open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Delta Force

thumb|Mertalê artêşa Delta Force
**Delta Force** an **Yekemîn Yekîneya Operasyonên Hêzên Taybet - Delta (1st SFOD-D)** (bi înglîzî: *1st Special Forces Operational Detachment–Delta* (1st SFOD-D)) hêzeke taybet e ku di heman demê de wekê **Hêza Delta, Koma Serlêdanên Şer** (CAG) jî tê zanîn an jî di nav Fermandariya Operasyonên Taybet a Hevbeş (JSOC) de ye ku wekê Hêza Kar a Kesk hêzek operasyonên taybet a Artêşa Dewletên Yekbûyî ye ku di bin kontrola operasyonel a JSOCê de ye. Erkên vê yekîneyê bi giranî li dijterorîzmê, rizgarkirina dîlgirtiyan, çalakiya rasterast û keşfa taybet e ku pir caran li dijî hedefên girîng ên bilind kar dike.

Hêza Delta, ligel çalakiya piştgiriya îstîxbaratê û hevtayên wê yên Hêzên Deryayî û Hewayî, DEVGRU (Tîma SEAL 6) û Eskadrona Taktîkên Taybet a 24emîn ku yekîneyên erkên taybet ên asta yekem ên artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku erkê wan pêkanîna mîsyonên herî tevlihev, veşartî û xeternak ên ku ji aliyê serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û wezîrê parastinê ve têne birêvebirin.

Her çiqas hilbijartin ji bo operasyonên taybet û yekîneyên konvansiyonel ên din ên li seranserê artêşê û şaxên din ên leşkerî vekirî be jî, piraniya operator û endamên piştgiriya şer ên Hêza Delta ji 75em Lîwaya Ranger a Fermandariya Operasyonên Taybet ên Artêşê û Hêzên Taybet ên Artêşa DYAyê têne hilbijartin.

## Çavkanî

Kategorî:Artêş
Seîd Pîrdost

**Seîd Pîrdost** an jî bi inglîzî **Saeid Pirdoost** (jdb. 6 kanûna pêşîn 1941 - m. 6 kanûna pêşîn 2026) aktorekî îranî bû.

## Mirin
Seîd Pîrdost di 6ê kanûna pêşîn a 2026an de di 85 saliya xwe de ji ber nexweşiya şêrpenceyê jiyana xwe ji dest da.

## Fîlmografî
### Sînema
* *Gavazn-ha (Les cerfs) *
* *Dast-Haye Aloode (Les mains sales)*
* *Delbar-e Ahani*
* *Karagah Alavi (Détective Alavi)*
* *Dokhtar-e Shirini forush (Patissière)*
* *Tokyo Bedoone Tavaghof (Tokyo none-stop)*
* *Oxygen*
* *Tuer le traître*

### Televîzyon
* *Pavarchin (Sur la pointe des pieds)* (zincîreya televîzyonê), derhêner: Mehran Modiri
* *Noghtechin (Points de suspension)* (zincîreya televîzyonê), derhêner: Mehran Modiri
* *Jayezeye Bozorg (Grand Prix)* (zincîreya televîzyonê), derhêner: Mehran Modiri
* *Shabhaye Barareh (Nuits de Barareh)* (zincîreya televîzyonê)
* *Bagh-e Mozaffar (Jardin de Mozaffar)* (zincîreya televîzyonê), derhêner: Mehran Modiri
* *Mard-e Hezar Chehreh (Homme aux milles facettes)* (zincîreya televîzyonê), derhêner: Mehran Modiri
* *Rahe Bipayan (Chemin sans fin)* (zincîreya televîzyonê), derhêner: Hümayun Es'adian

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên îranî
Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Mirin 2026
Mane (navçe)

**Mane** yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Bakur e ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Pîşqele ye.

## Dîrok
Di sala 2023an de, Navçeya Maneh ji Navçeya Maneh û Samalqan hate veqetandin û bi damezrandina Navçeya Maneh navê wê hate guhertin û bû Navçeya Navendî. Navçeya nû bû du navçeyên ji du navçeyên gundewarî, ku Pîş Qeleh paytext û yekane bajarê wê bû di wê demê de.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên parêzgeha Xorasana Bakur
Nuuk

**Nuuk** (bilêvkirina grînlendiya rojava (kalaallisut): [nuːk], danîmarkî: *Nuuk*, berê *Godthåb* ) paytext û bajarê herî mezin yê herêma xweser yê Grînlendayê e ku parvekî ji Keyaniya Danîmarka ye. Nuuk cîhê hikumeta xweser e û navenda çand û aborî yê herêmê ye. Di kanûna paşîn a 2025an de, nifûsa wê 20.113 bû - bêhtirî %30 ji nifûsa herêmê dike - ku ev dike yek ji paytextên herî biçûk li Dinyayê.

Bajar di sala 1728an de ji aliyê mîsyonerê danî-norwêcî Hans Egede ve hate damezrandin, dema ku ew ji cihê berê yê Koloniya Hêviyê (*Haabets Koloni*) veguherî ji sala 1721ê de; waliyê danî Claus Paarss jî parvekî di veguherîne de bû ye. Koloniya nû li şûnwarê înuitan yê bi navê *Nûk* hatiye bicihkirin û navê vê wargehê bi *Godthaab* (Hêviya Baş) lê kirin. "Nuuk" navê grînlendî ye û tê maneya "serê behrê" û bi taybetî di navên wargehên grînlendî teyê dîtin. Ev wekî wiha hatiye binavkirin, ji bo ku cihê xwe di Nuup Kangerlua de bi dawî dibe, li ser rojhilata berava Deryaya Labrador. Hêlîpana wê, 64°11' B, ev dike wekî paytextê herî bakur yê Dinyayê, çend kîlometre bakurtir ji Reykjavîk. Dema ku Xweseriya Grînlendayê (*Grønlands Hjemmestyre/Namminersornerullutik Oqartussat*) di sala 1979an de hatiye damezrandin, destûra navên wargehan derbasî rayedarên Grînlendayê dibin ku navên grînlendî ji yên danîmarkî tercîh kirin. Navê *Godthaab* di navbera du deh salên paşê êdî nehatiye bikaranîn.

## Nifûs

## Wênedank


File:Nuuk-moravian-brethren-herrnhut-huset-nuup-kangerlua.jpg|Mala Mîsyon Moravî Brethren
File:Katuaq2008.JPG|Katuaq
File:Nuuk Center (1) (Kenny McFly).jpg|Navenda Nuukê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1728an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Ziyad Heleb

**Ziyad Heleb** yan jî bi navê jidayîkbûnê **Ziyad Qedûr** (jdb. 1988 Efrîn, Rojavayê Kurdîstanê – m. 10 kanûna paşîn 2026, Şêx Meqsûd, Heleb, Sûrî) şervan û fermandarekî kurd bû ku di şerê li hemberî taxên kurdnişîn ên Şêx Meqsûd û Eşrefiyeyê de fermandariyê kiriye.

## Jînenîgarî
Ziyad Qedûr di sala 1988an de li Efrîna Rojavayê Kurdistanê ji dayîk bûye. Ziyad Qedûr Efrîna Rojavayê Kurdîstanê tevî şeş xwişk û birayên xwe ve di nav malbateke welatparêz de mezin bûye. Di temenê ciwaniya xwe de kesek xwedî helwesteke welatparêz bû ku di nav derdoreke ku xwedî hestên kurdewar ên xurtin, dimîne.

## Mirin
Ziyad Heleb di 10ê kanûna paşîn a sala 2026an di êrîşên li taxên Eşrefiye û Şêx Meqsûdê ku du taxên kurdnîşîn ên Helebê ne ku di bin êrîşên giran ên komên girêdayî hikûmeta demkî Şamê mabû û di heman demê de ji aliyê balafirên bê mirov in Tirkiyeyê ve hatiye bombebarankirin, jiyana xwe ji dest daye.

### Veşartin
Cinazeyê Ziyad Heleb di 14ê kanûna paşîn a sala 2026an de li bi merasîmekê girseyî li Kobaniyê hatiye veşartin.

## Kariyera leşkerî
Ziyad Qedûr di sala 2011an de, bi destpêkirina şerê navxweyî yê Sûriyê re, wekê şervanekê Yekîneyên Parastina Gel (YPG) beşdarê berxwedana Helebê dibe. Di navbera salên 2011 û 2015an de li hemberî êrîşên rejîma Baas û li hemberî komên çekdarên cûrbecûr ku êrîşî taxên Eşrefiye û Şêx Meqsûdê a Helebê kirine, di şerê parastina taxê de cih girtiye.

Li gel serkevtinên şervanî Ziyad Heleb bilind ê asta fermandariyê dibe û di şerê taxên kurdnişîn ên Şêx Meqsûdê û Eşrefiye fermandariya giştî ya Hêzên Hundirîn a Şex Meqsûd û Eşrefiyeyê kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Cangoriyên Kurdistanê
Kategorî:Fermandar
Kategorî:Hêzên Sûriya Demokratîk
Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Leşkerên kurd
Kategorî:Mirin 2026
2+2=1

**2+2=1** bertekeke sembolîk e ku li dijî kolonîzekirin û perçekirina Kurdistanê tê bikaranîn. 2+2=1 bi taybetî ji aliyê nifşê Z ku li dijî perçekirina Kurdistanê disekinin li ser medyaya xwe yên civakî wek nasnameyeke neteweyî bikar tînin.

## Dîrok
Piştî bidawîhatina Şerê Cîhanê ya Duyem, di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê bi pêşengiya Qazî Mihemed Komara Kurdistanê ya demokratîk hatibû avakirin. Lêbelê piştî vekişîna hêzên rûsî ku Îranê dagiribên hikûmeta Îranê ya paşverû, bi karanîna hêza leşkerî, azadiya ku kurdan bi dest xistibû desteser dike. Di heman demê de li Başûrê Kurdistanê, civaka kurd li dijî hikûmeta Nûrî Seîd rabûbûn ku azadiya xwe bi dest bixin.

Ev bertek berê ku Komara Kurdistanê were rûxandin yekem car ji aliyê kesayet û demazrînerê Komara Kurdistanê ji aliyê Qazî Mihemed ve ji bo rave kirina yekperçeyiya Kurdistanê hatiye gotin. Keseyeta kurd di axavtina xwe yê di dema Komara Kurdistanê de, di nav axafina xwe de wiha dibêje:
Eger laşe min sed perçe bikin, min bidin jêr gûle û recbar, biçime ser dar gotina dilêmin tê ser zar; Kurdistan her welateke û nabe çar. Didu, didu nake çar, dike yek.

## Mijarên têkildar
* 2+2=5
* Komara Kurdistanê
* Qazî Mihemed

## Çavkanî

Kategorî:Îdeolojî
Afonso V

**Afonso V** , anku **Afonsoyê Pêncem**, bi nasnavê xwe "Yê Afrîkî" (portûgalî: *o Africano*) jî dihat nasîn (jdb. 15 kanûna paşîn 1432 - m. 28 tebax 1481), qiralê Portûgalê ji sala 1438an heta 1481ê bû. Ew kurê Duarte, qiralê Portûgalê, û Elionora Aragonê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1432
Kategorî:Key
Kategorî:Keyên Portûgalê
Kategorî:Kurên keyan
Kategorî:Mirin 1481
Rebecca Shoichet

**Rebecca Shoichet** (jdb. 16ê sibatê 1975an li Sydenham, Frontenac County, Ontario, Kanada) hunermendeke muzîkalê, stranbêj û dûblajvaneke kanadayî ye.
## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên ji Ontarioyê
Kategorî:Aktrîsên ji Vancouverê
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên ji Vancouverê
Sarah Toscano

**Sarah Toscano** ( li Vigevano, Îtalya) stranbêjeke îtalî ye.

## Dîskografî
### Albûmên wê
* 2025 – *Met Gala*

### EP
* 2022 – *Riflesso*
* 2024 – *Sarah*

## Turneyên wê
* 2024 – *Sarah Live Summer 2024*
* 2025 – *Sarah Toscano Summer tour 2025*
* 2025 – *Sarah Toscano Live 2025*
* 2026 – *Met Gala tour 2026*

## Xebatên hevpar
* Area Sanremo
** 2022 – Sanremo Giovani rê nêweçiniye
* Festival di Sanremo (Rai 1)
** 2025 – be *Amarcord* ra pareyê *Şampiyonan* de rêza 17ıne

## Girêdanên derve

* 
* 
* 
* 
* 

Kategorî:Jidayikbûn 2006
Kategorî:Jinên îtalî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên îtalî
Nicole Oliver

thumb|Nicole Oliver (2013)
**Nicole Lyn Oliver** (z. 22ê sibatê 1970'an li Ottawa, Ontario, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1970
Ezdan TV

**Ezdan TV** kanala televîzyonê ya bi zimanê kurdî (Kurmancî) ye ku li Almanya kar dike. Kanal di sala 2021an de hatiye damezrandin û wekî kanala yekem a televîzyonê ya civaka êzîdî di nav medyaya kurdî de tê nasandin.

## Dîrok
Ezdan TV di sala 2021an de dest bi weşana xwe kir. Li gorî agahiyên KurdiTV, kanal li Almanya ye û bi taybetî ji bo civaka êzîdî hatîye damezrandin.

## Bername
Bernameyên Ezdan TV nûçe, bernameyên çandî, civakî û bernameyên têkildarî dîn û kevneşopiya êzîdiyan dihewînin. Weşan bi gelemperî bi zimanê kurdî (Kurmancî) tê kirin.

## Belavkirin
Ezdan TV bi rêya platformên dîjîtal belav dibe. Kanal li ser platforma vîdyoyê ya OK.ru bi navê „Ezdan TV Live“ livestream û bername belav kiriye.

## Girîngî
Ezdan TV wekî medyayek girîng ji bo xwe-nîşandan, parastina çand û nasnameya dînî ya civaka êzîdî tê dîtin û di nav medyaya kurdî de rolek taybetî hildide.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ezdan TV – Facebook
* Ezdan TV – YouTube
* Ezdan TV – Malper
* Ezdan TV Live – OK.ru

Kategorî:Avabûnên 2021an li Almanyayê
Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Floyd Vivino

thumb|Floyd Vivino (2009)
**Florio** "**Floyd**" **Vivino** (z. 19ê çiriya pêşîn 1951'an li Paterson, New Jersey, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Richard Newman

**Richard Newman** (z. 2ê çiriya paşîn 1946'an li Chicago, Illinois, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Mirovên zindî
Firmana Mîr Muhemmed

**Firmana Mîr Mihemed** firmanek bû ku ji hêla Mihemed Paşayê Rewanduzê vê derbarê kampanyayên qirkirinê yên li dijî kêmaniya dînî ya êzîdî ji 1832 heta 1834an de hatibû derxistin. Bi hezaran êzîdî li herêma Baedre û Şêxanê ji hêla Mihemed Paşayê Rewanduzê ve bi hevkariya mîrê Botan Bedirxan Beg hatin kuştin. Ev bûyer wekî bûyera herî xwînî di dîroka Êzîdiyan de tê hesibandin, bûyerek ku îro jî tê bîranîn. Di encamê de, 70.000 an 135,000 Êzîdî hatin kuştin. Sadiq el Damalucî texmîn dike ku hejmara kesên ku ji Firmanê sax mane tenê nêzîkî 5% ji nifûsa bandordar.

## Paşperdeh
Mela Yahya, endamekî eşîra Mzûrî ji mîrektiya Behdînanê bû ku ji bo dijminatiyekê ji Mihemed Paşa alîkarî xwestibû. Serokê eşîra Mzûrî Elî Axa ji aliyê serokê eşîra êzîdî Mîr Elî Beg ve hatibû kuştin. Lêbelê, Mîr Seîd Paşayê Behdînanê derfeta tolhildanê ji mzûriyan re nehişt. Piştre Mela Yahya berê xwe da Mihemed Paşa û jê xwest ku tolhildanê ji êzîdiyên Cebel Sincarê hilîne. Mihemed Paşa karîbû vê carê cezakirinê bikar bîne ku mîrektiya Behdînanê dagir bike. Wî bi rêya Muftiyê xwe, Mela Mihemed Xaltî, fetwayek li dijî êzîdiyên "kafir" dide û di sala 1832an de ji Çemê Zaba Mezin derbas dibe.

## Komkujî
Bedirxan berê li dijî osmanî û farisan şer kiribû da ku serxwebûna xwe bi dest bixe. Wî gelek eşîrên Kurd jî xistibû bin fermandariya xwe. Êzîdî, bi pêşengiya Elî Beg, jimara wan pir kêmtir bû. Tevî berxwedana wan jî, êzîdî têk çûn û Elî Beg bi fermana Mîr Mihemed hat girtin û bidarvekiriye. Ji ber tirsa encamên wê, niştecihên Şêxanê ji bo penagehê reviyan Mûsilê. Di biharê de, Çemê Dîcle ji perava xwe berfiretir dibe û pira pontonê hilwdiweşîne. Dema ku hinek êzîdî dikarîn bi avjeniyê bigihîjin aliyê din, kal û pîr, jin û zarok li ser girê Koyundcikê penageh dîtin. Mîrê Rewandûzê li pey wan çû û ev yek bû sedema komkujiyekê ku tê de bi qasî 12.000 êzîdî hatine kuştin. Hinek ji êzîdiyên mayî ber bi Tûr Abdîn û Mûsilê ve ji bo ku xwe xilas bikin direvin. Hema bêje tevahiya nifûsa êzîdî ya Şêxanê hatibûn kuştin. Jin û zarok hatin girtin, bi zorê dibin misilman û dibin kole. Wî di dema komkujiyan de bi jineke êzîdî re jî zewicî. Xiristiyan û kêmneteweyên din jî neman. Piştî "tolhildana" serokê eşîrê, wî bajarê Akrê girt. Piştî fetihkirina Akrê, paytexta mîrektiya Behdînanê, Amêdî ket û Mîr Seîd Paşa reviya. Bi ketina Amêdiyê re, tevahiya mîrektiyê ket bin desthilatdariya Mihemed Paşa. Civakên xiristiyan ên ku li herêma pêşveçûna artêşa Mihemed Paşa bûn jî bûn qurbanê komkujiyan. Bajarê Alqoş hat talankirin, gelek niştecih hatin kuştin û Manastira Rebban Hormizd hat talankirin û rahîbên wê, di nav de Abbot Gabriel Dambo, hatin kuştin. Gelek destnivîsên kevnar hatin wêrankirin an jî winda bûn. Manastira Şêx Matta jî heman çarenûs dît. Piştî ku Bedir Xan êrîşî piraniya êzîdiyên li Şêxanê kir û ew kuştin, û yên sax mayî reviyan Şingalê, Mihemed Paşa di sala 1833an de biryar da ku êrîşî Şingalê bike. Bi sedan êzîdî hatin qirkirin. Bi salan kampanyayên tund ên li dijî êzîdiyan piştgiriyek girîng û hêzek zêde li herêmê bi dest xist, heta ku di dawiyê de biryar da ku li dijî osmaniyan serî hilde.

## Çavkanî

Kategorî:Komkujî
Catherine O'Hara

**Catherine Anne O'Hara** (z. 4'ê adarê 1954'an li Toronto, Ontario, DYA) aktorekî amerîkan bû.

## Fîlmnîgarî
[thumb|O'Hara's star on [Canada's Walk of Fame]]
### Fîlm

### Television

### Music videos

### Video games

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê
Kategorî:Aktrîsên ji Torontoyê
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Mirin 2026
Jeffrey Jones

thumb|Jeffrey Jones (2012)
**Jeffrey Duncan Jones** (z. 28ê îlonê 1946'an li Buffalo, New York, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1946
Ûlan Bator

**Ûlan Bator** paytext û bajarê herî mezin ê Mongolyayê ye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa bajêr 1.67 milyon kes bû û li gorî germahiya navîn ya salane, bajêr paytexta herî sar ê li Dinyayê ye. Bajar li bakurê navenda Mongolyayê cih digire ku li ser bilindiyekê 1300 metrê bi ser asta deryayê ve ye, di navenda geliyekê bi ser çemê Tûlayê ve hatiye avakirin. Bajar di sala 1639an de hatiye damezrandin ku wekî navendeke keşîşxaneyên budîst ên koçer tê zanîn ku heta sala 1778an 29 caran cihê xwe guhertiye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1639an li Asyayê
Kategorî:Dabeşkirina Mongolyayê
Kategorî:Paytextên Asyayê
Auvergne-Rhône-Alpes

**Auvergne-Rhône-Alpes**(; **AURA**), herêmeke li başûrê rojhilatê navenda Fransa ye ku ji aliyê reformên herêmî yên 2014'an yên herêmên Fransayê ve hatiye avakirin; ew ji ber tevlîbûna Auvergne û Rhône-Alpesê çêbûye.   Herêma nû di 1ê kanûna paşîna 2016an de piştî Hilbijartinên herêmî yên di kanûna pêşîna 2015an de derket holê.

Rûbera wê 69.711 km² ye û sêyemîn herêma herî mezin a Fransaya metropolîtên e. Di sala 2023'an de li Auvergne-Rhône-Alpes'ê 8.205.557 kesan dijîn. Ew ji 12 departmanan û yek kolektîvîteya xwedî statuya taybet (Metropola Lyonê) pêk tê; prefektura (navenda) wê Lyon e.

Ev herêm herêmên cûda yên erdnîgarî, civakî, aborî û çandî yên cuda tevlî hev dibe, ku berê jî ji Rhône-Alpes, herweha Auvergne, bi awayekî kêmtir rast bû. Di dema ku herêmên kevin yên Rhône-Alpes û Auvergne her yek ji yekîtiya ku ji aliyê axên ragihandinê û kişandina herêmên metropolitan ên xwe ve hatiye diyarkirin, tevlîbûna nû heterogene ye; piştî avakirina wê ji aliyê hin karbidestên herêmî ve dijberîyeke dijwar hate dayîn.

## Toponîmî, logo û sembol
thumb|çep|300px|Herêma Auvergne-Rhône-Alpes û departmanên wê li ser bingeha parêzgehên dîrokîNivîsa qanûna reforma herêmî ji bo piraniya herêmên hevgirtî navên demkî destnîşan dike; ev nav bi rêza alfabeyê ji navên herêmên wan ên pêkhatî pêk tên û bi tireyan ji hev têne veqetandin. Navên mayînde diviyabû ji aliyê meclîsên herêmî yên nû ve bihatana pêşniyarkirin û heta 1ê Cotmeha 2016an ji aliyê Conseil d'État ve bihatana piştrastkirin.

Navê demkî yê herêma îdarî ya nû, navekî bi tire bû ku ji herêma dîrokî ya Auvergne, çemê Rhône û Alpên Fransayê (Alpes) pêk dihat. Heman nav wekî navê mayînde hat hilbijartin û di 28ê Îlona 2016an de ji aliyê Conseil d'État ve bi fermî hat qebûlkirin.

## Mijarên têkildar
*Auvergne
*Rhône-Alpes
## Çavkanî


Kategorî:Başûrê Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2016an de hatine avakirin
Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Zanîngeha Kentakiyê

**Zanîngeha Kentakiyê** (bi îngilîzî *University of Kentucky*;bi kurtahî **UK** an jî **UKY**),zanîngeheke giştî ya lêkolînê ye, ku li bajarê Lexingtonê, li eyaleta Kentakiyê, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Zanîngeh di sala 1865’an de ji aliyê John Bryan Bowman ve bi navê **Koleja Çandiniyê û Mekanîkî ya Kentakiyê** hate damezrandin; ew yek ji du zanîngehanên “land-grant” ên eyaletê ye (ya din jî *[[Zanîngeha Dewletî ya Kentakiyê]]* ye).Ew zanîngehî ye ku di eyaletê de gelek xwendekar hêle, bi 35,952 xwendekar di payîza 2024’an de.

## Çavkanî
Zanîngeha Tênêsiyê

**Zanîngeha Tênêsiyê** (bi îngilîzî *University of Tennessee*; UT; UT Knoxville; an jî bi navê xwe UTK an Tennessee) zanîngeheke dewletî û lêkolînê ya bi rêya xweseriya erdê ye, ku li bajarê Knoxville, li Eyaleta Tennessee, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.Ew di sala 1794’an de hate damezrandin, du sal berî ku Tênêsî bû Eyaleta 16’em. Ew kampûsa sereke ya pergalê ya Zanîngeha Tennessee ye û 14 kolejan hene. Li vir zêdetir ji 30,000 xwendekar ji hemû 50 eyalet û zêdetir ji 100 welatên derveyî hene.

## Çavkanî
Oskar Dirlewanger

**Oskar Paul Dirlewanger** (26 Îlon 1895 - nêzîkî 7 Hezîran 1945) efserê leşkerî yê Alman, tacîzkarê zarokan ê mehkûm û sûcdarê şer bû. Ew bi fermandariya Lîwaya Dirlewanger, yekîneyeke leşkerî ya cezayî ya Waffen-SS bû ku di Şerê Cîhanê yê Duyem de xizmet kir. Yekîneya Dirlewanger pir caran wekî yekîneya Waffen-SS ya herî navdar tê hesibandin, ku kirin hin ji wehşetên herî navdar ên şer, û Dirlewanger bi xwe jî wekî "celladê herî tund" ê Almanyaya Nazî tê hesibandin û bi berdewamî tevlî kuştin, tecawiz û şîdetê dibe. Piştî şer, di dema girtiyên hêzên Hefter de, ew di bin destê hêzên Hefter de mir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1895
Kategorî:Mirin 1945
Partiya Pan-Îranîst

**Partiya Pan-Îranîst** () partiyeke siyasî ya opozîsyonê ya li Îranê ye ku helwesta pan-îranîzmê diparêze. Partî nehatiye qeydkirin û ji hêla teknîkî ve qedexe ye lêbelê partî roja îro li hundirê Îranê xebatên xwe berdewan kiriye.
thumb|Alaya Partiya Pan-Îranîst
Paetî si dema rêveberiya Pehlewî de, di parlemanê de wek partiyeke nîv opozisyonê di nava rejîmê de hatiye hesibandin û heta ku di sala 1971ê de bi fermî îtîfaqê li ser serxwebûna Îranê şermezar bike, destûr dide ku bixebite. Partî car û car alîgirê partiya mezin a netewî, *Front National* e û bi awayekî neteweyî li ser îdeolojîya wê bû.  Partiya pan-îranîst rêxistineke antîkominîst bû û bi rêbazî li ser kolanên Tehranê şerê tevgera Partiya Tudeh a Îranê dikir.  Di çarçoveya salên 1940î de, ew wek "partiya ultranasyonalîst a laîk" tê binavkirin ku di dema nîvê salên 1960î de jî, ew wekî partiya "nasyonalîst a laîkî" hatiye binavnkirin.  Îro, partiyê bi dijberîya pan-Îslamîzm hikûmeta piştî 1979an ya Îranê, her wiha ji gefên ku ji aliyê îslam, partiyên îslamî û rêxistinên îslamîstên li Îranê ve tên danîn û armanca wê têkbirina terora Îranê û mîrasê çandî û şaristaniyê ye. Ji ber ku partiyên pan-Erebî û pan-Tirkî li herêmê ne, partiya pan-Iranî niha ji bo vegera axa berê ya Îranê bi rêya planên iredentîst û revanşîstî pêşwazî nake û programa xwe ya siyasî jî planên wiha pêk naçe. Li beramberî vê, ew ji bo entegrasyona çandî ya welatiyan bi şîrketeke çandî a Îranê ya hevpar pêşwazî dike.

Partiya Pan-Îranîst di sala 2009an de piştgirî daye Tevgera Spî ya Îranê  û di salên 2010an de ji aliyê Partiya Partiya Parêzgar a Îranê ve hate ji nû ve hate kirin ku di nava nakokiyên Îran-Sûdî û pevçûnê de helwesta xwe bi taktîkî pejirand.
thumb|Nexşeya gelên îranî lê dijîn

## Binerê

* Pan-Îranîzm

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1951ê li Îranê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1951ê de hatine avakirin
22

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Direfşa Kavyanî

**Direfşa Kavyanî** (bi farsî: درفش کاویانی, wateya wê "alaya Kawa") alaya efsaneyî û dîrokî ya neteweyî ya Îrana berî îslamê bû ku bi taybetî wekê alaya fermî ya Împeratoriya Sasanî (224–651) hatibû bilindkirin.

[thumb|rast|250px|Nîgarê hunermendî yê alaya (direfş) a [Împeratoriya Sasanî]]

Ev ala bi çend kesayetên mîtolojiya îranî ve tê naskirin, bi taybetî Kawayê Hesinkar, lê di heman demê de Cemşîd û Ferêdûn jî. Sembolên wê di efsaneyên ku diçin ser dema Împeratoriya Hexamenişî de cih digirin. Piştî dagirkirina Îranê ji aliyê misilmanan, direfş wekî sembolek girîng a neteweperweriya îranî derket holê.

## Dîrok

### Eslê efsanewî
[thumb|çep|220px|[Zahhak ji aliyê Ferêdûn ve tê girêdan, dema ku Kawayê Hesinkar alaya xwe ya ji çermê pêşmalê bilind dike. Mînyatûra Sefewî ya sedsala 17an.]]

Li gorî çîrokeke di mîtolojiya îranî de, textê Îranê carek ji aliyê diktatorekî zalim ê ereb, Zahhak, hate girtin. Zahhak bi nifşan desthilatdar bû û her roj du zilaman ji bo marên li ser milên xwe dixwar.

Dema ku xizmetkarên Zahhak kurê herî biçûk ê Kawayê Hesinkar birin, Kawa hêrs bû, ji ber ku kurên wî yên din jî berê ji bo maran hatibûn xwarin. Wî hingê alayekê bilind kir da ku destpêka serhildana xwe nîşan bide, ku di dawiyê de bû sedema hilweşandina Zahhak û vegerandina mîrasgirê rewa, Ferêdûn.

Alaya Kawa çermê pêşmalê wî bû ku li ser rimekî darîn hatibû pêçan, ku Ferêdûn bi gewher, zêr û brokad û rîşên sor, zer û binefşî xemilandibû. Ev ala bû standarda împeratorî ya Îrana berî Îslamê û bi navê **Direfşa Kavyanî** hat naskirin.

### Serdema berî îslamê
Nivîsarên Avesta, Hexamenişî û Partî bi taybetî behsa Direfşa Kavyanî nakin. Di dema Sasaniyan de, ew wekî semboleke sereke ya desthilatdariya împeratorî xizmet dikir. Paşxaneya wê ya binefşî ya bi gewheran xemilandî, stêrkek (*axtar*) wekî amblem û rîşên sor, zerên û binefşî hebûn.

Hilweşîna Împeratoriya Sasanî bi girtina Direfşa Kavyanî ji aliyê artêşên ereb-misilman piştî Şerê Qadisiyê hat sembolîzekirin.

### Serdema Navberê ya Îranî
Direfşa Kavyanî di dema Serdema Navberê ya Îranî de wekî sembolek a Îrana berî Îslamê ji nû ve hat vejîn. Ya'qub ibn al-Layth al-Saffar (d. 861–879), damezrînerê Xanedana Seffarî, di helbestekê de got: "Alaya Kabî bi min re ye, ku bi wê hêviya desthilatdariya li ser neteweyan dikim."

### Serdema nûjen
Îro di nav neteweperwerên îranî de, Direfşa Kavyanî wekî sembolek a berxwedanê û sernexwarinê li hember Komariya Îslamî ya Îranê derketiye. Ew ala di xwenîşandanên li dijî Komariya Îslamî de pir caran tê dîtin.

## Standarda serokatiya Tacîkistanê
[thumb|rast|200px|Standarda [Serokkomarê Tacîkistanê, 2006–niha]]

Standarda Serokkomarê Tacîkistanê di sala 2006an de hate danîn. Ew heman sê rengan bikar tîne, bi nîgarek a Direfşa Kavyanî ve hatiye xemilandin.

## Binêre
* Kawayê Hesinkar
* Mîtolojiya kurd
* Newroz
* Dehak
* Împeratoriya Sasanî

## Çavkanî

Kategorî:Alayên dîrokî
Kategorî:Împeratoriya Sasanî
Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Mîtolojiya kurdî
Kategorî:Sembolên Îranê
Ferîdûn

**Ferîdûn** (bi farisî: فریدون, *Fereydūn*) ku bi navê din jî **Thraētaona** (Avestayî: 𐬚𐬭𐬀𐬉𐬙𐬀𐬊𐬥𐬀) tê zanîn, lehengekî dîroka mîtolojîk a Îranê ye û padîşahek ji xanedana Pîşdadî ye. Ew di edebiyata farisî de wekê sembolê serkeftinê, dadmendiyê û comarkiyê tê nasîn.

Li gorî Abolala Soudavar, Ferîdûn qismek ji Kûrûşê Mezin (desthilatdariya 550-530 ), padîşahê yekem ê haxamenîşiyan, nîşan dide.

## Bingeh
Hemû formên navî ku li jor hatine nîşandan ji Protoîranî **Θraitauna-* (Avestayî *Θraētaona-*) û Protoindoîranî **Traitaunas* tên. *Traitaunas* derivasyona (bi paşgira mezinker *-una/-auna*) ya *Tritas* e, navê xweda an lehengekî ku di Trita Vedîk û Θrita Avestayî de tê xuya kirin.

## Di edebiyata zerdûştî de
thumb|250px|Ferîdûn bi gurza serê gayî li Zahhak dixe
Di Avestayê de, Thraētaona kurê Aθβiya ye û wekî kujerê ejderhayê Zahhak (*Aži Dahāk*) tê qeyd kirin. Di nivîsarên Pehlewî de, Dahāka/Dahāg li şûna kuştinê li Çiyayê Demavend li Amolê hate zincîr kirin.

## Di Şahnameyê de
thumb|çep|200px|Wêneyê rûn ê Ferîdûn, Îrana Qacar, nîvê sedsala 19-an
Li gorî Şahnameya Firdewsî, Ferîdûn kurê Abtîn bû, yek ji neviyên Cemşîd. Ferîdûn, bi Kaweyê Asinker re, li dijî padîşahê zalim Zahhak rabû, ew têk bir û li Çiyayên Alburz girt.

Piştî wê, Ferîdûn bû padîşah, bi Arnavaz û Şehrînaz re zewicî û, li gorî efsaneyê, bi qasî 500 sal padîşahî kir. Di dawiya jiyana xwe de, wî padîşahiya xwe li sê kurên xwe dabeş kir: Selm, Tûr û Îrac.

### Dabeşkirina Padîşahiyê
Îrac kurê herî ciwan û bijartî yê Ferîdûn bû û beşa herî baş a padîşahiyê, ango Îran, wergirt. Selm wergirt Anadolî ("Rûm", bi wateyê berfirehtir, Împeratoriya Romayê, cîhana Yewnanî-Romayî, an tenê "Rojava"), û Tûr wergirt Asyaya Navîn ("Tûran", hemû erdên bakur û rojhilatê Amûderyayê, heta Çînê).

Ev çêkir ku hesûdiya birayên Îrac rabû, û wan teşwîq kir ku wî bikujin. Piştî kuştina Îrac, Ferîdûn neviyê Îrac, Manûçihr, li ser text danî. Hewldana Manûçihr ku tolê ji kuştina bavkalê xwe hilîne, şerên Îranî-Tûranî destpêkirin.

## Girîngiya çandî
Ferîdûn di çanda Îranî û Kurdî de wekî sembolê adaletê û lehengê ku zordariya Zahhak bi dawî anî tê nasîn. Direfşa Kavyanî, alaya Kaweyê Asinker, bi serkeftina Ferîdûn ve girêdayî ye û di hemû dîroka Îranê de wekî sembolê niştimanî ma.

## Her wiha binêrin
* Zahhak
* Kaweyê Hesinkar
* Direfşa Kavyanî
* Şahname
* Mîtolojiya kurd
* Cemşîd
* Çiyayê Demavend

## Çavkanî
* Firdewsî, *Şahname*, sedsala 10.
* Soudavar, Abolala (2012), *The Aura of Kings*.
* Tafazzoli (1999), Encyclopedia Iranica.

Kategorî:Kesayetiyên Şahnameyê
Kategorî:Mîtolojiya kurd
Kategorî:Mîtolojiya Îranê
Kategorî:Padîşahên efsanewî
Kategorî:Xanedana Pîşdadî
Fereydun

thumb|rast|250px|Wêneyê Fereydûn di sedsala 19an de

**Fereydûn** (bi farîsî: فریدون), bi awayên din jî **Ferîdûn** an **Farîdûn**, qahremanek di mîtolojiya îranî de ye û padîşahekî xanedana Pêşdadiyan e. Li gorî edebiyata farîsî, ew semboleke serkeftinê, dadperweriyê û comerdiyê ye.

## Jînenîgar
Li gorî Şahnameya Firdewsî, Fereydûn kurê Abtîn e, ku ji neslên Cemşîd e. Fereydûn, bi alîkariya Kawayê Hesinkar, li dijî padîşahê zordar Dehak (Zehak) rabû û wî têk bir û li Çiyayên Elburz girtin. Piştî vê serketinê, Fereydûn bû padîşah, bi Arnawaz re zewicî û li gorî efsaneyê, nêzîkî 500 salan hukmê welatî kir.

Di dawiya jiyana xwe de, wî welatê xwe ji bo sê kurên xwe parve kir:
* **[[Selm]]** - welatê rojava (Anatolia û Rûm)
* **[[Tûr]]** - welatê bakur (Tûran, Asyaya Navendî)
* **[[Îrec]]** - welatê Îranê (baştirîn beş)

## Di Avesta de
Di Avestayê de, navê wî **Θraētaona** (Thraetaona) ye û wekî "kuştvanê ejdîhayê" tê naskirin. Ew kurê Āθβiya ye û Azî Dahaka (Dehak) têk bir. Lê di nivîsarên Pehlewî de, Dehak/Dahak li şûna kuştinê li Çiyayê Demavend hat zincîrkirin.

## Girîngî
Fereydûn di çanda îranî û kurdî de wekî kesayetiyeke serkeftinê û dadperweriyê tê naskirin. Bi serkeftina wî re, serdemeke nû ya dadperwerî û aştiyê dest pê kir. Çîroka wî ya serkeftinê li dijî Dehakê zordar, di nav gelek gelên herêmê de hatiye vegotin û pîrozkirin.

## Binêre
* Kawayê Hesinkar
* Dehak
* Şahname
* Mîtolojiya îranî
* Newroz

Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Mîtolojiya kurdî
Kategorî:Padîşahên efsanewî
Sîmurg

thumb|250px|Sîmurg, teyrê mîtolojîk
**Sîmurg** teyrê mîtolojîk e di efsaneyên mîtolojiya îranî û mîtolojiya kurdî de. Ew yek ji hebûniyên herî girîng û sembolîk e di edebiyata farsî û kurdî de. Sîmurg wek teyrê mezin û hêzmend tê nasandîn ku dikare fîl an baleyan hilgire û bifirê.

## Etîmolojî
Navê "Sîmurg" ji zimanê avestayîyê kevîn tê: *Saena Murghu* (teyrê Saena). Di zimanê farsîyê kevîn de ev nav bû *Sênmurw* û paşî bû *Sîmurg* an *Sîmorğ*.

## Taybetmendiyên
Li gor efsaneyan, Sîmurg taybetmendiyên jêrne heye:
* **Mezinahiya bêhsînor**: Sîmurg ewqas mezin e ku dikare fîl an baleyekî mezin hilgire.
* **Tîmêna dirêj**: Tê gotîn ku Sîmurg 1700 salan jiya ye û sê car hilweşandina cîhanê dîtiye.
* **Zanista dermanê**: Sîmurg zanistî ya dermanê dizane û dikare birînên qenc bike.
* **Pêkvehên**: Sîmurg wek pêkvehên di navê erd û ezmanan de ye.
* **Pakbûn**: Perên Sîmurg dikarin her derê pak bikin û xerabî ji holê rakin.

## Di Şahnameyê de
Di Şahnameya Firdewsî de, Sîmurg rolê girîng dilêze di çîroka Zal de.

### Çîroka Zal û Sîmurg
Zal, kurê leheng Sam bû, lê ji ber ku porê wî spî bû (albîno), bavê wî ew avîte çîyê Elburz. Sîmurg Zal dît û ew girt û xwar. Sîmurg ew wek kurê xwe mezin kir û hemû zanista cîhanê hîn wî kir.

Gava Sam poşman bû û hat ku kurê xwe bibîne, Sîmurg perê xwe da Zal û got: "Eger tu bi derdê kevî, perê min bişowne, ezê hêm." Ev soza Sîmurg paşî xwe ras kir.

### Zayîna Rostam
Gava jinê Zal, Rudabe, bi zarok ket û zehmetiya wê pirr bû, Zal perê Sîmurgê şewand. Sîmurg hat û hînî kirî ku çawa operasyona sezaryen bike. Ev yekem nîvekariya bi vî rengî bû di dîroka mîtolojîk de. Bî Sîmurg, Rostam – lehengê herî mezinê îranî – nedihat jîyanê.

## Di Mantıqût-Tayr de
*Mantıqût-Tayr* (Konferansa Teyran) hîkayekê mîstîk e ku Ferîdedîn Attar nivîsand. Di vê hîkayetê de, teyrên cîhanê biçûn çiya Qaf ku Sîmurg bibînin. Piştî rêyekê dirêj û dij, tenê 30 teyr gihan. Gava ew gihan, wan fehm kir ku *Sî-Murğ* (ku tê wateya "30 teyr") ew bi xwe ne – ew û Sîmurg yek in.

## Sîmurg di çanda kurdî de
Di efsaneyên kurdî de jî Sîmurg cîhekî girîng digire. Ew wek sembola:
* **Hêzmendî û parastina xwê**
* **Zanist û aql**
* **Serê nû û çîabûn** (wek Phoenix di mîtolojiyên din de)
* **Paqijî û pakbûn**
tê nîşandên.

## Binêre
* Şahname
* Zal
* Rostam
* Mîtolojiya îranî
* Mîtolojiya kurdî
* Firdewsî

## Çavkanî

Kategorî:Kesayetiyên Şahnameyê
Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Mîtolojiya Kurdistanê
Kategorî:Teyrên mîtolojîk
Ana (xweda)

mini|240px|Peykerê dayîka xwedayan ya kevnar, mînak ji bo xwedawenda Ana

**Ana** an jî **Xwedawenda Ana** () di mîtolojîya kurdî û olên kurdîyên kevnar de xwedawenda dayîkê ye. Wê wek *xwedawenda avê û baranê*, *xwedawenda berxwedaniyê* û *xwedawenda şehrezayî û zanînê* tê nasîn. Ana di hizra kolektîf a gelê kurd de cihekî pir girîng digire.

## Girîngiya Ana
Ana wek dayîka xwedayan tê hesibandin. Li gorî baweriyên kevnar, Ana hemî zindewaran afirandiye û jîyan daye wan. Ew sembola berxwedaniyê, evînê û dilovaniyê ye.

### Xwedawenda Avê û Baranê
Ana bi taybetî bi avê û baranê ve girêdayî ye. Di demên zivistanê de dema baran dibare, mirov bawer dikirin ku ev diyariya Ana ye bo jiyana li ser rûyê erdê. Baran bo kisêl û zêdebûna berhemên çandiniyê pir girîng bû.

### Berxwedanî û Şehrezayî
Ana di heman demê de wek sembola berxwedaniyê li dijî zilm û zordariyê tê dîtin. Di çîrokên kevnar de, Ana gel dişopîne û alîkariya wan dike di şerê li dijî neheqiyê de.

## Ana di Olên Kurdî de
Ana cihekî taybet di Êzîdîtî, Yarsanî û olên din ên kevnar ên kurdî de digire. Di van olên de xwedawenda dayîkê wek bilingtirîn hêza afirandinê tê qebûlkirin.

### Girêdana bi Olên Din
Hin lêkolîner dibêjin ku Ana girêdana xwe bi xwedawenda Anahita ya îranî û Kybele ya Anatolyayê re heye. Ev xwedawend bi hev re taybetmendiyên mîna berxwedanî, av û jiyanê parve dikin.

## Binêre
* Mîtolojîya kurdî
* Tawisê Melek
* Êzîdîtî
* Anahita
* Dayîka xwedayan

## Çavkanî

Kategorî:Dayîka xwedayan
Kategorî:Mîtolojîya kurdî
Kategorî:Olên kurdî
Kategorî:Xwedawend
Dêw (mîtolojî)

mini|300px|Dêwek di mînyatura îranî de li dijî Rostam

**Dêw** (bi farsî: دیو, bi avestayî: *daēuua*) di mîtolojîya îranî û kurdî de celebek cin û ruhên xerab in ku li dijî Ahûra Mezda û qenciyê radibin. Dêw di çanda Rojavaya Asyayê de ji aliyên curbecur ve hatine dîtin: wek şeytanên xirab, cin, dêw, an jî hêzên kaosê.

## Binavkirin û Zimanên Girêdayî
Navê *dêw* ji zimanê avestayî *daēuua* tê ku wateya "ronahî" an "xweda" hebû. Lê di dîna Zerdûştî de, ev nav bû navê ruhên xerab. Di zimanên cihê de ev nav wiha tê:
* **Kurdî**: Dêw (dêw, cin, gurdek)
* **Farsî**: Dîv (دیو)
* **Peştû**: Dêw
* **Belûçî**: Dêw
* **Erebî**: Şeytan, Cin

## Dêw di Mîtolojîya Îranî de
Di Şahnameyê de û nivîsarên din ên mîtolojîk de, dêw wek afirandên Ehrîman (Angra Mainyu) têne nîşandan. Ew li dijî Ahûra Mezda û afirandên wî radibin. Dêw bi taybetî bi taybetmendiyên jêrîn têne nasîn:

### Taybetmendî
* **Bedena mezin**: Dêw bi gelemperî wek afirîdên mezin û bi hêz têne dîtin
* **Du qoç li serê xwe**: Di hin wênekêşiyên mînyaturan de du strî li serê wan hene
* **Diranên berazî**: Diranên wan wek berazên çolê dirêj û tûj in
* **Hêz û hovîtî**: Ew pir bi hêz in û goştê mirovan dixwin
* **Şev û tarîtî**: Tarîtî hêza wan zêde dike, bi şevê çalak dibin

### Dêwên Navdar
#### Dêwê Spî (Div-e Sepid)
mini|200px|Rostam Dêwê Spî dikuje
Dêwê Spî, serokê dêwên Mazenderanê ye. Di Şahnameyê de, Rostam di *Heft Xanên Rostam* de vî dêwê bihêz dikuje da ku çavên Key Kavus şah û leşkerên wî baş bike.

#### Ekwan Dêw
Ekwan Dêw dêwekî din e ku di Şahnameyê de li dijî Rostam şer dike. Ew Rostamê razayî davêje deryayê.

#### Arjeng Dêw
Arjeng Dêw yek ji fermandarên artêşa Dêwê Spî bû ku Rostam di *Xana Şeşem* de kuşt.

## Dêw di Folklora Kurdî de
Di folklora kurdî de, dêw cihekî girîng digirin. Ew bi gelemperî wek:
* **Afirîdên çiyayan**: Li çiya û şikeftan dijîn
* **Gur û hovîtî**: Lê carinan jî dikarin alîkariya mirovan bikin
* **Têkiliya bi efsûn**: Bi sêrbazî û efsûnê ve girêdayî ne

## Girêdana bi Olên Din
Di Îslamê de, dêw bi têgeha cin û şeytan re têkildar in. Her çend di Quranê de bi navê "dêw" nayên gotin jî, baweriya wan di çanda îslamî ya Rojhilatê Navîn de belav bûye.

Di hin vegotinên îslamî de, Suleyman pêxember dêw û cin bindest kirine û ew ji bo avakirina Mizgefta Qudsê bikar anîne.

## Binêre
* Mîtolojîya îranî
* Şahname
* Rostam
* Ehrîman
* Cin
* Pêrî

## Çavkanî

Kategorî:Afirîdên mîtolojîk
Kategorî:Cin û ruh
Kategorî:Mîtolojîya îranî
Kategorî:Mîtolojîya kurdî
Seyit Abdulkadir

**Seyit Abdülkadir** (1851 - 27 Gulana 1925) siyasetmedarêkî kurd û serokê *Kürdistan Teali Cemiyeti* (Civata Bo Bilindkirina Kurdistane) bû. Ew kurê Sheikh Ubeydullah bû, ku di sala 1880an de serokê serhildana kurdî bû.

## Jiyana Pêsin
Seyit Abdülkadir di sala 1851an de li Hakkariyê ji dayik bû. Bavê wî, Sheikh Ubeydullah, rehberekî ola Nakşibendi û serokê serhildana berdest bû. Ew ji malbateke bilind a dînî ya kurd bû.

## Kar û Xebatên Siyasî
Di sala 1908an de, Seyit Abdülkadir *Kürt Teavun ve Terakki Cemiyeti* (Civata Alikîrkirin û Pêşketina Kurdan) damezrand û bû serokê wê. Ev civatê yekem rêxistina siyasî ya kurd li Stenbolê bû.

Di sala 1918an de, wî *Kürdistan Teali Cemiyeti* damezrand, ku armancê wê azadiya Kurdan û damezrandina Kurdistana serûxwe bû. Ew wek serokê vê civatê xebitiya ji bo mafên Kurdan li lişkarên navêteweyî.

Seyit Abdülkadir li gel nûnerên Britanî li Stenbolê hevdîtîn kir ji bo pishtgiriya ji bo "Kurdistanê Muştariya" (Kurdistana Ozonomiya).

## Girtin û Îdam
Di sala 1925an de, dema Serhildana Şêx Seîd dest pê kir, Seyit Abdülkadir li Stenbolê bû. Tevli ku ew bi bedeniya xwe bedar nebubû, hûkumet ew û hinek hevalên wî girtin û ber "Dadgeha Serxwebunê" birin.

Di 23ê Gulana 1925an de, dadgeh biryara îdamkirinê dan. Di 27ê Gulana 1925an de, Seyit Abdülkadir ligel kurê xwe Mehmed û sê hevalên xwe li Amedê hate îdamkirin.

Dema ku diçû ser darê îdamkirinê, kurê wî Mehmed ji cidekaran re got: *«Kiriyarên we yê kuçeyeke Pandora veke û şêrê li ser xwe bine.»*

## Mîras
Seyit Abdülkadir wek yekem siyasetmedarê modernê kurd tê zanin ku bi rêxistinkirinî xebat kir ji bo mafên Kurdan. Ew di dema guhertina ji Imşaratiya Osmani bo Komariya Tirkiyeyê de, dengê Kurdan bû.

## Çavkanî
* Wikipedia: Abdulkadir Ubeydullah
* Wikipedia: Sheikh Said rebellion

Kategorî:Di 1851an de çêbûn
Kategorî:Di 1925an de mirine
Kategorî:Girtiyên siyasî
Kategorî:Kurden Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Qula reş

[thumb|300px|rast|Wêneya yekem a qula reş ya li navenda [galaksiya Messier 87 (M87*), ku ji aliyê Teleskopa Rûdanê ya Hewaya ve di sala 2019an de hatiye girtin.]]

**Qula reş** (bi Îngilîzî: *Black hole*, bi Erebî: الثقب الأسود) yek ji tiştên herî ecêb û balkêş di fîzîkê û astrofîzîkê de ye. Qula reş herêmek di cîh-demê de ye ku gravîtasyona wê ewqas xurt e ku tiştek, tewra ronahî jî, nikare ji wê derkeve.

## Pênase
Qula reş çawa ku ji navê wê diyar dibe, deverek e ku ronahî jê dernakeve. Sînorê wê yê ku ji wir pêve tiştek nikare vegerê, wekî **[[ufuqa bûyeran]]** (*event horizon*) tê zanîn. Gravîtasyona li nav qula reş ewqas mezin e ku leza rizgariyê ji leza ronahiyê mezintir e.

## Dîrok
Ramana qula reş di sedsala 18an de ji aliyê John Michell û Pierre-Simon Laplace ve hatiye pêşniyar kirin. Lê di sala 1915an de Albert Einstein bi teoriya relatîvîteyê ya giştî re bingeha zanistî ya qula reş danî. Di sala 1916an de Karl Schwarzschild çareseriya yekem a hevkêşeyên Einstein pêşkêş kir.

## Çêbûn
Qulên reş bi gelemperî bi van awayan çêdibin:
* **Hilweşîna stêrkî**: Dema stêrkek mezin sotina xwe diqedîne û dikeve hundurê xwe, eger giraniya wê bes be, qula reş çêdibe.
* **Berhevkirina madeyê**: Di navendên galaksîyan de qulên reş ên pir mezin (*supermassive black holes*) hene ku bi berhevkirina madeyê di demên dirêj de mezin bûne.

## Cûre
### Li gorî giraniyê
* **Qulên reş ên stêrkî**: Giraniya wan ji 3 heta 100 carî girana Rojê ye.
* **Qulên reş ên navîn**: Giraniya wan ji 100 heta bi hezaran carî girana Rojê ye.
* **Qulên reş ên pir mezin**: Giraniya wan ji milyonan heta bi mîlyaran carî girana Rojê ye. Di navendên galaksiyan de cih digirin.
* **Qulên reş ên piçûk** (*primordial black holes*): Teorîk in û dibe ku di destpêka gerdûnê de çêbûbin.

## Taybetmendî
### Ufuqa bûyeran
Sînorê qula reş e. Tiştek ku ji vî sînorê derbas bibe, êdî nikare vegerê.

### Singularîte
Xala navendî ya qula reş e ku giranî bi awayekî bêsînor tê hev.

### Tîrêjkirina Hawking
Li gorî Stephen Hawking, qulên reş dikarin radyasyonê derxin û hêdî hêdî winda bibin. Ev tîrêjkirin ji ber bandorên mekanîka kuantûmê li dora ufuqa bûyeran çêdibe.

## Dîtina qulên reş
Qulên reş rasterast nayên dîtin ji ber ku ronahî jê dernakeve. Lê bi van awayan têne tesbît kirin:
* Bandora gravîtasyonê li ser stêrk û gazên li dora wan
* Tîrêjên X ku ji dîska hevgirtinê (*accretion disk*) derdikevin
* Pêlên gravîtasyonê ku dema du qulên reş dikevin hev derdikevin

Di sala 2019an de yekem wêneya qula reş a rastîn hate girtin: qula reş a di navenda galaksiya M87ê de.

## Girêdayî
* Gravîtasyon
* Stêrk
* Galaksî
* Teoriya relatîvîteyê
* Mekanîka kuantûmê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* NASA - Black Hole Image

Kategorî:Astrofîzîk
Kategorî:Fîzîk
Kategorî:Qulên reş
Davud Ebdolahi

**Davûd Ebdolahî** (farsî: داوود عبداللهی; ? - 2 Çîle 2024) girtîyê siyasî yê kurd bû ku li Îranê hate îdamkirin. Ew ji heft girtîyên kurdên sinnî bû ku di sala 2010an de hatin girtin û bi tawanbarîyê *«belawkirina genîliyê li ser erdê»* hatin şerjekirin.

## Girtin
Davûd Ebdolahî di Mijdara 2009an de ligel şeş kurdên din hate girtin. Ew bi tawanbarîyê ku bedar bûne di kuştina mamosteyekî olî bi navê Ebdulrehim Tina hatin girtin.

Li gor rêxistinên mafên mirovan, ew û hevalên wî di dema lezêndinê de bi tundiyê hatin îşkencekirin û neqandina wan bi zor hate wergirtin. *Amnesty International* heft girtîyan wek "girtîyên wîjdanê" nas kirin.

## Dadgeh
Di sala 2016an de, ew li Dadgeha Şoresgera Îslêmî ya Tehraniyê hatin dadgehî kirin. Dadgeriya Bilind ceza mirininê li sal 2018an peştras kir.

## Îdam
Di 2ê Çîleya 2024an de, piştî 14 sal di zindaniyê de, Davûd Ebdolahî li girtîgeha Qezelhesêr li Kerrece hate îdamkirin. Berî îdamkirinê, ew heftek xwarinê berda bû ku dijberîyê şêndina xwe bo odeya tenebunê nîşan bide.

Ev heft girtîyên kurd bi rîzê hatin îdamkirin:
* Qasım Ebesteh - 5 Mijdar 2023
* Eyûb Kerimî - 29 Mijdar 2023
* Davûd Ebdolahî - 2 Çîle 2024
* Ferhad Selîmî - 23 Çîle 2024
* Xosrev Beşarat - 15 Gulan 2024
* Kamran Şêxe - 25 Tîrmeh 2024
* Enwer Xezri - hên metirsiya îdamkirinê

## Çavkanî
* Iran International: Another Kurdish Political Prisoner Executed In Iran
* Amnesty International
* KHRN

Kategorî:Di 2024an de mirine
Kategorî:Girtiyên siyasî
Kategorî:Kurden Îranê
Hilweşîna Dîwarê Berlînê

**Hilweşîna Dîwarê Berlînê** (bi almanî: *Mauerfall*) bûyereke dîrokî ya girîng bû ku di 9ê Mijdara 1989an de pêk hat. Dîwarê Berlînê ku ji sala 1961ê ve Berlîna Rojhilat ji Berlîna Rojava veqetandibû, di wê şevê de ji hêvê gel ve hat hilweşandin. Ev bûyer bû sembola dawîyê Şerê Sar û hilweşîna komunîzmê li Ewropayê.

## Paşxane

### Avakirina Dîwar (1961)
thumb|250px|çep|Dîwarê Berlînê berî hilweşînê
Di 13ê tebaxa 1961ê de, hikûmeta Almanyaya Rojhilat ya komunîst dest bi avakirina dîwarê kir da ku rêya koçberiya welatiyên xwe yên ber bi Rojava bigire. Dîwar 155 kîlometre dirêj bû û bi têlên sêwirandî, birçên çekdar û sîstemên ewlehiyê ve hatibû dorpêçkirin. Di navbera 1961 û 1989an de, bi kêmanî 191 kes di hewldana derbasbûnê de hatin kuştin.

### Şerê Sar
Dîwarê Berlînê bû sembola dabeşbûna cîhanê di Şerê Sar de: aliyê bloka rojava ya kapîtalîst û aliyê din bloka rojhilat ya komunîst. Berlîn bû cihê herî berbiçav ê vê dabeşbûnê.

## Bûyerên 1989an

### Pêşketinên li Ewropaya Rojhilat
Di sala 1989an de, tevgerên azadîxwaziyê li gelek welatên Ewropaya Rojhilat dest pê kirin:
* Polonya hilbijartinên nîv-azad li dar xist
* Mecaristan di Tebaxê de sînorê xwe yê bi Awistirya re vekir
* Li Çekoslovakya xwepêşandinên girseyî dest pê kirin

### Şeva 9ê Mijdarê
thumb|250px|rast|Welatiyên Berlînê li ser dîwarê di şeva 9ê mijdarê de
Di 9ê mijdara 1989an de, berdevê hukumetê Günter Schabowski di konferansa rojnamegeriyê de bi şaşîtî ragihand ku rêwîtiya azad ji niha û vir de derbasdar e. Piştî vê ragihandinê, bi hezaran welatiyên Berlîna Rojhilat ber bi dergehên sînor ve hatin. Leşkerên sînor, bêhêz di hemberî girseyê de, li dawîyê dergehan vekirin.

Bi dehan hezar kes derbas bûn û Rojhilatî û Rojavî hevûdu hembêz kirin. Gelek kes hilkişîn ser dîwar û bi çekûç û pêkanê dest bi hilweşandina dîwarê kirin.

## Encam
* **Yekbûna Almanyayê**: Di 3ê cotmeha 1990ê de, Almanyaya Rojhilat û Almanyaya Rojava ji nû ve yek bûn.
* **Dawîyê Şerê Sar**: Hilweşîna dîwarê bû sembola dawîyê Şerê Sar ku nêzîkî nîv sedsalê cîhan dabeş kiribû.
* **Hilweşîna komunîzmê**: Piştî hilweşîna dîwarê, rejîmên komunîst li hemû Ewropaya Rojhilat yek bi yek hilweşîn.
* **Yekîtiya Ewropayî**: Rê ji bo berfirehbûna Yekîtiya Ewropayê ber bi rojhilat ve hat vekirin.

## Çavkanî
* Fall of Berlin Wall – BBC News

## Girêdanên derve
* Wêneyên hilweşîna dîwarê li Wikimedia Commons

Kategorî:Berlîn
Kategorî:Dîroka Almanyayê
Kategorî:Dîwarê Berlînê
Kategorî:Şerê Sar
Kategorî:1989
Ismet Buldan

**İsmet Buldan** weke mezinê malbata buldanan û rebere eşîra Oramari û kesayetêkî naskirî yê navçeya Geverê (Yüksekova) dihat naskirin.
Li jêr wergera agahiyên derbarê wî de bi zaravayê Kurmancî heye:
İsmet Buldan Kî ye?

İsmet Buldan li Gevere weke rûsipî û pêşengê civakî yê ku bandora wî li ser eşîr û civatê hebû, dihat naskirin.
Di nav gelê herêmê û beşên cuda yên civakê de kesekî xwedî qedir û rûmet bû; ji ber vê yekê girseyeke pir mezin beşdarî merasîma cinazeyê wî bû.
Jiyan û Koça Dawî
Di 24'ê Rêbendana 2025'an de, di 82 saliya xwe de li mala xwe ya li Wanê koça dawî kir.
Bi beşdariya gelek kesan bi rêzgirtin û hezkirin hat oxirkirin û li Goristana Taxa Ormanê ya Geverê hat veşartin.
Malbata wî, ji bo kesên ku di pêvajoya şîn û cinazeyê de ew tenê nehiştine, peyameke spasiyê weşand.
Têkiliyên Malbatî
İsmet Buldan, birayê mezin ê şaredarê berê yê Geverê Nejdet Buldan e.

## Çavkanî
Zanîngeha Londonê

**Zanîngeha Londonê** zanîngeheke lêkolîna giştî û federal e ku li London, Înglistan, Keyaniya Yekbûyî ye.Ev zanîngeha di sala 1836 de bi fermana keyanî hate damezrandin, wek encûmena peşniyara lîsansê bo xwendekarên ku sertîfîkayên xwe ji Zanîngeha Koleja Londonê, Zanîngeha King’s College London an jî her wisa sazîyan din, komî û nekomî, ku ji bo armanca perwerde hatine damezrandin, heke li makeşarê an jî li her derê li Keyaniya Yekbûyî hatine damezrandin hildan. Ev yek ji sê sazîyan e ku xwedî navê sêyemîn zanîngeha herî kevn li Îngilîstanê dibêjin.Di sala 1900 de ev zanîngeha guhertî bû û wekî zanîngehekê federal bi kolejan hevpar hate rêxistin.Niha ev zanîngeha bi fermana keyanî ya çaremîn (1863) hate têkilkirin û li gorî Zagona Zanîngeha Londonê ya sala 2018 hat birêvebirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1836an li Înglistanê
Zanîngeha Wêlsê

**Zanîngeha Wêlsê** (bi wêlsî: *Prifysgol Cymru*) zanîngeheke konfederal e ku navenda wê li Kardîfa Wêlsê ye. Zanîngehê di sala 1893an de bi fermana keyî hate damezrandin wek zanîngeheke federalî bi sê kolejên têkildar - Aberystwyth, Bangor û Kardîf - û ew yekem zanîngeh bû ku li Wêlsê, yek ji çar welatan ên Keyaniya Yekbûyî hate damezrandin.Zanîngeh, beriya hilweşîna federasyonê, li Keyaniya Yekbûyî zanîngeha duyemîn a herî mezin bû.

Zanîngeha Wêlsê, ku wek Zanîngeha Londonê bû,berpirsiyarê ezmûnkirina xwendekaran bû û di heman demê de kolejanên wê jî berpirsiyarê hînkirinê bûn.Zanîngeha Wêlsê, beriya damezrandina Zanîngeha Glamorganê di sala 1992an de, li Wêlsê zanîngeha yekane bû.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1893an li Wêlsê
Zanîngeha Kardîfê

**Zanîngeha Kardîfê** (bi wêlsî *Prifysgol Caerdydd*) zanîngeheke lêkolînê ya giştî ye li Kardîfa Wêlsê. Ew di sala 1883an de hate damezrandin wekî Zanîngeha Koleja Başûrê Wêlsê û Monmûshireyê û di sala 1893an de bû yek ji kolejan bingehîn ên Zanîngeha Wêlsê. Di sala 1972an de navê wê hate guhertin bû Zanîngeha Koleja Kardîfê. Di sala 1988an de, ew bi Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Zanîngeha Wêlsê bûne yek û bû Zanîngeha Koleja Zanîngeha Wêlsê, Kardîf. Di sala 1996an de navê wê hate guhertin bû Zanîngeha Wêlsê, Kardîf.Di sala 1997 de, ew mafên dayina lîsansan wergirt, lê wan li bendê girt.Di sala 1999an de, ew navê Zanîngeha Kardîfê wergirt, ku di 2005 de bû navê wê ya fermî, dema ku ew zanîngehek serbixwe bû û dikaribû xwe lîsansan daye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1883an li Wêlsê
Necdet Buldan

**Necdet Buldan** (jdb. 1948an li Geverê) siyasetmedar û nivîskarekî kurd e. Necdet Buldan di sala 1989an de wekê namzedê Partiya Sosyaldemokrat a Gel wekî şaredarê Geverê hatiye hilbijartin. Ew birayê siyasetmedar û karsazê kurd Savaş Buldan e ku di sala 1995an de ji aliyê dewleta tirk ve hatiye kuştin. Necdet Buldan piştê kuştina birayê xwe koçê Belçîkayê dibe û 19 sal li sirgûnê maye. Li vir sê pirtûkan bi tirkî di derbarê mijara tekoşîna kurd ên li Bakurê Kurdistanê nivîsandiye. Di sala 2014an de vedigeriyaye Bakurê Kurdistanê. Birayê wî Savaş Buldan hevjîna siyasetmedara kurd Pervîn Buldan bû.

## Berhemên wî

* Bitmeyen Yolculuk/Kürt Kaçış Öyküleri (Rêwitiyên bêdawî/Çîrokên Revîna Kurd) (2000)
* Savaş'a Mektuplar (Nameyên ji bo Şer) (2002)
* PKK'de Kadın Olmak (Jinbûn di PKKê de) (2004)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Kesên ji Geverê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Ňň (tîp)

**سەنگەر جلال مەحمود بەگ برادۆستی** (لەدایکبووی ١٩ی ئایار) ئەفسەرێکی باڵای سوپای پێشمەرگەی کوردستانە بە پلەی ڕائد. ئەو وەک پسپۆڕێکی سەربازی لە بواری چەکی هاوەن و فەرماندەیەکی مەیدانی لە شەڕی دژی داعش ناسراوە.

## ژیان و پێشینە
سەنگەر برادۆستی کوڕی کەسایەتیی دیار (جلال مەحمود بەگ)ـە، لە بنەماڵەیەکی ناسراوی دەڤەری برادۆست و ناوچەی سۆرانـە کە خاوەن پێگەیەکی مێژوویی و کۆمەڵایەتین.

## ژیانی سەربازی و پسپۆڕی
ڕائد سەنگەر لە ماوەی خزمەتیدا چەندین بەرپرسیارێتی جیاوازی هەبووە، لەوانە:
* ئامر فەسیل و ئامر سریە لە بەرەکانی جەنگ.
* ئەفسەری ڕوکنی لیوای ٧.
* بەرپرسی هۆبەی کونسوڵخانەکان لە وەزارەتی پێشمەرگە.

ئەو بە پسپۆڕی
Elmas

**Elmas**, formeke hişk a elementa karbonê ye ku tê de atomên wê di avahiya krîstalî ya bi navê "kubîka elmasê" de hatine rêzkirin.