open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1910

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Zayîn
* Reşîdê Kurd

## Mirin
22ê gulanê – Jules Renard , nivîskar û rojnamevanê fransî wefat kir.
1914

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* 4ê nîsanê - Komîteya ya Tirk ya bi navê Îtîhad Terakî ji bo perçiqandina serhildanên Kurd li hev civiya.

### Kurdistan

## Zayîn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1917

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)
* 21ê kanûna pêşîn—Heinrich Böll, nivîskarê alman

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Kategorî:Sal
1918

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
Têgeyştinî Rastî rojnameyeke nîv hefteyî bi zimanê kurdî ji hêla Artêşa Brîtanyayê ve li Iraqê tê weşandin.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

* Ali Şen - lîstikvanê tirk
* 20ê sibatê - Dildar (Yunis Rauf), derhênanê sirûda neteweyî Ey Reqîb
* 22ê sibatê- Robert Wadlow, zilamê amerîkî ku di dîroka tomarkirî de kesê herî dirêj bû ji bo wî delîlên bênavber hene

## Mirin
* 3'ê adarê - Georg Cantor, bîrkarê almanî.
1919

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
* 29ê gulanê: Serhildana Batê destpêkir.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 10ê nîsanê - Emiliano Zapata, şoreşgerê Meksîkayî
1923

## Bûyer
### Cîhan
* 29-10-1923 Ragehandina Komara tirkiya bi serokatiya mustafa kemal atatürki.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
Çiriya paşîn – Günter Dönges, nivîskarê alman

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1925

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
* Serhildana Şêx Seîdê Pîranê

## Jidayikbûn
thumb|150px|Mahathir Mohamad
* 28ê gulanê – Martha Vickers
* 10ê tîrmehê – Mahathir Mohamad jidayîk bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1927

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 30ê kanûna paşîn: Sven Olof Joachim Palme, serokwezîrekî Swêdê, jidayîk bû.
* 13ê çiriya pêşîn: Turgut Özal, sîyasetmedarekî Tirkiyê, li Meletî jidayîk bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1928

## Bûyer
### Cîhan
* 10ê nîsanê: Komara Tirk prensîba "layîqî"yê qebûlî destura xwe bingehîn kir.

### Kurdistan
* Yekemîn Alfabeta kurdî ya bi tîpên latînî Alfabeya Marogûlov ji aliyê Îsahak Marogûlov û Erebê Şemo hatiye amadekirin.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
* Romannivîsê yewnanî Nikos Kasdaglis ji dayîk bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de miri ne.)
1922

## Bûyer
### Cîhan
* 2ê nîsanê: Stalîn bû sekreterê giştî yê Partiya Komînîst a Yekîtiya Sovyetê.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
* 2ê tebaxê – Alexander Graham Bell, dahênerê telefonê
1929

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* Yekemîn pirtûka kurdî bi tîpên latînî (bi Alfabeya Marogûlov) bi sernavê “Xʘ-xʘ hinbuna xandina nvisara kurmançi“ hate çap kirin. 

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1930

## Bûyer
### Cîhan
* 10ê nîsanê: Hukumeta Îraqî diyar kir ku zimanê Kurdî li herêma Kurdan zimanê fermiye.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* Helbestvanê kurd Seydayê Keleş li Bizgûra Mêrdînê hatiye cihanê.
* 22ê kanûna pêşîn: Dr. Ebdulrehman Qasimlo li bajarê Urmiyê hatiye dinê.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1931

## Bûyer
### Cîhan
12ê nîsanê –Keyê Spanyayê Alphonse yê XIII, bêyî ku ji textê xwe were xwarê welêt terk kir û li Spanyayê komarî hatiye îlankirin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 10ê nîsanê – Xelîl Cîbran (Cûbran) Fîlozofê amerîkî yê eslê xwe ji Lûbnanê nivîskarê ceribandin û romanê, helbestvan û wênasaz
* 18ê çiriya pêşîn – Thomas Alva Edison, dahênerê amerîkî
1932

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
15ê gulanê – Yekem hejmara Kovara *[[Hawar]]ê* li paytexta Suriye Şamê derket

## Jidayikbûn
* 27'ê reşemiyê: Elizabeth Taylor li London'ê jidayîk bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1937

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 1ê nîsanê: Derhêner, lîstikvan û sînemavanê navdar, Yilmaz Guney li Edeneyê ji dayik bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1941

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 4ê hezîranê – Wilhelm II. qeyserê dawîn ê Almanya û Prûsyayê li Haus Doorn, Holenda, mir.
1934

## Bûyer
### Cîhan
* Kongreya Kurdnasiyê 1934 an jî Kongreya Yekem a Kurdnasiyê kongreyeke Kurdnasiyê ye ku li paytexta Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê li Êrîvanê hat lidarxistin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 15ê kanûna paşîn: Helbestvanê ermenî Aramê Dîkran li bajarê Qamişloyê hate dinê.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1943

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
### Kurdistan

## Jidayikbûn
### kanûna pêşîn
* 1ê kanûna pêşîn: Evelyn Gressmann, lîtikvana elman
* 1ê kanûna pêşîn: Wolf-Rüdiger Eisentraut, mîmarê elman
* 4ê kanûna pêşîn: Volker Storch, biyologê elman
* 4ê kanûna pêşîn: Björn-Hergen Schimpf, pêşkêşkerê elman
* 8ê kanûna pêşîn: Mary Woronov, lîstikvana US-amerîkî
* 17ê kanûna pêşîn: Bernhard H. F. Taureck, fîlozofê elman
* 26ê kanûna pêşîn: Wolfgang Gehrcke, polîtîkvanê elman
* 28ê kanûna pêşîn: Siegfried Helias, polîtîkvanê elman
* 28ê kanûna pêşîn: Kurt-Dieter Grill, politîkvanê elman
* 29ê kanûna pêşîn: Patch Adams, hekîmê US-amerîkî
* 30ê kanûna pêşîn: Manfred Classen, gogvanê elman

### Roj naye zanîn
* Hans-Jörg Assmann, lîstikvanê elman
* Alex Hug, muzîkvanê swêdî
* Paolo Maurensig, nivîskarê îtalî
* Lothar Schneider, karîkaturîstê elman
* Josef Winiger, Wergêr û nivîskarê swedî
* Barbara Beuys, nivîskara elman

## Mirin
* 7ê kanûna pêşîn: Nîkola Tesla mir
1944

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

* 27ê kanûna paşîn – Şerê cîhanî yê duyem; Dorpêçkirina bajarê Lenîngradê ya ji aliyê naziyan ve bi dawî bû.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 11ê çiriya paşîn – Kemal Sunal, yek ji aktorên sînemê yê Tirkiyê da, li Küçükpazar, Stembolê ji dayik bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Harûna

**Harûna** (, ) gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. Gund 20 kmyê durî navçeyê ye.

Gelê gund debara xwe mişextiyê ango bi navê dinê yê navdar peyva tirkî *qaçaxçîtiyê* dikin. Nîvê zefî gundiyên Haruna li sînorê Kurdistana Iraqê derbas dibin u bi barê heywanan mozotê li wir hildidin tînin, paşê jî dibin navçeyê û hin bajarên hawirdorê difroşin.

## Navên çawurên gund
* Binkelat
* Kaniya Zînexûşa
* Warê Sêvê
* Warê Hirça

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Helane

**Helane** (, bi suryanî: *ܗܠܢܐ* - *Halana*) gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Dêman

**Dêman** () gundekî di navçeya Şemzînanê a parêzgeha Hekariyê ya Bakurê Kurdistanê)

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Bêzeno

**Bêzeno** (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Nixayila

**Nixayila** an jî Nixayilan () gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Bemtûr

**Belûtya** (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Rûbarok

**Rûbarok** (), di sala 2018an de bûye navçe û yek ji navçeyên parêzgeha Colemêrgê ye.

## Gelhenasî

## Gundên Rûbarokê

## Çavkanî

Kategorî:Colemêrg
Herkî

**Hêrkî** êleke kurdan a mezin e. Bi taybetî li navenda Kurdistanê dijîn. Herkî kurmancîaxêv û misilman in. Bingeha eşîra Herkiyan digehe gundê Bêdew û Herkî, Şemzînan belavî Kurdistanê bûne. Bi dûçûna gotina mezinên Herkiyan, bi navê Babekir kesek hebû û xwedî sê kur bû. Mendo, Sîdan û Serhatî. Ji van kuran belav bûne û bi navê van her sê kuran, sê eşîr hene. Li Tirkiya, Îraq û Îranê dijîn.

## Şêwaza jiyana wan
Herkiyan di kevn de koçber bûn. Ji binyê çiyên Kurdistanê bi azadî koç dikirin, lê ev jiyana azad piştî Peymana Sêvrê ya sala 1920’an têk çû. Bi avabûna dewletên Tirkiyê, Îraqê, Sûriyê û Îranê û xêzkirina sînorên wan, li ber wan asteng çêbû û wan neçar kir ku di yek ji van dewletên nû-avabûyî de bicih bibin. Di destpêkê de Herkiyan ev sînor qebûl nedikirin û herwiha di hatûçûyê de bûn, lê bi sedema êrîşên Tirk û astengên wan, ku gelek ji wan hatin kuştin, neçar man ku li wan gundan ku zivistanan lê dimînin, bicih bibin.

Pêşketina van sînorên jiyana Herkiyan û hemû hûzên din ên Kurd têk da; bi awayekî wan nikaribû wek bav û bapîrên xwe bi azadî koç bikin û sînorên dewletan û cihên karê wan tengtir bûn. Ji ber vê yekê em dibînin ku Herkiyan li her çar parçeyên Kurdistanê hene û her yek nasnameyek cuda digirin, lê di bingehê de ew yek hûz û yek malbat in û heta îro girêdanên xêzaniyê û civakî yên wan bi hev re hêzdar in.

Îro Herkiyan li Kurdistana Îranê li Berandz û Şemlan, li bajarê Urmiyê, li Deştêbil (Şino), Tergêwer û Mergêwer dijîn. Herkiyên Kurdistana Îraqê jî li navbera qezaya Xebatê û nahiyeya Bestora, Korrê, Kesnezan, Mela Omer, Sêbîran û Topzawa, li Bahirkê û Kanî Qirjêla dijîn; navenda eşîreta Herkî gundê Dirêş e li Hewlêrê. Herwiha li bajarên Akrê û Dihokê, li nahiyeya Gerdêsîn û rojhilata Mûsilê jî bicih in. Li Tirkiyê, Herkiyan li Herk, Bêdaw û Geverê ya Şemzînan dijîn. Hin jî li gundê Şorê ya li binyê Çiyayê Helgûrdê nêzîkî 200 salan e dijîn; herwiha li derdorê Gola Wanê û Agirîyê jî bicih bûne.

Herkiyan bi azayî û cewanmêrîya xwe navdar bûn, bi taybetî piştî ku bi zorê bicih kirin û bûn metirsî ji bo hemû hukûmetên Îraqê, Tirkiyê û Îranê. Ji ber vê yekê, bi awayekî taybet ji aliyê dijminên Kurdan ve Herkiyan bi hesab hatine kirin.

## Dabeşkirina eşîrê
Bi dûfçuna rûspîyên Herkiyan, demara Herkiyan digehe kesekê bi navê Babekir. Babekir 4 kur hebûne; Mendo, Sîdo, Serhad û Mamşer. Ji her sê kurên li pêşîyê me nivîsî sê eşîr çêbûne
# Mendo
# Sîdo
# Serhad

## Pirtûk
* C.Sandreczki, Reise nach Mosul und durch Kurdistan nach Urmia(Stutgart, 1857)

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Girana

**Girana**, gundekî ser bi qezaya Şemzînanê ye dikeve bin çiyayê Govende. Di gûndê giranê de çend malbat dijin, lê malbata Kelekiya ku jê re malê Kelekî ji tê gotin li wî gundî malbateke diyar e lê di dema derketina sistema cerdevaniye de, cerdevanên navçeyê bi alikariya cendirmeyên Tirkiyeyê bêbextiyeke pir mezin anîn serê wê malbatê û gelek merên wê malbatê mirin û hema bêje pir bêhez kirin, niha ji çend malbatek ji wê binemaleyê li gundê firanê mane, lê piraniya milk û erdê wan ji aliyê cerdewan ve hatiye dagirkirin.

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Nehrî

**Nehrî** () gundekî navçeya Şemzînan yê parêzgeha Hekariyeyê ye. Nîştecihên gund ji eşîrên kurd ên Xûmarû û Zerran in û nifûsa wê di sala 2023an 783 kesan bû.

Neh mezra bi Nehrî ve girêdayî ne: Bêşems, Bêgirdê, Bêmlate, Tûyê, Beyteran, Nawrezan, Rubunus, Tuva û Kerketî.

## Dîrok
Nehrî di sedsala 19an de navendeke jêr-parêzgehê bû û mîrnişînek piçûk bû ku ji hêla seyîdên Nehrî ve dihat birêvebirin. Seyîdên Nehrî malbateke bi bandor a sofî ya kurd a rêza neqşbendî bûn ku serokê wan Seyîd Tehayê Hekarî piştî têkçûna Bedirxan Beg di sala 1847an de, bi teşwîqkirina tundûtûjiyê li dijî suryaniyên herêmî, bandor bi dest xist. Kurê Şêx Taha, Şêx Ubeydullah di destpêka sedsala 20an de yek ji serokên herî bi bandor ên kurd bû bi teşwîqkirina serhildana neteweyî ya Kurd a yekem li dijî Împeratoriya Osmanî. Îro, gund ji hêla malbateke kurd a ne têkildar ve tê niştecîkirin ji ber ku piştî serhildanê erd ji hêla hikumeta navendî ve hate desteserkirin.

## Gelhenasî
Gelheya gund di navbera salên 1997ê û 2023an de:

## Mijarên têkildar
* Pira Nehriyê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Şêxan

Çend wateyên vê peyvê hene:

;Eşîr
* Şêxan (eşîr), eşîrek

;Gund
* Şêxan, Licê, gundekî Lîcê
* Şêxan, Norşîn
* Şêxan, Payizava
* Şêxan, Qabilcewz
* Şêxan, Şemrex, gundekî Şemrexê
* Şêxan, Şemzînan, gundekî Şemzînanê
* Şêxan, Mêrgesor

;Navçe
* Şêxan (navçe), navçeyeke Başûrê Kurdistanê

;Xantî
* Şêxan, xantiya êzdiya
Xirwate

**Xirwate** (), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.

Gundê Xirwatê, li nava deşta Geverê de ye. Pişta xwe daye çîyayên Hewşa Hemîdokê. Meydan Belek, zozana Xirwatê ye. Eşîreta gondê Xirwatê Pinyanişî ne. Di vê gawkê de Xirwate buye gondek mezin. Xirwate, xwediyê şaredariyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Peranîs

**Peranîs** (, ), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Manîs

**Manîs** (, ), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.

Manîs di navbera çiyayan û di geliyekê kûr de hatiye avabûn. Hejmara niştecihên gund li dora 800 kes e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Şakîtan

**Şakîtan** (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Bajêrga Biçûk

**Bajêrga Biçûk** (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Di derheqê navê gund û paşeroja gund de tu agahî tune û nediyar e. Çand û hunera gund û ya navçeyê heman taybetmendiyê nîşan dide di gund her despêka bûharê ve leyîztoka topa şeqa tê lîstinê û her kes dikare vê leyîztokê bilîze (zarok, pîr, kal hwd.) qadê leyîztokê pêşiyê de tê diyarkirin û qasî du saeta dimeşe û li gorî kalên gund ev leyîztok qasî çarsed saliye tê lîstinê buye kewneşopî û heyanî îro dimeşe. Gund pişta xwe sipartiye girekî û li çiyayên Cîlo û cemedan dinêre. Gund qasî 71 km yan dûrî bajarê Colemêrgê û qasî 3 km yan jî dûrî navenda Geverê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Kiyat

**Kiyat** () gundek e navçeya Geverê ye.

Havîna wê bi taybetî jî di meha tebaxê wextê genim dirûnê de pirr germ e. Zivistana wê jî bahoz û berf e.

Ciyên vê yên navdar bernexşîn, kelawoçik, nêhêl, qurezevan hwd. Berê li gund gelek kesan pez xwedî dikir lê dûv re ji ber pevçûnên li welêt pêkdihatin, dev ji vî karî berdan. Piştre pezê xwe firotin û dest bi karê koricîtiyê/cerdevanî kirin. Nifûsê gund her ku diçe zêdetir dibe bi taybetî jî nifûsê wê yê ciwan û bêkar gelek e. Ji ber vê ciwan hemû ber bi Stenbolê ve diçin.

Kategorî:Gundên Geverê
Hês

**Hês** (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
## Gelhenasî

## Çavkanî
Eşîreta gondê Hes Pinyanişî ne. Navdarên Hês
H.Hasan TOZUN

Navdarên Hês
H.Hasan TOZUN

Kategorî:Gundên Geverê
Gulank, Şemzînan

**Gulank** (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Mexsûdava

**Mexsûdawa** (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Pîrzalan

**Pîrzalan** (, ), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Şahgilord

**Şaglord** (), gundê şaglordiyan e û gundekî navçeya Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.

Şaglord gundekî mezin û qedîm e. Di sala 1994an de gund bi destê artêşa tirk hate şewitandin. Xelkê wî niha belav bûye nav bajaran.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Berdereş

**Berdereş**, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Berdereş nêzîkî 20 km ji Geverê dûre.

Kategorî:Gundên Geverê
Alekan, Gever

**Alekan** (), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.

Herwiha li gelek deveren din li bakurê Kurdistanê gundên bi navê Alekan hene. Gundek ji wan jî Alekana girêdayî navçeya bajarê Wanê Şaxê ye. Alekaniyên vî gundî xwe Mîrşamî bi nav dikin û rûspiyên gund dibêjin ku Mirşamî çend nivş bêrê ji Şamê mişext bûne. Ewan bi babik û malbat ve xwe li gelek deverên bakurê Kurdistanê belavkirîye û gund ava kirine. Navê piraniya van gundan jî bûye Alekan.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Befircan

**Befircan**, **Befrîcan** (, ,  [sic], ), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Çilik

**Çilik** (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Kelê

Çend gundên bi navê **Kelê** hene:

* **[[Kelê, Gewer|Kelê]]**, gundekî navçe Gewer a bi ser Culemêrgê ve ye.
* **[[Kelê, Stewr|Kelê]]**, gundekî Stewrê ya ku navçeya Mêrdîn e. Kela Pozreş jî tê gotin.
* **[[Kelê, Mêzgir|Kelê]]**, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Zîzan

**Zîzan** (), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Pir gûnd durbarēn wî henē. Hinek gûndēn durbarēn wî: çardîwar, pîzalan, dara hwd. Bu navceyê navber 10 km dûre. Cihe wî barē pirtir rastē. Eşîreta herî pir silehîye... Nifûsa wî nuzî 1000 rîye. Dibistana seratîyi gundiye ya navencî û amadeyî jî navçeya geverēye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Pagê

**Pagê** (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

## Nifûs
Nifûsa gund ji 2015 heta 2023an:

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Elver, Gever

**Elwer** (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Dêlezî

Gundê **Dêlezî** navçeya Gever û girêdayiyê Colemêrgê ye.

Navbera gundê Dotkan û Bîrbila ye.

Li gund cîhê herî girîng Çiyayê Morê ye û golek biçûk nav serê wî da heye.

Gundî maden tê derxistinê. Karê gundiyan ser maden derxistin û cotkariyê ye.

Eşîra herî zêde Dirî ye.

Gelhaya gundê dorbera 2000an e. Dibistana seretayê li gund heye.

Gund 20 km dûr Geverê û 30 km dûr sînorê Îranê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Sekran

**Sekran** (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.

Gundeki 3 kilometra dur geweréye gundek pir xwoşe mıletéwé pir velatparızın devlemendin jı vi gundi mınasıbek heye dıbıjıné kevézer darévi cihévi pır xwoşe jı ser malek qedim hatiye avakırın ewji mala babpirét heci mehmut qedim mane nıhaji hejmara wi gundi qasi 700 kesanı tım jı yek malbatéye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Keskûware

**Keskûware** an **Keşkûvan** an jî **Keskvar** (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Holik

**Holik** (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Kimsor

**Kimsor** (ango *[[Qizilbaş|Kumsor]]*) (), gundekî navçeya Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Kimsor navê gundêkî Qişle (Nazimiye) ya Dêrsîmê ye. Di nav gundê Qişleyê de bi xwe kimsoriyan kurmancî dipeyivin. Gundiyên din kirmancî ango dimilkî dizanin. Li gorî çavkaniyên devkî, gundê Kimsorê berî sêsed salî dora sedsala 15an de hatiye avakirin.

Li Kimsor, Goman, Payîzgan, Gomaçeteyan, Tûmşevkan, Keyîş, Warê Golikan, Gaza Şîrînê û Mezreyê pêktê. Her yek mezre yan jî taxên gund dibûn.

Aboriya gund girêdayiyê zireat û sewal xwedîkirinê dibe. Pirê bizinan xwedî dikin û sedema vê jî, dora gund de daristanên maziyê hene.

Di navbera gund, newala Kimsorê derbas dibe. Ew newal di gehişî Çemê Munzirê.

## Cihên pîroz ên Kimsorê
Hewş, Kalê Sipî û cihên dinê wiha jiyana xelkê de gelekî girîng, giranpaha dibûn. Baweriya kesên gund, giredayiyê elewîtiyê dibûn û beweriyên xwezayî jî jiyana xelkê de şûne ku girîng digire.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Qiraka bikumik

thumb|''Clamator glandarius'' + ''Corvus cornix''
**Qirak** an **qiraka bikumik** (*Corvus corone*), yek ji mezintirîn balindeyên qijakan e.

## Şayes
Qiraka bikumik ta 47 cm digihê. Ser, nikul û qemçika qirikan reş in, lê pûrtên pişt, sing û zik jî boz in.

## Reftar
Qiştina vî balindeyî mîna *qira-qira-qira* ye.
## Mijarên têkildar
* Qirika reş
## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Cyberbirding: Hooded Crow pictures 
* Image of urban birds on pavement
* Excellent profile shot of bird 
* Skull of Hooded Crow (Without beak sheath)
* Video of wild hooded crow in Warsaw trying to imitate human speech

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Qijak
Kategorî:Qirika rast
Bolciye

**Bolciye** (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye. Siyasetmedar û serokê Partiya Gel a Komarî, Kemal Kılıçdaroğlu li vî gundî ji dayik bû û mezin bûye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Delav

* Delav an **Dalov** gundekî Nazmiyeyê.
* **Delav** mezrayeke Dengiza ye.
* **Delav** alaveke ku ajalên kedî tê de êm dixwin.
Çamûrek

**Çamûrek** (), mezreke girêdayî gundê Yereskê ya girêdayî Nazmiyeyê ye.

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Koyê Serî

**Koyê Serî** ango **Koye Ser** (bi tirkî: *Eğribilen*) gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Yeresk

**Yeresk** ango **Êresk** () gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Mezre
* Çamûrek

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Sorik

*Sorik (nexweşî),  navê nexweşiyekê

Çend gundên bi vî navî hene :

*Sorik,  gundekî Nazmiyeyê
*Sorik, gundekî Çiçekdaxiyê
*Sorik, gundekî Qabilcewzê
Sow

**Sow** (), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Remedan

**Remedan** (), gundekî navçeya Nazmiyeyê ye ku bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Phonû

**Phonû** an **Mêrgeris** (?) (bi trikî: * Bostanlı*), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Xwarik, Gimgim

**Xwarik**, **Xwarikê**, *(bi romî kirine: Çalıdere)* gundekî navçe Gimgim a ser bi Mûşê ve ye.

Li dora gund, gundê Mûskan, Caneseran, Xaşxaşê hene. 23&nbsp;km ji Gimgim, 93&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Gundekî biçûk e û bi navê Mezreya Derwêşan mezreyek wî jî heye. Bi navê Dewrêşê Gewr oldar û zanayek ev mezre ava kiriye.

## Navdarên Xwarikê
* Dewrêşê Gewr (dibe ku Gewr di wateya gewre, mezin de be)

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Darê, Gever

**Darê** (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye. Li gund gelek mezinên eşîra Dirî ya jî di jîn û çûne ser dilovaniya xwe. Gora Cangir Dirî jî li wî gundî ye.
Nawê gund li gorî hind lêkolînan fermandarê Persan Darius tê.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Tîdan

**Tîdan** peyvek e ji du paran pêk hatîye: *tî* ji *tîrêjê* anko û *dan*. Di fîzîkê da derdana tîrêjên karevayîasinrevayî (bi Inglîzî, *electromagnetic radiation*) an keriyan (bi îngilîzî, *particles*) ji madde ye.

Kategorî:Fizîk
1946

## Bûyer

### Kurdistan
* 16ê tebaxê - Partiya Demokrata Kurdistanê-Îraq ji aliyê Melle Mistefa Barzanî hat damezrandin.
* 22ê kanûna paşîn - Komara Kurdistanê ya Mehabadê ji aliyê Qazî Mihemed ve li Meydana Çarçirayê hate îlankirin.

### Cîhan
* 10ê nîsanê - Li Japonyayê yekem car bi beşdariya jinan jî, anketek hate çêkirin.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1947

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 8ê tebaxa – Ben Sombogaart, derhênere holendî

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1948

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* - Mihemed Şêxo, hunermendekî kurd li Qamişlo ji dayîk bû.
* 20ê îlonê – George R. R. Martin, nivîskarekî amerîkî li Bayonne, Nû Jersey, DYA ji dayîk bû.

## Mirin
* Dildar (Yunis Rauf)
1970

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
6ê tebaxê – Alan Cox, lîstikvanê îngilîz

## Mirin
* 09.11. Charles de Gaulle
Sêlim

# Sêlim, navçeyekê Qersê
# Sêlim Firat, nivîskar
# Selim Silêman, helbestvan
# Selîm Berekat, nivîskar
Serokkomar

**Serokkomar**, serokê komarekê ye. Bi piranî serokkomar an ji aliyê Parlamena dewletekî ve an jî ji aliyê gel ve tê hilbijartin. Lê serokkomar, di parlamenê de jî tê bijartin. Serokkomar, serokê komarê ya. Di welatên ku bi awayê komar ava na de, ew û pergala wî heye. Lê li welatên weke Fransa û hwd serokkomar heye. Li welatên weke Amerîka û Îngilistan ku xwediyê Pergale serokwezîrtiyê hene, li wan serokwezîr li cihê wî, xwediyê hemû erk û berpirsîyaran e.

Serokkomar, çend ku pergale komarê ya jî, li welatên ku ne komar û weke komar nayêna dîtin ên weke Almanya û hwd jî tê dîtin. Di rejîmên ku di wan de Pergale serokwezîrtiyê heye, di wan de serokkomar manêne. Hemû erk û berpirsîyar di destê serokwezîr de tê li hevkirin. Ji ber vê yekê, pergale serokwezîrtiyê, ne di temenê pergale komariyê de xwediyê awayê pêşveçûnê ya. Li welatekî ku pergale serokwezîrtiyê hat ava kirin, wê bi destûrî ji bingihînî ve bê guharîn û wê serokkomar ji holê were rakirin û an jî ku divê ku were guharîn. Li welatên weke Almanya jî, saziya serokkomariyê, ne bi navê serokkomarîyê lê bi navê serokwelatiyê tê binavkirin. Weke ku li welatên skandînavî jê re gotin jê re *[[statsminister]]* tê gotin. Serokwelatî, yê li ser serê welêt ku ji hemû kar û erkên destûrî bi berpirsîyar a re tê gotin.

## Mijarên têkildar
* Serokdewlet

## Çavkanî


Kategorî:Serwerên dewletê
Serokwezîr

**Serokwezîr**, serokê û rêvebirê hikûmetê ye. Serokwezîr ji aliyê gel ve mîna mebûsekî tê hilbijartin û piştre bi destûra Serokkomar hikûmetê ava dike. Serokwezîrtî, weke mirovê ku welêt bi rê ve dibê ê pêşî û ankû ê yekemin jî tê dîtin. Minak, li Amerîka, "pergala serokwezîrtiyê" heya. Weke ku li welatên weke Fransa û Almanya jî ku heya, welatên ku Komar in jî, bi destûrî serokwezîr girêdayî Serokkomar a. Serokkomar, weke yê li ser ku li gorî destûrê dişopêne ya. Ji ber ku serokkomar, yê ku dinerê ku ka li gorî destûra bingihîn tê kirin, ku piştî ku wî zagonên ku serokwezîr di parlamanê de buhurand in, êdî piştre dikevina merîyetê de.

Serokwezîr, di dem û pergalên tîran û ankû monaşî de jî heya. Li ber destê key, ku kar û barê welêt bi rê ve dibe û li hemû kar û kirina dinerê û ji wan bi berpirsîyar tê dîtin heya. Li ber destê key, gelek şêwirmend hena. Lê di roja me de, her şêwirmendekî weke yê wê demê, êdî bi karekê hatîya bi erkkirin û kar dike. Minaq, Wezîrê karê derve, wezêrê karê hundur, Wezîrê dadê, Wezîrê aborîyê û hwd, hena. Ev, weke sazî û ankû erkna ku welêt bi rê ve dibin in.

Serokwezîr, weke yê ku li parlamane li gorî destûrê ku tê bierkkirin û hikimetê ava dikê ya. Hikûmet, ji parlamenê tê ava kirin. Hikûmet, êdî bi vê yekê li ber parlamanê biberpirsîyar a ku di derbarê hemû kirinên xwe de hesab bide parlamane.

Kategorî:Siyaset
Gelhe

**Gelhe** an **nifûs**, li welatekî, bajar, navçe an saziyekî (mina dibistan, zanîngeh û hwd) hijmara mirovan e. Her dewlet ji çend salan carê ji bona tespîtkirina nifûsa xwe hijmartina mirovan dike.
Koda telefonê

Her dewletek koda wî ya telefonê heye. Kodên telefonê ji bi kêrî lêgerîna ji dewletekî bona dewletekî din tê. Her kodên telefonê ên dewletan bi **00** *(an +)* dest pê dike.
Mînak, koda telefonê a Almanya *0049*, Fransa *0033*, Belçîka *0032* ye.

Kategorî:Telefon
Bagok

**Bagok** an jî **çiyayê Bagokê** () çiyayekî Bakurê Kurdistanê ye. Li bakûrê Nisêbînê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Çiya
Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Alpîran

**Alpîran** (), gundekî girêdayî navçe Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye. Bi zaraveyên Kurmancî diaxivin û di aliyê olî de Sunnî ne. Bi navê Alawizan û Bedran 2 hev mezreyên wê hene.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Botan, Kanîreş

**Botan** (), gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Baxlo

**Baxlo** (), gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye. Di quntara zozanê Şerefdînê de ye, hemû gundî sunnî ne û kurmancî diaxivin.
Di serhildana 25'an de gelek kes hatine dardakirin. Dîsa Şehîd Selhattîn Teymuroglu ku sala 1992'an de li gundekî Mûşê şehîd keti bû ji vî gundî ye.

Debara wan li ser ajelvaniye ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Baxçe

**Baxçe** (), gundekî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ye. Di qûntara çiyayê Qeralixê de ye. Malbata hunermenda navdar Eyşe Şan ji vî gundê bûne û dû re jê koç kirine û çûne.

Gundê Baxçe di nav gundên Kanîreşê de sêyemîn gundê mezin e. Ji rojavayê gund de çiyayê Qertel, ji bakurê gund de çiyayê Çavreşî, ji rojhelata gund çiyayê Çewlîkê û ji başurê wê de jî çiyayê Şerevdînê hene.

## Gundên cîran
Bakurê wê de gundê Cevan, rojhilata wê de gundê Boran, rojavayê wê de gundê Gamêşan û ji başurê wê de jî gundê Qerebalçix hene.

## Tirbeyên Baxçeyê
Di gundê Baxçe de tirbeyên bi nav û deng hene. Yek ji van ji çiyayê Qertelê Şehîdgeha Qertelê û ya din jî navbera gundê Baxçe û gundê Boranê de dimîne û navê wê jî Şehîd-î Abbasan e û gelek caran tên ziyaretkirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Gogsî (qeza)

**Gogsî** herêmek û "bucakek" li navbera Qereyazî û Xinûsê ye. Navê xwe ji Çemê Goksiyê (bi romîkî: göksu) an jî Çemê Sêvan) girtiye û ji 10-15 gundan têhev. Navenda vê herêmê gundê Koça(n) (tirkî: Göksu) ye. Goksî di dema osmaniyan de nahiyeke li ser navçeya Xinûsê bû ye. Gelheyê we bipirranî kurdên busilman bû ne. Belê gelek kesên fileh (ermenî) ji li gundên Goksiyê jiyane. Heya îro jî xirben dêrên ermeniyan li hin deran hene. Kurdên ku li vê herêmê akincîh ne, ji êla Zirkan a ku ji Lîceyê û Pîranê bi destê osmaniyan hatine koçberkirinê serhedê. Di destpeka sedsala 20emin de ji gelekî mihacirên kurd ji Qersê û Çewlikê hatine li gundên herêmê bicihbûne.

Kategorî:Qereyazî
Kategorî:Xinûs
Çêrme

**Çêrme** an **Çêrmik** (), yek ji navçeyên Çewlîgê ye. Di sala 1990´î de bûye navçe û bi Çewlîgê ve hatiye girêdan. Sala 1970´î de navê Kurdî hatiye qedexekirin. 13 gund û 58 mezreyê wê hene. Li axa navçeyê madenên krom, marmor tê derxistin. Bi destê fîrmayên dewletê qezenca madenan ji Enqereyê re tê şandin. Gelê herêmê xizan e. Riya navçeyê ne asfalt e.

## Çavkanî
Heznawe

**Heznawe**, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye. Sûnnî ne û kurmancî diaxivin. Şehîd Sîpan Mert ji vî gundî ye.

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Erebo

**Erebo**, anku ** 'Erebo** (), gundekî navçeya Xinûsa ser bi Serhedê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Kurik

Çend gundên bi vî navî hene:
* Kurik, Çinar
* Kurik, Êlih
* Kurik, Kanîreş
* Kurik, Şemrex
* Kurik, Zaxo
Hunya

**Hunya**, gundekî girêdayî navyae Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Saxnîs

**Saxnîs** (), gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Kupik, Kanîreş

**Kupik**, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.
Li vî gunde hinik şikevt henin û li ser dîwarên Şikevtan hinik verojtinên dema Kevirî henin.

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Qelencux, Gimgim

**Qelencux**, Qelinçûk, Şawêrana Kevn, Gundê Mala Swêr *(bi romî kirine: Kalecik)* gundekî girêdayî Gimgim a Mûşê ye.

## Dîrok

Beriya ku Tirk navê gund biguherînin û bikin bi tirkî, pirranî navê Gundê Mala Swêr û beriya wê jî Şawêran (Kevn) dihate bikaranîn. Bi bandora tirkî niha pirranî Qelencux an Qelinçûk tê gotin. Gundî ji êlên Ezdînî, Moxilî û Axayan in (bu tesîra tirkî Axler dibêjin).

Şawêran navê mêrxas û olzanek e. Malbata wî li herêmê desthilatdar bûye. Palasa wan û bo parastinê jî keleyek wan hebûye. Dibe ku bi mîrîtiyên berê yên Kurd re têkiliya wan hebe. Gund navê xwe ji wî digire. Goristana wî li daristana Şawêranê ye ku heya niha jî darên wê daristanê pîroz tê dîtin. Bi texmîni ew şehîd ketiye. Gund li cihekî stratejîk e. Lewra jî di serîhildanên Kurd, şerê Osmanî-Rûsan de bûyerên girîng li vir pêk hatine. Dewleta Romê ji ber keleha Şawêranê, navê Kalecik (ango keleha biçûk) dane vî gundî.

Wextekê ji gund re Gundê Mala Swêr (dibe ku Siwar an Sor be û nav hatibe tewandin) digotibûne. Ev êl ji aliyê Botanê hatine. Dûv wan re Mala Feqîr hatiye bicih bûye. Mala Feqir bi zêran axê ji Mala Şeşo dikirin ku ew malbat jî diçin aliyê Mûşê. Dewlet dixwaze êl û malbatên gund bike dijmin lê biser nakeve.

## Erdnîgarî

12&nbsp;km ji Gimgim, 65&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Nêzîkê gundên Goma Gorgol, Rindalyan, Hebîban e. Di ber devê avê de ye. Bi havînan derdikevin zozanên Çiyayê Şerevdînê. Daristanên mezin hebûn li dora gund, mixabin niha li ber tunebûnê ne.

## Avhewa

## Aborî

Aboriya Qelencuxê bi giranî li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e. Lewra ji ber şer û xizaniyê, şêniyên vê gundê jî mecbûr mane bar bikin an bo xebatê herin bajarên Tirkiyeyê. Gundî ji girtina masiyan û firotina wan jî pere qezenc dikin.

## Gelhenasî

## Wargehên balkêş

* Keleha Elî
* Ziyareta şehîd Şawêran

## Navdarên Qelencuxê

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Şorik, Gimgim

**Şorik** (bi romî kirine: *Tuzlu*), gundekî navçe Gimgima a ser bi Mûşê ve ye.

## Dîrok
Lêkolîneke zanistî li ser bingeh û dîroka gund nehatiye kirin. Tirkan ev nav wergerandine ser tirkî û kirine Tuzlu (ango şor).

## Erdnîgarî
Gundên nêzîk Stûkuran, Mûskan, Şeman in. 22&nbsp;km ji Gimgim, 82&nbsp;km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve.

## Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.

## Aborî
Ji ber şer aboriya gund xirab bû. Xelkê gund mecbûr man herin bajarên mezin ên Tirkiyeyê yan Ewropa, bixebitin. Ajalvanî, çandinî tê kirin.

## Gelhe

## Wargehên balkêş

## Navdarên Xirbeqûvê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Botan (cudakirin)

;Herêm
* Botan, herêmeke Kurdistanê

;Gund
* Botan, gundekî Kanîreşê

;Eşîr
* Botan (eşîr) (an jî devokî Bûtan, Bûxtan, Bûtikan, Botiyan), navêkî gelêr ê eşîr û êlên kurdan li Botan, Dêrsim, Serhed û Kirmaşan e.
Kurdish Human Rights Project

**Kurdish Human Rights Project** (KHRP) projeya mafên mirovan ya kurd ye. Navenda saziyê li Londonê ye.

## Girêdanên derve
* Malpera KHRP
* KHRP Style Guide 

Kategorî:Mafên mirovan li Iraqê
Kategorî:Mafên mirovan li Kurdistanê
Kategorî:Mafên mirovan li Sûriyê
Kategorî:Mafên mirovan li Tirkiyeyê
Kategorî:Rêxistina mafên mirovan
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Kategorî:Sazî
1951

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1953

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 1ê kanûna paşîn – Mehmet Uzun (m. 2007), nivîskarekî kurd
* – Hozan Şiyar (m. 2001), hunermendekî kurd
* 21ê tîrmehê – Benazir Bhutto (m. 2007), siyasetmedar û serokwezîreke pakistanî
* – Vedat Aydin – siyasetmedarekî kurd
* 1ê tebaxê – Anders Fogh Rasmussen, siyasetmedar û serokwezîrê berê yê Danîmarkayê

## Mirin
* 5ê adarê – Yosîf Stalîn (jdb. 1878), duyem sekreterê giştî yê YKSSê
1954

## Bûyer
### Cîhan
* 15ê hezîranê - UEFA li bajarê Swîsre Baselê hate damezrandin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 2ê kanûna paşîn - Ertuğrul Edirne, wênesaz û xêzkarê tirk
* 14ê kanûna paşîn - İlyas Salman ji dayik bû. 
* 15ê îlonê - Hrant Dink li Meletî ji dayik bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1966

## Bûyer
### Cîhan
* 2ê îlonê - Şewata mezin a bajarê Londonê destpêkir.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 26ê îlonê Helbestvanê Fransî André Breton li Parîsê mir
1968

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
21ê gulanê – Lauren Hays, lîstikvan, pêşkeşvan û stranbêja amerîkî

## Mirin
* 4ê nîsanê:Yek ji serokên têkoşîna bê fermaniya sîvîl û mafên mirovan Martin Luther King li Memphisê hat bidarvekirin
1973

## Bûyer
### Cîhan
* 27ê kanûna paşîn – Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Viyetnamê peymana agirbestê îmze kirin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
*10ê nîsanê – Selahattin Demirtaş (Siyasetmedarê kurd û parêzerê berê)
*15ê hezîranê - Antoinette Abbott, lîstikvana amerîkî
*2ê îlonê – Hande Ataizi, lîstikvan  û pêşkêşvana tirk

## Mirin
* 10ê nîsanê – Hêzên Îsraêlê êrîşî ser Bêrûtê kirin û yek ji serokên Fîlîstînî Ebu Yusuf En-Neccar, Kemal Advan û Kemal Nasir kuştin.
* 23ê îlonê – Pablo Neruda mir.
1972

## Bûyer
### Cîhan
* 10ê nîsanê: Li Îranê di şîddeta 7 noxteyê de erdhejek qewimî. Di erdhejê de ji sedî 20ê gel mir.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 28ê nîsanê – Sevda Demirel, model, stranbêj, lîstikvana sînemayê û pêşkêşvana bernameyê ya tirk
* 3ê gulanê  – Kristin Lehman , lîstikvana kanadayî
* 24ê gulanê – Laure Sainclair, lîstikvan, pornostêrk û stranbêjeke fransî
* 23ê hezîrana – Selma Blair, lîstikvana amerîkan
* 27ê tîrmehê –  Sofia Papazoglou, stranbêja yewnan 
* 30ê tîrmeha – Cameron Diaz, lîstikvana amerîkî

## Mirin
* Archibald Milne Hamilton, endezyarê avahî yê Zelanda Nû mir.
* 26ê kanûna pêşîn: Harry S. Truman li Kansas City jiyana xwe ji dest daye.
Şarug

**Şarug**, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Eqres

**Eqres** (1928, bi tîpên erebî *Eqres* û bi tîpguherîna fransî *Acrasse*; 1946, bi tîpên tirkî *Akras*; bi tirkî: *Akbağ*) gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Bilaliya

**Bilalî**, **Bilaliya** () gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye.

Li dûv mezinbûna bajarê Mêrdînê, gundên herêmê wekî taxan tên tomarkirin û navê gundê Bilalî bû "taxa Bilalî". Gund 5 km dûrî navenda Mêrdînê ye. Bi sedan sal e ku bi suryaniyan re jî cîrantî kirine jixwe dema ku mirov ji navenda Mêrdînê ber bi gundê Bilalî ve bi rê dikeve pêwîst e mirov ji ber Dêra Zehferan jî derbas bibe.

Şêniyên gund malên xwe ji kevirên heremê lêkirine. Di her malekê de hêwanekê heye û li gorî hejmara malbatan mezinbûna malan jî tên guhertin û taybetmendiya wan a sereke jî dema zivistanê hundirê malê germ e, dema hevînê jî hundurê malê hênik e.

## Pîrozbahiya Bilalî (dema Cehzera)

Ev pîrozbahî li navenda Mêrdînê pir navdar e, bi piraniya wan şêniyên gund ve û bi şêniyên gund ên derdorê ve têne li dar xistin. Dema pîrozbahiyê jî hefteya ewil a gulanê ye. Dema Cehzera jî tên ravekirin, dema pîrozbahiyê gelek kes ji Mêrdîn û gundên derdora wê jî tên Bilalî û ji xwe re kêfî çêdikin. Ev pîrozbahî di Mezopotamyayê de ev heşt hezar salan e didome û destpêka serdem a çandinê hatiye pejirandin. Di vê erdnigariyê de her kes dicîvin û di bêndera gund de dema Cehzera ango dema çinînê pîroz dikin û qurbanan serjêdikin û xwarinên xwe li gel hev dixwin û dawiyê def, zirne û ribabê lêdixin û bi dengê ribabê ve şêniyên gund radibin dîlana mêrdînkî a ribabê dilîzin û dengbêj derdikeve ser dikê û dengbêjan distrê û wilo pîrozbahiya xwe ya qedîm pîroz dikin. Şêniyên gund dû xwarin û govendê, derdikevin li ser girê Bilalî Hebeş da ku ji bo tenduristiyê, ji bo pêşerojê û ji bo hêviyên xwe dua û şikir dikin ji Xwedayê pîroz re. Zarokên gund bafirokên xwe tînin û bafirokên xwe difirînin û gelek lîstikên kevnar û çandî dilîzin.

## Dîroka navê gund

Navê gund bi hin çîrokên ku şêniyên gund ve têne qalkirin dixuye navê gund ji Bilalê Hebeşî ye. Di çîrokê de dibêjin Bilalê Hebeşî, dema di Rojhilat Navîn de digere, hatiye gund û li ser girê beranberî gund bi alîkariya şêniyên gund ve ji xwe re malekê lêdike û tên gotin ku Bilalê Hebeşî azana sibehê berbanga sibehê li gund bang kiriye û loma jî navê gund bûye Bilalî.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Gundikê Osê

**Gundikê Oskê** () gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.Gund ji deh malan pêk tê,nêzî Nisêbîn 22 km'yan e.Dara gundekî dîrokî 'ye ku ev gund nêzî dara bi 3ê km'yane

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Kurka Çeto

**Kurka Çeto** () gundekî Omeriya ye ku girêdayî bajarê Mêrdînê ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Mûsîka

**Mûsîka** () gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye.

## Navdarên gund
* Brader, hunermendê muzîkê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Cewzat

**Cewzat** () gundekî ser bajarê Mêrdînê ye.

## Dîrok
Navê *Cewzat* ji pirbûna gwîzê wê yê berê tê; berê darê gwîza lê pir bûn.

## Erdnîgariya Cewzatê
Cewzat 17 km dûrî bajarê Mêrdînê ye. Aliyê rojhilat, bakur û rojava çiya ye, aliyê quble ova ye, li aliyê bakur û qublê daristan heye, kanî lê pirr in hema ava wan hindik e.

### Avhewa
Di bin bandora avûhewaya bejî de ye.

## Gelhe
Jimara rûniştvanan a di sala 2000'î de 117 mal û 790 mirov bû.

## Aborî
Gel xwe bi çandiniyê, heywan, komira mankirê û ji kenandina kevira xwe xwedî dikin.

## Çand
### Xwarina Cewzatê
Goştê sêlê û nanê ji keva pir meşûr e.

## Çêkirina binî
Li gund dibistana navendî, pirtûkxane, dikan, şebeka ava vexwarinê, ocaxa tenduristiyê, xeta telefona mala, camî û qereqol heye. Rêya navbêna gund û Mêrdînê û gund û Şemrexê asfalt e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Qesra Ehmedê Xêro

**Qesra Ehmedê Xêro** ( ) gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Hindula

thumb|250px|Çend mal ji Hindula
thumb|250px|Dîmenek ji Hindula
**Hindula** () gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Şêxan-Siltan Şêxmûs

**Şêxan-Siltan Şêxmûs** (), gundekî ser bajarê Mêrdînê ye.

## Galerî

Wêne:Şêxan-1.jpg|Şêxan
Wêne:Şêxan-2.jpg|Şêxan


Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Mensûryê, Mêrdîn

**Mensûryê** an **Misûriyê** (), gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye.

Li pişt Kela Merdînê di navbera kelehê û zinarê de ava bûye. Bi meşê bîst deqa mirov digehêje navenda Merdînê. Gundekî pir dîrokî ye, ji aliyê gelê ermenî ve hatiye avakirin. Heya neha dêr û wargehê dînê xiristaniyê li gund hene. Heya sala 2001 hejmara vir 560 mal bûn, niha bûyê bajarok.

Li gund gelek şkeft hene ku ji dîroka kevn hatine avakirin; Şkefta Guzê, Efera Keçikan, Efera Navê û Efera Pîrebokan û Şikeftikê Melhebê hin ji wan in.

Li jora gund gelek qesr jî hene Qesra Fexriyê, Qesra Îskender (ku ji aliyê Îskenderê Mezin ve hatiye avakirin), Qesra Mişrifê, Qesra Şehtena, Qesra Dîno, Qesra Betrek û Qesra Eysincê hin ji wan in.

Mirovê gund bi piranî aboriya xwe bi pez û reza dike. Zinarê Mêrdin di destê Dayşiyan (nave eşîra gundê Misuriyê) de ye. Axa wî gund pir devlemend e.

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Sirêçk

**Sirêçkê** () gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye. Xwedanê gund ji destpêkê  u serokê aşîreta Bublanî'ya) Mala Eli,Mala Osmên u Mala Hemed'in.
Xwedê jê razî Usifê Elî(Yusuf Arun)30 salî rêvebir u serkêşê Sirêçkê(Tandır)bu.Herwiha gundê Gundik(Yeniköy) u Sarîncê jî(Sulak)girêdayî Sirêçkê bu.Pistî vefat kirina Usifo (Yusuf Arun)Sirêçkê bêxwedî dimîne,nezanî,kevneperestî zêdedibe u Sirêçkê wek peytextê Bublanî'ya rola xwey serkêşî roj bi roj winda dike.Dibistan u nexwesxana Sirêçkê ji terefê sîxurên der dora nêzîkî Sirêçkê've tê varankirin,malbatên li gund göçber dibin u jiyana xwe bi deh(10)salan li metropolan şerpeze dibin.Piştî salê notîde(1990)Sarîncê,Gundik ji Sirêçkê vediqetin u Sirêckê tenê dimini.

Piştî sala 2005'de nêvî ji wan ê penaber bibun disa hêdî hêdî vedgerin Sirêçkê.

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Qesra Qelenderan

**Qesra Qelenderan** () gundekî Mêrdînê ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Dîbek (giya)

thumb|Wêneyê Dîbekê
**Dîbek** giyayek di nav bexçan de şên dihê û zirerê dide şitilan.

Kategorî:Flora
Gundê Nûrkê

**Gundê Nûrkê** (), gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Çal

[thumb|Çalavek li [Almanyayê]]

**Çal**, **çalav** an jî **bîr** navê korta di nav erdê de ye ku ava baranê an jî ava binê erdê tê de kom dibe. Di demên berê de gundan ji bo ava bikaranînê çal dihatin çêkirin. Lê li gelek deveran jî çalên xwezayî hene. Li Kurdistanê hê jî li gelek gundan çal ji bo hewcebûna ava malê tê bikaranîn.

## Galerî

Wêne:Well-Central Anatolia.JPG|Bîrek li Anatolyayê


## Mijarên têkildar
* Avkêşk

## Girêdanên derve


Kategorî:Komên avê
Xanika Jor

**Xanika Jor**, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Xanika Jêr

[thumb|Xanika Jêr ji [Kela Zerzewan]]
**Xanika Jêr** (), gundekî bi ser Çinara Diyarbekirê ve ye. Ê ku ev gund ava kiriye mala Şengê ye. Eslê xwe ji Licê hatine û ev gund ava kirine.

Kategorî:Gundên Çinarê
Xudûr, Şemrex

**Xudûr** ( ) gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Gundik, Kercews

Gundik, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Krecewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kercewsê
Tîmûrleng

**Tîmûr** an jî **Tîmurleng** (jdb.  1320î - m. 17ê an 18ê sibata 1405an) dagirkerekî tirk-mongolî, damezrîner û yekem hikumdarê xanedana tîmûriyan bû ku li ser axayên Efxanistan, Îran û Asyaya Navendî hikum kiriye. Tîmûr di şerên xwe ne têkçûyî bû û bi berfirehiyên xwe yek ji mezintirîn dagirker û taktîkzanên leşkerî di dîrokê de, û herwiha yek ji hovtirîn û kujertirîn tê hesibandin. Tîmûr herwiha wekî parêzvanekî mezin yê hunerê tê hesibandin, ji ber ku wî bi zanyar û helbestvanên wekî Îbn Xeldûn, Hafizê Şîrazî û Hafizê Ebrû re tekiliyên baş danî. Serweriya wî bû sedema ronesansa tîmûrî.

## Mirin
Tîmûr tercîh kiriye ku şerên xwe di biharê de bike. Lêbelê, ew bi rêya Deriyên Tîmûr ber bi rojhilat ve çû û di dema sefereke zivistanê ya neasayî de di rê de miriye. Di kanûna 1404an de, Tîmûr dest bi seferên leşkerî li dijî Çîna Ming kiriye û nûnerekî Ming girtiye. Dema ku li aliyê dûr ê Çemê Syr Daryayê kamp lê bû nexweş ket û di 17 an 18ê sibata 1405an de li Farab mir, berî ku bigihîje sinorê Çînê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Hikumdarên misilman
Kategorî:Hikûmdarên avaker
Kategorî:Jidayikbûn 1336
Kategorî:Jidayikbûn 1320î
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1405
Kategorî:Mongol
Kategorî:Semerkand
Cengîz Xan

[thumb|çep|Navê Cengîz Xan bi [mongolî]]
**Çengîz Xan** (bi mongolî: *Чингис Хаан*, yanî 20px; yê rast *Temûçîn*, *Тэмүүжин*, yanê *hesinkar*), (jdb. 1155, 1162 an 1167; m. 18ê tebaxê 1227) yek ji serdarên navdar ê Mongolan bû.

Çengîz Xan bi barbariya xwe tê naskirin. Yek ji barbarên herî mezin ê dîroka mirovahiyê ye. Di çanda kurdî de jî barbariya Çengîz Xan, Tîmûrleng, Atîlla, hwd cihekê girîng digirin.

Tê gotin ku ji qebîleya Kiyatê ye û bavê wî navê Temûçîn lê kiriye û dema ku hatiye dinê di çengê wî de xwîn hebûye û ji bo wê gotin ku ew dê bibe şervanekê mezin.

Çengîz Xan ji aliyê bavê xwe ve xizmê Kabûl Xan, Ambagaî û Kûtûla Xan e. Dewleta Mongolan bindestê Xanedana Jin de bû û dema ku ji aliyê wan ve hatiye hilweşandin, bavê wî Yeşugey, bû serekê qebîleyên Mongolan.

Bi navê Hazar Kasar, kaçîûn û Temuge ve 3 birayên wî, bi navê Temûlîn ve xwişkeka wî û bi navê Bekter, belgutey ve 2 biramariyên wî hebûn.

Jina wî ya yekem Borte ye. Borte, dema ku nû mêr kiribû ji aliyê qebîleya Merkîtan ve hatibû revandin lê paşê ji aliyê Temûçîn ve dîsa hatiye rizgarkirin. Borteyê 4 zarok anîne dinê. Navê wan; Cûcî, Çaxatay, Ogedey, Tolûy e. Xêncî van a gelek jin û zarokên wî hebûne û hejmara keçên wî jî nayê zanîn.

Zarokatiya Temûçîn gelek dijwar derbas bûye. Hê di 9 saliya wî de bavê wî ji aliyê teteran ve hatiye jehrandin û di 9 saliya xwe de bûye serekê qebîleyê. Lê qebîleya wî ji bo ku serokatiya zarokekî qebûl nekin ew terk kirin. Di nêçîrê de biramariyê xwe yê bi navê bekter kuşt û bû sermiyanê malê.

Di sala 1190ê de Konfederasyona Mongolan bi yek kir û ji bo hakimiyeta xwe bi navê *Yasa* qanûnek da nivîsandin. Paşê şerekî de Tûxrûl Xan û destbirakê xwe Camûka têk bir û hemû konfederasyonên Mongolîstanê yek kir. Li pey wê re komcivîn dîsa kombû û navê *Cengîz Xan* dan wî.

Di sala 1215an de Çîn kir bin destê xwe, di sala 1220an de Dewleta Xwarezmşahan hilweşand û sînorên xwe li Deryaya Japanê heta Deryaya Qezwînê berfirehkir.

Di sala 1227an de di rêya sefera Çînê de jiyana xwe ji dest da. Li gorî kevneşopên Mongolan cihê gora wî hatiye weşartin û nayê zanîn.

## Di çanda devkî ya Kurdî de Cengîz Xan

* Ji Çengîz Xan pirsîne şerefa herî mezin çiye? Gotiye bidestxistina keçên dijmin, dîtina girînên dayikên wan e.
* Cihê ku Çengîz lê derbas dibû ûrtê kûçikan diqeliyan (Mongolan goştên kûçikan dixwarin).
* Heger Çengîz Xan ne ehrîman (şeytan) be, wê gavê Xwedê pêdivî bi şeytên nîne.
* Çengîz (bo paşayên Osmanî jî tê gotin) diqehirî ka çima bavê wî zû miriye û Çengîz ew bi destê xwe nekuştiye.
* Çengîz (bo Tîmûrleng û paşayên Osmanî jî tê gotin) zebeş bi mirovan dida xwarin û digot hêjîr birrîn.
* Kê ji meytên mirovan Masîs (Sîpanê Xelatê) çêdikir? Çavbeqan (bo Tirk-Mongolan).

## Girêdanên derve


Kategorî:Hikûmdarên avaker
Kategorî:Hikûmdarên tengrîst
Kategorî:Jidayikbûn 1160î
Kategorî:Key
Kategorî:Mirin 1227
Kategorî:Mongol