open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qelşa Albertînê

thumb|Dîmeneke çêkirî ku Qelşa Albertînê rave dike.
**Qelşa Albertînê** qelşeke erdnîgarî ye ku şaxeke rojavayî ya Qelşa Afrîkaya Rojhilat e. Qelşa Albertînê hinek beşên welatên wekê Ûganda, Komara Demokratîk a Kongoyê Rwanda, Burundî û Tanzanyayê vedigire. Qelş ji dawiya bakurê Gola Albertê heya dawiya başûrê Gola Tanganyikayê dirêj dibe. Ev têgeha erdnîgarî gelî û çiyayên derdorê Qelşa Albertîneyê vedihewîne.

## Jeolojî
Qelşa Albertînê û çîyayên li deverên Albertînê encama tevgerên tektonîkî ne ku hêdî hêdî Plateya Somaliyê ji parzemîna mayî ya Afrîkayê vediqetînin. Çiyayên ku li dora qelşê ne ji zinarên jêrzemîna Pre-Kambriyan ên bilindkirî pêk tên ku li beşan ji aliyê kevirên volkanîkî yên serdema dawiyê ve hatine dorpêç kirin.

## Çîyayên Albertînê

thumb|çep|Dîmenek ji Çiyayê Stanleyê ku yek çiyayên Rêzeçiyayên Rwenzoriyê ye. Çiyayê Stanleyê bi bilindahiya 5.109 mêtreyê çiyayê herî bilind ê Albertînê ye û sêyem bilindtirîn çiyayê Afrîkayê ye.
Ji bakur ber bi başûr ve Deşta Lenduyê, Çiyayên Rwenzoriyê, Çiyayên Vîrungayê û Çiyayên Itombweyê hene. Di heman demê de Çiyayên Rwenzoriyê wekê “Çiyayên Heyvê” ya Ptolomeus hatiye naskirin. Rêzeçîyayên li deverê qadeke bi dirêjahiya 120 km dirêj û bi berfirehiya 65 km berfireh vedihewîne. Ev rêzeçiya çîyayên wekê Çiyayê Stanleyê (5.119 m), Çiyayê Spekê (4.890 m) û Çiyayê Bakerê (4.843 m) vedihewîne. Masîfa Vîrungayê ya li ser sinorê di navbera Rwanda û KDKê de ji heşt volkanan pêk tê ku didu ji van volkanan, Nyamuragira û Nyiragongo heta roja îro jî çalak in.

Blokên çiyayî yên veqetandî yên ku ber bi başûr ve diçin Çiyayê Bururi li başûrê Burundi, Çiyayên Kungwe-Mahale li rojavayê Tanzanya û Çiyayê Kabobo û Çiyayê Marungu li Komara Demokratîk a Kongoyê; li peravên Gola Tanganyikayê cih digirin. Piraniya girseyan di navbera 2.000 mêtre û di navbera 3.500 mêtreyan de bilind bûne.

## Çem û gol
thumb|rast|Dîmenek setalîtê ku Gola Edwardê nîşan dide ku yek ji golên li ser Qelşa Albertê ye.
Parçeya bakur a qelşê ji aliyê du rêzên çiyayên mezin ve bûye du beş. Çiyayên Rwenzoriyê di navbera Gola Albertê û Gola Rutanzigê (bi navê berê berê Gola Edwardê) û Çiyayê Virungayê jî di navbera Gola Rutanzigê û Gola Kivuyê de bilind bûne. Çiyayên Vîrungayê di navbera Hewzeya Nîlê de li bakur û rojhilat û Hewzeya Kongoyê li rojava û başûr astengiyeke çêkiriye. Gola Rutenzigê ji aliyê çend çemên mezin tê xwedîkirin ku Çemê Rutşuruyê jî di nav de ye ku ev çem ji bakur ve bi rêya Çemê Semlikiyê diherike Gola Albertê. Nîl a Vîktoryayê ji Gola Vîktoryayê diherike dawiya bakurê Gola Albertê û wekê Nîl a Spî ji xaleke ber bi rojava ve derdikeve û ber bi bakur ve ber bi Deryaya Navîn ve diherike.

Li başûrê Virunguyê, Gola Kîvuyê bi rêya Çemê Ruzîziyê diherike û dikeve Gola Tanganyîkayê. Careke din dîsa Gola Tanganyîka bi rêya Çemê Lukugayê diherike nav Çemê Kongoyê. Sîstema hîdrolojîk a heyî vê dawiyê hatiye damezrandin dema ku volkanên Virunga teqiyan û herikîna avê ya ji Gola Kîvuyê ber bi Gola Edwardê ve, ber bi bakur ve asteng dike û piştre ber bi başûr ve diherike nava Gola Tanganyîkayê.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Afrîkayê
Konferansa Neteweyî ya Rojava

**Konferansa Neteweyî ya Rojava** konferansek e ku li bajarê Qamişlo bi beşdariya 400 delegeyan di meha nîsana 2025an de hatiye lidarxistin. Li salona konferansê Ala Kurdistan û Ala Sûriye hatin daliqandin. Nûnerên Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê (YNK), Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK), Partiya DEM û Nûnerê Serokê Mesûd Barzanîî li Rojavayê Kurdistanê Dr. Hemîd Derbendî jî piştgirî nedan konferansê û beşdarî konferansê bûn. 1

## Çavkanî
Çiyayê Qisirê

**Çiyayê Qisir** (), yek ji çiyayên bilind ên li navçeya Çildar parêzgeha Erdêxane ya Bakurê Kurdistanê û herêma Rojhilatê Anadoluyê ye. Li tejaneya Erdexanê, li başûrê parêzgehê û li deşta Çildarê ye. Dûrahiya navenda bajêr 30 km ye.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê
Wink Martindale

thumb|Wink Martindale (2015)
**Winston Conrad** "**Wink**" **Martindale** (z. 4ê kanûna pêşîn 1933'an li Jackson, Tennessee, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1933
Bêbawerî

**Bêbawerî**, kêm caran jî wekî *nebawerî* û di civatên olî de wekî **kufr** tê zanîn, gumana serdest a li ser temsîlî an rastiyekê ye. Di bikaranîna hevpar de, cudahiyek di navbera gumana li ser rastbûna îdîayek, nirxandin û gumana li ser hebûn û xebata Xweda, an jî li ser hînkirinên mizgeft an dînê tê danîn. Ji ber vê yekê bêbawerî hem dibe sedema gumana serdest a li ser rastbûna tiştekî, hem rastiya gotinekê an nebaweriya bi tiştek an pêşkeftinek, hem jî ji hêla dînî ve, redkirina baweriyek dînî.

## Pênase û dîroka peyvê
"Bêbawer" bi gelemperî dikarin di wateya dînî de ateîst bin, lê agnostîsîzm hem bi teîzmê û hem jî bi ateîzmê re di wateya felsefî de hevaheng tê hesibandin. Peyva *bêbawer* ji aliyê peyrewên hin civakên dînî ve jî ji bo peyrewên dîn an mezhebên din, di nav de kesên ku xwe bawermend dihesibînin jî tê bikaranîn.

### Xiristiyanî
Tewra Tomayê şandî jî wekî bêbawer hate gotin, çimkî wî di destpêkê de ji vejîna Îsa guman kir heya ku wî bi xwe birînên yê Rabûyî dît (Yûhenna 20:19-29). Di xiristiyanî de, di *partĭbus infidēlium* (ji Infidēles = bêbawer hatiye wergirtin) ji bo danasîna herêmên ku jê re dibêjin bêbawer û ji sedsala 13an vir ve, wekî pêvekek ji sernavê metranên alîkar û cîgirên şandî yên ku metranên xwe nebûn tê bikar anîn. Di 1882an de, Papayê Leo XIII. binavkirina *episcopus i. p.* li şûna metran titular.

### Îslam
Di Îslamê de peyva *kufr* ji bo "bêbawerî" û herwiha "Kāfir" (bo mêr) û "Kāfira" (bo jin) ji bo "bêbawer" heye. Têgeha *Kaffir* jî bi gelemperî tê bikaranîn. Kesê ku wekî bêbawer tê danasîn, kāfir tê gotin. Gotina kāfir ji bo kesek re wekî *Tekfîr* tê zanîn.

## Binêre

* Agnostîsîzm
* Ateîzm
* Paganî

## Çavkanî
Jiggly Caliente

**Bianca Castro-Arabejo** (jdb. 29 çiriya paşîn 1980 - m. 27 nîsan 2025), berniyas bi **Jiggly Caliente**, dragqueen, aktrîs û çalakvaneke transgender a filîpînî-amerîkî bû. Ew piştî beşdarbûna xwe di sezona çarem a RuPaul's Drag Race (2012) û sezona şeşem a RuPaul's Drag Race All Stars (2021) de navdar bû. Ew dadvana pêşbirka Drag Race Philippines bû û her wiha bi rola xwe ya wekî Veronica Ferocity di rêzefîlma televîzyonê ya dramatîk a amerîkî *Pose* (2018–2021) de dihat nasîn. Ji bilî xuyabûna li televîzyonê, wê albûma xwe ya muzîkê ya yekem T.H.O.T. Process di 2018an de derxist.

## Salên pêşîn û xweaşkirakirin
Bianca Castro-Arabejo di 29ê çiriya paşîn a 1980an de li San Pedro, li herêma Laguna ya welatê Fîlîpînê ji dayik bûye. Castro di demeke kurt de, di sala 1991ê de li gel dayik û birayê xwe koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir. Ew li taxa Sunnyside ya rojavayê bajarê New Yorkê mezin bû. Di sala xwe ya sêyem a lîseyê de, wê wek kesekî êlcîbîtî (LGBT) xwe aşkira kir û "ji dolabê derket".

## ''Drag Race'' û karyer
Castro cara pêşîn di sala 2004 an 2005an de dest bi karaktera xwe ya *drag* kir. Paşê wê navê xwe yê hunerî li ser navê karakterê Pokémon *Jigglypuff* danî û peyva spanî ya ku tê wateya "germ" (*caliente*) lê zêde kir. Jiggly Caliente her wiha li Sosyal Medya jî dixebitî. Di demeke kurt de jî ew di gelek pêşbirkên bedewiyê de beşdar bû û wekî Ms. Asia America 2006, Ms. Mexico New York 2008 û Ms. Universo Latina Plus 2009 hate tackirin.

Di 13ê çiriya paşîn a 2011an de ew yek ji sêzdeh beşdarên sezona çarem a pêşbirka RuPaul's Drag Race (*Drag Race*) bû û li rêza heştem hat. Piştre Jiggly Caliente li fînala sezona pêncem û li fînala sezona şeşem a pêşbirka navberî jî xuya bû.

## Muzîk
Calientê di 1ê adara 2018an de li ser kanala xwe ya platforma Vevo strana xwe ya pêşîn a bi navê "Fckboi" pêşkêş kir û piştre di 9ê adara 2018an de albûma wê ya bi navê T.H.O.T. Process derket. Ev albûm ji diwanzdeh stranên bi şêwaza hip-hop pêk tê û çend artîstên din ên RuPaul's Drag Race, Sharon Needles, Peppermint, Alaska, Ginger Minj, Phi Phi O'Hara (yê ku wek Jaremi Carey jî tê nasîn) û Manila Luzon beşdarên tê de bûn. Wekî din, di 30ê çiriya paşîn a 2018an de vîdeoya Caliente ya bi navê "All This Body" derket bi beşdariya Alaska, Ginger Minj û Isis King.

## Transeksuelbûn
Calientê di sala 2016an de transeksuelbûna xwe ragihand.

## Mirin
Di 24ê nîsana 2025an de, malbata Jiggly Caliente ragihand ku lingê wê yê rast ji ber enfeksiyoneke giran (sepsîs) bi emeliyatê hatiye qutkirin. Piştî niştergeriyê bi sê rojan, di 44 saliya xwe de, li nexweşxaneyê mir.

## Mijarên têkildar
* Lîsteya dragqueenan

## Çavkanî

Kategorî:Beşdarên pêşbirka RuPaul's Drag Race
Kategorî:Beşdarên pêşbirka RuPaul's Drag Race All Stars
Kategorî:Dragqueen
Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kesên LGBT
Kategorî:Mirin 2025
Bøssernes Befrielsesfront

**Bøssernes Befrielsesfront**, bi kurtasî **BBF** (), rêxistineke siyasî ya danîmarkî ji bo mafên kesên LGBT bû ku di 28ê hezîrana 1971ê de hate sazkirin. Di destpêkê de navê rêxistinê *Bøsseaktivisterne* () bû, lê piştre navê wê hate guhertin û bû *Bøssernes Befrielses Front* (). Rêxistina danîmarkî ji *[[Gay Liberation Front]]* () îlham girtiye.

## Hevzayendbûn bû mijareke siyasî
BBF hevzayendî kir mijareke siyasî. Komeleya hevzayendan a wê gavê ya bi navê *[[Forbundet af 1948]]* () ji hêla BBF ve wekî komeleyeke burjuwa dihat dîtin ji ber ku bi têra xwe ne rexnedar bû li sîstema siyasî. Cudahiyeke girîng di navbera herdu rêxistinan de ew bû, bikaranîna peyva "homofîl" û "qûnek" (bi danîmarkî *bøsse* ye). Ev gotina paşîn di wê demê de ji bona heqaretkirin û biçûkxistina hevzayendan dihat bikaranîn. Bi dîtina BBF, diviya peyva "bøsse" wekî peyveke bêalî û normal bê bikaranîn û di nava mêrên hevzayend de peyveke asayî û xwezayî be.

## Çalakiyên BBFê
Di sala 1973an de li qada Rådhuspladsen li Kopenhaga paytexta Danîmarkayê çalakiyeke girîng çêbû, ku endamên BBFê cilên jinan li xwe kiribûn û li qadê pevre dans kir. Çalakî ji bo rakirina qanûna qedexekirina reqisîna zilam bi zilam bû.

## Mala Bøsseyan li Christiania (Kopenhag)
Di sala 1972an de navenda *Bøssehuset* () li taxa Christiania (Kopenhag) ji aliyê BBFê ve hate çêkirin, îro he jî vekirî ye û şanogehek lê heye. Koroyeke Bøsseyan jî li wir heye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka kesên LGBT
Kategorî:Mafên kesên LGBT
Kategorî:Rêxistinên Danîmarkayê
Kategorî:Rêxistinên LGBT
Güner Yanlıç

Güner Yanlıç (li Amedê diyakbûye) nivîskar ekolojîzanek kurd e. Bi taybetî di warê parastina xwezayê û ekolojiyê de xebat dike. Güner Yanlıç nivîskarê pirtûka "Üçüncü Doğa" (Xwezaya Sêyemîn) ye, ku di vê pirtûkê de xebata xwe ya li ser parastina xwezayê bi awayek kurt û guhertoyî ragihandibe. Dîsa ew bi navê xwe di nav Mezopotamya Ekoloji Hereketê (Tevgera Ekolojîyê ya Mezopotamiyayê) de jî tê zanîn û li ser xebatên parastina xwezayê di Kurdistanê û Tirkiyê de beşdar e.

**Berhem**

Güner Yanlıç, Üçüncü Doğa, Yeni Insan, 2023.

Kategorî:Ekolojî
Kategorî:Kurd
Kategorî:Nivîskar
Joe Flaherty

**Joseph** "**Joe**" **O'Flaherty** (z. 21'ê hezîranê 1941'an li Pittsburgh, Pennsylvania, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1941
Ruth Buzzi

thumb|Ruth Buzzi (2008)
**Ruth Ann Buzzi** (z. 24'ê tîrmehê 1936'an li Westerly, Rhode Island, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1936
Gregg Binkley

thumb|Gregg Binkley (2025)
**Gregg Binkley** (z. 20'ê adarê 1963'an li Topeka, Kansas, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1963
Mîsya

**Mîsya** (bi yewnanî: Μυσία, *Mysía*, bi latînî: *Mysia*), herêmeke kevnar e li rojavayê Anatolyayê. Li başûrê Deryaya Mermereyê ye û parêzgehên îroyîn Çanakkale û Balikesîr di nav da ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare
Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî
Dorî (gel)

**Dorî**, **qewmê doriyan** an jî **qewmê doran** (bi yewnanî: Δωριεῖς, *Dōrieîs* (pj.), Δωριεύς, *Dōrieús* (yj.)), komeke etnîkî bû ku di sedsala 11em berî zayînê de hatin Yewnanistanê. Tê texmînkirin ku qewmekî hind û ewropayî û koçber bûn. Dema ku hatin nîvgirava Balkanê wek barbaran hatin pêşwazîkirin. Lê pişt re qewmên din re tevlihev bûn, şaristaniya Yewnanistana kevnar ava kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê
Kategorî:Qewmên yewnanî yên dîrokî
Güney (kovar)

**Güney** kovareke çandî, hunerî û edebî ya bi zimanê tirkî ye.

Kovar di sala 1978an de dema Yılmaz Güney ku di girtîgehê de bû hevsara wî Fatoş Güney xwedîtiya fermî ya kovarê dikir berpirsiyariya nîvisa jî Erden Kıral dikir. Yılmaz Güney nîvisên xwe di vê kovarê de diweşandin. Ji hejmara xeya 6an pêvde xeta xwe ber bi polîtîkayê ve dişkîne Fikra ciwakek demokratik û şoreşa gel diparêze.Pey darbeya leşkerî ya 1980 îlonê re kovar qedexe dibe. Ji sala 1993an heta 1997an li derveyî tirkî weşana xwe didome. Sala 1997an disa bi tirkî dest bi weşana xwe dike. Kovara çand, huner û wêjeyê kovara Güney ji sê mehan carekê derdikeve heta niha hejmara 112em derxistine. Kovar di derbarê sînema, wêje û mafên karkeran diparêze nerînên xwe bi wî rengî derdixin holê. Ev demek dirêj e di bingeha xwe de çend rûpelan ji wêjeya bi zimanê kurdî ji vediqetîne.Di gelek hejmarên xwede nîvis û helbestên kurdî çapkirine mînak di hejmara 109an de nîvisa Veysî Ülgen ya bi navê 'Kê goşt xwarîye bila ew here!' û Helbesta Müslüm Aslan bi navê 'Derî'. dİ Hejmara 102an de nîvisa bi navê 'Li Xerîbiyê – Dengek Ji Ber Tenûran' – Selahattin Çam hwd. nîvis û helbestên gelek nîviskarên kurd hatine weşandin.

## Girêdanên derve
*  Arşiva kovara Güney

## Çavkanî

Kategorî:Kovar
Kategorî:Kovarên tirkî
Atîs

**Atîs** (bi yewnanî: Ἄτυς, *Átys*) kurê key Kroîsos û heman demê de mîrzayê Lîdyayê bû. Nayê zanîn ku kesekî rastî jiyaye an kesayetekî mîtolojîk e.

## Çîroka Atîsî
Kroîsos keyê Lîdyayê bû di dema wî de keyanî gelek zengîn û bi hêz bibû. Du kurê Kroîsos hebû yekê kerr û lal bû, ya din kurekî her awayê serkeftî bû, navê wî Atîs bû. Keyî Atîs zehf diheband. Keyî şevekê xewna xwe mirina kurê xwe dît, pê rimekî serî hêsin dihat kuştin. Keyî ji vê yekê gelek tirsa hemû rimên serî hesin berhev kir û xiste depoyan. Wî şiklê kurê xwe ji aqûbeta xewna diparast. Ji tirsa mirina kurê xwe kurê nedihişt biçe derekî.

Rojekî nêzîkê daweta Atîsî zilamek hate Sardîsê. Zilam kujer bû, ji nezanîna xwe bibû kujer û xwe avêtibû bextê key Kroîsos. Zilam rewşa xwe ji key re qise kir, key vê yekê qebûl kir. Zilam mirzayê Frîgyayê kurê key Gordiasê bû. Navê wî jî Adrastos bû.

Piştî daweta Atîsî hin gundiyên Mîsyayê hatin qesra Kroîsosê. Behsa berazekî dijwar kirin û ji keyê alîkariyê xwestin. Key Kroîsos alîkariya gundiyan qebûl kir, hin leşkeran bişanda Mîsyayê. Lê Atîsî daxwaz kir ku ew jî biçûya nêçîra wê berazê. Bavê wî qebûl nekir. Atîsî got: "Bavo xewna te li ser rimekî ser hêsin bû ne qiloçên berazê bû, ti xetereyek ji bo min nîn e". Bavê wî li dawiya qebûl kir û Atîs şand nêçîra berazê Mîsyayê.

Kom ji bo nêçîrê xwe amade kir lê daxwazekê keyî hebû; divê Adrastos jî bihata û kurê wî Atîs biparasta. Adrastos jî vê daxwazê qebûl kir û koma nêçîrê derket rê. Gihîştin Mîsyayê û dest bi nêçîra berazê kirin. Nêçîrê da herkes rima xwe avêt dora Adrastos bû ew jî rima xwe avêt lê rim ji berazê derbaz bû ket nav bedena Atîsî. Atîs bi xeletî pê rima parastvanê xwe hat kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 6an b.z.
Kategorî:Lîdyayî
Kategorî:Mirin sedsala 6an b.z.
Ütopya (kovar)

**Ütopya** kovareke çand û hunerê bû ku di salên 2000î li navçeya Nisêbînê derketiye. Kovarê bi zimanê kurdî û tirkî weşana berdewam kiribû û li tevahiya bajarên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê belav dibû. Raman û fikra derxistina kovarê ya îdrîs Avci bû. Bi komek hevalên xwe ev kovar di şertên gelek zor de derixistin. İdris Avci meha sibatê 2026an ji qirîza dil jiyana xwe ji dest da. Di kovarê de berpirsiyariya nivîsan hembajariyên wî helbestvan Müslüm Aslan kiribû.

Di hejmara xwe ya pêşî de bi muzîkjen Ciwan Haco re hevpeyvîn kir. Di nava xwendevanan de gelek hate naskirin, hezkirin. Bi Abdülmelik Fırat, bi koma muzîkê Kızılırmak, Kemal Burkay re hevpeyvînên kovara deng derxist.

Ji ber şertên aborî di sala 2003yan de weşan bi dawî kir di hejmara xwe ya 6an. Di kovarê de nivîskarên weke Yılmaz Odabaşı,  Cezmi Ersöz, İskender hwd., hatine naskirin û nîvisandın.

## Çavkanî

Kategorî:Kovar
Kategorî:Kovarên bi kurdî
Kategorî:Kovarên bi tirkî
Pîsîstratos

**Pîsîstratos** siyasetmedarek bû li Atînayê. Di sedsala 6em berî zayînê de jiyaye û di 527ê berî zayînê de miriye. Hin caran tîrantî jî kiriye.
thumb|rast|Peykerê Pîsîstratos

Bi awayê siyasî de jiyanek gelek tevlihev bihurand. Lê pêşxistina Atînayê de gelek têkoşînan da. Hin caran ji Atînayê hat avêtin lê dîsa jî vegeriya û desthilatdarîyê bi dest xist. Wî girîngî da huner û wêjeyê û helbestên epîk ên Homêros berhem anîn.

## Jiyan
Pîsîstratos dest bi xizmetê siyasî bi piştgiriya gelek kesên xwerû (bi taybetî jin û gundiyan) kir û bi awayekî populîstî xwe nîşan da ku ew fêr bû çawa bi rêveberîya xelkê xwe xwestinê bigire.

Li gorî Arîstotelês, Pîsîstratos xwedî planeke cihêreng bû da ku bi awayekî nêrîn û bi şewqê demokrasiya dijminê xwe ji nava bajarê bi şopandina xwe wek “berxwedekî şehîd bûyî” hat nivîsandin. Ew heta sê caran hate derxistin ji desthilatdariya xwe, lê her car dîsa bi alîgirtiyên bi qetewan vegeriya serkarî. 

### Siyaset û desthilatdariyê

Pîsîstratos bi navê tiran tê zanîn, lê tiranê ku ne bi zordestiyê ya hilweşandinê xweser bû. Bi giştî, desthilatdariya wî hatê nas kirin wek rûmeta ewlehiya nêzîkî. Ew serbestîya wan ku di bin hêzê olîgarkên zanîngeh û xwedî zemîn bûn, têk çû û bi xelat û qebûlê ji gundiyan û endamên çîrokbêj, şanoxwazan û heyranbêj alîgirtiya xwe zêde kir.

Di demê wî de gelek projeyan çandî û şaredariyê hate xebitandin. Navê wî girêdayî pêşketina temsîlên şîran a Homêrî ye. Ji hêla wî ve pirtûkên Îliyad û Odîseya yên Homêrî hate berhevkirin.

### Xebatên aborî û rêxistinê

Pîsîstratos xebatên girîng a şaredariyê kir, her weha zanîngehên xwarinê, av û rêgehên nû çêkir. Ew desthilatdar bû ku gundiyan re axa daye da ku ew jî çavkaniya xwe di bajêr de hebin. Li gel vê yekê, ew bo kêmkirina hêjayiya xwerûya xelkê girêdanê da li bazar û karîgeran.

Di bin desthilatdariya wî de jî roja Hebdomosê hat damezrandin, ya ku pîrozbahiyeke mezin a Homêros, Dionîsos û Dêmêtêrê tê qebûlkirin. Rêxistina civakî, çandî û olî di bin bernameya wî de hat ragihandin.

### Mirin û destnîşan

Pîsîstratos di 528/527 berî zayînê de mir. Paşê wî, kurê wî Hîparxos û Hîpîas xwestin desthilatdariya wî bi dev jê bigrin, lê paşê di sala 510 berî zayînê de olîgarkiya Atînayê dîsa hate vegerandin. Her çend ew tiran bû, lê bi awayekî din re di gotinên rojnameya klasîk de tê bêje "tirana baş", çimkî ew zêdetir bi kar û xizmetê çandê, şaredariyê û aborî tê nas kirin, ne bi zordestiyê û şikestandinê .

## Çavkanî

Kategorî:Mirin 520î b.z.
Serstrîkê zer

**Serstrîkê zer** an jî **zilore** (bi soranî: *seyrey zerd*) cureyekî çiwîkan ê koçber e ji famîleya serstrîkan (*Fringillidae*). Ew li başûrê rojhilatê Ewropa, rojhilatê Îranê û di zivistanê de ji bi taybetî ji Hindistanê re koçber dibe. Li gelek bajaren Kurdistanê peyda dibe.

## Mijarên têkildar
* Balindeyên Kurdistanê
* Zengilok

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Zulkuf Ergun

**Zulkuf Ergun** (, jdb. 1980, Lice, Diyarbekir) akademîsyen û zimannasekî kurd e. 

## Heyata wî
Di 1980yî de li Licê bûye. Di 2001ê de beşa Ziman û Edebîyata Tirkî li Unîversîteya Dîcleyê temam kirîye. Di 2012an de li Unîversîteya Artukluyê ya Mêrdînê di beşa Ziman û Kultura Kurdî de mastir kirîye. Di 2017an de li beşa Zimanê Kurdî ya Unîversîteya Zaxoyê doktora kirîye. Di sibata 2023yan de bûye doçent.

Ji 2012an pê ve li Unîversîteya Artukluyê ya Mêrdînê di beşa Ziman û Kultura Kurdî de wek mamoste dişixule û dersên edebîyatê dide.

## Eserên wî
;Tedqîq
* *[[Gotarên Vekolînên Çanda Kurdî]]*, lêkolîn, Weşanên Nûbiharê, 2025. .
* *[[Bajar Edebiyat û Cizîra Botan]]*, Kurdolojî, Weşanên Nûbiharê, 2014. 
* *[[Nerît û Helbest]]*, Kurdolojî, Weşanên Nûbiharê, 2018. 
* *[[Edebîyata Kurdî ya Sovyetê]]*, Kurdolojî, Weşanên Nûbiharê, 2023. 
* *[[Abdulla Peşêw Rizgarkerê Dawî Yê Helbesta Kurdî]]*, Kurdolojî, Weşanên Nûbiharê, 2022. 

; Tercime
* *[[Rêzimana Kurdî Kurmancî-Soranî]]*, ji soranî, 302 r., Weşanên Nûbiharê, 2013. .
* *[[Berew Zerdeperr - Ber Bi Zertave]]*, ji soranî, 496 r., 2023. 
* *[[Şev Nîne Hûn Neyêne Xewna Min]]*, nivîskar Abdullah Pêşew, 496 r., Weşanên Peywend, 2019. 
* *[[Şevnameya Şa'îrêkî Têhnî]]*, nivîskar Abdullah Pêşew, 432 r., Weşanên Peywend, 2016. 

;Eserên din
* *[[Mamoste 1 Fêrkera Kurdî]]* xebata kolektîv, 248 r., Weşanên Zanîngeha Artûklûyê ya Mêrdînê, 2016. .
* *[[Dîwan]]* Mela Ehmedê Zinarexî, xebata kolektîv, Weşanên Nûbiharê, 368 r., 2018.  
* ''Rêbera Rastnivîsînê, wek kolektîv tevî Komxebata Kurmancîyê, Weqfa Mezopotamyayê, 229 r., 2019, Stenbol. 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kesên ji Liceyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên mêr
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Zimanê spanî yê şîlî

**Zimanê spanî yê şîlî** () yan jî **zimanê kastîlî yê şîlî**, zaravayekî zimanê spanî ye ku li Şîliyê tê xeberdan û carina wek zimanekî serbixwe tê hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanê spanî
Bermal Çem

**Bermal Çem** (jdb. 17 hezîran 1982), hunermendeke kurd e ku li gundê Şêx Ûnîs yê Misirc hatiye dinê. Ew bi eslê xwe ji bajarê Êlihê ji navçeya Qubînê ye.

## Jinenîgarî
Aliyên dayik Kurde û aliyê bavê wê Ermenîye. Di zarokatiya xwe de bi stran û dengên stranbêj/dengbêjan mezin bûye. Bingeha xwe yî hûnerê li bajarê Êlih ji navenda çanda Baharê stendiye.Di sala 2005an dest bi muzîkê kiriye. Stranên wé şoresgerî û civakîne. Ji hevalên xwe alîkarî, wêrekî girtiye, dest bi karê çandê kiriye. Strana yekem a bi navê “Lo çemo” diyarî canhoriyekî azadiyê kirîye.

Besteyên xwe bi xwe çêdike. Di sala 2017 de albûma xwe ya yekem a bi navê Evîna Çiya me, Albuma xwe ya duyem 2025a bi navê Lolan derdixe. Lolan albûmeke ku bi hevkarî û xebata kolektîv hatîye amadekirin.

## 2021 li Ewropayê
2021ê de gava ku diçe Ewropa nexweşîneke giran wê digire. Ji ber dûrketina welat, heval û bajarê xwe dikeve valahiyeke mezin. Paşî dîsa xwe bi şaxên strana digire berhemên nûh ava dike. Kitêba wê bi navê "Çemê Stranan" di sala 2023an dederketiye. Ev pirtuk ji 80 stranên Bermal Çem pêk tê. Her waha 8 stran ji bo zarokan çêkiriye. Huner li ser esasên afirandinê dîbîne bi vê armancê dinîvisîne, stranê xwe çêdike. Destnîşana xwe avêtiye bi dehan strana. Bermal Çem bi stranên xwe yên folklorî û modern jî hatiye naskirin.  Ew di nav hunermendên nûjen ên kurd de ye û bi dengê xwe ya xweş û stranên xwe yên hêzdar, bi taybetî di nav ciwanên welatperwerde tê nasîn. Weke ku di reportajeke xwe de gotiye wê dengê xwe daye çiya. Di hunera xwe de kedkara hozan Mizgîn ji xwe re pivana herî mezin dibîne.

## Dîskografî
### Albûm

### Klip

## Pirtûk

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Rûpela fermî ya Twitterê
* Rûpela fermî ya Youtubê

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkjen
Gianni Vernetti

**Gianni Vernetti** (jdb. 27 çiriya paşîn 1960) siyasetmedar û rojnamevan û nivîskarê îtalî ye.

## Jiyannîgarî
Vernetti di 27ê çiriya paşîn a 1960î de li Torino, Îtalyayê hatiye dinyayê. Di sala 1985an de li Zanîngeha Polîteknîk a Torînoyê beşa Mîmariyê mezûn bû. Di sala 1987an de ji Zanîngeha Polîteknîk a Mîlanoyê doktoraya xwe di warê eolojiya bajarî de wergirt.

## Kariyer
### 1993-1999
Di navbera 1993 û 1999an de ew bû cîgirê şaredar ê bajarê Torinoyê.

### 2001-2008
Vernetti di 2001 û 2008an de wekî endamê Encûmena Nûneran a Komara Îtalyayê (*Camera dei deputati*) di lîsteya L'Ulivo de hat hilbijartin.

Di 2006an de ew wekî senatorê Komara Îtalyayê hat hilbijartin û di hikûmeta duyem a Romano Prodi de bû cîgirê wêzîrê karên derveyî (*Vice Ministro agli Affari Esteri*).

Di warê xebata wî yê siyasî û diplomatîk de, wî bala xwe daye peywendiyên di navbera Îtalya û Herêma Kurdistana Iraqê de û gelek caran serdana Hewlêrê kiriye.

### Ji sala 2020an vir ve
Vernetti ji gulanê 2020 ve nivîskarê rojnameya îtalî La Repubblica ye û gelek gotar û raporên wî yên derbarê krizên cîhanê, şerê navbera demokrasiyan û hêzên otorîter û şerên stratejî yên Rusya, Îran û Çînê de dinivîse.

Ew mildarê opozîsyona welatên otorîter wekî Rusya, Çîn û Îranê ye. Herwiha ew piştgiriya Ukraynayê dike li dijî êrişa Rûsyayê, demokrasiya Taywanê diparêze û alîkariya Îsraêlê dike li dijî gef û êrişên Îran û hevalbendên wê Hemas û Hizbula û Hûsî.

## Jiyana şexsî
Vernetti bi rojnamevan Laura de Donato re zewicî ye û çar zarokên wan hene.

## Pirtûk
**Dissidenti. Da Aleksei Navalny a Nadia Murad, da Azar Nafisi al Dalai Lama: incontri con donne e uomini che lottano contro i regimi* ("Dissidenti. Ji Aleksei Navalny heta Nadia Murad, ji Azar Nafisi heta Dalai Lama: hevdîtinên bi jin û mêrên ku dijî rejîmên otorîter têkoşin"). Mîlano: Rizzoli, 2022. 
**Il nuovo Grande Gioco. Dal Giappone all’Ucraina: viaggio lungo la frontiera fra libertà e autoritarismo*. Solferino Libri, Milano, 2025. 

## Çavkanî

## Girêdanên derve
 Malpera fermî

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên ji Torînoyê
George Wendt

**George Robert Wendt, Jr.** (jdb. 17 çiriya pêşîn 1948 li Chicago, Illinois, DYA - m. 20 gulan 2025) aktorekî amerîkan bû.

## Jiyannîgarî

## Mirin
George Wendt di 20ê gulana 2025an de li Studio City, Los Angeles (Kalîforniya) mir.

## Çavkanî

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Mirin 2025
Ciwan Hesen

**Ciwan Hesen** (jdb. 1980 li Efrîn, Rojavaya Kurdistanê - m. 22ê gulanê 2025 li Heleb) hunermend û rewşenbîrê kurd bû.

Ciwan Hesen wekî gelek hunermend û rewşenbîrên Efrînê û piraniya xelkê wê herêmê, piştî êrişa Tirkiyeyê û çekdarên Sûriyeyê, ji bajarê xwe koçberî herêma Şehbayê bûbû.

Ciwan Hesen yê ku hunermendekî naskirî ye û li ser Efrînê gelek stran û klîp çêkirine, roja 22ê gulanê 2025ân li nexweşxaneyeke Helebê koça dawî kir.

## Çavkanî
Oliver (şempanze)

**Oliver** (1958; 12ê pûşper 2012an) şempanzeyek bû ku bi xuyabûna xwe ya mirovî û sekna xwe ya rast dihat naskirin. Gotinek heye ku Oliver dikare bibe xaça di navbera mirov û şempanzeyekê de an jî girêdana winda ya di navbera her du celeban de.

Oliver ji ber şiklê serê xwe yê mîna mirovî rawestiya bû. Ew qelew bû, guhên şempanzeyan bi awayekî neasayî tûjkirî û devê wî tenê hinekî jê derdiket. Ew li Blackwood bi hevjîna rahêner Janet û Frank Burger re dijiya, ku ew wekî heywanek ciwan ji bazirganên li herêma Kongoyê bi dest xistibûn. Di warê civakî de, ew tenê bi mirovan re eleqedar bû, ne bi şempanzeyên din. Ji vexwarina qehwe û temaşekirina televîzyonê hez dikir. Di 1976an de, eleqeya mezin a medyayê encam da ku ew û dêûbavên wî yên mezin li bûyerên têkildar li çaraliyê cîhanê xuya bibin. Analîzek genetîkî ya pêşîn nîşan da ku ew dikare 47 kromozom hebe, ku ew tam di navbera mirov û şempanzeyan de bi cih dike. Ji sala 1996-an ve ew li perestgeha heywanên *Primalily Primates* dijiya. Lêkolînên paşîn eşkere kirin ku Oliver xwediyê 48 kromozoman e û ji hêla genetîkî ve *şempanzeyek hevpar* a bi tevahî normal e.

## Çavkanî

Kategorî:Heywan
Kategorî:Meymûn
Mala Êzdiyan

**Mala Êzdiyan** yek ji rêxistina kurdan e ku li Rojavayê Kurdistanê ava bûyî. Armanca vê rêxistinê ew e ku hemû Êzidiyan di bin siwanekê de kom bikin.

## Çavkanî


Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê
Şepêla Pêşeroj a Kurdî li Sûriyê

**Şepêla Pêşeroj a Kurdî li Sûriyê** (**ŞPKS**) (bi erebî: تيار المستقبل الكردي في سوريا, *Tayar al-mustaqbal al-kurdi fi Suriya*) yek ji partiyên siyasî yên Rojavayê Kurdistanê ye. Li sala 2005ê ji aliyê Mişel Temo ve hate avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2005an li Sûriyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2005an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê
Abdüllatif Şener

**Abdüllatif Şener** (jdb. 1954) siyasetmedarekî tirk e ku di navbera salên 1996-1997an de Wezîrê Darayî yê Tirkiyeyê bû û ji sala 2002 heta sala 2007an de jî di serdema serokwezîriya Recep Tayyip Erdoğan de cîgirê serokwezîr bû.

## Jînenîgarî
Şener li Girîn a parêzgeha Sêwasê ya Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye. Li Zanîngeha Enqereyê beşa Fakulteya Zanistên Siyasî qedandiye. Doktoraya xwe li Zanîngeha Gazî ya Enqereyê wergirtiye. Berê ku di Wezareta Darayî de di Beşa Dahatê de wek kontrolkar kar dikir li Zanîngeha Gazî û Zanîngeha Hacettepeyê li ser darayî yê ders dida.

Şener di sala 1991an de ji Partiya Refahê wekê parlementerê parêzgeha Sêwasê hatiye hilbijartin. Ew ji 1996 heta 1997an wezîrê darayî bû. Piştî qedexekirina Partiya Refahê di 1998an de dibe endamê Partiya Fezîletê ku piştî sê salan di sala 2001ê de hatibû qedexekirin. Ew di Meclisa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê endama parlementerê ya parêzgeha Sêwasê bû û di navbera salên 2002-2007an da di bin serokatiya AKPê da cîgirê serokwezîr bû.

Di hilbijartinên giştî yên sala 2007an de dibe berbijarê parlamenterîyê. Piştî ku ji AKPê cuda dibe partiyeke nû ava kiriye ku partiya wî ya nû bi fermî di 27ê gulana sala 2009an de hatiye ragihandin û navê wî Partiya Tirkiyeyê bû.

Şener ragihand ku Partiya Tirkiyê di 27ê tebaxa 2012an de ji ber pirsgirêkên li derveyî meclîsê di parastina armancên xwe yên siyasî de bi awayekî fermî hate girtin.

Şener di hevpeyvîna xwe ya bi Halk TV re bi tundî kiryarên AKPê yên li dijî xwepêşandanên sala 2013ê yên li Tirkiyeyê şermezar kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Kesên ji Sêwasê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Sêwasê
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:Wezîrên Tirkiyeyê
Ferîd Xelîl

**Ferîd Xelîl** (jdb. 1 kanûna pêşîn 1995, Qamişlo, Rojavaya Kurdistanê, Sûrî) rojnameger û nivîskarê kurd e.

Sala 1995an li gundê Tilzehebê (başûrê Qamişloyê) hatiye dinyayê. Heman sala ku bûye, malbata wî tê li Qamişloyê bi cih dibe. Xwendina seretayî, navîn û amadehî li dibistanên bajarî bi dawî dike. Sala 2015an, tev li Enstîtûya Zanistên Perwerdeyê ya Birêveberîya Xweser dibe ku bi zimanê kurdî ye. Dîplomaya xwe ji wir werdigire û sala 2017an tev li xebatên rojnamegeriya kurdî dibe. Di ber karê xwe ra xebatên weşangerî û wergerê jî carê dike.

Wî heta niha, sernivîsertiya beşê kurdî yê Dezgeha Bûyer a Ragihandinê kirîye, ji kenala Waar TVyê ra gelek bername û dokumenter amade kirine, ji gelek rojname û malperên kurdî ra (Ria Taza, Diyarname, Çandname, Rê, Şar, Sormey û hwd) lêkolîn û gotar nivîsîne. Ji Weşanên NEQŞê û navenda Mezopotamyayê ra, ji zimanê erebî berhem anîne zimanê kurdî û edîtoriya pirtûkan jî kiriye.

Ji sala 2021ê ve, ew berpirsê medyaya Saziya Zimanê Kurdî (SZK medya) ye. Li SZK medyayê, gelek bernameyên perwerdeyê amade kirine.

## Berhem

* Textê Peqlaweyê yê Xemgîn / roman, erebî / Nebîl Milhim / werger, ji zimanê erebî
* Şevên çileyî/çîrokên folklorî / Evdirehman Bamernî / tîpguhêzî, ji tîpên erebî
* Kurdistana Şêx û Mirîdan / Hisên Cimo / Lêkolîn / werger, ji zimanê erebî (li gel Ebdulah Şêxo bi hevkarî)
* Şerê li ser Kobanîyê/rêzenivîsar/Ismail Kupeli (Hg)/werger, ji zimanê erebî

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Ehmed Kuftaro

**Ehmed Kuftaro** (erebî: أحمد كفتارو, *Ahmad Kuftaru*, jdb. 1 kanûna pêşîn 1915 – m. 1 îlon 2004) miftiyê mezin ê Sûriyê bû. Ew bi eslê xwe kurdê Mêrdînê bû.

### Têkildar
* Neqşbendî
* Xalidî (terîqet)
* Muhemmed Seîd Remezan Elbûtî

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1915
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2004
Kategorî:Neqşîbendî
Antalya (parêzgeh)

**Parêzgeha Antalyayê**, parêzgeheke Tirkiyê ye. Navenda parêzgehê Antalya ye.

## Navçeyên Antalyayê
thumb|250px|Nexşeya navçeyên parêzgehê Antalyayê

## Çavkanî


Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1921ê de hatine avakirin
Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Şerê navxweyî yê Srî Lankayê

**Şerê navxweyî yê Srî Lankayê**, ku bi qasî sê dehsalan dom kir, pevçûnek kûr û wêranker bû, ku bandoreke mayîndeyeke giran li ser welat hişt. Di bingehê xwe de, aloziyên di navbera piraniya gelê Sinhalez û hindikahiya Tamîlî de hebûn. Ev cudahiyên etnîkî û siyasî vedigerin pêşketinên dîrokî û piştî serxwebûna Srî Lankayê di sala 1948an de her ku çû xwe bêtir nîşan dan. Bi taybetî, neheqîya li hemberî gelê Tamîlî di warê ziman, perwerdehiyê û kar de bû sedema nerazîbûnên mezin.

Rêxistina mîlîtan a Pilingên Rizgariya Tamîl Eelam (LTTE), ku wekî "Pilingên Tamîl" jî têne zanîn, di salên 1970î de hat damezrandin û daxwaza dewleteke serbixwe ya tamîlî li bakur û rojhilatê giravê kir. LTTE bi taktîkên xwe yên gerîla û êrîşên xwekujî navdar bû, yên ku li seranserê cîhanê bûn sedema nûçeyan. Li aliyê din, hikûmeta Srî Lankayê bû, ku hêzên wê yên çekdar hewl didan yekparebûna axa welêt biparêzin. Pevçûn di destpêka salên 1980î de zêde bû û veguherî şerekî navxweyî yê mezin ku di encamê de ji her du aliyan ve bêhejmar qurbanî çêbûn.

Bi salan, gelek hewldan hatin kirin ji bo çareserkirina pevçûnê bi danûstandinên aştiyê, lê ev ti car bi ser neketin. Aktorên navneteweyî yên wekî Norwêcê di navbeynkariyê de rolek girîng lîstin, lê nikaribûn çareseriyek domdar peyda bikin. Rewşa mafên mirovan di dema şer de gelekî xirabtir bû, û her du alî jî ji bo binpêkirinên giran hatin berpirsiyar kirin. Bi sed hezaran sivîl hatin koçberkirin, gelek kesan jiyana xwe ji dest dan an jî bi giranî birîndar bûn. Encamên aborî yên şer jî pir mezin bûn, ji ber ku veberhênan kêm bûn û binesazî gelek zirar dît.

Di gulana 2009an de, şerê navxweyî piştî êrîşek mezin a dawîn a artêşa Srî Lankayê bi dawî bû, di encamê de LTTE bi awayekî diyarker hat têkbirin û serokê wê Velupillai Prabhakaran hate kuştin. Dawiya şer hin rehetiyek anî, lê di heman demê de pirsgirêka lihevhatina neteweyî û ji nû ve avakirinê jî anî. Nirxandina sûcên şer û pirsa berpirsiyariyê heta roja îro mijarên sereke ne, ku welat pê re mijûl dibe. Her çend pevçûna çekdarî bi dawî bûbe jî, birînên civakî, siyasî û çandî kûr in, û riya ber bi civakek aştiyane û wekhev hîn dirêj e.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka leşkerî ya Srî Lanka
Kategorî:Siyaseta Srî Lanka
Kategorî:Şerên Hindistanê
Kategorî:Şerên Srî Lanka
Beşir Atalay

**Beşir Atalay** (jdb. 15 Çile 1947) siyasetmedarekî tirk e ku ji 2011 heta 2014 di hikûmeta Recep Tayyip Erdoğan de cîgirê serokwezîrê Tirkiyeyê bû.

## Jiyana berê
Atalay li gundê Keskin a parêzgeha Kırıkkale ji dayik bûye, Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Enqereyê qedandiye û li Zanîngeha Atatürk a Erziromê mamostetî kiriye. Paşê li Rêxistina Plansaziya Dewletê (DPT), Zanîngeha Mermereyê û Komîsyona Neteweyî ya Tirkiyeyê ya UNESCOyê xebitî. Atalay rektorê damezrîner ê Zanîngeha Kırıkkaleyê bû, heta ku piştî peymana leşkerî ya Tirkiyeyê ya 1997an ji aliyê Lijneya Xwendina Bilind (YÖK) ve bi hinceta tevlî xebatên li dijî berjewendiyên dewletê bûye ji wezîfeyê hat girtin.

## Kariyera siyasî
Di Hilbijartinên Giştî yên sala 2002 de, ew wek endamê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê ku nûnertiya Enqerê ji bo Partiya Dad û Geşedanê dike hat hilbijartin û paşê jî piştî vetoya serokkomar Ahmet Nejdet Sezer li ser pêşniyara tayînkirina Atalay wek wezîrê perwerdeyê, di kabîneya yekem a Erdoğanê de bû wezîrê dewletê. Paşê di tebaxa 2007an de ew wek wezîrê navxwe hat tayînkirin, ku yek ji wan çend guhertinên kabîneyê bû piştî hilbijartina serokwezîr Recep Tayyip Erdoğan di havînê de û herwiha piştî teqawidbûna Sezer ji serokatiyê. Di 2009an de, ew bi erkê dîtina çareseriyekê ji kêşeya kurdên Bakurê Kurdistanê re hat erkdarkirin, projeyek ku heta kanûna pêşîn a 2009an dom kir û ji aliyê Partiya Gel a Komarî (CHP) û Partiya Tevgera Neteweparêz (MHP) ve nehat piştgirî kirin. Di 2011an de bi berpirsiyariya mafên mirovan û têkoşîna li dijî terorê wek cîgirê serokwezîr hat hilbijartin û heta 2014an di vê postê de xebitî. Di hilbijartinên giştî yên mijdara 2015an de careke din bû endama parlementerê Tirkiyê, vê carê nûnertiya parêzgeha Wanê ji bo AKPê kir, lê di sala 2018an de nebû berendam.

## Jiyana taybet
Beşîr Atalay bi Yıldız Atalay re zewicî ye û sê zarokên wî hene. Ew endamê Cemaeta Îskenderpaşa ye, cemaeteke sofîst a tirk a terîqeta Neqşbendî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Kesên ji Kırıkkaleyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Neqşîbendî
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Parlamenterên Wanê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:Wezîrên Tirkiyeyê
Şerê Meydanê Morîkê

{{Agahîdank pevçûnên leşkerî

**Şerê Meydanê Morîkê** ji şerên girîng bû di serhildana Barzanê de li dijî dewleta Iraqê di sala 1945-an de. Ew di 5-î îlonê 1945-an de di navbera gundê Meydanê Morîkê û bajarê Aqre de, nêzî Barzan, çêbû.

## Dîrok

Di vê şerê de, leşkerên Iraqê bi artilerî û bi tenê mehanîzekirî û tayyare hatin ser pêşmergeyan. Lê şerkarîya pêşmerge bi serokatîya Mistefa Barzanî û serbazên wan wekî Hacî Şêxomar Beroxî (komandoya tabûra yekem) dikaribû ji xwe parastin.

Di vê şerê de, gelek serokên pêşmerge wekî Kako Mela Elî û Ehmed Mestê jî beşdar bûn. Ehmed Mestê hat birîndar kirin. Gava ku iraqiyan di dawiyê de bi helikopter û bombebaran şer dikevin, pêşmerge hatin kûç kirin ber herêma Kurdistanê ya Îranê.

## Pîvan û Nîşan
Ev şer nimûneye kîjan pêşmerge bi berxwedanê di nav şerê nasnameya kurdî de şan û dîrok avêt.

## Sernav û Çavkaniyê


* 1943 Barzani revolt
* Ahmad Meste – Partipedia
* Kako Mullah Ali – Partipedia
* Haji Berokhi – Partipedia
* Mustafa al-Barzani – Encyclopaedia Britannica
* Kurdish Movement in Iraq during the Cold War and Mullah Mustafa Barzani – History Studies Journal
* The psychological warfare tactics during the September revolution 1961-1975 – ResearchGate
* The Last Years of Mustafa Barzani – Middle East Forum
* Barzani isolated by his drive for Kurdish independence – DAWN.COM

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Herêma Kurdistanê
Kategorî:Serhildanên kurdî
Kategorî:Şerên Kurdistanê
Hayati Yazıcı

**Hayati Yazıcı** (jdb. 23 gulan 1952, li Çayeli, Rize) parêzer û siyasetmedarekî tirk e. Ew Wezîrê Gumrik û Bazirganiyê yê Tirkiyeyê di navbera 2011 û 2014an bû.

## Jînenîgarî
Hayati Yazıcı di 1975an de li Zanîngeha Stembolê Fakulteya Hiqûqê qedand. Ji 1976an dest pê dike, di Dadgeha Edliyeyê Stembolê de dadger kar kiriye. Di 1984an de, wî dev ji karê xwe berda da ku dest bi kariyera parêzeriya serbixwe ya ku li Baroya Stembolê qeydkirî ye, bike.

Ew yek ji damezrînerên AKPê ye û heman demê parêzerê Recep Tayyip Erdoğan û alîkarê serokê giştî yê AKPê ye. Yazıcı di 2002an de wek parlamenterê parêzgeha Rizeyê derbasî parlamenterê bû û paşê wek cîgirê serokwezîr, berpirsê koordînasyona di navbera hikûmet û parlamenterê de hat tayînkirin.

Yazıcı zewicî ye û bavê du zarokan e.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Kesên ji Rizeyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Rizeyê
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:Wezîrên Tirkiyeyê
Şerê Gora Tu

**Şerê Gora Tu** şerekî pêşmergeyên Başûrê Kurdistanê ku di sala 1944an de di navbera hêzên pêşmergeyên Başûrê Kurdistanê û artêşa Iraqê de rû daye.

## Şer

Di sala 1944an de, li Gora Tu, şerê girîng di navbera Pêşmerge yên Barzanî û hêzên fermî yên Iraqê de bû. Hêzên Iraqê bi armancê ku serhildana Kurdî bimeşînin û kontrola herêmê bikin, li Gora Tu li dijî Pêşmerge şer kirin. Mustafa Barzanî û fermandaran wî bi stratejiyên leşkerî hatin rêxistin û bi cihkirina pêşmergeyên xwe şerê berbiçav dan. Pêşmerge bi hevgirtin û ronakbîrî yên leşkerî, serketina girîng bistînin û kontrola Gora Tu domand. Ev şer pêşengê bû ji bo pêşveçûna tevahî serhildana Kurdî li Başûrê Kurdistanê.

## Piştî şerê
Serketina şerê Gora Tu rêya pêşveçûna mafên Kurd û xwedîderketina herêmî a Kurdistanê vekir. Ev serketin hêza Pêşmergeyên Barzanî zêde kir û hêza fermî yên Iraqê jê re wenda bû. Piştî şerê, herêm li destê Pêşmerge may û bû sedema şerên din ên berdewam li Başûrê Kurdistanê.

## Sernivîskarî û Sernavîsan


* McDowall, David. *A Modern History of the Kurds.* I.B. Tauris, 2004. ISBN 978-1850434950.
* Natali, Denise. *The Kurds and the State: Evolving National Identity in Iraq, Turkey, and Iran.* Syracuse University Press, 2005. ISBN 978-0815605795.
* Gunter, Michael M. *Out of Nowhere: The Kurds of Syria in Peace and War.* Oxford University Press, 2014. ISBN 978-0190224004.
* “Mustafa Barzani,” Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Mustafa-al-Barzani(https://www.britannica.com/biography/Mustafa-al-Barzani)
* Natali, Denise. *The Kurdish Quasi-State: Development and Dependency in Post-Gulf War Iraq.* Syracuse University Press, 2010. ISBN 978-0815625499.

## Çavkanî

Kategorî:Şerên li Başûrê Kurdistanê
Şerê Barzanê (1943-1945)

**Şerê Barzanê** şerekî pêşmergeyên Başûrê Kurdistanê ku di salên 1943 û 1945an li Başûrê Kurdistanê di navbera hêzên pêşmergeyên Başûrê Kurdistanê û artêşa Iraqê de derketiye. Şer yek şerên kurd e ku pêşengiya Mistefa Barzanî hatiye birêvebirin.

## Şer

Di navbera 1943 û 1945an de, Mustafa Barzani serhildana mezin li Başûrê Kurdistanê ragihand ku armanca wê maf û xwedîderketina herêmî bû. Di gelek beşên şerê de, Pêşmerge yên Barzanî bi serketin û taktîkên gerillayî hêzên fermî yên Iraqê şikestandin.

Şerê Barzanê li navbera navçeyên Barzan, Rawandiz û Duhok bû û Pêşmerge ji bo demeke kurt kontrola herêmên girîng ên Kurdistanê dest bi dest kir. Ev serketinên pêşmerge rêya maf û şanasa Kurdên Iraqê zêde kir û pêşmerge destpêka armancên siyasî û leşkerî xwe pêk anîn.

## Piştî şerê
Piştî şerê, herçiqas ku di dawiya şerê de hêzên Iraqê bi alîkarîya hêzên dewletên din şer şikestandin, Mustafa Barzani û Pêşmerge maf û şanasa nû yên herêmî li Başûrê Kurdistanê şandin pêş.

Ev şer bû sedema destpêka rêxistina siyasî û leşkerî yên Kurdistanê, ku paşê di sala 1960an û 1970an de berdewam kirin. Mustafa Barzani bû nimûneya serhildan û berxwedanê ya Kurdistanê.

## Sernivîskarî û Sernavîsan
* McDowall, David. *A Modern History of the Kurds.* I.B. Tauris, 2004. ISBN 978-1850434950.
* Natali, Denise. *The Kurds and the State: Evolving National Identity in Iraq, Turkey, and Iran.* Syracuse University Press, 2005. ISBN 978-0815605795.
* Gunter, Michael M. *Out of Nowhere: The Kurds of Syria in Peace and War.* Oxford University Press, 2014. ISBN 978-0190224004.
* “Mustafa Barzani,” Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Mustafa-al-Barzani(https://www.britannica.com/biography/Mustafa-al-Barzani)
* Natali, Denise. *The Kurdish Quasi-State: Development and Dependency in Post-Gulf War Iraq.* Syracuse University Press, 2010. ISBN 978-0815625499.

Kategorî:Şerên li Başûrê Kurdistanê
Şerê Çiyayê Hendrinê 1966

**Şerê Çiyayê Hendrinê** şerekî pêşmergeyên Başûrê Kurdistanê ye ku di sala 1966an de di navbera hêzên pêşmergeyên Başûrê Kurdistanê û artêşa Iraqê de rû daye.

## Şer

Şerê Çiyayê Handrînê li ser 11ê Tebaxa 1967an de di navbera Pêşmerge yên Barzanî û hêzên fermî yên Iraqê de bû. Hêzên Iraqê hewl dan ku bi taybetî destê zêdetir kontrolê li Çiyayê Handrîn û herêmê Rawandizê bistînin.

Mustafa Barzanî û fermandariya Pêşmergê, bi plan û stratejiyên xwe yên gerilla, hêzên Iraqê di cihê şêwirmend de girtin û gelekî ziyan dan. Pêşmerge bi awayekî şehîdane şer kirin û encama wê bû ku hêzên Iraqê bi qasî 1,000 mirî dan û paşê vegeriyan.

Ev şer hat wateya serketina girîng a Kurd li dijî dewletê Iraqê.

## Piştî şerê
Ev serketin şopand ku Pêşmerge dikarin bi hêza kêm jî şerê bi leşkerên Iraqê bigirin. Hîn jî pêkanîna maf û statûya herêmî ji aliyê Barzanî û rêxistinên Kurdî hat zêdekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Şerên li Başûrê Kurdistanê
Şerê Lewçeyê Zawîteyê

**Şerê Lewçeyê Zawîteyê** şerekî pêşmergeyên Başûrê Kurdistanê bû ku di sala 1961ê de di navbera hêzên pêşmergeyên Başûrê Kurdistanê û artêşa Iraqê de rû daye.

## Şer

Şer di 5 û 6ê kanûna pêşîn a sala 1961an de di çarçoveya Şerê Yekem a Iraq û Kurd de yek ji şerê girîn ê di navbera pêşmergeyên kurd û şervanên asûriyên bi rêberiya Margrêt Corc Şîlo li dijî hêzên Iraqê û kooperatîvan pêk hatiye. Şer li Lewçeya Zawîteyê li nêzî Dihokê qewimî û bi taktîkên gerîlayî şervanên kurd û asûrî hevkarî kirin ku li dijî leşkerên Iraqê şer bikin.

Margrêt Corc Şîlo ya ku ji bo şevê şervaneke navdar û pêşmergeya jin bû, ji aliyê pêşengiyê şerê di ber destê xwe de girt û gelek ziyanê dan hêzên Iraqê.

## Piştî şer
Ev şer destpêka şerên herêmî yên herî girîng a kurd û asûrî li dijî leşkerê Iraqê bû. Serketina Zawîteyê hêz û moralê pêşmerge zêde kiriye û Margrêt Corc Şîlo bûye sembola şoreş û hevserketinê.

## Çavkanî

* Sankey, Margaret. *Women and War in the 21st Century: A Country-by-Country Guide*. ABC-CLIO, 2011. ISBN 978-1598844436.
* Benjamen, Alda. *Assyrians in Modern Iraq: Negotiating Political and Cultural Space*. Cambridge University Press, 2022. ISBN 978-1108843041.
* Snodgrass, Mary Ellen. *Women Warriors in History*. ABC-CLIO, 2019. ISBN 978-1440860244.

Kategorî:Şerên li Başûrê Kurdistanê
Şerê Girdesê

**Şerê Girdesê** şerekî pêşmergeyên Başûrê Kurdistanê ye ku di sala 1961ê di navbera hêzên pêşmergeyên Başûrê Kurdistanê û artêşa Iraqê de rû daye.

## Şer

Di sala 1961an de, Şerê Girdesê yek ji serhildanên herî girîng û serketî yên Pêşmerge di Şerê Yekem a Iraq-Kurdistanê de bû. Di vê şerê de, Mustafa Barzani û hêzên Pêşmerge yên xwe bi stratejiyên gerillayî hêzên fermî yên Iraqê li Girdesê şikestandin.

Pêşmerge bi hêza leşkerî û zanîna erdnîgarî herêmê, hêzên Iraqê ku ji bo şikandina şerhildan hatibûn, ji herêmê derketin. Ev serketin hêza politik û leşkerî ya Kurd li Iraqê zêde kir û şerê Yekem dest pê kir.

## Piştî şerê
Serketina Pêşmerge di Şerê Girdesê de bû sedema zêdetir şer û derbarê mafên Kurd di Iraqê de. Mustafa Barzani bi vê serketinê armanca xwe ya xweparastinê û avakirina herêmekî Kurdistanî bi hêz û berxwedan pêk anîn.

Ev şer destpêka şerê di navbera Iraq û Kurdistanê de bû ku heta sala 1970an û 1980an berdewam kir.

## Sernivîskarî û Sernavîsan
* McDowall, David. *A Modern History of the Kurds.* I.B. Tauris, 2004. ISBN 978-1850434950.
* Natali, Denise. *The Kurds and the State: Evolving National Identity in Iraq, Turkey, and Iran.* Syracuse University Press, 2005. ISBN 978-0815605795.
* Gunter, Michael M. *The Kurdish Predicament in Iraq: A Political Analysis.* Syracuse University Press, 1999. ISBN 978-0815604521.
* “Mustafa Barzani,” Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Mustafa-al-Barzani(https://www.britannica.com/biography/Mustafa-al-Barzani)

Kategorî:Şerên li Başûrê Kurdistanê
Şerê Maznayê 1943

**Şerê Maznayê** şerekê pêşmergeyên Başûrê Kurdistanê ye ku di sala 1943an de di navbera artêşa Iraqê û hêzên pêşmergeyê Başûrê Kurdistanê de rû daye.

## Piştî şerê

Şerê Mazna di sala 1943an de, di navbera Pêşmerge yên Barzanî û hêzên fermî yên Iraqê de bû. Ev şer yek ji pêşiyên girîng ên serhildana Barzanê bû ku di dawiyê de serketina Barzanî û kontrola herêmê bi destê Pêşmerge hat. Ev serhildan rêya ji bo mafên Kurd û azadiya herêmî vekir.

## Çavkanî

Kategorî:Şerên li Başûrê Kurdistanê
Şerê Ehmedawayê 1961

**Şerê Ehmedawayê** cenga ku di 1961ê de navbera artêşa Iraqê û pêşmergeyên kurd çêbû.

## Şer
Şer di sala 1961ê de li bajarê Ehmedawayê dest pê kiriye. Bajarê Ehmedawa di Başûrê Kurdistanê de bû û cihekê stratejîk girtibû.

## Encama şer
Leşkerê Iraqê paşê vegeriyan û herêmê Ehmedawa bi tevahî ji hêla pêşmergeyan ve kontrol hat. Şerê li Ehmedawayê şopand ku pêşmerge dikarin şerê bi hêzên fermî biken, di heman demê de ev serketin moral û şanê Mistefa Barzanî zêde kir.

## Piştî şer
Ev şer têkçûna serkêşî li ser leșkerê Iraqê bû û kontrola pêşmergeyên Kurdistanê di herêmê Ehmedawa de di destê wan de maye. Serketina wan şopand ku heke kurdên Başûrê Kurdistanê bi alîkariyên pêşmerge ve şerê bi hêzên fermî bikaribin, dikarin emrazên ku li ser şîroveyên şerê Kurdistanê heye şopand.

## Çavkanî