open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bethlehem

thumb|Asoya Bethlehmê ji Dêra Zayînê
**Bethlehem** (Erebî: بيت لحم Bayt Laḥm; Îbranî: בֵּית לֶחֶם Bet Leḥem) bajarek li Kenara Rojava ya navendî, Palestîn e û bi qasî 10 km (6,2 mîl) li başûrê Orşelîmê ye. Nifûsa wê bi qasî 25,000 e,  û ew paytexta Walîtiya Bethlehem a Dewleta Filistînê ye. Aborî di serî de geştiyarî ye, di demsala Krîsmisê de, dema ku Xirîstiyan bo hecê diçin Dêra Zayînê, lûtkeyê geştiyaran bilind dibe. Cihê pîroz ê girîng ê gora Rahêlê li deriyê bakurê Bethlehmê ye, her çend niştecihên bajêr û kesên filîstîn bi serbestî nagihêjinê.

Cara ewil qala Bethlehmê di pêwendiya Amarna ya 1350-1330 BZ de tê kirin, dema ku gelê Kenanî di bajarokê de dijiyan. Mizgîniya Îbranî, ku dibêje ku bajarê Bethlehmê ji aliyê Rehoboam ve wek bajarekî keleh hatiye avakirin, wî bajarî wekî bajarê ku Dawid jê bûye dide nasîn, û wek cihê ku ew wek padîşahê Îsraêl hat rûnkirin. Mizgîniyên Metta û Lûqa Bethlehmê wekî cihê jidayikbûna Îsa destnîşan dikin. Bethlehem di serhildana Bar Kokhba ya sedsala duyemîn de ji hêla Qeyser Hadrian ve hate hilweşandin; ji nû ve avakirina wê ji hêla Empress Helena, diya Konstantinê Mezin, ku di sala 327 CE de avakirina Dêra wê ya mezin a Zayînê kir. Dêr ji hêla Sameriyan ve hate xirab kirin, ku di sala 529-an de di serhildanek de ew talan kirin, lê sedsalek şûnda ji hêla Qeyser Justinian I ve dîsa hate avakirin.

Bethlehem bû beşek ji Jund Filastin piştî fetha Misilmanan di 637 de. Desthilatdariya Misilman li Bethlehmê berdewam kir heya ku di sala 1099 de ji hêla artêşek xaçperest ve hate dagir kirin, ku li şûna oldarên Ortodoks ên Yewnanî yên bajêr yekî Latînî bi cih kir. Di nîvê sedsala 13-an de, Memlûkan sûrên bajêr hilweşandin, ku paşê di destpêka sedsala 16-an de di bin destê Osmaniyan de ji nû ve hatin avakirin.[8] Kontrola Bethlehmê di dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem de ji Osmaniyan derbasî Îngilîzan bû. Bethlehem di sala 1948-an de di Şerê Ereb-Îsraîlî de ket bin desthilatdariya Urdunê û piştre di Şerê Şeş Rojan 1967 de ji hêla Îsraêlê ve hate kontrol kirin. Ji Peymana Osloyê ya 1995an vir ve, Bethlehem ji aliyê desthilatdariya Filistînê ve wekî beşek ji Herêma A ya Şerîeya Rojava tê birêvebirin.

Ji hêla dîrokî ve bajarokek Xiristiyan a Ereb, Bethlehem xwedan piraniyek misilman e, lê hîn jî wareke girîng ê civatek xiristiyan a Filistînî ye. Niha ew ji aliyê bi dehan wargehên Îsraêlî û astenga Îsraêlî ya Kenara Rojava ve hatiye dorpêçkirin. Ev yek hem civakên misilman û hem jî yên xiristiyan ji ax û debara jiyana wan vediqetîne û dibe sedema koçeke berdewam aher du civakan.

## Çavkanî


Kategorî:Dawid
Regulation

**Regulation** an rêzkirin û birêvebirina sîstemên tevlîhevin an teybet in. Ew komên qanûnî ne yên ku di biwarên cûrbecûr de heyîn wek biwarên biyolojî û Civak û sîlakolojî de, lêbelê watiya regulation di her biwarekî de cûdan ji biwarên dî. bo nimûne şêwazên awayê birêvebirinê di regulationa biyolojiyê de cûdan ji yên regulationên karsaziyê an regulationên sîkolojiyê. Regulation di her yêk ji wan de wek sîstem û qanûnên cûda û teybet bi xwe ve tê birêvebirin.

## Çavkanî

Kategorî:Polîtîkaya raya giştî
Avakirin

[thumb| Cihê avahîsaziyê û alavên ji bo destpêkirina xebatê li [Köln|Koln, Almanya (2017) hatine amadekirin]]
**Avakirina** an **Çêkirina Avahiyan**, têgeheke giştî ye ku tê maneya awayê çêkirinê û piroseya çawanîya avakirinê têde berdewam dike heye ku proseya avakirinê bi dawî dihêt. 

Di çarçoweyê xwe ya herî berfireh de tê dastpêkirin. Ew yekem car bi gelemperî ji plansazkirin û nexşeya avakirinê tê dest pêkirin, û heye bi dawîhatinê berdewam dike.

## Çavkanî

Kategorî:Avahî
Kategorî:Înşeat
Serhildana Babayiyan

**Serhildana Babayiyan**, serhildana peyrewên Wefayiyan Baba Îlyasê Xorasanî û şagirtê wî Baba Îshak e ku di sala 1240an de li ser axa Dewleta Selcûqiyan li Anatoliyê qewimiye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Elewîtî
Kategorî:Îslam li Tirkiyeyê
Kategorî:Siltanatiya Rûmê
Teybet

**Teybet** tak metafîzîk (bi îngilîzî: "particular" ) di metafizîkê de teybetiyek ku di gerdûnê de tê cûda kirin  û dikare teybetiya xwe hebe û dinav komeke tiştan de were nimûne kirin. Lêbelê, teoriyên hûrgelên *razber* an *tropes jî* hene. Bo nimûne, Feylesof Sokrate taybetiyeke xwe heye, jiber ku di dinyayê de, bi tinê yek Sokrate heye (bi tenê Sokratek heye yê ku mamosteyê Aflaton-î ye, û mirov nikare kopîyeka dî ya feylesof Sokrat-î çêbike). Berevajî vê yekê rengê sor di gerdûnî de nebe tiştekî taybetî û yek jimare, jiber ku bi milyonan tiştên reng sor di gerdûnî de hene. (mînak bisîkletek û sêv û porê jinek, pir normal e, heke her sê bi rengê sor bin).

## Çavkanî

Kategorî:Objeyên fizîkî
Çirav

[rast|thumb|Çirav li [Midland, Ontario, Kanada]]
rast|thumb|Çirav di nav ava şêrîn de li qeraxalên wê golbû dar
**Çirav**, **avzêm**, **avzêl**, **werte** an **cawa mazin**, bi gelemperî li peravên gol û çeman têne dîtin. Ew bi gelemperî ji hêla giya û çîmen an qamîş ve têne derdor girtin. piraniya caran ava wan taqnî û şêlû ye. 

Çirav ji bo gelek cureyên teyran û zîndiyan jîngeheke minasib a jiyankirinê ye û gelek giyanberên wek bilbil, masî, beqan, çûkan tê de dijîn. 

## Agahiyên bingehîn
rast|thumb|Sosinên avê yên spî li deverên Ewropî yên avên kûrtir nebatek di çiravê de çîn dibin.
rast|thumb|Gelek cureyên çûkan hêlînên xwe di nav giyayên wan de çêdikin.
Çirav ji bo gelek cureyên riwekan, heywan û kêzikan ku xwe bi jiyanê di şert û mercên lehiyê de an jî di şert û mercên din de adapte kirine, jîngehek peyda dikin.  de ji bo hilanîn û nûvekirina binê erdê xwedî rîzoman in. Nimûneyên gelemperî di nav de pisîk, mêş, papîrus û giyayên sawê hene. Ajalên avî, ji masî bigire heya salamanderan, bi gelemperî bi oksîjenek kêm di nav avê de dijîn. Hin dikarin li şûna wê oksîjenê ji hewayê bistînin, hinên din dikarin di şert û mercên kêm oksîjenê de bijîn. 

## Cureyên avzêl

Wêne:Jyväskylä_-_swamp_2.jpg|Avzêlek li Jyväskylä, Fînlendayê
Wêne:Culbin_Salt_Marsh_-_geograph.org.uk_-_185128.jpg|Çiraveke şor li Skotlendayê
Wêne:MeadowInBigBear.JPG|Mêrgek şil li tenişta gola Big Bear, çiyayên San Bernardino, Kalîforniya
Wêne:VernalPool.jpg|Hewzên biharê tenê di dema herî şil a salê de têne avdan.
Wêne:Prairie_Pothole_Wetlands.jpg|Nêrîna hewayê ya kulên deştê

 

## Çavkanî

Kategorî:Şiklên çemî
Gagawiz

**Gagawiz**, **gagaûs**, **gagawûs** an jî **gagavûz** (bi zimanê gagawizî: *Gagauzlar*) komekî tirkî li başûrê Moldovayê (Gagauzia, deverên Taraclia û Basarabeasca) û başûrê rojavayê Ûkraynayê (Budjak) dijîn. Gagawiz mesîhiyên ortodoks bûn. Têgîna "gagawiz" jî gelek caran wekî navekî kolektîv a tirkên ku li nîvgirava Balkanê dijîn û bi tirkiya gagawizî diaxivin tê bikaranîn.

Gagawiz li Moldova û Ûkraynayê dijîn. Ew li Qazaxistan, Qirgizistan, Ûzbêkistan, Bulgaristan, Yewnanistan, Romanya, Tirkmenistan, Tirkiye û hin li Rûsyayê jî hene.

Zimanê gagawizî ji şaxê zimanên tirkiya oxizî ye ku di nav wan de azerî, tirkî û tirkmenî hene.

Xelkê gagawiz xiristiyanên ortodoks in. Gagawiz wek xiristiyanên dînî tên naskirin.

## Navdar

* Enver Paşa, fermandarekî osmanî

## Çavkanî


Kategorî:Komên etnîk li Bulgaristanê
Kategorî:Komên etnîk li Moldovayê
Kategorî:Komên etnîk li Qazaxistanê
Kategorî:Komên etnîk li Qirgizistanê
Kategorî:Komên etnîk li Romanyayê
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Kategorî:Komên etnîk li Ûkraynayê
Kategorî:Komên etnîk li Ûzbêkistanê
Dêra Ortodoks a Tirkî

**Dêra Ortodoks a Tirkî** an jî **Patrîkxaneya Ortodoks a Tirkî ya Otokefal** (bi tirkî: *Bağımsız Türk Ortodoks Patrikhanesi*) dêr û mezhebeke tirkperest a Dêra Ortodoks a mesîhiyên ortodoks ên tirk e.

## Dîrok
Di 15ê îlona 1922yan de Patrîkxaneya Ortodoks a Otokefal a Anatoliyê li Qeyseriyê ji aliyê Papa Eftîm I ve, ku piştgirê Civata Giştî ya Ortodoksên Tirk ên Anatolyayê bû, hat damezrandin.

Di sala 1924an de, rêveberê wan dest bi merasima bi tirkî kir û bi lez û bez piştgirî ji komara Atatürk a nû ya tirkî ya ku piştî hilweşandina Împeratoriya Osmanî ava bûbû, wergirt. Dêr piştgirên xurt ên komara Tirkiye û li dijî Împeratoriya Osmanî ne. Damezrênerê wan Papa Eftîm I di avakirina komara Tirkiye de xwedî rol bû. Peyvdarê dêra Tirkiyê soza parastina Komara Tirkiyê li hember her gefekê, çi neteweperwerên kurd be û çi ji dagirkerên biyanî be, da. Têkiliya dêrê bi rêxistinên dij-kurd ên wekî MHP’ê re heye.

## Bûyera Ergenekon û neviya Papa Eftim I
Di 22ê çilê 2008 de, Sevgi Erenerol, neviya Papa Eftim I damezrênerê dêrê û keça Papa Eftim III û xwişka primatê niha Papa Eftim IV, bi îdiaya ku pêwendiya xwe bi yekî re heye, hate girtin bi navê rêxistina binerd a neteweperest a bi navê Ergenekon. Di dema girtina wê de, ew berdevka Patrîkxaneyê bû. Her wiha hat îdiakirin ku Patrîkxane ji bo rêxistinê navenda wê ye. Sevgî Erenerol bi çalakiyên xwe yên neteweperestî û dijminatiya xwe ya li hember Patrîkxaneya Yewnan a Ecumenîk û Dêra Şandiyan a Ermeniyan baş dihat naskirin. Di dema Alparslan Türkeş de ji MHPê ku baskê siyasî yê gurên boz bû berendamê parlementeriyê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Neteweperweriya tirkî
Qûna tirombêlê

**Qûna tirombêlê** an **pişta tirombêlê**, heke çî, di kurdiya kurmancî de, ev peyvek ne hêja jî be, lê disan jî di nav kurmancan de wesan tê naskirin. Ew bi gelemperî di paşta wesayitan de cihê xwe digire. Mirov dikare tiştan bike tê de, ew tiştên ku ne pêwîst bin dipêşiya tirombêlê bin. 

## Dîzayn û wêne

Wêne:1965_Rambler_Classic_660_4-d_blue-white_VA-t.jpg|rast|Kulîlkek li paş dê pir caran tirekek yedek heye
Wêne:Volkswagen_Type_1_(Auto_classique_St._Lazare_'10).jpg|Depoya pêşîn a li ser Volkswagen Beetle
Wêne:1955_Hudson_Rambler_2-door_AACA_Iowa_2012_e.jpg|Li ser Hudson Rambler a 1955an qapaxek qulikê vekirî
Wêne:1973_AMC_Matador_wagon_rr-Cecil'10.jpg|Deriyê dûvikê vagona qereqolê ya du-alî ya ku girê dide da ku ew li jêr an ji alîkî veke


## Çavkanî

Kategorî:Tirombêl
Kursiya otomobîlê

**Kursiya otomobîlê** ew kursî ye, ku di otomobîlan de tê bikaranîn. Piraniya kursiyên gerîdeyê ji materyalê erzan têne çêkirin. Lêbelê bi hêz in da ku li hember karanînê bikarin ji bo demê dirêj bimînin. Materyalên herî gelemperî polester e. 

## Kursiya kepçe û kursiyê rûkê

Wêne:BMW_Alpina_B3_Biturbo_E92-Leder-Vordersitze_in_Dakota-braun.jpg|Di BMW Alpina de kursiyên kelek pêşiyê
Wêne:1963_Rambler_Ambassador_880_sedan_gold-white_K-j.jpg|Di balyozek AMC de kursiya paşîn ji bo sê rêwiyên mezinan


## Çavkanî

Kategorî:Tirombêl
Nataša Pirc Musar

**Nataša Pirc Musar** (jdb. ) parêzer û nivîskarek pirtûkan a slovenî ye. Ew Komîsera berê ya Agahdariyê (2004–2014), rojnamevan û seroka berê ya Xaça Sor a Slovenyayê (2015–2016). Ew wek yekemîn seroka jin a Slovenyayê kete dîroka welêt.

Pirc Musar herî zêde bi biryar û pirtûkên xwe yên li ser azadiya agahdarî, ramana dadrêsî, û dozên qanûnî yên payebilind tê zanîn. Wê herwiha nûneriya Melania Trump (jina Donald Trump a bi eslê sloven), partiya siyasî ya Sosyal Demokratên Slovenya, û xerîdarên din ên navdar kir.

## Kurtejiyan
Pirc Musar di sala 1992 de li Zanîngeha Ljubljana Fakulteya Hiqûqê xwend, ku Marko Ilešič çavdêrê wê bû. Di sala 1997 de, ew di îmtîhana baroyê de derbas bû, û paşê ew karek li Television Slovenya girt, ku şeş salan li wir wek rojnamevan û mêvandarê bernameya nûçeyan a navendî xebitî. Piştre, pênc salan, ew pêşkêşvanê bernameya nûçeyan a navendî ya 24UR di televîzyona bazirganî POP TV de bû. Di 2001 de, ew bû seroka beşa ragihandinê ya pargîdanî li Aktiva Group, ku mêrê wê Aleš Musar lê dixebitî.

Nataša Pirc perwerdehiya zêde li ba CNN li Atlanta qedand. Paşê xwendina xwe du semester li Zanîngeha Salford a Îngilîstanê berdewam kir, di wê demê de li BBC, Granada TV, Sky News, Reuters TV û Border TV staj kir. Di 2015 de wê doktoraya xwe li Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Viyanayê bi teza li ser hevsengiyek adil di navbera mafên nepenîtiyê û azadiya agahdariyê de stend.

Pirc Mûsar di havîna 2022an de bi daxuyaniyên piştgiriyê yên welatiyan bû yekemîn namzet. Ji roja ku li hember Anže Logar di 13ê çiriya paşîn a 2022an de, demjimêr 22:00 danê êvarê pêşbirk hat kirin, %90ê dengan hatin jimartin, ji wan %54 ji wê re çû. Bi vî havî di gera duyemîn a hilbijartinên serokatiyê de di çiriya paşîn a 2022 de, ew wek yekem seroka jin a Slovenyayê hate hilbijartin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokkomarên Slovenyayê
Zanîngeha Edinburghê

**Zanîngeha Edinburghê** (bi înglîzî: University o Edinburgh, skotlendî: Oilthigh Dhùn Èideann; bi kurteya Edin. di paşnavdêran de) zanîngehek lêkolînê ya gelemperî ye ku li Edinburgh, Skotlendayê ye. Di 1582an de ji hêla key James VI ve destûrnameyek key hate dayîn û di 1583-an de bi fermî hate vekirin, ew yek ji çar zanîngehên kevnar ên Skotlendayê û şeşem zanîngeha herî kevn e ku di xebata domdar de li cîhana îngilîzîaxêv e.

Zanîngeh li Edinburgh ku di dema Ronakbîriya Sketlendî de bibe navendek rewşenbîrî ya sereke rolek girîng lîst û beşdarî kir ku bajar bi navê "Atînaya Bakur" were binavkirin. Edinburgh di nav zanîngehên herî pêşîn ên Keyaniya Yekbûyî û cîhanê de cih digire.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1582an li Skotlendayê

Kategorî:Zanîngehên li Skotlendayê
Zanîngeha Pragê

**Zanîngeha Karlova** (, **UK**; ; ; ), ku wekî **Zanîngeha Karlova li Pragê** an jî di dîrokê de wekî **Zanîngeha Pragê** () tê zanîn, zanîngeha herî kevn û herî mezin a Komara Çekyayê ye Ew yek ji kevintirîn zanîngehên Ewropayê ye ku di xebata berdewam de ye.

Îro, zanîngeh ji 17 fakûlteyên li Prag, Hradec Králové, û Plzeň pêk tê. Zanîngeha Pragê yek ji sê zanîngehên herî mezin ên Ewropaya Navendî û Rojhilat de ye. Di cîhanê de di rêza 200–300 de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1348an li Ewropayê
Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê
Zanîngeha Ewropaya Navîn

**Zanîngeha Ewropî ya Navendî** (Central European University, CEU) zanîngehek lêkolînê ya taybet e ku li Awistirya, Mecaristan, û Dewletên Yekbûyî, bi kampûsên li Viyana û Budapest ve hatiye pejirandin. Zanîngeh bi hêza xwe di zanistên civakî û zanistên mirovî, rêjeya xwendekar-fakulteya kêm, û laşê xwendekarê navneteweyî de tê zanîn. Rêgezek bingehîn a mîsyona zanîngehê, pêşvebirina civakên vekirî ye, wekî encamek nêzîkbûna wê bi Weqfên Civaka Vekirî re.

## Çavkanî

Kategorî:Zanîngehên Mecaristanê
Zanîngeha Viyanayê

**Zanîngeha Viyana** (bi almanî: Universität Wien) zanîngehek lêkolînê ya gelemperî ye ku li Viyana, Avusturya ye. Ew ji hêla Duke Rudolph IV ve di 1365an de hate damezrandin û zanîngeha herî kevn a cîhana almanîaxêf e.

Digel dîroka xweya dirêj û dewlemend, zanîngeh bûye yek ji mezintirîn zanîngehên Ewropayê, û di heman demê de yek ji navdartirîn, nemaze di Zanistên Mirovî de. Ew bi 21 xelatgirên xelata Nobelê re têkildar e û ji gelek zanyarên dîrokî û hem jî girîngiya akademîk re bûye mala akademîk.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1365an li Ewropayê
Kategorî:Avahiyên li Viyanayê
Kategorî:Sedsala 14an li Awistiryayê
Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê
Naksos

**Naksos** (bi yewnanî: Νάξος *Naksos*), giraveke nav behra Egeyê ye. Nav sînorên dewleta Yewnanistanê ye. Di nav komgiravên Kîkladê ye.

Aboriyên giravê piranî li ser geştyariyê ye. Li giravên derdora wî av kêm e , lê li giravê avî ye. Çiyayê Zeus (Zas) pir ewran kom dike ji ber wê giravê baran zêde tê.

Di mîtolojiyê yewnanî de ev girav wiha tê behskirin: Têseûs li vê giravê da xoşewîstê xwe Arîadnê diyariya Dionîsos ra dike.

## Çavkanî

Kategorî:Ege
Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Çiyayê Şiharayê

**Çiyayê Şiharayê** yan jî **Şihara**, (bi gurcî: შხარა) çiya û beşek rêzeçiyayên Qefqasyayê ne ku xala herî bilind a Gurcistanê ye. Çiya li nêzîkî sînorê Rûsya û Gurcistanê ye ku ji aliyê bakur ve li herêma Kabardino-Balkaria ya Rûsyayê ye û ji aliyê başûr ve li herêma Svaneti ya Gurcistanê ye. Şihara 88 kîlometre li aliyê bakurê bajarê Kutaisi ye ku dûyemîn bajarê herî mezin ê Gurcistanê ye û nêzîkê bajaroka Mestia ya Svanetiyê ye. Bilinde li beşa navendî ya Çiyayê Qafkasyaya Mezin e ku li başûrê rojhilatê Çiyayê Elbrusê ye ku çiyayê herî bilind ê Ewropayê ye.

## Morfolojî
Şihara xala bilind û lengera rojhilatî ya girseyek e ku bi navê Dîwarê Bezingî (yan Bezengi) tê zanîn ku ji kêlekek ve 12e kîlomêtre dirêjahiya çiyayê heye. Çiya lûtkeyek bilind û asê ye ku li herêmek pir bi qeşayî û ji bo hilkişîna çiyageran çiyayek dijwar e. Rûbera çiyayê ji aliyê bakur (li aliyê Rûsyayê) 1.500 mêtre bilind e û çend rêyên hilkişînên dijwar ên klasîk vedihewîne. Binlûtkeya girîng a Şihara ya Rojava ku bi 5.068 mêtre bilind e, bi serê xwe armancek hilkişînê ye û gerîdeyek ji tevahiya Dîwarê Bezingi wekî "sefera herî dirêj, herî dijwar û herî bikêrhatî ya Ewropayê" tê hesibandin.

## Dîrok
Ev lûtke yekem car di sala 1888an de bi riya bakurê rojhilata Ridge ku ji hêla tîma Brîtanî-Swîsreyî rapelînvanê îngilîzî John Garford Cockin û rêberên Swîsreyî Ulrich Almer û Christian Roth ve rapelîna çiyayê hatiye pêkanîn. Ev rê hê jî yek ji rêyên hêsan û populer ên rapelîna li çiyayê ye. Yekemîn bi temamî ya rapelîna Dîwarê Bezingî, di sala 1931ê de ji aliyê çiyagerên Awistiryayî K. Poppinger, K. Moldan û S. Schintlmeister ve hatiye pêkanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayên Gurcistanê
Kategorî:Rêzeçiya
Sarker

**Sarker**, **madeyê sarker** (bi îngilîzî: *coolant*) bi gelemperî şile an gazî ye, ji bo kêmkirin an kontrolkirina germahiya tirombêlê tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Tirombêl
Çiyayê Dixtau

**Çiyayê Dixtau** (bi rûsî: Дыхтау, *Dixtau*, bi zimanê karaçay-balkar: Дых тау, *Dix tau*), çiyayek e li Kabardîno-Balkariya, Rûsyayê. Lûtkeya wê bi qasî pênc kîlomêtre li nêzîkî bakurê sînorê bi Gurcistanê re radiweste.

## Rêyên rapelînan
Dixtau yek ji lûtkeyên Qafkasyayê ye ku li seranserê Qeşaya Bezingiyê ber bi Dîwarê Bezingi ve tê. Rapelîna yekem di sala 1888an de ji hêla Albert Mummery û Heinrich Zurfluh ya Meiringen ve di wê demê de ku serkevtinek girîng bû, pêk hatiye. Rêya wan a berbi SW Ridge êdî wekî rêça normal nayê bikar anîn ku niha Rêya Bakur tê binavkirin bi pileya 4B (bi pilekirina rûsî) hatiye kategorîzekirin.

Rêyên rapelînan Ji Misses Kosh dest pê dike, bi derbasbûna Ridge West of Misses-Tau ve tê gihîştin û piştre berbi Bivouac a rûsî ya ku ji hêla qeşayên daleqandî ya ku ji Ridgeya Bakur a Dykhtau dadikeve, çar demjimêran ji Misses-Koshê, didomîne. Dema ku di navbera Misses-Tau û Dykhtau de deverek tê bidestxistin, Ridgeya Bakur heya lûtkeyê tê şopandin. Du roj û nîv ji Kampên Rûsî bihêlin, li Rija Bakur çend rawestingehên kampan hene.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayên Rûsyayê
Vezîvirandin

thumb|150x150px|Sê tîrên şopandinê yên sembola vezîvirandina gerdûnî.
thumb|Rêjeya vezîvirandina bermahiyên şaredariyê (%), 2015
**Vezîvirandin** an **recycling** pêvajoya veguherandina madeyên bermayî li malzemeyên nû û tiştên nû ye. Vegerandina enerjiyê ji madeyên bermayî bi gelemperî di vê têgehê de cih digire.

Vezîvirandina materyalek bi kapasîteya wê ya ji nû ve bidestxistina taybetmendiyan ve girêdayî ye, ya ku ew di rewşa xwe ya eslî de hebû. Ew alternatîfek ji avêtina "konvansiyonel" e ku dikare materyalê xilas bike û alîkariya kêmkirina emîsyonên gaza serayê bike. Di heman demê de ew dikare pêşî li îsrafkirina materyalên bikêrhatî bigire û xerckirina madeyên xav ên nû kêm bike, herwiha karanîna enerjiyê, qirêjiya hewayê (ji şewitandinê) û qirêjiya avê (ji dagirtina erdê) kêm bike.

Vezîvirandin pêkhateyek sereke ya kêmkirina bermayiyên nûjen e û pêkhateya sêyemîn a hiyerarşiya bermayiyên "Kêmkirin, Ji nû ve Bikaranîn û Vegerandin" e. Ew domdariya jîngehê bi rakirina têketina madeya xav û beralîkirina bermayiyên di pergala aborî de pêş dixe. Hin standardên ISO yên girêdayî vezîvirandinê hene, wek ISO 15270:2008 ji bo bermahiyên plastîk û ISO 14001:2015 ji bo kontrolkirina rêveberiya jîngehê ya pratîka vezîvirandinê.

Materyalên vezîvirandinê gelek cûreyên cam, kaxiz, karton, metal, plastîk, lastîk, tekstîl, batar û elektronîk dihewîne. Kompostkirin û ji nû ve bikaranîna bermahiyên biyolojîk - wek bermahiyên xwarin û baxçe - jî rengekî vezîvirandinê ye. Materyalên ji bo vezîvirandinê an ji navendek vezîvirandinê ya malê re têne radest kirin, an jî ji qutikên kêlekê malan têne hildan, dûv re ji bo çêkirina hilberên nû têne dabeş kirin, paqij kirin û ji nû ve têne hilberandin.

Di pêkanînên îdeal de, ji nû ve vezîvirandina materyalek peydakek nû ya heman materyalê çêdike - mînakî, kaxeza nivîsgehê ya hatî bikar anîn dê bibe kaxezek nivîsgehê ya nû, û kefiya polistirenê wê di polîstirenek nû de bê bikar anîn. Hin cureyên malzemeyan, wek tenekeyên metal, bêyî ku paqijiya xwe winda bikin, dikarin gelek caran ji nû ve bên çêkirin. Bi materyalên din re, ev bi gelemperî dijwar an pir biha ye (li gorî hilberîna heman hilberê ji madeyên xav an çavkaniyên din). Ji ber vê yekê "vezîvirandina" gelek hilber û materyalan, ji nû ve karanîna wan di hilberîna materyalên cihêreng de (mînak, karton) vedihewîne, ji ber nirxa wan a xwerû (wekî lîpa ji bataryayên gerîdeyê û zêrê ji panelên çapkirî), an jî xwezaya wan a xeternak (mînak rakirin û ji nû ve karanîna kermê ji termometre û termostatan).

## Çavkanî

Kategorî:Transformasyona enerjiyê
Durû

**Durûyî** (bi îngilîzî Hypocrisy, bi almanî Heuchelei ) nîşandana hestekê ne rast û derwkî ye ku dihê nîşandan ji hêla hindek mirovan ve jibo hindek mirovên din .Durûtî ji destpêka dîroka mirovatiyê ve bûye mijareke balkêş dinav milîtan de, û ji hêla helbestvan û edebiyata gelêrî ve hatiye vexwendin e. Dûrû dinav mirovan de bi gelek coreyan dihên wesif kirin . Ewin ên pir dilxweşin bi bûn bûyarên nexweş, lêbelê rûkên xwe bi rengekî xemgîn nîşandidin. Xwestekên wan herdem jibo çêbûnên xirab û nexş in, lêbelê bi gotin ya baş û xweş dibêjin û xwe diyar dikin ku kesên xemxoûr û wefane ji bo kesên derdorê xwe. Bo nimûne dibe kesek di Wîkîpediyayê kurmancî de bê, û xwe dîyar dike ku xizmeta ziman û çandê kurmancî dike, lê di rastî de, karên wî di vaji ne, û tinê kar jibo Xirabkirin a gotaran bike. Kesên durû ne dijminek aşkire ye, belku nêzîk mirov e û xwe bi haval û dostê mirovan yê nêzîk dibîne, lê di rastî de ew bi êşan û kêmbûna dardor xwe kêf xweş dibe. Hemû ew dilxirabî yên mirovên durû heyîn. dibin Sedam ku kesên durû ji hêla mirovan ve wek kesên hov û pîs û nafirt lêkirî bên vexwendin.

## Dîrok

## Psychology
Durûtî demeke dirêj bala psîkologan dikişîne.

### Psîkolojiya Evolutionary
Robert Wright nivîsand ku "Mirov di rêza alavên xwe yên exlaqî de celebek spehî ye, di meyla xwe ya xirab bikar anîna wê de trajîk e, û di nezanîna xwe ya destûrî ya xelet de jî xemgîn e."  Însan pir jêhatî ye ku li hember baweriyên kesên din bisekine, lê gava ku dor tê ser baweriyên xwe, ew meyla wan dikin ku wan biparêzin, ne ku wan dijber bikin.  Vedîtinek domdar a lêkolîna psîkolojîk ev e ku mirov di têgihiştinên xwe yên li ser yên din de pir rast in, lê bi gelemperî di têgihiştina xwe ya li ser xwe de nerast in.  Mirov mêldar in ku kesên din bi tevgerên xwe dadbar bikin, lê difikirin ku ew di derbarê xwe de agahdariya taybetî hene - ku ew dizanin ku ew di hundurê xwe de "bi rastî mîna" ne - û bi vî rengî bêyî hewldan rêyên ravekirina kiryarên xweperest peyda dikin, û xeyala ku ew diparêzin. ji yên din çêtir in. 

## Feylesofî

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasiya exlaqê
Çiyayê Kazbegê

**Çiyayê Kazbegê**, stratovolqaneke razayî ye û yek ji çiyayên sereke yên Qafkasyayê ye ku li ser sînorê Rûsya û Gurcistanê ye. Çiyayê Kazbegê beşek li herêma Osetyaya Bakur a Rûsyayê ye û beşek li navçeya Kazbegî ya Gurcistanê ye.

Çiyayê Kazbegê yek ji 10 lûtkeyên herî bilind ên Rûsyayê ye û lûtkeya herî bilind a sêyem a li Gurcistanê ye. Kazbeg piştî Çiyayê Şihara û Çiyayê Janga lûtkeya heftemîn a herî bilind a Çiyayên Qefkasyayê ye. Çiyayê Kazbegê di heman demê de piştî Çiyayê Elbrusê duyemîn lûtkeya herî bilind a volkanîk a Qefkasyayê ye. Lûtke rasterast li rojavayê bajarê Stepantsminda ye û taybetmendiya erdnîgarî ya herî berbiçav a deverê ye.

## Nîqaşa li ser navê Kazbegê
Navê Kazbegê bi nîqaş e. Hinek îddîa dikin ku navê wî li ser navê esilzadeyekî çerkez e ku li ser wê jiyaye, îdîa din jî ew e ku navê esilzadeyê herêmê Dimitri Chopikashvili (bapîrê nivîskarê gurcî Aleksandre Kazbegî) ye ku navê "Kazgeb" ji padîşahê Gurcistanê Erekle II wergirtiye. Peyva "Kazbek" bi zimanê Kabardî tê wateya "Esilzade". Ev sernav di sedsala 17an de di dema serdestiya padîşahê Gurcistanê Rostom de derketiye holê. Navê çiyayê li Gurcistanê, Mkinvartsveri ye tê wateya "Lûtkeya qeşayê" yan jî "Lûtkeya sar". Navê Vainakh Bashlam wekî "Çiyayê Helandî" tê wergerandin.
## Cîh
Kazbek li ser rêzeçiyayên Xoxê ye ku zincîreyek çiyayî ye ku dikeve bakurê rêzeçiyayên Qafkasya Mezin û ji hêla Geliyê Ardon û Terek ve tê perçe kirin. Li perê Kazbegê ya rojhilat, rêya leşkerî ya Gurcistanê di derbaza Darialê re ku bi bilindahiya 2.378 mêtre bilind e, derbas dibe. Çiya bi xwe li kêleka Rêça erdhejê ya Borjomî-Kazbegî (ku li bakurê Anatoliya Bakur e) cih digire. Herêm ji hêla tektonîkî ve pir çalak e ku bi gelek erdhejên piçûk bi awayekî rêkûpêk çêdibin. Pergaleke çalak a jeotermal jî derdora çiyê digire. Kazbeg volqanek bi potansiyelê çalak e ku ji trakît û bi lavên volkanîk hatiye dorpêçkirin û xwedan awayekê konek ducar e ku bingeha wê li bilindahiya 1.770 mêtre bilind e.

Ji ber asêbûna quntarên wê, qadên qeşayiyên Kazbegê pir mezin nînin. Bi tevahî qada hevgirtî ya hemî cemedên Kazbeê 135 km² ye. Qeşaya herî naskirî Dyevdorak (Devdaraki) e ku li rûbera bakurê rojhilat diherike û dikeve newaleke bi heman navî û li bilindahiya 2295 mêtreyê cih digire. Çend cihên qeşagirtiyên din ên Kazbegê Mna, Denkara, Gergeti, Abano û Çata ne.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayên Gurcistanê
Kategorî:Çiyayên Rûsyayê
Felsefeya dîrokê

**Felsefeya dîrokê** lêkolîneke felsefî ya dîrok û dîsîplîna wê ye. Ev têgih ji aliyê fîlozofê fransî Voltaire ve hatiye danîn. 

Di felsefeya hevdem de cudahiyek di navbera felsefeya dîrokê ya *spekulatîf* û felsefeya dîrokê ya *rexneyî* de ku niha wekî *analîtîk* tê binavkirin, derketiye holê. Felsefeya dîrokê ya *spekulatîf* li wate û armanca pêvajoya dîrokî digere lê belê ya *rexneyî* bingeh û encamên dîrokê û rêbaza dîrokî lê dikole. Navên van ji ciyawaziya C. D. Broad a di navbera felsefeya rexneyî û felsefeya spekulatîf de hatine wergirtin. 

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknivîsî

Kategorî:Felsefeya zanista civakî
The Residents

**The Residents** komek hunerî ya amerîkî ye û komek rockê ya hunerî ye. Ew bi muzîka xwe ya avant-garde û karên multimedia têne naskirin . Destpêka derketina wan a fermî di sala 1974an de bû. Wan bêtirî 60 albûm û gelek klîbên muzîkê derxistîne. Herwisa gelek xelat jî wergirtîne.

## Çavkanî

Kategorî:Komên muzîkê yên amerîkî
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1969an de hatine avakirin
Kategorî:Muzîkvanên birûpoş
Jêdera pileya yekem

rast|thumb| Ev tabloya dîwarê ku li bajarê romayî yê Pompeiiyê hatiye dîtin, mînakeke jêdera pileya yekem a li ser mirovên Pompeiiyê di dema Romayê de ye. (Portreya Terentius Neo)
Di lêkolîna dîrokê de **jêdera pileya yekem** (ku jê re **jêdera orijînal** jî tê gotin) belge, rojnivîs, destnivîs, otobiyografî, tomar an çavkaniyeke agahiyê ya din ya ku di wextê ku tê lêkolandin de hatiye çêkirin e. Ew di derbarê mijarê de wekî çavkaniyeke agahiyê ya orijînal xizmet dike. Pênaseyên bi vî rengî di zanist û lêkolînên din de jî tên bikaranîn, lê belê her lêkolîn xwedî pênaseyeke cuda ye.

Di rojnamevaniyê de jêdera pileya yekem dikare keseke ku xwedî zanîna rasterast a rewşekê yan belgeyeke ku ji hêla keseke wiha ve hatiye nivîsandin, be.

Jêderên pileya yekem ji jêderên pileya duyem tên cudakirin. Jêderên pileya duyem belgeyên ku jêderên pileya yekem vedibêjin, şîrove dikin, an jî li ser wan ava dibin in. Bi gelemperî, qeydên ku piştî bûyerê hatine nivîsandin jêderên pileya duyem in. Jêdereke pileya duyem jî li gorî awayê bikaranînê wekî jêdereke pileya yekem dikare were hesibandin.  Wek mînak, dibe bîranînên nivîskarekê di lêkolînên derbarê nivîskarê xwe de yan jî li ser hevalên wê yên ku di hindurê wê de têne destnîşankirin de wekî jêdereke pileya yekem were hesibandin, lê heman bîranîn dikare bibe jêdereke pileya duyem heke ji bo lêkolîna çanda ku nivîskarê wê tê de jiyaye were bikaranîn. Divê "yekem" û "duyem" wekî têgihên guherbar werin fêmkirin, piştî ku çavkanî li gorî konteskta dîrokî ya taybet û tiştê ku tê lêkolandin were kategorîzekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên li ser dîrokê
Kategorî:Çavkaniyên dîrokê
Kategorî:Çavkanî
Kategorî:Dîroknivîsî
Kategorî:Zanista agahiyê
Sanaa

**Sanaa** (erebî:صنعاء *Ṣanʿâʾ).* Paytexta Yemen'ê ye. Gor hejmarên 2017 nûfusa bajer 2,545 mîlyon kes e.

Kategorî:Cihên arkeolojîk li Yemenê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Yemenê
Kategorî:Paytextên Asyayê
Mnêmosînê

**Mnêmosînê**, di mîtolojiya yewnanî de xwedawenda bîrê ye û diya neh periyên îlhamê ne muz tê gotin ji wan re. Ew yek ji tîtanan e, donzdeh zarokên wê he ne. Diya wê erd xwedawend Gê û bavê wê xwedayê ezman Ûranus. Peyva *Mnêmosînê* ji heman çavkaniya peyva *mnemonîk* hatiye wergirtin, ku peyva yewnanî *mnēmē* ye, ku tê wateya "bîranîn, bîranîn". 

Mnêmosînê ji Zeus neh periyên îlhamê çêkir:
* Kalîopê (helbesta epîk)
* Klio (dîrok)
* Euterpê (muzîk û helbesta stranan)
* Erato (helbesta evînî)
* Melpomenê (trajedî)
* Polîhîmnia (beyt)
* Terpsîxorê (dans)
* Talia (komedî)
* Ûranîa (astronomî)

## Mîtolojî
rast|thumb|Jupîter, ku wek şivanek veşartî, Mnemosînê ji hêla Jacob de Wit ve diceribîne (1727)
Zeus, bi şiklê şivanekî Mnêmosînê ra neh şevên li pey hev bi tekiliyen cinsî kir. Paşê Mnêmosînê neh periyên îlhamê bi hev re anîn dinê.

Mnêmosînê di heman demê de serokatî li hewzekê ba Hadês dikir, navê hewzê jî Mnêmosînê bû. Ew hewza dijî hewza Letê bû. Kesên ku benda reenkarnasyonê bûn ava Letê vedixwarin û jiyana xwe ya kevn bîr dikirin lê yên ava Mnêmosînê vexwin jiyana wan ya berê dihat dîsa bîra wan.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Kategorî:Xwedawendên yewnanî
Check (fîlm)

***Check*** tê watêya fîlmê vekolîn ku tê da vekolîna li ser tawanên zîndanan dikin. Ew fîlimekê drama zindanê ye û bi zimanê Telugu yê Hindî ye. Fîlm ji hêla Chandra Sekhar Yeleti ve hatî nivîsandin, û her ji hêla heman kes vê, di sala 2021-an karê derhênaniyê bo hatiye kirine  . Herwisa jî hêla Mîdiyaya V. Fîlm ve di 26 Sibat 2021an de dihê pêşwazîkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên 2021ê
Rêbaza dîrokî

**Rêbaza dîrokî** hin teknîk û rêber in ku dîroknas jêderên pileya yekem û delîlên din ji bo lêkolînê û paşê ji bo nivîsandina dîrokê bi kar tînin.

## Rêbaz
Gilbert J. Garraghan (A Guide to Historical Method, 168) ji bo rêbazeke dîrokî ya saxlem şeş pirs wekî standardeke herî kêm datîne ku divê werin bersivandin:

# Çavkanî, nivîsandî an nenivîsandî *kengî* hatiye hilberandin (tarîx)?
# *Li kû derê* hatiye hilberandin (herêmîkirin)?
# *Ji aliyê kê* ve hatiye hilberandin (nivîskar)?
# *Ew ji kîjan materyalên heyî hatiye* hilberandin (analîz)?
# *Ew bi çi şiklê orîjînal* hatiye hilberandin (saxlemî)?
# Naveroka wê çi *nirxa delîlî* dihundirîne (bawerbarîtî)?

## Çavkanî

* Gilbert J. Garraghan, *A Guide to Historical Method*, Fordham University Press: New York (1946). .
* Louis Gottschalk, *Understanding History: A Primer of Historical Method*, Alfred A. Knopf: New York (1950). .
* Martha Howell and Walter Prevenier, *From Reliable Sources: An Introduction to Historical Methods*, Cornell University Press: Ithaca (2001). .
* C. Behan McCullagh, *Justifying Historical Descriptions*, Cambridge University Press: New York (1984). .
* R. J. Shafer, *A Guide to Historical Method*, The Dorsey Press: Illinois (1974). .

Kategorî:Dîroknivîsî
Kategorî:Metodolojî
Dipstick

thumb| Ji bo pîvandina mîqdara sotemeniya ku di tangekê de maye pîvazek bikar tînin
**Dipstick** amûrên pîvanê ye. Ew ji bo ceribandin û zanîna astê Oil a trimbêla tê bikar anîn. Herwisa her ji dawiya sedsala 20-an û vir ve, amûre pîvanê yê diyarkirini astê Oil bi rêya "Dipstick" tê bkar anîn. 

## Pîvana dipstick

thumb| Dawiya jêrîn a dilopek rûnê bi nîşaneyên ji bo asta herî kêm û herî zêde rûnê

## Çavkanî

Kategorî:Trafîk
Sîstema hajotinê ya haydariyê

**Sîstema hajotinê a haydariyê** (bi îngilîzî: *Driver monitoring system*), pergalek ewlehiya wesayîtê ye ku hemû zaniyarî û hişyarîkirin li xwe digire. Ger hewce bike ajokar hişyar dike. Ew yekem car ji hêla Toyota ve di sala 2006an de ji bo modelên xwe yên herî dawî û Lexus hate Çêkirin. Herwisa ew yekem car li Japonyayê jî li ser GS 450h hate pêşkêş kirin.   bi navgîniya detektorên LED ên infrasor ve hatî danîn.  Ger ajokar guh nede rêya li pêşiya xwe û rewşek xeternak hebe, dê pergal bi tîrêjên ronahiyê gilopên biçûk ên ser şaşê an bi dengên zenga hişyariyê dê ajokar hişyar bike. Herwiha ji hajî gotinê ye ku di tirimbêlê modêla nû de yekcarî sîstam pêşketîye û hemû xizmat û karên pêdvî ji bo tirimbêlê û silametîya şofêrî li xwe digere. 

## Mijarên têkildar
* Tespîtkirina xewa ajokerê

## Çavkanî

Kategorî:Tirombêl
Kategorî:Toyota
Kabhi Khushi Kabhie Gham

**Kabhi Khushi Kabhie Gham** (werger.  Carinan Bextewarî heye, Carinan Xeman) fîlmek malbatî-drama bi zimanê Hindî ya sala 2001-an e. Nivîskar û derhênerê fîlmê Karan Johar e û ji hêla Yash Johar ve hatî çêkirin.

Di fîlimê de lîstikvanên wek Amitabh Bachchan, Jaya Bachchan, Shah Rukh Khan, Kajol, Hrithik Roshan û Kareena Kapoor dileyizin, ligel Rani Mukherji yê ku wek lîstikvanê mêvan xuya dibe. Ew çîroka malbateke Hindî vedibêje: kurê wan ê pejirandî bi keçekê re dizewice lê malbat zewacê qebûl nake ji ber ku keç ji malbateke xwediyê civak û aboriya kêmtir tê. Muzîka fîlmê ji hêla Babloo Chakravarty ve bi stranên Jatin–Lalit, Sandesh Shandilya û Aadesh Shrivastava hatî çêkirin û gotinên ku ji hêla Sameer û Anil Pandey ve hatine nivîsandin.

Pêşveçûna fîlmê di 1998-an de dest pê kir, zû piştî serbestberdana fîlma pêşîn a Johar Kuch Kuch Hota Hai (1998). Wênekêşiya sereke di 16ê Cotmeha 2000 de li Mumbai dest pê kir û li London û Misirê berdewam kir. Kabhi Khushi Kabhie Gham bi etîketa *It's All About Loving Your Parents* (Her Tişt Hezkirina Dê û Bav e) hate pêşandan. Di destpêkê de ji bo pîrozbahiyên Diwali ya 2001-ê hate plansaz kirin, lê fîlm di dawiyê de li Hindistan, Keyaniya Yekbûyî û Amerîkaya Bakur di 14 Kanûn 2001 de hate berdan.

Li ser budçeyek 300-400 mîlyon ₹ (6,36-8,48 mîlyon dolar) hatî çêkirin, di wê demê de ew bû fîlma Hindistanê ya herî biha. Kabhi Khushi Kabhie Gham wekî serkeftinek bazirganî ya mezin, hem li hundur hem jî li navneteweyî, derket holê. Bi dahata 1,36 mîlyar ₹ (29 mîlyon dolar) di box ofîsa cîhanî de bû yek ji fîlimên Hindistanê yên herî bi dahat. Rexnegir pesnê sînematografiyê, sêwirana cil û berg, dengbêjî, performans, rêzikên hestyarî û temayan dan, lê dirêjahî û senaryo hatin rexne kirin. Li derveyî Hindistanê, fîlm bû fîlma Hindistanê ya herî bi dahata heya niha, heya ku rekora wê ji hêla derhênerê din ê Johar Kabhi Alvida Naa Kehna (2006) ve hate şikandin. Kabhi Khushi Kabhie Gham di merasîmên xelatên populer ên sala pêş de gelek xelat bi dest xistin, di nav de pênc Xelatên Filmfare.

Kategorî:Fîlmên 2001ê
Cemal Ebdul Nasir

**Cemal Ebdul Nasir Hussein** ( - ) siyasetmedarekî misirî bû ku ji sala 1954an heta mirina xwe di sala 1970an de weke serokê duyemîn ê Misirê kar kir. Nasir pêşengiya şoreşa Misrê ya 1952an kir û sala pêş de reformên axê yên berfireh da destpêkirin. Piştî ku di sala 1954an de ji aliyê endamekî Birayên Misilman ve li dijî wî hewl hat dayîn, rêxistinê şikand, Serok Mohamed Neguib xiste hepsa malê û dest bi wezîfeya rêveberiyê kir. Di hezîrana 1956an de bi fermî wek serok hat hilbijartin.

Popularîteya Nasir li Misir û cîhana erebî piştî netewebûna wî ya Şirketa Kanala Suezê û serkeftina wî ya siyasî di Krîza Suezê ya paşerojê de, ku li Misrê bi navê Êrişa Sê alî tê zanîn, bilind bû. Bangên ji bo yekitiya pan-erebî di bin serokatiya wî de zêde bûn, ku bi avakirina Komara Erebî ya Yekbûyî ya bi Sûriyê re ji sala 1958an heta 1961ê bi dawî bû. Di 1962an de, Nasir dest bi rêze tedbîrên mezin ên sosyalîst û reformên nûjenkirinê li Misrê kir. Tevî şikestinên ji bo doza wî ya pan-erebîst, di sala 1963an de alîgirên Nasir li gelek welatên erebî bûn desthilatdar, lê ew ket nav Şerê Navxweyî yê Bakurê Yemenê, û di dawiyê de Şerê Sar ê Erebî jî. Wî di adara 1965an de piştî ku dijberên wî yên siyasî ji bernamzetiyê hatin qedexekirin dest bi gera xwe ya duyemîn a serokatiyê kir. Piştî têkçûna Misirê ji hêla Îsraêlê di Şerê Şeş Rojan a 1967an de, Nasir îstifa kir, lê ew vegeriya ser kar piştî xwenîşandanên gel ku banga vegerandina wî kirin. Di sala 1968an de, Nasir xwe wek serokwezîr tayîn kir, ji bo vegerandina Nîvgirava Sîna ya ji hêla Îsraêlê ve hatî dagirkirin dest pê kir, dest bi pêvajoyek bêpolîtîzekirina artêşê kir, û komeke reformên lîberalîzekirina siyasî derxist. Di sala 1970an de piştî bidawîbûna civîna Yekîtiya Ereban, Nasir krîza dil derbas kir û mir. Cenazeyê wî li Qahîreyê pênc heta şeş mîlyon şînî kişand, û bû sedema derketina xemgîniyê li seranserê cîhana erebî.

Nasir di cîhana erebî de kesayetek sembolîk dimîne, nemaze ji ber gavên wî yên ber bi dadmendiya civakî û yekitiya ereban, siyasetên wî yên nûjenkirinê, û hewildanên wî yên dijî emperyalîstan. Serokatiya wî jî handan û hevdem bû bi geşbûna çandî ya Misrê re, û destpêkirina projeyên mezin ên pîşesaziyê, di nav de Bendava Aswan, û bajarê Helwan. Dijberên Nasir otorîterîzma wî, binpêkirinên wî yên mafên mirovan, û serdestiya artêşê li ser saziyên sivîl ên ku serdema wî diyar dikin, rexne dikin, li Misirê şêwazek serweriya leşkerî û dîktatorî saz kirin, ku heya roja îro, hema bêje bênavber berdewam kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Serokkomarên Misirê
Kurda

**Kurda** padîşahî an jî bajar-dewleteke kevnar e ku li bakurê Mezopotamyayê desthilatdariyê kiriye.  Padîşahê Akad Naram-Sin di sedsala 23an berî zayînê de, di kampanyayên xwe yên leşkerî de ji bo axa Subartû ya li dervayî Çemê Dîcleyê behsa vî bajarî kiriye.  Di lewheyên curbecur ên Marî de, li dora sedsala 18an berî zayînê, Kurda wekî padîşahiya serbixwe, carinan bi Babîlan re û carinan jî bi Maris re hevalbendî tê gotin.  Ji bilî vê, di tabletên Tell Fekheriye de hatiye nivîsandin ku padîşahên Asûrî Shalmaneser I û Tukulti-Ninurta I ev bajar ji Mîtanniyan standine. 

## Erdnîgarî
Tê texmînkirin ku ew padîşahiyek bû ku ji Çemê Xabûrê li bakurê rojhilatê Sûriyeyê heta çiyayê Şengalê li bakurê rojavayê Iraqê dirêj bû.   Li ser ku paytexta wê ye nîqaş tê kirin. 

## Dîrok
thumb| ''Nexşeya ku bajêr di sala 1764 berî zayînê de nîşan dide''
Bajar navenda eşîra Numha bû  lê wan herêmeke biçûk kontrol dikir.  Xwedayê wan yê sereke Nergal, xwedayê Semîtîk bû. 

## Çavkanî



Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Keyaniyên berê
Emine Erdogan

[thumb|Emîne Erdogan di serdaneke dewletê ya [Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê de, 2009]]
**Emine Erdoğan**, ( li Stembolê wek Emine *Gülbaran*) hevjîna serokkomarê Tirkiyê Recep Tayyîp Erdogan e ku bi eslê xwe erebê ji bajarê Sêrtê ye.

## Jiyan

Emine di sala 1955an de li navçeya Fatîhê ya Stembolê ji dayik bû, zaroka pêncemîn a Cemal û Hayriye Gulbaran e, ku bi eslê xwe ji Sêrtê ne û bi esle xwe ji gelê ereb in. Di 15 saliya xwe de diviyabû ku çarşef li xwe bike û li gorî îfadeyên wê û birayê wê, zor li wê kiriye. Dibistana Hunerê ya *Mithatpaşa Akşam* gelek caran wekî cihê perwerdeyê tê dayîn, lê perwerde bi dawî bûye an na - an jî tev de beşdar bûye û li gorî hin rojnamevanan êdî nayê lêkolîn kirin.

Tê gotin ku beriya zewaca wê bi Erdogan re di xewnê de jê re xuya bûye; li gorî hevjîna wê *Şule Yuksel Şenler*, “pîr û rih bi şûjina nimêjê” nîşanî “ciwanekî dirêj û spehî yê bi cil û bergên kremî” (ku sembola Erdogan hatîye naskirî) îşaret kiriye û jê re gotiye ku bi wî re bizewice. Endama Komeleya Jinên Îslamî *Îdealîst Kadınlar Birliği* bû û di konferansê de bi Recep Tayyip re hevdîtin bû. Di sala 1978an de bi Erdogan re zewicî.

Di sala 2002an de bi serketina Erdoganê di hilbijartinan de, ew bû jina serokwezîr û ev yek jî bû sedema aloziyan, ji ber ku wê demê li gorî laîkiya tirkan ketina saziyên dewletê bi hîcab ne destûr bû. Heman pirsgirêk bi hevjîna serokwezîrê berê Abdullah Gul Hayrünnisa Gul re jî parve kir. Di hin rewşan de dawetname ji wan re nehat şandin an jî bi dilxwazîya xwe ji kiryarên dewletê dûr xistin mînak. Bi Silavkirina leşkerî. Ev tabû gav bi gav hatin şkandin, lê niha ew bi eşkereyî şeqil li xwe dike û ji bo jinên tirk ên kevneperestî wek modayê tê dîtin. Ji bo serokên dewletên biyanî, rêgezên nû di derbarê etîketê de hatin damezrandin, wek ramûsanên li ser rûkê, ku ger guh nede wan, serê xwe li ber wan ditewîne. Emine Erdogan di sala 2012an de cara ewil bi kulmek fermî beşdarî pîrozbahiya Roja Serweriya Neteweyî ya li Meclîsê bû. Berê, di Cotmeha 2010an de, ew cara yekem beşdarî pîrozbahiya Cejna Komarê bû. Performansên têkildar di medyaya navneteweyî de jî cih girtin.

Du kurên hevjîna Erdogan Ahmet Burak û Necmeddîn Bîlal û 2 keçên wan binavê Esra û Sumeyye hene. Keçîkê xwe li DYAyê xwendiye. Esra ji sala 2004an ve bi Wezîrê Enerjî û Çavkaniyên Siruştî yê Kabîneya III ya Davutoglu Berat Albayrak re zewicî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Kesên ji Sêrtê
Kategorî:Mirovên zindî
Ender Balkir

**Ender Balkir** (* 10ê reşemî 1977 li Mêzgir, Mamekî) stranbejêkî Kurd ê, wekî bi strana *ruhumda sizi* di sala 2019an gelek nişanbûna ya Hûnmerd bû.

## Jiyan
Ender Balkir di 10'ê Sibata 1977'an de li Mêzgirê/Dersim hatiye dinê. Ender Balkir bi hemû dewlemendiyên erdnîgariya ku lê jidayik bûye, têr bûye. Bi guhdarkirina stranên gelêrî yên Xarpêtê yên bav û kalê xwe mezin bûye. Li Zanîngeha 19 Mayisê beşa matematîkê qedandiye û demekê mamostetî kiriye. Ender Balkir ku dev ji mamostetiya muzîkê berda, di sala 2007'an de yekemîn albuma xwe ya bi navê "Ezim Ezim" û di sala 2013'an de jî albuma xwe ya duyemîn "Ahir" derxist. Ender Balkır bi stranên gelêrî yên ku got, bû dengê rêzefilmên girîng ên Tirkiyeyê. Stranên gelerî yên ku di rêzefîlma "Zaristana Hanimê, Dila Xanimê, Dem Diçe, Poyraz Karayel, Ustura Kemal, Düriyenin Guğumleri" û di fîlma "Komeleya Dawetê" de gotine çîrokan hêniktir kirine. Dengê wî bûye amûrek ku dîmenên di dilê evîndarên rêzefîlmên TV de temam dike. Ji bilî bernameya xwe ya muzîkê ya di kanala TRT Muzîkê de, bû mêvanê gelek kanalên televîzyon û radyoyan. Ender Balkir jiyana xwe ya muzîkê bi xebatên şano û konseran didomîne.

## Diskografî

* Uzun Yol Türküleri, Vol. 1 · 2009

* Yola Yoldaş Olanlar · 2010

* Ahir · 2013

* Beyaz Giyme · 2017

* Harput · 2017

* Hayal Perdesi · 2018

* Belkıs Akkale Ahde Vefa · 2019

* Benim İçin Söylenenler · 2020

* Neredesin Sen · 2019

* Ruhumda Sızı · 2019

* Yola Bakın Belki Gelen Babamdır · 2019

* Yüce Dağ Başında Yanar Bir Işık · 2020

Stranên nişan:

* Ahçik

* Al Almayı Daldan Al

* Aş Yedim Dilim Yandı

* Beyaz Giyme

* Ruhumda Sızı (Dizîya *Çukur*)

* Eleşkirt Türküsü

* Beyaz Giyme

* Neredesin Sen (Dizîya *Gülperi*)

* Kar mı Yağmış Şu Harput’un Başına

* Yüksek Minarede Kandiller Yanar

* Yara Benden / Elezber Hoyrat

* Dostum Dostum

* Yüce Dağ Başında Yanar Bir Işık

* Yüksek Minarede Kandiller Yanar

## Çavkanî

Kategorî:Stranbejên Tirkiye
Moped

thumb| Honda Hobbit PA 50 / Camino moped (bazara Ewropî)
**Moped** (   ) cureyek motorsikleteke piçûk e. Ev corayek ku ji herdû teybetmendiyên motorsîklêtan û peysiklêtan pêk dihê. Mirov dikare wek nîv peysikil û nîv motorsîkl bide nasandin. Hem pêdalên bisîkletan û hem jî motorê motorsîkletan heye . Moped bi gelemperî ji bisîkletên ser rêyên hinekî bi laztirin.

Hin ji wan dişibin bisîkletan, lêbelê piraniya wan dişibin motorsîkletan, û di rastî de bi gerek coreyan hene û her corayek bi rengekê û teybetmendiyên xweyên cûda hene.

## Wêne
thumb| Mopeda orîjînal - bisîkletek ku bi motorê ve girêdayî ye

Wêne:Woman on Velosolex.jpg|Jinek li Fransa VéloSoleX Black'n Roll S4800 2005 siwar dike
Wêne:Flat twin Douglas 1912 N 3.jpg|Ev 1912 Douglas xwedan ajokera zincîra nûjen e lê hîn jî pedal hene
Wêne:1947 Moped, Bangor, ME IMG 2522.JPG|1947 Mopedek Italiantalî li Muzexaneya Veguhastinê ya Cole Land li Bangor, Maine tê pêşandan.


thumb| Piaggio Ciao (1973)

## Çavkanî

Kategorî:Tirombêl
Kategorî:Trafîk
Zêwikê

**Zêwikê** () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Mehmed Seîd Paşa

**Mehmed Seîd Paşa** (jdb. 1838 li Erzîrom – m. 1914 li Stembol) ku bi navê **''Küçük'' Seîd Paşa** ("Saîd Paşayê Biçûk") an jî **Şapur Çelebî**, di ciwaniya xwe de wekî Mabeyn **Başkatibi Seîd Bey** jî tê nasîn, monarşîst, senator, dewletparêz û edîtorê rojnameya tirkî *Jerid-i-Havadis* bûyê. Ew di nav wan dewletan de bû ku ji aliyê Îtihad û Tereqî, partiya siyasî ya ku piştî derbeya osmanî a 1913an hat ser desthilatdariyê nefret dikirin.

## Jinengarî
çep|thumb|Seîd Paşa ya ciwantir
Li gorî dîroknasê gurcî Petre Kharischirashvili, ew bi eslê xwe gurcî bû. Ew bû sekreterê yekem ê siltan Ebdulhemîd II paşê ew li pey hev bû wezîrê navxwe û paşê parêzgarê Bursayê û di 1879an de gihîşte posta bilind a wezîrê mezin. Ew heft carên din jî di bin destê Ebdulhemîd II de û carekê jî di bin cîgirê wî Mehmed V de bû vizêr. Ew bi dijberiya xwe ya li dijî berfirehkirina bandora derve li Împeratoriya Osmanî dihatiye naskirin.

Di 1896an de, ew li balyozxaneya Brîtanyayê ya li Konstantînopolê penaber bû û her çend wê hingê ji azadî û ewlehiya xwe ya kesane piştrast bû, bi pratîkî di mala xwe de girtî ma. Di şoreşa 1908an de ew dîsa bi awayekî demkî derketiye pêşî. Di 22ê tîrmeha de li şûna Mehmed Ferîd Paşa bû sedrazmê, lê di 6ê tebaxê de bi israra tirkên ciwan Kamîl Paşa, ku lîberaltir e, hat şûna wî. Di 1908an de jî Mehmed Seîd Paşa li navçeya Beyogluyê ku îro bi navê Çîçek Paşa ("Derbasa Kulîlkan") tê binavkirin û qereqola Stenbolê ya navdar kirî. Navê nûjen di 1940an de gelemperî bû; di 1900 û 1910an de di dema xwedîderketina Mehmed Seîd Paşa de, ev der bi navê *Sait Paşa Pasajı* ("Dema Saîd Paşa") dihat naskirin.

Di dema krîza Îtalyayê di salan 1911-1912 de, ew dîsa ji bo serokwezîriyê hate gazî kirin. Ew dîsa ji aliyê Karbidestên Rizgar (ku piştgirîya Partiya Azadî û Lihevhatinê (Yekîtiya Lîberal) li dijî Komîteya Îttîhad û Terakkî kiribû) ji desthilatê hate dûrxistin û li şûna wî kabîneya nû ya ku ji aliyê Karbidestan û Partiya Azadî û Lihevkirinê ve tê destekkirin, hate danîn. CUP dê vegere ser desthilatdariyê, lêbelê, sala pêş de piştî darbeya Osmanî ya 1913an.

Seîd Paşa bû serokê meclîsa dewletê û paşê bû serokê Senatoya Osmanî. Hema berî destpêkirina Şerê Cîhanê yê Yekem, bi bronşîtê ket û di 1ê adar 1914an de li Stembolê mir. Li ber deriyê Mizgefta Eyûb Sultan hatî definkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1838
Kategorî:Mirin 1914
Kategorî:Paşa