open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Girê Biya

**Girê Biya**, **Girê Biyan** (), gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye.

Ji ber ku darên biyan li wir zêde hebûn, ev nav tê gotin ku heya. Lê gunekî dor ava û pir bi xweza ya.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Murat Yazar

**Murat Yazar** nivîskar û wênekêşekî kurd e.

Di sala 1978an de li Rihayê jidayikbû. Li Zaningeha Herranê beşa turîzmê qedand lê di vê beşê de ne xebitî.

Wêneyên wî, bi pirranî derheqê jiyana gel û mirovan in. Lewra wêneyên wî bi gelemperî belgewar in. Hunermend Murat Yazar, li Roma ê dijî û hîn jî weke wênekêşeke serbixwe berdewama hunera xwe dike.

## Pêşangehên wî

Wêneyên Murat Yazar, di gelek pêşangehên netewî û navnetewî cih girtine.
* Di sala 2008an de pêşangeha wî ya yekemîn a şexsî di Enstîtuya Kurdî ya Parîsê de li paytexta Fransa Parîsê hat lidarxistin û li derheqê Qerejdaxê bû.
* Wêneyên wî, di sala 2008an de li pêşangeha bi navê **1islam3country** li Mecaristanê cih girtin.
* Di sala 2009an de, dîsa li Parîsê pêşangehek li ser elewiyan hat lidarxistin û gelek wêneyên wî tê de cih digirtin.
* Li bajarê Fransayê Lille pêşangehek
* Li Stenbolê pêşangeha li ser Tarlabaşı

## Girêdanên derve
* Malpera wî ya şexsî 

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wênegirên kurd
Abdullah Papur

**Abdullah Papur** stranbêjekî kurd ê elewî bû ku di 1945an de li Dîvrîgiya Sêwasê hatiye dinye. Papur stranên xwe bi pirranî bi tirkî digotin û çend stran bi kurdî digotin (emsal Lê Lê Qurban, Sallana Sallana).

Abdullah Papur di sala 1989an de ji ber rûdaneke hatûçûnê giyana xwe ji dest daye.

## Albûmên wî
* Gardiyan (Gardiyan)
* Kara Tren (Trêna Reş)
* Gaflet Uykusu (Xewa Xefletê)
* Bulut Kat Kat Olmuş (Ewr bûye ta ta)
* Göçme Gardaş (Barneke Bira)

## Çavkanî
* Wikipediyayên almanî û tirkî, 06.09.2012.

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Mêr
Kategorî:Stranbêj
Neşe Yaşin

**Neşe Yaşin** (jdb.  Nîkosya, Kîpros) nivîskareke tirk-kîprosî ye ku helbestên xwe him bi tirkî û him jî bi yewnanî dinivîsîne. Çar pirtûkên wê yên helbestan û romanek wê ya bi navê Dîroka Veşartî ya Keçên Xemgîn hatiye weşandin.

## Jiyan
Neşe Yaşın li Nîkosyayê ji dayik bû  û dêûbavên wê tirkên kîrprosî ne. Bavê wê helbestvan û nivîskarek Özker Yaşın e, birayê wê helbestvan Mehmet Yaşın e.

Neşe Yaşın li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li Enqereyê perwendîşa dibistana bilind kir ye, li wir civaknasiyê dixwîne. Ew naha li Fakûlteya Xwendinên Tirk û Rojhilata Navîn li Zanîngeha Kîprosê li Nîkosya waneyê dide. Ew ji navînê salên 1980an li başûrê Nîkosya dijî û dixebite . Ji destpêka ciwantiya xwe ve ew çalakvanek aştiyê ya û endamê Cyprus Conflict Resolution Trainers Group, ku di sala 1995an de panzdeh proje pêşkêşî telebkirina aşitiyê û dîsayekkirina girava kîprosê di Cyprus Peace Bazaar ê de pêşkêş kir.

Yaşın bi piranî bi tirkî dinivîse, lê hejmareke girîng a berhemên wê bi yewnanî û îngilîzî hatine wergerandin. Wê her wiha di civakên etnîkî yên Yewnan û Tirk de û li seranserê Girava Kîprosê gelek helbest û gotar di weşanên bi zimanê tirkî û yewnanî de weşandî bûn. Yaşın bi gelemperî peyvên li ser aştiyê û dîsayekkirina 'girava xwe ya hezkirî kîprosê' dinivîse û dişîne. Yek ji van gotaran, ku gelek bala xwe kişand, di Konferansa Cîhanê ya çand a 1998 de li Stockholmê hate pêşkêş kirin.

Ew di sala 2006an de dîrok nivîsand dema ku kampanyayek ji bo pozîsyonê li parlamena kîprosê pêk anî piştî ku xuhermenda kîprosê zagonek pejirand ku bihêle tirkên kîprosê ku li başûrê dijîn hil bijartînin. Ew yekem tirka kîprosî bû ku ji sala 1963 ve beşdarî hilbijartinên kîprosê bû.

## Berhemên wê

* Sümbül ile Negis (Hyacinth and Narcissus), 1980, Cem Yayınevi, İstanbul
* Savaşın Gözyaşları (Tears of Wars), 1980, Yeni Türkü Yayıncılık, İstanbul
* Kapılar (Doors), 1992, Cem Yayınları, İstanbul
* Which Half, 1995, Thegona, Nicosia
* Ay Aşktan Yapılmıştır (The Moon Is Made of Love), 2001, Gendaş Kültür, Istanbul, 
* Üzgün Kızların Gizli Tarihi (The Secret History of the Sad Girls), 2002, İletişim Yayınevi, Istanbul 
* Bellek Odaları (Chambers of Memory), 2005, Dünya Yayıncılık, Istanbul
* Selected Poems, 2008, Amargi, İstanbul

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jinên kîprosî
Kategorî:Kesên ji Nîkosyaya Bakur
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên jin
Kategorî:Nivîskarên kîprosî
Korporatîzm

**Korporatîzm** sîstemeke aborî, siyasî yan jî civakî ye ku tê de komên korporat ên mîna cotkar, pîşesaz, etnîk, kedkar, eskerî, patron (karsaz), zanyar yan jî dînî tên cem hev û saziyeke yekpare ava dikin û di nava wê de komên cihê hene ku ji bo çêkirina siyasetên ji bo berjewnediya gelek koman hevdîtinan dikin.

Gotina Korporatîzm ji peyva latînî *corpus* ango beden, gewde tê. Ev mane û maneya neyênî ya îro di gotina **korporatîzm** de heye nepêwendîdarî hev in, lewra **korporatîzm** polîtîkayên korporasyonên pîsesaziyê serdestî ne tîne ziman. Korporatîzm civakê weke bedeneke organîk dibîne, di vê bedenê de her koma korporat ji bo civak rast û bas bixebite weke endamekî pêdivî pê heye tê dîtin. Korporatîzm têkiliya xwe bi konsepta civaknasî fonksiyonalîzmê heye. Li welatên ku sîstema wan a korporatîst heye, dewlet bi awayekî xurt dest werdide da ku ber bide polîtîkayên korporatîst û pêşiya pirsgirêkên di navbera koman de bigire.

## Cureyên korporatîzmê
* Korporatîzma klasîk
* Neokorporatîzm
## Çavkanî

Kategorî:Aborî
Kategorî:Faşîzm

Kategorî:Siyaset
Kategorî:Sîstemên siyasî
Kategorî:Teoriyên siyasetê
Çata Jêrê

**Çat** an jî **Çata jêrê** (tirkî: *Çatkösedağ*) gundekî li ser navçe ya Zêtkayê ye.

Gund li rojavaya Kosedaxê dikeve. Çemê Çetelê yê navdar nav vî gûndî re xwe bi dor bi dor newal û korta digre kêleka rê ya gund diherike diçe.

Derdorê gund bi çiya û gira va hatiye pêçan:
* Kosedax (Li rohilatê gund)
* Sixin (Li roavayê gund)
* Baxir (Li başûrê gund)

## Navê çawurên gund

* Golla
* Berroj
* Qewax
* Goma Omer Axa
* Newala Kendala
* Topa Sor
* Çawura Nav Gund
* Heza
* Goma Kirran
* Walî Helika
* Yêxirxana
* Xas Baxçe
* Kevirê Mirîşkê
* Poşte
* Sixin

## Gelhe

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera dibistana gund

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Zimanê belarûsî

**Belarûsî** zimanê fermî yê Belarûsê (Rûsya Sipî) ye ku ji aliyê belarûsiyan ve tê axaftin. Ji bilî belarûs her wiha li Rûsya, Ûkrayna, Polonya û hin welatên din tê axaftin.

frameless|çep
thumb|rast|250px|Zimanê belarûsî

Kategorî:Zimanên slavî yên rojhilat
Kategorî:Zimanên Belarûsê
Kategorî:Zimanên Estonyayê
Kategorî:Zimanên Letonyayê
Kategorî:Zimanên Lîtvanyayê
Kategorî:Zimanên Polonyayê
Belarûsî
Qopiza Jêrîn

**Çaçana** bi navê wî yê din **Qopiza Jêrîn** () gundeki li ser navçe ya Zêtka ye. Ew gund yek ji wan gundên dev dora Kosedaxê ye. Gund 18&nbsp;km dûrî navçeya Zêtka ye.

Gundê Qopiza Jêrîn de her malbatê de çend kes koçberî welatê Ewropayê kirine. Hin gundî jî bi tevî malbata xwe çûne welatên Ewpropayê; wek Fransa û Almanya.

Xelkê gund ji eşîra Berazan in û demekê li hember dewletê tevî têkoşînekî bûne (seba şepqe).

## Gelhe

## Navdar

* Burhan Çaçan, stranbêj

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Kela Şoşikê

**Kela Şoşikê** navê xwe li gundê Şoşikê yê li ser navçeya Xamûrê hildide. Ev kele li fêza gund, li ser paleka mezin e. Ew kela xwediyê dîrokeke zef kevn e. Ewliya Çelebî di pirtûka xwe de wiha dibê: *"Ew avahî ya Kela Şoşikê ya [[Siltan Hesenê kurê Ziyaedîn]] e. Li ser zinarekî bilind e û keleyeka çargoşe ye."*

Kategorî:Kela Kurdistanê
Kategorî:Xamûr
Barovên Eşqê (albûm)

**Barovên Eşqê** navê albûma yekê ya hunermend Diyarê Kurd û li sala 2009 li Kurdistanê belav bû. Albûma Barovên Eşqê ji 9 trakan pêk tê.

Kategorî:Albûm
Emîr Sedêq

**Emîr Sedêq** helbestvanekê kurd e û li başurê Kurdistanê dijî. Bumawê 5 salan rêveberê beşe hunerên muzîkê boye li Dihokê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Rêveberiya gîştî ya rewşenbîrî û hûnerî - Dûhok

Kategorî:Helbestvanên kurd
Sollentuna

**Sollentuna** bajarvaniyek e li parêzgeha Stockholmê di rojhilata navendiya Swêdê de. Navenda bajarvaniyê Tureberg e.

## Çavkanî


Kategorî:Swêd
Bahramji

**Bahramji**, anku **Behramcî**(jdb. 1952 li Kirmaşan,Rojhilata Kurdistanê), hunermendekî serbixwe yê kurd e.

## Kurtejiyan
Bahramji di sala 1952an de li bajarê Kirmaşanê (li rojavayê Kurdistanê, Îran) hatiye dunyayê. Di zarokatiya xwe de melodiyên kevnar ên sufî guhdar dikir û ev yek bû îlham ji boy muzîka wî.

Bi umrê xwe yê 13 salî hînî sentûrê kir û li derên di bajarê xwe de leyst.

Di sala 1977an de ew ji welatê xwe veqetiya û çû Hindistanê. Li wir geriya û xwend û pistrev li Ewropayê bi xwendina xwe berdewam kir.

Wi bi gelek gerokên ji çandên cûda nas kir û bi wan re li ser muzîkê xebitî û bi vî awayî stîla wî ya muzîkê her ku çû cûdatir bû. Îro bi taybetî ji boy nûkirina stranên kevnar binavûdeng e. Bi stranên xwe destmaleke medîtatîv ava dike ji boy hêzdarkirina ruh û canê meriv. Enstrumanê wî yê herî girîng sentûr e. Sentûr amûreke muzîkê ya bitêl e û li derheqê wî tê gotin ku dengê wê dengê valayiyê ye. Herwiha, Bahramji sitar û bilûrê jî lê dixe. Wî pistrev dest bi gotina stranên mîstîk ên Rûmî jî kir.

Navê albûma wî ya yekem “Sama” bû û di sala 1997an de li Holendayê kete weşanê. Piştî ku wî li Hindistanê ji boy demeke dirêj jiyana xwe derbas kir wî di sala 2003an de mala xwe bara girava Eivissa-Ibizayê (giravên Balear ên Spanyayê) kir. Bi nask
irinên hunermendên cûrbicûr wî stîla xwe ya muzîkê pêşxist.

Di sala 2004an de albûma wî ya bi navê “Call of the Mystic” ku tê de stranên wî hene ku bi gelek hunermendên cûda re kişandiye.

Bahramji ji sala 2003an pê ve havînan li Eivissa-Ibizayê, zivistanan jî li Hindistanê derbas dike û bi gelek hunermendên hindî kar kiriye.

## Dîskografî
* Sufiyan (Bahramji & Mashti)
* Master and Disciple (Bahramjî & Bashir)
* Sufi Safir (Bahramji & Mashti)
* Call of the mystic (Bahramji & Maneesh de Moor)
* Sama (Bahram & Bashir)
* Sound of Nothingness (Bahram, Bashir & Ben)
* Inner Opening (Bahram, Bashir & Sirus)
* Sufi Dance (Bahram, Bashir & Sirus)

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya hunermend Bahramji

Kategorî:Hunermend
Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên kurd
Ekbatana

**Ekbatana** bajarekî kevnar ê Kurdistanê ye û paytextê Împeratoriyê Medê ye û yekem paytexta dîroka Kurdistanê ye. Ekbatana ji aliyê şahê avakarê Împeratoriya Medê, Diyako ve ji bo birêvebirina împeratoriyê di 678ê  de wekê bajareke kelehî hatiye avakirin. Ekbatana li çiyayên Zagrosê, li rojhilatê Mezopotamyaya Navendî (li Rojhilata Kurdistan a îro), li ser Girê Hagmatana (Tappe-ye Hagmatāna) hatiye avakirin. Cihê bajêr a stratejîk û çavkaniyên bajêr dibe ku bajêr berî hezarsala 1em ê berî zayînê de jî cihekî navdar bû. Ekbatana bi bajarê niha yê Hemedanê ku yek ji bajarên Rojhilata Kurdistanê ye tê naskirin.

## Galerî

Wêne:Ecbatane - general view.jpg|Dimênek ji kevnewarên dîrokî yên Ekbatanayê


## Çavkanî

*

Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê
Kategorî:Hilweşînên 1386an
Kategorî:Med
Kategorî:Semîramîs
Kategorî:Tîmûrleng
Nihad Sedulla

**Nihad Sedulla** hunermend û nivîskarekekî kurd e.

Sedulla li bajarê Duhok dijît. Ta nihe 2 pirtûkên kurdî drostkirîne, 1 liser zarokan û ya 2 li ser muzikê bi giştî.
Dumilyan

**Dumiliyan** yan jî **Dimilîyan** gundek di parêzgeha Wanê de ye.

Gund li hemberî navê xwe (yê ku tê maneya zaza/zazakî) ne gundê zazayan e. Gund ecem bûye, lê ku şex Îdrisê Bêdlîsî û osmaniyan ku di şerê çaldiranê de qebiliyeteke baş nîşan didin û biserketinek nîşan didin, gundê eceman vala dibin û ew diherin Îrane. Pistrev li gundên wan ên berê kurdên sunî xwe bi cih dikin.

Kategorî:Gundên Wanê
Vecdi Erbay

**Vejdi Erbay**, li Dirbêsiyê (Qoser) hati yê dinyê. dibistana yekemîn û a navî û lîse li vûr xwandi ye. Dema di lîse de di xwand şêr û hikayat di nivîsî. Piştî lîse çû bajarê îstenbolê. Li istanbolê di pirtûkxaneya û di weşenxaneyan de kar dikir û ji alîkên din, di rojnamê bi tirkî gotarê xwe di nivîsan. *[[Özgür Gündem]]* û rojnama *[[Radikal]]ê* de li ser kultura kûrda û li ser edebîyatê gotar nivîsand. Sala 2000'de li weşanxaneya *Sel* de, edîtoriya pirtûka dikir.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Qoserê
Vaspurakan

thumb|Vaspurakan (908-1021)
**Vaspurakan** (bi ermenî Վասպուրական, tê maneya *Warê Comert* yan jî *Warê Lawmîran*) dewleteke Serdema Navîn e û ji Gola Wanê digihêjiya Zêyê Mezin.

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên dîrokî
Artsrûnî

**Artsrûnî**, navê xanedaneke ermenî ku li dewleta Vaspurakan hukim dikir bû.


Kategorî:Dîroka Ermenistanê
Stigma

**Stigma** di alfabeya yewnanî girêdana herfên sigma û tau ye. **Ϛ** herfa mezin a Stigma ye. Du herfên biçûk yê Stigma hene. **ϛ** tê bikaranîn, eger ew herf di nav peyvê da ye.

## Girêdanên derve
* Stigma  (Îngilîzî)

Kategorî:Tîpên yewnanî
Sho

**Sho** (bi herfê mezin **Ϸ**, bi herfê biçûk **ϸ**) herfê heftdehîyem yê alfabeya yewnanî ye.

## Girêdanên derve
* Sho  (Îngilîzî)

Kategorî:Bidawîbûnên sedsala 9an
Kategorî:Tîpên yewnanî
Wau

**Wau** (bi yewnanî ; bi herfa mezin **Ϝ**, bi herfa biçûk **ϝ**) berê tîpa şeşem a alfabeya yewnanî bû, ji ber ko wê jî navî Wau carna *Digamma* (yewnanî ) dihate gotin. Tamarên vê herfê, wek cem herfa upsilon (Υ; υ) jî, ji tîpa fînekî *Waw* ne.

Varyant|thumb|rast|160px

## Girêdanên derve
* Wau  (Îngilîzî)

Kategorî:Tîpên yewnanî
Henry Fonda

**Henry Fonda** (jdb.  li Grand Island – m.  li Los Angeles, Kalîforniya) lîstikvanekî amerîkî bû. Ew wekî lîstikvanekî herî watedar tê naskirin. American Film Institute di lîsteya 25 Lîstîkvanên herî gewre ê mêr de, wî di rêza 6an de bi cî dike.

## Jiyan
Fonda di ciwaniya xwe de dixwest bibe rojnamevan lê di salên 20an de ew tevlî grupeke şanoyê, ku ji aliyê Dorothy Brando (diya Marlon Brando) ve dihat birêvebirin, bû. Dû re wî dest bi Zanîngeha Minnesotayê kir. Li wê derê wî û James Stewart hev du nas kirin û hevaltiya wan heta dawiya emrê wan dewam kir.

Di salên 30an de ew çû Hollywoodê. Fîlmê yekem ku ew tê de lîstî *The Farmer Takes a Wife* e. Di 1936an de bi Seymour Brokaw re zewicî, ji vê zewacê du zarokên wî Jane û Peter çêbûn.

Fonda di Hollywoodê de zû navdar bû, ew bi derhênerên xwedî nav mîna William Wyler û Fritz Lang re xebitî. Di 1941ê de ew ji bo rolê xwe di fîlmê *The Grapes of Wrath* de, wekî namzed di beşa Lîstikvanê herî baş ji bo Oscarê hatiye vexwandin, lê bi ser neket û hevalê wî James Stewart ev xelat wergirt.

Di salên 40î de ew di gelek fîlmên western de lîst. Di sala 1950an de jina wî xwe kuşt, vê yekê têsîreke giran li ser wî kir, 5 salan wî di ti fîlmî de cih negirt.

Di 1956an de di fîlmê Alfred Hitchcock ê bi navê *The Wrong Man* de cih girt. Wekî din bi derhêneren weke Sidney Lumet û Sergio Leone re jî xebitî.

Fonda tim di fîlmên xwe de rolê zilamê durist, girane ye ku hevalê heqiyê ye û li dijî neheqiyê şer dike, dilîst, lê ji bilî fîlme *C'era una volta il West* ku di bin derhêneriya Sergio Leone de hatiye çêkirin. Di vî filmî de ew mêrkujekî be ûjdan ku çavên wî ji kuştina jin û zarokan jî naşikiye dilîze.

Di 1981ê de wî ji bona karê xwe yê giştî di sînemayê de xelata Oscarê sitand.

Henry Fonda di  de jiyana xwe ji dest da.

## Çend mînak ji fîlmên Henry Fonda

* 1935: The Farmer Takes a Wife
* 1937: You Only Live Once
* 1939: Young Mr. Lincoln
* 1939: Jesse James
* 1940: The Grapes of Wrath
* 1941: The Lady Eve
* 1943: The Ox-Bow Incident
* 1948: Fort Apache
* 1955: Mister Roberts
* 1957: The Wrong Man
* 1957: 12 Angry Men
* 1959: Warlock
* 1961: The Longest Day
* 1962: How the West Was Won
* 1964: Fail-Safe
* 1965: In Harm's Way
* 1966: A Big Hand For The Little Lady
* 1969: C'era una volta il West
* 1973: Il mio nome è Nessuno
* 1979: Meteor
* 1981: On Golden Pond

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1905
Kategorî:Mirin 1982
Zozana Kanimahan

**Zozana Kanimahan** () li navbera gundên Werkanîs, Bileh, Nîşê û Piyanisê ye. Zozan bi navê Zozana Nîşe û Zozana Mala Kurdê jî tê nasîn.

Kategorî:Colemêrg
Kategorî:Zozan
Selena Quintanilla-Pérez

**Selena Quintanilla-Pérez** (bi kurtî:*Selena*, jdb.  - m. ) strannivîs û stranbêja amerîkan e.

Kategorî:Danserên amerîkî yên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Mirin 1995
Kategorî:Muzîkvanên femînîst

Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Heta

**Heta** (herfa mezîn **Ͱ**, herfa biçûk **ͱ**) tîpa heftem a alfabeya yewnanî ye.

## Girêdanên derve
* Heta  (Îngilîzî)

Kategorî:Tîpên yewnanî
Gulnar Elî

**Gulnar Elî**, **Gulnar Elî Baleteyî** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Gulnar Ali Balata*; z. 1974, Balete, Başûrê Kurdistanê - m. 18 xizîran 2017, DYA), mamoste, helbestvan û nivîskareke kurd bû ku di 1974an de li devera Balete ser bi bajarê Dihokê ve hatiye ser dinyayê. Gulnar yek ji dengên jin ên herî giring ên helbestnivîsîna taze ya bi zimanê kurdî bû.

Wê li sala 1992-1993an dîplom bi berhevkirina mamostayan (beşê înglîzî) bi dest xwe ve aniye. Di sala 2009an de bawernameya huner û edebiyata bi zimanê înglîzî ya zankoya Bunker Hill Community College li Boston, Massachusetts (DYA) bi dest xwe ve aniye.

Gulnar Elî endama Êketiya Nivîserên Kurd liqa Duhokê bû. Bi zimanê kurdî û erebî dinivisîne û werdigerîne zimanê înglîzî. Helbestên wê cihê xwe li gelek kovar û malperên kurdî û erebî dîtiye.

Gelek berhemên wê yên çapkirî hene û gelek berhem jî li ber çapê ne.

Ew yek ji helbestvanên jin ên herî bi nav û deng ser astê Kurdistanê bû. Helbestvana Kurdistanî bi vî navî hatiye navkirin ji ber bi zimanekê xweş û ferhengeka zengîn ku piraniya kurdan dikarin helbest û nivîsên wê bixwînin. Zimanê devera xwe negirtiye dûr ji zimanê herêmê ketiye. Nameya wê diyar dibe ku Kurdistan yek parçe ye.

Dema mirov nivîsên Gulnar Elî dixwîne û nizanî xelkê kijan deverê ye tenê dibêjî kurd e û kurdeke resen ji pakiya peyvên wê yên rind û bihêz.

Helbestvan Gulnar Elî di 18ê xizîrana 2017an de li DYAyê ji ber nexweşiya şêrpenceyê çû ber dilovaniya Xwedê.

## Berhem
### Bi kurdî
* *Heyv û diwazde heyv*, helbest, 2006, Duhok.
* *Lavija kevnewarekê xembar*, helbest, 2008, Duhok.
* *Henasek ji tîpên xewna sinoran*, helbest, 2012, Duhok.
* *Hêlîna Êşên Li Nav Sinoran, Hestyar û Gulan*, roman, 2020, Almanya.

### Bi îngilîzî
* *My Soul Still a Virgin*, helbest, 2010, Boston, DYA.
* *A Peaceful Color from the Silence*, helbest, 2016, Cervena Barva Press, DYA.

### Bi erebî
* ديوان للنوارس تنوح قصائدي 2014 دهوك
* كوردونيا رواية قصيرة باللغة العربية 2015 سوريا

### Wergêran bi zimanê kurdî, erebî û îngilîzî
* *Torîn*, helbest bi sê zimana, 2018, Duhok.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  http://www.amouda.com/helbest-homa.htm 
*  http://helbeststan.webnode.com/products/valentine%20%20%7C%20gulnar%20el%C3%AE/
*  http://kitabat.info/subject.php?id=6273
*  http://www.alnoor.se/author.asp?id=2140 

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirin 2017
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Sêva mêxekirêj

**Sêva mêxekirêj**, yek ji cejnên herî kevnar ên kurdan e.

Ev cejn bi sêv û qirnefîlan dihête çêkirin. Gava keçek yan jî kurek, sêveke wesa bide ewê/a beramberî xwe, ev tê maneya nîşaneya evîndariyê. Herwiha, ev sêva ku qirnefîl tê de hatiye çandin, dibe diyarî ji bo du mirovan da ku xeyd û şer di navbera wan de nemîne.

Sêva ku qirnefîl tê de hatiye çandin, çi caran pûç nabe û narize. Ev cejn bi taybetî li Başûrê Kurdistanê li hemû bajaran dihête pîrozkirin.

## Girêdanên derve
* Yuksekovahaber.com: Kürtlerin sevgililer günü, 16ê Sebatê 2010

Kategorî:Cejn
Ben Nevis

[thumb|250px|Çiyayê herî bilind ê Skotlandê [Beinn Nibheis (bi îngilîzî: *Ben Nevis*)]]
**Ben Nevis** () qotê çiyayî yê herî mezin ê çiyayên Grampianê yê Skotlandê û Brîtaniya Mezin e. Bilindbûna Ben Nevis 1.344 m ye.

## Çavkanî

Kategorî:Çiya
Kategorî:Skotlenda
Elissa

thumb|200px|Stranbêja libnanî Elissa
**Elissa** navê hunerî yê **Elîsar Zekeriya Xûrî** () ku stranbêjeke libnanî ye.

Elissa li sala 1972’ê li Deir el-Ahmarê (Libnan) ji dayîk bûye. Wê albûma xwe ya yekê li sala 1998’ê derxist û di demek kurt de bû yekek ji navdartirîn stranbêja cîhana muzîka erebî. Xwedî çend xelatên muzîkê ye.

Elissa yekemîn goranîbêja Libnanê bû ku WMA bibêtewe.

Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Jinên libnanî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên libnanî
Mêrga Mîran

**Mêrga Mîran** an jî **Mêrga Mîra** (bi erebî kirine *Raghdan*), gundekî li Başûrê Rojavaya Kurdistanê de ye. Ev gund jî wek gundê Besta Sîs pêştir rexek ji gundê Tepkê bû.

## Gelhenasî

## Çavkanî

* Enes Xelîl

Kategorî:Gundên Dêrika Hemko
Şaqaviyê gerdenmar

**Gerdenmarî** an **şaqaviyê gerdenmar** (bi latînî: *Ardea purpurea*), cureyekî şaqaviyan e.
## Şayes
thumb|çep|Gerdenmariyek ji Bismilê
Şaqaviyê gerdenmar 80 sentîmetreyan dirêj e. Ji rengê şaqavî biçûktir e. Pişt û çeng risasiyekî bi ser qehweyî ve ne. Kulovank û kofîk reş in. Sermil xemir, bi ser rengê mor ve ne. Sing qemer e û berzik reş e. Ser û gerden sorekî qemer in. Erzink û alek spî ve ne. Rav û gîxên reş û zirav li dirêjayiya gerdena wî ne. Pê keskekî bavzerî risasî ne û çav zer in û nikul risasiyekî bavzer e.

## Belavbûn
thumb|çep|Şaqaviyê ku bi hewa ketiye
Di navbera Rezberê û Avrêlê de bi rêbarî li Kurdistanê dihê dîtin. Li nîvek û başûrê Ewropa, Afrîkayê navîn, başûr, Tirkmenistan, Qefqaz, bakurê Îran û li Îraqê (li nişîv) têjikan tîne derê. Li peravên erebî bi rêbarî dihê dîtin.

## Reftar
### Hêlînkirin û parêzî
thumb|çep|Dema nêçîrê
Bi granî li nava zilên avên şêrîn dijî û hêlîna xwe dîsa di nava van zilan de çêdike. Xwarina wî di serî de masî, beq, gumgumok, kêz, mişk, mar û hwd ne...

## Çavkanî

* H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Beravî
Kategorî:Canewerên ku di sala 1766an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Şaqavî
Şaqaviyê gewr

**Şaqaviyê gewr**, **şaqavî**, **şaq** an jî **şihaq** (bi soranî: şîneşaho yan bizinler yan jî Qoxan, bi latînî: *Ardea cinerea*), cureyekî şaqaviyan e.

## Şayes
Şaqaviyê gewr pêdirêj û stûdirêj û çengpan û kurîqut (kund) in. Hindekan jê bijî hene. Nêr û mê rengek in. Li ber lêvên gol û gerr û şorik û robaran dihên dîtin. Gelek cure jê hene.

Şaqaviyê gewr nêzîkî 90 cm dirêj e, nikul zer û dirêj û ser tîj e; stûyê wî ji nîvekî çepeka wekî tîpa S lê ye. Dema firînê xwe stûnavmil dike, stûyê xwe wekî yê leglegeyan dirêj nake, kurî qut û kund e.

Nêr û mê yek reng in. Rengê wî ji piştê ve xwe lewiyekî ser bi şînî ve ye û ser stû spî ne. Du gîxên reş bi ber stûyê wî de dihê xwar û li ber zikê wî dibe yek. Ser çeng qehwayiyekî tarî ye. Piniyeke reş li enîşka herdu çengan e, tenişt reş e, pê qehwayî ne, biharan sor ve dibin.

## Reftar û jîngeh
Li ber lêvên robar û şorik û golên avê dihê dîtin. Xwarina wî masî û kêz û mêz û beq û mişk in.

### Pirbûn
Komkome hêlînan li ser daran û di nav qeramî de û li ser lêvên robaran û ji darikan çêdike; ji 4-5 hêkan dike, rengê wan şînekî bi ser keskî ve ye. Balindeyeke mişext e: zivistan dihê, payîzan û biharan mişe ye li nav çiyayan.

## Galerî

Grey Heron 2.jpg|Stûyê şaqavî ji nîvekî çepeka wekî tîpa S lê ye.
Ardea cinerea MHNT Crâne.jpg|Serkilox
Ardea cinerea MHNT.ZOO.2010.11.54.1.jpg|Du hêkên şaqaviyê


## Çavkanî
* H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28

## Girêdanên derve

* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* BirdLife Species Factsheet 
* Grey Heron videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
* Grey Heron - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
* Photographs of breeding Grey Herons in the Black Forest, Germany
* Call of the Grey Heron (Real Audio soundfile from Sveriges Radio P2)
* Grey Heron photos  Grey Heron pictures and voice
* Grey Heron catches, kills and eats a baby rabbit (Mail Online)

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Beravî
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Şaqavî
Qirmiraviya reş

**Qirmiraviya reş** an qirmeraviya reş an kersele an jî qîtik (bi latînî: *Phalacrocorax carbo*), cureyekî qirmiraviyan e.

## Şayes, reftar û jîngeh

Hindek balindeyên avî yên mezin, nikul û kilikdirêj in. Per û çeng reş in. Pê bi perde ye. Serê nikulê wan xwar e. Ref ref difirin. Dema bêhnvedanê çengên xwe şor dikin û behra pitir li cihên bilind bo bêhnvedanê dilîsin. Nêr û mê rengek in.
Qirmiraviyên reş li ser daran yan li ser rizde û revezan hêlînan çêdikin.
Qirmiraviya reş 90-92 sentîmetreyan dirêj e. Balindeyeke avî yê mezin û reş e. Alek û gewrî spî ne. Bi çengşorî dadide. Dema firînê li pişt yek dibine kêş. Komkome dijîn.

### Jîngeh
Di derya û gol û geravan de ne û li ser tateber û gizîrteyên nav deryayê, herwisa li ser daran, hêlînan çêdikin.
Zivistanan mişe ye. Piniyeke spî li binhefik û alekan heye. Çav kesk in û nikul qehwayiyekî tarî ye. Pê reş e.
Zivistanan qesta Kurdistanê dike ji heyva heşt û nehê heta nîsanê li gol û geravên kûr û fireh dihê dîtin. Li nîveka Ewropayê û başûrê wê û Asyayê û li Tûnisê têjikan tîne derê. Zivistanan xwe dibe peravê bakurê rojava ya Afrîkayê û peravên erebî û Îraqê.

## Wênedank

Great cormorant flock.jpg|Refeke qirmiraviyên reş.
Cormorant-island-752.jpg|Qirmiravî li ser daran jî hêlînên xwe çêdikin.
Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg|Hêkên qirmiraviya reş


### Parêzî
Xwarina wan masî û beq û lawirên avî yên ku çoç in. Li Kurdistanê cureyek bi tenê hatiye dîtin.

## Çavkanî

## Wêje
* Zana Farqînî. Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol.
* H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28
* D. îzolî (2007). Ferhenga kurdî-tirkî-kurdî. Deng, Amed.
* R.F. Porter, S. Christensen, P. Schiermacker-Hansen (1996). Field Guide to the birds of the Middle East. T & A D Poyser, London.

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Beravî
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Şaqaviyê spî yê mezin

thumb| ''Ardea alba melanorhynchos''
**Şaqaviyê spî yê mezin** yan **kerê roro** (bi soranî: *şawespîlke*; bi latînî: *Egretta alba*), cureyekî şaqaviyan e.
## Şayes
thumb|çep|240px|Têjikên şaqaviyê spî yê mezin
Şaqaviyê spî yê mezin 95 cm dirêj e. Kelwaş spî ye. Gerdena wî gelek dirêj e. Nikul zivistanan zernarincî ye û havînan rengreşekî binzer e. Navbera çavî û nikulî kesk e. Spîlka çavan zer e. Pê reş in bavşîn in û ji serî ve rengzer in. Nêr û mê rengek in.

## Reftar û jîngeh
Li Kurdistanê bi qetlazî ji çiriya yekê heta dûmahiya nîsanê li kinar û perê robar û ger û golên kêm gil û giya dihê dîtin. Komkome di nav qeramî û levenan û darûbarên berlêvên robaran de hêlînan çêdikin.

Xwarina wî behra pitir masî û piq in.
## Belavbûn
Li başûrê rojhilata Ewropayê û li Asyayê ji Tirkiyeyê û Îranê heta başûrê Sîbîryayê û bakurê Çînê û Japonê têjikan tîne der. Zivistana xwe li bakurê Afrîkayê û başûrê rojava ya Asyayê derbas dike.
## Çavkanî

* Îsmaîl Taha Şahîn (2006). Balindeyên Kurdistanê. Spîrêz, Dihok. (Bi tîpên erebî ye, ji bo tîpguhêziya latînî û wîkîpedyandina nivîsê, bikarhêner MikaelF).
* Zana Farqînî (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol.
* H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28
* D. Îzolî (2007). Ferheng. Kurdî-tirkî Tirkî-kurdî. Deng, Amed.
* R.F. Porter, S. Christensen, P. Schiermacker-Hansen (1996). Field Guide to the birds of the Middle East. T & A D Poyser, London.
## Girêdanên derve

* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* Great (White) Egret – Species text in The Atlas of Southern African Birds
* The Great White Egret  Image documentation
* Great Egret Information – Cornell Lab of Ornithology
* Great Egret Information  – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Beravî
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Şaqavî
Garanîk

**Garanîk** an jî **garranîk** (bi soranî: *Şawerrîxne*, bi latînî: *Bubulcus ibis*/*Ardeola ibis*) cureyekî famîleya şaqaviyan e.
## Şayes
çep|120px|thumb|Garanîk
Garanîk nêzî 50 cm dirêj e. Ji dûr ve spî diyar dike (zivistanan bi xwe spî spî dibe). Pê sor in. Çend perekên bavzer ên dirêj li singê wî ne. Çav zer in bi ser sorî ve. Nikul zer e û pê qehwayiyekî bi ser reşî ve ne.

## Reftar û jîngeh
Hindek caran li ser pişta çêl û gamêşan dadide, wan mêş û mûran dixwe yên taloqî wan dibin. Wekî şaqaviyên din hind naçe di avê de xwarina wî xişoke û beqên biçûk in.
### Pirbûn
thumb|çep|110px|Hêka '' Bubulcus ibis ''
Komkome di nav qeramî û levenan û darûbarên berlêvên robaran hêlînan çêdikin; 4-5 hêkên rengesmanî dike.

### Belavbûn
Li Kurdistanê behra pitir payîzan û biharan dihê dîtin. Li bakurê û nîveka Afrîkayê û li Portûgalê û başûrê Spanyayê û li Sûriyê û başûrê Îraqê û li Erebistanê û devera Deryaya Qezwîn û bakurê Îranê û Deryaya Reş têjikan tîne derê.

## Pêşangeh

Wêne:Buffalo and egrets.jpg|Garanîk li pişta gamêşan.
Wêne:Flickr - Dario Sanches - GARÇA-VAQUEIRA ( Bubulcus ibis ).jpg|Garanîk


## Çavkanî

## Wêje
* Zana Farqînî. Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol.
* H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nın Kuşları (Kuzey Afrika ve Orta doğu dahil). Türkiye Doğal Hayatı Kuruma Derneği, Stenbol. ISBN 975 94098 28
* D. îzolî (2007). Ferhenga kurdî-tirkî-kurdî. Deng, Amed.
* R.F. Porter, S. Christensen, P. Schiermacker-Hansen (1996). Field Guide to the birds of the Middle East. T & A D Poyser, London.

## Girêdanên derve
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* Cattle Egret – [Species text in The Atlas of Southern African Birds









[Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê]
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Beravî
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Şaqavî
Nîşê

**Nîşê** (bi tirkî: *Işık*), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
## Mezrayên gund
# Govik, Colemêrg
# Kanîsar, Colemêrg
# Verkanis

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Çiyayên Ûralê

thumb|250px|Nexşeya Çiyayên Ûralê
**Ûral** an jî **çiyayên Ûralê** (bi rûsî: Ура́льские го́ры, *Uralskiye gori*) rêzeçiyayeke li rojavaya Rûsya ya ku ji bakûr ve heta başûr hatiye kişandin û sinorê navbera Asya û Ewropayê pêk aniye. Dirêjahiya çiyayên Ûralê nêzî 2.500 km e. Bilindtirîn çiya di vê rêzeçiyayê de, Narodnaya ye ku 1895 m ji asta deryayê bilindtir e.

Kategorî:Rêzeçiya
Narodnaya

**Narodnaya** (herwiha: **Naroda** an **Poznurr**) bilindtirîn lûtkeya çiyayên Ûralê ye di Rûsyayê de. Bilindahiya wî ji asta deryayê 1.894 metreyan e .

## Girêdanên deranî
* http://www.math.uchicago.edu/~fedorov/outdoors/ural/jpgbig_eng.html  wêne

Kategorî:Çiya
1900

**1900** (bi hejmarên Romî: *MCM*) saleka bermayî bû ku li gor salnameya Gregorî roja duşemê destpêkir. Ew sala dawiya sedsala 19'an û sala despêka sedsala 20'an bû.

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
* Şêx Fethullah Werqanisî, alim û nivîskarê kurd
Cecilia Bartoli

**Cecilia Bartoli** (wek *Çeçîliya Bartolî* tê bilêvkirin) mezosopranoyeke îtalî ye. Bartoli di 4ê hezîrana 1966an de li Romayê hatiye dinê. Di destpêka kariyera xwe ya salên 80an de Bartoli rolên operayên Rossini dilîstin, dû re di salên 90an de jî operayên Mozart. Hêdî hêdî teknîka koloratura pêşvê dixist û îro, bê guman, yekemîn mezosopranoya bi koloratura ye û dengê wê hem geş û hem jî bi karaktereke taybet e.

## Sêlikên wê
### Opera
* *Bellini: La Sonnambula* (2008)
* *Mozart: Don Giovanni* (2001)
* *Handel: Rinaldo* (2000)
* *Mozart: Mitridate* (1999)
* *Haydn: Armida*
* *Halevy: Clari*
* *Rossini: Il Turco in Italia* (1998)
* *Haydn: Orfeo ed Euridice* (1997)
* *Mozart: La Clemenza di Tito* (1995)
* *Mozart: Le Nozze di Figaro* (1994)
* *Puccini: Manon Lescaut* (1993)
* *Rossini: La Cenerentola* (1993)
* *Mozart: Lucio Silla* (1991)
* *Rossini: Il Barbiere di Siviglia* (1989)
* *Rossini: La Scala di seta* (1988)

### Resîtalên bi orkestra
* *Sacrificium* (arias bo kastratî) (2009)
* *Maria* (diyariyeke ji Maria Malibran re ye) (2007)
* *Opera Proibita* (2005)
* *The Salieri Album* (2003)
* *Gluck Italian Arias* (2001)
* *Cecilia and Bryn* (1999)
* *The Vivaldi Album* (1999)
* *Mozart Portraits* (1994)
* *Rossini Heroines* (1992)
* *Mozart Arias* (1991)
* *Rossini Arias* (1989)

### Resîtalên bi piyano
* *Live in Italy* (1998)
* *An Italian Songbook* (1997)
* *Chant D'Amour* (1996)
* *Italian Songs* (1993)
* *Arie Antiche* (1992)
* *If You Love Me –– “Se tu m’ami”: Eighteenth-century Italian Songs* (1992)
* *Rossini Recital* (1990)

### Muzîka ayînî
* *Pergolesi: Stabat Mater, Salve Regina* (2000)
* *Scarlatti: Salve Regina*
* *Stephanie* (1993)
* *Mozart: Requiem* (1992)

### Kantata
* *Rossini Cantatas Volume 2*

### Berhevok
* *The Art of Cecilia Bartoli* (2002)
* *A Portrait* (1995)

## Çavkanî
* Wikipedia bi îngilîzî (28.02.2010).

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Jinên îtalî
Kategorî:Mezosoprano
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Opera
Kategorî:Operayên îtalî
Zimanê slovakî

**Zimanê slovakî** (bi slovakî: *slovenčina* ) zimanekî hindûewropî ye ku bi zimanên çekî û polonî re ji beşa zimanên slavî yên rojava ye.

Slovakî li Slovakya (ji aliyê 5 milyonan), DYA (500.000), Çekya (320.000), Serbistan (60.000),
Îrlenda (30.000), Romanya (22.000), Mecaristan (20.000), Polonya (20.000), Kanada (20.000), Xirwatistan (5.000), Awistralya, Awistirya, Ûkrayna, û Bulgaristanê tê axaftin.

## Alfabe
* a á ä b c č d ď dz dž e é f g h ch i í j k l ĺ ľ m n ň o ó ô p q r ŕ s š t ť u ú v w x y ý z ž

## Hejmar

(1) jeden (jedno (notr), jedna (mê)),

(2) dva (dve (notr, mê)),

(3) tri,

(4) štyri,

(5) päť,

(6) šesť,

(7) sedem,

(8) osem,

(9) deväť,

(10) desať, (11) jedenásť, (12) dvanásť, (13) trinásť, (14) štrnásť, (15) pätnásť, (16) šestnásť, (17) sedemnásť, (18) osemnásť, (19) devätnásť, (20) dvadsať, (21) dvadsaťjeden,... (30) tridsať, (31) tridsaťjeden,... (40) štyridsať,... (50) päťdesiat,... (60) šesťdesiat,... (70) sedemdesiat,... (80) osemdesiat,... (90) deväťdesiat,... (100) sto, (101) stojeden,... (200) dv**e**sto,... (300) tristo,... (900)deväťsto,... (1,000) tisíc,... (1,100) tisícsto,... (2,000) dv**e**tisíc,... (100,000) stotisíc,... (200,000) dv**e**stotisíc,... (1,000,000) milión,... (1,000,000,000) miliarda,...

## Girêdanên derve
* The Dictionary of the Slovak language (1960s; the biggest Slovak monolingual dictionary; Slovak Academy of Sciences) + Short Slovak Language Dictionary (monolingual; last edition; Slovak Academy of Sciences) 
* Ľudovít Štúr Institute of Linguistics (Slovak Academy of Sciences) 
* Slovak National Corpus (Slovak Academy of Sciences)
* SLEX - Online version of Short Slovak Language Dictionary
* Slovak Alphabet and Pronunciation 
* Few basic tips on speaking Slovak 
* Map of Slovak Dialects
* A short English-Czech/Slovak-Japanese phraselist(Renewal)  incl. sound file





Kategorî:Zimanên slavî yên rojava
Kategorî:Zimanên Çekyayê
Kategorî:Zimanên Mecaristanê
Kategorî:Zimanên Montenegroyê
Kategorî:Zimanên Serbistanê
Kategorî:Zimanên Slovakyayê
Ewropaya Navendî

thumb|300px|Dewlet û herêmên Ewropaya Navendî
**Ewropaya Navendî** herêmeke erdnîgarî ya Ewropayê ye ku di navbera rojhilat, başûr, rojava û bakurê Ewropayê de ye. Ewropaya Navendî bi cihêrengiya xwe ya çandî tê zanîn lêbelê welatên vê herêmê di heman demê de wekheviyên dîrokî û çandî parve dikin. Her çiqas herêm bi awayên cihêreng were pênasekirin jî herêm bi gelemperî Awistirya, Xirvatistan, Komara Çek, Almanya, Mecaristan, Liechtenstein, Lîtvanya, Polonya, Slovakya, Slovenya, Swîsre, Transîlvanya û beşek ji Romanyayê vedigire.

## Dewletên Ewropaya Navendî
* Awistriya
* Çekiya
* Almanya
* Mecaristan
* Liechtenstein
* Polonya
* Slovakya
* Slovenya
* Swîsre

Hinek caran, ji ber sedemên dîrokî an çandî, parçeyek ji welatên cîran jî dikevin nava hermê:

* Kroatiya (ji bilî Istria û Dalmatia, carnan tevahiya welat)
* Romanya (Transylvania û Bukovina, carnan tevahiya welat)
* Serbistan (Vojvodina, herêma bakûriya Belgrad)
* Ûkrayna (Zakarpattia Oblast û herêma Galîçiya ya dîrokî)
* Rûsya (Kaliningrad Oblast)
* Fransa (Elsas û parên ji Lorraine)
* Îtalya (Tîrola başûr, carnan tevahiya bakûra rojhilata welat)
## Çavkanî


Kategorî:Herêmên Ewropayê
Çemê Thames

**Thames,** (bixwîne wek *teymz*) çemeke li başûrê Îngilîstanê ye ku di nav bajarê Londonê re diherike. Thames bi dirêjahiya 346 kîlomêtreyê çemê herî dirêjê li Îngilîstanê ye û piştî Çemê Severn duyemîn çemê dirêjtirîn a li Keyaniya Yekbûyî ye. Çem ji Thames Headê li Gloucestershire derdikeve û di nêzîkê bajarên Tilbury, Essex, Gravesend û Kentê ve derbas dibe û diherike Deryaya Bakur.
## Dîrok
Çemê Thamesê di dîroka mirovahiyê de çend rolên giring lîstiye ku dîroka de wekî çavkaniyek aborî, rêya deryayî, sînor û wekî çavkaniya ava şirîn, hatiye bikaranîn. Di demên dawiyê de perava çem wek cihê bêhnvedanê tê bikaranîn.

Delîlên jibo jîngeha mirovan ku li ser deverên çem hene, heya serdema neolîtîkê diçe. Tasek xemilandî ku niha li Muzexaneya Brîtanî ye li dora salên 3300 û 2700ê ê de maye li Hedsor, Buckinghamshire, li deverê Çemê Thamesê hatiye dîtin û di dema kolandinên Gola Dorneyê de hejmareke girîng materyalên dîrokî hatine dîtin. Hejmarek şûnwarên ku ji Serdema Bronzê de maye li kêleka çem ku di nav de bajarokên Lechlade, Cookham û Sunbury-on-Thames hene, hatine dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Çem
Kategorî:Çemên Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Keyaniya Yekbûyî
Gapira

**Gapira** () gundeki li ser navçeya Zêtka (Elajgir) ye. Gund dikeve aliyê rojavaya Kosedaxê. Gund zehf nêzîkî çiyayê Kosedaxê ye.

## Navê gundî

Ça ku dibêjin zilamek bi navê Gapir hebûye, navê Gapir li ser navê gund ketiye û navê gund ji bûye *Gapira*. Li gor menqibekî Gapir goma zikê Kosedaxê de pezê xwe derdixe ku bibe zozana biçêrîne. Derê gomê vedike pêşiya pêz diçe. Lê êpêce gome dûr dikeve dinhêre ku pez helahê jî gomê derdikeve. Diçe mêze dike çi beranekî qerqaş ji erdê derdikeve metelmayi lê dinhêre dibêye *"Mala xweyî şewitî tê za"* pey wî hevokê beran nivî de dimîne. Wiya diçe gundiyan ra dibêje, ev mêrikê ku ev mesele serê wî derbas bûye navê xwe daye gund.

## Navê çawurên gund

## Galerî

Wêne:Gapira, Zêdikan, Agirî.JPG


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Tilehferîk

**Tilehferîk** ( ) gundekî Cizîrê ye. Navê din ê gund **Şabanî** ye û li gorî agahiyên sala 2010an li gund nêzika 40 mal hene.

Navên gund ên cîran Tilêbel, Xilanî û Zêrgûz in. Di nava hududê Suriye û gundê Şabaniye çemek darbas dibe û li kenara wê şînî û dar hene.

Kategorî:Gundên Cizîrê
Edinburgh

**Edinburgh** (, ) duyem bajarê mezin û paytexta welatê Skotlendayê ye. Edinburgh herwiha paytexta wîlayeta Midlothianê ye.

## Galerî

Arthursseatblackfordhill.jpg|Girê "Arthur's Seat"
Looking down Royal Mile, Edinburgh.jpg|Kolana "Royal Mile"
Lothian Buses on Princes Street.jpg|Princes Street, Edinburgh
St Giles Cathedral - 01.jpg|Katedrala St Giles
Museum of Scotland.jpg|Mûzeya Skotlendayê
University of Edinburgh, Teviot.jpg|Zanîngeha Edinburghê


## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 7an li Ewropayê
Kategorî:Bajarên Skotlendayê
Zanîngeha Bexdayê

**Zanîngeha Bexdayê** (), mezintirîn zanîngeha Îraqê û piştî zanîngeha Qahîreyê (Misir) mezintirîn zanîngeha cîhana erebî ye. Zanîngeh di sala 1957an de hatiye damezrandin.

## Girêdanên derve
* Malpera Zanîngeha Bexdayê 

Kategorî:Avabûnên 1957an li Iraqê
Kategorî:Zanîngehên li Iraqê
Zanîngeha Qahîreyê

thumb|250px|Zanîngeha Qahireyê
**Zanîngeha Qahîreyê** (bi erebî: جامعة القاهرة, *Gāmaʿat al-Qāhirah*) amojgeheke perwerde ya bilind e li bajarê Cîze, di Misirê de. Ew zanîngeh sala 1908an hatiye damezrandin. Di destpêkê de, navê wê "Zanîngeha Misirê" bû. Zanîngehê 200,000 xwendekar hene.

## Fakulteyan
* Fakûlteya Qanûnê
* Fakûlteya Endazyariyê
* Fakûlteya Kiştuqalê
* Fakûlteya Bazirganiyê
* Fakûlteya Peristariyê
* Fakulteya Dermannasiyê
* Fakûlteya Beytariyê
* Fakûlteya Perwerdeyê
* Fakûlteya Zanista Komputerê

## Girêdanên derve
* Malpera zanîngehê


Kategorî:Zanîngehên li Misirê
Pûl

thumb|134px|Yekemîn pûlê cîhanê ev pûlê bi navê "Penny Black" bû, di sala 1840'î de li Îngilistanê derket.
[thumb|134px|[Yekemîn pûlê kurdî|Yekemîn pûlê Kurdistanê di sala 1923'an de derket.]]
thumb|134px|Albûmeke pûlên postayê
**Pûlê postayê** an **pûl** an **pol** an jî **pîl**, perçeyeke kaxizî ya çargoşe û biçûk e, li ser aliyekî wê wêne û nivîs neqişandî ne, wekî giroveyeke fermî li belgenameyan û zerfên nameyan didin.

Pûlê pêşîn ê cîhanê di sala 1840'î de li Brîtanya derketiye. Li Kurdistanê jî di sala 1923'an de hikûmeta Şêx Mehmûdê Berzencî pûlê xwe yê pêşîn derxist.

Pûlên postayê, bi taybetî yên kevn, dihên berhevkirin û ji berhevkirina pûlan re dibêjin Pûlhezî û ji berhevkarên pûlan re jî pûlhez.

## Çavkanî
* Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga destî kurdî bi kurdî. Çapa duyem a berfireh, Weşanên Sewadê, Bazîd.

Kategorî:Îcadên sedsala 19an
Kategorî:Posta
Hasan Hüseyin Deveci

**Hasan Hüseyin Deveci** an bi navê din **Malmîme,** hunermend, terapîste Huner, Pädagoge Huner, Rexnekire Hunere ye. Hemu li kelâke wan tişten Malmîme, Muzexane di başê, Pop Art, Expressionism û Kunst des Mittelalters (Hunera Serdema Navîn) bispore.

Deveci di sala 1972’an li Anatolya Navîn, li gundekî kurdên Qonyeyê ji dayîk bû. Hunermend nave Malmime ji nave malbate xwe girtiye, nave malbate wi Malemime ye. Sala 1994’an koçî Almanyayê kir. Xwendina xwe ya wênesaziyê li bajarê Kölnê qedand. Malmime heta niha beşdarî çendîn peşengehan bûye û bi şêweyê xwe bal kişandiye. Deveci salâ 2009 tevî sêzdeh hunermendên ji herçar beşên Kurdistanê yekemcar beşdarî pêşangeha navnetewî ya Venedik, Biennalê bû. (53. Venedig Biannale 2009)

Malmîme li Kölnê dijî û kar dikî.

Hunermend li Kölnê li ser Therapîye Huner û Pädagojiye Huner xwendiye.

Ew endamê çendîn rêxistinên wênesazan yên navnetewî mina iGBK, Association Internationale des Arts Plastiques û AIAP ye (UNESCO).

Revêbire Hunere Le Monde Diplomatique Kurdî ye.

Li ser Youtube bi nave Malmime dikarin video ye hunermend binerxînen.

Yekêmin li Ewrupa li muzexane serdanîye bi zimane Kurdî çedike. Muzexane Museum Ludwig û Wallraf-Richartz-Museum.

Cend minak ji Pesêngehe hunermend

* 2019 - Paralelle Monde - Loquerec / Frankreich
* 2019 - „Kunst trifft auf klassischen Musik“ 
* 2018 - “War on Canvas“ - Köln 
* 2017 - Silberpalais - Duisburg
* 2016 - MY HOMELAND IS ART, Kunsthalle Lindenthal Köln
* 2016 - ECOLAB 3, Monheim
* 2015 - Waldeck Rae, Frankfurt am Main
* 2015 - 100. Jahrestag des Genozids an den Armeniern - Altes Pfandhaus - Köln
* 2014 - Galerie Little van Gogh - Bad Honnef
* 2014 - Siegfried Vögele Institut - Königstein
* 2014 - CEBICON - Bonn
* 2013 - Galerie am Ursulakloster Modern Art - Köln
* 2013 -  "Der Gelber Kaiser" Konfuzius-Institut - Düsseldorf
* 2012 - Galerie Berlin Baku - Berlin
* 2012 - Inter Art Galerie Reich - Köln
* 2012 - Galerie Graf Adolf - Köln
* 2011 - Galerie am Ursulakloster Modern Art - Köln
* 2010 - Kinderhände auf Pariser Straßen - Paris / Frankreich
* 2010 - Gracia Arts Project Galerie - Barcelona / Spanien
* 2010 - Beteiligung im Dokumentarfilm "Colors of Anatolia"
* 2009 - Art Contemporani en Europa - Benicarlô / Spanien
* 2009 - Cervera del Maestre / Spanien
* 2009 - Galerie Graf Adolf - Köln
* 2009 - 53.La Biennale di Venezia - Italy
* 2009 - Kölner Rathaus-Spanischer Bau - Köln
* 2008 - Arte Contemporâneo Europeo - Castellon - Spanien
* 2007 - Galerie-Graf-Adolf - Köln
* 2006 - Utamara - Linz
* 2005 - Alternative Lebenshilfe e.V. - Köln
* 2004 - Baran Kulturhaus - Köln
* 2003 - Föderation der Demokratischen Arbeitervereine Köln

## Girêdanên derve
* Malpera hunermendê
* https://www.youtube.com/watch?v=Z9CcMDrZpa8
* https://www.youtube.com/watch?v=9r_MytqvLZw
* https://www.youtube.com/watch?v=vGSA59NZz2w&t=63s
* https://www.youtube.com/watch?v=OR6pMmUycrw&t=2s

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Mêr
Remedana

**Remedana** () gundekî li ser girêdana bajarê Zêdkan (navça Agiriyê) ye. Gund li rojavaya çiyayê Kosedaxê va ye. Li wî gundî dengbêjekî bî navê Hecî Sêvdîn heye klama Evdalê Zeynikê ya bi navê **Lo Mîro** zane û xweş disitirê.

## Navê çawurên gund

* Aşê Saxdo
* Mêrga jêrê
* Gola ibo
* Şaxa
* Çewlîg
* Darê Sêva
* Darey
* Hawşi
* Kewirê Rezge
* Kewirê Emo
* Golla Şêlî
* Dersîm
* Mêrg

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Name

thumb|250px|Zerf û name
**Name** yan **reşbelek** an jî **mektûb**, peyameke nivîskî ya ji hêla kesekî an komek kesan dihê şandin ji bo kesên din. Ev peyam bi hin formên navîn tê ragihandin. Corên wê li gorî resmiyeta xwe dikarin bên kategorîzekirin. Ew dikarin fermî bin (mîna nameyên karsaziyê) an nefermî (mîna nameyek ji bo hevalan).

## Dîrok
Name di tevahiya dîroka xwe de, her ji dema şaristaniyên kevnar ên Hindistan, Misir û Sumer heta roja me ya îro forma sereke ya belavkirina pêzanîn û agahiyan bûye. Ji bo vê yekê, malzemeyên nivîsandinê bi gelek awayên cuda yên wekî metal, tabloy hatine bikaranîn. Di sedsalên 17. û 18. de, nivîsandina nameyan bû rêyeka hêsan ji bo parvekirina agahiyan. Ji ber pêşketina teknolojiyê, wek telgraf, telefon, faks û e-mail, girîngiya nameyên kaxezî kêm bûye.

## Çavkanî
* Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga destî kurdî bi kurdî. Çapa duyem a berfireh, Weşanên Sewadê, Bazîd.


Kategorî:Posta
Zerf

thumb|200px|Du zerf
thumb|200px|Zerfeke postaya bi balafir
**Zerf** an jî **zerfa nameyê**, cureyekî kîseyê kaxizî yê ku name dikeve nav û dihê şandin. Mirov li ser zerfê pûl dixe.

## Çavkanî
* Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga destî kurdî bi kurdî. Çapa duyem a berfireh, Weşanên Sewadê, Bazîd.

Kategorî:Ambelaj
Kategorî:Îcadên çînî
Kategorî:Nivîsemenî
Kategorî:Posta
Jiberxwevehî

Lebat, bûyer yan jî encama ku ji bandorên dervehî azad, bi sedemên hundurîn pêk tê, **jiberxweve** ye.

Kategorî:Felsefe
Şewk

thumb|250px|Çend şewkên ji bo girtina masiyan.
**Şewk**, çengela ku pê masî tên girtin.

Kategorî:Masîdarî
Berahî

**Berahî** an **realîte**, rewşa ku ji mirov û ji hizira mirov azad he ye û li gorî dibêtiyên xwe dilibite. *[[Rastî]]* bi mirov û hizir û nirxên mirov ve girêdayî ye û guherbar e lê *berahî* ji mirov û nirxên mirov azad e. Mînak *"Her êvar roj diçe ava û her sibeh ji nû ve dizê."* gotinek rast lê ne bera ye. Lewra roj ne dizê ne jî diçe ava.

Kategorî:Dîn
Kategorî:Empîrîzm
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Felsefeya dîn
Kategorî:Mantiqa felsefî
Kategorî:Metafizîka hişî
Kategorî:Ontolojî
Kategorî:Raman

Kategorî:Realîzm
Kategorî:Teoriyên epîstemolojiyê
Kategorî:Teoriyên metafizîkê
Aqil

**Hiş** an **aqil**, yek ji fonksiyonên kompleks û taybet ên mejî ye.

Şîrovekirina hişê pirr dijwar e, lewra yê şîrove dike hiş bi xwe ye. Ji ber wê gelek cureyên şîrovekirina hişê hene. Hin dibêjin, hiş jî wekî ruh fonksiyoneke ji organîzmaya mirov azad e. Heger mejî xêvjimêr (kompûter) be, hiş jî nivîsbariya bingehîn e. Hin fîlozof jî ruh û aqil yek dibîne.

Hiş yek ji mijarên felsefî ye. Di zimanê Kurdî de gelek fonksiyonên mejî bi hiş ve tên girêdan. Bo mînak, hişmendî, hişar, binhişar, hişyarî hwd. Bêjeya aqil û ruh piştî pejirandina ola Îslamê ketiye zimanê kurdî.

Mirov dikare bêje, di fîlozofiya kurdan de jî wekî gelek fîlozof îdîa dikin eqil ji organîzmayê azad tê nirxandin. Fonksiyonên mejî pirranî bi hiş û yên organîzmayê jî pirranî bi hest ve tên girêdan. Bo mînak hestmendî hwd. Helbet ve angaştek e û analîzkirina zimên bi serê xwe ne ti hertişt e.

## Çavkanî

Kategorî:Bêhnpakî
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Hizirîna rexnegir
Kategorî:Mantiqa felsefî
Kategorî:Metafizîka hişî
Kategorî:Ontolojî
Kategorî:Zanîn