open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xulamtî

thumb|Xulamên Afrîkayî
thumb|Xulamekî Îranî
**Xulamî** an **koledarî** navê vê rewsê ye ku tê de mirovek demkî yan heya mirinê wek mal û milk tê hesibandin û bikaranîn. Ew kesê bi xwedî wek xulam dihat navendin.

Xulamî heta sedsala 20'an wek tiştekî normal dihat dîti . Di dema xulamiyê de li gorî yasayê mafê her kesî hebû xulaman bikire, bifirose, bide mîras, kirê bike û bide kirêkirin. Xulamek divê bû ku xwediyê xwe çi bêje vê bike.

Li gorî yasayên koledariyê mafê koleyan hebû ku bibin xwediyê milk û bi vî havî dikaribûn bi dayîna berdêlekê bigihêjin azadiya xwe. Dîsa li gorî yasayên çend welatan, xulamî irsî/rakendî bû: Ev dihate vê wateyê ku zarokên xulaman jî wek xulam dihatin hesibandin.

## Dîrok
Li împeratoriya Romê de beşeke mirovan bi navê *sklavan* hebû ku bê maf bûn. Herwiha li Yewnanîyan, Mezopotamya, Misiran xulamî êpê firavan bû.

Li ser xulamiyê herî pêşin di Danezanê Mafên Mirovan û Hevwelatîye ya ji pê Şoreşa Fransî re hat nivisandî bû de dihat gotin ku mirov azad û wekhev tê dinê jî ew bi qentûrî herî pêşin li Împaratorîya Brîtanyayê di 1807an de hat qedexe kirin. Li Împaratorîya Brîtanyayê xulamtî piştî 1 tebax 1834 neqanûnî bû. Xulamtî di sala 1865-an de li DYA hate qedexekirin.

Di 1926an de Koma Miletan Xulamî li dinê qedexe kir.

## Çavkanî

Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan
Kategorî:Çînên civakî
Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê
Kategorî:Kar
Kategorî:Mafên mirovan
P

Çend wateyên **P** (ya jî **p**) hene.
* *P* herfekî albabêya latînî ye, seke P (tîp).
* Di kîmya da *P* kurtenavê forforê ye.
* *P* kurtenavek di nîşanê makînan da ye jî, ew ji Portûgalê ra ye.
Împeratoriya Hexamenişî

**Împeratoriya Hexamenişî** (; ) împeratorî ya mezina neteweyên îranî bûye (559 b.z.–330 b.z.) ko piştî herifyana desthilata pêştir ya neteweyên îranî, Med anko Mîdiyan, desthlata banî ya Îranê girt destê xwe. Di dîroka kevin da ew împeratorî mezintirîn, xurttirîn û berfirehtirîn emperatorî bûye. Demezrênerê Hexamenişiyan Kûrûş bû. Navê împeratorî û **Xanedana Hexamenişî** anko **Exmînî** (bi farsiya kevn: ; ; ) ji damezrênerê xanedaniyê, Hexameniş (bi farsiya kevn: ; , ) e.

Li deman demekê, desthilata wê li aliyê rojhilatê digehişt Efxanistan û Pakistana niha, li aliyê Bakurê rojhilatê digehişt Asyaya Navîn, li aliyê Bakurê Rojhilat digehişt peravên Deryaya Reş, li rojava digehişt tevaya Anatolî û parek ji nîvgizirta Balkanê, tevaya welatên rojhilata navîn mîna Îraq, Sûrî, Ordin, Libnan, Felestîn, Israîl, nîvgizirta Erebî, Misir û parek ji welatê Lîbyayê. Rûberê emperatorî ya Hexamenişiyan nêzî 7.5 milyon kîlometirên çargoşe bû.

Ev împeratorî wekî serhildanekê dijberî împeratorî ya Mîdiyan hat avakirin û bi qasekî xurt û bihêz bû ko du caran nêzîk bû tevaya Yewnanistana kevnare bigirt. Li dawiyê jî liser destê Eskenderê Mekedonî herifya. Leşkirê Îskender paytextê Hexamenişiyan, Parsa anko Persepolîs (iroj Textê Cemşîd) şewitand.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîroka Asyaya Başûr
Kategorî:Dîroka Rojhilata Navîn
Kategorî:Hexamenişî

Hexamenişî
Hexamenişî
Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare
Kategorî:330î b.z.
Kategorî:550î b.z.
Budaxkî

**Budaxkî**, Baviké heré mezin ê Xelîla ye. Li serê gund behtir dimênin. Li Kerboran û derê din gelek Budaxkî dijîn.

Kategorî:Kerboran
Hartford

**Hartford** paytextê federedewleta DYAyê Connecticut e. Bi tevî 124.848 (2004) gelheya xwe navenda parêzgeha bi heman navî ye jî.

* Koordînatên cografîk: 41,77° Bakur, 72,68° Rojava.
* Rûber: 46,5&nbsp;km².

Navê xwe ji bajarê Samuel Stones, Hartford, Brîtanya digire ku ew yek ji avakerên bajêr tê zanîn.

## Dîrok

Di sala 1623î de komên pêşîn ên koçberên holendî ji Nieuw Nederland tên, bicihdibin. Di sala 1633î de bo leşkeran baregehek tê çêkirin û bicihbûn jî wisa destpêdike. Sê sal şûnde îcar koçberên Îngîlîz ji Newtonê tên û bicihdibin. Li dijî kevnexwediyên herêmê Çermesoran şerên têr xwînî tên lidarxistin. Di 6ê tîrmehê 1944î de şewateke mezin pêk tê û li dora 700 kesî dimirin.

## Wargehên baldar

* Museum of Connecticut History - Muzeya dîroka herêmê
* Science Center of Connecticut - Navenda zanîstiyê ya Connecticut
* Hartford Civic Center - Werzişgeh

## Aborî

Bajar wekî paytextê sîgortayê ya cihanî tê binavkirin. Fîrmayên navdar ên sîgortayê li vir in. Bo mînak, Aetna û The Hartford Financial Services Group, Inc. Dîsa navendên fîrmayên Carrier, Hamilton Sundstrand, Pratt & Whitney, Otis, Sikorsky, UTC Fire & Security, UTC Power û UTC Fuel Cells jî li vir in.

## Perwerdeyî û lêkolîn

* Hartford Seminary
* Institute of Living
* University of Hartford
* University of Connecticut Business School
* University of Connecticut Law School
* Saint Joseph College
* Trinity College

## Navdarên bajêr

* Jackie McLean, Jazzmuzîker
* Harriet Beecher Stowe, Nivîskar
* Mark Twain, Nivîskar (herçendî bo demeke kurt jiyabe jî)
* Frederic Edwin Church, Wênesazê herêmî
* Larry Collins, Nivîskar
* Samuel Colt, Kaşîfê alaveke nûjen bo karê parastin ji şewatê
* Jenna Dewan, Dansker û aktrîst
* Troy Duffy, Aktor û muzîker
* Linda Evans, Aktrîst
* William Gillette, Aktor û Dramatîker
* Katharine Hepburn, Aktrîst
* Stephen Cole Kleene, Matematîknas û mentiqnas
* Eriq La Salle, Aktor, Rejîsor, Hilberîner û Senarîst
* Sol LeWitt, Hunermend
* Barbara McClintock, Genetîker a xwedî Xelata Nobel
* Mark McGrath, Rockband Sugar Ray ê DYAyî
* Stephanie McMahon, Karsaz
* David Naughton, Aktorê fîlman
* Louis Nye, Komedyen û aktor
* Charlotte Perkins Gilman, Nivîskara femînîst
* John Pierpont Morgan, Karsaz û Banker
* Gene Pitney, Stranbêj û nivîskarê stranan
* Jeff Porcaro, Werzişkar
* Mike Porcaro, Mûzîvan
* Steve Porcaro, Muzîkvan û hilberînerê muzîkê
* Louis Nye, Komedyen û aktor
* Jim Shea, Werzişkar
* Roger Sperry, Norobiyolog (xwedî Xelata Nobelê)
* Diane Venora, Aktrîs

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya bajêr

Kategorî:Paytextên DYAyê
Santa Fe

**Santa Fe** [] (Navê dirêj: *La Villa Real de la Santa Fé de San Francisco de Asís*) paytextê federedewleta DYAyê New Mexico ye.

Di parêzgeha Santa Fe County de ye û cihê wê ji rûyê avê nêzîkî 2.000 m bilind e.

* Gelhe: 62.203 (2000).

Kategorî:Paytextên DYAyê
Împeratoriya Sasanî

**Împeratoriya Sasanî** (bi farisî: ساسانیان, *Sasaniyan*), împeratoriya çarê ji desthilatên xurtên îranî berî hatina Îslamê bo Baniya Îranê ye, ko ji sala 226ê heta 651ê desthilatdar bûne.
[thumb|Şahanşah [Şepûr I împerator Romê Valerianus di şer de girt]]
Erdeşîrê Yekê piştî şkandina şahanşah Artabanê Çarê, şahê Partiyan anko Eşkaniyan împeratoriya Sasaniyan damezirand. Şahanşahê dûmahî yê ji vê împeratoriyê Êzidegirê Sêyê bû ko piştî 14 salên şer û pevçûnan digel leşkerên Îslamê şkest. Ew revî û li Mervê bi destê aşevanekî hat kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Anatolyaya kevnare
Kategorî:Avabûnên 224an
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 220î de hatine avakirin
Kategorî:Dîroka Asyaya Navendî
Kategorî:Dîroka Ebxazyayê
Kategorî:Dîroka Îranê
Kategorî:Ermenistana kevnare
Kategorî:Hilweşînên 651ê

Sasanî
Kategorî:Sedsala 6an li Ermenistanê
Kategorî:Sedsala 7an li Ermenistanê
Erdeşêrê Yekê

**Erdeşîrê Yekê** yan jî **Erdeşîrê Babekan** (bi înglîzî: *Ardashir I*, bi pehlewî *Arđaxšēr*, bi farisî: اردشیر بابکان, *Ardeshir Babekan*) anko "kesê şahîniya xwe ji Xwedê girtî ye" şahanşahê yekê ji şahên împeratoriya çarê ji desthilatên xurtên îranî yên berî hatina îslamê sasaniyan bû. Wî di sala 226an de piştî şikandina şahanşah Erdevan IV, şahê partiyan împeratoriya sasaniyan damezrandiye. Li gorî hin jêderkan Erdeşîr I kurd bû.

Li gorî nameya Erdewan IV, Erdeşîrê Babekan kurd bû.

**Nameya Erdewanê IV.**:
Te bêhtirî ku karibî bicû gez kir
Û te mirin ji xwe re anî 
Hey kurê kurdan, ê di konên kurdan de mezinbûyî 
Kê dêstûr da te ku tu tacê bidî serê xwe?

## Galerî

Wêne:Silver coin of Ardashir I.jpg|Diravekî Erdeşîrê Yekê. Li Muzexaneya Brîtanî ya Londonê tê dîtin.
Wêne:Ardeshir Babakan and Ahuramazda Photo From Sahand Ace.jpg|Erdeşîrê Yekê ji Ahûra Mezda gûstilka Mîratî li Neqşê Receb werdigire.
Wêne:Ghal'eh Dokhtar2.jpg|Ghaleh Dokhtar, an "Kelha Bakîre," Îran, ji aliyê Erdeşîrê Yekê ve di BZ 209 de hatiye çêkirin.


## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê

Kategorî:Îranî
Kategorî:Jidayikbûn 180
Kategorî:Mirin 242
Kategorî:Serwerên Împeratoriya Sasaniyan
Raşîd Hesso

**Raşîd Hesso** (jdb.  li Hesekê) wênesazekî kurd e. Wî heta niha li gelek welatan pêşengehên komî û kesî pêşkêşkiriye. Raşîd Hesso niha li Almanya dijî.

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Wênesazên kurd
Pehlewî

**Pehlewî**, **partî** zimaneke kevnar a îranî ye ev ziman ji sedsala sêyem a berî zayînê heya sedsala heftem a piştî zayînê li Îranê hatiye bikaranîn. Zimanê berî vî zimanê wek pehlewiya kevnar hatiye naskirin.

Du qonaxên diyar di dîroka pehlewî de berçav in: pehlewiya eşkaniyan (248ê berî zayînê– 224ê piştî zayînê) û pehlewiya sasaniyan (224–651 piştî zayînê). Pehlewî tevî zimanên kevin ên dî yên îranî yên wekî suxdî, xwarezmî û osetî li kar bûye. Pehlewî ya ku li dema emperatoriya sasaniyan li kar bûye bi navê pehlewî navdar e. Lê bi her awayî bit, havilî û wekheviya vî zimanî digel zimanê kurdî, nemaze kurmanciyê gelek ji haviliya wê bi farisî ya îro re zêdetir e. Ev ziman zimanê fermî yê sasaniyan bûye.

Çavkaniyên Pehlewî yên ku heta îro hatiye diyar dike ku Pehlewiyan nîjadek arî bû û ji welatê xwe re wek Îranşehr (Welatê Gelên Îraniyan) bi nav dikirin. Hemû nîjadên Arî tê de dijîya ku xwe wekî nûnerên hemû gelên Îraniyan didîtin. Piraniya têgînên etnîkî wek **farisî**, **kurdî**, **tirkî**, **erebî** û hwd, di nivîsên Pehlewî de hatine bikaranîn. Tû belgenameyek dîrokî li ser tev Faris bûna wan nine. Wî demê, **Faris** wek **Pārsīg** dihate binavkirin.,
 Angaşta/Îdiaya ku **Pehlewî** "Farisiya Navîn" e, bêbingehîn e. Her wisa danasîna "Farisiya Kevn" ji aliyê farisan ve, ne di cihê xwe de ye; ji ber ku yê jê re dibêjin "Farisiya Kevn" zimanê Arî ye û koka hemû gelên Îranî ye û ji mêj de ji aliyê Medan ve dihate bikaranîn. Eşkere ye çavkaniyên yewnaniya kevn diyar dike ku Medan re, berê ve, wek Arî dihate bi nav kirin derbas dibe. Bêhna nijadperestiya faris di her du pênaseyên jor de tête.

## Berhevdana pehlewî û kurmancî

,
, 

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên îranî
Kategorî:Zimanên mirî
Rojhilata Nêzîk

thumb|300x300px|Nexşeya topografî ya Rojhilata Nêzîk
**Rojhilata Nêzîk** (bi navê **Rohelatê Nîzing** jî tê nasîn), zaravek e ko zêdetir ji aliyê şûnwarniyasan, cihnasan û dîrokvanan ve dihêt xebitandin. Rojhilata Nêzîk welat û herêmên mîna Anatoliya, Mezopotamya, Libnan, Sûriya, û Ordinê vedigirit. Zarava ko niha zêdetir dihêt xebitandin Rojhilata Navîn e. Kesên ko zêde Ewropa-navend nîne zarava Asyaya Başurê Rojava bikardiînin. Welatê misirê jî herçind e ko li parzemîna Afrîkayê ye, lê ji ber tikhiliyên dîrokî, siyasî û aborî ve ji Rojhilata Nêzîk dihêt hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Asyaya Rojava
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Nêzîk
Kategorî:Herêmên Asyayê
Kategorî:Herêmên Ewrasyayê
Nêzîk
Kategorî:Rojhilata Navîn
Şerê Cîhanî yê Yekem

**Şerê cîhanê yê yekem**, bi navê **Cengê mezin î kevin** (Cenga mezin a kevin) an jî **Şerê Mezin** jî hatiye nasîn, pevçûneke çekdarane ya mezin bû ku piraniya welatên Ewropayê û cîhanê tê de pişikdar bûn. Ew şer ji sala 1914an heta 1918an berdewam bû. Pevçûn di çiriya paşîn a 1918an de bi dawî bûn, lê şer li Xêveya 1919an bi Peymana Versayê bi awayekî fermî bi dawî bû. Di vî şerî de bi milyonan mirov hatin kuştin û ruxsara siyasî ya cîhana nûdem hat guhertin.

Şer di navbera hêzên hevalbend (Fransa, Brîtanya, Rûsya, DYA û paştir Îtalya) û Hêzên Navend (Împeratoriya Almanyayê, Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê, Bulgaristan û Împeratoriya Osmanî) ve pêk hat. Serkeftiyên şerî welatên hevalbend bûn, lê jihevnegirtinên piştî dawîbûna şerî, nemaze nerazîbûna Almanyayê li ser hindek bendên Peymana Versayê, rê li himberî hilbûna agirê Şerê cîhanî yê duyem xweş kir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Cîhanî yê Yekem
Kategorî:Şerên cîhanî
Kategorî:Şerên Almanyayê
Kategorî:Şerên Azerbaycanê
Kategorî:Şerên Belçîkayê
Kategorî:Şerên Bulgaristanê
Kategorî:Şerên DYAyê
Kategorî:Şerên Ermenistanê
Kategorî:Şerên Fransayê
Kategorî:Şerên Îrlendayê
Kategorî:Şerên Îtalyayê
Kategorî:Şerên Japonê
Kategorî:Şerên Kanadayê
Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Şerên Maltayê
Kategorî:Şerên Montenegroyê
Kategorî:Şerên Nepalê
Kategorî:Şerên Portûgalê
Kategorî:Şerên Romanyayê
Kategorî:Şerên Serbistanê
Kategorî:Şerên Slovenyayê
Kategorî:Şerên Srî Lanka
Kategorî:Şerên Taylendayê
Kategorî:Şerên Taywanê
Kategorî:Şerên Yewnanistanê
Modela RGB ya rengan

**Modela RGB ya rengan** modelekê zêdekirinê yê rengan e ko zêdekirina rengên sor, kesk û şîn ji bo çêkirina rengên dî bi kar diînit. Navê modêlê û kurtenavê wê ji navê her sê rengên pêşekanî anko sor, gesik û şîn bi zimanê inglîzî (red, green û blue) hatiye. Ev sê rengên pêşekanî ne her ew rengên pêşekanî yên sor, şîn û zer in ko di hunerî da bi navê rengên pêşekanî dihên niyasîn.

Modela RGB ya rengan bi xwe diyar nakit ka sor, şîn û kesik çi reng in û heta ev jî nehên diyarkirin rengên ko ji têkhilkirina wan sê rengan jî çê dibin bi diristî nahên diyarkirin. Bi vî awayî ev modêlê rengan dibit fezayê serberdayî yê rengan, mîna Fezayê sRGB yê rengan an Adobe RGB.

## Çavkanî

Kategorî:Reng
Trenton

**Trenton** navê pir bajaran li DYA û Kanadayê ye.
## DYA
* Trenton (Alabama)
* Trenton (Florîda)
* Trenton (Georgia)
* Trenton (Illinois)
* Trenton (Kentakî)
* Trenton (Maine)
* Trenton (Michigan)
* Trenton (Missouri)
* Trenton (Nebraska)
* Trenton, Nû Jersey
* Trenton (New York)
* Trenton (Karolînaya Bakur )
* Trenton (Ohio)
* Trenton (Karolînaya Başûr )
* Trenton (Tênêsî)
* Trenton (Teksas)
* Trenton (Utah)
* di heremê Wisconsin
** Trenton (Dodge County (Wisconsin))
** Trenton (Pierce County (Wisconsin))
** Trenton (Washington County (Wisconsin))

## Kanada
* Trenton (Ontario)
* Trenton (Nova Scotia)
Arkadios

**Arkadios** (jdb.377 li Spanya; m. 1ê gulanê 408 li Konstantînopolîs) bi tunî *Flavius Arcadius*, împeratorekî împeratoriya Bîzansê bû. Wî navbera 395an û 408an de împeratorî kergar kir.

Arkadios lawê Theodosius I ê herî mezin û birayê Honorius, împeratorê Romaya Rojava, bû. Bavî wî ew di 383an de wek *Augustus*, ango împerator, da zanîn. Ew bi fermî jî di 395an de, pê împeratorî êdî vebirî bû du paran re, derbaza texta rojhilata împeratorîye bû.

Împerator Arkadios sê dotên û lawekî xwe he bûn. Li wan dotan de ya bi navê Aelia Pulcheria di 414an de wek împeratorbanû derbaza textê Împeratoriya Romaya Rojhilat bû. Lawê xwe Theodosius II jî, ji pê Arkadios mir re di 408an de derbaza textê împeratoriyê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratorên Bîzansê
Kategorî:Împeratorên Romê
Kategorî:Jidayikbûn 370î
Kategorî:Mirin 408
Honorius

**Honorius** (; bi tunî ) (9ê îlonê 384an Konstantînopolîs; 15ê tebaxê 423an Ravenna) navbera salên 393 û 423 de împeratorê Romê bû. Honorius lawê împerator Theodosius I û birayê împerator Arcadius bû. Honorius împeratorê Romê ya Rojavaê bû. Arcadius împeratorê Romê ya Rojhilatê bû.

Dema împeratoriya Honorius de German di dema Koça Qoman de êrîşa împeratoriyê dikir. Di 406an de Barbaran hin xakên Hispanya û Galya dagir kirin û Brîtanya bi tunî ji destên Roma derket.

Di dema Honorius, di 410an de bajarê Roma bi destên Vîzîgotan hat dagir kirin. Dîsa di wê demê de Honorius ji tirsên Vîzîgotan û Vandalan re paytext ji Milanê de birî bû Ravennayê.

Li der êrîşên Germanan bêtir li hundura împaratoriyê de wek Galya, Brîtanya û Afrîka jî serîhildan der diketin.Honorius di 15ê tebaxê 423an de mir û ji pê wî re xwarzîye xwe Ualentinianus III derbaza textê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratorên Romê
Kategorî:Împeratorên Romê ya Rojava
Kategorî:Jidayikbûn 384
Kategorî:Mirin 423
Barbar

[thumb|Talankirina [Romayê ji aliyê barbaran ve di 410an de (, Joseph-Noël Sylvestre, 1890)]]

**Barbar** (, gelejmar: *bárbaroi*) di Yewnana Kevnare de ew kesên ne ji zimanê yewnanî an jî neçê yewnanî diaxaftî re dihat digotin. Di împaratoriya Roma de jî Barbar ew kesên bê hevotina Roma(paideia) re dihat digotin. Îroj *Barbar* ji bo ew kesên neşarmend ango nemedenî tê bikaranîn. Wê wek Vandalîzm di herîkê demê de mane guhertî ye.

Ew bi gumanî di bar- bar(vite vit kirin) de der ketî bû. Lê li ber yewnanan di Sanskrît de wûşeyeke wek *barbarā* ji bo kesên lalik re dihat bikaranîn. Di yewnanî de ew herî pêşi ji aliya Homeros di pirtûka Îlyada de wek *axftiyên barbarî* (*barbarophonoi*) ji bo hin kesên ji Anatoliya re hatî bû bikaranîn.

Çiqas Romayan ji bo yewnanan *barbar* bûn jî, wan jî "barbar" ji bo ew kesên bê hevotin re bikarandî bû.

Barbar di dîroka çînê de jî şun dîtî bû. "Barbar" ji bo ew kesên der de koça Çîn kirî, ango kesên li çîn nehatinî dinê, dihat bikaranîn.

## Mijarên têkildar
* Ecem

Kategorî:Împeratoriya Romê
Kategorî:Konseptên çandî
Kategorî:Şervan
Kategorî:Yewnanistana kevnare
377

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* Arkadios, împeratorekî Împeratoriya Bîzansê, hate dinê.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
408

## Bûyer
### Cîhan
* Theodosius II 7 salî de ji pê bavê xwe Arkadios mir re hat derbaza textê Împeratoriya Romê ya Rojava kirin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 25ê hezîranê: Arkadios (jdb. 377), împeratorekî Împeratoriya Bîzansê, mir.
Trenton, Nû Jersey

**Trenton** paytextê federedewleta DYAyê Nû Jersey e. Gelheya wê 84.834 kes e (2005).

## Erdnîgarî

Bajar di parêzgeha Mercer County de ye. Koordînatên wê yên erdnîgarî: 40,22 Grad Bakur û 74,76 Grad Rojava.

## Dîrok

Di sala 1714'î de karsazeke Îngîlîz bi navê *William Trent* herêm kirriye û destpêka avabûnê jî wiha destpêkiriye. Di sala 1790'î de bûye paytext.

## Navdarên bajar

* Mitch Albom, Rojnamevanê werzişê, nivîskar
* Samuel Alito, Dadgerê bilind
* George Antheil, Bestekar û Piyanîst
* Johnny Coles, Jazztrompetvan
* Thomas Guiry, Aktor
* Bill Holcombe, Muzîkteoretîker, Komponîst û Flotîst
* Nicholas Gregory Mankiw, Aborînas
* Dennis Rodman, Basketbolvan
* Norman Schwarzkopf, jr., Leşker, serbazê giştî di Şerê Kendavê yê II. de

## Girêdanên derve

* Rêveberiya bajêr (Îngîlîzî) 

Kategorî:Paytextên DYAyê
Katolîk

thumb|300px|Katolîk li cîhanê (2009)
**Katolîk** ew kesî ji dêra katolîk, ango roma-katolîk, re tê gotin. Ew ji wûşeyê yewnanî: **καθολικός** (*katholikós*) de der ketî ye û tê maneyê *gelemperî rewaçdar*.

## Çavkanî

Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Xirîstiyanî
Sîsîlya

**Sîsîlya** (bi navê **Sîcilya** ji tê nasîn, , ; ) girava herî mezina Deryaya Navîn de ye û yek ji navçeyên otonom ên Îtalyayê ye. Ew li başûr rojavaya nîvgirava Apennîn (an nîvgirava Îtalya) dikeve ye.

Rûerda Sîsîlya 25.709 km² ye û nêzî 5 milyon kes li dijî ye. Paytextê navçeya otonom Palermo ye. Hin bajarên xweya dinên gerin Catania, Messina û Sîrakus ye.

## Erdnîgarî
Teşeyê sîcîlya wek sêgoşeya û ew ji bo vê sedemê di dema antîk de wek Trinakria dihat navandin. Li beravên wêya bakur deryaya Tîren, li yên rojhelat jî deryaya Îon heye. Navbera beravên başûr û beravên Tûnisê di parzemînê Efrîkaê de Tengava Sîsîlyayê (bi îtalî: *Stretto di Sicilia*), yê ku dera xweya herî teng 3 km, heye.

Beravên giravê li ser hev dorî 1 000 km ye. Li dor wê hin giravên biçûk ên wek girava Eolie (Isole Eolie), Ustica, girava Egadî (Isole Egadi), girava Pantelleria û giravên Pelagî (Isole Pelagie) hêne.

### Çiya
[thumb|200px|[Çiyayê Etna|Etna di zivistanê de|çep]]Çiyayê herî bilindî li giravê bi 3 345 m Etna ye û ew êtûna (volkan) herî mezin û çalak e. Li giravê hin volkanên din ên çalak ên wek Strombolî û Vulcano hene.

### Çem
Salso çemê herî dirêjê giravê ye û dirêjahiya xwe 144 km ye. Simeto bi 113 km, Belice bi 77 km hin çemên dinên li Sîsîlya diherikî ne.
## Dîrok
Sîsîlya di dîrok de giravake gerîng bû û ji aliya gelek gelan de hat dagir kirin. Li sedsala 10an b.z. de dimatiyên giravê sikanî, sikulî û elîmiyanbûn. Li pê wan di sedsala 8an b.z. de, girav ji aliya fenîke, yewnan û kartacayan wek kolonî hat kergar kirin. Di sedsala 3an b.z. ew di cenga Punîş a pêşin de derbaza bin destên romayan bû. Ji pê împeratoriya Romaya Rojhelat di sedsala 5anan de hilwaşiya re ew derbaza vandal û vîzîgotan bû. Sedsaleke ji pê re jî ew derbaza Bîzans bû. Ew di sedsala 9an de ji aliya ereban hat dagir kirin. Ji pê wan re aragonî, spanî savoyi û awistriyan kergar kir.

Paş Îtalya yekîtî hat pêk anîn şûnda ew di 1861an de derbaz bin destên îtalyanan bû. Ew di 1946 virde jî wek navçeyake otonom tê îdarekirin.

## Gel
Bi berbilavîyake 195 ke/km² gelê Sîsîlya bi piranî ji îtalyanan de pê tê ye. Li sedan 95ên sîsîlyanî ji dêrê romayî-katolîk e.
 
Archimedes, bestekar Vincenzo Bellini û Salvatore Schillaci hin kesên navdarên ji Sîsîlya der ketina.

### Fîlm
Fîlmên li ser mafya ji bo Sîsîlya, newnetewî gelek keftî ditî bûn. Yek ji wan berhevoka sêromanî ya Mario Puzo ya bi navê The Godfather di 1961an de hat kişandin.
### Spor
Li giravê wek gelek welatan û bi taybetî wek Îtalya spora herî dildar fitbol e. Êpê dem li serie a (lîga pêşinê îtalyayê futbol e) tu tîmên sîsîlya tine bûn. Ji pê US Palermo û FC Messina re Catania Calcio jî niha li serie a sîsîlya dinimî ne.

## Galeriya wêneyan

Sicilia2 Excurson 5 7-3-2007.JPG|Dîmeneke xwezayê, Sîsîlya

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Online-Wênan li ser Sîcîl 

 

Kategorî:Dewletên berê li Ewropayê
Kategorî:Giravên Îtalyayê
Deryaya Tîrenê

thumb|rast|Nexşeya Deryaya Tîrenê
**Deryaya Tîrenê** deryake navçeya Deryaya Navîn û li rojava navbera Îtalya, Sardînya û Sîcîlyayê de ye. Jêra tengava Korsîka Deryaye Tîrenê e û bi tengava Messina digehe Deryaya Yonî e. Kurî xweya herî mezin 3.785 m e.

Nave Tîren ji *Tyrrhenus*, navê yewnanan ji bo Etrûskan dihat bikarandî bû de tê ye.

Tîrenê
Kategorî:Deryaya Navîn

Kategorî:Deryayên Fransayê
Kategorî:Deryayên Îtalyayê
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Îtalya
Kategorî:Şiklên erdê yên Sîsîlyayê
Deryaya Lîguryayî

thumb|Nexşeya Deryaya Lîguryayî
**Deryaya Lîguryayî** deryayeke di Deryaya Navîn de navbera li başûr giravên Korsîka û Elbeyê li bakur jî beravên Ligurya û Monakoyê de ye.
Di kendava Genovayê de kurahiya Lîgurya digehe 2.615 m.


Kategorî:Deryaya Navîn
Kategorî:Deryayên Îtalyayê
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Îtalya
Concord, Nû Hampshire

**Concord** paytextê federedewleta DYAyê Nû Hampshire e û li parêzgeha Merrimack County de ye. Gelheya wê nêzîkî 40.000 (2000) e.

## Navdarên bajêr
* George Condo, wênesaz
* Elizabeth Gurley Flynn, sîyasetmedara komûnîst

Kategorî:Paytextên DYAyê
Etna (çiyayê agirî)

thumb|rast|250px|Etna ji ezmen de di teqînê 2002an de

**Etna** (; ) çiyayekî volkanîk (êtûnî) ê çalak e û li beravên rojavayê Sîcîlya nêzî Messina (Mesîne) û Catania (Katane) ye. Bilindahiya wî 3.357 m ye û ew çiyayê volkanîkî ewropayeyî herî çalak e. Ew li Îtalyayê çîyayê herî bilind li başûra Alpan e.

Etna niha jî çalak e û ew çend salên dawî de jî gelek caran teqî ye.

## Nav
thumb|250px|Bajarê Catania, li paş tendûreka Etna tê dîtin
Etna di dema Romaya antîk de wek *Aetna* dihat dizanîn û ew bi gumanî ji wîşeyê *aitho* ji zimanê yewnanî de hat afirandî bû ew tê maneyê "hovî dişewite". Ereban ew wek *Cebel Ûtlemat* ("çiyayê agir") navendî bû û ew ji pê re çerxa *Mons Gibel* bû. Herêmî etna wek bi zimanê sîcîlyanî: *Mongibeddu* û  tê navendin.

## Mijarên têkildar
* Vezu
* Strombolî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Teqiyanên çiyayê agirî yê Etnayê
* Çiyayê agirî yê Etnayê (Zindî bi ''webcam'') 

Kategorî:Cihên li mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Çiyayên Sîsîlyayê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê
Kategorî:Volkanên çalak
Hêz

Di fîzîkê da **hêz** bandorek e ko lezgîniyê didit tenekî. Hêz dibit ko wekî bilindkirin, paldan an kêşanê bihêt berhestkirin û meznahî û sû heye. Lezgînî ya rastîn ya tenî bi hêlberekî (vector) ko koma tevaya wan hêzan e ko karî li wî tenî dikin dihêt diyarkirin. Ev koma tevaya hêzan carina bi hêza bandordar dihêt binavkirin. Di tenekê berdirêj da, hêz mumkîn e ko zivirîn an jî dijşêwebûnê anko deforme bûnê çêbikit. Bandora zivirandinê li ser tenî bi zivirar anko *torque* û bandora dijşêwekirinê bi stires anko givaşê dihên diyarkirin.

Yekê hêzê Newton e, nîşanê xwe F (ji inglîzî *force*) e.
Carson City

**Carson City** ji sala 1851'î virde paytextê federedewleta DYAyê Nevada ye. Gelheya wê 52.457(2000) e.

Di sala 1851î de ji aliyê koçberên Ewropayî ve hatiye avakirin û navê xwe ji Kit Carson digire. Aboriya bajêr pirranî li ser turîzmê ye.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya federedewleta Nevadayêl 
* Malpera fermî ya bajêr

Kategorî:Paytextên DYAyê
Zivirar

Di fîzîkê da, **zivirar**, an jî wekî zêdetir bi navê livarê dihêt niyasîn, bi awayekê nefermî *hêza zivirandinê* anko *hêza goşedar* e ko dibit sedema hindê ko zivirîna tenekî bihêt guhartin. Ev hêz bi awayê mitirê Newton e.
Lincoln, Nebraska

thumb|Lincoln
thumb|Nexşê Lincoln
**Lincoln** paytextê federedewleta DYAyê Nebraska ye. Bil gelheya xwe 236.146 (2004) ve duyemîn bajarê mezin ê Nebraska ye.

Bajar navê xwe ji Abraham Lincoln digire. Navenda zanîngeha University of Nebraska-Lincoln li wir e.

## Navdarên bajêr
* Richard Cheney, yek ji wezîrên George W. Bush
* Frederic Edward Clements, botanîker
* Hilary Swank, aktrîst
* Shawn Toovey, aktor
* Janine Turner, aktrîst
* Thelma White, aktrîst

## Girêdanên derve
* Rûpela fermî yê Lincoln (Nebraska)

Kategorî:Paytextên DYAyê
Palermo

**Palermo**, bi navê **Palêrm** an jî **Palerm** jî tê nasîn, paytexta yek ji navçeya otonomên îtalyayê Sîsîlya ye.

Nifûsa Palermoyê di navenda bajarî de dijî 670 206 (2006) kes e. Li aglomerasyona (îng. agglomeration) bajer jî 1,2 kes dijî ye û ew bajarê Sîsîlyayî herî mezin e.

Palermo li beravên girave yê bakur de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajar û bajarokên Sîsîlyayê
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Kategorî:Sîsîlya
Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê
Katanya

**Katanya** (bi kurdî wek **Kataniya** jî tê nasîn, bi îtalî ; *Catania* ) bajarê girava Sîsîlyayê ji palermo şunda duyem mezin e. Nifûsa bajar li navendê 306 000 û li metropola dor bajar jî 750 000 kes e. Katanya li rojavaya giravê û di navîna Messina û Syracuse de nêzî Etna ye.


Catania BW 2012-10-06 11-32-08 2 fj.JPG|*Duomo di Sant'Agata*
Catania BW 2012-10-06 11-23-47.JPG|*Collegiata di Santa Maria dell'Elemosina*
Catane San Nicolo.jpg|*Basilica di San Nicola l'Arena*
Chiesa di San Placido (Catania).JPG|*San Placido*
2893 - Catania - Giov. Batt. Vaccarini - Chiesa della Badia di S. Agata (1767) - Foto Giovanni Dall'Orto, 4-July-2008.jpg|*Badìa di Sant'Agata*
ChiesaSFrancescoImmacolataCT.JPG|*San Francesco d'Assisi all'Immacolata*
SAgataFornaceEst.JPG|*Sant'Agata alla Fornace* - *San Biagio*
Chiesa di Santa Maria dell'aiuto (Catania, XVIII sec.).jpg|*Santa Maria dell'Aiuto*
Catania Chiesa San Benedetto234232.jpg|*San Benedetto da Norcia*
Chiesa di San Francesco Borgia a Catania.jpg|*San Francesco Borgia*
Catane Fontana Dell elefante.jpg|*Fontana dell'Elefante*
MonumentoBelliniCT.jpg|*Monumento a Vincenzo Bellini*


## Çavkanî

Kategorî:Bajar û bajarokên Sîsîlyayê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Îtalyayê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê
Kategorî:Sîsîlya
Lezdan (fizîk)

**Lezdan** an **lezan**, (bi soranî *tawdan*) di fizîkê de rêjeya guherîna lezê ya di demê re ye. Bi lezanpîvê tê pîvandin. Di pergala yekeyan ya navneteweyî de yekeya wê *metre dabeşî çirke-çargoşe* \frac{m}{s^2} ye. Lezdan çendaniyeke vektorî ye (yanî hem xwedî mezinahî hem jî xwedî berek e). Bereka lezdana heyberekî bi bereka hêza tevde ya li ser wî hevberî kar dike tê dîtin. Mezinahiya lezdana heyberekî jî, wek di Qanûna Newtonî ya Duyem de hatiye diyarkirin, bi kartêkeriya hevpar ya du tiştan pêk tê:
* hevsengiya tevde ya hemû hêzên ku ji der ve li wî heyberî kar dikin — mezinahiya lezdanê hevrêjeya vê hêza tevde ye;
* baristeya wî heyberî, li gor materyalên ew jê pêk hatiye — mezinahiya lezdanê dijrêjeya baristeya heybêr e.


Di mekanîka klasîk de lezdana cismekî xwedî baristeya westar, hevrêje ye bi hêza ku li wî cismî kar dike. Hêzeke li ser heyberekî bê kirin an wî dide lezdan an jî leza wî kêm dike, yanî wî hêdî dike. Ev Qanûna Newtonî ya Duyem e û bi vê formûlê tê nîşandan:
: \mathbf{F} = m\mathbf{a} \quad \to \quad \mathbf{a} = \mathbf\frac{F}{m}
Di formûlê de F hêza ku li cismî kar dike, m
 baristeya cismî û a jî lezdana wî ye.


Ji bo nimûne heke erebeyek ji halê sekinî (lez sifir e, di çaroveyeke referansê ya bêliv de) ve dest bi birêveçûna li ser xeteke rasterast bike û her ku çû hêla xwe zêdetir bike, tê gotin ew bi aliyê birêveçûnê ve *lez dide*. Heke erebe bizîvire, bi aliyê berekeke nû ve lezdan pêk tê. Ji vê lezdana erebeyê ya pêşve re tê gotin *hêlî* (linear) an *lêkefteyî*, ev ew bertek e ku rêwiyên di erebeyê de wek hêzeke ku wan bi palgehan ve dehf dide hîs dikin. Gava erebe berê xwe diguherîne ev dibe lezdana *nîveşkêlî* (radyal), ev ew bertek e rêwî wê wek hêzeke ku wan bi kêlekê ve dehf dide hîs dikin. Heke erebe hêdî bibe, ev lezdaneke bi aliyê berevajiyê leza erebeyê ve tê hesêb, carinan jê re tê gotin lezkêmkirin. Rêwî vê wek hêzeke wan bi pêş ve dehf dide hîs dikin. Bi heman awayî li lezdan û lezkêmkirinê tê nêrîn, her dû jî guhertinên di lezê de ne. Her yek ji wan lezdanan (hêlî, nîveşkêlî û lezkêmkirin) ji aliyê rêwiyan ve tên hîskirin heta ku leza wan (hêl û berek) dibe wek erebeyeke ku biserûber bi rê ve diçe.

Lezdana rakêşî ya cîhanê 9,80665 m/s² e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Acceleration Calculator Simple acceleration unit converter(dagerînera yeke)

Kategorî:Fizîk
Korsîka

thumb|150px|Nexşe Korsîka

**Korsîka** (bi navê **Korsîke** yan jî **Kors** jî tê nasîn, bi korsî: *Corsica*, ) girava çarem a herî mezin a ji pê Sîcîlya, Sardînya û Kîpros re di Derya Navîn de ye.

Korsîka yek ji 26 navçeyên Fransa ye. Lê otonomiyê giravê Korsîka gorî otonom navçeyên dinên Fransa hinekî lawaz e. Yanê ew hinekî din serbixwe ye. Napoleon Bonaparte li Korsîka hatiye dine.

## Erdnîgarî
Korsîka ji girava Sardînya bi Tengava Bunifaziuyê vediqete. Hin bajarên xwe yên mezin Aiacciu, Bastia, Corti û Sartè ne.

## Dîrok
Korsîka heta 237 b.z. de derbaza Împeratoriya Romayê bû di bin destên Kartacayan de bû. Ew heta 430 p.z. de ji aliyê vandalan hat dagirkirin, dest romayan de ma. Ew di 522an de derbaza Bîzans bû. Pê Bîzansan re ereb, Lombard û bi dawî di 1282an de derbaza Genovayê bû. Ew navbera 1296-1434 Aragonê û navbera 1553-1559an de Fransayê kergar kir jî, ew heta di 1768an de Genovayê ew firota Fransa ew bin destên Genovayê de ma.

Pasquale Paoli (1725-1807), generalekî korsîkayî, ji bo serxwebûna Korsîka pêşin hembera Genovayê ji pê re jî hembera Fransê serîhilda. Lê ji pê Genovayê girav 1769an de firota Fransa, fransiyan girav dagir kir û Pasquale Paoli hat mişexta Londra kirin.

Napoleon Bonaparte di 1769an de li Korsîka hate dinê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 

Kategorî:Başûrê Fransayê
Kategorî:Ewropaya Başûr
Kategorî:Giravên Deryaya Navîn
Kategorî:Herêmên Fransayê
Selîm Biçûk

**Selîm Biçûk** nivîskar û helbestvanekî kurde.

Selîm Biçûk di sala 1960î li gundê Otiljaê li Başûrê Rojavaya Kurdistanê ji dayîk bû. Wî xwendina xwe ya destpêkê li gundê Tilxatûn û Otilce, xwendina navîn li Tirbespîyê û di sala 1987an de beşê hiqûqê Zanîngeha Şamê temam kir.

Dawiya sala 1990î derket Ewropa û heta niha li Elmanya dijî.

## Berhem
* 1997: ''Rêzimanê Kurdî - Kurmancî'' .
* 2002: Xewnên Revok. ''Pirtûka helbestan'' .

## Girêdanên derve
* Malpera Selîm Biçûk 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Nivîskarên kurd
Concord

Pir bajar bi navî **Concord** hene:
* Concord (Walesa başûrê nû ), Awistralya
* Concord (Ontario), Kanada
* Concord (Arkansas), DYA
* Concord (Kalîfoniya), DYA
* Concord (Louisiana), DYA
* Concord (Massachusetts),DYA 
* Concord (Michigan), DYA
* Concord, Nû Hampshire, paytextê heremê Nû Hampshire
* Concord (Karolînaya Bakur), DYA
* Concord (Ohio), DYA
* Concord (Teksas), DYA
* Concord (Vermont), DYA
* Concord (Vîrjînya), DYA
* Concord Township, Ohio, DYA
* Concord Township, Pensîlvanya, DYA
Mitirê Newton

**Mitirê Newton** (kurtenavê xwe: \mathrm{N\cdot m} ya Nm) yekê zivirarê ye. Hên jî mitirê Newton yekê germê û karê ye. Mitirê Newtonek \mathrm{1\,Nm = 1\, \frac{kg\cdot m^2}{s^2} = 1\, J} e.

## Binêre
* Isaac Newton

Kategorî:Germê
Kategorî:Kar (fizîk)
Kategorî:Yeke
Kategorî:Zivirar
Lincoln

Pir wateyên **Lincoln** hene.

## Kes
* Benjamin Lincoln (1733-1810)
* Abraham Lincoln (1809-1865), serokdewletê 16ê yê DYA
* Henry Lincoln (jdb. 1930 bi navî *Henry Soskin*), nivîskarekî inglîz
* Lincoln (jdb. 1979), gogbazekî brazîlî

## Cih
* Lincoln (Lincolnshire)
* Lincoln (Nû Zelanda)
* Lincoln (Alabama)
* Lincoln (Arkansas)
* Lincoln (Kalîforniya)
* Lincoln (Delaware)
* Lincoln (Illinois)
* Lincoln (Iowa)
* Lincoln (Maine)
* Lincoln (Massachusetts) 
* Lincoln (Michigan) 
* Lincoln (Montana)
* Lincoln (Nebraska)
* Lincoln (Nû Hampshire)
* Lincoln (Rhode Island)
* Lincoln (Texas)
* Lincoln (Vermont)
* Lincoln (Vîrjînya)
* Lincoln (Wisconsin)
* Lincoln City (Oregon)
* Lincoln Township (Michigan)
* Lincoln Township (Minnesota)
* Lincoln Township (Pennsylvania)

## County
* Lincoln County (Arkansas)
* Lincoln County (Maine)

## Wateyên din
* USS Abraham Lincoln (CVN-72), gemiyekî amerîkî yê balefir lê kanin biskinin
* USS Abraham Lincoln (SSBN-602) submarînekî amerîkî 
* Derya Lincoln, perçekî Derya Bakûr yê Polar
* Tunelî Lincoln, New York û New Jersey digîne hev.
* Lincoln Near Earth Asteroid Research (kurtenav: LINEAR), projektekî amerîkî ji bo sekirina asteroîdên nêzîkî erdê.
Livar

Di fîzîkê da, **livara hêzê** meznahî ya hêzekê ye ko li dûrahîyekê ji navenda zivirînê li dozeneka anko sîstemeka zivirînê dihêt xebitandin. Têgeh anko mefhûma **baskê livarê** wekî dûrahîyeka saloxetî, têgeheka bingehîn di karkirina lehêzan, çerxan, gêran û tevaya makîneyên sade ye ko dikarin berjewendiya mekanîkî çêbikin. Yekîna livarê di Dozena Navneteweyî anko SI da mitirê Newton e.

Kategorî:Hêz
Sardînya

thumb|rast|200px|Navçeyên Sardînyayê
[rast|thumb|200px|"Cixarekêşî qedexe ye", li herdu zimanên [îtalî û sardûyî]]
**Sardînya** (bi navê **Sardênye** jî tê nasîn,bi îtalî: *Sardegna*; bi sardî: *Sardigna* an *Sardinna*, bi ketelanî: *Sardenya*) ji pê Sîcîlya re girava duyem mezina Deryaya Navîn e. Ew navbera Îtalya, Spanya, û Tûnis li başûra Korsîkayê dikeve û yek ji navçeyên otonom ên Îtalya ye.

Nave giravê dema antîk de *Hyknusa* (bi latînî: *Ichnusa*) bû. Navê îroj "Sardînya" ji *Şardana*, gelê berê li Sardînyayê dijî bû, de hatî ye.

## Erdnîgarî
Sardînya 180 km dûrî Nîvgirava Apennin û navbera wan de Deryaya Tîrenê e. Li 210 km başûra giravê beravên Tûnis he ne. Li bakur Korsîka 11 km dûrî giravê ye navbera wan de Tengava Bonifacio he ye. Li rojavaya giravê jî Spanya ye.

Paytexta Sardînyayê Cagliari (bi sardî: *Casteddu*) ye û rûerda xwe 24.090 km², nifûsa xwe jî 1,65 milyon e.

## Dîrok
Dîroka Sardînya gelek kevin e. Li dora sedsala 10'an b.z. de fenîkeyan li Sardînya benderên bazîrganîye çêkirî bûn. Di 509 b.z. de fenîkeyan û dimatiyên Sardînyayê ve ketin hev û dimatiyên giravê ji bo alikariya banga Kartacayê kir. Ji pê wê re Sardînya kete bin destên Kartacayê. Di 238 b.z. de Împeratoriya Romayê Kartacayê di Cenga Punîş a yekem de bin xistin û Sardînya hundura xakên xwe kir.

Di navbera 456an û 534an de li Sardînyayê Vandalan, yên li Afrîkayê, serwerî ajotî bûn. Lê ew dema împerator Justinian I (yekem) de derbaza serwera Bîzansê bû.

Di sedsala 8'an de êrîşên ereban û berberiyan ser Sardînyayê dest pê kir. Di 753an de ereban nîviya giravê dest xwe xistin. 827an de heta 860an jî nêzî bi tunî girav bin destên ereban de ma. Girav pê ereban re dem bi dem kete bin destên Genova û Pisayê. Di 1323-1409an de girav di bin kergara Aragonê de bû. Di 1409an de jî girav ji aliyê Spaniyayê ve hat dagirkirin. Di demê spaniyan de gelek katalanan koça giravê kirî bûn.

Di 1718an de Sardînya bû keyatîyake feodala serbixwe. Lê 1792an de keyatî derbaza bin kergare Fransayê bû. Di 1860an de Vittorio Emanuele II Îtalya bi tunî dagir kir û bû keyê Îtalyayê ye.

## Ziman
Li Sardînyayê îtalî, sardî û ketelanî tên axaftin. Li bajarê Alghero (bi katalanî: *l'Alguer*) 22,4% ji rûniştvanan bi zimanê ketelanî diaxivin (2004).

## Spor
Wek îtalya gîşke li Sardînyayê jî werzîşa (spora) herî dildar futbol e. Li giravê tîma herî navdar Cagliari Calcio ye. Ew yek ji tîmên serie a ye û ew di sala 1900an de hatiye sazandin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Rûpela fermî bi îtalyanî

Kategorî:Giravên Deryaya Navîn
Kategorî:Giravên Îtalyayê
Nîvgirava Îtalyayê

thumb|rast|250px|Nîvgirava Apennîn ji ezmen de

**Nîvgirava Apennin** (bi îtalî, *Penisola Appenninica*) an **Nîvgirava Îtalyayê** yek ji nîvgiravên herî mezinên Ewropa ye. Ew ji Alpan de heta Deryaya Navîn li ser nêzî 1.000 km dirêjahîyeke ye. Ew ji bo teşeyê xwe wek gîzme (bi îtalî: *Lo Stivale*) tê zanîn.

Li ser nîvgirav derve du dewletên biçûk San marino û Vatîkan di reşahî yê Îtalya de ye.

Nîvgirav li rojava bi Deryaya Lîguryayî û Deryaya Tîrenê, li başûr bi Deryaya Îyon û li rojhelat bi Deryaya Adriyatîk dor pêçayî ye. Li nîvgiravê çîyayên navê xwe danêyî Çiyayên Apennin hene.

Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Erdnîgariya Îtalyayê
Kategorî:Erdnîgariya San Marîno
Kategorî:Erdnîgariya Vatîkanê
Kategorî:Herêmên Ewropayê
Kategorî:Îtalya
Kategorî:Nîvgirav
Kategorî:Qismên dewletan ên parzemînî yan metropol
Karîb

**Karîb** herêm û zincîregiraveke Deryaya Navîn a Amerîkayê ye. Deryaya Karîbê perçeyekî Karîbê ye. Li Karîbê nêzîkî 35 milyon kes dijîn. Li vir pir kesên ewropî û afrîkî hene, lê kesên kreol, hind û çînî jî hene. Spanî û inglîzî zimanên fermî di Karîbê da ne (94% ji her kesên Karîbê wan du zimanan diaxivin). Di sala 1492an de Krîstofor Kolumbus gihîşte giravê San Salvador û parzemîna Amerîkayê keşif kiriye. Pir girav di Karîbê da serxwebûnê xwe di sedsala 20an de standin.

## Nav
Navê *karîb* û *karayîb* ji gelê resen ê giravên Antîlê ê bi navê *karîb* tê, yê keşifvanên spanî dîtin, dema wan Amerîka nuh keşif kir.

## Giravên Karîbê
Ev girav di Karîbê da ne:
* Anguîlla
* Antîgua û Berbûda
* Arûba
* Bahama
* Barbados
* Bonêr
* British Virgin Islands
* Giravên Kaîman
* Giravên Korn (Nîkaragûa)
* Giravên Turk û Kaîkos
* Kûrasao
* Domînîka
* Grenada
* Guadelup
* Hîspaniola (bi dewletên Haîtî û Komara Domînîk)
* Isla Margarita (Venezuela)
* Islas del Rosario (Kolombiya)
* Jamaîka
* Kûba
* Martînîk (Fransa)
* Montserrat
* Navassa
* Antîllên Holandî
* Pûerto Rîko
* Saint-Barthélemy
* Saint Martin
* San Andrés y Providencia (Kolombiya)
* Sint Eustatius
* St. Kitts û Nevis
* St. Lucia
* Saint Vincent û Grenadîn
* Trînîdad û Tobago
* United States Virgin Islands

## Dewlet yê digên Karîbê
Ev dewlet digên Karîbê:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Agahiya li ser Karîbê
Deryaya Karîbê

thumb|Deryaya Karîbê (li vê nexşeya bi îngilîzî wek ''Caribbean Sea'' tê dîtin)
**Deryaya Karîbê** an jî **Deryaya Karayîbê** deryayeke Karîbê ye. Rûberê wê nêzîkî 2.754.000 km²  ye.

## Çavkanî

* Ferhenga Farîzov (Karîb).
* Ferhenga Îzolî (Karayîb).

Karîbê

Kategorî:Deryayên Amerîkaya Bakur
Diranê mirov

thumb|300px|Dev û diranên mirov

**Diran**, **didan** (bi îngilîzî: *tooth*) endamekî ji boy herisa mekanîk e. Jêkirin, gezkirin, cûtin, hêrandin û perçekirina xurekan bi navbeynkariya diranan pêk tê. Herwisa ji boy peyivînê jî pêdivî bi diranan heye.

Gava dergûş ji dayikê dibe bê diran e. 6 meh paşê zayînê diranên dergûşê derdikeve. Hemû diranên zarokê careke de dernakevin. Gava zarok gihîşt 12 mehî êdî 20 diran di devê wî de hene. Ev diran wekî diranên şîrî tê binavkirin. Hetanê 10-12 saliya zarokê ev diranên şîrî erka herisînê û peyvînê pêk tînînin. Paşê diranên şîrî beş bi beş dileqin û diweşin, îcar diranên nû derdikevin. Di devê mirovên têgihîştî de 32 diranên mayinde heye, lê hin caran dibe ku diranên kursî yên sêyem (diranê jîrî, diranê aqilî) dernekeve mirov bi 28 diranên mayînde bin. Li gor erk û şêweyê xwe, diran çar cure ne: diranên pêşî (diranên birrê) (heşt heb), diranên qîl (çar heb), diranên pêşkursî (heşt heb) û diranên kursî (12 heb) .

## Anatomiya diran

thumb|300px|Pêkhateya diranê mirov
Diranê mirov ji sê beşên sereke pêk tê; Taca diran, stûyê diran, koka diran. Beşa ji pidiya diran dirjê derva dibe, wekî taca diran bi nav dibe. Her diranek 1-3 kok lixwe digire. Koka diran di nav hestiyê çenê de çikilandî ye. Di navbera kok û taca diran de stûyê diran heye. Stûyê diran bi pidî dorpêçî ye. Li ser ruyê taca diran û jorînê stuyê diran de çînek req heye navê vî çînê mîna ye. Mîna ji hestî reqtir e. Diran rengê xwe yên sipîçîlê ji çîna mînayê digirin. Di binê mînayê de çîna ac heye. Piraniya pêkhateya diran ji acê pêk tê. Ac bi qasî hestî req e. Koka diran û stû bi çînek bestereşane ve dorpêçî ye. Ev çîna bestereşane wekî çîmento tê navkirin. Çîna çîmento ji bestereşaneya req çêbûyî ye, taca diran di nav hestiyê çenê de zexm dike û nahêle bileqe. Di binê çîna acê de valahiyek bi navê kirok heye. Kirok li gel bestereşaneya nerm, bi lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û rîşalên demar ve tijî ye. Kirok ber bi koka diran ve dirêj dibe, ev der wekî coga diran bi nav dibe. Heke mîna diran biderize, di cihê derizî de bakterî û perçeyên xurek berhev dibe, ev rewş dibe sedema kunbûna çîna mînayê. Heke çîna mîna kun bibe, diran tûşî reşbûn û kilorbûnê dibe.

## Diransazî

Zanista ku pirsgirêkên êş û nesaxiyên diranan çare ji re bibîne û derman bike ew diransazî ye. Diransazî zanist û hunerke kevnare ku nexweşiyên dev û diranan lêkolîn dike bi riyê diransaz yan textorê diranan (D.D.S) ku derdorî 5-6 salan li zanistanê li fakulteyê diransazî dixwîne. Beşên vê zanistê gelekin wek: diransaziya zarokan, zanista nexweşiyên pidû, bijîşkiya devkî, dirankarî yan teknîkên çêkirina diranan, diranserastkirin, dermankirina kakil, împlantojî yan dirançandinkarî û tendirustiya dev û diranan.
### Nexweşiyên dirên
Nexweşiyên diranan geleke wek kirmîbûn, kulbûna kirok, êşêngê diranan, hestokî dirên û pir nexweşiyên din.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Diran
Kategorî:Endam (Biyolojî)
Hrant Dînk

thumb|Bîranîna Hrant Dînk di 2007an de li Stembolê
**Hrant Dînk**, bi Ermenî Հրանդ Տինկ  (15ê îlonê 1954 li Meletî, Bakurê Kurdistanê - 19ê kanûna paşîn 2007 li Stembol, Tirkiye), rojnamevanê Ermenî, gerînendeyê giştî yê rojnameya Agos bû.

Ji ber nêrînên xwe gelek caran hate darizandin û bi "piçûkxistina Tirkbûnê" dihate tewanbarkirin. Artêşa Tirkiyê, medya Tirk, kom û partiyên neteweperest ew wekî "cahş - dijminê neteweyî" dan nîşandan û di dawiyê de hate kuştin. Dînk li paş xwe 3 sêwî hiştin.

Dê û bavê wî Ermeniyên ji parêzgeha Sêwasê bûn. Di sala 1961î de hevdû berdidin û Hrant sêwî dimîne. Jiyana wî li sêwîxaneyan derbasdibe. Dîsa xanima wî jî sêwî bû. Zarokên Ermeniyên yên ku bê dê û bav bûn, li sêwîxaneyan di bin rewşên awarte de dijiyan. Herwekî di hemî mercên dewleta Tirk de rastî bêbextî, piçûkxistin û dijûnan dihatin. Ji ber kû bîrdoziya fermî gelê Ermenî wekî dijmin dinirxîne, jiyana Ermeniyên li Tirkiyê gelek dijwar e.

Kuştina Dînk gelek kesan rakirin ser piyan. Xwepêşandanên bi navê "Em hemî Ermenî ne" hatin lidarxistin. Dewleta Tirk bi lez kesekê derêxist û wekî bersûc da nîşandan. Bersûcê bi navê Ogün Samast sûc hemî xist para xwe. Lê ronakbîr di wê baweriyê de ne ku, wekî her carê dewleta Tirk dîsa "belengazek" derdixe û tewanbariya xwe vedişêre. Parêzgerê wî daxûyanîkirin ku Dînk ji aliyê serkaniya Artêşa Tirk û orgeneral Veli Küçük ve dihatibûye geflêkirin.

Dînk xwedî gelek xelatên navneteweyî bû. Gelek caran Dewleta Ermenistanê, dîasporaya Ermeniyên jî rexne dikir.

## Çavkanî

Kategorî:Ermenî
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Kesên ji Meletiyê
Kategorî:Mirin 2007
Kategorî:Rojnamevan
Agos

**Agos** yekemîn rojnameya hefteyî ya ermenî li Tirkiyê ye.

Bi tirkî û ermenî weşanê dike. Di bin pêşengiya Hrant Dink de ji aliyê komeke dilxwazên ermenî ve di 5ê nîsanê 1996î de dest bi weşanê dike. Heya kuştinê, gerînendeyê giştî yê rojnameyê Hrant Dink bû. Agos ji deh rûpelan pêk tê. Ji deh rûpelan tenê du rûpel bi zimanê ermenî ne.

Rojname bi tîraja 5.000 ji bo xwendevanên xwe yên bingeh-ermenî tê derxistin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya rojnameya Agosê

Kategorî:Avabûnên 1996an li Tirkiyeyê
Kategorî:Ermenî
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Ogün Samast

**Ogün Samast** (jdb. 1990 li Trebzon), ji ber kuştina gerînendeyê giştî yê rojnameya Ermenî Agos, Hrant Dink hatiye girtin û darizandin.

Tê payîn ku Samast dixwastibûye bireve Azerbaycan an komareke "Tirkî" li Asyayê, lê hatiye girtin. Pirraniya ronakbîrên lîberal û demokrat ên Tirkiyê di wê baweriyê de ne ku kuştina Dink ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatiye plankirin û Samast an kujende ye, yan jî hatiye bikaranîn, xapandin.

Malbata Samast li Trebzonê dijî û tê payîn ew endamê Alperen Ocakları ya girêdayî BBP (partî)ê ye ku ev partî xwedî nêrînên neteweperest e. Samast di tomarkirinên polîs de ji ber tewanbariya diziyê jî cihgirtiye.

Kategorî:Jidayikbûn 1990
Kategorî:Kesên ji Trebzonê
Kategorî:Kujende
Kategorî:Mêr
Kategorî:Tirk
Helena, Montana

**Helena** paytextê federedewleta DYAyê Montana ye.

Bi 25.780 (2000) gelheya xwe bajareke girîng ê çandinî, maden û bazirganiyê ye. Bi tevî devedora xwe hejmara niştecihên wê zêdetirî 40.000 e.

Helena li navçeya County Seat a girêdayî Lewis and Clark County ye. Rûbera wê 36,3 km², bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.205 m ye. Bi dîtin û derxistina zêr li herêmê di 30'ê kewçêrê 1864'î de hatiye damezrandin. Di 1889'î de dibe paytext.

## Navdarên bajêr
* Dirk Benedict, aktor
* Gary Cooper, aktor
* Colin Meloy, stranbêj

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya bajêr (Îngîlîzî) 


Kategorî:Paytextên DYAyê
Peloponês

**Peloponês** an jî **Peloponêsos** (bi yewnanî Πελοπόννησος, *Pelopónnisos*; bi yewnaniya kevn *Pelopónnēsos*) nîvgiraveke li başûra Yewnanistanê ye.

## Nav
Nav bê guman ji egîdê mîtolojîk  hatiye girtin. Navê duyem *nesos* jî tê maneya girav, anku "girava Pelops".

Hin deman ew bi navê îtalî Morea jî hatibû navandin.

## Erdnîgarî
thumb|Peloponês ji esmanê de|çep
Girav an nîvgiravbûna Peloponês nevebirî ye. Berê ew ji reşahiyê Yewnanistanê ve, reşahiyên li ser parzemîna Ewropayê, bi berzaxa Korîntê ve girêdayî bû, firehiya wê bi 6 km bû. Lê di 1893an de li ser wê kanala Korîntê hat çêkirin. Çiqas êdî ew ji reşahiya Yewnanistanê ve ne girêdayî ye jî ji bo kanalê çêkiriye ew hîn wek nîvgirav tê ditîn. Di 2004an de Peloponês bi pireke 2,2 km ve bi reşahiyê bingehî ve hat girêdan.

Peloponês li başûra nîvgirava Balkanê ye. Li rojavaya nîvgiravê Deryaya Egeyî, li rojhelat jî Deryaya Yonî ne.

## Dîrok
[thumb|Dîmenek ji [Patrasê, bajarê herî mezin ê Peloponêsê|çep]]
Peloponês dema mîkenan de, di 1100 b.z. de dawî bûbûn, navenda medeniyeta wan bû. Ew di dema yewnaniya antîk de di destên spartayiyan bû. Ji pê re Îskenderê Mezin wê heremê dagir kir. Pistê sala 146 b.z. de herem kete destên Împeratoriya Romayê. Ew dera ji pê Romayê re kete destên Bîzansê û wek Morea dihat navandin. Di 1204an de li Sefera xaçperestan a çarem ew ji aliyê latînan ve hat dagîrkirin. Ew ji pê Bîzans şunda serxwe bû re şunda hundura xakên Bîzansê bû. Lê ew di sedsala 15an de navbera Wênîs û Osmaniyan de diçû û dihat. Ew bi dawî di 1686an de kete destên venedîgiyan û heta 1715an wek Morea di destên Venedîgê de ma. Paş serxwebûna Yewnanistanê re ew şunda destê yewnaniyan ket û ew şunda wek navê xwe yê antîk Peloponês hat navlêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistanê
Kategorî:Nîvgirav
Kategorî:Nîvgiravên Yewnanistanê
Berzaxa Korîntê

[thumb|Kanala li ser berzaxa [Korîntê]]
**Berzaxa Korîntê** (bi yewnanî: , *Isthmós tis Korínthou*) berzaxeke di navbera reşahiyên bingehiyê Yewnanistan û nîvgirava Peloponesê de ye. Li rojhelata berzaxê kendava Korîntê li rojava jî kendava Saronîk heye. Firehiya wê 6,3 km ye.

Di 1893an de li ser berzaxê kanaleke bi navê Kanala Korîntê, di dera nêzî 6,4 km teng de, hat çêkirin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Berzax
Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistanê
Kategorî:Şiklên erdê yên Yewnanistanê