open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ebdulla Peşêw

**Ebdulla Peşêw** an **Evdila Peşêw** helbestvanekî kurd e ku bi zaravayê soranî dinivîse. Di salên 1960an de tev li şoreşa başûr dibe, demekî pêşmergetiyê dike, pişt re derdikeve derveyî welêt.

Niha (2008) jî li Fînlendayê mamostetiya zanîngehekê dike.

## Berhem
* Peşêw yekem honrawey le 1963 û yekem komele şî'rî le 1967 blaw krdwetewe.
* Frmêsk û zam (1965-1967)، çapî yekem le Kerkûk 1967
* Btî şkaw (1967-1968), çapî yekem Kerkûk 1968
* Şewnamey şaîrêkî tînû (1968-1972), çapî yekem Bexda 1972
* Dwanze wane bo minalan û çend şî'rêkî qedexe (1969-1973), çapî yekem Berlîn 1973
* Şew nîye xewntan pêwe nebînm (1973-1979), çapî yekem Bexda 1980
* Brûske çandn (1980-1988), çapî yekem suyd 2000
* Berew zerdeper (1989-2001), çapî yekem suyd 2001
* Prêskey aşqêkî zgmak, çapî yekem Kurdistan 2006
* Dîwanî brakujî, çapî yekem Hewlêr 1994
* Peşêw herweha bernemekanî çendîn nuser û şaîrî gewrey cîhan wek Walt Whitman û Alexandr Pushkin wergerandwetewe bo kurdî.

## Helbestên wî

## Mijarên têkildar
* Leşkerê Winda

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Penaberên li Fînlendayê
Diyar

**Diyar**, **Hozan Diyar** an jî **Diyar Dêrsîm**, an jî bi navê xwe yê rast **Diyar Yıldırım** (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1966an ji li Gundê Hêwedan, Mêzgir, Dêrsîm, Bakurê Kurdistanê), hunermend û lîstikvanekî kurd e. Ew di muzîka Kurdî de kesayetek navdar e û bi albûma xwe ya 2004’an ‘Gulê Neçe’ dengek berfireh girtiye.

Diyar li gelek welat û herêman wek li Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê, Bakurê Kurdistanê, Swêd û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê beşdarî gelek konseran bûye.

## Jînenîgarî
### Salên destpêkê
Hozan Diyar, ku xwediyê du bira û du xwişkên wî ye, zarokê duyem ê malbata xwe ye. Ji ber ku piraniya livdariya li gund xwedîkirina ajalan û nîv-çandinî ye, wî di zaroktiyê de li van deveran xebitî. Her wiha xwedîkirina xwedan û cotkariyê, bavê Hozan Diyar hunermendek navdar û drêjker li wê deverê bû. Bavê wî debara xwe bi stranên dîlanê an bi druman li hin wedediyan dikir. Wekî rastiyê, xewn û xwestina Diyarê ku bibe hunermendek bi girtina bavê xwe re wek nimûne dest pê kir. Wî dixwest ku stranên mîna bavê xwe stranbêj bike û ji dengê wî re bibe navdar.
### Perwerdehiya wî
Hozan Diyar li vê herêma ku lê ji dayik bûye, perwerde û hîndariya xwe temam kir. Wî dibistana seretayî li gundê xwe dest pê kir û li Elezizê qedand. Hozan Diyar, ku jiyana xwendekariya wî ne pir serfiraz bû, xwendina xwe yê lîseyê li Çewlikê qedand. Perwerdehiya dibistana xweya navîn ji ber ku dibistana wî ya perwerdehiyê ya din ne serkeftî bû û hunermend piştî dawiya dibistanê di bîst û du saliya xwe de çû Almanyayê.

### Çûyîna Ewropayê
Hozan Diyar di 1988an de i ber astengî û qedexeyên dewleta tirkî çû Almanyayê û bû endamekî Koma Berxwedan. Dû re di sala 1992 de albûma wî ya yekem ya *solo* bi navê "Kerwan" derket. Wî di stranên xwe de zilma ser gelê kurd û rewşa Kurdistanê tîne ziman.

Di sala 2004an de vegeriya Bakurê Kurdistanê. Pîştî ku vegerîbû, wî li Bakurê Kurdistanê û gelek bajarên Tirkiyê, mîna Stembol, Qonya, Enqerê, Edene, Antalya û gelek deverên din, konser li dar xistin.

Hozan Diyar bi Denîz Deman re zewicî ye.

## Dîskografî
**Albûm**
* *[[Karwan (albûm)|Kerwan]]*
* *[[Cenga Jinê (albûm)|Cenga Jinê]]*
* *[[Wey Dunyayê (Albûm)|Wey Dunyayê]]*
* *[[Tîna Rojê (Albûm)|Tîna Rojê]]*
* *[[Kehniya Stranan (albûm)|Kehniya Stranan]]*
* *[[Ax û Dayîk (albûm)|Ax û Dayîk]]*
* *[[Gulê Neçe (albûm)|Gulê Neçe]]*
* *[[Natirsim (Albûm)|Natirsim]]*
* *[[Oxir be Ugur (Albûm)|Oxir be Ugur]]*
* *[[Dema Azadî (Albûm)|Dema Azadî]]*
* *[[Kela Dimdim (albûm)|Kela Dimdim]]*
* *[[Mam Zekî (albûm)|Mam Zekî]]
*'Single**
* ''Bira Hakan''

== Vîdyonîgarî ==
**Klîbên Hozan Diyar**

* ''[[Wey Dunyaye]]''
* ''[[Heval Heval]]''
* ''[[Tîna Rojê]]''
* ''[[Gulê Neçe]]''
* ''[[Keçê Dînê]]''
* ''[[Hawar Pîro]]''
* ''[[Şêrin Şêrin]]''
* ''[[Qurmo]]'' (2021)

== Fîlmnîgarî ==
**Fîlmên Hozan Diyar*'

* *Rêç* (Fîlm)
* *Doz'' (Fîlm)

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Kesên ji Mêzgirê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên kurd
Tosinê Reşîd

**Tosinê Reşîd** yek ji rojnamevan û nivîskarên kurdên li Ermenistanê ye.

## Jiyana wî

Di sala 1941ê de, li gundê Kûrekendê a ku li ser navçeya Êçmîadzînê li Ermenistanê ji dayîk bûye. Rûniştvanên gund gişk kurdên êzdî bûn.

Ew heta pola çaremîn li dibistana gund dixwîne, dû ra xwendina xwe li dibistana gundê cîran didomîne, ku gundê ermeniyan bû. Sala 1964an fakûlta fîzîk-matêmatîk ya Enstîtuya Yêrêvanê ya Pêdagogiyê temam dike. Sala 1975an ew têza xwe doktorayê dinivîse û dibe doktorê zanyariya kîmyayê. Salên dirêj li Zanîngeha Yêrêvanê û Enstîtuyên Akadêmiya Armêniya da karê zanyariyê dike û gelek gotarên zanyarî çap dike. Gotara wî ya yekemîn sala 1961ê li rojnama Riya Teze çap dibe. Ji salên 60emîn dest pê kirî gelek gotar, şiîr û çîrokên wî li rûpêlê rojnama Riya Teze û bi radyoya Yêrêvanê tên belav kirin. Dor 12 salan gelek gotarên wî bi navê Ensîklopediya Kurdî di radyoyê de dihatin belav kirin. Ew gotar ser dîrok, edebiyat û çanda kurdî bûn. Di wan da pirsên kurdayetiyê, yên rojane jî cîhê xwe digirtin. Bin bandora şoreşa li Başûrê Kurdistanê, Tosinê Reşîd bi çend hevalên xwe va sala 1963an li Yêrêvanê komela kurdan ava dike. Wê demê ew yekemîn komela netewî bû li seranser Yekîtiya Sovyêtê. Dûwarojê, ji bo hişyarkirin û geşkirina hestên kurdayetiyê ew gelek caran diçe nav kurdên Gurcistanê, Qazaxistanê, Qirqizistanê. Ji sala 1993an ve li Awistralyayê dijî.

## Berhemên Tosinê Reşîd
* Kilamê Rê (helbest, 1975)
* Zozan (helbest, 1984)
* Nîvro (helbest, 1987)
* Siyabend û Xecê (şano, 1988)
* Şeva bê xew (çîrok, 2000)
* Ji bo bîranîna Qanatê Kurdo (tevî Husên Hebeş, 2000)
* Êzdiyatî Oleke Hê Jî Nenaskirî (lêkolîn,? 2004)
* Min bêriya şevên spî kiriye (çîrok, 2005)
* Mestûre, Serê Hêjayî Tac Bû (romana dirokî,2005)

Hin berhemên A. Pûşkîn, L. Tolstoy, A. Çêxov, A. Bûnîn, A. Voznêsênskî, A. Îsahakiyan, P. Sêvak wegerandine zimanê kurdî û çap kirine.

## Girêdanên derve
* www.welatperwer.com/  Nivîseka Tosinê Reşîd li ser Qanadê Kurdo
* www.voanews.com/  Hevpeyvînek digel Tosinê Reşîd

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Kurdên Awistralyayê
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Rojnamevan
Sersal

thumb|350px|Sersal
**Sersal**, roja yekemîna saleke nû ye. Li gora salnameyên cuda, roja sersalê cuda ye. Di salnameya mîladî de, sersal roja 1ê kanûna paşîn e.
* Binihêre jî: Sersal (folklor)

Kategorî:Cejn
Kategorî:Salname
Egîdê Cimo

**Egîdê Cimo,** wekî "Mîrê Bilûrê" jî hatiye binavkirin (jdb 1932 – mrn 2019) hunermend û bilûrvanekî kurd bû ku di sala 1932an de li gundê Erdeşîrê ku bi ser nehiya Armavîrê Ermenistan ve ye hatiye dinyayê. Di sala 1955an de dema ku li Radyoya Dewletê ya Ermenistanê de beşa kurdî vedibe, mirovê yekem e ku di warê sazbendiyê de li radyoyê xebitiye.

## Jiyan
Li gorî xwesteka Rehmetiyê Casimê Celîl ku berpirsiyarê beşa kurdî ye, gund bi gund dikeve pey şopa sazbend û dengbêjan da ku berê wan bide ser riya radyoyê. Paşê jî salên dûvedirêj; bi mey, fîq û bilûra xwe li pey dengbêjên eyan çi jin, çi jin disekine û navê xwe li ser dergeha sazbendiya kurdî bi tîpên zêrîn dide nivîsandin. Li gorî gotina wî, 37 sal li ser hev li Radyoya Êrîvanê bi bilûr, fîq û meya xwe sazbendiya kurdî pêk aniye. Di sala 1967an de baştirîn Koleja Sazbendiyê ya bi navê ‘Romanos Melîkyan’ ku li Êrîvanê ye kuta dike û dibe sazbendekî profesyonel.

Ji bo wî bêjeya ‘Mîrê Bilûrê’ tê bilêvkirin. Carinan jî bi bilêvkirina Keremê Seyad ku li ser pêlên Radyoya Erîvanê digot; ‘Distre Sûsika Simo, lê dixe Egîdê Cimo!’ navê wî ciwamêrî diket dil û mêjîyê mezinên li civata ‘giregir’ên li ‘dîwan’a gund.

Hunermendê kurd Egîdê Cimo di jiyê 87 saliyê di 31ê çileyê a 2019an de li paytexta Ermenistanê Êrîvanê çû ber dilovaniya Xwedê kir.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Radyoya Êrîvanê
Salihê Qubînê

**Salihê Qûbînê** yek ji dengbêjên kurd yê bi nav û deng e ku bi taybetî li Herêma Xerzan, bi giştî jî li seranserê welêt tê naskirin.

Qûbînî di sala 1949’an de li Gundê Eyndarê (Agaçlîpînar) ya bi ser Misirca (Kurtalan) Sêrtê ve ye, hatiye dinyayê. Ji ber feqîrî û belengaziyê, hêj di zarokatiya xwe de malbata wî li gelek gundan geriyaye. Berê mala wî li gundê ‘Girikê Boto’ ya bi ser Farqîna (Silîvan) Diyarbekirê ve ye bû, niha ew li Batmanê bi cih û war e.

Qûbînî ji bilî karê dengbêjiyê, ji bo dabara malbata xwe bike, di çêkirina avahî û mizgeftên gundan de karê sewaxê û lêkirina dîwaran dike.

Di gotûbêjeke ku me pê re kiribû de, bersiva pirsa me ya bi rengê: “We çawa, çi çax û bi çi awayî dest bi karê dengbêjiyê kiriye? Ev çend sal in ku hûn stranan dibêjin? Di malbata we de ji xeynî we kesên ku distrên hene gelo?” wisa bersivandibû:“Hêj di 12-13 saliya xwe de, li poxan û bênderên gund min kilam û stran digotin. Min dênh û bala xwe dida darekî, xaniyekî, mirovekî an jî heywanekî, min digot û li hev dianî. Di malbata me de birayê min ê mezin ku ‘Qasimê Dengbêj’ jê re digotin, berê stran digotin û îro kêm be jî dibêje. Babê min ‘Sofî Hemê’ jî dengbêjekî baş bû. Lê dema ez dibim 9-10 salî, êdî ji ber bêtaqetiyê, dest ji kilam û stranan dikişîne. Ev 40 sal e ku ez dibêjim. Hinek kilam û awaz min ji birayê xwe Qasim û hinek ji wan jî min ji bavê xwe Hemê girtine. Gelek kilamên ku min bi xwe çêkirine jî hene....”

Gelo dengbêjên ku herî zêde tesîr li Salihê Qûbînê kirine kî ne? Li gorî gotina wî Teyîboyê Siertî ku niha li Gundê Marîbê ya Misircê rûdine, Şakirê Bedih ango Şakirê Mezin û Rehmetiyê Hiseynê Orginosî yê Mûşî tesîreke mezin lê kirine. Lê dengbêjek jî heye ku gelek dixwaze li civat û dîwana wî bibe mêvan û pê re dîwaneke ‘Xerzanî’ pêk bîne. Ew dengbêj jî ‘Bermahiyê Komkûjiya Filehan’, ‘Qûlîngê Deşta Xerzan’, ‘Lejyonerê Artêşa Fransa’, ‘Hevalbendê Seîd Axayê Cîzîrî’ û ‘Xweşawazê Radyoya Erîvanê’ Karapetê Xaço ye. Li gorî gotina wî 5-6 meh berê bi riya telefonê, bi Karapêt re ketine têkiliyê û ji hev re çend bend kilam gotine.

Heta niha bi sedan kasetên Salihê Qûbînê bi awayên amatorî hatine qeydkirin û tomarkirin. Lê bi awayeke profesyonelî ev 6-7 sal in ku 6 kasetên wî derketine pêşberî kilamhezan.

Bi kurtasî mirov bibêje; ev ciwanmêrê hanê Deng û Awaza Deşta Xerzan bixwe ye. Dema kilamên Metran Îsa, Derwêşê Evdî, Genc Xelîl û Edûlê, Lawiko Dîno, Hay lo li min (Xêlyeya Farqînî), Koçero Lawikê Silîvanî, Şerê Hethetkê, Kilama Behcetê Dawûd bê gotin Salihê Qûbînê tê bîra mirov. Her wiha Emê Gozê ku wekî “Rêbirê Posteya Dewletê” tê nasîn, kilameke ku ji hêla Seydayê Cegerxwîn ve jî gelekî hatiye ecibandin, awazeke şêrîn e ji devê Salihê Qûbînê...

* Ji nivîsar-gotûbêja Salihê Kevirbirî

## Girêdanên derve
* youtube--Salihê Qubînî--Lokman Birazî
* youtube--Salihê Qubînî

Kategorî:Dengbêj
Veşartok

thumb|Veşartok
**Veşartok** an **çavgirtonek**, lîstikeke şahî ya zarokan e, di vê lîstikê de hejmara lîskevanan ne bi sînor e, lê hertim ji 4 heya 10 lîskevanan tevle vê lîstikê dibin. Bingeha lîstikê wisa ye, ew kesê ku moka wî ye, dê serê xwe tev çavên girtî bi ser hêlanê de xar bike û heya hejmareke li ser lihevkirî bijmêre, di vê navberê de lîskevanên mayî xwe vedişêrin. Piştî jimartinê mokevan dê bi dengekî berz bang li ew kesên xwe veşartine bike û bêje VEKE û dest bi lêgerînê bike, belê heya ku moka mokevan rabe, gerek ew yekî ji ên veşartî bi destên xwe bigre, lê dema mokevan bala xwe dide ser yekî taybet, ên mayî derfetê digrin, û dibezin hêlanê û dibêjin HÊLAN, heya ê ku mokevan jî bala xwe daye ser karê bighîne hêlanê û mokê carik din di stûyê mokevan de bihêle, çimkî dema mokevan dibeze lîskevan bigre, dibe lîskevan ji wî lezgîntir be û xwe nexe destên wî, û bighîne hêlanê û bêje HÊLAN. Heke wisa be, dê mokevan sînaroya derbasbûyî dubare bike, lê heke ew kesekî bi destên xwe bigre, lîskevanê girtî dê bibe mokevan û herweha, lîstik berdewan dike. Hêjayî gotinê ye, ku ev lîstik pir di dana şevê de tê lîstin.

Berî ku lîstik dest pê bike, lîskevan di nav hev de peymanê dîdinin, ka dê bi moka kîjanî be, û cihên xweveşartinê li ku bin, derbarî warên veşartinê, ew bi şêweyekî giştî tên nîşan kirin, lê ka dê bibe moka kê, bi şingêra diyar dibe, şingêra jî wisa ye, yek ji zarokan, kevirekî biçûk dixe nav mistên xwe û li paş xwe di yekî ji destên xwe de vedişêre, pêre destên xwe dide pêş û ji ê ku li pêş xwe dipirse di kîjan destî de ye, heke tê derxe, ew ê ji mokê azad bibe û heke berevajî be, ew ê kêvir bibe û ji zarokekî din bipirse, lê zarokê ku cara yekemîn şingêra kirî dê bi fermî ji mokê xilas be û wek lîskevan tevle lîstikê bibe.

Kategorî:Lîstik
Pîpê

**Pîpê**, eynî lîstika çavşirtonek e, lê li şûn ku mokevan lîskevanekî bi destên xwe bigre têrî dike ew bêje PÎP+NAVÊ LÎSKEVAN û destê xwe bi hêlanê bike, belê herweha lîskevanê binavkirî dê bibe mokevan, û lîstik berdewam dike.

Kategorî:Lîstik
Hawar Kurdistan Media Group

thumb|Logoya Hawar Kurdistan Media Group
thumb|Logoya HAWARDENGÛBAS
**Hawar Kurdistan Media Group** grubekî medyaya Kurdî ye.

Hawar Kurdistan Media Group 25 Kewçêra 2005'an de hatîye damezirandin Xwedî û Damezrênerê HKMG Serhad B. Rênas e.

HKMG bi giranî grubekê medyaya înteraktîf e.Ger şertûmerc dirûst be medyaya dîtbarî, çapkirî û xizmetên produsîyon(bo muzîk û sînemaya kurdî) di nav projeyên HKMG de ne. HKMG bi giştî pêngaveke taybet,bê layen yekem grûba medyaya înteraktîf(online) ya Kurdî ye.

Bi pêkhatina demên pêş ya vê projeyê de HKMG xwe li Kurdistana Azad jî wê birexistin bike. HKMG Serxwebûna Kurdistan,piştî serxwebûnê jî di Cîhanê de bo Kurdistan rola herî mezin û asta herî bilind ji xwe re bingeh digre.

## Armanc

Armanca bingehîn a HKMG pêşxistina medya,ziman,çand,zargotin,wêje,hişmendiya dîrokê,înternet û zanista kurdî,bernamesaziya kurdî,hêza siyasiya Kurdistan,modernîze kirin û pêşxistina Kurdistan de alîkarî dayîn û bi vê avahî parastin,pêşxistin û berdewamiya Şaristaniya Kurdistan e.

## Zanyariyên giştî

Niha girêdayî HKMG portala nûçe HAWARDENGÛBAS malpera lînkên Kurdî(Kurdistan Malper) portala Medyaya Kurdî (Medyaya Kurdî), malpera xebatên Serhad B.RÊNAS,malpera dîroka Kurdistan (Mejû Dewletên Kurdî), Malpera wêjeya Kurdî, (Wêje û Pirtûk), malpera Sînemaya Kurdî (Sînema Kurd), malpera muzîka Kurdı (MuzîkKurd),malpera Dewleta Federe ya Kurdistan,malperek derbarê Kerkûkê de, malpera zanist û teknolojîjiyê,malpera zankoyên Kurdistanê û di mijar û babetên cûrbecûr de ji zêdetirê 50 malper(Hûn dikarin di stûna rast de hemû malperan bibînin) girêdayî HKMG weşan dike. Ji %95 ê malperan bi zimanê Kurdî weşan dikin. HKMG Zimanê Kurdî wekî zimanê “tenê” ya Medyaya Kurdî dibîne.Hemû zimanên din divê bo dîplomasiyê were bikaranîn.

## Dahatû

Di projeyên dema navîn vekirina Televizyon(Hawar TV) û radyo(Radyo MuzîKurd) ser webê di projeyên dema dirêj de jî vekirina Televizyon(Hawar TV) û radyo(Radyo MuzîKurd) bi şêweya satalaytî, rojname(Rojnameya HawarKurdistan),kovara wêjeyî(Kurdolog),kovara aktualîteyê (24 Saet) hene.Şîrketên musîk û filmê(KurdFilm û HawarKurd Music) jî di nav projeyê de ne.

## Kadroya bingehîn a Hawar Kurdistan Media Group

* Serokê Desteya Rêvebirîyê(Xwedî û Damezrêner): Serhad B.RÊNAS
* Alîkarê Desteya Rêvebirinê: Şevîn ARÎ
* Endamên Rêvebirinê:Rebiwar KURDO,Etem FERQÎN,Hesen DILGEŞ,Salim OZ,Îlhan SEMSÛRÎ,Hêlîn BARZAN
* Edîtorî-Malpersazî: Rebiwar KURDO, Etem FERQÎN, Serhad B.RÊNAS
* Beşên Zimanên Biyanî:Hesen DILGEŞ
* Stretejî-Cêbecekirin:Serhad B.RÊNAS,Salim OZ
* Derhênerê Dîtbarî:Şevîn ARÎ,Îlhan SEMSÛRÎ,.Ang
* Proje-Lêkolîn-Nûçe-Kontrol-Nivîs:Serhad B.RÊNAS,Hêlîn BARZAN,Pasewan,Azad
* Têkîlî:Rebiwar KURDO

## Girêdanên Sereke ya Hawar Kurdistan Media Group

**Malpera Dezgehiya HKMG**
http://www.hkmg.net

**HAWARDENGÛBAS**
http://www.hawardengubas.com 

Hûn dikarin di malpera dezgehiya HKMG http://www.hkmg.net de navnîşanên **[[hemû malper û weşanên HKMG]]** bibînin

## Çavkanî
* http://www.hkmg.net

Kategorî:Şirket
Zaza

thumb|260px|Zazakî û zaravayên din ên kurdî
**Zaza**, **dimilî**, **kirmanc** yan jî **kird**, kurdên ku bi kurdîya zazakî (kirdkî, kirmanckî, dimilî) dipeyivin û bi taybetî li Bakurê Kurdistanê dijîn.

## Deverên ku Zaza lê dijîn
Zaza bi taybetî li van bajaran dijîn, lê di van demên dawî de gelek ji wan ji ber zordariya Kurdistan koçî bajarên bakurê Kurdistanê û Ewropayê bûne:

## Nav
200px|thumb|Kurdên zaza li sala 1881, Ernest Chantre & Capitaine BarryKurdên ku bi kirmanckî diaxifin, li her herêmê, xwe bi eynî navî bi nav nakin; cuda-cuda navên etnîkî didin xwe û zimanê xwe: kirmanc, kird, dimilî û zaza.

## Lokasyona cografîk
Herêmên ku kirmanc (zaza) tê de dijîn; Çewlig (Bingöl), Dêrsim (Tunceli), Erzingan (Erzincan), Erzirom (Erzurum), Barbut (Bayburt), Qers (Kars), Mûş, Xarpêt (Elazığ), Diyarbekir, Ruha (Urfa), Semsûr (Adıyaman), Bedlîs (Bitlis) û Sêrt (Siirt) e. Dîsa, li hinek bajarên Tirkîyê, wek Qeyserî (Kayseri), Nigde, Gümüşhane û Sêvazê (Sivas) ji mensûbên ve grûbê hene. Di van herêman de kirmanc tenê li Dêrsim û Çewligê piranî ne, li cîyên din ji kurmancan kêmtir in.

## Dîn û ayîn
Kurdên ku lehça wan kirmanckî (zazakî) ye, ji alîyê dînî de du beş in: Misilmanên sunî û elewî. Meriv ku xeta Xarpêt û Mûşê esas bigire, başûrê wê xetê sunî, bakurê wê jî elewî ne. Yek îstîsna Bongilan (Solexan) a Çewlîgê ye. Qismek ji vê qezayê li bakûrê xetê ye û sunî ye.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê
* Kirmanc
* Kird
* Kurmanc
* Goran
* Soran
* Kelhûr

## Çavkanî

* Lêkolînê DNA ya li ser kurdbûna zaza ji aliyê ''Annals of Human Genetics''

Kategorî:Kurd
Şîşê

Lîstika **şîşê** lîstikeke zayendê nêr e. Hejamara lîskevanan di vê lîstikê de 5 kes in, û naverokên wê, kêl û tope ne. Kêl ji pênc keviran an jî libatan tê çêkirin, her pênc libat li ser hev tên danîn û navenda lîstikê jî ev kêla ye. Amûra din jî tope ye, tope ji bo avêjtina kêlê û rûxandina libatan tê bikar anîn.

Berî lîskevan dêst bi lîstika xwe bikin, hev şingêra dikin bo zanibin dê bibe moka kîjanî. Piştî mokevan tê nîşankirin, ew diçe li ber kêlê radiweste, her çar lîskevanên mayî jî, dora pênc mitran ji kêlê bi dûr dikevin û yek ji wan topê dixe destên xwe û davêje kêlê, heke top kêlê birûxîne, mokevan bi lezgînî dibeze topê û wê davêje lîskevanên ku dema kêl dikeve, direvin û belav dibin. kêlîka top li kêlê nekeve, lîskevanekî din dê topê bavêje kêlê, û herweha heya kêl dikeve, çimkî ji mercên domandina lîstikê, rûxandina kêlê ye.

Kêlîka kêl dikeve, me got mokevan topê radike û davêje lîskevanan, heke mokevan bi bext û jîr be, ew ê topê li lîskevanekî xe, heke wisa bibe, mok tavilî ji stûyê mokevan derdikeve û dibe moka ewê ku top lêketiye, lê eger topa mokevan vala diçe, ango li tu kesî nekeve, ew ê bi lezgînî here topa xwe bîne. Di vê navberê de lîskevan derfetê distînin û diçin kêlê didin ser hev, heke kêl berî hatina mokevan bê avakrin, lîskevan dê bang bikin û bêjin DAWÎ. Dibe hûn bipirsin çima mokevan ji dûr ve topê navêje lîskevanan?, na, ew nabe, ji hîm û bingehên lîstikê ne ku mokevan topa xwe ji ber kêlê de bavêje lîskevanan. Kêlîka kêl tê venandin û DAWÎ tê bangkirin, bez û rev hêviş dibe û carik din lîskevan li ber kêlê dicivin û lîstika xwe dubare dikin, herweha heya lîstik diqede.

Kategorî:Lîstik
Kortika hêkan

Lîstika **korta hêkan** lîstikeke zarokan e, nemaze, ên temen biçûk, ango kêmtirî dozdeh salan. Hejmara lîskevanan di vê lîstikê de ji çar heya heft kesan e. Amûrên lîstikê ji tope û kortên di erdê de hatine kolandin pêk tên, kort li gorî hejmara lîskevanan tên kolandin, yanê her lîskevanekî kortika xwe ya taybet heye. Li rex kortikan jî komek kevirên biçûk tê dayîn, ev kevir wek xalikan tên bikar anîn bo xuya bikin ka lîskevan gihîştiye kîjan radeyê.

Lîstik bi vî şêweyî tê lîstin.

Mokevan (ew kesê ku mok di stûyê wî de ye), li ber kortikan radiweste û lîskevanên mayî jî dora pênc mitran ji kortikan bi dûr dikevin, yek ji lîskevanan, helbet, bi dobe û bi teşeyekî rêzkirî topê tol nav kortikan dike, heke top bikeve kortika mokevan, ew ê topê rake û bavêje lîskevanên dema top dikeve kortika wî direvin, eger top li lîskevanekî keve dê kevirekî biçûk ji komikê rakin û têxin kortika wî; lê heke li tu kesî nekeve dê kevirekî bixin kortika mokevan.

Hêjayî gotinê ye, ku keke top têkeve kortika lîskevanekî ji kortikan dûr sekiniye, ew eynî karê mokevan dike, yanê dibeze topê û davêje lîskevanên din, heya mokevanê yekem jî bi lîskevanan re baz dide.

Kengî lîstik bi dawî dibe, bi demê ve ne girêdayî ye; lê hejmara keviran di kortikên lîskevanan de dawiya lîstikê nîşan dike. Ji fêr û daba lîstikê ye, ku dema dozdeh kevir di kortika lîskevanekî de kom dibin, lîstik kuta dibe. Ji erkê lîskevanê ku daye der e, ku xwarin an jî vexwarinekê ji lîskevanên din re bikire, dendik, kazûz, dondirme…hwd.

Kategorî:Lîstik
Deştebêl

**Deştebal** herêmeke li bajarê Şinoyê, li Rojhilata Kurdistanê ye.

Kategorî:Erdnîgariya Îranê
Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê
Radyo Nawa

rast|frame|Logoya Radyo Newa
**Radyo Newa**, radyoyeke kurdî ye.

**Radyo Newa**, radyoyeke nûçeyan e, ku bi kurdî û erebî, li ser du kenalên radyoya satelaytî, rojane 24 saetan weşanê dike; ku ji saet 6ê sibê heta 12ê şevê, serê nîv saetê carekê nûçe û guherînên Iraq û Herêma Kurdistanê bi taybetî û yên cîhanê bi giştî belav dike.

**Radyo Newa**, ku li Iraqê ezmûna yekem a bi vî rengî ye, 1ê kanûna paşîn a 2005an de dest bi weşanê kir. Newa, li Iraqê destpêka projeyeke mezin a dezgeheke medyayê ya serbixwe ye, ku di di pêş de projeyeke mezintir, wekî kenaleke televîzyoneke fezayî û ya rojnameyekê daye ber xwe.

## Bernameyên Radyo Newa
* **Bêsansûr**
Bernameyeke rojane ye û bi awayekî giştî li ser pirseke diyarkirî girîngiyê dide nêrîn û ramanên welatiyan ku di bernameyê de tê azirandin.
* **Şirove**
Ev bername heftê carekê tê pêşkêşkirin û zêdetir li ser şirovekirina daxuyaniyên komelayetî, siyasî û rewşenbîrî ye.
* **Germegerm**
Ev bername pêdeçûn û şirovekirina wan bûyerên germ û giring ên siyasî û komelayetî ye, ku li Kurdistan û Iraq û herêmê têne rojevê

## Girêdanên derve
* Malpera Radyo Newa

Kategorî:Radyo
Kategorî:Radyoya kurdî
Mehmet Dicle

**Mehmed Dicle** nivîskarekî kurd e.

## Kurtejiyana wî
Mehmet Dicle di sala 1977'an de li Hezroya Amedê hatiye dinê. Li Hezroyê hetanê lîseyê xwendiye. Her wiha li Hezroyê li Medresaya Seydayê Hecî dersên erebî û olî jî xwendiye. Di sala 2002 de li Zanîngeha Stembolê beşa Erdnîgariyê kuta kiriye. Li Zanîngeha Stenbolê di beşa Erdnîgariyê de, li Zanîngeha Artukluyê jî di beşa Kurdolojiyê master kiriye. Dicle di kovarên Jiyana Rewşen û Rewşen-nameyê de kar kiriye, di Dibistana Taybet a Zimanê Kurdî de mamostetî kiriye û nivîsên wî di gelek kovar û derên din de hatine weşandin. Çîrokên wî her wiha li Polonî, Almanî, Îtalyanî, Erebî û Tirkî hatine wergerandin. Mehmet Dicle, Edîtoriya Kovara **Kurdeçîrok**ê dike, ku ji sala 2022yan ve li li Amedê ew û hevalên xwe derdixin. Nivîskar, li Amedê bi komek hevalên xwe re **LiteraKurd Mala Edebiyatê** vekiriye û rêvberiya wê derê dike.  

Yekem Berhema wî Asûs e. Bi kurteçîrokên di Asûsê de Mehmet Dicle hên di emrek ciwan de bal kişand ser wêjeya xwe û şêwaza xwe ya xweser. Di vê berhemê de navçeyeke xeyalî afirand, ku bi piranî dişibe Hezroyê. Hem gelek çîrokên di Asûsê de hem jî çîrokên paşê yên ku nivîskar nivîsandin bi piranî li vê navçeya xeyalî derbas dibin. Berfa Sor yekem romana nivîskar e ku di sala 2023yan de çap bû. Roman qala bûyerên sala 90î dike ku li navçeyeke Kudistanê, ev navçe dîsa Asûs e, derbas dibin dike. Di sala 2025an de bi îdîaya ku di propaganda PKK'yê kiriye doz li Berfa Sor û li nivîsakar û Weşanaxaneya ZÎZ'ê hat vekirin.   

Nivîsakar li Diayrbekirê dijî.    

## Berhemên wî
* Asûs-Kurteçîrok (Weşanên Tevn-2005)
* Nara, Kurteçîrok, Weşanên Avesta 2010 
* Ta, Kurteçîrok, Weşanên Avesta, 2014
* Berfa Sor, Roman, Wşanên Ziz, 2023

Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Fehmî Balayî

**Fehmî Balayî** wênesazê kurd e ku di sala 1963an de li Başurê Kurdistanê li Berwarî bala ser bi parêzgeha Dihokê ve hatiye dinê.

Sala 1986 xwendina li Înstîtuta Hunerî li Mûsil bi dawî aniye, beşa şêwekarî dîplom wergirtiye. Sala 1992-1995 mamosteyê Înstîtuta Hunerî bûye li Duhokê. Sala 1993-1995 weke serokê Yekîtiya Hunermendên Kurdistana Başûr li Duhokê çendîn pêşangehên teybet û girop li Kurdistan ê û Îraqê vekirîne. Sala 1995 koçberî Elmanya bûye û li Bajarê Berlînê digel malbata xwe û hevala xwe ya helbestvan Hêvî Berwarî û du zaroyên bi navên Komat û Agirî bi hev re dijîn. Sala 1997 Navenda Çand û Hunera Kurdî li Berlîn dameziraye, niha weke serokê wê bi fermî li Berlînê kar dike. Endamê Înstîtuta Kurdî ji bo Zanist û Lêkolînê li Berlîn e. 8 pêşengehên hunerî yên taybet li Almanya û Ewropa vekirîne, endamê Komela Resamên Berlînê, endamê Bingeha Kulturî ya Rusya ya li Berlîn, endamê neqaba hunermendên Îraqî ye, gelek nivîsên hunerî, dîrokî li rojname û kovarên kurdî belav kirîne. Pirtûkek li jêr navê (Mezopotamya-bingehê hunera şêwekariya kurdî) ji 322 rûpela pêk tê, li jêr çapêye. Pirtûkek lêkolîna reng li ber amadebûnê ye. Katelokek tabloyên hunera wî li jêr navê (rengên welatekî winda) çapkiriye niha jî berdewam e li ser wêne kirin û nivîsînên hunerî.

## Girêdanên derve
* Kurdsun.de  Malpera Fehmî Balayî
* Çend tablo 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Balayî, Fehmî
Cemil Işık

**Cemil Işık** (Hogir) endamekî kevn yê PKK ye. Bi vehşetiya xwe tê nasin. 1990, di Kongra çaremîn ya PKK de, hat mehkûm kirin. Ji PKKyê dûr ket, bû kontra û di kuştina Mûsa Anterê de rol leyîst. Piştre li Ewropayê hat kuştin. Kujerên wî kî bûn ji bo çi hate kuştin hêjî nayê zanîn. Di derbarê kuştêna wî de gelek şik û guman heye idîa ya herê mezên Dewleta tirk rava dike ku Hogir demekî di nava JITEMê de mabû.

Kategorî:Îtîrafkar
Berwarî Bala

**Berwarî Bala** navê hozekê ye.

Berwarî Bala ji 75 gundan pêk tê. Devera Berwari Bala dikevite ser sinorê parêzgeha Dihokê. Hozên dikevine ser sinorên Berwarî Bala ev in: Gulî rojhelat, Doskî başûr, Mizûrî dikevine rojavayê devera Berwarî Bala û kurdên bakur jî dikevine bakurê devera Berwarî Bala.

Di sedsala 20an de du begên navdar ên Berwarî Bala Reşîd Beg û Mûsa Beg bûn.

## Gundên Berwarî Bala
* Mayê
* Bêduhê
* Kanîmasê
* Tirwaniş
* Bîgdawda
* Bêşîlê
* Tîler
* Deştan
* Binavê
* Çem seyda
* Kanîbelavê
* Duşêş
* Bazê
* Hiror
* Orayê
* Ormanê
* Mîska
* Qumrê

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê

Kategorî:Herêmên dabeşkirî
Skotlenda

**Skotlenda** (bi navên **Skoçya**, **Skoçye** û **Skotistan** jî tê nasîn, ; ; ), yek ji çar welatên bingehîn ên Keyaniya Yekbûyî e. Paytexta Skotlendayê Edinburgh e û bajarê herî mezin Glasgow e.

## Navê Skotlendayê
Skotlenda ji *Scoti* ya latînî ya ji bo gaelanê. Peyva *Scotia* (Welatê Gaelan) ya latîniya dereng ji bo Îrlendayê ra dihat bikarandin.
[thumb| û , li [Argyll]]
Di sedsala 11emê ji *Scotia* ji bo Skotlendayê li bakurê çemê Forth (kû gaelî te peyivîn) dahat bikarandin li gel*Albania* an *Albany* wana herdu peyvana ji *Alba* ya gaelî da çebûn.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Brîtanya Mezin
Kategorî:Herêmên otonom
Kategorî:Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan
Wêls

**Wêls** an jî **Wales** (, bi kimrî: *Cymru* ), welatekî (*country*) Keyaniya Yekbûyî ye.

Paytexta Wêlsê Kardîf (bi wêlsî: *Caerdydd*) e. Zimanê wêlsiyan wêlsî ye. Zimanekî keltîk e, wekî bretonî û îrlendî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Brîtanya Mezin
Kategorî:Herêmên otonom
Kategorî:Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan
Çek (amûr)

[thumb|300px|[Reşaş çekek e]]
**Çek** an jî **Sîlih** amûreke teqandinê ye ku bi barûd û guleyan dixebite. Dema mirov şer dikin çek bi kar tînin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Çek

Kategorî:Îcadên çînî
Çek û çol

**Çek û Çol** bi hemû wan amêran tê gotin ku li dema şer de dê bikarhînan.

Çek û Çol ji demên kevnar re ji aliya mirov hatine bikarhînan û ew jî gellek corên ciyawaz hene.

Çek ne tenê jibo ser têne bikaranin, jibo Sporê ji gelek têne bikaranin.
Li gelek bajarên Ewropa Komelên Çekan hene, di van Komelan'da mirov dê hinkirin u mirov dikarê xwe jibona besek anji jibona gelek besên sporê xwe hin bikê u xwe amade bikê.

*Dêma mirov ÇEK dibihizê, divê mirov ne tenê Şer u Kuştinê bifikirê*.

*Binêre herwiha:* Çek (amûr)

Kategorî:Amûrên leşkeran
Kategorî:Asayîş

Kategorî:Çek û Çol
Kategorî:Çek (amûr)
Kategorî:Şer
Lîsteya lîsteyan

Li wê rûpelê de lîsteyek ji mijarên ku de Wîkîpediya kurdî de bi aliyeke serekî u li gora pîtên elfabê hatine lîste kirin hene. Nawerokê her yek ji wan lîsteyan jî bi xwe dikare ji çendîn lîsteyan berhev bibe:

* Lîsteya bajaran
* Lîsteya dewletên serbixwe yê cîhanê
* Lîsteya e-pirtûkan kurdî
* Lîsteya e-pirtûkxaneyan
* Lîsteya e-pirtûkan
* Lîsteya gotarên bi soranî
* Lîsteya kesayetiyan
* Lîsteya kovaran
* Lîsteya lîstikan
* Lîsteya muzîkarên kurd
* Lîsteya Rêxistinan
* Lîsteya romanan
* Lîsteya Serhildanan

Kategorî:Lîste
Lîsteya wênesazan

*Lîsteya wênesazên Arjantînî
*Lîsteya wênesazên Albanî
*Lîsteya wênesazên Alman
*Lîsteya wênesazên Amerîkî
*Lîsteya wênesazên Awûstralyayî
*Lîsteya wênesazên Awûstûryayî
*Lîsteya wênesazên Cezayêrî
*Lîsteya wênesazên Ermenî
*Lîsteya wênesazên Îtalyan
*Lîsteya wênesazên kurd

Kategorî:Lîste
Lîsteya kesayetiyan

* Lîsteya helbestvanan
* Lîsteya kesên ku navê wan di Parastina Gelekî de derbas dibe
* Listeya siyasetmedaran
* Lîsteya nivîskaran
* Lîsteya wênesazan
* Lîsteya zimannasan

kesayetiyan
Volga

**Volga** rûbareke li rojawa Rûsyayê ye. Dirêjahiya wê 3.690 km ye û bi mezintirîn rûbara Ewropayê tê dîtin.

Bi sedema çalakiyên pîşesazîyen berfreh li Rûsyayê, avê wê rûbarê tevî paşmawên pîşesazî dibe. Lewma avê wê rûbarê ku dirijê deryayê Mazenderan wek yek ji ploxtrirîn avê dinyayê tê hejmar.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Çem
Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê
Lîsteya nivîskaran

* Lîsteya nivîskarên kurd
* Lîsteya nivîskarên Îranî
* Lîsteya nivîskarên inglîz
* Lîsteya nivîskarên rûs

Kategorî:Nivîskar
Deryaya Qezwînê

thumb|Nexşeya Deryaya Qezwînê
**Deryaya Qezwînê**, **Behra Hezerê,** **Deryaya Qespî** an jî **Deryaya Kaspiyan** mezintirîn gola dinyayê ye ku dikeve bakûrê Îranê û di navbera welatên Rûsya, Tirkmenistan, Qazaxistan û Azerbaycanê de ye.

Rûbera wê 371.000 km² ye.


Wêne:Caspian Sea from orbit.jpg|Deryaya Qezwînê
Wêne:Stenka Razin by Vasily Surikov 1906.jpg|Stenka Razin (Vasily Surikov)


## Çavkanî

Qezwînê

Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Navendî
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê
Kategorî:Golên Azerbaycanê
Kategorî:Golên Îranê
Kategorî:Golên Qazaxistanê
Kategorî:Golên Rûsyayê
Kategorî:Golên Tirkmenistanê
Kategorî:Qazaxistan
Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Navendî
Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Rojava
Kategorî:Tirkmenistan
Ferhenga soranî-kurmancî (Muhammed, 2006)

**Ferhenga soranî - kurmancî** (bi soranî: *Ferhengî soranî - kirmancî*) ferhengek Husein Muhammedî ye.

Di wê ferhengê de peyvên zaravaya soranî hatine rêzkirin û bi kurmancî hatine şirovekirin.

Ferheng bi alfabeya latînî ye.

## Ji A ta P

Ferheng ji tîpa A ta tîpa P amade ye. Lê Husein Muhammed li ser dixebite ku wê di sala 2006ê de bi dawî bîne.

## Girêdanên derve

* https://web.archive.org/web/20090106005928/http://www.geocities.com/soraniferheng/sorani/
* http://www.ferheng.org/sorani.html 

Kurdî
Joomla!

Joomla! wekî Php-Nuke, PostNuke, Mambo û hin systemên din paketeke skrîptên amade ne ku bi kodên serbest (open source)hatine bernamekirin û ji wan re Pergala Rêveberiya Naverokan (Content management system, CMS) dibêjin.

Joomla! ku li gor lêkolînan bihêztirîn û biewletirîn systema malpersazî û ragihandinê ya kodên serbest e bi zimanê bernamenivîsînê yê PHP û danegeha (database) MySQL hatiye amadekirin.

Yek ji aliyên herî baş yê vê systemê eve ku mirov dikare bi hêsanî şiklê/dîmenê malperê (qalib) biguhere bêyî ku bandor li ser naveroka malperê bê danîn. Herweha mirov dikare bi hezaran Modul (Parçe), Components (Pêkhatî) û Plugins (Plûgîn) ku bi yek nav ji wan hemuyan re dibêjin Pêvek(Extensions) yên amade ku ji aliyê endamên systemê ve hatine amade kirin bi xorayî li ser systema xwe siwar bike û bikar bîne.

Pergala Joomla! ji du başan pêk hatiye, beşek ji bo bikarhêneran û beşek jî ji bo birêvebiran e. Birêvebir dikarin li her cihê ku înternet û komputerek hebe bikevin hundurê beşa birevebirinê an jî panela kontrolê û malperê birêve bibin û naverok û ragihandinê lê zêde bikin.

Joomla! xorayî(bêpere) ye û ji ber vê yekê jî bi hezaran kes bi hevre ji bona pêşdebirin û baştirkirina systemê ji her aliyê cihanê ve alîkariya hevdu dikin.

Joomla! ji sala 2005:an ve bi versîona 1.0( ya herî dawiyê 1.0.15) dest bi xebatê dike û ji sala 2008:an ve Joomla! bi versîoneke nû bi navê Joomla! 1.5 derkete meydanê û zora hemû CMS-ên din bir. Îro bi sedhezaran malper bi vê systemê weşanê dikin û pergala malpersaziyê ya herî belavbûyî ya cîhanê ye.

Wergera kurmancî ya Joomla! 1.5.x ji bo beşên Administrator(Birêveber), Front(Bikarhêner) û Installation(Siwarkirin) ji aliyê Fîroze û Kamal Mavane û wergera soranî jî ji aliyê Mohamad Jahad ve hatine wergerandin.

Navnîşana dakişandinê li vire:
http://www.urmiye.com/joomla/ 

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya 2005an
Lîsteya nivîskarên îranî

## Havçarx
* Nîma Yuşic
* Sadiq Hidayat
* Sîmîn Danişver
* Yehya Elewî Ferd

nivîskarên îranî
Ehlê Beyt

**Ehlê Beyt** ji bo malbata Muhemmed Pêxember tê bikaranîn, bi taybetî ji bo Elî, Hesen û Huseyn.

## Girêdanên derve
* http://www.al-shia.com/html/kur_eng/index.html 


Kategorî:Malbata Muhemmed
Êzdî

**Êzdî**, komeke etnodînî ya kurdî ye ku bi piranî li Kurdistanê û li hinek deverên din ên li Rojhilata Navîn dijîn. Pirraniya ezdiyan xwe wekê kurd dibînin lê hinek ji wan îddîa dikin ku ew komeke serbixwe ne lê di warê çandî û zimanî de serbixwe bûyîna êzdiyan nehatiye tespît kirin. Îro li Ermenistanê êzdî wek kome etnîkî ya serbixwe têne naskirin. Hêjmareke piçûk ên êzîdiyan li Ermenistan û Gurcistanê dijîn. Piraniya êzîdiyên ku îro li Rojhilata Navîn mane li Kurdistanê dijîn ku bi giranî li parêzgeha Nînewa û li parêzheha Dihokê bicih bûne.

Êzdîtî oleke yekxwedayî ye ku xwe dispêre kevneşopiyên devkî. Mirovên xwedî baweriya êzditiyê tenê bi rêya jidayikbûna ji dêûbavên êzdî (bi rêya endogamiyê) dikare bibe êzdî. Li gorî rêbaza zewacê, zewaca di navbera kesek êzdî û ne-êzdî dibe sedema dûrketina ji civakê. Di navenda baweriya êzdîtiyê de Tawisê Melek, Şêx Adî ibn Musafir (1073-1163) û heft sir hene. Gora Şêx Adî li deşta Lalişê perestgeha sereke ya êzdiyan e û mebesta hecê ya salane ya payîzê ye.

Îxtîmal heye ku ji ber nezanî û nefêmkirinê, çîrokên neyînî yên derbarê êzdîtî û Tawisê Melek de ji aliyê kesên ji baweriyên din ve hatine belavkirin. Ji ber vê yekê di dîrokê de gelek êrîş û komkujî li hemberî civaka êzdiyan pêk hatine. Wek mînak, êzdî ji tebaxê 2014an vir ve dîsa bûne qurbaniyên komkujiya li dijî êzdiyan.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn li Kurdistanê

Kategorî:Komên etnodînî
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mîtolojiya êzdîtiyê
Kategorî:Mîtolojiya Rojhilata Navîn
Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê

**Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê** (YXK) di 12-13ê kanûna pêşîn a 1991ê li bajarê Bochuma Almanyayê hat damezrandin.

## Kongreya yekem

## Kongreya duyem
Di kongreya YXK ya duyem de ya ku di sala 1992an li Ewropa pêk hat Hüseyin Çelebi ji hêla xwendevanan ve bi awayekî giştî serokê rûmetî hate hilbijartin. Ji wê demê pê ve her sal ji bo bîranîna Hüseyin Çelebi xwendevan pêşbirka helbest û çîrokan li dar dixin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1991ê li Almanyayê
Kategorî:Kurdên Almanyayê
Kategorî:Rêxistin
Êl

**Êl** an **Îl** (ji tirkî îl = *parêzgeh*, *diyar*, *welat*. Bi soranî û lekî: hoz, bi îngilizî: *tribal federation*, almanî: *Stammeskonföderation*) li Serhedê, Ermenistanê û Xorasanê (li vê derê **îl** tê gotin) ji girêdana sosyal û kargêriyî di navbera eşîran de re tê gotin. Li hin herêman jî êl hevmaneyî bi pêyva eşîr/eşîret tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Etnolojî
Lîsteya eşîrên Serhedê

Li jêr lîsteya eşîrên li herêma Serhedê hatiye nivîsandin.
# Torinî 
# Zirikî
# Badilî
# Brûkî
# Memanî
# Redkî
# Berjêrî
# Kuderî
# Asî
# Parsingî
# Xoytî
# Sipkî an Sipkan
# Birîmî
# Xelesinî
# Azîzî
# Bilikî
# Kazkî (Qazkî)
# Hemdikî
# Soranî
# Masekî
# Sêx
# Kolozî
# Lolan
# Helkî
# Sorî
# Sturkî
# Celalî
# Çuxurî
# Laçekî
# Beskan (Bêskî)
# Mala Sûwar (Cibirî)
# Moxilî
# Memikî
# Şêxikî
# Heyderî
# Maedî
# Keçelî
# Qotî
# Simaîlî
# Taloyî
# Seyidoyî
# Cemaldînî
# Mîllî
# Dilxêrî
# Şadiyan
# Gelturî
# Gêloyî
# Şêxbizinî
# Mamedkî
# Mala eso
# Cerdêsî
# Hesesorî
# Keskoî
# Başimî
# Çarekan
# Hesenan
# Şemsîkan
# Mankî,Mamekî
# Bekiran
# Hemoyî
# Pîlekî
# Pinyanişî
# Gelturî
#  Nezoî
#  Remedotkî
## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Lîste
Lîsteya eşîrên Anatoliya Navîn

* Kawî
* Canbegî
* Şêxbizin
* Reşî
* Mikaîla
* Redki,Rêkan
* Zirkî
* Têrikan
* Sidunî
* Qilorî
* Doykan
* Motikan
* Şêxbîlan
* Bilkî (Belikan)
* Hêcibî (Hecebanî)
* Etmankî
* Bazikî
* Milan (Şakak)
* Bereketî
* Mifkî
* Oxçiyan
* Pisî
* Sêwidî
* Cutkî (Cûdîkan)
* Xelîkan
* Omerî
* Sefkî
* Celkî
* Nasiran

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
eşîrên Anatoliya Navîn
Georg Wilhelm Friedrich Hegel

**Georg Wilhelm Friedrich Hegel** (27ê tebaxa 1770 - 14ê çiriya paşîn a 1831) fîlozofekî alman bû, li Stuttgartê ji dayik de bûye. Yekî fîlozofên herî girîng ên Îdealîzmê yan jî ramanperestiyê ye. Navê sîstema ku avakiriye "mantiqa diyalektîkî" ye. Gorî vé mantiqê; Ramanek (yanî tezek) li dijberî ramaneke din derdikeve, di encamé de jî sentez çédibe. Li gor dîtîna Hegel xweza û hemû hémanén zanyariyé berhemén bîra bémerc in, ev jî, ji derveyî sîndorén bîra merivan e. Hegel ji ber nexweşiya kolerayê li Berlîné jiyana xwe ji dest da.

Hegel gelek bandor li ser Marx û Engels kir.

## Berhem
* Phänomenologie des Geistes
* Wissenschaft der Logik
* Enzyklopadie der Philosophischen Wissenschaften im Grundrisse
* Grundlinien der Philosophie des Rechts

## Girêdanên derve
* Felsefeya George Wilhelm Friedrich Hegel 

Kategorî:Dîroka ronakbîrî
Kategorî:Dîroknasên alman
Kategorî:Felsefeya rojavayî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1770
Kategorî:Mirin 1831
Hemreş Reşo

**Hemreş Reşo** (jdb. 1939 − m. 2003) siyasetmedar û nivîskarekî kurd e.

## Kurtejiyan

**Hemreş Reşo** li mêjuyê 11ê sibatê sala 1939ê li gundê Saqo'yê li qeza Kolik ê ku li nav herêma bajarê Semsûrê ye, ji dayika xwe bû ye. Dibistana dest pê kî û navînî li Kolikê xwendiye. Kolêja Amerîkî li bajarê (Qeyserî) biriye li serî. Di navbera salên 1957-1960î de li Stanbolê xwandina xwe ya dibistana madehiye yê kiriye. Di salên 1961-1963'yî de jî, li Enqerê xwendina zankoyî ya Zanîngeha Enqere biriye li serî.

Di sala 1963yî de hatiye Swîsrê û paşê ji wir jî derbasê Almanyayê bû ye. Di navbera sala 1967-1975ê de jî li zanîngeha Berlînê xwendina aboriyê kiriye.

Piraniya jiyan û têkoşîna watedar a rewşenbîr û siyasetmedarê kurd mamoste Hemreş Reşo, ji bo vejandin, pêşvexistin û parastina ziman û çanda kurdî bûye.

Hemreş Reşo van salên xwe yên li dîasporayê ku tam 40 sal dike, bi tevayî di riya pêşvexistin û parastina çand û zimanê kurdî de buhurandiye. Ji me re sê govarên kurdî yên di dîroka çand û zimanê me de, her yek bi serê xwe sê dîmen û bihnên geş û xweş in, pêşkêş kiriye.

## Kovarên ku derxistiye
* KURDISTAN (multi-lingual kurd/îng/ereb),
* HÊVIYA WELÊT
* ÇIYA.

Doz û têkoşîna **Hemreş Reşo**'yî, xebata wî ya di warê çand û zimanî de, di dîroka xebata li derveyî welêt, gavên pir ber bi pêş de ne û di dîroka ziman û çanda kurdî de wê her dem xwedî ciyek herî diyar be.

Hemreş Reşo di roja 27ê kanûna pêşîn sala 2003yî de li bajarê Duisburgê li Almanya'yê koçê dawiyê kiribû.

Hemreş Reşo gava ji dinyayê bar kir, serokê Partiya Demokrat a Kurdistan - Bakur bû.

## Girêdanên derve
Hevpeyvînek Bi Hemreş Reşo

Çavkanî:Malpera Pirtûkxaneya SARA

Kategorî:Jidayikbûn 1939
Kategorî:Mirin 2003
Reşo, Hemreş
Reşo, Hemreş
Klamek ji bo Beko (fîlm)

**Klamek ji bo Beko** yek ji fîlmên herî pêşîn ên kurdî ye.

Mijara fîlmî li ser rêwîtiya dirêj ya lehengê fîlmî, **Beko** ye. Beko li birayê xwe yê ku ji girtîgehê reviya ye digere. Destpêka fîlmî li Kurdistanê derbas dibe û di dawiyê de bi hatina Elmanya ya Beko bi dawî dibe. Fîlm bi zaraveya kurmancî hatiye kişandin û beşdarî gelek festîvalên navnetewî bû ye. Herwiha *Klamek ji bo Beko* gelek caran di televîzyonên kurdan û Ewropiyan de jî hate pêşkêşkirin.

## Nasname

**Derhêner:** Nizamettin Ariç

**Derhênêrê Dîmenê:** Thomas Mauch

**Senaryo:** Nizamettin Ariç û Christine Kernich

**Lîstikvan:** Nizamettin Ariç (Beko), Bezara Arsen (Zînê), Lusîka Hesen (Zeyno), Cemalê Jora (Cemal)

**Welat:** Ermenistan û Elmanya

**Dirêjahî:** 110 dq.

**Muzîk:** Nîzamettîn Arîç

**Sal:** 1992

**Cûre:** 33 mm/rengîn

Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên 1992an
Fûad Ehmed

thumb|Fûad Ehmed
**Fûad Ehmed** (jdb. 1933 − m. 18 tebax 2004), stranbêj û muzîkvanekî kurd e.

## Jiyan
Stranbêjê dengxweş di sala 1933yan de li gundê Ewêne li bajarê Hewlêrê hatiye dunyayê.

Di sala 1953yan de xwendina mamostatiyê biriye serî. Wî li dor sed stran li Radyoya Kurdî kom kirine. Li dor pêncî stran li Televîzyona Kurdî li Bexdayê kom kirine. Fûad Ehmed piraniya stranên xwe bi xwe dibeste û dibêje. Muzîka wî li seranserî Kurdistanê dihate guhdarkirin û ew yek ji wan hunermendan bû, ku muzîka wî bandoreke mezin li ser muzîka kurdî heye. Heyşt zaroyên Fûad Ehmedî hene.

Roja 18ê tebaxa 2004an hunermendê mezin Fûad Ehmed li Holendayê çû ser dilovaniya xwe û li gundekî di navbera bajarên Mûsil û Hewlêrê hate veşartin.

## Girêdanên derve
* Wêneyên Fûad Ehmed

Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Mirin 2004
Kategorî:Stranbêjên kurd
Cengo Elî

**Cengo Elî** wênesazekî kurd e.

Cengo Elî di 25ê gulana 1967an de li bajarê Amûdê xwedê daye. Li Amûdê jî ta bakalorya xwendiye. Di salên 1986-1987 li Şamê di xwendegeha hunerî de xwendiye. Di salê 1987-1993 li Akademya hunerî li Lenîngradê xwendiye û vê demê bo dektoratê li Akademya Şanoyî (hunerê dekorê) dixwêne.Di 2-an pêşangeheke hevbeş bi hunermendên Rûs re li Salona **Yekîtiya Hunermendên Rûs** çêkiriye.

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Kesên ji Amûdê
Elî, Cengo
Şanoya Bîra Welat

**Şanoya Bîra Welat** li Awustralyayê xebatên xwe didomîne. Şanoya Bîra Welat, girêdayî Komeleya Kurdên Vîctorîa ye. (**Victoria**, eyaletek Awustralya ye.) Koma Şanoya Bîra Welat, di sala 1999’an de dest bi xebatên Şanoyê kir. Bi lîstika bi navê **Kes Nikare Roja Me Tarî Bike** di Mijdarê de dest bi şanoyê kir. 15’ê Çilê 1999’an de navê koma xwe kirin Şanoya Bîra Welat.

## Lîstikên Şanoya Bîra Welat
* 27’ê Mijdara 1999-Kes Nikare Roja Me Tarî Bike (Bê peyv, bi govend û muzîk)
* 25-30’yê Kanûna 1999-Kalikê Sersal (Kurdî)
* 13’ê Çileya 2000-Kosegelî (Kurdî)
* 15’ê Çileya 2000-Mixtaro (Tirkî)
* 16’ê Adara 2000-Em Bîr Nakin Helebçe-Qêrînên Bêdeng (Kurdî)
* 25’ê Adara 2000-Newroz (Bê peyv, bi govend û muzîk)
* 27’ê Tirmexa 2000-Avahî (Tirkî, li ser çêkirina avahiya Komala Kurdên Vîctorîa)
* 25’ê Tebaxa 2000-Qomplo (Bê peyv, bi govend û muzîk)

Şanoya Bîra Welat lîstikên xwe bi gelemperî li Melbournê û li Sydneyê dileyizin. Azîna wan ya şanoyê azîna epîk e. Ew bi azîna Bertolt Brecht dixwazin lîstikên xwe amade bikin.

## Girêdanên derve
* Malpera Şanoya Bîra Welat 

Kategorî:Şano
Meydana Çwarçira

thumb|200px|Meydana Çarçira ya Mehabadê
**Meydana Çwarçira**, anku **Meydana Çarçira**, navê meydaneke navdar e li bajarê Mehabada Rojhilata Kurdistanê (Îran).

Di 31'ê adara 1947an de serokê Komara Kurdistanê Qazî Mihemed, wezîrê parastinê yê Komarê Seyfî Qazî û birayê serok Sadrî Qazî ji aliyê Îranê ve lê hatine dardekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Mehabad
Medreseya Sor

thumb|Medreseya Sor a Cizîra Botan
thumb|Medreseya Sor
**Medreseya Sor**, cihekî dîrokî û kevnare li Cizîra Botan e.
Medreseya Sor ji aliyê Mîr Şerefdîn Duyem ve hatiye avakirin. Emîr Şerefê Duyem ê kurê Emîr Bedredînê kurê Emîr Şerefê Yekem ê kurê Emîr Alî Begê kurê Mecdedîn e. Cizîr, 1475'an de ketiye bin destê Aqoyunîyan de. Di wî demî de Mîrên Cizîrê tevde hatine sirgûn kirin, gelek ji wan jî hatine kûştin. Emîr Şerefê Duyem ê kurê Emîr Bedredîn bi alîkariya gelê Botan 1508'an de dîsa Cizîr vegirtiye.

Avahiya Medreseya Sor bi mîmariya xwe ji cûreyên medreseyên hewşa wan vekiriye. Di nava gel de bi “Medresa Sor” tê navkirin. Medreseya Sor, li roj avayê Cizîrê li ser sûrhê hatiye avakirin. Ji ber ko bi pirnî bi toxlayên sor hatiye avakirin ji wê re “Medreseya Sor” hatiye gotin. Ji bo ketina malde li pêşiya deriyê wê yê ji derve 4 derincên bi kevir hatiye çêkirin. Medrese ji aliyê rojhilat ve 18,95 m ji erdê bilind e, bes binetara wê jî 1,10 m ji erdê bilindtir hatiye danîn. Aliyê wê yê başûr bi sê eywan e û mizgefta medreseyê jî di wê beşê de ye. Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî li aliyê rojhilat yê mizgeftê ye.

Li aliyê medresê yê bakûr sê eywan hene, ya aliyê çepê 3,45 m vekiriye û mîhraba wê ya zivistanî jî heye. Eywana aliyê rastê 3,46 m, ya nêvê jî 5,19 m vekiriye. Ew eyvanên difekin hewşê, gûşeyê hemiyan 10-13 cm bi çal û mirtikin. Ji eywana nêvê ji bo çoyîna herdû eywanên teniştê deriyên bi 1,33 m û serdera wan jî bi qûbbe hene. Eywana aliyê rastê di rastê wê de deriyek 0,93 m fireh heye, peşderiyek 2,44 x 2,45 m û serbanê wê bi qûbbe hatiye çêkirin.

## Çavkanî

* Malpera Bedirxanî

Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Cizîr
Kategorî:Medreseyên Kurdistanê
Keyanî

Têgîna **keyanî** behsa dewletek bi şêwazek hikûmetê ya keyitî dike, ku tê de monarşek wekî key (an keybanû) tê binav kirin.

Di olnasiya xiristiyanî de gotina "Keyaniya Xwedê" ji nêzîk ve bi têgeha hikûmetê ve girêdayî ye. Bi karanîna pirtûkên Încîlê, meriv dikare pêşveçûna keyaniya dewletî ya di serdema kevnareyê de bişopîne, lê ev têgîn pir caran di olnasiyê de xwediyê wateyek xazeyî ye.

Mîna îro, keyaniyên serdema kevnareyê xwedî sembolên cihêreng ên keyî bûn. Bi gelemperî, yek an çend paytextan an rûniştinên keyî, dîwanek keyî û artêşek domdar hebûn.

Peyva "keyanî" bi serê xwe nîşanek rastîn a bastûra hikûmetê, herêm an hêza monarşek peyda nake.Keyaniyên berê di mezinahî û bandorê de cihêreng bûn, ji hêzên cîhanê yên bihêz-Misir, Asûr, Babîl, Med, Pers, Makedonya û Romayê- bigire heta keyaniyên bajarên piçûk ên mîna yên li Kenanê di dema dagirkirina welatê de ji aliyên Îsraîliyên kevnare ve. Wekî din, dibe ku bastûrên hikûmetê ji keyaniyek ji keyaniyek pir cûda bûn.

Împeratoriyên mezin, yên ku li herêmên berfireh û di heman demê de keyaniyên bacgir hikûm dikirin, dixuye ku ji bajar-welatên piçûk an komên eşîran derketine ku di dawiyê de di bin rêberek serdest de bûne yek. Hevbendiyên bi vî rengî carinan demkî bûn û pir caran tenê dema ku dijminek hevpar hebû ku şer bikin, hatin damezrandin.

Keyaniyek bindest, keyaniya ku bi hêzek din ve girêdayî bû û xwedî rêveberiya xwe bû. Tevî ku keyaniyên bindest bi gelemperî xwediyê asteke berbiçav xweseriyê bûn, ew neçar bûn ku serî li vîn û daxwazên hêza bilind bidin.

## Her wiha  binêre
* Împerator
*  Dûkîtî
* Mîrektî

## Çavkanî
Nairobî

**Nairobî** paytexta Kenyayê ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1899an li Afrîkayê
Kategorî:Bajarên Kenyayê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Diana Wekîl

**Diana Wekîl** operabêjeke kurd e.

## Jiyan
Wekîl di sala 1973an de li Tîflîsê (Gurcistan) hatiye dinê. Li konservatiwara Rewanê (Ermenistan) xwendiye û albûmeke wê ya bi navê "Dengbêja Operayê" heye. Ew bi îtalî, almanî, îngilîzî, rûsî, ermenî û kurdî aria, romans û stran dibêje.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêja Opera
Kategorî:Hunermend
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Jinên kurd
Fûad Elî

**Fûad Elî** peykertiraşek kurd e. Ev 30 sale li Îtalyayê dijî.
Niha li ser projeya abîdeya Leşkerê Winda dixebite, Ev proje di hêla hukimeta Kurdîstanê da hatîye destpêkirin.

## Çavkanî

* Malpera Netkurd

Kategorî:Peykervan
Medya TV

thumb|Medya TV
Piştî girtina yekemîn televîzyona kurdî ya li ser satelîtê MED TV, di sala 1999'an de televîzyona kurdî **Medya TV** dest bi xweşana xwe kir. Medya TV jî di sala 2004'an de hat girtin û li şûna wê Roj TV dest bi xweşana xwe kir.

## Girêdanên derve
* Roj TV zindî 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kanîkan

**Kanîkan** () gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pasûrê