open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Swarm (rêzefîlm)

**The Swarm** (bi almanî: **Der Schwarm**) rêzefîlmeke televizyonê ya honaka zanistî ya alman/ewropî ye ku ji hêla Barbara Eder, Luke Watson û Philipp Stölzl ve hatiye çêkirin. Rêzefîlm ku ji romana binavûdeng ya Frank Schätzing hat veguheztin, tekoşîna mirovahiyê ya li dijî hêzeke nenas ya ku di kûrahiya deryayê de dijî, vedibêje.

Bi budceya texmînkirî ya 40 mîlyon € hat hilberandin, ev hilberîna TV ya almanî ya herî biha ya hemî deman e. Rêzefîlm promiyera xwe ya cîhanî di 73emîn Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê de di Berlinale Series de di 19ê sibata 2023an de kir. Sê beşên ewil ji 8 beşan li derveyî pêşbirkê hatin nîşandan. *The Swarm* di 1ê adarê de li ser ZDFê kete weşanê,  ewê ji adarê ve li ser RAI, France Télévisions, Viaplay, Movistar, ORF, SRF û Hulu Japonya jî peyda bibe.

## Çavkanî
Tacitus

**Tacitus** an go **Publius Cornelius Tacitus**(pz.56 - pz.118) dîroknasê Romayî. Berhemên wî yên herî navdar Dîrok û Salname ne. Ew ji xeynî nivîskariyê sîyasetmedarekî jî bû , Ew bûye Quaestor , Praetor, Trîbûna Pleban, Konsûl, Prokonsûla Asyayê.

## Jiyana wî
Tacitus pz. 65 di dema Neroyê li Galyayê ji dayik bû. Zarokê malbatekî gumreh bû ji ber wê perwerdeyekî taybet stand. Berhemên Cicero û yên Quintilianê xwend, perwerdeya retorîk û dadî stand. Ew û hevalê wî Plînyê xort beşdarî dadgeha hiqûqê yên Romayê bûn. Wextekî pê re keça parêzgara Brîtanyayê re zewicî. Xezûrê wî Gnaeus Julius ti bibûya mijara pirtûka wî *[[Agricola]]*yê.220x124px|thumb|rast|Cornelius Tacitus
### Berhemên Wî

* Agricola ( De vita Julii Agricolae )
* Germanya ( De Origine et situ Germanorum )
* Li ser Gotinbêjiyê Diyalog ( Dialogus de oratoribus )
* Dirok ( Historiae )
* Salname( Annales )

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 50î
Kategorî:Mirin 120î
Rewtî Şax

**Rewtî Şax** (bi soranî: ڕەوتی شاخ; "ber bi çiyê ve") komeke kurdî bû ku şaxa înternetê ya Ensar el Îslamê bû.

## Hilweşandin
Di Cotmeha 2015an de, hivdeh endam, di nav wan de serkirdeyê gumanbar, ku li Norwêcê ye, Mele Krêkar, hatin girtin.  Hemû endam Kurd bûn, û ew hemû ji aliyê polîsên li seranserê Ewropayê ve ji aliyê Îtalyayê ve, lêpirsîneke pirneteweyî ve hatin girtin. Di operasyonê de ew li Îtalya, Norwêc, Keyaniya Yekbûyî, Almanya, Fînlenda û Swîsreyê hatin hilweşandin.

Ev tora bi radîkalîzekirin û leşkerkirina çekdaran ji bo Ensar el-Islam, plankirina êrîşan ku dîplomatên Norwêcî û Brîtanî li Rojhilata Navîn dikin armanc, û amadebûna ji bo damezrandina xelîfetiya duyem li Kurdistana Başûrî, piştî Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê, hate tawanbar kirin. Her wiha guman hat kirin ku kampên xwe yên perwerdehiya leşkerî bi kar tîne.Sererkanê Dijî Terorê yê Îtalyayê Giuseppe Governale got ku operasyon "operasyona herî girîng a polîsên navneteweyî ya li Ewropayê di 20 salên dawî de ye".

## Çavkanî

Kategorî:Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê
Kategorî:Komên cîhadîst
Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan
Kategorî:Terorîzma îslamîst li Îtalyayê
Kategorî:2015 li Ewropayê
Reşad Xelîfe

**Reşad Xelîfe** (jdb. 19 çiriya paşîn 1935 - m. 31 kanûna paşîn 1990) nivîskarê quranvan û biyokîmyager ê misrî û amerîkayî ye ku li ser Quranê xebat dikir û mucîzeya Quranê a 19an dît. Îlan dikir ku tenê çavkaniya îslamê Quran e û Hedîs ne rast in ji ber vê fikrên xwe di sala 1990î de hatiye kuştin.

## Binêre
* Mucîzeyên Quranê
* Ebdurezaq Newfel

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkiyên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Jidayikbûn 1935
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1990
Kategorî:Nivîskarên ereb
Kategorî:Zanyarên misirî
Kosarî

**Xidir Mihemed Reşîd**, ku bi navê **Xidir Kosarî** (bi kurdiya soranî: خدر کۆساری) tê nasîn, şoreşger û helbestvanekî kurd bû.

## Jiyan
Kosarî di sala 1969an de li Ranya, li Herêma Kurdistanê ji dayik bûye û di dema mezinbûna xwe de ne neteweperest û olî bû, lê di dema şerê Îran û Iraqê de ji aliyê baskê Elî Bapîr yê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê ve, ku bi bizava mezin a Micahîdên Kurdistanê ve girêdayî bû, hat erkdarkirin ku li dijî Sedam Huseyn şer bike û ew bû misilmanekî kurd ê neteweperwer û olî û li wir paşê wek helbestvanê wan hat naskirin. Di sala 1986an de zewicî û keçek û kurek wî hebûn. Di dawiya sala 1987an de, wî helbesta xwe ya yekem bi navê "Nîgarî Xudan" nivîsî, û wî helbest ji bo peydakirina mirovan bikar anî. Di serhildanên 1991ê yên Kurdistanê de roleke mezin lîst û helbestên xwe ji hoparlora Mizgefta Mezin a Ranya dixwend. Wî vîdyoyên helbestên xwe bi kurdiya soranî tomar kirine, piraniya caran di dema şer de li çiyayan, ku vîdyoyên wan li ser înternetê têne dîtin.

## Mirin
Di 27ê kanûna 1993an de, du sal piştî serhildanên Iraqê yên sala 1991ê, Kosarî ji aliyê YNKê ve piştî tepeserkirina rêveberiya Tevgera Îslamî ya Kurdistanê hate qetilkirin. Kosarî û du hevalên xwe ku di nav wan de birayê Elî Bapîr Wehîd Bapîr jî hebû, reviyan gundekî nêzî çiyê.  Wehîd û Kosarî piştî rojekê xwe li mala gundîyekî xwe veşartibûn. Demeke kin piştî derketina ji gund, Kosarî biryara xwe guhert û bi serê xwe vegeriya. Dema ku YNK-Pêşmerge di dema serdegirtinê de derbasî mala ku lê veşartibû, xwest bireve, lê hate gulebarankirin.  Pêşmergeyên YNKê ew li erdê xwînmij lê sax dîtin, gule berdan û çûn, lê Kosarî dîsa xilas bû. Piştî bihîstina serdegirtinê Wehîd Bapîr ji bo kontrolkirina wî vegeriya.  Kosarî li ser nivîna mirinê ji Wehîd lava kir: "Deftera xwe bîne, hê helbestên min di sînga min de mane."  Dotira rojê gundiyê ku alîkariya veşartina Kosarî kir cenazeyê xwe li traktorê bar kir û radestî malbata wî ya li Ranyayê kir.  Malbata wî di heman rojê de ew li çiyayan veşart û li wir merasîmeke Îslamî jê re li dar xist.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Mirin 1993
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Berzex

**Barzex** di Îslamê de cîhê ku mirî li benda roja qiyametê û Axretê ne.

Hin alim bawer dikin ku misilmanên baş dema li Berzexê dijîn dê bibin xwediyê ezmûnek baş û misilmanên xirab dê cefayê bibînin.

## Nav
Peyva Berzax a erebî ji peyvên Zimanê kurdî û Zimanê farisî "Berz" û "Ax" hatiye wergirtin, ku tê wateya "cihê berz". Wek peyva dojehê, dozax ("doz" + ax") tê wateya "cihê nizim".

## Di Quran û hedîs de
Di Quranê de tenê sê caran hatiye behs kirin, û tenê carekê jî bi taybetî wekî astenga di navbera laş û eterî de, Berzex wekî cîhek ku tê de, piştî mirinê, ruh ji laş tê veqetandin tê destnîşan kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Zîna

**Zîna** di îslamê de têkiliya zayendî ya derveyî zewacê ye. Kesên ku zîna kirine divê bi îradeya xwe tevbigerin da ku zîna were hesibandin. Sûcdarkirina kesekî bi derewa Zîna jî di Îslamê de sûcekî mezin e.

"*Qet nêzikî Zîna nebin. Ev karekî xerab e û dê rê li ber xerabiyên din veke*." Suretî Îsra, ayet 32.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Zihar

Zihar di Îslamê de dema ku mêr jina xwe wekî diya xwe bi nav dike an jî jin mêrê xwe wekî bavê xwe bi nav dike. Kirina Ziharê di Îslamê de telaqê ye. Eger têkiliya wan a zayendî hebe wê demê ev weke tecawiz û zîna tê dîtin. Rêya betalkirina Ziharê bi azadkirina koleyekê, an jî rojîgirtina du mehan mîna remezanê, an jî bi xwarina şêst feqîran e.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Wekîl

Wekîl, an jî Vekîl, di şerîeta Îslamê de, ew kes e ku li ser navê kesekî din ê ku ferman daye wî tiştek dike.  Ew dikare parêzer, dîplomatek an serwerê mizgeftek an fermanek olî be.

Wekîl di Îslamê de yek ji navên Xwedê ye, bi wateya "pêbawer".

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Urf

Urf têgeheke îslamî ye ku tê wateya 'zanîn', kes an civakek. Ji bo ku di Îslamê de were naskirin, divê Urfe kesek an civakek li gorî qanûnên şerîetê be.

Urf jî dikare bibe çavkaniya hukmê huqûqî yê Îslamê. Li gorî hin çavkaniyan, Urf bi qasî Îcmaa û ji Qîyas ê zêdetir xwedî desthilatdarî ye.

Ger alim nikaribin li ser lihevhatinekê li hev bikin, dibe ku ew ji alimekî ku ji wan zêdetir Urf e ku biryarekê bide bixwaze.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Sewab

Sewab têgehek bi wateya "xelat" e.  Bi taybetî, di çarçeweya cîhanbîniya îslamî de, sawab, merîfet an xelata giyanî ya ku ji kirina qencî û teqwayê peyda dibe, dike.

## Çavkanî

Kategorî:Quran
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Tesbîhê Fatime

**Tesbîhê Fatime**, an Tesbîhê Zehra, cureyeke taybet a zikirê ye ku ji aliyê Fatime Zehra, keça Muhemmed ve hatiye çêkirin û ji 33 dubarekirina Subhanallah (سُبْحَانَ ٱللَّٰهِ) pêk tê, yanî "Xwedê birûmet e", 33 dubarekirina Alhamdulillah (ٱلْحَمْدُ لِلَّٰهِ), bi maneya “Pesn ji Xweda re”,  û 34 dubarekirina Allahû Akbar (اللَّٰهُ أَكْبَرُ) ku tê maneya "Xwedê [ji her tiştî] mezintir e".

Ew di îslamê de yek ji duayên herî hêzdar e.  Fatimê dema ku hewcedariya wê bi Xwedê hebû û mêrê wê Elî di şer de bû, van nimêjan dikir.

## Çavkanî

Kategorî:Fatime
Kategorî:Îslam
Kategorî:Şiîtî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Tagût

Tagût di Îslamê de rêberê ku zilmê li gel dike ye an jî hewl dide ku hêza xwe ji bo berjewendiyên xwe bikar bîne.

"Ey Muhemmed, ma tu wan mirovên ku îdia dikin ku bi wan tiştên ku ji te re hatiye hinartin bawer dikin, dibînin, lê dîsa jî dixwazin ji bo dîwankirinê berê xwe bidin Tagûtan e zalimên, her çend ferman li wan hatiye dayîn ku wan Tagûtan red bikin? Şeytan dixwaze wan ji rê derxe." Sûretî Nîsa (Jinên), ayet 60.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Edeba îslamî

**Edeba îslamî** e, ew edetên îslamî yên tesbîtkirî ye: "paqijkirin, exlaq, dek û dolab, mirovperwerî".

Di Îslamê de rêgezên etîkî û kodek exlaqî heye ku her beşê jiyanê vedihewîne. Misilman Edebê wek ehlê baş, hurmet, rêz û guncan bi nav dikin, li hember kirinên wekî ketin an derketina şûştinê, sekna dema rûniştin û paqijkirina xwe bêdeng dimînin.

Edeb adetên wekî:

* Beriya xwarin û vexwarinê gotina "Bismillah" (bi navê Xwedê).
* Dema ku hûn rûniştin kasa xwe bi dawî bikin û 3 caran hêdî ji wê vexwin
* Ji bo vexwarin û xwarinê destê rastê bikar tînin.  Ji bo paqijkirina xwe destê çepê bikar tînin.
* Dema ku bi yekî re rûdiniştin digotin “el salamû aleykum wa rahmatullahî weberekatuh” (selam û rehma Xwedê li we be). Gava kesek ji te re got, tu bi "Wa aleykumul selam werehmetullahi weberakatuh" (û selam û rehma Xwedê li we be) bibersivîne.
* Dema ku hûn bipişkin dibêjin "Elhemdulillah" (hemû spas û pesn tenê ji bo Xwedê ye). Dema ku yekî pişmiş bike, ji wan re bêje "Yerhemkum Allah" (Rehma Xwedê li te be).
* Di guhê rastê yê zarokê nûbûyî de "ezanê" (banga nimêjê) û di guhê wî yê çepê de jî îqame.
* Li ser paqijiyê:
** Kurtkirina mustaqê
** Rakirina porê milê bêyî zayendê
** birîna neynûkan
** Sinetkirina dûndana nêr
** Paqijkirina pozê, dev û diranan
** Bikaranîna avê ji bo paqijkirina laş piştî mîzkirin û defkirinê
* tu carî nekeve mala yekî, heya ku ew we vexwîne ku hûn li wir bin
* Di dema menstrual û ducaniyê de dev ji têkiliya cinsî, tevahiya laşê xwe bişon piştî menstrual an jî Cenabe (têkiliya zayendî).
* Di merasîmên definkirinê de nimêja cenaze jî heye yên şûştin û laş di nav cilê spî de pêça û wê di goreke ku bi erdê re ye veşêrin.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Ehkam

Ehkam têgeheke îslamî ye û çend wateyên wê hene.  Di Quranê de peyva hukm bi wateya hakem, dadkirin, desthilatdarî, an jî daxwaza Xwedê bi cûrbecûr tê bikar anîn.  Di heman demê de ew dikare îşaret bi hêza rêvebirina cîhanî an jî biryara dadgehê bike.

Ehkam bi gelemperî qaîdeyên Quranê yên taybetî, an jî hukmên qanûnî yên ku bi karanîna fiqh têne derxistin vedibêje. Hikmên şerîetê dikevin yek ji pênc kategoriyan ku bi navê "pênc biryar" (Ehkam ul xemse) têne zanîn: Ferz (an wacib), Musteheb, Mubah, Mekrûh, û Heram.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Eman

**Eman** qanûnek îslamî ye ku ewlehiya mustemin an komek mirovan ji bo demek diyarkirî garantî dike.

Muhammed ji Misilmanan re soza ewlehiyê da kesên nemisilman, û bingeha peymanên ewlehiyê yên ku ji bajaran an miletên ku teslîmî xîlafeta misilmanan bûne, û ku van koman di bin qanûnên îslamî de diparêzin, çêkir. Eman dikare ji misilman û nemisilmanan re were pêşkêş kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Emîrê bawermendan

Emîrê bawermendan (bi erebî : أمير المؤمنين) têgeheke îslamî ye ji bo xelîfe û mîrê misilmanan, pêşî li Umer îbn el-Xettab û piştre jî ji bo mîrên din ên misilman hatiye bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kategorî:Xelîfe
Bidah

Bidah (bi erebî : بدعة) di mijarên olî de behsa nûbûnê dike. Ev karekî ku li dijî Sunnetê ye, jê re nûbûn an jî nûjen tê gotin, ji ber ku ev kiryar bêyî erêkirina meqamek olî hatiye îcadkirin an jî ev kiryara qet ji aliyê sehab û pêxember ve nehatiye kirin. Ew afirandina tiştekî ku berê di Îslamê de tunebûye, ji ber ku Îslam jixwe kamil e û hewce nake ku tiştekî li ser were zêdekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Zimmî

**Zimmî** (**ذمي**) nemisilman e ku li welatê misilmanan dijî û dilsozê xîlafetê ye û heqê Cizyetê dide. Misilman mecbûr in ku Zimmî biparêzin û mafê Zimmî heye ku dînê xwe bike.

Statuya Zimmî ji bo Cihû, Xiristiyan, Sabiyan, (Ehlê Pirtûkê) Hindî, Bûdî, Zerdeştî, Êzîdî, û Sikh ku di teolojiya Îslamê de têne hesibandin tê sepandin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka civakî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Cizyet

**Cizyet** baceke salane ye ku Zimmî ji bo ku li welatên misilmanan bijîn û ji aliyê misilmanan ve bên parastin divê bidin. Quran û Hedîs behsa cizyet mecbûrî dike. Bihayê diravê cizyetê girêdayî wê ye ku demî çiqas dewlemend bin, ger dewlemendtir bin, heqê wan zêde heye, heke feqîr bin, heqê wan kêm e.

Ji şêxên mislimanan ji mirovên gihîştî, azad û maqûl ên civata Zimmî xwestin ku cinetê bidin, dema jin, zarok, kal, seqet, nexweş, dîn, kole, û yên pir belengaz ji mûçeyê bêpar bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Enternasyonala Sosyalîst

**Enternasyonala Sosyalîst** an bi navê fermî **Socialist International** (**SI**) rêxistineke siyasî ya navneteweyî an jî li seranserê cîhanê ya partiyên siyasî ye ku hewl didin sosyalîzma demokratîk ava bikin. Bi piranî ji partî û rêxistinên siyasî yên sosyaldemokrat, sosyalîst û kedkar pêk tê.

Her çend di sala 1951an de wekî peywira *Enternasyonala Karker û Sosyalîst* hate damezrandin, di dawiya sedsala 19an de pêşiyên wê jî hene. Di nava rêxistinê de niha 132 partiyên endam û rêxistinên ji zêdetirî 100 welatan hene. Endamên wê li gelek welatan, piraniya Ewropayê di nav de, rêvebirin. Di sala 2013an de, şikestineke di nav SI de bû sedema damezrandina Hevpeymaniya Pêşverû.

Sekretera giştî ya niha ya SI Benedicta Lasi (ji welatê Ganayê) ye û serokê niha yê SI serokwezîrê Spanyayê, Pedro Sánchez e. Her du jî di kongreya dawîn a SI de ku li Madrîdê, Spanya, di mijdara 2022an de hate lidarxistin, hatin hilbijartin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1951ê li Almanyayê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1951ê de hatine avakirin
Partiya Sosyalîstên Ewropî

**Partiya Sosyalîstên Ewropayê** an bi navê fermî **Party of European Socialists** (**PES**) partiyeke siyasî ya ewropî ya sosyaldemokrat û pêşverû ye.

PES ji partiyên siyasî yên li ser asta neteweyî yên ji hemû dewletên endamên Yekîtiya Ewropî (YE) pêk tê, Norwêc û Keyaniya Yekbûyî pê re. Partiyên sereke yên wekî Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê, Partiya Sosyalîst a Fransî, Partiya Karker a Brîtanya, Partiya Demokrat a Îtalya, Partiya Sosyalîst a Portûgalê, Partiya Sosyalîst-Demokrat a Romanya û Partiya Karkerên Sosyalîst a Spanyayê di nav de ye. Partiyên ji çend welatên din ên Ewropayê û ji herêma Deryaya Navîn jî wekî partiyên hevkar an çavdêr di PES de têne pejirandin. Piraniya partiyên endam, hevkar û çavdêr endamên Hevbendiya Pêşverû an Enternasyonala Sosyalîst a berfireh in.

## Çavkanî

Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1973an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1992an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat
Hevbendiya Pêşverû

**Hevbendiya Pêşverû** an bi navê fermî **Progressive Alliance (PA)** navneteweya siyasî ya partî û rêxistinên siyasî yên pêşverû û sosyaldemokrat e ku di 22ê gulana 2013an de li Leipzig, Almanya hate damezrandin. Hevbendî wekî alternatîfek ji Enternasyonala Sosyalîst a heyî re hate damezrandin, ku gelek partiyên endamên wê endamên berê an niha ne. Hevpeymaniya Pêşverû 140 beşdarên ji çar aliyê cîhanê îdîa dike.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2013an li Almanyayê
Kategorî:Rêxistinên ku di 2013an de hatine avakirin
Hindikayî

**Hindikahî** komek biçûk a di civakê de ye ku xwedî hejmara herî hindik e, ji ber vê yekê "kêmjimar" e û dikare bi pîvanên demografîk ên di nav gelheyê de were fam kirin.

Di warê civaknasî, aborî û siyasî de hindikahî demografyaya ku pareke herî biçûk a gelheyê digire. Di çerçoveya akademîk de komên 'kêmnetewe' û 'piraniyê' di çarçoveya strukturên desthilatdariyê yên hiyerarşîk de bi awayekî guncawtir tên fêmkirin. Mînakî, li Afrîkaya Başûr di dema Apartheidê de, Ewropiyên spî hema hema hemî hêza civakî, aborî û siyasî li ser Afrîkiyên reş girtin. Ji ber vê sedemê, Afrîkiyên reş 'koma hindikahiyê' ne, tevî ku ew li Afrîkaya Başûr ji Ewropiyên spî zêdetir in. Ji ber vê yekê akademîsyen bêhtir behsa 'koma hindikayiyan' dikin ji bo kategoriyeke mirovên ku li gorî endamên komeke civakî ya serdest rastî dezavantajê tên.

Kategorî:Kêmanî
Kategorî:Mafên jinan
Kategorî:Mafên mirovan
Kategorî:Mafên zimanî
Kategorî:Têkiliyên piranî û kêmaniyan
Demokrasiya beşdar

**Demokrasiya beşdar** an **demokrasiya beşdarbûnê** şeklê rêveberiyê ye ku hemwelatî bi awayekî takekesî û rasterast beşdarî siyaset û biryarên û siyasî dibin, yên ku bandorê li jiyana wan dike, û ne bi riya nûnerên hilbijartî. Di vê modelê de hêmanên demokrasiya rasterast û temsîlî li hev tên.

## Çavkanî
Hilbijartina Serokomariya Tirkiyeyê ya sala 2014an

**Hilbijartina serokomariya Tirkiyeyê ya sala 2014an** di 10ê tebaxa 2014an de ji bo hilbijartina 12emîn serokomarê Tirkiyeyê. Ev cara yekem bû ku bi HDPê partiyeke alîgirê kurdan namzedê xwe Selehattin Demirtaş destnîşan kir ku %9.76 dengan bidest xist. Di encama hilbijartinê de serokwezîr Recep Tayyip Erdoğan di tûra ewil de bi piraniya mutleq a dengan hat hilbijartin.

Hilbijartin di çarçoveya reformên ku di encama referanduma destûrî ya 2007an de pêk hat, ku cara ewil dengdana rasterast a neteweyî destnîşan kir, ne ji hilbijartina endamên parlamenê. Zêdetirî 55 milyon kes hem li Tirkiyê hem jî li derve xwediyê mafê dengdanê bûn.

Recep Tayyip Erdoğan, serokê AKPê û serokwezîrê sala 2003an, yê ku di hilbijartina giştî ya Tirkiyeyê ya sala 2002an de bi ser ketibû, bi %51,79 dengan bi dest xist. Sekreterê giştî yê berê yê Rêxistina Hevkariya Îslamî Ekmeleddin İhsanoğlu ku wek namzedê hevbeş ê 13 partiyên opozîsyonê ku di nav wan de Partiya Gel a Komarî (CHP) û Partiya Tevgera Neteweparêz (MHP) bû, bi rêjeya 38,44% bû duyem. Hevserokê Giştî yê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) Selahattin Demirtaş ku 8 partiyên çep piştgirî girt, bi rêjeya 9,76% bû sêyemîn.

## Çavkanî

Kategorî:Siyaseta Tirkiyeyê
2016

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
*  – Hansrudi Wäscher, nivîskarê alman ê xêzeromanan.
*  – David Bowie, aktorê îngilîz.
*  – Kamer Genç, siyasetmedarê tirkiyeyî.
*  – Umberto Eco, nivîskarê îtalî.
*  – Yaşar Kaya, siyasetmedar û nivîskarê kurd.
*  – Guido Westerwelle, siyasetmedarê alman.
*  – Garry Shandling, aktorê amerîkî.
* 
** Imre Kertész, nivîskarê mecar.
** Zaha Hadid, mîmara brîtanî-iraqî.
*  – Prince, stranbêjê amerîkî.
*  – Muhammed Ali, boksorê amerîkî.
*  – Ebû Leyla, fermandarê HSDyê.
*  – Omer Mateen, terorîstekî efxanî-amerîkî.
*  – Amar Suloyev, listikvanê boksînê yê rûsî.
*  – Elie Wiesel, nivîskarê amerîkî.
*  – Garry Marshall, aktorê amerîkî.
*  – Ehmed Zewail, fizîknasê misirê.
*  – Kuştina Hande Kader, aktîvîsta heqê mirovan.
*  – Asia Ramazan Antar, şervana YPJê.
*  – Elî Cewan, fizîknasê îranî.
*  – Şîmon Peres, serokdewletê Îsraêlê yê berê.
*  – Dario Fo, nivîskarê şanoyê yê îtalî.
*  – Jean Alexander, aktrîsa îngilîz.
*  – Fidel Castro, siyasetmedar û şoreşgerê kûbayî.
*  – Şehmus Özer, futbolvanê kurd.
*  – George Michael, stranbêjê îngilîz.
Rêveberiya herêmî

**Rêveberiya herêmî** têgehek gelemperî ye ji bo asta herî jêrîn a rêveberiya giştî di nav dewletek serwer de.

Rêveberiya herêmî bi taybetî behsa asta rêveberiyê dike ku hem ji hêla erdnîgarî ve herêmî ye û hem jî xwediyê hêzek sînordar e. Li hin welatan peyva "rêveberî" bi gelemperî ji bo rêveberiyek neteweyî (hikûmet) veqetandî ye, ku dikare hikûmetek navendî an hukûmetek federal be. Li hemberî vê yekê têgîna rêveberiya herêmî wekî alternatîf û sîstemeke li hember hukûmeta neteweyî tê bikar anîn. Di gelek rewşan de ev tê wateya çalakiyên dabeşên îdarî yên jêr-neteweyî, yên asta yekem, ku bi gelemperî bi navên wekî kanton, parêzgeh, eyalet an herêm têne zanîn. Rêveberiyên herêmî bi gelemperî tenê di çarçoveya hêzên ku bi taybetî ji wan re hatine veqetandin (bi rêya qanûn û/an dîrektîfên asteke bilind a hikûmetê) tevdigerin.

Li dewletên federal, rêveberiya herêmî bi gelemperî rêzek sêyemîn an çaremîn a hukûmetê pêk tîne, lê di dewletên unîter de, rêveberiya herêmî bi gelemperî pileya duyemîn an sêyemîn a hukûmetê digire.

Kategorî:Lamerkeziyetî
Hevserokatî

**Hevserokatî** tê vê watê dabeşkirina hêz û pozîsyona serokatiyê (ya partî, sendîka, komel an komîteyên din) di nav ku du kesan de. Bi vî havî hêza herî bilind bi awayeke wekhev ji aliyê du kesan ve (wek mînak jin û mêrek) tê meşandin. Sedemên sazkirina hevserokatiyê dikarin gelek cûda bin: wekheviya zayendî her ku diçe sedemek girîngtir e.

Partiya siyasî ya ku li cîhanê yekem car pratîka hevserokatiyê pêk anî Partiya Keskan a Elmanyayê ye. Piştî ku Partiya Keskan ev sîstem pêk anî, vê modelê îlham da gelek partiyên ku ji bo wekheviya zayendî têdikoşin. Li Tirkiyeyê partiya HDP 15 sal in hevserokatiyê dimeşîne.
Alî Haydar Konca

**Alî Haydar Konca** (jdb. 1ê sibata 1950an ) siyasetmedarekî kurd e ku di navbera 28ê tebax û 22ê îlona 2015an de di hikûmeta hilbijartinê ya demkî ya bi serokatiya Ahmet Davutoglu de wezîrê karên Yekîtiya Ewropayê û serokê Danûstandinan bû. Li navçeya Kocaeliyê ji hezîran heta mijdara 2015an endamê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ye û wek karmendê berê yê dewletê û qeymeqam kar dikir.

Kategorî:Endamên Hikûmeta 63an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Müslüm Doğan

**Müslüm Doğan** (jdb. 15ê cotmeha 1959an) siyasetmedarekî kurd e ku di hikûmeta hilbijartinê ya demkî ya ku di 28ê tebaxa 2015an de ji aliyê serokwezîr Ahmet Davutoglu ve hatibû avakirin de wek wezîrê pêşketinê xebitî. Di hilbijartina giştî ya hezîrana 2015an de wekî parlamenterê herêma duyemîn a Îzmîrê hat hilbijartin û di 22ê îlona 2015an de ji kabîneya hilbijartinê ya demkî îstifa kir û Cüneyd Düzyol li şûna wî cih girt.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Hikûmeta 63an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Yavuz Önen

**Yavuz Önen** di sala 1938an de li navçeya Midyada Mêrdînê ji dayik bû. Wî li Stembolê li Lîseya Haydarpaşayê xwend û ji Fakulteya Mîmariyê ya ITUyê mezûn bû. Di nava Partiya Karkerên Tirkiyê de cih girt û kete nava siyasetê. Her wiha di çarçoveya doza THKP-Cê de hat girtin û cezayê girtîgehê lê hat birîn. Bi qanûna efûya giştî ya ku di sala 1974an de hatibû derxistin hat berdan. Piştre li serokatiya Sendîkaya Karmendên Teknîkî dest bi kar kir. Her wiha serokatiya TMMOB, gerînendeyê komeleya mafê mirovan ÎHD kir û serokê TÜTEDê bû. Li aliyê din Önen ji sala 1989an û vir ve serokê HRFTê ye.

## Çavkanî
Fatma Gök

**Prof. Dr. Fatma Gök** rewşenbîr, akademîsyen, siyasetnas û mamosteya teqawîtbûyî ya Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Bogazîçiyê ye. Ew yek ji damezrînerên partiya HDPê ye.

Ji ber ku nameya Akademîsyenên Aştiyê ya bi sernavê "*Em ê nebin alîgirê vî sûcî*" bi îdiaya "propagandaya rêxistina terorê kiriye" li 32emîn Dadgeha Cezayê Giran a Edliyeya Stembolê ya Çaglayanê hat darizandin.

Kategorî:Serokên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Ûlûlemr

**Ûlûlemr** tê maneya "yê ku xwedî desthilatdarî yan berpirsiyarî yan jî biryar e".  Di heman demê de ew kes e ku karûbarê du kesan çareser dike. Di ayeta 59em a Qur'anê ya sûreya Nisa'yê de behsa wê tê kirin.  Welî-ul-Emr wekî rêber û alimên çanda Îslamê tê dîtin.

Wezîfa ye Welî el Emr çend tişt in:

# Olê li ser esasê xwe biparêze.
# Damezrandina dadwerîyek adil di nav gel de ji bo parastina mafên wan.
# Parastina erd û ewlehiya wê.
# Ji bo parastina muqeddesatên Xwedayê mezin û mafên mirovan sepandina hudûdê.
# Ji bo rizaya Xwedayê mezin cîhadê saz kirin.
# Komkirina sedeqe û pereyên sedeqe gel û dayîna wan kesên ku hewcedar in.
# Dabeşkirina pereyên giştî li kesên ku heq dikin.
# Ji bo sekreterên jêhatî, wezîfeyên giştî digirin.
# Ji bo ku xwe bide destpêkirin ku tiştan bibîne, û li şert û mercan bigere;  Siyaseta netewî pêş bixin û millet biparêzin.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda îslamê
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Teqiye

**Teqiye** di Îslamê de ew e ku misilman ji tirsa çewsandinê dînê xwe înkar bike.

Teqîye di destpêkê de ji aliyê hin hevalên Mihemed ve bi zorê dihat kirin. Ji bo Sunniyan, El-Tebarî diyar dike ku veşartina îmana xwe tenê dema ku mirov di xetera mirinê de ye, her çend çêtir e ku kesek li Îstîşhadê bigere.  Heger metirsî hebe, ji bo misilmanekî çêtir e ku here cihekî aramtir ku mirov bikaribe bi eşkereyî baweriya xwe pêk bîne, “ji ber ku axa Xwedê fireh e”. Li gorî Şîeyan, di rewşên ku metirsiya zêde ya ziyana canî û madî hebe û lê ti metirsî li ser olê tunebe, gulebarankirin destûr e.

## Çavkanî

Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kongreya Demokratîk a Gelan

**Kongreya Demokratîk a Gelan** (bi tirkî: *Halkların Demokratik Kongresi, HDK*) yekitiyeke ji gelek tevger, rêxistin û partiyên çepgir ên Tirkiyeyê ye ku armanca wê ew e ku di bingehê xwe de siyaseta Tirkiyeyê ji nû ve biafirîne û nûnertiya kesên bindest yên ku bi cudakariya etnîkî, olî an jî zayendî rû bi rû ne.

Kongre dij-kapîtalîst e û di 15ê cotmeha 2011an de hate avakirin û gelek konferans û kongreyên fermî li dar dixe. Kongreyê di sala 2012an de Partiya Demokratîk a Gelan (PDG) ava kir, ya ku baskê wê yê siyasî ye. Yekitiyeke bi heman rengî ya komên çep, Tevgera Hezîranê ya Yekbûyî, di sala 2014an de hat avakirin.

Kategorî:Avabûnên 2011an li Tirkiyeyê
Serpil Kemalbay

**Serpil Kemalbay Pekgözegü** (jdb. 14ê sibata 1964an li Erdexanê) siyasetmedareke kurd e û ji 20ê gulana 2017an heta sibata 2018an hevseroka Partiya Demokratîk a Gelan HDPê bû.

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokên Partiya Demokratîk a Gelan
Sukûk

Sukûk amûrek darayî ye ku li welatên Şerîetê tê bikar anîn, an jî rasttir, wekheviya îslamî ya bondoyan. Akademiya Fiqih ya OIC di Sibata 1988 de bikaranîna Sukûk rewa kit.

Li gorî rapora 2016/17 ya Rewşa Aboriya Îslamê ya Cîhanê, ji 2,004 trîlyon dolarê samanên ku di sala 2014 de li gorî şert û mercên Şerîetê hatine rêvebirin, 342 milyar dolar Sukûk bû, ku ji 2,354 Sukûk kesane pêk tê.

## Çavkanî
Şura

**Şura** di îslamê de meclîs an jî referandûm e. Quran misilmanan teşwîq dike ku bi Şura bi hev re li ser karûbarên xwe biryar bidin.

Şura wekî çalakiyek pesindar tête binav kirin ku pir caran di organîzekirina karûbarên mizgeftek, rêxistinên Îslamî, an karûbarên kesane de tê bikar anîn.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Qisas

Qisas di Îslamê de tê wateya "tolhildanê".

Qisas ji bo mexdûr an mîratgirên mexdûr li hember sûcdarekî kuştinê an bi qestî birîndarkirina laş heye. Di bûyera kuştinê de, qisas mafê kuştina kujer dide, eger kujer bê mehkûmkirin û dadgehê jî erê bike.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam û tundî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Qaza

Qaza tê wateya "biryarek". Di heman demê de ew dikare biryarek dadgehê an karûbarek dadrêsî jî be. Qazî Qaza dike.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Nisab

**Nisab** di şerîetê de kêmtirîn mîqdara ku divê misilman hebe berî ku Zekat bide. Zekat li gorî serweta bidestxistî tê diyarkirin; mal û milkê meriv çiqas zêde be, qîmeta zekatê jî zêde dibe. Eger mal û milkê yekî ji Nisab kêmtir be, zekatê nade.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Îstişhad

**Îstişhad** di îslamê de ji bo "şehîd", "mirina şehîdan" an "mirina qehremanî" ye. Kesê ku Îstîşhadê dike bi navê Şehîd tê naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kategorî:Terorîzma îslamîst
Nefeqe

Nefeqe bi gotina qanûnî ya îslamî ji bo alîkariya aborî ye ku mêr divê di dema zewacê de û ji bo demek kurt piştî hevberdanê ji jina xwe re peyda bike.  Li gorî peymana zewaca îslamî, mêr mecbûr e ku di dema zewacê de xercê xanî, xwarin û cilên jina xwe bide.  Piştî hevberdanê, divê sê mehan heman tiştî bike.  Ger jina ji malbateke pir feqîr be, dibe ku Nefeqe jî ji wan re were pêşkêş kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Xums

Xums (bi erebî: خُمْس, 'ji pêncan') tê wateya ferzkirina olî ya pêwîst a her misilmanekî ku 20% ji serweta xwe ji çavkaniyek ne seretayî ji bo sedemên diyarkirî bide.  Di Îslama Şîa û Sunnî de bi awayekî cuda tê nirxandin.  Ev bac dikare ji kesekî pêbawer re were dayîn ku dê ji bo berjewendiya civaka îslamî bikar bîne, an jî ji bo belavkirina di navbera sêwî, belengaz, rêwiyan de. Xums ji bacên din ên îslamî yên wek zekat û jîzyayê cuda ye.

## Çavkanî

Kategorî:Şiîtî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Heya

Haya têgeheke îslamî ye ku behsa adet, şermokî, nefsbiçûk û reftara baş dike. Haya Misilmanan teşwîq dike ku ji her tiştê ku wekî nerehetî, nefret, bêrûmet, an negunca an şerm tê hesibandin dûr bixin. Haya di Îslamê de roleke girîng dilîze, ji ber ku yek ji girîngtirîn beşên Îmanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîs
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kevirkirina Şeytan

thumb|Kevirkirina şeytan li salê 1942

**Kevirkirina Şeytan** beşeke ji hecê ya salane ya bajarê pîroz Meke li Erebistana Siûdî ye.  Di merasîmê de, heciyên misilman keviran davêjin sê dîwaran (berê stûn), bi navê Cemarat, li bajarê Mîna, li rojhilatê Mekkê.  Ew yek ji rêze kirinên merasîmê ye ku divê di hecê de were kirin. Ew performansa sembolîk a Pêxember Îbrahîm e, ku tê de wî sê stûnên ku temsîla ceribandin û bêîtaetiya Xwedê dikin kevir kirin.

Di Eyda Qurbanê de (roja 10-ê Zul-Hicce), divê heciyan bi heft keviran li Cemara Mezin an Cemera Aqaba bixin. Di roja eydê de piştî temamkirina keviran, her hecî divê porê xwe bibire. Di her du rojên din de, divê ew her sê dîwaran bi heft keviran bixin, li gorî rêzê ji rojhilat ber bi rojava ve. Ji ber vê yekê herî kêm 49 kevir ji bo merasîmê hewce ne, hin heciyan rojeke din li Mînayê dimînin, di vê rewşê de divê dîsa her dîwarek heft caran kevir bikin. Kevirên ku di kevirkirinê de têne bikaranîn bi kevneşopî li Muzdelifah, deştek li başûrê rojhilatê Mînayê, şevek beriya avêtina yekem têne berhevkirin, lê ew dikarin li Mînayê jî werin berhevkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Şeytan
Telbîye

Telbiye (bi erebî : التلبية ) ayetek e ku hecî di hecê de bi berdewamî dubare dikin.

### Nivîsar
( لبَّيك اللَّهُمَّ لبَّيْك، لبَّيْك لا شريكَ لك لبَّيْك، إنَّ الحمْدَ والنِّعمَةَ لك والمُلْك، لا شريكَ لك; lebbeyk allahumma lebbeyk, lebbeyk la şerîke leke lebbeyk, înnel hemde wel niîme leke wel mulk, la şerîke lek) “Ya Xweda, me bersiva daxwaza te da, şirîkê te tune ye, pesn, qudret û rizqê te ye.

## Çavkanî
2017

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
*  – Şîfa Gerdî, rojnamevana kurd (jdb. 1986).
*  – Muhemmedê Mela Kerîm, nivîskarê kurd (jdb. 1932).
*  – Derek Walcott, nivîskarê ji karîbîkê (jdb. 1930).
*  – Aleksey Abrîkosov, fizîknasê rûs (jdb. 1928).
*  – Halit Akçatepe, aktorê tirkiyeyî (jdb. 1938).
*  – Yevgenî Yevtuşenko, helbestvan û nivîskarê rûs (jdb. 1932).
*  – İbrahim Erkal, stranbêjê tirkiyeyî (jdb. 1966).
*  – Newşîrwan Mistefa, siyasetmedarê kurd (jdb. 1943).
* 
** Manuel Noriega, dîktatorê jêxistî yê berê yê Panamayê (jdb. 1934).
** Ayşe Deniz Karacagil, aktîvîsta tirkiyeyî (jdb. 1993).
*  – Otto Warmbier, girtî û zindanê li Korêya Bakur (jdb. 1994).
*  – Emîr Hesenpûr, zimannasê kurd (jdb. 1943).
*  – Meryem Mîrzaxanî, matematîknaseke faris (jdb. 1977).
*  – Chris Kutschera, rojnamevanê fransî (jdb. 1938).
*  – Nubar Ozanyan, aktîvîstê ermenî ji Tirkiyeyê (jdb. 1956).
*  – Mehmet Aksoy, fîlmsazê kurd-brîtanî (jdb. 1985).
*  – Celal Talebanî, siyasetmedarê kurd (jdb. 1933).
*  – Ralphie May, aktorê amerîkî (jdb. 1972).
*  – Hiromi Tsuru, aktrîsa japon (jdb. 1960).
*  – Mustafa Gazî, nivîskar û lêkolînerê kurd (jdb. 1958).
*  – Alî Abdullah Salih, siyasetmedarê yemenî (jdb. 1947).
Levent Tüzel

**Abdullah Levent Tüzel** (jdb. 12ê tîrmehê 1961) siyasetmedarekî tirk e ku di sala 1996an de yek ji damezrînerên Partiya Kedkar (EMEP) bû. Ew di sala 2011an de bi piştgiriya Bloka Ked, Demokrasî û Azadiyêwek parlamenterê serbixwe ji herêma sêyemîn ya Stenbolê hat hilbijartin. Herwiha, Tüzel di koma meclîsê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) de jî cih girt.

Tûzel ji fakulteya hiqûqê ya Zanîngeha Stembolê mezûn bû û ji sala 1985an vir ve parêzerek serbixwe ye. Wî di sala 1996an de Partiya Kedkar damezrand, berî hilbijartinên giştî yên 2011an îstifa kir da ku wekî endamek serbixwe ji Stembolê beşdarî hilbijartinê bibe. Tevî nakokiyên di navbera EMEP û HDPê de li ser bandora neteweperestiya Kurd a di nava partiyê de, Tüzel tevlî HDPê bû û heta dawiya wezîfeya xwe parlamentera HDPê ma.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Partiya Kedê (Tirkiye)

**Partiya Kedê** (bi tirkî: Emek Partisi, EMEP) partiyeke komunîst a Tirkiyê ye. Serokê wê Ercüment Akdeniz e. Partî di sala 1996an de bi navê Emek Partisi (Partiya Kedê, PE) hate damezrandin. Ji ber qedexekirina wê ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn ve, di heman salê de dîsa bi navê *Emeğin Partisi* (Partiya Kedê, EMEP) hate damezrandin. Di sala 2005an de, navê "*Emek Partîs*î" ji nû ve hate danîn, piştî ku Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê biryar da ku ev qedexe binpêkirina xala 11 a Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê ye.

Helwesta wê ya îdeolojîk li gorî xeta ICMLPO ye. EMEP di bernameya xwe de armanca xwe wek avakirina “Tirkiyeya serbixwe û demokratîk” dide nasîn. Partî rojnameya Evrensel diweşîne.

Partî yek ji beşdarên Kongreya Demokratîk a Gelan e, înîsiyatîfeke siyasî ku di sala 2012an de bû alîkarê damezrandina Partiya Demokratîk a Gelan.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1996an li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên komûnîst li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1996an de hatine avakirin
Fasiq

Fasiq kesek e ku şerîeta Îslamê bi berdewamî binpê dike. Ji ber ku fasîk bêbawer tê dîtin, îfadeya wî di dadgehên Îslamî de nayê qebûlkirin.  Têgîna fasiq tê maneya "bêhêvî", "gunehkarê cinayetkar" an "xerab".

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kevirê reş

**Kevirê Reş** (erebî: الحجر الأسود, Ḥajaru al-Aswad) kevirek e ku li rojhilatê Kabeyê ye.  Ew ji hêla Misilmanan ve wekî bermayek îslamî tête pejirandin ku ji serdema Adem û Hewa ve vedigere. Kevir bi eslê xwe spî bû lê ji ber gunehên xelkê reş bû. Kevir ji dema Adem û Hewayê bû û ji Muhemmed re hat şandin û ew di quncika Kabeyê de danî. Dema ku Misliman ji Kevirê Reş re hurmet dikin, ew îbadetê nakin.
girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Blackstone.jpg|rast|thumb

## Çavkanî

Kategorî:Kabe
Adem Geverî

**Adem Geverî** (jdb. 2ê adara 1978an, Gever, Colemêrg) mamoste, siyasetmedarekî kurd û parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan yê Wanê ya serdemên 25 û 26an a Meclîsa Mezin a neteweyî ya Tirkiyeyê ye. Li Fakulteya Perwerdehiyê ya Atatürk ya Zanîngeha Marmarayê beşa mamostetiya erdnîgariyê qedand.

Geverî di hilbijartinên giştî yên hezîran û mijdara 2015an de bû parlamenterê PDGê ya Wanê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Kesên ji Colemêrgê
Kategorî:Parlamenterên Wanê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Bariş Sulu

**Barış Sulu** siyasetmedarekî tirk ê ji Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ye. Sulu yekem namzedê parlamenê yê hevzayend ê Tirkiyê ye, lê nehat hilbijartin. Sulu ji sala 1999an vir ve çalakvanek mafên kesên LGBT li Tirkiyê ye. Ew niha li Almanyayê penaber e.

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Berkîn Elvan

**Berkîn Elvan** (5ê rêbendana 1999an - 11ê adara 2014an) xortekî 15 salî bû ku li Stembolê di dema xwepêşandanên Parka Geziyê ya li dijî hikûmetê yên hezîrana 2013an de bombeya gaza îsotê ji aliyê efserekî polîs ve li serê wî ket. Piştî vê yekê 269 rojan kete komayê û di 11ê adara 2014an de jiyana xwe ji dest da. Parêzerên malbatê diyar kirin ku rewşa Elvan di hefteya dawî ya jiyana wî de girantir bûbû û giraniya wî ji 45 kg daketibû 16 kg. Piştî mirina Berkin xwenîşandanên berfireh hatin kirin. Ew li goristana Ferîkoyê ya Stembolê hat definkirin.

Bavê Berkîn Elvan ji Toqadê, diya wî jî ji Dêrsimê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1999
Kategorî:Kurdên elewî
Kategorî:Mirin 2014
Kategorî:Tirkên elewî
Ehlê Pirtûkê

**Ehlê pirtûkê** an **Ehlê Kîtab** (erebî: **اهل الكتاب**; ehl el-kîtab) têgeheke îslamî ye ku behsa wan olên ku Misilman dihesibînin ku bi ayetên berê hatine rêberî kirin, tevî ku paşê dê kafir bin jî. Di Quran behsa dînên wek Cihû, Xirîstiyan, Zerdeştî, Sabî behs dike.

Di dîrokê de, civakên olî yên ku ji hêla Misilmanan ve wekî Ehlê Pirtûkê hatine nas kirin, statuya qanûnî ya ku bi navê Zimma tê zanîn, bi wan re hate dayîn ku îmana xwe bikin û civata xwe îdare bikin, li hember dayîna baca taybetî ya bi navê Cizyet.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Partiya Kesk a Ewropayê

**Partiya Keskan a Ewropayê (EGP)**, ku wekî **Keskên Ewropî** jî tê binav kirin, partiya siyasî ya ewropî ye ku nûnertiya partiyên neteweyî yên ji seranserê Ewropayê dike, yên ku nirxên keskan parve dikin. Keskên Ewropî ji nêz ve bi Koma Parlamena Keskan-Hevbendiya Azad a Ewropî (Kesk/EFA) re li Parlamena Ewropayê kar dikin. Ev kom ji aliyê endamên partiya Keskan ên bijartî ve tevî Hevbendiya Azad a Ewropî, Partiya Korsan ya Ewropî û Volt Europa hatiye avakirin. Di nav hevalbendên keskên Ewropî de baskê wê yê ciwanan Federasyona Keskên Ciwan ên Ewropî (FYEG), Weqfa Keskan a Ewropayê (GEF) û malbata Keskên Global hene.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2004an li Ewropayê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2004an de hatine avakirin
Siyaseta çepgir

**Siyaseta çepgir, siyaseta çep** an **çepgiriya siyasî** rêza îdeolojiyên siyasî vedibêje, ku piştgirî didin bidestxistina wekheviya civakî û wekhevîxwaziyê û lewma bi gelemperî li dijî hiyerarşiya civakî ne.

Siyaseta çep bi gelemperî xema wan kesên di civakê de ye ku alîgirên wê li gorî yên din rastî cudakarî û dezavantajan tên. Ew her wiha bawer dikin ku newekheviyên ne rewa hene ku divê bên kêmkirin an ji holê rakirin. Li gorî profesorê navdar ê aborî Barry Clark, alîgirên siyaseta çepgir ""îdia dikin ku pêşkeftina mirovî geş dibe, dema ku kes bi hev re têkevin têkiliyên bi hevkarî û rêzdariyê", û pêşkeftina mirovî "tenê dikare pêş bikeve dema ku cûdahiyên zêde di statû, hêz û dewlemendiyê de ji holê rabin.”

Di çarçoveya siyasî ya çep-rast de, Çep û Rast di dema Şoreşa Fransî de hatin çêkirin, ku behsa lihevhatina rûniştinê li parlamena fransî ya bi navê États généraux: Yên ku li çepê rûniştibûn bi giştî li dijî Rejîma Ancien û monarşiya Bourbon bûn û piştgirî dan Şoreşê, avakirina komareke demokratîk û laîkkirina civakê, yên li milê rastê jî piştgirî didan saziyên kevneşopî yên Rejîma Ancien. Bikaranîna têgîna Çep piştî vegerandina monarşiya Fransî di 1815an de, dema ku ew li ser serbixweyan hate sepandin, bêtir girîng bû. Peyva *bask* yekem car di dawiya sedsala 19an de li Çep û Rast hate zêdekirin, û çepgir ji bo kesên ku di nerînên xwe yên olî an siyasî de lîberal bûn hate bikar anîn.

## Çavkanî


Kategorî:Şebenga siyasî
Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê
Partiya Pilingê Reş

**Partiya Pilingê Reş**, bi eslê xwe **Partiya Pilingê Reş ji bo Xweparastinê**, rêxistinek siyasî ya Marksîst-Lenînîst û neteweperwer a Afroamerîkî bû ku ji hêla xwendekarê zanîngehê Huey Newton ve di Cotmeha 1966-an de li Oakland, California, hate damezrandin. Partî di navbera salên 1966 û 1982’an de li DYA’yê çalak bû, di heman demê de femînîst û antî-faşîst e û dibêje ku Amerîka dewletek faşîst û nijadpereste spî ye ku li ser axa dizî ye hatiye avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1966an de hatine avakirin
Kategorî:Tevgera mafên sivîl
Kategorî:Tevgerên siyasî
Papa Eftîm I

**Papa Eftîm I** (navê jidayikbûnê Παύλος Καραχισαρίδης, *Paulos Karaxîsarîdîs*) (1883 – m. 14 adar 1968) patrîkekî xiristiyan ê qeremanî yê tirk û damezirîner û yekem rêveberê Dêra Ortodoks a Tirkî bû. Ew bi nêrîna xwe ya tirkperest û tevlihevkirina xwe ya xiristiyantî û tirkperestiyê tê naskirin.

Wî wek patrîk ji 1923an heta 1962an hikûm dikir, gava ku ji ber nexweşiyê kurê xwe tayînî patrîkiyê kir bi navê Papa Eftîm II.

## Jiyan
Di sala 1883an de li Aqdaxmedenî (Akdağmadeni) ya navçeya Yozgadê di dema Împeratoriya Osmanî de hatiye dinyayê. Di kargehekê de dixebitî. Di sala 1915an de wek kahîn hat tayînkirin û navê wî Eftim lê kirin. Wî Atatürk bi xwe nas kir û bû yek ji hevalên wî yên herî baş. Eftîm di 23ê nîsana 1920an de ji aliyê CHPê ve wekî nûnerê civaka xiristiyanên Tirkiyeyê ji bo avakirina parlamena Tirkiyeyê hat vexwendin.

Di parlamenê de wiha got “ez dostê tirkan im, ez tirk im û kurê tirkan im. Min her tim nasnameya xwe ya tirkî vegot. Kesên ku dibêjin ez ne tirk im ez efû nakim.”

Di 14ê adara 1968an de jiyana xwe ji dest da û li goristana ortodoks a yewnanî ya Şişliyê (Stembol) hat definkirin. Gelek neteweperestên tirk û xiristiyan her sal gora wî bi bîr tînin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1884
Ke Huy Quan

**Ke Huy Quan** (jdb. 20'e tebaxa 1971an), ku wekî **Jonathan Ke Quan** jî tê zanîn, lîstikvanek amerîkî ye bi eslê viyetnamî ye. Wekî lîstikvanek ciwan, Quan bi lîstina *Short Round* di Indiana Jones and The Temple of Doom (1984) û *Data* di fîlma The Goonies (1985) de bi navûdeng bû.

Li dû çend rolan di salên 1990î de, Quan navberek 20 salî da lîstikvaniyê û wekî koreograf û alîkarê derhêner xebitî. Ew bi fîlima honaka zanistî Everything Everywhere All At Once (2022) vegeriya lîstikvaniyê. Performansa wî bi berfirehî hate pesin kirin û wî gelek xelat wergirtin, di nav de Xelata Akademiyê û Xelata Kûreya Zêrîn.
## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Mirovên zindî
Farmer Giles of Ham

***Farmer Giles of Ham*** (bi wateya Cotkar Gilesê Hamî ) pirtûkeke ku ji aliyê nivîskarê brîtanî J. R. R. Tolkien ve hatiye nivîsandin. Pirtûk bi awaya Destaniya Fantastîk de behsa serpêhatiyên cotkarekî dike. Giles cotkarekî zîrek e lê belengaz e. Tekoşînên wî li hemberê mexlûqatên mîtolojîk û keyê serdemê ye. Bi zîrekî ya xwe li astengan hemî derbas dibe, serkeftî dibe.

Giles ne wek lehengên din bû, zikê wî bel, rihê sor û jiyaneke sakin dixwast. Lê bêhemdê xwe dêwekî ji tirsa revand û li hemî herêmê da navûdeng bû. Lê çaxê bû navdar nemar ma kû parastvanê keyaniyê bû.
#### Hin War û Kesayetên Pirtûkê
Pirtûkê de jêgirtin û navên Latînî heye, ji ber ku wek piraniya civakên rojavayî di bin bandora çanda Romaya Kevnare de mabûn. Nivîskar jî pê wan navan, di nav zimanê Latinî jêgirtinan û têkilî di nav wêjeya rojane û çandên kevnar çê dike.

Cotkar Giles di heman demê de navê wî ya fermî Aegidius Ahenobarbus Julius Agricola de Hammo bû.

Navê seyê Giles bi latînî Garm bû, lê zimanê rojane pê navên din wê gazî dikirin.

Chrysophylax Dives navê ejderhaya çîrokê ye.

Middle Kingdom(Keyaniya Navendê) keyaniya ku Giles tê de dijî.

Ham di nav welatê Middle Kingdom de navê herêmeke, Giles li wir dijî.

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên J. R. R. Tolkien
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên bi zimanê inglîzî
Amazon (mîtolojiya yewnanî)

**Amazon** (bi yewnaniya kevn: Ἀμαζόνες *Amazónes*, yekjimar Ἀμαζών *Amazōn*, bi latînî *Amāzon*, -*ŏnis*), di mîtolojiya yewnanî de û di gelek destan û efsaneyên kevnar de derbas dibin, wekî Peywirên Hêraklês, Argonautica û Îlyada têne xuyang kirin. Ew grûbek ji şervan û nêçîrvanên jin bûn, yên ku bi bedenî û hêza xwe, di tîrvanî, behreyên siwarbûnê û hunerên şer de hin mêran derbas dikirin. Civaka wan ji mêran re girtî bû û wan tenê keçên xwe mezin dikirin û kurên xwe vedigerandin ba bavên xwe. Ew bi mêran re tenê bi kurtî bi hev re diciviyan da ku zarok çêkin.

Jinên amazon pir wêrek û serbixwe bûn. Wan bi fermana keybanûya xwe, bi rêkûpêk seferên leşkerî yên berfireh li deverên dûr ên cîhanê dikirin, ji Sikîtya heta Trakya, Asya Biçûk û Giravên Egeyê, heta Erebistan û Misirê. Ji xeynî êrîşên leşkerî, jinên Amazon bi damezrandina perestgehan û damezrandina gelek bajarên kevnar ên mîna Efesos, Cyme, Smyrna, Sinope, Myrina, Magnesia, Pygela û hwd re têkildar in.

Nivîsarên efsaneyên orîjînal welatê jinên amazon li derûdora cîhana wê demê ya naskirî xeyal dikirin. Daxuyaniyên cûrbecûr yên li ser cîhê rastîn ji parêzgehên Asyaya Biçûk (Lîkya, Caria hwd.) bigire heya deştên li dora Deryaya Reş, an jî heta Lîbyayê. Lêbelê, nivîskaran pir caran Pontos li bakurê Anatolyayê, li peravên başûrê Deryaya Reş, wekî keyaniya amazon ya serbixwe binav dikin û paytexta wê Themiscyra, li qiraxa çemê Thermodon lê rûdinişt, tînin ziman.

Palaephatus, ku bi xwe jî dibe ku karakterek xeyalî bûya, di xebata xwe ya Li ser Çîrokên Bêbawer de hewl da ku efsaneyên yewnanî bi fahm bike. Wî guman kir ku jinên Amazon belkî zilam in ku ji hêla dijminên xwe ve bi jinan hatine şaş kirin, ji ber ku cil û bergên ku digihîje lingên wan li xwe dikirin, porê xwe di bendikên serê xwe de girêdidan û rihên xwe rîhên xwe tiraş kirin. Dibe ku ew yekem gumanbarê vê efsaneyê bû û lewma bingehek rastîn ji wan re red kir. Wî digot ku ji ber ku di dema wî de tunebûn, bi îhtîmaleke mezin ew di dema borî de jî tunebûn.

Bi dehsalan vedîtinên arkeolojîk ên cîhên goristana şervanên jin, di nav de mîrîtî, li deştên Ewrasyayê destnîşan dikin ku çandên hespan ên gelên Sikît, Sarmatî û Hîtît îhtîmal e ku îlhama efsaneya jinên Amazon dane. Di sala 2019an de, gorek bi gelek nifşên şervanên jin ên Îskîtan, çekdar û bi cil û bergên zêrîn, li nêzîkî Voronezh ya Rûsyayê hate dîtin.

### Jinên amazon di mîtolojiyê da

Jinên amazon di mîtolojiya yewnanî û romayî de piranî di Şerê Troyayê re tên têkildar kirin. Xatûna amazonê û 12 şervanên wê yên bijartî qurbanê dawî yên leheng Axîleûs bûn.

## Çavkanî


Kategorî:Mîtolojiya Hêraklês
Kategorî:Şervanên jin
Kategorî:Zarokên Arês
Rafael Vitti

**Rafael Alencar Vitti** an jî **Rafael Vitti**, di 2ê çiriya paşîn, 1995 de li Rio de Janeiro, lîstikvan û muzîkjenek brezîlî ye.

## Sînema û Telenovela
* 2005: *Amor de Mula*
* 2012: *Nós*
* 2014–2015: *[[Malhação Sonhos]]*
* 2015: *[[Não Se Apega, Não]]*
* 2016: *[[Totalmente Sem Noção Demais]]*
* 2016: *[[Velho Chico]]*
* 2016: *[[Truque Vip]]*
* 2016: *[[Rock Story]]*
* 2017: *[[Os Saltimbancos Trapalhões: Rumo a Hollywood]]*
* 2019: *[[Verão 90]]*
* 2020: *[[Lady and Bofe]]*
* 2021–2023: *[[As Five]]*
* 2022: *[[Além da Ilusão]]*

## Çavanî

## Girêdanên derve
* Rafael Vitti - IMDb
* Rafael Vitti - Facebook
* Rafael Vitti - Twitter
* Rafael Vitti - Instagram

Kategorî:Aktorên brezîlî
Kategorî:Jidayikbûn 1995
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên brezîlî yên mêr