open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hüseyin Özbey

thumb|Hüseyin Özbey (Harûn)
**Hüseyin Özbey (Harûn)** di sala 1961ê de li navçeya Gêxiya Bîngolê ji dayik bû, fermandarê ARGKê bû.

Wî dibistana sereta û navendiyê li Depê, lîse jî li Enqereyê xwend. Dema di lîseyê de bû sempatîzanê MHPê bû. Di sala 1978an de ji MHPê veqetiya. Di sala 1979an de hat Ewropayê û di sala 1980î de tevlî PKKê bû. Li deverên curbecurên Ewropayê xebat meşand. Ji bona sêyemîn kongreya PKKê çû Libnanê û tevlî kongreyê bû. Fermandar Harûn endamê Komîteya Navendî a PKKê bû û li gelek deverên şer de tekoşîn da.

Hüseyin Özbey (Harûn) di 17ê çiriya paşîn a 1997an de di navbera Pasûr û Sasonê de bi 8 hevalên xwe re şehîd ket.

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1997
Metafizîk

**Metafizîk** yek ji şaxên fîlozofiyê ye. Di dema Şarezayiya Yewnanistana Kevn de fîlozofan mijarên ku li derê tixûbên fizîkê diman bi vî navî binavdikirin. Wê demê zanîstî wekî îro nepêşketî bû. Di dema nûjen de wate û mijarên metafîzîkê hatine guhertin. Lewra zanîstî gelek pêşketiye. Metafîzîk pirranî bu mijarên ontolojîk (ango afirandinê) re bilî dibe.

Peyva matafîzîk ji "ta **meta** ta **fizîk**a" yê tê. Fîlozofê Grek a Kevn Arîstotelês bi navê "fizîk" rêzepirtûkan dinivîsîne û mijarên ku tê de zehmetiyê dikişîne dihêle paşê û wan di grûbekê de kom dike. Piştî mirina wî şagirtên Arîstotales wan bi navê "metafîzîk" binavdikin, ango "yên piştî fizîkê" nivîsiye, "ên ji fizîkê wê de".

Herçendî zanîstiyên pozîtîv bipêşdikevin mijar û tixûbên metafîzîkê jî teng dibe yan tê guhertin. Niha metafîzîk bi mijarên wekî, hebûn, afirandin, têkilî, dem, Xwedê, gerdûn hwd re bilî dibe.

Kategorî:Felsefe
Zimanê çeçenî

**Çeçenî** (bi zimanê çeçenî "Nox-çhiyn mott", Нохчийн мотт) zimanê çeçenan, zimanê gelê Çeçen û Çeçenistanê ye. Piştî şoreşa bolşevîkan li Çeçenistanê, zimanê çeçenî li herêmê fermî bû. Di sala 1920an de Alfabeya erebî hate terikandin û latînî bû fermî. Di sala 1938an alfabeya krîl fermî ji bo nivîsînê bû.

## Avakirin
Çeçenî zimanekî bakurê rojhilatê Qefqasya ye. Bi Ingûşî ku ji nêz ve girêdayî ye, ku pê re astek mezin a têgihîştina hevûdu û ferhengek hevpar heye, ew şaxê Vainakh pêk tîne.

## Zareveyên çeçenî

* Akkîn
* Çeberloy
* Kîstîn
* Melkîn
* Îtûmkala
* Ploskost
* Vedeno

## Alfabe
Alfabeyek ku ji Alfabeya latînî hatiye adaptekirin di sala 1925an de hatiye çêkirin. Di sala 1934 de di nivîsandina Ingûşî de gelemperî hate çêkirin. Lêbelê, ew di sala 1938 de hate hilweşandin.

### Tîpên hevwate yên kirîlî tîpên latînî

Di sala 1992 de, alfabeya Çeçen a bi eslê xwe Latînî hate pêşxistin. Piştî têkçûna hikumeta alîgirê veqetandina ji Rûsyayê, alfabeya kîrîlî ji nû ve hat vegerandin.

## Belavbûn
[thumb|180px|Nexşeya zimanên ku tên diaxivin li Çeçenistanê û [Daxistanê (Çeçenî bi rengî kesk)]]
thumb|180px| Belavbûna zimanê Çeçenî di nav zimanên qefqazî de. (Çeçenî bi zerê sivik)
Li gorî daneyên Rûsyayê yên Cotmeha 2002, 1.330.000 kes bi çeçenî diaxivin. Ji bilî Rûsyayê, nifûsa Çeçen-axêv bi giranî li welatên Rojhilata Navîn belav bûye. Urdun yek ji van welatan e. Li Tirkiyê jî nifûseke çeçenaxêv heye, lê hejmara tam nayê zanîn.

## Mijarên têkildar

* Çeçenistan
* Çeçen

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Iraqê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Urdunê
Psîkoterapî

**Psîkoterapî** tê wateya saxkirina psîkologîk. Bi nexweşiyên psîkologîk ên ne bingeh-laşî ne re psîkologên ku perwerdeya psîkoanalizê dîtinê bilî dibin. Heger bingeha nexweşiyê laşî be, ango organîk, tedawîkirin karê psîkîatrîstane. Psîkiyatrîst bi metodên bijîşkî û dermanan nexweşên xwe tedawîdikin. Psîkolog ana psîkoanalîst an psîkoterapîst bi metodên taybet ên psîkoterapiyê tedawîdikin. Bo mînak, seansên psîkoterapiyê, axavtin, hîpnoz hwd. Psîkolog çi klînîk psîkolog, çi psîkoterapîst nikarin metodên bijîşkiyê û dermanan bikarbînin. Lewra wan perwerdeya bijîşkiyê nedîtine. Psîkoterapîst li nexweşxaneyan bi psîkiyatrîstan re tevlî tedawiyê dinin an li klînîkên xwe yên taybet bi serê xwe tedawîdikin. Psîkoterapîstên ku perwerdeya hîpnotîzmayê nedîtine nikarin vê metodê bikarbînin, qedexe ye.

Kategorî:Derûnnasî
Binhişara kolektîv

**Binhişara kolektîv**, ji aliê Carl Gustav Jung ve hatiye binavkirin. Jung tixûbê binhişarê gelek fireh kiriye. Mirov roja ku li rûyê dinyayê peyda bûye heya îro, hemî fêrbûn, destketin û ceribandinê xwe bi awayekî parastiye. Him bi riya genetîkê, him jî bi riya çand û binhişara mirovahiyê ya kolektîv parastiye.

Tenê divê mirov bizanibe û bikaribe bixwîne, analîz bike. Mirov ji deryayê pirr hez dike, lewra jiyan ji deryayê hatiye. Mirov ji daristanan pirr hez dike, lewra bi sed hezar salan li wir jiyaye. Mirov di tariyê de ditirse, lewra çavên mirov nabîne û mirovan sed hezaran salan di tariyê de xwe ji ajalên kûvî parastiye. Mirov li dijî neheqiyê aciz dibe, lewra mirovan bi hezaran salan ji bo jiyana xwe berdewam bike têkoşîn daye.

Binhişara yek mirovekê bi serê xwe ne ti biqîmet e. Gorî Jung, Sigmund Freud û wanên ku girîngî û mekanîzma binhişarê baş û kûr dane zanîn, di kêmasiyeke zîrekiyê de ne. Lewra mirov jiyandêreke sosyal û kolektîv e.

Kategorî:Derûnnasî
Siya kesayetiya mirov

Siya kesayetiya mirov ji arketîpên çi anîma û çi jî anîmûs pêk tên. Her mirovek xwedî siyeka kesayetiya xwe ya taybet e. Ji aliyê Carl Gustav Jung ve cara pêşîn hatiye binavkirin.

Mirov dikare têkeve wê şikê ku miroveke pirr û pirr baş di kesayetiya xwe de hin elementên xirabiyê dihewîne. Berevajî wê miroveke pirr agressîv jî dileke nermîn û zêrîn di xwe de dihewîne. Helbet ev mînakan ji bo têgihîştina mekanîzmaya kesayetiyê û siya kesayetiyê bû. Terî izahkirinê nakin. Lewra arketîpên anîma û anîmûs gelek kompleks in.

Kategorî:Derûnnasî
Derûnnasiya kûr

**Derûnnasiya kûr** an jî **psîkologiya kûr**, di destpêka sedsala 20emîn de hat rojevê. Zanîstan dîtin ku mirov nikare bi hêsanî û metodên laşî psîkologiya mirovan şîrove bike. Psîkologiya mirovan xwedî taybetiyeke mezin e û xwedî mekanîzmeke pirr tevlîhev û kompleks e.

Sigmund Freud wekî bavê derûnnasiya kûr tê zanîn. Wî cîhana derûniya mirov raxistiya ber çavan, metodên têgihîştinê afirandiye û tasnîf kiriye. Tasnîfkirina eziya nizim (îd) , ezî (ego), eziya bilind (superego), pêşxistina metoda derûnkolînerîê hwd riya derûnnasiya kûr vekir. Bêî derûnnasiya kûr derûndermanî nabe.

Kategorî:Derûnnasî
John Robert Anderson

**John Robert Anderson** (jdb. 1947 li Vancouver di British Columbia da) yek ji psîkologên navdar ên DYE yê bingeh Kanadayî ye. Wî li ser avakirin û pêşdebirina kognîtîv psîkologiyê xebat kiriye.

Anderson wekî bavê kognîtîv psîkologiyê tê zanîn û bi navên kontrola adaptîv a ramandinê û endazyariya kognîtîv angaştên wî hene. Wî di salên 1988-1989 birêvebiriya Komeleya Zanîstiya Kognîtîvê kiriye.

Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Psîkolog
Kontrola adaptîv a ramandinê

Kontrola adaptîv a ramandinê (ACT) yek ji angaştên John R. Anderson e.

Anderson mekanîzmaya ramandin û bîrkanê li ser modelekê rave dike. Wekî xêvjimêrek têkilî û sîstemên elementên ramandin û bîrkanê dide pêş. Mirov dikare bi vê sîstemê bilîze, bihêz bike yan qels bixe. Ango mirov dikare vê sîstemê kontrol bike.

Kategorî:Derûnnasî
Porto Novo

**Porto-Novo** bajarê herî mezin û paytexta fermî ya Bênîn e ku welatekî Afrîkaya rojava ye. Her wiha wekî **Hogbonou** û **Adjacê** jî tê gotin. Di sala 2009an de nifûsa bajar 267.191 bû. Porto-Novo, li başûr-rojhilata Bênîn e û yek ji keştîgeha wê ya li yek Kendava Gînêyê ye. Cotonou ji ber çand û siyasetê ji Porto Novoyê girîngtir e. Li derdora Porto-Novoyê ji rûna palmîyê, pembo û kapok tê berhemandin. Di sala 1990î de, li peravên wê petrol hat kişfkirin û di dervefiroş de bûye malekî girîng. Porto-Novo, di nav koordînatên 6° 28' Bakur, 2 ° 36' Rojhilat de cih digre.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Rûpelê Porto Novo (bi inglîzî) 

Kategorî:Bênîn
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Mont Blanc

thumb|250px|Mont Blanc
**Mont Blanc** (), çiyayek ji Çiyayên Alp e. Navê Mont Blanc tê wateya *Çiyayê Spî*.

## Erdnîgarî
Mont Blanc 4.792 m bilind e. Ew çiyayê tewrî mezin ê Alp e. Mont Blanc li Fransa û li Îtalya ye.


|Mount Blanc Massiv, view from Airplane
|Mount Blanc, View from Aiguille du Midi
|Mount Blanc
|Mount Blanc Area, Mer de Glace (Glacier)


## Girêdanên derve

Kategorî:Çiya
Kategorî:Heft Bandev
Fîlozof

[thumb|Tabloya [Rembrandt van Rijn a bi navê *Feylesof* (1633)]]**Fîlozof**, **retkokzan** an jî **feylesof** (ji yewnanî: φιλόσοφος, tê xwendin: *filósofos*) keseke ku meraqdarê peydakirina persiv e ji bo pirsên felsefeyê. Platon taybetmendî yên fîlozofekî destnîşan kirye: ewê ku li dûv rastî, ciwanî, û başî digere.

## Mijarên têkildar
* Lîsteya fîlozofan

Kategorî:Felsefe
Arîstotelês

**Arîstotelês** () (jdb. 384 b.z. - m. 322 b.z.) fîlozofê Yewnanistana Kevn bû. Arîstotelês bi Platon re fîlozofê herî mezin û girîng ê cîhana rojava tê qebûlkirin. Li ser fîzîk, helbest, mentiq, polîtîka û biyolojiyê gelek berhemên wî hene.

Arîstotelês di 384an berî zayinê de li Stagîrayê ji dayik bû. Bavê wî Nîkomaxos bijîşkê keyê Makedonyayê Amîntas III bû. Di 17 saliya xwe de ket Akademiya Platonî ya li Atînayê û hetanî Platon mir 20 salan perwerde girt.

## Berhemên wî
#### [[Mentiq]]
* Organon (*Hemû nivîsên wî ên li ser mentiqê*)
** Kategorî (*Categoriae*)
** Li ser Şîroveyê (*De Interpretatione*)
** Prîor Analîtîk (*Analytica Priora*)
** Posterîor Analîtîk (*Analytica Posteriora*)

#### Berhemên zanyariyê
* Fizîk (Physica)
* Li ser Giyanê (*De Anima*)
* Dîroka Ajalan (*Historia Animalium*)
* Skalasa Peresînê, Pêlekên Peresînê,Rasteka xwezayê (*Scala Naturae*)
* Beşên Ajalan (*De Partibus Animalium*)
* Pêşveçûna Ajalan (*De Incessu Animalium*)
* Tiştên biçûk ên xwezayî (*Parva Naturalia*)
* Tevgera Ajalan (*De Motu Animalium*)
* Çêbûna Ajalan (*De Generatione Animalium*)
* Mekanîk (*Mechanica*)

#### [[Metafîzîk]]
* Metafizîk (*or Metaphysica*)

#### [[Rewişt]]
* Rewişta Nicomakosê (*Ethica Nicomachea*)
* Rewişta Eudemosê (*Ethica Eudemia*)
* Polîtîka (*Politica*)

#### [[Estetîk]]
* Retorîk (*Ars Rhetorica*)
* Poetîka (*Ars Poetica*)

## Girêdanên derve

* Arîstoteles – B.Z. 384-322 
* Teoriya Madde Û Formê Ya Arîstoteles 
* Felsefeya Zanayiyê ya Arîstoteles - Ji Malpera Felsefevan 
* Felsefeya Exlaqê Ya Arîstoteles - Ji Malpera Felsefevan 

## Çavkanî

Kategorî:Ajalnas
Kategorî:Çanda rojavayî
Kategorî:Felsefeya rojavayî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Hizirîna rexnegir
Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.
Kategorî:Mantiqa felsefî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 322 b.z.
Kategorî:Yewnanistana kevnare
Platon

**Platon** (, ) fîlozofekî navdar ê Grekî ya Kevnare. Di navbera salên 427 b.z. û 347 b.z. de li Kurdîstanê jiya ye.

Navê wî yê rastî Aristokles e. Ji ber milên wî yên fireh û laşê wî yê "atletîk" jê re gotine "Sing fireh" û bi vî navî hatiye naskirin. Di nav misilmanan de jê re Eflatûn jî tê gotin. Ramanên wî bandorek mezin daye ser Felsefeya îslamê û xiristiyantî.

## Jiyan

Ji 20 saliya xwe hetanî mirinê Şagirtiya Sokrates û mamostetiya Aristoteles kiriye. Avakerê Akademiya Atînayê ye. Li ser ramanên Platon ên felsefîk hê jî nîqaş tên kirin. Platon destpêk û yekemîn fîlozofê girîng ê felsefa rojava ye. Di felsefa Yunana Antîk de fîlozofên berî Sokrates ( fîlozofên yekemîn an jî fîlozofên xwezayê) bêhtir li ser felsefa materyalîst sekinîne. Di felsefa Antîk de ramana materyalîst bi Demokrîtosê Atomî re gihiştiye qada herî bilind. Li hemberî vê, ramana Îdealîst jî bi Platon re gihiştiye merhala herî bilind. Platon mîna wêjevan û hunermendekî hatiye perwerdekirin. Bi vî awayî, wî berhemên xwe yên fikrî mîna hostekî bi helbestan xemilandiye û bi sedsalan bandorê li mirovahiyê kiriye.

Platon berhemên xwe bi awayên diyalogan nivisandiye. Di diyalogên wî de piranî Sokrates cih digre. Sokrates bi mirovan re ramanên wan nîqaş dike û bi vî awayî nakokiyên ramanên wan derdixe holê. Platon piranî ramanên xwe bi axaftinên Sokrates daxuyakiriye.

Platon, gotiye ku giyana mirov piştî mirinê digihije cîhana ebedî a ramanan. Ramanên wî di çaxa navîn de ji aliyê fîlozofên Ereb ve hatiye veşartin û Piştî Ronesansê ji Yewnaniya kevn hatiye wergerandin.

Beriya Platon pirranî fîlozofên materyalîst navdar bûn, wekî Demokrîtos. Lê Platon riya îdealîzmê hilbijartiye û bingeha îdealîzma Rojavayî avêtiye. Zimanê wî zimaneke helbestî ye û bi hezaran salan e bandora xwe li mirovan dike.

## Fîlosofî

Mirov dikare ramanên Platon di 5 komî de bîne zimên:

* Zanîn
* Îdea
* Nemirin û berdewamiya ruh
* Cosmogony ango afirandina gerdûnê
* Dûgel (dewlet)

Platon wekî armanc "baş" ê dide ber xwe û bi qasî kamiliya mirov, civakek kamil dike armanc. A herî rast û kamil "îdea" ye, em û rastiyên me wekî kopiyek rastiyê ne. Bi riya zanîn û başiyê mirov nêzîkî rastiya kamil dibe. Gerdûn bêdawî û berdewam e. Ne beriya wê heye, ne jî dawiya wê. Gerdûn digere û di dirûvê girseyê de ye.

Nêrînên Platon mirov dikare di 3 radeyan de bide berçav; Dema zû ya ku wekî şagirtê Plato nêrînên wî bilêvdikir, dema derbasbûne ku di vê demê de berdewamiya ruh û gerdûnê bilevdikir û dema kamiliyê ku kêmasiyên xwe derdikir.

## Girêdanên derve

* Platon – B.Z.427-347 - Ji Malpera Felsefevan 
* Felsefeya Heyînê Ya Platon - Ji Malpera Felsefevan 
* Felsefeya Zanayiyê Ya Platon- Ji Malpera Felsefevan 
* Di Ramanên Platon/Eflatûn De Têgeha ‘Baş’- Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 420î b.z.
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 340î b.z.
Kategorî:Yewnanistana kevnare
Terapiya elektrokompûlsîv

**Terapiya elektrokompûlsîv** (ECT) cureyekê tedawîkirina nexweşiyên derûniyê ye, ango psîkologiyê.

Wekî tê zanîn sîstema neurologiyê yan jî selûla (hucre, çêhand) elektrîkê bikartînin. Wekî kabloyan, mesajên mêjî radigihînin selûlayan. Berê de pisporan xwastine bandorê li vê sîstemê bikin û hin probleman safî bikin. Demekê dirêj magnetîk hatine bikaranîn. Di destpêka sedsala 20emîn de ECT hatiye keşfkirin. ECT elektrîkdayina sîstema neurologiyê ye.

Îro pirr zêde nayê bikaranîn, lewra hin caran ziyanê dide. Li gelek welatên Ewropa hatiye qedexekirin. ECT elektrîkê dide mejî ku navenda sîstema neurologiyê li vir e. Helbet elektrîk di frekansên nepirrzêde de tê dayîn. Wekî çawa radyoya mirov xirab bibe û mirov yekê lêde, ECT jî wisa ye. Hin caran radyo dîsa dişuxile. Piştî bikaranîna ECTyê hin caran nexweşiyên psîkologîk ên bingeh-laşî wekî mûcîze saxdibin.

ECT di hin tabloyên şîzofrenî de, derkirina obsesyonan de, hin tabloyên psîkopatologîyê de hwd tê bikaranîn. Ji ber ku li Kurdistanê yasayên tendurustiyê di destê sazûmaniyên dagirker de ne û wekî li Tirkiyê neqedexe ye, pirr zêde ECT tê bikaranîn û mixabin gelek mirov jiyana xwe jidestdidin. Bikaranîna ECTyê bi xetere ye, pispor wekî metoda herî dawî bikartînin. Ji bo bikaranîna ECT yê perwerdeyeka taybet divê.

Kategorî:Derûnnasî
Stres

**Stres** tê wateya "giraniya borandina jiyanê". Di jiyanê de hêz û giraniyeka her tiştî heye. Di kargehê de, di têkiliyên mirovan de, di malbatê de hwd jiyan xwedî tempoyek e. Ev tempoya han hin caran zora tempoya mirov dibe û mirov xwe di bin giraniyê de hîsdike. Ev e stres.

Stres herçendî negatîv, ewçendî jî pozîtîv e. Stres mirov ditetikîne ku mirov karê xwe di tempoya jiyanê de bike û biserbikeve. Her mirovek xwedî toleransek e. Hin kes zû dikevin stresê, hin jî dereng an kêm.

Stres xwedî vizyonên biyologîk, psîkologîk û fîzyologîk in. Li ser fîzyologiya stresê gelek xebat hatine kirin. Dema organîzmaya mirov bikeve xetereyekê yan bar giran bibe, organîzma dikeve alarmê. Bi her aliyê ve berpêyên xwe nîşandide. Organîzma dixwaze û lêdigere ku serî bi vê rewşa nû re derîne, dengeyekê avabike. Helbet organîzmaya her mirovek gorî taybetiya xwe reaksiyon dide. Heger organîzma serî bi vê rewşa nû re derneyne, ango stres zora mirov bibe, ziyanê dide. Ziyan xwe bi her alî ve dide der. Hin cureyên sîmptomên psîkosomatîk ji ber stresê ne. Herwekî stresa mezin ziyanên biyologîk, fîzyologîk û civakî didin.

Pispor di wê baweriyê de ne ku, jiyana nûjen û tempoya wê gelek ziyanan dide mirovan. Mirov dikare bêje stres, pirsgirêkeka mezin a jiyana nûjen e.

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Sîstema hormonan
Immanuel Kant

**Immanuel Kant** (bixwîne *Îmanuêl Kant*; jdb. 22ê nîsanê 1724 li Königsberg − m. 12ê sibatê 1804 dîsa li Königsbergê) fîlozofekî alman bû. Ew yek ji kartêkertirîn û bibandortirîn hizirvanên Ewrûpayî û dawîntirîn fîlozofê rewşenhizriyê (ronakbîriyê) e. Kant mîna bavê Felsefa Rexneyî tê qebûlkirin.

## Jînenîgar
### Destpêka Jiyanê
Li bajarê Prûsyaya rojhilat Königsbergê (Kaliningrad) ji dayik bû û heta dawiya jiyana xwe li vî bajarî ma. Xusla Te'mîd Immanuelî bi navê *Emmanuel*î hat kirin, lê wî, paştir dema zimanê îbrî hînbûye, navê xwe guhart û kir *Immanuel*. Ew zaroyî çarê ji neh zaroyên malabatê bû (pênc ji wan hêşta zaro mirin). Wî piranî ya jiyana xwe li bajêrê bûna xwe, ko li wî çaxî paytextê Prûsyayê bû, derbaz kir. Babê wî, Johann Georg Kant (1682-1746), sin'etkarekê (hostayekê) almanî yê xelkê Memelê (niha Klaipeda a Lîtwanyayê e) bû. Dayîka wî, Anna Regina Porter (1697-1737), keça kurtankerekî bû. Di zarotiya xwe da Immanuel xwîndinkarekê baş bû. Di malbateka luterî da mezin bû ko bawerî bi xwe terxankirina jibo dînî, xwe-şkandin û zahidiyê û vexwîndina peyvaneya kitêba pîroz ya încîlê hebû. Ji ber hindê, Immanuel bi awayekî rijd hat perwerdekirin-xwedî tertîb, hişik- ko li zimanê latînî û rênumayiyên dînî pirtir ji riyaziyat û zanistî rêz digirt. Paştir, Immanurl behsa wê heyamê bi heyameka nexweş dikit.

Gava li zanîngehê xwendekar bû çend salan ders da xwendekaran. Gava xwendekar bû di bin bandora Leibniz û Woolf de ma. Di sala 1755an de piştî ku bû doçent li zanîngehê dersên curbecur ên Zaniyariya Civatê da. Kant di destpêkê de di mijara fîzîk û astronomiyê de nivîsand. Di sala 1755an de berhema xwe ya bi navê "Dîroka Gerdûniya Xwezayî û Teoriya Buhiştan" nivisand. Di sala 1770an de bu serokê kursiya mentiq û Metafîzîkê. Piştî 1770an bi bandora Hume û Rousseau felsefa xwe ya rexneyî pêşve bir.

## Berhemên wî
* thumb|Immanuel KantKritik der reinen Vernunft, 1781
* Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, 1783
* Grundlegung zur Metaphysik der Sitten, 1785
* Kritik der praktischen Vernunft, 1788
* Kritik der Urteilkraft, 1790
* Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft, 1793
* Metaphysik der Sitten, 1797

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîroka felsefeyê
Kategorî:Dîroka ronakbîrî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1724
Kategorî:Mirin 1804
Kategorî:Neteweperwerên alman
Gottfried Wilhelm Leibniz

thumb|Gottfried Wilhelm Leibniz

**Gottfried Wilhelm Leibniz** (jdb. 1ê tîrmehê 1646 li Leipzig; m. 14ê çiriya paşîn 1716 li Hannover) fîlozofekî alman ê navdar e. Yek ji fîlozofên herî girîng ê fîlozofiya sîstemîstê ye. Bi ramanên xwe yên nû ên li ser matematîk, metafîzîk û mantiqê tê naskirin.

Leibniz, li Leipzigê ji dayik bû. Bavê wî li zanîngeha vî bajarî dersên rewiştê (Ehlaq) dida. Leibniz, piştî mirina bavê xwe ji dibistanê derket û xwe bi xwe perwerde kir. Mijara dîrokê gellekî bala wî dikşand. Di 8 saliya xwe de latînî hîn bû. 12 saliya xwe de jî dest bi hînbûna yunanî kir û ji alîkî de jî pirtûkên li ser mantiqê dixwend. di 15 saliya xwe de ket zanîngeha Leipzigê. Ji Jakob Thomasiusê ku li Almanyayê avakerê dîroka felsefê tê qebûlkirin dersên felsefê girtin. Di sala 1663'an de çû Jenayê û li vir, ji zanayên navdar ên matematîkê ders girt.

Leibniz gava 25 salî bû gellek berhemên wî ên grîng hatibûn çapkirin. Demekê bu polîtîkayê re jî eleqedar bû û li ser polîtîkayê jî çend berhem nivisandin.

Di sala 1700 de çû Viyanayê û piştre jî çû Berlînê. Zanîngeha Berlînê da avakirin û bû gerînendeyê yekemîn ê vê zanîngehê.

Di sala 1711 de dev ji kar berda û dîsa vegeriya Viyanayê. Hetanî sala 1714 deha li vir jiya. Her çiqas Leibniz bi Barontiyê hatiye nasnavkirin jî gava li Hannoverê mir mîna zilamekî xizan hatiye definkirin.

## Berhemên wî

* Axaftinên metafîzîk
* Ceribandinên nû ên li ser hişê mirovan
* Theodizee
* Monadenlehre

Kategorî:Dahênerên alman
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Felsefeya analîtîk
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên alman

Kategorî:Jidayikbûn 1646
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1716
Kategorî:Protestanên alman
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Amnezî

**Amnezî** ji tehrîbata bîrkanê re tê gotin. Di sîstematîka bîrkanê de xirabûn, di bibîranînê de xirabûn, kêmketin e.

Amnezî ji sedemên trawmatîk, laşî, fonksiyonî û ji bikaranîna hin maddeyên sedatîv pêk tê. Sedemên hin cureyên amneziyê jî baş nayên zanîn. Herwekî amnezî ji ber sedemêm psîkolojîk jî dibin. Bo mînak mekanîzmayên xweparastinê yên psîkolojîk di asta bilind de amneziyê ditetikînin.

Divê mirov nekeve şaşîtiyê, hemî arîşeyên bîrkanê, yan hemî cureyên dibîranînê de problem ne amnezî ne. Tenê pispor dikarin teşhîsê bikin. Gorî statîstîkan mêr ji jinan zêdetir tûşî amneziyê dibin. Herwekî gelên wekî Kurdan di bin şer, êşkence û rewşên awarte de dijîn pirr tûşî amneziyê dibin. Piştî 30 saliyê her kes dikare bi amneziya global re rûbirû bimîne. Global amnezî zêdetir 24 saet didome. Piştî demekê şûnde dîsa bibîranîn tê şûna xwe. Sedemên global amneziyê yan amneziya demkurt bi pirranî mekanîzmayên xweparastina psîkolojiya mirov in.

Kesên ku maddeyên sedatîv, psîkotrop û trankîlîzan radixwin, di bin rîska amneziyê de ne. Hin cureyên amneziyê ku bo mînak ji ber sedemên psîkotrawmayê pêk tên, nikarin bên tedawîkirin an jî tedawiya wan bo demekê dirêj didomin. Lê pirranî dikarin bên saxkirin.

Amnezi di fîlman de gelek tên bikaranîn. Bo mînak fîlmên Tirkan. Di fîlmên Tirkan de leheng ji ber qezakê nişkave her tiştî jibîrdike.

## Hin cureyên amneziyê

* Amneziya global: Bo demekê kurt didome, xwe bi gelek cureyan dide der.
* Amneziya çavkaniyê : Mirov bingeha, çavkaniya tiştan jibîrdike.
* Amneziya psîkojenîk: Amenziyên girîng in, bingeha xwe tenê ji sedemên psîkolojîk digrin.
* Amneziya anterograd: Tiştên gavê tên zanîn lê yên dem ser re derbasbûne jibîr dibin.
* Amneziya retrograd: Tiştên berê qewimîne tên bibîranîn lê yên hêj nû bûne jibîr dibin.
* Amneziya înfantîl: Dema zaroktiyê hîç nayê bibîranîn. Pirranî ji ber psîkotrawmayên zaroktiyê.
* Sendroma Korsakoff: Ji ber kêmasiya vîtamîna B1, alkolîzm hwd pêk tê.
* Amneziya lakûner: Tenê tiştên taybet nayên bibîranîn.
* Amneziya dîsosiyatîv: Amneziyeke girîng e; di kesên asosyal de xwe dide der.
* Amneziya posthîpnotîk: Amneziyên ji ber sedemên hîpnotîzmê pêk tên.
* Amneziya Trawmayan: Ji ber trawmayên laşî (organîk) dibin.

Kategorî:Derûnnasî
Sînemaya gerîla

Ji 2001 şûnve di Dibistana Çanda Şehîd Sefkan de fîlm tê kişandin.
## Fîlmên gerîla
* Nepeniya Ruyê Mê (2001)
* Tîrej (Fîlma kin)
* Ayna Bejnê
* Sond
* Tîlîlî
* Dema Jin Hezbike (Jînda Baran, 2003)
* Fermisken Ava Ze (Fîlma kin)
* Jenura
* Bêrîtan (Halîl Uysal, Jînda Baran, 2006)

Kategorî:Gerîla
Kategorî:Sînema
Lîsteya fîlozofan

## Fîlozofên alman

*Albert Einstein
*Arthur Schopenhauer
*Erich Fromm
*Friedrich Engels
*Friedrich Wilhelm Nietzsche 
*Georg Wilhelm Friedrich Hegel
*Gottfried Leibniz
*Hans-Georg Gadamer
*Immanuel Kant 
*Johann Wolfgang von Goethe
*Karl Marx
*Max Horkheimer
*Max Weber 
*Rosa Luxemburg
*Theodor Adorno

## Fîlozofên çînî
*Hsûn
*Konfiçyûs
*Lao zî
*Van Çûng
*Zhuangzî
*Sun Tzu

## Fîlozofên DYAyê
*Murray Bookchin
*Noam Chomsky
*John Dewey
*Will Durant
*Ralph Waldo Emerson
*Benjamin Franklin
*William James
*Thomas Jefferson
*Martha Nussbaum
*Thomas Paine
*George Santayana
*Leo Strauss
*Paul Tillich
*Henry David Thoreau
*Malcolm X

## Fîlozofên ereb

*Elî bin Îsa
*Elî bin Ridwan
*Îbn Erebî
*Îbn Bace
*Îbn Firnas
*Îbn Tufeyl
*Îbn Elşatir
*Îbn Heysem
*Îbn Xeldûn
*Kindî
*Zerqalî
*Ebû Muhemmed Hemdanî
*Zehrawî
*Elcahiz
*Hecac bin Yûsif
*Îbn Ruşd

## Fîlozofên fars
*Bîrûnî
*Ebûlwefa Bûzcanî
*Ebû Nesr Mensûr
*Elî Şerîetî
*Firdewsî
*Farabî 
*Cabir bin Heyan
*Ferxanî
*Îbn Sehl
*Îbn Xurdazbeh
*Xezalî
*Nesîredînê Tûsî
*Omer Xeyam
*Qutbedîn Şîrazî
*Şerafedîn Tusî
*Xwarezmî
*Sîczî

## Fîlozofên fransî
*Albert Camus
*Auguste Comte
*Blaise Pascal
*Denis Diderot
*Henri Bergson
*Jean Paul Sartre
*Jean-Jacques Rousseau
*Maurice Merleau-Ponty
*Michel Foucault
*René Descartes
*Roger Garaudy
*Stendhal
*Victor Hugo
*Voltaire

## Fîlozofên hindî
*Harîvarman
*Qalîdasa
*Aryabhata

## Fîlozofên holendî
*Baruch Spinoza

## Fîlozofên îngilîz
*Bertrand Russell
*Francis Bacon
*Francis Crick
*George Berkeley
*Isaac Newton
*Marmaduke Pickthall
*Michael Faraday

## Fîlozofên îtalyanî
*Galileo Galilei
*Giordano Bruno
*Leonardo da Vinci
*Niccolò Machiavelli
*Thomas Aquinas

## Fîlozofên kurd

*Amîdî
*Dînewerî
*Ebûlfida
*Ehmedê Xanî
*Eliyê Herîrî
*Feqiyê Teyran
*Fexredînê Exlatî
*Mewlewiyê Kurd
*Melayê Cizîrî
*Mele Xelîlê Sêrtî
*Nalî
*Seîdê Nûrsî
*Şihabedînê Suhrewerdî
*Şemsedînê Şehrezûrî
*Xanayê Qubadî

## Fîlozofên latînî

* Marcus Tullius Cicero
* Seneca Iunior
* Lucretius
* Hieronymus
* Augustînus
* Boethius
* Cassiodorus

## Fîlozofên pakistanî
*Abdus Salam
*Muhemmed Îqbal
*Muhemmed Salih Tehtawî

## Fîlozofên rûs
*Anton Çexov
*Fyodor Dostoyevskî
*Lev Tolstoy
*Vasily Trediakovski 
*Denis Fonvizine 
*Alexandre Radichtchev

## Fîlozofên spanyol
*Îbn Meymûn
*Jose Ortega y Gasset
*Victoria Camps

## Fîlozofên swîsreyî
*Karl Barth

## Fîlozofên tirk
*Ebdulhemîd bin Turk
*Ali Kuşçu
*Necip Fazıl Kısakürek
*Pîrî Reîs
*Teqiyudîn
*Uluğ Bey (Uluğ Bey)
*Zemahşerî
*Yunus Emre

## Fîlozofên yewnan
*Arîstoteles
*Arşîmed
*Ptolemaîos
*Demokrîtos
*Diyojenê Apolonî
*Diyojenê Sînopî
*Empedoklês
*Heraklîtos
*Hîpokrat
*Herodot
*Hupatîa
*Ksenofanes
*Ksenofon
*Pîtagoras
*Platon
*Plotînos
*Sokrates
*Thales
*Arîstîpos

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozof
fîlozofan
Edenê

**Edenê**, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Berwarî Bala
René Descartes

**René Descartes** (jdb. 31ê adarê 1596an – m. 11ê reşemiyê 1650an) matematîknas, zanyar û fîlozofê fransî bû ku wî bi piranî li ser hebûna xwedê û mentiqê lêkolîn kiriye.

## Jiyana wî
Di sala 1596an de li La Haye jidayik bû. Descartes zarokek zeîf bû û herdaî nexweş bû. Xwendina xwe li kolejek Cizwît a li Anjouinê kir. Di sala 1616an de ji Zanîngeha Poitiersê dîploma dadê girt. Di ciwantiya xwe de di artêşê de cih girt. Li gellek deveren geriya û li bajarên cuda ên Ewropayê jiya. Di sala 1628an de vegeriya Fransayê û li ser felsefe û optîkê hin cerb kirin. Di heman salê li Holendayê bi cih bû.

Di sala 1649an de Şahbanûya Swêdê Christina ew vexwendî Stockholmê kir. Descartes li Stockholmê bi cih bû ders dan Şahbanûya Swêdê. Li ser daxwaza Şahabanû Descartes mecbûr dima saet li pêncê sibê di serma wî welatî de rabe û ders bide. Bi du sê mehan piştî çûna xwe ya Swêd ji ber sermê zatûre ket û di  de jiyana xwe ji dest da.

Descartes gelekî alîkariya wî li ser mijarên matematîk û optîkê bûye.

Di serî de Spinoza û Leibniz gellek fîlozof di bandora wî de mane.

Ramanên wî mîna "Difikirim naxwe heme" (Cogito ergo sum) îro jî di gellek berheman de cih digre.

Descartes mîna bavê felsefa modern tê qebûlkirin.

## Berhemên wî
thumb|''Principia philosophiae'', 1685
* Discours de la méthode
* Meditationes de prima philosophia
* La Géométrie
* Le Monde, ou Traité de la Lumière
* La Dioptrique
* Les Météores
* Musicae compendium (1618)
* Regulae ad directionem ingenii (1628)
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Rene Descartes – 1596-1650 - Ji Malpera Felsefevan 
* Felsefeya Zanayiyê ya Rene Descartes - Ji Malpera Felsefevan 
* Taybetmendiyên Şika Metodîk Ya Descartes- Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1596
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Matematîknasên fransî
Kategorî:Mirin 1650

Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Xewna Şewitî

**Xewna Şewitî** çîroka kurdekî belengaze, ku li herêma Cizîrê, li Rojavayê Kurdistanê dijî. Ew ji ber belengaziya xwe, diçe li entîkeyan digere. Lê brûskek jiyana wî bi dawî dike.

Ev çîrok him xelata yekemîn wergirt, him jî li Bakurê Kurdistanê bû şano û li ser sehneyên cûrbecûr hate lîstin.her weha dı rojname ya Welatê me de û dı kovara Pirs de hate wesandın.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Karen Horney

**Karen Horney** (jdb. 16ê çiriya pêşîn 1885 li Hamburg, Blankenese - m. 4ê kanûna pêşîn 1952 li New York) yek ji psîkoanalîstên navdar ên Almanyayê ye.
 

## Jiyan û girîngî
Horney jî wekî Sigmund Freud nirxeke mezin daye jiyana zaroktiyê û bingeha gelek elementên kesayetiyê di zaroktiyê de dîtiye. Lê wî wekî Freud pirr zêde bala xwe nedaye cîhana hundirîn a mirov, berevajî vê bi têkiliyan, rola dê-bavan di perwerdeyê de, bandora jiyana sosyal hwd re bilî bûye.

Bi navê "tirsa bingehîn" behsa yek ji bingehên neurozê dike. Nêrînên Horney jî wekî yê Wilhelm Reichs bi navê "Freudomarksîzm", ango bi hev ve girêdana nêrînên Freud û Karl Marks tên binavkirin.

Horney li ser sadîzm û mazoşîzmê xebatên mezin kiriye û bingeha wan di kompleksa oîdîpûsê ve girêdaye. Li ser alîneasyonê gotiye, "heger zarok tûşî hin psîkotrawmayên gelek awarte bê, xwe wekî hebûneke gelek awarte dibîne. Kesayetiya wê ya rastegînî derbeyên mezin digire û kesayetiyeke neyînî avadibe, alîneasyon wiha destpêdike".

Horney roleke mezin dide dê û bavan. Divê zarok di nava ewlehî, germahî û atmosfereka hezkirinê de were perwerdekirin û mezinkirin. Divê dê û bav xwedî yekîtiyek bin û yek rola yê din xirab neke. Gorî Horney jiyana zaroktiyê pirr nazîk e, heger dê û bav qels bin, dê bingeha neurozan bê avêtin.

Kategorî:Jidayikbûn 1885
Kategorî:Jinên alman
Kategorî:Kesên ji Hamburgê
Kategorî:Mirin 1952
Kategorî:Psîkiyatrîstên amerîkî
Kategorî:Psîkoanalîstên alman
Sadîzm

**Sadîzm** berevajiya mazoşîzmê ye. Hestê êrîşkariya êşkencekar e. Êş û azar dakişandin e.

Navê xwe ji Marquis de Sade, ji pirtûka wî ya bi navê "120 rojên Sodom" digire. Sade di vê pirtûka xwe de şîroveyeke pirr baş a sadîzmê kiriye. Kesên sadîst dixwazin êş û azar bidin kişandin. Xwedî hest û kesayetike êşkencekar in. Pirranî ev hest û kesayetî bingeha xwe ji zaroktiyê digirin.

Mirovên ku zaroktiyeke normal nejiyabin û ji bo şîddetê hatibin motîvekirin, dikarin ziyanê bidin. Bo mînak di Osmanî û dewleta Tirk de tradîsyona "devşîrme-guhertina mirov" jî wisa ye. Zarokên bê dê-bav digirin û bo şîddetê pewrwerde dikin. Ew kesana li Kurdistanê sadîzmeke bêhempa dikin.

Kategorî:Derûnnasî
Mazoşîzm

**Mazoşîzm**, berevajiya sadîzmê ye. Hestê êş û azar xwastinê ye. Ango mazoşîst dixwazin li wan êşkence were kirin, êş û azarê bikişînin.

Masoşîzm navê xwe ji Leopold von Sacher-Masoch (bilêvkirin: masox) distîne. Di romanên vî nivîskarî kesên masoşîst derbas dibin.

Bingeha xwe ji zaroktiyê digire. Mirovê ku egoya wan ne xurt û pêşketîne, di bin bandor û desthilatiya îd û superegoyê de dimînin. Ji ber ku egoya wan ango ezeya wan nikare xwe biparêze, ji şîddeta bingeha xwe ji îd (ajez) û superego (ezder) digirin re vekirîne.

Sadîzm û mazoşîzm ji tabloyên nexweşiyen psîkologîk in.

Kategorî:Derûnnasî
Hestmendî

**Hestmendî**, zîrekiya hestan (*Emotional Intelligence*, EI an EQ) jî wekî zîrekiya hiş (IQ) tê pîvandin û di psîkologiyê de bi taybeti di van 50 salên dawî de ciheke girîng digire. Mirov çawa hişmend e ewqas jî hestmend e. ango xwedî zîrekiyeke hestan e.

Mirov ne tenê bi IQ´ya xwe tê nasîn û bextewar dibe, ewçend jî bi EQ´ya xwe ango bi asta hestmendiya xwe tê nasîn û bextewar dibe. IQ û EQ bi hin testan tên pîvandin. Cara pêşîn di salên 80´î de ji aliyên psîkologên Îsraîlî ve hatiye formûlekirin. Xeyseta mirov a şîrovekirina hestên xwe û devedora xwe, serî bi astengiyên civakî re derketin, di têkiliyan de serkeftin e.

Daniel Goleman gelek xebat û lêkolîn li ser hestmendiyê kiriye.

Kategorî:Derûnnasî
Marquis de Sade

**Donatien Alphonse François le Marquis de Sade** (1740-1814), yek ji nivîskarên arîstokrat ên Frensî ye.

Ji çîna serdest e. 29 sal di zîndanê de maye. Li zîndanê bi navê "120 rojên Sodom" pirtûkek nivîsiye û pirranî bi vê pirtûkê tê naskirin. Sade di vê pirtûkê de pirr baş şîroveya sadîzmê dike. Ji ber wê zanîstan navê wî bi sade+îzm > sadîzmê ve kirine.
(120 days of hewal)

## Çavkanî

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Jidayikbûn 1740
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1814
Kategorî:Nivîskarên fransî
Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê
Kategorî:Romanivîsên fransî yên sedsala 19an
Daniel Goleman

thumb|Goleman di sala 2011an de
**Daniel Goleman** (jdb. 1946, li Kalîforniya, DYA) yek ji derûnnasên navdar ên amerîkayî ye.

Li ser hestmendî yan zîrekiya hestan xebat kiriye. Pirtûka wî ya bi navê "Zîrekiya Hestan" gelek navdar e. Bi salan edîtoriya *Psychology Today* kiriye. Niha jî di rojnameya The New York Timesê de gotarên li ser derûnnasiyê dinivîsîne.

Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Psîkolog
Îzara

**Îzar** () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye. Gundekî di bınê çiyayê Sîtê de ye. Gundekî zahf xweş e . Bı dehl û kanîye. Şeş kilometre dûrî Kerboran e. Lı ser riya gundê Germavê ye. Nêzîkê şêst malî ye. Neha gundî ne avaye. Bı tenê sê mal tê dene. dı sala 1995a de hate xıra kırın. Jı ber ku dı wextekî de Şêx Seyda lı wır bû dı herêmê de gırîngiya wî jî hebû.( Lı der dora gundê kerboran teva hê jî qedrekî zêde bı şêxa tê dayîn.)

Kategorî:Gundên Kerboranê
Aliyenasyon

**Aliyenasyon** (bi îngilîzî: *alienation*) tê wateya "tenêketin, jêdûrketin, tenêmayîn". Di zanîstiya derûnnasiyê de wekî tabloyeke nexweşiyan pirr tê bikaranîn.

Mirov di jiyana xwe ya li cîhanê de roj bi roj, dem bi dem ji sirûştê dûr dikeve. Ev yeka han bi xwe re hin xetereyan tîne. Mirov nizane dê paşerojê de ev jiyana han çi bîne. Aliyenasyon bûye mijara wêjeyê jî. Gelek pirtûk û lêkolîn li ser aliyenasyonê hene.

Mirov di jiyana nûjen de herçendî azad e lê dema ev jiyana me serûbin bibe, bêçare ye. Nikare jiyanê û bingehên jiyanê ji nû ve avabike. Aliyenasyon tabloya gelek nexweşiyên psîkologîk e. Nakokî di hestan de, jiyana tekane, di têkiliyan de sarbûn, di jiyana civakî de qelsketin hwd hin ji taswîra aliyenasyonê ne.

Mirov ji jina/mêrê xwe hezdike, lê şîddetê bikartîne. Mirov ji kûçikê hezdike, lê kûçikên bêxwedî yên li kolanan aciz e. Mirov ji zarokên hezdike lê ji zarokên birçî yên cîranan aciz e. Mirov mafê netewa xwe nasdike lê li dijî mafê neteweyên din têdikoşe. Ango gelek nakokî û xetere hene di jiyana mirovên nûjen de. Bingeha hemiyan alîneasyon e, ango ji sirûştê dûrketin e.

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Felsefeya civakî
Kategorî:Felsefeya jiyanê
Kategorî:Hest
Kategorî:Polîtikayên çandî
Kategorî:Termînolojiya civaknasiyê
Demokrîtos

**Demokrîtos** () (jdb. 460 b.z.; m. 371 b.z.) yek ji xwendekarên Leuwkippos bû. Her çiqas Demokritos piştî Sokrates re miribe jî, ew yek ji fîlozofên xwezayê tê qebûlkirin. Bi pêşvebirina teoriya mamosteyê xwe navdar bûye. Piştî hewldanên wî yên navbertî ya ramanên Parmenides yên bi tenêbûnê (monism) û yên Empedokles, yên pirbûnê (pluralism) re bi teoriya " Atom an jî derûnê parve nabe" ku îro hatiye îspatkirin navdar bû.

Li ser Hebûniyê ramanek bi beryar aniye zimên. li ser çêbûna gerdûnê divêtiniyek biberyarî serdest e. Îzahkirina bi tesaduf a hemû tiştên ku li gerdûnê qewimiye, bêhiştiye. "Tiştê ku nehatiye afirandin, winda nabe û naguhere, Atom e". "Hêsin" nûnertiya daringê dike û bi wê hertişt tê çêkirin. Demokrîtos bi vê ramana xwe temelê zaniyariya xwezayî ya materyalîst avêtiye.

## Girêdanên derve
* Demokrîtos û teoriya wî ya atomê/Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 460î b.z.
Kategorî:Mirin 370î b.z.
Kategorî:Yewnanistana kevnare
Êzdara

**Êzdara** (, , bi tirkî: *Dereli*) gundekî ku bi Kercewsa Batmanê ve girêdayî ye. Di salên 90î de ji aliyê dewleta Tirkiye ve hatiye valakirin û şewitandin. Piştî sala 2005an dewleta tirk destûra vegera li gund da. Bi vî awayî çend mal vegeriyan gundê xwe. Axlebê gundiyan li bajarê Batmanê dijîn, her wiha yên ku li Qonye û Stembolê dijîn jî hene.

Şêniyên gund ji eşîra basqil in û devoka torî diaxivin. Gundî çar bavik in, navê wan Mala Hisî (Mala Hacî jî tê gotin), Mala Zaza, Mala Îsikî û Mala Şêxik.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kercewsê
İbrahim Tatlıses

**İbrahim Tatlıses** (bixwîne wekî *Îbrahîm Tatlises*) navê wî yê rastîn *İbrahim Tatlı* ye lêbelê paşî wekî Tatlıses guherandiye. Stranbêjekî tirk e. Lê di eslê xwe de diya wî kurd e û bavê wî jî ereb e. Ew di sala 1952an de li Rihayê hatiye dinyayê.

Di destpêkê de wî jî wekî gelekan awaz û stranên kurdî bi gotinên tirkî distra, dikir dewlemendiya muzîka tirkan. Wî jî bi pêla muzîka erebî (*arabesk*) ya salên 90î ve *arabesk* got.

Tatlises niha pirranî şovmeniya TVan dike. Herwiha birêbebiriya fîrmayên xwe dike. Çend caran stranên kurdî jî gotiye, lê bi tevayî xwe ji cîhana kurdan û hunermenên kurd dûr digire.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Jin

thumb|Jinine cîhanê
thumb|Sembola mê

**Jin** berevajiya mêr e, ango ji mirova mê re tê gotin. Ku mirov behsa mêr jî kir, hingî, wê mirovê were ser ziman. Mêr, weke ku di kurdî de tê ser ziman nêr e. Jin jî, mê ye. Jin, ku mirov ji aliyê kesatî û zayendîtiya xwe ve were ser ziman, mirov karê bêje ku xwediyê xat û pêşketina xwe ya bi demê re ya teybet ku xwediyê teybetmendiyên xwe yên taybet a. Hin mirov bawer dikin ku peyva "jin" ji peyva jiyanê tê, lê ew ne 100% rast e.

## Gotina ''jin''
Gotina *jin* di kurdî de pir kevn e. Weke navên jinê di zimanê kurdî de "hermet", "pîrek", "jin", "xatûn" û hwd hene. *Xatûn*, di wateya bakirina li jinekê bi zimanekî rêzdar û bi dîtina wê weke rêzdar e. Navê *pîrekê*, navê jineka zewicî ye. *Hermet* (bermalî, kevanî) jî, ji jina malê re tê gotin. Di Avesta de jî navê jinê weke navê jinê ê roja me ye. Lê di dema hûriyan de bi navê *ašti-i-nna* ye.

Jin berdewamiya jiyanê ye. Jin xwedî taybetmendiya zan/zayînê ye. Zarok di malzaroka jinê de dest bi jiyanê dike. Bi vî awayî jin zarokê neh mehan di zikê xwe de hildigre û piştî neh mehan wê tîne dinyayê.

Roja cîhanî ya jinên kedkar roja 8ê adarê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Jean Piaget

**Jean Piaget** (jdb. 1896 - m. 1980) yek ji psîkologên navdar ên Swîsreyî ye.

Piaget li ser zarokan xebatên mezin kiriye. Gorî Piaget, zarok xwedî kesayetî, zîrekî û cîhaneke taybet in û nabe mirov wekî mezinan nêzîkî wan bibe. Bi serê xwe di cîhana zarokan de nakokî nîne. Zarok dema xwe bi kesên din re dipîve, nakokî jî destpêdikin.

Piaget berdewamiyek di fêrbûna ziman û pêşketina ramanê de nabîne. Ew di wê baweriyê de ye ku, zarok di hin radeyan de ziman û ramana xwe pêşdixe. 4 radeyên girîng di avakirina hişara zarokan de dibîne:

* 0-18 mang, aktîvasyona organên hestmendiyê, ceribandin
* 18 mang - 6 sal, radeya beriya fonksiyonên ramandinê, amadekarî
* 7 sal - 12 sal, radeya fonksiyonên ramandinê yên realîst
* 12 sal - > Radeya fonksiyonên formel, êdî dikare formel bifikire û kar bike

## Wêje

* Le Langage et la Pensee chez l’En­fant - Di zarokan de ziman û ramandin
* La Representation du Monde chez l’Enfant - Di zarokan de taswîrkirina dinyayê
* La Naissance de l’Intelli­gence - Zayîna zîrekiyê

Kategorî:Jidayikbûn 1896
Kategorî:Mirin 1980
Kategorî:Psîkologên swîsrî
Gurcistan

thumb|Nexşeya Gurcistanê
**Gurcistan** (*Curciya* jî jê re dibêjin, bi gurcî: საქართველო *Sakartvelo*) yek ji welatên cîranên Kurdistanê ye. Li Qefqazê, li rojhilata Deryaya Reş e. Li Gurcistanê derdora 48.000 kurd jî dijîn ko pirranî êzîdî in. Rûberê wê nêzîkî 69.700 km² ye û li wir dora 4,7 milyon kesan hene (di sala 2004an de). Paytexta Gurcistanê Tibîlîsî (bi gurcî: თბილისი, *Tbilisi*).

## Erdnîgariya û Bajarên Gurcistanê

# Komara Xweserî ya Abxazyê : Soxûmî, Gagra, Galî, Gûdaûta, Gûlîrîpşî, Oçamçîrê
# Komara Xweserî ya Acaristanê : Batûmî, Kêda, Kobûlêtî, Xêlvaçaûrî, Şûaxêvî, Xûlo
# *[[Osetyaya Başûr]]* : *[[Tsxînvalî]]*, Axalgorî, Cava
* Tbîlîsî - peytext
* Gûrya
* Îmêretî
* Kaxêtî
* Kvêmo Kartlî
* Mtsxêta-Mtîanêtî
* Raça-Lêçxûmî û Kvêmo-Svanêtî
* Samêgrelo û Zêmo Svanêtî
* Samtsxê-Cevaxêtî
* Şîda Kartlî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Full information about (country) Georgia (english, german, russian, georgian)

Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê

Kategorî:Piştqefqasya
Kategorî:Qefqasya
Înanna

Îştar navê asûrî yê xwedaya sumeriyan a binavê **Înanna** ye. Navê Îştar li cem samiyên bakurê rojava Astarte bû. Wekî din navên Anunit û Atarsamain herwiha Îştar destnîşan dikin. Banga Ya Star di kurdî de xuya ye navê xwedayekî nîşan dide û bi dibêtiyeke mezin şûnmayiya navê Îştar e. Înanna cêwiya Ûtû/Şamaş e, herdu jî zarokên Nanar/Sîn in. Navên ku pêşî li wan hatin kirin sumerî ne, navên paşê ji akadî tên. Akadî samî ne û ber bi welatên sumeriyan ve koç kirine.

Di astrolojiya dereng a babîlî de pêwendiya Îştarê bi Gelawêjê (Venus) re didanîn. Li cem sumeriyan navê pêyka Gelawêjê "Mil.Dili.Pat" e û wateya wê "stêrka yekane" ye. Wateya navê Înanna jî "Xanima mezin a An" e û "An" jî navê xwedaya ezmanan e. Der barê koka navê Îştar de gelek nîqaş hene, lê bi pirranî tê bawer kirin ku ev nav ji zimanên samî tê. Ji ber ku bandora ne samiyan li ser ol û mîtolojiya vê herêmê têra xwe nehatiye şopandin û ji ber ku hin çandin gelekî bi hêz lê nenivîskî ji nedîtî ve tên dîtin, der barê pêwendiya gotina "Star" û banga "Ya Star" di kurmancî de û navê Îştar de tiştekî berçav nîne.

Înannaya sumerî pêşî li bajarê Urûkê der dikeve pêşberî me. Ev xwedaya jiyanê xwedî du taybetmendiyên balkêş bû: wê dikarî hem berdarî peyda bikira û wê dikarî herwiha zevî xera bikira û bibûya sedema xelayan, wê dikarî canberan bêber û stewr bike. Îştar di serdemên cihê yên dîrokê de dibû xwediyê xwexeysetên cihê. Mirov dikare vê bi bihêzbûna bavkaniyê ve girê bide.

## Çavkanî

Kategorî:Akadî
Kategorî:Xwedabanûyên adaniyê
Kategorî:Xwedabanûyên dadmendiyê
Kategorî:Xwedabanûyên evînê
Kategorî:Xwedabanûyên şer
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Panama

**Panama** dewleteke Amerîkaya Navîn e. Ew digê Kosta Rîka û Kolûmbiya.

## Girêdanên derve

* CoolPanama Panama Portal

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1903an de hatine avakirin

Kategorî:Welatên Amerîkaya Başûr
Psîkotrop

**Psîkotrop** ji komeke madeyên raxwarinê re tê gotin. Maddeyên kû kêfê didin, organîzmaya mirov dixin bin bandoreke kurtdemî ya kêfê ne.

Bikaranîna madeyên raxwarinê bi qasî dîroka mirovahiyê xwedî dîrokek dirêj in. Di zimanê bijîşkiyê de ji van madeyên kîmyewî re "psikotrop drug" tê gotin. Van madeyên kimyewî yên raxwarinê bi qasî demeke kurt organîzmayê dixin bin kontrola xwe, rehetiyê û
kêfê didin. Heger mirov bi berdewamî raxwe, organîzmayê dîl digirin û ziyanên mezin didin.

Tedawîkirina raxwarina madeyên psîkotrop an trankîlîzan gengaz, lê gelek dijwar e. Ji ber ku organîzmayê bi xwe ve girêdane pirranî nexweş di tedawiyê de biser nakevin. Madeyên raxwarinê girêdanên psîkologîk, fîzyologîk, biyologîk û civakî çêdikin.

Alkol, heroîn, haşhaş ji psîkotropên bi xetere ne. Ji ber ku tevgera mirov diguherînin, bi qasî laş ziyanê didin jiyana civakî jî. Cigare, kafeîn hwd jî psîkotrop in, lê bi qasî yên didin ne bixetere ne.

Kategorî:Derûnnasî
Anksiyolîtîk

**Anksiyolîtîk** (bi inglîzî: *Anxiolytic*) an jî **trankîlîzan** ji komeke madeyên raxwarinê re tê gotin. Herwekî di bijîşkiyê de ji dermanên ku mirov ditevizîne, rehetiyekê dide re jî tê gotin. Derman an madeyên ku ditevizînin, rehetiyê didin in.

Dermanên anksiyolîtîk û psîkotrop di psîkîatrî, neurologî û psîkolojîyê de ciheke girîng digirin. Ji bo komplîkasyonên hin tabloyên nexweşiyan, stres, anksiyete hwd tên bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
Neuroza trawmatîk

**Neuroza trawmatîk**, neuroza ku bingeha xwe jî psîkotrawmayan digire ye.

Mirovên ku tûşî trawmayan werin, nikarin bi hêsanî jiyana xwe bidomînin. Heger tedawî nebin, bi pirranî ew trawma xwe di temamiya jiyanê de didin der. Bo mînak heger leşkerekî ji şer vegere, di raketina wî de pirsgirêk hene, xewnên û bibîranînên nebaş derbasdike. Heger yek bi henekî dengê teqînekê derîne, leşker ditirse yan xwe diavêje erdê. Heger jinekê rastî tecawizê hatibe, dikare ji tenêmayînê yan ji mêrên biyan bitirse. Heger psîkotrawma tedawî nebin, dibin neuroz.

Neuroza trawmatîk herî kêm ji mangek zêdetir didome. Heger ji mehekê kêmtir be, tê wateya ku trawma nebûye neuroz û cihê tirsê nîne. Di krîz ên bibîranînê de hin guhertinên fizyologîk di organîzmê de pêk tên. Herwekî di mejî de jî hin madeyên hormonîk zêde dibin, bo mînak noradrenalîn. Bi pirranî xwe di jinan de dide der. Pirranî bi trawmatîk neurozê re hin tabloyên nexweşiyan jî xwe didin der. Bo mînak, alkolîzm, daxwaza întaxarê hwd.

## Hin sîmptomên neurozên trawmatîk

* Nexweş bi hemî hêza xwe, xwe jî bibîranîna psîkotrawmayan dûr dixîne
* Xwe ji mirovan dûr digire, bi serê xwe dimîne
* Di tevgerên nexweş de sarbûn, giranî
* An bi zehmetî dikeve xewê yan jî gelek caran ji xewê hişyar dibe
* Nexweş gelek bihêrs û di reaksiyonên xwe de agresîv e
* Nikare hiş û bala xwe bide karê xwe, pirsgirêkên oryantasyonê

## Kê di bin rîska neuroza trawmatîk de ye?

* Jinên ku ji mêrên xwe lêdanê dixwin
* Leşker û kesên şer jiyane
* Kesên ku êşkence dîtine
* Kesên ku rastî tecawizê hatine
* Kesên ku bûyerên awarte jiyane

Di tedawiya vê nexweşiyê de psîkoterapî û bikaranîna dermanan tên bikaranîn. Alîkariyeka civakî û atmosferek germahî jî pêwîst e.

Kategorî:Derûnnasî
Peymana Kadeşê

[rast|thumb|Peymana Kadeşê ji [Muzeya Arkeolojiyê ya Stembolê ]]

**Peymana Kadeşê**, peyameke dîrokî ye. Di sala 1274an berî zayînê de di navbera Fîrawinê Misirê Ramses II û Keyê hîtîtan Muwatallî de li Sûriyê li bajarê Kadeşê şerrekî mezin diqewime. Ev şer mîna Şerê Kadeşê derbasî dîrokê dibe. Şer bi Peymana Kadeşê bi dawî dibe. Gorî vê Peymanê Ramsesê II xwe ji cihên ku berî şer bi dest xisti bû, vedigşîne û bajarê Kadeşê ji hîtîtiyan re dimîne.

Di pêvajoya Peymanê de, di encama serhildaneke di artêşê de derket Key Muwatallî tê kuştin. Peyman ji aliyê Hattuşîlî yê ku dikeve dewsa Muwatallî tê îmzekirin. Ev peymana ku di 1269an berî zayînê de hat îmzekirin, yekem peymana cîhanê tê qebûlkirin. Peyman bi nivîsa mîxî li ser lewheyên zîv bi zimanê Akadî hatiye nivisandin. Ji xeynî vê li kêleka mora key, mora şahbanû jî heye.

Orjînala nivîsên vê peymanê ku li ser lewheyên zîv hatibû nivisandin wenda ye. Kopiyek ji vê peymanê li Misirê li ser dîwarê perestgeha hatiye nexşkirin û mînakeke wê jî di lêkolînên Bogazkoyê hatibû dîtin li Muzeya Arkeolojî ya Stembolê tê pêşandin.

Kopiya Peymana Kadeşê ku li ser tabletan bi nivîsa mîxî hatibû nivisandin û li Hattuşa hatibû dîtin, li New Yorkê li avahiya Dewletên Yekbûyî ve hatiye daliqandin.

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên sedsala 13an b.z.
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Misira kevnare
Kategorî:Peyman
Arşîmed

**Arxîmêdês** (; ) (jdb. 287 b.z.; m. 212 b.z.) matematîknas, fizîknas, stêrnas û filozofê yewnan ku li Sîsîlyayê ji dayik bûye. Bi vedîtina xwe ya "Hêza Rakirina Avê" navdar bûye, lê belê gorî gellek dîroknasên matematîkê ew bavê hesaba "întegralê" ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 280î b.z.
Kategorî:Matematîknas
Kategorî:Mirin 210î b.z.
Kategorî:Yewnanistana kevnare
Hîtît

[rast|thumb|250px|Sînorên Hîtîtiyan (Cihê sor), Sînorê [Misira Kevn (Cihê kesk)]]
**Hîtît**, di dîrokê de dewleteke ku li Anatolyayê hukumdarî kiriye ye. Ji ber ku bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn, mîna gelekî Hîndo Ewropî tên qebûlkirin. B.Z. di salên 2000'an de hatine Anatolyayê û li ser Mîrtiyên Hattî serdestiya xwe danîne. Paytexta Hîtîtan Hattûşaş (Bogazkoy) e. Keyê wan ê yekemîn Pithana ye.

## Agahiyên zimanê gelî
Zimanê hîtîtî endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa". Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

## Mijarên Têkildar
* Peymana Kadeşê

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare
Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê

Kategorî:Împeratoriyên berê
Kategorî:Keyaniyên berê
Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare
Fîrewn

[thumb|Peykerê Ramses II, [Memphis]]
**Fîrewn** an **fîrewûn** an jî **faraon** (; ) hikumdarên Misira kevnare bûn. Li Misira kevnare hikumdar bi vê şiklî dihatin binavkirin. Fîrewnê herî bi nav û deng Ramses II ye.

## Çavkanî


Kategorî:Serwerên dewletê
Ev milkê kurda (stran)

***Ev milkê kurda*** straneke kurdên Sovyeta berê ye. Piştî salên komarbûnê Tirkiyê leşkerên tirk vê stranê guhartin û navî wê bi tirkî kirin *Ankara'nın taşına bak*.

## Çavkanî

Kategorî:Stranên kurdî