open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anastacia

**Anastacia** (jdb.  li Şîkago, DYA) stranbêj, stîlîst, guftekareke amerîkî e.

## Jiyan
Sala 2005ê zêdetirî 20 milyon albûm firotiye. Ji ber ku dengê wê gelek xweş û bilind e ew wekî "The Little Lady with The Big Voice" ango "xatûna biçûk a hêjadeng" binavkirine. Sala 2003 ji pêsîrê ve bi nexweşiya şêrpenceyê ketiye. Sala 2007ê bi parêzvanê xwe Wayne Newton re marî bûye (zewiciye) lê mara wan sala 2010ê bidawî bûye.

## Albûm
* 2000 - *[[Not That Kind]]*
* 2001 - *[[Freak of Nature]]*
* 2004 - *[[Anastacia (album)|Anastacia]]*
* 2005 - *[[Pieces of a Dream (album Anastacia)|Pieces of a Dream]]*
* 2008 - *[[Heavy Rotation]]*
* 2012 - *[[It's A Man's World]]*
* 2014 - *[[Resurrection]]*
* 2015 - *[[Ultimate Collection]]*
* 1993: One More Chance
* 1993: Forever Luv (duet with David Morales)
* 1998: Mi Negra, Tu Bombón (duet with Omar Sosa)
* 1998: Not That Kind
* 1999: Tienes Un Solo (duet with Omar Sosa)
* 1999: I'm Outta Love
* 2000: Saturday Night's Alright for Fighting (duet with Elton John)
* 2001: Let It Be (duet with Paul McCartney, Anastacia other artists)
* 2001: I Ask of You (duet with Luciano Pavarotti)
* 2001: What More Can I Give (duet with Michael Jackson and other artists)
* 2001: Love Is Alive (duet with Vonda Shepard)
* 2001: 911 (duet with Wyclef Jean)
* 2001: Cowboys And Kisses
* 2001: Made For Lovin' You
* 2001: Paid My Dues
* 2002: One Day in Your Life
* 2002: Boom
* 2002: Why'd You Lie To Me
* 2002: You'll Never Be Alone
* 2002: I Thought I Told You That (duet with Faith Evans)
* 2002: You Shook Me All Night Long (duet with Celine Dion)
* 2002: Bad Girls (duet with Jamiroquai)
* 2003: Love Is a Crime
* 2003: We Are the Champions, We Will Rock You, Amandla (duet with Queen, Beyoncé, Bono, Cast and David A. Stewart)
* 2004: Left Outside Alone
* 2004: Sick And Tired
* 2004: Welcome To My Truth
* 2004: Heavy On My Heart
* 2004: I Do (duet with Sonny Sandoval)
* 2005: Everything Burns (duet with Ben Moody)
* 2005: Pieces Of A Dream
* 2006: I Belong To You (duet with Eros Ramazzotti)
* 2007: Sing (duet with Annie Lennox and other artists)
* 2008: I Can Feel You
* 2008: Absolutely Positively
* 2009: Holding Back the Years (duet with Simply Red)
* 2009: Defeated
* 2009: Stalemate (duet with Ben's Brothers)
* 2010: Safety (duet with Dima Bilan)
* 2010: Burning Star (duet with Natalia Druyts)
* 2011: What Can We Do (A Deeper Love) (duet with Tiësto)
* 2012: If I Was Your Boyfriend (duet with Tony Moran)
* 2012: Dream on
* 2012: Best Of You
* 2014: Stupid Little Things
* 2014: Staring at the Sun
* 2014: Lifeline
* 2015: Take This Chance

## Fîlmnîgarî
* Concert For Diana (2007)
* Live at Last (2005)
* Nelson Mandela's AIDS Day Concert (2003)
* Anastacia: The Video Collection (2002)
* Ally McBeal: The Getaway (2001)
* Ally McBeal: Queen Bee (2001)

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya navneteweyî (îngilîzî)


Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Popvanên amerîkî
Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Luis W. Alvarez

**Luis Walter Alvarez** (jdb.  li San Francisco, California; m.  li Berkeley, California) fîzîknas, deranderekî amerîkan bû. Sala 1968ê Xelata Nobelê ya Fîzîkê werdigire.

## Jiyan û girîngî
Malbata Alvarez ji latînamerîkayiyan bû. Bavê wî Walter C. Alvarez bijîşk bû. Bapîrê wî jî bijîşk bû û li ser belweşînê pispor bû. Kurê wî Walter Alvarez li Berkeleyê, di zanîngeha Kalîforniyayê de profesorê jeolojiyê bû.

Di dema şerê cîhanê yê duyem de, tevlî xebatên bipêşxistina çekan dibe. Ew jî yek ji endamên Projeya Manhattanê ye ku bombeya atomê çêkiribûn. Komên xebatê yên Alvarez tevlî ye, gelek teknîkên nû yên alavên şer çêdikin. Sala 1945ê xelata Collier a dewletê werdigire ku sîstemeke nû bo dahatinên firokeyan ava kiribû.

Guncavê xelata Nobelê tê dîtin ku bi pelqokên hîdrojenê rewşên rezonansan analîz dikir, riya analîzên rezonansan hêsantir dikir. Li ser qelîna ûrtê dînozoran jî, yekem car wî angaşta lêketina meteoran derxistibû û bi ceribandinan hat çespandin ku teoriya wî rast e.[frame|Luis Alvarez (Foto ji laboratoriya navdar [Los Alamos National Laboratory|Los-Alamosê -Karta danasînê ji dema şerê duyem)|çep]]

## Çavkanî
* Luis Alvarez *Adventures of a Physicist*, New York, Basic Books, 1987, ISBN 0465001157
* ders. *A physicist examines the Kennedy assassination film*, American Journal of Physics, 1976, S.813
* ders. u.a. *Search for hidden chambers in the pyramids*, Science Bd.167, 1970, S.832
* ders., Walter Alvarez, Frank Asaro, Helen V. Michel: *Extraterrestrial Cause for the Cretaceous-Tertiary Extinction*, Science Bd. 208, 1980, pp.&nbsp;1095-1108. E-Text 
* ders., Walter Alvarez *Mass extinctions caused by large bolid impacts*, physics today Juli 1987
* Peter Trower (Hrsg.) *Discovering Alvarez - Selected works of Luis Alvarez with commentary by his students and colleges*, University of Chicago Press, 1988, ISBN 978-0-226-81304-2, Agahiyên zêde: http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/2414.ctl 

## Girêdanên derve
* Jînenîgarî (îngilîzî)
* Alvarez, Bloch ''A quantitative determination of the neutron moment in absolute nuclear magnetons'', Physical Review 1940 
* Alvarez ''The capture of orbital electrons by nuclei'', Physical Review 1938 
* Jînenîgarî li APS 

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1911
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1988
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Little Boy

thumb|Atombombeya yekem car li dijî miravan hatiye bikaranîn, ''Little Boy'', di kamyonê de, di riya Hîroşîma de ye

**Little Boy** (ku. *lawik, kurik*) kodnavê atombombeya DYAyê di 6'ê gelawêjê 1945'ê de avêtibû Hîroşîmaya (Japon e. Yekem car bû ku çekeke nukleer di şer de dihat bikaranîn. Hêza bombeyê 13 kîloton TNT bû û di encamê de 20 heya 90 hezar mirovan jiyana xwe jidest dan. Heya îro jî ji ber bandora vê bombeyê mîrov dimirin, seqet tên jiyanê. Sê roj şûnde jî amerîkayiyan Fat Man avêtin Nagazakîyê.

Kategorî:Bombe
Kategorî:Bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagazakiyê
Kategorî:Hîroşîma
Kategorî:Projeya Manhattanê
Seleteya kundirê

**Seleteya kundirê**, **seleteya leterê** ji kundir û mastê tê çêkirin. Ji kundirê re kulind, kulindir, dolmik jî dibêjin.

Dolmik kundira dirêj a bo heşînê ye (dolmeh). *Leter* cureyeke kundirê ye, di wêjeya devkî de bo kundira herî bitehm jî tê bikaranîn, lê zimanzanên kurd rave nekirine ka kîjan e. Vê seleteyê asûrî, kurdên cihû yên Îsraelê jî dixwin. Li parêzgehên Colemêrg, Riha, Dîlok, Mêrdîn û Meledîyê tê zanîn û xwarin.

## Berkeliya (melzemeyê) seleteya kundirê ya kurdên cihû
* *1/2 kg kundir*
* *1-2 KX (kevçiyê xwarinê) mast*
* *1 heb [[gizêr]]*
* *1-2 kerî [[nan]]ê kartû*
* *50 gr kakilê [[gûz]]ê yê pişirandî*
* *1-2 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1,5 KX [[mayonez]]*
* *Li ser daxwazê hindik [[xwê]] (solin)*

## Amadekirin
Kakilên gûzê dikarin bidin makîneyê jî, hêsantir e. Kundirê li rêşkerê bidin, ava wê bidarivînin. Herwiha gizêrê jî. Sîrê bikutin. Kundirê di nava hindikek rûnê de hinekê biqijilînîn, gizêrê berdin navê, ava xwe kişand ji ser agir daynîn, bila sar bibe.

Sîr, mayonez, mast û xwêyê tevlîhev bikin, berdin ser kundir û gizêrê, nîvê kakilê gûzê bavêjin navê, tevdin.

Bi nîvê din ê kakilan ser xwarinê bixemilînin bavêjin sarincê bila bi qasî 45 deqe - 1 saetê bimîne. Paşê hîn dikarin bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Goşt û savar

**Goşt û savar**, **savara bigoşt**, **goştar** ji xwarinên quşxaneyê yên bigoşt ên koma riz û savarê, xwarinek e. Li tevahiya herêmên Kurdistanê didin ser.

## Savar, girar
Ji savarê re *girar* jî tê gotin. Girar bêhtir bo savara hebên wî gir in, savar jî yên hebên wê sivik û hûr in re dibêjin. Li gelek deveran savar di wateya girara hatiye kelandin re dibêjin, heger savar ne keliya be, dibêjin girar. Mixabin zimanzanên kurd ti xebatekê li ser pêjgeha kurd nekirine, têgînên wê hêj standard nebûne.

Dibe ku ji *girê ar(d)ê (arvan)*, *girar* derketibe. Em dizanin berê genim di aşên prîmîtîv de dihate hêrandin û girikên genimê tê de dima.

## Angaştek li ser bikaranîna savar û rizê li Kurdistanê
Li herêmên bakur ên Kurdistanê savar, li yên başûr jî riz (birinc) bêhtir tê xwarin. Sedemekê wê avhewa ye, başûr deştî û germ e, bo çandiniya birincê destdide. Sedemek din jî bandora xwarinên suryanî û ereb in.

## Berkeliya goşt û savara Mûşê
* *4 SA (stekana-qedeha avê) savar*
* *250-300 gr [[tîkegoşt]] (ê berxê be baştir e)*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]]ya fringiyê*
* *2 îsota çarlîston*
* *2 fringî (bacanê sor, pamîdor, tomatos, şamik)*
* *6-7 ta [[bexdenûs]]*
* *Îsota reş*
* *[[Xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Hûn dikarin ji dêl tîkegoştê ve qeliyê jî bikarbînin. Qelî nayê kelandin, lewra ji xwe keliyaye. Pîvazê wekî zarê (kûbîkî) hûrbikin. Îsotê jî herwiha hûrbikin, dendikên wan derînin. Fringiya di ava germ de bişon bila hûn bi hêsanî bikaribin, qalikên wê bigirin, ango divê qalikên pamîdoran bên girtin û wan jî kûbîkî hûrbikin. Bexdenûsê pakij bişon, ziwa bikin, hûrbikin.

Goştê tîkekirî bişon, bi 3-4 SA avê bidin ser agir, heya ava xwe kişand bikelînin. Pîvaz, îsotê di nava rûn de biqelînin, goşt û fringiya hûrkirî berdin navê, biqelînin. Tevdin bila binî û serî yek biqelin. Fringî nermijî bûn, merge, îsota reş, xwê û 8-10 SA avê tevlî bikin, bila bikele.

Savarê berdin quşxaneya dikele, agir nizm bikin, heya savarê avê kişand xwe, hebikên savarê ponponî bûn (werimîn) bikelînin. Bexdenûsa hûrkirî tevlî bikin, bihêlin bila hinekê bisekine.

Pirranî bi mastê parzûnkirî dixwin. Xwarina we dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Kategorî:Xwarinên rûnbirêşkê
Şorbeya keşkê

**Şorbeya keşkê**, **şorbeya çortanê**, **germiya keşkê/çortanê**, **terhane** ji şorbeya ku ji keşk an çortanê tê kelandin e. 

Keşk û çortan ne yek in, herdu du cure ne lê li hin deveran çortan û keşk, wekî hevwate tên bikaranîn. Kurd, ermenî, faris, balkanî, romî (tirk) ji keşkê gelek xwarinan didin ser. Şorbeya wê pirranî zivistanê tê xwarin. Keşk û çortan ji havîn an payîzê ve tên hişkkirin. Li Dilok, Meledî, Sêwas, Ezirgan, di nava kurdên Anatoliya Navîn de keşk navdar e. 

Kurd navê *terhane* bikarnayînin, lê ji ber bandora tirkî, navên xwarinên kurdî jî, roj bi roj tên jibîrkirin.

## Berkeliya (melzemeyê) şorbeya keşkê ya Erxewanê
* *600 gr [[keşk]]*
* *12 SA (stekana-qedeha avê) av*
* *4 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *10 dd (dendik) [[sî]]r*

Bo sosa wê:
* *100 gr margarîn*
* *2 KŞ [[biharbêhn]]a (biharat) [[pûjan]]ê*
* *2 KŞ [[îsot]]a tûj, îsota pûlpelî, îsota sor*

## Çêkirin
Ji êvar de keşkê bikin nava avê bila nermijî bibe. Lê bila pirr dirêj jî di nava avê de nemîne, 4-5 katjimêr bes e. Bidarivînin, avê berdin quşxane yan beroşê, xwê pê werbikin, bi qasî 30-45 deqe bikelînin.

Ji ser agir daynin keşkê li tevdêrê (mîkser) bidin (berê dipişirandin) û bi qasî 3-4 deqeyan dîsa bikelînin. Heger dixwazin tîr nemîne, bi avê ron bikin, li ser daxwazê ye. Di badiyekê de sîrê bikutin, tevlî şorbeyê bikin.

Îcar dora rûnê ser e. Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, îsot û pûjanê berdin navê. Sosa wê li ser binikên servîsê tê belavkirin, nakeve quşxaneyê.

Kategorî:Şorbe
Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Taweşeht

**Taweşeht**, **taweya şehtê** xwarineke rûnbirêşkê ye. Di orjînalê de ji goştê bihestî yê erzan dihatiye çêkirin, lê niha ji pîrzolayê ye.

## Navê xwarinê û wergera romî (tirkî)
Tirkan navê wê bi şaşî tirkîze kirine, kirine *tarakli turk tavasi*. Dibe ku gotine qey koka bêjeyê *şeh (tr. tarak)* e. Lê ti eleqeya xwe bi şehê nîne. *Şeht* di wateya *felcbûyî, seqet, kelkût* de ye. Xwarin li Mûsilê navê xwe yê niha girtiye. Berê ji goştê erzan ên kulekan dihatibûye çêkirin û erzan bûye. Di wateya "exlewika/rûnbirêşka/meqelka ji goştê erzan ê ji ajalên şehtbûyî" de ye.

Xwarin li bakurê Kurdistanê ji ber bandora asîmîlasyonê carnan bi romî (tirkî) tê binavkirin. Li Mêrdîn, Amed, Dîlokê ji goştê biqîmet, ji pîrzolayê tê çêkirin.

## Berkeliya taweşehta Dîlokê
* *1 kg pîrzolaya mihê*
* *2 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) rûn*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *2 SA (stekana-qedeha avê) av*
* *1 KX [[merge]]ya fringiyê (bacanê sor, pamîdor, tomatos)*
* *1 KX mergeya [[îsot]]ê*
* *Li ser daxwazê pirr hindik [[biharbêhn]]ek (biharat), ava [[lîmon]]ê yan ava [[hinar]]ê*

## Çêkirin
Goşt pakij bişon, bi dilê xwe hûrbikin, bêî rûn bikin rûnbirêşkê. Heya ava xwe ya dayî kişand, biqelînin. Rûn û pîvaza hûrkirî berdin navê, biqijilînin. Zerayî bi pîvazê ket mergeyê (herduyan) tevlî bikin, tevbidin.

Avê berdin ser, xwê bavêjinê. Heya goşt peritî, hat kewa xwarinê, bikelînin. Hûn dikarin pîvazê na lê sîrê bikin xwarinê. Herwiha heger bixwazin dikarin ava limonê yan hinarê jî tevlî bikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên rûnbirêşkê
Pilor

**Pilor** navê komekê şîranîyên ji hevîr tên çêkirin e. Mirov dikare bêje ku di standarda wê de darçîn heye, bêî wê nabe. Ji ber ku zimanzanên kurd li ser pêjgeha kurd, standardkirina nav û têgînan nexebitîne û lêkolîn nekirine, carnan tevlîhevî derdikevin.

Li hin deveran pilor û helîlikê tevlîhev dikin. Li bakurê Kurdistanê roj bi roj navên bi kurdî yên xwarinan winda dibin, ji ber ku aşxane (restoran) navan bi tirkî didin, kurd jî wan bi tirkî bikartînin.

## Cureyên pilorên kurdî
* Çêkeçêk (*çêke çêke* jî dibêjin)
* Pilora qûşî
* Pilora kovikê
* Pilora bazarê

## Berkeliya (melzemeyê) pilora Rihayê
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[darçîn]]*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) rûnê malê yê helandî*
* *1 SA ard (arvan)*
* *1/2 SA [[şekir]]*
* *3 SA av*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê helandî*

## Çêkirin
Rûnê helandî bikin rûnbirêşkê, ard berdinê û biqelînin. Zerayî pê ket, avê berdin navê, tevbidin. Tîr bû li binikên servîsê parve bikin. Parçeyên rûnê malê daynin ser binikan, darçîn û şekirê pê werbikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Serhildana Bûbanan

**Serhildana Bûbanan** an jî **Serhildana duyem a Motkiyê** (1934-35) yek ji serhildanên kurdan ên li Bakurê Kurdistanê ye.

Binyada destpêka vê serhildanê çewtiyeke mezin e: Di sala 1934 de eşîra kurdên dimilî ya Bûban li Motkiya Bedlîsê li hember romê serî hildide. Baweriya serekên bûbanan bi xeletî ew e ku serhildaneke mezin a kurdan nêzdibe. Ji ber vê yekê serî hildidin. Sûwarên bûbanî dajone navenda navçeya Motkî û wê gamore dikin. Belê di nava Motkiye de leşkerê romê re bin dikevin û xwe diparêzin çiyayan. Qasî salekî li çiye wek peşmêrgan li hember romê berxwedidin û pasê rom bi êrişeke mezin ve diçe ser wan û serhildanê dewîsandin dike.

Piştê dawiyandina serhildanê zilma romê wek hemû carên xwînxar e. Gelek gund û geliyên li Motkiyê tên şewitandin, axa, şêx û pisporên heremê hemû têne îdam kirin. Dewleta romê malbatên serhildêran ên ku ji vê komkûjê difilitin, sirgûnê Tirakiye û Balikesîrê dike.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê

## Çavkanî
* Kurdica: Serhildana Bûbanan (almanî)

Kategorî:Serhildanên kurdan
Simon van der Meer

**Simon van der Meer** (jdb.  li Den Haag; m.  li Genf) fîzîknasekî holandî bû. Sala 1984ê, bi tevî Carlo Rubbia Xelata Nobelê ya Fîzîkê werdigire.

## Giringî
Heya sala 1956ê di Philipsê de dixebite. Piştre heya malnişîniya xwe (1990) di CERNê de kar dike. Ji bo kopişîna (tûşîhevbûn) elektron û protonan, li wir bi fîzîknasên din re kana antîprotonê bipêşdixin. Ev sîstem sala 1981ê de tê bikaranîn.

Van der Meer, xeleka CERNê ya di hêta 400 GeVê de ye, him ji bo depokirinê, him jî kopişînê bikartîne. Angaşta Carlo Rubbia, vedîtina parçikên lawaz ên nukleer W+, W- û Z0 biserdixîne ku ji ber wê jî herdu bi hev re guncavê xelata Nobelê tên dîtin. Herwiha gelek xelatên din jî digire.

Sala 1966ê marî dibe (dizewice) û du zarokên wî dibin.

## Çavkanî
Carlo Rubbia: *Simon van der Meer (1925–2011).* Di: *[[Nature]]*, Hejmar 472, 2011, rûpel. 170

## Girêdanên derve
* Cern Courier hezîran 2011 li ser van der Meer  (ne bi kurdî ye)

Kategorî:Fizîknasên holendî
Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2011
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kopişkara Mezin a Hadronê

thumb|Tunela LHCê

**Kopişkara Mezin a Hadronê**, **tûşîkara mezin a Hadronê** *(*'LHC*', bi [[Îngilîzî]]: "Large Hadron Collider")* navê projeyeke fîzîkî ya CERN e ye ku ji sala 2008'ê destpêkiriye.

Di sînorê Fransa û Swîsreyê de, 100 m li binê erdê tunela LEP heye ku 27 km dirêj e. Li vir LHC proton û îyonan dertîne nêzîkî hêza tîrêjê û paşê jî wan dikopişîne (tûşîhevtîne, li hev dixe).LHC, protonên bi enerjiya 450 GeV a ji SPSê digire, dertîne 7000 GeV (an jî 7 TeV). Ji bo qevdên protonan berevajî bibin, kehrebarên (kişanek, manyet, miknetîs) raguhêzbar tên bikaranîn. Ji bo manyet gihîner bibin, heya -271 pileyê tên cemidandin. Qevdên protonan bi lezgîniya 40 MHzê de tên kopişandin, ji kopişînê enerjiya 14 TeV rûdide.

Kategorî:CERN
Qeyxaneya Mêrdînê

**Qeyxaneya Mêrdînê** jî wekî qeyxaneya Wanê cureyek ji arxavkê ye. Ji arxavkê re bi tesîra fransî li Kurdistanê jî carnan *omlet* dibêjin. Taybetiya qeyxaneya Mêrdînê, şîr tevlî nabe. Ango bê şîr e.

Berê ji bo jinên ducanî ne (hemîle) dihat çêkirin, lewra dims ji aliyê şekirê tiriyê ve (glukoz), zerika hêkê jî kolesterîna baş ve, dewlemend e.

## Berkeliya (melzemeyê) vê arxavkê
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) dims (mot)*
* *2 Hêk*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) ard (arvan)*

## Çêkirin
Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin. Hêk û ardê biçelpînin, berdin nava rûnbirêşkê. Herdu aliyan wekî hev sor bikin. Bi kevçiyê yan kêrê bibirrin û dimsê berdin ser.

Kategorî:Arxavk
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Xurabî

[thumb|rast|200px|Xurabiya spanî ''[polvorón*]]

*'Xurabî*' ji koma nanikan e. Qurabî, qurabiye jî dibêjin. Bi [[azerî]]: قورابیه Qurabiyə , [[erebî]]: غرّيبة, romî ([[tirkî]]): kurabiye, yewnanî: κουραμπιές ye. [[Lebzîne]] jî cureyek ji xurabiyên [[pêjgeha kurd]] e.

== Serpêhatiya xurabiyê ==
Bi texmînî ev binavkirin ji herêmên [[soranî]]axêvan belav bûye. Ji ber ku di nava gelên [[îranî]] de, [[faris]] xwedî dewlet in, rojavayî tevahiya dîrok, çand û hunera gelên îranî ([[kurd]], [[faris]], belûcî, gilakî, mazenderanî ûêd) dikin para farisan.

[[Ewropa]]yî xwarinên rojhilata navîn pirranî dikin para ereban an jî îdia dikin ku ji ewropayiyan belav bûne. Ev ji oriyentalîzmê tê. Ji bo xurabiyê îdîa hene ku ji farisan derbasê yewnanan, ji wan jî ereban bûye.

Bi tesîra asîmîlasyonê li [[bakurê Kurdistanê]] ji xwarinên xuriniyê yên ji koma nanikan re kurabiye jî dibêjin. Eslê peyvê *xurabî* ye, di wateya *"xurinî/xwariniyên ji nanikan ên çorsane"'' ye. Paşpirtika erebî +iye, wateyê plûral (pirane, pirejimar) dide û hinekê jî bêhna bajarîbûnê pê dixe.

## Hin ji xurabiyan
* Polvorón
* Xurabiya Dîlokê
* Xurabiya çorsane
* Lebzîne
* Cookie
* Macarons d'Amiens
* Acıbadem kurabiyesi
* Xurabiyên rengareng ên Latînamerîkayê
* Xurabiyên cihûyan ên bi runê nivîşkî yê nehatiye helandin

## Gotin
* Xurabî çû bajêr, bû xurabiye. Mêrê min jî çû bajêr destvala hat.

Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Şîranî
Bûban (eşîr)

**Bûban** an **baban** navê eşîreke kurdên misilman e.

Ev eşîr li giştî cografiya Kurdistanê ye û qismên wek eşîr an qebîle an jî mal belav bûye. Li Bedlîs û Motkiyê yek ji qebîlên eşîra motkiyan êla rojkî ne, li Paloyê, Amedê û Sêwregê (**Babij**) jî wek eşîreke bêêl (konfederasyon) in.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên dimilî
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Motkî
Barankî

thumb|Barankî
**Barankî** (rûsî: баранки), an *zûşkî* ji koma nanikên pêjgeha rûs e. Mirov dikare bike wekî şîranî, kate, çerez jî binav bike. Lewra rûs him bi çayê re, him di şahî û mêvaniyê de dixwin.

Çapa wê (eşkêl) 4–12&nbsp;cm e. Pirranî kuncî yan xaşxaşikê tevlî dikin. Cureyên wê yên bi bindeq, vanîlyayê jî hene. Heger bi zencefîlê be jê re pryanîkî dibêjin. Çêkirina wan dişibe ya xurabîyan.

## Pêwîst in
* 5 hêk (spîka wê)
* 3 SA (stekana-qedeha avê) şekir
* 250 gr margarîn
* 200 gr kremaya tirş
* 1 SA şîr
* Qevdek xwê (solin)
* 1,5&nbsp;kg ard (arvan)
* Têra xwe (2-3 pakêt pudraya kulîçeyan)

Ji van berkeliyan hevîr bistrên, di germiya 210 pileyê de bi qasî 10-15 deqeyan bipijînin.

## Girêdanên derve
* Baranki  auf slovari.yandex.ru (russisch)

Kategorî:Kate
Kategorî:Kulîçe
Kategorî:Pêjgeha rûs
Hannes Alfvén

**Hannes Olof Gösta Alfvén** (jdb. 30ê gulanê 1908 li Norrköping; m. 2ê nîsanê 1995 li Djursholm) fizîknasekî swêdî bû. Ji ber xebat û îcadên wî yên di warê magnetohîdrodînamîk û fîzîka plazmayê, sala 1970yê guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin.

## Jiyan

Dê-bavên wî Johannes Alfvén û Anna-Clara Romanus, herdu jî bijîşk bûn. Apê wî Hugo Alfvén komponîstekî navdar bû.

Ji sala 1926ê ve Alfvén perwerdeya fîzîk û felsefeyê dibîne, 1934ê payeya doktoriyê digire. Sala 1937ê li înstîtuta Nobelê ya bo teknolojiyê wekî profesor dest bi kar dike.

Sala 1935ê marî dibe (dizewice), pênc zarokên wan dibin.

Kategorî:Fizîknasên swêdî
Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1995
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Pêjgeha hindî

250px|thumb|Pîlaw tendurî

**Pêjgeha hindî** yan xwarin û vexwarinên Hindistanê, xwedî gelek taybetiyan e û ji gelek aliyan ve pêjgeha hindî bandora xwe li yên gelên cîran kiriye.

Gava mirov behsa xwarinên Hindistanê bike biharbêhn (biharat) divê neyê jibîrkirin. Heya bigire hin şîranîyên wan jî bi biharbêhnê ne. Goştê mirîşkê ji yê sor bêhtir tê bikaranîn, ev jî ji baweriya hinduîzmê ye. Bi dehan cureyên nanê tên pijandin. Bi hindî ji nanê re *nan* dibêjin. Herwiha ew jî tendûrê dizanin.

Di nava herêmên Hindistanê de ji gelek aliyan ve cudatî hene. Li Hindistanê gelek baweriyên olî û hindikayî hene. Li bakurê welêt bandora xwarinên mongolî tê dîtin. Xwarinên ji berhemên şîr, goştê bizinê û berxê, kakil pirr tên bikaranîn.

Li rojhilatê şîranî pirr tên xwarin. Gelek xwarin li wir bi bendaliyan re hevpar in. Riz, li rojhilatê herwiha navdar e. Li başûr riz, xwarinên ji hevîrê, hêyavk, masî, fêkî navdar in û pêjgeha başûr dişibe ya tamîliyan.

## Xwarin-vexwarinên navdar
* Tendûrî masala
* Vîndalû (vîndaloo, vindalho)
* Lassî
* Alû gobî
* Paratha
* Çapatî
* Pakora (bhaya jî dibêjin)
* Gulava hindî (bi hindî गुलाब जामुन - gulab jamûn)
* Naddû, şîraniyek e
* Kûlfî falûda (bestenî ye)
Vîndalû

thumb|Vîndalû
thumb|Vîndalû

**Vîndalû** (bi îngilîzî: *Vindaloo*; herwiha Vindalu) xwarineke gelek tûj (no), ji pêjgeha hindî ye.

Xwarin ji bajarê Goa belav bûye ku 450 sal peytextî ji mêtîngehiya Portûgalê re kiriye. Portûgaliyan him gelek xwarin ji hindiyan girtine, him jî bandora xwe li xwarinên wan kirine. Ev jî ji wan yek e. Navê *vinha de alhos* niha bûye*vindalho*, *vîndalû*.

Li biyanistanê jî hindistanî vê xwarinê dixwin û dane hezkirin.

Kategorî:Pêjgeha hindî
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Morîstan

thumb|Morîstan

**Morîstan**, ji cihê ku morî têde bi hev re bi kolonî û bi malbatî dijîn re tê gotin. Her morî kolonîya wê heya. Bi wê re dijî. cihê xwe yê ku têde dijîn jî, rast û pak dikin. Li derve, ku devê weke qûleke di ardê de ku were dîtin a. Lê hundurê wê qûlê, di wê de jî, weke ku cihanek heya. Ew cihan, cihane morîyan a. Ji derve, xwarin bê, tiştên din yên ku di morîstana wan de ji wan re pêdivî bi pê hebe, ji derve dibin û dikina hundur de. Ew jî, wê yekê bi hev re di hevkarîkariyekê dikin. Yek yek, weke ku karê xwe dizanê, diçê û tê.

## Girêdanên derve

Kategorî:Morî
Pêjgeha îrlendî

**Pêjgeha îrlendî**, bi pêjgehên gelên cîran re gelek hevpar e. Goştê berxê, mirîşk, hêk, rûnê nivîşkî, berhemên şîr,mîdye, hêyavk pirr tên xwarin.

Di nava salên 1846 - 1851'ê de li Îrlendayê xelayeke mezin rû dide. Zêdetirî milyonek kes jiyana xwe ji dest didin. Salên xelayê tevahiya jiyana îrlendiyan diguherîne. Çandinî tê guhertin, 1,5 milyon kes koçber dibin, diçin Kanada, Brîtanya û DYAyê.

Heya sedsala 20em goşt kêm dihat bikaranîn. Masî cihekê girîng digire. Masî herwiha tên kelandin, biharatkirin jî. Kartol sedsala 16em tê Îrlendayê

## Danên rojê
### Taştê
rast|thumb|200px|Taştêyeke tîpîk
Îrlendî taştêyê goştê mirîşkê yê qelandî, pudîng, kartolê biraştî, kuvark, frîngî û fasûliya qelandî, hêk, hingivê pirr dixwin. Bi goştê nivîşkî tostên rengîn tînin ser destexaneyê. Çay, ava porteqalê, şîr jî divê neyê jibîrkirin.

### Navroj
Masî, kartol, xwarinên giran ên goşt, gulaş, şorbe, hêyavk, cureyên kiloran tên ser destexaneyê. Niha bandora fastfoodê jî gelek zêde bûye. Îrlendî jî wekî kurdan pirranî di hev re tên ser destexaneyê (sifre). Ango di malbatê de, mêvandariyê de bi hev re dixwin. Gizêr, nan, kelem, bamye, lovî cihekê taybet digirin.

## Çavkanî
* Jürgen Schneider: *Irische Küche. Gerichte und ihre Geschichte - Xwarinên îrlendî. Xwarin û diroka wan* 3. Auflage Verlag die Werkstatt, Edition Diá, Göttingen, 2001, ISBN 3-89533-249-6 (almanî)
* Elisabeth Bangert: *Irische Küche. erleben und genießen - Pêjgeha îrlendî, bibin şahîd û tehm bikin* 1. Auflage, Verlag EDITION XXL, ISBN 3-89736-141-8 (almanî)

## Wergirtin
* Gotara ''Ireland'' a di ''Encyclopedia of Food and Culture''ê de

Kategorî:Çanda Îrlendayê
Pêjgeha Azerbaycanê

thumb|Ji goştê berxê tîkekebaba azeriyan û lülə kabab
thumb|Xwarina sêlê
thumb|Kebaba ask û bizina kûvî

**Pêjgeha Azerbaycanê** *(bi azerî: Azərbaycan milli mətbəxi)* yek ji pêjgehên dewlemend ên cîhanê ye. Gava mirov behsa pêjgeha welatekê bike, herwiha teknîkên çêkirina xwarinan, dîrok, dab û nêrîtên destexaneyê (sifre) jî dike. Xwarin-vexwarinên azeriyan bi yên gelên devedorên xwe re hevpar in, lê hin ji wan xwerû li Azerbaycanê deng vedane.

Pirraniya xwarinên azeriyan di qada navneteweyî de wekî yên romiyan (tirkan) tên zanîn. Di viya de rola Împeratoriya Osmanî û çûyîna romiyan bo Ewropayê mezin e. Dema tirk li Ewropayê bicih dibin, tevahiya xwarinên gelên herêmê jî li ser wan tên hejmartin. Bo minak lehmecûn xwarineke ereban e, lê li Ewropayê wekî *"pîzaya tirk"* tê binavkirin.

Xwarinên ji hevîrê, kufte, kilor, kebab, hêyavk, xwarinên sîr û mastê, selete û kulîçeyên rengîn pêjgeha azerî dixemilînin. Ji ber ku ferhengeke têkûz a kurdî-azerî nehatiye weşandin, dijwar e mirov bizanibe kîjan xwarinê re azerî yan kurd çi dibêjin. Lê gelek xwarin hevpar in.

## Hin ji xwarinên pêjgeha azerî
* Göyəm turşusu
* Şorqoğalı
* Bîşî (kate)
* Heftqelî
* Kesmaşî
* Pitî
* Şəki gürzəsi
* Qisir
* Rişte
* Feyxoa kompotu
* Xavît
* Düşbərə
* Çilav
* Lehmecûn
* Manna sıyığı
* Ballıbadı
* Fesalî
* Dəvə qutabı

## Girêdan (îngilîzî)
* AZ Cookbook: Food from Azerbaijan and Beyond
* Comparison of Cuisine between North and South Azerbaijan , *Azerbaijan International*, Autumn 2000, pp.&nbsp;24–27.
* Proverbs about Food in Azerbaijan, *Azerbaijan International*, Autumn 2000, pp.&nbsp;36–37.
* Food! Glorious Food!, Special issue of *Azerbaijan International*, Autumn 2000.
* Azerbaijani dishes: photographs and descriptions
* Azerbaijani cuisine: descriptions of dishes by category on advantour.com
* Cuisine of Azerbaijan based on the book ''Azerbaijani Cooking''  published in Baku
* Selected recipes from Azerbaijani cuisine
* Azerbaijani Food
Motikan

**Motikan** navê êleke kurdan a dîrokî ye. Li gorî Îzadî mumkûn e ku navê xwe ji Medan (Mad>Mot?) girtî be. Mîr Şerefxan motikiyan ji gelê binkî ê Bedlîsê dijmêre û diyar dike ku Motikan yek ji şaxên êla Rojkiyan nin. Îroyî motikan li Bedlîsê (Motkî), Erzirmê, Rihayê, Çewlîgê hwd. bi warin. Li hin herêman Kurmancî û li hin herêman jî Dimilî diaxivin. Navê Motikî (Motikan) li hin herêman wek Motêlî, **Modanî** an jî **Motî**/**Modî** tê bilêvkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên dimilî
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Kurd
Ez (helbest)

***Ez*** berhemeke Feqiyê Teyran a pirr dirêj e. Di deme ku tê gotin de, di nav de ku bi awayekî vegotinî jî tê gotin a. Tê gotin, "ji destpêka heta dawiyê di sê civatan de bi dawî nabê." Lê di roja me de, beşeke wê gihiştîya destê me. Hin gotinên ku bi vê re dihatina gotin ev in. Tê gotin, ku deme ku "Feqiyê Teyran, ketibû înzîwayê û ketibû nava hizran de û piştre ku pirtûkaka xwe ya aqil di nivîsand, piştre ev berheme xwe bi lêv kirîya û hanîya ser ziman." Lê ji bo ku mirov vê gotinê piştrast bike jî, î ro di destê me de, zêde zanîn jî nîn in:

## Berhem
Beşek ji berhemê ku gihiştîya roja me.

Kategorî:Feqiyê Teyran
Sînem

***Sînem***, berhemeke Feqiyê Teyran ya pirr ku wî ji dil gotiya ya. Ew berheme wî li ser jinake bi navê sînem a.

## Berhem

Beşek ji berhemê ev a. Tê gotin ku hê dirêjtir bûya. ..

(*)şer çû sota Xwedê

Kategorî:Feqiyê Teyran
Dewlet (Platon)

thumb|Komara Plato, ji sala 1713'an

***Komar*** an jî ***dewlet*** (; ) navê pirtûka ku li şûn Platon maya ya. Ev pirtûk, hemû ji danûstandinên ku Sokrates bi mirovên din re dike ya. Lê ew di wan danûstandinên de, li ser hemû mijarên di jîyanê de ku tên aqilê wî, li ser wan disekinê. Ji ber vê yekê ji wan re tê gotin "danûstandinê sokratikî" û an jî "dîyalogên sokratik" jî. Mijarên têde, bi teybetî, felsefe ahlaq, jîyan, ol, xweza, mirov, cihê mirov di jîyanê û hwd, ku hê gelek mijarên din jî di nav de mijarên bi vî rengî ên felsefî di hildê rojava xwe. Sokrates, heta î ro, ti pirtûk ji wî nemana li roja me. Lê ji wan dîyalogan, tê bawerkirin û fikirîn ku ew di serê xwe de xwediyî çi bûya.

## Navaroka pirtûkê

### Yên ku Danûstandin bi wan re

### Mengiwerîya Platon
* Metafizîk
* Gîyan û sih

## Mijarên ku têde li ser dan danûstandin dibêt

### Beşa pêşî
Komar;
perwerde
* Destûr û destûrên bigihin
* Di desthildadariyê de maf

### Beş du
* Civak, temen û çînên wê
* Hêze hizra filosofan
* Hizir û perwerdehîya filosofan

### Beş sê
* Demokrasî
* Tîranîtî
* Otokrasî
* Brokrasî
* Olîgarşî

### Beş çar
* Nemiritîya gîyanê(rûh)
* Di jîyanê de berdêla azadiyê
* Hizir li ser mirinê

Kategorî:Dadmendî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Pirtûk
Rojkî

**Rojkî** (Rozegî) yek ji êlên kurdan ên dîrokî ye. Navenda êla Rojkî herêma Bedlîsê bû ye. Demeke dirêj li Bêdlîsê serwerî kiriye. Mîrneşîneka Rojikiyan (Şerefxaniyan) ji sala 1182 heta 1847 wek nîvotonom (yek caran jî serbixwe) li herêma Bedlîsê hikm kiriye.

## Qebileyên/Komên Rojkiyan
Li gorî Şerefxanê Bedlîsî êla Rojkî ji 25 qebîlan û du koman (eşîran) pêk dahat.

* Koma/Eşîra Bilbasî
** Keleçêri= kelşeri **Gewrek
** Xirbelan
** Balkan
** Xiyartan
** Gowri **Gewrek
** Birêşan
** Sekran
** Karsî
** Bêdoran (Bîdoran)
** Belakurdan

* Koma/Eşîra Qewalîsî
** Zerduzan
** Endakiyan
** Pirtavan
** Qewalîsî
** Kurdikan
** Suhreverdiyan
** Kaşaxiyan
** Xaldan (Xaltî?)
** Istukan
** Azîzan

Her wiha 5 eşîr jî ên bînkî li Bedlîsê birê vê êlê bûn
* Modkan (Motikan)
* Qeysan
* Zoqeysî
* Zeydî
* Bayîkan/Baykan

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Badikan (eşîr)

**Badikan** eşîreke kurdan li Bakurê Kurdistanê ye. Badikî li Farqîn, Pasûr, Bismil û parazgeha Mûş û hin deverên Agiriyê dijîn.

Lê pirî endamên wî eşîrê li navenda, paytexta Kurdistanê li Amedê dijîn. Eşîra Badika ji 12 qebîl û gundên mezin pêk te. Ev gund li navçeya Pasûrê li hereme Badika Hewrê ne.
Navê qebîlên Badikan wiha ye:
Memikan, Laçikan, Xweşikan, Reşikan, Araşkan, Nasirkan, Welîkan, Axikan, Mala Xerzan, Kerran, Kanikan, Şerefkan û Cimikan e.

Koka Eşîra Badîkan vedigere (Bad) Bazê Dostikî avakerê Xanedana Merwaniyan.

Li gor jêderên heremî, ev eşîr navê xwe ji Badê Dostik Bazê Dostikî vergirtiye ku ew damezrênerê Dewleta Merwanî Xanedana Merwaniyan ye. Farqîn û Amed peytextên Merwaniya bûne. Herwiha Pira Malabadî ku di dema Merwaniyan de hatiye avakirin, li kêleka herema Badika Hewrê ye.

Eşîra Badîkan yek ji kevintirîn eşîrên Mezopotamyayê ye.
Parlamenterê berê yê Mûşê Sırrı Sakık û Şaredarê berê yê Diyarbekirê Nurettin Dilek endamên vê eşîrê ne.

Serokê Eşîra Badîkan Wekîlê Mûş’ê Zekî Eker e. 

Zekî Eker ji bo ku zarok karibin bixwînin li navçe û gundên Mûşê gelek dibistan çêkirin.
Ji bi hezaran xwendekaran re derfetên bûrsê peyda kiriye. Ji bo bi hezaran kesî derfetên kar peyda kiriye. Di lihevkirina gelek malbatên nakok de bûye alîkar. Li herêmên Rojhilatê Anadoluyê û Başûrê Rojhilatê Anadoluyê yên Tirkiyeyê navekî pir bi bandor e. Eker parlementer û Axayekî pir bi hurmet e.

Kurê Zekî Eker, Serkan Eker, zanîngeha herî bi prestîj a Îngilîstanê qedandiye. Serkan Eker di 11ê Gulana 2024an de bi daweteke bi heybet a li Otela Sheraton a Enqereyê bi keça Serokê Eşîra Pinyanişî Ali İhsan Zeydan a Serokê berê yê Şaredariya Geverê Ali İhsan Zeydan re zewicî. Di daweta ku du malbat û eşîrên girîng ên Tirkiyeyê hatin cem hev, ji siyaseta Tirkiyeyê gelek navên girîng amade bûn.  Wezîr û 25 parlementer wek şahidên daweta hevjînê bûn. Zewaca ku bi beşdariya rayadarên raya giştî, serokên eşîran, nûnerên saziyên sivîl, karsaz, şaredar û gelek mêvanan pêk hat, di çapemeniya giştî û neteweyî de wekî daweta salê hat tomarkirin. Di daweta Eşîra Badîkan de deh kîlo zêr dan bûka serokê eşîrê Badîkan Zekî Eker.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Şehing

**Şehing**, **qaqlîbaz**, **peleçemk**, **kakilê bazan** (*Laridae*), famîleyeke balindeyên beravî û masîxwer e li gelek beravên cîhanê dijîn û li hinek çeman jî têne dîtin.

## Reftar
Bi giranî bi masiyên seravî xwedî dibin. Bi *qaj-qaja* dengê xwe yê bilind navdar in.

## Pêşangeh

Wêne:Qaqlîbaz.jpg|Qaqlîbazeke ji çemê Dîcleyê
Wêne:Qaqlîbaza serreş.jpg|Qaqlîbaza serreş *(Larus ridibundus)* li Bismilê, Bakurê Kurdistanê.
File:Sea Gull at Point Lobos State Natural Reserve, CA.jpg|Qaqlîbaz



## Dabeşandin
[thumb|rast|<center> Qaqlîbazek e xwarin ji destê mirovek e dibe.[kleptoparasitism|theft]]
Ev lîsteya cins û cureyên qalqlîbazan di rêzek e taksonomî.
Qaqlîbaza Sabrîn ku bi tenê ji cinsa ''Xema'' mayî ye.|thumb
[thumb|<center>Qaqlîbaza amerîkanî [stêrka derya dixwe.]]
[thumb|<center>[Qaqlîbaza acî]]
**Cinsê ''[[Larus]]''
* ''Larus pacificus''
* ''Larus belcheri''
* ''Larus atlanticus''
* ''Larus crassirostris''
* ''Larus heermanni''
* ''Larus canus''
* ''Larus delawarensis''
* ''Larus californicus''
* ''Larus marinus''
* ''Larus dominicanus''
** ''Larus dominicanus vetula''
* ''Larus glaucescens''
* ''Larus occidentalis''
* ''Larus livens''
* ''Larus hyperboreus''
* ''Larus glaucoides''
** ''Larus glaucoides kumlieni''
* ''Larus thayeri''
* ''Larus argentatus''
* ''Larus heuglini''
* ''Larus smithsonianus''
* ''Larus michahellis''
* ''Larus cachinnans''
* ''Larus vegae''
* ''Larus armenicus''
* ''Larus schistisagus''
* ''Larus fuscus''

**Cinsa *Ichthyaetus*
* *Ichthyaetus leucophthalmus*
* *Ichthyaetus hemprichii*
* *Ichthyaetus ichthyaetus*
* *Ichthyaetus audouinii*
* *Ichthyaetus melanocephalus*
* *Ichthyaetus relictus*

**Cinsa ''Leucophaeus''
* ''Leucophaeus scoresbii''
* ''Leucophaeus atricilla''
* ''Leucophaeus pipixcan''
* ''Leucophaeus fuliginosus''
* [[Şehinga boz]], ''Leucophaeus modestus''

**Cinsa *Chroicocephalus*
* , *Chroicocephalus novaehollandiae*
* *Chroicocephalus scopulinus*
* *Chroicocephalus hartlaubii*
* *Chroicocephalus maculipennis*
* *Chroicocephalus cirrocephalus*
* *Chroicocephalus serranus*
* *Chroicocephalus bulleri*
* *Chroicocephalus brunnicephalus*
* Qaqlîbazê serreş, *Chroicocephalus ridibundus*
* *Chroicocephalus genei*
* *Chroicocephalus philadelphia*

**Cinsa ''Saundersilarus''
* ''Saundersilarus saundersi''

**Cinsa *Hydrocoloeus*
* *Hydrocoloeus minutus*

**Cinsa ''Rhodostethia''
* ''Rhodostethia rosea''

**Cinsa *Rissa*
* *Rissa tridactyla*
* *Rissa brevirostris*

**Cinsa ''Pagophila''
* ''Pagophila eburnea''

**Cinsa*Xema*
* *Xema sabini*

*'Cinsa *Creagrus*
* *Creagrus furcatus''

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Rudy's Gull-index.
* Gull videos.
* Gullpix  Pêşangehek e qaqlîbazan gor cureyan.

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Famîleyên balindeyan
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Dîcleyê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Heyderî (eşîr)

**Heyderî** yan jî **Heyderan** navê êl û eşîreke kurd e. Bi vî navî niha du hev eşîr ên meşhûr li Kurdistanê mewcûd in. Yek ji wan li Serhedê (Wan, Qers, Agirî, Erzirom) ye, yek a din ji li Dêrsimê ye.

## Heyderî li Serhedê
Heyderiyên li Serhedê hem li aliyê Bakurê Kurdistanê û hem jî li Rojhilata Kurdistanê dijîn. Li alîyê Rojhilata Kurdistanê cîranên êla celalî û mîlan in. Navên wan a sîyasî di dewrên berê de Milazgir bûye, lê li hêlên din jî komên heydaran mewcûd bûn. Eşîra heyderan bixwe niha li Bakûrê Kurdistanê li Erdîşê û Elcewazê dimîne, lê komên wan ê tarixî li her aliyên Serhedê belav ne.

Komên heyderî ên Serhedê ev in: Ademan, Şêxhesenan, Hamdikî, Marhorî, Dertoyî, Akobî, Xelikî, Ji wan Xelikî û Ademan (Atemankî) li heremên din di nav êl û eşîrên din de jî raste meriv tên.

## Heyderî li Dêrsimê
Eşîre heyderan li Dêrsimê li navçeya Mêzgirê bi war e. Heyderî yek ji eşîrên bi nav û deng in li vê derê. Zaravayê wan kirmanckî ye û mezhebê wan elewîtî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Berzincî

**Berzincî** an **Berzencî** silsileke kurdan a şêxan e. Orijîniya vê silsilê ji herêma Hewraman, nêzê Silêmanî ye. Gelek şêx û alimên Kurdistanê ji vê silsilê bû ne: Mewlana Xalid Bexdayî an jî Şêx Mehmûdê Berzencî ji vê malbatê bûn. Di belavkirana terîqeya Qadiriyan de vê silsilê roleke mezin girtiye. Esle mala şêxên Paloyê, mala şêx Seîdê Paloyê jî digîjê vê silsilê. Her waha gelek malbatê şêxan li Bakûrê Kurdistan jî wek Berzencî bi nav dibin. Kurdên Berzincî ji nesla pêxember Muhemmed in.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Malbat
Nûbar (kovar)

**Nûbar** kovareke hunerî , civakî û sîyasîye ku li Almata ya Qazakîstanê tê weşandin. Bi zimanê Kurdî,Rûsî û Zimanê Qazaxî derdikeve.Alfabeya latînî û Alfabeya Kîrîlî tê bikaranîn. Kovar salê du caran tê weşandin û behsa jiyana Kurdên li çar parçeyên welat, Rûsya û Qafqasya dike.

Tevahiya nivîsaran bi zaravayê kurmancî têne weşandin. Sedema vê yekê jî ew e ku tevahiya Kurdên Asya Navîn ango Kurdên li Qazakîstan, Ûzbêkistan, Qirgizîstan û Rûsyayê kurmancîaxêv in.

Kovar di sala 1992an de bi navê *Kurd* derdikeve. Salek paşê ango di sala 1993yan de redaksiyon li hev dicive û navê kovarê dike Nûbar. Sedema vê yekê ne siyasî ye, lê çandî ye. Ji ber ku kovar çandî, edebî û hunerî ye, navê Nûbar baştir tê dîtin. Ji 1992yan heta niha Berpirsiyarê Sereke yê kovarê Kinyazê Brahîm e. Ew ji bilî vî karî, li zanîngeheke Almata’yê profesor e û Serokatiya Kurdên Qazakistanê jî dike.
 
## Kunya kovarê eve
Redaktorê Sereke: Kinyazê Brahîm, Koma Redaksiyonê: Oljas Sulemenov, Murad Auezov, Safar Abdullo, Kuznetsov E.A., Eskerê Boyik, Hesene Evdoye Eli, Hejmedîne Ehmed, Sewqi Dursunov, Ezîze Ziyo Bedirxan, Bariye Bala. Edîtor: Hejarê Şamil. Redaksiyon û Rêzkirina Nivîsan: Hesenê Hecîsilêman, Marîna Stukalîna.

Tiraja kovarê 1000'e, ji 96 rûpelê pêk tê û bahayê kovarê 200 Tengeye ku dike 12 Dolara.

Dewleta Qazakîstanê destura weşana Kurdî dide lê alîkarîya aborî nake. Kovar bi alîkarîya karsazên Kurd tê derxistin û belavkirin.

Çend navên ku heta niha wek nivîskar-helbestvan-lêkolîner di kovarêda nivîsîne ev in: Nadir Nadirov, Kinyazê Îbrahîm, Eskerê Boyik, Mihemedê Misto, Hesenê Hecîsilêman, Salihê Seyadî, Gulnaz Qasimova, Bariyê Bala, Hejarê Şamil, Huseyinê Hemîd, Rustem Biroyî, Ferîdûnê Lele, Hesenê Evdo, Mihemedê Silêman, Mecîdê Silêman, Dûrsûnê Têmir, Ûsivê Feqî Evdile.

Nûbar herêmên wekî Alma Ata, Astana, Taldikorxan, Çimkent, Taras, Qarataw, Qeşqebûlax, Îssîk, Kaskilên û Cambûlê jî di nav de, hema li tevahiya komara Qazakistan û Qirqizîstanê cihê ku kurd lê hene tê belavkirin. Beşek jî diçe nav Kurdên Moskova û Krasnadarê.

## Çavkanî
http://berbang-nur.kz/ 
* www.rizgari.com 
* Hejmara 132yemîn ya kovara Rudaw

Kategorî:Kovarên kurdî
Pêjgeha Kîprosê

[thumb|[Helîme]]

**Pêjgeha Kîprosê** yan xwarin-vexwarinên girava Kîprosê, şaxek ji pêjgeha Deryaya Navîn, parçeyek ji pêjgeha yewnanî e. Herwiha di bin bandora gelek xwarin û vexwarinên gelên herêmê de maye.

Îro li girava Kîprosê 80 % ji gelheyê, yewnan, 20 % jî romî (tirk) in. Girav di çerxa dîrokê de di bin deshilatdariya romayî, bîzansî, asûrî, îranî (faris, kurd, gilakî ûêd), ereb û gelekan de maye. Sala 1571'ê osmanî giravê dagir dikin, sala 1878'î jî brîtanî. 1960'ê girav serbixwe dibe.

Kîpros çendîn di bin dagirkeriyê de maye jî, hin tehmên taybet hene ku mirov tenê dikare li vir bibîne. Kîprosiyan biharbêhnên (biharat) tirkan, hêyavkên îraniyan, xwarinên hevîrê yên îtalîyan, sos û xwarinên quşxaneyê yên yewnaniyan bi dilê xwe guhertine, tehma devê xwe dîtine. Ji ber ku gelek çandiniya zebze û fêkiyan tê kirin, hêyavk, xwarinên quşxaneyê pirr tên xwarin. Ji goşt ê berx, beraz, kedanî (permalî, mamir, ango mirîşk ûêd) û mihê tê bikaranîn. Berhemên şîrê, masiyan jî divê mirov jibîr neke.

## Xwarin û vexwarinên navdar
* Helîme, penîrê helî, penêreke bedewiyan-ereban e
* Raviyolî, xingaleke navdar e
* Pûrkûrî, savar e

## Çavkanî
* Lenia und Barnim Heiderich: Zyprisch kochen, Edition diá: Berlin, 1992 (almanî)

Kategorî:Pêjgeha Ewropayê
Helîme

thumb|Helîme yan xalûmî

**Helîme**, **penîrê jajiyê**, yan **xalûmî** (yewnanî *Χαλλούμι*) penîreke nerm ê ji şîrê dewar an bizinê ye. Li girava Kîprosê deng vedaye. Ji vir 2000 sal berê jî li vê giravê dihatibûye xwarin. Wekî penîreke kîprosî tê binavkirin lê wan jî ji gelê bedewî girtine.

Bedewî ji şîrê mihê çêdikin. Dişibe Mozzarellaya îtalî. Penîrê jajiyê di arxavkê de, tenê yan bi zebzeyekê tê qelandin jî li mozzarelllaya îtalî pirranî bo taştê yê tê bikaranîn û naqelînin.

## Tirkiye û doza helîmeyê
Dewleta Romê (Tirkiye) sala 2007'ê, bi daxwaza fermî ya wezerata çandiniyê ya bakurê Kîprosê serî li YE'yê dide ku vê penîrê li ser navê tirkan tescîl bike. Daxwazî di tîrmeha 2010'ê te tê redkirin. Tirkiye îcar jî li hundir têdikoşe û di 7'ê tîrmehê 2010ê de, Enstîtuya Patentê ya Tirk jî viya li ser navê *"tirkên bakurê Kîprosê"* tomar dike û wekî markayek tirk viya bi fermî tescîl dike.

Ji sala 2008'ê ve ji aliyê şaredariya Lefkonîkoyê (Λευκόνοικο, bi tirkî kirine Geçitkale) ve, li ser navê vê penîrê festîval tê lidarxistin. Ev penîr ji bedewiyan belav bûbe jî, her sal di vê festîvalê de wekî penîrekî tirk tê pîrozkirin.

## Çêkirin
Şîrê teze û to di germiya laşê mirov de tê germkirin, av û xwê tên tevlîkirin û bi hevre dîsa tên germkirin. Ava wê tê darivandin, hinekê tê rawestandin.

Bi qasê bêçiyê divê stûr be û wekî çargoşeyî tê parîkirin. Parîyên penîrê di nava jajiyê de bi qasî 10 deqeyan dikelînin. Ji nava jajiyê dertînin, xwê û pûjanê pê werdikin. Li bakurê Kurdistanê, li hin deveran bi tesîra zimanên cîranan jê re *penîrê teleme* jî dibêjin.

## Çavkanî
* Lenia und Barnim Heiderich: *Zyprisch kochen*. Edition diá, Berlin 1992. ISBN 3-905482-65-7 (almanî)

Kategorî:Penîr
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha Kîprosê
Pêjgeha fransî

[thumb|Binikek ji [foie grasê]]
[thumb|Ji xwarinên sereke û tradîsyonal [pot-au-feu.]]
thumb|Xwarinên fransiyan xemilandî ne
thumb|Xwarineke ji bîftekê
thumb|Penîrên fransiyan
**Pêjgeha fransî** () pêjgeha neteweyî ya Fransayê ye. Taybetiyên pêjgeha fransî, sala 2010'ê ji aliyê UNESCO'yê wekî dewlemendiyeke cîhanê hat îlankirin û ket bin parastinê.

Xwarin-vexwarinên fransî di cîhanê de navdar in. Fransî bi dewlemendiya xwarinên xwe, dab û nêrîtên servîskirinê, kalîte û kibariyê tên naskirin. Bo fransiyan xwarin karekî girîng e û di jiyana mirov de cihekê wê yê girîng heye. Fransî bo têrxwarinê naxwin, hewl didin ku destexaneyê (sifre) bixemilînin, xwarinên çêjdar bixwin û xwarinê şên bikin.

Hîmên pêjgeha fransî bi giranî di serdema navîn de hatine danîn. Fransiyan bi sedsalan kolonyalîstî kirine. Ji seranser cîhanê xwarinên koloniyan anîne, di pêjgeha xwe de ceribandine. Di sedsala 16em de xwarin, aşpêjî û aşpêjan, di nava çînên serdest de qîmeteke mezin dîtine. Dewlemendan dixwestin xwarinên herî xweş bixwin, aşpêjên herî baş ên wan bin. Hêj di sedsala 16em de pêşbaziyeke wiha rûdaye.

Fransiyan tevahiya dewlemendiya pêjgeha Deryaya Navîn di xwe de hewandine, xwarinên wê bikategorî kirine, norm ê terîfeyên wê standard kirine. Bandora pêjgeha fransî gelek li ser pêjgeha Ewropayê heye. Di nava herêmên dîrokî yên Fransayê de ji aliyê xwarin-vexwarinan ve cudahî hene.

## Taybetiyên pêjgeha fransî
Penîr, jambon, midye, kevjala deryayê (îstakoz), canberî, masî û çêjên deryayê yên din, arxavk, goştê mihê, parî (schnitzel), kuvark, xwarinên ji hevîrê, hêyavkên rengîn gelek tên xwarin. Aşpêjxaneyên herî bikalîte li navenda Parîsê ne. Şeraba herî bitehm û navdar jî, ya fransiyan e. Gava mirov behsa Fransayê dike, penîr, nan û şerab bibîr tê. Li dora 1000 cureyê penîr tên çêkirin. Li Fransayê dewlet girîngiyeke mezin dide pakijî û hîjyena aşpêjxaneyan (restorant), birêkûpêk kontrolan dike.

## Taştê
Kulîçe, kate (bo mînak croissant), rûnê nivîşkê, kafê (qehwe), kremayên çîkolateyê, herwiha fêkî yan wekî kurdan heşîniyê dixwin.

## Navroj
Fransî heya ji wan tê dirêj dimînin li ser destexaneyê (sifre). Him xwarinê dixwin, him suhbetê dikin. Kurd jî bi zivistanê û demên fireh de, hez ji suhbeta li ser destexaneyê dikin. Bi havînê û demên xebatê de ev derfet bidest nakeve. Li Fransayê jî fastfood roj bi roj bipêş dikeve lê fransî di aliyê fastfoodê de ji welatên din ên Ewropayê cudatir e, kêm bala xwe didin fastfoodê.

## Şîv
Şîv ji sê qoran pêk tê, hors d'oeuvre (ordoêvr) ango xawarina sivik, xwarina sereke yan giran û dawiyê şîranî, nan, selete, penîr an şerab. Kurd şîva germ dixwin. Berê di palasên mîr û dewlemendan de selete, qehwe pirr dihatine bikaranîn.
 
## Girêdanên derve
* Martin Batzner: *Haute Cuisine: Kulturgeschichte der französischen hohen Küche*, 2007, ISBN 3-8364-0505-9 (almanî)
* Auguste Escoffier: *Kochkunstführer* (Original: Le Guide Culinaire), 1921, ISBN 3-8057-0384-8 - Der historische Klassiker der französischen Küche. (almanî)


Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Qereş

**Qereş** şîraniyek ji pêjgeha kurd e. Heger ji qeresîyê hatibe çêkirin navê wê dibe *qeres*, heger ji mewij an qeysiyê be jî *qereş*. Li ser navê vê şîranîyê lêkonîkekê nîne lê îhtîmal e ku berê tenê ji qeresê dihatibûye çêkirin. Li herêma Amedê bêhtir tê zanîn.

## Berkeliya (melzemeyê) qereşa Amedê
* *1 lt av*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[devtî]] (nîşaste)*
* *50-60 gr [[çîr]], ango qeysiya hişk (arûng, şelane, zerdeleya hişk)*
* *200 gr [[mewij]]a tiriya reş*
* *200 gr şekir*

## Çêkirin
Mewij û çîrê ji êvar de bikin nava avê bila nermijî bibin. Sibeyê tiriyan pakij bişon, bi avê bidin ser agir. Keliya, bipelixînin, li makêşê bixin, avê lê zêde bikin (bila dîsa bibe 1 lt), dîsa bidin ser agir.

Qeysiyan herwiha bişon, tevlî bikin. Qeysî nermijî bûn, şekir berdin navê û du caran kelê pê bînin.

Devtiyê tevlî bikin, bipelixînin, bi wê jî du caran kelê pê bînin û li binikên servîsê yên xwarinê parve bikin.

## Gotin
* Xal bê xalojin, xalojin bê qeres (? qereş) nabe.

## Stran
* Bi awazê kurdî û ji ber asîmîlasyonê bi zimanê tirkî, strana "Zeko Huznîsiz olmaz, pilav qereşsiz olmaz".

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Şîranî
Gola Çildarê

**Gola Çildarê** yan jî **Gola Gurciyan** (), goleke di nav sînorên parêzgehên Erdexan û Qersê de ye û li sinorê Bakurê Kurdistanê ye. Rûava golê digihêje 123 km² ye. Perava golê bi qasî 60 kîlometre ye û gol ji ber rêgirtina herikîna lavan ku li ser rêya avê milek xwezayî çêkiriye golê av girtiye.

Gola Çildarê bi qasî 1.959 mêtre ji asta deryayê bilind e û bi herêmek çiyayî ve hatiye dorpêçkirin. Gol bi avê kaniyên derdora golê û bi ava berf û barana li herêma golê tê xwedîkirin. Yek derçûna golê heye Çemê Telek e ku li aliyê bakurê rojava golê li ser sinorê Ermenistanê ye.

Ev zeryaçe dikeve herêmeke nêzîkî sînorê Gurcistan, Ermenistan û Tirkiyeyê ye û 40 kîlomêtre ji Erdêxanê dûr e.

Ava Gola Çildarê ava şîrîn e.

## Çavkanî

Kategorî:Erdêxan
Çildarê
Kategorî:Golên Tirkiyeyê
Kategorî:Zarûşad