open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
19ê çiriya paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 2005 – Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP), bi hemû rêveber û endamên xwe ve tevlî DTP bû û DEHAP fesih kir.

### Cîhan
* 1095 – Konseya Clermontê ji bo nîqaşkirina şandina hêzên yekem ên Xaçperestan, bi banga papa kom bû.
* 1946 – Efxanistan, Îslenda û Swêd tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
* 1969 – Futbolvanê efsanewî yê Brezîlê, Pelé, gola xwe ya 1000î tomar kir.
* 1977 – Balafireke Boeing 727 ya Portûgalê li Giravên Madeira kete xwarê. Di encamê de 130 kesan jiyana xwe ji dest dan.
* 1977 – Serokê Misir, Enwer Sedat, bû serokê yekem ê ereb ku serdana fermî ya Îsraêlê kir.
* 1988 – Li Pakistanê Benazir Butto bû serokwezîr.

## Jidayikbûn
* 1917 – Indira Gandhi, serokwezîra Hindistanê (m. 1984)
* 1942 – Sharon Olds, helbestvana amerîkan
* 1953 – Patîko, serkerdekî serbazî ya rêxistina baskî ETA
* 1978 – Věra Pospíšilová-Cechlová, atleta çekî

## Mirin
* 1492 – Camî, helbestvanê faris

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya paşîn
çiriya paşîn
20ê çiriya paşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1917 – Li Ûkraynayê sîstema komarî hatiye îlankirin.
* 1940 – Mecaristan, tevlî dewletên Peymana Sêalî bû. Di vê yekîtiyê de Almanyaya Nazî û Îtalyaya Mussolînî hebûn.
* 1959 – Keyaniya Yekbûyî, Awistriya, Danîmarka, Norwêc, Portûgal, Swêd û Swîsre peymana rêxistina bi navê Yekîtiya Bazirganiyê ya Serbest a Ewropayê *(EFTA)* îmze kirin.
* 1985 – Microsoftê Windows 1.0 derxiste piyaseyê.
* 1989 – Şoreşa Qedîfe: Li bajarê Çekya, Pragê, hejmara xwepêşanderan ji 200.000 kesan gihaşt nîv milyon kesan.
* 1959 – Peymana Mafên Zarokan a Neteweyên Yekbûyî hatiye pejirandin.

## Jidayikbûn
* 1858 – Selma Lagerlöf, nivîskara swêdî û xwediya Xelata Nobelê
* 1901 – Nazim Hîkmet Ran, helbestvan û nivîskarê tirk
* 1909 – Semendê Siyabendov, leşker, nivîskar, asûdar û ramyarekî kurdê sovyetî
* 1923 – Nadine Gordimer, nivîskara xwediya Xelata Nobelê
* Tania Estrada, pêşkeşvana televîzyonê, model û xwediya sernavê pêşbirkiya bedewiyê ya meksîkî
* 1973 – Mizgîn Hesko, helbestvana kurd

## Mirin
* 1910 – Lev Tolstoy, romannivîsê rûs

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya paşîn
çiriya paşîn
21ê çiriya paşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1386 – Tîmûrleng bi hêzên xwe re bajarê Tibîlîsî dagir kir.
* 1783 – Li Parîsê Jean-François Pilâtre de Rozier û Marquis d'Arlandes bi *nepoxa germhewayî* cara pêşîn firîn.
* 1789 – Karolînaya Bakur, bû 12emîn dewleta DYA'yê.
* 1877 – Thomas Edison, da zanîn ku wî fonograf îcat kiriye.
* 1918 – Ala Estonyayê ji aliyê çalakvanên pêş-serxwebûnê ve hatiye bikaranîn û weke ala fermî ya Estonyayê hatiye pejirandin.
* 1979 – Konsolxaneya DYA'yê ya li Îslamabadê, rastî êrîşê hat û hatiye şewitandin. Di encamê de çar kes mirin.
* 1980 – Li Las Vegas-Nevadayê di otelekê de şewat derket. Di encamê de 87 mirin û 650 kes brîndar bû.
* 2002 – Li kombûna Pragê ya NATO'yê de bangewaziya tevlîbûna rêxistinê li Lîtvanya, Letonya, Estonya, Bulgaristan, Romanya, Slovakya û Slovenyayê hatiye kirin.

## Jidayikbûn
* 1694 – Voltaire, fîlozofê fransî
* 1902 – Isaac Bashevis Singer, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1924 – Îsmet Şerîf Wanlî, profesor û siyasetmedarê kurd

## Mirin
* 1970 – C. V. Raman, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya paşîn
çiriya paşîn
22ê çiriya paşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1858 – Bajarê Denver a li Koloradoyê hatiye damezrandin.
* 1943 – Libnanê ji Fransayê serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1943 – Şerê cîhanê yê duyem: Serokdewletê DYA'yê Franklin D. Roosevelt, serokwezîrê Brîtanyayê Winston Churchill, û serokê çînî Chiang Kai-Shek li Qahîre, Misirê civiyan û di derbarê têkbirina Japonê de nîqaş kirin.
* 1963 – Serokê DYA John F. Kennedy, li Dallasê di suîkastekê de hatiye kuştin.
* 1975 – Sîstema monarşiyê careke din li Spanyayê pêk hat. Juan Carlos bû qiralê Spanyayê.
* 1986 – Mike Tyson di 20 salî ya xwe de bû şampiyonê herî ciwan ê boksê.
* 1989 – Di encama êrîşeke bombeyî ya li rojavayê Bêrûtê de serokê dewleta Libnanê, René Moawad, hatiye kuştin.
* 2005 – Angela Merkel, bû serokwezîra yekemîn a hikûmeta Almanyayê.

## Jidayikbûn
* 1852 – Paul Henri Balluet, siyasetmedarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1869 – André Gide, nivîskarê fransî
* 1890 – Charles de Gaulle, serokkomarê berê yê Fransa
* 1908 – Nathan Ackerman, psîkoanalîst û mamosteyê zanîngehê
* 1966 – Nicholas Rowe, lîstikvanê skotlendî
* 1986 – Andrew J. West, lîstikvanê amerîkî.

## Mirin
* 1916 – Jack London, nivîskarê DYA'yî
* 1963 – John F. Kennedy, 35emîn serokdewletê DYA'yê
* 2011 – Danielle Mitterrand, hevjîna serokkomarê Fransayê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya paşîn
çiriya paşîn
31ê çiriya pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1992 – Li Zanîngeha Duhokê kursa pêşî hate vekirin.

### Cîhan
* 1517 – Martin Luther, li Wittenbergê protestanî îlan kir.
* 1864 – Nevada weke dewleta 36emîn a DYA'yê hate pejirandin.
* 1876 – Li Hindistanê bagereke mezin çêbû. Di encamê bêhtirî 200.000 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1918 – Ajansa Çapemeniyê ya Polonî bi alîkariya rojnamevanên biyanî bingeha wê tê avêtin.
* 1941 – Piştî xebata 14 salan çêkirina peykerên li ser Çiyayê Rushmore bi dawî bû.
* 1951 – Xêzên ser rêyan ên ji bo peyayan care pêşî li bajarê Brîtanya yê bi navê Berkshire hatin bikaranîn.
* 1984 – Serokwezîra Hindistanê Indira Gandhi, ji aliyê du leşkerên parêzker ve hate kuştin. Piştî vê alozî derket û di encamê de 10.000 bawermendên sîhîzmê hatin kuştin.
* 1989 – Turgut Özal, bi 263 dengan bû serokkomarê heştem ê Tirkiyeyê.
* 1992 – Vatîkanê rastbûna gotina Galileo Galilei ya digot "Cîhan li dora Rojê difitile" pejirand.
* 1996 – Balafireke Brezîlê ya bi modela *Fokker 100* li bajarê Sao Paulo kete xwar. Di encamê de 98 kes mirin.
* 2000 – Li Sîngapûrê balafireke bi modela *Boeing 747* kete xwar. Di encamê de 83 kesan jiyana xwe ji dest da.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 1984 – Indira Gandhi, yekem serokwezîra jin a Hindistanê
* 1985 – Prof.Qanadê Kurdo, pisporê zimanê kurdî
* 2007 – Erdal İnönü, siyasetmedarê tirk

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya pêşîn
çiriya pêşîn
23ê çiriya paşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1844 – Dukîtiya Schleswig-Holsteinê ji Danîmarkayê serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1938 – Adolf Hitler ji bo cihûyên ku xwediyê bêhtirî 5.000 mark zagona stendina baca ji sedî bîst derxist.
* 1940 – Romanya, tevlî dewletên Peymana Sêalî bû. Di vê yekîtiyê de Almanyaya Nazî û Îtalyaya Mussolînî hebûn.
* 1946 – Behriyeya Fransayê bajarê *Hai Phong* ê Viyetnamê topbaran kir. Di encamê de 6.000 sivîlan jiyana xwe ji dest da.
* 1971 – Nûnerên Komara Gel a Çînê cara yekem tevlî civînên Neteweyên Yekbûyî û Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî bûn.
* 1980 – Li başûrê Îtalyayê erdhej pêk hat. Di encamê de 4.800 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 1996 – Balafireke Etiyopyayê hatiye revandin. Piştî ku sotemeniya wê xilas, balafir kete Okyanûsa Hindî û 123 kesên têde mirin.

## Jidayikbûn
* 1837 – Johannes Diderik van der Waals, fîzîknasê holandî.
* 1860 – Hjalmar Branting, serokwezîrê berê yê Swêdê.
* 1920 – Paul Celan, helbestvanê alman ê cihû.
* 1978 – Tanja Bruske, nivîskar û rojnamevana alman.
* 1992 – Miley Cyrus, stranbêj û lîstikvana amerîkan.

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya paşîn
çiriya paşîn
24ê çiriya paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1925 – Li Erzeromê piştî îlankirina zagona şewqeyan xwepêşandanên nerazîbûnê pêk hatin. Li 13 xwepêşandêran cezayê darvekirinê hatiye birrîn û li Erzeromê heyvekê rewşa awarte hatiye îlankirin.
* 1976 – Li Bêgiriya Wanê bi mezinahiya 7,2 a li gor pîvana Richterê erdhej çêbû. Di encamê de 3.840 kesan jiyana xwe ji dest da.

### Cîhan
* 380 – Theodosiusê Mezin şahiya xwe ya fermî ya têketina bajarê Konstantînopolîsê pêk anî.
* 1940 – Slovakya, tevlî dewletên Peymana Sêalî bû. Di vê yekîtiyê de Almanyaya Nazî û Îtalyaya Mussolînî hebûn.
* 1976 – Firîna yekemîn a bi zeplînê ji aliyê endazyarê fransî Henrî Giffard ve pêk hat.
* 1983 – Îsraêlê ji bo serbestberdana 6 leşkerên xwe 4800 Filistînî serbest berdan.
* 2007 – Di hilbijartinan de partiya Kevin Rudd bi radeyeka dengdayîna bilind biserket û ew bû 26emîn serokwezîrê Awistralyayê.

## Jidayikbûn
* 1632 – Baruch Spinoza, fîlozofê holandî yê bi eslê xwe cihû
* 1926 – Tsung-Dao Lee, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1974 – Azad, rapvanê esilkurd ê Almanyayê

## Mirin
* 1958 – Robert Cecil, dîplomatê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya paşîn
çiriya paşîn
25ê çiriya paşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1667 – Li Kafkasyayê erdhejek pêk hat. Bajarê Şemaxî xera bû û nêzîkê 80.000 mirovî jiyana xwe ji dest da.
* 1703 – Bagera herî mezin a tomarkirî ya başûrê Îngilistan pêk hat. Di encamê de 9.000 mirov mirin.
* 1759 – Li Deryaya Navîn erdhejek pêk hat. Di encamê de ziyana mezin giha Bêrût û Şamê. Herwiha di navbera 30.000-40.000î de mirov mirin.
* 1936 – Almanya û Japon, li dijî rejîma Bolşevîk peymana yekbûnê girêdan.
* 1960 –  Roja navneteweyî ya li dijî zordariya li ser jinan: Xwişkên bi navên Minerva, Maria Teresa û Patria Mirabel ku wekî perperok jî tên bîr anîn, hatin qetilkirin. Her sê li Komara Domînîkê li dijî dîktatoriya Trujillo li ber xwe dabûn. 
* 1973 – Li Yewnanistanê darbeya leşkerî pêk hat.
* 1975 – Sûrînam, bû welatekî serbixwe.
* 1992 -Parlemena federal a Çekoslovakyayê bi dengdanê biryar da ku welat di 1ê kanûna paşîn 1993an de weke Çekya û Slovakya bibin du dewlet.
* 1999 – Dadgeha bilind a cezayê ya nehê ya tirk, cezaya mirinê ya li ser rêberê PKK Abdullah Öcalan pejirand.
* 2000 – Li Azerbaycanê Bakuyê erdhejeke bi mezinahiya 7 a li gorî pîvana Richter pêk hat. Di encamê de 26 kes mirin.

## Jidayikbûn
* 1917 – Alparslan Türkeş, siyasetmedarê neteweperest ê tirk (m. 1997)

## Mirin
* 1903 – Sabin Arana nivîskarê baskî û damezrînerê Partiya Neteweperest a Baskî (jdb. 1865)
* 1950 – Johannes V. Jensen, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê (jdb. 1873)
* 1999 – Didier Anzieu, psîkoanalîstê fransî (jdb. 1923)
* 2012 – Arşevê Oskan, helbestvan û nivîskarê kurd (jdb. 1967)

## Cejn û salveger
* Roja navneteweyî ya li dijî zordariya li ser jinan

----

Kategorî:Çiriya paşîn
çiriya paşîn
26ê çiriya paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1971 – Şoreşgerê kurd Sait Kırmızıtoprak, bi du hevalên xwe re ji aliyê KDP ve hatiye kuştin.

### Cîhan
* 1548 – Artêşa Osmaniyan bajarê Helebê dagir kir.
* 1842 – *Zanîngeha Notre Dame* ya li dewleta Indiana ya DYA'yê hatiye damezrandin.
* 1942 – Li Yûgoslavyayê *Konseya Antî-Faşîst a Rizgariya Gel* hatiye damezrandin.
* 1944 – Şerê cîhanê yê duyem: Moşekeke naziyan a *V-2* li Londonê li firoşgehekê ket. Di encamê de 168 kesên di dikanê de mirin.
* 1944 – Şerê cîhanê yê duyem: Artêşa naziyan bi moşekên V-1 û V-2 êrîş birin ser bajarê Belçîka, Antwerpenê.
* 1950 – Tirkiye tevlî Şerê Koreyê bû.

## Jidayikbûn
* 1909 – Eugène Ionesco, şanonivîs û nivîskarê ê fransî (m. 1994)
* 1931 – Adolfo Pérez Esquivel, çalakvanê xwediyê Xelata Nobelê

## Mirin
* 1971 – Sait Kırmızıtoprak, şoreşgerê kurd
* 2010 – Palle Huld, nivîskar û aktorê danîmarkî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya paşîn
çiriya paşîn
29ê çiriya paşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 800 – Karlê Mezin ji bo lêpirsînkirina îddayên di derbarê sûcdariyên Papa Leo III de giha Romayê.
* 1922 – Mezela Tutankhamun ji bo gel hatiye vekirin.
* 1944 – Komara Gel a Albanyayê hatiye damezrandin.
* 1945 – Komara federal a Yûgoslavyayê hatiye damezrandin.
* 1947 – Neteweyên Yekbûyî, parçekirina ji hev ya Filîstîn û Îsraêlê pejirand. Bi vê re dewleta Îsraêl hatiye damezrandin.
* 1972 – Helbestvan Can Yücel, ji ber pirtûka xwe ya bi navê "Sosyalîzm û Mirov li Kubayê" ji bo cezayê lêbirrîn ê 7,5 salan kete girtîgehê.
* 1978 – 913 endamên terîqeta bi navê *[[Perestgeha Gel]]* li daristanên Guyanayê bi hev re jehr xwarin û xwe kuştin.

## Jidayikbûn
* 1825 – Jean-Martin Charcot, norlogê fransî
* 1924 – Danielle Mitterrand, hevjîna serokkomarê Fransayê
* 1932 – Jacques Chirac, serokkomarê berê yê Fransayê

## Mirin
* 1932 – Evdila Cewdet, bijîşk, helbestvan û siyasetmedarê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya paşîn
çiriya paşîn
30ê çiriya paşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1872 – Yekem maça futbolê ya navneteweyî li Glasgowê hatiye leyistin (Skotlenda-0 Înglistan-0)
* 1908 – Li Marianna ya Pensîlvanyayê di encama teqîna tepînkekê de 154 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 1936 – Li Londonê Qesra Krîstal ango *the Crystal Palace* di encama şewatê de xera bû.
* 1966 – Barbadosê ji Brîtanyayê serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1967 – *Komara Gel a [[Yemen]]a Başûr* ji Brîtanyayê serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1982 – Albûma Michael Jackson ya li cîhanê herî gelek hatiye firoştin ''Thriller derket.

## Jidayikbûn
* 1667 – Jonathan Swift, nivîskarê îrlendî
* 1817 – Theodor Mommsen, dîroknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1835 - Mark Twain, nivîskarê amerîkan
* 1865 – Rudyard Kipling, helbestvan brîtanî, romannivîs û çîroknivîs
* 1869 – Nils Gustaf Dalén, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1874 – Winston Churchill, siyasetmedar û serokwezîrê Brîtanyayê

## Mirin
* 1900 – Oscar Wilde, şanonivîs û helbestvanê îrlendî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya paşîn
çiriya paşîn
2ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1925 – Hêzên Şêx Seîd dora Amedê girtin.
* 1945 – Li bajarê Kurdistan Bedlîsê erdhej çêbû.
* 1950 – Li bajarê Wanê 33 kurd ji aliyê artêşa tirk ve bi fermanê orgeneral Mustafa Muğlalı ve hatin gulebarankirin.
* 1994 – Derbeya parlamenê pêkhat. Parlementerên DEPê Hatîb Dîcle, Leyla Zana, Ahmet Turk, Orhan Dogan, Selîm Sadak, Mahmut Alinak, Sirri Sakik li meclîsê mafê destnedana wan hate rakirin û hatin girtin.
* 2012 – Li Amedê bi beşdariya nêzîkê 200 zimannasan *Konferansa Ziman a Neteweyî* destpê kir. Ev konferans sê rojan dom kir.

### Cîhan
* 1836 – Komara Teksasê ji Meksîkayê veqetiya û serxwebûna xwe îlan kir.
* 1910 – Li Washingtonê du trên li hev qelibîn û 118 kes mirin.
* 1933 – Li Japonyayê, erdheja herî dijwar ya 133 salan qewimî.
* 1943 – Li Sûtlûceya Stenbolê kargeha teqemeniyê teqiya, 27 kes mirin.
* 1956 – Marokoyê ji Fransayê serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1992 – Ermenistan, Azerbaycan, Qazaxistan, Qirgizistan, Moldova, San Marîno, Tacîkistan, Tirkmenistan û Ûzbêkistan tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.

## Jidayikbûn
* 1931 – Mîxaîl Gorbaçov, siyasetmedarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1937 – Abdelaziz Bouteflika, serokdewletê Cezayirê
* 1964 – Îsmet Elçî, nivîskar û derhênerê esilkurd
* 1969 – Mesrûr Barzanî, serokwezîrê Başûrê Kurdistanê
* 1980 – Zuhal Demir, parlementera esilkurd

## Mirin
* 2007 – Nedim Dağdeviren, helbestvanê kurd

## Cejn û salveger
* 2ê adarê roja cejna Heftemal e.

----

Kategorî:Adar
adarê
27ê çiriya paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1978 – Partiya Karkerên Kurdistan (PKK) li gundê Fîsê (Lîce/Amed) weke partiyeke marksîst-lenînîst hatiye damezrandin.
* 2005 – Şakirê Miho, li Silêmaniyê xelata zêrîn a Pîremerd wergirt.

### Cîhan
* B.Z. 520 – Serhildana Araxa li Babîlê têk çû.
* 1095 – Papa Ûrban II li Konseya Clermontê Sefera xaçperestan a yekem daxuyand.
* 1228 – Bi daxwaziya Metran Robert dêrek li Velehradê tê avakirin ku ew bingeha bazîlîkaya îroyîn bû.
* 1912 – Spanyayê li ser peravên Marokoyê desthilatdariya xwe daxuyand.
* 1943 – Li Amasya, Çorum, Tokat, Ordu û Kastamonuyê erdhej çêbû. Di encamê de 4016 kes mirin û 23.785 mal xera bûn.

## Jidayikbûn
* 1701 – Anders Celsius, stêrnas, matematîknas û fîzîknasê swêdî

## Mirin
* 1953 – Eugene O'Neill, dramatîkerê amerîkî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya paşîn
çiriya paşîn
Soma Biradost (nahiye)

**Soma Biradost**, yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Nahiye dikeve parezgeha Azerbaycana Rojava a Rojhilata Kurdistanê. Ev bexş Ji du gundistanên Soma û Biradostan pêk tê navenda wê jî bajarê Sêroyê ye. Rûniştvanên wê bi giştî kurdên kurmanc in. Ev bexş hemû çiya ne û zêdetir li 1600 metro ser asta deryayên azad e.

## Dabeşkirina nahiyeyê
Yek bajar û sê gundistan li vê nahiyeyê hene;
:Bajar: Sêro
* Somaya Serî
* Somaya Binî
* Biradost

## Çavkanî

Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)
28ê çiriya paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1998 – Li navçeya Çelê ya Colemêrgê firokeyeke artêşa tirk ji aliyê PKK ve hatiye daxistin. Di encamê de 16 leşker mirin.
* 2015 – Tahir Elçi parêzerê kurd û serokê Baroya Amedê di dema çalakiya xwedîlêderkertina Minareya Çarling û sekinandina şerê li Kurdistanê de, bi guleyekê hatiye kuştin.

### Cîhan
* 1893 – Pîrekan cara yekem di hilbijartinên Zelendaya Nû de deng dan.
* 1936 – Japon, dagirkirina Etiyopyayê ya ji aliyê Îtalyayê ve pêk hatibû pejirand.
* 1958 – Çad, Gabon û Komara Kongo bûne komarên xweser.
* 1960 – Morîtanyayê ji Fransayê serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1964 – Partiya alman NPD li bajarê Hannoverê hatiye damezrandin.
* 1975 – Tîmora Rojhilat ji Portûgalê serxwebûna xwe îlan kir.
* 1991 – Osetyaya Başûr ji Gurcistanê serxwebûna xwe îlan kir.

## Jidayikbûn
* 1757 – William Blake, helbestvan û wênesazê îngilîz
* 1820 – Friedrich Engels, fîlozofê alman
* 1881 – Stefan Zweig, nivîskarê awistirî
* 1950 – Russell A. Hulse, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1964 – Şêrko Fatah, nivîskarê kurd
* 1979 – Sarah Perry, nivîskara îngilîz

## Mirin
* 1954 – Enrico Fermi, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1968 – Enid Blyton, nivîskara îngilîz.

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya paşîn
çiriya paşîn
Îlam (parêzgeh)

Parêzgeha **Îlam**ê yek ji parêzgehên dewleta Îranê ye ku li rojavayê Îranê ye. Axa vê parêzgehê gelek hişk e û i nav parêzgehên Îranê de kêmtirîn daristan li vê parêzgehê hene. Bakurê parêzgehê çiyayî ye û başûrê parêzgehê bi giştî ji deştan pêk tê. Navenda parêzgeha Îlamê bajarê Îlamê ye. Parêzgeha Îlamê ji rojava ve cîranê Iraqê, ji başûr ve cîranê parêzgeha Xûzistanê, ji rojhilat ve cîranê parêzgeha Loristanê û bakur ve jî cîranê parêzgeha Kirmaşanê ye.

Parêzgeha Îlamê ji layê neft û gazê gelek zengîn e.

## Gel
Îlam ji gelên cûrbecûr tê de dijîn, bi piranî Kurd digel 89.6%, li dû Lurs bi 6.4%. Li Abdanan, Dehloran û Mehran pirraniya niştecîyan bi rêzdarî bi Kurdî û Lûrî diaxivin. Li Darreh Shahr, piraniya niştecî di Laki û Lurish de diaxivin, û di heman demê de hin eşîrên Lurs mîna Shuhans, Seleyverzis û Kaydkhordeh ku li deverên başûr û rojhilatê parêzgehê dijîn hene. Bakur bi piranî ji eşîrên Kurd ên ku bi du zaravayan diaxivin dijîn: Kalhuri û Feyli. [13] Piraniya wan Feylî ne, wek yên wan Kurdên Malekshahi, Khezel, Arkawâzi, Beyrey û (Ali şanêrwan). Piraniya nişteciyan li parêzgeha Ilam misilmanên şiî ne.

## Ziman
Pirraniya ziman xelkê îlam Kurd in.Zarava gelê îlam kelhorî û feylîyê

## Şaristanên Îlamê
 thumb|300px|Şariştanên parêzgeha Îlamê

Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :

# **[[Awdanan (navçe)]]**: Abdanan, Serabbax, Mormorî
# **[[Çerdawel (navçe)]]**: Asmanawa, Serawellê, Şewaw, Towhîd (Çerdawel)
# **[[Îlam (navçe)]]**: Husênawa an jî Îlam, Çwar
# **[[Eywan (navçe)]]**: Eywan, Zerne
# **[[Bedre (navçe)]]**: Bedre (Îlam), Çeşme Şîrîn
# **[[Dereşar (navçe)]]**: Dereşar, Majîn
# **[[Dêluran (navçe)]]**: Dêluran, Pehle, Mîme, Mûsiyan
# **[[Sîrwan (navçe)]]**: Lomar
# **[[Melekşahî (navçe)]]**: Erkewazî, Melekşahî, Mehr
# **[[Mehran (navçe)]]**: Mehran, Salihawa
# **[[Heleyran (navçe)]]**: Towhîd (Heleyran)

## Parêzgehên kurdnişîn
250px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê
* Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
* Kurdistan (parêzgeh)
* Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
* Xorasana Bakur (parêzgeh)
* Hemedan (parêzgeh)
* Kirmaşan (parêzgeh)
* Îlam (parêzgeh)
* Luristan (parêzgeh)
* Xûzistan (parêzgeh)
* Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
* Fars (parêzgeh)
* Bûşehr (parêzgeh)
* Tehran (parêzgeh)

## Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye:

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
* Aliakbari, Mohammad; Gheitasi, Mojtaba; Anonby, Erik (2015). "On Language Distribution in Ilam Province, Iran". Iranian Studies. 48 (6): 835–850. doi:10.1080/00210862.2014.913423
* Aliakbari, Mohammad; Gheitasi, Mojtaba; Anonby, Erik (2015). "On Language Distribution in Ilam Province, Iran". Iranian Studies. 48 (6): 835–850. doi:10.1080/00210862.2014.913423
Erdelan

**Erdalan** yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê ye.

Ev herêm ji Seqiz dest pê dike û heta Kamyaran dom dike. Di vê herêmê de serdema qacar 18 Bluk ( Navçe)hebu.

1.bajarê Sine

2.Esfend Awa

3.Seqiz

4.Bane

5.Marîwan

6.Hewraman Text

7.Hewraman Lon

8.Cewanrû

9.Xorxore

10.Keraftu

11.Ubatû

12.Leîlax

13.Klaterzan

14.komasí

15.Rewanser

16.Qerarure,Saral,HusainAwa

17.Bêlewar,MirAwa,Palingan
thumb|Mîrnşîna Erdelan

Kategorî:Erdnîgariya Îranê
Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê
Luristan (parêzgeh)

**Luristan** an jî **Loristan** (bi luri: *Lûrrisu*, bi farisî: *Lorestān*) parêzgeheke li rojavayê Îranê ye.

Ev parêzgeh ji Hersîn û Kengawer li parêzgeha Kirmaşan dest pê dike û heta Endîmişka Xûzistanê diçe. Piraniya xelkê wê eyaletê kurdên lur û lek in.

## Dabeşkirina parêzgehê
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :
# **[[Ezna (navçe)]]**: Ezna, Momenabad
# **[[Elîguderiz (navçe)]]**: Elîguderiz, Şuleabadî Elya
# **[[Borûcerd (navçe)]]**: Borûcerd, Oştoryan
# **[[Pulîduxter (navçe)]]**: Pulîduxter, Memulan
# **[[Çegnî (navçe)]]**: Veysiyan, Serab Dowre
# **[[Xurremabad (navçe)]]**: Xuremabad, Beyranşehr, Sepîddeşt, Zaxe
# **[[Dilfu (navçe)]]**: Nûrabad, Heft Çeşme
# **[[Dorûd (navçe)]]**: Dorûd, Çalençûlan
# **[[Rûmeşkan (navçe)]]**: Çeqabol
# **[[Silesile (navçe)]]**: Eleştir, Fîruzabad
# **[[Kûhdeşt (navçe)]]**: Kûhdeşt, Derbgonbed, Gerab, Kûnanî

## Parêzgehên kurdnişîn
250px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê
* Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
* Kurdistan (parêzgeh)
* Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
* Xorasana Bakur (parêzgeh)
* Hemedan (parêzgeh)
* Kirmaşan (parêzgeh)
* Îlam (parêzgeh)
* Luristan (parêzgeh)
* Xûzistan (parêzgeh)
* Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
* Fars (parêzgeh)
* Bûşehr (parêzgeh)
* Tehran (parêzgeh)

## Çavkanî
Bakur (herêm)

**Herêma Bakur** yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê (Îran) ye.

Ev herêm ji çemê Aras dest pê dike û heta Deştebêl dom dike. Di vê herêmê de navçeyên Bazirgan, Makû, Şot, Urmiye û Selmasê û Xoy hene. Bajarê Urmiyê mezintirîn bajarê herêma bakurê rojhilata Kurdistanê ye û ji aliyê hukûmeta navendî ve wek navenda wîlayeta Urmiyê hatiye nasîn.

Kategorî:Erdnîgariya Îranê
Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê
Partiya Azadiya Jinê ya Kurdistanê

thumb|PAJK
**Partiya Azadiya Jinê ya Kurdistanê** (PAJK) di kongreya pêncem a PJA'yê di sala 2004'an de hat damezrandin.

## Binihêre
* Lîsteya tevgerên jinên kurd

## Girêdanên derve
* Malpera PAJK'ê

Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
1ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 2000 – Kurdsatê dest bi weşanê kir.
* 2009 – Li Zanîngeha Mêrdînê Enstîtuya Zimanên ku li Tirkiyeyê Dijîn hatiye damezrandin.

### Cîhan
* 1402 – Tîmûrleng, bajarê Izmîrê dorpêç kir.
* 1640 – Portûgalê ji Spanyayê serxwebûna xwe îlan kir.
* 1867 – Bingeha bajarê Cheyenne bi çêkirina rêya hesin hatiye avêtin.
* 1918 – Keyaniya serbî, slovenî û kroatî (ku piştre weke Keyaniya Yûgoslavya tê nasîn) hatiye damezrandin.
* 1925 – Peymana Lokarnoyê di navbera Fransa, Almanya, Brîtanya, Îtalya, Polonya, Belçîka û Çekoslovakyayê de li bajarê Londonê hatiye îmzekirin.
* 1964 – Malawî, Malta û Zambiya tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
* 1976 – Angola tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1981 – Vîrusa AIDSê bi awayê fermî hatiye nasîn.
* 1983 – Papûa Gîneya Nû ji Awistralyayê serxwebûna îlan kir.
* 1988 – Benazîr Butto weke serokwezîra Pakistanê hatiye peywirdarkirin.

## Jidayikbûn
* 1943 – Evelyn Gressmann, lîstikvana alman
* 1943 – Wolf-Rüdiger Eisentraut, mîmarê alman
* 1962 – Sadık Yalsızuçanlar, helbestvanekî tirk
* 1966 – Hozan Diyar, stranbêjekî kurd

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
Adil Duran

**Adil Duran** hunermend û nivîskarekî kurd e.

Adil Duran sala 1955'an di Dêrsimê de li Kurdistana bakur hatiye dinyayê. 1968an de bı karê şano dest bı jiyana huneri kıriye. piştre bi rojnamevani u helbest nivisiyê, çê kirina wêne u xêzikan jiyana xwe berdewam kiriye. 1971 cara yekem ew tê girtin. 1978 an jı ber sedem zor û zilma Romi tê Berlinê ciwar dibe. Li Tirkiyê û derweyi welat di gelek kovar u rojnameyan de berhemên wi tên weşandın, 1984 ligel hunermend û ronakbîrên kurd * Navenda çanda amojgariya Kurdi * sazî û man dikin u ew dibe berpırsiyarê karê çandi. 1976 an dı wari helbestan de li Tirkiyê xelata yekem distine. di karê xêzıkan de 1977 xelateke taybetî u sala 1979 an de ji lı Kuba yê xelateke mezin ya Navnetewi distine.

Dı wari xebata Wêne an de 1976 dı festivala Yarımca, 1984-85 li Berlinê, 1993 li Siwisreyê, 1996 li Almanya li Kalrsruhe yê u bi alîkariya organizasyonên mirovhez pêşanidaneki mezin rêxist.

Adil Duran Pirtukek bi kurdi * [[Destana Dersim]] * çapkır. 1985 an de çû Swêd û 3 salan li wir ma û federasyona komelên kurdî de xebat kir u demeke kin kete nav redaksiyona Kovara Berbang ê. Piştre jı sedema pêwistiya kar û barên Netewi berê xwe da welat. Di 4'ê nîsanê sala 1989an de hate girtin 15 roj ê şevan êşkence lê hate kirin û 3 salan gırtigehên Romî de ma. Di 1992an de careke dîn derket derve î nefiyê jiyana bû.

Duran jî di kovaran wek Nûdem û Helwest de nivîsand û destwêneyên ji bo pirtûka Çend Şêweyên Efsaneya Şahmaran çêkir.

Duran li Basel (Swîsre) dimîne û ê digel Şanoya Bajar a Baselê xebata şano dıke û karê xwe yi huner u çandi dıdomine.(listıkek bı navê * Bajarê bi dil * ji bo şano amadeye...)

Duran di Wîkîpediayê de li ser mijarên çandî û hunerî dinivîse.

## Berhem
* *[[Destana Dersim]]*

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
2ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1804 – Napoleon Bonaparte, li Parisê li *Katedrala Notre Dame*, bi tevlîbûna papayê wê demê taca împeratoriya Fransayê da serê xwe.
* 1908 – Li Çînê kurikê 2 salî yê bi navê *Pu Yi* bû împerator.
* 1914 – Awistriyayê bajarê Belgradê dagir kir.
* 1939 – Li bajarê New York City *Balafirgeha La Guardia* hatiye vekirin.
* 1956 – Fidel Castro, Che Guevara û 80 hevalên wan ên din bi *Yata Granma* gihane Kubayê.
* 1961 – Serokê Kubayê Fidel Castro dan zanîn ku ew xwediyê ramana Marksîst-Lenînîst e û Kuba wê bi komunîzmê werê birêvebirin.
* 1971 – Ebû Zebî, Ajman, Dubaî, Fujairah, Sharjah û Umm al-Qaiwainê dewleta Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî pêk anîn.
* 1988 – Benazîr Butto weke serokwezîra Pakistanê sond xwar. Bi vê re, ew bû pîreka yekemîn ku bûbû serokê dewleteke îslamî.
* 1993 – Bazirganê tilyakê yê Kolombiyayî *Pablo Escobar* ji aliyê hêzên ewlekariyê ve hatiye kuştin.

## Jidayikbûn
* 1816 – Amadeo Preziosi, wênesazê maltî

## Mirin
* 1547 – Hernán Cortés, dahênerê spanî
* 1814 – Marquis de Sade, romannivîsê fransî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
3ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1818 – Illinois bû 21emîn dewleta DYA'yê.
* 1912 – Bulgaristan, Yewnanistan, Montenegro û Serbistanê ji bo xilaskirina *şerê [[Balkan]]ê yê yekem* bi dewleta Osmaniyan re agirbestek îmze kirin.
* 1956 – Brîtanya û Fransayê daxuyand ku ewê ji Kanala Suweyşê vekişin.
* 1971 – Şerê di navbera Pakistan û Hindistanê de destpê kir.
* 1976 – Êrîşeke sûîkastî li hemberî Bob Marley pêk hat. Di encamê de du gule lê ketin, lê Bob Marley piştî vê bi du rojan derkete konserê.
* 1989 – Serokê DYA'yê George H. W. Bush û serokê Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst Mikhail Gorbaçov, li Maltayê civînek pêk anîn. Di encamê de hatiye ragihandin ku *[[şerê sar]]* bi dawî bû.

## Jidayikbûn
* 1886 – Manne Siegbahn, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1895 – Anna Freud, psîkoanalîsta Awistriyayî
* 1973 – Holly Marie Combs, lîstikvan û hilberînera televîzyonê yê amerîkan
* 1985 – Amanda Seyfried, aktrîs, stranbêj û modelekê amerîkî

## Mirin
* 2000 – Gwendolyn Brooks, helbestvana amerîkan

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
4ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1881 – Hejmara yekem a rojnameya Los Angeles Timesê derket.
* 1897 – Di navbera Osmaniyan û Yewnanistanê de peymana agirbestê hatiye îmzekirin.
* 1918 – Serokê DYA'yê Woodrow Wilson, ji bo hevdîtinên aştiyê yên ji bo şerê cîhanê yê yekem çû Ewropayê. Ev cara pêşî bû ku serokdewletekî amerîkan serdana fermî li welatên Ewropayê pêk anîbû.
* 1945 – Senatoya DYA'yê bi dengdana 65 li hemberî 7 dengan biryar da ku tevlî Neteweyên Yekbûyî bibe.
* 1954 – Restorana Burger Kingê ya yekem li Miami, Florîda, ya DYA'yê hatiye vekirin.
* 1975 – Sûrînam tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1980 – Koma rockê ya bi navê Led Zeppelin ji sedema mirina daholvanê wan *John Bonham* da zanîn ku koma wan belav bû.
* 1982 – Komara Gel a Çînê makezagona xwe ya îroyîn pejirand.
* 1992 – Ji sedema şerê navxweyî dewleta DYA'yê 20.000 leşker şandin Somaliyayê.

## Jidayikbûn
* 1875 – Rainer Maria Rilke, helbestvana alman
* 1943 – Volker Storch, biyologê alman
* 1943 – Björn-Hergen Schimpf, pêşkêşkerê alman

## Mirin
* 1123 – Omer Xeyam, helbestvan û fîlozofê îranî
* 1679 – Thomas Hobbes, fîlozofê îngilîz
* 1952 – Karen Horney, psîkoanalîsta alman

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
6ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1790 – Kongreya Amerîkayê ji New Yorkê barkirin bajarê Fîladelfiya.
* 1865 – Xala qedexekirina bendîtiyê li makezagona Amerîkayê hatiye zêdekirin.
* 1877 – Thomas Edison cara pêşîn dengê xwe tomar kir.
* 1897 – London di cîhanê de bû bajarê yekemîn ku xwediyê taksiyên bi lîsans bû.
* 1916 – Şerê cîhanê yê yekem; *Hêzên Navend* bajarê Bûkareştê zemt kirin.
* 1917 – Fînlendayê ji Rûsyayê serxwebûna xwe îlan kir.
* 1917 – Li bajarê Halifax a Kanadayê cebilxaneyek teqiya. Di encamê de bêhtirî 1900 kesî jiyana xwe ji dest da û beşek ji bajar xira bû.
* 1922 – Parêzgeha Serbixwe ya Îrlendayê hatiye damezrandin.
* 1940 – Yewnanistanê bajarê Albanya yê bi navê Premete dagir kir.
* 1991 – Li Xirwatistanê artêşa gel a Yûgoslavyayê bajarê Dubrovnîkê bombebaran kir.

## Jidayikbûn
* 846 – Hesenê Eskerî, yek ji dozdeh îmamên şia

## Mirin
* 1981 – Haşim Öztunç, zana û şoreşgerekî kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
7ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 43 b.z. – Siyasetmedar û fîlozofê Romayî Marcus Tullius Cicero hatiye kuştin.
* 1787 – Delaware, bû dewleta yekem ku makezagona DYA'yê pejirand.
* 1917 – Şerê cîhanê yê yekem; DYA'yê li dijî Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê şer îlan kir.
* 1946 – Li Atlantayê hotelek şewitî. Di encamê de 119 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 1975 – Îndonezyayê, Tîmora Rojhilat dagir kir.
* 1987 – Li Kalîforniyayê balafireke amerîkî ket. Di encamê de 43 kes mirin.
* 1988 – Li Ermenistanê bi mezinahiya 6,9 a li gorî pîvana Richterê erdhej çêbû. Di encamê de bêhtirî 25.000 kesî jiyana xwe ji dest da, 15.000 kes brîndar bûn û 400.000 kes bêmal ma.
* 1999 – Düzce, bû bajarê 81emîn ê Tirkiyeyê.
* 2002 – Li Bengladeşê di encama çar êrîşên li dijî şanogehan de 18 kes mirin û 200 kes jî brîndar bû.

## Jidayikbûn
* 1928 – Noam Chomsky, zanyarê amerîkî

## Mirin
* 43 b.z. – Cicero, siyasetmedarê Romayî
* 1906 – Élie Ducommun rojnamevanê xwediyê Xelata Nobelê
* 1947 – Nicholas Murray Butler, fîlozofê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
8ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1808 – Artêşa Napoleon Bonaparte kete bajarê Madrîdê.
* 1941 – Piştî êrîşa Pearl Harborê dewleta DYA'yê li dijî Japonyayê îlana şer kir û bi vî awayî tevlî Şerê cîhanê yê duyem bû.
* 1966 – Keştiya Yewnanistanê ya bi navê *SS Heraklion* li Deryaya Egeyî noqav bû. Di encamê de bêhtirî 200 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1980 – John Lennon (damezrînerê koma muzîkê ya bi navê The Beatles) li devê mala xwe ji aliyê heyranekî xwe yê nexweş ve hatiye kuştin.
* 1994 – Doza Partiya Demokrasiyê (DEP) bi dawî bû. Parlementerên ku cezaya darvekirinê ji wan re dihate xwestin yên bi navê Hatip Dicle, Orhan Doğan, Leyla Zana, Selîm Sadak, Sırrı Sakık ve Mahmut Alinak bi tevahî bi 89 sal û 6 mehan hatin cezakirin. Lê ji ber li berçavgirtina rojên di girtîgehê de yên Mahmut Alinak û Sırrı Sakık ew serbest hatin berdan.
* 1996 – PKK, 6 leşkerên dîlgirtî li Kurdistana Başûr teslîmî parlementerê Wanê yê *Partiya Refahê* Fethullah Erbaş, serokê giştî yê Komeleya Mafên Mirovan Akın Birdal û serokê şaxa Izmîrê ya Mazlum-Derê Halit Çelik kirin.
* 2009 – Di êrîşeke bombeyî de li Bexdayê 127 kes mirin û 448 kes jî brîndar bûn.

## Jidayikbûn
* 1832 – Bjørnstjerne Bjørnson, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1911 – Nîkos Gatsos, helbestvanê yewnan

## Mirin
* 1864 – George Boole, matematîknasê dahêner
* 1955 – Hermann Weyl, fîzîknas û fîlozofê alman
* 1980 – John Lennon, stranbêjê îngilîz

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
9ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1856 – Hêzên îranî, li bajarê Bûşêhr hêzên brîtanî dorpêçkirin.
* 1905 – Li Fransayê zagona ji hev veqetandina *karê dewletê* û *karê [[dîn]]ê* hatiye pejirandin.
* 1917 – Hêzên dewleta Brîtanyayê, bajarê Orşelîmê zemt kirin.
* 1941 – Şerê Cîhanî yê Duyem; Komara Gel a Çînê, Kûba û Guatemala li dijî Japon û Almanyayê şer îlankirin.
* 1961 – Herêm Tanganyîka ya Tanzanyayê ji Brîtanyayê serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1966 – Barbados tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1971 – Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1987 – Pirsgirêka Îsraêl-Filîstînê; *Întîfadaya yekem* li Şirîta Xezeyê destpê kir.
* 1990 – Serokê Solidarnośćê *(Tevgera Hevkariyê)* Lech Wałęsa li Polonyayê di hilbijartinan de biserket.

## Jidayikbûn
* 1895 – Dolores Ibárruri, nivîskara baskî (m. 1989)
* 1926 – Henry Way Kendall, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê (m. 199)
* 1968 – Kurt Angle, gemşkarê profesyonel ê amerîkî

## Mirin
* 1916 – Théodule-Armand Ribot, fîlozof û psîkologê fransî (jdb. 1839)
* 1937 – Nils Gustaf Dalén, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê (jdb. 1869)
* 1955 – Hermann Weyl, matematîknasê alman (jdb. 1885)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
11ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1816 – Indiana weke dewleta 19em tevlî DYAyê bû.
* 1907 – Avahiyên parlamena Zelendaya Nû ji sedema şewatê bi tevahî xera bûn.
* 1941 – Bi daxuyaniya Adolf Hitler û Benito Mussolini dewletên Almanya û Îtalyayê li dijî DYAyê şer îlan kirin.
* 1946 – Fona Alîkariya Zarokan a Neteweyên Yekbûyî (UNICEF) hatiye damezrandin.
* 1964 – Che Guevara,li New Yorkê di *Civata Giştî ya [[Neteweyên Yekbûyî]]* de axaftinek kir. Di dema axaftinê de êrîşeke bi hewanan pêk hat.
* 1994 – Ji ber ku Çeçenistanê bi yekalî serxwebûna xwe îlan kir hêzên leşkerî yên Rûsyayê bi fermana Borîs Yeltsîn ketine Çeçenistanê.
* 1997 – Îmzekirina Protokola Kyotoyê destpê kir.
* 2001 – Dewleta Çînê tevlî Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê bû.
* 2009 – Partiya Civaka Demokratîk, ji aliyê dadgeha makezagonê ya Tirkiyeyê ve hatiye girtin.

## Jidayikbûn
* 1803 – Hector Berlioz, avazdaner û nvîskarê fransî (m. 1869)
* 1843 – Robert Koch, kîmyagerê xwediyê Xelata Nobelê (m. 1910)
* 1882 – Max Born, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê (m. 1970)
* 1911 – Necîb Mehfûz, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê (m. 2006)
* 1918 – Aleksandr Soljenîtsin, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê (m. 2008)
* 1981– Nikki Benz, modela kanadayî, pornostêrk û derhênera fîlman yê bi eslê ûkraynî ye.

## Mirin
* 1938 – Christian Lous Lange, aştîxwaza xwediyê Xelata Nobelê (jdb. 1869)
* 1975 – Nihal Atsız, yek ji pêşengên îdeolojiya tirkperestiyê (jdb. 1905)

## Cejn û salveger
* Damezrandina yekîtiya afretên kurd

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
10ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1817 – Mississippi, bû 20emîn dewleta DYA'yê.
* 1901 – Xelatên Nobelê yên yekemîn hatine dayîn.
* 1902 – Li Tazmanyayê mafê dengdanê dane jinan.
* 1923 – Helbestvanê îrlandî William Butler Yeats, Xelata Nobelê ya Wêjeyê stend.
* 1927 – Fîlozofê fransî Henri Bergson, Xelata Nobelê ya Wêjeyê stend.
* 1929 – Nivîskarê alman Thomas Mann, Xelata Nobelê ya Wêjeyê stend.
* 1964 – Keşeyê afro-amerîkan Martin Luther King, Xelata Nobelê stend.
* 1970 – Nivîskarê rûs Aleksandr Soljenîtsin, Xelata Nobelê ya Wêjeyê stend.
* 1975 – Fîzîknas û ronakbîrê rûsî Andrey Saxarov, Xelata Nobelê ya Aştiyê stend.
* 1978 – Enwer Sedat û Menaxem Begîn Xelata Nobelê ya Aştiyê stend.
* 1979 – Mader Teresa, Xelata Nobelê ya Aştiyê stend.
* 1993 – Hêzên ewlekariyê yên dewleta tirk bi ser navenda rojnameya Özgür Gündemê ya li Stenbolê de girtin û hemû xebatkar kirin binçavan.
* 2003 – Dadnasa îranî Şîrîn Ebadî, Xelata Nobelê ya Aştiyê stend. Bi vê re ew bû yekemîn pîreka misilman ku ev xelat wergirtibû.

## Jidayikbûn
* 1830 – Emily Dickinson, helbestvana DYA'yî
* 1891 – Nelly Sachs, helbestvan û nivîskara alman
* 1993 – Alicia von Rittberg , lîstikvana  alman 

## Mirin
* 1198 – Îbn Ruşd, fîlozof û matematîkzanê berberî
* 1896 – Alfred Nobel, kîmyager û karsazê swêdî
* 1936 – Luigi Pirandello, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1968 – Karl Barth, teologê swîsreyî

## Cejn û salveger
* Her sal piştî hilbijartina berendamên xelatê, ji aliyê keyê Swêdê ve Xelata Nobelê ya Kîmyayê tê dayîn.

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
5ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1492 – Krîstof Kolomb, Haîtî û Komara Domînîk keşf kirin.
* 1878 – Li New York City di şewata *Şanoya Brooklynê* de 278 kesan jiyana xwe ji dets da.
* 1908 – Rojnameya Kürt Teavün ve Terakki (Alîkarî û Pêşketina Kurd) li Stenbolê dest bi weşanê kir.
* 1932 – Fîzîknasê esilalman ê ji Swîsreyê Albert Einstein vîzeya amerîkan stend.
* 1941 – Şerê cîhanê yê duyem; Keyaniya Yekbûyî li dijî Fînlenda, Mecaristan û Romanyayê şer da destpêkirin.
* 1957 – Serokdewletê Îndonezyayê Sukarno hemû mirovên holendî ji welatê xwe derxistin.
* 1977 – Misirê têkiliyên xwe yên dîplomatîk bi Sûrî, Lîbya, Cezayir, Iraq û Yemena Başûr re birrîn.
* 1978 – Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst bi Komara Demokratîk a Efxanistanê re peymaneke 20 salî ya bratiyê îmze kir.
* 1993 – Şaredarê Viyanayê *Helmut Zilk* bi êrîşa *nameya bombeyî* brîndar bû.

## Jidayikbûn
* 1901 – Werner Heisenberg, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1903 – Cecil Powell, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1936 – Václav Havel serokkomarê pêşî yê Çekyayê

## Mirin
* 1791 – Wolfgang Amadeus Mozart, bestekarê Awistriyayî
* 2013 – Nelson Mandela, yekemîn serokkomarê reşik ê Afrîkaya Başûr

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
13ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1642 – Deryavanê holendî Abel Tasman, Zelendaya Nû vedît.
* 1942 – Li bajarê Tirkiyeyê Çorumê erdhej çêbû. Di encamê de 25 kes mirin û 589 xanî xera bûn.
* 1949 – Dewleta Îsraêlê bajarê Orşelîmê weke paytext hilbijart.
* 1974 – Li Maltayê komarî hatiye îlankirin.
* 1996 – Kofi Annan bû heftem sekreterê giştî yê Neteweyên Yekbûyî.
* 2002 – Yekîtiya Ewropayê da zanîn ku di 1ê gulana 2004an de welatên Kîpros, Çekya, Estonya, Mecaristan, Letonya, Malta, Lîtvanya, Polonya, Slovakya û Slovenya wê bibin endamên yekîtiyê.
* 2003 – Dîktatorê berê yê Iraqê Sedam Huseyn li Tikrîtê di encama operasyonekê de hatiye girtin.
* 2005 – Li dijî parlamena Hindistanê êrîşa terorî pêk hat. Di encamê de 15 kes mirin.

## Jidayikbûn
* 1797 – Heinrich Heine, helbestvan, nivîskar û rojnamevanê alman
* 1923 – Philip Warren Anderson, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê

## Mirin
* 1048 – Bîrûnî, fîlozof, matematîknas û fîzîknasê îranî
* 1721 – Alexander Selkirk, deryavanê skotlendî ku romana Robinson Crusoe ji jiyana wî hatiye girtin

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
14ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1819 – Alabama bû 22emîn dewleta DYA'yê.
* 1900 – Zanyarê navdar Max Planck, li Berlînê xebata xwe ya li ser mekanîka kuantumê pêşkêşî civîna fizîkê kir.
* 1911 – Roald Amundsenê norwêcî bû mirovê yekem ku gihaşte Cemsera başûr.
* 1941 – Şerê Cîhanî yê Duyem; Japonê bi Taylendayê re peymana yekîtiyê îmze kir.
* 1950 – Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî hatiye damezrandin.
* 1955 – Albanya, Awistirya, Bulgaristan, Kamboca, Srî Lanka, Fînlenda, Mecaristan, Îrlenda, Îtalya, Urdun, Laos, Lîbya, Nepal, Portûgal, Romanya û Spanya tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
* 1960 – Li Tengava Stembolê tenkerên yûgoslav û yewnan li hev ketin. Di encamê de 52 kes mirin.
* 1999 – Kirîbatî, Nauru û Tonga tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
* 2002 – Civîna çarem a komîteya giştî ya Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê pêk hat.
* 2008 – Rojnamevanekî bi navê Muntazar el-Zeydî di dema axaftina George W. Bush a li Bexdayê de, pêlava xwe avête serokdewletê DYA'yê.

## Jidayikbûn
* 1895 – Paul Eluard, helbestvanê fransî
* 1922 – Nîkolay Basov, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1970 – Anna Maria Jopek, stranbêja polon

## Mirin
* 1799 – George Washington, serokdewletê yekem ê DYA'yê
* 1943 – John Harvey Kellogg, bijîşk û karsazê amerîkan
* 1984 – Vicente Aleixandre, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1989 – Andrey Saxarov, fîzîknas û rewşenbîrê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
16ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1707 – Li Japonê çiyayê Fuji yê volkanîk teqîna dawî ya tomarkirî pêk hat.
* 1914 – Şerê cîhanî yê duyem; Keştiyên şer ên almanan bendergehên bajarên îngilîz ên Hartlepool û Scarborough bombebaran kirin.
* 1920 – Li Haiyuana Çînê bi mezinahiya 8,6 ya li gorî pîvana Richter erdhej çêbû. Di encamê de nêzîkî 200.000 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1932 – Rêhesina di navbera bajarên Samsun û Sêwasê de vebû.
* 1946 – Taylenda tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1991 – Qazaxistan, ji Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1998 – Li bajarê Êlihê kurda bi navê Gulistan Taş bi sedema protestokirina zexta li ser serokê PKK'yê Abdullah Öcalan bedena xwe da ber agir.

## Jidayikbûn
* 1770 – Ludwig van Beethoven, bestekarê alman

## Mirin
* 1914 – Ivan Zajc, derhêner û bestekarê xirwat
* 1922 – Elîezer Ben-Yehuda, jînkerê zimanê îbranî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
12ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 627 – Şerê Nînewayê: Artêşa Bîzansiyan a di bin fermandariya împerator Herakliyo de li Nînewayê artêşa Sasaniyan têk bir.
* 1980 – Sekreterê giştî yê rêxistina KAWA, Hüseyin Aslan û 15 hevalên wî di encama operasyoneke leşkerên tirk de li Qamişloyê hatin kuştin.

### Cîhan
* 1098 – Sefera xaçperestan a yekem: Hêzên xaçperestan li bajarê Marat el-Numan komkujiyek pêk anîn. Li vî bajarî 20.000 niştecih kuştin û piştî ku birrçî bûn laşê mirovan xwarin.
* 1901 – Dahênerê îtalî Guglielmo Marconi, cara pêşîn di ser Okyanûsa Atlantîk re sînyalên radyoyê bi dest xistin.
* 1911 – Bajarê Delhî ji dêla Kolkatayê bû paytexta Hindistanê.
* 1941 – Şerê cîhanê yê duyem: Keyaniya Yekbûyî li dijî Bulgaristanê, Mecaristan û Romanyayê li dijî DYA'yê, Hindistanê jî li dijî Japonyayê îlana şer kir.
* 1958 – Gîne tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1963 – Kenyayê ji Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1979 – Di erdhejeke li Kolombiyayê pêk hatî de 259 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 1979 – Li Korêya Başûr derba leşkerî pêk hat.
* 1991 – Li Îndonezyayê di encama erdhejê de 1500 kesî jiyana xwe ji dest da.

## Jidayikbûn
* 1938 – Connie Francis, stranbêja amerîkan

## Mirin
* 2003 – Heydar Eliyev, serokdewletê azerî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
18ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1787 – New Jersey, bû dewleta sêyem ku makezagona DYA'yê pejirand.
* 1865 - Li DYAyê koletî hatiye rakirin.
* 1917 – Di navbera Rûsya û Tirkiye de peymana Ezirganê hatiye îmzekirin.
* 1956 – Japon tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1954 – Li Kîprosê li dijî Tirkiye, Brîtanya, û DYA'yê xwepêşandan pêk hatin. Di encama gule reşandina leşkerên îngilîz de, du kîprosî mirin û 42 hatin binçavkirin.
* 1969 – Parlamena Brîtanyayê ji nav cezayê kuştinê cezayê darvekirinê betal kir.
* 1978 – Domînîka tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1996 – Li Perûyê gerîlayên Túpac Amaru li paytext Lîmayê bi ser konsolxaneya japon de girtin û 500 kes kirin rehîne.

## Jidayikbûn
* 1839 – Théodule-Armand Ribot, fîlozof û psîkologê fransî
* 1856 – Joseph John Thomson, fîzîknasê brîtanî xwediyê Xelata Nobelê
* 1878 – Josef Stalin, serokdewletê Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
* 1913 – Willy Brandt, siyasetmedarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1963 - Brad Pitt, aktorê amerîkî
* 1978 - Josh Dallas aktorê amerîkî
* 1985 – Hana Soukupová, modela navdar a çekyayî

## Mirin
* 1111 - Îmam Xezalî, ramangêrê Îslamê
* 1996 – Eyşe Şan, stranbêja kurd
* 1999 - Robert Bresson, derhênerê fransî.
* 2011 – Václav Havel serokkomarê pêşî yê Çekyayê (jdb. 1936)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
19ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 2006 – Partiya Demokrasiya Beşdar hatiye damezrandin.

### Cîhan
* 1805 – Artêşa Napoleon Bonaparte kete bajarê Warşovayê.
* 1984 – Çîn Û Brîtanya li ser dewrkirina Hong Kongê li hev hatin. Biryar hatiye dayîn ku Hong Kong di 1997an de tevlî Çînê bibe.
* 1986 – Hikûmeta Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst da zanîn ku, wan mişextiya hundirîn a li ser dijberê rejîmê Andrey Saxarov rakiriye û hevjîna wî Yelena Bonner jî efû kirine.
* 1997 – Li Endonezyayê balafirek kete çemê Musiyê. Di encamê de 104 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 2001 – Li Arjentînê ji sedema qeyrana aborî alozî derket. Li bajarê Buenos Aires û gelek deverên din talan destpê kir.
* 2011 – Artêşa amerîkî piştî 8 salan bi awayê fermî ji Iraqê vekişiya. Di navbera heşt salan de 4.474 leşkerên amerîkî li Iraqê hatin kuştin.

## Jidayikbûn
* 1833 – Vital Cuinet, erdnîgarzanê fransî
* 1852 – Albert Abraham Michelson, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1934 – Pratibha Patil, siyasetmedara hindî
* 1961 – Eric Allin Cornell, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1973 – Müge Anlı, spîker û rojnamevana tirkperest

## Mirin
* 1848 – Emily Brontë, nivîskara îngilîz
* 1953 – Robert Andrews Millikan, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 2000 – Mehmûd Baksî, nivîskarê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
20ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1917 – Li Rûsyaya Sovyet yekem rêxistina polîsan a nependî ya bi navê Çeka hatiye damezrandin.
* 1924 – Serokê naziyan Adolf Hitler ji girtîgehê serbest hatiye berdan.
* 1924 – Li Tirkiyeyê navê bajarê *Kırkkilise* weke *[[Kırklareli]]* hatiye guhertin.
* 1942 – Şerê cîhanê yê II.; Bajarê Kolkatayê ji aliyê hêzên japonî ve hatiye bombebarandin.
* 1946 – Li Nankaidō, ya Japonyayê erdhejeke bi mezinahiya 8,1 MW (li gorî pîvana momentê) bû sedema tsunamiyê. Di encamê de bêhtirî 1.300 kesan jiyana xwe ji dest da û 38.000 xanî xera bûn.
* 1955 – Bajarê Cardiffê weke paytexta Wêlsê hatiye ragihandin.
* 1977 – Cîbûtî û Viyetnam tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
* 1995 – Balafireke amerîkan 50 dûrî bakurê bajarê Cali ya Kolombiyayê pêçavê çiyayekî ket: 160 kesî jiyana xwe ji dest da.

## Jidayikbûn
* 1841 – Ferdinand Buisson, siyasetmedarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1890 – Jaroslav Heyrovský,kîmyager û dahênerê xwediyê Xelata Nobelê
* 1915 – Aziz Nesin, nivîskar û helbestvanê tirk
* 1957 – Anna Vissi , stranbêj û strannivîseke yewnan a kîprosî

## Mirin
* 1968 – John Steinbeck, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1984 – Stanley Milgram, psîkologê amerîkan

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn