open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Salnameya julianî

**Salnameya julianî** an **salnameya juliyen**, bi kurdî **salnameya romî** jî tê gotin, dema Julius Caesar de bi fermana wî hat perisandin û ew heta sedsala 20an li hin dernên cîhanê dihat bikaranîn. Ew di sedsala 16an de bi fermana papa Gregor XIII hat çerixa salnameya gregorî kirin. Di wê salnameyê de salên normal ji 365 rojan û 12 mehan pêk hatî bû. Li çar salan de salek jî wek sala bermayî dihat hejmartin û rojak dihat serve sibat kirin û ew sala 366 rojan de dawî dibû. Yanê salên Salnameya julianî wek 365,25 rojan dihat hesandin.

## Dîrok
Li împeratoriya Romê berê pêş de salnameya heyvê ji yewnaniyan standî bûn dihat bikaranîn. Lê, wê demên dirêj de bi salnameya rojê ve gelek şaşî dide. Ji bo vê sedemê Julius Caesar ji astronomînasekî Misirî yê bi navê Sosigenes de ji bo salnameyeke nû xebat xwest. Di 46 b.z. de bi dawî hat û dest bi bikaranîna wê kirin. Ew salnameya ji 365 rojan, 12 mehên 30 an 31 rojan de pêk hatî bû. Navên mehan jî wiha bûn: *Ianuarius*, *Februarius*, *Martius*, *Aprilis*, *Maius*, *Iunius*, *Quintilis*, *Sextilis*, *September*, *October*, *November*, û *December*. Lê hin mehên ji pê re bi navên împeratoran wek *Julius* û *August* hat navendin.

Bi tenê sala 46 b.z. bi armanca salê roj û bi salnameya berê wekhev bikin, ji sala normal 355 rojan de hat dirêja 445 rojan kirin.

Sersala Salnameya Julianî li Împeratoriya Romê bi tûnî dihat bikaranîn jî sersala salname navçe bi navçe ji sedemên olî de ciyawazî he bû. Li Misir 29ê tebaxê, Konstantînopolîs ango Bîzansê û Rûsyayê 1ê îlonê, welatên rojavaya Deryaya Marmara 25ê kanûna pêşîn bû.

## Salnameya Gregorî
Ji bo sala Salnameya julianî 365,25 rojan dajot, lê bi rastî dinê dor roj re hindik kêm wextê de, nêzî 11 hûrdeman, çerx dibû di sedsala 14an de ciyawazî êdî gelek mezin bibû. Wê salname bi rastî re 128 salan de rojek şaşî dikir. Di sedsala 16an de ciyawazî wiqas mezin bû ku, biharê êdî şuna 21ê adarê di 11ê adarê de dest pê dikir. Di 1582an de papa Gregor XIII Salnameya pê re bi navê xwe hat navandînî salnameya gregorî perisand. Ji bo ciyawaziya salnameya julianî û rastî mezin bûyî were girtin jî wî 4ê îlonê 1582an wek 15ê îlonê 1582an guhert. Sala Bermayî jî êdî na li her çar salan carakê 400 salan de 93 salan dihat dîtîn. Lê ew Salnameya bitenê welatên katolîk hat bikaranîn. Li welatên protestan Salnameya julianî heta sedsala 18an hat bikaranîn. Hin dewletên xiristiyanên ortodoks wek Rûsya û Serbistan, hîn jî cejnên xwe gorî salnameya julianî pîroz dikin. Ji bo wê sedemê ewna cejna Noelê di 7ê kanûna paşîn de pîroz dikin.

## Bibîne
*Salnameya Gregorî

Kategorî:Salname
Altınekin

**Altınekin** navçeyek Qonyeyê ye. Altınekin yek ji navçeyên Kurdên Anatolyaya Navîn e.

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Qonyeyê
Rewapîv

[thumb|250px|[Germahîpîv û rewapîv]]
**Rewapîv** an jî **hîgrometre** amûra ku rewaya hewayê dipîvê ye.

Kategorî:Amûrên pîvandinê
Kategorî:Hewa
Baranpîv

thumb|180px|Baranpîv
**Baranpîv** an jî **pluviometre**, amûra ku barîna baranê dipîvê ye.

Kategorî:Amûrên pîvandinê
Kategorî:Meteorolojî
Berfpîv

thumb|250px|Berfpîv
**Berfpîv** an jî **nîvometre**, amûra ku barîna berfê dipîvê ye.

Kategorî:Amûrên pîvandinê
Kategorî:Berf
Kategorî:Îcadên çînî
Bapîv

thumb|250px|Bapîv
**Bapîv**, amûra ku tevgera hewayê dipîve ye.

Kategorî:Amûrên pîvandinê
Kategorî:Ba
Kategorî:Hêza bayî
Kategorî:Îcadên sedsala 15an
Gundên navçeya Silopiya, 1928

## Gundên navçeya Silopiya, 1928

Kategorî:Gundên me, 1928
Kategorî:Gundên Silopiya
Kategorî:Lîste
Xakis

**Xakis** (), gundekî navçeya Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Mezre
* Xilbês

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Dest

thumb|Dest
**Dest**, bi qatek ji laş e, ku bi her jîndî re heye. Mirov, xwediyê du destan e. Mirov karê bêje ku her jînda jî xwediyê du destan de. Bi alikariya destê xwe kar û xabetên xwe dike û pêdiviyên xwe dibîne.

Destê mirov xwediyê pênc teliyan e. Ji navika destra kefadest tê gotin. Li ser dest û wan xat û qaytankên têde, li gor ku di demên berê de di nav kurdan dihate berdewam, ku bi "wan xat û qaytankan baxtê mirov karê were xwandin."

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomî

Kategorî:Endam (biyolojî)
Hawrê Baxewan

**Hawrê Baxewan** nûserî kurdî başûre. Le salî 1966 le Silêmanî le dayk buwe, le sali 1990 kolêjî yasa tewaw kirduwe. Ta êsta 10 perûkî nusiwe .

## Peywendî derekîyekan
* http://www.bakhawan.com 

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Serpêla zehaw

**Serpela Zehaw** (bi Cafî: **Serpêlî Zehaw ،سەرپێڵی زەھاو** bi Kelhurî: سەرپوڵ زەھاوە, Serpuli Zehaw) bajarekî Kurda yê li Kurdistana îranê ye û girêdayî Parêzgeha Kirmaşanê ye. Runiştvanên vî bajarî bi cafî , Goranî û Kelhûrî diaxivin. Her wiha baweriyên Şîa, Yarsanî û Şafiî tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema Loloyan hene.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Beren Saat

**Beren Saat** lîstikvaneke tirk e ku di 26'ê reşemiya 1984'an de li Enqereyê ji dayika xwe bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Mirovên zindî
Bollywood

thumb
**Bollywood** li Mumbaî (dêrîn Bombay) produktîona navenda Fîlma Hîndîstan ê bikaranîn, ji Hollywood û Bombay ê zêk hemwate çêkir. Li Dinyayê Dewleta Hindistan ê gellek pir Fîlman çaran heta yekemîn bertekişandin.

## Fîlmên girîng
* 1930'de: Alaam Ara
* 1940'de: Kısmet, Barsaat, Mahal
* 1950'de: Mother India, Devdas (1955), Awara, Pyaasa, Shri 420, Do Bigha Zameen
* 1960'de: Mughal-e-Azam, Sangam, Aradhana, Junglee, Guide
* 1970'de: Sholay, Mera Naam Joker, Kabhi Kabhie, Amar Akbar Anthony, Bobby, Zanjeer, Pakeezah
* 1980'de: Umrao Jaan (1981), Coolie, Maine Pyar Kiya, Qayamat Se Qayamat Tak
* 1990'de: Dilwale Dulhania Le Jayenge, Dil Se, Bombay, Hum Aapke Hain Kaun, Kuch Kuch Hota Hai
* 2000'de: Kabhi Khushi Kabhie Gham, Lagaan, Dil Chahta Hai, Devdas (2002), Kal Ho Naa Ho, Veer-Zaara, Black, Swades, Rang De Basanti
* 2006'de: Salaam e-ishq, Kabhi Alvida Naa Kehna, Baabul, Umrao Jaan (2006), Krrish, Dhoom 2, Humko Tumse Pear Hai, Darna Zaroori Hai, Fanaa, Don
* 2013'de: Aashiqui 2
* 2014'de: Ek Villain

## Aktorên girîng

* Aamir Khan
* Shraddha Kapoor
* Siddhart Malhotra
* Amitabh Bachchan
* Abhishek Bachchan
* Shahrukh Khan
* Uday Chopra
* Yash Chopra
* John Abraham
* Arjun Rampal
* Aishwarya Rai
* Salman Khan
* Saif Ali Khan
* Hrithik Roshan
* Madhuri Dixit
* Kajol
* Rani Mukherji
* Preity Zinta
* Kareena Kapoor
* Karisma Kapoor
* Juhi Chawla
* Priyanka Chopra
* Rajnail Kapoor

## Derhenan ê gîrîng

* Yash Chopra
* Aditya Chopra
* Ram Gopal Varma
* Mani Ratnam
* Karan Johar
* Raj Kapoor
* Sanjay Leela Bhansali
* Guru Dutt

## Girêdanên derve

* Bollywhat? - The Guide for Clueless Fans of Bollywood Films

Kategorî:Avabûnên 1913an li Hindistanê
Aishwarya Rai

thumb|Aktrîsa hindî Aishwarya Rai
**Aishwarya Rai**, hindî: ऐश्वर्या राय, **Ayşwarya Ray**, di 1ê çiriya paşîn a 1973an de li Mangalore, Karnataka, Hindistanê ji dayika xwe bûye, aktrîseke Bollywood û Hollywoodê ye. Di sala 1994an de Şahciwana Cîhanê (Miss World) bû. Ew ligel aktorê Abhishek Bachchan zewicî ye.

Kategorî:Aktorên Bollywoodê
Kategorî:Aktrîsên hindistanî
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Jinên hindistanî
Kategorî:Mirovên zindî
Tuzlukçu

**Tuzlukçu** navçeyek Qonyeyê ye. Tuzlukçu yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Qonyeyê
Yalıhüyük

thumb|300px|rast| Yalıhüyük; city center
**Yalıhüyük** navçeyek Qonyeyê ye. Yalıhüyük yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Qonyeyê
Beyşehir

thumb|300px|rast| Pira kevir (Beyşehir)
**Beyşehir** navçeyek Qonyeyê ye û li ser perava Gola Beyşehirê cî digre.

Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Qonyeyê
Shakira

**Shakira Isabel Mebarak Ripoll** an jî bi kurtî **Shakira** (jdb. 2ê sibata 1977an; li Barranquilla, Kolombiya) stranbêj û strannivîseke kolombiyayî ye ku wekê "şahbanûya muzîka latînî" hatiye binavkirin ku bandorek girîng li ser cîhana muzîkê ya Amerîkaya Latîn kiriye û bi populerkirina muzîka hispanophone li seranserê cîhanî hatiye nas kirin.

Shakira ya ku li Barranquilla ji dayik bû û zarokatiya xwe li wir derbas kir, îro wekî "qralîçeya muzîka latino" tê binavkirin û ji ber pirrengiya xwe ya muzîkê tê zanîn. Wê di 13 saliya xwe de bi Sony Music Colombia re debuta xwe tomar kir. Piştî têkçûna bazirganî ya du albûmên xwe yên pêşîn, Magia (1991) û Peligro (1993), ew bi albûmên xwe yên din, Pies Descalzos û Dónde Están los Ladrones? (1998) li welatên hîspanîk/spanyolaxêv derket pêş. Ew bi albûma xwe ya pêncemîn, Laundry Service (2001), ku li çaraliyê cîhanê zêdetirî 13 mîlyon kopî firot, ket bazara zimanê îngilîzî. Bi serkeftina navneteweyî ya stranên wê Whenever, Wherever û Underneath Your Clothes ve, albûmê populerîteya wê wekî hunermendek pêşeng a crossover pêşve xist. Broadcast Music, Inc., Shakira wekî "pêşeng" binav kir, ya ku rê li ber stranbêjên Latînî vekiriye ku li cîhanê navdar bibin.

## Albûm

### Albûmê Saydêran
* MTV Unplugged (2000)
* Live & off the Record (2004)
* Oral Fixation Tour (2007)

### Quling
* 1996-1997: Tour Pies Descalzos
* 2000: Tour Anfibio
* 2002–2003: Tour of the Mongoose
* 2006–2007: Oral Fixation Tour

### Albumê Promosyone
* 1991: Magia
* 1993: Peligro

### Albumê Studyo
* 1996 : Pies Descalzos
* 1998 : Dónde están los ladrones?
* 2001 : Laundry Service
* 2005 : Fijacion Oral Vol.1
* 2005 : Oral Fixation Vol.2
* 2009 : She Wolf
* 2010 : Sale el Sol

### Albumê Berhevkirî
* 1997 : The Remixes
* 2002 : Grandes Éxitos
* 2007 : Oral Fixation Volumes 1&2

## Çavkanî

Kategorî:Danserên kolombiyayî yên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêj
Mumbaî

**Mumbaî** (bi zimanê marathi: मुंबई, *Mumbaī*; bi navê wê yê berê jî tê naskirin **Bombay**), bajarê Hindistanê û paytexta parêzgeha Maharaştra ye. Li dinyayê bajarê herî mezin ê sêyem e. Gelheya vî bajarî nêzîkê 13 milyonan e. Ev bajar li ser girava Salsete hatiye avakirin. Li cihê metropola Mumbaî 21 milyon mirov hene. Mumbaî bajarê Hindistanê yê fînansê û paytexta çandê ye. Li Mumbaiyê filmên hindî li Bollywoodê tên çêkirin.

Di sedsala 16'an de portûgalî hatine vir û navê Mumbaî weke *Bom Bahia* bi lêv kirin, û dûv re îngilîzan û brîtanî navê Mumbaî weke *Bombay* bi kar anîn.

## Galerî

Wêne:Mumbai Skyline at Night.jpg|Mumbaî bi şev
Wêne:Brabourne.jpg|Stadyuma Brabourne


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1507an li Hindistanê
Kategorî:Bajarên Hindistanê
Salatîn

**Salatîn**, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Kategorî:Gundên Silopiyê
Bivbivink

**Bivbivink** (navê zanistî yê latînî *Bombus* sp.) kêzikeke famîleya mêş û mûrên biderzî ye. Bi mêşhingivê dişibe, lê mezintir e. Bivbivink weke pîzalokê biderzî ye.

Kategorî:Entomolojî
Kategorî:Mêş û mûr
Kajol

**Kajol** (Hindî, काजोल, Kājol; * 5 Tebaxa 1974 liMumbai, Maharashtra, Hindistan) ji Bollywood ê pir tê Hêzkirin.

Kajol zudaye Fîlmê bizav Temaşedakirin ji Malbata xwe.Dayika mezina Kajol Rattan Bai u Dayika meyina Kajolê ya Duyêmîn Navê êw jî Shobhna Samarth ê êw jî mîna Kajolê Aktor ê.Ji Maratha Dayika Kajolê Tanuja,Xuşka Kajolê navdarî sala 60’an de gehîştin.Bavê Kajolê ji Bengalî Xelek u Dêrhêner ê.Xuşka Kajolê Tanisha di sala 2005 heta 2006 de Dêstpekir ser Fîlmên Bollywood ê.

Wexta Kajol xwe da ser Fîlmên Bollywood ê ,bi Fîlma “Baazigar” ê Dêstpekir.Di sala 1995’de xwe
bi bext naskir Kajol ,wê çaxe Dêrhêner ê Kajol ê pir bi Serkevtin bu Aditya Chopra di Fîlma Dilwale Dulhaniya Le Jayenge’de Kajol ê Aktora Delal dît ,êw Fîlma bi Serkevtin çu ser Sînemaye ,niha êw Fîlma 12 sal ê di Sînemaye de tê Temaşekirin.Shahrukh Khan u Kajol di 5 Fîlmande Baazigar (1993), Karan Arjun (1995), Dilwale Dulhania Le Jayenge (1995), Kuch Kuch Hota Hai (1998) u di Kabhi Khushi Kabhie Gham (2001)’de bi cot pir xweş Lîstin.

Kajol bi Aktora Ajay Devgan ê Zêwicî.

## Fîlme Kajol

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* İMDBde Kajol

Kategorî:Aktorên Bollywoodê
Kategorî:Aktrîsên hindistanî
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Jinên hindistanî
Kategorî:Mirovên zindî
Yênîko

**Yênîko** an jî **Îngîko** (), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Mezra
* Gola Kurdê ()
* Bêşpixar (*Beşpınar*) ()

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Tîl

Çend peyvên bi vî navî hene:

* **[[Tîl, Mûş|Tîl]]**, navçekî Mûşê ye.
* **[[Tîl, Pêrtag|Tîl]]**, gundekî Pertagê ye.
Zawîte

Çend peyvên bi vî navî hene:

* Zawîte, bajarekî Dihokê (navend) ye.
* Zawîte, gundekî Çelê ye.
Batêl

Çend peyvên bi vî navî hene:

* **[[Batêl, Sêmêl|Batêl]]**, bajarekî Sêmêlê (navend) ye.
* **[[Batêl, Kerboran|Batêl]]**, gundekî Kerboranê ye.
Cahîdo

**Cahîdo**, dengbêjekî kurd e, di sala 1960’an de li Mûşê, li gundê Orgînosê ji dayîk bûye. Dibistana seretayî xelas kiriye. Ji Sasonê hatine li Mûşê bi cihûwar bûne. Ji donzdeh saliya xwe û virde ye distrê. Zewicandî ye û deh zarokên wi hene. Li Orgînosê dijî.

## Çavkanî
* Dawid Özalp, Cevahir Sadak Düzgün, Hîlmî Akyol, Mistefa Gazî, Mehmed Kadri Avci û Melike Günal (2007). Antolojiya Dengbêjan. Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê, Wezîriya Çand û Turîzmê ya Tirkiyeyê, Navenda Çand û Hunerê ya Dicle Firat û Yekitiya Ewropayê.

Kategorî:Dengbêj
Kêzxwer

**Çûkên kêzxwer**, **kêzxur**, **kêzxwar** an jî **kîrkok** (*Laniidae*), famîleyekî fîkarên bera an passarî di nava gezik û dirrikan de dihên dîtin.Çûkên kêzxwer an kîrkokan,fîkarên goştxwer in û bi granî bi kêzikan xwedî dibin û seyda xwe bi firînê dikin.
## Şayes û reftar
Hêlîna xwe axilbe li nav dirrikan bi hawê têfikan çêdikin. Cihêtiya wan ya ji çûkên din ji kêzikxweriyê pirtir hebûna mûyan a di bin nikulê wan de ye. Dîsa firnikên (qulikên poz) wan jî nenuxumandî ye. Nikulê wan bi serbejêr ve tewandî ye. Di nikulê jor de yek li çep yek li rast du diranên neynûkî he ne.

## Cure
* Kêzxwera belek, gabelek (*Lanius nubicus*)
* Kêzxwera enîreş, cantek, centek, çavreşk, kerregoşk (*Lanius minor*)
* Kêzxwera piştsor (*Lanius collurio*)
* Kêzxwera sersor, sersor, gasore,Sersora hejikan (*Lanius senator*)
* Kêzxwera terîsor (*Lanius isabellinus*)
* Lanius meridionali
* Lanius schach
** Lanius tigrinus
** Lanius bucephalus
** Lanius cristatus
** Lanius collurioides
** Lanius gubernator
** Lanius souzae
** Lanius vittatus
** Lanius tephronotus
** Lanius validirostris
** Lanius ludovicianus
** Lanius sphenocercus
** Lanius excubitoroides
** Lanius cabanisi
** Lanius dorsalis
** Lanius somalicus
** Lanius mackinnoni
** Lanius collaris
** Lanius newtoni
** Lanius marwitzi
** Lanius pallidirostris

## Galerî

Wêne:Lanius nubicus juvenile2.jpg|Kêzxwerê belek a mê
Wêne:Lanius nubicus-3.jpg|Kêzxwerê belek nêr
Wêne:Lanîûs mînor.jpg|Kêzxwerê enîreş
Wêne:Kêzxwurê piştsor.JPG|Kêzxwerê piştsor a mê
Wêne:Kêzxwurê piştsor.jpg|Kêzxwerê piştsor ê nêr
Wêne:Lanius senator-2.jpg|Sersor

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Shrike videos 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Eliyê Qerejdaxî

**Eliyê Qerejdaxî** dengbêjekî ku her du çavên wî nabînin. Qerejdaxî di sala 1963’an de li Amedê, li gundê Sadiyê hatiye dinê. Dibistan nexwendiye. Ji heft saliya xwe vir de ye ji herdû çavan de bêpar e. Zewicandî ye û du zarokên wî hene. Tiştên wek çay û qehwe digerîne û difroşe, ku bi wî awayî debara xwe dike. Li Amedê dijî.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Kesên ji Amedê
Feleknas (dengbêj)

**Feleknas** dengbêjek e.

Di sala 1963an de li Mûşê, li gundê Zovangê hatiye dinê. Eslê wê ji Pasûrê ye, ji eşîra Badikan e. Dibistan nexwendiye. Kevanî ye. Zewicandî ye û pênc zarokên wê hene. Ji sala 1983an û vir de ye li Amedê dijî.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Kesên ji Mûşê
Seyidxanê Boyaxçî

thumb|Dengbêj Seyidxanê Boyaxçî (li aliyê çepê)
**Seyidxanê Boyaxçî**, anku **Xalê Seyidxanê Boyaxcî** (navê wî yê di nasnameyê de **Seydo Şimşek** e), dengbêjekî kurd bû ku di sala 1933/1938an de li qeza Erxeniyê, li gundê Lexerî yê Deşta Gewran hatiye dinê.

Dibistan nexwendiye; ji 15 saliya xwe ve ye kilam û stranan dibêje. Li Amedê 25 salan boyaxçîtiya pêlavan dike. Heta salên 1980î di şaredariya Amedê de karkerê berhevkirina çopê ye û pêlavan jî boyax dike, pişt re malnişîn dibe. Bavê heft zarokan e.

Di nava gel de gelek kasetên wî hene..

Dengbêj Seyidxanê Boyaxçî di 5ê tîrmeha 2020an de li Amedê çû ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  http://dengbejenkurd.blogspot.com/2011/01/seyidxane-boyaxci.html
*  https://www.youtube.com/watch?v=I6nAe7tuc_s Medîna min, 2018.
*  https://www.youtube.com/watch?v=1UCGMbf4Aiw Hevpeyvîn

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Mirin 2020
Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê

**Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê** an jî **Firokxaneya Navdewletî ya Silêmaniyê** (bi îngilîz wek *Sulaimaniyah International Airport* jî tê naskirin) navê firokexaneya bajarê Silêmaniyê ye û ji aliye Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin.

Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Balafirgehên li Kurdistanê
Kategorî:Balafirgehên Iraqê
Kategorî:Navenda Silêmaniyê (navçe)
Huseynê Mûşî

**Husênê Mûşî** yan jî **Dengbêj Huseyno** (jdb. 1936 navçeya Mûşê; m. 8ê nisana 2001 li Amed) dengbêjekî kurd e.

Ew îro di nav kurdan de yek ji dengbêjên herî efsanewî ye. Di nav berhemên wî de albûma wî bi navê "Dilbere" ya herî populer bû.

## Jiyan
Mûşî di sala 1936an de li Parêzgeha Mûşê, li gundê Orgînosê hatiye dinê. Eslê wan ji qeza Qabilcewzê ye lê bi pişt re hatine li gundê Maûba bi cih bûne. Navê bavê wî Şakirê Nîmet, navê diya wî Husniye ye.

Dibistan xwendibû. Ji gundê Maûba koçî gundê Orgînosê kiriye û li wir muxtarî kiriye. Ku ji ber vê yekê jê re gotine Huseynê Orgînosî. Zewicandî bû.

Di 8ê nîsana 2001e de çû ser heqiya xwe. Ji ekola Evdalê Zeynikê bû.

## Taybetî
Neh zarokên wî hebûn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1936
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 2001
Ûsivê Farî

**Ûsivê Farî** di sala 1954’an de li Amedê, li gundê Farê ji dayîk bûye. Dibistana seretayî qedandîye. Di sala 1987’an de koçî gundê Herbûtê dike. Li gund pez û dewaran bi xwedî dike. Birayê dengbêjê navdar Huseynê Farî ye. Zewicandî ye û heşt zarokên wî hene.
Pulur

**Pulur** ango **Pilûr** () yek ji navçeyên Dêrsîmê ye.

## Dîrok

## Erdnîgarî

## Pêşangeh

Wêne:Ovacik1.jpg|Çemê Mizur
Wêne:Munzur Valley, Ovacik.JPG|Çiyayên Mizur


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Pulurê
Guido Westerwelle

**Guido Westerwelle** (jdb.  li Bad Honnef, Almanyayê; m. , Köln) parêzer û siyasetmedarekî alman e. Ew ji sala 2001ê û vir de serokê partiya Freie Demokratische Partei (FDP) ye û di  de bû wezîrê karên derveyî yê Almanyayê.

Westerwelle yê ku bi azadî û vekirî digot ku ew homoseksuel e, bi hevjiyanê xwe yê menajerê sporê Michael Mronz re zewicî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Guido Westerwelle

Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Kesên LGBT
Kategorî:Mirin 2016
Kategorî:Siyasetmedarên alman
Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê
Lîsteya pirtûkên rêzimana kurdî

thumb|Rêzimaneke kurdî

Ev lîste bijarteyeke rêziman û rêbernameyên rastnivîsina kurdî (kurmancî û soranî) ye.

* Celadet Alî Bedirxan (1994). Bingehên gramera kurdmancî. Wêşanên Nûdem, Swêd.
* Kamiran Alî Bedirxan (1977). Türkçe izahlı Kürtçe gramer. Wêşanên Özgürlük Yolu, Stembol, Tirkiye.
* Kamiran Bêkes, Bingehên Rêzimana Kurdî - Zaravayê kurmanciya bakur.
* Selîm Biçûk, Rêzimanê Kurdî (Kurmancî).
* Joyce Blau (1975). Le Kurde de Amadiya et de Djabal Sindjar: Analyse linguistique, textes folkloriques, glossaires. Librairie C. Klincksieck, Parîs, Fransa.
* Joyce Blau (1980). Manuel de Kurde (dialecte Sorani). Librairie C. Klincksieck, Parîs, Fransa.
* Cegerxwîn, Destûra Zimanê kurdî.
* Mûrad Ciwan (1992). Türkçe açıklamalı Kürtçe dilbilgisi: Kurmanc lehçesi. Wêşanên Jîna Nû, Bälinge, Swêd.
* Qanatê Kurdo (1981). Zimanê kurdî: rêziman (gramatik). Wêşanên Komkar, Frankfurt/M, Almanya.
* Qanatê Kurdo (1991). Gramera zimanê kurdî: kurmancî-soranî. Wêşanên Koral, Stembol, Tirkiye.
* Husein Muhammed (2011). Rêbernameya rastnivîsîna kurdî: rêber. Zimannas.wordpress.com.
* Feqî Huseyîn Sagniç, Hêmana Rêzimanê Kurdî.
* Nurettin Karacadağ (1991). Zimanê kurdî (Kürt dili). Doğuş Matbaacılık ve Tic. Ltd. Şti.
* Samî Tan (2005). Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî. Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stembolê, Tirkiye.
* Azad Zal (2009). Zimanê kurdî. Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê.

## Çavkanî

Kategorî:Rêziman
Pilûr

Cend cihên bi navê Pilûr hene:

* **[[Pilûr, Dêrsim|Pilûr]]** an jî **[[Pûlûr]]**, navçeyeke Dêrsimê.
* **[[Pilûr, Kop|Pilûr]]**, gundekî Kopê.
* **[[Pilûr, Îdir|Pilûr]]**, gundekî Îdirê.
Feleknas

Feleknas navekî kurd e. Çend kes bi vî navî hene:

*Feleknas Uca, siyasetmedara kurd
*Feleknas, dengbêjeke kurd
Gola Mirî

thumb|250px|Deryaya Mirî ji kenarê Îsraêlê ber bi Urdunê ve.
thumb|250px|Deryaya Mirî ji esmanî (li vê nexşeyê bi îngilîzî weke ''Dead Sea'' tê nîşandan).
**Gola Mirî**, **Behra Mirî** yan **Gola Lûtê** yan jî **Deryaya Xwiyê** (bi yewnanî: Νεκρή Θάλασσα, *Nekrí Thálassa* "Behra Mirî"; bi latînî: *Mare Mortuum* "Behra Mirî"; bi erebî: البحر الميت, *al-Bahr al-Mayyit* "Behra Mirî"; bi îbrî: יָם הַ‏‏מֶּ‏‏לַ‏ח, *Yām Ha-Melaḥ* "Behra Xwiyê"), deryaçeyeke di navbera Urdun û Îsraêlê de ye. Rûyê deryaçeyê û kenarên wê 422 metran li jêr asta deryayê de ne û ji ber wê yekê mîna nizmtirîn bejên cîhanê tên hejmarkirin. Gola Mirî 378 metran kûr e û bi swîrahiya xweya 33,7% swîrtirîn ava cîhanê ye.

## Navên Gola Mirî
Gola Mirî bi gelek navên cuda tê binavkirin, çend ji wan ev in: Behra Lûtê, Behra Rojhilatî, Gola Qîrê, Behra Xwiyê, Behra Sodom û Emorayê, Behra Arabah, Behra Şeytên, Behra Deştê, Behra Zoar, Gola Bêhna Genî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Mirî

Kategorî:Golên Îsraêlê
Kategorî:Komên avê yên Urdunê
Leglega reş

thumb|Leglega reş
thumb|çep|190px|Hêkekî leglega reş
**Leglega reş** (navê zanistî: *Ciconia nigra*), ji nêz ve meriva leglega spî ye.

## Şayes
Nikula wê zirav û drêj û sore ye. Stû, serî û sênga yên gihaştî reşê biriqandî, bin zikê wan spiyê vekiriye. Ji dervî hinek mezinbûna nêran, nêr û mêyên wan dişibitin hev. Gewda ciwanên qehweyê şînoşkî, nikul û lingên wan bi giştî şînoşkî ne.

## Reftar
Bi xwe goştxwer e û bi masiyan, kêzan û xwêrkişan xwedî dibe.

Ji Afrîkayê serê havînê dihê û dawiya havînê jî vedigere.

Li dinyayê li derdora 500.000 heb he ne.

## Mijarên têkildar
* Leglega spî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* Black Stork - Species text in The Atlas of Southern African Birds

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Legleg
Fîkar

**Fîkar** an jî **xwendok** (navê zanistî: *Passeriformes*), koma çûkên ku difîkînin. Li dunyê nêviyê çûkan di vê komê de ne û bi qeysî 5000 cureyên wan he ne.

## Binkoma tîranîdan (Fîkarên derewkar)
* Tyrannidae
* Pittidae
* Eurylaimidae
* Dendrocolaptidae
* Furnariidae
* Thamnophilidae
* Formicariidae
* Conopophagidae
* Rhinocryptidae
* Cotingidae
* Pipridae
* Philepittidae
* Acanthisittidae

## Binkoma paserîdan ([[Fîkarên bera]])
* Menuridae
* Atrichornithidae
* Climacteridae
* Maluridae
* Meliphagidae
* Pardalotidae
* Petroicidae
* Orthonychidae
* Pomatostomidae
* Cinclosomatidae
* Neosittidae
* Pachycephalidae
* Dicruridae
* Campephagidae
* Oriolidae
* Artamidae
* Paradisaeidae
* Corvidae
* Corcoracidae
* Irenidae
* Laniidae
* Vireonidae
* Ptilonorhynchidae
* Turnagridae
* Alaudidae
* Chloropseidae
* Aegithinidae
* Picathartidae
* Bombycillidae
* Ptilogonatidae
* Cinclidae
* Motacillidae Terîhejok
* Prunellidae
* Melanocharitidae
* Paramythiidae
* Passeridae
* Estrildidae
* Parulidae
* Thraupidae
* Peucedramidae
* Fringillidae
* Drepanididae
* Emberizidae
* Nectariniidae
* Dicaeidae
* Mimidae
* Sittidae
* Certhiidae
* Troglodytidae
* Polioptilidae
* Paridae
* Aegithalidae
* Hirundinidae
* Regulidae
* Pycnonotidae
* Sylviidae
* Hypocoliidae
* Cisticolidae
* Zosteropidae
* Timaliidae
* Muscicapidae
* Turdidae
* Sturnidae

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Deryaya Çîna Başûr

**Deryaya Çîna Başûr** deryayeke qiraxî ye ku bi xwe parçeyek ji Okyanûsa Mezin e. Ev derya rûavekî birîtî ji tengavên Singapûr û Malakayê heta Tengava Taywanê ji xwe digre ku nêzî 3,500,000 km² dibe. Girêdayî bi pîvanê ve, Deryaya Çîna Başûr piştî pênc okyanûsan mezintirîn yan dûyem mezintirîn tenê avî ye di cîhanê de.

## Şûn
Şûna bicihbûna wê dibe:

* Başûra Çînê û Taywanê,
* Rojavaya Fîlîpînê,
* Bakûra rojavaya Malezyayê û Brûneyyê,
* Bakûra Îndonêziyayê,
* Bakûra rojhilata Singapûre, û
* Rojhilata Viyetnamê.

Zêdetir ji 200 giravan di vê deryayê de hene ku piraniya wan ne avadan in.

## Çavkanî

Çîna Başûr

Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên Çînê
Kategorî:Deryayên Îndonezyayê
Kategorî:Deryayên Malezyayê
Kategorî:Deryayên Taywanê
Kategorî:Komên avê yên Brûneyê
Kategorî:Komên avê yên Singapûrê
Kategorî:Komên avê yên Viyetnamê
Windows Media Player

**Windows Media Player** yek ji nermalavên jenandina muzîkê û nîşandana fîlmê ye ku ji aliyê Microsoftê ve hatiye çêkirin û di pergala xebitandina Windowsê de digere.

## Windows Media Player versions

## Çavkanî

## Girêdanên deranî
* Rûpela taybetiya Windows Media Player di microsoft.com de

Kategorî:Microsoft
Kategorî:Nermalav
Kategorî:Nivîsbariya Microsoftê
Kategorî:Nivîsbariya 1991ê
Balafirgeha Da Nangê

**Balafirgeha Da Nang** (*Sân bay Đa Nang*)(ICAO:DAD, ICAO:VVDN) Li 2 km rojhilata bajarê Da Nang (Nam Trung Bo) a Viyetnamye. Di sala 1993 da hatîye vekirin. Li aliyê 11/29 ê pîsteke wê heye. Dirêjahiya pîstê 3,500 metreye. Rûyê pîstê bêtone.

Balafirên ku difirin Da Nangê ev in:
* Vietnam Airlines
* Jetstar Pacific
* Air Mekong
* Mandarin Airlines
* China Southern Airlines
Ji van bajaran çûn û hatina balafirgehê ev in:
Hanoi, Ho Chi Minh bajar (Saigon), Da Lat, Buon Ma Thuot, Pleiku, Nha Trang

Kategorî:Balafirgehên Viyetnamê
Deryaya Çîna Rojhilat

**Deryaya Çîna Rojhilat** deryayeke qiraxî yê Okyanûsa Pasîfîk a Rojava ye ku rasterast li peravên rojhilatê Çînê ye. Ji ber herikîna girseya avê ya ber bi rojhilat ve, berya bi çînî wekê "Deryaya Rojhilat" (Dōng Hǎi, bi çînîya hêsankirî: 东海; çînîya kevneşopî: 東海) hatiye binavkirin. Ji ber navê bi çînî ya "Deryaya Rojhilatê Çînê" nav ji aliyê rêxistina navneteweyî ya hîdrografiyê (IHO) ve wekê navekî fermî hatiye destnîşankirin û li seranserê cîhanê ev nav hatiye bikar anîn.

Derya rûaveke bi qasî 1.249.000 kîlometreçargoşe rûber vedigire. Dirêjbûna ber bi bakur a deryayê di navbera Nîvgirava Koreyê û Çîna sereke de Deryaya Zer e ku bi xêzek xeyalî di navbera serê başûrê rojavayê Girava Jeju ya Koreya Başûr û serê rojhilatê Qidong li devê Çemê Yangtzeyê de ji hev vediqete.

Deryaya Rojhilata Çînê li rojhilat û başûrê rojhilat bi beşa navîn a zincîra giravên yekem a parzemîna rojhilatê Ewrasyayê ve ye ku girava japonî Kyushu û Giravên Ryukyu di nav de ne û li başûr jî bi girava Taywanê ve hatiye dorpêçkirin. Derya li bakurê rojhilat bi rêya Tengava Koreyê bi Deryaya Japonê, li başûrê rojava bi rêya Tengava Taywanê bi Deryaya Başûrê Çînê û li başûrê rojhilat jî bi rêya valahiyên di navbera Giravên Ryukyu (wek mînak Tengava Tokarayê û Tengava Miyakoyê) de bi Deryaya Filîpînê ve hatiye girêdan.

Piraniya kûrahiya Deryaya Rojhilatê Çînê kêm e ku nêzîkî ji çaran sisê yê deryayê 200 metre kur ew û kûrahiya navînî ya deryayê 350 metre ye ku di heman demê de kûrahiya herî zêde ku li Xeta Okinawayê ye gihiştiye kûrahiya 2.716 metre yê.

Nîvgirava Koreyê, Çîn, Japon û Taywan di nav Deryaya Rojhilatê Çînê de ne an jî li ser peravê deryayê ye.

## Çavkanî

Çîna Rojhilat

Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên Çînê
Kategorî:Deryayên Japonê
Kategorî:Deryayên Korêya Başûr
Kategorî:Deryayên Taywanê
Balafirgeha Amedê

**Balafirgeha Amedê** an jî **Balefirgeha Navneteweyî ya Amedê** (; bi îngilîzî: *Diyarbakir Airport*) navê balafirgeha sîvîl û leşkerî ya Amedê ye. Firokexaneyê ya ku 6 km dûrî Amedê ye, di 1952an de dest bi ketina xizmetê kir. Pîsta sereke ya firokê 3.549 m ye û rûyê pîstê ji beton çêkirî ye.

## Destînasyon

## Statîstîkên rêwiyan

## Çavkanî
* http://www.dhmi.gov.tr/havaalanlari.aspx?hv=21 

Kategorî:Amed
Kategorî:Balafirgehên li Kurdistanê
Kategorî:Balafirgehên Tirkiyeyê
Balafirgeha Ca Mau

**Balafirgeha Ca Mau** (*Sân bay Ca Mau*)(ICAO:CAH, ICAO:VVCM) Li 2 km rojhilata bajarê Ca Mau (Tay Nam Bo) a Viyetnamye. Di sala 1993 da hatîye vekirin. Li aliyê 11/29 ê pîsteke wê heye. Dirêjahiya pîstê 1,500 metreye. Rûyê pîstê bêtone.
Balafirên ku difirin Ca Mauyê ev in:
* Vietnam Air Services Company

Ji van bajaran çûn û hatina balafirgehê ev in: Ho Chi Minh bajar (Saigon).

Kategorî:Balafirgehên Viyetnamê
Balafirgeha Mêrdînê

**Balafirgeha Mêrdînê** an jî **Firokexaneya Mêrdînê** (; bi îngilîzî: *Mardin Airport*) navê balafirgeha sivîl a Mêrdînê ye.

Firokexaneyê ya ku 15 km dûrî Mêrdînê ye, di 1999'an de dest bi ketina xizmetê kir. Pîsta sereke 2.500 m ye û rûyê pîstê ji beton çêkirî ye.

Kapasîteya rêwiyan 400.000 kes/sal e.

## Destînasyon

## Statîstîkên rêwiyan

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.dhmi.gov.tr/havaalanlari.aspx?hv=30 

Kategorî:Balafirgehên li Kurdistanê
Kategorî:Balafirgehên Tirkiyeyê
Kategorî:Mêrdîn
Meleosman

thumb|250px|Meleosman
**Meleosman** () gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye.

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Balafirgeha Wanê

**Balafirgeha Wanê** an jî **Balafirgeha Ferit Melen a Wanê** (; bi îngilîzî: *Van Ferit Melen Airport*) navê balafirgeha sivîl a Wanê ye.

Firokxaneyê ya ku 8 km dûrî Wanê ye, di 1943'an de dest bi ketina xizmetê kir. Pîsta sereke 2.750 m ye û rûyê pîstê ji asfalt çêkirî ye.

Balafirgeh 8 km dûrî bajarê Wanê ye.

## Destînasyon

## Statîstîkên rêwiyan

## Çavkanî

* http://www.dhmi.gov.tr/havaalanlari.aspx?hv=40 

Wanê
Wanê
Kategorî:Wan
Kategorî:Wan (navend)
Balafirgeha Qamişlo ya Navneteweyî

**Balafirgeha Qamişlo ya Navneteweyî** (, *Matâr al-Qâmishlî*; bi îngilîzî: *Kamishly International Airport*) navê balafirgeha bajarê Qamişlokê ye.

Dirêjbûyîna pîsta sereke 3.615 m ye û rûyê pîstê ji asfalt çêkirî ye.

Balafirgeh 3 km dûrî bajarê Qamişlokê ye.

## Çavkanî

* http://www.worldaerodata.com/wad.cgi?id=SY65198&sch=OSKL 

Kategorî:Balafirgehên li Kurdistanê
Kategorî:Balafirgehên Iraqê
Kategorî:Hesîçe
Kategorî:Qamişlo
Ceresûn

**Ceresûn**, () gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ye.

Gund 22 km durî Xurisan û 22 km durî Erzîromê ye. Gorî hêjmara sala 2007 an gelhê wê 1064 kes e. Li gund dibistana seretayî heye. Li gund şebekeya avê û kanalîzasyonê heye.

Dibistana seretayî a Ceresûnê di sala 1956 an da dest bi perwerdeyê kirîye. Di dibistanê da şeş wanegeh, odeke mamosteya, odeke rêvebir (mudîr), odeke xedemeya, û pirtûkxanek heye.

## Gelhe

## Çavkanî

* http://www.horasan.gov.tr

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Tilşahmê

thumb|300px||Tilşahmê
**Tilşahmê** yan jî **Tilşamê**, gundekî navçeya Bismilê ye. Li ser girekî kêleka Çemê Dîcle hatiye avakirin û li derdora wê Qerepêçê, Qerecixê, Şêxûsifê,Xanoserê he ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Helîse

thumb|Herîseya Îdir, Erdêxan, herwiha ya ermeniyan
**Helîse**, **herîse** yan **keşkek** navê xwarinekê ye, yê ku bi taybetî li herêma Wanê tê çêkirin. Ji dan, goştê bêhestî, bez, nok, merge, nane, rûn, xwê û avê tê amadekirin.

## Çêkirin
Nok, dan, goşt û bez di nav hev de, di firahqek devgirtî de tevî avê tê kelandin, ku ava xwe kişand, devang tê vekirin, biheskê malzeman tê bieçiqandin lepe. Di tawekê de rûn tê helandin, nane u merge tên tevlvê kirin û tê sor kirin. Bera ser lêpe tê dayîn û tê serwîs kirin.

## Çavkaniyên derve
* Jinane (Hawarnet.com)

Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha yewnanî
Kategorî:Xwarin
Têşberûn

thumb|Muzeya Têşberûnê.
**Têşberûn** () yek ji navçeyên Îdirê ye.

Di sala 1972yan de bûye şaredarî û di 1992yan de jî bûye navçe. 14 gund, 11 mezreyên wê hene. Çend mezreyên wê ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin. Ji ber wê bawerî bi statîstîkên dewletê nîne. Gel ji kurd û azeriyan pêk tê. Xizmeta gundên kurdan nayê kirin û gel gilîdar e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera navçeyê
Kurd Mafruzlû

**Kurd Mafruzlû** (bi azerî: *Kürd Mahrızlı*, bi tîpguherîna latînî ji zimanê rûsî *Kyurd-Mafryzly* û *Kyurdmekhrizli*), gundekî girêdayî bajarê Qûbadliyê yê Azerbaycanê ye. Di sala 1993 an da artêşa Ermenistanê ketiye vî gundî. Li gund kurd dijîn.

## Girêdanên derve
* GEOnet Names Server

Kategorî:Gundên Azerbaycanê
Kategorî:Kurdên Azerbaycanê
Kurd Eldarbeylî

**Kurd Eldarbeylî** an jî **Kyurdel’darbeyli**, **Kyurd-El’darli** (bi azerî: *Kürd Eldarbəyli*), gundekî girêdayî bajarê Îsmayîllî yê Azerbaycanê ye. Hejmara niştecihên gund 762 kes e.

## Girêdanên derve
* GEOnet Names Server
* Malpera fermî: Rayona Îsmayîllî (naxşe)

Kategorî:Gundên Azerbaycanê
Hewarî (pirtûk)

**Hewarî** pirtûkeke Heciyê Cindî ye. Li ser jiyana kurdên Rusyayê, li ser serdema 1950-60’an e. Di pirtûkê da koça Kurdên Êzîdî berve Sovyeta Berê tê gotîn. Romana yekem car di sala 1967’an de li Êrîvanê hat weşandin. Di sala 2008 an da ji Weşanên Lîsê derket.

Kategorî:Pirtûk
Kendava Kalîforniyayê

thumb|250px|Liser nexşeyê
**Kendava Kalîforniyayê** (bi Ingilîzî: Gulf of California) di heman demê de wekê **Deryaya Kortez** (bi Ingilîzî: Sea of Cortez) jî tê naskirin, kendaveke ku di navbera Nîvgiravê Baja California û axa sereke ya Meksîkê de ye. Ev kendav ji aliyê eyaletên Baja California, Baja California Sur, Sonora û Sinaloa ve hatiye dorpêçkirin. Navê "Kendava Kalîforniyayê" îro liser piraniya nexşeyan tê dîtin lê navê "Deryaya Kortez" ewe ku xelkên deverî bikartînin û jê hez dikin. Kendav berî 5.3 milyon salan ligel guherîna gerrîna Çemê Kolorado pêkhatiye. Çemên din yên ku ber bi Kendava Kalîforniyayê diherrikin birîtîne ji Çemê Fuerte, Çemê Mayo, Çemê Sinaloa, Çemê Sonora, û Çemê Yaqui. Rûbera wê nêzî 160,000 km² ye.

## Girêdanên derve
* Sea of Cortez Expedition and Education Project 
* Desert Museum
* CEDO Intercultural 

Kalîforniyayê
Deryaya Salton

**Deryaya Salton** (bi îngilîzî: *Salton Sea*) deryaçeyeke di eyaleta Kalîforniya ya DYA'yê de. Dirêjahiya wê ji bakur ve heta başûr nêzî 56 km, û pehnahiya wê ji rojhilat ve heta rojava 24 km e. Rûyê wê 69 metreyan lijêr asta deryayê ye, û di kûrtirîn cihê xwe de 16 metreyan kûr e.

thumb|250px|çep

Salton
Kurd FM

**Radyoya KurdFM**, yekemîn Appa Kurdî ye û ji radyoyeka 24 saetî pêk tê.

Radyoya KurdFM ê di roja 11 Şibat 2010 an da dest bi weşana xwe kir.

Mebesta Radyoya KurdFM ê; çanda Kurdî veguhezîne guhdarên xwe, bernameyên çand û hunerê yên berkeftî pêşkeş bike, bernameyên lêkolîn û vekolînê, belgenameyên giranbuha, hevpeyvîn û danasînên hêja amade bike û pêşkeş bike ye.

Muzîk û çanda cîhanê jî bi muzîk û lêkolînên Radyoya KurdFM ê wê bê pêşkeşkirin.

Li her devera ku înternet heye, hemû guhdar dikarin Radyoya KurdFM ê guhdar bikin. Bi telefonên ku dikare têkeve înternetê jî Radyoya KurdFM dikare bê guhdarkirin.

Rêvebiriya Radyoya KurdFM ê Agirî Soran û Xêro Mîrza e.

KurdFM di meha tebaxê de li Almanyayê wekî markeyekî xwe tomar kir û hewil dide ku di navnetewîda jî xwe wekî markeyekî tomar bike. KurdFM bu APP a yekemîn ya Kurdî di nava App store da. Meha hezîrana 2010an da KurdFM APP a xwe da çêkirin û bi bernameya xwe ya radyo kete nav App Store. Bi vî rengî bu App a yekemîn ya Kurdî di nava Iphone, Ipod, Ipad ê da.

## Girêdanên derve
* KurdFM 
* Girêdana Google Playê

## Çavkanî

* Radyoya KurdFM 

Kategorî:Radyo
Kategorî:Radyoya kurdî
Êlên Mîlan

## Êlên mîlan
Dı demek nêzik de emê vê rupelê avabıkın. Ev rûpel dı derheqa êlên-Eşirên Milan da bı lewneki nû u bı reh bê avakırın.
----

## Listeya êlan
### Mîlanên esli

# Kûran-Güran-Goran
# Xidrekan
# Kumnexşan
# Çemıkan
# Hecikan
# Sinikan
# Cebikan
# Bend anji bından- bendayi. ev eşiret jı heft eşirên esli avabuye. U Bendan ango asildarên Mîlan'ne. Bend tê maneya "Devlet"ê.

## Êlên pêgırtî
# Seydan
# Serbıastan
# Devan
# Şarkıyan
# Berguxanan
# Dodıkan
# Nasıran
# Mendan
# Şekıran
# Çuvan
# Bubelan
# Garanjin
# Advan
# Baggara
# Hedidi
# Übeyyan
# Alireşan
# Şemıta
# Neaiman
# Şerebyan
# Cemaledinan
# İzoli
# Toruna
# Beni Ğıteb
# Tırka
# Kejan
# Badıli
# Hıfırkan
# Hecekan
# Eliya
# Besiki
# Bucak
# Cekali
# Çiya Reş
# Danan
# Deşi
# Direjan
# Heci Bayram
# Xoşiyan
# İse Adet
# Canbegi
# Kelandilan
# Kassiyani
# Kewat
# Keliş
# Xellacan
# Kum Reş
# Merd
# Matmiya
# Manli
# Meşkan
# Porxa
# Sanan
# Şivan
# Zirafkan

## Dîroka Mîlan

----
Jı teref Mamoste Salahaddin ceziri ev malumat hatıne standın.
Salahaddin ceziri

Kategorî:Eşîr
Kürt Bilgeden Kürt İşçiye Mektuplar (pirtûk)

***Kürt Bilgeden Kürt İşçiye Mektuplar*** (Nameyên ji Zanakî ji Karkerekî Kurd ra ), pirtûkeke bi amedekariya A. Kadir Konuk ji nameyên Abdullah Baran ku di navbera salên 2006-2008 an da ji Çemşid Bender (Mehdi Halıcı) re nivisîne pêk tê. Ji aliyê Weşanxana Edebiyat ve Eleştiri, bi Zimanê Tirkî li Tirkiyê hat weşandin.

Addullah Baran li gundê Omera hatiye dinyayê û xwendina xwe ya seretayî li gundê xwe xwendiye, piştre ji bo debara malbatê çuye welatên Ewropayê û li Norvecê bi cîh bûye. Li wir karê restorang û pizeriyayê dike.

Pirtûk bi pêşgotina Îsmaîl Beşikçi û A. Kadir Konuk hatiye weşandin. Îsmaîl Beşîkçî hem bi kurtî li ser Kurdên Anatoliyê û bi berfirehî jî Dr. Çemîd Bender û ji xebatên wi yên ji salên 1990 û vir ve dide nasandin.

Pirtûk ji 144 rûpelan pêk tê û bi imanê Tirkî ye. Li dawiya Pirtûkê da weke albumeke biçûk, çend dîmenên bîranînan fotograf hene.

Îstanbul, 2009, 14 x 20 cm, 144 rûpel, Tirkî
ISBN No: 9786056091131

## Çavkanî
* Kovara Bîrnebûn hejmar:46(havîn/2010) rûpel:88 çavkaniyê bi awayê .pdf dayne komputera xwe
* http://kitap.antoloji.com

Kategorî:Pirtûk
Kazablanka

**Kazablanka**, yan jî **Darulbeyda** (; ), navê bajarê herî mezin ê Marokoyê ye. Li Kazablankayê 3.269.962 kes rûniştvan in (2009).

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Marokoyê
Ez Eyşe Şan im (pirtûk)

***Ez Eyşe Şan im*** pirtûkeke li ser jiyana Eyşe Şan e, ji aliyê Zeyneb Yaş û Hîlmî Akyol hatiye amadekirin û weşaneke Dezgeha Enstîtuya Kelepora Kurdî li Duhokê ye.

Ev pirtûk ji jiyana Eyşe Şan, hemû stranên wê (kurdî, tirkî), notayên stranan, albûma wêne û xatiratên Eyşe Şanê pêk tê.

Amadekarên pirtûkê Zeyneb Yaş û Hîlmî Akyol in. Kawe Feqêzade rêzbendiya meqaman û deranîna notayan çêkirine.

Pirtûk zêdeyî 300 rûpelan e.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên jînenîgariyê
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Balafirgeha Elezîzê

**Balafirgeha Elezîzê** (; bi îngilîzî: *Elazığ Airport*) navê balafirgeha sivîl û leşkerî ya Elezîzê ye. Firokxaneyê ya ku 12 km dûrî Elezîzê ye, di 1940'î de dest bi ketina xizmetê kir. Pîsta sereke 3.000 m ye û rûyê pîstê ji beton çêkirî ye.
## Statistîkên rêwiyan

## Çavkanî
* http://www.dhmi.gov.tr/havaalanlari.aspx?hv=22 

Kategorî:Balafirgehên Tirkiyeyê
Kategorî:Elezîz (navend)
Kendava Taylendayê

**Kendava Taylendayê** (bi taylandî: อ่าวไทย, *Ao Thai*) ku wekî **Kendava Siamê** jî tê zanîn, deryayeke li başûrê rojavayê Deryaya Çînê ya Başûr e ku di navbera peravên başûrê rojavayê Nîvgirava Hindistanê û di navbera nîvê bakurê Nîvgirava Malayî de ye. Dirêjahiya kendavê nêzîkî 800 km û firehiya kendavê 560 km ye û rûava kendavê 320.000 km² ye.

## Çavkanî

Kategorî:Deryayên Taylendayê
Taylendayê

Kategorî:Kendavên Asyayê
Kategorî:Kendavên Viyetnamê
Kategorî:Komên avê yên Kambocayê
Kategorî:Komên avê yên Malezyayê
Pêgeh (înternet)

**Pêgeh** (bi ingilîzî: *web page* an *webpage*), komeka torrperan, wîneyan û wînoyan û keristeyên dî yîn tivilmankî ye ko navnîşanê wan ya URL anko çavkanî-vebîn a yekreng yek e, ko pirraniya caran tenê ji navê pawanekê ako domaiekê an jî ji navnîşanekê IP û kerxeka rihê (*/*) di torekê da ko liser bingehê protokola înternetê hatiye avakirin pêk dihêt. Bi kêmanî torxizmetkarek a ko bi rêya întrnet an torreka xwecihî bikarî bigehiyê dibê mazovaniya pêgehê bikit.

Torrper belge anko dukomentek e ko bi awayekê çeşnanî anko tîpîkal wekî deqê sade dihê nivîsîn ko bi awayê HTML hatiye qalibandin anko formtkirin.

## Binêre herwiha
* Malper

Kategorî:Înternet
Vîdeyo

**Vîdeyo** (ji îngilîzî: *video*) teknolojiya wergirtin, tomarkirin, hajotin (proseskirin), inbarkirin, veguhastin û jinûveçêkirina elektronîkî ya zincîreka wêneyê bêliv e ko dîmenan di herikîn û livînê da dinumînin.

## Dîrok
Ev teknolojî cara pêşîn jibo pergalên anko sîstemên televizyona boriya tî ya katodî hat pêşdabirin, lê piştî wê, çend teknolojiyên dî jî jibo amûrên nîşadanê hatin îxtirakirin. Pîvik anko standardên dezgehê televizyonê û nîşandrê kompûterê (monîter) di pêşda bi awayekê cida ji hevdu werar dikir, lê niha ji ber pêşkevtinên ko di warê karkirina kompûteran û weşan û tomarkirina televizyona tivilmanî da peyda bûne, ev herd standard nêzî hev dibin.

Piştî bipêşveçûna teknolojiyên nû û pergalên dijîtal wekî DVD (1997) û Blu-ray Disc (2006), roja îro vîdeyo zêde nayên bikaranîn.

Kategorî:Formatên medyayê
Kategorî:Teknolojî
Kaniya Ereban

thumb|300px|Ji Aliyê Çem Kaniya Ereban
**Kaniya Ereban** gundekî girêdayî navçeya Bismilê ye.Di navbera Bismil û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên wek Gundê Hecî Miheme, Gundê Hecî Ehmed û Qendîlo he ne.

Kategorî:Gundên Bismilê
Zimanê urdû

**Zimanê urdû** zimanê fermî a Pakistan û Hindistanê ye. Urdû û zimanê hindî mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes bi zimanê urdû diaxive. Di zimanê urdû de peyvên zimanê tirkî, monolî, farisî, erebî, hindî û sanskrîtî hene. Gramera zimanê urdû gelek hêsan e. Berhemên zimanê urdû piranî olî û wêjeyî ye.

Bi alfabeya erebî tê nivîsandin. Di alfebêda 52 herf hene.

thumb|250px|çep|Alfabeya ûrdû

## Çavkanî
* http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm
Gundê Hecî Ehmed

thumb|300px|Gundê Hecî Ehmed
**Gundê Hecî Ehmed**, gundekî girêdayî navçeya Bismilê ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Qendîlo

**Qendîlo** gundekî Bismilê ye. Di navbera Mezrê Yukarı Harim û Kaniya Ereban de ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Qazî agirî

**Qazî** gundekî girêdayî navenda Agiriyê ye. 13 km an nêzîkî bajêr e. navê vî gundî yê tirkî Kazlı ye, Nistecîhên gund hemû jî kurd in. Vî gundî de gelek mirovên welatparêz hene ji wan dudu jî serokê şaredariya Agiriyê yê berê Huseyin Yılmaz e, yê din jî nivîskarê rojnameya Azadiya Welat Yaşar Eroglu ye nehtecîhên kurd piranî êla (eşîr) redkî ne redkî jî girêdayî konfederasyona zîlî ne hin ciyan jî redka ra bekirî tê gotin. berê gundre tîren jî çûye li mixabim piştî hatina tirka tîren hatîye rakirin.

gund de serîde du (2) malên mezin hene mala tirşik mala silo (siloler)

çemê mûradê pêşiya gund re dikişe gund cîhekî avîye berê gund de fille (ermenî) jî hebûne paşê tirka hemû fille qirkirine dewsa wan qerepapax û azerî hanîne gund paşê piranî ya wan gelên asyayî gund derketin...

cîhên gund yê girîng newala cinna,çayîra çalê, bicix, lîça mezin, lîça piçûk, newala biziyê, kevrê spî, şorik, hindera bendê, pala xerayî. {{Bajar û gundên Qerekose-Qerekilîseyê}

Ji "http://ku.wikipedia.org/wiki/Qaz%C3%AE,_Qerekose" hatiye standin.
Zimanê koro

**Koro** zimanekî ku li Herema Kameng a Rojhelat, ku li rojava Arunaçal Pradeş e, tê axaftin. Ji aliyê 800-1,200 kesî ev ziman tê bikaranîn. Zimanekî Tîbet-Burma ye.

Axiferên ku temenên wan ji 20 sali kemtire gelek hindikin.

## Girêdanên derve
* Science Daily: New Language Identified in Remote Corner of India
* Enduring Voices Project 
* Living Tongues Institute for Endangered Languages

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Dimirin
Reda wijdanî

**Reda wijdanî** an jî **redkariya wijdanî**, ji ber sedemên olî, polîtîk an jî etîk redkirina leşkeriya mecbûrî ye.

Ev yeka, di roja me da ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û Parlamena Ewropayê ve wek mafekî bingehîn ya însanî tê pejirandin.

Li Komara Tirkiyeyê ev yek bi avayê maf nayê pejirandin. Di Komara Tirkiyeyê da heta 2008 an 86 redkarên wijdanî derketin. Ji van 16 kes jin in.

Reda wijdanî di hemû welatên Yekîtiya Ewropayê wek mafekî bingehîn ya mirovî tê pejirandin.

## Hin welatên mafê reda wijdanî dipejirîne
* Brîtanya (1916)
* Danîmarka (1920)
* Swêd (1920)
* Holenda (1922)
* Fînlenda (1931)
* Almanya (1949)
* Fransa (1963)
* Lûksembûrg (1963)
* Îtalya (1972)
* Awistriya (1974)
* Portûgal (1976)
* Spanya (1978)
* Polonya (1988)
* Mecaristan (1989)
* Letonya (1990)
* Çekya (1990)
* Slovakya (1990)
* Slovenya (1991)
* Estonya (1994)
* Yewnanistan (1997)
* Lîtvanya (1997)
* Tirkiye (2011)

## Çavkanî

Kategorî:Şer
Sadiqê Biroy

Sadiqê Biroy Axa yê Devera Gûlî ya Navbera Salên 1876-1880 Hatîye Ser Donyayê Li Sala 1967 Wexer Kirye . Di dîroka kurdîstana başûr da sadiqê biroy ne tinê wek axa hatî ye nas kirin belê wekî şoreşgêr kû serwerî ya eşîreta Gûlî ya di kir ,

Sadiqê Biroy kesekî sozdar bi û xodanê gotina xew bi ji ber vê yêkê di gelek helbest an stiranên kurdî da nav û dengê gulî ya hatî ye dîyar kirin , minak Mehemmed Şexo di stiranên xew da behês di kê her wesa gelek hunermend û deng bêjên kurd devera Gûlî ya anîye ziman .

Sadiqê Biroy li hember engelîzê dagirker dest bi şerî kir li Çîyayê Şabanî ye û her wesa engelîz bi hemî hêza xew ve ne şiya çeperên sadiqê biroy û eşîreta Gûlî ya bi şikênit her wesa soz û peymanên Barzanî yê ne mir jik li paş xew ve ne hêlan ne wek mina gelek axa û began pêl soza xew kir ya day barzanî ji ber vê yêkê Sadiqê Biroy nav û dengê xew heye ,
Pêlava Birîndar (pirtûk)

***Pêlava Birîndar*** pirtûkek ji Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Han" e.

Pêlava Birîndar ji 49 kurteçîrokên biçûk pêk tê.

Nivîskar di kurteçîrokên xwe de bi sembolên cihê ve xwendevanî ber bi şopa şerê dawî yê Kurdistanê ve dibe.

Kurteçîrokên Evdile Koçer gelekî kurt in, carina ji pênc şeş hevokan, carina jî ji bîst hevakon pêk tê. Piraniya kurteçîrokan rewş û derûniya şerê dawî yê ku ser rihê însanan şopa xwe hiştiye vedibêje.

Nivîskar di çîrokên biçûk ên di Pêlava Birîndar de, bi "pêlav"ekê ve birînên şer, bi "gule"yekê ve şopa şer, bi "masî", "kusî", û "pêlîstok" ve çend dîmenên piştî şer yên ku li ser civakê hiştiye nivîsandiye.	.

Koçer, di "Pêlava Birîndar" de wekî her car dîsa bi zimanekî şêrîn û sade ve û bi vegotineke kurt ve behsa rastiyên mezin ên civakê dike, lê ser û binê çîrokan jî ji bala xwendevanî re dihêle û wan dixe nav rêwîtiyeke dûvedirêj.

## Kurteçîroka bi navê 'Pêlava Birîndar

Dema ku polîsan xalê min girtin, bi henekî wiha jê pirsîn, "Em pêlavên te yekoyek ji serê çiyê top dikin, tu çima xwedî li pêlavên xwe dernakevî, şev ji nigê te derdikevin û her yek dikeve nigê terorîstekî..."

Ji bo ku her kes bitirse, deh pêlavên wî yên ku ji serê çiyê top kiribûn li gundiyan belav kirin û cendekê wî avêtin ser sergoyê gund.
Ji tirsa kesî li cendekê wî jî nepirsî.
Dû re hate bîra min...
Ez hingê zarok bûm.
Xalê min bi pêlaveke xwe ya nû ve ji mal derketibû û bi pêlaveke peritî ve vegeriyabû.

Wê şevê jinxala min pê re şer kiribû, "Tu yê serê me bixî belayê heyran, heke sibe kesek vê qulelê di serê pêlavê de bibîne, wê sedîsed fêm bike ku guleyek lê ketiye..."

Xwedê zane ku yekî ew pêlava ku gulê lê ketibû dîtibû û paşê giliyê xalê min kiribû.

Wê zivistanê her kesî bi tirs behsa pêlavên xalê min kirin.

Pêlavên birîndar ên xalê min dû re ketin nav xewnên min jî.

## Girêdanên derve
* Koçer bi mînîmalan "Pêlava Birîndar" pêşkêş dike
* Vîdyo: Evdile Koçer di Festîvala Wêjaya Kurdî ya Berlînê de kurteçîroka Ken û Girînê ji Pêlava Birîndar dixwîne.
* Rûpela Pêlava Birîndar ya di facebookê de

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên Evdile Koçer
SS Lazio

**Società Sportiva Lazio** yaneyeke Îtalyanî ya futbolde gal Serie A ket. Navdara be nave [Lazio]. Nave Lazio Formello ye.

## Pozîsiyon 2010/11


Kategorî:Avabûnên 1900an li Îtalyayê

Lazio
Fêra, Qerekose

**Fêra** an jî Fêran (), gundekî girêdayî bajarê Bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye. Gund ji nav gelê Qerekoseyê de wek ziyarete ku şêx û melle lê ne.

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Karlsruhe

**Karlsruhe** (bilêvkirina Almanî: [ˈkaɐ̯lsʁuːə]; pêştir **Carlsruhe**) bajarek di başûr-rojavaya Almanyayê de ye, di herêma Baden-Württemberg, nêzî sinora Fransa-Almanya. Hejmara rûniştvanên wî derdora 290,000 kesan e.

Karlsruhe sala 1715 hate damezrandin, dema ku Almanya tenê ji çend dewlet-bajar pêk dihat.


Karlsruhe-Oberfinanzdirektion-06-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Moltkestr 47-02-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Christuskirche-14-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Grenadierkaserne-36-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Grenadierkaserne-38-Leibgrenadierdenkmal-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Haydnplatz-20-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Klinikum-50-von Moltkestr-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Schlossgarten-08-Wasserstelen-Kraehe-2018-gje.jpg


## Girêdanên derve
* Karlsruhe.de
* 

Kategorî:Bajarên Baden-Württemberg

Kategorî:Karlsruhe (dever)
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî