open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kîştên Fezeyê

**Keştiya Fezeyê**, weke amûra ku dikare bifire û here fezeyê. Bi teybetî, tên çê kirin û dîzaynkirin. Di roja me de, Li Emerika NASA, ev tên firandin ji bo fezeyê. Her wisa, Heta roja me, welatên weke Emerika û Rûsya ev şandina fezeyê, hem bi armanca lêkolînê û kefşkirinê û hem jî bi armanca gihştina deverên din. Mirovê ku têde tê bicihkirin û tê şand jî jê re esmanger tê gotin. Emerika, di sala 1957'ê de, Neil Armstrong weke esmanger cara pêşîn şandibû heyvê.
Guanîn

thumb|120px|Şêweyê pêkhatina guanînê
**Guanîn**, anku 2-amino-6-hidroksipuri DNA û RNA di asîdên nukleyî de ku tê dîtin, yên din jî ku sîtozîn, têmîn, adenîn û ûrasîl bin, yek ji wan e. Ji wan a û weke azotê jî ya. Formula C5H5N5O ku purîn derhanîna guanîn e, Watson-Crick di têkiliyan bazan de bi sîtozînê re sê û sê têkiliyê bi hîdrojen re didêne. Di têkiliyên duwalî de, gayîn bûyî, bi pîrîmîdîn-îmîdiyazol bi pergale geverkî tê dîtin û aliyekî ku netêr bi rewşa wê re tê dîtin. Ji guanîn nukleyosîdînê re guanozîn jî tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Mîneralên organîk
Kategorî:Purîn
Adenîn

thumb|Şêweyê pêkhatina adenînê
**Adenîn** yek ji çar bazên organîk ên asîda deoksîrîbonukleyî (ADN) û asîda rîbonukleyî (ARN) ye.

Adenîn, di ADNyê de, bi têmîna wê re û di ARNyê de jî bi ûrasîla wê ve bi girêdana hîdrojenê ku girêdayîya, asîdên nukleyî dike sazûmanekê de û di rewşekê de dide sekinandin. Adanîn, ku bi rîbozê ve hat girêdan, asîda nukleyî ya bi navê adenozînê diafirêne û ku bi deyoksîrîbozê ku pê ve girêdana bû. Wê deyoksîrîbozan biafirêne. Adenozîne ku bi her sê komikên fosfatê ve hat girêdan, wê adenozîn êdî trîfosfat Adenozîna trîfosfat (ATP) biafirêne. ATP, di xaneyan ku di dema bi pêşde dayinê û ankû tahfdayinê de vejenê bar dike.

## Çavkanî

Ji boy hê pirtir agahiyên derheqê asîdên dendikê,ev girêdana li jêr bitikîne.

https://drive.google.com/open?id=0Bzsfm3UK07LzS2JWYXFqQ284cE0

Kategorî:Purîn
Kategorî:Vîtamîn
Sîtozîn

thumb|100px|Şêweyê pêkhatina sîtozînê

**Sîtozîn** (2-oksi-4-aminopirimidin ankû 4-amino-2(1H)-pirimidinon), guanîn adanîn û têmîn bi hev re ye. Bi hev re di DNA û RNA de bazên bingihîn diafirênê. Formula wê C4H5N3O ye. Ku heterosîd û ji du aliyan ve bi substituentenê girêdayî ye. Ji wê afirê. Nûkleosîda sîtozînê, sîtîdîn e. Watson-Crick, di gayînê de bi guaninê tê bazên têkiliyê didênin.

Kategorî:Pîrîmîdîn
Ronesans

[thumb|Peykerê ''David'' ku di navbera 1501 û 1504'an de bi destê [Michelangelo hatiye çêkirin, nimûneyeke hunera Ronesansê ye. Peyker roja îro li Galleria dell'Accademia li Floransê (Îtalya) ye.]]
**Ronesans**, **ronêsans** (, ji ) demek e ku di navbera sedsalên 15'an û 16'an de ajot. Ev dem, weke dema "ji nû ve bûyîn" û ankû weke dema Reformasyonê jî tê zanîn. Berî zayinê di dema antikê dema Atena de, bi felsefê re demeka pêşketî jîya bû. Piştre ku dem tê serdema navîn, wê bandûr û afirînerîya wê demê, wê weke ku ji holê ra bibe. Bi wê re, serdema navîn, ku ji sadsala 5'an û heta sadsala 13'an û ankû sadsala 14'an ku tê hasibandin, wê tenê bixwandin û fêrbûna li ser pirtûk, nivîsar û hwd ên wê dema antikî re bi buhurê. Di wê demê de awandanî û ankû mîmarîtî, felsefe, zanist û çand û hwd wê pêş bikeve. Lê piştre, ku ev dema serdema navîn b uhurt, êdî wê demeka nû destpêkê bike û jêre were gotin *Ronesans*. Ev dem, wê bi teybetî, wê di destpêekê de weke ku wan demên berê bibîr dike, pirtûkên wan dixwêne û ji nû ve dike ku weke wê demê bi zanebûn jî, ji ber vê yekê, jê re tê gotin ronesans û ankû bi wate gotinê *vejiyan* an jî *jinûvebûyîn*.

## Destpêka Ronesansê û pêşketina wê
Destpêka Ronesansê, li bajarên wê demê ên ku di rêye xwe ya pêşketinê de bûn, ên weke Firenze, Wênîs û hwd de destpê dike û piştre hin bi hin li hemû rojava belav dike. Piştî ku paytaxta Romê Konstantînopolîs hat fetih kirin, êdî hemû zanist û zaynariyên wir jî, barî rojava dikin, wê bandûra vê jî di wê pêşketina ronesansê de bibe. Ji ber ku piştî fetihkirina Konstantînopolîsê êdî ti zanist li vir ji xwe re mafê xwe hanîna ser ziman û pêşketinê nabînê.

Pirtûkên Aristo, Platon, wê weke ku ji nû ve werina kifşkirin û xwandin. Wê dibistanên bi navê wan di wê demê de ji nû ve werina vekirin. Zanyarin weke Aresmus wê derkevin. Avadanî, û ankû mîmarî, çand û huner û hwd wê ji nû ve bidest pêşketina xwe bide. Mirov, wê weke ku ji nû ve ji xewê rabê wê lê were.

Bi olê re jî, oldarên weke Martin Luther, wê destpêka protestantiyê ku weke mezhebê xiristiyanîtiyê re û li dijî keyê Şarkhan bi xwepêşandinê dest pê dike, û êdî bi wê re wê navê protastan li xwe bike wê pêş bikeve. Li ser wê re ol, wê êdî bikeve pêvajoya xwe re raformê de. Şerên Sihsalî, wê di wê demê de destpêkê bikin û mirovên weke Thomaz Munzer, wê di wê demê de weyneke xwe bileyizin. Ev hemû, wê bina temenê raformê. Piştre, êdî felsefe pêşketina xwe dike û êdî pêşşengtiya wê rewşê dike. Êdî bi aqil û mentiq, wê ji nû ve bêne ser ziman. Li ser wê re, weke ast û pîvana mirov, wê mentiq, were derxistin li holê û bi wê werênin ser ziman. Bi vê re, êdî pêşketina zanistê hin bi hin wê destpê bike. Dem, ji nû ve weke ku aqil kifş dike û bi kifşkirina wê û nivîsandina wê re, êdî xwe ji nû ve weke ku di afirêne ji her aliyê ve.

Mirovên weke Ibn Ruşd bixwe jî, ji wê pêşketina ronesansê re kedaka wan ya mazin heya. Ji ber ku Ibn Ruşd li rojava derdikeve li pêş ew li wir bi navê Averroes tê nasîn.

## Dawiya Ronesansê

## Çavkanî

Kategorî:Çanda rojavayî
Kategorî:Destpêka Dema Nûjen
Kategorî:Dîroka Ewropayê li gorî serdeman

Kategorî:Sedsala 17an li Ewropayê
Kategorî:Serdemên dîrokê
Michelangelo

**Michelangelo Buonarroti** yan jî bi tenê **Michelangelo** (wekî *Mîkelancelo* bixwîne, jdb. 6ê adara 1475 – m. 18ê sibata 1564), di dema ronesansê de jiyaye, mîmar, peykelvan û nîgarvanekî îtalyan bûye.

Navê wî bi temamî jî Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni ye. Michelangelo, di 6ê adara 1475an de, li Arezzo li nêzî Caprese tê dunyê. Hê di zaroktiya wî de malbata wî barî Floransê dike. Dayika wî ku hê ew 6 salî bûya mirovya; piştî mirina dayika xwe, heta 13 saliya xwe li Floransa li cem Domenico Ghirlandaio xwandikê dike. Di dema Bertoldo di Giovanni de, ku malbateka Medici ya, li cem wan baxçevaniyê dike ku li wir di wê demê de bi Lorenzo re ku ew jî Medici ya hevnasiyê dike.

Hê ku 6 û ankû 7 saliya peykelê dawûd çê dike. Bi wê re balê dikişêne ser xwe. Ev peykel, weke berhemeka dema ronesansê ya pirr gihanguha jî tê dîtin. di 1505an de, ku ankû di dema Papa Julius II de, li dêrê bidest çêkirina nîgarkirinê dike. Hizrên di incilê ên di derbarê Adem û Hewa de li wir xîz dike. Di derbarê tûfana nûh jî xîzkrinê di wan nîgarên xwe yên dêrê de dike. Peykel û nîgarên ku ew çê dike, bi vê yekê re, wê êdî di temenekî pîroz de, heyîna xwe bi parêzên û barî pêşarojê bikin û wê qadrê wî jî maztir bike. Wî di hemû nîgarên xwe de, tiştên ku di pirtûkên pîroz de di buhurin xîzkirin.

Şewazê Michelangelo li ser hunermendên din mîna Raphael bû bandor û wekî din bandorê Michelangelo li ser şewazê çekirina dêrên Xristîyan bandorekî mêzin çekir.

 
File:Firenze.Palvecchio.500.Michelangelo2.JPG|
File:Autori vari, arca di san domenico, angelo reggicandelabro di michelangelo, 1494, 01.jpg|
File:Madonna michelangelo1.jpg|Madonna
File:Leda and the Swan, After Michelangelo.jpg|Leda
 

File:StPetersDomePD.jpg|
 
File:Buonarotti-scala.jpg|Madonna
File:Michelangelo's Pieta 5450 cut out black.jpg|


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1475

Kategorî:Mirin 1564
Kategorî:Ronesans
Materyalîzm

**Materyalîzm** navê aliyek û ankû kutubeka felsefeyê ye. Ev alî, vajî kutuba îdealîzmê, wê diparêzê ku zanîna mirov ji têrkerê ye. Yanî, zanîn, pêşiya wê têrker heya. Îdealîzm jî, vajî wê diparêzê ku hizir û ankû zanîn ji ber ku heya, em di zanin ku tişt heya. Ev herdû alî, di temenê ku li berhevdû sekinîna, piştî ronesansê û pêde, demeka dirêj bi hev re ketina tekoşînê û şer de. Fîlozofên weke Berkeley, Calvin û hwd, weke fîlozofên wê kutuba îdealîzmê ne. Kutuba materyalîzmê jî filozofên wê, weke Descartes, Huma, Bacon û hwd in. Marksîzm, weke xatek û herikineka materyalîzmê jî ye.

## Çavkanî


Kategorî:Ontolojî
Miguel de Cervantes

thumb|Miguel de Cervantes
**Miguel de Cervantes Saavedra** (jdb. 29ê îlona 1547, li Alcalá de Henares, Kastîlya − m. 23ê nîsana 1616), rewşenbîrek û fîlozofekî bi eslê xwe spanyolî bû. Herî zêde, bi pirtûka xwe ya bi navê Don Kîşot re hat naskirin. Di dema xwe de ew bûye leşkerekî ku li dijî osmaniyan tekoşiyaye û di pevçûna Lepantoyê (Înbextiyê) de ji singê xwe jî birîndar bûye.

## Berhem
* *El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha* (1605): Berga yekem ya Don Kîşot
* *Novelas ejemplares* (12 çîrok, 1613):
** *La Gitanilla*
** *El Amante Liberal*
** *Rinconete y Cortadillo*
** *La Española Inglesa*
** *El Licenciado Vidriera*
** *La Fuerza de la Sangre*
** *El Celoso Extremeño*
** *La Ilustre Fregona*
** *Novela de las Dos Doncellas*
** *Novela de la Señora Cornelia*
** *Novela del Casamiento Engañoso*
** *El Coloquio de los Perros*
* *Segunda Parte del Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha* (1615): Berga duyem ya Don Kîşot
* *Los Trabajos de Persiles y Sigismunda* (1617)

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîroka wêjeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1547

Kategorî:Mirin 1616
Kategorî:Nivîskarên spanî
Kategorî:Nivîskarên spanyol
Tîmîn

thumb|120px|Şêweyê pêkhatina Tîmînê
**Tîmîn**, C5H6N2O2, 2-oksî-4-oksî-5-metîlpîrîmîdîn, 2,4-dîoksî-5-metîlpîrîmîdîn, 5-metîlurasîl, ji asîdeka nûleyikî ye. Bi adanînê re hinek gayîna wê jî heya di temen bi hevdûbûnê re diafirêne. Bi adanê re du girêdanên wê ku zayif jî bin ên hidrojêne jî hena. Têmîn, bi diyoksîdê re jî, ku gayînkirin, tîmîdînê diafirêne. Tîmîdîn, yek, du û an jî sê asîdên fosforê dibe yek û êdî TMP (timidin monofosfat), TDP (timidin difosfat) û TTP (timidin trifosfat)diafirêne. Di RNA'yê de, li dewsa têmînî ûrasîl heye.

Kategorî:Pîrîmîdîn
Sonda Hîpokratî

thumb|Sonda Hîpokratî (sedsala 12'an)
**Sonda Hîpokratî**, sondek e ku dema bijîşk dest bi kar û erka xwe dikin dixwin e. Navê wê, ji navê Hîpokrat tê. Hîpokrat zanyarekî Serdema Kevnare ku ji Îyonê bû. Rêgezên wê, li ser hizrên Hîpokrat tê rûnandin. Her bijîşk, di dema ku ev sonda xwe û bidest erka xwe kir, hingî, divê ku ya rast çi wê bike. Divê ku erka xwe bi xirabî bikar neyêne. Divê ku her mirovê nexweş ku pêwîdiya wan bi alikariyê bû, divê ku alikariyê bide wan.

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkî
Xiwarî

**Xiwarî**, **gundê Xiwarî** dikevîte Herêma Kurdistanê, parêzgeha Dihokê, devera Rêkanî ya li ser sinorê Tirkiyeyê, êk e ji kevintirîn gundên deverê yê berniyas e bi berhemên xo yên kiştokalî û şînwarên kevin herwesa yê berniyas e bi ava kaniyên zelal û sar u siruştê xo yê ciwan. Ev gund pêk dihêt ji 75 serokxêzana û nifûsa gundî nêzîkî 300 kes e. Li sala 1976'ê hatîne rakirin li ser gundî û noke piranya wan li nehiyeya Şêladizê dijîn û hindek jî li Dihokê û hindek ji wana çoîne ji derveyî welatî.

Kategorî:Gundên Dihokê
Systemic lupus erythematosus

[thumb|Rûyê jinekê ku tûşî germijka [beltîfik/mînmînik bûye.]]
**Systemic lupus erythematosus** yan bi kurtî **SLE**, **nexweşiya Lupus Erîtematosus a sîstemîk**. (Lupus) bi zimanê latînî yanî Gurg ,u (Erythma) bi zimanê Grêkî yanî sor, nexoşiyeka domdirêj a bi kulbûn (înflamasyon) û bi hûnik (rumatîzm) e. Ev nexoşiya çê dibe heko sîstêmê berevanya beden yêk yan çend organêt beden digre, kul û înflamasyon çê dibe. Lê ber çi mirov vê nexoşiyê digre, diyar niye. Li hindek binemala ev nexoşiye ya zor e, yanî rolê êrsî dewrê xo heye. Her li deh nexoşan neh jin in, bi zorî li temenê biçîk bonê dest pê diket yanê 15-40 salî.

Cixarekêşan rolê neyînî (negatîv) li ser vê nexoşiyê heye. Hindek derman jî dibine sebeba vê nexoşiyê.

## Nîşanêt nexoşiya SLE'yê

Nîşanêt nexoşiya SLE'yê bindin ka nexoşiyê çi organêt beden girtine. Ev nexoşiye wek gelek nexoşiyan e, li ber hindê nîşan û berjeng (teşxîs) ne asan e. Bedenê nexoş înflamasyon heye dibît ev nîşane li nexoş diyar bin.
# Mandîbûn
# Hatina tayê
# Êşa cumgan
# Êşa masûlkeyan
# Sorbûna pêstê ser û çavan (*butterfly rash*)
# Kêmbûna kêşa leş
# Bê êşthay
# Pirç weryan
# Birîn li nav dev hatin
 

Eve û gelek yêt dîş li sereketirîn nîşanêt vê nexoşiyê ye.

Ev nexoşiye dibit perdê ser sîpelka û perdê ser dil jî bigri ko dibênê serosît (serositis). Li hindek nexoşan birîn li nav dev çê dibît, pirç diwerît, nexoş neşêt li ber rojê bît.

Eger nexoşî giran bo dideta goçîlkan yan mêjiyê nexoş.

## Êşnasîn, teşxîs û diyagnoz

Ji ber ko SLE dibît wek gelek nexoşiyêt dî bît, teşxîsa wê renge ya aloz bît.
 
Nexoş pêdiviya biçîte layê doktorê şareza. Doktor baş guhdarî nexoş diket ka nerehetiya nexoş çi ye (anamnez), paş nexoş fehs diket.

Gelek taqî û testêt xwînê hene bo nîşêdana vê nexoşiyê wek ESR, CRP, TPK, Hb, ANA, dsDNA, C3, C4 û gelekêt dîş.

Eger perdê ser dil yan sîpelkan (pişikan) girtbît ew pêdivî rontgenê ye. Eger guçîlk duçar bibin, biyopsiya guçîlkan lazim e.

**Çarekirina nexoşiyê û şîret bo nexoş**

SLE nexoşiyeka domdirêj e. Derman giraniya nexoşiyê (înflamasyonê) kêm diken. Bo vê nexoşiyê gelek derman hene.

Ya li hemya serekîtir kortîson e ku dermanekê bihêze bo kêmkirina înflamasyonê. Dermanêt dî wek NSAID, dermanêt dijî malarya, Azathioprin ,Cyclophosphamide,...

Nexoş pêdivîye cixara nekêşît, neçîte ber rojê yan krêma parastina pêst bikar bînît, nexoşê jin hebêt dijî biçûkbûnê nexot.

Eger nexoş palpestoya zor ya xwînê (hîpertansyon), nexoşiya dil yan şekirê hebît baş çare biket.

Nexoş xo ji stresê biparêzît.

## Çavkanî

# Oxford Handbook of Rheumatology.
# Vårdguiden Stockholms läns landsting.

## Girêdanên derve

Kategorî:Nexweşî
Santa Cruz de Tenerife

thumb|Santa Cruz de Tenerife
**Santa Cruz de Tenerife**, paytexta Giravên Kenariyê û serbajarê Parêzgeha Santa Cruz de Tenerife ye, li Tenerife (Spanya). Hejmara niştecihên bajêr 206.965 kes e.

## Cihên geşt û guzarî yên giring
* Salona konseran a Tenerifeyê (Auditorio de Tenerife)
* Meydana Spanyayê
* Torres de Santa Cruz
* Dêra Matriz de la Concepción
* Playa de las Teresitas

## Galeriya wêneyan

Wêne:Auditorio de Tenerife 013.JPG|Salona konseran a Tenerifeyê
Wêne:Plaza de España(Santa Cruz de Tenerife).jpg|Meydana Spanyayê
Wêne:Concepción Santa Cruz 57.jpg|Dêra Matriz de la Concepción


## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya bajêr 

Kategorî:Avabûnên sedsala 15an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 1494an
Kategorî:Bajarên Spanyayê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Nukleotîd

thumb|400px|Asîdên nukleyî heyşt cor in.
**Nukleotîd** yekeya asidên nukleyî (ADN û ARN) û adenozîna trîfosfatê (ATP) ne.

Di nav xaneyên zîndeweran de heşt corê nukleotîdan heye. Ji vana çar cor di çêkirina ADNyê de, çar cure jî di çêbûna ARNyê de cih digirin. Di pêkhateya ATPyê de tenê yek cor nukleotîd heye.

## Beşên nûkleotîdê
thumb|400px|Pêkhatina nukleotîdan
Nukleotîdek ji sê bêşan pêk tê.

### Koma fosfatî
thumb|300px|ADN (asîda deoksîrîbonukleyî) ji nukleotîdan pêk tê
Ji bo hemû corên nukleotîdan, tenê yek corek koma fosfatî heye. Koma fosfatî ji asîda fosforî (H3PO4) pêk te, dema bi şekira pentoz ve tê girêdanê, hîdrojen jê diqete û dibe PO4 -2. Tu bandora komeleya fosfatî li ser corebûna nukleotîdan tune ye.

### Şekira pênckarbonî (pentoz)
Du corên şekira pênckarbonî heye. Di nukleotîden ADNyê de navê şekira pênckarbonî (pentoz) deoksîrîboz e. Di nukleotîdên ARNyê de navê pentozê rîboz e. Di Şekira ADNyê de oksîjenek kêm e. Loma ev pentoz, wekî rîboza kêmoksîjênî (deoksîrîboz) tê navkirin.

Formula kîmyayî ya şekira rîbozê C5H10O5 e. Formula kîmyayî ya şekira deoksîrîbozê C5H10O4 e. Loma ev şekir kêmoksîjenî ye.

### Baza nîtrojenî
Bazên nîtrojenî yên nukleotîdan penc cor e. Adenîn, tîmîn, guanîn, sîtozîn, urasîl

#### Purîn
Adenîn û guanîn molekulên cot xelekî ne, van herdu bazên nîtrojenî wekî purîn tên navkirin.
Ev herdu baz hem di pêkhateya ADN hem ji di ya ARNyê de cih digirin. ATP baza adenînê li xwe digire.

#### Pîrîmîdîn
Sîtozîn, urasîl û tîmîn molekulên yek xelekî ne, van hersê bazên nîtrojenî wekî pîrîmîdîn tên navkirin.
Sîtozîn hem di pêkhateya ADN hem ji di pêkhateya ARNyê de cih digire.

Adenîn di pêkhateya ADNyê û ATPyê de, urasîl jî tenê di pêkhateya ARNyê de cih digire.

## Girêdanên derve
* http://www.biology-pages.info/N/Nucleotides.html
* https://www.britannica.com/science/nucleotide

Kategorî:Asîda deoksîrîbonukleyî
Kategorî:Biyolojî
Adam Sandler

**Adam Richard Sandler** (jdb. 9ê îlona 1966) lîstikvan mîzahvanekî amerîkî û hilberînerekî fîlman e.

Piştî tevlî *[[Saturday Night Live]]* bûye, Sandler bû yek ji stêrên Hollywoodê. Fîlmên wî gihiştin $2&nbsp;milyar li derameta nesafiyê. Herçiqas di fîlmên *[[Billy Madison]]* (1995), *[[Happy Gilmore]]* (1996), *[[The Waterboy]]* (1998), *[[Big Daddy (1999 film)|Big Daddy]]* (1999), û *[[Mr. Deeds]]* (2002) de bi komîkbûna xwe pir navdar be jî, fîlmên wî yên dramatîk jî hene. Di sala 1999an de, Sandler şirketa Happy Madison bidest xistiye.

## Jiyana wî
Sandler li Brooklyna New Yorkê ji dayik bûye. Ji malbata Stanley e, endaziyarê elektrîkê ye û Judy Sandler, mamosteya dibistana zarokxanê e. Malbata wî Cihu ne, ji her dû aliyan ve muhacirên ji Rûsyayê ne. Dema ew pênc salî bû, malbata wî bar kir Nû Hampshire a Manchesterê. Beşdarî Manchester Central High School bû. Di sala 1988an de Sandler ji beşa Tisch School of the Arts ya Zanîngeha New Yorkê derçûye.

## Pîşe

### Karê Pêşkêşkirinê
thumb|çep|150px|Sandler li sala 2002ê
Di destpêka kariyera xwe de di sala 1980an de Sandler li ser bernama *[[The Cosby Show]]* (1987–1988) rola hevalê Theo Huxtableî, Smitty, lîst. Dema ew 17 salî bû, piştî cesaretdanên birayê wî, Sandler di cihên komêdiyê de bername pêşkêş dikir. Ew bi komîkên Dennis Miller hat keşif kirin, Dennis Miller ewe ê ko Sandler kirî Aktor li Los Angeles. Miller ew pêşnyiar kir bo *[[Saturday Night Live]]* hilberîner Lorne Michaels.li sala 1990 Sandler nivîskar bû ji bo *SNL'ê û bû pêşkêşkerê jêhatî li van salan, navek ji xwere çêkir bi cîh anîna keyf kirina stranê li bernamê de, wekî "[[The Thanksgiving Song]]" û "[[The Chanukah Song]]"..</ref> Sandler’î go [[Conan O'Brien]] li *The Tonight Show* tu tenê ne maîy. li sala 1995 Kenala [[NBC]] ew qewirand ji bernamê û herwiha [[Chris Farley]] jî.

Li sala 1994 hevrê bû li *Airheads* bi ‘’ [[Brendan Fraser]]’ û [[Steve Buscemi]] re. bi kompanîya *Billy Madison'' li sala (1995) re fîlm çêkirin û heya niha jî, di ser hindê re jî, mêrik salên xwendinê ji sinifa 1–12 dîsa dixwîne ji bo ku hirmeta babê xwe bîne cîh ve.

## Çavkanî


Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mirovên zindî
Çanda Biradostî

**Çanda Biradostî** (bi îngilîzî *Baradostian culture*), destpêka dema paleolîtîka jorîna çanda hilberana keviran a sîleks e.

## Herweha
* Çanda Zarzî

## Çavkanî

Kategorî:Arkeolojî
Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê
Zekeriya Husênî

**Zekeriya Husênî**, yan **Dilbixwîn** (nav bi farisî, ذکریا
حسینی, *Zakariya Hosseini*), helbestvanekî ciwan ê kurd e ku di sala 1371ê şemsî, anku 1992ê zayînî de, li Belecuka Xoyê (Rojhilatê Kurdistanê, Îran) ji dayîk bûye.

## Berhem

## Jiyan
Li gorê jiyan nigariya Dilbixwîn, ew bi eslê xwe kurd ê gundê Belecukê bi ser bajêrê Xoyê ye, li malbateke welatparêz de ji dayîk bûye. Malbata wî ji eşîra memêkî ye ya ku bigodêna wî ji tirkiyê koçber bûnê Îranê.
 
Dilbixwîn dibistan li gundê xwe û navîn jî li bajarên Xoy û Ûrmiyeyê kuta kir û dû re jî li bajêrê Tewrêzê li zanîngehê de beşa endazîyariyê qetand. Li ser helbesta bi zimanê kurdî û farisî gele xebat berhev kirine û heta niha gelek helbest gotî lê belê helbestên wî hîn nehatine veşandin.

## Çavkanî

* Kürt Şiiri Antolojisi
* Helbestên Farisî yên Zakariya Huseynî 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1992
Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Melanie Griffith

** Melanie Griffith ** (jdb. 8'ê rezberê 1957) aktrîseke amerîkî ye. Ew di meha rezbera 1951'ê de li New York City ji dayik bûye. Melanie Griffith keça aktrîsa navdar Tippi Hedren e û herwiha hevjîna aktorê spanî Antonio Banderas e.

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê
Kategorî:Blogerên amerîkî yên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Mirovên zindî
Daniel Craig

**Daniel Craig** (, li Chester) aktorekî îngilîz e. Bi taybetî, ji sala 2006an ve Craig di rola xwe ya cesûsê brîtanî James Bond de bi nav û deng e.

Kategorî:Aktorên îngilîz
Kategorî:Femînîstên amerîkî
Kategorî:Femînîstên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên amerîkî yên mêr
Rowan Atkinson

**Rowan Atkinson** (z. 1'ê rebendana 1955), aktorek û komedyenekî înglîz e ku pirî caran bi *[[sitkom]]* û fîlmên wî yên bi navê *[[Mr. Bean]]* û *[[Blackadder]]* navdar e.
## Çavkanî

Kategorî:Aktorên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 20an
Fahriye Evcen

**Fahriye Evcen**, şanogereke tirk e ku li Almanyayê hatiye dinyayê. Bihîm ji Bafraya Samsunê ye. Dema wê li Düsseldorfê zanîngeh dixwend bo rêzefilmek pêşniyarek girt û çû Stenbolê. Navdariya wê ji rêzefilmê bi navê *[[Yaprak Dökümü]]* hate naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Mirovên zindî
Partiya Yekîtî ya Demokrat a Kurd li Sûriyê

**Partiya Yekîtî ya Demokrat a Kurd li Sûriyê (Yekîtî)** bi kurtî **PYDKS** Partiyek siyasî ya kurdên Sûriyê di sala 1990 de bi rêberiya Ismaîl Umer hat demezrandin û niha Mihyedîn Şêx Alî rêberê partî ye. Dirûşmeya partî Aştî, Azadî û wekhevî ye. Xebata partî wek ku ew xwe di bernameya xwe de dida nasîn:

Xebat ji bo:
* Zordarî ji ser gelê me yê kurd li sûriyê rabe.
* Azadiya demokrat û rêzgirtina mafên mirovan.
* mafên gelê kurd yên netewî di çarçewa yekîtîya walêt de.

## Navgînên ragihandinê ya partiya Yekîtî
* Rojnameya Newroz (bi kurdî)
* Rojnameya Elwehdê ()
* Kovara Pirs (bi kurdî)
* Kovara Hîwar ()

## Malper
* Malpera fermî 
 

Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê
Antonio Banderas

**Antonio Banderas** (navê wî yê rastî **José Antonio Domínguez Banderas** e) (jdb. 10ê tebaxa, 1960, li Málaga, Spanya) aktor û fîlmçêkerekî spanî ye. Banderas stêrekî Hollywoodê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên spanî
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Karsazên spanî
Kategorî:Mirovên zindî
Desteya Bilind a Kurd

238px|thumb|Logo
238px|thumb|Nexşeya rojavayê Kurdistanê
**Desteya Bilind a Kurd**, bi kurtî **DBK**, rêxistineke siyasî û rêveberî ya kurdên Sûriyê ye. Desteya Bilind a Kurd di 11'ê tîrmeha 2012'an de bi encama Rêkeftina Hewlêrê hat damezrandin ya ku bi alîkariya serokê herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî bû. Endamên desteyê deh kes in, ya ku bi nîvî navbera Meclisa Gel a Rojavayê Kurdistanê (MGRK) û Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê (ENKS) hatî parvekirin.

## Endamên Desteyê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê
Kategorî:Partiya Yekîtiya Demokrat
Kategorî:Partiyên siyasî yên Sûriyê
Kategorî:Rêxistinên bi merkeza li Sûriyê
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Kategorî:Rêxistinên ku di 2012an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên neteweperwerê kurd
Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê

**Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê** (**ENKS**) rêxistineke siyasî ye, ku di 26ê kewçêra 2011an de li Hewlerê bi alîkariya serokê herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî piştî destpêka şerê navxweyî yê Sûriyê hate damezrandin. Ew wek hevbendiyek ji çend partî, çalakvan û kesên serbixwe ji bo nûnertiya berjewendiyên gelê kurd li Sûriyê hate avakirin.

ENKSê hewla sîstemeke federalî li Sûriyê dide, ku mafên kurdan yên çandî, zimanî û siyasî di nav Sûriyeke yekgirtî de misoger bike.

## Îdeolojî û armanc
ENKSê ku bi piştevaniya serok Mesûd Barzanî hatiye damezrandin, ji aliyê îdeolojîk ve nêzîkî Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) ye. ENKS xeteke siyasî ya nerm dişopîne, ku xwe dispêre diyalog û piştevaniya navdewletî ji bo dîtina çareseriyek ji pirsa kurd li Sûriyê. Ew herwiha girîngiyê dide mafên mirovan, demokrasî û rêzgirtina ji cihêrengiya etnîkî û dînî.

Di nava Sûriyê de, ENKS bi Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) û baskê wê yê leşkerî, Yekîneyên Parastina Gel (YPG) re hevrikiyê kiriye. PYDya ku defakto herêmên bakurê rojhilatê Sûriyê kontrol dike, ji aliyê ENKSê ve hatiye rexne kirin, ji ber ku ew bi awayekî otorîter herêmên kurdî bi rê ve dibe û li dijî dengên opozîsyonê zextan kiriye. Wek mînak, endamên ENKSê çendîn caran ji aliyê asayişa PYDê ve hatibûn girtin û çend caran di navbera herdu grûpan de alozî derketibû. Ji ber vê yekê gelek serokên ENKSê li sirgûnê dijîn û nekarîn vegerin axa xwe. Lê piştî rûxandina rejîma Esed di sala 2024an de, hewlên diyalogê û yekîtiyê di navbera her du aliyan de zêde bûne.

ENKS endamê opozisyona Sûriyê ye, ku li dijî rêjîma Esed tê birêvebirin, û nûneratiya wê di Hevpeymaniya Niştimanî ya Sûriyê de heye. Vê yekê naskirina navdewletî ya ENKSê bi xwe re anî, lê di heman demê de bûbû sedema rexneyan jî, ji ber ku hin aliyên kurd hevkariya bi komên opozisyonê yên ku ereb lê serdest in red dikirin. Le rewş pîştî rûxandina rejîma Esed guherî û ENKS, wekî aliyên din ên kurd, hewl didin ku danûstandinên di nava kurdan û aliyên din ên sûrî bêne zêdekirin. Herwiha, ENKS têdikoşe ku hevdîtin bi navbeynkariya Neteweyên Yekbûyî bêne kirin

Di van salên dawî de ENKSê ji bo vegerandina penaberan û naskirina mafên kurdan di destûra Sûriyeya pêşerojê de xebat kiriye. Di heman demê de hewl dide ku diyaloga bi PYDê re xurttir bike, da ku di nav tevgera kurd de perçebûn çênebe. Tevî zehmetiyan, ENKS di şerê ji bo mafên kurdan li Sûriyê de dengekî girîng e.

## Partiyên encûmanenê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2011an li Sûriyê
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Sûriyê
Kategorî:Rêxistinên bi merkeza li Sûriyê
Kategorî:Rêxistinên ku di 2011an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên neteweperwerê kurd
Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Demi Lovato

**Demetria Devonne Lovato** an jî **Demi Lovato** (jdb. 20ê tebaxê 1992 li Albuquerque, New Mexico, DYA) stranbêj û aktrîsa amerîkan e.

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

* 2008: Jonas Brothers: Living the Dream
* 2008: Camp Rock
* 2009: Jonas Brothers: The 3D Concert Experience
* 2009: Princess Protection Program
* 2010: Camp Rock 2: The Final Jam

### Rêzefîlm

* 2002-2004: Barney & Friends
* 2006: Prison Break (beşa 2x04)
* 2007: As the Bell Rings
* 2007: Just Jordan (beşa 2x06)
* 2009-2011: Sonny with a Chance
* 2010: Grey's Anatomy (beşa 6x22)
* 2011: Keeping Up with the Kardashians (beşa 6x15)
* 2012: Punk'd (beşa 9x06)
* 2012: The X Factor (Televîzyon)

## Albûm

* 2008: Don't Forget
* 2009: Here We Go Again
* 2011: Unbroken
* 2013: Demi
* 2015: Confident
* 2017: Tell Me You Love Me
* 2021: Dancing with the Devil... the Art of Starting Over
* 2022: Holy Fvck

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Femînîstên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1992
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên femînîst
Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Dianna Agron

**Dianna Elise Agron** ( li Savannah, Georgia, DYA) lîstikvan , stranbêj û danserekeamerîkan e.

## Fîlmnîgarî

* 2005: Talkers Are No Good Doers
* 2006: Drake & Josh (Televîzyon)
* 2006: Close to Home
* 2006:  (Televîzyon; 3x07)
* 2006: Shark (Televîzyon)
* 2006-07: Veronica Mars (Televîzyon)
* 2007: Heroes (Televîzyon)
* 2007: Skid Marks
* 2008: Numbers (Televîzyon)
* 2009: Celebrities Anonymous (Televîzyon)
* 2009-: Glee
* 2010: The Romantics
* 2010: Burlesque
* 2011: I am Number Four
* 2011: The Hunters
* 2011: 
* 2012: Punk'd (Televîzyon; 9x03)

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Danserên amerîkî yên jin
Kategorî:Danserên ji Kalîforniyayê
Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên cihû yên jin
Mesut Özil

**Mesut Özil**, (jdb. 15ê çiriya pêşîn a 1988an li Gelsenkirchen, Almanya), lîstikvanekî futbolê yê Almanyayê ye ku bi eslê xwe tirk e.

Mesut Özil lîstikvanê yaneya (klûba) Arsenal FC e. Ew di navîn ê de yariyê dike û êk ji futbolîstê welatê Almanya ye. Wek lîstikvan Özil di gelek yaneyên din de jî lîstiye berî bikeve di nav yaneya Arsenal de, wek klûba Rot-Weiss Essen, FC Schalke 04, SV Werder Bremen û Real Madrid CF.

Di qehramaniya Kasa Cîhanê 2010 de li Afrîkaya Başûr Mesut Özil bi awayekî gelek baş hat naskirin û serkeftî bû. Di maç a navbera Almanya û Ghanayê de Özil gola yekê ya lîstikê ji bo tîma xwe tomar kir.

## Çavkanî

Kategorî:Futbolvanên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Mirovên zindî
Selena Gomez

**Selena Marie Gomez** (jdb. 22ê tîrmeha 1992 li Grand Prairie, Teksas ,DYA) stranbêj û aktrîsa amerîkan e.

## Fîlmnîgarî

* 2003: Mission 3D
* 2005: Walker, Texas Ranger
* 2006: Brain Zapped
* 2008: Horton Hears a Who! (deng)
* 2008: Another Cinderella Story
* 2009: Arthur and the Revenge of Maltazard (deng)
* 2009: Princess Protection Program
* 2009: Wizards of Waverly Place: The Movie
* 2010: Arthur 3: The War of the Two Worlds (deng)
* 2010: Ramona and Beezus
* 2011: Monte Carlo
* 2011: The Muppets
* 2013: Springbreakers
* 2012: Hotel Transylvania (deng)
* 2013: The Getaway
* 2014: Behaving Badly
* 2014: Rudderless
* 2015: 13 Reasons Why

## Rêzefîlm

* 2002–2003: Barney & Friends
* 2006: The Suite Life of Zack and Cody
* 2007–2008: Hannah Montana (3 beş) *2007–2012: Wizards of Waverly Place
* 2009: The Suite Life on Deck
* 2009: Sonny with a Chance 2011: So Random!
* 2011: PrankStars

## Albûm

* 2009: Kiss & Tell
* 2012: A Year without Rain
* 2011: When the Sun Goes Down
* 2013: Stars Dance

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1992
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Nina Dobrev

**Nikolina Konstantinova Dobreva** (bi bulgarî: Нина Константинова Добрева) an jî **Nina Dobrev** (jdb. 9ê kanûna paşîn 1989 li Sofya, Bulgaristan) aktrîsa bulgar e.

## Fîlmografî

* 2006: Away From Her
* 2006: Playing House
* 2006-2009:  (Televîzyon)
* 2007: Fugitive Pieces
* 2007: How She Move
* 2007: Too Young to Marry
* 2007: The Poet
* 2007: My Daughter’s Secret
* 2008: Repo! The Genetic Opera
* 2008: Mookie’s Law
* 2008: Never Cry Werewolf
* 2008: The American Mall
* 2008: The Border (Televîzyon; 1x13 û 2x07)
* 2009: Chloe
* 2009: Eleventh Hour (Televîzyon; 1x12)
* 2009: Merry Madagascar (deng)
* 2009: The Vampire Diaries (Televîzyon)
* 2011: The Roommate
* 2011: Arena
* 2012: The Perks of Being a Wallflower

## Xelat

* 2010: 3x Teen Choice Award
* 2012: People’s Choice Award
* 2012: Teen Choice Award

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên bulgar
Kategorî:Aktrîsên ji Torontoyê
Kategorî:Jidayikbûn 1989
Kategorî:Mirovên zindî
Xoşan

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Xoşan, Erxenî|Xoşan]]**, gundekî ser Erxeniyê ye.
* **[[Xoşan, Xozat|Xoşan]]** , gundekî ser Xozatê ye.
Qozlûce, Xozat

**Qozlûce** (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xozatê
Bianca Bin

**Bianca Franceschinelli Bin**, di 3ê îlonê 1990an de li Jundiaí, Brezîlê ji dayika xwe bûye, aktrîseke brezîlî ya sînema û telenovelan e.

Kategorî:Aktrîsên brezîlî
Kategorî:Jidayikbûn 1990
Kategorî:Jinên brezîlî
Kategorî:Mirovên zindî
Beautiful Creatures (fîlm 2013)

**Beautfiul Creatures** fîlmekî amerîkî ye ku di sala 2013an de hatiye kişandin. Senaryoya fîlm ji pirtûka Kami Garcia û Margaret Stohl hatiye girtin.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên 2013an
Emmy Rossum

**Emmanuelle Grey „Emmy“ Rossum** an ji **Emmy Rossum** (jdb. 12ê îlonê 1986 li New York City, DYA) stranbêj û aktrîsa amerîkan e.

## Fîlmnîgarî

* 1999: Genius
* 2000: Songcatcher
* 2000: It Had to Be You
* 2000: The Audrey Hepburn Story
* 2001: An American Rhapsody
* 2001: Happy Now
* 2002: Passionada
* 2003: Nola
* 2003: Mystic River
* 2004: The Day After Tomorrow
* 2004: The Phantom of the Opera
* 2006: Poseidon
* 2009: Dare
* 2009: Dragonball Evolution
* 2011: Shameless (Rêzefîlm)
* 2011: Inside
* 2013: Beautiful Creatures

## Albûm

* 2007: Inside Out
* 2007: Carol of the bells
* 2012: Sentimental Journey

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Derhênerên televîzyonê yên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Kategorî:Stranbêjên cihû
Kategorî:Stranbêjên cihû yên jin
Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê

**Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê** komarekî Sovyet a ermenî ji sala 1922 heya 1992an de bû.

Ev heya ku di 5ê kanûna pêşîn a 1936an de belav bû yek ji parçeyên Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê bû. Di 1991ê de Ermenistanê serbixweyiya xwe da zanîn û ew dawî bû.

## Gelhe (1979)

Kategorî:Avabûnên 1920an li Rûsyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Ermenistanê

Ermenistanê
Yaneya Dihokê ya werzişî

**Yaneya Werzişê ya Dihokê ya tepa pêyî**, yan jî bi fermî **Yana Dihok ya werzişî** yaneya werzişî û futbolê ya Dihokê (herêma Kurdistanê, Iraq) e ku di sala 1970î de hat sazkirin. Di werzeyê 2012-2013an de yaneya Dihokê ya futbolê hem li xula Kurdistanê û hem jî li Xula Îraqê dilîze. Rengên mayoyê yaneyê zer û hêşîn in. Yarîgeh û stadyûma yaneyê yarîgeha Dihokê ye ku heta 25.000 temaşevanî digire. Di 2013an de kaptanê yaneya goga pê Xalid Muşîr e.

## Beş û tîmên Yaneya Dihokê ya Werzişî
* Yaneya Dihokê ya werzişî ya tepa pêyî (goga pê, futbolê)
* Yaneya Dihokê ya werzişî ya basketbolê
* Yaneya Dihokê ya werzişî ya voleybolê
* Yaneya Dihokê ya werzişî ya tepa destî (goga destî, hentbol)
* Yaneya Dihokê ya werzişî ya tepa serzuyî
* Yaneya Dihokê ya werzişî ya tepa mêzê (goga maseyê, tenîsa maseyê)

## Yarîkerên yaneya Dihokê ya tepa pêyî (futbolê)

## Yarîkerên wên yên navdar

*  Ahmad Mnajed
*  Noor Sabri
*  Ahmad Salah
*  Anas Hijah
*  Nasrat Al Jamal

### Rengên yaneyê

### Darayîvan û sponsorên fermî yên yaneyê
* Korek Telecom 2009-2010
* Newroz Telecom 2012-2013

## Çavkanî

* Malpera yaneya Dihokê ya werzişî 
* War Sport, Dihok, 2013.

Kategorî:Avabûnên 1970an li Iraqê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Iraqê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Kurdistanê
Zerdeşt Ismail Heybet

**Zerdeşt Ismail Heybet** (jdb. 11'ê pûşperê 1962) ku bi navê xwe yê di **Rizgar Aydin-Cizîrî** tê nasîn di 11'ê pûşpera 1962an de li bajarê Dêrika Hemko yê rojavayê Kurdistanê hatiye dinê. Ew helbestvan, nivîskar û siyasetmedarekî kurd bû.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1962
Kategorî:Kesên ji Dêrika Hemkoyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Akif Hesen

**Akif Hesen** Siyasetmedarekî kurde li gundê qeserdîbê yê biser bajarê Dêrikahemo li Rojavayê Kurdistanê hatiye dinê.

Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Çanda Zarzî

**Çanda Zarzî**, çanda arkeolojîk a paleolîtîk (dema kevirên kevin)a dereng û mezolîtîk e. Ev çand dest bi girava mixara gundekê kurd Zarzî kiriye, cihê gundê Zarzî 50 km li bakurê-rojhilatê bajarê Silêmanî ye.

Dema vê çand ji 20.000/18.000 sal berî zayînê taha 8.000 berî zayîn bû. Girînga çanda Zarzî gelek mezin e, ji ber ku ev delîla/berjenga jiyanekê kevn li Kurdistan bû

## Herweha
* Çanda Biradostî

## Çavkanî

Kategorî:Arkeolojî
Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê
Wêjeya zimanê pehlevî

**Wêjeya zimanê pehlevî** yan jî wêjeya farisiya navîn ji wêjeya bi zimanê pehlevî, ku zimanê fermî yê sasaniyan bû, re têt gotin. Zimanê pehlevî û wêjeya wî gelek di bin bandora baweriya zerdeştî û pirtûka wê ya pîroz avesta de maye.

## Wêjeya pehlevî
Tekstên bi zimanê pehlevî hatine nivîsîn ji aliyê mijarên xwe ve ji sê beşan pêk tên.
# Zend-evista ku wergerra pirtûka pîroz a zerdeştiyan, avesta, ye.
# Pirtûkên li ser mijarên dînî hatine nivîsîn.
# Pirtûkên li ser meseleyên din hatine nivîsîn.

### Wergerra evista bi pehlevî
Di dewra sasaniyan de evista tê wergerandinî zimanê pehlevî. Ji van wergeran re zend-avesta tê gotin.


# Vendîdad
# Afringan-i Gahanbar
# Yesna
# Haptan Yaşt
# Nirangistan
# Sroş Yaşt Hadoxt
# Viştasp Yaşt
# Sirozak I, II
# Visperad
# Frahang-i Oim-evak
# Xurşit Nyayiş
# Ahuramazd Yaşt
# Aban Nyayiş
# Bahram Yaşt
# Afringan-i Dahman
# Hadoxt Nask
# Afringan- Gatha
# Aogemadaecha
# Xurşit Yaşt
# Çitak avistak-i gasan
# Mah Yaşt
# Ataxş Nyayiş
# Viçirkart-i Denig
# Afaringan Fravartigan
# Mah Nyayiş


### Nivîsên li ser babetên dînî
Ji bilî zend-evistayê, pirtûkên derbareyî dîtinên dînê zerdeştî yên ku derheqê mijarên mîna afirandina cîhanê, cejnên dînî, karûbarên ayînî û hwd. de hatine nivîsîn jî hene.

# Rivayat
# Shikand-gumanic Vichar
# Shayast ne-shayast
# Bundheshn
# Dana-i Menog Khrat
# Mah farvardin Ruz khordad
# Arda-Viraf Namag
# Jamasp Namag
# Zand-i Wahman yasn
# Matigan-i Yosht-i Fryano
# Shabuhragan
# Andarz Ushnerdanak
# Andarz-i Bozorgmehr Bukhtegan
# Matigan-i gujastak Abalish


### Nivîsên nedînî
Di vî qismî de nivîsên mîna yadîgarî, helbest, ferhengên pehlevî û hwd. hene.

# Matigan-i Hazar Datistan
# Cities in the land of Iran (?)
# Karnamak-i Artaxshir-i Papakan
# Shahrestanha-ye Eranshahr
# Vizarishn- i Chatrang ud nahishn-i new Ardashir
# Yatkar-i Zariran
# Drakht-i Asurig
# Khusro-i Kavatan and his Page
# Frahang-i Pahlavig
# Wonders of the land of Sagastan
# Forms of Epistles
# Namak-i Tenser nameya tenser
# Şah zenan şahê jinan

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Gilbert Lazard, The Poetics of Middle Persian, Encyclopædia Iranica
* Avesta-Zoroastrian Archives, nivîsên ayînê zerdeştî û wergerra wan bi ingîlizî
* Scholar Raham Asha's website, includes many texts in original and English translation (some also on the parsig.org )
* Internet sacred text archive

Kategorî:Dîroka wêjeyê
Kategorî:Împeratoriya Sasanî
Kategorî:Wêje
Kategorî:Wêjeya farisî li gorî serdeman
The Vampire Diaries

**The Vampire Diaries** (bi wateya rojnivîskên vampîr) rêzefîlmekî amerîkî ye ku di sala 2009'an de hatiye kişandin. Senaryoya rêzefîlmê ji pirtûka L. J. Smith hatiye girtin.

## Karakterên rêzefîlmê
* Nina Dobrev bi rola *Elena Gilbert*
* Ian Somerhalder bi rola *Damon Salvatore*
* Paul Wesley bi rola *Stefan Salvatore*
* Katerina Graham bi rola *Bonnie Bennett*
* Zach Roerig bi rola *Matt Donovan*
* Candice Accola bi rola *Caroline Forbes*
* Michael Trevino bi rola *Tyler Lockwood*
* Steven R. McQueen bi rola *Jeremy Gilbert*

## Girêdanên derve

Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî
Paul Wesley

**Paul Thomas Wesilewski** an jî **Paul Wesley** (jdb. 23'ê tîrmehê 1982 li Nû Brunswick, Nû Jersey) aktorekî amerîkan e.

## Fîlmnîgarî

* 2001-2002: Wolf Lake (Rêzefîlm)
* 2002: Criminal Intent (Rêzefîlm;2x06)
* 2002: Minority Report
* 2002-2005 American Dreams (Rêzefîlm)
* 2003: Smallville (Rêzefîlm;2x15)
* 2003: O.C. California (Rêzefîlm;1x05)
* 2003-2004: 8 Simple Rules
* 2003-2004: Everwood
* 2004:  (Rêzefîlm;3x07)
* 2005:  (Rêzefîlm;2x02)
* 2005: Law & Order: Special Victims Unit (2 beş)
* 2005: Roll Bounce
* 2006: Crossing Jordan (Rêzefîlm;5x18)
* 2006: Cloud 9
* 2006: Peaceful Warrior
* 2006: 
* 2007: Shark (Rêzefîlm;2x11)
* 2007: Fallen 2
* 2008: Fallen 3
* 2008: Killer Movie
* 2008–2009: Army Wives (5 beş)
* 2009-2010: 24 (4 beş)
* 2009- : The Vampire Diaries
* 2009: Small Town Secret
* 2010: Beneath the Blue
* 2012: The Baytown Disco

## Girêdanên derve

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Mirovên zindî
Katerina Graham

**Katerina Alexandre „Kat“ Graham** an ji **Katerina Graham** (jdb. 5ê îlonê 1989 li Jenev, Swîsre) aktrîs û stranbêja amerîkan e.

## Jiyan
Graham li Jenevê hat cîhanê û li Los Angeles, Kalîforniya, mezin bû. Bavê wê Joseph bi eslê xwe ve lîberyayî ye, diya wê Natasha bi eslê xwe ve rusî û polonî û bi ola xwe cihû ye. Bavê wê ji bo demeke dirêj wek rojnamevan ji bo Neteweyên Yekbûyî xebitî û di heman demê de berbavê du zarokên Quincy Jones e. Dê û bavê wê dema ku ew pênc salî bû, ji hev veqetiyan. Biramakê wê bi navê Yakov he ye, ku li Tel Aviv a Îsraîlê ji dayik bûye. Bapîrê wê ev 40 sal e wekî balyozê Neteweyên Yekbûyî li Holenda, Swêd, Romanya û Kenya kar kiriye. Graham çû li Hebrew School û îngilîzî, spanî û fransî, û piçek portûgalî û îbranî dikare bipeyve.

## Kariyer
Berî serkeftina wê wekî cadû Bonnie Bennett di rêzefîlmê wêneguhêzê The Vampire Diaries 2009an de, ew gelek rolên piştgiriyê lîst, di nav de di fîlma serkeftî 17 Again - Back to High School bi Zac Efron di rola sereke de. Di fîlma Honey 2 de, Graham ji bo cara yekem di rola pêşeng wekî dansvan Maria Ramirez de xuya bû., Di fîlmê *The Holiday Calendar* ku di sala 2018an de weşandî bû, rola sereke Abby Sutton lîst. Digel xebata xwe wek lîstikvan, ew wekî muzîkvan jî dexibit e. Mînakî, ew berê ji bo Will.i.am û Nelly re stran nivîsand. Herwiha ew di vîdyoya muzîkê ya Nellyê de ji bo Just a Dream hat dîtin. Di sala 2009an de ew strana Sassy tomar kir, di sala 2010an de vîdyoya hevkariyê jî derket.

Di 2' ê hezîrana 2017an de albûma wê Love Music Funk Magic derket, ku ew hem bi xwe nivîsand û hem jî hilberand. Di adara 2017 de, yekem serbestberdana yekane carinan xuya bû, ku ew bi Kenny "Babyface" Edmonds re nivîsand.

## Fîlmnîgarî

### Rêzefîlm

* 2002: Lizzie McGuire (beşa 2x13)
* 2003: Strong Medicine (beşa 3x21)
* 2003: Malcolm in the Middle (beşa 5x02)
* 2004: Joan of Arcadia (beşa 1x17)
* 2004: Like Family (beşa 1x18)
* 2004: Grounded for Life (beşa 5x06)
* 2006:  (beşa 6x20)
* 2006: The O.C (beşa 3x18)
* 2007: Greek (beşa 1x03)
* 2008: Hannah Montana (3 beş)
* 2009: The Vampire Diaries

### Fîlm

* 1998: The Parent Trap
* 2007: Hell on Earth
* 2008: Our First Christmas
* 2009: 17 Again
* 2011: The Roommate
* 2011: Honey 2
* 2011: Dance Fu

### Vîdeyoya Muzîkên

* 2005: Akon – Lonely
* 2010: Justin Bieber – Somebody to Love
* 2010: Nelly – Just a Dream
* 2011: Diddy-Dirty Money feat. Usher – Looking for Love
* 2011: Kevin Hammond – Broken Down
* 2011: Beyonce - Sweet Dreams

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê
Kategorî:Danserên amerîkî yên jin
Kategorî:Danserên ji Kalîforniyayê
Kategorî:Jidayikbûn 1989
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên amerîkî yên jin
Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Steven R. McQueen

**Terrence Steven McQueen II** an jî **Steven R. McQueen** (jdb. 13'ê tîrmehê 1988 li Los Angeles, Kalîforniya) aktorekî amerîkan e.

## Fîlmnîgarî

### Rêzefîlm

* 2000: Emergency Room (22x07)
* 2005: Threshold (1x03)
* 2005-2006: Everwood (7 beş)
* 2008: Numb3rs (4x16)
* 2008: Without a Trace (7x04)
* 2008:  (7x08)
* 2009-2013: The Vampire Diaries

### Fîlm

* 2006: Club Soda
* 2008: Minutemen
* 2010: Piranha 3D

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên amerîkî yên mêr
Bridgit Mendler

**Bridgit Mendler** (jdb. 18ê kanûna pêşîn 1992 li Washington D.C, DYA) stranbêj û lîstîkvaneke amerîkî e.

## Fîlmografî

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1992
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Defiance (rêzefîlm)

**Defiance** rêzefîlmekî amerîkî ye ku di sala 2013'an de hatiye kişandin.

## Karakterên rêzefîlmê

Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî
Mîr Meqes

**Mîr Meqes** kesekî ku li ber mîrê Botan ve serî rakirbû. Ji aliyê sê birayên Spîvyanî ve hate kuştin û mîrê Bota jî Spîvyan weke xelatekê da va her sê birayan.

Kategorî:Botan
Xurrem Siltan

**Xurrem Xasekî Siltan** (bi osmanî: خرم سلطان, *Khurrem Sultan*; tirkî: *Hürrem Haseki Sultan*), **Roksolana** yan jî **Aleksandra Lisowska** (jdb.? 1500 li Rohatyn, Keyaniya Polonyayê - m. 15'ê avrêla 1558) xanima Siltan Silêman I û dayîka Şehzade Mehmed, Mihrimah Sultan, Selîm II, Şehzade Beyazid û Şehzade Cîhangîr bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1500
Kategorî:Jidayikbûn 1504
Kategorî:Mirin 1558
Zach Roerig

**Zach Roerig** (jdb. 22'ê reşemiyê 1985 li Montpelier, Ohio) aktorekî amerîkan e.

## Fîlmografî

### Rêzefîlm

* 2004: Law & Order (15x09)
* 2005-2007: As the World turns (274 beş)
* 2006: Reba (5x21)
* 2008-2009: Friday Night Lights (6 beş)
* 2009-: The Vampire Diaries

### Fîlm

* 2008: Assassination of a High School President
* 2008: Official Selection
* 2009: Strawberry Wine

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1985
Kategorî:Mirovên zindî
Frîgya

thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.
thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê
**Frîgya** (; ; ) paşageheke li rojavayê Anatolyayê bû ku di nav salên 1200 û 680î yên berî zayînê de nêzîkî çemê Sakaryayê hatiye danîn.

## Dîrok

Frîgiyayî gelekî hind û ewropî bûn û li Trakyayê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina dewleta Hîtîtî, ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe Gordion li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya Aryo Barzanê Frîgyayî bû.

## Zimanê frîgî
Li gorî zimanzanan  frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî yewnanî, ermenî û zimanên îranî ye, û herwiha bi albanî, zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Anatolyayê

Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî
Kategorî:Keyaniyên berê
Çemê Sakaryayê

**Çemê Sakaryayê** (, *Sangários*; ) robarekî mezin û dîrokî ye ku li rojavayê Anatolyayê yê Tirkiyeyê dest pê dike, ber bi bakur diçe, di herêma Sakaryayê ve dibore û pişt re digihe Deryaya Reş. Dirêjbûna wî li dor 824 km ye.

Paşageha dîrokî ya Frîgya di sala 1200î ya berî zayînê de li derdora çemê Sakarya hatiye danîn.

Kategorî:Çemên Anatolyayê
Kategorî:Çemên Tirkiyeyê
Gordion

**Gordion** (, *Górdion*; ), paytexta paşageha kevnare ya Frîgyayê bû. Cihê wê nêzîkî bajarê îroyîn ê Yassıhüyük e ku dikeve herêma Polatliyê, 70-80 km li başûrê rojavayî Enqereyê paytexta Tirkiyeyê. Li herêmê gelek girên dîrokî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Frîgya
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê
Kategorî:Tirkiye
Seher Resayî

**Seher Resayî**, nivîskareke kurd e ku di sala 1980yî de li bajarê Merîwanê, li rojhilatê Kurdistanê hatiye ser dinyayê. Ew îro derveyî welêt dimîne û ji sala 2003yan ve li Stockholma patexta Swêdê dijî.

Seher Resayî bi soranî û farisî dinivîse, lê yekem pirtûka wê ya kurteçîrokan a bi navê *Kesî bi qasî min ji te hez nekir* ji layê Osman Mehmed ve hate wergerandin bo kurmancî û bi tîpên latînî

Pirtûka wê ya pêşîn *Kes wek min toy xoş nawê* (Kesî bi qasî min ji te hez nekir) li başûrê Kurdistanê ji Weşanxaneya Aras belav bû. Herwiha pirtûkeke wê ya hevbeş ligel Hîwa Qadir heye ku ji nameyên evînî pêk tê bi navê *Bonî şerab le henasem dêt* (Bêhna şerabê ji nefesa min tê).

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Pira Keliya

**Pira Keliya** yêk ji şînwarên herî kevin yên Kurdistanê ye.

## Dîrok

**Pira Keliya** hatiye avakirin li ser rûbarê Zêyê Mezin di nav Geliye Reşava de li devera Nihêlê.
Heta nûke çi lêkolîn ne hatine kirin li ser vê pirê ka jiyê vê pirê vedigere bo kîjan salê û ka di sala çendan de hatiye ava kirin.

Pira Keliya bi muxabinî ve wek gelek ji cih û şînwarên din yên Kurdistanê, hatiye bombebaran kirin ji aliye dewleta Tirk û dewleta Îraqê ve. Ku niha jî dewleta tirk ya berdewam e bi vî karê xirab. Nûke ev pire nahêt bikarînan û maye wek şînwarekê bê xudan.

## Galerî

Wêne:Pira Keliya . Geliye Roşava.png|Pira Keliya, geliye Roşava.
Wêne:Geliyê Rişave 1.jpg|Pira Keliya


## Çavkanî

Mehêl Nihêlî

Kategorî:Amêdî
Kategorî:Pirên Kurdistanê
Binav

**Binavê**, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Amêdiyê ye.

Kategorî:Gundên Amêdiyê
Sêrî

**Sêrî**, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Amêdiyê ye.

Neemetallah nihêlî helbestvan

Kategorî:Gundên Amêdiyê
Sêgûzan

**Sêgizan** () ji gundê Şaglordiyan e û gundekî navçeya Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.Sé heb tax hene.taxa yékemin Koçkan'e ya duyemin taxa Kaniya Rûni'ye ya séyemin zozana Memberiyan'e.pişti zozana memberiyan Mérga Müsyan'e u gelek heb zozan hene minak Tengi,Xanemir,Kanireş,Astenga Leylo,Kora Hespan u minak van zozanan hene. Çemé Segizan xwel nav Avaşin dide u destpéka vi çemi Sipela Tengi heye.Niha li Tengi bingeha kela Ermeniyan héja maye.

Kategorî:Gundên Geverê
Candice Accola

**Candice Accola** (jdb. 13ê gulana 1987 li Houston, Texas, DYA) lîstikvaneke amerîkan e.

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

* 2007: Pirate Camp
* 2007: Juno
* 2008: Dead Girl
* 2008: Hannah Montana & Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert
* 2009: Hannah Montana: The Movie
* 2010: Kingshighway

### Rêzefîlm

* 2007: How I Met Your Mother (beşa 2x21)
* 2009: Greek (beşa 2x20)
* 2009: Supernatural (beşa 4x13)
* 2009-: The Vampire Diaries
* 2010: Drop Dead Diva

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Mirovên zindî
Şener Şen

**Şener Şen** (jdb. 26'ê berfanbarê, 1941 li Edeneyê) sînemavan û şanogerekî tirk e.

Di sala 1975an de di filmê Ertem Eğilmez ê ku bi navê *Hababam Sınıfı* de roleke pir giring lîstiye û bi rola Badi Ekrem hê jî binavûdeng e. Wî digel Kemal Sunal di gelek filman de rol girtiye û herdû bûne wek dubendî di sînemaya tirkan de.

## Fîlmografî

## Girêdanên derve
* Şener Şen, ''Fîlmên tirkî bo îngilîzî-axivan'' 

Kategorî:Aktorên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Kesên ji Edeneyê
Kategorî:Mirovên zindî
Belecuk

**Belecuk** (), gundekî li herêma Kotolê ya bi ser bajarê Xoyê ve ye, ku dikeve Rojhilatê Kurdistanê. Şêniyên gund bi kurmancî diaxivin û gelhe 750 kes e.

## Navdarên gund
* Zekeriya Husênî

Kategorî:Gundên Xoyê