open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bîra bergiriyî

**Bîra bergiriyê** an jî bi îngilîzî *immunological memory*. Bergiriya çalak xaneyên bîrker lixwe digire. Anko pêkhateya hokara nexweşiyê di bîra sîstema bergiriya çalak de dimîne. Bi hebûna van xaneyan heke hokara nexweşiyê ya diyarkirî carek din tûşî laş bibe, li dij hokarê bi hêz û lez bersîvdana bergiriyê peyda dibe.
## Bersîvdana bergiriya yekemîn
thumb|300px|Bersîvdana bergiriya duyemîn bileztir û bihêztir e.
Gava laş cara peşîn rastê hokara nexweşiyê tê, bersîvdana laş a li dijî dijepeydaker, wekî bergiriya yekemîn bi nav dibe. Bi bersîvdana bergiriya yekemîn ve lîmfexaneyên B û lîmfexaneyên T çalak dibin, hejmara wan zêde dibe. Xaneyên plazma dijeten der didin, lîmfexane bi bergiriya xaneyî û bergiriya derdanî li dij hokara nexweşiyê berevaniya laş dikin . Piştî têkşikestina hokara nexweşiyê, hinek ji lîmfexaneyên B û T diguherin û dibin xaneyên bîrker. Ev xaneyên bîrker ji bo hokara nexweşiyê ya diyarkirî taybet in. Anko her cora hokara nexweşiyê ya tûşî laş dibe, dibe sedema dirûstbûna corek xaneyên bîrker. Wekî mînak heke nexweşiya jana zirav (tuberkuloz) tûşî mirov bibe, dibe sedema çêbûna xaneyên bîrker ên taybet ji bo hokara nexweşiya jana zirav. Dibe ko demek din laşê mirov îcar tûşî nexweşiya sorikê bibe, vê gavê li dij hokara nexweşiya sorikê xaneyên bîrker tê dirûstkirin. Heke mirov bi arsimê bikeve îcar ji bo vîrusên arsimê xaneyên bîrker tên dirûstkirin. Piştî saxbûnê, xaneyên bîrker ji bo demek dûr û dirêj di nav xwînê an ji di nav lîmfegirê û endamên lîmfê de bi awayek sist(ne çalak) dimînin. Dibe ko xaneyên bîrker bi dehan salan di nav laş de bimîne, heke hokara nexweşiyê cara duyemîn tûşî laş nebe, xaneyên bîrker jî hêdî bi hêdî dimirin û kêm dibin. Ji ber ko xaneyên bîrker neçalak in, bersîvdana bergiriya yekemîn a li dijî dijepeydaker hêdî ye, bêhêz e û xestiya dijeten di laş de kêm e. Piştî tûşbûnê dibe ko di nav yek an jî du hefteyan de rêjeya dijeten bigihîje asta herî bilind.
## Bersîvdana bergiriya duyemîn

Piştî saxbûnê, bi rojan an jî bi salan şûn ve, heke heman hokara nexweşiyê carek din tûşî laş bibe, bersîvdana bergiriya duyemîn di cih de çalak dibe. Hebûna xaneyên bîrker di demek kurt de rê li ber berhemkirina dijetenan ve dike. Xaneyên bîrker hokara nexweşiyê dinasin, bi dabeşbûnê xaneyên nû çêdikin û li dij hokara nexweşiyê dijetenên taybet berhem dikin. Xestiya dijetenan di nav laş de zû zêde dibe. Loma bersîvdana duyemîn li gor a yekemîn, 10-15 car leztir û bihêztir e . Rêjeya dijetenan wisa zû berz dibe ko hokara nexweşiyê derfeta dagirkeriya laş li dest naxe. Pir caran ji ber berevaniya bersîvdana bergiriya duyemîn, mirov an qet nexweş nakeve, an jî nexweşiyê bi awayekî sivik derbas dike. Loma hin caran haya mirov ji tûşbûna nexweşiyê ya cara duyemîn nabe  .
## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Helebce (navçe)

**Helebce**, **Hełebce**, navçeya parêzgeha Helebceyê (Herêma Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê, Îraq) e.

## Çavkanî
Balan Kîc

**Balan Kîc**, gundekî parêzgeha Helebeceyê (Başûrê Kurdistanê) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Helebceyê
Êsmawa

**Êsmawa** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Esmawa*), gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Berdereşê
Flê Jiyan

**Flê Jiyan** nivîskar, wergêr, civaknas û hiqûqnasekî kurd e.

Flê Jiyan di sala 1990an de li bajarê Misirca girêdayî Sêrtê hatiye dinê. Ew li Misircê çûye dibistanên seretayî û navîn û li Sêrtê çûye lîseyê. Jiyan di 2009an de li Zanîngeha Dîcleyê Beşa Civaknasiyê xwendiye lê ji ber sedemên siyasî di 2011an de dev ji zanîngehê berdaye û koçberî bajarê Frankfurt/Maina Almanyayê bûye. Li Zanîngeha Goetheyê li bajarê Frankfurt/Mainê di sala 2014an de dest bi Beşa Hiqûqê û di sala 2017an de dest bi Beşa Civaknasiyê kiriye û her du beşan di 2019an de serkeftî qedandiye. Di sala 2018an de li Akademiya Xebatkarên Perwerdehiyê ya Hessenê ji Azmûna Dewletê ya bo Wergêran derbas bûye û wekî wergêrekî sondxwarî û îcazetdar bo zimanê Kurdî ye.

**Flê Jiyan** di sala 2009an de bi Amed Çeko Jiyan re dest bi wergerandina her 600 Fablên Aysopos kirine û tevahiya Fablên Aysopos ji 2009an heta 2012an di Rojnameya Azadiya Welat de belav kirine. Di salên 2017 û 2018an de di Komîsyona Kovara Ronahî ya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê de cih girtiye.

Flê Jiyan ji 2019an ve li Berlinê dijî, li ser zimanê Kurdî dixebite û di Nûnertiya Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ya Almanyayê de berpirsyarê dostaniya bajarên Almanyayê û Kurdistanê ye.

## Berhem
* *[[Fablên Ezop]]*, fabl, Rojnameya Azadiya Welat, Amed 2019-2012
* *[[Welcome to Amed]]*, Rêbera Axaftinê, Weşanên Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê, Amed 2010. (ISBN: 978-605-86865-7-1)
* *[[Großer Lernwortschatz Deutsch-Kurdisch/Kurmanci für Deutsch als Fremdsprache (DaF)]]*, xezîneya peyvên fêrbûnê ya mezin Almanî-Kurdî/Kurmancî ji bo Almanî wekî zimanê biyanî, Weşanxaneya Afghnaistik Verlag, Hamburg 2016. (ISBN: 978-3945348307)
* *[[Mein erstes Bilderwörterbuch Deutsch-Kurmancî]]*,wêneferhenga min ya yekemîn Almanî-Kurmancî, Weşanxaneya Afghnaistik Verlag, Hamburg 2017. (ISBN: 978-3-945348-48-2)
* *[[Lexikon der Arbeitswelt Deutsch-Kurmanci]]*,ferhenga cîhana kar ya Almanî-Kurmancî, Weşanxaneya Interkultura Verlag, Hamburg 2017. (ISBN: 978-3-96213-221-7)

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Tirbespî, Berdereş

**Tirbespî**, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Berdereşê
Hesenî

**Hesenî**, **Ḧesenî**, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Berdereşê
Hu Xin

**Hu Xin** (; Pinyin Hú Xīn; jdb. 1981 li Sîdney, Awistralya) lîstikvaneke awistralî ku bi eslê xwe çînî ye. Hu Xin bi taybetî di rêzefîlman de rol dilîst. Di rêzefîlma Spellbinder: Land of the Dragon Lord de ew rola Prenses Aya dilîst.

## Fîlmnîgarî
* 1996: Shanghai 1937
* 1997: Spellbinder: Land of the Dragon Lord
* 1998: Restless
* 2003: Kal Ho Naa Ho
* 2005: Mazaa Mazaa
* 2007: The Last Lear

## Girêdanên derve
* http://huxin.narod.ru/eng/index.html
Korpusa deqên bi kurdiya soranî ya Asosoftê

**Korpusa deqên bi kurdiya soranî ya Asosoftê**, anku bi kurdiya navendî: **Korpisî deqî kurdîy soranîy Asosoft**, yekemîn korpusa qebare-mezin a kurdî ye ku ji aliyê koma vekolîn û peredana Asosoftê hatiye berhevkirin û pêvajokirin. Weşana yekem ya vê korpusê bo kurdiya navendî an soranî ye û 458.000 belgenameyan li xwe digire.

## Tekstên korpusê
Deqên vê korpusê ji malperan, navendên havalnêrî, pirtûk, kovar û hwd hatine komkirin. Beşek ji belgenameyên korpusê bi leybilê babetan (*topic tags*) hatine destnîşankirin û vekolîner dikarin van taybetmendiyan ji bo karên venasînên babetan (*topic identification*) bi kar bînin. Her weha, ew korpus bo karên dinên pêvajoya zimanê siruştî wek venasîna axaftinê (*speech recognition*) û deranîna modela zimên (*language model*) û wişedankê (*lexicon*) tê bikaranîn ..

## Taybetmendiyên giştî yên korpusê
* Çavkanî: malperên kurdî, rojname, kovar, pirtûk
* Jimareya belgenameyan: 458.000
* Jimareya giştî ya peyvan: 188 mîlyon
* Format: TEI

## Çavkanî

Kategorî:Korpusên deqan
Kategorî:Zimannasî
Turbîn

thumb|Hundirî turbîneke dûkelî
**Turbîn** makîne ye ku forma enerjî diguhere, ji herêka av, dûkel an gazê enerjiya fîzîkî çê dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Wize
Dilnasî

thumb|250x250px|Binnivîs
**Dilnasî** an jî **kardiyolojî** parek ji bijîşkîyê ye ku babetê wê veniyasîn û çaresera nexweşîyên dilî û koendamê gerra xwînê ye. Dilnasî pisporîyeka pizişkîyê ye ko nakeve ber pênaseya niştergerî anko cerrahîyê. Anko, çavdêrî û sexbêrî ya nexweşan bi dermanan û guhartina şêwazê jîyanê dike.
Bi rengekî dikare bihêt gotin ko zanistê dilnasîyê li sala 1628ê, ji William Harvey, bijîşkê Ingilîz dest pê dike. Şiroveya dirist ya herî pêşîn ya gerra xwînê ya wî bû.
Her çend e ko gerra xwînê girêdayî xwînê ye, lê zanistê xwînnasîyê (hematolojî) ne girêdayî dilnasîyê ye û bi tena serê xwe pisporîyeka dî ya pizişkîyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî

Kategorî:Sîstema biyolojîk
Teşxîs (bijîşkî)

[thumb|[Radyografî, Ew amûrek girîng e ku di tespîtkirina hin nexweşiyan de tê bikaranîn. ]]
thumb|Muayeneya bedenî

**Teşxîs**, **êşnasîn** an jî **diyagnoz**, pêvajoyeke bijîşkî ye, ku tê de destnîşankirina nexweşî yan jî rewşa kesekî li ser bingeha berjeng û semptomê pêk tîne. Agahiyên ji bo teşxîsê bi gelemperî ji dîrok û miayeneya laşî ya kesên lênihêrîna bijîşkî digere têne berhevkirin, hewce ne. Dema pêvajoya yek an çend prosedurên tespîtkirinê, wekî ceribandinên bijîşkî jî werin bikaranîn. Carinan teşxîs piştî mirinê celebek teşxîsa bijîşkî tê hesibandin.

Teşxîs dikare dijwar be ji ber ku gelek berjeng û nîşanên netaybetî ne. Mînak, sorbûna çerm (*erythema*) bi serê xwe nîşana gelek nexweşiyan e û nikare nîşanî pisporê tenduristiyê bide ka çi xelet e. Ji ber vê yekê, pêdivî teşxîs cûda were çêkirin, çend ravekirinên gengaz werin berhevkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Bijîşkî
Dûlêcanî Giçke

**Dûlêcanî Giçke**, anku **Dûlêcana Biçûk**, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Berdereşê
Seyîd Cefer Pîşeverî

**Seyîd Cefer Pîşeverî** (bi azerbaycanî: *Seyid Cəfər Pişəvəri*, سید جعفر پیشه وری, Farisî: سید جعفر پیشه‌وری) (1893 – 11 Hezîran 1947) yek ji avakerê Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê ye li Îranê.

Li Xalxala bi ser Erdebîlê ve hatiye dinyayê. Di jiyana xwe de gelek xebat ji bo tirkên Azerbaycanê kiriye. Li salên 1900an de koçî Bakûyê kirine bi malbat ve û li wir gelek têkiliyên wî li gel bolşevîkan çêbûye. Fikrên bolşevikî di nav ramanên wî de cih girtî ye. Li sala 1920ê de bi alikariya sovyetan li Gîlanê bi rêberiya Mîrza Kuçîk Xanê Cengelî, Komara Sosyalîst ya Gîlanê hatiye ava kirin. Di vê komarê de Seyîd Cefer Pîşeverî wek wezîrê karên derve hatiye tayîn kirin. Piştî ruxana vê komarê çûye Taranê û li wir karê weşan û rojameyan kiriye lê piştî derbeya leşkerî ya Reza Şah Pehlewî ya di sala 1924ê de li hemû Îranê givaşa Reza Şah zêde bûye. Di encamê de jî li sala 1930ê de Pîşeverî hatiye girtin û 11 salan maye di zîndanan de. Şûnde di destpêka şerê duyem yê cîhanê de li sala 1941ê de sovyetan û brîtanî Îran dagir kir. Bi vê dagirkirinê givaşa Reza Şah hate pûç kirin. Wek gelek siyasetmedar, rojnamevan, serokeşîran Pîşeverî jî hate berdan. Piştî berdana wî çû Taranê û li wê derê karê rojnamevaniyê kir, dest bi weşana rojnameya Ajir kir. Li sala 1945ê de jî bi vexwendinan hindek rewşenbîrên Azerbaycanî diçe Tebrîzê û li wê derê bingehên Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê ava dibe.

Di sala 1947an de çû ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Azerî
Kategorî:Jidayikbûn 1890î
Kategorî:Mirin 1947
Sêgirdik

**Sêgirdik**, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Berdereşê
Jim Parsons

**James Joseph** "**Jim**" **Parsons** (jdb. 24'ê adara 1973 li Houston, Teksas) lîstikvanekî amerîkan e ku bi taybet bi rola xwe ya Sheldon Cooper di rêzefîlma ''The Big Bang Theory'' navnetewî dihat nasîn û ji bo wê rêzefîlm ew 4 Xelatên Emmyê û Xelata Kureya Zêrîn jî wergirt.

## Jiyan û berhem
Jim Parsons li Houstonê mezin dibû li ku ew ji pola yekemîn de bi lîstikvanî destpê kirî bû. Piştî bi dawîkirina dibistanê, ew li Zanîngeha Houstonê dest bi lîstikvanî kir a ku wî li Zanîngeha San Diegoyê bi dawi kir.Li her du zanîngehan Parsons beşdarî pêşandanên şanoyê bû. Dûv re wî çû New York Cityê da ku karê xwe li wir bidomîne. Ew yekem rola wî ya wêneguhêzê di sala 2003an de di rêzefîlma Ed de wergirt, pişt re jî rolên wî yên bicûk di fîlmên wêneguhêz û sînemayê de he bûn. Ji bo rêzefîlma Judging Amy ew di 2004 û 2005an de li heft beşan rol dilîst. Ji sala 2007an ve, ew di sîtkoma *[[The Big Bang Theory]]* de rolekî serekî lîst. Digel hevalê xwe yê rêzefîlmê Johnny Galecki ew di sala 2009'ê de ewna di xêzefîlma ** de pêşandana wanê mêvanekî hevbeş hebû, her yek di rolên wan de ji *The Big Bang Theory*.

Ji bo rola xwe wekî Dr. Sheldon Cooper, Parsons ji 2009an heta 2014an de ji bo rêzefîlma pêkenokê de wek lîstikvanê rindtirîn hi bo Xelata Emmyê navzedî bû. Ew çar caran wê xelat wergirt. Di sala 2011'ê de ew Xelata Kureya Zêrîn wergirt. Di Adara 2015an de, ew bi stêrkek wêneguhêzê ve li  hate xelatkirin. Ew stêrka 2545-ê ye û li pêşberî Hudson Apartments û li cem hêjmara 6533 li  e. Ji Gulan heta Tebaxê 2012, Parsons rola Elwood P. Dowd li Harvey di şanoyek  de lîst. Jim Person gey (hevzayendxwaz) e û bi hevjînê xwe Todd Spiewak re zewicî ye. Coteyar seva karî him li Nû Yorkê him jî li Los Angelesê dijî.

## Fîlmnîgarî
thumb|rast|upright|Parsons li  ( 2009)

### Fîlm

### Wêneguhêz

## Xelatên wergirtî û navzedî

## Çavkanî

Kategorî:Aktor
Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Mirovên zindî
Kongreya Neteweyan ji bo Îrana Federal

**Kongreya Neteweyan ji bo Îrana Federal** sîwaneke siyasî ye ku gelek rêxistinên li Îranê hatine qedexekirin di bin vê sîwanê de cihê xwe digire. Ev kompartî ji rêxistinên nefaris pêk tê. Di nav de bi taybetî rêxistinên kurd, ereb, belûç, azerî û tirkmen hene.

## Endam
* Civata Çandî ya Azerbaycanê
* Tevgera Netewî ya Belûçistan-Îran
* Partiya Gel ya Belûçistanê
* Cebheya Yekgirtiya ya Belûcistana Îranê
* Rêxistina Gelê Kurmanc (Kurdên Xorasanê)
* Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
* Partiya Alikariya Demokratîk ya Ahwazê
* Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê
* Rêxistina Parastina Mafên Gelê Tirkmen
* Tevgera Hişyarbûna Neteweyî ya Azerbaycana Başûr
* Tevgera Neteweyî ya Tirkmenistana Îranê
* Mîsyona Dîplomatîk ya Azerbaycanê
* Partiya Yekitiya Lor û Bextiyariyan
* Komîsyona Dîplomatîk ya Azerbaycana Başûr
* Tevgera Demokratîk ya Neteweyî ya Tirkmenan
* Partiya Azadiya Kurdistanê

## Têkoşînên etnopolîtîk
* Şoreşa Rojhilata Kurdistanê
* Têkoşîna belûçan li Îranê

## Çavkanî
* Kongreya Netewan ji bo Îrana Federal: http://www.iran-federal.net/ 

Kategorî:Îran
Lauren Hewett

**Lauren Hewett** (jdb. 8ê kanûna paşîn a 1981 li Sîdney, Awistralya) lîstikvanekî awistralyayî ye. Ew bi taybet bi rolên xwe yên Mera di rêzefîlma Ocean Girl, X di rêzefîlma Halfway Across the Galaxy and Turn Left û ya Lara Ritchie di fîlma The Echo of Thunder de tê nasîn. Her wiha ew di rêzefîlma Spellbinder: Land of the Dragon Lord de rola Kathy Morgan dilîst.

## Jiyan
Dema ku Lauren Hewett di branşa lênihêrinê de xebitî ew 6 salî bû. Ew ji bo dans û strînandinê wane wergirt. Xuyana wê ya yekem di wêneguhêzê de ji bo dalberîna vewarina şîrê QUIK bû. Dema ew 9 salî bû ew ji bo muzîkala The Seven Little Australians li ser şanogehê dilîst.

Lauren Hewett di gelek rêzefîlmên cîwanan de rol dilîst. Her wiha ew 2 Xelatên Lîstikvanên Ciwan ji aliye Enstitûya Fîlmê ya Awistraliya ( Australian Film Institute) wergirt ( di sala 1991an de ji bo fîlma Act of Necessity û di sala Halfway Across the Galaxy and Turn Left). Her wiha ew di sala 1999an de tevî Emily Browning, Chelsea Yates û Ben Hanson ji bo Xelata Lîstikvanên Ciwan (Young Artist Award) navzedî bû .

## Fîlmnîgarî

## Xelatên wergirtî û namzedî

## Girêdanên derve

Kategorî:Aktrîsên awistralî
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Jinên awistralî
Kategorî:Mirovên zindî
Rêxistina Gelê Kurmanc

**Rêxistina Gelê Kurmanc** li Xorasana Îranê ji bo mafên kurdan bi awayeke veşartî li derveyî welat xebatan dimeşîne. Ev rêxistin ji bo Îranê federasyonê dixwaze û endamê Kongreya Netewan ji bo Îrana Federale. Ji bo Îranê federaliya demokratîk diparêze û ji bo Kurdên Xorasanê xweseriyê dixwaze

## Mijarên têkildar
* Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Xorasanê
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Bîrakepra

**Bîrakepra**, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra zêbarî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Akoyan

**Akoyan**, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rewandizê
Bemo

**Bemo**, nahiyeke ser bi navçeya Helebce ya parêzgeha Helebceyê (Herêma Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Helebce
Biyare

**Biyare** bajarêkî di parêzgeha Helebce ya Herêma Kurdistanê li Iraqê ye. Ew Serbajarê Navçeya Biyare ye.  Ji 2001 heta 2003, Biyare navenda Emarat Îslamî ya Kurdistanê bû.
## Çavkanî

Kategorî:Helebce
Kategorî:Parêzgeha Helebceyê
Balîsan, Rewanduz

**Balîsan**, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Mijarên têkildar
* Balîsan

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rewandizê
Wertê

**Wertê**, gundekî bi ser navçeya Wertê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rewandizê
Bêxal

**Bêxal**, **Bêxał**, gundekî bi ser navçeya Rewandizê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên turîstîk li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Gundên Rewandizê
Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê
Kelekîn, Xelîfan

**Kelekîn** gundekî nahiya Xelîfan a bi ser navçeya Soranê ve ye li parêzgeha Hewlêrê (Herêma Kurdistanê, Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Soranê
Avşara Geliyê Elî Beg

thumb|310px|Panorama Avşara Geliyê Elî Beg

**Avşara Geliyê Elî Beg**, yek ji avşarêt Başûrê Kurdistanê ye, devereka geştyarî ye û bi deh hezaran geştyar li Başûrê Kurdistanê û Iraqê serdana wê dikin, ji bo aboriya herêmê gelek bixêre. Geliyê Elî Beg 12 km dirêj e û dikeve nav bera çiyayê Korek û çiyayê Biradost li navçeya Soran ya parêzgeha Hewlêrê.

## Nav
Dibêjin Mîr Elî Beg mîrê êzidiya, li sala 1892ê bi destora sultanê osmanya dihête binçavkirin, paş de diben bo Mûsilê li wê de efserekê osmaniya bi navê Omer Wehbî Paşa zoriyê li mîrî diken olê xwe biguherînin bibine misilman, lê mîr qebûl naket olê xwe biguhere û ji ber vê yekê Elî Beg di gel hevjîna wî Meyan Xatûn dibene bakûra Anadolê li wêrê dimîne, li sala 1913ê di dema vegeryanê bû warê bab û kalê xwe cedirmên dewleta osmanî li Geliyê Elî Beg kemînê bû mîrî didane û dikujin, li wî demî de navê Geliy boyê Geliyê Elî Beg.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Geliyê Elî Beg
Kategorî:Cihên turîstîk li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Soran
Kawaniyan

**Kawaniyan**, gundekî bi ser Navenda Şeqlaweyê ya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şeqlaweyê
Kulekan

**Kulekan**, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra Şêrwanî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Basirme

**Basirme**, nahiye, navend û gundekî navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Mijarên têkildar
* Kempa Basirme ya Penaberan

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şeqlaweyê
Têkoşîna azeriyan li Îranê

**Têkoşîna azeriyan li Îranê** hemû têkoşîna gelê azerî ku li Îranê rûdide, binav dike. Têkoşîna azeriyan li Îranê hêj digehe salên 1900iyan ku bi gelek serhildanan navê xwe belav kiribû. Li sala 1946ê de jî bi ev azadîxwaziya azeriyan bi avakirina Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê gihişte asta herî bilind. Piştî rûxandina vê hikûmeta Azeriyan, tevgerên azerî jî çûn binerd û bi veşartî xebatên xwe kirin. Piştî Şoreşa Îslamî ya Îran jî gelek ji wan têkoşeran derketin derveyî welêt. Bingeha azadîxwaziya digehe rûxandina Dewleta Qacariyan, ji ber ku rêvebirên vê dewletê tirk bûn.

Azerîyên Îranê bi giştî li parêzgehên Parêzgeha Qazwên, Parêzgeha Erdebîl, Parêzgeha Zencan, Azerbaycana Rojhilat, Azerbaycana Rojava dijîn.

## Dîroka têkoşînê
Piştî belavbûna Sovyetan li sala 1991ê de dewleta Azerbaycanê hate ava kirin. Bi hêcana vê dewletê jî tevgerên netewî yên azeriyan geştir bûn. Neteweperestên azerî bingeha neteweperestîya xwe digehînin serdema Qacarîyan ku bi hevpeymanên Gulistan(1813) ve Tirkmençay (1829), Azerbaycana mezin wek Bakurê Azerbaycan û Başûrê Azerbaycanê bû du parçe. Jixwe Bakurê Azerbaycanê bi belavbûna Sovyetan li sala 1991ê bû dewleteke serbixwe. Lê Başûrê Azerbaycanê di bin kontrola Îranê de ma.

Li sala 2006ê di rojnameyeke Îranî de karîkatûrek hate weşandin ku azerîyên îranê biçûk dîtîye. Li dijî vê karîkatûrê azerîyên îranê dest bi xwepêşandanan kirin û li seranserên niştecihên azerî ev belav bû. Rêjîma Îranê li ser vê bûyerê rojname qedexe kir û rojnamevan jî girtin.

## Partî û rêxistinên azerî
* Tevgera Hişyarbûna Netewî ya Azerbaycana Başûr
* Rêxistina Netewî ya Berxwedana Azerbaycanê

## Rojane

## Girêdanên derve
* https://www.gunaz.tv/
* http://araznews.org/
* http://tebaren.org/ 

## Mijarên têkildar
* | Tevgerên etnopolîtîk li Îranê
* Kongreya Netewan ji bo Îrana Federal

## Çavkanî

Kategorî:Îran
Tevgera Hişyarbûna Neteweyî ya Azerbaycana Başûr

**Tevgera Hişyarbûna Neteweyî ya Azerbaycana Başûr** (bi azerî: *Güney Azerbaycan Milli Oyanış Herekatı*, *GAMOH*, bi farisî: حرکت بيدای ملی آذربايجان جنوبی) rêxistineke azeriyan e ku dixwaze li Îranê azadiya gelê azeriyan pêkbîne. Ev rêxistin li sala 2002ê de ji aliyê Mehmûdelî Çohreqanî ve hatiye avakirin.

## Armancên tevgerê
* Veqetîn û avakirina dewleteke serbixwe ji Îranê
* Yekbûna li gel dewleta din ya azerî (qesta wan dewleta Azerbaycane)
* Li gel dewletên din yên ji miletê Tirk bi dûçûna esasên unîterî, federalî, xweserî yekbûn.

## Bingehên tevgerê
* *Tirkperestî*: bi dûçûna esasa îdolojiya Ziya Gökalp vê îdolojiyê wek bingeha partiyê dibînin.
* *Hemdemî*:
* *Azadiya Ayînan*:

## Siyaseta tevgerê
* Ev rêxistin ji aliyê nijadî ve zêde nijadperest e heta ku heqaret û dijitiya nerewa li gelên din dikin. Ev rêxistine Rojhilatê Kurdistanê jî wek axa Azerbaycanê dibîne. Serokê vê tevgerê di axiftineke xwe de dibêje ku Kurdên li Azerbaycanê divêt çi probleman ne derxînin, eger problemekê derxînin; ew çawa hatine Azerbaycanê, wisan jî dê ji Azerbaycanê derkevin. Her wiha axa Kurdistanê jî nexşeyên xwe de wek Azerbaycan nîşan didin.

* Di meseleya Kerkûkê de jî, bi awayeke tund aligirên Tirkmenan in

* Têkiliya vê tevgerê li gel tevgerên Ereb erênî ye, jixwe Mehmudelî Çohreqanî bi nameyekê alikariya moralê dan xwepêşanderên Ereb ku li Ahwazê protesto dikirin dijî rêjimê

* Serokê vê tevgerê nikare here Azerbaycanê û Tirkiyeyê, ji ber ku li van welatan hatina wî qedexe ye lê têkiliya tevgera wî li gel tevgerên netewperestên Tirk gelek xurt e, 

## Têkildar
* Têkoşîna Azeriyan li Îranê
* Kongreya Netewan ji bo Îrana Federal

## Girêdanên derve
* http://gamoh.org/
* http://50000000.org/tr/ 

## Çavkanî

Kategorî:Îran
Kategorî:Rêxistinên siyasî bi merkeza li Azerbaycanê
Kategorî:Rêxistinên tirkperestî
Rêxistina Neteweyî ya Berxwedana Azerbaycanê

**Rêxistina Neteweyî ya Berxwedana Azerbaycanê** (bi farisî: تشکیلات مقاومت ملی آذربایجان, bi azerî: *Azərbaycan Milli Dirəniş Təşkilatı*) rêxistineke medenî ye li Azerbaycanê Îranê ku li sala 2006ê hatiye ava kirin. Ev rêxistine bi awayeke veşartî xebatên xwe dike û navê endamên xwe yên li Îranê vedişêre. Dixwaze ji Îranê azad dewleteke azerî ava bikin. Li Enqere û Vaşîngtonê şaxên vê rêxistinê hene.

## Binêre
* Têkoşîna Azeriyan li Îranê

## Girêdanên derve
* http://diranish.org/
* http://araznews.org/

## Çavkanî

Kategorî:Azeriyên Îranê
Kategorî:Hereketên serxwebûnê
Kategorî:Rêxistinên tirkperestî
Rêxistina Gel û Neteweyên Bêtemsîl

**Rêxistina Gel û Neteweyên Bêtemsîl** (bi îngilîzî: *Unrepresented Nations and Peoples Organization*; kurtî: *UNPO*) rêxistineke navneteweyî ye ku gel û neteweyên netemsîlkirî bi ser asta Neteweyên Yekgirtî de temsîl dike. Di sala 1991ê de hat avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1991ê li Belçîkayê
Kategorî:Rêxistinên ku di 1991ê de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên navneteweyî
Biradost (eşîr)

**Biradost**, eşîreteka kevina kurda ye dikeve ser sêgoşeya Hekarî, Hewlêr û Urmiyê. Eşîra Bradost li aliyê Sîdekan (Hewlêr) ji çar beşan pêk tê: Begzade, Pîresinî, Rewendok û Xwakurkî.

* **Begzade**: mîr û şêxên eşîrê ji wanin, neviyên mîrê kurdê mêrxas (Emîrxanê Lehpzêrîn)in, mîrê Kela Dimdimê ya navdar, ku di sala 1609-a mîladî de bi ordiyên Şah Ebbas Sefewî re rû bi rû maye. Ew li gundên Micêser, Bêrkime, Qelitan û Lolan (ku Xanqaya Şêx Reşîd Lolan tê de bû) û Deşta Berazgir, Gelîê Bênarê sêgoşeya sinorê de belav bûne.
* **Pîresinî** : li Sîdekan û derdora wê ji şêniyên herî kevn ên herêmê ne.
* **Rewendok**: Rewendî li (Deşta Hêrtê), nîvkoçerin ku havînan li zozanên Kêleşînê dmînin.
* **Xwakurkî**: li herêma Xwakurk dijîn.
* Şêxzade
* Komeke biçûk jî heye bi navê (Muhacir), ku ew koçberên ji êlên Şikak u Gerdi , piştî salên 1915ê ligel Seyîd Tehayê Nehrî û Simkoyê Şikak hatine û li Gundê Jujîle u avahiên nêzîkî navenda Sîdekanê binecih bûne.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Îxwanê Misilmanan

thumb|Logo
**Îxwanê Misilmanan** (bi kurdî: **Birayên Misilman**) an jî bi erebî **Îxwanu'l-Muslimîn** (, *Cama'at al-Ikhwan al-Muslimin*), rêxistineke misilmanên sunî ye ku di sala 1928ê de ji aliyê Hesen Elbenna ve hate avakirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Fundamentalîzma îslamî
Kategorî:Komên îslamîst
Kategorî:Rêxistina bi dizî
Kategorî:Rêxistinên îslamî
Kategorî:Rêxistinên ku di 1928an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên siyasî yên ku di 1928an de hatine avakirin
Kategorî:Siyaseta Misirê
Kategorî:Terorîzma îslamîst
Mirin 2019

Va ye lîsteya kesên navdar ên ku di 2019an de çûn ber dilovaniya Xwedê.

Lîste bi vî awayî tê çêkirin: Meh û roja mehê ya mirinê (an jî roja ragihandina mirinê), nav, temen, etnosîte yan hemwelatî, sebeba navdarbûna wê/wî li gorî rêbazên Wîkîpediya kurdî, sebeba mirinê û çavkanî-serçavk.

## Kanûna pêşîn (meha 12an)
### 25ê kanûna pêşîn
* Museyib Gulşenzade, 58 salî, dengbêjê Rojhilata Kurdistanê, nexweşiya şêrpenceyê.

### 14ê kanûna pêşîn
* Silo Qiz (Süleyman Doğan), 104 salî, dengbêjê Dêrsimê û yek ji şahidên dawî yên Komkujiya Dêrsimê (1937-1938).
### 1ê kanûna pêşîn

## Çiriya paşîn (meha 11an)
### 1ê çiriya paşîn

## Çiriya pêşîn (meha 10an)
### 24ê çiriya pêşîn
* Hemîdê Hecî Derwêş (Ebdilhemîdê Hecî Derwêş), 83 salî, siyasetmedarê kurd û sekreterê Partiya Dîmoqratî ya Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê (PDPKS).

### 21ê çiriya pêşîn
* Sîsa Mecîd Silêman, 59 salî, hunermenda kurd û dengbêja Radyoya Êrîvanê.

### 11ê çiriya pêşîn
* Hevrîn Xelef, 36 salî, siyasetmedar û sekretera giştî ya Partiya Sûriyê ya Pêşerojê, ji aliyê çeteyên Daiş û hêzên Tirkiyê ve nêzîkî Qamişloyê (Rojavayê Kurdistanê) hate kuştin.

### 1ê çiriya pêşîn
* Keremê Anqosî, 81 salî, zanyar, nivîskarê kurd û berpirsyarê Radyoya Ronkayî ya Gurcistanê.

## Îlon (meha 9an)
### 1ê îlonê

## Tebax (meha 8an)
### 31ê tebaxê
### 1ê tebaxê

## Tîrmeh (meha 7an)
### 11ê tîrmehê
* Dengir Mir Mehmet Fırat, 75 salî, siyasetvanê kurd ê HDPê, nexweşiya penceşêra kezebê

### 1ê tîrmehê

## Hezîran (meha 6an)
### 16ê hezîranê
* Îsmaîl Sabûrî (Îsmaîl Mihemed Salih), 63 salî, hundermendê kurd, sekteya dil

### 10ê hezîranê
* Îsmaîl Bokanî, çalakvanê sivîl ê kurd û xwediyê pirtûkxaneya Pijohêş a Mehabadê (Rojhilatê Kurdistanê), terorkirî

### 5ê hezîranê
* Gulnebat Etayî, 56 salî, hunermenda kurd a Xorasanê

### 1ê hezîranê

## Gulan (meha 5an)
### 13ê gulanê
* Ehmedê Dirihî (Ahmet Kasımoğlu), 70 salî, nivîskar, lêkolînerê kurd û xwediyê *[[Ferhenga navên nebatan a kurdî]]*

### 1ê gulanê

## Nîsan (meha 4an)
### 21ê nîsanê
* Refet Recib Cemal, 62 salî, nivîskar, derhêner û sînemakarê kurd.
### 20ê nîsanê
* Wekîl Mistefayêv, 81 salî, damezirêner û serokê Komara Kurdistana Sor.

### 1ê nîsanê

## Adar (meha 3an)
### 2ê adarê
### 1ê adarê

## Sibat (meha 2an)
### 2ê sibatê
### 1ê sibatê

## Kanûna paşîn (çile, meha 1ê)
### 31ê kanûna paşîn
* Egîdê Cimo ("Mîrê Bilûrê"), 87 salî, bilûrjenê kurd.
### 2ê kanûna paşîn
### 1ê kanûna paşîn

## Çavkanî
Bîreş

**Bîreş**, gundekî bi ser Gelaleya navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gelale
Kategorî:Gundên Çomanê
Aş (amûr)

[thumb|[Rembrandt van Rijn]]

**Aş**, amûreke hêranê ya ku bi hêza av, ba, agirî û bi zivirîna du berên girover ên li ser hev dixebite.

## Çavkanî

Kategorî:Amûr
Kategorî:Amûrên hêrandinê
Sebastian Bieniek

**Sebastian Bieniek** (jdb. 1975- m. 9 reşemî 2022) hunermend û nivîskarekî polonî-alman e. Çalakiyên wî yên hunerî di warê wênesazî, performans û vîdyoyên hunerî de ne.

## Jiyana wî
Sebastian Bieniek di 1975 de li Polonyayê hatiye dinyayê. Di sala 1989 de ew çû Almanya; wî di navbera salên 1996 û 2014an de li Berlinê xwend.

## Karên wî yên hunerî

* 1999: *Hand without a body*
* 2013: *Closer your eyes to see this painting*
* 2013: *Doublefaced*
* 2014: *Don't forget that everything will be forgotten*

## Fîlmnîgarî

* 2002: *Zero*
* 2004: *Sand*
* 2005: *Sugar*
* 2007: *The Gamblers*
* 2008: *Silvester Home Run*

## Pirtûkên wî

* 2011: *REALFAKE*, ISBN 978-3-942835-35-0

## Girêdanên derve

* Malpera fermî 

## Çavkanî

## Rûpelên malperê

* Malpera fermî ya bi wêneyê Sebastian Bieniek
* Malpera fermî bi wênekêşiya Sebastian Bieniek
* Malpera fermî ya bi hunera konsepta Sebastian Bieniek

Kategorî:Hunermendên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2022
Kategorî:Wênesaz
Aşî Xidir Axa

**Aşî Xidir Axa**, **Aşî Xidir Aẍa**, gundekî bi ser Simîlana navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çomanê
Kategorî:Simîlan
Bawemîrdey Serû

**Bawemîrdey Serû**, gundekî bi ser Bekrecoya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bekreco
Kategorî:Gundên Navenda Silêmaniyê
Simîlan (nahiye)

**Simîlan**, bajarok û nahiyeya bi ser navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarok
Kategorî:Çoman
Bekreco

**Bekreco**, **Bekireco** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Bakrajo*), nahiye û bajarokekî bi ser navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî


Kategorî:Navenda Silêmaniyê
Qirge

**Qirge**, **Qiřge** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Qirga*), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Navenda Silêmaniyê
Qazî Elî

**Qazî Elî** an jî **Mîrza Qasim Elî** bavê Qazî Mihemed ê ku Komara Kurdistanê avakirî. Qazî Elî di zarotiya xwe de dest bi xwendinê kir û li gelek deverên Rojhilatê Kurdistanê hînkarî kir. Bi zanatiya xwe li herêma Mukriyan bi navûdeng bû, gelek dihate naskirin.

Qazî Elî bi Gewhertac Xanima keça Axa Şêr Beg re dizewice. Axa Şêr Beg serokê eşîra Feyzullahbegiyan bû. Bav û kalên Axa Şêr Beg bi demeke dû û dirêj herêma Mukriyan bi rêya Mîrektiya rêvebiriye. Piştî vê zewacê keça din ya Axa Şêr Beg, Zubeyde Xanim jî bi birayê Qazî Elî, Ebdulhesen Seyfulquzat re zewicî.

Qazî Elî û Gewhertac Xanim berî xwedêdana Qazî Muhemed sê zarok hebûn lê her sê jî di zaroktiya xwe de mirin. Zaroka çarem Xedîce bû û dû re Qazî Muhemed tê dinyayê. Paşî Xwedê zarokên din bi navê Ebulqasim Sedir Qazî û Amîne Xanim dide malbata Qazî Elî. Cewhertac Xanim li sala 1910ê de koça dawî dike. Piştî mirina Cewhertac Xanimê, Qazî Elî zewaca xwe ya duyem dike bi Zîba Xanima keça Şêxilîslamê wê deverê. Ji vê zewacê jî keçeka wan bi navê Fatime çê dibe.

Li sala 1931ê de diçe ber emrê Xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1931
Anna Leonowens

**Anna Harriette Leonowens** (jdb. 6ê çiriya paşîn a 1831 li ser navê Ann Hariett Emma Edwards, li Ehmednagar, Hindistan - m. 19ê kanûna paşîn a 1915 li Montreal, Kanada) perwerdekar û nivîskareke înglîzî-hindî bû.

Anna Leonowens bi taybetî bi pirtûk û çîrokên xwe li ser mandina xwe ya pênç sal di salên 1862 heta 1867 li Siyamê (îro welatê Taylenda) navdar bû. Ew hatibû gazîkirin ji ber ku bi îngilîzî wane bide nêziyê 50 zarokên Key Mongkut (Rama IV). Dîroka jiyana Anna Leonowens bingeha romaneke jînenîgarî ji sala 1944 bû ku aliyê nivîskar Margaret Landon ve hatibû nivîsandin. Ew roman ji bo muzîkala Broadwayê hatibû adaptasyonkirin û her wiha çend fîlm jî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1831
Kategorî:Mirin 1915
Kategorî:Nivîskarên brîtanî
Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên sedsala 19an
Werner Caskel

thumb|Gora Werner Caskel û jina wî
**Werner Max Theodor Caskel** (jdb. 5ê adara 1896 li Gdańsk (bi almanî: Danzig), Polonya - m. 28ê kanûna paşîn a 1970 li Köln, Almanya) dîroknas, profesorê fîlolojiya rojhîlatê û nivîskarekî berhemên dîrokî ku bi eslê xwe alman bû.

## Çavkanî

Kategorî:Alman
Kategorî:Jidayikbûn 1896
Kategorî:Mirin 1970
Qelib

**Qelib**, **Qełib**, gundekî bi ser Bemoya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bemo
Kategorî:Gundên Xaneqînê
Germik, Meydan

**Germik**, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xaneqînê
Kategorî:Meydan
Hacî Hesen

Hacî Hesen, Ḧacî Ḧesen, Hecî Hesen, navê gundine Kurdistanê ye.
*Hacî Hesen, Kultepe
*Hacî Hesen, Meydan
*Hecî Hesen
Qoretû

**Qoretû** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Qoratu*), nahiye û bajarokekî bi ser navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Mijarên têkildar
* Kempa Qoretû ya Awareyan

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xaneqînê
Bedre

**Bedre** ( û bi tîpguhêziya Latînî ji alfabeya Erebî: *Badra*), nahiye û bajarokekî bi ser navçeya Bedre ya Parêzgeha Diyala (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî


Kategorî:Gundên Diyalayê
Heval Îbrahîm

**Heval Îbrahîm**, ( li Mûsilê) hûnermend û strannivîsekî kurd e ku cûreya muzîkên pop û muzîka slow a bi kurdî dibêje. 

## Jînenîgarî
Heval Îbrahîm, di 10ê îlona 1980ê de li bajarê Mûsilê ji dayik bûye, muzîvan, stranbêj û strannivîsekî kurd e. Karê wî yê muzîkê di temenekî ciwan de dest pê kir û bi destpêka karê muzîkê re beşdarî çend festîvalên navneteweyî û herêmî dibe. Di sala 2004an de bi derxistina albûma wî ya yekem "Zi Bizevra" (devoka behdînî) destpêka kariyera wî ya pîşeyî bû. Piştî albûma yekem di demekî kurt de albûma duyemîn "Xozî" ku di sala 2006an derxist û bi vî albûmê bal kişand. Di sala 2009an de bi albûma sêyem "Min Çî Kirye" re, di 2009an de destkeftiya xwe bi dest xist û wek muzîkjenekî kurd nav û deng da û albûma wî bû yek ji albumên herî serkevtî yên salê. Di sala 2011an de albûma “4” rekora berê şikand û li gorî çapameniya kurdî bû albûma herî zêde yê ku di sala 2011an de hatiye firotin. Di sala 2015an de ji aliyê Koleja Işik û navenda çandî ya zanîngehê ve wek baştirîn stranbêjê kurd hat hilbijartin. Di salên paşerojê de bi hunermendên cûda re bi sitranên "Biratî" û "Kêfa Min Ji Tere Te re karê hevkar kiriye. Di sala 2020an de sitranên yekane yên "Tu Ya Canî" û "Leyla" derketin, ku heta îro bûne stranên wî yên herî serkevtî. Rêzeya stranên wî bi "Kurdish Mashup" ku bi hevkariya Karzan Hîşam hatiye çêkirin û strana "Pencera Jivana" ya ku di sala 2021an de derketiye berdewam kir.

## Dîskografî
### Albûm
* *Xozî*
* *Min çi kiriye*
* *4* (albûma bi navê çar)

### Single
* *Bawerî*
* *Dinya dewre*
* *Vî speda*
* *Çaverê*
* *Taazînî*
* *Roha min*
* *Xerîb mawim*
* *Tu delala dilê minî*
* *Hatim*
* *Hey wax limin*
* *Leyla*
* *Pencera jiwana*
* *Tu ya canî*
* *Kurdish mashup*

## Fîlmografî
### Klib
* *Ay felek*
* *Leyla*
* *Hatim*
* *Çaverê*
* *Ka yara min*
* *Min tu naskir*
* *14e salî*
* *Xozî*
* *Nêrgiza serî çiyan*
* *Pencera jivana*
* *Tu ya canî*
* *Kurdish mashup*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Heval Îbrahîm li ser YouTubê
* Heval Îbrahîm li ser Spotifyê

Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Stranbêjên kurd
Bane Şîrwan

**Bane Şîrwan** yan jî navê ku pê tê zanîn **Bana**, (, *Bana Shirwan*), stranbêjeke ciwan a kurd e ku li bajerê Silêmaniyê ji dayik bûye û bavê wê jî xelkê Qeredaxê ye. Derketina wê ya yekem li bernameya "Kurd Idol" bû û strana wê ya serketî ya yekem "Bro" di sala 2018an de hat belavkirin.

## Jiyan
Bana di 4 ê adara 2001 ' an de li Silêmaniyê ji dayik bû û li wir mezin bû. Di 16 saliya xwe de beşdarî programa kurdî ya Aidel bû, û gihîştibû qonaxên dawîn ên bernameyê. Wî bi rêya vê bernameyê nav û deng bi dest xist.

## Berhema hunerî
Yekemîn pêşandana Bana di bernameya televizyona kurdî de Îdil bû ku li kanala Kurdsat belav bû û karî bû bigihîje qonaxên rasterast û dawî yên bernameyê û piştî temambûna wê bernama televizyona Bana yekemîn strana xwe bi stranbêjê Rojhilatê Kurdistanê Navîd Zerdî re bi navê "Go" got û stran di nav ciwanên Kurd de navdariyeke baş bi dest xist Ya sêyem jî vîdeoyeke bi navê "Çima" ye ku di 24ê çiriya pêşîn a 2019an da hatiye weşandin.
Di 17 saliya xwe de yekem strana xwe bi Nawîd Zerdî re belav kir Yekemîn strana ku wî bi tena serê xwe got, di sala 2019an de bû, dema Efşîn Şukrî nivîskar û derhêner bû. Vê stranê ew bêhtir populer kir. Di sala 2020an de strana "Crazy" derxist.

Hin stranên wê:
* Brro
* Amawet
* Bo Çî
* Piştî salekê
* Hemû şewêk
* Şetm
* Destim Bigre
* Heqî Xotê
* Dilî Şikaw
* Delekam

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Strana wê ya bi navê "Lêy geřê ba diłim bigirî" (Kurd Idol, 2017)

Kategorî:Jidayikbûn 2001
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Palandoken

Çend cihên bi vî navî hene:

* Palandoken, Erzîrom (navçe)
* Palandoken, Dutax an **Paletokan** (gund)
* Paltokan (çiyayekî Erziromê)
Têkiliyên derve yên Başûrê Kurdistanê

**Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê** hemî polîtîka û doktrînên Başûrê Kurdistanêne ku di derbarê têkiliyên dinyayê de dihundirîne. Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê bi rêya Dezgehê Têkiliyên Derve yên Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve birêve diçe. Ev dezgeh girêdayî Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye. Lê hemî têkilî bi vê dezgehê birêve naçin. Her wisa gelek partiyên Başûrê Kurdistanê nûnerên xwe li dewletan hene. Di hindek welatan de jî nûnerên partiyan tune ne, şûna wan Hikûmeta Herêma Kurdistanê têkiliyan ava dike.

## Têkiliyên dualî
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û DYAyê
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Rûsyayê
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Sûrî
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Fransayê

## Têkiliyên bi rêxistinên navdewletî

## Têkildar
* Dîplomasiya kurdan
* Têkilîyên Navneteweyî

## Çavkanî

Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê
Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê

250px|thumb|Wezîrê Têkiliyên Derve Felah Mistefa li gel Wezîrê Derve yê Awistiryayê Sebastian Kurz

**Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê**, anku **Fermangey Peywendiyekanî Derewe - Hikûmetî Herêmî Kurdistan**, dezgeheke bi Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve girêdayî ye ku pêwendî û têkiliyên navdewletî bi navê Başûrê Kurdistanê bi rê ve dibe. Dezgehê Têkiliyên Derve di îlona sala 2006ê de ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê hate ava kirin. 14 nûnertiyên vê dezgehê li cîhanê hene. Berpirsê vê dezgehê Sefîn Muhsîn Dizeyî ye.

## Erkên dezgehê
450px|thumb|Mîsyonên dîplomatîk li Başûrê Kurdistanê
* Pêkanîna têkiliyên derve yên Kurdistanê li gel komelgehên navdewletî
* Pêkanîna têkiliyên derve yên bazirganî, geştiyarî, veberanîn li gel dewletên derve
* Çavdêrîkirina nivîsgehên hikûmeta herêm li derve
* Hemahengiya li gel konsûlxaneyên biyanî li herêma Kurdistanê
* Rêkxistina serdanên mîsyonên bazirganî û siyasî yên biyanî bo herêma Kurdistanê
* Hemahengî û rêkxistina Hikûmeta Herêma Kurdistanê li gel Wezareta Derve ya Îraq û balyozxaneyên Îraqê li derve
* Avakirina hemahengiyê di navbera Hikûmeta Herêma Kurdistanê û komelgehên navdewletî
* Xizmetkirin û duristkirina karên hemwelatên Herêma Kurdistanê yên li derve 

## Armancên dezgehê
* Parastin û pêşdexistina berjewendiyên Herêma Kurdistanê û hemwelatiyên Kurdistanê
* Pêşvexistina pêwendiyên siyasî û aborî yên herêma Kurdistanê li gel komelgehên navdewletî
* Alîkariya xizmetên konsûlgerî bo hemwelatên herêma Kurdistanê

## Berpirsên dezgehê
# Felah Mistefa (2006-tîrmeh,2019)
# Sefîn Muhsîn Dizeyî (tîrmeh,2019-...)

## Pêkhateyên dezgehê
# Serokê dezgehê
# Gerinendehiya Têkilîyên Navneteweyî
# Gerinendehiya Ofîsên HHKê yên derveyî welat
# Gerinendehiya Rêxistinên Navneteweyî
# Gerinendehiya Protokol û Delegasyonê
# Gerinendehiya Têkilîyên Qanûnî
# Gerinendehiya Medya û Ragihandinê
# Gerinendehiya Rêvebirin û Fînansê
# Gerinendehiya Quality Assurance

## Nûnerên vê dezgehê yên li derve

## Nûnerên dewletan li Başûrê Kurdistanê
# Konsolxaneya Misirê: Ambasador Ahmed Jihad Hares
# Konsolxaneya Giştî ya DYAyê: Konsolê Giştî Steven Fagin
# Ofîsa Balyozxaneyê ya Kanadayê

## Mijarên têkildar
* Têkiliyên navneteweyî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* https://dfr.gov.krd/?l=13 

Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê
Hevedan

**Hevedan an Hevîdî**, êşîreki kurde u pi zimanê kurdiya kurmancî diaxwevin. Gor diroknasan ew êşîr li sersala 17an da li heremê Silîvan an ji Silîvan Amedeye belav bûye. Êşîra Hevêdan bi piraniya xwe îro li nêzike Semsûr û Bêsniye bi cih bûye.

Êşîra Hevêdan li welatê xwe ye kewn li navbera Qulb û Silîvan, li Besniyê, Mûş û Bidlîsê, Cizîra Botan û li başurê Kilîsê û Efrînê nîştehcî bûye. Ew êşîr yek ji êşîrên mîrê Silêmaniye û bapiren wan di tarixa kurdan da girêdane merwaniyan in.https://www.bitlisname.com/serefnamede-kurt-asiretleri-i-ii-bolumleri/  Eşîra Hevîdî di çavkaniyên Erebî de wekî هويدى Humeydiye u Hamîdî tê gotin.https://www.nisanyanadlar.com/isim/Hevedi

**Gund u bajarokên Hevedan li herema [[Bêsnî]]yê**

* Hevedanê mezin (Suvarlı)
* Şeynan (Sarıyaprak)
* Dikevn (Eskiköy)
* Kevjalan (Çaykaya)
* Bêkanê Jorin ()
* Bêkanê Jerin (Yukarı söğütlü)
* Ristekan (Yayıklı)
* Brîşmê (Toklu)
* Bîre Uskan ()
* Xêrkan ()
* Bêrketan ()
* Mamadîkan ()
* Xweşbîran ()
* Binçukan ()
* Kîdîşan ()
* Çilkan ()
* Qereqê Jerîn ()
* Qereqê Jorin (Yukarıkarakuyu)
* Çemuçiyan ()
* Gîdikan ()
* Mala Dîvê ()
* Kilîsan (Kilisecik)
* Kêrxêlan ()
* Koçaliyan ()

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên êzdiyan
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Farqîn
Tevgera Xebata Erebî ji bo Azadiya Ahwazê

**Tevgera Xebata Erebî ji bo Azadiya Ahwazê** (bi erebî: حركة النضال العربي لتحرير الأحواز) li sala 1999ê de ji aliyê hindek neteweperestên erebên Îranê ve hate damezrandin. Armanca vê rêxistinê ew e ku li Xûzistan dewleteke serbixwe ya erebî ava bike. Avakerê vê rêxistinê Ehmed Mola Nissî ye.

## Girêdanên derve
* http://ahwazona.net/index 

## Têkildar
* Têkoşîna ereban li Îranê
* Îran#Tevgerên Ereban

## Çavkanî

Kategorî:Ereb
Kategorî:Îran
Kategorî:Terorîzm li Îranê
Kategorî:Tevgerên rizgariya neteweyî
Mûsa Wesman

**Mûsa Wesman**, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xaneqînê
Kategorî:Qoretû
Sewîle

**Sewile**, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xaneqînê
Kategorî:Qoretû
Mode Gakuen Cocoon Tower

[thumb|[Ewrebalaya Mode Gakuen Cocoon Tower li Tokyo (Japon)]]

**Mode Gakuen Cocoon Tower** (bi japonî: モード学園コクーンタワー, *Mōdo Gakuen Kokūn Tawā*) balaxaniyekî navçeya Shinjuku ya Tokyoya paytexta Japonê ye. Bilindbûna vê avahiyê 204 m ye.

Avakirina esmançira Mode Gakuen Cocoon Tower di cotmeha 2008an de temam bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 2008an li Japonê
Kategorî:Avahî
Kategorî:Japon
Gurbet Aydin

**Gurbet Aydin**, bi nasnameya xwe ya hunermendî **Hozan Mizgîn** jî tê naskirin, di sala 1962an de li gundê Bileydera Batmanê hate dinê. Beriya ku darbeya leşkerî ya 12ê Îlonê derbasî Ewropayê bû û ji kar û xebatên hûnerê re pêşengî kir.

Hozan Mizgîn ku li Ewropayê di damezirandina Koma Berxwedan de cîh girt, di gelek albûman de stranên şoreşgerî digotin. Pişt re derbasî çiyayên Kurdistanê bû û bi nasnameya xwe ya hunermend di nav refên gerîlla cih girt. Ji Mêrdînê heta Garzanê li gelek herêman gerîllatî kir û weke fermandar wezîfe girt.

Hozan Mizgîn, 11ê gulana 1992an de li bejahiya Tatwanê di encama şerekî bi artêşa tirk de, heta gulleya xwe ya dawî şer kir û tevlî nav kerwanên şehîdên nemir bû.

Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1992
Andrew J. West

**Andrew James West** (jdb. 22ê çiriya paşîn a 1986 li Merrillville, Indiana, DYA), lîstikvanekî amerîkan e. Ew bi taybetî bi rola xwe di rêzefîlma Greek de hat naskirin (2009 heta 2010).

Andrew J. West di tebaxa 2013an de bi lîstikvan Amber Stevens dergistî bû, pişt re di 5ê kanûna pêşîn a 2013an de ew herdû li Los Angeles dizewiciyan.

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

### Wêneguhêz

### Karên din

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Mirovên zindî
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Rûsyayê

**Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Rûsyayê** têkiliyên Hikûmeta Herêma Kurdistanê û Rûsyayê dihundirîne. Bi taybetî piştî xweseriya Başûrê Kurdistanê li sala 2005ê heta niha ev pêwendiyên siyasî bi awayeke fermî dom dike.

## Nêrîna dîrokî

Têkiliyên van herdu pêkhateyên dewletî her çend li salên 1993an bi fermî destpê bike jî, di dîrokê de gelek têkiliya kurd û rûsan çêbûye.

Li sala 1963yê dewleta Iraqê û yên kurdnişîn li dijî Şoreşa Îlonê givaş li ser kurdan da destpê kirin. Di encamê de zilmeke mezin li ser kurdan peyda bû. 9ê tîrmeha 1963yê Sovyetan li dijî van dewletên Tirkiye, Îran û Iraqê daxuyandinek da ku dixwest ev dewlet dest ji karûbarên Iraqê vekêşin. Rasterast nekarî lê bi rêya dewleta Mongolya mijara kurdan bir Neteweyên Yekgirtî. Ev piştî Peymana Sevrê duyem care ku mijara kurdan dibe mijareke navneteweyî.

Di navbera salên 1961 û 1970yan de Sovyetan her sal 360 hezar dolar alîkarî dida kurdan.

## Binêre
* Têkiliyên derve yên Başûrê Kurdistanê
* Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Siyaseta Rûsyayê
Kategorî:Têkiliyên dualî yên Rûsyayê
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û DYAyê

**Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û DYAyê** têkiliyên van herdu pêkhateyên dewletî dihundirîne. Bi taybetî piştî xweseriya Başûrê Kurdistanê li sala 2005ê heta niha ev pêwendiyên siyasî bi awayeke fermî dom dike.

## Destpêk

Têkiliya Başûrê Kurdistanê û DYAyê li sala 1972yê bi hevkariya Şahê Îranê hate saz kirin. Henry Kissinger û Mela Mistefa Barzanî aktorên sereke yên van têkiliyan bûn 

Yekem car li sala 1975ê lobiya kurdÊn başûr hate berhev kirin. Dîplomatê berê yê Iraqê Mihemed Doskî serkêşê van çalakiyên dîplomatîk bû. Her çend zêde nekarîbe serkeftî be jî DYAyê 3 hezar û 500 xwendekarên kurd ji bo DYAyê qebûl kirin ku perwerdehiyê li vir bibînin 

Celal Telebanî li sala 1988ê bi rêya Peter Galbraith seredanî DYAyê dike. Jixwe Berhem Salih wek berpirsiyar li vir dixebite, her wisa Qubad Telebanî jî li cem Berhem Salih dixebite

## Mijarên têkildar
* Enstîtuya Kurdî ya Washingtonê

## Çavkanî

Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Siyaseta DYAyê
Tevgera zimanê bengalî

Di 21ê sibata 1952yan de, ji ber ku Bengladeş ji aliyê dewleta Pakistanê ve hatibû dagirkirin, zimanê dewletê yê fermî tenê zimanê pakistanî bû loma cemawer û xwendekarên Bangladeşê xwepêşandanek bo vermîkirina zimanê ûrdû digel zimanê pakistanî li dar xistin.
Jibo rê lêgirtina xwepêşandanê polîsên pakistanî tiving dijî xwepêşanderan bi kar anîn û gule li wan baran. Di encama vê gulebarandinê de yazdeh kes ji xwepêşanderan hatin kuştin.

Di 17ê çiriya paşîn a 1999an de rêxistina UNESCO ya çand û hunerê biryar da ku roja 21ê sibatê bibe roja cîhanî ya zimanê dayîkê.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Bengladeşê
Kategorî:Dîroka Pakistanê
Kategorî:Îslamîzm li Bengladeşê
Kategorî:Îslamîzm li Pakistanê
Kategorî:Mafên zimanî
Kategorî:Tevgerên siyasî li Bengladeşê
Kategorî:Tevgerên siyasî li Pakistanê
Têkiliyên derve yên Komara Îslamî ya Îranê

**Têkiliyên derve yên Komara Îslamî ya Îranê** hemû doktrîn û siyasetên Komara Îslamî ya li dinyayê pêşvedibe dihundirîne. Rêvebiriya têkiliyên derve yên Îranê j aliyê Wezareta Têkiliyên Derve ya Komara Îslamî ya Îranê tê kirin û di bin kontrola Rêberê Dînî de ye.

## Destpêk
Li sala 1992ê dewleta Îranê ji layê hindek ajanên xwe ve serokê PDK-Î û hevalên wî li Restorana Mykonosê dikuje. Li ser vê hemî welatên Ewropayê têkiliyên dîplomatîk li gel Îranê dibirrin. Balyozên xwe vedikêşin. Îran jî li ser vê balyozên xwe vedikêşe. Li sala 1997ê Mihemed Xatemî li Îranê dibe serokkomar û têkiliyên Ewropa û Îranê nerm dibin. 11 welatên Ewropayê balyozên xwe dîsa dişînin Îranê û têkilî dîsa tên danîn. Tenê Brîtanya balyozê xwe naşîne Îranê. Jixwe sedema balyozkêşana İngilistanê ew bû ku rêberê dînî yê Îranê li dijî Salman Ruşdî fermana mirinê da, li ser vê İngilistanê ji 1989ê balyozê xwe vekişiyabû.

## Têkiliyên derve
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê
* Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê
* Têkiliyên Îran û Iraqê
* Têkiliyên Îran û Sûrîyê
* Têkiliyên Îran û DYAyê
* Têkiliyên Îran û Rûsyayê

## Binêre
* Têkilîyên Navneteweyî

## Çavkanî

Kategorî:Siyaseta Îranê