open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pişorik

**Pişorik**, pişrik, pişûrik xwarineke bigoşt e. Di pêjgeha kurd de bi heman navê çend xwarin hene.

"Piş" di wateya xwarina ku pişa xwe girtiye, kewa xwe, çêja xwe girtiye ye. Ji ber wê kurdan hin xwarin bi navê pişorik, pişûrikê binavkirine.

## Berkeliya pişorika parêzgeha Colemêrgê
* *[[Nîsk]]*
* *[[Pîvaz]]*
* *Rişte (hevîrrişte, êrişte, evrişte)*
* *[[Goşt]] an qeliya goştê*
* *[[Çortan]] an [[keşk]] (li gelek deveran bi çortanê, çortan û keşk ne yek in, tên tevlîhevkirin lê bi keşkê jî dibe)*
* *[[Merge]]*
* *Biharbêhn ([[biharat]])*
* * [[Rûn]]ê ron*
* *[[Xwê]]*

## Çêkirin
Çortana xwe di nava avê de bihelînin, dewijî bikin. Nîska xwe bikelînin. Pîvaza xwe hûrane hûr bikin, di rûnbirêşkê de, di nava rûn de bi tevî mergeyê biqijilînin. Li ser daxwazê hûn dikarin hinekê îsota tûj jî pê werbidin.

Qelî yan goştê berê hatiye pijandin, hûr hûr hûr bikin, tevlî nava sosa xwe ya di rûnbirêşkê de ye bikin.

Dewê çortana xwe berdin quşxaneyekê, rişteyê berdin navê, nîska ku we berê xaşandibû jî tevlî bikin. Bi hev re bikelînin. Paşê sosa we hazir kiriye jî berdin navê û îcar bi hev re bikelînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Qeyxaneya Wanê

**Qeyxaneya Wanê**, cureyeke arxavkê (omletê) ye. Taybetiya qeyxaneya Wanê ji yên herêmên din, bikaranîna rûnê nivîşkî ye ku tehma xwarinê xweştir dike. Lê, demên dawiyê li aşxaneyên Wanê jî êdî bi rûnê ron (gulberoj ûêd) tên çêkirin, orjînaliya wê êdî nemaye.

Mirov dikare kêm-zêde terîfeya qeyxaneya Wanê, wekî standardekê bibîne. Yên herêmên din jî ne pirr cuda ne.

## Berkelî
* *6 heb [[hêk]] (300 gr)*
* *1,5 stekan (qedeh) [[şîr]] (bi qasî 200-300 gr)*
* *1 stekan ard (arvan) (bi qasî 100-120 gr)*
* *3 kevçî rûnê nivîşkî (30-40 gr)*
* *[[Xwê]] (bi qasî 10 gr)*

## Çêkirin
Hêkên xwe di badiyekê de biçirpînin. Şîrê xwe berdin ser û tevdin. Hêdî hêdî ard pê werbikin û tevbidin, xwêya xwe bavêjinê û dîsa tevbidin.

Rûnbirêşkek hinek fireh bînin, kevçiyek rûnê nivîşkî bikinê, germ bikin. Ji sê paran yekê têkela xwe bi tevî 1 stekan avê berdin rûnbirêşkê, devanga wê bigirin, zerayî pê ket, biqulipînin (bizivirînin) û aliyê din jî wisa bikin.

Têkela xwe ya mayî jî wisa bikin. Parçeyên xwe yên pijandî li binikan parve bikin, bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Arxavk
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarin
Arxavka rizê

**Arxavka rizê**, **omleta bi birincê** cureyeke arxavkê (omlet) ye.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *3 [[hêk]]*
* *1 kevçî [[riz]] (birinc)*
* *1 kevçî [[rûn]]ê zeytê*
* *3 kevçî [[penîr]]ê qaşar ê rêşkirî (rendekirî)*
* *2-3 pelên [[bexdenûs]]ê*
* *4 stekan (qedeh) av*
* *[[Xwê]]*
* *Hinekê [[awîşen]] (cehter)*

## Çêkirin
Riza xwe di ava xwêkirî (şor) de bikelînin. Bidarivînin û rûnê zeytê berdin ser. Firneya xwe (firûn) bînin ser germiya 180 pileyê.

Hêkên çirpandî, awîşen, bexdenûs, penîr û xwêya xwe di badiyekê de tevdin, birinca xwe jî têxin navê û berdin rûnbirêşkê. Di rûnbirêşk an qalibên pijandinê yên firneyê de bipijînin. Bila ji teflonê be.

Bi qasî 15 deqeyan bipijînin. Bila rûyê wê pirr zer nebe, zêdepijandin nabe. Xwarina xwe li binikên servîsê belav bikin, bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Arxavk
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Erdelanê
Seleteya girtiyan

**Seleteya girtiyan**, **seleteya mehkûman**, **seleteya girtîgeha Siwêrekê** navê cureyeke seleteyê yê. Bi tirkî jê re *avrat salatasi* dibêjin. Berê li Kurdistanê ji jê re *seleteya biav* digotine, av jî dixistinê.

## Bingeha navê wê
Dibêjin ev selete berê bi awayeke din bûye. Awayê niha tê zanîn ji girtigehe Siwêrekê belav bûye. Girtiyan di nava xwe de tehmeke nû dane vê seleteyê û dema azad bûne, vê awayê nû birine herêmên xwe. Di wêjeya devkî de bo vê seleteyê seleteya qancaran jî hatiye bikaranîn.

Niha jî gelek varyantên vê seleteyê hene. Hin kes ava hinarê tevlî dikin, hin jî nakin. Di seleteya ku mehkûman deranîne de hinar nebûye, paşê tevlî kirine.

Li hin aşxaneyan dimsê (mot) jî dixin navê. 

## Berkelî (bo çar kesan)
* *2 kok [[pîvaz]]a teze, yan baqek pîvaza teze*
* *2 dendik [[sîr]]*
* *1 baq [[bexdenûs]]*
* *1 heb fringî (bacanê sor, tomatos)*
* *2 heb hinar (ne mecbûrî ye)*
* *1 kevçî [[pûjan]] (tihtavik)*
* *2 heb [[îsot]]a dirêj*
* *Îsota tûj a pûlpûlî*
* *[[Xwê]]* (solin)
* *2 heb [[lîmon]]*
* *Li ser daxwazê biharbêhn ([[biharat]])*

## Çêkirin
# Fringî, pîvazên teze, îsot û sîrê hûrane (bi qasî hebên genimê) hûr bikin û tevbidin. Lîmon û hinarên xwe amade bikin, ava wan derînin, berdin ser melzemeyên xwe.
# Pûjanê pê werbikin, dîsa tevbidin. Herwiha îsota tûj, xwê û biharbêhnên xwe jî jibîr nekin. Êdî hûn dikarin bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Selete
Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Arxavka dîwê

**Arxavka dîwê**, **omleta silka biyanî** cureyekê arxavkê (omlet) ye. Li hin deveran ji omletan re *[[hêkerûn]]*, *qeyxane* (bo mînak qeyxaneya Wanê) jî dibêjin, lê ev hemî jî, cureyên omletê ne.

Ji dîwê silka biyanî jî dibêjin. Bazû di gelek xwarinan de, çi xwarinên quşxaneyê, çi yên bi runbirêşkê tên amadekirin de, tê bikaranîn.

## Berkelî (bo çar kesan)
* 1 kg dîw (silka biyanî, heger nebe hûn dikarin siyaleyê jî bikarbînin)
* 2 hêk
* 2 stekan (qedeh) penîrê spî yan lor
* 1 serî pîvaz
* Nîv stekan şîrê bêrûn an kêmrûnî
* 5 kevçî ard (arvan) (arvanê bo galetayê)
* Îsota reş
* Xwê (solin)

## Çêkirin
Dîwê pakij bişon, bidarivînin û hinekê mezin hûr bikin. Pîvazê hûrane hûr bikin, di rûnbirêşkeke teflonî de nermijî bikin. Dîwê berdin navê, xwêyê bavêjinê û agirê nizm de biqelînin. Bihêlin bila hinekê sar bibe.

Firneya xwe bo 80 pileyê saz bikin. Penîrê di badiyekê de di nava nîv stekan şîr de tevdin. Hêkên hatine çirpandin, xwê, îsota reş, bazû û xwêyê xwe tevlîhev bikin. Bi qasî katjimêrekê di firûnê de bipijînin.

Bi pijiandinê hûn dikarin rûnbirêşkê jî bikarbîn, qalibên taybet ên pijandinê jî (bo firûnan). Ji bîr nekin, kaxeza pijandinê raxin binê qalibên xwe.

Kategorî:Arxavk
Rişteya bi sosa merzekewê

**Rişteya bi sosa merzekewê**, **êrişteya bi çênca rihanê** navê xwarineke ji pêjgeha kurd e. Ji merzekewê re rihan jî tê gotin. Rişteyê re êrişte jî dibêjin ku ev ji peyva kurdî *hevîrrişteyê* tê. Ango hevîrê hatiye riştekirin.

Kurd ji rişteyê gelek xwarin, şîraniyan çêdikin. Niha pirranî rişteyên nûjen ên di fabrîkan de hatine hilberîn, tên bikaranîn. Rişteyên nûjen rengîn in, siyale, penîr, kuvark, zebze ûêd gelek tişt tevlî ne.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *Rişte bo 4 kesan (a malê yan a tê firotin)*
* *1 kevçî sosa (çênc) merzekewê (rihan, firincemişk)*
* *1 dendik sîra kutayî*
* *1 fringî (bacanê sor, tomatos) (hurkirî, amade)*
* *1 kevçî sosa gravy (korî-sos jî dibêjin ku ji tehma goştê mirîşkê ye û gelek tiştên din tê de hene)*
* *Bi kêfa xwe biharbêhnên (biharat) îsotê û xwê*
* *100 gr pîvaza hûrkirî (bila gelek hûrik be)*
* *2 kevçî krema*
* *50-50 gr rûnê nivîşkî*

## Çêkirin
Rişteya xwe wekî meqarneyê bixaşînin, dema sar bû, melzemeyên xwe yên amadekirî tevlî bikin û sosa xwe pê werbikin, servîs bikin.

Lê heger sosa we nîne û divê hûn bi xwe amade bikin, divê hinekê bi aram bin û dest bi çêkirina sosa xwe bikin.

Ji sosê re di pêjgeha kurd de herwiha çênc jî tê gotin ku ev bêje jî koka xwe ji bêjeya "çêj" digire, ango tehm.

## Binêrin
* Sosa merzekewê, sosa rihanê, çênca merzekewê

Kategorî:Meqarne
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Wirmê û Kurdistana Sor
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji hevîrê
Sîrmastok

**Sîrmastok** soseke ku ji sîr û mastê tê çêkirin. Ev sos dikare wekî xwarinên çorsane jî were binavkirin ji ber ku sos wekî xwarinek jî dikare were ser destexaneyê.

Sîr û mast di pêjgeha kurd de cihekê taybet û giring digirin. Ji sîr û mastê gelek xwarin tên çêkirin, herwiha sîr-mast wekî sos di gelek xwarinan de tên bikaranîn.

Li hin deveran ji xwarinên sîr-mast tê de hene re, sîrmastok dibêjin. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan.

Sîrmastok di pêjgeha kurd de bo sosên (çênc) ji sîr û mastê tên amadekirin, tê bikaranin. Navê komekê sosên sîr-mastê ne.

## Cureyên sîrmastokê yên sereke
* *Sîrmastoka nanê kartû, nanê kartû tê de heye*
* *Sîrmastoka bi ava hinarê*
* *Sîrmastoka bi zerika hêkê*
* *Sîrmastoka bi bexdenûsê*
* *Sîrmastoka bi kartolê*

## Sirmastoka nanê kartû
Berkelî:
* *Nîv kg mast*
* *5 dendik sîr*
* *1 kerî nanê kartû (bila ne pirr be û ji hundirê nanê be)*
* *2 kevçî şîr*
* *1 xiyar*
* *1 kevçî rûnê zeytê*
* *Hinekê îsota reş (toz)*
* *Xwê (solin)*

Çêkirin:
Nanê kartû bipişirînin badiyekê, şîr berdin ser, nermijî bikin. Sîra xwe hûrik hûrik hûr bikin (nekutin).

Xiyarê xwe spî bikin, hûrane hûr bikin, bixin nava badiyeke din. Xiyar, sîra hûrkirî, nanê kartû û mastê li hev bidin. Hêdî hêdî tevdin, ber re rûnê zeytê tevlî bikin.

Îsota reş û xwê pê werbikin. Êdî sosa we amade ye.
## Çavkanî

Kategorî:Pêjgeha kurdî

Kategorî:Sos
Kategorî:Xwarin
Rişte

thumb|Rişte tê ristekirin

**Rişte**, êrişte berhemekê xwarinê, ji hevîrê ye. Cureyeke meqarneyê ye ku ji pelhevîrkê (hevîrê şikeva) tê çêkirin. Xwarineke kurdî ye, derbasê gelên cîran jî bûye. Li Asyaya Navîn jê re *kesme* dibêjin.

## Hevîrê ristekirî û rişrişî
Peyva rişteyê yan êrişteyê ji peyva *hevîrristeyê* tê. Tê wateya hevîrê ristekirî, hevîrê rişrişîkirî, hevîrê li rêşkerê hatiye xistin. Bi heman navê derbasê romî (tirkî) jî bûye, dibêjin erîşte.

Di hin devokên kurdî de tîpa "ş" wekî "s" tê bilêvkirin. Bo mînak di kirmanckiya (kirdkî, zazakî, dimilkî) Dêrsimê de. Jê re *êriste* jî dibêjin.

## Çêkirina wê
Li Kurdistanê jê gelek xwarin tên çêkirin, wekî zexîreyeke zivistanî temîn dikin. Ard (arvan), rûn, hêk, av û xwê ji têkela wê ne. Hevîr tê strîn, pelhevîrkan li ser daxwaze dibirrin. Ango ji hevîrê tê ristekirin.

Li parêzgehên Sêwas, Mûş, Meledî, Ezirgan, Erdêxan, Îdir, Qersê bo zivistanê çêdikin.

Kategorî:Pêjgeha efxanî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Asyayê
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji hevîrê
Şorbeya deqsorê

**Şorbeya deqsorê** ji goştê deqsorê tê çêkirin. Ji ber ku li çem û royên Kurdistanê deqsor gelek in, kurd gelek xwarinan jê çêdikin. Mixabin pirraniya van xwarinan niha wekî xwarinên pêjgehên biyanî tên binavkirin.

A rastî mirov dikare bêje şorbeyên deqsorê, lewra gelek tişt jî dikarin tevlî bên kirin.

## Berkeliya şorbeya deqsorê (bo çar kesan)
* *1 heb deqsor (fîlet)*
* *1 kevçî sirke*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *4 stekan (qedeh) av*
* *2 [[kartol]] (patat, patatos)*
* *1 kevçî [[riz]] (birinc)*
* *3-4 ta [[bexdenûs]]*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *Li ser daxwazê biharbêhn ([[biharat]])*

## Çêkirin
Pîvazên xwe hûrik hûrik hûrbikin, kartolan jî kûbîkî. 4 stekan ava xwe berdin quşxaneyekê û wan jî pê re. Bixaşînin.

Bexdenûsa hûrkirî û xwê tevlî bikin. Dema kel pê ket, rizê têxin navê. Bi qasî 10-20 deqe bikelînin.

Deqsora xwe di rûnbirêşkekê de, di nava 1 stekan avê de bi qasî 5 deqe bikelînin. Ji agirin bigirin, çermê wê derînin, riste bikin, ango çêtiyên dirêjî û ziravane.

Goştê xwe tevlî şorbeyê bikin. Sirkeyê û hinekê jî avê bikin ser. Heya riza we nerm bû, bikelînin.

Di binikên xwarinê de bi bexdenûsê ûêd bixemilînin û servîs bikin.

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Deqsor

[thumb|300px|''[Salmo trutta*]]
[[Wêne:Trout.jpg|thumb|300px|*Oncorhynchus mykiss*]]

*'Deqsor**, **trîtmasî*' (*Salmo trutta*), masiyek ji malbata masiyan [[Salmonidae]] ye, ku [[somon]] jî ji heman malbatê ye. Gelek cureyên deqsorê hene. Li [[Kurdistan]]ê di çem û royan de deqsor gelek in û jê gelek xwarin tên çêkirin.

Di avên çeman de, herwiha yên deryayan de dijîn. Bi taybetî li royên ava wê sar in, golan dijîn. Hinek ji wan koçber in, bêî rawestan cih diguherin.

Deqsorên mê, di nava mehên çiriya pêşîn û adarê de bi qasî 10 hezar hêkan dikin.

== Cureyên wê yên navdar ==
* [[Deqsora lok]] (*Salmo trutta macrostigma*)
* [[Deqsora deryayî]] (*Salmo trutta trutta*)
* [[Deqsora farîo]] (*Salmo trutta forma fario*)
* [[Oncorhynchus mykiss]] (*Oncorhynchus mykiss*
* [[Deqsora Aralê]] (*Salmo trutta aralensis*)
* [[Deqsora karpiyo]] (*Salmo trutta carpio*)
* [[Deqsora îsççanî]] (*Salmo ischchan*)
* [[Deqsora marmorata]] (*Salmo trutta marmorata*)
* [[Deqsora Abantê]] (*Salmo trutta abanticus*)
* [[Salmo platycephalus]] (*Salmo platycephalus*)
* [[Deqsora oksiyanî]] (*Salmo trutta oxianus*)
* [[Deqsora rhodanî]] (*Salmo trutta rhodanensis*)
* [[Deqsora denteks]] (*Salmo trutta dentex*)
* [[Deqsora ezenamî]] (*Salmo trutta ezenami*)
* [[Deqsora Deryaya Reş]] (*Salmo trutta labrax*)
* [[Deqsora kafkasî]] (*Salmo trutta caspius*)
* [[Deqsora balkanî]] (*Salmo balcanicus*)
* [[Deqsora îtalî]] (*Salmo trutta cettii*)
* [[Deqsora talerî]] (*Salmo trutta taleri*)
* [[Salmo trutta lacustris]] (*Salmo trutta lacustris*)
* [[Deqsora fîbrenî]] (*Salmo trutta fibreni'')


Kategorî:Heywan
Kategorî:Malbata salmo
Kategorî:Masî
Xware

**Xware** navê şorbeyeke pêjgeha kurd e. Li hin deverên Serhedê jê re *xare*, *xore* jî dibêjin ku ev ji devokan e. Bi taybetî li parêzgehên Îdir, Erzîrom û Qersê pirr tê xwarin. Kurdên Ermenistanê jî dizanin.

Ji ber ku xwarineke çorsane ye, jê re *xware*, *tişta ku tê xwarinê* gotine. Di pêjgeha kurd de, xwarinên ku çêkirina wan dijwar e navên taybet digirin. Ên din, an bi rengdêran (bo mînak çilîbir), an jî bi serpêhatiyan (bo mînak seleteya girtiyan) tên binavkirin.

## Berkeliya xwareyê (xore)
* *5 stekan (qedeh) av*
* *3 kevçî ard (arvan)*
* *2-3 kevçî rûnê nivîşkî*
* *[[Xwê]]*
* *1 kevçî [[merge]]ya fringiyê (salçeya bacanê sor)*
* *[[Îsot]]a reş*

## Çêkirin
Rûnê (2 kevçî) xwe berdin quşxaneyekê, ardê xwe bikinê, biqelînin. Zerayî pê ket, hêdî hêdî avê tevlî bikin. Îsota reş û xwê jî pê werbikin û bêî rawestan tevdin.

Ji aliyekê ve du nava 1 kevçî rûnê nivîşkî de mergeya xwe biqelînin. Viya berdin ser şorbeya xwe. Ev xwarin bi germî tê xwarin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Şorbe
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Pitî

thumb|250x250px|Pitî
rast|250x250px
**Pitî** navê xwarineke pêjgeha kurd e. Ji goşt û nokê ye, xwarineke quşxaneyê ye. Bi taybetî di nava kurdên Ermenistan û YKSSê de tê xwarin. Li Serhedê jî jê re *pitî*, *pitê*, *pêtî* dibêjin.

*Pitî* rengdêrek e. *Pitînî*, *pitînî jê anîn*. Ji kevaniya malê re jî di hin devokan de *pitê* dibêjin, lewra gorî zilamên wan ew dikin pitînî, serê mêrên xwe dibin. Lê jin jî heyfa xwe digirin, ew jî ji mêrên xwe re *pito* dibêjin.

Derbasî pêjgeha Azerbaycanê jî bûye, ew jî pitî dibêjin.

## Berkelî (bo şeş kesan)
* *1 kg goştê hêtê yê pez (bibez)*
* *Nîv kg [[pîvaz]]*
* *250 gr nok*
* *Du heb [[kartol]]*
* *[[Îsot]]*
* *[[Xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Nokên xwe ji êvar de bixin avê, nermijî bikin, bipişirînin. Goştê xwe hûr bikin, herduya bi hevre bişon û bikin quşxaneyê.

Pîvaz û kartolên xwe bikin 4 parçe, xwê û îsota xwe tevlî bikin, hinekê avê jî berdin ser û bidin ser agir, heger hûn xwarina xwe di quşxaneya hilmê de bikelînin.

Heger di quşxaneya normal de dikelînin, pîvaz û kartolê xwe paşê bavêjinê, ne bi hev re. Bila bi qasî saetekê bikele. Dûv re agirê xwe kêm bikin, bila bi qasî saetekê jî wiha bikele.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Sosa merzekewê

**Sosa merzekewê**, **sosa rihanê**, **çênca rihanê** ji sosên ku bi rihanê (merzekew) tên çêkirin re dibêjin. Gelek cureyên wê hene û li Kurdistanê bi navên cuda tên binavkirin.

Mixabin lêkolîn û xebatekê li ser sosên pêjgeha kurd nehatiye kirin. Kurd pirranî bêjeyên romî (tirkî), erebî û fransî bikartînin û ev jî dibe sedemê tevlîheviyan.

Gorî têkela xwe, mirov dikare bi dilê xwe sosa rihanê çêbike. Lê sosa pirr tê bikaranîn wiha ye:

50 gr kakilê gûzê hêrayî, 50 gr kakilê bindeqê yê hêrayî, 2 dendik sîr a hûrik hatiye hûrkirin, fîncaneke rûnê ron (gulberoj an yên din), bi dilê xwe xwê (solin) (ne pirr zêde), bi dilê xwe îsota tûj a pûlpûlî (yan biharateke din ê îsotê, li baştirîn a îsota tûj e), 1 kevçî merzekewa (rihan) teze ya pişirandî (hûr hûr hûrkirî) bixin badiyekê. Baş li hev bidin.

Êdî sosa we amade ye. Bo mînak hûn dikarin rişteya bi sosa merzekewê bidin ser, bixwin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Sos
Kategorî:Xwarin
Fetîr

**Fetîr**, **vetîr** navê şîraniyeke kateyî ya pêjgeha kurd e. Herwiha ji pelhevîrkê (şikeva) re jî *fetîr/vetîr* dibêjin. Bingeha peyvê ji *"hevîrê tîr, hevîrtîr"* tê. Peyveke kurdî ye. Li hin deverên Serhedê, di nava kurdên YKSSê de navdar e.

Li parêzgehên Sêwas, Erdêxan, Îdir, Qers û Wanê jî bi vê navê tê navkirin.

## Berkelî
* *2 [[hêk]]*
* *7 stekan (qedeh) ard (arvan)*
* *350-400 gr rûnê nivîşkî*
* *200 gr [[şekir]]*
* *4 stekan [[şîr]]*
* *250 gr [[mast]]*
* *40 gr hevîrtirş*
* *[[Xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Hevîrtirşê xwe di nava hinekê şîr de bihelînin. 6 stekan ardê xwe berdin badiyekê, hevîrtirş û xwê jî tevlî bikin, bistrên. Hevîrê xwe bidin sekinandin bila kewa xwe bigire.

Rûnê xwe bihelînin, ard berdinê, biqelînin. Zerayî bi ardê we ket, şekir tevlî bikin, hinek jî avê, bistrên. Bihêlin bila sar bibe, ev ji bo hundirê wê ye.

Hevîrê xwe bînin, girikên bi qasî kulmê çêbikin. Girikan bi destan hinekê vebikin, hundirê wan ji têkela we amade kiribû, dagirin (tije bikin).

Dîsa wan girikan bi destan vebikin. Bila stûriya wan bi qasî bêçiyê û çapa wan jî bi qasî 15-20 cm be. Hêk û mast biçelpînin di ser wan de bidin. Li tendûrê bidin, bipijînin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Dêrsimê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Şîranî
Kategorî:Xwarin
Bîşî (kate)

thumb|Bişî
**Bîşî** cureyekê nan û xwarinan e. Hevîrê ku di nava rûn de tê pijandin e. Li gelek deverên Bakurê Kurdistanê tê xwarin lê bi navên cuda tên navkirin.

Kurdên Erdêxan, Îdir, Qers, Ezirgan, Erzîromê peyva bîşî bikartînin.

Bîşî ne tenê bi hevîr tê pijandin, wekî kateyên dagirtî, kateyên tijekirî jî dibe. Ango hundirê wê bi toraq, penîr, siyale yan tiştekê din jî dikare bê dagirtin.

Lê bîşiya tîpîk û navdar tenê ji hevîrê ye, tiştekê nayê tevlîkirin. Hevîr hinekê bi ard (arvan) tê ziwakirin û girik tên vekirin. Ne wekî pelhevîrkê (şikeva), stûr e, wekî kateyan tê vekirin.

Azerî jî bîşiyê dixwin, di pêjgeha Azerbaycanê de herwiha cih digire.

Kategorî:Kate
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Dêrsimê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarin
Zerde

thumb|Zerde
**Zerde** xwarin û şîraniyeke ji pêjgeha kurd, pêjgeha Tirkiyeyê e. Lepeya birincê ye. Derbasê gelên cîran jî bûye ku ew jî vê xwarinê bi heman navê binavdikin. Zerde bêjeyeke farsî/îranî ye, navê xwe ji zerbûna xwarinê digire.

Di zerdeya Ezirganê de nok jî tê bikaranîn. Herwiha ji xeynî zeferanê li deverên Kurdistanê biharbêhnên (biharat) cuda tên bikaranîn. Ango bo çêjdanê tiştinên din jî tên tevlîkirin.

## Berkeliya zerdeya Bidlîsê
* *250 gr [[riz]] (birinc)*
* *1,5 kg [[şekir]]ê toz*
* *50 gr fistiqa spî*
* *200 gr armûş (li hin deveran cuda)*
* *2 gr [[zeferan]]*
* *50 gr fistiqa kesk*
* *1 hinar*
* *50 gr tiriyê çivîkan (kişmiş)*

## Berkeliya zerde (Tirkiye)

Malzemêyen tîpîk a zerde in:

* 1 Tas Riz
* 8 tas avê
* 2 1/2 Granulated şekir
* 2 kevçîyekî xwarinê qawet çinîn
* 1/2 tas rabû ser avê
* 1/2 tas orange gulekê avê
* 1/4 teaspoon zaferan
* 1 Teaspoon curcuma
* 1 Kefçika mewîj
* 1 Kevçiyekî xwarinê jî fistiqan
* 1 Kefçika behiv
* 1 Kefçika kakilê gûzan
* 1 Kefçika Darçîn

## Çêkirin
Riza xwe bişon, nîv katjimêrî (saet) di nava ava şîregerm de bihêlin, bila nermijî bibe. Birinca xwe têxin quşxane yan beroşekê, 5 lître avê berdin serê û bidin ser agir. Bêî ku were tevdanê tê kelandin.

1,5 kg şekir, zeferana ku di ana 1-2 kevçî avê de hatiye amadekirin tevlî bikin. Hinekê bikelînin, armûşê tevlî bikin, çend kelê pê bînin.

Ji agir daynin, li binikên xwarinê belav bikin. Sar bû, bi fistiq, dendikên hinarê û tiriyan bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Şîranî
Kategorî:Şîrbirinc
Kategorî:Xwarin
Harşo

**Harşo**, **xar(a)şo**, navê xwarineke ji pêjgeha kurd e. Bi taybetî li parêzgehên Erdêxan, Qersê tê xwarin.

## Berkeliya xaraşoyê (bo çar kesan)
* *1-2 kerî nanê kartû*
* *1 serî pîvaz*
* *2 stekan (qedeh) av*
* *3 hêk*
* *300 gr penîrê postê*
* *1 kevçî rûnê nivîşkî*
* *Îsota reş*
* *Xwê*
* *Li ser daxwazê biharbêhn (biharat)*

## Çêkirin
Nanê xwe bipişirînin badiyekê. Rûnê nivîşkî di quşxaneyekê de biqijilînin, hêkan biçirpînin navê û tevbidin.

Dûv re penîr, pîvaza hûrkirî. îsota reş, xwêbû 2 stekan ava kelandî berdin serê. Vê têkela xwe hûrikî bikin, berdin ser nanê hûrkirî.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarin
Sînor (xwarin)

**Sînor** navê xwarineke ji pêjgeha kurd e jî. Pirranî li parêzgehên Bakurê Kurdistanê Erdêxan, Qers, Agirîyê tê xwarin.

Xwarineke çorsane ye, ango kêm tişt dikevinê û hêsan e çêkirina wê. Ev xwarin navê xwe ji sînoran digire. Bazirgan û qaçaxçiyan ev nav dane vê xwarinê lêwra li ser sînoran dihate xwarin, çêkirina wê rehet bû.

## Berkeliya sînora Erdêxanê (bo çar kesan)
* *Têra xwarina 4 kesan nan*
* *2 kevçî rûnê nivîşkî*
* *Hinekê mast*
* *Hinekê penîrê kartû, penîrê kufikî*

## Çêkirin
Rûnê xwe berdin quşxaneyekê û bihelînin. Nanê xwe hûrbikin badiyekê, rûnê qijilandî berdin serê. Penîrê xwe bipişirîninê, mastê xwe tevlî bikin. Ji bo çêjdanê dikarin biharbêhnan (biharat) jî bikarbînin.

## Girêdanên derve
* Terîfa sînorê (ne bi kurdî ye)

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Bêran

**Bêran**, **bêran bi gerden** navê xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Li herêma Amed, Botan, Tolhildanê pirr tê xwarin.

Di wêjeya devkî ya kurdî de wiha derbas dibe: "Ji gerdenê berdan, ji Mareşê merdan derdikeve".

## Berkelî (bo pênc kesan)
* *1kg goştê bi hestî yê gerdenê (gizêra stû)*
* *100 gr îsota tûj (îsota pûlpûlî, îsota pûlpelî)*
* *300 gr riz (birinc)*
* *100 gr bez*
* *1 lîmon*
* *Xwê*
* *Îsota sor (li ser daxwazê)*
* *Îsota reş (li ser daxwazê)*

## Çêkirin
Goştê bikin quşxaneyê bikelînin. Gelek caran kêfa wê bigirin. Paşê agirê wê kêm bikin, bila dîsa bikele. Di quşxaneyeke din de birinca xwe bikelînin û li binikên xwarinê parve bikin.

Goştê xwe yê kelandî jî parve bikin, bidin ser birincê. Ava goşt, sîr, îsota tûj, îsota reş (hûn bi kêfa xwe ne kêjan biharbêhnê bikarbînin, dikarin) û ava limonê bi ser de bikin.

Bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Biraşka bi bacanreşkê

**Biraşka bi bacanreşkê**, **bacankebaba bi rûnê nivîşkî** cureyeke biraşka (kebaba) pêjgeha kurd e. Berkeliya (melzemeya) wê ya standard rûnê nivîşkî, bacan û goşt e ku bêî wan nabe. Lê berkeliyên din dikarin hinekê bên guhertin.

Aşpêjên kurd jî bacanreşk wekî sos bikaranîne û tevlî gelek xwarinan kirine. Amadekirina vê xwarinê hinekê dijwar e. Heger rûnê nivîşkî neyê bikaranîn, çêja wê (tehm) xweşik nabe.

Li hin aşpêjxaneyên Bakurê Kurdistanê, vê xwarinê wekî kebaba Sêrtê jî binav dikin. Restoranên bajarên Bakur di kartên menûyan de zimanê romî (tirkî) bikartînin. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan.

## Berkelî (bo şeş kesan)
* *6 [[bacanreşk]] (bacan, balîcan)*
* *750 gr [[goşt]]ê [[berx]]ê ([[tîkegoşt]], tîkekirî)*
* *3 kevçî [[rûn]]ê nivîşkî*
* *3 fîncan ard (arvan)*
* *2 stekan (qedeh) [[şîr]]*
* *1 stekan [[penîr]]ê qaşar*
* *1 [[lîmon]]*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *1 kevçî [[merge]] (ava bacanê sor, salçeya tomatosê)*
* *2 fringî (tomatos, bacanê sor)*
* *5 stekan av*
* *Cureyên biharbêhnê ([[biharat]])*
* *[[Xwê]]* (solin)

## Çêkirin
Bacanên xwe bi kêrê 5-6 cihan qul bikin, bavêjin ser agir. Ango li ser agir bi saxî bibirijînin. Bi germî qalikên wan bigirin û ji bo ku reş nebe, têxin nava ava bi lîmonê.

2 kevçî runê xwe bihelînin, ardê xwe berdin navê. Bi tevdanê bi qasî 3-4 deqeyan biqelînin. Şîrê sar tevlî bikin, tevdin. 5-6 deqe keliya bacanên xwe hûrbikin, bipelixînin. Biguvişînin, ava wan derînin, tevlî vê sosê bikin.

Ji aliyekê ve bêî rawestan sosa xwe tevbidin, penîr û xweyê bavêjinê. Kevçiyeke rûnê nivîşkî bihelînin, berdin sosê û goşt jî tevlî bikin. Heya goşt ava xwe kişand bikelînin.

Pîvaza xwe tevlî bikin, biqelînin. Mergeyê bikinê, dûv re jî ard û frîngiyan berdin navê û tavbidin. Xwê û biharatê kontrol bikin, li ser daxwazê kêm an zêde bavêjinê û bihêlin bila dîsa bikele.

Kela wê bidawî bû, bi germî li binikên xwarinê belav bikin. Hûn dikarin li ser destexaneyê (sifre), gorî kêfa xwe binikên xwe bi îsotên dirêj ên li ser agir pijandine ûêd bixemilînin.

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Hêyavka artîşokê

**Hêyavka artîşokê**, cureyeke xwarina pêjgeha kurd e. Ji artîşokê re *neynoka bûkê* jî dibêjin.

Ji hêyavkê re herwiha tirşik jî dibêjin lê ev ne rast e, tirşik tenê navê cureyekê hêyavkê ye. Hêyavk di wateya xwarinên quşxaneyê yên biav û pirranî ji zebzeyan in de ye.

Berkeliya vê xwarinê ya sereke artîşok e, bêî wê ev xwarin nabe. Terîfeya han ji aşpêjxaneyên Dîlokê ye, varyantên wê yên din jî hene.

## Berkelî
* *4 heb artîşok*
* *2 [[gizêr]]*
* *2 [[kartol]]*
* *8 [[kixse]] (heger nebin [[pîvaz]]ên biçûk)*
* *1 stekan (qedeh) şoqil (polik, baqilê xatûnî ya hebî)*
* *2-3 kevçî [[rûn]]ê zeytê*
* *1 [[lîmon]]*
* *6-8 ta [[hêliz]] (pîjinda, şiwît)*
* *Keriyek xwêya lîmonê (sîtrîk asît)*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *[[Şekir]]*

## Çêkirin
Artîşokên xwe bişon, hinekê di nava ava bi lîmonê de bihêlin. Gizêra xwe pakij bikin, bişon, hinekê bixaşînin, tîke bikin (awayê kûbîkî). Wan tevlî şoqilan (baqilê xatûnî) bikin.

Kixseyên xwe hûr bikin, artîşokan ji nava ava lîmonê derînin, bikin quşxaneyeke fireh. Kixseyek, gizêr û şoqilan têkin nava wan. Herwiha bo her artîşokek hinekê şekir. Xwêya xwe jî pê werbikin.

Rûnê zeytê, ava lîmonekê bi ser artîşokên xwe de bikin, berdin quşxaneyê. Stekanek ava xwe jî bikin ser û bidin ser agir. Di germiyeke normal de bi qasî 20-30 deqeyan bikelînin.

Xwarina xwe sar bikin, li binikan parve bikin, bi hêlizan bixemilînin. Êdî dikarin bên ser destexaneyê.

Kategorî:Hêyavk
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Kumspî

**Kumspî** navê xwarineke kurdî ye. Ji bacanreşk û penîrê ye. Penîrê pişirandî li ser xwarinê tê werkirin, rengê wê spî dibe. Navê xwe ji wir digire. Ango dişibe *seriyên bi kumên an kolosên spî*.

Kumspiyên îro ne êdî ewqas spî ne, lewra niha bi penîrên qaşar tên çêkirin ku rengê wê jî hinekê zer e.

## Mîrên kurd zebzexwur û hevîrxwur bûne
Ev xwarin derbasê gelên cîran jî bûye. Paşayên Osmanîyan ev xwarin pirr ecibandine û jê re *hunkar begendi - key eciband, jê hezkir* gotine.

Xwarina xizan û gundiyên Kurdistanê heya palasên Fars û Osmaniyan belav bûne. Mîr û keyên kurdan ji xwarinên bi zebze û hevîrê hezkirine, yên romiyan (tirkan) û rojavayiyan jî ji yên bigoşt.

Sedemekê viya ev bûye ku li Kurdistanê goşt, li cem wan jî sebze pirr bûye. Kurdistan welateke çiyayî ye. Ji cotyariyê bêhtir, ajalvanî rûdaye. Di pêjgeha kurd de xwarinên herî xweşik û bitehm, ên bi zebzeyan in. Rêza duyemîn de xwarinên ji hevîrê cih digire.

## Berkeliya kumspiya nûjen
* *3 bacanreşk*
* *1 lîmon*
* *Xwê*
* *Nargîl (gûza hindê) (ev berê nebû, mecbûrî jî nîne lê tehmê xweş dike)*
* *Nîvê stekanê arda (arvan)*
* *100 gr rûnê nivîşkî*
* *1 stekan penîra pişirandî ya qaşar*
* *4 stekan şîr*

## Çêkirin
Bacanên xwe saxî li ser agir bibirijînin. Qalikên wan bigirin û têxin nava ava bi lîmonê. Ji wir derînin, biguvişînin, hûr bikin.

Ardê xwe di nava rûnê nivîşkî de biqelînin, bacanê xwe berdin navê, bi hev re hinekê biqelînin. Şîr rokin navê, agirê xwe kêm bikin bila bikele.

Penîrê qaşar (herwiha yê spî jî dibe, lê qaşar baştir e) li rêşkerê bidin (rende), gûzê hindê û xwê tevlî bikin û baş tevbidin. Êdî dikare were ser destexaneyê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Xwarin
Çilav

**Çilav** ji komekê giraran, pîlawan re tê gotin. Çilav navê cureyeke rizê (birinc) ye. Li Tirkiyeyê û rojavayê wekî *birinca [[Îran]]ê*, *riza eceman* tê binavkirin. Xwarinên ji vê birincê tên çêkirin re çilav dibêjin.

Di pêjgeha kurd û gelên îranî de bi heman navê cihê xwe digire. Herwiha di pêjgeha Azerbaycanê de cihê wê heye. Xwarinên ku bi çilavê tên çêkirin di nava komên giraran (pîlawan) de cihê xwe digirin.

## Cureyên çilavê yên sereke
* Çilava çorsane, çilava sade
* Çilava bi goştê berxê
* Çilava bi goştê mirîşkê
* Çilava Qersê, bi hêlizê tevdayî ye
* Çilava Bakûyê, çilava azeriyan
* Çilava Îranê
* Çilava canberiyê

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Xwarin
Seleteya siyaleyê

**Seleteya siyaleyê** cureyeke seleteya pêjgeha kurd e. Ji siyaleyê re herwiha *spenax*, *îspenax*, *silqok* jî dibêjin. Standardeke vê seleteyê nîne, mirov dikare gelek tiştan tevê bike. Bo mînak cureyên biharbêhnê (biharat), zeytûn ûêd.

Ev terîfe ji aşxaneyên parêzgeha Kurdistanê Dîlokê hatiye wergirtin. Hinekê biharbêhna erxewanê (kulîlka hinarê) ku navê xwe daye navçeyeke Meledîyê, hat pêwerkirin, çêjdar dibe.

## Berkelî
* *Baqek [[siyale]]yê*
* *1 stekan (qedeh) [[savar]]a (bulxur) zirav*
* *Keriyekê [[penîr]]ê malê (penîrê spî)*
* *Nîv kevçî xwê (li ser daxwazê ye)*
* *2 kevçî ava hinarê (ava hebên hinarê)*
* *1 kevçî rûnê zeytê*
* *5 serî [[pîvaz]]*

## Çêkirin
Îspenaxên xwe bişon, tenê pelên wê veqetînin, ên din bavêjin. Pelên siyaleyê hûrane hûrbikin, bi xwêyê tevdin. Savara xwe bi hinekê avê nermijî bikin, di nava avê de bi qasî 10 deqeyan bihêlin.

Pîvazên xwe hûrik hûrbikin. Tevahiya berkeliya xwe (melzeme) berdin badiyekê, tê de li hev bidin. Ava hinarê û rûnê zeytê bi ser de bikin. Dawiyê de penîrê xwe bipişirînin ser û servîs bikin.

Beriya were ser destexaneyê (sifre) hûn dikarin gorî kêfa xwe binikên xwarinê bi hêşînayî û biharbêhnan bixemilînin.

Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Pîlakiya Amedê

**Pîlakiya Amedê** cureyeke pîlakiyê ye. Di pêjgeha kurd de gelek xwarinên ji lowiyê tên çêkirin hene. Amadekirina wê ne dijwar e.

Pîlakî ne xwarineke standard e. Li herêmên Kurdistanê gelek cureyên wê tên çêkirin.

## Herwiha binêrin
* Pîlakiya Xerzanê
* Pîlakiya Melediyê, pîlakiya Gurgumê

## Berkelî
* *2 serî pîvaz*
* *1kg barbûnyaya teze*
* *2-3 dendik sîr*
* *2 heb gizêr*
* *1 heb kartol*
* *3-4 îsota dirêj*
* *6 fringî (bacanê sor, tomatos)*
* *4-5 ta bexdenûs*
* *1 lîmon*
* *1 stekan (qedeh) rûnê zeytê*
* *Xwê*
* *4 stekan av*

## Çêkirin
Barbûnyayên xwe pakij bişon û di 4 stekan avê de bi qasî 20 deqeyan bikelînin, bidarivînin. Ji vê ava wê 1,5 stekan avê bigirin, têxin tasekê û lîmona xwe jî biguvişîninê.

Di rûnê xwebiqijilînin, pîvaza xwe ya hûrkirî berdinê, biqelînin. Îsot, kartol û gizêra tîkekirî tevlî pîvazên qelandî bikin. Zebzeyan hindik biqelînin.

Barbûnyaya xaşandî, fringiya rêşkerê hatiye xistin (rende), lîmon, av, xwê tevlî bikin. 20 deqe biqelînin. Sar bû, bexdenûsa hûrkirî bi ser bikin. Bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Heftqelî

thumb

**Sebziqawrma** cureyeke xwarina pêjgeha kurd, pêjgeha îranîe.

## Çiye Sebziqawrma?
Ev xwarin di nav kurdan de ji bo taştê tê xwarin
Sebze, goşt û fasûlî hene

## Cureyên heftqeliyê
* Heftqeliya bigoşt
* Heftqeliya pincarên çolê
* Heftqeliya zebzeyan

Kategorî:Pêjgeha efxanî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên neteweyî
Pêjgeha Asyayê

thumb|Cure haliotisek ji pêjgeha Japonê (Haliotis japonica)
thumb|Dosa, xwarineke hindî
thumb|Xwarineke navdar ji Hindistanê
thumb|Soneya Çînê di cîhanê de navdar e
thumb|Suşî ya japonî

Bi gotina **pêjgeha Asyayê** behsa tevahiya xwarin, vexwarinên welatên Asyayê û taybetiya wan tê kirin. Helbet têgîneke gelek befireh e, mirov dikare kêm-zêde tevahiya xwarinên cîhanê bixe bin vê kategoriyê. Xwarinên welatên li rojhilata Asyayê dikevin, di nava xwe de gelek hevpariyan dihewîne, dişibin hevûdu.

Ji ber ku Asya parzemîneke fireh e, bi sedan komêm gelan lê dijîn, pêjgeha wê jî rengîn e. Gelek xwarinên Ewropa û Amerîkayê ji Asya ne, ji wir hatine. Herwiha berevajiya wê jî rast e.

Li Ewropayê dem mirov behsa pêjgeha Asyayê bike pirranî rojhilat û başûrê rojavayê Asyayê tê bîrê. Ji ber ku xwarinên rojavayê Asyayê gelek dişibin ên Ewropayê, ev nêrîn pêşketiye.

Du navendên sereke hene di pêjgeha Asyayê de:

* Çîn û başûr û rojhilatê Asyayê. Li van deveran di xwarinan de riz (birinc), meqarne, soya, sosên ji masiyan cihekê girîng digirin.

* Navenda Asyayê, Qazaxistan, Mongolya û herêmên devedorên wan. Li van deran jî goşt û xwarin-berhemên ji şîrê, bêhtir balê dikişînin.

## Pêjgehên welatên başûrê rojhilatê û rojhilata Asyayê

*  Pêjgeha çînî
*  Pêjgeha Îndonezyayê
*  Pêjgeha japon
*  Pêkgeka Kambocayê
* Pêjgeha Korêyê
*  Pêjgeha filîpînî
*  Pêjgeha taylendî
*  Pêjgeha taywanî
*  Pêjgeha viyetnamî

## Pêjgehên welatên li navenda Asyayê ne
*  Pêjgeha Qazaxistanê
*  Pêjgeha mongolî
* Pêjgeha tîbetî
*  Pêjgeha efxanî
Pêjgeha Afrîkayê

**Pêjgeha Afrîkayê** ji tevahiya xwarin-vexwarinên li vê parzemînê hene û ji taybetiyên wan re tê gotin. Afrîka duyemîn parzemîna mezin a erdê ye. Gelek gel, kom û ber lê cihwar in. Herwiha xwedî çand, huner û estetîkeke dewlemend e.

Di xwarinên afrîkayî de fêkî, zebze, berhemên şîr û goşt cihekê sereke digirin. Di nava herêmên wê de hevparî jî gelek in, cudatî jî.

## Afrîkaya navendî
[thumb|rast|243px|''[Fûfû* (rastê) li navenda Afrîkayê navdar e]]
Li navenda Afrîkayê pirranî xwarinên gelêrî û herêmî tên xwarin. Herwiha [[siyale]], [[fringî]], [[îsot]] jî gelek tên bikaranîn. Şîraniyên herêmî, [[mirîşk]], goştên hin ajalên kovî jî tên xwarin.

== Rojhilatê Afrîkayê ==
Li vir gelek cudatî hene di navbera herêman de. Xwarinên tradîsyonal û nûjen tevlîhev bûne. Bandora xwarinên [[ereb]]î û hindî jî mezin e li van herêman.

Fêkî dîsa cihekê girîng digirin. Bikaranîna biharbêhnan ([[biharat]]) gelek e. Ji bandora kolonyalîzmê, xwarinên [[portûgal]]î û [[ewropa]]yî jî tên xwarin.

== Qilonçê Afrîkayê ==
[[Wêne:kitcha fit fit.png|thumb|*Kîça fît-fît*, ji pêjgeha erîtreyê xwarinek e]]
Xwarinên ji Erîtreyê qora pêşîn tên. Berhemên şîrê, xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê, xwarinên pêjgeha ereb, [[riz]], şîraniyên wekî [[helaw]]ê, fêkî, biharbêhn (biharat) xalên girîng in.

== Bakurê Afrîkayê ==
Li vir bandora kûltûra [[Deryaya Navîn]] heye. Rewşa aborî jî baştirîn e. Pêjgeha ereb cihekê girîng digire. Herwiha xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê, goşt, rûnê zeytê, [[kundir]], fringî, [[kartol]], zebzeyên hêşîn ên din, fêkî xalên girîng in.

Bandora xwarinên [[fastfood]] û yên ewropayî jî ne hindik e, bi taybetî li metropolan.

== Başûrê Afrîkayê ==
Ji pêjgeha başûr re, "pêjgeha keskesorî" jî dibêjin, rengareng e. Gelek dewlemend e. Xwarinên tradîsyonal navdar in. Di nava êl û beran de çendî cudatî hebin jî, pirraniya xwarinên herêmê hevpar in.

Fêkî, zebze, goşt, xwarinên ewropayî, [[masî]] xalên sereke ne.

== Rojavayê Afrîkayê ==
Goşt, zebze, biharbêhn (biharat) sereke ne. Dîsa riz (birinc), xwarinên erebî, xwarinên tradîsyonal, [[hêk]] û fêkî jî.
== Wêneyên Xwarinên Afrîkayê ==
<gallery>
Wêne:Ugali and cabbage.jpg|*Ûgalî*
|Tehmên marokanî
Wêne:CuisineSouthAfrica.jpg|Pêjgeha kevneşopî ya başûrê Afrîkayê
Wêne:Mafe SN.JPG|*Maafe'' ji pêjgeha Senegalê

## Girêdanên derve (îngilîzî)
* Recipes for African Food 
* African Foods
* Make your own delicious West African Suya 
* Algerian Cuisine a Northwest African cuisine 
* The Congo Cookbook 
* Betumi 
* African Mystery Food
* Lost crops of Africa: Corn, Vegetables, Fruits 
* Celtnet African Recipes

Kategorî:Çanda Afrîkayê
Şorbeya bazirganan

**Şorbeya bazirganan** ji şorbeyeke ku çêkirina wê hêsan e re tê gotin. A rastî heger ava wê kêm be, mirov dikare wekî sosekê jî binav bike. Bi taybetî li herêma Xerzanê pirr tê xwarin. Li hin herêman ji vê şorbeyê re, *şorbeya bacgiran* jî dibêjin.

Nan tê pişirandin, wê dixin badiyekê yan binikên xwarinê. Ava dikelînin, sîra kutayî û rûnê nivîşkî davêjin navê. Ango sosekê tê amadekirin. Ev sos li ser nanê hûrkirî tê rokirin.

Xwarineke gelek çorsane ye, lewra jî fîrar, bazirgan û rêwiyan ev xwarine, bi navê wan hatiye binavkirin.

Dibêjin gundiyan ev xwarin didabûne karmend û bacgirên mîran, lewra hez ji wan nedikirin, ji bo gundiyan bacgir mêvanên hêja nebûn. Zivistanan xwarinên wiha hêsan bo zarokan çêdikin.

## Herwiha binêrin
* Şîvre, jê re çîvre jî dibêjin

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Şekalok

**Şekalok** xwarineke ji pêjgeha kurd e. Pirranî li herêma Xerzanê tê xwarin. Xwarineke zivistanî ye. Li hin deveran bi navên cuda tê binavkirin. Şorbeya zivistanê jî hema bigire ev bi xwe ye.

## Berkelî
* *250 gr [[nok]]*
* *250 gr [[nîsk]] (ne ya sor)*
* *250 gr qalikê xiyarê yê hişkkirî*
* *[[Goşt]]ê kişandî (bo girikên kufteyê)*
* *[[Mast]]*
* *[[Savar]] (bo girikên kufteyê)*
* *[[Îsot]]a pûlpelî (îsota tûj)*
* *Biharbêhn ([[biharat]])*
* *[[Xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Nok û nîskan di quşxaneyê de bikelînin. Qalikên xiyarê di verokekê de bixaşînin, hûrbikin.

Ji savar û goştê girikên hûrik ên kufteyê çêbikin, wan bi tevî qalikên xiyarê, berdin nava nok û nîskan. Hinekê avê pêwerbikin, hinekê şûnde îcar mastê xwe berdinê.

Hûn dikarin mast di binikên xwarinê de berdin ser. Beriya ku hûn bînin ser destexaneyê rûnê xwe di rûnbirêşkê de biqijilînin, îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota pûlpûlî) jî di nav de, viya berdin ser xwarina xwe.

## Gotarên têkildar
* Şorbeya zivistanê, şorbeya zivistankî, bo mînak li herêma Melediyê

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Şorbe
Kategorî:Xwarin
Etora hişk bi penîrê qaşarê

**Etora hişk bi penîrê qaşarê**, cureyeke xwarina balolîkirî ye.

## Çiye balol, çiye etor?
Ji balolîkirinê re, l*oq*, *lûlik lûlik*, *kulavkî kirin* jî dibêjin. Li Serhedê û hin cihan ji xwarinên li nan hatine pêçîn re *çop* dibêjin.

Etor jî nanê loş ê li xwarinan tên pêçîn, pê loq, çop tên çêkirin e. Bi bandora romî (tirkî) kurdên Bakurê Kurdistanê jî niha *durum ekmegi* dibêjin.

Ji etorê gelek çop tên çêkirin. Li Kurdistanê nanê loş gelek hezkirî ye û di pêjgeha kurd de jî cihê çopan gelek e. Mixabin ji ber pişavtin û windabûna kurdî, niha li Bakurê Kurdistanê êdî hêdî hêdî navên xwarinan bi tirkî tên bilêvkirin.

## Berkeliya etora qaşarê ya aşxaneyên Wanê (bo çar kesan)
* 5 hêk
* 1 kevçî ardê (arvan) lazûtê
* 1 fîncan şîrê bêrûn
* 4 kerî penîr qaşar ê teze
* 1 kevçî penîrê qaşar ê pişirandî (yan li rêşkerê xistî)
* 2 serî pîvaz
* 2 kevçî rûnê ron
* 4-5 ta bexdenûs
* Îsota reş
* Xwê, solin (kesên parêzê digirin bêî xwê yan kêm xwê)
* Bo xemlandinê li ser daxwazê biharbêhn (biharat)

## Çêkirin
Penîrê xwe bikin keriyên qasî 2 cm. Bexdenûsê hûrbikin navê. Pîvazan hûrane hûrbikin. Di nava rûn de biqijilînin, zerayî pê ket daynin û bihêlin bila sar be.

Şîr, hêk, ardê lazûtê, penîrê rêşkerê xistî, bexdenûs, xwê û îsota reş di badiyekê de tevdin. Pîvazan berdin badiyê û dîsa tevdin.

Rûnbirêşka teflonî bînin, binê wê birûn bikin, bi kevçiyeke mezin an heskê parçeyan ji wê têkela we amadekiriye biqetînin, bikin rûnbirêşkê, bi herdu aliyan ve bipijînin. Heya melzemeya we bidawî bû viya bikin.

Ser her krepekê we pijandiye 3 kerî pênîr daynin, bipêçin û çopên xwe bi tayên pîvazên ta, darikên bexdenûsê yan tiştekê dinê girêbidin. Xwarina xwe bi sarî bînin ser destexaneyê (sifreyê). Hûn dikarin di binikên servîsê de bi kêfa xwe bixemilînin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên parêzê
Şorbenîska bi genimê

**Şorbenîska bi genimê**, şorbeyeke ji pêjgeha kurd e. Xwarineke parêzê ye û zivistankî ye.

Şorbenîsk şorbeyeke klasîk û sereke ye di nava xwarinên kurdî de. Nîsk ji aliyê proteînan ve dewlemend e. Ji bo nexweşên ku xwîna wan kêm e, tê pêşniyarkirin. Di 100 gr nîskê de 980 mg potasyûm, 347 mg fosfor û 127 mg kalsiyûm heye.

Bijîşkiya gelêrî ya kurd, xwarina şorbenîskê ji bo kesên di laşê wan de hesin kêm in jî pêşniyar dike.

## Cureyên şorbenîska bi genimê yên sereke
Li Kurdistanê gelek awayên vê şorbeyê tên xwarin:
* Şorbenîska bi genim û goşt
* Şorbenîska dewrêşan, pirranî genim kêm nîsk û goşt jî nîne
* Şorbenîska bi genim a savarkî, ava wê tê darivandin wekî savarê tê xwarin.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *1 stekan (qedeh) nîska sor*
* *Nîvê stekanê [[genim]] (a bo [[eşûran]]ê)*
* *Hinekê [[zeferan]]*
* *2 kevçî rûnê [[soya]]yê*
* *6 stekan ava [[goşt]]*
* *[[Xwê]], solin (kesên parêzê digirin bi destûra bijîşkan)*
* *Li ser daxwazê cureyên biharbêhnê ([[biharat]])*

## Çêkirin
Genimê xwe şevekê berê bikin nava avê bila nermijî bibe. Roja din bêî ku ava wê biguherînin, bidin ser agir û bixaşînin, bidarivînîn.

Ava goşt di verok an quşxaneyekê de bikelînin, zeferanê tevlî bikin. Nîska xwe bişon, pakij bikin, bidarivînin. Genim û nîskê berdin quşxaneyê, darxûna wê bigirin, di agirekê nizm de bikelînin.

Rûnê xwe berdinê, tevdin. Xwêya xwe kontrol bikin, ji agir daynin, bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarinên parêzê
TOEFL

**TOEFL** kurteya *Test Of English as a Foreign Language*, ango Ezmûna Îngilîzî Weke Zimanê Biyanî ye, ezmûneke zimanê îngilîzî yê standard ê Amerîkayê ye. Asta zanîngehane ya beşên axaftin, fêmkirin û rêziman dipîve. Gelek xwendegeh û zanîngeh vê ezmûne ji bo serlêderan weke şertê sereke dipejirînin. Saziya ETS'ê (*Educational Testing Services*, Servîsa Ezmûnkirina Perwerdekar) vê ezmûnê amade dike.

## Girêdanên derve
* http://www.ets.org/toefl

Kategorî:Zimanê îngilîzî
Çemheskê

**Çemheskê** an jî **çemê heskê** li () gundekî navçeya Elkê ye. Ji nêzî 50 (pêncî) malan pêk tê. Cîranê gundên Şekalwa û Bîşî ye. Gundî bi ajalvanî û cotyarî jiyana xwe derbas dikin. Akinciyên vî gundî girêdayî eşîrata jîrkiya ne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Elkê
Tîkegoşta golikê bi gizêrê

**Tîkegoşta golikê bi gizêrê**, xwarinek ji pêjgeha kurd e. Bo kesên parêzê digirin jî baş e. Helbet ji goştê berxê jî dibe lê aşpêj pirranî bi goştê golikê çêdikin.

Di pêjgeha kurd de, gizêr cihekê taybet digire. Di gelek hêyavkan de, xwarinên quşxaneyê, selete û şorbeyan de gizêr tê bikaranîn. Gizêr di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, herwiha navdar e. Bi taybetî bo çavan bikêr e.

Goştê hatiye tîkekirin (tîkegoşt) heger têra xwe keliya be, diperite, rûn û bezên zêde jê diçe. Ev jî ji bo tenduristiyê baş e.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *3 gizêr*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *600 gr tîkegoşta golikê*
* *2 kevçî ard (arvan)*
* *1 pelê defneyê (qar)*
* *1 stekan (qedeh) av*
* *1 kevçî ava [[lîmon]]ê*
* *2 kevçî rûnê zeytê*
* *2-4 ta [[bexdenûs]]*
* *[[Xwê]], solin (kesên parêzê digirin, bi destûra bijîşkan)*
* *Li ser daxwazê cureyên biharbêhnê ([[biharat]])*

## Çêkirin
Gizêrên xwe bişon, pakij bikin, di forma şivikên zirav de hûrbikin. Pîvazê jî hûrbikin. Bexdenûsê bişon, pelên wê veqetînin. Tîkegoşta we ne amade ye, goştê xwe tîke bikin û paşê jî ard (arvan) pêwerbikin.

Rûnê xwe têkin quşxaneyê germijî bikin, pîvaz û goştê xwe berdinê, sote bikin. Av, ava lîmonê û pelê defneyê tevlî bikin, heya kel bi avê ket bikelînin. Agirê xwe nizm bikin, darxûnê bigirin, heya goşt nerm bûn bikelînin. Ango 10-15 deqe bikelînin.

Ji ser agir daynin, xwêya xwe kontrol bikin, li binikên xwarinê parve bikin. Beriya ku bînin ser destexaneyê (sifre), bi bexdenûsê bixemilînin. Bi germî tê xwarin.

## Mijarên têkildar
* Gizêr

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên parêzê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Verok

**Verok** ji quşxaneyên herî biçûk re tê gotin. Di zimanê kurdan de bo her quşxaneyekê navekê taybet tê bikaranîn. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan. Li hin deveran beroş, dist, kilince ûêd tên bikaranîn ku ev tevî jî cureyên quşxaneyê ne. 

Navê vê amana pêjgehê, navê vê firaqê yê giştî *quşxane* ye. Quşxane herwiha ji quşxaneya normal (ne mezin, ne jî biçûk) a di jiyana rojane de tê bikaranîn re jî tê gotin.

Gorî mezinî û kêrbariya xwe navan digire. Verok ji fîncanê mezintir quşxaneyan re tê gotin. Bo amadekirina çêncan, rûnqelînê bikêr e. Destikê wê heye yan jî du çepilkên wê.

## Cureyên quşxaneyê
* Verok
* Quşxane
* Beroş
* Kilince
* Qulpok
* Sîtil
* Kokot
* Dist
* Quşxaneyên hilmê
* Quşxaneyên nûjen ên pêjgehan / aşxaneyan  

Kategorî:Firax
Kategorî:Quşxane
Bûşehr

**Bûşehr** (bi farisî: بوشهر) bajarekî bendergehê ye û navenda îdarî ya parêzgeha Bûşehrê ya Îranê ye.

## Avhewa
Bûşehr xwedan avhewayek nîv-ziwa germ e û bi şêwazek baranê ku dişibe avhewaya Deryaya Navîn, her çend ew hem pir germ û hem jî zuwa ye ji bo demek dirêj ku wekî weha were binav kirin, bi rêjeyek berfireh, ji ber ku bendavên avhewayên germ di warê barîna baranê de pir zêde ye.

## Pêşveçûna nukleerî
Bûşehr 12 kîlometran dûrî cihê Santrala Nukleerî ya Bûşehrê ye ku bi hevkariya Rûsyayê tê çêkirin. Xebat ji aliyê fîrmaya Kraftwerk Union A.G. ji Bonn, Almanya, yekîneyeke Siemens AG, ku peymana avakirina du reaktorên nukleerî li ser bingeha girêbestek bi nirxa 4 heta 6 milyar dolarî ku di 1975an de hatibû îmzekirin, girêdide dest pê kir.

Kar di çileya 1979an de rawestiya, û fîrmeya Kraftwerk Union di tîrmeha 1979an de bi tevahî ji projeyê vekişiya, bi reaktorek 50% û reaktora din 85% temam bû. Wan got ku wan çalakiya xwe li ser nedana 450 milyon dolaran ji aliyê Îranê ve ji bo mûçeyên derengmayî bingeh girtiye. Şîrket 2,5 milyar dolar ji tevahiya peymanê wergirtibû. Betalkirina wan piştî Şoreşa Îslamî ya Îranê ya 1979an hat. Paşê Îranê daxwaz kir ku Siemens avakirina xwe biqedîne, lê Siemens red kir. Piştî demeke kin, Iraqê êrîşî Îranê kir û bernameya nukleerî heta dawiya şer hat rawestandin. Di navbera adar a 1984 û 1988an de reaktor bi gelek êrîşên asmanî yên iraqî hatin xerakirin.

Di 1995an de, Rûsyayê peymanek îmze kir ku ji bo reaktorek ava sivik ji bo santralê peyda bike (tê bawer kirin ku girêbest di navbera 700 milyon û 1,2 milyar dolar de ye). Di peymanê de tê xwestin ku darên sotemeniyê yên ku hatine xerckirin ji bo ji nû ve hilberandinê ji Rûsyayê re werin şandin. Santrala di 3ê îlon a 2011an de dest bi zêdekirina elektrîkê li tora neteweyî kir, û di 12ê îlon a 2011an de bi merasîmekê bi fermî hat vekirin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Bûşehrê
Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Bûşehr (parêzgeh)
Tiyana masî û kundirê

**Tiyana masî û kundirê**, ji gelek xwarinên masiyan ên bi kidakan (zebzeyan) tên çêkirin, yek e. Xwarineke parêzê ye, ango kesên diyetê digirin, dikarin bixwin. Tiyan, ji berkeşa (sênî, piyan, lemper) firneyê (firûnê) re tê gotin.

Wekî ji navê xwarinê kivşe ye, berkeliyên sereke masî û kundir in. Kîjan masiyê dixwazin, bi kêfa xwe ne.

Heger ev xwarin bi masiya ku navê wê bi kurdî dorzêrîn (bi latînî: Sparus aurata, bi îngilîzî: Gilt-head bream) be, dibêjin biçêjtir dibe. Helbet di xwarinê de herkes tehma devê xwe dizane.

## Tiyan ji masiya dorzêrînê (berkeliya xwarinê bo çar kesan)
* *4 dorzêrîn (bi tirkî çipura dibêjin)*
* *2 kundir*
* *4 dendik [[sîr]]*
* *2 [[pîvaz]]*
* *4 fringî (bacanê sor, tomatos)*
* *3 kevçî rûnê zeytê*
* *4 keriyê [[lîmon]]ê*
* *[[Îsot]]a reş*
* *[[Xwê]], solin (kesên parêzê digirin bêî xwê yan kêm xwê)*
* *Li ser daxwazê biharbên ([[biharat]])*

## Çêkirin
Masiyên xwe pakij bikin, bişon. Kundirên xwe pakij bikin, di forma şivikan de tîke bikin. Sîr, pîvaz û fringiyên xwe di forma xelekî de hûrbikin. Beriya wê qalikên fringiyan bigirin, bila bêî qalik be.

Folyeyên (kaxezên pijandinê yan pêçandinê yên ji alumînyûmê ne) bafonî bînin 4 qat ji wan raxin. Masiyên xwe bikin navê. Herwiha fringî, kundir, lîmon, pîvaz û sîra xwe jî tevlî bikin.

Rûnê zeytê bi ser de bikin, bavêjin firneyê. Herwiha xwêyê jî. Di germiya 180 pileyê de bipijînin.

Bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Tiyan
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Kategorî:Xwarinên parêzê
Kilince

**Kilince** cureyeke quşxaneyê ye. Ji quşxaneya ku dardekirî re tê gotin. Niha li Kurdistanê êdî nayên bikaranîn, lewra agir û dûmana wê gelek e. Heger di nava pêxerî, kuçik, bapor, berwesêlek dagirtî de bê bikaranîn dibe, dûman di dûkêşê de dikişe, nakeve çavên mirov.

Kilince berê di seferberî, koçerî û şer de pirr dihatibûye bikaranîn. Bi zincîran dihatibûye dardekirin, agir didabûne binî. Dev û dora kilinceyê reş dibûye. Hin dibêjin xwarina di kilinceyê de bê kelandin, pirr bitehm dibe.

## Agahiyeke nehatiye teyîtkirin
Di wêjeya devkî ya kurd de, hin agahî hene derbareyê kilinceyê de. Dibêjin bi hatina artêşên ereban berî bi Kurdistanê ve (bo belavkirina ola nû, misilmaniyê), wan kilince qedexe kirine. Dibêjin Romayiyan serê fermandarên ereban jêkirine, di kilinceyan de kelandine, bi leşkeran dane xwarin. Fetwa derxistine ku êdî kilince heram be, neyê bikaranîn.

## Cureyên din ên quşxaneyê
* Verok
* Quşxane
* Beroş
* Kilince
* Qulpok
* Sîtil
* Kokot
* Dist
* Quşxaneyên hilmê
* Quşxaneyên nûjen ên pêjgehan / aşxaneyan

Kategorî:Firax
Kategorî:Quşxane