open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cins

thumb|150px|Dabeşandina biyolojîk
**Cins**, celeb (herwiha ) di birêkûpêkiya yan sîstematîka riwek û ajalan de navê hiyerarşiyekê ye. Cins di nava xwe de cureyan dihewînin. Ji cinsê mezintir famîle ye. Herî kêm du cins dibin famîleyek.

Binavkirin ji Carl von Linné tê ku sala 1753'ê de di *[[Species Plantarum]]* de bo riwekan bikaranîye. Di dehem çapa *[[Systema Naturae]]*yê de (sala 1758), ev binavkirin herwiha bo ajalan jî hatiye bikaranîn.

Heger cins ji gelek cureyan pêk tê û di nava cureyên wê hin cudatî hene, di nava xwe de hiyerarşiyeke nû dertîne:
* Çîn () an çîna cinsê. Hinekan binekom jî bikaranîne.
* Seksiyon, liq, hob, beşa çînê
* Bineseksiyon, binehob, bineliq, binebeşa çînê
* Rêze, serî
* Binerêze, bineserî

Mixabin li ser floraya Kurdistanê xebatên zanistî nîn an kêm in. Di bikaranîna rêmanan de carnan tevlîhevî derdikevin.

## Wêje
* Rüdiger Wehner, Walter Gehring: *Zoologie.* Thieme, Stuttgart 1990, ISBN 3-13-367422-6, S. 541 ff. (almanî)

Kategorî:Riweknasî
Kategorî:Taksonomî (biyolojî)
Kategorî:Zoolojî
(2) Pallas

300px|thumb

**Pallas** (nîşan: 16px|⚴) asteroîdek di davbera Behramê û Berçîsê de ye. (2) Pallas bi çapa xwe ya 546 km, mezintirîn asteorîda pargala stêra me rojê ye. Periyoda rotasyona wê 7,8 katjimêr e. Şewqvedana rûyê Pallasê 0,16 ye.

Pallas di 28'ê adarê 1802'yê de ji aliyê Heinrich Wilhelm Olbers hatiye vedîtin û bi navê xwedawenda di mîtolojiya yewnanî de Pallas Atînayê hatiye binavkirin. Elementa Palladîûm, sala dûv re hatibû vedîtin û bi heman navê hatibû binavkirin.

## Wêje
* B. E. Schmidt et al.: Hubble takes a look at Pallas: Shape, Size and Surface. In: Lunar and Planetary Science 39 (2008), S. 2502 (li vir online ye (PDF)
* G. Gerstbach: Die Asteroiden – Dramatik und Schutt im Planetensystem. Sternenbote Dezember 2002, Wien. (almanî)

Kategorî:Asteroîd
Kategorî:Asteroîd (tîpa B)
Kategorî:1802 di zanistê de
Narinc

[thumb|[Greyfûrt]]
[thumb|[Pirteqal]]
[thumb|Çandinî li [Brezîlê]]
thumb|Nû hatine berhevkirin
thumb|Çandiniya narincê li seranser erdxanê

**Narinc**, nîmo (latînî: *Citrus*) çînek ji famîleya sipindan (*Rutaceae*) e. Li cihên tropîk û subtropîk diçên. Fêkiyên wan tên xwarin. Riwekên dar û devî ne. 5 heya 25 m bilind dibin.

Vîtamînên C, P, B, karotîn, şekir dihewînin. 3 % jî rûn. Welatê wê Çîn û Hindistan e. Li Kurdistanê, li cihên germ dikarin biçên, lê çandinî tenê li Erzîn, Îskenderûn, hin deverên Gurgumê tê kirin. Di parfûmerîyê de herwiha tên bikaranîn.

## Hin cureyên narincê yan narincên navdar
Tevahiya wan riwekên ji cinsê *Citrus* (*C.*) ne:

Ev jî tê gotûbejkirin. Hin riweknas li ser narincan dijmêrin, hin jî wekî cinsekî Poncirusê.

## Çavkanî

Kategorî:Famîleya sipindan
Berçirik

thumb|Du hêkên berçirikan (''Tetrax tetrax'')
**Berçirik** (bi latînî: *Tetrax tetrax*), cureyekî çirgan e, lê ne koçber e. Çûkekî hebûna wê dibin xetarê de ye.Berê li çar alî dihat dîtin lê di van salên dawî de tenê li derdora Mûşê dihên dîtin.

Li beyarên fireh li nav giyayên bilind,li nêzî ciyê betan dijî. Omnîvor e, ango him giyaxwur, him jî goştxwur e. Bi giyayan,bi bizirên giyayan, bi fêkiyan û bi bi ajalên bêmovik û xwêrkişên biçûk xwedî dibe.

Di navbera 3-5 hêkan dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Çirg
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Famîleya sipindan

thumb|''Eriostemon myoporoides''

**Famîleya sipindan** (*di hin ferhengan de famîleya sipendan)* *(Rutaceae)* famîleyeke riwekan e, di koma Sapindales de cih digire. 150 heya 183 cins, 1200 heya 1900 cureyên vê famîleyê hene. Cinsê narincê ji bo mirovan cinsê herî girîng e, sûd ji fêkiyên wê tên wergirtin.

## Sîstematîk

## Çavkanî
* Famîle di APWebsite. (ne bi kurdî ye)
* Agahî li ser famîleya spindan, DELTA.  (ne bi kurdî ye)

## Girêdanên derve

* Beschreibung in der Flora of Pakistan. (îngl.)
* Eintrag bei Plants for a Future.  (îngl.)
* Rutaceae, hin ji fêkî û cureyên vê famîleyê (ne bi kurdî ye)
Loqme

thumb|200px|Λουκουμάδες ango loqmeya yewnanî

**Loqme**, **bamik** (grekî: λουκουμάδες, erebî: luqmat al-qadi لقمة القاضي, farisî: بامیه bamiyeh ) cure şîranîyek e ku bi ard (arvan), xwê (solin), şekir, havênê hevîrê, rûn û doşaviyê tê çêkirin. Li hin deverên Kurdistanê bêî şerbetê jî tê xwarin. Du cureyên wê yê sereke hene, kadokî (totî, kûrewî) û glover, nava wê qulkî (kun).

Ji yewnan an ereban belav bûye. Bêjeya luqma bi erebî diw ateya gemş, gep, pariya devê yan loqmeyê de ye. Di pêjgeha Anatoliyayê de cureyekê taybet heye, bi romîkî (tirkî) jê re *birtlak* dibêjin. Di rojên pîroz û şînan de belav dikin.

## Girêdanên derve

2. Bamya çikolata 


Kategorî:Pêjgeha cihû
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha yewnanî
Kategorî:Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê
Kategorî:Pêjgeha Kîprosê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Şîranî
Şîraniya bipenîr a Rihayê

**Şîraniya bipenîr a Rihayê** cure şîraniyeke herêma Tolhildanê ye. Bi taybetî li parêzgeha Rihayê tê xwarin. Li Amed, Xarpêt, Meledî û Mûşê jî heman şîranî tê zanîn lê di ya wan deveran de şîr zêde ye.

## Bertevî (melzemeyê tên tevlîkirin)
* *50 gr [[mast]]*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) ard (arvan)*
* *75 gr penîrê bêrûn*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[xwê]] û [[karbonat]]*
* *1 [[hêk]]*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê zeytê*

## Ravek (terîfe)
Rûnê zeytê, mast, hêk, penîrê rêşkerkirî di badiyekê de baş tevlîhev bikin. Xwê û ardê jî tevlî bikin û dîsa li hev bixin. Herî dawiyê karbonatê berdin navê.

Bêî ku bidin rawestandin, ji têkelê pariyan bigirin, di kefa destê xwe de, bi bêçiyê (tilî) nava wan kun bikin (qul). Yan jî di dirûvê kufte yan gilolikan de têkin nava rûnê diqijile, biqijilînin.

Bi kefgîr an kevçîngê derînin, bavêjin nava doşaviya sar. Pênc deqe bihêlin û derînin.

Heger hûn servîs dikin, ango dixwin bikin nava şerbetê. Divê di nava doşavî ango şerbetê de pirr nemîne.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Şîranî
Şîraniya devtiyê

**Şîraniya devtiyê** *(ji devtiyê re nîşa, nîşaste jî dibêjin)* yan **tene**, yek ji şîraniyên pêjgeha kurd e.

Jê re *teneşîr* jî digotin, ango *şiraniya tene - teneşîranî*, lê ji ber ku teneşîr cihê miriyan e, yekê dilê xwe bigirta jî digotin, "heyran mirov bila teneyê bixwe, bila bimire". Amedî ji helîseya (lepe) bi pîvazê re jî tene dibêjin. Bi texmîni ev jî navê xwe ji şîraniya devtiyê digire. Tê zanîn ku kurd xwarinên pirr hezkirî û çêjdar bi navên şîraniyan bibîr tînin.

Wekî şîraniyeke herêma Amedê tê zanîn. Li parêzgeha Semsûrê di rûnbirêşkê de tê pijandin, paşê jî di nava rûn de tê sorkirin.

## Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê)
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[dims]] (mot)*
* *1/2 SA rûnê malê yê bêxwê*
* *1 SA [[devtî]]*
* *1 SA av*

## Ravek (terîfe)
Av û dimsê tevlîhev bikin. Devtiyê berdin nava badiyekê û hêdî-girankî dimsê berdin navê, li hev bidin. Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin. Têkelê berdin nava rûnê qijilandi. Heya ku bu tene tene li hev bidin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Şîranî
Helawa guvişk

**Helawa guvişk**, **helawa girik a Semsûrê**, cure helaweke pêjgeha kurd e. Li parêzgeha Semsûrê di şîna miriyan de belav dikin. Girikên wê biçûk an mezin tên amadekirin. Didin ser nan an patîleyê yan wekî çopê (balol) dixwin.

## Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê)
* *1 SA (stekana-qedeha avê) kakilê [[gûz]]ê*
* *2 SA ard (arvan)*
* *1/2 SA rûnê malê (bêxwê)*
* *1 SA [[dims]] (mot)*
* *1/2 SA av*
* *1/2 SA [[kuncî]]*

## Ravek (terîfe)
Nîvê rûnê xwe bihelînin, kunciyan û ardê berdin navê. Hinekê zerayî pê ket valakin nava tepsiyeke çînko ya misê (paxir).

Di rûnbirêşkeke kûr an quşxaneyê de, dims, av (1/2 SA) û nîva din a rûn tevlîhev bikin. Kelekê pê bînin û ji ser agir daynin. Viya hêdî hêdî û bi tevdanê berdin nava ardê qelandî.

Kakilê gûzê hûr bikin an bipişirînin wê jî berdin navê. Heger destên we naşewite bi destan bistrên û girikan amade bikin. Hûn dikarin bêî û girikan çêbikin jî, di tepsiyê de bipelixînin û wekî kiloran bi kêrê bifeliqînin.

Kategorî:Helaw
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Derîxwînhênera kezebê

thumb|rast|Derîxwînhênera kezebê

**Derîxwînhênera kezebê**, **derîdemara kezebê**, **derîdemar**, **xwînhênera dergehê ya kezebî** an jî **xwînhênera derê cegerê**, xwînboriyeka ku xwînê ji aşik, rûviyan û sipil digihêne kezebê.

## Cureyên derîxwînhêneran
Xwînhênerên ku tê de diherikin:
* Xwînhênera aşikê ya rast û çep (*Venae gastricae dextrae et sinistrae*)
* Xwînhênera serdevka aşikê (*Vena pylorica*)
* Xwînhênera zeravdankê (*Vena cystica*)
* Xwînhênera dornevikê (*Venae paraumbilicales*)
* Xwînhênera rûviyan a jorîn (*Vena mesenterica superior*)
* Xwînhênera rûviyan a jêrîn (*Vena mesenterica inferior*)
* Xwînhênera spilê (*Vena splenica*)

## Erk

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Kezeba reş
Kategorî:Xwînhêner
Kategorî:Zik
Xwînhênera rûviyan a jêrîn

200px|thumb
**Xwînhênera rûviyan a jêrîn** (bi latînî: *vena mesenterica inferior*) xwînborî ye, ku xwîn ji beşên dawî ên zeblot û destpêka tortorîk digihêne xwînhênera spilê 70% an xwînhênera rûviyan a jorîn.

Xwînhênerên ku têde diherrikin:
* Xwînhênera zeblotê a çep (*vena colica sinistra*)
* Xwînhênerên zeblotê s-şêweyî (*venis sigmoideae*)
* Xwînhênera tortorîkê a jorîn (*vena rectalis superior*)

Kategorî:Sîstema gera xwînê
Şîraniya mastê

**Şîraniya mastê** cure şîraniyeke Amedê ye. Wextekê jê re *delîlxan* jî digotine. Dibe ku navê xwe ji xana navdar Xana Delîlan girtibe. Lewra em dizanin di xanên li ser riya karwanan de ji ber ku enerjiyê dide, şîranî gelek dihatibûne xwarin. Xana Delîlan westgeheke heciyên misilmanan bûye ku diçûne hecê. Helbet ev angaştek e.

## Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê)
* *1 [[hêk]]*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) ard (arvan)*
* *2 SA rûnê zeytê (bo sorkirinê)*
* *75 gr [[mast]]*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[darçîn]]*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) kakilê [[gûz]]ê (pişirandî)*
* *1 KX [[karbonat]]*

Bo doşaviyê:
* *1 SA av*
* *1,5 SA [[şekir]]*

## Ravek (terîfe)
Av û şekirê ango şerbetê bidin ser agir. Piştî kelînê bi qasî 2 deqeyan bihêlin û ji ser agir daynin, bicemidînin.

Di badiyekê de hêk, mast, rûnê zeytê û darçînê biçelpînin. Ard û gûzê jî berdin navê û baş tevbidin. Dawiyê, karbonatê jî tevlî bikin û wê jî pê bidin xwarin.

Bidin ser kefgîra ser tepsiyê û bavêjin nav doşaviya cemidî. Di nav şerbetê de bi qasî 5 deqeyan bihêlin û servîs bikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Şîranî
Sipil

thumb|250px|Sipil ji kiroka sor û kiroka spî pêk tê
[thumb|250px|Cihê spilê nezikê [gedeyê ye.]]
thumb|300px|Xirokên sor di sipilê de tên hilweşandin
**Sipil**, bi înglîzî navê sipilê “spleen”e, bi erebî jî “thal” e(طحال). Li nav gel de ev endam (organ) wekî **spil**, **didanxoşk**, **fatereşk** , **xalxalk** an jî **dêdik** jî tê nasîn. Sipil bi sîstema gera xwînê û bi koendama bergiriyê ve têkildar e. Sipil xirokên sor embar dike, xaneyên xwînê yên di kotayiya jiyana xwe de ne, di sipil de tên hilweşandin. Herwiha sipil dijaten berhem dike û bergiriya laş dirûst dike.

Sipil endama herî gewrê ya sîstema lîmfê ye. Li jorê valahiya zik de li aliyê çepê, li binê navpençikê de cih digire. Li nêzê sipilê, gede, pankreas û gurçika çepê heye. Qebareya sipil bi qasê kulma (mist) mirov e. Giraniya sipil a asayî 200 gram e. Dirêjiya sipilê 12 cm, firehiya wî 7 cm, stûriya (qalinî) sipilê 2,5 cm ê. Korpele (dergûşa hîn di zikê dayika xwe de) hetanê pênc mehî li sipil xirokên sor û xirokên spî berhem dike, sipila korpeleyê, piştî pênc mehî karê berhemanîna xaneyên xwînê radiwestîne, edî moxê hestî dest bi çêkirina xaneyên xwînê dike.

Spil bi xaşeya ji bestereşane hatiyê pêçandin. Di hundirê xaşeyê de du cureyên şaneya sipilî heye, **kiroka sor** û **kiroka spî**.

## Kiroka sor
Kiroka sor a sipilê li gel xaneyên makrofajê, xaneyên monosît ên xiroka spî jî li xwe digire. Bi taybetî, dema birîndarbûyînê de sipil gelek ji xaneyên monosîtê der dide. Xaneyên monosîtê bi navbeynkariya gera xwînê, xwe digihînin cihê birîndarbûyî, li vir ji bo rêkxistina bergiriya laş û pakkirina birînê kar dikin. Li gel parzûnkirina xwînê, kiroka sor a sipilê karê hilweşandina xirokên sor jî pêk tîne. Temenê xirokên sor bi qasî 120 roj e. Xirokên sor ên têkçûyî (temenê xwe temam kirî) an jî yên xirabûyî, di nav sipil de tên hilweşandin û dûrxistin. Ji hilweşandina hemoglobîna xirokên sor, bîlîrubîn û hesin peyda dibe. Ev herdu madeyan ji kezebê re tên şandin. Hesin ji boy berhemkirina hemoglobîna nû, dubare tê bikaranîn.

## Kiroka spî
Kiroka spî ya sipilê pêkhateyên lîmfê yên wekî xaneyên plazmayê, lîmfosît, girêkên lîmfê li xwe digirê. Herwiha kiroka spî lîmfosîtan jî çêdike. Xaneyên makrofaj jî di sipil de li hember bakterî û dijepeydakeran (antîjen) parastina laş pêk tînîn, bakterî û hokarên nexweşiyê yên nav xwînê parzûn dikin. Herwiha ji bo dirûstkirina dijeten, koendama bergiriyê hişyar dikin. Xaneyên makrofaj ên sipilê, hem li kiroka sor hem jî li kiroka spî de kar dikin.
## Alîkariya wê bo nexweşiyan
Sipil bi anatomiya xwe ve dikare hin corên bakterî û mîkroban bikuje.

## Mezinbûna Sipilê
Sipil ji ber hin sedeman mezin dibe. Yek ji wan sedeman nexweşiyê xwînê ne ko lîmfosît zêde çêdibin û li wir kom dibin. Sedemek din karê pirr e ko di hin nexweşiyan de ji bo bêhtir bişixule xwe mezin dike. Wekî din di hin nexweşiyên xwînê de anatomiya xaneyan ne normal e û wan parçe dike, li vir çêkirina xwînê û parçekirina xwînê dikevin şerrekî û ji ber vê sedemê jî sipil mezin dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Endam (biyolojî)

Kategorî:Koendama lîmfê
Kategorî:Rijên
Kategorî:Zik
Qendole

thumb|Qendoleya spî, aqîdeya Tewrêzê
thumb|Qendoleya qehweyî, qendoleya Wanê
thumb|„Rock candy“ li DYAyê

**Qendole**, **qende**, **aqîde** berhemeke ji şekirê, beşek ji şekiroyan e (sakaroz, berhemên ji şekirê) ye. Şekir û têkel tên dakirin, dapalandin ango krîstalîzekirin. Ji kurd û gelên îranîyan derbasê ereban bûye.

Heya destpêka sedsala 20em li Kurdistanê gelek kargehên şekiroyan, bi taybetî yên qendoleyan hebûn. Niha nînin, cihê xwe dane şekiroyên serdema nûjen, bo mînak kanfêt û bonbonan. Bêjeya qendole îro tenê di stran û pêkenokan de derbas dibe, pirr nayê bikaranîn. Ji ereban jî derbasê grekiyan û Ewropayê bûye. Wextekê bijîşkên çavan wekî derman didane nexweşên xwe. Ji vir sed balê li Ewropaê fabrîkên qendoleyê hatine avakirin. Bo rengdarkirinê gelek tişt tên bikaranîn. Bi taybetî lîmon, kuncî, fêkîyên din, biharat ûêd.

## Kirtikî, awayekê çayvexwarinê ye
Li Kurdistan pê çay vedixwarin. Bi taybetî li Serhedê îro jî şekirê kirtikî dikin, davêjin devê xwe û pê çayê vedixwin. Lê îro bêhtir şekirê çayê bikartînin. Şekirê Erzîromê li bakurê Kurdistanê deng vedaye. Ji vê awayê çayvexwarinê re *kirtîkî* yan bi bandora asîmîlasyonê *kirtleme* dibêjin. Di vê binavkirinê de *kirt*, ji kirtikê tê û paşpirtika *-leme* jî bi romîkî (tirkî) ye.

## Cureyên hilberînê (yên nûjen)
* Qendoleya tatayî, qendoleya ta bi ta, qendoleya şirikî
* Qendoleya şivkî
* Qendole çovkî
* Qendoleya kubîk
* Qendoleya qalikî
* Qendoleya hûrik, qendoleya pişrûg
* Qendoleya savarkî

Kategorî:Şekiro
Kategorî:Şîranî
Lolê

thumb|Lolêya gilolikî
thumb|Di forma dilê de, bo destgirtiyan

**Lolê**, **lolîpop**, **mêtole** cure şekirek, berhemek ji şekiroyan e. Navê wê ji zimanê îngilîzî tê. Li Kurdistanê zarok herwiha jê re *topitop*, *şekirê bi darik* jî dibêjin. Di destpêka 1920'ê de dest bi firotina lolêyê hatiye kirin.

Bêjeya lolîpop cara pêşîn sala 1789'ê li Brîtanyayê hatiye bikaranîn. Îdiayek e ku ev şekiro ji romanan (çîgan) belav bûye, wan sêv û şekiroyên sêvê bi darikan didane devê xwe û jê re "lolî papa" digotine.

Kategorî:Şekiro
Kategorî:Şîranî
Hindok

thumb|Hindok, biskufît

**Hindok**, **hindo**, **biskufît**, **biskuwît, piskewît** (, ji , „du car pijiyayî [nan] ango nanê ducar hatiye pijandin“) cure şîranîyek e. Hin kes hindoyê wekî şekiro jî dibînin û dikin bi kateoriya şekirokê. Bêjeya biskufît ji fransî derbasê osmanîyan, ji wan jî derbasê kurdî bûye. Niha li Kurdistanê bêjeya hindo yan hindokê kêm tê bikaranîn. Di hin devokan de piskuvêt, piskiwêt jî tê bikaranîn.

Ji têkelên dipoxpoxînin (hevîr diwerimînin), xwê (solin), ard (arvan), rûnê nivîşkî, şekir, têkelên perû yên wekî toza kakaoyê, fruktoz, şîrê toz, penîr ûêd tê çêkirin.

Ji van têkelan hevîr tê strîn, dirûv pê dixînin û dipijînin. Îro pirranî di fabrîkan de hilberîna wê tê kirin.

## Girêdanên derve


Kategorî:Pêjgeha Ewropayê
Kategorî:Şîranî
Rûviya birçî

**Rûviya birçî**  (bi latînî: *jejunum*) yek ji sê beşên rûviya zirav e. Ew li piştî dozdehgirêk tê û li paş wê rûviya badayî tê. Rûviya birçî heta 2 m dikare dirêj be.

## Anatomî
Rûviya birçî ji çemeya dozdehgirêk-rûviya birçî (*Duodenojejunal flexure*) destpê dike. Xwîn digihêne wê bi rêyê xwînberên rûviyê birçî, ya ku ji xwînbera rûviyan a jorîn derdikeve. Gorra 4-5 xwînberên rûviyê birçî hene û ew bi hev tên girêdan wek torek ji xwînboriyan çê dikin. Ev xwînboriyan di (*mesentery*) de ne, ya ku rûviya birçî û a badayî bi dîwarê hindirrî zik girê dida. Xwînhênerên rûviyê birçî li kêleka xwînberên wê diçin û di xwînbera rûviyan a jorîn diherrikin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Koendama herisê
Rûviya badayî

**Rûviya badayî** (bi latînî: *Ileum*) beşa dawî ye, ya rûviya zirav.

## Şayes
Di dawiyê rûviya badayî de derîçeya rûviyê badayî (*ileocecal valve*) heye. Rûviya badayî di navbera 3-4 m dirêj e.

## Çavkanî

Kategorî:Koendama herisê

Kategorî:Sîstema hormonan
Derîçeya rûviyê badayî

300px|thumb|Derîçeya rûviyê badayî (opening of ileum)
**Derîçeya rûviyê badayî** (bi latînî: *valva ileocaecalis*) deriçeyek ku navbara rûviya badayî û rûviya kor e.

Kategorî:Koendama herisê
Çemeya dozdehgirêk-rûviya birçî

thumb|300px|Çemeya dozdehgirêk-rûviya birçî
**Çemeya dozdehgirêk-rûviya birçî** (bi latînî: *flexura Duodenojejunalis*) cih e, ku dozdehgirêk diçeme û dibe rûviya birçî.

Kategorî:Koendama herisê
Chris Pine

thumb|Chris Pine
**Chris Pine** (jdb. 26ê tebaxê 1980) muzîkvan û aktorekî amerîkan e. Di sala 1980an de li bajarê Los Angeles yê Kalîforniyayê ji dayik bûye.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Mirovên zindî
Dara girdîgaran

thumb|Dara girdîgaran (''Ailanthus altissima'')
thumb|Kulîlka dara girdîgaran

**Dara girdîgaran** (*Ailanthus altissima*) cinseke darên famîleya dartehlokan (Simaroubaceae) e. Welatê wê Çîn û Viyetnam e, ji wir belavbûye. Di nîvê sedsala 18em de li Asya, Ewropa û Awistraliyayê belavbûye.

Ji avhewaya hinekê germ hez dike. Ji bo baxçevaniyê û sûdwergirtina ji darên wê tê çandin. Bêhna wê bi xweşî gelekan naçe. Belgên wê vîtamîna C dihewîne, qalikên wê tehlokî ne. Di bijîşkiya gelêrî de, çaya wê bo vartoyîbûnê (îshel) tê pêşniyarkirin.

## Wêje
* Ingo Kowarik: *Biologische Invasionen - Neophyten und Neozoen in Mitteleuropa*. Eugen Ulmer, Stuttgart 2003. ISBN 3-8001-3924-3 (almanî)
* *Ailanthus altissima (Mill.) Swingle.* In: Ingo Kowarik, Ina Säumel: *Biological Flora of Central Europe.* In: *Perspectives in Plant Ecology, Evolution and Systematics.* Amsterdam 8.2007,4, 207-237.
* Mario Ludwig, Harald Gebhard, Herbert W. Ludwig, Susanne Schmidt-Fischer: *Neue Tiere & Pflanzen in der heimischen Natur - Einwandernde Arten erkennen und bestimmen*. BLV Verlagsgesellschaft, München 2000. ISBN 3-405-15776-5 (almanî)

## Girêdanên derve

* Yek ji riwekên axûdar, dara girdîgaran (almanî)

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Girdîgar
Kategorî:Famîleya dartehlokan
Famîleya darberk û gurganan

[thumb|[Darberka qûmê (*Betula pendula*)]]

**Famîleya darberk û gurganan** (*Betulaceae*) famîleyeke riwekan e. Di koma Fagales de cihê xwe digire. Pirranî li nîvkada bakur cihwarbûyî ye. Li cihên tropîk jî, li çiyayan diçê. Endamên vê famîleyê dar an devî ne.

## Sîstematîk
Famîleya Betulaceae sala 1822'yê ji aliyê Asa Gray ve, di *A Natural Arrangement of British Plants*, 2, 222, 243'yê de hatiye binavkirin. Di famîleya Betulaceaeyê de 2 êl, 6 cins û 110 heya 200 cure hene:

* Êla darberkan (Betuloideae Gray), 2 cins û bi qasî 60 heya 100 cureyên wê hene:
** Daralînka sor, alînkdar (*Alnus* Mill.): Bi qasî 25 heya 40 cureyan li Amerîka û Ewrasyayê. Li Kurdistanê jî tên dîtin.
** Darberk, betûl (*Betula* L.):Bi qasî 35 heya 60 cure.
* Êla bindeqan (Coryloideae Koehne), 4 cins û bi qasî 50 heya 80 cure:
** Gurgan (*Carpinus* L.): 25 heya 50 cure, li Ewrasya.
** Findiq (*Corylus* L.): Bi qasî 15 heya 20 cureyan.
** Gurgana çînî (*Ostrya* Scopoli): Bi qasî 5-6 cureyan.
** *[[Ostryopsis]]* Decaisne: Tenê 2 yan 3 cure li Çînê.

## Wêne

Wêne:Elri 2.jpg|Daralînka sor a kesk (*Alnus viridis*).
Wêne:Flowering male catkins of paper birch.jpg|Darberka kaxezî (*Betula papyrifera*).
Wêne:Carpinus betulus flower-002.jpg|Gurgan (*Carpinus betulus*).
Wêne:Corylus avellana Hazelnoot male flowers.jpg|Bindeqa aman (*Corylus avellana*).
Wêne:Ostrya carpinifolia in Italy male catkins.jpg|Gurgana çînî ya ewropayî (*Ostrya carpinifolia*).


## Çavkanî
* John J. Furlow: *Betulaceae* in der *Flora of North America*, Volume 3, 1997: Online. (îngilîzî)
* Pei-chun Li & Alexei K. Skvortsov: *Betulaceae* in der *Flora of China*, Volume 4, 1999, S. 286: Online.

### Wêje
* Z.D. Chen, S.R. Manchester & H.Y. Sun: *Phylogeny and evolution of the Betulaceae as inferred from DNA sequences, morphology, and palaeobotany*, In: *American Journal of Botany*, 86, 1999, S. 1168-1181. Fulltext-Online.

## Girêdanên derve

* Die in Österreich vorkommenden Arten mit Links zu Steckbriefen. (almanî)
* „Betulaceae“ bei ''Plants for A Future'' in Suchmaske eingeben.  (îngilîzî)
Zeblot

**Zeblot** (bi latînî: *colon*) beşek ji rûviya stûr e, ya ku ji rûviya kor destpê dike û heta Tortorîk dikêşe. Zeblota mirovan wek tîpek U bervajî ye.

## Beşên zeblot
Çar beşên wê hene:
* **[[Zeblota hilkêşayî]]** (*Colon ascendens*)
Di dawiya wê de diçeme û çemeya zeblotê a rast (*Flexura coli dextra*) çêdike.
* **[[Zeblota berwarî]]** (*Colon transversum*)
Di dawiya wê de diçeme û çemeya zeblotê a çep (*Flexura coli sinistra*) çêdike.
* **[[Zeblota dakêşayî]]** (*Colon descendens*)
* **[[Zeblota S-şêweyî]]** (*Colon sigmoideum*)

## Çavkanî

Kategorî:Endam (biyolojî)
Kategorî:Koendama herisê
Kategorî:Zik
Ecac

[thumb|Ecac rabûye, li [Quzêrîbê, Bakurê Kurdistanê (2012)]]
**Ecac** an jî **ecacok**, bayeke bi toz û dûman e.

## Çavkanî

Kategorî:Ba
Kategorî:Hewa
Eşo Mamedî

**Eşo Mamedî** ya **Erşed Mamedî** (ارشد مامدی) yek ji navdarên dewera Ûrmiyê û Selmasê e ku pêş serhildana Îranê di sala 1348 mişextiya rojî de ji ber zextên Emniyeyên Şahê Îranê SAVAK) ser bi çol û çiyayan dana û di dawî da hat û ew kesên ku casûsiya wî kiri bûn di mizgevta gundî de ser nivêja înê kuştin. Jimara wan kesan 51 nefer bûn. Piştî vê bûyerê Eşo Mamedî dijî dewleta şah şoreş kir û daxwaziyên ramyarî (siyasî) ji hukometê kir. Di dawî de jî xayînek xizmê (kurmam) wî ew xist kemîna dewletê û hat kuştin.

Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê
Lîsteya eşîrên Luristanê

Lîsteya eşîrên li parêzgeha Îranê ya Luristan.

## [[Cûdakî]]
* Axarizayî
* Axamîrzayî

## [[Derekwen]]
### Mîr
* Mîralîxanî
* Mîrawas

### [[Baharwen]]
* Meralîwen
* Kurdalîwen

### [[Xalawen]]
* Metawen
* Şonwen
* Mîrzawen

## [[Papî (eşîr)|Papî]]
* Hadi
* Meneser

## [[Çengînî]]
* Tilawî
* Amî
* Hayatxeyivî

## [[Tarhan]] û [[Romeşgan]]
* Amreyî
* Sorî
* Azadbextî
* Koşkî
* Adinehwen
* Gerawen

## [[Segvend|Segwen]]
* Alîxanî
* Delwen
* Kayîrahmat
* Yarahmed
* Arwen

## [[Bayrawen]]î
* Alahînan
* Malasî
* Malxawa
* Şemseyî
* Daşayînan

## [[Dilfan]]
### Mîrwag
** Malmûmah
** Șahivend
* Îtivend
* Olad Xowa
* Niralî
* Kakawen
* Sencabî
* Felekodîn
* Çowarî
* Karamalî

## Hesenawen ([[Husnawen]])
* Dolaşa
* Mifar
* Kakolwen
* Xawanîn
* Pûla
* Zevdar (Zivdar)
* Siyahpûş

## [[Silsile]]
### Kuliwen
* Farûkşa
* Asloşa
* Bemarşa
* Keramşa
 
### [[Yûsifwen]]
Çahartoxma
* Pirka
* Tirkeşwen
* Haxnoyîr

## [[Xelayî]]
* Haşîm
* Yara
* Ehmad
* Lorka

## Galehdar
* Molow
* Keram
* Xamiswen
* Sahreyî
* Veyîswen

## Rokrok
* Delî
* Zalvag
* Zayûn
* Gorzgorzî
* Orangî
* Kakî
* Vatehzardî

## Sedat
* Şahanşahîwen
* Tahirwen
* Kasimwen
* Xelefwen
* Nadirwen
* Şarûxwen
* Cezayerî
* Tabatabeyî
* Zarunî
* Çamdawid

## [[Lûtî]]
* Lalka (bi Çengîniyan re dijîn)
* Bisawen
* Konar (bi Xelayiyan re dijîn)
* Heyder (bi Cûdakiyan re dijîn)
* Şamseh (bi Papî û Segweniyan re dijîn)
* Yadegarî (bi Silsileyiyan re dijîn)
* Marasel (bi Tarhanan re dijîn)
* Şamerî (bi Mîran re dijîn)
* Rûzbîn (bi Bayraweniyan re dijîn)

## Çaharleng ([[Bextiyarî]])
### Mehmûdsalihî
* Momzayî
* Mehmûdsalihî
* Amele Cet
* Miyankûh

### Mamîwen
* Îswen
* Basak
* Poladwen
* Odalon

### [[Kanorsî]]
* Zengene
* Kord/Kurd
* Boyalwesî
* Kurd Zengene
* Canekî
* Manjinî
* Mombênî

### Zalaxî
* Talî
* Hezarrosî
* Zalaxî

## Çavkanî
* Lîsteya eşîrên Luristanê, Kurdica

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên luran
Kategorî:Lekistan
Kategorî:Luristan
Fruktoz

**Fruktoz** (bi latînî: *fructus*, tê wateya "fêkî") an jî **şekirê fêkiyê.** Di nav hegzozan da şekira herî tehmşirîn fruktoz e.
Wekî levuloz ji bi nav dibe. Ji ber ku di nav fêkiyên wekî tirî, sêv, û hirmiyan da fruktoza serbest bi mêjerek mezin
heye, fruktoz wekî şekira fêkî jî tê bi nav kirin. Hingiv û
nektar(şîreya şîrîn a kulîlkan) jî gelekî fruktoz dihundirînin.
Şekira çayê(sukroz) ji fruktoz û glukozê pêk tê.
Fruktoz di kezeba mirov de tê guherandinê, ji fruktoz molekulên wekî glîserol û trîglîserîd çêdibin. Ji van molekulan jî dibe ku molekulên rûnê, glukoz û glîkojenê çêbibin. Hema hemû xaneyan ji bo peydakirina enerjiya ATPyê ligel glukoz, fruktozê jî bi kar tînîn. Fruktoz cureyek monosakkarîd e. Formula wî ya kîmyayî C6H12O6 ye. Cudahiya wê ji glukoz ew e ku şekirê fêkiyê kêton şûna aldehîd pêve ye.

Kategorî:Adan
Kategorî:Biyokîmya
Baberketin

thumb|Bayekî dêwrevîner, li gorî wêneyekî mîzahî yê japonî (1881)
**Baberketin** (latînî: *Flatus*), navê gaza ku di hundirê zik de çêdibe û bi riya rûviya stûr ji gurmikê ve derdikeve derve ye (wek gazên mêtan, karbondiyoksîd û yên din ên genîbûnê). Ji gaza bi deng re *[[tir]]*, ji ya bêdeng re jî *[[fis]]* tê gotin.

Heger gazên di hundirê zik de kombûyî dernekevîn, zik kare biêşe.

## Çavkanî

Kategorî:Koendama herisê
Bîdrî

**Bîdrî** (carnan Bedirxanî) êleke erebîaxiv li Bakurê Kurdistanê.

## Dîrok

## Çand

## Cerdewanî û Bîdrî

## Girêdayinê derve
* Asiretler ve koruculuk (romîkî) 

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Motkî
Taylor Lautner

**Taylor Daniel Lautner** (jdb. 11ê sibata 1992an li Grand Rapids, Michigan) lîstikvan, model û dûblajvanekî amerîkî ye.

## Fîlmnîgarî

## Girêdanên derve

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Koma kulîlksîwanan

[thumb|''[Aegopodium podagraria*]]

*'Koma kulîlksîwanan''' (an kulîlksîwankiyan) (Apiales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Li tevahiya parzemînan mirov dikare rast li riwekên vê komê bê. 7 famîle, nêzîkî 500 cins, bi qasî 5500 cureyên vê komê hene.

Formula kulîlkan: \star K_{5-0} \; C_5 \; A_5 \; G_{(5-1)}

## Sîstematîk
Koma Apiales di nava Euasteriden IIyan de xuşkekoma Monophylum (Paracryphiales + Dipsacales) e. Ev famîle aîdê koma kulîlksîwanan in:

* Famîleya bexdenûsan (Apiaceae)
* Famîleya lavlavkan (Araliaceae)
* Griseliniaceae
* Myodocarpaceae
* Pennantiaceae
* Pittosporaceae
* Torricelliaceae (tevlî Aralidiaceae, Melanophyllaceae)
  

## Çavkanî

* Apiales di APWebsite (îngl.)
* Überblick zur Ordnung von der Uni-Hamburg.  (almanî)


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Koma narewanan

[thumb|[Darberk (*Betula*) di payîzê de]]

**Koma narewanan** (Fagales) komeke riwekan e, di çîna riwekên bi kulîlk (Magnoliopsida) de cih digire.

## Sîstematîk
Koma narewanan li ser Eurosiden Iê tê hejmartin, xuşkekoma die Cucurbitales e. Ev famîleyên riwekan aîdê koma narewanan in:

* Famîleya darberk û gurganan (Betulaceae)
* Casuarinaceae
* Famîleya narewanan (Fagaceae)
* Famîleya dargûzan (Juglandaceae) tevlî *[[Rhoiptelea]]*
* Myricaceae
* Nothofagaceae
* Ticodendraceae

## Çavkanî
*  Agahî di APWebsite

## Girêdanên derve


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Koma darşimşîran

[thumb|[Darşimşîra jirêzê (*Buxus sempervirens*), îlustrasyon.]]

**Kom darşimşîran** (Buxales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar Magnoliopsida) de cih digire. Li ser riwekên Eudikotyledonen tê hejmartin.

## Sîstematîk
Di vê komê de tenê 2 famîleyên riwekan hene:

* Famîleya kevotan (Buxaceae), tevlî *[[Didymeles]]*
* Haptanthaceae

## Girêdanên derve


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Koma kulîlkselikan

[thumb|[Arguda avê yan keta/nefela aviyan (*Menyanthes trifoliata*)]]
[thumb|[Kanêje (*Centaurea cyanus*), Famîleya stêregulan (Asteraceae)]]

**Koma kulîlkselikan** an **koma stêrawayan** (Asterales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Fosîlên hin riwekên vê komê yên 29 milyon salî ne, hatine vedîtin.

## Sîstematîk
Koma kulîlkselikan di nava Euasteriden IIyê de ye. Ev famîleyên riwekan li ser koma kulîlkselikan tên hejmartin:

* Alseuosmiaceae
* Argophyllaceae
* Famîleya stêregulan (Asteraceae)
* Calyceraceae
* Famîleya gulezengilan (Campanulaceae) (tevlî Lobeliaceae)
* Goodeniengewächse (Goodeniaceae)
* Famîleya arguda bej (Menyanthaceae)
* Pentaphragmataceae
* Phellinaceae
* Rousseaceae
* Stylidiaceae (tevlî Donatiaceae)

## Çavkanî
* Koma kulîlkselikan di APWebsite (îngl.)
* Informationen zur Ordnung von der Uni Hamburg.  (almanî)

## Girêdanên derve

* Agahi di Tree of Life Projekt, versiyona 1ê kanûna paşîn a 2002an  (îngl.)


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Koma komelînayan

[thumb|''([Tradescantia virginiana)*, riwekeke ji famîleya komelînayan e.]]

*'Koma komelînayan*', navê zanîstî yê latînî *Commelinales*, [[kom]]eke [[riwek]]an e, di [[çîn]]a (cûna) *Monocotyledonan* (*Liliopsida*) de cih digire.

== Sîstematîk ==
Di vê [[kom]]ê de 5 [[famîle]]yên [[riwek]]an hene:

* [[Famîleya komelînayan]], (*Commelinaceae*)
* Famîleya hemodorayan, [[*Haemodoraceae*]]
* Famîleya hanguanayan, *Hanguanaceae*: Bi yek [[cins]]ekê xwe:
** *Hanguana*
* Famîleya fîlîdrayan, [[*Philydraceae*]]
* Famîleya pontederiyayan, [[*Pontederiaceae*]]

== Çavkanî ==
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/commelinalesweb.htm#Commelinales Koma Commelinales] di [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite.] (îngl.)
* [[Andreas Bresinsky]], [[Christian Körner]], [[Joachim W. Kadereit]], [[Gunther Neuhaus]], [[Uwe Sonnewald]]: *Strasburger – Lehrbuch der Botanik*, Begründet von Eduard Strasburger, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008, 36. Aufl.. ISBN 978-3-8274-1455-7: Commelinales: S. 866-867. (almanî)
* Mark W. Chase, Michael F. Fay, Dion S. Devey, Oliver Maurin, Nina Rønsted, T. Jonathan Davies, Yohan Pillon, Gitte Petersen, Ole Seberg, M. N. Tamura, Conny B. Asmussen, Khidir Hilu, Thomas Borsch, Jerrold I. Davis, Dennis W. Stevenson, J. Chirs Pires, Thomas J. Givnish, Kenneth J. Sytsma, Marc A. McPherson, Sean W. Graham & Hardeep S. Rai: *Multigene analyses of monocot relationships : a summary.*, in *Aliso'', Volume 22, 2006, S. 63-75.
* Agahî ji wiki-DE 

## Girêdanên derve

* Steckbrief des Botanischen Gartens Tübingen. (almanî)
Mezelê Nebî Nûh

thumb|Gora Nebî Nûh, li Cizîra Botan, 2009.
thumb|Dîmenek ji cihê mezelê Nebî Nûh ê Cizîra Botan, 2009.
**Mezelê Nebî Nûh**, li Cizîrê ye. Mezelê Nûh, ser dirêjahiya du mirovan re xwediyê dirêjahiyekî ye. Mezela Nebî Nûh, weke cihekî pîroz e. Tê gotin ku berê deriyên wê yên ku hatibûbûna çêkirin, li ser wan ku tefsîr û gotinên pîroz hatibûbûne nivîsandin, ji zêr bûya.

Nebî Nûh, li gorî bawermendan, piştî ku diçê ber dilovaniya xwe li wir li cihê ku ew jê bûya tê bicihkirin. Tê gotin ku Nebî Nûh, ji aliyekî din ve jî li wir bi jiyaneka sermedî dijî. Di helbesta Feqiyê Teyran ya bi navê *Ey av û av* de, Feqiyê Teyran di wê qasîda xwe de bi avê re dipeyive û ava Dicle ji wî re di peyîvtina xwe de dibêje, ku xwedê rêya wê bi vir ve da da qana sileve wê ji wî nebîyî mazin re hebe.

## Binihêrin jî
* Mizgefta Nûh Pêxember

## Çavkanî

Kategorî:Cizîr
Kategorî:Ziyaretgeh
Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan

[thumb|
[Gulenîsan an nîsanok (*Anemone nemorosa*)]]

**Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan** an bi kurtî **koma adirgeyiyan** (Ranunculales) komeke riwekên ji çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) e. Riwekên wê dar û giha ne. Fosîlên wê yên hatine vedîtin 70 milyon salî ne.

## Sîstematîk
Di vê komê de 7 famîleyên riwekan hene:

* Famîleya zerîşkan (Berberidaceae)
* Circaeasteraceae
* Eupteleaceae
* Famîleya akebiyayan (Lardizabalaceae)
* Famîleya bizirheyvan (Menispermaceae)
* Famîleya bûkaniyan (Papaveraceae)
* Famîleya adirgeyan (Ranunculaceae)

## Çavkanî
* Koma Ranunculales di APWebsite. (îngl.)
* Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: *[[Lehrbuch der Botanik für Hochschulen|Strasburger]] – Lehrbuch der Botanik.*, Begründet von E. Strasburger. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008 (36. Aufl.) ISBN 978-3-8274-1455-7 (almanî)

## Girêdanên derve


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Cazê

**Cazê**, navê jina Simayîlxanê bavê Elîxanê bapirê Simkoyê Şikak bû ku bi dû mirina Simayîlxanê mezin ji ber wê ku Elî xan hê zarok bû serokatiya êla Şikakan bo demekî nêzî heft salan girt destê xwe. Wê di wê demê de êla Şikakan rêberî kir û bê ku çi şaşî yan astengî çê bin piştî mezin bûna Elî xan rêberiya êlê derbasî wî kir.

## Çavkanî

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Koma kulîlktehlan

[thumb|''[Kopsia fruticosa*]]

*'Koma kulîlktehlan''' (Gentianales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cihê xwe digire. Di formên cuda de diçên, dar, devî yan riwek.

## Sîstematîk
Koma kulîlktehlan li ser Asterîdan, Euasterî I'ê tê hejmartin. Di vê komê de, 5 famîleyên riwekê hene:

* Famîleya kinfan (Apocynaceae)
* Gelsemiaceae
* Famîleya gafiş û melvaşan (Gentianaceae)
* Famîleya loganyayan (Loganiaceae)
* Famîleya sorindaran (Rubiaceae)

## Çavkanî
*  Koma kulîlktehlan, Gentianales di APWebsite.
*  Agahiyên riweknasiyê li ser Gentianales. 
*  www.biologie.uni-hamburg.de 

## Girêdanên derve

*  Agahî li ser gafiş, melvaş ûêd


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Koma guhûşk û gihanavinciyan

[thumb|[Guhûşk (*Cornus mas*)]]

**Koma guhûşk û gihanavinciyan** an **koma guhûşkan** (Cornales) komeke riwekên ji çîna riwekên bi kulîlk (Magnoliopsida) e. Pirranî li nîvkada bakur cihwarbûyî ne. Riwekên wê devî, giha, lavlavk in.

## Sîstematîk
Koma Cornales ji van famîleyên riwekan pêk tê:

* Famîleya guhûşkan (Cornaceae) tevlî Nyssaceae
* Curtisiaceae
* Grubbiaceae
* Famîleya gihanavinciyan (Hydrangeaceae)
* Hydrostachyaceae
* Famîleya kulîlkgezokan (Loasaceae)

## Çavkanî
* Koma Cornales di APWebsite (îngl.)

## Girêdanên derve


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Rûkeşeşaneya henaseyî

[thumb|Wêneya Tevineka serrûyî a henaseyî bi rêya [hûrbîna elektronî ]]
**Tevineka serrûyî a henaseyî** (bi inglîzî: *Respiratory epithelium*) tevinekek taybet ya ku dîwarê hindirrî rêyên henaseyê dadigire. Ew ne bo veguhastina gazên henaseyê lê bo pakkirina keşê ye.

## Pêkhatin
Tevineka serrûyî a henaseyî ew e, tevinekeke serrûyî ya pirrqorra bilind û bi bijang (*cilium*) e. Di nav şanên serrûyî tek bi tek qedehşane (*Goblet cell*) hene. Qedehşane 15-20% ji serrûyê tevinka serrûyî a henaseyî dike û ew gilêz (*mucus*) derdirije. Di bin tevinekê de betana bingehî (*basal membrane*) heye.

## Erk
Tevineka serrûyî a henaseyî keş şil û pak dike. bijangên şaneyên serrûyî dilivin wek pêlan û qirêjên ku bi ber dikevin ligel gilêz ji hindirrî pişikê derdixin derve ber bi gewrîyê ve. Gilêz bo parastinê girîng e, ji bo ku IgA û keristeyên hûrjînewerdij tê de heye.

## Peydabûn
Tevineka serrûyî a henaseyî li ev beşan peyda dibe:

* Rêyên henasryê jorîn :
** Korta pozê
** Kortên berpozê
** Gewriya pozê
** Qirrik

* Rêyên henaseyê jêrîn:
** Qilqancik
** Bronş
** Bronşik

Kategorî:Rûkeşeşane
Kategorî:Sîstema bêhngirtinê
Kategorî:Tevinekzanist
Însest

**Însest** ji cotbûna di navbera endamên malbatê ya ku li gor kevneşopa ayînî yan civakî mara wan nabe de pêk tê re tê gotin.

Însest bi piranî dema ku cot dibin ê/a dixwaze a/ê yek naxwaze bi darê zorê an jî bi xapandinê cotbûnê pê dide pejirandin wek îstîsmar tê pejirandin.
 
Têkiliyên însest bi piranî di navbera bav û keç, dayik û kur an jî bira û xwişk de pêk tê. Li her welatî têkiliya însest wek sûc tê dîtin.

## Çavkanî
Famîleya kîwiyan

[thumb|Kulîlka [Actinidia deliciosa|Kîwî (*Actinidia deliciosa*)]]

**Famîleya kîwiyan** (*Actinidiaceae*) famîleyeke riwekan e, li ser koma gezik, çay û çûxan (Ericales) tê hejmartin. Bi taybetî li herêmên tropîk ên başûrê rojhilata Asyayê diçên.

Li Kurdistanê hin deveran hatiye ceribandin, diçê, lê nebûna aramiyê rê nedaye ku kurd di gelek warên çandiniyê de xwe bigihên asta cîhanê. Li Afrîkayê di xwezayê de nayên dîtin. Navdara vê famîleyê kîwî ye. Hin riwekên famîleyê xwarbar in, hinan jî bo baxçevaniyê diajon.

## Sîstematîk
Famîleya *Actinidiaceae* sala 1925'ê ji aliyê Ernest Friedrich Gilg & Erich Werdermann ve, di *Die natürlichen Pflanzenfamilien*, çapa duyem, 21, rûpel 36'ê de hatiye binavkirin. Navekê din ê vê famîleyê jî Saurauiaceae Griseb. e.

Di famîleya kîwiyan *Actinidiaceae*yê de tenê 3 cins û girêdayê wan jî 350 cure hene:

* *[[Saurauia]]* Willd.: Bi kasê 300 cureyan.
* Actinidia yan kîwî (*Actinidia* Lindl.): Bi qasî 55 heya 60 cureyan.
* *Clematoclethra* (Franch.) Maxim.: Tenê yek cureyek:
** *[[Clematoclethra scandens]]* (Franch.) Maxim.

## Çavkanî
* Famîleya kîwiyan Actinidiaceae di APWebsite. (ne bi kurdî ye)
* Die Famîleya Actinidiaceae  de DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz. 
* Jianqiang Li, Li Xinwei & D. Doel Soejarto: *Actinidiaceae* di *Flora of China*, Volume 12, 2007, S. 334: Online.  (îngl.)
* S. Dressler, C. Bayer: *Actinidiaceae*. In: K. Kubitzki (weşan.): *The Families and Genera of Vascular Plants.* Band 6, weşanxaneya Springer, Köln 2004, r. 14-19. ISBN 3-540-06512-1

## Girêdanên derve

* Agahî ji baxçeyên riweknasiyê yên Tübingenê. (almanî)


Kategorî:Koma gezik, çay û çûxan
Rijenê kor

thumb|300px|'''Rijênên kor:'''

**Rijenê kor** an rijenê bêcog (bi inglîzî: *endocrine gland*) cureya rijênê ye, ya ku rijeya (*secret*) xwe yekser di xwînê de der dide. Ew dijî rijênê cogedar (*exocrine*) bê coya borandinê ye. Ji bo ku hemî hormonan ji rijênên kor tên derdan, hemî rijênên kor ji boy sîstema hormonan kar dikin.

Kategorî:Sîstema hormonan
Kategorî:Toşpiyên navrijîner
Famîleya enzerûtan

[thumb|[Enzerûta hindî(*Impatiens glandulifera*)]]
[thumb|''[Hydrocera triflora*]]
[[Wêne:Balsaminaceae - Impatiens balfourii.JPG|thumb|[[Enzerûta Balfourê]] (*Impatiens balfourii*)]]
[[Wêne:Impatiens balsamina0.jpg|thumb|[[Enzerûta bejî]] yan enzerûta ewropayî (*Impatiens balsamina*)]]
[[Wêne:Impatiens noli-tangere Erlenbach Bluete.jpg|thumb|[[Dest nede min]] (*Impatiens noli-tangere*)]]
[[Wêne:2007 08260011.JPG|thumb|[[Enzerûta pelbiçûk]] (*Impatiens parviflora*)]]

*'Famîleya enzerûtan*' (*Balsaminaceae* yan carnan *Impatientaceae*) [[famîle]]yeke [[riwek]]an e, di [[Koma gezik, çay û çûxan]] (*Ericales*) de cih digire. Riwekên salane yan pirrsalane ne. Ji cihên tropîk û subtropîk hez dikin. Bi taybetî li nîvkadar bakur, li [[Afrîka]], [[Madagaskar]] û başûrê rojhilatê [[Asya]]yê diçên. Li [[Kurdistan]]ê jî tên dîtin, bi taybetî [[Balsamina hortensis]] û [[Impatiens walleriana]].

== Sîstematîk ==
2 [[cins]] û bi qasî 1000 [[cure]]yên [[famîle]]yê hene. Navdara famîleyê, cinsê [[enzerût]] (Impatiens) e.

Li [[Ewropa]]yê ev cureyên cinsê In *Impatiens*ê hene:

* [[Enzerûta Balfourê]] (*Impatiens balfourii* Hook. f.), ji [[Hîmalayayan]] belav
* [[Impatiens balsamina]]
* [[Enzerûta zerê pehtî]] (*Impatiens capensis* Meerb.; Syn.: *I. biflora* Walter), ji bakurê [[Amerîka]]yê belav bûye
* [[Enzerûta hindî]] (*Impatiens glandulifera* Royle; Syn.: *I. roylei* Walpers), ji Hîmalayayan hatiye
* [[Dest nede min]] (*Impatiens noli-tangere* L.), welatê wê Ewropa ye
* [[Enzerûta pelbiçûk]] (*Impatiens parviflora* DC.), li navenda [[Asya]] û [[Ewropa]]yê

Cureyên din (bijarte):
* *Impatiens hawkeri* W. Bull
* *Impatiens niamniamensis* Gilg
* [[Enzerûta şeqî]] (*Impatiens walleriana* Hook. f.)

== Çavkanî ==
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/ericalesweb.htm#Balsaminaceae Famîleya enzerûtan, Balsaminaceae] di [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite] (îngl.)
* [http://delta-intkey.com/angio/www/balsamin.htm Die Agahî di DELTA.]  (îngl.)
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10092 Beschreibung der Familie in der Flora of China.] (îngl.)
* David Moresby Moore: *Impatiens L.* In: [[Thomas Gaskell Tutin]] u.a.: *Flora Europaea''. c. 2, r. 240-241. Cambridge University Press 1968

## Girêdanên derve

* Agahî di GRIN .
Famîleya gezikan

[thumb|''[Bruckenthalia spiculifolia*]]
[[Wêne:Epacris longiflora-Minchen.jpg|thumb|Îlustrasyona *Epacris longiflora*.]]

*'Famîleya gezikan** (''Ericaceae'') [[famîle]]yeke [[riwek]]an e. Di [[koma gezik, çay û çûxan]] (Ericales) de cih digire. Ji [[êl]]a [[riwekên bi kulîlk]] (Magnoliopsida) e. Di vê famîleyê de bi qasî 126 [[cins]] û 4000 [[cure]] hene. Li seranser erdxanê rast li endamên vê famîleyê tên. Hin riwekên wê bo baxçevaniyê, hin jî bo xurdemenî, dermanfiroşiyê tên çandin.

Famîleya gezikan (Ericaceae) sala 1789'ê bi navê „Ericae“ ji aliyê [[Antoine Laurent de Jussieu]] ve, di Genera Plantarum, rûpel 159–160'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên vê famîleyê: Vacciniaceae Lindl. Monotropaceae Nuttall, Pyrolaceae Dum., Siphonandraceae Klotzsch. ne.

== Cinsên wê ==


== Çavkanî ==
* [http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/orders/ericalesweb.htm#Ericaceae Agahî, sîstematîk û belavbûyîna famîleya gezikan] di [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite.] (ne bi kurdî ye)
* Mingyuan Fang, Ruizheng Fang, Mingyou He, Linzheng Hu, Hanbi Yang, Haining Qin, Tianlu Min, David F. Chamberlain, Peter Stevens, Gary D. Wallace & Arne Anderberg: ''Ericaceae'' in der ''Flora of China'', Volume 14, S. 242: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10316 Online.]  (îngl.)
* Gordon C. Tucker: ''Ericaceae'' in der ''Flora of North America'', Volume 8, S. 370: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=10316 Online.]
* [http://delta-intkey.com/angio/www/ericacea.htm Die Familie der Ericaceae ohne die Monotropoideae] bei [http://delta-intkey.com/angio/ DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.]  (îngl.)
* James L. Luteyn & Paola Pedraza-Peñalosa: ''Neotropical Blueberries'' - ''The Plant Family Ericaceae'': [http://www.nybg.org/bsci/res/lut2/ Malpera ''New York Botanical Garden''.]
* Kathleen A. Kron & James L. Luteyn: ''Origins and biogeographic patterns in Ericaceae: New insights from recent phylogenetic analyses.'', in ''Biologiske Skrifter'', 55, 2005, S. 479–500.
* James L. Luteyn & Robert L. Wilbur: ''Flora Costaricensis: Family #172 Ericaceae'', in ''Fieldiana Botany'', 45, 2005 S. 1–104: [http://www.bioone.org/doi/full/10.3158/0015-0746%282005%2945%5B1%3AFCFE%5D2.0.CO%3B2 Online].

=== Wêje ===
* K. A. Kron, W. S. Judd, P. F. Stevens, D. M. Crayn, A. A. Anderberg, P. A. Gadek, C. J. Quinn & J. L. Luteyn: ''A phylogenetic classification of Ericaceae: Molecular and morphological evidence.'' Di: ''Botanical Review'' **68'''. 2002, S. 335–423. (Zusammenfassung)
* Ericaceae-Homepage von Kathleen A. Kron. (îngilîzî)

## Girêdanên derve
Koma gezik, çay û çûxan

[thumb|''[Erica plukenetii*]]

*'Koma gezik, çay û çûxan** an bi kurtî **koma gezikan''' (Ericales) komeke riwekan e, di nava êla riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Riwekên vê komê dar, devî, nîvdevî, lîan û giha ne. Pirranî, kulîlkên wan pênclibî ne.

## Sîstematîk
* Famîleya kîwiyan (Actinidiaceae)
* Famîleya enzerûtan, famîleya balsamînan (Balsaminaceae)
* Clethraceae
* Cyrillaceae
* Diapensiaceae
* Famîleya ebenûsan (Ebenaceae)
* Famîleya gezikan (Ericaceae)
* Fouquieriaceae
* Famîleya panosan, famîleya fêkîquşxanekiyên guldankan (Lecythidaceae)
* Marcgraviaceae
* Mitrastemonaceae
* Pentaphylacaceae
* Famîleya şînzerkan (Polemoniaceae)
* Famîleya çuxan (Primulaceae) tevlî Maesaceae, Myrsinaceae û Theophrastaceae
* Roridulaceae
* Famîleya sahagan, famîleya gulsahagê (Sapotaceae)
* Famîleya gihamisînan, famîleya gihazirneyan (Sarraceniaceae)
* Sladeniaceae
* Famîleya darstoraksan (Styracaceae)
* Symplocaceae
* Tetrameristaceae
* Famîleya çayan (Theaceae)

## Çavkanî
* Koma Ericales di APWebsite (îngl.)

## Girêdanên derve


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Famîleya akebiyayan

[thumb|''[Akebia trifoliata*, îlustrasyon]]

*'Famîleya akebiyayan*' (*Lardizabalaceae*) [[famîle]]yeke [[riwek]]an e, di [[Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan]] (Ranunculales) de cih digire. Di vê famîleyê de 9 [[cins]] û 36 (heya 50) [[cure]] hene. Pirranî, li [[Korê]], [[Çîn]], [[Şîle]] û [[Japon]]ê cihwarbûyî ye. Tevahiya riwekên vê famîleyê darokî ne: Lîan û devî.

== Sîstematîk ==
9 cins, 36 heya 50 cure li ser vê famîleyê tên hejmartin:
* [[Akebiya]] (*Akebia* Decne.): 5 cure.
* *Archakebia* C.Y.Wu: Tenê cureyek:
** *Archakebia apetala* (Q.Xia, J.Z.Suen & Z.X.Peng) C.Y.Wu
* *Boquila* Decne.: Tenê cureyek:
** *Boquila trifoliolata* DC.
* *Decaisnea* Hook.f. & Thomson: 2 cure.
* *Holboellia* Wall.: Bi qasî 20 cureyan.
* *Lardizabala* Ruiz & Pav.: 1 an 2 cure.
* *Sargentodoxa* Rehder & E.H.Wilson: Cureyeke monotîpîk:
** *Sargentodoxa cuneata* (Oliver) Rehder & E.H.Wilson
* *Sinofranchetia* (Diels) Hemsl.: Cinseke monotîpîk bi tevî 1 cureyekê:
** *Sinofranchetia chinensis* (Franchet) Hemsley
* *Stauntonia* DC. (Syn.: *Parvatia* Decne.): Bi qasî 25 cureyan.
** *Stauntonia hexaphylla (Thunb. ex Murray) Decne.
      
## Wêne
Îlustrasyon:

Wêne:Decaisnea_insignis.jpg|*[[Decaisnea insignis]]*.
Wêne:Akebia_quinata_SZ77.png|*[[Akebia quinata]]*.
Wêne:Stauntonia hexaphylla SZ76.png|*[[Stauntonia hexaphylla]]*.


## Çavkanî
* Famîleya akebiyayan / Lardizabalaceae di APWebsite. (îngl.)
* Agahî li ser famîleyê, DELTA.  (îngl.)
* Agahî ji Flora of China.  (îngl.)
* Agahî ji Flora of North America. (îngl.)

## Girêdanên derve

* Botanischer Garten Uni Tübingen.  (almanî)
Çiyayên Gewr

**Çiyayê Gewr** (bi yewnaniya kevn: *Ἁμανός*, *amanos*; bi tirkî *Nur Dağları*) çiyayek di parêzgehê Xetay (senceqa Iskanderûn) de li Kurdistana bakur. Navê wî gewr e, ji ber rengê berfê li ser. Bilindiya wî li girê boz 2.240 metre ye.

Gewr