Çiyayên Kantabrî

**Çiyayên Kantabrî** yan jî **Rêzeçiyayên Kantabriyayê**, () yek ji sîstemên sereke yên çiyayên seranser ên bakurê Spanyayê ye ku li seranserê bakurê Spanyayê, ji sînorê rojava yê Çiyayên Pîrenê destpê dike heta Girseya Galîsyayê ku li peravên Deryaya Kantabrî ye, diçe. Dirêjiya Rêzeçiyaya Kantabriya ji 300 km yê zêdetir e. Dawiya çiya li aliyê rojhilat ve bi Bîbrata Îberî re digehîjin ba hev. Çiyayên Kantabrî, ji aliyê dabeşkirina fîzîkolojîk ve ji sîstema Alpî ya mezin e û cureyekî fîzyografîk a cuda ye.
[thumb|300px|Çiyayên Kantabrî paralelê bi Deryaya Kantabrî re ku ji Castro Valnera di rêyek rojhilat-rojava de tê dîtin. Li paş, çiyayên [Palentina (çep) û Picos de Europa (rast)]]

Li çiyayên Kantabrî ji bo meşînê cûrbecûr riyên rêwîtiyê û gelek rêçikên hilkişînê yên dijwar hene.
## Toponîmî
Ji aliyê etîmolojîk ve, navê rêzeçiyayê ji peyva ku çavkaniyên romanî tê ku ji bo niştecihên kantabriyên kevnar hatiye bikaranîn.
## Jeolojî
Rêzeçiya ji çiyayên Galîsya-Leonî dirêj dibe, di ser Picos de Europa re derbas dibe û heta ku digihîje daketa Baskê dirêj dibe. Lêbelê ji aliyê jeolojîk ve, girseya Astur-Leonî (orojena Hercynian) li rojavayê rêzeçiyayan û ya ku dê rêzeçiyayan (orojena Alpîn) bi wateya rast ku ji Picos de Europa heta binarên Pîrenê dirêj dibe, wekê beşek têne hesibandin. Ji ber ku pêl di dema orojeniya Alpê de ji herêma rojhilat hatiye, ev beş ji girseya navendî ya Asturyayê rêzeyên çiyayê kêm e û ew her ku ber bi rojhilat ve diçe ev rêze kêmtir dibin. Bi awayekî din jî ev sîstema çiyayî ya kevnar ji rojava ber bi rojhilat ve pêşketiye. Ji ber vê sedemê çiyayên Kantabrî ya Galîsyayê û çiyayên rojava yên Asturiyasê û Leon xwedî morfolojiyên xelek in û her ku ber bi rojhilat ve diçin, lûtkeyên çiyayan zêdetir taybetmendiyên alpan bi dest dixin.

## Erdnîgarî
Çiyayên Kantabrî li paralelî deryayê ji aliyên rojhilat û rojava ve ku heta digihîje bihureka Leitariegosê, di navbera Leon û Galîsyayê de dirêj dibe. Sinorê rojava ya çiyayê, bi geliyê çemê Minhoê, ji aliyê Sila Jêrîn a ku di nav Minho re diherike û ji aliyê çemê Cabrera ve hatiye diyar kirin. Bi giştî, çiyayên Kantabrî ji bo berhevdanên xwe yên tevlihev balkêş in. Lê hema hema li her derê û bi taybetî li rojhilat du cûreyên sereke ji hev cuda ne. Rêzeçiyayek, an rêzeyek bi nêzîkî xêza peravê dişopîne; ya din ku bilindtir e, sinorê bakur ê zozan ên mezin a Castile û León pêk tîne û hinek caran jî wekî berdewamiya Pîreneyan tê dîtin. Di hinek deveran de qeraxa peravê ji behrê pir bilind dibe û li her deverê bi wî qasî daketin hene. Ji ber van daketinan çemên ku ber bi deryayê ve diherikin hemî kurt û bilez in.

Daketin ji qada başûr heta plakaya bilind a Kastîlyayê hêdîtir e û çend çemên mezin, bi taybetî jî çemê Ebro, ji vir derdikevin û ber bi başûr an jî rojava ve diherikin. Berfirehiya çiyayên Kantabrî bi hemî şaxên xwe ve bi qasî 97 km dirêj dibin. Gelek lûtkeyên zincîreçiyayê hene ku ji 1.800 metreyî bilindtirin. Lê belê bilindahîyên herî mezin li ser sinorên Leon, Asturias, Palensiya û Kantabriyayê li ser girên navendî ne. Li vir lûtkeya herî bilind ên wekê Torre de Cerredo (2,648 mêtre), [bi nakokiye] Peña Vieja (2,615 mêtre), Peña Prieta (2,531 mêtre) û Espigüete (2,407 mêtre) hene; lûtkeyeke bênav li Picos de Europa ku Peña Vieja jî di nav de ye, li qeraxa rastê ya Sella ye heta bilindahiya 2,452 mêtre bilind dibe; li aliyê herî rojava lûtkeyên Manpodres, Peña Ubiña, Peña Rubia û Cuiña hene ku bilindahiyên wan ji 2,100 mêtreyan derbas dibin. Taybetmendiyeke berbiçav a zincîreyê û her wiha ya zozanên cîran ev e ku hejmara parametreyên wê ye, zozanên îzolekirî yên ku bi çiyayên bilind an jî bi dîwarên kevirî yên bilind dorpêçkirî ne.

Çiyayên Kantabrî "Spanyaya Kesk" a li bakur, ji platoya navendî ya hişk bi awayekî tund ji hev vediqetînin. Çiyayên ber bi bakur ve barana sîklonîk a giran ji Deryaya Kantabrî distînin lê çiyayên başûr di bin siya baranê de ne.

## Rêzeyên sereke
### Rêzeyên li rojava
Girseya Astûrî û çiyayên wê ji aliyê rojhilat ve dirêj bûye. Girseya Galîsyayê bi pêlên aleozoîk e. Geliyê çemê Cares li aliyên rojhilat û rojava ve dirêj dibe. Xala herî bilind girê Torre de Cerredo ye û bilindiya girê 2.648 mêtre ye.

* Sierra de la Bobia , Pico de la Bobia 1,201 m
* Sierra de Tineo , Mulleiroso 1.241 m. çiyayeke li nêzî Tineoyê ye.
* Sierra de San Isidro , Campo de La Vaga 1.078 m.
* Sierra de Eirelo , Pena dos Ladróis 800 m.
* Sierra del Sueve , Picu Pienzu 1.161 m. çiyayeke li rojavayê Çemê Sellayê ye.
* Sierra de Cuera , Pico Turbina 1,315 m, çiyayeke li dawiya rojhilatê Asturiasê ye.
* Sierra de Quintanal , çiyayeke li rojhilatê Çemê Narceayê ye
* Rêzên din ên Girseya Asturî ev in:
* Sierra del Aramo , Sierra de Pando , Sierra de Caniellas , Sierra de Rañadoiro , Loma de Parrondo , Sierra de San Mamés , Sierra de Serrantina , Sierra de la Zarza , Sierra de Degaña , Sierra del Acebo , Sierra de Sobia , Cordal de Lena , Sierra de Casomera , Porrones de Moneo , û Cordal de Ponga

### Rêzeyên navendî

Çiyayên sereke yên vê deverê girên Picos de Europa ne. Girên vê beşê ji kevirê kirê û ji pêkhateyên karbonfîberê pêk tê. Zozanên Paramo de Masa û La Lora yên li başûr in ku sînorên wan heya geliyê Rudronê tê.

* Sierra de Covadonga, li rojavayê Picos de Europayê ye
* Sierra de Dobros, li bakurê Picos de Europayê ye.
* The Picos de Europa bi nav sê warên an massifs dabeş:
** Çiyayê Cornión li rojavayê Torre Santa, 2.596 m.
** Maseya Urrieles, li navendê ye.
** Torrecerredo, 2.650 m
** Ándara Massif, li rojhilata Morra de Lechugales, 2.444 m
** Sierra de Liencres, deverek perava deryayê ye, çiyayek din a bakur e.
** Sierra Nedrina
* Rêzeçiyayên li Cantabria , ku zêdetir dikevin aliyê rojhilat:
** Fuentes Carrionas Massif , Peña Prieta 2.536 m, nêzîkî dawiya rojhilatê Picos de Europa
** Sierra Cocón li jorê Tresviso
** Sierra del Escudo de Cabuérniga , çiyayek bakurê pergalê ye ku di navbera keviyên sereke û behrê de ye
** Sierra de la Gándara , Peña Cabarga 537 m, çiyayeke jêrîn ku dikeve aliyê rojhilatê.
** Montes de Ucieda
** Alto del Gueto
** Sierra de la Matanza
** Sierra de Peña Sagra , Peña Sagra 2.046 m
** Sierra de Peña Labra , Pico Tres Mares 2.175 m û Peña Labra 2.006 m
** Sierra del Cordel li Saja û Nansa Comarca
** Sierra del Escudo, di navbera Campoo de Yuso û Luena de ye.
** Sierra de Híjar , quntarên ku li deşta bilind a li dawiya başûrê rojhilatê devera navendî ne.
*** Valdecebollas
** Sierra del Hornijo , Mortillano 1,410
** Sierra de Breñas , çiyayeke ku bi perpendîkular re, ber bi peravê ve dimeşe.
** Montes de Pas , Castro Valnera 1.707 m. li qada derbasbûnê ber bi Çiyayên Baskî de ye.

### Rêzeyên li rojhilat

Baskê Çiyayên li dawiya rojhilat a pergalê, bi qatên Mezozoîk ên pir rûtîn û bilindahiya girên beşê bi bilindahiyên kêm sekinîne.

* Rêzeyên hundurîn:
** Sierra Salbada ( *Orduña* )
** Mounts ji Gasteiz , Kapildui 1.177 m
** Izki
** Urbasa, Baiza 1.183 m
** Andía , bi heybet Beriain 1.
** 493 m
* Rêzeyên Deryayî:
** Gorbea ( *Gorbeia* ) 1.481 m
** Urkiola , Anboto 1.331 m
** Elgea
** Aizkorri , Aitxuri 1.551 m , lûtkeya herî bilind a li Çiyayên Bask
** Altzania , Aratz 1.442 m
** Aralar , Txindoki 1.346 m
** Other, çiyan girîng nêzîkî deryayê de Ganekogorta , Oiz , Sollube , Arrate , Kalamua û hesia.

## Herêmên parastî
Li çiyayên Kantabrî gelek herêmên bi parastin ên weke Parka Neteweyî ya Picos de Europa ku yek ji gelek parkên Kantabriyayê ye. Parka neteweyî ya Picos de Europe, di tora cîhanê ya Rezervên Biyosferê yên UNESCOyê de ye û parka neteweyî ji aliyê UNESCOyê ve tê parastin. Hinek qadên herêmê di nav tora Natura 2000 ya Yekîtiya Ewropî û Herêmên Parastina Taybet ên Parastina Teyrên Kovî de ne.

### Qadên ku ji aliyê saziyan ve têne parastin

* Parka Neteweyî ya Picos de Europa
* Rezerva Xwezayî ya Muniellos
* Fuentes del Narcea, Degaña û Parka Xwezayî ya Ibias
* Parka Xwezayî ya Redes
* Parka Xwezayî ya Somiedo
* Qada Parastina Erdê ya Sierra del Sueve
* Fuentes Carrionas û Fuente Cobre-Montaña Palentina Parka Xwezayî
* Parka Xwezayî ya Saja-Besaya
* Parka Xwezayî ya Collados del Asón
* Ojo Guareña

## Çavkanî

Kategorî:Rêzeçiya