open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melekşahî (navçe)

thumb|Parêzgeha Îlamê
**Şaristana melekşahî** an jî
**Erkewazî** yek ji navçeyên Parêzgeha Îlamê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê.Navenda vê navçeyê bajarê Erkewazî ye.
xelka vê devera bi regez kurmanjin.ji Melkişî an Çemişgezeg.

## Herêmên şaristana Çerdawel

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên parêzgeha Îlamê
Dêluran (navçe)

thumb|Parêzgeha Îlamê
**Şaristana Dêluran**, anku **şaristana Dêluřan**, yek ji navçeyên parêzgeha Îlamê yên Rojhilatê Kurdistanê ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Dêluran ye.

Zerînawa

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên parêzgeha Îlamê
Awdanan (navçe)

thumb|Parêzgeha Îlamê
**Şaristana Abdanan** yek ji şaristanên parêzgeha Îlamê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Parêzgeh bi dewleta Îranê ve giredayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Abdanan ye.

## Herêmên şaristana Awdanan

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên parêzgeha Îlamê
Îlam (navçe)

thumb|Parêzgeha Îlamê
**Husênawa** an jî **Dêwalî** yan jî ** Îlam**, yek ji navçeyên parêzgeha Îlamê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Parêzgeh bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vî navçeyê bajarê Husênawa ye.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên parêzgeha Îlamê
Husênawa

**Husênawa**, navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îranê.

## Çavkanî

Kategorî:Îlam (parêzgeh)
Çwar

**Çwar** bajarekî li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Îlamê
Zirne

thumb|Du zirneyên textîn
**Zirne** yan **zirna** amûreke muzîkê ya pifkirinê ye xwediya dengekî bilind e ku bi daholê re dengekî pir xweş û lihevhatî çêdike, bi taybetî di govend û dîlanên kurdan de tê bikaranîn, ku mirov li gel hemû kurdan dibîne heyabê li gel kurdên penaber jî hene ev jî tê wateya ku girêdana wê bi neteweya kurdî re pir kevin e.

## Etomolojî
Etomolojiya peyva **zirne** jî bi zimanên îraniye bi taybetî kurdî ye, belavbûna wê li Rojhilata Navîn û hidê di riya koçên kurdan çêbûye ji ber ku li hemû deveran navê wê zirne ye.

*Zirr* tê wateya "govend, cejn, zemawend" û *ney* jî "bilûr" e, hevreha farisî سرنای, *surnay* e.

## Navê gundekî
Navê yek ji bajarên parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran jî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên muzîkê
Dêluran

**Dêluran** navê yek ji bajarên navçeya Dêluran a li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Îlamê
Pehle

**Pehle** () bajarekî li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Îlamê
Kobanî (navçe)

**Navçeya Kobanî**, yek ji navçeyên parêzgeha Helebê ye. Navçe dikeve Rojavayê Kurdistanê û serbajarê wê Kobanî ye.

Kobanî di demeke nêzik de bû navçe, ango rêjeya mezinbûna wê pir zêdeye, û piştî ku şerê sûrî koça xelkê ji Heleb û bajarên mezin re kêm bû, tevî ku bajarê Kobanî 60 ji sedî hilweşiya lê di çar salan de bajar ji berê çêtir bû û xizmeta şaredariyên rêveberiya xweser ji ya rejîmê pir baştir e ku faydeyeke mezin ji bo bajêr kir.

## Nahiye
Kobanî, gelhe: 81.424 kes.

Şêxler, gelhe: 43.861 kes.

Sirîn, gelhe: 69.931 kes.

Çelebî, di sala 2009an de bû nahiye.

## Çavkanî

Kategorî:Heleb (parêzgeh)
Cawbir

thumb|Cawbireke standard
**Cawbir** an jî **meqes** cotek gêrîkan jî amûrek ji bo birîn an qutkirina materyalên cûda ye.

Pêvajoya birînê bi pêgirtina materyalê di navbera blokan de li qonaxa ku tê qutkirin pêk tê û dûv re nêzî hevûdu diherike. Li gorî kîjan materyalê û ji bo çi armancê têne armanckirin, şekil û celebên cûda hene.

## Çavkanî
Alan Kurdî (keştî)

thumb|Keştî di sala 2008an de, îsal (2019) navê "Alan Kurdî" lê kirin.
**Alan Kurdî**, navê keştiya almanî ya rizgarkirina koçberan e. Keştiya rizgarkar bi taybetî li ser Deryaya Spî karê xwe dike û tê alîkariya kesên koçber ên ku di avên deryayê de li ber xeniqînê ne. Keştî di bin alaya Almanyayê de ye.

Keştiya ku berî navê wê "Professor Albrecht Penck" bû, di 10ê sibata 2019an de bi navê zarokê kurd ê koçber Alan Kurdî ku li peravên Bodrûmê yên Tirkiyê xeniqîbû bi nav kirin.

Papora Alan Kurdî bi saya rêxistina nehikûmî Sea-Eye ("Çavê Deryayê) şul dike û armanca wê ew e ku balê bikişînin ser sedan kesên koçber ên ku rojane di avên deryayê de dixeniqin.

## Çavkanî

Kategorî:Keştî
Eladîn (fîlm)

**Aladdin** ( bi kurdî Eledîn) muzîkaleke aşopî ya amerîkî ye ku ji hêla Guy Ritchie ve hatî hilberandin, ji hêla Walt Disney Pictures ve hatî çêkirin, ji hêla Dan Lin û Jonathan Eirich ve li ser bingeha fîlmê ji hêla John August, Vanessa Taylor û Ritchie ve hatî çêkirin. Ev fîlm adaptasyona xêzefîlma bi eyni sernav ji sala 1992an e ku bingeha wê çîroka Eledîn û lembeya newaze ji berhevoka çîrokên Hezar û yek şev e. Rola sernavê ji hêla nûderê kanadî Mena Massoud ve tê lîstin.

## Naverok

Li deryayê keştiyek piçûk bi malbata çar ajokaran re. Du zarok li keştiyek mezin û birêkûpêk digerin. Dûv re bav dixwaze ku wan berjewendî keştiya piçûka xwe nîşanî wan bide û herdu zarok re çîroka Eledîn, prenses û lembeyê vedibêje.

Li bajarê ereban Agrabah Eledîn bi meymûnê xwe Ebû re derbasî jiyanê dibe û tiştên ku hewce dike diziyê dike. Xort çokera prensesê yê li ser piyan digire. Gava ku ew wê êvar wî li qesra xwe serdan dike, ew fêr dibe ku ew prenses bixwe ye. Li ser riya malê Eledîn ji aliyê Cafer ve tê girtin. Ji bo wî divê wî lembeyek bi vî awayî ji şikefta derhozeyî bîne.

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên 2019an
Vanessa Busse

**Vanessa Busse** (jdb. 1ê çiriya pêşîn a 1980î li Günzburgê, Almanya - m. 5ê çiriya pêşîn a 2017an li Augsburgê, Almanya) nivîskareke alman bû, ku wek stranbêj bi bernavka Vanessa Saturn xebitî.

## Jiyan

Vanessa Busse li Bavyerayê mezin bû, rêveberiya karsaziyê xwend û li Almanyayê (Baden-Württemberg û Berlîn), Japonya (Tokyo, Kyoto û Osaka) û herî dawî jî li Augsburgê (Almanya) dijiya.

Dema ku ew zarok bû, kêfa wî ji xwendina romanên honaka zanistiyê çêbû û di demek kurt de dest bi nivîsandina xwe di eynî şêweyê de kir.

Romana wêya yekem bi sernavê *Vampirin wider Willen* bû. Ew ji bo rêzeromana *Raumschiff Promet* û weşanxaneya Verlag Peter Hopf ji bo rêzeya Retro-SF nivîsî.

Di bin bernavka Vanessa Saturn de ew bi hevkarî bi muzîkjenê Boy 83 re gelek stran derxistibû.

Vanessa Busse di 37 saliya xwe de mir.

## Berhem

* *Vampirin wider Willen* (2014, CreateSpace Independent Publishing)
* *Dunkle Energie, Raumschiff Promet 3* (2014, Blitz-Verlag)
* *Angriff aus dem Nichts, Raumschiff Promet 4* (2014, Blitz-Verlag)
* *Das Vermächtnis des Arun*, Retro SF (2014, Verlag Peter Hopf)

### Muzîk

* *Kleines Mädchen* (2014, auf Sampler *Minimal Baby VII*)
* *Schmetterling* (2015, auf Sampler *Minimal Baby VIII*)
* *Celestial Sphere* (2017, mit Boy 83)

## Girêdanên derve
* 
* 
* Zauberspiegel-Online: Vanessa Busse ...... über Raumschiff Promet, Science Fiction und Kleinverlage (abgerufen am 7. Oktober 2017)
* Dirty Lane Studios

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên alman ên jin
Balindeyên dirûvê mirîşkan

**Firindeyên mirîşkan** (Navê zanistî: **Galliformes**) ji çîna balindeyên leş giran,li ser bejahiyê diçêrin, ji wan:Elok Mirîşk Tawis ku ji goştê wan re Goştên sipî tê gotin.

Kategorî:Heywan
Qerqewil

**Qerqewil** (navê zanistî: *Phasianidae*), famîleyeke balindeyan e ku tê de tîtav, mirîşk, teyrê tawiz û elok in. Herwiha ev famîle pir mezin û perfireh e ku dabeşî hin famîlên jêrîn dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Balinde
Kobankî

**Kobankî** devokeke herêmî ya zimanê kurdî ye. Xelkê Kobanî û Sirûcê (Rojavayê Kurdistanê) vê devokê bi kar tîne. Gelekî nêzî devoka reşwanî û rihayî ye.

## Gotinên taybet

Hin gotinên taybet ên devokê hene, mirov bi bihîstina wan gotinan re dikare nas bike, ku ew kesê axêver ji Deşta Sirûcê ye. Ew gotin ji aliyê kurdên li Kobanî, Sirûc û Bîraçikê ve tên bikaranîn:

### Hejmar
Hinek hejmarên kurmanciya rast bi awayeke din tên gotin. Ew bi taybetî ev hejmar in û hertim wisa têne gotin:
* Didi = Du
* Sisê = Sê

Wekî din, hinek hejmarên din ên taybet wisa ne:
* Yanzde = Yazdeh
* Danzde = Diwazdeh
* Sêzde=Sêzdeh
* Çarde=Çardeh
* Panzde=Panzdeh
* Şanzde = Şeşdeh
* Ḧevde = Heftdeh
* Ḧeyjde =Hejde
* Nozde = Nozdeh
## Lîsteya Swadesh ya devoka Kobanîyî
Ev Swadesh-lista devoka **Kobanî**yî ye, **Kobanî**yî/**Kobankî** yek ji devokên kurmancîyê ye ku li bajarê Kobanîyê pê tê axaftin.

## Mijarên têkildar
* Kurdî
* Kurmancî

## Çavkanî

Kategorî:Devokên kurmancî
Kategorî:Kobanî
Robert Feldhoff

**Robert Feldhoff** (jdb. 16ê tîrmeha 1962an li Schorndorf, Almanya; m. 17ê tebaxa 2009, li Oldenburg, nivîskarekî honaka zanistî yê alman bû.Feldhoff ji sala 1964 li Oldenburg dijiya. Ew aborî xwendibû û wekî nivîskarê rêzeromana honaka zanistiyê Perry Rhodan dihat nasîn, ji bo vê yekê wî pirtûka xwe ya yekem sala 1987 weşand (û piştre xwendina xwe li dû xwe qedand).

## Berhemên wî

### Romanên lênûsk yên Perry-Rhodan

### Pirtûkên berîkê yên Perry-Rhodan

* Der Alpha-Asteroid (289)
* Im Zentrum der Nacht (303)
* Scitt, der Zwerg (316)
* Die Piratin und der Dieb (329)
* Die Blinde von Olymp (338)
* Die Ferrol-Dolche (346)
* Abstieg in die Tiefe (356)
* Die größte Show im Universum (364), *posthum neu erschienen als* Die Show der Sterne (Taschenheft 2)
* *Terra in Trance. Der Gott der Simusense – ein Mann kämpft gegen die Herrscher der Träume.* Wilhelm Heyne, München 1993, ISBN 3-453-07133-6. (Band 368)
* Die Toleranz-Revolution (376)
* Raumpiloten (415)

## Wêje

* Alexander Seibold: *"Es gilt, die Geschlossenheit des Werkes zu wahren." Ein Gespräch mit Perry-Rhodan-Chefautor Robert Feldhoff,* In: Sascha Mamczak, Wolfgang Jeschke (Hrsg.): *[[Das Science Fiction Jahr]] 2004.* München 2004, ISBN 3-453-87896-5, S. 434–448.
* Klaus N. Frick: *Robert Feldhoff.* In: Sascha Mamczak, Wolfgang Jeschke (Hrsg.): *[[Das Science Fiction Jahr]] 2010.* Heyne, München 2010, ISBN 978-3-453-52681-5, S. 212–217.

Kategorî:Jidayikbûn 1962
Kategorî:Mêrên alman
Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên alman
Kategorî:Perry Rhodan
Tirknasî

**Tirknasî** ,**Tirkzanî** an jî **Tirkolojî** zanista ziman, wêje , dîrok, ol û çanda giyanî û madî ya gelên tirknîjad di demên berê û niha de ye. Koçberiya kedê ya tirkan di van dehsalên dawî de di warê naverok û erdnigariyê de qada kevneşopî ya tirknasiyê pir berfireh kiriye.

## Mijara tirknasiyê
Qada erdnîgarî ya gelên tirknîjad di dehsalan de bi koçberiyê ve, bi giranî berfireh bûye, bi eslê xwe ji gihiştina Çînistana îroyî heya rojhîlata başûra Ewropayê û ji bakurê dûr ya Rûsyayê (binihêrin jî Sîbîrya)) heya welatên Rojhilata Navîn.

Gelheya tevahiya neteweyên Tirknîjad, komên etnîkî û kêmneteweyan îro herî kêm 300 mîlyon e.

## Zanist/ Lêkolîn
Tirknasan bi riya û bi navgîniya nivîs û çavkaniyên çanda maddî yên gelên cûr bi cûr ên tirknîjadan û ji ber sedsala 8' ê serdema me ve bi hin gelan re veguheztina zimanî û çandî digirin.

Deverên sereke yên lêkolînê yên Tirknasiyê herêma Komara Tirkiye , bi rêzdarî Împeratoriya Osmanî, Komarên turanî li Asyaya Navendî de ne.

## Qadên karî
Di warên hewcehiya karkerên de bi kalîte yê Tirknasiyê hene:

* Zanist
* Civaknasî
* Medya
* Çand
* Siyaset

## Tirknasên navdar

* Milan Adamovic
* Reşit Rahmeti Arat
* Willi Bang-Kaup
* Louis Bazin
* Johannes Benzing
* Árpád Berta
* Saadet Çağatay
* Gerard Clauson
* Éva Csató
* Jean Deny
* Agop Dilâçar
* Gerhard Doerfer
* Marcel Erdal
* Hasan Eren
* Carter Vaughn Findley
* Annemarie von Gabain
* Geng Shimin
* Peter Benjamin Golden
* Manfred Götz
* Kaare Grønbech
* Richard F. Hahn
* Michael Reinhard Heß
* Halil İnalcık
* Georg Jacob
* Henryk Jankowski
* Lars Johanson
* Petra Kappert
* Ceval Kaya
* Barbara Kellner-Heinkele
* Mark Kirchner
* Dimitri Kitsikis
* Sergei Kljaschtornyj
* Zeynep Korkmaz
* Klaus Kreiser
* Jens Peter Laut
* Bernard Lewis
* Geoffrey L. Lewis
* Sergei Jefimowitsch Malow
* Dieter Maue
* Gerhard von Mende
* Karl Heinrich Menges
* Raoul Motika
* Irina Nevskaya
* Mehmet Ölmez
* Wilhelm Radloff
* Hans-Robert Roemer
* Klaus Röhrborn
* Ándras Róna-Tas
* Wolfgang-Ekkehard Scharlipp
* Claus Schönig
* Friedrich Schrader
* Marek Stachowski
* Ursula Spuler-Stegemann
* Talat Tekin
* Semih Tezcan
* Vilhelm Thomsen
* József Thury
* Andreas Tietze
* Zeki Velidi Togan
* Edward Tryjarski
* Peter Zieme


## Mijarên têkildar

* Osmannasî
* Rojhilatnasî
* Erebnasî
* Îrannasî
* Îslamnasî
* Mehmûd Kaşxerî

## Girêdanên derve
* İstanbul Kültür University 
* International Turkology and Turkish History Research Symposium 
* SOTA Research Centre for Turkestan and Azerbaijan
* ATON at Texas Tech University
* Turkish Studies Institutes, Departments Links
* Turuz - Online Turkic Dictionaries 
* Turklib - Turkistan Library 

## Çavkanî

Kategorî:Lêkolînên çandî
Kategorî:Lêkolînên Asyayê
Netflix

**Netflix, Inc.** (ji hêla Net ve, kurt ji bo înternetê û tavilê wekî gotina zimanê devkî ya ji bo 'fîlman') pagîrdaniyeke amerîkî ye ku bi streaming û hilberîna fîlm û rêzefîlman re mijûl dibe. Ew ji hêla Reed Hastings û Marc Randolph ve di 1997an de li Los Gatos (Kalîforniya) hate damezrandin û di destpêkê de wekî belavkirina fîlmên li ser DVD û Blu-ray ji bo hevkarên xwe re wekî firoşgehek vîdyoyê xebitî. Di sala 2007an de, Netflix ket nav karsaziya vîdyoyê-li-daxwazê ​​û naverok ji aboneyan re berda. Di nîsana sala 2019an de, Netflix li seranserê cîhanê 148 mîlyon abone hatine sencandin, di nav wan de 60 mîlyon li Dewletên Yekbûyî, û zêdetirî 154 mîlyon abone bi tevahî guhertoya ceribandin a bêpere. Netflix navnetewî, ji bilî Çînistana parzemînî (ji ber rêgiriyên herêmî), Sûriye, Koreya Bakur û Krîmê (ji ber cezayên Amerîkayê) tê peyda kirin. Pargîdanî di heman demê de li Holenda, Brezîl, Hindistan, Japonya û Koreya Başûr jî ofîs hene. Netflix endamê Komeleya Fîlmên Sînemaya Amerîkî (Motion Picture Association) ye .

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1997an

Kategorî:Nivîsbariya iOSê
Kategorî:Nivîsbariyên androîdê
Kategorî:Şirket
Margrêt Corc

[thumb|Şehîd Margrêt Corc li dema xebata pêşmergatiyê. Ev wêne bi destê wênegerê kurd [Zaher Raşid hate girtin.]]
thumb|Gorra şehîd Margrêt Corcê li gundê Dûrê
**Margrêt Corc Şîlo** (bi zimanê asûrî: ܡܪܓܪܝܬ ܓܝܘܪܓܝܣ ܫܠܘ, Margaret Giwargis d-Gilu, bi îngilîzî *Margaret George Shello*, di 21ê kanûna paşîn a 1942an de li gundê Dûrê devera Berwariyan hatiye dinê), jineke asûrî a kurd bû ku bi yekem jina pêşmerge ya kurd û sembola jina kurd di nava Şoreşa Îlonê de dihê niyasîn. Wê xwendina xwe a seretayî heta pola şeşan li gundê Dûrê û Kanîmasê qetandiye lê ji ber egerên xebatê xwendin berdewam nekir.

Dema Mela Mistefa Barzanî di sala 1961ê de tê devera Berwariyan keça kurd Margrêt bi bave xwe Corc re di 20 saliya xwe de tevlî refên pêşmergeyan dibe û dibe yekem jina kurd ku bibe pêşmerge. Êdî wêneyên Margrêtê ên pêşmergayetî û xebatê dikevin destê hemû kurdan û ew bi dîwarên malen xwe ve di dalqînin û wêneyên wê morala netewî a takê kurd bilind dikin û kurd wê wek sembolek dibînin û şanaziyê pê dikin. Mesûd Barzanî di nava pirtûka xwe a bi navê *Tevgera Azadî Xwaza Gelê Kurd* bergê 3an de behsa Margrêtê dike û dibêje *″Keça asûrî Margrêt gehişt şoreşê û çek hilgirt û bo nimûne ji bû keçên [[Kurdistanê]]″* û ev gotina Mesûd Barzanî li ser gorra Margrêtê hatiye nivîsandin.

Margrêt corcê bejdariyek kara di nava şorreşê de hebû hem ji aliyê siyasî hem eskerî, wê bejdarî di du kongreyên Partiya Demokrata Kurdistanê de bi serokatiya Mela Mistefa Barzanî kiribûn, dîsan di dirêjahiya xebata xwe de bejdarî di gelek şer û dastanan de li dijî dijmin kirye hindek ji wan mîna şerên *danana bûsa çeteyên Mi′awye 20ê [[çiriya pêşîn]] a 1961ê*, *dastana Gelyê Zawîte 12ê [[kanûna pêşîn]] a 1961ê*, *dastana Lomana 1961*, *serê Akrê û çiyayê Pîrs 1961*, *danana bûseyekê di nêvbera Bamernê û Sikrînê bi bavê xwe re 1965*. Bavê Margrêtê di şerê qişla Amêdiyê de bi dijwarî birîndar dibe.

Margrêt Corc di 26ê kanûna pêşîn a 1969an de li kelha Qumriyê dikeve kemîneka destreşan û şehîd dibe.

Ji ber çelengî û serhildêriya Margrêta pakrewan çendîn dayîngeh, xandingeh û bingehên radio an li başûrê Kurdistanê bi navê wê hatine kirin û ew boye mijara gelek helbestên helbestvanên kurd.
''

## Çavkanî

http://www.basnews.com/index.php/so/news/kurdistan/447291

https://kurdishquestion.com/oldarticle.php?aid=beyond-kurdistan-remembering-those-who-lost-their-lives-for-the-kurds 

http://www.saradistribution.com/margaret_shello.htm

https://m.wikidata.org/wiki/Q6759444

http://www.mesop.de/the-first-femail-fighter-in-kurdish-ranks-was-a-christian-assyrian/

http://www.basnews.com/index.php/so/culture-arts/music/443728

https://m.youtube.com/watch?v=JBZ5bjLpoBo

Kategorî:Cangoriyên Kurdistanê
Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Mirin 1969
Kategorî:Pêşmerge
Anthony van Dyck

**Sir Anthony van Dyck** ( 22 adara 1599 - 9 kanûna pêşîn 1641) hunermendekî barok ê flamanî ye ku piştî serkeftina xwe ya li Holendaya Başûr û Îtalyayê, li Îngilistanê bû wênegirekî navdar ê di nav hunermendên serayê de.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1599
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1641
Kategorî:Wênesazên flamanî
Profesor Challenger

**Profesor George Edward Challenger** karekterê aşopî ye ku ji hêla nivîskarê brîtanî Sir Arthur Conan Doyle ve hatiye afirandin, ku di romana xwe ya destpêka sedsala 20an de wekî lêkolîner û vedîter dixebite. Lêbelê, ew di sîberê karakterê detektîv Sherlock Holmes ma ye ku ji hêla heman nivîskarê eynî ve hat afirandin.

## Li ser kesî
Profesor Challenger di berhema bingehîn Lost World ("Cîhana windabûyî") yê ji 1912an, ku bi gelek zimanan hatî wergerandin û çend caran fîlmandîye. Ew bi jînenîgarek aşopî tête dayîn, ev weha ye ku ew di sala 1863an de li Langs, N.B. (Skotlenda) ji dayik bû, di dibistana amadeyî ya vî bajarî de xwend, pişt re li Zanîngeha Edinburghê jî xwend û ji sala 1892an de li Muzexaneya Brîtanî ye, li wir, ku ew niha wekî cîgirê serokê cêrgeya mirovnasî ya hevberdarê dixebite. Ew wekî mirovekî har û bi tundûtûjî tête diyar kirin, xuyangiya wî ya derveyî ya terrîkiyê rîberdayî ye.

## Naverok

## Çavkanî

Kategorî:Kesayetên Arthur Conan Doyle
Kategorî:Rêzeroman
Kategorî:Skotlendiyên honakî
Kategorî:Zanyarên honakî
Propaganda

**Propaganda **(ji latînî "belav dibe", "belav dike"); **bangeşe** an jî **bangeşî** di wateya xwe ya nûjen de  hewildanên armancdar ên ji bo ramanên siyasî an dîtinên giştî, ravekirina zanebûnê û rêwergirtina tevgerê bi rengek ku tê xwestin ji hêla bangeşeyê an serweran ve tê vegotin. Ev berevajî bi perspektîvên pirrjimar û rexneyî ye, ku ji hêla ezmûn, nêrîn û nirxandinên cûda û her wiha vegotinek raxistî ve têne şandin.

## Çavkanî
Juliana Paes

**Juliana Couto Paes** ( jdb. 26ê adara 1979 li Rio Bonito, Rio de Janeiro, Brezîl) lîstikvaneke brezîlî û modela berê ye. Ew ji bo rêzefîlmên helesorî (*telenovelas*) û modelsaziya neteweyî de tête zanîn. Ew her wiha ew di guhertoyek muzîkala herêmî ya The Producers, wekî Ulla dilîze.

## Kariyer
Juliana Paes wek lîstikvan û modelê bi qedandina zanîngehê ew ji bo rolên xwe di rêzefîlmên helesor yên Rede Globo de navdar bû. Ew di gulana 2004an de li ser kovara Playboyê bû.

Di sala 2006an de, Paes ji Kovara People re ji hêla 100a herî seksî ya li cîhanê ve hate hilbijartin. Piştî wê projeksiyona navnetewî, wê peywirek kirê kir, û eleqeya xwe ji destpêkirina kariyera lîstikvaniyê li DYE nîşan da.

Paes di gelek kampanyayên bazirganî de, mîna Colorama's û Hope. Niha, ew rûyê Arezzo yê duyem e û li şûna sûpermodela Gisele Bündchen wek stêrka kampanyayê ji bo kincê zêrîn Vivara digire.

Pêşkeşa wê ya ewil wek serleheng Maya Meetha di rêzefilma helesor a brezîlî Caminho das Índias de bû.

## Fîlmnîgarî

### Wêneguhêz

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên brezîlî
Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Jinên brezîlî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên brezîlî yên jin
Roswell (rêzefîlm)

**Roswell** rêzefîlmekî honaka zanistî ya amerîkî ji hêla Jason Katims ve ye. Fîlmê pîlotî li ser bingeha pirtûkê "Roswell High" e, ku ji hêla Laura J. Burns û Melinda Metz ve hatî nivîsandin û ji hêla Pocket Books (DYA) ve hat çapandin. Li Keyaniya Yekbûyî, pêşandan hem wek Roswell High û hem jî wek Roswell hat weşandin.
Rêzefîlm yekem car ji sala 1999an heta 2002an li televîzyonê hate weşandin. Ew li ser xwendekarên dibistana bilind Max û Isabel Evans û Michael Guerin, ku ne mirov lê candarên derasayî ne ku li Roswell, New Mexico di 1947an de bi keştiyek esmanî li ser erdê hilweşandin. Rojek Max jiyana hevdibistaniya xwe Liz Parker difilîtîne, ew balê li ser rayedaran dikişîne - û jiyana bêdeng ku rê li sê ciwanên li Roswell girtiye, xwedan dawiya nişkek e.

## Çîroka çarçoveyî
Zan, Vilandra, Rath û Ava (piştre di rêzefîlmê de wekî "çarên keyaniyê" tên zanîn) carekê endamên malbata keyî ya rojgera Antarê bûn. Antar parçeyek pergala rojgerî ye ku ji pênc rojgerên ku ji hêla hestên hişmend ve hatine vebirin ku di destpêkê de bi hev re di nav aşitiyê de bûn. Serwerê dijmin Kivar rojekê êrişî rojgerên cîranê xwe kir û kontrola Antar girt. Zan, ku wê demê de keyê Antar bû, jina wî Ava û xwişka wî Vilandra, û her wiha cîgirê Zan, Rath, bûne qurban. Piştî mirina wan, DNAyê wan û DNA yê mirovanî ji bo afirandina du komên durehên biyanî-mirov an klonên çarên keyî hatin bikaranîn.Di rêzefílmê de, ev Max (Zan) û Isabel Evans (Vilandra), Michael Guerin (Rath) û Tess Harding (Ava) ne. Ew klon hatin şandin ku ew ji Kivar biparêzin. Ew ê rojekê vegerin û aşitiya Antar vegerînin.

Keştiya esmanî bi Max, Isabel, Michael û Tess (û komek din a klonan û çar parêzkar wan re) di sala 1947an de li Roswell, New Mexico hat hilweşandin. Artêşa Dewletên Yekbûyî kapsûlên enkubê yên deresayî û du Antariyan sax dîtin, û ji bo vekolîna xwe avêtin bingehek leşkerî. Bi alîkariya balafirvanekî hewayî ya ciwan, candarên deresayî dikar bûn bi kapsûlê birevin. Nasedo (yek ji wan du parêzkarên sax) li ser çolê New Mexico di komek keviran de veşartiya.Zêdeyî 40 sal şûnda, Max, Isabel û Michael bi temenê şeş-salî de kapsulên xwe hiştin. Klona çaremîn, Tess, ku di kapsûla xwe de ma bû, paşê ji hêla Nasedo ve hat dîtin û mezin kirin. Max û Isabel digel dêûbavên xwe yên birêz Philip û Diane Evans xaniyek dilovanî û aram dîtin. Ji aliyekî ve, Michael, di lênêrîna bavê manewî ku bi kotekî ye û her wiha alkolîk e.

Di destpêka rêzefîlmê de, Max, Isabel û Michael niha 16 salî ne û xwendekarên li Dibistana Bilind a Roswell in. Ew gelek baldar in ku balê nedin û her gav li cem hevdû bimînin. Ew dizanin ku ewna candarên deresayî ne, lê ne ku ew ji ku derê tên û çima ew li ser Erdê ne.



## Şêwaza vegotinê
Her çend ku naverok di rêzefîlm de li ser çarenûsa Max, Isabel û Michael e, lê Liz Parker bi giranî rola vebêjerê digire.Hema hema her beş bi kêmanî sehneyek heye ku Liz nîşan dide dema ku ew di rojnivîska xwe de dinivîse.



Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî
Kategorî:Rêzefîlmên honaka zanistî
Magic Kaito

thumb|Hejmara "1412" dikare wekî "KID" jî tê xwendin
**Magic Kaito** (bi japonî: まじっく快斗 *majikku Kaitō*, bi kurdî "Kaitoyê bi sêr") sernavê mangayekê ye, ku ji sala 1987an ve ji hêla hunermendê japonî Gosho Aoyama ve, di navberên ne dûz de berdewam dibe. Rêzemanga li ser Arsène Lupinê Maurice Leblanc îlham jê girti ye.

## Naverok
Manga çîroka 17 salî Kaito Kuroba (黒 羽 快 斗, Kuroba Kaitō), kurê sêrbazê navdar yê Japonê Toichi Kuroba vedibêje. Hin car şûnda bavê Kaito dimire, ew odeyeke veşartî dibîne û sira wê dibîne: ew dizê hosteyî 1412 bû, ku bi navê Kido Kid jî tête nasîn (盗 盗 キ ッ ド, Kaitō Kiddo, " dizê sirdar Kid") û ji aliyê Polîsên cîhanê ve hatibû gerandin.

Ew fêr dike ku bavê wî ne di bûyerek li qeza de, li hember texmîna wî, ne hate kuştin, lê ji hêla rêxistineke dizî ve hat kuştin. Ji bo ku kujeran bibîne, ew bixwe rola dîzê hosteyî 1412 digire û polîs bi serdegirtinên wî re mijûl dibe.Gava ku ew nêzîkê kujerên bavê xwe ji bo ewna ku difikirin ku ew Kido Kidê rast e, Kaito ji kirinên rêxistina veşartî fêr dibe.

Ewna li digerin ji bo pagendê Pandorayê, ku divê di pagendê din a hêja de were veşartin, ji ber ku eger hûn vê yekê li dijî heyvê bigire, ew sor dibe û rondik dide. Yê ku vî rondikê vedixwe nemir dibe. Ji hingê ve, Kaito bi vekirî li dijî polîs û rêxistinê ye. Gava ku ew ne bi rastî Kaito Kid e, ew diçe dibistanê û li wir li wir digel Aoko Nakamori (bi japonî 森 青 子, Nakamori Aoko), ku hevalê wî yê zaroktiyê ye û di hezkirinê de bi wî re ye, ku ew naxwaze qebûl bike. Bavê Aoko Ginzo Nakamori (japonî 中 森 銀, Nakamori Ginzō) jî komîserê polîsê Tokyo ye, ku li dijî Kaito lêkolînê dike. Kaito bi vî rengî di bin zextê de ye ku nasnameya xwe ya veşartî bidomîne.

## Karakter

; Kaitō Kuroba
: Kaitō 17 salî û 1.73 metre dirêj e. Ew û kurikek ronak bû, ku bi domdarî hevala xwe yê zaroktiya xwe Aoko re şer dike û pirê caran wê xwe dixe nav xapek sêrbaz.

## Çavkanî

Kategorî:Manga
Çermnasî

thumb|Tevna çermê mirovê tendurist
**Çermnasî**  an jî **dermatolojî** (ji yewnanî δέρμα - derma "çerm" û -logy, ji λόγος)  dîsîplîna dermanê ye ku bi struktûr û fonksiyonên çerm re û her wiha di diyagnoz û şîfakirina nexweşiyên çerm de mijûl dibe.

## Cihên taybetî
Zanînên çermnasiyê di sala 2000 .bz. li cem Sumerîyan he bûn. Îzbata nivîskî yên çermnasiya kevnar nivîsarên Babîlî, Asûrî, Misiriyan û nivîsên Incîl peyda dikin.

## Çavkanî
Bedewa Razayî

[270px||thumb|Bedewa razayî li gorî [Henry Meynell Rheam]]
**Bedewa Razayî** (; ) sernavê çîrokeke . Ew di çîrokên zarokan û malan a Birayên Grimm de ji jimara 1-ê ya 1812 li şûna 50 (KHM 50) ye û bi veguhastina devkî bi riya Marie Hassenpflug li ser çîroka Charles Perrault's La belle au bois dormant derbas dibe . Li cem Perrault de di sala 1697-an de li Contes de ma Mère l’Oye û beriya 1696 weşandî bûn. Ludwig Bechstein di çîroka xwe ya bi Almanî de bi navê "*Das Dornröschen* " (1845 jimar 63, 1853 jim. 52) çîrok bi dest xist.



## Çîrok li gorî Perrault
Cotyareke padîşahî re di dawiyê de zarok dibe. Ji bo weftîzê, heft perî ev in ku diyariyên keçan ên wekî bedew û mîna wan bidin. Dûv re perîyekek pîr, jibîrkirî tê xapandin ji ber ku kêr û neçelê zêrîn deha tune , ew nifir dike ku zarok bimire li biniya çika teşiyekî

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên Charles Perrault
Kategorî:Çîrokên ewropî
Kategorî:Çîrokên Birayên Grimm
Kategorî:Dotmîrên honakî
Kategorî:Wêjeya sedsala 14an
Fix und Fax

**Fix und Fax** ( Fix û Fax) xêzerçîrokek ji Komara Demokratîk a Almanyayê ye. Di sala 1958an de, her du mîşkên ku ji hêla Jürgen Kieserer ve hatin hilberandin ji bo cara yekem di kovara mehane ya xêzeroman Atze de derket. Modela rola gengaz wêneçîrok e ku di salên 1930an de ji hêla Fritz Koch-Gotha ve bi du mişk bi navê Fix û Fax wekî serlehengan ne. Lê di derbarê vê bandora ku tê zanîn de îtîrafek Jürgen Kieser tune.

Taybetmendiyek binnivîs bi forma beşavendê bû. Di sala 1987an de, 350 beş ku ji hêla Jürgen Kieser ve hatî afirandin, weşandî bûn.Ji 1987an heta 1990an de li ser daxwaziya Kieser dest pê kir ku xêzkar Eugen Gliege 45 beşên din de bixebite. Ayet ji hêla Hartmut Seefeld ve ne. Çapa 11/1990 (jimar 399) an de paşê Fax und Fax bi dawî bû.

Di salên 1960an de, sê antolojiyên yekem hatin weşandin, her yek jî bi 28 û 32 çîrokan. Dûvre, antolojia " Der Wunschring“ ( Gustîla daxwazê) li dû weşandî bû.

Di 1969 de fîlmekî kuklayan ji hêla DEFA'yê ve hat hilberandin. Fîlîmek pîlot a ji bo rêzefîlmê kertonî bi sernavê Abenteuer mit Fix und Fax – Das fliegende Geschenk ( Serpêhatiyan bi Fix û Fax- Diyariya firok) di 1999 de derxistî bû. Proje berdewam nebû.

Hin dem piştî dorpêçkirin û dawiya têkildar a "Atze" ji hêla weşangerê nû yê kovara Mosaik a weşanxaneya Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag ve çapa reprintê bi hejmara çapê 350 beşên Kieser di 25 hejmar de bi 3000 çapên tixûbî weşandî bû. Nermbergek seva rojbûna 85 saliya Jürgen Kieser di sala 2006an de hate weşandin.

## Wêje

* Jürgen Kieser: *Der Wunschring*, Berlin, 1989, ISBN 3-7302-0624-9

## Girêdanên derve

* Fix und Fax bei www.ddr-comics.de
* Mosaik Verlag

Kategorî:Xêzeçîrok
Kyoto

**Kyoto** bajara sêyê yê welatê Japon.
Gelhe : 1,467,702 (2019).
Wêne:Sunlight through clouds and view of Ginkaku-ji Temple from above, Kyoto, Japan.jpg
rast|thumb|250px|Kyoto

rast|thumb|250px|Hokan-ji Kyoto

Kategorî:Avabûnên 1889an li Japonê
Kategorî:Bajarên pîroz
Joseph Goebbels

**Paul Joseph Goebbels** (jdb. 29ê çiriya pêşîn a 1897, Rheydt (Mönchengladbach) - m. 1ê gulana 1945, Berlîn) siyasetmedarekî alman bû ku ji 1933 ta 1945 wek wezîrê eşkerekirina giştî ya gelê û bangeşeyê hat xebitandin. Ew yek ji hevalên herî nêzîk û alîgirên dilsoz ê Adolf Hitler bû. Ew ji bo hunerên xweragir û karînên xwe yê rewanbêjiyê bi enerjîk, nêrînên dijwar ên antîsemîtîzm û serweriya bangeşeya koman , tiştê ku wekî derewa mezin tê zanîn.

## Salên destpêkê
Joseph Goebbels di malbateke katolîkên oldar wekî kurê jimarkerekî de li Mönchengladbachê dayîk bû . Ew di sala 1917an de dibistana navîn qedand. Ji ber seqetiya laşî wî mafê wî yê karûbarê şer nebû û bi kurtahî bû katmendê bûroyê li Vaterlandisches Hilfswerk. Ew germanîstîk , dîrok û fîlolojiya kevnar xwend. Piştî ku doktoraya xwe di felsefeyê de bi doktornameya xwe li ser dramaya romantîk a sedsala 18an li Zanîngeha Heidelbergê di sala 1921an de qedand, ew doktoraya xwe ya felesefê wergirt û wek dilxwaz ji bo rojnameya Westdeutsche Landeszeitung xebitî. Di sala 1923an de, ew wekî bankvan û kostekê pêkguhartinê xebitand. Ew hingê bêkar bû. Ew her wiha romanan û şanonameyan nivîsand, lê ji hêla weşanxaneyan ve nehat ecebandin.
## Çavkanî

Kategorî:Adolf Hitler
Kategorî:Alman
Kategorî:Jidayikbûn 1897


Kategorî:Mirin 1945
Kategorî:Neteweperwerên alman
Kategorî:Serokwezîrên Almanyayê
Pokémon

**Pokémon** (bi japonî ポ ケ モ ン ['pokemoɴ], kurt ji bo ポ ケ ッ ー ー ー Poketto Monsutā, bi kurdî Cinawirên berîkan / cinawirên tûrîkan), her wiha PoKéMoN an jî POKéMON ku nivîsandî, afirîdên aşopî ne di rêzeya serpêhatî ya lîstikên vîdyoyê de. Lîstik di destpêkê de ji hêla Satoshi Tajiri û pargîdaniya nermalav a lîstîkan a japonî GAME FREAK Inc. ve hatine pêşve xistin û yek ji franchisên herî girîngên weşangeriya Nintendoyê ne . Pokémonan dikarin ji hêla lîstikvan ve werin girtin, berhevkirin û perwerdekirin. Piştî serkeftina lîstikê ku di cara yekem di sala 1996an de hat derxistin, rêzefîlmek animeyê, lîstikê kartên berhevkirin , hejmareke mezin a hilberên bazirganî û ji sala 1998an vir ve 21 fîlm hilberandî bûn. Di wê wateyê de, rêze dikare wekî yek ji hilberên herî serkeftî ya pîşesaziya lîstika nûjen were hesibandin.

## Çavkanî


Kategorî:Nintendo
Ben Lucien Burman

**Ben Lucien Burman** (jdb. 12ê kanûna pêşîn a 1895an li Covington, Kentakî, DYA - m. 12ê çiriya paşîn a 1984an li New Yorkê, DYA) rojnamevan û nivîskarê amerîkan bû.

## Kurtejiyan
Burman bi *Big river to cross: Mississippi Life* ve portreyek rojnamegerî ya jiyanê li ser Mississippi nivîsand û bi *Blow for a landing* ew romanekî serpêhatiyên li ser vî çemî nivîsand. Ew bi taybetî ji hêla çîrokên heywanan ve li ser cîhê aşopî Catfish Bend pir xweş tê naskirin. Burman bi Alice Caddy Burman (1896-1977) re zewicandî bû, ku gelek romanên wê bi wêne kir. Di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de ew ji Afrîkaya Bakur li ser rejîma Vichy ragihand.

Burman di sala 1984an de ji ber dagêşînê mir.

## Pirtûknîgarî

* *Mississippi*, illustrated by wife, Alice Caddy, 1929
** adapted to film as *[[Heaven on Earth (1931 film)|Heaven on Earth]]* in 1931, directed by Russell Mack
* *Then There's Cripple Creek*, 1930
* *Steamboat 'round the Bend*, illustrated by Caddy, 1933
** adapted to film as *[[Steamboat Round the Bend]]* in 1935, directed by John Ford
* *Blow for a Landing*, 1938
* *Big River to Cross: Mississippi Life Today*, illustrated by Caddy, 1940
* *Miracle on the Congo: Report from the Free French Front*, 1942
* *Rooster Crows for Day*, illustrated by Caddy, 1945
* *Everywhere I Roam*, illustrated by Caddy, 1949
* *Children of Noah: Glimpses of Unknown America*, illustrated by Caddy, 1951
* *The Four Lives of Mundy Tolliver*, 1953
* *It's a Big Country: America off the Highways*, illustrated by Caddy, 1956
* *The Street of the Laughing Camel*, illustrated by Caddy, 1959
* *It's a Big Continent*, illustrated by Caddy, 1961
* *The Generals Wear Cork Hats: An Amazing Adventure That Made World History*, illustrated by Caddy, 1963
* *The Sign of the Praying Tiger*, illustrated by Caddy, 1966
* *Look Down That Winding River: An Informal Profile of the Mississippi*, illustrated by Caddy, 1973
* *High Water at Catfish Bend*, 1952, reprinted, 1981
* *Seven Stars for Catfish Bend*, 1956, reprinted, 1981
* *The Owl Hoots Twice at Catfish Bend*, 1961, reprinted, 1981
* *Blow a Wild Bugle for Catfish Bend*, 1967
* *High Treason at Catfish Bend*, 1977
* *The Strange Invasion of Catfish Bend*, 1980
* *Thunderbolt at Catfish Bend*, 1984

## Disknîgarî

* *Steamboat 'Round the Bend: Songs & Stories of the Mississippi*, 1956, Folkways Records

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1895
Kategorî:Mirin 1984
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Kategorî:Nivîskarên ji Kentakiyê
Senceq

**Senceq**, **sencex** (ji tirkî *sancak*), navê deryavaniyê yê kêleka rastê ya keştiyê ye.

## Mijarên têkildar
* îskele
* prûva
* pûpa

## Çavkanî

Kategorî:Deryavanî
Prûva

thumb|Pruvaya keştiyekê
**Prûva**, **pruva**, **prûwa** (ji zimanê îtalî: *prua*) navê deryavaniyê yê pêşiya keştiyê ye.

## Mijarên têkildar
* îskele
* pûpa
* senceq

## Çavkanî

Kategorî:Deryavanî
Ûsivê Aramatî

[thumb|368x368px|Rolyefa Ûsivê Aramatî li gorî [Hans Wydyz]]
**Ûsivê Aramatî** (; ) li gorî Mizgîniyên Kanonî şagirtek veşartî û domdarê Îsa ye. Ew Îsa xist gora ferşê ya ku ji bo xwe amade kiribû. Tê bawerandin ku Ûsivê Aramatî dilopên xwîna Îsayê xaçkirî di kasa pîroziyê de civandine. Li gorî xiristiyaniyê, ew ezîzek e. 17ê adarê li Dêra Rojavayî, 31ê tîrmehê di Dêra Rojhilat de "Roja Ûsivê Aramatî" wekî tête pîroz kirin. Di 17ê adarê li Dêra Rojavayî û 31ê tîrmehê di Dêra Rojhilat de "Roja Ezîz Ûsivê Aramatî" wekî tête pîrozkirin.

Ûsivê Aramatî ji bajarê Aramatya yê parêzgeha Judea ya Împeratoriya Romê bû. Li gorî Mizgîniyan, Orşelîm endamê meclîsa bajêr bû. Ew ji pozîsyona jor kesekî dewlemend û zîrek bû. Ew dilêrî hebû ku ji parêzgerê Cihûstanê, Pontius Pilates, ji bo laşê Îsayê bipirse.

Li gorî incîla Marqosê ew li pey şahitiya xwedayî bû. Ûsiv nexwestibû laşê Îsa timamê şevê li ser çarmixê daleqandî bimîne. Dilê wî dixwest ku Îsa bi merasîmeke veşartinê ya şayesteyî rûmeta wî werê veşartin.Ûsiv bi vî fikrî li dijî qentûrên Cihuyan hatibû. Çinkî pêwîst bû tawanbarê hatibe bidardekirin bi awayekî bêrûmet bêne veşartin.



## Kasa pîroziyê
Ûsivê Aramatî bi salan e mijara huner û wêjeyê ye. Di mizgîniya apokrîfî ya Petrûs de (sedsala 2-emîn P.z. ), tê angaştin ku ew hevalê Îsa û Pontius Pilatus e. Li gorî mizgîniya apokrîfî ya Nîkodêmos ( Çîroka peyrewî , sedsala 4-5), Ûsiv piştî xaçkirina Îsayê hate girtin. Ew ji hêla Îsayê vejandî ve tê berdan. Ji ber vê yekê ew govanê yekemîn ê vejîna Îsayê ye.
## Çavkanî

Kategorî:Alîgirên Îsa
Kategorî:Kasa pîroziyê
Kategorî:Mirin sedsala 1ê
Kelek (navgîn)

[thumb|Kelek li ser robarê [Volga, Rûsya (1913)]]
**Kelek**, navgîna ku di çem û robaran de lê siwar dibin. Kelekên li ser Dîcleyê di navbera Amed û Cizîra Botan de hatî ajotin bi nav û deng bûn.

[thumb|Kelekeke [Dîcleyê (1865)]]

## Çavkanî

Kategorî:Deryavanî
Pûpa

thumb|Pûpaya keştiyekê
**Pûpa**, **popa** (ji zimanê îtalî: *poppa*), navê deryavaniyê yê qûna keştiyê ye.

## Mijarên têkildar
* îskele
* prûva
* senceq

## Çavkanî

Kategorî:Deryavanî
Îskele

**Îskele**, **iskele**, **skele** (ji zimanê yewnanî), di deryavaniyê de aliyê çepê yê keştiyê ye.

## Mijarên têkildar
* prûva
* pûpa
* senceq

## Çavkanî

Kategorî:Deryavanî
Cil û bergên beysbolê

[girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:1896_Baltimore_Orioles.jpg|rast|thumb|300x300px|An example of a baseball team's uniforms in the [:simple:19th_century|19th century. These are the Baltimore Orioles in 1896.]]
**Cil û bergên beysbolê**, cilên ku lîstikvanên beysbolê di dema lîstikan de li xwe dikin. Ew vê yekê dikin da ku nîşan bidin kîjan du tîmên beysbolê ku ew ji bo lîstin. Piraniya cil û bergên beysbolê xwedan nav û hejmarên yekgirtî yên lîstikvanên ku wan li deverek yekalî li wan dikin, dikin. Nav û hejmarên yekalî bi gelemperî li ser piştan hene ku lîstikvanên cûda ji hevûdu re vedibêjin. Shirtirûşên Baseball, pantik, pêlav, sok, kap û helmet beşek ji uniforms in. Players her weha gloveyê dikin, lê ew ne beşek yekgirtî têne hesibandin, ji ber ku lîstikvan dikarin destika xwe hilbijêrin. Piraniya cil û bergan xwedî logoyan û rengên cûda hene da ku bêjin ka kîjan tîmê kî ye.

Cil û bergê beysbolê yekem car di 1800an de ji hêla New York Knickerbockers Baseball Club ve hatin cil kirin. Cilên wan ji pantorên şîn, xalîçeyên spî yên flanel û kapikên stûr hebûn. Ji hingê ve, heya unîformê gelek guhertin derbas kirin. Zêdetir tiştên hêja, raman, û gelek çêtirkirinên din çêdibûn û di van salan de li ser van cilan zêde bûn. Herweha şêwaza wan jî, piçûktir bi demê re, guherî.

## Dîrok

### Xuliqî
Di 4ê nîsana 1849an de, New York Knickerbockers bû tîma pêşîn ku karanîna cil û bergên beysbolê kir. Di 1882an de, rengên cûda yên ku nîşanî cîhên cihêreng ên cûda yên her player hebû, li ser cil û bergên nû hat zêdekirin (kincê ku lingê û parçeya jêrîn ya lingê vedigire). Di 1888 û 1889an de, Detroit Wolverines û Washington of the National League and the Brooklyn Bridesgrooms of the Association of America Ji 1900an ve,hemî lîstikvanên tîmên Major League Baseball cil û bergên beysbolê bi kar anîn.
girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Tesreau.jpg|rast|thumb|308x308px|Jeff Tesreau di 1912-18

### Cil û bergên mal û rê
Di dawiya sedsala 19an de, tîmên beysbolê dest bi wergirtina du cil û bergên cûda kirin. Wan dema ku ew di stadyuma xwe ya beysbolê de lîstin yek yeko yeko (dema ku ew di stadyuma beysbolê xwe de lîstin "(navê" lîstikên malê "," li malê lîst ") û ya din dema ku ew li stadyuma beysbolê base ya tîmê din lîstin (" lîstikên dûr an rê "," lîstina li ser rê ")). Ev normal bû ku meriv cilê spî li malê bikire û rengê kesk, tarî ya tarî, an rengên reş li ser rê be. Di sala 1907an de, Brooklyn Superbas ji bo cil û bergên rêça wan ji xwe re modelek şîn bikar anî. New York Giants pişt re wekheviyek hema hema heman rengî bi karanîna Brooklyn Superbas a ku di cil û bergê rêwîtiya wan de bikar tîne bikar anîn.

Di 1916an de, li ser cil û bergê Giants, gelek xetên xalîçeyî reng dida wan rengê rengê tartan. Di vê demê de, rengek din a rengê rengek rengîn a tarî ya tarî an reş bi spî bû. Di sala 1963an de, Charles O. Finley li unîversîteyên navgîn û rêçikê li Kansas City Athletics guherî. Ew di rengên zêr û kesk hatin guhertin. Di salên 1970an de, hin tîm ji bo cil û bergên rê riya xwe şîn-tarî bikar anîn.

## Girêdanên derve

## Çavkanî
Cih

thumb|
**Cih** (bi înglîzî: *Space*) cîhana sê-bê sînor e ku tê de heb û bûyer bi helwest û rêweriya têkildar heye. [1]  Cihê fîzîkî bi gelemperî di sê dimeniyan de tête biderkevtin, her çend fîzîknasên nûjen bi gelemperî wê, digel demê re, bifikirin ku ew bibin parçeyek domdar a çar-dimensiyonî ya ku wekî spacetime tête zanîn.  Têgihîna cihê cihê ji bo têgihiştina gerdûna laşî girîngiyek bingehîn tê hesibandin. Lêbelê, nakokî di navbera fîlozofan de berdewam e ka gelo ew bixwe entegre ye, pêwendiyek di navbera xwedan de ye, an jî beşek e ji çarçoweya têgehek e.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Şêxî

**Şêxî** (bi tirkî: *Şeyhî*) (jdb. 2ê nîvê sedsala 14an li mîrgeha enedolî ya Germiyan - m. piştî 1429 li Germiyan) helbestvanekî tirk bû. Nav û paşnavê wî Mewlana Yusif Sinan Germiyanî bû.

Şêxî rêwîtiyek xwendinê li Persiya kir, ku ji xebata wî ya helbestî re gelek girîng hebû. Ew wek karê fermanî ya helbesta Nîzamî Gencewî bi sernavê Xusrev û Şirîn pêk anî û têkilîyên nêzîk bi dîwana siltanên tirk re dom kir. Helbesta bêkêmasî ya Şêxî di bîra Hafîsan de ye, ku helbesta wî Goethe Dîwana rojhilat-rojavayî re dileyize, û rasterast ji domdariya Nezamî û Ehmedî tê. Bijîşk û helbestvanê perwerdekirî yê gerdûnî bi pirtûka xwe Kername serweriyek satirîkî ya bêhempa ya dîroka wêjeyî nivîsand.

## Berhemên wî
* Dîwan
* Xusrew û Şirîn
* Kername

## Berhemên wî li ser derman
* Kenz-ul-Menaf
* Habnâme
* Neyname

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Nivîskarên tirk
Zrîng

**Zrîng** xêzekovareke bi kurdî ye, hem bi kurmancî û hem jî bi kirmanckî, ku ji çiriya pêşîn a 2019an ve mehê carekê dihê weşandin. Kovar ji 32 rûpelan pêk dihê û edîtorê kovara Zrîng karîkatursazê kurd Dogan Guzel e.

## Çavkanî

Kategorî:Kovar
Kar (fizîk)

Di fizîkê de **kar**; pîvana wizeya ku bi hêzê tê veguhastin e. Bi carandina **hêz** û ladanê tê berisandin. Dema li  kar tê kirin, wize lê tê zêde kirin. Lê eger hêza vî karî li dijî liva heyî ya wî heyberî be, tê gotin ev kar neyînî ye û wizeya heyberî kêm dike.

## Yekeyên karî
Di SIê de yekeya karî Joule(J) e. Ew jî; çendaniya karî ku bi hêza Newtonekê di ladana qasî metreyekê de tê mezaxtin e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Hêz
Navpençik

**Navpençik** an jî **navbirr** (bi îngilîzî: *diaphragm*), li gel masûlkeyên parsû, masûlkeyî bingehîn e ji boy koendama henaseyê.
thumb|326x326px|Navpençik di navbera sîngekelên û zikekelênê de ye.
thumb|300x300px|Navpençik jêyek navendî li xwe digire.

## Pêkhate
Navpençik pêkhateyek masûlkî yê bi şeweya qubbe ye. Navpençik di nav sîngekelên û zikekelênê de cih digire. Rûyê qoqiz li aliyê sîngekelênêde, rûyê çal jî li aliyê zikekelênê de dimîne. Navpençik ji masûlkeyên peykerê (peykeremasûlkê) pêk tê. Girjbûn û xavbûna navpençikê xwenewîst e. Ango çalakiya masûlkeyan di bin kontrola koendama demar a xweser de ye. Li gel peykeremasûlkeyan, navpençik jêyek navendî li xwe digire. Masûlkeyên navpençikê ji jêyê navendî ber bi parsû û birrbirreyê dirêj dibin. Ango seriyekî rîşalên masûlkeyan bi jêyê ve girêdayî ye, seriyê din ê masûlkeyan jî bi parsûyên jêr, hestiyê sîngê û hestiyên birrbirreyê ve girêdayî ye. Li ser navpençikê hin kortal hene, soriçik, xwînhênera sereke ya jêrîn, xwînbera sereka ya jêrîn di nav van kortalan de ji sîngekelênê dirêj dibin ber bi zikekelênê.

## Çalakiya navpençikê
Dema masûlkeyên navpençikê xav in, jêyê navendî ber bi jor ve qoqiz (bi îngilîzî: *convex*) e, û di asta birrbireyê piştê yê 8emîn e. Gava masûlkeyên navpençikê girj dibin, îcar navpençik ber bi jêr ve dilive, masûlkeyên navpençikê jêyê navendiyê heta asta birrbirreyê piştê yê 9em dikişîne, bi vî awayê navpençik piçek pahn dibe û qoqiziya wê kêm dibe. Ji ber ko masûlkeyên girjbûyî, navpençikê ber bi jêr ve dikişînin, dirêjiya sîngekelenê zêde dibe, loma qebareya sîngekelênê jî zêde dibe. Zedebûna qebareya sîngekelênê dibe sedema kêmbûna pestoya hewayê nav pişikan. Asta pestoya hewayê pişikan ji pestoya hewayê derve nizimtir dibe, loma hewa ji derve ber bi pişikan ve diherike. Ango henasegirtin rû dide. Ber bi jêr ve kişandina navpençikê, sîngekelênê fireh dike, lê zikekelênê teng dike. Tengbûna zikekelênê pestoya nav zikekelênê zêde dike. Bi xavbûna masûlkeyên navpençikê, jêyê navîn ê navpençikê ber bi jor ve hildikişe, Ji ber rûyê qoqiz a navpençikê, qebareya sîngekelenê kêm dibe, pestoya nav pişikan zêde dibe. Bi vî awayê hewa ji pişikan ber bi derve diherike, ango henasedayîn rû dide. Li gel navpençikê masûlkeyên parsû (masûlkeyên navbera parsû) jî şirîkê henasegirtin û henasedayînê dibin. Li gel erka heneseyê, navpençik alîkarî dike ji boy kûxikê, bêhnijînê, qêrrînê, verişînê, paldana pîsayi ya nav tortorikê û dema zayinê, paldana korpeleyê ji malzarokê .

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Sîng
Hêza karebayî

**Hêza karebayî**, **hêza elektrostatîk (karebayî-rawestayî)** an **hêza Coulombî** di navbera heyberên xwedî barê karebayî de pêk tê. Hêza karebayî jî wek rakêşê ji dûr ve dixebite, pêdivî bi temasê tune ye.
thumb|Tiştên xwedî heman barê karebayî hevdû didehfînin, yên cuda bin (yek erênî yek neyînî be) hevdû dikşînin.

## Qanûna Coulombî
Qanûna Coulombî, qanûneke azmûnî ye ku pîvana hêza di navbera du pirtikên rawestayî yên bi barê karebayî de diyar dike. Di sala 1785an de Charles-Augustin de Coulombî vê qanûnê weşand. Tê gotin ku ev qanûn serekaniyeke bîrdoza karebayî-asinrevayî ye. Çimkî hiştiye ku çendaniya barê karebayî bi awayekî watedar were angaştin.

Di dirûva xwe ya skaler de formula qanûnê wiha ye:

F= k_{e}\frac{q_{1}q_{2}}{r^{2}},

li vê derê ke Westara Coulombî (ke≈9×109 N·m2·C-2), q1 û q2 mezinahiya barên karebayî û r jî dûrahiya di navbera baran de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Elektrîk
Kategorî:Hêz
Lîsteya mîrên ertuqiyan

Va ye lîsteya mîrên ertuqî yên Kurdistanê ye. Mîrên ertuqiyan yên ku bi eslê xwe tirkên selcûqî bûn, di navbera salên 1101 û 1409an de li Diyarbekirê xwediyê sê mîrîtiyan bûn. Bavê vê xanedanê fermandarê selcûqî Zehiredewle Ertuqê kurê Ekseb bû.

## Mîrîtiya ertuqiyan a Heskîfê û Mêrdînê (1102-1232)
* Mu'înedewle Sökmen I yê kurê Ertuq, li Heskîfê û Mêrdînê (1102)
* Ibrahîmê kurê Sökmen I, li Mêrdînê (1104)
* Ruknedewle Dawûdê kurê Sökmen I, li Heskîfê û Xarpêtê (1109)
* Fexredîn Qere Arslanê kurê Dawûd, li Heskîfê û Xarpêtê (1144)
* Nûredîn Mihemedê kurê Qere Arslan, li Amedê (1167)
* Melik Mesûd Qutbedîn Sökmen II yê kurê Mihemed (1185)
* Melik Salih Nasiredîn Mehmûdê kurê Mihemed (1201)
* Melik Mesûd Ruknedîn Mewdûdê kurê Mehmûd (1222-1232)
* Di 1232-1233an de Heskîf û Amed ji aliyê eyûbiyan ve hatin dagirkirin.

## Mîrîtiya ertuqiyan a Xarpêtê (1185-1234)
* Imadedîn Ebûbekrê kurê Qere Arslan (1185)
* Nizamedîn Îbrahîmê kurê Ebûbekir (1204)
* Izedîn Ehmed Xidrê kurê Îbrahîm (1223)
* Nûredîn Ertuqşahê kurê Ehmed (1234)
* Di 1234an de Xarpêt ji hêla selcûqiyan ve hat dagirkirin.

## Mîrîtiya ertuqiyan a Mêrdînê û Farqînê (1101-1408)
* Yaqûtiyê kurê Elp Yeruqê kurê Ertuq (1101)
* Eliyê kurê Elp Yeruq (1104)
* Mu'înedîn Sökmen I yê kurê Ertuq (1104)
* Necmedîn Îl Xazî I yê kurê Ertuq (1114/1115, li Mêrdînê û 1118, li Farqînê)
* Melik Seîd Husamedîn Temür Taşê kurê Îl Xazî I (1122)
* Necmedîn Alpî I yê kurê Temür Taş (1154)
* Qutbedîn Îl Xazî II yê kurê Alpî (1176)
* Husamedîn Yülük Arslanê kurê Îl Xazî II (1184, dorandina Farqînê di 1185an de çêbû)
## Mijarên têkildar
* Ertuqî
* Xanedana Eyûbiyan

## Çavkanî

mîrên ertuqiyan
Kategorî:Mîrîtiyên Anatoliyayê
Tîma futbolê ya Northern Colorado Bears 2013

**Tîma futbolê ya Northern Colorado Bears a 2013**, di sezona futbolê ya NCAA Division I FCS ya 2013 de nûnera Zanîngeha Northern Colorado kir. Ew ji hêla seroka sêyemîn a Earnest Collins Jr ve hatin rêber kirin û lîstikên mala xwe li Nottingham Field lîstin. Ew endamê Konferansa Big Sky bûn. Wan deman 1–11, 0–8 di lîstika Big Sky de bi dawî kirin da ku di cîhê paşîn de bidawî bibe.

## Çavkanî

Kategorî:Yaneyên futbolê
Jeannie Hsieh

**Jeannie Hsieh** (bi çînî: 謝金燕; jdb. 25ê kanûna pêşîn a 1974an li Zuoying, Kaohsiung, Taywan) strannivîsa stranbêjî, lîstikvan û modeleke taywanî ye. Ew ji ber nivîsandin û performansa muzîka ku teknolojî û hip-hop bihevre dike, bi gelemperî li *Taiwanese Hokkie* tête zanîn, lê carinan bi zimanên mandarîn, kantonî û îngilîzî re tevlihev. Vîdyoya muzîkê ya pêşîn a Hsiehê ya bi navê "Sister" (姐姐, *Xwişk*, 2013) li ser YouTubê zêdetirî 33 mîlyon carî hat dîtin.

Di 14ê gulana 2016an de, Hsieh di dema konserê de li Taywanê ragihand ku ew ji bo karsaziya diya xwe dest bi vekêşana karsaziya pêşandanê bike. Di adara 2017an de, Hsiehê û bavê xwe, *entertainer* Chu Ke-liang, ragihand ku pevçûnek dirêj di navbera wan de, û ew ji hevûdu re lêborîn xwestin. Chu pişt re di gulana 2017an de mir. Jeannie Hsieh dayika keçek û kurê xwe ye.

## Dîskografî ( hilbijartin)

* 1995 － "Tears While Dancing Cha Cha (含淚跳恰恰)”
* 2002 － "YOYO Sister (YOYO姊妹)”
* 2005 － "Dancing Queen (練舞功)”
* 2006 － "Provocative (嗆聲)”
* 2007 － "54321”
* 2010 － "Hot Love (愛你辣)”
* 2011 － "The Crescent Moon (月彎彎)”
* 2012 － "Dream of Flying (造飛機)”

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Kanala fermî li ser YouTubeê
* 
* Malpera fanan a nefermî li ser Facebookê

Kategorî:Aktrîsên taywanî
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Jinên taywanî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên taywanî
Kategorî:Stranbêjên taywanî
Hisê dem û rê

**Hisê dem û rê** Hişmendiya hişmendiyê jêhatî ye ku meriv cîhek nas bike û rêwerdana rêve bike. Ew bi nexşeyên cognitive, hişmendiya xwerû, û zanabûna hêjayî ve girêdayî ye. Hisî rê dikare ji hêla zirarê mêjî ve were xuyang kirin, wek mînak di rewşa disorientation topografîkî de.

## Hisê demê

## Hisê rê

## Mirov
Mirov dema ku diçin cihekî, nexşeyên spartî diafirînin. Neuronên ku hucreyên cîhê di hundurê hippocampus de agir têne şexs kirin dema ku mirov riya xwe bi hawîrdorek ve dike. Ev yekem di rats de hate vedîtin, dema ku neuronên hippocampus tomar kirin. Dema ku pisîk li deverek taybetî ya hawîrdora wê bû, hin neuronan teqandin. Dema ku hemî li ser heman balafirê têne xistin, ev neuron têne çêkirin. Gava ku em li nexşeyên cihî yên ku me di hippocampusê de hilanîn, mebesta xwe ya rêwerziyê digirin, bi şêwaza firîna neuronan gava ku em hewl didin ku riya xwe paşde bibînin an jî hewl didin ku gerîdeya me li parkkirinê bibînin.

## Çavkanî