open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê

**Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê** ( bi inglîzî: National Institute of Standards and Technology, kurtkirî **NIST**), ajanseke Wezareta Bazirganiyê ya Dewletên Yekbûyî ye ku mîsyona wê pêşvebirina nûbûn û pêşbaziya pîşesaziyê ya amerîkî ye Çalakiyên Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê di bernameyên ezmûngeha zanistiya laşî de têne organîze kirin ku di nav wan de zanist û nanoteknolojî , endezyariyê, teknolojiya agahdariyê, lêkolîna notron, pîvana madî û pîvana laşî pêk tê. Ji 1901an heta 1988an navê ajansê **National Bureau of Standards** (Ofîsa a Neteweyî ya Standardan ) bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Main NIST website 
* NIST in the *[[Federal Register]]*
* NIST Publications Portal
* The Official US Time 
* NIST Standard Reference Data 
* NIST Standard Reference Materials 
* NIST Center for Nanoscale Science and Technology (CNST) 
* Manufacturing Extension Partnership
* NIST on a chip 
* SI Redefinition 
* Scientific and Technical Research and Services  account on USAspending.gov
* Historic technical reports from the National Bureau of Standards digitized by the Technical Report Archive & Image Library are available hosted by TRAIL  and the University of North Texas libraries.
* Smithsonian Institution Press, 1978, Smithsonian Studies in History and Technology, Number 40: ''United States Standards of Weights and Measures, Their Creation and Creators'', by Arthur H. Frazier 

Kategorî:Avabûnên 1901ê li DYAyê
Joan Carles i Amat

**Joan Carles i Amat** (jdb. 1572, Monistrol de Montserrat, Bages, Taca Aragonê - m. 10 sibat 1642, Monistrol de Montserrat, Bages, Taca Aragonê), nivîskar, nojdar û gîtarjenê ketelan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Gîtarjen
Kategorî:Jidayikbûn 1572
Kategorî:Ketelan
Kategorî:Mirin 1642
Monistrol de Montserrat

**Monistrol de Montserrat** (), bajarok û şaredariyek e li herêma Bages ku dikeve parêzgeha Barselonayê (Ketelonya).

## Kesên navdar ji Monistrol de Montserrat
* Joan Carles i Amat (1572-1642), nivîskar, nojdar û gîtarîst
* Rafael Falcó i Güell (jdb. 1928), hunermendê wêneyan
* Julià Fuchs i Liègme (1873-1925), endazyarê Rêhesina fermuarê ya Montserratê ya bi navê *Cremallera de Montserrat*

## Çavkanî

Kategorî:Bages
Kategorî:Şaredariyên Ketelonyayê
Akreyî

Akreyî bi (erebî:Aqrawî) komeke ji malbatên ku li parêzgeha Duhokê bi taybetî li Akrê dijîn û li bajarê Hewlêrê jî dijîn, Akreyî bi mêvanperwer, rewşenbîr û têkoşer tên naskirin.
Pevçûna Rojhilata Navîn

**Pevçûna Rojhilata Navîn** qala nakokiya li ser herêma Filistînê dike ku di destpêka sedsala 20an de di navbera cihû û ereban de derketiye. Ew gelek caran bû sedema şerên di navbera dewleta Îsraêlê û hin dewletên cîran ên ereb de û her weha gelek pevçûnên çekdarî di navbera Îsraêl û rêxistinên filistînî (wek Hemas) de jî pêk hatine. Pevçûnên navneteweyî û navxweyî yên li herêmê heta îro berdewam dikin.

## Dîrok
Nakokiya ereb-îsraêlî tê bawer kirin ku bi piştgirîya welatên endam yên Komkara erebî ji filistîniyan re (ku endamek hevalbendê komkarê ye) destpê kir. Beşek ji pevçûna Îsraîl-Fîlîstînê ji îddîayên nakok ên axê derket holê. Gava ku Filistîna Mecbûrî ji aliyê brîtaniyan ve hat ava kirin, ev der ji aliyê gelê cihû ve weke welatê bav û kalan dihat dîtin. Di heman demê de ji aliyê tevgera pan-ereb ve wek axa dîrokî ya erebên filistînî dihat hesibandin. Lewma di çarçoveya pan-îslamî de, herêm wek axa misilmanan jî hat famkirin. Pevçûna mezhebî ya li ser vê xakê di navbera cihû û erebên filistînî de di sala 1947an de ber bi şerekî navxweyî yê Filistînê ve mezin bû.

Piştî daxuyaniya Serxwebûnê ya Îsraîlê, welatên Ereb ên cîran alîgiriya Erebên Filistînî kirin û di gulana 1948an de êrîşî axa berê ya Mandatiyê kirin, û bi vî rengî Şerê Erebî-Îsraîlî yê Yekem hat destpê kirin. Piraniya dijminatiyên mezin bi peymanên agirbestê yên piştî Şerê Yom Kippur a 1973 bi dawî bûn. Di sala 1979an de di navbera Îsraîl û Misirê de peymanên aştiyê hatin îmzekirin. Di encamê de Îsraîl ji Nîvgirava Sînayê vekişiya û sîstema rêveberiya leşkerî ya li Şerîeya Rojava û Şerîda Gazzeyê hat rakirin. Di berjewendiyê de, Rêvebiriya Sivîl a Îsraîlê li ser van herêman hat ragihandin û bidestxistina daîmî ya yekalî li ser Girên Golanê û Qudsa Rojhilat pêk hat.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Asyaya Rojava
Kategorî:Filistîn
Kategorî:Îsraêl

Kategorî:Sedsala 20an li Asyayê
Kategorî:Sedsala 21ê li Asyayê
Kategorî:Siyonîzm
Kategorî:Şerên Îsraêlê
Illyricum

**Illyricum** yek ji parêzgehên Împeratoriya Romayê bû ku di navbera salên 167 berî zayînê û 10 piştî zayînê de hebû û pişt re bû du parêzgeh. Ev parêzgeha dîrokî niha di hudûdê dewletên Albanya, Kosova, Montenegro, Serbistan, Bosniya û Herzegovîna, Xirwatistan û Slovenya de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 1ê de hilweşiyan
Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê
Nîkosyaya Bakur

**Nîkosyaya Bakur** beşa bakurê bajarê Nîkosyayê ye li navenda girava Qibrisê ya Deryaya Navîn û defakto paytexta Komara Tirk a Qibrîsa Bakur e, ku di qada navneteweyî de tenê ji aliyê Tirkiyeyê ve tê naskirin. De jure, ligel beşa başûr, ew girêdayî Navçeya Nîkosya ya Komara Qibrisê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên dabeşkirî
Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê
*

Kategorî:Paytextên Asyayê
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Dewleta Xetayê

**Dewleta Xetayê** an jî **Komara Xetayê** avahiyeke siyasî ya veguhêz bû ku ji 7ê Îlona 1938an heta 29ê hezîrana 1939an li ser xaka Sancaxa Îskenderûnê ya di bin fermana Fransayê ya Sûriyeyê da hebû. Dewlet di 7'ê tîrmeha 1939'an de bi awayekî defakto veguherî parêzgeha Xetayê ya Tirkiyeyê û di 23'ê tîrmeha 1939'an de de jûre tevlî welat bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1938an li Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1938an de hatine avakirin
*
Kategorî:Dîroka Parêzgeha Xetayê
Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê
Kategorî:Welatên demkurt
Kategorî:1939 li Tirkiyeyê
Las Meninas

**Las Meninas** (ji zimanê spanî tê wateya "xizmetkarên jin") tabloyek ji sala 1656ê ye û îro li Museo del Prado li Madrîdê tê pêşandan. Tablo ji aliyê Diego Velázquez, wênesazê pêşeng ê Barokê spanyol hat boyax kirin. Ew bûye yek ji xebatên wênesaziya rojavayî yên ku herî zêde hatine analîzkirin. Kompozîsyona wê ya tevlîhev û enigmatîk pirsên li ser rastî û xeyalê derdixe holê. Di heman demê de tablo di navbera bîner û fîgurên ku tên teswîrkirin de têkiliyeke nediyar çêdike.

## Mijara tabloyê
Las Meninas jûreyek mezin li Alcazar ya Madrîdê nîşan dide, ku rûniştina sereke ya keyê Spanyayê Philip IV bû. Tablo çend kesên ji dadgeha spanî nîşan dide û nasnameya piraniya wan îro bi zelalî têne nasîn. Di navenda tabloyê de prenses Margarîta ya pênc-salî ye. Li dora wê xizmetkar, cerdevanek, du bejnbost û kûçikek peyda ne. Li milê wan ê çepê Velázquez li ser pê ye, yê ku li ser xêzeke mezin dixebitî û nêrîna xwe ber bi temaşevan ve dibe. Neynikek li paş de daliqandî ye û padîşah û şahbanûyê nîşan dide. Mirov dibêje qey her dû li derveyî jûreya wênekirî radiwestin û, mîna temaşevanê tabloyê, li mirovên ku hatine xêz kirin dinêrin. Lêbelê, li gorî hin dîroknasên hunerê, neynik tenê tabloya ku Velázquez niha li ser dixebite nîşan dide.

Las Meninas di dîroka hunerê de yek ji tabloyên herî zêde tê nîqaşkirin e. Wênesazê barokê Luca Giordano îdia kir ku tablo "teolojiya wênesaziyê" temsîl dike. Di sedsala 19an de, wênesaz Thomas Lawrence ew wekî xebatek li ser "felsefeya hunerê" bi nav kir. Heya roja îro, ew bi berdewamî wekî tabloya herî girîng a Velázquez tê binav kirin û li ser tiştê ku tabloyek dikare temsîl bike wekî şiroveya herî pêbawer û ramanî tê hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Barok
Kategorî:Portre
Kategorî:Tablo
Pogroma Stembolê 1955

**Pogroma Stembolê** (bi yewnanî: Σεπτεμβριανά, *Stemvrianá*, "Bûyerên Îlonê"; bi tirkî *6–7 Eylül Olayları*, "bûyerên ji 6ê heta 7ê îlonê") behsa bûyerên tundûtûjî yên li dijî hindikahiyên xiristiyan, bi taybetî yewnanên li Stembol, Îzmîrê û li Enqereya paytexta Tirkiyê dike ku di şeva 6-7ê îlona sala 1955an de pêk hatiye. Di van bûyerên ku wek komkujî tê qebûlkirin ku cihûyên tirk û ermenî jî bûne qurbanî.

Ev komkujî ji aliyê Partiya Demokrat a Tirkiyê ve bi hevkariya rêxistinên ewlehiyê yên cuda (Koma Seferberiya Taktîk, Dij-Gerîla û Servîsa Ewlekariya Neteweyî) hat organîzekirin. Komkujî bi bombekirina konsulxaneya tirk a li Selanîkê, Makedonya, Yewnanîstan, – mala ku Mustafa Kemal Atatürk di sala 1881ê de tê de ji dayik bûye, pêk hatiye. Bombe li konsulxaneyê ji aliyê serbazekî tirk ve hatibû bicîkirin, piştre hat girtin û vê yekê îtîraf kir. Çapemeniya tirk li hember girtinê bêdeng ma û li şûna wê, îdîa kir ku yewnanan bombe danîne.

## Çavkanî

Kategorî:Dîskrîmînasyon li Tirkiyeyê
Kategorî:Komkujî li Tirkiyeyê
Kategorî:Neteweperweriya tirkî
Kategorî:Şerê Sar
Kategorî:1955 li Tirkiyeyê
Kategorî:2005 li Tirkiyeyê
Diego Velázquez

**Diego Rodríguez de Silva y Velázquez** (jdb. 6 hezîran 1599 li Sevilla - m. 6 tebax 1660 li Madrîd, Spanya), bi gelemperî wekî **Diego Velázquez** tê binavkirin, wênesazekî ​​barok ê spanyol bû. Ew îro wek yek ji girîngtirîn wênesazên portreya dema xwe tê hesibandin. Wekî wênesazek ​​li dadgeha keyaniya spanyol Felîpe IV, wî gelek endamên malbata padîşah û endamên dadgehê xêz kir. Velázquez gelek tabloyên hunerî-dîrokî yên girîng afirandin. Dibe ku tabloya herî navdar a ji destê wî Las Meninas a ji sala 1656an e.

Ji destpêka sedsala 19an ve, karê Velázquez ji bo gelek wênesazên wî mînakek bi bandor bû. Wî, di nav yên din de, bandor li ser Francisco de Goya û Édouard Manet jî kir. Wênesazên sedsala 20an ên wekî Pablo Picasso, Francis Bacon û Salvador Dalí gelek tabloyên Velázquez ji nû ve şîrove kirin û rêzgirtina xwe ji wî re bi awayeke hunerî nîşan dan.

## Çavkanî

Kategorî:Barok
Kategorî:Jidayikbûn 1599
Kategorî:Mirin 1660
Kategorî:Portre
Kategorî:Tablo
Kategorî:Wênesaz
Dersimspor

**Dêrsimspor**, klûba futbolê ya Kurd ku di sala 2009an de li Dêrsimê li Bakurê Kurdistanê hatiye damezrandin. Klûb niha di Lîga Amator a Herêmî ya Tirkiye di lîga çaremîn de dilîze

Kategorî:Yaneyên futbolê yên Kurdistanê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê
Troades

**Troades** trajediyeke nivîskarê romayî Senecayê ye. Derheqê êşên jinên troyayî yên piştê Şerê Troyayê de hatiye nivîsandin. Kesayetên tragedyayê jinên troyayî Hekabê, Kasandra, Polîksenê û hin lehengên Akayîn e. Berhem hêj nehatiye wergerandin zimanê kurdî, wateya navê pirtûkê jinên troyayî ye.

## Karakter
*Hekabê, keybanûya Troyayê, hevjina Prîamos
*Koroya troyayiyan
*Talthybius, Peyamnêrê yewnan 
*Agamemnon, Keyê yewnan 
*Kalxas, Greek seer
*Helenê, "Helenêya Troyayê"
*Pîrros, kurê Axîleûs
*Andromaxê, hevjîna Hektor
**senex* (mêrê kal)
*Odîseus, Lehengê yewnan 
*Astyanaks, kurê Andromaxê û Hektor
**nuntius* (peyamnêr)
*Polîksenê, keça Hekabê û Prîamos (rola bêdeng)

## Çavkanî

Kategorî:Agamemnon
Kategorî:Wêjeya Şerê Troyayê
Zarokatî

**Zarokatî** di jiyana mirov de ji wê demê re tê gotin, yê ku ji jidayikbûnê heya pêşkeftina zayendî (ciwantî an xortanî) diajo. Pênaseya naverokê ya zarokatiyê ne tenê behsa qonaxeke biyolojîk a jiyanê dike, lê wateya wê di serî de bi qanûnî, çandî û civakî tê destnîşankirin. Zarok bi giştî ji mezinan kêmtir xwedî maf û erk in. Bi dîtina civakê zarok bi gelemperî nikarin bi tena serê xwe biryarên mezin an cidî bidin.

Di psîkolojiya de zarokatî li çend serdeman tê dabeş kirin. Piştî zarokatiyê qonaxa xortaniyê tê.

## Çavkanî
Kampa penaberan

**Kampa penaberan** niştecihek demkî ye ku ji bo wergirtina penaberan û kesên di rewşên mîna penaberan de têne çêkirin.

Kampên penaberan bi gelemperî mirovên bêwar ên ku ji welatê xwe reviyane dihewîne, lê kamp ji bo mirovên jicîhûwarkirî jî têne çêkirin. Bi gelemperî, penaber piştî ku li welatên xwe ji şer reviyane, li penaberiyê digerin. lê hinek kamp koçberên aborî û yên guherîna avhewayê jî dihewîne. Mezinahiya kampên penaberan dikare bigihêje qasî sed hezar kesan, lê ji sala 2012an vir ve, kampeke bi mezinahiya giştî dikare 11,400 kesan bihewîne.

Kampên penaberan bi gelemperî ji hêla hikûmetek, Neteweyên Yekbûyî, rêxistinên navneteweyî (wek Komîteya Navneteweyî ya Xaça Sor), an rêxistinek ne-hukûmî ve têne çêkirin û rêvebirin. Yên nefermî, wek kampa Idomeni li Yewnanîstanê an daristana Calais li Fransa, ew in ku penaber bi piranî bêyî piştgirîya hukûmet an rêxistinên navneteweyî têne hiştin.

## Çavkanî
Marie Antoinette

**Marie Antoinette** an **Maria Antonia Josefa Johanna** (jdb. 2ê sermawezê 1755 - 16ê kewçêrê 1793) wekî jina Louis XVI hevsera paşîn a şahbanûya Fransayê bû, hema berî ku Şoreşa Fransayê destpê bike.

## Kurtejiyan
Marie Antoinette bi navê Maria Antonia ya Awistiryayê ji dayik bû û zaroka paşîn û keça herî piçûk a împerator Maria Theresa û Francis I bû. Di gulana 1770an de di 14 saliya xwe de bi Louis XVI, Dauphin ê fransayî yê yekem re zewicî. Di 10ê gulanê 1774 de, mêrê wê wekî Louis XVI çû ser text û ew bû şahbanû.

Wek şahbanû, Marie Antoinette di nav gel de nedihat ecibandin; Li gorî lîbelên fransî (Les Libelles) wê jiyanek xûrdewar derbas dikir, bêhêz bû, xwedî zarokên neqanûnî bû û sempatî ji dijminên Fransa re - wek ji welatê wê Awistirya re - nîşan dida. Di dema Şoreşa Fransayê de, ew wekî *Madame Déficit* (Xatûna Kêmkirinê) hate nas kirin. Di heman demê de, ew li dijî reformên civakî û darayî bû, yên ku ji hêla Anne Robert Jacques Turgot û Jacques Necker ve wek çareserî hatibûn pêşniyar kirin.

Gelek bûyer di dema Şoreşê de bi Marie Antoinette ve hatin girêdan, piştî ku hukûmetê di cotmeha 1789an de malbata padîşah li Qesra Tuileries xist bin hepsa malê. Hewaldana revînê ya wê ya di hezîrana 1791an de bo Varennes û rola wê di Şerê Hevbendiya Yekem de pir zirarê da rûyê wê yê di nav welatiyên fransî de. Di 10ê tebaxê 1792 de, êrîşa li ser Tuileries malbata padîşah neçar kir, ku xwe li meclîsê bigirin, û ew di 13ê tebaxê 1792 de xistin hundirê Girtîgeha Temple. Di 21ê îlona 1792 de, Fransa wek komar hate ragihandin û keyanî hate hilweşandin. Louis XVI di 21 çileya 1793 de bi giyotînê hate îdam kirin.

Dadgehkirina Marie Antoinette di 14ê cotmehê 1793 de dest pê kir; Du roj şûnda, ew ji aliyê Dadgeha Şoreşê ve bi xiyaneta mezin hat mehkûmkirin û di 16ê cotmeha 1793an de li Place de la Révolution di dema Şoreşa Fransayê de bi gilyotîn hat serjêkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dotmîrên awistirî
Kategorî:Jidayikbûn 1755
Kategorî:Keçên keyan
Kategorî:Keyên fransî

Kategorî:Mirin 1793
Kategorî:Şahbanû
Kategorî:Şoreşa Fransayê
Pirtûkxaneya Neteweyî ya Swîsreyê

**Pirtûkxaneya Neteweyî ya Swîsreyê** (bi almanî: *Schweizerische Nationalbibliothek*, bi fransî: *Bibliothèque nationale suisse*, bi îtalî: *Biblioteca nazionale svizzera*, bi romanşî: *Biblioteca naziunala svizra*) pirtûkxaneya neteweyî ya Swîsreyê ye. Wek beşek ji Ofîsa Federal a Çandê, ew bi berhevkirin, katalogkirin û parastina agahdariya di hemî war, dîsîplîn û medyayan ku bi Swîsreyê ve girêdayî ne û her wiha bi misogerkirina gihîştîbûn û belavkirina van daneyan ya herî berfereh berpirsiyar e.

Armanca Pirtûkxaneya Neteweyî ya Swîsreyê ew e ku ji her kesî re vekirî be û piralî û cihêrengiya çanda Swîsreyê bi dorfirehî û berferehiya berhevokên xwe nîşan bide. Ew mîrateyeke çandî ya girîngiya neteweyî ye.

## Dîrok

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1895an li Swîsreyê
Kategorî:Pirtûkxaneyên li Swîsreyê
Kategorî:Pirtûkxaneyên neteweyî
Pirtûkxaneya Neteweyî ya Almanyayê

**Pirtûkxaneya Neteweyî ya Almanyayê** (bi almanî: *Deutsche Nationalbibliothek , kurtebêj *'DNB**' ) pirtûkxaneya navendî ya arşîv û navenda bîbliyografî ya neteweyî ya Komara Federal a Almanyayê ye. Ew yek ji pirtûkxaneyên herî mezin ên cîhanê ye. Erka wê ew e ku ji sala 1913an vir ve hemû weşanên almanî û bi zimanê almanî yên ji sala 1913an vir ve, weşanên biyanî yên li ser Almanyayê, wergerên berhemên almanî û berhemên koçberên almanîaxêv ên ku li derveyî welêt di navbera salên 1933 û 1945an de hatine weşandin berhev bike, bi awayekî domdar arşîv bike, bi berfirehî belge bike û bi awayekî bibliyografî tomar bike û ji raya giştî re peyda bikin. Pirtûkxaneya Neteweyî ya Almanyayê jî ji Deutsche Nationalbibliografie û çend berhevokên taybetî yên wekî Deutsches Exilarchiv 1933–1945 (Arşîva Sirgûnê ya Alman), Anne-Frank-Shoah-Bibliothek û Deutsches Buch- und Schriftmuseum (Muzexaneya Almanî ya Pirtûk û Nivîsandinê) berpirsiyar e. Pirtûkxaneya Neteweyî ya Almanyayê têkiliyên derve yên hevkariyê di astên neteweyî û navneteweyî de diparêze. Bo nimûne, ew hevkarê sereke ye di pêşvebirin û domandina qaîdeyên bîbliyografîk û standardên li Almanyayê de û di pêşvebirina standardên pirtûkxaneyên navneteweyî de rolek girîng dilîze. Hevkariya bi weşanxaneyan re ji sala 1935'an û vir ve ji bo Pirtûkxaneya Almanî ya li Leipzigê û ji sala 1969'an û vir ve ji bo Pirtûkxaneya Almanî ya li Frankfurt am Mainê bi zagonê tê rêve kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1912an li Almanyayê
Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê
Kategorî:Pirtûkxaneyên li Berlînê
Kategorî:Pirtûkxaneyên neteweyî
Xinis, Dihok

**Xinis** herêm û bucakek e li navbera Dihoka Badînan (Başûrê Kurdistanê). Ji 10-15 gundan têhev. Gelheye bipirranî kurdên misilman bû ne. Belê gelek kesên fileh (ermenî) ji li gundên Xinisê jiyane. Heya îro jî xirben dêrên ermeniyan li hin deran hene.

## Çavkanî

Kategorî:Dihok
Wêjeya spanî

**Wêjeya spanî** bi gelemperî tê fêm kirin ku tê wateya wêjeya ku bi spanî (helbest, pexşan û dramaya spanî) li ser axa ku niha Keyaniya Spanyayê ye hatiye nivîsandin. Pêşveçûna wê li hev dikeve û bi gelemperî bi kevneşopiyên wêjeyî yên din ên ji herêmên di heman axê de, bi taybetî wêjeya ketelanî, galîsî û her wiha bi kevneşopiyên wêjeyî yên latînî, cihû û erebî yên Nîvgirava Îberî re têkildar dibe. Wêjeya Amerîkaya spanî şaxeke girîng a wêjeya spanî ye, ku taybetmendiyên wê hene û vedigere salên pêşîn ên dagirkirina spanî ya Amerîkayê (li Wêjeya Amerîkaya Latînî binêre).

## Çavkanî
Heft nuwazeyên nû yên cîhanê

**Heft nuwazeyên nû yên cîhanê** kampanyayek bû ku di sala 2001an de dest pê kir ji bo hilbijartina heft nuwazeyên cîhanê ji 200 abîdeyên/avahiyên/cîwarên heyî.

Anketa ku ji aliyê Weqfa New 7 Wonders (N7W) ya bi navenda wê ya li Zurich, Swîsre, hat organîzekirin, bi rêya dengdana belaş a li ser înternetê û dengdana têlefonê ji aliyê Bernard Weber yê kanadî-swîsreyî ve hate rêve kirin. Serketiyên hilbijartî di 7ê tîrmehê 2007 de li Estádio da Luz li Lîzbonê hatin ragihandin. Ev anket wek nezanistî hat dîtin, hinekî jî ji ber ku meriv karibû gelek dengan bide. Li gorî John Zogby, damezrîner û CEO yê niha yê Utica, rêxistina anketê ya Zogby International, Weqfa New 7 Wonders "anketa herî mezin a qeydkirî" derxist holê.

Kampanya rastî bertekên fermî yên berfireh hat. Hin welatan fînalîstê xwe xistin pêş û hewl dan ku dengên zêdetir jê re bidest bixin, hinên din pêşbirk kêm kirin an jî rexne kirin. Rêxistina Perwerde, Zanist û Çandê ya Neteweyên Yekbûyî (UNESCO) di sala 2001ê de û dîsa di sala 2007ê de xwe ji vê kampanyayê dûr xist.

## Heft nuwazeyên nû yên hilbijartî
Pîramîda herî mezin a Gizayê, ku ji heft nuwazeyên orîjînal ên cîhana Kevnar tenê sax maye, statûya rûmetê wergirt.

## Mijarên têkidar
* Heft nuwazeyên cîhanê

## Çavkanî
Wêjeya mecarî

**Wêjeya mecarî** di wateya teng de wêjeya ku bi zimanê mecarî hatiye nivîsandin e. Di wateyek berfireh de, her wêjeya ku li Mecaristanê an ji hêla nivîskarên mecar ve hatine nivîsandin jî dikare wek wêjeya mecarî were hesibandin.

## Çavkanî

.
Abgar V

**Abgar V Ukamma** (ji zimanê suryanî: Abgarê Pêncem ê Reş) an jî **Abgarus V yê Edessayî** di navbera 4 berî zayînê û 7 piştî zayînê û dîsa di navbera 13 û 50 piştî zayînê de keyê Osroene bi paytexta Edessa bû.

Di kevneşopiya mesîhî de, Abgar wekî pîrozek tête dîtin ji ber ku tê bawerkirin ku baftîzmiya wî yekem împeratoriya xiristiyan a cîhanê ava kiriye. Li dêra ortodoks cejna wî di 11 û 28ê cotmehê de û li dêra suryanî jî di 1ê tebaxê de ye. Li dêra katolîk a Romayê roja cejna wî 20ê hezîranê ye.

## Kurtejiyan
Abgar ji hêla Tacitus ve, ku çavkaniyek nêzîkê hemdem e, wekî "keyê ereban" hate binavkirin. Mûsayê Xorenî Abgar wekî ermenî nîşan da, lê lihevhatina zanyarên nûjen dipejirînin ku gelê Abgarî bi rastî xanedaneke ereb bû.

Tê gotin ku Abgar V yek ji keyên pêşîn ên xiristiyanan e, ku bi saya Tadeusê Edessayê, yek ji heftê şagirtan, derbasî xiristiyaniyê bûye. Ev Thaddeus metranê Edessa bû û carinan bi şandî Cihûda Thaddeus re tê yekkirin.

Abgar V di sala 4ê BZ de hat ser hukim. Ew bû vasalê Romayê, di sala 7ê PZ de textê xwe winda kir û pênc sal şûnda ew dîsa bû key. Mûsayê Xorenî di çavkaniyên xwe de radigihîne ku jina sereke ya key Abgar V, Helena ya Adiabene, jina berê ya Monobaz I, keyê Adiabene, bû. Bi vî awayî keyaniyên Edessa û Adiabene girêdayî hev bûn.

Li gorî Robert Eisenman jî îxtîmal heye ku Helena yek ji jinên King Abgar V be. Eisenman hîna wêdetir diçe û Abgar bi pêxember Lûqa re dike yek.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 1ê b.z.
Kategorî:Keyên Osroeneyê
Kategorî:Mirin 50
Dêra ortodoks a suryanî

**Dêra Ortodoks a Suryanî** (bi suryaniya -klasîk ܥܕܬܐ ܣܘܪܝܝܬܐ ܬܪܝܨܬ ܫܘܒܚܐ Ito Suryoyto Triṣath Shubħo) dêra ortodoks a rojhilatî ya serbixwe ye ku ji patrîkxaneya kevnar a dêra Antakyayê derketiye.

Endamên dêrê bi gelemperî bi navê Aqûb Baradai, damezrînerê serxwebûna dêrê, dihatin binav kirin, bi gelemperî bi zimanê Erebî ji wan re *يعاقبة,* DMG *Yaʿāqiba* an *يعقوبيون* / *Yaʿqūbiyyūn* dihatin gotin, lê endamên dêrê îro vê navê red dikin. Ji adara 2014an vir ve, serekê dêrê Ignatius Ephräm II Karim e (ku navê wî yê berê Cyril Afrem bû). Ew berê metropolît û patrîkê rojhilata DYAyê bû. Îro nêzîkî 14 mîlyon bawermendên ortodoks ên suryanî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 6an li Asyayê
Patrîkxane

**Patrîkxane** (ji yewnaniya kevn πατριαρχία patriarchia, ku ji peyvên 'bav' û 'esl, serwerî' pêk tê) di dêrên beriya reformasyonê de him yekîneyek îdarî ya dêrî ye, him jî dadweriyek e, ku dêra xwe ya taybetî pêk tîne. Dêrên din jî dikarin jê re girêdayî bin. Serokê patrîkxane metranek bi sernavê patrîk e. Ji dema wezîfeya patrîkê re jî patrîkxane tê gotin. Patrîkxane li dêrên ortodoks, wek dêra ortodoks a suryanî û dêra Katolîk a romayî, heye.

Li gorî kevneşopiya mesîhî sê patrîkxane di sedsala 1ê de ji aliyê şandiyan ve hatine damezrandin: Roma, Entakya û Îskenderiye. Her sê ji aliyê Encûmena Nikeyayê ve hatine naskirin. Konstantînopolîs di sedsala 4an de û Orşelîm di sedsala 5an de hatiye lê zêdekirin. Di dawiyê de, ev her pênc patrîkxane bi hev re ji hêla Civata Kalkîdonê ve di sala 451an de wekî pentarşî hatin pejirandin.

## Çavkanî
Osroênê

**Osroênê** (bi yewnanî: Ὀσροηνή) herêm û dewleteke kevnar bû li Mezopotamyaya Jorîn. Keyaniya Osroênê ku bi navê *Keyaniya Edessa* an *Keyaniya Urhoyê* jî tê zanîn (bi suryanîya klasîk: ܡܠܟܘܬܐ ܕܒܝܬ ܐܘܪܗܝ, "Keyaniya Urhay"), navê xwe ji paytexta wê Urhoy (niha Riha) girtiye. Keyanî ji sedsala 2an berî zayînê, heta sedsala 3an piştî zayînê hebû û ji aliyê xanedana Abgariyan ve hatiye birêvebirin.

Osroênê bi gelemperî bi dewleta Perthava re hevalbend bû, û ji aliyê xanedaneke bi eslê xwe ereb ve dihate birêvebirin. Nifûsa keyaniyê pirçandî bû û ji demên berê ve suryanîaxêv bû. Mîhenga çandî ya bajêr bi bingehîn suryanî bû, ligel bandorên xurt ên yewnanî û perthavî, her çend hin bandorên erebên kevnare jî li Edessa hatine pejirandin.

Xanedaniya Abgariyan a desthilatdar di serdema Împeratorê Romê Caracalla de, dibe ku di sala 214 an 216 de, ji hêla Romayiyan ve hate hilweşandin û Osroene wekî parêzgehek hate saz kirin. Xanedanî bi kurtasî di dema împeratorê Romayê Gordianus III de ji nû ve hate damezrandin.

Xirîstiyanî zû hat Osroêneyê. Ji sala 318ê ve, Osroênê bû beşek ji dêra rojhilat. Di sedsala 5an de Edessa bû navendeke sereke ya perwerde û wêjeya suryanî. Di sala 608 de, împeratorê Sasanî, Xosrow II, Osroene bidest xist. Dû re Osroênê ji aliyê Bîzansiyan ve hat dagirkirin, û di sala 638an de wekî beşek ji fethên misilmanan ket destê ereban.

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 3an de hilweşiyan
Kategorî:Edessa
Kategorî:Ermenistana kevnare
Kategorî:Eşkaniyan
Kategorî:Keyaniyên berê
Kategorî:Osroene

Kategorî:132 b.z.
Tok pisin

**Tok Pisin** an bi tenê **Picin**, zimanek kreolî ye ku li seranserê Papua Gîneya Nû tê axaftin. Ew zimanekî fermî yê Papua Gîneya Nû ye û zimanê herî mezin ê welêt e. Li beşên parêzgehên başûr ên Western, Gulf, Central, Oro, û Milne Bay, bikaranîna Tok Pisin xwedî dîrokek kurttir e û di nav mirovên pîr de kêmtir tê axaftin.

Tok pisin ji aliyê pênc heta şeş mîlyon kes ve tê bikar anîn, her çend ne hemî wê bi rehetî biaxivin jî. Îro gelek kes wê wekî zimanê yekem fêr dibin, nemaze zarokên dêûbav an dapîr ên ku bi eslê xwe bi zimanên cuda diaxivîn. Wek mînak, gava dayikek ji Madang û bavek ji Rabaul be, zarokên wan bi piranî Tok pisin wek zimanê yekem fêr dibin. Bi taybetî malbatên bajarî û yên endamên polîs û hêzên parastinê, bi gelemperî di nav xwe de bi zimanê Tok Pisin danûstandinê dikin. Ew an tu carî fêrî zimanekî herêmî (tok ples) nabin, an jî zimanê herêmî piştî Tok Pisin (û dibe ku îngilîzî) wekî zimanê duyemîn (an sêyemîn) fêr bibin. Di nav dehsalan de, Tok Pisin her ku diçe Hiri Motu wekî zimanê serdest di nav bajarokan de derbas dike. Dibe ku yek mîlyon kes niha Tok Pisin wekî zimanê bingehîn bikar bînin. Fermo Tok Pisin hêdî hêdî zimanên din ên Papua Gîneya Nû ji jiyana rojane dûr dihêle.

## Çavkanî
Anna Karenina

thumb|rast
**Anne Karenina** pirtûka nivîskarê Rûs Lev Tolstoyê ye. Serpêhatîyên yên evînê jina ku navê xwe jî daye pirtûkê Anna Karenina yê dike. Pirtûk di Rûsyaya 1870an de derbas dibe. Pirtûk hêj newergerandiye Zimanê kurdî.

Kategorî:Çîrokên evînê
Nasa Elektrîk

**Nasa Elektrîk** kompayekî îranî ye ku di qada çêkirina amûrên malê de kar dike. Kompanîya Nasa Elektrîk amûr û berehên gelekî wisa xweşn, wek jaro berqî, sermexane, maşîna şoştina cil, pilavpej û hemû pêketiyên xwezî û bîçûk in ên li malê têne bikar anîn. Nasa Elektrîk hewldide bi zanîn û teknoloziyên nû yên xwecihî, bi taybetî li bazarê rêkû veçûnê di navbera firotkaran de xwe bimeşîne. 

## Dîroka Kompanîyê
Nasa Elektrîk dest bi kar kiriye bi hêvîya çêkirina amûrên malê bi peyvazên xwecihî yên Îranê û balgirtinê ser standardan û taybetmendiyên nû kir. Kompayekî ke bi hêza xwe pêvajoya xwe zêde dike û li bazarê Îranê derbasî reze û rengê xwe dike. 

## Berehên Kompanîyê
Nasa Elektrîk berehên gelekî li wan çêdike, ku di hemû qada malê de têne bikar anîn. Amûr û berehên wek jaro berqî, sermexane, maşîna şoştina cil, pilavpej û gelekî diyarî ên ji bo bikaranînê li Îranê hene û ji hêla kompanya xwe ya Îranî ve bê çêkirin û firotin. 

## Berhevkariya Xwecihî
Yek ji armancên sereke yên Nasa Elektrîk zêdekirina bi kar anîna perçeyan yên xwecihî ye. Nasa Elektrîk bi projeyan xwe perçeyan li Îranê çêdike û zêde dike ku çêkirina amûran û berehan bi taybetî ber bi karûbarê mal û xwezîyê bi rêk anîn. 

## Şandina Derveyî
Li ser salên dawî de, Nasa Elektrîk firotîna amûran ya derveyî ser astekî mezin hildan û bi pêşveçûna çêkirina berehan û amûran şandina wan derve pirserê mezin anîn. Berehên wan li bazaran derveyî têne bikar anîn. 

## Dawînî
Nasa Elektrîk wek yek ji kompayiyên sereke yên Îranê di qada çêkirina amûran ya malê de bi armanc û pîşveçûna xwe li bazarê xwe pêşverû dike. 

## çavkaniyên
Hêzên Parastina Îsraêlê

**Hêzên Parastina Îsraêlê**, bi îngilîzî: *Israel Defence Forces* (**IDF**), bi navê xwe yê îbranî: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, *Tsva ha-Haganah le-Yisra'el* ("Artêşa Parastina ji bo Îsraêlê") an bi kurteya bi zimanê îbranî: צה״ל, **Tsahal**, artêşa neteweyî ya dewleta Israêlê ye. Artêş ji sê şaxan pêk tê: Hêzên Bejayî yên Îsraêlê, Hêza Hewayî ya Îsraêlê û Hêzên Deryayî yên Îsraêlê. Artêşa Îsraêlê yekane baskê leşkerî yê dezgeha ewlehiyê ya Îsraêlê ye. Serokê Tsahalê ji serfermandarê giştî pêk tê ku artêş di bin fermandariya Wezîrê Parastina Îsraêlê de ye.

Li ser fermana David Ben-Gurion, IDF di 26ê gulanê 1948an de hate damezrandin û dest bi xebata leşkerî kir. Wê leşkerên xwe yên destpêkê ji paramîlîterên berê yên Yishuv - ango *Haganah*, *Irgun*, û *Lehi* - kişand. Ew demeke kin piştî daxuyaniya serxwebûnê ya dewleta Îsraêlê hate damezrandin û di her şerê çekdarî yê welêt de çalak bû. Piştî peymana aştiyê ya 1979an ya Misir-Îsraêlê, û peymana aştiyê ya Îsraîl-Urdunê ya 1994an, IDF jinûvekirinek stratejîk a girîng derbas kir. Berî vê IDF li gelek eniyan belav bûbû - wek li Libnan û Sûriyê li bakur, li Urdun û Iraqê li rojhilat, û li Misir li başûr. Îro IDF bala xwe ber bi başûrê Libnanê û dagîrkirina wê ya li ser erdên Filistînê dide, ku Şirîta Xezeyê, Urduna Rojava û Orşelîma Rojhilat dihewîne. Di sala 2000ê de, IDF ji başûrê Libnanê û di sala 2005ê de ji Xezeyê vekişiya. Pevçûn di navbera Îsraêl û komên îslamîst ên ku li Xezeyê ne, bi taybetî Hemas, ji wê demê ve berdewam dike. Her wiha, ji sala 2011ê û vir ve, ji ber bêîstîqrariya herêmî ya ku ji ber şerê navxweyî yê Sûriyê derketiye, bûyerên girîng ên li ser sînorê Îsraêl-Sûrî gelek caran rû didin.

Ji sala 1967an vir ve, IDF bi DYAyê re têkiliyek nêzik ya ewlehiyê diparêze, tevî hevkariya lêkolîn û pêşkeftinê, bi hewildanên hevbeş ên li ser F-15I û pergala berevaniya Arrow. Tê bawer kirin ku IDF ji sala 1967an vir ve xwedî kapasîteya çekên nukleerî ye, dibe ku xwediyê 80 û 400 serikên nukleerî be. Kontrolkirina Îsraêlê li ser herêmên Filistînê yên di bin dagirkeriya Îsraêlê de bi rêya tepeserkirin, cudakariya sazûmanî, û binpêkirinên sîstematîk ên mafên filistîniyan rastî rexneyên berfireh tê.

IDF ji dema êrîşên terorîst yên Hemasê ku di 7ê cotmeha 2023an de li dijî Îsraêlê hatiye kirin, bi Hemasê re şerekî giran derbas dike.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1948an li Îsraêlê
Kategorî:Filistîn
Kategorî:Îsraêl

Kategorî:Siyonîzm
Kategorî:Şerên Îsraêlê
Kristin Lehman

**Kristin Lehman** (jdb. 3ê gulana 1972an li New Westminster, Kolumbiya Brîtanî, Kanada) lîstikvaneke kanadayî ye ku bi rolên xwe di rêzefîlmên televîzyonê *[[Poltergeist: The Legacy]]*, *[[Judging Amy]]* û *[[The Killing (rêzefîlm)|The Killing]]*,
tê nasîn. Ji sala 2013 heta sala 2016an, wê rola detektîv Angie Flynn di rêzefîlma CTVê *[[Motive (rêzefîlm)|Motive]]* de lîst. Di sala 2018an de, Lehman Miriam Bancroft, jina Laurens Bancroft, di sezona yekemê ya rêzefîlma Netflixê *[[Altered Carbon (rêzefîlm)|Altered Carbon]]* de lîst.

## Jiyan û kariyera wê

## Jiyana kesane
Lehman bi lîstikvan Adam Reid re zewicî ye û kurek wan heye.

## Fîlmnîgarî
### Fîlm

### Televîzyon

### Lîstikên vîdyoyî

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên ji Torontoyê
Kategorî:Aktrîsên ji Vancouverê
Kategorî:Danserên kanadayî yên jin
Kategorî:Jinên kanadayî
Kategorî:Kesên ji New Westminsterê
Kategorî:Mirovên zindî
Apolonê Xezeyê

**Apolonê Xezayê** peykereke simî ya Magna Graecia ya xwedawendê Yewnanistana kevnare Apolon e ku di sala 2013ê de li Şirîta Xezeyê hat dîtin. Ew li ser eBay hate firotin, û piştre bi saya weşandina bûyerê ligel wêneyên rojnamevanê îtalî Fabio Scuto li ser la Repubblica, ji hêla polîsan ve hat dîtin û desteser kirin.

## Dîtina peykerê
Peyker di tebaxa 2013an de ji hêla Joudat Ghrab, masîgirekî herêmî yê filistînî ve ji deryayê hatiye derxistin. Ghrab got ku wî peyker di nav avên kêm de li nêzî sînorê Xezeyê bi Misirê re dît, û di destpêkê de fikirî ku qey peyker laşek şewitî ye. Ji bo derxistina peykerê ji deryayê çar saet derbas kiriye. Peyker paşê ji aliyê endamên malbata Ghrab ve li ser malpera mezadê ya înternetê eBay bi 500.000 dolar hatiye firotin. Bihayê firotanê tê bawer kirin ku bi girîngî li jêr nirxa wê ya rastîn e. Polîsên ku ji aliyê Hemasê, hikûmeta Şîrîta Xezeyê ve hatine wezîfedarkirin, piştre dest danîne ser peykerê û lêkolînê li ser esasê wê dikin.

## Taybetmendiyên peykerê
Peyker ji hêla arkeologan ve nehatiye lêkolîn kirin, lê raportek Reutersê ku di The Guardian de hatî weşandin piştrast dike ku çend wêneyên nezelal ên xwedawendê saxlem hene, ku li ser kefenek rengdar hatiye dirêjkirin. Bi îxtîmaleke mezin, li gorî taybetiyên peykerê, dîroka peykerê digihêje navbera sedsala 5an û sedsala 1ê BZ. Wêneyên ku hatine belaw kirin nîşan didin ku Apolon bi porê gêj û çavek ji kevirê şîn hatiye xemilandin, li ser pê ye û destê xwe yê çepê xwe berjor dirêj dike.

Dîroknasan texmîn dikin ku peyker ji ber rewşa xwe ya ewqas baş, bêyî ku nehatibe şikestin, li bejahiyê hatiye dîtin, û ne li deryayê. Gava arkeologê Xezeyê Fadel al-Utol bala xwe dide patînaya kesk, wiha dibêje: "Eger peykerê demeke ewqas dirêj di binê avê de derbas bikira, bronz dê reş bibûya."

## Belgefîlm
Di sala 2018ê de belgefîlmek li ser windabûna vê peykerê hate çêkirin: The incredible odyssey of the Apollo of Gaza. Fîlm ji hêla derhênerê swîsrî Nicolas Wadimoff hate amadekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Filistîn
Kategorî:Peyker
Kategorî:Yewnanistana kevnare
Mîna Acer

**Mîna Acer** (jdb. 1989an li Dêrika Çîyayê Mazî, Mêrdîn) nivîskar û helbestvaneke kurd e.
## Jînenîgarî
Mîna Acer Başa Civaknasî, Pêşdibistan û karûbarên çivakê xwendiye. Li Zanîngeha Mêrdînê beşa kurdolojiyê de lîsansa bilind kirîye. Mamostetiya kurdî pêk aniye. Beşa wêje û zimanê kurdî 3 salan li Akademiya Cegerxwinê xwendiye.Du sala di rêvebirîya Med Derê de cih girtîye. Pirtûka wê yê Yekem *Kulîlkên Mala Mirîyan* e û pirtûka duyem jî *Çîrok* e ku niha di asta çapkirinê de ye.

## Berhemên wê
* *Kulîlkên Mala Mirîyan*, Weşanên Lîs, 2020
* *Sûretên Şikestî*, Weşanên Lîs, 2024

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1989
Kategorî:Kesên ji Mêrdînê
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Andromaxê

**Andromaxê** li gorî mîtolojiya yewnanî û mîtolojiya romayî hevjina leheng Hektor e.thumb|rast

Ew bi hezkirina mêrê xwe Hektorê û hezkirina kurê xwe Astianaksê navdar e. Ji mêrê xwest ku li hemberê Axîleûs şer neke. Lê mêrê wê derket qada şer û ji hêla Axîleûs vê hat kuştin. Piştî kuştina mêrê wê ew wek gêjan bû.

Piştî wêrankirina Troyayê tenê destê wê da kurê wê Astianaks mabû. Şevekê mêrê wê hate xewna wê, got Astianaksê biparêze. Andromaxê jî Astianaksê kir nava gora Hektorê ku bila Akayan kurê wî nekujin. Kalxasê remilvan kehaneta kuştina Astianaksê dabû Akayan. Akayî Ulyssesê şandin anîna Astianaksê. Andromaxê her çiqas agahiyên mirina Astianaksê da Ulyssesê jî nekarî wî bixapîne. Ulysses di nava gora Hektorê kurê wî Astianaksê girt û ji bo kuştinê wî bir. Bi wê awayê kurê wî ya biçûk bi dijwarî hat kuştin.  Ew jî di dawiyê da bû cêriya Neoptolemos.

## Çavkanî

Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî
Trîton

**Trîton** li gorî mîtolojiya romayî û mîtolojiya yewnanî xwedawendekî behrî ye. Kurê Posîdon û yên Amfîtrîteyê ye. Serê wî wek mirovan, bedenê wî wek masiyan hatiye teswîrkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Mexlûqên efsanewî yên yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya romayî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Xwedayên deryayê yên yewnanî
Kategorî:Zarokên Posîdon
Tawannasî

**Tawannasî** (an jî **krîmînolojî** ku ji peyva latînî *crimen*, "tawan" û *-logia*, ji yewnaniya kevn λόγος, *lógos*, "peyv" an jî "doktrîn" pêk tê) lêkolîneke zanistî ye ku sûcê rave dike, li sedemên tevgera sûc dikole û bi pêşîgirtin û kontrolkirina tawanan re mijûl dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Dîsîplînên akademîk

Kategorî:Zanistên civakî
Kategorî:Zanistên helwestî
Têlefos

**Têlefos** () di mîtolojiya yewnanî de keyê welatê Mîsîayê yên efsaneyî. Ew kurê leheng û nîv-xwedawend Hêraklêsê bû.

Çaxê leheng Axîleûs di nav welatê wî derbas dibe ew nahêle leheng ji welatê wî bibe. Lê Axîleûs gelek ji vê yekê aciz dibe pê rimeki keyê birîndar dike. Key nikare birîna xwe baş bike diçe diperse remilvanên Delfîyê. Remilvan dibêjin wê birînê tenê çekê ku wê birînê çêkiriye baş bike. Ew jî diçin ji rimê Axîleûsê zengan direşînin ser birînê û birîn baş dibe. Key jî li hember vê qencîyê riya Troyayê nîşanê Axîleûs dide.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Zarokên Hêraklês
Marika Savšek

**Marika Savšek** (jdb. 1986an li Šmartno pri Litiji, Slovenya) modela sloven û xwediyê sernavê pêşbirka bedewiyê ye ku di sala 2010an de taca Miss Universe Slovenia wergirt û welatê xwe di Miss Universe 2010ê de nimand.

## Jiyana berî
Savšek li Šmartno pri Litiji ji dayik bû û bi birayên xwe Andrej û Janez û xwişka wê Ana re mezin bû.Berî ku di Miss Universe Slovenia de pêşbirkiyê bike, ew endama Koma Zargotinê ya Akademîk a France Marolt bû.

## Miss Universe Slovenia 2010
Savšek wekî Miss Litija beşdarî pêşbirka bedewiya neteweyî ya Miss Universe Slovenije bû, ku di 14ê gulana 2010an de li Ljubljanayê pêk hat û di destpêkê de li dû Sandra Marinovič ji Trbovljeyê cîhê duyem girt.

Sê roj şûnda, çapemenî ji çewtiyek veqetandinê haydar bû ku tê de navên serkeftî û du serkeftiyên wê bi rêza berevajî hatin xwendin, û Savšek bû Miss Universe Slovenia 2010.Ew di 17ê gulanê de hate tackirin û mafê nûnertiya welatê xwe di Miss Universe 2010ê de bi dest xist.

## Miss Universe 2010
Wekî nûnera fermî ya welatê wê di pêşbirka Miss Universe ya sala 2010an de, ku bi zindî ji Las Vegas, Nevadayê di 23ê tebaxê de hate weşandin, Savšek wekî yek ji 83 şandeyên ku ji bo taca ji serkeftiya dawî Ximena Navarrete ji Meksîkê re hevrikî kiribûn, beşdar bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Miss Universe Slovenije

Kategorî:Jinên sloven
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên sloven ên jin
Zanîngeha Amerîkî ya Kîprosê

**Zanîngeha Amerîkî ya Kîprosê** (bi inglîzî: *American University of Cyprus*) zanîngeheke hunerî ya taybet a amerîkî ye ku li Bakurê Nîkosyayê, Bakurê Kîprosê ye. Zimanê perwerdeyê yê zanîngehê îngilîzî ye. Zanîngeh di sala 2014an de hatiye damezrandin û bi Zanîngeha Amerîkî Girneyê li Kîrenya (Girne) ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê
Kategorî:Zanîngehên li Bakurê Kîprosê
Çira TV Zindî

**Çira TV Zindî** kanaleke televîzyonê ya êzdiyan e ku di 4ê tebaxa sala 2012an dest bi weşana xwe kiriye. Hemî weşan bi zimanê kurdî ye ku bernameyên di derbarê dîrok û felsefe yên bîr û baweriyên êzdiyan weşanan dike. Pirraniya bernameyên kanalê ji bo nasandina çand û jiyana civaka êzdiyan tên amadekirin. Wekî din jî li ser rewşa zimanê kurmancî rûdan û pêşveçûnên civakî, siyasî û çandî yên jiyana rojane yên li Kurdistanê mijarên serekeyê ji weşanên Çira TV ye.
## Mijarên têkildar
* 4Şem TV
* Êzîda TV

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Çira TV ZINDÎ

Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kategorî:Teleweşanên ji aliya kesan
Sarain Boylan

**Sarain Boylan** lîstikvaneke kanadayî ye.

## Jiyana wê
Boylan topmodelek naskirî ye û her weha li Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di fîlm û rêzefîlmên televîzyonê de kariyera lîstikvaniyê kiriye. Wê di sala 2007an de di fîlma Darren Lynn Bousman's Saw 4 de roleke sereke ya fîlimê stend.

## Fîlmnîgar (bijarde)
### Sînema
* 1998 : *[[Boy Meets Girl (film, 1998)|Boy Meets Girl]]* de Jerry Ciccoritti : Helen
* 2002 : *[[Night's Noontime]]* de Rajiv Maikhuri (court métrage) : Alice
* 2003 : *[[Posers]]* de Katie Tallo : Vonny
* 2004 : *[[The Right Way]]* de Mark Penney : Lori
* 2006 : *[[The House (film, 2006)|The House]]* de David Krae : Kelly
* 2006 : *[[Bon Cop, Bad Cop]]* d'Érik Canuel : Iris Ward
* 2007 : *[[Saw 4]]* de Darren Lynn Bousman : Brenda
* 2008 : *[[Freezer Burn]]* de Grant Harvey : Gina Larson
* 2008 : *[[The Baby Formula]]* d'Alison Reid : Ultrasound Technician
* 2009 : *[[A Wake]]* de Penelope Buitenhuis : Danielle
* 2010 : *[[Gangster Exchange]]* de Dean Bajramovic : Kendra
* 2010 : *[[Death Warrior]]* de Bill Corcoran : Sophia

### Televîzyon
* 2001 : *[[Bleacher Bums]]* de Saul Rubinek (téléfilm) : Melody King
* 2003 : *[[Les Experts : Miami]]* (Saison 2, ) : Nicole Arthur
* 2006-2008 : *[[Rent-a-Goalie]]* (rêzefîlma, 8 beş) : Malta
* 2008 : *[[Dagvaktin]]* (série télévisée islandaise, saison 1,  épisode) : femme de Brynjólfur
* 2010 : *[[La 19ème épouse]]* (*The 19th Wife*) (TV) : Desert Missy
* 2010 : *[[Republic of Doyle]]* (Saison 1, ) : Yana
* 2010 : *[[Rookie Blue]]* (Saison 1, ) : Sadie Falls
* 2012 : *[[Witchslayer]]* de Mario Azzopardi (téléfilm) : Lara
* 2013 : *[[Lost Girl]]* (rêzefîlma televîzyonê, 1 beş) : Warden
* 2013 : *[[Orphan Black (rêzefîlm)|Orphan Black]]* (rêzefîlma televîzyonê, 1 beş) : Astrid

## Xelat û berendamî
Sarain Boylan ji bo rola xwe ya di rêzefîlma televîzyonê Rent-a-Goalie de ji bo Xelata Gemini hate berbijar kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên kanadayî
Kategorî:Jinên kanadayî
Kategorî:Mirovên zindî
Kerstin Weng

**Kerstin Weng** (zayîn 1982) rojnamevaneke modeyê û sernivîskara alman e, ku wekî bloger jî tê nasîn.

## Jiyana wê
Weng li Akademiya Moda & Sêwiranê li Munîhê rojnamevaniya modayê xwendiye; Xwendina xwe bi dîplomayê qedand. Wê ji bo medyayên cihê yên wekî *Textil-Revue* kovara *[[Süddeutsche Zeitung|Süddeutschen Zeitungê]]* û kovara *[[Neon (kovar)|Neon]]* wek rojnamevana serbixwe xebitî. Di sala 2007an de, ew wek edîtorê xwe tevlî *[[Myself]]*bû û bû seroka beşê. Dûv re ew di sala 2012/2013an de jî seroka beşê li marqeya Burda *Cover* bû.

Di sala 2013an de, di 30 saliya xwe de, ew wek sernivîskara giştî yê çapa almanî ya *[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitanê]]* hate tayîn kirin û di vê rola xwe de şûna Carolin Schuhler girt.

Di kanûna paşîn a 2015an de ew wekî sernivîskara portalê mode yê serhêl *Stylight* girt.

Ji sibata 2016an vir ve, ew sernivîskara kovara modeyê *InStyle* ye, li şûna Annette Weber.

Di 22ê cotmeha 2021ê de hat ragihandin ku ew ê rêveberiya kovara *[[Vogue (kovar)|Vogue]]* ya almanî bigire dest.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Jinên alman
Kategorî:Rojnamevanên alman
Isabelle de Charrière

**Isabelle de Charrière** () an jî **Belle van Zuylen** (), jdb. 20ê çiriya pêşîn a 1740an li nêzîkî Utrecht - m. 27ê kanûna pêşîn a 1805an li Colombier, Mîrektiya Neuchâtelê (wê demê beşek ji Prûsyayê bû), ku li Holendayê bi navê Belle van Zuylen, bi navê Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken li cîhek din Madame Isabelle de Charrière (navê zewacê) tê zanîn, nivîskareke serdema ronahîdariyê ya holendî û swîsreyî bû ku di nîvê duyem ê jiyana xwe de li Colombier, Neuchâtelê derbas kir.

Îro ew herî zêde bi name û romanên xwe tê nasîn, tevî ku wê namilke, muzîk û şanoname jî nivîsandiye. Ew bi civak û siyaseta dema xwe re pir eleqedar bû û berhemên wê yên di dema Şoreşa Fransayê de bi taybetî balkêş têne hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Bestekarên holendî
Kategorî:Jidayikbûn 1740
Kategorî:Mirin 1805
Buseyna Şaban

**Buseyna Şaban** siyasetmedar û şêwirmenda siyasî û medyayî ya serokê Sûriyê Beşar Esed e. Şaban di navbera salên 2002 û 2008an de wek yekem wezîrê derve yê Komara Erebî ya Sûriyê kar kiriye û weke rûyê hikûmeta Sûriyê li hember cîhana derve hatiye binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Kesên ji Himsê
Kategorî:Mirovên zindî
Înîsiyatîva Zarokên Agir

**Înîsiyatîva Zarokên Agir** komeke ji ciwanên kurdên ne nas in ku li Bakurê Kurdistanê û li deverên cûda yên Tirkiyê li dijî baregehên leşkerî, kesên sîxûr, li hemberê kesên hevkarên dewleta tirk û hikumeta tirk û li hemberê bazirganên maddeyên hişbir bi şêwaza şewitandinan çalakiyan pêk tînin. Tê texmînkirin ku ev kom bi tu rêxistinê re girêdayî nîne û bi awayeke serbixwe tev digerin.

Hinek caran kom bi PKKê (Partiya Karkerên Kurdistanê) re hatiye girêdan lê li ji ber tevger û şêwazên wan ên serbixwe tê texmînkirin tu pêwendiyên wan bi PKKê re tuneye.

## Çavkanî

Kategorî:Komên serhildêr li Tirkiyeyê
D-pad

girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nintendo-Famicom-Controller-I-FL.jpg|thumb|Kontrolkerekî .

D-pad/+Control Pad (şeklê çarmixê li aliyê çepê) li ser kontrolkerê Famicom ji bo cara pêşîn girîngî qezenc kir.
**D-pad** (kurtenavê **directional pad** e), di termînolojiya Nintendo de wiki **+Control Pad** tê zanîn, kontrolkerek e ku ji çar bijkoşkên bi şeklê çarmixê rêzkirî pêk tê. Wergera kurdî **peda berhêliyê** (**B-ped**) yan jî **çarmixa berhêliyê** ye. Ew li ser gelek kumandayên lîstikên vîdyoyê heye.

## Çavkanî
Erebnasî

**Erebnasî** dîsîplîneke akademîk e ku li ser lêkolîna ereb û cîhana erebî ye. Ew ji gelek dîsîplînên wekî mirovnasî, civaknasî, zimannasî, dîroknivîsî, şûnwarnasî, çandnasî, aborî, erdnîgarî, têkiliyên navneteweyî, dad, wêje, felsefe, derûnnasî, siyasetnasî û rêveberiya giştî pêk tê. Qad ji kronîkên ereb ên kevn, tomar û wêjeya devkî, her wiha hesab û kevneşopiyên nivîskî yên derbarê ereban de jj aliyên vebîner û erdnîgarên cîhana erebî (Rojhilata Navîn-Afrîkaya Bakur) digire.

## Dîrok
Erebnasî bi dîroka Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ji beriya hatina Îslamê heta niha ve mijûl dibe.

## Zimannasî
thumb|Xweşnivîsiya erebî

Erebî zimanek e ku ji okyanûsê heta kendavê zêdetirî 422 mîlyon mirov pê diaxivin, wekî Ereb dibêjin. Ev yek li rojava Maroko, Morîtanya û Sahraya Rojava dihewîne û li rojhilat heta Iraq, Dewletên Kendavê û Somalya jî dirêj dibe.Ew zimanê fermî yê 26 welatan, yek ji şeş zimanên fermî yên Neteweyên Yekbûyî ye. Di heman demê de ew zimanê pîroz ê zêdetirî 1.7 milyar misilmanên li seranserê cîhanê ye û zimanê ku hin ji mezintirîn berhemên wêjeyî, zanistî û dîrokê yên cîhanê pê hatine nivîsandin.

## Çavkanî


Kategorî:Lêkolînên Rojhilata Navîn
Komunên departmena Alpes-Maritimesê

thumb|Li ser nexşeya Fransayê Departmena Alpes-Maritimesê.
Li jêr lîsteya 163 komunên departmena Alpes-Maritimesê ya Fransa ye hatiye nivîsandin.
## Lîste

## Çavkanî


Kategorî:Komunên Fransayê
Aiglun, Alpes-Maritimes

**Aiglun**, komuneke li departmena Alpes-Maritimes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azurê ye ku li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Komunên departmena Alpes-Maritimesê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên departmena Alpes-Maritimesê
Herbert Kickl

**Herbert Kickl** (jdb. 19 çiriya pêşîn 1968, li Villachê, Karîntiya, Awistirya) siyasetmedarekî awistirî ye ku ji hezîrana 2021ê vir ve serokê Partiya Azadiyê ya Awistiryayê (FPÖ) ye. Berê, ji sala 2017an heta sala 2019an, wezîrê karên hundir bû û ji sala 2005an heta 2018an sekreterê giştî yê FPÖyê bû. Ew weke siyasetmedarekî rastgir ê tund tê hesibandin. Ew xwe wekî *Volkskanzler* (serokwezîrê miletan) bi doz dide û daxwazên wekî parêzvaniya sînorên Awistiryayê û koçberiya paşî (bi inglîzî: *remigration*) piştgirî dike.

Herbert Kickl di salên 2000an wekê derhênerê Kampanyaya FPÖye û wek peyvnivîskar ji bo siyasetmedar û serokê berê Jörg Haider hatiye naskirin. Piştî perçebûna partiyê di sala 2005an, Kickl dibe sekretariya taybetî û yek ji kesên girîng a partiyê. Di sala 2017an wekî serokwezîra neteweyî ji bo karên navendî di hikûmeta yekem a Sebastian Kurz hatiye peywirdarkirin. Ji meha sibatê 2019an ve, piştî skandala Ibiza-gate, bûye serokê FPÖye.

## Jiyana destpêkê
Kickl wekê endameke malbateke koçber jidayikbûye û dibistana gelemperî li Radenthein qedandiye. Li Spital An der Drau, Kickl di dibistanan rêzimanî de dîplomaya lîseyê standiye. Piştre ew ji bo xizmeta leşkerî wekî leşkerê çiyayî ji sala 1987an heya 1988an leşkerî kiriye. Piştre li Zanîngeha Viyanayê dest bi xwendina rojnamevanî û zanistên siyasî kir û ji sala 1989an ve jî li ser felsefe û dîrokê dest bi xwendinê kiriye.  Wî her du dereceyan jî temam nekiriye.

## Çavkanî



Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Mirovên zindî
Marûnî

**Marûnî**, yan jî **maronît** (bi zimanê erebî: الموارنة, *al-mawārinah* (mewarine), zimanê suryanî: ܡܖ̈ܘܢܝܐ, *marunoye*, zimanê inglîzî: *maronites*), komeke xiristiyanên Libnanê ne ku bi dêra marûnî ve girêdayî ne. Her çiqas piraniyan wan li Libnanê bijîn jî li parzemîna Amerîkayê û welatên din yên Rojhilata Navîn jî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnîk li Libnanê
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Pentesîleya

**Pentesîleya** (bi yewnanî: Πενθεσίλεια, *Penthesíleia*) xatûna jinên amazonan bû. Girîngiya wê, li gorî mîtolojiyê ew beşdarî Şerê Troyayê bû û ji hêla Axîleûs ve hat kuştin.

## Galerî

Aquiles_y_Pentesilea_-_Afrodisias.jpg|Rolyefek ji Afrodîsiasê (îro nêzîkî gundê Geyre, parêzgeha Aydînê, Tirkiye) ya ku Pentesîleya birîndar û Axîleûs temsîl dike.


## Çavkanî


Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Swe Zin Htet

**Swe Zin Htet** (bi bîrmanî: ဆွေဇင်ထက်, jdb. 16 çiriya paşîn 1999) modeleke bîrmanî ye û xwediya taca pêşbirka bedewiyê ya Miss Universe Myanmar a sala 2019an e.

Di çiriya paşîn a 2019an de, Swe Zin Htet wek jineke lezbiyen xwe aşkira dike û di pey de ew dibe yekem jina lezbiyen ya aşkirakirî ku pişkdarî li pêşbirka Miss Universe dike.

## Karyer
Swe Zin Htet di 2016an de bi birina taca Miss Supranational Myanmar 2016 dest bi kariyera xwe ya pêşbirkan kir.

### Miss Universe Myanmar 2019
Di 31ê gulana 2019an de, Swe Zin Htet wekî Miss Universe Myanmar 2019 bi destê şahciwana berî Hnin Thway Yu Aung hate tacdan.

## Jiyana şexsî
Di 2019an de stranbêja bîrmanî Gae Gae hevjîna wê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1999
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên lezbiyen
Kategorî:Modelên LGBT ên Bîrmanyayê