open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lîsteya fîlozofên kurd

Ev lîsteya fîlozofên kurd e.

## Sedsala 8an
* Şêx Xelîlê Kurdî
* Îbrahîmê Mewsilî
* Îsheqê Mewsilî

## Sedsala 9an
* Ziryab
* Dînewerî
* Bassamê Kurdî
* Îbn Quteybe

## Sedsala 10an
* Ebdulsemedê Babek
* Qalî
* Baba Tahirê Uryan
* Eliyê Lokerî

## Sedsala 11an
* Eliyê Herîrî
* Eynelqudatê Hemedanî
* Ehmedê Eşnehî
* Îbn Dînar
* Ebûbekirê Şaşî

## Sedsala 12an
* Amîdî
* Macîdê Kurdî
* Şihabedînê Suhrewerdî
* Behaedînê Şedad
* Fexrûlnîsa
* Kemaledînê Yûnis
* Cakîrê Kurdî

## Sedsala 13an
* Emerê Suhrewerdî
* Ebûlfida
* Şemsedînê Şehrezûrî
* Siracedînê Ûrmewî
* Îbrahîm Xelatî
* Îsa Kurdî
* Fexredînê Exlatî
* Îbn Xelikan
* Îzedînê Erbîlî

## Sedsala 14an
* Şêx Tahirê Kurdî
* Îbnî Cezerî
* Mele Perîşan
* Esma Xatûna Hekarî
* Ehmedê Suhrewerdî
* Ehmedê Herîrî

## Sedsala 15an
* Melayê Batê
* Mele Mensûr Girgaşî
* Ebdulqadirê Kurdî

## Sedsala 16an
* Eliyê Teremaxî
* Yûsifê Kurdî
* Şerefxanê Bedlîsî
* Mele Mûsayê Kurdî

## Sedsala 17an
* Ehmedê Xanî
* Îbrahîmê Goranî
* Feqiyê Teyran
* Şêx Şemsedînê Exlatî
* Mistefa Besaranî
* Selim Silêman
* Ehmedê Textî
* Şêx Yûsifê Naîb

## Sedsala 18an
* Îbrahîm Heqiyê Erziromî
* Muhemmedê Kurdî
* Mele Yûnisê Erqetînî
* Mewlana Xalidê Kurdî
* Mele Xelîlê Sêrtî
* Xanayê Qubadî
* Haris Bedlîsî
* Feqe Reşîdê Hekarî
* Ebdullahê Bîtûşî

## Sedsala 19an
* Mestûre Erdelan
* Ebdurehmanê Axtepî
* Mewlewiyê Kurd
* Edeb
* Şêx Rizayê Talebanî
* Wefayî
* Şêx Fethullah Werqanisî
* Keyfî
* Ebdullah Pîrebab
* Siyehpûş
* Nalî
* Pertew Begê Hekarî
* Şêx Muhemmedê Xazînî
* Resûlê Mistê
* Şêx Nîmetullah
* Emîn Fewzî
* Ebdulsemî Kurdî

## Sedsala 20an
* Seîdê Nûrsî
* Nûr Elî Îlahî
* Hejar
* Enwerê Mayî
* Ebdulla Goran
* Celadet Alî Bedirxan
* Baba Merdûxê Rûhanî
* Cegerxwîn
* Mihemed Emîn Zekî Beg
* Qanatê Kurdo
* Nûredîn Zaza
* Osman Sebrî

## Binêre herwiha
* Lîsteya kurdan
* Lîsteya helbestvanên kurd
* Lîsteya muzîkarên kurd
* Lîsteya nivîskarên kurd
* Lîsteya pêşengên kurd
* Lîsteya wênesazên kurd
* Lîsteya zanyarên kurd
* Lîsteya zimannasên kurdî

## Çavkanî


Kategorî:Kurd
Kategorî:Lîste
Porto Alegre

**Porto Alegre** (; ; bajarekî bi ser parêzgeha Rio Grande do Sul a Brezîlê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Brezîl
Xanedana Selariyan

**Selarî**, **Xanedana Selariyan** jî eşîra Selariyan dewletek ava kirin e û di (Navşerê Arî/Navdema Arî) nav sedsalên duyem û dehemê de hikmê welatên Teron, Semîran Deylem û Azerbaycan, Arran û Ermenistanê dikirin, ku bi eslê xwe kurdên deylemî bûn

## Mijâren tekîldar

* Xanedana Rewadiyan
* Deylem

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 919an
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewletên kurdan
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Hilweşînên 1062an
Kategorî:Sedsala 10an li Ermenistanê
Civaknas

**Civaknas** mirovê ku ew bi aqilê civakê re tîne ser ziman a. Mirovê civaknas, mirovê ku civakê bi dîroka wê re lêkolîn dike. Pêşketin û pêşveçûnên nava civakê bi hemû rewş, bûyar û bûyînên ku dibin re dike ku fahm bike û bîne ser ziman. Her civak, xwediyê dîrok, jîyan û pêşketina bi xwe re ye. Kar û xabeta civaknas, ew e ku civakê û civaknasiyê bi hemû aliyên wê re hilde li dest û fahm bike. Dîroka civakê a civaknasîya wê fahm bike û binivîsîne.

## Çavkanî

Kategorî:Civak

Kategorî:Civaknasî
Korta Marianayê

thumb|Korta Marianayê
**Korta Marianayê** kortekê okyanûsê ye. Di heman katî de jî cihê herî kûr ê dinyayê ye. Kûrahiya wê 11.034 m ye. Ew di Okyanûsa Mezin de, di navbera Japonya û Îndonezya de ye û nêzikî girava Guamê û giravên Marianayê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Erdnîgarî
Rewîtiyeke Zanistî (pirtûk)

***Rewîtiyeke Zanistî*** kitêba duyem a Ali Gurdilî ye. Li Stembolê ji hêla Weşanxaneya Dozê ve di sala 2007an de hatiye weşandin. Di kitêbê de li gel nasandina jiyan û felsefeya feylesofan, ji felsefeya wan fragmanên kurt û pendên feylesofan jî hene. Ji 127 rûpelan pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Jiyan û Felsefeya Mensûrê Hallac ‘Enel Heq’ (pirtûk)

***Jiyan û felsefeya Mensûrê Hallac ‘Enel Heq’ *** kitêba sêyem a Ali Gurdilî ye. Kitêb di sala 2015an de li Stembolê, ji aliyê Weşanên Evrensel (*Evrensel Yayınları*) ve hatiye weşandin. Kitêb ji 120 rûpelan pêk tê û naveroka wê, jiyan û felsefeya Mensûrê Hallacî ye.

## Girêdanên derve
*  Raza di du peyvan de veşartî: ‘Enel Heq’ li ser Diyarname.com

Kategorî:Pirtûk
Destpêka felsefeyê (pirtûk)

***Destpêka felsefeyê*** kitêba çaran yê Ali Gurdilî ye. Di sala 2015an de, li Almanyayê ji aliyê weşanên Soran ve hatiye weşandin. Di kitêbê de sed gotarên felsefî hene ku armac jî nasandina felsefeyê ye. Kitêb ji 436 rûpelan pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Antolojiya Feylesofan I

***Antolojiya Feylesofan I*** kitêba pêncan ya felsefevanê kurd Ali Gurdilî ye. Di vê antolojiyê de, jiyan û felsefeya 104 fîlozofan bi berfirehî hatiye nivîsandin. Kitêb li Almanyayê di sala 2015an de ji aliyê weşanxaneya Soran ve hatiye weşandin. Kitêb ji 183 rûpelan pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Will Poulter

**William Jack** "**Will**" **Poulter** (jdb.  li Hammersmith, London, KY) aktor, çêkerê fîlman û noqerê berê yê îngilîz e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Aktorên brîtanî
Kategorî:Jidayikbûn 1993
Kategorî:Mirovên zindî
World Geodetic System 1984

**World Geodetic System 1984** ango **WGS84**, yek bikaranîna rêvebirîya Pozîsyona Pergal a Giloverî ya koordînat'ê ye.
ISO 3166-2:ZA

mini|400px|Parêzgehên li Afrîkaya başûr

## Mijarên têkildar
* ISO 3166-2, Referenstabloya Kodwelatan.
* ISO 3166-1, Referenstabloya Kodwelatan

!Iso 3166-2:ZA
Belo Horizonte

**Belo Horizonte** (; ;), bi portûgalî ji bo "Asoya Bedew" tê zanîn. Belo Horizonte yek bajarekî girîngîye di nav bajarên Brezîlê.

Ev bajar li Paytexta Parêzgeha Minas Geraisê de ye û cîhê Başûrrojavayê Welat e. Belo Horizonte an "BH" wek (axaftin „be-agá“) bajarek Aborî û Navenda Çanda bi qasî 2 mîlyon û nîv kes e.

## Avûhewa

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Brezîlê
Dengê sekinî yê dulêvî yê bilerz

**Dengê sekinî yê dulêvî yê bilerz**, ango [b], konsonanteke dulêvî ya bilerz e.

Kategorî:Dengên dulêvî
Kategorî:Dengên sekinî
Lîsteya Nîşanên AFNyê

## [[Dengdêr]] û [[Dengnedêr]] [[(Vokal û Konsonant)]]

### A

### B

### C

### Ç

### D

### E

### Ê

### F

### G

### H

{| class="wikitable"

### I

{| class="wikitable"

### Î

### J

### K

### L

### M

### N

### O

### P

### Q

### R

{| class="wikitable"

### S

### T

### U

### Û

### V

### W

### X

### Y

### Z

### Yên din

## [[Diakritika]] û [[Suprasegmentalia]]

Diese Zeichen sind keine Laute, sondern dienen der näheren Beschreibung der Aussprache einzelner Laute oder Lautfolgen.

## Çavkanî
Adnan Demircan

**Adnan Demircan**, di sala 1964an de hatiye dinyayê, Nivîskar û akademîsyen e. Bi piranî li ser Dîroka Îslamê serdema Belavbûna Îslamê dinivîse. Du berhemên wî jî li ser Dîroka kurdan e. Yek Kürtler li ser dîroka kurdan e. A din jî li ser dîn û civakê ye

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1964
Sefiyedînê Ûrmewî

**Sefiyedînê Ûrmewî** (1216-1294) Muzîknas û bestekarê yê ji bajarê Ûrmiyeyê ye. Navê wî yê rastî * Sefiyedînê Ebdulmumin bin Yûsif bin Fahir* e.

Tê gotin ku Wî perdehiya xwe li Bexdayê girtiye. Ji bilî muzîkê perwerdehiya huner, wêje, matematîk jî girtiye.

Li ser muzîka Kindî, Farabî û Îbn Sîna xebat kiriye. Sefiyedînê Ûrmewî yek ji muzîknasê herî giring yê Serdema Zêrîn a Îslamê ye.
thumb|250px|Ji pirtûka S. Ûrmewî

Sefiyedînê Ûrmewî di 28'ê çilê sala 1294'an li bajarê Îsfehanê mir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1216
Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê
Kategorî:Mirin 1294
Kategorî:Muzîknasên kurd
Kategorî:Muzîkvanên îranî
Kürtler (pirtûk)

***Kürtler (Tarih)*** (bi kurdî: *Kurd: dîrok*), pirtûkeke bi zimanê tirkî ye ji aliyê Prof. Dr. Adnan Demircan û Mehmet Akbaş ve hatiye nivîsandin. Pirtûk li ser dîroka kurdan e.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên tirkî
Kelîle û Dimne (pirtûk)

thumb|Kelîle û Dimne
**Kelîle û Dimne** pirtûkeke mijarên sinc û siyasetê dihewîne û bi salane pir tê nasîn û xwendin.
 
## Çavkanî
* Kelîle û Dimne, Weşanxaneya Nîl (Abûzer Kalyon)

## Girêdanên derve
* https://www.wesanxaneyanil.com/booklist/detail/kelile-u-dimne-kurtce 

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên sedsala 4an
Kategorî:Pirtûkên sedsala 6an
Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn
Kategorî:Wêjeya farisî
YouNow

**YouNow** malpereke ko mirov xwe zindî weşan dikê.

Kategorî:Nivîsbariya iOSê
Kategorî:Nivîsbariyên androîdê
Ehmedê Eşnehî

**Ehmedê Eşnehî** zanyarekî heqûqa îslamê yê sedsala 11'an e ku bi eslê xwe kurd e.

Bernavka wî "*Ebûlebas*" e, Navê bavê wî Mûsa ye. Di sala 1058'î de ji dayikbûye, piştî demekî diçe bajarê Bexdadê li wê derê perwerdehiya dîn li cem Ebûseîd el-Mutewellî, Ebûlxenam û li cem Îbnûlbuxarî girtiye.
Di sala 1121'î de wefat kiriye û li cem seydayê wî Ebûseîd
el-Mutewellî binax dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1058
Kategorî:Mirin 1121
Dilazad Art

**Dilazad Art**, wekî *Dilazad ART* û *Dilazad A.R.T.* jî tê naskirin, merivekî ku li ser çand û huner û wêjeyê dixebitê ye. Nivîs û helbest û lêkolînên nivîskar di kovarên kurdî û tirkî de hatine weşandin.

## Jiyana wî

Nivîs û helbestên Dilazad di kovarên Nûbihar, Çirûsk, Nûpelda, Pengav, Heftreng, Utopya, Artos, Tigrîs, Nûdem (Qamişlo), Ufuk Penceresi, Ortak Zemin, Dava, Bûyer (Qamişlo), Gizli Azizler û Rengîn de hatine weşandin. Wekî dî lêkolînên nivîskar di gelek malperên înternetê te hatine weşandin. Di bin siya Zanîngeh Akademi de xebatên dokumenterî, klîp û fîlman amade dike. Berpirsyarê Giştî ê Zanîngeh Akademî ye.

Wekî dî di saziyên sivîl yên civakî de aktîv dixebitê.

Bi zimanê zikmakî re kurdî dizanê zimanê tirkî û hinekî îngilîzî jî.

## Berhemên kurdî

# Destana Evînê, 2010
# Ramanên Azad, 2010
# Tûrik, 2011
# Winda, 2012
# Lêkolînên Kurdî I, 2013
# Lêkolînên Kurdî II, 2013
# Tûrikê Çîrokan, 2015
# Çanda Xwarinê, 2016
# Lêkolînên Kurdî III, 2017
# Helbestên Binbêjingê 2017
# Bexçê Çîrokan 2017
# Çîrokên Şevên Direj 2017
# Demsala Pirpirînkên Azadiyê, 2017
# Sînemaya Cîhanê, 2017
# Sînemaya Kurdî, 2017
# Kaos 2.0, 2018
# Destpêk û Dîroka Sînemayê,2018
# Kurdîpedîa, 2019
# Lêkolînên Folklorê I, 2019
# Lêkolînên Folklorê II, 2019
# Lêkolînên Folklorê III, 2020

## Berhemên ku wergerandine kurdî
# Rîsala Aborîye, 2010
# Wateyên 12 Suretên Qur’an a Pîroz, 2011

## Berhemên tirkî

# Nûpelda, 2001. Çapa II, 2012
# Taşa Yazı Yazmak, 2010
# Kurşunlar Yürek Ağlattı, 2011
# Yolcu, 2011
# Şagird, 2012
# Başkaldırı Şiirleri, 2012
# Dijle’nin Çocukları, 2012
# 35 Bomba Roboskî 2012
# Dom 2017
# Üçüncü Cephe, 2017
# Kürt Sendromu, 2017
# Komist, 2017
# Şemamok Kokusu, 2017
# Corduene Tabletleri, 2018
# Papyrus, 2018

## Çavkanî
* https://dilazad.wordpress.com/dilazad-art-ki-ye/

Kategorî:Nivîskarên kurd
Îbn Fedlan

**Îbn Fedlan** yan jî **Ehmedê kurê Fedlan** (erebî: **أحمد إبن فضلان إبن ألعباس إبن راشد إبن حماد**; *Ahmad ibn Fadlān ibn al-Abbās ibn Rāšid ibn Hammād*) Gerok û niviskarekî bi eslê xwe kurd yê sedsala 10'an e. Dîroka ji dayikbûn û mirina wî nekifş e.

Di dewleta Ebasîyan de katibtî kiriye. Li gellekî welatan geriya û pirtûka xwe ya *Seyahatname*yê nivîsiye.

thumb|240px|Destnîviseke Îbn Fedlan

## Çavkanî

Kategorî:Gerokên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 870î
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Nivîskarên kurd
Ebû Leyla

thumb|Ebû Leyla
**Ebû Leyla** (navê wî yê tev: **Feysel Ebdî Bilal Sadûn**, herwiha wek *Şêrê Kobanê* tê naskirin) (z. 1984 li gundê Qererişk, Kobanî – m. 5'ê hezîranê 2016, Silêmanî), kurdekî ji Mimbicê bû ku serdarê hêza Şems el-Şimal û endamê konseya leşkerî ya Mimbicê bû. Di şerê berxwedana Kobaniyê de binavûdeng bû. Di 3'ê hezîrana 2016'an de di dema operasyona rizgarkirina Mimbicê de li gundê Xefiet Ebû Qelqelê bi hawineke DAIŞ'ê giran birîndar dibe. Ew ji bo nexweşxaneya Şar a bajarê Silêmaniyê tê veguhêztin. Li wir jiyana xwe ji dest dide. Ebû Leyla bavê çar keçikan bû.
Ew di 6'ê hezîranê de li Kobaniyê hate veşartin.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên YPG'ê
Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Kesên ji Kobaniyê
Kategorî:Kuştiyên cengê di Şerê navxweyî yê Sûriyê de
Kategorî:Mirin 2016
Minbic

**Minbic**, **Mimbic** an jî **Mabuk** (, , ), bajarekî girêdana Kantona Şehbayê ya li Rojavayê Kurdistanê ye.

Di sala 2004'an de serjimartina ji aliyê Buroya Navendî ya Statîstîkan (CBS) hate daxuyandin, ku Minbic bûye nifûsek nêzîkî 100,000 kes. Niştecihên wê bêhtir ji Misilmanên sunî ye û ji neteweyên Kurd, Ereb û Çerkes in.

## Etîmolojî
Zêrên li bajarê bi navê Opozisyona Sûrî yên li bajêr wek Mnbg xist berî qeydên Fethê Alexanderê da.
Ji bo Asûriyan wek **Nappigu** (Nanpigi) hat naskirin. Cihê bi yewnanî wek Bambyce û Pliny xuya dike (v. 23) ji me re dibêje ku ev de navê Sûriyê **Mabog** (jî wek **Mabbog**, **Mabbogh**) bû. Wek di navenda îbadetê ya ji xwedaya Atargatisê Sûriyê de, ew bi yewnanî wek Ἱερόπολις (Hieropolis) '' li bajarê perestgeha 'naskirin, û di dawiyê de weke Ἱεράπολις (Hierapolis)' Bajarê pîroz dihat naskirin'.

## Kulta Atargatisê
Ev îbadetê ya ji Atargatisên li De Dea ya li Sûriyê bi awayekî kevneşopî ji bo Lucianê Samosata bi jîder bû, ku danasîna temamî ya beherin olî yên mezargeha û tankên ji masiyekî pîroz ên Atargatisê, yên ku Aelian jî tebareke û ecêb mirin bû.

Li gor De Dea ya Sûriyê, peristina li karaktera Penisê bû, kesayitên mal ên tesadufên sihik ji dar û ji sifir bûn.
Ew jî penisên mezin bûn wek li ser danîna hûrîyên berî yên perestgehê, ku merasîmî salê carekê bejik û hatibûn xemilandin.

## Şerê Navxweyî
Berî û di salên pêşî de ji şerê navxweyî yê Sûriyê, Minbic an nifûsa etnîkî de cur bi cur ên ereb, misilmanên sunî kurd û çerkes, gelek ji yên ku li pey wî, da Naqshbandi Sufi hebû. Jiyana xwe ya civakî-siyasî ya bajêr ji aliyê eşîrên sereke yên wê serdest bû. Serokeşîrên wek kesên navberîtî dikirin û hakeman ji nakokiyên mezin li Minbicê xizmet, dema hêzên ewlekariyê yên dewletê de bi piranî bi sûcên daleqandin. Bajêr de ev rêje ji bo bajarên din ên misilman-piranî Sunnî li gundan yên li Helebê nisbeten lîberal bû.

Dema şerê navxweyî de, li ser 20'ê Tîrmehê 2012'an de, Minbic bi hêzên serhildayan herêmî ku demeke kin bi rêve bajêr hilweşiya. Li Berfanbarê de hilbijartinên meclîsa herêmî bû. Di ^rebendana 2014'an de, hêzên ji Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (DAIŞ) li bajêr piştî xiste serhildêran girt. Bajêr de hatiye ji ber ku navenda ji bo bazirganiyê li berhemên talan kirin û alavên kolandina arkeolojîk bûye. Di pûşpera 2016'an de, li SDF destpêkirin êrîşek ji bo bindestkirina Minbic kiribûn.

## Mijarên têkildar
* Berxwedana Minbicê

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Rojavayê Kurdistanê
Kategorî:Bajarên Sûriyê
Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Navçeyên Helebê
Disney Channel

**Disney Channel** kanaleke televîzyonê ya amerîkî ji bo zarokan e. Xwedî Disney Channelê The Walt Disney Company ye.

## Navneteweyî
Disney Channel gellek dûgelan ragihandin dikê: DYA, Înglistan, Kanada, Afrîkaya Başûr, Awistralya, Zelandaya Nû, Çekya, Holenda, Îrlenda û Skandînaviya.

## Rêzefîlmên Orjînalên Disney Channel'ê
### 1997
* *[[Flash Forward (rêzefîlm, 1996)|Flash Forward]]* (1997–1999) *

### 1998
* *[[The Famous Jett Jackson]]* (25 çiriya pêşîn 1998 – 22 hezîran 2001) *
* *[[Bug Juice]]* (28 sibat 1998–2001) *

### 1999
* *[[So Weird]]* (18 kanûna paşîn 1999 – 28 îlon 2001) *
* *[[The Jersey]]* (24 îlon 1999 – 23 adar 2003) *

### 2000
* *[[Even Stevens]]* (17 hezîran 2000 – 2 hezîran 2003) *
* *[[In a Heartbeat]]* (26 tebax 2000 – 25 adar 2001) *

### 2001
* *[[Lizzie McGuire]]* (12 kanûna paşîn 2001 – 14 sibat 2004) *
* *[[The Proud Family]]* (15 îlon 2001 – 19 tebax 2005) *

### 2002
* *[[Kim Possible]]* (7 hezîran 2002 – 7 îlon 2007)*

### 2003
* *[[That's So Raven]]* (17 kanûna paşîn 2003 – 10 çiriya pêşîn 2007) *
* *[[Lilo û Stitch]]* (20 îlon 2003 – tîrmeh 23, 2006) *

### 2004
* *[[Dave the Barbarian]]* (23 kanûna paşîn 2004 – 22 hezîran 2005) *
* *[[Phil Rêwîtîya Zemanê de ye]]* (18 hezîran 2004 – 19 tebax 2006) *
* *[[Brandy & Mr. Whiskers]]* (21 tebax 2004 – 25 tebax 2006) *

### 2005
* *[[Ciwan Ejder]]* (21 kanûna paşîn 2005 – 1 îlon 2007) *
* *[[Jîyana Lûks a Zack û Cody]]* (18 adar 2005 – 1 îlon 2008) *
* *[[The Buzz on Maggie]]* (17 hezîran 2005 – 27 gulan 2006) *

### 2006
* *[[The Emperor's New School]]* (27 kanûna paşîn 2006 – 20 çiriya pêşîn 2008) *
* *[[Hannah Montana]]* (24 adar 2006 – 16 kanûna paşîn 2011) *
* *[[Guhertin Mihertin (rêzefîlm)|Guhertin Mihertin]]* (8 îlon 2006 –30 adar 2009) *

### 2007
* *[[Cory in the House]]* (12 kanûna paşîn 2007 – 12 îlon 2008) *
* *[[Efsûnkerên Waverly]]* (12 çiriya pêşîn 2007 – 6 kanûna paşîn 2012)

### 2008
* *[[Fîneas û Ferb]]* (1 sibat 2008 – roja me)
* *[[Zack û Cody Guwertê de ne]]* (26 îlon 2008 – 6 gulan 2011)

### 2009
* *[[Stêrka Sonny]]* (8 sibat 2009

### 2010
* *[[Şansên Rind Charlie]]* (4 nîsan 2010 – roja me)
* *[[Şewka Masiyan]]* (24 îlon 2010 – roja me)
* *[[Haydê Biçelqîne]]* (7 çiriya pêşîn 2010 – roja me)

### 2011
* *[[Çi Tesadûf!]]* (5 hezîran 2011 – 25 adar 2012)
* *[[Yetenek Çiftliği]]* (17 hezîran 2011 – roja me)
* *[[Bakıcım Bir Vampir]]* (27 hezîran 2011 - roja me)
* *[[PrankStars|Prank Stars]]* (15 Temmuz 2011 – 16 Ekim 2012)
* *[[Jessie]]* (30 îlon 2011 – roja me)
* *[[Austin û Ally]]* (4 Aralık 2011 - roja me)

### 2012
* *[[Zil Çalınca]]* (23 nîsan 2012 - roja me)
* *[[Bajaroka Tihaf]]* (29 hezîran 2012 - roja me)
* ** (26 tîrmeh 2012 - 28 îlon 2012)
* Kûçik Stan Dinivîsî! (4 çiriya paşîn 2012 - roja me)
* *[[Violetta]]* (18 sibat - roja me)

### 2015
* Zil Çalınca
* Uzaylı Vander (2015 Ocak Başı)
* 7C

## Jê Cuda Binêrin
* Disney XD
* Disney Junior
* Jetix
* Jetix Play

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 

Kategorî:Kanalên televîzyonê ji bo zarokan
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê
Walt Disney

**Walt Disney** anîmator, çêker, senarîst û derhênereke amerîkî ye.

Kurî Flora Disney û Elias Disney'e. 3 bira û xwûşkeke wê heye.

Kategorî:Derhênerên fîlman ên amerîkî
Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Hunermendên ji Şîkagoyê
Kategorî:Nivîskarên ji Şîkagoyê
Kategorî:Senaryonivîsên amerîkî
Ferhad Birûsk Tugan

**Ferhad Birûsk Tugan**, an jî **Birûsk Tugan** (1968-2016), welatparêz, wergêr û rojnamevanekî kurd bû ku di 1968an de li herêma Colemêrgê hatiye dinyayê.

## Jiyana wî li Tirkiyê
Birûsk li Stembolê rojnamevanî xwendiye û pişt re di rojnameyên Tirkiyê de kar kiriye. Di rojnameya *Rojname* de, di sala 1991ê de nivîsên wî li ser sporê hene û wek berpirsyarê hiqûqî yê rojnameyê jî kar kiriye.

## Jiyana wî li Amerîkayê
Di 1994an de çû Amerîkayê, wî li zanîngeha Berkeley a Kalîforniyayê xwend û jê dîplomeya xwe ya master stend. Di navbera salên 2002 û 2007an de li Dengê Amerîkayê (*[[Voice of America]], VOA*) yê Beşa Kurdî yê Washingtonê dengekî navdar bû.

Birûsk sekreterê Enstîtuya Kurdî ya Washingtonê bû.

Ew hevderhêner û wergêrê belgefîlmê bi navê *Quest for Honor* ê derhênera amerîkî Mary Ann Smothers bû.

## Jiyana wî li Parîs û Dunkerqueyê (Fransa)
Di 2008an de ew çû Fransayê, li Parîsê bi cih bû. Li wir bû endamê redaksiyona televîzyona Kurd1. Piştî girtina kanala televîzyonê di sala 2013an de çû bajarê Dunkerqueyê û li wir wek mediyador ji bo rêxistinên fransî yên alîkar ên koçberan Noşdarên Sînornenas û Noşdarên Cîhanê kar dikir.

## Mirina wî
Laşê rojnamevanê kurd di 5ê xizîrana 2016an de li perava deryayê ya Dunkerqueyê hat dîtin. Egera mirinê hêj ne diyar e (2016).

## Bav, bira û xwişka wî

Birûsk Tugan lawê welatperwerê kurd Hafiz Tugan e. Birayê wî Serhat Tugan e, yê ku 25 sal e ji bo kurdperweriya xwe li girtîgehên tirkî dimîne. Parêzera kurd a mafê mirovan Rojbin Tugan xwişka wî ye.

Birûsk zewicî bû û bavê du zarokan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnamevanên kurd
X (Twitter)

**X**, berî wek **Twitter** dihat naskirin, karûbareke mîkroblog û tora civakî ya amerîkî ye ku bikarhênerên wî li ser platformê peyamên ku wekî "tweet" tê binavkirin parvedikin. Di sala 2013an de yek ji 10 malperên ku herî pir hatine ziyaretkirin. Di sala 2020an de malper gihîşte 339,6 mîlyon bikarhênerên çalak. Bikarhênerên qeydkirî dikarin tweetan bişînin, tweettan biecibînin û ji nû ve tweetan retwet bikin lê bikarhênerên neqeydkirî tenê dikarin tweetên ku bi gelemperî vekirîne bixwînin.

## Çavkanî

Kategorî:Elon Musk
Kategorî:Karûbarên torên civakî
Kategorî:Nivîsbariya iOSê
Kategorî:Nivîsbariyên androîdê
Muhammed Ali

**Muhammed Ali**, ango **Cassius Marcellus Clay Jr.**, wek **Cassius Clay** jî dihat nasîn (jdb. 17ê kanûna paşîn a 1942an de li Louisville, Kentakî - m. 3ê hezîranê 2016an de li Scottsdale, Arîzona) bokskerekî amerîkî bû û bi tenê, di sernav a Şampiyona boksa bêgengeşî sê caran ji bo bi ser ketina kariyera xwe bû.

Muhammed Ali di sala 1964an de hîna 22 salî bû bi S. Liston ve boks kir û bi serve ket wê demê bû misilman û navê xwe kir "Muhammed Ali".

## Mirin
Muhammed Ali di 3yê hezîrana 2016an de mir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mirin 2016
Kategorî:Misilmanên ji Kentakiyê

Kategorî:Tevgera mafên sivîl
Boks

thumb|Du boksker ketine karê xwe

**Boks** cureyekî werziş e. Maça boksê ji du kesan pêk dihê, yên ku lepikên boksê li xwe dikin. Pişt re bi kulman ve li hevûdû dixin heta ku yekî ji hişa xwe diçe û dikeve. Ew kesên ku vê xebatê dikin ji wan re *boksor* an *boksker* tê gotin. Yek ji bokskerên herî navdar ên cîhanê yê amerîkî Muhammed Ali bû.

## Di wateya berfireh

* Bokskerên kurd

Kategorî:Werziş
Volkswagen

**Volkswagen**, kompaniyeke almanî ya tirombêlan e. û yekam car di sala 1937an de dest bi çêkirinê kiribû. Navê wî tê wateya "tirombêla gel".

## Gallery

Wêne:VW e-Golf (VII) – Frontansicht, 19. Juni 2014, Düsseldorf.jpg|Volkswagena Golf a elektrîk
Wêne:Volkswagen Golf GTi.jpg|Volkswagena Golf-GTI
Wêne:VW Golf Variant 1.4 TSI BlueMotion Technology Highline (VII, Facelift) – Frontansicht, 21. April 2017, Düsseldorf.jpg|Volkswagena Golf a nu 2017


## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Amyarên almanî
Kategorî:Kompaniyên almanî
Kategorî:Volkswagen AG
Bermûda

**Bermûda** yan jî **giravên Bermûdayê** komeke giravan a li okyanûsa Atlantîkê ye, ku dikeve rojhilatê peravên Amerîkaya Bakur, bakurê Porto Rîkoyê û rojavayê Portûgalê. Herêmeke paşderyayî ya Keyaniya Yekbûyî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1612an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Bakurê Amerîkayê

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1612an de hatine avakirin
Kategorî:Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Thomas Haden Church

**Thomas Richard McMillen** (jdb. 17'ê pûşperê 1960'an li Woodland, Kalîforniya, DYA) aktorekî amerîkî ye.

## Jiyana berî

## Kariyera wî

## Jiyana kesane
Church li ser zeviya xwe ya 2,000 hektar (810 hektar) li nêzî Kerrville, Teksasê dijî.Du zarokên wî ji têkiliyek berê ya bi lîstikvan Mia Zottoli re hene. Ew qet zewicî. Bavê Church, Carl, di sala 2008an de mir û zirbavê wî George di sala 2012an de mir.

## Fîlmnîgarî
### Fîlm

### Televîzyon

### Lîstikên vîdyoyî

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mirovên zindî
.krd

thumb|Nîşana "dotKRDê"
**.krd ** (wek *dotKRD* û *navnîşana Kurdistanê li ser înternetê* jî tê naskirin) ser înternetê domaina bi asta bilind a giştî an jî pawana ast-ser a giştî (*generic top level domain*) ye ji bo Kurdistanê û bi taybetî ji bo Başûrê Kurdistanê.

## Çavkanî

Kategorî:Koda înternetê
Kategorî:Kurdistan
Konfederasyon

**Konfederasyon**, bi destê miqamên û dezgehên serbixwe ne ku ew parastina serweriya xwe, ji bo ku ne ji berjewendiya hevbeş û bi sînor civakên bi peyman in.

## Konfederasyon çi ye?

## Çavkanî


Kategorî:Sîstemên siyasî
Îbrahîm Sediyanî

**Îbrahîm Sediyani**, di 15ê adarê sala 1972yan li Depê hatiye dinyayê. Nivîskar, gerok, helbestvan û rojnamevan e. Bi xwe Almanyayê dijî û bi eslê kurd e. Nivîskarê *Guldexwîn*ê ye. Kurdî, tirkî û elmanî dizane.

Du zarokên wî hene piriya ku ji Malcolm X hez dike navê lawekî xwe danî Malcolm.

## Berhemên wî
* Adını Arayan Coğrafya, (Erdnîgariya li navê xwe digere), ISBN 978-605-4296-00-2
* Guldexwîn, ISBN 978-975-8507-83-2
* Gülistan (Gulistan), Helbest, Weşanxaneya Ekin Verlag, Stenbol 2012
* Bütün Yönleriyle Şeyh Said Kıyamı (Bi hemî şêwazên xwe Serhildana Şêx Sêîd), Lêkolîn, 2 Bände, 748 Seiten, Weşanxaneya Şura Verlag, Istanbul 2014, ISBN 978-605-63062-3-5
* Sözlerim Var Sevgiye Dair (Gotinên min hene derbarê evînê de), Çîrok, Weşanxaneya Parafiks Verlag, ISBN 978-605-9036-21-4
* Siyah Devrim (Şoresa reş), Rexne, Weşanxaneya Parafiks, 2015, ISBN 978-605-9036-37-5
* Aydın Duruşu ve Erdemli Olmak (Helwesta rewşenbîrî û rûmet), Feylesofî, Weşanxaneya Yöneliş, 2019, ISBN 978-605-80861-3-5
* Frizya ve Günümüzde Frizler (Frîzya û frîziyên serdemê), Lêkolîn, Weşanxaneya Bir Kitap, 2020, ISBN 978-605-69999-7-0
* Kadın Peygamberler (Pêxemberên jin), Lêkolîn, Weşanxaneya Nefel, 2021, ISBN 978-605-06673-5-6

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Nivîskarên kurd
Ehmed Şerefedîn

**Ehmedê Şerefedîn** an **Ehmedê Erbîlî** di sala 1179'an de li bajarê Hewlêrê ji dayik bûye û di sala 1234'an de dîsa li Hewlêrê wefat kiriye. Navê wî di hin çavkaniyan de **Şerefedîn Ebûlfezl Ehmedê Erbîlî** ye. Leqeba wî "Şerefedîn" e û bernavka wî jî "Ebûl-Fedl" e.

Ehmedê Şerefedîn nivîskarekî kurd e, Kurê zanistvanê kurd yê bi nav û deng Kemaledînê Yûnis e. Navê bavê wî Mûsa ye lê ew jî bi leqeba Kemaledîn tê naskirin.
 Bi xwe hem li cem bavê xwe hem li cem alimên mezin yê dewra xwe perwerde girtiye. Di wî demê ji zanyarên herî mezin bu ku pîst û pênc pirtûk nivisiye, Pirtûka wî ya giring *Şerhû Ettembih* e.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîsvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1162
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Mirin 1234
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Tefsîrvanên kurd
Kuştiyên pevçûnê

thumb|Gora demborî ya yek tivinga makîneyî ya amerîkayî ên li Eniya Normandiya hate kuştin.
[thumb|Navnîşana goristana [Peravê Omaha'yê Goristana Normandiya Amerîkayî û Abîde]]

**Pevçûnê de hate kuştin**, ji bo kesên ku di dema şer de jiyana xwe ji dest yek bikaranîna leşkerîya têgeh e. Wezareta Parastina Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vê peyvê ji bo ti pevçûna bi leşkeran re kar ne gule nav dijmin an doza agir dostane. Bi vî awayî kesên ku jiyana xwe di êrîşên dijminên terorîst bi an bê qezayên bi wesayîtên ji dest da bi destê vê pênase sergirtî ne. Hemû erdê di warê vê pevçûnê de hatiye dîtin ji bo deryayê an hewayî hêzên bikaranîn.

Li gel vê, KIA têgeha tenê ji bo li qada şer de, dema ku li ser rê an ji ber birînên xwe li nexweşxaneyê, ji bilî mirinê ji herêmên şer piştî ku ziyana mirin () wek tê binavkirin. Welatên girêdanê NATO'yê jî ev wek DWRIA binav dikin.
DWRIA () ye. Bi kurdî; **Pevçûn ji ber birîna mirinê ye**. Dîroknas û yekîneyên leşkerî gelek caran bi navê kurt de bi kar tînin.

## Mijarên têkildar
* MIA – Missing in Action (Windabûyiyên pevçûnê)
* WIA – Wounded in action (Birîndarên pevçûnê)
* POW – Prisoner Of War (Girtiyên şer)

## Çavkanî

Kategorî:Şer
Şemî, Tatos

**Şemî** navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.

avê kurdî yên li gundê SEM. Sem wateya Lights Light nav Turkish di salên piştre li gundê hatiye a bi navê dayîn dikin. Li gorî efsaneyê de, bi navê jinê ji damezrênerên gundê Shem. li cihê ku rê ji goristana li gundê Çalışlar, gora cuda de li goristana bawerî heye ji bo yên wî ne.

Lê belê, gund û ji bo ku nêzîkî çemê di demên kevnar de ji ber ku hebûna mêrgên mezin bi Heta tê zanîn ji bo ku wek çareseriya bê bikaranîn. "Çewlîkê got:" Aras wek belkî ku li ser bermayiyên kelehê ji çemê urartuyan tune dîtin. name Kurdish nêzîkî Çalışlar Karakilise (Church Black), tê zanîn ku li cihê nelihevî di civînê de ji Armenian An jî, ku ji Împeratoriya Bîzansê de tune be. Bi hebûna van bermahî li cihê tevî ku hebûna 3-4 km ji navenda gund li koloniyan, koloniyan ên li herêmê nîşan dide ku ev devereke balkêş.

Tiştê ku wek çareseriya gund bi jiyana agahî Semler piştî winda pet bi navê Pete eşîran Osmeña pênc eşîrên serê xwecihaxêv û berê yê gundê zanîn. Hingê Îsa dest pê kir rûniştiyên gund bi torê û malbata wî. Îsa ji keriyên ji zozanan pez nêzî Gimgimê ya torê qada fireh hat. Li gundê Hims mejî Împaratoriya Osmanî li ku sîstema aborî ya Muqatta girt. dem Next gundê meydana gund bi çareseriya malbatên cuda bû. Yek ji malbata paşê li gundê bi navê malbata Mala Awrahm Sorin bi cî heta Mella hat wek mele di SEM hatiye ku meleyekî xebitî. Paşê ew axa di gund de ji bo jinê kirîn.

Kategorî:Gundên Tatosê
Matt K. Miller

**Matthew Kermit** "**Matt**" **Miller** (z. 2'ê reşemiyê 1960'an li Rockville Centre, New York, DYA) aktorekî navdar ê şowên televîzyonê yên amerîkî û medyayên sosyal e.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mirovên zindî
Meltem Miraloğlu

**Meltem Miraloğlu**, lîstikvaneke Kurd'e.

## Zarokatiyê wê
Miraloğlu di dema 13ê kanûna paşîn a 1987an de li Amedê jidayîk bû. Ema eslê wê Mêrdînî bu. 2 salî bu bi malbata xwe re bare Stembolê kir ru gêçimê.

## Taybetî yên Fizîkî
Qama Meltem Miraloğlu 1.70 metroye  û 45 kîlograme.

## Destpêkirina Lîstikvaniyê
Meltem Miraloğlu di zarokatî xwe de dixwast ko lîstikvan be. Miraloğlu di Müjdat Gezen Güzel Sanatlar Akademisi de mezûn bu. Vê lîstikvanê Mahsun Kırmızıgül dî. Tewre pêşî reklama "Hayatı Çalınan Çocuklar Sosyal Sorumluluk Projesi" de lîst. Rêzefîlma ko vê lîstikvanê navdar kirîye jî rêzefîlma Hayat Devam Ediyor'e.

## Fîlmnîgarî

### Sînema

### Rêzefîlm

### Reklam

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Li IMDbê Meltem Miraloğlu

Kategorî:Aktrîsên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Kesên ji Diyarbekirê
Kategorî:Mirovên zindî
Yarîgeha navîn

thumb|Taktîka pozîsyona futbolê

**, Ortevan** an jî bi tenê **orte** (berê revîn) helwesteke lîstikê ya di tîma spora ye, bo nimûne, di futbolê de û di hockey de.

## Ortevan di futbolê de
Di futbolê de cihêtî di navbera êrîşberê ortevan bergiriyê ye û navendî ye.

### Ortevanê berevan

Ortevanê berevanî li ser xeta xwe îro gel di demên berê de li şûna Libero ye. Ew xwe bi post li ber parastinê û ji bo lawazkirina lîstika êrîşeke li qadê an jî ji bo "tune" ye. Ew wek "qirêjkêş" tevbigerin û ji bo pêşî li êrîşên xwe yên li tîma xwe de dibînin.

Li gel perçeyên vî parastinê, ew gelek caran jî, taybetmendî li lîstikçêkerê de hene. Ev ji wan re pêşek û bilind e ku rastbûna nasname pêwîst dibe. Divê tu karibin nas rewşên lîstikê bi lez bike, ji bo nimûne dema ku gok tenê bidestxistin bû û îhtîmala veqetinê hebe.

Gelek ji ortevanên parastinê, tê dîtin ku sîstemên lîstîkan standard hesibandin wek "sixes" bijartî, an helwesta wek "şeş" e. Di rastiyê de, bi taybetî yarîker li ser vê helwestan heta çend salan keda wan ji dilqê bi hejmara 6an e. Sîstema bi qadên du parastinê, vê yekê jî wek tê zanîn "Cot şeş" bînîn. Tîma netewî ya futbolê tevdigerin ji bo Kasa Cîhanê û Şapiyona Ewropayê bi lîstikvanên alman de wek Schweinsteiger û Khedira Cot şeş in.

### Navenda qada êrîşber
Wêneyên ji aliyê AM li banî tê, bi navê dayîn ji bo rewşa lîstikvan dilîze bi baştirin ortevan e. Lîstikvanên tev li vê rewşa bi giştî di aliyê êrîşeke yên lîstikê eleqedar in. Ew wezîfe û erkên lîstikê de ne. Ortevan êrîşî ji bo têgehên navendî ya tîma pêşkêşkirin dike û gelek caran li ser rola a aktoreke ji dadigire. Yek ji erkên sereke yên wî ye ji bo amadekirina rêtenga dergehê. Ev girîng e ku ew bi hev re di qada parastinê de tevdigerin. Bêyî hevkariya aliyan ne deman de, ku bi hêsanî dikarin ji aliyê dijmin ji pêşveçûnên bikaranîn hebe. Cûrbecûr xebatên xwe gelek caran ji opsiyona cezayê û vala li ber ev tînin wateyê. Ew bi piranî derbarê lîstika bihûrê baş derbas dibû û wan nêrîneka pir baş, ji nav wê dîtiniyên keviyan gelekî caran îlan dike. Hejmara "klasîk" ya parastina ortevan bi 10 ("Dehanî") e. Ji bilî têgihên ortevan, tuyê navenda an derhêner be ji bo êrîşî ortevanê li jargonwerzîşa sporê tê bikaranîn.

### Navenda qada berevan
Qada xebatê wê ya her du baskên an baskê (rastê yan jî çepê) de ne, karê wan e bi taybetî amadekariya dergehê, ji bo nimûne, ji aliyê Palên dikin. Ew gelek caran pir xurt in û ew ji bo lêxistina winger temam e. Ew bi taybetî ji aliyê parêzvanên li derve ku, di beşa parastinê, derbarê tên piştgirîdan. Gelek caran ji bo derbasbûna ji qadê li derve ji bo serhildêrên kurd bi awayekî serbest e.

## Çavkanî
Peryarîker (futbol)

Wek ku **Peryarîker** çeperên lîstika bihûrê ji bo mafê sewqî an jî li derve li ser damezrandina gelek werzîşên tîmeke derket. Têgeha ku hem ji bo lîstikvanekî li ser van çeperên derbas dibe.

Peryarîkerek ku ji tîma êrîşberên (futbol) li aliyê rastê yê di nav qadan rastê-berevanê derve re tê gotin, ku di dema ku baskê çepê re derbas dibe li ser rewşa baskê çepê yê. Bi piranî, ji berevanê derve di futbolê de keda hejmara forma piştan 7 (rast) û 11 (çep) e.

Peryarîker xwediyê wezîfeyeke taybet li gelek sporê ye.

## Werzîş hunerên Per-yarîker

Di futbolê de, beşa berevanê derve çeperên bimeşînî-dijwar e. Li gor sîstema lîstika bihûrê de pozîsyonên ji êrîşberê orte an jî berevanê derve tê pejirandin.

Erka sereke ya çeperên berevanê derve di tevgera êrîşeke e ji bo derbasbûna ji parêznameyên hembervanê parastinî qontarên û (bilind) derbasî goka ji teniştê li ber dergehê ye.

## Mijarên têkildar
* Êrîşber

Kategorî:Futbol
Kategorî:Têgehên werzişî
Berevanê derve

thumb|250px|Taktîka pozîsyona futbolê

**Berevanê derve**berevanê paş lîstikvanekî li ser pozîsyona parastinê tîman de ye. Erka wê ya sereke ew e, ku pêşî li diyariyên cross lateral ji bo vekirina lîstika bihûrê ji pişt fişara li ser berevanê derve, bi taybetî jî di sîstemên lîstika bihûrê wek "4-3-3", "4-4-2" an "4-2-3" ji bo hilberîna ye. Li gel vê, bi piranî li wir berevanê derve, piştî nîşanên avêtinan e.

Ne weke parêzvanê navendî ya parêzvanê dilîze nêzîkî piçûk, ţermezarkirin lateral yên qada lîstika bihûrê de, heye û bi awayekî nuwaze rêzkirina êrîşeke. Ev rewşa ku yek ji bimeşînî herî mezin di futbolê modern e û lihevnekirin, dûrahiya a berevanê derveberevanê derveback ji xeta parastinê, xwe bi xwe ji bo netendurist hembervan heye. Bi vî awayî, berevanê derve paş rewşa bi hêz li aliyê din e, ew kes bi daxwaza hêza sprint mezin, ji ber vê bi êrîşan kir aliyan xwe, ji opsiyona hembervan û ji dest milk, divê bi lez vedigere opsiyona xwe yê sûcdar û bi xwe piştî belkî bi rê ve ji bo piştgiriya ji navenda xwe vedigere.

## Mijarên têkildar
* Berevan
* Berevanê hundir
* Êrîşber - Futbol

Kategorî:Futbol
Berevanê hundir

thumb|250px|Taktîka pozîsyona futbolê

**Berevanê hundir** wek lîstika bihûrê di hunerên Tîma werzişê, Soçî û Futbolê ye.
Erka sereke ya yarîkerên berevanê hundir ên ku li rîyên ber deriyê dijmin û ji bo vekirina lîstika bihûrê ji paş e.
Berevanê hundir di futbolê de ne piranî fîzîkî nisbeten saxlem û tall, ji bo win her du şerên li ser erdê û duşerkî serê xwe dikarin.
Berevanê hundir bi piranî wek navendî dilîze, wek li ber deriyên an herêmên opsîyonan de, dema ku beg zêdetir li ser berevanê derve (per) tevdigere.

## Mijarên têkildar
* Berevan
* Berevanê hundir
* Berevanê derve
* Êrîşber - Futbol

Kategorî:Futbol
Berevan

thumb|250px|Taktîka pozîsyona futbolê

**Berevan** (), futbol, basketbol û çend lîstikên desteyên din pêkanîna ji doza deste ye. Bi Îngilîzî wateya parastinê wek "defence" tê zanîn.

Berevan di futbolê da, taktîka bergirî girtina armanca golê ye. Lîstikvanên êrîşeke tîma dijber ya ji bo rawestandinan erkedar e.
Li Liberoyê de Franz Beckenbauer, Ronald Koeman, li Stoperê de Fabio Cannavaro, John Terry, Rio Ferdinand, Carles Puyol, Lucio, Sergio Ramos, Alessandro Nesta, Paolo Maldini, li Begê çep de Roberto Carlos, li Begê rast de Cafu, Philipp Lahm, li pêşiya Liberoyê de Edgar Davids, Andrea Pirlo tenê ev parastin li çend wergerandî yên cîhanê navdar e.

Futbol ji bo şikandina aramî bergir îdîayê weke wezîfeyeke sereke yên tîma e ji bo rawestandina êrîşên û goga ji dijberan dest dinivîsîne.

## Herêm
* Lîbero: di navbera û keleyê ango paş parastinê erka paqijkirinê dike û gokên bi serketî girtiye bilêz dike nav lîstikê.
* Girtok: di nav Parastinê de erk dike û desteya dijber hemleyê goka yarîkeran bi hevgiştina toran asteng dike.
* Begê çep: Di aliyê çep dilîze û agirçavên ji desteya dijberên aliyê rast asteng dike, ger pêwîste pas dike û bi rev alîkariya hevalê xwe yê çep dike.
* Begê rast: Di aliyê rast dilîze û agirçavên ji desteya dijberên aliyê çep asteng dike, ger pêwîste pas dike û bi rev alîkariya hevalê xwe yê rast dike.
* Pêş lîbero: Parastina erka di nêzikî qada navîn dike. Dijberê xwe di qada navîn de bi mirovê dawî pêşwazî dike. Dijberê xwe derbasbûna di qada navîn de asteng dike. Gokên di qada navîn de tê avêtin digre û hevalên wî yên hemle kirin re alîkarî dike.

## Mijarên têkildar
* Berevanê hundir
* Berevanê derve
* Êrîşber
* Peryarîker
* Golker

## Çavkanî

Kategorî:Futbol
Mirkan Aydin

**Mîrkan Aydin** (z. 08'ê tebaxê, 1987 li Hattingen, Almanya), bi eslî ji bajarê Bakurê Kurdistanê ye û yek yarîkerê futbolê a kurd e. Di sala 2016'an de tevlîbûna Yane ya futbola kurd a li Swêdê Dalkurd FF bûye û niha forma bi hejmara 22 digre.

Kategorî:Futbolvanên alman
Kategorî:Futbolvanên kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Êrîşber (futbol)

thumb|250px|Taktîka pozîsyona futbolê
thumb|250px|Êrîşberek gokê davêje dergehê

**Êrîşber** pozîsyona yek lîstikvanekî di futbolê û tîmên sporên din e. Pozîsyona dilîze bi sînor tektîk e û bi rêbaz û rêzikên mijarê ne. Êrîşber, divê di serî de ji bo armancên tîma ne, dê li ser şansê xwe sûcdar bide, ku di heman demê de jî amade ye. Helwesta wê ya li ser bingeheke rêkûpêk di nîvê hembervan de, di sîstemên lîstika bihûrê modern lê herweha jî rê li êrîşên muxalefetê parastinê ye.

## Taktîkên alîyên êrîşberê
Cihêtiyên di futbolê de di navbera jêr sekna taktîkî ya êrîşberan kir, ku sînorên li vir pir bi hereket in:

### Êrîşberên per û derve
Wek ku êrîşberên derve li ser herêma lîstika bihûrê çepê û rastê de lîstikvanekî êrîşeke bi cih nîşan dide. Ev bi piranî ji bo amadekariya dergehê pêşkêşkirin. Gelek caran êrîşberên derve jî bê êrîşeke Peryarîker gotin (û bi vî awayî bi ortevan re têkildar),lê çi tenê pirseke ji pênase û girêdayî li ser lîstika bihûrê e. Îcar ji wî yek lîstikvanekî şablonên gelek zêdetir an jî gelek caran di herêmê de ne dimînin.
Ji ber ku di sîstemên lîstika bihûrê modern de li pişt êrîşberên derve yek berevanê derve û/an berevanê orte dilîze, êrîşberên derve gelek li ser karê parastinê, ji bo jêveqetandina li ser êrîşeke lîstika bihûrê lêhûr dibe.
Berevanê derve yên niha tê naskirin mînak ev in: Cristiano Ronaldo, Lionel Messi, Marco Reus, Neymar an Franck Ribéry e.

### Nîv-Êrîşber
Dema ku di nava Êrîşber (bi Êrîşber, terkîb, konektor kurt dibe an nîv-mafên an nîv-girêdan) helwesta di navbera berevanê derve û li navenda-êrîşber bi navê heye. Êrîşberên hundir tenê di wan sîstemên lîstika bihûrê êdî Sermişarên Skoçyayê (2-3-5) û di Sîstema-WM (3-2-5) de bi kar bû.

### Êrîşberê-Orte
Ji navenda êrîşberan yek bi taybetî di sîstemeke bi du êrîşberan bê din dabeşkirina taktîkî dipeyive. Navenda klasîk a êrîşber zûtir tenê di nîvê demajoyan û li ber armanca wê îdîayê axivî. Îro, "Êrîşberê orte" nerm û tevgera li gor rewşa lîstika bihûrê bi rêkûpêk ji bo çeperên nîvê an li ser çeperên berevanê derve de ne. Ev delîveya pêşkeftiya hemû-dora bi zanîna li êrîşberên orteyê de pêwîst e.

## Mijarên têkildar
* Berevan
* Berevanê derve
* Berevanê hundir
* Peryarîker

Kategorî:Futbol
Dilek Öcalan

**Dilek Öcalan**, di 3ê çiriya pêşîn a 1987an de li Rihayê ji dayîk bû. Ji 2014an de cîgirê Partiya Demokratîk a Gelan ya li Rihayê ye. Herwiha xwerziyê rêberê damezrînerên PKKê Abdullah Öcalan e.

Li Zanîngeha Mêrsînê beşa turîzmê qedand û li navenda girêdayî Şaredariya Bondsê bi çar salan karê şêwirmendiyê kir.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Kesên ji Xelfetiyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Rihayê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Kategorî:Öcalan (malbat)
Cemxane

center|thumb|320x320px|Cemxaneya Mersînê
**Cemxane** ( bi tirkî *cemevî )* , mala civîn û çanda elewiyan e. Ew ne avahiyek e ku tenê ji bo hilgirtina cemek hatiye çêkirin. Li vir komîn an jî meclîsa komînan dicive ku pirsgirêkan gotûbêj bikin, nakokiyan çareser bikin û kevneşopî û waneyên Elewiyan ragihînin.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Çanda Tirkiyeyê
Kategorî:Elewîtî
Kategorî:Îslam li Tirkiyeyê
Wîkînûçe

**Wîkînûçe** (), wekî Wîkîpediya projeyeke Weqfa Wikimedia ye.

Di Wîkînûçê de heta dîroka 24'ê Pûşpera 2016'an de 211.789 nûçe û 14.562.261 guherandin hate sererast kirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* :incubator:Wn/ku/Wîkînûçe

Kategorî:Weqfa Wikimedia
Îsheqê Mewsilî

**Îsheq Mewsilî** (767-850) yek ji muzîkvanekî kurd e ku ji bajarê Mûsilê ye kurrê Îbrahîm Mewsilî ye.Muzîkvanên weke Îbn Xurdazbeh, Ziryab, Amr bin Bana, Allûye û Muharik li ver destê wî gihîştine.
 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 8an
Kategorî:Jidayikbûn 767
Kategorî:Jidayikbûn 766
Kategorî:Kesên ji Mûsilê
Kategorî:Mirin 850
Kategorî:Muzîka kurdî
Kategorî:Muzîknasên kurd
Kategorî:Muzîkvanên îranî
Elî Ebdullah Kolo

**Elî Ebdullak Kolo** (jdb. 1980, Dirbêsî) nivîskar û parêzerê kurd e.

Di sala 1980an de li gundê Ebû Ceradê bi ser Dirbêsiyê ve hate dinê. Dibistana seretayî li bajarê Dirbêsiyê xwend û paşê li Amûdê xwendina xwe dom kir. Zaningehê li beşa parêzeriyê ango mafnasiyê li Şamê qedand.

Helbes û gotarên wî di weşanên wek Kurdî, Pênûsa Nû, Welatê Me, Gemya Kurdan de hatine weşandin.

## Berhemên
* *Pendên Kurdî*, Lêkolîn, Weşanên Batmane, 130 rp. adar 2014, Batman
* *El Secîn*, Roman, Bi erebî, 2016

## Gîrêdanê derve
* Elî Kolo dî bernameyeke radyoya One Fmê

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kesên ji Serê Kaniyê, Hesîçe
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Parêzerên kurd
Mike Pollock

**Michael B.** "**Mike**" **Pollock** (jdb. 9ê adarê 1965an li Roslyn Heights, New York, DYA) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê amerîkî û medyayên sosyal e.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Pokémon
Ivana Brlić-Mažuranić

**Ivana Brlić-Mažuranić**, (jdb. 18ê nîsana 1874an li Ogulin ; m. 21ê îlona 1938an li Zagreb) yek nivîskarên jin ên Xirwatistanê bû.

## Berhemên Brlić-Mažuranić

* *[[Valjani i nevaljani]]* (1905)
* *[[Škola i praznici]]* (1905)
* *[[Slike]]* (1912)
* *[[Čudnovate zgode šegrta Hlapića]]* (1913)
* *[[Priče iz davnine]]* (1916)
* *[[Knjiga o omladini]]* (1923)
* *[[Iz arhive obitelji Brlić u Brodu na Savi]]* (1935)
* *[[Jaša Dalmatin, potkralj Gudžerata]]* (1937)
* *[[Srce od licitara]]* (1939)
* *[[Basne i bajke]]* (1945)

Kategorî:Helbestvanên xirwat ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1874
Kategorî:Jinên xirwat
Kategorî:Mirin 1938
Kategorî:Nivîskarên xirwat ên jin
Kategorî:Romannivîsên xirwat
Wîkîger

**Wîkîger** projeke Wikimedia'yê ye ji bo cihê gerêye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Wîkîgera Kurdî
* Malpera Fermî

Kategorî:Weqfa Wikimedia
Herêma Şehbayê

**Herêma Şehbayê** herêmeke xweser a Federasyona Bakurê Sûriyê - Rojava ye. Ev herêm ji bo birêvebirina herêmên rizgarkirî bi Hêzên Sûriya Demokratîk ji aliyê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê de di navbera Kantona Kobaniyê û Kantona Efrînê hate avakirin.

Li herêma Şehbayê Meclîsa Herêmî ya ku Şehba xwe bi civata xwe ya senatoyê ve tên afirandin, di civîna yekem û duyem yê herêmê Şehbayê di 28ê kanûna paşîn 2016an de li Efrînê, û di 2-4 sibatê 2016an de Rêveberiya Xweseriyê afirandin û di 22ê adarê 2016an de avakirin.

Bajarê Mebûk weke navendeke kar li herêmê tê dîtin û herwiha Encûmena Şûra ya niha di navbera Efrîn, Kobanî li Tîşrîn li benda rizgarkirina bajarê dorpêçkirî ji Mebûkê ye.

## Erdnîgarî
[thumb|250px|Nexşeya Kantonên Rojavayê Kurdîstanê. [Kantona Efrînê|Kantona Efrînê (zer), Kantona Şehbayê (pembe), Kantona Kobaniyê (sor) û Kantona Cizîrê (kesk)]]
Li herêmê Şehbayê niha di nav deverên mezin li derdora Mabukê, Tişrîn û Arimayê ku li wir beşek ji Şerê Sivîl a parêzgeha Helebê ye. Niha Herêm ji aliyê Yekîneyên Parastina Gel û Hêzên Sûriya Demokratîk tên kontrolkirin.

## Dîrok
Di sala 2012an de, herî zêde ya li herêmê ji rêjîma Sûriyê ji aliyê komên muxalefetê di nav wan de YPG girtin.
Di kanûna paşîn a 2014an de, li Dewleta Îslamî êrîşeke mezin ku dawî heta dîlgirtina tevahiya herêmê ji Minbic bi Dabiq destpêkirin.
Di 26ê kanûna pêşîn 2015an de, Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) êrîşek stratejîk destpêkirin û hatin Bendava Tişrîn û gundên derdora wê girtin, da ku damezrandina gehan biçûk di bank rojavayî ya Çemê Firatê.

Ji 30ê gulanê heta 12ê hezîranê 2016an, Mabuk bi êrîşeke zêdetir ji 100 gundan ji çeteyên DAÎŞê hate rizgarkirin û bûye Kantona 4emîn a bi navê Kantona Şehbayê ya li Rojavayê Kurdistanê.

## Nexşeya kantonên Rojavaya Kurdistanê

## Mijarên têkildar
* Rojavayê Kurdistanê
* Operasyonên Mabukê (2016)
* Kantona Kobaniyê
* Kantona Cizîrê
* Kantona Efrînê
* Mabuk

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2016an li Sûriyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2016an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2024an de hilweşiyan
Kategorî:Heleb
Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Til Rifat

**Til Rifet** yan **Arfêd** yan jî **Erfad** (), bajarekî Kantona Şehba ya li Rojavaya Kurdistanê ye. 40 km dûrî Helebê ye. Bajarê ji aliyê bakur herî nêzîkî Arfêdê Ezaz e. Arfêd bi nifûsa 20.514 kes e ku di serjimartinên sala 2004'an de hate texmînkirin. Di dema Şerê navxweyî yê Sûriyê de berdewam, ku li ser Arfêdê ji aliyê Hêzên Sûriya Demokratîk de di dema 16'ê reşemiyê 2016'an de hatibû girtin û di pey re bi rêveberiya Rojavayê Kurdistanê ve girêdayî bû. Di dema şer de, her sê dezgehên tenduristiyê yên bajêr ji aliyê fuzeyên zirar kirin. Hikûmeta Sûriyê Tel Rifat girt

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Sûriyê
Artêşa Komarî ya Îrlendî

**Artêşa Komarî ya Îrlendayî** (**IRA**) yek ji pirr tevgerên çekdar ên Irelandyê ye. Di 20 û 21ê sedsalê de nezirî komaritî ya Îrlendayî kirî û bi baweriya serxwebûna giştî ya Îrlendayê bûn. Bi taybetî bo gihiştina armancên siyasî bi baweriya pêwistiya dijwariya çekî ya siyasî dijî dagirkerê bû.

Yekemîn bikaranîna gotina "Artêşa Komarî ya Îrlendayî" li êrîşên Fêniyanî li dij zevî, bajar û qeleyên Britanî di dawiya 1700 û 1860ê de tê dîtin.  Artêşa Komarî ya Îrlendayî ya resen ji aliyê Irish Volunteers yên ku beşdarbûna refên artêşa Britanî ji bo cenga cihanî ya yekem ê red kir di sala 1917ê de, her wiha jî ji aliyê Artêşa Welatiyên Îrlendayîyê û ên din ve hat dariştin. Di dema cenga serxwebûna Îrlenda yê artêşa Komara Îrlendayê bû ku ji aliyê Dáil Éireann di sala 1919ê de hat ava kirin. Hin Îrlendayî gotûbêjên rêkxistinên nû nîqaş dikin ku ji xwe dibêjin bi xwe cîgirên IRAya resen, ango "IRA ya kevin" bin.

## Çavkanî

Kategorî:Artêşên rizgariya neteweyî
Kategorî:Îrlenda
Kategorî:Rêxistina leşkerî
Êrîşa li ser balafirgeha Ataturk a Stembolê ya 2016an

[thumb|Avahiya Termînala 2 ya Navdewletî ya [Firokxaneya Ataturk a Stembolê ku tê de êrîşa terorîstan çêbûye]]
**Êrîşa li ser firokxaneya Ataturk a Stembolê 2016**, êrîşeke bi bombe ku di 28ê xizîrana 2016an de li Firokxaneya Navneteweyî ya Ataturk a Stembolê (Tirkiye) çêbû. Hat ragihandin ku di êrîşê de 41 kes hatine kuştin û 239 kes jî birîndar bûne. Tê bawerkirin ku kiryarên êrîşê sê xwekujiyên rêxistina Daiş bûn ku ketin nav termînala navneteweyî ya balafirgehê û tê de xwe peqandin.

## Navên kesên ku di teqînê de mirin
# Çağlayan Çöl
# Mustafa Bıyıklı
# Erol Eskisoy
# Sıddık Turgan
# Ferhat Akkaya
# Kerime Amiri (Erebistana Siyûdî)
# Ertan An
# Ali Zülfikar Yorulmaz
# Serkan Türk
# Göksel Kurnaz
# Özgül İde
# Fathi Bayoudh (Tûnis)
# Mahmut Mert
# Sıdık Peçenek
# Umut Sakaroğlu
# Mukhiddinov Samat (Ûzbekistan)
# Hüseyin Tunç
# Salar Davudi Kohnehshahri (Îran)
# Taher Misfir H Almalki (Erebistana Siyûdî)
# Ercan Sebat
# Mustafa Husham Saeed
# Ethem Uzunsoy
# Tevfik Yusuf Haznedaroğlu
# Meryem Amiri
# Zehra Amiri
# Mahmut Çizmecioğlu
# Hüda Amiri (Erebistana Siyûdî)
# Nisreen Hashem Shammad (Urdun)
# Vafika Ali Bilal (Îraq)
# Adem Kurt
# Habibullah Sefer
# Murat Güllüce
# Abdülhekim Buğda
# Abdurrahman Abdullah İbedullah
# Muhammed Eymen Demirci
# Larysa Tsybaklova (Ûkrayna)
# H.M. Jin
# H.M. Mêr
# H.M. ciwanekî 15-16 salî
#?
#?
#?
#?
# ?

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.bbc.com/news/world-europe-36658187, BBC.
* http://evronews.net/ku/ژمارا-قوربانيێن-ته%E2%80%8Cقينا-ئه%E2%80%8Cڤ-شه%E2%80%8Cڤه/66072/ , Evronews.

Kategorî:Êrîşên bi bombe
Kategorî:Stembol
Kategorî:Terorîzm
Kategorî:2016
Hîparxiya

**Hîparxiya** (; ) di derdorê  B.Z. 350- 280 jiyaye. Yek ji fîlozofên jin ên Yewnana Kevnare ye.thumb|Krates û jina wî Hîparxiya|çep

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 4an b.z.
Pir

[thumb|[Pira Malabadê (Bakurê Kurdistanê)]]
[thumb|[Pira Akashi Kaikyō, li Japonya ye. Pira hilawîstî ya herî dirêj ya cîhanê ye.]]
**Pir**, **pire** an jî **pird** girêdana li ser newal û çeman ji bo pêya û wesaîta tên çêkirin. Hinekî pire bi temamî ji daran ve jî çêdikin.

Riya ku di navbera du ciyên ji hev qetiyane de pêwendiyê çêdike.

## Çavkanî

Kategorî:Binesazî