open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tîma neteweyî ya futbolê ya Înglistanê

thumb
**Xola Ingilîsî ya Futbolê**, galek ya zirake. De gal Kasen Cîhanê ket bo 2010.

## 2009 (1ê kanuna 2009an)

**Goalci:**
* Robert Green (West Ham United FC)
* Ben Foster (Manchester United FC)
* Joe Hart (Birmingham City FC)
* David James (Portsmouth FC )
* Paul Robinson (Blackburn Rovers FC )
* Scott Carson (West Bromwich Albion FC )

**Difa:**
* John Terry (FC Chelsea)
* Wayne Bridge (Manchester City FC )
* Wes Brown (Manchester United FC)
* Matthew Upson (West Ham United FC)
* Joleon Lescott (Manchester City FC )
* Stephen Warnock (Aston Villa FC )
* Gary Cahill (Bolton Wanderers FC)
* Glen Johnson (Liverpool FC)
* Ashley Cole (FC Chelsea)
* Rio Ferdinand (Manchester United FC)
* Gary Neville (Manchester United FC)
* Ledley King (Tottenham Hotspur FC)
* Phil Jagielka (Everton FC)
* Leighton Baines (Everton FC )
* Luke Young (Aston Villa FC)

**Niveda:**
* Gareth Barry (Manchester City FC )
* Shaun Wright-Phillips (Manchester City FC )
* Michael Carrick (Manchester United FC)
* Jermaine Jenas (Tottenham Hotspur FC)
* Ashley Young (Aston Villa FC )
* James Milner (Aston Villa FC )
* Tom Huddlestone (Tottenham Hotspur FC)
* David Beckham (Los Angeles Galaxy)
* Frank Lampard (FC Chelsea)
* Steven Gerrard (Liverpool FC)
* Aaron Lennon (Tottenham Hotspur FC)
* Theo Walcott (Arsenal FC)
* Stewart Downing (Aston Villa FC)

**Hejom:**
* Wayne Rooney (Manchester United FC)
* Jermain Defoe (Tottenham Hotspur FC )
* Peter Crouch (Tottenham Hotspur FC )
* Darren Bent (Sunderland AFC)
* Emile Heskey (Aston Villa FC)
* Carlton Cole (West Ham United FC)
* Gabriel Agbonlahor (Aston Villa FC)

* **Manager**: Fabio Capello

Kategorî:Avabûnên 1872an li Înglistanê
Kategorî:Xolên futbolê
Kategorî:Xolên futbolê ya Ewropayê
Tehere Diyalektîk

**Tehere dîyelektik**, tehereke ku li ser pir tê nîqaşkirina. Teher bixwe, riye xwe gahandina ermancê ya. Îro, di roje me de tehere ku herî pir tê bi kar anîna. Di zanistê de ya ku herî zêde tê bikar anîna. Li gor tehere diyelektik, hertişt bi hev re ya. Ku mirov li jiyanê meyîzenê, mirov wê bibîne, ti tiştek ne bê sedeme. Her weha têne ser ziman. Bavê teherê diyelektîk, di aslê xwe de Hegel e. Berî wî ji hinek filozofan anîbû ser ziman. Lê belê wî bi pergal anî ser ziman. Bi vê yekê re ta iro ji, zanist û her felsefe ku derkete hole, ji ve teherê wî sud girt. Tehere dîyelektik, li jiyanê di hizirê û dibêje ku hertişt bi hev re û bi hev ve ya. Hizre dîyelektik, biqasî ku li gor ku tê ser ziman, ji Epîkuros û ji wî ta deme filozofê italî Goldano Bruno û ji wî ji ta Hegel di rêzekê de di pêşketinê de ya. Yên ku li gor vê teherê hizirîne û hizre anîna ser ziman, hê hin filozofên din ji hene. Li gor Goldano Bruno, ku baran newê wê şênî şîn nebe û ku şênî şîn nebû, wê çêlek nexwûn û ku wan ji nexwar wê şîr nedina me.Her weha ev hizir wî dianî ser ziman. Hegel, li ser diyelektîkê pir bi aqadamedîkî xabitî û afirand. Li gor wî ji teher, pir girînge ku mirov herê û bigihê ermanca xwe. Hegel, vê hizre xwe, hê kurtir dike û têne ser ziman, ku mirov di jiyanê zincîreke hebûnê ji ya. Hegel, vê teherê xwe li mirov diêne. Ew her ku navê wê ne bêje ji, dibêje ku di mirov de di hebûne mirov de rastya mirov weke mîrete ji bav ta kur hebûne xwe berdewam dike. Bi vê yekê re, çend ku hegel nav nadabe ji, bahsa genetikê dike. Hegel aliyekî dî ji, nêzîkatiyaka metafizikî dike. Bi vê yekê re, ev nêzîkatiya wî ya metafikî ta roje me tê nîqaşkirin. Bi vê yekê re li ser hiş û aqil di sekinê Li ser hizirkirina disekinê. Çawa mirov hizir dike? Mirov çawa digihê emcana di serê xwe de? Hîs çend kifşkarin? Bi vê yekê re di hizirê.
Arzêl

thumb|Arzêl
**Arzêl**, **herzêl** yan jî **çardax** holika gilover a xemilandî ya li nav bexçeyan ku havînan tê de rûdinin.

Arzêl li ser banan jî tê çêkirin, ji bo li ser razanê. Di demên berê de ji geyê dihata çêkirin û cih li ser dihata danîn li ser dihata razandin. Lê di demên piştre text ji hatine bi kar anîn. Arzêl ku hata çêkirin, li çar keviyên wê ji darak tê çandin û ta li serê wan bi hev ve tê gitêdan û perde tê avêtin li ser. Arzêl bi sê awayan dibûn. Awayê ku kesek li ser dirazaha. Awayê ku mazin dihata çêkirin û li ser civat li hevdû di bin tava heyvê de li hev digaha hevdû û awayê ku ji bo malbatê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Bexçevanî
Vatinî

**Vatinî**, bêjeyeke ku li ser hêzê ava ya. Dema ku li derekê biwasf bê û li wir kar û barê fermî bike, hingî ew vatina. Di kurdî de vatinî, bêjeyeke ku berpirsiyariyê têne ser zimana. Kî vatina? Ku pirseke weha werê pirsîn, hingî bersive wê, her weha tê dayîn.Ew mirovê ku ji dewletê re kardike ewê fermî ya. Di vir de hinekî fermîtî heya. Mirovê vatin, yê bi erk û perke.Di nav kurdan de, zêde ev bêje di demên dawiyê ne dihata bi kar anîn. Ji ber ku zimanê kurdi qedexe bû.Saziyên wan hatibûbûna xuruxandin.Lê di demên dawiyê de caraka dî hin bi hin bidest bi kar anîne tê kirin. Di nav kurdan de, di jiyanê de wate vê bêje hertimî bilêv dibû. Gelek caran bêje "bikar" dihata bikar anîn. Dema ku dihata bikar anîn, wate vê bêje lê dihata kirin û dihata kar anîn.di gotin ´ev miorvê ha bikara´ an ji di gotin ´xwedî kara´. Dema ku digotin ku ´xwedi kara´, êdî di wê wate ku bi kara vatinî ya.Lê di wate xwedi karê de, wate wê ya xweze ji her weha ku karak di dest de hebe ya.Lê bi wê wate ji dihata bikar anîn.
Sivekan

**Sivekan**(lû) navê eşîreke Kurdan e. Êv eşîr li xoresanê dijî. Gorî Îzadî bi esle xwe ji sweregê ne û kirmanckî diaxivin.

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Tatikan

**Tatikan** eşîreke kurdan a li Xoresanê ye. Tatikan girêdayî êla Şadlû ne.http://www.zazaki.net/yazdir/haber/the-kurds-in-khorasan,-north-east-of-iran-1376.htm 

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Az (eşîr)

**Az** navê eşîreke kurdan e. Kesên wê eşîrê li Kurdistanê, bi taybetî li Palo û Çewlîgê dimilkî diaxivin. Belê li Xoresan bi êla Amerlû (Ameran) ve girêdayî ne û kurmancîaxêv in.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên dimilî
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Qiliçan

**Qiliçan** eşîreke li Xoresan û Meraşê ye. Hin Qiliçanî li Bazarcixê tenê romikî diaxivin.

Kategorî:Eşîr
Hevadan

**Hevedan** navê eşîreke Kurdên Êzdîye li Xoresaneye. Êşîra Hevadan di Şerefname de ji eşîren li mintiqa Sêrtê tên jimartin.

Kategorî:Eşîr
Gundik, Bismil

**Gundik** mezreyek Boçelû, li perava çemê Dîcle,li hemberî tepê ya baravan e.

Kategorî:Gundên Bismilê
Sezaî Karakoç

**Sezaî Karakoç** (jdb. 22 kanûna paşîn 1933, Erxanî - m. 15 çiriya paşîn 2021), helbestvan, nivîskar û siyasetmedarê tirk e.

Zarokahîya xwe li Erxanîyê, madenê û li Dîcleyê derbas bûye. Li Mereş û Intabê perwedehîya xwe domand.

Helbesta wî ya bi navê Mona Rosa gelek navdar e.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Kesên ji Erxeniyê
Kategorî:Mirin 2021
Kategorî:Nûyê Duwem
Şîrnan, Azarpêrt

**Şîrnan** (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

## Mezre
* Pawlanan
* Cafran

## Gelhe

## Girêdanên derve
* Malpera gundê Şîrnanê 

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Şêx Muhemmedê Xazînî

**Şêx Muhemmedê Xazînî** di 1816-1892'wan de jîn bûye. alim û fîlozofeke kurd bû.

Pir bi zane û bi qadr bûye. Di deme xwe de pir bandora wî hebû ya. Li ser hizir pir kur bû. Lê biqasî ku tê gotin ji aliyê wêje ve pir mazin bûya. Gelek qasîden wî yên ji demên bişavtinê xilas bûne gahana deme me. Gelek ji wan ji di destê nurciyan de hatina bişavtin. Ew bi xwe ji Sêrtê ji tilo bûya. Bavê wî Şêx Musa, perwerde wî ya bingihin dayê de. Lê ew piştî ku li cem bavê bi perwerde xwe digihe deme xwe ya ciwaniyê, êdî diçê Başûrê Kurdistanê Bahdînan. Li wir li cem Şêx Mahmudê Bahdînî demeke dimene û hinekî ji wî ji perwerde dibîne. Piştre tê gotin ji cem wî, bi destûre wî diçê cem Şêx Heyderê Soranî û li cem wî ji demekê dimene û perwerdeyeke pir mazin li cem wî ji dibînê. Berî ku herê Başûrê Kurdistanê diçê Cizîra Botan û piştre diçê Mêrdînê li wir ji li cem Şêx Qasimê Omerî hinekî dimenê û li wir ji hinekî perwerde dimene. Şêx Qasimê omerê mirovekî ku mezin bûya. Bi navê xwe tê gotin ku medreseyeke pir mezin ji çêkiriye û gelek faqayên wî hene. Hizre wî mezin û dîwanan wî ji heye. Deme ku bahsa wî tê kirin, pir mezin û bi zanistî behsa wî tê kirin. Behsa wî û hinek ku li ser dîrokê nivîsandinê ji tê kirin. Li Sêrtê ku weke wî şêxin û li wir dimênin bi Şêx Evdilhakim, Şêx Xatabê Mazin, Şêx Muhemmed, Şêx Camaledîn, Şêx Derwîş re maya. Ev hemû ji bi tasawufa kurdî re navdarin.

Li ser hizre wî ji ku mirov sê çar gotina bêje, mirov dikarê bêje. Ew li ser felsefe rasttqîniyê bi hizir bû. Li ser hertimî di rawastaha. Hizre wî ya perwerde kirinê pir mezin bû. Wî pir girîngî dide perwerde û perwerdekirinê. Ji ber vê yekê, piştî ku demekê li cem Heyderê Soranî dimenê, êdî piştre divegerihê Sêrtê û bi navê xwe bavê xwe medreseyeke diveke. Car bi car bi navê wî ji tê tê binavkirin. Bi vê yekê, ew weke qandacekî kurdan tê naskirin. Dengê wî ji, tê gotin ku pir xweş bûya. Hertimî di nav faqa û sofiyên li dore xwe de qasîde digotin. Seîdê Kurdî ji pir li ser wî di sekinî Pişt wî re Seidê Kurdî tê gotin ku xwestiya ku di deme xwe de zanistgaha kurdî veke. Tê gotin ku deme ku saidê kurdî li ser vê yekê bi mirovên li dore xwe re diaxift, hertimî ku bahsa zanistgaha ku xwest ku veke dikir û li ser diaxift, behsa wî Şêx Muhemmedê Xazînî ji dikir. Digot ´meyîzenên, wî ji bo ku mirovan perwer bike, bixwe medrese vekir. Îro em ji emê weke wî bikin û zanistgehakê vekirin. Bi vê yekê re, tê gotin ku Saidê Kurdî bidest nivîsandina pirtûkne ji bo zanistgehê ji dike. Tê gotin ku li ser matematîkê pirtûkeke mezin nivîsandiya. Li ser gelek beşên din ji nivîsandiya. Lê belê ew berhemên wî yên ku ji bo zanistgehê nivîsandina yan ji aliyê nurciyan ve hatina şawitandin û yan ji haya roje me, veşartî hatina hiştin.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1816
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Mirin 1892
Şêx Mûsê Ezûlî

**Şêx Mûsê Ezûlî** an jî **Mûsê Ezûlî**, (sedsala 11-12'an) alimê Îslamê û helbestvaneke kurd e.

Li derûdore Mêrdînê sedsala di 12'an de jiyaye. Tirba wî 20 km ji dûrî Mêrdinê, li sêr reya Amedê ye. Ew der wî di demen xwe de dergaha xwe ji li wir çê kiriye. Tê gotin ku di deme Ebdulqadirê Geylanî de jîn bûya. Di nav gelê de ku behsa wî tê kirin, pir bi rêz û baş tê kirin. Rêzeke mezin ji navê wî rê heye. Tê gotin ku di deme wî de careke li dereke Mêrdînê Agirekî mezin derdikeve. Gelê serî li wî didin ji ber ku bi mivirênin. Ew ji di rabê asayê xwe dide wan û dibêje ku *Herîn ku di nîvê êgir de di ardê biçikênin*. Ew ji diçin wilo dikin û dibêjin ku agir dimivirê. Dibêjin ku hasin di destê wî de dibe weke hariyê nerm dibe. Wilqasî bi keremet bû. Hê li ser wî û navê wî her weha bi vê yekê re gelek tiştên in yên weke keremetên wê têne li sêr ziman. Tê gotin ku wî Ebdulqadirê Geylanî hevdû dîtine. Ji ber vê yekê tê zanîn ku ew di wê demê de jîn bûya. Dibêjin ku li cem hevdû ji mana. Dîwana wî ji heye. Gelek qasîdên wî yên ku bi zimanê kurdî pir xwêş û delal têne gotina hene. Gelek ji qasîdên wî yên Kurdî bi dewletê bidestê Nurciyan dana hevdû ji nav gelê û winda kirin. Yên ku ji ber di nav gelê de dihatina zanîn ji hinek ji wan mane.

## Pirtûk
Dîwan

## Çavkanî

* http://seyhsultanseyhmusa.blogspot.fr/2010/01/sultan-seyhmus-musa-bin-mahin-el_23.html?m=1
* Muhammed Efendi, Kadiri tarikatının Muhammediye kolu r. 51

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1077
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1164
Payî

**Payî** yek ji tayfayaye êla Amerlû ye. Payî li Xoresanê, li navçeya Nîşabûr dijîn.

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Qîç

**Qîç** yan jî **Qotê Qîçê** mezreke Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

Kategorî:Gundên Xelfetî
Munîh

**München** (bi navê **Munix** jî tê nasîn) yek ji bajarên herî mezin ê Almanyayê ye. Munîh dikeve başûrê Almanyayê û paytexta eyaleta Bavyerayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê
Şêx Xetabê Mezin

**Şêx Xetabê mezin** (1846-?) alim û mentiqvanekî kurd e. Li bajarê Sêrtê di sala 1846'an hatibû dinyayê. Li ser dîn pir bi zana bû. Çûya hecê û li wir demekê ji maye Piştre vegereheya Sêrtê û li wir bi dest seydetiyê kir. Li ser hedîs û tefsîrê zanebûna wî pir mezin bû. Wî Quranê hemû tê gotin ku tefsir kiriya. Tefsirkirina xwe bi zimanê kurdî kiriya rûpel de ji. Lê ew tefsire wî ya nivîsandî, ji ber ku kurdî bû, ji ber çavan hata hilandin û ta rojeme ti kesek nizane ku li kuderê ye. Li ser vacê pir xurt bû û xwedî hizir bû. Îro jî hinek nivîsên wî hene. Lê tene guharandinê wan li hole hene. Kurdiya wan, metnên orjînal jî ji ber çavan hatina hildandin. Tirbe wî li Sêrtê li mizgefte navende ye.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1846
Kategorî:Kesên ji Sêrtê
Kategorî:Tefsîrvanên kurd
Îbrahîm Heqiyê Erziromî

[thumb|Tirba wî ([Sêrt)]]
**Îbrahîm Heqiyê Erziromî** an **Îbrahîm Heqî** (jdb. 1702 Erzirom − m. 1780 Tilo), stêrnas, civaknas, alim û fîlozofê Îslamê yê kurd ê Erziromê ye.

Ew ji ber ku ji bajarê Erzîromê ye wek *Îbrahîm Heqiyê Erziromî* tê naskirin.

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra *Hesenan* bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li Tiloyê bi aliyê rojhilat tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî Şêx Îsmaîl tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê qadiriyan bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya Zemzema Hasa (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re *Şahê Şaha* jî tê gotin.
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser stêrnasiyê xwedî zanist bû. Di pirtûka wî de ku bi navê "Marîfetê" de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li Sêrtê dimênin.

## Berhem
* Merîfetname (*Marîfetê*)
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1702
Kategorî:Jidayikbûn 1703
Kategorî:Kesên ji Erzîromê
Kategorî:Mirin 1780
Kategorî:Stêrnasên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Kategorî:Zanyarên osmanî
Teorî

**Teorî** peyveke xwedî du wateya giştgir e: yek ji wan duyan di zanistên ezmûnî da tê bikaranîn (hem zanista xwezayî, hem jî zanista civakî), wê yeke din di felsefe, bîrkarî, lojîk û di nav parên dîtirên zanistên mirovî da tê bikaranîn. Ciyawazî û hetta mirov dikare bêje gengeşeyeke berçav heye navbera şaxên akademîk ên curbicur li dor çawahiya bikaranîna peyva *teorî*.

## Pênasa zanistî
Teorî, di wateya xweya zanistî, pêkhateyeke tehlîlî ye ku bi mebesta ravekirina komek ji *çavdêrîyên ezmûnî* hatiye dariştin.

Teoriyeke zanistî du tiştan dike:
# Vê koma çavdêriyên ji hev cuda wekî polek ji diyardeyan destnîşan dike û,
# Sebaretî wê rastî ya bingehîn ku van diyardeyan ligel xwe dihîne yan li ser van kartêker dibe, bangeşe dike.

## Teorî bi giştî
Teorî amûrên tehlîlî ne ku bo têgihiştin, ronîkirin, û pêşbînîkirina mijaran tên bikaranîn. Li gelek û curbicur gorepanên vekolînê da, mîna zanist û huner, teorî hene.

Derbirîn û vegotina teoriyan, pir caran bi zimanê xwezayî ye (mîna: zimanê îngilizî) û herdem bi awayekî tên avakirin ku bi giştî form û şeklên van destnîşankerê teoriyekî çêkirî bi zimanê şêweyî  be.

Vegotin û Derbirîna teoriyên bîrkarî bi zimanê şêweyî ye.

Dibe ku vegotina teoriyan bi her şewazek be: bi şewaza bîrkarî, bi şewaza dawerî (sembolîk), herwisa bi zimanê asayî; Lê bi giştî ji vana tê payîn ku li dû pransîpên bîrkirina hizrî an lojîkê biçin.

Her teorî pêkhatiye ji komek ji hevokan ku hinek agahdarîyên rast li xwe digrin sebaretî vê mijarê ku li jêr serincê da ye. Ligel vê yekê, herdem rastbûna her yek ji van agahdarîyan girêdayîyê hemû teoriyê ye.

## Teoriyên felsefî
Ji van teoriyan re ku mijara van pirtir bîrokan e, û ne zanyarîya ezmûnî "teoriya felsefî" tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Ontolojî
Kategorî:Pergal
Kategorî:Pergalên konseptî
Kategorî:Razberkirin

Kategorî:Zanist
Ybbs an der Donau

thumb|Dêra St Lorenz a bajarê Ybbs an der Donau

**Ybbs an der Donau** (wekî *Îps* bixwîne) yek ji bajarên Nemsayê ye.

Kategorî:Bajarên Awistiryayê
Tîma neteweyî ya futbolê ya Arjentînê

thumb|Xola Arjentînî ya Futbolê 1964
thumb|
**Tîma netewî ya Arjentînî** tîma futbolê ya Arjentînî ye. Tîma netewî ya Arjentîna yek ji tîmên herî biserketî yên futbolê li cîhanê ye

### Lîstikvanên tîma netewî

08/12-09

**Goalci:**
* Mariano Andújar (Calcio Catania)
* Diego Pozo (Colón de Santa Fe)
* Sergio Romero (AZ Alkmaar)
* Campestrini (Arsenal de Sarandí)
* Carrizo (Real Zaragoza)
* Vilar (Atlante FC)

**Difa:**
* Álvarez (Arsenal de Sarandí)
* Ansaldi (FC Rubin Kazan)
* Demichelis (FC Bayern München)
* Nicolás Otamendi (Vélez Sársfield)
* Nicolás Pareja (RCD Espanyol)
* Coloccini (Newcastle United FC)
* Gabriel Heinze (Olympique de Marseille)
* Insúa (Liverpool FC)
* Fabián Monzón (Boca Juniors)
* Rolando Schiavi (Newell's Old Boys)
* Ignacio Canuto (Argentinos Juniors)
* Caruzzo (Argentinos Juniors)
* Juan Manuel (Newell's Old Boys)
* Villagra (Club Atlético River Plate)
* Burdisso (AS Roma)
* Domínguez (Vélez Sársfield)
* Emiliano Papa (Vélez Sársfield)
* Zanetti (FC Internazionale Milano)
* Díaz (Getafe CF)
* Juan Forlín (RCD Espanyol)
* Alexis Ferrero (Colón de Santa Fe)
* Angeleri (Estudiantes de La Plata)
* Samuel (FC Internazionale Milano)

**Niveda:**
* Aimar (SL Benfica)
* Éver Banega (Valencia CF)
* Mario Bolatti (Club Atlético Huracán)
* Dátolo (SSC Napoli)
* Di María (SL Benfica)
* Gago (Real Madrid CF)
* Maxi (Club Atlético de Madrid)
* Cambiasso (FC Internazionale Milano)
* Gutiérrez (Newcastle United FC)
* Mascherano (Liverpool FC)
* Perotti (Sevilla FC)
* Braña (Estudiantes de La Plata)
* González (Olympique de Marseille)
* Insúa (Boca Juniors)
* Pérez (Estudiantes de La Plata)
* Juan Sebastián (Estudiantes de La Plata)
* Nicolás Gaitán (Boca Juniors)
* Méndez (Rosario Central)
* Vangioni (Newell's Old Boys)
* Sebastián Battaglia (Boca Juniors)
* Giménez (CF Pachuca)
* Daniel Montenegro (Club América)
* Bernardello (UD Almería)
* Blanco (Club Atlético Lanús)
* Prediguer (FC Porto)
* Fabián Rinaudo (Club de Gimnasia y Esgrima La Plata)
* Zuculini (TSG 1899 Hoffenheim)

**Hejom:**
* Agüero (Club Atlético de Madrid)
* Higuaín (Real Madrid CF)
* Lavezzi (SSC Napoli)
* Messi (Futbol Club Barcelona)
* Palermo (Boca Juniors)
* Tévez (Manchester City FC)
* Mauro Boselli (Estudiantes de La Plata)
* Hauche (Argentinos Juniors)
* Rodríguez (Club Atlético Tucumán)
* Diego Milito (FC Internazionale Milano)
* López (Olympique Lyonnais)
* Eduardo Salvio (Club Atlético Lanús)
* Gonzalo (AS Saint-Étienne)
* Defederico (Sport Club Corinthians Paulista)
* Fuertes (Colón de Santa Fe)
* José Sand (Al Ain FC)
* Germán Denis (SSC Napoli)

Kategorî:Xolên futbolê
Kategorî:Xolên futbolê ya Amerîkaya Başûr
Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê

Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xoresan e.

## [[Şadlû]]
**Çaxmanlû, 
**Diranlû, 
**Redkan, 
**Amerlû, 
**Tatikanlû, 
**Dirqanlû, 
**Qiliçanlû, 
**Heybatzanlû, 
**Çapanlû, 
**Kikanlû, 
**Qobranlû, 
**Alanlû, 
**Izanlû (Îzolî), 
**Godanlû, 
**Cayanlû, 
**Matiranlû, 
**Qerebaşlû,
**Garivanlû

## [[Zaferanlû]] ([[Çemişgezeg]])
**Amerlû
**Amiranlû
**Bakranlû
**Redkan
**Badilanlû
**Berivan an Birikan
**Burukan 
**Gawliyanlû
**Îzolî
** Hazabanlû
**Hevadanlû
**Îzanlû
**Celalî
**Keykanlû
**Kowalû
**Kuxbanlû
**Mîlanlû
**Muzdixanlû
**Paluvanlû
**Feylî
**Palukanlû
**Qeramanlû
**Qereçorlû
**Qaçkanlû
**Rewanşirlû
**Rutakanlû
**Şeranlû
**Şêxanlû
**Hesenanlû
**Şamlû
**Silseporanlû
**Sivekanlû
**Sufiyanlû
**Topkanlû
**Veranlû
**Zadyanlû

## [[Amerlû]]
**redkan
**

## [[Kawanlû]] ([[Kawî]])
**Torsanlû
**Zengilanlû
**Xaçkanlû
**Pazûkanlû
**Xelikanlû
**Buzanlû
**Kahanlû
**Miyanlû
**Redkan

## Çavkanî
* Dr. Afrasiab Shekofteh: Kurds in Khorasan 
* Kurdistantime: Kürt asiretleri
Zimanê xwezayî

**Zimanê xwezayî** an **Zimanê siriştî** ji zimanek re tê gotin ku mirov pê diaxivin û ji ber xwe hatiye bûn û geşe kiriye. Weke mînak kurdî, îngilîzî, erebî, ... .

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Mantiqa felsefî
Kategorî:Termînolojiya zimannasiyê
Kategorî:Ziman
Bamberg

**Bamberg** bajarek di herêma Bayern de li Almanyayê ye.

## Galeriya Wêne

Bamberg-Ausblick-36-von Altenburg-2006-gje.jpg
Bamberg-Altes Rathaus-48-Obere Bruecke-Hl Nepomuk-2006-gje.jpg
Bamberg-Altes Schlachthaus-08-Regnitz-Michelsberg-2009-gje.jpg
Bamberg-Klein Venedig-48-2010-gje.jpg
Bamberg-Michelsberg-vom Rosengarten der Neuen Residenz-10-2013-gje.jpg
Bamberg-Fronleichnam-118-Madonna1traeger-2014-gje.jpg
Bamberg-Mittlerer Kaulberg-26-Nr29-33-2018-gje.jpg
Bamberg-Unterer Kaulberg-22-Nr4-2018-gje.jpg
Bamberg-Sutte-02-2009-gje.jpg
Bamberg-Nuernberger Str-02-Nr2-2015-gje.jpg


## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarokên Bavyera

Kategorî:Frankonyaya Jorîn
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Almanyayê
Berfa germ (pirtûk)

***Berfa Germ (Çîrok û Pexşan)***, navê pirtûka Polat Can.
Pirtûk ji 140 rûpelî pêk tê.

Çapa Yekem: Dibistana Şîlan Baqî ya Wêjeyî- 2009

Çapa Duyem: Navenda Ragihandina HPG- 2009

Çapa Sêyem: Weşanên Aram-2016

Çapa Çarem: Weşanên Edubba-2017
Çapa Pêncem: Weşanên Şilêr-2019
Ji weşanxaneya dibistana Şîlan Baqî ya wêjeyî li çiyayên Kurdistanê pirtûka "Berfa Germ" derket. Berfa Germ, pirtûkek wêjeyî bi zimanê kurdî ye û ji çîrok, pexşan û hin hewldanên şervantiyê pêk tê ji aliyê Polat Can ve hatiye nivîsandin. Him ziman û him jî tevna çîrokan bi şêwaz û zimanekî xweser hatiye nivîsandin.

Di beşa pexşan û nameyan de jî, aliyê sembol û peyamên giyanî pir li pêş e. Bi giştî di nava pirtûkê de, aliyên şervantiya azadiyê yên giyanî, hestyarî, evîna xwezayê, hezkirin, westabûn, xewn û xeyalên azadiyê û bûyerên di nava şer û jiyana çiyan de derdikevin pêş. Pirtûka Berfa Germ ji sê beşên wêjeyî pêk tê. Beşê yekê çîrok û bîranînên şervantiyê ne, beşa duyem ji nameyan bi navê "Nameyên Payîzê" pêk tê û beşê sêyem ji çend nivîsarên hewldanên wêjeyî pêk tê. Di dawiya pirtûkê de jî, ferhengoka hin bêje û peyvên di nava pirtûkê de pêk tê.

## Çîrokên Berfa Germ
### Çîrok

* Bimeş, Bimeş raneweste,
* Leyistikên serleşker Berfo,
* Hinaseya dawiyê.
* Xelata welatekî birîndar,
* Heyamên nayên jibîrkirin,
* Dîl ji jiyana gerîla hez dike,
* Hêviya di xaka mirî de...

### Nameyên payîzê
Nameya payîzê -2003, 2002 û 2001.

### Çend hewldan

* Bi zimanê xwedê nivîsandin,
* Te hez dikim “Ji ber ku tu gerîlayî”,
* Jin helbest... Helbest ji jin ê...

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Lîga Brezîlê ya Futbolê

**Xola Brazîlî ya Futbolê** galek ya zirake. De bo Kasen Cîhanê ket bo 2010. Nadia Brazîl Kasa Cîhanê des ve bir ya ye 2002 Ù galek kasen Kasa Cîhanê berna.

## 2009 (1 December 2009)

**Goalci:**
* [1] Júlio César (FC Internazionale Milano)
* [12] Doni (A.S. Roma)

**Difa:**
* [2] Maicon (FC Internazionale Milano)
* [3] Lúcio (FC Internazionale Milano)
* [4] Thiago Silva (AC Milan)
* [6] Michel Bastos (Olympique Lyonnais)
* [13] Dani Alves (FC Barcelona)
* [14] Cris (Olympique Lyonnais)
* Naldo (SV Werder Bremen)

**Niveda:**
* [5]Melo (Juventus FC)
* [7]Elano (Galatasaray S.K.)
* [8] Gilberto Silva (Panathinaikos F.C.)
* [10] Kaká (Real Madrid CF)
* [15] Josué (Vfl Wolfsburg)
* [16] Lucas (Liverpool FC)
* [17] Simplício (U.S. Città di Palermo)
* [18]Alex (FC Spartak Moscow)
* [19] Baptista (A.S. Roma)
* [20]Carlos Eduardo (TSG 1899 Hoffenheim)

**Hejom:**
* [9] Fabiano (Sevilla FC)
* [11] Nilmar (Villarreal CF)
* [21] Hulk (FC Porto)
* Robinho (Manchester City F.C.)

Kategorî:Xolên futbolê
Kategorî:Xolên futbolê ya Amerîkaya Başûr
Sikenderê Zûrqeyneyn

**Sikenderê Zûrqerneyn**, deme ku Sikenderê mekedonî hata kurdistanê, navê ku kurdan lê kiribû bû. Ev nav, berî zanyîne di 336 bz.- 323 bz. de ji bo wî kurdan bikaranîn.
Lîsteya fîlozofên yewnan ên serdema kevnare

Feylesofên deme antîkê ne. Hizre wan, demên pişt wan re ji kifş kir. di herêmên xwe de.

*Talês
*Anaksîmandros
*Parmenides
*Zenonê Eleayî
*Sokrates
*Plotinos
*Platon
*Aristoteles

*Parmanidesxi

*Menes
*Pythagoras
*Demokritos
*Gorgias
*Empedokles
*Heraklitos

Xwandagahên û hin nav
*xwandagaha Elea,
*xwandagaha Mîlet,
*fîlozofên İyon,
*Atomvanî, 
*Sofistan, 
*Xufçiyên demê
*Stoacıyan,
*xwandagaha Atina
*Dema Hellenistikî,

Kategorî:Lîste
Kategorî:Yewnan
Tîma neteweyî ya futbolê ya Afrîkaya Başûrî

thumb|300px
**Xola Afrîkaya ya Futbolê**, galek ya zirake. De gal Kasen Cîhanê ket bo 2010.

## 2009 (1 December 2009)

**Goalci:**
* Rowen Fernández (Arminia Bielefeld)
* Moeneeb Josephs (Orlando Pirates FC)
* Darren Keet (Wits University FC)
* Emile Baron (Supersport United FC)

**Difa:**
* Aaron Mokoena (Portsmouth FC)
* Tsepo Masilela (Maccabi Haifa F.C.)
* Anele Ngcongca (KRC Genk)
* Morgan Gould (Supersport United FC)
* Bongani Khumalo (Supersport United FC)
* Siboniso Gaxa (Mamelodi Sundowns FC)
* Siyabonga Sangweni (Golden Arrows)
* Lucas Thwala (Orlando Pirates FC)
* Bevan Fransman (Maccabi Netanya FC)
* Matthew Booth (Mamelodi Sundowns FC)

**Niveda:**
* Kagisho Dikgacoi (Fulham FC)
* Elrio van Heerden (Blackburn Rovers FC)
* MacBeth Sibaya (FC Rubin Kazan)
* Daylon Claasen (Jong Ajax)
* Kermit Erasmus (SBV Excelsior)
* Reneilwe Letsholonyane (Kaizer Chiefs FC)
* Siphiwe Tshabalala (Kaizer Chiefs FC)
* Teko Modise (Orlando Pirates FC)
* Daine Klate (Supersport United FC)
* Steven Pienaar (Everton FC)
* Benson Mhlongo (Orlando Pirates FC)

**Hejom:**
* Benni McCarthy (Blackburn Rovers FC)
* Bernard Parker (FC Twente)
* Mabhuti Khenyeza (Mamelodi Sundowns FC)
* Katlego Mphela (Mamelodi Sundowns FC)
* Richard Henyekane (Golden Arrows)
* Sthembiso Ngcobo (Free State Stars)

Kategorî:Tîmên neteweyî yên futbolê
Kategorî:Tîmên neteweyî yên futbolê yên Afrîkayê
Soylemeza Jor

**Soylemeza Jor** (romikî: Asagi Söylemez) yek ji gundên Qereyazîya Erziromê ye.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Çawuş

**Çawûş** an **Çaûş** (romikî:Çavuş Köyü) gundekî li Qereyazîye.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Gom

Peyva **Gom** (romikî: Kom) ji zimanê ermenî ketiye kurdî û tê wateya:

* Tewla (axura) pez, an jî
* li Serhed û Dêrsimê ji gundekî piçuk e nêzê gund re gom (m) tê gotin. Hevwateke we peyve di zimanê kurdî de mezra (ji erebî) ye.

## Mijarên têkildar
* Gomik

## Girêdanên derve

Kategorî:Gund
Navnîşana IP

thumb|'''Navnîşana IPv4'''
**Navnîşana IP** (bi Îngilîzî: *IP address*) mork u navekî hejmarî ye ku li pal van amûran didin ku di toreka komputerî de cîh girtine. Peyva **IP ** kurtkirî ya *Internet Protocol* e.

Kategorî:Înternet
Navên xwenan di mîtolojîya yewnan de

* Adonis
* Axîleûs
* Amazon
* Afrodîtê
* Apolon
* Arakne
* Arês
* Artemîs
* Atênê
* Atlantis

* Atlas
* Dafnê
* Dêmêtêr
* Kasandra
* Kaos
* Kronos
* Kybele
* Kîklop
* İlion
* İlios

* İlithya
* Hadês
* Hektor
* Helenê
* Hepha..
* Hera
* Hêraklês
* Hermês
* Hestîa
* Lapith'ler

* Lara
* Lêda
* Lêto
* Medûsa
* Maenad
* Midas
* Morpheus
* Narkissos
* Nemesis
* Pandora,

* Parîs
* Pegasos
* Penelope
* Persefonê
* Penthe..
* Promêteûs
* Posîdon
* Psykhe
* Odîseûs
* Oidipus
** navê cihan
* Olympos
* Orpheus
* Orion
* Siren
* Selen
* Rheia
* Tîtanan
* Troya
* Ûranos
* Zeus

Kategorî:Lîste
Dasnî

Êla **Dasnî** (an Dasinî, Dasikî, Tasinî) yek ji êlên êzîdî li Behdînan, Kurdistan a Surî û Torê ye.

## Etîmolojî
Navê we êle ji îraniya kevn *daêvaysna-, kurmancî *Dêwperestîyan* tê. Dêwa (Dîv an Dew) di mîtolojîyan îranî de nifsê ku çebûna xwe neqedandine ne.

## Dîrok
Di Şerefnameyê de kemasî behsa mîrgeha dasniyan têye kirin. Tê zanîn ku mîrgeha dasniyan ya ku reqibê mîrgehan soran û behdînan buye, ji sedsala 11'emin heta ya 16'emin de li Behdînan û Soran roleke mezin lîstine. Gelê Behdînan ji Dihokê re *Dihoka Dasnî* jî dibêje.

Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Mîrîtiya Êzdîxanê
Tîma neteweyî ya futbolê ya Portûgalê

**Xola Portûgalî ya Futbolê**, galek ya zirake. De gal Kasen Cîhanê ket bo 2010.

## 2009 (1 December 2009)

**Golçî:**
* Eduardo (SC Braga)
* Henrique (FC Chelsea)
* Patrício (Sporting Clube de Portugal)
* Moreira (SL Benfica)
* Fernandes (VfL Bochum)
* Beto (FC Porto)

**Beravan:**
* Bruno Alves (FC Porto)
* Ricardo Costa (Vfl Wolfsburg)
* Rolando (FC Porto)
* Carvalho (FC Chelsea)
* Ferreira (FC Chelsea)
* Miguel Monteiro (Valencia CF)
* Pepe (Real Madrid CF)
* Castro (Deportivo de La Coruña)
* Brandão (AC Siena)
* Marcos (Real Betis)
* Bosingwa (FC Chelsea)
* Peixoto (SL Benfica)
* Pedro Mendes (Rangers FC)

**Nîvêda:**
* Duda (Málaga CF)
* Tiago (Juventus FC)
* Deco (FC Chelsea)
* Meireles (FC Porto)
* Coentrão (SL Benfica)
* Veloso (Sporting Clube de Portugal)
* Moutinho (Sporting Clube de Portugal)
* Maniche (FC Köln)
* Eliseu (SS Lazio)
* Nuno Assis (Vitória SC)

**Hêrêşvan:**
* Ronaldo (Real Madrid CF)
* Liédson (Sporting Clube de Portugal)
* Simão (Club Atlético de Madrid)
* Nani (Manchester United FC)
* Almeida (SV Werder Bremen)
* Edinho (Málaga CF)
* Gomes (SL Benfica)
* Luís Boa Morte (West Ham United FC)
* Danny Miguel (FC Zenit Saint Petersburg)
* Orlando Sá (FC Porto)

* **Rahênar**: Luiz Felipe Scolari

Kategorî:Xolên futbolê
Kategorî:Xolên futbolê ya Ewropayê
Navê bajarên sumeran

Li mezopotamya di deme sumeriyan de hin bajarên sereke û navdar ev bûn.Her şaşan pêşî ji, bi navê xanedanan têne xuyakirin. Di nav wan de hin ji wan cihê wan ji li ser nîqaş têne kirin. Lê hemû ji, yên ku jîn bûne û yên wê deme ne.Di serî de he şaş bajarên pêşî, û hê gelek ji van bajaran ji. Ji kêvalbarên û nivîsên wê demê yên sumeriyan mirov du tiştan têdigihê.Yek wan nivîsa pêşî bi pêş xistina, Ya dî ji ewê ku zimanê ku wan bi kar dianî, "Kurdiya kevne".Hîmê kurdi sumeri di xwe de di hawane.Bi vê yekê re, mirov karê vê yekê re bi rehetî bêje ku Kêvarbar(teblet)ên ku ji wê demê, yên hatin dîtin û kifş kirin, ji bo zimanê kurdi ji, hinek dokumentên girîngin. Lê ta naheka ev yek ji ber çavan dûr maya.Ev ji kîmesiyeke.Deme ku me lêkolîneke ku ne zêde fireh ji kir, me ev yek kir.Di berhama Samuel Noah Kramer ya bi navê "mîtolojiya sumeran" de ev yek pir bi firehî hatiya ser ziman. Weke kurdiya iro, di zimanê sumeriyan de ji "fonetîk" pir zêde hene.Gelek ji wan hîm û hebûn wek hevin.Bi vê yekê re, pêdivî heya ku lêkolîineke mazin li ser ziman bê kirin.

* Eridu
* Bad-tibira
* Larsa
* Saruppak
* Kîş
* Uruk
* Ur
* Nippur
* Lagaş
* Ngirsu
* Umma
* Hamazî
* Adab
* Marî
* Akşak 1
* Akkad 1
* Isin
* Kuara
* Zabala
* Kisurra
* Marad
* Dilbat
* Borsippa
* Kutha
* Der
* Eshnuna
* Nagar

Kategorî:Sumer
Berfîn (nav)

**Berfîn** (bi awayê vokatîv: *Berfo!* an jî *Berfê!*) navekî keçan ê li Kurdistanê ye.

Kategorî:Navê keçan
Alan (nav)

**Alan** navekî geden e. Peyva alan ji zimanê îranî tê, û tê wateya *maqûl* an bi*esil*.

## Kesên bi vî navî
* Alan Dilpak
* Memê Alan
* Alan Botan

Kategorî:Navê gedeyan
Zeyno

**Zeyno** yek ji gundên Qereyaziya Erzirome ye. Gundekî kevn ê ermeniya ye. Lê navê gund dibe ku ji navê qebîla eşîra Şêxan hatibe peydakirin.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Atmosfer

[thumb|200px|Atmosfera [Berçîs: xala sora mezin jî xuya ye.]]
**Atmosfer** qatekê gazê ye ku tenên esmanî gemaro dide. Bi sebeba hebûna hêza rakêş anko gravîtiyê, atmosfer li dora tenê esmanî dimîne û belave nabe. Hindek ji tenên esmanî hema bi tivavî gazî ne, û di rewşên weha da atmosfer gelek tîr û xest e.

## Peyv
Peyva Atmosferê yewnanî ye û ji du beşan pêkhatiye:
# ἀτμός - atmos: "hilm", û
# σφαῖρα - sphaira: "girover", nêzî peyva kevn ya kurdî: spehir.

Kategorî:Planetolojî
Kategorî:Stêrnasî
Rakêş

[rast|350px|thumb|Rakêş [gerstêrkan di xulgeha wan li dora Royê radigre.]]
**Rakêş** (bi îngilîzî: *gravitation*) ew teoriya ku dibeje hemû tiştên xwedî bariste hewl didin hevdu berve xwe bilivînin. Di jiyana rojane de, rakêş weke hêzek ku giranî dide tiştan tê famkirin. Rakêş Erd û gerstêrkên din li dora Royê û Heyv li dora Erdê radigre. Rakêş dibe sedema qewmîna diyarde ya kêş û vekêş a ava okyanûsan. Herwisa sedema hebûna Erd, Roj, û gelek tiştên din di valagehê de her dîsa rakêş e. Heger rakêş neba îro van baristeyên mezin (stêran û gerstêrkan) jî nebûn.

Kategorî:Fizîk
Esman

250px|thumb|Esmanê biyaniyê bi ewr
**Esman** (herwisa: *ezman*, bi soranî: *asman*) beşek ji atmosfer an valageha deranî ye ku li ser rûbera her tenekî esmanî xuya u diyar e. Ji ber hinek sebeban pênaskirina wî bi awayekî tam dijwar e. Li dema ronahî ya rojê de, dîmena esmanê erdê şîn e, ji ber ku hewa tavê belav u pelate dike.

## Bide ber
* Hewa
* Esmanê şevê
* Tav

## Girêdanên deranî

* Wêneyên esmanê rojê 
* Wêneyên esmanê şevê 
* Galeriya wêneyên esmanî 
* Çima esman şîne? (Bi înglîzî)

Kategorî:Bûyerên hewayî

Kategorî:Stêrnasî
Kategorî:Zanist
Hewa

180px|thumb|Gazên li hewayê
**Hewa** an **keş**, gazên atmosfera Erdê ye. Hewa ji du gazên sereke nîtrojen 78% û oksîjen 20,9%, karbondîoksît 0,039% û argon 0,93% û hin gazên din pêk tê. Ew bê reng û bêhn û çêj e. Keş gelek girîng e bo henaseya jîneweran, ji ber ku oksîjen têde ye.

## Girêdanên derve
Giranî

**Giranî** an **kêş** taybetîyeka tiştên ser Erdê ye. Erdê tiştan berve xwe dikşîne. Ev kişandin jê ra dibêjin "giranî" an "kêş". Giraniya tiştan li asta derya ciyawaze digel giraniya wan li ser çiyayê.

## Pîvana giraniyê
Yekîna giranî di zanist û endazyarîyê de *Newton* e ku bi xwe jî yekîna hêz e. Çunku bi rastî giranî jî hêzeke.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Asta deryayê

[thumb|300px|Ev nîşanger ku asta deryayê nîşandide li ser rêya [Orşelîm bo Deryaya mirî hatiye danan.]]
**Asta deryayê** navinciya bilindahiya rûyên okyanûsan e û weke *xala destpêk* ji bo pîvana bilindahiya çiyayan, bajaran, ... tê bikaranîn. Weke mînak tê gotin ku: bilindahiya wî bajarê ji asta deryayê 1000 metre.

## Girêdanên deranî

* Serhatina asta deryayê (bi Îngilîzî)
* Pîvana asta deryayan ji valagehê (bi Îngilîzî)


Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Okyanûsnasiya fizîkî
Oksîda bazîk

**Oksîdên bazîk** oksîdên metal in ku dema di avêde çareserdibe, şîlava tevlihev a bazîk çêbike an jî bi ketina reaksîyona asîd û oksîdasidan re xwê çêbike.

Kategorî:Kîmya
Perçoka beta

Di hindurê dendika elementekî radyoaktîf de,
dema elektronekî ku ji notronekî xwe wergerandîye protonekî derbikeve, jê re "**perçoka beta**" an **perçoka β** tê gotin.

Kategorî:Kîmya
Şêwe

**Şêwe** (bi Îngilîzî: *shape*) yê tiştekî ku di nav valagehekê de bicîhbûye beşek ji wê valagehe ku ji aliyê sinorên deranî yên wî tiştî ve hatiye dagirkirin.

Kategorî:Matematîk
Kategorî:Morfolojî
Kategorî:Pêkhate
Rezik, Gewer

**Rezik** gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Geverê
Zanîngeha Dîlokê

**Zanîngeha Dîlokê** () di sala 1987an de li bajarê Dîlokê hate damezrandin û 10 fakulteyên wê hene.

## Girêdanên derve
* Malpera Zanîngeha Dîloke

Kategorî:Avabûnên 1987an li Tirkiyeyê
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Avatar (fîlm)

**Avatar**, fîlmê honaka zanistîyê ku di sala 2009-an de ji hêla derhênerê kanadayî James Cameron ve dihê çêkirin. Ev fîlm dîmenên rastî û dîmenên xêvjimêrê bi kar tîne. Pirê fîlmî di stûdyoyeke vîrtûyel de û bi kameraya 3D hatiye kişandine.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî 

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên honaka zanistî
Kategorî:Fîlmên 2009an
Nexweşiya keşanê

**Nexweşiya keşanê** ji ber kêmasiya mînerala selenyûmê pêk tê. Ev nexweşî li herêmeka Çînê bi piranî tê dîtin. Çimkî di axa wê herêmê de selenyûm kêm e û di dilê mirovan de kardiyomiyopatî peyda dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Nexweşî
Kerkê

**Gundê Kerkê** gundekî suryanîyan e û li Şemrexê (girêdayê Mêrdînê) radiweste. Li 1987 da çar malbata Kurdan, yên ki paşnawa xwe Çelebi ne, tên wê gunda û wê derê da cih dibin. Li gund da 5-6 malbata Suryani hene. Li 1988 da wan çar malbatên Kurd cerdawaniyê qebul dikîn û li ser Suryaniyan bandori û teror dimeşenin. Ji boy wê yêkê gelê Suryani mal, mîlk û axa xwe terikinin û koçberi yê metropolan dikîn.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Nihêl

**Devera Nihêlê** wek gelek deverên din yên Kurdistanê xwedan sirûştekî gelek ciwan û seyr e.

Devera Nihêlê dikevîte rojhelatê Amêdiyê û ji çendîn gundan pêk dihêt, her çende piraniya van gundan îro kavil in û ta niha ji ber çendîn egeran nehatine avakirin, belê çendîn ji van gundan avedanin û xelkek tê de dijî.
Ev devere di keve navbera çend hûzeka, li rojhelatê deverê deşta Zê ye û li rojavayê ve dikeve aliyê bajêrê ciwan Amedî yê, û li bakur Nêrwe û li başûrê deverê dikeve devera Berêgarê.
Hijmara gundên devera Nihêlê bi 42 gundan pêk dihêt.

## Êl an eşîr
Nihêl anko Nihêlî êk ji êlên kurdan ne li Kurdistana başûr. Ev êle dikeve ve navî nahiya Dêrelûkê û dewiroberêt nahiya Dêrelûkê û ta digehe ser sinorên bajêrê Amêdîyê ve.

## Bajar û gund
* Bajêrê Dêrelûkê
* Bajêrê Qedişê
* Gundê Roşava
* Gundê Sergelî
* Gundê Berçî
* Gundê Sêrî
* Gundê Dergenê
* Gundê Kurko
* Gundê Binaviyanê
* Gundê Dêrê
* Gundê Kanê
* Gundê Mîrsitik an Mêristek
* Gundê Şerifa
* Gundê Botya
* Gundê Bênata
* Gundê Belijankê
* Gundê BêreKêr
* Gundê Bêbadê
* Gundê Hamzekê
* Gundê Esifka
* Gundê beraimZila
* Gundê Guherz
* Gundê Sigêrê
* Gundê Bilava

## Çavkanî
* Mehêl Enes Rişavey

Kategorî:Amêdî
Kêş û vekêş

**Kêş û vekêş**, **medûcezir**, **hilatin û dahatin**, hilhatin û daketina rûyê ava oqyanûsan bi awayekî serdemî ye. Sebeba wê hêza rekêşa heyv e ku li ser ava oqyanûsan kartêker dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Heyv
Zîn

**Zîn**, **Zînê**, **Zîn Xatûn**, navê dota mîr Zêvdîn, xwişka mîr Sêvdîn û neviya mîr Etlesim ji Cizîra Botan e û dinavê wê di destana Mem û Zînê de tê ziman.

Navê Zînê bixwe jî ji kurdî ye. Wate wê "zîndîtiyê" re tê ser ziman. Navê Zînê, bûya weke sembol jî ji evîndariyê re. Ji ber ku dema ku Zînê, hêzî Mem û pişte ne gihiştina hevdû, êdî ew êşa wan bi wê re jîn kir di dilê xwe de, bû êş û keta dilê hemû kurdan de.

## Etîmolojiya navê ''Zîn''
Navê Zîn etîmolojiya (koka) xwe di zimanê kurdî de ye. Bi kurdî tê wateya "tevgera jiyanê". Vokatîva wî navê **Zînê** ye. Zîn, koka xwe ji kurdî ji "zî" digirê. Zî, di gelek wateyan de karê were bi kar hanîn. Minaq, Zî, koka gotina "zû" ku tê wate lezbûnê wê jî diafirêne. Zî, wekî din jî, "lixwebûnê" jî bi xwe re bi wate dike. Yanî zîndîbûneke tevgerî. wekî din jî wate wê ya sêyemin jî ku zî dibe koka "zabûnê" ya. Yanî ji binî destpêkêkirin û bi tevgerbûnê jî mirov karê ji vê gotinê ji wê bixwêne û fahm bike. Lê di demên piştre ku heta ku tê dema Ahmedî Xanî, wate "zabûn" û "Bijiyanbûn" ku mirov karê vê bi di temenê tevgerbûneka zîndî de bixwêne, bi xwe re dide afirandin. Di kurdî de wate wê ya din jî ku "z" piştre "ê" hildê dawîya xwe dibe koka "zîlbûnê" jî. Zîlbûn, heta roja me jî di ziman û devê botîyan de wate "tirhik dayin" û "şînbûn"ê de ya. Ew, jê re dibêjin "zîl-da".

## Çavkanî

Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de
Kategorî:Navê keçan
Xulgeh

thumb|200px|Du tenên esmanî her yek di xulgeha xwe li dora nuqteyekê dizivrin.
**Xulgeh** an **rêgeh** (bi îngilîzî: *orbit*; bi soranî: *xulge*, *خولگە*) ew rêye ku tenekî esmanî li ber digre dema ku di valagehê de li dora stêrkekê digere.

Kategorî:Stêrnasî
Gogana Jorîn

**Gogana Jorîn** yan jî **Gogana Mezin** (, ) bajarokeke navçeya Xelfetiyê ye. 

Yek ji şaredarên bajarokê Bazo Yılmaz (m. 18 tebax 2022) (DTP) bû. 

## Erdnîgarî

Gogana Jorîn a ku di navceya Xelfêtiyê radiweste û girêdayê parêzgeha Rihayê ye, ji Dîlokê re nêztir e. Dûrayiya xwe ji Xelfetiyê 30 km 30 km, ji Bêrecûgê 45 km, ji Rihayê 130 km û ji Dîlokê 100 km ye. Nifûsa Gogana Jorîn ji ya bajarê Xelfetiyê meztir e û lewmane xwediyê nifusa herî mezin a navcê ye. 32 gund û mezra lê girêdayê ne. Ji ber vê yekê aboriya bajarokê li herêmê xort ê.

Wekî din Rezên mezin ên bajarokê hene û bi giranî darên fisdiqê tê de candî ne.

Cîranên bajarokê ev in:
* Erih, Amara, Bazûr, Dêrto, Eftar, Gogana Jêrîn, Xox

## Dîrok
thumb|Mozaîka Gogana Jorîn a ji sedsala 5an

### Mozaîka Gogana Jorîn
Mozaîka Gogana Jorîn di sala 2013an de li taxa Gogana Jorîn ya Xelfetiyê hat dîtin. Berhema dîrokî ji sedsala 5an digihêje roja me û îro li Muzeya Mozaîkê ya Haleplibahçeyê tê pêşandan. Mozaîk a ku di sedsala 5an de hatiye amadekirin di sala 2013an de li Gogana Jorîn a navçeya Xelfetiyê hat dîtin, niha li Muzeya Rihayê tê pêşandan.

Berhema dîrokî ji panelek çargoşe pêk tê û ji kevirên pirreng hatî çêkirin, ku dîroka wê vedigere sedsalên 5-6-an PZ. Di berhemê de şaxên tirî yên kevî hene û cureyên curbecur ên çûkan hatine teswîrkirin. Hin ji çûkan nikilên xwe ber bi çivîkên tirî ve dirêj dikin, hinên din jî dimeşin. Di navenda panelê de tawusekî ber bi rastê ve hatiye xêzkirin û beşa pêşiyê ya laşê wî hatiye rûxandin.

Li derveyî panela sereke, kemberek bi lotus (nîlufer) heye, li dûv jî sînorek geometrîkî ya nexşekirî heye. Li ser sînorê wê yê herî derve, rêzek çargoşe û sêgoşeyên daleqandî bi xetan bi hev ve girêdayî ne. Li serê vî sînorî, li ser paneleke çargoşe nivîseke yewnanî ya bi tîpên reş heye. Di nivîsê de tê gotin ku mozaîk “Di sala 483an de ji bo bîranîna hevjînê St. Euphemia hatiye çêkirin.“

Di îkonografiya Xirîstiyanan de şax û tirî xwedî cihekî girîng in. Çiqilên rez ên ku ji kantharosê (vazê) derdikevin, Îsa û bawermendên wî sembolîze dikin, û tirî şeraba şîva dawîn nîşan dide.

### Navên bajarokê yên berê

Navên saredarê yên berê wihanî ne:
* Tecel Milk
* Tac Miro
* Gogan

Gundê berê yê bi navê *Tecel Milk* (ku tê maneya "erda berdar") îro di mehellê Tepê radiweste û weke bogireke/gireke hatiye avakirine, lê naye zanîn kîcax hatiye avakirin.

Nava *Tac Miro* bi kurdî ye û tê maneya taca ketî/mirî. Tê gotin ku ev nav qasta erda ku bêber bûye dike. Weke destpêka dema hişkayî tê bibîranîn. Ewan agahî ji aliyê Gulê Sêxê sed salî di sala 1960an de hatine gotin.

Dema ku di Anatolyê de koçên mezin destpê dikin, esîrê Gogan di vê herêmê de xwe cih dike û navê herême vediguherîne Goganê.

Navê gund ji aliyê dewleta tirk ve tê guhertin û dibe Göklü. Ji ber ku du gundên bi navê Gogan hene, yek ji wan dibe Yukari Göklü û yê din jî dibe Asagi Göklü.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Qestelûnê

**Qestelûnî** ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Li bakûrê Kurdistanê ye. Li dora vî gundî Epşi, Koza û Zernoqe heye.

Kategorî:Gundên Midyadê
Leyla Îşxan

**Leyla Îşxan** eslê xwe ji malbatek Êzidî tê û eslê vê malbatê jî digihê Bazîd'a navçeya Agiriyê. Malbata wê piştî buyerên 1912'an tevî refên reyayên Osmaniyan koçberî Rusyayê dikin û li herêma Elegezê a Ermenistanê bi cîh dibin. Herêma Elegezê dikeve li pişt çiyayê Agiriyê, ji %95 gelheya vê herêmê kurd e û navenda beşa dengê Elegezê a Radyoya Êrîvanê ye. Leyla Îşxan li vê herêmê cavê xwe li dinyayê vedikê. Malbata wê niha li Gurcistan û Moskow'ê jîyana xwe didomînin.

Dengbêjiya ku di çanda kurdî de cihek gelek girîng digirê li vê herêmê û li herêma serhedê gelek xurt û bihêz e. Kurdên Êzidî yên li vê herêmê dijîyin çand û kevneşopên xwe baş parastine û xizmetên gelek hêja li çanda kurdî zêde kirin e. Leyla Îşxan li vê herêmê bi kilam û awazên dengbêjên wekê Şakiro, Karapetê Xaço, Meryem Xan, Şeroyê Biro mezin bûye...

Leyla Îşxan a xwediyê dengê zîz û zelal muzîka kurd a otantîk bi şêweya muzîka klasîk a rojavayê rave kiriye. Demekî li gel xwîşke xwe nazê a pîyanojen tevlî hin bernameyên Roj TV'yê dibû. Bi rengê dengê xwe û teşeya xwe hunermendek tama dengbêjekî deye. Dengê wê dengê dengbêjên berê yên jin tînê bîra guhdarên xwe. Dengek şîfonî, hilû û hestîyar.

Tu albûmên orijînal ên Leyla Îşxanê tunînin lê kesên dixwezin dikarin li malperên mp3'an nêzîkî 5-6 sitranên ji bernameyên roj tv'yê hatîn tomar kirin peyda bikin. Nemaze strana bi navê were dotmam - Ayşe Şanê jî ev sitran xwendibû - û wey malîno li hemû kesên ji muzîkê fêhm dikin pend dibe. Dawiya dawî em dikarin bibêjin ku Leyla Îşxan çendî li pîyasê peyda nebe jî yek ji xwêştirîn sitranbêjên deng xwêş a kilam û sitranên kurdî ye...

## Çavkanî

Ev agahiyên derbarê Leyla Îşxanê de ji malperên înternetê hatine berhev kirin. Dibe ku hundurê xwe de şaşî û xeletiyan bihewîne...

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Radyoya Êrîvanê
Madakto

**Madakto** yan **Derreşar** an **Bajarê Dîrokî yê Seymere** bajarekî dîrokî yê Rojhilatê Kurdistanê ye. Bajar li parezgeha Îlamê ye û zorbeyî rûniştvanên wî bi zaravayên kurdî lekî û lorî diaxivin.

## Ferhengok

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Îlamê
Kategorî:Bajarên Îranê
Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî

**Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî** (bi fermî: *Molla Muhammed Şirin*), alimê tefsîr û fiqihê ye. Xweyiyê "Tefsîra Şîrîn" e. Ew di 1920 an de li gundê Nîvîlan ê Eruhê hatiye dinê. Navê bavê wî Mele Yahya ye.

Di 1980î de dest nivisa tefsîra xwe kiriye. Tefsîr bi tîpên erebî bi zimanê kurdî hatiye nivisandin.
Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

## Berhem
* Tefsîra Şîrîn
* Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn.
* Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam
* Şerhu ebyati’s-Sûyûtî

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Tefsîrvan
Kategorî:Tefsîrvanên kurd
Mele Seîdê Nîvilî

**Mele Seîdê Nîvilî** yek ji nivîskar, helbestvan û zimannasê kurd e. Ew kurê Mele Yehyayê Nîvilî ye. Hem xweherzî û zavayê Şêx Evdirehmanê Şawirî ye. Di 1932an de li gundê Nîvila girêdayê navçeya Eruh (Dihê) hatiye dinê.

Di 1984an de dest nivîsa Ferhenga Kurdî-Kurdî kiriye, di sala 1987ê de pêk aniye. Mela Seîdê Nîvilî cara yekemîn Ferhenga Kurdî-Kurdî çêkiriye. Ferheng Kurdî-Kurdî bi tîpên erebî bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin. Werger û sererastkirina ferhengê bi tîpên Latînî hej dom dike.
Aliyê din de çend helbest û nesihetnameyên wî hene. Ji van yek helbesta "wesyeta bav û biraye" de xwe wiha dide nasîn.

Guh bidin wesyeta bav û bira

## Berhem û Xebat
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1932
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zimannasên kurd
Hevrîşk

Xwarinek e.Ji nan û rûn dihê çêkirin.Nanê germ yê nû ji tendûrê hatiye derxistin pêşî bi avê dihê şilkirin û di leganekê de dihê hûrkirin,paşî jî rûnê qelandî bi ser dihê dakirin û dihê lihevxistin û bi kevçîyan dihê xwarin.Carinan şekirê hûr yê toz jî bi ser ve dihê dakirin.

Kategorî:Xwarin
Amadeo Preziosi

[thumb|200px|Portreya kurdekî [Bedlîsê yê bi navê Evdila, di sala 1852an de bi destê Kont Amadeo Preziosi hatiye çêkirin.]]
**Amadeo Preziosi** yan **Amedeo Preziosi** yan jî *[[Kont]] Amadeo Preziosi* (jdb. 2ê kanûna pêşîn 1816 - m. 27ê îlonê 1882) wênesazekî maltî bû. Ew di 2ê kanûna pêşîna 1816an de li bajarê Vallettayê (li girava Maltayê) hatiye dinê. Preziosi di atolyeya wênekarê maltî Giuseppe Hyzler de şagirt bûye û pişt re di *École des Beaux Arts* a Parîsê de xwendiye. Di sala 1842an de li Stembolê bi cih bû û heta mirina xwe li wir ma.

Ji xeynî wêneyên jiyana adetî ya gel û cih û peysajên rengareng ên Stembolê, Preziosi çend portreyên kurdan jî çêkirin. Wî nîgareyên xwe bi zirîç û hibir xêz dikirin û dû re bi rengên avî dikişandin. Du albûmên wî yên nîgareyên lîtografîk jî hene.

Preziosi wêneyên xwe li Parîs (1858, 1867), London (1863) û Stembolê (1880, 1881) pêşkêş kirin; di sala 1862an de çû Misirê, di 1868-69an de jî çû Romanyayê.

Amadeo Preziosi di encama rûdaneke nêçîrvaniyê a di 27ê îlona 1882an de li Yeşilkoyê miriye û li goristana katolîk a Santo Stefanoyê ya Yeşilkoyê (li Stembolê) hatiye veşartin.

## Çavkanî û girêdanên derve
* http://ekitap.eyup.bel.tr:9600/sempozyum/eyup01_08_eng/09_ahmet.pdf  (bi înglîzî)
* http://maviboncuk.blogspot.com/2004/06/amadeo-preziosi-1816-1882.html (bi înglîzî)
* http://www.penn.museum/documents/publications/expedition/PDFs/32-1/Micklewright.pdf  (bi înglîzî)

Kategorî:Bidlîs
Kategorî:Hunermendên maltî
Kategorî:Jidayikbûn 1816
Kategorî:Mirin 1882
Kategorî:Rojhilatnasên maltî