Dabeşbûna nîvekî

thumb|292x292px|Dabeşbûna nîvekî, corek ji pirbûna nezayendî ye.
**Dabeşbûna nîvekî** (bi înglîzî: *binary fission*) an jî **sakaredabeşbûn** (bi înglîzî: *simple division*) corek ji pirbûna nezayendî ye.

Pirbûna bi dabeşbûna nîvekî bi gelemperî di zîndewerên tekxaneyî de rû dide. Bakterî, arkea, protîst û karokên havênê, mînak in bo zindewerên texaneyî ko bi dabeşbûna nîvekî pir dibin. Di dabeşbûna nîvekî de, ji dabeşbûna xaneyek, du xaneyên wekhev peyda dibe. Pêvajoya dabeşbûna nîvekî li hemû zîndeweran de ne yek e, lê duhendebûna ADN-yê an jî krozoman û parvekirina zanyariyên bomaweyî bo herdu xaneyên nû, ji bo hemûyan heman e.Di pêvajoya dabeşbûna nîvekî de, zîndewer kromozom an jî ADN-ya xwe duhende dike, qebareya xaneya xwe zêde dike, paşê dabeşê du beşan dibe, her beş kopiyek ADN an jî kromozoman digire. Bi vî awayî du zîndewerên kopiyên hev peyda dibe.

Cudahiya dabeşbûna nivekî ji gopikkirinê ev e ko, piştê dabeşbûna nîvekî, xaneya bavan (bi înglîzî: *parent cell*) namîne û du xaneyên wek hev peyda dibe. Lê di gopikkirinê de ji bavan weçeyek (bi înglîzî: *offspring*) piçûk peyda dibe, hertim bavan ji weçeyê girtir e.

Her çiqas dabeşbûna nîvekî bi gelek aliyan ve dişibe dabeşbûna mîtozî jî, lê dîsa jî bi hin aliyan ve navbera herdu dabeşînan da cudahî heye. Herwisa şiklê dabeşbûna nîvekî di tekxaneyên navikrasteqîn (bi yewnanî: *eukaryote*) û navikseretayî (bi yewnanî: *prokaryote*) jî mîna hev nîne.

## Dabeşbûna nîvekî ya navikseretayiyan

thumb|350px|Bakterî bi dabeşbûna nîvekî zêde dibin
Bakterî û arkea (bi yewnanî: *archaea*) zîndewerên navikseretayî ne.

Gavên dabeşbûna nîvekî ya bakteriyan:

Duhendebûna ADN-ya bakterî û sîtokînez bi heman demê de çêdibe, loma qonaxa S tune ye. Her wîsa qonaxên profaz, metafaz, anafaz û telofazê jî tuneyê.

# ADN-ya pêçayî ya bakteriyê xwe vedike. Paşê ADN û plazmîd duhende dibin.
# Her kopiyek ADN û plazmîdê diçe cemserek xaneyê. Xane gir û dirêjtir dibe.
# Di navbera herdu ADN-yan de çêkirina diwarê xaneyê dest pê dike.
# Dabeşbûna nîvekî ya bakteriyan bê rîsên teşî çêdibe. Proteîna bi navê FtsZ (bi îngilîzî: *Filamenting temperature sensitive mutant Z*) xaneyê dike du beş.
# Xaneyên keçik ADN-ya xwe ya vekirî dipêçin û gilok dikin. Bi vî awayî, ji bakteriyek du bakteriyên nû yên bi ADN, rîbozom û plazmîd çêdibe.
# Herdu xaneyên nûçêbûyî, bi aliyê bomaweyî ve heman yek in.
Dabeşbûna nîvekî ya bakterîyan di demek kurt de bi lez rû dide. Li hin corên bakteriyan de dema dabeşbûna nîvekî ji 20 xulakan kêmtir e. Ango di jingehek guncav de, bakterî dikare her 20 xulekê de hêjmara xwe ducar bike.

## Dabeşbûna nîvekî ya navikrasteqiyan
thumb|200px|Bi gelemperî zîndewerên tekxaneyi bi dabeşbûna nîvekî pir dibinZîndewerên cîhana pêşenge (bi înglîzî: *protist*) yên wekî amîb, paramesyum û êglena navikrasteqînên tekxaneyî ne û bi dabeşbûna nîvekî pir dibin. Pêkhateya xaneyên navikrasteqîn ji yên bakteriyan aloztir e. Kromozomên navikrasteqînan ne yek lê gelek in, kromozom di nav navikê da ne. Di xaneya bakterî de tenê rîbozom heye, lê xaneyen navikrasteqîn li gel rîbozoman hemû endamokên xaneyê jî lixwe digirin. Ji ber van sedeman, dabeşbûna nîvekî ya navikrasteqîyan bi gelek aliyan va dişibe mîtoza asayî. Cudahiya herî berçav, neparçebûna parzûna navikê ye. Rîsên teşîyê an di hundirê navikê de çêdibin an jî di kunikên (por) parzûna navikê de dikevin nav navikê û kromozoman parve dikin. Dabeşbûna nîvekî ya navikrasteqînan bi du coran pêk tê, dabeşbûna nîvekî ya bi berahî û dabeşbûna nivekî ya bi dirêjkî. Paramesyum bi dabeşbûna nîvekî ya berahî, êglena bi dabeşbûna nîvekî ya bi dirêjkî pir dibin.

Herdu endamokên xaneyên navikrasteqîn; mîtokondrî û kloroplast jî bi dabeşbûna nîvekî, di nav xaneyê de hêjmara xwe zêde dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Pirbûna nezayendî