open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cîqê Cîhanê Kevn

**Cîqê Cîhanê kevn** ("Sturnidae"), famîleyek fîkarên bera (*Passeri*) ne ku li parzemînên Cîhanê Kevn wek Asya, Afrîka û Ewropayê dijî.
## Cins û cure
## Pêşangeh

Wêne:Starling.jpg|Cîq (*Sturnus vulgaris*)
Wêne:Chestnut-tailed Starling I IMG 2508.jpg|Cîqê xwedî dûvê kestenayî
Wêne:Aplonis opaca.jpg|Cîqê mîkronêsî


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Starling videos  on the Internet Bird Collection
* A murmuration of starlings (video)


Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Fîkarên bera
Zimanê tupî

thumb|Anchieta, José de. Arte de gramática da língua mais usada na costa do Brasil. Ed. da Bibliotéca Nacional do Rio de Janeiro. Rio de Janeiro : Imprensa Nacional, 1933. Facsímile da 1. ed. (1595).
**Tupî**, **tupiya kevn** an jî **tupiya klasîk**, zimanekî nemayî ye ku ji hêla gelê tupiyan yê xwecihî li herêma Amazonê li Brezîlê dihat axîvtin.

## Hin nimûneyên zimanê tupî
* *Capiuára*, kapîbara anku berazê avê.
* *Pirá*, masî.
* *Piránha*, masiyên piranya ku goştxwar in.
* *Paragoá*, tûtî.
* *Paragoá y' *, çemê tûtiyan, navê welatê Paraguay e.
Çavkanî: Gonçalves Dias (1858/1970), Dicionário da Língua Tupi, Livraria Sao José, Rio de Janeiro.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Tupi Swadesh-vocabulary list (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)
* "Abá nhe'enga oîebyr – Tradução: a língua dos índios está de volta", by Suzel Tunes  essay in Portuguese.
* A Course of Old Tupi  (in Portuguese)
* Ancient Tupi Home Page
* 
* 
* Tupi–Portuguese dictionary  (with non-standard Tupi spelling)
* Sources on Tupinambá at the Curt Nimuendaju Digital Library

Kategorî:Dîroka çandî ya Brezîlê
Kategorî:Ziman
Heywan

**Heywan** (*ajal*, *lawir*, *rawir*, *giyanewer*, *canewer* û *ajel* jî tê gotin) heyîneyên jînewer ên pirşaneyî ne yên ku organîzmayên jînde yan mirî dixwin. Bi giştî, lawir masûlke û sîstemeke tûre hene û di laşê de valahiyek e ji bo helandina xwarinê heye.

## Heywanên li Kurdistanê
* Amfîbyûmên li Kurdistanê (*Amphibia*)
* Balindeyên li Kurdistanê (*Aves*)
* Mêş û mûr (*Insecta*)
* Guhandarên li Kurdistanê (*Mammalia*)
* Masiyên hestîdar ên li Kurdistanê (*Osteichthyes*)
* Xizindeyên li Kurdistanê (*Reptilia*)

## Heywanên kedî li Kurdistanê

* Cureyên segan li Kurdistanê

Bi hezaran sal in ku canewer tên kedîkirin. Xelkê ji bo fêda xwe, heywan xwedî kirine. Dibêjin kûçik heywanê herî pêşî e ku kedî bûye. Kûçik dikarin malê bipên, nêçîrê bikin, kerî û garanan li hev ragirin. Wek nimûne, meriv dikare gerdûman bavêje pey hespan, lê siwar be û pê kar bike. Meriv mange, mîh û bizinan jî ji bo goşt, şîr, çerm û hiriyê xwedî dike. Mirîşk hêkan dikin. Merivan mêşhingiv jî ”kedî” kirine. Hin heywan jî ji bo kêf û xweşiyê hatine kedîkirin. Piştî kedîkirinê hin ajel hatine guhartin û hin cinsên nû peyde bûne. Wek nimûne, ger meriv kûçik û tajiyan bigêhîne hev, cewrikê ku ji wan çê dibe cinsekî nû ye, em jê re dibêjin toltajî. An jî ger ker biçe ser hespê, hêstir ji wan çê dibe ku ew jî dibe cinsekî (celebeke) nû.

## Heywanên malovî

Hesp, mih, mange, mirîşk, beraz, werdek, gamêş, bizin, qaz, hêştir û ker çend ji heywanên navmalê ne ku li gelek welatan hene. Piraniya wan li welatên germ dijîn.

Gamêş li Hindistanê û li gelek ciyên din hene. Ew heywanên barkêş in, lê meriv wan ji bo şîr jî xwedî dike. Li gelek welatên Asya û bakûrê Afrîkayê hêstir hene. Hêstir ji bo kar û barkêşiyê tên xwedîkirin, lê meriv dikare li wan siwar be jî. Ker, bêtir li derûdora Deryaya Spî û Rojhilata Navîn hene.

## Heywanên navmalê

Hin ajelên navmalê bi piranî di hundirê malê de ne. Hin ji wan ne kedî ne, ger meriv wan berde der, diçin û venagerin. Heywanên navmalê, bêtir ji bo hogiriyê tên xwedî kirin. Piraniya wan di qefes û akvaryûman de tên xwedî kirin. Wek nimûne, bi piranî çûkên evînê, mişkê hindî û masiyên akvaryûman in.

## Heywanên derveyî malê

Hin lawirên kedî, normal li derveyî malê dijîn. Wek nimûne, bi qasî ku sebra kêrguh, kûçik û pisîkan li hundirê malê tê, hewqas jî kêfa wan ji derveyî malê re tê. Pisîk li gor kêfa xwe diçe der û tê hundir.

## Hinek heywanên din

* Axtapot
* Babiyan
* Beq
* Beqbejî
* Beqerî
* Beraz
* Berazê kovî
* Bilbil
* Bizin
* Canî
* Cirdon
* Çûk
* Darkutok
* Delfîn-Yûnis
* Dînozor
* Dûvmeqesk
* Dik
* Ejdiya
* Elok
* Eylo
* Fîl
* Şêrê avê
* Fok

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Tree of Life Project
* Animal Diversity Web – University of Michigan's database of animals, showing taxonomic classification, images, and other information.
* ARKive  – multimedia database of worldwide endangered/protected species and common species of UK.
* Scientific American Magazine (December 2005 Issue) – Getting a Leg Up on Land About the evolution of four-limbed animals from fish.

Kategorî:Cîhan (biyolojî)
Farisiya nûjen

**Farisiya nûjen**, farsiya ku niha li Îranê tê axivtin. Piştî li nav çûna farsiya derî di serdema meşrûtiyet di Îranê de zaravaya Tehranî ya farisî bû zaravaya standard û bêje û hevokên erebî heta astek baş ji nav der avêtin. Di zaravaya Tehranî bi ciya "e" di dawiya bêjeyan de dibêjin "ê" mînak: "madde" bû "maddê" ya jî "heste"  bû "hestê". Hin ciyawaziyên din jî yên vê zaravayê hene.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên îranî
Perçemka mêwexwer a taczêrîn

**Perçemka mêwexwer a taczêrîn** (*Acerodon jubatus*), cureyekî guhandaran ji cinsê *[[Acerodon]]* ji famîleya *[[perçemkên mêwexwer|Pteropodidae]]* ji koma *[[Perçemk|Chiroptera]]* ango perçemkan e. Perçemka mêwexwer a taczêrîn, ew perçemkê tewrende ku girstir û mestir li ser riwê erdê ye.

## Pêşangeh

Wêne:Golden_crowned_fruit_bat.jpg|*Acerodon jubatus*


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Asyayê
Chiroptera
Kategorî:Perçemka mêwexwer
Qaza qîjîner

**Anhimidae** yan **qazên qîjîner**, famîleyek e Firindeyan ji koma Anseriformes li parzemîna Amerîkaya Başûr dijî.

Ji mêj ve,ev balinde ji koma Galliformes dihate hesibandin ji ber ku nikulê wê wekî nikulê mirîşkan,lê bêtir nêzî famîleya qazan e bi rastî.Sedema navkirina qazê qîjîner (bi îngilîzî *screamer*) ku dema ev Firinde dikeve xeterê û tên herrêşkirin,qîjîniyek e Firinde pê dikeve û direve.

## Cins û Cure
Du cinsên û sê cureyên qazê qîjîner hene:
* Cinsê *[[Anhima]]*
* Cinsê *[[Chauna]]*
* Qaza qîjînerê şaxdar (*Anhima cornuta*),
* Qaza qîjînerê başûrî (*Chauna torquata*)
* Qaza qîjînerê bakurî yan qaza qîjînerê qirik reş (*Chauna chavaria*)

## Çavkanî
* **Carboneras**, C. (1992). Family Anhimidae (Screamers). pp.&nbsp;528–535 in; del Hoyo, J., Elliott, A. & Sargatal, J. eds. *Handbook of the Birds of the World, Vol 1, Ostrich to Ducks* Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-09-1
* 

## Girêdanên derve

* Screamer videos  on the Internet Bird Collection

Kategorî:Famîleyên balindeyan
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Qaza qijik

**Anseranatidae**, famîleyekî dirûvê qazan e.Cinsê Anseranas tenê jê vê famîle mayî ye û ji vê cinsê, qaza qijik hatiye danasîn.Anseranatidae li bakurê Awistralyayê û li Papua Gîneya Nû dijî.


Wêne:Magpie Goose taking off.jpg|Qaza qijikek e difirre


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyê dirûvê qazan
Kategorî:Famîleyên balindeyan
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Colton Haynes

**Colton Lee Haynes** an jî **Colton Haynes** (jdb. 13ê tîrmeha 1988 li Wichita, Kansas) model û lîstikvanekî amerîkî e.

## Fîlmografî

### Fîlm

* 2007: Transformers
* 2009: Always and Forever

### Rêzefîlm

* 2007:  (beşa 6x04)
* 2007: The Hills (2 beş)
* 2008: Privileged (beşa 1x05)
* 2008: Pushing Daisies (beşa 2x04)
* 2009: Melrose Place (beşa 1x08)
* 2010: The Gates (10 beş)
* 2010: LOOK - The Series
* 2011-2012: Teen Wolf
* 2013-: Arrow

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Mirovên zindî
Joseph Smith

**Joseph Smith, Jr.** (jdb. 23ê kanûna pêşîn a 1805 li Sharon, Windsor County, Vermont, DYA - m. 27ê hezîranê 1844 li Carthage, Illinois, DYA) damezrînerê ola mormontî û ji aliye bawermendên vê olê ve ew wek pêxember tê pejirandin.

## Jiyan
Joseph zarokê çarem di nav yazdeh zarokên Joseph Smith, Sr. û Lucy Smith (bi paşnavê *keçiktiyê* Mack) de bû û li Sharon, Vermontê (DYA) hat cîhanê. Malbata wî oldar û bawermendên Încilê bû. Dê û bav wekî bazirgan û cotkar xebitîn. Malbat bi gelemperî rastî zehmetiyên aborî hat. Ji ber têkçûyînên karsaziyê û têkçûnên çandiniyê, ewna gelek caran li hundirê rojhilata bakurê Dewletên Yekbûyî çûn, bi hêviya ku piştî her destpêka nû jiyanek baştir bibînin. Malbata Smith bi saya gencînegeriya diravî debara xwe ya kêm baş kir.

## Çavkanî

Kategorî:Govanên Pirtûka Mormon
Kategorî:Jidayikbûn 1805

Kategorî:Masonên amerîkî
Kategorî:Mirin 1844
Kategorî:Xiristiyan
Kategorî:Xirîstiyanî
Qalikdarên nerm

**Qaqiledarên nerm** yan **malakostraka** (*Malacostraca*), çînek e canewerên avî mezin ji binfîlûma qaqiledaran yan krûstestiyan (Crustacea) ku kevjal bi gelek cins û cureyan jê ye û li derya û avên Cîhanê dijî .

## Etîmolojî
Navê malakostraka (*Malacostraca*) ya latînî ji zimanê yewnanî hatiye ku (μαλακός:malakós ango nerm û ὄστρακον:óstrakon ango qaqil, qalik yan sedef.).

## Dabeşandin
Çîna **Malacostraca** Latreille, 1802
* Binçîna Phyllocarida Packard, 1879
:* † Archaeostraca Claus 1888
:* † Hoplostraca Schram, 1973
:* † Canadaspidida Novožilov *in* Orlov, 1960
:* † Hymenostraca Rolfe, 1969
:* Leptostraca Claus, 1880
* Binçîna Hoplocarida Calman, 1904
:* † Aeschronectida Schram, 1969
:* † Archaeostomatopoda Schram, 1969
:* Stomatopoda Latreille, 1817
* Binçîna Eumalacostraca Grobben, 1892
** Jorekoma Syncarida Packard, 1885
*** † Palaeocaridacea Brooks, 1979
*** Bathynellacea Chappuis, 1915
*** Anaspidacea Calman, 1904
** Jorekoma Peracarida Calman, 1904
*** Spelaeogriphacea Gordon, 1957
*** Thermosbaenacea Monod, 1927
*** Lophogastrida Sars, 1870
*** Mysida Haworth, 1825
*** Mictacea Bowman *et al.*, 1985
*** Amphipoda Latreille, 1816
*** Isopoda Latreille, 1817
*** Tanaidacea Dana, 1849
*** Cumacea Krøyer, 1846
** Jorekoma Eucarida Calman, 1904
*** Euphausiacea Dana, 1852
*** Amphionidacea Williamson, 1973
*** Decapoda Latreille, 1802


Wêne:Sally lightfoot crab.jpg|*Grapsus grapsus*
Wêne:Nebalia bipes.jpg|*Nebalia bipes*
Wêne:Odontodactylus scyllarus3.jpg|*Odontodactylus scyllarus*
Wêne:Porcellio scaber and Oniscus asellus - Zalné20070205.jpg|*Porcellio scaber* û *Oniscus asellus*
Wêne:Cancer pagurus.jpg|Kevjala mor


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malacostraca , Tree of Life Web Project
* Introduction to the Malacostraca, University of California, Berkeley
* "Malacostraca" by Thomas Roscoe Rede Stebbing, Encyclopædia Britannica Eleventh Edition
* Malacostraca , The Paleobiology Database
* Malacostraca image key - Guide to the marine zooplankton of south eastern Australia , Tasmanian Aquaculture and Fisheries Institute

Kategorî:Canewerên avî
Crustacea
Laurasiatheria

**Laurasiatheria** taxek yan grûpek gelek mezin e ji guhandarên Placentalia ku ji başûrê joreparzemîna Laurasia hatiye gor baweriya zanyaran.Guhandarên vê grûpê wek: Perçemk,yûnis,jîjo û gele guhandarên goştxur yan ji Carnivora .

## Joreçîn û çînên nemayî

* Meridiungulata
* Condylarthra
* Dinocerata
* Mesonychia
* Creodonta

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Guhandar
Zimanê derî

**Zimanê derî** an **Farsiya derî** an **farsiya nû**, farisiya ku piştî çêbûna Silsileya Seffarî û têk çûna farisiya navîn bi kar hati. Farisiya Derî wate farsiya fermî ku di derbar yan qesrên şahan de dihat bi kar anîn. Ev farisî niha jî di Efxanistanê zimanê fermî ye. Farisiya niha li Îranê tê axivtin Farisiya nûjen e.

## Çavkanî

Derî
Kategorî:Zimanên Efxanistanê
Kategorî:Zimanên Hindistanê
Kategorî:Zimanên Îranê
Kategorî:Zimanê farisî
Segmasî

**Segmasî** an **semasî** (*Selachimorpha*), jorekomek e masiyên hov bi qîqên an qeltaxê kartîlacînosî ku bêtir 470 cureyên wî hene û li deryayên erdê dijî. T.
Ji segmasiyên nas: segmasiyê spiyê mezin, segmasiyê piling, segmasiyê hêşîn, segmasiyê mako û segmasiyê sermîrkut.

## Şayes

## Reftar

## Pêşangeh

Wêne:CretaceousSharkTeeth061812.JPG|Komek cureyên diranên segmasiyan.
Wêne:Tiger shark, Hawaii Aii.jpg|Segmasiyek mezin(segmasî piling) hatiye seyd kirin.
Wêne:Megalodon scale.svg|*Megalodon*


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Shark pictures by Wolfgang Leander
* Shark Diversity by The Smithsonian Institution: Ocean Portal
* Sharks.org.za  A detailed study
* BBC Nature:  Shark news & video clips from BBC programmes past & present
* South African Marine Predator Lab a research institute studying marine top predators

Kategorî:Îxtiyolojî
Rêza Rûmeta Neteweyî

thumb|Rêza Rûmeta Neteweyî
**Rêza Rûmeta Neteweyî**, xelata leşkerî ya Hêzên Çekdar ên Komara Çînê, artêşa Komara Çînê ye. Di 11'ê sermaweza 1937'an de hatiye damezrandin.

Kategorî:Komara Çînê
Kategorî:Nîşanên neteweyî
Kategorî:Xelatên di 1937an de hatine çêkirin
Kategorî:Xelat û nîşanên leşkerî
William Howland

**William Howland** belkî yekê ji girêdanên jêrîn nîşan dide:

* William Howland (muzîkvan) (1871–1945), basa operayî ya Amerîkî, maosteyê dengî, awazçêker, şêfê orkestrayê û rêveberê zanîngehê
* William Bailey Howland (1848–1917), Sernivîserê Amerîkayî
* William Goldwin Carrington Howland (1915–1994), parêzerekî Kanadayî , dadgêr û serokê dadgeha bilind li Ontarioyê
* William Holmes Howland (1844–1893), Siyasetmedarekî kanadayî 
* William Pearce Howland (1821–1907), Siyasetmedarekî kanadayî
William Bailey Howland

thumb|William Bailey Howland circa 1913
William Bailey Howland (1849-1917), sernivîserê The Outlookê bû û weşînerê The Independent û The Countryside Magazinê bû û serokê Pargîdaniya The Independent. Yek ji endamê Encûmena Amerîkayî ya Sedsalî ya Aştiyê bû.

## Jiyanname
Li Ashland, New Yorkê ji dayik bû, û di sala 1917an de mir û li Kinderhook, New York ê hate veşartin

Kategorî:Jidayikbûn 1849
Kategorî:Jidayikbûn 1848
Kategorî:Mirin 1917
Cinsê kerevîdan

**Kerevîd** yan **îstakoz** (*Astacus*), cinsek e canewrên avî ji famîleya kerevîdan e, ji koma Decapoda ,ji çîna Malacostraca û ji binfîlûma Crustacea ye. Bêjeya îstakoza ji zimanê yewnanî hatiye (αστακός:astacós,ango kevjalk yan kerevîd ).

## Cure

### ''Astacus astacus''
*Astacus astacus*, the "kerevîda ewropî".

### ''Astacus leptodactylus''
*Astacus leptodactylus*, kerevîda tirkî".

### ''Astacus pachypus''
*Astacus pachypus*, yan kerevîda kaspiyanî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Crayfish Taxon Browser 

Kategorî:Famîleya kerevîdan
Kerevîd

**Kerevîd**, **famîleya kerevîdan** (*Astacidae*), famîleyeke canewerên avê çîrîn yan avê çem û rûbaran ji binfîlûma qalikdar (*Crustacea*) e ku jê cinsê kerevîdan (*Astacus*) tê nasîn.

## Cure
Famîleya kerevîdan (*Astacidae*) 12 cureyan di 3 cinsan de hene.

* Cinsa *Astacus*
** *[[Astacus astacus]]*
** *[[Astacus leptodactylus]]*
** *[[Astacus pachypus]]*

* *Cinsa [[Austropotamobius]]*
** *[[Austropotamobius italicus]]*
** *[[Austropotamobius pallipes]]*
** *[[Austropotamobius torrentium]]*

* *Cinsa [[Pacifastacus]]*
** *[[Pacifastacus chenoderma]]*
** *[[Pacifastacus connectens]]*
** *[[Shasta crayfish|Pacifastacus fortis]]*
** *[[Pacifastacus gambelii]]*
** *[[Signal crayfish|Pacifastacus leniusculus]]*
** *[[Pacifastacus nigrescens]]*

## Çavkanî

* 

## Girêdanên derve

Kategorî:Canewerên avî
Berdestîtiya biyolojîk

**Berdestîtiya biyolojîk** (bi îngilîzî *Bioavailability*) di dermannasî an farmakolojiyê de, binepol an binekategoriyek absorbsiyonê ye û fraksiyona doza neguheriye ku gehiştî geranê li laşê mirov, taybetmendiyek dermanan ya serekeyên farmakokînetîkê. Ji bo nasînê; dema derman întravenoz tê bikaranîn, berdestîtiya biyolojîk a wê %100 e. Her wiha, dema derman bi rêyên din(bo mînak bi rêya oral, devkî) tê bikaranîn, berdestîtiya biyolojîk]]a wê bi gelemperî kêm dibe (ji ber sedema kêm absorbsiyonê û metabolîzmaya buhurîna yekemîn (first-pass metabolisma) de) an jî li gor her nexweşiyeke diguhere ev rewş. Berdestîtiya biyolojîk, amûreke serekî ya farmakokînetîkê ye, dema ku doza dermanî ya ku hatiye bikaranîn bi riyek non-întravenoz tê hesabkirin, divê Berdestîtiya biyolojîk li ber çav be.
## Danasîn
### Di Dermansî an Farmakolojiyê de
### Di Zanistên Hawidoran de
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Routes of Drug Administration 
* Berdestîtiya biyolojîk ya Dermên 

Kategorî:Farmakolojî
Kategorî:Kîmyaya bijîşkî
Çîn (biyolojî)

thumb|150px|Dabeşandina biyolojîk
**Çîn** (bi latînî *classis*) di zanista biyolojiyê de rêgareke taksonomîk a di nav dabeşandina biyolojîk yan zanistî de ye wek: jiyan, sercîhan, cîhan, filûm (yan pol), kom, famîle (yan malbat), cins (yan celeb) û cure. Çîn dikeve nav filûm û komê de û rêgara jêr çîn wek bineçîn tê nasîn.

## Hiyerarşiya rêgaran

Nimûneke ji canewernasî yan zoolojiyê

## Çavkanî

Kategorî:Taksonomî (biyolojî)
Êl (biyolojî)

thumb|150px|Dabeşandina biyolojîk
**Êl** *([[latînî]]: Tribus)* di dabeşkirinê de navê hiyerarşiyek e. Di taksonomiya biyolojîk de ji binekomên famîleyê re dibêjin.

Da dabeşkirina biyolojîk, ango taxsonomiya jîneweran de herwiha bêjeya êl tê bikaranîn. Jê re di zimanê zanistiyê de *Tribus* dibêjin. Êl û cins bi hev re famîleyekê pêk tînin.

Kategorî:Riweknasî
Kategorî:Taksonomî (biyolojî)
Kategorî:Zoolojî
Çîn (cudakirin)

Çend peyvên bi vî navî hene:

## Welat
* Komara Gel a Çînistan
* Komara Çînistanê an jî **Taywan**

## Taksonomî
* Çîn (biyolojî)
Deşta Cûmê

300px|thumb|Nexşeyek erdnîgarî ya parêzgeha helebê têde '''Deşta Cûmê''' wek '''<big>Afrin Valley</big>''' hatiye nîşankirin.

**Deşta Cûmê** li herêma Efrînê bi cih dibe. ew di navbera Çiyayê Kurmênc û Çiyayê Lêlûn de ye û Çemê Efrîn têre diherrike.

Kategorî:Efrîn
Kategorî:Erdnîgariya Sûriyê
Girê Spî

**Girê Sipî** an jî **Til Ebyed** (), bajarekî kurdan e, ya li Rojavayê Kurdistanê. Ew li ser sînorê di navbera Sûrî û Tirkiyeyê de ye, li hemberî bajarê Kaniya Xezalan yê li aliyê Tirkiyê. Li Girê Sipî bi piranî kurd, hinekî jî ereb û ermenî dijîn.

## Mijarên têkildar
* Kaniya Xezalan (*Akçakale*)

## Girêdanên derve
* ''Zazaki.net'': ''Ronîkirin li Ser Bajarê Til-Ebyedê'' (Bedirxan Elî)

Kategorî:Bajarên Rojavayê Kurdistanê
Kategorî:Bajarên Sûriyê
Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê
Paramore

thumb|200px|Logoya Paramore
thumb|Koma Paramore
**Paramore ** yek ji grûbên *rock* ên îngilîzî ye ku di sala 2004'an de çêbûye. Ew di dîroka muzîka *rock* de yek ji grûbên herî navdar e. Paramore ji vokalîst Hayley Williams, gîtarîst Josh Farro û debilvan Zac Farro.

## Albûmên Paramore (dîskografiya)
* All We Know Is Falling (2005)
* RIOT! (2007)
* Brand New Eyes (2009)
* Paramore (2013)
* After Laughter (2017)

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya Paramore

Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 2004an de hatine avakirin
Eshed Cangîr Şahîn

**Eshed Cangîr Şahîn** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Ashat Jangir Shahin*) (jdb. 1958 − m. 28ê tebaxa 1988ê), pêşmergeyekî kurd bû.

## Jiyanname
Eshed Cangîr Şahîn li sala 1958ê li gundê Derkar Ecem ji binemaleka rênjber û kurdperwer hatiye dinyayê.

Her ji zarokîniya xwe dibit palpişt û harîkarê dayik û babê xwe ji bo paşeroj û cih hatina armancên di xêzana wî barê wî de dine xandinê ta gehite rêza 5ê seretayî. Li wî demî şehîdê nemir di qonaxa destpêka gencatiya xwe de herdem dikevita gel rîdan û pêşhatin ne çaverêkirî li ser şoreşa gelê Kurdistanê û şehîdê nemir ji wakî hizaran genc û lawên wî miletî. Rastî pîlan reftarê ne mirovane dûr ji destên mirovatî yê rejêma bees ya ji nav çûy bit bi taybetî piştî rêkeftina xiyanet karên Cezaîrê li sala 1975ê. Bo berhangariya siyaseta rijêmê û hewildan bo qetelkirina mirovê kurd ji wê rewşê û cewisan dine şehîdê nemir mil bi milê 100 mêrxasên wê deverê rêka xebatê û berxwedanê da helibijêrt û destpêka Şoreşa 26ê gulana peywendî bi rêzên Partiya Demokrat a Kurdistanê dikit her zû di bite pêşmerge.

Jiber zîrekî û lêhati û şahirezaiya Şehîdî Piştî Bestina Kongreya 9ê ya Partî Dîmokratî Kurdistan li sala 1979ê de Ête dest nîşan kirin wekî amir mefreze di gel Rêkxirawa Şehîd Şehbaz Salih ser bi Lijina Devera Zaxo ve. Şehîd Eshed dinav xêzan û kes û kar hevalên xwe de mirovak rih sivik û gelek xoştivî cihê rêz girtinê bî û gelek heş mêhvan û dost û dikir li ÇavakÎ dikir. Ji ber rolê wî yê karigir û berçav pêşdarîkirin bi çendîn çalakiyên şoreşgêrî da wekî lêdana herdu baragayên sirrî leşkerî yê rijêmê nêzîk bêrsivê û hindavî derkar ecem û bersînggirtina hêrişa rijêmê, bo ser baragayên lijina Zaxo û dayna ya çandin bozayan bi rêka refên sopayiê rijêmê da li ser rêka serekî ya Zaxo bo Batîfa û 10e han çalakî û dastan dî yê qehremaniyê û pêşmergatiyê. Li sala 1984ê da êta veguhastin bo rêkxirawa Inzala weku amir mefreza û li sala 1986 dibite cêgirê berpirsê rêkxirawê û li sala 1987 ji debite berpirsê rêkxirawa cutiyaran ser bi lijina devera Zaxo ve. Şehîd Eshed miroveke çavnetirrse û dilsoz cihê baweriyê rêz girtina taybet bî ji ber ku herdam peşmergekê bi dil û mêlak ji rast barda fermanê, serkirdatatiya şoreşê boye û hemî armanc û hîviyên wî de jiyanê de azadiya miletê kurdo serkeftina rêbaza Parti Dîmokratî Kurdistanê. Ji ber xweragirtina û dilsoziya wî heta rojên dumahiyê ji leheştin enfalên reş li sala 1988 şehîd Eshed bê umêd nabit her diviya berxodanê bikit û li wê rêkê da mixabin piştî dever ji layê supayê rijêma faşî ya Bexdayê ve êta dorbêç kirin çi rêk naminin û Şehîdê Nemir gel xêzana xwe wekî 100edan bê rêk kulanên wî miletî de ketine destê rijêmê da û di êta girtin û deste ser kirin. Piştî hatiye veguhastin bo keliha Nizarkê li Dihokê şehîd Eshed Cangîr ji xêzana wî de ête veqetadin û di gel hizaran genc û lawên xwîngerm û têhniyên bayê azadiyê ji layê rijêma diktatora Bexdayê de ête bê ser û şînkirin û xêzana wî jik li ordîgayê Behirikê de êta akincî kirin.

## Çavkanî

* Hekar Tahir Sindî

Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Mirin 1988
Kategorî:Pêşmerge
Tesîra borîna yekê

Tesîra borîna yekê (her wisa wek metabolîzmaya borîna yekê an jî metabolîzmaya presîstematîk tê nasîn) fenomeneke metabolîzmaya dermanan e bi rêya kêmbûna konsantrasyona dermanî ye berî ku ew bigehe sîrkûlasyona sîstematîk.Ew fraksiyona wendabûna dermanî ye di dema pêvajoya absorbsiyonê de ku giştî li gel têkiliya mêlak û dîwarê rûvîk.Dermanên balkêş ku yên xwedî tecrûbeyeke girîng ya tesîra borîna yekê ev in : îmîpramîn,morfîn,propranolol,buprenorfîn,dîazepam,mîdazolam,demerol,sîmetîdîn û lîdokaîn e.

Piştî darqutandina dermanî , ew tê mêjîn (absorbekirin) ji layê sîstema dehan(digestive system) û diçe nava portal sîstema hepatîk.Ew tê neqlkirin bi venê portal bo nava mêlak berî ku ew bigehe nava wûcud.

Kategorî:Farmakolojî
Sîstema dergehî ya kezebî

rast|thumb|Xwînhênera dergehî ya kezebî û devera wê
rast|thumb|Beşkirina hûrbînî ji nav şaxê derîxwînhênerek biçûk re di hindirê kezeba reş (×250 magnified)
**Sîstema dergehî ya kezebî** di anatomiya mirov de ev sîstem e ku ji derîxwînhênera kezebê û şaxên wê pêk tê.

## Herwiha binihêre
* Derîxwînhênera kezebê
* Sîstema xwînhêneran ya biserûber
* Sîstema xwînhênerên pişikê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.le.ac.uk/pa/teach/va/anatomy/case5/frmst5.htmlAnatomiya û Fîziyolojiya kezeba reş
* Sîstema dergehî ya kezebî 
* Kimball Pages, Sîstema dergehî ya kezebî 
* VIRTUAL Liver, an interactive liver anatomy tool (Contains rich media; Flash player and Javascript required)

Kategorî:Xwînhêner
Kategorî:Zik
Girê Xurma

**Girê Xurma** (), bajarokekî Rojavayê Kurdistanê ye ku bi ser parêzgeha Hesîçeyê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarokên Rojavayê Kurdiatanê
Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Hesîçe
Pelikdar

**Pelikdar**, **koma pelikdaran**, **koma bipelikan** (bi latînî: *Squamata*), komeke gelek mezin ji xijendeyan ku dihewîne mar û marmarokan e ku pir ji wan bijehr in wek margîskan.

## Dabeşandin
thumb|Îguanayê çolê
Ev koma bi awayekî klasîk li sê binekoman belav dibe:

* Lacertilia, marmarok
* Serpentes, mar
* Amphisbaenia, mamarokê kurmî

Bi awayek feretir:
* Binekoma Serpentes (mar)
* Binekoma Iguania (gumgumok, margîse, îguana, hwd.)
* Jêrekoma Anguimorpha û jê:
** Famîleya Varanidae (pezmij, teve ejdehayê Komoroyê)
** Famîleya Anguidae (marmarokên dirûvê alîgatoran, marmarokên belûrî, hwd)
** Famîleya Helodermatidae (lawira Hîla û marmarokê meksîkî)

## Lîsteya famîleyên mayî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Squamata
Mîrza Ẍulam Ehmed

**Mîrza Ẍulam Ehmed** (bi ûrdû: مرزا غلام احمد) (jdb. 13'ê reşemiyê 1835 li Qadiyan - m. 26'ê gulanê 1908 li Lahor, Pakistan) damezirînerê terîqeta Ehmediyeyê ye.

## Jiyan

Kategorî:Ehmediye
Kategorî:Jidayikbûn 1835
Kategorî:Mirin 1908

Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê
Kategorî:Pêxember
Qaz

**Qaz** (*Anserini*), êleke (*tribus*) mezin e ji firindeyên avî ji famîleya qazan yan *[[Anatidae]]* ku pir cinsan tê da hene. Hin cinsên êla qazan ev in: *[[Anser]]* (qaza boz), *[[Branta]]* (qaza reş) û *[[Chen]]* (qaza sipî).

## Pêşangeh

Wêne:Canada goose gosling - natures pics.jpg|Qaza Kenedayê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Anatidae media  on the Internet Bird Collection.

Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Anserinae

**Anserinae**, binefamîleya Anseri, qû û werdekan yan mîravan ji famîleya qazan yan Anatidae.

## Sîstematîkan
**[[Qû]]** - êla **Cygnini**
* Cinsa ***[[Cygnus]]*** - **qû yê rast**
** [[qaz]]ên rast** - êla **Anserini**
* Cinsê ***[[Anser]]*** - **qazên gewr**
* Cinsê ***[[Chen]]*** - **qazê sipî**
* Cinsê ***[[Branta]]*** - **qazê reş**

**Çare nehate dîn**
* Cinsê ***[[Coscoroba]]*** - **Qû yê Koskoroba**

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Qaz
Bazirgan

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Bazirgan, Makû|Bazirgan]]**, bajarekî şaristana Makûyê ye.
* **[[Bazirgan, Giyadîn|Bazirgan]]**, gundekî navçeya Giyadînê ye.
Rebet

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Rebet, Serdeşt|Rebet]]**, bajarekî şaristana Serdeştê ye.
* **[[Rebet, Dêrika Çiyayê Mazî|Rebet]]**, gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Maziyê ye.
Xelîfan

Çend cihên bi vî navî hene:

;Başûrê Kurdistanê
* **[[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]]**, nahiyeyeke Soranê ye.

;Rojhilata Kurdistanê
* **[[Xelîfan, Mehabad|Xelîfan]]**, bajarekî şaristana Mehabadê ye.
* **[[Xelîfan, Nexede|Xelîfan]]**, gundekî şaristana Nexede ye.

;Bakurê Kurdistanê
* **[[Xelîfan, Kanîreş|Xelîfan]]**, gundekî navçeya Kanîreşê ye.
* **Xelîfan**, qebîleyeke eşîra **[[Pîlvank (eşîr)|Pîlvankan]]** e.
Farmakolojî

**Dermannasî** an **farmakolojî** (ji Yewnanî φάρμακον, farmakon, di yewnanîya klasîk de *jehr*;di yewnanîya modern de *derman*; û -λογία, -logia "study of", "knowledge of") kategoriyeke dermansazi (medicine) û biyolojîyê ye ku bi xebatên çalakiyên dermanî ve têkel, li vir derman wek mirov-çêker,siruştî an jî endojenîk molekûl ku bi awayeke zêdebûna tesîra biyokîmyayî û fîzyolojîk li ser hucre, raçînk(tissue),organ an jî organîzmayê. Bi taybetî jî ; xebateke têkiliyan e di navbera organîzmayên zindî û madeyên kîmyewî de ku fonksiyonên normal û anormal yên organîzmayê diguhere.Eger made xwedî taybetmendiyên tibbî be, wê demê ew wek derman tên pejirandin.

## Beşên Farmakolojiyê

### Farmakolojiya Klînîk

Zanistiya esasî ya farmakolojiyê ye ku li gel sepandina rêgezên farmakolojîk û rêbazên medîkal klînîk ê û lênêrîna nexweşan û li gel encamên wan.

### Dermannasiya rehikî (Nîrofarmakolojî)

Tesîrên dermanî li ser fonksiyonên nêrvûs sîstema navendî(santral) û derdorî(perîferal).

### Dermannasiya psîkolojîk (Psîkofarmakolojî)

Tesîrên dermanî li ser rih ;çavnêriyên li ser guhurîna beden û hiş, û bûyerên molekûler çawa li ber çavin li ser formên tevgeran yên ku tên pîvan

### Farmakogenetîk

Testên klînîk yên varyasyonên genetîk ku bersivên cûrbicûr didin dermanî

### Farmakogenomîk

Sepandina teknolojiyên genomîk li ser dermanên nû keşfkirî û ji bo zêde karakterîzasyona dermanên kevn.

### Farmakoepîdemiyolojî

Xebata tesîrên dermanî li ser gelek mirovan.

### Toksîkolojî

### Farmakolojiya Teorîk

Xebata pîvanên li ser farmakolojiyê

### Posolojî

Çend derman tê doz kirin. Her wisa girêdayî hinek cureyên faktoran wekî temen, seqa , giranî, zayend û hwd.

### Farmakognozî

### Farmakolojiya Tevgeriyê

### Farmakolojiya Derdorê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* American Society for Pharmacology and Experimental Therapeutics.
* British Pharmacological Society.
* Pharmaceutical company profiles at NNDB.
* International Conference on Harmonisation.
* US Pharmacopeia.
* International Union of Basic and Clinical Pharmacology.
* IUPHAR Committee on Receptor Nomenclature and Drug Classification .

Kategorî:Biyokîmya
Somaya Serî (gundistan)

**Gundistana Somaya Serî** navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Soma Biradost ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê

Somaya Serî (), gundistanek li bexşa Somayê ye ku dikeve bakûrê rojavaya Ûrmiyê. Ev gundistan ji hewayek pirr xweş û dilweker behremende. Navenda vê gundistanê Memekan e.

## Gundên Somaya Serî
Gundên di vê gundistanê de ev in:
* Bêçecik
* Saka
* Mîrava
* Ceter
* Îngêce
* Rîkava
* Sîdan
* Hesenava
* Beresipî
* Kêlesû
* Berdiyan
* Bajêrge
* Memekan
* Mastekan
* Gelexir
* Mêngol
* Sormanava
* Kanîreş
* Qurmik
* Xezen
* Xanik
* Qunî
* Bastekan

## Çavkanî

Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)
Somaya Binî (gundistan)

**Gundistana Somaya Binî** navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Soma Biradost ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê

Somaya Binî (), gundistanek li bexşa Soma yê ye ku dikeve bakûra rojavaya Ûrmiyê. Rûbarê Bêrdûkê di nava wê gundistanê de diherike.
Navenda vê gundistanê gundê Heştiyan ê ye.

## Gundên Somaya Binî
Gundên di vê gundistanê de ev in:
* Cilxera
* Gêçê
* Bava
* Kanîmîran
* Berdereş
* Qesirk
* Cûhnî
* Merne
* Howesn
* Cûcehî
* Axçeqel
* Xerregoş
* Bêrdûk
* Koran
* Sînava
* Godel
* Hesenî
* Sultanî
* Heştiyan
* Sofiyan
* Pîrancix
* Kanîsipî
* Ewdîbeg

## Çavkanî

Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)
Biradost (gundistan)

**Gundistana Biradost** navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Soma Biradost ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê

Biradost' (), gundistanek e ji gundistanên bakûrê rojavaya Ûrmiyê. Navenda vê gundistanê bajarê taze yê Sêro (سرو) ye. Ji aliyê rojavayê ve digehe Esendereya Tirkiyayê.Ji ber ku ev Gundistan dibe derwazeya di navbera Asiya û Ewropa, girîngiyek taybet didin vê gundistanê.

## Gundên gndistana Biradostê
* Kanîsipî کانسپی
* Îşkesû ایشکه سو
* Xeylan خلیان
* Awdîlan آودیلان
* Post پست
* Qirnêse قرنسا
* Zengekan زنگکان
* Sofîkanî صوفی کانی
* Şikeftik شکفتیک
* Dêman دمان
* Xoşalan خوش آلان
* Goranava گوران آباد
* Qereqaç قره آغاج
* Rewend روند
* Omerava عمرآباد
* Gundikmela گندک ملا
* Eskenderava اسکندرآباد
* Masteka مستکان
* Derbend دربند
* Çerre چره
* Melûne ملونه
* Nêçelan نی چالان
* Kanîşurk کانی شوریک
* Şeşmal شش مال
* Asingiran آسنگران
* Mîrdawûd میرداوود
* Kurane کورانه
* Hingirwan هنگروان
* Misafiran مسافران
* Qesirk قصریک
* Exyan اخیان
* Sêro سرو
* Imamkendî امام کندی
* Rebet ربط
* Hevsaran هفت ساران
* Xanik خانیک
* Goleşêxan گول شیخان
* Alûsan آلوسان
* Golegenî گول گنی
* Mêrgereş مرگرش
* Gengeçîn گنگچین
* Gunbed گنبد
* Keynîsî کنیسی
* Berdîzî برده زی
* Siyark سیارک
* Firîziya فیروزیان
* Heleqoçk هله قوش

Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)
Şahkobra

**Şahkobra** (*Ophiophagus hannah*), cureyekî marên mertal e ku ew marê jehrî mezintir li ser rûyê Erdê ye.
## Belavbûn û jîngeh
Şahkobra li deverên Hindistanê û başûr-rojavayê Asyayê belavdibe û daristanan dijî ye.
## Şayes
thumb|çep|Skalîsyona şahkobrayekî.
Şahkobra, ew marê jehrî tewrê dirêj di Cîhanê, ku dirêjiya wî dighê 5,7 m. Ev cureyê ku bi taybetî marên din dixwe, li gelek daristanên Hindistanê têne dîtin. Tevahiya ku navê wî kobra (*cobra*), lê ne ji cinsê kobra (*Naja*) ye. Serê şahkobra pehn û nizm e. Rengê paşiya wî qehwe-zeytûnî an reş û rengê pêşiya wî zer e.

## Reftar
### Xwarin
thumb|çep|140px|Şahkobra di rewşa parastinê
Ji navê cinsê vî şahkobrayî de xuya dike, anku navê *Ophiophagus* (*ophio-*, mar; *-phagus*, -xwer) ji zimanê yewnanî hatiye, ku wateya wê "marê marxwer". Şahkobra, marê cirdon di pir caran dixwe, lê ta maregîskên (marên jehrî) din dikane bixwe.

### Pirbûn
Şahkobra bi hêkan pir dibe. Şahkobrayê mê di navbera 20- 50 hêk dike di mehên Avrêlê, Gulan an Pûşperê û piştî 60-90 rojan wan hêkan ji qalikên xwe derkevin. Di vê demê de mê hêlîna xwe dihêlî ne û çêlikên wê bi xwe xwedî dikin.

## Jehr
thumb|çep|130px|Kiloxê şehkobrayekî, ji alî kêlekê ku dirantûjên wî xuya dikin.

Jehra şahkobra pêşî ji nîrotoksînan çêdibe, lê tê de kardiyotoksîk jî heye û hinek beşên din. Dirûvê afirandiyên jehrawî yên din, hêmanên jehrî di hindur vî jehr ê bi gelemperî ji proteîn û polîpeptîdan çêdibin.

## Pêşangeh

Wêne:KINGCOBRA.jpg|Rûyê şahkobrayekÎ
Wêne: Ophiophagus hannah (1).jpg|Şahkobra
Wêne:Ophiophagus hannah (2).jpg|Şahkobrayekî biçûk.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Ophiophagus_hannah/
* http://www.iucnredlist.org/details/177540/0
* http://www.arkive.org/king-cobra/ophiophagus-hannah/ 
* http://www.youtube.com/watch?v=oni1VwObchQ| Vîdiyoek ser Şahkobra

Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Marên mertal
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Apapika Kurdistanê

**Apapika Kurdistanê** (*Asaccus kurdistanensis*), cureyekî apapikên ku bipêçî belge. Apapika Kurdistanê li parêzgehê Kirmaşan li Rojhilatê Kurdistanê li Îranê dijî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Asaccus kurdistanensis di Lîsteya Sor a IUCN de

Kategorî:Apapik
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Sêro

**Sêro** (), bajarekî taze di gundistana Biradostê di bin bexşa Somabiradot ê de ye ku navenda wê gundistanê û herwiha bexşê te hisab. Ev bajar di sala 1379 koçiya rojî bi hevdana çar gundên Sêro, Nocewan, Bihîk û Korava çê bû. Dûratiya vê bajarî ji bajarê Ûrmiyê 55 km e. Vî bajarî hewayek sar û xweş heye û di nav çiyayan cî girtiye. Ev bajar nêzê 1634 metroyan ji asta deryayên azad bilindtir e. Xellkê vî bajarî bi giştî kurdên kurmancin.

Kategorî:Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
Kategorî:Ûrmiye (navçe)
Tewle (cudakirin)

* Tewle - Navê lîstikekê ye.

;Cih
* **[[Tewle, Giyadîn|Tewle]]**, gundekî bi ser Giyadînê ve ye.
* **[[Tewleya Jêrîn]]**, gundekî bi ser Bazîdê ve ye.
Çûkreşê çengsor

**Çûkreşê çengsor** yan **baskesor** (*Agelaius phoeniceus*), cureyekî fîkaran e ku li pir waran li parzemîna Amerîkaya Bakur û navîn dijî ye.


Wêne:Red-winged Blackbird (gubernator ssp).jpg|Bergeha paşî ya *A. p. gubernator*
Wêne:Agelaius-phoeniceus-008.jpg| Çûkreşê çengsor ê mê
Wêne:Agelaius phoeniceus PP.jpg| Çûkreşa çengsor


## Girêdanên derve

* Red-winged Blackbird videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
* Red-winged Blackbird  – eNature.com
* Red-winged Blackbird Bird Sound 

## Çavkanî

Kategorî:Çûkê reş
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Dodo

**Dûdû** an jî **dodo** (*Raphus cucullatus*), cureyekî balindeyên nemabûyî an nemayî ye ji sedsala 17′an ji cinsê *Raphus* ji famîleya Columbidae kevokan ku berê li girava Mauritius dijî bû.

## Pêşangeh

Wêne:Dodo and seashells.jpg|Dodo û qalikê derya.
Wêne:Oxford Dodo skull.jpg|Kiloxû dodoyek.
Wêne:Dodo head.jpg|Dodo
Wêne:Oxford Dodo foot.jpg|Lingê dodo.
Wêne:Roelant Savery - Landscape with Birds - WGA20885.jpg|Bergehê dodo bi balinde yên din.
Wêne:DodoMansur.jpg|Dodo
Wêne:Dodo (VOC Gelderland, 1602).jpg|Dodo.


## Herwiha binihêre
* Lîsteya Sor a IUCN

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* The Dodo&nbsp;– The merging of myth and reality: Half-hour video interview with expert Julian Hume about the white Dodo
* Painting the dodo: Two-minute video about Julian Hume's modern interpretation of Roelant Savery's Dodo
* Aves3D&nbsp;– ''Raphus cucullatus'' : Interactive 3D scans of various Dodo elements

Kategorî:Cureyên nemabûyî
Mihemedê Canşah

**Mihemedê Canşah**, dengbêjekî navdar ê kurd bû.

Canşah di 11ê sibatê 1933an de li Qereyaziya Erzîromê li gundê Dêlikan hatiye rûyê dine.

Bi 31 salan ve çûye Almanyayê. Piştê çend salan li Almanyayê ziviriye welêt. Mala xwe barê Stembolê kiriye.

Di 5ê nîsana 2003an de li Stembolê çûye ber dilovaniya xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Kesên ji Erzîromê
Kategorî:Kesên ji Qereyaziyê
Kategorî:Mirin 2003
Reso

**Reso**, **Resoyê Gopalan**, **Resoyê Qilîwelo** dengbêjekî kurd e û yek ji şagirtên Evdalê Zeynikê ye. A rastî ji dibistana Evdalê Zeynikê ye. Evdalê Zeynikê, Sêwî Silo (Şêx Silo) û dengbêj Gulê mamostayê hemî dengbêjên Serhedî ne.

Navê wî yê rast Resûl e. Ew bi eslê xwe ji gundê Elegezê Erevânê ne, wek koçber derbasî aliyê din ê Ereze (Idir) bûne, ji wan re dibêjin koçberên Avareş. Bi piranî li herêma Qereyazî û Xinûsê jiyaye.

Reso li Kelê (Milazgirê) di zaroktiya xwe de ji şagirtê Evdalê Zeynikê Ferzê perwerdeya dengbêjiyê girtiye û bi destûra Ferzê bûye dengbêj. Gorî hin kesan Reso di salên 1890´î de ji dayîk bûye û bi eslê xwe ji Elegeza Rewanê bûye û di salên 1960´î de jiyana xwe ji dest daye. Li ev hesab bi texmînî ye, sedî sed kes nizane. Lewra Reso mîrê şagirtên Evdal bû, kesekî pirr welatparêz bû û ev yeka han dibû sedem ku îstihbarata dûgela Tirk rika xwe berde wî. Bi dehan kasêt û plak ên bi gramofon an hatibû tomarkirin ji aliyê dewletê ve tê windakirin. Carekê li Qamişloyê ji hin peyayên dewleta Tirk ve Reso tê jehrkirin lê ji mirinê difilite. Li ser vê bûyerê dengê wî yê oktav bilind û zîz xirab dibe. Pirraniya stranên wî yên hatine tomarkirin bi vê dengê nebaş hatine tomarkirin.

Gorî dengbêj Zahiro dibêje, plak û kasetên wî yên bi dengê berê hatine tomarkirin niha cem parlamenterê Mûşê yê dewletê Kazim in û ew ji malbata Şêx Marûf e. Ji ber ku ne keseke welatparêz e wan nade der ku Reso ji aliyê Kurdan ve were jibîrkirin.

Reso ji eşîra Redkî û ji Mala Hozikê ye ji gundê Gopalan a Xinûsê yê ye lê bi pirranî li gundên Kop a Mûşê jiyaye. Li gundê Pagê ji hin kesên tarî ve bi keviran tê birindarkirin û li ser vê bûyerê bi kula şêrpenceyê nexweş dikeve. Bi alîkariya hezkiriyên wî dibin nexweşxaneyeka Enqereyê, mixabin li wir jiyana xwe ji dest dide. Laşê wî li gundê Pagê tê veşartin. Reso 3 carî dizewice. Navên jinên wî Gulê, Êmê û Saniye ne. Li ser jinên xwe gelek stran çêkirine.

## Stranên wî
Stranên wî ye welatparêzî gelek in.
* Metê,
* Quling,
* Êmê,
* Gula Min,
* Ji Tewrêzê heya Tehranê Kurdistan e,
* Mîrê Min,
* Siyabend û Xecê,
* Mem û Zîn,
* Dêrsim e,
* Axçîk pîçûk e,
* Evdalê Zeynikê,
* Gola Xamirpêtê, hwd bi sedan stranên dengbêjiyê afirandiye. Şagirtên wî wekî Şakiro stranên wî gotine.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1890
Kategorî:Kesên ji Xinûsê
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Kategorî:Mirin 1960
Derî (devok)

**Derî** ji zimanê zerdeştiyên li Yezdê û Kermanê re tê gotin. Derî bi tevayî ji aliye rûniştvanen Yezd û Kermanê yên zerdeştî û cihû ve tê axavtin. Navên din ên ku li vê zimanê tene kirin Behdînî yan Gebrî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên îranî
Kategorî:Zimanên Îranê
Kobay

**Kobay** (navê zanistî yê latînî: *Cavia porcellus*), cureyekî kojerên Amerîkayê Başûr in.

Kobay gelek caran ji bo lêkolîna zanistî tên bikaranîn.

## Pêşangeh

Nibbles and strips 2.jpg|Du kobayên beşrengîn.
USDA-ARS Guinea Pig.jpg|Bikaranîna kobayan di lêkolîna zanistî de.
Cavia porcellus 002.jpg|Kobayek ser destan.
Black-haired Sheltie guinea pig.jpg|Kobaya pordirêj.


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 
* ACBA – American Cavy Breeders' Association
* Domestic Guinea Pig Genome
* View the guinea pig genome

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Kavî
Marê mertal

**Marê Mertal** an **Elapidae** (ji yewnanî ἔλλοψ, *éllops*, "masiyê behrî" an masiyê deryayî), famîleyekî marên jehrî ye.
## Belavbûn
Marê mertal li warên germ li parzemînên Asya û Afrîka tên dîtin.

## Şayes û Taksonomî
Marê Mertal jehrî ye ji ber peydabûna dirantûjên wî. Cureyên marê mertalê ji dirêjiya 18 cm ta 5,6 m hene nolê şahkobrayê. Famîleya marên mertal, ku jê 325 cure û 61 cinsan hatine dabeşandin heta niha.

### Hinek cinsên marên mertal

* *[[Acalyptophis]]*: Marê avê stûnserî
* *[[Acanthophis]]*: Marê mirinê.
* *[[Aipysurus]]*: Marê avê zeytûnî.
* *[[Austrelaps]]*: Marê serîpaxir.
* *[[Demansia]]*: Tajangmar.
* *[[Dendroaspis]]*: Mamba an marê devreş.
* *[[Hemachatus]]*: Marê rînkal
* *[[Naja]]*: Kobrayê.
* *[[Notechis]]*:Marê pilingê

## Çavkanî

## Herwiha binihêre
* Mar
* Şahkobrayê

## Girêdanên derve

* Ser cinsên Elapidae 

Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê

Kategorî:Marên Mertal
Anhidrit

**Anhidrit**, di pêkhata kaciyum sulfat a bêavî de berbesek taybet a berd (kevir) çêker e.

## Çavkanî

Kategorî:Mîneral
Zîrka - Masîkê

**Zîrka û Masîkê** di bingehexweda tax ninin ew 2 günde dorubere dihokene pisti bajare dihoke mazin buy weke tax di nav dihokede mane
## Girêdanên derve

Kategorî:Dihok (navend)
Marê mirinê

thumb|Marê mirinê (''Acanthophis'').
**Marê mirinê** an **maregîska mirinê** (bi îngilîzî *death adder*) (*Acanthophis*), cinsekî marên mertal an *[[Elapidae]]* ji xijendeyên jehrawî li Awistraliya û Gîneya Nû dijî. Ji cinsê marê mirinê, heft cure hatiye dabeşandin gor Sîstema Întegrasiyona Agehiyên Taksonomî (ITIS).

## Taksonomî
### Cure

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* A severe case of stomatitis (canker or mouthrot) in a Death Adder (*Acanthophis antarcticus*) associated with a reovirus infection. Boydii (Autumn 2004):16-17. Treatment
* Husbandry and breeding of Death Adders
* WCH Clinical Toxinology
* Acanthophis antarcticus
* http://ku.wiktionary.org/wiki/adder.
* http://www.turkcekurtcesozluk.com/index.php/term/T%C3%BCrk%C3%A7e+K%C3%BCrt%C3%A7e+S%C3%B6zl%C3%BCk+%28Ferhenga+Tirk%C3%AE-Kurd%C3%AE%29,engerek.xhtml

Kategorî:Marên mertal
Nasir Fekûhî

**Nasir Fekûhî** (, *Nasir Fekouhi*, jdb. 1956, Tehran, Îran), mirovnas û nivîskar û wergêrekî îranî ye.

Fekûhî doktoraya xwe li ser mirovnasiya ramyarî di sala 1993an de ji zanîngeha Parîsê[*Ji kîjan zanîngehê?*] wergirt.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên îranî
Maregîska Ûrmiyê

**Maregîska Ûrmiyê** an **wagnerî** (*Vipera wagneri*), cureyekî maregîskan yan marên bijehr ê ku xwe cihê çiyayên Kurdistan, bi taybetî rojhilata Tirkî û bakurê rojavayê Îranê ye. Tu binecure ji vî maregîskî nehatiye nasîn.

## Herwiha binêre
* Maregîsk
* Famîleya margîskan

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.iucnredlist.org/details/22998/0.

Kategorî:Famîleya margîskan
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
One Piece

***One Piece*** ( *Wan Pīsu*) animeyek e, navê xwe ji rêzeya manga girtiye ku ji aliyê Toei Animation a Fuji Television ve hatiye weşandin. Beşa yekem di 20ê çiriya pêşîn a 1999an de hat belavkirin. Ji niha nişandin 600 beş, 12 fîlm, 6 beşên taybet û 3 OVA ve berdewam dike.

## Çavkanî

Kategorî:Anîme
Komara Xweser a Naxçivanê

**Komara Xweser a Naxçivanê** (bi azerî: *Naxçıvan Muxtar Respublikası*) tê zanîn, komareke xweser a Azerbaycanê ye. Li başûrê Naxçivanê Îran e û li bakurê wê Ermenistan e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Azerbaycan
Kategorî:Çiyayê Agirî
Kategorî:Dabeşkirina Azerbaycanê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hatine avakirin
Kategorî:Enklav û ekslav

Kategorî:Komarên xweser
Cinawira Gîlayê

**Lawira Hîla** (*Heloderma suspectum*), cureyekî qirtîşên ku li başûr û rojhilata DYA û Meksîkê dijî ye.

## Etîmolojî
Navê Lawira Hîla ji navê çema Hîla li Arîzona li Amerîkayê hatiye,ku ji mêjve ev çem bi Lawirên Hîla yê tijî bû..

## Xwarin
Lawira Hîlayê dikanê beq, qirtîş, balindeyên biçûk, mêş û mûr bixwe.

## Jehr û jehritî

Lawira Hîla, jehr di toşpiyên gilêzî di çeneyê wê jêrîn de peyda dike, lê ne wekî marên ku di çeneya xwe ya jorîn de peyda dikin. Tevî ku jehrê Lawira Hîla wekî maregsîka mirarî an mircanî deranîn dike ji neyrotoksîn,lê bi qasên hindik saz dike. Gezên Lawira Hîla ne sehm an xeter e ji bo mirovên mezintir.

## Pêşangeh

File:Reticulate Gila Monster.jpg
File:Heloderma suspectum 'suspectum'.jpg
File:Heloderma suspectum 'suspectum' 2.jpg
File:Heloderma suspectum 'suspectum' 3.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/gila-monster/

Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Qirtîşên jehrî
Richard Nixon

**Richard Nixon** (bilêvkirin:*Rîçard Nîkson*), siyasetmedarekî Amerîka ye ku ji sala 1969 heya 1974ê serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1913
Kategorî:Mirin 1994
Richard Nixon
Kategorî:1960î li DYAyê
Cinesker

**Cinesker** an jî ** Cin'esker ** (; ; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Erens

**Erens** (1928: عرنس / * 'Erens *; 1946: *Arens*; ), bajarokekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Şimiz

**Şimiz**, **gundê Şimzê** (1928: شمز / *Şimiz*; 1946: *Şimiz*; ), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Acrophoca

***Acrophoca longirostris*** ,cureyek e fok an gamasiyên girs, goştxwer, pêşdîrokî û nemabûyî ye ku hatiye diyarkirin li Pîro û Çîlî, ku bi gumana canewernasan,ew bapîra fokê leopar an fokê pars e.

thumb|çep|Nûve-avakirin

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://coastalpaleo.blogspot.com/2009/06/new-skeletal-drawing-acrophoca.html
* http://paleodb.org/?a=basicTaxonInfo&taxon_no=72219

Kategorî:Fok
Kategorî:Ghandarên pêşdîrokî
Şelpe û Sêv

**Şelpe û Sêv** pirtûkeke ku ji aliyê Yehya Elewîferd  ve ji bo zarokan hatiye nivîsandin. Ev pirtûka helbestan ji aliyê weşanxaneya
Emû Elewî ve di sala 2012'an de hatiye çapkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestên kurdî
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Marmarok

**Marmarok** (***Lacerta***), cinsekî marmaroka dîwaran *Lacertidae*, ku jê 40 cure li pir warên Cîhanê hatine dabeşandin.

## Dabeşandin
* Cinsê ***Lacerta***
* Marmarokê axê (*L. agilis*)
* Marmarokê latên Anadolî (*L. anatolica*)
* Marmaroka Andreansky (*L. andreanskyi*)
* Marmaroka keskê rojavayî (*L. bilineata*)
* Marmarokê Anadolî (*L. cappadocica*)
* Marmarokê zikesk (*L. chlorogaster* or *Darevskia chlorogaster*)
* *[[Lacerta cyanisparsa|L. cyanisparsa]]*
* Marmaroka Omman (*L. cyanura*)
* Marmaroka Danford (*L. danfordi*)
* Elburs lizard (*L. defilippii*)
* *[[Lacerta dryada|L. dryada]]* [*Darevskia dryada* (Darevsky & Tuniyev, 1997)]
* Marmaroka dîwara Madeiranî (*L. dugesii*)
* Marmaroka Fraas (*L. fraasii*)
* Marmaroka latên Yewnanî (*Lacerta graeca*)
* *[[Lacerta herseyi|L. herseyi]]*
* Marmaroka latên ya Horvath (*L. horvathi*)
* Marmaroka Jayakar (*L. jayakari*)
* *[[Lacerta kulzeri|L. kulzeri]]*
* Marmaroka Libnanê (*Lacerta laevis*)
* *[[Lacerta media|L. media]]*
* *[[Lacerta oertzeni|L. oertzeni]]* (also *Anatololacerta oertzeni*)
* Marmarokê latên poz-tûj (*L. oxycephala*)
* *[[Lacerta pamphylica|L. pamphylica]]*
* Marmêlkeyê ensûsk (*L. parva* or *Parvilacerta parva*)
* Iberian emerald lizard (*L. schreiberi*)
* *[[Lacerta steineri|L. steineri]]*
* Caucusus emerald lizard (*L. strigata*)
* Marmaroka keska Balkanî (*L. trilineata*)
* Marmaroka keska Ewropî (*L. viridis*)
* *[[Lacerta zagrosica|L. zagrosica]]*
**Berê ji cinsa ''Lacerta bû***
* [[Marmaroka latên ya Bedriaga]] (*Archaeolacerta bedriagae*)
* [[Marmaroka latên ya Mosor]] (*A. mosorensis*)
* [[Marmaroka latên ya Aran]] (*Iberolacerta aranica*)
* [[Marmaroka latên ya Aurelio']] (*I. aurelioi*)
* [[Marmaroka latên ya Pyrenean]] (*I. bonnali*)
* [[Marmaroka latên Îberî]] (*I. monticola*)
* [[Marmarok]]a dîwaran ya gelemper (*Podarcis muralis*)
* [[Marmaroka pî]] (*Timon lepidus*, berê *L. lepida*)
* ([[*Zootoca vivipara*]]).

== Pêşangeh ==
<gallery>
Wêne:Lacerta anatolica.jpg|*Lacerta cappadocica*
Wêne:Jaszczurka.jpg|*Lacerta agilis*
Wêne:Jaszczurka zwinka.jpg| *Lacerta agilis''


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.iucnredlist.org/details/157288/0.

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê

Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên Afrîkayê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Kategorî:Xijendeyên Ewropayê