open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Famîleya sorindaran

thumb|''Bouvardia ternifolia''

**Famîleya sorindaran**, **famîleya rengdaran**, **famîleya dara rengê** *(Rubiaceae)* famîleyeke riwekan e, di desteya yekcureyan (Gentianales) de cih digire. Bi 626 heya 660 celeb û 11150 heya 13150 cureyan, pêncem malbata mezin a riwekên Magnoliopsida ye.

Ji reng (dar)ê *(Rubia tinctorum)* û gelek cureyên din boyax tên çêdikin. Li Kurdistanê çendên vê malbatê digihên, ne diyar e. Hin endamên vê malbatê dar, hin jî giya û devî ne. Cara pêşîn bi navê Rubiaceae sala 1789'ê Antoine Laurent de Jussieu di Genera Plantarum, r. 196'ê de binavkiriye. Berê ji vê malbatê re digotin Rubiales Benth. & Hook.f..

Navên din ên bo vê malbatê hatine bikaranîn: Aparinaceae Hoffmanns. & Link, Asperulaceae Cham. ex Spenn., Cinchonaceae Batsch, Coffeaceae Batsch, Cynocrambaceae Meisn. nom. illeg., Dialypetalanthaceae Rizzini & Occhioni nom. cons., Galiaceae Lindl., Gardeniaceae Dum., Henriqueziaceae Bremek., Lippayaceae Meisn., Lygodisodeaceae Bartl., Naucleaceae Wernham, Operculariaceae Juss. ex Perleb, Theligonaceae Dum. nom. cons.

## Navdarên vê famîleyê
* Mitragyna
* Emmenopterys henryi
* Pêneewle, (*incertae sedis*)
* Kulîlka êlkî, kalkulîk, Cauliflorie
* Reng (dar) (*Rubia tinctorum*)
* Giyaçîn (*Cichona*)
* Nûsek, zimanxûng (*Asperula*)
* Qehwe, kafê (*Coffea*)
* Reng beybûn (*Galium*)

## Çavkanî
* Die Familie der Rubiaceae bei der APWebsite. (almanî)
* Beschreibung der Familie der Rubiaceae  bei DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.  (almanî)
* Birgitta Bremer: *A review of molecular phylogenetic studies of Rubiaceae.* In: *Annals of the Missouri Botanical Garden.*, Band 96, Nr. 1, 2009, S. 4–26, . (îngilîzî)
* Birgitta Bremer, Torsten Eriksson: *Time tree of Rubiaceae: phylogeny and dating the family, subfamilies, and tribes.* In: *International Journal of Plant Sciences.* Band 170, Nr. 6, 2009, S. 766–793, ISSN: 10585893, ,PDF-Datei.  (Abschnitt Systematik)
* Leslie Watson: Beschreibung in der Western Australian Flora.  (engl.)
* Charlotte M. Taylor: *Rubiaceae.* In: W. D. Stevens, C. Ulloa, A. Pool, O. M. Montiel (Herausgeber): *Flora de Nicaragua.* In: *Monographs in systematic botany from the Missouri Botanical Garden.* Band 85, Nr. 3, 2001, S. 2206–2284.
* Charlotte M. Taylor, Roy E. Gereau: *Rubiacearum Americanarum Magna Hama Pars XXIV: New Species of Central and South American Bouvardia, Hillia, Joosia, Ladenbergia, Pentagonia, and Posoqueria.* In: *Novon.* Band 20, Nr. 4, 2010, S. 470-480, .
* S. Nazimuddin, M. Qaiser: *Flora of Pakistan 190: Rubiaceae.* University of Karachi, Department of Botany, Karachi 1989, S. 1–145, online. 
* Christian Puff, ab 2007: ''Flora of Thailand'': ''Rubiaceae''.
* Niklas Wikström, M. Avino, Sylvain G. Razafimandimbison, Birgitta Bremer: *Historical biogeography of the coffee family (Rubiaceae, Gentianales) in Madagascar: case studies from the tribes Knoxieae, Naucleeae, Paederieae and Vanguerieae.* In: *Journal of Biogeography.* Band 37, Nr. 6, 2010, S. 1094-1113, , PDF-Datei.
Derkar

**Derkar** (tîpguherîna latînî ji alfabeya erebî *Darkar*) an jî gundê **Derkarê**, gundekî devera Sindiya Zaxoyê ye ku dikeve Badînan, Başûrê Kurdistanê. Roja îro nêzîkî 11.000 kesan tê de dijîn. Derkar 14 km ji Zaxo dûr e.

## Derkar û serhildana Behdînan a sala 1991'ê
Gund bi nav û deng e ji bo zirakiya zelamên wî. Serhildana Behdînan li sala 1991'ê ji layê Sadiq Emer ve li nehiyeya Derkarê dest pê kire û bûye pêşeng bo hemî parêzgeha Duhokê. Li vî gundî nêzîkî 140 şehîdan hene û gelek kesên berniyas yên vî gundî heyîn wek Sadiqê Emer, Elî Qado, Azaddin Saedo, Mohammed Mirza û gelekên dî.

## Sinorê cografîk
* Li rojhelat gundên Bêrsivê û Boselê;
* Li rojava gundên Nûrdîna û Mêrgê;
* Li bakur gundên Şeranşê û Mamîsa;
* Li başûr gundên Hizawa, Behrava û Girik Sindî.

## Pêşangeha wêneyan


## Binihêre jî
* Derkarecem (Derkar Ecem)
* Derkarnêrî (Derkar Nêrî)

## Çavkanî

* Serhildan li Derkarê
* Hêndek şehîdêt gundê Derkarê

## Çend wêneyên şehîdên Derkarê


## Girêdayinên derve
* Malpera Eşîra Sindiyan
* Malpere Gunde Derkare

Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kategorî:Gundên Zaxoyê
Famîleya giyarastikan

**Famîleya giyarastikan**, **famîleya zinargulan**, **famîleya bixurdanan**, **famîleya ladenan** *(Cistaceae)*, famîleyeke riwekan e. Hin cureyên vê malbatê li Kurdistanê jî digihên. Rastik (cureyekê kilê ye) ji vê malbata riwekê tê bidestxistin.

## Sîstematîka vê famîleyê
[thumb|[Kulîlkderziya naskirî (*Fumana procumbens*)]]
[thumb|[Rojgula boz (*Helianthemum canum*)]]
[thumb|[Kulîlka qûmê ya belek (*Tuberaria guttata*)]]

## Cinsên wê
Şeş heya deh celeb û 175 heya 200 cureyên vê famîleyê hene:

* Laden (*Cistus*): Li bakurê erdê, bi qasî 18 cureyan.
* *[[Crocanthemum]]*: Bi qasî 24 cureyan.
* Kulîlkderzî (*Fumana*)
** Kulîlkderziya naskirî (*Fumana procumbens* (Dun.) Gren. % Godr.)
** Kulîlkderziya tîkane (*Fumana ericoides* (Cav.) Gandoger)
** Kulîlkderziya pelawîşenî (*Fumana thymifolia* (L.) Spach)
* *[[Halimium]]*
* × *Halimiocistus*
* Rojgul, rojzerî (*Helianthemum*): Bi qasî 80 heya 100 cureyan (tevlî *Atlanthemum*).
* *[[Hudsonia]]*
* *[[Lechea]]*
* Kulîlka qûmê (*Tuberaria*) (inklusive *Therocistus*)
** Kulîlka qûmê ya belek (*Tuberaria guttata* (L.) Fourr.)
Famîleya zirnevanan

[thumb|[Zirnevana navdar (*Aristolochia clematitis*)]]

**Famîleya zirnevanan**, **famîleya martimtêlan**, **famîleya duxaskaniyan** *(Aristolochiaceae)* famîleyeke riwekan e. Di desteya Piperales de cih digire. Bi qasî heft celeb û 500 cureyên vê malbatê hene.

## Sîstematîk
Ev famîle sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve di *Genera Plantarum* de bi navê „Aristolochiae“ hatiye binavkirin. Navên din ên vê malbatê, Pistolochiaceae J.B.Mull., Sarumaceae Nakai ne.

Du binekom û heft celebên wê:

* Binekoma Asaroideae Kostel: Sê celeb û zêdetirî 100 cure.
** Fîrfîrka şivan (*Asarum* L.): Bi qasî 100 cure.
** *[[Hexastylis]]* Raf.: Bi qasî 10 cure li Amerîkayê.
** *Saruma*: Tekane curet:
*** *[[Saruma henryi]]* Oliv.
* Binekoma Aristolochioideae Kostel.: Çar celeb, bi qasî 400 cure:
** Zirnevan (*Aristolochia* L.): Li seranser erdê bi qasî 300 cureyan.
** *Asiphonia* Griff.: Tekane cure:
*** *[[Asiphonia piperiformis]]* W.Griffith
** *[[Pararistolochia]]* Hutch. & Dalzie: Bi qasî 18 cueryan, li Afrîka û Malezyayê.
** *[[Thottea]]* Rottb.: Bi qasî 25 cureyan li Hindistan, Viyetnam, Çîn û devedorê.
Malpighiaceae

***Malpighiaceae*** navê famîleyeke riwekan e. Li herêmên tropîk ên Amerîkayê cihwar e. Tê texmînkirin ku ji vir 68 milyon sal berê li başûrê Amerîkayê derhatiye.

## Sîstematîk
[thumb|''[Byrsonima crassifolia*]]
[[Wêne:Heteropterys chrysophylla Malpighiaceae.jpg|thumb|*Heteropterys*]]
Famîle ji 64 heya 68 celeb û 1250 cureyan pêk tê.
Du binekomên wê hene:
* Malpighioideae: Bi cureyan (bijarte):
** *Banisteriopsis*: Bi 90 cureyan.
** *Bunchosia*: Bi 55 cureyan.
** *Heteropterys*: Bi 120 cureyan.
** *Malpighia*: Bi 40 heya 130 cureyan.
** *Mascagnia*: Mit 50 Arten.
** *Stigmaphyllon*: Bi 100 cureyan.
* Byrsonimoideae: Bi celebê:
** *Byrsonima*: Bi 150 cureyan.

=== Cureyên navdar ===

:- *Banisteriopsis caapi*
:- [[Acerola]] yan (*Malpighia glabra'')

### Cinsên wê

## Çavkanî
* Davis, C. C., and W. R. Anderson. 2010. A complete phylogeny of Malpighiaceae inferred from nucleotide sequence data and morphology. American Journal of Botany 97: 2031–2048.
* http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/malpighialesweb.htm#Malpighiaceae APWebsite. * Malpighiaceae Malpighiaceae – Ravekirin, taksonomî ûêd.
* Ravekirina famîleyê di DELTAyê de.  (îngilîzî)
* Beschreibung und Bestimmungsschlüssel der chinesischen Taxa in der Flora of China.  (îngilîzî)
Famîleya zegerekan

[thumb|[Zegerek]]
[thumb|[Zegereka bejinbihost]]

**Famîleya zegerekan**, **famîleya bezerekan**, **famîleya kitanan** *(Linaceae)* famîleyeke riwekan e. 10 heya 16 celeb û 290 cureyên vê malbatê hene. Li Kurdistanê jî digihên.

## Navên celeban di devokan de
Di hin devokan de ji zegerekê re, *bezerek*, *kitan*, *zererek*, *qerqer* jî dibêjin. Di rastiyê de *kitan*, *zegerek*, *bezerek* û *qerqer* navên celebên (cinsên) vê riwekê ne.

## Cinsên zegerekê
* *[[Bezerek]]* (Anisadenia)
* *[[Cliococca]]*
* *[[Durandea]]*
* *[[Hebepetalum]]*
* *[[Hesperolinon]]*
* *[[Hugonia]]*
* *[[Indorouchera]]*
* *[[Zegerek]]*, kitan (Linum)
* *[[Philbornea]]*
* *[[Radiola]]*
** Zegereka bejinbihost (Radiola linoides Roth) li Ewropa, bakurê Afrîka û Asyayê.
* *[[Reinwardtia]]*
* *[[Roucheria]]*
* *[[Sclerolinon]]*
* *[[Tirpitzia]]*
Famîleya binefşan

**Famîleya binefşan** *(Violaceae)* famîleyeke riwekan ji desteya Malpighiales e. Navdara vê famîleyê benevş e ku navê xwe jî daye malbatê.

## Sîstematîk
Famîleya Violaceae sala 1802'yê ji aliyê August Johann Georg Karl Batsch ve, di *Tabula Affinitatum Regni Vegetabilis* de bi navê „Violariae“ hatibû binavkirin. Navên din ên vê malbatê: Alsodeiaceae J.Agardh û Leoniaceae A.DC. ne. Ev famîle di bin sê binekoman de hatiye rêzkirin: Violoideae, Leonioideae û Fusispermoideae. 23 cins û bi qasî 800 heya 1000 cureyên famîleyê hene.

[thumb|Ji ''[Hymenanthera crassifolia* baqek.]]
[[Wêne:Melicytus dentatus berries.jpg|thumb|*Melicytus dentatus*.]]
[[Wêne:10663-Amphirrhox longifolia-Ventuari.jpg|thumb|Kulîlka *Amphirrhox longifolia*.]]
[[Wêne:14910-Rinorea melanodonta-Tabaro.jpg|thumb|*Rinorea melanodonta*.]]
:Binekoma [[Fusispermoideae]] Hekking: Tekane celeb:
::* *Fusispermum* Cuatrec.: Sê cure li [[Panama]], [[Kolombiya]] û [[Perû]].

:Binekoma [[Leonioideae]]: Tekane celeb:
::* *Leonia* Ruiz & Pav.

:Binekoma [[Violoideae]] Beilschmied: 21 celeb:
:* Şaxa [[Rinoreeae]]: bi çar bineşaxan:
::Bineşaxa Hymenantherinae: Du celeb:
::* *Hymenanthera* R.Br.
::* *Melicytus* J.R.Forst. & G.Forst.

::Bineşaxa Isodendriinae: Tekane celeb:
::* *Isodendrion* A.Gray

::Bineşaxa Paypayrolinae: Pênc celeb:
::* *Amphirrhox* Spreng.
::* *Hekkingia* Munzinger & H. E. Ballard
::* *Paypayrola* Aubl.

::Bineşaxa Rinoreinae: Pênc celeb:
::* *Allexis* Pierre
::* *Decorsella* A.Chev. (einschließlich *Gymnorinorea* Keay)
::* *Gloeospermum* Triana & Planch.
::* *Rinorea* Aubl. (tevlî *Alsodeia* Thouars, *Phyllanoa* Croizat, *Scyphellandra* Thwaites): 160 heya 270 cureyan.
::* *Rinoreocarpus* Ducke

:* Şaxa [[Violeae]]: Deh celeb:
::* *Agatea* A.Gray (tevlî *Agation* Brongn.)
::* *Anchietea* A.St.-Hil.
::* *Corynostylis* Mart.
::* *Hybanthopsis* Paula-Souza
::* *Hybanthus* Jacq. (tevlî *Acentra* Phil., *Clelandia* J.M.Black, *Cubelium* Raf. ex Britton & A.Br., *Ionidium* Vent., *Pigea* DC.): 90 heya 150 cureyan
::* *Mayanaea* Lundell
::* *Noisettia* Kunth
::* *Orthion* Standl. & Steyerm.
::* *Schweiggeria* Spreng.
::* [[Binefş]] (*Viola* L.) (tevlî *Erpetion* Sweet, *Mnemion'' Spach): 400 heya 600 cureyan.
Dennis Ritchie

**Dennis MacAlistair Ritchie** (jdb. 9ê îlonê 1941 Bronxville, Nû York − m. 12ê çiriya pêşîn 2011 Berkeley Heights, Nû Jersey, DYA) zanistekî komputerê yê amerîkî bû. Jiyana wî ya xebatê di Bell Labs da derbas bû. Wî bi Brian Kernighan re zimanê c deranî. Alîkariya wî ya din bo pêşveçûna teknolojiya komputerê jî Pergala xebitandinê ya UNIX e. 70 salî di mala xwe ya li Berkeley Heights, N.J. mir.

## Jînenîgarî
**Dennis MacAlistair Ritchie** di 9ê îlona 1941ê de li Bronxville, Nû York hatiye dinyayê. Piçûktî û xortaniya wî li Nû Jersey derbas bû. Çimkî bavê wî *Alistair E. Ritchie* li wê derê di Bell Labs de endazyar bû. Navê diya wî Jean McGee Ritchie ye.

*Ritchie* di lîseya Summit de xwend. Dûre li zanîngeha Harvardê dewamî xwendinê kir. Pêwendiya wî a komputerê li Harvardê destpêkir. Li wê derê di dersekê de komputera Univac I dît. Dema di Harvard de dixwend li MIT jî dest bi xebata li ser komputerê kir. Êdî ji matematîkê pirtir eleqedarî komputeran dibû.

## Pirtûk
* *Berdestnameya Bernamesazên Unix* (îng:Unix Programmer's Manual 1971)
* *The C Programming Language* (1978 bi Brian Kernighan re; bibîn K&R) 

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://cm.bell-labs.com/who/dmr/  "Malpera Dennis M. Ritchie di Bell Lab de"

Kategorî:Bernamesazên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Mirin 2011
Famîleya arguda bej

[thumb|[Arguda bej (*Menyanthes trifoliata*)]]

**Famîleya arguda bej** *(Menyanthaceae)* famîleyeke riwekan e, di desteya Asterales de cih digire. Famîle ji pênc celeb, bi qasî 40 (heya 60) cureyan pêk tê. Li pirraniya welatan tên dîtin. Arguda bej (Menyanthes trifoliata) a sêpelî navê xwe daye vê malbatê.

## Sîstematîk
* *[[Liparophyllum]]*
* Arguda bej (*Menyanthes*): Cureyekî monotîpîk e:
** Arguda bej a sêpelî (*Menyanthes trifoliata*), herwiha bi navê arguda tûj jê tê binavkirin.
* *Nephrophyllidium*: Tekane cure ye:
** *[[Nephrophyllidium crista-galli]]*
* Donana golan (*Nymphoides*): Bi qasî 40 cureyan.
* *[[Villarsia]]*: Bi qasî sê cureyan.

## Wêne
Donana golan Ezannos (*Nymphoides ezannoi*):

Wêne:Nymphoides ezannoi (aka).jpg
Wêne:Nymphoides ezannoi - blossom (aka).jpg
Wêne:Nymphoidies ezannoi0.jpg

Donana golan a hindî (*Nymphoides indica*):

Wêne:Nymphoides indica1.jpg
Wêne:Nymphoides indica0.jpg
Wêne:Nymphoides indica3.jpg


## Çavkanî
* Malbata Menyanthaceae di APWebsite (îngilîzî)
* Die Familie bei DELTA.  (engl.)
* Ting-nung Ho & Robert Ornduff: *Menyanthaceae* in der *Flora of China*, Volume 16: Agahiyên ebrfireh (îngilîzî)
Para şabaşvan

**Para şabaşvan**, meze yan berxwarineke pêjgeha kurd e. Di orjînalê de qevdekê pûnga hişkkirî û yek-du pelên qarê (defne) jî heye. Ev terîfe li deşta Rewanê, bi heman navê hatiye tomarkirin. Jê re *para şikirdar* jî dibêjin. Awayê li herêmê didin ser, ev e:

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *1 baq [[bexdenûs]]*
* *1 kg [[kartol]]*
* *4 [[hêk]]*
* *Ava 1 [[lîmon]]ê*
* *1 baq [[pîvaz]]a teze*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *[[Îsot]]a reş, îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor)*

## Amadekirin
Hêk û kartolan ji hev cuda bixaşînin. Qalikên kartolan bigirin, kûbîkî (wekî zarê) hûr bikin. Bexdenûs û pîvaza teze ziravkî hûr bikin.

Bexdebû û pîvaza hûrkirî û biharbêhnan (biharat) tevlî kartolê bikin, tev bidin. Ava lîmonê berdin navê û li binikên servîsê belav bikin. Hêkan spî bikin, bifeliqînin, li ser binikan daynin. Bo xwarinê amade ye.

Kategorî:Meze
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kalbûnî

**Kalbûnî** navê xwarineke pêjgeha kurd e. Bi heman navê derbasê pêjgeha Tirkiyeyê jî bûye û romiyan (tirk) navê wê neguhertine. Navê vê xwarinê di wêjeya devkî ya kurd de herwiha derbas dibe.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *1/2 kg [[tîkegoşt]]a berxê*
* *2 SA (stekana-qedeha avê) [[riz]] (birinc)*
* *1/2 SA [[cûrikê çivîkan]] (kişmiş)*
* *1/2 SA [[mewij]]*
* *1/2 SA tiriya reş a hişkkirî*
* *5 SA ava goşt*
* *4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşkî*
* *50 gr [[behîv]]a xaşandî û spîkirî*
* *1/2 SA fistiqê Entebê (Pistacia vera)*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)*
* *1 KŞ [[darçîn]]*

## Amadekirin
Birincê bişon, bidarivînîn. Mewij, cûrika çivîkan û tiriya reş a hişkkirî jî bişon, bikin tasên cuda, di nava avê de bihêlin bila nermijî bibin.

Goşt bikin quşxaneyê, 3 KX ava goşt berdin navê. Heya ava xwe kişand û sor bû, bila li ser agir be.

Di rûnbirêşkekê de 2 KX rûnê nivîşkî bihelînin, behîv û fistiqan berdin navê, heya zerayî pê ket sor bikin. Mewij, cûrik û tiriya reş a hişkkirî jî berdin navê, tev bidin û ji ser agir daynin.

Rûnbirêşa xwe vala bikin nava goşt, birincê jî tevlî bikin, xwê pê werbikin û bihêlin bila bikele. Kel bidawî bû, binê agir kêm bikin, bila xwarin ava xwe bikişîne.

Rûnê nivîşkiya ji ber ma, sor bikin, berdin ser pîlawê û bi qasî 4-6 deqeyan li ser agirê kêm bihêlin. Quşxaneyê ji ser agir daynin, darçînê pê werbikin, derxûngirtî (derxûn=devanga, qalpaxa quşxaneyan e) 20 deqe bidin sekinandin. Bi germî bînin ser destexaneyê (sifre).

## Gotin
* Hela binêrin, kalbûnê de, kalbûn me bixwe yan em ê kalbûnê bixwin. *Xwedê bike qismet, hema bila kalbûn bêî goşt be.
* Heger zarok bixêr bin, kalbûnê de, li ser postê nimêjê kalbûnê bi kalên (bapîr û dapîr) xwe didin xwarin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Famîleya leylankên axûdar

[thumb|[Leylanka axûdar a spî (*Veratrum album*), Îlustrasyon ji Koehler 1887.]]

**Famîleya leylankên axûdar**, **famîleya berfiyên biqilonç** *(Melanthiaceae),* famîleyeke riwekan e. Di desteya Liliales de cih digire.

13 heya 16 cins, bi qasî 170 cureyên vê malbatê hene. Kêm cureyên vê malbatê ji aliyê mirovan ve tên hezkirin û bikaranîn. Lewra ji ber ku hin cureyên vê riwekê bijehr in, bedgumanî belav bûye. Di bijîşkî û dermanfiroşiyê sûd ji hinan tê girtin.

## Çavkanî
* agahî li ser Melanthiaceae li APWebsite. (almanî)
* Wendy B. Zomlefer, Walter S. Judd, W. Mark Whitten, Norris H. Williams: *A synopsis of melanthiaceae (Liliales) with focus on character evolution in tribe melanthieae*, 2006, in Aliso, Vol. 22, S. 566-578. (îngilîzî)
* Wendy B. Zomlefer & Kent D. Perkins: *Phylogeny of the Melanthiaceae (Liliales)*: Online. (îngilîzî)
* Beschreibung der Familie der Melanthiaceae  und agahî li ser Trilliaceae = Tribus Parideae  bei DELTA.  (îngl.)

## Girêdanên derve
* Malpera Susan Farmer. li ser Trilliaceae û celebê ''Trillium''.
Famîleya bexdenûsan

thumb|''Angelica sylvestris''

**Famîleya bexdenûsan** (*Apiaceae* yan *Umbelliferae*) ji desteya Apiales e. Ev famîleya riwekan ji 434 cins û bi qasî 3780 cureyan pêk tê. Hin ji riwekên vê malbatê bi xavî yan wekî biharbêhnê, tên xwarin. Gêjnak herwiha di pêjgeha kurd de tê bikaranîn.

## Cinsên wê
Seleteya artîşokê

**Seleteya artîşokê** yan *seleteya neynoka bûkê* ji seleteyên zadeganên kurd bûye. Li ser xwarin-vexwarinên zadeganên kurd xebateke zanistî nîne. Gelek rêçên wê di wêjeya devkî de tê dîtin. Bo mînak di stran, gotinên pêşiyan, çîrok û suhbetan de behsa jiyana palasên (koşk) key û mîrên kurd tên kirin. Artîşok (Cynara scolymus) jî di seleteyan de dihatibûye bikaranîn. Di pêjgeha kurd de gelek seleteyên wiha dewlemend hebûne.

Îro terîfeya wê hinekê hatiye guhertin. Terîfeya li vir hatiye dayîn, ne ya orjînal e. Bo mînak fringiyên wekî xarê hûrik in, berê tunebûye.

## Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê)
* *Ava 1 [[lîmon]]ê*
* *3 heb [[artîşok]]*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *2 SA (stekana-qedeha avê) [[riz]] (birinc)*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê rûnê zeytê*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[şekir]]*
* *4 heb, [[kuvark]]a teze ya hûrkirî*
* *5 pelên [[merzekew]]ê (hûrkirî)*
* *1/2 baq [[pîjinda]] (hêliz, şêwit)*
* *1/2 SA polik ([[baqilê xatûnî]], şoqil, Pisum sativum)*
* *1/2 baq [[pîvaz]]a teze*
* *4 heb [[firengî|fringiyên]] ([[bacana sor]], pamîdor) hûrik a wekî xarê*
* *1 [[îsot]]a rengzer*
* *1 îsota rengsor*
* *3 SA av*

## Amadekirin
Artîşok, pîvaz, ava nîvê lîmonê û xwê berdin quşxaneyê, bi tiliyekê (bêçî) ser re avê berdin navê, heya nermijî bû bikelînin.

Di badiyekê 2 SA birincê di nava şorava germ de, bi qasî 20 deqeyan bidin sekinandin. Paşê ava wê bidarivînin, bi tevî 1 KX rûnê zeytê, 3 SA av û şekir bidin ser agir. Heya ava xwe kişan bikelînin. Ji ser agir daneynin, bila 10 derxûngirtî bimîne, paşê bikin badiyekê.

Artîşoka stûrî hatiye hûrkirin, hêliz, pîvaza teze, kuvark, merzekew, îsota rengzer û rengsor (kubîkî, wekî zarê hûrkirî), polikê tevlî birincê bikin.

Rûnê zeytê ya maye û ava lîmonê jî tevlî bikin, tev bidin. Ser wê bi frîngiyên hûrîk bixemilînin û bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Kurdên Farsê

**Kurdên Farsê** yek ji komen kurdan derveyê welat ên dîrokî ne.

## Dîrok
### Serdema Navîn
Hebûna gelê Kurd li herêma Farsê digîje dewra pêşiya Îslamê. Gorî Îbn Balxî pênc êlên Kurdên li vê herêmê di şêrên hember peresîna Îslamî de hatibûn qirkirin. Mînorskî qirkirina Kurdên a tevahî bêvac divîne û diyar dike ku Kurd heta serdema navîn yek ji hêmanên bingehî yên li herêma Farsê bûne. Di sedsala 12emîn de êlêke Kurdên bi navê Şabankara bakûrê Farsê dike bin bandora xwe du heta navendiya sedsala 14emîn li vê herêmê hukim dikişîne. Paşê, di 1348an de, mîrgehe Şabankaran ji aliye Mizaferiyan ve têye zevt kirin. Ji vir şûnda Kurd rola xwe li vê herêma wenda dikin û bi giranî asîmîle dibin. Belê Şabankara şopa xwe di topografiya herêmê de hiştine. Herwiha îro jî li parêzgeha Bûşêhrê qezake (95 km bakûrê Bûşehrê) û taxeke bajarê Bûşehrê bi vî navê hene. Li bakûrê Şîrazê jî gundekî bi navê Şabankara heye, hinek zanyar bawer dikin ku ev gund paytexta mîrgeha şabankaran bûye. Xeynî vanan gundekî li qeza Meymandê li gundistana Fîrûzabadê jî bi vî navê heye.

### Dema Zendiyan û Qeceran
Beriya ku pêvajoya koçberiya kurdan a duyem di dema Zendiyan de dest pê dike, şahên Sefewî çend malbatên canbegî ji herêma Wirmê akinciye farsê dikin (bb.Kelûn Abdû). Êla Amerlû ya ku ji Kurdistanê mişextê farsê tê kirin, piştî çend salan ji wir tê bi Gîlanê bicîh dibe. Gava ku Kerîm Xanê Zend dibe hikûmdarê îranê, Şîrazê dike paytexta xwe û gelekî eşîrên kurdan (lek) û luran ji bo pişgirtiye bi xwe re dibe li farsê bicîh dike. Vana şaxen êlên/eşîrên bextiyarî, bayrawenî, zengene, zend, kûranî, comûr, bacelanî hwd. bûne. Ew di dema zendiyan de roleke mezin dilîzin. Piştê hilweşandina dewleta zendî hinek ji wan dixwazin dewlata zendiyan dîsa avabikin, belê li hember qeceran ve serfiraz nabin. Hinekên wan dizivirin Kurdistanê, yên din an li farsê dimînin, an jî ji aliyê qeceran ve têne koçberkirinê Xorasanê. Ên ku li farsê dimînin bi pirranî di nava êla Qaşqayî de winda/asîmîle dibin.

## Êl û eşîr
Her çiqas gelek êl û eşîrên esilkurd li herêmê hebîn jî, niha tenê du êlên kurdan ên Kurdşûlî û Zengene li farsê dijîn.. Gorî Oberlieng eşîrên kurd ên Vanda, Lek, Çeginî, Ûriyad ên ku bi Kerim Xanê Zend re hatibûn farsê, vê demê di nava êla qaşqayî de dijîn. Heta tê zanîn ku torinên (begzade) qaşqayiyan ên bi navê Amele bi esle xwe kurdên Feylî ne. Mardux Kurdistanî di listeya xwe ya êl û eşîrên kurdan de qasê 30 eşîrên biçûk ên kurdan li farsê binavdike.
# Ajkanî
# Mahalî
# Maxanî
# Mobarakî
# Mihamedbaşar
# Modather
# Matlabî
# Mehrakî
# Feratî
# Kajtî
# Kermanî
# Sabayî
# Safarî
# Sîrî
# Şahkanî an Şakanî
# Şahîyarî
# Şahrakî
# Şahwarî
# Ramanî
# Zayîdî
# Salanî
# Salmûnî
# Xosrewî
# Tamadanî
# Celîlî
# Berazdoxtî
# Bandekanî
# Alak
# Aşaqî
# Iştemharî
# Bakilî
## Mijarên têkildar
* Şivankaran

## Çavkanî

Fars
Kategorî:Fars
Kurdên Ûkraynayê

**Kurdên Ûkraynayê** yek ji komên diyaspora kurdan a Sovyeta kevn in.

## Çavkanî

Ûkrayna
Kategorî:Komên etnîk li Ûkraynayê
Kategorî:Ûkrayna
Kurdên Gurcistanê

**Kurdên Gurcistanê** yek ji komên diyaspora kurdan a kurdên nefî ye. Ev di serê sedsala 20an de ji bakurê Kurdistanê hatine nefîkirin.

Di 20emîn sedsalê de pirraniya wan ji ber sedemên olî (cûdakirina olî) ji Emperatoriya Osmanî koçî Emperatoriya Rûsî û xwe li erdên gurcî bi cih kirin. Îro kurdên Gurcistanê bi giranî li dora Tbilîsî (paytexta Gurcistanê) û Rustavi dijîn. Rewşa wan li gorî rewşa kurdên Tirkiye û yên Farisê baştir e, ji ber ku ew rastî cûdabûna civakî, olî, aborî an jî siyasî nayin. Lewra ew xwediyê dibistan, pirtûkên perwerdehiyê û çapemeniya serbixwe ne jî. Ji ber perwerdehiya zikmakî alfabetîzm pir zû pêşket û analfabetîzm di destpêka 1900'an de ji holê rabû. Di destpêka sedsala 20'mîn de paşnavên rûsî li hemû gelên federasyona sovyet hatibûn dayîn. Hin malbatên kurd ji ber vê yekê paşnavên xwe yên berê dixwezin û tenê di vê mijarê de rastî tengasiyan dibin.

Li gorî îstatîstîkên rêxistina UNHCR sedî 80 (80%) yên wan kurdên êzîdî ne. Nêrîna xwe ya siyasî pir nadin xuyakirin, lê di sala 1999'an de bi meşeke mezin bala çapemeniya gurcî kişandin ser rewşa gelê xwe. Herwiha, bi heman meşê cara ewil daxwazên xwe yên siyasî eşkere kirin û azadiya Abdullah Ocalan xwestin.

Kurdên Gurcistanê di salên 1920'î de alfabeya latînî bikaranîbû bin jî, îro bi gelemperî alfabeya kîrîlî bikartînin.

## Dîrok
 
Cara ewil kurd di sedsala 12'mîn de di dema desthilatdariya key George III de xwe li Gurcistanê bi cih dikin. Di sedsala 16'mîn de jî cara ewil behsa êl û eşîrên kurd tê kirin û ew xwe bi giranî li bajarê Mtskheta bi cih dikin. Di sedsala 18'mîn de rêberên kurd tên Tbîlîsî û ji bo hereketa serxwebûna kurd a li Emperatoriya Osmanî piştgiriya qiralê Erekle II dixwazin, yê ku di wê demê de qiraletiya Kakheti rêvedibir.

Bi peymana 'Turkmenchay'ê ya ku di nava Rûsya û Îran de di sala 1828'an de hatibû dayîn, îmkana kurdan ji bo xebitandina li Gurcistanê çêbû. Lê pirraniya kurdên Gurcistanê di sala 1918'an de ji ber zordestiya siyasî û olî (bi giranî ji Wan û Qersê) koçî Gurcistanê dikin. Herwiha, kurdên Gurcistanê di sala 1944'an de bûn goriya qirkirinên Stalin jî.

Jimara kurdên Gurcistanê di nava 1979 û 1989'an de bi sedî 30 (30%) meztir bû, lê bi serxwebûna komara Gurcistanê jimara wan daket.

## Eqrebatiya gelê gurcî û kurd
Encamên lêkolînên zanyar David Comas û hevalên wî diyar dikin ku, di nava gelên gurcu û kurd çiqas cûdatiyên dîrokî û zimannasî hebin jî, jenetika her du gelan pir dişibe hev. Li gorî vê yekê, mtDNA yên her du gelan dikevin nava jenên Ewrasyaya rojava.

## Gundên kurdan li Gurcistanê
* Xîrsa

## Çavkanî

Gurcistan
Kategorî:Gurcistan
Kurdên Tirkmenistanê

**Kurdên Tirkmenistanê** beşeke kurdên mişextiyên Xorasanê ne. Ev piştî Peymana Tirkmençayiyê (1828) li erdê Tirkmenistanê, (wê demê Rûsya), de mane.

## Çavkanî

Tirkmenistan
Kategorî:Komên etnîk li Asyaya Navendî
Kategorî:Komên etnîk li Asyayê
Kategorî:Komên etnîk li Tirkmenistanê
Kategorî:Tirkmenistan
Kurdên Kîlîkyayê

**Kurdên Kîlîkyayê** an **kurdên çuqurovayê** komake derwelat ya kurdan li herêma dîrokî ya kîlîkyayê ne. Koçberiya kurdan a kîlîkyayê bi sedsala 16'emîn de dest pê kiriye û heta îro dom dike.

## Eşîr
Eşîrên kurdan ên ku di destpêka sedsala 20'emîn de li vê herêmê jiyan e.
* Lek (evana eşîreke mezin a kurden lekîaxiv li bakûrê Edene bû ye, li qeza Qozanê biwarbûne. Di destpêka sedsala 20'emîn de asîmîle bibûne)
* Lekvanik
* Badilî
* Dêlikan
* Çelikan
* Balaban
* Rûdik
* Hacilî
* Koçgirî (di sedsala 18'emîn li kîlîkyayê hatine akincîhkirin)
* Şadiyan
* Reşî

## Çavkanî

Kîlîkya
Famîleya morîngayan

[thumb|''[Moringa ovalifolia*]]
 
*'Famîleya morîngayan*' *(Moringaceae)* navê famîleyeke [[riwek]]an e. Navê xwe ji [[Moringa oleifera]] ya li herêma [[Malankara]] ya [[Hindistan]]ê digire ku jê re „Morîngo“ dibêjin.

== Sîstematîk ==

[[Wêne:Moringa flower 5.jpg|250px|thumb|*Moringa oleifera*]]
[[Wêne:Moringa-ovalifolia.jpg|250px|thumb|*Moringa ovalifolia*]]
[[Wêne:Moringa hildebrandtii 2.JPG|250px|thumb|*Moringa hildebrandtii*]]

Tenê 13 cureyên vê famîleyê hene. Gelek nêzîkê [[Brassicaceae]] ye. Sê seksiyonan tê dabeşkirin:
* Seksiyona *Morînga*
* Seksiyona *Donaldsonia* ([[Edmund Gilbert Baker|Baker f.]]) [[Bernard Verdcourt|Verdc.]]
* Seksiyona *Dysmoringa*: [[Heinrich Gustav Adolf Engler|Engl.]]

Li [[Hindistan]], nîvgirava Erebistan, rojhilatê Afrîka û [[Madagaskar]]ê cihwar e.

=== Cureyên wê ===
* *Moringa arborea* [[Bernard Verdcourt|Verdc.]]
* *Moringa borziana* [[Giovanni Ettore Mattei|Mattei]]
* *Moringa concanensis* [[Joseph Nimmo|Nimmo]]
* *Moringa drouhardii* [[Henri Lucien Jumelle|Jum.]]
* *Moringa hildebrandtii* [[Heinrich Gustav Adolf Engler|Engl.]]
* *Moringa longituba* [[Heinrich Gustav Adolf Engler|Engl.]]* *Moringa oleifera* [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]
* *Moringa ovalifolia* [[Moritz Kurt Dinter|Dinter]] & [[Alwin Berger|A.Berger]]
* *Moringa peregrina* [[Adriano Fiori|Fiori]]
* *Moringa pygmaea* [[Bernard Verdcourt|Verdc.]]
* *Moringa rivae* [[Emilio Chiovenda|Chiov.]]
* *Moringa ruspoliana* [[Heinrich Gustav Adolf Engler|Engl.]]
* *Moringa stenopetala* ([[Edmund Gilbert Baker|Baker f.]]) [[Georg Cufodontis|Cufod.]]

=== Çavkanî ===
* [[Michel Adanson|Adanson]]: *Moringaceae*, Familles des Plantes 2: 318, 1763.
* Monique Keraudren: *Famille 85: Moringacées*. In: Jean-Henri Humbert & Jean-François Leroy (Hrsg.): *Flore des Madagascar et des Comores*, Muséum National d'Historie Naturelle: 33-44, 1982.
* Ian Keith Ferguson: *The pollen morphology of Moringaceae*, Kew. Bull. 40(1): 25-34, 1985.
* M. Fernanda Pinto Basto: *Flora de Cabo Verde, plantas vasculares - 37. MORINGACEAE*, 1995, ISBN 972-672-783-9
* Mark Earl Olson: *Intergeneric Relationships within the Caricaceae-Moringaceae Clade (Brassicales) and Potential Morphological Synapomorphies of the Clade and Its Families*, International Journal of Plant Sciences, 163: 51–65, 2002.
* Mark Earl Olson: *Combining data from DNA sequences and morphology for a phylogeny of Moringaceae (Brassicales)*, Syst. Bot. 27: 55-73, 2002.
* Mark Earl Olson: *Ontogenetic origins of floral bilateral symmetry in Moringaceae (Brassicales)''. American J. Bot. 90: 49-71, 2003.
* Erwin G. Bruhns: "Der Wunderbaum Moringa", ISBN 978-3-9812259-1-4
Famîleya mûzan

**Famîleya mûzan** *(Musaceae)* , famîleyek riwekên kulîlkdar in. Di koma Zingiberales de cih digire. Li herêmên tropîk ên Awistraliya, Asya û Afrîkayê digihên. Sê cins û bi qasî 40 cureyên vê malbatê hene.
## Şayes
[thumb|çep|Cureyekî mûzan ''[Musa acuminata* e]]

== Dabeşandin ==
Navê bijîşkê kayzer [[Augustus]] ê romayî [[Antonius Musa]] lê hatiye lêkirin. Famîleya Musaceae sala 1789'ê ji aliyê [[Antoine Laurent de Jussieu]] de Genera Plantarum, r. 61'ê de ravekirin.

* [[Mûz|Musa]] L.: Bi qasî 30 cureyan du binê çar seksiyonan de.
* [[Ensete]] Horan.: Şeş-heft cure.
* [[Musella]] (Franchet) C.Y.Wu ex H.W.Li: tekane cure.
** [[Musella lasiocarpa]] (Franchet) C.Y.Wu ex H.W.Li (Syn.: Musella splendida R.V.Valmayor & L.D.Danh)
== Çavkanî ==

== Girêdanên derve ==



* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/zingiberalesweb.htm#Musaceae Famîleya Musaceae] di [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite.]
* [http://delta-intkey.com/angio/www/musaceae.htm Malbata Musaceae]  di [http://delta-intkey.com/angio/ DELTA von L.Watson und M.J.Dallwitz.] 
* Alan T. Whittemore: *Musaceae* di *Flora of North America'', de ç. 22, 2000: Beschreibung.


Kategorî:Floraya Afrîkayê
Kategorî:Floraya Asyayê
Kategorî:Floraya Okyanûsyayê
Famîleya nîlûferan

[thumb|[Hengkuja spî]]

**Famîleya nîlûferan**, **famîleya hengkujan** *(Nymphaeaceae)* famîleyeke riwekan e. Di koma nîlûferan (Nymphaeales) de cih digire. 58 heya 75 cureyên vê malbatê di bin şeş cinsan de tên parvekirin. Li seranser erdê kêm-zêde digihên.

### Sîstematîk
Du binekom, şeş cins, 58-75 cureyên malbatê hene:
* Nupharoideae Ito (Syn.: Nupharaceae A.Kerner): Bi qasî heşt heya yanzde cure.
** Nîlûfera bêrmokan (*Nuphar* Sm., Syn.: *Nymphozanthus* Rich.): Du seksiyon, 8-11 cure.
* Nymphaeoideae: 48 (heya 60) cureyên wê di 5 celeban de: ** *[[Barclaya]]* Wall. (*Hydrostemma* Wall.): 4 cure.
** *Euryale* Salisb.: Tekane cure:
*** *[[Euryale ferox]]* Salisb.
** Gulsozan, sozan, sosina avê (*Nymphaea*, Syn. *Castalia* Salisb., *Leuconymphaea* Kuntze) du kom, 5 celeb, 40-53 cure.
*** Grûba *Apocarpiae*
**** Celeba *Anecphya* tekane cure:
***** Avruda girboxe (*Nymphaea gigantea Hooker*)
**** Celeba *Brachyceras Caspary* 14 Arten cure.
***** Berfiya şîn (*Nymphaea capensis*)
***** Hengkuja rengîn (*Nymphaea colorata*)
***** *[[Nymphaea caerulea]]*
***** Zembeqa zaxî, leylanka sulfurî/kerkûdî (*Nymphaea sulphurea*)
*** Grûba *Syncarpiae Caspary* 3 celeb, 24 cure.
**** *Hydrocallis* 14 cure.
**** *Lotos DC.* mit nur vier Arten
**** *Nymphaea*
***** Seksiyon *Chamaenymphaea*
****** Nîlûfera bejnbihost (*Nymphaea tetragona*)
***** Seksiyon *Eucastalia Planchon* 4 curen:
****** Nîlûfera qicik (*Nymphaea candida Presl*)
****** Nîlûfera girêk (*Nymphaea tuberosa Paine*)
****** Hengkuja spî (*Nymphaea alba L.*); Mitteleuropa
****** Hengkuja xweşbêhn (*Nymphaea odorata Aiton*)
***** Seksiyon *Xanthantha* tekane cure
****** Avruda meksîkî (*Nymphaea mexicana Zucc.)*
** *[[Ondinea]]* tekane cure.
*** *Ondinea purpurea* bu du variyantan.
** *[[Victoria (riwek)|Victoria]]* Lindl. 2 cure.
*** *[[Victoria amazonica]]* (Poepp.) Sowerby.
*** *[[Victoria cruziana]]* Orb.

## Çavkanî
* Famîmleya Nymphaeaceae di APWebsite. (îngilîzî)


Kategorî:Koma nîlûferan
Famîleya palmiyeyan

**Famîleya palmiyeyan**, **famîleya dargespan**, **famîleya nexilan** (Arecaceae yan Palmae) tekane famîleya riwekan a koma palmiyeyan (Arecales) e. 183 cins, bi qasî 2600 cureyên vê malbatê hene. Mirov dikare bo vê famîleyê, koma palmiyeyan (Arecales) jî bikarbîne.

Hema bigire qet guliyên wan nînin. Bejna wan heya 30 m bilind dibin. Gesp, gûza hindê ji vê malbatê ne.
thumb|Darên palmiyan li Palm Cove Beach, Queensland

## Cureyên wê yên navdar
* *[[Arenga]]*
* *[[Areca]]*
* *[[Archontophoneix alexandrea]]*
* *[[Archontophoneix cunninghamiana]]*
* *[[Bismarcia nobilis]]*
* *[[Ceroxylon]]*
* *[[Palmiyeya çînî]]* (Trachycarpus fortunei)
* *[[Palmiyeya Washingtonê]]* (Washingtonia robusta]]
* *[[Borassus]]*
* Gûza hindê
* Qesp
* *[[Washingtonia filiferia]]* 
* *[[Phoneix canariensis]]*  
* *[[Phoneix roebelini]]*
* *[[Phoneix theophrastii]]*
* *[[Phoneix reclinata]]*
* *[[Phoneix rupicola]]*
* *[[Ravanea rivularis]]*
* *[[Ravanea madagascariensis]]*
* *[[Roystone regia]]*
* *[[Roystone hispaniola]]*
* *[[Sabal minor]]*
* *[[Sygarus coronata]]*
* *[[Sygarus romanzoffianum]]*
* *[[Sygarus schizophylla]]*
Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê

***Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê*** di sala 1991ê de ji aliyê Mehmed Uzun ve hate nivîsandin. Ev roman li ser kevneșopa dengbêjiya kurdî hatiye nivisandin û awazê dengbêjan digihîne me.

Axaftin şiklekî hebûnê ye û dema mirov diaxive, hebûna xwe nîşan dide. Ku mirov bi zimanekî biaxive, ev yek nîşan dide ku mirov di nav wê çandê de gihiştiye û mirov dikare barê wê şaristaniyê bi wî zimanî hilgire. Ji vê yekê dengbêjan ev bar hilgirtine ser xwe û hebûna gelen kurdan bi van gotinên xwe kișandina heta îro. Go merov behsa dengbêjîya Kurdi dike, serê yekemîn dibe navê Evdalê Zeynikê bên gotin. Wî di dîroka kurdan de cihekî weke Homêrosê yûnanî girtiye. Dengbêj dengê bîrê dîroka kurdan bûn. Dengbêjan bîr û baweriya gel, têkoşîna li dijî zilm û neheqiyan bi gotinên xwe heta îro anîbûn û ji niha pê de di sedsala nûjen de wêjeyê ew erka taybetî bi cih bianiya.

Evdalê Zeynikê. Zeynikê navê dayika wî bo. Ji ber kû bave wî di biçûkatiya Evdal de miribû, wî bi navê dayika wî bi nav dikin. Çanda kurdî, ya ku weke behrekî bêsînor û kûr e, di stran û di gotinên vî dengbejî de bi cih dibe. Ne bi tenê ji bo fêrbûn û naskirina folklora kurdî, le belê ji bo fêm kirina dîroka kurdistana bakur û bașûr di dema Osmaniyan de jî, xwendina vê romanê pêwîst e. Otonomiya axa kurdan wê demê de bi destên Osmaniyan ve tê merkezîkirin û begên gedirșinas ên ku hêj gelên xwe dikin tên avêtin an jî tên kuștin, tarawgehkirin. Piștre jî xwefiroșên nû dikevin dewsa wan de.Ew doxmanên nû dibine serokên kurdan û wan dikine bin emrên xwe de. Bi vî awayî șer û nexweșiyên kurdan yên dirokî weke neheqî û komkujiya dijî ermen û êzidiyan bi zimanê dengbêjan baș tên naskirin.

Mehmet Uzun di romana xwe de bi zimanê Ehmedê Fermanê Kiki rojek ji rojên rewșa Evdalê Zeynikê pêșkêșî me dike. Le belê ev roj jiyana Evdal bi tevî dide naskirin. Ehmedê Fermanê Kiki bi daweta Mîrên Celadet Elî ve Kamiran Bedirxan hatiye cem wan û ji wan re çîroka Evdalê Zeynikê têdigihîne.

Di romanê de gelek caran çûn û hatin vegerandin hene. Veguhestina jiyana Evdal bi zimanê Ehmedê Ferman tê pêșkêșkirin. Di nava çîrokê de Uzun gelek caran divegerê ser zimanê Ehmedê Ferman û bi vî halî, di romanê de rênûseke çemberî berdewam dike. Bi vê șêwazê romana Uzun û çîrokên Mewlana Romî û yen Feridüddin Attar dirûvên hev. Ev șêwaza vegotinên Rojhilata Vavîn in û bûye pêmaya nivîskarên hevdem yên vê axa kevn.

Şirușta saf û pakij bi tev xweșiya xwe dikeve nav stranên dengbêjan de. Uzun bi kitekîtan heybet û xweșikatiya çiyayê Sîpanê Xelatê pêșkêșî me dike. çiya dikeve dilê Uzun de û ew jî vena bi zimanê wan dengbêjan evîna xwe herwiha șanime dike. Stranên Evdalê Zeynikê yên li ser navê „qulingo“ bûne bingehên denbêjiya kurdî.

Evîn bi herdu cureyên xwe di ve romanê de hene: Evîna diyar û evîna nediyar.Konên koçberan li zozanên welat, hespên boz, gerdișên kurdan, destanên kevn, stran û leckirina dengbêjan li cem began… evîn û mirin,Siyabend û Xecê, mezinatî û zilm, șer û hawar, nexweșî û korbûnî...ev tev di romanekê wisa piçûk de û di rojek ji rojên şahê dengbêjan, Evdalê Zeynikê, de têne naskirin.

Kategorî:Romanên kurdî
Seleteya pelên îsotê

**Seleteya pelên îsotê**, **seleteya belgên bîberê** ji seleteyên parêzê yên pêjgeha kurd e.

Kesên parêzê digirin, ango di parêzgirtinê de ne, xwe ji xwarin-vexwarinên bibez, birûn dûr digirin. Lewra kolesterola nepak barê dil û damaran giran dike. Damar bi plakên kolesterînê teng dibin, xetereya felc (falinc) û mirina masûlkeyên dil derdikeve holê. Îro li erdxanê (dinya) bi milyonan kes parêzê digirin.

## Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê)
* *1 kg pelên [[bîber]]ê yên teze yan jî di [[sarinc]]ê de bi tezetî hatiye qerisandin (cemidandin).*
* *1 SÇ (stekana çayê) rûnê zeytê*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *2 KŞ (kevçiyê şîraniyê) sirke*
* *3-4 dd (dendik) [[sîr]]*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) [[şekir]]*

## Amadekirin
Pelan ziravane hûr bikin, bixaşînin. Aka keskbûyî birijînin, bi ava zelal bişon, bidarivînin.

Sîrê bikutin, berdin badî yan tasekê. Rûnê zeytê, şekir, sirke, xwêyê tevlî bikin, çêncekê (sos) çêbikin.

Pelên xaşandî li binikên servîsê parve bikin, sosa xwe berdin ser. Li ser daxwazê dikarin hinekê ava lîmonê yan qexdekê biharbêhnê jî bikarbînin.

Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarinên parêzê
Tiyana pelikzêrê

**Tiyana pelikzêrê**, **taweya pelikzêrê** xwarineke parêzê ye. Ji masiya pelikzêrê *(dorade)* didin ser. Navê vê masiyê yê latînî *Sparus aurata* ye.

Deryaya Navîn welatê vê masiyê ye. Li herêmên kurdan ên xwe digihînin Deryaya Navîn (bo mînak herêmên dîrokî yên êla Sînemiliyan), kurdan gelek taweyên vê masiyê dizanibûne. Lê îro masiyên pirr tên xwarin, masîmûsa, stawrîd (tarxur), lûfer (masiya şîn), masîpank (masîperk),moron, kîlke, (gurmasiya pelikperçîn, Moronidae), zîperdasî (Scomber scombrus), masîton (orkînos, Scombridae) ûêd in.

## Bertevî (melzemeyên tên tevlîkirin
* *1,5-2 kg [[pelikzêr]]*
* *2 pelên defneyê (qar, Laurus nobilis)*
* *5-6 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 [[îsot]]*
* *3-4 pelên [[merzekew]]ê*
* *Bo binê tiyanê kaxeza nahê le xwarin pê bigire*
* *6 hebikên îsota reş*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[şerab]]a spî*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) rûnê ron*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *1/2 baq [[bexdenûs]]*

## Amadekirin
Masiyê pakij bişon, navrankî (goşekî) ser re bi kêrê jêbikin. Bo her xêzikê du dendik sîr, du hebikên îsota reş û îsota bi zoravkî hatiye jêkirin veqetînin û di xêzikê de bidin bicihkirin. Ango bikin nava xêzîkê.

Tebsiya xwe bi rûn bikin, pelên defneyê û pîvaza bi xelekî hatiye hûrkirin rabixînin. Masiyê bidin ser û şereba spî, xwê û bulyona masiyê ya di nava avê de hatiye helandin tevlî bikin.

Devê mersefa xwe bi kaxezê bigirin, di germiya 200 oileyê de bi qasî 40 deqe bipijînin. Merzekewê pê werbikin û servîs bikin.

Kategorî:Tiyan
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Kategorî:Xwarinên parêzê
Kurdên Rûsyayê

**Kurdên Rûsyayê** an **kurdên ûris** yek ji komên diyasporaya kurdan in. Kurdên ku îro li Rûsyayê dijîn, bi taybetî li Qafqasyayê û rojhilata dûr a ûris, ji 1930'an heta 1940'an di dema dîktatoriya Stalîn de ji Azerbaycanê û Ermenistanê hatine akincîhkirin.

## Çavkanî

Rûsya
Dêlikan (eşîr)

**Dêlikan** navê eşîreke kurdan e. Bi rastî ev nav li Kurdistanê zehf belavî ye. Li Kilîsê, Mêrdînê, Rihayê, Dîlokê, Edene, Dêrsimê, Erzirimê eşîrên bi vî navê hene. Şaxeke vê eşîrê koçberê derveyê welat bûye, niha li Îranê, li ûstana Erdebîlê, dijî (bnr. Dêlikanlû)

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Kilîs
Brian Kernighan

**Brian Wilson Kernighan** (z. 1942 Toronto, Kanada) zanistekî komputerê yê Kanadayî ye. Bi Ken Thompson û Dennis Ritchie re di Bell Labs de dixebitî. Navê wî pirtir bi pirtûka wî û Dennis Ritchie nivîsandî derbas dibe.

Ev kitêba yekem e ku di derbarê zimanê C de hatiye nivîsandin û standardên wê nîşan dide ye (îng: *The C Programming Language*) . Kernighan ana di zanîngeha *Princeton* de wek profesorê zanistiya komputerê dişixule.

## Jînenîgarî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* [Malpera wî di [Zanîngeha Princeton] de]

Kategorî:Bernamesaz
Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Komputer
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Unix
Famîleya stêregulan

**Famîleya stêregulan**, **famîleya beybûnan** *(Asteraceae an Compositae)* yek ji malbatên mezin ên riwekan e. Di desteya Asterales de cih digire. Famîleya beybûnan ji 1.600 heya 1.700 cins (celeb) û bi qasî 24.000 cureyan pêk tê. Li her deverekê dinyayê kêm-zêde endamekê vê malbatê digihê. Navê famîleyê ji kulîlka *aster* ango stêrêgulê (dahlia) tê ku aster bi latînî *[[stêr]]* e.

## Hin cureyên tên bikaranîn
:Di seleteyan de yan wekî sebze bi xavî:
* Chicoree (*Cichorium intybus* var. *foliosum*): Pelên wê
* Xêzimok, talîşk, kasnî (*Cichorium endivia*): Pel (belg)
* Artîşoka spanî (*Cynara cardunculus)*: Kulîlka wê
* Artîşok (*Cynara scolymus*): Kulîlk
* Sêvarxin (*Helianthus tuberosus*): Gupik
* Kaho, xas (*Lactuca sativa* convar. *sativa*): Pel
* Kokreşa çivanokî, kokreşa xwarovîçko (*Scorzonera hispanica*): Kokên wê
* Tagetes lucida
* Qalîşk, diranê şêr (*Taraxacum officinale*): Kok, pel
* Kokbaçîkî, kokxamkêsankî (*Tragopon porrifolium*): Kok

:Di bijîşkiyê de û wekî biharbêhn:
* Gihadas, dasokî (*Arnica montana*): Pelt
* Pojan (*Artemisia absinthicum*): Pel
* Pelîna berazan, almasta berazan (*Artemisia abrotanum*): Pel
* Tarxûn (*Artemisia dracunculus*): Pel
* Pelîna bejî (*Artemisia vulgaris*): Gupik
* Gula caferî, gulqedîfe, êstper (*Calendula officinalis*): Gupik
* Strîbeloq, beliqa tehl, beliqa qantiran (*Cnicus benedictus*): Pel
* Kumroja mor, kumê rojê ya mor (*Echinacea purpurea*)
* Zencefîlê şamî yê yewnanî (*Inula helenium*): Kok
* Beybûna mêrgan (*Matricaria chamomilla*, Syn.:*Matricaria recutita*): Gupik

:Di endustriyê de:
* Lepkiya dendikreş (*[[Guizotia abyssinica]]*)
* Beliqa bireng (*Carthamus tinctorius*): Pel, dendik
* Gula berbiro, gulberojk (*Helianthus annuus*), Dendik

:Herwiha:
* Pelşîrîn, gihahingivîn (*Stevia rebaudiana*)
* Kasniya spî, talîşka spî (*Cichorium intybus*): Kok
* Bireka gelawêjê, bireka tebaxê (*Serratula tinctoria*): Pel
* Guleşêxana hindî (*Tanacetum cinerariifolium*, Syn.: *Pyrethrum cinerariifolium*, *Chrysanthemum cinerariifolium*): Kulîlk, gupik
* Guleşêxana Kurdistanê, guleşêxana Farsê (*[[Chrysanthemum coccineum]]*, Syn.: *Pyrethrum roseum*): Kulîlk

:Bo xeml û baxçevaniyê:
Gelek ji endamên vê malbatê bo xeml û dekorasyonê tên çandin. Li Kurdistanê baxçevanî gelek paşde maye. Şer, şewitandina daristanan, xizanî û gelek sedemên wê hene ku ne tenê baxçevanî, bi giştî çandinî jî li Kurdistanê pirr li paş hiştiye.
Tiriyê çavga

**Tiriyê çavga** yan **çavga** cure tiriyekî reş ê ku ji rezên Elezîz û Diyarbekrê çêdibe. Di çêkirina şerabên reş de tê bikaranîn.

Kategorî:Fêkî
Kategorî:Rezvanî
Kategorî:Tirî
Artîşok

**Artîşok** *(Cynara scolymus),* riwekek ji famîleya stêregulan e. 50–150&nbsp;cm bilind dibe, di pêjgehan de tê bikaranîn. Riwekeke pirrsalane ye. Ji parevên Deryaya Navîn, bakurê Afrîka, Îran û Kurdistanê belav bûye.

Herçendî di pêjgeha kurd de tê bikaranîn jî, li Kurdistan çandiniya wê nakin. Sedemê herî mezin şer e ku rewşa asayî xirab kiriye. Li Îtalyayê ji artîşokê lîkoran çêdikin. Di sedsala 15em de derbasê Brîtanya û bakurê Ewropayê bûye.

## Di warê tenduristiyê de

Pelên wê bê qemçik in. Bo kîsikê zirav, cegerê tê pêşniyarkirin. Alkol, nîkotîn û bezê ji kêm dike, asta amonyak û kolesterolê dadixîne. Ji aliyê vîtamînên A û B dewlemend e. Kepîrgirtina damaran (ango tengbûna damaran) dereng dixîne, agirê laşê dadixîne. Bo ba, zerika zer û zerika reş, şaneyên tûreyê, pêşîlêgirtina vartoyiyê (vîrik, îshel) bikêr e.

## Pêşangeh

Wêne:Artischocken.JPG|Artîşok li dukana hêşinahîfiroşiyê
File:Pleubian 22 Artichauts 2010.jpg


## Çavkanî
* David J. Keil: *Cynara*. In: Flora of North America Editorial Committee (Hrsg.): *Flora of North America North of Mexico*. New York and Oxford, 1993+. Bd. 19, S. 89. online, abgerufen am 4. Februar 2008
* Gabriella Sonnante, Domenico Pignone, Karl Hammer: *The Domestication of Artichoke and Cardoon: From Roman Times to the Genomic Age*. In: * AOBPreview*, 4. Juli 2007.  (îngilîzî)
* Mireille Jochum-Guillou, Marion Zerbst: *Artischocke – die gesunde Delikatesse*. Trias, Stuttgart 1998, ISBN 3-89373-466-X (almanî)

## Girêdanên derve

* Artîşok li obst-gemuese.at  (almanî)
* Phytodoc.de - li ser rola wê di tenduristiyê de.  (almanî)

Kategorî:Famîleya stêregulan
Kategorî:Riwekên şîfadar
Mîlan (êl)

**Mîlan** yek ji êlên rojhilatê Kurdistanê ye. Êla Mîlan niha li derdora Urmiye Makûyê, başûrê çemê Erez, li Îranê dijî. Cîranan wan êla Celalî û eşîra Şadî ne.

## Dîrok
Hesabê herî pêşîn yê Milan li Makû bû. Lêbelê, ew heya dema Osmanî, di sedsala 16an de, ku ew berbiçav bûne. Ew di defterên bacê de hatin behs kirin, wekî ku li Dêrsim wekî Millî ya Piçûk û Mezin heye, ya navçeya Mêrdînê. Ji destpêka sedsala 18an û pê ve, Osmanî di derheqê berhevkirina bacê de jêhatiyên wan ji destê wan derxistin, û, bê encam, bi berdewamî hewl didin ku Milan rûnin, heta ku sernavê İskan jî didin wan. Başî, an jî Serokê Sedentarîzasyonê. Hin ji wan hatin sirgûn kirin Reqa, û di nîvê duyemîn ê sedsala 18an de, serokên eşîrên Milan * de facto 'bûn 'axayên vê herêmê. Bi vî rengî, gelek malbatên navdar ên Raqqah dikarin bav û kalên xwe vegerînin Milan, her çend vana bi piranî di dawiya sedsala 19an de hatibûn asîmîlekirin.*

Serokê wê yê herî navdar bû, yê ku ji 1863 heya 1908 serokatiya eşîrê dikir. Ew beşdarî avakirina Wêranşar, Riha bû, û rêber, lê di dema qetlîamên Xiristiyanan di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, wî xiristiyan parast û li dijî Osmaniyan serî hilda.

## Binêre herwiha
* Esîretên Kurdan
* Bakurê Kurdistanê
* Rojhilata Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Şedadî (eşîr)

**Şedadî** navê hozeke berazî, li Kobanê ye. Dibe ku pewêndiya navê wan bi navê Şedad damezrîner ê dewleta Şedadî re hebe.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Famîleya dendûreşkan

thumb|(''Solanum dulcamara'')
 
**Famîleya dendûreşkan**, **famîleya amoşkeran**, **famîleya balîcanan** *(Solanaceae)* famîleyeke riwekan e, di koma dendûreşkan (Solanales) de cih digire. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Li Kurdistanê jî gelek ji endamên vê famîleyê diçên.

90 heya 100 cins, bi qasî 2.300 cureyên vê malbatê hene. Di vê malbatê de cinsê (celeb) herî mezin *Solanum* e ku 1000 heya 2.300 endamên vê cinsê tên hejmartin. Gelek ji endamên vê malbatê bo xwarin û xemlê tên çandin. Ji dendûreşkê re, *hilûtirşik*, *tiriyê rovî*, *dirik* jî dibêjin.

## Hin ji riwekên vê famîleyê
* Dendûreşk, tiriyê rovî (Solanum nigrum)
* Orkîdeya parsekvan (Schizanthus)
* Mandêrek (Mandragora automnalis)
* Kartol (Solanum tuberosum)
* Yasemîna şevê, deviya çakutan (Cestrum)
* Tûlezer (Atropa belladonna)
* Bacan (Solanum melongena)
* Bîber (Capsicum)
* Fringî (Solanum lycopersicum)
* Titûn (Nicotiana)
* Marze (Physalis alkekengi)
* Benc, giyabeng, beng (Hyoscyamus niger)
* Dilîbeng (datura)

## Çavkanî
* Armando T. Hunziker: *The Genera of Solanaceae.* A.R.G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein 2001, ISBN 3-904144-77-4.
* J. G. Hawkes et. al. (Editoren): *Solanaceae III: Taxonomy, Chemistry, Evolution*. Royal Botanic Gardens, Kew, 1991, ISBN 0-947643-31-1.
* M. Nee et. al. (Editoren): *Solanaceae IV, Advances in Biology and Utilization*. Royal Botanic Gardens, Kew, 1999, ISBN 1-900347-90-3.

## Girêdanên derve
* Solanaceae bei APG (îngilîzî)
* Beschreibung der Familie  (almanî)
* SOL Genomics Network (îngilîzî)
Salvadoraceae

[thumb|''[Salvadora oleoides*]]

***Salvadoraceae*** famîleyeke [[riwek]]an e. Di desteya riwekên pelxaçkî ([[Brassicales]]) de cih digire. Deviyên hûrik in. [[Dara miswak]] (Salvadora persica) jî ji vê malbatê ye. Miswak bo pakijiya devê tê cûtin, kayîn. Li welatên [[ereb]] tê bikaranîn.

== Belavbûn ==
Ji herêmên germ hezdike. Li [[Afrîka]], bi taybetî [[Madagaskar]]ê, [[Hindistan]], [[Îndonêzya]]yê gelek digihê.

== Sîstematîk ==
Di famîleya Salvadoraceae de, sê cins, 11-12 cure hene.
* *Azima* Lam.
* *Dobera* Juss.
* *Salvadora'' L.: Pênc cureyê vê cinsê hene.

## Çavkanî

* Malbata Salvadoraceae di APWebsite (îngilîzî)
* Salvadoraceae di DELTA.  (engl.)
* Hua Peng & Michael G. Gilbert: Flora of China. (îngl.)
Nivîsên Teknîkî

***Nivîsên Teknîkî*** pirtûkeke înternetî ye. Belaş tê belavkirin,pirtûk ji aliyê Occo Mahabad ve hatiye nivîsandin.

## Girêdanên derve
* Nivîsên Teknîkî Online Lê Binêre : https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyMG5QdFVvRHB0MUU/view?usp=drivesdk

Kategorî:E-pirtûkên bi kurdî
Kategorî:Pirtûkên Teknîkî