open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ertuğrul Özkök

**Ertuğrul Özkök** *(bixwîne Ertûẍrûl Îozkîok)* (jdb. 4ê tebaxê 1947 li Izmir) rojnamevan, nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye.

Bi eslê xwe ne tirk, ji malbateke balkanî ye. Çend sal beriya ku Özkök ji diya xwe bibe, malbata wî ji parêzgeha Bulgaristanê Кърджали (Karcalî) tê li Tirkiyeyê bicih dibe.

## "Li cem eskeran bi pênûsê êrîş dibir ser kurdan"
Bi xwe di bernameyeke TVê de digot, *"min jî bi pênûsa xwe li dijî hewldana nû ya cudaxwaziya kurdan şer kir, heger hêza çaremîn medya, tevlî şer nebûba, niha Xwedê dizane, navê Diyarbakirê kiribûn Amed"* Özkök xwedî nêrînên kemalîst, mîlîtarîst e. Di salên 1990î de ku gerînendeyê giştî yê rojnameya kemalîst û neteweperwer Hürriyetê bû, giraniya xwe dabû şerê psîkolojîk ê li dijî kurdan dihat meşandin. Gorî gelekan têkiliya wê bi rêxistinên veşarî yên dewleta tirk re hene, wî perwerdeya endezyariya civakî, sîxurî, şerê psîkolojîk, teknîkên lidarxistina provokayonan ûêd dîtiye.

Di nava salên 1990 - 2009ê de gerînedetiya giştî ya Hürriyetê kiriye ku slogana vê rojnameyê *"Tirkiye ya tirkan e!"* ye.

## Jiyan
Özkök sala 1947 li bajarê Îzmîr (navê berî Smîrna) hatiye jiyanê. Koçberên balkanî ne. Malbata wî karê çapkirinê dikir. Dibistana amadeyî ya Izmirê bidawî dike, li Parîsê perwerdeyê dibîn.

## Girêdanên derve
* Hin ji nivîsên Özkök ên ji Hürriyetê 

Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Kesên ji Îzmîrê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Serhildana Agiriyê ya sêyem

Komara Tirkiyeyê destûr hilda ku hêzên xwe heta piştê Çiyayê Agiriyê ye Piçuk ku wê demê di nav sînorên Îranê de bû, bibe. Bi vî avayî rêya Îran ê ji bo serhildêran hat tevxistin. Paşe di navbera Komara Tirkiyeyê û Îran ê da li ser sînor rêkûpêkek hat çêkirin. Bajaroka Kotur a Wanê hat dayîna Îran ê û iyayê Agiriyê ye Piçuk ji aliyê Komara Tirkiyeyê hat hildan.[7] Di 1’ê tîrmeh a 1930 an da ji aliyê Komara Tirkiyeyê dorgirtina Çiyayê Agirî yê hat xilas kirin û di 7’ê Îlon a 1930 an da operasyona mezin hat dest pê kirin. Vê operasyonê heta 25’ê Îlon a 1930 an berdewam kir. Di 14’ê Îlon a 1930 an da Îbrahîm Axa hat kuştin û Îhsan Nûrî Paşa jî çu Îran ê.
 
Paşê di darizandina dadgeha Edene da 34 kes bi cezayê dardekirinê hat ceza kirin. Di sala 1938 an da navê bajarê ku Qerekose bû, hate guhertin û bû Agirî.
 
## Herwiha binêre
* Serhildana Agiriyê ya yekem
* Geliyê Zîlan
* Komara Agiriyê
* Dîroka Kurdistanê

Kategorî:Serhildanên Agiriyê
Serhildana Oremarê

**Serhildana Oremarê** ( ), di sala 1930an de bi êrîşbirina ser hêzên dewleta Tirkiyê a ji aliyê eşîra gundê girêdayî Gewerê ya bi navê Oremarê ve pêk hat. Serhildana han bi awayekî hovane hate tefandin.
## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê

Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Serhildanên kurdan
Emin Çölaşan

**Mustafa Emin Çölaşan** (jdb.  li Enqereyê), rojnamevan û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye.

## Bi çavên Naziyan li kurdan dinêrî
Hez ji kurdan nake, tevlî şerê psîkolojîk ê li dijî kurdan tê meşandin bûye. Di salên 1990î de bi babirokên artêşa romê li Kurdistanê digeriya, meytên pêşmergeyan nîşan dida, nûçeyên nerast belav dikir. Tê îdîakirin ku têkiliyên wî bi devedorên dewleta veşarî ya Romê re heye, alîkarî didaye Ergenekonê. Xwedî nêrînên kemalîst, mîlîtarîst, netewperwer e. Di meseleya kurd de, nêrîna wî nîjadperest e. Gelek caran dijûn, tajang li mezinên kurdan dikir.

## Jiyan
Bi eslê xwe ne tirk e. Bav-kalên wî ji aliyê osmanîyan ve hatine devşîrmekirin. Eslê bavê wî ji erebên ku osmaniyan anîne li giravên Yewnanistanê bicihkirine ye. eslê diya wî jî ji yewnanan e. Carekê keyê osmanî Evdilhemîd II bavê bapîrê wî sirgûnê çolterên Lîbyayê. Dibêjin paşnava wî jî ji wir tê *(çölaşan tê wateya kesê ji çolteran hatiye, vegeriya, ji ser çolan re hatiye).* Bapîrê wî wezîrtiya komarê kiriye.

Li Enqereyê dibistana amadeyî bidawî kiriye, li zenîngeha teknîkê ya bi navê Ortadoguyê (ODTÜ) de perwerdeya zanînên gerînendetiyê dîtiye. Di gelek wezaretiyan û saziyên dewletê de xebitiye. Sala 1977ê ketiye rojnameya Milliyetê, heya 1985ê li vir xebitiye. 1985 heya 2007ê di rojnameya Hürriyetê de nivîsiye.

Ji sala 2009ê ve di rojnameya Sözcü de sernivîskariyê dike.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Kesên ji Enqereyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Millî Gazete

**Milli Gazete** (*rojnameya neteweyî*) rojnameyeke tirkî ye. Navenda wê li Stenbolê ye. Wekî rojnameya fermî ya tevgera Nêrîna Neteweyî (Millî Görüş) tê dîtin. Ev tevger îslam û berjewendiyên neteweyî yên tirkan li hev dicivîne, di bin siya bîrdoziya tirk-îslamê de siyasetê dike.

Bo daxwaz û derdên kurdan ti pêşniyarek wan nîne, di meseleya kurdan de xwe didin aliyê îdeolojiya fermî ya dewletê û mafên kurdan wekî cudaxwaziyê dibînin, bi tundî li dijî têkoşîna azadiyê ya kurdan derdikevin.

Tevgera Milli Görüş û ev rojname bi pêşengiya serokwezîrê demekê, Necmettin Erbakan hatiye damezirandin.

## Siyaseta vê rojnameyê
Pesnê tevgera Milli Görüşê dide. Pesindariya osmanîyan dike. Li dijî daxwazên kurdan e. Kurdan wekî parçeyekê ji neteweya tirk dibînin. Dijminiya cihû, ermenî, yewnanan dike. Li dijî cîhana rojavayî nûçeyan belav dike lê bo berjewendiyan carnan prînsîbên xwe diguherînin. Mirov dikare bêje nêzîkê mîrnişîniyên erebên kendavê ne. Him sûdê ji berhemên rojavayiyan werdigirin, dan û standinan dikin, him jî dînê Îslamê bi hin elementên dirûvî û tevgerî yên bisînorkirî, dijîn.

 
Ji ber ku demekê komkujiya cihûyan înkar kiribû, ji aliyê saziyên ewlekariyê yê Almanyayê ve ev rojname tê şopandin. Li dijî dînê xrîstiyaniyê, DYA û Îsraelê gelek radiweste. Dijberiya rêxistin û saziyên kurdan dike.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya Milli Gazeteyê (bi zimanê romî)
* Agahî ji saziya ewlekariyê ya alman (almanî) 
* Daxuyaniya serokê saziya ewlekariyê ya federedewleta Niedersachsenê 

Kategorî:Avabûnên 1973an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Kategorî:Sansûr li Tirkiyeyê
Madîg

**Madîg** an jî **Madîk** navê keyekî kurd e ku di pirtûka *[[Pirtûka Karûbarên Erdeşîrê Babekan|Karnameya Ardeşêrê Babek]]* de qala şerê di navbera wî û Ardeşêr I de tê kirin. Ev şer di sala 226'ê piştî zayînê de *(an jî çend salan dûvre)* pêk hatiye.

Ji beşa pêncem a pirtûkê;
* “Piştre wî (Erdeşêr) gelek leşker û qehremanên Zavulê kom kirin, ji bo şer bi ser qiralê kurdan Madîg de çû. Pirr şerê dijwar û xwînrijandin hebû ku di dawiyê de artêşa Ardeşêr têk çû.”

* “Artêşa Madîg pesnê xwe dida: Êdî metirsiya Ardeşêr nema, piştî têkçûnê vêga ew vegeriye Parsê.”

* “Di vê navberê de, Erdeşêr bi artêşeke ji çar hezar zilaman pêk dihat, bi şev weke suprîzekê, êrîş bire ser kurdan. Wî 1000 kurd kuşt û yên din brîndar kirin û dîl girtin; û ji bilî wan, şah Ardeşêr , kurên wî, braderên wî û malbata wî dîl girtin û şandin Parsê.”

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ardashir and the Kurds
* Ardashir I of Persia - Early Years

Kategorî:Keyên kurd
Helal, Qilaban

**Helal** (1928: *Hilal*, *Helal*; 1946: *Hilal*; 1904/1997: *Hilalê*) an jî **Şêxan** (), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qilebanê
Serhildana Raman û Reşkotan

**Serhildana Reşkotan û Raman**, di sala 1925an de li herêma Qubînê ya Sêrtê ji aliyê eşîrên Raman, Garzan û Reşkotanê li hemberî dewleta Tirkiyeyê weke serhildaneke neteweyî pêk hat. Serhildan bi awayekî hovane hate tefandin.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Serhildanên kurdan
Seleteya Mîr Mihemed

**Seleteya Mîr Mihemed**, gorî gotinan seleteya ku mîrê Soran, Mîr Mihemedê Rewandizî pirr dixwaribûye ye. Ji seleteyên Soranan e. Mîr hezkiriyê kuzel, kaho, singê mirîşkê û biharbêhnê bûye.

Li Tirkiyeyê jê re *seleteya bi singê mirîşkê* dibêjin ku standardekê vê seleteyê nîne. Hin jî wekî *seleteya meksîkayî, seleteya Romayê, seleteya Îranê, seleteya Sezar ûêd" binav dikin.

Mîr Mihemed gelek hez ji [[kuzel]]ê *(roka, bi latînî Eruca sativa)* dikiribûye. Di seleteyê de herwiha singê mirîşkê, rûnê zeytê û gelek [[biharbêhn]] (biharat) jî hene ku bo tenduristiyê baş in. Ango ne giran û rûnî ye. Mîr carnan parêz jî digirtibûye ku bi xwe, demekê dirêj nexweş bûye.

== Berkeliya seleteya Mîr ==
* *1 singê mirîşkê*
* *1 heb cûcika kahoyê*
* *4 pel kuzel*
* *4 KX (kevçiya xwarinê) rûnê zeytê*
* *1 heb xiyar*
* *100 gr penîrê qaşar ê hinekê kartû*
* *2 KX rûnê nivîşkî*
* *3 heb nanê tostê*
* *Îsota tûj (pûlpelî)*
* *Awîşen (cehter)*

Bo [[çênc]]a seleteyê;
* *2 dd (dendik) sîr*
* *1 KX mayonez*
* *Xwê*
* *Îsota reş*
* *5 KX rûnê zeytê*
* *2 lîmon*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) gormiz (xerdel)''

## Çêkirin
Cihê hişk ê nan jê veqetînin, ew nayên bikaranîn. Cihê din bipişirînin an kûbîkî hûr bikin. Di rûnbirêşkê, di nava rûnê û awîşen û îsota pûlpelî de biqijilînin. Di rûnbirêşkeke din de, goştê xwe yê rişteyî û dirêjî hûrkirî hindikek biqelînin, bila zerayî pê bikeve.

Kaho, kuzelê bişon di badiyekê de hûr bikin. Penîrê li rêşkerê bidin, berdin navê. Lîmonan biguvêşin serê. Nanê qijilandî, goştê mirîşkê li ser seleteyê rêz bikin.

Di badiyekê de rûnê zeytê, mayonez, gormiz, hinekê ava lîmonê, sîra kutayî, xwê û îsota reş tevlîhev bikin ku ev jî sosa seleteyê ye. Vê çêncê (sos) berdin ser seleteyê. Dikarin bi penîr, fringî (tomatos, bacanê sor), gilyaz û fêkî yan zebezyeke din bixemilînin.

Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
John Quincy Adams

**John Quincy Adams** (jdb.  – m. ) serokdewletê 6em ê DYA'yê ye. Wî xizmetên dîplomatiyê û senatoriyê jî kirine. Ew kurê serokdewletê amerîkî John Adams û Abigail Adams bû. Di 4ê adara 1825an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1829an li ser postê xwe dimîne. Bi Louisa Adams *(berê Louisa Johnson)* re zewicî û çar zarokên wî çêbûn. Adams di sala 1848an de li Washington, D.C. çû ser dilovaniya xwe.

Kategorî:Jidayikbûn 1767
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1848
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Dêra Hînê

**Dêra Hînê** (), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qilebanê
James Buchanan

**James Buchanan** (jdb. 23ê nîsanê, 1791 – m. 1ê hezîranê, 1868) serokdewletê 15em ê DYAyê ye. Di nav serokên DYAyê de, ew tenê ji Pennsylvania ye. Di 4ê adara 1857an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1861ê li ser postê xwe dimîne. Ew ne zewicî ye. Tê gotin ku ew homoseksuel bû. Buchanan di sala 1848an de li Lancaster a Pennsylvaniayê çû ser dilovaniya xwe.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1791
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1868
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:1850î li DYAyê
Kategorî:1860î li DYAyê
George H. W. Bush

**George Herbert Walker Bush** (jdb.  - m. 2018 Houston) serokdewletê 41em ê DYA'yê ye. Ew herwiha bavê serokdewletê 43em George W. Bush e. Ew li Miltonê ji dayîk bûye. Di  de dibe serokdewlet û heta  li ser postê xwe dimîne. Bi Barbara Bush *(berê Barbara Pierce)* re zewicî û şeş zarokên wî çêbûn. Di bin serweriya wî de Şerê Kendavê di  pêk hatiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1924
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2018
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kilora baçik

thumb|Kilora baçik
**Kilora baçik**, **kilora tilîtizê**, **kilora pêçiyê**, **kilora sîgarayê** cureyek ji kiloran e. Bi tesîra romî (tirkî) niha li hin deveran ji tevahiya kiloran re boreg tê gotin. Di rastiyê de *boreg* an *borek* tenê cureyeke kilorê ye û bi romî jê re *kürt böregi - kilora kurdî* dibêjin. Li tevahiya herêmên Kurdistanê kilorên wiha tên xwarin.

Kilora baçikê ji Hindistanê heya balkanê tê zanîn û xwarin. Tirk viya wekî xwarineke tirkî didin nasandin, lê di rastiyê de beriya ku tirk werin Anatoliya û herêmê jî pelhevîrk (şikeva) dihatibûye pêçandin. Di pêjgeha Tirkiyeyê, pêjgeha ermenî, pêjgeha ereb, pêjgeha Îranê, pêjgeha balkanî û gelekan de cihê xwe digire.

Li Kurdistanê pirranî li deşta Rewanê, Qers, Erdêxan, Îdir, Erzîrom, Meledî û Rihayê tê xwarin. Pirranî penîrê dadigirin lê li ser daxwazê siyale, kartol an navikeke din jî dikare bê bikaranîn.

## Berkelî
* *150-200 gr penîrê spî yê malê*
* *1 hêk*
* *Niv baq bexdenûs*
* *3 pelhevîrk (mezin an biçûk)*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota pûlpelî, îsota tûj*

## Çêkirin
Di badiyekê de penîr, zerika hêkê, nîv stekan (qedeh) av, bexdenûsa hûrkirî û 1 kevçî îsota tûjê tevlîhev bikin. Pelhevîrkên xwe par bikin, ji her şikevayê 12 be baştir e.

Ji têkela we di badiyê de amade kiribû dabigirin. Bipêçînin, wekî tiliyê (pêçiyê) amade bikin. Van rûloyên xwe di nava rûn de biqijilînin.

Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Kilor
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Grover Cleveland

**Grover Cleveland** (jdb. 18ê adarê, 1837 – m. 24ê hezîranê, 1908) serokdewletê 22em û 24em ê DYAyê ye. Cara pêşî di 4ê adara 1885an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1889an li ser postê xwe dimîne. Di hilbijartina piştre de bi ser nakeve lê dîsa jî dev ji siyasetê naberde. Di nav serokdewletên amerîkî de tenê ew piştî binketina hilbijartinê, dîsa bûye serokdewlet. Cara duyem di 4ê adara 1893an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1897an li ser postê xwe dimîne. Bi Frances Folsom Cleveland *(berê Frances Folsom)* re zewicî û pênc zarokên wî çêbûn. Cleveland di sala 1908an de li Princeton a New Jersey çû ser dilovaniya xwe.thumb|Grover Cleveland|çep

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1837
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1908
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:1880î li DYAyê
Kategorî:1890î li DYAyê
Bill Clinton

**Bill Clinton** (jdb. ) serokdewletê 42em ê DYAyê ye. Clinton li Hope a Arkansasê ji dayîk bûye. Hinga ew bû serokdewlet 46 salî û bi vê re di nav serokên DYA'yê de ew bûbû serokê herî ciwan ê sêyem. Di  de dibe serokdewlet û heta  li ser postê xwe dimîne. Bi Hillary Clinton *(berê Hillary Rodham)* re zewicî û keçeka wan a bi navê *Chealsea* çêbû. Ew berî ku bibe serokdewlet, parêzerî dikir. Di hilbijartinên 2008an ji bo xanima xwe ya namzeta serokatiyê, kampanyayên piştgiriyê pêk anîn. Lê Hillary Clinton li hemberî Barack Obama bi ser neket.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Cıvıklı

**Cıvıklı** *(bixwîne civikli),* ji koma pîza û patîleyan a pêjgeha Tirkiyeyê, cure xwarinek e. Ji parêzgeha Kayseriyê Develiyê belav bûye, kurdên Anatolyaya Navîn jî dizanin û dixwin. Kurd wan bi navê cuda binav dikin; *Lehmecûna stûr*, *patîleya Remezanê ya bi goştê kişandî* ûêd. 

Di firneya kevirî de tê pijandin. Goştê kişandî bi têkela xwe ya taybet li ser pelhevîrê (şikeva) tê raxistin û davêjin argûnê. Navik an têkela dikevê, dişibe ya lehmecûnê û carnan jî gelek biharbêhnê lê zêde dikin. 

Kategorî:Patîle û pîza
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Chester A. Arthur

**Chester A. Arthur** (jdb. 11ê çiriya pêşîn, 1829 – m. 18ê çiriya paşîn, 1886) serokdewletê 21em ê DYAyê ye. Piştî kuştina serokdewlet James A. Garfield ew dibe serok. Di 19ê îlona 1881ê de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1885an li ser postê xwe dimîne. Bi Ellen Lewis Herndon Arthur *(berê Ellen Lewis Herndon)* re zewicî û sê zarokên wî çêbûn. Arthur di sala 1886an de li New York City çû ser dilovaniya xwe.

Kategorî:Jidayikbûn 1829
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1886
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Dwight D. Eisenhower

**Dwight David "Ike" Eisenhower**, bi kurdî wek **General Eyzenhawer** jî tê nasîn (jdb.  – m. ), serokdewletê 34em ê DYAyê ye. Ew di artêşa amerîkî de generalê xwediyê pênc-stêran bû. Di dema Şerê cîhanî yê duyem de wî generaltiya artêşa hêzên Hevalbendan kiriye. Ew herwiha bûye generalê yekem ê NATOyê. Di 20ê kanûna paşîn a 1953an de dibe serokdewlet û heta 20ê kanûna paşîn a 1961ê li ser postê xwe dimîne. Bi Mamie Eisenhower (berê Mamie Geneva Doud) re zewicî û du zarokên wî çêbûn.

## Mirin
Eisenhower di 28ê adara 1969an de li Washington, D.C. mir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1890
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1969
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kilorîk

thumb|Kilorîka navdar a kurd jî dixwin
thumb|Cureyên simîtê

**Kilorîk**, **kilora bi kuncî**, **simît**, **tevrek**, pirranî wekî kilorekê tê pijandin.

## Kilor, kulîçe yan nan e?
Di binavkirinên kurdî de mentiqeke taybet heye. Mirov dikare wekî nan, kilor an kulîçe jî bînav bike. Heger şikeva bê pêçandin û ji wan jî xelekên simîtê bên çêkirin dikeve bin kategoriya kilorê. Heger pê xwarin bê xwarin dibe nan. Ji ber ku kuncî, dimis tevlî dibe, ango navika wê heye, herwiha kulîçe ye. Bi şîr û şekir be şîranî, ji hevîrê stûr (ji patîleyê stûrtir) û çorsane û bi rûn / bê rûn be, dibe kate.

Tirk, balkanî, qefqazî, faris, kurd, yewnan, suryanî û qismen ereb baş dizanin û dixwin. Kilorîka yan simîta herî çêjdar û navdar li Tirkiyeyê tê çêkirin. Herwisa jî wekî xwarineke romiyan (tirk) tê zanîn, lewra ya herî bitehm li bajarên tirkan tê çêkirin.

Di hin devokan de ji kilorê re *kulor* dibêjin. Tirk *simit (sîmît),* *[[yewnan]] κουλούρι (kulûrî)* dibêjin. Hin îdia hene kû ev kilor ji balkanê, bi taybetî ji serbistanê belav bûye.

## Çêkirin
Hevîrtirş di avê te helandin, bo biwerime 2-3 katjimêr tê rawestandin. 1 stekan (qedeh) ava şîregermê de 2 kevçî dimis (mot) tê helandin. Ard /arvan di teştê yan kodikê de bo strînê tê amadekirin. Nava, orteya ardê tê vekirin û hevîrtirş bi tevî xwê (solin) tê berdan.

Ava bi dimis hindik hindik tevlî tê kirin. Hevîrekê ne pirr ronm ne jî tîr tê çêkirin. Hevîr amade bû, ji girikan di dirûvê xelekê de simît tên çêkirin. Di badiyekê kuncî, di yekê de ava bi dimis heye. Xelekên hatine amadekirin carekê dikin nava ava bi dimis, carekê ji dikin nava badiya bi kuncî.

Di germiya 200 pileyê de bi qasî nîv katjimêrê tên pijandin û paşê jî servîskirin.

Kategorî:Kilor
Kategorî:Kulîçe
Kategorî:Nan
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha yewnanî
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Gustáv Husák

[thumb|Gustáv Husák ''(di nîvî de)'' di dema ziyaretkirina [Almanyaya Rojhilat de]]

**Gustáv Husák** (jdb. 10ê kanûna paşîn, 1913 – m. 18ê çiriya paşîn, 1991) siyasetmedarekî slovak e ku serokdewletiya Çekoslovakyayê kiriye û demekî dirêj (1969–1987) weke serokê Partiya Komunîst a Çekoslovakyayê xebitiye.

Gustav li Dúbravka ji dayîk bûye ku ew navçe wê demê di bin serweriya keyaniya Awistriya-Mecaristanê de bû. Di temenê biçûk de tevlî xebatên komunîstan dibe. Di dema şerê cîhanê yê duyem de ji sedema tevlîbûna nav tevgera komunîstan, ew tê zîndanîkirin. Piştî şer, ew di partiyên komunîst ên çek û slovak de xebatan dike. Lê di sala 1956an de, ji aliyê alîgirên Stalîn ve bi hînceta ew *neteweperestê burjuvayê* ye, tê dadgehkirin û wî dikine girtîgehê de. Piştî şeş salan ji hepsê diderkeve.

Di sala 1968an de dibe alîkarê serokwezîrê hikûmeta Alexander Dubček. Di dema wan de bi piştgiriya hikûmeta wî YKSS, Çekoslovakyayê dagir dike.

Di 29ê gulana 1975an de dibe serokdewlet û heta îstifa ya xwe (10ê kanûna pêşîn, 1989) li ser vî postî dimîne.

Husák di 75 saliya xwe de li Bratislavayê diçe ser dilovaniya xwe.

Kategorî:Jidayikbûn 1913
Kategorî:Mirin 1991
Kategorî:Serokdewletên Çekoslovakyayê
Kategorî:Siyasetmedarên slovak
Thomas Jefferson

**Thomas Jefferson** (jdb. 13ê nîsana 1743 li Shadwell a nêzîkê Charlottesville, Virginia; m. 4ê tîrmeha 1826 li Monticello ku ew jî nêzîkê Charlottesville, Virginia) sêyem serokdewletê DYA ye (1801–1809). Giringiya xebata xwe daye çêkirina makezagonê û sazkirina organên dewletê. Keda wê di nivîsandina danezana serxwebûnê de heye.

Di dema wî de DYA ji Fransayê axa Luizianayê dikirre. Ji partiya Demokrat bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Jidayikbûn 1743
Kategorî:Mêrên amerîkî
Kategorî:Mirin 1826
Kategorî:Pirtûkhezên amerîkî
Thomas Jefferson
Kategorî:Siyasetmedarên amerîkî
Kategorî:1800î li DYAyê
John Adams

**John Adams** (jdb. 19ê çiriya pêşîn, 1735 – m. 4ê tîrmehê, 1826) yek ji damezrînerên sereke yên DYAyê ye ku parêzer, dîplomat û teorîsyenê siyasetê bû. Herwiha John Adams serokdewletê duyem ê DYAyê ye. Di 4ê adara 1797an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1801ê li ser postê xwe dimîne. Bi Abigail Adams *(berê Abigail Smith)* re zewicî û pênc zarokên wî çêbûn. Adams di sala 1826an de li Massachusettsê çû ser dilovaniya xwe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1735
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1826
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:1790î li DYAyê
Kategorî:1800î li DYAyê
James Monroe

**James Monroe** (jdb. 28ê nîsanê 1758 li Westmoreland County, Virginia, (wê demê koloniya Brîtanyayê bû); m. 4ê tîrmehê 1831 li New York City, DYA), pêncem serokdewletê DYAyê bû (1817–1825).

## Jiyan

Monroe ji ber şerê azadiyê dawî li xwendina xwe ya dadê dide. Tevlî şoreşê dibe. Du sal şûnde dîsa dest bi xwendinê dike. Sala 1782 dibe endamê komîsyona dadê ya civîna Virginiayê. 1790 heya 1794, ew senator e. 1794 heya 1796 dibe balyozê Parîsê.

1799 heya 1802, parêzgarê Virginiayê ye. Sala 1803 dîsa dişînin balyoziya Fransayê, tevlî bazariyên Dewrkirina Luisianayê (1803) dibe. 1810 dîsa dibe parêzgarê Virginiayê û sala 1811yê jî di hikûmata James Madison de dibe wezîrê karê derve. 1816 jî dibe serokdewlet. "Amerîka ya amerîkayiyan e", bangewaziya wî ye ku îro jî tê bilêvkirin. Bi tundî li dijî hebûna koleyan derdikeve.

Monroe sala 1776an bi guleyekê tê birîndarkirin. Birîna wî ziyanê dide laşê wî, bi malaryayê dikeve. Bi felcekê jiyana xwe dide der.

## Girêdanên derve
* Jînenîgariya wî ya di malpera Palasa Spî de - Îngilîzî


Kategorî:Jidayikbûn 1758
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1831
James Monroe
Kategorî:1810î li DYAyê
Kategorî:1820î li DYAyê
Andrew Jackson

**Andrew Jackson** (jdb. 15ê adarê 1767 li Waxhaws; m. 8ê hezîranê 1845 nêzîkê Naşvîl, Tênêsî) ji sala 1829 heya 1837, serokdewletê DYA'yê, yê heftem bû.

Yek ji damezîrênerên Partiya Demokrat (DYA) e. Bi bernavkê „Old Hickory“ (gûzê kokim, gûzê berê) dihat bangkirin. Ji ber ku dema dîl dikeve destê brîtanî ji aliyê serbazekî brîtanî ve bi şûrê, ji ser-çavê xwe tê birîndar kirin û cîhê birînê her dimîne. Serokdewletekî bibandor bûye. Yekem serokdewlet, ê ji malbateke bijarte nehatiye ye. Roleke mezin di damezirandina saziyên dewletê û danîna normên wê de lîstiye.

Di dema wê de kevnexwediyên Amerîkayê (îndiyanî, çermesor) gelek hatine kujtin. Ji ber wê, ji Jackson re gotine *"neyarê îndiyaniyan".* Perwerdeyeke kêm dîtiye. Di 18 saliya xwe de dest bi xebatê (li cem parêzerek) kiriye. 1788, dibe sozger. Tevlî meclîsa ku mekezagona federedewleta Tênêsiyê nivîsandiye dibe. 1798, di dadgeha bilind Tênêsiyêde dibe dadger.

Ji ber nakokiyên siyaset demekê ji siyasetê vedikişe, ji 1805 heya 1812 xanûmanê xwe birêvedibe, cotyariyê dike. Sala 1806ê di dueloyekê de giran birîndar dibe. Carekê din jî du duşerkiyê de birîndar dibe ku ev gule ziyanê dide mîdeya wî.thumb|çep
## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1767
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1845
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:1830î li DYAyê
Calvin Coolidge

**Calvin Coolidge** (jdb.  – m. ) serokdewletê 30em ê DYA'yê ye. Ew parêzerê aligirê komarger bû. Di 2ê tebaxa 1923an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1929an li ser postê xwe dimîne. Ji sedema mirina Warren G. Harding a ji nişka ve, ew dibe serokdewlet. Bi Grace Coolidge *(berê Grace Goodhue)* re zewicî û du zarokên wî çêbûn. Coolidge di sala 1933an de li Northampton a Massachusettsê çû ser dilovaniya xwe.thumb|Calvin Coolidge|çep

Kategorî:Mêr
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Martin Van Buren

**Martin Van Buren** (jdb.  li Kinderhook, Columbia County, federdewleta New York; m.  li heman cihê), heştem serokdewletê DYAyê bû ku ji  heya  postnîşînî kiribû, ango li ser hukim mabû. Bi dotmam (keçap), bilxaltî yan dotxaleke xwe re marî bûye (zewiciye) ku navê wê Hannah e. Di hikûmeta Andrew Jackson de cihgirê serokdewlet bû.

## Jiyan
Malbata wî ji xelkê holandayî bû. Piştî ku makezagona DYAyê hebû, serokdewletê yekem Van Buren bû. Di malbatê de bi holandî diaxivîn (flamanî). Malbata wî ji bijarteyên New Yorkê bû.

Dibe parêzer, têkiliyên wî bi Aaron Burr re çêdibe. Parêzeriyê bêdirav dike ku di warê dadê de xwe bipêşbixe. Dema di Partiya Federalperwer (DYA) de dabeşbûn pêk tê, xwe dide refê fraksiyona DeWitt Clinton. Sala 1812yê dibe senatorê New Yorkê û endamê *Court for the Correction of Errors*, ku di wextê xwe de dadxaneya herî bilind a dewletê bû. Ji 17yê sibatê 1815 heya , dozgeriya giştî ya New Yorkê dike.

Serokdewletekî kêmbandor, di halê xwe de bû.

* 1821, berdevkiya partiya demokrat û senatoriya DYAyê
* 1829, di hikûmeta Andrew Jackson de wezîrtiya karê derve
* 1832, cihgirê serokdewlet
* 1837 heya 1841, cihgirê serokdewlet

## Girêdanên derve
* Jînenîgariya wî di malpera Palasa Spî de  (îngilîzî)

Kategorî:Jidayikbûn 1782
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1862
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Çetin Altan

**Çetin Altan** (jdb.  li Stembol), nivîskar, rojnamevanekî navdar ê romî (tirk) ye.

Ji sala 1965 heya 1969 nûnertiya Partiya Karker (Tirkiye)yê (Türkiye İşçi Partisi) kiriye. Demekê bûye parlamenterê meclîsa tirkan jî. Altan pirranî bi nivîskarî û rojnamevaniya xwe tê naskirin, mirov dikare bêje êdî siyasetê nake.

## Pirtûkên wî (bijarte)
### Roman
* Büyük Gözaltı, 1972 - Binçavkirina mezin
* Bir Avuç Gökyüzü, 1974 - Kulmekî esman
* Viski, 1975 - Vîskî
* Küçük Bahçe, 1978 - Baxçeyê biçûk

### Dramatîk
* Mor Defter (Lênûsa arîşenî), Tahtaravalli (babûtanî), Dilekçe (Daxwazname), Çemberler (Hevêrk), Bey Baba, Suçlular (Tewanbaran), Yedinci Köpek (Segê heftem), Islıkçı (Fîko, fîkevan), Telefon Kimin İçin Çalıyor (Têlefon bo kê lêdide)
* Toplu Oyunlar 1 (Lîstikên giştî 1)

### Nivîsar, Ceribok, jînenîgarî ûêd
* 2027 yılının anıları - Bîranînên sala 2007ê
* Atatürk'ün Sosyal Görüşleri - Nêrînên civakî yên Atatürk
* Nar Çekirdekleri - Dendikên hinarê
* Tarihin Saklanan Yüzü - Rûyê veşartî yê dîrokê
* Aşk, Sanat ve Servet - Evîn, huner, dewlemendî
* 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10
* Kopuk Kopuk - Qutqutî
* Gölgelerin Gölgesi Portreler - Portreyên siya siyan
* Şeytanın Aynaları - Neynikên ehrîman
* Bir Yumak İnsan - Girikek mirov
* Uçuk - Abzurt, Tewşo mewşo
* Şeytanın Gör Dediği - A ku ehrîman dixwaze bê dîtin
* Kadın, Işık ve Ateş - Jin, tîrêj, agir (ar)
* Yeryüzü Tanrıçaları - Xwedawendên rûyê erdê
* Kullar ve Sultanlar - Bendeyan û Siltanan
* İyiki Şu Köyceğiz Var - Baş e ev gund heye

Kategorî:Jidayikbûn 1927
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2015
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Kategorî:Wêjeya tirkî
Alfaya Çemî

thumb|Cihê Axirnehrê
thumb|Axirnehr bi zivirîna di dor xwe re ya bi lez ve pehn bûye
**Axirnehr**, an **Alfaya Çemî** (α Eridani), geştirîn stêra di komstêra Çêm de ye û nehem geştirîn stêra di ezmana şevê de ye. Ew stêreka hêşîn e û giraniya wê şeş-heştcar ya rojê ye û ew 139 salên roniyê dûra dinê ye.

Navê stêrê ji  tê û ew tê mehneya "dawiya Çêm" e. Ji ber ku di dema Batlamyûs re ew li Ewropayê ne dîtbar bû, dawiya Çêm Acamar (θ Erdani) bû. Lê ji ber liva tewereya dinê, ew j ipê re li Ewropayê jî dîtbar bû. Ew di demên kevnare de, gava keştîvanan li ser Afrîkayê dikirin ew wek sînor heldigirtin. Ew di sedsalên bêyî de jî ê hîn bi bakur ve hereket bike

## Girêdanên derve

Kategorî:Stêr
Çiyayên Taliş

**Çiyayên Taliş** (bi *farisî*: کوههای تالش, bi *azerî*: Talış dağları) parçek ji Çiyayên Elborzê ye. Li bakur digihê kendê Lenkeranê û li başûr digihê çemê Sefîd Rûd.
Ew herêm bi barana xwe ya pir tê naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Astara, Azerbaycan
Taliş
Kategorî:Talişistan
Qamişoba

**Qamışoba**, **Qamişovka** navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Qamişovka bi gundê Bala Şahaxac girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Bala Şahaxac

**Bala Şahaxac** (bi azerî: *Bala Şahağac*) navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundê Qamişovka bi Bala Şahaxac ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Marzese

**Marzese** (bi azerî: *Marzəsə*) navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Bîlî, Bîo û Sihekeran bi Marzese ve girêdayî ne.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Bîlî

**Bîlî** navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Bîlî bi gundê Marzese girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Bînabey

**Bînabey** navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Bînabey bi gundê Siyakû girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
William Henry Harrison

**William Henry Harrison** (jdb.  li Charles City County, Virginia; m.&nbsp; li Washington D.C.) generalekî amerîkayî bû ku sala 1841ê, bû nehem serokdewletê DYAyê.

## Jiyan
William Henry Harrison, li *Colony of Virginia*yê di malbateke cotyar û siyasetmedar de çavên xwe vekiriye. Bavê wî Benjamin Harrison îmze avêtibû danezana serxwebûnê ya sala 1776ê û di nava salên 1781-1784ê de parêzgarê Virginiayê bûye. Bo demekê kurt bijîşkî xwendiye, tevlî artêşa DYAyê US Armyyê bûye (1791). Li dijî kevnexwediyên Amerîkayê, Îndiyaniyan şer kiriye. Li bajarokan parêzgarî yan burokratî kiriye.
Sala 1800ê ji aliyê serokwezîr John Adams ve dibe parêzgarê herêma kevnexwedî Îndiyaniyan.

## Parêzgarê Çermesoran (Îndiyanî)
thumb|Harrison, unîforma lê ye
Bajarê Vincennes dike paytextê herêmê. Berê Îndiyaniyan re dijmin, lê diviyabû îcar jî dostiyê bike. Lewra dewletê jê dixwest ku wan qanî bike daku çermespî werin li herêmê bicih bibin. Geh aramî, geh pevçûn dibû. Harrison di riya xapandinê de bisernakeve, dîsa şer û qirkirina Îndiyaniyan destpê dike. Di  de Têkçûna yan Şerê *Tippecanoe*yê pêk tê. Di bin fermandariya Shawnee, Tecumseh û birayên wî Tenskwatawa de hêzên çermespiyan dişkên, vedikişin. Ji rûbara Ohio River û golên mezin herêm ji çermespiyan tê pakijkirin.

## Çavkanî
* Peter Schäfer: *Die Präsidenten der USA in Lebensbildern.* ISBN 3-222-12216-4 Verlag Styria, Graz 1993. (almanî)

Kategorî:Jidayikbûn 1773
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1841
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:1841 li DYAyê
Siltan Sencer

[thumb|350x350px|Aramgeha Siltan Sencer li [Mervê, Tirkmenistan]]
**Sencer** (1085 – 8'ê gulanê, 1157) siltanê selcûqiyan e. Kurê Melîkşah e. Di sala 1085’an de li Sincarê ji dayik bûye. Di 1157’an de wefat kir. Dema wefat kir 91 salî bû. Li tirba xwe ya bi xwe dabû çêkirin li Mervê hat veşartin. Arîşeya di navbera begên Oguz û selcûqiyan de mezin bû. Li ser vê, di navbera Oguz û selcûqiyan de li wilayeta Belxê di sala 1153’an de şer qewimî. Di encama şer de selcûqî şikestin û têkçûn. Siltan Sencer di şer de êsîr ket destê Oguzan. Lê oguzan Siltan bi roj datanîn ser textê wî û bi şev jî dibirin dixistin qefeseke hesinî. Siltan xwe li vê ranegirt û berî wefata xwe bi salekê ji vê esareta sê salan dewam kirî reviya.

Kategorî:Jidayikbûn 1080î
Kategorî:Mirin 1157
Kategorî:Selcûqî
Kategorî:Siltanên Selcûqî
Lîstika Elî Cengiz

Lîstika Elî Cengiz: Dem û dewranên berê mirovek heye. Ev kes dikare ji rengekî bikeve rengekî din. Ev kes vê jêhatbûna xwe ji bo berjewendiyên xwe yên şexsî bi kar tîne. Mînak dikare xwe li ber malê bike bizin û ji jina xwe re bibêje; ‘bibe li çarşiyê bifiroşe’. Jina wî dibe li çarşiyê difiroşe, lê ew paşê vedigere malê. Xisleteke din a vî mirovê neşîrîn û xwînsar ew e, sirr û razên xwe hînî her kesî dike. Lê piştî ku hîn dike, kesê sirra xwe hîn kiriyê dikuje. Kesê hîn dike eger bibe çivîk ew jî dibe başoke û wî dixwe. Eger ew bibe dar, ew jî dibe agir û wî dişewitîne. Axir em dirêj nekin. Her kes ji destê wî el-eman dike. Keya ferman dike ku kî karibe vî sihêrbazî bide çîzkirin wê keynika xwe bidiyê. Kes newêre derkeve pêşiya wî, lê derwêşekî xizan bi navê Elî Cengiz ji bo vê dibe namzet. Elî Cengiz xwe li nezanî û korfêmiyê datîne û li ber destê sihêrbaz dixebite hînî fen û fûtên wî dibe. Ji ber ku sihêrbaz wî kêmaqil dibîne di hînkirinê de zêde fikaran nake. Di dawiyê de roja wê derkevin pêşberî keya û li ber hev bidin tê. Elî Cengiz xwe dike beran û derdikeve ser dikê. Sihêrbaz jî dibe gurek û tê. Elî Cengiz xwe dike av û dixwaze gur bixeniqîne, lê sihêrbaz xwe kiriye agir û bersiv daye. Herduyan bi vî awayî demekê li ber hev dane. Di dawiyê de Elî Cengiz xwe kiriye gulek û avêtiye destê keya. Sihêrbaz jî xwe kiriye mêşek hungiv bersiv daye. Paşê Elî Cengiz xwe kiriye gilgil û li naverastê belav kiriye. Sihêrbaz jî xwe kiriye mirîşk û dest bi xwarina gilgilan kiriye. Elî Cengiz di vê kêliyê de xwe dike rêvî û mirîşkê dixwe. Ji bo Elî Cengiz û keynika keya çil roj û çil şevî dawet tê kirin. Herçiqasî du tiliyên Elî Cengiz kêmbûne jî dîsa vê yekê pêşî li bexteweriya wî negirtiye. Lê ji hingê ve navê Elî Cengiz bi hîlekarî, fenûfût û dekûdolaban hatiye hildan.

Kategorî:Lîstik
Parlamena Kurdistanê

**Parlamena Kurdistanê** (wekî *Parlamentoya Kurdistanê*, *Parlemanî Kurdistan* jî tê naskirin) li Başûrê Kurdistanê, di sale 1991'ê de bi awayekî fermî avabû. Bi wê re, rêveberîya başûrê kurdistanê, ava bû. Di serdemên nû de, kurd, ew cara pêşî bû ku parlamena xwe ava kiribûn. Berî wê, li Rojhilatê Kurdistanê di dema ku Komara Kurd a Mehabadê ava bû de jî parlamena kurd ava bû. Lê ew zêde li ser lingan nema. Parlamana Komara Kurd a Mehabadê, bi wê re wilo zêde nasînak di nava kurdan de nebû. Lê bi sazîyên xwe re bi awayekî pêşketî ya komarî hebû.

Di dîroka kurdan de û bi taybetî, di nav civate kurdan de, temenê parlameniyê hertimî hebûya. Bi civatan re hebûya. Civat, karûbarekî parlamenî ku di nava aşîrê de ba û bi gelemperî di nav gel de weyn leyistiya. Medî, di dema xwe de, bi zaneyên li dora key re xwediyê parlamenekê bûn. Berî wan, di dema Gûtîyan û Mîtanîyan re hebû. Her weha di dema Urî, Kassît û Lorîyan de jî wilo bû. Lê yê wan bi awayê ku heta roja me jî û di nav kurdan de bi navê "civat"ê tê ser ziman, hebû. Lê Medîyalîyan. Bi hiyarerşîyeka mazin avakiribûn. Di nava wan de, ên weke Remildar, ku hertimî mijar nîqaş dikirin û ew rê û nêzîkatîya lê kifşdikirin hebûn. Piştre, ku dihat asta biryariyê, wê zaneyê li pêş ku ew kalên kurdan yên herî kalbûn, wê bikina biryar û wê bibine ber key û wê herêkirin û pejirandina key hildin û wê bikine fermiyetê de.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî

Kategorî:Avabûnên 1992an li Iraqê
Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kurdistanê
Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê
Agatha Christie

**Agatha Christie** (jdb. 15ê îlonê 1890 - m. 12ê kanûna paşîn 1976) nivîskara roman, çîrokên kurt û lîstikên sûcê ye. Herwiha bi navê Mary Westmacott romanên evîndariyê jî nivîsandine. Christie di sala 1890î de li bajarokê Torquayê ji dayîk bûye. Ew xwediyê 66 romanên dedektîfiyê û 14 çîrokên kurt e.

Li gorî Rekorên Cîhanê yên Guinnessê ew romannivîsa pirtûkên wê herî zêde hatine firotin e û pirtûkên wê herî kêm wergerandine 103 zimanan. Pirtûkên wê ji çar milyaran bêhtir hatine firotin. Tê gotin ku pirtûkên wê piştî încîl û William Shakespeare di rêza sêyem de ye ku herî zêde li cîhanê belav bûne. Gelek berhemên wê bûne fîlm.

Christie di jiyana xwe de du caran di zewice û bi zilamê xwe re diderkeve gera cîhanê û li welatên Afrîkaya Başûr, Awistralya, Zêlanda Nû û Hawaiiyê digere.

Christie di sala 1976an de li Wallingfordê diçe ser dilovaniya xwe.

thumb|Kevirê gora wê
## Hinek romanên wê

## Çavkanî


Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
John Tyler

**John Tyler** (jdb.  li Charles City County, Virginia; m.  li Richmond, Virginia) siyasetmedar, serokdewletê 10. ê DYAyê bû. Ji  heya  serokatî kiriye.

## Jiyan
Tyler ji malbatake cotyar û parêzer a dewlemend bû. Ji 1811 heya 1816 û 1821 heya 1825ê parlamenteriya federedewleta Virginiayê kiriye. 1817 heya 1821 di navendê de temsîlkarê Virginiayê ye.

Di nava salên 1825 heya 1827 parêzgarê Virginiyayê, ji 1825 heya 1835 jî cihgirê serokê senatoyê ye. Wekî cihgirê William Henry Harrison tevlî hilbijartinên 1840î bûbû, lê ji ber mirina newext a Harrison, ew dibe serokdewlet.

Serokdewletekî gelek durist û jîrek bûye. Di xebata xwe de heya jê hatiye bi burokrasiyê re têkoşiyaye.

## Girêdanên derve
* Nûçe li ser John Tyler, jina wî û endamên hikûmeta wî, derbareyê skandala Miller Center of Public Affairs  (îngilîzî)
* Jînenîgariya fermî di malpera Palasa Spî de  (îngilîzî)
* Jînenîgarî ji Appleton's û Stanley L. Klos 
* POTUS - John Tyler
* [Tyler's letters refusing government intervention, April and May, 1842](http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/rbpe:@field(DOCID+@lit(rbpe16901500)))
* John Tyler's Health and Medical History 

Kategorî:Jidayikbûn 1790
Kategorî:Man
Kategorî:Mirin 1862
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Dirrikê

**Dirrikê** (1946: *Diriklamerpşe* [sic]?; ), gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de dimîne, rêya gund asfalt e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Necip Fazıl Kısakürek

**Necip Fazıl Kısakürek** (jdb. 26'ê gulanê 1904 li Stembol - m. 25'ê gulanê 1983 li heman cihê) nivîskar, helbestvan û ronakbîrekî tirk bû. Berevaniya împeratoriya osmanî, tirk-îslam û neteweperweriya tirk dikir. Li dijî nîjadperestiyê derdiket, neteweya tirk wekî sentezek didî.

## Jiyan
Malbata wî ji bakurê Kurdistanê, parêzgeha Meledîyê bûye. Li Stembolê di dibistanên amerîkayî û fransî de dixwîne. Li Parîsê, di Sorbonneê de perwerdeya fîlozofiyê dibîne. Li vegerê bi qasî pênc salan karmendiya bankayekê dike. Di zanîngeha Mimar Sinan, dibistana dewletê ya muzîkê û zanîngeha Enqereyê de, li ser ziman, dîrok û erdnîgariyê perwerde dibe.

## Girêdanên derve
* Jînenîgariya Necip Fazıl Kısakürek (romî)

Kategorî:Jidayikbûn 1904
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1983
Kategorî:Neqşîbendî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Ozan Arif

**Arif Şirin** an bi binavkê **Ozan Arif**, (jdb. 10ê xizîrana 1949, Alucra - m. 13ê şiwata 2019, Giresun, Tirkiye) mamoste, stranbêj, helbestvan, awazkarekî navdar ê romî (tirk) ye.

Di nava salên 1970-1979'ê de mamostetî kiriye. Ji 1980 heya 1991 li Almanyayê jiyaye. Wekî "hozanê neteweperwer" tê binavkirin. Di stranên xwe de hezkirina Tirkiyeyê, dijberiya ermenî, yewnan û cihûyan, dijberiya daxwazên azadiyê yên kurdan tîne ziman.

Helbesta wî ya bi navê "Plan Yapmayın Plan - planan (dek û dolavan) lidarnexin", gelek rexne girt. Lewra di vir de pesnê kujtina ronakbîr û rojnamevanê ermenî yê hat kujtin Hrant Dink tê kirin ku Ogün Samast kujeri pêk anîbû.

## Girêdanên derve
* Malpera Ozan Arif 

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2019
Kategorî:Stranbêjên tirk
Bülent Arınç

**Bülent Arınç** *(bixwîne wekî Bîûlent Arinç)* (jdb.  Bursa, Tirkiye), parêzer, siyasetmedarekî tirk, parlamenterê parêzgeha Bursayê, serokê berê yê meclîsa tirk û AKPê, cihgirê serokwezîr ê niha ye.

## Jiyan
Dibistana amadeyî Manisayê bidawî dike, sala 1970yê ji beşa dadê ya zanîgeha Enqereyê, destûrnameyê digire. Demekê dirêj parêzeriyê dike. 24ê kanûna pêşîn a 1995ê de li ser navê Refah Partisi dikeve meclîsa tirk. Di 3ê çiriya paşîn a 2002 di lîsteya AKPê de bo cara sêyem dibe parlamenter.  de li ser navê heman partiye çaremîn car dibe parlamenter.

Di nava AKPê de wekî siyasetmedarekî reformîst tê dîtin. Gelek caran behsa mafên kurdan kiriye.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya parlamena tirk 

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Abdülkadir Aksu

**Abdülkadir Aksu**, siyasetmedarekî navdar ê romî (tirk) ye ku di 12ê çiriya pêşîn a 1944an de li Amedê hatiye dinê. Serokatiya meclîsa tirkan û gelek caran jî di hikûmetên cuda de wezîrtî kiriye. Bi eslê xwe Kurd e. Piştî avabûna komara Tirkiyeyê, dewletê ji balkan û qefqazê gelek koçberên misilman anîbû li Kurdistanê bicih kiribû, malbata wî jî yek ji wan malbatan e.

Di tevahiya jiyana xwe ya siyasetê te bi tundî li dijî daxwaz û mafên kurdan derketiye. Di medya û çapemeniyê de gelek caran nûçeyên behsa têkiliyên wî bi hêzên veşarî, nîjadperest û krîmînal re hatiye kirin. Navê wî herwiha di dosyayên *kujeriyên kujernediyar* ên kurdan de jî derbas dibe. Yek ji damezîrênerên AKPê ye. Di hikûmetên Turgut Özal de, wezîrtî, burokratî kiriye, gelek caran bûye parlamenter. Du caran di hikûmetên AKPê de bûye wezîrê karê hundirîn.

## Wikileaks: Heroînfiroş, mafya, xurifiyê keçzarokan e
Di 29ê çiriya paşîn 2010ê de WikiLeaksê bi sernivîsa "05ANKARA3199", behsa dokûmenta fermî ya amerîkayiyan a 6ê tebaxê 2005ê de hatiye îmzekirin de, bo Aksu wiha agahî dide: "Heroînfiro e, li pey keçikên temenciwan digere. Lawê wî serokekî mafyayê ye". Tê zanîn ku rastiya van tomarkirinên WikiLeaksê, ji aliyê dewleta DYAyê ve bi fermî hatine pejirandin.

Aksu marî bûye (zewiciye) û du zarokên wî hene.

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Neqşîbendî
Kategorî:Parlamenterên Diyarbekirê
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Zara (Neşe Yılmaz)

**Zara**, nasnavê hunerî yê **Neşe Zara Yılmaz** e (jdb. 15ê kanûna paşîn 1976, Stembol) stranbêjeke tirk e.

Li zanîngeha teknîkî ya Stembolê perwerde dîtiye. Sala 1996ê dikeve TRTyê. Sala 1997ê di muzîkala bi navê "Yunus Emre Müzikali" de cih digire. Yekem albûma xwe sala 1998ê dertîne (Avuntu). Sala 2003 dikeve cîhana TVê. Di rêzefîlm û bernameyên dewletê de dilîze.

## Hunermendiya asîmîlator
Dibêjin Zara dikeve nava şêwaza refên asîmîlatoran wek Muzaffer Sarısözen, İbrahim Tatlıses, Mahsun Kırmızıgül, Selda Bağcan, Yavuz Bingöl, Edip Akbayram, Belkıs Akkale, İzzet Altınmeşe, Sabahat Akkiraz, Uğur Işılak, Alişan, Emrah İpek, Özcan Deniz, Burhan Çaçan, Muzaffer Akgün û bi dehan stranbêjên din, ên ku muzîka kurdî didizin, bi peyvên tirkî ji nû ve pêşkêş dikin..

Gelek stran û awazên kurdî, dab û nêrît, çîrok, lîstikên zarokan, metelok ûêd ên kurdî birêkûpêk hatine tirkîzêkirin. Dewleta Romê ev wekî politîkayeke sereke ya komarê meşandiye.

Di rêzefîlma *Ipsiz Recep*, a ku dijminiya yewnan, laz û rojavayiyan dike de, wê jî lîstiye. Medyaya tirkan wê wekî kurd didin pêşkêşkirin. Zarayê heya niha xwe ji kurdan û hunermendên kurdan dûr girtiye. Jiyana xwe de kurdî bikarneaniye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Zarayê 

Kategorî:Aktrîsên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Kerkez

**Kerkez** (), gundekî ser navçeya Qerqeliya Wanê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerqeliyê
Melehesena Jêrîn

**Melehesena Jêrîn** an jî **Kaniya Melehesen** (), gundekî ser navçeya Qerqeliya Wanê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerqeliyê
Özcan Deniz

**Özcan Deniz** (jdb.  li Enqere), stranbêj û aktorekî Kurd e ku giraniya muzîka wî li ser cûreya arabeskê ye. Özcan Deniz biraziyê Dengbêj Şakiro ye. Niha bi Fahriye Evcen re zewicandî ye.

## Jiyan
Özcan Deniz li parêzgeha Agirîyê hatiye jiyanê. Malbata wî koçberê bajarê Aydın a Tirkiyeyê dibe û li wir diçe dibistanê. Zaroktiya xwe de kilorîkfroşiyê dike. Sala 1988ê diçe Stembolê daku xwe di cîhana muzîkê de biserbixe. Salekê şûnde li Almanyayê di muzîkholekê de, du salan dixebite.

Albûma wî ya yekem *Yine Ağlattın Beni (Kurdî: "Dîsa giriyê min anî")* pirr nehat firotin. Albûma duyem *Meleğim (Ku.: "Firîşteya min")* jî herwiha bal nekişand. Di heman demê de ew li ser fîlmekî sînemayê jî dixebitî, *Ona Sevdiğimi Söyle (Ku.: "Bêje jê re, ez jê hezdikim").*

## Wî jî awazên Kurdî tirkîze dikir
Wekî gelekan Deniz jî awazên kurdî bi tirkî derdixist bazarê û difirot. Hin ji van awazan ne gelêrî, yên hunermendên Kurd bûn ku Deniz bêî destûra wan ew bikardianî. Bo mînak strana *Leyla* ya Şivan Perwer bi navê *Çavuş kizi Leyla* derxistibû bazarê.

Di gelek rêzefîlman de lîstiye. Di fîlm û rêzefîlmên xwe de xizanî û dewlemendî, mêrkujî û karesatên namûsê, pirsgirêkên civakê yên sosyal ûêd dianî ziman.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Özcan Deniz 

Kategorî:Aktorên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Özgür Doğan

**Özgür Doğan**, (jdb. 1978 li Gimgim, Mûş, bakurê Kurdistanê) derhênerekî kurd e. Di xebata xwe de tirkî û kurdî bikartîne.

## Jînenîgarî
Li gundekî Gimgimê tê jiyanê. Beriya zanîngehê perwerdeya xwe li Trebzon û Qonyeyê bidawî dike. Sala 2001'ê ji beşa ragihandinê ya zanîngeha Enqereyê destûrnameyê digire. Heman salê wekî lêkolîner di zanîngeha teknîkê ya Ortadogu (ÖDTÜ) dest bi kar dike. Sala 2004'ê ji şaxa medya û xebatên çandî ya heman zanîngehê destûrnameya perwerdeya bilind digire.

## Fîlm
* İki Dil Bir Bavul (Du ziman du bahol/çemedan, fîlm bi tirkî ye lê diyalogên kurdî jî hatine bikaranîn.

Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Derhênerên fîlman ên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
James K. Polk

**James Knox Polk** (jdb.  li Pineville, Mecklenburg County, Karolînaya Bakur; m.  li Naşvîl, Tênêsî) ji  heya , serokdewletiya DYAyê kiriye. Ew serokdewletê yanzdem bû. Beriya wê jî parêzgartiya federedewleta Tênêsî (1839 heya 1841) û berdevkiya meclîsa temsîlkar a dewletê kiriye. Polk ji Partiya Demokrat (DYA) bû.

Di şerê Amerîka û Meksîkê de welatê xwe biserxistiye. Di sazûmaniya bacgirtin, gumrikê de reformên mezin kiriye. Tenê yek werçerxek (heyam) li ser postê serokatiyê maye, nexwestiye cara duyem bê hilbijartin. Wî jî siyaseta "berfirehkirina axa Amerîkayê" meşandiye. Di dema wê rûbera DYAyê 3,1 milyon km² zêde bû. Yekem car di dema wê de li DYAyê pûlên postageriyê hatine bikaranîn.thumb|James Knox Polk di , çar meh beriya mirina xwe|çep

Kategorî:Jidayikbûn 1795
Kategorî:Kesên amerîkî yên sedsala 19an
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1849
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:1840î li DYAyê
Siyakû

**Siyakû** navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Gîleşe û Bînabey bi Siyakû ve girêdayî ne.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Gîleşe

**Gîleşe** (bi azerî: *Giləşə*) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Gîleşe bi gundê Siyakû ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Zachary Taylor

**Zachary Taylor** (jdb.  li Barboursville, Virginia; m.  li Washington D.C.) 12. serokdewletê DYAyê bû. Ew herwiha generalek bû. Ji  heya yê, li ser postê serokdewletiyê bûye.

Li çewlîkeke Virginiayê, di malbateke xwedî neh zarok in de hatiye jiyane. Malbata wî xwedî milk û axê bû. 26 kolayên bavê wî *Richard Taylor (1744-1829)* hebûn. Taylor kêm perwerde dîtibû. Lewra jî di tevahiya jiyana xwe de astengiyên rastnivîsê kişandiye.

Tevlî artêşê dibe. Sala 1810ê bi *Margaret Mackall Smith* re marî dibe (dizewice), 6 zarokên wan dibin (5 ji wan zû dimirin). Di şerê amerîkî-brîtanî de serketinên wî gelek in. Di werçerxa (heyam) duyem a serokatiya xwe de jiyana xwe jidest dide. Li ser mirina wî gumana jehrkirinê tê tê kirin lê encamekê jê dernakeve. Li dijî koletiye têdikoşe.

Kategorî:Jidayikbûn 1784
Kategorî:Mer
Kategorî:Mirin 1850
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:1849 li DYAyê
Kategorî:1850 li DYAyê
Çûvaş

**Çûvaş** navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Çûvaş bi gundê Rîne girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Kelerim û xemla xwe

**Kelerim û xemla xwe**, **kelerim û keçikên xwe**, **seleteya gulkelemê ya bi sebze** navê seleteyekê ye. Navê kelerimê yê bi zanistî *brassica oleracea botrytis e*, romî (tirkî) jê re *karnabahar* dibêjin.

Di demsalên (werz) bihar û havînê de tê xwarin. Di orjînalê de ava oranjê (portakal, narinc) nîne, lê, lê bê zêdekirin baştir dibe.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *1 serî [[kelerim]] (ne pirr mezin, ne jî biçûk)*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[kuzel]]a (roka) hûrkirî*
* *1 KX [[pûjan]]a (tihtavik) hûrkirî*
* *1 KX [[bexdenûs]]a hûrkirî*
* *2 KX ava oranjê (portakal)*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *2 KX ava [[lîmon]]ê*

## Çêkirin
# Kelerimê gupik gupik veqetînin. Bila gupik an girikên wê ne pir hûrik, ne ne jî mezin bin. Di nava şoravkê (ava şor) de, heya nermijî bû bikelînin.
# Di badî yan binikekê de gupikên kelerimê, pûjana, bexdenûs û kuzela amadekirî tevlîhev bikin. Dema we seleteya xwe li binikên servîsê parve kir, di tasekê de ava lîmon û oranjê tevlîhev bikin û berdin ser seleteyê. Êdî dikare were ser destexaneyê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Hewramanê
Kategorî:Pêjgeha Soran
Kategorî:Selete
Can Bonomo

**Can Bonomo** (jdb.  li İzmirê, Tirkiye) stranbêjekî pop a Tirkiyeyê ye.

Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Pop
Kategorî:Stranbêjên cihû
Kategorî:Stranbêjên tirk