Heybetula Axundzade

Mele **Heybetula Axundzade** (bi peşto: هیبت الله آخندزاده) an jî **Hîbetula Axunzade** (peşto: هیبت الله آخندزاده) meleyekî efxanî ye ku rêberê bilind ê Mîrîtiya Efxanistanê ye di nav rejîma Talîbanê ya ku ji aliyê dewletên navneteweyî ve nayê naskirin.

Axundzade di êrîşa leşkerî ya sala 2021an de Talîban li dijî hikûmeta Efxanistanê serketî kir - di dema ku vekişîna Dewletên Yekbûyî hîna didomiya - paşê bû hikûmdarê mutleq ê Efxanistanê û hikûmetek îslamî ya totalîter ferz kir. Hikûmeta wî ji ber binpêkirinên berfireh li ser mafên mirovan, di nav de mafên jin û keçan ên kar û xwendinê de tê ji pir hikûmetên welatên din û rêxistinên mafên mirovan di cîhanê de rexne kirin. Bi fermana Axundzade, rêveberiya Talîbanê rê neda ku piraniya keçên ciwan vegerin xwendina dibistana navîn. Di Tîrmeha 2022an de, dema ku beşdarî kombûneke olî li paytextê Kabûlê bû, Axundzade daxwazên civaka navdewletî li ser hikûmeta xwe şermezar kir û herwiha red kir ku her axaftin an lihevkirinek li ser "sîstema wî ya îslamî" ya rêvebirinê were gotin.

## Jiyana pêşîn û taybet
Axundzade di malbatekî peştûn ji eşîra Nûrzayê li gundê Sperwanê ê navçeya Pençwayî ya parêzgeha Kandahar, Keyaniya Efxanistanê jidayik bû. Tê pêşniyarkirin ku Axûndzadê di 70-saliya xwe de ye (ji Adar 2023an ve). Navê xwe a yekemîn Hîbetûleh ye, navekî erebî ku tê maneya “diyarî xwedê”. Bavê wî Mihemed Axûnd alim û îmamê mizgefta gundê xwe bû. Malbat ne xwediyê erd û baxçeyên xwe bûn, li ser wê yekê girêdayî bû ku civat bi pere yan jî beşek ji berhemên xwe çi bide bavê wî. Yek ji kurên Axûndzadê wekî êrîşkarê xwekujî mir.

## Rêberiyê Efxanistanê (2021-aniha)
thumb|Teswîra kelîgrafî ya navê Axundzade li ser malperên hikûmeta Efxanistanê tê bikaranîn.

Di gulana 2021an de, Axundzade bang li gelê efxanî kir ku jibo pêşvebirina dewletek îslamî gava ku hêzên Dewletên Yekbûyî vekişin, bibin yek. Di Tebaxa 2021an de, hêzên di bin fermandariya wî ya binavkirî de dest bi êrişek giştî kirin ku dixwazin di şer de serkeftinek dawîn bi dest bixin. Di dema serokatiya Axundzade de, leşkerên Dewletên Yekbûyî vekişiyan û Talîbanê kontrola paytext ya Kabûl bin destê xwe xist. Di 18ê tebaxê de hat ragihandin ku li ser efûya giştî ya Axundzade “biryara berdana girtiyên siyasî ji hemû girtîgehên Efxanistanê hate dayîn”. Heya wê demê, Talîbanê berê girtigehên sereke yên li seranserê welêt xistibû bin kontrola xwe û bi hezaran girtî bi serbestî berdan, di nav van de endamên Elqaîde û kesayetên payebilind ên Talîbanê. Hat îdiakirin ku çekdarên rexistina terorîstî a DAIŞê Xorasanê jî hatine berdan.

Di derbarê Axundzade de kêm teyê zanîn û nebûna wêneyên wî piştî hilweşîna Kabûlê, pirs hatin kirin ku gelo ew ma hîn sax e an hîn serokê partiyê e. Raporên medyayê yên piştî hilweşandina Kabûlê destnîşan kirin ku ew di destê Artêşa Pakistanê de ye. Lêbelê, di 21ê Tebaxê de, Talîbanê ji qanalê medya a amerîkî *The Sunday Guardian* re got ku serokê xwe Axûndzadê sax e û di ve demê li Kandaharê bû. Di 8ê Îlonê de, Axundzade daxuyaniyek da hikûmeta demkî û jê re got ku şerîetê li Efxanistanê biparêze.

Di 3ê kanûna 2021ê de Axundzade biryarnameyek derxist ku tê de mafên jinan di çarçoveya Şerîetê de destnîşan kir. Di daxuyaniyê de hate gotin ku mafê jinê yê razîbûna zewacê heye û nikare wan weke milk binirxîne. Wê zêde kir ku destûr ji jinebiyan re hat dayîn ku bi zewacê razî bibin ji bo mêrên nû, peredana ji mêrê xwe yê nû di dema Nekah de, û di nav malbata xwe de wekhev mîras bistînin. Wezareta Hec û Karûbarên Diyanetê, Wezareta Rewşenbîrî û Rewşenbîrî û Dadgeha Bilind jibo cîbicîkirina biryarnameyê û ji raya giştî re ragihînin hatin erkdarkirin. Di 8ê kanûna pêşîn a 2021ê de, Axundzade talîmat da parêzgarên parêzgehan da ku kesan razî bikin ku ji welêt dernekevin û hewl bidin ku giliyên xwe çareser bikin û di heman demê de tedbîrên ewlehiyê jî zêde bikin.

Di 14ê adara 2022an de, Axundzade talîmata ku ji 14 xalan pêk tê ji Hêzên Çekdar ên Mîritiya Îslamî ya Efxanistanê re der barê reftarên personelên xwe de derxist. Axûndzadê ji 27ê Adarê heta 28ê Adara 2022ê talîmat da Encumena Wezîran ku gera nû ya qedexeyan pêk bîne. Wî her wiha ferman da ku weşanên biyanî li Efxanistanê werin qedexekirin û ferman da Wezareta Belavkirina Fezîlet û Pêşîlêgirtina Cîgiran ku veqetandina zayendî ya parkên giştî biceribîne, nehêle ku jin li balafirê siwar bibin, ger ku mêr bi hev re nebin, bar bikin. Karmendên medenî yên mêr, ger ku turban li xwe nekin an jî rih tije nebin, diçin ser kar û bikaranîna telefonên destan li zanîngehan qedexe dikin. Her wiha di heman rojê de biryarek bi rênimayan ji hêzên ewlehiyê re derxist û tê de ferman da wan ku xwe ji kar û şandina zarokên biçûk dûr bixin.

Di 3ê nîsana 2022an de, Axundzade mersûmek îmze kir ku çandina afyonê li Efxanistanê qedexe dike, ku her binpêker "li gorî qanûnên şerîetê" têne derman kirin. Her wiha ferman û veguhestina narkotîkên din jî hate qedexekirin. Di 29ê Nîsana 2022an de, Axûndzadê di peyamekê de ji bo Cejna Qurbanê ji cîhanê daxwaz kir ku hikûmeta Talîbanê nas bike.

Di 7ê gulana 2022an de, Wezareta Belavkirina Fezîlet û Pêşîlêgirtina Cîgiran mersûmek ku bi kesane ji hêla Axundzade ve hatî pejirandin weşand, tê de ji hemî jinên Efxanistanê tê xwestin ku ji xeynî çavên xwe dema li gel de tevde laşê xwe veşêrin, ku çaderî wekî cilê tê pêşniyarkirin.

Di 21ê tîrmeha 2022an de Axundzade mersûmek derxist û rexne û nerazîbûna li dijî Mîrîtiya Îslamî di nav gel de qedexe kir. Di daxuyaniyê de hat gotin, “Nabe ku li hemberî rayedaran sûcdarkirinên derewîn û rexnekirina wan bên kirin…”

Di 14ê mijdara 2022an de, wî ferman da dadrêsiyê ku bi tevahî cezayên Hûdûd û Qisas (bedenî) bicih bînin, ger sûc li gorî pîvanên weha bin. Ev bû sedema fikaran ku karanîna berbelav qamçiyan, jêkirin û keviravêtin wekî ceza dikare ji nû ve dest pê bike. Piştî hefteyekê, 12 kes bi eşkereyî li parêzgeha Logerê hatin qamçkirin ku ev yek weke pêkanîna fermana Axundzade hate dîtin. Ji dema vegera Talîbanê ya ser desthilatê ve, ev cara yekem e ku ev ceza hatiye pejirandin kirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dadgerên efxan
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 20an
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Peştûn
Kategorî:Serokên Talîbanê
Kategorî:Siyasetmedarên Efxanistanê
Kategorî:Şoreşgerên efxan
Kategorî:Talîban