open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xêzimok

thumb|Zeviya xêzimokê (''Cichorium endivia'')
thumb|Di seleteyan de bi ava lîmonê taliya wê tê kêmkirin

**Xêzimok**, **talîşk**, **kasnî** (*Cichorium endivia)* riwekek ji famîleya stêregulan e. Riwekeke salane ye, wekî sebze tê bikaranîn. Ji sedsala 16em ve li Ewropayê çandiniya wê tê kirin. Xêzimok navê vê riwekê yê giştî ye. *Talîşk* û *kasnî* jî cureyên wê ne. Riweknasên kurd hêj ji hev neveqetandine.

Riwek heya 100 cm bilind dibe. Pelên wê qetqetî ne, kulîlkên wê şînê vekirî ne. Pelên wê çi xavî çi jî di xwarinan de tên xwarin. Bi kasniya spî, talîşka spî *(Cichorium intybus)* re lêzim e. Li bakurê Kurdistanê, li parêzgeha Dîlokê çandiniya wê tê kirin. Welatê vê riwekê devedorê Deryaya Navîn e lê li çiyayan di bilindahiya 1.500 m'yê de jî tê çandin.

Xêzimok kaliyûm, kalsiyûm, vîtamîna A dihewîne.

## Çavkanî
* Udelgard Körber-Grohne: *Nutzpflanzen in Deutschland von der Vorgeschichte bis heute - Riwekên kêrbar ên Almanyayê, ji beriya dîrokê heya niha*. Theiss, Stuttgart 1995 (Nachdruck ISBN 3-933203-40-6). (almanî)
* Siegmund Seybold (Hrsg.): *Schmeil-Fitschen interaktiv* (CD-Rom), Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2001/2002, ISBN 3-494-01327-6 (almanî)

]]

Kategorî:Famîleya stêregulan
Artîşoka spanî

thumb|Artîşoka bejî

thumb|''Cynara cardunculus''

**Artîşoka spanî**, **artîşoka bejî**, **xarpoş** *(Cynara cardunculus)* cureyekê artîşokê, riwekek ji famîleya stêregulan *(Asteraceae)* e. Pelên wê bidirî (strîlokî), pirrsalane, bejî ye. Bi qasî 1,5 m bilind dibe. Du cureyên wê hene.

Li Kurdistanê jî digihê. Kurd wekî pincarê biharê berhev dikin, tevlî savarê dikin. Zarok wekî kerengê, ji viya jî benîşt çêdikin. Divê di demekê kurt de bên berhevkirin, lewra qert dibin. Welatê wê devedorê Deryaya Navîn, Kurdistan, Îran, bakurê Afrîkayê ye, lê belavbûyî ye.

## Antîdepresîv e?
Tê gotin ku li dijî depresyonê bikêr e. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, bo kesên xemgîn û depresîv, cûtina (kayîna) benîştê wê dihate pêşniyarkirin. Lê xebateke zanistî nîne, baştir e, bi gotin û destûra doktoran bê bikaranîn.

## Çavkanî
* David J. Keil: *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200023811 Cynara.]* In: Flora of North America Editorial Committee (weşan.): *Flora of North America North of Mexico - Floraya bakurê Amerîka û Meksîkê*. Bd 19. Oxford University Press, New York/Oxford 2006, S. 89. ISBN 0-19-530563-9 (îngilîzî)
* Silke Göttmann: *[http://geb.uni-giessen.de/geb/volltexte/2006/3836/ Einfluss von Sorte, Saatzeit und Standraum auf Blattertrag und Wirkstoffgehalt der Artischocke (Cynara cardunculus ssp. flavescens WIKL.).]* Dissertation, Universität Gießen 2006. (almanî)
* Gabriella Sonnante, Domenico Pignone, Karl Hammer: *The Domestication of Artichoke and Cardoon. From Roman Times to the Genomic Age.* In: *Annals of Botany.* New York/Oxford 100.2007,5(4.Juli),1095-1100.  (almanî)

## Girêdanên derve
* Rob Fletcher: *[http://www.newcrops.uq.edu.au/listing/cynaracardunculus.htm Listing of Useful Plants of the World, Australian New Crops] .* - Bibliographie zu "Cynara cardunculus" 1988–2000 (ne bi kurdî ye)

Kategorî:Famîleya stêregulan
Bazge

[thumb|[Bazgeya reş]]
 
**Bazge**, **murwer** an jî **mûrîwer/morîwer** *(Sambucus)* ji cinsê Vibirnum, deviyek ji famîleya adoksasiyan (Adoxaceae) e û li Kurdistanê jî digihê.

Navê wê yê giştî, ango navê cinsê *Sambucus* sala 1753'yê ji aliyê Carl von Linné ve, di Species Plantarum, cild 1, rûpel 269-270'yê de hatiye dayîn. Navdara vê cinsê bazgeya reş (Sambucus nigra) e.

Zêdetirî deh cureyên bazgeyê hene:

** Bazgeya awistraliyayî (*Sambucus australis*)
** Bazgeya kanadayî (*Sambucus canadensis*)
** Murwera bifêkî ya şîn (*Sambucus cerulea*)
** Bazgeya Çînê (*Sambucus javanica*)
** Bazgeya meksîkî (*Sambucus mexicana*)
** Bazgeya reş (*Sambucus nigra*)
** Bazgeya kanaryayî (*Sambucus palmensis*)
** Bazgeya Perûyê (*Sambucus peruviana*)
** Bazgeya Floridayê (*Sambucus simpsonii*)
** Bazgeya dêmî (*Sambucus velutina*)
** Murwera bifêkî ya reş (*Sambucus melanocarpa*)
** Murwera bifêkî ya sor (*Sambucus racemosa*)
** Bazgeya sor a Pasîfîkê (*Sambucus callicarpa*)
** Bazgeya sor a çînî (*Sambucus chinensis*)
** Bazgeya sor a korêyî (*Sambucus latipinna*)
** Bazgeya sor a bejî (*Sambucus microbotrys*)
** Bazgeya sor a amerîkayî (*Sambucus pubens*)
** Bazgeya genî (*Sambucus racemosa*)
** Bazegya sor a Japon (*Sambucus sieboldiana*)
** Bazgeya sor a qefqazî (*Sambucus tigranii*)
** Bazgeya sor a çînî (*Sambucus williamsii*)
** Bazgeya zer (*Sambucus australasica*)
** Bazgeya spî (*Sambucus gaudichaudiana*)
** Bazgeya esûsekî ya asyayî (*Sambucus adnata*)
** Bazgeya esûsekî ya ewropayî (*Sambucus ebulus*)

## Pêşangeh
Murwera bifêkî ya şîn (*Sambucus cerulea*):

Wêne:Sambucus mexicana flowers 2004-02-23.jpg|Kulîlka wê
Wêne:Sambucus mexicana fruits 2003-07-09.jpg|Fêkî
Wêne:Sambucus caerulea 7997.jpg|Fêkî

Cureyên din ên *Sambucus racemosa*:

Wêne:Sambucus_callicarpa_14009.JPG|Fêkiyên *Sambucus racemosa* var. *arborescens*
Wêne:Sambucus pubens4.JPG|Fêkiyên Bazgeya genî (*Sambucus racemosa* subsp. *pubens*)


## Li ser bazge-murwer-morîwerê
* Richard Bolli: *Revision of the Genus Sambucus*. - Dissertationes Botanicae, Band 223. Schweizerbart 1994. ISBN 978-3-443-64135-1
* Gunther Keusen: *Holunder Ein Dialog*, Salon Verlag, Köln 1997, ISBN 3-932189-04-3
* Joachim Schmidt: *Holunderanbau*, Leopold Stocker Verlag, Graz 1987, ISBN 3-7020-0525-0
* Peter Schütt u.&nbsp;a.: *Enzyklopädie der Sträucher*, Hamburg 2006, ISBN 3-937872-40-X, S.&nbsp;343-344.

## Girêdanên derve
* Holunderbeeren verhindern Virusinfektion ''H1N1''. (ne bi kurdî ye)

Kategorî:Famîleya adoksasiyan
Beroj Akreyî

**Beroj Akrêyî** helbestvan û nivîskarê kurd e ku di sala 1963an de li Başûrê Kurdistanê ji dayik bûye.

Beroj Akrêyî piştî têkçûna Şoreşa Barzanî di sala 1975an de berê xwe daye Îranê û 15 salan wek penaber li Îranê jiyaye. Ji sala 1990î heya 2010an, li Swêdê jiyaye. Ev du sal in hatiye başûrê Kurdistanê û li Hewlêrê rûdine. Beroj Akreyî pênc kitêbên helbestan bi kurdî-soranî belav kirine. Du kitêbên çîrokan bi zimanê farisî li Tehranê belav kirine, ku herdu ji bo xelatên edebiyatê yên Îranê hatine namzetkirin. Berhemên Ehmed Şamlû, Huşeng Golşîrî, Firûx Ferrûxzad, Sa‘êdî û... wergerandine zimanê kurdî. Gelek hevpeyvîn jî bi nivîskarên navdar yên Îranê re kirine.

## Berhemên wî

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Çûka perlezgîn

**Çûka perlezgîn** an jî **kolîbrî** balindeyeke di nav famîleya *Trochilidae* de ye. Ew di nav çûkên herî biçûk de ne. Mezinatiya gelek tuxma di nav 7,5-13 cm de ye. Bi misogerî, çûkê herî biçûk ji tuxmekî wa ye. Ev çûk perên xwe zaf zû lêdixin. Ev çûk karin li hewayê daleqayî bimînin, ser jer u serjor bifirin. Ji ber dema go difin himmen tê bi înglîzî nave wa kirina *hummingbird*, yanî "çûka vizeviz". Li gora tuxm perê xwa di yek çirkenî 12–80 carî lev dixin. Di nav çûka teva da ye perê xwe herî lezgîn lev dixe ev çûk in. Tuxme wa ye tên zanîn nîvî behtir a li Brezil û Ekuadorê ne.

## Galerî

Colibri-thalassinus-001-edit.jpg|Green Violetear
Haeckel Trochilidae.jpg|Ji pirtûka *[[Kunstformen der Natur]]* (1899), ya Ernst Haeckel
Purple-throated carib hummingbird feeding.jpg|Purple-throated Carib.


Kategorî:Balinde
Roja Destûra Bingehîn (Norwêc)

"**'roja destûrabingihîn**'" û an jî weke ku li norwêcê pirr tê ser ziman "syttinde mai" (hifdihê gûlanê), roja ku têde destûrabingihîn ya Norwêcê hatiya çêkirin a. Roja "hifdihê gûlanê", weke "Roja netewî" jî tê ser ziman. Di sale 1814´an di 17 gûlanê de, di pêşawanîya Henrik Wergeland de, li navçeya Norwecê Eidsvolllev di Civîn û bi hev re, yên ku lev gihiştina hevdû û lev civîna, di têgihiştinekê de digihina hevdû. Di sale 1836´an de li ser herêkirin û care pêşî ku ev roja weke roja netewî li Norwêcê hat pîroz kirin, êdî weke rojeka netewî, heta roja me, ew pîrozkirina wê, destpêka wê bê destpêkirin. Piştre, êdî hin bi hin, li gelemperîya norwêcê, bidest pîrozkirina wê têkirin. Roja "hifdihê gûlanê", weke "Roja Zarokan" jî tê dîtin û bi navkirin. Her sal, ku ev roj, pîrozbahîyên wê destpê dikin, wê bi meşeka zarokên dibistanê re destpêka pîrozbahîyan were destpêkirin. Wê rojê de, her malên Norwecî, ala norwêcê li ser paçê sor xaç heya, wê pêve were dalaqandin. Jin, Zarok, Mêr, kal wê cilên netewî ku Norwêcî jê re "Bunad" tê gotin, wê li xwe bikin. Ev cil, hem yên ku herkesek li xwe dike, bi teybetî tên çêkirin û li xwe dikin. Her malên norwêcî, berî rojê bi rojekê re dimalên xwe paqijiyê dikin û xwarinên taybet bi pasta û tiştên wilo çê dikin û dixwûn. Pîrozbahî, wê li herderî ku destpêkirin, wê bi Sîrûda Netewî ya norwêcê ya ku navê wê "herê, em hêzê dikin(Navê sîrûdê bi norwêcî:ja, vi elsker dette landet)" re wê dest pê bikin.

Kategorî:Norwêc
Bunad

thumb|Norwêciyên ku di roja xwe ya neteweyî "Syttende Mai" de ''bunadê'' li xwe dikin.
**Bunad**, navê cil û bergên norwêciyan ên xelkî ne. Cilên ku, ew di rojên xwe yên taybet de li xwe dikin in. Çawa ku weke ku di nava kurdan de kitan û an jî xiftan hene, di nava norwêciyan de jî, ku jê re *bunad* tê gotin cilna wan ên ku di rojên xwe yên berê de li xwe dikirin hebûn. Bunad, weke cilên wan ên netewî jî tê binavkirin. Di her rojên xwe yên neteweyî yên weke *Syttende Mai* yanî bi kurdî "Hefdehê Gulanê" de li xwe dikin.

Bunad, ew jî, bi taybetî, bi destan çê dikin û bi naqş çê dikin. Bi gelemperî, di çêkirina bunadê, çend ku pirr reng jî werine bikarhanîn jî, rengê reş ve herî zêde yê ku tê bikarhanîn e. Di sadsale 20´an de derket li pêş û pêşket.

## Çavkanî


Kategorî:Norwêc
Kitan

**Kitan**, cilekî kurdî yê kevn a. Bi teybetî, jinên kurd, ên nawserî xwe li xwe dikin. Lê ciwan jî li xwe dikin. Kitan, herdû milikên wê, bi ser dest ve dirêj dibin û bi hev ve tên girêdan û tê avêtin li pişta mil. Li ser re êlekên ku bi naqş û bidil hatina çêkirin, tên li xwe kirin. Kitan, sembola jina kurd a. Bi teybetî, kitan, weke sembola li xwe meyîzendina wê jî hatîya dîtin. Jinaka ku kitan li xwe dikir, lê dihat nerîn û dihata gotin, ku "ew çendî li xwe dimeyîzêne." Jinên Kurd, di kitanên xwe de, hertimî, pirr reng bikardihênin. Kitan, cilên jinên kurd ên netewî ya.

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Kurdistan
Xiftan

thumb|Mêrekî kurd bi xiftan
**Xiftan** cureke dilq an tûnîka ye, û bi hezaran salan di gelek çandên cîhanê de tê xemilandin û bi jêdera xwe ji asyayê ye. Bi zimanê rûsî de, xiftan ji bilî şêwazek taximên dirêj ên zilamên bi piyên kin yên kiras tê navandin . Xiftan ji hêla gelek komên etnîkî yên rojhilata navîn ve tê xemilandin, xiftan di jêdera xwe de ji Mezopotamyaya kevnare ye (roja îroyî Iraq). Ew dibe ku ji rîs, kaşmîr, herîr an pembû hatî çêkirin û dibe ku ew bi şarekî were xemilandin.

Stîl, bikaranîn û navên xiftan ji çand heya çandê cûda ne. Xiftan bi gelemperî wekî manto an jî sercil tê xemilandin. Piyên milên xiftan dirêjin û bi gelemperî heta pêgûzekan digihîje. Li herêmên ku hewayek wan germ e, ew wekî kincên sivik, sist tê xemilandin. Di hin çandan de, xiftan wekî sembola şahitî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda Ûzbêkistanê
Kategorî:Kurdistan
Kategorî:Mezopotamya
Cil

**Cil**, tişt in ku mirov, ji boy starkirina xwe li xwe dike. Her mirov, cilan li xwe dike ji xwe bistar bike.

Di roja me de, ku weke demeke hemdem jî tê binavkirin, ji cilên wê re tê gotin, "cilên hemdem". Ji cilên ku berê mirov li xwe dikir re jî, tê gotin "cilên kevn." Dîroka li xwe kirina cilan, ji deme ku mirov bidest bicihbûnê bûya û bidest bikarhanîna ardê kirîya bi çandin û cotkirinê hwd re dest pê kirîya. Li xwe kirina cilan, weke nîşanaka biaqilbûna mirov jî hatîya dîtin.

Wateya cilan, hertimî bi çandî û kevneşopî bûya. cil, ji xwe, bi hebûna xwe re, wê gotina çand û kevneşopîyê jî li ser lingan digirê. Minaq, î ro ku mirov li mirovekî nerî û li cillixwekirina wî nerî, mirov wê bizanibê ku ji kîjan herêmê û yan jî ji kîjan koma civatî ya di roja me de ya. Kurd, bi kitan û xiftan û şal û şapikên xwe re tên naskirin. Hinekî jî cil, bi vî rengî, bûya weke rengê nasnema mirov ya civatî, çandî û kevneşopî.

## Cilên di nava kurdan de
Di nava kurdan de, mînak, ji cilên jinan re kitan û xiftan hatiye gotin. Ji cilên mêr re jî, şal û şapik hatiye gotin. Her tiştê ku mirov karê wê li xwe bike, dibê cil.

### Cilên di nava êzdiyan de

## Çavkanî
Çoxsor

**Çoxsor** navê êlekê an jî komeke eşîrên kurdan ên Botan e. Navê wan tê wateya "cilsor", "kincsor". 

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Parçikan

**Parçikan** navê eşîreke kurdan li Xarpêtê, Melediyê, Sêwasê û Parsîna Erzîromê ye.

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Berzanî

**Barzanî** an **Berzanî** navê êleke navdar a kurdan. Ku dikeve Bakurê Parêzgeha Hewlêrê. Li Qezaya Mergasor akincî ne. Eşîreta Barzan li Heft Aşîretan pêkdihên ku ew jî: Berojî, Nizarî, Gerdî, Herkî binejî, Dolamarî, Şêrwanî, Mizurî. Berî sedan sala Van eşîran li bin desthilata şêxên Barzan yekgirtin ji bû ku xebatê bû Azadîya Kurdistanê bikin.

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Bilbasî

**Bilbasî** navê êleke kurdan a dîrokî ye. Ev êla ku li Kurdistanê binavûdeng e di sedsala 19em de li êlên Pîran, Meresene, Gewirk, Mengûr û Mameş belav bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Iraq
Kategorî:Îran
Delo

**Delo** navê êleke kurdan li herêma navbera Xaneqîn û Silêmanî ye.

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Demanî (eşîr)

Komeke eşîrên kurdan ên akincîh li herêma Botan bi navê **demanî** tê naskirin.

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Çengînî

**Çengînî** an **Çîngînî** nave eşîreke kurdan e. Vê eşîrê roleke mezin di etnogeneza kurdan, bitaybetî ji sedsala 15'emîn heta ya 18'emîn, lîstiye.

Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kurdistan
Kategorî:Luristan (parêzgeh)
Leylanî

**Leylanî** navê eşîreke kurden li Başûrê Kurdistanê ye.

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Xorkan

**Xorkan** navê êleke êzîdî li devera Şingalê ye.

Kategorî:Eşîrên êzdiyan
Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Gelbaẍî

**Gelbaẍî** an **Gulbaẍî** navê êleke kurdan li Rojhilatê Kurdistanê ye.

Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Zuqiriyan

**Zuqiriyan** an **Zuquriyan** navê êleke êzîdî li Ermenistanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên êzdiyan
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Gro Harlem Brundtland

**Gro Harlem Brundtland**, hat dunyê  li bajarê bakprê Norwêcê Barum(xwendina wê; Bærum) ê. Sîyesetmederê kevn ê partîya karkar a Norwêcê ya. Her wiha serokwezirê berê yê Jin yê Norwêcê ya. Sê domenan serokwezirtî kir. Care pêşî si sale 1981´ê de bû serok wezir. Piştre di deme duyemin ji sale 1986 heta 1989, deme wê ya sêyemin ya serokwezirtiyê jî ji sale 1990´î heta 1996´an a. Gro Harlem Brundtland, weke serokwezirê jin ya pêşî ku li norwêcê serokwezirtî kirîya ya. Di deme xwe de, wê pirr giringî û piştgirîya xwe jî da tevgerîyên jinan. Di sale Zanîngaha Oslo xwandina xwe kir. Di salê 1963´an de, Li Emarika li Zanîngaha Harwerdê mastira xwe kir. Xwandina xwe di dermenîyê de da destpêkirin. Di sale 1965´an de, ku wê xwandina xwe bidawî kir, bû dîrektirê tendurîstiyê di partîya xwe de. Piştre, di sale 1974´an de bû parlaman û cara pêşî çû parlamanê û bû Wezîrê Hewîrdorê. Wê, wezirtîya xwe heta sale 1979´an domand. Di sale 1981´ê de, weke jineka ji xwe bibawer, serokatîya partîya xwe hilda li dest û bû serokê wê. Piştre wê, partîya xwe bira hilbijartinan û biserket. Piştre, wê hikimeta norwêcê ava kir. Ew, jina pêşî bû ku wê karê hikimetekê, li Norwecê hildabû ser milê û biserketî bi rê ve bir. di wê deme serokatîya xwe de, gelek xelatên hêja jî girtin. xelatên weke "Peace Link Woman of Peace" ku di nav de, gelek xelat hildan. di sale 1995´an de, "xelate aşîtîyê" bi navê "Women for peace",li Roma girt. PIştre, wê gelek xelatên din ên bi vî rengî, bi ser ve zêde kirin û hilda. Navê wê, di 2006´an de, ji bo serokatîya "Neteweyên Yekbûyî" derkete li pêş.

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Norwêc
Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê
Xecevend

**Xecewend** êleke Lek a li Mazenderan e. Warê êla Xecewend şehristanên Nowşar, Çalûs û Nûr in.

## Dîrok
Ev êl ji aliyê Nadir Şahê Avşarî ve di destpêka sedsala 18'mîn de li herêma Mazenderan hatiye bicîhkirin. Warê Xecewendiyan ê bingehî herêma Gerrûsê. Di dema Zendiyan de beşeke Xeceweniyan dizivirin welatê xwe, Kurdistanê, belê şahên Qeceran wan dîsa tînin li Mazenderan bicîhdikin. Xecewendî bi piraniya xwe Yarsan in, belê sunî jî di nav wan de hene.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên lek
Xecewenî

**Xecewenî** an **Xecewendî** an jî **Xwecewendî** zaravayeke lekî ye. Ev zaravaya ji aliyê êla Xecewend a li Mazenderanê têye axavtin.

Zaravayê Xeceweniyan di sedsalên boyirî de gelekî di bin bandora mazenderanî de maye û hinek rengên xwe yên binyadî wendakiriye. Belê dîsa jî bi çend mînakan eşkereye ku ev zaravayek kurdiya lekî ye.
* pêşbendika nîşana dema niha wek di lekî de mi- an me- ye.
** Xecewenî: **me**çû
** Lekî: **me**şî
** Kurmancî: **di**çe

** Xecewenî: **mi**rem
** Lekî: **mi**rom
** Kurmancî: **di**rim

## Çavkanî

Kategorî:Devokên lekî
Kurdên Libnanê

**Kurdên Libnanê** komeke diyasporaya kurdan li rojhilata navîn in.
li berê salê 1985 li Libnan'ê Kurdên hejmara wî derbare pêşbînîyen 75.000 herwiha 100.000 navbera kes bûn.
Îroj, li ser Beyrût bîhezarên Kurdên hene.

## Dîroka wî Kurdên Libnan

Herî Libananî Kurdên li salên dawî ji Libnan rê hatin, dîsa jî, Libnan ji alî binemale Eyyûbi Kurd birêvebirin bû dem dema. Civakî Kurd Libnan, heta sedalê 12. dirêjbûn.

## Rewş Kû Vêgavê

Bihevra salê 2012, kû li Libnanê hemû Kurdên kêmzêde %40' wî tune hevwelatî Libnan.

## Çavkanî

Libnan
Kategorî:Komên etnîk li Libnanê
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Kategorî:Libnan
Êrîşên terorîstî yên li Norwêcê 2011

**Êrîşên terorîstî yên li Norwêcê 2011** ji çalakiyên suîkast û bombeyên di sala 2011an li Norwêcê re tê gotin. Di wê salê de êrîşkarê norwêcî yê nijadperest Anders Behrig Breivik di navenda bajarê Osloyê de erebeyek da teqandin û piştre bi cilên polêsan û tebancekî li ser girava Utøya 77 ciwanên sosyaldemokrat kuştin. Sûcdar di 22ê tîrmeha 2011an de hat girtin û sûcê xwe rojek bi şûnde bi awayekî berfireh îtîraf kir.

Sûcdarê 'parastina Norwêcê li dijî Îslamê' û 'marksîzma çandî' wek sedemên suîkastan bi nav kir. Li gorî parastina wî, wî xwest sosyaldemokratên ku welêt birêve dibin "bi awayeke pir xurt ceza bike", ji ber ku ew berpirsyarên "îthalata mezin a misilmanan bo Norwêcê" ne.

Li gorî yekemîn rapora fermî ya 29ê çiriya paşîn a 2011an sûcdar di dema suîkastê de nexweşiya şîzofreniya paranoîd bû û lewra ne xwediyê hêza jêcudakirinê ya (temyîzê) ye. Di roja 16'e nîsana 2012ê de bi sûcên terorîzm û kuştinê doz li wî hat vekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Norwêc
Sarlî (devok)

**Sarlî** devokeke serzaravaya kurdî ya Hewramî ye. Sarlî ji aliyê Sarliyan ve, komeke Kakayiyan li Hewlêrê û Mûsilê, tê axavtin.

## Çavkanî

Kategorî:Devokên hewramî
Xelacî

**Xelacî** an **Hellacî** navê zaravayekî kurdî yê li Azerbaycan û Îranê tê axaftin e. Xelacî wek zaravayekî kurdî yê îzole tê hesibandin.

## Rewşa sosyolînguîstik
Xelacî îroyî li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat li şehristana Şabestar û li parêzgeha Astara, gundê Şahağac, li başûrê rojavayê komara Azerbaycanê ji aliyê komeke biçûk ve tê axavtin. Ji axivên Xelecî qasî hezar kesan li Azerbaycanê yên din li Îranê dijîn. Xalecî li Azerbaycanê xwediyê tu statuyeke fermî ninin. Pirraniya wan xeynî zimanê xwe yê zikmakî talişî û azerî diaxivin. Heta nifşa nû tenê talişî û azerî diaxive. Jixwe di navbera xelacî û talişî bendekî kin heye. Li Îranê jî xelacî di nava civaka talişan de dijîn. Ji we yekê ye gelek çavkanî xelacî dipêwendînin.

## Hevrastiyên bi zaravayên kurdî re
Ewil Ferdinand Justi diyar kir ku gelekî hevrastiyên xelacî bi dimilî re hene. Ev hevrastiyan ne tenê xwerista ferhengokî (leksik) ne. Ji vî nêrînê de hevrastî û manendî bi hemî zaravayên kurdî re hene. Mînakî paşbendikkirina lekêran wek di dimilî de bi -an'yê tê qedandin. Herwiha pêşbendiken dema bê jî wekî di kurmancî de bi- ne. Daçekên di û de yên ku mirov ji kurmancî nas dike, di xelacî de jî têne bikaranîn. Çend mînak ji xelacî ligel beranberiyên bi kurdî.

## Bide ber
* Zimanên îranî

## Çavkanî

Kategorî:Zimanê kurdî
Mîrektiya Erdelan

**Mîrektiya Erdelanê** (1169-1867), bi teybetî ku navenda wê Rojhilatê Kurdistanê bû, mîrnişîneke kurdan bû ku piştî dewleta Merwaniyan a kurd re ava bû. Mîrgeha Erdelanê destpêka wê ji 1169 tê dest pê kirin û heta sale 1867´an tê. Ev welatê kurdan, piştî welatê Merwaniyan û Eyûbiyan re ku êdî serdestî û serweriya Eyûbiyan li başûr rojavayê Kurdistanê û bakûrê ava dibe û Erdelanî jî, ku li gorî Şerefxanê Bidlîsî ji koka xwe ve digihine Merwaniyan, wê rojhilatê Kurdistanê û başûrê Kurdistanê hemûkî bikine qada serwerî û serdestiya xwe.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 14an li Asyayê
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewletên kurdan
Kategorî:Dîroka Erdelan
Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê
Kategorî:Xanedanên kurdan
Şamî Kirmaşanî

**Şamî Kirmaşahî** (Şahmurad Mustaq Kirmaşahî), helbestvanekî kurd.

Şamî di sala 1889an de li gundekî nêzîkê bajarê Kirmaşahê ji dayik dibe. Di zarotiya xwe de ji roniya herdû çavên xwe dibe. Herhal gava ku ev dibe 3-4 salî bûye: *Henûz neşnasûm çep we rasi dest* - min hê nizanibû destê çep û rast jihev veqetanda. Ev bûyera xemgîn mijara helbestên Şamî ye. Helbestanvanên kurd Mîrza Elmas Xan, Xûlam Riza Lûr û Seyid Silah bestlêhatên Şamî bû ne.

Helbestên Şamî yên bi zaravaya kirmaşanî ji aliyê nivîskarê kurd Hejar Mukriyanî hatin berhevkirin û bi navê *Çepikê Gull* ve hatin weşand.

## Çavkanî
* Sami, Kurdica 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1889
Kategorî:Kesên ji Kirmaşahê
Şêwezarên Îrana Navîn

**Şêwezarên Îrana Navîn** ji komeke zaravayên îranî re tê gotin. Ev zaravayên ku xwedî gelekî paralelên rêzimanî û ferhengokî bi zimanê kurdî re ne, ji aliye bajariyên bajarokan li navenda bakûrê (Kurdistan: Hamedan, Lûristan) û navenda başûrê Îranê têne axavtin. Zêdetiya axivên van zaravayan zerdeştî ne û ji ber şerên îslamî reviyane Hindîstanê û îro li wir dijîn. Mumkun e ku ev zaravayan jêmayiyên zimanê medî bin.

## Cûre andina navxweyî
### [[Tafreşî|Zaravayên Tafreşî]]
* Aştiyanî
* Amorayî
* Kahakî
* Vafsî
* Cihûya Hamedanî
* Cihûya Wirwirdî
* Cihûya Nehewendî

### Bakûrê Rojhilatê
* Xûnsarî an Xwansarî û Cihûya Xûnsarî
* Mahelletî
* Vanişanî
* Cihûya Golpeyganî

### Bakûrê Rojhilatê
* Aranî
* Bîdgolî
* Delicanî
* Naşalcî
* Abuzeydebadî
* Qohrudî
* Badrudî
* Kamuyî
* Cowşaqanî
* Meymayî
* Abyanayî
* Sohî (Soyî)
* Badî
* Natanzî
** Farizandî
** Yarandî
* Kaşayî
* Tarî
* Tarqî
* Cihûya Kaşanî

### Başûrê Rojavayê
* Gazî
* Sedehî
* Ardestanî
* Nohuxî
* Saczî
* Carquyayî
* Rûdeştî
* Kafrudî
* Kafrunî
* Cihûya Îsfihanê

### Başûrê Rojhilatê
* Dariya Zerdeştiyan (Behdînî)
** Parsî (li Hindistanê)
** Yezdî
** Kermanî
** Cihûya Yezdî
** Cihûya Kermanî
* Nayinî
* Anarakî
* Zefrayî
* Varzeneyî
* Tudeşkî
* Keycanî
* Abçûyayî

### [[Deşta Kevir]]
* Xûrî
* Farvî
* Farukî
* Mehrcanî

### Sîwendî
* Sîwendî

## Çavkanî
* Ethnologue

Kategorî:Zimanên îranî
Zanîngeha Osloyê

**Zanîngeha Osloyê** (; ) zanîngeha Norwêcê ya herî mezin e. Li zanîngehê 27.700 xwendekar dixwînin û ser 6.000 re lê kar dikin. Tevî beşên wê yên lêkolînkirinê, beşên wê yên weke fakûlte ên sereke ev in: Fakûlteyên edaletê, îlahiyatê, matematîkê, beşên zanîna xwezayê, civaknasî, mirovnasî û odontolojiyê yanî ên dinantiyê û hwd hene.

Zanîngeh di sala 1811an de temenê wê hat avêtin û avakirin. Di demên xwe yên piştre, hin bi hin ava dibe û bi zanîn û beşên xwe dewlemend dibe. Ev zanîngaha ku ji heşt fakûlteyên mezin pêk tê, di nava zanîngehên cihanê de yên giring de cih digire.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1811an li Norwêcê
Kategorî:Norwêc
Kategorî:Zanîngehên Norwêcê
Mahîdeşt

**Mahîdeşt** an **Maydeşt** navê gundistaneke li parêzgeha Kirmaşanê ye. Di 2006an de gelheyê vê gundistanê ji 21.399 kesan, 4.885 malbatan, pêk hatiye. Navenda gundistanê bajarokê Robatî Mahîdeştê. Vê deverê navê xwe ji gelê medî girtiye. Mahîdeşt tê wateya *[[deşt]]a [[med]]an* (māh < māδa-).

## Çavkanî

Kategorî:Kurdistan
Seyder

**Sayder** (ji Şah Hayder) an **Seycan** (mehlasa wî), dengbêjekî zarê Kirmanckî ji Dêrsimê.

Seyder bi xwar û jêr di sala 1885an (jidayikbûna vî bi duristî naye zanîn) li Pilemoriyeyê li gundê Goma Seydû, nahiya Pirdo Sur, ji dayik bûye. Ji malbata wî re, ya ku bi esle xwe ji ocaxa qizilbaşan a Qurêşanî bû ye, 'Çê Avasî Meşî' hatiye gotin. Di zarotiya wî de malbata wî barê gundê Ciwarikê li qeza Qişleyê dikin. Sayder li vî gundê mezin dibe û neviya helbestvanê navdar Sey Qajî re dizewice. Tê gotin ku Seyder şagirtê Sey Qajî bû ye.

Lêkolîner Huseyin Akar dibe Seyder *helbestvanê evînê yê Dêrsimê* ye, ji ber ku evîn motîfeke mijarî ya helbestên wî ye. Mebesta wê dilketiyekî cîwanî bûye. Seyder di ciwantiya xwe sewadaliye keçekî dibe, evîna wê jiyan û şiwîna Seyder nişan dike.
Di ciwantiya xwe de li ser Trebzonê re diçe Stenbolê ku pere qezenc bike. Ji dilketiya xwe re gotiye:

*Ezê biçime Stenbolê, pera qezenc bikim,<br>
ji xwe re parêzerekî bigirim,<br>
ezê li ser navê dil, evînê li hember te biparêzim.*

Çawa ji helbestên Sey Qajî têye femkirin, Seyder ji Şerê cîhanê yê yekem birîndar dizivirê Dêrsimê û bi emrê 30-31 salî ve dimire.
Gelek stran û kilamên Seyder ji aliyê stranbêjê kurd Sait Baksi hatin berhevkir û di kasetên wî hatin bidengkirin.

## Çavkanî
* Huseyin Akar, Sayder 

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Pilemor
Alîşerwanî

**Alîşerwanî** an **beyreyî** navê eşîreke mezin a kurdên feylî ye.

Gorî dîroka devkî ya alîşerwaniyan pêşiyên wan yekê bi navê alîşerwan ji êla sencabî, ya li parêzgeha Kirmaşanê biwar e, bûye.
Warê kevneşopî yê eşîra alîşerwan herêma trîbal ya Piştî Kûh e. Ev eşîr heta destpêka sedsala 20em bi gelekî eşîrên kurdan ên din ve li ser sînorên Îraq û Îranê wek nîvkoçer jiyaye. Piştî ku li nasmaneyên fermî li Îraqên têne belavkirin, pirraniya vê eşîrê dibe welatiyê Îraqê û li wî welatê têne akincîhkirin.
Alîşerwanî zûda dest ji eşîrtî berdane. Pirraniya wan ji aliyê dîktatorê Îraqê Sedam Huseyn ve ji warê xwe hatine dûrxistin. Niha li Bexdayê dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Îlam (parêzgeh)
Canbolad

**Canbolad** (romikî: *Canpolat*) navê ezbetek Kurdan a arîstokratan e.

## Dîrok
[thumb|Ala feodala ezbeta Canpolatan ji [Serdema Navîn|serdema navînê de.]]

Ev malbat cara ewil, piştî hilweşandina mîrgeha Kilîsê, di sedsala 16'emîn dertêye şanoya dîrokê. Gava ku mîrê Kilîsê yê dawîn bêzuriyet dimire, osmanî rêveberiya vê mîrgehe teslîmê mîr Mihemmed dikin, ê ku gengaz e ji malbata Melîkên Hisnekêfê bibûye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka kurdan
Kategorî:Kilîs
Tealî Nisvan

**Tealî Nisvan** an **Tealî Nisvan-î Kurd**, rêxistineke feminîstî ya kurdan a li Stenbolê bû.

Ev rêxistin di gulana sala 1919'an de li Stenbolê ji bunyewî di nava Cemiyeta Tealiya Kurd e, bi serekiya doktora kurd Encûme Yamûlkî, ji malbata navdar a Yamûlkî, hatiye damezirandin. E. Yamûlkî mehek şûnva di seremoniya vêbûyina komelê de, armanca rêxistana Tealî Nisvan-î Kurd, civata berzkirina jinên kurd, ya pêşverû da nasîn û got yekem armanca wan perîsandina cîvakî ya jina kurd e. Bi rastî jî heta qedexekirina vê rêxistinê ji aliyê Ataturk ve, hin armancên kindemî yên wê hatibûn pêkanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistin
Arix (stran)

**Kilama Arixê** straneke şînê ya gelerî ji herêma Koçgiriyê ye. Ev stran piştî dengkirina Nilufer Akbalê di destpêka 1990ande hat nasîn. Serrastkirina qisan û awaz ji aliye Hasret Gultekîn ve hatibûn çêkirin. Kilam wek nalînek ji bo bîranîna qurbaniyên erdhejaya Ezirganê ya 1939ê hatiye nivîsandin.

## Çîrok
Di şeva navbera 26 û 27ê Kanûna 1939ê de erdhejeke mezin li herêma Ezirganê pêk hat û wek erdhejaya Ezirganê tê bibîranîn. Di qeydan de tê gotin ku ji ber erdhejê Erzingan bi temamî ji nexşeyê hatiye paqij kirin û gelek parêzgehên wek Sêwas, Toqad, Erzîrom, Gumuşhane, Amasya, Yozgad, Samsun, Gîresûn, Trabzon, Xarpêt, Meletî û herêma Dêrsimê jî ketine bin bandora erdhejê. Erdhej di rojnameyan de bi manşetên wekî "Erzedheja Erzinganê Bû Felaketeke ku Tevahiya Texmînan Derbas Dike" û "Bîlançoya Felaketê" cih girt. Di encama erdheja ku bi pileya pêla rûvî 7.9 û bi pileya 7.2 pile bû, 32.962 kesan jiyana xwe ji dest dan û nêzîkî 100.000 kes jî birîndar bûn. Di encama erdhejê de 116 hezar û 720 avahî hilweşiyane yan jî zirar dîtine. Ev erdheja ku di nav erdhejên herî mezin ên cîhanê de tê dîtin, weke yek ji karesatên herî giran ên erdhejê yên li Kurdistan û Tirkiyê derbasî dîrokê bû.

Tenê li Arixê, gundekî Macîrana Qoçgiriyê ya Saran, 200-300 kes jiyane xwe ji dest didin. Pîrekek di şîna wan de vê strana şînê dilorîne. Ev stran ji bo bîranîna qurbaniyên erdhejê û Arixê hatiye nivîsandin. Ji ber ku erdhej bi şev ji nişka ve di demsala zivistanê de pêk hatiye, gelê Qoçgiriyê di demsala zivistanê de di kolandina goran de ji bo miriyên xwe gelek zehmetî kişandine. Tê gotin ku ne tenê mirov, heywan jî di bin xirbeyan de mane. Ji ber ku avahiyên gundê Arîxê ji kevir û heriyê hatibûn çêkirin, ziyanên canî zêde bûn. 

Li wî gundî bi sedan kesan jiyana xwe ji dest dabûn. Di hewaya serma ya berf û qeşayê de kesên ku filitîn, bêçare li rewşa piştî erdhejê temaşe dikirin. Hin kesan miriyên xwe ji bin keviran derdixistin, hinekan jî miriyên xwe defin dikirin. Tê texmînkirin ku ev şîn bi vî rengî hatiye afirandin: Yên ku ji erdhejê sax man, li ser miriyan nalîn digotin, da ku ew bikaribin vê serpêhatiya trawmatîk pêvajoyê bikin. Ev stran nifş bi nifş derbasî roja me bûye û îro yek ji girîngtirîn stranên muzîka kurdî ye.

## Gotin

## Girêdayinê derve
* Nilufer Akbal: Arix

## Çavkanî

Kategorî:Koçgirî
Kategorî:Stranên kurdî
Famîleya qajan

[thumb|[Sedara Libnanê (*Cedrus libani*)]]
[thumb|[Hêldara ewropayî (*Larix decidua*)]]

**Famîleya qajan** *(Pinaceae)* famîleyeke riwekan e, di nava riwekên Coniferales de cih digire. Darên vê malbatê, bo mirovan kêrbar in. Di baxçevaniyê de jî hin endamên vê malbatê tên çândin.

## Cureyên vê darê yên ser
* Koknar, pelk (Abies)
* Sedar, dara erz, erz, serwîzad (Cedrus)
* Qaj (Larix)
* Sîmirk (Picea)
* Çam (Pinus)
* Hêldara zêrîn (Pseudolarix)
* Koknara Duglas (Pseudotsuga)
* Koknara Hemlock (Tsuga)

Bêhtir li nîvkada bakur cihwar in. Çar binekom, deh cins, bi qasî 230 cureyên vê malbatê hene.

* Binekoma Abietoideae Pilger: Gûzikên wan dirêj in. Şeş cinsên vê binekomê hene:
** Çam (*Abies* Mill.): Bi qasî 51 cure.
** Sedar (*Cedrus* Trew): Sê cure.
** *[[Keteleeria]]* Carrière: Sê cure.
** *Nothotsuga* Hu ex C.N.Page: Cinsê monotîpîk, tekane cins e. *** *[[Nothotsuga longibracteata]]* (W.C.Cheng) Hu ex C.N.Page
** Koknara Hemlock (*Tsuga* (Endl.) Carrière), bi navê din koknara Schierlingê: Sê cure.
** *Pseudolarix* Gordon: Cinsê monotîpîk:
*** Hêldara zêrîn (*Pseudolarix amabilis* (J.Nelson) Rehd.)
* Binekoma Laricoideae Melch. & Werd.: Gûzikên wan kurt, hûrik in. Sê cinsên vê binekomê hene:
** Şirb, darkuşpene (*Larix* Mill.): Bi qasî 10 cureyan.
** *Cathaya* Chun & Kuang: Monotîpîk e:
*** Darkerr, dara kerr (*Cathaya argyrophylla* Chun & Kuang)
** Douglasiyan (*Pseudotsuga* Carrière): Çar cure.
* Binekoma Piceoideae Frankis: Tekane cins:
** Sîmirk (*Picea* A.Dietr.): Bi qasî 33 heya 35 cureyan.
* Binekoma Pinoideae: Guzikên wan jî dirêjin in, tekane cins.
** Çam (*Pinus* L.): Bi qasî 111 cureyan.

Navê din ê in Pinaceae Lindl. jî Abietaceae Gray. e.
Şehrezûr

[mini|250px|thumb|Şahrezûr ji wira de wek ''Schahrazor'' lêkirî ye û li [Başûrê Kurdistanê nîşan dide]]

**Şarezûr**, **Şahrîzor** an jî **Şehrezûr** bajarekî li Başûrê Kurdistanê ye ku di navbera Silêmanî û Derbendîxanê de dimêne. Dîroka wê, diçê ta dema Medan. Tê gotin ku ji aliyê Zehaq *(Zanhaq)* ve hatiye avakirin. Keyê wê yê kurd ku hem navê wî pirr derketiye û dema wî weke demeke zêr hatiye dîtin Yezdankerd e. Kurdên Şahrîzorê, yarsanî ne.

Şahrîzor, weke mîrgeheke ku navê wê di Avestayê de jî bi cih bûye. Heta sedsala şeşem a piştî zayînê Şahrîzorê hebûna xwe domandiye. Di sala 642an de, rastî hêrîşên ereban tê. Bi salan rastî hêrîşê tê û piştre Şahrîzor dikeve. Tê gotin ku dema ku Şahrîzor ket, pirtûkxaneyên wê bi hezaran nivîsar û binatêr hebû jî, ji holê hatine rakirin.

## Peyvnasî
*Şahrezûr* ji du peyvên îranî tê, *"Şah"* (key, mîr) û *"rezûr"* (daristan), yanî "Daristana Şahane" an "Daristana Keyê".

Wateya din jî; *"şehr"* (keyanî, herêm, welat) *"zor"* (dijwar) *welatê dijwar*.

## Navdarên Bajêr
* Mewlana Xalidê Kurdî
* Nalî
* Merûf Nûdhî

## Çavkanî

Kategorî:Kurdistan
Xanedana Sedeqî

**Xanedana Sedeqiyan** (770 - 827/8 piştî zayînê), mîrgehekî kurdan bû ku di deme xwe de, bandora wê pir mezin e. Navende Rojhilatê Kurdistanê bajarê Ûrmiyeyê bûye. navê vê mîrgeha kurdan, ji navê mîrê wê Sedeqê Elî tê.

## Dîrok
Harûn Reşîd ku weke xelîfe jî, navê wî heya, bi wan re tevgeriya ya û alîkarî ji sedeqiyan girtiye. Bi destê wan, kiriya ku kontrola xwe li ser herêmên din dêne. Herêmên weke Salmas û Tewrêzê jî, û hê gelek herêmên din, bi destê sadaqiyan hatina bindest kirin û ketina bin destê hêza xalifetiyê de. Ew artêşa sedeqiyan ku wan şand ku wan deran bike bin destê wan de, di bin fermandariya Xazîm de bûye.

Li gor hin belgeyna jî Sedeq bixwe bi navê "Zardîq" hatiya nasîn. Û tê gotin ku ew yekî ku fermandar û bizane bûya. Wî, di bin destê xwe de, artişaka mezin ava kirîya û bi wê, li herêmê dewletek ava kiriye û mazin bûye. Lê li gor hin belgeyna jî, tê gotin Zardîq, kurê Sadaq bûya ku piştî wî re hatîya û ew artîşa mazin ava kirîya û ew dewlet ava kirîya bi wê. Hemû axênku îro li ser Ermenistan ava û heta ku digihijê herêmên Qafqasya hemûyan dike bin destê xwe de. Zardîq, di nava salên 824-827 de hatîya. Ji vê dîrokê jî, mirov bi giranî karê fahm bike ku Zardîq, kurê Sedeq bûye.

## Payizbûna xanedan
Tê gotin ku tenê li herême Mûsîle, Yunisê Azdî yê kurê Seydî hebûye. Piştre, Zardîq, artîşak şandîya ser wî û musil bi xwe ve girêdaya bi têk birina wî re. Ev şerê di navbera artişa Zardîq û Yunis azdîyê kurê Seydî jî di sale 827 de dibê.

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewletên kurdan
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Kurdistan
Kategorî:Xanedanên kurdan
Mîr Ceferê Dasnî

**Mîr Ceferê Dasinî** (jdb. ? - m. 841, li herêma Dasinê) kurê Mîr Hesenê Dasinî yê ji malbata Pîr Hesin Meman bû, û yek ji mîrên devera Dasinê (Dihoka Dasiniya) bû.

= Jiyan =
Ji malbateka pîra yê ji gundê Mehetê hatiye dinyayê ye. Piştî mirina babê xwe mîrtiya deverê kiriye û navûdangê wî li deverê belav bûye. Di serdema xwe de Mîr Cehfer ketiye di gelek şer û êrişan de. Lê Mîr Cefer bi hemû şiyanên xwe ve li ber sînga wan êrişan girtiye û kariye heya demekî dirêj devara dasiniyan biparêze. Ji wan êrîşa jî êrîşa Dewleta Ebasî ya li ser destê Ebdullayê kurê Elisê Mûsilî li sala 833 zayînî. Bi leşkerkî 70 hazar şervan ve têne devera dasiniyan û di encamê de Mîr Cehferê Dasinî serkeft û Ebdullayê kurê Elisê Mûsilî tê kuştin. Lê ji ber giringiya dever dasinî ji Ebasiyan ra. Dîsan piştî du salan şer careke din li sala 834 zayinî de Ebesî bi êrişeka mezintir ve bi serokatiya Îtaxê Turkmanî ve li serdemê xelîfa Mûhtafil bila de êriş tîne bi ser devara dasiniyan ve. Îtaxê Turkmanî bi serokî kirine leşkereke mezin ku ji 150 hezar şervanê pêk dihat tê devera dasinî. Lê ji ber wê hêza meazin ya dijmin Mîr Cefer neçar dibe ber bi çiyên asê yên Kurdistanê ve here hey herdu leşker li devera Bêtnasê digihin hev û di şerekî 3 mehî de, dawî car leşkerê Mîr Cehfer dişikê û Mîr Ceferê Dasinî ji ber wê kuştin ku bi serê xelkê de hetî û wê ziyan û zerera li deverê ketî. Bi vexwarine jehrê dawiyî bi jiyana xwe tîne.
 
Li leşkerê dijmin bi mîretiyî jî cenazeyê Mîr Cefer dibin Semirayê û li wê derê cenazeyê Mîr Cefer ku bi jehrê dawî bi jiyan xwe anî bû li sê dar didin. Ji ber merdî û xwergiriya Mîr Cehferê Dasinî heya roja îro jî bi dehan stran û çîrok li ser tên gotin.

= Çavkanî =

Kategorî:Kurdên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 841
Kategorî:Mîrên kurd
Qaj

[thumb|[Qaja ewropayî (*Larix decidua*)]]

**Qaj**, **lorik**, **darlorik** *(Larix)* navê cinsekê riwekan ji famîleya qajan *(Pinaceae)* e. Çam û qaj cuda ne, lê gelek caran tên tevlîhevkirin. Çam jî endamê vê malbatê ye. Pirranî li daristanên kevnare yên nîvkada bakur cihwar in. Qaj darekê kêrbar e, ji bo pêdiviyên mirovan tê çandin jî.

## Sîstematîk
Di tasnîfkirina qajê de hin cudatî hene. Riweknas hene cinsên wê bi qasî 10 nîşandidin, hin jî 20. Nakokî pirranî ji binekoma *Larix gmelinii* derdikevin.

;Li Ewrasyayê:
* Qaja ewropayî (*Larix decidua* Mill.)
* Qaja dahûrî (*Larix gmelinii* (Rupr.) Kuzen.):
** *Larix gmelinii* (Rupr.) Kuzen. var. *gmelinii*
** *Larix gmelinii* var. *japonica* (Regel) Pilger
** *Larix gmelinii* var. *principis-rupprechtii* (Mayr) Pilger
** *Larix gmelinii* var. *olgensis* (Henry) Ostenfeld & Syrach Larsen (Syn.: *Larix olgensis* Henry)
* Qaja Sikkimê, qaja tîbetî (*Larix griffithii* Hook. f.), li devedor û rojhilatê Hîmalaya
** *Larix griffithii* var. *griffithii*
** *Larix griffithii* var. *speciosa*, Synonym *Larix speciosa*, li Çînê, cihên bilindahiya wê ji rûyê avê 2600 heya 4000 m ye.
* Qaja Japon (*Larix kaempferi* (Lambert) Carriére)
* *[[Larix mastersiana]]* Rehder & E.H.Wilson in Sargent: Li axa 2300 heya 3500 m bilind a Çînê.
* *[[Larix potaninii]]* Batalin: Li ban, newal û geliyên 2500 bis 4600 m bilind ên Çên. Bi çar variyantan:
** *Larix potaninii* var. *australis* A.Henry ex Hand.-Mazz. (Syn.: *Larix potaninii* var. *macrocarpa* Y.W.Law)
** Qaja Çînê (*Larix potaninii* var. *chinensis* L.K.Fu & Nan Li, Syn.: *Larix chinensis* Beissner, not Miller.
** Qaja Hîmalayayan (*Larix potaninii* var. *himalaica*, Synonym *Larix himalaica* W.C.Cheng & L.K.Fu)
** *Larix potaninii* Batalin var. *potaninii* 
* Qaja Sîbîryayê (*Larix sibirica* Ledeb.)
;Li bakurê Amerîkayê:
* Qaja rojhilatê Amerîkayê (*Larix laricina* (DuRoi) K.Koch)
* Qaja zûran (*Larix lyallii* Parlatore)
* Qaja rojavayê Amerîkayê (*Larix occidentalis* Nutt.)
Defneya Kurdistanê

thumb|Defneya Kurdistanê re defneya Farsê jî dibêjin (''Laurus azorica'')

**Defneya Kurdistanê**, **qara/defneya Farsê**, **defneya Azorê** *(Persea azorica* yan *Laurus azorica)* riwekek ji famîleya qaran (Lauraceae) e.

**Defneya Kurdistanê** wekî dar an devî ye, bi qasî 15–25 m bilind dibe. Bi zivistanê jî heşîn dimîne. Ji reşemiyê heya gulanê kulîlk vedide. Li giravên Azor û Kanarya, Marokoyê gelek tê dîtin. Welatê wê Kurdistan û Fars bûye lê ji ber gelek sedeman daristanên defneyan nemane. Hêj jî di zanistiyê de li gel *Laurus Azorica (defneya Azoran)*, navê *Persea azorica* jî tê bikaranîn.

## Li ser vê defneyê/qarê
* Ingrid Schönfelder û Peter Schönfelder: *Kosmos Atlas Mittelmeer- und Kanarenflora.* Franckh-Kosmos, Stuttgart 2002, ISBN 3-440-09361-1
* Adalbert Hohenester und Walter Welss: *Exkursionsflora für die Kanarischen Inseln.* Ulmer, Stuttgart 1993, ISBN 3-8001-3466-7 (bi almanî)

## Girêdanên derve
* Defne yan qar di ''Die Pflanzenwelt der Azoren'' de. 

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya qaran
Dara kamfûrê

thumb|Dara kamfûrê (''Cinnamomum camphora'')

**Dara kamfûrê**, darkamfûr *(li hin deveran kamfûrê re kafûr dibêjin)* *(Cinnamomum camphora),* darek ji famîleya qaran (Lauraceae) e ku bi taybetî li rojhilat û başûrê rojhilata Asyayê cihwar e. Riwekeke temendirêj e, heya 2000 salan jî dijî. Bi qasî 20-30 m bilind dibe. Li welatên tropîk bo hilberîna rûnê kamfûrê çandiniya wê jî tê kirin.

Li Kurdistanê kêm be jî demekê daristanên darkamfûrê hebûne. Niha nemane. Sedemek ji viya pêşketina ajalvaniyê, kêmbûna çandiniyê ye. Kurdan sedsalên dawiyê li cihên bilind ajalên malên xwedîkirine. Tê zanîn li cihên ku ajalvanî bi rêbazên klasîk tê kirin, dar û riwekên zivistanan jî heşîn in, ziyanê dibînin, namînin.

Bo bidestxistina kamfûrê darên 20-25 salî tên birrîn, rûnê jê dikişe tê berhevkirin. Vê rûnê di qerisînin û bikartînin. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, li dijî ragirtinên hundir û derveyê laş, dihate bikaranîn. Singê xitimandî vedikir, birîn dikewand. Wekî melhem an buxr (dûkel) dihate bikaranîn.

## Çavkanî
* Xi-wen Li, Jie Li & Henk van der Werff: *Cinnamomum* in der *Flora of China*, Volume 7, 2008, S. 166: ''Cinnamomum camphora'' - Online.  (îngilîzî)
* Henk var der Werff: *Cinnamomum* in der *Flora of North America*, Volume 3, 1997: ''Cinnamomum camphora'' - Online.  (ne bi kurdî ye)

Kategorî:Biharat
Kategorî:Dar
Kategorî:Famîleya qaran
Lûtî

**Lûtî** şaxeke biçûk a romanan li parêzgehên Luristanê, Kirmaşanê û Îlamê ne. Pirraniya lûtiyan bi kevneşopî bi mirtibî li deverên gundewarî li Luristanê di nava êl û eşîrên luran û lekan de dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Luristan
Hip-hop (binçande)

**Hip-hop** binçandeyeke ciwanan e ku eslê wê ji getoyên afro-amerîkî yên ji salên 1970'yî tê û ji wê demê pê ve pêşketiye ku binçandeyeke cîhanî ya ciwanên bajarî ye.

Ji ber vê yekê Hip-hop xwe weke binçandeyeke kuçeyan bi nav dike û wek binçandeya li ser kuçe û kolanan tê jiyandin.

Binçandeya Hip-hopê ji çar beşên sereke pêk tê: *Rap* (stran gotin), *DJing* (muzîk), *B-Boying* (reqsa Breakdance) û *Graffiti-Writing* (boyaxkirina grafîtiyan). Bi derbasbûyîna demê û pêşketinên civakî, teknîkî, aborî û hunerî getoyên New Yorkê jî guherî, û Hip-hop her ku çû pêşket û bi tîcaretkirina wê li cîhanê belaw bû. Bi vî rengî *Beatboxing* (rîtim çêkirina bi dev), *Street fashion* (modeya kuçeyan) û *Producing* (aranjorî) wek beşên nu yên Hip-hopê hatin damezirandin.

Ji bilî vê yekê, ferhenga Hip-hopê jî derkete holê û xwediyê gelek gotin û peyvên taybet e, ku ev bi giranî ji aliyê kesên Hip-hopê ve tên bikaranîn.

Herwiha, Hip-hop ji aliyên cûda ve ji ber karaktera xwe ya şîdetparêz û narkotîkparêz û awayê xwe yê seksîst tê rexnekirin.
Baran (nav)

Baran, li Rojhilata Navîn navekî gedeyan e. Pêşnav jî ye.

## Bejênasî
Baran bi etîmolojîk digîhe etînoma îraniya kevn a *vâr*- ku tê wateya avê. Di Avestayê de ji wê *vâra* (baran) û *vârantî* (ku baran bibare) hatiye afirandin. Di pehlevî dibe *vâran*, di farisî, mazenderanî û kurmancî de *baran* e. Di zaravayên kurdî formê waran û varan jî belavî ne. Dîsa hemî peyvên war-, var- û bar- ên ku bi paşbendika -iş ve tên qedandin ji wê etînomê hatine afirandin. Herwiha di kurmancî de *bariş*, hewramî de variş hwd.

## Kesên bi vî navî
* Sarı Baran (Cihangir Hazır), Baranê Zer, endamê PKK yê kevn
* Baran Rizgar, nivîskar û zimannas
* Jînda Baran, gerîla, şanoger û senarîst
* Ali Serhat Baran, hunermendekî kurd
* Mehmûd Baran, dengbêj
* Tuğçe Baran, rojnamevan

## Çavkanî
* Baran, Kurdica

Kategorî:Navê gedeyan
Ruçiyar û Ayvat

**Ruçiyar û Ayvat** (yek caran Aqîq û Yaqîq) ji haftan herdû milyaketên dawîn ên yarsanan e.

## Çavkanî
* Kurdica

Kategorî:Yarsantî
Gûza hindê

thumb|Dargespa gûza hindê
thumb|Qalikên wê wekî kûpikê dihate bikaranîn
thumb|çep|Gûza hindê
thumb|çep|Kurmê gûzê
**Gûza hindê**, **nargîl**, **narcîl**, **kokos** *(Cocos nucifera)* fêkiya cureyek dargespê ye ku ev dar ji famîleya palmiyeyan *(Arecaceae)* e. Li herêmên tropîk digihê. Gûza hindê tê xwarin, di şîranîyên wekî kulîçe, kek, çoklatayan de tê bikaranîn. Ji gûza hindê şerabê jî çêdikin.

Dargespa gûza hindê, ango dara gûza hindê bi qasî 20 m bilind dibe. Dar gava bû 7-13 salî ber dide û bi qasî 60 salan fêkiyên wê tên berhevkirin. Heya 100 salan dijî. Gûza hindê ji aliyê magnezyûm, potasyûm, sodyûm, gogirtê ve dewlemend e. Heger bê hişkkirin, kalîteya adanê zêdetir dibe. Asîda mîdeyê kêm dike, hezmê hêsan dike. Herwiha darên wê di çêkirina mobîlyayê de kêrbar e.

* Fêkiya vê darê, ango gûza hindê bi qasî 40&nbsp;cm dirêj e. Bi tevî nêriyan dirêjiya wê digihê 1 m jî. Vekirina qalikê dijwar e, divê bi vekiroxekê bê vekirin.
* Bêjeya Kokos ji spanî û portûgalî tê, di wateya gûz an biziran de ye. Bêjeya kurdî gûz û cocos (kokos, kokoz) ji heman kokê ne, peyveke îndogermanî ye. Herwiha *Nuss* (bixwîne nûs/z) (almanî) jî. Di hin devokên kurdî de *goz*, *gwîz* jî tên bikaranîn.

## Çavkanî
* Jutta Beate Engelhard, Burkhard Fenner: *Wer hat die Kokosnuss...? Die Kokospalme – Baum der tausend Möglichkeiten.* (Ethnologica. Neue Folge, Band 21) Gesellschaft für Völkerkunde, Rautenstrauch-Joest-Museum, Köln 1996, ISBN 3-923158-30-0. (almanî)
* G. Franke: *Nutzpflanzen der Tropen und Subtropen*. Band 1, Hirzel-Verlag 1967. (almanî)
* Peter Schütt: *Weltwirtschaftspflanzen*. Paul Parey Verlag, 1972. (almanî)
* Hilke Steinecke: *Wichtige tropische Nutzpflanzen stellen sich vor; Nr. 15 Die Kokospalme: Baum mit 1000 Nutzungsmöglichkeiten.* In: Stadt Frankfurt am Main (Hrsg.): *Tropische Nutzpflanzen von Ananas bis Zimt*. PalmenGarten, S. 75ff. ISBN 3-931621-06-5.
* S. Krist, G. Buchbauer, C. Klausberger: *Lexikon der pflanzlichen Fette und Öle.* Springer Verlag, Wien 2008, S. 208–213. ISBN 978-3-211-75606-5. (almanî)

## Girêdanên derve
* Informationen zur ''Cocos nucifera'' (îngilîzî)
* Gewürzseiten: Kokosnuss bei uni-graz.at  (almanî)
* Pflege und Haltung von Kokospalmen in der gemäßigte Klimazone (Mitteleuropa …)  (almanî)
* Literatur  (îngilîzî)

Kategorî:Famîleya palmiyeyan
Kategorî:Fêkî
Famîleya dargûzan

[thumb|[Gûzaman, gûza bejî, gûza ketober (*Juglans regia*)]]

**Famîleya dargûzan** *(Juglandaceae)* famîleyeke riwekên darî ye. Bi qasî 60 cureyên vê malbatê hene. Li Kurdistanê kîjan cureyên wê hene, ne diyar e. Welatê vê famîleyê yê herî kevn rojavayê Asyayê ye. Hin cureyên wê ji Amerîkayê belav bûne.

## Sîstematîk
Ji aliyê biyolojîk ve lêzimê Rhoipteleaceae ye. Rhoipteleaceae çînek ji famîleya dargûzan e. Du çîn, bi qasî 60 cureyên vê malbatê hene. Di desteya Fagales de ye. Riweknasên îro li ser 8 çînan bi hev kirine, bo hinekan jî gotûbêj didomin.
* Binekoma Engelhardioideae
** Çîna *[[Engelhardia]]* Lesch. ex Blume
** Çîna *[[Oreomunnea]]* Oerst.
** Çîna *[[Alfaroa]]* Standl.
** (Çîna *[[Alfaropsis]]* Iljinsk. - tê gotûbêjkirin)
* Binekoma Juglandoideae
** Şaxa Platycaryeae
*** Çîna *[[Platycarya]]* Siebold & Zucc.
** Şaxa Juglandeae
*** Bineşaxa Juglandinae
**** Çîna gûz (*Juglans* L.)
**** Çîna Gûzperik (*Pterocarya* Kunth)
**** Çîna *[[Cyclocarya]]* Iljinsk.
*** Bineşaxa Caryinae
**** Çîna Hickory (*Carya* Nutt.)
**** (Çîna *[[Annamocarya]]* A. Chev. - tê gotûbêjkirin)

## Çavkanî
* Anmin Lu, Donald E. Stone & L. J. Grauke: *Juglandaceae*, in: *Flora of China*, Band 4, 1999, S. 277-285. Science Press, Beijing und Missouri Botanical Garden Press, St. Louis. (pdf, 153 kB) 
* Wayne E. Manning: *The Classification within the Juglandaceae*. Annals of the Missouri Botanical Garden, Band 65, 1978, S. 1058-1087.
* Paul S. Manos, Donald E. Stone: *Evolution, Phylogeny, and Systematics of the Juglandaceae.* Annals of the Missouri Botanical Garden, Band 88, 2001, S. 231-269.

## Li ser dargûzan
* Horst Schaarschmidt: *Die Walnussgewächse*. Westarp Wissenschaften, 2. überarb. Aufl. 1999, ISBN 3-89432-311-6.

## Girêdanên derve
* Beschreibung der Familie der Juglandaceae bei der APWebsite. (engl.)
* Donald E. Stone: *Juglandaceae* in *Flora of North America*, Volume 3: Beschreibung und Bestimmungsschlüssel der nordamerikanischen Taxa der Familie. Online.  (engl.)
* ''waldwissen.net'': Dossier Nussbäume
Erdebîl

*Erdebîl (parêzgeh)
*Erdebîl, bajarekî Îranê ye.
*Erdebîl, Qerehesen, gundekî Kerkûkê ye.
*Erdebîl, gundekî Şemzînanê ye.
Kirman

__NOTOC__

* **[[Kirman, Gercan|Kirman]]**, gundekî Gercanê ye.
* **[[Kirman, Îran|Kirman]]**, bajarekî Îranê ye.