open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Îsa Berwarî

**Îsa Berwarî** yek ji dengbêjên başûr ê navdarên kurde ku tê gotin di Radyoya Bexdayê de jî stran gotiye.

## Çavkanî
Ciweyriye bint Haris

**Ciweyriye bint Haris**, **Ciweyriye bint Elharis** (*Juwayriyya bint al-Harith*) jina Muhemmed pêxember e. Pêşiya ku bi Muhemmed re nezewicîbû navê wê *Bere* bûye. Muhemmed pêxember navê Ciweyriye lê kiriye ku tê wateya *Keçik*, *Keçikê*.

Tê gotin ku Ciweyriyeyê ji Muhemmed pexember heft hedîs riwayet kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Jidayikbûn 608
Kategorî:Mirin 676
Îbn Şueyb

**Îbn Şueyb**, **Îbn Şu'eyb** () yan jî *Abu l-Abbas Ahmed ibn Muhammed ibn Shuayb al-Kirjani*, zanyarê Fasê ye ku li ser stêrnasiyê û matematîkê xebitiye. Ji bilî stêrnasî, bijîşkî, sîmya û matematîkê bi xwe helbest nivîsandiye. Di sala 1ê adara 1349an de çûye ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Mirin 1349
Kategorî:Nivîskarên marokan
Kategorî:Stêrnas
Pirtûkxaneya neteweyî

[thumb|[Pirtûkxaneya Kongreyê li Washingtonê (DYA), yek ji girîngtirîn pirtûkxaneyên neteweyî yên cîhanê ye.]]
**Pirtûkxaneya neteweyî** pirtûkxaneyeke giştî ya welatekî ye. Wê, di di pirtûkxaneya neteweyî de wê hemû xebatên wê yên nivîskî, dîtbarî û dengî, werinê qeydkirin. Wê, ew weke xêva civakê a giştî were dîtin. Ji bilî pirtûxaneyên tax bi tax, bajarok bi bajarok û gund bi gund ya giştî û weke li ser hemûyan re hebê. Pirtûxaneya netewî wê, di hanav hemû welatan de hene. Wê, weke navenda berhevkirinê a xabatên nivîskî, dengî û dîtibarî û hemû çavkaniyên din ên civakî be. Hemû xabatên weke lêkolînî wê di wê de werina bi cihkirin. Wê, pirtûkxane weke cihê ku wê hemû zanîna civakê di wê de wê berbev were kirin.

## Pirtûkxaneya Îskenderiyê
Dîroka pirtûxaneyan pir kevn here. Di hemû demên şariştaniyan de, mirov rastî wê were. Herî zêde wê pirtûkxaneyên dîrokî ên weke "Pirtûkxaneya Îskenderiyê", navê wan derkeve li pêş. Pirtûkxaneya Îskenderiyê, gelek caran, rastî rûxandin û şawitandinê were. Lê dîsa ew hatiya avakirin û tişî berhem hatiye kirin. Pirtûkxane, ne ji nerînekê wê ji hemû nerînan di wê de wê berhem wê bên tomarkirin. Wê hemû çavkaniyên civakî wê, di wê de, werine tomarkirin.

## Pirtûkxaneya neteweyî yê Kurdistanê
Dîroka pirtûkxaneyê wê li Kurdistanê jî wê pirr kevn here. Kurdan wê, deverên weke cihên Medreseya Sor wê hem weke zaningeh û cihên berhevkirinên bi pirtûkxaneyî wê bi karbênin. Di roja me de wê, pirtûkxaneyek giştî a Kurdistanî wê li Başûrê Kurdistanê hebê. Di wê pirtûkxaneyê de wê, bervkirinên civakî wê, werina tomarkirin. Pirtûkxane wê, weke nîşanaka netew û civakbûna wê ya bizane jî jî wê were dîtin. Di roja me de wê, pirtûkxane wê, pergalên wan ên berhevkirin û kirina temenê ku herkesek wê, karibê di wê de xwe bigihênê amûrên xwandinê û hwd jî. Wê li ser wê re hin bi hin wê civakek xwanda wê were pêşxistin û afirandin. Temenê wê û çavkaniyên bi wê werin çêkirin.

## Binêre
Netewe-welat

## Çavkanî

Kategorî:Avahiyên hikûmetê
Kategorî:Netewe
Altai Kai

**Altai Kai** () komekî muzîkê li Komara Altayê ye.

## Albûm
* Where Altai Is In Rise - Musical Traditions Of Altai People (2002)
* XXI Век (XXI Century)(2005)
* Khan Altai (2005)
* Made In USA (2006)
* XXI Century (Version II)(2006)
* Remix (2006)
* Altyn-Taiga (Golden Taiga) (2011)
* Altai Kabai (2014)

## Çavkanî

Malpera Komê
Last.fm

Kategorî:Avabûnên 1997an li Rûsyayê
Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1997an de hatine avakirin
Kategorî:Rûs
Mensûr Xelac

thumb|Dardekirina Mensûr Xelac

**Mensûr Xelac** (rojbûn 858 - mirin 922 Bexda), helbestvanekî navdar ê faris ê ku hatiye darvekirin*[Çima hatiye dardekirin?]*. Ew bi eslê xwe fars bû û kurd wî weke Xelacê Mensûr bi nav dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 858
Kategorî:Kesên hatine dardekirin
Kategorî:Mirin 922
Mele Hemdûn

**Mele Hemdûn** li Silêmaniyê ji dayîk bûye. Helbestvanê kurd e ku bi xwe çavê wî neditiye lê hafizeya wî pir zêdebûye . Quranê jiber kiriye. Tê gotin carek çûye Stembolê jî û di sala 1917an de wefat kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Hafizên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1917
Ebdurezaq Newfel

**Ebdurezaq Newfel** (erebî:**عبد الرزاق نوفل**, lat: *ʻAbd al-Razzāq Nawfal*, jdb. 1917 - m. 1984) nivîskarê Misirî ye.
Newfel li ser Mucîzeyên Quranê dixebitî û di Quranê de Mucîzeyên matematîkê dîtiye û li ser wê pirtûkên wî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1917
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1984
Kategorî:Nivîskarên ereb
Kategorî:Zanyarên îslamê
Albertus Magnus

**Albertus Magnus**, (z. 1193, - m. 1280, Köln), zanyarê alman ê ku di sedsala 13an de jiyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1193
Kategorî:Mirin 1280
Brahmagupta

thumb|Brahmagupta
**Brahmagupta** (bi sankrîtî: ब्रह्मगुप्त) (jdb. 598 – m. 668), zanyarê stêrnasî û matematîkê yê Hindistanê bû. Du berhemên wî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 598
Kategorî:Kesên ji Hindistanê
Kategorî:Kesên sedsala 7an
Kategorî:Matematîknasên hindistanî
Kategorî:Mirin sedsala 7an
Kategorî:Mirin 668
Kategorî:Stêrnasên hindistanî
Sabit bin Qure

**Sabit bin Qure** (, jdb. 821, Heran - m. 901 Bexda), stêrnas û Matematîknasên ereb ê sedsala 9an e. Navê wî yê rastî *Ebûlhesen Sabit bin Qure bin Zehrûn es-Sabî el-Herranî* ye.

Sabit bin Qure ji malbatekî aliman tê, ji malbata wî pir zanyarên mezin derketine. Bi xwe ji matematîknasên herî mezin ê dewra xwe ye.Li ser felsefeyê, stêrnasiyê, matematîk û tibê nêzîkî sed û pêncî berhem nivîsandiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 9an
Kategorî:Jidayikbûn 821
Kategorî:Kesên ji Heranê
Kategorî:Kesên ji Rihayê
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Matematîknasên ereb
Kategorî:Mirin 901
Kategorî:Nivîskarên ereb
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Zanyarên misilman
Hesar, Kercos

**Hesar** (), bajarokekî bi ser navçeya Kercosê ya parêzgeha Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kercewsê
Erdewan IV

**Erdewan IV**, bi navê **Artabanus IV** jî tê nasîn (bi Parthian: 𐭍𐭐𐭕𐭓), bi xeletî di zanistiyên kevn de wekî **Artabanus V** tê zanîn, hikûmdarî paşîn ê Împeratoriya Partiyan bû ku ji derdora sala 213an heta 224an hikûm kiriye. Ew kurê Vologases V ê herî biçûk bû ku di 208an de miriye.

## Nav
** ji forma latînî ya yewnanî *Artábanos* () e, ku bi xwe ji farsiya kevin **Arta-bānu* ("rûmeta Arta") tê. Guhertoya partî û farsiya navîn *Ardawan* () bû.

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* 
* 

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Keyên Eşkaniyan
Kategorî:Mirin 224
1193

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
4ê adarê - Selahadînê Eyûbî, siltanê kurd
Şepûr II

**Şepûr II** (bi farsiya navîn: 𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩 Šābuhr; bi farisiya nûjen: , *Šāpur*), ku bi navê **Şepûr II yê Mezin** jî tê zanîn, dehemîn mîrê (şah) Sasaniyan yê Îranê bû. Ew mîrê herî dirêj hukimkirî yê di dîroka Îranê de bû ku wî ji bo tevahiya jiyana xwe ya 70 salî ji sala 309an heta 379an hukim kiriye. Ew kurê Hûrmiz II (serwerî 302–309) bû.

## Galerî

Wêne:Shapur II 309-379 CE Sind mint.jpg|Diravê Şepûr II
Wêne:Taq-e Bostan - High-relief Shapur II and Shapur III.jpg|thumb|Teqê Bostan: Rolyefê bilind ya Şepûrê II û Şepûrê III


## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 309
Kategorî:Mirin 379
Mehmûdiyê

**Mehmûdiyê**, taxeke bajarê Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye. Ev taxa li bakurê bajêr dikeve û nezîkî gundê Tir Tewîl ye.

Kategorî:Taxên bajarê Efrînê
Eşrefiyê

**Eşrefiyê**, taxeke bajarê Efrîn a başûr rojavayê Kurdistanê ye. Ev taxa li rohilatê bajêr dikeve.

Kategorî:Taxên bajarê Efrînê
Resûlê Mistê

**Resûlê Mistê** (jdb. 1866 Şehrezûr - m. 1908 Stembol) fizîknas, helbestvan û nivîskarê kurd bû.
Di sala 1866an de li bajarê Şehrezûrê ji dayik bûye û perwerdehikî baş dîtiye.
Bi xwe kurdî, tirkî, erebî zanibûye dûre zimanê fransî jî hîn bûye. Navê bavê wî Mehmûd e.

Resûlê Mistê ji bo av kişandinê makîneyek îcad kiriye.
Çûye Stembolê li ser fizîkê pirtûk nivîsiye bi wesîta Ebdurehman Samî ve ji Siltan Ebdulezîz re şandiye. Ji bo xebatên xwe wextekê çûye Wan, Mûsil û Besreyê jî. Çar sal jî li welatên Ewropayê maye.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1866
Kategorî:Kesên ji Şehrezûrê
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1908
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Xalê Cemîl (kilam)

**Xalê Cemîl** yek ji kilamên dengbêjiyê ye navdare ku li ser keçeke piçûk a 14 salî didine Cemîlê çil û pênc saliyê mezin e. Keçik jê re dibêje "Xalê Cemîl".
Dengbêj Huseynê Farî jî vê kilamê dibêje

## Kilam

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Rizgan û Nûrê (kilam)

**Rizgan û Nûrê** kilameke evinî ya trajedîk e ku li ser dilketiyên hevdû Rizgan û Nûrê ye. Rizgan û Nûrê ji hev hez dikin, Rizgan dixwaze ku Nûrê birevîne lê Nûrê ji tirsa kurê apê xwe Ocoyê nêçîrvan li dijî revê dertê.

Ev kilam Delîl Dîlanar jî di kasêta xwe a "Ji bo bîranîna Dengbêj Huseyno" de dibêje

## Kilama Rizgan û Nûrê

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêjî
Rizayê Xalit (kilam)

**Rizayê Xalit** an **Rizayê Xêlid** kilameke dengbêjiyê ye û li ser Rizayê Xalit e.
Gelek versiyonên kilamê hene.

## Kilama Rizayê Xalid
Wî de lolo lo gidi Rizayê
Tu gula Mala Emerî lolo hey lolo logidî Rizayê Tu semyane Mala Xelidî lolo logidiyê Rizayê
Tu neyare dînê wananî hatanî saxbim li dunyayê saxbikim
Ji Rizayê Xalit ra bêjim heyvax li min bê gidiyê Riza.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêjî
1878

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 6ê kanûna pêşîn – Yosîf Stalîn (m. 1953), duyemîn sekreterê giştî yê YKSSê

## Mirin
Kawad I

**Kawad I** (bi farsiya navîn: 𐭪𐭥𐭠𐭲 *Kawād*; bi farsiya nûjen:  *Qobād*; jdb. 473 - m. 13ê îlonê 531) ji sala 488an heta sala 531an bi navbereke du an jî sê sal re Şahanşahê Sasaniyan ê Îranê û kurê Peroz I (s. 459-484) bû, ku li dijî apê wî yê Balash (s. 484–488) ji hêla esilzadeyên ve tac hatiye dan serê wî.

## Galerî

Image:Coin of Kavad I, possibly minted in Susa.jpg|Diravê zêr yê Kawad I.
Image:Coin of the Sasanian king Kavad I, minted at Ahvaz during his first reign.jpg|Diravê yê Kawad I.
Image:Roman-Persian Frontier in Late Antiquity.svg|Tixûba Bîzans-Îran di dema serweriya Kawad I de.


## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 473
Kategorî:Mirin 531
Kategorî:Sasanî
473

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
* Kavad I, Şahanşahê Sasaniyan ê Îranê

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Ehmedê Fermanê Kîkî

**Ehmedê Fermanê Kîkî** dengbêjê kurd bû. Tê gotin ku ji Mêrdînê bûye. Bi xwe ji eşîra kîkî ye.
Mehmed Uzun di berhema xwe a Dengbêj de behsa wî kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Singara

rast|thumb|243x243px| Singara di nexşeya Peutinger de, kopiyeke ji serdema navîn

**Singara** (bi yewnanî: τὰ Σίγγαρα, *tà Síngara*) *keleheke* li bakurê Mezopotamyayê bû, ku demekê ji hêla romê ve hat dagirkirin wekî koloniyeke pêşkeftî ya li dijî farisan. Ew kampa *legio* I *Parthica* bû. 

## Cih
Cihê Singara ji hêla nivîskarên kevnar ve li başûrê rojhilata Nisebînê hatiye diyarkirin. Stephanusê bizansî jê re bajarekî Erebistanê gotiye û Betlemyûsî ew li ser Dîjleyê bi cih kiriye. Lêbelê, şik tune ye ku ew û çiyayê nêzîkê wê (, *Ò Síngaras óros)* pêşiya Şingalê nûjen û Çiyayê Şingalê li Iraqê îroyîn bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê
Kategorî:Mezopotamya
Ebdelmesîh

**Ebdelmesîh** an jî **Eşer ben Levî**  di serdema dawiya antîk de şehîdekî cihû xiristiyan bû.

Ebdelmesîh şivanekî cihû bû ku dûre wek ezîzekî fileh hatiye pîrozkirin. Ew ji ber baweriya xwe ji aliye bavê xwe ve hatiye kuştin. Çîroka wî li Singarayê derbas dibe û bi zimanê suryanî hatiye nivîsîn lê paşî versiyona bi erebî û ermenî jî hatiye nivîsîn. Ew li nêzî Şingalê di împeratoriya farisan de dijiya. Piştî baweriya xwe wek xiristiyan guherandiye, wî guhê xwe qul kiriye (belkî nîşana xulamtiya wî bû). Ew di sala PZ 390an de miriye. Di derbarê cîhê şehadeta wî de nîqaşek heye. Hin çavkanî dibêjin li Şingalê (li Iraqa modern li nêzîkî sînorê Sûriyê), û hin jî dibêjin Taglibisa Erebistanê. Roja cejna wî di 13ê tîrmehê, 22ê tîrmehê an jî 3ê çiriya pêşîn de ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Xiristiyaniya Rojhilatê
* Ferhengeke nû ya Ezîzan

Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 390
Kategorî:Şehîd
Kategorî:Şehîdên xiristiyan
Mar Qerdax

**Mar Qerdax**, anku **Mar Qerdaẍ** (bi suryankiya klasîk: ), mîrekî efsaneyî yê asurî bû ku ji bo guherandina baweriya xwe wek xiristiyanî hate şehîdkirin.

Qardax di sedsala 4em de ji malbateke esilzade re di Împeratoriya Sasaniyan de ji dayik bûye û ji "nijada mezin ya mîren asuriyan" bûye. Dema Qerdax 25 salî bû, Şepûr II seredana dê û bavên wî kiriye û di bin bandora qeşengiya wî de maye. Wî Qardāgh wek walî ji bo herêmeke mezin li bakurê Îranê tayîn kiriye, li wir ew rastî Ebdişoyê () hatiye û dînê xwe quliband xiristiyaniyê. Piştî vegerîna malê, Qerdax ji aliyê malbata wî ve hatiye redkirin û ji ber zextên mezinên dînî Şepûr cezaya li serê kevirbarandin daye wî.

Qerdax li Hezewana Hewlerê hatiye defnkirin.

## Çavkanî
Mar Ebdişo

**Mar Ebdişo** (bi suryankî: ʰbhedhišoʰ), endamê Dêrê Rojhilatê, metran û şehîdek bû.

Ew bi fermana Şepûr II li gel Heliodorus ya Bet Zabdai di Mezopotamyayê de hatiye zîndan kirin. Piştî mirina metranê Dausa û 275 hevalên wî li Masabadanê, Ebdişoyî digel birîndarbûna bi şûrê re zindî maye û belavkirina Mizgîniyê û veşartina şehîdan domandine. Ew li cîhê ku şehîdan hatin kuştin ji bo sih rojan maye. Wî li wir dua kiriye û rêya xiristiyanî hînî gundiyan kiriye. Ew ji aliyê axayê gund ve hatiye desteserkirin û 4 rojan di zindanan de maye. Ji ber ku wî dev ji baweriya xwe û hînkirina dîna xwe bernedaye, Ebdişo di sala 345an de hatiye daliqandin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 298
Kategorî:Mirin 345
Kategorî:Xirîstiyan
Mele Nezîrê Bedewî

**Mela Nezîrê Bedewî** an jî **Dahî** yek ji nivîskarê kurd e.

Kurê Şêx Mihemed Zahir û birayê Mela Beşîrê Bedewî ye. Mela Nezîr di sala 1933yan de li Gundikê Ezîmê ku li devera Kerboranê hatiye dinê û di sala 1982yan de li gundê Sêgiran ku li herêma Hesekê ye çûye ber dilovaniya Xwedê.

Mela Nezîrê Bedewî xwediye Dîwana Dahî mexlesên mîna "Dahî", "Feqîr", "Nezîr" û "Torî" bi kar anine.

Dîwana Dahî ji hêla Tehsîn Îbrahîm Doskî hatiye amadekirin û îro di nav klasîkên kurdî de cihê xwe girtiye. Di vî dîwanê de 129 helbest hene û mijarên wan li ser evîn, meseleyên civakî û Kurditiyê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Kesên ji Kerboranê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1982
Kategorî:Nivîskarên kurd
Îbn Elam

**Îbn Elam** (erebî: ابن الأعلم الشريف الحسيني), Alī ibn al-Ḥusayn Abū l-Qasim al-'Alawi al-Sharif al-Husayni (jdb. ? - m. 985 Bexda), stêrnasê ereb yê Bexdayê ye. Nisba "El-Elewî Şerif" wî dide xuyakirin ku ew şerîf û nijada Cefar Tayyar bû.

Di derbarê jiyana Îbn Elam de agahî pir kêm tê zanîn, Ew xuya dike ku ew yek ji mezintirîn astronomên misilman yê sedsala 10an e, Bi xwe li Bexdayê xebatên xwe kiriye, di bin serokatiya dewleta kurdan a Biweyhiyan (978-983) de xebitî.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Bexdayê
Kategorî:Mirin 985
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Zanyarên misilman
Bundesagentur für Arbeit

thumb|Logo
**Bundesagentur für Arbeit** (*Daîreya Karûbarê ya Federal*, **BA**) saziyek federal a alman e ku di qada berpirsiyariya Wezareta Federal ji bo ked û karên civakî ye û navenda wê li Nürnbergê ye. Birêvebirê wê yê nû Detlef Scheele ye.

BA navendên karan ên li seranserê Almanyayê bi rê ve dibe û muçeya (meaş) bêkariyê îdare dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Bundesagentur für Arbeit (îngilîzî)

Kategorî:Almanya
Kazaxzinî

**Kazaxzinî**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
Kanî Ebdî

**Kanî Ebdî**, anku **Kanî 'Ebdî**, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şingalê
Mele Zahirê Tendûrekî

**Mele Zahirê Tendûrekî** (jdb. 1882 - m. 1966) yek ji alimên îslamê û nivîskarê kurd e.

Di dîwana Mele Zahirê Tendûrekî de nod û neh helbest hene. Ji vana şêst û şeş bi zimanê kurdî, şanzdeh bi zimanê erebî û bîst û yek jî bi zimanê farisî hatine nivîsandin.

Gelek alim li ber destê wî îcaze wergirtine. Ji helbestên Mele Zahir tê fêhmkirin ku ew di îlmên îslamî pir kûr çûye, her wiha di helbestên xwe de jî xwediyê hunerekî mezin e. Di helbestên xwe de li ser rêya wêjeya kurdî ya klasîk çûye.

Mele Zahirê Tendûrekî usûl û rêbaza edebî û helbesta klasîk jî baş dizanî. Her wekî ku ji vê Dîwanê jî têye zanîn ew gelek baş perwerde ditiye.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1882
Kategorî:Kesên ji Milazgirê
Kategorî:Kesên ji Mûşê
Kategorî:Mirin 1966
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Haseb Teberî

**Haseb Teberî** (erebî: **حاسب طبری**) *Abu Ja'far Muhammad ibn Ayyub-i Haseb-i Tabarit* stêrnasê fars e.
Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e bi xwe di xwe di sedsala 10an de jiyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 990
Kategorî:Stêrnasên faris
Mîxaîlê Mezin

**Mîxaîlê Mezin** ango **Mîxaîlê Sûrî** (bi suryankiya klasîk: ܡܺܝܟ݂ܳܐܝܶܠ ܣܽܘܪܝܳܝܳܐ Mīkhoʾēl Sūryoyo, m. 1199) ji sala 1166an heta 1199an patrîkekî Dêra Ortodoks a suryanî bû. Ew îro wekî nivîskarê *Kronîkila* serdema navîn a herî mezin tê zanîn, ku berhema xwe bi suryanî berhev kiriye. Materyalên têvel ên din, ku ji hêla wî ve hatine nivîsîn, heta niha zindî mane.

## Jînenigarî
Jiyana Mîxaîl ji hêla Bar Hebraeus ve hatiye tomarkirin. Ew di sala 1126an de li Melitene (îro Meletî) hatiye dinê, kurê Metran Eliyayê (Elias) ji malbata Qindasi bû. Apê wî, abonê Athanasius, di sala 1136an de li Anazarbusê Kîlîkyayê de bûye metranek. Ew di 7ê çiriya paşîn a 1199an de di şêst û sê saliya xwe de li manastira Bar Sauma miriye.

## Galerî

Armenian translation of Michael the Syrian Chronicle.jpg|Wergera ermenî ya Kronîkila Mîxaîlê Mezin ji sedsala 13em, destnivîsa ji 1432

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1126
Kategorî:Kesên ji Meletiyê
Kategorî:Mirin 1199
Sohrab Pournazerî

Sohrab Pournazerî Muzîkjenekî Kurd e, li Kemançe û tembûr dixe. Di sala 1983an de li bajarê Kermanşahê hate dinyayê.

## Çavkanî
Websîteya Fermî 

Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Cem Yılmaz

**Cem Yılmaz** (jdb. 23 nîsan 1973) çûleyekî Tirk.

Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Mirovên zindî
Miryem Qazî

**Miryem Qazî**, keça heftem a pêşewa Qazî Mihemed û Mîna Qazî bû. Ew di 1945an de û şeş mehan berî avakirina Komara Kurdistanê li Mehabada Rojhilatê Kurdistanê hatiye dinyayê. Zaroka dawî û herî biçûk a Qazî Mihemed bû.

Li Tehranê (Îran) bi Serdar Begê Caf re zewicî bû û sê zarokên wê hene (Sîrwan, Seyran û Soma).

Di 15ê adara 2020an de bi sedema nexweşiyê li serbajarê Emmana Urdunê çû ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2020
Buxara

**Buxara** (ozbekî: *Buxoro*, erebî: بخارى, *Bukhara*; farisî: بُخارا, *Bukhārā*, rûsî: Бухара, *Bûxara*), bajarekî kevn û dîrokî ye.
[thumb|, emîrê [Buxarayê, 1911]]

## Çavkanî


Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ûzbêkistanê
Xinzeverek, Baybûrd

**Xinzeverek**, **Xinziverek**, **Xinzevereka Jêrîn** (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Bella Hadid

**Isabella Khair Hadid** () modeleke amerîkî ye. Li Los Angeles, Kalîforniya ji dayik bûye. Bi eslê xwe ereb û holendî ye û xwişka wê Gigi Hadid jî modeleke amerîkî ye. Navê bavê wê Mohamed Hadid e û diya wê Yolanda Hadid e. Di 2012an de dest bi modeltiyê kiriye. Navê wê bi dirustî Isabella Khair Hadid e. Ew li Kalîforniyayê dijî.

Hadid û xwişk û birayên wê bi eslê xwe deh salan li ranchek li Santa Barbara, Kalîforniya hatin mezin kirin. Wekî ciwanek, Hadid siwar bû û xewnên wê hebûn ku beşdarî Olîmpiyadên 2016an li Rio de Janeiro bibe, lê neçar ma ku di sala 2013an de dev ji pêşbaziyê berde ji ber ku ew ji nexweşiya Lyme ya kronîk dikişîne.

Di sala 2014an de, Hadid bi modelên IMG-ê re îmze kir û wê payîzê di Hefteya Moda ya New Yorkê de debuta xwe kir. Kovarên kovarê yên ji bo Vogue Australia, Elle, Teen Vogue û Seventeen li pey bûn, û hem jî kampanyayên ji bo Givenchy, Calvin Klein û Topshop. Hadîd di Hezîrana 2016-an de, bi lîstikvaniya kurtefîlma Tyler Ford, "Private" dest bi lîstikvaniya xwe kir.

Di Kanûna 2016an de, pîşesaziyê ji bo Xelatên Model.com-ê yên Sala 2016-ê dengê xwe da "Modelê Salê".

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkiyên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên amerîkî yên jin
Kategorî:Modelên jin ji Kalîforniyayê
Eşere Mubeşere

**Eşere Mubeşere** (erebî اَلْعَشَرَةِ الْمُبَشِّرُونَ بِاْلْجَنَّةِ (*el-'aşeret-il mubeşşirūne bil cenneh*) di hin hrdisan de yê îdîakirin ku ji kesên ku bi cinetê ve hatine mizgînkirin re tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîs
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Salih Demîcer

**Salih Demîcer** (jdb. 1972), çîroknivîs, rojnamevan, wergêr û nivîskarekî kurd e.

Ew di 8ê adara sala 1972an de li gundê Şêranê yê ku bi Kobaniyê ve girêdayî ye hatiye dinyayê. Wî xwendina xwe ya seretayî û navendî li gundê Şêranê û lîseya xwe jî li bajarê Kobaniyê bi dawî kir.

Li dawiya sala 1991ê de, Demîcer berî xwe da Libnanê û li zanîngeha wê dest bi xwendina zanista siyasî kir.

Di destpêka sala 2007an de ta sala 2012an jî, wî karê pêşkêşkevaniyê di bernameya *Down Town* a kenala Kurdistan TV kir.

Ji sala 2012an ve ew li Amerîkayê dimîne. Niha jî di Radyoya Dengê Amerîka de karê xwe yê rojnemavaniyê dike.

Salih Demîcer di sala 1990î de dest bi nivîsîna helbestê kir, lê piştî demeke ne dirêj wî berê xwe da nivîsîna kurteçîrokan.

## Berhem
Di sala 2002an de, wî berhevoka xwe ya yekem a kurteçîrokan bi navê Sozne ji Berfê li Beyrûtê çap kir. Berhevoka duyem jî, di sala 2006an de bi navnîşana Dilkoçerê Sirûcê li Şamê hate çapkirin.
 
Salih Demîcer xwe ji wergerê jî bê par nehêlaye. Wî li dawiya sala rabirdûyî 2019an de pirtûka nivîskarê ereb ê navdar Cibran Xelîl Cibra a bi navnîşana Baskên Şikestî wergerandiye kurdî.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Kesên ji Kobaniyê
Damîcer, Salih
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Dost, Jan
Kategorî:Wêjevanên kurd
Teofîlos

**Teofîlos** (bi yewnanî Θεόφιλος, jdb. 800-805 – m. 20ê kanûna paşîn 842) ji sala 829an heta mirina wî li sala 842an Împeratorê Bîzansê bû. Ew împeratorê duyem ê xanedana Amoriyan bû û împeratorê paşîn ê ku piştgiriya îkonoklasmê dike. Teofîlos bi xwe serokatiya şerê xwe yê dirêj li dijî ereban kiriye, ku di sala 831ê de dest pê kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratorên Bîzansê
Kategorî:Împeratoriya Bîzansê
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 9an
Kategorî:Mirin 842
842

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
* 20ê kanûna paşîn – Theofîlus, împeratorekî bîzansê
Konursu

**Konursu** (, bi tirkî: *Konursu*) bajarokekî li ser navçeya navenda Baybûrdê (parêzgeha Baybûrdê, Tirkiyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Germinal (pirtûk)

***Germinal*** romaneke Emile Zola ye. Ev roman wekî baştirîn romana nivîskar tê nirxandin. Heman demê de, di wejeya fransî de jî di nav berhemên sereke û qedirbilind de cîh digire. Di nav klasikên cîhanê de jî cîhekî girîng dadigire.

## Naverok
Ev roman, şerê di navbera karkerên madenê û şerê desthilata Fransayê de ji xwe re kiriye mijar. Rûdanên salên 1860an di romanê de tên vegotin. Serpêhatiyeke rasteqin hatiye vegotin. Eşq û evîn, tekoşîn, xizanî neçarî ev hestên dilsoj gişt bi zimanekî pir bibandor di vê romanê da hatiye vegotin.

Berhema orjînal bi zimanê fransî hatiye nivîsîn. Nêzî 100 zimanan jî hatiye wergerandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên 1866an
Lucky Vanous

**Lucky Joseph Vanous** (jdb.  li Lincoln, Nebraska, DYA) model û lîstikvanekî amerîkî ye. Ew di sala 1994an de piştî ku di nav rêzek dalberînî de ji bo Coca Cola Light li welatê de derket.

## Jiyan û kariyer
Vanous li Lincoln, Nebraska ji dayik bû, û di Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Yekem Ranger Battalion de xizmet kir. Piştî derketinê, wî li Zanîngeha Nebraska ya Lincoln xwend. Ew hate vedîtin dema ku serdana Manhattan kir, û ew li wir gav geriya û model kirin û xwendina xwe li Zanîngeha New York û Zanîngeha Fordhamê berdewam kir. Ew di sala 1989an de bi Kristen Noel re zewicî, ​​û ew herdu di sala 1996an de hatin veqetandin.Di lîstina rolên balkêş de rol lîstina Matt Dunning ji bo sezonek li Pacific Palisades û lîstina Chance Bowman di rêzefîlmê 18 Wheels of Justice de ne.

## Fîlmnîgarî

## Girêdanên derve
* 

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Lisa Thornhill

**Lisa Thornhill** (jdb.. 30 îlon 1966 li Hardinsburg, Kentakî ,DYA) lîstikvaneke amerîkî ye.

## Jiyana berê
Lisa Thornhill di 30 îlon 1966an li Hardinsburg, Kentakiyê hate cihanê. Dêûbavên Thornhill J.C Thornhill û Lynda Beauchamp Thornhill in. Xwişkek wê he ye . Thornhill li dora kamyonvanan hate mezin kirin.

## Kariyer
Thornhill ji bo lîstina rola Evelyn Thompson di fîlma The Family Man, Celeste Kane di rêzefîlma wêneguhêzê Veronica Mars, Gwen di fîlma Life ji sala 2002, an jî Something Like It û wek Ajan Celia "Cie" Baxter ji rêzefîlma 18 Wheels of Justice de herî baş tê zanîn.

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

### Wêneguhêz

## Çavkanî

## Girêdanên derve
 

 Lisa Thornhill at allmovie.com

 Lisa Thornhill at tcm.com

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mirovên zindî
Deniz Deman

**Deniz Deman** (jdb. 6ê hezîrana 1979an li Stembol) hunermendeke kurd e ku cara yekem bi strana xwe ya *Lo Berxo* hatiye naskirin.

## Jînenîgarî
Deniz Deman bi eslê xwe ji gundê Mercan a bi ser navçeya Pilûr a Dêrsimê ye. Malbata wê ji Dêrsimê koçî bajarê Stembolê bûne û Deman li wir ji dayik bûye.

Digel zarokek malbatê bi şeş xwişk û birayên xwe re, Deman di temenek biçûk de bi muzîkê re eleqedar bûye.

Deman, di zaroktîya xwe de bi malbata xwe re diçe Almanyayê û xwendina xwe li Almanyayê dewam dike. Piştî ku ew ji beşa lîseyê xelas bû, perwerdehiya xwe wekî pisporê nexweşiyên enderm û taybetmendiya bedewiyê qedandiye.

Ji hezkirina wê bo stran û ev xewnê ku wê di dilê xwe de veşartiye, ew albûma xwe "Lorî" bi piştgiriya Hozan Diyar derdixe û yekem pêngava xwe ya mezin diavêje nav civaka hunera kurdî.

Deman li Almanyayê dijî û bi hunermendê kurd Hozan Diyar re zewicî ye.

## Dîskografî
### Albûmên stûdyoyê
* *Lorî* (2005)
* *Durî* (2009)
* *Bêje* (2014)
* *Rê* (2018)

## Vîdeografî
### Klîb
* *Lo Berxo*
* *Lorî*
* *Erzîngan*
* *Nabe*
* *Ax Kurdistan*
* *Sara Min*
* *Esmer*
* *Ax Neçe*

### Fîlm
* *Dayê* (kurtefîlm)

## Çavkanî

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Stranbêjên kurd
Ebdullah bin Zubeyr

**Ebdullah bin Zubeyr** (erebî: عبد الله بن الزبير; jdb. 624 - m. 692) sehabeyê Muhemmed pêxember e. Bi xwe ji qebîleya Benî Esed e ku li aliyê Misilmanan li dijî Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Bîzansê şer kiriye.

## Serhildana wî

## Mijarên têkildar

* Xelîfeyên Raşidûn

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 624
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Kesên sedsala 7an
Kategorî:Mirin 692
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Tomleciq

**Tomleciq** (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Osman bin Me'zun

**Osman bin Me'zun** (jdb. ?, Meke - m. 623 an 624, Medîne), sehabeyê Muhemmed pêxember e.

Osman bin Me'zun misilmanê pêşîn ê sêzdehan e. Bi xwe ku bûye Misilman bi wesîla wî be malbata wî ji bûne misilman. Wextê bûne misilman ji ber zilmê koçî Hebeşistanê kiriye û piştê salan dîsa hatiye Medîneyê.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Kesên sedsala 7an
Kategorî:Mirin 623
Kategorî:Mirin 624
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Jörg Juretzka

**Jörg Jurtzka** ( jdb. 1955 li Mülheim an der Ruhr,Almanya ) nivîskarekî alman e.Juretzka necar û dartiraşekî perwerdekirî ye û di nav dinên de ew li Kanadayê kozikên darî ava kir û encax di sala 1990an dest bi nivîsandinê kir. Îro ew ji ber nivîskarî li înşeatê dixebite an jî dezgehên şûştina otomobîlan monte dike .

Serlehengê romanên wî yên berê hatine weşandin detektîvê şexsî yê bi dilê xwe Kristof Kryszinski ye, ku dozên wî di destpêkê de tenê li welatê Juretzka, herêma Ruhr pêk dihat. Ji bo ku cûrbecûr peyda bike, nivîskar lêbelê, serlehengê xwe her wiha li Alpên Swîsreyê, li Spanya, li ser keştiyek rêwîtiyê û li Rojavayê hov de jî çalak bû. Diyalogên henekbazî û şêwaza berbiçav a Juretzka-yê, ku gelek rexnegiran pesnê wî didin û kî bi gelemperî rê li berhevdana bi Kinky Friedman re vekir, hate parastin.

Ji sala 2003an û vir de Juretzka wekî senaryonivîs xebitiye. Di nav ên din de Ji bo rêzefîlma kanala ProSiebenê " Was nicht passt, wird passend gemacht " ku bi fîlma Peter Thorwarth bi eynî sernav têkildar e.

Jörg Juretzka li Mülheim an der Ruhr dijî.

## Rêzeya Kristof Kryszinski

# 1998 *Prickel* 
# 2000 *Sense* 
# 2001 *Der Willy ist weg* 
# 2001 *Enzi@n – Ein Kriminalroman in 54 e-mails*(mit Roger M. Fiedler) 
# 2002 *Fallera* 
# 2003 *Equinox* 
# 2004 *Wanted* 
# 2007 *Bis zum Hals* 
# 2009 *Alles total groovy hier* 
# 2010 *Rotzig & Rotzig* 
# 2011 *Freakshow* 
# 2014 *TaxiBar* 
# 2015 *TrailerPark* 
# 2017 *TauchStation* 

## Berhemên din

* 2006 *Das Schwein kam mit der Post* (Illustrationen: Papan) 
* 2008 *Der Sommer der Fliegenden Zucchinis* 
* 2012 *Platinblondes Dynamit* 
* 2013 *Schlachtfeld der Liebe* 
* 2014 *Los Bandidos* (nur als E-Book veröffentlicht) 

## Çîrokên bi deng

* "Sense" (WDR 2001, Regie: Leonhard Koppelmann)
* "Das Schwein kam mit der Post" (SWR 2010, Regie: Iris Drögekamp)

## Xelatên wergirtî
Berhema wî ya yekem Prickel (ku berî Sense hate weşandin, her çend paşê hate nivîsandin jî) di 15' ê Xelata Polisye ya Alman de cîhê duyemîn wergirt. Wî ev xelat dîsa di 2002-an de (cîhê sêyemîn) ji bo Der Willy ist weg weg wergirt. Romanên Fallera (2003) û Equinox (2004) ji bo Xelata Friedrich Glauser hatin hilbijartin. Di 2006an de wî xelata sereke ya 10,000 € Xelata Wêjeya Ruhr wergirt.

Bi romana xwe ya sûcê Alles total groovy, ew di sala 2010an de 26emîn Xelata Polisye ya Alman a 2010 de di cihê 3yemîn de qezenc kir. Di 2012 de ew Xelata Ruhr ji bo Huner û Zanistiya Bajarê Mülheim an der Ruhr wergirt ji bo tevahiya xebata wî.

## Çavkanî
Necatî Ebdulla

**Necatî Ebdulla** (*Necatî Ebdullah*) li sala 1966ê li Hewlêrê hate dinyaye. Dîroknas û nivîskarekê kurd e. Dibistana sereke û ya navendî li Hewlêrê qedand. Paşî xwendina xwe li Fransayê berdewam kir. Li Fransayê di zaningeha Politierê de di beşa dîrokê de mastera xwe xelas kir. Doktoraya xwe jî li heman welatî di zaningeha Xê de li ser dîroka nûdem qedand. Li Başûrê Kurdistanê gelek pirtûkên wî hatine bi Soranî hatine weşandin.

## Pirtûkên wî
* Kurdistan û Şerê Osmaniyan û Farsan 1639-1847 ( Weşanên Mukriyanî, Hewlêr, 2001 )
* Belgenameyên Frensiyan di derbarê Şêx Ubeydelayê Nehrî de (Weşanên Jîn, Silêmanî, 2004)
* Belgenameyên Frensiyan di derbarê Şêx Mehmûd de (Weşanên Jîn, Silêmanî, 2006)
* Arşîvên Ingilîz û Frensiyan de rêxistinên kurd yênli salên 1918-1933 (Weşanên Jîn, Silêmanî, 2008)
* Împerstorî, Hidûd û Eşîr

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kurdolojî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Parsingî

**Parsingî**, eşîrekî kurdên li Bakurê Kurdistanê ye ku bi piranî li herêma Serhedê dijîn. Şêniyên eşîra parsingî bi piranî li gund û navçeyên di navbera Mûş û Bidlîsê de dijîn. Li Parêzgeha Bidlîsê li navçeya Mutkiyê û gundên navçeyê dijîn. Li Parêzgeha Mûşê jî li gundên navçeya Tîl û Dêrxasê bi awayekî piranî dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Arsima spanyolî

[thumb|Nexweşxaneyeke tijî leşkerên nexweşketî bi arsima spanyolî, li [Kansas, DYA (1918)]]
**Arsima spanyolî** an **grîba spanyolî** pandemiyeke arsimê ku di navbera salên 1918 û 1920an de daket. Arsima spanyolî bû sedemê mirina 50 mîlyon mirovî.

Di dîroka dinyayê de yek ji nexweşiyên mirinê yên herî mezin e.

## Mijarên têkildar
* Arsim
* Arsima balindeyan (arsima mirîşkan, arsima çivîkan)
* Arsima berazan, 2009
* Arsima Hong Kongê, 1968-69
* Arsima rûsî, 1977-1978
* Belavbûna vîrusa Koronayê 2019-20
* Covid-19
* Pandemî

## Çavkanî


Kategorî:Nexweşî
Karantîna

**Karantîna** yan jî **kerentîne** (quarantine) cihek an odeyeke kenargirtî ye. Li wir hem kes an ajalên nexweş û hem jî yên ku nexweşîbûna wan cihê gumanê ye, tên asêkirin.

Piştî biserxwehatina wan kesan û başbûna tenduristiya wan, ew dikarin ji wir derkevin.

Di sala 2020an de, nexweşiya koronavîrusê (Covid-19) baştirî mînak e ji bo asêkirina nexweşan.

## Çavkanî

Kategorî:Tendurustî
Rewşan Çeliker

**Rewşan Çeliker** (jdb: 11e îlona 1980an Tetwan, Bidlîs) stranbêj, strannivîs, berhevkar û kemanjeneke kurd e.

## Jînenîgarî
Rewşan Çeliker li navçeya Tetwan a girêdayî Bidlîsê ye ji dayik bûye û heta 13 saliya xwe li Bedlîsê maye. Di temenê biçûk de bi muzîkê re eleqedar dibe. Heman salan bi tevî malbata xwe koçî Mêrsînê dike û perwerdehiya xwe ya lîseyê li wir qedandiye. Piştê qedandina lîseyê li Zanîngeha Enqereyê Beşa Şêwirmendî û Rêhberiyê ya Derûniyê dixwîne. Rewşan di dema xwendina xwe ya lîsansê de perwerdeya muzîk û şanoyê jî werdigire.

## Kariyera muzîkê
çep|thumb|Rewşan Çeliker
Rewşan yek ji damezrînera Orkestraya Muzîka Fîlman a Stenbolê (IFMO) e û bi Orkestraya Pera Jazz, Orkestraya Odeyê ya ITU, Koma Muzîka Hemdem, Orkestraya Semfonî ya Melodiyên Aştiyê û Muzîka Fîlman a Stenbolê re di gelek festîval û çalakiyan de wek kemanjen beşdarî konseran bûye.

Di heman salê de di Projeya çandî ya Ewropayê de bi Orkestraya Senfonî ya Melodiyên Aştiyê li Ermenistan ê xebatên xwe berdewam kirine.

## Dîskografî
### Albûm

### Single
**Kirasê Te (2019)*
**Azîzakam (2019)*
**Bingol (2019)*
**Desmala Min  (2019)*
**Şalik Şînokê (2021)*
**Kavir (2022)*
**Xuçê (2022)*
**Yarê (2022)*
**Dîlo Malê Min Dîlo (2022)*

## Fîlmografî
### Belgefîlm

* *Dengên Bakûr* (2014)
* *Kilama Dayika Min* (2014)
* *Al Shafaq* (2019)

## Çavkanî

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Tetwanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Dabeşandina vîrusan

**Dabeşandina vîrusan**, di nav sîstemekî taksonomîk de dabeşandin û komkomîkirinên vîrusan dihewîne.Wekî sîstemên dabeşandina dîmaneya rûniştî a zîndewerên xanewî,dabeşandina vîrusan jî mijara gotûbêj û pêşniyazên domdar e.

## Mijarên têkildar
* Koronavîrus

## Çavkanî

Kategorî:Taksonomî (biyolojî)
Axwêran, Baybûrd

**Axwêran**, **Aẍwêran** (, , ), gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Riboviria

***Riboviria***, polîmerazên RNA ku (parçeyekî RNA ye.) hemû vîroîd û vîrusên RNA bi van re (Polîmerazên RNA)zêde dibin Rîbovîriya, sîstema dabeşandina baltîmore û taksonomiyê tîne ba hev û hemû vîrusên koma lll dsRNA, vîrusên pozîtîf serwextî ya koma lV ssRNA û vîrusên negatîf serwextî ya koma V ssRNA tîne ba hev û komkomî dike. Riboviria bixwe komkomiyeke û monofîtîk e.Yanî hemû vîrusên vî ji yek malbatê ne. Bi pirranî vîrusên Riboviria pir cure ne.

## Çavkanî

1., Dempsey DM, Dutilh BE, Harrach B, Harrison RL, Hendrickson RC, Junglen S, Knowles NJ, Kropinski AM, Krupovic M, Kuhn JH, Nibert M, Rubino L, Sabanadzovic S, Simmonds P, Varsani A, Zerbini FM, Davison AJ (2019). "Changes to virus taxonomy and the International Code of Virus Classification and Nomenclature ratified by the International Committee on Taxonomy of Viruses (2019)". Archives of Virology. 164 (9): 2417–2429. doi:10.1007/s00705-019-04306-w. PMID 31187277. Retrieved 20 March 2020.

2.Gorbalenya, Alexander E.; Krupovic, Mart; Siddell, Stuart; Varsani, Arvind; Kuhn, Jens H. (15 October 2018). "Riboviria: establishing a single taxon that comprises RNA viruses at the basal rank of virus taxonomy" (docx). International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV). Retrieved 9 March 2019.

3."Virus Taxonomy: 2018 Release" (html). International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV). October 2018. Retrieved 8 March 2019.
Kelênên laşê mirov

thumb|Pênc kelênên serekî yê laşê mirov
**Kelên**, **valahî**, **kilor**, **boşayî** an jî **kortik** (bi îngilîzî: *cavity*) navê malikên hundirê laş e ko mêvandariya endamên laş dike.

Peyva valahî an jî boşayî ji bo tişt an jî cihên vala tê bikaranîn, lê bi eslê xwe kelênên laşê mirov ne cihên vala ne, bi endam û şaneyan tijî ne. Kelên endamên laş diparêze û cihê wan di nav laş de sabît dike. Kelên li gor hestiyên derdora wan an jî endamên nava wan tên navkirin. Di nav laşê mirov de du kelênên gelemperî hene. Kelêna piştê û kelêna pêşî du kelênên herî gir û herî fireh in di laşê mirov de. Ev herdu kelên jî kelênên hîn piçûktir lixwe digirin, loma em dikarin bibêjin ko di laşê mirov de pênc kelênên serekî heye.

## Kelêna piştê

Kelêna piştê (bi îngilîzî: *dorsal cavity*) beşa kiloxekelênê lixwe digire. Kiloxekelên bi hestiyên kilox dorpêçî ye demax di nav kiloxekelên de cih digire. Beşa duyem a kelêna piştê, dirkekelên e. Dirkekelên di nav hestiyên birrbirre de cih digire. Dirkepetik di nav dirkekelênê de ye. Kiloxekelên û dirkekelên bi perdeyên mejî dapoşî ne.

## Kelêna pêşî

Kelêna pêşî (bi îngilîzî: *ventral cavity*), sîngekelên, zikekelên û hewzekelênê lixwe digire. Kelêna pêşî firehbûn û tengbûna endaman hêsan dike. Wekî mînak; pişik, gede, mîzdank bi awayek serbest dikarin fireh bibin an jî teng bibin bê ko tu ziyan bigihîje endam û şaneyên der dora wan.Sîngeklên bi hestiyên parsû dorgirtiye. Pişik, dil û soriçik di nav sîngekelênê de cih digirin. Herwiha sîngekelên, lûleyên xwînê û beşek ji koendama lîmfê jî lixwe digire.Navpençik sîngekelênê ji zikekelênê cihê dike. Pirraniya zikekelênê jî wekî mîna sîngekelenê, bi hestiyên parsû dorpêçî ye. Gede, rûvî, kezeb, kîsikê zeravê, gurçik, borrimîz û pankreas endamên nav zikekelênê ne. Rûyê zikekelênê bi perdeya perîtonê (bi îngilîzî: *peritoneum*) dapoşî ye. Hewzekelên endamên zaûzê, mîzdank, û tortorikê li nav xwe digire.

## Çavkanî

Kategorî:Anatomiya heywanan
Kategorî:Biyolojî
Pandemî

**Pandemî**, epîdemî û nexweşiyeke giran e ku li seranserî cîhanê berbelav e. Li gorî WHOyê dema nexweşî bi asta global û li hemû cîhanê berbelav dibe dibêjinê "pandemî".

## Pandemiyên mezin
* Arsima spanyolî
* Nexweşiya Koronayê 2019-2020

## Çavkanî

Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Tendurustî
Coronaviridae

Famîleya **Coronaviridae** ku,famîleyekî vîrusan e,RNAya yek helezonî ye(bi wateyekî pozîtîf) û xwediyê pêçeka vîral e. Dirêjahiya genom a vîral 26-32 kîlobaz e.

## Mijarên têkildar
* Belavbûna vîrusa Koronayê 2019-20
* Koronavîrus
MERS-CoV

**MERS-CoV**, Middle East Respiratory Syndrome, an jî **SHRN** , Sendroma Hilmijî ya Rojhilata Navîn, înfeksiyoneke koronavîrus e. Sedema vî nexweşiyê MERS-CoV e. Mirovê ku bi vê nexweşiyê ketine, ji sedî 35-40' ê wan dimirin. Hin bastûran, vê nexweşiyê bi vexuyanên sivik re derbas dikin. Kesên ku ji vê nexweşiyê xwe rizgar kirine,êdî talûkeya wan ê têkilkirinê nîn e.

## Vexuyan û nûveyên nexweşiyê
15 rojên piştî têkilbûna vîrusê gelek girîng e.Ji ber ku vexuyanên nexweşiyê di vê demê de derdikeve holê û vê 15 rojê de laşê mirovan de belav dibe.Bêhntengî,kuxik,
berzbûna pileya agirê laşê mirovan vexuyanên herî girîng ên vê nexweşiyê ne .Lê belê hin nexweşan de bi vê vexuyanan re belxem jî tê dîtin.

## Kurtedîrok û dabeşiya erdnîgarî
Yekem car sala 2012-an de di Erebîstana Siûdî de hat zexm kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Coronaviridae
Kategorî:2012 li Erebistana Siûdî
Kategorî:2013 li Erebistana Siûdî
Erol Berxwedan

**Erol Berxwedan** navê rast **Erol Bingöl** (jdb. 1983 li Gimgim, Mûş, Bakurê Kurdistanê), sitranbêjekî kurd e ku bi albûma xwe ya bi navê *Yarê tu zanî* dest bi kariyera xwe ya muzîkê kiriye.

## Jînenîgarî
Erol Berxwedan di 10ê kanûna 1983an de li navçeya Gimgima Muşê ji dayik bû. Piştî qedandina dibistana seretayî û navîn a li Gimgimê ew koçî bajarê Stembolê bû.

Erol Berxwedan piştê koçbûna bajarê Stembolê, dest bi xwendina muzîkê kir. Strana xwe ya bi navê "Yarê Tu Zanî" çêkir.

Erol Berwedan, ku di sala 2009an de bi albûma xwe ya yekem "Yarê Tu Zanî / Aylê Dayê" şanaziyek mezin wergirt.

Xebatên kurdî yên çandî di Komeleya Çand û Hunerê ya Kurdî MED de demeke dirêj de karê huneriyê berdewam kir. Erol Berxwedan li nav welat û li Ewropayê beşdarê gelek festîval û pîrozbahiyên Newrozê bû.

## Dîskografî
### Albûm
* *Yarê Tu Zanî* (2009)
* *Dîroka Emrê Min* (2015)
* *Stranên Kevnare* (2018)
**Single**
* *Lorî* (2020)

## Vîdyografî
**Klîb**
* Mêro (2011)
* Stran û Nalîn (2012)
* Gola Wanê (2013)
* Yarê Tu Zanî (2014)
* Asmîn (2015)
* Netirse (2016)
* Potporî (2019)
* Weyla Lê (2020)
* Lorî (2020)

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Hemoyî

**Eşîra Hemoya** an jî
**Hemoyî** Êleke li devera Serhedê ye. Li navçeyên Elcewaz, Erdîş ,Xamûr ,Giyadîn ,Avkevir,Panos û Kop(Mûş)ê bicih in. Bi Pirranî derûdora Geliyê Zîlanê de bicîh in.

## Di Nav Dîrok û Bûyeran de Eşîra Hemoya
Komkujîya Zîlanê de gelek mensûbên eşîra Hemoya hat kuştin û sirgûn kirin.

## Mijarên Têkildar
1.Lîsteya eşîrên Serhedê

2.Şemsîkan

## Çavkanî
1.https://www.wikizero.com/tr/Zilan_Katliam%C4%B1

2.Lîsteya eşîrên Serhedê

3. http://www.semskiasireti.com/?Syf=26&Syz=50857
Mem Ararat

**Mem Ararat** yan jî bi navê jidayîkbûnê **Mehmet Esen** (jdb. sala 17ê Îlonê 1981 li gundê Girkê Şêxê, Dêrika Çiyayê Mazî, Mêrdîn) sitranbêj û sitrannivîsekî kurd e.

## Jînenîgarî
Mem Ararat di 17ê îlona sala 1981ê li navçeya Dêrika Çiyayê Mazî bi ser parêzgeha Mêrdînê ve jidayîk bûye. Ararat ji ber şertên aborî û jiyana koçberiyê piştî xwendina xwe yê dibistana seretayî di temenê zarokatiya xwe de di gelek karên cihêreng de dixebite. Mem Ararat Ji zaroktiya xwe ve bi muzîkê re eleqedar bûye lê ji ber derfetên wî pêk nehatibû dereng dest bi muzîkê kiriye. Di sala 1991ê de vedigere gundê xwe lê vê carê jî ji ber rewşa sîyasi bi malbata xwe re neçar dimîne ku ji gundê xwe koç bibe

Ararat di destpêka sala 2013an de dest bi muzîkê dike û xebatên xwe yên muzîkê li ser platformên civakî diweşîne. Piştê berbelav bûna sitranên wî yê li ser medyayên civakî bi motîvasyona hevalên wî albuma xwe ya yekem a bi navê *Quling Ewr Û Baran* di dawiya sala 2013an de derdixe. 

Mem Ararat di van salên dawî de bi şêwaza xwe yê taybet encamek baş bidestxistiye ku di muzika kurdî de xwedî stîleke taybet e.

## Dîskografî
### Albûm
* *[[Quling Ewr û Baran]]* (2014)
* *[[Kurdîka]]* (2016)
* *[[Xewna Bajarekî]]* (2018)
* *[[Niştiman]]* (2019)
* Pesna Evînê (2020)
**Single**
* *Pîvok* (2019)

## Klîb
* Payîz(2016)
* *Zozan* (2018)
* *Xatirxwestin* (2019)
* *Çîçekê* (2019)
* *Ji Evareke Amedê* (2019)
* *Evîna Du Çîya* (2019)
* *Dilo Ez Bimrim* (2018)

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Kesên ji Mêrdînê
Kategorî:Mirovên zindî
Nazdar Cizîrî

**Nazdar** yan jî **Nazdar Cizîrî**, (jdb. 1987, li navçeya Cizîr a Şirnexê) hunermenda kurd e ku bi strana û albûma ''Hey Dinyaye'' hatiye naskirin.

## Jînenîgarî
Bi piştgiriyeke baş ji bavê xwe xebata xwe ya hunerî bi rê ve dibe. Nazdar Cizîrî albûma xwe a yekem yê bi navê ''Hey Dinyayê'' dertîne. Albûm ji 12 stranan pêk tê û 2 ji wan dibin videoklîb. Albûma wê ji aliyê Kompanya Çarçira ve derdikeve.

Nazdar di sala 1987an de li Bakurê Kurdistanê li bajarê Cizîrê ji dayîk bû ye û di sala 1993 de tevî malbata xwe koçî Almanya dibe. Gelek ji stranên Nazdar Cizîrî, ji aliyê bavê wê ve hatine nivîsandin. Nazdar Cizîrî piştî ku li bi hunermed Rabîn re zewicî li Başûrê Kurdistanê bicîh bûye û niha li wir dijî. 2 zarokê wan hene.

## Dîskografî
**Albûmên Stûdyoyê**
* *Hey Dinyayê*
* *Dilê Min*
* *Keyf û Şahî* (2017)
* *Lilyo* (2019)
* *De Tû Were* (2019)

## Vîdeografî
**Klîb**
* *Hey Dinyaye*
* *Hawar Ev Sal*
* *Dîlo Dilê Minî* *(Bi Hesen Şerîf re dibêjê)*
* *Evîna Dila* (2012)
* *Loy Loy Kurdistan* (2015)
* *Min Bê To* (2019)
* *Bûkê* (2018)
* *Ax Felek* (2019)
* *Lê Lê* (2019)

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Stranbêjên kurd
Selam û elêkim

210px|thumb
Wêne:Ar-السلام_عليكم.oga
Wêne:Ar-وعليكم_السلام.oga
**Selam û elêkim**, an jî **Eselam û eleykum** (ji erebî: ٱلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ, *as-salāmu ʿalaykum*), hevsilavkirineke erebî ya misilmanan e. Bersivdayîna wê "Elêkim selam" (ji erebî: وَعَلَيْكُمُ ٱلسَّلَامُ, *wa-ʿalaykumu s-salāmu*, "Eleykum weselam") e. Tê wateya "aştî li ser we be!".

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Nidovirales

***Nîdovîrales***, nîzameke ku di nava xwe de komên mirov û ajalan (MERS-CoV û SARS-CoV) dihewîne. Famîleyên Coronaviridae, Arteriviridae, Roniviridae û Mesoniviridae dihundirîne.

Nîzama Nîdovîrales, ji latînî ***Nidus*** yanî **hêlînê** tê , ji ber ku gava înfeksiyonê de hêlîndanîna 3'kotermînal subgenomîk înfeksiyonê çê dike.

## Çavkanî

*
Serqelî

**Serqelî** an **Serkalo** () bajarekî ku bi navçeya Sûra Diyarbekrê ve girêdayî ye. Li hêla bakurê Bismîlê, di navbera bajarê Diyarbekirê û Silîva de dikeve. Gund berê şên bûye, lê niha ji ber koçkirina gundiyan ber bi metropolan şêniyên gund daketine dora pazde malan. Aboriya gund li ser sewalvanî û çandiniyê ye. Li gor statîstîkan gelheya gundê ya sala 2019an 598 kes e. 

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Diyarbekirê
Kategorî:Gundên Sûrê
Turîzm

thumb|Çend turîst li Delphi, Yewnanistanê.
**Turîzm** an jî **geştyarî**, geşt û vedîtin ji bo hemû wan kar û barên aborî, çandî, teknîkî û zanistî ne, yên ku ji bo meremên dest xistinên zanyariyên zanistî an kêfxweşiyê tên pêkanîn. Turîzm wan cihan dikin armanc ên ku xwediyê jîngeheke dilxweşker in an xwedî bahayên xwe yên taybetmend yên teknolojî, ekonomîk, zanistî û dîrokî û kevneşopiyê ne, wek muzexane û zanîngehan û hemû wan cihan yên ku xwedî bahayên xwe yên taybet in. Herwisan bi rengekî dinê jî turîzm wek çavkaniyeke ekonomîk dikare hinek welatan bikin xwediyê ekonomîk ê bihêz. "Di sala 2019an de, berhamêm navxweyî yên welatan bi rêya turîzmê 8,9 trîlyon dolar bûn, ev jî ku 10.3% ê GDP-ya pêk dihêt" li gorî malpera yahoo bo karê turîzmê.

## Çavkanî
Indila

**Indila** (27ê hezîrana 1984an, Parîs) navê wê yê rastî **Adila Sedraïa** awaznivîs û stranbêjeke navdar a fransî ye.

## Jînenîgarî
Indila di hevpeyvînekê de bi rojnameya fransî Le Parisien re, diyar kir ku navê *"Indila"* navê navîn e û anî ziman ku bi eslê hindî ye.

Wê got ku ew ji stranbêjiyê hez dikir dema ku ew wekî rêwîtiyek geştiyarî dixebitî, lê ew nikaribû derfet bibîne ku bi muzîkê re mijûl bibe. Wê her wiha diyar kir ku bavê wê bi eslê xwe cezayîrî ye û dayika wê jî bi eslê xwe hindî, kamboçkî û misrî ye

Indila diyar kir ku ew di bin bandora Michael Jackson, Concha Buika, Ismaël Lô, Jacques Brel û stranbêjê hindî Lata Mangeshkar de maye. Indila anî ziman ku ew xwe wekî "zarokek Erdê" destnîşan dike û stranên xwe bi fransî, îngîlîzî û carinan jî bi zimanê hindî dibêje.

Ji sala 2007an vir ve ew bi hilberîner û stranbêjê Pascal Boniani Koeu, an DJ Skalp re zewicî ye.

## Dîskografî
### Albûmên Stûdyê

#### Sitranên yekem ya hevkarî

#### Stranên din ên klasîk

#### Hevkariyên din

* 2010 : *Trinité* (L'Algérino featuring Indila)
* 2010 : *Poussière d'empire* (Nessbeal featuring Indila)
* 2010 : *Criminel* (TLF featuring Indila)
* 2010 : *Thug Mariage* (Rohff featuring Indila)
* 2011 : *Press Pause* (OGB featuring Indila)
* 2011 : *Bye Bye Sonyé* (DJ Abdel featuring Indila)
* 2012 : *Yema* (Kayna Samet featuring Indila)
* 2015 : *Garde L'équilibre* (H-magnum featuring Indila)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên fransî
Gîv

**Gîv** (, , ), gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)