Stêrka nûtronê

[thumb|300px|rast|Dîmena şematîk a [nîbaxa. Tê bawer kirin ku di navenda wê de stêrkeke nûtronê heye. Rêzên qada magnetîkî û du konên tîrêjkirinê yên enerjiyê têne nîşan kirin.]]

**Stêrka nûtronê** (bi Îngilîzî: *Neutron star*) celebek cîrmên ezmênî ye ku tîrêjîya wê bi navînî 20 kîlometre ye û giranîya wê di navbera 1.44 û 3 giraniya rojê de ye. Ew cureyekî bermayiyan e ku ji hilweşîna gravîtasyonî ya stêrkek mezin di supernovayê de çêdibe.

Ev stêrk bi taybetî ji madeya nûtronan pêk tê, û çandînîya wê pir mezin e - dikare bigihîje 1012 kg/m³ di navendê de. Ev tê wê wateyê ku santîmetrekubek ji vê madeyê bi giraniya kîlometrekubek ji qeşayê ye. Stêrkên nûtronê herî piçûk û herî çandîn ji stêrkên naskirî ne.

## Teoriya hebûna stêrkên nûtronê
Di sala 1932an de Sir James Chadwick nûtron wekî parçeyek maddeyê keşf kir û ji ber vê yekê di sala 1935an de Xelata Nobelê ya Fîzîkê wergirt. Di sala 1931an de, berî keşfkirina nûtronê, Lev Davidovich Landau bi awayekî teorîk hebûna stêrkên nûtronê pêşniyar kir. Di sala 1933an de Walter Baade û Fritz Zwicky stêrkên nûtronê lêkolîn kirin û ew wekî şiklê dawî yê pêşketina stêrkan binav kirin.

## Avahiya hundurîn
thumb|çep|200px|Avahiya hundurîn a stêrka nûtronê

Li ser rûyê stêrkê zext sifir e. Ji ber ku nûtronên azad ne bi îstîqrar in, li ser rûyê stêrkê navokên hesinê û elektronan hene. Ev navok bi gelemperî di forma krîstalan de ne.

Qalindahiya tebeqeya ji krîstalên navokên hesinê nêzîkî 10 metre ye. Bi kûrbûnê re navîniya çandîniya krîstalan heta 1/1000 çandîniya navokê zêde dibe. Di heman demê de rêjeya nûtronan di navokê de zêde dibe.

Li kûrahiya 10 metre zext ewqas bilind e ku nûtronên azad hene. Ji vir ve tebeqeyek navîn dest pê dike ku dikare bigihîje 1-2 kîlometre. Ev tebeqe ji krîstalên navokên hesinê û şilavek ji nûtronan pêk tê.

## Çêbûn
Her stêrkek ji Rêza Bingehînê ku giraniya destpêkê wê ji 8 carî giraniya Rojê mezintir be, dikare bibe stêrka nûtronê. Bi pêşketina stêrkê ji Rêza Bingehîn dûr, fûzyonên navokî yên li pey hev navendek dewlemend bi hesin çêdikin.

Dema ku hemû sotemeniya navokî di navendê de biqede, navend tenê bi zexta madeyên hilweşî tê piştgirî kirin. Depoyên zêde yên giraniyê ji fûzyona navokî di tebeqeyên stêrkê de navend dike ku ji Sînorê Chandrasekhar derbas bibe. Zexta hilweşîna elektronê tê têkbirin û navend êdî zêdetir hildiweşe.

Dema ku çandîniya navokî bigihîje 4×1017 kg/m³, têkeliya paşvexistina hêza navokî ya xurt û zexta hilweşîna nûtronê pêvajoya girêdanê rawestîne.

## Taybetmendî
### Giranî û germahî
Giraniya stêrka nûtronê herî kêm 1.1 carî giraniya Rojê ye. Sînorê jorîn ê giraniya stêrka nûtronê *Sînorê Tolman-Oppenheimer-Volkoff* tê gotin û bi gelemperî 2.1 carî giraniya Rojê ye.

Germahiya hundurîn a stêrka nûtronê ya nû çêbûyî di navbera 1011 û 1012 Kelvin de ye. Lêbelê, hejmara mezin a nûtrînoyan ku jê derdikeve gelek enerjiyê dibe, ku dibe sedem ku germahiya stêrka nûtronê ya veqetandî di çend salan de dadikeve nêzîkî 106 Kelvin.

### Çandînî û zext
Stêrkên nûtronê çandîniya giştî di navbera 3.7×1017 û 5.9×1017 kg/m³ de hene. Ev bi çandîniya navoka atomê ya ku nêzîkî 3×1017 kg/m³ e tê berhevkirin.

Stêrka nûtronê ewqas çandîn e ku kepçeyek piçûk (5 mîlîlître) ji madeyê wê giraniya 5.5×1012 kîlogram heye - bi qasî 900 carî giraniya Pîramîda Mezin a Gîzayê.

### Qada magnetîkî
Hêza qada magnetîkî li ser rûyê stêrkên nûtronê di navbera 104 û 1011 Tesla de ye. Ev qadên herî xurt in ji her cîrmekî din: ji bo berhevdanê, zanyar karîbûne qadek magnetîkî ya domdar bi hêza 16 Tesla di laboratuvarê de biafirînin.

## Gerstêrkên stêrkên nûtronê
Stêrkên nûtronê dikarin gerstêrkên derveyî erdê bicîh bikin. Yekem gerstêrkên derveyî erdê ku hatin keşf kirin sê gerstêrkên li dora stêrka *PSR B1257+12* bûn, di navbera salên 1992 û 1994an de.

## Binêre
* Qula reş
* Supernova
* Stêrk
* Nûtron
* Nîbaxa
* Gravîtasyon

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* NASA - Neutron Stars

Kategorî:Astrofîzîk
Kategorî:Stêrkên nûtronê
Kategorî:Stêrnasî