open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kyushu

**Kyushu** yan jî **Girava Kyushuyê**, (bi zimanê japonî: 九州 *Kyūshū*) sêyemîn girava herî mezin a ji çar giravên sereke yên Japon e û girava mezin a herî başûrê welat e. Kyushu li başûrê rojavayê Honshū ye û li rojavayê girava Shikokuyê ye ku bi Tengava Kanmon ji Honshū veqetandî ye. Girava Kyushuyê ji Prefektorên Fukuoka, Saga, Nagasaki, Kumamoto, Ōita, Miyazaki û Prefektora Kagoshimayê pêk tê. Wekî din, Giravên Ryūkyū û parêzgeha Okinawa tevlî herêma Kyushuyê ye.

## Erdnîgarî
thumb|Nexşeya Girava Kyushuyê.
Kyushu giravek çiyayî ye û volkanê herî çalak ê Japonê, Çiyayê Aso ku bilindahiya 1.591 mêtre bilind e li Girava Kyushuyê ye. Li Girava Kyushuyê gelek nîşanên din ên çalakiyên tektonîkî hene ku li van deveran de gelek germav (ava germ a ku ji binê erdê tê ku bi volkanan re têkildar e) hene. Germava herî navdar Germava Beppu ye ku li qeraxa rojhilat û li dora Çiyayê Asoyê ye. Girav bi Tengava Kanmonê ji Honshuyê tê veqetandin. Ji ber ku Kyushu girava herî nêzîkê Parzemîna Asyayê ye, ji hêla dîrokî ve wekî deriyê Japonê tê zanîn.

Rûerda giştî ya Kyushu 36.782,37 km² ye ku bi vî mezinahiya rûerdê 37em girava herî mezinê cîhanê ye. Lûtkeya herî bilind ê giravê bi bilindahiya 1791 mêtre lûtkeya Çiyayê Kuju ye.

Navê Kyūshū ji neh parêzgehên kevnar ên wekî Chikuzen, Chikugo, Hizen, Higo, Buzen, Bungo, Hyūga, Osumi û Satsuma tê ku navê Kyūshū bi zimanê japonî tê wateya "neh parêzgehan".

## Gelhe
Nifûsa Kyushu ji sedî 10,3 nifûsa Japon pêk têne. Piraniya nifûsa Kyushu li bakurê rojavayê giravê, li bajarên Fukuoka û Kitakyushu, bi korîdorên nifûsê yên ku li başûrê rojavayê Sasebo û Nagasaki û li başûrê Kumamoto û Kagoshima dirêj dibin dijîn. Ji xeynî Oita û Miyazaki, deryaya rojhilat kêmbûnek giştî di nifûsê de nîşan dide.

Ji hêla siyasî ve, Kyushu wekî keleha Partiya Lîberal a Demokrat Japon tê binav kirin.

Li gorî daneyên serjimêriya Japonî, nifûsa herêma Kyushu ya bi Giravên Ryukyu (Parêzgehên Okinawa û Kagoshima) ji sala 2000an vir ve kêmbûnek mezin a nifûsê daye nîşan.

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Japonê
Oread

[thumb|Orîades - [William-Adolphe Bouguereau ( 1902 )]]
**Oread** di mîtolojiya yewnanî de nîmfêyên çiyayan e. Heman demê de bi navê periyên çiyayan jî tên zanîn. Cudahiyên navbera nîmfêyan li ser awaya cihên ew dijîn e. Mînak Oreada çiyayê Îdê (îro: çiyayê Kaz), Oreada çiyayê Dîktê (îro: çiyayê Dîktî).

Hin Oreadên tên zanîn:

## Çavkanî

Kategorî:Mexlûqên efsanewî yên yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Nîmfê
Shikoku

**Shikoku** (四国, *Shikoku*, bi wateya "çar wilayet"), yek ji çar giravên sereke û girava herî biçûk a Japonê ye. Dirêjahiya wê 225 km e û firehiya wê di navbera 50 û 150 km de ye. Li gorî daneyên sala 2015an nifûsa Shikokuyê 3,8 milyon e û 3,1 ji sedî nifûsa Japonê pêk tîne.

## Erdnîgarî
Girava Shikoku ku ji Shikoku û giravên derdora wê pêk tê bi qasî 18.800 kîlometre çargoşe erd digire û ji çar parêzgehên Ehime, Kagawa, Kōchi û Tokushimayê pêk tê.

Li seranserê Deryaya Navxweyî ya Seto parêzgehên Wakayama, Osaka, Hyōgo, Okayama, Hiroshima û Yamaguchi (parêzgeha Yamaguchi li girava Honshu ye) hene.

Shikoku ji hêla herêmê ve girava herî mezin a 50emîna cîhanê ye. Ji aliyê nifûsê ve wekî girava 23emîn a herî qerebalix a cîhanê hatiye rêzekirin ku li giravê serê 193 kesan 1km² erd dikeve.

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2022an nifûsa Shikoku 3.630.320 kes e. Bajarê herî mezin a giravê bajarê Matsuyama ye (nifûs: 507.137) û paytexta parêzgeha Ehimeyê ye. Shikoku di nav giravên sereke yên Japon de girava sêyem ku xwedî nifûsa herî zêde ye. Li gorî daneyên serjimêriya Japonî li Şikoku di sala 1950an de, ji 1950an heya 1970an û ji sala 1990an pê ve li girava Shikoku zêdebûneke nifûsa neyînî li Shikoku pêk hatiye.

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Japonê
Faruk Benli

**Faruk Benli** (jdb. 1928, li Giresun, Tirkiye), nivîskar û lêkolînerekî laz e. Benli danerê Ferhenga Ansiklopedik Laksiyoni ya lazî-tirkî-lazî ye.

Faruk Benli neviyê Hasan Tahsin Efendi Mamoyoğlu ye.

## Pirtûkên wî
* Lazuri-Turkili / Turkili-Lazuri Ansiklopedik Laksioni. Kebikeç, Stembol.. Ferhenga zimanê lazî û tirkî ye.
* Mamoylar: aile tarihi . Pirtûka biyografîk a Faruk Benli li ser dîroka malbata xwe ya Mamoyan e.

## Mijarên têkildar
* Lîsteya ferhengên lazî

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskar
Lîsteya ferhengên lazî

Ev lîsteya ferhengên zimanê lazî ye.

## Ferhengên lazî û tirkî
* Faruk Benli (2004). Lazuri-Turkili / Turkili-Lazuri Ansiklopedik Laksioni. Kebikeç, Stembol
* İsmail Avcı Bucaklişi & Hasan Uzunhasanoğlu (1999). Lazuri-Turkuli Nenapuna / Lazca-Türkçe Sözlük. Akyüz, Stembol
* Metin Erten (2000). Lazca-Türkçe Türkçe-Lazca Sözlük / Lazuri-Turkuli Turkuli-Lazuri Nenapuna. Anahtar Kitaplar, Stembol

## Çavkanî

Kategorî:Ferheng
Kategorî:Ferhengên lazî
Kategorî:Lîste
Turan Dursun

**Turan Dursun**, (jdb. 1934 li Sêwasê – m.  li Stembolê) nivîskar û ateîstekî tirk û rexnegirê Îslamê bû. Ew melayê berê yê misilman û alim bû û di dema lêkolîna xwe ya li ser dîroka dînên yekxwedayî de bû ateîst. Dursun di bin bandora fîlozofê gumanbar ê îranî yê sedsala 9an de, Îbn Rawendî, çend pirtûk li ser dînê nivîsî ku tê de şîroveyên metnên îslamî tê de hene, bi tundî îslam û damezrînerên şaxên wê yên sereke rexne kirin.

Dursun gelek caran ji aliyê fundamentalîstên îslamî ve dihat tehdîdkirin û di  de li Stenbolê li derveyê mala xwe hate kuştin. Piştî kuştina wî pirtûkên wî li Tirkiyê bi dehhezar nusxeyan hatin firotin.

## Jînenîgarî
Turan Dursun, di sala 1934an de li gundê Gumuştepe (navê wî demê "Yapıaltın") ya bi ser navçeya Şarqije ya Sêwasê ji dayik bûye û yek ji heşt zarokên malbata xwe bû. Dayika wî kurd û bavê wî jî tirk bû. Di temenê pênc saliya xwe de bû ji bo cihên ku ji bapîrê wê re mîrate maye, bi hemû malbata xwe re koçî navçeya Dutax a bi ser parêzgeha Agiriyê bûn.

Piştê demekê bavê wî li gundan dest bi mela kiriye. Daxwaza bavê wî ew bû ku kurê wî jî wek alimên Besra û Kufeyê, bi perwerdehiya dînî ya pir xurt werbigire û bibe alimekî dînê. Ji bo vê yekê bavê wî kurê xwe dişîne dibistanên dînî yên şevînî, qursên Quranê û li cem gelek mamosteyên navdar perwerdeyê dibîne. Jibo ku perwerdehiya dînî werbigire ji Agiriyê diçe Mûşê, Edeneyê û ji wir jî çûye gelek bajar, bajarok û gundên Tirkiyeyê, ji bo ku ji van mamosteyan perwerdeya îslamî werbigire.

Wî biryar da ku dîroka di derbarê dînên yekxwedayî li ser esasên sereke yên mezheba Sunî-Henefî-Mâtûridiyye Îtikadî ku Serokatiya Karên Diyanetê di Fakulteyên Îlahiyatê de domandiye, lêkolîn bike. Heta ku digihije temenê 20 saliya xwe hînî zimanê kurdî, çerkezî û erebî bûye. Bi antropolojiyê re jî ji nêz ve eleqedar bûye.

Turan Dursun di 4ê îlona sala 1990an de li Stenbolê dema diçû karê xwe di êrîşa çekdarî de hatiye kuştin. Piştî 4 salan di operasyona li dijî Teşkîlata Tevgera Îslamî de ji aliyê kî ve hatiye kuştin derketiye holê. Hate ragihandin ku Turan Dursun ji aliyê kesekê ku girêdayî vî tevgerê ye hatiye kuştin.

## Pirtûkên wî

* *Müslümanlık ve Nurculuk* (Milismantî û tevgera Nurî), sal 1971, 
* *Din bu* (Ol e ev), 3 beş
* *Kutsal Kitapların Kaynakları* (Çavkaniyên pirtûkên pîroz), 3 beş
* *Turan Dursun hayatını anlatıyor* (Turan Dursun behsa jiyana xwe dike), hevpeyvîn digel Şule Perinçek, 
* *Kulleteyn, sal 2000*

## Çavkanî

Kategorî:Mirin 1990
Kategorî:Nivîskarên tirk
Xew

**Xew** di mirov û heywanan de rewşa bêhnvedanê ya hiş û laşê ye.

Di xewê de, gelek nîşanên jiyanê ji yên rewşa şiyarbûnê cûda dibin. Pîlan, rêjeya nefesê û tansiyona xwînê li ba prîmat û organîzmayên din ên bilind dadikevin û çalakiya mêjî diguhere. Girtina çavan vê fonksiyonê piştgirî dike.

Kategorî:Helwest
Kategorî:Helwesta mirovan
Yusuf Ziya Ortaç

**Yusuf Ziya Ortaç**, (jdb. 23ê nîsan sala 1895 - m. 11ê adar sala 1967) helbestvan, nivîskar, mamosteyê edebiyatê, weşanger û siyasetmedarekî tirk bû.

Ew ji komekî bi navê *Beş Hececiler* di helbesta tirkî de bûye û yek ji mîzahnivîsên edebiyata tirkî ye. Li gel Orhon Seyfi ku yek ji endamên koma *Beş Hececiler* e, kovara mîzahê ya siyasî *Akbaba* di dîroka kovarên Tirkiyê de hatiye naskirin.

Ew siyasetmedar e wekî di Parlamenterê parêzgeha Orduyê kar kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1895
Kategorî:Mirin 1967
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Justin Fashanu

**Justinus Soni "Justin" Fashanu** (z. 19ê sibatê 1961an - m. 2ê gulanê 1998an) futbolîstek îngilîz bû ku di navbera sala 1978an û 1997an de ji bo klûbên cuda lîst. Wî di kariyera xwe de bi fermî hevzayendîtiya xwe eşkere kir û bû yekem futbolîstê profesyonel yê hevzayend. Ew di heman demê de yek ji wan futbolîstên yekem bû ku 1 mîlyon £ heqê transferê bistîne (bi transfera ji Norwich City bo Nottingham Forest ya di sala 1981an de). Ew futbolîstek serkeftî bû heya ku di sala 1997an de kariyera xwe ya profesyonel bi dawî bike. Piştî çend nûçeyên skandal û mobbinga ji raya giştî wî di 2ê gulanê 1998an de dawî li jiyana xwe anî. Li gorî agahiyên îroyîn Fashanu wek mexdûrê homofobiyê tê dîtin.

## Kurtejiyan
Fashanu wek kurê parêzerek nîjeryayî hate dinyayê. Wî di destpêkê de wek endamê tîmê bin 21 salî lîst û di sala 1979an de bi Norwich City re peymana xwe ya yekem wekî futbolîstek profesyonel stend. Dema ku ew di sala 1981an de beşdarî Nottingham Forest bû, ew bû yekem lîstikvanê reş bû ku ji bo transferek 1 mîlyon £ bistîne.

Xwekuştina hevalekî ciwan ê ku ji ber hevzayendîtiya xwe ji aliyê dê û bavê xwe ve hatibû redkirin, Fashanu matmayî hîşt, û wî biryar da ku hevzayendîtiya xwe bi fermî eşkere bike. Rojnameya The Sun ji bo vê yekê 80,000 sterlîn pêşkêşî wî kir. Bi vî rengî The Sun di çiriya pêşîn ê1990an de sernavê "Ez gay im!" nivîsand û Fashanu bi çîrokên skandal, ku hinek ji wan derew bûn, derkete gelek bernameyên televîzyonê û çîrokên wî yên skandal di çapemeniyê de hatin weşandin. Wî piştî demekê qebûl kir ku hin çîrokan çêkiriye da ku bihayê çîrokê zêde bike.

Di 25ê adarê 1998an de xortekî Marylandê yê 17 salî Fashanu bi tecawizkirinê tawanbar kir. Lêpirsîn hat kirin, lê Fashanu nehat binçavkirin. Gelek gotarên rojnameyan wî şermezar kirin, bêyî ku biryarek dadwerî hatibe dayîn, ji ber ku di wê demê de çalakiyên hevzayendî li eyaleta Maryland a DYAyê neqanûnî bûn. Li dû nûçeyên neyînî yên li ser wî, Fashanu xwe li garajekê daleqand. Bi mehan piştî mirina wî, nota xwekujiya wî di belgefîlmek BBC de hate weşandin:

"Ger kes wê notê bibîne, hêvîdar im ez ê êdî ne li vir bim. Hevzayendbûn û binavûdengbûn dijwar e. Dixwazim bibêjim ku min wî xortî tecawiz nekiriye. Wî bi dilxwazî ​​bi min re raza, lê roja din wî pere xwest. Gava ku min got na, wî got: 'Tenê bisekine!' Ger wusa be, ez dibihîzim ku hûn dibêjin, wê demê ez çima reviyam? Welê, dadwerî her dem ne dadperwer e. Min hîs kir ku ezê ji ber hevzayendîtiya xwe darizandinek adil nebînim. Hûn dizanin panîk çawa ye. Beriya ku ez ji heval û malbata xwe re bibim sedema xemgîniyê, ez tercîh dikim ku bimirim."
Îro tê qebûlkirin ku Fashanu bûye mexdûrê homofobiyê. Di sala 2020an de wî xistin nava English Football Hall of Fame.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Mirin 1998
Tenduristî

**Tenduristî** rewşek laşî û derûnî ya kesek an komekê ye.

Li gorî Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê, tenduristî "rewşa başbûna temam a laşî, derûnî û civakî ye û ne tenê nebûna nexweşî û seqetiyê ye". Gelek pênase ji bo armancên cûda hatine bikar anîn. Tenduristî dikare bi teşwîqkirina çalakiyên tendurustî, wek spora laşî ya birêkûpêk û xewa têr, û bi kêmkirina çalakî an rewşên netendurist, wek cixarekişandin an stresa zêde, were pêşve xistin.

## Çavkanî

Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Kategorî:Jiyana şexsî
Pîrênê (nîmfê)

**Pîrênê** (Yewnanî kevn: Πειρήνη, tê wateya "ji kulman"  ), di mîtolojiya Yewnanî de nîmfê, keça yezdana çem Asopos,  keyê lakonî Ebalos,  an jî yezdana çemê Axeloos.Diya Lexês û Kentrîas (bavê wan Posîdon).

## Mîtolojî
Dema ku kurê wê Kentrîas bi bêhemdî aliyê Artemîs ve hat kuştin, xemgîniya Pîrênê ew qas kûr bû ku ew ji pê hêsirên xwe guheriya kaniya Pîrênêyê û diherikiya Korîntê. Korîntiyan cihekî biçûk ji bo pîrozkiran wê çêkiribûn. Çaxê havîn dest pê dikir û av zuwa dibûn, kadeyên bi hingîv ji wê ra pêşkeşî wê dikirin

Kanî ji Mûsiyan re pîroz bû. Li wir Belerofon Pêgasos dît (îdîayên Polîdos), vedixwar û wê kedî kir. 

## Têbînî

## Çavkanî

* Diodorus Siculus, *Pirtûkxaneya Dîrokê* ji hêla Charles Henry Oldfather ve hatî wergerandin. Diwanzdeh cild. Pirtûkxaneya Klasîk a Loeb . Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press; London: William Heinemann, Ltd. 1989. Vol. 3. Pirtûkên 4,59-8. Guhertoya serhêl li Malpera Bill Thayer
* Diodorus Siculus, *Bibliotheca Historica.* *Vol 1-2* . Immanel Bekker. Ludwig Dindorf. Friedrich Vogel. di aedibus BG Teubneri. Leipzig. 1888-1890. Nivîsa Yewnanî li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus heye .
* Pausanias, Danasîna *Yewnanîstanê* bi Wergera Îngilîzî ji hêla WHS Jones, Litt. D., û HA Ormerod, MA, di 4 cildan de. Cambridge, MA, Weşana Zanîngeha Harvardê; London, William Heinemann Ltd. 1918.ISBN&nbsp; . Guhertoya serhêl li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus
* Pausanias, *Graeciae Descriptio.* *3 cild* . Leipzig, Teubner. 1903. Nivîsa Yewnanî li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus heye .
* Pindar, *Odes* ji hêla Diane Arnson Svarlien ve hatî wergerandin. 1990. Guhertoya serhêl li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus.
* Pindar, *Odes of Pindar* di nav de Parçeyên Serekî bi Pêşgotinek û Wergera Îngilîzî ya Sir John Sandys, Litt. D., FBA. Cambridge, MA., Weşana Zanîngeha Harvardê; London, William Heinemann Ltd. 1937. Nivîsa Yewnanî li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus heye .

## Bêtir xwendina

* 
* 
* 

Kategorî:Hevjinên Posîdon
Kategorî:Nîmfê
Pan

**Pan** (bi yewnaniya kevin: Πάν, *Pan*) di mîtolojiya yewnanî de lehengekî nîvxwedawend û kurê Hermês û yê Penelopeyê ye. Ew xwedawendê şivanan , nêçîrvanan û mergên kovî bû. Sembola wî bizin ,cihê wê Arkadya bû. Ew mexluqetek ji satîran bû : ling, çokên wî yên bizina bû, qiloçên wê hebû. Piranî Xwedawend Dionîsosê re bû. Piranî seksê rê tê tekildarkirin ji ber wê zayînê re jî dihat tekildarkirin. Hevaltiyê wî ji nîmfêyan re hebû:

## Sîrînks û Pan
Sîrînks nîmfêyekî daristanê bû ,keça yezdana rûbaran Ladonê bû, Arkadyayê dijiya. Rojek ji rojan Pan ji nêçîrê vedigeriya rasta wê hat. Dilê wî kete wê. Lê Sîrînks guhneda pesnên wî, ji tirsa reviya ,dixwest ku biçê ba xwişkên xwe li çiyayê Lycaeumê. Giha ba xwişkên xwe lê Pan bi xeletî şiklên wan hemî guhert wan kire çîx. Bayekî sivik hat kete nav çîxan melodiyeke pir xemgîn ji wan hat. Pan hêj jî evîndarê wê bû , nizaniya nav wan çîxan de kîjan Sîrînks e ji ber wê her yekî re qetek jê vekir , lihev kir. Bi wê awayê ji xwe re enstrûmanekî çêkir, tu car bê wê nedigeriya.

## Êxo û Pan
Êxo ji aliyê Hêrayê hatibû cezakirin , civat û civînan da ji wê re çi bihata gotin ew wan dûbare dikir.Dilê Panê kete wê lê wê evîna her zilamekî rezîl dikir.Evîna Panê jî rezîl kir. Demekî şûnde ew dildarê Narcissusê bû. Wê li pey Narcissus çû hewzekê, li wir ew evîndarê dîsa xwe bû û bû kulîlka nêrgizê. Ekho winda bû, lê dengê wê hîn jî di şikeftan û deverên din ên mîna wan de dihat bihîstin.

## Pîtîs û Pan
Pan di heman demê de ji nîmfêya bi navê Pitîs jî hez dikir. Ew jî ji Panê revî Pan şiklê wê guherand wê kire dara çamê.

## Çavkanî

Kategorî:Kurên Zeus
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî

Kategorî:Xwedayên adaniyê
Kategorî:Xwedayên hunerê
Kategorî:Xwedayên xwezayê
Kategorî:Xwedayên yewnanî
Kategorî:Zayendîtî li Yewnanistana kevnare
Antoni Gaudí

**Antoni Gaudí** , navê wî yê temam **Antoni Gaudí i Cornet** (jdb. 25ê hezîranê 1852an - m. 10ê hezîranê 1926an) mîmarekî ketelan bû ku wekî yek ji pêşengê herî mezin ê modernîzma ketelanî tê zanîn. Karên Gaudí xwedî şêweyek pir kesane ne û stîla wî wek *sui generis* tê binavkirin. Piraniya xebat û avahiyên wî li Barselonayê ne, tevî xebata wî ya sereke, dêra Sagrada Família.

Gaudí di hemû jiyana xwe de bi mîmarî, xweza û dîn re eleqedar bû. Wî her hûrguliyên afirandinên xwe plan kir û seramîk, xalîçe, karkirên hesinî û yên din xiste nav. Di amadekirina materyalan de wî teknîkên nû jî, wek teknîka trencadís, afirand û bi vî rengî perçeyên seramîk ên wêran bikar anî.

Di bin bandora hunera neogotîk û teknîkên rojhilatî de, Gaudí bû beşek ji tevgera modernista ya ku di dawiya sedsala 19an heya destpêka sedsala 20an de gelek serketî bû. Wî bi karê xwe modernizmê pêşxist û îlhama xwe ji şêwazên organîk û formên xwezayî girt. Gaudí pir kêm planên berfireh ên karên xwe xêz dikir û li şûna wê tercîh dikir ku wan wekî modelên 3D biafirîne.

Karê Gaudí îro gelek populer e û hê jî dibe bingeha lêkolînên mîmaran. Karê wî yê sereke wî perestgeha Sagrada Família, ku hê jî nehatiye xilaskirin, monumenta herî ziyaretkirî ya Ketelonyayê ye. Di navbera salên 1984 û 2005 de, heft karên wî ji hêla UNESCO ve cîhên mîrasa cîhanê hatin ragihandin. Baweriya wî ya katolîk-romayî di jiyana wî de binhegîn bû û bi dîmenên cuda di karên de xuya dibe. Ji ber vê yekê wî navê paşnavê "Mîmarê Xwedê" [6] wergirt û bû sedema tazîza wî.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1852
Kategorî:Ketelan
Kategorî:Mirin 1926
Kategorî:Mîmarên ketelan
Kategorî:Sêwirînerên spanî
Sagrada Família

**Basílica i Expiatori de la Sagrada Família**, ku di nav gel de wek **Sagrada Família** tê zanîn, dêreke neqedandî ya li taxa Eixampleya Barselonayê, Ketelonya, Spanyayê ye ku hê di binê çêkirinê de ye. Ew dêra katolîk ya herî mezin a cîhanê ye ku avakirina wê hê didome. Sêwirana dêrê ji hêla mîmarê ketelan Antoni Gaudí (1852-1926) ve hatiye xêzkirin. Xebata wî li ser Sagrada Família beşek ji kelepûra Cîhanê ya UNESCO ye. Di 7ê çiriya paşînê 2010an de, papa Benedîkt XVI dêrê ziyaret kir û ew basîlîkayeke biçûk îlan kir.

Roja 19ê adarê 1882an avakirina Sagrada Família bi rêvebiriya mîmar Francisco de Paula del Villar dest pê kir. Di sala 1883an de Villarî Gaudí wekî mîmarê sereke girt û wî projeyê bi şêwaza xwe ya mîmarî û endezyariyê guhart, formên gotîk û yên Art Nouveau li hev kir. Gaudí jiyana xwe ya mayî ji projeyê re terxan kir, lewra ew di şîna dêrê de tê veşartin. Di dema mirina wî ya di sala 1926an de, kêmtir ji çaryeka projeyê temam bûbû.

## Çavkanî

Kategorî:Avahîsaziya Antoni Gaudí
Kategorî:Dêrên Ketelonyayê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ketelonyayê
Ece Üner

**Özge Ece Üner**, ( li Stenbol) nûçegihan, pêşkêşvan û rojnamevana tirk e ku bi rexnegiriya xwe tê naskirin. Di 25ê hezîrana sala 2021an de wekî pêşkêşvana nûçeya sereke ya Show TVyê dest bi karê pêşkêşvaniya nûçeyan kir û 7 sal di heman qenalê de xebitî. Piştre di qenalên wekî Kanala D û TV100ê de wekê pêşkêşvana nûçeyan dest bi kar kiriye.

## Jînenîgarî
Ece Üner, di sala 1981ê de li bajarê Stenbolê ji dayik bûye û keça Dinç Üner û Ayşe Meral Üner e ku demekê wekî rêvebera giştî ya CNN Türkê xebitiye. Piştî xilaskirina Lîseya Taybet a Koç, di sala 2003an de beşa Civaknasî û Dîrokê ya Zanîngeha Koçê qedand. Li Zanîngeha Parîsê beşa zimanê fransî xwend û li Brukselê li ser mijaran Yekîtiya Ewropayê perwerde wergirtiye. Dibistana Diyalog, Ragihandin û Pêşkeşvaniyê wek yekem a dewreyê qedandiye. Gotar û tezên wî li ser Aboriya Medya, Medya Cîhanî, Dîroka Medya û Pêwendiya Gerdûnî hene.
## Kariyera wê
Üner di sala 1999an de hem wekî akademîsyen û hem jî wek stajyer li Zanîngeha Koçê ya Beşa Civaknasiyê dest bi kariyera xwe kir. Di şerê Iraqê yê sala 2003an de jibo navenda nûçeyan a NTVyê wekî wergêr û nûçegihaniyê kar kiriye. Ji sala 2002an heta çileya sala 2006an wekê nûçegihaniyê NTVyê li ser dîplomasî û aborî xebitiye. Bi gelek rayedarên payebilindên dewletan ku di nav wan de serokên meclisên Îran û Îsraîlê, wezîrê navxwe yê Îranê, serokomarê Çekyayê, şêwirmendê Wezareta Parastinê ya Amerîkayê Richard Perle, şêwirmendê pilebilind ê Bill Clinton Richard Holbrooke, balyozê Amerîkayê ya Tirkiyê û bi wezîrên dewletên Brîtanya, Rûsya, Fransa û Almanyayê re hevpeyvînên taybet kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Kategorî:Rojnemavanên jin
Giravên Kîkladê

**Giravên Kîkladê**, parêzgeheke Yewnanistanê ye ku di nav devera erdnîgariya başûrê Egeyê de ye. Navê Kîklad ji peyva yewnanî κυκλάς, *kyklás* ("dor") tê. Ji ber ku van giravan Delos, girava pîroz a Yewnanistana kevnar dorpêç dikin.

## Cografya
220 giravên gir û hûr ên di navbera parzemîna Yewnanistanê û peravên rojavayê Anatolyayê de pêk tê. Ya sereke ev in; Amorgós, Anáfē, Andros, Antíparos, Dēlos, Eschátē, Íos, Kéa, Kímōlos, Kýthnos, Milos, Mykonos, Naksos, Páros, Folégandros, Sériéréols, Ji van giravên herî mezin Naksos e.

Yewnanistana îroyîn bajarê Hermoupolis li girava Syrosê ye, navenda parêzgeha *Kîkladesê ne*. Mykonos û Santorini, ku ji bo turîzma cîhanê giravên navdar in, di nav giravên Kîkladan e.

## Dîrok
Di dîrokê de girîngiya giravên Kîklad; Ew girav dergûşa çanda bi navê "Çanda Kîkladîk" e. Ev çand bi pûtên piçûk ên ji mermerê hatibûn çêkirin tên zanîn çaxên vê çandê jî nêzîkê Neolîtîka Dereng û Serdema Bronzê ya Destpêkê ye. Ev çand çend sedsal beriya çanda Mînosî ya Krîtê derketi bû holê. Bi taybetî tê zanîn ku di hezarsala 3an a berî zayînê de, di navbera *Kîklad*, Peravên Anatoliya Rojava û Anatoliya Hundir a Rojava de têkiliyên xurt hebûn.

Tê zanîn ku miroven li vir wargeh bûyî herî kevn ji rojhilat û başûrê hatibûn. Ew kes dizaniyan madena misê bikarbînin.

## Çavkanî

* JA MacGillivray û RLN Barber, edîtor, *The Prehistoric Cyclades* (Edinburgh) 1984.
* RLN Barber, *The Cyclades di Serdema Bronze de* (Bajarê Iowa) 1987.
* Peter Saundry, C. Michael Hogan & Steve Baum. 2011. ''Deryaya Girîtê'' . Ansîklopediya Erdê. Eds. M. Pidwirny & CJCleveland. Encûmena Niştimanî ya Zanist û Jîngehê. Washington DC. 
* Li seranserê B.Z.3. Cyclades and Western Anatolia in Thousand, Zanîngeha Sabancı, Muzeya Sakıp Sabancı, 24 gulan-28 tebax-2011, Katalog, ISBN 978-605-4348-15-2

## Girêdanên derve

* Jeremy B. Rutter, "Arkeolojiya Prehistorîk ya Egeyê"  ê hate arşîvkirin
* Portala Nûçeyên Cyclades  ê hatî : Portala Cyclades News
* Rêbernameya Mykonos Ji bo Iphone -ê Di  ê hatî Arşîv kirin

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1833an de hatine avakirin
Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî

Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê
Emilio Palma

**Emilio Marcos Des Palma Morella** (jdb. ) mirovê pêşîn e ku li Antartîkayê ji dayîk bûye û hatiye qeyîdkirin. Bi eslê xwe arjentînî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Antarktîka
Kategorî:Arjentînî
Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Mêrên arjentînî
Kategorî:Mirovên zindî
Delfî

* **[[Delfî (bajar)|Delfî]]**, bajarê kevnar di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya Yewnanîstanê de
* **Delphi**, zimanê bernamekirinê
* Delphi Indiana, bajarek li eyaleta Indiana ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
* Rêbaza Delphi, rêbaza pêwendiya birêkûpêk û nirxandinê
Delfî (bajar)

Di yewnanîstana kevn de bajarekî girîng bû, niha bermayîyên wê dikeve nav welatê Yewnanîstanê. Dikev ji hêla başûrê çiyayê Parnassosê. Nêzîkê weranîyên kevn de wargehekî moder jî heye.
thumb|nexşeya pîrozgehên sereke yên Yewnanistana kevn
Di demên kevin de ev bajar navbendekî olî jibo gelên yewnanî û yên dora wan. Piranî xwedawend Apolon û Atênêyê re teatan dihate kirin ji berku dihat bawer kirin ku ev bajar aliyê wan hatiye pîrozkirin.

Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Yewnanistanê

Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Yewnanistanê
Atlas

[thumb|Atlas û [Hesperîd - çêkir John Singer Sargent (1925)]]
**Atlas** di mîtolojiya yewnanî de tîtanê bihuştê, hin çavkaniyan de tîtana esmanê hildigre. Sembola wî giloverê esmanê, warê wî rojava Gaîayê bû. Bavê wî Iapetus , diya wê Klîmenê bû.

Atlas rêberekî Tîtanan ku beşdarî Şerê tîtanan bûyî bû. Di encamên şer de Xwedawendên Olîmpî serketî derketin û Zeus cezayekî da Atlasê. Cezaya wê hilgirtina asîmanê bû. Heman demê de dihat bawerkirin ku ew ji mirovan re stêrnasiyê hîn kiriye.

Sê jinên wî hebû. Ya ewil Pleione bû heşt keçê wî ji Pleione çêbû yek ji wan , Kalîpso û yên din jî Heft Pleiad bûn. Navê Pleîadan jî bi rêzê de Maya, Êlektra, Taygete, Alkyone, Kelano, Asterope, Merope bûn. Jina duyem Okeanîdek binavê Aethra bû. Ji wê keçên wê binavê Hyades û kurê wî Hias. Jina wî ya dawî jî (hin çavkaniyan da diya wê) Hesperîdes bû. Ew jî diya Hesperîdan bû. Navên wan jî Aigle, Erytheia, Hesperie, û Arethousa bûn.

### Leheng [[Hêraklês]] û Atlas
Atlas li baxçeyên Hesperîdan de cezaya xwe ya hilgirtina dinyayê dikir. Di nav peywirên Hêraklêsê de dizîna sêvên Hesperîdan jî hebû. Hêrakles rasta Atlasê hat. Lihev hatin; Di demekî kurt de Hêraklês bihûştê hilgirta, di wê wextê de jî Atlas bi çûya û sêvan ji bo Hêraklêsê bi aniya. Atlas bihûştê da ser milê Heraklêsê û çû. Piştê wextekî direng de zivirî hat. Lê ne dixwast ku dîsa bihûştê hilbigre. Hêraklês neçar ma û wê xapand. Dîsa bihûştê da ser milê wê û sêvên xwe ji wê stand û çû.

## Çavkanî


Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya Hêraklês
Kategorî:Xwedayên yewnanî
Kategorî:Zarokên Iapetos
Mizgefta Îbnî Ruşd-Goethe

**Mizgefta Îbnî Ruşd-Goethe** perestgehek îslamî ya ne-mezhebî li navçeya Berlînê ya Moabitê ye. Mizgeft îslama pêşverû temsîl dike. Jin û mêr wek hev têne hesibandin û bi hev re dua dikin. Heman tişt ji bo misilmanên LGBTIQ jî derbas dibe.

Mizgeft di hezîrana 2017an de vebû. Avakirina wê vedigere parêzer û parêzvana mafên jinan Seyran Ateş, ya ku bi eslê xwe kurd e. Damezrênerên din doktor û nivîskar Mimoun Ezîzî, çalakvana mafên mirovan Saîda Keller-Messahli, zanyarê siyasî Elham Manea û zanayê îslamî Abdel-Hekîm Urghî ne.

Heya çiriya pêşîn ê 2020an, bawermendan avahiyek dêra evangelîst a St Johannis bikardianîn. Dû re derbasî avahiyeke din a li heman beşa Berlînê bûn.

## Agahiyên bingehîn
Seyran Ateş di gotareke xwe ya di rojnameya hefteyî ya Die Zeit de, avakirina mizgeftê wiha nirxand: “Em roja înê, 16ê hezîranê, li Berlînê Mizgefta Îbn Ruşd Goethe vedikin, ji ber ku em dixwazin îslamê ji hundir ve reform bikin. [...] Mizgefta nû ya li Berlînê armanc dike ku bibe malek ruhanî, nemaze ji bo wan jin û mêrên ku di mizgeftên kevneşopî de xwe rehet nabînin û êdî naxwazin ji wan re bê gotin ku dê çawa ola xwe bijîn. Divê tolerans, ne tundî û wekheviya zayendî di pêş de be.”

### Nav
Mizgeft navê xwe ji bijîjk û ​​fîlozofê endulusî Averroes (bi erebî: Îbnî Ruşd, 1126-1198) wergirtiye. Beşê din ê navê ji helbestvanê alman Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) ji bo xebatên wî yên bi îslamê re, wek mînak di Dîwana Rojava-Rojhilatê de.

### Nêrîna teolojîk ya mizgeftê
Mizgeft hewl dide ku îslameke lîberal pêk bîne. Li gorî vê yekê divê jin û mêr karibin bi hev re nimêj bikin, jin jî divê karibe mizgîniyê bide û jin ne mecbûr in ku serê xwe bigirin. Jin û mêrên hevzayend bi eşkere têne pêşwazî kirin. Wekî din, tê gotin ku mizgeft ji mezhebên îslamî yên cuda re vekirî ye, wek ji bo sunnî, şîe, elewî û sofiyan.

Ew yekem mizgefta bi vî rengî ye li Almanya û yek ji yekem li Ewrûpa û her wiha li seranserê cîhanê ye.

Damezrîner Seyran Ateş nêrîna teolojîk ya mizgeftê wiha rave dike: "Pêdiviya me bi ravekirineke dîrokî-rexneyî ya Qur'anê heye" û "Pirtûkeke ji sedsala 7an, mirov nikare bi wateya gotin bi gotin bigire. Em ji bo xwendina Quranê ya ku ji bo dilovanî, hezkirina Xwedê û herî zêde ji bo aştiyê ye, radiwestin." Mizgeft "cihê hemû wan kesan e ku li gor rê û rêbazên misilmanên kevneperest nagerin”.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2017an li Almanyayê
Kitabu'l-Enwa

**Kitabu'l-Enwa** (kurdî: "Pirtûka rewşa hewayê") pirtûka dînewerî ye li ser stêrnasiyê ye. Di pirtûkê de behsa serma germî, brûsk, berf baran û şev û roj û hwd dike.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an
Kategorî:Pirtûkên sedsala 10an
Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê
Kategorî:Pirtûkên zanistê
Pangram

**Pangram** ew riste ne ku ji gişt tîpên alfabeyê pêk tên. Pangrama herî tekûz ew e ku gişt tîp bi têne yek car tê de tê bikaranîn.

## Pangramên [[Zimanê kurdî|kurdî]]
* Smaylokî şefeqê zû xwe bin heja gurc de peçavt. (38 tîp) (Seyîd Nizam Nizamî)
* Cem vî Feqoyê pîs zêdetir ji çar gulên xweşik hebûn (42 tîp) (Îrec Mêhrbexş)
* Xunava kiçmet jî cilûberg û kofiya şah da bi destê wezîrê qop. (50 tîp) (Walî Bedelpûr)

Di her yek ji van sê hovakan de hemû 31 tîpên alfabeya kurdiya kurmancî hatine bikaranîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Teknîkên vegotinê
Şerê Dimdimê

**Şerê Dimdimê** şerê navbera Dewleta Sefewiyan û Kurdên sunnî yên Împeratoriya Osmanî ya di navbera salên 1609 û 1610an de bû.

## Şer
Li ser şerekî dirêj ê navbera salên 1609-1610’an de di navbera Kurdan û Dewleta Sefewiyan de vegotinên dîrokî yên baş hene.Kurd ji aliyê hijmarî û teknîkî ve di dezavantajê de bûn. Piştî dorpêçeke ku nêzî salekê dom kir, wezîrê mezin ê sefewî Hatem Beg keleh vegirt û garnîzona kurdan qirr kir.

## Encama piştî
Piştî dorpêçeke dirêj û bi xwîn a bi pêşengiya wezîrê mezin ê sefewî Hatem Beg, ku ji çiriya paşîn a 1609an heta havîna 1610an dom kir, Dimdim hat vegirtin.Hemû parêzvan hatin kuştin. Şah Ebasê Yekê fermana komkujiyek giştî li Bradost û Mukriyanê da (wek ku dîroknasê sefewî Îskender Begê Tirkmên di pirtûka xwe ya bi navê Alam Aray-e Abbasî de radigihîne) û hoza Efşar li herêmê bi cih kir û gelek hozên Kurdan jî li herêma Xorasanê bi cih kir. Her çend dîroknasên sefewî (mîna Îskender Beg) şerê yekem ê Dimdimê di encama serhildan û xiniztiya kurdan de nîşan bidin jî, lê di kevneşopiyên kurdî yên devkî (Beytî Dimdim), berhemên wêjeyî (Dzhalilov, pp. 67-72) û di dîrokê de, ev şerê dimdimê weke tekoşîna gelê kurd a li dijî serdestiya biyanî hatiye dîtin. Bi rastî Beytî Dimdim piştî Mem û Zîn a Ehmedê Xanî ve weke duyem destana neteweyî ya herî girîng tê dîtin. Yekem çîroka wêjeyî ya vî şerî ji aliyê Feqiyê Teyran ve hatiye nivîsandin.

## Her wiha binêre

* Mîrneşîniya Biradost
* Dîroka Kurdistanê

* Rojhilata Kurdistanê
* Kurd
* Dewleta Sefewiyan
* Lîsteya serhildanên kurdan

## Çavkanî


Kategorî:1609 li Asyayê
Kategorî:1610 li Asyayê
Xisro Mistefayêv

**Xisro Ramazanoxlu Mistefayêv,** bi nasnav **Misto**, efserê polîsê Kurd-Azerbaycanê û endamê Yekîneya Polîsên Armancên Taybet bû ku beşdarî şerê yekem ê Qerebaxê û hewldana derbeya 1995 bû.

## Jiyan
Xisro Mistefayêv di 27ê sermaweza 1957an de li Ermenîstanê li gundê Sîsavan di malbateke kurd de hatiye dinê.  Li Goranboyê tevlî Tûgaya 157 a Azerbaycanê bû û bû cîgirê fermandarê wan.  di 1 Çile 1994 û di 5 Çirî 1994. Du caran xelata "Ala Azerbaycanê" wergirt.  Lê her du ferman di 24ê Çileya 2006ê de bi hincetên sûc hatin betalkirin.

Xisro Mistefayêv di sala 1995an de ji ber beşdarbûna wî di hewla derbeya leşkerî ya Azerbaycanê de li dijî rejîma Aliyev a bi serokatiya Rovşan Cewadov hatibû girtin.  Di 6'ê Mijdara 2012'an de li Girtîgeha Jimare 13'an a Cezayê ya Wezareta Edaletê jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 2012
Şahciwana Iraqê

**Şahciwana Iraqê** (bi îngilîzî *Miss Iraq)* pêşbirka bedewiya jinan e ku di sala 1947an de ji bo jinên ciwan li Iraqê hatiye damezrandin .

## Dîrok
thumb|Renee Dangoor, cihûyeke îraqî, di sala 1947an de bû yekem Şahciwana Iraqê .Di sala 2015an de, pêşbirka fermî ya bedewiya neteweyî ya Iraqê, ku ji aliyê Wezareta Çand, Geştyarî û Entîkeyan ve hatiye naskirin, piştî 43 salan ji bo yekem car li Bexdayê hat lidarxistin.Sernavên Şahciwana Iraqê di sê kategoriyan de ne ku Şahciwana Iraqê, Keça Bedewî ya Iraqê û Prensesa Mezopotamyayê ne.Pêşbirk ji aliyê komek çalakvanên sivîl û serkirdeyên civakên bedewî û modeyê ve bi piştevaniya Wezareta Çand, Geştyarî û Entîkayên Îraqî tê lidarxistin.Di sala 2016an de, rêxistina Miss Iraq xelatgira Miss Mezopotamia 2015 Susan Amer Silêmanî (Nûrî), xwendekareke kurd ji Bexdayê, şand da ku beşdarî Miss Earth 2016 bibe wek nûnera yekem a Iraqê ji sala 1972 ve di çar pêşbirkên mezin ên bedewiya navî de.Di civîna çapemeniyê ya pêşbirka bedewiyê de, wê li şûna bîkînî cilûbergek li xwe kir.

## Xwediyên franchise a neteweyî
Şahciwana Iraqê vegeriya û di pêşbirkên Lîga Mezin de wek Miss Earth di sala 2016an de û dûv re Şahciwana Gerdûnê di sala 2017an de dest pê kir.
## Xelatgir

## Çavkanî

Kategorî:Pêşbaziyên bedewîtiyê
Kategorî:Pêşbaziyên bedewîtiyê li Iraqê
Şahciwana Norwêcê

**Şahciwana Norwêcê** ( bi norwêcî Frøken Norge ; navê fermî bi inglîzî Miss Norway ) pêşbirkeke bedewiya neteweyî ya li Norwêcê ye. Pêşbirk di sala 1950an de hate damezrandin, û beşdarên ku qezenc kirin paşê ji pêşbirka Şahciwana Gerdûnê re hatin şandin.

## Dîrok
Şahciwana Norwêcê yekem car di sala 1950an de ji hêla kovara Dagbladet ve hate tac kirin. Di navbera salên 1975 heya 1982an de ti xwediyên sernavên fermî yên Frøken Norge an Şahciwana Norwêcê tune bûn ku di dema ku ajansên modelên norwêcî keç dişandin pêşbirkên navneteweyî.

Bi kevneşopî, modela serkeftî şansê beşdarbûna pêşbirka Şahciwana Cîhanê digire. Di vê navberê de, di pêşbirkên Şahciwana Gerdûnê, Şahciwana Navnetewey û Şahciwana Ewropayê de dê pêşbirkê bikin. Di hin rewşan de, kesa serkeftî dibe ku têkeve pêşbirkên din. Di gulana 2012an de, piştî ku serlêdana lîsansa Şahciwana Gerdûnê li Norwêcê hate pejirandin, konseptek nû bi navê "Miss Universe Norway" ji hêla pargîdaniya "Motivaction AS" ve hate destpêkirin.Ji sala 1985an heta sala 2011an Frøken Norge (markeya bazirganî ya tomarkirî) di bin rêberiya Geir Hamnes de kesên berbijar şandin pêşbirkên Şahciwana Cîhanê û Şahciwana Gerdûnê.

Ji salên 1983 heta 2008, Şahciwana Norwêcê ku ji hêla Geir Killingland ve hat rêve kirin, nûner şand pêşbirkên bedewiyê yên din ên wekî Şahciwana Navneteweyî, Şahciwana Erdê û yên din.

Piştî mirina Killingland di sala 2009an de, hevalên wî û malbata wî di sala 2010an de ji bo rûmeta wî "Şahciwana Norwêcê" ji nû ve saz kirin û wê salê nûner şandin pêşbirkên Şahciwana Erdê û Şahciwana Navneteweyî.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1950an li Norwêcê
Kategorî:Pêşbaziyên bedewîtiyê

Kategorî:Xelatên norwêcî
Analfabetîzm

thumb|350x350px|Rêjeya xwendin û nivîsandinê (alfabetîzmê) li cîhanê, sal 2013
**Analphabetîzm** an **nexwendewarî** tê wateya kêmasiyên takekesî yên çandî, perwerdeyî an derûnî di xwendin û nivîsandinê de. Heya sedsala 20an, civakên mezin ên bê xwendin û bê nivîs hebûn, ku ji wan re çandên devkî tê gotin.

Asta xwendewariyê/alfabetîzmê di nav nifûsa cîhanê de saya dibistana mecbûrî di sedsalên dawî de pir zêde bûye. Di sala 1820an de tenê 12% ji mirovên cîhanê dikaribûn bixwînin û binivîsin, îro ev rêje berovajî bûye: tenê 13% ji nifûsa cîhanê hîn nexwendewar/analfabet in. Di van çend dehsalên borî de, rêjeya xwendin û nivîsandinê ya cîhanî her 5 salan carekê bi qasî 4 puan zêde bûye - wek mînak ji %42 di sala 1960an de gihîştiye % 86 di sala 2015an de.

## Çavkanî

Kategorî:Çînên civakî
Kategorî:Nivîs
Kategorî:Xwendewarî
Kategorî:Zimannasiya sepandî
Xwendewarî

thumb|350x350px|Rêjeya xwendin û nivîsandinê (alfabetîzmê) li cîhanê, sal 2013
**Xwendewarî** pêvajoya fêrbûna xwendin û nivîsandinê ye. Asta şarezayiya xwendin û nivîsandinê (bo civak an serdemekê) dikare wekî rêjeyek bê dayîn. Têgeha alfabetîzmê wek perwerdehiya bingehîn tê dîtin. Kêmasiya xwendin û nivîsandinê wekî analfabetîzm an nexwendewarî tê binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Çînên civakî
Kategorî:Nivîs

Kategorî:Zimannasiya sepandî
Francisco Franco

**Francisco Franco Bahamonde**, bi kurdî wek **General Frenko** jî hatiye nasîn, (jdb. 4 kanûna pêşîn 1892 - m. 20 çiriya paşîn 1975) generalekî spanî bû ku di dema Şerê Navxweyî yê Spanyayê de di hilweşandina Komara Duyem a Spanyayê de pêşengiya hêzên Neteweperest kir û dûv re ji sala 1939an heya sala 1975an wekî dîktator li ser Spanyayê hikum kir. Di nav gel de ew bi sernavê *[[Caudillo]]* hat binavkirin. Ev serdema di dîroka Spanyayê de, ji serketina neteweperestan heya mirina Franco, bi gelemperî wekî Spanyaya frankîst an dîktatoriya frankîst tê zanîn.

Franco li Ferrol, Galîsya, wek zarokeke malbatek leşkerî ya çîna jorîn de ji dayik bû û di Artêşa Spanî de wekî kadet di Akademiya Piyade ya Toledo de ji sala 1907an heya sala 1910an de xizmet kir. Dema ku li Maroko xizmet dikir, di sala 1926an de bi 33 saliya xwe di refên bilind de bû lîwayê giştî. Vê yekê ew kir generalê herî ciwan li hemû Ewropayê. Du sal şûnda, Franco bû rêvebirê Akademiya Leşkerî ya Giştî li Zaragoza. Wek kevneperest û monarşîst, Franco ji rakirina keyîtî û damezrandina Komara Duyemîn a di sala 1931an de poşman bû û bi girtina akademiya xwe wêran bû; lê dîsa jî di nava Artêşa Komarê de xizmeta xwe domand. Kariyera wî piştî ku partiyên rastgir CEDA û PRR di hilbijartina 1933an de bi ser ketin, wî hêz da tepeserkirina serhildana Asturya a 1934an . Franco bi kurtî bû serfermandarê artêşê berî ku di hilbijartinên 1936an de Eniya Gelêrî ya çepgir bikeve desthilatdariyê, û wî berbi Giravên Kanarya veguhezîne. Dû re beşdarî darbeya leşkerî ya tîrmeha 1936an bû, lê wî nekarî Spanyayê bigire, û ev bû sedema şerê navxweyî yê Spanyayê.

## Mirin
Francisco Franco di 20ê çiriya paşîn a 1975an de mir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1892
Kategorî:Mirin 1975
Şeyma Qasim

**Şeyma Qasim Ebdulrehman** (bi erebî: شيماء قاسم عبد الرحمن, *Shaymaa Qasim Abdulrahman*, jdb. 18ê kanûna paşîn a 1990î, li Kerkûkê) modeleke kurd e ku di pêşbirka bedewiyê ya "Şahciwana Iraqê 2015" de serkeftî bû û ji bo Al Sumaria TV û Asya TV û niha jî di Dijlah TV de pêkeşvana televîzyonê bû.

## Jiyana berî û perwerde
Şeyma Qasim li Kerkûkê di malbateke kurd de ji dayîk bûye. Li zanîngeha Kerkûkê bekeloriyosa xwe di beşa Rêveberî û Aborî de wergirtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1996
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Kerkûkê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên iraqî
Kategorî:Modelên kurd
Kategorî:Şahciwana Iraqê
Sazan Hendrix

**Sazan Hendrix** ( jdb. 2ê çiriya pêşîn 1989 bi navê **Sazan Barzanî** *)* blogera modeyê, model, û kesayeta televîzyonê ya amerîkî ku bi eslê xwe kurd e .

## Kariyera wê
Sazan Hendrix, bi navê keçiktiyê Berzanî, di 2ê çiriya pêşîn a sala 1889an de li bajarê Nashville, Tennessee yê Amerîkayê ji dayîk bûye. Dê û bavê wê ji Başûrê Kurdistanê ne. Sazan di sala 2011an de dema ku li Zanîngeha Bakûrê Teksasê radyo, televizyon û sînemayê xwend û dest bi blogeriyê kir. Blogera bedewiyê û şêwaza jiyanê ku bi bloga xwe ya bi navê xwe tê nasîn, wê kanalek YouTubeê da destpêkirin da ku di sala 2014an de bi bloga pir populer re tevbigere. Ji hingê ve, wê ji zêdetirî 500,000 aboneyên YouTubeê û zêdetirî 1.2 mîlyon şopînerên Instagramê temaşevanek berhev kiriye .Ew û bloga wê di gelek weşanan de ji Lucky Magazine heta Access Hollywood hatine pêşandan. Di sala 2015an de wê ji bo Tommy Hilfiger ligel model û hevkarê Instagramê Toni Mahfud modelsaziyê kir. Wê di kanûna pêşîn 2016an de, wê pargîdaniya abonetiya bedewiyê Bless Box ava kir. Di tebaxa 2018an de, wê û mêrê xwe podkasta xwe, The Good Life dest pê kirin.

## Jiyana kesane

Di gulana 2015an de, ew bi dildarê xwe yê kolejê Stevie Hendrix re zewicî. Sazanê ku ji malbateke misilmanan tê, bû xiristiyan. Di kanûna pêşîn a 2012an de, wê keça wan, Valentina Grace anî cîhanê .
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* https://factsbuddy.com/sazan-hendrix/
* 
* 
* https://m.youtube.com/results?search_query=Sazan+Hendrix

Kategorî:Blogerên kurd ên jin
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên xiristiyan
Kategorî:Modelên kurd
Mister World

**Mister World** ("Şahê ciwaniyê yê cîhanê") pêşbirka ciwaniyê ya mêran e ku ji sala 1996an û pê ve ji aliyê rêxistina Miss World ve tê pêkanîn. Pişkdar ji bilî nîşandana ciwaniya xwe, divê li çalakiyên curbicur wekî xwexijkirina ser avê (*waterskiing*), ajotina bisiklêta çiyayê (*mountainbike*) û bazdana maratonê jî bikevin pêşbirkê.

Şahê ciwaniyê yê cîhanê yê herî dawî endezyarê hewafezayî yê brîtanî Jack Heslewood e yê ku di 23ê tebaxa 2019an de li Manîla (Filîpîn) bi nişana ciwaniyê Mister World hate xelatkirin û taca xwe bir.

## Mêrên xwedî nîşana ciwaniyê ya Mister World

## Çavkanî

Kategorî:Pêşbaziyên bedewîtiyê
Kategorî:Şahciwan
Ariel Şaron

**Ariel Şaron** an bi navê xwe yê jidayikbûnê **Ariel Scheinermann** (z. 26ê sibatê 1928an - 11ê kanûna paşînê 2014an) general û siyasetmedarek îsraêlî bû ku ji adara 2001an heya avrêlê 2014an wekî 11emîn serokwezîrê Îsraêlê kar kir.

Şaron ji damezrandina Artêşa Îsraêlê ya di sala 1948an de fermandarek artêşê bû. Weke leşker û piştre efser beşdarî şerê Filistînê yê sala 1948an bû, di Lîwaya Alexandroni de bû fermandarê tabûrê û beşdarî gelek şeran bû, di nav wan de operasyona Bin Nûn Elef. Ew di afirandina Yekîneya 101 û operasyonên tolhildanê de, û her weha di Qeyrana Sûezê ya 1956an, Şerê Şeş Rojan ya 1967an, Şerê Qirkirinê, û Şerê Yom-Kippur ê 1973an de, kesayetek sereke bû. Yitzhak Rabin wî wek "fermandarê meydanî yê herî mezin ê dîroka me" binav kir.

Piştî teqawidbûna ji artêşê, Şaron ket siyasetê, beşdarî partiya Likud bû, û di salên 1977an heya 1992an û sala 1996an heya 1999an de di gelek postên wezîran de di hikûmetên serkêşiya Likud de xizmet kir. Weke wezîrê parastinê, di sala 1982an de şerê Lubnanê birêve bir. Di lêpirsîna fermî de hat dîtin ku ji ber komkujiya Sabra û Şatîla "berpirsiyariya şexsî" heye û pêşniyar hat kirin ku ji wezîfeya wezîrê parastinê bê dûrxistin. Rola wî ya di qetlîamê de bû sedem ku di nav ereban de wek "Qasabê Beyrûtê" bê naskirin.

Ji salên 1970an heya 1990an, Şaron pêşengiya avakirina wargehên îsraêlî li Kenara Rojava û Şerîda Xezeyê kir. Di sala 2000an de bû serokê Likud, û piştî ku Ehud Barak di hilbijartinên serokwezîriyê yên sala 2001an de têk bir, bû serokwezîrê Îsraêlê. Di navbera salên 2001an û 2006an de, di dema Întîfada El-Eqsayê de serokwezîrê Îsraêlê bû. Weke serokwezîr, Şaron di salên 2004an heya 2005an de veqetîna yekalî ya Îsraêlê ji Şerîda Xezeyê organîze kir. Li hember vê siyasetê di nava Likud de dijberiyeke tund rû da, di mijdarê 2005an de ji Likud derket û partiyeke nû bi navê Kadima ava kir. Li bendê bû ku ew di hilbijartinên pêş de bi ser bikeve û bi berfirehî wekî plan dikir ku "Îsraêlê ji piraniya Kenara Rojava derxînê", bi rêya rêzek vekişîna yekalî. Piştî ku di 4ê çileya paşînê 2006an de felcek derbas kir, Şaron heya mirina xwe di Çileyê 2014an de di rewşek nebatî ya daîmî de ma.

Şaron di dîroka rojhilata navîn de kesayetek bêhempa dimîne. Îsraêlî wî wekî qehremanekî şer û dewletparêzê ku di diyarkirina sînorên welat de rolek girîng lîstiye, dinirxînin, lê Filistînî Şaronê wekî sûcdarekî şer ê ku xwestekên wan ên dewletbûnê ditepisand şermezar dikin.

## Çavkanî


Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Mirin 2014
Kategorî:Serokwezîrên Îsraêlê
Tel Avîv

**Tel Avîv**, carina bi kurdî wek **Telebîb** tê nasîn, bi fermî **Tel Aviv-Jaffa**, navenda aborî û civakî ya Îsraêlê ye û wekî mezintirîn (an duyemîn bajarê herî mezin) ê welêt tê hesibandin. Herêma metropolê ya Guş Dan, bi navçeya Tel Avîvê û bi derdora 254 şaredariyan, zêdetirî sê milyon niştecihên wê hene, ku bi qasî sêyeka nifûsa Îsraêlê ye.

Tel Aviv bi eslê xwe deverek bajarê kevnar ê Jaffa bû û di sala 1909an de hate damezrandin. Di sala 1950an de her du bajar bûne yek. Di salên pêşîn ên piştî damezrandina dewleta Îsraêlê de, bajar navenda hikûmetê bû. Avahiyên hikûmetê li navçeya Sarona bûn. Tel Aviv-Jaffa hîn jî cihê wezareta parastinê û servîsên îstîxbaratê Mossad û Shin Bet e. Hema bêje hemû balyozxaneyên biyanî îro jî tê de ne. Di heman demê de ew navenda burseya neteweyî (Tel Aviv Stock Exchange) û Zanîngeha Tel Avîvê ye.

Tel Aviv-Jaffa yek ji mezintirîn navendên aborî yên rojhilata navîn e. Bajarê Spî yê bi piranî bi şêwaza Bauhausê, navenda herî mezin a cîhanê ya avahiyên bi şêwaza navneteweyî ye, û ji sala 2003an vir ve wekî kelepora cîhanê ya UNESCOyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Îsraêlê

Kategorî:Tel Avîv (navçe)
Andy Warhol

**Andy Warhol**, bi navê xwe yê jidayikbûnê **Andrew Warhola Jr**, (z. 6ê tebaxê 1928an - 22ê sibatê 1987an) hunermendek vîzuel, derhênerê fîlman û hilberînerek amerîkî bû. Ew di tevgera hunera vîzuel de, ya ku wekî pop art tê zanîn, kesayetek pêşeng bû. Berhemên wî têkiliya di navbera vegotina hunerî, reklam, û çanda navdaran yên salên 60î de vedikolin. Herwiha, karê wî cûrbecûr medyayê vedihewîne, di nav de nîgarkêşî, serîgrafî, wênekêşî, fîlm û peykersazî. Hin berhemên wî yên herî naskirî tabloyên serîgrafîk ên şorbeya Campbell's Soup Cans (1962) û Marilyn Diptych (1962), fîlmên eksperîmantel yên Empire (1964), Chelsea Girls (1966), û pêşangehên multimedya yên ku bi navê Exploding Plastic Inevitable (1966-67) têne zanîn.

Warhol li Pittsburgh ji dayik bû û zarokatiya xwe li wir derbas ki. Warhol di destpêkê de kariyerek serkeftî wekî wênesazek bazirganîiyê peyda kir. Piştî ku di dawiya salên 1950î de xebatên xwe li gelek galeriyan pêşan da, wî wekî hunermendek bi bandor û nakok hate naskirin. Studyoya wî ya The Factory ya li New Yorkê, bû cîhek hevdîtinê yê naskirî ku rewşenbîrên navdar, dragqueens, şanoger, mirovên kolanên yên Bohemian, navdarên Hollywoodê, û patronên dewlemend li hev kom dibûn. Wî berhevokek kesayetiyên ku wekî superstarên Warhol têne zanîn pêşve xistin. Gotina "15 minutes of fame" îlhama xwe ji wir girtiye. Di dawiya salên 1960î de wî koma experimental rock The Velvet Underground afirand û birêvebir, û herwiha kovara Interview damezrand. Wî gelek pirtûk nivîsandin, di nav de The Philosophy of Andy Warhol and Popism: The Warhol Sixties (Felsefeya Andy Warhol û Popizm: Salên 60î yên Warholê). Beriya tevgera azadiya hevzayendan ew bi eşkereyî wek hevzayend jiya. Di hezîrana 1968an de, ew hema hema ji hêla femînîsta radîkal Valerie Solanas ve hat kuştin, ya ku ew di hundurê studyoya xwe de gulebaran kiribû. Piştî emeliyata kezebê, Warhol di sibatê 1987an de di 58 saliya xwe de li bajarê New Yorkê ji ber aritmiya dil mir.

Warhol bûye mijara gelek pêşangehên paşverû, pirtûk û fîlmên dirêj û belgefîlm. Muzexaneya Andy Warhol li bajarê wî Pittsburgh, ku berhevokek daîmî ya berfireh a huner û arşîvan dihewîne, muzeya herî mezin a DYAyê ye ku ji hunermendek tenê re hatibe veqetandin. Warhol wekî "şengerê bazara hunerê" hatiye binavkirin. Gelek efrandinên wî gelek hezrkirî û bi qîmet in. Berhemên wî di nav tabloyên herî biha ne, yên ku heta niha hatine firotin. Di sala 2013an de, serigrafek ji sala 1963an ya bi navê Silver Car Crash (Double Faster) bi 105 mîlyon dolarî hate firotin. Di sala 2022an de, Shot Sage Blue Marilyn (1964) bi 195 mîlyon dolarî hate firotin, ku ev berhema hunerî ya herî biha ye ku di mezadê de ji hêla hunermendek amerîkî ve hatibe firotin.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Mirin 1987
Nîşana gur

**Nîşana gur** an jî **nîşana gurê boz** nîşana destana neteweperest û panturkîst a tirk e. Ji aliyê neteweperest û koman ve bêyî nêrînên siyasî tê bikaranîn û ne tenê ji aliyê gurên boz ve tê bikaranîn.
girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wolfsgru%C3%9F_Graue_Woelfe.jpg|rast|thumb|Nîşana gur

## Dîrok
Silava gurê boz koka xwe ya beriya Îslamê ye û ji rola gurên boz di mîtolojiya Tirkan de tê, ji çanda Budîstan û Tengrîstan re ji gelên Tirk re hatiye girêdan. Lêkolînên dîrokî nîşan didin ku ew ji aliyê gelên curbecur ên Tirk ên wekî Hun, Kipçak û Peçenegên ku ber bi Rojava ve koçber bûne bi vê nîşanê ji bo temsîlkirina rêza xwe tê bikaranîn. Ev sembol di Şahnameya helbestvanê îranî yê sedsala 10. de Ferdowsî de jî tê dîtin, ku tê de mînyaturên jinên tirk ên ku nîşana gurê boz çêdikin hene. Li Çînê, peykerê sedsala 6'an a xanekî Tirk nîşana gurê boz çêdike. Di şikeftekê de hatiye dîtin û dîroka wê vedigere heyama Göktürk a beriya Îslamê. Ji hêla qanûnên îslamî ve wekî Kufr an Paganî tê dîtin.

## Bikaranîn
Ji aliyê neteweperestên tirk û komên hemû nêrînên siyasî ve tê bikaranîn.  Serokê Giştî yê CHPê Kemal Kiliçdaroglu dema diçû mitînga 16ê Nîsanê ya li Kayseriyê bi tabelaya gurê boz silav da alîgirên xwe.

Seroka Partiya Baş Meral Akşener jî gelek caran sembolê çêdike.

Recep Tayyîp Erdogan beriya ku bi lez û bez bi tabela Rabîa biguhere, di mîtînga Mêrsînê de jest kir.

## Çavkanî

Kategorî:Çevengên siyasî
Kategorî:Mîtolojiya tirkî
Kategorî:Neteweperweriya tirkî
Chichen Itza

[thumb|Oîramîda mayayî ya [Kukulcán li Chichen Itza, li Nîvgirava Yucatan]]
**Chichén Itzá** yek ji xirbeyên herî girîng ên li Nîvgirava Yucatán a Meksîkê ye. Ew bi qasî 120 kîlometreyan li rojhilatê Mérida li eyaleta Yucatánê ye. Berhemên wê ji serdema dawî ya Maya ne.

Bi rûberek 1547 hektar, Chichén Itzá yek ji deverên herî berfireh ên Yucatán e. Navend ji hêla gelek avahiyên nûnertiya abîdeyê ve bi paşxaneyek olî û siyasî ve tê dagirtin, ku yek ji wan pîramîdek mezin e. Xirbeyên xaniyên çîna jorîn li nêzê ne.

Di navbera sedsalên 8an û 11an de, vî bajarî di warê neteweyî de rolek girîng lîstiye. Lê belê heta niha nehatiye zelalkirin ka rola bajêr bi çi havî girîng bû. Tiştê bêhempa ev e ku şêwazên avahîsazî yên cihêreng li Chichén Itzá nêzikî hev disekinin. Ji bilî avahiyên bi şêwaza Puukê guhertî, sêwiran hene ku taybetmendiyên Toltek nîşan didin. Ev wek bandora rasterast a koçberên ji navenda Meksîkayê û dagîrkerên ji Tula tê hesibandin.

Bi pêşkeftina turîzmê li Yucatán, Chichén Itzá bûye cîhê arkeolojîk ku piştî Teotihuacán li Meksîkayê herî zêde mêvanan dikişîne. Chichén Itzá di sala 1988an de ji hêla UNESCO ve wekî kelepora cîhanê hate ragihandin.

## Çavkanî

* Chichen Itza

Kategorî:Avabûnên 750î