open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zarfatîk

**Zarfatîk** (yan jî fransîya Cihû) zimanik Cihû ye u îroj nîn bûye.Berê li Bakura Fransa u rojava yê Almanya weke ku bajarê Maînz, Frankfurt am Main u Aachen dihat peyîvîn.

Bêjeyê Zarfatîk bi Îbranî tê wateya Fransa u li bêjeyê Tzarfat(צרפת) hatiye çêkirin.
Weke xexamên Rashî u Rabbî Moshe HaDarshan ê navdar sedsala 11.li vê zimanê pirtûkan nivîsandîye.Qewûrandin u zorkirin bûye nînbûnê vê zimanî.

## Girêdanên derve
* Projeya Zimanên Cihû- rûpela Judæo-French  
* Li Ethnologue.com Rûpela "Zarphatic" 

Kategorî:Ziman
Zimanê yîdîş

**Yîdiş**, **îdiş**, **almaniya cihûyî** (bi yîdiş: ייִדיש *yîdîş* / אידיש *îdîş* "cihû") zimanekî malbata zimanên germanî ye û li Ewropa, Amerîka û li Asyayê ji hêla bi sê milyon û nîv mirov ve tê peyivîn. Wek zimanên cihûyên din alfabeya îbranî tê nivîsandin.

## Dûgelên bi vê zimanê tê peyivîn
Li DYA (Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) (1.250.000), li Rûsyayê (701.000), li Îsraêlê (215.000), li Ûkraynayê (634.000), li Belarûs (231.000), li Almanyayê (49.210), li Kanadayê (49.890), li Letonyayê (40.000), li Romanyayê (1.100), li Estonyayê (570), li Arjentîn, Polonya, Mecaristan, Holenda, Moldova û dûgelên din tê peyivîn.

Li Swêd, Holenda û li Moldovayê zimanekî fêrmî ye.

## Girêdaniyên Derve
* Bêje û pirtûkên yîdîş
* Websîteya Lêkolîna Zimanên Cihû: Yîdîş 
* Ferhenga yîdîş a on-line 
* Navenda pirtûkên yîdîş a fermî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Almanyayê
Kategorî:Zimanên DYAyê
Kategorî:Zimanên Fransayê
Kategorî:Zimanên Gurcistanê
Yîdîş
Kategorî:Zimanên Polonyayê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Ûkraynayê
Zimanê champenois

**Zimanê champenois** (bi zimanê champenois: *champaignat*) zimanekî latînî ye û li herêma Champagne ya Fransayê û li herêma Walonya ya Belgiyayê jî tê peyivîn.

Li Walonyayê tê naskirin ku zimanekî herêmî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Belçîkayê
Kategorî:Zimanên Fransayê
Zimanê nîsayî

**Zimanê nîsayî** (bi fransewî: *Niçard* () an *Niçois* () zimanekî li başûrê Fransayê ye ku li dora bajarê Nice () tê peyivîn. Nîsayî zimanekî oksîtanî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên romanî
Kategorî:Zimanên Fransayê
Kategorî:Zimanê oksîtanî
Zimanê napolîtanî

**Napolîtanî** (bi zimanê napolîtanî: *nnapulitano*, bi îtalî: *napoletano*) zimanekî îtaloromanî ye. Li Napolî û Kampaniya û herêmên derdorê ji hêla nêzîkî 7.800.000 kesî ve tê xeberdan.

Ev ziman ji îtalî cuda ye û nêzîkî zimanên sîsîlî û kalabrî (kalabrezî) ye.

## Zaravayên zimanê napolîtanî
*Zaravayê arianoyî (arianezî)
*Zaravayê bareyî (barezî)
*Zaravayê beneventoyî
*Zaravayê castelmezzanoyî (kastelmezanoyî)
*Zaravayê cîlentoyî (cîlentanî)
*Zaravayê cosenzayî (kosenzayî)
*Zaravayê îrpînoyî (îrpînî)
*Zaravayê lazioyiya başûr
*Zaravayê molîzeyî (molîzanî)
*Zaravayê tarantoyî (tarantînî)
*Zaravayê vastoyî (vastezî)

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Îtalyayê
Zimanên Tirkiyeyê

Li gorî Peymana Lozanê, zimanên kêmneteweyan bi fermî tên naskirin Ermenî, Yewnanî û Îbranî ne.

## Çavkanî

* Zimanên li tirkiyê tê peyivîn 
* Wîkîpediya Tirkî
Bîjen Kamkar

**Bîjen Kamkar**, muzîkvanê kurd e. Di sala 1949an de li bajarê Sineyê hatiye dinê. Ew yek ji sitranbêjên koma Kamkaran û herwisa jenyarekî navdar ê tar, rubab, tumbek û defê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Stranbêjên kurd
Elîezer Ben-Yehuda

**Elîezer Ben-Yehuda** (bi îbranî: אֱלִיעֶזֶר בֶּן־יְהוּדָה; jdb. 7ê kanûna paşîn a 1858 – m. 16ê kanûna pêşîn a 1922), Jîn kirina Îbranî yê nûjen bi saya wî ye û Îbranî ya Nûjen herî yekem zimanê zikmakî yê Ben-Yehuda ye. Ew nivîskara ferhenga Îbranî yê Nûjen ê herî yekem e.

## Jiyana wî
Eliezer Ben-Yehuda li bajarê Luzhkyê ya Rûsyaya Çarî bi navê Eliezer Yitzhak Perlman hat dinê. Luzhky iro bajarê Vitsebsk Voblast ya Belarûse. Eliezer Ben-Yehuda di sê saliya xweda çu dibistaneke Cihû û perwerdehiya Tevrat û Zimanê îbranî hilda. Di temenê xwe yê 12 salîda ewî dikarîbu ku pirtûkên Tewrat, Mîşna, Talmud yê ku bi zimanê îbranî hatiye nivîsandin, bixwîne. Ji ber vê yekê malbata wî, ji bo ku ew bibe Haham, ew qeydê Yeshîva (dibistana ku li ser ola Cihû perwerdehiyê dide) yê kirin.

Di dema perwerdehiya xweda gelek nivîsên bi zamanê îbranî yê ku olî û ne olî ne dît. Paşê, fêrî zimanên Frensî, Almanî û Rûsî bû. Perwerdehiya xwe li bajarê Duneburg a Letonya yê berdewam kir. Rojnemeya HaShabar xwend û nasiya wî bi Siyonîzmê ra çêbû. Ew fikirî, ku ew bikaribe zimanê îbranî li ser axa Îsraêl jîn bike, wê bikaribe hemû Cihû yên cîhanê bîne cem hev. Ji bo vê ramanê biryar da ku here Filistînê.

Di sala 1878’an da ji Împeratoriya Sovyetê derket û ji bo perwerdehiya bijîşkê hilde û di rojên pêşiyêda bi avayê bijîşkêyê alîkariya xwe li Cihû yên Filistînê bike, çu Parîsê. Li Parîsê di Zanîngeha Sorbonne da çar sal perwerdehî hilda.

Di sala 1881’an da bi jina xwe ku navê wê Deborah e, çu Filistînê. Di sala 1882’an da lawê wî Ben-Zion Ben-Yehuda (İttamar Ben-Avi) bû. Wî, lawê xwe bi temamî bi zimanê îbranî mezinkir. Gorî hinek çavkaniya, gava ku mîrovên bi zimanên din diaxifin, dahatin mala wan, ewî lawê xwe dişand oda wî. Ne ji bo zimanên din, ji bo hemu dengan ew wisa bu. Nedihîşt ku lawê wî dengên hespan, çûkan ...hwd jî bibîhîse.

Eliezer Ben-Yehuda ji bo zimanê îbranî dewlemend bike û têxe zimanê axaftinê, peyvên nû ava dikir. Rêvebîrê dibistana Alliance Israelite Universelle Nîssîm Bechar di sala 1882an da xwest ku Eliezer Ben-Yehuda di dibistanêda perwerdehiya zimanê îbranî bide. Eliezer Ben-Yehuda ev yek pêjirand û wî li vir dest bi hînkirina ziman kir. Eliezer Ben-Yehuda ji ber sedemên tenduristîyê, demeke kurt di vê dibistanêda mamostetî kir.

Di rojnameke hêremî Hahavatzelet da çend sala nivîsandin kir û di sala 1884’an da ji bo perwerdehiyê bide mezinan, bi navê Hatzvî rojnamek derxist.

Dest bi avakirina ferhengekî kir. Ferheng ji 17 bergan pêk hat û pişt mirina wî, ji aliyê jina wî ya duyem Hemda û lawê wî hat qedandin.

Di 29ê çiriya paşîn a 1922an da zimanê îbranî bu zimanê fermî ya Cihûyên Filistînê. Eliezer Ben-Yehuda piştî vê serkeftinê, mehekî şunda di 16’ê Kanûna 1922’an da ji ber nexweşîya Jana zirav mir.

## Çavkanî
* http://kokturukce.blogspot.com/2009/06/ibranicenin-sasrtc-basars.html

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Jidayikbûn 1858
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1922
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Zimanê îbranî
Kosekan

**Kosekan** eşîreke Kurdî li Sûriye û Tirkiyê, ji gundên Kosekan Tilêlûn û Hewaşiyê û Nofeliyê û Bîrik û Mayaş û Mişwalî û Bellê û Cabol û Şebek û Abrê

Kategorî:Eşîr
Osêt

[thumb|150px|rast|[Osêta Bakur û Osêta Başûr.]]
thumb|150px|rast
**Osêt** (osî: Ирыстон, *Îriston*; rûsî: Осетия, *Osetiya*; gurcî: ოსეთი, *Oset'i*), herêmeke Qefqasyayê ye.

Welat navê xwe, Gelê Os ku pirraniya herêm pêk tîne, histendî ye. Li welatê de gelê rûs, gurcî, ermenî û gelê Qefqasê din jî dijîn.
Îroj Osêt li nav dû dûgel mayî ye. Bakur li nav Rûsya ye; başûr jî heta sala 2008an ve li Gurcistan bû. Lê Başur azadiya xwe histend û li hêla Rûsya ve hat naskirin.

## Dîrok

## Çand

## Çavkanî

* Wîkîpediya yê Îngîlîzî
* Wîkîpediya yê Tirkî

Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê
Kategorî:Herêmên dîrokî

Kategorî:Qefqasya
Hiyeroglîfên misrî

thumb|200px|Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê

**Hiyeroglîfên misrî**, **yeroglîfên misrî**, an jî **wênenivîsa misrî**, anku nivîsa misriyên kevin, ji sedan sembolan pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e.

Li hiyeroglîfên misrî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî.

Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. 
 
, , , , , ,  and 

### 
Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li an tê dîtin.

* Hiyeratîk an yeratîk: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn.
* Demotîk: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn.
* Koptîk: misirî yên bi xiristiyan ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a alfabeya yewnanî bû. Hîn jî hêla Dêra Qiptî ve tê bikaranîn.

## Girêdanên derve
* Wîkîpediya îngilîzî
* Wîkîpediya tirkî

, , , 

(...)

{...}

[...]

(...)

{...}

...]

Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.
Kategorî:Dîroka nivîsînê
Kategorî:Hiyeroglîfên misirî

Kategorî:Misir
Zimanê volapük

**Volapük**, **zimanê volapük** (peyv tê wateya "zimanê cîhanê"; ji *vol*, cîhan û *pük*, ziman) zimanekî çêkirî ye yê ku di sala 1879-1880î de ji hêla keşîşê katolîk ê alman Johann Martin Schleyer ve hatiye çêkirin.

Çavkaniyên bêjeyên vî zimanê bastûrî yê alîkar li îngîlîzî, almanî, fransî û latînî ye. Vî zimanê çêkirî berê balkêşa mirovan kişandiye û bi sedan mirov hînî volapük bûne û gelek kovar û pirtûk pê derketine. Lê bi derketina zimanekî çêkirî yê nû yê bi navê esperanto ve cihê xwe berdaye wî zimanî.

Volapük jî yek ji zimanên projeya Wîkîpedyayê ye.

## Alfabeya wî
Li alfabeya volapükê 27 tîp hene:

Aa Ää Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Tt Uu Üü Vv Xx Yy Zz

## Çavkanî
* Wîkîpedyayên tirkî û îngilîzî.
* Flenef bevünetik Volapüka / International Friendship of The World Language]

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên çêkirî
Zimanê îdo

**Îdo** yan jî **zimanê îdo** (bi îdo: *ido*), navê zimanê çêkirî ye.

Îdo ji bo çêkirina zimanekî ragihandinê yê nû yê navbera mirovan di sala 1907an de ji hêla Uniono por la Linguo Internaciona Ido ("Yekîtiya ji bo zimanê navneteweyî yê îdo") ve hatiye pêkanîn.

Ev ziman dişibe zimanê esperanto û ji bo rakirina kêmasiyên esperanto hatiye çêkirin. Kesên ku îdo dizane bi hêsanî zimanê esperanto jî fahm dike. Cûdahiya herî giring a nava wan du zimanan de alfabe ye. Îdo alfabeya standard a latînî bi kar tîne. Lê di nava alfabeyê esperanto tîpên *q, w, x* û *y* tune ne, cihê wî tîpên *ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ* û *ŭ* hene.
Tê texmînkirin ku sê-çar hezar kes zimanê îdo dizanin.

Louis de Beaufront zanê navdar ê zimanê esperanto û komeke esperantîstan a din bawer dikir ku esperanto, wek zimanekî navneteweyî, hê jî pir dijwar e û divê bêtir were hêsankirin. Lê piraniya endamên civaka esprantîstan nedixwast dest li binema û binçîna esperanto bidin, ji lew re Louis de Beaufront û koma xwe zimanê îdo afrand.

## Girêdanên derve
* http://www.ido.li
* http://io.wikipedia.org
* http://io.wiktionary.org

Kategorî:Zimanên çêkirî
Ferhadê Çelebî

**Ferhadê Çelebî** helbestvan û nivîskarekî kurd bû.

Ferhadê Çelebî di sala 1961an de li bajarê Amûdeyê ji dayik bûye, xwendina xwe ya seretayî li wir kuta kir. Li Şamê Fakûlteya Aborî di sala 1985an de tewa kiriye. Çîrok, şano, helbest û gotar nivîsandine û wergerandin jî kiriye.

Di roja 31.10.2004an de li ser riya Qamişlo-Helebê nêzîkî bajarê Reqayê ligel du birayên xwe Zibêr û Şêro di rûdaneke hatûçûnê de jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî û û girêdanên derve
* http://www.tirej.net/index.2124.dikomenta-ferhad-celebi.htm 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên ji Amûdê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Şingalî (devok)

**Şengalî** an **Şingalî** devokeke kurmancî ye ku li Şengalê tê axavtin e. Ev devoka kurmancî mîna devoka bajarê Hesekê ye li Rojavayê Kurdistanê. Dihok û Zaxo jî li Başûrê Kurdistanê deverên kurmanc in. Devoka Dihokê mîna devoka bajarê Hekariyê ye li Bakurê Kurdistanê. Her hemû devok her kurmancî ne, lê di hinek peyvan de cudahî heye.

Kategorî:Devokên kurmancî
Surçî (devok)

**Surçî**, eşîreke kurd e ku li başûrê Kurdistanê dijî. Sûrçî bi giranî li navçeyên Soran, Akrê û Şeqlawa dijîn.
## erdnîgarî û tîr
Eşîra Sûrçî li ser du herêman, Sûrçiyên Badînan û Sûrçî yên Soran hatiye dabeşkirin. Sûrçîyên Badînan li Akrê, Bjil, Rovîan û gundên derdorê û beşeke biçûk jî li Barderaşê dijîn. Sûrçî Soran li Herîr, Xelîfan, Kurgosk û Soran çend gundên Çomanê.

Zimanê Sûrçîyan hinekî ji soranî û badînî cudatir e, lê ew bêtir badînî bi kar tînin, bi taybetî jî sûrçîyên bedînan, yên ku bêtir dişibin badînî, lê xwedîyê axaftinê cuda ne. Çemê Mezin (Çemê Badînan) Sûrçîyên Badînî û Soranî ji hev vediqetîne.Cihê erdnîgariya vê eşîrê li rojhilat navçeyên Syedkan, Soran û Herîr, li bakur çiyayê Pirs û Akrê, li rojava Roviyan û Berderaş û Hewlêr û Mexmûr e. li başûr.

## Çavkanî

Kategorî:Devokên kurmancî
Efrînî (devok)

**Efrînî** yan jî **efrînkî**, devoka kurdên herêma Efrînê û Çiyayê Kurmênc (Kurdaxê) ye.

### Gotinên taybet

* **gêndih** = wê/wî
* tu **çû** ye? = tu Çawa yî?
* **rind** im = baş im
* **xêre**?= Çima?
* **meriy**ê me = xizimên me
* **dengkirin** = axaftin
* **talî** = dawî
* **hewal dan** = xeber dan
* **kulfet** = hevjîn (bo jin û mêran)
* **kevanî/kavonî** = hevjîn (bo jin)
* **qiçik** = zarok
* **şênî** = xelk/milet

### Hejmar

* Dudu / Dido = Du
* Sisê = Sê
* Nehe = Neh
* Dewûyek = Yazdeh
* Dewûdudu / Dewûdido = Diwazdeh
* Dewûsisê = Sêzdeh
* Dewûçor = Çardeh
* Dewûpênc = Panzdeh
* Dewûşeş = Sêzdeh
* Dewûheft = Heftdeh
* Dewûnehe = Nozdeh

## Çavkanî

Kategorî:Devokên kurmancî
Kategorî:Efrîn
Qerejdaxî (devok)

**Devoka Qerejdaxê** ango **qerejdaxî** devokek kurmanciya botî ye. Ev devok a ku li herêma qerejdaxê dest pê dike heta Wêranşarê û Qamişlokê tê axavtin xwedî kevneşopiyek bidevkî ya xurt e. Bi deng, gotin, peyv, mersele, çîrok û gelek aliyên din de dişibe zaravaya Dimilî. Li herêma Qerejdaxê, kurmancî û zazakî (dimilî) pirr nêzî hev in. Mirov dikare bibêje ku Kurmancî û Zazakî li herêma Qerejdaxê dibin zimanek û hergî herêm dûr dikeve, herdû zarava jî ji hev dûr dikevin.

## Minakî
Hinek minakan meriv dikare li vir bibêje ji bo nêzikbûna wan:

:**mi** (min)
:**ra** (re)
:**zî** (jî)
:**xu** (xwe)
:**da** (de)

yên di parantêzê de peyvên Kurmancî ya standart in. Ên din bi vî awayî tên gotin li Qerejdaxê û bi Zazakî.

Kurmanciya Qerejdaxê ji tesîra Farisî ji gelekî dûr e û ji ber ku li dora çiyayê Qerejdaxê ye, ji telekomînîkayon û medyayê jî dûr e û di bin tesîra ti zimanî de nemaye. Wek minak: Lêkera `Bûyin-Bûn` li gor Subjektê diguhere di Farisî û Kurdî de wek hev in.
:Ez mêvan **im**.
:Tu mêvan **î**.
:Ew mêvan **e**.

Di kurdî û farisî de wusa ye. ji bo Tu î, ji bo ew/wê jî e ye. Di farisî de jî wusa ye. Lêbelê di Kurmanciya Qerejdaxê de ne wusa ye.

:Tu mêvan **i**
:Ew mêvan **i**.

ji bo herduyan `**i**` ye.

Yek taybetmendiya Kurmanciya Qerejdaxê jî ev e: Gava sûfiks tê dawiya peyvan, heger tîpa dawîn ya wuşeyê bi deng be, ew deng diçe, sûfîks îlawe dibe.

Mînak:
Standart:
1-bir**a-yê** min
2-ten**e-yê** me
3-mang**e-ya** sor

Qerejdax:
1-bir-**ê** mi
2-ten-**ê** me
3-mang-**a** sor

## Girêdanên derve
* Kurdica, Qerejdaxî

Kategorî:Devokên kurmancî
Qoçanî (devok)

**Qoçanî** an **qûçanî** ji devoka kurmancî ya rûnişvanên bajarê Qoçana Xorasanê li Îranê re tê gotin. Jêrzaravaya kurdên Xorasanê di nava xwe de homojen e, tenê devokên kurdên li Qoçanê û ya êla amerlû xwedî kêm xwemaliyên ferhengî ne. Ev devok ne tenê li Qoçanê, ji aliyê êla zaferanlû ya li û derdora Qoçanê biwar e, tê axavtin. Li Xorasanê çend eşîre hene wek şadî, hewêdan û sêvikan,reşî,topkanlu,milanlu.
 
## Devok
* Ziman = kurdî
* Zarava = Kurmancî
* Devok = qoçanî

 

Kategorî:Devokên kurmancî
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Kelanî-Ebdûyî

**Kelûn Abdû** navê zaravayeke kurdî li Farsê ye. Gorî zimannasê alman Oskar Mann ev zarava yek ji zaravayên kurdî ye, a ku pirr di têsîra farisî de maye. Kesên bi ve zaravaye diaxivin li gundê Abdû di navbera Kazerun û Şîrazê de rûdinên. Bi texmînî vana kurdên ku ji aliyê Sefewiyan ve ji Kurdistanê hatine mişextkirin in.

Ji du eşîran pêk tê: Kardaran û Ebdûyî

## Têkildar
* Zimanê Kurdî

## Çavkanî

* Kelûn Abdû, Kurdica

Kategorî:Fars (parêzgeh)
Kategorî:Kurmancî
Kategorî:Zimanên Îranê
Eynik, Misirc

**Eynik**, **gundê Eynikê** (, , tirkî: *Gürgöze*) gundekî navçeya Misircê ye û ji şaredariya Misircê 3 km dûr disekine. Dibêjin ku gundiyên Eynikê bi eslê xwe ji Eruhê ne û ewan ji eşîra Heciyan e (ev eşîr bi giranî xwe li Eruh û Mûşê bi cih kiriye).

Li gund ziyareteke pîroz heye û weke Ziyareta Şêx Ereb tê binavkirin. Gel bawer dike ku ax û ava ziyaretê ji nexweşiyên zerekeran baş e.

Du mezrayên Eynikê hene, navê wan jî Birkê () û Bireynê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Misircê
Eynqesir

**Eynqesir** () gundekî girêdayî navçeya Misircê ya ku bi ser Sêrtê ve ye.
Eynqesir gundê Mala Faro ye. Dibêjin ku qesir û qonaxa Bişarê Çeto û Cemilê Çeto li wî gundê bûye.

Kategorî:Gundên Misircê
Pîrînasî

**Pîrînasî** beşa dermanzanînê ku li ser nexweşî û tengasî ên pîr û kalan dixebite. Eva beşa piştgirîa psykologikÎ dide pîr û kalan û bi avayî xizmetê wana dike.

Kategorî:Bijîşkî
Hedil

**Hedil** gundekî navçeya Hezex e. Gundekî eşîra Omerka ye û tê gotin ku di dîrokê de navenda eşîra Omerka Hedil bû. Ji Hezexê 10-12 km dûr e û li aliyê Hezexê newal heye. Li derdora wî Mirik, Xenduk, Fîl, Kefşin, Kevsur û Gizre heye. Bi Lata sa, Kaniya Moziyê, Deviya Fadil û Erdên Rast û Ferih navdar in. Ji bo vê yekê pevçunka Hedilê bi Kevsur, Xenduk û Gizre re didomîne. Berê fileh jî tê de hebûn û hê jî dêra wan dimîne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezexê
Tewrêz

**Tewrêz** (bi farisî, تبریز, Tabrīz) bajarê herî mezin û paytexta parêzgeha Azerbaycana rojhilat li bakurê rojavayê Îranê ye. Tewrêz şeşemîn bajarê herî qelebalix ê Îranê ye.

Tewrêz gelek bermahiyên dîrokî dihewîne, ku nûnertiya veguherîna mîmarî ya Îranê di dirêjahiya dîroka wê ya dirêj de dike. Piraniya şûnwarên dîrokî yên Tewrêzê yên parastî yên îlxanî, sefewî û qacarî ne. Di nav van şûnwaran de bazara mezin a Tewrêzê jî heye, ku wekî Mîrateya Cîhanî hatiye binavkirin. Ji destpêka serdema nû de, Tewrêz di pêşveçûna sê herêmên cîranên xwe de girîng bû; ango Qefqasya, Bakurê Kurdistanê û Îran a navîn. Weke navenda herî nêzîk a welêt ji Ewropayê re, gelek aliyên nûkirina zû li Îranê li Tewrêzê dest pê kir. Xanedaniya Qacaran piştî du Şerên Rûs û Farisan di nîvê pêşîn ê sedsala 19an de neçar ma ku herêmên Qefqasyayê radestî împeratoriya rûsî bike. Heta sala 1925an, bajar rûniştgeha kevneşopî ya mîrên qacar ​​bû.

## Hewa
Hew a Tewrêz suha û sar e. Zivistanê wê dirêjin û ba pirr heye. Di salê de 305 milî baran dibarin.

## Erdnîgarî
Tewrêz li bakurê rojavayê Îranê ye. Volkanê Sehend (3.710 m) li başûrê bajêre û ciyayê Aynalî (1.700 m) li bakurê bajêre.

## Zanîngeh
# Sahand University of Technology
# Tabriz University of Medical Sciences
# Azerbaijan University of Tarbiyat Moallem (Tabriz University of Tarbiat Moallem)
# University of Tabriz
# Islamic Azad University of Tabriz
# Tabriz Islamic Arts University
# University College of Nabi Akram

## Nifûs

## Bajarên pardar
* Bakû, Azerbaycan
* Xeza, Filistîn
* Ho Chi Minh City, Viyetnam
* Stembol, Tirkîye
* Îzmîr, Tirkîye
* Xûcend, Tacîkistan
* Kazan, Rûsya
* Konya, Tirkîye
* Viyana, Awistriya
* Wuhan, Çîn
* Xarpêt, Tirkîye

## Mijarên têkildar

* Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojhilat
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê
Kategorî:Mîmarî li Îranê
Parlamenter

**Parlamenter** an **newenger** ji aliye gel ve di hilbijartinan de tê hilbijartin. Parlamenter di parlamentê de mafê wî gelê go ew hilbijatiye temsil dike.

## Çavkanî


Kategorî:Siyaset
Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê

**Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê** an jî **Firokexaneya Navdewletî ya Hewlêrê** (bi îngilîz wek *Erbil International Airport* jî tê naskirin) navê firokexaneya bajarê Hewlêrê ye. Balafirgeh dikeve bakurê bajêr li Enkawayê û ji aliye Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin.

Balafirên ku difirin Hewlêrê ev in:

* Atrosh Air
* Austrian Airlines
* Azmar Air
* Blue Wings
* Fly Air
* Flying Carpet Airlines
* Hamburg International
* Iraqi Airways
* Jupiter Airlines
* Kurdistan Airlines
* Mahan Air
* Royal Jordanian Airlines
* Zagros Air

Ji van bajaran çûn û hatina balafirgehê ev in:
* Amsterdam
* Atîna
* Besra
* Bexda
* Bêrût
* Dubai
* Düsseldorf
* Emman
* Oman
* Eindhoven
* Frankfurt am Main
* Stenbol
* Köln
* Stockholm-Arlanda
* Silêmanî
* Tehran
* Weeze
* Viyana
http://www.erbilairport.net/ 

Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Avabûnên 2005an li Iraqê
Kategorî:Balafirgehên li Kurdistanê
Kategorî:Balafirgehên Iraqê
Kategorî:Hewlêr (paytext)
Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê
Sevilla

**Sevilla** çarem bajarê herî mezin yê Spanyayê e û herwiha paytexta herêma xweser yê Endulusê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Bajar
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Spanyayê
Kategorî:Spanya
Johanna Spyri

**Johanna Spyri** (jdb.  Hîrzel, Swîsre - m. , Zürich), li navê wê ya dayîkbûnê Johanna Louise Heusser, nivîskareke swîsreyî ye. Li pirtûka xwe ya Heidi navdar e. Jiyana wê li havînan wek Chur û Graubünden herêman çolterî derbas bûye û nivîskar pirtûka xwe van deran qal kiriye.

Sala 2007an de Heidi 125 salî bû. Ji bo bîranîna wê li Swîsreyê wêneyên Johanna Spyri têxistin li ser peryên hesin. Ew zaroka jî pir hez dikir, ji xwe berhemê wê ya Heidi encamê ev hesta ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1827
Kategorî:Jinên swîsrî
Kategorî:Mirin 1901
Kategorî:Nivîskarên swîsrî
Rûdaw

**Rûdaw** yan jî **Tora Medyayê ya Rûdawê**, saziyeke medyayê ye ku navenda saziyê li Hewlêra Başûrê Kurdistanê ye. Rudaw ji ajansek nûçeyan a pirzimanî kanalek televîzyonê û ji radyoyeke pêk tê.

Tora Medyayê ya Rûdawê li Başûrê Kurdistanê bi zaravayê soranî û kurmancî, bi tîpên erebî û latînî derdikeve.
Ji 6ê tîrmeha 2009an ve *Rûdaw* li Ewropa jî derdikeve û ji bilî Almanya, li gelek welatên Ewropayê tê belavkirin. Navenda Çapa Ewropayê li bajarê Almanya Kölnê ye. *Rûdaw* ji 32 rûpelan pêk tê û 15 rûpel kurmancî, yek bi zazakî û 16 ê din jî soranî ne. Rêvebirê beşa kurmancî Nasredîn Akyol û yê beşa soranî jî Hêmin Ebdullah e.

## Girêdanên derve
*    Malpera Rûdaw − Bi 3 zimanan

## Çavkanî

Kategorî:Ajansên nûçeyan ên kurdî
Kategorî:Avabûnên 2008an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Heftename
Kategorî:Rojnameyên kurdî
Celal Debax

**Celal Debax** (bi tîpên erebî: جه‌لال ده‌باغ, bi inglîzî: *Jalal Dabagh*), di sala 1939an de li bajarê Silêmaniyê li başûrê Kurdistanê ji dayik bûye.

Celal Debax siyasetmedar, nivîskar û rojnamevanekî kurdî ye. Seroke Partî Çep li başûrê Kurdistanê.

Ew wergêrê Manîfesta Komunîst e, ya ku di sala 1996 û 2001ê de hate çapkirin.. Wî Srûda Înternasyonal jî wergerand bo kurdî (şêwezara soranî).

Celal Debax nuha (2016) li Swêdê dimîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Jalal Dabagh li Facebookê

Kategorî:Jidayikbûn 1939
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Qanî

**Muhemmed Kabulî** an **Mamoste Qanî** (jdb. 1898, Merîwan - m. 1965) helbestvanekî kurd ê Rojhilatê Kurdistanê bû.

Mamoste Qanî nasnavê Muhemmed Kabulî kurê Şêx Seîd ê kurê Şêx Muhemed Dolaş li sadatên Konepoşî çiqa Kabulî bi nasnavê Mamoste Qanî helbestvanê hevdem yê kurd e ku di sala 1277 koçî de li gundê Dulaşê ser bi navçeya Merîwanê hatiye dinyayê. Li zarokatiya xwe, dê û bavê xwe ji dest dan û ket bin serperestiya Seyîd Hesenê Çorî li gundê Çorê li Merîwanê.
 
12 salî bû ku xwendina xwe dest pê kir û çû bajarên Serdeşt û Silêmanî û Sine û Seqiz û Koye û Kerkûkê û car din vegeriya Silêmaniyê û hinekî jî bal zanaê dînî Îbn ul-Qeredaxî ders xwendiye. Piştre ji ber kêşeyên malbatî xwendin terikandiye û li gundan bûye pêşnimêj û mektebdar. Wî bi zimanên kurdî, erebî û farisî helbest gotine lê ji bo helbestên sade û rewan yên kurdî bi navûdeng e.

Mamoste Qanî di sala 1343 koçî di 67 saliyê de koça dawîn kir.

## Berhemên wî
* Gulaley Merîwan
* Baxçey Kurdistan
* Ciwarbaxî Pêncwên
* Şaxî Hewraman
* Deştî Germiyan

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1898
Kategorî:Kesên ji Merîwanê
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1965
Mihemed Nurî

**Mihemed Nurî** (1926-2009) nivîskar û helbestvanekî Rojhilatê Kurdistanê bû. Di sala 1926an de li navçeya Gewrika Bokan hatiye dinê.

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2009
Umer Sultanî

**Umer Sultanî** (bi soranî: *Umer Sulltanî*) nivîskar û helbestkarekî Rojhilatê Kurdistanê bû. Ew li taxeke bajarê Bokan ji dayik bûye.

Kategorî:Helbestvan
Niqteşanî

**Niqteşanî** ji bo xwendina bi hêsanî ya hevokan pêk hatiye. Niqtên ku herî gelek têne bikaranîn ev in:

## Çavkanî

Kategorî:Nivîs
Herkî, Şemzînan

**Herkî** () navê gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye.

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Iker Casillas

**Iker Casillas Fernández** (jdb.  li Madrid lîstikvanekî goka pê (futbolê) yê berê ê spanî ye. Zinedine Zidane ji aliyê FIFA'yê sê cara lîstikvanê futbolê ê cihanê hatê destnîşan kirin û weke yek ji baştirin listikvanê hemû dema tê dîtin. Íker Casillas bo Real Madrid dekat ava dah sala

Kategorî:Futbolvanên spanî
Kategorî:Mêrên spanî
Kategorî:Mirovên zindî
Sergio Ramos

**Sergio Ramos García**(jdb.  li Sevilla) futbolvanê berê ê spanî ye. Ramos ji aliyê FIFA'yê sê cara lîstikvanê futbolê ê cihanê hatê destnîşan kirin û weke yek ji baştirin listikvanê hemû dema tê dîtin

* 2004-2005 Sevilla
* 2005 -2021 Real Madrid CF
* 2021-2024 şanlıurfaspor

Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Spanî
Arjen Robben

**Arjen Robben** (jdb. 23ê kanûna paşîn a sala 1984an li Bedum) gogbazê berê ê holandî ye. Arjen Robben ji aliyê FIFA'yê sê cara lîstikvanê futbolê ê cihanê hatê destnîşan kirin û weke yek ji baştirin listikvanê hemû dema tê dîtin.

Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Futbolvanên holendî
Kategorî:Holendî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Bêdkarê

**Bêdkarê**, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nêrwe û Rêkan
Eyûbnebî

**Eyûbnebî** (bi tirkî navê *Eyüpnebi* lê kirine) gundekî qezaya Wêranşara Rihayê ye. Li gorî rîwayetekê Hz. Eyûb pêxember û Hz. Elyas
pêxember nifûs kirine. Hê jî tirba wan pêxemberan li wê derê ye.

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Lîsteya mîrektiyên kurd

## Mîrektiyên Kurd
### Mîrektiyên Cizîrê û Diyarbekrê
#### [[Mîrektiya Cizîrê]]
#### [[Mîrektiya Xîzanê]]
#### [[Mîrektiya Şêrwanê]]
#### [[Mîrektiya Bedlîsê]]
#### [[Mîrektiya Sasonê]]
#### [[Mîrektiya Siwêdî]]
#### [[Mîrektiya Pazûkî]]
#### [[Mîrektiya Mirdesî]]
#### [[Mîrektiya Çemîşgezekê]]
### Mîrektiyên navbera Cizîrê û Kilîsê
#### [[Mîrektiya Heskîfê]]
#### [[Mîrektiya Silêmaniyê]]
#### [[Mîrektiya Zerakî]]
#### [[Mîrektiya Kilîsê]]

### Mîrektiyên navbera Cizîrê û Xoyê
#### [[Mîrektiya Hekariyê]]
#### [[Mîrektiya Mehmûdî]]
#### [[Mîrektiya Pinyanişî]]
#### [[Mîrektiya Dunbilî]]
#### [[Mîrektiya Biradostê]]
#### [[Mîrektiya Somayê]]
#### [[Xanedana Mîrektiya Tevgeverê]]
#### [[Mîrektiya Mukriyê]]
#### [[Mîrektiya Estûnê]]

### Mîrektiyên li başûrê Hekariyan
#### [[Mîrektiya Behdîniyan]]
#### [[Mîrektiya Dasniyê]]
#### [[Mîrektiya Soran]]
#### [[Mîrektiya Paşayê Kor]]
#### [[Mîrektiya Baban]]
#### [[Mîrektiya Baneyê]]
#### [[Mîrektiya Gelbaxî]]
#### [[Mîrektiya Kelhûrê]]
#### [[Mîrektiya bin Enan ya di Hilwanê de]]
#### [[Mîrektiya Dertengê]]
#### [[Mîrektiya Mahîdeştê]]

### Mîrektiyên rojhilatê Îranê
#### [[Mîrektiya Siyahmensûrê]]
#### [[Mîrektiya Çegniyê]]
#### [[Mîrektiya Zengeneyê]]
#### [[Mîrektiya Şiwankarê]]
#### [[Mîrektiya Xoresanê]]

## Çavkanî
* Mihemed Emîn Zekî (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta, Stenbol/Diyarbekir.

Kategorî:Lîste
Alyawa, Kelaterzan

**Alyawa**, **Ałyawa**, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

## Hejmara rûniştvanan

Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Allyawa 697 kes e (355 mêr, 342 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 146 e.

## Rewşa xwendin û perwerdeyê

Ji 697 kes rûniştvanên Allyawa, 413 kes dikarin bixwînin u binivsînin (233 mêr, 180 jin).

## Bibîne
* Şaristana Sine
* Navçeya Kellaterzan
* Gundistana Kellaterzan

## Çavkanî

* Malpera Neteweyiya Jimêrkoya Îranê http://www.sci.org.ir/content/userfiles/_census85/census85/natayej/abadifil/12.xls

Kategorî:Gundên Kelaterzanê
Serjimariya Giştî ya Mirov û Malan a Îranê

**Serjimariya Giştî ya Mirov û Malan a Îranê** (Sarışmêriya Giştî ya Mirov û Malan) mezintirîn serjimariyeke ku di wî wilatî da tê encamdan. Ev serjimariyê her deh sal carek ji aliyê Navneda Jimêrkoya Îranê ve, tê encamdan. Serjimariya giştî ya Îranê pêdivî ye ku hertî nasnameya gelemperî û çalakîya aborî, edebî û siyasî yên herêmî û şaxiyan di navbera wan de were pêşveçûn.

Di sala 2006an de, nîşan dide ku apora Îranê nêzîk 70 milyon kesan e, û gava nûjen ê 2024an de, di serjimariya dawî ya parlemana Îranê de, apora Îranê pêşveçûn dibe û herî zêde nûjenên kesan zêde dibin. 

Serjimariya giştî ya Îranê herweha bi gelemperî dest bi encamên cihêrtî yên giştî, di bazarê şaxiyan û komkujiyê ya parlamanê re amade dike. Nûtirîn serjimarî, di sala 2006an de, nîşan dide ku apora Îranê nêzîk 70 milyon kesan e.

Kategorî:Îran
Kelatê

**Kelatê**, **Kełate**, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.

## Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kelatê 621 kes e (323 mêr, 298 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 152 e.

## Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 621 kes rûniştvanên Kelatê, 361 kes dikarin bixwînin u binivsînin (214 mêr, 147 jin).

## Bibîne
* Şaristana Sine
* Navçeya Kellaterzan
* Gundistana Jaweroya Rojava

## Çavkanî
* Malpera Neteweyî ya Jimêrkoya Îranê http://www.sci.org.ir/content/userfiles/_census85/census85/natayej/abadifil/12.xls

Kategorî:Gundên Kelaterzanê
Yavuz Ekinci

**Yavuz Ekinci** nivîskar û helbestvanekî kurd e ku bi zimanê Tirkî dinivîse.

Yavuz Ekinci di sala 1979 li gundê Mişrita () li Kozlukê li bajarê Batmanê hatîye dinyayê. Dibistana seretayî li gundê xwe, ya navincî (Siirt İmam Hatip Lisesi) li sertê u lîsayê (Batman Endüstri Meslek Lisesi) li Batmanê xwend. Yavuz Ekinci di sala 2001 li Zanîngaha Dicleyê beşa Pêdagojîyê (Siirt Eğitim Fakultesi) li Sertê qedand.
Yavuz Ekinci heta nuha çend xelatên edebî yên giring wergirt.Xelatên wî wergirtî ev in: Xelata Haldun taner ya Çîrokan (Haldun Taner Öykü Ödülü-2005), Xelata Yunus Nadiyi Çîrokan (Yunus Nadi Öykü Ödülü-2008) Xelata Gila Kohen ya Çîrokan (Gila Kohen Öykü Ödülü-2005) û Xelata Navenda Mafên Mirovan ya Çîrokan (İHD Öykü Ödülü-2005). Ji ber ku Yavuz Ekinci zimanê Kurdî baş nizane, çîrokên xwe bi zimanê Tirkî dinvîse. Yavuz Ekinci li bajarê Batmanê li dibistana GAP İlk öğretim Okulu mamostahî kir. Ji 2023an ve bi alîkarîya PEN Berlin li Almanya dijî.

## Pirtûkên wî
* Meyaser'in Uçuşu (Firina Meyaser-2004)
* Sırtımdaki Ölüler (Miriyen lı ser pişta min-September 2007)
* Bana İsmail Deyin (Ji min re bejin İsmail-2008)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera wî ya şexsî 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Mêr
Helebçe (albûm)

**Helebçe**, navê albûma hunermendê kurd Şivan Perwer e. Di albûmê de 10 stran cîh digrin.
## Berhemên Di Albûmê De
# Zindan Tarî
# Hevalino
# Min Bêriya Te Kiriye
# Pêşmergên Me
# Serhildan Jiyan e
# Helebçe
# Koyê Dêrsîm
# Mamoste Can
# Bilbilê Dilşadî
# Halê Me Yamano

Gotina yek ji stranên vê albûmê ev e:

:Wey lo lo, wey lo lo wey lo
:Wezê daketim kel û kaşxanan
:Wezê daketim serê birc û van dîwaran
:Wezê bi serkela dilê xwe de mijûl bûm , ji xeman û kulan û derdan birîn in ax de wey lo lo lo wey lo...
:Dîsa bombe û baran e
:Her derê girtî mij û dûman e
:Dîsa nale-nala birîndaran e
:Dengê dayika tê li ser lorikê wan e
:Bavik bi keder xwe davêjine ser zarokan e
:Lê zarok mane bê nefes, bê ruh û bê can e
:Ax birîndar im wey lo lo lo wey lo
:Hey lê lê.... wey lê lê... Ferman e ûy... hawar... hawar...
:Dîsa li me ferman e
:Li jor tête gire-gir û hume-huma bavirok û têyaran e
:Her der xistiye nava agir û mij û dûman e
:Li jêr tête qîre-qîra zarokan, hawara dayik û bavan e
:Dîsa dîrok xwe nû ve dike weke carek ji caran e
:Weke Diyarbekir, weke Palo û Gênc û Agirî, Dêrsim
:Weke Mahabat û weke Berzan e
:Îro dîsa li Deşta Silêmaniyê, li kêleka Hendirê, li bajarê helebçê
:Fermana me Kurdan e, ferman e, ferman e...
:Dîsa hatin qelandin zarok û zêç tev dayik û bavan e
:Ax hawar... li me ferman e... li min ay... ax birîndarê we me, li min oy...
:Erê hey lê lê... Here hey lo lo...
:Hawar Kurdno hûnê bikin bilezînin
:Hûnê kaxiz û pênûsekê bibînin binivsînin
:Dinya alemê pê bihesînin
:Serok û rêberên Kurda li hev bînin
:Bira yek bi yek bin ji halê me Kurdan re tiştekî ji dinyayê re binnivsînin
:Bira xelq û alema pê bihesînin
:Da ku çarekê ji halê me Kurdan re bibînin
:Me ji bin vê bindestiyê derînin hawar hawar
:Heyfa Kurdistan ku îro dişewitînin
:Agir li serê me Kurdan dibarînin ax de ay ay... lo lo ax de li min birîndarê we me...

## Çavkanî
* https://www.amazon.com/Helebçe-Şivan-Perwer/dp/B01B1YSSO8

Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Şivan Perwer
Dotmam (albûm)

**Dotmam albûma [[Şivan Perwer]] e ku di sala 1985'an de hatiye belav kirin. Di albûmê de 10 stran cih digirin.**

1 - Xezala Min

2 - Dotmam

3 - Gulîzer

4 - Heseniko û Asê

5 - Em Ne Xwînî Ne

6 - Xeydokê

7 - Bavê Fexro

8 - Çavreşa Ruhayê

9 - Kirîvê

10 - Çi Tolaz û Serserî Hene

:

Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Şivan Perwer
Şaristan

thumb|400px|Şaristanên Îranê
**Şaristan** an jî **şehristan** (), ji yeke yên Dabeşkariya Wilatiyên Îranê ye.
Ev yeke, li parêzgeh biçûktir û li navçe mezintir e. Her parêzgeh çend bajaristan li xo digire û her bajaristan çend navçe.

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Kategorî:Erdnîgariya Îranê
Zara (hunermend)

**Zara** yan jî **Zerîfe Migoyan** ( Lenîngrad, KSSFR) hunermend û aktrîseke navdar a kurd e ku li Moskowa Rusyayê dijî. Zara di sala 2016an de xelata Hunermenda Rûmetê a Federasyona Rûsyayê wergirtiye. Zara heta niha deh albûmên stûdyoyê tomar kiriye û çend xelatên Xelata Gramofona Zêrîn, dîplomeyên festîvala televîzyona Rûsî ya Pesnya goda wergirtiye. Wek lîstikvan Zara bi rolên xwe yên di rêzefîlmên "Streets of Broken Lights" (2001), "Spetsnaz 2" (2004) û "Favorsky" (2005) û fîlmên dirêj "Pushkin. The Last Duel" û "White Sand" de tê naskirin.

## Jiyan û malbata wê
Zara li bajarê Lênîngradê wekê kesek ji malbateke kurdên êzîdî de hatiye dinê. Zara dibistana amadeyî ya jimare 2yê li Otradnoye, navçeya Kirovsky ya li Oblasta Lênîngradê xwendiye. Di sala 2000an de li Gymnasium ji dibistana jimare 56an ku li Saint Petersburgê ye bi madelyaya zîv xilas dike. Li gel xwendina xwe ya navîn, wê dibistana muzîkê ya zarokan bi şanaziyê pisporiya piyanoyê qedandiye.

Bavê wê Paşa Bînbaşîevîç Mgoyan, Namzedê Zanistên Fîzîk û Matematîkê ye ku di pîşesazîya çêkirina makîneyan de kar kiriye û dayika wê, Nadî Djamalovna Mgoyan, jina malê ye. Dê û bavê wê li bajarê Lenînakan a Ermenistanê ji dayik bûne. Xwişkek wê ya mezin bi navê Liana û birayek piçûk bi navê Roman heye.

## Kariyer
thumb|Zara (2016).
Di sala 1997an de Zara derket fînala pêşbirka huneriyê a Rûsyayê a bi navê "Stêrka sibehê" (bi rûsî: *Utrênnyaya Zvêzda*) (Moskow) û xelata Festîvala navneteweyî ya bi navê "Bila zarok bikenin" ya (Qahîre û Port Saîdê, Misir) wergirt. Di sala 1998an de hunermenda ciwan xelata "Hêviya Sîbîryayê" (Omsk, Rûsya) wergirt, di pêşbirka "Roja jidayîkbûnê" a sitranên zarokan (Sankt Petersbûrg) û pêşbirka «Baştirîn strana salê» (Sankt-Petersbûrg, Rûsya) de xelat wergirtin.

Du salan ser hev di pêşbirka "Hêviyên Ewropayê" de (Soçî) Zara dîploma beşdarvana asta yekem û xelat bi dest xistiye. Di sala 1999an de di Festîvala "Denga-99" ku li bajarê Soçî derbas bû hunermenda ciwan xelata sempatiyên temaşevanan qezenc kir.

Heta niha çend albûmên stranên Zara hatine weşandin, hunermenda ciwan herwiha di fîlman de jî rol girtiye. Fîlmên wek *Favorskiy*, *Hêzên taybet bi rûsî-2*, *Jiyan û mirina Lyonka Panteleyev* û yên din, herwiha di kurtefîlman de jî rol kiriye, yên wek *Demon* û *Ariyadna*.

Di sala 2009'an de beşdarî şowa "Du stêrk" bû û gihîşt fînala bernameyê, di encama pêşbirkê de Zara û Dimîtriy Pêvtsov cîhê duduyan girtin. Cihê yekem Mark Tîşman û Nonna Grîşayeva qezenc kirin. Weke ku hilberîner Îgor Matviyenko jî destnîşan kir strana ku Zara û Dimîtriy di fînalê de gotin hêja ye ku bibe sîngileke serbixwe.

Di dema derbasbûyi de Zara bi kurê weliya Sankt Petersbûrgê re zewicî bûye, lê pişt re jê cida bûye. Niha bi karsazekî bi navê Sergey Îvanov zewicî ye.

Di sala 2023ê de bi navê "Klama Dilê Min" albumekî kurdî (kurmancî) derxistiye.

## Dîskografî

## Malper
* Malpera fermî ya Zara 
* Malpera ne-fermî ya Zara
* Malpera derbarê Zara de - "Ji bo wê"
* Bloga Zara
* Zara di projeya "Ez stêrk im" 
## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên kurd
Kategorî:Fabrîka Stêrkan
Kategorî:Kurdên êzîdî
Kategorî:Kurdên xiristiyan
Kategorî:Kurdên Rûsyayê
Kategorî:Mirovên zindî
Sine (navçe)

**Sine** (bi farisî: *Senendec*) yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye, li Rojhilatê Kurdistanê ya bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Sine ye.

Ev navçe li navenda parêzgehê binecih e û ji bilî navçeyên Seqiz, Bîcar û Bane bi navçeyên din re hemsinor e. Xelkê navçeyê li gor serjimariyê 450.167 kes in.

## Nahiyeyên navçeya Sineyê
### [[Sine (nahiye)|Nahiyeya Navenda navçeya Sine]]
:Bajar : Sine
** Gundistana Abîder
** Gundistana Arendan
** Gundistana Huseyn Abadê Başûrî
** Gundistana Sine
** Gundistana Neran
** Gundistana Serab Qamîş

### [[Kelaterzan (nahiye)|Nahiyeya Kelaterzan]]
: Bajar : Şuyêşe
** Gundistana Ciwanro Xerbî
** Gundistana Kelaterzan
** Gundistana Negal

### [[Sîrvan (nahiye)|Nahiyeya Sîrvan]]
** Gundistana Ciwanro Şerqî
** Gundistana Meyanro

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)
Candan Erçetin

**Candan Erçetin** (jdb. 10ê sibata 1961 li Kirklareli) stranbêjeke tirkî ye. Candan Erçetin bi eslê xwe ji Balkan ye, wekî bavekî alban û dayikekî makedon e.

## Çavkanî
Wîkîpedya îngilîzî, .

Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên tirk
Franck Ribéry

**Franck Bilal Ribéry** (jdb. 7ê nîsanê 1983 li Boulogne-sur-Mer lîstikvanekî goka pê (futbolê) yê berê ê fransî ye. Franck Ribery ji aliyê FIFA'yê sê cara lîstikvanê futbolê ê cihanê hatê destnîşan kirin û weke yek ji baştirin listikvanê hemû dema tê dîtin. Franck Ribéry di sala 2006an de bû Misilman.

## Çavkanî

Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî
Kategorî:Futbolvanên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Zlatan Ibrahimović

**Zlatan Ibrahimović** () di 3ê çiriya pêşîn a 1981ê de li Malmö (Swêdê) ji dayika xwe bûye, lîstikvanekî goka pê yê berê yê swêdî ye. Zlatan Ibrahimović ji aliyê FIFAyê sê caran lîstikvanê futbolê ê cihanê hate destnîşankirin û weke yek ji baştirîn lîstikvanên hemû dema tê dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Futbolvanên swêdî
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Swêdî
Hest

Hest hêza pêderxistina tiştên razber û nedîtî yên ku bi sehekan tên zanîn 

Di derheqê hestên mirov de pir lêkolîn hatine darxistin. Di vî warî de pirsa herî girîng ewe: Kîjan hest beşên hemû mirovan in û kîjan hest gor kultûra ku mirov di tê de perwerde bûye derketîye ortê? Lomaye ku di wî warî de hinek zanyaran zahf karkirin e. Paul Ekman ji wan yek e. 

Paul Ekman zanyarek di derheqê hestên mirov de pir lêkolîn darxistî ye û di vî warî de xwe îspat kirî ye. Ew behsa 7 hestên bingehî dike : Şabûn/kêf, hêrs/qehir, îkrah/bîzî, tirs/xof, kêmxistin/biçûkxistin, xemgîni/pozxînî û şaşwazî. Hinek zaryar hezkirin, kîn û îtimat/ewletî yê jî îlaweyê van hestên bingehî dikin.

Di vê warê de zanyarek jî Carrol E. Izard e. Ew behsa 10 hestên bingehîyên di hemû kulturan de tên dîtin dike. Gor wî ew hestena ewana ne: Eleqe/menfeet, derd/keder, îkrah/dilsarî, şabûn/kêf, qehr/hîdet, şaşwazî, fedî/şerm, tirs/xof, kêmxistin/piçûkxistin û sûcdarî.

Hemu însan xwedî van hestana ne û tunebûna van kêmasiyek/nexaşiyek mezin e. Bi xwe sedemên nexaşiyên psîkolojîk jî serûbinîya van hestan e. Ji bona domandin û manîdarîya jîyanê van hestana ji hal û hereketên mirov re dibin pîvan. Mirov dema di nav cîvakê de jîyana xwe didomîne van hestên bingehî ji wan re rêberîyê dikin. Herçiqas gor herkesî sînorên van hestana hinekî curecur bin jî, di nav cîvakê de sînorên van ên belû hene. Gor rewşa ku mirov di tê de ye, an jî xwe di tê de dihesibîne ji van hestên xwe dihese û gor van hereket dike.

Ji ber ku baştêr bên fêmkirin em çend mînakan ji wer e pêşkes bikin:

Tirs û hêrs mirovan ji tehlûkeyan diparêzin. Tirs zêdetir fermana rev û dûrketinê dide. Mirov bi durketin û revê xwe vê rewşê, ango tehlûkeyê diparêze. Li ba hêrsê zêdetir bi tehdîtkirin û lêdanê mirov xwe diparêze. 

Biwêjên şabûn û xemgînî zêdetir razîbûn û nerazîbûna mirov nîşand didin. Dema mirov ji rewşekê an jî ji kesekî razî bû ev hestên wî xwe nîşan didin. Gor wan hesteyan mirov dixweze zêdetir an jî kêmtir ji ba wan kesan an jî di wan rewşan de dema xwe derbaz bike. Di dema kefxweşêyê de mirov bi ken e, dilxweşîya wî bi her hal û hereketên wî xwe aşîkar dike. Di dema xemgînîyê de mirov kelgirî, pozxwine e. Hemû hal û hereketên wî nerazîbûna wî nîşan didin. 

Xoy ji bo jîyanê pêvist e. Lê zêdebûna wê dikare jîyanê tehdît bike. Loma ye ku mirov bixweze jî nikare tiştên pir şor bixwe û vebixwe, jê îkrah dike.

## Çavkanî
# Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga destî. Sewad, Bazîd.
# Paul Ekman (Hrsg.): Gesichtsausdruck und Gefühl. 20 Jahre Forschung von Paul Ekman. Paderborn 1988
# J.H. Otto, Harald A. Euler, Heinz Mandl: Emotionspsychologie. Ein Handbuch. Beltz, Weinheim 2000.
# Carroll E. Izard: Die Emotionen des Menschen. Eine Einführung in die Grundlagen der Emotionspsychologie. Aus dem Englischen übersetzt von Barbara Murakami. Beltz, Weinheim/Basel 1981.
#  http://de.wikipedia.org/wiki/Grundgef%C3%BChl
#  https://de.wikipedia.org/wiki/Emotion

Kategorî:Derûnnasî
Bileyder

**Bileyder** (1928: بليدر / *Biléidér* (Bileyder); 1946: *Bileyden* [sic]; ) gundekî navenda Êlihê ya Batmanê ye. Ev gund 10 km dûrî Êlihê ye.

Bileyder ji aliye ermeniyan avabûye. Misilman di sersala 16an de li vî gundî bi cih bûne. Hejmara niştecihên Bileyderê îro digehe 4217 kesan.

Li gund eşîrên wek sinikan, xerzî, perixanî, sergirî û koçer meskun in. Li Bileyderê dibistan û nexweşxane hene.

Dengbêjê ermenî û kurd Karapetê Xaço di sala 1902an de li Bileyderê hatiye ser dinyeyê.

Pencinari (keji) kejıki u tori lı gund hene u komela gund ya bınavé komela bıpéşxıstın u pıştevani lı gund hene.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Çend stranên Karapêtê Xaço 

Kategorî:Gundên Êlihê
Mişrîtan

**Mişrîtan**, **Muşrîtan** an jî **Mişrîta** (1928: مشريتان / *Muchritan* (Muşrîtan); 1946: *Muşritan*; bi tirkî: *Yedibölük*) gundeki Hezoyê ye. Mişrîta ji aliyê ermeniyan ve ava bûye û li gorî Saziya Statîstîkê ya Tirkiyeyê di 2012an de 557 kes li Mişrîta niştecih bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezoyê
Sinikan

**Sinikan** êlekî ye li herêma Batmanê ye. Bi taybetî li Batman, Mêrdîn û Rihayê jiyan dikin. Şerefxan Sinikan li ser êlên Millanê jimartîye.

## Çavkanî

Kategorî:Batman
Kategorî:Eşîrên Millî
Muhemmed Ronahî

**Muhemmed Ronahî** yan **Mihemed Ronahî** nivîskar û weşangêrekî kurd e.
Muhemmed Ronahî di 1979'an de li Pîrana Amedê ji dayik bûye.
Di 2003'yan de li Zanîngeha Înönü Beşa Civaknasîyê kuta kiriye.
Di malpera haberdiyarbakir.com, Kovara W, Kovara Rewşen, Kovara Zend û Çirûskê de helbest û nivîsên wî tên weşandin. Bi qasî sê salan di rojnameya Azadiya Welat de bi navê "deqerû" quncik nivîsî.
Di 2009'an de bi navê Weşanxaneya Ronahî weşanxaneyek ava kir. Di 2010'an de romana xwe ya bi navê "Bendewarên Adarê" derxist, di sala 2011an de jî çîrokên wî yên bi navê Daristan ji weşanxaneya Ronahî derket. Kitêba wî ya bi çîroka ya bi navê"kûçikistan" jî der çûye di nav weşanên avesta de

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Nivîskarên kurd
Cemalwêrdî

**Cemalwêrdî** (; ), gundeki girêdayi ya Dutaxa Agiriyê ye. Evdalê Zeynikê li wî gundi ji dayik bûye.
Ev gund gundê dengbêjan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dutaxê
Endezyariya petrol û gaza xwezayî

**Endazyariya petrol û gaza xwezayî** yan **endezyariya neft û gaza siruştî**, endezyariya li ser dîtin û derxistin, veşartin û firotina neftê û gaza xwezayî ye. Li Tirkiyeyê ev beşa endezyariyê li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn û İTÜ'yê heye. Endezyarên ku ji van deran mezun dibin di şirketên petrolê de dixebitin. Li Amerîkayê (DYA) endezyariyeke pir di pêş de ye.
## Çavkanî

Kategorî:Dîsîplînên endezyariyê
Kategorî:Endezyarî
Kategorî:Gaza xwezayî
Kategorî:Neft
Xerabreşk, Dêrika Çiyayê Mazî

**Xerabreşk** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Xerabreşkê gundekî êla Metînan e li herêma Qerejdax. Gund bi ser Dêrika Çiyayêê Mazî ve ye. Heta salên 1990'î jî li gund deveyên ku li daristanê diçêriyan dihatin dîtin. Rê, ceryan û telefon nediçû gund. Ji ber ku gundekî çiyayî ye, di gund de çandiniya genim, ceh, nîsk û nokan pir dereng dest pê kir. Heta salên 1990'î jî li gund piştî çinînan pûş, ka, rêsî û hemû hatina erdan bi deve û hêstiran dihate dişandin. Her wisa çûna aşê arvan jî bi deveyan dihate kirin. Piştî salên 2000'an riya gund hatiye çêkirin.

Xerabreşkê gundekî "kufarî" ye. Kunreş, girê gund û goristanên kevin ên ne bi qaideyên îslamî, nîşaneyên kufariya wê ne.

Xerabreşkê di navbera gundên Zemberol, Subetan, Şirîbaba û Bîxurê de ye.

Girêdayî Xerabreşkê sê heb cefirk hene. Cefirka jêrîn, orte û jorîn. Gundî zivistanan di xaniyên gund de, havînan jî di konên reş ên cefirkan de diman.

Xerabreşkê gundekî wisa ye ku li ser axek avî ye. Di şikeftên wê de havînan jî av dizê. Li cefirkên wê kiyan bîra ku 5 metroyan bihata kolan di avê der dibû. Piştî salên 2000'an ku li Kurdistanê av vekişiya, li herêma Qerejdax jî av hinekî daket jêr. Lê Xerabreşkê û bi taybetî cefirkên wê herêma herî bi şens ên Kurdistanê ne. Ji ber ku ava berfa Qerejdax di bin erda wê de digewime.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Muzeya Orsayê

thumb|Muzexaneya Orsayê ya Parîsê.
thumb|Dîmenek ji salona pêşangehan a Muzeya Orsayê.
**Muzeya Orsayê** () li Parîsê (Fransa) muzeya tewrî mezin û bi nav û deng a hunerê ye. Di sala 1986an de mirov ev muze vekir. Rûberê muzexaneyê 57 400 m² ye.

Li gorî mêvanên muzeyê di sala 2007an de 3.200.000 kes bûn.

## Girêdanên derve

* [//www.musee-orsay.fr Malpera fermî]

Kategorî:Avabûnên 1986an li Fransayê
Kategorî:Lîsteyên wênesazan
Kategorî:Muze
Sîpan Xelat

**Sîpan Xelat**, stranbêjekî kurd e ku bi yekem albuma xwe yê bi navê *Siya Min* hatiye naskirin.

## Jînenîgarî
Sîpan Xelat, di sala 1975an de hatiye dinê ku bi eslê ji navçeya Gimgim a bi ser parêzgeha Mûşê ve ye. Di destpêkê de bi Koma Kerwan re dixebite û yekem albûma xwe ya bi navê *Siya Min* derxistiye. Stranên wî yê bi navê "Bêrîtan" "Çû" û "Evîn" li ser platformên medyaya civakî bi milyonan hatine guhdarkirin. Piştre albûma xwe ya bi navê 'Bêrî' derxistiye. Hunermend niha li Almanyayê dijî. Sîpan Xelat di bin bandora Şivan Perwer, Xelîl Xemgîn, Ciwan Haco, Hozan Serhad de maye.

## Dîskografî
**Albûm**

* Sîya Min
* Bêrî

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Stranbêjên kurd