open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Komkujiya Rewandizê 1916

**Komkujiya Rewandizê** ji aliyê Împeratoriya Rûsî û hevkarên wan ên dilxwazên suryanî û ermenî ve hatiye kirin. Di gulana 1916an de kurdên misilman ên ji Rewandizê kirine armanc. Li gor texmînan di vê komkujiyê de 5.000 kurd hatine kuştin Kemal Mezhar Ehmed bi xwe got ku 5,000 xuya dike ku zêdegavî ye

## Komkujî
Di sala 1915an de dema ku Şerê Cîhanî yê Yekem didomiya, Împeratoriya Rûsî bi alîkariya suryanî û ermenî êrîşî bajarê Rewandizê kirin. Rûs û hevalbendên wan ên suryanî û ermenî ; piştî ku bajar ket, tenê ji sedî 20ê nifûsa kurdên misilman karî bijîn. Hemû kurdên Rewandizê nehatin gulebarankirin, hinek jî avêtin nav geliyê navdar a Rewandizê. Gelek jinên kurd jî ji bo ku rastê destdirêjî ya leşkeran neyên, xwe bi ser zinaran ve avêtibûn mirinê. Tevahiya bajarê Rewandizê wêran bû ji xeynî herêmên dewlemendtir, ku leşkerên rûs-suryanî-ermenî mal wek lojman bi kar dianîn û pişt re beriya ku derkevin talan kirin. Kurdên Hewlêr, Koye, û Ranye bi xwebexş hatin Rewandizê ji bo parastina Kurdên Rewandizê.  Leşkerên Rûs-Asûrî-Ermenî nikarîbûn Çiyayê Çiyayê Korek bigrin û piştî du-sê mehan ji ber berxwedana giran a Kurdan neçar man vekişin. Sîxurê îngîlîz Edward Noel piştî qetlîamê bi mehan çû serdana Revandizê û raporek fermî pêşkêşî Qraliyeta Înglistanê kir. "Rêwîyekî ku li herêmên Rewandiz û Nelle geriya, delîlên berfireh û berfireh ên tawanên hovane yên ku Xiristiyanan li dijî Misilmanan pêk anîne dîtin," raporê got. Her wiha ji Ermenî û Suryaniyan re gotibû “Artêşa xirîstiyan a tolhildanê”. Kenneth Mason, serbaz û sîxurê brîtanî, diyar kir ku "di navbera Rewandiz û Derbenda Garavushinke de ti gundek bêdestûr nemaye, piraniya wan bi temamî wêran bûne."

## Çavkanî

Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan
Kuştina Didem Akay

**Didem Akay**, (jdb. 1994 - m. 2019 li Stembolê) jineke transgender a tirk û çalakvana mafê mirovan bû ku ji ber transfobî û zexta civakî dawî li jiyana xwe anî û bû qurbana sûcê nefretê. Ew hevala herî nêz a Hande Kader bû, ya ku di sala 2016an de ji ber sûcê nefretê hatibû kuştin.

Akay ji bo bi mîlyonan tirk û kurdan wergeriya sembolek ji bo civaka LGBT, piştî ku di eniya herî pêş a berxwedana li dijî hêzên polîsan de wêneyê wê digel Hande Kader hat kişandin, dema ku çalakiya Istanbul Pride ya 2015an a li Stembolê ji aliyê polîsan ve hate tepeserkirin.

Di sala 2018an de Didem Akay Bedewiya Trans a salê hatibû hilbijartin. Wê ji ber zextên transfobîk û travmaya psîkolojîk di sala 2019an de li odeyeke otêlê dawî li jiyana xwe anî.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên LGBT
Kategorî:Mirin 2019
Kategorî:Qurbaniyên sûcê nefretê
Cem Boyner

**Cem Boyner** (jdb. 23ê îlonê, 1955) karsazekî tirk ê di endustriya tekstîlê de, xwediyê mexezeyên mezin e û siyasetmedarekî dem-kurt bû.

## Heyat û perwerdehî
Cem Boyner di 3ê îlona 1955an de li Stenbolê wek kurê Osman Boyner tê dinyayê ku malbatek pîşesazê tekstîlê yê Tosyayî ye. Piştî xilaskirina Koleja Robertê, li Zanîngeha Bosforê xwend û di beşa Rêveberiya Karsaziyê de lîsansa xwe temam kir.

## Kariyer
Di sala 1978an de bû serokê lijneya şirketa tekstîlê ya malbatî ya Altinyıldız û dikanên Boynerê. Ew vê gavê CEOya Boyner Holding e.

Di navbera salên 1989-1990î de serokatiya Komeleya Pîşesaz û Karsazên Tirkiyeyê (TUSİAD) kiriye, ku yek ji yekîtiya karsazên mezin e. Di hevpeyvîneke dawî de ji bo projeya *Creating Emerging Markets* li Dibistana Karsaziyê ya Harvardê, ew diyar dike ku wî çawa Karta Avantajan da nasîn ku di awayê firotanên perakende ya li Tirkiyeyê de şoreşek çêkir.

Cem Boyner di salên 1990î de bi siyasetê re eleqedar dibe. Partiyeke siyasî ya bi meyla lîberal, Hereketa Demokrasiya Nû (, YDH) damezrand, û wekî serokê wê hat hilbijartin. Partiya wî beşdarî hilbijartinên giştî yên sala 1995an bû. YDHê bi tenê %0,48ê dengan bi dest xist, nekarî bikeve meclîsê. Ew di sala 1996an de ji ber encamên nebaş ên hilbijartinan dev ji siyasetê berda.

Ji xeynî van ew xwediyê markayê *T Box*ê ye ku bi stratejiyên xwe yên bazarkirinê ên cihêreng derketiye pêş. Ew zimanên almanî û îngilîzî jî dizane. 

## Heyata malbatê
Cem Boyner berê bi Bilgün Sazak, keça siyasetmedarê hatî kuştin Gun Sazak re zewicîbû. Ji vê zewacê sê keçên wî bûbûn, Emîne (jdb. 16ê adarê, 1989), û cêwî Elîf û Ayşe (jdb. 6ê adarê, 1985). Cem Boyner zewaca xwe ya duyem bi Ümit Boyner re kir, ku jê re kurê wî Murat (jdb. 14ê sibatê, 1996) çêbû.

## Hobî
Piştî ku Cem Boynerî dev ji siyasetê berda, eleqeya wî bi wênekêşiya binê avê re çêbûye. Fotografên xwe yên ku di binê avê de kişandine, dema ku li çaraliyê cîhanê geriyaye pêşan daye. Fotografên xwe yên safarî yên ku li Afrîkayê kişandiye û di 2005an de di kitêbeke bi navê *Yakındaki Uzak Uzaktaki Yakın* (Dûrê li Nêzîk / Nêzîkê li Dûr) de berhev kirine.

Ew di eynî wextê de pratîkkerê kîkboksê yê amator e.

## Kitêbên wî
* *Demokrasinin İçyüzü* (1975, Stenbol)
* *Yakındaki Uzak Uzaktaki Yakın*

## Çavkanî




Kategorî:Mirovên zindî
Yoon Suk-yeol

**Yoon Suk-yeol** (bi koreyî: 윤석열; jdb. 18ê kanûna pêşîna 1960an) siyasetmedarek Komara Koreyê ye ku ji sala 2022an vir ve wek 13emîn û serokê niha yê Komara Koreyê kar dike. Beriya serokatiya xwe, wî di navbera 2019 û 2021an de dadgeriya giştî ya Koreya Başûr kir.

Yoon li bajarê Sêûl ji dayik bû û li Zanîngeha Neteweyî ya Sêûlê xwend. Dema ku ew serokê Dozgeriya Navçeya Navendî ya Sêûl bû, wî rolek sereke di mehkûmkirina serokên berê Park Geun-hye û Lee Myung-bak de lîst, yên ku ji ber binpêkirina desthilatê ketibûn pêş dadgehê. Yoon di tîrmeha 2019an de ew ji hêla Serok Moon Jae-in ve wekî dozgerê giştî yê Koreya Başûr hate tayîn kirin. Di dema serokatiya Yoon de, dozgeriya bilind lêpirsînên dijwar li ser Cho Kuk, kesayetiyek bibandor di rêveberiya Serok Moon de, kir, ku dê bûba sedema îstifakirina Cho. Pevçûnên Yoon bi rêveberiya Moon re heya îstifakirina wî wekî dozgerê giştî di adara 2021an de bû sedema rabûna wî wekî berbijarê serokatiyê.

Di hezîrana 2021an de, Yoon namzetiya xwe di hilbijartinên serokatiya Koreya Başûr a 2022an de ragihand. Ew di tîrmehê de tevlî Partiya Hêza Gel (PPP) bû û di meha mijdarê de namzetiya PPPê bi dest xist. Yoon ku muhafezekar û ji hêla aborî ve lîberal tê hesibandin, soz da deregulasyona aborî û tedbîrên din, wek betalkirina Wezareta Wekheviya Zayendî û Malbatê. Yoon di 9ê adara 2022an de namzedê partiya demokrat Lee Jae-myung bi tengahî têk bir û di 10ê gulana 2022an de bû serok. Di dema serokatiya xwe de, Yoon hewl da ku demjimêrên xebatê yên herî zêde pêk bîne, ji bo sererastkirina têkiliyên bi Japonê re tevgeriya, tetbîqatên leşkerî yên bi DYAyê re berfireh kir, û li hember Koreya Bakur helwestek tundtir girt.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mirovên zindî
Ümit Boyner

**Ümit Nazlı Boyner** (paşnava wê ya berî zewacê **Alpay**; jidayîkbûn 28ê îlona 1963an) karsazeke tirk e ku di navbera 2010-2013an de serokatiya 14em a Komeleya Pîşesaz û Karsazên Tirkiyeyê (TUSİAD) kiriye 

Yek ji avakarên Komeleya Miteşebisên Jin ên Tirkiyeyê ye. 

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Mirovên zindî
Ceylan Ertem

**Ceylan Ertem** (jdb. 1ê berfanbarê 1980an, Erenler, Sakarya) muzîkvane navdar a tirk a rocka alternatîf, jazz û bestekara ye, ku bi eslê xwe Ûbix e.

## Kurtejiyan
Ertem li Erenlerê di malbateke ûbixî hatiye dinyayê. Ew bi tevlîbûna koroya zarokan a Şaredariya Akhisarê dest bi karê muzîkê kir. Di sala 1995an de dest bi fêrbûna lêdana piyanoyê kir û di sala 1999an de ji bo berdewamiya perwerdeya muzîkê çû Stembolê. Li wir beşdarî Akademiya Hunerê ya Mujdat Gezen bû û 2 salan muzîka rojavayê xwend. Paşê li Zanîngeha Teknîkê ya Yıldız beşa muzîknasiyê qeyda xwe ya lîsansê kir. Di sala 2000an de bi Tuncay Korkmaz re koma Anima ava kir. Anima bi hemû endamên xwe re di heman fakulteyê de li YTUyê dixwend, di sala 2006an de albûma xwe ya yekem û tekane *Animasal* derxist. Di sala 2008an de li ser Acık Radyo dest bi çêkirina radyoya *SubidaP* kir û 26 hefte li ser weşana xwe derket.

## Xebata navneteweyî
Di sala 2008an de, wê bi Philipp Gropper û Wanja Slavin re li Berlînê ji bo projeya "*Octophone*" tomar kir. Paşê li Berlînê gelek konsêrtên wê hebûn. Ew bi komên din ên ewropî yên wekî United Fools ya Fransayê û Barana ya hollandî re xebitî.

## Albûmên wê
Di sala 2010an de, wê yekem albûma xwe ya solo derxist. Navê albûmê *Faded* bû. Wê bi 40 muzîkjenan re tevahiya albumê tomar kir. Di sala 2012an de bi *Ütopilar Güzeldir*, di sala 2014an de *Amansız Gücenik* û bergê albûma *YUH!* di sala 2015an de derxist. Di sala 2016an de, ew hat vexwendin ji bo xebatê li ser projeya ku ji Zülfü Livaneli re hatî veqetandin, ku li ser wê tê de strana *Kiz Cocugu* xwend. Wê albûma xwe ya 4emîn *Yine de Amin* di sibata 2017an de derxist.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Strannivîsên bîseksuel
Ûbix

**Ûbix** an **Ubykh** (bi zimanê ûbixî: Пэху / Туахы, Pəxu, bi zimanê adigeyî: Убых, bi rûsî: Убыхи, bi tirkî: Ubıhlar) yek ji dozdeh eşîrên Çerkez in, ku yek ji diwanzdeh stêrkên li ser ala çerkez ya kesk û zêrîn temsîl dikin Li gel eşîrên Natukhai û Shapsug, ûbix yek ji sê eşîrên Çerkez ên peravê bûn ku di sala 1860an de Meclîsa Çerkez (bi adigeyî: Адыгэ Хасэ) ava kirin. Di dîrokê de, wan bi zimanê ûbixî diaxivîn. Ziman bi awayê nivîskî tunebû û di sala 1992an de bi mirina Tevfik Esenç, axaftvanê dawî yê zimanê jî winda bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Çerkez
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Erebên mesîhî

**Erebên mesîhî** kesên ku bi dînê Xiristiyanî dişopînin û bi esle xwe Ereb in. Hejmara Xiristiyanên Ereb ên li Rojhilata Navîn dijîn di navbera 10 û 15 mîlyonî de ye.  Hejmarek mezin ji padîşahî û împeratoriyên Ereb ên destpêkê Xirîstiyanî qebûl kirin, di nav wan de Nabataî, Laxmî, Salihî, Tanuxî, û Gessenî.

## Dîrok
Xirîstiyanên Ereb yek ji wan ên pêşîn bûn ku Xirîstiyantî qebûl kirin. Gelek eşîrên ereban hebûn ku ji sedsala yekê dest pê kir bûn Xirîstiyanî. Erebî jî yek ji wergerên pêşîn ên Încîlê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Ereb

Kategorî:Komên etnîk li Iraqê
Kategorî:Komên etnîk li Îsraêlê
Kategorî:Komên etnîk li Libnanê
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Kategorî:Komên etnîk li Sûriyê
Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê
Kategorî:Komên etnîk li Urdunê
Kategorî:Xirîstiyan
Elî Ebdulezîz

**Elî Ebdulezîz** (jdb. 28ê berfanbarê 1929 – m. 17'ê adara 2007an) alimekî kurd ê îslamî yê ji Kurdistana Iraqê û yek ji damezrîner û rêberê duyemîn ê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê bû.

## Jiyan
Di 28’ê Kanûna 1929’an de li gundê Prîsî Sarû yê parêzgeha Helebceyê di malbateke olî de hatiye dinê.  Di heft saliya xwe de Qur'an û Şerîetê xwend.  Li cem bavê xwe Ebdulezîz xwendiye.  Di sala 1953an de li cem birayê xwe Osman Ebdulezîz li Mizgefta xwe ya herêmê dibe mamosteyê îslamê.  Di sala 1959an de bû melayê Mizgefta Azabanî ya Silêmaniyê û di sala 1961ê de jî bû melayê Mizgefta Mihemed Paşa ya Helebceyê.  Di sala 1962an de li Helebceyê bû rêvebirê Enstîtuya Îslamî.  Ew piştre ji aliyê hikûmeta Iraqê ya Baas ve hat sirgûnkirin Enbar, Fellûce, Ziqar û Bexdayê ji ber ku di serhildanên 1983-1986 de di dema serhildanên kurdan de li Iraqê li aliyê serhildêrên kurd rêberiya Micahîdên Kurdistanê dikir. Paşê vegeriya Helebceyê.

## Karîyera siyasî
Di sala 1987an de, piştî sirgûnê, beşdarî damezrandina Tevgera Îslamî ya Kurdistanê bû û bû cîgirê serokê wê û serokê baskê leşkerî.  Di sala 1999 de bû serokê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê.  Di 8ê Tebaxa (August) 2003ê de, ew û birayê xwe Mela Omer Ebdulezîz û çend pasewan ji aliyê hêzeke mezin a amerîkî li mala wî li Helebceyê hatin girtin û çend meh di zindanê de man ji ber beşdarbûna wan di avakirina Mîrnişîna Îslamî ya Biyare de.  Piştî serbestberdana wî, ji ber xirabûna saxlemiyê ji bo dermankirinê çû Brîtanyayê û di 17ê Adara 2007ê de li Brîtanyayê koça dawî kir û hat vegerandin Helebce û li wir hat veşartin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Mirin 2007
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Emma Bading

**Emma Bading**, ( li Monheim am Rhein, Almanya) lîstikvaneke alman e ku ji bo rola xwe ya di filmê TVyê Play de ji bo xelata Emmy ya Navneteweyî ji bo performansa herî baş ji wekê berbijar hatiye nişandan.

## Fîlmografî
* 2013: **'
* 2014: ''[[Weiter als der Ozean]]''
* 2014: ''[[Der Usedom-Krimi]]'' (Rêzefîlm)
* 2015: ''[[Tatort]]: Das Muli'' (Rêzefîlm)
* 2015: ''[[Kommissarin Lucas]]: Der Wald'' (Rêzefîlm)
* 2015: **'
* 2016: *[[Wir sind die Rosinskis]]* (TV movie)
* 2016: *[[Böser Wolf – Ein Taunuskrimi]]* (TV movie)
* 2017: *[[Berlin Syndrome (film)|Berlin Syndrom]]*
* 2017: *[[Helen Dorn]]: Verlorene Mädchen* (Rêzefîlm)
* 2017: **'
* 2017: ''[[1000 Arten Regen zu beschreiben]]''
* 2018: **'
* 2018: *[[In My Room (film)|In My Room]]*
* 2018: **'
* 2019: **' (TV movie)
* 2021: *[[Dear Thomas]]*
* 2021: *Westwall*

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên alman
Kategorî:Mirovên zindî
Almila Bağrıaçık

**Almila Bağrıaçık**, (
li Enqere, Tirkiye) lîstikvaneke alman e ku bi eslê xwe tirk e. Almila Bağrıaçık di gelek fîlm û rêzefîlmên televizyonên almanî wekî lîstikvan rol wergirtiye.

## Jînenîgarî
Almila Bağrıaçık di sala 1990î de li Enqereyê hatiye dinê. Dê û bavê wê dema ku wekê peyamnêrên medyaya li Tirkiyê dixebitîn, di sala 1995an de malbata wê koçî Berlînê bûne û Almila Bağrıaçık li Almanyayê mezin bûye. Ew bi tesadufî ji hêla wênekêşek ve di sala 2008an de, li klûbek li Kreuzberg li Berlînê hatiye dîtin ku ew vexwendibû guhdarîkirinê. Wê rolek di drama *When We Leave* ya derhêner Feo Aladag ku di sala 2010an de li Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê hatiye pêşandan, wergirtiye.

## Fîlmografî
### Fîlm û rêzefîlmên ku tê de rol werdigire
* 2010: When We Leave
* 2010: Countdown – Die Jagd beginnt
* 2011: GhettoLoveGrief
* 2012: Glanz & Gloria
* 2013: Tatort
* 2013: Worte Deutsch
* 2013: Notruf Hafenkante
* 2013: Der Lehrer
* 2014: Großstadtrevier
* 2010–2014: Der Kriminalist
* 2014: Alarm für Cobra 11 – Die Autobahnpolizei
* 2012–2014: Leipzig Homicide
* 2014: Hördur, Feature Film, Lead,
* 2015: Unter Verdacht
* 2015: The Old Fox
* 2016: Kommissar Pascha, TV Movie, Lead,
* 2016: Die Opfer – Vergesst mich nicht
* 2016: Hayat Şarkısı
* 2017: Bierleichen,
* 2017: 4 Blocks
* 2017: Kommissarin Lucas
* 2017: Tatort - Borowski und das Haus der Geister
* 2017: Nachtschicht
* 2018: 4 Blocks
* 2018: Tatort
* 2018: Der gute Bulle 2
* 2018: Unschuldig
* 2019: A Regular Woman
* 2020: Nimby
* 2021: Dangerous Truth
* 2022: 'The Empress

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Almila Bagriacik bei ihrer Schauspielagentur Schlag

Kategorî:Aktrîsên alman
Kategorî:Aktrîsên ji Berlînê
Kategorî:Aktrîsên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Katja Benrath

**Katja Benrath**, ( li Erbach im Odenwald, Almanya) lîstikvan û derhênerek alman e ku bi fîlma xwe ya bi navê *Watu Wote* tê naskirin. Katja Benrath ji bo wî filmê xelata rexnegiran wergirtiye û di Xelata Akademiya Xwendekaran de serkevtî bûye û ji bo Xelata Oscarê wekî berendam hatiye nişandan. Wê di sala 2019an de jî di rûniştina 6+ de festîvala fîlimê ya Giffoni de qezenc kiriye.
## Fîlmografî
**Filmên ku tê de lîstikvaniyê dike**
* 2005–2006: *Tom Turbo* (Rêzefîlm),
* 2006: *Karo und der liebe Gott*, as Polizistin
* 2009: *Puppenspiel* (Kurtefîlm)
* 2012: *[[Where the Wild Roses Grow (film)|Where the Wild Roses Grow]]* (Kurtefîlm)
* 2013: *Im Himmel kotzt man nicht* (Kurtefîlm)
* 2013: *Ortis in Wonderland* (Short), as Bad Queen
**Fîlmên ku derhinêriya wan kiriye**
* 2009: *Puppenspiel* (Kurtefîlm)
* 2013: *Im Himmel kotzt man nicht* (Kurtefîlm)
* 2016: *Wo warst du* (Kurtefîlm)
* 2016: *Tilda* (Kurtefîlm)
* 2016: *Schwimmstunde* (Kurtefîlm)
* 2017: *[[Watu Wote]]* (Kurtefîlm)
* 2019: *Rocca verändert die Welt*
* 2020: *Life is not a kindergarten*

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên alman
Kategorî:Jinên alman
Kategorî:Mirovên zindî
Terorîzma xiristiyan

**Terorîzma xiristiyanî** kiryarên terorîstî yên ku ji hêla kom an kesên ku bi mebest û armancên xiristiyan ve têne kirin pêk tê. Terorîstên Xiristiyan taktîkên xwe yên tundûtûjiyê bi şirovekirina Încîlê û Xirîstiyantiyê, li gorî armanc û nêrîna xwe ya cîhanê rewa dikin.

Ev kiryarên terorîstî dikarin li dijî endamên mezhebên din ên xiristiyan, alîgirên olên din, hikûmetên laîk, kom, kes an civakê bi tevahî bêne kirin. Xirîstiyantî dikare wekî amûrek retorîkî jî were bikar anîn da ku bigihîje armancên siyasî an leşkerî ji hêla terorîstan ve.

Komên terorîst ên xiristiyan rêxistinên paramîlîter, mezheb û komên bêbandor ên mirovan hene ku dibe ku werin cem hev da ku hewl bidin komên din terorîze bikin. Hin kom jî kesên ne girêdayî wan teşwîq dikin ku kiryarên terorîstî bikin. Komkujiya Rewandizê û Êrîşa li ser Oklahomayê û Êrîşên mizgefta Christchurch mînakek terorîzma xiristiyan e.

## Mijarên têkildar
* Terorîzm
* Terorîzma cihû
* Terorîzma îslamî
* Tecawiz li dêra katolîk
* Rexnekirina încîlê
* Nasnameya Xiristiyanî
## Çavkanî

Kategorî:Terorîzm
Kategorî:Terorîzma dînî
Kategorî:Tundiya bi armanca dînî li DYAyê
Kategorî:Xirîstiyanî
Terorîzma cihû

**Terorîzma cihû** kiryarên terorîstî yên ku ji hêla kom an kesên ku mebest û armancên Cihûyan eşkere dikin pêk tê.

Di sedsala 1. de, yekem çalakiya terorîzmê ya Cihûyan pêk hat. Terorîzma Cihûyan li Îsraêl ji sala 1948an vir ve heye.

Koma herî populer ya terorîst Cihû Kax û JDL e. Îro ji aliyê Îsraêl, Kanada, Yekîtiya Ewropayê, û li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve weke terorîst tê dîtin.

## Mijarên têkildar
* Terorîzm
* Terorîzma îslamî
* Terorîzma xiristiyanî

## Çavkanî

Kategorî:Terorîzma dînî
Credit Suisse

**Credit Suisse Group AG** bankek veberhênanê ya cîhanî û pargîdaniyek karûbarên darayî ye ku li Swîsreyê hatî damezrandin û li wir bingeh e. Navenda wê li Zûrîhê ye. Buroyên wê li hemî navendên darayî yên mezin li çaraliyê cîhanê peyda ne. Bank yek ji neh bankên gerdûnî yên "berbiçav" ên cîhanî ye. Ew di bankeya veberhênanê, bankinga taybet û rêveberiya malî de karûbaran peyda dike. Bank ji bo nepenîtiya hişk a bank-muwekîlê û nepeniya bankingê tê zanîn. Lijneya îstiqrara darayî ew wekî bankek cîhanî ya girîng a pergalê dihesibîne. Credit Suisse di heman demê de firoşkarek bingehîn û hevtayê Forex ya Rezerva Federal a Dewletên Yekbûyî ye.

## Dîrok
Credit Suisse di sala 1856an de hate damezrandin da ku pêşkeftina pergala trênê ya Swîsreyê fînanse bike. Wê deyn dida ji bo alîkariya afirandina tora elektrîkê ya Swîsre û pergala hesinî ya Ewropîayê . Di salên 1900an de, ji ber bilindbûna çîna navîn û pêşbaziya bankayên swîsreyî UBS û Julius Bär, wê dest bi veguheztina bankingê ya piçûk kir. Credit Suisse di 1978an de bi First Boston re hevkarî kir berî ku di sala 1988an de pişkek kontrolê ya bankê bikire. Ji 1990 heta 2000, pargîdanî saziyên wekî Winterthur Group, Schweizerische Volksbank, Swiss American Securities Inc. (SASI), û Bank Leu kirî. Parmendên sazûmanî yên herî mezin ên Credit Suisse Bankeya Neteweyî ya Erebistana Siûdî (9,88%), Desthilata Veberhênanê ya Qatar û BlackRock (her yek ji sedî 5), Dodge & Cox, Norges Bank û Koma Olayan a Siûdî dihewîne.

Pargîdanî di dema krîza darayî ya gerdûnî de yek ji wan bankên herî kêm bandor bû, lê dûv re dest bi kêmkirina karsaziya veberhênanê, ji kar avêtin û lêçûna kêm kir. Bank ji bo dûrketina bacê di navenda gelek lêpirsînên navneteweyî de bû, û ji sala 2008an heya 2012an 2,6 mîlyar dolarên Amerîkî ceza lê hate dayîn. Di sala 2021an de, qezenca di bin rêveberiyê ya Credit Suisse (AuM) zêdetirî 1.6 trîlyon CHF bû.

## Kirîna Credit Suisse ji aliyê UBS
Di 19ê adara 2023an de banka UBS niyeta xwe ya bidestxistina Credit Suisse ji bo 3.25 mîlyar dolar ragihand.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1856an li Swîsreyê
Everything Everywhere All at Once

**Everything Everywhere All At Once** fîlmek komedî ya 2022an a akisyon ya amerîkî ye ku nivîsandin û derhêneriya wê ji hêla Daniel Kwan û Daniel Scheinert ve hatî kirin. Wan fîlmê bi Anthony û Joe Russo û Jonathan Wang re çêkirin.

Fîlm li ser Evelyn Wang, koçberek Çînî-Amerîkî ye ku ji hêla IRS ve tê kontrol kirin û divê xwe bi versiyona xwe ya gerdûneke paralel re girêbide, da ku pêşî li hebûnek hêzdar bigire, yê ku hewl dide ku her du gerdûnan hilweşîne. Di fîlmê de Michelle Yeoh wekî Evelyn dileyize, bi Stephanie Hsu, Ke Huy Quan, Jenny Slate, Harry Shum Jr., James Hong, û Jamie Lee Curtis di rolên piştgirî yên bingehîn de.

*Everything Everywhere All at Once* fîlma herî xelatkirî ya hemû deman e. Di 95emîn Xelatên Oscarê de yanzdeh berendam wergirt, û heft xelatên sereke wergirt: Fîlmê Herî Serketî, Derhênerê Herî Serketî, Lîstikvana Herî Baş (Yeoh), Lîstikvanê Alîkar yê Herî Serketî (Quan), Lîstikvanê Alîkar ya Herî Serketî (Curtis), Senaryoya Herî Baştirîn, û Verastkirina Fîlma Herî Baş. Di heman demê de du Xelatên Globeya Zêrîn, pênc Xelatên Hilbijartina Rexnegiran (di nav de wêneyê herî baş), yek Xelatek BAFTA, çar xelatên SAGê (di nav de Ensembleya Baştirîn), tomarek heft Xelatên Ruhê Serbixwe (di nav de Featureya Herî Baş), û çar xelatên sereke yên komeleyê (DGA, PGA, SAG, û WGA) hilda.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên 2022an
Kenan

**Kenan** di Rojhelata Navîn de welatekî cîranê Deryaya Navîn e. Îro welat di nav axa Filistîn, Sûrî, Îsraêl, Urdunê. Kenan navê herêmê yê kevnar e û navê herêmê yên tê zanîn herî kevn jî ew e. Heman demê de herem wek Başûrê Levantê jî tê zanîn. Tê texmînkirin ku navê herêmê ji qewmê kenaniyan tê.

## Navê Heremê
Navê Kenan cara ewil li çavkaniyên fênîkêyiyan derket holê wek şiklê 𐤊𐤍𐤏𐤍 (*Knʿn*), piştî demekî kin de îsraîlî hatin herêmê ew jî navê heremê כְּנַעַן (*Kənáʿan*), yewnaniya incîlî de jî wek Χανααν (*Xanan*), di erebî de jî ew كَنْعَانُ (*Kenaan*) hat binavkirin. Di nav her sê dînên yekxwedayî de tê zanîn ku navê Kenanê navê neviyê Adem pêxemberê ye û wî navê xwe daye herêmê.

## Dîroka Herêmê
Gelên kenanî yên herêmê tê zanîn ku ti carê bi awaya etnîkî û yên siyasî ne bûne yek. Herêm tim bûye qada şer û dagirkirinê.

## Çavkanî


Kategorî:Welatên dîrokî
Kategorî:Xakên pîroz
İhsan Eliaçık

**Recep İhsan Eliaçık**, ( li Qeyserî, Tirkiye) teolog û nivîskarekî îslamî ye ku bi eslê xwe tirk e. İhsan Eliaçık damezrênerê rêxistina îslamî-sosyalîst a tirk a bi navê Misilmanên Antîkapîtalîst e. Zêdetirî 20 pirtûkan nivîsandiye ku di nav wan de wergera Quranê ya bi zimanê tirkî jî heye. Wergera wî ya Quranê ji aliyê rayedarên dewleta Tirkiyê ve hatiye qedexekirin û biryara îmha kirina wergera wî ya Quranê ji aliyê dewleta Tirkiyê ve hatiye dayîn.

## Jînenîgarî
Eliaçik piştî xwendina xwe ya seretayî, navîn û amadeyî li dibistanên cuda yên li bajarên wekî Qeyserê û li Qirşehîrê qedandiye. Xwendina xwe yê zanîngehê di navbera salên 1985-1990î de li Qeyserê li Fakulteya Îlahiyatê ya Zanîngeha Erciyesê xwendiye.

Di Çalakiyên Parka Geziyê de li ser profîla xwe ya twitterê ji bo Recep Tayyip Erdogan gotinên "dîktator, tacîzkar, provokator, bêrûmet, derewîn" bi kar anî û Recep Tayyip Erdogan ji bo tazmînata 50.000 lîreyên tirkî doz ji bo wî vekiriye.

## Ramana wî
Eliaçık bawer dike ku li gorî ayeta Quranê 4:136 ji bo hemî misilmanan ferz e ku her tiştê ku bikar neynin bibexşînin. Wî di hevpeyvînekê de diyar kiriye ku ew di wê baweriyê de ye ku erkê îslamî ne tenê lênihêrîna feqîran e lê hilweşandina "sîstema şeytanî ya kapîtalîst" e ku ew difikire mirovan feqîr dike "wek ku pêxemberên îslamî pergalên şeytan ên serdema xwe hilweşandiniye." pergala kapîtalîzmê bê hilweşandin. Di berdewamiya axaftina xwe de gotiye ku ew cîhanek bê îstîsmar û bê cûdahî dixwazin.
Ew dibeje ku gelek kes îslamê ji bo berjewendiyên xwe bi kar tînin û welatên wek Erebistana Siûdî, Pakistan û Efxanistan hemû Îslamê bi "têgihiştineke tund" şîrove dikin. Di derbarê laîkîzmê de jî, wî diyar kiriye ku laîkiya klasîk pirtûkên pîroz bider dike û li hemberî laîkîzmê dibe ku rêyek alternatîv were dîtin.

Ew fikrê "cîhanek aştiyê ya bêsînor" diparêze. Li ser peşveçûnê, wî şîrove kiriye ku ew mijarek ji bo zanistê ye ku were nîqaş kirin, ne di dînê de û ne jî di îslam dê bi her awayî xeletî neyên îsbat kirin. Li ser pirhevjînî yê de jî wî diyar kiriye ku ayetên li ser pirzewacê gelek şaş tên famkirin û Îslam bi tundî li dijî vê pêkanînê ye.

## Berhem
# İtikat Üzerine (1992)
# İslam ve Sosyal Değişim (1994)
# Devrimci İslam (1995)
# İslam’ın Yenilikçileri (sê cild, 2000)
# Adalet Devleti; Ortak İyinin İktidarı (2003)
# İhyadan İnşaya İslam Düşüncesi (2003)
# İslam’ın Üç Çağı (2004)
# Mehmet Akif (2004)
# Muhammed İkbal (2004)
# Aliya İzzet Begoviç (2004)
# Yaşayan Kur’an; Türkçe Meal (2006)
# Yaşayan Kur’an; Türkçe Meal-Tefsir (sê cild, 2006)
# Daru’s-Selam; Evrensel Adalet ve Barış Yurdu (2006)
# Gerçek Hayat Dini (2006)
# Nüzul Sırasına Göre Yaşayan Kur’an; Türkçe Meal-Tefsir (2007)
# Mülk Yazıları I (2009)
# Hanginiz Muhammed (2010)
# Mülk Yazıları I+II (2011)
# Bana Dinden Bahset (2011)
# Bu Belde (2011)
# Kur’an’a Giriş (2011)
# Sosyal İslam (2012)
# Demokratik Özgürlükçü İslam (2014)
# Zamanın Sözü (2015)
# Öteki İslam Tarihi 3 (2016)
# Çağdaş Dünyada İslam (2017)

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Teolog
Pêgasos

thumb|Pêgasos li ser polikên zîv, sala 79-80ê piştî zayînê
**Pêgasos** (yewnanî: Πήγασος) di mîtolojiya yewnanî de çaxê leheng Perseûs serê Medûsayê jê dike di nav bedena Medûsayê derdikeve. Ew hespekî bibask û pir spehî ye. Hema carekî de baskên xwe veke dikare biçe li ser Çiyayê Olîmpê. Zeus wê peywirdar kir ku ti ew brûskên Zeusê hilgirta. Ji xeynê xwedawenda kes nedikariya li wê siwar be. Lê soxîyê da leheng Belerofon jî pê alikariya Atênêyê siwarê wê bû.

Di demên dirêng de helbestvan wê ji wek ser xwezayê mirovan tekildar kirin. Bi wî awayê ew zêdetir navdar bû. Wê wek xulamên Mûzean nîşan dan ji ber wê ew temsilê bilindbûna hişên mirovan dikir. Tekildarkirina Pegasosê ji helbest û hûnerê ve çîroka Hîpokrinîyê derxistiye holê.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî

Kategorî:Zarokên Posîdon
Ara (çûk)

**Ara** an **makaw** komek tûtiyên parzemîna Amerîkayê ne ku xwediyê dûvikek dirêj in û pir caran gelekî rengîn in. Ew di ajelvaniyê de an jî wekî papagayên malan populer in, her çend fikarên parastinê li ser çend cureyên li xwezayê hene.

## Çavkanî
Naîad

**Naîad** (yewnanî: ναϊάδ) periyên kanî, gol, çem û rûbaran e. Di demên kevnar de mirovan wan xêrxwazên xwezayê dihesiband ji ber ku ew alikarî dikirin ji bo dar û giyayan wan xweyî dikirin. Dihat bawerkirin kesên ku ji ava wan vexwe ew paşeroja wan ti bizanibe ji ber vê yekê qabiliyeta pêşbinî jî ba wan hebû.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Nîmfê
Gondwana

thumb|Gondwana 420 mîlyon sal berê (di dema silurian a dereng). Dîtina li ser bingeha ya Pola Başûr
**Gondwana** yan jî **Gondwanaland**, perçeyek bejahî ya mezin bû ku gelek caran wekî superparzemîn hatiye binavkirin ku di dema Neoproterozoîka dereng de (nêzîkî 550 milyon sal berê) kom bûye û di serdema Jurasî de (nêzîkî 180 milyon sal berê) dest bi perçebûnê kiriye. Qonaxên dawîn ên perçebûnê bi veqetandina Antarktîkayê ji Amerîkaya Başûr (bi avakirina Deryaya Drake) û Awistiralya yê di Dema Paleogene de qewimiye. Gondwana ji ber ku axa Baltîka, Lorentya û Sîbîryayê jê veqetiyane, ji hêla pênaseyên dawî ve wekî superparzemînek nayê hesabkirin. Ji bo cudakirina Gondwana ji herêma Hindî ya bi heman navî gelek caran Gondwana wekî Gondwanaland jî tê binavkirin.

Parzemîna Gondwanayê ji berhevkirinaîên çend kratonan pêk hatiye. Bi van kratonan di dawiyê de Gondwana dine mezintirîn perçeyek parzemînî ya Serdema Palaeozoicê ku qadeke bi qasî 100.000.000 km² erd vegirtiye. Di Serdema Karbonîferê de, Gondwana bi Ewroamerîkayê (Laurasia) re dibe yek perçe û superparzemîna mezin a bi navê Pangaeayê tê avakirin. Gondwana (û Pangaea) gav bi gav di serdema Mezozoî de dest bi perçebûnan dike. Bermahiyên Gondwana dora du-sê parzemîna îro pêk tîne ku di nav wan de Amerîkaya Başûr, Afrîka, Antarktîka, Awistralya Zeland, Erebistan û Parzemîna Hindî heye.

## Nav
thumb|Belavkirina çar komên fosîlên Permian û Triassî ku wekî delîlên biyogeografîk ji bo guheztina parzemînê û pira bejahiyê têne bikar anîn.
Navê parzemîna Gondwana ji aliyê zanyarê Awistiryayî Eduard Suess ve hatiye binavkirin ku li gorî herêma navendî ya Hindistanê ya bi heman navî ku ji sanskrîtî ji "Daristana Gondan" hatiye wergirtin. Navê berê di çarçoveyek jeolojîk de yekem car ji hêla H. B. Medlicott ve di sala 1872an de hatiye bikar anîn ku jê re rêzikên rûbirû yên Gondwana (Permî-Trîasî) jî hatine vegotin.

Hinek zanyar têgîna "Gondwanaland" tercîh dikin ku cûdahiyek zelal di navbera herêm û parzemîna super de çêbikin.

## Çavkanî

Kategorî:Biyoerdnîgarî
Kategorî:Erdnasiya Asyayê
Kategorî:Parzemîn
Adel Bakawan

**Adel Bakawan**, (jdb. sala 1971an li Herêma Kurdistanê) civaknasekî kurd li Fransa ye ku pisporê Iraqê ye. Ew bi zimanên kurdî, fransî, erebî, inglîzî, tirkî û farisî dizanê. Malbata wî di salên 1980an de ji ber nakokiyên Iraq û Kurdistan koçeriya Ewropa kirin û li Fransayê bi cih bûnê.

## Jînengarî
Di sala 2010an de, Bakawan teza xwe di bin çavdêriya Olivier Roy de li ser tevgera îslamî li Kurdistana Iraqê parast. Ew li Dibistana EHESS, û li Zanîngeha Évry-Val-d'Essonne mamosteyê sosyolojiyê çend sala çalak bû.

Paşê ew rêveberê Navenda Civaknasiya Iraqî (CSI) li Zanîngeha Soran û lêkolînerê hevkar li Enstîtuya Fransî ya Têkiliyên Navdewletî (IFRI) bû.

## Çavkanî

Kategorî:Çivaknasî
Kategorî:Kurdên Fransayê
Kategorî:Pispor
Kategorî:Pisporên Kurd
Halk TV

**Halk TV** kanaleke televizyonê ya neteweyî ya tirkî ye ku di sala 2005an de hate damezrandin. Ew bi têkiliya xwe bi Partiya Gel a Komarî re tê zanîn, her çend têkiliyên berê di sala 2011an de di bin serokatiya nû ya CHPê de qut bûn., Halk TV yek ji kêm kanalên televîzyonê yên Tirkiyê ye, ku xwepêşandanên Parka Geziyê xiste ber çavan. Ji ber vê yekê saziya televîzyonê ya Tirk RTÜK bi hinceta "zerar daye pêşketina laşî, exlaqî û derûnî ya zarok û ciwanan" ceza li Halk TV birî.

## Dîrok
Halk TV di 10ê Çileya 2005an de ji aliyê muhasebeyê berê yê CHPê Mahmut Yıldız ve hat avakirin û ji CHPê piştgiriya aborî wergirt. Dema ku Kemal Kiliçdaroglu di sala 2010an de serokatiya CHPê kir, partiyê dest ji dayîna fonan berda û bû sedema zehmetiyên aborî ji bo Halk TV. Kiliçdaroglu her wiha ji parlementer û endamên CHPê xwest ku nebin mêvanên kanalê.

Di gulana 2013an de Halk TV ji ber weşana vîdyoya “herî temaşekirî” ya li ser YouTubeyê ji aliyê RTUK’ê ve hat berterefkirin. Sedema wê jî heqareta li serokwezîr Recep Tayyîp Erdogan bû.

Di dema protestoyên Parka Gezî de, Halk TV yek ji kêm kanalên televîzyonê yên Tirk bû ku bûyeran bi zindî dişopand. Di encamê de RTUKê ji ber “zerar daye pêşkeftina bedenî, exlaqî û derûnî ya zarok û ciwanan” ceza li Halk TV birî.

## Çavkanî

Kategorî:Kanalên televîzyonê
Mîtolojiya erebî

**Mîtolojiya erebî** an **polîteîzma erebî** ew forma serdest a dîn di Erebistana beriya îslamê de bû û li ser hurmeta ruh û xwedayan bû. Bi fetha îslamî ya bi rêveberiya Muhemmed ev rewş guherî, olên xwecihî yên ereb winda bûn û piraniya ereb piştî şerê ereb û misilman bûn misilman.

## Dîrok
Di Erebistana beriya îslamê de olperestiya xwecihî ya ereban, dînên semîtîk ên kevnar, xiristiyanî, cihûtî, mandaîzm û zerdeştî jî di nav de bûn.

Îbadeta polîteîzma erebî ji xweda û xwedawendên cihêreng re dihatin kirin, di nav de Hubel û xwedawendên El-Lat, el-Uzza, û Menat, li mal û perestgehên herêmî yên wekî Kabe li Mekeyê. Beytên bi rêûresmên cûrbecûr, hec û feraset û her weha qurbankirinên olî, dihatin kirin. Gelek teswîrên fizîkî (peyker) yên xwedayên beriya îslamê bi taybetî li nêzî Kabeyê hebûn, ku tê gotin heta 360 ji wan li wir peyda bûn, ku artêşa Îslamî ya bi serokatiya Mihemed hilweşandin.

### Rola îslamê di windabûna dînên kevn de
Misilman di wê baweriyê de ne ku Mihemed piştî têkbirina Ereban hemû perestgeh û ayînên wan -ku wan jê re digotin pût- wêran kir, tenê Perestgeha Kabeyê hişt û dîsa mala Xwedê îlan kir. Îbrahîm Kabeya ku di eslê xwe de jê re digotin "Mala Xwedê" ava kir, tevî ku neviyên kurê Îbrahîm (Îsmaîl) ku ji Mekkeyê bûn, koçî welatên din kirin û kevirên Kabeyê bi xwe re hildan û paşê wan keviran kir peyker û îbadetê kirin. Di dawiyê de ew peyker li seranserê Erebistanê belav bûn û Erebên muşrîk kabe girtin û bi van peykeran tijî kirin. Piştî derketina Îslamê hemû peykerên Ereban ji Kabeyê hatin hilweşandin.

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Kategorî:Dîroka Erebistana Siûdî
Şerê ereb û misilman

**Şerê ereb û misilman** şerekî leşkerî û olî yê şeş ​​salan bû ku li nîvgirava Erebistanê di navbera misilmanên bi serokatiya Muhemmed û erebên pûtperest ên bi serokatiya eşîra Qureyş de bû. Pevçûn di Adara 624an de bi Şerê Bedrê dest pê kir, û bi fetha Mekkeyê û serketina misilmanan bi dawî bû.

## Dîrok
Muhammed îdia dike ku di 40 saliya xwe de ji eşîra xwe ya Qureyşiyan a li Mekkê re bûye pêxember. Qureyşiyan qebûl nekirin û piştî ku ew û peyrewên wî ji aliyê Qureyşiyan ve hatin çewsandin, Mihemed ferman da wan ku di sala 615an de li Hebeşistanê bigerin û li wir bi dilekî vekirî hatin pêşwazîkirin. Piştî mirina mamê wî Ebû Talib di sala 619an de Pêxember Muhemmed hindik kes hebûn ku di hawîrdora dijminahiya bajarê Mekkeyê de ewlekariya wî bikin.

Hin kesan li Medîneyê Îslam qebûl kirin û li Medîneyê jî peyva Muhemmed û Îslamê belav kirin. Îslam hêdî hêdî li Medîneyê di Adara 622an de mezin bû, niha 72 misilman hebûn. Wan daxuyand ku ew amade ne ku Muhemmed li hember Ereban biparêzin. Ereban bi bihîstina zêdebûna hejmara Mislimanan ev daxuyanî weke îlana şer girtin. Ereb jî di hewldana kuştina Muhemmed de di Gulana 622 de bi ser neketin. Piştî gefên kuştinê ji Ereban, Muhemmed soza parastinê ji Ensar wergirt. Paşê destûr da şagirtên xwe ku vegerin Medînê. Piştî ku ew jî çû Medîneyê, Muhemmed dest bi astengkirina karwanên ereban kir ku ji bo tolhildan û telafîkirina zirarên ku ereban li wî û hevalên wî dane.

Ev yek bû sedema şerê Bedir, Uhud û Xendekê û piştî wan şeran di sala 628an de eşîrên Ereb ên Mekkeyê û Misilmanên Medîneyê peymaneke 10 salî ya bi navê Peymana Hudeybiyê îmze kirin.  Lêbelê, di sala 630 de, Ereban peymana Hudeybiyê ji ber êrişa Benubekir, beşek ji Qureyş, li dijî Benu Xuza'a, hevalbendên misilman, şikand.

Piştî ku peyman şikest, fetha Mekkeyê pêk hat û misilman bi ser ketin. Mekke wê bibûya xaka misilmanan û hemû peykerên xwedayên Ereb ên li Kabeyê wê bihatana hilweşandin û ola kevnar a Ereban bihata bidawîkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Ereb
Kategorî:Îslam
ereb û misilman
Claude Monet

**Oscar-Claude Monet** (jdb. 14ê sermaweza 1840an - 5ê berfanbara 1926an) wênesazekî fransî û damezrînerê wênesaziya impresyonîst bû. Ew wekî pêşengê sereke yê modernîzmê tê dîtin, ku bi taybetî ji ber hewldanên wî yên boyaxkirina xwezayê tê zanîn, bi awayê ku wî xwezayê didît. Wî têgihiştinên xwe yên li ber xwezayê, bi taybetî ji bo wênesaziya peyzajê ya li derve (li derve), bi awayeke împresyonîst dianî ziman. Di dema karîyera xwe ya dirêj de, ew pisporê felsefeya impresyonîzmê ya herî domdar û berhemdar bû.

Peyva "împresyonizm" ji sernavê tabloya wî Impression, soleil levant, ku di sala 1874an de ji hêla Monet û hevkarên wî ve wekî alternatîfek ji bo Salonê hate pêşandan.

Monet li Le Havre, Normandiya mezin bû, û ji temenek piçûk ve bi der û xêzkirinê re eleqedar bû. Her çend diya wî, Louise-Justine Aubrée Monet, piştgirî da daxwazên wî ku bibe wênesaz, bavê wî, Claude-Adolphe, vê yekê nepejirand û xwest ku ew kariyerek karsaziyê bişopîne. Claude pir nêzîkî diya xwe bû, lê ew di Çileya 1857an de dema ku ew şazdeh salî bû mir, û ew şandin ba xaltîka xwe Marie-Jeanne Lecadre, jineke bêzar, jinebî lê dewlemend. Wî li Académie Suisse xwend û xwendekarê wênesazê dîroka akademîk Charles Gleyre bû. Hevalê wî Auguste Renoir di heman dibistanê de xwend. Berhemên wî yên destpêkê peyzaj, dîmenên deryayê û portreyan dihewîne, lê hindik bal kişand. Bandorek bingehîn a destpêkê Eugène Boudin bû ku wî bi têgeha wênesaziya hewaya vekirî (li derve) kir. Ji sala 1883an de, Monet li Giverny, li bakurê Fransayê, dijiya, li wir mal û milkek kirî û dest bi projeyek mezin a peyzajê kir, di nav de hewza sosinek avê.

Mebesta Monet ew bû ku gundewarên fransî belge bike, wî rêbazek xêzkirina heman dîmenê gelek caran afirand da ku guhertina ronahiyê û derbasbûna demsalan bikişîne. Di nav mînakên herî naskirî de rêzikên wî yên hêşînahiyê (1890–91), tabloyên Katedrala Rouen (1894), û tabloyên sosinên avê yên li baxçê wî li Giverny ne, yên ku di 20 salên dawîn ên jiyana wî de ew bi berdewamî mijûl kirin.

Di dema jiyana xwe de tabloyên Monet pir caran hatin pêşandan, û serfirazî, navûdeng û populerbûna Monet di nîvê duyemîn ê sedsala 20an de zêde bû. Lewma ew bû yek ji navdartirîn wênesazên cîhanê û çavkaniyek îlhamê ji bo komên hunermendên pêşkeftî.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1840
Kategorî:Mirin 1926
Ji birayê kurd re

***Ji birayê kurd re***, () helbestek e ku ji aliyê helbestvanê Ûkrayniyê  ve di adara sala 1963an de hatiye nivîsandin û heta sala 1965an bi nepenî hatiye belavkirin. Helbesta *Ji birayê kurd re* yek ji berhemên herî girîng ên Simonenko ye ku bi vê helbestê bûye yek ji girîngtirîn kesayetên wêjeyê ya ûkraynî. Vasyl Symonenko bi vê helbest bûye wekî lehengekê netewî ya ûkraynî. Ev helbest bi awayek bilez bûye sembola berxwedana Ûkraynayê. Simonenko di heman salê de bi dijwarî rastî êrîşa asayîşa dewleta Sovietê tê. Vasyl Symonenko di meha berfanbar sala 1963an, di temenê 28 salî xwe de 9 meh piştî nivîsîna vê helbestê dimire.

Ev helbest ji aliyê Vasyl Symonenko ve di bin bandora şoreşa Îlonê ya Kurdistanê de hatiye nivîsandin, ji bo Kurdan hatiye nivîsandin, lê di têkoşîna netewî ya Ûkraynayê de jî xwedî mîraseke dîrokî ye. Di sala 1968an de heman helbest bû sirûda neteweyî ya têkoşîna welêt li dijî şovenîzma rûsî.

Helbesta Symonenko şêwaza helbesta  ya klasîk a edebiyata Ukraynayî ya Taras Şevçenko dubare dike. Shevçenko wekî metneke çavkanî bikar tîne, Symonenko rewşa berxwedanê ya li hember Rûsîbûnê (bi zorê danasîna zimanê rûsî) vedibêje. Di destpêka helbestê de, ew ji Shevchenko re dibêje:

## Helbest

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Kurd
Kategorî:Wêje
Kategorî:Wêjevanên ûkraynî
Kategorî:Wêjeya ûkraynî
Charlie û febrîqeya çîkolatan (pirtûk)

**Charlie û febrîqeya çîkolatan** ( sernavê resen: *Charlie and the Chocolate Factory*) romaneke zarokan a sala 1964an a nivîskarê brîtanî Roald Dahl e.Di çîrokê de serpêhatiyên ciwan Charlie Bucket di hundurê kargeha çîkolata ya çîkolatavanê eksentrîk Willy Wonka de vedibêje.

Çîrok bi eslê xwe ji serpêhatiyên Roald Dahl bi pargîdaniyên çîkolatê re dema ku ew li Dibistana Reptonê li Derbyshireyê bû, îlhama xwe girt. Cadbury gelek caran paketên cerribandinê ji zarokên dibistanê re şand da ku nêrînên xwe li ser hilberên nû bistînin .Di wê demê de (nêzîkî salên 1920an) Cadbury û Rowntree du mezintirîn hilberînên çîkolatayê li Înglistanê bûn û her du pargidanî jî gelek caran hewl didan ku razên bazirganiyê bidizin bi şandina xefnêrên ku xwe wekî karmend nîşan dan nav kargehên hev - ev îlhama Dahl ji bo xefnêrên birçî yên reçeteyê ( mîna hevrikê Wonka Slugworth) ku di pirtûkê de dixuyin.

## Naverok

## Wergera Kurdî
Wergêrê kurd Aydin Rengîn ev berhema Roald Dahl wergerand bo kurdî. Pirtûk weşanxaneya *[[Cervantes (weşanxane)|Cervantes]]* de derket.

## Çavkanî

Kategorî:Charlie û febrîqeya çîkolatan
Kategorî:Pirtûkên zarokan ên brîtanî
Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî
Sîkhîzm

**Sîkhîzm** an jî **Sîkhî** (bi zimanê penjabî: ਸਿੱਖੀ Sikkhī, ji peyva ਸਿੱਖ, Sikh, ku tê wateya *şagirt*, *lêger* an *xwende*) dîn û felsefeyeke hindistanî ye ku li herêma Pencab a parzemîna Hindistanê peyda ye. Sîkhîzm li dora dawiya sedsala 15an de hatiye avakirin. Ew baweriya rêxîstî ya herî dawî hatiye damezrandin e û bi nêzîkî 25-30 milyon alîgiran (li gorî statîstîkên destpêka sedsala 21ê) di cîhanê de dînê herî mezin ê pêncem e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 15an li Hindistanê
Kategorî:Avabûnên 1500an li Asyayê
Kategorî:Komên etnodînî
Kategorî:Monoteîzm
Marcel Marceau

**Marcel Marceau** an bi navê xwe yê fermî **Marcel Mangel (jdb.** 22ê adara 1923an - 22ê îlona 2007an) lîstikvan û hunermendê mîmiyê yê fransî bû ku bi kesayetiya xwe ya sehneyê "*Bip the Clown*" gelek navdar bû. Wî mîmê wekî *hunera bêdengiyê* bi nav kir û zêdetirî 60 salan li seranserê cîhanê bi awayekê profesyonel performans kir.

Wek ciwanekî cihû, ew bi veşartî dijiya û bi berxwedana fransî re di piraniya Şerê Cîhanê yê Duyem de xebitî. Piştî şer wî li Parîsê hunera dramatîk û mîmîkê xwend.

## Kurtejiyan
Marceau ku wekî "rêberê hunera bêdeng" tê zanîn, li Strasbourg - Elsasê ji dayik bû wek zarokê Charles Mangel û Anne Werzberg. Dema ku ew çar salî bû, ew û malbata xwe ya bi eslê xwe cihû koçî Lille kirin, tevî ku ew di destpêka xortaniya xwe de vegeriyan Strasbourgê. Di 16 saliya xwe de, dema ku leşkerên alman bi destpêka şerê cîhanê yê duyem êrişî Fransayê kirin, Marcel û malbata wî neçar man ku mala xwe biterikînin û reviyan Limoges. Bavê wî qesabekî cihû bû, ji aliyê Gestapoyê ve hat girtin û sirgûnî kampa komkirinê ya Auschwitzê hat kirin.

Marcel û birayê wî Alain, biryar dan ku paşnavê Marceau bigirin da ku eslê xwe yê cihû veşêrin. Paşnav ji bo bîranîna François Séverin Marceau-Desgraviers, generalê Şoreşa Fransî hate hilbijartin. Herdu bira li Limoges beşdarî berxwedana Fransayê bûn û li wir gelek zarokên cihû ji kampên komkirinê rizgar kirin (li gor hin versiyonan 350 zarok). Paşê, her du bira tevlî hêzên Fransaya Azad ên Charles de Gaulle bûn.

Marceau di sala 2007an de piştî kariyereke serketî wek hunermendê mîmiyê li Limogesê mir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1923
Kategorî:Mirin 2007
Sendroma Asperger

**Sendroma Asperger** (AS), ku wekî **Asperger** jî tê zanîn, guhertoyek otîzmê ye ku navê wê li ser navê doktorê zarokan Hans Asperger e. Ew di nav nexweşiyên pêşveçûna neuronal û derûnî de tê hesibandin.

Taybetmendiyên sendromê dijwariyên di têkîliyên civakî û danûstendinê de û her weha cûdahiyên di têgihîştin û hilberandina stimulasyonê de ne (ev hesasiyetên hestiyar ên zêde û kêm û dijwariyên di parzûnkirina teşwîqan de dihewîne). Herwiha, berjewendî û jêhatiyên awarte jî tîpîk in.

Kesên bi sendroma Asperger zehmetiyên wan di naskirina formên analog ên ragihandinê de (jestîk, ravekên rû, têkiliya çav) di mirovên din de, nirxandina wan an şandina wan de heye. Wekî encamek, têkilî û tevgera pêwendiya mirovên bi otîzma Asperger dikare xerîb û nebaş xuya bike. Ji ber ku zîrekiya wan di pir rewşan de normal e, ew bi hêsanî ji hêla kesên li dora xwe ve wekî xerîb têne hesibandin. Carinan, sendroma Asperger bi jêhatîbûn an jî şiyana însular re girêdayî ye.

Berevajî formên din ên otîzmê, pêşveçûna ziman bi gelemperî bandor nabe û astengiya rewşenbîrî tune. Kesên bi sendroma Asperger re dibe ku di warên wekî objektîf, têgihîştina ne-hestî, ya hundurîn, baldarî û bîranînê de xûrt bin. Hê ne diyar e ka divê ew wekî nexweşiyek an jî wekî guhertoyek normê di hilberandina agahdariya mirovî de were dabeş kirin: Zanyar, bijîjk, û hem jî mirovên otîstîk yên Asperger û malbatên wan ve di vê pirsê de ne li hev nakin. Lêbelê, şertê bingehîn ji bo teşhîsa sendroma Asperger ew e ku di gelek warên jiyanê de kêmasî hebin. Ji hêla bijîjkî ve, ji ber vê yekê ew wekî nexweşiyek tê hesibandin û ji ber vê yekê niha wekî nexweşiyek pêşveçûnê tê dabeş kirin. Civaka lêkolîner jî li ser wê yekê napejirîne ku gelo sendroma Asperger divê wekî nexweşiyek bi kalîte ya serbixwe were dîtin an wekî guhertoyek qels a otîzma zarokatiya zû. Lêbelê, şertê bingehîn ji bo teşhîsa sendroma Asperger ew e ku di gelek warên jiyanê de kêmasî hebin. Ji hêla bijîjkî ve, ew xwedî nirxek patholojîk e û ji ber vê yekê niha wekî nexweşiyek pêşkeftinê tê dabeş kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Nexweşiyên norolojîk
Mafên kesên LGBT li Erebistana Siûdî

thumb|Li Erebistana Siûdî mafên kesên LGBT tune ne.
Kesên Lezbiyen, gey, bîseksuel, transgender (anku kesên êlcîbîtî LGBT) li Erebistana Siûdî bi zordarî û pirsgirêkên qanûnî yên dijwar re rû bi rû dimînin, ku niştecihên ne LGBT rastî wan nayin. Hevzayendîtî bi tevahî neqanûnî ye.

Mafên kesên LGBT ji aliyê hikûmeta Erebistana Siûdî ve nayin naskirin. Qanûna sûcê ya Erebistana Siûdî ji şerîeta îslamê ji qurana ji sedsala 7an hatiye wergirtin. Zagonên dij-LGBT vedigerin çîroka Lût. Digel vê yekê ku ne di quranê de û ne jî di wê demê de nav û peyvek ji bo hevzayendîtiyê tune bû, misilmanên kevneperest bawer dikin ku çîroka Lût bi taybetî behsa çalakiyên hevzayend dike.

Hevzayendîtî û transgender bi gelemperî wekî çalakiyên bêexlaqî û bêedebî têne dîtin, û qanûn kiryarên hevzayend bi cezayê darvekirinê, zindana heta hetayê, cezayê pere, dersînorkirin û qamçiyan ceza dike; "kastrasyona kîmyewî" jî hatiye bikaranîn. Di lêpirsîn û binçavkirinan de lêdan û îşkence tên bikar anîn. Şîdeta civakê li dijî kesên LGBT pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan
Kategorî:Cezayên leşî
Kategorî:Homofobî
Erebistana Siûdî
Kategorî:Mafên mirovan li Erebistana Siûdî
Kategorî:Siyaseta Erebistana Siûdî
Mafên kesên LGBT li Rojhilata Navîn

thumb|
Kesên lezbiyen, hevzayend, bîseksuel û transgender (LGBT) bi gelemperî li piraniya deverên rojhilata navîn xwedî mafên bisînor an pir bisînordar in û rastî dijminatiyên giran tên. Ji 18 welatên herêmê li 9 welatên têkîliya zayendî ya di navbera mêran de neqanûnî ye û li pênc ji van 18 welatan bi îdamê tê cezakirin. Maf û azadiyên hemwelatiyên LGBT bi xurtî di bin bandora kevneşopiyên çandî û edetên olî yên gelên li herêmê de ne - bi taybetî îslamê.

Hemû çalakiyên hevzayendî li Behreyn, Kîpros, Kîprosa Bakur, Îsraêl, Urdun, Libnan û Tirkiyeyê qanûnî ne.

Li Kuweyt, Misir, Oman û Sûriyê çalakiya hevzayendî ya mêr neqanûnî ye û bi cezayê girtîgehê tê cezakirin. Her wiha li Îran, Erebîstana Siûdî, Qetar û Îmarat jî bi îdamê tê cezakirin. Li Yemen û Şerîda Xezeyê, li gorî kiryara ku hatiye kirin, dibe ku ceza di navbera îdam û zindanê de cûda be.
## Çavkanî

Erebistana Siûdî
Harris Mobray

**Harris Mobray** (/ˈhæ.ɹɪs ˈmoʊ.breɪ/; jidayîkbûn 1999) zimanzan û bernamesazekê ​​amator ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Ew bi çêkirina gelek pêşniyaran ji bo kodkirina zimanên hindikahiyên li çaraliyê cîhanê bi braille navdar e.

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkiyên bi eslê xwe cihû
Kategorî:Jidayikbûn 1999
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Zimannas
Bajirao Mastani

**Bajirao Mastani** fîlmeke dramaya dîrokî ya bi zimanê hindî ya 2015an e ku ji hêla Sanjay Leela Bhansali ve hatiye derhêner kirin. Li ser bingeha romaneke maratî ya Nagnath S. Inamdar, fîlm çîroka Maratha Peshwa Bajirao I (1700–1740) û jina wî ya duyem Mastanî, ku prenseseke şervan ya hindû-mislilman e, vedibêje.

## Çîrok
Bajiraoyê ciwan di dadgehê de şansê rabûna pêşewayê distîne û desteser dike. Cend sal şûnda, di kampanyaya şer de, ew û prensesa şervan Mastanî hev nas dikin û evîndar dibin. Lêbelê, Bajirao ji xwe bi Kashibai re zewicî ye. Tevî dijberiya diya wî Radha Maa û dadgehê, ku tenê Mastani wekî mîrzayê tehemûl dikin, Bajirao wê wekî jina xwe ya duyemîn digire. Dema ku Mastanî û Kashibai ducanî dibin û her yek kurekî tînin dinyayê, tengezarî zêde dibin. Gava Bajirao tevlî kampanyayeke din a şer dibe, malbat û dadgeh Mastanî û kurê wê dixin zîndanê. Dema ku Bajirao vê nûçeyê distîne, ew dîn dibe û di şer de birîndar dibe. Demek şûnda, bêyî ku careke din Mastanî bibîne, ji ber birînên xwe dimire. Mastanî bi xwe di girtîgehê de dimire.

## Agahiyên fîlmê
Fîlm û muzîka wê bi Eros International re hevbeş hate çêkirin. Di fîlmê de Ranveer Singh, Deepika Padukone û Priyanka Chopra bi Tanvi Azmi, Vaibhav Tatwawaadi, Milind Soman, Mahesh Manjrekar û Aditya Pancholi di rolên piştevaniyê de cih digirin.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên 2015an