open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hugo Boss

**Hugo Boss AG** fîrmayeke navdar a alman e ku pirranî bi hilberîna cilûbergan tê naskirin. Navenda wê li bajarê Metzingen a federedewleta Baden-Württembergê ye. *Boss* an *Hugo Boss* herwiha markayeke navdar a modayê ye. Birêveberê giştî yê vê komê Claus-Dietrich Lahrs e.

Navê xwe ji damezîrenêrê xwe Hugo Ferdinand Boss digire. Di destpêka salên 2000'î de li 110 welatan şaxên wê hebûn û li 6.100 firoşgehan berhemên vê fîrmayê dihatin firotin. 330 navendên belavkirina cilûbergên Hugo Bossê hebûn. Ji sala 2008'î ve xwe daye veberhênana aksesuarên têlefonên gerok jî.

## Dîrok
Ji aliyê Hugo Ferdinand Boss ve sala 1924'î li Metzingenê li wekî dikaneke firotina cilûbergan tê damezrandin. Sala 1931'î wêr diçe (îflas). Hugo Boss dibe endamê partiya Nazîyan, bo SA, SS, Ciwanên Hitler, NSKK û rêxistinên din ên Naziyan unîformayan didirû.

Di salên dawî yên şerê cîhanê yê II de, dîl û girtiyan bi darê zorê dide xebitandin. Bi mirina damezîrenêrê xwe ve (1948), fîrma bi gelek markayên navdar re dikeve têkilî û hevkariyan.

Ji parfûmerî, aksesûaran têlefonan heya modaya zarokan di gelek waran de kar dike.

## Girêdanên derve
* Malpera Hugo Boss
* Bêhndariya Hugo Boss (parfûmerî) 
* Xelata Hugo Boss 
* Jînenîgariya Hugo Ferdinand Boss û dîroka konsernê
* Hugo Boss di dema Naziyan de
* Hugo Boss di NNDBê de (îngilîzî)
* Hugo Boss, nû û dîrokî, daneyên fîrmayê  FashionUnited

Kategorî:Bazirgan (tekstîl)
Kategorî:Hilberîner (tekstîl)
Kategorî:NS-Xebata bi zorê
Kategorî:Parfûm
Lêvgeşok

thumb|Tûpeke lêvgeşokê

**Lêvgeşok**, **lêvsîmok** *(bi [[îngilîzî]] Lip gloss)*, ji bo xeml û nexşandina lêvan e. Lêvan geş, bisîm, nermijî dike. Pirranî di forma ron de tê çêkirin, ango herikbar e. Di nava wê de sîm, çirsok, birqoqên ziyanê nadin tenduristiyê hene.

Lip gloss pirranî ji bo xemilandinên taybet tê bikaranîn. Ango di makyaja rojane ya gelemperî de pirr cih nagire. Di roj û şahiyên taybet de bikartînin, lewra lêv zêde tên birqandin, diçirosin. Keçixên dixwazin dîtina xwe seksî, ciwantir bikin tercîh dikin.

Bi gelek aromayan hilberîna wan tên kirin, hinek jî hene bêbêhn in. Sîm an birqoqên wê dikarin bi ramûsanê derbasê lêvên partner bibin.

## Çavkanî

Kategorî:Kozmetîk
Gulav

[rast|thumb|300x300px|Palûkeya biçûka gulavê li [Kaşan, Iran]]
**Gulav** *(di hin devokan de gulavk, ava gulê)* ji ava gulê re tê gotin ku bi parizandina pelên gulê tê bidestxistin. Him di kozmetîkê de tê bikaranîn, him jî di xwarinan de.

Berê gulav bêhtir dihate bikaranîn lê bi derketina kolonya û parfûman ve qîmeta wê ket. Dîsa jî wekî berkeliyek di çêkirina xwarinan de (bi taybetî şîranî) tê bikaranîn. Lîtreyeke ava gulê ya arî (saf) ji 6-7 hezar gulan tê bidestxistin. Lê gulava arî ji ber ku pirr biha ye, bi serê xwe nayê bikaranîn.

Ji îraniyan (kurd, faris ûêd) derbasê Hindistan, cîhana ereban, Spanyayê û ji wan jî derbasê ewropayiyên din bûye. Li Îranê hêj dixin nava çay û di xwarinan de bikartînin. Li Bakurê Kurdistanê wextekê wekî *"kolonyaya sofiyan"* jî dihate binavkirin ku oldaran bikardianîn. Lewra tê e alkol nebû.

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, wekî antîseptîkek dihate bikaranîn. Bo mînak bo werma qirikê, hemlik, kunêr, werma girikên pêsîran dihate bikaranîn.

## Hin xwarinên gulav tevlî ye
* Besteniya sêvê
* Gulac
* Helîlika şîrê bizinê (helîlikê re tilolek jî dibêjin, bi romî/tirkî navê vê xwarinê su muhallebisi ye)
* Gelek cureyên rîçalê de gulav tê bikaran

## Gotin
* Gul û av nabin gulav. (ango sentez cuda ye, tişta sêyemîn, têkel, ne ji berhevkirina yên din e)

Kategorî:Biharat
Kategorî:Gul
Kategorî:Kozmetîk
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha hindî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Gavan (komstêr)

thumb|Komstêra Gavan
**Gavan** komstêreka di nîvqada bakur de ye. Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs qalê kiribû û yek 88 komstêrên îroyîn e. Ew stêra Nêrevanê Bakur, stêra sêyem gêştirîna ezmana şev, di nav xwe de dihewîne. Ew di navbera Herkûl û Şehrîwar dimîne. Ew çêtir bi biharî û havînî tê dîtin. Bi teqîbkirina destiyê çoçika Hirçê Mezin re merîv dikane bi Nêrevanê Bakur û komstêra ew têde, komstêra Gavanê gêhije.

Kategorî:Komstêr
Karîna (komstêr)

thumb|Komstêra Karîna
**Karîna** komstêreka li nîvkada başûra ezmên e. Çavkaniya navê wê ji Latînî ye û ew tê mehneya gewdeya keştiyê. Ew yek ji komstêra kevina Argo Navisa ku Batlamyûs qal kiribû (*Argo*, keştî) lê paşê ew hate kirin sê paran. Geştirîn stêra wê Suheyl e û ew ji pê Qurix re duyem geştirîn stêra ezmana şev e.

Kategorî:Komstêr
Zirqbaz

**Zirqbaz** (navê wê bi tirkî *Gökbelen* lê kirine) gundekî Kebana Xarpêtê ye.

## Gelhenasî

## Mijarên têkildar
* Zirqcuk
* Zirqşêxemîr

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kebanê
Xalfe

**Xalfe** (navê wê bi tirkî *Güneytepe* lê kirine) gundekî Kebana Xarpêtê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kebanê
Pêşbaziya bedewîtiyê

[thumb|Serfiraziya têkbirên [Miss Earth 2007.]]
[thumb|Şahciwanê Fransayê ([Mister France, 2020)]]
[thumb|Pêşbirka ciwaniyê ya [Miss Universe di sala 1930î de]]

**Pêşbaziya bedewîtiyê**, **pêşbirka rindîtiyê**, **berbaziya xweşiktiyê** ji dam û dezgeha bi dengdayîn û nirxandina desteya hilbijêran, kivşkirina rindan, bedewan re dibêjin. Têkbir tên xelatkirin. Jin an mêr, gorî armanca pêşbirkê, herkes dikare tevlî bibe. Ango pêşbazî bo keçan be keç, lawan be law dibin berendam.

Gava mirov behsa pêşbaziya rindîtiyê dike, pirranî a keçan dikeve bîra mirov. Gorî pêvanên rîndîtiya jûriyan, pêşbazî tên lidarxistin, ji nava berendaman tên hilbijartin. Pêşbaziyên rindîtiyê yên zarok, ajal, kulîlk, duçerxe hwd gelekan jî hene.

## Dîrok
Kengî ve mirovan pêşbaziyên wiha lidarxistine nayê zanîn. Gotegotên grekiyan behsa pêşbaziyeke mîtosî dike ku du hezar sal berî zayînê xwedayên wekî Afrodîtê, Hêra, Erîs û Atênê tevlî bûne.

Yekem pêşbazî sala di  de, bi navê *Concours de Beaute* li Belçîkayê hatiye lidarxistin. Ji nava 350 berendaman keça 18 salî Bertha Soucaret hatiye hilbijartin.

Yekem pêşbaziya fermî û navneteweyî di  de li Folkstone ya Brîtanyayê û yekem pêşbaziya cîhanê ya rindîtiyê jî di  de hatiye lidarxistin.

## Pêşbaziyên rindîtiyê yên sereke
* Miss Universe (Rinda Gerdûnê)
* Miss International (Rinda Navneteweyî)
* Miss Earth (Rinda Cîhanê)
* Miss Europe (Rinda Ewropayê)

### Ên din
* Miss Intercontinental (ji sala 1971ê ve)
* Miss Asia-Pasific International (destpêk 1968)
* Miss Tourism Queen International (ji 2004ê ve)
* Miss Teen International (ji 1993ê ve)
* Miss Latin America (ji 1983ê ve)
* Miss America (ji 2006ê ve)
* Miss Tourism World (ji 1993ê ve)
* Miss Hawaiian Tropic (ji 1984ê ve)
* Miss Bikini International
* Mrs. World (ji 1985ê ve)
* Miss Europe (ji 1928ê ve)
* Miss Scandinavia (ji 1962ê ve)
* Miss Baltic (ji 1991ê ve)
* Dream Girl
* Beauty Of The year
* Pêşbaziya rindîtiya cîhanê ya astengdaran

### Pêşbaziyên modeltiyê
* The Best Model Queen
* Miss Model of Models
* The Best Model Of the world
* The Elitte Look Model
* Supermodel of the World
* The Miss Model of the world

### Pêşbaziyên lawan û mêran
* Mister World
* Mister International
* Manhunt International
* Mr. Universe
* Mr. International
Miss Universe

**Miss Universe** anku **Şahciwana Gerdûnî**, **Rinda Gerdûnê**, yek ji pêşbaziyên bedewîtiyê ye ku ji sala 1952yê ve tê lidarxistin. Ji aliyê fîrmaya tekstîlê ya amerîkayî *Pacific Mills* ve bo hemberiyê bi Miss Worldê ve bike, hatiye lidarxistin.

## Lîsteya serketiyên vê pêşbaziyê

Têbinî: (1) Oxana Fedorova (herwiha: Oksana Fyodorova) di 23'ê rezberê 2002'yê de dîskalîfiye bû û duyemîn berendama panamayî, Justine Lissette Pasek Patiño, kirin yekem serketa pêşbaziyê.

Ev pêşbaziya „gerdûnî“, derveyî DYAyê jî hatiye lidarxistin. Bo mînak: 1930 li Rio de Janeiro (Brezîl), 1932 Spa (Belçîka), 1935 li Bruksel.

Lîsteya serketiyên di nava salên 1926-1935 jî wiha ye:

Têbinî:
* (1) Gelawêj, li Galveston, Teksas, DYA.
* (2) Rezber li Rio de Janeiro, Brezîl.
* Sala 1927'ê hilbijartina *Miss United States* pêk hat.

## Herwiha
* Miss Grand International
* Miss World
* Miss Europe
* Miss Germany
* Miss France
* Miss Austria
* Miss Schweiz

## Girêdanên derve
* Miss Universe
* Miss Universe im Bodybuilding 
* Miss-Universe-Wettbewerbe in Galveston 
* International Beauty Contest - 1930 


Universe, Miss
Kergax

**Kergax** (bi tirkî:Delikavak) gundekî Kebana Xarpêtê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kebanê
Gemşa profesyonel

thumb|Çar pehlevanên ''Wrestlingê''
**Wrestling** an jî **gemşa profesyonel** (kurteya **Pro Wrestling** e, herwiha bi kurdî **zoranbaziya azad**) corekî hunera şanoyî ye ya ku bi pehlewaniyê dişibe, gelek corên lîstika yanjî maça tê da yîe. Pêk têt ji kompaniyên corawcor. Hereke gelek corên şampiyon hene, û her kompanîe yîen xwe yîen heyn. Şampiyon gelek giring e di *Wrestlingê* da. Di *Wrestlingê* de te got qey mirov hindek cara brîndar dibît wekî her werzişekê yanjî yariyekê, lê ne rast e, lîstik e.

Heresh Kurdî êkem Gemşevanê kurde di mêjuyê da.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya WWE
* Malpera fermî ya kovara ''Pro Wrestling Illustrated'' 


Kategorî:Hunerên ahengê
Zincîr

thumb|Zincîra lajwerdî.
thumb|Zincîr.

**Zincîr**, **kotan**, **col**, **ketan** ji cûre û teknîka gehên (girêçk, kap) ku xelekên wê bi hev ve hatine derbaskirin an bi hev ve hatine girêdan re tê gotin.

Li Bakurê Kurdistanê li gelek deveran ji zincîrên stûr ên berê re kotan an ketan tê gotin. Li hin cihan jî ji ber vê cureyê zincîrê, ji giştî re kotan dibêjin. Pirranî ji lajwerdê tên çêkirin.

Zincîrên çorsane û kevn (ketan, kotan) ji xelekan in ku hêj ev hene. Berê mirovan ji bo xemil û girêdanê ev têknîk bikardianîn. Îro di gelek warên jiyanê de zincîr tên bikaranîn.

Ewropayî wekî her tiştê bingeha zincîrê jî bi xwe ve girêdidin. Gorî tomarkirinên ewropayiyan yekem car zincîra lajwerdî, di sedsala I. de Marcus Vitruvius Pollio yê romayî çêkiriye.

Fîlozof û zanist Gottfried Wilhelm Leibniz sala 1686, bingeha zincîrên nûjen avêtiye. Niha gelek teknîkên nû hene. Zincirên di duçerxeyan te tên bikaranîn, ji loxikên bi hev ve hatine girêdan in. Hin hene ne loxik, lê di dirûvê totikên veserkirî de ne.

Zincîrên dekoratîv, wekî gerdane jî hene.

## Gotin
* Sinî li erdê ye, dûvê pez li serê ye, zincîr esman e, kêr li ser e, di bire nabire xelas nabe? (Ruhstîn).
Gerdane

thumb|Gerdaneya krîstalî

**Gerdane** cureyek ji xişir, bi xwe de kirin, aliqandin, zêr û ziberan e. Li hin deveran ji xişir, berg an xemilên stûyê re *zêr û emanet*, *zincîra stûyê* jî dibêjin. Berê mirovan bi destan çêdikirin lê niha di hilberîna wan de gelek teknîk jî tên bikaranîn.

## Hin binavkirinên gerdaneyan
* **Gerdane**, çi metal çi ne, ji hemiyan re
* Ristik, ristika stûyê, gerdaneyên ji bendan hatine ristin
* Ketik, gerdaneyên çorsane, bêqîmet, bo mînak ji bend û moriyeke mezin
* Berdil, li hin deveran bo hemiyan dibêjin lê yên dirêj, di bin kincan de tên daliqandin e, bi hinekan ve niviştên olî tên girêdan
* Koter, gerdaneyên wekî xelekê ne, teng in û stûyê dişidînîn
* **Qolye**, bi bandora fransî, romî (tirkî) li Bakurê Kurdistanê nivşên nû carnan bikartînin

Kategorî:Moda
Kategorî:Zêr û ziber
Kategorî:Zincîr
Şe

thumb

**Şe** yan şeh, **kim(ik)**, **hep** ji alava ku pê por tê şekirin e. Dîroka wê gelek kevn e. Şe herwiha di kargehan de, bi taybetî di tekstîlê de gelek tê bikaranîn.

Mirovan berê ji hestî, qiloçên ajalan, daran çêdikirin. Li Kurdistanê heya salên 1970'yî gelek atolyeyên şeyan hebûn. Li Semsûr, Erzîrom, Sêwas, Amedê dihatibûne çêkirin. Etaran şeyên ji hestî, dar û metalê ne, li gund û zozanên Kurdistanê digerandin. Dibêjin şeyên herî biqîmet û baş li Îranê dihatine çêkirin.

## Formên sereke yên şeyê
* **Şe** navê giştî, bo hemî cureyan
* **Hep** (hepo, hepik), şeyên bi destikê ne, şeyên bûkan, cureyek şeyên tevnsaziyê
* Tilmix (tilîmix, tirmix), di cotyariyê de tê bikaranîn, mezin in, bo mînak tilmixên gihaçinînê
* Kimşik, şeyên raxistî di forma firçeyê de, bo mînak bo şekirina hiriyê
* **Şehmû**
* **Şeyê pê**
* **Şetîmar**, şeyê seyîsan
* **Kerkît**, firçe yan şeya di biriqandinê de tê bikaranîn, bo mînak bo biriqandina metalekê, kartîk, parsûk

Kategorî:Berberî
Kategorî:Hîjyen
Palle Huld

**Palle Huld** (jdb. 2ê tebaxê, 1912 − m. 26ê çiriya paşîn, 2010 Kopenhagen) yek ji aktor û nivîskarê navdar ê danîmarkî ye. Di navbera salên 1933 û 2000an de di 40 filîman de leyîstî ye. Li Hellerup a Danîmarkayê ji dayîk bûye. Tê gotin ku di sala 1928an de nivîskarê afirînerê karakterê Tîntîn *(The Adventures of Tintin)*,yê bi bernavkê Hergé, best ji Palle Huld wergirtiye û karakterê Tîntîn afirandiye.

## Hinek fîlmên wî
* Poeten og Lillemor i forårshumør (1961)
* Der brænder en ild (1962)
* Kampen om Næsbygård (1964)
* School for Suicide (1964)
* Me and My Kid Brother (1968)
* Mig og min lillebror og storsmuglerne (1968)
* Olsen banden ser rødt (1976)

## Pirtûkên wî
* Jorden rundt på 44 dage (1929)
* Så vidt jeg erindrer (1992)

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên danîmarkî
Kategorî:Jidayikbûn 1912
Kategorî:Mirin 2010
Kategorî:Nivîskarên danîmarkî
Alfaya Kentaurî

**Alfaya Kentaurî**, **α Centauri** (*Alpha Centauri*) an **Toliman**  stêreke dorî 4,34 sala roniyê dûrî dinyayê, ya bi sîstema stêrcêwî, ya di komstêra Kentaur de ku di nîvkada başûrî ya ezmanê de dimîne ye. Ew ji stêra zer a Alfaya Kentaurî A û ya tirinciya Alfaya Kentaurî B pêk tê. Navê wê *Ricel Kentaur* .

Ew sîstema stêran a tewrî nêzikê rojê ye. Wek stêrcêwî bi qedra zahîrî ya teva −0,27 ve ew geştirîn cîsmê di komstêrê de ye û sêyem geştirîn ê di ezmana şev de ye. ‘’Alfaya Kentaur A’’ ya geştir e ku stêrcêwiyê bitenê xwedî qedra zahîrî ya −0,01 e û bi vê ve ew dibe çarem geştirîn stêra ezmana şev.
Stêra nêziktirîn a dinê Proksîmaya Kentaurî ya bi dûriya 4,22 di vê sîstemê de ye an na biniqaş e.

Ew bi stêra Betaya Kentaurî ve Xaça Başûrî îşaret dike û bi hêlkariya wan meriv dikare bihêsanî Xaça Başûrî bibîne.
Sîstema stêrcêwî herdu tev xwedî qedreka zahîriya 4,1 in. Bi çavên rût meriv ji erdê nikare tekên stêrcêwiyê A û B ji hev veqetîne.

### Alfaya Kentaurî A
Alfaya Kentaurî A, bi qedra zahîrî ya 0,00 ve ew ji Qurix (−1,46), Suheyl (−0,72) û Nêrevanê Bakur (−0,05) şûnde û li pêşiya Veqî (0,03) çarem geştirîn stêra ezmên e.

### Alfaya Kentaurî B
thumb|438x438px|Daneberheva mezinahiya Alfaya Kentaurî A û B, û ya Proksîmaya Kentaurî û ya Rojê
Alfaya Kentaurî B bi qedra zahîrî ya 1,33 ve ew 21’em geştirîn stêra ezmana şev e. Giraniya wê bi qasî 0,93 carî ya rojê ye û çapa wê jî 0,86 carî ya rojê ye.

## Tevlêbûna Proksîmaya Kentaurî ya sîstemê
Aîdbûna Proksîmaya Kentaurî (bi dûriya 4,24 salên roniyê, stêra nêziktirîna dinê ye) ya vê sîsteme heta îroj zelal nebûye. Pirranî stêrnas bawer dikine ku Aîdbûna Proksîmaya Kentaurî di bin bandora kişandina Alfaya Kentaurî A û B de ye.
 
Mesefaya Proksîmaya Kenturî ya Alfaya Kentaurî A û B nêzî 15.000±700 YA *(YA, 1 YA=149,6 milyon kîlometre, wekheva mesefeya navbera dinê û rojê)* an 0,21 sala roniyê ye. Ew mesefeyake bi qasî 1000-caran ya navbera Alfaya Kentaurî A û Alfaya Kentaurî B de an jî 500-caran ya navbera Rojê û Neptûnê ye. Ew li ezmên 2,2 dereceyan dûrî Alfaya Kentaurî A û B dimîne (qandî çarcaran mezinahiya heyvatijî).

## Hereket
Alfaya Kentaurî berve rojê nêzik dibe û ew dûriya di navbera xwe û rojê de bi lezeka 22&nbsp;km/s ve kêm dike.
Di hezar salî de Alfa Kentaur li ezmên dereceyeke (qandî mezinahiya du heyvên tijî) hereket dike û 4000 hezar salî şûnde ew ê bi Hedar ve stêrcêwiyeke pêk bîne.

## Ezman wê li ser Alfaya Kentaurî çawa xwiya bûbûya
miniatur|220px|thumb|rast|Roj, wek ji Alfaya Kentaurî xwiya dibe
Ezmana di sîstema Alfa Kentaur de xwiya bibe hemahema mîna ya ku ji dinê xwiya dibe ye. Gelek komstêrê eynî mîna halê xwe yê li dinê bimînin, lê di komstêra Kentaur de stêra geştirîn, Alfaya Kentaurî bixwe, nabe. Rojê di komstêra Zat el Kursî (komstêr)(Cassiphoea) de wek stêra geştirîna di komstêrê de xwiya bibe. Stêrên nêzikên wek Qurix, Teyr û Prokyon ê li cihên xwe yên li dinê xwiya dibin cihêtir xwiya bibin. Qurixê di komstêra Oryon de xwiya bibe û mîna ku li dinê geş xwiya dibe xwiya nabe.

## Çavkanî

Kategorî:Kentaur (komstêr)
Qedra zahirî

**Qedra zahirî** yekeyek e ku nîşan dide ka cismekî esmanî (roj, stêr, heyv, gerstêrk) ji dinê çiqas geş xwiya dibe. Dîroka pîvana qedra zahirî ya cismên esmanî digêhije dewrên kevin, dema stêrnasê yewnan Hîparkûs (190-120 berî zayînê) û Betlemyûs (100-175 piştî zayînê). Wan stêr gorî geşiya wan kiribûn şeş paran. Gorî vê parvekirinê stêrên herî geş wek yên bi *1'emîn mezinahî*, yên bi kêmtirîn geşî jî wek *6'emîn mezinahî* hatin tesnîfkirin. Dûv re ew mezinahî bi herdu hêlan de hat zêde kirin. Di sala 1850'î de ji hêla Norman Robert Pogson mezinahî wek logarîtmîk hat salixandin û bi vê ve stêreka 1'emîn mezinahî 100 caran ji stêreka 6'emîn mezinahî geştir e.

* Bi teleskopên mezin ve stêrên heta 22 mezinahî tên dîtin.
* Cismên ji stêrên di beşa 1'emîn mezinahî geştir, bi mezinahiyeka negatîv ve tên nimandin, mîna Gelawêj −4,4 m û Roj −26 m.

## Pitirîn qedra zehirî

## Senifandina stêrên dîtbar
Stêrên heta 6'emîn mezinahî bi çavên rût dikarin bên dîtin. Lê yên ji wê zeyîftir encax bi hin alavan dikarin bên dîtin. Stêrên ku bi çavên rût tên dîtin hana tên senifandin:
* 1'emîn mezinahî: 23 stêr
* 2'emîn mezinahî: 70 stêr
* 3'emîn mezinahî: 170 stêr
* 4'emîn mezinahî: 430 stêr
* 5'emîn mezinahî: 1200 stêr
* 6'emîn mezinahî: 4000 stêr

## Çavkanî

Kategorî:Stêr
WWE

thumb|180px|
**WWE** kurteya **World Wrestling Entertainment, Inc.** e, kompaniyeke Amerîkayî ye, ya ku bi karê Pro Wrestlingê radibe. Li sala 1952'an hate damezirandin.

## Beşên WWE'yê
WWE sê beşên serekî hene: RAW, SmackDown û ECW, vêga li şûna ECW, NXT heye. Li NXT hindek yarîzanên nû yên FCW tên bo WWE, li destpêke her yarîzanê nû dibejinê Rookie anku hêşta ne profesyonel û her yek profêşnelekê digel bo fêrbinê. Her beşekê yarîzan û yariyên xwe cuda hene, belê hindek caran beşên dî jî gelêk dikin.

Her beşekê kanalên xwe cuda hene, û kanalên pereyên wan hene heyvê carekê PPV *(Pere bo her Yariyê)*, ew divêt mirov bi pere bikirin ji ber yariyên herî giring li ser wan têt xarê, bo nimune: WrestleMania, Royal Rumble, SummerSlam û Survivor Series.

## Yarîzanên WWE'yê
Vêga WWE 70% ya yarîzane bi nav û deng Triple H û jina wî Stephanie McMahon ye, kontora wê ya serekî li Stamford, Connecticut (DYA) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Şirketên gemşa profesyonel
Awêne

thumb|Mînakek ji neynikê.

**Awêne**, **mirê(k)**, ji alav û rûbarên şemareng, ên pirraniya tîrêjan şûnve didin re tê gotin. Awêne şewqvedêrek e. Ji berberî, bijîşkiyê heya fezagerî û pîşesaziyê di gelek warên jiyana mirovan de tê bikaranîn. Di devokên kurdî de *xwedîk (xodîk),* *qodî*, *hêlî* jî tên bikaranîn.

## Ferhengoka awêneyê (mirêyê)
* Neynik, eynik, eyne, hevweteya awêneyê de, di zimanê romî (tirkî) de herwiha *ayna*
* **Lîlik**, awêneyên destan, ên herî biçûk
* **[[Dûrbîn]]**, ew jî mirêkek e, di deryavaniyê de pirr tê bikaranîn

Awêneyên berê ji biriqandina hin lajwerdan bû. Mirovan pirr berê pêderxistibûn ku vedêriya tîrêjê gengaz e, lewra xwe di avê de didîtin.

Mirêkên niha ji pelikên zîrav ên şewqvedêr tên çêkirin. Pelikên zîv, bafûn, platîn, hin têkelên kromê û lajwerdên din ên tîrêjvedêr in, li rûyê caman tên zeliqandin.

## Formên awêneyê
* Awêneya lêlatî
* Awêneya konveks
* Awêneya kovî, awêneyên kovikî, awêneyên rûbara wan de valahî hene yên berberiyê jî li vê komê tên hejmartin
* Awêneyên kêrbar, awêneyên endustriyê, bi hezaran awa û cureyên wê hene
Sîwan

thumb|Sîwanên nûjen
thumb|Gustave Caillebotte (1848–1894): ''Rue de Paris, temps de pluie'', 1877.

**Sîwan**, alava li dijî tîrêjên rojê tê bikaranîn. Ji ya mirov li dijî baranê bikartîne re berbarank jî tê gotin, heger ne di forma kincan de be jî. Carnan navên wan tên tevlîhevkirin.

## Ferhengoka sîwan, berbarank ûêd
* **Sîwan**, siyê çêdike, li dijî tîrêjên rojê
* Berbaran(k), li dijî şilî, ba û baranên din, pirranî di forma kincan de
* **Sîwanok**, sîwanên biçûk, herwiha navê kulîlkek
* **Sîwan**, rohniya, xeleka dora heyvê
* **Sîwan**, xeleka di îkonan de li dora seriyan tê çêkirin, xrîstiyanî
* **Sîwane**, paraşût
* **Sîwangirtin**, xelekgirtin, dorxelekbûn
* **Sîwanebaz**, werzîşkarê sîwaneyan
* **Parasol**, ji bandora zimanên ewropayiyan ve jî di kurdî de hatiye bikaranîn ku sîwan bi xwe ye

## Dîrok
Ji vir 4 hezar sal berê li Mezopotamyayê (parek axa Kurdistanê jî dikeve vê herêmê) hatiye bikaranîn. Li Egîptê (misir) hin cureyên wê yên li dijî qûmê pêşketine. Herwiha li Egîptê wekî sîmboleke pîroz jî hatiyae hewandin.

Berbaran ango sîwanên li dijî şiliyê, cara berê li Çînê rûdaye, wan bikaranîne. Di sedsala 16. de li Ewropayê bipêşketiye, gelek form û cureyên wê derketine. Wekî aksesuwarekê di cîhana şovê de jî hatiye bikaranîn.

Sala 1830'yê li Londonê fîrmaya bi navê "James Smith and Sons" dest bi hilberîn û firotina wê kirine. Sala 1852'yê şirîtên lajwerdî di sîwanan de hatiye bicihkiriye ku ev elastîkiya wê zêdetir dike.

Kategorî:Alavên malê
Kategorî:Tekstîl
Jeff Hardy

thumb|Jeff Hardy (8ê sibatê 2009)
**Jeffrey Nero 'Jeff' Hardy** (31ê tebaxê, 1977) pro wrestlerekî amerîkî ye. Vêga ew li TNA yariyê dike, Hardy 2 caran TNA World Heavyweight Championship bi dest xistiye. Ew herweha gelek bi nav û denge bo karkirina wî li World Wrestling Federation/Entertainment(WWE), Hardy 2 caran World Heavyweight Championship bi dest hînayiye û 1 carê jî WWE Championship bi dest hînayiye.

Jeff Hardy û birayê wî Matt Hardy kompaniyek bi navê Organization of Modern Extreme Grappling Arts (OMEGA) damezirand, li peşhayikê Jeff û birayê xwe Matt bikardihatin bo yariyên sivik. Herdu bira digel yek Tag Team bîn, û li destpêkê ewan yariya TLC dikirin, Navê Tag Team'a wan Team Xtreme digel yarîzana keç Lita. Tîma wan gelek bi nav û deng ket, û di tîma xwede Hardy 6 caran World Tag Team Championship bi dest hînayiye û 1 carê WCW Tag Team Championship bi dest hîna.

## Jiyana berê
Hardy kurê Gilbert û Ruby Moore Hardy ye, ji birayê xwe Matt biçûktir e. Dayîka wan bi êşa şêrpence çû ber dilovaniya xwedê mezin li sala 1986an, dema Jeff Hardy 9 salî bû. Hardy gelek hez ji motorsikletê dikir, yekem motorê xwe li jiyê 12 salî de wergirt. Yamaha YZ-80 yekem motorê wî bû. Yekem car ku Hardy dest bi ajotinê kirî Hardy 13-15 salî bû. Hardy yariya beyzbolê dikir dema ew zarok, bes diviya êdî yariyê nekit ji ber wî destê xwe brîndar kir di dema motor ajotinê de.

## Çavkanî

Kategorî:Gemşo
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Mirovên zindî
Seyîd Fehîmê Arwasî

**Seyîd Fehîmê Arwasî** (jdb. 1825 li gundê Arwas a Miksê, parêzgeha Wanê, , li gundê xwe Arwasê) yek ji zanyarê îslamê û fîlozofê kurd e.

## Jînenîgarî
Kurê Mele Evdilhemîdê Arwasî ye. Bavê xwe di biçûktiyê de winda dike. Li medreseya ku bav û kalên wî ava kiribûn, medreseya Mîr Hesen kurê Welî de perwerdeya Quran û zanîna bingehîn a Îslamê dibîne. Diçe Cizîrê, li cem Şêx Xalidê Cizîrî dersên fîlozofiya olî digire. Li navçeya Mûşê (Rojka) Kopê, ji Mele Resûlê Sipkî (Subkî ?) îcazeta zanistiya olî werdigire.

Di warê tasawufê de ji zanyarê nexşebendî yê navdar, Seyîd Tahayê Hekarî, li Nehrîyê dersên taybet digire. Demekê dirêj bi birayê xwe Seyîd Salihê Arwasî re li medreseyan dersdariyê dike. Piştî wefata birayên xwe sala 1865ê tê gundê xwe Arwasê, medreseya gund bipêşdixe. Di nav de muftiyê Wanê Mihemed Emîn Efendî, Evdilhekîmê Arwasî jî, 60 şagirtan perwerde dike.

Di heman demê de salê du carê li medreseya Wanê Şabaniyeyê ders dida. Bi derketina şerê Osmanî û Rûsan de bo parastina Kurdistanê tevlî şer dibe. Keyê osmaniyan Siltan Evdilhemîdê II. wî vedixwîne Stembolê. Li Misirê digere, li Erebistana Siyûdî payeya xelîfetiyê didin wî.

## Ew welatparêzekî bûye
Tevlî serhildana Şêx Ubeydulahê Nehrî dibe, ji ber wê navbera wî û osmaniyan demekê sar dibe. Di çavkaniyên tirkan de behsa vê demê nayê kirin û ew wekî ku li dijî serhildanên kurd derketiye didin nîşandan ku ev ne rast e. Wî dixwest Osmanî tevlî desthilatdariya Kuridstanê nebe, xweseriya Kurdistanê hebe lê kurd jî li dijî dijminên osmaniyan, li cem wan têbikoşin.

Li gundê xwe jiyana xwe dide dest û gora wî li wir e. 9 lawên wî hebûn, Mihemed Emînê Arwasî, Reşîdê, Mazhar, Sidîq, Masûm, Hesen, Huseyîn, Salih û Nîzamedînê Arwasî. Medreseya gund gelek dewlemend bû, bi hezaran pirtûkên wê hebûn.

## Çavkanî
* Eshâb-ı Kirâm (çapa 14.), r. 158-162, Hakikat Kitabevi (bi romî ye)

Kategorî:Jidayikbûn 1825
Kategorî:Mirin 1896
Kategorî:Teolog
Ebdulhekîmê Arwasî

**Ebdilhekîmê Arwasî** (jdb. 1865 li gundê Arwas a Miksê, parêzgeha Wanê, Kurdistan; m. 1943 li Enqere, Tirkiye) zanayekî olî yê kurd e.

Şagirtê Seyîd Fehîmê Arwasîye û zêdetirî 30 salan li medreseyên Kurdistanê, bi taybetî yên li parêzgeha Wanê mamostetî kiriye. Bi hatina artêşa Rûs ve, bo demekê diçe Stembolê. Li wir di nava kurdan de dersdariyê dike, têkilî bi sazî û komeleyên wê demê yên kurdan re datîne. Hüseyin Hilmi Işık jî şagirtê wî bûye.

## Mijarên têkildar
* Malbata Arwasiyan

## Girêdanên derve
* Jînenîgariya Evdilhekîmê Arwasî (bi zimanê romî ye]

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1865
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Mirin 1943
Kategorî:Teolog
Ali Atalan

**Ali Atalan** (jdb. 1968 Mîdyat, Bakurê Kurdistanê) parlamenterekî alman e. Di parlamena federdewleta Nord Rhein Westfalenê de, di bin navê fraksiyona Linkenê de kar dike..

## Jînenîgarî
Ali Atalan di malbateke êzîdî de mezin dibe. Malbata wî sala 1985ê de diçe Almanyayê. Piştî dibistana amadeyî li zanîngeha Bochumê Ruhr-Universität Bochumê de di beşên polîtolojî û civaknasiyê de perwerdeyê dibîne.

Di nava salên 1990 heya 1994, li bajarê Dülmenê di komîteya sosyal a bajêr de xebatê dike. Ji sala 2004î ve di desteya birêveber a bajarê Münsterê de kar dikir. Sala 2009ê tevlî refên fraksiyona Die Linkeyê dibe.

Di  de li ser navê fraksiyonê tevlî hilbijartinê dibe û bo parlamena NRWê tê hilbijartin.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Ali Atalan  (almanî)

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Batmanê
Kategorî:Parlamenter (Nordrhein-Westfalen)
Kategorî:Parlementerên alman
Kategorî:Parlementerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Yeşim Salkım

**Yeşim Salkım** (jdb. 12 nîsan 1968 li Stembolê, Tirkiye), stranbêj û aktrîseke tirk ye. Bavê wê bi eslê xwe albanî ye.

## Albûmên wê

* 1993: Hiç Keyfim Yok - Qet kêfa min nîne
* 1996: Ferman
* 1997: Yoktan Geliyorum - Ji tunebûnê têm
* 1997: Hep Böyle Kal - Her wiha bimîne
* 2001: Vefa Borcu - Deynê dilsoziyê
* 2001: Yadigar - Yadîgar
* 2003: Sevgilim - Berdilka/ê min
* 2005: Ayna - Neynik
* 2006: Bazen - Carnan
* 2007: Yuvarlanan Taşlar - Kevirên gilorê
* 2007: Casablanca
* 2008: Sen Nasılsan Öyleyim - Çawa bî wisa me

## Fîlmên wê

* 1996: Eşkıya - Nijdevan (rêbir)
* 2000: Fosforlu Cevriye - Cevriyeya bifosfor
* 2001: Şarkıcı - Stranbêj
* 2005: Seher Vakti - Berbang
* 2007: Sessiz Gemiler - Keştiyên bêdeng
* 2007: Bayrampaşa : Ben Fazla Kalmayacağım - Bayrampaşa: Ez zêde namînim (ez ê dirêj nemînim)

Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên tirk
Balafirgeha Cam Ranhê

**Balafirgeha Cam Ranhê** (*Sân bay Cam Ranh*) (IATA: NHA, ICAO:VVCR) li 30 km rojhilata bajarê Nha Trang (Khanh Hoa) a Viyetnamê ye. Di sala 2004an da hatiye vekirin. Li aliyê 02/20 ê pîsteke wê heye. Dirêjahiya pîstê 3.048 metre ye. Rûyê pîstê beton e.

Balafirên ku difirin Cam Ranhê ev in:
* Vietnam Airlines

Ji van bajaran çûn û hatina balafirgehê ev in:
Hanoi, Ho Chi Minh bajar (Saigon, Da Nang)

Kategorî:Balafirgehên Viyetnamê
Rîbozom

thumb|250px|Proteîn di nav rîbozomê de tê berhem kirin
[thumb|202px|Xaneyek navikrasteqîn [eukaryot|(eukaryot). Endamok: (1) Navikok (2) Navik (3) Rîbozom (4) Vezîkul (5) Retîkûlûma endoplazmî ya zivir (6) Heybera Golgî (7) Kakûtê xaneyê (8) Retîkûlûma endoplazmî ya lûs (9) Mîtokondrî (10) Vakuol (11) Sîtoplazma (12) Lîzozom (13) Sentrîol ]]
**Rîbozom** yek ji du endamokên bêparzûnî ye. Ji xeynî xiroka sor, hemû xaneyên zîndeweran xwediyê rîbozom in. Dibe ku dî nav xaneyek de hejmara rîbozom bi qasî 15 heta 20 milyonan be. Di xaneyên navikrasteqîn (êkaryot) de cihê çêkirina rîbozomê, navik e. Lê hebikên rîbozomê di nav sîtoplazmayê, li ser parzûna navikê û li ser retîkûlûma endoplazmî ya zivir jî belav dibe. Mîtokondrî û plastîd jî rîbozom lixwe digirin, lê ev rîbozom ji rîbozomên sîtoplazmayê cuda ne (piçûktir in). Rîbozomê mîtokondrî û plastîdan jî dişibe wek rîbozomên prokaryotiyan.

Erkê rîbozom, çêkirina proteîn e. Rîbozom li gor zanyariyên ku ADN bi navbeynkariya ARN-peyamber dişîne, ji asîdên amînî proteîn çêdike. Her rîbozomek ji du binebeşan pêk tê. Binebeşa gewre û binebeşa piçûk, dema çêkirina proteînê ev binebeşan tên ba hev û ARN-peyamber digirin nav xwe. Gava çêkirina proteînê qediya, herdu binebeş ji hevdu diqetin. Rîbozom ji proteîn û ARN-rîbozomî pêk tên. Ji bo karlêk (reaksiyonên) biyokîmyayî, pêdivî bi enzîman heye. Hemû enzîm jî proteîn lixwe digirin, loma divê xane hertim proteîn çêbike. Ji bo çêkirina proteînan pêwistî bi rîbozoman heye. Hejmara rîbozoman di xaneyê de li gor çalakbûna xaneyê, kêm an jî zêde dibe. Her çiqas di hemû xaneyan de rîbozom hebe jî, rîbozomên di xaneyên navikseretayî (prokaryotî) û yên êkaryotî ne jihev in. Rîbozomên prokaryotiyan wek 70S (50S û 30S), ên eukaryotiyan wek 80S (60S û 40S) tê bi nav kirin. Wateya S, rêjeya telpbûna molekul e. Telpbûna molekul di bin hêza navendrevî (santrîfûj) de yê. Ji du molekulan, a gir zûtir telp dibe, lê rêjeya telpbûnê rasterast bi giraniya molekul ve girêdayî nîn e.  (1884–1971) kîmyagerekê swêdî bû, ji bo xebata xwe ya li ser santrîfûj û rêjeya telpbûna partîkûlan, di sala 1926an da Xelata Nobelê a beşa kîmyayê stend. Yekeya Svedberg bi tîpa S tê nîşandan. Gava em dibêjin rêjeya telpbûna rîbozomên bakteriyan 70S e, divê bên zanîn ku ev rîbozom dema di santrîfûjê de ye di çirkek (sanîyekî) de 70x10 -13 mîkrometre rê diçe.

## Galerî

Wêne:010 small subunit-1FKA.gif|Pêkhateya atomî ya binebêşa 30S Ji porokaryota *[[Thermus thermophilus]]* hatiye girtin. Protein bi rengê şîn, zincîra ARN-yê bi rengê porteqalî hatiye nîşan kirin.
Wêne:Protein translation.gif|thumb|Ribozom proteîn çêdike û berdide nav retîkûlûma endoplazmî ya zivir.


## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Endamok
Kurt Angle

thumb|150px|Kurt Steven Angle
**Kurt Steven Angle** (9'ê berfanbarê, 1968) pro wrestlerekî Amerîkayî ye.

Kategorî:Gemşo
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Mirovên zindî
Seyran Ateş

**Seyran Ateş** (jdb.  li Stembol, Tirkiye) femînîst, nivîskar û parêzerek e. Endama Konferansa Îslamê ya dewleta alman e. Tevlî xebatên întegrasyonê yên hikûmetê dibe. Sala 1984ê ji aliyê hêzên rastradîkal ên tirkan ve rastî êrîşê tê û bi giranî birîndar dibe. Kesên êrîşê dikin, endamên Gurên Boz bûne.

Ateş li ser navê zanîngehan li Berlînê, taxên ku koçberên romî (tirk) û kurd lê dijîn, dixebite. Alîkariyê dide jin û koçberan. Bi tundî li dijî şîdeta navmalê ya pirranî jin rastî tên, têdikoşe.

Endamê SPDê ye, di nava rayagiştî ya alman de bi xebatên xwe yên li dijî "kuştinên namûsê", şîdeta dijî jinê tê naskirin. Gelek xelat wergirtiye.

Carnan ji aliyê kurd û tirkan ve tê rexnekirin ku wekî karmendeke dewletê li pirsgirêkan dinêre, dewlet û hikûmetê na lê xelkê rexne dike. Tê gotin ku bavê wê kurd bûye.

## Çavkanî (almanî)
* 1983: Michael Kuhlmann, Alwin Meyer (Hrsg.): "Wo gehören wir hin?", In: *[[Lamuv Verlag|Lamuv Taschenbuch]]* Band 25, Bornheim-Merten, ISBN 3-921521-73-4 (veröffentlicht mit einer Freundin unter den Pseudonymen „Ayşe“ und „Devrim“, 8. Auflage 1994).
* 2003: *Große Reise ins Feuer*. Die Geschichte einer deutschen Türkin. Rowohlt, Berlin, ISBN 3-87134-452-4Rezension von *«Große Reise ins Feuer»*: „Sie sprechen aber gut Deutsch!“, Süddeutsche Zeitung, 19. Mai 2003, von Elke Nicolini
* 2004: *Religionsfreiheit nicht auf Kosten von Frauen und Mädchen* - Durchsetzung der Grundrechte auf Gleichberechtigung und Selbstbestimmung. Eingangsstatement zum Forum "Gesetz und Religion" auf dem „Feministischen Juristinnentag“ FJT am 8. Mai 2004 in Frankfurt am Main. In: Verein Frauen Streiten für Ihr Recht (Hrsg.): *Streit*, feministische Rechtszeitschrift. Vol. 22, No. 3, S. 99 - 103. 
* 2005: *Individualität*. Ich sein oder Ich haben? In: Michael Alberts (Hrsg.): *Flensburger Hefte* Band 87, mit einem Beitrag von Seyran Ateş. Flensburger Hefte Verlag, Flensburg, ISBN 978-3-935679-22-0.
* 2007: *Der Multikulti-Irrtum*. Wie wir in Deutschland besser zusammenleben können. Ullstein, Berlin, ISBN 978-3-550-08694-6 „Plädoyer für einen muslimischen Luther“, Rezension zu *Der Multikulti-Irrtum* auf Spiegel Online, 30. Oktober 2007.
* 2007: Co-Autorin des Drehbuchs zur Tatort-Folge "Familienaufstellung"721. Tatort-Folge Familienaufstellung . Abgerufen am 2. August 2011.
* 2009: *Der Islam braucht eine sexuelle Revolution*. Eine Streitschrift. Ullstein, Berlin, ISBN 978-3-550-08758-5.

Kategorî:Alman
Kategorî:Femînîstên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên alman ên jin
Kategorî:Parêzer
Kategorî:Tirk
Ubeydelah Barzanî

**Ubeydelah Barzanî**, an Ubeydulah Barzanî (jdb. 1927 an 1933 li herêma Barzan, Başûrê Kurdistanê; m. 1980 li Bexda, Îraq) siyasetmedarekî kurd bû.

Ubeydelah kurê mezin ê Mele Mistefa Barzanî, birayê Îdrîs Barzanî û Mesûd Barzanî bû. Di nava salên 1947 heya 1955, 1955 heya 1958 li Basra û Bexdayê di sirgûnê de dimîne. Bi taybetî sirgûna wî ya Bexdayê (1955-1958) wekî rehîne derbas dibe. Ango wî li dijî Barzaniyan wekî destbiserekî dibînin.

Bi têkçûna Ebdulkerîm Qasim (Abd al-Kawrim Qasim) ve, tê serbestberdan û tevlî nava refên PDKê dibe. Sala 1971ê li ser pejirandina xweseriya kurdan di nava PDKê de nakokî derdikevin. Hin ji wan peymana bi Sedam Huseyn re bêbawer dibînin, hin jî, ji ber ku otonomî pirraniya axa Kurdistanê li derve dihêle, nerazîbûnên xwe didin der. Ubeydelah Barzanî jî yek ji wan e lê ew hinekê bi Sadam baweriyê tîne, sazûmaniya nû ya Îraqê bo paşeroja doza kurdan baş dibîne.

Bo demekê li Algeryayê dimîne. Sala 1973 tevlî partiya Haşîm Aqrawî, PDK-Nûyê dibe ku ev partî endamê eniya neteweyî ya Îraqê ye. Ev enî, mafê kurdan înkar nake, lê dibêje ku bila kurd sebir bikin, berê desthilatdariya Sedam bê avakirin.

Ubeydulah Barzanî di nava salên nîsan 1974 heya 1977 û 1978 heya 1980 wekî wezîrê dewletê, di hikûmeta navendî ya Îraqê de peywirdar dibe. Ubeydulah Brazanî hêdî hêdî armanc û niyeta Sadam Huseyn nas dike. Dibîne ku Baasî ne samîmî ne. Dixwaze xwe ji nava wan bikişîne. Sala 1980ê tê kujtin. Derbareyê kujtina wî de gelek îdîa hene.

## Çavkanî
* Erhard Franz: *Kurden und Kurdentum - Zeitgeschichte eines Volkes und seiner Nationalbewegungen*, Seite 107. Mitteilungen 30, Deutsches Orient-Institut Hamburg 1986 (almanî)

Kategorî:Barzanî
Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Jidayikbûn 1927
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1980
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Nesrîn Berwarî

**Nesrîn Mistefa Berwarî** (di sala 1967'an de li Bexdayê hatiye dinê) siyasetmedareke kurd e. Piştî hilweşîna rejîma Sedam Huseyn, li ser navê koalîsyona kurdî ya di hikûmeta Îraqê de bûye wezîra avadaniyê.

Li zanîngeha Bexdayê polîtîka xwendiye. Dîsa li DYA'yê, di Zanîngeha Harvardê de li ser gerînendetiyê perwerde dîtiye. Di adara sala 2004'an de rastî êrîşeke terorî hatiye, jê filitiye.

Di nava salên 1997 heya 1998'an de, li Duhokê, birêvebertiya *Field Office for Human Settlement* a girêdayî NY'ê kiriye. Sala 1999'an di hîkûmeta herêmî ya Başûrê Kurdistanê de bûye wezîra avadaniyê.

## Marîbûna (zewaca) wê
Berwarî bi siyasetmadarê ereb Gazi al-Yawer re marî dibe. Ev marîbûn gelek tê rexnekirin lewra du jinên al-Yawer hene, Berwarî dibû hewiya sêyem. Heya hin rojnameyan nivîsîn ku sê jinên al-Yawer hebûne, Berwarî bûye ya çarem.

Ev yeka han ji aliyê gelekan ve wekî sosretiyekê hat dîtin, lewra Berwarî miroveke xwendî, femînîst bû. Bi salan bo mafê jinan xebitibû û li dijî pirrmariyê (pirrzewac, polîgamî) têdikoşiya.

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Selahedîn Çelik

**Selahedîn Çelik** an **Selahattin Çelik** (jdb. 1957 li Bakurê Kurdistanê) nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Yek ji kadroyên PKKê yên beriya salên 1980'yî bû. Niha wekî penaber li Almanyayê dijî.

## Jiyan
Di dema ku PKK nîne û alîgirên wê bi navê *"Apocu-Apoyî"* tên binavkirin, Çelik jî di nava wan de ye. Di PKKê de di karê rojnamevanî û medyayê de pirr dixebite. Di rojnameya Özgür Gündem, Özgür Politika, Med TVyê de kar dike.

Ji ber tercîhên xwe ji PKKê vediqete, li Almanyayê bicih dibe. Demekê bi navê *Însiyatîva neteweyî ya demokrat* xebatekê lidardixe lê paşê xwe dide nivîsandina pirtûkan û rojnamevaniyê.

Sala 1999î ji aliyê komekê ve êrîş lê tê kirin. Gelekan gotin sîmpatîzanên PKKê kirine lê wî daxuyanî da medyayê, got *"ew kesên êrîş anîn ser min ji aliyê axavtin, dirûv û helwestê ve dişibiyan rastgirên tirkan".* ERNK û saziyên din ên PKKê jî êrîş şermezarkirin.

## Berhem
* *Den Berg Ararat versetzen - Çiyayê Araratê barkirin* (2004/2007) bi almanî û tirkî pirtûkeke analîtîk li ser tevger û têkoşîna kurdan
* *Verbrecher Staat : der "Susurluk-Zwischenfall - Dewleta xwînmij: Skandala Susurlukê*
* *Verflechtung von Staat, Unterwelt und Konterguerilla in der Türkei - Destebiratiya dewlet, mafya û kontrgerîlayê*

## Girêdanên derve
* "Eins ist klar, der bewaffnete Kampf der Kurden ist vorbei" - Interview mit dem kurdischen Autor Selahattin Celik, 1999  (almanî)

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Vung Tau

thumb|250px|Vung Tau
**Vung Tau** (bi viyetnamî: Vũng Tàu), serbajarê herêma Ba Ria-Vung Tau ya Viyetnamê ye. Bajar 100 km li başûrê paytext Ho Chi Minh City ye. Nifûsa bajêr nêzîkî 270.000 (2009) ye.

Kategorî:Viyetnam
Da Lat

thumb|250px|Da Lat
**Da Lat** (bi viyetnamî: Đà Lạt), serbajarê herêma Lam Dong ya Viyetnamê ye. Bajar 700 km li başûrê paytext Hanoi ye. Nifûsa bajêr nêzikî 230.000 kesî (2005) ye.

Kategorî:Viyetnam
Vezîkul

thumb|250px| Di nav sîtozolê de gelek cureyên vezîkulê heye.

## Erk û Pêkhateya Vezîkulê
Vezîkul navê gelemperi yê kîsikokên nav sîtoplazmayê ye. Piraniya vezîkul bi şilemenî tijî ne û bi parzûna fosfolîpîdê dorpêçî ne. Lê dibe ku hin vezîkul bi hewa tijî be. Vezîkul di nav xaneyê de karê veguhestina madeyan û, herisîna madeyan pêk tîne. Dema xane ekzosîtoz an jî endosîtoz dike, vezîkul çêdike. Ji bilî vê, karekî din a vezîkulê jî di nav xaneyê de enbarkirina xurek û enzîman e.

## Curyên Vezîkulê
Vezîkul li gor erka xwe ya nav xaneyê de bi nav dibe.
thumb|250px| Kîsikên hilgir cureyek vezîkule.

### Vakuol
Bi gelemperî xaneyên riwek û ên protîstan vakuolê ji boy enbarkirina avê û xurek bi kar tîne.

### Vezîkulên hilgir
Di nav xaneyê de veguhastina enzîm ,hormon an jî proteîn bi van kîsikan pêk tê. Wekî minak, ji boy çêkirina enzîman, proteîn ji retîkûlûma endoplazmî heta heybera Golgî, di nav kîsikên hilgir dê tê veguhastin. Ji xeynî vê endosîtoz û egzosîtoz jî bi navbeynkariya vezîkulên hilgir pêk tê.

### Vezîkulên avzê
Hormon di nav xaneyê de çêdibe, lê bi vezîkulên derdanî ji xaneyê tên derxistin(egzosîtoz). Bermayiyên xaneyê jî bi van vezîkulan ji xaneyê tên avitin.

### Lîzozom
Lîzozom kîsika ji boy dehandina nav xaneyê yê.

## Girêdanên derve
* http://www.biology-online.org/dictionary/Vesicle
* https://courses.washington.edu/conj/cell/secretion.htm 
* https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9953/

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Endamok
Yewnaniya kevn

**Yewnaniya kevn** an jî **yewnaniya klasîk** (; ) an jî **grekî** zîmanê Yewnanistana kevnare e. Li rojhîlatê Deryaya Navîn derdora di sedsalên 9ê berî zayînê - 3ê piştî zayînê de hatiye xeberdan. Zimanekî mirî ye. Zimanê pêşîn a zimanê yewnanî tê hesibandin. Lê gelek cudahî di navbera wan de heye. Cudahiyên di gramer, herfên nivîsandinê û devokan de hene.

## Çavkanî

* https://glottolog.org/resource/languoid/id/anci1242
* https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Greek

Kategorî:Yewnanistana kevnare
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanê yewnanî
Vakuol

thumb|Vakuolên paramesyumê
**Vakuol** (ji peyva latînî *Vacuus* bi wateya "valahî") kîsikên biparzûn dorpêçkirî ne û hundirê vakoulê bi molekulên organîk û înorganîk tijî ye.

## Vakuolên yekxaneyan
Vakuol ji zimanê latînî ji peyva *vacuus* çêbûye. Her çiqasî wateya vacuus ‘valayî’ be jî, vakoul tu car vala nîn e. Vakuol, kîsikên biparzûin dorpêçkirî ne û hundirê vakoulê bi molekulên organîk û înorganîk tijî ye. Bi gelemperî di xaneyên riwekan û ên karokan de vakoul heye. Di xaneyên ajalan de vakuol ya qet tuneye an jî pir piçûk in. Parzûna vakuolê jî mîna parzûna plazmayê û lebatokên xaneyê nîvdelînbar e. Karê vakuol di hemû xaneyên zîndeweran de ne yek e. xaneyên ku adan bi fagosîtozê digre û li nav xaneyê didehîne, xwediyê vakuola adan in. Wekî mînak Paremesyum zîndewerek yekxaneyî û di nav teravê (ava teze) de dijî. Terava derdora paramesyûmê gîraweya hîpotonî ye, loma av ber bi xaneyê va diçe û paramesyûm diwerime. Paremesyûm bi vakuola girjdar ava nav xaneyê davêje derve. Ji bo qerastina vakuol pêdivî bi ATP-yê heye, loma av bi veguhastina çalak ji xaneyê tê avêtin. Bi vî awayî, xane bi derdora xwe va hevsengiya pesta osmozî (osmoregulasyon) ava dike. Bi vî karê xwe, vakuola girjdar dişibe gurçikên mirov.

## Vakuolên riwekan
thumb|Vakuola navendi ya xaneya riwekan
vakuolên herî gir di xaneyên riwekan de ye. Riwekên bi xaneyên nû xwediyên vakuolên piçûk in, lê her ku xane gihaştî û gir dibe vakuolên nav plazmayê jî bi hev dizeliqin û dibin vakuolekî gir. Ev vakuola gir wekî vakuola navendî tê binavkirin.

## Hin karên vakuolan
Embarkirina molekulên wekî proteîn, rûn û karbohîdratan. Ji bo derkirinê embarkirina molekulên bermayî di nav vakuolê de dibe, dema riwek pel diweşîne van bermayiyan jî ji riwek dûr dikeve. Ava nav vakuolê dibe sedema çêbûna pesta hîdrostatî. Xane gava nav vakuola xwe da av embar dike,diwerime û hişk dibe, ev rewş wekî turgor tê bi nav kirin. Ku di nav vakuolê de av kêm be,riwek diçilmise. Ango riwek ji pesta turgorê destek digire û mîna ku pergala kakûtê bi kar tîne. Asîdîtîya vakuolê ji ya sîtoplazmayê pirtir e. Vakuolên riwekan bi gelemperî xwediyê 5 pH in. pH a sîtoplazma derdora 7,2 ye. Vakuolên riwekan, mîna lîzozomên ajalan kar dike. Riwek hin rengên xwe ji kloroplast û kromoplatan digire. Lê rengên wek şîn, sor, mor û pembe di nav şileya vakuolê çêdibe. Li gor pH a şilêyê, pîgmentên bi navê antosîyanîn reng dide kulîlk û fekiyên (mêweyên) riwekan. Ku şileya vakuol asîdî be, li gor asta xwedîtiyê rengê sor an jî pembe çêdibe. Na, eger vakuol nutral an jî bazîk be vê gavê rengê mor an jî şîn çêdibe.

## Girêdanên derve
* XANE
* Plant vacuole

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Endamok
Zuhdi Al-Dahoodi

**Zuhdî Dawûdî**, **Zuhdi Al-Dahoodi** (jdb.  li Tûz Xûrmatû) dîroknas û nivîskarekî kurd e.

Mamosteyê dibistana seretayî bûye. Bala xwe berdaye ser nivîsandinê û di nava mihalefeta çepgir de cih girtiye. Li Îraqê hatiye girtin. Li zanîngeha Leipzigê perwerdeya xwe sala 1976ê bidawî kiriye.

Di nava salên 1976 heya 1979 li zanîngeha Mûsilê xebitiye. Ji sazûmaniya Sedam Huseyn reviyayê, li Lîbyayê maye. Bi têkçûyîna Saddam ve vedigere Kurdistanê, Kerkûkê. Niha li Almanya, Leipzigê dijî. Karê nivîskarî, wergervaniyê dike.

## Berhem (bi almanî)
* Die Kurden. Geschichte, Kultur und Überlebenskampf, Umschau, Frankfurt a. M., 1987, ISBN 978-3-524-69067-4
* Tollwut. Kurdische Erzählungen, Kiepenheuer, Leipzig, ISBN 978-3-378-00487-0
* Das längste Jahr, Kiepenheuer, Leipzig, 1993, ISBN 978-3-378-00542-6
* Abschied von Ninive, Internationales Kulturwerk, Hildesheim, 2000, ISBN 978-3-910069-89-3

Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Belçim Bilgin

**Belçim Bilgin** (jdb. 31ê kanûna paşîn a 1983an li Enqere) aktrîsteke kurd. Bi lîstikvanê kurd Yılmaz Erdoğan re zewicî. Paşê berda.i şanoger û aktorê kurd Yılmaz Erdoğan re zewicî ye.

Dibistana seretayî li *Salih Alptekin İlkokulu*, ya amadeyî jî li *Mehmet Emin Resulzade Anadolu Lisesi* bidawî kiriye. Sala 2001ê ji dibistana amadeyî dîploma wergirtiye.

Sala 2002 li Zanîngeha Hacettepeyê di beşa gerînendertiya zanîn-dokumanê de perwerde dîtiye. Dema bi Erdogan re hevnasînê dike, perwerdeyê dihêle, diçe Parîsê, demekê li wir dimîne

## Berhemên tevlî bûye
* Sıfır Kilometre - Sifirkîlometre (fîlmê sînemayê)
* Dol (fîlm)
* Güz Sancısı - Tivanca payîzê
* Aşk Tesadüfleri Sever - Evîn hez ji rasthatiniyan dike (fîlm)
* Gergedan Mevsimi (fîlm)

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kentaur (komstêr)

**Kentaur ** komstêreka di nîvqada ezmana başûr de ye. Kentaur komstêreka fereya li başûra Marê Avî (komstêr) dikişê ye. Wek mîtolojiyê ew şiklekî mîna Qentûrîs, nîvmerîvî, nîvhespî pêk tîne.

Stêra herî gêştirîna komstêrê Alfaya Kentaurî bi stêrcêwî yên Alfaya Kentaurî A û Alfaya Kentaurî B ve û stêra nêziktirîna rojê Proksîmaya Kentaurî ve sîstemeka pirrstêrî pêk tîne ye.

Ew yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qalê kiribû. Ew di demên berê de li Kurdistanê jî bitemamî dîtbar bû. Lê îroj ji ber liva tewereya dinê êdî bitemamî ne dîtbar e û ew herku dihere bi başûr ve hereket dike.

Stêrê geştirînê vê komstêrê Alfaya Kentaurî ye. Ew bi erebî tê mehneya “Pêyê Kentaur” e. Bi dûriya xwe ya 4,34 salên roniyê ve yek ji stêrên nêziktirîn e. Esasen ew ne stêreka tenê, lêbelê sês têrên li dor navendeke hereket dikin in. Bi teleskopeka biçûk du stêrên wan dîtbar in. Stêra geştirê sêtikê α Qentûrîs A bi mezinahî qasî rojê ye. α Qentûrîs B bi qedra zahîrî ya 1,33 ve hinekî ji wê zeîftir. Ew herdu stêr 80 salî de dor hev re 80 salî de viz dibin. Teka sêyêma sêtikê α Kentaur C yan Proksîmaya Kentaurî stêreka bi qedra zahîrî ya 11,05m ye. Bi dûrî ya 4,22 salên roniyê stêra nêziktirîna rojê ye.

Stêra duyem geştirîna vê komstêrê Hedar (Betaya Kentaurî) e. Navê wê yê erebî tê mehneya zemînê. Bi dûriya 525 salên roniyê ve stêreka gelek dûr e.
Îhsan Fetahiyan

**Îhsan Fetahiyan** ( * 1981 li Kirmaşan; m.  li Sine) parêzvanê mafên mirovan, têkoşerekî kurd bû. Ji aliyê dewleta Îranê ve hate dardekirin.

## Jiyan
Di  de ji aliyê hêzên Îranê ve tê girtin. Wî bi endametiya rêxistina Komala (rêxistin) ya li rojhilatê Îranê bo mafên kurdan têdikoşe tewanbar dikin. Di gelek çavkaniyan de behsa endametiya wî ya PJAKê tê kirin.

Dadgeha şoreşê wî herwiha bi dijminiya Xwedê jî sûcdar dike û cezayê 10 salan lê dibirre. Dadgeha bilind jî cezayê îdamê dide. Dadgeh herwiha mafê berevaniyê jî nade wî.

## Nameya Îhsan Fetahiyan
"...Dema roj diçe ava tîrêjên wê yên dawî, riyek nîşanî min dane ku ez vê nameyê binivîsim. Dengê pelên daran ên payîzê ku di bin lingên mirov de dikin qirçînî, bang li min dikin û dibêjin, dev jê berde bila biweşin. Ev dema ku ez niha tê de me, nîşana riya azadiyê ye. Ez tu carî ji mirinê ne tirsiya me. Ez germahiya mirinê his dikim û nas dikim. Ji ber ku mirin hevalê min ê herî kevn e.

Ez yek ji dergûşên mirovahiyê Kirmanşanê hatim dinê û min li wir dest bi jiyanê kir. Min li vir zilm û sîtem his kir. Ji ber vê çendê li ez li gelek riyan geriyam da ku ji vê rewşê derkevim. Lê mixabin hemû li pêşiyan min hatibûn girtin. Ez ji hebûn û nasnameya xwe bê par mabûm. Ji ber vê çendê ez neçar mam ku derkevim derveyî sînor. Ez bûm peşmêrgeye/gerîlayê Kurdistanê.

Ez tu caran ji şûna lê ji dayik bûme qut nebûm. Carekê ji bo serdanê çûm cih û warê xwe, lê ez hatim girtin. Ji ber îşkenceya hovane ya li min hat kirin û helwesta li hemberî min hat nîşan dan, min fêm kir ku dawiya vê yekê mirinê. Piştî vê îşkenceya giran û rewşa tecrîdê ya ez tê de mam, 10 sal cezayê girtîgehê li min hat birîn.

Lê belê dozgeriya bajarê Sine ev ceza veguherand dardekirina min. Di hevdîtina min a dawî bi dozgerê Sine re, wê demê li xwe mukir hat ku ceza ne qanunî, lê belê siyasî ye û got, ew ê vî cezayê bicih bînin. Wê demê min jî fêm kir ku ceza siyasî ye.

Eger stemkar û desthilatdar difikirin ku bi kuştina min wê pirsgirêka kurd û Kurdistanê ji holê were rakirin, ev xeyaleke pûç e. Ew ê tu carî bi mirina min û ya hezaran ciwanên weke min nikaribin bigihêjin armancên xwe. Her mirinek jiyaneke nû bi xwere tîne..."

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2009