open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cefer Axa

**Cefer Axa** (soranî: جەعفەر ئاغا) rêveberekî kurd bû di destpêka sedsala 20an de li Rojhilata Kurdistanê ​​serokatiya eşîra Şikakan kiriye ku di serokatiya eşîrê de roleke girîng lîstiye. Di sala 1905an de, Cefer Axa li Tewrêzê di kemînekê de ji aliyê hikûmeta Îranê ve hatiye kuştin. Mirina wî li herêmê alozî çêdike û bûye sedema ku birayê wî yê biçûk Simkoyê Şikak serokatiya eşîra Şikak bigire ser xwe.
## Jînenîgarî
Cefer Axa li Çehrîqê Jorîn ji dayik bûye. Bavê wî Mihemed Axa ji êla Evdoyî ya eşîra Şikak bû û kurê Îsmaîl Axa ku serokê eşîrê bû. Dema ku ew zarok bûn, Cefer Axa û birayê wî yê biçûk Îsmaîl (Simko) Axa xwedî moralek pir bilind bûn ji ber ku ew bi hev re rûdiniştin û guh didan çîrokên li ser şerê bav û kalên xwe li dijî tirk û farisan. Cefer Axa paşê dibe serokê eşîrê û desthilatdariya xwe li seranserê Rojhilata Kurdistanê ferz dike. Li axên ku ji hêla Cefer Axa ve dihatin kontrol kirin, ti desthilatdariyeke hikûmeta Îranê tune bû. Cefer Axa kesayeteke alîgirê xizanan bû ku milkên kesên dewlemend desteser dikir û bi awayeke wekhev li feqîran belav dikir. Cefer Axa desteser kirina milkên dewlemedan bi awayeke bi rêkûpêk li Ûrmiye, Selmas û li Xoyê berdewam dikir. Simko jî gelek caran bi wî re bû.
## Xapandin û kuştina wî
Di sala 1905an de, Huseyn-Qoli Mafî Nezam-ol-Saltaneh, parêzgarê Tewrêzê, Cefer Axa ji bo danûstandinan vexwendiye Tewrêzê û li ser Quranê sond xwar ku Cefer Axa dê zirarê nebîne. Walî herwiha soz da ku otonomiyeke kurdî bi desthilata Cefer Axa nas bike. Dema ku Cefer Axa digihîje Tewrêz û dikeve hundirê ofîsa parêzgerê Tewrêzê û dema ku ew bê guman li ser pêlêkê ber bi jor ve derdiket, guleyek berdidin dilê wî û wî li wir dikujin. Laşê wî ji aliyê parêzgerê Tewrêz ve hatiyê parçe kirin û hatiye nîşan dan. Simko li şûna Cefer Axa bû serokê eşîrê û sond xwariye ku tola xwe hilîne. Simko heman rêbazên Cefer Axa bikaranî û herwiha civakên asûrî û azerî jî hedef girt. Her çiqas asûrî û azerî yên herêmî di nav tirsê de bin jî Cefer Axa û Simko ji aliyê kurd ve dihatin hezkirin.

## Çavkanî


Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Mirin 1905
Kategorî:Pêşengên kurd
Kategorî:Serhildêrên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Neşet Kutas

**Neşet Kutas** (jdb. 1974, Îzmîr - m. 10 çiriya pêşîn 2025, Fransa), perkusyonîstekî bijarte yê kurd bû ku li def, *[[bendîr]]* û *[[derbûke]]* dixist.

Kutas li kêleka navên mezin ên muzîka kurdî wek Aynur Doğan û Ruşan Filiztek lê xistiye, piştre di koma Orpheus XXI ya *maestro*yê ketelan Jordi Savall de pişkdar bûye û tevî muzîkvanê ermenî Artyom Minasyan jî li def û amûrên muzîkê yên din xistiye. Wî di lîstika şanoyê "Happy Dreams Hotel" a Elie Guillou de wekî aktor tevî komedyenê kurd Aram Taştekin lîstiye.

Kutas ê ku neviyê Mele Îsmet bû ji sala 2014an vir ve penaber li Fransayê bû.

## Mirin
Neşet Kutas di 10ê çiriya pêşîn a 2025an de li Parîsê di 51 saliya temenê xwe de ji ber xwînrêjiya mêjî mir.

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
LeVar Burton

**LeVar Burton**, navê wî yê eslî **Levardis Robert Martyn Burton, Jr.** (jdb. 16 sibat 1957 li Landstuhl, Almanyaya Rojava), podkaster û aktorekî amerîkan e.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Derhênerên televîzyonê yên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Mirovên zindî
Dorvegera Dinyayê

thumb|Dîmena zivirîna Dinya ku ji aliyê Çavdêriya Avhewayê ya Deep Space ve hatiye kişandin ku meyldariya Dinyayê nîşan dide.
**Dorvegera Dinyayê** tevgereke erdê ye ku bi tevgerîneke prograd (ber bi pêş ve) ber bi rojhilat ve dizivire. Dema ku ji stêrka bakur, ji Polarîsê ve tê temaşekirin dinya berevajiya hêla saetê li dora xwe digere ku bi vê awayê şev roj a li ser rûyê dinyayê pêk tê.

Cemsera Bakur ku wekê cemsera bakur a erdnîgarî an cemsera bakur a bejahî jî tê zanîn, xaleke li nîvkada bakur e ku rêça zivirîna Dinyayê bi derbasbûnên wê re digihêje hev. Ev xal ji cemsera bakur a manyetîk a dinyayê cuda ye. Cemsera başûr xaleke din e ku xêza zivirîna Erdê li ser rûyê wê digîhîjîn hev, li Antarktîkayê ye.

Dinya li gorî Rojê bi qasî her 24 saetan carekê û li gorî stêrkên din ên dûr jî her 23 saet, 56 xulek û 4 çirke carekê dorvegereke xwe temam dike. Zivirîna erdê bi demê re hinekî hêdî bûye ku ji ber vê yekê rojek li gorî demên berê de kurttir bûye. Ev bûyer ji ber bandora kêş û vekêşê Heyvê ya li ser zivirîna dinyayê qewimiye. Saetên atomî nîşan didin ku roja îro bi qasî 1,7 milîçirkeyan ji roja sedsalek berê dirêjtir e û ev yek hêdî hêdî rêjeya ku UTC êdî bi çirkeyên tê sererastkirin zêde dike. Analîza tomarên astronomîkî yên dîrokî nîşan dide ku dirêjahiya rojê ji sedsala 8an berî zayînê û pê ve bi qasî 2,3 milîçirkeyan di her sedsalekê de zêde bûye.

Zanyaran ragihandiye ku dinya di dehsalên berê de bi berdewamî ji 86,400 saniyeyan hêdîtir zivirîye û di sala 2020an de dest bi zivirîneke zûtir kiriye. Di 29ê hezîrana 2022an de rekoreke nû bi temamkirina zivirîna dinyayê di 1,59 milîçirkeyên de di bin 24 saetan de hatiye şikandin. Ji ber vê meylê, endezyarên li çaraliyê cîhanê li ser "çirkeyên zêde yên neyînî" û pîvanên din ên pîvandina demê nîqaş dikin.

Tê texmînkirin ku ev zêdebûna lezê ji ber tevgera tevlihev a navika helandî ya dinyayê û tevgerên tevlêhev ên okyanûsan û atmosferê ye ku di nav de bandora cismên ezmanî yên wekê Heyvê û guherîna avhewayê ku dibe sedema helandina qeşaya li cemserên êrdê û hinek faktorên din hene.

## Çavkanî

Kategorî:Erd
Rêgeha Dinyayê

thumb|Dîmenek li xalên demsalî yên rêgeha Dinyayê
**Rêgeha Dinyayê** rêgeheke fezayî ye ku di vê rêgehê de Dinya li dora rojê digere. Dema ku ji jora nivkada bakur tê nihêrin, Dinya berevajiya hêla saetê bi navîni 149.60 milyon km yan jî 8.317 xulekên ronahiyê, li dora Rojê dizivire. Gereke temam a Dinyayê ya li dora rojê 365.256 rojan (saleke stêrkî) ber xwe dide ku di vê demê de demê de Dinya li ser rêgeha xwe bi qasê 940 milyon km di valahiya fezayê de rêwîti dike. Dema ku bandora cismên din ên pergala rojê tê paşguh kirin, **rêgeha dinyayê** ku jê re **zivirîna dinyayê** jî tê gotin, elipsek e ku navenda derveyî ya erd û rojê wekî yek fokus e û eksentrîsîteya herikê ya 0.0167 e. Ji ber ku ev nirx nêzîkî sifirê ye, navenda regaha dinyayê (li gorî mezinahiya rêgehê) hinek nêzîkê navenda rojê ye.

Wekê ku ji Dinyayê ve tê dîtin, tevgera pêşveçûna li ser rêgeha Dinyayê dibe sedem ku roj li gorî stêrkên din bi rêjeya nêzîkî 1° ber bi rojhilat ve di her rojek rojê de (an jî bi qûtra Roj an Heyvê her 12 saetan carekê) xuya bibe. Leza pêşve çûna Dinyayê ya li ser rêgehê bi navînî 107.208,00 km/s e ku têra xwe bilez e ku di 7 hûrdeman de tevahiya qûtra gerstêrkê û di 4 saetan de jî dikare wekê dûrahiya di navbera Dinya û Heyvê pêş ve here. Xala ku Dinya di rêgeha xwe ya rojê de di her kêliya ku berê xwe diguherîne wekê "lûtkeya rêya Dinyayê" tê zanîn. Ji xaleke dîtinê ya li jor cemsera bakur a Rojê an jî ya Dinyayê ve, dixuyê ku Dinya li dora Rojê dizivire. Ji heman xal a dîtinê ve dixuyê ku hem Dinya û hem jî Roj li berevajiyê hêla saetê li dora xwe tevdigerin.

## Çavkanî

Kategorî:Erd
Ben & Holly's Little Kingdom (rêzefîlm)

**Ben & Holly's Little Kingdom** ("Keyaniya Biçûk a Ben û Hollyê") rêzefîlmeke televîzyonê ya bi rengê animasyon ya Brîtanya ye. Zincîre ji aliyê Neville Astley û Mark Baker ve hatiye afirandin û ji aliyê Astley Baker Davies û ji aliyê Entertainment One UK ve hatiye çêkirin.  Gelek lîstikvanên dengê ku li ser *Peppa Pig* kar kirin dengên xwe ji zincîreyê re berdane; van di nav de John Sparkes, Sarah Ann Kennedy, David Rintoul û David Graham in. Muzîka ji aliyê Julian Nott ve hatiye komkirin, diruşandin û hilberandin, ku ji bo notayên wî yên *[[Wallace û Gromît|Wallace û Gromit]]*, *[[Bing (TV series)|Bing]]* û *[[Peppa Pig]]* tê zanîn.

## Agahî
Şûre li *Little Kingdom* ("Keyaniya Biçûk") ye, ku şîreteke piçûk e ku di nava geşan de veşartî ye. Ew ji aliyê du pêrên, King û Queen Thistle ve tê rêvebirin. Ew bi sê keçên xwe yên keç li Qesira Kêmî dijîn; Prenses Holly û duvînên xwe yên biçûk yên bêrêxistin Daisy û Poppy. Nanny Plum, *nanny* (guhdêra zarokan) û kirekara navmalê ye.

Elf, di nav de Ben Elf, li dara Elf a mezin dijîn, ku wek dibistan, pirtûkxane, komploya apartman û fabrîkayê tev li yek e. Elfên bi awayekî kevneşoptir û wek mirovan dijîn, bi karên sixurî ne, di heman demê de feyan modern û şêwekar in. Li gel vê, kargeha Elf bi sihirî tê rêvebirin.

## Karakter
Karakterên sereke yên pêşandanê ev in:

* **Ben Elf** - yek ji karakterên sereke.
* **Holly Thistle** - karaktere sereke ya din. Bi padîşah û şahbanûyê re dijî.
* **King Thistle** - padîşahê Little Kingdom.
* **Queen Thistle** - şahbanûya Little Kingdom

## Weşan
Li Brîtanya û Îrlenda ev zincîre di blokê bernameya zarokan ya Channel 5 de hate şandin, Milkshake! û li ser Nick Jr. UK û Îrlandayê. Li Kanada, rêzefîlm TV Treehouse TV hate şandin. Li Amerîka, şano di kanalê Nick Jr. Channel de hate şandin. Zincîre jî li Baraem li Qeter weşand. Ev di kanalên Nickelodeon de li seranserê Afrîkayê, Asya-Pasifikê, Ewropa, Rojhilata Navîn, Amerîkayê Latin û Bakurê Amerîka hate şandin.

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlmên brîtanî
Erdheja Shandongê 1668

**Erdheja Shandongê** erdejeke mezin e ku 25ê tîrmeha sala 1668an de, di dema serweriya xanedaniya Qing de li parêzgeha Shandongê çêbûye. Hêza erdhejê bi qasî 8,5 Ms yê bû ku ew dike mezintirîn erdheja dîrokî li rojhilatê Çînê û yek ji mezintirîn erdhejên li cîhanê ye. Li gorî texmînan di erdheja Shandongê 43.000 heta 50.000 kes hatinbûn kuştin û bandora erdhejê bi awayekî berfireh li devereke berfireh hatibû hiskirin. Dibe ku navenda erdhejê di navbera wîlayetên Ju û Tancheng de be ku li bakurê rojhilatê bajarê Linyi ya asta parêzgehê li başûrê Shandongê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erdhejên li Çînê
Kategorî:Erdhejên 1660î
Kategorî:Karesatên xwezayî yên 1668an
Kategorî:1668 li Asyayê
Erdheja Tangshanê 1976

**Erdheja Tangshanê** erdhejekî bi hêza 7,6 Mw bû ku di 27ê tîrmehê de saet di 19:42:55 UTC de (28ê tîrmehê bi dema herêmî) li herêma derdora Tangshan, Hebei ya Çînê qewimiye. Hêza herî zêde ya erdhejê li gorî pîvana Mercalli XI (Ekstrem) bû.

Di çend xulekan de, ji sedî 85ê avahiyên li Tangshanê hilweşiyan an jî bêkêr dimînin ku hemî xizmetên reveberiyê qut dibin û piraniya pirên otoban û trênê hilweşiyan an jî bi giranî zirar dibînin. Daneyên fermî 242.469 mirî diyar kiriye û di heman demê de dîroknasan qebûl kirine ku herî kêm 300.000 kes di vê erdhejê de jiyana xwe jidest dane ku ev yek erdhej dike erdheja herî kujer a dîroka tomarkirî (ji bilî mirinên ji ber birçîbûnê yên erdheja Shanxi ya 1556an) û ji aliyê hejmara mirinan ve ev erdhej yek ji karasetên herî xirab ên li Çînê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erdhejên li Çînê
Kategorî:Erdhejên 1976an
Kategorî:1976 li Çînê
Dani Rodrik

**Dani Rodrik** (jdb. 14ê tebaxa 1957an) aborînasekî tirk ê cihû ye û profesorê aboriya siyasî ya navneteweyî ya Weqfa Fordê ya li dibistana hikûmetê ya John F. Kennedy ya Zanîngeha Harvardê ye. Rodrik berê profesorê zanistên civakî ya Albert O. Hirschman a li Enstîtuya Xwendinên Pêşketî ya Princeton, Nû Jerseyê bû. Di warên aboriya navneteweyî, pêşkeftina aborî û aboriya siyasî de gelek weşanên wî heye. Pirsa ku çi tê wateya polîtîkayeke aborî ya baş û çima hinek hikûmet di pejirandina wê de ji yên din serketîtir in, di navenda lêkolîna wî de ye. Berhemên wî ''Economics Rules: The Rights and Wrongs of the Dismal Science'' û ''The Globalization Paradox: Democracy and the Future of the World Economy ne.'' Di heman demê de ew hevsernivîskarê kovara akademîk a *[[Global Policy]]* ye.

## Çavkanî

Kategorî:Aborînas
Kategorî:Akademîsyenên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Mirovên zindî
Xanedana Ezîzî

**Xanedana ezîziyan** an jî **mîrekên ezîziyan**, malbateke padîşahî ya kurd ên ji herêma Cizîrê bû ku ji sedsala 12an heta sala 1847an wekê berdewamiya Botanê hikûm kiriye.

Xanedan navê xwe ji Ebdulezîzê Botî werdigire ku mîrê duyem ê mîrektiya Botanê bû. Ew kurê mezin ê serokê eşîra botî Silêman bû ku damezrînerê mîrektiya Botanê bû. Bi îhtîmaleke mezin, ew di dawiya sedsala 13an û destpêka sedsala 14an de hikum kiriye. Li gorî Şerefxanê Bidlîsî, endamên ezîziyan îdia kirine ku ew bi eslê xwe ji xelîfeyê emewiyan Xalid bin Welîd tên.

## Nîşe

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Malbata Bedirxaniyan
Kategorî:Mîrektiya botan
Kategorî:Xanedanên kurd
Kategorî:Xanedanên kurdan
Çiyayên Pîrenê

thumb|250px|Nexşeya topografîk a zincîreçiyayê Pîrenê
**Çiyayên Pîrenê** rêzeçiyayeke ku li ser sinorê Spanya û Fransayê dirêj dibe. Rêzeçiya bi yekbûna xwe yê bi Çiyayên Kantabrî yê re heta Cap de Creus a li ser perava Deryaya Navîn, nêzîkî 500 km dirêj dibin û li lûtkeya Aneto ku lûtkeya herî bilind ê rêzeçiyayê ye digihîje bilindahiya 3.404 mêtreyê. Çiya ji Kendava Gaskonyayê heta Kendava Lyonê dirêj dibin. Ev çiya ji bo çûnhatinê ne asteng in. Çiya ber bi Fransayê ve bilind û asê ne û bi geliyan hatine dabeşkirin.

## Etîmolojî
Di mîtolojiyê yewnanî de, Pîrenê keçmîreke ku navê xwe daye çiyayên Pirenê. Dîroknasê yewnanî Hêrodotos dibêje ku Pîrenê navê gundekî Ewropaya Keltî ye.

## Galeriya wêneyan

Pyrenees composite NASA.jpg|Wêneya sate­lîtî ya tevlî ya çiyayên Pîrenê


## Çavkanî

Kategorî:Rêzeçiya
Şerê Amêdiyê 1831

**Şerê Amêdiyê ** şerekî ye ku di sala 1831ê de di navbera Mîrektiya Soran û Mîrektiya Badînan de qewimiye. Ev şer ji bo mebesta berfirehkirina erdê ji aliyê Mîr Muhemmed Paşa ve hatiye destpêkirin. Hatiye gotin ku eşîr û leşkerên herêmên Akrê û Rewandizê jî beşdarî vî şerî bûne.

## Berê şer
Di destpêka sedsala 19an de, ji ber ku mîrektiyên kurd pir caran serbixweyiyên xwe di parastin, Împeratoriya Osmanî di nav herêmên kurdî de bi hêrs dibe. Di vê rewşê de, Mîr Muhemmed Paşa (mîrê Soranê) hewl dide ku herêmên nêzîk di dest xwe de bigire. Li Behdînanê jî, nifaq di nav malbatê mîrên kurd (Mihemed Saîd Paşa, Îsmaîl Paşa û birayên wan) dibe sedem ku Soran şerê li dijî Behdînanê şer bide destpê kirin.

## Sedem û rêwîtî
Piştî girtina Akrêyê, hêzên soran ber bi Amêdî (paytexta kevn a Mîrektiya Badînanê) çûn û dergûha bajarê girtin. Şer bi şêwazeke dorpêçkirina bajêr û şerê dergûhê heta sê meh berxwe dide. Leşkerên Behdînan, bi serokatiya Mihemed Saîd Paşa û Îsmaîl Paşa di nav kelehê de radiwestin lê ji ber kêmaniya amadeyî û nehatina alîkariyê derveyî, berxwedana wan qels dibe.

## Tevger û taktik
Hêzên Soran bi hejmareke zêde û rêxistinkirî li hemberî hêzên behdînan serdest bû. Şer bi dorpêçkirina bajêr, girtina rêyan û bombebarana li ser dergûhan berdewam dike. Tê gotin ku Mîr hewl da dilê xelkê bajêrê bistîne ku radestbûn zû pêk were.

## Encam
Di dawiya sala 1831ê de, Amêdî hatiye girtin û mîrektiya Behdînan bi temamî hilweşiyaye. Mûsa Beg wekê hikûmetdarê herêmî hatiye erkdar kirin û Behdînan ji bo demekî di bin serweriya Mîrektiya Soran de dimîne.

## Hilweşîna mîrekiya soran
Serkevtina sala 1831ê desthilata Soran berfireh dike ku piştre Zaxo û Dihok jî dikeve bin serweriya Mîrektiya Soran. Piştre di salên 1836 û 1838an de, Împeratoriya Osmanî bi şerên mezin dest bi dagirkirina Kurdistanê dike û piştre serbixwebûna mîrên kurdî bi dawî dibe.

## Bibîne
* Mîr Muhemmed Paşa
* Mîrektiya Soran
* Behdînan
* Amêdî
* Împeratoriya Osmanî
* Akrê · Zaxo · Dihok

## Çavkanî

Kategorî:Şerên li Kurdistanê
Aurelius û Nataliya

**Aurelius û Nataliya** (m. 852) du hevjînên xiristiyan bûn ku ji aliyê Ebdurehman II, Mîrê Qurtubeyê ve ji ber redkirina devjêberdana baweriya xwe hatine kuştin. Ew ji aliyê Dêra katolîk û Dêra ortodoks ve wekê şehîd û kes ên pîroz ên dînê xiristaniyê têne hesibandin.

## Jiyan
Aurelius li Îşbîliyeya (îro Sevilla) wekê zaroka malbateke dewlemend ji dayik bûye. Bavê wî erebekî misilman û dayika wî xiristiyanek bû. Di zarokatiya xwe de sêwî maye ku ji aliyê xaltîkekê ve hatiye mezin kirin ku tê bawer kirin bi dizî bûye xiristiyan. Di wê demê de, xiristiyan li padişahiyên Morî dihatin çewisandin..
Aurelius bi Sabigotho re zewiciye ku keçek ji malbateke misilman bû. Piştî dawetê, Sabigotho biryar daye ku bibe xiristiyan û navê Nataliya li xwe dayne. Ev cot li Îmarata Qurtube dijiyan, keçeke wan çêdibe û bi dizî wekê xiristiyan jiyane. Di wê demê de, guhertina ji îslamê ji bo xiristiyaniyê sûcek bû ku bi mirinê dihate cezakirin..

Rojekê Aurelius dibe şahidê qamçikirina bazirganekî xiristiyan ku baweriya xwe bi Mesîh eşkere kiribû. Aurelius û Nataliya ji vê bûyerê şok dibin û biryar didin ku êdî nikarin baweriya xwe veşêrin. Wan ji bo keça xwe pere veqetandin û pereyên mayî li feqîran belav kirin. Piştre wan bi eşkereyî dest bi ragihandina baweriya xwe û lênêrîna xiristiyanên girtî kirin.

## Bîranîn
Roja cejna Aurelius û Nataliya di 27ê tîrmehê de ye. Ew di nav şehîdên Qurtubeyê de ne ku 48 xiristiyanên ku di navbera salên 850 û 859an de li vê bajarî hatine bidarvekirin de ye.

Bermahiyên Aurelius di gorîgehekê de li bazîlîkaya Katedrala Metropolitan a Santa María la Antigua li Panama têne parastin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Pîroz Aurelius û Natalia li ser catholic.org
* Santa Liliosa de Córdoba, Mártir

Kategorî:Mirin 852
Xwedabanû

**Xwedabanû** xwedawendeke jin e. Xwedabanûyan di gelek olan de hatine perestin û hîn jî tên perestin. Ew pir caran adanî, dayiktî, jiyan û mirinê, an erotîkê nûner dikin, lê di heman demê de xwedabanûyên şer, derya, zanîn û hîkmetê jî hene.

## Wate
Xwedabanû, mîna xwedawendên mêr bi hêza xwe ya çêkirinê, pir caran bi efsaneyên li ser afirandina cîhanê ve têne girêdan.Prensîba jinane bi zayîn û afirandinê ve girêdayî ye.Ev yek belkî bûye sedema ramanên pir kevnar ên xwedabanûya dayik an xwedabanûya erdê. Ev yek bi qasî 100 heta 200 peykerên Venûsê yên ji Paleolîtîka Jorîn (ji dora 40,000 sal berê, mînak, Venûsa Hohle Felsê) tê nîşandan - fîgurên piçûk ên jinên tazî yên bi taybetmendiyên fîzîkî yên berbiçav. Lêbelê, ev şîrove bi piranî ji hêla arkeologan ve tê redkirin.

## Çavkanî


Kategorî:Xwedawend
Cory Edwards

**Cory Edwards** (jdb. 21 tebax 1968 li Anderson, Indiana, DYA) aktorekî amerîkan e.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Jidayîkbûn 1968
Kategorî:Mirovên zindî
Kadîr Stêra

**Kadîr Stêra** (jdb. 1989, Qesra Qelendera, Mêrdîn) nivîskarê kurd e.
## Jînenîgarî
Dibistana seretayî li gund, lîse li Mêrdînê xwend. Li Zanîngeha Mêrsînê, beşa ziman û wêjeya tirkî qedand.
 
Heta niha du pirtûkên wî hatine weşandin, ya bi navê *Hespê şeytên* di 2018an de ji weşanxaneya Aryenê derketiye. 
 
Di 2025an de jî pirtûka xwe ya bi navê *Gava stêrk dikevin* ji weşanxaneya Bêjingê hatiye çapkirin. Di kovar, rojname, sîteyên medyaya ciwakî de, nivîs, çîrok û ceribandinên wî hatine weşandin.  Nivîskar ji ber şert û mercên siyasî niha penaber e, jiyana xwe li Almanyayê didomîne.

## Berhem
* *Hespê şeytên* Weşanên Aryen, 2018
* *Gava stêrk dikevin* Weşanên Bêjing, 2025

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Mêrdînê
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Roger Sozdar

**Roger Sozdar** (jdb. 23 nîsan 1985 li gundê Têco, Qereyazî, Erzirom), nivîskarê kurd e.

## Jînenîgarî
Xwendina xwe ya seretayî û a navîn li YÎBO ya Qereyaziyê qedand. Ji ber sedemên siyasî neçar ma ku biçe dibistana amedeyî li Enqereyê bixwîne. Di sala 2009an de ji bo xwendina zanîngehê derbasê Rihayê bû lê ji ber xebatên siyasî dev ji xwendinê berda.

Heta niha sê pirtûkên wî hatine weşandin, ya bi navê "Tazî" di 2021î de ji weşanxaneya Aryenê derketiye. Di sala 2023an de jî pirtûka xwe ya bi navê "Rêzan û Çolo" dîsa ji weşanxaneya Aryenê hatiye çapkirin. Pirtûka wî a siyan a binavê "Tirs" jî di sala 2025an de ji weşanxaneya Bêjingê hatiye çapkirin. Di kovar, sîteyên medyaya ciwakî û di sepanên li ser zimanê kurdî de, gelek nivîs û çîrokln wî hatine weşandin. Nivîskar ji ber şert û mercên siyasî niha penaber e, jiyana xwe li Fransa yê didomîne.

Nivîskar, ku berhemên xwe bi şêwazek rexnegir dinivîse, "rastiyan bi zelalî dide, bi bûyerên civakî re mijûl dibe, li ser kêmasiyên karakterên xwe disekine, armanc dike ku xwendevanên xwe neçar bike ku empatî bikin û tevbigerin, û bi pirsgirêkên civaka xwe re mijûl mijul bibin", bi vê nêzîkatiyê rêbaza hunerî ya Realîzma Sosyalîst ango civakî dipejirîne.

## Berhem
* * Tazî * Weşanên Aryen, 2021
* * Rêzan û Çolo * Weşanên Aryen, 2023
* * Tirs * Weşanên Bêjing, 2025

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Kütçe Öykü Kitabı Rezan û Çolo çıktı.
* Rezan û Çolo
* Aşabildiğimiz Korkularımız Kadar Büyüdük
* Yüzleştğimiz Oranda Barışı İnşa ederiz

Kategorî:Agahîdank nivîskar
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wêjevanên kurd
Poz (endam)

thumb|Xortim pozê fîlan e.
**Poz**, **difin**, **bêvil** an **kepî** di mirovan û gelek ajalan de beşek girîng a laş e. Ew ne tenê li ser rû ye, lê di heman demê de di nefesgirtin, bêhnkirin û parastina laş de jî dibe alîkar.

## Pêkhate
Pozê mirovan ji hestî, Kirkirk û tevnên nerm pêk tê. Di hundurê de, qulên pozê hene ku bi mûkus û mûyên piçûk ên bi navê *cilia* hatine nixumandin. Ev toz û mîkroban digirin. Li gorî hewcedariyên heywanan, pozên wan cuda ne. Mînakî, kûçik ji bo bêhnkirinê pozên wan pir hesas in.

## Fonksiyon
# Nefesgirtin: Poz berî ku bigihîje pişikê hewayê fîltre dike, germ dike û şil dike.
# Bêhnkirin: Poz gelek bêhnan tespît dike. Ajalên mîna kûçikan ji mirovan xwedî hestek bêhnkirinê ya xurttir in.
# Parastin: Mûkus û *'cilia*' toz û mîkroban digirin. Piskîn dibe alîkar ji bo tiştên mirov an heywan aciz dikin werin dûrkirin.

## Strukturên poz
Fîl ji bo nefesgirtin, bêhnkirin, vexwarin û girtina tiştan xortimên xwe (pozên dirêj) bi kar tînin.

## Çavkanî

1. Sobiesk, J. L. “Anatomy, Head and Neck, Nasal Cavity.” StatPearls, 2023

2. Freeman, S. C. “Physiology, Nasal.” NCBI Bookshelf / StatPearls, 2023

3. TeachMeAnatomy — The Nasal Cavity: Structure, Vasculature, Innervation

4. Kenhub — Nasal cavity: Anatomy, parts, blood supply

5. Cleveland Clinic — Nose: Anatomy, Function & Related Conditions

6. Springer / Tortora & Derrickson — Respiratory System: Nose role in warming, humidifying air

7. Widdicombe, J. G. “The Physiology of the Nose.” ScienceDirect / Journal Article

8. MDPI — The Shape of the Nasal Cavity and Adaptations to Sniffing in Animals

Kategorî:Sîstema bêhngirtinê
Pau Casals

**Pau Casals**, anku **Pau Casals i Defilló**  (jdb. 1876 li El Vendrell, Ketelonya - 1973 li San Juan, Porto Rîko), kompozîtor û viyolonseljenekî ketelan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1876
Kategorî:Ketelan
Kategorî:Mirin 1973
Salvador Espriu

**Salvador Espriu** , ango **Salvador Espriu i Castelló** (jdb. 10 tîrmeh 1913 li Santa Coloma de Farners, Ketelonya - m. 22 sibat 1985 li Barselona), helbestvan, şanonivîs û nivîskarekî ketelan bû. Espriu wek yek ji nivîskarên herî pêşeng ê bi zimanê ketelanî yê sedsala bîstan tê hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên ketelan
Kategorî:Jidayikbûn 1913
Kategorî:Ketelan
Kategorî:Mirin 1985
Kategorî:Nivîskarên ketelan
Qada parastinê ya Medyayê

**Qada parastinê ya Medyayê** an **herêmên parastinê ya Medyayê** qadeke parastinê ye ku ji sala 1992an vir di bin kontrola gerîllayên Partiya Karkerên Kurdistanê de ye. Qad ji gelek herêmên kontrolê pêk tên û di heman demê de gelek gund di nav herêmên kontrolê de ne. Herêm li di nav sîstema rêzeçiyayên Qendîlê de, di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku li ser sêxala sinorên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ye.

## Erdnîgarî
Qad di nav rêzeçiyayên Qendîlê de ye ku yek ji rêzeçiyayên sîstema Zagrosan e. Ji ber herêma çiyayî asê ji bo qada parastinê ê serbazî wekê keleheke xwezayî ye. Qada demekê dirêj wekê baregeha serbazî ya gerîlayên Partita Karkerên Kurdistanê.
## Binêre
* Çiyayên Qendîlê

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê
Golda Meir

**Golda Meir** (berê Meyerson; wekî Mabovitch hate dinê; jdb. 3ê gulanê 1898 – 8ê kanûnê 1978 li Kîevê, Împeratoriya Rûsî) ji sala 1969an heta sala 1974an yekemîn û heta niha tekane jin bû ku bibe seroka hikûmetê ya Îsraêlê.

## Kurtejiyan
Golda Meir yek ji kesayetiyên herî bandorker di dîroka Îsraêlê de bû - û yek ji yekemîn jinên cîhanê bû, ku wezîfeya seroka hikûmetê girtibe ser xwe. Ew li Kîevê (îro Ûkrayna) wekî Golda Mabowitsch hate dinê, di sala 1906an de bi malbata xwe re koçî DYAyê kir û li wir li Milwaukee mezin bû. Zû de tevlî Tevgera Siyonîst bû û di sala 1921an de ligel mêrê xwe Morris Meyerson çû Filistîna wê demê.

Meir jiyana xwe ya siyasî di kibûzekê de dest pê kir, piştre rolên rêberiyê di nav Tevgera Karkeran û Rêxistina Siyonîst de girtin ser xwe. Di dema damezrandina dewleta Îsraêlê di sala 1948an de, ew yek ji 24 kesan bû, ku Danezana Serxwebûna Îsraêlê îmze kiribin. Di salên piştre de, wê di navbera postên din de wekî Wezîra Kar û Wezîra Karên Derve xizmet kir.

Di sala 1969an de ew bû çaremîn serokwezîra Îsraêlê. Dema wê ya serokwezîriyê bi tengasiyên siyasî û leşkerî re derbas bû, nemaze ji ber Şerê Yom Kîpûr ê sala 1973an.

Golda Meir gelekî ji bo ewlehiya Îsraêlê kar kir, di heman demê de wê hewl da ku piştgiriya navneteweyî û çareseriyên dîplomatîk bi dest bixe.

Kategorî:Jidayikbûn 1898
Kategorî:Mirin 1978
Kategorî:Serokwezîrên Îsraêlê
Muzexaneya Mezin a Misirê

**Muzexaneya Mezin a Misirê** (bi kurtasî: **GEM**, ji navê îngilîzî *Grand Egyptian Museum*, bi erebiya misrî: المتحف المصري الكبير, *al-Matḥaf al-Miṣriyy al-Kabir*) muzexaneyeke arkeolojîk û neteweyî ye li Gîze, Misir û mezintirîn muzexaneya cîhanê ye, ku ji bo şaristaniyeke tenê hatiye veqetandin. Ew bi qasî du kîlometreyan dûrî Pîramîdên Gîzeyê ye.

Muzexane di sala 1992an de hate ragihandin, avakirina rastîn di sala 2005an de dest pê kir û di sala 2023an de bi tevahî hate qedandin. Mesrefa wê gihîşte 1,2 milyar dolar. Vekirina ceribandinê di çiriya pêşîn a 2024an de dest pê kir û vekirina fermî di 1ê çiriya paşîn a 2025an de pêk hat.

Muzexane berhevokek ji berhemên misrî yên ji serdemên cûrbecûr ên şaristaniya Misira kevnare, ji Serdema pêşdînastîk heta Misra koptîk dihewîne, ku jimara wan a giştî zêdetirî 100.000 berheman e. Tê texmînkirin ku herî kêm 20.000 berhem dê cara yekem werin pêşandan, di nav de berhevoka temamî ya fîrewn Tutankhamun ku ji 5.398 perçeyan pêk tê. Berhevoka Tut li beşa muzexaneyê ya bi rûbera 7.500 m² tê pêşandan. Hin perçeyên nû-restorekirî jî dê cara yekem werin pêşandan, wekî keştiya rojê ya duyem a Khufu, berhevoka qiralîçe Hetepheres (dayika fîrewn Khufu) û berhevoka Yuya û Thuyu (dêûbavên qiralîçe Tiye).

Muzexane li ser rûberek giştî ya 500,000 m² dirêj dibe, bi qadeke avakirinê ya 167.000 m² û rûbera erdê ya 81.000 m² ye. Di heman demê de dê mêvandariya galeriyên pêşangehên daîmî, pêşangehên demkî, pêşangehên taybet, muzexaneya zarokan û ekranên vîrtuel û mezin bike, bi tevahî rûbera erdê ya 32.000 m² ye.

Muzexane ji aliyê hevkariya hevbeş a Orascom Construction a misrî û BESIX Group a belçîkî ve hate avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2025an li Misirê
Kategorî:Misir
Kategorî:Misira kevnare
Kategorî:Muze
Kategorî:Muzeyên Misirê
Mark Moseley

thumb|Mark Moseley (2025)
**Mark Moseley** (z. 2'ê tebaxê 1961'an li Hattiesburg, Mississippi, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Mercè Rodoreda

**Mercè Rodoreda** , ango **Mercè Rodoreda i Gurguí** (jdb. 10 çiriya pêşîn 1908 li Barselona, Ketelonya - m. 13 nîsan 1983 li Girona, Ketelonya), nivîskareke ketelan bû. Rodoreda yek ji nivîskarên herî bandordar a edebiyata hevserdem a bi zimanê ketelanî ye û gelek ji berhemên wê hatine wergerandin bo zimanên din ên cîhanê. Rodoredayê di 1980î de xelata edebî *[[Premi d'Honor de les Lletres Catalanes]]* wergirt.

## Berhemên wê yên sereke
* (1932) Sóc una dona honrada? ("Gelo ez jineke durist im?")
* (1934) Del que hom no pot fugir
* (1934) Un dia en la vida d'un home ("Rojek ji rojeke jiyana mêrikî")
* (1936) Crim ("Sûc")
* (1938) Aloma
* (1958) Vint-i-dos contes ("Bîst û du çîrok")
* (1962) La plaça del Diamant ("Meydana Almas")
* (1966) El carrer de les Camèlies ("Kolana Kamelyayan")
* (1967) Jardí vora el mar ("Baxçeya nêzîkî deryayê")
* (1967) La meva Cristina i altres contes ("Krîstina min û çîrokên din")
* (1974) Mirall trencat ("Neynika şkestî")
* (1978) Semblava de seda i altres contes
* (1979) Tots els contes ("Hemû çîrok")
* (1980) Viatges i flors ("Rêwîtî û kulîlk")
* (1980) Quanta, quanta guerra...
* (1986) La mort i la primavera ("Mirin û bihar")
* (1991) Isabel i Maria ("Isabel û Maria")

## Çavkanî

Kategorî:Çîroknivîsên ketelan
Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Ketelan
Kategorî:Mirin 1983
Kategorî:Nivîskarên ji Barselonayê
Kategorî:Nivîskarên ketelan
Charlie Rivel

**Charlie Rivel**, nasnavê hunerî yê **Josep Andreu i Lasserre** bû (jdb. 23 nîsan 1896 li Cubelles, Ketelonya - m. 26 tîrmeh 1983 li Sant Pere de Ribes, Ketelonya), artîst û palyaçoyekî sîrkê yê ketelan û tevcîhanî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1896
Kategorî:Ketelan
Kategorî:Mirin 1983
Pompeu Fabra

**Pompeu Fabra** , anku **Pompeu Fabra i Poch** (jdb. 20 sibat 1868 li La Salut, Gràcia, Barcelona - 25 kanûna pêşîn 1948 li Prada de Conflent (Prades), Fransa), endezyar, zimannas û rêzimannasekî ketelan bû. Ew nivîskarê sereke yê reforma normatîv a zimanê ketelanî yê hemdem bû û wekî bavê rêzimana ketelanî ya nûjen tê hesibandin. Berhemên wî yên herî giring ew in: *Diccionari Ortogràfic* ("Ferhenga rastnivîsê", 1917) û *Diccionari general de la llengua catalana* ("Ferhenga giştî ya zimanê ketelanî", 1932).

Zanîngeha Pompeu Fabra li Barselonayê li ser navê wî hatiye binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1868
Kategorî:Kesên ji Barselonayê
Kategorî:Ketelan
Kategorî:Mirin 1948
Kategorî:Rêzimannasên ketelan
Kategorî:Zimannasên ketelan
Joan Miró

**Joan Miró** , anku **Joan Miró i Ferrà**  (jdb. 20 nîsan 1893 li Barselona, Ketelonya - m. 25 kanûna pêşîn 1983 li Palma, Malyorka, Giravên Balear), wênesaz, peykersaz, gravurvan û seramîkvanekî ketelan bû, ku wekî yek ji mezintirîn nûnerên surrealîzmê dihat hesibandin. Di xebatên xwe de wî eleqeya xwe ya bi binhişmendî û bi welatê xwe nîşan da. Berhemên wî yên destpêkê bandorên xurt ên fauvîst, kubîst û ekspresyonîst nîşan didin, ku ber bi tabloyek nermtir ve diçin, wekî tabloya wî ya navdar *La masia* (1921-1922) ku xaniyê havînê yê malbata Miró li Mont-roig del Camp tîne bîra mirov.

Ji mayîna wî ya li Parîsê, karên wî bêtir xewnî dibin, bi rêbernameyên surrealîzmê re li hev dikin lê bêyî ku bi fermî tevlî vê tevgerê bibin.

Weqf û muzexaneyek ji bo karên wî yên hunerî, Fundació Joan Miró ("Weqfa Joan Miró"), di sala 1975an de li bajarê Barselonayê hate avakirin û piştre muzexaneyeke din, Fundació Pilar i Joan Miró ("Weqfa Pilar û Joan Miró"), di sala 1981ê de li bajarê Palma, Malyorka hate danîn.

## Galeriya wêneyan

Fundació Joan Miró.JPG|Muzeya Fundació Joan Miró li Barselonayê
Miro's Studio Sert - Palma de Mallorca.jpg|Studyo Sert, atêlyeya Miró li Palma, Malyorka
Dona i Ocell.JPG|Peykerê Miró yê bi navê "Jin û Çûk" (*Dona i Ocell*) li parka Joan Miró, Barselona
Miro-Wand in Ludwigshafen 06.jpg|Dîwarê bi seramîk ê Miró li Ludwighafen, Almanya
QRpedia codes at Fundació Joan Miró 07.JPG|Li muzeya Fundació Joan Miró


## Çavkanî

Kategorî:Dadaizm
Kategorî:Jidayikbûn 1893
Kategorî:Ketelan
Kategorî:Mirin 1983
Kategorî:Wênesazên ji Barselonayê
Kategorî:Wênesazên ketelan
Lîsteya avahiyên Antoni Gaudí

Eve lîsteya avahiyên mîmarê ketelan Antoni Gaudí (1852 - 1926).

## Avahiyên ku di jiyana Gaudí de hatine avakirin
Lîste li ser bingehê qonaxa ku Gaudî di avakirina avahiyê de beşdar bûyî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Antoni Gaudí
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ketelonyayê
Kategorî:Lîste
June Squibb

thumb|June Squibb (2025)
**June Louise Squibb** (z. 6ê çiriya paşîn 1929'an li Vandalia, Indiana, DYA) aktrîseke amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1929
Mihemedê kurê Bilal

**Mihemedê kurê Bilal** (Muhammad b. Bilal), **Mihemed kurê Bilal ê Hezbanî**, serokê herî kevn ê naskirî yê eşîra hezbaniyan bû ku di sedsala 9 û 10an de jiyaye.

Di sala 906  de, wî gundewarên Mûsilê wêran kir. Hikumdarê hemdanî Ebdullahê Hemdanî li pey wî ket lê têk çû. Xelîfeyê ebasî yê Bexdayê hêzên taybet şandin û Ebdullah li pey Mihemedê Hezbanî û pênc hezar malbatên kurd yê hezbaniyan berdewam kir. Aştî hat sazkirin û Mihemedê Hezbanî neçar ma ku hemû deverên xwe yên li bakurê Mûsilê radestî eşîrên kurd ên dasnî û himeydî bike.

## Çavkanî

Kategorî:Desthilatdarên kurd
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Hikumdarên kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 10an
Kategorî:Serokên kurd
Keyaniya Napoliyê

**Keyaniya Napoliyê** , ku bi fermî wekî **Keyaniya Sîsîlya** tê zanîn, dewletek bû ku di navbera salên 1282 û 1816an de beşa nîvgirava Îtalyayê ya li başûrê Dewleta Papayî di nav xwe de digirt.Ew di dema Şerê Şevên Sîsîlyayê (1282–1302) de derketiye holê. Berî wê, girava Sîsîlyayê û başûrê Îtalyayê bi hev re bûn û "Keyaniya Sîsîlyayê" pêk dianîn.Dema ku girava Sîsîlyayê rabû ser xwe û ji aliyê Aragonê ve hate zeftkirin, ew bû keyaniya xwe, ku jê re "Keyaniya Sîsîlyayê" jî dihat gotin.Bi vî awayî, parzemîna Napolî di destê Carloyê Anjouyê de ma, ku wî navê "Keyaniya Sîsîlyayê" bi kar anî.Di dawiya sedsala 14an de, du şaxên malbata Angevin ji bo Keyaniya Napoliyê şer kirin û Giovanna I ji hêla domdarê wê Carlo III ve hate kuştin. Joanna II, keça Carlo, ji aliyê key Alfonso V ê Aragonê ve wekî cîgirê wê hate pejirandin. Di sala 1442an de, wî Napolî tevlî herêmên xwe yên Aragonê kir. Key Alfonso V ê Aragonê ji aliyê keça Carlo Giovanna II ve hat manewîkirin û wek mîratgirê wê hate pejirandin. Di sala 1442an de, wî Napoli tevlî herêmên xwe yên Aragonê kir.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 13an li Îtalyayê
Kategorî:Avabûnên 1282an li Ewropayê
Kategorî:Destpêka Dema Nûjen
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1816an de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Napoliyê
Nîppûr

**Nîppûr** (bi sumerî: 𒂗𒆤𒆠 *Nibur*; bi akadî: *Nîbbur*) bajarekî kevnar ê sumerî bû ku bajêr navenda taybet a perestgeha xwedawendê sumerî ya Enlîl, "xwedawendê bayê" bû ku hikûmdarê gerdûnê bû û tenê di bin fermana xwedawend An de bû. Nîpûr li Nuffara îro, 8 kîlometre li bakurê Efaka îro ya parêzgeha Qadisiye ya Iraqê bû. Bajêr bi qasî 200 km li başûrê Bexda ya îro û bi qasî 100 km li başûrê rojhilatê bajarê kevnar ê Babîlê ye. Niştecîbûna li vê deverê vedigere serdema Ubeyd (Ubeyd 2) ku serdema Urûkê û serdema Cemdet Nasr e. Eslê navê kevnar nayê zanîn lê di derbarê navê kevin de pêşniyarên cuda hene.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên pîroz
Kategorî:Bajarên sumeran
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê
Haco Axa

**Haco Axayê Hevêrkî** (jdb. 1881 - m. 1950/3) serokê eşîra kurd yê hevêrkan bû û yek ji beşdarên pêşîn ên rêxistina neteweperwer yê Xoybûnê di dawiya salên 1920an de bû. Ew bi bandora xwe ya di nav konfederasyona eşîra hevêrkan de dihat zanin û wekî kesayetek girêdanê di navbera avahiyên serokatiya kevneşopî ya kurdî û tevgera neteweperwer a li sirgûnê de xizmet kiriye.

## Jiyan
thumb|Haco Axa (rûniştî) bi Hamza Efendî, Ekrem û Kadrî Bedirxan
Haco Axa di sala 1881an de li herêma Torê li nêzikî Mêrdînê ji dayik bû ye. Ew endamê eşîra hevêrekan bû ku komeke eşîrî ya kurd e ku di wî  demê navdar bû û gund û warên wan li seranserê deşta ku Mêrdîn, Nisêbîn û sinorê Rojavaya Kurdistanê hebû. Ew di nav malbateke pêşeng a konfederasyonê de mezin bûye û wî perwerdehiyeke kevneşopî wergirtiye ku ji aliyê jiyana şivantiyê, danûstandinên naveşîrî û rêziknameya rêveberiya osmanî ya dereng ve hatiye bi bandor kirin.

Di salên 1910 û 1920an de, ew bû *axa* yê hevêrkan û di nav derdorên siyasî yên herêmî yên ber bi Amed û Cizîrê ve eleqedar dibû. Hilweşîna împeratoriya osmanî û polîtîkayên navendîkar ên komara Tirkiyeyê gelek serokên kurd teşwîq kirin ku li derveyî rêxistinên herêmî li hevpeymanan bigerin. Haco Axa her ku diçe bi çalakvanên kurd ên li Şamê re, bi taybetî endamên malbata Bedirxaniyan ku ji bo platformek neteweperwer a hevrêz toran ava dikirin, têkilî danî. Piştî damezrandina Xoybûnê di sala 1927an de, ew wekî nûnerê eşîrê bi komîteyê re têkildar bû. Beşdariyên wî hêsankirina ragihandinê di navbera rewşenbîrên kurd ên sirgûnkirî û komên eşîrî yên ku li hundirê Tirkiyeyê mane, çalakkirina wergirtina leşkeran û tevgera wan û alîkariya ewlekirina piştgiriyê ji bo serhildana Agiriyê ya paşê bûn. Her çend wî rasterast di warê leşkerî de xizmet nekiribe jî, otorîteya wî di nav hevêrkan de di salên destpêkê yên Xoybûnê de berfirehiya rêxistinî zêde kiriye.

Piştî tepeserkirina serhildana Agiriyê, gelek endamên Xoybûnê koçî Rojavaya Kurdistanê dibin û Haco Axa salên xwe yên dawî li Hesîçe derbas kiriye ku di salên 1930an de beşên eşîra hevrêkan li wir bi cih bûne. Her çiqas vegotinên devkî bi berfirehî wê di navbera salên 1950 an 1953an de destnîşan dikin jî, çavkaniyên akademîk ên pêbawer dîrok an cihê mirina wî yê rast rave nakin.

## Binerê

* Kamiran Alî Bedirxan

## Çavkanî

## Bîbliyografî

* 
* 
* 
* 
* 
* 

Kategorî:Axa
Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê
Kategorî:Çiyayê Agirî
Kategorî:Jidayikbûn 1893
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1953
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Serhildanên Agiriyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Martin Short

thumb|Martin Short (2021)
**Martin Hayter Short** (z. 26'ê adarê 1950'an li Hamilton, Ontario, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Hemze Efendî

**Hemze Efendî yê Miksê** (1889–1978) alimekî dînî yê kurd bû û xwendekarekî alimekî îslamî Seîdê Nûrsî bû. Ew bi giranî ji vegotinên biyografîk ên nûrîzmê bi perwerdehiya olî û çalakiyên wî yên hînkirinê di nav dezgehên medreseyên kurdî de tê nasîn. Di kongreya Xoybûnê yê 1927an de Hemze Efendî yek ji damezrînerên partiyê bû.

## Jiyan
Hemze di sala 1889an de li Miksê ji dayik bûye. Herêm bi tora xwe ya medreseyan û malbatên xwe yên zanayên kurd dihat nasîn. Berî ku xwendina xwe li Wanê û medreseyên din ên herêmê bidomîne, xwendina xwe ya destpêkê li herêmê wergirtiye. Ew bû şagirtê Seîdê Nûrsî, beşdarî nav dezgehên rewşenbîrî û olî yên derdora wî bû. Çavkanî wî wekî xwendekarekî dilsoz û paşê mamosteyekî ku beşdarî perwerdehiya olî ya civakên kurd ên herêmî bûye, diyar dikin.

Jiyana wî bi serdema dawî ya osmanî û salên destpêkê yên Komara Tirkiyeyê re hevdem bû ku demek veguherînek girîng a siyasî û civakî li herêmên kurdan ên Bakurê Kurdistanê bû. Tevî van guhertinan, xuya ye ku ew bi giranî li ser çalakiyên dînî û perwerdehî disekine ne li ser çalakvaniya siyasî.

Têkiliya Hemze Efendî yê Miksê bi tevgerên rewşenbîrî an siyasî yên kurd ên wekî Xoybûnê mezin bû; wêjeya akademîk wî di nav endam an beşdarên kongreya damezrandina rêxistinê ya 1927an de li Beyrûtê wî jî tomar dike.

## Mirin
Li gorî vegotinên biyografîk, Hemze Efendî yê Miksê di sala 1978an de li Hesîçe, Rojavaya Kurdistanê koça dawî kir. Wisa dixuye ku jiyana wî ya paşîn ji bo hînkirina olî û zanistiyê di nav civaka kurd de derbas bûye.

## Wênedank

Kadri, Haco, Hamza, Ekrem.jpg|Qedrî, Haco, Ekrem û Hemze
Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|Kongresa Xoybûn li Libnanê, 1927


## Çavkanî

### Bibliyografî

* Bruinessen, Martin van (1992). *Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan*. London: Zed Books.
* Olson, Robert (1989). *The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925*. Austin: University of Texas Press.

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê
Kategorî:Çiyayê Agirî
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1889
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1979
Kategorî:Mirovê olê
Kategorî:Misilman
Kategorî:Neqşîbendî
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Şoreşvanên kurd
Kategorî:Tefsîrvanên kurd
Kategorî:Zanayên îslamê
Kategorî:Zanyarên îslamê
Rahid Ulusel

**Rahid Ulusel** (zayîn 13ê Tebaxa 1954, navçeya Masalliyê) fîlozof, çandnas, rexnegirê wêjeyî, rexnegir, nivîskarê gotarê, Doktorê Felsefeyê û profesorekî Azerbaycanî ye.

## Jiyan û Kar
Rahid Ulusel (Nusel - leqeb) di 13ê Tebaxa 1954an de li gundê Kalbahuseynli (berê Galadibi), Navçeya Masalliyê, Komara Azerbaycanê ji dayik bû. Di sala 1975an de ji Fakulteya Fîlolojiyê ya Zanîngeha Pedagojiyê ya Dewletê ya Azerbaycanê bi pileya bilind mezûn bû. Ji sala 1975an heta 2001an, wî wekî mamoste, Cîgirê Serokê Lijneya Rêveber û Serredaktor xebitî. Wî di sala 1986an de teza xwe li Akademiya Neteweyî ya Zanistî ya Azerbaycanê û di sala 2007an de teza xwe ya doktorayê li Zanîngeha Dewletê ya Bakuyê parast. Di sala 1990î de, ji bo xebata xwe ya li ser têgeha "Metasîstema Mirovan" ji hêla Wezareta Perwerdehiyê ya Yekîtiya Sovyetê ya berê ve madalyayek wergirt. Ji sala 2002an vir ve, ew li Akademiya Neteweyî ya Zanistî ya Azerbaycanê lêkolînerekî payebilind û li Navenda Ataturk a Azerbaycanê alîkarê lêkolînê ye. Ji sala 2005an heta 2007an, wî li Zanîngeha Rojava felsefe û lêkolînên çandî hîn kir. Di sala 2005an de, wî Komeleya Lêkolînên Zanistî ya Giştî "Zanistên Cîhanîbûn û Şaristaniyê" damezrand. Ev komele, ku ew serokatiya wê dike, di sala 2011an de wekî endamê Federasyona Navneteweyî ya Civakên Felsefî wekî yekem rêxistina zanistî li Azerbaycan û tevahiya Başûrê Qefqasyayê hate pejirandin. Rahid Ulusel ji sala 1989an vir ve endamê Yekîtiya Nivîskarên Yekîtiya Sovyetê ya Berê ye, di sala 2009an de hevalê Serokkomarê Komara Azerbaycanê ye, ji sala 2010an vir ve endamê Komîteya Rêxistinê ya Komeleya Biyokozmolojiyê (Rûsya), cîgirê serokê Komeleya Biyokozmolojiyê ya Rojhilata Navîn û endamê desteya edîtoriya kovara "Biyokozmolojî - Neo-Arîstotelîsm" e. Niha, ew endamê Yekîtiya Nivîskarên Azerbaycanê, Lijneya Teza Doktorayê ya Enstîtuya Felsefê ya Akademiya Zanistî ya Neteweyî ya Azerbaycanê û Lijneya Edîtoriya Berhemên Zanistî ya Enstîtuya Wêjeyê "Poetîzm" e. Ew endamê Kongreya Cîhanî ya XXIIemîn a Felsefê ye (Kore, Zanîngeha Seulê, 2008), ya VIII. Wî nûnertiya Azerbaycanê li Kongreya Cîhanî (Swêd, Stockholm, 2010), Konferansa Navneteweyî ya II (DYA, Zanîngeha Harvardê, 2011), Kongreya Cîhanî ya XXIII ya Felsefê (Yewnanistan, Atîna, 2013) û gelek bûyerên din ên navneteweyî kir.[1] Bi piştgiriya darayî ya Konseya Piştgiriya Dewletê ji bo Rêxistinên Nehikûmî yên girêdayî Serokatiya Komara Azerbaycanê, wî projeya "Entegrasyona Azerbaycanê di Civaka Cîhanî de: Rêya Hevrîşimê ya Çandan" (2009) pêk anî û di çarçoveya projeyê de pirtûkên têkildar weşand. Gotarên wî yên ku di kovaran de û bi taybetî di kovarên zanistî de hatine weşandin, zêdetirî 200 gotar, 22 pirtûk û monograf li ser pirsgirêkên felsefe, estetîk, çandînolojî û fîlolojiyê hatine weşandin. Ji bo destkeftiyên xwe yên zanistî, di sala 2017an de ji hêla Akademiya Neteweyî ya Zanistî ya Azerbaycanê ve sernavê "Zanyarê Salê" wergirt.[2]

Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Mirovên zindî
Ehmed Şahê Abdali

**Ehmed Şah Dûrranî** (; 1720–1722 – 4 Hezîran 1772), ku bi navê zayînê wî **Ehmed Xan Abdali** () hatî nasîn, yekem şahan û damezrandina Împaratoriya Dûrranî ye. Ew gelek caran wek damezrandina Afghanistan ya modern tê hesibandin. Wek Şah, ew di çend salên 25-an de bi bersivên leşkerî li Rojhilata Navîn, Navenda Asya, û Başûrê Asya şer kir, û yek ji mezinahiya herêmên Îslamî yên cîhanê ava kir, ku li hemberî Pakistanê, Xorasanê Îranî, û beşên Îndiya Bakurê domand.

Li navbera 1720 û 1722 de hatî dinyayê, jiyana destpêkê ya Ehmed Şah di nava şerên Nader Şah de derbas bû. Piştî ku Nader Şah di 1747 de hat kuştin û Împaratoriya Afşarî hate parçal kirin, Ehmed Şah qasî bikar anîn û di Kandahar de taxtgerî kir, û hukumdariya xwe li Afghanistan avakir û Împaratoriya Dûrranî damezrand. Di 1748 de, wî Împaratoriya Mughalê hate xwarin û dest pê kir şerên li Îndiya ya ku 24 salan berdom kir. Piştî serî şerê sêyemîn wî Punjab û Kashmir ji Mughalan girt. Şerên wî berdom kirin, tevî tengkirina û qirina Delhi di dema çaremîn şerê wî de, û leşkerên Maratha di Şerê Sêyemîn a Panipat de ku mezinahî ya sedsala 18-an bû, têk çûn, di dema pêncemîn şerê wî de. Li derveyî Îndiya, wî li Xorasan û Turkestanê Efxanî şer kir, Îranê Afşarî bin dest xistin, bi Khanate of Bukhara re şer kir, û heta têkilî û Qing China re hevdîtin. Di domdariyê de, wî pir caran li dijî Sikhs şer kir da ku Punjab kontrol bike. Salên bersiv û şerên domdar li ser tenduristiya wî bûne sedem, û wî di 1772 de li Maruf mir, û li Kandahar hate defn kirin.

Di tevahiya hukumdariyê de, Ehmed Şah ji ser navê 15 şerên girîng şer kir. Neh ji wan li Îndiya bûn, sê li Xorasan, û sê li Turkestanê Efxanî. Ew gelek caran şerên xwe winda nekir, û dîrokvan wî wek serokê leşkerî ya zîrek û taktîkvan tê hesibandin, gelek caran bi serokên leşkerî wek Marlborough, Mahmud of Ghazni, Babur, û Nader Şah tê qedexekirin. Ehmed Şah wek yek ji serokên leşkerî ya herî mezin a Asya ya sedsala 18-an hatî nasîn, û "serokê herî mezin a Asya ya demê wî" tê gotin, û wek yek ji serokên desthilatdarên Asya hatî nasîn.
## Çavkanî

Kategorî:Împerator
Kategorî:Jidayikbûn 1720î
Kategorî:Mirin 1772
Kategorî:Peştûn
Hayko Bağdat

**Hayko Bağdat** (bi ermeniya rojavayî: Հայկօ Պաղտատ, jdb. 29ê adara 1976an li Stembolê, Tirkiye) rojnamevan û nivîskarekî ermen e.

## Jînenîgarî
Hayko Bağdat di sala 1976an de li Stembolê wekê zarokê dayikeke yewnanî û bavekî ermenî jidayîk bûye. Wî xwendina xwe ya seretayî li Dibistana Seretayî ya Ermenî ya Esayan a Taybet a Stembolê û xwendina xwe ya navîn li Dibistana Navîn a Ermenî ya Mîhîtaryan a Taybet a Pangaltiyê qedandiye. Xwendina xwe ya zanîngehê li Fakulteya wêjeyê ya Zanîngeha Stenbolê beşa dîrokê berdewam kiriye. Ji ber mirina bavê wî ku ji nişka ve miriye nekariye xwendina xwe ya zanîngehê temam bike.

## Kariyera wî
Hayko Bağdat di sala 2002an de bûye hilberîner û pêşkêşvanê bernameya *Sözde Kalanlar* ("Yên ku di gotinan de mane") ku di Radyoya Yaşamê de pirsgirêkên kêmneteweyan dianî ziman. Bi vî awayî ew bûye yekem pêşkêşvanê radyoyê ya ku bi eslê ermenî ye ku li Tirkiyeyê li ser ermeniyan weşan kiriye. Piştre di sala 2003an de dest bi nivîsandina gotarek heftane yê di beşa tirkî ya Rojnameya Marmarayê de kiriye. Di heman demê de yek ji damezrînerên tîma "Hevalên Hrant" e ku di sala 2007an de piştî kuştina Hrant Dink hatiye damezrandin ku ev kom lêgerîna xwe ya edaletê di vê doza kuştina Hrant Dink didomîne.

Bağdat di sala 2012an de di televizyona İMC TVyê bi Ronî Margulies re bernameya *Azı Karar Çoğu Zarar* amade kiriye û di vê bernameyê de pêşkêşvanî kiriye. Li gel pêşkêşvaniya televizyonê di rojnameya Taraf û malpera Dikenê de gotaran nivîsandiye.

Ew di sala 2016an de ji ber zext û gef ên li hemberî wî neçar maye ku koçê Berlînê bibe. Di sala 2017an de, bi rojnamevan Can Dündar re malpera özgürüz.org ava kiriye û demekê kurt malperê birêve biriye.

Pirtûka wî ya yekem a bi navê *Salyangoz* di sala 2014an de hatiye weşandin.

## Pirtûkên wî
* *Haykoloji* (2016)
* *Kurtuluş* Çok Bozuldu (2016)
* *Gollik* (2015)
* *Salyangoz* (2014)

## Çavkanî

Kategorî:Rojnamevan
Kategori:Xwedabanûyên dansê

Kategorî:Xwedabanûyên hunerê
Kategorî:Xwedabanû li gorî pêwendiyê
Kategorî:Xwedawendên dansê
Naser Gholami Hojghan

**Naser Gholami Hojghan** (bi farisî: ناصر غلامی هوجقان), 1'ê Nîsan
, 1977) rojnamevan, nivîskar îranî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên îranî