open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saarland

**Saarland** yek ji herêmên Almanyayê, li başûr rojavaya Almanya dikeve ye. Ew bi herêmê Rheinland-Pfalz û dewletên Fransa û Lûksembûrg tê sînor kirin. Ew bi herêma Fransayê Lorraine, welata Lûksembûrg, û Rheinland-Pfalz û navçeya Belçîka Wallonya ve navçeya Saar-Lor-Lux pêk tîne.

Çemê Saarlandê herî dirêj, yê ku navê xwe daye herêmê, Saar e. Hin çemên dinên giring Mosel, Blies, Prims, Nied û Nahe in.

300px|Karte des Saarlandes

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1957an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Şêrko

**Esededîn Şêrkoyê kurê Şadî** (bi Zimanê Kurdî: Şêrko:, navê wî bi erebî: *Asad ad-Dīn Shīrkūh bin Shādhī*) generalekî misilmanî ku bi eslê xwe Kurd bû. Ew apê Selahedînê Eyûbî bû. Ew di sala 1169an de mir.

## Jiyan
Ew li gundê Ecdankê (Ecdankanê) nêzî bajarê Diwînê li Ermenistanê hatî bû dinê. Ew lawê Şadî, birayê Necmedîn Eyûb, yek ji bavikên xanedana Eyûbiyan bû. Ew ji malbata Şedadiyan bû. Ji pê şedadiyan di 1130î de hilwaşiya re, Şadî çû Bexdayê, ji pê re jî Tikrîtê. Şêrko ji pê bavê xwe mir re pêşangiya xanedanê û kargeriya Tikrît dewam kir. Dema ku Şêrko xiristiyanek li Tikrîtê di 1138an de kuşt, Şêrko û birayên xwe hatin sirgûn kirin. Ew ketine artêşa Zengî û pê Nûredîn Zengî mir re ew li Mûsilê bû paşwera wî.

## Sefera Misrê ya yekem
Di 1163an de Siltan Nûredîn ew şandine ser Misira fatimî. Di wê seferê de Selahedîn jî bi Şêrko re çû Misirê. Li wir wî lihevnehatineke navbera Şawer û Zirxem (Dhirgham) de wî hêla Şawer girt û Zirxem hat kuştin. Lê ji pê Şawer anî wezîriyê re navbera wan de gengaşî der ket û Şawer hembera Şêrko bi Amalrîkê yekem ê Orşelîmê (Amalric I) re hevalbendî kir. Amalrîk Şêrko di 1164an de li Bilbeysê bin xist. Berambera wê Nûredîn êrîşî dewletên Xaçiyan kir û heman heman Entakyayê dagir kir.

## Sefera Misrê ya duyem
Şêrko di 1167an de şûn da derkete sefereke ser Misirê. Şawer dîsa bi Amalrîk re hevalbendî kir. Amalrîk Şêrko li Îskenderiyê bin xist. Lê wê demê de Amalrîk bi Împeratoriya Bîzansê re hevlabendî ji bo dagir kirina Misirê bi tunî kir. Vê carê jî Şawer alîkarî jî Şêrko xwest. Lê ew vegeriye Şamê.

## Sefera Misrê ya sêyêm
Di kanûna paşîn a 1169an de Şêrko kete Qehîreyê û Şawer dar xist. Şêrko xwe li wir wek wezîrî fatimiyan da zanîn. Lê du mehan din mir.

Kênge ew mir Selahedînê Eyûbî, yê ku di seferên Misir de bi Şêrko re bû, di wezìriyê de bû paşwerê wî. Ji pê Misir û Sûrî yek hev kir re wî paşweriya Nûredîn re jî kir û xaçperest ji Xakên pîroz derxistin.

Dibêjin ku, Şêrko tê maneya *şêrê çiyayî*, anku Şêrko.

## Mijarên têkildar

* Xanedana Eyûbiyan

## Çavkanî
* Mihemed Emîn Zekî. Dîroka Kurd û Kurdistanê (2002). Avesta, Stenbol.
* Zana Farqînî, Ferhenga kurdî-tirkî, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.
* Gibb, H.A.R. & J.H. Kramers (1995). Shorter Encyclopaedia of Islam. E.J. Brill, Leiden. ISBN 9004 00681 8 (ji bo sererastkirinên bikarhêner MikaelF)

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Desthilatdarên kurd
Kategorî:Fermandarên misilman
Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan
Kategorî:Kurdên misilman
Kategorî:Kurdên sedsala 12an
Kategorî:Mirin 1169
Kategorî:Misilman
Kategorî:Selahedînê Eyûbî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Herêmên Almanyayê

Almanya ji 16 herêman (bi almanî: *Bundesländer*, tekane: *Bundesland*, "welatên federal") pêk tê. Gorî rûerda xwe ya herî mezin Bavyera ye, ya herî biçûk jî Bremen e. Ew herêman bi piranî ji pê şerê cîhanî yê duyem re di 1949an de hatin avakirin.

Derveyî Saarlandê, ya ku pê Şerê cîhanî yê duyem re di xakên Fransa de bû û di 1957an de teva Almanyaya Federal bûbû. Ew wek herêm jî ji pê yekbûna Almanyayê di 1990î de da zanîn.

## Girêdanên derve

Kategorî:Almanya
Almanyayê
Kategorî:Dabeşkirina Almanyayê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Arîkareka Kesokî a Dîgîtal (PDA)

**Arîkareka Kesokî a Dîgîtal (PDA)**, komputereka destî an komputerka serlep e. PDA bi navên Komputera Pocket an jî Komputera Palmtop jî diên niyasin. Pirraniya AKD-yên nû xwediyên şaşe yên rengî ne û şiyanên dng-û-rengî lê hatine zêdekirin. Pirraniya wan niha dikarin wekî telefon, torgerr û amîrên destî yên deng-û-rengî bihênbikaranîn.

AKD ya pêşîn Casio ya PF-15115-36 bû ko li meha Gulana 1983ê derkevt. John Sculleydîwaniyê bicihker ê serekî anko CEO ye wî çaxî yê kompaniyaya Apple Komputrê (niha Apple Inc.), li sala 192ê, dema behsa Apple Newtonê dikir, jibo cara pêşîn zarava PDAê bi kar anî.

Nimûneyên herî nû yên AKD liser windows Mobile, Palm OS, Symbian an Androidê kar dikin. Kompniyayên mîna Nokiayê, Apple Inc.ê, Samsungê û HTCyê berhemînên seekî yên nimûneên serkevtî yên AKDyan in ko piraniya wan wekî telefonên berîkê jî dihên bikaranîn.
Visual Basic

**Visual Basic**, zimanekê bernameçekirinê ye, bingehê vê ser BASIC hatê çêkirin, nivîsbarî ji aliya Microsoft hatê nivîsandin.

Kategorî:Nivîsbariya Microsoftê
Kategorî:Zimanên programkirinê
Dengê Welat

thumb|Rojnameya Dengê Welat
**Dengê Welat**, duyemîn rojnameya rojene a bi kurdî ye. Ev rojname bi ebada tabloîd derdikeve û ji 16 rûpelan pêk tê. Di rojnameyê de wê nûçe û şîroveyên têkildarî mijarên wekî çand, wêje, jin, nûçe, polîtîka, aborî, jiyan û civak cih bigirin. Rojname her wiha wê cih bide dîroka rojnameyên kurdî yên beriya niha hatine weşandin. Rojname ragihandin, parastin û pêşvebirina çand û zimanê kurdî wekî polîtîka weşanê dide pêşiya xwe û wê xwerû bi kurdî be.

## Çavkanî

Kategorî:Çapemenî
Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Marîpişta mirov

150px|rast|thumb|masiya pişta mirov
**Marîpişta mirov**, **masiyê pişta mirov** an jî **hestiyê pişta mirov** (bi latînî *columna vertebralis*) , stûnek movikan ku piştê mirov rast dike.
Di laşkelêşî an anatomiya mirov û lawirên movikdar de, **masiyê piştê** ku di kevit pişta laşqolikê lawirên movikdar û ji 33 heta 35 movikan pêk hatiye.

## Anatomiya marîpişta mirov
## Karê marîpişta mirov
## Pêşangeh

 Image:Illu vertebral column.svg|Marîpişt.
 Image:Spinal cord direv.svg|Mejiyê piştê ku di marîpiştê de hêlîn kirî ye.
 Image:Gray409.png|Têkiliyên marîpişt û girdikên dorahî.
 Image:Gray 111 - Vertebral column-coloured.png|Marîpişt.
 Image:Spinal column curvature-en.svg|Beşên marîpişta mirov.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* North American Spine Society 
* Spinal Cord Injuries Australia
* Spinal Cord Injury Peer Support 
* Vertebral column basics 
* Spinal Term Glossary
* VIRTUAL Spine - online learning resource

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Kakûtê mirov
Kategorî:Marîpişt
Laşqolik

**Laşqolik**, di laşkelêşî an anatomiya mirov de, navê wan parçeyên laşî ye ko dibin arçeyên serekî û pel (anatomî) anko destûpê û ser (anatomî) dihên ser. Di laşê mirovan û piraniya lawirên movikdar da, laşqolik ji sîng, zik, piştê pêk dihêt.

## Anatomiya laşqolika mirov

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya mirov
Cure

thumb|150px|Dabeşandina biyolojîk
**Cure**, **çeşîd** (herwiha ) ji bo riwek û ajalên hevpar, hevşêwe û heman kana genetîkî, heman famîleyê de cih digirin re tê gotin,

Ji ber ku zimanê zanistiyê latînî ye, di kurdî de, navên latînî jî tên bikaranîn. Heger ajal an riwekeke nû bê vedîtin an bi rêbaza durehîkirinê (melezî) riwekek nû derkeve holê, bi latînî navê cins û cureyê lê tê kirin.

Ajalnas û riweknas pirranî riwek jiku belav bûye navê wê herêmê pêve dikin. Hin cure hene, di nava xwe de gelek varyasyonan dihewînin. Ji wan re riwekên pirrcure yan *polîtîpîk*, heger nebin jî yekcure yan *monotîpîk* dibêjin.

Di jînewerzanistîyê de, toxim, bizir an tuxûm jî di wateya cureyê de tê bikaranîn lê ne di zanistiyê de. Her tuxmek ji jîneweran endamwerên weha bi xve ve digire ku ji ber hindê bavkalikekê hevpişkê nêzîk heye ji aliyê ruxsar, laşkelêşî, erkzanistî, û bûmayîkzanistîyê ve xwediyên saloxetên wekhev in.

Pirr caran, navên lawiran di zimanê axavtinê da ne wekî navên wan di sinfandina jînewerzanistî de ne. Ji bo mînak, navê se bin-tuxmekê gurgan in.

Di dabeşandina zanistî yê de, navên du parçeyî û wekî peyveka Latînî ji bo navkirina cureyan tên bikaranîn. Navê nivşê li destpêkê tê û tîpa (pîta) destpêkê ji navê nivşî jî bi awayê kapîtal e. Navê cureyê bi awayê tîpên tewandî (îtalîk) li paş navê nivşê tê. Ji bo mînak gurên boz wekî Canis ''lupus'' dihên navkirin.

Kategorî:Taksonomî (biyolojî)
Fizyolojî

[rast|thumb|Wêneyê ''[Merivê Vîtruvî* yê [[Leonardo da Vinci]] (1487) pirî caran bi zanista fizyolojiyê ve dihê girêdan.]]
*'Fizyolojî''' zanista erkên mekanîkî, fizîkî û kîmyayî yên organîzmên jînewer e.

Bi awayekî kevneşopî, fizyolojî dabeşî fizyolojiya giyayî û lawirî dibin, lê di rastiyê da binemayên fizyolojiyê gelemperî ne û ji bo herduyan wek hev in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* The Physiological Society
* physiologyINFO.org  public information site sponsored by The American Physiological Society

Kategorî:Binebeşên biyolojiyê
Sarican

**Sarican**, **Sarcon** (, bi tirkî: *Sarıcan*), bajarokekî navçeya Depe ya ser bi Elezîzê ve ye. Li ser rêya Çebexçûr (Çewlîg)ê ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Depê
Mîrasên Cîhanê

Cihên **Mîrasên Cîhanê**, ji aliyê Komîteya Mîrasên Cîhanê ve tê îdarekirin. Ew dever di bernama parastinê de navê xwe hene, bêhtir ji daristan, gol, çol, binahî û bajaran pêk tê. Armanca bernameyê, peydekirin û katalogkirina cihên çandî û xwezayî ye û parastina wan e. Bername di sala 1972 de hatiye pejirandin. Gelek ji welatên cîhanê pê re ne.

Kategorî:Rêxistin
Kategorî:Sazî
Saksonya

**Saksonya** bi fermî **Dewleta Serbixweya Saksonyayê**, (; ), (sorbî: *Swobodny stat Sakska*) yek ji Herêmên Almanyayê ye. Ew li bakur Brandenburg, li bakur rojava Saksonya-Anhalt, rojava dewleta serbixweya Turîngiya û başûr rojava dewleta serbixweya Bavyera tê sînor kirin. Dîsa sînorên wê başûr bir Çek û rojhelat Polonya re heye. Paytexta wê Dresden e.

Bajarên wê herêmêyî herî mezin Leipzig, Dresden û Chemnitz in. Ji pê yekbûna Almanyayê re nifûsa wê nêzî 600.000 kes kêm bû.

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Turîngiya

**Turîngiya** () bi fermî **Dewleta Serbixweya Turîngiya** (), yek ji herêmên Almanyayê ye. Ew bi federal dewletên Saksonya li rojhilat û başûr rojhilat, Saksonya-Anhalt li bakur û bakur rojhilat, Saksonya Jêrîn li bakur rojava, Hessen li bakur û Bavyera li başûr, tê sînor kirin. Ew yek ji sê federal dewletên Almanyayê ku di navî xwe de *Freistaat* ango dewleta serbixwe dihêwirîne ye. Paytexta wê Erfurt e, lê Jena jî wek navenda aborî û hevotinê ye.

Turîngiya di navîna Almanyayê de dimê û sînorên xweyên bi herêmên din ve û dirêjahiyên wan sînoran wiha ne; Hessen (270 km), Bavyera (381 km), Saksonya (265 km), Saksonya-Anhalt (296 km) û Saksonya Jêrîn (112 km). Ew bi Saksonya-Anhalt û Saksonya ve di navenda Almanya de dimê ye.

Dirêjahiya xweya herî firehê bakur-başûrî 160 km, yê rojava-rojhilatî jî 198 km e.

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Kategorî:Komarên berê
Saksonya-Anhalt

**Saksonya-Anhalt** (), yek ji Herêmên Almanyayê ye. Paytexta wê herêmê Magdeburg e. Ew bi Saksonya Nizm, Brandenburg, Saksonya û Turîngiya tê sînor kirin.

Kategorî:Avabûnên 1990an li Almanyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Schleswig-Holstein

**Schleswig-Holstein** federaldewletî herî bakur yê Almanyayê ye. Navenda îdarî bajarê Kiel e. Bi rûerdeke 15.761,4 km², ji Saarland şunda ev duyem federaldewleta herî biçûk yê Almanyayê ye. Sinorên vê li bakur bi Danîmarka, li başûr bi Hamburg, Mecklenburg-Vorpommern û Saksonya Jêrîn re hene.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1946an li Almanyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Împeratoriya Romayê ya Pîroz

thumb|250px|Parvekirina Împeratoriya Frankan di Peymana Verdunê di 843'an de
**Împeratoriya Romayê ya Pîroz** (bi almanî: *Heiliges Römisches Reich*; ji sedala 15an: *Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation*, "Împeratoriya Romayê ya Pîroz ê Gelê Alman") împeratoriyeke dîrokî yê di navîna Ewropayê de serwerî ajotî bû. Ew di sala 800an de ji pê Karlê Mezin bû împerator re hat demezrandin û di 1806an de ji pê Napoleon bû împerator re hilwaşî ye.

Kênge Karlê Mezin mir Împeratoriya Frankan di navbera lawên wî de hat par kirin. Lê ji pê gelek yekbûn û şunda parvakirinan de ew ji pê Paymena Verdunê di 843'an re bi dawî wiha parva bû: Fransaya Rojava, Lotharingia û Fransaya Rojhilat. Ji pê wê parva bûnê re Împeratorên Fransaya Rojhelat împeratoriya xwe wek "Împeratoriya Romayê ya Pîroz" navandin.

Di sedsala 17an de împeratorî di Şerê Sih Salan de (1618-1648) lerizî bû. Di wê şerê de nêzî sedî de sih gelî xwe hat kuştin û hin xakên wê ji dest der ketin.
[thumb|250px|Împeratoriya di [1000an de]]

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 962an
Kategorî:Destpêka Dema Nûjen
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 800an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 962an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1806an de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Ewropaya Navendî

Romayê ya Pîroz
Kategorî:Konfederasyonên berê
Romayê ya Pîroz
Kategorî:Serdema navîn
Hirmî

**Hirmî**, wek **hirmê** jî tê nasîn, dareke bi fêkî ye. Rehekê xwe bi sêvan ve ji bin malbata sêvan *[[Maloideae]]* di famîleya gulan *[[Rosaceae]]* de ye. Bi hirmiyên çolê re dibêjin şikok. Navên wê yên din ew in:
* *[[Pyrus elaeagrifolia]]*
* Girsik
* Hermî
* Karçik
* Keregêj
* Karçîn

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Aydin Budak

**Aydin Budak**, di sala 1968'an de ji dayik bû. Berî ku ji bona hilbijartinên şarederiyê vegere Cizîrê li Stenbolê bi bazirganiyê re mijûl bû. Di hilbijartinên adara sala 2004'an de bi namzetiya DEHAP'ê bû serokê şaredariya Cizîrê.

Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Mêr
Kategorî:Şaredarên kurd
Feridun Çelik

**Feridun Çelik** (jdb. 1966, Pasûr, parêzgeha Diyarbekir, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd ku endama Partiya Demokrasiya Gel (HADEP) û Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP) e û şaredariya ya berê ê Amedê.

## Jînenîgarî
Feridun Çelik di Zanîngeha Dîcleyê Fakulteya hiqûqî xwend û di sala 1987an de li wir mezûn bû. Di Partiya Kedê ya Gel (HEP) dest bi karê siyasî kir û di sala 1997an de ji bo HADEPê wek serokê partiyê yê parêzgeha Diyarbekirê hat hilbijartin. Feridun Çelik jî parêzerê Abdullah Öcalan bû û piştî ku hate girtin û anîn Tirkiyeyê destûr nehat dayîn ku bi wî re hevdîtinê bike. Wek serokê partiyê yê HADEPê, di sala 1999an de demeke kurt hat girtin. Lê di heman salê de bi tenê 33 saliya xwe ji bo şaredariya Amedê hate hilbijartin. Di dema şaredariya xwe de, ji bo bidawîanîna kêşeya kurdên bakur, piştgirî da fikra ku neteweyên cuda yên Tirkiyeyê bi hev re bi awayekî aştiyane bijîn. Wî piştgirî da mafên kurdan û hişt ku cejnên Newrozê piştî ku destûr ji Waliyê Diyarbekirê xwest, bi awayekî qanûnî werin lidarxistin. Di Sibata 2000an de, piştî hevdîtina wan a bi siyasetmedarên ewropî re, ku li ser rewşa mafên kurdan li Tirkiyeyê gotûbêj kirin, ligel şaredarên Sêrt û Çewlîgê hat girtin. Ew bi hinceta ku xizmên PKKê li şaredariyên xwe bi kar tînin hatin sûcdarkirin. Piştî çend rojan bi şaredarên din re hat berdan. Girtina wan bû sedema nerazîbûneke berfireh ji aliyê siyasetmedarên Yekîtiya Ewropayê û Konseya Ewropayê ve, ku serokwezîrê tirk Bülent Ecevit tawanbar kirin ku teşwîq girtina siyasetmedarên hilbijartî kiriye. Di Adara 2003an de partiya HADEPê hat qedexekirin, bi sûcdariya ku piştgiriya Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) dike, û Çelik dûr ve tevlî DEHAPê bû. Di sala 2004an de Çelik nedizanî ku ji bo bibe şaredarê Amedê dest bi namzedê bike yan na, wî dixwest bi piştgirîya PKKê û li dijî îradeya partiya xwe ku Osman Baydemir wek namzedê şaredariyê hilbijartibû, serbixwe bibe namzet. Piştî hin gengeşeyan dev ji namzediya xwe berda û Baydemir azad bû ku bibe namzet. Pişt re jî di nava ekîba parêzerên Öcalan de cih girt. Di 26ê Gulana 2017an de ji ber lêpirsîna xebatên wî yên di Kongreya Civaka Demokratîk de hatibû binçavkirin, lê di 14ê hezîrana heman salê de bi şertê darizandinê hat berdan.

## Çavkanî

Kategorî:HADEP
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Şaredarên Amedê
Emrullah Cin

**Emrullah Cin**, serokê şaredariya navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Emrullah cîn li 20ê hezîrana sala 1963an li Siwêregê ji dayik bû. Dibistana serete, navendî û lîsê li siwêreg, Wêranşar û Rihayê xwend. Di sala 1983an de xwe li Fakulta perwerdê a Sêrtê qeyd kir. Di sala 1986an de bû mamoste û li gelek gundên Kurdistanê û li Amedê Mamostetî kir. Di salên 1990î de di nav sendîkayan de cih girt. Di sendîkaya "*Egitim-sen*" a Amedê de û di Navenda Giştî a KESKê de rêvebirtî kir. Ji ber van xebatên xwe gelek caran hatiye girtin û sirgûnê gundên bajarên Tirkiyeyê bû. Di sala 1998an de ji ber van sirgûnan ji mamostetiyê îstifa kir.
Di hilbijartinên nîsana 1999an ji HADEPê û a adara 2004an de jî ji DEHAPê bû namzetê şaredariya Wêranşarê û mîna şaredar hatiye hilbijartin.
Emrûllah Cîn zewiciye û du zarokên wî hene.

Kategorî:Kurd
Kategorî:Şaredar
Kategorî:Wêranşar, Riha
Cihan Sincar

**Cihan Sincar**, siyasetmedara kurd û seroka şaredariya Qoserê ye.
Cîhan Sîncar di sala 1957an de li gundê Terê ya Omeriyan a Mêrdînê ji dayik bûye. Dibistana serete li gund xwendiye. Di sala 1976an de bi mebûsê kurd ku ji aliyê hêzên tarî ên dewleta Tirk ve hatkuştin, Mehmet Sincar re zewicî û dayika sê zarokan e. Di sala 1993an de li Çankaya navçeya Enqerê rêvebirtiya partiya DEPê kir. Piştre di nav damezirênerên HADEPê de cih girt û di vê partiyê de endamtiya meclîsê û birêvebiriya navendî a vê partiyê kir. Di hilbijartinên nîsana sala 1999an de û adara 2004an de bû namzeta şaredariya Qoserê û di herdu hilbijartinan de jî biserket û bû şaredara Qoserê.

Sincar, Cihan
Sincar, Cihan
Ismail Arslan

**Ismail Arslan**, siyasetmedarê kurd û şaredarênavçeya Rihayê Serêkaniyê ye.
Îsmaîl Arslan di sala 1950'î de li Mêrdînê ji dayik bû. Di sê saliya xwe de li Serêkanî bi cih bûn. Dibistana sereke li Serêkanî, dibistana navîn û lîseyê li Enqerê xwend. Ji fakulteya hiqûqê a Enqerê mezûn bûye. Ji 1984an pê ve parêzertî kiriye. Di sala 1990î de bi partiya HEPê dest bi polîtîkayê kiriye. Piştre di navenda partiyên DEP û HADEPê de rêvebirtî kiriye. Di hilbijartinên adara 2004an de ji DEHAPê bû namzetê şaredariya Serêkanî û wek şaredar hate hilbijartin.

Îsmaîl Arslan zewicî ye û du zarokên wî hene.

## Çavkanî
* Şaredariya Serêkanî

Kategorî:Serêkanî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:Şaredar
Zinar Sozdar

**Zinar Sozdar** (jdb. 1972 li Qizilce, Depê ,Bakurê Kurdistanê) hunermendekî muzîka kurdî ye.

## Kurtejiyan

Di sala 1972an de li gundê Qizilce ya ser bi Depê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê Depê. Kekê wî di sala 1984an de li Ewropayê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê Dêrsimê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê Depê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû Ewropayê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû Ewropayê, li Elmanyayê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê Elmanî bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a Elmanî de wek muhendîsê komputerê dixebite.

## Albûmên wî
* Welat Dûrem-Herdê Depê - 1993
* Gula Baxçê Min
* Min Bêriya Te Kir
* Hesreta Welat - 2007

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî ya Zinar Sozdar 
* Gotinên Stranên Zinar Sozdar 

## Çavkanî
* Hevpeyvîn bi Zinar Sozdar re, www.netkurd.org, Amadekar: Mustafa Gazî 3.4.2007

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kesên ji Elezîzê
Şahname

***Şahname***, anku *Pirtûkên Keyan* () pirtûka herî girîng û navdar a nivîskarê mezin ê navdar Firdewsî ye. Ev pirtûk bandoreke mezin li ser wêje û hunera êrana mezin (êranşehr) kiriye.

## Girêdanên derve

* Rostam: Tales from the Shahnameh (2005), ''The Story of Rostam & Sohrab''  ISBN 0-9770213-1-9, modern English Graphic Novel.
* Rostam: Return of the King (2007), ''The Story of Kai-Kavous & Soodabeh''  ISBN 0-9770213-2-7, modern English Graphic Novel.
* Rostam: Battle with The Deevs (2008), ''The Story of The White Deev''  ISBN 0-9770213-3-8, modern English Graphic Novel.

Kategorî:Berhemên 1010an
Kategorî:Îran
Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên 1010î
Kategorî:Sedsala 10an li Îranê
Kategorî:Sedsala 11an li Îranê
Sureya Bedirxan

**Sureya Bedirxan** (jdb. 1883 – m. 1938), kurê Emîn Elî Bedirxan û birayê Celadet Elî û Kamûran Bedirxan e. Piştî ku ji bona wî, birayên wî û bavê wî re biryara cezaya bidardekirinê derket, bi bavê xwe re çû Misirê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1883
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Malbata Bedirxaniyan
Kategorî:Mirin 1938
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Çatman

**Çatman** ( ?), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Axbînek

**Axbînek** (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Abdullah Demirbaş

**Evdila Demirbaş** () şaredarê berê yê Sûra Amedê ye.

Abdullah Demirtaş di sala 1966an de li bajarê Diyarbekirê, li navçeya Licê, li gundê Sîsê ji dayika xwe bû ye. Wî dibistana sereaytê li Amedê li dibistana Silêman Nazîf, paşê li Elî Emiriyê, li dibistana amadehiye karbendê û li Elezîzê jî di Zanîngehê de beşa Fen û Edebiyatê xwendîye. Ji sala 1990î û heta sala 2004an di nava xebata sendîqeya mamostan de ye. Di nava Egit-Sen û Egit-Birsenê de çalak e. Hem li Mêrdînê û hem jî li Amedê serokatiya wan kirîye. Wî ji sala 1987an heta sala 2000î mamostetiya felsefê kirîye. Di dema mamostetiya xwe de du caran nefî bûn dibe û ji sedemê doza perwerdehiya bi zimanê zikmakî ji bo zarokên kurdan dike, ji mamostetiyê tê avêtin.

Di hilbijartina 2004an de wek serokê Şaredariya Sûrê tê hilbijartin. Demirbaş, di dema serokatiya şaredariyê de jî bi xebatên xwe yên ji bo parastina çanda kurdî û di xebatên şaredariyê de bikar anîna zimanê kurdî bala dewletê dikşîne û niha jî di derbarê wî de 12 lêpirsîn hatine vekirin, hin ji wan hê jî tên meşandin. Demirbaş ji bo kar û barên xwe yên şaredariyê û xebatên ziman û çandî gelek xelat jî wergitine.

Di 14ê hezîranê 2007an Dadgeha Dewletê ya Bilind a Tirkiyê bi sedema bîryara Şaredariya Sûrê ya * Di kar û xebatên şaredariyê de pir zimanî * Şaredarê Sûrê ya Amedê birêz Abdullah Demîrbaş ji erkê girt û civaka Şaredariya Sûrê felişand. Dadgehê bîryara xwe weha aşkere kirî bû: * Serokê Şaredariya Surê Abdullah Demirbaş, bîryara şaredariyeke pir zimanî daye. Ev bîryara pir zimanî ya şaredariyê li dijî qanunên Tirkiyê ye, li dijî qanûna bingehîn a Tirkiyê ye û Tirkiyê perçe dike.*

## Xelatên wergirtî
* Xelata Seqizê
* Xelata Wezareta Rewşenbirî a Herêma Kurdistanê
* Xelata Şaredariyên Rojhilat û Başûrê Rojhilat
* Xelata Diyaloga Dêrên Katolîk û Ortodoks
* Xelata Feqî Huseyn Sağnıç
* gelek xelatên din wer girtiye

Şaredariya Sûrê di bin serokatiya wî de bi şaredariya Dihokê û bi şaredariyeke spanî re bû ye xwîşk û bira.

## Çavkanî

* Hevpeyivîn bi serokê Şaredariya Sûrê Abdullah Demirbaş rê; NETKURD; M. Şefîq Oncu; 25.3.2007
 
## Girêdanên derve

* Hevpeyivîn bi Abdullah Demirbaş re; Amadekar; Hawar Ziyad, Çavkani; Sal: 5 Hejmar:25-15 adar - 15 gulan 2007 Tîroj 
* Hevpeyivîn bi serokê Şaredariya Sûrê Abdullah Demirbaş re-NETKURD 
* Evdila Demirbaş û Ziman û Namûs û Şeref, Brahîm Xelîl Sirûcî, 19ê hezîranê 2007, NETKURD 
* ABDULLAH DEMÎRBAŞ HEMÛ DEMAN PEYDA NABIN, Jîr Dilovan, 16 hezîran 2007, Amîdakurd 
* Çavsoriya dewleta ceberût û helwêsta Abdûlah Demîrbaşî, Enwer Karahan, 16ê hezîranê 2007, Nefel 

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Kategorî:Şaredar
Karêr

**Çermê Karêr** an jî **Çermê** (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Maskan

**Maskan** an jî **Meskanê Karêr** (), gundekî girêdayî navçe Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Pircan

**Pircan** (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye. Gundî bi zaraveyê kurmancî diaxivin û ji aliyê baweriya olî ve Elewî ne.

## Dîrok

## Erdnîgarî
35 km ji Azarpêrt, 100&nbsp;km ji Çewlîgê dûr dikeve. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.740 m ye.Gundên nêzîk Hirçik, Darebî, Şîrnan in.

### Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Wexta ku berf barîya, rê û dirb hatin girtin, ne réwî tên, ne xewer tên ne jî tiştekî nu xuya dike. Her roj wek hev, sibe û êvar, roj derbaz dibun. Bé wé yéké rojên Karéré da tişt tune. Berf pir dibare, carcaran berf xwe dide ber sivîgan, kanî bin berféda dimînin tasek av anîn jî gelek zehmet dubea bo gundîyan.

## Gelhenasî

## Muxtarên gund
* 2009 - Hakverdi Kılıçdere

## Aborî
Aboriya gund xirab bûye.Gund gelek koçber daye û gelek kes mecbûr in bi werzane biçin bajarên Tirkiyeyê kar bikin.

## Navdarên Pircanê
* İlhami Sertkaya

## Wargehên balkêş
* Ziyareta Dika
* Şehide Topike

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Dimlag

**Dimlag** (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrtê ye jî tê gotin. Di nav erdê Dimlag'ê da gelek şunên dîrokî hene. Dî nav vanda Qaleya Dizikê, Merzelê top, Aşê Qevn dû heb û lî bilindê vi da Qerebaba heye. Sal bî sal hejmara mîrovan kêm dibe û gelek mirov koç dikin bajarê mezin ê tirkiye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Korikan

**Korikan** (), gundekî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

## Dîrok

## Erdnîgarî
27 km ji Azarpêrt, 82&nbsp;km ji Çewlîgê dûr dikeve. Gundên cîran Saxyan, Yekmal û Darebî ne. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.765 m ye.

### Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi havînan ziwa û tavî, zivistanan ziwa û berfî ye.

## Gelhenasî

## Aborî
Aboriya gund xirab bûye.Gund gelek koçber daye û gelek kes mecbûr in bi werzane biçin bajarên Tirkiyeyê kar bikin.

## Kargêriyî
### Muxtarên gund
* 2009 - Emin Yurtsever

### Mezre
* Goşan
* Kulyan

## Wargehên balkêş
* Gulişe Ana Seyidi
* Bandır Baba Seyidi
* Seyide Dare Mozene
* Şehide Heniye Hesare
* Şehide Kavak
* Tırba Karêrbaba

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Karmuruna Jêr

**Karmuruna Jêr** (), gundekî girêdayî navçeya Gêxiyê bi ser Çewlîgê ve ye.

Kategorî:Gundên Gêxiyê
Temiran, Pasûr

**Temiran** an jî **Temirana Biçûk**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Darebiya Anêrê

**Darebî**, **Darebiya Anêrê**, **Darebiya Qolîbaba** *(bi tirkî kirine: Akçetepe)* gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Bo navê Darebî du gund hene li Gimgimê yek ev e, yek jî nêzîkê Qeremêşê ye. Navê wê yê bi tirkî, *Dutözü* ye.

Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e. Şer û xizanî bûye sedem, gelheya Darebiyê daketiya heya 400-400 kesan. Ji Mûşê 107, ji Gimgimê jî 50 km dûr dikeve. Herwiha 50 km ji Kopê dûr e.

Ev gund di ber Çiyayê Qolîbaba de ye. Dewleta Tirk, bi bendavan û birrîna daristanan xwezaya herêmê gelek xirab kiriye û ekosîstema wê dixe xetereyê. Li nêzîkê Darebiyê jî bendavek heye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Darebî, Azarpêrt

**Darebî** (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.Gundî hemû elewî ne û bi zaravayê kurmancî diaxivin.

## Mezre
* Lolan
* Bekan
* Guşkan
* Şavan
* Merga Hemi
* Qurbet

## Gelhenasî

## Navdarên Darebiyê
* Mehmet Karasungur, Şoreşger
* Halis Yurtsever, Serokê BDP ê Çewlikê, Helbestvan, Siyasetmedar

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Xanî

**Xanî**, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

avahîya ku ji alî mirovan hatiye çêkirin û mirov yan jî ajalên kedî tê de dijîn.

Kategorî:Gundên Kemaxê
Taksûran

**Taksûran** an **Şorik**, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Kategorî:Gundên Kemaxê
Mîrektiya Baban

[thumb|[Omer Axa, Mehmûd Paşa zabitekî Babanî bû 1820.]]
thumb
**Baban** (1649-1850) mîrgeheke (îmareteke) kurdî bû, navê wê ji navê malbata Baban hatiye. Yekemîn serdarê mîrgeha Baban Ehmedê Feqî bû. Piştî wî Baba Silêman hat- mîrê Şehrezûr. Baba Silêman sînorên mîrnişîna xwe fereh kir û gihande Kerkûkê. Piştî wî Silêman Paşa hat û sînor ferehtir kirin û gihande Koyê, Xaneqînê, Hewlêrê û Herîrê, Altûn Koprî û Bedrê û heta çend navçeyên Rojhilata Kurdistanê (Kurdistana Îranê). Rêvebiriya Baban di wê demê de ji navçeya Qele Çiwalan dibû. Di 1781'a de, bajarê Silêmaniyê nû ava bûbû û paytext bi seroketiya Mihemed Paşa Baban çû wir. Baban gelek berberî kişand bi mîrnişînên kurdî yên dorûbera xwe re, weke bi Soran re, Erdelan re, Behdînan û Botan re û herweha berxwedan li dijî desthilatiya împeratoriya Osmanî kir. Baban li ser destê Osmaniyan roxiya di dema Ehmed Paşa de di şerê dawîn de nêzikî Koyê di sala 1847'a. Di sala 1850'ê de, Mîrê Baban ê dawîn Ebdullah Paşa dev ji Silêmaniyê berda û çû.

## Serdarên Mîrgeha Baban

# Feqî Ehmed, 1649-1670
# Baba Silêman, 1670-1703
# Xana Muhemmed Paşa, 1721-1731
# Xalid Paşa, 1732-1742
# Salim Paşa, 1742-1754
# Silêman Paşa, 1754-1765
# Muhemmed Paşa, 1765-1775
# Ebdella Paşa, 1775-1777
# Ehmed Paşa, 1777-1780
# Mehmûd Paşa, 1780-1782
# Ibrahîm Paşa, 1782-1803
# Abdurrehman Paşa, 1803-1813
# Mehmûd Paşa, 1813-1834
# Silêman Paşa, 1834-1838
# Ehmed Paşa, 1838-1847
# Ebdella Paşa, 1847-1850

## Malbat
* Malbata Babaniyan

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1850an de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê
Baban
Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê
Kategorî:Xanedanên kurdan
Pûr

**Pûr**, an **Çorekan**, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.

Kategorî:Gundên Kemaxê
Ermelik

**Ermelik** an jî **Kaşûn** (, , ), gundekî ku bi navçeya Kemaxa Erzînganê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kemaxê
Peyar kromozom

**Peyar kromozom** *Chromosome walking*, xebitîn bi nîşankera li kelekî DNAyê. Klonên têkhelkêş seryek naskirî ne, ev encamekî hewes ya kromozom dipîve.

Kategorî:Asîda deoksîrîbonukleyî
Kategorî:Biyolojî
Klon

**Klon**, dubareya cînî rast ji cînekî taybet yan ji zîndewerê hemûkî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojiya xaneyî
Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Dubarekirin
Dubarekirin

**Dubarekirin** *Cloning*, dabeşbûna dirêjkî ya xaneyê pêşîne ku xelkekî xaneyên zayend wekhev (klon) dide.

Kategorî:Biyolojî

Kategorî:Pirbûna nezayendî
Protîna seyandî

**Protîna seyandî** *Coat protein*, Seyandinê protînekî ku nafika nuklêyikê asîd ya vîrus dike navda.

Kategorî:Biyolojî
Avşîn, Mereş

thumb|300px|rast| Avşîn
**Afşîn** an **Avşîn**, navçeyeke Gurgumê ye.

Dibêjin ku, Afşîn eslê navê ku kurdî ye. Ji ber ku ji av + şîn peyda dibe. Hemê gundên Afşînê kurd in û nav Afşînê da ji piranî kurd in. Lê belê kem kesên li ser Avşînê heta îro lêkolin çêkiriye û ji ber wê mixabin kêm tê zanin ku Afşîn ji bajarekî kurdî ye û di nav hududên Kurdistanê da ye.

Eşîreta Atmî li Avşînê de dimînin. Gundê Kaşan li Avşînê, gundekî kurmanc û elewî ye.

Navê kevn ê bajarê Avşînê Efsûn e.

## Gundên navçeya Avşînê (lîste ne temam e)
Gundi Orte

Gundi Qoşon

Gundi jorı-Koyné Xaçe

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).

Kategorî:Navçeyên Gurgumê
Kodon

**Kodon** *Codon*, koma sê nuklêyotîdan e, ku werdanê yek ji bîst amînoasîdan di dema wergêrana mRNAyê nav protînê da şifre dike. Benika kodonan cîn dide û benika cînan kromozom dide.

Kategorî:Biyolojî
Koenzîm

**Koenzîm**,* Coenzyme*, gerdê endamî ye , wek vîtamîn, ku bi enzîm re girê dide û çalakiya handerê wî destûr dide.

Kategorî:Biyolojî
Dagirkerî

**Dagîrkerî** *Colony*, ev komekê xaneyên wekhev e, ku ji xanekê peşîne tenê darişe.

Kategorî:Biyolojî
Hevxwerî

**Hevxwerî**, *Commensalism*, komela du zîndewerên cuda yan zêde ye. Ev komelê ji bo zîndeweran berjewendî dide.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Hevkarîgeriyên biyolojîk
Şiyan (biyolojî)

**Şiyan** *Competency*, wextekî kurt e, ji dermankirinê bi katiyonên cemidî re handayî ye. Di vê demê da, bakterî dikarin DNA'yê biyanî qabûl bikin.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Însulîn

thumb|400px|Rêka însulînê
**Însulîn** (ji latînî insula ango island bi Kurdî girav) hormoneke protîniye ji 51 tirşiyên amînî hevbend (composed) dibe.
## Karê însulînê
Erka xwe sîstemkirina şekir, nişa, don û karbohîdratan di nav riya xwînê di laşê mirov û çalakiyên cîgerê diguhêre ku glokozê embardike(store).
## Însulîn û nexweşiya şekir
Însulîn ji giravên Langirz di pankerasê têne der kirin. Nexweşên bi şekirmîzî û şekirî(diabetes mellitus) gelek însulîn ji wan re divê di her roj ji ber ku însulîn di xwîna wan de hindike yan tune ye, lê çawa însulîn bi wan din? Bi riya derziyên însulîn di bin çermê de û bi riya dêv nabe were dayîn ji ber ku avên ûr ji hev dixe. Pîvaz gelek hevilên xwe ji bo kêmbûna însulîn li ba kesên bi nexweşiya şekir heye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Hormon
Kategorî:Sîstema hormonan
La Paz

thumb|La Paz
thumb|Nexşeya Bolîviyayê û tê de herêma Pedro Domingo Murillo û serbajarê wê La Paz (bi rengê sor)
**La Paz**, **Chuqi Yapu** an jî **La Paz de Ayacucho**, cihê hikûmeta Bolîvyayê ye. La Paz li ser çiyayên Andê ye û bi 3500 m li ser deryayê dikeve. Ev bajar berê rolekî gelek mezin di dîroka û mîtolojiya weke gelhên înka bû.

## Galerî

Wêne:Flag of La paz.svg|Alaya La Paz
Wêne:Escudodearmaslapaz.gif|Nîşana La Paz


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1548an li Amerîkaya Başûr
Kategorî:Bajar
Kategorî:Bolîvya
Kategorî:Paytextên Amerîkaya Başûr
Şaxwerdî

**Şaxwerdî**, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Kategorî:Gundên Gercanê
Hêvî (rêxistin)

**Hêvî** () cemiyeteke edebî ya telebeyên kurd bû ku di 9ê tebaxa 1912an (rûmî 27ê temûza 1328an) de li Stembolê hatiye damezrandin. Hêvî yekem rêxistina legal a telebeyên kurdan bû ku di nav cemiyetên ku li Stembolê beriya 1914an hatine avakirin de cemiyeta herî imr-dirêj û aktîv bû.

Merkeza cemiyetê li semta Sirkeci ya Stembolê bû. Şaxên wê li Erzîrom û Lozanê jî hatine avakirin. Cemiyet bi qezeteya ''Bangê Kurd'' ya Babanzâde Cemal li Bexdayê têkilî danî.

Armanca cemiyetê pêşxistina kultura kurdî û danasîna kurdîtiyê bû ku ji bo vê hedefê cerîdeyên bi navê ''Rojî Kurd'', ''Hetawî Kurd'' û ''Yekbûn'' neşr kirin.

Endamên cemiyetê piştî destpêkirina Şerê Cîhanî yê Yekem xistin ordiya osmanî û dawî li cemiyetê hat.

## Avakirin
Cemiyeta Hêvî ji aliyê  (Zinar Silopî) û çend hevalên wî ji  wekî Omer Cemîlpaşa, Fûad Temo û Cerahîzâde Zekî yê Dîyarbekirî ve li semta Sirkeci ya Stembolê hatiye avakirin. Omer Cemîlpaşa bû sekreterê giştî ya cemiyetê, dûre Memdûh Selîm kete cihê wî. Di wextekî kurt de endamên cemiyetê 200î derbas bûn.

## Armanc

Komele, bi esasî dixwest ku divê Kurd ji prensîbên Wilsonê îstîfade bikin. Rêxistinê şaxên xwe, li Stenbol û Amedê ava kir û her wiha di avakirina Cemiyeta Tealiya Kurdistanê de ji gelek alîkariya wê çêbû.Vê rexistinê bi navê "Hînkerê Zimanê Kurdî" pirtûkek amade kirin di sala 1921 de. Di pêşgotina pirtûkê de ev hatiye nivîsandin, bi sernavê çend gotin " Ev kitêba piçûk û nehêja (Hînkerê Zimanê Kurdî) em çap dikin rêberkî bibe bo wan hevalan ku zimanê kurdî nizanin. vî eserê xwe da em dixwazin bi tenê (peyivîn)a zimanê kurdî hîn bikin. Loma em baş bala xwe nedane li imla û qawaîd. Wezîfa adilandina ew (nivîsîn) ku baş bi zimanê me nayê çêkirin ev girêdana qawaîdeme ku hêja ne mezbûte em dihêlin bo ustad û zanan. Hingî ji desta me hatiye em xebitîne galegal çawa tê gotin usa bê nivîsin. Bi nivîsîna ev kitêb carkî dî ji baş baş xuya dibe em çiqa hewce adilandina wan herfan e. "Hêvî Civata Talebe Kurdan" dilşaye bi serkirina ev kitêb lê xebatê xwe neh salan. "Hêvî Civata Telebê Kurdan" Ev nivîs bi soranî û tirkî jî heye.

## Girtin
Piştî destpêkirina şerê yekê yê cîhanê, endamên vê komeleyê ku bi piranî ji ciwan û xwendakaran pêk dihat, xistin nav artêşê de û kirin leşker. Hêvî belav bû, lê piştî şerê endamên Hêvî dîsa kom bûn û bi çend endamên Cemiyeta Tealiya Kurd rêxistina Teşkîlata Îçtimayiyetê saz kir.

## Bêhtir Xwendin
Derbarê vê rêxistinê de gelek nivîs, lêkolîn û qûncik hatine nivîsîn, Malmîsanij û Abdullah Keskin jî derbarê vê rêxistinê de pirtûkek bi navê 'Kürt Talebe-Have Cemiyeti' nivîsandiye.

## Endam
* Mihemed Mihrî Hîlav

## Not

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* 

Kategorî:Rêxistinên kurdan
Kategorî:Rêxistinên ku 1912an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên neteweperwerê kurd
Gezgê

**Gezgê** an **Xoşîrik**, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.

Kategorî:Gundên Gercanê
Akrag

Çar gundên bi vî navî hene:
#Akrag, Bardîz
#Akrag, Gercan
#Akrag, Karaz
#Akrag, Kop
#Akrag, Erdîş
Oxlê

**Oxlê** () navçeyeke parêzgeha Erziromê ye. 52 km ji Erziromê dûr dikeve.

Di sala 1954'î de bûye navçe. Berê li cihê ku navçe lê ye bi navê *Avî* gundekî hebû. Ji ber wê hin caran wekî Avî jî tê binavkirin. Navê Avî di salên 70'î de bêî îlankirin ji nişkave hate qedexekirin. 42 gund û 6 mezreyên wê hene. Lê mezreyên wê ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin. Ev yeka han, baweriyê bi statîstîkên fermî yên dewleta Tirk kêm dike.

## Hin agahiyên bikêr

* Rûber: 1.386 km²
* Bilindahî ji rûyê avê: 1.960 m
* Gelhe: Gorî dewleta Tirk li navçeyê bi tevayî 26.157 kes dijîn. Lê kesên ku di nasnameya wan de Çat dinivîsîne dîsa gorî çavkaniyên fermî 126.845 (sala 2000'î) kes in. Tê payîn ku dewlet etnopolîtîkayê dimeşîne û hejmara Kurdan kêm dide nîşandan.

## Çend gundên Oxleyê
* Avî (belde)
* Kaşikçî
* Çada Jêr
* Çada Jor
* Babaderesî
* Baxlica
* Bardaxçî
* Başkoy
* Girvan
* Şilikan
* Kemij
* Mele Emer
* Erzanî
* Xirabe
* Zazayan
* Karer
* Şêxhesenan
* Şorik
* Xatûnan
* Gêxîhamze
* Bendûr
* Bûdaxlar
* Başko
* Holang
* Karikom
* Goma Binyet
* Awliq
* Kolan
* Lezgî
* Mixare
* Kosa
* Parmaxsiz

## Çavkanî
Qoçgîr

**Qoçgîr**, **Qoçgir** an **Koçgirî** () navçeyeke Sêwasê ye. Li navçeyê gelek gundên kurdî hene û xelk bi kurmancî dizane. Li Şerefiye, Bolîcan û navenda navçeyê mirovên him kurdîaxêv û tirkîaxêv dijîn. Zimanê wan ê zikmakî kurdî ye, bav û kalên wan jî hatine ji Anatoliya Rojhilatê. Di navçeyê de li gundên Bekparê û mezrayên dimiliyan zazakî jî diaxivin.

## Dîrok
* Binihêre: Serhildana Koçgiriyê

Kategorî:Koçgirî
Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Koçeran, Hênê

**Koçeran**, gundekî bi ser navçeya Hênê ya Diyarbekirê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Hênê
Hormon

thumb|250px|Cureyên Hormonan

thumb|250px|Di laşê mirov de rijênên kor (rijênên bêcoyî)
[thumb|250px|Hormona [epînefrîn (adrenalîn), cureyekî katekolamînan e]]
**Hormon** (bi grekî tê wateya *livandin*) rijeyek e, ya ku di hundirê rijênên (toşbiyên) cuda de tê çêkirin û mîna "peyambereke" biyokîmyayî ya aloz a navbera organên cuda de ye. Hemû organîzmên firexaneyî hormonan çêdikin û derdirijin bi tebabine hindik gor pêwîstiya van organîzman di rijênên (toşbiyên, kilîzên, hilhilankên) wan de ji bo erkine zîndî û metabolîzmê pêşkêşî laşê dikin.

## Organên hormonçêker
Di bedena mirovî de organên herî girîng ên ku hormon çêdikin rijênên kor (endokrine) in, mîna hîpofiz, rijênê pîneal ("gûzika sinoberê"), rijênê zençelokê (tîroîd), rijênê paratîroîd, rijênê adrenal, pankreas (şêlav) û rijênên zayendî yên batî û hêkelê. Hormon di zik û rûvî de jî tên derrijîn. Di giya û xaka organogen de jî hormonên cuda hene, mîna fîtohormon, auksîn, heteroauksîn û biyos.

## Erka hormonan
Hormon wek "nîşander" kar dikin û li xane û şaneyan tên derkirin; bo mînak mirov çaxê tirsandinê û hirsbûnê li ba wî xaneyên rehî hormonan xurt derdikin wek hormona adrenalînê. Her hormon çerxa xwe yê jînê heye û her yek di erkê xwe de kar dike û kêmbûnê hormonan gelek nexweşî û heta mirinê çêdike. Hormon di hindurê xwînê de têne derkirin bi riyê rijênên(toşbiyên) taybet bi rijênên kor (endokrîn) tên navkirin wek rijênê hîpofîzê, ya ku fermanan dide rijênên din û hîpofîz rijênek gelek biçûk e di hindurê mêjî de cî digre. Ji hormonên ku hîpofîz derdike hormonê geşbûnê(mezinbûnê) bo laşê mirov.

## Nimûneyine hormonan
Xencî vê hormonê pir cureyên din hene wek hormona însulîn; hormonên zayendî wek testostêron li ba mêran (di batî de) û gestagêne, estrogêne li ba jinan (di hêkdankê de), yên ku erkên xwe rûdemên psîkolojî, seksî û laşî ku mêr ji jin nêvnas dikin; hormonên rijênê Tîro'îd (livika zençelok, T3); glukagon di pankreasê de; adrênalîn di rijênê bergurçikan û xaneyên kromafîn de; somastatîn ji giravên Langerhans û hîpotelemus; aldostêron ji qeleşa bergurçikan; paratroîd ji rijênê paratîroîd (PTH); tîroksîn; prolaktîn di rijênê hîpofîzê hindur de; mêlatonîn ji rijênê pîneal (sinoberî); sêrotonîn ji xaneyê entrokromafîn; noradrênalîn; dopamîn di hîpotelemûsê de; entîmiyolarîn di xaneyên sêrtolî yên batî de; enciyotansîn di kezebê de; erîsopiyatîn di gurçikan de; gestrîn; gerlîn di ûr de; înhîbîn di batî de; kolêsîstokînîn û sêkrêtîn di danzdehgirê de; kalosîtonîn di rijênê tîroîd de; atriyopêptît di dil de û pir hormonên din.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* https://www.youtube.com/watch?v=dPVOtdRAXsU&t=849s
* https://www.youtube.com/watch?v=dPVOtdRAXsU&t=853s
* The Hormone Foundation 
* Article on hormones and their receptors
* HMRbase: A database of hormones and their receptors 

Kategorî:Endokrînolojî
Kategorî:Fizyolojî
Çatax, Kanîreş

**Çatax** (), gundekî girêdayî navçeya Kanîreşa bi ser Çewlîgê ve ye.

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Eta

**Êta** (bi yewnaniya kevn: ἦτα, *ē̂ta* [ɛ̂ːta], herfa mezîn: **Η**, herfa biçûk: **η**) tîpa heftem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[ê]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Theta

**Theta** (herfa mezîn **Θ**, herfa biçûk **θ** ya **ϑ**) tîpa heştem a alfabeya yewnanî ye. Niha navê Theta di yewnanî da *Thita* ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[t]]* ye.

## Nîmûne
### Translîterasyon
* Thalēs ()

### Transkrîpsiyon
* Talês ()

Kategorî:Tîpên yewnanî
Ebdulrehman Gullî

**Ebdulrehman Gullî**, helbestvanekî kurd e. Ebdulrehman li sala 1974 li gunde Xendekê ser be navçeya Batifa ve hatiye dune. Ebdulrehman di zarokatiya xwe de evîndarê gel û welat e. Ebdulrehman le sala 1988 bi bave xwe re koçber bûye û le paytexta Kurdistanê Amedê akençi bûye. Ebdulrehman li Amede hez xebata gel keriye û li Amedê tevli gerîla bûye û qesta Çiyayen kurdistane keriye de jiye 17 saliye de bi gerilla.
Li sala 1993 hatiye başûrê Kurdistanê li bajere batifa akencî bi paş dest be helbesta kurdî kiriye her wisa dest ji Şoreşê berneda li ser Şoreşa xwe berdewam bi xezmeta gel û Evina welat kiriye.
Li sala 1999 dest ji kurdistane berda hate ewropa li wir her wesa berdewami da helbesta xwe û dest ji hozana kurdi berneda. Her wisa heta niha şiyaye gelek iş û qedern gele xwe peş çav bekit ji bo zarok û kurdên le derveyî welat.

## Helbestên wî
* Helbest
* Negrî Hewlêr
* Daykê
* Tirorîsta
* Garê û metîna
* Keça kurd

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Kesên ji Zaxoyê
Penesgîrta Jêr

**Penesgîrta Jêr**, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.

Kategorî:Gundên Tawûskerê
Qirix, karîkatûr

thumb|Qirix
**Qirix** navê rêzekê karîkatûran a Dogan Guzel e.

“Qirix” bi wateya xwe ya din “Pêxwasê Amedê”, bi karekterên Keko, Siyasî Abê, Dewê, Hacî Silêman, Feyzo û hwd. ku heryek bi serê xwe xwedî karekterên cûdane, bûyerên siyasî û yên civakî yên serdema tê de bi zimanekê ku herkes fêhm bike tîne ziman.

Gelek xwendevanan di serdema rojnameyên Özgür Gündem û Özgür Ülke de tenê ji ber karîkatura “Qirix” rojname dikirîn, gelek xwendevanan pêşiya li sernivîs û naveroka rojnameyê binêrin, wan dîrekt çav li Qirix digerand. Sedemê wê yekê ew bû ku herkesî xwe û derdora xwe di nava Qirix de nedidît.

Gelek caran sedemê berhevkirina rojnameyên navderbasbûyî ji hêla dadgehên tirkan ve naveroka karîkaturên Qirix bû. Afirenêrê karîkatura Qirix, Dogan Güzelses wextek dirêj ji ber Qirixa xwe hate girtin û di cîhanê de yekem car bû ku karîkaturîstek ji ber karîkaturên xwe dihate girtin.

Karîkatura Qirix ji hêla televizyona yekem ya kurdan Med TV ve jî mîna rêzefîlm hate kişandin lê belê wê rêzefîlmê nekarî serkeftina karîkaturê bi dest bixe.

Piraniya karîkaturên Qirix ji hêla weşanxeneya Avesta û ya Mezopotamya ve mîna pirtûk hatin weşandin.

## Çavkanî

* celadet.com

Kategorî:Karîkatûr
Kategorî:Wêje
Tortan, Hesenqele

**Tortan** (), gundekî navçeya Hesenqeleya bi ser Erziromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hesenqelayê
Maden (navçe)

**Maden** yek ji navçeyên Mezrayê ye. Gorî îdiyan navê Maden ji zimanê Asûrî tê û di dema desthilatdariya Asûriyan (2000 b.z.) de bingeha wê hatiye avêtin. 78 km li başûr-rojavayê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê Madenê 939 km² û nifûsa wê bi giştî teqrîben 20.600 kes in. Ji xeynî Deşta Behramazê pirraniya axa navçeyê ne ji bo çandiniyê ye, çiyayî ye.

Li navçeyê riya hesinî heye. Derxistina madenan bi destê fîrmayên dewleta Tirk heya Ewropa tê firotin lê gel xizan e. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Asûriyan, Med, Mîttanî, Roman, mîrîtiyên Kurdan û Osmanî li herêmê desthilatî kirine. Di dema Osmaniyan de hin caran bi eyaleta Keban, hin caran jî bi Amedê ve hatiye girêdan. Piştî avabûna Komara Tirkiyê heya sala 1927 kirine wilayet, lê di sala 1927 de dîsa kirine navçe û bi bajarê Mezrayê ve girêdane. Gelê herêmê ji nebirêkûpêkbûna elektrîkê, kêmahiya bijîşk û dibistanan û bêkariyê gilîdar e.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Elezîzê
Îdelû

**Îdelû**, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye. Nifusê Gund nêzî se sedane û bi xwe jî kurd in.

Kategorî:Gundên Bardîzê
Bardîz

Du cihên bi vî navî hene:

* **[[Bardîz, Erzîrom|Bardîz]]**, (), navçeyeke Erzîromê.
* **[[Bardîz, Bardîz|Bardîz]]**, gundekî Bardîzê.
Kod, amûre

**Kod** di kurdî de navê amûra pîvanê ya hilberînên wekî ceh, genim, nîsk û nokan e. Ji hemû amûrên pîvanê yên biçûk re kod tê gotin.

Kategorî:Teknolojî
Koşk, Mûş

**Koşk**, gundekî girêdayî bajarê Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Çêrmik, Erzîrom

**Çêrmik** ( an jî *Ilıca*) yek ji navçeyên parêzgeha Erzîromê ye. Jê re herwekî Karnek an Karêza Jor jî dibêjin. 16 km ji Erzîromê dûr dikeve.

Di sala 1990'î de bûye navçe. 49 gundên wê hene. Hebûna 13 mezreyan jî bi fermî nayên pejirandin. Di qeydên dîrokî de navê wê gelek caran *Karloî Karnak* derbasdibe. Li Çêrmikê berê gelek Ermenî jî hebûne. Di Komkujiya Ermeniyan de ji aliyê dewleta Tirk ve hatine qirkirin. Dîsa dest dane ser hemî dewlemendiyên wan û dane Azerîyan yên ku dewletê anîne bicihkirine. Gelek dêrên Ermeniyan hatine rûxandin an kirine mizgeft.

## Erdnîgarî
Bilindahiya navçeyê ji rûyê avê: 1.812 m

## Demografî
Navend 18.000 û bi giştî jî nêzîkî 30.000 (Ev statîstîkên fermî ne)

## Aborî

Hin fabrîkên piçûk hene lê gel ji ber xizanî û pêkutiyan koçberê bajarên mezin dibin. Xwedîkirina ajalan cihekê girîng digire.

## Wargehên balkêş

* Çêrmikên Çêrmikê (Çêrmûgên Çêrmûgê)
* Bermahiya Karêz (bi tirkî Karaz Ören Yeri)
* Gola bi masî (Çêrmik)
* Bendava Çêrmikê

## Çavkanî

*