Ehmedê Xanî

**Ehmedê Xanî** (jdb. 1650 gundê Xanê, Colemêrg − m. 1707 Bazîd, Agirî), helbestvan, dîroknas, astronom, erdnas û fîlozofê mezin ê kurd e.

## Jînenîgarî

Ehmedê Xanî di sala 1650 yan jî 1651ê de li bajarê Colemêrgê li gundê Xanê hatiye dinyayê. Di sala 1707an de li Bazîdê wefat kiriye. Navê bavê wî Şêx Îlyas e, navê kalikê wî Eyaz e û ji eşîra Xaniyan e. Di derbarê zewaca wî de agahî tuneye lê tê gotin ku bi xwe qet nezewiciye.

#### Perwerdehiya wî
Jiyana Xanî di nav perwerdehiyê de derbas bûye. Xanî perwerdehiya xwe ya pêşîn Quran û fiqihê li cem bavê xwe Şêx Îlyas digire, piştî xwendina li cem bavê diçe di medreseyên Bidlîs û Xelatê de dixwîne, xwendina xwe li Bexda, Şam, Heleb û di medreseyên Îranê de jî pêş ve dixe. Di medreseyên Îranê de hînê felsefeya îslamê, astronomî û fîlolojiyê dibe. Di medreseyên Sûriyê de jî hînî felsefeya yewnanê dibe. Xanî piştî demekî diçe bajarê Mekeyê heca xwe dike, ji wê şûn de diçe Misirê jî digere û dizivire Bazîdê.

Xanî bi xwe di bin bandora fîlozofên weke Arîstotelês, Farabî, Şihabedînê Suhrewerdî, Muhyedîn ibn Erebî, Eliyê Herîrî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û gelek fîlozofên din de dimîne û bi fikir û ramanên xwe ve rê li pêşiya fîlozofên dû xwe vekiriye. Ehmedê Xanî di dîroka kurd û Kurdistanê de bi nav û deng e. Derbarê pêşveçûna çand, huner, wêje û zimanê kurdî de cihê wî cuda û pir girîng e. Xanî di 14 saliya xwe de dest bi nivîsandinê dike, piraniya pirtûkên xwe bi kurdî bi zaravayê kurmancî nivîsandine. Xanî bi taybetî, ji bo ku zarokên kurda baş dîn û zimanê xwe hîn bibin pirtûkeke bi navê Nûbihara biçûkan dinivîse û nîvê pirtûkê jî dike ferhenga kurdî-erebî û ev ferhenga wî di dîroka kurdan de bûye ferhenga herî pêşîn û bi sed salan ve di Medreseyên Kurdistanê de tê xwendin.

Xanî tevê kurdî, çar ziman (tirkî, erebî û farisî) dizanî bû. Ehmedê Xanî ji bona perwerdehiya zarokên kurdan medrese jî vekiriye û li wir ders daye telebeyan. Di medresa Ehmedê Xanî de dersên olî fiqih û hedîs û dersên zanistê yên weke felsefe, dîrok, wêje, erdnîgarî, astronomî û hwd. dihatin dayîn. Helbestvanê binavûdeng Îsmaîlê Bazîdî û gelek wêjevanên kurd di bin bandora Xanî de mane. Ehmedê Xanî di sala 1707an de li Bazîdê diçe ber rehma Xwedê û tirbeya wî li Bazîdê ye.

## Ramana Ehmedê Xanî
[thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanê* li [[British Library]], *Or*. 5932, *folio* 14 *verso*.]]
Ehmedê Xanî [[netewe|netewperwerekî]] kurd bû û xwestiye ku yekitiya kurdan çê bike. Îxtîlafên di nava kurdan de ji bo wî, pirsgirekeke mezin bûye. Ji ber hindê ye ku wî di helbestên xwe de hertim qala yekitiya kurdan kiriye û li ser mijara pirsgirêka perçebûna civak û erdnîgariya Kurdistanê sekiniye û di berhema xwe de çareseriyê wisa nîşan dike;



Li gor Xanî, kêmasiya kurdan ji [[ereb]], [[tirk]] û [[fars]]an nebûye, tenê kêmasî bêrêzanî û neyekbûna kurdan e. Bi kurtasî Xanî xwestiye ku gelê kurd ji binê mêtingeha ereb, tirk û farsan rizgar bikin. Helbesteke Xanî ya li dewletiyê:



Lê di berhemên Ehmedê Xanî de, nijadperestî li dijî tirk, ereb û farisan tuneye. Ji xwe di hinek helbestên xwe de bi tirkî, erebî û farisî jî nivîsiye. Berî Ehmedê Xanî helbestvanên wek [[Eliyê Herîrî]], [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahir Hemedanî]] , [[Melayê Cizîrî]] û [[Feqiyê Teyran]] jî bi [[zimanê kurdî]] berhemên hêja afirandine, ango Xanî ne kesê yekemîn e ku bi kurdî helbest nivîsîne, lê ferqa wî ji wan helbestvanên kurdî yên berî wî ev e ku wî doza azadiya gelê kurd wek mijara sereke daye ber xwe. Berhema wî ya menzûm "Mem û Zîn" wek sertaca [[wêjeya kurdî]] ya klasîk tê pejirandin. Ew ji bo gelê kurd bûye çavkaniyeke netewî ya giranbiha. Xanî ji bo afrandina nasnameya netewî, ji bo bilindkirina alaya yekitî û azadiya kurdan ev berhem nivîsiye. Herçend ew destan-çîrokeke evînî be jî, hozanê mezin xwestiye bi riya wê çîrokê fikr û ramanên xwe, daxwaz û pêşniyazên xwe pêkêşê gelê xwe bike. Di xebat û fikir xwe de [[Firdewsî]] ji [[Îran]]iyan, [[Platon]] ji bo [[yewnan]]iyan, [[Şota Rûstavelî|Rûstavelî]] ji bo [[Gurcistan|Gurciyan]] çi be Ehmedê Xanî jî ji Kurdan ew e.

== Gotinên ji bo wî ==
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|*Nûbihara Biçûkan*]] li [[British Library]], *Or*. 5932, *folio* 9 *recto*.]]
* [[Seîdê Nûrsî]]: "Ehmedê Xanî mamostê min ê manewî ye".
* [[Nurettin Turgay]]: "Li gor berhemên wî, xuya ye ku Ehmedê Xanî kesekî bawermend e: "Jiyana Şêx Ehmedê Xanî di nav perwerdehiyê de derbas bûye. Xanî di medreseyên ku vekiriye, li gel perwerdeya olî, perwerdeya zanistên wek felsefe, dîrok, wêje, erdnigarî û astronomî jî daye zarokan û xwendekarên xwe*."
* Zana Farqînî: "Metaryalên kurdî yekemîn ji bo perwerdeyê, Xanî amade kiriye û ew weke stûna zimanê kurdî ye" .
* Mehmed Uzun: "Ehmedî Xanî, bêgûman, hosteyê ziman û edebiyatê ye. Girîngiya William Shakespeare, Miguel de Cervantes û Firdewsî ji bo ziman, edebiyat û çandên wan çi ye, girîngiya Ehmedî Xanî jî ji bo ziman, edebiyat û çanda kurdî ew e."
* Abdurrahman Dürre: "Dibêjin ku; di bihiştê da darekî pir bi xêr û bêr, bi bereket û pîroz heye, ku navê wê Tûba ye. Bi her alî da pej û şax daye, bi her şax û çiqil û çepelên wê yên pîroz va, fêkiyên cûr be cûrên lezîz û giranbiha hene, ku herkesên bihîştî, di her demêda dikarin her fêkîyên dilêwan bibêje û bixwaze, ji şaxên wê dara pîroz da biçînin, para xwe jê hilînin.
Dema kû mirov, li şexsiyeta Xanî mêze dike, bi hêsanî dikare bibêje: Kû Xanî jî dara Tûba ya Kurdistanê ye. Pir şaxên wê yên pîroz û bi xêr û bêr jî hene, ku ne bi tenê gelê Kurdistanê, belkî hemû gelê cîhanê dikarin ji wan fêkîyên wî yên ezîz û lezîz îstîfade bikin. Ew şaxên wî yên pîroz kû ez bikarim bihejmêrim eve; helbest û wêjê tesewuf û qeder felsefe û wehdetil-wucûd millet û welatparêziye.

## Mamosteyê Sêyemîn Xanî
Tê pejirandin ku Ehmedê Xanî di nav zanistvanên dinyayê de bi fikr û ramanên xwe mamosteyê sêyemîn e.
Yê yekemîn Arîstoteles, yê dûemîn Farabî yê sêyemîn jî Ehmedê Xanî ye.

## Karên wî
* Ji bo zarokên kurdan perwerdehî bi zimanê kurdî bibînin, Medrese (Dibistan) ava kir.
* Hîmê zimanê kurdî avêtê.
* Herî pêşîn ferhenga kurdî nivîsand.
* Herî pêşîn bi Zimanê kurdî li ser zanista astronomî û erdnîgariyê pirtûk nivîsand.
* Ji bo yekîtîya kurdan xebitî.
* Herî pêşîn (perçebûna) pirsgirêka kurd aniye ser ziman û li ser fikirî û çareseriya wî rave daye.
* Hîmê Kurdperweriyê avêtê.(Kurdperweriya Xanî neku li ser nijadperestiyê bû, Tenê li dijî kedxwariya Kurdan bû)

## Berhem

[thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[Mem û Zîn* li [[British Library]], *Or*. 11996, ff. 1v–2r. (1221 PH/1806–1807 [[PZ]])]]

Ehmedê Xanî di 14 saliya xwe de dest bi nivîsandinê dike, heta dawiya temenê xwe gelek pirtûk bi zimanê kurdî nivîsand, pirtûkên wî yek a [[helbest]]an e, yek li ser [[astronomî]] û [[erdnîgarî|erdnîgariyê]] ye, yek li ser eşqa [[Mem û Zîn]]ê ye, yek ji bo zarokên kurda ye ku navê [[Nûbihara biçûkan]] lê kiriye, yek li ser [[felsefe]]yê ye, yên din jî pirtûkên [[îslam]]îne. Lê tenê çend pirtûkên wî xwe gihandine destê me ên dinê wendakirî ne.

=== Berhemên wî ===
===== Berhemên wêjeyê =====
* *Mem û Zîn*
* *Nûbihara Piçûkan*
* *Dîwana Helbestan*
==== Berhemên zanistê ====
* *Erdê Xweda*
==== Berhemên Îslamî ====
* *Eqîda Îmanê*
* *Eqîdeya Îslamê*
* *Fî Beyanî Erkanî Îslam*
==== Berhemên felsefeyê ====
* *Şirên Fîlozofî*

== Bîbliyografî ==
* Ehmedê Xanî (1995/2005). *Mem û Zîn*. Wergera bi tîpên latînî û kurdiya xwerû: [[M. Emîn Bozarslan]]. Deng, Stembol.
* Ehmedê Xanî (2010). *Mem û Zîn*. Şirove û bi kurdiya îro, [[Jan Dost]]. Avesta, Stembol.
* Ehmedê Xanî, *Mem û Zîn'', [bi kurdî û bi tirkî], Kadri Yıldırım (werg.), Stenbol, Avesta, 2010, 424 r. (ISBN 978-605-5585-38-9)

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Dîroknasên kurd

Kategorî:Fiqihnasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Kategorî:Jidayikbûn 1650
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Kesên ji Bazîdê
Kategorî:Kurdên sedsala 17an
Kategorî:Kurdên sedsala 18an
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1707
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Stêrnasên kurd
Kategorî:Wêjevanên kurd
Kategorî:Zanyarên îslamê
Kategorî:Zanyarên kurd
Kategorî:Zanyarên misilman