open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çola Taklamakan

[thumb|Wêneya satelîtê ya hewzeya Tarîm bi Çola Taklamakan; li başûr [Çiyayên Kunlun Shan û zozanên bakur-rojavayê çiyayên Tîbetê ne. (NASA/MODIS, cotmeh 2001)]]
**Çola Taklamaka**n piştî Rub al Khali çola herî mezin a cîhanê ye.

Ew li Asyaya Navendî li bakur rojavayê Çînê, li herêma xweser a ûygûr Xinjiang, di beşa rojava ya Hewzeya Tarîm re digihîje Rêya 218. Li rojhilatê vê rêyê Çola Lop Nor li kûrtirîn xala hewza Tarimê ye. Çola Taklamakan û Çola Lop Nor berê bi çemên Tarîm, Konçe Darya (Konqî He) û Çarçan Darya (Qarqan He) ji hev dihatin cudakirin, lê ev bi dehan sal in li başûrê Tikanlikê ziwa bûne.

Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk
Janis Joplin

**Janis Lyn Joplin** (z. 19ê kanûna paşînê 1943an - m. 4ê çiriya pêşînê 1970an) stranbêj û muzîkvaneke amerîkî bû. Wek yek ji stêrkên rockê yên herî serketî û pir naskirî yên serdema xwe, ew bi vokalên xwe yên mezosoprano û prograên dikê yên "elektrîk" dihat nas kirin.

Di sala 1967an de, Joplin piştî xuyabûna li Festîvala Popê ya Monterey, bû xwediyê navûdengek. Li wir ew stranbêja sereke ya koma rocka psîkodelîk a Big Brother and the Holding Company ji San Francisco bû. Piştî ku bi komê re du albûm derxist, ew ji Big Brother derket da ku wekî hunermendek solo berdewam bike. Ew li festîvala Woodstock û di gera trênê ya Festival Express de xuya bû. Pênc kilamên Joplin gihîştin Billboard Hot 100, di nav wan de pêlavek strana Kris Kristofferson "Me and Bobby McGee", ku di adarê 1971an de gihîşt jimareya yekê. Stranên wê yên herî populer guhertoyên wê yên "Piece of My Heart", "Cry Baby", "Down on Me", "Ball and Chain", "Summertime", û strana wê ya orjînal "Mercedes Benz", ku tomarkirina wê ya dawîn bû. 

Joplin di sala 1970an de, di 27 saliya xwe de, piştî derxistina sê albûm (du bi Big Brother and the Holding Company û yek albûmek solo) ji ber dozek zêde ya eroînê mir. Albuma solo ya duyemîn, Pearl, di kanûna pêşînê 1971an de, tenê sê meh piştî mirina wê, hat derxistin. Album di nexşeyên Billboard de gihîşt hejmara yekê. Di sala 1995an de ew xistin nava Salona Rûmetê ya Rock and Rollê. Rolling Stone Joplin di sala 2004an de di lîsteya 100 Hunermendên Herî Mezin ên Hemî Deman de di rêza 46an de cih girt û di lîsteya 2008an de jî di lîsteya 100 Stranbêjên Herî Mezin ên Hemû Deman de di rêza 28an de cih girt. Ew yek ji muzîkjenên herî firotan ên DYAyê dimîne.
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Jinên bîseksuel ên amerîkî
Kategorî:Mirin 1970
Kategorî:Strannivîsên bîseksuel
Tengrîzm

thumb|Sembola Tengrîzmê, bi şiklê konekî tirk ê kevin bi nivîsa tirkî ya kevn ku li ser wê "Tengrî" hatîye nivîsandin.

**Tengrîzm** (ku bi navê **Tengrîîzm**, **Tengerîzm**, an **Tengrîanîzm** jî tê zanîn) dînekî etnîk ya tirkî, yenîseyî, mongolî ye ku ji stepên Ewrasyayê derketiye holê û li ser bingeha şamanîzm û anîmîzmê ye.

Ew xwedayê xwe yê esmanê Tengrî diperêzin. Di tengrîzmê de gur jî wekî heyînên pîroz têne hesibandin. Armanca jiyanê li gor tengristanê ew e ku bi gerdûnê re lihevhatî bijî.

Beriya hatina îslam, xirîstiyantî û cihûtiyê hemû tirk û hinek jî mongol tengrîst bûn. Tengrîz îro pir piçûk e her çend gelek tirk lê vedigerin. Ev têgîn çend tevger û hînkirinên olî yên xwecihî yên tirkî yên hemdem jî vedibêje. Hemû peyrewên wî yên di tengrîsê de yekxwedayî ne û tenê tengrîsê diperêzin.

## Tengrîzma nûjen
Tengrîzmî şirk bû lê paşê bû yekxwedayî, û tenê Tengrî diperizin. Ew li ser başî û xerabiya bingehîn hîn dike ku Tengrî xwedê nûnertiya qenciyê dike û Erlîk jî şeytan nûnerê xirabiyê ye.

Tengrî di dînê gelên pêşî yên tirk de xwedawenda yekem a bingehîn e. Piştî ku tirkan dest bi koçberiyê kirin, ji Asyaya Navîn derketin û bi olên yekxwedayî re rû bi rû man, Tengrîzm ji eslê pagan/polîxwedayî hate guherandin.

Li gorî tengrîzmê, çiyayê Çiyayê Xan Tengrî axa pîroz e û navê wî Tengrî ye. "Xan Tengrî" tê wateya "Qralê Tengrî".

Tengrîzm oleke kevnar bû ku bi piranî piştî belavbûna xiristiyantiyê û paşê jî îslamiyetê winda bû. Gelek tirkan di salên 1990î de, bi taybetî li Qirgizistan, Qazaxistan, Tirkiyeyê hewl dan ku tengrîzm vejînin.

Piştî ku Atatürk di sala 1923an de Tirkiyeyê ava kir, îdeolojiya neteweperest a turanîzm, kemalîzm û panturkîzmê bû alîkar ku Tengrîzm zêde bibe. Îslam pir bisînor bû, lê destûr dan ku peyrewên tengrîzmê bi azadî hebûna xwe bidomînin. Piraniya peyvên erebî, farisî û kurdî ji tirkî hatine derxistin. Atatürk ji bo Xwedê peyva “Allah” qedexe kir û li şûna wê “Tengrî” kir.

Nivîskar û dîroknasê navdar ê tirk Nihâl Atsız tengrîst û îdeologê turanîzmê bû.

Tengrîzmê pir hindik alîgirên çalak hene, lê vejandina oleke neteweyî di derdorên rewşenbîr û neteweperest de gihîştiye asteke mezin. Serokên berê yên Qazaxistanê Nursultan Nazarbayev û Asker Akayev, Tengrîzmê wek ol û xwezaya neteweyî ya gelên tirk bi nav kirin. Di gera xwe ya Rûsyayê de di sala 2002 de, Akayev got ku seredana Çemê Yenîseyî "ji bo tirkan û tengrîstan ziyareta cîhekî pîroz e." Şopdarên tengrîzmê her tim digotin Îslamiyet ji gelên tirk re jî xerîb e, xirîstiyantî û cihûtî jî biyanî ye. Şagirtên tengrîzmê bi piranî tirkên neteweperest ên ji Tirkiye, Azerbaycan û Asyaya Navîn in. Hejmarek mezin ji tirkan ji îslamê derdikevin û tevlî tengrîzmê dibin.

## Herweha bibin

* Mîtolojiya tirkî

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* 
* 
* 

Kategorî:Dîn
Kategorî:Mîtolojiya tirkî
Muse (kom)

**Muse** komek rocka îngilîzî ye ji Teignmouth, Devon, ku di sala 1994an de hat damezrandin. Kom ji Matt Bellamy (vokalîstê sereke, gîtar, klavyeya sereke), Chris Wolstenholme (bass gîtar, vokalên piştgir) û Dominic Howard (dûm) pêk tê.

Muse albûma xwe ya pêşîn, Showbiz, di sala 1999an de derxist, ku falsettoya Bellamy û şêwazek rocka alternatîf a melankolîk nîşan dide. Albûma wan a duyemîn, Origin of Symmetry (2001), bandorên klasîk ên romantîk di nav xwe de dihewîne û ji bo performansa zindî ya enerjîk binavûdeng e. Absolution (2003) jî bandora muzîka klasîk girt, bi kilamên wekî "Butterflies and Hurricanes".

Black Holes and Revelations (2006) hêmanên elektronîkî û pop di nav xwe de dihewîne, ev yek di kilamên wekî "Supermassive Black Hole" de tê xuya kirin. Kom saya vê albumê serkeftinek navneteweyî ya berfireh pêk anî. The Resistance (2009) û The 2nd Law (2012) mijarên zordestiya hikûmetê û serhildana civakî lêkolîn dike û saya wan du albuman komê stadyûmên herî mezin ên cîhanê tije kir. Rolling Stone diyar kir ku kom xwediyê "stranên stadyum-perçiqandinê" ne. Albuma wan a heftemîn, Drones (2015), ku serpêşiya US Billboard 200 kişand, li ser dronên şer bû û vegeriya dengên rockê yên xurt. Albûma wan a heştemîn, Simulation Theory (2018), sentezkeran vehewand û bandora xwe ji science fiction û hîpoteza simulasyonê girt. Albuma wan ya nehemîn, Will of the People (2022), ku gelek celeb û mijarên albûmên wan ên berê li hev dixist, di tebaxê 2022an de derket.

Muse gelek xelat wergirtine, di nav de du Xelatên Grammy, du Xelatên Brit, pênc Xelatên Muzîkê yên MTV Ewropa û heşt Xelatên NME. Di sala 2012an de wan Xelata Ivor Novello ji bo Serkeftina Navneteweyî ji Akademiya Stranbêj, Amadekar û Nivîskarên Brîtanî wergirt. Ji hezîranê 2016an ve, wan li seranserê cîhanê 30 mîlyon albûm firotine.

## Çavkanî

Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1994an de hatine avakirin
The Rolling Stones

**The Rolling Stones** komek rockê ya îngilîzî ye ku di sala 1962an de hate damezrandin. Ew di dîroka rockê de yek ji komên bi umrê herî dirêj û ji hêla bazirganî ve de koma herî serketî ye. Di sala 1989an de band di Rock and Roll Hall of Fame de cih girt. Kovara Rolling Stone wan di lîsteya xwe ya 100 Muzîkjenên Herî Mezin ên Hemû Demê de xiste rêza çaremîn.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1962an li Înglistanê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1962an de hatine avakirin
Bonobo

**Bonobo**, bi navê xwe yê zanistî *Pan paniscus*, cureyekî prîmatên ji famîleya meymûnên mezin (*Hominidae*) ye. Ev cure xizmê biyolojîkî yê herî nêzîk e ji mirovan re. Ji xuyabûnê ve, bonobo xwediyê lingên dirêj, lêvên pembe û rûyekî tarî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Elvis Presley

**Elvis Aaron Presley**, (jdb. 8ê rêbendanê 1935an li Tupelo, Mîsîsîpî - m. 16ê tebaxê 1977an li Memfîs, Tennessee) ku pir caran jê re **Elvis** tê gotin, stranbêj, muzîkvan û lîstikvanek amerîkî bû.

Ew yek ji nûnerên herî girîng ên çanda rock û popê ya sedsala 20an tê hesibandin. Ji ber serkeftin û karîzmaya xwe, ew wekî "*Keyê [[Rock 'n' Roll]]*" an jî bi tenê "Key" tê zanîn. Elvis Presley li çaraliyê cîhanê hunermendê solo yê herî serfiraz tê hesibandin û heta îro bi nêzikî zêdetirî mîlyar tomar hatine firotin.

Elvis di malbateke darayî ya xizan de jidayik bû û di sala 1954an de wekî yek ji muzîkvanên yekem ên tevgera rockabilly dest bi kariyera xwe kir, ya ku fuzyonek muzîka country ya "spî" û rhythm and blues a "reş" e. Wî bi dansa xwe ya zindî bû sedema hestan, ji ber ku di wê demê de piraniya muzûkvanên nêr li ser dikê dans nedikirin. Nîşaneyên Presley dengê wî yê cihêreng, hema hema sê-oktave û şêwaza wî ya stranbêjî ya nûjen û bi hestyarî bû. Bi vê yekê ew di celebên cûrbecûr yên wekî rock, pop, country, gospel û blues de serketî bû.

Heta sala 1978an Presley 14 caran ji bo Xelatên Grammy bû namzed û sê caran ji bo şîrovekirinên gospel xelatê bi dest xist. Di 36 saliya xwe de ew bû hunermendê herî ciwan ê ku Xelata Serkeftina Jiyanê werbigire. Digel Michael Jackson, ew hunermendê yekane ye ku di pênc salonên Hall of Fame de cih girtiye: yên wek rock 'n' roll, rockabilly, country, blues û gospel. Digel vê yekê, şeş şîroveyên stranên wî ji hêla dîrokî ve girîng têne hesibandin û ji bo Grammy Hall of Fame hatin hilbijartin. Li gorî Komeleya Pîşesaziya Qeydkirinê ya Amerîka (RIAA) Elvis bi 167 yekîneyeyan xwediyê xelatên herî zêde yên zêr û platîn, û her weha yek xelata almasê ye RIAA gelek caran navê wî kiriye "Hunermendê Solo yê Herî Firotan Di Dîroka Dewletên Yekbûyî de."

Presley bi 15 albûm û 16 EPyan di lîsteyên Billboardê yên amerîkî de gihîşt yekem. Ew yekane muzîkvanê di dîroka nexşeya DYA de ye ku di rêza yekem de di popa Billboard, country , rîtm & blues, û hemdemê mezinan de derketiye. û heta îro di lîsteya Billboard ya 500 ya herî zêde de ye. Heya roja îro, ew rêberiya Billboard ya "lîsteya 500 hunermendên herî serketî yên ji sala 1955an û vir ve" dike.

Elvis di navbera salên 1956 û 1969an de di 31 fîlmên dirêj de jî lîstiye. Ji sala 1969an heta mirina xwe zêdetirî 1100 konser da. Wî di tebaxa 1977an de ji ber têkçûna dil ji ber karanîna narkotîkê ya bi reçete û adetên xwarina netendurist koça dawî kir.

Çîroka jiyana Presley bûye mijara zêdetirî 1000 pirtûk û gelek fîlimên dirêj, hilberên televîzyonê û belgefîlman. Jiyan û muîka wî hê jî mijara lêkolînê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên ji Tênêsiyê
Kategorî:Jidayikbûn 1935
Kategorî:Mirin 1977
Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Tengrî

**Tengrî** (bi tirkî kevn: 𐱅𐰭𐰼𐰃) xwedayê Tengrîzme ye.

## Dîrok
Tengrî xwedayê netewî yê goktirkan bû ku wek "xwedayê tirkan" dihat binavkirin. Serokên goktirk îdia kirin ku hêza wan ji aliyê Tengrî ve hatiye şandin. Ev hikûmdar bi gelemperî wekî kurên Tengrî yên ku wî li ser Erdê temsîl dikin, mîna pêxemberan têne pejirandin. Wan sernavên wekî *tengrikut*, *kutluġ* an *kutalmysh* li xwe kirin, li ser bingeha baweriya ku ew gihîştine hêza esmanî û giyanî ya ku ji hêla Tengrî ve hat dayîn.

## Ol di îro de
Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, Tengrîzm ji nû ve zindî bû. Li Qirgizistanê û Qazaxistanê, Tengrîzm xwedî hebûna xurt e. Li Tirkiyê, Nihâl Atsız, Tengrîzm ji bo neteweperestên tirk û pantirkistên tirk zêdetir populer kir. Gelek gelên tirk ên li Rûsyayê jî tengrîzm qebûl kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn li Mongolyayê
Kategorî:Tengrîzm
Kategorî:Xwedawendên tirkî
Kategorî:Xwedayên afirîner
Kategorî:Xwedayên asyayî
Kûtûbî Sîte

**Kûtûbî Site** (erebî: الكتب الستة, farisî: صحاح سته), tê wateya **Şeş pirtûk** ku berhemên herî girîng ên hedîsan in .

### Pirtûkên Kûtûbî Sîte;
* Sehîhî Buxarî (**صحيح البخاري**)
* Sehîhî Muslîm (**صحيح مسلم**)
* Sunenî Nesaî (**سُنن النسائي**)
* Sunenî Tîrmîzî (**سُـنَن الترمذي**)
* Sunenî Ebû Dawid (**سُنن أبو داوود**)
* Sunenî Îbn Mace (**سُنن ابن ماجة**)

## Binêre
* Rexnekirina Hedîsan

## Çavkanî

Kategorî:Hedîs
Blues

**Blues** (ji zimanê îngîlîzî, tê wateya *şîn*) celeb û formeke muzîkê ye ku li başûrê kûr ê DYAyê li dora 1860an derketiye. Blues kilamên olî, stranên xebatê, dengbêjên zeviyê, qêrîn û stran û baladên vegotinê yên sivik ên ji çanda afroamerîkî vedihewîne. Blues wek koka piraniya muzîka populer a Amerîkaya Bakur tê hesibandin. Lewma forma bluesê di caz, *[[rhythm and blues]]* (rîtm û *blues*) û *[[rock and roll]]* de berbelav e û ji hêla şêwaza bang-û-bersiv, pîvana blues, û pêşkeftinên akordê yên taybetî ve tê destnîşan kirin, ku ji wan bluesa diwanzdeh-barî ya herî berbelav e. Notên *blue* (anku "notên xemgîn") jî de beşek bingehîn a muzîkê ne. Blues xwedan rîtm û formek e ku bi bandora dûbarekirî ya wê wekî *[[groove]]* tê zanîn.

Peyva *blues* ji gotina îngilîzî ya *I've got the blues* an jî *I feel blue* ("Ez xemgîn, dilgiran, berxweketî me", tê wateya dîsforî an melankoliyê.

Blues wekî celebek di heman demê de bi stran, rêzikên *[[bass]]* û amûra xwe jî tê destnîşankirin. Yekemîn beytên kevneşopî yên blues ji rêzek tenê pêk dihat ku çar caran dihate dubarekirin. Di dehsalên pêşîn ên sedsala 20an de stîla herî gelemperî ya îroyîn bû ya standard: şêweya AAB ya ku ji rêzek ku li ser çar barên yekem tê gotin pêk tê, dûbarekirina wê li ser çarên din, û paşê xêzek dirêjtir li ser barên paşîn. Bluesên destpêkê bi gelemperî şeklê vegotinekê digirtin, ku gelek caran behsa cudakariya nijadî û kêşeyên din dikir, ên ku afroamerîkiyan pê re rû bi rû diman.

Gelek hêman, wekî forma bang-û-bersiv û bikaranîna notên xemgînane, dikare li muzîka Afrîkayê were şopandin. Koka bluesê ji nêz ve bi muzîka dînî ya civaka afroamerîkî, *[[spirituals]]* ve girêdayî ye. Yekem xuyabûna blues bi gelemperî piştî bidawîbûna xulamî tê tarîxkirin. Ew bi azadiya nû ya koleyên berê ve girêdayî ye. Dîroknasan di destpêka sedsala 20an de dest bi ragihandina muzîka bluesê kirin. Yekem weşana pelên muzîka blues di sala 1908an de bû. Ji wê demê ve blues ji muzîka vokal ya bêserûber û kevneşopiyên devkî yên koleyan ve veguherî cûrbecûr şêwaz û binerengan. Binerengên blues ev in: bluesa country (wek bluesa Deltayê û bluesa Piedmontê) û şêwazên blues ên bajarî yên wekî bluesa Chicagoyê û bluesa berava rojavayî. Şerê Cîhanî yê Duyem derbasbûna ji bluesa akustîk ber bi elektrîkê û û vekirina muzîka blues ji temaşevanên berfireh re nîşan da. Bi taybetî gelek guhdarên spî yên nû hebûn. Di salên 1960î û 1970î de, formek hîbrîd a bi navê blues rock pêş ket, ku şêwazên blues bi muzîka rockê re tevlihev kir.

## Mijarên têkildar
* Caz

## Çavkanî


Kategorî:Muzîk
Pink Floyd

**Pink Floyd** komek rocka îngilîzî ye ku di sala 1965an de li Londonê hate damezrandin. Weke yek ji yekem komên psîkodelîk ên brîtanî, ew bi kompozîsyonên xwe yên berfireh, ceribandinên dengî, gotinên felsefî û pêşandanên zindî yên berfireh ve bûn xwediyê populerbûneke mezin. Ew bûn komek pêşeng a celebê rocka pêşverû, ku ji hêla hin kesan ve wekî koma rocka pêşverû ya herî mezin a hemî deman tê binav kirin.

Pink Floyd di sala 1965an de ji hêla Syd Barrett (gîtar, vokal), Nick Mason (dûm), Roger Waters (gîtara bas, vokal) û Richard Wright (klavye, vokal) ve hate damezrandin. Di bin serokatiya Barrett de, wan du stranên serkeftî û albûma pêşîn a serfiraz The Piper at the Gates of Dawn (1967) derxistin. Gîtarîst û dengbêj David Gilmour di kanûna pêşînê 1967an de tevlî bû î Barrett di nîsana 1968an de ji ber xirabbûna tenduristiya derûnî derket. Waters bû stranbêjê bingehîn û serokê tematîk, û bi albûmên The Dark Side of the Moon (1973), Wish You Were Here (1975), Animals (1977) û The Wall (1979) têgehên li pişt serkeftina pez a komê afirand. Fîlma muzîkê ya Pink Floyd - The Wall (1982) ya li ser bingeha albûma The Wall, du xelatên BAFTA wergirt. Pink Floyd di heman demê de çend stranên fîlman jî çêkirine.

Li dû tengezariyên kesane, Wright di sala 1979an de ji Pink Floyd derket, û li pey wî Waters jî di 1985an de komê terikand. Gilmour û Mason wekî Pink Floyd berdewam kirin, paşê Wright tevlî wan bû. Wan du albûmên din çêkirin - A Momentary Lapse of Reason (1987) û The Division Bell (1994) - û bi van albûman geryan kirin berî ku bikevin navberek dirêj. Di sala 2005an de, ji bilî Barrett hemî ji bo performansa yek-carî li bûyera hişmendiya gerdûnî Live 8 ji nû ve hatin bûn yek. Albuma paşîn a studyoyê ya Pink Floyd, The Endless River (2014), li ser bingeha tomarkirinên hê nederxistî yên Division Bell bû. Di sala 2022an de, Gilmour û Mason Pink Floyd reform kirin ku strana "Hey, Hey, Rise Up!" ji bo şermezarkirina şerê Rûsyayê li ser Ukraynayê.

Kategorî:Avabûnên 1965an li Înglistanê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1965an de hatine avakirin
Erlîk

**Êrlîk**, **Êrlîq**, **Êrlîk Xan**, **Êrlîg** an jî **Yêrliq** di Tengrîzmê de şeytan e. Di tengrîzmê de ji dojehê re "Tamag" tê gotin. Êrlîk dijminê Tengrî ye. *Er* (an *yer* ) tê wateya *Erdê* ku Erlîk di kûrahiya wê de dijî. Erlîk ji dinyaya binerdê mirinê, bela û ruhên xerab derdixe ku mirovan diêşîne û giyanê wan digihîne warê xwe. hemû gelên tirk di nivîsên xwe yên kevnar ên li ser kevir de behsa tengrî û erlikê kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Tengrîzm
Kategorî:Xwedayên bed
Kategorî:Xwedayên mirinê
Kategorî:Xwedayên tirkî
Rexnekirina Hedîsan

**Rexnekirina hedîsan** dîroka wê digihîje dema xelîfeyan. Hedîs ji bona gotinên Muhemmed pêxember tên gotin.
Muhemmed pêxember hê di saxiya xwe de nivîsandina hedîsan (gotinên xwe) qedexe kiriye. Piştê wefata Muhemmed pêxember hinek kes dest bi nivîsandina hedîsan dikin lê Omer wan hedîsan şewitandiye. Rexnekirina Hedîsan beşek cuda ya rexnekirina Îslamê ye.

Hinek misilman ji bo îslamê têne Quranê çavkanî dibînin û hinek jî hedîsan û sunetê jî wek çavkanî dibînin.
Di dîroka îslamê de her gav hedîs hatine rexnekirin. Ji ber ku di nav hedîsan de nakokî pir in û hinek hedîs jî dijî ayetên Quranê ne.

Hedîsa pir bi nav û deng ku tê gotin Muhemmed pêxember gotiye *"Ez ji we re tiştekî dihêlim, ger hûn li pê wê werin hûn tu car rêya xwe şaş nakin, ew tişt Quran e"*.
Cardin di hedîsek din de *"Ez ji we re du tişt dihêlim, ger hûn li pê wê werin hûn tu car rêya xwe şaş nakin, ew tişt Quran û Hedis in"*.
Cardin di hedîsek din de *"Ez ji we re tiştekî dihêlim, ger hûn li pê wê werin hûn tu car rêya xwe şaş nakin, ew tişt Quran û ehlê beyt e"*.

Sehabeyê Kurd Cabanê Kurdî gotiye min bîhîstî ku Muhemmed got; "*Kî li ser navê min gotinek derew bêje (bêje ku Muhemmed gotiye) bila di dojehê de cîhê xwe amade bike"* ji ber vê yekê ez ditirsim ku hedîsan bêjim.

Alimên Serdema zêrîn a îslamê de jî gelekî wan li dijî hedîsan derketine û rexne kirine. Alimên hedîsan rexne kirine yên herî naskirî Cahiz, Dirar bin Amr, Wasil bin Ata û Îbrahîm Nazam in .
Dirar bin Amr ji bo hedîsan pirtûkek bi navê *"Kitabû Tenakûzîl Hedîs"* ("Rexnekirina Hedîsan") nivîsandiye.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîs
Medya News

Medya News ajanseke nûçeyan e ya ku di tebaxa 2020ê de hatiye damezrandin. Ajans di Îtalyayê de qeydkirî ye lê karmendên ajansê li seranserê Ewropayê hene. Malper raporên li ser “nûçe, bûyer, çalakî û însiyatîvên kurdan çedike, û wekî çavkanîyekî ‘pro-kurdî’ û ya ku ‘li ser mijarên girêdayî kurdan disekine’ hat binavkirin.

Raporên Medya Newsê ji alîyê The Daily Mirror, France 24, The Jerusalem Post û dezgehên nûçeyan ên din ên ji rojavayê cîhanê, wekî çavkanî hatine bikaranîn. Beşdarên berdewam jî hene û di nav wan de hin kesayet hene ku wekî pisporên sereke yên rojavayê li ser mijara kurdan tên naskirin, mîna rojnamevanê holendî Frederike Geerdink û akademîsyan Michael Gunter ya ku wekî ‘rûspîya sereke ya kurdolojiyê li Emerîkayê’ tê naskirin. Wekî din hin siyasetmedarên kurd û ewropî mîna hevserokê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) Ertuğrul Kürkçü û Erling Folkvord ji Norwêcê ji bo malper jî dinivîsin.

Malper ji alîyê desthilatên Tirk hat hedefgirtin, û têketina malpera medyanews.net-ê di 2022ê de hat astengkirin. Serokê Komeleya Bijîşkên Tirk (TTB) Şebnem Korur Fincancı li ser bingeha rexneyên kiryarên hikûmeta Tirk ku ji Medya News re hatin gotin, hat binçavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Ajansên nûçeyan ên kurdî
Mor Karbasi

**Mor Karbasi** (bi îbranî מור קרבסי) (jdb. 23ê nîsana, 1986an li Orşelîmê) stranbêj û muzîkvanek îsraêlî ye ku bi piranî stranên xwe bi Ladîno, zimanê cihûyên sefardî, dixwîne.

Diya wê, bi eslê sefardî-marokoyî, ji Nazaretê ye û bavê wê, bi eslê faris-îranî ji Orşelîmê ye. Li gorî bapîrê wê yê cihûyê Fasê, "xwîn bi bîr tîne", lewra hunermend girêdana wê ya bi vê çandê re bi muzîka wê re bi dilgermî îfade dike. Navê malbata wê Karbasî bi farsî tê maneya “kanava/wêne”. Van rêzikên cihû di muzîka wê de jî têne dîtin. Ew bi hevjînê xwe, gîtarîst Joe Taylor re, li Londonê jiya berî ku barî Sevillayê bikin.

Yek ji projeyên wê yên sereke muzîka sefardî e ku bi zimanê Ladîno tê xwendin. Ladîno zimanê Cihûyên ku ji ber siyasetên Reconquistayê ye ji 1492an de ji Spanyayê koçber bûne. Mor Kerbasî hin stranên xwe dinivîse û stranên kevneşopî ji nû ve şîrove dike. Muzîka wê dikare bi ya Mariza û Yasmîn Levy re bê berhev kirin. Lêbelê, ew xwedî dengek bihêz û kesane ye.

Di muzîka Mor Karbassi de mirov dikare bandorên taybet ên flamenko û fadoyê jî bibihîze. Ew dibêje ku wê ilhama xwe ji hunermendên mîna Ûm Kultsûm, Amália Rodrigues, Madredeus û Mercedes Sosa girtiye.

Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Mirovên zindî
Irq Bitig

**Irq Bitig** (bi tirkî kevn: 𐰃𐰺𐰴 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰏) pirtûka pîroz a Tengrîzmê ye. Bi zimanê tirkî yê kevin hatiye nivîsandin. Pirtûk bi tirkiya kevin bi tîpên tirkî yên kevin (ku bi navê "orxon" jî tê zanîn) hatiye nivîsandin; ew tekane destnivîsa ku tê zanîn bi tîpên tirkî yên kevin hatiye nivîsandin. Ji bo mîtolojiya tirkan a destpêkê jî çavkaniyeke girîng e.

## Naverok
Metna sereke ya pirtûkê ji 65 beşan pêk tê. Ji beşên vê pirtûkê re "îşaret" tê gotin. Îşaret ji kurteçîrokên dinyaya ku gelên koçer ên tirk lê dijiyan pêk tê. Heywan di hin Îşaretan de, bi piranî gur hene.

Xwedayê esmanê wan Tengrî di piraniya nîşanan de tê xuyangkirin û ew bi gelemperî baş tê xuyangkirin, mînakî rizgarkirina heywanên winda an westiyayî û rêwerzan dide rêwiyan, û amûrên kevin sererast dike û ewlehiyê tîne erdê.

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* 
* 

Kategorî:Mîtolojiya tirkî
Kategorî:Pirtûkên çînî
Kategorî:Pirtûkên pîroz
Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an
Kategorî:Tengrîzm
Kategorî:Ûygûr
Kategorî:Zimanên tirkî
Ötüken

**Ötüken** paytexta împeratoriya kevnar a tirkan bû. Di tengrîzmê de xwedî cihekî girîng e.

## Dîrok
Ev peyv ji bo danasîna çiyayê pîroz ê tirkên kevnar dihat bikaranîn. Tirkên qedîm bawer dikirin ku rihê Tengrî hatiye vî çiyayî û mafê îlahî daye serkirdeyê hemû eşîrên tirkan.

Nivîsarên kevnar girîngiya pîroz a herêmê bi zelalî nîşan dide, wekî ku ji gotina *Tonyukuk*, fermandarê leşkerî yê dewleta kevnar a tirkan, dibêje "Heke hûn li welatê Ötüken bimînin, hûn ê nekevin tengasiyê. Heke hûn bimînin, li çiyayên Ötüken, hûn ê her û her li ser eşîran serwer bijîn!”

## Çavkanî

Kategorî:Dîn li Mongolyayê
Kategorî:Dîroka Mongolyayê
Kategorî:Goktirk
Kategorî:Mîtolojiya tirkî
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Kategorî:Tengrîzm
Tîros (bajar)

**Tîros** an jî **Sûr**, bajarekî kevnar li Libnanê ye. Bajar di nêzîkî sala 2000ê  hatiye damezrandin û ji vir we her dem hatibû niştecih kirin. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya fînîkiyan da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla xwedawend Melqart da hatiye damezrandin.

## Dîn

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 28an b.z.
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Libnanê
Kategorî:Cihên turîstîk li Libnanê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Libnanê
Kategorî:Keyaniyên berê

Kategorî:Turîzm li Libnanê
Gelên tirkî

**Gelên tirkî**, komên etnîkî li Ewrasyayê ne ku zimanên tirkî yên cuda diaxivin.

Hin gelên tirkî yên îro ew in: altayî, azerî, gagawiz, qazax, qirgiz, tirkmen, tirk, tirkmenên iraqê, tirkên Kîprosê, tûvan, ûygûr, ûzbêk, qarayim, qirimçaq, teterên Krîmê, yaqût, xakas, çulîm, kumandî, şor, tofa, soyot.

## Çavkanî

Kategorî:Gel

Kategorî:Komên etnîk li Çînê
Zimanên tirkî

thumb|Belavbûna zimanên tirkî di cîhanê
**Zimanên tirkî** malbateke zimanan e ku ji zêdetirî 35 zimanên belgekirî pêk tê, ji aliyê gelên Tirk ên Ewrasyayê ve ji Ewropaya Rojhilat û Başûrê Ewropayê heta Asya Navîn, Asyaya Rojhilat, Sîbîrya, û Asyaya Rojavayî tê axaftin.

Nêzîkî 200 milyon kes bi zimanên Tirkî diaxivin. Di zimanên tirkî de bineziman hene. 2 şaxên wan hene, ogûrî û tirkîya hevpar. Tirkiya ogûrî tenê 1 ziman heye ku çuwaş e, û Tirkiya hevpar hemû zimanên Tirkî yên din hene.

## Çavkanî
Tirkên Qibrisê

**Tirkên Qibrisê** () komekî tirkan e ku bi eslê xwe ji Qibrisê ne.

## Dîrok
Di sala 1571ê de piştî dagirkirina giravê ji aliyê Osmaniyan ve, nêzîkî 30,000 niştecihên tirk dema ku ew gihîştin Qibrisê, erd ji wan re hat dayîn. Îro, dema ku Bakurê Qibrisê xwedî nifûsa Tirkên Qibrisê ye, piraniya Tirkên Qibrisê li derve dijîn.  Ev diyaspora piştî ku Împeratoriya Osmanî kontrola giravê radestî Împeratoriya Brîtanî kir, ji ber ku gelek Tirkên Qibrisê di serî de ji ber sedemên siyasî û aborî koçî Tirkiye û Britanyayê kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîk li Kîprosê
Kategorî:Tirk
Çiyayê Xan Tengrî

**Xan Tengrî** çiyayekî di rêza çiyayên Tian Şan de ye.  Li ser sê xalên Çîn - Qirgizistan - Kazakistan, rojhilatê Gola Işik Kulê.  Bilindahiya wê ya jeolojîk 6,995 metre (22,949 ft) heye, lê qeşaya cemedê bi 7,010 metre (22,999 ft) bilind dibe.  Khan Tegri duyemîn çiyayê herî bilind ê Tianshan e, ku tenê Jangi Choqusu (7,439 m) jê derbas dibe.  Xan Tengrî piştî Cengîş Çokûsû (7439 lûtke) û Avicenna (7134 m) xala herî bilind a Qazaxistanê û sêyemîn lûtkeya herî bilind a Kirgizîstanê ye.  Di heman demê de ew lûtkeya herî bakur a cîhanê ye bi 7,000 metreyan, ku ev yek hêja ye ji ber ku lûtkeyên bilind-pêl demsalên hilkişînê kurttir in, bi gelemperî hewa dijwartir û hewaya ziravtir in.

## Girîngiya olî
Li Tengrîzm, Tengrî xwedayê herî bilind ê olê ye û ev çiya bi navê wî ye. "Xan Tengrî" tê wateya "Qralê Tengrî".  Ev çiya li gor Tengrîzm axa pîroz e.

## Çavkanî

Xan Tengrî
Kategorî:Tengrîzm
Herbî Himyerî

**Herbî Himyerî** (erebî: **حربي الحميري**) yek ji zanistvanên misilman ê serdema zêrîn a îslamê ye ku di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Di wextê Cabir bin Heyan re jiyaye. Cabîr bin Hayan ku di derbarê salên 806 an jî 826an de wefat kiriye tê gotin ku ew jî di sedsala 8an de jiyaye.

## Çavkanî
Budayên Bamiyan

**Budayên Bamiyan** du peykerên bîrdarî yên sedsala 6an bûn ku li zinarekî li geliyê Bamiyan a herêma Hazarajat li navenda Efxanistanê hatibûn kolandin. Peyker 130 kîlometre li bakur rojavayê Kabûlê, li bilindahiyek 2,500 metre hatibûn xêzkirin. Dîroka karbonê ya pêkhateyên avahîsaziya Budayan destnîşan kir ku "Bûdaya Rojhilat" ya piçûktir a 38 metreyî li dora sala 570an, û ya mezintir a 55 metreyî "Bûdaya rojavayî" li dora sala 618an hatiye çêkirin. Ev tê vê watê ku her du jî ji dema ku Heftaliyan li herêmê desthilatdar bûn hatine avakirin. Li ser fermana damezrînerê Talîbanê Mela Omer ku bi îzna Xwedê niha di dojehê de dişewite, peyker di adara 2001an de hatin rûxandin piştî ku şarlatanên Talîbanê ragihand ku ew pût in. Raya navneteweyî û herêmî bi tundî rûxandina Budayan şermezar kir.

Peyker beşek ji şêwaza klasîk a hunera kevnar a Exfanistanê temsîl dikin. Niştecihên herêmê yên îroyîn, yên ku îslamê dişopînin û bi zaravayê hazaragî ya zimanê darî diaxivin, ji peykerê mezintir re dibêjin *Salsal* ("ronahî di gerdûnê de dibiriqe") û wî wekî nêr didin nasîn. Peykerê kurttir bi navê *Shamama* ("Dayika Qralîçe") ew wekî fîgurek jin tê nasîn. Ji hêla teknîkî ve her du jî rolyef bûn, ji ber ku li pişta wan ew di nav dîwarê zinar de li hev ketin. Laşên sereke rasterast ji zinarên kevirên qûmê hatine kişandin, lê hûrgulî bi rêya heriyê ku bi kahînê hatî pêçandî, model bûne. Peyker hatibûn boyaxkirin da ku bilêvkirina rû, dest û qatên kincan zêde bikin; ya mezin bi sorê kermî hatibû boyaxkirin, ya biçûk jî bi çend rengan. Tê bawer kirin ku beşên jor ên rûyê peykeran ji maskeyên dar ên mezin hatibûn çêkirin. Rêzên qulikên ku di wêneyan de têne dîtin, pêlên darîn ên ku stûyê derve stabîl dikin, digirin.

Li dora her du Budayan gelek şikeft û rûberên ku bi tabloyan hatibûn xemilandin hebûn. Tê fikirîn ku ev bi piranî ji sedsala 6an heta 8an tên, berî ku misilman Efxanistanê feth kirin. Berhemên piçûktir ên hunerî wekî sentezeke hunera budîst û hunera Gupta ji Hindistanê têne hesibandin, bi bandorên Împaratoriya Sasanî û Împaratoriya Bîzansê û herwiha welatê Toxaristanê.

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên hunerê yên xirabkirî
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Efxanistanê
Kategorî:Cihên turîstîk li Efxanistanê
Kategorî:Huner li Efxanistanê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê
Kategorî:Peykerên xirabkirî
Kategorî:Peykerên Buda
Kategorî:Peykerên Buda yên mezin
Kategorî:Riya Hevrîşimê
Kategorî:Talîban
Kategorî:2001 li Efxanistanê
Tirkmen (gel)

**Tirkmen** komeke gelên tirkî ye ku xwecihiya Asyaya Navîn e, bi giranî li Tirkmenistan, herêmên bakur û bakurê rojhilatê Îranê û bakurê rojavayê Efxanistanê dijîn.  Komên mezin ên Tirkmenan li Ûzbêkistan û Qazaxistanê jî têne dîtin. Bi zimanê Tirkmenî diaxivin.

## Dîrok
Ji bo parastina serxwebûna xwe, ew eşîrên ku li Tirkmenistanê mane, di hevpeymanên leşkerî de bûne yek, her çend bermahiyên têkiliyên eşîrî heta sedsala 20an mane.  Karê wan ê kevneşopî cotkarî, xwedîkirina dewar û hunerên cûrbecûr bû.  Nimûneyên kevnar ên hunera sepandî (di serî de xalîçe û zêran) astek bilind a çanda hunera gelêrî nîşan dide. Dewletên dîrokî wekî Selcûqî, Xwarazmî, Qereqoyûnî, Osmanî û Efşarî jî ji eşîrên Tirkmen ên Qiniq, Begdilî, Yiwa, Bayandur, Kayî û Efşarî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin
Kategorî:Komên etnîk li Efxanistanê
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Kategorî:Komên etnîk li Tirkmenistanê
Kategorî:Tirkmenistan
Ûygûr

**Ûygûr** komeke etnîkî ya hindikayî ya tirk e ku li Asyaya Navendî û Asyaya Rojhilat dijîn û ji aliyê çandî ve girêdayî van herêman e. Piraniya wan misilmanên sunî ne. Tevî ku ew berê tengrist û bûdîst bûn, tenê hindikahiyek û hinek baweriya bi dînên din dikirin. Ûygûr bi zimanê tirkî ya ûygûrî diaxivin.

## Dîrok
Li gor amarên sala 2008ê, hejmara Uyguran li cîhanê digihe (41) milyon kes ku piraniya wan li bajarê Sincanê yê Çînê ne û yên mayî jî di nav welatên din de wek Qazaxistan, Mongolya, Tirkiye, Efxanistan û Pakistanê belav bûne. Li derveyê Çînê koçê Almanya, Îndonezya, Awistralya, Taywan û Erebistana Siûdî bûne. Beriya sedsala 10 de dewleteke ûygûran ya serbixwe bi navê Tirkistana Rojhilat hebû lê di sala 1759an de û piştre di sala 1786an de beşeke mezin ji wê bi Çînê ve hat girêdan û di sala 1950î de bû beşek ji Partiya Komunîst. Di salên 1933 û 1944an de, ûygûran karîbûn ji bin desthilatdariya Çînê birevin lê ev serxwebûn zêde dewam nekir û di demeke kurt de dîsa ketin bin desthilatdariya Çînê. Di sala 2004an de, ûygûrên li derveyî welat hikûmetek destûrî ya bi serokatiya Enwer Yousef ava kirin. Di sedsala 21an de ûygûran bi domdarî li Çînê têne tepisandin. Mînak bi dehan mizgeft û dêrên wan ji aliyê dewleta Çînê ve hatine hilweşandin û zimanê wan hatiye qedexekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:Îslam li Çînê
Kategorî:Komên etnîk li Pakistanê
Kategorî:Komên etnîk li Qazaxistanê
Kategorî:Komên etnîk li Qirgizistanê
Kategorî:Komên etnîk li Ûzbêkistanê
Yaqût (gel)

**Yaqût**, **yakût** an jî **saxa** (саха, *saxa* (yj.), сахалар, *saxalar* (pj.)), komeke tirkî ye ku bi giranî li Komara Saxayê ya Federasyona Rûsyayê dijî. Yaqûtî ji şaxê zimanên tirkî yê Sîbîryayê ye.

## Dîrok
Di salên 1620an de Împeratoriya Rûsyayê dest pê kir ku derbasî nav axa wan bibe û pê ve bike an bi cih bibe, bac danî û karîbû çend serhildanên yaqûtî di navbera 1634 û 1642an de bitepisîne. Yaqût û eşîrên din ên tirk li ser çemê Lena Peter Golovin, serokê hêzên rûsî, bi serweriya terorê bersiv da: şêniyên xwecihî hatin şewitandin û bi sedan hatin kuştin. Nifûsa yaqûtan tenê di navbera salên 1642 û 1682an de ji sedî 70 kêm bû, bi taybetî ji ber nexweşiyên infeksiyonê.

Di sedsala 18an de, rûsan zext kêm kirin, hin îmtîyaz dan serekên yaqûtan, azadî da wan, hemî axa xwe da wan û keşîşên xiristiyanî ên Dêra Ortodoks şandin ku gelê yaqût di warê çandiniyê de perwerde bikin. Di salên 1820an de, hema hema hemî yaqût îdîa kir ku xwe guhertiye Dêra Ortodoks a rûsî, lê hejmarek pratîkên tengrîst parastin. Wêjeya yaqût di dawiya sedsala 19an de dest pê kir.

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* 
* 
* 
* 

Kategorî:Gelên tirkî
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Tûvayî

**Tûvayî** komeke tirkî ne ku li Komara Tûvayê ya Federasyona Rûsyayê û her wiha li Mongolya û Çînê dijîn. Ew zimanê tûvayî diaxivin.

## Dîrok
Tûvan di dîrokê de koçerên heywanan bûne, di hezarên salên borî de keriyên bizin, pez, deve, rewan, dewar û yaqan diçêrînin.

## Çavkanî

Kategorî:Gelên tirkî
Kategorî:Komên etnîk li Çînê
Kategorî:Komên etnîk li Mongolyayê
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Altay

**Altay** komeke etnîkî ya tirkî in ku bi giranî li parêzgeha Altayê, li beşa Sîbîrya ya Rûsyayê dijîn.

## Dîrok
Delîlên zimannasî, genetîkî û arkeolojîk ên vê dawiyê destnîşan dikin ku altay hin ji wan tirkên pêşîn in ku koçî Rûsyayê kirin, li wir wan şêwazek jiyana şivantiyê pejirand. Di destpêka hezarsala yekem a berî zayînê de ev gel bûne koçerên siwaran. Di sedsalên paşerojê de nifûsa Asyaya Navîn gav bi gav bi tirkên koçer ve hate guherandin û tirkkirin.

Di derbarê dînî de, dînê xwecî ya Altai Tangrizm e.  Hin Altai Tengrist mane û bûne xiristiyaniya ortodoks, xiristiyaniya protestan û katolîk.  Di sala 1904an de dînekî nû yê bi navê burxanîzm ji aliyê neteweperestên altayî ve hate afirandin û berbelavtir bû.

Altai di sala 1918an de di bin qanûnên dînî yên burxani-tangrist de bi navê Komara Altai hewl da ku herêma xwe bikin welatekî cûda. Di sala 1950î de, Jozef Stalîn, rûsan neçar kir ku koçî welatên Altai bikin û gelê altay neçar kir ku ji wir derkevin. Ji ber vê yekê nifûsa Altai 30% kêm bûye. Di salên dawî de hejmara mirovên altai zêde bûye.

## Çavkanî


Kategorî:Gelên tirkî
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Qirgiz

**Qirgiz** komeke etnîkî ya tirkî ye ku ji Asyaya Navîn e. Ew di serî de li Qirgizistanê têne dîtin. Ew gel bi zimanê qirgizî diaxivi, ku di heman demê de zimanê fermî yê Qirgizistanê ye.

## Dîrok
Qirgiz miletekî tirk e. Delîlên zimanî, genetîkî û arkeolojîk ên vê dawîyê destnîşan dikin ku qirqizên pêşîn yek ji wan gelên tirk ên pêşîn bûn ku şêwazek jîyana şivantiyê qebûl kirin.

## Çavkanî

## Bîbliyografî

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  50px Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
* 

Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîk li Çînê
Kategorî:Komên etnîk li Efxanistanê
Kategorî:Komên etnîk li Pakistanê
Kategorî:Komên etnîk li Qirgizistanê
Kategorî:Komên etnîk li Ûzbêkistanê
Kategorî:Qirgizistan
Qazax

**Qazax** (bi qazaxî: , ) komeke tirkî ye ku xwecih li beşên bakurê Asyaya Navîn, bi giranî Qazaxistanê, lê her weha beşên bakurê Ozbekistanê û deverên sînorî yên Rûsyayê, û her weha bakurê rojavayê Çîn û Mongolya.

## Dîrok
Qazax neviyên eşîrên kevnar ên Kipçak ên tirk û eşîrên mongolî yên serdema navîn in, û bi gelemperî wekî koma çandî ya Tirki têne dabeş kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Kategorî:Komên etnîk li Mongolyayê
Kategorî:Komên etnîk li Qazaxistanê
Kategorî:Komên etnîk li Qirgizistanê
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Kategorî:Komên etnîk li Tacîkistanê
Kategorî:Komên etnîk li Tirkmenistanê
Kategorî:Komên etnîk li Ûzbêkistanê
Kategorî:Qazaxistan
Qarayim

**Qarayim** komekî ya tirkî in ku bi piranî li Ewropaya Navîn û Rojhilat dijîn. Ew gel bi piranî baweriya dînê Cihûtî ye.

## Dîrok
Ew bi sedsalan li Kirimê dijîn.  Ew ji Tirkên Asyaya Navîn ên ku êrîşî Kirimê kirin û biryar dan ku bibin Cihûtiyê û bi cih bibin. Gel bi xwe jî ev yek piştrast kir û got ku xwîna wan a Semîtîk nîne û bi tevahî tirk in, lê ji aliyê olî ve cihû ne.

Di sedsala 19. de ji bo ku nebin hedefa naziyan û rûsan, tirkbûna xwe wek hincet nîşan dan.  Vê yekê ew ji Holokostê bêpar hiştin, berevajî Cihûyên tirk ên din, wek Qirimçaq, ku li ber tunekirinê bûn.  Qarayimên ji Naziyan kurmê vedişêrin û alîkariya wan dikirin, ew sax bûn, lê dîsa jî neçar bûn ku tiştên pir nemirovane bikin.  Ew her tim li kêleka Qirimçaqên, komeke din a etnîkî ya Cihûyên Tirk, dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:Împeratoriya Xezer
Kategorî:Komên etnîk li Lîtvanyayê
Qirimçaq

**Qirimçaq**, **Qirimçax** (bi qirimçaxî: кърымчах, *qrimçax* (yekj.), кърымчахлар, *qrimçaxlar* (pirj.)) komeke tirkî e ku bi eslê xwe ji Krimê ye û cihûtiyê dikin û bi zimanê tirkiya qirimçaqî diaxivin. Ew her tim li kêleka cihûyên tirk ên qarayim dijîn.

## Kevneşopî û ziman
Karên kevneşopî yên qirimçaqan çandinî, bazirganî û rezvanî bûn. Cil û berg û kevneşopiyên qirimçaqan dişibin yên Qarayim û Tatarên Kirimê yên nêzîk û hetta dişibin civakên Tirkên Asyaya Navîn ên wekî Qazaxên.

Qirimçaq bi rengekî teteriya Krîmê diaxivin, jê re qirimçaqî tê gotin. Berî êrîşa Sovyetê ya Ûkraynayê, qirimçaq duzimanî bûn: ew qirimçaq diaxivin û di heman demê de îbranî ji bo jiyana xwe ya dînî bi kar anîn. Qirimçaq piştî ku rûsan axaftina zimanê xwe qedexe kir dest bi windakirina zimanê xwe kirin. Niha jî bi avakirina dibistanan li Ûkrayna, Tirkiye, DYA û Îsraêlê hewl didin zimanê xwe vejînin. Tewrat û pirtûkên cihû yên din li zimanê wan hatine wergerandin. Gelek taybetmendiyên zimanî yên qirimçaqan di zimanên din ên tirkî de jî hene.  Bi ser de, tê de gelek peyvên îbranî û aramî hene û di eslê xwe de bi tîpên îbranî, niha bi tîpên kîrîlî û latînî hatiye nivîsandin.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:Gelên tirkî
Burxanîzm

**Burxanîzm** (bi altayî: Ак јаҥ "Ak Yang"), oleke Altayî ye ku di serhildana tirkan a li dijî emperyalîzma rûsî ya di navbera 1904 û 1930 de derketiye holê. Ew wek hevbendiya Tengrîzm û bûdîzm û gelek olên kevnar ên tirkan hatiye çêkirin.

## Xwezaya
Navê olê Altai Ak Yang "Baweriya Spî" ye. Ola Ak Yank a ku li ser bingehê Tengriyet, baweriya kevnar a gelên Tirk hatiye avakirin, di heman demê de serhildana neteweyî ya Tirkên Altayî ya li dijî hegemonyaya Rûsyayê bû.  Tangriyet ji bo hemû Tirkan e, Burkhaniyet tenê ji bo gelê Altayî ye.  Di nêrîna rêveberiya Rûsyayê de, ola AKê planeke ku dijminên Rûsyayê amade kirine û ji derve jî piştgiriyê didin wan, ji bo ku gelên tirk bi neteweperestiyeke hevpar bikin yek û zirarê bidin Rûsyayê.  Ji ber vê sedemê jî ev serhildana ku Rûsan gelek cidî girtibûn û bi şidetê bi xwînxwarî bi dawî bû, dîsa jî heta roja îro şopa xwe di çanda Altayiyan de hişt.  80% ji xelkê Altai Burkhanîzmê dikin û yên mayî Tangîzmê dikin û tenê pir hindik Altai olên din dikin.  Bi tevayî, tevgera Burxanî wekî olek hevbendî hate xuyang kirin, ku hêmanên Bûdîzma kevnar, Tengrîzm û baweriyên din ên kevnar ên Tirkan li hev dicivîne.  Ew ji hêla Altayiyên ku dixwazin xwe ji gelên cîran û têkildar cuda bikin, tê kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Altay
Kategorî:Dîn
Kategorî:Tengrîzm
Tarîxa Japonê

**Tarîxa Japonê**, welatê Japonê û têkiliya wê ya bi dinyayê re digire nav xwe. Ew bi dewrên xwe yên îzolasyonî, nîv-vekirî û berfirehkirinî hatiye wesifandin.

Bicihbûna însanên pêşîn yê li komgirava Japonê digihîje heta zemanên pêştarîxî. Dewra Jomonê, navê xwe ji dîzik û xilikên "bi girêkê nîşankirî" girtiye. Di hezarsala yekem yê Beriya Mîladê de piştî dewra Jomonê, Dewra Yayoiyê tê ku di vê dewrê de teknolojiyên nû ji parzemîna Asyayê hatiye anîn. Di vê dewrê de, belgeya pêşîn yê ku ji Japonê behs dike kitêba bi navê *Hanshu* (bi çînî *漢書*, Kitêba Tarîxa Hanê) ye ku ev kitêb di sedsala pêşîn yê Piştî Mîladê di zemanên Xanedaniya Hanê de hatiye nivîsîn.

Di navbera sedsala çarem û sedsala nehem de, gelek mîrîtî û qraliyetên Japonê hêdî-hêdî di bin hikûmetek merkezî yê ku ji aliyê Împerator ve tê kontrolkirin de hatine yekkirin. Hakimiyeta vê xanedaniya împeratoriyê ya li Japonê hê jî berdewam e. Di sala 794an de, li Heian-kyō (di îro de bajara Kyoto) paytexta nû ya împeratoriyê hatiye înşakirin, ev paytexta nû wekî nîşana destpêka dewra Heianê bû ku ev dewr heta sala 1185an dewam kir. Dewra Heianê di çanda japonî yê klasîk de wekî serdema zêrîn tê qebûlkirin. Heyata dînî yê japonan ji vê demê û pê ve ji tevliheviya baweriyên Şîntoya xwecihî û Budîzmê pêk dihat.

Di sedsalên peyî de, qeweta împaratorî û dadgeha împeratorî hêdî hêdî kêm bû, ku pêşî derbasî komên mezin ên arîstokratên sivîl (mîrektî) *- ya herî girîng Fujiwara -* û piştre jî derbasî qebîleyên leşkerî û artêşên wan ên samurayî re bûn. Hoza Mînamotoyê li bin serdariya Minamoto no Yorimotoyê bi serkeftinê derket ji Herba Genpeiyê ya 1180–85an, hoza eskerî ya reqîb Tairayê mexlûb kirin. Piştî ku Yorimoto bû hakim, paytextê li Kamukurayê ava kir û inwana *[[shōgun]]* bi dest xist. Di salên 1974an û 1281an de şoguniya (shogunate) Kamakurayê li hemberî du êrîşên moxolan xwe ragirtibû, lêbelê di sala 1333an de ji aliyê heqwazeke reqîb ve hate jêxistin, di dewra Muromachiyê de. Di dewra Muromachiyê de mîrên herêmî yên xweyî-artêş yên wek *[[daimyō]]s* têne binavkirin, qewetên xwe zêde kirin, li hemberî *shōgun*ê. Axirî, welatê Japonê derbasî dewra herba sivîl bû. Di seranserê taliya sedsala şazdehem de, welatê Japonê cardin hate yekkirin di bin serdariya mezinê wan *daimyō* Oda Nobunaga û peyrewê wî Toyotomi Hideyoshi de. Piştî mirina Hideyoshiyê di 1598an de, Tokugawa leyasu hate serê û ji aliyê Keyakser ve wek *shōgun* hate tayînkirin. Şoguniya Tokugawayê ku ji Edoyê (Tokyoya modern) dihate îdarekirin, pêşengiya dewreke mirefeh û aram kir ku wek dewra Edoyê (1600-1868) tê zanîn. Şoguniya Tokugawayê sîstemeke sinifê yê dijwar ferz kir li ser civaka japonan û temamiya îrtîbatên li gel dinyaya derveyî qut kir. Di bin îdareya Keyakser Kōkaku û Şahbanûya teqawid Go-Sakuramachi de, di dawiya sedsala 18em û di serê sedsala 19em de, şogunî dest bi windakirina qewetên yên berê kir.

Kategorî:Çanda Japonê

Kategorî:Japon
Kategorî:Siyaseta Japonê
Jesús Castillo

**Jesús Castillo** (jdb. 11ê hezîranê 2001, Callao) lîstikvanekî goka pê (futbolê) ê Perûyî ye. Jesús Castillo yek ji baştirîn lîstikvanên ciwan ên futbolê li Peru hate binav kirin.

## Gîrêdan

Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Jidayikbûn 2001
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Perûyî
Francesca Felucci

**Francesca Felucci** ( jdb. 11ê tîrmeha 1979 li Prag, Çekoslovakya / îro Çekya ) pornostêrk û modela erotîk a çekyayî ye .

## Jiyan û kariyera wê
Francesca Felucci di 11ê tîrmeha 1979an de li Prag a Çekyayê ji dayik bû. Wê beriya ku di nîvê salên 2004an de bû pornostêrk, wekî model, rêveber û rahênera fîtnêsê jî xebitî . Felucci di sala 2008an de hem ji bo dîmena seksê ya herî baş û hem jî ji bo dîmena seksê ya devkî ya herî baş di 2008an de ji bo Xelatên AVNê hate berbijar kirin.Wekî din, wê di gelek vîdyoyên muzîkê de wekî danserê xuya bû.

## Xelatên wê
* 2008 - Xelata AVNê (berendamî) – Dîmena seksê ya devkî ya herî baş , vîdyo, Blow Banged
* 2008 - Dîmen a seksê ya herî baş ku di hilberînek li derveyî welat de hatiye kişandin (Pornochic 12)

## Fîlmnîgarî (bijare)

* *Dripping Creampies 7* X-Cartel
* *Strap-On Addicts 2* Devil's Film
* *Butt Gallery 3* Lex Drill Productions
* *Big Toys No Boys 4* Devil's Film
* *Transsexual Beauty Queens 25* Avalon (YMAC)
* *View (II)* Zero Tolerance
* *Heavy Duty 1* Diabolic Video
* *Era Mio Padre* Showtime
* *Fifty Shades of Bizarre* Bizarre Video
* *Girls on Girls 10* New Sensations
* *Lip Lickers 3* Collateral Damage XXX
* *Slightly Older Sluts* Digital Sin
* *Drunk Sex Orgy: Cream of the Crotch* Eromaxx Films
* *Drunk Sex Orgy: Fucktoberfest* Eromaxx Films
* *Bitches and Pets* Bizarre Video
* *Big Boobs and Black Dicks* Swank
* *Home Made Pro-Am Pussy 3* Homemade Media
* *Fucking Beautiful 4* New Sensations
* *Mad Sex Party: Splash Bang and Hot Tub Club* Eromaxx Films
* *Bi Sex Party 2: The Swingers Club* Eromaxx Films

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 
* 
* Malpera fermî 

Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Jinên çekyayî
Kategorî:Kesên ji Pragê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên çekyayî
Kategorî:Pornostêrkên çekyayî yên jin
Sheila Burnford

**Sheila Philip Cochrane Burnford** (jdb.11ê gulana 1918ê – 20ê nîsana 1984ê) nivîskareke skotlendî bû. Ew bi romana xwe ya *[[The Incredible Journey (pirtûk)|The Incredible Journey]]* ( Rêwîtiya Bêbawer ) a li ser du kûçik û pisîkek ku li çolê Kanadayê digerin, tê zanîn.

## Jiyan û berhemên wê

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1918
Kategorî:Mirin 1984
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Klîmenê

**Klîmenê** an go **Asya** di mîtolojiya yewnanî de tîtaneke heman demê de nîmfêyekê okeanîdî û keça Okeanos û Têtîs e. Hêlios û ew tekiliyên cînsî kirin. Ji vê tekîliyên de Faeton çêbû. Ew di heman demê de jina Iapetos û sêzdeh zarokên wê ye. Atlas, Epîmêteûs, Menetios û Promêteûs zarê wê ne.
thumb| Klîmene Daxwaza Phaeton dike ku Helios bibîne - Muzeya Hunerê ya Los Angeles County (1910)

Li Yewnanistana kevn dihat bawerkirin ku Klîmenê Anatolyayê hildigire. Navê wê ya din jî Asya bû. Navê wê dane hemû parzemînê.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Okeanîd
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Hevzalbûn

thumb|Peydabûna golika belek ji ber hevzalbûna rengê spî û reş ê bavanan e.
thumb|Hezalbûna rengê sor û spî di kulîlkê bavanan de weçeyên belek ên sorûspî peyda dike.
**Hevzalbûn** (bi înglîzî: *codominace*) rewşa ko rûxsarebabeta bavanên yekreg bi hev re di rûxsarebabeta weçeyên dureg de xuya dibin. Di weçeyan de xuyabûna rûxsarebabetên bavan ne bi awayekî têkilê hev û navincî, lê bi awayekî belekî xuya dibin.

Hevzalbûn di riwek û ajalan de rewşek bomaweyî ye ko du allelên cuda yên heman sîfetê di rûxsarebabeta weçeyan de bi heman rêjeyê xuya dibin. Ango herdu allel jî her wekî allela zal dixebitin, lê bi eslê xwe di navbera van allelan de zalbûn û bezîwbûn tune. Di hevzalbûnê de rûxsarebabeta weçeyan, rûxsarebabeta herdu bavanan jî lixwe digire.

Di mirov de sîstema MN ya komeleya xwînê mînak e bo hevzalbûnê. Sîstema MN ya xwînê ji aliyê du allelan,allelên M û N ve tê birêvebirin. Kesên ko herdu allelên wî M ye, li ser xaneyên xirokên sor ên wan de dijetena M heye. Kesên ko herdu allelên wan N ye, li ser xirokên sor ên xaneyên xwîna wan de dijetena N heye. Ango kesên bi komeleya M an jî N yekreg in. Kesên dureg, ango kesên allelên M û N lixwe digin, li ser xirokên sor ê xaneyên xwîna wan de herdu dijenten, dijetena M û dijetena N cih digire.

Herwisa di sîstema AB0 a komeleya xwînê de allelên A û B jî hevzalê hev in. Heke weçe ji bavanek allela A, ji bavanê din jî allela B werbigire, vê gavê komeleya xwîna weçeyê wekî AB tê navkirin.

Hevzalbûn li gel mirovan, di riwekan de, di dewar, mirîşk û ajalên din de jî tê dîtin. Mînak heke çêlekek reş bi gayek spî re cot bibe, golikêk belek a reşûspî peyda dibe. Rengê golikê rengê herdu bavanan jî lixwe digire.

Heke weçeyên F1 ên ko di rûxsarebabeta xwe de hevzalbûn nîşan didin, werin cotkirin, ji van bavanên dureg, weçeyên(F2) yekreg û dureg peyda dibin. Rêjeya rûxsarebabetê di weçeyên nifşa duyem de bi aweyekî 1:2:1 peyda dibe. Herwisa bomawebabeta weçeyên duyem jî her wekî lêkdana tekeduregbûna bomaweyiya Mendelî, bi rêjeya 1:2:1 peyda dibe.

Rûxasarebabeta weçeyê, cudahiya di navbera hevzalbûn û zalbûna netemamê nîşan dike. Di zalbûna netemam de, rûxsarebabeta weçeya dureg, navinciyê bavananên yekreg e. Lê di hevzalbûnê de, rûxsarebabetên herdu bavanên yekreg, rasterast di rûxsarebabetê weçeyên dureg de xuya dibe.

Mînak ji bo zalbûna netemam: bi lêkdana riweka kulîlksor a yekreg bi ya kulîlkspî ve, hemû weçeyên yekem (F1) bi renge kûlîlkpembeyî peyda dibin. Pembeyî rengê navîncî ye di navbera sor û spî de.

Mînak ji bo hevzalbûnê: bi lêkdana riweka kulîlksor a yekreg bi ya kulîlkspî ve, hemû weçe (F1) bi kulîlkên belek,bi renge sorûspî peyda dibin. Ango rengê herdu bavanan jî di rûxsarebabeta weçeyê de xuya dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî