open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joseph-Louis Lagrange

**Joseph Louis Lagrange, **matematîknas û  stêrnasê îtalyan e. Ew di 25ê çileya sala 1736an de li Torînoyê ji dayik bûye. Li gorî rayekê ew matematîknasê herî mezin ê sedsala hijdehem e. Ew beşekê jîna xwe li Prûsyayê, beşeke din jî li Fransayê bihartiye. Ew ji teoriya hejmaran heta mekanîka esmanî xebatên girîng kiriye.

Ew di sala 1766an de li ser qewîtiya Euler û d'Alembertê ve dest pê gerînendetiya matematîkê ya *Akademiya Zanistan a Prûsyayê* kir. Ew ji 20 sal pirtir li wê derê ma û di vî wextî de gelek berhem anî holê. Di heman katî de jî ew gelek xelat ji *Akademiya Zanistan a Fransayê* girt.

Dozîneya wî ya ku di sala 1788an de li ser mekanîka analîtîkî kiribû, piştî Newtonê xebata herî berfireh bû û ev dozîne di sedsala nozdehem de ji bo pêşvebirina fizîka matematîkî pir alîkar bû.

## Jîna wî
Malbata wî îtalyan bû, belam li ber vê jî bav û kalên wî yên Fransayî hebûn. Di sala 1787an de wexta ku 51 salî bû ji Berlînê mala xwe bir Fransayê û li Fransayê bû endamê *Akademiya Fransayî* û heta dawiya jîna xwe li Fransayê ma. Ji ber vê yekê Lagrange carna wek Fransayî carna jî wek Îtalyan tê ramankirin.

Di sala 1794an de wexta ku *[[École polytechnique|École Polytechnique]]* vebû, li wê derê profesorê analîz ê yekem bû. Lagrange di 10ê nîsana sala 1813an de li Parîsê mir û navê wî jî wekî navên endezyar, matematîkzan û zanyarên Fransayî, li ser Barûya Eyfelê hatiye nivîsandin.

## Hevkêşeya Defransiyel a Lagrange
Lagrange di matematîkê de li ser hevkêşeyên defransiyel de gelek xebat kiriye û hevkêşeyekê bi navê wî jî heye.

Hevkêşeya Lagrange bi vî awayî ye :: y = xg(y')+ f(y')

Ji bo çareserkirina giştî ya vê hevkêşeyê, li gorî x'ê darişteya her du aliyê hevkêşeyê tê girtin. Lê belê di serî de ji bo ku di çareserkirinê de tevlihevî çê nebe, em ji darişteya y'ê re p bêjin.(y'=p)

{dy \over dx} = g(p) + xg'(p){dp \over dx}+f'(p){dp \over dx}

li vir derê ji bo ku em di serî ji {dy \over dx} re p gotibûn, em karin hevkêşeya xwe bi vî awayî binivîsin:

p = g(p)+ (xg'(p)+f'(p)){dp \over dx}

li vir derê heke em fonksiyona g yê girêdayî p bişeyinî aliyê din, hevkêşe wiha dibe:

p -g(p) =(xg'(p)+f'(p)){dp \over dx}

Ji vir derê:
* Heke p - g(p) = 0  ê bibe, regeke reel ê hevkêşeyê dê hebe. Ev reg wek p=a tê terîfkirin û ev îfade di hevkêşeya Lagrangeê de bê nivîsandin, hevkêşeya nû dê bi vî awayî bibe:
** y=xg(a)+f(a) : Ev fonksiyonê ku ji neguhora kêfî re girêdayî nîn e, çareseriyeke tekane ye.
* Heke p -g(p)\neq0 bibe, hevkêşeya p -g(p) =(xg'(p)+f'(p)){dp \over dx} bi sererastkirinê tê vî halî:
** {dx \over dp}-{g'(p) \over p-g(p)}x={f'(p) \over p-g(p)}
** Bi çareserkirina vê hevkêşeya lîneer a ku li gorî x'ê hatiye nivîsandin, çareseriya x=P(p,c) tê bidestxistin.
Di navbera ev îfade û hevkêşeyê de p ji navê tê rakirin û çareserî tê dîtin.

## Jê cuda binêrin
* Hevkêşeya Defransiyel

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Matematîknasên fransî
Kategorî:Mirin 1813
Kurdî Muhemmed Efendî

**Kurdî Muhrmmed Efendî** perwerdehiya xwe ya olê qedandiye piştî wexta diçê  Stembolê di medreseya "Enderûni Hûmayûn" ders daye piştî Stenbolê ji diçê Bursayê di mizgefta mezin de ders dide talebeyan. Kurdî Muhemmed Efendî 3 pirtûk nivîsiye û di sala1673'an de mir.

## Berhem
* *Haşiye Ala el-Usam*,
Şerh el-Adab,
* *Şerhul Kaside el-Burdiye*,
* *El-Tarika el-Muhammediye lil Bergeriye Şerh*.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1673
Mûqadîme

**Mûqadîme** berhema Îbn Xeldûn a herî bi nav û deng e.

Pirtûk di sala 1375an de hatiye nivîsandin ku mijara wî civaknasî û dîrok e.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda îslamê
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên 1377an
Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn
Mistefa Mewlûdî

**Mistefa Mewlûdî**, siyasetvanê kurd û sekreterê giştî yê berî yê Hîzba Demokrat a Kurdistanê (HDK-Î) ye. Ew piştî îstîfaya Xalid Ezîzî'yê sekreterê giştî yê berî di 15ê çileya sala 2017an de bi hilbijartinê wek sekreterê giştî hate ser HDKê.

## Jînenîgarî
Mistefa Mewlûdî li gundê Masoyê di navbera her du bajarên Mihabad û Nexede yên ser bi parêzgeha Urmiyê ya Rojhilatê Kurdistanê ji dayik bûye. Di sala 1979an de tevli refên Hêza Pêşmerge ya Partiya Demokrata Kurdistanê bûye.

Di kongeraya heftem a Partiya Demorkata Kurdistana Îranê de (berî cudabûna herî dawî), bûye endamê serkirdatiya PDKÎ yan HDKAyê. Di kongreya 12 a PDKÎyê de jî weke Endamê Polîtboruya PDKÎyê hatiye hilbijartin.

Piştî ku cudabûn di nav refên PDKÎyê de çê bû û HDK ango PDKa Rojhilat hebûna xwe ragihand, di kongreya 14em de weke Cîgirê Sekreterê Giştî yê HDKê hat diyarkirin.

## Xwendin û perwerde
Mistefa Mewlûdî xwendina zanîngehê li Başûrê Kurdistanê bi dawî kiriye û lîsanasa yasayê li Zanîngeha Koyeyê wergirtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Adezyon

thumb|Dilopên aviyê ku li ser tevnepîrikê zeliqîne.
**Adezyon**, pêvojoyek e ku parçeyên cuda ji hev re dizeliqin. Heke ev parçe ji parçeyên dirûv pêk bên, ev pêvajo wek kohezyon tê binavkirin. Adezyon pê bi gewşînên fizîkî yên rûxara ku di navbera du cismê de dimîne, têkildar e. Hêzên ku ji ber adezyonê çêdibin, bi misogerî nayê zanîn. Heta niha 5 tewrê adezyonê yê ji hev cuda hatine derpêşkirin:
* Adezyona Mekanîk: Kereseyên zeliqok valahî û çavikan tije dikin, û wan kêlûn dikin hev.
* Adezyona Kimyewî:
* Adezyona bi belavî: Du kerese bi hêzên Van der Waals ve hevdigrin.
* Adezyona Elektrostatîk: Du kerese bi barê elektrostatîk ve tên berhev.
* Adezyona Difuzyonî: Du kerese bi difuzyona atomî tên berhev.

## Jê cuda binêrin
* Kohezyon
* Rehikîtî

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Zanista keresteyan
Kohezyon

rast|thumb|Molekûlên zîbeq ji ber kohezyonê li ber hev dimînin.
**Kohezyon** (bi latînî: *cohaerere*, wateya wê li ber hev man e) hêza kişanê ya di navbera molekûlên hemcins de ye, jê re tê gotin.

Kohezyon di madeyên req û şileyan de tê dîtin. Kohezyon di gazan de ji ber ku hêza kişanê pir biçûk e, tê îhmalkirin. 

Kohezyon di navbera barên pozîtîf û negatîfê van madeyan de çê dibe. Emrê van bendên ku di navbera barên pozîtîf û negatîfê de çêbûne, qasî trilyonekê saniyeyekê ye belam di navbera molekûlên cîran de her tim bendên nû çê dibin û ev jî nahêlê ku pêkhatî belav bibe.

Wekî encama vê bûyerê jî di şilekan de kirjiya rûxarî diqewime.

## Tesîra wê ya li ser riwekan
Kohezyonê ku di encama bendên hîdrojenê de pêk tê, di riwekan de kişandina avê ya ber bi hêla dij ve gengaz dike. Av di riwekan de wexta ku di boriya ezingê(Ksîlem) de ji xwarê ber bi diyar ve tê birin, ji adezyon û kohezyonê sûdmend dibe.

## Jê cuda binêrin
* Adezyon
* Rehikîtî

## Çavkanî

Kategorî:Çendaniyên fizikî
Kategorî:Fizîk
Rehikîtî

thumb|rast|250px
**Rehikîtî an jî Bûyera Kapîler**, bûyereke fizîkî ye ku madeyekê madeyekê din dikişîne xwe. Ev bûyer sîstema ragihînê ya riwekekê rave dike. Ev bûyer wexta ku hêza kişanê ya ku di navbera şile û madeyekê de ye, ji hêza kişanê ya ku di navbera molekûlên şileyê de ye, pirtir bibe diqewime. Yanê wexta ku hêza adezyonê ji hêza kohezyonê zêdetir bibe ev bûyer pêk tê.

Bi saya bûyera rehikîtî, riwek ava xwe ji koka xwe bi rihetî karin bigirin. Ji bo çavdêrîkirina rehikîtî, boriyên rehikî, sazgerîna taqî ya ku herî pir tê bikaranîn e. Boriyeke cam, bi tîkane li hundirê şileyeke wekî avê tê noqandin. Di encama vî de jî  menîskusekî rûçal çêdibe. Bilindayiya avê û dirêjiya eşkêla boriyê ji hev re rêjedar in.Ev rêje rêjeya vajî ye. Bo nimûme, boriyeke cam a bi nîveşkêleke 0.5 mmyî, avê karê bibe bilindayiyekî 2.8 mmyî. Nirxa vê nîveşkêlê çiqas hindik bibe, bilindayiya ava ku ber bi jor ve diçe zêde dibe.

## Dîtina bilindayiya avê
Bilindayiya şileya ku ber bi jor ve diçe, bi vê formûla ku li xwarê hatiye dayîn tê dîtin.
:: h={2{ \gamma \cos{\theta}}\over{\rho g r}}
Li vir derê:
:* \scriptstyle \gamma : Kirjiya rûxarî ye. Yekeya wê N/m ye.
:* *θ*: Hokeya mizişê(temas).
:* *ρ*: Kesafeta (tîrbûn) şileyê ye. Yekeya wê kg/m3*.*
:* *g*: Zûkahiya erdkêşî ye. Yekeya wê m/s² e.
:* *r*:  Nîvelkêşa boriya camê ye. Yekeya wê m.

## Jê cuda binêrin
* Adezyon
* Kohezyon

## Çavkanî

Kategorî:Avnasî
Kategorî:Fizîk
Behaîtî

thumb|Perestgeha Behaulah
**Behayî** (farisî: بهائیت, Bahá'iyyat; erebî: بهائية, Bahá'iyya) dînek e ku ji aliyê Behaulah ve hatiye derxistin. Di eslê xwe de bingeha dînê Behaî ji îslama Şîeye. Berî damezrandina dînê Behaî, kesên vî baweriyê ji terîqeta Babitiyê bûn. Babitî jî şaxeke ji Şêxiye û Şêxiye jî baskekê Îslama Şîe ye.

## Dîrok
Behaulah bi navê xwe yê rastî Mîrza Husên Elî Nurî, dînê Behaî li sala 1863ê li Bexdayê hate îlan kirin. Piştî îlankirina vî dînî Osmaniyan Behaulah sirgûn kir Stenbol, ji wir bo Edîrne û di dawiyê de jî hate sirgûn kirin bo bajarê Eqayê. Piştî mirina Behaulah, kurê wî bo rêverberê vî dînî, navê kurê xwe jî wek Abdulbeha danî bû.

## Danberheva Behaîtî û Şîe

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Dînên îbrahîmî
Kategorî:Dînên monoteîst
Jackie Chan

**Jackie Chan** (navê wî yê rastî **Jackie Chan** e) (jdb. 7ê nîsanê, 1954, li Hong Kong) aktor û fîlmçêkerekî kantonî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktor
Kategorî:Aktorên çînî

Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Mirovên zindî
Çiyayên Hemrîn

**Çiyayên Hemrîn**, çiyayine li başûrê rojavaya Herêma Kurdistanê ne.

Çiyayên Hemrîn di navbera Herêma Kurdistanê û Îraqê de wekî tixûb tê pejirandin. Li gorî vê rayê jî Kerkûk di nava tixûbên Kurdistanê de dimîne. Ev nêrîn ji aliyê dîroknasê Îraqî yê bi navê *Abdulrezzak el-Hassanî* ve jî hatiye pejirandin. Herwiha Mam Celal jî di sala 1992'yan de di axaftina Kerkûkê de ji bo tixûbên Kurdistanê çiyayên Hemrînê nîşan da.

## Çavkanî

Hemrîn
Hemrîn
Kategorî:Parêzgeha Diyaleyê
Kategorî:Parêzgeha Kerkûkê
Kategorî:Selahedîn (parêzgeh)
Kategorî:Zagros (rêzeçiya)
Lacîwerd

thumb|Lacîwerd
**Lacîwerd**, **lapis lazuli**, **kevirê gewher**, **lajewerd**, kevirekî ku nêzikî hêşînê ye û tariya hêşînê ye.

Lacîwerd ji mêj ve li rojhelatê dihê bikaranîn bo xemlandinê. Ev kevir ji mineraleke bi navê lazûrît pêk dihê û bi taybetî li Efxanistanê dihê dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Mîneral
Kategorî:Reng
Mesûd Kitanî

**Mesûd Kitanî**, yan jî **Doktor Mesûd Hacî Baba Mistefa Kitanî** (jdb. 1933, Amêdî, Behdînan - m. 8 kanûna mezin 2017, Dihok, Behdînan), ronakbîr, nivîskar, helbestvan û zargotinnasê kurd bû ku xwediyê zêdeyî 50 pirtûkên dîrokî, wêjeyî û zanistê siruştî bû.

## Berhemên wî

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Nîzamedîn Nîşabûrî

**Nîzamedîn Nîşabûrî** matematîknas, stêrnas û tefsîrvanê Quranê yê faris e ku jidayîkbûn û mirina wî bi temamî ne kifş e lê di sedsala 14an de jiyaye.

Bav û kalên Nîzamedîn Nîşabûrî ji bajarê Qûmê bûn lê Ew bi xwe li Nîşabûrê ji dayik bûye û
perwerdehiya xwe li Nîşabûrê girtiye piştî wexta çûye Tebrîzê.

Nîzamedîn Nîşapûrî li ser tefsîra Quranê, stêrnasî û matematîkê gelek pirtûk nîvîsandine.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên faris
Kategorî:Zanyarên misilman
Merakûşî

**Merakûşî** an **Îbn el-Bena** (lt. **Ibn al‐Bannāʾ al‐Marrākushī**, carna weke **Abu'l-Abbas Ahmad ibn Muhammad ibn Uthman al-Azdi** jî tê naskirin. (jdb. 1256 – m. 1321) alimê îslamê û zanyarê stêrnasî, matematîk bû ku eslê xwe ereb e. Bi xwe ji Maroko ji bajarê Marakeşê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1256
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1321
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Zanyarên misilman
Ebdulezîz Wefayî

**Ebdulezîz Wefayî** () stêrnasekî ereb e. Di sala 1408an de ji dayik bûye û di sala 1471î de 63 saliya xwe de wefat kiriye. Ji bo jiyana wî zêde agahî tuneye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1408
Kategorî:Kesên sedsala 15an
Kategorî:Mirin 1471
Kategorî:Stêrnasên ereb
Ebdullahê Beytûşî

**Ebdullahê Beytûşî** an **Bitûşî** (erebî: **عبد الله بن محمد الكردي, البيتوشي**, z. 1774 Şehrezûr - m. 1806 Besre) alimê îslamê û helbestvanê kurd ê Rojhilata Kurdistanê ye.

Di sala 1774an de li gundê Bîtûşê hatiye dinyayê. Navê wî rastî Ebdullahê kurê Muhemmedê Kurdî yê Bîtûşî ye. Li piş xwe gelek pirtûk hîştiye. Ebdullah Bîtûşî xên ji pirtûkên dîn pirtûkekî wî jî a helbestan e ku bi erebî, kurdî û farisî helbest jî nivîsiye, di helbestên xwe de besna gundê xwe dide.

Beytûşî dema ku diçe ziyareta hevalê xweyê Ehmed bin Şeyh Derwêş el-Ebasî li Besrayê sala 1796an an jî 1806an de wefat kiriye û di goristana Hesen Besrî de hatiye definkirin.

## Berhem
Gelek berhemên wî hene, hinek ev in.
* 1. Kifayetu’l-munî fî naẓmi ḥurûfi’l-meanî.
* 2. Ḥadîḳatu’s-serair fî naẓmi’l-kebair
* 3. Ḥaşiye alâ Mucîbi’n-nida ilâ Şerḥi Ḳaṭri’n-neda.
* 4. Manẓûmetu’l-Mukeffirat li-kulli zenbin sâbiḳın we at
* 5. Manẓûme fi’l-muennesati’s-semaiyye.
* 6. Manẓûmetu’l-efali’lletî atet wawiyyeten ve yâiyyeten

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1774
Kategorî:Kesên sedsala 18an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1806
Kategorî:Zanyarên îslamê
Doris Day

**Doris Day** (jdb. 3 nîsana 1922, li Cincinnati, Ohio, DYA - m. 13ê gulana 2019 li Carmel Valley Village, Monterey County, Kalîforniya, DYA) hunermend, lîstikvan û stranbêjeke amerîkî bû. Navê wê yê dayikî Doris Mary Ann Kappelhoff bû.

Di sala 1960î de bi nîşana Oscarê ve namzed buyê. Perçe wê *[[Que Sera, Sera]]* ("Her çi bibê bila bibê") di cîhanê de pir bi deng û navdare.

## Fîlmên Doris Day
* Romance on the High Seas (*Miss Georgia Garrett*), 1948
* My Dream Is Yours (*Martha Gibson*), 1949
* It's a Great Feeling (*Judy Adams*), 1949
* Young Man with a Horn (*Jo Jordan*), 1950
* The West Point Story (*Jan Wilson*), 1950
* Tea for Two (*Nanette Carter*), 1950
* Storm Warning (*Lucy Rice*), 1951
* Lullaby of Broadway (*Melinda Howard*), 1951
* On Moonlight Bay (*Marjorie 'Marjie' Winfield*), 1951
* I'll See You in My Dreams (*Grace LeBoy Kahn*), 1951
* Starlift , 1951
* The Winning Team (*Aimee Alexander*), 1952
* April in Paris (*Ethel S. 'Dynamite' Jackson*), 1952
* By the Light of the Silvery Moon (*Marjorie Winfield*), 1953
* So You Want a Television Set, 1953
* La Blonde du Far-West(Calamity Jane) (*Calamity Jane*), 1953
* Lucky Me (*Candy Williams*), 1954
* Young at Heart (*Laurie Tuttle*), 1954
* Love Me or Leave Me, (*Ruth Etting*), 1955
* The Man Who Knew Too Much (*Jo McKenna*), 1956
* Julie (*Julie Benton*), 1956
* The Pajama Game (*Katherine 'Babe' Williams*), 1957
* Teacher's Pet (*Erica Stone*), 1958
* The Tunnel of Love (*Isolde Poole*), 1958
* It Happened to Jane (*Jane Osgood*), 1959
* Pillow Talk (*Jan Morrow*), 1959
* Please Don't Eat the Daisies (*Kate Mackay*), 1960
* Midnight Lace (*Kit Preston*), 1960
* Lover Come Back (*Carol Templeton*), 1961
* That Touch of Mink (*Cathy Timberlake*), 1962
* Billy Rose's Jumbo (*Kitty Wonder*), 1962
* The Thrill of It All (*Beverly Boyer*), 1963
* Move Over, Darling (*Ellen Wagstaff Arden*), 1963
* Send Me No Flowers (*Judy Kimball*), 1964
* Do Not Disturb (*Janet Harper*), 1965
* The Glass Bottom Boat (*Jennifer Nelson*), 1966
* Ballad of Josie (*Josie Minick*), 1967
* Caprice (*Patricia Fowler*), 1967
* Where Were You When the Lights Went Out? (*Margaret Garrison*), 1968
* With Six You Get Eggroll (*Abby McClure*), 1968

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1922
Kategorî:Mirin 2019
Max Stirner

**Johann Kaspar Schmidt** (z. 25 tebax 1806 – m. 26 puşper 1856), bêtir bi navê **Max Stirner ** tê zanîn, fîlozofekî alman e. Ew bêtiri pêşîvaniyê nihilîzm, existentialism, psychoanalytic theory, Postmodernîzm û anarşîzm, taybeti îndividualîst anarşîzm tê pejirandin. Pirtûka wî ya sereke "Ez u Xwe" (*Der Einzige und sein Eigentum)* e. Ev pirtûk cara pêşîn di sala 1845an de li Leipzigê hatiye çapkirin.

## Jînenîgarî
çep|thumb|259x259px|Cihê jidayikbûna Stirner li Bayreuth

Stirner li Bayreuth, Bavyerayê ji dayik bûye.

Pir hindik di derbarê jiyana wî de tê zanîn û ew jî bi piranî bi saya nivîskarê alman ê skotlandî John Henry Mackay hatine tomarkirin ku wî biyografiya Stirner (*Max Stirrer - sein Leben und sein Werk*) nivîsandiye û pirtûk di sala 1898an de bi almanî hatiye çapkirin (di 1910 û 1914an de hatiye mezinkirin). Stirner zarokê tenê yê Albert Christian Heinrich Schmidt (1769–1807) û Sophia Elenora Reinlein (1778–1839) bû, ku ji mezhebê luterîtî bûn. Bavê wî di 19ê nîsana 1807an de di 37 saliya xwe de ji ber nexweşiya zirav mir. Di 1809an de diya wî bi Heinrich Ballerstedt (dermansaz) re zewicî û li Kulma Prusyaya Rojava (niha Chełmno, Polonya) bi cih bû. Dema ku Stirner bû 20 salî, ew beşdarî zanîngeha Berlînê bû,  li wir fîlolojî xwend û beşdarî dersên Georg Wilhelm Friedrich Hegel bû, ku ji bo ramanên wî Hegel dûre bûye çavkaniyeke îlhamê.  Ew beşdarî dersên Hegelî yên li ser dîroka felsefeyê, felsefeya dîn û rihê subjektîf bû. Stirner paşê çû zanîngeha Erlangen, li wir bi Ludwig Feuerbach re di heman demê de bû. 
## Çavkanî

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1806
Kategorî:Mirin 1856
Şevka baranê (albûm)

**Şevka baranê** albûma hunermendê kurd Seîd Yûsiv e. Albûm ji deh stranan pêk tê û ji aliyê Koçer Production ve hat çêkirin.

## Stranên albûmê
# Nofa
# Dawet e
# Oy felek
# Şevka baranê
# Nêrgiz
# Çûme Cizîrê
# Narê
# Çavên te
# Kubar
# Cîran

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Şevka baranê

Kategorî:Albûm
Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Seîd Yûsif
Que Sera, Sera

thumb|
***Que Sera, Sera*** *(Her çi bibê, bila bibê) *, straneke&nbsp;Ray Evans û Jay Livingston e. Lê belê&nbsp;ev stran behtir bi&nbsp;Doris Day ve tê naskirin.&nbsp; *Que Sera, Sera* di cîhanê de pir bi deng&nbsp;û meşhur e. &nbsp;Doris Day bi ve stranê&nbsp;di sala 1957an de nîşana Oscarê stand. Gelek stranbêjên dinyayê ev stran vegerandine zimanê xwe û bi zimanên xwe gotine.

## Çavkanî

Kategorî:Stran
Sebtê Mardînî

**Sebtê Mardînî** an **Bedredînê Muhemmed** (jdb. 1423 Şam – 1506 Misir ?) zanyarê stêrnasî û matematîkê ê kurd e. Bi koka xwe ji bajarê Mêrdînê ye, Bavê wî ji Mêrdînê koçê Şamê kiriye.

Navê wî yê dirêj Ebû Ebdullah Bedredîn Muhemmad bin Muhemmad bin Ehmed bin Muhammad bin Xazal.

Bi xwe li Şamê ji dayîk bûye û xebatên xwe yên li ser zanistê jî li Misirê kiriye.

Berhemên Sebrê Mardînî li ser endezyarî, matematîk û stêrnasiyê li Misirê di pirtûkxaneya bi navê "Hedyû" dene. Sebrê Mardînî bi xwe di Zanîngeha Elezherê de mamoste bûye.

## Berhemên wî
# -aḥbab fî ilmi’l-ḥisab
# et-Tuḥfetû’l-Mardîniyye fî şerḥi’l-Yasemîniyye
# el-Ḳavlû’l-muḍî fî şerḥi’l-Muḳniʿ ==
# er-Risaletû’l-fetḥiyye fi’l-aʿmâli’l-ceybiyye.
# Şerḥu’r-Raḥbiyye fî ʿilmi’l-feraiz
# Laḳṭû’l-cewahir fî taḥdî di’l-ḫuṭûṭ we’d-dewair. Li ser stêrnasiyê ye.
# Kifayetû’l-qanûn fi’l-ʿamel bi’r-rubʿi’ş-şimâlî el-maḳṭûʿ. Ev berhem li ser aletên astronomiyê (stêrnasî) hatiye nivîsandin.
# 
# Şerḥu’l-fuṣûli’l-muhimme fî mevarîsi’l-

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1423
Kategorî:Kesên ji Mêrdînê
Kategorî:Kesên sedsala 15an
Kategorî:Mirin 1506
Kategorî:Stêrnasên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Kapadokya

**Kapadokya** (bi parsî: *Katpatuka*, , ) herêmeke dîrokî ye û pirraniya erdê li ser axên Axsere, Nevşehir, Qeyserî, Qîrşehir û Niğde (Anatolyaya Navîn, Tirkiye) bû.

## Peyvnasî
Navê herî kevn ê Kapadokyê ji sedsala 6em berî zayînê ye, ji nivîsên du keyên hexamenişiyên Daryûs û Xeşeyerşa ne, wek welatê (parsî: *dehyû-*) Parsehê bû.

Di wir de wek (lîsteya welatan) *Hespedûya* ye û bi wateya "Welatê Hespên rind" e, anku *Huw-espe-dehyû*.

Gorî dinan navê xwe ji *Kat-patûka* ya zimanê luwî tê, bi wateya "Welatê Nizm"

Hêrodotos dibêje navê Kapadokyê ji farsiyan (parsî) hatî cem wan, lê yewnaniyan xelkê herêmê wek "sûriyiyên spî" (*leucosyri*) nas dikirin.

## Galerî

Monks_Valley.jpg
Cappadociasunrise.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatolyaya Navîn
Kategorî:Erdnîgariya Nevşehirê

Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê
Rutuls

**Rutuls** (, *Мыхабыр*) gelek e li Çiyayên Qefqazê di navbêra Azerbaycan û parêzgeha Daxistanê ya ku bi ser Rûsya ve ye dijîn. Ji welatê Rutulian re dibêjin Rutulia. Zimanê wan Rutuli ye ji malbata zimanên qefqazî ye.

## Çand

## Ol
Ji sedsala 7'an ve Rutuls bûne misilmanê sunî (ji mezheba şafi'î).

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* '''rutulia.com''' — Malpera Neteweyî ya Rutuli.

Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê
Espoo

**Espoo** (bi swêdî: *Esbo*), bajarek e li Fînlendayê. Li dawiya sala 2016an 270.416 kes li Espoo dijiyan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Fînlendayê
Sînd bin Elî

**Sînd ibn Elî**, dahêner, matematîknas, stêrnas û wergêrê misilman bû. Jidayîkbûna wî nayê zanîn di 864an de wefat kiriye. Bi xwe perwerdehiya xwe li Bexdayê girtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 864
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Zanyarên misilman
Tampere

**Tampere** (bi swêdî *Tammerfors*) bajarek e li rojavaya Fînlendayê.

Li dawiya sala 2016an 225 485 kes li Tampere dijiyan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 18an li Fînlendayê
Kategorî:Avabûnên 1779an li Ewropayê
Kategorî:Bajarên Fînlendayê
Kendava Antalyayê

thumb|300px|Kendava Antalyayê
**Kendava Antalyayê** li Deryaya Navîn de kaviye ber bajarê Antalya, Tirkiyeyê de ye. Navê xwe ji bajarê Antalyayê de digire.

Kategorî:Antalya
Antalyayê
Xalid bin Yezîd

**Xalid bin Yezîd**, kîmyagerê ereb e di sala 708an de mir. Torinê Muawiye ye.

Xalid bin Yezîd ji piçûktiya xwe de ji kîmyayê heskiriye, piştî Yezîd xwest ku bibe xelife, dema ku nebû xelîfe wî jî xwe bi temamî da ser kîmyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 668
Kategorî:Kîmyagerên ereb
Kategorî:Mirin 708
Kategorî:Mirin 704
Kitabu'l-kîmya

***Kitab el-Kîmya*** (bi erebî: كتاب الكيمياء, *Kitāb al-Kīmyāʼ *), berhema Cabir bin Heyan e. Pirtûk bi zimanê erebî hatiye nivîsandin lê ji dûre wergerin gellek zimanan.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên bijîşkiyê
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 8an
Kategorî:Pirtûkên zanistê
Nestûlus

**Nestûlus** an **Muhemmed bin Ebdullah Nestûlus** yek ji stêrnas û hostayên astrolabê yê sedsala 10an e. Bi xwe Xwarezmî bandor lê dike. Stêrnasa jin Meryem Îcliye jî di bin bandora wî de maye.
Li ser jiyana wî zêde agahî tuneye, li gorî Sîczî ew bi xwe misilman bû, li gorî hin dîroknasan jî navberka wî dişibe yewnaniyan dibe ku bi koka xwe yewnanî bibû.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Stêrnasên ereb
Mehmûd Onder

**Mehmûd Onder** (z. 1952, Amed, Bakurê Kurdistanê – m. 31 kanûna mezin 2017, Kopenhag, Danîmarka), rojnamevan û xebatkarê çapemeniya kurdî bû.

Ew di sala 1952an de li taxa Elîpaşayê ya Amedê hatiye dinyayê û zaroktiya wî li wir derbas bû. Pişt re di destpêka 1970î de bû şoreşger û wî doza sosyalîzm, kurd û Kurdistanê nas kir. Piştî darbeya 12ê îlonê 1980’î hat desteserkirin û piştî çend carên binçavkirin û îşkenceyên giran, weke bi hezaran şoreşgeran, ew jî çû derveyî welêt.

Dû re li Ewropayê di gelek televîzyonên kurdî (MED TV, Medya TV, Roj TV, Stêrk TV û Ronahî TV) de wekî pêşkêşvan dixebitî. Dibêjin Onder yek ji sembolên çapemeniya kurdî bû.

Niha çend sal e ew bi nexweşiya pençeşêrê (kanser) ket û ev demeke dirêj bû li nexweşxaniyeke Kopenhaga Danîmarkayê dihat dermankirin.

Di 31ê kanûna mezin a 2017an de rojnamevanê kurd Mehmûd Onder çû ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mirin 2017
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kaş

**Kaş**, navçeya bajarê Antalyayê Tirkiyê ye. Navenda bajarê re nezikî 290 km dur e . Cîrantiyê wê li Mugla û Kumluca yê heye.

## Çavkanî

Kategorî:Antalya
Cemal Batun

**Cemal Batun**, rojnamevanek navdar ê kurd e. Ew 21ê meha îlonê 1963an li bajarê Nisêbînê hatiye dinê.

Sala 1987an zanîngeha Rojnamevaniyê ya Uniwersiteya Sofyayê (Bulgaristan) qedandiye. Di sala 1986an de li Rojnameya Otechestven Front a bulgarî, berpirsiyariya beşek ji Rojhilata Navîn, Tirkiye û Pirsa Kurd kiriye. Di heman salan de di rojnameya Kurdistan Press de nivîsên wî derketin e. Sala 1989an hatiye Swêdê û heman salê di redaksiyona kovara Demokrat de cîh girtiye. Sala 1990an bûye endamê redaksiyona kovara Berbang organa federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê. Sala 1993an bûye nivîskarek sereke yê kovara Hevdem.

Her di salên 1990an de pirtûkên wî *Şerê Kendavê û Kurd* (li gel Amed Tigris û Paşa Uzun), wergera wî *Mitolojiyên Mezopotamya* hatine çapkirin. Di sala 2001ê de, di Radyoya Swêdê beşa kurdî de, dest bi xebatê kiriye. Di heman salan de, di televizyona Swêdê de SVT / UR rêzebernameyên wî ji bo zarokên kurd, bi zimanê kurmancî hatine weşandin. Di sala 2006an de derbasî Rojhilat TV bû ye û berpirsiyariya beşa kurmancî kiriye. Sala 2010an xebata xwe di ASOsat TV de berdewam kiriye.

Di salên destpêkî ya 2000an de pirtûkên wî berhevkarî ya *Barzanî* û pirtûka bi zimanê bulgarî *Sinat na Slantseto* (Lawê Rojê) hatine weşandin. Herweha berpirsiyariya kovara Dengê Bakur kiriye. Di sala 2011an de bernameya *Ronahî* di Barada TV de pêşkeş kiriye. Herweha di gelek kovar, rojname û malparên internetî de nivîsandiye. Wekî: Insiyatîf, Rojeva Kurd, Rastî û hwd. Di sala 2016an de di Kurdistan24 de dest bi bêjerî û birêvebiriya bernamayê kiriye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Avesta.net

Kategorî:Rojnamevanên kurd
Jari Litmanen

**Jari Litmanen** (jdb.  li Lahti, Fînlendayê) futbolvanekî navdar ê Fînlendayê ye.

## Jiyana wê ya futbolê
* 1987–1990 Lahden Reipas
* 1991 HJK Helsinki
* 1992 MyPa
* 1992–1999 AFC Ajax
* 1999–2001 Futbol Club Barcelona
* 2001–2002 Liverpool FC
* 2002–2004 Ajax
* 2004 FC Lahti
* 2005 Hansa Rostock
* 2005–2007 Malmö FF
* 2008 Fulham
* 2008–2010 FC Lahti
* 2011 HJK Helsinki

## Girêdanên derve
* Player profile LFC History

Kategorî:Fînlendî
Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Albert Edelfelt

thumb|Albert Edelfelt
**Albert Edelfelt** (jdb. 21ê tîrmeha 1854an – m. 18ê tebaxa 1905, li Porvoo Fînlendayê) wênesazê fînlendî bû.

## Girêdanên derve
* Edelfelt, Albert (1854 - 1905)

Kategorî:Jidayikbûn 1854
Kategorî:Mêrên fînlendî
Kategorî:Mirin 1905
Kategorî:Wênesazên fînlendî
Gelenbevî Îsmaîl Efendî

**Gelenbevî Îsmaîl Efendî** (z. 1730, Manisa - m. 1790 ?) Matematîknasê tirk ê osmaniyan bû.

Li Manisayê li qeza Gelenbeyê ji dayik bûye, Navê wî yê rastî Îsmaîl e. Wî bi zimanê erebî û zimanê tirkî nêzikî 30 berhem nivîsine.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1730
Kategorî:Kesên ji Manisayê
Kategorî:Kesên sedsala 18an
Kategorî:Matematîknasên tirk
Kategorî:Mirin 1790
Kategorî:Zanyarên osmanî
Şêx Nîmetullah

**Nîmetullah** yan **Şêx Nîmetullah** (jdb. 1860, Rojhilata Kurdistanê - m. 1915, Hewlêr) zanistvanê kurd ê ku li ser mentiq, astrolojî û rêziman gelek berhem nivîsandin.

Di sala 1860an de li bajarê Sîneyê li gundê Hezarkaniyan ji dayik bûye. Kurê Şêx Ebdulkerîmê Merdûhî ye, ji malbateke kurd ên alim û zanyar tê. Şêx Nîmetullah perwerdehiya xwe pêşiyê li cem bavê xwe standiye, piştî wefata bavê xwe jî çûye cem Reîs el-Ulema Şêx Ebdulqadir li wir Quranê ji ber kiriye. Di mescîda Darul Îhsan de pirtûkên fiqihê xwendiye piştî wextan jî bi apê xwe re ji Erdelanê diçe li  Silêmaniyê bi cîh dibe. Şêx Nîmetullah piştî mirina apê xwe ijar diçe Stembolê û cardin ji wêderê tê Hewlêrê di temenê xweyê 55 saliyê de wefat dike.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1860
Kategorî:Mirin 1915
Kategorî:Zanyarên kurd
Îbn Kec

**Îbn Kec** an **Îbn Geç** yan jî navê rastî  **Yûsifê Ehmed** bi dirêjî **Yûsif bin Ehmed bin Kec Ebu'l-Qasim el-Qadî**  (erebî: يوسف بن أحمد بن كج أبو القاسم القاضي) alimekî kurd e lê zêde agahî li ser jiyana wî tuneye, bi texmînî di sedsala 10an 11an de jiyaye. Îbn Kec bi koka xwe ji Dînewerê ye.
Mihemed Emîn Zekî jî di berhema xwe de behsa wî kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesên kuştî
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Zanyarên îslamê
Şêx Hesenê Îmadî

**Şêx Hesen** an bi navê naskirî **Kurdî Îmadî** bixwe ji kîjan bajarêye nayê zanîn lê di sala 1622an de hatiye Sûriyê bajarê Şamê li nêzikê Medreseya Zahîriyeyê sekiniye û li wêderê ders daye telebeyan. Şêx Hesen di tefsîr, fiqih û felsefeyê de weke behr bû, gelek pirtûkên wî yên hêja hebûn pêşiya mirina xwe wesêt kiriye gotiye "Dema Ez mirim pirtûkên min bidin zanistvanan".
Şêx Hesen di sala 1638an de wefat dike û di goristana Feradîs de veşartine.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1638
Şêx Yûsifê Naîb

**Şêx Yûsifê Naîb**, alimekî îslamê yê navdar ê kurd yê Mûsilê bû. Di Medreseya *El Cercisi*yê de ders dida. Li ser matematîk û fiqihê xwedî îlm bû.  Bi xwe di sedsala 18an de jiyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesên ji Mûsilê
Kategorî:Kesên sedsala 18an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Matematîknasên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Emîn Fewzî

**Emîn Fewzî** an **Emîn Feyzî Beg** (jdb. 1862, Silêmaniye - m. 1928 Stembol) zanistvanê kurd yê sedsala 19an û 20an e ku li ser felsefe, matematîk û fizîk xebitiye.

## Jiyan

Emîn Fewzî sala 1862an de li Silêmaniyê ji dayîk bûye. Demek di Artêşa Osmaniyan de jî xebitiye. Zanistvanek pir mezin bû li ser matematîk, fizik, kimya, felsefe û wêjeyê gelek berhem nivîsand. Bi fikr û ramanên xwe yên li ser fen û wêjeyê gelek ateîstan kerr kiriye. Ji bo heca xwe çûye Mekeyê jî, û ji wêderê çûye Hindistanê jî geriyaye. Piştî wextan çûye Viyana û Parîsê jî geriyaye. Emîn Fewzî di sala 1928an de nexweş dikeve û li Stembolê wefat dike.

Şêx Rizayê Talebanî di helbestek xwe de besna wî daye.

## Pirtûk
* Encumenî Edebiyatî Kurd
* Îcmalû Ennea
* Hawayî Nesîmî
* Tefrîkatûn Riyaziye
* Şecerat

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1862
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1928
Kategorî:Zanyarên kurd
Kategorî:Zanyarên misilman
Mele Ebdulwacid

**Mele Ebdulwecîd** (jdb. ? Meşhed; m. 1434, Kütahya) zanayê stêrnasî, hedîs, tefsîr û fiqihê ye ku bi koka xwe ji Meşhedê ye.

Ji herêma Xorasanê koçî Anadoluyê kiriye di medreseya Umur Beg de xebitiye. Tirba wî jî di hundirê medresê de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 15an
Kategorî:Mirin 1434
Qazîzade Rûmî

**Qazîzade Rûmî** (bi tirkî: *Bursalı Kadızade Rumi*) yek ji stêrnas û matematîkzanên tirk yên serdema navîn bû ku di derdora sala 1364an de ji dayik bûye û di sala 1436an de wefat kiriye. Navê wî yê rastî Selahedîn bû. Bi koka xwe ji Semerqendê bû dû re hatiye Bursayê.

## Pirtûk

* Muhtasar-i Fi’l-Hisab (Li ser matematîkê ye)
* Şerh el-Mulahhas Fi’l-Hey’e (Li ser astronomiyê ye)
* Eşkal-i Tesis Şerhi (Li ser geometriyê ye)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1364
Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Mirin 1436
Kategorî:Stêrnasên tirk
Kategorî:Zanyarên osmanî
Muhemmedê Qeredaxî

**Muhemmedê Qeredaxî** yan jî **Mele Mihemedê Qeredaxî** (jdb. 1798, Silêmaniye, Qeredax - m. 1864 Qeredax) zimannas, mentiqvan û matematîknasê kurd yê sedsala 19an e.

Muhemmed Qeredaxî di sala 1798an de li Başûrê Kurdistanê li bajarê Silêmaniyê li gundê Qeredaxê ji dayik bûye. Perwerdehiya xwe ya pêşîn li vê bajarê girtiye piştî wextan çûye gundê Mertegeyê li cem Mele Ebdulxefûr el-Mertegî perwerdehiya mentiq,  wêje û gramerê girtiye. Perwerdehiya xwe ya fiqih û tefsîrê jî li cem Şêx Ebduletîf Berzencî girtiye. Paşê çûye Helebê li cem Şêx Ebdullah perwerdehiya kelamê girtiye. Destûrnameya xwe jî  ji Mewlana Şêx Halid girtiye. heta dawiya temenê xwe gelek pirtûk nivîsiye sala 1864an de cîhê ku lê ji dayik bûye li Qeredaxê wefat kiriye.

## Pirtûkên Qeredaxî
* Şerh el-Îrab
* Şerh Rîsale el-Adab
* Talîqat şerh el-şemsiye
* Telîqat ela îslamûddîn
* Telîqat ela tefsîr el-Beydawî
* Telîqat ela tefsîr Îbn Hecer el-Heysemî
* Telîqat ela Rîsalet Bahaedîn Amîlî

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1798
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Matematîknasên kurd
Kategorî:Mirin 1864
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Tefsîrvanên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Eric Bauza

**Eric Adrian Bauza** (jdb. 7ê kanûna pêşîn a 1979an li Toronto, Ontario, Kanada) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê amerîkî û medyayên sosyal e.l}}

Kategorî:Aktorên kanadayî
Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Mêrên kanadayî
Kategorî:Mirovên zindî
Valparaíso

thumb|Avahiyên Valparaísoyê
**Valparaíso** yek ji bajarên Şîleyê ye.

Kategorî:Avabûnên 1536an li Amerîkaya Başûr
Kategorî:Şîle
Avhewa

alt=Map of world dividing climate zones, largely influenced by latitude. The zones, going from the equator upward (and downward) are Tropical, Dry, Moderate, Continental and Polar. There are subzones within these zones.|rast|thumb|316x316px|<center>Senifandina Avhewayê ya Cîhanê</center>
**Avhewa **an jî **Avûhewa, **nîvekiya bûyerên meteorolojîk ên wekî germahî, xenam (nem), pestoya mehwayî (pestoya atmosferîk), ba, şilî ye ku li cihekî bi salan tê çavdêrîkirin. Avhewa ji rewşa hewayê cuda ye. Hewa di nava hefteyek de diguhere belam avhewa bi salan nayê guhertin.

Hêlîpan, cih û bilindayî avhewaya cihekî karin biguherînin. Okyanûs û qadên ava mezin jî di nîşankirina avhewaya cihekî de roleke girîng digire. Avhewa bi giştî li gorî germahî û şiliyê tên senifandin. Senifandina herî pir tê bikaranîn, senifandina avhewayê ya *Köppen* e ku cara yekem ji aliyê Wladimir Köppen ve hatiye çêkirin.

Avhewa piştî demeke dirêj karin biguherin. Îstatîstîkên îroyîn didin xuyakirin ku di van salên dawî de cîhan ji berê germtir bûye. Bi vî awayî jî avhewa diguherin. Sedema vê guhertina germahiyê jî li gorî naseran germbûna kadî (*global warming*) e.

Ji avhewaya herêmekê re navên wekî hênkayî, dihm, sar, ziwa, tundra, tropîkal, ekvatoral, savan û hwd tê dayîn.
* Di avhewayên hênkayî de çar demsal hene. Piraniya welatên Ewropayê xwediyê avhewaya Hênkayî ne.

* Avhewayên dihm ji avhewayên germ in. Di vê cureya avhewayê de bi giştî yek an jî du demsal hene. Erebistana Siyûdî û piraniya welatên Afrîkayê di bin bandora vê avhewayê de ne.

* Avhewayên tropîkal xwediyê germahiyeke şîregerm in û bi giştî du demsalên wan hene. Daristana baranê ya Amazonê xwediyê vê avhewayê ye. 

## Çavkanî


Kategorî:Erdnîgarî
Merûfê Nûdhî

** Merûfê Nûdhî** yan jî **Şêx Merûfê Nûdhî** (jdb. 1753 Silêmaniye - m. 1837 ?) zimannas û wêjevanê kurd e.

Merûf di sala 1753an de li Silêmaniyê qeza Şehrezûrê li gundê Nûdî ji dayik bûye. Navê wî yê rastî Şêx Seyîd Muhemmed e. Navê bavê wî Şêx Mistefayê Nudhî ye.

Merûf Nûdhî perwerdehiya xwe ya pêşîn li Kalakoçanê di medreseya "El-Xaziye"yê de girtiye û piştî wextan koçî Hezarmerdê kiriye li wêderê jî li cem alim Mele Muhemmed el-Hacî ders girtiye li wan deran bi wêjevanê kurd Ebdullahê Beytûşî re tê naskirin û berhemên wî yên wêjeyê û helbestan xwendiye.

Berhemên xwe bi zimanê kurdî, erebî û farisî nivîsiye.
Tê gotin Zehawî telebeyê wî bûye.

Hêjmara pirtûkên wî 50yê zêdetir in, ji van berheman 30 heb li ser îslamê (fiqih, hedîs, kelam), 20 heb jî li ser wêje û yê helbestan e.

## Pirtûk
* Lûxametnameyî Ehmedî (*Ferhengekî Kurdî ya zaravayê Soranî* ye)

200px|Pelek ji rûpela pirtûkê

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1753
Kategorî:Kesên ji Şehrezûrê
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1837
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Kategorî:Zimannasên kurd
Enver Çingizoğlu

**Enver Çingizoğlu** () 1962) edîtor û nivîskarê azerî ye.

## Jînenîgarî
Di sala 1962an de li Azerbaycanê hat dinyayê. Di sala 1990î de Fakulteya Rojnamevanê ya Zanîngeha Bakuyê xilas kir. Di sala 1990î de cara pêşî li Fuzûlîê di rojnameya "Araz Qəzeti" (*Rojnameya Arazê*) de dest bi karê rojnamegeriyê kir.

## Berhem

### Berhemên bi azerî
* Qarabağın Aran ağzı-Arazbar, Baku, "Ozan", 1998.(Azeri).
* Sözün nübar çağından..., Baku, "Ozan", 1998. (Azeri).
* Qarşı yatan Qaradağ,Baku, "Ozan", 1999. (Azeri).
* Mollaveletli köyü ve Mollaveletliler, Baku, "Soy", 2004.(Azeri).
* Hacılılar, Baku, "Soy", 2004.(Azeri Türkçesinde).
* Yük üstü çadırlı, yük altı gatırlı oba - Hudayarlı, Baku, "Soy", 2004.(Azeri).
* Serdarlı köyü, Baku, "Elnur-P", 2005.(Azeri).
* Sefikürtlüler, Baku, "Elm", 2005.(Azeri).
* Memar Rizvan Qarabağlı, Baku, "Nurlan", 2007. (Azeri).
* Karabağın el və obaları, Baku, "Şuşa", 2007.(Azeri).
* Aydınlık içinde, Baku, "Şuşa", 2007.(Azeri).
* Karadağlılar, Baku, "Şuşa", 2008.(Azeri).
* Muğanlılar, Baku, "Soy", 2008.(Azeri).
* Behbudovlar, Baku, "Mütercim", 2008.(Azeri).
* Kaçarlar ve Kaçar köyü, Baku, "Şuşa", 2008.(Azeri).
* Karabağ hanlığı, Baku, "Mütercim", 2008.(Azeri).
* Avşarlar,Baku, "Şuşa", 2008.(Azeri).
* Kalbin harayı,Baku, "Şuşa", 2009.(Azeri).
* Marzili köyü ve Marzililer,Baku, "Adiloğlu", 2009.(Azeri).
* Şuşa şehri (1750-1850), Baku, "Şuşa", 2009.(Azeri).
* Karadağ hanlığı, Baku, "Mütercim", 2011.(Azeri).
* Karabağda sanat ve sanatkarlar, Baku, "Elm ve Tehsil",2011.(Azeri).
* İkbalus-saltana Murtuzakulu Han Bayat, Baku, "Mütercim", 2011.(Azeri).
* Ja'far Kuli Han Sarıcalı-Civanşir, Baku, "Mütercim", 2011.(Azeri).
* Hüseyin Kuli Han Kovanlı-Kaçar, Baku, "Mütercim", 2011.(Azeri).
* Arazbar bölgesinin manevi kültürü, Baku, "Mütercim", 2011.(Azeri).

## Fîlmografî

### Dokumanterên dîrokî
* Êla Efşarê
* Xurşidbanu Natevan 
* Nevvab 
* Kemine 

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên azerî
Kategorî:Jidayikbûn 1962
Kategorî:Mirin 2022
Kategorî:Nivîskarên azerî
Kategorî:Nivîskarên zimanê azerî
Kategorî:Rojnamevanên azerî
Gêjik

thumb|200x200px|Gêjgerîna ku li ser baskên balafirê bi saya cudayiya pestoyê
Seyalekê bi sedema guhêrka pestoyê di derdora navendeke tewereyî de tevgera vizbûnê dike. Ji bo terîfkirina vê tevgerê jî têgînên wekî *gêjik, xerqe, gêjgerîn û avger* tên bikaranîn. Tewereya ku li derdora seyalê de viz dibe, karê wekî xwar an jî rast, tenê an jî pir, peytandî an jî tevgerî bibe. Bi tevdana seyalekê gêjgerîn çêdibe. Em vê pêkhatinê bi hêsanî di hundirê çaya ku em tev didin, karin bibînin. Di heman katî de jî, li paşiya balafirên ku tevdigerin û di hin pêkhatiyên bayê de dîtina gêjikê gengaz e. Ev bûyera şirûştî, ji aliyê Bernoulli ve bi rêgezên mekanîka seyalan hatiye ravekirin.
Sergey Krîkalev

thumb|Sergei Krikalev
Sergei Krikalev wek fezagerek Sovêtê, çû esman lê dema vegerya ser Erdê, îdî bûbû hemwelatîyekî Rûsyayê.

Çimku dema ku Sovêt di 26'ê December'a sala 1991'an da, hilwešîya ew hê di vedora Erdê da bû.

Kategorî:Esmangerên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Lehengên Yekîtiya Sovyetê
Kategorî:Mirovên zindî
Akvaryûma Golden Nugget Las Vegas

**Akvaryûma Golden Nugget Las Vegas** akvaryûmek e li Las Vegasê (Nevada, DYA). Akvaryûm xwediyê korîdoreke gilover a mezin a xuyaker e ku ji nîveka akvaryûmê va derbas dibe loma bîner dikarin di nava segmasî û candarên behrî yên din re derbas bin û wan pir ji nêzîk va bibînin.

## Çavkanî
Barîna barana krîstalên almasan

Kîmîyaya gerstêrkên gazî yên wek Zuhel(Saturn), jiber ku di jêr bandora tofanên birûskî da, dimîne pir balkêše çimku Metana( CH4) heyî ya ser Zuhelê, jihev bela dibe û vediguhere Karbona xwerû( xalis û nab) û ev yek jî dibe sedema barîna barana kirîstalên Almasan yên ku mezinahîya wan 1 cm' in.

Kategorî:Kîmya
Troposfer

**Troposfer** nêzîktirîn layeya atmosferî ya Erdê ye ku 99%'a hulma avê di nav xwe da, xweyî kirîye û bi zêdebûna her kîlometre bilindahiyê, germahiya hewa, derdora 6 dereceya Sîlîsyûs, tê guhertin.

Ligor bawerîya zanîyarên beša jînnasîya li derveyî Erdê, eger gerstêrkek xwedîyê atmosfera tîr( r'en nebe) be hingî dibêtîya hebûna çûkan tê da pir zêde dibe çimku çûk di atmosferên ku tîrtir in da baštir dikarin bifirin.
Yaqûb Beg

**Yaqûb Beg** helbestvanê kurd ê sedsala 15'an e ku bi xwe piştî wefata birayê xwe bû mîrîtîya eşîra Merzûkiyeyê.
Yaqûb gellek helbestên xwe bi zimanê kurdî dinivîsand.

Yaqûb Beg bi xwe mirovek bifazîlet û alimekî navdar ê wexta xwe bû.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 15an
Eliyê Lokerî

**Eliyê Lokerî** yan jî **Elî el-Lokerî** helbestvanek kurd yê pêşîn ê serdema îslamê yê kevn e ku di sedsala 10'an de jiyaye.Hinek jiyana xwe li paytexta Samanîyan li Buxarayê derbas kiriye. 

Dema ji Buxwarayê hatiye welatê xwe Kurdistanê ji wezîrê Samaniyan re peyam şandiye tê de bi zimanê farisî nivîsiye û tê de qala Kurdbûna xwe kiriye. Lê mixabin berhemên wî yên bi zimanê kurdî ên gihandibin destê me vê gavê tunene.

Di derbarê jiyana wî de çavkanî kêm in.
Navê wî yê dirêj ev e; *Ebûl Hesen Eliyê kûrê Muhemmedê Xezwînî Lokrî* ye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Aerogel

**Aerogel**, siviktirîn madeya ku li cîhanê hatiye dîtin. Ji dioksîda sîlîkon çêbûye û 99% hewa ye.
Keleha Zêrzewan

thumb

**Keleha Zêrzewan**, kelehekê ku di neqeba Amedê û Mêrdînê de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kelehên Kurdistanê
Eliyê Hekarî

**Elî Hekarî** (1019-1093) hedîsvanê îslamê yê kurd yê pêşîn e. Ji nesla wî jî gelek alim derketine. Elî Hekarî di sala 1019an de li herêma Mûsilê ji dayik bûye, li gorî hin çavkaniyan ji bajarê Amêdiyê ye.

Navê wî *Şexûlîslam Ebûl Hesenê Eliyê kurê Ehmedê Hekarî* ye.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîsvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1019
Kategorî:Kesên ji Amêdiyê
Kategorî:Kesên sedsala 11an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1093
Kategorî:Zanyarên îslamê
Ha Seok-jin

**Ha Seok-jin** (bi korêyî: hangul: 하석진 / hanja: 河錫辰, jidayîkbûn 5'ê adarê 1982'an) lîstikvanekî korêyî ye.

## Fîlmnîgarî
### Fîlm
* 2006: See You After School
* 2006: Sexy Teacher
* 2007: Unstoppable Marriage
* 2008: Summer Whispers
* 2016: Like for Likes

### Rêzefîlmên televizyonê
* 2005: Sad Love Story
* 2005: Princess Lulu
* 2006: Dr. Kkang
* 2006: Korea Secret Agency
* 2007: If in Love... Like Them
* 2007: Hello! Miss
* 2007: Drama City
* 2008: I am Happy
* 2009: What's for Dinner?
* 2010: The Great Merchant
* 2010: Once Upon a Time in Saengchori
* 2011: Can't Lose
* 2011: If Tomorrow Comes
* 2012: Standby
* 2012: Childless Comfort
* 2013: Shark
* 2013: Thrice Married Woman
* 2014: Legendary Witches
* 2015: D-Day
* 2016: Iron Lady
* 2016: Drinking Solo
* 2016: 1% of Anything
* 2017: Radiant Office

## Girêdanên derve
* Malperra Twitterê ya Orijînal

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên korêyî
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Mirovên zindî
Tirko Şêx Cundî

**Tirko Şêx Cundî** (z. 1938 - m. 21ê sibata 2017an, Şêxan, Dihok) hevjîna mîrê êzidîyan Mîr Tehsîn Beg bû.

Ew li bajarokê Şêxan ê Dihokê (Badînan) di jiyê 79 saliyê de çû ber dilovaniya Xwedê û li goristana Bahedrê hat veşartin.

## Çavkanî

Kategorî:Êzîdî
Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirin 2017
Mehmet Salih Özalp

**Mehmet Salih Özalp** (z.1990 Wan, Bakurê Kurdistanê), lêkolîner û nivîskarê kurd e ku berhemên xwe bi zimanê tirkî û bi zimanê kurdî dinivîse.

## Pirtûkên wî yên ku hatine weşankirin

* *[[Tevrat, İncil ve Hindu Kaynaklarında Hz.Muhammed]]* (2008, *Gaye Ofset*)
* *[[Çöle Düşen Deli]]* (2013, Weşanxane: *Alter*)
* ** (2014, Weşanxane: *Alter*)
* *[[Kafdağı'nın Gölgesinde Alem-i Suğra]]* (2016, Weşanxane: *Hermes*)

## Pirtûkên wî yên din

* *[[Tanrı Üzerine]]* (2010)
* *[[Heyvika Feyîzdar]]* Kurdî
* *[[Lucy'nin Hikayesi]]* (2009)
* *[[Büyük Harfli Formül: 19 Düzmecesi]]* (201?)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Kesane 
* Pirtûk
* Nivîsar
* E-Pirtûk

Kategorî:Jidayikbûn 1990
Kategorî:Kesên ji Wanê
Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî
Kafdağı'nın Gölgesinde Alem-i Suğra (pirtûk)

***Kafdağı’nın Gölgesinde Alem-i Suğra*** (bi kurdî: *Di bin siya Çiyayê Qaf de*), pirtûka bi zimanê tirkî ya lêkolîner-nivîskar Mehmet Salih Özalp e ku di sala 2016ê de bi riya Weşanxaneya Hermesê hatiye çapkirin. Yekîtiya karîgeh (gerdûn), cîhan û insanê bi sembolên Îranî-Medî şîrove dike û felsefeya Wehdetê Wucûd bi awayek nûjen vedibêje.

## Naverok
Pirtûk ji çar beşan hatiye avakirin.

# Li ber Çiyayê Qaf ve Rêwîtî
# Serkeftina Biçûk
# Âlem-i Suğra
# Beşa Dawiyê

## Girêdanên derve
Weşanxane 

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Şîfa Gerdî

**Şîfa Gerdî** anku **Şîfa Zikrî Îbrahîm** (jdb. 1'ê tîrmehê, 1986 - m. 25'ê sibata 2017), bêjer û rojnamevaneke kurd bû. Di dema şerê li Mûsilê de, di teqînekê de jiyana xwejidest da.

## Jiyan

Şîfa Gerdî di sala 1986an de li herêma Ûrmiyê hatiye dinyayê. Malbata wê koçber bû. Wê di 2006an de piştî derçûna beşa ragihandinê ya zanîngeha Selahedînê dest bi karê rojnamevaniyê kiriye û yek ji rojnamevanên diyar ên Kurdistanê bû û li çend saziyên ragihandinê yên Kurdistanê kar kiriye.

Di dema tîma rojnamevanan romalkirina şerê Daişê li rojavayê Mûsilê dikir, bombeyeke çandî nêzîkî tîma televîzyona Rûdawê teqiya û di encama teqînê de karmenda Rûdawê jiyana xwe ji dest da û wênegir Yûnis Mistefa jî birîndar bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Kesên ji Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
Kategorî:Mirin 2017
Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin
Ebdulmecîd Mîrza

**Ebdulmecîd Mîrza** (1852-1925) wêjevanê kurd e. Leqeba wî **Melîkê Kelam** (*Melik el-Kelam*) e lê bi kurtasî **Mecîdî** jî tê naskirin. Li Rojhilata Kurdistanê nêzikê  bajarê Sineyê ji dayik bûye di sala 1880î de ji Sineyê koçî Hîcazê kiriye li wêderê bi alimê bi nav û deng Hecî Şukrullah ve hevdîtinek pêk aniye û bi gelek salan li wir ma û li Mekeyê heca xwe jî kir û cardin zivirî Sineyê nêzikî 34 salan jî dîsa li vir dimîne û îjar diçe Tehranê dijî û dîwanek bi zimanê kurdî û farisî dinivise.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1852
Kategorî:Kesên ji Sineyê
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1925
Kategorî:Wêjevanên kurd
Cartagena de Indias

**Cartagena de Indias**, bi awayekî fermî, Emar û Çandî ya navçeya Cartagena de Indias Cartagena de Indias kurtkirin, D. T. û C. de li paytexta beşa Bolivar e, Kolombiya hezîran 1533 by Pedro de Heredia hat avakirin. Ji sala 1991 Cartagena a navçeya tûrîstan e û çandeyî bajêr jî li ser Deryaya Karîb de ye.

## Çavkanî

* 

Kategorî:Colombia
Kolombiya
Barranquilla

**Barranquilla** a bajar û şaredariyê de dişixulî li bakurê Kolombiyayê e. Ev tenê ji bajarê mezin ên li Başûrê Amerîkayê ku berî damezrandina fermî ya lê dijîn e. Barranquilla li nêzîkî Deryaya Caribbean de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1813an li Amerîkaya Başûr
Kolombiya
Sehabeyên ne ereb

**Sehabeyên ne ereb** an **Sehabeyên ku ne ereb in** di nav sehabeyên Muhemmed pêxember de hinek kes hebûn ku bi eslê xwe ne ereb bûn lê pêxember ew wek bira didîtin û dipijirandin. Ji ber ku di dînê îslamê de nîjadparêzî qedexe ye.

Ji wan sehabeyên ne ereb hinek bi eslê xwe kurd hinek faris hinek komor bû.

## Sehabeyên kurd

* Cabanê Kurdî
* Meymûnê Kurdî

## Sehabeyên fars
* Selmanê Farisî

## Sehabeyên Hebeşî
* Bilal Bin Rebah

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Pîramîda Keops

**Pîramîda Keops** an jî **Pîramîda Mezin**, pîramîda herî mezin e ku ji aliyê xelkê misira kevnare ve hatiye çêkirin. Di heman katî de jî di navbera heft nuwazeyên cîhanê de avahiya herî kevnar e . Ew nêzîkî Qahîreya Misirê ye. Di dema avakirinê de bilindayiya wê 146,5 m bû. Heta maweyeke 3.800 salî ve ew avahiya herî bilind a cîhanê bû. Pîramîda Keops ji bo fîrewnê misirî yê bi navê *Khufu ve* hatiye çêkirin. Hin çavkanî jî ji bo çêkêrê Pîramîda Keopsê, wezîrê Khufuyê yê bi navê *Hemiunu* nîşan didin. Wiha tê ramankirin ku avakirina wê 20 sal dom kiriye û beriya zayînê di dora sala 2551 de çêkirana wê qediyaye.
## Agahiyên teknîkî
thumb|Hundirê pîramîda keopsê

Di wexta avakirina pîramîdê de, rûxarê der ê pîramîde bi lewheyên kevir hatibûn hefidandin. Belam niha ev hefidandin nemaye. Bilindayiya Keopsê ya orjînal 146,5 m bû. Lê belê sal bi sal bi maşînê bilindayiya wê 138,75 m bûye. Pîramîda Keops, pîramîdeke çargoşe ye û dirêjiya her rûqetekê wê 230,37 m ye. Li gorî hesibandinên ku hatine çêkirin, giraniya wê 5,9 milyon ton e û qewareya wê jî 2.500.000 m3 e. Pîramîd ji 2.300.000 berdekîç ve pêk hatiye. Pîramîd li gor zanyaran, ji aliyê koledaran ve nehatiye çêkirin. Ew bi peretî ji aliyê karkeran ve hatiye çêkirin.

Di nav Pîramîda Keops de sê menzel heye. Ji van yek di bin pîramîdê de ye û çêkirina wê neqediyaye. Ên her du yê din jî menzela key û menzela keybanûyê ye. Di heman katî de jî di nav pîramîdê de du derbasok heye. Ji van yek li pêş e û ê din jî li paş e. Di navbera pîramîdan de ê ku xwediyê du derbasok e, bi tenê pîramîda keops e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Heft nuwazeyên cîhanê
Kategorî:Misira kevnare
Suhrewerdî

**Suhrewerdî** bi vî bernavkê evan kesan hene.

* Şihabedînê Suhrewerdî
* Emerê Suhrewerdî
* Ebdulqadirê Suhrewerdî
* Ehmedê Suhrewerdî
Dîwan-a Dubeytî

**Dîwan-a Dubeytî** komeke strana kurdî ya ji endamên Zelal Gökçe, Serhat Ertuna, Meral Tekçi, Nurcan Değirmenci bi cure ya pop, alternatîv rock, rock, dengbêjî di bin peymana strandêr a KOM Muzîkê ve hate tomarkirin. Kom di sala 2006'an biryar dan û di vê salê de dest bi proje ya Dîwab-a Dubeytî kirine. Ev proje di sala 2012'an de li gorî helbest û gotinên Baba Tahirê Uryan ve hate çêkirin.

## Bername
Bernama Newa - di Televîzyona Med Muzîk

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Rabbi Zecharia Barashi

**Rabî Zekerya Beraşî**, ango **Rabbi Zecharia Barashi** (z. 1900 - m. 11 adar 2017) rabiyê bi eslê xwe yê herêma Beraşê (Başûrê Kurdistanê) û merivê herî kal ê Îsraêlê bû. Bavê wî Xaxam Ben Abraham Beraşî bû. Di salên 1930î de koçî Etrûşê kirin, dû re di 1936an de çûne Îsraêlê.

Rabî Zekerya Beraşî di 11ê adara 2017an de li Orşelîmê çû ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Îsraêl