open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azad Kurdî

**Azad Kurdî** (jdb. 1978 li Ûrmiyê) rojnamevanekî kurd e.

Azad Kurdî di sala 1978an li bajarê Ûrmiyê (Rojhilatê Kurdistanê) hatiye dinê. Azad Kurdî niha berpirsiyarê Desteya Weşana Heftenameya Agirî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Strûma

thumb|upright|Strûma asta III.

** Perîzade, strûma, girep, guatr** *(bi [[latînî]]: Struma)* navê nexweşiya mezinbûna awarte ya tîroîdê ye.

Di bijîşkiya gelêrî de pirranî *girep* tê bikaranîn ku ji bêjeyên *Gir(ê)* û *Rep (repbûn)* tê. Ango girêya ku repbûye.

Gorî avabûna DNAya mirov di organîzmayê de asta îodê li dora 50 % e. Heger nexweşî yan hin sedemên awarte hilberîna hormona tîroksînê biguherînin (ango ji 48 %'î kêmtir û 58 %'î zêdetir), tîroîd jî bêîrêkûpêk dixebite û mezin dibe. Kêmbûna asta Vîtamîn A jî dikare sîstemê bitetikîne û mixabin li Kurdistanê pirranî ji ber kêmgirtina vîtamînan nexweşî xwe dide der.

Di hin tabloyan de nexweş nikare baş bêhna xwe jî bigire û xwarinê daqultîne. Hin tabloyên psîkosomatîk jî dişibin van sîmptoman. Di serdema nûjen de pirranî xwêyên (xoy, sol) biîod tên bikaranîn û Strûma jî kêm bûye.

thumb|Girep di asta II. de.

## Hin cureyên Strûmayê

* Girepa piçûk: Di qirikê de wermek ne ewçend mezin heye. Pirranî di bicanîbûnê û balixbûnê de xwe dide der. Bi bikaranîna tîroîd (hormon)ê terapî gengaz e.
* Nexweşiya Graves: Jê re asta I. (yekemîn) a tetikandina (hişyarkirina) tîroîdê jî tê gotin.
* Girepa Adenomîk: Gelek kêm tê dîtin û ji rewşa awarte ya adenoman tê. Hin sîmptomên wê dişibin nexweşiyên bêhngirtinê.
* Şêrpenceya tîroîdê: Nexweşî xwe hêdî hêdî bipêşdixe. Birîn xwe berdide pişikan an organeke din jî. Tê gotin ku kesên zêde di bin radyasyonê de mane zû bi vê nexweşiyê dikevin lê statîstîkên mîsoger nînin.
* Şêrpenceya medûlar a tîroîdê: Xaneyên vê kanserê hormona Kalsîtonîn hildiberînin û asta nexweşiyê jî bi pîvandina kalsîtonînê tê şopandin. Ev kanser gelek kêm tê dîtin.
* Lenfosîtîk tîroîdît (Nexweşiya Haşîmoto): Antikora anormal tîroîdê xerab dike û fonksiyonên wê pûçdike.
* Sûbakut tîroîdît: Leza sedîmantasyonê zêde ye. Di daqultandinê de êş heye.

## Terapiya Strûmayê

Terapiya nexweşiyê, serî de bi baş naskirina wê destpêdike. Bikaranîna dermanan, radyoterapî û heger pêdivî hebe operasyon (emeliyat). Mixabin herçendî nexweşî li Kurdistanê gelek berfireh e jî ti rêxistineke tenduristiyê jî nîne.

## Girêdanên derve

* Nexweşiya Strûmayê (îngîlîzî) 
* Malperek li ser têkoşîna bi kêm-îodê re (îngîlîzî)

Kategorî:Nexweşiyên bijîşkiya nûklear
Kategorî:Nexweşiyên endokrînolojîk
Kategorî:Nexweşiyên şîrûrjîk
Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Tîroîd
Demenza

**Demenza** *(bi [[latînî]]: dementia „bêî ruh“)* navê komeke nexweşiyên fonksiyonên bîrkan û mejiyê ye.

Bi temendirêjiyê ve ji ber hin guhertinên mejiyê, dikare di bîrkan, axavtin û tevgeran de hilweşîn, qelsbûn pêk were. Ji nişka ve yan di demeke dirêj de mirov di plansaziyê, oryantasyonê, hîs û tevgerên xwe de dikeve nav pirsgirêkan.

Bêî nexweşiya demenza jî, di kesên temenê wan ji 65'î zêdetirin de 2-4 % û yên ji 85'î zêdetirin de 20 % windabûna bîrkanê dibe. Demenza prosesê bipêştir dixe û mirov dixe nava sîmptomên awarte.

## Sedemên demenzayê
* Alzheimer (nexweşî) (60 % ji vê nexweşiyê tê)
* Nexweşiyên dil-demar (NDD) (10-20 % sedem e)
* Trawma
* Jengariya dermanan
* Tûmorên di serî de
* Amasên (îltehebên) mezin
* Kêmbûna vîtamînan
* Nelirêbûna sîstemên tîroîd û paratîroîd
* Nexweşiyên kronîk ên organên sereke
* Depresyon

## Terapî

* Parastina performansa bîrkanê (ceribandinên bibîrxistin û bibîrhîştinê)
* Terapiya bi dermanan
* Valîdasyonterapî
* Aktûelhiştina jînenîgariyê (teknîkên biyografiyê)

Bêjeya demenza cara pêşîn di sedsala 18emîn de kete lîteratûrê. Lewra kesên ev nexweşî bi wan re hebûn, ne tenê di warê tendurustî û aboriyê de, herwiha di dadê de jî dibûn sedemên pirsgirêkan. Bo mînak di dadgehan de şahîdî û bersûciya wan jiber kû wan ne wekî herkesê hertiş bibîrdianîn, gelek problem derdiketin.

Cara pêşîn Eugen Bleuler di sala 1916'î de ev nexweşî bi dorfirehî raxist ber çavan. Gorî binavkirina nûjen an nexweşiyan sala 1951'î ICD-10 û DSM-IV bûn kodên vê nexweşiyê.
Zinedine Zidane

**Zinédine Yazid Zidane** (jdb.  li Marsêy) lîstikvanekî goka pê (futbolê) yê berê ê fransî ye. Zinedine Zidane ji aliyê FIFA'yê sê cara lîstikvanê futbolê ê cihanê hatê destnîşan kirin û weke yek ji baştirin listikvanê hemû dema tê dîtin.

Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî
Kategorî:Futbolvanên fransî
Kategorî:Mêrên fransî
Kategorî:Mirovên zindî
FIFA

**FIFA** kurteya **Fédération Internationale de Football Association** ye (bi kurdî: *Federasyona Navneteweyî ya Rêxistina Futbolê*), rêxistina cihanî ya futbolê ye. Navenda vê rêxistinê li bajarê Zurîha Swîsreyê ye. Ev rêxistin pêşbirkên futbolê yên curbicur lidardixê, di nav wan de Pêşbirka Futbolê ya Cihanî ya mêra û "Pêşbirka Futbolê ya Cihanî" ya jina. Serokê FIFA'yê yê niha Joseph S. Blatterê swîsrî ye.

## Serokên FIFA'yê

* 1904-1906 Robert Guérin (Fransa)
* 1906-1918 Daniel Burley Woolfall (Ingilîstan)
* 1921-1954 Jules Rimet (Fransa)
* 1954-1955 Rodolphe William Seeldrayers (Belçîka)
* 1955-1961 Arthur Drewry (Înglistan)
* 1961-1974 Sir Stanley Rous (Înglistan)
* 1974-1998 João Havelange (Brezîl)
* 1998-2010 Joseph Sepp Blatter (Swîsre)

## Rêxistinên herêmî
[thumb|300px|Şeş rêxistinên heremî yê '''FIFA''''yê: [Asiatischer Fußballverband|AFC (Asya, Awistralya), CAF (Efrîqa), CONMEBOL (Amerîkaya Başûr), CONCACAF (Amerîkaya Bakur, Amerîkaya Latîn û Karîbîk), OFC (Oqyanûsya), UEFA (Ewropa)]]

FIFA ji van şeş rêxistinên herêmî pêk tê:
* Asian Football Confederation (AFC)
* Confédération Africaine de football (CAF)
* Confederación Sudamericana de Fútbol (CONMEBOL CSF)
* Confederation of North and Central American and Caribbean Association Football (CONCACAF)
* Oceania Football Confederation (OFC)
* Union of European Football Associations (UEFA)

## Girêdanên derve

* Malpera FIFA'ê

Kategorî:Avabûnên 1904an li Fransayê
Kategorî:Rêxistinên futbolê
Sînûzît

**Sînûzît** *(bi [[latînî]]: Sinusitis, tê wateya amasa sînûsan)* yek ji nexweşiyên bisaw ên hestiyên rû ye û di koma nexweşiyên GPQ (Guh-Poz-Qirik) de tê jimartin.

Du tabloyên wê (gorî asta bipêşketinê) hene: Akût sînûzît û Kronîk sînûzît.

## Sîmptomên sînûzîtê

* Êşên hişk ên berdewamî
* Verêş
* Konvulsiyon (zêdetîna laş, havale)
* Werim di qalikên (qaşikên) çav an di eniyê de (çariyê de)
* Şêlûdîtin, cotdîtin an êşa hişk a di kûraniya çavê de
* Di kesayetiyê de guhertin
* Serêş
* Westîn (betilîn) a laş
* Herkîna poz (bêvil)
* Xitimîna poz
* Belxam

## Cureyên sînûzîtê
* *Sinusitis ethmoidalis*, amasa di şaneyan de
* *Sinusitis frontalis*, amasa di valahiya eniyê (çariyê) de
* *Sinusitis maxillaris*, amasa di valahiya çenê de
* *Sinusitis sphenoidalis*, amasa di hestiya sereke ya poz de
* *Pansinusitis*, amasa di valahiyên devedorê poz de

## Terapî

Terapiyeke berbiçav û standart nîne. Lewra mîkrobên nexweşiyê ditetikînin dikarin bi gelekên din re komplîkasyonên tevlîhev derînin. Hin lêgerînên terapiyê ev in:

* Başkirina rewş û radeya hewa/rutûbeta organîzmayê
* Başkirina rewşa çermê hundirîn, bikaranîna enzîmpreparatan
* Bikaranîna sprey û dropên (dilopên) poz
* Bikaranîna spreyên poz ên kortîzonan dihewînin
* Antîbiyotîk (heger nexweşî bisaw û giran be)
* Hin caran pêdiviya bijîşkiya operatîv (emeliyat)

Kategorî:Nexweşiyên bisaw
Kategorî:Nexweşiyên Guh-Poz-Qirik
Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Poz
Muhemmed Mûsa Muhemmed

**Muhemmed Musa Muhemmed** siyasetmedarekî kurd e.

Mihemed Musa Mihemed niha Sekreterê Giştî yê Partiya Çep a Kurd li Suriyeyê ye.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Siyasetmedar
Hakkari Sûretleri: Sümbül Dagı'nda Ayın Doğuşunu izlerken

***Hakkari Sûretleri: Sumbul Dagi'ndan Ayin Doguşunu Izlerken*** (*Dîmenên Hekariyê: Dema Mirov li Çiyayê Simbil li hilatina heyvê dinêre*) pirtûkeke bi tirkî ya nivîskar Îhsan Colemêrgî ye. Di pirtûkê de Colemêrgî behsa erdzemîna Colemêrgê û navçeyên wê, behsa kele û mîrateyên wê yên dîrokî, behsa nivîsarên nivîskarên dîrokî yên mîna Ewliya Çelebî û Austen Henry Layard li ser Colemêrgê dike.

Pirtûk sala 2006an li Amedê hatiye weşandin û ji rêza pirtûkên Weşanên Lîs derketiye.

Kategorî:Pirtûk
Austen Henry Layard

**Sir Austen Henry Layard** GCB (jdb.  - m. ) gerok, arkeolog, dîroknasê hunerê, nivîskar, siyasetmedar, û dîplomatekî Brîtanî navdar bû.

Layard li Parîsê ji dayik bûye û kurê kesekî bû ku di rêveberiya kolonial a Seylanê de kar dikir. Zarokatiya Layard para bêhtir li Îtalyayê derbas bûye, lê ew her weha li Înglîstan, Franse û Swîsreyê jî perwerde dibe. Ji bo kar peyde bike berê xwe dide koloniya Brîtanî Seylanê (Srî Lanka). Ew rêwîtiya xwe sala 1839an di erdê re dike û piştî ku bi mehan li Îranê dimîne ji biryara xwe ya çûna Seylanê diqere û sala 1842an vedigere Stenbolê.

Li wir Layard Stratford Canning sefîrê Brîtanî naskir û ne fermî be jî Canning Layard weke dîplomat girte kar. Di 1845an de bi desteka Canning ji bo ku xirbeyên Asûriyan nêzî Musilê lêbikole berê xwe dide Başûrê Kurdistanê. Layard li vir heta 1847an dimîne û her weha diçe Kurdistanê û der barê gelên li Kurdistanê de agahiyên girîng ên wê demê bi riya pirtûka xwe ya bi navê  Nînova û Bermahiyên wê digihîne me.

Layard di sala 1853an de li ser rewşa mîritiya Botan û Bedirxan Beg agahiyan dinivîse.thumb|Austen Henry Layard|çep

## Weşan

* , 2 volumes
**  (alt.)
**  (alt.)
* 
** , 100 plates, *From Drawings Made on the Spot.*
** , 71 plates, *A Second Series [..] including Bas-Reliefs from the Palace of Sennacherib and Bronzes from the Ruins of Nimroud. From drawings made on the spot during a second expedition to Assyria.* (alt.  plates only)
* , abridged version of *Nineveh and its remains * (1849)
* 
* 
* 
* , abridged version of *Nineveh and Babylon* (1853)
* 
* 
* , 2 volumes
** 
** 
* , 2 volumes, biography
** 
** 

## Çavkanî

Kategorî:Arkeologên îngilîz
Kategorî:Dîroknasên îngilîz
Kategorî:Gerokên Ewropî
Kategorî:Jidayikbûn 1817
Kategorî:Mirin 1894
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an
Kategorî:Nivîskarên viktoryayî
Qeza

**Qeza**, **qewmîn**, **rûdan** an carna wek **qadar**, ew bûyera nexwestiyê ya ku tê qewmîn, bi gelemperî ew bûyer in ên ku ne bi xwesteka mirovan çê bûne heya ku sûcên mirovan tê de be. Bûyîna qezayê tê wê wateyê ku divê çi kes nê sucbarkirin.

Bo nimûne, gava ba dihê û darek dikeve, dibe ku ketina wê ne ji hêla mirovan ve be, lê dibe ku celeb, mezinahî, tenduristî, cîh an lênihêrîna nerast a darê ser mirovan hebe. Pirraniya qezayên bi otomobîlan di qewimin, ew bûyer in yên ku sûcên mirovan tê de tune. 

## Çavkanî

Kategorî:Emniyet
Dêrsim (parêzgeh)

**Parêzgeha Dêrsimê** (; ), parêzgeheke Komara Tirkiyeyê (bakurê Kurdistanê) ye. Navenda vê parêzgehê bajarê Mamekî ye.

## Navçe
* Mamekî an Mamekiye ()
:* **Nahiye**: Mamekî (navend), Çixêk, Pax, Tûlik
* Çemişgezeg an Melkişî ()
:* **Nahiye**: Vaskuvan, Germîlî
* Xozat ()
:* **Nahiye**: Xozat (navend), Peyîg
* Mêzgir an Mazgêrd ()
:* **Nahiye**: Mêzgir (navend), Çarsenceq (navend Pêr), Moxindî
* Qisle an Nazmiye ()
:* **Nahiye**: Qisle (navend), Hakis, Yeresk
* Pulur ()
:* **Nahiye**: Pulur (navend), Qereoẍlan, Zeranîg
* Pêrtag ()
:* **Nahiye**: Pêrtag (navend), Paxşang, Hirmêkêx), Avşker
* Pilemor ()
:* **Nahiye**: Pilemor (navend), Pirdo Sur (navend: Mazra), Deşte, Usdam, Seteriye

## Erdnîgarî
thumb|350px|Nexşeya topografiya Dêrsimê.
Bajar di nav parelelên 39° 36´ û 38° 46´ bakûr û meridyenên 38° 19´ û 40° 26´ rohilat de ye. Sînorên bajêr li bakûr û rojava bi Erzîngan, li başur û rohilat jî bi Elezîz re tê girêdan. Pîvana erda bajar 7.774 km² ye. Ji vî erdî ji % 69,9 ji çiyayan pêk tê. Hejmara deşt û platoyan jî 30,1 % e. Li herêmê tene genim, titûn, fasîle/fasûlî, kixsên şekir, gûz û tirî tên çandin.

## Dîrok

### Asîmîlasyon û tirkkirin
Ji bo karên asîmlasyonê û tirkkirina bakurê Kurdistanê, di hezîrana 1927an de qanûna 1164 hat derxistin, ku destûr da avakirina Mufetîşên Giştî (Umumi Müffetişlik, UM). Bi vî havî Dêrsim di sala 1936an de di bin rewşa awarte de bi qanûna leşkerî dihat birêvebirin. Mufetîşên Giştî parêzgehên Sêrtê, Colemêrg, Wan, Mêrdîn, Bedlîs, Riha, Elezîz û Diyarbekirê di nav xwe de digirt. Di sala 1952an de di dema hikûmeta Partiya Demokrat de Mufetîşeyên Giştî hatin hilweşandin. Ketina parêzgehê heta sala 1965an ji biyaniyan re qedexe bû.

## Mijarên têkildar
* Dêrsim (herêm)
* Serhildana Dêrsimê

## Çavkanî

## Bîblîografî
* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
* Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Erzîngan (parêzgeh)

**Ezirgan** an jî Erzîngan () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Ezirgan e.

## Dîrok

### Asîmîlasyon û tirkkirin
Ji bo karên asîmlasyonê û tirkkirina bakurê Kurdistanê, di hezîrana 1927an de qanûna 1164 hat derxistin, ku destûr da avakirina Mufetîşên Giştî (Umumi Müffetişlik, UM). Bi vî havî Erzîngan di bin rewşa awarte de bi qanûna leşkerî dihat birêvebirin. Mufetîşên Giştî parêzgehên Sêrtê, Colemêrg, Wan, Mêrdîn, Bedlîs, Riha, Elezîz, Diyarbekir, Erzîrom, Qers, Erzîngan, Agirî, Xarpêt, Dêrsim û Bîngol di nav xwe de digirt. Di sala 1952an de di dema hikûmeta Partiya Demokrat de Mufetîşeyên Giştî hatin hilweşandin. Ketina parêzgehê heta sala 1965an ji biyaniyan re qedexe bû.

## Qezayên parêzgeha Ezirganê
* Ezirgan (qeza) (): Ezirgan, Cencîge, Esesî, Selepûr
* Mose (qeza) (): Mose (an jî Mans (?)), Başkoy (senter: Gule Baxdî)
* Îlîç (qeza) (): Îlîç, Armudan (senter: Armudana Mezin), Quruçay
* Kemax (qeza) (): Kemax, Qamarîk (senter: Alpişu), Îhtîk (senter: Îhtîka Jêrîn), Ermelîk, Hoxus
* Egîn (qeza) (): Egîn, Başwartînîk, Aşutka
* Qerequlak (qeza) (): Qerequlak
* Refahiye (qeza) (): Refahiye an jî Gercan, Alakilîse, Cengerlî (senter: Esîrga), Zevker, Qoçgîr (senter: Eskî Qoçgîr)
* Têrcan (qeza) (): Têrcan
* Cimnî (qeza) (): Cimnî an Cîmîn

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
* Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Qerequlak

**Qerequlak** () yek ji navçeyên Ezirganê ye. Navê wê di sala 1973'î de kirine Otlukbeli. Di sala 1971 ´î de bûye şaredarî û 1991 ´î de jî bûye navçe. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara niştecihên navendê 4.252 û bi giştî jî 5.434 e (li ser vê hejmartinê şik hene). Tenê 10 gundên navçeyê hene. Firehiya erdê navçeyê 254 km² û 1.750 m ji rûyê avê bilind e. 148 km dûrî bajarê Ezirganê dikeve.

## Çavkanî
Talîban

**Talîban**, hereketeke sunî ya îslamî li Efxanistanê ye. Gelê wan peştûn e. Piştî herba Sovyetan xelas bû di sala 1989an de talebeye medreseya şerîet û peştûnwalî gelê wan peştû vê tevgerê ava kirin. Di navbera 1994-96an de kontrola piraniya Efxanistanê bi dest xistin. Di 2001ê de Amerîka bi Elqaîde re ji ber Êrîşên 11ê Îlonê şer kirin. Talîban îro, şerê xwe ya bi NATO û Amerika re berdewam e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1994an li Efxanistanê
Kategorî:Hikûmeta Efxanistanê
Kategorî:Komên cîhadîst li Efxanistanê
Kategorî:Komên cîhadîst li Pakistanê
Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê
Kategorî:Rêxistinên îslamî
Hezro

**Hezro** (, ) yek ji navçeyên Diyarbekirê ye. Rûber 419&nbsp;km², bilindahî ji rûyê avê 1.030 m ye. 24 gund girêdayî navçeyê ne. Gelek mezre hene, lê dewleta Tirk wan li ser gundan dihesibîne. Wekî Pasûr (Qulp) statîstîkên dewletê yên ji bo Hazro bi dizî tên girtin, bawerî pê nabe. Gorî dewletê nifûsa navçeyê bi giştî 23.931 e. Di sala 1943'an de bûye şaredarî, sala 1954'an de bûye navçe û bi Amedê ve hatiye girêdan. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Li axa navçeyê madenên binerdî gelek in. Fîrmayên dewletê kukurt, hesin û petrol dertîne. Mixabin gel xizan e.

## Wargehên turîstîk yên navçeyê
* Kela Tercilê (ji Medan)
* Kela Mêranî (tr. *Mihrani Kalesi*)
* Kela Aryenderê (tr. *Ayindir Kalesi*)
* Mizgefta Hezro (tr. *Ulu Cami*)

## Navdarên Bajêr
* Hecî Fetahê Hezroyî, rewşenbîrê kurd
* Mehmet Dicle, nivîskar

## Çavkanî
Sebaheddîn Xoce

**Sebaheddîn Xoce** (Sebaheddîn Yildiz) hunermendekî muzîkê yê kurd e.

Li gundê Seqawî ya bi ser Mûşê ve ji dayik bû. Piştî erdheja Wartoyê malbata wî koçî Bismila Amedê kir.

Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Bismilê xwend. Bi piştre li bajarê Wanê Zanîngeha Yuzuncu Yilê Beşa Mamostetiya Destpêkê xelas kir.

## Albûmên Wî
* Ez Dengbêjim
* Vegere

Sebaheddîn Xoce zewicî ye. Her wiha xwedê bi navê Armanc kurekî û bi navê Ezgî jî keçeke daye wê. Sebaheddîn Xoce ji bilî hunermendiyê li Diyarbekirê mamostetîye dike.

## Girêdanên derve
* HEVPEYİVÎN Bİ HUNERMENDÊ MUZÎKA KLASÎK A KURDÎ SEBAHATTÎN YİLDİZ RE, Hevpeyivîn: Mustafa Gazî, NETKURD, 28/11/2006
Tirkmen

**Tirkmen, Turkmen** an jî **turkman** bi wate a yek ji ên xwarê dihê:

* Tirkmen gelê Tirkmenistana Yekîtiya Sovyeta berê.
* Tirkmen (denonîm) an jî Tirkoman, denonîmeke ji bo tirkîaxivên Şam, Iraq û Îranê
* Tirkmenên iraqê, gelê tirkîaxiv ê Îraqê.
* Hespên Tirkmen (Hesp).
Randy Pausch

thumb|Randolph Frederick Pausch (2008)
**Randolph Frederick Pausch** (jdb. 23'ê çiriya pêşîn 1960 - m. 25'ê tîrmehê 2008) profesorekê zanistên kompûterê, serederiya mirovî û kompûterê û nitlandinê anko dîzaynê yê Amerîkayî li Carnegie Mellon University (CMU) li Pittsburgh a Pennsylvaniayê bû. Kitêba wî başfirotî bi navê "Dersgotara Dawîn" anko The Last Lecture ko di koka xwe da dersgotareka wî li roja 18ê îlona 2007ê li Zanîngeha Carnegie Mellonê bû, navûbangekê cîhanî ji wî ra peyda kir.

Di tebaxa sala 2006'ê, hat zanîn ko Rendî tûşî şêrpence a pankreasê bûye. Wî gerreka xurt û dijwar ya çaresera şêrpenceyê dest pê kir. Lê salekê paştir, li tebaxa 2007'ê, hat zanîn ko şêrpenceya wî teşene kiriye cerg û didanxweşik a wî. Ramana wê ew bû nexweşiya wî gehiştiye qonaxên dawiyê. Wî çaxî, çaresera kîmyayî jibo dirêjkirina jiyê wî hat destpêkirin.

Li roja 25'ê tîrmeha 2008'ê, Rendî li mala xwe li Chesapeake li Vîrjînyayê mir, dema ko jina wî Jai û sê zaroyên wî, Dylan (6 salî), Logan (4 salî) û Chloeyê dora wî girt bû.

## Jînenîgarî

Ew li Baltimor a Marylandê hat dinyayê, û li wîlayeta Kolombiyayê mezin bû. Li gulana 1982'ê bakaleryosa xwe di zanistên kompûterî da li Zanîngeha Brown wergirt û li tebaxa 1988'ê jî doktoraya (PhD) xwe her di zanistên kompûterî da li Zanîngeha Karnêgî Melon wergirt.

## Çavkanî

Kategorî:Înternet
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mirin 2008
Osmaniye (parêzgeh)

**Parêzgeha Osmaniyeyê** (), parêzgehekê li Bakurê Kurdistanê ye.

## Navçe

## Navdar

* Yaşar Kemal, nivîskarekî mewşûr yê kurd
* Devlet Bahçeli, siyasetmedarekî tirk

## Çavkanî

## Bibliyografî
* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
* Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.


Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Radovan Karadžić

thumb|Radovan Karadžić
**Radovan Karadžić** (jdb. 19ê hezîrana 1945 li Petnjica (Šavnik), Yûgoslavya berê) ku bi tawana komkujiya misilmanên bosniyayî tê gunehbar kirin, piştî şerê li Bosniyê ji aliyê navneteweyî ve li her derê dihat lêgerîn. Wek tê zanîn di dema şerê navxoyî yê li Bosniyê, di navbera salên 1992-1995 an de bi dehan hezar kes hatin kuştin.

Karadžić wek berpirs û rêvebirê kuştina 7500 mêr û xortên misilman li bajarê Srebrenitsa tê zanîn. Radovan Karadžić piştî lihevkirina aştiyê ya li Dayton di sala 1996ê de bezir bû û polîsên navneteweyî li her derê dihat lêgerin.

Karadžić ji bo pêkanîna tevkujiyê hemberê misilmanên Bosnayê 22ê tîrmehê 2008an de hatibû girtin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nijadperestê serb
Kategorî:Siyasetmedarê serb
Sêwas (parêzgeh)

**Sêwas** () parêzgehekî Tirkiye ê, ku dikeve nav sînorên Kurdistanê.

## Qezayên parêzgeha Sêwasê
* Sêwas ()
* Ezbider an jî Ezbidera Jorîn ()
* Tonus ()
* Dîvrîgî (qeza) (): Dîvrîgî, Danişmend (senter: Birastîk), Qeregeban, Mursal (Merzal?), Sincan
* Tozanî ()
* Gemerek
* Axvanîs ()
* Girîn ()
* Hafik
* Macîran an Umraniye an jî Umranî (?) ()
* Qenxal (qeza) (): Qenxal
* Qolhîsar ()
* Bilekan ()
* Şarqije ()
* Tecer ()
* Norxan ()
* Qoçgîr (qeza) (): Zara
## Girêdanên derve
Sêrt (parêzgeh)

**Sêrt** () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye û dikeve nav sînorên Komara Tirkiyê. Parêzgeh li bakur bi Bêdlîsê, li rojava bi Batmanê, li başûrrojavayê bi Mêrdînê, li başûr bi Şirnexê û ji rojhilat ve bi Wanê re hevsînor e. Rûbera wê 5.717 km2, û nifûsa wê 331.311 e (2022). Paytexta wê Sêrt e. Parêzgeh 12 şaredarî, 280 gund û 214 gundik dihewîne. Piraniya gel kurd in.

## Dîrok
Dîroka Sêrtê vedigere eya dema pêşdîrokê. Sêrt di bin serdestiya Asûrî, Babilî û piştre jî ya Med û Persan bû. Rom, Partî û Sasanî jî li vir hukum kirine. Di sala 1514an de ket destê Osmaniyan. Sêrt di sala 1919an de bû sencaqê Împaratoriya Osmanî û di sala 1923an de jî bû parêzgeha komara Tirkiyê.

### Asîmîlasyon û tirkkirin
Ji bo karên asîmlasyonê û tirkkirina bakurê Kurdistanê, Sêrt di hezîrana 1927an de qanûna 1164 hat derxistin, ku destûr da avakirina Mufetîşên Giştî (Umumi Müffetişlik, UM). Bi vî havî Sêrt di bin rewşa awarte de bi qanûna leşkerî dihat birêvebirin. Mufetîşên Giştî parêzgehên Sêrtê, Colemêrg, Sêrt, Wan, Mêrdîn, Bedlîs, Riha, Elezîz û Diyarbekirê di nav xwe de digirt. Di sala 1952an de di dema hikûmeta Partiya Demokrat de Mufetîşeyên Giştî hatin hilweşandin. Ketina parêzgeha Sêrtê heta sala 1965an ji biyaniyan re qedexe bû.

## Navçe
* Dih (**'): [[Dih]], [[Lodî]] (navend: Eynê)
* [[Hawêl]] an jî Xana Hawêl (**'): Hawêl Mînar (navend: Zalîgar)
* Misirc an Kurdalan (): Misirc, Hisênî (navend: Siya), Ridwan (navend: Ernas), Xerzan (navend: Zoq)
* **[[Sêrt]]** (**'): [[Sêrt]]
* [[Şêrwan]] an [[Kufre]] (**'): Şêrwan, Bombat, Xasras
* Tilo (**'): [[Tilo]]
* [[Xisxêr]] (**'): Xisxêr, Xerxul

## Çavkanî

## Wêje
* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
* Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Şûrê Damokles

[thumb|''Şûrê Damokles'' ji [Richard Westall]]
Li gor serpêhatiyek dîrokî **Damokles** dilxwazekî sitemkarê Syrakûsê Dionysios I. anjî Dionysios II. bû û di sedsala 4'a berî zayinê de jiyaye.

Ev serpêhatî di pirtûka Cicero *tusculanae disputationes 5,61-62* de hatiye behskirin. Damokles bi rastî jiyaye an na, ne diyarê, lê serpêhatî bi vî awayî behsa wî dikê:

Damokles kesekî ku bi jiyana xwe ne dilxweş bû. Ew pir dihesidî jiyana sitemkar Dionysios û pesnê hêz û dewlemendiya wî dida. Dionysios jî rojekê biryar da kû wan xweşî û bihuriya jiyanê kû bi kar û cihê wî ve girêdayî ne, bîne pêşberî çavê Damokles. Dionysios rojekê Damokles dawetî mala xwe kir û pêşniyar kir ku ew li dora masa şahîtiyê rûnê, lê berê li ser cihê ku Damokles rûnê şûrekî mezin ku tenê bi porekî hespan girêdayî bû, bicih kiribû.

Dema Damokles ew şûrê li ser serê xwe dît, wî nekarîbû tu tahmê ji wan xweşiyên ku pêşkeşî wî dihatin kirin bikê û ji Dionysios rica kir, ku ew dixwazê wê xweşî û metirsiyên ku pêre girêdayî ne bicih bihêlê. Damokles dît û fêr bû, ku dewlemendî û serkeftin nikarin jiyana mirov biparêzin.

Ev serpêhatiya Damokles weka Şûrê Damokles heta îro di gelek wêne, çîrok û gotinan de cih girtiye. Şûrê Damokles weke Metafora (bi almanî: Metapher) metirsiya ku bi cihekî, ku ji dûr ve xweş xwiya dikê, girêdayî ye tê bikaranîn.

Kategorî:Fîgurên wêjeyî
Kategorî:Yewnanistana kevnare
Kilîs (parêzgeh)

**Kilîs** an jî Kîlîs () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye ku dikeve hundirê sinorên Komara Tirkiyê. Berê navçeyeke girêdayî Dîlokê bû, lê di sala 1995'an de bû parêzgeh.

## Qezayên parêzgeha Kilîsê
* Kilîs (qeza) (): Kilîs (senter: Bîrestîk)
* Musa Beylî (qeza) (): Musa Beylî (senter: Girê Murad an jî Tilê Murêd)
* Polad Elî (qeza) an Spenaqê (): Polad Elî (senter: Spenaq)
* Elbeylî, Eliyê Mentarê an Elî Mentar (qeza) (): Elî Mentar an jî Eliyê Mentarê (senter: Çoban Beg) (?)

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
* Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Zimanê ermenî

**Zimanê ermenî** (ermenî , *Hajeren lesu)* şaxeke hind û ewropî yê ku yekser zimanê ermenî tenê pêk tîneye.

## Nirxandinê zimanê ermenî
# Zimanê ermeniya kevin ( *Grabar* jî tê navkirin), zimanê ermenî ya ku sedsala 5'an virve xwediyê belgeyên niviskî ye. Ew di lîteratûrê de û di dêrê ermeniyan de heta sedsala 19'an hate bikaranîn. .
# Zimanê ermeniya rojhilat (Արևելյան հայերեն, *Areweljan Hajeren*), zimanê ermenî ya ku niha zimanê fermiyê Ermenistan û Komara Qerebaxa Çiyayî ye, ji hêlê hindikeyên ermeniyên li Îran, Gurcistan, Rûsyayê têye bikaranîn.
# Zimanê ermeniya rojava (Արևմտեան հայերէն, *Arewmtjan Hajeren*), zimanê ermenî ya ku li Anatolyayê dihat bikaranîn û bi Komkujiya Ermeniyan ve li diyasporaya ermeniyan, li Libnan û DYA'yê têye axaftin.

Gorî hejmerên di sala 1999'an li dinê 6,7 milyon kes bi zimanê ermenî diaxiveye û li wan 3 milyon li Ermenistanê ne.

Zimanê ermenî ji hêlê peyvan ve zimanê yewnanî ve li hev tên û ji hêlê rêzimaniyê jî bi yewnanî ve li hev tên. Dîsa ji zimanên îranî weke partî, farisiya navîn û farisî û ji fransî, latînî û rûsî jî pir peyv standine.

## Alfabeya ermenî
Zimanê ermenî bi alfabeya ermenî tê nivîsîn. Alfabeya ermenî di sedsala 5'an de ji hêla keşeyekî bi navê Mesrop Maştoz hatiye afirandiye. Ew ji 39 tîpan (orijînala xwe de 36) pêk tê.

## Girêdanên derve
* Nivîsa bi ermenî

Ermenî
Ermenî
Zimanên Ermenistanê
Kategorî:Zimanên Gurcistanê
Kategorî:Zimanên Îranê
Kategorî:Zimanên Kîprosê
Ermenî
Ermenî
Kategorî:Zimanên Qazaxistanê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Maşallah Dekak

**Maşallah Dekak**, rojnamevanekî kurd e. Di 16ê çiriya pêşîn a sala 1981ê de ji gundê Kîkan a bi ser Hewêla Sêrtê ji dayik bû.
 
## Xwendina wî
Dekak dibistana seretayî, navîn û amadeyî li Mêrsîna Tirkiyeyê xwendiye. Wî di li Zanîngeha Anatolyayê Beşa Îktisadê qedandiye. Li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê jî Beşa Kurdolojiyê de Lîsansa Bilind kiriye. Teza wî "Bikaranîna ziman di nûçevaniya kurdî de" ye.

## Karê wî yê rojnamevaniyê
Di sala 1998an di rojnameya ''Azadiya Welat'' de dest bi kar kir. Heta sala 2002an di rojnameyê de xebitî. Piştre di sala 2002an de, di Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê (DÎHA) de dest bi kar kir. Li vir nûçegihanî, edîtorî û midûrtiya beşa nûçeyên kurdî kir. Di sala 2006an de, di rojnameya rojane Azadiya Welat de careke din dixebite û li vir salekê edîtorî dike. Di dawiya sala 2007an de li Ajansa Nûçeyan a Peyamnêr (PNA) li Amedê dest bi nûçegihaniyê kir. Dekak ji çiriya paşîn a 2008an heta 2012an li Ajansa Nûçeyan a Kurdistanê AKnewsê kar û barê rojnamevaniyê kir. Di 2006an de Dekak bi Samî Tan re, ji bo stajyerên DÎHAyê "Pirtûka Destan a Nûçegihaniyê" nivîsand. Pirtûka dawî ya Dekak "Nûçe û Nûçevanî (3Ç 3K)" di 2010an de ji Weşanxaneya Lîsê hate çapkirin.

## Rahênana navneteweyî û karê wî yê nûnertiyê
Dekak beriya avabûna Tora Medyayî ya Rûdawê li Paytexta Başûrê Kurdistanê Hewlêrê, li ber destê tîmeke navneteweyî ya Brîtanyayê sê mehan rahênan kir. Piştî rahênanê Dekak weke nûnerê Rûdawê yê Amedê dest bi kar kir û hê jî nûnertiya Rûdawê dike.

## Xelat
Dekak, di 2010an de, di beşa hevpeyvînê de ji Cemiyeta Rojnamevanên Başûrê Rojhilat (GGC) xelata rojnamevanê herî serkeftî wergirt. Dû re di sala 2012an de jî bi nûçeya "Kurdan 200 sal berê pirtûka tibê nivîsandiye" ji GGCê xelata yekemîniyê wergirt. Di pey de, di sala 2013an de Dekak jî di pêşbaziya nûçeyan de careke din ji GGCê ji bo rojnamevanê herî serkeftî yê salê hate xelatkirin û di pêşbaziyê de bû yekem. Heta niha heft xelatên yekemîniyê û xelateke duyemîniyê wergirtine.

## Berhemên wî
Dekak bi zimanzanê kurd Samî Tan re ji bo kesên ku nû dest bi rojnamevaniya kurdî dikin pirtûkçeyeke bi navê "Teknîka nivîsandina nûçeyan" nivîsandiye. Dekak paşê xebatên xwe yên li ser awayê nivîsandina nûçeyan berdewam kir û pirtûkek bi navê "3Ç û 3K Nûçe û Nûçevanî" nivîsand. Ev pirtûk ji aliyê Weşanxaneya Lîsê ve hate çapkirin. Dekak, teza xwe ya beşa kurdî jî li ser şêwe û zimanê rojnamevaniya kurdî amade kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Mêr
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Dîgraf

**Dîgraf** têgiheke rêzimaniyê ku bo du tîpên şûnê sewt, dengekê digire ye. Wextê ku sê herf ango tîp şûna dengekê digirin, **[[trîgraf]]**, çar digirin **[[tetragraf]]** hws. tê navkirin. Mînak ku du tîpên "Xw" ê ku di alfebeya kurdî de tê bikaranîn diyagrafek e.

## Hin mînak di hin zimanan de Dîgraf ên di alfebeya latinî de

; Albanî
: dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh
; Danimarkî
: aa
; Almanî
: **1.** ch, sch, ph, ng, ie, ou, (bo ä, ö, ü, ß) ae, oe, ue, sz; **2.** bb, dd, ff, ..., ss, ck, tz, dt, aa, ee, oo, ah, äh, eh, ih, ..., th, gh, dh,el, em, en, er;
**3.** äu, ei, eu, chs, dsch, zsch, sp und st, ti, ig
; I-Kirîbatî
: ng
; Xirwatî, Serbî
: dž;, lj, nj
; Kurdî
: xw
; Holendî
: ij
; Polonî
: ch, cz, sz, rz, dz, dż, dź
; Swêdî
: **1.** sj, tj, sch, ng, dj, gj, hj, kj, lj, skj, stj, sk, ti, si, ssi; **2.** bb, dd, ff, ..., ck, rd, rl, rn, rs, rt;
**3.** gn
; Spanî
: ch, ll
; Çêkî
: ch, dž
; Mecarî
: **1.** *gy, ly, ny, ty, sz, zs,*eö;
**2.** bb, cc, dd, ff, ..., ggy, ssz, ..., cz;
**3.** *cs*

Kategorî:Rêziman
Kategorî:Ziman
Fragman

**Fragman** di sinemayê de, di fîlmê sinemayê ji bona film bide naskirin nişandana wî film î.

Kategorî:Sînema
Gûran

**Gûran** an jî Goran, li hinek herêmen Kurdistan ji xelkên negirêdayî eşîran re dibêjin.

## Gûran
Beşekê Kurdan li başûrê welat girêdaye eşîran nîne. Ji wan re kurdên eşîrî dibêjin Gûran. Pirraniya gûranan zûda dest ji koçerbûne berdane, di gundên axayên eşîran de wek mirêban dijîn û xelkên eşîrî wan xof dibînin.

## Gûran û Eşîra Gûran
Gûran bi taybetî li herêma Gûran (Gûran (herêm)) jiyan dikin. Di vê mintiqe de eşîreke mezin jî bi navê gûran heye. Li ser pêwendiya gûranên bêeşîr û eşîra gûran gelek guftûgoye gûr tên meşandin; hinek kes baveriya wan ewe ku eşîra gûran ji gûranan qetîyaye, hinek jî baldikşînin ser cûdatiya gûranan û eşîra gûran û îda dikin kû pêwendiya wan bi hev re tune ye.

## Etîmolojî
Li gor Mînorsky navê Gûranan û Gûran di etîmolojiyên xwe de jî cûda ne. Herwaha li gor wî navê Gûranan ji *gawberekan* (ên ku bi gaan koçdibin) û navê Gûran (eşîra Gûran) ji *gebr* (farisî: gavir) tê.

## Ziman û Ol
Gûran bi pirraniya xwe yarsanin û kelhurî diaxivin.

## Bide ber
* Kurmanc
* Rêyat
* Kelawspî
* Mirêbe

## Çavkanî

Kategorî:Civak
Ziryab

**Abu'l Hesen 'Elî ibn Nafî** anjî bi navê naskirî **Ziryab** (jdb. 789, Mûsil – m. 857, Endulus), stêrnas, erdnîgarnas, helbestvan, stranbêj û hunermendê kurd e.

Ziryab xwendekarê Îsheqê Mewsilî yê kurê Îbrahîmê Mewsilî bû. Piştî ku jêhatîbûna wî di muzîkê de ji ya mamosteyê wî buhurî, neçar ma ji Bexdayê veqete.

Wî jî berê xwe da başûrê Spanyaya îroyîn Kordobayê. Li wir melîkê mîrîtiya emewiyan a Ebdurehmanê II. Ew girte cem xwe. Bi vî awayî jîrbûna muzîkvanên kurd bi Ziryab dewam kir û tesîreke mezin li muzîka Spanyayê kir.

Ziryab têla 5an li ûdê zêde kir û yekem car bi pirtikekî êlo li ûdê da. Wî tesîreke mezin li muzîka spanî kir û weke damezrênerê kevneşopiya muzîka Endulusî tê nasîn.

Evdirrehmanê II azadiyeke mezin dabû Ziryab û Ziryab bi vê azadiyê dibistaneke muzîkê saz kir.

Ziryab her weha tar û sêtar jî anîn Kordobayê û ev amûr paşê veguherî gîtara Spanyayê. Muzîk û reqsên Kurdistan û Rojhilata Navîn paşê bi tekiliya muzîk û reqsên qereçiyan veguherî flamenkoya spanî.

Li gorî gelek çavkaniyan Ziryab bandora xwe her weha li mode, xwarin û mîmariya welatên nîvgirava Îberî û Ewropayê jî kiriye.

Ziryab di sala 857an de dimire.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgarnasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 789
Kategorî:Kesên ji Mûsilê
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 857
Kategorî:Muzîknasên kurd
Kategorî:Muzîkvanên kurd
Kategorî:Stêrnasên kurd
Kategorî:Stranbêjên kurd
Kategorî:Zimannas
Kurdika

**Kurdika** (), gundekî Qereyaziyê ye. Navê xwe ji eşîra Kurdikan girtiye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Qanciyan

Qanciyan (bi tirkî: Selenli), gundekî Qereyazîye e. Evdalê Zeynikê ji Qanciyan bû.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Hacîbeyrem

**Hacîbeyrem** (), navê gundekî li herêma Gogsiyê, navçeya Qereyaziyê ye.

Hecîbeyrem berê 60 salî ji alîye kurê Şêx Seîd, Şêx Elî Riza ve hatiye kirîn û di nav milkiyeta malbata Şêx Seîd daye. Ji malbata Şêx Seîd kes di gund de namîne, xelkê gundî, erdên wan bi sîstema mirêbatîye dixebitînin.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Goma Mexso

**Goma Mexso** () gundekî li herêma Gogsiyê, navçeya Qereyaziyê ye.

Gund ji alîye aşîra abbasiyan de hatîye avakirin. Abbasiya bi xwe 70 sal berê ji gund derketine, çûne Stenbolê. Gund de niha 15 xane hene û wek Gom () giredayî ye Goma Tatika.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Yaxan

**Yaxan** (), bajarokekî girêdaye Avnîkê ye. Bajarok di kêleka çemê Erez da ye. Li ser navbera Pasîna Jêr û Xinûsê da ye. Pira dîrokî ya bi navê Pira Çoban li Yaxanê ye. Xelkê Yaxanê hemû kurd in, ji eşîra Cemaldînan e. Hejmara rûniştvanên Yaxanê 2.787 kes e .

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Parsîna Jorê
Kategorî:Xinûs
Heramî

**Heramî**, anku **Ḧeramî** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

Heramî gundekî kevn e, di seyahatnameya Çelebî de nave wî derbas dibe .

Nifusê Heramiyê 1041 e . Dewleta romî hinek tirkên Anatolyaya Navîn di gund de cîhkiriye. Gundî bi pirranî kurd in.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Qozliya Romê

**Qozliya Romê** an **Qozlî** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

Nifusa Qozliyê 1000 kes in û şêniyên gund hemî kurd in.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Belûçistan

**Belûçistan** herêmeke li ser sinorê Îran, Efxanistan û Pakistanê ye. Ev herêm welatê eşîrên belûçî ye. Li gorî zimannasan gelê belûçî bi esle xwe nêzîkî kurdan e. Eşîreke belûçan heye ku navê wê *kord* e û zimanê wan nêzîkî kurdî e.

Belûçîstan niha di nav sê dûgelan de parvekirî ye: başûr-rojhilata Îran, başûr-rojavaya Efxanistan û rojavayê Pakistanê. Li Îran û Pakistanê parazgehên bi navên Belûçistan hene. Eşîrên belûçî ên li Pakistanê zûda ji bo serxwebûnekirina Belûçistana Pakistanê li hember dewleta pakistanî di şer dane.

## Binêre
* Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)
* Belûç
* Belûçî

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Başûr
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Kategorî:Herêmên çandî
Kategorî:Herêmên dabeşkirî
Kategorî:Herêmên Efxanistanê
Kategorî:Herêmên Pakistanê
Kategorî:Welat
Alan (eşîr)

**Alan**, navê eşîreke kurdan e.

Eşîra alan bi taybetî li Xoresanê, Wanê, Dêrsimê û Mukriyan dijî. Kesên alanî-alu li Wanê kurmancî, li Dêrsimê kirmanckî û li Mukriyan jî soranî diaxivin.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên dimilî
Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Bala Gariva

**Bala Gariva**, nave konfederasyona hozên Lûristan e. Konfederasyona (Êla) Bala Garivan ji hozên: Dirakvend, Segvend, Silsile, Hesanevend (hemû hozên lûran), Delvend, Papî, Dilfan, Biranavend (hozên lekan) pek tê.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên luran
Hu Shi

**Hu Shi** (胡适, pinyin : Hú Shì), (17ê kanûna pêşîn a 1891 - 24ê sibatê 1962) fîlozof û nivîskar ekî çînî bû. Navê wî yê di nav gel de Şîzî bû.

Hu Shi li Hu Hongxing (胡洪騂) li Shanghai a Hu Shuan hatiye dinê. Navê diya wî Hu Shuan, yê bavê wî Feng Shundi ye. Malbata Hu, ew çêleyê sala 1904 an de bi Jiang Dongxiu re zewicandin. Jiang Dongxiu bi salekî ji wî mestirbû, keçikek ne xwende û pî girêdayî bû. Daweta wan di qanûna 1917 de çêbû.

Hu Shi perwerdeya xwe ya bingihîn li Jixi û Shanghai wergirt.

Hu 16ê tebaxa 1910an bursekî ji zanîngeha Cornel ya Dewletên yekbûyî wer digre û piştre jî derbasî zanîngeha Columbia dibe. Ew li zanîngeha Columbia gelekî di bin bandora mamostê xwe John Dewey de dimêne. Ew di dewama jiyana xwe de dibê wergervanekî Dewey û Parêzgerekî evolusyona pragmatîk. Hu di sala 1917 de Diploma xwe ya doktora ya felsefê digre, vedigerê Chinê û li zanîngeha Pekînê dest bi dersdayinê dike.
 
Nivîskariya wî ya di rojnama Ciwantiya nû de dibê sedem ji bo ku zûka xwe bide naskirin. Hu zuka dibê rewşenbîrekî dema tewgera 4ê gulanê. ew di salên 1920 de ji rojnama Ciwantiya nû vediqete û bi çapkirina rojnamên politik yên cur bi cur ve dipelike.

Hu di navbera salên 1938-1941 de Balyoztiya Balyozxana Çînê ya Dewletên Yekbûyî kir.
Di sala 1946-48 an seroktiya zanîngeha Pekînê, û di 1958 de jî seroktiya Akademiya Sînîka ya li Taywanê kir û li vir heta dawiya jiyana xwe ma. Hu di 71 saliya xwe de jiyana xwe ji dest da.

Kategorî:Fîlozofên çînî
Kategorî:Jidayikbûn 1891
Kategorî:Mirin 1962
Biyofizîk

**Biyofizik** şaxeke fizîkê ye ku kaideyên fizîk ê li ser zindiya dinerîtîne.

## Çavkanî


Kategorî:Fizîk
Kategorî:Fizîka sepandî û navdîsîplînî
Lawo

### LAWO

:Di bajaren dur de,
:Mezin dibe zaroyan wan
:Heviyan wan heye,
:ji bo sibe ü beharen wan
:Berdare jiyanen wan,
:kefxweş e her deme wan
:Jin diherike of,
:Ji stranen wan
:Çima tu mezinnebü,
:Lo heseno Lawo
:Tu ne giha hevale xwe,
:Porzer e min Lawo
:Lawo ... Dengek bide Lawo,
:Be te nabe Lawo
:Lawo tu nebü ciwan,
:Deyate ne dit dilana te
:Mene got: Ki zava?!
:Rabe heseno Lawo,
:Prozere min Lawo
:Dijwar e ev zordari,
:Emre te hin çarde sale
:ji tere man gora tari
            *Rojhan BEKEN(lawo)*
Rakend

**RAKEND** di sala 2008'a hate damezrandin û yekemîn û tenê koma Heavy Metal a muzîka kurdî ye. Koma Rakend stranên bi zimanê kurdî, inglizî, erebî, ermenî, lazî û tirkî distirê.

Kategorî:Heavy Metal
Kategorî:Komên muzîkê
Kurmanciya dêrsimî (devok)

**Kurmanciya Dêrsimî** yan jî **here-were**, ji devoka herêmi ya Kurmanciya Dêrsimê tê gotin. Yek ji şêwezarên Kurmanciya Rojava ye ku li Dêrsim û Sêwazê/Qoçgîrî tê xeberdayîn.

Zimanê eşîrên Xiran, Qoçgîrî, Kurêşan, Bava Mansuran, Şikakan, Şadiyan, Kimsoran, Îzoliyan, Axûçanan, Reşwan û Parçikan e. Kurmancîya Dêrsimê gelek nêzîkî serhedkî û kurmanckî ye, dibêjin wek pireke navbera kurmanckî û serhedkî de ye.

## Here-were
Here-were li Dêrsimê navekî henekoyî yê kurmancî ye. Kirmanc jê re bi henekî "here-were" dibêjin. Kurmanc jî Kirmanckî wek "şo-bê" bi nav dikin yê ku heman wate dide.

## Girêdanên derve
* Azad Gurbuz Dêrsimî: Kurdiya Dêrsimê
* http://www.diyalektolog.com/Makaleler/1342387222_55-76.pdf

Kategorî:Devokên kurmancî
Kategorî:Dêrsim
Goman, Mêzgir

**Goman** (), gundekî Mêzgirî ye. Teman û Gomik girêdayî vî gundî ne.

## Gelhenasî

## Navdar
* Keko (dengbêj)

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Heavy Metal (muzîk)

thumb|Koma Iron Maiden (2006)
[thumb|Koma [Disturbed (2008)]]
**Heavy Metal** mileke muzîka metal e. Mînak ji komên Heavy Metal ev in: Black Sabbath, Iron Maiden, Judas Priest, Metallica, Cranberries, Disturbed û yekemîn koma heavy metal a kurdi Rakend.

## Celebên rajêra Heavy Metal
* Doom metal
* Black metal
* Death metal
* Glam metal (metala feminem)
* Power metal(metala diroka çaxa navîn)
* Thrash metal(metal a érişé)


Kategorî:Muzîk
Kategorî:1970î di muzîkê de
Şêxan (eşîr)

Gelek eşîr li Kurdistanê bi navê **Şêxan** hene. Li Rihayê, Efrînê, Hewramanê û Behdînanê eşîrên bi vî navê hene.

Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Wêranşar, Riha
Navên Xwedê di îslamê de

Ev lîste navên Xwedê (; ) ku di Quranê de derbas dibine. Gorî hedîsan jî 99 neheyên wan navan re Esmaulḧusna (Navên Xwedêyên bedew) tê gotin. Di Quranê de hin ayetan de heqî wan de wiha tê qal kirin.

Xweda ewe ku, Xaliq û Barî û Mussawîre û navên wî yên herî rind in. Hemu tiştê li erd û esmanan wî tesbîh dike. Ew, Ezîz e û xwedî hukum û hîkmet e. (Heşr-24)

Navên herî rind ên Xweda ne. Ji wî ra bi van navan dûa bikin. (A’raf,180). Muhemmed kerem dike: “Nod û neh (99) navên Xwedê Teala hene. Kî evanan jiber bike ew diçe cinnetê. (Buharî û Muslîm). "Ellah: Hemu sifatan zeft dike û navê wî yê herî mezin e (Îsmê âzam)

## Lîsteya navên Xwedê di îslamê de

## Çavkanî

Kategorî:Îslam

Kategorî:Navên Xwedê li gorî dîn
Kategorî:Quran
Xutbeya Xatirxwestinê

**Xutbeya Xatirxwestinê** (), li gorî bawermendên ayîna îslamê, ev xutbe ye ku, ji aliyê pêxemberê dînê îslamê Muhemmed ve di sala hîcrî 9, mîladî 631 de li Mekeyê, Çiyayê Erefatê di hizûra 140.000 kesî de hatiye xwendin.

## Xutbeya Xatirxwestinê
Bîsmîllahîrrehmanîrrehîm
(Bi navê Xwedeyê mîhrîban û dilovan)

## Çavkanî

* Werger; Mehmet Fatih BARIŞ

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kategorî:632
Wergirê postê piling (helbest)

**Wergirê postê piling** (bi gurcî: ვეფხისტყაოსანი, *Vepkhist'q'aosani*) helbesta qehremanî ya neteweyî ya Gurcistanê ye. Helbest di sedsala 12em de li Gurcistanê ji aliyê Şota Rûstavelî ve bi gurcî hat nivîsandin.

## Wergera kurdî
Helbest di 2007 an de ji hêla Cerdoyê Esed ve bi zimanê kurdî hate wergerandin.

## Çavkanî

Kategorî:Gurcistan
Ayet el-Kursî

[thumb|Ayetu'l-Kursî [destxeteke bi awayê hespî, Bijapur, Hindistan (sedsala 16an)]]
thumb|Ayetu'l-Kursî deng
**Ayet el-Kursî**, **Ayetu'l-Kursî**, **Ayetulkursî**, ayetê sureya Beqereyê ê 255an e.

## Çavkanî

Kategorî:Ellah
Kategorî:Quran
Kategorî:Sûre
Li gorî mijara xwe helbesta kurdî

**Helbestên lîrîk** : Ev helbest heyecanê ku ji dil tê bi zimanekî coşî tîne ziman. Helbestvanê her netewî ên berê berhemên xwe bi saz û tenburê dixwendin. Ji bo ku lîr jî tembureka bi têl e loma ji vî helbestî re, helbestê lîrîk hatiye gotin
Hemu dengbêjê me yên ku berê kilam û sitranê xwe digotin dikevin vê sinifê. Dengbêjê me di van sitranê xwe de qala evînê, fîrqetê, hesret û bîrkirinê dikirin.
Di edebîyata klasîk de şaîrên me jî, gelek berhemên vî curî dane. Ji vana ê herî mezin Feqiyê Teyran e.

**Helbestên pastoral**: Di van şiîran de qala xweşikbuna tebîetê, dehl û daristanê, zozan, çiya, gund û jîyana şivanan û hesreta jîyana wan dike. Peyva pastoral tê maneya şivan û şivantîyê

**Helbestên dîdaktîk**: Helbestên ku Ji bo fikrekî bi yekê bide qebulkirin, yajî di mijarekî de şîretan li yekî yajî derseka ehlakî jê derbixîne loma hatine nivîsandine

**Helbestên epîk**: Ev helbestanan mijara wan şer, meranî û mêrxasî û welatparêzî ye. Carnan buyereka dîrokî yajî mirovekî ku ji dîrokê re buye mal bi zimanekî coş tîne îfadekirin.

**Helbestên satîrîk**: Helbestên ku kêmasiya civak û mirovan hicv dike û wan dide ber keviran e.

**Helbestên dramatîk**: Di civakê de buyerên bi êş û keder, bi kul û xem tîne ziman. Di vê mijarê de helbestvaniya kurdî pirr dewlemend e. Ji bona ku em di nava derd û bîrînan da ne û bindestin di vê mijarê de bê hejmar helbest hatiye nivîsandin.

**Helbestên zarokan**: Di van şiîran de qala mijarên taybet bi zimanek taybet bi zarokan dike.

## Çavkanî
* Helbestvan Fikrî Amedî Fikrî Amedî blogspot

Kategorî:Helbest
Kategorî:Wêjeya kurdî
Ask

**Ask**, an jî **Xezal**, cureyekî ajalên guhandar û qiloçî ye ku bi piranî li çol û beriyan dijîn. Ask pir bi lez direvin û bi bedewî û xweşikiya çavên xwe yên mezin bi navûdeng in.

## Girêdanên derve


Kategorî:Guhandar
Kategorî:Kovî
Gakovî

**Gakovî** (**şifir**, **şifrik**, **şur** an jî **kûjen**), ), cureyekî guhandarên giyaxwerin ji cinsê *[[Cervus]]* ji famîleya gakoviyan (*[[Cervidae]]*) e.
## Gakovî di kultûrê kurdî
Li gor hin çavkaniyan heta sedsala 1em a berî zayînê li Anatolya û Kurdistanê hebûne, lê piştî vê sedsalê nemane, li tevayî cîhanê jî ev cins êdî nemabû. Di hinek çavkaniyan de pezkovî û gakovî wek hev tên pejirandin, lê li gor hinek wêneyên kevn jî diyar dike ku gakovî ji pezkovî girstir e û cureyekî din e. Di çavkaniyên li ser serpêhatiya Siyabend û Xecê de jî ev tevlihev heye, heta hin çavkanî xezal jî bi kar tîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandar
Serê Kaniyê, Hesîçe

**Serê Kaniyê** an jî **Serêkaniyê** (), navçeyeke Rojavaya Kurdistanê ye ku bi ser parêzgeha Hesîçe ya Rojavayê Kurdiatanê ve ye. Navçe li ser sinorê çêkirî ya bakur û rojavayê Kurdistanê ye.

Herêma Serê Kaniyê ku yek ji bajarên herî kevin ên Mezopotamyaya Jorîn e ku herî kêm ji serdema neolîtîkê (nêzîkî 8000 ) vir ve bûye malavaniya mirovî.

Li navçeyê komek cih û girên dîrokî û kevnare hene ku wekê Waşokanî (Til xelef) naskirin ku paytext û cihê Mîtaniyan (kurdên berê) ne. Serê Kaniyê bi peymana Enqerê ya sala 1921ê bûye bajarekî parçekirî ku beşek li Bakurê Kurdistanê û beşeke din jî Rojavayê Kurdiatanê dimîne.

Di dema şerê navxweyî ya Sûriyeyê de navçe ji mijdara 2012an heta dawiya tîrmeha 2013an, rastî êrîşên komên cîhadîst hatiye ku li navçeyê di navbera hêzên YPGê û komên cîhadîst de şer û pevçûn qewimiye.

Di sala 2019an her du navçeyên deverê Serê Kaniyê û Girê spî ji aliyê Tirkiyê ve hatiye dagirkirin.

Serêkaniyê 85&nbsp;km ji Hesîçeyê û 90 km jî ji Qamişloyê dûre. Li gorî daneyên sala 2019an hejmara nifûsa Serêkaniyê 80 hezar kes bû.

## Dîrok

Dîroka Serêkaniyê vedigere heya 200 sal berî zayinê, dema Mîtaniyan. Di dema romayê de navê bajêr « Resaina » bû. Ev nav li ser gelek pereyan û tekstan hebû. Di « Tabula Peutingeriana » (Tabloya peutingerî) navê Serêkaniyê hebû. Di dawiya sedsala 6 bajer du caran bi tevahî hate xerabkirin.

Di sala 640 z. Serêkaniyê kete bin destê Ereban. Di sedsala 10 Bîzansî ketin Serêkaniyê û bajar talan kirin.

Serêkaniya niha, a em wê nazdikin di sala 1878 jinûve hatiye avakirin. Piştî şerê cîhanê ê yekemîn, Serêkaniyê di navbera Sûriye û Tirkiye de hate perçekirin û heya îro jî hîna perçeye.

### Şoreşa Serê Kaniyê

Li Serêkaniyê piştî pevçûnên dijwar ku duh bi êrîşa Cephet El-Nusra ya girêdayî DAÎŞ li Iraq û Biladî Şam destpê kirî bûn, navenda van koman ku girêdayî El-Qaîdeyê şer YPGê qezenc kiri ye. Deriyê bajêr û bajar di destê YPG'ê de ye.

## Kesên navdar

* Omer Silêman, stranbêjekî li Serê Kaniyê ji dayik bû.

## Galerî

Wêne:Rasal-Ain,main.jpg| Serê Kaniyê yê Binxetê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Rojavayê Kurdistanê