open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hingiv

**Hingiv** (bi soranî: *hengwîn*), mêşhingiv hingivê ji nektarên kulîlkan di kewaran de çêdikin. Nektar derdana kulîlka ye. Têdahiya (mûhteva) nektaran bi piranî şekir e, nektar 80% ji av û 20% ji şekir pêk tê. Mêşhingiv bi zimanê xwe yên dirêj û luleyî nektar ji kulîlkan dimijin.

Mêşhingiv gava li ser kulîlkan e, nektar naxwin, di gedeya hingiv de berhev dikin. Şekirê di nav nektarê, sukroz e. Ji ber ko ji du molekul şekirên biçûktir (monosakarît) çêbûye, ev şekir di grûba karbohîdratan de wek dîsakarît tên navkirin. Şekirê çay jî sukroz e, ango nektar dişibe şekirê çay.

Di gedeya hingiv a mêşhingivên karker de enzîmek bi navê învertaz te çêkirin. Sukroza nav nektar bi vê enzîmê tê heriskirin û sukroz parçe dibe, glukoz û fruktoz çêdibe. Gava mêşhingivên gede bi nektar tijî, tên kewarê, ew nektarê vedirêşin nav çavikên şaneyê. Ji ber ko di nav nektar de av zêde ye, mêşhingiv di hundirê keware de perên xwe ba didin, bi alîkariya ba û hênikayî ya hundirê kewarê, ava di nav nektar dûkel dibe. Dema ava nav nektar daket 20%, nektara ronkirî êdî tîr dibe. Bi alîkariya enzîmên mêşhingivê, nektara tîr êdî dibe hingiv. Mêşhingiv devê çavikê bi pelika şima digrin û derbasî çavikek din a vala dibin.

250px|thumb|Şekirgirtina hingiv.

## Hingiv çi lixwe digire?
Hingiv bi piranî şekir û av lixwe digire.

## Hingiv çima şekir digire?
Şekirgirtina hingivê siruştî, tiştekî asayî e. Sedema şekirgirtin (belûrîbûn, krîstalîbûn) a hingiv, glukoz e. Rêjeya avê di nav hingiv de bi qasî 17% an e, lê rêje ya şekir 80% an e. Ango hingiv pir tîr e. Ji ber vê sedemê glukoz di nav hingiv de belûrî dibe. Belûrîbûn di germahiya neqeba 10-21&nbsp;°C de dest pê dike. Dema belûrîbûn dest pê kir, glukoz ji avê vediqete û wek belûrên piçuk û gewr telp dibe. Hingivê belûrî (krîstalbûyî) di nav ava 45&nbsp;°C de bi qasî çend deqeyan bimîne, wê cardin bibe hingivê dobe.

Li Kurdistanê û gelek cihên din mirov ji bo hingiv mêşhingivan xwedî dike.

## Wêneyin hingiv

Wêne:Hingiv Amed 2010.JPG|Hingiv
Wêne:Colmenas y colmeneros 102.JPG|Kewar
Wêne:Mêşhinguv.jpg|Mêşhingiv


## Çavkanî

https://en.wikipedia.org/wiki/Honey

* Umîd Demîrhan (2006). Ferhenga destî kurdî bi kurdî. Bazîd: Sewad.

## Girêdanên derve
* http://www.chm.bris.ac.uk/webprojects2001/loveridge/index-page3.html 
* http://beesource.com/resources/usda/honey-composition-and-properties/
* Ji boy hê pirtir agahiyên li ser hingiv û mêşhingivê


Kategorî:Xwarin
Champs-Élysées

**Champs-Élysées** (anku "Zeviyên Êlîseyî" bi zimanê fransî) an jî Şeqama Şanzelîzê şeqameke bi nav û deng a Parîsê ye. Dirêjbûna şeqamê ji Place de la Concorde heta Place Charles-de-Gaulle nêzîkî du kîlometre ye. Li Place Charles-de-Gaulle nîşana bîranînê ya Arc de Triomphe tê dîtin.

## Galerî

Wêne:Champs-Elysées, vue de la Concorde à l'Etoile.jpg|thumb|240px|Şeqama Champs-Élysées, li paş Arc de Triomphe dixuye.
Wêne:Champs-Élysées from Arc de Triomphe.jpg|thumb|240px|Şeqama Champs-Élysées, wêne ji Arc de Triomphe kişandî ye.


## Girêdanên derve
* http://www.champselysees.org 


Kategorî:Kolan
Kategorî:Parîs
John F. Kennedy

**John Fitzerald "Jack" Kennedy** (jdb.  - m. ), serkomarê 35ê yê DYAê bû. Ew li sala 1961ê bû serkomar û berî dawîkirina gerra xwe ya çar-salî ya serkomariyê hat kuştin.

Li Şerê Cîhanî yê Duyê, ew fermandarekê hêzên deryayî yên WYEyê bû, lê paşra ew li siyasetê meraqdar bû. Bi piştgiriya babê xwe, Joseph P. Kennedy Sr., wî xebata xwe ya siyasî di Partiya Demokrat ya Amerîkayê da dest pê kir.

Berî serkomariyê, ew ji sala 1947ê heta 1953ê endamê Kongeresa Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê û ji 1953ê heta 1960 endamê Senata Welatên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Ew di hilbijartinên serkomariyê da bi ser bebijarê Partiya Komarî ya Emrîkayê da, Richard Nixonî, ko wî çaxî cîgirê serkomarî bû, serkevt. Ew piştî Theodore Rooseveltî ciwantirîn serkomarê WYE bû (wî çaxî temenê wî 43 sal bû). Ew serkomarê herî pêşîn yê wî welatî bû ko li sedsala 20ê hat bû dinyayê. Ew serkomarê yekane yê katolîk yê WYE ye. Ji serkomarên Emrîkayê tenê wî Politzer Xelat wergirtiye.

Bûyerên giring yê heyama srkomarî ya wî ev bûn: Êrîşa Kendava Berazan, Tengasiya Mûşekên Kûbayê, nijinîna dîwarê Berlîne, Pêşbirkêya Fezayê, Bizava Mafên Emrîkiyên Efrîkî û destpêka amadekariyên jibo Şerê Viyetnamê.

Di bûyereka hêşta bi tivavî eşkira nebûyî da, ew li roja  li Dallasa Teksasê hat kuştin. Kesê ko wekî tawanbar hat niyasandin Lee Harvey Oswald bû. Lê tenê 2 rojan piştî kuştina Can Kennedy, kesekê bi navê Jack Ruby, berî ko tawanbarê serekî bihêt dadkirin, Oswald jî kuşt. Kes heta evro jî nizane Oswaldî çima serkomar kuşt.

Can F. Kennedy heta niha jî yek ji kesatiuên herî hezkirî li Emrîkayê ye.

Kategorî:Kuştinên 1963an li DYAyê
Kategorî:Malbata Kennedy
Kategorî:Rojnamevanên amerîkî
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:Xelata Pulitzer
Germahî

**Germahî** di fîzîkê û termodînamîkê da yek ji saloxetên fîzîkî yên her pergalekê ye û bi zimanê xwero wekî sarî û germahiyê dihêt hestkirin. Dema di navbera du tiştan da çi veguhastineka germayê neqewimit, ramana wê ew e ko têhna herduan bi qasî hev e.

Germî navincîn anko mueddela wizeya (enerjiya) liva ya molekulên keristeyekî ye. Ev livîn ligoreyê keristeyî dihêt guhartin. Di reqan da mumkin e tenê velerzîneka atoman bit. Lê di gazeka mînakî da, livîn mumkin e hatin-û-çûneka azad ya molekulên wê gazê di simtên cidacida da bit: zivirîn an velerzin. Pileya azadî ya molekulan çend zûdetir bi wesa jî têhna keristeyî zûdetir e.

Têhn bi hestkirinê jî dihêt pîvan. Ew hest dikin ka tişt "gerim" an "sar" in. Lê ev hest ne gelek deqîq û bawerbar e. Dema em jibo çend deqîqeyekan destê xwe bikîn nav aveka gelek sar û qerisî da û paşî di gavê da destên xwe bikîn nav aveka sar da, em dê hest bikîn ko me destên xwe kirine nav aveka gerim da. Anko hestên me dikarin me bixapînin. Lewma amîr û alavên pîvana têhnê hene ko ji bandora germayê liser keristeyî mifayê dibînin. Gerimkirina keristeyî ne tenê têhna wî tiştî zûde dikit, ew hindek bandorên dî jî li saloxetên fîzîkî yên keristeyî dikit ko bi sanahî û bi hûrî dihên pêvan. Dema têhn bihêt guhartin, keriste çirvdiçit an dipuşit, şiyana keristeyî jibo gehandina karevayê kêmtir an zêdetir dibit, û heta dawiyê. Lewma amîr hene ko van guhartinan bi hûrî dipîvin û em wan wekî têhinpîv anko termometer bikardiînin.

Germpîvên malan çirveçûn û puşîna şileyekê di nav lûleyeka şîşeyî da dipîvin. Dema têhin zêde bibit şileyê rengîn di nav lûleyê da dipuşit û qedereka zêdetir ji valahiya nav lûleyê tijje dikit û em hijmareka zêdetir dixwînin.

Germpîv bi gelek awayan hatine pilandin anko dercederecekirin. Niha li tevaya cîhanê (çend welatekên mîna Emrîkayê û Miyanmarê nebin) pileyên Selsiyus dihên bikarînan. Lê li Emrîkayê pileyên Farinhayt li kar in. Pirraniya zanistvanên cîhanê, parek ji yên Emrîkayê jî, zêdetir pileyên Kelvin bikardiînin, ko di koka xwe da her pileyên Selsiyus in, lê sifira Kelvin 273.15 pileyan ji sifira Selsiyusî kêmtir e.

Kategorî:Fizîk
Pileya Celsius

**Pileya Celsius** an jî **selsiyus** (herwesa bi navê **pileya germahiyê santîgrad** / **[[ºC]]** jî dihêt niyasîn) pilandineka têhinê ye ko bi navê stêrnasê swêdî Anders Celsius (bilêv bikin: *Anders Selsiyus*) (1701-1744) hatiye kirin. Wî du salan berî mirina xwe pilandineka wekî vê bi kar anî bû.

Ji sala 1744ê heta sala 1954ê, sifira Celsius wekî xala qerisîn anko bestina avê û pileya sedê ya Celsius wekî xala kelîna avê di pesteka yek atmosferiya pîvankî anko standard da dihatin pênasekirin. Ev niha jî li dibistanan dihêt fêrkirin. Lê pênaseya pileya Celsius hatiye guhartin û niha bi sifira serbedayî anko sifira mutleq û xala sêkane ya avê li goreyê ava oqyanûsî ya navingîn ya pîvankî ya Viyenayê (AONPV) dihêt pênasekirin. Ev pênase Celsius bi Kelvinî ra, ko yekîna bingehîn ya SIyê ye, girê didit. Sifira serberdayî têhineka girîmaneyî anko hîpotetîk e ko nahêt bi dest xistin. Lê di wê têhinê da entropiya keristeyî dibit sifir. Ev xal wekî sifira Kelvinî û -273,15 a Celsius dihêt navandin anko bianvkirin. Xala Sêkane ya avê jî bi hûrî wekî 273,16 pileya Kelvin û 0,01 a Celsius dihêt pênasekirin.

## Çavkanî


Kategorî:Îcadên sedsala 18an
Kategorî:Yekîn
Kelvin

**Kelvin** pileyeka têhnê û yek ji heft yekînê bingehîn yên Pergala Navneteweyî ye. Pilandin anko dereckirina Kelvin pilandineka teorîk ya têhinê ye ko di zanistê termodînamîkê da li goreyê sifira serberdayî hatiye pênasekirin. Di teoriyê da, di pileya têhinê ya sifira serberdayî da çi wizeya germayî di keristeyî da namînit.

Navê yekînê û yê pilandinê ji navê fîzîkzanisvan û endazyarê Britanyayî William Thomson, Baronê 1ê yê Kelvinê (1824-1907) hatiye ko hizira pilandineka serberdayî li goreyê sifira serberdayî pêşniha (îqtirah kir). Ji ber vê, bervajî pileyên Celsius û Fahrenheit, jibo nîşadana pileya Kelvin çeveng anko sembola pileyê (°) bikar nahêt û nahêt nivîsîn °K (bervajî °C û °Fê) û tenê dihêt nivîsîn K.

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Yekîn
Pileya Fahrenheit

**Pileya Fahrenheit**, navê pilandineka têhnê ye ko fîzîkzanistvanê navdar Daniel Gabriel Fahrenheit li sala 1724ê pêşnihand. Niha pilandina Selsiyus bi tivavî cihê Fahrenheitê girtiye. Tenê li hindek welatên mîna Welatên Yekbûyî yên Amrîkayê û tenê jibo meremên rojane û nezanistî Fahrenheit dihêt bikaranîn. Di karûbarên zanistî da, niha Selsiyus jî zêde nahêt bikaranîn û li şûna wê, Kelvin ko yek ji heft yekînên bingehîn ji Pergala Navneteweyî ye cihê wê girtiye.

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Yekîn
Daniel Gabriel Fahrenheit

**Daniel Gabriel Fahrenheit** (jdb. 14ê gulana 1686an – m. 16ê îlona 1736an) fizîknas û endazyarê Elmanî ko jibo danana pileyên têhnê, yên ko bi navê wî mane, navdar e.

## Jînenîgar
Daniel li roja 14ê gulana sala 1686ê li bajarê Gdańsk (bi Elmanî: Danzig) ko bajarekê Prûsiya ya şahanî bû hat dinyayê. Malbata wan yek ji Hanseyiyan bûn ko bi koka xwe ji bajarê Hildsheimê ji Elmanyaya niha çû bûn wêderê. Daniel li Prûsyayê hat dinyayê, lê pirraniya jiyana xwe li Komara Holendayê bihurand.

Piştî ko daybabên wî bêdestî kivarkên jehrîn wxarin û li roja  mirin, wî li temenê 16 saliyê li bajarê Amsterdamê dest bi perwerandina xwe mîna bazirganekî kir. Lê meraqa wî jibo zanistên xweriskî zêdetir bû. Ew çû Berlînê û gelek bajarên dî û dest bi xwînina zanistan kir. Li dawiya temenê xwe ew li Amsterdamê bû desrdêrê kîmyayê.

Wî Bazirganiya şîşe û şîşealavan dikir û amîrên mîna pestpîv, berzîpîv û têhnpîvan çêdikirn.

## Herwiha Binêre
* Farinhayt

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Endezyarên alman
Kategorî:Fizîknasên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1686
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1736
Germpîv

thumb|Germpîva zîbeqê ji bo pîvandina germahiya odeyê. Pejna sêlsiusê.
**Têhnpîv** amîr an alavek e jibo pîvana têhnê. Gelek cûreyên germpîvê hene ko li ser gelek binemayan têhnê dipîvin. Her têhnpîvek ji du pişkên serekî pêk dihêt: hestkerek ko bi guhartinên têhnê guhartinên fîzîkî têda peyda dibin (mîna peqoşka zîbeqê di têhnpîvên malan da) û tiştek ko bikarit van guhartinên fîzîkî yên hestkerê tercumeyî qederekê an hijmareyekê bikit (mîna pilandina liser têhnpîvên malan). Niha têhnpîv zêdetir alavan karevayî jibo hestkirinê bikardiînin da têhnê liser nîşadereka tivilkanî (dîgîtal) (mîna kompûterekê) nîşa bidin.

Kategorî:Germahî (fizîk)
Kategorî:Teknolojî
Şembelîk

**Şembelîk** yan **xencelîsk** *(Trigonella foenum-graecum)* (nebatek ji famîleya baqilan *(fabaceae)* tê hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya baqilan
Kategorî:Pêjgeha cihû
Kategorî:Riwek
Têhn (fizîk)

Di fîzîkê an termodînamîkê da, **têhn**, **tîn** an jî **germa** pêvajoya veguhastina wize an enerjiyê ji aliyekê tiştekî bo aliyekê dî an ji tiştekî bo yê dî bi sedema newekheviya germiyê ye. Germa hemîdeman wizeya di-guhastinê-da ye. Wise ji tiştekê ko têhna wî zêde ye ber bi tiştekî diçit ko têhna wî kêmtir e, û di vê pêvajoyê da, têhna herduyan nêzî hev dibit. Germa ji laşekê kêmtêhntir ber bi laşekê pirrtêhntir naçit. Ev yek (veguhastina bervajî ya germayê) tenê bi rêya karekî dibit.

Zarav anko termeka nêzî germayê heye ko bi diristî nehatiye zelalkirin. Ev zarav wizeya têhnî ye. Lê dibê bihêt zanîn ko wizeya têhnî tenê wî çaxî dibit germa ko di navbera du tiştan da, an di navbera du aliyên tiştekî da, di veguhastinê da bit. Ev veguhastin jî bi çend awayan e: tîdan (radiation), konveksyon û konvensyon.

Heta serê sedsala 19ê jî baweriya fîzîkzanistvanan ew bû ko germa tiştekê nedîtî bi navê *kalorîk* (caloric) di keristeyan da heye ko têhna wan diguhêrit. Wan bawer dikir ko tiştên bitêhn kalorîkeka zêdetir heye û dema ew digehin tiştên kêmkalorîktir (kêmtêhntir) hindekê ji kalorîka xwe berdidin nav wan. Lê di navbera salên 1840ê heta 1849ê, fîzîkzanistvanê Brîtanyayî James Prescott Joules (bilêv bikin: *Ceymzê Preskot Jûl*) bi ezmûn û ceribandinên xwe yên hûr selimand anko îsbat kir ko germa coreyekê enerjî anko wizeya di guhastinê da ye.

## Çavkanî

Kategorî:Çendaniyên fizikî
Kategorî:Fizîk
Kerec

**Kerec** (bi farisî: کرج) bajarê herî mezin û navenda îdarî ya parêzgeha Elborz a Îranê ye. Delîlên pêşîn ên niştecîbûna li Kerecê dikare di serdema bronzî de li Girê Xurvînê were destnîşan kirin. Kerec di bin desthilatdariya împeratoriyên sefewî û qacaran de hatiye pêşxistin û avahî û bîrdariyên dîrokî yên wan serdeman li bajêr têne dîtin. Ev bajar ji ber gihandina çavkaniyên xwezayî yên wekê gelek dar, çem û deştên kesk xwedî avhewayek bêhempa ye. Piştî Tehranê, Kerec li Îranê mezintirîn bajarê dostê koçberan e ku ji ber wê jî bi navê “Îrana Biçûk” hatiye binavkirin.

Li gorî daneyên sala 2016an nifûsa bajêr li dora 1.97 milyon kes hatiye tomar kirin. Navenda bajarî piştî Tehran, Meşhed û Îsfehan, çaremîn navenda bajarî ya herî mezin ê li Îranê ye. Navçeya Eştehard û Ferdîsê ji serjimêriya berê de ji navçeya Kerecê veqetîyane.

## Erdnîgarî

### Herêm
thumb|Azimiye, Kerec

Navenda bajarê Kerecê bi gelemperî wekî meydana Kerecê tê binavkirin ku bi qasî sed metreyan li rojavayê çemê Kerecê û Pîra kevn a Kerecê ye. Gundên Hesarak, Gowhar Daşt û Šahrak ê Azimiye li bakurê Kerec a mezin ne.

### Avhewa
Avhewaya Kerecê ji ya Tehranê piçek sartir e û salane 250 mîlîmetre baran dibare (û wek Tehranê, şêwaza barîna baranê jî dişibihe avhewaya deryaya navîn).

Bendava Amir Kabîr û hinek golên din ên biçûk li Kerecê ne. Bajar nuqteyek destpêkek e ji bo ajotina li ser riya ku bi zorê li bakur ji çiyayê Elborzê berbi deryaya Qezwînê ve diçe.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Elborzê
Kategorî:Bajarên Îranê
Hesen Hişyar

**Hesen Hişyar** (1897 li Amed - 1985 Qamişlo) kurdperwer, nivîskar, helbestvan û dîroknasekî kurd bû. Di sala 1897an de li gundê Serdê 70&nbsp;km bakurê rojhilatê bajarê Amedê di navbera Hênê û Liceyê de hatiye dinê.

Di nav salên 1920î de bi tevgera kurd re dikeve danûstendinê. Têkiliya Îhsan Nûrî Paşa bi navçeyên Hênê û Liceyê pêk tîne. Di liberxwedana neteweyî ya Şêx Seîdê Pîran a sala 1925an de bi şêweyekî kariger cih digire. Piştî şikestina liberxwedanê Hesen Hişyar birîndar tê girtin û di dadgehê de tê arihkirin. Ji ber biçûkiya temenê wî darvekirinê dikin 15 salan hebs. Lê piştî bûriya giştî ya 1928an ji girtîgehê derdikeve, diçe Amedê û dikeve karê dewletê, dibe kargêr û rêveberê cergeya tabûya Qulpê.

Dema ku liberxwedana Agiriyê dest pê dike Hesen Hişyar xwe digihîne Agiriyê û wekî şervan cih digire. Piştî têkçûna liberxwedanê bi Îhsan Nûrî Paşa derbasî Îranê dibe. Di sala 1934an de diçe Sûriyê û li Binxetê akincî dibe.

Di sala 1956an de Komela Zanistî û Alîkariya Kurd bi destê wî û çend rewşenbîrên kurd hatiye damezirandin. Di sala 1966an de jî wî bi tena xwe kovara Agahî derxist. Dibêjin ku hejmarên vê kovarê gihane 19 hejmaran.

Hesenê Hişyar di 14ê îlona 1985an de çû ser dilovaniya xwedê û li goristana Dugirê li devera Qamişlokê hatiye veşartin.

## Berhemên wî

### Yên çapkirî
* Dîtin û bîrhatinên min 1907-1985 (1993). Emîral: Beyrût.
* 19 hejmar ji kovara Agahî (?)

### Yên neçapkirî
* Pênc cildên dîroka kurd ji 8000 sal berî zayînê heyanî qirnê 19an de.
* Pênc cildên "Dîtin û bîrhatinên min 1914-1983".
* Dîwaneke helbestan.
* Zerdeşt û Noroz Bûza û Konfişyos (?).
* Felsefa xebata welêt.
* Gazî û hewara navbera Zagros û Zara.
* 'Erûda Kurdî.
* Kirasê sipî û destê reş.
* 19 hejmar ji kovara Agahî (?).
* Muzakeratên Qedrî Beg wergerandin.
* Deh muzakeratên ku wî dane şoreşa Îraqê.
* Şoreşa Şêx Seîd û Araratê.

## Çavkanî
* Dilawerê Zengî, di pirtûka Hesen Hişyar a bi navê "Dîtin û bîrhatinên min 1907-1985" de

## Girêdanên derve

* http://www.eduhok.net/nubun/79/29.pdf

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1907
Kategorî:Mirin 1985
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Serhildanên Agiriyê
Amritsar

**Amritsar** (bi hindî: *Amratsar Sitti*, pencabî: *Amratsar*, înglîzî: *Amritsar City*), bajarê pîroz ê bawermendên sîk e. Ev bajar dikeve herêma Pencaba Hindistanê.


Kategorî:Bajarên pîroz
Kategorî:Bajarên Hindistanê
Baba Serhengê Dewdanî

**Baba Serhengê Dewdanî** (935 - 1007) helbestvan û ji pîrek yarsaniyan bû. Navê wî Baba Serheng kurê Îbrahîmê Dewdanî ye. Peyva Baba li cem yarsaniyan hevwateya peyva pîr e. Ew li Hawramanê li devera çiyayê Şahoyî li jêriya bajarê Sineyê ji dayik bûye û laşê wî li gundê Tewêleyê hatiye veşartin. Wî bi goranî helbest nivîsîne.

Hinek çarîn/dubeytiyên wî di »Defterî dewrey Baba Serheng«î de hatine parastin. Ew di helbesteka xwe de dibêje yarsaniyan:

Bi kurmancî:

## Çavkanî
* Mêjûy Edebî Kurdî, Dr. Marif Xeznedar, bergê yekê, weşanxaneya Aras, Hewlêr, 2001. Amadekirin bi kurmancî: Sidqî Hirorî, Kulturname.com , 9/2009

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Yarsantî
A. R. Rahman

**Allah Rakha Rahman** (bi zimanê tamîlî: ஏ. ஆர். ரஹ்மான்; * 6ê kanûna paşîn a 1966 li Madrasê, îro Chennai, Tamil Nadu, Hindistan) hunermendekî hîndî ye. Ew bi taybetî muzîka fîlman çêdike.

## Jiyanê wî
Rahman li welatê xwe Hindistanê de stêrkekî mezin e û lewma konserên mezin lidardixe. Bi taybetî stranên wî yen ku ji bo fîlmên Bollywoodê û yên bi tamîlî hatine amadekirin nas in.

A. R. Rahman wekî hîndû jidayikbû lê di sala 1989ê de ola xwe veguherande Îslamê, nava xwe yê berê A. S. Dileep Kumar jî kir A. R. Rahman.

## Xelatên wî
A. R. Rahman xelatên National Film Award, Filmfare Award, Star Screen Award, Zee Cine Award û IIFA Award stend. Di sala 2009ê de ji bo muzîka fîlma sînemayê a bi navê *Slumdog Millionaire* wî xelata Golden Globe Award, xelata îngîlizî ya BAFTA Award, du xelatên Oscare ji bo "bastirîn muzîka fîlman" û ji bo "bastirîn stranê fîlman" („Jai Ho“) stend.

## Lîsteya fîlmên ku wî muzîka wan amadekirîye
* 1992: Roja
* 1993: Thiruda Thiruda
* 1995: Bombay
* 1995: Rangeela
* 1995: Kadhalan
* 1995: Priyanka
* 1996: Duniya Dilwalon Ki
* 1996: Indian
* 1996: Fire
* 1997: Minsaara Kanavu
* 1998: Dil Se
* 1998: Jeans
* 1998: Daud
* 1998: Kabhi Na Kabhi
* 1998: Doli Saja Ke Rakhna
* 1999: Earth 1947
* 1999: Taal
* 1999: Thakshak
* 1999: Tajhmahal
* 2000: Zubeidaa
* 2000: Alaipayuthey
* 2000: Fiza
* 2000: Dil Hi Dil Mein
* 2000: Pukar
* 2001: One 2 Ka 4
* 2001: Lagaan
* 2001: Nayak
* 2001: Love You Hamesha
* 2002: The Legend of Bhagat Singh
* 2003: Tian Di Ying Xiong
* 2003: Tehzeeb
* 2003: Boys
* 2004: Meenaxi
* 2004: Lakeer
* 2004: Aayutha Ezhuthu
* 2004: Yuva
* 2004: Dil Ne Jise Apna Kahaa
* 2004: Swades
* 2005: Kisna
* 2005: Bose
* 2005: The Rising
* 2005: Water
* 2005: Anbe Aaruyire
* 2006: Sillunnu Oru Kadhal
* 2006: Varalaru - The History of the Godfather
* 2006: Rang De Basanti
* 2007: Guru
* 2007: Provoked
* 2007: Sivaji: The Boss
* 2007: Azhagiya Tamil Magan
* 2007: Elizabeth
* 2008: Jodhaa Akbar
* 2008: Jaane Tu... Ya Jaane Na
* 2008: Sakkarakatti
* 2009: Slumdog Millionaire
* 2009: Delhi-6

## Çavkanî


Kategorî:Hunermendên hindistanî
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kurdistanî Nwê

**Kurdistanî Nwê** (ango *Kurdistana Nû*) rojnameyeke siyasî ya rojane ye û zimanê fermî yê YNK'ê ye. Rojameya Kurdistanî Niwê di destpêka sala 1992'an dest bi xebata xwe ya rojamevaniyê kiriye û heya niha xebatê xwe didomîne.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kafro

**Kafro** an jî **Xerabê Kefrê** (bi aramî *Kafro Tahtayto*, bi zimanê romî *Elbeğendi*) gundekî navçeya Mîdyadê (di parêzgeha Mêrdînê de) ku li Tûr Abdînê de cih digre, ye. Ev gund di sala 1980an de ji aliyê Dewleta Tirk ve hatibû betalkirin lê di sala 2004an de gund ji nû ve hate avakirin. Herwiha, îro 18 malbatên sûryani/aramî tê de dijîn.

## Agahiyên sosyalceografîk
Gundê Kafro di rojhilat-başûrê bajarê Mîdyadê disekine û 15 km ji vî bajarî dûr e. Di navbera gund û sînorên dewleta Sûriye 20 km hene.

Erda sor taybetîyeke erda herêmê ye û gelek nangir e. Bi gelemperî kevirê berespî tê de peyda ye.

### Îqlim
Di bihar û payîzê de gelek baran dibare, havîna vî herêmî jî gelek germ û zuwa derbas dibe. Germahiya zivistanê -10&nbsp;°C, ya havînê ji nêzika +52&nbsp;°C ye.

### Gelê Kafro
Li gorî gotinên mezinan be, gundê Kafro Tahtayo berî jidayikbûna Îsa Mesîh hatîye avakirin. Di dema nîjadkujiya ermeniyan û Aramiyan de (di sala 1915an de) gund heta demeke bi timî betal ma.. Dema ku di sala 1980an de şerê PKK û leşkera Tirk destpê kir, gundê Kafro dîsa hatibû betalkirin û gelek gund koçberiya dewletên Ewropayê dikirin. Heta sala 2004an Kafro bêkes mabû.

Herwiha, statîstikên li ser nifûsa Kafro ji sala 1900an heta 1995an wisa bû:
* 1900: 30 malbat
* 1915: 20 malbat (berî komkujiya Ermenî û Aramîyan)
* 1916: 8 malbat (piştî komkujiya Ermenî û Aramîyan)
* 1970: 46 malbat (berî şera PKK û dewleta Tirk)
* 1992: 5 malbat (piştî destpêkirina ser)
* 1995: 0 (malbatên dawî ji gund koç dikin)

Di sala 2004an de nêzika 180 malbatên gundê Kafro Tahtaytoyê li Ewropayê dijîn (bi piranî li Almanya, Swêd û Swîsreyê).
Di sala 2006an de piştî projeyeke dirêj hinek malbat dîsa vegeriyan Kafroyê. Îro nêzika 15 malbatan li Kafro yê ku ji alîye gundiyan ji nûve hate avakirin, dijîn.

### Navê gund
Kafro gotineke bi zimanê aramî ye û tê maneya gotinê *Gund*. Ji ber ku navê du gundan Kafro ye, ji wan re dibêjin *Kafro Tahtayto* (Gundê Jêrîn) û *Kafro Helayto* (Gundê Jorîn).

### Ola gund
Herêma Tûr Abdîn ku Kafro tê de cih digre, ji Sedsala Yekemîn ve heta îro herêma xristiyanan e. Lewma hemwelatên vê herêmê xristîyanên sîro-ortodoks in.
Dêrên gund jî ev in:
* Dêra Mor Yahkup (di 5emîn Sedsalê de hatîye avakirin)
* Dêra Mor Barsaumo (di 5emîn Sedsalê de hatîye avakirin)
* Mala bîranînê ya Meryema Pîroz
* Dêra Mor Bosuss
* Mala bîranînê ya Kadisto

## Aboriya gund
Gundiyên Kafro hîn jî bi gelemperî cotkarî dikin. Hêjîr, henar, tirî, kelek û zebeş yekjî genim, ceh, encûr û gelale digihînin. Gundî ajaldariyê jî dikin.

Li Kafroya kevn de 46 malên duqatî he ne: di qatê jor de malbat tê de dijiyan, qatê jêr jî wekî axur dihat bikaranîn. Hêjmara bîrên avê li gund 80 ye.

Di sala 1980an de ceyran jî gihîste Kafroyê. Di sala 2004an de gundê Kafro li hemberî gundê kevn ji nu ve hate avakirin û îro Kafro gundekî serketî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Suryanî
Kategorî:Tor
Gula hesretê

**Gula hesretê, hanek, sefran, zeferan** (*Crocus sativus*) nebatek binikpîvaz ê ji famîleya sosinan e.

## Çavkanî

Kategorî:Famîleya sosinan
Xiyar

**Xiyar** (*Cucumis sativus*) sebzeyekî rengkesk e. Qalikê wî sût e lê wer girniş girnişî ye. Şi famîleyê xiteya î encûran ne. Di selete, cêcix an di tirşo de tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Riwek
Kategorî:Sebze
Lûş

**Lûş**, **lûşî**, **lûşe** an **lîş** (bi latînî: *Allium ursinum*) hem pincar e, hem jî dermanek nestêle (bêhempa) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Riwek
Hevîzar

**Hevîzar** (*Plantago lanceolata*) belga (pela) birînê, giya dûpişk, gîyayek bêar e. Li her deverê şîn tê

## Çavkanî

Kategorî:Famîleya belghewêzan
Qeselmehmûd

**Qeselmehmûd, qesel Mehmûd** (*Teucrium chamaedrys*) giyayek e ku bejna wê 10 – 40 cm bilind dibe.

## Çavkanî

* Bavê Jîndar, Lotikxane, 2008

Kategorî:Riwek
Gêjînk

thumb
**Gêjînk, pûjang, bêjank,Hezar pelik** (*Achillea millefolium*) giyayek bêar e.

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Riwek
Sultan Kösen

thumb

**Sultan Kosen** () merivekî kurd ê ku ji Dêrika Çiyayê Mazî (Bakurê Kurdistanê) ye û çend salan wek kesê herî dirêj ê cîhanê bû û ji hêla Guinness ê pirtûka rekordmenî ve hatibû tomarkirin.

Sultan, bi 2,51 m î kesê herî dirêj ê cîhanê ye. Endamê malbata Sultan Kosen giş xwedî bejna normal in; bi 3 bira û xweşka xwe ve. Ew ji ber bejna xwe ya her roj ku dirêj dibû neçû dibistanê, lê ew bi xwe hînî xwendinê bû. Kosen, Kinc û pilavan li gor xwe nabînie û ew van alava dide çêkirin. Sultan dibêje: "daxwaziya min ev e ku ez bizewicim, bibim xwedî zarok, seyarkê biajom, xêvjimêrê bikar bînim..."

Di destpêka 2023an de hate ragihandin ku mirevekî ganayî yê bi navê Silêman Ebdûsemed ê 29 salî ji Sultan Kosen bi 2,89 m dirêjtir e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Kesên ji Mêrdînê
Kategorî:Mirovên zindî
Komputera destî

**Komputera destî** komputereka biçûk e ko cihê wê di berîkekê da vdibit. Zaravên mîna ′′kopmputera serlep′′ (palmtop), ′′AKD′′ (PDA), û ′′samrtfon′′ jî gelek caran her bi vê ramanê dihên bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Komputer
Kategorî:PDA
Kategorî:Teknolojî
Anesûn

**Anesûn**, **anîson**, **enîson**, **anason**, **yanason**, **anix**, **anîs** an **hebosan** an jî **sorê** (*Pimpinella anisum*), ji famîleya bexdenûsan giyayek êşbir e.

### Galerî

Wêne:Anise2000px.JPG|Sorê
Wêne:AniseSeeds.jpg|Fêkiya anesûnê


## Çavkanî

Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya bexdenûsan
Cristiano Ronaldo

**Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro** (jdb. 5ê sibata 1985an li Madeira, Portûgal) lîstikvanekî goka pê (futbolê) ê portûgalî ye. Cristiano Ronaldo ji aliyê FIFA'yê pênc cara lîstikvanê futbolê ê cihanê hate destnîşankirin û weke yek ji baştirîn listikvanên hemû deman tê dîtin.

Tevî vê yekê jî nekarî gol biavêje Mortada 

## Malbat û zarokbûn
Cristiano Ronaldo di  de li Funchal, Madeira ji dayik bû. Ew zarokên dawî yên Maria Dolores dos Santos Aveiro û José Dinis Aveiro in. Wî navnîşa xwe ya duyem xist, Ronaldo, ji ber ku ew fanatîkê bavê wî Ronald Reagan bû. Wî birayekî mezine bi navê Hugo, du xwîşkên mezin, Elma û Liliana Cátia. Ew digel modela spanî-a arjentînî Georgina Rodriguez-yê ye. Ew di sala 2018 de mijûl dibin.

## Pêşveçûnî
### Kariyera klûbê
Ronaldo, berî ku ew bibe profesyonel ji bo Andorinha, CD Nacional û di dawiyê de Sporting CP lîstbû, di tîma neteweyî ya Portûgalê de di bin 17 salan de jî bala xwe kişand.

Kariyera xwe ya pîşeyî di Sporting Lisbonê de dîsa dest pê kir, lîstikvana ciwan ji ***2003-2009ê*** di **Manchester United** de lîst. Di dawiya demsala ***2008-2009*** de, ew hat veguhestin klûbê **Real Madrid**. Di dawiya sezona ***2017-2018*** de ew hat veguhestin bu **Juventus**

### Andorinha
1993-1995

### Andorinha
1995-1997

### Sporting CP
1997-2003

### Manchester United
2003-2009

Ronaldo bû lîstikvanê yekem yê Portekîzê yê Manchester United ku dema ku ew berî sezona 2003-04 îmze kir. Baca veguhastina wî 12,24 mîlyon £ wî kir, di heman demê de, xortê herî giran ê di dîroka futbolê ya Englishngilîzî de

### Real Madrid
2009-2018

Li pêşiya demsala 2009–10, Ronaldo li Real Madrid ji bo 80 mîlyon £ (94 mîlyon €) beşdarî dravê veguheztina tomara cîhanî bû.

### Juventus
2018-

Ew bi fermî ji Real Madrid ji Juventus re di  de, bi xerca 100 mîlyon € veguhestin. Ew li Turin digel hevjîna xwe Georgina Rodriguez û 4 zarokên xwe dijîn.

## Gîrêdan
* 

Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Jidayikbûn 1985
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Portûgalî
Kîrmiço

**Kîrmiço** riweke gelekî rût û qewin e. Navên vî gihayî yên din, kîrê kalo û ereblepo ye.

## Vexuyana kîrmiço
Koka xwe mezin û gilover e û lewma wekî pîvazeke xûya dike. Laskên xwe di bin erdê digihêjine heta pênc sanrîmetreyan. Pelgên xwe yên dirêj û elîpsî ji kûlîlkdana riwekê bisunde cêdibin û dirêjbûna wan digihêje heta 20 santîmetreyan. Pelg di binê riwekê dibin yek û wekî boriyeke (ku dirêjbûna xwe heta şeş santîmetreyan e) xûya dikin. Rûye xwe yê ku di hindur ve disekine dirêj û zirav e û bi rengê erxewanê ye, lê belê rûyê xwe yê derve kesk e.

Dimsika Kîrmiço ku rengê xwe erxewan e (heger ne hişk be) zirav û dirêj e, dîk disekine û li hemberî ezmên dinêre. Mezinahiya wê digihêje heta 16 santîmetreyan û qalindbûna wê jî sê mîlîmetre ye. Mêweyên Kîrmiço yan gewr yanjî kesk dibin.

## Cihên kîrmiço ên xwezayî
Kîrmiço bi giranî li derdora Behra Spî, li Kurdistan, Fransa û Sardînyayê tê dîtin.


Wêne:Ereblepo-1.jpg
Wêne:Ereblepo.JPG


Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Riwek
Xwarinên deryayî

thumb|Xwarinên deryayî
**Xwarinên deryayî** bi gelemperî hemî heyberên deryayî yên xwarinê ne ku ne movikdar ne. Di nav xwarinên deryayî ya tîpîk de mîdye û şeytanokên avê, supya û kalamar, canberî, kevjal, langûst û kevjalk hene. Xwarinên deryayî ewin yên werin girtin an çandin.

Ji vî navî têgihîştinek çandinî ya karanîna deryayê bi zelalî diaxive, ji ber ku ew dikare bi îdeal li herêma deryaya navîn, nemaze li Îtalyayê were vegotin. Bi taybetî romaniyan ev xwarin ji bo derya û xwedawendên xwe wekî bereketek didîtin. Ku wek mînak di mîtolojiya kevnar de di qewimîna dubare ya mîdyeyê de tê govankirin. Di rêzgirtina xiristiyanan a pîrozan de, mîdye jî hate pejirandin. Heya di avahîsaziya Barok û Rokoko de, mîdye wekî yek ji xemlên berbiçav wekî berhemek bêkêmasî ya xwezayê li rex motîvên din ên riwekî hate hilbijartin.

Li gorî qanûnên parêza kevneşopî yên cihûyan, xwarina deryayî bi gelemperî rîtuelî heram tê hesibandin ji ber ku pîvanek wê tune û ji ber vê yekê ne beşek ji menuya koşer e.

Terma xwarinên deryayê ji peyva îngilîzî *seafood* tengtir hatiye naskirne. *Seafood* hemî heyber û giyayên xwarinê yên di deryayê de ne wek masî, memikên deryayî û alga jî di nav de ne.
 
## Çavkanî

Kategorî:Goşt
Kategorî:Xwarin
Liverpool FC

**Liverpool Football Club** (*Yaneya Futbolê ya Liverpool*) yek ji yaneyên herî kokdar a Îngilîstanê ye. Di sala 1892an de li Merseyside, Liverpoolê hatiye damezrandin. Ji 1892an heta niha 7 şampiyontiya Lîga Şampiyonanê, 3 şampiyontiya kasa UEFAyê, 19 şampiyontiya Premier Leagueê û 8 şampiyontiya FA Cupê bi dest xistiye. Yarîgeha Liverpool FCê Anfield e.

Kategorî:Avabûnên 1892an li Înglistanê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê
Sevilla FC

**Sevilla Fútbol Club S.A.D** () yaneyeke spanî ya futbolê ye.
Stadiyûma yaneyê Estadio Ramón Sánchez Pizjuan () e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1905an li Spanyayê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Spanyayê
Cirzê, Stewr

**Cirzê** (1946: *Cirzi*; ), gundê Stewrê ya ku navçeya Mêrdînê ye. Berê gundekî Amedê bû. Him li ser waadên Mala Qawakan yê Stewrî û him jî ji ber ku di ji çiya rê Stewrê ji bajarên din nêzîktir bû, gund, weke rêzgundên xwe Dêrîş, Quzêrîb û Çilstûnê di encama plebîsîteke berî niha 50-60 sal xwe bi Stewrê ve girêdaye. Lê tu fêde û kar û bar ji Stewrê nedîtiye; lewra heyta sala 2005an ew jî weke Quzêrîb û Dêrîşê bê av mabû.

## Dîrok

Di sînorê navçeya Amedê Bismil û Stewrê de ye. Di sala 1993yan de gund hate valakirin lê di sala 2004an de dîsa ji niştecihêyê rê hate vekirin. Lê piraniya gundiyan venegeriyan.

Gund ji sê malbata ye: Malbata Eyo, Malbata Ehmê û Malbata Azo...

Di dema Osmanîyan de di bin hîmayeya Ehmed Axa yê Ewînî de bû. Lê gundî bi xwe ne jî Eşîreta Sûrguçîiyan in. Malbata Ehmê Necarî ne

## Erdnîgarî

Gundekî pir dîrokî ye, her çar aliyê wê xerabeyên avahiyên kevn û şikeft he ne. Şikeftên gund bi giranî îroj wek axur dihên bikaranîn. Weke Rêzgundên xwe başûrê gund Çiyayê Stewrê, bakûrê wê Deşta Bismilê ye. Li derûdora wê gundên Çilstûn, Xindeq, Quzêrîb, Dengiza, Îsepar, Gundikê Pîrê û Ewîna he ne. Çilên wê sar; bi berf û baran; havînên wê germ û ziwa derbas dibin.

## Heremên gund
Taht Meyrem, Bêndara Elîkê, Tahta Bêşê, Xerap, Xerêp, Warê Bêrimê, Tahta Mêşê, Giyarê Cirda, Darikê Melê.


Wêne:Cirzê2.jpg| Ji Cirzê-2
Wêne:cirzê3.jpg| Ji Cirzê-3
Wêne:Cirzê-2.jpg|Cirzê
Wêne:Cirzê.JPG|Cirzê
Wêne:Ji cirze.JPG| Ji Cirzê: kulîlkeke bêhempa
Wêne:Zerynthia deyrollei.jpg| Ji Cirzê: perîdankeke bêhempa
File:Cirzî.jpeg|Pîrekeke cirzî
File:Du pîrekên Cirzî.jpg|Cirzî


## Aborî

Debara gund bi çandinî, xwedikirina heywanan (wek mî, bizin, ker, qantir, hesp, mirîşk, şamîk û hwd), bi etariyê û bi baziganiyê (alvêr) ye.

= = Leystokên gund =
=
Bizina Kejo, Çavikê Şirdonekê, holê (golf), xarmenaj, dar û pil, birrê, heftok, pilik, tilîpintkê, çakûç û herî,gok, morik, kab, çavgirtînek, veşartok, kerik, kerikê reş dîwaran, pizpilêr, sing û sêmero.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Kemberlûya Baravan

**Kemberlû** (, ), gundekî bi navçeya Bismil ya Amedê ve girêdayî ye, jê re Kemberlûya Baravan dihê gotin. Ji Bismil 18 km, ji Tepê 7 km dûr dikeve.

Li derdora wê Tepê, Sadiyê, Xirbê Hina, Mezrê (Mezra Hûto), Embarçiya, Zerê û Çamelû he ye. Rêya ku ji Bismil diçe Stewrê di vî gundî re derbas dibe.

Gund nîvî li serê qeleçan, nîvî jî li newalê ava bû ye; bi qasî bîst mal e û giş mervê hev in.

Malbatên li gund: Malbata Hecî Ehmed, Malbata Kalo, Malbata Hecî Brahîm, Malbata Hecî Ûsif û Malbata Hecî Çelebî

## Herêmên gund

Newala Korpalê, Heremê Salo, Erdê Şirîkan, Kurrêvîka, Brûskê, Guhera Şet, Guhera Nermik, Bîrika Ereban, Rezikê Kalo, Girê Tûj, Erdê Reş...

## Dîroka gund

Dîroka gund gelek kevn e. Wek dihê zanîn gund berê yê filehan bû ye û nifşek niştecihên nuha di serê sedsala 20ê de ji aliyê Mendan hatine û li vir bicîbûne.

## Debara gund

Debara gund bi granî li ser çandinî ya wek nîsk, genim, ce, pembo, tûtin, bîstan û garis e. Axa wê dewlemend e û ava wê pirr û gurr e.Ji gundiyan hinek pez, çêlek, mirîşk û şamîyan jî xwedî dikin.

## Leyistokên gund

Leystokên gund: xarmenaj, gog, çakûç û herî, xêzik, dar û pil, morik, heftok, birrê, leystina kapan û çêkirina sînemayê ya ji tenekeyê.

## Galerî

Wêne:Kemberlû-2.JPG|Ji aliyê Xirbê Hina
Wêne:Rezikê Kalo.jpg|Rezikê Kalo


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Teşî (pirtûk)

**Teşî** sernavê pirtûka helbestvan Azad Zal e.

Pirtûka yekemîn a Azad Zal “Teşî” bi pêşgotina helbestvan Arjen Arî ji nav Weşanên AVA derketiye.

Azad Zal hişmendiya xwe ya bi salan di helbestên xwe de weke teşiyê dirêse.
Helbestên ku di pirtûkê de cih girtine ji 6 beşan pêk tê:

“Teşiya Destpêkê”,
“Teşiya Hêviya”,
“Teşiya Bûyînê”,
“Teşiya Vezayînê”,
“Teşiya Dayika Teşîrês”
“Teşiya Evînê”.

Di pêşgotina pirtûkê de ji bo helbestên Azad Zalî wiha tê gotin:

“Teşiyên ku Azad hawara xwe digihîne wan û ji wan dixwaze ku bibin verêsên qîrîna wî, teşiya dayikên kurwenda, teşiya dayikên ku kulên xwe bi ser destê şevê de dirîsîn, teşiya dayikên ku di tenûra dilê xwe de nanê evînê dipehtin in… Azad jiyîna bi qîrîn dike qîrîna jiyana me.”

Kategorî:Pirtûk
Weşanên AVA

Weşanên AVA, weşanxaneyeke kurdî ye û di Pûşpera 2009'an de dest bi weşanê kiriye. Weşanên AVA bi kurdî û tirkî weşanê dike...

Pirtûkên ku ji weşanên AVA'yê derketine;

* Teşî, Azad Zal - Helbest
* Kaburgamdaki Çocuk, Çetin Duran - Helbest
* Adı Yok Gibi, Ali Varol - Helbest
* Dûrsel û Marê Reş, Hogir Berbir - Çîrokên Gelêrî
* Kevnedostê Min Gumgumok, Şebnem İşigüzel ( Wergêra ji tirkî: Ronî War)- Roman
* Ronahiya Zerdeştî, Felakeddîn Kakeyî, Lêkolîn
* Doktor Dino, Mehmet Yılmaz - Roman
* Rêwî, Azad Zal - Helbest

Kategorî:Weşanxane
Sadiyê

thumb|300px|Sadiyê
**Sadiyê** an **Sediyê** an jî Sehdiyê (), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê gundê Kemberlû, Erebkent, Xirbê Hina, Tepê û Elûzê heye.

Debara gund bi çandinî (tûtin, pembo, ce, genim, nîsk, garis, fringî, bacan, îsot,şebeş), xwedîkirina heywanan (mî, bizin, çêlek, mirîşk, şamîk ) û cerdevanî ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Hromkla

**Hromkla** (; ; ; ; ; ), bi navên xwe yên din *Qal'at ar-Rum* yanjî *Ranculat*) îro kelheyeka xirbe ku nêzika çemê Ferêt radiweste, ye. Girêdaya parêzgeha Dîlokê ye, lê nêztira Xelfêtîyê (Rihayê) ye.

Navê "Rumkale" ji navê Rûmiyan tê.

## Dîrok
thumb|rast|300px|Hromkla û Ferat
Piştî raxistina Xrîstîyantiyê li herêmê, Hromkla girêdayê hikumiyeta Edessa bû. Di sala 1151an de Gregor III. Pahlawuni, serokê katolîk a Dêra Apostolîk a Ermeniyan, navenda xwe ji Tzvok'ê bara vir kiribû. Ji sala 1150an heta 1292an Hromkla navenda patrîyarka Ermenî ya hikûmiyeta Kîlîkyayê, û piştrev jî ya hikûmiyeta Sîsê bû. Wekî din serokê katolîkan a bi navê Nerses IV. Schnorhali li wir jîyana xwe derbas dikir.

Serokê olî ya Sîro-Ortodoksan ku ji dêra xwe ya Barsawmayê dihat, car caran mêvanê Hromkla dibû. Pirtûkxaneya wî dêrî lewma li Hromklayê dihat bicihkirin. Gelek nivîsên olî yên Mîkael ê Mezin (m. 1199, serokê olî yê Asûrîyan) li wir peyda dibûn. Herwiha, Ignatius David di sala 1252an de li Hromklayê hate temartin.

Di sedsala 13yan Illûminatorê herî mezin a vê demê li Hroklayê dixebitî., Toros Roslin.

Di roja 28ê hezîrana sala 1292an de ev kel ji aliyê Memlûkên misilman hate zevtkirin û wekî cihekî leşkerî dihat bikaranîn. Di dema Emparatoriya Osmanî jî Hromkla zindanek bû. Di sala 1832an de ji aliyê Ibrahim Paşa kel hinek hat şikandin.

## Meydana Kelê (Kalemeydan)
Bi avakirina *Bendava Bêrecûgê* meydana kelhê mixabin di bin avê de ma.

## Çavkanî

## Pirtûk
* Hansgerd Hellenkemper: *Burgen der Kreuzritterzeit in der Grafschaft Edessa und im Königreich Kleinarmenien*. Habelt, Bonn 1976, 51-61.
* Hanspeter Hanisch: *Hromklay : die armenische Klosterfestung am Euphrat. Begleitbuch zur Ausstellung der Fotodokumentation im Vorarlberger Landesmuseum Bregenz. 15. März - 20. April 2002*. Bregenz: Vorarlberger Landesmuseum 2002. ISBN 3-901802-11-8
* Hellen C. Evans: *Manuscript Illumination at the Armenian Patriarchate in Hromkla and the West*. Ph. D. diss. New York University 1990.
* Andrea B. Schmidt: *Die armenisch-syrischen Beziehungen im Spiegel der kilikischen Übersetzungsliteratur*. In: A. Drost-Abgarjan (Hrsg.): *Armenologie in Deutschland*. Münster 2005, 119-126.
* Shahe Ajamian: *The Colophon of the Gospel of Hethum "Bayl"*. In: Shahe Ajamian (Hrsg.): *Text and context : studies in the Armenian New Testament* (University of Pennsylvania Armenian texts and studies 13). Scholars Press, Atlanta, Ga. 1994, 1-13, hier 5. ISBN 0-7885-0033-3

Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Dîn
Kategorî:Kelehên Tirkiyeyê
Kategorî:Xelfetî
Xirbê Hina

Xirbê Hina Mezre ya Seledûna Jor a ku gundê Bismil e.Li rojavayê wê Kemberlû;li başûr Mezra Hûto;li rojhilat Erebkent; li bakûr Sadiyê;li başûrê Rojhilat Seledûna Jor he ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Seledûna Jor

**Seladûna Jor**, **Seledûna Jor** an jî **Gundikê Lewê** (bi trikî: *Yukarı Balcılar*), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye. Li derdora wê Meterê, Mezra Hûto, Erebkend û Girikê Fariz heye. Seledûna Nadiro jî dihê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Meterê

thumb|300px|Meterê
thumb|300px|Perîdanka ''Vanessa cardui'' ji Meterê

**Meterê** (), gundekî Bismilê ye. Gundê malbata Nûriyê Arif e.

Heremên gund: Xidirîlyas, Girê mehîran, Caferî, Gola Zinar, Kaniya Xewa û Kaniya Wahşa.

Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Li derdora wê Xanoserê, Seledûn û Mezrê he ye. Rêya ku ji Bismilê diçe Midyatê di vî gundî re derbas dibe.

Kategorî:Gundên Bismilê
Dêrîş, Stewr

**Dêrîş** (; ) gundekî ser navçeya Stewrê ye ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye.

Lê derdora wê gundê Qunzêrîb, Girikê Izêr, Girikê Fariz, Dêrbend û Ehmedî he ye. Rêya gund ji aliyê Stewrê û Qunzêrîbê ve asfalt, ji aliyê Girikê Fariz ve xam e. Li gund qereqolek jî he ye.

Debara gund bi rezvaniyê (trî, dims, mewîj), xwedîkirina heywanan û çandiniyê ye. Berê firotina çilo jî di debara gund de ciyekî grîng digirt, lê ji ber ku di van salên dawî de birrîna darên çiya hate qedexekirin gundî nema çilo difiroşin.

Weke gundên dora xwe ew jî gundekî kevn û dîrokî ye. Li gund gelek şikeft û zinarên ku ji zemaniyan ve mane he ne. Gelek gund û malbat ji vî gundî zêde bûne.

Weke tirî, dims, bastêq û mewîjên wê toraq û kevirê wê yê dêrîşî (kevzgal) jî li herêmê navdar in.

### Malbatên dêrîşî
Mala kulek, mala Fariz, mala Emer axa, mala Naze , mala Bekir Axa, mala Evdile axa , mala mele û mala kulî.

### Heremên gund
Pala Dêrikê û Bîra Herem.


Wêne:Heremek ji dêrîş.jpg|Heremek ji rojhilatê Dêrîşê
Wêne:Rêya Stewrê-Dêrîş.jpg|Rêya Stewrê
Wêne:Dêrîş-3.jpg|Ji başûr ve
Wêne:Zarokên Dêrîş.jpg|Zarokên Dêrîşê
Wêne:Dêrîş-2.jpg|Ji Pala Dêrikê dîtina Dêrîş


## Gelhe

## Nivîskarekî gundê Dêrîşê
Wergêr û nivîskarê kurd Ciwanmerd Kulek xelkê Dêrîşê ye. Ew niha (2014) li Stembolê dijî.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Kategorî:Tor
Îsepar

thumb|300px|Dîmenek ji Îsepar
thumb|300px|Ji aliyê Çilstûnê ve Îsepar
Îsepar (), gundekî Bismilê ye. Gundên cîranê wê ev in: Quzêrîb, Çilstûn, Cirzê, Girikê Izêr, Qoxî, Çamelû, Başmelû, Embarçiya û Gundikê Pîrê. 10 km dûrî Tepê û 21 km dûrî Bismilê ye. Rêya gund di sala 2009'an de hate asfalt kirin. Rêya ku ji Bismil diçe gundê Çilstûn, Cirzê û Ewîna di vî gundî re derbas dibe.

Gund li deştê ye û lê havîn germ û zuwa, zivistan sar û bibarîn derbas dibin.

**Debara gund**, bi çandinî û xwedikirina heywanan e.

## Leystokên gund
Xarmenaj, birrê, heftok, morik, dame, satranc, gok û hwd...

Kategorî:Gundên Bismilê
Herêm

**Herêm** an **dever,** beşeke cografîk an parçeyeke dabeşkirina kargêriyî ya welatekî ye.

## Etnolojî
Di etnolojiyê û beşên zanîstî yên cîran de herêm cografîyek xwedî taybetmendiyên sosyokulturel û etnolengûîstî ye. Li welatê kurdan gelek "herêm" hene, ji wanan ên balkêş Dêrsim, Hewreman, Soran, Behdînan û Lekistan in. Li van deveran ne tenê zarava û devokên taybet têne axavtin, ji aliyê dîrokî, cografî û olî de jî taybetmendî ne. Mînakî li Dêrsimê zaravayeke taybet tê axavtin (kirmanckî), gel elewîtiyê dihabîne, cografiya wê gelekî asê ye hwd..

Kategorî:Erdnîgarî
Lîsteya gundên Stewrê

* Ewîna
* Dengiza
* Quzêrîb
* Cirzê
* Dêrîş
* Kela Pozbelek
* Elfan
* Kunufur
* Qiltê
* Dêrbendê
* Çilstûn
* Şûtê
* Cilîn
* Baqustan
* Teffê
* Şûtê
* Cilîn
* Şorşib
* Eynûnê
* Tizyan
* Milêznê
* Kopeklû
* Bernişt
* Şivistan
* Kerhêta
* Birkê
* Dêrbigûz
* Xerabreş
* Barê
* Xanika Jor
* Xanika Jêr
* Sêgira
* Zonê
* batûşê
* xerap xurbê
* Dêrsilav
* dêrteyar
* cewzê
* bênder memo
* xerab memo
* qêrbê
* bahewê
* memika

Kategorî:Lîste
Erebkend

**Erebkend** (1946: *Arapkent*; ), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Xirbê Hina, Seledûn, Gundikê Hecî Bedriya, Şêxûsivê he ne.

Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.Bi seydayê xwe navdar e.

## Gelhe

## Galerî

Wêne:Erebkent-2.JPG|Ji Girêizêr Erebkend


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Bendav

thumb|300px|Bendava Bêrecûgê, li Bakurê Kurdistanê
[thumb|300px|Projeya [GAP a avakirina bendavan a dewleta Tirk li Bakurê Kurdistanê (2005)]]
**Bendav** an jî **sikur** avahiyeke mîmariyê ye û ji bo sekinandin û komkirina avê tê çêkirin. Lewma bi piranî golên bendavan jî hene.

## Bendav û embaravên Kurdistanê
### Yên din
Girikê Fariz

**Girikê Fariz** an jî **Girê Fariz**, berê **Girê Hacî Farisî** (), gundekî Bismilê ye ku ji Dêrîş zêde bûye. Li derdora wê Mezra Hûto, Girikê Izêr, Dêrîş, Gundikê Hemo, Seledûn û Dêrbendê heye.
Debara gund bi çandinî xwedikirina heywanan û bi cerdevaniyê ye.

Rêya ku ji Bismilê diçe Stewrê di vî gundî re derbas dibe.

## Herêmên gund
Mexelê Keran, Textê Elîko, Simogir, Hoqa, Newala Çala Bênderan, Kurrêvîka, Newala Loda, Açimê, Newala Daweta, Girê Qaloqê, Hewşika Kalo, Delavê Tahtîn, Delavê Ga, Zorkê û Xirbezoq.

## Malbatên gund
Malbata Hecî Mahmûd, Malbata Hecî Suleyman, Malbata Namet

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Mezra Hûto

thumb|300px|Dîmenek ji Mezra Hûto
Mezra Hûto (berê *Mezra-i Kebir*), gundekî navçeya Bismilê ye. Li ser rêya Bismilê û Stewrê ye. Li derdora wê gundê Girikê Fariz, Girikê Izêr, Kemberlû, Xirbê Hina, Seledûn, Embarçiya û Meterê he ye.

Debara gund bi çandinî, xwedî kirina heywanan û cerdevaniyê ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Revenue management

Revenue management birevebirina bo karxistine. haleteke ji bo go di cihde u di nav demede,pir bi alikariya hesabe computere conrola bihabuna u cihgirtine çedike.

Kategorî:Îdarekirina zincîra tedarîqê
Ofê

**Ofê** (), gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Batmanê de li ser rêya Farqînê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Babaxakî

**Babaxakî** (1946: *Babahaki*; ) gundekî Bismilê ye. Ji alî dewletê ve di sala 1993an de hate valakirin û hîn jî vala ye. Gundê Şerîf Avşar e.

## Gelhenasî

## Çend dîmen ji Babaxakiyê

Wêne:Babaxakî.jpg|Di bin berfê de
Wêne:Babaxaki.JPG|Babaxakî


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Perîdank

**Perîdank** (*Lepidoptera*) cûreyek ji kêzikên firoke ne. Xwedî çar perik, çar ling, du antên û xortomekê ne. Bi arvan û şîrikê kulîlkan xwedî dibin. Ekla kulîlkan bi lingê xwe fêhmdikin. Bi linga şîrika kulîlkê xewle dikin, heger bi ecibînin bi xortoma xwe dimijin. Piştî ku têr dixwun xortoma xwe li ser serê xwe dilefînin.

Bi hêkan zêde dibin û bi haweyek maşot mezin dibin. Hinek 24 demjimêr, hinek 1-2 meh piranî buharê û havînê dijîn.

## Binavkirin
Bi kurdî, gelek navên din ên perîdankan hene. Çend ji wan ev in:
* belatînk
* belbelasîng
* belbelîtank
* belîtank
* firfirok
* îdîdok
* mînmînik
* pelatûtik
* peleseywanok
* peletîvk
* pepûle
* perîtang
* perperik
* perperok
* perpûle
* perwane
* pilpile
* pilpiling
* pirpirînk
* şerîfok
* têrik

## Çend cûreyên perîdankan
* *[[Anthocharis]]*
* *[[Argynnis pandora]]*
* *[[Boloria euphrosyne]]*
* *[[Cigaritis acamas]]*
* *[[Coenonympha pamphilus]]*
* *[[Colias croceus]]*
* *[[Colotis fausta]]*
* *[[Lycaena phlaeas]]*
* *[[Maniola jurtina]]*
* Perîdanka qîvaran (*[[Vanessa cardui]]*)
* *[[Pieris edusa]]*
* *[[Polyommatus icarus]]*
* *[[Satyrium abdominalis]]*
* *[[Vanessa atalanta]]*
* White Large, anku "Spiya Mezin"
* *[[Zerynthia deyrollei]]*
* *[[Zizeeria karsandra]]*

## Galerî
Famîleya piyerîdan (*Pieridae*)

Wêne:Aporîa crataegî.jpg|*Aporia crataegi*
Wêne:Colîas croceûs.jpg|*Colias croceus*
Wêne:Euchloe-4.jpg|*Euchloe* sp.
Wêne:Pîerîs Edûsa.JPG|*Pontia edusa*
Wêne:Colotis fausta-3.jpg|*Colotis fausta*


Famîleya lîsenîdan (*Lycaenidae*)

Wêne:Polyommatûs îcarûs a mê.jpg|*Polyommatus icarus* a mê
Wêne:Polyommatus îcarûs.JPG|*Polyommatus icarus* a nêr
Wêne:Zizeeria karsandra.JPG|*Zizeeria karsandra*
Wêne:Lycaena phlaeas-2.jpg|*Lycaena phlaeas*
Wêne:Satyrium abdominalis.jpg|*Satyrium abdominalis*
Wêne:Cigaritis acamas.jpg|*Cigaritis acamas*


Famîleya nîmfalîdan (*Nymphalidae*)

Wêne:V.atalanta-2.jpg|*Vanessa atalanta*
Wêne:V.cardûî.JPG|*Vanessa cardui*
Wêne:Coenonympha pamphilus-3.jpg|*Coenonympha pamphilus*
Wêne:Boloria_euphrosyne_(5696954831).jpg|*Boloria euphrosyne*
Wêne:Melanargia galathea-2.jpg|*[[Melanargia galathea]]*
Wêne:Argynnis pandora-2.jpg|*Argynnis pandora*
Wêne:Perîdanika sor.jpg|*Argynnis aglaja*


Famîleya satîrîdan (*Satyridae*)

Wêne:Maniola jurtina-2.jpg|*Maniola jurtina*


Famîleya (*Arctiidae*)

Wêne:Utetheisa pulchella.jpg|*Utetheisa pulchella*


Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Mêş û mûr
Perîdanka qîvaran

thumb|300px|Perîdanka qîvaran
thumb|300px|
Perîdanka qîvaran (navê wê bi latînî: *[[Vanessa cardui]]*, bi îngilîzî: *[[Painted lady]]*), jê re xweşika biboyax jî dihê gotin. Dişibite Vanessa atalanta lê jê cuda ye.

Di navbêna 3 û 5 rojan di hêkê de dimîne, paşî qedera 7-11 rojan jî wek maşot dijî. Di vê dema maşotiyê de gelek caran kirasê xwe diguherîne heyta ku pirça xwe gişî biweşîne, bazikan derxe û bibe perîdank.

Li her deverê û di her demê de dihê ditîn. Firehiya bazikên wê bi qeysî 5-6 cm ye.

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Perîdank
Bîrikê

**Birîk**, gundê **Birîkê** (1946: *Birik*; ), gundekî Bismilê ye ku ji aliyê dewletê ve hatiye valakirin û şewitandin.

## Gelhenasî

## Galerî

Wêne:Bîrikê-2.jpg|Ji Bîrikê


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Girê Izêr

thumb|300px|Girê Izêr-2012
**Girê Izêr** an jî **Girikê Izêr** (), gundekî bi Bismilê ve girêdayî ye. Li derdora wê Embarçiya, Girikê Fariz, Îsepar, Gundikê Hemo, Gundikê Pîrê, Cirzê, Quzêrîb, Dêrîş û Mezra Hûto hene.

Debara gund bi çandinî,xwedîkirina heywanan û bi cerdevanîyê ye.

## Gelhenasî

Gundikê Pîrê û Gundikê Homo ji Girê Izêr veqetiya ne. Li gund, ceh,genim û pembo tê çandin. Erdê gund bibereket in û halê gundiyan baş e. Ji vî gundê gelek kes di dawiya salên 1960 û despêka salên 1970 de bo kar çûn Eskenderûnê û li wê bicîh bûn.Kêm be jî nîsk û nok jî têne çandin. Li gund rezek jî heye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Gundikê Pîrê

Gundekî Bismilê ye.Li derdora gund Quzêrîb,Girikê Izêr,Îsepar,Dêrîş,Cirzê,Xindeq û Çilstûn he ye.

Debara gund bi çandinî,xwedîkirina heywanan û bi cerdevanîyê ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Qoxî

**Qoxî** anku **Qoẍî** (1928: قوغى / *Qoẍî*; 1946: *Koğu*; ), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Îsepar, Qoşê, Bîrikê û Şeîra he ye. Gundê Husên Axa yê ku li derdorê gelek navdar e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Başmelû

**Başmelû** (1946: *Başmerlu*; ), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Çamelû û Tepê û Ingicê û Qoxî û Îsepar he ne.

Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Bismilê