open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abdülkadir Aygan

**Abdülkadir Aygan**, (jdb. adara 1958, Uzunhidir, Pîrsûs, Riha, bakurê Kurdistanê) endamê berê yê JİTEMê, îtîrafkarê PKKê ye. Li Swêd wekî penaber dijî. Bi îtirafên wî gorên gelek qurbaniyan hatin dîtin.

Sala 1975ê tevlî nava refên PKKê dibe. Nêzîkî 10 salan bi PKKê re dixebite. Ji PKKê vediqete, teslîmê hêzên Tirkiyeyê dibe. Demekê di gitîgehê de, di nava îtîraflkaran de dimîne. Dewlet wî perwerde dike û li dijî PKKê dide xebitandin.

Giregirê JİTEMê Cem Ersever bi wî re têkilî datîne û wî digire JITEMê. Bi nasnameya sexte ya bi navê *Aziz Turan* ji 1990 heya 2000î deh salan kar dike. Tevlî gelek operasyon, kujerî û êşkenceyan dibe.

Ji kiryarên xwe poşman dibe, ji Tirkiyeyê direve. Swêd mafê penaberiyê dide wî û malbata wî. Derbareyê JİTEMê de gelek agahiyan dide. Bi îtirafên wî kujtina Cem Ersever, Musa Anter, Gaffar Okkan tê rohnîkirin.

Marî bûye (zewiciye) û pênc zarokên wî hene.

## Girêdanên derve
* Hevpeyvîna Neşe Düzel (bi zimanê tirkî): (1  - 2 - 3 - 4 ). *Taraf*

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:JİTEM
Kategorî:Kesên ji Sirûcê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Penaberên li Swêdê
Kategorî:Skandala Susurlukê
Lîvaya Tolhildanê ya Tirkî

**Lîvaya Tolhildanê ya Tirkî**, **Brîgada Tolhildanê ya Tirkî**, *(bi [[romî]]: Türk İntikam Tugayı (*'TİT*'),* rêxistineke veşarî (dizî), nîjadperest, çekdar a romiyan (tirk) e. Hin îdîa hene ku ev rêxistin kodnavek e, dema dewleta veşarî (dizî, kûr) a Romê (Tirkiye) pêdivî bi kujeriyan dibîne, navê vê rêxistinê jî bikartîne.

Tê gotin ev rêxistin di salên 1970'yê de li Kîprosê ji aliyê hin serbaz û kesên paramîlîter ên di şerê Kîprosê de li dijî rûman kar kirine ve hatiye damezirandin. Berê ronakbîr û kesayetiyên çepgir kujtine.

Bi destpêkirina serhildana PKKê ve, vê rêxistinê îcar jî xwe ji bo kujtina kurdan organîze kiriye. Gorî rojnameyên tirkan nivîsîne li bakurê Kurdistanê 17.500 kurdên bijarte, ronakbîr û têkoşer ji aliyê hêzên dewletê ve hatine revandin û kujtin. Hin ji van cinayetan jî TITê kiriye.

## Hin ji kujeriyên vê rêxistinê yên bi navê rêxistinê hatine kirin
* Rojnamevanê kîprosî Fatih Çevik, di 7'ê tîrmehê 1996'ê de, li ber deriya mala wî kujtî hatiye dîtin. Rêxistinê berpirsiyarî girt ser xwe.
* 12'ê gulanê 1998'ê de li dijî serokê komeleya mafê mirovan Akın Birdal êrîşa çekdarî.
* Bi dehan nameyên gefxwarinê ji ronakbîr, demokrat, kurd û ermeniyan re şandine.
* Ji gelekan fîdye xwestine.
* 12'ê rezberê 2006ê de li Amedê tevkujî. 7 ji wan zarokên kurd, 10 kes hatin kujtin, 16 kes jî birîndar bûn.

## Pirtûk (bi romî)
* Necdet Pekmezci ve Nurşen Büyükyıldız, *Ülkücüler: Öteki Devletin Şehitleri - Ülkücüyan: Şehîdên dewleta din*, Kaynak Yayınları - Weşanên Kaynak, 1999, ISBN 979-975-343-277-0
* Aytekin Gezici, *Ergenekon: Çelik Çekirdek'ten Susurluk'a, Sauna Çetesi'nden Türk İntikam Tugayı'na - Ergenekon: Ji dendika polayî heya Susurlukê, ji çeteya Saunayê heya Lîvaya Tolhildanê ya Tirk*, Karakutu Yayınları, 2008, ISBN 978-9944-71-439-6

## Girêdanên derve
* Ergenekon’un tetikçisi Türk İntikam Tugayı mı?, Radikal, 23 Temmuz 2008 (bi romî)

Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Rêxistina leşkerî
Kategorî:Rêxistinên antîkomûnîst
Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê
Heydar Eliyev

**Heydar Aliyev** ( ango Heydar Alîrizayê Aliyev) (10ê gulanê 1923 - 12ê kanûna pêşîn 2003) sêyemîn serokdewletê Azerbeycanê ye. Di navbera salên 1969 û 1982an de ew herwiha serokê Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê bû. Heydar Eliyev li Nexçiwanê hatiye dinyayê û li Cleveland, Ohio ya DYAyê miriye. Bi Zerîfe Eliyeva re zewicî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1923
Kategorî:Mirin 2003
Kategorî:Nivîskarên azerî
Kategorî:Nivîskarên zimanê azerî
Kategorî:Serokdewletên Azerbaycanê
Kategorî:Siyasetmedarên azerî
Alexander Selkirk

thumb|Peykerê Alexander Selkirk

**Alexander Selkirk** (jdb. 1676 – m. 13ê kanûna pêşîn 1721) deryavanekî skotlandî ye ku çar salan bi tenê li girava Robinson Crusoe jiyan kiriye. Di sala 1709an de ji aliyê Woodes Rogers ji giravê hatiye xilaskirin. Tê bawerkirin ku romana navdar a Daniel Defoe ya bi navê Robinson Crusoe ji sêrpêhatiya Alexander Selkirk best girtiye.

## Girêdanên derve
* Diana Souhami, *Selkirk's Island: The True and Strange Adventures of the Real Robinson Crusoe*, (2001) ISBN 0-15-100526-5
* Daisuke Takahashi, *In Search of Robinson Crusoe*, (2002) ISBN 0-8154-1200-2

Kategorî:Jidayikbûn 1676
Kategorî:Mirin 1721
Kategorî:Skotlendî
Tarkan

**Tarkan Tevetoğlu** (, Alzey, Rhineland-Palatinate, Almanya) stranbêjekî tirk e.
Di sala 1972an hatiye ser dinê. Ji ber ku stranên wî li çar dora cîhanê hatine naskirin û albûm û plak ên wî li dora 20 milyona hatine firoştin, li welatê xwe bi navê "megastar" jî tê naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên tirk
Tûtî

**Tûtî** navê koma çûkên *Psittaciformes* e ku ji 372 cure û 86 cinsan pêk tê. Ji zêdehî, bi nikilê wan yê xingalokî û zimanê wan yê qalin û bi goşt tên zanîn. Xisleta wan yê herî balkêş, qabiliyeta laysekirina zimanên mirovan e û ji ber vê qabiliyetê li qefesa de tên xwedîkirin.

## Dabeşandin
## Pêşangeh

Wêne:Anodorhynchus hyacinthinus -Cougar Mountain Zoological Park-8a.jpg|Anodorhynchus hyacinthinus
Wêne:Pseudeos fuscata-20051118.jpg|Pseudeos fuscata
Wêne:Phigys solitarius -San Diego Zoo -9.jpg|Phigys solitarius
Wêne:Oreopsittacus arfaki (pair) -captive-8a-4c.jpg|Oreopsittacus arfaki
Wêne:Neopsittacus musschenbroekii.JPG|Neopsittacus musschenbroekii
Wêne:Lorius domicella -Artis Zoo -Netherlands-8a.jpg|Lorius domicella


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Roya Tûloyî

**Roya Tûloyî**, (Roya Tuloui), (jdb. 1966 li Bane, rojhilatê Kurdistanê) rojnamevan, çalakvana mafê mirovan û femînîsteke kurd e.
## Jiyan
Piştî bidawîkîrina dibistanê li Baneyê, perwerdeya patolijiyê dîtiye. Demekê berpirsiyariya kovareke jinan kiriye ku navê wê *Razan* bûye. Ev kovar sê hejmaran dertîne li bajarê Sineyê. Ji aliyê dadgehên Îranê ve tê qedexekirin, girtin. Tûloyî bi navê *Komeleya jinên kurd bo alîkariya aşitiyê li Kurdistanê* komeleyekê dadimezirîne. Ew endama PEN a kurd e.

Sala 2005ê dewleta Îranê wê dide dadgeha ewlekariya dewletê. Tê darizandin û di  de tê girtin. Di çiriya pêşîn a heman salê de ji ber kampanyayan tê serbestberdan.

Tûloyî xwe ji Îranê difilitîne, diçe DYAyê.

## Girêdanên derve
* Kurd-P.E.N. 
* Hevpeyvînek bi Tûloyî re
* Kovara Razan 
* Amensty Internationals Report (îngilîzî)
* Girtina Tûloyî (ne bi kurdî ye)
* Li ser Roya Tuloui, ''Radio Free Europe''
* Dr. Toloui xwe gihand DYAyê (ne bi kurdî ye)

Kategorî:Femînîstên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mezûnên Zanîngeha Foroudsi ya Meşhedê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin
Hüseyin Velioğlu

**Hüseyin Velioğlu** (berê: Hüseyin Durmaz; jdb. 1952 li Kercos; m.  li navçeya Beykoz a Stembolê) Îslamîsteke ku bi eslê xwe Kurd bû damezrênerê Hizbullahê ye ku rêjeya zêdeyê endamên rêxistinê ji Kurdan pêk tê.

## Jînenîgarî
Huseyîn Velioğlu di 1ê çileya sala 1952an de li gundê Xiro ya bi ser navçeya Kercos a bi ser parêzgeha Êlihê jidayîk bûye ku ji eşîreta Habezbeniyan e. Di nav pênc zarokên Osman û Fatime Durmaz de pêncemîn bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Kurtejînenîgariya Velioğlu (romî)

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Hizbullah (Tirkiye)
Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2000
Kategorî:Terorîzm
Kategorî:Tirk
Hizbulaya Kurdistanê

**Hizbula** (bi tirkî: *Hizbullah*), **Hizbulaya Kurdî** yan jî **Hizbulaya Tirkiyeyê** rêxistineke îslamî ya sunî ye li Kurdistanê. Navê vê rêxistinê bi erebî tê wateya "partiya Xwedê". Hizbula ji hêla rexnegiran ve wekî "Hizbulwehşet", "Hizbulşeytan", "Hizbulkontra" û "Sofîk" jî tê zanîn. Rêxistin li dijî Tirkiyê, siyasetmedarên kurd û PKKê (bi giranî di navbera 1992 û 1995 de) çalak bû.

Rêxistina ku ji aliyê Hüseyin Velioğlu ve hatiye damezrandin, komeke kurd e ku koka wê li bakurê Kurdistanê ye û di nav kurdên ku koçî bajarên rojavayê Tirkiyê kirine de jî piştgiriyê dîtiye. Bi giranî li bajarên Êlih, Xarpêt, Sêrt û Amedê êrîş dibir ser hedefên xwe. Di salên dawî yên Velîoglû de rêxistinê dest bi neteweperestiya kurdî kir û piştî mirina Velîoglû, di bin serokatiya Îsa Altsoy de, wan bêçek kirin û di bin navên gelek rêxistinên cuda de dest bi xebatên xêrxwaziyê ji bo gelê kurd kirin.

Li gorî berpirsên ewlekarî yên Tirkiyê, Hizbula ji aliyê Îrana piştî şorêşê ve hatiye fînansekirin û li Îranê hatiye perwerdekirin, ku tê îdiakirin ku Îran komên terorîst ji bo avakirina hikûmetên îslamî li seranserê Rojhilata Navîn bi kar tîne. Piştî ku Abdullah Öcalan ji Sûriyê hat derxistin, di navbera Hizbula û PKKê de peymana aştiyê hat ragihandin. Tê îdiakirin ku hin êrîşên mezin ên rêxistinê di nîsana 1999an de teqîna xwekujî ya li Çewlikê û di sibata 2001an de kuştina şefê polîsê Amedê Gaffar Okkan û pênc polîsên din e.

Di salên 2000î de, ji ber ku PKKê stratejiya xwe guhert, dewletê jî dawî li vê rêxistinê anî. Hizbula di sala 2003 de ji nû ve hat damezrandin û îro dibe ku îdeolojiya wê di nav kurdan her ku çûye belav bûye. Lewma bandora Hîzbulaya kurd ne tenê bi Tirkiyê re sînordar e û gelek heyranên wê di nav kurdên Almanyayê de jî hene.

Hizbulaya kurd ji nêz ve girêdayî Partiya Doza Azad (HÜDA PAR) e, ku wek partiya wan a siyasî tê hesibandin. Her çendî bi êrîşên li dijî PKK, dewleta tirk û femînîst û lîberalên din tê naskirin, îro bi giranî di bin navê HÜDA PARê çalak e û dijberiya xwe ya tund bê bikaranîna çekan berdewam dike.

## Mijarên têkildar
* Gaffar Okkan
* Hizbulaya Îranê
* Hizbulaya Libnanê
* Partiya Doza Azadî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Jan Keetman (Freitag): *[http://www.freitag.de/2000/05/00050902.htm Vollstrecker des Propheten] *, 28. Januar 2000.
* Ömer Erzeren (jungle world): *[http://www.jungle-world.com/seiten/2003/48/2097.php So fern, so nah] *, 26. November 2003 - zu den Attentaten in Istanbul. (almanî)
* Nivîsarek ji Tuncay Özkan, rojnameya ''Radikal'', 4'ê tîrmehê 1999 (tirkî)

Kategorî:Avabûnên 1983an li Tirkiyeyê
Kategorî:Hizbullah
Kategorî:Komên cîhadîst
Kategorî:Komên cîhadîst li Tirkiyeyê
Kategorî:Komên serhildêr li Tirkiyeyê
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1983an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistina neqanûnî
Kategorî:Rêxistinên çekdarî
Kategorî:Rêxistinên îslamî
Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan
Kategorî:Terorîzma îslamîst li Tirkiyeyê
Ali Çetinkaya

**Ali Çetinkaya**, **Kel Ali** (jdb. 1878, li Afyonkarahisar - m. 1949, li Stenbol, Tirkiye) leşker, siyasetmedar û giregirekî tirk e.

Di şerê cîhanê yê I de wekî serbazek şer kiriye. Bi damezirandina komara Tirkiyeyê ve wezîrtiya avadanî û carekê jî ya raguhastinê dike. Parlamenterê berê yê meclîsa osmanî û heft caran jî parlamenteriya meclîsa komara Tirkiyeyê ye kiriye.

## Dadgeha serxwebûnê
Herçendî perwerdeya dadê neditiye jî, Mustafa Kemal Atatürk wî dike serokê *[[Dadgehên serxwebûnê|Dadgeha serxwebûnê]]*. Di gelek darizandinan de peywirdarî dike. Li gel gelekan, cezayê dardekirina İskilipli Mehmed Âtıf Hoca jî dide.

## Jiyan
Sala 1878ê li Afyonkarahisarê tê jiyanê. Bavê wî hesinker *Ahmet Efendi*, dê jî *Fatma Hanım* e. Bavê xwe zaroktiyê winda dike. Dibistana amadeyî ya Prûsayê (Bursa) bidawî dike. 1898, dest bi perwerdeya leşkerî li dibistana şer (Harp Okulu) dike. Tevlî rêxistina neteweperwer *Komeleya yekîtî û pêşketinê (İttihat ve Terakki Cemiyeti)* dibe.

Bi Atatürk re dibe heval. Payeya serdariyê, paşê jî serhengiyê werdigire, li gelek eniyan bo osmaniyan şer dike. Sala 1919 dibe parlamenterê meclîsa osmaniyan. Bi têkçûna dewleta Osmanî ve, li cem Atatürk tevlî derkirina yewnanên herêma Egeyê, valakirina gundên wan dibe. Atatürk û hevalên xwe dixwazin di axa di dest de maye, di Anatoliyayê de dewleteke tirk ava bikin. Navê wî dane gelek cihan.

## Sê Elî
Piştî serhildana Şêx Seîd, di serokatiya Dadgeha serxwebûnê ya ya Enqereyê de cih digire. Sê endamê vê dadgehê hebûn û navê hersêya jî Elî bû. Ji ber wê jê re *"Sê Elî"* digotin. Eliyên din Kılıç Ali û Necip Ali ne.

Kategorî:Dadgehên serxwebûnê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 7an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 8an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 9an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 10an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 11an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 12an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1878
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1949
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Nûkurd

**Nûkurd** malpereke bi zimanê kurdî *([[kurmancî]])* ye.
Xwedî û edîtorê giştî yê malpera Nûkurdê nivîskarê kurd Evdile Koçer e.

Malpera Nûkurd ji Kanûna sala 2010'an ve wek malpereke serbixwe dest bi weşana xwe kiriye û weke rojnameyeke li ser înternetê her roj balkêştirîn nûçeyên bi kurdî yên rojane, çandî, hunerî, wêjeyî diweşîne.

## Nûçe
Nûkurd her roj balkêştirîn nûçeyên nû yên siyasî, çandî, hunerî, wêjeyî û civakî yên ji Kurdistan û dinyayê diweşîne.
Malper girîngî dide dîtbariya nûçeyan, loma bi nûçeyan re her dem vîdyo û wêneyên balkêş jî têne weşandin.

Nûkurd ligel peyamnêrên xwe û ajansên kurdî, her wiha ji zimanên erebî, farisî, tirkî, almanî, îngilîzî jî nûçeyan werdigerîne ser zimanê kurdî û di malperê de diweşîne.

## Nivîskar
Di Nûkurdê de gelek nivîskarên kurd yên navdar yên wekî Bayram Ayaz, Evdile Koçer, Brader Musikî, Omer Dilsoz, Newaf Mîro, Marîna Siyabend, Mîr Qasimlo, Ciwan Tengezar, Rukiye Ozmen, Rêzan Demîr, Azad Zal, Feratê Dengizî, Nesrîn Rojkan, Bedel Boselî û Hozan Robar bi berdewamî dinivîsin.

Her wiha nivîskarên kurd yên wekî Lokman Polat, Fêrgîn Melîk Aykoç, Zinarê Xamo, Memo Şahîn, Abdulkadir Ulumaskan, Tariq Hemo, Şengul Ogur, Azîz Aliş, Baran Berfîn, Gabar Çiyan û Mistefa Dewlemend jî car caran ji Nûkurdê re dinivîsin.

Her wiha gelek nivîsên nivîskarên kurd û tirk yên bi kurdî jî wekî mêvan di malperê de cihê xwe digirin.

## Xwendevan û Şîrove
Xwendevanên Nûkurdê bi hêsanî dikarin li binê nivîs, nûçe, vîdyo û wêneyan şîrove û fikrên xwe binivîsin.
Xwendevan bi vî rengî bi fikir û nêrînên xwe yên cûda ve bi kurdî bi hev re dikevin nîqaşê û dikin ku rexneya bi kurdî ya nivîskî jî pêş bikeve.

## Karîkatûr
Karîkatûrîstên kurd Yahya Salo, Seyda Muhamed, Mîr Malalayko bi karîkatûrên xwe yên balkêş û mîzahî ve malperê dixemlînin.

Her wiha ji medyaya dinyayê jî gelek caran karîkatûr di Nûkurdê de têne weşandin.

## Pîvanên Nûkurdê
Nûkurdê di malperê de çend pîvanên xwe wiha eşkere dike:
* Nûkurd rojnameyeke înternetî ya serbixwe ye û ne bi ser tu partî, rêxistin û dezgehan ve ye!
* Her nivîskar, edîtor û peyamnêr ji naveroka nivîsa xwe berpirsyar e û pîvanên rojnamegeriyê yên navnetewî diparêze!
* Nûkurd ji naveroka lînkên ku cihê têne vekirin, ne berpirsyar e!
* Nûkurd bi tu awayî cih nade nivîs, nûçe û şîroveyên ku tê de çêr, dijûn, heqaret û hwd. hebin!
* Nûkurd mafê bersivdayînê dide hemû xwendevan û nivîskaran!

## Girêdanên derve
* Malpera Nûkurd 
* Nûkurd di Facebookê de
* Nûkurd di Twitterê de
* Nûkurd di Youtube de
* Hevpeyvînek: Li ser xwestek û armanca Malpera Nûkurdê 

Kategorî:Malperên kurdî
Kertizman

**Kertizman** (1928: **Ketizmin**; 1946: **Ketizmen**; navê wî bi tirkî *Taşburun* lê kirine), gundekî Albistanê ye. Navê gund kurmancî ye û ji du beşan tê sazkirin: *Kert* û *Ziman*, anku *Kertizman*. Gund ber çiyayê Şardaxê û nav newaleya ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Albistanê
Meçhûlî

**Meçhûlî** hozanek ji êla Elbistanê ye, yanî ji vîlayeta Mereşê ye. Bi kilam û hozantî ya xwe bi zêdeyî li derdora Elbistanê hatiye naskirin. Meçhûlî kurmancekî elewî bû, û bi eslê xwe ji gundê Kaşane hatibû.

Hem kilam digot, û hem tembûr lêdixist.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
İskilipli Mehmed Atıf Hoca

thumb|Atif Xoceyê Îskîlîpê

**İskilipli Mehmed Atıf Hoca**, **Atif Xoceyê Îskîlîpê** (jdb. 1875 li gundê Tophane (gund), İskilip; m. 4ê sibatê 1926 li Enqere) olzan, nivîskar û ronakbîrekî romî (tirk) ye. Bi tundî li dijî siyasete Mustafa Kemal Atatürk, bi taybetî dijî zagonên cilûbergan, zagona şapkayê derdiket. Ji aliyê Dadgehên serxwebûnê ve cezayê îdamê girt û hat dardekirin.

## Jiyan
Ji sala 1891ê ve du salan li cem mamosteyê gund dixwîne. Sala 1902 jî xwendina medreseyê bidawî dike. Diçe Stenbolê di mizgefta Fatîhê de dersdariyê dike. Dikeve *Fakulteya Îlahiyatê* ya *Dar-ûl Funûnê*, ji wir sala 1905ê bawernameyê digire. Bi vê bawernameyê li Dibistana amadeyî ya Kabataşê mamostetiya erebî dike.

Bi hatina kemalistan û damezirandina komara Romê (Tirkiye) ve ew jî nêrînên xwe tîne ziman û ji gelek aliyan ve siyaseta kemalîstan rexne dike. Zagonên şapka û yên wekî wê bi tundî rexne dike, wan wekî heqaretek li miletekê dibîne.

Kemalîst wî reş dikin, ew jî heya derfet dîtiye xwe di rojnameyan de diparêze, berevaniya xwe dike. Di 26ê kanûna pêşîn 1925ê de tê girtin. Wî didin Dadgeha serxwebûnê (tirk), tê darizandin. Di 26ê kanûna paşîn 1926ê de darizandin pêk tê. Dozger sê salan lê dixwaze. Roja din serokê dadgehê Kel Alî (Ali Çetinkaya) cezayê îdamê dide wî. Hefteyek şûnde li meydana Samanpazarı tê dardekirin.

## Berhemên wî
* Mîrât-ul Îslâm
* İslâm Yolu - Riya Îslamê
* İslâm Çığırı - Azîneya Îslamê
* Dîn-i İslâm’da Men-i Müskirât
* Nazar-ı Şeriatta Kuvve-i Berriye ve Bahriyye
* Tesettür-ü Şer’î
* Muâyenet-üt Talebe
* Medeniyyet-i Şer’iyye
* Frenk Mukallitliği ve Şapka

## Fîlm
* İskilipli Atıf Hoca / Kelebekler Sonsuza Uçar - Atif Xoxeyê Îskîlîpê / Perperik berî bi bêdawiyê difirrin (Derhêner: Mesut Uçakan)

Kategorî:Dadgehên serxwebûnê (tirk)
Kategorî:Jidayikbûn 1875
Kategorî:Kesên hatine dardekirin
Kategorî:Mirin 1926
Kategorî:Teolog
Kategorî:Tirk
Dadgehên serxwebûnê

[thumb|200px|Birêveberên Dadgeha serxwebûnê ya Enqereyê; ji çepê ve: [Ali Kılıç|Kılıç Ali Bey, "Kel" Ali Bey, Necip Ali Bey, û Reşit Galip Bey]]

**Dadgehên serxwebûnê** (), dadgehên awarte yên dewleta Romê (Tirkiye) in ku di sala 11ê îlona 1920an de hatine avakirin. Li dijî kurdan û mihalefetê hatine xebitandin. Gelek aliyên tarî yên van dadgehan hene, lewra herçendî nav dadgeh bin jî ev dadgehan bi fermanan dixebitîn.

Mustafa Kemal Atatürk û komara nû, kê bixwastan didan van dadgehan, darde dikirin. Gorî Uğur Mumcu evana ne dadgeh bûn, saziyên li dijî mihalefetê dixebitîn bûn. Meclîsa tirkan di 29ê nîsana 1920an de bi navê *Hıyanet-i Vataniye Kanunu* (Zagona Îxaneta Welat) dertîne. Kê li dijî Atatürk û kirinên sazûmaniyê derbikeve, bi vê qentûrê dihat girtin û darizandina wan jî Dadgehên serxwebûnê dikir.

## Pêvajoya dadgehan
### Pêvajoya yekem
Ji xebatên van dadgehan ên di navbera 18ê îlona 1920an heya 17ê sibata 1921ê re pêvajoya yekem dibêjin. İsmet İnönü fermana 14 dadgehan dide lê heft tên damezirandin. Bi damezirandina ya Amedê re hejmar dibe heşt. Cihên dadgeh ku lê tên danîn: Enqere, Eskişehir, Qonye, Isparta, Sêwas, Kastamonu, Pozantı û Amed.

### Pêvajoya duyem
Ji xebatên dadgehan ên di navbera 30ê tîrmeha 1921ê heya çiriya pêşîn a 1923'yan re pêvajoya duyem dibêjin. Di vê pêvajoyê de gelek zanayên kurdan jî hatine darizandin. Bi taybetî zanayên kurd ên li bajarên tirkan dijîn.

### Pêvajoya sêyem
Ji xebatên 1923 heya 1927an re dibêjin. Di 6ê nîsana 1925an de ji bo darizandina serhildêrên kurd, bi lez li Amedê Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilatê (*Şark İstiklal Mahkemesi*) tê damezirandin. Biryara îdama Şêx Seîd û pêşawayên din ên kurd, ev dadgeh dide.

Bi biryara van dadgehan bi fermî û gorî agahiyên dewletê, 2.000 kes hatine dardekirin. 3.919 kes bi cezayê îdamê hatine cezakirin. 40.000-60.000 kesan cezayên din girtine. Tê texmînkirin ku hejmara dardekiriyan û yên din gelek zêde ne, lewra heya niha destûra vekirina arşîvên van dadgehan nehatiye dayîn.

## Çavkanî

Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê

Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Şerê Rizgariya Tirkiyeyê
Şorbeya Gurgumê

thumb|"''Ezo Gelin''"
**Şorbeya Gurgumê**, **şorbeya Meraşê** cure şorbeyeke kurdan ku pirranî li parêzgeha Gurgumê, di nava êla Sînemiliyan de tê xwarin. Herwiha li Riha, Dîlok, Erdêxan, Sêwas û li herêma Serhedê jî gelek tê xwarin. Bi tirkî navê viya kirine *Ezo Gelin çorbası* yan *Maraş çorbası*.

Li ser daxwazê hin berkelî lê kêm an zêde tên kirin. Terîfeya wê ya standard ev e:

## Berkelî
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) ard (arvan)*
* *1 Stekan (qedeh) [[riz]] (birinc)*
* *6 stekan ava goştê [[mirîşk]]ê*
* *2 KX rûnê nivîşkî*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *2 KX [[merge]] (ava bacanê sor, ava fringiyê, salçe)*
* *1 stekan [[nîsk]]a sor*
* *[[Pûjan]] (nane, tihtavika hişk a biharatî)*
* *[[Xwê]]*
* *[[Îsot]]a sor*

## Çêkirin
# Rûnê xwe berdin quşxaneyê, bihelînin
# Pîvaza xwe kûbkî hûrbikin, berdin nava rûn, heya zerayî pê ket biqijilînin.
# Ardê xwe pê werbikin, tevdin lê neşewitînin.
# Ava goşt berdinê, bi tevdanê bikelînin
# Nîskê xwe bişon, amade bikin.
# Riza xwe amadebikin.
# Berê mergeyê, paşê nîskê û bi qasî 4-5 deqeyan şûnde jî birincê berdinê, tevdin.
# Xwê, pûjan û îsotê pê werbikin.
# 9- Heya nîsk û birinc nermijî bûn, hatin zirêyê bikelînin.

Êdî dikare were ser destexaneyê.

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Nîhat Yusufoglu

thumb|Afîşeke banga xwepêşandana piştgiriyê li dû kujtina Nîhat Yusufoglu bi destê neonazîstan
**Nîhat Yusufoglu** yan bi navê fermî yê bi tîpên tirkî **Nihat Yusufoğlu**, (jdb. 1974 - m. 28'ê berfanbarê 1990 li Hachenburg, Rheinland-Pfalz, Almanya) penaberekî kurd bû ji aliyê rastradîkalên nazîst-*[[skinhead]]* ên alman ve hat kujtin.

Malbata Nîhat ji ber pêkutiyên dewleta Romê (Tirkiye) reviyabûn, xwe spartibûn Almanyayê. Serî li mafê penaberiyê dabûn. Apekî Nîhat û bapîrê wî ji aliyê dewleta tirk ve hatine kujtin. Ji ber zilmê reviyabûn.

Beriya cinayetê malbata Nîhad ji aliyê naziyan ve hatine geflêxwarin. Malbatê gilî kirine lê ne saziyên almanan, ne jî balyozên tirkan xwedî li wan derketine.

Di 28'ê sermawezê 1990'î de 6 rastradîkal û *skinhead* li ber deriyê wan Nîhat diqefilînin. Heya birayê Nîhad tê hawarê bi kêran Nîhad dikujin. Tişta xerîb ew e ku komên nazîstan vê kujeriyê bi agahiya *"me tirkekî barbar kujt"* didin belavkirin. Kesê kêr bikaraniye dibêjin Alexander T. bûye.

## Girêdanên derve
* Artikel in der Rhein-Zeitung zur Demonstration am 20. Jahrestags der Ermordung Nihat Yusufoğlus (http://www.rhein-zeitung.de/regionales/westerwald_artikel,-Demo-gegen-rechte-Gewalt-und-Rassismus-_arid,180871.html) (almanî)

## Çavkanî
* Uli Jungbluth: *Durch den Rücken in die Herzkammer. Rechtsextremismus und pädagogisches Handeln - Ji piştê heya nava dilê. Rastradîkalî û nojdariya pedagojîk*, Fölbach, Koblenz 1991, ISBN 3-923532-11-3. (almanî)
* Bernd Siegler, Oliver Tolmein, Charlotte Wiedemann: *Der Pakt. Die Rechten und der Staat - Hevpeyman. Rastgir û dewlet*, Verlag Die Werkstatt, 1993, Seite 83-84. (almanî)

Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 1990
Kategorî:Qurbaniyên neonazîstan
Moxindî

**Moxindî** an **Muxundî** (), bajarokekî navçeya Mêzgirê li herêma Dêrsimê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî
* Özkan, Halis; Völker und Kulturen in Ostanatolien: Beitrage zur Geschichte und Ethnographie des Dorfes Muhundu in Ostanatolien Regierungsbezirk Tunceli (Ehamals Dersim), Deimling, 1992: Wupperta

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Pêr

**Pêr** (navê herêmê: **Çarsenceq**) (), bajarokekî navçeya Mêzgirê li herêma Dêrsimê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Berav, Pilemûriye

**Berav**, () gundekî ser navçeya Pilemûriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. 

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pilemorê
Şorbeya gundiyan

**Şorbeya gundiyan**, **şorbeya pîvazê ya xelikiyan** cure şorbeyeke kurdên Anatoliyaya navîn e. Li Dîlokê jî tê zanîn.
## Bixwazin şerab û sirke jî
Niha li bajaran şeraba spî jî tevlî dikin ku çêjdar dike. Di vê terîfeyê de şerab nîne. Di terîfeya gundiyan de sirke jî nîne lê li vir di terîfeyê de sirke heye, lewra bi rastî jî, sirke gelek tehmê xweş dike.

Terîfe ji xanimeke êla Xelîkan hatiye wergirtin ku li Ewropayê dijî.

## Berkelî
* *250 gr [[pîvaz]]a serî ya spî*
* *5 gr ard (arvan)*
* *50 gr rûnê nivîşkî*
* *1 KX (kevçiya xwarinê) sirkeya [[sêv]]ê*
* *600 gr ava goştê [[mirîşk]]ê*
* *1 dendik [[sîr]]*
* *1 ta [[awîşen]]a teze (cehtera teze)*
* *Hinekê [[penîr]]ê spî (li bajaran niha penîrê grawyer bikartînin)*
* *Hinekê [[nan]]ê kartû (li bajaran niha nanê baget bikartînin)*
* *[[Xwê]]*
* *[[Îsot]]a reş*

## Çêkirin
Runê nivîşkî berdin quşxaneya xwe. Pîvazê hûrkirî di nav de biqijilînin. Bi qasî 10 deqeyan sor bikin, neşewitînin. Bi qasî 2 KX ard berdin navê. Heger bixwazin şerab û sirkeyê jî berdinê, sor bikin.

Heskek ava goştê mirîşkê berdin quşxaneya xwe, hinekê tevdin. Sê stekan (qedeh) ava goştê mirîşkê dîsa tevlî bikin. Xwê, îsota reş pê werbikin, bihêlin bila di germiya nizm de bikele. Bi qasî nîvê saetê bikelînin.

Ji ser agir daynin, li binikên servîsê parve bikin. Penîrê xwe li ser nan bihelînin, bi tevî nan bipişirînin, berdin nava şorbeyê. Êdî dikare were ser destexaneyê.

## Çima gotine şorbeya gundiyan
Dibe ku ji ber berkeliya vê xwarinê be, ev nav lê kirine. Nanpişirandina nava xwarinê, awayek ji xwarinên hêsan e û gundî gelek dixwin.

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Wefayî

**Wefayî** (1844 li Mahabad - 1902, Sûrî) Navê xwe yê malbatî **Ebdirehîm** e, yek ji helbestvanên navdar ên kurd e.

## Jiyan
Di ciwaniya xwe de perwerdeya olî dibîne û wekî sofîyekî deng dide. Sê caran diçe Mekeyê heca xwe dike. Di dawiya temenê xwe de li Silêmanîyê bicih dibe. Di heca xwe ya dawî de nexweş dikeve, li ser tixûbê Sûrî û başûrê Kurdistanê, jiyana xwe jidest dide.

Yek ji helbestvanên dîwana kurd a klasîk e, bi forma klasîk dinivîsîne. Pirranî bêjelawkî (xezel, lawik, kilam, kewş) û beytkî (dûlge) helbest ristiye. Li ser evîn û xwezayê rawestiyaye. Di hin helbestên wî de mîstîk û sofîzma Îslamê jî xwe dide der. Bi soranî nivîsiye, li ser kurdên başûr û rojhilatê bandoreke mezin hîştiye.

Bandora xwe li ser helbestvan Hejar jî hîştiye.

## Çavkanî
* ''Wafaei'' in The history of the Kurdish Literature, pp. 347-379 , By: Dr. Marouf Khaznadar, Aras Publishers, Hewler, Iraqi Kurdistan, 2004 (in Kurdish).

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Kategorî:Jidayikbûn 1844
Kategorî:Kesên ji Mehabadê
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Lîrîk
Kategorî:Mirin 1902
Kulîçeya dapîrê

**Kulîçeya dapîrê**, **kulîçeya biselete**, **kulîçeya bi gizêr û gûzê** cure kulîçeyeke pêjgeha kurd e. Herwiha di pêjgeha gurcî û ermenîyan de jî cih digire.

## Angaştek li ser navê wê
Standardiyeke têkela vê kulîçeyî nîne. Di pêjgehan de jinepîran ji xwe re ji berkelî û berteviyên bermayî, bo mînak selete, biharat, çerez, hevîr, pelhevîrk ûêd hin xwarin, kulîçe, kilor, kate çêdikirin. Ji ber ku gelek tişt dikeve nava vê pasteyê, bi texmîni ji ber wê gotine kulîçeya dapîran. Gurcî û ermenî (hay) jî dizanin.

## Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê)
Mirov dikare gelekan lê zêde yan kêm bike. Ev terîfe ji kulîçefiroşekî kurd ê li Ewropayê dijî hatiye wergirtin.

* *Ard (arvan)
* *1 stekan (qedeh) mast*
* *3 hêk*
* *1,5 stekan şekirê toz*
* *4-5 heb gizêr*
* *1 stekan kakilê gûzê yê hêrayî (pişirandî)*
* *2 pakêt toza hevîr dipoxîne, bel dike*
* *1 stekan rûnê ron (rûnê zeytê yan ê gulberojê)*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) darçîna biharatî*
* *1 pakêt vanîlya''

## Çêkirin
Berê hêk û şekir biçelpînin.Şekir heliya mast, rûnê ron, gizêra li rêşkerê xistî û kakilê gûzê tevlî bikinê û tevbidin.

Ard, toza hevîr dipoxîne, vanîlya û darçînê berdinê, dîsa tevbidin berdin qaliba pasteyê. Germiya firneya xwe bikin 175-180 û bi qasî 35-45 deqeyan bipijînin.

Êdî dikare were ser destexaneyê, bê servîskirin.

Kategorî:Kulîçe
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha gurcî
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Genimkî

**Genimkî**, **girgirkî**, **çirgildî** cureyek ji xingalên kurdî ye. Pirranî êla Sînemiliyan, kurdên Deryaya Navîn, kurdên Gurgum û herêmên din ên Tolhildanê dizanin. Li rojhilatê Kurdistanê jî genimkî heye. Li herêmên Kurdistanê bi navên cuda tê binavkirin.

Genimkî herwiha xwarineke quşxaneyî ye jî. Ango mirov çawa bixwaze wisa dixwe. Genimkiyê gelên cîran jî dizanin. Li Kafkasyayê jî tê xwarin. Tirk pirr nizanin, lê qefqasiyên Tirkiyeyê vê xwarinê çêdikin. Di pêjgeha gurcî de herwiha cihê xwe digire.

## Taybetiya vê xingalê
Xingal tên girgirandin lê devê wan nayên kîpkirin. Wisa çêdikin ku dişibe hebên genimê. Bi texmîni navê xwe ji wir digire.

## Terîfeyeke genimkiyê
Mantî yan xingalên xwe ku ji pelhevîrkê tên çêkirin, di dirûvê genimê de amade bikin. Ango dirûvên wan bişibînin genim an kelekê. Ev ji bo têkelên din ên xwarinê baş tehma xwe bidin nava xingalan e.

Di quşxaneyekê de mirîşkê bixaşînin. Mirîşka we keliya jê derînin, bila ava wê bimîne. Xingalên xwe berdin nava ava mirîşkê bikelînin. Kelîn bidawî bû, bidarivînin an wekî şorbeyê bihêlin.

Sîra kutayî, sirke, îsota tûj (îsota pûlpelî) tevlî bikin. Dikarin goştê mirîşkê jî li binikên xwarinê belav bikin an cuda bixwin.

Kategorî:Pêjgeha gurcî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Erdelanê
Kategorî:Pêjgeha Hewramanê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xingal
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Sorpiyan

**Sorpiyan** (1946: *Sorpiyan*; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Çixêk

**Çixêk** an **Çixîk** (1928: *Tchikhique*; 1946: *Çıhik*;  an *Buğulu*) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Pûsuke

**Pûsuke** (bi japonî: プースケ) kûçikek bû, di 1'ê nîsana 1985'an de li Japonê zaye û li gorî Guinness World Records (Rekorên Cîhanê yên Guinness), ji çileya pêşîn a 2010'an û heta roja mirina wî ya 5'ê çileya pêşîn a 2011'an de, kûçikê herî kal ê cîhanê bû .

Li gorî hin çavkaniyan ew melez bû, lê li gorî hin çavkaniyên din cureyê Shiba-inu bû. Pûsuke kînge giyana xwe da zêdeyî 26 salî bû, anku di jiyê kûçikan de kêm zêde 125 salî bû .

Pûsuke li bajarê Sakura-shiya devera Tochigi, Japonê, jiyana xwe derbas kir. Di sal 2008'an de, kêm mabû ku ew li rûdaneke trafîkê bimre, lê piştî emeliyateke dirêj ji mirinê filitiya. Di dawiyê de jiyê wî 26 sal û 8 meh û 5 roj bû.

Tevî kalbûna wî jî, Pûsuke ne kaltirîn segê di dema me de ye. Di navbera 1910'an û 1939'an de li Awistralyayê kûçikekî şivanekî gayan hebû, navê wî Bluey bû. Dema mirinê jiyê wî 29 sal bû .

## Çavkanî

Kategorî:Kûçik
Trûşmeg

**Trûşmeg** () gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Çemçelî

**Çemçelî** (1928: *Tcheumtcheli* [ango, Çimçelî]; 1946: Çemçeli; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

## Mezre
* Kevirkan (koordînat: )
* Rewet (koordînat: )

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Pîlvank

Çend wateyên vê peyvê hene:
* **[[Pîlvank, Mamekî|Pîlvank]]** an jî **Pîlvanka Jorin**, gundekî ser Mamekiyê ye.
* **Pîlvanka Jêrin**, navê gundên nahiyeyê Hirmêkêxê û çend gundên Pêrtagê ye. Gundên eşîrê Pîlvankan e.
* **[[Pîlvank (eşîr)|Pîlvank]]**, eşîrekî Dêrsimê ye.

## Nîşe
Zimage

**Zimage** an jî **zimag** (, ), gundekî ser navçeya Pilemûriya Dêrsimê ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pilemorê
Pîlvank, Mamekî

**Pîlvank** an jî **Pîlvanka Jorin** (1928: *Piluvinque*; 1946: *Pilvenk*; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye. Gelê gund kurdên Elewî yên ji eşîra Pîlvank in.

## Gelhenasî

## Galerî

62000 Dedeağaç-Tunceli Merkez-Tunceli, Turkey - panoramio.jpg|Pîlvank


## Çavkanî

;Nîşe

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Taptîg

**Taptîg** (1928: *Tabdique ulya et sufla* [ango, Tabdîka Jorîn û Jêrîn]; 1946: *Taptikler*; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye. Li gorî çavkaniyên berê gelê gund kurdên Elewî yên ji eşîra Pîlvank in.

## Mezreyên Taptîgê
Sê mezre girêdayî gundê ne:
* Taptîga Jorin
* Taptîga Jêrin
* Findiqan

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Pêjgeha gurcî

thumb|Acarûlî xaçapûrî, ji spîka hêk û penîr tê dagirtin.
thumb|Xingal derbasê pêjgeha gurciyan jî bûye
[thumb|[Çûrçxela]]

**Pêjgeha gurcî**, **xwarinên gurciyan**, **pêjgeha Gurcistanê** ji tevahiya cureyên dewlemendiya xwarinên gelê gurcî re tê gotin.

Li Gurcistanê ne tenê gurcî dijîn, abxaz, azerî, ermenî, kurd, asûrî, cihû jî dijîn. Xwarinên van gelan jî tevlî dewlemendiya pêjgeha gurcî bûne. Gurcî di şîn û şahiyan de destexaneyên mezin radixin, bi hev re dixwin. Pêjgeha gurcî xwedî dîrokeke gelek kevn e û dewlemend e. Bandora xwarinên YKSS'ê jî gelek e. Pirraniya xwarinên gurciyan, xwarinên qefqazî ne.

Masî û çêjên deryayê cihekê mezin digirin. Goştê beraz, berx, pez û golikê, herwiha yê kerguh, bizina kovî, pezkovî tê bikaranîn. Bo taştêyê bacanreşkê diqelînin, goştê dewaran ên hişkkirî dixwin, jê re bastûrma dibêjin.

## Hin ji xwarinên gurciyan ên navdar
* Msvadî: Hêyavka mirîşkê bi sosa fringî û pîvazê.
* Çanaxî: Hêyavka goştê pez bi bacanreşkê.
* Sosên wekî tkemalî (sosa mîrabella), zazebela (sosa fringiyê) û gelek cureyên sosên tûj acîka
* Pelamûşî: Pudînga ava triyê ye ku bi ardê lazûtê ve tê kelandin.
* Çînkalî: Ji pelhevîrka bi goştê kişandî hatiye dagirtin.
* Xaçapûrî: Nanê penîrî
* Lobiyo: Hêyavka loviyê (lobî)

## Çavkanî (almanî)
* Wladimir Kaminer: *Küche totalitär. Das Kochbuch des Sozialismus.* (S. 51–68), ISBN 3-442-54610-9
* Kay Shaw Nelson: *Cuisines of the Caucasus Mountains. Recipes, Drinks, and Lore from Armenia, Azerbaijan, Georgia, and Russia.* New York 2002. ISBN 0-7818-0928-2
* W.W. Pochljobkin: *Nationale Küchen. Die Kochkunst der sowjetischen Völker.* Moskau, Leipzig 1988. ISBN 3-7304-0053-3
* Marion Trutter: *Culinaria Russia: Russland, Ukraine, Georgien, Armenien, Aserbaidschan.* Hamburg 2007. ISBN 3-8331-2183-1

## Girêdan (ne bi kurdî ne)
* Malperên gurcî: Pêjgeha gurcî û terîfe 
* Kimeraweb: Pêjgeha gurcû û terîfe 
* The Worldwide Gourmet: Die Aromen der Republik Georgien. Eine kulinarische Reise durch das Land des goldenen Vlies (en) 


Kategorî:Pêjgeha Asyayê
Meşlûr

thumb|Amadekirina meşlûrê

**Meşlûr**, bi zimanê gurcî *çûrçxela (ჩურჩხელა*), bi rûsî: *чурчхела* cure şîraniyek e ku dişibe benî û sosîsê.

Kakilên gûzê wekî moriyê li bend tên rêzkirin. Ango li bendê tê xistin. Bi wê awayê di nava têkela ku ji şîreya tiriyê, ardik û devtî ûêd hatiye çêkirin de, tê kirin. Ev bendik îcar tên dardekirin û bi qasî hefteyekê dihêlin bila ziwa û hişk bibin.

Ji tiriyê sor, tiriyê reş tê çêkirin. Carnan bindeqê jî tevlî dikin. Li Kurdistanê bi navê *meşlûr*, *sedrezamê kinik* û gelek navan tê zanîn û xwarin. Bi taybetî di salên 60'î û 70'yî de etaran (çerçî) li gundan difirotin.

Kategorî:Pêjgeha gurcî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Şîranî
Pêjgeha Tirkiyeyê

thumb
**Pêjgeha Tirkiyeyê**, **xwarinê romiyan (tirk)** (bi romî: *Türk mutfağı*), ji tevahiya cureyên dewlemendiya aşpêjxaneya Tirkiyeyê re tê gotin.

## Dîroka tirkan û xwarinên wan heman in
Tirkiye dewleteke nû ye. Tirkiye li ser mîratê împeratoriya Osmanî ava bûye. Di destpêka sedsala 20 de romî destpê dikin ji xwe re neteweyekê ava dikin û jê re *tirk* dibêjin. Di rastiyê de tirk navê gelekê ye, ji navenda Asyayê hatine, li axa Anatolyayê bicih bûne. Bi sedsalan pêşengiya îslamê di destê xwe de girtine, bi viya belav bûne. Ji ber wê kîjan gel bûye misilman, di heman demê de bûye tirk jî, li ser navê tirkan hatiye hesabkirin. Serpêhatiya pêjgeha Tirkiyeyê jî heman e.

Li Tirkiyeyê ji xeynî tirkan, laz, çeçen, adigeyî, bosniyayî, ereb, yewnan, ermenî, suryanî, gurcî jî dijîn. Kurd jî hene li Tirkiyeyê. Dema Osmanî têkdiçin, gelên misilman tên li Anatolyayê dicivin. Bi xwe re pêjgeha xwe jî tînin. Pêjgeha tirk gelek dewlemend e, lewra ji dewlemendiya gelek gelan e.

## Di pêjgeha Tirkiyeyê de şaxên sereke
* Xwarinên erebî
* Xwarinên kurdî
* Xwarinên farisî
* Xwarinên balkanî
* Xwarinên asûrî
* Xwarinên cihûyan
* Xwarinên qefqazî
* Xwarinên tirkî
* Xwarinên azerî û ermenî

## Kebab, doner, lehmecûn û kafê
Tirk bi van tehman di qada navneteweyî de tên naskirin. Ji lehmecûna erebî re li Ewropa *"pîzzaya tirkan",* ji qehweya erebî re, *"qehweya tirkan"* dibêjin. Lewra tirkan van xwarinan bi xwe re birine Ewropayê.

Gelek xwarinên kurdî jî li ser navê xwarinên tirkî tên hejmartin. Li Ewropayê restoranên kurdan jî xwarinên xwe yên kurdî bi navê *"xwarinên tirkî"* didin nasandin.

## Xwarinên sereke yên tirkan
* Cureyên biraşkan (kebab)
* Cureyên hêyavkan
* Cureyên xwarinên ji masî û çêjên deryayê
* Cureyên kiloran
* Cureyên kateyan
* Cureyên şîranîyan
* Cureyên xingalan
* Cureyên xwarinên quşxaneyî û şorbeyan
* Cureyên çêncan
* Cureyên seleteyan
* Şorbeya koçeran
* Düğün Çorbası (şorbe)
* Tulumba Tatlısı (şîranî)
* Ayva Tatlısı (şîranî)
* Cıvıklı
* Pırtımpırt
* Hoşmerim
* Batırık
* Mırra
* Kısır
* Oruk

## Çavkanî

## Çavkanî (almanî)
* G. Poggenpohl: *Türkische Küche – Kreative Vielfalt köstlicher Speisen*, 1997 ISBN 3-8122-3741-5
* Adil und Roswitha Beytorun: *Aus türkischen Küchen*, 1984 ISBN 3-405-12580-4 (hervorgegangen aus dem von den Autoren 1977 veröffentlichten ersten türkischen Kochbuch in deutscher Sprache)
* Nevin Halıcı: *Das türkische Kochbuch.* Augsburg 1993.ISBN 978-3-933366-49-8
* Joyce Goldstein u. Peter Johnson: *Rund um das Mittelmeer: eine kulinarische Reise - mit 235 Originalrezepten aus Marokko, Algerien, Tunesien, Ägypten, Israel, Libanon, Syrien, Türkei, Griechenland, Zypern, Italien, Spanien, Korsika und der Provence.* München 1995. ISBN 3-88472-265-4
* Sarah Woodward: *Die türkische Küche. Rezepte aus dem Osmanischen Reich.* München 2002. ISBN 978-3-88472-528-3

## Girêdanên derve
* Agahî li ser pêjgeha Tirkiyeyê (almanî)
* tuerkischekueche.zanzaa.at - Girêdanên li ser pêjgeha Tirkiyeyê (almanî) 

Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Kategorî:Pêjgeha Rojhilata Navîn
Pırtımpırt

**Pırtımpırt** *(bilêvkirina bi kurdî: Pirtimpirt)* xwarineke jê pêjgeha Tirkiyeyê ye. Bi taybetî li parêzgeha Kayseri li navçeya Develi tê xwarin. Jê re herwiha "kirtimburt" jî dibêjin.

Pelên mêwê tên pişirandin an tîkekirin, di quşxaneyê de tê kelandin. Tehmeke gelek xweş dide û ji siyale yan bazûyê (dîw) biçêjtir e.

## Terîf
:Amadebûn : 15 deqe
:Kelîn : 30 dq
:Bo 4 kesan

## Berkelî
* Nîv kg goştê bihestî
* Nîv kg pelê mêwê
* 2 pîvaz
* 1 stekan (qedeh) nok
* 1 KÇ (kevçiyê çayê) genimê eşûranê
* 2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşkî
* 1 KX mergeya firingiyê (salçeya bacanê sor)
* Xwê, îsota sor

## Çêkirin
* Nok û genimê xwe ji êvar de bikin nava avê. Ava wan biguherînin û di quşxaneyên cuda de bixaşînin, bidarivînin. Pelê mêwê bixaşînin. Bi kefgirê derînin, berdin nava makêşê, bidarivînin, hûr hûr hûrbikin. Aqlikên pîvazan bigirin, bi kûbîkî tîkebikin.
* Runê xwe di quşxaneyê de bihelînin, pîvazê berdinê û heya zerayî pê ket biqijilînin. Goşt berdinê, biqelînin. Mergeyê di avê de bihelînin, tevlî xwarinê bikin. Pel, nok û genimê berdin navê, tevdin. Heya ser re derbastir bike, avê berdin ser, derxûnê bigirin, bihêlin bila bikele.

Bi germî bînin ser destexaneyê û servîs bikin.

## Çavkanî
* http://www.lezzet.com.tr/apps/recipes.app/recipes.php[Lezzet.com.tr]  (bi zimanê romî)

Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Hana Soukupová

**Hana Soukupová** (jdb. 18ê kanûna pêşîn, 1985) modeleke çekyayî ye. Ew gelek caran tevlî nûmayîşên kompanyaya hîlberîner a cilên pîrekan a bi navê Victoria's Secret bûye. Hana di 18ê kanûna pêşîn a 1985an de li Karlovy Vary ya Çekoslovakyayê *(îro li [[Çekya]]yê ye)* ji dayîk bûye. Ji sedema dirêjbûna xwe di yaneyeke herêmî ya basketbolê de leyîstiye.

Hana li bajarê Pragê di sala 1998an de dest bi modeltiyê kiriye. Di temenê xwe yê 15 salî de bi şirketa parfûmê ya bi navê *Carolina Herrera’s Chic* ve kontratek îmze kiriye.
Di îlona 2004an de weke yek ji neh modelên sereke yên pêşerojê yên kovara navdar a modayê ya bi navê Vogue hatiye hilbijartin.Hinek modelên din ên bi wê re hatine hilbijartin, Daria Werbowy, Gemma Ward, Gisele Bündchen û Karolína Kurková bûn.

Hana Soukupová weke modeleke bijarte di serrûpelên 80 kovaran de derket ku di nav van kovaran de Harper's Bazaar, Vogue, W, Elle û Allure hebûn. Soukupová bi fotografkêşên mîna Steven Meisel, Nick Knight, Mikael Jansson, Craig McDean, Mario Sorrenti, Steven Klein, Mario Testino, David LaChapelle, Inez Van Lamsweerde, Patrick Demarchelier xebitî.

Di sala 2011an de ji bo roleke taybet di rêzefîlmê bi navê *Gossip Girl* de leyist.
Soukupová ji bo fîrmayên navdar ên weke Gucci, BVLGARI, Escada, Balenciaga, Max Mara, Tse, Dior, Carolina Herrera, H&M, Victoria's Secret û Versace modeltî kir. Herwiha di gelek fîrmayên din ên navdar de modeltî kiriye.

Soukupová niha bi CEOyê *The Aaron Group of Companies* yê bi navê Drew Aaron re zewicî ye. Bi giştî li New Yorkê dijî lê herwiha diçe Parîsê jî, ku ew der cihê destpêka jiyana wê ya modeltiyê bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Hana Soukupova 
* Hana Soukupová at For Bal Harbour Shops Magazine, March 2010 
* Hana Soukupová at AskMen.com 

Kategorî:Jinên çekyayî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên çekyayî
Kulîçeya belalûkê

**Kulîçeya belalûkê**, **kulîçeya Sîpanê** navê cureyeke kulîçeyê ye. Belalûk li Kurdistanê di gelek xwarinan de tê bikaranîn. Tehma wê pirr tirş e. Belalûk û alûya tirş gelek tê tevlîhevîkirin, di hin devokan de bi heman navê tên binavkirin. Li vir behsa alûyê nîne, belalûk fêkiyek e û bi latînî navê wê *Cosmus mas* e.

Bi qasî em ji stranên gelêrî dizanin wextekê li Sîpanê Xelatê gelek belalûk hebûne. Xelkên devedorê belalûk herwiha di kulîçeyan de bikardianîne. Pirraniya dar û daristanên bakurê Kurdistanê ji aliyê artêşa Romê ve hatin şewitandin, biha gelek kêm in.

## Ferhengoka belalûkê
Belalûk di hin devokan de bo çilûr, bizmilûg (pîjik bo mînak ên cemedê) jî tên bikaranî. Dibe ku ev ji nêzîkbûna bêjeyên belalûk û bizmilûkê bê.

* **Belalûk**, bi latînî: *Cornus mas*, fêkiyeke ji koma *Cornaceae* ye.
* **Belalûk**, di hin devokên kurdî de bi şaşî bo vî fêkiya bi latînî navê wê *Prunus cerasus* û ji malbata *Rosaceae* ye, tê bikaranîn. A rastî *alûya tirş* e. Hilû, dembûl, şilor, çîr, arûg, hêrûg hemî jî bo vê mêweyê tên bikaranîn lê her yek ji wan cureyeke vê mêweyê ne. Zimanzanên kurd li ser xebat nekirine, tevlîhevî hene.

## Terîfeyeke pasteya (kulîçeya) belalûkê
Terîfeyên nûjen de gelek tişt hene, standardeke vê pasteyê nîne.
 
;Berkelî:

* *Nîv pakêt toza hevîr dipoxîne, bel dike*
* *Nîv pakêt margarîn*
* *3 stekan (qedeh) şekirê toz*
* *3 stekan ard (arvan)*
* *1 pakêt vanîlya*
* *250 gr belalûk*
* *Bo [[helîlik]]ê ji nivê stekanê zêdetir şîr*
* *9-10 KX (kevçiyê xwarinê) şekirê toz*
* *3 KX ard*
* *2 hêk*
* *Li ser daxwazê ava lîmonê*

## Çêkirin
Berê divê hûn helîlika wê (muhelebî) amade bikin. Ji bo wê hêk, ard, şîr û şekir tê tevkirin û wê didin ser agir. Dema helîlikê kewa xwe girt wê ji ser agir datînin.

Îcar dor tê kulîçeyê. Hêk şekir, ard û margarîn tê tevkirin. Toza poxana hevîrê û vanîlya tevlî dikin û davêjin firneyê. Germiya firneyê li dora 200 pileyê ye. Di vê germiyê de bi qasî nîv saetê tê pijandin.

Belalûkên xwe bikin badiyekê, bi qasî 1 stekan şekir berdin serê û bikelînin. Pasteya we pijiya helîlikê berdin ser. Dawiyê, belalûkên xwe li ser pasteyan rêz bikin, ava wê jî berdin ser wan.

Êdî dikare were ser destxaneyê (maseyê).

Kategorî:Kulîçe
Túpac Amaru II

thumb|250px|Kuştina Tupac Amaru
**Túpac Amaru II** (*José Gabriel Túpac Amaru* jdb.  - Cuzco, Perû – m.  Cuzco) serokê serhildana 1780yî ya li Perûyê ye, ku ew serhildan ji aliyê niştecihên perûyî ve li dijî spaniyan derketibû. Ew şoreşgerekî ji malbata hikûmdarê dawî yê înkayan Túpac Amaru bû. Navê wî yê rastî *José Gabriel Condorcanqui* bû. Wî rêbertiya tevgera gundiyên perûyî kir. Lewma navê Túpac Amaru lê hate kirin.

Túpac Amaru li herêma Tungasucayê ya parêzgeha Cuzcoyê ji dayik bû. Herçiqas ku li dibistana civata Îsewiyan perwerde dîtibe jî, eslê xwe winda nekiriye. Di sala 1780yî de ji ber ku dadrêsê bajêr yê bi navê Antonio de Arriaga li dijî gel zordarî dikir, ji aliyê Túpac Amaru ve hate girtin û kuştin.
Serhildana Amaru li Amerîkaya başûr belav bû. Herçiqas ku têkoşîna wî li Bolîvya, Arjentîn û Perûyê belav bûbê jî, di dawiyê de têk çû û ji aliyê spaniyan ve dîl hate girtin. Tê texmînkirin ku di serhildana wî de nêzîkê 80.000 niştecihî jiyana xwe ji dest da. Piştî ku Tupac Amaru bi malbata xwe re hate girtin, li ber çavên wî jina wî Micaela Bastidas Puyucahua û her sê zarokên wî (*Hipólito*, *Mariano* û *Fernando*) hatin kuştin. Piştre îşkence li wî kirin û ser û lingên wî jî hatin jê kirin.

Herçiqasî ku serhildana wî têk çû jî ew ji bo perûyiyan weke lehengekî efsaneyî tê naskirin. Di sala 1980yî de li Perûyê tevgera Şoreşger a Túpac Amaru hate damezrandin.

## Binêre
* Tevgera Şoreşger a Túpac Amaru

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1738
Kategorî:Jidayikbûn 1740î
Kategorî:Mirin 1781
Kategorî:Perûyî
Kategorî:Serhildêr
Nexweşiya Bechterew

thumb|Pişta bi nexoşiya Bechterew
**Nexoşiya Bechterew** yan **Morbus Bechterew** nexweşiyeka romatîzmî ye, navên wê yên din ev in: pelvospondîlît, Pelvospondylitis ossificans, bi îngilîzî Ankylosing spondylitis ("spondîlîta ankîlozker"), anku *ankylosing* yanî "reqker", *spondyl* yanî pişt û *itis* yanî înflamasyon e.

Ev nexweşiye li hindek binemala zor ya ye. Bi zorî yêt cihêl duçar dibin. Li her nexoşekê jin sê nexoş mêr in. Li testêt xwîna van nexoşane bi zorbey proteîna HLA B27 ya hey.

## Çavkanî

Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Romatolojî
Pêjgeha ermenî

thumb
**Pêjgeha ermenî**, **xwarinên ermeniyan**, **kûxniya filehan**, **aşpêjxaneya Hayastanê** *(bi [[ermenî]]: Հայկական խոհանոց)* ji cureyên dewlemendiya xwarin û vexwarinên Ermenistanê, yê gelê ermenî (hay) re tê gotin. Li diyazporaya hayan jî bi giranî heman xwarin tên xwarin.

Xwarinên ermeniyan gelek zêde ne, pêjgeha wan gelek dewlemend e. Xwarinên ermeniyan û kurdan pirranî hevpar in, yek in. Lewra wekî cîran jiyane. Beriya komkujiya ermeniyan, hejmareke mezin ermenî li Kurdistanê dijiyan.

Bandora xwarinên qefqazî, faris, ereb, romî (tirk), kurdan jî lê ser pêjgeha ermeniyan heye. Ermenî jî tendûrê *(ermenî tonûr, tonîr dibêjin)* dizanin û bikartînin.

## Xwarinên sereke yên ermeniyan
* Serûpê (xaş)
* Kilor
* Xingal
* Bozbaş
* Cacix
* Kufte
* Kutilk (dolmeh)
* Peqlewe
Pêjgeha Îranê

[thumb|[Çelokebab]]

**Pêjgeha Îranê**, **xwarinên îraniyan**, ji cureyên dewlemendiya aşpêjxaneya faris û îraniyên din re tê gotin. Hin caran *pêjgeha farisî* jî dibêjin, lê li Îranê ne tenê faris gelek netewe jî dijîn.

Li Îranê ji xeynî farisan, azerî, kurd, belûçî, mazenderanî, gîlekî, ermenî û êd gelek gel dijîn. Ziman, xwarin, çanda gelên îranî hevpar in, dişibin hevûdu.

Bandora xwarinên Hindistan, ereban jî heye. Xwarinên gelên herêmê pirranî yek in. Xwarinên farisî gelek dewlemend û rengîn in. Ji Ewropa û Amerîkayê hin kes tenê ji bo xwarinên îranî diçin Îranê. Hin buroyên geşt û guzariyê tûrîstan bo xwarinê dibin Îranê.

## Xwarinên azeriyan pirr çêjdar in
Li bakurê Îranê, bandora xwarinên efxanî û tirkmenî jî gelek e. Gelê azerî him xwarinên ji hevîrê, him jî yên bigoşt gelek xweş çêdikin. Li rojavayê welat, pêjgeha kurdan serdest e.

Xwarinên azeriyan di nava tevahiya xwarinên Îranê de cihekê girîng digirin. Azerî biharatê bi qasî kurd, farisan pirr bikarnaynin lê bi teknîkên cuda yên kelandinê, bi çêncan ji kurd û farisan zêdetir tehmê didin xwarinan.

## Xwarinên sereke yên Îranê
* Xwarinên bi riza bazmatî
* Cureyên biraşkan (kebab)
* Cureyên xwarinên quşxaneyê
* Masî û çêjên deryayê
* Çelokebab
* Cûcekebab
* Biryan
* Xoreşt, gelek cureyên vê xwarinê
* Pîlaw
* Şorbeyên curbecur, farisî ji şorbeyê re aş dibêjin
* Tirşînên curbecur
* Nanên curbecur, bi taybetî nanê berberî
* Peqlewe û gelek cureyên şîraniyan
* Cureyên kiloran
* Cureyên kulîçeyan

Kategorî:Çanda farisî

Kategorî:Pêjgeha Rojhilata Navîn
Çelokebab

**Çelokebab** (bi farisî: چلوکباب ), kebabeke navdar a farisî ye.

Ji goştê berxê, riz (birinc) e. Pirranî bi dewê dixwin. Çelo navê cureyê vê birincê ye. Beriya kelandinê çend katjimêran di nava avê de dihêlin. Piştî kelînê birincê li bêjingê yan makêşê dixin. Bo baş bikele hinekê runê tevlî birincê dikin. Kelandina vê birincê her kes nizane, dijwar e.

Tîkegoşta berxê amade dikin, ava lîmonê, sîr, biharatê tevlî dikin di nava rûn de datînin biraştinê. Kebabî kubîde jî ji goştê kişandî tê çêkirin ku pîvaz û cureyên biharbêhnan tevlî dikin.

Bi birincê re tînin ser destexaneyê, li binikan parve dikin. Simaq, îsota reş a biharatî yan li ser daxwazê biharatên din tehmê didin vê kebabê.

## Girêdanên derve
* Agahî li ser xwarinên îranî (îngilîzî) 
* Kûçikek Iranianranî ya Iranianranî 

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Xwarinên neteweyî