open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zerê, Bismil

**Zerê** (), gundekî Bismilê ye. Li kêleka Çemê Dîcle hatiye avakirin. Li Başûrê wê Kemberlû, li rojhilata wê Kenan, li bakûrê wê Çoltepe, li rojavayê wê Tepê û Boçelû he ne. Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Kategorî:Gundên Bismilê
Golpînar

**Golpînar**, anku **Kaniya Golê**  () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.

Kategorî:Gundên Semîsadê
Tozik

**Tozik** () gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye. Tuzik ji 6&nbsp;km durê Semîsadeye

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Semîsadê
Gundên Semîsadê, 1928

### Gundên Semîsadê, 1928
* 'Eyno
* Alakoprî
* Axa
* Bablige
* Bazûk
* Bekircik
* Belwêran
* Berfirat
* Beşaltî
* Bildiyan
* Bircik
* Birgenî
* Birîk
* Birîman
* Bizberyan
* Bozmiş
* Çîçek
* Darê Gir
* De'lê Sor
* Dodîn
* Gevrîk
* Golpînar
* Hacîxelîlan
* Hayk
* Herdiyan
* Hewliyan
* Înce'elî
* Karkûne
* Kilîsan
* Kilîsik
* Kîrbiz
* Koçan
* Koseyan
* Koşîn
* Kûfend
* Kûrsîn
* Mermere
* Milk
* Qamişlî
* Qentere
* Qiniq
* Qosan
* Rezîb
* Selik
* Siltanmexare
* Sincik
* Şêxmîrik
* Tozik
* Xelîlan
* Xornof
* Zûrna

## Çavkanî
* Köylerimizin adlari, 1928.
Çemê Sor (çem)

**Çemê Sor**, an jî **Qemê Qizilirmaq**, navê wê yê berê **Halîs** (bi yewnanî: Ἅλυς, *Halys* û ermenî: Ալիս, *Alis*) bû (îro bi tirkî: *Kızılırmak*), çemê herî dirêj ê Tirkiyeyê ye. Dirêjbûna wî 1.355 km ye. Çem ji navçeya Macîrana Sêwasê derdikeve û ber bi Deryaya Reş ve diherike. Li Bafraya Samsunê dikeve deryayê.

Çemê Sor piştî Şerê Halîsê yê di 28ê gulana 585an berî zayînê de bi dawî bûyî de, bû tixûbê navbera her du împeratoriyên Lîdya û Medî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Sor
Kategorî:Erdnîgariya Anatolyaya kevnare
Şerê Halîsê

**Şerê Halîsê** an jî **Şerê Rojgirtinê** (bi îngilîzî: *Battle of Halys* an jî *Battle of Eclipse*) di navbera împeratoriyên Med û Lîdya de şer şeş sala dewam kir û di dîroka 28ê gulana, 585ên berî zayînê de, bi pêkhatina rojgirtinê bi dawî bû. Piştî şer rûbara Sor bû tixûb di navbera her du dewletan de.

## Çavkanî

Kategorî:Sedsala 6an b.z.
Halîsê
Rojgirtin

thumb|250px|rast|Girtina Rojê
**Rojgirtin** an jî **Girtina Rojê** bûyereke xwezayî ye ku di dema tevgera heyvê de, heyv dikeve navbera Roj û Cîhanê de ku ji ber vê tevgerê parçeyek an jî bi tevahî dîtina rojê tê girtin.

Ji bo ku ev bûyer pêk were divê Heyv di qonaxa xwe ya heyva nû de be û Heyv, Roj û Dinya divê di heman rêzê de bin. Her çiqas Heyv di salekê de nêzîkî diwanzdeh caran li dora Dinyayê bizivre jî, ji ber ku di navbera goşeya rêça rêgeha Heyvê û rêça rêgeha Dinyayê de nêzîkî pênc pileyan ferq heye ev hevahengî an bûyer her dem çênabe. Ji ber vê yekê bi navînî di salê di navbera du û pênc girtinên rojê de diqewimin ku herî zêde di du ji van girtinên rojê dikarin bi tevahî rûyê rojê were girtin. Girtina rojê herdem têne li korîdorek teng ê li Dinyayê dikare were dîtin.

## Binêre

* Heyvgirtin

## Çavkanî

## Lînkên derveyî
* NASA Eclipse Web Site
* Eclipsewise, Fred Espenak's new eclipse site
* Detailed eclipse explanations and predictions, Hermit Eclipse
* Eclipse Photography, Prof. Miroslav Druckmüller
* Animated maps of August 21, 2017 solar eclipses, Larry Koehn
* Five Millennium (−1999 to +3000) Canon of Solar Eclipses Database , Xavier M. Jubier
* Animated explanation of the mechanics of a solar eclipse , University of South Wales
* Eclipse Image Gallery , The World at Night
* Ring of Fire Eclipse: 2012, Photos
* 
* Solar eclipse photographs taken from the Lick Observatory from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library’s Digital Collections 
* 
* Total Solar Eclipse Shadow on Earth March 09 2016
* List of all solar eclipses in the United States
* National Geographic Solar Eclipse 101 video 
*
Concepción, Şîle

**Concepción** (wek *Konsepsiyon* bixwînin) yek ji bajarên Şîleyê ye.

## Dîmenin ji bajarê Concepciónê

Wêne:Arco de Medicina UdeC.jpg|
Wêne:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
Wêne:Desembocadura del Biobío.jpg|
Wêne:Ex Catedral de Concepción.jpg|
Wêne:Biobus01.jpg|
Wêne:Hotel El Araucano.JPG|
Wêne:Plaza de Armas Concepción.jpg|


Kategorî:Avabûnên 1550an li Amerîkaya Başûr
Kategorî:Bajar
Kategorî:Şîle
Mazîl

**Mazîl** (1928: *Mazîliq* ; 1946: *Mazil* , bi tirkî navê *Bölükyayla* lê kirine) bajarokekî ser Kolîka Adiyemanê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Darê Gir

**Darê Gir** an Dara Gir  an jî Dargir  () gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.

Kategorî:Gundên Kolikê
Bazûk

**Bazûk** () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Jîr

**Jîr**, gotinaka ku di kurdî de tevgeriya keseyetiya mirov ya bi têgihiştina mejiyê mirov re têne ser ziman a. Bi teybetî, di aqil de cih a. Aliyê vê gotinê yên felsefî, ne tenê bi fahmkirinê re tê ser ziman, wekî din jî, bi pergaliya aqil re tê ser ziman. Di vê çerçova wê pergaliya aqil de, aqilê ku me bi dîtin kiriya û di mirov ve bixêv bûya, şênberîyaka wê bi vê gotina jîrê re di kurdî de tê ser ziman.

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Zanist
Keçelok (lehengê çîrokan)

**Keçelok**, an **Kure keçelok** lehengekî kurd yê çîrokî ye.

Dî çîrokên ku bi wî re dihêne gotin, gih ew dibê lehengek, gih ew dibe mirovekî xizan ku ti tiştekî wî nîn a, gih ew dibe yekî ku bizilmdaran şer dike ya, gih weke yekî zadegan li sofra mîran dirûnişt û bi wan re diaxift. Bi vî awayî dirêj dibe û diçê bûna wî. Di her şevên reş û tarî de dayikên kurd, çîrokên wî yên ku pir dirêjbûn ji zaroyên xwe re digotin. Di nava kurdan de çîrokên wî bi navê "çîrokên Keçelok" têna nasîn û ser ziman. Li dûv hevdû ku bi hezaran çîrok dihatina gotin û çîrokên keçelok bûn hebûn. Di pirraniyên wan de ew hertimî biaqilî tevdigerihê. Li hemberê pîrabûkekê wî aqilê bikar bêne û biser bikeve. Li ber rewşên din jî, hertimî wî aqilê xwe bikar dihanî. Bi vê yekê, ew derdikeve pêş. Çendî ku di serê çîrok û vegotinên bi wî re wî weke ku di nav xalkê de dihate gotin ku wî "şapolatî" jî bikira, di dawiyê de biaqilê re aqilmendîyek dide nîşandin û bi ser diket. Di çîrokên keçelok de ev xoslet, xosletekî wan yên serekê ye .

## Çavkanî

Kategorî:Civat
Kategorî:Çîrokên kurdî
Serrastîtî

**Serrastîtî**, gotinaka hizirî ya. Di sadsale 19 û piştre de, di hizir û wêjeyê de bi navê wê pirr herîkîn derketin. Di baweriya wê de, her rastiya ku heya, li ser wê re rastîyak heya. Di dawiya her rastiyê de, li rastîyaka di bin de lê digerihê. Awayê têgihiştina wê û hizre wê, weke yê awayekî Metafîzîkê ya. Ji rastiya ku heya, di xwe de ji wê wirdetir, bi têgihiştina xwe re digihê rastiya xwe.

Kategorî:Tevgerên hunerî
Kategorî:Tevgerên wêjeyî
Aqilperezî

**Aqilperezî**, di hizir de nêzîkatiya bi heyînê re têne ser ziman. Lê aqilperezî, ji navê wê jî, weke ku tê fahmkirin, li gor aqil nêzîkatiya. Levkirin, wekhevkirin, di ahangê de kirin û hwd, xalên wê yên zagonî na. Di sadsale 20an de bi zanistê re awayê felsefeyê yê ku afirî ya. Destpêka wê ya pêşketinê ya bihizrî, diçê berî zayinê sadsalên 7 û hwd. Hê jî kevn diçê. Lê di sadsale me de, awayê ku di her hizrên ku derketina de rengê wê afirandiya. Li gor zagon û destûriyên aqil, hewldana fahmkirin û xwezayê ya û jîyanê ya jî têde heya. Di baweriya wê de, biaqil û destûriyên wê, mirov karê xwe bigihêne rastiyê û têgihiştina rast û xwezayê bixwe jî.

Kategorî:Felsefe
Bawerî

thumb|Lehengê Phoenixê ku ji xurmê rabûye, baweriyek bi vejînê ye ku di şaristaniya rojava de hatiye qewirandin ku ew li ser nexşeyên sembolîk û edebî derbas bûye.
**Bawerî**, gotinaka olzanî ya, ku li gor jîyandinê têne ser ziman. Di her olê de bicih a. di nav olan de awayê baweriyê û şeklê wê yên cuda hene. Weke, Hindûyizm, Filehî, û Îslam û hwd, bi wan re heya.


Kategorî:Bawerî û doktrîna dînî
Kategorî:Epîstemolojî
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Helwesta psîkolojîk
Kategorî:Rastî
Kategorî:Têgehên psîkolojiyê
Kurrawong

**Kurrawong** (*Strepera graculina*) , cureyekî *[[fîkarên bera]]* ku li rojavayê Awistralya û girava Lord Howeyê tê dîtin. Yek ji sê cureyên **kurrawongan** dikeve di bin cinsê *Strepera*.
## Şayes û reftar
Ji şeş bin cure hate nasîn ku **rû demên** wî rengê **mûyê** reş e, binê dûvikên spî ye, ser baskan dîsa sipî û navîna çav zer e û **nikula** wî girs e. Nêr û mê wek hev xûya ye di şêwe an formê de û bi dengên muzîkî ev balinde tê nasîn û navê wî ji zimanên netewiya miletên awistralî yên orîjînalan hate diyar kirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Peymana Seedabadê

thumb|Koşka Seedabadê
**Peymana Seedabadê** an jî **Pakta Seedabadê**, pakta ku li rojhilat weke peymaneke ku piştî muhrkirina Peymana Lozanê de hatiye bestandin. Bi taybetî, di vê paktê de li ser pirsgirêka sînoran hate sekinin. Tirkiye, Îran, Îraq û Sûrî hatibû muhrkirin. Welatên din yên herêmê jî, tê gotin ku tevlê bûne. Lê bi teybetî van welatan qatkirina Kurdistanê di paktê de kiriye mijar û li ser sekinî ne. Berî paktê jî û piştî paktê jî serhildanên kurdan berdewam kirine.

Pakte Seedabadê, di 8 temuzê sala 1937'an de hate muhrkirin. Bi taybetî, di paktê de di çerçova pirsgirêka kurdan de bi hev re gav avêtin têkirin li bin muhrê de. Li gor paktê, wê welatan, li ber kurdan û serhildanên wan yên piştre ku bibin jî, wê bi hev re tevbigerihin. Bi vê yekê re, welatên endamê wê paktê, weke Tirkiye, Îran, Îraq û Sûrî li ser peymane Lozanê re rewşa ku ji wan re welatê ku afiriya bi "herêkirina serbixwebûna welatîtiya hevdû" re li hevdû herê dikin. Bi vê yekê re, weke pakte denezendina ji hevdû re serbixwebûna xwe ya jî. Ji ber "ku kurd, di serhildanê de hena, êdî di wê paktê de hatiye kifşkirin ku wê hertimî li ber kurdan û serhildanên wan, wê bi hev re gav biavêjin û tevbihgerihin".

Di peymanê de, pirsgirêka Şetelerebê jî têde di naqabîna Îran û Îraqê de hatiye axiftin. Bi taybetî, van welatan, wê li gor paktê, wê sînorê xwe ji hevdû re bi parastan. Kurdên Rojhilat, wê nekarîban herina Başûr, bakur û başûrrojava wê kurdên bakur ne karîban herina başûr û rojhilat û başûrrojava û wê kurdên başûrrojava wê nikariban herina bakur, başûr û rojhilat. Wê sînor hildaban awlatiyê û wê ti çûn û hatin destûr ji wan re ne hatiba dayîn. Ji roja ku ev pakt hatiye muhrkirin, hate roja ma di meriyetê de ye. Hê jî, î ro jî, ew pakt di meriyetê de ye. Çend ku deme berî Komara Îslamî ya Îranê ev pakt hate muhrkirin, di demê wê de û piştî wê re jî, komara nû ev pakt ji aliyê dadî, ramyarî û her aliyên wê yên din ve da berdewam kirin. Weke peymaneka sînor ya girîng ya di nav welatên ku li Kurdistanê serdestin a.

Di xale wê ya 7'an de ku ji bi kurdan dibêje û weha nivîsêne: "Yên (welatên ku girêdayî paxtê na) ku gîrêdayîna, di nav sînorê xwe de, ku aliyên din yê paktê (welatên din) daxistina saziyên wan, aramî û pergale wan ku xira bike, û an jî ku rejîma polîtîk ji bo ku xirabike û an jî ku li ber şerê çekdarî bide meşandin, bi wê armancê avakirina rêxistin û an jî koman, pêşî li wê girtinê dihildê ser xwe ..". Armanca wê paktê, bi temamî ji holê rakirina kurdan û rewşa wan ya di dîrokê de û di demê de ya. Ev xalên wê hemû jî, hate roja me, di meriyetê de ne.

Peymana Seedabadê heta şoreşa îslamî li Îranê berdewam kir

## Girêdanên derve
* Paxta Sadabadê, ''www.kurdistan-news.net'' 

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Peyman
Kategorî:1937 li Asyayê
Kategorî:1937 li Efxanistanê
Kategorî:1937 li Iraqê
Kategorî:1937 li Îranê
Kategorî:1937 li Tirkiyeyê
Peymana Bexdayê

**Peymana Bexdayê**, li Baxdayê ji tirkîye, Îran, Îraq û bi tevlîbûna keyitiya hevgirt ya arab re ava bû. Di salên 1955.1958 de ava bû. Bi teybetî, mijare wê li ser parastina herêmê li gor paxta Sadabadê û xalên wê yên ku hatina kifşkirin ku bike. Di wê demê de yekitiya sovyet jî hebû. Amarîka jî tevlî wê paxta baxdadê bû. Rewşa ku di Lozanê de hate kifşkirin û ku teybetkirina wê peymane Lozanê ya herêmê ya Paxta Sadabadê li gor gîyane wê, paxta Baxdadê paxtaka awlakarî û parastinê bû.

Bandûra Amarika û Ingiliztanê tê de pirr mazin bû. Ji bo ku nehêlin ku yekitiya Sivyet jî li herêmê bicih bibe û bandûra wê bibe jî, ew parastin hate pêşxistin. Lê tirkî û Îran û Sûrî, ji wê pirr mazin sûd girtin ji bo ku li dijê kurdan bisekin in û wan bêbandûr bikin. Paxta Sadabadê di paxta Baxdadê de weke xalekê hate herêkirin. Bi wê yekê re êdî bû weke paxtaka parastin û awlakariyê ya wê paxtê ji bo wan li herêmê û li dijî kurdan. Ji bo nexweşiyên kurdên Başûrê Kurdistanê lê di heman demê de Îraqê xwe jê vekişand. Ji bo ku ew paxta Baxdadê li ser lingan bimêne, piştî wê vekişînê re Amarika tevlî wê bû bi awayekî tevger. Êdî hate berdewam kirin. Piştî Şoraşa Îranê ya Îslamê re hate ragihandin ku "îranê xwe jê vekişandiya."Lê di rastiyê de, Îranê, bi wê re meşî di demên xwe yên piştre de jî. Piştî ku Îraqê xwe vekişandibû, êdî weke awayekî nûkirina wê ya wê paxtê, CENTO tê pêşxistin. CENTO, weke deme wê paxtê ya piştre ya.

Kategorî:Avabûnên 1955an li Iraqê
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Hilweşînên 1979an
Kategorî:Peyman
Kategorî:Rêxistinên ku di 1955an de hatine avakirin
Kategorî:1958 li DYAyê
Elizabeth Taylor

**Elizabeth "Liz" Rosemond Taylor** an jî bi kurtî **Elizabeth Taylor** (jdb. 27 sibat 1932 – m. 23 adar 2011) aktrîseke îngilîzî-amerîkayî û yek ji stêrkên sînemaya Hollywoodê ya herî mezin bû.

Taylor li Londona Brîtaniya Mezin ji diya xwe bûye, lê daybabên wê amerîkayî bûn û di sala 1942'yan de dema Elizabeth 10 salî bû ew birine cîhana sînemaya Hollywooda Amerîkayê. Li wira wê dest bi lîstina li fîlman kir, gelek serketî bû û rolên mezin lîstin û li ber xelkî yek ji aktrîsên herî jîrhatî û spehî û hunerwer û bi rewîşta taybet bû. Taylor wekî yek ji aktrîsên herî mezin a salên me hat hesibandin.

Liz Taylor du caran bi Oscarên "Academy Award for Best Actress" hatiye xelatkirin.

Di warê jiyana wê ya şexsî de jî gelek li ser wê hatiye nivîsandin: heşt caran şûkiriye û heşt caran berdaye; yek ji mêrên wê aktorê walesî yê navdar Richard Burton bû û Liz Taylor ligel wî du caran zewiciye. Tê zanîn ku evîna wê ya mezin Richard Burton bû. Hevaltiyeke mezin di navbera Liz Taylor û Michael Jackson de jî hebû.

Aktrîsa hêja neberdkareke ji ber lêkolîn û lêdîtina dermaneke li dijî nexweşîna AIDSê bû û di sala 1985an de Weqfa Amerîkayî ya ji bo Lêkolîna li ser AIDS'ê saz kir.

Aktrîsa efsanewî ya Hollywoodê Elizabeth Taylor di roja 23ê adara 2011an de li Los Angelesê (DYA) çû dilovaniya xwedê.

## Çavkanî

* David Crystal (1994). The Cambridge Biographical Encyclopedia. Cambridge University Press.

Kategorî:Aktrîs
Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê
Kategorî:Çalakvanên îngilîz yên jin

Kategorî:Jidayikbûn 1932
Kategorî:Kesên ku çûne ser cihûtiyê
Kategorî:Mirin 1911
Kategorî:Siyonîstên brîtanî
Şaglordî

**Şaglordî** yan jî **şaglodî**, xelkekî ji milê başûr yê eşîra doskiyan e. Bêhtir li gundê Şaglordê bi cîh bûne; lê piştî ku gund di sala 1994an de bi destê artêşa tirk hatiye şewitandin, li şûna rezên tirî kavilên xerîb cih da mayne.

Kategorî:Gever
Basan, Dih

**Basan** (wekî *Basa* tê bilêvkirin; 1946: *Basan*, bi tirkî: *Besson*) mezreyekî ku bi gundê Dêwikê (*Kılıçkaya*) ve girêdayî ye.

Êzîdiyên Basî, li der û dora Sêrt û Dêhe bûn. Dîsa: "Gundên Êzîdiyên Basî, dikevine nava wêlayeta Sêrtê li herêma Qeza Dihê (Erûhê) û çiyayên Keverê heta ava Mîrgeha Botanê. Pêşiyên Basa ji Xalta (ji Neqîba) hatine Bota û dema fermalû dibin dîsa hinek ji Basan xwe li Xaltan girtine, Minak. Sêlo ê Fariz , Ziya ê Talo,

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dihê
Komkujî

thumb|Terîfkirina peyva ''jenosîd'' li gorî Raphael Lemin
**Komkujî** yan **nîjadkujî** yan jî **jenosîd** (ev peyv ji îngilîzî *genocide* tê, bi wateya "komkujî"), kuştina bi kom a mirovan e ku ji aliyê kesekî, çend kesan an jî dewletekê ve tê çêkirin.

## Komkujî li dijî gelê kurd
Di sedsala 20an de li dijî gelê kurd bi destê rejîma be'es a Sedam Huseyn a Îraqê û hikûmetên komara Tirkiyê ve bûyerên giran ên komkujiyê hatine pêkanîn, wekî enfalkirina kurdên Başûrê Kurdistanê û bombebaranên bi gas li ser Helebceyê (1988) û komkujiyên Zîlan (1930) û Dersîmê (1937).

## Komkujiyên giring ên sedsalên 20 û 21ê
* Holokost (Almanya, Ewropa)
* Komkujiya Bûçayê 2022 (Ukrayna)
* Komkujiya ermeniyan (împeratoriya Osmanî)
* Komkujiya Helebceyê (Îraq)
* Komkujiya Rwandayê (Rwanda)
* Komkujiya Srebrenîtsayê 1995 (Bosniya û Herzegovîna)

## Çavkanî


Kategorî:Nîjadperestî
Kategorî:Qetlîam
Triple H

thumb|150px|Triple H
**Paul Michael Levesque** (27'ê tîrmehê, 1969) gemşkarekî gemşa profesyonel *(professional wrestler)* e o nha l welate America djit

Kategorî:Gemşo
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Mirovên zindî
Şêx Îzedîn Huseynî

**Şêx Îzedîn Huseynî** di sala 1921ê de li bajarê Baneyê Rojhilatê Kurdistanê, ji dayîk bûye, kurê Şêx Salih ê ji seyîdên Berzencî bû.

Tevî ku Mamoste Şêx Îzedîn kesayetiyekî olî bû jî, ji dest pêk ê ve hestên wî yên neteweyî xurt bûn.

Têkoşîna wî ya siyasî di sala 1942yê de li bajarê Bokan wekî endamê Komeleya Vejîna Kurd dest pê kir.
Piştî têkçûna rejîma paşayetî ya Îranê, rola Mamoste Şêx Îzedîn bêhtir derket pêş.
Ji aliyê partiyên wê demê yên Rojhilatê Kurdistanê ve, wekî nûnerê gelê kurd hat destnîşankirin..

Piştî komkujiya li bajarê Sine, di sala 1979ê de, Şêx Îzedîn bi nûnerên hikûmetê Rafsancanî, Benî Sedr, Bihiştî û Taleqanî re hevdîtin pêk anî.

Gotina Mamoste Şêx Îzedîn ku di vê hevdîtinê de got: Ferqa Tac û Kofiyê çi ye? Hikûmet nehatiye guherandin, taca paşayetiyê çûye lê li şûna wê şaşik hatiye" hê jî li bîra her kesî ye.

Piştî vê civîna fermî, Şêx Îzedîn ragihand ku naveroka Komara Îslamî nediyar e û lewra kurd wê tevlî referandûma ji bo Komara Îslamî ya Îranê nebin.

Mamoste piştî vê, meha gulanê, li ser vexwendina wezîrê karê hundir çû bajarê Qûmê û Tehranê.

Di vê serdanê de Mamoste Şêx Îzedîn bi Xumeynî, Serokwezîr Bazirgan, wezîrê hundir û hejmarek ji berpirsên Komara Îslamî re hevdîtin çêkirin.

Dema xatirxwestinê Xumeynî ji Şêx Îzedîn re dibêje, ez aramiya Kurdistanê ji te dixwazim.
Şêx Izedîn jî ji Xumeynî re dibêje, ez jî otonomiya Kurdistanê ji we dixwazim.

Piştî fermana cîhada Xumeynî ya li hember Kurdistanê ku 19ê tebaxa 1979a hat îlan kirin, êdî Mamoste Şêx Izedîn bi têkoşerên din re berê xwe da çiyayên Kurdistanê û di gelek şeran de rolek girîng leyîst.

Li ser banga Mamoste, bi sedhezaran kes li bajarên Rojhilatê Kurdistanê li dijî dewleta Komara Îslamî ya Îranê, ji bo bidestxistina mafên xwe yên neteweyî daketin meydanan.

Di dawiyê de Mamoste Şêx Îzedîn Huseynî, sala 1985a berê xwe dide sînorê Rojhelat û Başûrê Kurdistanê û têkoşîna xwe ya siyasî dewam dike.

Mamoste Şêx Îzedînê Huseynî ku ji sala 1990î ve li welatê Swêdê dijiya, di avakirina Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê KNKê de jî rolekî berbiçav leyîst.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Rojhilatê Kurdistanê
* Serhildana 1979an

## Çavkanî
* Malpera Newroz TV, Mem Qeşeng

Kategorî:Jidayikbûn 1921
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Îzedîn Huseynî
Dewtirş

**Dewtirş** () gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Ebexê
Şemsîkan

**Eşîra Şemsîkanê** piraniya wan li dora Serhedê bi cih bûne, wekî Agirî, Bazîd, Qerqelî, Payizava, Wan, Xoşab û gelek deverên Kurdistanê bi cih bûne. Aliyê Botan û Ermenistanê jî gelek gundên şemsikanî hene.

Bingeha wê eşîrê li başûrê Kurdistanê Kerkûk û Şengalê tê. Li wir ji zextên neyaran koçê bakurê bûne.

Piştî serhildana Şêx Seîd di serhildana Şêx Zahîrî de şemsîkiyan rolek mezin lîstine. Fermanderên ku serhildanê rêve dibin jî şemsîkî bûn. Navê wan lehangan jî waye Temûrê Şemsîkî û Fetoyê Şemsikî ne. Niha piraniya şemsikiyan li derdora Agirî û Botanê de cih digirin.

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Xirkanis

**Xirkanis** () gundekî girêdayî navçeya Payizavayê ye. Gundekî gelek kevn û pêşeroja wê jî pir bi çîrokan tijî ye. Berî kurdan li wir ermenî di dijiya. Piştî komkujiya ermeniyan a tirk pêkanîn ermenî wê deverê bi temamî koç kirin. Ermeniyan gelek pey xwe çavkaniyên gencineyê hiştin. Lê gelê wê gundê nezanîn wê gencineyê baş binirxînin. Ango niha jî gund li ser zêran hatiye ava kirin. Gundekî aliyê aborî gelek dewlemend e.

Dûrahiya di navbera gund û Wanê 92, Payizavayê jî 70&nbsp;km ye.

Li gundê dibistanekê seretayî, radarekî têlefonan û têlefonên malan ên westar jî hane.

## Aborî

Ajaldarî, çandyarî re mijûl dibin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Payizavayê
Julian Assange

thumb
**Julian Paul Assange** di 3'ê tîrmeha 1971'ê de li Awistralyayê ji dayik bûye. Serredaktor û peyvdarê malpera Wikileaksê ye. 2010'an de belgên DYA'yê ên nepenî malpera xwe de weşand û dinya rabû ser piyan. Piştî ku belgeyan weşand bû sedema skandalekî mezin û dengekî bilind veda. Navê Assange her deverê cîhanê hate bihîstin.

Der barê Assange de gelek lêpirsîn hate vekirin û Assange demekî kin de aliyê dewleta Brîtanî hate binçav kirin.

Piştî ku derhûdeyên (kefalet) hate dayin Assange serbest hate berdan niha negirtî tê darizandin.

## Çavkanî

Kategorî:Awistralya
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
WikiLeaks

thumb|100px|Wikileaks Nîşan**Wikileaks**, damezraneke qazanc-nexwaz e ku ji bo weşandina belgeyên veşartî yên hikûmetan malperekê bikartîne. Herçiqas malpera wê di sala 2006'an de dest pê kiribe jî piştî salekî ji 1.2 milyonî zêdetir belge di bingeha daneyê Wikileaksê de cih girtiye. Bi giştî, Wikileaks nav û navnîşana kesên ku belge şiyandine, aşkera nake. Navenda malperê li Swêdê ye. Navê wê herçiqas bidirûve wîkîpediyayê jî tu têkilî di navbera wan de tûne ye. Ji ber ku navrûbarên Wikileaks û wîkîpediyayê wekî hev bûn, navê Wikileaks hate hilbijartin. Sedema din a destpêkirina navê Wikileaksê ya bi peyva wîkî jî, di destpêkê de li ser malperê guhirandin û bikeyskirin dihatin çêkirin, bû. Belam ji wê demê vir de malper guheriyaye û ew ji bo bikeyskirinê êdî vekirî nîne.

Wikileaks.org di 4'ê kewçêra sala 2006'an de li ser înternetê cihê xwe girt. Belgeya ewilî ya Wikileaksê di meha kanûna sala 2006'an de hate weşandin. Julian Assange wek rêveber, damezrîner û gotinbêjê Wikileaksê hate nîşandan. Ji bilî Julian Assange, rêveberên Wikileaksê *Sarah Harrison, Kristinn Hrafnsson û Joseph Farrell* in.

Wikileaks di tîrmeha sala 2010an de der barê şerê Efxanistanê de ji 76.900î pirtir belge weşandin. Di kewçêra heman salî de jî der barê şerê Îraqê de ji 400.000î pirtir belge ji aliyê Wikileaksê ve hate weşandin. Ev, pişkinandina herî mezin a der barê Artêşa DYA'yê de bû. Ev diyarkirin bi giştî li ser mirinên şarwerî, leşkerî û şarwerên çekdar bû.

## Weşandina belgeyan
28'ê Mijdara sala 2010'an de Wikileaks û 5 rojnameya mezin ya bi navên *[[El País]]* (Spanya), ''Le Monde'' (Fransa), ''Der Spiegel'' (Almanya), ''The Guardian'' (Brîtanya) û ''The New York Times'' (DYA) 291'ê belgeyên ji 251.287 birûskeyên dîplomatîk yên ku ji 274 balyozxaneyê hatiye bidestxistin, weşandin. Armanca Wikileaks ev bû ku biqedeme van belgeyan di nav çend mehan de biweşîne.

Di piraniya belgeyan de, gelek agahiyên ku tesîrên wan li ser welatên din yên ji bilî DYAyê çêbûbûn, hebûn. Ev jî firehiya pişkinandinê gelek mezin kiribû û ev pişkinandin li ser medyaya navneteweyî de bi berfirehî cih girtibûn. Piştî vê bûyerê *Sekreterê Giştî* yê Seraya Spî Robert Gibbs, gote ku *Dizîkirin û ragihandina belgeyên veşartî tawan e.*****

## Fîlmên ku li ser WikiLeaksê hatine çêkirin
* *The Fifth Estate(2013)*-http://www.imdb.com/title/tt1837703/
* *We Steal Secrets: The Story of WikiLeaks (2013)*-http://www.imdb.com/title/tt1824254/
* *Julian Assange: A Modern Day Hero? Inside the World of Wikileaks (2011)*-http://www.imdb.com/title/tt3025034/?ref_=tt_rec_tt
* *Underground: The Julian Assange Story (2012)*-http://www.imdb.com/title/tt2357453/?ref_=tt_rec_tt

## Girêdanên derve
* Malera Fermî ya Wikileaks ê

## Çavkanî

Kategorî:Asayîşa neteweyî
Kategorî:Malper
Kategorî:Rêxistinên ku di 2006an de hatine avakirin
Miami

**Miami** (bilêvkirina kurdî: mayemî) bajarekî peravê ye ku yek ji bajarên Florida ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2020an Mîamî bi nifûsa xwe ya 442.241 kesî, duyem bajarê herî qelebalix ê Florîdayê ye. Herêma metropolîtan a Miamiyê li başûrê Florîdayê ye û li gorî texmînan 6,46 milyon kes ku li herêma metropolê dijîn ku ew wekê sêyem herêma metropolîtan a herî mezin li başûrê rojhilat ew û şeşem herêma metropolîtan a herî mezin li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê hesibandin. Miami xwediyê sêyem asîmanê herî mezin li dewletên yekbûyî ye ku zêdetirî 300 avahiyên bilind ku 70 ji wan avahiyan ji 491 ji 150 mêtreyê bilindtir e. Bajêr navenda wîlayeta Miami-Dade County ye.

Miami navendeke mezin û pêşeng ê di warên darayî, bazirganî, çand, huner û bazirganiya navneteweyî de ye. Herêma metropolîtan a Miamiyê mezintirîn aboriya bajarî li Florîdayê ye ku bi hilberîna navxweyî ya giştî ya 2023an a 533.674 milyar dolarên amerîkî. Di lêkolînek UBSê ya sala 2018an a li ser 77 bajarên cîhanê de, Miami sêyem bajarê herî dewlemend ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û ji aliyê hêza kirînê ve sêyem bajarê herî dewlemend ê cîhanê bû. Miami bajarekî bi piraniya niştecihên kêmnetewe yî ye û di sala 2020an de ji sedî 70,2ê nifûsa bajêr xwe wekî hispanîk û latînî nas dikin.

Navenda bajarê Miamiyê yek ji mezintirîn kombûna bankên navneteweyî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û navenda çend şîrketên mezin ên neteweyî û navneteweyî ye. Navçeya Tenduristiyê malavaniya çend nexweşxane û baregehên tenduristiyê ya girêdayî Zanîngeha Miamiyê yên sereke ye ku di nav wan de nexweşxaneya Jackson Memorial, nexweşxaneya herî mezin a welêt ku bi navînî dikare 1.547 nexweşan binêre û dibistana Tipê ya Miller, navenda bijîşkî ya akademîk û nexweşxaneya hînkirinê ya Zanîngeha Miamiyê û yên din ên ku bi lênêrîn û lêkolînên têkildarî tenduristiyê re eleqedar dibin. PortMiami, hem bendergeha deryayî ya bajêr e û hem ji aliyê trafîka rêwiyan û ji aliyê xetên keştîyan ve bendergeha herî qerebalix a cîhanê ye.

Herêma metropolîtan a Miamiyê piştî bajarê New Yorkê duyem bajar an herêma metropolîtan a herî zêde ye ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê ziyaret kirin ku di sala 2022an de zêdetirî çar milyon geştiyar serlêdana bajêr kirine. Ji ber têkiliyên xwe yên bazirganî û çandî yên bihêz bi Amerîkaya Latînî re û bi piraniya nifûsa wê ya hispanîk e (bi rêjeya %70), Miamiyê wekê "Deriyê Amerîkaya Latîn" an jî "Paytexta Amerîkaya Latîn" hatiye binavkirin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Florîdayê
Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Xanedana Hesnewî

**Dewlata Hesnewiyan** (yan jî **Hesenûyî**, **Heseneweyhî**) yan jî **Dewleta Berzîkan** Bingeha vê dewletê, serekêlê êla Berzîkaniyan Mîr Husen di sala 941'an de li bajarên Dînewer û Şehrezorê avêtiye. Birayên wî yên bi navê Vendad û Ganîm jî serekêlên êla Îşaniyan bûn. Ji bo wê bajarên Dînewer, Hemedan, Nîhawend, Samxan û herêma Azerbaycanê de gelek bajarokan serwerî ya van herdu birayan qebul kiribûn û bi girêdayê wan dijîn. Lê dema ku sala 960'an de Vendad, 961'an de jî Ganîm jiyana xwe ji dest dan, serweriya hemû welatî derbasê Hesneweyhê kurê Mîr Husên bû.

## Hesneweyh

Hesneweyh, piştî mirina bavê xwe derbasê text bû. Tê gotin ku esil damêzrênerê vê dewletê ew e. Çimkî dema bavê wî de navenda dewletê hê xurt nebû, îstîkrar tunebû. Derbarê dewra Hesneweyh de zêde agahî tinin.
Tê gotin ku li Buweyhiyan de Mûîzzû'd-Dewle di fermandariya Yînal Kûş de artêşek li Mûsilê şandiye bajarê Şehrezorê. Lê hesneweyh, li rojavayê Hewlêrê de rêya vê artêşê digirê û wana têk dibe. Lê Mûîzzû'd-Dewle bes nake û artêşeke nû ve êrîşê Dînewerê dikê û talan dike. Li pey vê bûyerê re li Cûrcanê ku ji aliyê dijminan ve êrîş hat li ser birayê Mûîzzû'd-Dewle yê bi navê Rûknû'd Dewle, wî jî ji birayê xwê alîkarî xwest. Ji bo vê jî Mûîzzû'd-Dewle ji Mîr Hesneweyh aşîtî xwest û wî jî qebûl kir.
Lê sala 966'an de di navbera Mîr Hesneweyh û Îzû'd Dewle Baxtiyarê kurê Mûîzzû'd-Dewle de dîsa şer derket. Piştî vî şerî de Îzû'd Dewle Baxtiyar têk çû, Mîr Hesneweyh jî xurttir bû û bandora xwe zêde kir. Lê sala 967'an de li hev hatin û li dijî Hemdaniyan bûn yek. Piştî vê Îttîfaqê şer de Ebû Taxlib el-Hemdanî têk birin û Mîr Hesneweyh paşê vegeriya Dînewerê.
Di navbera Hesnewiyan û Deylemiyan jî vê dewrê de xirab bû. Hikumdarê Deylemiyan Sehlan bîn Musafir ji bo ku Dewleta Hesnewiyan ji holê rake artêşek amade kir û êrîş li ser Mîr Hesneweyh kir lê Mîr Hesneweyh dora artêşa wan girt û ji xeynê vê li dora wan agir dada. Deylemiyan jî berxwenedan û teslîm bûn.
Rûknû'd Dewle dema ku ev agahî bihîst di fermandariya Ebû'l Fadl bîn Amîd de artêşek şand lê Ebû'l Fadl dema ku hat bajarê Hemedanê mir. Kurê wî Ebû'l Fetih derbasê cihê wî bû paşê vegerîya bajarê Reyê û Mîr Hesneweyh re jî peymana aşîtiyê çêkir. Mîr Hesneweyh jî ji bo vê jesta wî gelek xelat û pêncî hezar (50.000) Dînar şandiye wî re.
Piştre di nawbera Buweyhiyan de şer derket. Mîr Hesneweyh pêşiyê destek da Bextiyar paşê jî li dijî Adûdû'd-Dewle destek da birayê wî Fahrû'd-Dewle.
Mîr Hesneweyh, di sala 979'an de li payîtexta dewletê li Sermaçê jiyana xwe ji dest da.

## Hikumdarên heseneweyhî
* Hesenweyhê kurê Husênê Berzîkanî, 961-979?
* Nasiredîn Bedirê Hesenweyhê, 979-1014?
* Hilalê kurê Bedir, 1014-1018
* Tahirê kurê Hilal, 1018-1032
* Ebû Salim Deysemê kurê Ebî Ganîm 1032-1047

## Têkildar
* Lîsteya xanedan û dûgelên kurdan

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewletên kurdan
Kategorî:Dîroka kurdan
Kategorî:Xanedanên kurdan
Şêx Ebdurehîm

**Şêx Ebdurehîm** (jdb. 1897 - m. 1938) şoreşger, birayê Şêx Seîd û alimekî kurd bû ku di serhiladana şêx Seîd de şer kiriye.

## Serhildana Şêx Seîd
Di nav tevgera azadiyê de cih digire. Serhildana Kurdan ya 1925an li cihê ku ew lê îqamet dike Pîranê rûdide. Ji destpêka şer hetanî dawiya şer Şêx Ebdurehîm di navê de cih digire. Ji ber wêrekî û mêrxasiya wî leqeba wî wekî “Dudilî” tête zanîn. Piştî têkçûna serhildanê xwe davêje binxetê ku wê demê di bin mêtingeriya Fransiyan de bû. Hetanî sala 1937an ku komkujiyên li Dêrsimî rûdidin û dewlet bi ser Dêrsimiyan ve diçe Şêx Ebdurehîm xweranagire û berê xwe dide serhedê. Di vegerê de, ew û çend hevalên xwe rêya wan bi Bismilê dikeve. Hevalekî wan diçe nav xelkî ku xwarinê ji wan re bîne, lê xelkê herêmê giliyê wan dikin. Dewlet tê û her derê wan dorpêç dike. Dinêrin ku çare nîne xwe di nav simbilên geniman de vedişêrin, lê leşker agir berdidin zeviyê û li wir şehîd dikin.
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1897
Kategorî:Kesên ji Erzîromê
Kategorî:Kesên ji Xinûsê
Kategorî:Mirin 1938
Sîng

**Sîng** (bi latînî *thorax*)di laşê mirov de, ku li pêşiya mirov re li ser dilê mirov a. Ji serê singê re di kurdî de çiçik û an jî memik tê gotin. Sînga jin û mêr, jev cuda ya. Piştî bûna zaro re, ji singa jine êdî şîr tê. Bi teybetî, di kurdî de ji singên mirov re ku jin jî bê û mêr jî bê jê re ´sing´ tê gotin. Lê ji singên sawalan re jîn nayê gotin di kurdî de. Minaq, ji sînga "mih" ku jê re "meh" jî tê gotin guhan tê gotin. Her singe çêlekê jî jê re guhan tê gotin. Bi gotina ji sînga mirov re ´sîng´ û ji ya sewalan re ´guhan´ gotinê re ew farqê di nav wan de tê xwestin ku were ser ziman. Di çîrokên kurdan yên ku di nav xwe de dibêjin jî, ev farqîtî pir bi zelalî tê nîşan din. Gotina "şîr kete guhanan" bi awayekî helbestî bûya malê çîrokên kurdan jî. Gotina "singa bi şîr" jî ji bi jinê re pir mezin bûye bi nav û deng û ji vê gotinê hin gotinên xalkî jî hatina afirandin.

## Anatomiya sîngê

## Nexweşiyên sîngê
### Jana sîngê

## Pêşangeh

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya heywanan
Pûtî

**Pûtî** an **Pût** (bi trikî: *Yedisalkım*), gundekî gelek mezin e, girêdayî wê gundê mezreyekî heye navê wê mezreyê jî Berkîş e. Gund him berfireh û him jî pir mezin e. Piraniya gelên wê herêmî gundê wekî Gundê Cerdevanan dinasin. Ji ber ku gundê de gelek cerdevanên dewletê hene.

Gelek kesên xewas ên herêmî bang li cerdevanan kirin ku bila dev jê cerdevanîtiyê berdin lê çi fêde nekir ku dîsa cerdevan ser karên xwe yên qirêjin.
Gund xwediyê dibistanekî seretayî û tendûrîstixeneyekî ye. Aboriya gundê li ser cerdevanîtî, çandyarî û ajaldariyê disekîne.

Eşîrên gundê de rûspî jî Miksî û Arabî nin

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Payizavayê
Akupunktur

thumb|Rêbaza Sepandinê

**Akupunktur** rêbazeke çakkirinê ya hezar salan e. Nemaze li Çînê tê sepandin. Ew rêbaze li bakurê Behra Çînî deverên ku ber peravê ji Deşta Çemazer an jî Deşta Huang Heyê hetanî îro hatiye.

Li wir herêmî belav bûye çar aliyê cîhanê. Nemaze li Kore û Japonê tê sepandin.

Akupunktur rêbazeke çakkirin û tîmarkirina mirovan e. Sepandina wê rêbazê jî bi derziyê çermê mirovan têre dikin. Têrekirina derziyê divê ji hêla pispor û zaneyan pêk bê.

Zagona kirina wê rêbazê jî hatiye çêkirin û ji mêj ve hetanî niha bi awayekî rewa tê sepandin.

Akupuntur - cupping

Kategorî:Bijîşkî
Kategorî:Îcadên çînî
Kategorî:Tendurustî
Robert Bunsen

**Robert Wilhelm Bunsen** di sala 31 Adar 1812an de li Almanyayê Holzmindenê ji dayik dibe û sala 18 Tebax 1899an de jî Heidelbergê dimire.
Xebatên wî zanyarê zêdetirîn li ser Minerolojî û Kîmyaya Dahûranî ye.

Dahênerekî Almanî ye.

Ji ber azmûnên bêbaldarî kirî çavên xwe wenda dike.

Kategorî:Jidayikbûn 1812
Kategorî:Jidayikbûn 1811
Kategorî:Kîmyager
Kategorî:Kîmyagerên elman
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1899
Sûlava Kanîspiyê

**Sûlava Kanîspiyê** ew sûlav di nava sînorên Şaxê de ye û 75 km’yan ji Wanê û 5 km’an jî dûrî Şaxê ye. Ji zînarên ku bi qasî 100 m’an bilind diherike û heta rêya bejayî tê.

Ava sûlavê ji meha gulanê dertê heta îlonê diherike.

Kategorî:Sûlav
Sony Ericsson

**Sony Mobile Communications** bi hevkariya Sony û Ericssonê ve şîrketekê mezin ya çêkerê Telefona gerok. 1 Cotmeh 2001an de hatiye avakirin. Ericsson yekemîn çêkerê têlefonên mobîlane û digel şîrketa Sony ya çêkerê Mp3 Playeran ji bo çêkirina têlefonên mobîl di bin banê hev de dibin yek.
Navenda şîrketê li Îngilîstanê Londonê ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî: http://www.sonymobile.com/fi/

Kategorî:Avabûnên 2001ê li Swêdê
Kategorî:Şirket
Kategorî:Şirketên elektronîkê yên Japonê
Kategorî:Telefonên Gerok
Qesra Spî

thumb|250x250px|Qesra Spî (eniya başûr)
**Qesra Spî** an jî "Xaniya Spî" () qesra fermî serokatiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Çêtir ku mirov bêje Xaniya Spî ji bo ku di îngilîzî "house" xanî an mal e, lê qesr palace e û di îngilîzî de jê re tê gotin White House; White Palace nîn e. Li Washingtonê de cih digire û qesrekê herî girîng ya cîhanê ye. Ji aliyê serokkomarê Amerîkanê George Washingtonê ve avakirina wê tê plan kirin lê George Washington berî avakirina qesrê dimire. 1801an de piştî mirina serokkomarê tê avakirin. Qasî 200 sal berî hatiye çêkirin û heta niha jî çakbûna xwe diparêze. Gelek restorasyon dîtiye.

## Galerî

Wêne:White House 1846.jpg|Qesra Spî (eniya başûr) ya berê (1846)
Wêne:US-WhiteHouse-Logo.svg|Nîşan


## Çavkanî


## Girêdanên derve

Kategorî:Siyaseta DYAyê
Sony

thumb|Logoya Sony
**Sony Corporation** (bi Japonî *ソニー株式会社 Soni Kabushiki Gaisha*) şîrketekî Elektronîksaz e. Girêdayê Holdînga Pirnetewe ya Japonî ye Îngilîzî *(Japanese Multinational Conglomerate)* ye. Amûr û navgînên elektronîk hildiberîne. Pêncemîn ya herî mezin şîrketa hilberê elektronîkan e.

Navenda wê li Tokyo, Japonyayê ye. Ji bilî navgînên elektronîk curbicur hilberînê navgîna dike. Hevkarê şîrketa Sony Ericssonê ye.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî

Kategorî:Dîroka radyoyê

Kategorî:Şirket
Kategorî:Şirketên di Borsaya New Yorkê de tên lîstekirin
Kategorî:Şirketên elektronîkê yên Japonê
PukMedia

**Puk-Media** ajansa nûçeyan a bi Kurdî dike ye.

Ji bilî Kurdî Rûsî, Îngilîzî, Erebî û Soranî weşanê dike.

Navenda ajansê li başûrê Kurdistanê ye.

Sernav Buroya Ragihandina Yekitiya Niştîmanî ya Kurdistanê.

Li Iraqê ajans gelek tê kar anîn.

## Girêdanên derve
* Malper: http://www.pukmedia.com/ 

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Ajansên nûçeyan ên kurdî
Detroit

**Detroit** (bilêvkirina îngilîzî: [dɨˈtrɔɪt], bi kurdî bixwîne *Detroyt*) gelhê wê bajarê nêzî mîlyonekî ye û ji ber wê 11. bajarê mezin ê DYAyê ye. Bajarê herî mezin ya parêzgeha Michiganê ye.

Dîroka bajarê gelek kevne ji hêla fransan bajar hatiye avakirin. Navê bajêr ji fransî tê.

Fransiyan bajarî re **' ji ''()'' ê nav peresend bûye. digotin. Piştî ku navbera Amerîka û fransiyan şer diqewime û bajar Brîtanî dimîne. Piştî ku şerê Detroitê 1812an de Amerîka bajêr bidest dixe.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.ci.detroit.mi.us **Malpera fermî'''] 

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Ülker Bisküvi Sanayi A.Ş.

thumb|rast|Logoya şîrketa Ülker

**Ülker Bisküvi Sanayi A.Ş**, şirketeke tirkî ye ku şîrînahî û biskuwîtên cuda cuda çê dike. Ji 500 şirketên herî serketî yên Tirkiyeyê de rêza xwe 108em digire.

Hilberên Ülkerê 110 welatan tê derandin û bi tenê xurek hildiberîne.

Şirket ji aliyê Sabri Ülker ve 1944an de hatiye sazkirin.

## Girêdanên derve

Malpera fermî 

Kategorî:Şirket
Avcılar

**Avcılar** navçeyekî Stenbolê ye parzemîna Ewropayê de cih digire. Rojhilata navçê de Gola Küçükçekmeceyê li başûrê Deryaya Marmarayê heye. Stenbolê re 27 km’an dûre şahrêya Temê ji nava navçê de derbas dibe.

Kategorî:Navçeyên Stembolê
Toyota

**Toyota Motor Coporation**, bi kurtî **TMC** an jî **Toyota** (japonî: トヨタ自動車株式会社, *Toyota Jidosha Kabushiki-gaisha*) yek ji şirketên herî mezin ên hilberînerê otomotîvan e bi temamî çar aliyê cîhanê re wesayîtên xwe difiroşe.

Damezrînerê şirketê Kiichiro Toyoda li Japonyayê Aichi navçeya Toyota Cityê tê hilberîn. Navenda Toyatayê li wir cihê ye. 28 Tebax 1937an de şirket hatiye avakirin.

Karên ku dike: Otomotîv û Trimbêlan hildiberîne.

## Wesayîtên popûler
* Toyota Corolla
* Toyota Auris
* Toyota Corolla Verso
* Toyota Yaris
* Toyota Avensis
* Toyota RAV4
* Toyota Hilux
* Toyota Hiace
* Toyota Camry
* Toyota Land Cruiser
* Toyota Land Cruiser Prado
* Toyota Prius
* Toyota Century
* Toyota Verso

## Wesayîtên ku hatine hilberandin
4Runner • Allion • Alphard • Aurion • Auris • Avalon • Avanza • Avensis • Aygo • bB • Belta • Blade • Brevis • Caldina • Camry • Camry Hybrid • Camry Solara • Century • Coaster •Comfort • Corolla • Crown • Dyna • Estima • FJ Cruiser • Fortuner • Harrier • Harrier Hybrid • Hiace • Highlander • Highlander Hybrid • Hilux • Hilux Surf • Hilux SW4 • Innova • Ipsum • Isis • ist • Kijang • Kluger • Land Cruiser • Land Cruiser 70 Series • Land Cruiser Prado • Liteace • Matrix • Mark X • Mark X Zio (マークXジオ) • Noah • Passo • Porte • Premio • Previa • Prius • Probox • Qualis • QuickDelivery (クイックデリバリー) • Ractis • Raum • RAV4 • RegiusAce (レジアスエース) • Reiz • Revo • Rush • Sequoia • Sienna • Sienta • Succeed • Tacoma • Tarago • TownAce • ToyoAce (トヨエース) • Tundra • Urban Cruiser • Vanguard • Venza • Verso • Vios • Vitz • Voxy (ヴォクシー) • WISH • Yaris
2000GT • AA • Allex • Altezza • Aristo • Cami • Carina • Carina ED (カリーナED) • Celica • Celsior • Chaser • Classic • Corolla Levin (AE86) • Corona • Corona EXiV (コロナEXiV) • Cressida • Cresta (クレスタ) • Cynos • FA/DA • DA115 • Duet (デュエット) • Echo • FJ40 • Fun Cargo • Granvia • Lexcen • Macho • Mark II • Mark II Blit (マークIIブリット) • Mega Cruiser • MR2 • MR-S • Opa (オーパ) • Origin • Paseo • Picnic • Platz • Progrés • Pronard • Publica • Regius (レジアス) • Scepter • Sports 800 • SA • Sera • Soarer • Space Cruiser • Sprinter Trueno (AE86) • Starlet • Stout • Supra • T100 • Tamaraw • Tercel • Tiara • Van • Verossa • Vista • Voltz • WiLL • Windom

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî: http://www.toyota-global.com/

Kategorî:Otomotîv
Kategorî:Şirket
Kategorî:Şirketên di Borsaya New Yorkê de tên lîstekirin
Kategorî:Şirketên konglomerat ên Japonê
Cihê Şahmaran

**Cihê Şahmaran**, cihê ku Şahmaran lê bûya û jîn bûya. Şahmaran, li dora Nisêbîn û Cizîrê ya. Hate roja me jî, çanda wê bi pîrozî li van deran û li dora van deran tê gotin û vegotin û di nav xalkê de bicih a. Li Nisêbînê ku di dîrokên wê de navê Nisêbînê tê ser ziman, di hin çîrokna wê de bi navê "warê Şahmaran" jî hatiya ser ziman. Bi wê re Rastiya Şahmaran tê ser ziman.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojî
Kategorî:Şahmaran
Pira Tengavê

**Pira Tengavê** () yek ji sê pirên daliqandî yên li ser tengava Stembolê ye ku parzemînên Ewropa û Asyayê bi hev girê dide. Çêbûna avakirina pirê di 20ê sibata sala 1970an de hatiye destpêkirin û di 1ê hezîrana sala 1973an de ku sê salan berxwe daye, bi dawî bûye. Lingên pirê li aliyê Ewropayê li Ortaköyê û li aliyê Anatolyayê jî li Beylerbeyê ye.

Pira Tengavê ji ber ku ew yekem pira e ku li ser tengavê hatiye çêkiri, di nav gel de wekî pira yekem jî tê zanîn. Pir ligel Pira Fatih Siltan Mehmet, Pira Yavuz Siltan Selim û Tunela Erasyayê ku paşê hatine çêkirin, veguhastina bejahî ya bênavber di navbera her du aliyên bajêr de pêk tîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1973an li Tirkiyeyê
Kategorî:Pir
Kategorî:Stembol
Şeva Qedrê

**Şeva Qedrê** an jî **Leyletul Qedr** (erebî: **لیلة القدر**, *Laylat al-Qadr*) li gor bawermendên misilman Qurana pîroz serê pêşî di vê şevê de hatiye şandin. Nazîlbûna Quranê bi vê şevê dest pê kiriye. Wezîfeya Pêxamberiyê di vê şevê de ji Muhemmed Pêxember re hatiye dayin. Ji ber wan sedemên mezin, navê vê şevê Şeva Qedrê ye.

Şeva Qedrê, li gorî mezhebê şafîiyan êvara 23yê meha remezanê ye. Li gor mezhebê hanefiyan jî, êvara 27ê meha remezanê ye. Quran bi wî awayî behsa vê şevê dike:

“Me ew (Qûran), Şeva Qedrê nazil kir. Gelo tu dizanî Şeva Qedrê çi ye. Şeva Qedrê ji hezar mehî bi xêrtir e. Wê şewê, bi îzna Rebê xwe, melaîket û Rih (Cebraîl), ji bo karî tên nazilkirin. Wê şevê xweşî û aramî heye. Heta derketina fecrê.” 

Muhemmed pêxember jî, li ser fezîleta vê şevê wiha dibêje:

“Kî ku bi fezîleta wê bawer bike û mukafata wê jî, ji Xwedê Teala bixwaze û bi vî terhî Şeva qedrê, bi nimêj û te’etan derbas bike, gunehên wan ên berê tên efûkirin.”

## Çavkanî

* Nûra Qelban Weşanên Nûbiharê

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Panasonic

thumb|Logoya Panasonic
**Matsushita Electric Industrial Co., Ltd.** (bi japonî: 松下電器産業株式会社, *Matsushita Denki Sangyō Kabushiki-gaisha*) markayeke navneteweyî ya japonî ye. Sal 1918an de li Osakayê ji hêla 3 kesan ve hatiye avakirin. Îro jî xebatkarên kompanyayê gihîştiye 260.000 kesê. Herî mezin hilberê elektronîkê hûr ya cîhanê ye. Panasonic û Technichs merqeya wê kompanyayê ya tescîldar e. Damezrênerê pargîdaniyê Konosuke Matsushita ye.

## Panasonic

**Panasonic** (パナソニック, *Panasonikku*, bilêvkirina kurdî: *Panasonîk*) şirketeke gelek mezin û pir amûr û navgînên elektronîk hildiberîne.
* Televîzyona yekem ew fîrmaye dehênandiye.
* Yekemîn radyo xebatkarên wê şirketê dahênandiye. Ji ber wê yekê girîngiya wê şirketê li cîhanê pir e.

## Girêdanên derve
* Panasonic Global  
* Panasonic Klîma  
* Hilberên Panasonicê

Kategorî:Şirket
Kategorî:Şirketên elektronîkê yên Japonê
Osaka

**Osaka** (bi japonî: 大阪市, *Ōsaka*) bajarê Osakayê piştî Tokyoyê bajarê herî mezin ya Japonyayê ye. Duyemîn bajarê mezin ya Japonyayê Osaka nifûsa wê digihîşe 17.220.000 an û nehemîn bajarê herî mezin ya cîhanê ye. Navê Osakayê tê wê wateya "Girê Mezin" û "Girê Bilind" Başûrê Japonyayê cih digire. Peravê wê bajarê Okyanûsa Pasîfîk re heye. Başûrê bajarê ber peravê ji girovakan pêk tê.

## Çavkanî

* Wikipediya Îngilîzî 

## Girêdanên derve
* Şaredariya Osakayê 

Kategorî:Bajarên Japonê
Rastiya Şahmaran

**Rastiya Şahmaran**, gotinekê ku di nav xelkê de dihê ser ziman. Li herême botanê bi teybetî tê ser ziman û bi du awayan tê ser ziman. Awayê pêşî yê ku pê tê ser ziman, weke ku bahse bawerîyekî bi wê re di temenê "minaq" girtina wê de tê ser ziman. Awayê din jî, di temenê jîyane wê ya ku di serî de tê hizirkirin û bi wê hizirkirinê re tê bi wêne kirin re tê ser ziman. Ku di nav jinan de bahse Şahmaran ji vî aliyî tê kirin tê gotin ku "li çavên wê meyîzênin, winê rastiya wê bibîn in". Di deme çêkirina wêne wê ya naqş de, pirr bi baldarî li ser çavên wê tê sekinandin. Bi hewldanaka ku awayekî afsûnî bidînê de li ser tê sekin in.

Ku bahse gotina "rastiya Şahmaran" tê ser ziman, bi teybetî bahse rastiya dayiktiyê û rêzê li ber wê tê kirin. Ev nêzîkatî, weke nirxekê tê dîtin. Li Nisêbînê, ku weke "welatê Şahmaran" jî dihate bi navkirin di demên berê de, li wir ev rastî biçandî heya. Bi wê re, ku bahse keçikan jî tê kirin, gotina "hêzkirina Şahmaran" pirr bilêvdibe.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojî
Kategorî:Şahmaran
Maristan

**Maristan**, ji welatê maran re tê gotin. Tê gotin, welatê maran jî hebû. Di deme Şahmaran de ew welat hebûya. Şahmaran, deme ku dibê, dibe şahê wî welatî. Ji bo ku buhurîna li wî welatî bibe ji welatiya mirov, awayekî afsûnî pêdivî pê heya. Ew jî bi şahmaran re hebû. Şahmaran, dihate nav jîyane mirov jî û têde dijî. Lê deme ku dihate bi awayekî xwe dikira rengî mirov û an jî jinaka pirr xweşik de û dihat. "Ji ber ku ew nêvî mirov bû, êdî destê wê ji mirovan ne dibû". Ev gotin jî, dihate gotin bi vê yekê re.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Mîtolojî
Kategorî:Şahmaran
Xoşab

**Xoşab** (), gundekî girêdayê Payizava ya bajarê Wanê ye. Piştî guherandina zagonan bajarok gund tê nasîn. 52 km'yan ji dûrî Wanê û 30 km'yan jî Payizavayê ye.

Wateya navê gundê (Xoş-av: xweş av) Ava xweş wekî. Piştî polîtîkayên tirkkirinê navê gundê bizanebûn guherandine tirkî *(Güzel-su: xweş-av)*. Lê ew polîtîka li herêmê û gelek deverên din ên kurd dijîn bi tekoşîna kurdan pûç û vala derket, gelê herêmî û cîhan wê derê bi Kurdî wekî (Xoşab) dinasin.

## Gelhenasî

## Aborî

Aboriya bajarokê zêdetirîn li ser mazotfiroşiyê ye. Ji ber ku bajarok nêzî tixubên Îranê ye û li vir Benzîn, Mazot û Xurekan bi erzanî tînin û li vir difiroşin, aboriya xwe dimeşînin. Ji bilî wan karan Çandyarî û Ajaldarî jî li vir nava karan de cihê xwe digire.

## Agahiyên bajarokê

Li bajarokê dibistanekî seretayî, dibistanekî birazan û dibistanekî jî amadehiyê heye.
Tenduristîxane û PTT jî li vir derê xizmet dike.
Têlefonên westar û înternet heye û bajarok li ser rêya Wan û Colemêrgê bi cih bûye. Ji ber wê aboriya bajarokê ji Wanê re pir girînge.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Payizavayê
Meşneqe

thumb|200px|Wêneyekî ji meşneqê
thumb|200px|Giyotîn

**Meşneqe** an jî **giyotîn** (ji zimanê frensî *Guillotine*), alavekê ku wekî bi mebesta sêdarê û kesên ku cezaxwarî bi wê alavê serî vê tê jê kirin.

Sedsala 12an de li Skotlenda yê kar anîna wê dest pê kiriye. Sedsala 13an de jî li Îtalyayê hatiye kar anîn

Navê wê alavê jî kesê ku wê rêbazê pêşniyarê parlamena Fransayê dike û piştî pêşniyarê parlamenê lêkolînan dike û bikaranîna wê alava rewa dibîne û pêşnûmayê dipejirîne. Û navê pêşniyarê jî alav ji digre Joseph Ignace Guillotin.

Sala 1792an de bikaranîna alavê dest pê dike.

Sedsala 18an de jî kar anîna wê rêbazê her deverê belav dibe.

Giyotîn, şiklê wê ya herî xwerû du texteyên dirêj û tîk nava van her du texteyan de jî kêrekî tûr heye, kêr ber bi jor û jêr ve tevdigere. Paceyekî biçûk de jî serî kesên cezawxar tê bi cih kirin, piştre jî kêra tûj berdidin û ber bi jêrê ve bi awayekî bilez xij dibe û serî ji laşê tê jê kirin.

Piştî dagirîna Fransayê sedsala 19an de bikaranîna wê alavê kêm dibe û êdî bi awayekî zagonsazî tê qedexe kirin.

Niha jî ti dewletên cîhanê wê alav û rêbazê bi kar nayne.

## Çavkanî

Kategorî:Cezayê mirinê
Kategorî:Îcadên sedsala 18an

Kategorî:Şoreşa Fransayê
Siemens

thumb|Logoya Siemens
**Siemens AG** holdînga herî mezin ya Ewropayê ye. Rêvebirina şirkete ji bajarên Almanyayê Berlîn û Mûnîhê ye. Xebatên ku dike bi giştî li ser pîşesazî, elektronîk û tenduristî ye. 190 welatan de bi pêşbînî 498.000 kes girêdayê wê şirketê dixebite. Sala 1888an de ji aliyê Ernst Werner vor Siemens û Johann Georg Halskeê ve li Berlînê hate avakirin.

## Çavkanî

* www.siemens.com
* www.bloomberg.com

## Girêdanên derve
* Navneteweyî
* Dîroka Siemensê 
* Komeleya Siemensê
* Servîsa Siemensê 

Kategorî:Kampa komkirinê ya Auschwitzê

Kategorî:Şirket
Kategorî:Şirketên elektronîkê yên Almanyayê