di kovara Amidakurd de tê weşandin. Dibistana seretayî li gund, ya navîn û lîseyê li Konyayê dixwîne.

Di wan sala de dest bi nivîsîna helbestan dike, di berde jî bi xebatên muzîkê dadikeve.
 
Di 1978 an de derdikeve derveyî welêt. Li Almanyayê 6 salan dimîne. Nivîsîna helbestan li wir jî domand. Di şev û şahiyên kurdan de stiran digot. Zimanê malê kurdî bû, lê cara pêşî kurdî nivîsîn li derveyî welêt dest pê dike. Paşê vedigere welêt.

Di sala 1987 an de tê Swêdê û îro li Stockholmê, herêma Bredäng bi cî dibe. Çar pirtûkên wî hatine belavkirin.

Sê pirtûk helbest in û yek jî roman e: Xem û Xeyal, Acıların Sokağı (roman), Nameyek Ji Rinda Min Re û Pêjnên Laşê Mirî.

## Girêdanên derve
* Hevpeyvîna Xîzan Şîlan ya ku bi malpera felsefevan re

Kategorî:Helbestvanên kurd
Şîlan, Xizan
StarCraft

**StarCraft** lîstikeke komputerê ya 'real-time strategy' ('stratejiya dema zîndî') ye ku ji Blizzard Entertainment ve hatîye afirandin. Siftê ev lîstik li sala 1998 ji boy PC hatibû derxistin, û paşê versîyoneke lîstikê ya Macintosh jî li sala 1999 derket. Starcraft jî ji boy Nintendo 64 hate adaptekirin.

Xata sereke ya çîroka vê lîstikê, şerekî di nav sisê nijad ên galaktîk de ye. Ev sisê nijad ev in : Terrans, mirovên xurt û zexm, Zerg, alîen ku mîna meşên hingîv tên organîzekirin, û Protoss, şervanên humanoîd û psyşîk.

Starcraft di sala 1998an de lîstika komputerê ya herî zêde firotî bû, û jî Origin Awards'ên ji boy 'Best Strategy Computer Game' ('Lîstika Komputerê ya Stratejî ya Herî Baş') a vê salê birîye. Ji derketina Starcraft pêve, 9 mîlyon bêtir kopiyên Starcraft hatine firotin. Ev lîstik bi taybetî li Koreya Başûr bi nav û deng e, di vî welatî de lîstikvanên fermî beşdarî maçan dibin û tîm û lîstikvan di maç ên li televîzyonê weşandî de dikevin lecê.

thumb

Kategorî:Komputer
Hoşeng Broka

**Hoşeng Broka** helbestvan û nivîskarekî Kurdê êzîdî ye ku di sala 1969an de li gundê bajarê Tirbesipiyê Tilxatûnkê li Başûrê Rojavayî Kurdistanê ji dayîk bûye.

Di sala 1994an de dîploma civaknasiyê li zanîngeha Şamê wergirtiye, berî ku di zivistana 1994an koçberî Almanyayê bibe. Niha li bajarê Bielefeld dimîne.

## Berhem
* Bawişkandin ji kopên minareyên razayî,1995, helbest, Berlîn
* Serborekên çarşembên tozê, 1999, helbest, Stockholm
* Keskê dawî di cenazeya Xwedê de, Helbest, Pêrî, 2002, Stenbol
* Derengî Bajêr Weha Diniqutim Nimêja Navê Te, Helbest, Pêrî, 2003, Stenbol
* Ya Ji Sêvan Û Wêdetir Helbest, Pêrî, 2004, Stenbol
* Mîtolojiya Êzdiyatiyê(1995) (Lêkolîneka bi zimanê erebî)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Lîsteya ferhengên kurdî

thumb|Ferhenga Jîn a kurdî û erebî
thumb|Ferhenga kurdî-farisî ya Mihemed Teqî Ibrahîmpûr, 1981
thumb|Ferhenga kurdî-îngilîzî ya Mijde Xelîl Reşîd, 1995
[thumb|Ferhenga Dr [Joyce Blau di sala 1975an de ji aliyê Dr. Şivan ve hate wergerandin zimanê tirkî]]
thumb|Ferhenga berîkê ya tirkî-kurdî-tirkî (1998)**Ferhengên kurdî** ferhengên kurdî-kurdî û ferhengên kurdî û zimanekî din in. Çend ferhengên pirzimanî jî heye. Ferhengên kurdî wekî pirtûk, wekî bernameyên kompûteran û wekî bernameyên înternetê hene.

## Kurdî
### Ferhengên kurdî-kurdî
* Ferhenga Kamêran (kurmancî)
* Ferhenga Henbane Borîne
* Ferhenga Destî ya Umîd Demîrhan
* Ferheng (kurdî-kurdî) ya Celadet Alî Bedirxan
### Ferhengên kurdî-almanî
* Ferhenga Feryad Fazil Omar
* Ferhenga Amîrxan
* Ferhenga Abdulkadir Ulumaskan
* PONS Bilderwörterbuch Kurdisch

## Erebî
### Ferhengên kurdî-erebî
* Ferhenga Qazî
* El-hediyet el-hemîdiye
* Bedayiulluxe
* Ferhenga Jîn
* Ferhenga Kurdî Nûjen

## Farisî
### Ferhengên farisî-kurdî
* Ferhenga Gulî
### Ferhengên kurdî-farîsî
* Vajnameyî kurdî-farisî (Ferhenga Mihemed Teqî Ibrahîmpûr)

## Fînî
### Ferhengên kurdî-fînî (fînlendî)
* Lokman Abbas: Ferhengî fînlendî-kurdî
* Lokman Abbas: Ferhengî kurdî-fînlendî

## Înglîzî

### Ferhengên kurdî-înglîzî
* Ferhenga Aziz Amindarov
* Michael L. Chyet: Ferhenga kurmancî-înglîzî.
* Mijde Xelîl Reşîd: Ferhengî kurdî-îngilîzî.
* Ferhenga Baran Rizgar
* Ferhenga Raman
* Ferhenga The Sharezoor
* Michael L. Chyet: Ferhenga Birûskî (2020)

## Îtalî
### Ferhengên îtalî-kurdî
* Maurizio Garzoni: Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda (1787)

## Rûsî
### Ferhengên kurdî-rûsî
* Î.O. Farîzov: Ferhenga rûsî-kurmancî (1957)
* Q. Kurdo: Ferhenga kurdî-rûsî (1960)

## Swêdî
### Ferhengên kurdî-swêdî
* Ferhenga swêdî-kurdî (kurmancî)/Svensk-kurdiskt lexikon (nordkurdiska), Reşo Zîlan, 1989 (kurmancî)

### Ferhengên swêdî-kurdî
* Ferhengî swêdî-kurdî/Svensk-kurdisk ordbok, Mijde Xelîl Reşîd, 1993 (soranî)
* Ferhengî swêdî-kurdî/Svensk-kurdisk ordlista, Selah Rêbwar, 1986 (soranî)

## Tirkî

### Ferhengên kurdî-tirkî
* Kürtçe-Türkçe Sözlük a Yusuf Ziyaeddin Paşa (1894/1978)
* Ferhengê Grûba Xebate ya Vateyî
* Enstîtuya kurdî ya Stenbolê/Zana Farqînî: Ferhenga kurdî-tirkî.
* Ferhenga D. Îzolî
* Ferhenga Torî
* Ferhenga Mehmet Tanrikulu
* Ferhenga Mustafa Gazî
* Ferhenga Mûsa Enter

### Ferhengên tirkî-kurdî
* Grûba Xebate ya Vateyî: Ferheng
* Zana Farqînî: Ferheng
* D. Îzolî: Ferheng
* Mehmet Tanrıkulu: Ferhenga tirkî-kurdî (1999)
* Ahmet Zeki Okçuoglu, Habib Çinar, Beşir Ant: Ferhenga berîkê tirkî-kurdî-tirkî (1998)

## Bername
* Ferhenga gerdi http://www.gerdi.net/ferheng.html 

## Înternet

* Ferheng.org
* Wîkîferheng
* Ferhenga Erdnigariyê
* Ferhenga rojev.com [2]
* Ferhenga Projeya ferhengên azad (linux-ku.com[3] / fdicts.com [4])
* FERHENGA KURDÎ-TIRKÎ(tê de 131.277 heb peyv bi kurdî heye)

## Girêdanên derve
* Ferheng.org
* Danasîna ferhengên kurdî I 
* Danasîna ferhengên kurdî II 
* Listeya ferhengên kurdî 
* Ferhengên kurdî yên azad 

## Çavkanî


Kategorî:Lîste
Harem

[thumb|rast|200px|''Li Haremê'' ji [Jean-Léon Gérôme]]

**Harem** (;  an ), di çanda Ereban de cihê taybet ku lê têkiliyên taybet tên kirin e. Bi destê Tirkên Osmanî navdar bûye.

Wekî peyv ji "Heram - qedexe" tê û tê wateya "Cihê qedexekirî, cihê taybet, cihê veşartî hwd". Li civaka Ereban kesên dewlemend in berê xwedî harem bûn lê niha gelek kêm e. Ji bandora Ereban ev tradîsyon derbasî Tirk, Faris, Cihû û civakên misilman ên li Asya nêzîk jî bûye. Civakên ku qîmeta jinan kêm e, mêr serdest e, li wan civakan kesên dewlemend li ser laşê jinan tasarûfê dikin, jinan wekî meta û tişta ku pê dem debasbibe dibînin. Herwekî li wan civakan jî harem an kerxanê hene.

Divê mirov şaşiyekê sererast bike ku Erebên ku xizanin jî peyva haremê bikartînin lê di wateya "nava malê, cihê taybet" de. Ê ku tradîsyona haremê navdar û bipêşxistî kiriye Osmanî ne. Hin keyên Osmaniyan xwedî hezaran jinan bûn û wan di hareman de di bin mercên dîltiyê de dihewandin. Dema ew jinan pîr dibûn, ji haremê dihatin verêkirin û di nava civaka têr feodal de yan dihatin kuştin an jî di jiyaneke awarte de dijiyan. Paşayên Osmaniyan ji Balkan, Qefqas û cihên din bi hezaran keçik dîl digirtin û bi vê yekê pesnê xwe didan. Zarokên ji wan peyda biban dikirin leşker. Kêm ji wan dibûn key an di palasê de cihdigirtin. Tê zanîn ku diyên tevahiya paşayên Osmanî ji hareman bûn. Jinên haremê milkê paşa bûn û herçendî bi hinekan re mara olî çêdikirin jî, hin caran ji mêvanên xwe re jî pêşkêş dikirin. Li ser hareman gelek fîlm û pirtûk hene.
thumb|Hemameke Romê (Tirk)
Tirkan wan bi navê *"odalik - a hozê",* *"Kadin - jin"* binavdikirin. *Kadin*ên haremê gelek caran di bin êşkenceyê de diman û bi hezaran ji wan dihatin kuştin. Hin zanyar dibêjin bingeha tradîsyona haremê ji Misira antîk derbasî Cihûyan, ji wan jî derbasî Ereb û Tirkan bûye.

Kategorî:Çanda îslamê

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kategorî:Zayendîtî
Half-Life

**Half-Life** lîskeke komputerê ye, ku ji Valve Software ve hatiye pêşdebirin û ji Sierra Studios ve hatiye derxistin. Ev lîstik ku li 19ê çiriya paşîn a 1998 derketîye, bi versîyoneke pir guhartî ya motora Quake dixebite. Ji dema derketina wî pêde, 8 mîlyon bêtir kopiyên Half-Life hatine firotin. Wirde ev di dîrokê de first-person shooter a herî firotî ye. Lîstik jî ji PlayStation 2 re li 15ê çiriya paşîn a 2001 hatiye derxistin.

Di Half-Lifeê de, lîstikvan rola Dr. Gordon Freeman dileyîzin. Ew fîzîkzanekî teoriyê (theoretical physicist) ye, û di destpêka lîstikê de divê ew ji karxaneke derkeve, ku ji alîen û leşker ve hatîye dagerkirin. Ev lîstik bû yê herî pêşîn ku têde çîrokeke zîndî hebû, bê ku sînematîk tên bikaranîn. Half-Life 50 bêtir xelatên 'Lîstika Salê' birin, û ji PC Gamer ve 'Lîstika PC ya herî baş di dîrokê de' jê re li çiriya paşîn a 1999, çiriya pêşîn a 2001 û nîsana 2005 hatiye gotin.

Di salên paşê derketina wê de, Half-Life bandurî pêşdebirina lîstikên first-person shooter pir kirîye, û jê re dayim tê gotin ku di curê xwe de ev lîstik mîna şoreşekê bûye.

Serfiraziya Half-Life ji boy salan domand bi lîstikên mîna 'Half-Life: Opposing Force', 'Half-Life: Blue Shift', û modên mîna 'Counter-Strike', 'Team Fortress Classic', 'Deathmatch Classic', 'Ricochet' û 'Day of Defeat', û bi doma wî 'Half-Life 2 jî. Ji Half-Life û dom û lîstikên pê ve girêdayî, mîna Counter-Strike an Day of Defeat, bi temamî 15 mîlyon bêtir lîstik hatine firotin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Lîstikên komputerê
Kategorî:Lîstikê Linux
Şah Ebasê Yekê

**Şah Ebasê Yekê** (bi farisî: شاه عباس بزرگ *Shāh ‘Abbās Bozerg*) (1571-1629) yek ji şahên Îranê ji sinsileya Sefewiyan bû. Piştî mirina wî, lawikê xwe Sam Mîrza ketiye îxtîdarê.

## Nav
Jiber destkevtên wî yên mezin, di dîroka Îranê da bi navê *Şa Ebasê Mezin* dihêt binavkirin.

## Siyasî
Wî li jiyê hejde saliyê desthilat girt destên xwe. Li destpêka desthilatdariya xwe, wî hindek ji axa Îranê bi dû Tirkên Osmanî û Ozbekan ra berda, da bikaribit piçekê hêzê kom bikit. Li heyameka kurt da, heta sala 1623'ê, şiya desthilata xwe li herêmeka berfireh, ji rûbarê Hindûs heta rûbarê Dicle, dabisepînit. Şa Ebbas rêveberekê gelek hosta û şehreza bû. Bazirganî, nijyarkarî anko mîmarî, wêje û dadwerî li dema desthilatdariya wî da gelek ber bi pêşçûn.

Îsfehan paytexta Sefewiyan li dema wî gelek avedantir bû.thumb|280px|Şah Ebasê Yekê

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1571
Kategorî:Mirin 1629
Kategorî:Şah
Kategorî:Şahên sefewiyan
Ebdulhemîd I

**Siltan Ebdulhemîdê Yekem** (1725-1789), yek ji siltanên osmanî ye. Ew ji xurttirîn siltanên dîroka osmaniyan e.

Wî gelek guhartin di dozena (sîstema) rêvebirina osmanî da çêkirin.

Ew lawê Siltan Ehmedê Sêyem bû û piştî mirina birayê wî Mistefayê Sêyem gehişt desthilatê. Şerên xwînelûyên wî di gel Împeratoriya Awistirya-Mecar li salên 1787ê heta 1892ê vekêşan.

Kategorî:Jidayikbûn 1725
Kategorî:Kurên siltanan
Kategorî:Mirin 1789
Kategorî:Siltanên Osmanî
Zîlik

**Zîlik**, **nîçik** an **mîtik** (bi grekî: κλειτορίδα), endam an organek zayendî ya mêyên mirov û guhandaran, teve hêştirme û çend lawirên din. Zîlik di laşê mirove de wekî perçeyekî ku nola morik xuya dike nêzî movika pêşî ya lêvê biçûktir (labial minora) jor pêşborî yê.
## Anatomiya zîlikê
thumb|çep|225px|Peresîna zîlikê]
Zîlik ew dawiya jora lêvên rûv e. Li vê derê jî gelek cidahiyên mezin henin. Mezinbûna wê wekî zixurekê ye. Ev jî yê hinek bipêş ve xûyayî ye û hinek din gerek e lê bigerin heya ku bihesînin. Dora zîlikê hemî demarên pir nazîk in, lewma dema mirov destlêbide hîsbûna wê zêde dibe.

## Erka zîlik
Zîlik endamekî zayendî li vûlva an quzê ye. Yek ji organên girîng di têkiliya zayender de ye.

Karê wê ya serekî şahî ji têkiliya zayendî girtin e. Tê payîn ku bingeha guherîna vê organê penîs e. Ango penîs li cem jinan di pêvajoya guherînê de ji ber ku nehatiye bikaranîn heliyaye û dirûvê xwe yî îro girtiye. Klîtorîs ji aliyê şaneyên (selûla, hucre) neurolojîk ve gelek dewlemend e. Li dora 8000 kanalên neurolojîk dihewîne.
## Kinkirina zîlikê
Di têkiliya zayendî de (seks) bo jinan kana herî girîng ê şahîgirtinê ye. Di dirûvê sîlîndîrê de ye. Li hin deverên Afrîqa, welatên Ereban û çend herêmên Kurdistanê zîlikên jinan sinnet dikin, ango jêdikin. Vê yekan han ji ber baweriyên civakî û olî dikin lê ziyana herî mezin jî didin jinan. Herçendî li dijî sinnetkirina jinan têkoşîn henin jî, bi sed hezaran jin dibin qurbanê vê kiryarê.

## Binêre
* Endamên zayendî yên jin
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Quz (vûlva)
Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin
Erot

thumb|Erot|alt=

**Erot** ji pexva grekî ya Eros tê û di arkeolojîyê de bo avahî û xemlandinên erotîk tê bikaranîn.

Ango arkeolog di bermayiyên dîrokî de avahî, dirûv û xemlandinên erotîk bi vê navê binavdikin. Bo mînak ji mozaîkan gelek wêneyên an dirûvên jinên tazî dihatîbûye bikaranîn. Herwekî tabloyên olî jî dikarin erot bibin. Di arkîtektiya Greka antîk û Roma de gelek mînakên erot hene.

Kategorî:Arkeolojî

Kategorî:Erotîk
Kategorî:Zarokên Afrodîtê
Kategorî:Zarokên Arês
Kategorî:Zayendîtî li Yewnanistana kevnare
Seks

**Seks** an **cinsîtî** yan jî **zayendîtî** (bi latînî: *sexus*) ji hemî têkiliyên zayenderî, cinsî re tê gotin.

Seks ji têkiliyên zayenderî yên parcotan (mêr û jinan, mêr û mêr, jin û jin) heya masturbasyon, cureyên li rê yan nerewa yên têkiliyên cinsî hwd hemiyan dihewîne. Seks bi organên zayenderî tê kirin û pirranî ne ji bo zarokanîne ye, bo kêfê ye. Ji têkiliyên zayenderî yên ajalan re jî herwekî seks tê gotin. Armanca seksê ji xeynî zarokanînê kêf û orgazm an ejekulasyon e.

## Hin beşên seksê yên sereke
* Heteroseksuelî
* Bîseksuelî
* Aseksuelî
* Homoseksuelî

Dîsa her beşek di nava xwe de bi gelek koman vediqete û her komek jî gelek cureyan dihewîne. Hin cureyên seksê bêî parcot dibin, bo mînak seks bi pêlîstokan re. Hin bi serê xwe dibin, mînak mastûrbasyon. Rewabûn an nerewabûna seksê li gorî dem û civakê diguhere û diguhêze. Hin cureyên sado-mazo li gelek civakan rewa tên dîtin.

## Hin terzên sereke yên seksê
* Seksa genîtal, seksa mîsyonerkî, pozîsyona mîsyoneran
* Seksa oral
* Seksa anal
* Seks bi pêlîstokan re
* Masturbasyon
* Seksa awarte

## Hin cureyên seksa awarte
* Sado-mazo
* Swînger an grûbseks

## Hin cureyên seksa nelirê, nerewa
* Seks bi ajalan re
* Seks bi zarokan re

Sex bi serê xwe beşekê mezin ji aboriyê dadigire. Di sektora seksê de bi milyaran Dolar dirav digere. Bo mînak pornografî sektoreke mezin e.

## Dura Binerin
* Alexis Texas

Kategorî:Adanî
Kategorî:Zayendîtî
Laşfiroşî

**Laşfiroşî**, karê jin û mêrên laşfiroş ("qehpik, orospî, fahîşe, gander") ên ku bi dirav têkiliyên cinsî difiroşin. Cihê ku tê de karê xwe dikin jê re berdêlgeh, kerxane an jî kêfxane dibêjin.

Li her herêmeke Kurdistanê bi naveke din tê binavkirin lê di nava civakê de, ji ber fediyê "berdêlgeh" tê bikaranîn. Ev peyveke mecazî ye. Dîsa kerxane yan karxane jî pirr tên bikaranîn.

Dîroka laşfiroşiyê (têkiliya cinsî ya bi dirav) bi qasî ya mirovahiyê kevn e. Bingeha wê li ser danûstendinên aborî, xizanî û kêmbûna mafê jinan e. Civakên ku lê mafê jinan kêm e û di nava kom û ber û çînên wê de newekheviyeke berbiçav heye sedî sed lê çî dizî çi vekirî berdêlgeh henin. Helbet li welatên dewlemend jî kerxanê henin û bipêşketîne lê gorî welatên xizan rewşa jinokan li wir ne pirr xirab in.

Bermayiyên ji berî zayînê 3000î yên Babîlê hebûna berdêlgehan destnîşan dike. Di destpêka kapîtalîzmê de civak berî bi bajaran dicivin û firotina têkiliya cinsî jî dibe beşeke mezin ê aboriyê. Îro li rûyê cîhanê bi milyaran dolar dirav di vê sektorê de digere. Herwekî parek ji jiyana krîmînalîteyê jî li ser firotina laşê jinedîlan e. Bi sedan cureyên vê sektorê avabûne.

Li piraniya welatan berdêlgeh ne fermî ne, qedexe ne. Li gelekan jî serbest in. Li gelek welatan mafên jinedîlan kêm in an tên xwarin. Li welatên rojavayê Ewropayê gelek cureyên berdêlgehan hene. Li Kurdistanê jî bi taybetî li Bakurê Kurdistanê gelek berdêlgeh hene lê ji ber ku sazûmanî bi tevayî di destê tirkan de ye, statîstîk nînin û rewşa wan baş nayê zanîn.

Mixabin di vê sektorê de zarok jî tên bikaranîn û li ser laşê zarokan sazûmaniyeke navneteweyî ya krîmînalîteyê hatiye avabûn. Komên mafyozan bi darê zorê yan bi dirav ji welatên xizan bi hezaran zarokan berî bi welatên dewlemend tînin û jiyana wan dişewitînin. Di vê sektora kirêt de nexweşiyên wekî AIDSê û hwd jî belav dibin.

## Galerî

Atget prostitute taking her shift.jpg|Laşfiroşî di salên 1920an de
A German prostitute's self-portrait in a brothel.jpg|Laşfiroşiya roja îroyîn
Transvestit strassenstrich.JPG|Laşfiroşekî transvestît


## Çavkanî

Kategorî:Civak

Kategorî:Zayendîtiya mirovan
Kategorî:Zayendîtî
Vexweşîn

thumb|Wladislaw Podkowinski, „La Folie“, 1894. Orgazm asta dawî ya seksê ye

**Vexweşîn** yan **orgazm** (ji zimanê yewnanî: οργασμός, *orgasmós*, *organ* tê wateya "gihîştin, werimîn"), armanc û asta herî bilind a seksê ye.

Fermo orgazm di dema çerxa bersiva zayendî de ji nişka ve rijandina heyecana zayendî ya berhevkirî ye, ku di encama kêşanên masûlkeyên rîtmîkî, neçarî yên li herêma pelvîk de ku bi kêfa zayendî tê xuya kirin. Orgazma ku ji hêla mêr û jinan ve tê ceribandin, ji hêla pergala nervê ya neçar an xweser ve têne kontrol kirin. Ew bi gelemperî bi tevgerên bê dilxwaz re têkildar in, di nav de spazmayên masûlkeyan li gelek deverên laş, hestek euphorîkî ya gelemperî û, pir caran, tevgerên laş û dengdanan. Dema piştî orgazmê bi gelemperî serpêhatiyek rihetbûnê ye, ku ji berdana neurohormonên oksîtosîn û prolaktîn û hem jî endorfîn (an "morfîna endojen") ve tê girêdan.

Orgazma mirovan bi gelemperî ji stimulasyona zayendî ya laşî ya penîsê di mêran de (bi gelemperî bi ejakulasyonê re têkildar e) û di jinan de ji klîtorîsê pêk tê. Teşwîqkirina zayendî dikare bi xwe-pratîkê (masturbasyon) an jî bi hevalbendek seksê re (cinsê penetrative, seksê nepenetrative, an jî çalakiya cinsî ya din) be.

Bandorên tenduristiyê yên li derdora orgazma mirovî cihêreng in. Di dema çalakiya zayendî de gelek bersivên fîzyolojîkî hene, di nav de rewşek rehet ku ji hêla prolaktîn ve hatî afirandin, û her weha guhertinên di pergala nerva navendî de mîna kêmbûna demkî ya çalakiya metabolê ya beşên mezin ên korteksa mejî, digel ku di nav deverên lîmbîk (ango "sînor") yên mejî de guherîn an zêde çalakiya metabolîk tune. Di heman demê de cûrbecûr xeletiyên zayendî jî hene, wekî anorgazmiya. Van bandorê li dîtinên çandî yên orgazmê dikin, wek baweriyên ku orgazm û pirbûn an berdewamiya wê ji bo têrbûna di têkiliyek zayendî de girîng in an ne girîng in, û teoriyên li ser fonksiyonên biyolojîkî û pêşkeftinî yên orgazmê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Men's Health: Male Orgasm 
* What Every Woman Needs to Know About Sexual Satisfaction 
* Net Doctor: Female Orgasm 
* The Science of Orgasm, by Barry R. Komisarak, Carlos Beyer-Flores, & Beverly Whipple
* Ted Talk on 10 things you didn't know about orgasm by Mary Roach


Kategorî:Zayendîtiya mirovan
Kategorî:Zayendîtî
Seksa oral

[170px|thumb|Kirdariya [kunîlîngus li gorî wênesaziya dîwaran li Pompeyê (sala 79an berî zayînê)]]

**Seksa oral**, **têkiliya zayendî ya devîn** an jî **seksa devîn** yek ji cureyên seksê, têkiliya seksî ye û bi bikaranîna devê hişyarkirina endamên tenasulî (genital) ye.

## Bêjenasî
Peyva "oral" ji *oris* (dev) a latînî tê. Bi devê, ango lêv û ziman alastina organên cinsî yên partner e. Di gelek çandan de ji xeynî têkiliya cinsî ya tenasulî (seksa genîtal) cureyên din rewa nayên dîtin an bi veşartî tê kirin. Gorî dînê îslamê seksa oral ne heram lê nîv heram e. Herwekî têketina spermayan a dev heram-qedexe ye. Li hin welatan bi fermî qedexe ye. Bo mînak, li Sîngapûr seksa oral û seksa anal bi fermî qedexe ne.

Heger hîjyenîk nebe hemî cureyên seksê dikare bi xwe re hin nexweşiyên mîkrobîk belav bikin. Zerika reş û zerika zer dikare bi riya seksê derbas bibe. Vîrusên Papilloma dikarin şêrpenceyê li dev derînin. HIV jî herwisa.

## Cureyên sereke yên karê seksî yê bi dev
* 69 (şêst û neh), di heman demê de alastina organê partner e. Ango mêr a parcota xwe, jin jî yê parcotê xwe;
* Felasyon an jî *Fellatio*, alastina organa cinsî yê mêr e. Piranî serê penîsî tê hişyarkirin;
* Kunîlîngus an jî *Cunnilingus*, bi ziman û lêv hişyarkirin û anîna orgazma jinê ye. Piranî zîlik tê stîmûlîzekirin;
* Anîlîngus an jî *Anilingus*, stîmûlîzekirina zotikê ye.

Hin cureyên seksa awarte yên di heman beşê de jî hene. Bo mînak: Cumshot (bixwîne *kemşot*), Deepthroating (bixwîne *dîpsrowtîng*) hwd. Parcot dikarin di seksa oral de prezervatîvê jî bi kar bînin.

## Çavkanî

Kategorî:Zayendîtî
Seksa anal

**Seksa anal** an jî **seksa zotikî** yek ji cureyên têkiliyên cinsî ye. Têkiliya bi riya anûsê dibe ye.

Dîroka seksa anal jî wekî cureyên din gelek kevn e. Di nava mêran an mêr û jinan de dibe. Dîsa bi bikaranîna pêlîstokan wekî vîbrator, dîldo hwd jî dibe. Li hin cihan bi zagonî qedexe ye. Penîsa hişkerepî di anûsê têxistin. Tê zanîn mûkozaya anûsê ji aliyê şaneyên neurolojîk ve pirr dewlemend e. Ji ber wê anûs hesas e.

Heger ne hîjyenîk be, gelek nexweşî dikarin belavbibin. Ji aliyê HIV, zerika reş, hepatît C ve gelek bixetere ye. Ji bo vê yekê divê mirov kondomê bi kar tîne.

Li Îran, Gûyana, Erebistana Siyûdî, li hin federedewletên DYA, Jamayka hwd qedexe ye. Lê li Erebistana Siyûdî û Îranê gelek bipêşketî ye. A rastî li cihê ku qedexe ye gelek bipêşketî ye. Li civaka Kurdistanê wekî kiryareke lirê, rewa nayê dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Zayendîtî
Lîbîdo

**Lîbîdo** ji bo kana, enerjiya hestan û hêza jiyanê tê bikaranîn. Lê li ser îzaha lîbîdoyê lihevnekirin hene.

Sigmund Freud wê wekî kana hestên binpêkirî yan hestên ku zîndanîkirî bikaraniye. Yê ku cara pêşîn ev bêje derxistiye şagirtekî wî bûye. Carl Gustav Jung wê wekî hêza serbestiyê bikaraniye. Ji ber ku hestên seksî gelek tên binpêkirin an jî ji ber ku hêza hestên seksî mezin in, ev bêje pirranî bo daxwaziya seksê tê bikaranîn.

Gorî Freud heger nakokiyên navbera îd û Superego yan daxwazên bingehîn û etîka civakê safî nebin, dibin sedemê neurozan. Freud dibêje, heger mirov lîbîdoyê bêî ku binpêkirin têxe bin kontrola jiyana xwe, mirov di jiyanê de serkeftî dibe, lîbîdoyê bi erênî bikartîne. Gorî Freud di kesayetiyê de du hêzên sereke yên lîbîdoyê hene: Lîbîdoya erênî û lîbîdoya neyînî. Herdu jî di asta kontrolkirina ego û sûperegoyê de bandora xwe li jiyan û avakirina kesayetiyê dikin.

Bijîşkên anatomîk lîbîdoyê wekî hormonan dibînin û di kêmasiya lîbîdoyê de hormonên cinsî bikartînin. Di gelek nexweşiyên organîk û psîkolojîk de kêmasiya lîbîdoyê xwe dide der.

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Zayendîtî
Perdeya keçiktiyê

**Perdeya keçiktiyê**, **hîmen** (bi grekî: *Membran*) perdeya ku di vajînayê de ye û bi yekemîn cara têkiliya seksî pirranî ji der diçe ye.

Tê payîn ku ew perde bo parastina organa zayender a jinê ji nexweşiyên derve ye. Gelek cureyên wê hene. Piştî têkiliya/têkiliyên seksî diterişe û bêqîmet dibe.

## Perdeya keçiktiyê di çanda kurdan de û "namûs"
Di jiyana kurd û gelek neteweyan de cihekê mezin ê vê perdeyê heye. Bi şaşî û neheqî wekî namûsa jinê tê dîtin. Gorî dab û nêrîtên civakê, jina ku beriya zewacê, parcotbûnê têkiliya seksî jiyana bênamûstî kirine. Ev prînsîp ji bo mêr derbas nabe. Mêr dikarê beriya zewacê hertiştî bike lê jin nikare. Di gelek adetên jiyana kurdan a rojane de ku ber bandora çandên din derbasî kûltûra kurdan bûne neheqî, şaşî û bêûjdaniyên mezin hene.

Hin jin ji dayîkbûnê bêî perdeya keçiktiyê tên. Ango ji xwezayiyê perdeya wan nîne. Dîsa li cem hinan ji dayîkbûnê perde yekkunî/yekqûlî ye û ew jî gelek fireh e. Li cem hinekan ne tenê yek, gelek kûn/qul hene. Heger mirov bêî zanîna bijîşkiyê rabe jinan tewanbar bike ev yeka han bêûjdanî û bêehleqî ye. Li Kurdistanê bi dehan jin ji ber şaşî, nezanî û bêehleqiyên ku ji jiyana mêrên beehleq avabûye jiyana xwe jidestdidin.

## Çavkanî

Kategorî:Anatomî

Kategorî:Quz (vûlva)
Kategorî:Zayendîtî
Kategorî:Zê
Jiyan Alpîranî

**Jiyan Alpîranî** wergervaneki kurd e. Di sala 1965 an da Li Kanîreş a girêdaye bajarê Çewlîg ê hatiye dinê. Niha li Almanya yê dijî.Gelek werger u helbestên wî di kovara Avaşîn u kovara Mehname û malpera Beroj de weşîyaye. Hemû helbestên Ahmed Arîf û gelek helbestên Can Yucel, Cemal Surreya, Sunay Akin, Ahmet Telli, Yilmaz Odabaşi, Paul Eluard, Edgar Allan Poe, hinik ceribandinên Ahmet Altan û Montaigne li kurdî wergerandîye.Xebatekî wî ji bo amadekirina ferhengekî Kurmanci-Kurmancî heye.

Jiyan Alpîranî wergêrê yekem a OpenOffice.org bi kurdî bû.
Beroj.org

**Beroj.org** malpereke kurdî ye û li ser întenetê weşanê xwe didomîne. Tê de bêşa helbest, nivîsar û ferhengê heye. Ferheng bi kurdî-tirkî û bi kurdî-kurdî tê amadekirin.

## Girêdanên derve
* [www.beroj.org]

Kategorî:Malper