Dinya (gerstêrk)

**Dinya**, yan jî **cîhan**, (nîşan: 16px|🜨) yek ji gerstêrkên pergala rojê ye ku piştê gerstêrkên Tîr û Gelawêjê gerstêrka sêyem a nêzîkî rojê ye. Dinya yekane heybera astronomîkî ye ku tê zanîn jiyanê vedihewîne û piştgirya jiyanê dike. Di pergala rojê de gerstêrka yekem e ku girseyên mezin ên avê diparêze. Rûyê Dinyayê bi giranî av e û hinek deverên din ên Diyayê jî wekê qeşayên li herêmên cemserên bakur û başûr qeşa ye. Bi piraniya ku rûyê Dinyayê ji sedî 70,8 ji avê pêk tê, bi rûbera rûava deryayê û rûbera bejahiya erdê re, rûyê Dinyayê bi giştî 510 milyon km2 ye. Ji çaran yekê serzemînê bejahî ye û ji çaran sisê ji rûyê dinyayê jî ji deryayê pêk tê. Temenê dinyayê 4,5 milyar sal e û ji sedî 29,2ê rûyê erdê ax e ku ji parzemîn û giravan pêk tê. Piraniya axê di nîvkada bejahiyê de ye. Dinya xwedî atmosferekê ye ku bi piranî ji nîtrojen û ji oksîjenê pêk tê.

Şert û mercên rûyê Dinyayê bi giranî ji hêla atmosferê ve ji hêla pêkhateyê erdê û sirkulasyona erdê û bi sîrkulasyona okyanûsê ve têne birêvebirin. Atmosfera Dinyayê, ji hîdrosfer û lîtosfer, hawîrdora ku li ser rûyê Dinyayê jiyanê dihewîne afirandiye û di heman demê ev atmosfer bi girîngî ji hêla erdê ve hatiye çêkirin. Wekî hilbera pergala avhewayê ya Erdê, avhewa materyalkirina dabeşkirina budceya enerjiya Dinyayê ye ku li ser latên cihêreng newekhev û bi demsalê cuda tê wergirtin û ji cûdahiyên topografî û guheztinên atmosferê hesas e. Wek mînak zêdebûna gazên serayê yên atmosferê ku dibe sedema bandorên mîna guherîna avhewa ya gerdûnî. Kêşiya Dinyayê bi tiştên din ên li fezayê re, nemaze Heyv, ku tenê peyka xwezayî ya herdemî ya Cîhanê ye, bi dûrahiya saniyeyek ronahiyê de bi qasî çaryeka firehiya Cîhanê heye.

Dinya xwedî atmosfereke dînamîk e ku şert û mercên rûyê erdê diparêze ku Dinyayê ji piraniya ketina meteoroidan û ji ronahiya UVyê diparêze. Nîtrojen û oksîjenê pêkhateyên sereke yên Dinyayê ye. Dûkela avê bi berfirehî di atmosfera Dinyayê de heye ku ewrên piraniya gerstêrkê vedigirin ava dikin. Dûkela avê wekê gaza serayê tevdigere û ligel gazên din ên serayê yên li atmosferê, nemaze karbondîoksîtê CO2), şert û mercan diafirîne ku hem ava şil a rûberê hem jî dûkela avê bi germ kirina enerjiya ji ronahiya Rojê didome. Ev pêvajo germahiya navîn a heyî ya 14,76&nbsp;°C diparêze ku tê de av di bin zexta atmosferê ya normal de şil dimîne. Cûdahiya di mîqdara enerjiya ku tê girtin de di navbera herêmên erdnîgarî de (wekê herêma ekvatorî ku ji herêmên polar zêdetir tîrêja rojê werdigire) hewayê û herikên okyanûsê derdixe holê ku pergalek avhewa ya gerdûnî bi herêmên avhewa yên cihêreng çêdike û cûrbecûr diyardeyên hewayê yên wekî baranê rê dide ku pêkhateyên wekê nîtrojenê tevbigerin.

Çembera Dinyayê di nav bi awayê çembereke elîpsoîdek e ku ku pîvana dorvegera wî digihîje 40.000 kîlomêtre yê. Dinya di Sîstema Rojê de gerstêrka herî bitelq (li gorî mezinahiya xwe giran) e ku Dinya Ji çar gerstêrkên kevirî yên sîstema rojê gerstêrka herî mezin û gerstêrka herî giran e. Dinya bi qasî heşt xulekên ronahiyê ji Rojê dûr e û li dora rojê dizivire ku saleke Dinyayê (nêzîkî 365,25 roj) ku pêwîst e ji bo saleke Dinyayê gereke temam li dora rojê biqedîne. Ji bo ku rojekê Diyayê temam bibe Dinya li dora xwe di rojekê de (bi qasî 23 saet û 56 hûrdeman) gerekê temam dike. Li dora Dinyayê satelaytek xwezayî ya daîmî Heyv cih digire ku li dora Dinyayê 384.400 km (1,28 çirkeyên ronahiyê) digere û bi qasî çaryeka Dinyayê mezinahiya wê heye. Kêşiya Heyvê dibe alîkar ku hevsengiya sekna heyî Dinyayê pêk bîne, dibe sedema pêlên çûnûhatî û hêdî hêdî zivirîna Dinyayê kêm dike. Ji ber kilît kirina pêlên çûnûhatinê Heyv her dem bi heman rûyê li Dinyayê dinêre.

Dinya, mîna piraniya cîsmên din ên di Sîstema Rojê de, 4,5 milyar sal berê ji gaz û toza di destpêka Pergala Rojê de çêbûye. Di milyar salên pêşîn ên dîroka dinyayê de, okyanûs ava bûne û piştre jî jiyan di nav wê de pêş ketiye. Jiyan li çaraliyê cîhanê belav bûye û atmosfer û rûyê erdê diguherîne ku 2 milyar sal berê bûye sedema Bûyera Oksîdasyona Mezin. Mirov di despêkê de 300.000 sal berê li Afrîkayê derketine meydanê û li hemî parzemîna Dinyayê belav bûne. Mirov ji bo jiyana xwe bi biosfera Erdê û çavkaniyên xwezayî ve girêdayî ye lê her ku çûye zêdetir bandorên neyînî li hawîrdora gerstêrkê kiriye. Bandora heyî ya mirovahiyê li ser avhewa û biyosfera Cîhanê ji bo ku Dinya heyî ya xwe biparêze xetereyeke berdewam e ku jiyana mirovan û gelek celebên din ên jiyanê dixe bin xetereyê û dibe sedema windabûnên berfireh.

## Kronolojî
### Avabûna Dinyayê
thumb|270px|çep|Bandora hunermendê ji dîska gerstêrkê ya destpêkê ya Sîstema Rojê
Materyalên herî kevn ên ku di pergala Rojê de hatine dîtin (4.5682+0.00020−0.0004) berî 4 milyar salan e. Di 4.54±0,04 sal de, Erdê seretayî ava bûye. Gerstêrkên di pergala rojê de, bi rojê re çêbûne û geş bûne. Di teoriyê de ewrekî tozê bi hilweşîna gravîtasyonel qebarek ji ewrekî molekulî dabeş dike û dest bi vegerînê dike. Ewrê tozê, di dîsk a stêrkî de diherike û paşê gerstêrk ji wî dîskê bi rojê re mezin dibin. Ewrê tozê, toz ên qeşayê û toz ên axê (tevî nuklîd ên seretayî) vedihewîne. Li gorî teoriya ewrê tozê, gerstêrk ên ku ji girseyan hatine çêkirin, tê pêşbînîkirin ku Dinyaya seretayî di vana 70ê û 100 milyon salan de hatiye avakirin.

Tê pêşbînîkirin ku temenê Heyvê 4,5 milyar sal e. Hîpoteza sereke ev e ku ew ji ber berhevkirina ji maddeya ku ji Dinyayê derketiye, piştî ku heyberek bi mezinahiya Marsê ku bi qasî ji sedî 10 ji girseya Dinyayê, bi navê Theia, bi Erdê re li hev ketiye û Heyv avabûye. Bi derbeke zexm li erdê ket û hinek ji girseya wê bi erdê re bû yek. Di navbera 4.1 û 3.8 milyar sal de, gelek bandorên asteroîdê yên di dema Bombardimana Giran a Dereng de bûne sedema guhertinên girîng li hawîrdora mezin a rûyê Heyvê û Cîhanê.

### Dîroka jeolojîk

Atmosfera Erdê û okyanûsan bi çalakiya volkanîk û derketina gazê çêbûne. Dukela avê ya ji van çavkaniyan ku ji okyanûsan çêdibe, bi av û qeşa ji asteroîd, protoplanet û kometan tê zêdekirin. Di vê modelê de, dema ku roj nû çêdibe tenê ji sedî 70 ronahiya wî ya heyî hebû û di vê kêmasî ya germahiya rojê de gazên serayê yên atmosferê okyanûsan ji cemidandinê parastiye. Di serdema 3.5 milyar sala dema ku qada manyetîk a cîhanê hate avakirin û ev avakirina qada manyetîk a cîhanê dibe sedem ku atmosfer ji ber bayê rojê ji holê ranebe.

Dema ku tebeqeya derve ya zirav a Erdê sar dibe qalika yekem a zexm a erdê tê avakirin ku tê texmîn kirin ku di pêkhateya wî mafîk (ku ji hêla magnezyûm û hesin ve dewlemend e) e. Navenda parzemînê ya yekem ku di pêkhateya wê de felektir bû, ji helîna qismî ya vê qaşilê mafîkê ve pêk dihat. Yekemîn qalikê parzemîna ku kompozîsyona wî bêhtir felsîk e ku ev bi helandina parçeyî ya mafîkê pêk hatiye. Hebûna gewherên mîneralê zirkonê yên serdema Hadean di zinarên niştecîh ên Eoarchean de destnîşan dike ku bi kêmî ve hinek qalikên felsîk di destpêka 4.4 milyar sal de, tenê 140 milyon sal piştî çêbûna Dinyayê hebûne. Mezinbûnek berbiçav a heta roja îro ku ji hêla radyometrîk dîroka parzemînî ya gerdûnî ve tê piştgirî kirin û pêşveçûna zû ya di asta kontinental de di dema Arçiyan de, avakirina kelûpelên parzemînî yên ku niha hene ku ji hêla delîlên îzotomîk ve ji hefnium in zircons û neodymium di zinarên sedimentary rocks de têne piştgirî kirin.

### Temenê Dinyayê
Temenê Dinyayê rasterast bi temenê zinaran nayê pîvandin. Ji ber ku kevirên herî kevn ên naskirî jî ji kevirên kevnar ên ku îro li ser rûyê Dinyayê nemane, çêbûne. Kevintirîn kevirên ku heta niha hatine dîtin li rojavayê Grînlendayê hatine dîtin û temenê wan 4.1 milyar sal in. Rêbaza herî baş a ku îro ji bo hesabkirina temenê Dinyayê heye, veguhertina hêmanên radyoaktîv ji bo hêmanên din e ku di encama nîvcobûna wan de ye. Bo nimûne, hêmana radyoaktîv ûranyûmê du celeb atoman hene, wek ûranyumê-238 û ûranyûmê-235 e. Ev her du atoman di pêvajoyek pir hêdî de vediguherin atomên zirîçê. Bi veguherîna ûranyûma-238, ku ji îzotopa dinê ya ûranyumê hinekî girantir e, îzotopeke siviktir a serpê, zirîç-206, çêdibe û bi veguherîna ûranyûma-234, îzotekek sivik, zirîç-207 çêdibe. Rêjeya veguhertina ûranyuma 235ê bo serpê şeş ​​qat ji rêjeya veguhertina ûranyûma 238ê zûtir e. Ji ber van sedeman, rêjeya atomên zirîç-206 û zirîç-207 di zinarek di bin lêkolînê de li gorî temenê kevir diguhere. Cûdahiya di navbera mîneralek serpê de ku tê texmînkirin ku herî kevn e û strukturên îzotopên lîberê yên ku îro li okyanûsan pêk tê tenê bi dirêjahiya 4,5 mîlyar salî ya di navbera çêbûna van her du nimûneyan de têne ravekirin. Ev serdema 4,5 milyar sal wekî temenê Dinyayê tê qebûlkirin.

### Destpêka jiyanê û pêşveçûn
4 mîlyar sal berê reaksiyonên kîmyewî bûne sedema molekûlên yekem ên xwe-zêdekirinê. Pîştî 0.5 mîlyar salan, bavê hevpar ê dawî yê hemî jiyana heyî derketiye holê. Pêşveçûna fotosentezê hişt ku enerjiya rojê rasterast ji hêla formên jiyanê ve were berhev kirin. Di encamê de oksîjena molekûlar (O2) ku li atmosferê kom dibe û ji ber têkiliya bi tîrêjên rojê yên ultraviolet re, di atmosfera jorîn de tebeqeya ozonê ya parastinê (O3) çêkir. Tevlihevbûna şaneyên piçûk di nav şaneyên mezin de bû sedema pêşkeftina şaneyên tevlihev ên bi navê okaryotê. Organîzmayên rastîn ên pir-hucreyî yên di nava koloniyan de hatin avakirin, her ku çû pispor bûn. Bi helandina tîrêjên ultraviyole zerardarî ji hêla tebeqeya ozonê, jiyanê rûyê erdê kolonîze kir. Di nav delîlên destpêkê yên fosîl ên jiyanê de fosîlên mat ên mîkrobiyal hene ku li Rojavayê Awistralyayê kevirên xîzê yên 3.48 mîlyar salî hatine dîtin. Grafîta biyojen ku di zinarên metasedîmenter ên 3.7 mîlyar salî ne li Rojavayê Grînlendayê hatine dîtin û bermahiyên madeyên biyotîk ên li zinarên 4.1 mîlyar salî yên li Rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Delîlên rasterast ên destpêkê yên jiyana li ser rûyê erdê di zinarên Awistralya yên 3.45 mîlyar salî de hene ku fosîlên mîkroorganîzmayan nîşan didin.

Di dema Neoproterozoîk da, ji 1000î heta 541ê milyon salê, dibe ku piraniya cîhanê bi qeşayê hatibe nixumandin. Ev hîpotez wek "Erda Berfê" tê bi nav kirin û ji ber ku beriya teqîna Cambrîan bû. Dema ku jiyana pirzimanî di tevliheviyê de pir zêde bû, rastî eleqeyeke taybet tê. Piştî teqîna Cambrian ya 535 milyon salî, bi kêmî ve pênc wendakirinên girseyî yên mezin û gelek girseyî yên piçûk hene. Ji xeynî bûyera windabûna Holosenê ya heyî ya herî dawî, 66 milyon sal berê dema ku barîna asteroîda bû sedema tunebûna Dînezoran û kêzikên din ên mezin. Hinek ajalên piçûk ên mîna kêzik, ajalên bi memik û hinek celeb ên çûkan ku bûne dewamî ya jiyana îro xwe ji vî serdema barîna asteroîda parastine.

## Taybetiya fizikî
### Awa
Ji ber formasyonên topografîk ên li ser rûyê erdê û tevgera wê ya eksantrîk a li dora eksenê, geometriyeke wî ya yekreng tineye. Bi awayeke Geoibs e lê rûbara wê ya li ekvatorê ji rûbara polar mezintir e. Pîvana navîna çapa Dinyayê 12.742 kîlomêtre ye. Ji ber ku zivirandina Dinyayê ya li dora eksenê dibe sedem ku ekvator hinekî ber bi derve ve biçe, qada ekvatorê 43 kîlomêtre ji çapa ku pola bi hev ve girê dide dirêj tir e. Xala herî bilindî û nîzm çiyayê Everestê (8.848 m li ser asta deryayê) û Xendeka Marianayê (10.924 mêtre di binê deryayê de) ye. Bi vî rengî, Dinya li gorî elipsoidek îdeal xwedî toleransek 0.17% ye.

### Avabûna navxweyî

Hundirê Dinyayê jî mîna gerstêrkên din ên bejayî ji aliyê taybetiyên xwe yên kîmyayî ve li qatan hatiye dabeşkirin. Tebeqeya derve ji hêla kîmyewî ve qaşeyek zexm a silîkatî ya cihêreng e ku di binê mantelek zexm a pir zirav de ye. Qalik bi veqetandina Mohorovičić ji mantoyê tê veqetandin. Qalindahiya qalikê ji 6 kîlomêtreyê û di binê okyanûsan de heta 30-50 km ye. Ev pîvan ji bo parzemînan diguhere. Qalik û serma, hişk, jora mantoya jorîn bi awayekî kolektîv wekî lîtosfer tê zanîn, di nav plakayên tektonîkî yên serbixwe de tên veqetandin.

Hemî agahdarî di derbarê strukturên hundurîn ên cîhanê de ji lêkolîna erdhejan û ji ceribandinên li ser materyalên ku tê texmîn kirin di hundirê Dinyayê de hene hatine bidestxistin. Li ser bingeha hebûna volkanan û pîvandina herikîna germê ya li ser rûyê qalikê erdê, em dizanin ku hundurê cîhanê pir germ e. Her ku kûrtir dibin qalikê erdê, germahiya zinaran serê kîlometreyekê 30&nbsp;°C bilind dibe. Bi vî rengî zinarên ku ji qatên herî jêrîn ên qalikê de ne vediguherin zinarek sotandî.

### Tevgera parzemînan
Teoriya tektonîkên plakaya dide nîşan ku parzemînên li ser rûyê erdê bi rêjeya çend santîmetre di salê de digerin. Tê payîn ku di pêşerojê de ev yek bidome dibe sedema parzemînên ku bihegijên tenişta hev. 2 faktor dibin sedem ku parzemîn hilkişe: hilberîna enerjiyê di nav gerstêrkê de û hebûna hîdrosphere. Hilberîna germê ya ji hêla pêvajoyên radyojenîk ve têr dike ku di 1.1 mîlyar salên pêş de veguheztina mantoyê û binketina parzemîna rawestîne. Îro parzemînên Amerîkaya Bakur û Başûr ber bi rojava ve diçin û ji Afrîka û Ewropayê dûr dikevin.

## Rêgeh û veger
### Rêgeh
Dinya di 365.2564 rojên Cîhanê yan jî saleke gerstêrkî, bi dûrahiya navînî bi qasî 150 milyon kîlomêtre li durê Rojê di rêgeha xwe de tevdigere. Her ku di 12e saetan carekê tav an jî heyv xuya dibe, bi tevgera ku li dorpêça xwe ber bi rojhilat ve dizivire gerekê pêk tîne. Ji ber vê tevgerê, bi navînî 24 saet lazim e - rojek tavê - ji bo ku Dinya li dora xwe zivirînek tam temam bike ku Roj vegere merîdyenê. Leza Erdê ya li dorpêça rojê bi navînî nêzîkî 29.78 km/s te. Heyv û Erd di her 27,32 rojan li dora stêrkên paşerojê li dora barsentrek hevpar dizivirin. Dema ku bi geroka hevpar a pergala Erd-Heyvê ya li dora Rojê re were berhev kirin, heyama meha synodîk, ji meha din heta meha nû, 29.53 roj e. Ji pola bakur a esmanî tê dîtin ku tevgera Dinya, Heyv û zivirîna wan a esmanî hemû li berevajiya demjimêrê ne. Ji xalekî polar ên bakur ên Dinyayê tê dîtin ku Dinya li dorpêça rojê li aliyekê berevajiyê saetê tevdigere.

### Dorvegera Dinyayê
thumb|270px|Anîmasyonek ku Dinya li dora xwe digere nîşan dide
Her dem ku Dinyayê di tevgerê deye, du celeb ên tevgerê hene. Tevgera yekem li dora eksena xwe pêk tîne û tevgera duyem ji rojava ber bi rojhilat ve li ser rêgeh xwe ya li dorpêça rojê digere, pêk tîne. Vegera li dora eksena xwe di 23 saet, 56 deqe, 4,098903691 saniyan de temam dike. Duyemîn tevgera Dinyayê bi tevgera li dorpêça dora rojê ye. Dinya di 365 roj, 5 saet, 48 deqeyan, 9 saniye, 763.545,6 mîkrosaniyeyan de li dora Rojê ku di dorbereke elîptîkî ya pir berfireh de digere, pêk tîne. Ev her du tevgerên Dinyayê yên li dor eksa xwe û li dora Rojê dibin sedema du bûyerên girîng. Zivirîna wê li dora eksena xwe, şev û roj, û gerandina wê ya li dora Rojê bi meyla 23 pile û 27 deqe demsalan diafirîne û lihevhatina demsalan misoger dike.

## Mijarên têkildar
* Pergala Rojê
* Dewrên erdnasiyî
* Dîroka Erdê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Cîhan
Kategorî:Xweza