open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kapela

thumb|250px|Daneberheva stêrên di sîstema Kapela de û bi rojê ve
**Kapela** (ji latînî *Capella*, "karika nêr a biçûk" ya ku ji peyva *Capra*, "bizin", tê) yan **Alfaya Erebevanê** yan jî **α Aurigae** (*Alpha Aurigae*) geştirîn stêra komstêra Erebevanê ye. Bi qedra zahirî 0,1 ve ew şeşem geştirîn stêra ezmana şevê ye. Ew ji dûv Vega û Nêrevanê Bakur re jî sêyemîn stêra herî geş a nîvkada bakura ezmên e.

Herçiqas ew bi çavên rût wek stêreka tenê xwiya dibe jî esasen ew sîstemeka çar stêran a di nav xwe de wek du cotan parve dibin pêk tê. Stêrcoteka wan Aa û Ab, ya di jî ji Ha û Hb pêk tê. Kapela Aa û Ab, bi dûriyeka 0,71 YA (100 milyon kîlometre) ji hev 104 rojan de di dor hev re viz dibin. Stêrcotên A û H (L) 11.000 YA ji hev dûr in.

Bi dûriyeke 42 salên roniyê ve ew sîstemeke stêran a nîsbeten nêzikî dinê ye. Navê wê yê latînî *Capella* tê mehneya *karika nêr a biçûk*. Navê wê yê  e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Stêr
Tirkhezî

**Tirkhezî** an **tirkofîlî**, hezkirina tirkan, bi taybetî hezkirina çand û zimanên tirkan re tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Çand
Jägerschnitzel

thumb|Jägerschnitzel ji Jagdwurst bi meqarne û sosa fringiyê

**Jägerschnitzel** (bilêvkirina kurdî: *Yegaşnîtzil*; ), cureyek Schnitzelê ji pêjgeha alman û fransî ye. Ji goştê golik an berazê ye. Kuvark û fringî (tomatos, bacanê sor) an kuvark û kremsos tê tevlîkirin.

Di kurdî tê bo xwarinên wiha parî tê bikaranîn. Jixwe Schnitzel jî tê wateya pariyê. Di mîtolojiya kurdî de behsa xwarineke bi navê pariya nêçîrvan tê kirin.

## Pariya nêçîrvan
Pariya nêçîrvan, navê xwarineke mîtosî ya kurd e. Di çîrokan de behsa wê tê kirin. Pirranî ji goştê ser dilê karxezalê ye. Carnan ji bo tolhildanê dilê şêr e. Pariya herî binirx a ajalê ye. *Jägerschnitzel* jî tê wateya *pariya nêçîrvanan*.

## Terîfeya Jägerschnitzelê
Tîkegoşt di nava runê nivîşkî (yan margarîn) de tê biraştin. A dijwar sosa wê ye. Bo sosê, kixse, şeraba spî pewîst in. Hin kes bi sosa fringiyê jê tevlî dikin, bi kuvarka spî û reş a hûrkirî dikelînin. Hin kes jî pariyên goştê berazê dikin nava kremaya tûj (no), pîvaza hûrkirî, îsot û kuvarka zer tevlî dikin û dikelînin.

Sosîs tê tîkekirin, di nava rûn de tê biraştin. Fringî yan mergeyê tevlî dikin, pîvaz, mertoxeyê jî û di nava avê de dikelînin. Bi pomfrît, meqarne, seleteya kartolê ûêd tê servîskirin.

Kategorî:Pêjgeha alman
Kategorî:Pêjgeha fransî
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Schnitzel

thumb|Pariya berazê (bi almanî Schweineschnitzel), ard û biharatkirî ye
thumb|Pariya Viyanayê (Wiener Schnitzel)

**Schnitzel**, **Pariya goşt**, wekî peyv di wateya parî de ye. Mirov dikare bo goşt jî, nan an xwarineke din jî bikarbîne. Schniztel wekî peyv bi almanî jî di wateya pariyê de ye lê îro bûye navê xwarinekê. Dema ev bêje bê bikaranîn xwarina Schnitzel tê bîra mirov.

Di sedsala 19 de li Awistriyayê derketiye ev xwarin. Gelek cureyên Schnitzelê hene.

## Cureyên navdar ên Schnitzelê
* Pariya Viyanayê Wiener Schnitzel
* Pariya nêçîrvan
* Pariya çîganan Zigeunerschnitzel
* Schnitzel Cordon bleu
* *Schnitzel Hawaii*
* Pariya Holsteinê Schnitzel Holstein
* *Schnitzel a là Meyer*
* Pariya Parîsê Pariser Schnitzel
* Piccata
* Saltimbocca alla romana
* Pariya Berlînê Berliner Schnitzel

Kategorî:Goştê berazan
Kategorî:Pêjgeha alman
Kategorî:Pêjgeha awistirî
Kategorî:Pêjgeha çekî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha mecarî
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Îkram Balekanî

**Ikram Balekani**, li gorî bilêvkirina kurdî **Îkram Balekanî**, nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Bi eslê xwe ji gundê Balekanê ji Rojhilata Kurdistanê ye. Balekan ku wekî Baleka jî tê zanîn dikeve ser herêma Şipîranê ku bi bajarê Dîlemanê ve girêdayî ye.

Balekanî li bajarê Zahidanê endazyariya komputerê xwend lê ji ber sedemên siyasî ji zanîngehê hate avêtin. Piştre li Stembolê di rojnameya Azadiya Welat de dest bi karê rojnamevaniyê kir.

Tevî edîtoriya Pîne di gelek warên cuda yên çapemeniyê de xebitî.Xwediyê malpera qijik.com û edîtorê wê ye.

Niha nivîskarê rojnameya Azadiya Welat e. Navê quncikê wî *Şop* e.

Balekanî di karê wergêriyê de jî gelek xebat kirine. Ferhenga Balindeyan û Notayên Defa Kurdî ji zimanê farisî wergerandine ser zimanê kurdî. Lê belê hêj çap nebûne.
Îkram Balekanî ji zimanê parsî ji orijînala çarînên Omer Xeyam 240 çarîn wergerandin ser zimanê kurdî  û ji aliyê weşanên Evrenselê ve hatin tomarkirin.

Balekanî di 2024ê de romana xwe bi navê '13' bi çar zaravayên bingehîn ên Kurdî, wate Kurmancî, Soranî, Hewremanî û Zazakî, diweşîne. Çîroka vê romanê li Londonê destpê dike û li Rojhilatê Kurdistanê dewam dike.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Qijik (malper)

Qijik navê malpereke komedî ya kurdî ye. Demeke dirêj weşana xwe kir. Lê ji ber êrişan hate şikandin. Wê çaxê nivîseke bi vî renî ji aliyê edîtorê Qijikê ve hatibû weşandin ku niha di malpera Roja Ciwan de cih digire.

Çavên dostan ronî çavên dijminan kor!
Heta niha bi caran malpera me rastî êrîşên tirkan hatiye. Gelek caran êrîş pêk tên lê tu carî bi ser neketine. Lê vê carê ne tenê tirk her wisa hin kurd jî êrîşê tînin ser malpera me. Çend roj berî niha malpera me hatibû hack-kirin û şikandibûn. Lê di nava çend saetan de me careke din rizgar kir û jinûve dest bi weşanê kir. Vê yekê jî êrîşkar hêrs kirin û careke din êrîş pêk hatin. Mixabin vê carê çend roja dema me girt ku heta careke din em malperê aktîv bikin.

Kategorî:Malper
Roja Ciwan (malper)

Malpereke bi kurdî weşanê dike û bi piranî cih dide xebatên ciwanan.

## Girêdanên derve
* [www.rojaciwan.com/ Malpera rojaciwan]

Kategorî:Malper
Qurnewêlk

**Qurnewêlk**, **selemendir**, **salamandir**, **semender**, cureyekî bejavokan (*Amphibia*) ji famîleya beqên bidûvik in û li hemû deverên çiyayên Kurdistanê dijîn.

## Qurnewêlk an gumgumok?
Qurnewêlk bejavok (*Amphibia*) ye, di avê de dizê û mezin dibe û bi beqan dişibe; gumgumok jî ajalekî xijende (*Reptilia*) yê bejî ye û dişibe margîseyê.

## Pêşangeh

File:Salamandra_salamandra_(Marek_Szczepanek).jpg
File:Feuersalamander schlafend1.jpg
File:Salamandra salamandra CZ.JPG
File:Fire Salamander lokomotion.jpg
File:Korsische_Feuersalamander.jpg
File:Salamander_Israel.jpg
File:Salamandra salamandra 11.jpg
File:Felsenmeer b Jägerfelsen.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bejavok
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Xecxecok (Neurergus)

**Xecxecok** an **xeçxecîlk**  an jî **selemendrê pinî pinî** (navê zanistî yê latînî: *Neurergus*), cinsekî beqên bidûvik in, wekî qurnewêlkan, û li hemû deverên çiyayên Kurdistanê dijîn.

## Cureyên endemîk ên Kurdistanê
Çend cureyên xecxecokan li Kurdistanê endemîk in û li tu cihê din nayên dîtin, wekî:
* *Neurergus crocatus* li Hekarî û başûr-rojhilata Kurdistanê
* Xecxecoka Loristanê (*Neurergus kaiseri*) li çiyayên Zagrosê, ber bi Loristanê
* Xecxecoka Kurdistanê (*Neurergus microspilotus*) li çiyayên Hawramanê û Kirmaşanê
* Xecxecoka Strauch (*Neurergus strauchii*) li herêmên Mûş, Bidlîs û Melediyê û nêzîkî Şîroya Melediyê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* "Neurergus Cope, 1862"  *Salamanders of the Old World*,
* "Neurergus (Cope, 1862)"  *Living Under World.Org, A Web Project about Amphibians*
* "''Neurergus kaiseri''" wêneyên xecxecoka Loristanê (*Neurergus kaiseri*).

Kategorî:Bejavok
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Qijik

* Qijik navê gundekî Bazîdê ye.
* Qijik navê malperekê ye.

;Balinde
* Qijik an **qelereşk** (*Corvus monedula*) navê balindeyekê ye.
* Qijik an **qirik** (*Corvus corone cornix*) (?)

## Girêdanên derve
Fermana Zerdeştiyan

**Fermana Zerdeştiyan**, birêkûpêkî jiholêrakirina bawermendên Zerdeştîtîyê, tunekirina îbadetxaneyên wan, helandin û biçûkxistina vê olê ye. Ferman carnan bi birêveberiya desthilatdariyan, carnan jî bi civakî bûne.

Beriya Îslam li Kurdistan û welatên din ên îraniyan (fars, belûcî ûêd) belav bibe, li van deran ola Zerdeştiyê serdest bû. Zerdeştî bi ol û çanda bav-kalên xwe li ber xwe didin. Şerên têr xwînî derdikevin. Şerê kurdan an herêma Kurdistanê bi ereban re nêzîkî 100 salan dideme. Kurd ola nû bi dilê xwe napejirînin.

Gava Îslam biserdikeve jî şer ranawestin. Împeratorên ereban ku wê demê xurt û desteser bûn, fermana Zerdeştiyan dertînin. Bi sedhezaran Zerdeştî tên kujtin an koçberkirin. Pirtûkxane, agirgeh, dibistanên olî û zanistî, wêne, peyker, înstrumentên muzîkê, rezên cotyarên [şerab]ê çêdikin ûêd tên rûxandin.

Serdarên ereban, bi navê Îslamê baca hejmarê, baca seriyê li Zerdeştiyan zêde dikin. Bi viya dixwazim aboriya wan bikujin, wan hewcedar bikin.

[Michael Stausberg di pirtûka ya bi navê : Die Religion Zarathushtras.- Ola Zerdeştîtî Bend 1. Stuttgart, 2002, r. 267'yê de behsa bûyerekê li Xoresanê dike. Komekî Zerdeştî bi darê zorê tên ser ola Îslamê. Lê dîsa jî ji fermanê nafilitin. Tên girtin û kujtin. Xizmên wan diçin serdana meqamê rayedar ku giliyan bikin. Li wir hemî dibin misilman, lewara rayedar ji wan doza baca seriyê dike û ev bac ji bo misilmanan nîne.

Li ber sûrên Amedê di berxwedanan de bi dehhezaran kurd hatine kujtin. Tenê di nava hefteyekê de zimanên 25.000 kurdan jêkirine ku kelîme-î şehadet nedianîne. Gelek ji van komkujiyan ji aliyê dîroknasên Îslamê yên wê demê hatine nivîsîn.

Împeratoriyên misilmanan di çerxa demê de desteser dibin, Zerdeştî wekî oleke paganî tê dîtin. Zerdeştî xwe vedişêrin, li çiyayan dicivin. Hêdî hêdî dihelin. Komên li ber xwe didan jî rastî pêkutî, biçûkxistin, xizanî û kujeriyan dihatin. Marîbûna (zewac) misilman û Zerdeştiyekê qedexe bû.

Hin Zerdeştî ji bo canê xwe û êla xwe azad bikin, cihûtî, xrîstiyanî qebulkirin. Lewra Quranê hebûn û ola wan nas dikir, a Zerdeştiyan nasnedikir. Ev jî dibû sedem ku Zerdeştî dejenere bîbe. Hinekan pîroziyên Zerdeştiyê û Îslamê nêzîkê hev kirin, herdu ol şibandin hevûdu. Gelek mezheb, baweriyên nû derketin holê.

Zerdeştiyên ji ber fermana reviyan çûn Hindistan, Pakistanê jî nekarîn li wir bi giştî ola xwe biparêzin. Niha kêm Zerdeştî mane û Zerdeştiya niha jî ne orjînal e, gelek tiştên din tevlî bûne. Di despêka sedsala 20 de carnan bûyerên mezin diqewimîn li dijî Zerdeştiyan. Komara îslamî ya Îranê rewşa jiyan wan d serî de baştir kir. Lê di salên 2000'î de ku êdî hejmara Zerdeştiyan gelek kêm mabû, pêkutî zêde bûn.

## Çavkanî
* John R. Hinnells: *Zoroastrians in Britain: the Ratanbai Katrak lectures.* University of Oxford, Oxford 1985, S. 3/4 Online bei google.books)
* Christopher Partridge: *Das große Handbuch der Weltreligionen*, S. 246/47 Online bei Google Books
* Michael Stausberg: Die Religion Zarathustras. Band 2. Kohlhammer 2002.

Kategorî:Zerdeştî
Tiyana kîlkeyê

**Tiyana kîlkeyê**, cure xwarineke ji koma xwarinên masî û çêjên deryayê ye. Di pêjgeha kurd, romî (tirk) û lazan de herwiha cihê xwe girtiye.

Ji kîlkeyên biçûk re li Tirkiyeyê *hamsî* dibêjin. Pirraniya kurdên bakurê Kurdistanê jî bi bandora zimanê romiyan (tirkî) êdî hamsî bikartînin.

Navê kîlkeyê yê zanistî *Engraulis encrasicholus* e. Kîlkeyên mezin jî hene. Li Tirkiyeyê li Deryaya Reş, bi taybetî li Rize, Samsun û cihên din ên gelê laz lê cihwar e, tê xwarin. Li bakurê Kurdistanê jî kîlke hezkirî ye.

Li Amed, Dîlok, Erzîrom û Xarpêtê gelek cureyên tiyanê (taveya davêjin firneyê) yên kîlkeyan tên zanîn.

## Berkeliya terîfeyekê
* *1 [[hêk]]*
* *2 serî [[pîvaz]]a gir*
* *1.5 kg [[kîlke]] (amadekirî, gûseyên wê hatî derxistin, xwêkirî)*
* *2 serî [[kartol]]*
* *Nîv baq [[bexdenûs]]*
* *Nîv baq [[hêliz]] (pîjinda)*
* *1 KŞ (kevçiya şîraniyê) [[sîr]]a kutayî yan sîra tozî*
* *[[Îsot]]a reş*
* *3 KX (kevçiya xwarinê) rûnê zeytê*
* *[[Penîr]]ê [[rêşker]]ê xistî (qaşar an parmesan)*
* *Xwê* (solin)

## Çêkirin
* 1- Pîvaz di agirê nizm de bêî rûn tê sotekirin
* 2- Kartol tên xaşandin, helîsekirin (pure)-
* 3- Hêliz û bexdenûs tên hûrkirîn
* 4- Di badiyeke mezin de pîvaz, kartol, hêka çelpandî, bexdenûs, hêliz, rûnê zeytê, sîr, îsota reş, kîlke û xwê berdin ser hev.
* 5- Di germiya 250 pileyê de, di firneyê de bi qasî 30 deqeyan bihêlin. Paşê pileyê bikin 200 (derece) û 10 deqeyan jî wisa bihêlin.

Bi germî tê xwarin.

Kategorî:Pêjgeha laz
Kategorî:Tiyan
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Astara, Azerbaycan

**Astara** (bi talişî *Ostoro*) bajarekî li başûrê Azerbaycanê ye û paytexta navçeya (Rayona) Astara ye. Astara li ser sînorê Îranê ye û li aliyê dinî sînorê bajarek navê Astara heye, herdû bajar berê yek bûn.

## Barû yê televîsîonê
Li bajêr barûyek heye ku 243,9 metro bilind e û li sala 1981 hatiye avakirin.

## Aborî
Ji ber ku Astara li ser sînorê Îranê ye, gelek xelk ji başûr têne bajêr û li vir bazirganiyê dikin.


Kategorî:Bajarên dabeşkirî
Kategorî:Bajarên Azerbaycanê
Alaşa

** Alaşa ** navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Anbabû

**Anbabû** yan jî **Anbabo** navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Anbabû bi gundê Motolayataq girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Artûpa

**Artûpa** navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycan e. Li gund gelê taliş dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Şiwan Osman Mistefa

**Şiwan Osman Mistefa** Ji başûrê Kurdistanê ye.
Pirtûka wî ya bi navê "Kurdistan û Prosesa Îslamkirina Kurdan" Li Amedê Ji aliyê Weşanxaneya Lîsê hatiye weşandin (2011). Pirtûk bixwe Soranî bûye û Kurmanciya wê ji aliyê Ziya Avci ve hatiye amadekirin.
Mux

**Mux** (muẍ), **magû**, **magî**, zanyar, ayinzan û rahîbên zerdeştiyan e. Bi taybetî ji rahîbên mediyan re digotine. Magû herwiha navê tebeqeyeke oldar û serdest a mediyan bû. Rahibên din ên Zerdeştiyê jî hene, wekî mobed, karder. Bawermend bi zanîn, ked û başiya xwe di nava Zerdeştiyê de bipêş ve diçû.

Bêjeya *magû*, *magî* ango sêhr, zanîna zirav û kûr, ji formeke gelek kevn a îndoîranî tê, ku di wateya "karîn-kanîn, milk, alîkarî" de ye. Gorî zanistên rojavayî magû *çîna serdest, xwedîmilk* bû û peyv jî li statûya wan dihat.

Avesta, ango pirtûka pîroz a Zerdeştiyan bi îraniya kevn a serdemê hatibû nivîsîn. Di Avestayê de bêje tenê yek car derbas dibe ew jî wekî *moẍû tibîş* (moghu.tbish) e û bi wateya "bi Mogû (magû) re dijminîkirin" e.

Oldarên Zerdeştiyan dijminiya Magûyan ango çîne serdest a olî qedexe kirine, wekî karekê nebaş nirxandine. Lewra ew kesên xwendî, zana ne, di riya başiyê de ne. Zerdeştiyan *magevan, magûvan, magavan* jî gotine ku tê wateya *"hezkir û piştgirên magû, ango zanîna kûr".*

Di nivîsên Bêstûnê de, wekî magûş hatiye bikaranîn. Qeydên grekîya kevnd de μάγος - *mágos*, pirhejmar μάγοι - *magoî* ye. Grekiyan him pesnê Magûyan dane, him jî ew wekî mirovên bêdîn ên rîtûalên dikin dane nasandin. Herwiha tomarkirinên grekiyan de magoyî wekî navê êleke Mediyan jî derbas dibe.

Magû, magî, derbasê ewropayiyan jî bûye. Bêjeya *magos, magus*, ango *sêhr, majîk* ji vir tê. *Magic, magisch* ûêd. Bêjeya mobed jî dibêjin ji magu-padê tê. Tê wateya bavê, hostayê rahîban, paşçûyê Magûyan. Magû, qekî *macûsî, mecûsî* derbasê ereban bûye. Eraban bo Zerdeştiyan Macûsî, Mecûsî digotin û hêj jî bikartînin. Tê zanîn dengê "g" di erebî de dibe "c".

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka efsûnê
Kategorî:Împeratoriya Hexamenişî
Kategorî:Med
Kategorî:Medî
Kategorî:Zerdeştî
Asxanakeran

**Asxanakeran** (bi azerî: *Asxanakəran*) navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Azarû, Balbo, Birsûd û Destor bi Asxanakeran ve girêdayî ne.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Azarû

**Azarû** navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Azarû bi gundê Asxanakeran girêdayî ye.

Azarû
Astara

Astara navên van cihan e:
* Astara navê navçeyeke (rayon) Azerbaycanê ye.
* Astara navê bajarekî Azerbaycanê ye.
* Astara navê bajarekî Îranê ye.
* Astara navê çemekî Îranê ye.
Şewqo

**Şewqo** (bi azerî *Şəvqo*) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Gundê Avyarûd û Diqo bi Şewqo ve girêdayî ne.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Begçilyar

**Begçilyar** navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Astara, Îran

**Astara** () bajarekî li bakurê Îranê li ser sînorê Azerbaycanê ye û li ser çemê Astara ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên dabeşkirî
Kategorî:Bajarên parêzgeha Gîlanê
Kategorî:Bajarên Îranê
Serwa Abarkuhê

thumb|Serwa ji Zerdeştiyan wekî bîranî maye. Li Abarkuh a parêzgeha Yezdê.

**Serwa Abarkuhê**, **serwêya/serwiya Yezdê** (farisî:|سرو ابرکوه *Sarv-e Abarquh*) dareke serwê ya temenê wê 4000 heya 4500 sal e. Olzan û rahîbên Zerdeştîyan çandine. Li Abarkuh a parêzgeha Yezdê, li Îranê ye.

Bilindiya darê 25 m, devedora wê 11,5 m ye. Hin kes dibêjin Zerdeş pêxember bi xwe ajotiye, hin jî dibêjin rahîb an bawermendan. Gelek tûrîst serdana darê dikin.

Di dab û nêrîtên kurdan û îraniyan de, dara serwê temsîliyeta jidilî (canêcanêtî), dirustî û berdewamiya ciwanîbûnê dike. Dibêjin dareke wiha li Kaşmarê jî hebûye.

## Girêdanên derve
* Wêneyan 

Kategorî:Darên taybet ên li Asyayê
Kategorî:Yezd (parêzgeh)
Kategorî:Zerdeştî
Astara, Azerbaycan (navçe)

**Astara** yek ji 66 navçeyên (rayonên) dewleta Azerbaycanê ye. Ev navçe li ser sînorê Îranê ye û paytexta wê bajarê Astara ye.

## Erdnîgarî
Rûerda vê navçeyê 616 km² e û 370 km² ji wê daristanin. Rojava yê navçê dighê çiyayên Taliş. Di navçê du çem hene ku diherikin zeryaya Xezerî.

## Gelhe
Di sala 2009an de 95.900 mirov di navçeyê dijîn, pirraniya wan ji gelê taliş û şî'î bûn, lê di navçeyê de azerî û rûs jî dijîn.

## Aborî
Di navçe yê de çayê, zad, leymûn û sewze tê çandin.


Kategorî:Herêmên dabeşkirî
Kategorî:Navçeyên Azerbaycanê
Destor

**Destor** (bi azerî: *Dəstor*) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Destor bi gundê Asxanakeranê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Andrew Johnson

**Andrew Johnson** (jdb. 29ê kanûna pêşîn, 1808 – m. 31ê tîrmehê, 1875) serokdewletê 17em ê DYAyê ye. Piştî kuştina Abraham Lincoln di navbera salên 1865 û 1869an de serokdewletî kiriye. Johnson di 29ê kanûna pêşîn 1808an de li bajarê Raleigh a Karolînaya Bakur ji dayik bûye. Bi Eliza McCardle Johnson re zewicî û pênc zarokên wî çêbûn. Johnson di sala 1875an de li Tênêsî çû ser dilovaniya xwe.

Kategorî:Jidayikbûn 1808
Kategorî:Mêrên amerîkî
Kategorî:Mirin 1875
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:Siyasetmedarên amerîkî
Kategorî:1860î li DYAyê
Abraham Lincoln

**Abraham Lincoln** (jdb. 12ê sibatê, 1809 – m. 15ê nîsanê, 1865) serokdewletê 16em ê DYA'yê ye. Heta ku di encama sûîkastekê de were kuştin di navbera salên 1861 û 1865an de serokdewletî kiriye. Lincoln di 12ê sibata, 1809an de li bajarê Hodgenville ya Kentakiyê ji dayik bûye. Bi Mary Todd re zewicî û çar zarokên wî çêbûn. Dema Lincoln li *Ford's Theatre* bi hevjîn û mêvanên xwe re şano temaşe dikir, bi êrîşa çekê hatiye kuştin. Wêneyê Abraham Lincoln li ser 5 dolarên amerîkan e.thumb|Abraham Lincoln

Kategorî:Jidayikbûn 1809
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1865
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
William Ewart Gladstone

**William Ewart Gladstone** FRS FSS ( – ) siyasetmedarekî brîtanî e ku çar caran *(1868–1874, 1880–1885, [[reşemî]]-[[tîrmeh]] 1886 û 1892–1894)* serokwezîriya Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê kiriye.

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Jidayikbûn 1809
Kategorî:Mirin 1898
Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên sedsala 19an
Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî
Tirşika loviya spî

**Tirşika loviya spî**, **lololovî**, **hêyavka fasûliya spî** cure hêyavkek ji koma xwarinên quşxaneyê ye. Di pêjgeha kurd, ermenî, romî (tirk), Îran, gurcî û ereban de gelek cureyên wê tên zanîn û xwarin.

Ji loviyê re *lobî*, *lowî*, *fasûlî* jî dibêjin. Lovî him bi hêşînî tê bikaranîn, him jî loviya spî ji dan û dûyê ye.

## Lololovî
Ev ne nav e lê mirov dikare bo navê vê xwarinê jî bikarbîne. Melayê Meşûr tematî kiriye, ji garson û berkarên aşxaneyê re gotiye *"bila erzan be bila qet jî goşt tê de nebe, ji min re tirşika loviya spî bîne".*

Garson badiyeke mezin tijî loviya dan û dûkî kiriye, aniye daniye ber. Mele mecbûrî xwariye. Ji Bidlîsê tê diçe Sêrtê. Di rê de zikêşê ketiye, har gavekê carê ba li ber dikeve. Dibêje "lo lo lovî, tu li min q..ê biqetînî jî, pa wele, ez ê te dîsa bixwin."

Ango mele pirr jê hezdikiriye. Goşt di nav de nebe jî ev xwarin bitehm e. Carnan di civatan de gava behsa loviyê tê kirin, Mela Meşûr jî tê bibîranîn. Lovî dikare di mîdeyê de gazê çêbike.

Gelek terîfeyên vê xwarînê hene.

## Berkeliya terîfeya bigoşt a Xerzanê
* *300 gr goştê tîkekirî yê bi hestî*
* *2 stekan (qedeh) loviya spî ango fasûliya dan û dûkî*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *4 KX (kevçiya xwarinê) rûnê tîr ([[margarîn]])*
* *2 KX [[merge]]ya fringiyê (salçeya bacanê sor)*
* *1 heb fringî (bacanê sor, tomatos)*
* *4 dd (dendik) [[sîr]]*
* *[[Xwê]]* (sol, solin)
* *Li ser daxwazê [[biharbêhn]]*
* *2 heb [[îsot]]a dirêj a sor û tûj (no)*

## Çêkirin
Loviyên xwe şevekê berê têxin avê, nermijî bikin. Nivenîv bikelînin. Ango ne kêm, ne jî pirr. Pîvaza ziravhûrkirî, tîkegoşt di nava rûn de tê biraştin. Merge dikeve navê, tê tevdan, 2 stekan av tê ser û dihêlin bikele.

Loviyên xaşandî yan nîvenîv hatiye kelandin bersin ser goşt, tiliyek ser re avê berdinê bikelînin. Heger ava wê têr nekir, dikarin lê zêde bikin.

Îsot, sîr, firingiya tîkekirî jî tevlî dikin û bi hev re bi qasî 10-15 deqeyan dikelînin. Xwêya xwe kontrol bikin. Êdî dikare were ser destexaneye (sifre).

Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Asyayê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Emre Uslu

**Emre Uslu** *(bixwîne wekî Emre Ûslû, navê rastî Emrullah Uslu)* fermandarekî saziya ewlekariyê ya Romê (Tirkiye), pisporê teknîkên belavkirina agahiyan, nivîskar û rojnamevanekî tirkan e. Bi salan di daîreya emniyetê ya terorê de li dijî kurd û mixalifan têkoşiyaye.

Ji ber ku bi xwe sîxur û polîs e, derbareyê jiyana wî de agahiyên mîsoger nînin. Tê gotin sala 1997'ê ji akademiya polîsê destûrdar bûye. Wekî cihgirê komîser di gelek şaxên emniyetê de xebitiye. Wekî komîser di daîreya terorê de li dijî kurd û mixalifan xebitiye.

Bi destûra dewletê diçe DYAyê, li zanîngeha Utahê du salan perwerde dibîne. Di heman demê li wir jî îstîxbaratê dike, li ser terîqeta tirk-îslamî û neteweperwer a Fethullah Gülen agahiyan berhev dike.

Sala 2001'ê dîsa diçe DYAyê. Di dema xwe de venagere, tê gotin bo demekê rêça xwe winda dike. Lê ew viya napejirîne, dibêje ku birîndar bûye, terapî didîtiye.

Piştî rojnameya The New Anatolianê, di rojnameya lîberal Tarafê de dinivîsîne.

Uslu bi giranî li ser kurdan, rêbazên têkoşîna bi PKKê re, projeya pêşîvekirina AKPê ya ji bo pirgirêkên kurdan hatiye amadekirin dinivîsîne.

## Girêdanên derve

* Quncika wî di rojnameya Tarafê de, ''Apoletika'' 

Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Ali Bulaç

**Ali Bulaç**, (jdb. 1951, Mêrdîn, Bakurê Kurdistanê) cîvaknas, rojnamevan, nivîskar û teologekî mehelmî ye.

Dibistana seretayî û amadeyî li Mêrdînê bidawî dike. Sala 1975î ji *İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü (înstîtuta bilind a îslamê ya Stembolê),* 1980yê jî beşa civaknasiyê ya zanîngeha Stembolê bidawî dike.

Di kovara bi navê *Hareket* (tevger) (1976), *Düşünce* (raman)ê de demekê dinivîsîne. Sala 1984ê weşanxaneya bi navê *İnsan Yayınları* dadimezirîne. Di nava salên 1985-1992yê de kovara Kitap Dergisi dertîne. Di heman demê kovara werzane Bilgi ve Hikmet jî bi keda wî derdikeve.

Yek ji damezîrênerên rojnameya Zamanê ye. Hin caran navber dabe jî, niha dîsa di Zamanê de dinivîsîne.

Sala 1988ê bi berhema xwe ya *İnsanın Özgürlük Arayışı - Lêgerîna azadiyê ya mirov*, xelata *Yekîtiya nivîskarên Tirkiyeyê* wergirtiye. Di rojnameya Today's Zaman û Özgün Duruşê de quncika wî heye, di kanalên TVê Mehtap TV û Hilal TVê de bernameyên hefteyê amade dike.

Xwedî nêrînên îslamî ye. Bala xwe daye çareserkirina nakokiyên civakên îslamî, pirsgirêkên cîhana nûjen jî.
Piştî serhildana ku bi ser neket, ew li 27.07.2016 tevî gelek rojnamevanên din jî hat girtin.

## Berhemên wî
* İslam Dünyasında Toplumsal Değişme - Guherînên civakî di cîhana Îslamê de
* Bir Aydın Sapması - Averêbûneke ronakbîrî
* İnsanın Özgürlük Arayışı - Lêgerîna azadiyê ya mirov
* Din ve Modernizm - Ol û nûjenî
* İslam ve Fanatizm - Îslam û fanatîzm
* Modern Ulus Devlet - Netewedewleta nûjen
* İrtica ve Sivilleşme. Îrtîca û sîvîlbûn
* Kutsala, Tarihe ve Hayata Dönüş - Vegera pîrozwer, dîrok û jiyanê
* Avrupa Birliği ve Türkiye - Yekîtiya Ewropayê û Tirkiye
* Tarih, Toplum ve Gelenek - Dîrok, civak û kevneşopî
* Din-Felsefe Vahiy-Akıl İlişkisi (2006) / Têkiliya ol-fîlozofî wehî-hiş
* Kur'an Meali - Meala Quranê
* Çağdaş Kavramlar ve Düzenler - Têgînên nûjen û sazûmaniyan
* İslamcılık - Îslamperwerî
* Kutlu Ağaç - Dara pîroz
* Bilgi Neyi Bilmektir? Zanîn çi zanîn e?
* İslam ve Fundamentalizm - Îslam û fundamentalîzm
* Ortadoğu'dan İslâm Dünyasına - Ji rojhilata navîn berî bi cîhana Îslamê
* Nuh'un Gemisine Binmek - Le keştiya Nuh siwarbûn
* İslâm Dünyasında Düşünce Sorunları - Pirsgirêkên ramanê di cîhana Îslamê de
* İslâm ve Demokrasi - Îslam û demokrasî
* İslâm Düşüncesinde Din-Felsefe / Di cîhana Îslamê de ol-fîlozofî
* Din, Devlet ve Demokrasi - Ol, dûgel û demokrasî
* Din, Kent ve Cemaat - Ziman, bajar û civak
* Modernizm, İrtica ve Sivilleşme - Nûjenî, îrtîca û sîvîlbûn
* Göçün ve Kentin Siyaseti MNP'den SP'ye Milli Görüş Partileri - Polîtîkaya koçberî û bajar ji MNPê heya SPê partiyên Milli Görüş (Nêrîna Neteweyî)
* Orta Doğu Gerçeği - Rastiya rojhilata navîn

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Wergera Quranê bo zimanê romî  (bi romî)
* Pirtûkên wî yên tomarkirî di Kibo (Kitap Bilgi Otomosyon'unda) de 

Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Alois Hitler

**Alois Hitler** (navê zayînê *Alois Schicklgruber*; z. 7ê hezîranê, 1837 – m. 3ê kanûna paşîn, 1903) karmendekî awistirî bû ku bavê Adolf Hitler e.

Alois Hitler li gundê Döllersheim a li Waldviertelê, ku dikeve bakurê Viyanayê, ji dayîk bûye. Ew sê caran zewiciye û heşt zarokên wî ji du hevjînên wî çêbûne. Kurê wî Adolf Hitler ji hevjîna wî ya dawî Klara Pölzl çêbûye.

Alois di sala 1903an de li bajarê Linz a li Awistriyayê dimire.

## Çavkanî

Kategorî:Awistirî
Kategorî:Jidayikbûn 1837
Kategorî:Malbata Hitler
Kategorî:Mirin 1903
Etyen Mahçupyan

**Etyen Mahçupyan ** (jdb. 1950 li Stembol) rojnamevanekî tirk, bi eslê xwe ermenî ye. Ji sala 2007ê ve weşana Agosê dike. Ew di heman demê de di Zamanê de jî dinivîsîne. Heya niha Taraf jî di nav de, di gelek kovar û rojnameyan de nivîsiye.

Sala 1968ê destûrnameya Robert Collegeê, 1972'yê jî ya Zanîngeha Bosforê digire, dibe endezyar.

Ji sala 1977ê li zanîngeha Enqereyê de li ser zanînên polîtîk perwerdeyê dibîne. Li heman zanîngehê heya sala 1980'yê dersdariyê dike. Ji 1980 heya 1996ê karsaziyê dike. Ji 1996 heya 2001ê qunciknivîskariyê dike di rojnameya Radikalê de.

2001 derbasê Yeni Binyil (hezarsala nû) dibe. Ji sala 2007ê be jî di Zamanê de (herwiha Agos) dinivîsîne.

## Hin ji berhemên wî
* Osmanlı'dan Postmoderniteye (1996) - Ji Osmanî heya postmodernîteyê
* İdeolojiler ve Modernite (1997) - Bîrdozî û nûjenîtî
* Türkiye'de Merkeziyetçilik: Devlet ve Din (1998) - Li Tirkiyeyê navendperestî: Dûgel û ol
* Radikal Yazılar (1-4) (1998-2000) - Nivîsarên radîkal
* Batı'dan Doğu'ya, Dünden Bugüne Zihniyet Yapıları ve Değişim (2000) - Ji rojavayê berî rojhilatê, ji duh heya îro binyadiyên bîrûbaweriyê û guherîn
* İkinci Tanzimat (2003) - Tanzîmata duyem
* İçimizdeki Öteki (2005) - Dîtirê (ên din) nav me de

## Girêdanên derve
* Jînenîgarî bi zimanê romî

Kategorî:Ermenî
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Kategorî:Tirk
Kategorî:Weşangerên tirk
Ayşe Hür

**Ayşe Hür** *(bixwîne wekî Ayşe Hîûr*) (jdb. 1956, li Artvîn, Tirkiye), nivîskareke lêkolîner, dîroknas û rojnamevaneke tirk e. Niha di rojnameya Tarafê de dinivîsîne.

Mader û pederê wê mamoste bûne. Zaroktiya wê li gelek bajaran derbas bûye. Sala 1992yê ji beşa têkiliyên navneteweyî, polîtîka û dîrokê ya Zanîngeha Bosforê destûrdar dibe. Li enstûtuya heman zanîngehê ya bi navê *Boğaziçi Üniversitesi Atatürk Enstitüsü*yê de, angaşta xwe ya doktorayê dide (2005).

Di gelek rojnameyan de dinivîsîne ku Radikal û Agos jî di nav de. Ji 15ê çiriya paşîn 2007ê ve di rojnameya Tarafê de dinivîsîne.

## Girêdanên derve
* Quncika wê ya di Tarafê de 

Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Pontormo

**Jacopo Carucci** (jdb. 24ê gulanê, 1494 – m. 2ê kanûna paşîn, 1557), bi pirranî weke *Jacopo da Pontormo* an jî *Pontormo* tê nasîn. Pontormo wênesazekî îtalyan ê şêweyê manerîzmê ye ku di dibistana Florensê de perwerde bûye.

Jacopo Carucci li Pontorme ya nêzîkê bajarê Empolî ji dayîk bûye. Bavê wî Bartolomeo di Jacopo di Martino Carrucci û diya wî Alessandra di Pasquale di Zanobi bûn. Ew li cem kesên navdar ên weke Leonardo da Vinci, Mariotto Albertinelli û Piero di Cosimo maye.

Li bajarê Florensê malbata navdar a îtalyan Medici hertim piştgirî daye wî. Dema diçe Romayê û berhemên Michelangelo dibîne, bandoreke mezin li wî dibe û ev bandor di berhemên wî yên dawî de xuya dike. Wî di jiyana xwe de gelek berhemên *(wêne)* hêja çêkirin e.

Pontormo di sala 1557an de li bajarê Florensê diçe ser dilovaniya xwe.

## Galeriya wêneyên wî
thumb|Pontormo bi xêzkirina Giorgio Vasari, 1568
Wêne:Pontormo, Jacopo da - The Virgin and Child with St Joseph and John the Baptist.jpg|Meryem bi zarokekê re
Wêne:Jacopo Pontormo 033.jpg|Yûsif li Misirê
Wêne:Jacopo Pontormo 057.jpg|Portreya Niccolò Ardinghelli


## Girêdanên derve

* Wîkiya îngilîzî, guhertina dawî:20ê kanûna pêşîn 2011
* Pontormo's paintings and drawings illustrated
* Pontormo at Olga's Gallery 
* Giorgio Vasari's ''Vita'' (English)
* A diary of his last two years survives http://www.cabinetmagazine.org/issues/18/pontormosdiary.php

Kategorî:Jidayikbûn 1494
Kategorî:Mirin 1557
Kategorî:Wênesazên îtalî
Ekrem Dumanlı

**Ekrem Dumanlı** (jdb. 10ê adar 1964an, Yozgad, Tirkiye) rêvebirê rojnameveyê tirk ku ji sala 2001an vir ve rojnemavanê rojnemeya *[[Zaman]]* ê ye.

Dumanli beşa ziman û wêjeya tirkî ya Zanîngeha Stembolê qedandiye û demekê profesoriya wêjeyê kiriye. Li Zanîngeha Fatîhê ya Stembolê jî wezîfeya profesoriyê kiriye.

Di sala 1993an de di Maseya Çand û Hunerê ya Zamanê de dest bi karê nûçegihaniyê kiriye. Paşê wek edîtorê Maseya Çand û Hunerê û koordînatorê weşanê hatiye wezîfedarkirin. Di sala 1997an de Dumanlı ji bo xwendina xwe ya di warê medyayê de zêdetir bike çû Amerîkayê û li Koleja Boston Emerson mastera xwe qedandiye. Dumanli di sala 2001ê de vegeriya Tirkiyê û bû sernivîserê rojnameya *Zaman* ê.

## Binçavkirina 2014an
Polîsên tirk di 14ê Kanûna 2014an de zêdetirî 20 rojnamevan û rêveberên payebilind ên medyayê bi sûcdariya “avakirin, pêşengî û endamtiya rêxistina terorê ya çekdar” girtin. Di nav kesên ku niha hatine binçavkirin de Dumanlı jî heye ku weşana giştî ya rojnameya Zamanê dikir. Kesên hatin girtin kesên bi tevgera Gülen re têkildar in. Hikûmeta Tirkiyeyê tevgerê bi ketina nav polîs û dadweriyê tawanbar dike. Polîsên ku saet di 07.30an de hatin ber buroya rojnameyê ji aliyê gelek kesên bi qîrîna dirûşmên “Çapemeniya azad nayê bêdengkirin” hatin pêşwazîkirin. Polîs piştî nîvro dema ku Dumanlı bi dilxwazî ​​berê xwe da polîsan paşve vekişiyan.

Daxuyaniya Wezareta Karên Derve ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) ku bal kişand ser serdegirtinên li dijî saziyên çapemeniyê yên "bi eşkereyî rexne li hikûmeta niha ya Tirkiyeyê dikin", hişyarî da Tirkiyeyê ku "bingehên xwe yên demokratîk" binpê neke. Berpirsa Karên Derve ya Yekîtiya Ewropayê Federica Mogherini û Komîserê Berfirehkirina Yekîtiya Ewropayê Johannes Hahn gotin ku ev girtin "li dijî nirxên Ewropayê ye" û "bi azadiya medyayê re ku prensîba bingehîn a demokrasiyê ye nagunce."

Di 19ê Kanûna 2014an de dadgehê biryar da ku Dumanlı û 7 kesên din ji ber nebûna delîlan bên berdan. Bi hezaran kes li ber Edliyeya Çaglayanê ya Stembolê kom bûn û piştgirî dan rojnameger û polîsên girtî. Girseya gel li hewşa edliyeyê azadiya Dumanli pîroz kir, biryara girtinê ya Gerînendeyê Giştî yê Samanyolu TV Hidayet Karaca û midûrê berê yê polîsan Tufan Erguder, Ertan Erçikti û Mustafa Kiliçaslan protesto kirin.

Ekrem Dumanlı ji bo The Washington Postê li ser pêvajoya girtinê û astengiyên li ser azadiya çapemeniyê li Tirkiyeyê nivîsî û got, "Rojnameya min *Zaman* û ez tenê qurbaniyên herî dawîn ên nêçîra sêrbazên Erdoğan in" û serokkomarê Tirkiyeyê Recep Tayyip Erdoğan ji bo wî sûcdar kir.

## Berhemên wî
* Medya
* Haber Kılavuzu - Gazetecinin El Kitabı / Rêbera nûçeyê - Namilkeya rojnamevan
* Son Duruşma - Daniştina dawî
* 28 Şubat Gölgesinde Amerika - Bin siya 28ê sibatê de Amerîka
* Üç Mesele: İktidar Medya Ergenekon - Sê pirsgirêk: Desthilat medya Ergenekon
* Kronik Gündemlere Pratik Çözümler - Çareseriyên hêsanîbar bo rojevên kronîk
* Anlık Hikâyeler - Çîrokên kêliyê

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Kategorî:Tevgera Gülen
Caillou

**Caillou** *(bixwîne: Kayû)* navê rêzefîlmekî kartonî ye. Ango rêzefîlmekî ku bingeha wê pirtûkên ji hêla nivîskarê Christine L'Heureux û xêzkar Hélène Desputeaux ve ye.. Ji aliyê TVa kanadayî Télétoonê ve hilberîna wê tê kirin. Rêzefîlm bi kurdî jî hatiye dûblakirin. Caillou him navê rêzefîlmê ye, him jî navê lehengê sereke yê fîlmê ye. Zimanê orjînal ê fîlmê fransî ye, li Kanadayê tê amadekirin. Niha li gelek welatan bi gelek zimanan tê pêşkêşkirin. Caillou di zimanê fransî de tê wateya *xîz, xîç, berhûrikê*. Serê Caillou rût e, şibandin ji vir jî tê.

## Lehengên sereke
* **Caillou**: Lehengê sereke ye, 4 salî ye, lawik e. Serrût, pêlavsor e. Pirranî kirasê zer ê bi berstûkê sor, şortê şîn li xwe dike.
* **Doris**:Diya Caillou ye. Her dem li hawara Caillou tê. Sekreteriyê dike.
* **Boris**: Bavê Caillou ye. Mirovekî baş, merd e. Mixabin di karên destan de hinekê lawaz e, pirr ji temîran fêhm nake. Heger destê xwe avêt temîrê jî, xirab dike.
* **Rosie**: Xûşka Caillou ye. 2 salan ji Caillou biçûktir e. Porê wê tirincî ye. Carnan belayan dertine û tîne li birayê xwe diqelibîne.
* **Dapîr**: Diya Boris, dapîra Caillou ye. Bo pirsgirêkên neviyê xwe, li çareseriyên afirandêrî digere.
* **Bapîr**: Bavê Boris, bapîrê Caillou ye. Caillou digerîne, alîkariya wî dike.
* **Gilbert**:Pisîka (kitik) Caillou ye ku gelek hez jê dike.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî  (îngilîzî)
* Di malpera fermî ya weşanxaneyê de, agahî li ser '''Caillou'''  (îngilîzî)

Kategorî:Bernameyên Teletoonê
Kategorî:Lehengên xêzkirî
Kategorî:Rêzefîlmên kanadayî
Kategorî:Xêzefîlmên kanadayî
Zaman

**Zaman** (tê wateya demê) rojnameyeke tirkî ye. Sala 1986'ê dest bi weşanê kiriye. Nêzîkî tevgera Fethullah Gülen e. Piştî 2013an navbera wê û AK Partîyê xera bû. Niha bi helwesteke azadîxwaz û demokrat weşanên xwe didomîne.

Li Tirkiyê rojnameya ku herî zêde tê firotin e. Demek tîraja wê gihîşte milyonek û 250 hezar.

Zaman li Ewropa, Azerbaycan, Bulgaristan û gelek welatên din jî tê belavkirin.

Zaman, di 8ê Kanûna 2015an de dest bi weşana zimanê Kurdî jî kir. Malpera zamankurdi.com bi naverokeke dewlemend weşana xwe didomîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Online Zaman  (*bi zimanê romî*)
* Zaman Europa 

Kategorî:Avabûnên 1986an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Qomançêro

**Qomançêro**, dînekî navdar ê Qoserê ye. Felsefeya wî ya jiyanê mînîmalîzm e. Navê wî yê rastîn Evdila ye bi kurtasî jê re evdo tê gotin. Her çiqas tim pereyan bixwaze jî pere ne xema wî ye. Peyva wî ya ku herî zêde bi kar tîne "heval" e. Hevoka wî ya ku herî zêde bi kar tîne jî "tişt tune heval?" e. Hobiya wî ya herî xurt çêrkirina (xeberdan) ji zarokan e. Bi taybetî pir ji diya wan re xeberan dide. Heta nuha tu berhem nenivîsandiye lê belê elbûmeke wî ya bi navê "Qomançêro" heye. Van salên dawî bi hatina înternetê û kêmeleqeya nivşên nû popularîteya xwe wenda kiriye.

Kategorî:Dînên navdar
Kategorî:Kurd
Kategorî:Qoser
Nexweşxane

[thumb|rast|[Nexweşxaneya Nanekelî li Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)]]
[thumb|rast|[Nexweşxaneya Almanî li Amedê (Bakurê Kurdistanê)]]
**Nexweşxane** yan jî **xestexane** cîhê bijîşk lê dişixulin û nexweşan derman dikin.

## Girêdanên derve
Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî

thumb|150px|Bergê pêşîn ê pirtûka Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî

**Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî** pirtûka berhemên Melayê Cizîrî ye ku ji aliyê Celaledîn Yoyler ve hatiye şerhkirin. Ev berhem di sala 2006'an de ji weşanxaneya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê derketiye.

Ev berhem di wêjeya kurdî de xwedî cihek bi rûmet e ku him wêjeya kurdî dide vekirin him jî dewlemendiya helbestên Melayê Cizîrî dide pêşberî me.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Sîpan, Ermenistan

**Sîpan** (navê berê *Pampa Kurdan*) navê gundekî êzîdî ye ku dikeve parêzgeha Aragatsotnê. Ji ber ku ev gund nêzîkê çiyayên Pampêda ye gel berê gotiye gundê Pampê. Lê herwiha gundekî ermeniyan jî yê bi navê pamp hebû. Ji ber vê yekê ji yê kurdan re gotine Pampa kurda û ji yê ermeniyan re jî gotine *Pampa ermeniya*. Di salên 1970'î de navê gund hatiye guhertin û bûye Sîpan. Li gorî serjimara 2001'ê li gund 264 mirov dijîn.

## Helbestek li ser gundê Sîpanê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Mamê Elî

**Mamê Elî**, (Erdal Alper) di sala 1977'an de li Nisêbînê ji dayîk bûye. Mamoste Erdal Alper niha jî li ser xebatên nû disekine û mamostetiya xwe li bajarê Mêrdîn berdewan dike. Li ser zimanên kevnar û dîroka kurdan a kevnar lêkolînan dike. Bi navê ferhenga Somerî-Kurdî, Kurdî-Somerî ferhengeke hevkar bi Silêman Yildirim amade kir. Li ser zimanên avestayî çend gotar û pexşanên wî di kovar û rojnameyan de hatine weşandin. Herwiha xêzeromana kurdî ya yekem a bi navê Mirina Jaro ji aliyê wî ve hatiye nivîsandin. Mirina Jaro di şertên zehmetde derketiye holê. Niviskar di röportajekêde yan li wan roja derketiye berfireh tîne ziman. Xêzè berhmenê yên Lewent Ozkan e. Pêşgotina wê jî helbestvan Müslüm Aslan nivisandiye. 

## Berhem
* Mewlûda Melayê Betê (Weşanxana Berçem (2005)
* Mirina Jaro (Weşanxana Berçem (2007)
* Ferheng Somerî- Kurdî & Kurdî -Somerî (Weşanxana j&j(2011)

## Çavkanî

Kategorî:Lêkolînerên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Xêzeçîrok
Chris Kutschera

**Chris Kutschera** (bi navê xwe yê rastî **Paul Maubec**) (jdb. 13 gulan 1938, Bois-Guillaume, Fransa – m. 31 tîrmeh 2017, Guéret, Fransa), lêkolîner, nivîskar û rojnamevanê fransî bû ku bi taybetî li ser Rojhilata Navîn û kurdan xebat kir.

## Jînenîgarî
Di  de xwendina xwe kiriye û di sala 1960an de li Guatemalayê dest bi rojnamevaniyê kiriye. Kutschera bi gelek gotar û nivîsan di rojnameyên weke **', **', **' û **' derketiye pêşberî mirovan. Wî û hevjîna xwe Edith gelek pirtûkên li ser jiyan û serhildana kurd û Kurdistanê nivîsandine.

Chris Kutschera di  de li Guéret (Fransa) çû ber dilovaniyê Xwedê.

## Berhemên wî
* *Le Mouvement national kurde*, Flammarion, 1979
* *Le Défi kurde ou le Rêve fou d'indépendance*, Bayard Éditions, 1997
* *Le Kurdistan, Guide littéraire*, Éditions Favre, 1998
* *Le Livre noir de Saddam Hussein*, Oh ! Éditions, 2005
* *Stories Kurdistan Histoires*, 2007
* *La Longue Marche des Kurdes 40 ans de reportage au Kurdistan*, JePublie, 2011

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Chris Kutschera

Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Lêkolînerên fransî
Kategorî:Mirin 2017
Kategorî:Rojnamevanên fransî
Ziyaretgeha Uzêr Pêxember, Aldûş

[thumb|Ziyaretgeha [Uzêr Pêxember]]

**Ziyaretgeha Uzêr Pêxember** () nêzîkî Çiyayê Nemrûdê ye ku li ser rêya Aldûşê ye.

Kategorî:Aldûş
Kategorî:Ziyaretgeh
Ermelî

**Ermelî** () gundekî ser bi navçeya Siwêrega Rihayê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sêwregê
Yağmur Atsız

**Yağmur Atsız**, (jdb. 4 çiriya paşîn 1939 li Stembolê, Tirkiye) nivîskar, helbestvan û rojnamevanekî tirk e. Kurê giregirê nîjadperestiya tirkan Nihal Atsız e. Berevajî bavê xwe, xwedî nêrînên demokratîk e. Der barê meseleya kurdan de, helwesta wî erênî ye. Birayê tirknas Buğra Atsız e.

## Jînenîgarî
Dibistana amadeyî ya Haydarpaşayê bi dawî kiriye. Di zanîngeha Stembolê beşa dadê de perwerdeyê dibîne. Diçe Almanyayê li zanîngeha Bonnê jî dixwîne. Sala 1967ê ji vê zanîngehê destûrname distîne. Bo demekê li Tirkiyeyê gerînendetiya çapemenî û weşanê ya dewletê dike.

Li Almanyayê di radyo û televîzyonan de dixebite. Sala 1977ê li balyozxaneya Tirkiyeyê ya Bonnê bo du salan kar dike. Di rojname û kovarên wekî Nokta, Pazar Postası, Yeni Yüzyıl, Milliyet, Tercüman, Maya, Türk Edebiyatıê de dinivîsîne. Ji sala 2009ê vir de di rojnameya Starê de quncika wî ya nivîsandinê heye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1939
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Seîd Ḧecî Boselî

**Seîd Ḧecî Boselî** li gundê Kelha Şehîda yê Boselê (li Başûrê Kurdistanê) hatiye ser dunyayê, şoreşger û pêşmergeyekî kurd bû.

Kategorî:Pêşmerge
Fatih Altaylı

**Fatih Altaylı** *(bixwîne: Fatîh Altayli)* (jdb. 1963 li parêzgeha Wanê) rojnamevan, moderator û nivîskarekî tirk e. Di Habertürkê de birêveberî û pêşkêşvaniya bernameya *[[Teke Tek]]*ê dike. Xwedî nêrînên neteweperwer e.

## Jînenîgarî
Dibistana amadeyî ya Galatasarayê bidawî kiriye. Di rojnameya Cumhuriyetê de wekî nûçegihanê werzişê dest bi rojnamevaniyê kiriye. Sala 1993yê bingeha radyoya Best FMê avêtiye. Sala 1995ê derbasê Show TV û Show Radyoyê bûye, li wir bi qasî salekê xebitiye. Di heman salê de bêjeriya nûçeyan û bernameya *[[Teke Tek]]*ê jî daye destpêkirin. Sala 1996ê derbasê koma medyayê ya Doğanê bûye, di *[[Hürriyet]], [[Radyo D]]yê de gerînendetiya giştî ya weşanê kiriye.

Altayli di meseleya kurd de, dijberekî tund e. Ev jî bûye sedem ku di warê medya û çapemeniyê de bipêşbikeve, meqamên bilind de kar bike. Di salên 1990î de li bakurê Kurdistanê şerekî dijwar hebû û bi hezaran kurdên sîvîl dihatin kujtin û windakirin. Wê demê Altayli giraniya xebata xwe dabû şerê psîkolojîk ê li dijî kurdan dihat meşandin. Wî herwiha di lijneya birêveberiya yaneya werzişê [[Galatasaray]]ê jî kiriye. Marî bûye (zewiciye) û xwedî 2 zarokan e.

== Rojnameyên lê xebitiye ==
* *Cumhuriyet*
* *Hürriyet* (1996-2002)
* *Güneş*
* *Sabah* (2007)
* *Habertürk'' (2009-heya îro)

## Girêdanên derve
* [www.fatihaltayli.com.tr/ Malpera fermî ya Altayli]
* Nivîsarên wî 

Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Jidayikbûn 1962
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Komkujiya Kortekê 2011

Kortek, herêmeke ku li Başûrê Kurdistanê li herêma Qendîlê dimênê ye. Balafirên artêşa tirk di 21'ê tebaxê de devera Kortek a di navbera Qendîl û Ranyayê de bombebaran kir, di encamê de 4 jê zarok, jinek ducanî û bi giştî 7 kesên sivîl jiyana xwe ji dest dan. Pişte cenaze di 22'ê tebaxê de ji nexweşxaneya navçeya Ranya ya Silêmanî hate girtin û ji aliyê bi hezaran kes ve li gundê Golê hatin definkirin

Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî, rayedarên partiyên Kurd ên Başûrê Kurdistanê û hemû sazî û rêxistin Kurd ev êriş şermezar kirin. Her wiha rayedarên Herêma Kurdistanê mijar birin rojeva Ewropayê.

Piştî ev nûçe di hinek saziyên çapemeniyê de cih girt û bû rojev, Serfermandarî û Wezareta Derve ya Tirk daxuyaniyek da û îdîa kir ku balafirên şer ên artêşa Tirk sivîlan bombebaran nekirine. Serfermandariya Tirk wêneyên ji peykê hatine kişandin ên cihên hatine bombebarankirin li çapemeniyê belav kir û îdîa kir ku ev wesayîta sivîlan ji aliyê balafiran ve nehatiye bombebarankirin. Lê Serfermandariyê derbarê ‘Ev 7 kesên sivîl çawa hatin kuştin’ de jî tu agahî neda.

## Çavkanî

* Malpera ANF (firatnewsagency)

Kortek
Kategorî:Komkujiyên li dijî sivîlan
Kortek
Kategorî:2011
Perihan Mağden

**Perihan Mağden** (jdb. 1960, Stenbol, Tirkiye) nivîskareke tirk ye. Di gelek rojnameyan de nivîsiye. Bi eslê xwe gurcî ye lê xwe wekî tirkekê dibîne.

Li Koleja Robertê a di Stenbolê ye û di Zanîngeha Bosforê beşa derûnînasiyê de xwendiye. Li gelek welatan geriyaye û li derveyî welat di karên cuda de xebitiye. Di nava salên 1997-2005ê de di rojnameya Radikalê de xebitiye. Payîza sala 2006ê de xwe daye nivîskariya kovaran. Di kovara REDê de nivîsarên wê hatine weşandin. Ji sibata 2007ê ve dîsa vegeriyaye Radikalê.

Ji  ve dest bi qunciknivîskariya rojnameya Tarafê kiriye. Hin romanên wê bûne fîlm jî.

## Pirtûkên wê
* *Haberci Çocuk Cinayetleri - Kujeriya zarokê nûçegihan* (kurteroman) (1991)
* *Refakatçi - Pêratîvan* (roman) (1994)
* *Mutfak Kazaları - Darazên pêjgehê* (helbest) (1995)
* *Pazartesi Yazıları ya da Hiç Bunları Kendine Dert Etmeye Değer mi? - Nivîsarên duşemiyê yan ji çi re ye evana li xwe bikin derd? * (1997)
* *Kapı Açık Arkanı Dön ve Çık!/Habaset Yazıları - Derî vekiriye vegere û derkeve/Nivîsên nemerdî * (1998)
* *Radikal Yazıları ya da Fakat Ne Yazık ki Sokak Boştu - Nivîsên radîkal an mixabin ku kolan vala bû * (1999)
* *Herkes Seni Söylüyor Sahi Mutsuz musun? - Her kes te dibêje aya bextewar î?* (2001)
* *Dünya İşleri - Karên cîhanê * (2001)
* *İki Genç Kızın Romanı - Romana du azeban * (2002)
* *Topladım Dağılan Kalbimin Herrr Köşesini - Berhev kir her parçeyeke dilê xwe * (2003)
* *Korkma Bu Akşam Gelip Çalmam Kapını - Netirse dê îşev li derê te nedim* (2004)
* *Best of Perihan Mağden * (2005)
* *Aktüel Yazıları ya da Hangimiz Uğramadık ki Haksızlıklara? - Nivîsarên aktual an kê ji me rastî neheqiyan nehat?* (2006)
* *Politik Yazılar - Nivîsarên polîtîk * (2006)
* *Biz Kimden Kaçıyorduk Anne? - Em ji kê direviyan mama?* (hezîran, 2007)
* * Son Yazılar - Nivîsên dawî* (kanûna pêşîn 2008)
* *Ali ile Ramazan - Ali û Ramazan*(sibat, 2010)

## Girêdanên derve

* Nivîsarên Radikalê
* Hevpeyvîna di Yeni Şafakê de 

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Nûmeyîş

**Nûmeyîş**, bi armancekê levbûna bikom re tê gotin. Li Kurdistanê, di salên 1967-68-69´an de bi armanca ku hebûna xwe bidina û hebûna xwe bidina nasîn, nûmeyîşên Kurdan bûn. Dewleta Tirk, zimanê wan qedexe kiribû û wan jî, nikarîbû ku hebûna xwe bênina ser ziman. Ji ber vê yekê, li her navçê û bajêr û deverên ku mireovên kurd lê dijîn lev dijîn û ji xwe re gotin "em kurd in" û bi wê armancê meşîn. Ji wan Nûmeyîşan re tê gotin "Nûmeyîşên rojhilat" an jî "Nûmeyîşên li Kurdistanê". di wê demê de Civaknasên weke Îsmail Beşîkçî, bi navê "Nûmeyîşên Rojhilat" pirtûkek jî nivîsand. Ev nûmeyîş, têgihiştineka kurdistanî di nava kurdan de afirand in û kir ku kurd êdî li ber Zilme li ser serê wan ku dewleta tirk dimeşand bikevina tekoşînê de. Hin civaknasan, wilo ev nûmeyîşên li kurtdistanê şîrovekirin û gotin ku "ew rabûna kurdan ya li ser pîyan bû."

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Gel
Kadûn

**Kadûn** (), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qilebanê
Şê, Qilaban

**Şê** (bi suryanî : Ischy, ), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qilebanê
Marîstan

**Marîstan**, di destan û vegotina Şahmaran ji welatê ku Şahmaran bixwe têde dijî re tê gotin. Marîstan, di vegotinê de bi awayekî vegotinî weke bajerekî ku pirr pêşketî tê ser ziman. Ji dunya ku em mirov têde dijîn, bi afsûnê mirov karê herê û bikeviyê de.

Kategorî:Şahmaran
Hasan Cemal

**Hasan Cemal** (jdb. 1944 li Stenbolê, Tirkiye), rojnamevan û nivîskarekî tirk e.

Hasan Cemal neviyê paşayê osmanî ye ku endamê rêxistina tirkperwer, *Komîteya yekîtî û pêşdeçûnê (İttihat ve Terakki)* Cemal Paşa ye. Hasan Cemal berê wekê rojnamevanekî kemalîst dihat naskirin lê demên dawiyê de rexneyan li kemalîzmê kiriye.

Sala 1965'ê beşa zanînên polîtîk a zanîngeha Enqereyê bidawî dike. Sala 1969'ê dest bi rojnamevaniyê dike. Yekem cihê lê dinivîsîne kovara bi navê Devrim *(bi [[kurdî]] şoreş)* e. Di kovara *Yeni Ortam*, ajansa bi navê Anka Ajansı û rojnameya *Günaydın*ê de dixebite. Sala 1973'yê derbasê rojnameya xwedî nêrînên kemalîst e *[[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyetê]] dibe.

Di nava salên 1981-1992'yê de gerînendetiya giştî ya weşana *Cumhuriyet*ê dike. Di nava salên 1992-1998'ê de di rojnameya *Sabah*ê de dinivîsîne.

== Berhem ==
* *Barışa Emanet Olun* - Raspardeyê aşitiyê bin ([[2011]])
* *Türkiye'nin Asker Sorunu* - Kêşeya Tirkiyeyê ya leşker ([[2010]])
* *Cumhuriyet'i Çok Sevmiştim* - Min gek hez ji komarê kiribû ([[2005]])
* *Kürtler* - Kurd (pirtûk) ([[2004]])
* *Kimse Kızmasın, Kendimi Yazdım* - Kes hêrs nebe, bi xwe nivîsî ([[1999]])
* *Özal Hikayesi* - Çîroka Özal ([[1989]])
* *Tarihi Yaşarken Yakalamak* - Di jiyanê de bi dîrokê girtin ([[1987]])
* *Demokrasi Korkusu* - Tirsa demokrasiyê ([[1986]])
* *Tank Sesiyle Uyanmak'' - Bi dengê tankan hişyarbûn (1986)
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk