open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xencer

rast|thumb|250px|Xencerên berê ji kevirê bûn

**Xencer**, cureyek ji kêran e. Herdu devên wê bira (tûj) ne. Bi hezeran salan wekî çekekê hatiye bikaranîn. Niha pirranî bo dekorasyonê yan wekî aksesûar tê bikaranîn. Xencerên herî kevn ji kevirê bûne. Kêreke sîmetrîk e, lê hin formên wê yên asîmetrîk jî hebûne.

Kurdan xencer gelek bikaranîne. Xencer berê li Kurdistanê wekî aksesûar navdar bû. Ango ne ji bo şer, bo xemilê bû. Di artêşên kurdan de ji berê de cureyên şûrên kurt (kin) dihatine bikaranîn ku hewceyî bi xenceran nedimaye.

Li hin êlên kurdan xencerên taybet dihatin bikardianîn ku evana sîmbola êlê bûn. Diviyabû mêrên êlê heman xencer bi xwe re bigerandan. Di wêjeya devkî de behsa gelek xenceran tê kirin.

Carnan kêr, xencer, şûrên kurt tên tevlîhevkirin. Lewra gelek dişibin hevûdu.

## Hin xencerên li Kurdistanê navdar bûne
* Pêşdestik, pêşqewd, îng. peshcubz
* Kincele, cure şûrên kin, almanî Kindjal
* Qencerî, îng. kanjarli
* Koter, îng. scissors katar
* Doxdaw, almanî Badek

## Navên hin xencerên din
[rast|thumb|250px|Xencera [vîkîngan]]
Di wêjeya devkî ya kurdî de gelek nav hene lê kîjan kîjan e, lê xebateke nehatiye kirin. Hin ji wan ev in:
* Xencera qancaran
* Xencera berazan
* Xencera xwarokî
* Xencera şeytên
* Xencera Celaliyan
* Xencera serkuran
* Erzîromkî
* Licêkî
* Xencera sêpencik
* Xencera bikum
* Xencera seedî
* Xencera pola
* Xencera Ûris
* Xencera destikdar

## Binêrin
* Lîsteya xenceran
Tevir

thumb|250px|rast|Tevir

**Tevir** *(îngilîzî: Pickaxe)* cureyek ji kolingan e, pê erd tê kolan. Ji xwe ev bêje ji kolîn, kolandinê derketiye.

Mixabin gelek tevlîhevî hene û pirraniya ferhengan de koling, wekî kuling cihgirtiye.

Heger dualî, dudevî bin ew tevir in. Navê wan ê giştî koling e. Ji ber ku kolingên herî kevn yekalî, yekdevî bûn, niha ji yên wiha re kuling tê gotin. Ango kuling navê cureyeke kolingan e, dibe ku ev nav ji kolingê derketibe, koling bûbe kuling.

## Ferhengoka tevir û kolingê
* **Kuleng**, bîdonên (barmil, merkane) darî ne
* **Kulîn**, pêjgehên berê ne ku mirov dikare bo îro jî bikarbîne, aşxane, metbax
* **Kuling**, kolingên yekalî, yekdevî
* **Tevir**, kolingên dualî, dudevî
* **Quling**, balindeyek e, îng. crane
* **Kilêb**, di hin devokan de di wateya tevir û kulbeyê de
* **Kêlan**, di wateya kolandinê de, bi amrazekê erd vedan
* **Binkol**, karê kirina tevrikê
* **Tevrik**, xepar, tevirê biçûk
* **Kulbe**, fransî ancre
* **Devşik**, alava ku pê kulbe tê kirin

## Cureyên kolingê
* Kuling
* Tevir
* Tevirê bibivir, bi almanî Dolabra

Kategorî:Koling
Tevirê bibivir

**Tevirê bibivir**, **kulbeyê bibivir** cureyek ji kolingan e. Him tevir e, him jî bivir. Tevir e, lewra dualî, dudevî ye. Bivir e, lewra aliyekê wê di dirûvê bivirê de ye, bira ye (tûj), pê tê birrîn. 

Hin formên wê hene ku aliyekê dişibe kulbeyê, aliyê din jî bivir e. Kolingên wiha li Kurdistanê kêm bin jî, hene. Alaveke antîkî ye, ji berê de hatiye bikaranîn. 

## Binêrin
* Tevir
* Bivir
* Kulbe

## Pêşangeh

Wêne:HedemuePionieraexte1.jpg
Wêne:HedemueMilitaria.jpg


Kategorî:Koling
Kuling

thumb|upright=0.7|Kulingê çiyageran

**Kuling**, cureyek ji kolingan e. Li Kurdistanê cotyaran bikardianîn, pê gurzên gihayê û barên din dihatin piştkirin. Herwiha hin cureyên wê hebûn ku wekî çek jî dihatin bikaranîn. Nêçîrvanan jî bikaranîne.

Kuling yekdev in. Lê hin formên wê hene dudev in jî lê devê yek kurt e. Heger herdu dev jî wekhev dirêj bin, mirov dikare ji wan re bêje tevrik (tevirê biçûk). Niha çiyager bikartînin.

Kategorî:Bivir
Kategorî:Koling
J Balvin

**J Balvin** yan bi navê wî yê rastî **José Álvaro Osorio Balvin**, reggaetonbêjekî kolombiyayî ye ku di 7ê gulana 1985an de li bajarê Medellín (Kolombiya) hatiye dinyayê.

## Jiyana wî

## Girêdanên derve
* J Balvin official website 
* Card in Colarte 

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêj
Kemera Oryonê

thumb|Nexşeya oryonê, bi kemera oryonê ve
**Kemera Oryonê**, an **Sêtilk**(?) asterîzmeka di komstêrka Orionê de ye. Sê stêrkên geş wê pêk tînin: Elnîtaq, Elnîlam û Mîntaqa. Elnîtaq nêzî 800 sala ronî dûra dinê ye û radyasyona ûltravîolê derdixe.

Elnîtaq 100.000 car ji rojê ronîtir e. Elnîlam nêzî 1340 sala roniyê dûra dinê ye û ji rojê 375.000 car ronîtir e. Mîntaqa 915 sala roniyê dûra dinê ye û 90.000 carî ji rojê ronîtir e. Dîtina kemera oryonê pirr hêsan e û ew dîtina hin komstêren din ên nîvkureya bakur re jî dibe rênîşan.


Wêne:Cintura di Orione binocolo.png|Kemera orionê


## Çavkanî

Kategorî:Oryon (komstêr)
Bestir

thumb|260px|Bestir

**Bestir**, **qumaş** ji berhemên tekstîlê yên ji bo cîlûbergan re dibêjin. Ji tayên curbecur tên ristin, jenandin, honandin. Pirranî ji ebreşûm (hevrîşim), hirî, pembû kerbas û madeyên sentetîk tên çêkirin. Bendikên qumaşê bi sedan awayan tên ristin.

## Dîroka qumaşê
Mirovan cara pêşîn kerbas pêşxistine. Beriya wê ji lûfên riwek, çerm û pirça ajalan ji xwe re kinc çêdikirin. Bikaranîna hirî û pembûyê paşê rû daye. Li Asyayê herwiha ebreşûm hatiye bikaranîn.

Pembû cara pêşî li parzemîna Amerîkayê hatiye bikaranîn. Di sedsala 17. de li Ewropayê hilberîna qumaşan rûdaye. Niha li fabrîkên nûjen bi hezaran cure qumaş tên çêkirin. Qumaş him li tevnan tên çêkirin, him jî li ser sîxan tên refandin.

Leonardo da Vinci sala 1490ê bo hilberîna qumaşê tevneke teknîkî ava dike û ev rêbaza han jî riya pêşketinên mezin vedike.

## Cureyên herî navdar ên bestirê
* Kerbas
* Pazen
* Bihirî
* Hevrîşim
* Angora
* Kaşmir
* Akrilik
* Lastek
* Naylon
* Polyester

## Hin cureyên qumaşê, di cûmkeriyê de
* Bestira birbisokkirî îng. herringbone (pattern, bond, stitch).
* Qenewîç
* Fîstan, beranka, îng. fustian
* Etamîn
* Gabardîn
* Jacquard, ji navê derander Joseph Marie Jacquard
* Kord
* Panama
* Poplîn
* Saten, etles

## Dabenşandina bestiran
* Bestirê honandî
* Bestirê sentetîk
* Bestirê jenandî
Deberan

thumb||Danaberheva mezinahiya Deberanê û bi rojê ve
**Deberan** an **α Tauri** (*Alpha Tauri*) stêreka pirrmezin a 65 salên roniyê dûr di komstêra Ga (komstêr) de, ya di çembera bircan de, ye. Bi qedra zahirîya 0,87 stêra herî geş a komstêrê ye û yek ji geştirîn stêrên esmên e. Ew di komstêrê de çavê ga yê sor pêk tîne. Navê wê, *Deberan* yan *Aldeberan* , ji zimanê erebî tê û ew tê mehneya *şopîner*. Ji ber ku ew wek Komika Sêwiyan teqîb dike xwiya dibe, hana binav bûye. Ew di pirtûka Avesta de wek Sedwîs derbas dibe.

## Dîtin
Dîtîna Deberana di esmanê şevê de pirr hêsan e. Ew him yek ji stêrên herì geş e, him jî bi rênîşandana kemera oryonê ya di komstêra oryonê ew ew bi hêsanî tê dîtin. Dema merîv stêrên kemera oryonê bi hêla çep de ber ve hêla rastê (li nîvqada bakur, li nîvqada başûr berevajî) dewam bike, stêrka gêşa siftê ya merîv rast lê tê, deberan e.

Kategorî:Ga (komstêr)
Çûvan

**Çûvan** eşîrek e li Weranşarê. Eşîreke mezin e. Ew ji Wêranşerê heta Qerejdaxê belav bûne. Mexsoya,Kaça, Sata û Pora berê wan in. Pirrên wan pez û dewaran xwedî dikin û hinek jî cotkariyê dikin. Bi mêrxasî û şervaniya xwe tên naskirin û ji wan rê tê gotin ku "çoyê wan tim li ser milên wan e".

Millayî wexta diçûn Qerejdaxê dibûn mêvanên Çûvaniyan. Ava kaniyên wan cemidî ye û ajalên wan pir in û ji bona yekbûn û serxwebûna Millayê dixebitin. Xwendekarên wan hene û gellek ji wan jî çûne Ewropayê.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Bêr

thumb|Sê cure bêr. Çepê bêra nerm, navendê bêra hişk û rastê bêra mezin
[thumb|Bêra antîkî ya romayiyan ji [Kastell Saalburg (sedsala 1. heya 3. p.z.]]

**Bêr** alaveke sereke ye di jiyana mirovan de. Bo kolandin, avadaniyê ye. Gelek cureyên wê hene.

## Bêrên sereke
* Bêra nerm, bo xebatên sivik e
* Bêra hişk, ji lajwerdê hişktir, bo xebatên giran
* Bêra mezin, bêrên herî mezin
* Bêra berfê, li Kurdistanê ji darê dihatin çêkirin
* Bêra rêxê, rêx an gemarî li pê tên dehfandin, kaşkirin
* Sekan, bêra deryavanan, bo kelekê ûêd
* Bêrkod, bêra wekî pîvan tê bikaranîn
* Merbêr, bêra merê
* Bêrik, bêrên biçûk ên malê bo toz ûêd
* Kûrek, bêrên taybet bo ji cihên kûr tiştekê pê tê derxistin
* Malebêr, bêra ji maleyê (melik) mezintir e, hostayê dîwaran bikartînin
* Cobêr, bêra coyan (cihok, herk) bi almanî Lawinenschaufel
* Bêrika leşkeran, bi îngilîzî Entrenching tool
Pîllêş

**Pîllêş** an jî **Pîlliş** (1928: *Pîlliş*; 1946: *Pilliş*; bi tirkî: *Bağbaşı*) gundê Kolikê ye. Pîllêşê li bakurê Narincê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Merbêr

thumb|Cureyên merbêrê

**Merbêr** cureyeke bêrê ye. Bo merkirinê ye. Ango bo merkirina çîmê, kolana axa hişk, birrîna sergînan hwd e. Li Bakurê Kurdistanê merbêrên herî baş li Mêrdînê dihatibûne çêkirin.

## Hin formên merbêrê yên navdar
* Merbêra bostanê, bi almanî Karst (Werkzeug)
* Merbêra bipenc, bi almanî Gabelspaten
* Merbêra biçepil, bi almanî Torfspaten

Kategorî:Bêr
Bêra berfê

thumb|Bêrên berfê yên nûjen

**Bêra berfê** cureyeke ji bêran e. Li Kurdistanê berê ji darê dihatin çêkirin û xwerû bo pakijkirina berfê dihatin bikaranîn. Bêrên berfê yên kurdan du cure bûn, yek dişibiya refika nanpêjê, mezin û sivik bû, ya jî dişibiya tîpa "T" û bi wê berf dihate dehfandin.

Bêrên berfê yên nûjen jî li ser heman bingehê ne, bes cureyên wan gelek in. Karkerên şaredariyan bi dehan cureyên bimotor an bêmotor, bo gelek armancan bikartînin.

Bêrên berfê yên nûjen ji yên berê kêrbartir û baştirin. Herwiha erzantir in jî.

Kategorî:Bêr
Beton

thumb|Blokek betonê
thumb|Beton tê tijekirin

**Beton** di avadaniyê de kereseyeke bingehîn e. Navê wê ji bêjeya fransî *le béton* tê.

Xîz û berhûrik bi av û çementê (çîmento) tên strîn û dema ziwa bibe ev têkel dibe beton. Di betonê de ji xeynî çementê, qîr, debûş û gelek têkelên din jî tên bikaranîn.

Beriya betonê çamûr (herî) navdar bû lê îro kereseya sereke ya avadaniyê bûye beton. Beton bo şewatê, xetereyên nûklear, laser (lehî) hwd bikêr e.

## Dîroka betonê
Ev 5 hezar sal in, mirovahî di avadaniyê zeliqokan bikartînin. 10 hezar sal berê li Kurdistan û Anatoliyayê kîl tê zanîn û bikaranîn. Egîptiyan (misir) li şûna çementê xweliya kîlê bikardianîne. Avadanî cara berê li Mezopotamyayê (parek axa Kurdistanê jî tê de ye) rûdaye. Heya salên 1980'yî jî li Kurdistanê kîl, çamûr gelek dihate bikaranîn. Ji ber ku Kurdistan li ser xeta erdhejê ye, niha avahiyên betonî pirr bûne.

Pozolan (ji navê Pozzuoli) sala 1796'ê ji aliyê James Perker brîtanî hatiye patentkirin ku beriya çementê dihate bikaranîn. Sala 1824'ê hostayê dîwarê yê brîtanî Joseph Aspdin kevirê kevirê kirêcê bi kîlê dişewitîne û çementê îcad dike. Navê çementa xwe jî dike *çementa Portlandê*.

## Cureyên betonê
* Betona bi avê
* Betona şîn
* Betona tevlîhev

Kategorî:Avadanî

Kategorî:Keresteyên avakirinê
Kategorî:Têkelên pevzeliqandinê
Betelcewza

thumb|250px|Cihê Beteljûzê di Oryonê de
**Betelcewza** yan **α Orionis** (*Alpha Orionis*), stêrkeke di komstêra Oryonê de ye. Ew girmilkê Oryon, Nêçîrvanê mîtolojiya yewnan, pêk tîne. Ew stêreke pirr mezin e. Çapî wê 662 caran ji ya Rojê mezintir e û eger ew li şûna rojê bûya, gerrstêrkên heta Berçîsê, Dinê û Behram jî têde, ê di nav cismê wê de bimana. Ew bi qedra xwe ya zahîrî ya ji dinê xuya dibe ve, stêrka dehem geştirîn a ezmana şev e.

Navê wê ji erebî tê ye, lê esas ew ji  (*yed el-cewza*) tê. Lê ji ber ku di erebî de herfê *Y* ( di serê peyvê de bi du nixteyan, lê herfê *B* bi nixteyeke tê nivisîn, ew bi xeletî şûna Y wek B hatiye xwendine û di zimanên rojavayî de ew wiha bi cî bûye.

## Dîtin
Dîtina Betelcewza, bi rêya Kemera Oryonê, pirr hêsan e. Ji ber ku rengê wê yî sor, wî balkêş dike jî dîtina wê hêsantir dibe. Li nîvkada bakur, di meheya kanûna paşîn de ji roava heme şûnde li asoya rohilat wek bilind dibe tê dîtin. Di nava adarê de ew li hemû dinê, ji xeynî hin derên Antarktîka, dîtbar e. Di meha gulanê de ji roava şûnde gaveke xwiya dibe û dûv re dihere ava.

## Mezinahî
[çep|thumb|[Qurix(Sîriyos) geştirîn stêra a esmanê şevê ye, lê dema hemberî Beteljûzê ew pirr biçûk dimîne]]

Betelcewza yek ji stêrên mezintirîn û geştirîn e. Bi çapeka wekheva 1,180 carî çapa rojê ve, ew dikare ji 2 quadrîlyon(2.15 × 1015) dinê zêdetir, yan ji 1.6 bîlyon (1.65 × 109) rojê zêdetir îhtîwa bike. Eger stêra Betelcewza stadyûmeke wek Stadyuma Wembley bûya dinya wê morikeke çapa xwe mîlîmetrek, roj jî bi qasî mangoyekê bûya.

Kategorî:Oryon (komstêr)
Zimanê asta nizm ê bernamesaziyê

Zimanên asta nizm ê bernamesaziyê kategorîyêk zimanên bernamesazîya komputerê ye. Ji ber ku kodên wan ya bixwe yan jî li pey carekê vergerandinê ra ji alyê makînê tên fêmkirin û tên şixulandin , ji wan ra zimanê nizm tê gotin. Ziman ê nizmtirîn makîne-kod e. Ê duwem assembly ye. Ji ber ku makîne-kod ji alyê însan nayê fêmkirin, assembly hatîye çêkirin. Îro, hinkes c jî zimanê nizm hesab dikin. Feqet
çend cudahîyê c hene. Mesela bernameyên bi c hatine nivîsandin li (arkîtekçur)ên din jî dişuxulin.

Nizmbûna wan gelek raserîyan dide wan. Her kodek zimanên bilind (yên bernamesazya kompîterê), di hafizayêde pir cîh digirin, çimkî ew heryek werdigerin zêdetir kodên nizm. Feqet kodên nizm wernagerin yan jî carkê tenê werdigerin hinekî din . Ji ber vê yekê ew di hafizayêda hindik cih digirin. Avantaja wan a duwem jî tewsbûna wane. Ev jî ji ber pir cih negirtin û kinbûna kodên wan ê razberkirîye. Li derên lez lazim dike ji vana çêtir ziman tuneye. Hinek lîstik (yên kompîterê) yan jî hin perçên wan bi van zimanan tên çêkirin.

Zimanê nizm ê programsazyê saltgirin, belam herkes nekane wan bikarbîne û hin jî wan tercih nakin. Hinek dibêjin bi wan ihtîyac tuneye, çunkî îro kompîter jixu zû dişixulin, û belasibe em zehmetê nekişînin. Destê dîger jî bi delîlên xwe alîgirya nizm-zimanan dikin.

Mirov kane du zimanan têke vê tofê. Yek ji wan makîne-kod (Yekem Jenerasyon jî tê gotin ) ku bê razberkirin makîne bikarbîne. Yê din assemblyye (Duwem Jenerasyon jî tê gotin) ku ew jî tê wergerinî makîne-kodê. Me li jêr du embaz, heryek jibo yekî da.

## Nifşa yekem
makîne-kode (*1GL*). Ji ber zorbûna wê pir nayê tercîhkirin.

Embaz: Koda fonksyona makîna 32-bit x86, bo hesabê *n*-em Jimareya Fibonacci:

```
8B542408 83FA0077 06B80000 0000C383
FA027706 B8010000 00C353BB 01000000
B9010000 008D0419 83FA0376 078BD98B
C84AEBF1 5BC3
```


## Nifşa duyemîn
Ev jî assemblyye ku wak neslê duwem jî tê zanîn (*2GL*). Vî navî ji bo rasterast ji alyê makînê nayê xwendin girtî. Bi rastî kodên assembly yekayek wergera makîne-kodane. Lewma ew di nav zimanên nizmda derbas dibe. Ji kodên assembly ra (mîna: mov,push,...) mnemonîk te gotin.

Embaz: Dîsa Jimareya Fibonacci , îjar bi MASM sîntaksa x86 assembly :

```
fib:
    mov edx, [esp+8]
    cmp edx, 0
    ja @f
    mov eax, 0
    ret
    
    @@:
    cmp edx, 2
    ja @f
    mov eax, 1
    ret
    
    @@:
    push ebx
    mov ebx, 1
    mov ecx, 1
    
    @@:
        lea eax, [ebx+ecx]
        cmp edx, 3
        jbe @f
        mov ebx, ecx
        mov ecx, eax
        dec edx
    jmp @b
    
    @@:
    pop ebx
    ret
```

## Çavkanî

http://www.arl.wustl.edu/~lockwood/class/cs306/books/artofasm/toc.html 
https://web.archive.org/web/20090811051219/http://homepage.mac.com/randyhyde/webster.cs.ucr.edu/index.html

Kategorî:Komputer
Kategorî:Programsazî
Şêl

**Şêl**, **şêlavk**, **badena** ji kar û têkelên şêlkerî, badenakerî, spîkirinê rê tê gotin. Li hin deveran ji ber ku bi şêlavkê avahî xweşik û rind dibin, ji badenakirinê re, şerbetkirin jî dibêjin.

Şêlkirin bi şêlavk û hin bûjenên din tê kirin. Bo mînak gîbs, çement, kaxez ûed. Şêlkirin karê xemilandinê, seyakirin (molekirin, sewaxkirin) jî karê dûzkirin û parastina tiştekê ye.

Berê li Kurdistanê avahî bi kîla spî dihate şêlkirin. Wê demê lêkera *spîkirin* dihate bikaranîn. Dûv re kirêc navdar bû, niha jî şêlavkên rengîn ên plastîkî belav bûne.

Şêlkirin bi bûjenên wekî kaxezê jî dibe. Hin kes malên xwe bi kaxezên dîwaran şêl dikin. Berê li dîwanan, dîwar carnan bi *poşperdeyan* dihatin xemilandin, niha nemane. Şêlkirin pirranî biharê û payîzê tê kirin.

## Awayên şêlkirinê
* Şêlkirina stûr, gîbs, beton, dekorasyon ûêd
* Şêlkirina tenik, kirêc, goniyên (boyaxên) plastîkî ûêd
* Şêlkirina lêreşandî, bi alavên reşandinê ûêd
* Şêlkirina bingehîn, karê şêlkirinê yê bingehîn û berê
* Şêlkirina rûkirinî, karê şêlkirinê yê dawîn û xemilandin

## Materyalên şêlkirinê yên sereke
* Kirêc
* Gîbs
* Bekre (ritam, derem)
* Kirêc û çement (çîmento) bi hev re
* Pembû
* Kaûçuk
* Kaxez

## Ferhengoka bêjeya şêlê
Hin cureyên bikaranîna vê bêjeyê hene lê gava mirov baş bala xwe bideyê, dîbîne ku hemî jî mentiqa xwe ji badenayê digirin. Badena rûyê tiştan ên derveyî ye, xiraban baş nîşan dide.
* **Şêl**, badena
* **Şêlavk**, têkelên ron ên di şêlkirinê de tên bikaranîn (kirêc ûêd)
* **Şêl û pêl**, ji derve xuyandina kinc û bala mirovekê
* **Şêl**, rengê tevgera mirovan, bo mînak yek hêrs bibe mirov dizane bihêrs e. Wezîyet, teamûl. Heger badenaya avahiyekê pirr baş û rind be, mirov dizane xwediyê wê avahiyê sewaxa xwe jî baş kiriye, dîwar jî baş dadaye.
* **Şêlandin**, dizîn, jê birin
* **Şêlî** (şêlû), nezelal

Kategorî:Avadanî
Kategorî:Keresteyên avakirinê
Kirêc

**Kirêc** ji kilsê ye, têkeleke di avadaniyê de tê bikaranîn e. Bi kêrêcê xanî tên gonîkirin (boyaxkirin) û berê ji dêl betonê ve, wekî têkeleke zeliqoq jî hatiye bikaranîn.

Kils di germiyeke li dora 900&nbsp;°Cyê de dihele û jê ces, kirêc û ziqil derdikeve. Rengê kirêce spî ye.

## Ferhengoka kirêcê
* **Kils**, kevirê kirêcê
* **Ces** (cis) kirêca tîr a wekî sewaxê tê bikaranîn
* **Hator**, dar an hesinê pê kevirên kirêcê tên kutandin
* **Cesxane** (cisane), ocaxa kirêcê
* **Berespî**, kevirêspî, kevirê kirêcê, kils
* **Ziqil**, kevir û darên ji nav kirêcê tên derxistin
* **Kepîr**, cure kirêcek e, kîjan e lê xebatek nehatiye kirin
* **Gec** cure kirêcek e, kîjan e vêgav nayê zanîn
* **Kalsiyûm hîdroksît**, navê kirêcê
* **Ramux**, cure kirêcek, hin deveran bo hemiyan tê bikaranîn

Kategorî:Avadanî
Kategorî:Keresteyên avakirinê
Kategorî:Kîmya
Akîneke

[thumb|100px|Şervanê [Med û Medya|medî bi şûrê akîneke]]

**Akîneke**, **kinik**, **şûrik** navê cureyekî şûran e ku ji mediyan belav bûye.

## Kinik
Navê akîneke ji yewnanî ye, bi texmînî ji ber ku ev şûr *kin* e (kurt) mediyan *kinik(e)* gotibin. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Medî pêşiyên kurdan in û bêjeya kin jî niha di zimanê kurdî de dijî.

## Dîroka kinikê
Berê ji mediyan belav bûye. Persiyan ji mediyan girtine û di artêşên xwe de bikaranîne. 300 sal beriya zayînê derbasê grekiyan bûye û grekiyan ew bi navê akineke binavkirine. 200 sal beriya zayînê jî dibêjin êdî nehatiye bikaranîn, an jî grekiyan bikarneanîne.

Dirêjiya wê 40-45 cm, destiyê wê dirêj heya 30 cm ye. Giran e, bo parçekirina mertalan an zirxan jî hatiye bikaranîn.

## Galeriya Akînekeyan

Wêne:Akinakes of Scythians VII-V c bC.png|Bermahiyek ji akînekeyê îskîtiyan
Wêne:Acinacifer.jpg|Şervanê medî bi akîneke
Wêne:PalmyraParthianCavalryman.jpg|Şervanekî partî bi şûrê akîneke
Wêne:Warrior of Scithians.png|Şervanekî îskîtî bi şûrê akîneke


Kategorî:Şûr
Şaşke

thumb|Şûrê Ûris
**Şaşke**, **şûrê Ûris** (bi rûsî: шашка, *şaşka*) cureyekî şûran e ku ji rûsan derbasê Kurdistanê jî bûye. Di wêjeya devkî de hatiye bikaranîn ku wextekê di nava kurdan de pirr hatiye xebitandin. 

Bi eslê xwe dibêjin ev şûr ji Qefqaziyan belav bûye. tê gotin ku di zimanê adîgeyî de şaşke tê wateya *kêra dirêj*. Siwariyan hez ji vê şûrê kirine.

Dirêjiya 80&nbsp;cm, kêra wê ango cihê wê yê bira (tûj) 68&nbsp;cm ye. Gelek cureyên wê hene.

## Gotin
*  Şaşke li piştê xweşke, goştê sor nexwe, Xwedê te bi xêr ke.
*  Siwar maqûl in, peya maqûl in, şaşke ji bo nemaqûlan e. (Gotin ji kurdên deşta Rewanê)

Kategorî:Şûr
Şûrê eceman

**Şûrê eceman**, **şûrşimşîr** cureyekî ji şûran e. Herdu nav jî di kurdî hatine bikaranîn. Çima gotine "şûrê eceman" nayê zanîn. Dibe ku di demên dawiyê de ev şûr li Îranê hatibe çêkirin.

Şûreke xwar, serpan, daskî ye. Serê wê bira ye (tûj). Kêmber e. Li Îran, Kurdistan, Hindistan, Balkan, Rûsya, Anatolya û Efxanistanê gelek hatiye bikaranîn.

Dirêjiya wê 90–98&nbsp;cm, devê wê yê bira (tûj) 74–86&nbsp;cm ye.

## Cureyên wê yên sereke
* Şûrşimşîra zilfiqarkî
* Şûrşîmşîra sikardî, sikard cureyekî bivirê ye, di şer de dihatibûye avêtin. Bi texmîni ev jî dihatibûye pekandin, lewra di farisî de jî bi heman navê ye şamşîrî şikargar (îng. Shamshir Shikargar)

## Mijarên têkildar
* Lîsteya şûran

## Çavkanî

Kategorî:Şûr
Zilfiqar

thumb|300px|Wiha ye zilfiqar

**Zilfiqar**, zulfîqar cureyeke ji şûran e. Bi erebî ‏ ذو الفقار / Ḏū ʾl-faqār e. Dibêjin şûrê Hêja Muhemmed Pêxember bûye û di şerê Bedrê de wekî xenîmet bidestxistiye.

Piştî mirina pêxember Hêja Muhemmed ev şûr ji Hêja Elî re maye. Niha wekî sîmboleke pîroz jî tê bikaranîn. Bi taybetî Hêja Elî ev şûr navdar kiriye.

Di hatine artêşên ereb-îslamê bo Kurdistanê de zilfiqar hatiye bikaranîn. Seranser Kurdistanê li dijî ereban şerên dijwar û xwînî rûdane ku nêzîkî 100 salan şer berdewamkiriye, heya ku kurdan dest ji ola zerdeştîtîyê kişandine.

## Cureyên zilfiqarê
* Zilfiqar Tegha
* Şûrşimşîra zilfiqarkî
* Koter, zilfiqara kuter, almanî Dsulfiquar Katar

Kategorî:Mîtolojiya îslamê
Kategorî:Şiîtî
Kategorî:Şûr
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Mehmet Şarman

**Mehmet Şarman**, nivîskarê kurd ê galtevan. Di sala 1983an de hatiye dinê û mamostetiyê dike.

Di sala 2009an de pirtûka wî ya çîrokan a bi navê *Pirça Winda* ji weşanên Avestayê der çû. Nivîsên Şarman ên bi kurdî û tirkî di heman demê de, di kovar û rojnameyên wekî Qijika Reş û Radikal 2yê de derdikevin.
Şarman di çirokên xwe de zimanekî qerfî, ironik bi kar tîne. Di jenerasyona çîroknivîsên kurd ên xort herî çirokên balkeş û xurt dinivîse.

## Berhem
* *[[Pirça Winda]]* (2010)

Kategorî:Nivîskarên kurd
Ricel

thumb|Danaberheva Ricel û Rojê
**Ricel** an **Rîgel** an **Beta Orionis** geştirîn stêra komstêra Oryonê ye û bi bi qedra zahîrî ya 0,18 ve şeşem geştirîn stêra ezmana şevê ye. Ligor binavkirina Bayer ew wek Beta Orionis tê binavkirin û ji Betelcewza geştir e.

## Taybetmendî
Gorî hesaban dûrahiya wê navbera 700 û 900 salên ronahîyê ne. Giraniya wê wekheva 17 car giraniya rojê ye û roniya wê wekhev 85.000 car roniya rojê ye. Ew stêra tewrî roniya pergela Kadizê ye.

## Nav
Navê stêrê ji cihê wê yê li nigê çepê yê Oryon, nêçîrvan, de tê. Di erebî de ew wek  tê zanîn û ji wir de li zimanên din jî belav bûye.

Kategorî:Oryon (komstêr)
Trênên yekrakêş

[thumb|Treneke yekrakêş bi du vagonan li [Calau]]

**Trenên yekrakêş**, trenên lokomotîvên wan guhêzbar in, cureyek ji trenan e. Lokomotîv û vagon ne bi hevûdu re ne, cuda ne. Li ser daxwazê kêm an zêde vagon bi lokomotîvê ve tên girêdan û kişandin. Lokomotîv dikişîne yan tehm dide, bi pêşî yan paşiya vagonan ve tê girêdan.

Mirov dikare bêje ku trenên klasîk yekrakêş bûn. Hin tren hene bi du lokomotîvên seyar in ku ev jî dikevin beşa trenên yekrakêş lewre, di dema hereketê de tenê yek lokomotîvek dixebite.

Kategorî:Trên
Trên

thumb|Trên
[thumb|Trêneke [Çekyayê ji tûnelê derketiye]]

**Trên** yek ji ambûrên veguhastinê ye. Ji lokomotîva kişîner (balrakêş) û vagonan pêk tê. Bi elektrîk, komir, mazotê tê xebitandin. Hin lokomitîvên taybet hene ku bi enerjiyên din jî dixebitin. Trên li ser riyên hesînî ango rêhesinê veguhastinê dike, diçe.

## Dîroka trênê
Di destpêka 1800'î de li Brîtanyayê yekem ceribandina vegihastinê ya li ser rêhesinê hatiye kirin. Endezyar Richard Trevithick di 6'ê reşemiyê 1804'î de, 10 ton bar 16 km li ser rêhesinê veguhastiye. Ji bo wê 5 katjimêr pêwîst bûye.

Stephenson, 27'ê rezberê 1825'î de li Skotlendayê di nava Darlingthon û Stocktonê de bar û rêwî veguhastiye. Lokomotîva wî saetê de 24 km ajotiye.

Piştî van ceribandinan di nava 10 salan de rêhesina Brîtanyayê gihîştiye 2.000 kmyê. Sala 1831'î de li DYA, 1832 li Fransa, 1835 li Belçîka, 1837 li Rûsya û 1848'î de li Spanya rêhesin hatine bikaranîn.

## Cureyên sereke yên trênê
* Trênên yekrakêş, trênên ku bi yek rakêşek, yek lokomotîvekê tên kişandin ku bo her banê lokomotîv tên guhertin (îng. Push–pull train)
* Trênên ajoker, trênên elektrîkê, trênên ku lokomotîvên wan pê ve ne (îng. Multiple unit)
  
## Ferhengoka trênê
* **Tûftûf**, di zimanê zarokên biçûkan (pitik) de navê trênê
* **Trêna motordar**, bi motorê dixebite
* **Vagon**, cihên rêwî yan bar lê bardibin ên trênê, bi bandora erebî qeter (qatar)
* **Ban**, xeta trênê, bo mînak bana Amed û Sêwasê
* **Îstgeh**, rawestgehên trênê yên li ser banan (xetên trênê)
* **Ajovanê lokomotîvê**, ajovanê trênê
* **Bilêtnêr**, kondûktor
* **Raveka banê**, tarîfeya rê, tarîfeya xetê
* **Trêna lezgîn**, trênên ku di hêza wan >150 km/katjimêr in
Teleferîk

[thumb|250px|Teleferîk li [Kuźnice]]

**Teleferîk**, bendbana jor, ji ambûr û sazûmaniya ku li ser bendên ji rûyê erdê berjortir in, veguhastinê dike re tê gotin. Di nava du cihên kivşekirî de, li jor, ser bendan veguhastin e. Bo veguhastina rewî yan baran e. Li cihên ku rê pê nakevin an çêkirina riyan dijwar, ne gengaz an biha ne tên sazkirin.

## Formên din ên bendbanan
* Bendbanên sererdê
* Bendbanên binerdê

Gelek mînakên wê yên kompleks hene. Pirranî li ser çeman, di nava du giran de tên sazkirin. Li cihên kaşûnbazî tê kirin, kaşûnbaz bi wê hildikişin jorê. Cureyên wê yên bi bendê ve tên daleqandin jî hene, yên li ser bendê yan xeta lajwerdî kaşdibin jî.

Bi yek an çen bendan tên sazkirin. Pirranî ji bendên hesinî ne. Li berbesiyan (madenên binerdî) jî bendban tên bikaranîn. Ji wan re bendbanên jêr an bendbanên sererdê gotin ne şaş.

Teleferîka herî dirêj li Swêdê, li bajarê Norsjö ye, di nava Örträsk û Mensträskê de vaguhastinê dike. Sala 1942 hatiye çêkirin û 13.2 km dirêj e. Rêwîtiya wê 1.5 katjimêrî didome. Li Almanya, Swîsre, Çîn, Tirkiye, Norwêc û gelek welatan teleferîk hene.

## Cureyên bendbanên nûjen
* Bendbanên gondolî, bendbanên li ser totan (çerxeyên kadî) kaş dibin *([[almanî]] Pandelbahn)*
* Bendbanên bendkaş, kabîna bar û rêwiyan na lê bend digere û kabînan kaş dike.
* Bendbanên yekbendî
* Bendbanên pirrbendî
* Funitel
* Funifor
* Bendbanên tên ajotin
* Bendbanên bi destan

## Çavkanî

Kategorî:Bendban
Trêna lezgîn

thumb|200px|rast|Banên trênên lezgîn li Ewropayê.
thumb|rast|200px|Banên trênên lezgîn li Asyayê.

**Trêna lezgîn** ji trênên ku 200 km/katjimêr lezgîn an jî lezgîntir diajon re dibêjin. Pirranî bi elektrîkê dixebitin.

## Dîroka trênên lezgîn
Heya destpêka sedsala 20. ku hêj trembêlên bimotor nehatibûn dîtin, veguhastin ji xeynî bikaranîna hêza ajalan, li ser trênan bû û trênên lezgîn ên nûjen jî nebûn. Trên bi motorên hilmê dihatin xebitandin. Trêna herî bilez heya 160 km dikaribû biajo.

Sala 1957'ê li Tokyo Odakyu Electric Railway, trêna lezgîn a Japonê, 3000 SSEyê çêdike. Ev trên 145 km/katjimêr diajo. Ev trên riya pêşbaziya trênên lezgîn jî vedike.

Sala 1964 bana (xeta) Tōkaidō Shinkansen tê vekirin. Fîrmaya bi navê Kawasaki Heavy Industries di bana Tokyo–Nagoya–Kyoto–Osaka de trêna xwe Shinkansenê dixebitîne. Ev trên vala heya 256 km/katjimêr diajo.

Sala 1965 li Almanya di nava bajarên Munîh û Augsburgê de DB Class 103 dest bi seferê dike ku heya 200 km/katjimêr diajo. Fransa jî di nava Parîs û Toulouseê de TEE "Le Capitole"ê dide xebitandin.

## Galerî

Wêne:ICE3-Einfahrt-Dortmund.jpg|Trêna lezgîn a alman ICE 3 (2005)
Wêne:JR East Shinkansen lineup at Niigata Depot 200910.jpg|Rêzerêhesina Shinkansen
Wêne:Alstom AGV Cerhenice img 0365.jpg|Alstom AGV
Wêne:Frecciarossa.JPG|ETR 500


Kategorî:Avabûnên 1964an li Japonê
Kategorî:Îcadên japonî
Kategorî:Trên
Kêranlix

Çend cihên bi vî navî hene:

;Gund
* **[[Kêranlix, Gimgim|Kêranlix]]**, gundekî ser Gimgimê ye.
* **[[Kêranlix, Milazgir|Kêranlix]]**, gundekî ser Milazgirê ye.
Kêranlix, Milazgir

**Kêranlix** (), gundekî girêdayê Milazgira Mûş'ê ye.

Kêranlix gundekî dîrokî û şirîne. Di berpala çîyayê leledaxê daye.Li alîyê milê bakûr de, çemê qereqizê heye. Milê rojhilat de, çemê Doşo heye. Li enîya hemberê Kêranlixê deyşta imer axa û beyara necê heye. Girê koşkê koşka kew xanimê di binê wîda germik heye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Milazgirê
IPhone

thumb|iPhone 15 ya reş

**iPhone** anku **Ayfon**, telefoneke teknolojîk û multîmedî ye ku kompaniya amerîkî Apple Inc., ew hilberande. iPhone dikare dibestîne înternetê. Modela herî pêşî di sala 2007an de derket piyasê.

## Lîsteya modelên iPhone

* iPhone 1 (2007)
* iPhone 3G (2008)
* iPhone 3GS (2009)
* iPhone 4 (2010)
* iPhone 4s (2011)
* iPhone 5 (2012)
* iPhone 5C - iPhone 5S (2013)
* iPhone 6 - iPhone 6 Plus (2014)
* iPhone 6S - iPhone 6S Plus (2015)
* iPhone SE 1 (2016)
* iPhone 7 - iPhone 7 Plus (2016)
* iPhone 8 - iPhone 8 Plus (2017)
* iPhone X (2017)
* iPhone XR (2018)
* iPhone XS - iPhone XS Max (2018)
* iPhone 11 (2019)
* iPhone 11 Pro - iPhone 11 Pro Max (2019)
* iPhone SE 2 (2020)
* iPhone 12
* iPhone 12 Pro
* iPhone 13
* iPhone 13 Pro
Li ser iPhone 7, kameraya bi 12 megapîksel, 4K û 1080p qeydkirina vîdyo.

## Versiyonên iPhone

|iPhone 2G
|iPhone 3G, 3GS
Wêne:IPhone 4 Mock No Shadow PSD.png|iPhone 4
Wêne:Iphone4sblacksideview1.png|iPhone 4S
Wêne:IPhone5black.png|iPhone 5
|iPhone 5C
Wêne:IPhone 5s.png|iPhone 5S
Wêne:iPhone 6 bottom.png|iPhone 6
|iPhone 6s
Wêne:iPhone SE rose gold rear.png|iPhone SE
Wêne:IPhone 7 - A1778 Rose Gold - Back (retouch) (white BG no shadow).jpg|iPhone 7
Wêne:IPhone 8.png|iPhone 8
Wêne:IPhone X vector.svg|iPhone X
Wêne:IPhone XR Blue.svg|iPhone XR
Wêne:IPhone 11 Product RED.jpg|iPhone 11
Wêne:Scan of back of iPhone 11 Pro Max Space Grey.jpg|iPhone 11 Pro Max


## Taybetmendî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malperê fermî yê Apple iPhone

Kategorî:Apple, Inc.

Kategorî:PDA
Kategorî:Teknolojî
Kategorî:Telefon
Kategorî:İPhone
Kûçikê Mezin (komstêr)

thumb|300px|komstêra Kûçikê Mezin

**Kûçikê Mezin** komstêreka li başûra ekwatora ezmên û li başûr roavaya komstêra Oryonê dikeve ye. Sê stêrên Kemera Oryonê yên li ser rêzeke rêz dibin stêra Qurix, stêra herî gêşa ezmana şev, nîşan didin. Ew komstêra yek ji 48 komstêrên ku ji hêla stêrnasê yewnan Batlamyûs diyar bûye û ew yek ji komstêr ên îroyîn e jî. Ew pirrcaran wek kûçikê Oryonê, nêçîrvanê di mîtolojiya yewnan de, tê nîşandan. Ji ber stêra Qurix jî têde ye ew ji berê de, ji demên kevnare virve, pirr bi mehne bûye. Wendabûna stêra qurixê ya di meheyên havînê de, germa havînê zêde dibe û tekrar xwiyabûna wî ya ezmana şevê re, di serê meheya gelawêjê de, tîna germê dişkê. Ew rojên li ezmana şev xwiya nedibû, Yewnan di demên berê de wek germa kûçikan bi nav dikirye.

## Geştirîn stêrk
* Qurix, bi qedra zahîri ya -1,44m ve stêra geştirîna ezmana şev e. Bi dûriya 8,7 salên roniyê re yek ji stêrên tewrî nêzika dinê ye. Ew stêreka stêra cot e. Cota wê wek Qurix-B bi nav dibe û qedra wê ya zahîrî 8,7m e. Çapa wê 1,8 carî, giraniya wê jî 23 carî rojê ye.

* Ezara,  (pirrjimar e û tê wateya *xama*), stêra duyem geştirîna komstêrê ye û wek Qurix stêra cot e. Ew 500 salên roniyê dûr e.

* Wezn, stêra sêyem geştirîna komstêrê ) e. Ew 1600 salên roniyê dûrî dinê ye. Çapa wê 200 carî, giraniya wê jî 20.000 carî ya rojê ye.

* Mirzem, ), stêra çarem gêştirîna komstêrê ye. Ji ber ku ew bi helhatina xwe re, helhatina qurix xeber dide ew hana bi nav bûye.

* Ezra, ) ji ber ew 3.200  salên roniyê dûra dinê ye stêrkeka zêde ne geş e.

Ji xeynî van stêrên herî geş ên komstêrê, VY Canis Majoris gorî çapê stêra herî mezina tê zanîn e.

Cismê Messierê tekaneyê di vê komstêrê de Messier 41(NGC 2287) e.

## Çavkanî

## Girêdanênd derve

Kategorî:Komstêr
Kûçikê Biçûk (komstêr)

**Kûçikê Biçûk** komstêreka li bakura ekwatora ezmên dikeve ye. Ew li başûra komstêra Cêwî (komstêr) dikeve. Stêra wê ya geştirîn Şeara Şamî (Procyon) yek ji geştirîn stêrka ezmana şev e. Li roheleta komstêrê riya Kadizê dirêj dibe. Di zivistanê de ew ji xeynî Antarktîka li hemû dînê dîtbar e. Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs diyar kiribû. Ew di mîtolojiya Yewnanî de bi komstêra Kûçikê Mezin ve wek kûçikê Oryonê, di mîtolojiyê de nêçîrvanek e, tê nîşan dan.

Gêştirîn stêrka komstêrê Şeara Şamî ye. Navê wê ji erebî, çima ku ew gorî Qurix li hêla Şamê dikeve ew hana bi nav bûye. Qedra wê ya zahîrî 0,40m ve ew şeşem geştirîn stêrka ezmana şev e. Ew 11,4 salên roniyê dûra dinê ye. Ew bi qedra xwe ya mitleq ve ew şeş carî ji rojê ronîtir e.
Stêra duyem gêştirîna komstêrê  Xûmeysa, (erebî, *çavşil*) ye. Ew 150 salên roniyê dûra dinê ye.

Kategorî:Komstêr
Otobus

rast|250px|thumb|DiBus, ango busa dibistanê.
thumb|Benz-Omnibus, 1896
**Otobus** an bi kurtî **bus** ( – ji ) otoyeke mezin a veguhastinê ye. Li Kurdistanê otoya sereke ya veguhastina di navbera bajaran de ye. Li Ewropa û gelek cihan veguhastin li ser rêhesinê, bi trênan tên kirin, ango giranî li ser trênan e. Lê li welatên xizan, ji ber ku banên rêhesinê nînin an kêm in, giraniya veguhastinê dikeve ser otobusan.

## Navê wê ji ku tê?
Bêjeya latînî *omnibus* di wateya *bo hemiyan* de ye. Beriya motor bên bikaranîn, veguhastin bi ambûrên mezin ên ajalên malê dikişînin dihatin kirin.

Bazirganeke fransî bi navê *Omnes* di reklamên xwe de *„Omnes omnibus – Omnes bo hemiyan“* bikaraniye. Ango xwestiye bêje "ez Omnes di xizmeta we hemiyan de me". Xwediyê fîrmaya karê veguhastinê dike *Baudry* sala 1825'ê ambûra xwe ya veguhastinê bi navê omnibus binavdike. Ev nav wisa dimîne.

Dema motorên bi petrolê dixebitin derdikevin, navê busan îcar dibe otobus (ambûra bi xwe diajo). Busên bi hespan dihatin kişandin cihê xwe ji otobusan re dihêlin.

## Cureyên sereke yên omnîbusan (otobus)
* Mînîbus, busên biçûk
* Mîdîbus, busên ne mezin ne jî biçûk
* Bistrobus, busên tê de xwarin-xurdemenî jî tên servîskirin
* Banên şevê, îng. Nightliner, busên rêwîtiyên dirêj, bi nivîn in
* Busa duqat, pirranî ajoker li qata jêr in
* Busa balafirgehê, busên meydanê ne, taybet bo balafirgehan in
* Busa motora hilmê, îngilîzî Steam bus, niha nemane
* Busveser, îngilîzî Articulated bus, busên vagonkî
* Busa şaredariyê, busa nava bajêr, îng. Transit bus
* Nizmnêrdewan, busa nêrdewanên wê nêzîkê rûyê erdê ne, nizm in, bi îng. Low-floor bus
* DiBus, busa dibistanê
* KomBus, kombûnasyonbus, bi almanî Kombinationsbus
* Busa hespê, bi almanî Peferdeomnibus

## Ferhengoka bus û busbanê (xeta busê)
* **Îstgeha busê**
* **Busban**, xeta busê, bana busê
* **Ajoker**, ajovanê busê
* **Frêna hawarê**, dema xetere hebin pêlê dikin
* **Kursiyên otobusê**, kursîpalek jî dibin
* **Korîdora otobusê**, dehlîza navbera kursiyan de
* **Dîreksiyona otobusê**, badoka busê
* **Qutiya bilêtê**, qutiya bilêt dikinê
* **Bişkovka peyabûnê**, dema bixwazin peyabin pêlê dikin
* **Hilawestekên pêgirtinê**, bendikên ku rêwiyên li ser piyan in pê digirin
Kamyon

**Kamyon** amyareke bimotor (motordar) e ku piraniya caran ji bo birin û înana tiştan di warê bazirganiyê de dihê bikarînan.

thumb|Renault Premium
thumb|Tatra T815
thumb|Scania R470
thumb|Daimler-Lastwagen, 1896

## Serpêhatiya kamyonê
Di 1ê çiriya pêşîn a 1896an de, Gottlieb Daimler, damezirênerê fîrmaya Daimler Motor li Cannstatt a nêzîkê Stuttgart, yekemîn kamyonê çêdike ki navê wê *Phönix* bû.

Kamyonên Benzê yên sala 1912yê 1,5 ton bar dikişandin, xwedî motorên 2-sîlîndir-çaraktmotor bûn, kapasiteya wan 1,06 lître û hêza wan 4 PS bûn. Di saetê de 16 km/katjimêr diajotin.

Dîsa Heinrich Büssing, sala 1903 li Braunschweigê dest bi hilberîna kamyon û otobusan dike ku mirov dikare bêje dîroka kamyonê bi Daimler û Büssing destpê kiriye.

## Fîrmayên sereke yên hilberîna kamyonê dikin
# Unimog - ji malbata Mercedes-Benz, bo artêşan
# Volvo  - li Swêdê ye
# Mercedes-Benz - Almanya
# Renault - Fransa, Asya û Afrîka
# Mack - Holenda & DYA
# DAF - Holenda
# MAN - Almanya
# Scania - Swêd
# Ford - DYA, Almanya û Tirkiye
# Freightliner - DYA
# Iveco - Îtalya
# Kenworth - DYA
# Peterbilt - DYA
# Western Star - DYA
# Chrysler / Dodge - DYA

## Cureyên kamyonan
* Kamyona barkêşiyê
* Kamyona guhûriyê, kamyona gêzîkvaniyê, kamyona çopê
* Tevdêrkamyon, kamyonên mîkser ên avadaniyê
* Vîdanjorkamyon
* Tankerkamyon
* Kamyona qasegirtî
* Kamyonên taybet ên avadaniyê
* Kamyona kaşker

## Çavkanî
Mînîbus

[thumb|[VW-Bus T1]]
[thumb|[VW-Bus T5 Multivan]]
[thumb|[Barkas|Barkas B1000]]

**Mînîbus** amyareke veguhastinê ye ji koma otomobîlan, busan. Standardeke wê nîne lê pirranî ji busên ku heya 9 rêwiyê digirin re dibêjin. Mînîbusên Kurdistanê herçendî bi navê mînîbus bên navandin jî di rastiyê de ne mînîbus lê mîdîbus in. Lewra ji 9 kesan zêdetir digirin. Ev şaşî jî ji bandora zimanê romî (tirkî) tê, lewra tirkan wisa binavkirine.

## Dîrok
Almanya wekî welatê otomobîlan tê zanîn lewra ji berê ve her serokatiya hilberîna otomobîlan di destê wê de bûye. Yekem mînîbus li Almanyayê sala 1950, bi navê VW Typ 2 hatiye çêkirin.

Herwiha fîrmayên hilberîna otomobîlan dikin Ford, Opel û Mercedes jî di destpêka 1960'î de dest bi hilberîna mînîbusan. Ji salên 1980'yî vir de fîrmayên din jî vî karî dikin, bo mînak Renault Espace.

## Pêşangeha mînîbusê


Wêne:Automet VW Crafter TDI end.jpg|VW Crafter Minibus
Wêne:Bus Mercedes-Benz Sprinter z boku.jpg|Mercedes-Benz Sprinter Minibus
Wêne:EasyBus in London.jpg|Mînîbus li balafirgeha Londonê
Wêne:Luxus Sprinter Exterior AHDiewert.JPG|Diewert, busa lûks bo ViP-Shuttle


## Mînîbusên herî navdar
* VW-Bus
* Fiat Ducato, Peugeot Boxer, Citroen Jumper
* Fiat Scudo, Peugeot Expert, Citroen Jumpy
* Ford Transit
* Mercedes-Benz MB 100
* Mercedes-Benz Vito
* Mercedes-Benz Viano
* Mercedes-Benz T 1
* Mercedes-Benz Sprinter, VW LT/VW Crafter
* Mitsubishi L300, Mitsubishi Space Gear
* Opel Vivaro, Renault Trafic, Nissan Primastar
* Nissan Urvan, Datsun Vanette, Nissan Vanette, Nissan NV200, Nissan Interstar
* Nissan NV400,Opel Movano, Renault Master
* Toyota LiteAce, Toyota Hiace
* Suzuki Carry
* Mazda E-Serie
* Barkas B1000
* Subaru Libero
* Hyundai H100,Hyundai H-1
* Bedford Blitz, Isuzu Midi
* LDV (Van)

Kategorî:Bus
Busa dibistanê

thumb|Busên dibistanê yên Kanadayê

**DiBus**, **busa dibistanê** busa ku xwendekaran dibe dibistanê û tîne ye. DiBus kurtkirina *busa dibistanê* ye. Busên dibistanê, busên xwerû bo veguhastina xwendekaran in.

Yekem car li Brîtanyayê sala 1827'ê George Shillibeer busa dibistanê bikaraniye. Li DYAyê rengê van busan zer in. 

Wekî busa dibistanê mînîbus, mîdîbus an otobus tên bikaranîn. Li Bakurê Kurdistanê pirranî mînîbus an mîdîbus in. Busa şaredariyê jî carnan bo xwendekaran tên terxankirin lê ev nakevin koma DiBusan.

Kategorî:Otobus
Taksî

[thumb|Taksiya [Amedê, 2012]]

**Taksî** an **texsî**, amyara veguhastinê ya bi destûra zagon û norman, bi bedêlî xizmeta mirovan dike ye. Taksî tên kirêkirin. Pirranî di nava bajaran de dixebitin. Li pirraniya welatan, ajokerên taksiyan, bi bawernameyên bazirganiyê yên xwerû bo taksîvanan tên dayîn dixebitin.

Li her welatê rengeke wan heye, reng hatine standardkirin. Li Bakurê Kurdistanê rengê wan zer in. Li Almanyayê divê otomobîlên bo taksiyan werin bikaranîn, ne kevn û ne erzan bin.

Amyara bo taksiyê tê bikaranîn dikare bêmotor jî be. Li Çîn, Hindistan û gelek welatan taksiyên di forma duçerxe, sêçerxeyan de ne gelek in. Hin taksî hene bi destan tên tehm dan an kişandin. Lê gava mirov behsa taksiyan bike, bi giranî yên bimotor tên bîra mirov.

Taksî pirranî di forma mînîbusan de bin jî, wekî taksî dikare mîdîbus an amyareke din bê bikaranîn. Berê li Kurdistanê taksiyên bi hespan dihatine kişandin navdar bûne. Bi taybetî li Wan, Amed, Mûsil, Xarpêt, Dîlok û Erzîromê taksiyên bi hespê dihatin kişandin gelek bûne. Niha nemane.

## Rengdêr
Li hin welatan, taksî bi gelemperî bi rengek diyar têne boyax kirin da ku ew li ser rê bisekinin.
* London - Reş;
* New York - Zer ji bo hemî taksiyên ku bi belavkeran re naxebitin û dikarin li ser rê werin sekinandin;
* Poland - Hemî reng dikarin werin bikar anîn;
* Hollanda - Reş û zer Nimûne: Taksi li Rotterdamê;
* Hong Kong - Sor
* Hollanda Rotterdamê

## Hinek cureyên teksiyê
* Taksiya avê
Sêvik, Kolik

**Sêvik** () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Sêvik

#### Gund
* **[[Sêvik, Zêdikan|Sêvik]]**, gundekî ser Zêdikanê ye.
* **[[Sêvik, Kolik|Sêvik]]**, gundekî ser Kolikê ye.
Şehrayê Şamê

thumb|250px|Şehrayê Şamê
**Şehrayê Şamê** yan **α Canis Minoris** (*Alpha Canis Minoris*) yan jî **Prokiyon** geştirîn stêrka komstêra Kûçikê Biçûk û heftem geştirîn stêrka ezmana şev e. Qedra wê ya zahirî 0,34 e. Bi dûriya 11,4 salên roniyê yek ji stêrên tewrî nêzîkên dinê ye. Çima ku ew li derdora Erebistanê hêla Şamê nîşan dike wek Şehrayê Şamê, anku *Nîşana Şamê* bi nav bûye. Wek Qurix ew jî stêrkeka cot e.

## Çavkanî

 

Kategorî:Kûçikê Biçûk (komstêr)
VY Canis Majoris

[300px|thumb|rast|Danaberheva cîsmên esmanî û VY Canis Majoris.<br/>
1. [Tîr (gerstêrk)|Tîr 
2. Erd 
3. Berçîs 
4. Qurix 
5. Deberan 
6. Betelcewza < Mu Cephei < VV Cephei A < **VY Canis Majoris**.]]

**VY Canis Majoris** stêra tewrî mezina tê zanîn e. Gorî hesabên tên kirin çapa wê 1800- 2100 carî ya rojê ye. Eger ew li şûna rojê bûya, hînga wê yê cîhekî heta Keywanê bigirta. Çapa wê 200.000 carî ya dinê ye. Eger çapa dinê 1 mm bûya, hînga çapa VY Canis Majoris ê 200 metre, ya rojê jî ê 1,8-2,0 metre bûya.

Ew ji dinê 5000 salên roniyê dûr e. Ew di komstêra Kûçikê Mezin de ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Kûçikê Mezin (komstêr)
Dragso

**Dragso** (), gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Busveser

thumb|Busveserek ji saziya busbanê ya Bremenê
**Busveser**, **busa vagonkî**, otobusa (yan busa) ji vagonên bi hev ve girêdayî pêk tên re dibêjin.

Busveser ji du yan sê vagonan in û ev vagon bi hev ve girêdayî ne. Pirranî wekî busa şaredariyê di nava bajaran de tên bikaranîn.

Motora busê dikare li pêşî yan vagona herî paşî be. Li Bakurê Kurdistanê jî ev bus tê bikaranîn lê pirranî busên yekvagonî hene. Busên dirêj in. Ji 11 heya 25 m dirêj busveser hene. Hin cureyên wê yên duqatî jî hene.

Di van busan de bo manewraya ajotinê hêsantir bibe, sazûmaniya 4WS tê xebitandin.


Wêne:Bus ZET MAN.jpg|Nizmnêrdewanek ji fîrmaya MANê
Wêne:ArticulationJointOnAMuniNewFlyerBus.jpg|Cihê girêdanê ya otobusek ji San Franciscoyê


Kategorî:Otobus
Cimmik

**Cimmik** an **Cimik** (), gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Metrobus

thumb|Li Helsinki
thumb|230px|Metrobusek busveserî

**Metrobus**, **busa ser banê**, **BSB**, busa ser bana (xeta) taybet veguhastina rêwiyan dike ye. Bêje ji zimanê romî (tirkî) derbasê kurdî bûye ku wan jî ev jê bêjeyên *metro* û *bus*ê çêkirine.

Metrobus him navê busa bi vê sazûmaniyê dixebite ye, him jî sazûmanî bi xwe ye. Bus li ser pêçkeyan diajo. Li Kurdistanê nînin. Dûrayiya di navbera îstgehan, ji yên din mezintir e. Ji otobus, busveseran pirrtir rêwiyan digirin.

Ji ber ku li ser bana (xeta) xwe ya taybet diajon, qezayê çûnehatê jî kêmtir dikin. Hin ji wan di forma otobusan, hin jî di ya busveseran de ne. Li hin welatan bêî ajoker diajon.

Cara berê li bajarê Runcorn a Brîtanyayê, di salên 1950'yê de metrobus hatine xebitandin. Di salên 1960'î de sîstema îro heye hatiye rûniştin. Bi îngilîzî jê re Bus-Rapid-Transit-System dibêjin. Îro li Adelaide, Brisbane, Bogotá , Ottawa, Jakarta û Stenbolê banên taybet ên metrobusê hene.

Kategorî:Otobus
Troleybus

thumb|Electromote in Berlin, 1882
[thumb|rast|Troleybus, salên 1940'î li [Eberswalde, Almanya]]
thumb|Troleybus

**Troleybus** (), **otobusa hilawistî** bus an otobusa bi xeta elekrîkê ve girêdayî dixebite ye.

Motorên wan bi elektrîkê dixebitin û ji jor ve bi du kabloyên elektrîkê, girêdayî ne. Ji ber ku ev bus bi pêçkeyan in, mecbûr e ji du kabloyan enerjiyê bigire, lewra pêçke vedora karebayê (elektrîkê) asteng dikin.

Yekem troleybus di 29'ê avrêlê sala 1882'yê li Berlinê hatiye bikaranîn. Ji vê sîstemê re Ernst Werner Siemen, *elektromote* gotiye. Li Kurdistanê nînin. Tê gotin, ji ber ku ev otobus mecbûr in li ser banekê biajon û derfeta wan a menawerayê kêm e, ne bikêr in.

Kategorî:Otobus
B-Ban

[thumb|200px|B-Bahna [New Yorkê]]

**B-Ban**, **bana binerdê**, **metro**, ji bana (xeta) rêhesinî ya binerdê re dibêjin. Cure sazûmaniyeke veguhastina li ser rêhesinê ye.

Lezgîn e, û di bin erdê de ye. Rêwî li îstgehên ku bi nêrdewanan dadikevin binerdê siwar û peya dibin. Li Ewropa gelek pêşketiye lê li Kurdistanê nîne. Veguhastinê hêsantir dike.

Bingeha veguhastina binerdê di sedsala 19. de tê avêtin. Beriya wê jî li Fransayê hin ceribandinên wê hebûn. Lê, veguhastina binerdê ya di navbera du cihên dûr de, di nîvê duyemîn ê sedsala 19. de rûdide. Sala 1844 li Viyana, 1863 li Londonê banên binerdê dikevin xizmetê.

Lê gava mirov behsa banên binerdê bike, Fransa dikeve bîra mirov. Fransiyan di binê erdê heya 8-9 qatî banên veguhastinê çêkirine. Bana binerdê ya Parîsê di cîhanê de navdar e. Herwiha ya Moskowê jî. Welatê ku sazûmaniya veguhastina binerdê ya herî baş avakiriye jî Almanya ye.

Ji sala 1951'ê virde li Fransayê metroyên ku li ser pêçkeyên lastîkî diajon jî tên bikaranîn. Lê pirranî ew jî wekî trênan li bi çerxeyên hesinî diajon û li ser rêhesinê dixebitin.

## Ferhengoka B-Banê
* **Metro**, ji bandora romî (tirkî) ku wan jî ji fransî girtine, ji bana binerdê re tê gotin, hevwateya B-Bahnê.
* **[[S-Ban]]**, bana sererdê ye.
* **Ban**, bi kurdî xet, newalên di navbera çiyayan de ku rê û xet jî ji xwe li wir tên çêkirin
* **Banî**, ser xaniyan, ser malan. Xaniyên baniyên berê yên Kurdistanê ji xweliyê bûn û ji cihê wan ê goncal (kort, çal) re (bo mînak ber kulekan) ban, banî hatiye gotin. Ango kurdan ew şibandine banan ango newalên (kortên) erdnîgariyê.
* **Pir**, li hin deveran ji pireyên ser çeman re ban dibêjin. Pir di nava du gir an tûmikan de tên çêkirin (lewra li korta wan av diherike). Ango pire li se ser banan tên çêkirin, ev şibandin jî ji wê ye.
* **Bahn**, bi almanî di wateya banê, xetê de. Bêje ji heman koka zimanên îndo-ewropayî ye.
* **Metre** yan di hin devokan de metro, amraza pîvandinê.
* **Metropol**, bajarê mezin, bajarê sereke.
* **Rayêl**, bi nêrînên xwe bi ser aliyekê de çûyîn, bi ser xetekê de çûyîn, nêzîkîkirina aliyekê, raya xwe bo layekê dayîn.
* **Xêz**, xet, zax.

Kategorî:Banên binerdê
Kategorî:Raguhestina binerdî
S-Ban

thumb
[thumb|250px|S-Banên [Polonyayê li Warşovayê]]

**S-Ban**, **bana sererdê**, cureyek ji sazûmaniyên veguhastinê ye. S-Ban ji kurtkirina *bana sererdê* ye. Li Almanya *S-Bahn* jî di heman wateyê de ye, lê "S" li wir di wateya *kolan*ê de ye, *ango bana sererdê, bana ser kolanê* ye û êdî bûye markayek.

Li hin cihan riyên wan di bin erdê re jî derbas dibîn an îstgehên wan li bin erdê ne jî. Lê pirranî li ser erdê ne. S-Ban banên rêhesinî yên ser erdê ne. Trênên wan ên taybet hene, pirranî di navbera cihên nêzîk de yan di nava bajaran de dixebitin.

Li Kurdistanê vaguhastin li ser otomobîlan e, lewra dewletên li ser Kurdistanê xwedîtiyê dikin giraniya xwe dane otobanan, banên otoyê. Otomobîl him biha ne, him jî xwezayê qirêj dikin. Otomobîl hewceyî û girêdanê bi derve re dikin, mirov hewcekarê derve dihêle.

Li Almanya û hin welatan giraniya veguhastinê li ser rêhesinê ye, ku Almanya pêşengê hilberîna otomobîlan e.

## Logoyên S-Banê


Wêne:S-Bahn-Logo.svg|S-Bahn-Logoya S-Bana Almanyayê
Wêne:S-Bahn Austria.svg|S-Bahn-Logoya S-Bana Awistriyayê
Wêne:S-Bahn Salzburg.svg|S-Bahn-Logo Salzburg
Wêne:S-Bahn Bern.svg|S-Bahn-Logo Bern
Wêne:S-tog.svg|S-tog-Logo li Kopenhagen
Wêne:Linee S di Milano.svg|Linee-S-Logo Mailand Lombardei
Wêne:Prag Esko Logo.svg|Esko-Logo Çekya
Galyon

thumb|200px|Dirûvandineke galyoneke holandî; Hendrick Cornelisz Vroom, 1600

**Galyon**, **babele**, **kalyon** cure keştîyeke bibabirek, bixêlî ye. Herçendî gelek berê hatibe bikaranîn jî, ewropayî dîroka galyonê jî ji ewropayiyan didin destpêkirin. Tê gotin di sedsala 16. de hatiye çêkirin, îngilîzan bipêşxistine û wekî keştiyeke şer jî gelekan bikaranîne.

Kalyona tîpîk bi sê dîrekan e (stûn). Bi babirek (xêlî) e, babirekên wê bayê dibirrin, bi hêza bayê ajnê dike. Heger ba nebe yan kêm be, bi sekanan ajnêkirin didin. Bi derketina keştiyên bi motorên hilmê dixebitin, çi di veguhastinê, çi leşkeriyê de, qîmeta wan daket.

## Taybetiyên sereke yên babeleyên leşkerî
Sêstûnî bûn, topên şer lê hebûn û ji gelek parçeyan pêk dihatin. Pêhnikên wan (guverte) qatqatî bûn. Li binî sîntîne hebû. Embara topê ji bo ajarê (berûbarûd, cebilxane) bû. Lûmbarên wan bi devangê bûn.

## Cureyên sereke
* Babeleya Manîlayê
* Batavia
* De Zeven Provinciën (1665)
* La Couronne (1636)
* Vasa (keştî)
* San Juan Bautista (keştî)

## Çavkanî
* Nelson, Arthur: *The Tudor Navy. The ships, men and organisation 1485-1603*. London, Conway Maritime, 2001. ISBN 0-85177-785-6

Kategorî:Dîroka leşkerî ya Spanyayê
Bot

250px|thumb|rast|Bot

**Bot** (ji boot an boat) bûye navê giştî yê keştîyên nûjen û carnan bo keştiyê jî tê bikaranîn. Di navandinên kurdî de hin tevlîhevî hene, lewra nehatine standardkirin.

## Hin cureyên botê
* Bota geştê
* Bota rêwiyan
* Bota lezgîn

Bot; bi Kurdî di wateya dol u newala piçuka ku av tê re diherike , cihê av u tiştên avî ku têde biherike. Wateya peyva bot bi Tirkî = Oluk e.Nave hêrêma Botan jî ji vê peyvê tê. Li Bakûrê Kurdistanê navê gelek gund,cih û waaran bot e .Bota bi destik ku maden té de té helandin,Gava ku maden heliya wekî avé léhat di boté re té herikandin ji ax û madenén din té veqetandin.