open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dengê Penaber (kovar)

thumb|Kovara ''Dengê Penaber'' û zarok
***Dengê Penaber***, kovarek e, li Almanyayê ji hin kesên ku li kampên penaberan dijîn ve, hatiye weşandin.

Hejmara yekem di sala 2000´î de derhatiye. Vê kovarê bi çar zimanî weşan kiriye (kurdî, tirkî, almanî û îngilîzî). Serî de wekî mehane hatiye plankirin lê paşê bûye demsalane. Bi giştî 13 hejmar hatine çapkirin.

Mijar û naveroka kovarê bi giştî penaberî bûye. Li ser bergê kovarê *"Kovara demokratîk, serbixwe, hûmanîter a penaberên Kurd"* dinivîsîne. Damezirêner û berpirsiyarê karê nivîsaran, bi navê Îlhan Ergîncî kesekê ji herêma Serhedê bûye. Komîteya karê nivîsaran ji kurdên ku zaraveyê kirmanckî (kirdkî-dimilkî-zazakî) diaxivin pêkhatiye.

Hejmara rûpelên kovarê 32 bûye. Navenda kovarê li kampeke penaberan a li bajarê Ueckermünde yê li federedewleta Mecklenburg-Vorpommernê bûye. Ueckermünde nêzîkî sînorê Polonyayê ye.

Bi qasî demeke dirêj malpera vê kovarê jî hebû, lê niha nîne. Kovar bi alîkariya penaberan li piraniya welatên Ewropa hatiye belavkirin. Ji ber ku kovareke serbixwe bûye, ango bi hêza penaberên li kampan dijîn derketiye, kedkarên vê kovarê rastî gelekî astengiyan hatine.

Kovarê herwiha cihekê mezin bo pêkenok û henekên penaberan veqetandiye.

## Hin ji nivîskarên kovarê
Ji xeynî nivîsar û helbestên bi îngilîzî û almanî, gelek jî nameyên xwendevanan hatine weşandin. Pirranî tirkî hatiye bikaranîn. Nivîsen bi kurdî, bi zaraveyên dimilkî û kurmancî hatine nivîsandin. Di du nivîsaran de zaraveyê soranî (tîpên latînî) jî hatiye bikaranîn.

* Rêber Miyalanij (kirdkî)
* Êlxan Gimgimî (kurmancî)
* Kejal Şoreş (tirkî, kurmancî)
* Mamoste Şewket (kurmancî)
* Rojda Dîlan (tirkî, kurmancî)
* Brahîm Înce (tirkî)
* Mirad Qilawiz (tirkî)
* Mendo Mobar (kurmancî)
* Bayram Çîçek (tirkî, kirmanckî)
* Ehmed Noyan (tirkî)
* Mucedîn Gumuş (zazakî)
* Cûma Serdkeya (tirkî)

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Koma Wetan

**Koma Wetan** yekemîn koma 'rock a kurdî' ye.

## Portre
Kom di sala 1973an de ji aliyê 4 ciwanên kurd ên Qefqasyayê (îro: Gurcistan) ve hate damezirandin. Piştî xebatên amator ciwan biryar didin ku komenê dadimezrînin û li ser dikê muzîka xwe pêskêşî gel bikin. Kom di destpêka kariyera xwe de helbestên helbestvanên kurd ên Qefqasyayê - wekî Mîkaîl Reşît, Karlînî Çaçan, Eliyê Îsko, Ordixanê Celîl û Latifî Husret - werdigerîne stranan.

### Endamên komê
Kerem Gerdenzerî 6 adar 1952 li bajarê Tibîlîsî li Gurcistan ji dayik bû. Kurdê êzidî ye. Wî li zaningeha muzikê beşa Bas Guitar xwend û di sala 1976an de digel sê hevalên din Koma Wetan ava dike. Ew neha jiyana xwe li bajarê Moskoyê (Rûsya) berdewam dike.

## Damezrandina rocka kurdî

Di sala 1978an da televîzyona neteweyî ya Gurcistanê komê dawetî festîvaleke muzîkê dike û kom bi vî rengî xwe ji cîhanê re dide nasîn. Di wê demê de kişandina albuman dijwar be jî, kom biryar dide ku wê albumekê amade bike. Lewra amadekirina yekemîn albumê bi salan diajo û li hemberî qedandinê albûm berî Perestroika yê dernakeve piyasê. Navê yekemîn albuma komê 'Azadî' dibe û di sala 1979an de tê weşandin. Îro ev albûm wekî yekemîn albuma rocka kurdî tê qebulkirin.

Di sala 1991an de koma Wetan belaw dibe, lê Kerem Gerdenzerî xebatên xwe yên muzikê berdewam dike.

## Girêdanên derve

* Binêre: Kerem Gerdenzerî
* Strana Sine di YouTube de
* Cafrande.org: Ilk Kürtçe Rock grubu Koma Wetan v SSCB'de çıkan ilk albümü 'Azadî'

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Kategorî:Rockvan
Bêrîtan (eşîr)

**Bêrîtan** navê eşîreke di Kurdistanê de ye.

Wan jêderkê wî ye li her wiha nêzîkên ku Bexda li hêla wî ye Mezrefe bûye Bert an jî Birt navê ji herêmek hatî bû pejirîntir. Hîm bi têkçûna wî bû ji hêla rê Qerejdax her wiha koçberî kirina dest pêk tir bû. Dîsa jî nivîsandî wî belgenameyek têkildar ne çê bûna tevî, navê wî ye Bêrîtan Qerejdax, Riha û Serê Kaniyê di cîwarên wî de bi jiyanên bûn li vê derê jiyana Erebên wî ne mirovên wî beyaban kû mirovên wî bêav ax ji wate wî rê hatine û bûye zimanê Erebî * (Berr) * ji gotinên wî afirandina wî angaşt kirin. Dîsa jî di çawanî de fêhrmî belgenameyek ne rastek. Ango devkî ji vegotin hatin holê wekî din her tîm di rewşa de koçberî

## Girêdanên derve

* http://www.semskiasireti.com/?Syf=18&Hbr=460921&/BER%C4%B0TAN-A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0 
* Malpera Beritan.com
* Malpera Beritan.net

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kawîs Axa

**Kawîs Axa** dengbêjê bi nav û deng bû. Bi navê xwe ê rastî Kawês Axa Ehmed Cemîl Kanebî yê Herkî ye. di sala 1889an de li zozana Çarçelî a êla Herkiyan ji dayika xwe dibe.

## Jiyan
Kawês Axa Ehmed Cemîl Kanebî yê Herkî ye. di sala 1889an de li zozana Carcelî a êla Herkiyan ji dayika xwe dibe. bavê wî Ehmed Cemile Herkî ye û ji binemala Malebî a êla Herkiyan e. Navê dayika wî jî Leyla ye.
Êla wan zivistanan ji zozanan dadiketin, deştên Bakurê Rojhelaya Hewlêrê û li gundê (Herşem]] nîştecîh dibûn.şivanê Ahmed Xan agha Herki buye,Wê dema Kawîs Axa 10 salî bû, bavê wî koça dawiyê kir. Wê demê birayekî wî ê piçûktir hebû. Navê wî jî Kino bû. Kawîs Axa, mirovekî tat bû. Lê wê wexta stran digot, tatbûna wî qet diyar nedibû. Tatbûna wî ji dayikbûna wî ve nebû. Li gor gotina wî, di ciwaniya xwe de zivistanê bi hespê diçe aşî û di rê de ji hespê ketiye û di nav berfê de bi seatan maye û ji vê bûyerê şûnda jî tat bûye.
Deştên kesk, çiyayên bilind û bi mij û moran, dîmenên sûlav û rûbar û kanîyan, dengê şalîl û bilbil û kewan, Siriştê bedew ê Kurdistanê bi giştî gelek bandor li hest û rewanê Kawîs Axa kirî ye, ev yek di dengbêjîyên wî de aşkira ye.
Li rêkefta 13 gulan a sala 1916'an, ji egera cenga cîhanî a yekem û dagîrkirina Rewandizê
ji bal Ingilîzan ve, gelek xelk derbider dibe û berê xwe dide Şeqlaweyê û li wê derê dimîn e. Kawîs Axa jî bi malbata Hecî Nevroz re, berê xwe dide Şeqlaweyê û li wê derê nîştecî dibe. Piştre Hecî Nevroz bi firmana Osmanîyan dibe birêveberê nahyeya Şeqlaweyê, ew jî Kawîs Axa dike firmanber li ser fêqî, dexlûdan û berûbomê Osmanîyan ko ji xelkê Şeqlaweyê xirve dikir.
Her li Şeqlaweyê Amîneya Mihemed Şerîf mare dike û pêre dizewce. Piştre çar zarûyên wan çêdibin bi navên Ehmed, Mihemed, Evdila û Cemîl.
Carekê Kawîs Axa bi Ehmed Îsmaîl Beg re berê xwe dide Pîrmamê da serî li xizm û kesûkarên xwe bide, lê di rê de hest bi êş û nexweşîyê dike, loma ji Ehmed Îsmaîl Beg dixwaz e ko veger in, piştre vedigerin Şeqlaweyê lê tendiristîya wî hêj xerabtir dibe. Piştî demeke kêm li naverasta meha Şibata sala 1936'an di rojeke çarşenbî de canê xwe ji dest dide, pişte li goristana Hirşim dihê veşart in.

Ev hinek ji lawjeyên Kawîs Axa ne; Şêx Mehmûd, Îsmaîl Axa, Şorrişa Duyem a Barzan, Mîr Binco, Bavê Evdilkerîm û Nayîf, Gelyê Kaşxanê, Şerê Tirk û Yewnan, Babê Silê, Xalidê Rizko, Evdilmecîd, Se'dûnê Niho, Avdelê Îsa, Hisnî Walikî, Mîro, Lolo Siwaro û Elî Sed Car Li Min Elî.

Ev jî hinek ji miqamên eşq û evînî ên Kawîs Axa ne; Yayo, De Herê, Erebî, Dilber, Lawiko, Yar Kundo, Dotmam, Bêrîvanê, Delal, Te Zanî, Zalimê, Yarê, Bîlmez, Gewrê, Esmer, Sewdalî, Mêvano, Segvano, Lawikê Simûqî, Genc Xelîl.

Niha li Şeqlaweyê dibistanek bi navê Kawîs Axa hatîye kirin ye û peykerek wî jî li navenda bajar hatîye danîn.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1889
A

Pir manên **A** ya **a** hene.

* Yekek ji makinbûnê ra li fîzîk da, seke *[[Ampere]]*.
* Yekek ji salê ra li hesêb da, seke *[[a (sal)]]*.
* Herfê yekê di alfabe da, seke *[[A (herf)]]*.
* Nîşanê rûberê, seke A (rûber) ya li bin *[[Çargoşê kîlomitir]]* da seke.
Bêrîtan (stran)

**Bêrîtan** straneke li ser şehid Bêrîtan (Gülnaz Karataş) e. Ev stran di fîlma *[[Bêrîtan (fîlm)|Bêrîtan]]* de gelek derbas dibe.

* Gotin: Dilşa Yûsiv
* Muzîk: Songul Beyazgul

## Stran

: **Berîtan**
: Çendî hebim ji bîr naçe Bêrîtana min
: Awaz û sirûd li ser dev e Bêrîtana min
 
: Kulîlka deşt û çiyan e Bêrîtana min
: Eniya pêş te wê can daye Bêrîtana min
 
: Cenga jînê te xweş dikir Bêrîtana min
: Wekî pêlan êrîş dikir Bêrîtana min
: Çeper nedida ber xwe dida Bêrîtana min
: Paşverûtî mehkum dikir Bêrîtana min
  
: Eniya şer de ya li pêş bû Bêrîtana min
: Şehîdbûnê de her li pêş bû Bêrîtana min
: Wek şefeqê ron û geş bû Bêrîtana min
: Xemla xwey bûkanî sor bû Bêrîtana min

Kategorî:Stranên kurdî
Cîhad

**Cîhad** (erebî: جهاد) peyveke erebî ye ku bi rastî tê maneya "têkoşîn"ê, bi taybetî bi armanceke pesindar.

## Çavkanî


Kategorî:Îslam
Mele Krêkar

**Necmedîn Ferec Ehmed** (Najm al-Din Faraj Ahmad) an jî bi kurtî **Mele Krêkar** (jdb. 1956, Silêmanî, Başûrê Kurdistanê), di navbera 2001 û 2003 de avaker û serokekî rêxistina Piştiwananî Îslam le Kurdistanê bû Mele Krêkar li Norwêcê dijî û ji sala 2008an pê ve di lîsteya terorîstan a Neteweyên Yekbûyî de ye.

## Jînenîgarî

Mele Krêkar di sala 1956an de li bajarê Silêmaniyê di malbateke xizan de hatiye dinê, şeş bira û çar xwîşkên wî hene. Di sala 1962an de dest bi xwendina xwe kiriye û xwendina xwe ya seretayî û navîn li Silêmaniyê qedandiye. Di sala 1974an de bû pêşmergeyê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) û heta sala 1975an berdewam kir. Piştî têkçûna Şoreşa Kurdistanê di sala 1975an de vedigere Silêmaniyê û piştre diçe Hewlêrê û di 19 saliya xwe de wek karmend di Emîndariya Giştî ya Karûbarên Civakî de kar dike. Di sala 1978an de vedigere zanîngeha Silêmanî û di beşa wêjeya zimanê erebî de tê qebûlkirin û bi rêzdarî mezûn dibe û di asta zanîngehê de di beşa zimanê erebî de pileya duyem û di beşên din de jî pileya şeşan bi dest dixe.

## Cezayê wî li dadgeha Norwêcê
Dadgehê ji ber 3 sûcan 2 sal û deh meh cezayê girtîgehê li Mele Krêkar birî. Di dawiyê de di 25ê
Kanûna Pêşîn, 2015 de hat berdan.

## Derxistina Îtalyayê
Di 26ê adara 2020an de hat ragihandin ku Swêdê Mela Krêkarî radestî Îtalyayê kiriye. Parêzerê wî û gelek kesayetên kurd ev biryar rexne kirin û gotin ku Swêdê bêyî ku sûcên li dijî wî îsbat bike ew radest kiriye û radestkirina wî di demek neçaverêkirî de hat ku vîrusa korona li Îtalyayê belav bû.

## Bîbliografî
*  (2003). *Med egne ord* ("In My Own Words"). Otobiyografî. Oslo: Aschehoug. 246 pp.&nbsp;. Ji zimanê erebî hatiye wergerandin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Penaberên li Norwêcê
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Lîsteya cejnên îslamî

Ev lîsteya cejnên dînî yên îslamê ne.
* Cejna Qurbanê
* Salnameya koçî (Salnameya hîcrî)
* Roja Eşûrê
* Mewlûda Pêxember
* Îsra û Mîrac
* Şeva Beratê
* Remezan
* Şeva Leyletûl Qedrê
* Cejna Remezanê

## Çavkanî

Kategorî:Cejnên dînî
Kategorî:Îslam
Oremar

**Oremar** (, ), gundekî ku bi navçeya Gevera Colemêrgê ve girêdayî ye. Herêmeke çiyayî ku di berî salên 1914an de gelek nastûrî lê dijiyan.

## Gelhenasî

## Ji wêjeyê
* The Tale Of Suto and Tato, Nikitin and Soane,1923

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Geverê
Elî Bapîr

**Elî Bapîr** an jî **Mamoste Elî Bapîr** (jdb. 1961 li herêma Qeladizeyê, Silêmanî), serokê Komela Îslamî ya Kurdistanê ye.

Bapîr di sala 1980an de weke pêşmergeyekî li dijî rejîma Seddam Husên şer kir. Bapîr birayê xwe yê ku bi rejîma Seddam Huseyîn re ji bo kuştina endamekî IMKê xebitî jî kuşt. Alî bapîr paşê alîkariya avakirina Mîrnişîna Îslamî ya Byara kir, û piştî wêrankirina wê, nêzîkî 24 leşkerên Alî bapîr ji aliyê Amerîkiyan ve hatin qetilkirin.

Elî Bapîr yek ji yekem siyasetmedarên kurd ên Başûrê Kurdistanê ye ku dema ku bi serdaneke fermî li Tirkiyê bû, li dijî reftarên Tirkiyê yên li dijî welatiyên kurd axivî. Bapîr di sala 2016an de li Tirkiyeyê beşdarî konferansekê bû û gotibû “Divê Tirkiye dest ji zilm û zordariya li ser Kurdên Bakur berde” û “Pirsgirêka alema Îslamê ew e ku dev ji Îslam û kevneşopiyê berdaye ku bi rêgezên hiqûqê bilîzin.” Peymana Sykes Picot a sala 1916an ku neteweyên li ser sînorên ne rewa parçe kirin.”

## Jiyan
Elî Bapîr damezrênerê Komela Islamî ya Kurdistanê ye, çarenûsa wî partiya naha destê wî de ye ; ew ji bo nêrînên xwe yên olî yên nerm û bi tercimeya nûjen a îslamê ve tête zanîn. Ew nivîskarê zêdetirî 140 pirtûkên li ser ramyar, îslam, civak, Kurd û Kurdistan e. Di dema hilbijartinên Iraqê de ji bo Encûmena Nûneran di 2009 de, ew yek ji 10 berendaman bû ku bi piraniya dengan li seranserê welêt. Partiya wî têkiliyên baş bi welatên Yekîtiya Ewropayê, Dewletên Yekbûyî û welatên din ên li herêmê re heye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* www.alibapir.net 

Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Ertoşî

**Ertoşî** yek ji eşîrên mezin ên kurda ye ku li gelek deverên Kurdistanê belav bûne. Endamên eşîra ertoşiyan li bajar û bajarokên wek Colemêrg, Çelê, Wan, Elbak, Elkê, Şax, Payîzava, Gever, Dihok, Zaxo, Sêmêl, Şirnex, Şêxan, Panos, Milazgir, Elcewaz û Xelat belav bûne.

## Dîrok
Bi dûçûna çavkaniyên herêmî bingeha vê eşîr-konfederasyonê li gundê Ertoş ê ku bi Çelê ve girêdayî ye. Li vir belavî deverên din bûye. Bi dûçûna Martin van Bruinessen di dema mîrektiya Hekarî de du baskên civakê hebû, yek baska çep yek jî baska rast bû. Baska çepê aligiriya Mîrektiya Hekarî dikir û Pinyanişî bûn. Baskê rastê jî mixalifên mîrê hekarî bûn û ertoşî bûn. Xana Mazin eşireti Gerdî'ye ra hatî. Awelî navê eşîreta'ke Gerdûş paşî xû kira Ertoşî. 

## Dabeşkirina ertoşiyan
Konfederasyona Ertoşiyan ji du şaxan pêk tê. Ji her du şaxan re jî bi giştî 14 eşîr derketine; 
* Hecîmendan
# Alan
# Îzdînan
# Xelîlan
# Xawiştan
# Mamedpîran
# Şîdan

* Mendkan
# Şerefan
# Gewdan
# Mamxuran
# Jîrkî
# Qeşûrî
# Hacan
# Mamedan
# Zêdik

Ji van eşîran gewda îdîa dikin bingeha wan digehe xelîfeyê duyê yê îslamê Emer. 

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Êla Ertoşî
Xoy

**Xoy**, **Kelexwê** an jî **Kelexoy** () bajarekî li Rojhilatê Kurdistanê ye ku yek ji bajarên Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê ye û navenda şaristana Xoy (şaristan) e. Koka navê bajêr ji peyva kurdî ''xwê'' tê. Niştecihên navendê bi piranî azerî ne, lêbelê kurd jî li vî bajarî hene.

## Şaristanên Xoyê
* Sefayiye (صفائیه) bi gundistanên الند، سکمن آباد
* Êvoxlî (ایواوغلی) bi gundistanên ايواوغلي، والديان
* Kotol (Kutûr, Kutûl, Qetûr) (قطور) bi gundistanên رازي، قطور
* Xoy (Merkezî) (مرکزی) bi gundistanên ديزج، رهال، فيرورق، قره سو، گوهران

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Îranê
Hûd (sûre)

**Hûd** sûreyeke ji Qurana pîroz de ye. Ew bi temamî li bajarê Mekke hatiye danin. Sûre ji 123 ayetan pêk tê.

* Hûd

Kategorî:Sûre
Hozan Kawa

**Hozan Kawa** an jî **Kawa**
(jdb, 1972, Palas, Mûş, Bakurê Kurdistanê), hunermendekî kurd e ku bi albûma xwe yê bi navê *[[Ava Evînê (albûm)|Ava Evîne]]* hatiye naskirin. Hozan Kawa piştî koçberiya Ewropayê dest bi xebatên muzîkê dike û heta niha gelek albûm û klîban weşandiye.

Herî dawî di sala 2015an de ji Ewropayê vedigere Bakûrê Kurdistanê û piştî demek kurt carek vedigerê Ewropayê û niha li Fransayê dijî.

## Jînenîgarî
Hozan Kawa li gundê Palasa Mûşê ji dayik bûye. Dayika Kawa jêre divê geleke tu bi vî dengê xweş xizmeta hunera kurdî bikî. Ev gotin ji Kawa re dibî wek şîretek girseyî û Kawa dest ji karê û hunera xwe ya Muzîka Kurdî bernade.

Kawa yekemcar li medreseyên Kurdî dixwîne. Dûv re dest bi xwendina bi tirkî dike. Lê ji ber ku hişê wî di muzîkê de ye, ew xwendina xwe di nîvî de dihêle û dest bi jiyana muzîkê dike. Kawa di temenê 15 saliya xwe de dest bi gotina strana dike.

Di sala 1993’an de ji bo gotinên stranê Kurdî û ji ber sedemên siyasî du sal di girtîgeha bajarê Mûşê de dimîne.

Piştî jiyana di girtîgehê de Kawa dizanê ku ew nikare karê xwe ya muzîkê li Mûşê ji ber qedexeyan bidomîne û di sala 1995’an de rêça Ewropayê digire. Kawa xebata xwe ya yekem muzîka kurdî li Fransa pêk tînê. Di sala 2000'an de dibî Endamê Koma Berxwedan û kariyera xwe ya Muzîkê sal bi sal bilindtir dike.

Hozan Kawa ji jiyana koçberiyê a Ewropayê di sala 2015an, piştê 20 salan paşê dikare bê Bakurê Kurdistanê û bajarê Mûşê ku lê hatiye dinyayê. Bi hatina wî li bajarê Stembolê demekî kurt hate binçavkirin Kawa li Amed, Stembol û gelek bajarên Bakurê Kurdistanê beşdarî bernameyê Newrozê û gelek şahî û konseran bûye.

## Dîskografî
### Albûmên Stûdyoyê
* *[[Ava Evînê (albûm)|Ava Evînê]]*
* *[[Ez û Tu (albûm)|Ez û Tû]]*
* *[[Şeng]]*
* *[[Feryad]]*
* *[[Taya Dila (albûm)|Taya Dila]]*
* *[[Veger (Albûm)|Veger]]*
* *[[Rojava (Albûm)|Rojava]]*
* *Tava Hêvî* (2022)

## Klîb
* *Helîyam*
* *Ava Evînê*
* *Ava Evînê*
* *Nazê*
* *Kanê Kanê*
* *Hucra Tarî*
* *Hêvî ya Me*
* *Rastî*
* *Hey Hey*
* *Hey Hey*
* *Hozanê Dil*
* *Hunermend*
* *Sê Jinên Azad*
* *Kîne Kîne*
* *Kekê Min* (2021)
* *Rojbun* (2022)

## Fîlmografî
* *Welatê Min* (2020) Kurtefîlm

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kesên ji Mûşê
Kawa

# Kawa, kovara Kawa
# Hesinkar Kawa, hesinkanê mîtolojîk. Kawa li dijî keyê Dehhaq hatiye û gelên bindest azad kirine. Her sal di roja 21ê adarê ev serhildan ev yekitî bi navê *Newroz* tê pîrozkirin . 
# Hozan Kawa, stranbêjekî kurd
# Kawa Nemir, nivîskar û wergêrekî kurd
Nan

thumb|250px|Jineke kurd nên çêdike.
**Nan** xwarinek e ji hevîrê ardê (arvan) tê çêkirin.
Nan di firneyê de, di tenûrê de yan jî li ser sêlê tê pêjan. Niha bi sedan cureyên nanê tên xwarin. Berê li Kurdistanê bo nanê pirranî ardê genim, lazûtê dihate bikaranîn.

Nan gorî melzemeyê xwe dikevin bin koman. Heger ji şikevayê (pelhevîr) be dibe kilor, heger li ser xwarin an sos hebe dibe patîle yan pîza, tenê ji hevîrê be dibe kate, heger şîrîn be dibe kulîçe. Kurd ji nan, nanê ku tê ser destexaneyê (sifre) û bi wê xwarin tê xwarin, fêhm dikin. Ên din wekî kilor, kulîçe, kate yan patîle binavdikin.

## Nanên kurdî
* Berwesêl (?)
* Berweste
* Destenan, deztenan (?)
* Kût
* Kûtêşa
* Nanê loş
* Nanê vêtîr an nanê fetîr, nanê bêhavên (bêeyvan)
* Nanê helîte
* Nanê hilhatî, nanê hilehtî
* Nanê mêzînê, nanê firneyê
* Nanê patîleyî, yan tenê patîle
* Nanê sêlê
* Nanê şikeva, galeta
* Nanê tenûrê (tendûr)
* Nanê tirş
* Nanê toraqê
* Nanê tûj
* Nanê şilikî
* Nanê mişeliqê (?)
* Nanê mîr, nanê xweşik
* Pate, patot
* Rikak
* Teptepe, nanê temayan jî dibêjin, nanê qulqulî
* Totiknan, totik (nan)
* Xerwal
* Nanê kakilê
* Nanê garis, nanê garisî
* Nanê pincarê
* Nanê rûs, nanê ûris
* Nanê etor
* Nanê pilûrkî (?)

## Nanên cuda cuda

Wêne:Nan Bismil 2010.JPG|Nanê Kurdistanê
Wêne:Strucla sweet bread02.jpg|Nanê şêrîn ê ewropî
Wêne:Four loaves.jpg|Çar semon
Wêne:French bread DSC09293.jpg|Kerek nanê frensî
Wêne:Breads and rolls.jpg|Nan li firneyekê
Wêne:Continental italian bread.jpg|Nanê îtalî
Wêne:Tin vienna bread.jpg|Nan ji Viyanayê
Wêne:Bread in a traditional oven.JPG|Nan ji tenûrê
Wêne:Brood.jpg|Nanê kerkirî
Wêne:Bread rolls.jpg|Babolkên nanî
Wêne:Various grains.jpg|Xwê, don, zeyt û av çêjê didin nan


## Girêdanên derve


Kategorî:Xwarin
Ava Evînê (albûm)

**Ava Evîne**, albûma yekemîn a Hozan Kawa ye.

Di vê albûmêde ev stran cîh digrin.

* Heliyam
* Aşîtî
* Gaziya Îsmaîl
* Ava evînê
* Sê bira
* Şevekî tarî
* Kî zava
* Ha bi dare
* Meryem
* Hêz bi hêz

Ev albûm yi aliye Mîr-Musîk û Kom-Musîk ê de hatiye çapkirin.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî a Hozan Kawa. Hozan Kawa resmi website. 

Kategorî:Albûmên kurdî
Ez û Tu (albûm)

**Ez û Tu**, albûma seyemin a Hozan Kawa ye.

Di vê albûmêde ev stran cîh digrin.

* Hey hey
* Amara
* Ez û Tu
* Were
* Dayê
* Mezopotamya
* Yara Şîrîn
* Hucra Tarî
* Nazê
* Lawîko
* Dilnaz
* Husna

*Produksiyon*: Mîr Muzîk û Kom Muzîk 2006
*Birêvebir*: Turhan Yapiştran
*Aranje*: Naîl Yurtsever, Kemal Sahir Gürel, Turhan Yapiştran
*Keman aranje*: Adnan Karaduman
*Stüdyo 1*: Sound Istanbul
*Tonmeister*: Nail Yurtsever, Sedat Bider
*Stüdyo 2*: Mîr Tonstudio (Düsseldorf)
*Tonmeister, mix, mastering*: Metin Kalaç
*Stüdyo Demo kayit*: Ciftciler Siegburg
*Grafik*: Bulent Kiliç

ORKESTRA
*Baterî:* Turgut Alp Bekoglu
*Bass Gîtar:* Îsmaîl Soyberk
*Elektro, Akustîk, Klasîk Gîtar*: Erdînç Şenyaylar
*Perkusyon:* Mehmet Akatay, Soner Akalin
*Baglama, Buzikî*: Çetîn Akdeniz
*Selpe Baglama:* Kutsal Evcûmen
*Baglama, Cura, Elektro B.*: Turhan Yapiştran
*Kaval:* Osman Aktaş
*Mey, Zurne:* Ertan Tekîn
*Kanun:* Halîl Karaduman
*Ud:* Yildiran Güz
*Ney:* Eyyüp Hamiş
*Kemanlar:* Gündem: Yaşar Okyay, Îsmet Okyay, Kadir Okyay, Şaban Okyay, Kemal Okyay, Fahri Karaduman, Tarkan Bergamali, Timur Atasever û Sînan Acar (Stranên Husna û Lawiko)


Xelîl Xemgîn, Eylem, Seyîdxan, Beser Şahîn, Diyar, Sosin, Cewad Merwanî, Xemgîn Bîrhat, Peyvan Arjîn û Turhan Yapiştran.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî a Hozan Kawa 

Kategorî:Albûm
Qahir Bateyî

**Qahir Bateyî** nivîskar û mamostekî kurd e.

Di sala 1974'an de li Gundê Bêmboyê Şemzînan hatiye cîhanê. Dema ku diçû dibistana navîn hat binçavkirin û gelek îşkence dît. Gelek caran jî hatiye hepiskirin. 1997 ê çû Stenbolê û di Enstîtuya Kurdî de dest bi xebatê kir. Qahir Bateyî wê demê endamê rêveberiya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye. Ji 2013'an û wir de li Wanê dijî û xwedî û edîtorê Weşanxaneya Sîtavê ye.

## Berhem
* *[[Gulên Azadiyê]]* Weşanxaneya Aramê, 2003 (ev pirtûk bi navê ‘Qahir Firat’ hatiye çapkirin)
* *[[Çavxezal]]*, Weşanên Berçem, 2006
* *[[Perdeyê Reş]]*, Weşanxana Sîtav
* *[[Rêbera Axiftinê ya bi Sê Zimanî]]*, Weşanxana Sîtav
* *[[Kürtçe Konuşma Kılavuzu]]*, Weşanxana Sîtav
* " ((Ferhenga Kurdî Tirkî-Tirkî Kurdî)) Weşanxaneya Sîtav
* " ((Kartên Jîran-Kartên Perwerdehîya Zarokan ên Dîtbarî)) Weşanxaneya Sîtav

Kategorî:Mamoste
Kategorî:Nivîskarên kurd
Dîlo

**Dîlo** şervanekî welatparêz e, li dijî Dewleta Romê têkoşiyaye, şehîd ketiye.

Ji gundê Qeremêş a girêdayî Gimgima Mûşê ye. Di serhildanên Kurd de şehîd ketiye. Di hin stranan de navê wî û birayê wî Mîr Elî wekî lehengan tên gotin.

## Dîlo navê jinekê ye jî

Kurtenavê Dîlanê ye. Zilamê wî (...navê wî ji min re disînin, pasê)...) jî di Serhildana Şêx Seîd de hatiye xeniqandin. Ji ber ku Dîlan Xanim di ciwaniya xwe de bî maye, zarokên wê li ser navê wê tên naskirin.

Niha ji vê malbatê re Mala Dîlo dibêjin. Yek ji navên zarokên Dîlan Xanimê Qasim e. Mala Qasoyê Dîlo ji niştecihên gund in.

Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Kuştiyên cengê
Pola nû (albûm)

***Pola nû*** albûmeke Koma Rewşen e. Di sala 2006'an de derket.
belkî di rock muzîka kurdî de heya niha asta herî bilind be. bi rastî jî dikare bi rocka dinyayê re bikeve pêşbirkê.bi taybetî, strana Zagros pir serkeftî ye. Di vê stranê de piyano jî hatîye bikaranîn.

Stran bi zehfî ji aliyê solist, Harûn Elkî hatine nivîsandin. Album wekî her albuma rockê di nav xwe de 'asî'bunê u serhildanê dihewîne. lê di vê albuma rewşen de herwiha mirov dikare bibîne ku ev serhildan di heman demê de, dijî musîka kurdî ye jî, ku van salên dawîn edî tenê xwe dubare sêbare u cendbare dike.

## Çavkanî

Kategorî:Albûm
Koma Rewşen

**Koma Rewşen**, komeke muzîka kurdî bû ku di salên 90an de ji aliyê du-sê ciwanên kurd ve li Edenêyê bi awayekê amator dest bi xebatên muzîkê kirine. Piştê demek xebatên muzîka amator kom bi navê Koma Rewşen di sala 1994an de tê damezirandin û albuma komê ya yekem bi alikariya Navenda Çanda Mezopotamyayê hatiye amade kirin û di sala 1998an de yekemîn albuma komê ya bi navê “Çiyaye Bezar” hatiye derxistin. Yek ji endamên komê Bülent Turan (solîst, heta sala 1998an) û Harûn Ataman (solîst, ji sala 1998an pê ve) bû.

### Yekemîn albûm: 'Çiyayê Bezar'
Kom di dema damezirandinê de di çarçoveya Navenda Çanda Mezopotamya de yekemîn albuma xwe amade kir, û bi vê yekê di sala 1998an de yekemîn albuma komê ya bi navê 'Çiyayê Bezar' kete weşanê. Bi weşandina yekemîn albumê, solîstê komê yê bi navê Bülent Turan ji komê vediqete. Harun Ataman dikeve şûna wî û hê jî weke solîst dengê xwe dide komê. Kom hewl dide ku mijarên negotî yên civata kurd bîne ziman, digel hemû êş, hêrs û hêviyên gelê kurd.

### Dûyem albûm: Asê
Di sala 2002an de albûma duyem ya bi navê 'Asê' tê kişandin. Ev albûm bi nasnameya xwe ya rockê tê nasîn. Taybetiya vê albumê ev e ku hema hema kilam giş ji aliyê komê hatine nivîsandin û aranje kirin. Bi vî havî kom Rocka kurdî, ya ku bi Koma Wetan ji hunera kurdî re hatibû qezenckirin, pêş dixe û tîne rewşeke nûjên.

Bi derxistina albûma 'Asê' kom serkeftineke mezin bi dest dixe û li gelek derên Tirkiye, Ewropa, Asya û Balkanê konseran dide. Serkeftina albûmê enerjiyeke xort dide komê, û kom ji bo amadekirina albûma sêyem di sala 2003an de dest bi xebatên xwe yên nû dike.

Koma Rewşen bi şoreşa xwe ya hunerî êdî dibe mînakek ji bo berxwedana hunerî. Kom her ku diçe kalîteya xwe ya muzîkî pêş dixe û Rocka kurdî tîne asteke profesyonel. Ewqas ku êdî navê komê dibe wek sembola nû ya rocka kurdî.

### Sêyem albûm: Pola nû
Di sala 2005an de kom dest bi kişandina albûma nû ya bi navê 'Pola Nû' dike. Ev albûma sêyem ji bo komê xwediyê wateyeke taybet e, ji ber ku di vê albûmê de hemû xebat (gotin û muzîk, aranje, xebatên enstruman û vokal) ji aliyê endamên komê ve hatine amadekirin. Xebatên albûmê di nava salekê de diqede.

## Dîskografî
* Çiyayê Bêzar
* Asê
* Pola nû (2006)
## Çavkanî

Rewşen
Dewrêş

**Dewrêş** an **Derwêş**, şervanekî Şêx Seîd bûye û şehîd ketiye. Ji gundê Qeremêş a girêdayî Gimgima Mûşê bûye. Mirovekê oldar û welatparêz bûye. Ji eşîra Ezdînî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kuştiyên cengê
Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Mîr Elî

**Mîr Elî** yan **Mêr Elî**, şervanekî kurd e. Di serhildanan de şehîd ketiye. Herçendî hin dibêjin di Terteleye Şêx Seîd de şehîd ketiye jî, bi texmînî pirr berê ye. Malbateke dewlemend bûne. Mêrga Mîr Elî (Mêr Elî) niha navê wî bibîr tîne.

Ji Qeremêşa girêdayî Gimgima Mûşê ye. Birayê şehîd Dîlo ye. Herdu bira bi lehengî, welatparêziya xwe dihatibûne naskirin.

## Stranek govendê de

* Ha Mêr Elî, Mêr Dîlo
* Paşa kir keysa cîlo

* Biger cerxa dolavê
* Esker xist sorka avê

* Zixur Şavyan bû sayî
* Li berê kes nemayî

* Ha Mêr Elî, Mêr Dîlo
* Paşa kir keysa cîlo

Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Kardeş Türküler

**Kardeş Türküler**, (bi kurdî:*Stranên Bira*), komeke muzîkê li Tirkiyê ye.

Di sala 1993´î de bi navê projekta konserekê hate holê. Stranên gelên Anatoliya bi zimanê wan şîrove kirin. Vê komê di serî de Tirkî, Kurdî, Azerî û Ermenî strandin. Paşê *Kardeş Türküler* stranên Lazî, Gûrcî, Çerkezî, Romanî (Mitirbî), Makedonî jî strandine. Awazên navdar ên çanda Elewîtiyê jî bikaranîne.

Albûma Şivan Perwer a bi navê Roj û Heyv de alîkarî dane. Muzîka fîlmê Yılmaz Erdoğan a Vizontele wan amade kirine.

## Berhem:

* Bahar - Bihar 2005 - Kalan Müzik
* Vizontele Tuuba - [Vîzontele Tuuba [2004]] - Kalan Müzik
* Hemawaz - 2002 - Kalan Müzik
* Vizontele (Muzîka Film) - 2001 - Kalan Müzik
* Doğu - Rojhilat1999 - Kalan Müzik
* Kardeş türküler - Stranên bira 1997 - Kalan Müzik
* Hardasan - Li kû yî (stranên Azerî 1996 - Güvercin Müzik

## Girêdanên derve
* Malpera wan
* Koma pêşengehên hunerî ya Boğaziçi

Kategorî:Komên muzîkê
Nîşanên xeterê

Di kimyayê de pir nîşanên xeterê hene. Mînak: Dema tiştek kare pir zû bişewte, ew nîşanekî xeterê pevedixin (20px). Li vir nîşanên xeterê, xeterê xwe û kurtenavê xwe tê pêşandin.



Kategorî:Çeveng
Kategorî:Xeter di kîmya da
Selahattin Bulut

**Selahattin Bulut**, an jî bi nasnavê wî **Seleh Bulut**, nivîskarekî kurd û xwediyê dikana pirtûkfiroşiyê bi navê Medya Kitabevi li Stembolê (Tirkiye) ye.

Ew di sala 1954an de li Dêrikê hatiye dinê. Enstîtuya Perwerdeyiyê li Mêrdînê xelas kiriye û li Dêrikê û li Qersê du salan mamostetî kiriye. Ji ber xebatên xwe yên siyasî di sala 1981ê de hatiye girtin û di girtîgeha leşkerî ya Amedê de heşt salan girtî maye. Wî di sala 1997an de li Stembolê *Medya Kitabevi* saz kiriye.

Wî li ser jiyana Hafiz Akdemir û Edip Karahan sê pirtûk amade kirine. Di hin rojname û kovaran de, wekî kovara Nûdem, nivîs û çîrokên wî hatine weşandin. Di sala 2006an de çîrokên wî yên bi navê Bihuşta Lal derketin û di sala 2008an de jî pirtûka wî ya dawî ya bi navê Xadim li weşanên Avesta derket.

## Berhem

* Hafız Akdemir, Peri Yayınları, Stembol, 1996.
* Bir Yalnız Adam Edip Karahan, Elma Yayınları, 2005.
* Bihuşta Lal, Avesta, Stembol, 2006. ISBN 9944-382-00-0
* Xadim, Avesta, Stembol-Amed, 2008. ISBN 9789944382526
* Meşa Kîso: Çîroka Medya Kitabevi, Avesta, 2025.

## Çavkanî

Bihuşta Lal, Avesta, Istanbul, 2006.

## Girêdanên derve

www.edipkarahan.com 

Kategorî:Nivîskar
Bihuşta Lal (pirtûk)

***Bihuşta Lal*** navê pirtûka pêşîn a nivîskarê kurd Selahattin Bulut e ku çapa wê ya yekê di sala 2006'an de li Stenbolê derket. Pirtûk ji deh çîrokan pêk tê. Hin çîrokên pirtûkê hê jî di hin rojname û kovara Nûdem li Swêdê de hatine weşandin. Di *Bihuşta Lal* de ev çîrokên wî hene: *Rê, Teyrika Bihuşte, Bayê Xurifî, Kevirê Kerr, Derbe, Alimê Rewşa Hewayê, Şerbik, Wan Salan* û *Lal*. Bûyera pirraniya çîrokên di pirtûka Bulut de li Dêrika Çiyayê Mazî û Diyarbekrê diqewime.

## Çavkanî
* Selahattin Bulut (2005). Bihuşta Lal. Avesta, Stenbol. ISBN 9944-382-00-00

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Reşîdê Baso

**Reşîdê Baso** di 1ê Gelawêja sala 1926 an de li gundê Keleşbeg yê li ser bi herêma Tahlîn (Ermenistan) di nava malbatekê de ji dayika xwe bûye. Dengbêj
ku him evîndarên ziman û hunera Kurdî bûn, him jî ji bo xatirê doza Kurdistanê ji erdê bav û kalên xwe (Serhed) rewiya bûn nava Kurdên Ermenistanê. Reşîdê Baso di sala 2006 an de bi hevpeyvîkîde ji Derwêş Serhedî rê gıtibû pêşiyên me ji Dutax'a (Êzdîxane) Agiriyê hatine Qersê ji wê derê re jî derbasî Sovyetê bûne.

Malbata Reşîdê Baso jî mîna gelek malbatên din ji ber bayê reşê zilm û stema Roma Reş (Tirkên Şovînîst) rewiya bûn Ermenistanê. Wan tenê canê xwe rizgar kirî bû û ji ber ku bi ola xwe Êzidî bûn, qedera wan jî tevlî bexta gelê Ermenî bibû. Hinek hatin kuştin û hejmareke kêm jî derbasî komarên Ermenistan, Gurcistan û Azerbaycanê bûn. Belê ew ji tevkujiyeke dîrokî rizgar bibûn.

Di salên 60 an de û pêda hate Radyoya Êrîvanê û dengê xwe yê germ li serê çiyayê Agirî derbasî welatê bav û kalan (Kurdistana Delal) kir. Li wira Reşîdê Baso li rex dengbêjên mîna Şeroyê Biro, Karapêtê Xaço, Efoyê Esed, Dawûdê Xelo, Memoyê Silo, Egîdê Têcir û Ordînê Dengbêj xeml û rewşa civata dengbêjên Kurd gehandî bûn astekî herî bilind. Di radyoyê de ew tev bibûn niwênerên nasnameya muzîka Kurdî ya resen. Kilamên ku wan digotin dîrokeke şifahî û nenivîsandî bû. Dîroka ramyarî, civakî û hunerî di peyvên stranên wan da zadeganiyaa Kurda radixistin ber çavan.

Ferqa Reşîdê Baso bi hinek dengbêjên din re ew bû ku wî piraniya stranên ku gotine bi xwe afirandine. Hinek ji stranên wî jî hunermedên din strîne. Stranên mîna Felekê, Peyawo, Delal ha delal û gelekên din hunermendên mîna Şemdîn û Dilovanê kurê wî di berhemên xwe da gotine.

Ji bîra neken her dengbêjê ku ji nava me koçberî dibe, arşîveke dewlemend jî bi xwe re dibe nava axa sar. Heya ew saxin bila medya û ragehandina Kurdî desthilîne. Keda wan biqedrîne, xizîneya stran û jiyana wan ji bo arşîva me ya netewî tomar bike.

Dengbêjê nemir di 12.04.2006 ê de li Osnabrück a Germanistanê diçe li ser dilovaniya mafeya xwe Xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kurd
Kategorî:Radyoya Êrîvanê
Qewaqa

**Qewaqa** (), gundekî Kerboranê ye. Qewaqa jî weke gelek gundên herêmê ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Ji lewma mirov bi tenê dikare bi dema buhurî bahsê bike. Gund di serê girekî ne zêde bilind de hatibû avakirin û ji nêzîkê 50 malî pêk dihat. Hawîrdorê gund dehl û avî bûn. Lê mixabin îro ji du-sê mirovên kal pêve kesek di gund de ne maye û herder hişk û zuha bûye.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Erdêxan

thumb|300px|rast|Dîmenek ji bajarê Erdêxanê
**Erdêxan** yan jî **Erdêhan**, bajarrekî bakurê Kurdistanê ye. Erdêxan di nav sînorên Komara Tirkiyeyê de dimîne.

## Dîrok
Dîroka Erdêxanê heta 753 berî zayînê aşkere ye. Keyserê ûrartûyan Sartûr ev herêm kiriye bin desthilatdariya xwe. Herêm nêzikî Qefqazê ye. Ji ber wê gelekî car Erdêxan tûşî êrîşan hatiye. Gurcî, îranî, ûris hwd gelek caran herêm xistine bin kontrola xwe. Beriya avabûna Komara Tirkiyeyê niştecihên herêmê 90% kurd bûn. Herêm di sala 1479'an de cara yekem ji aliyê osmaniyan ve hatiye dagîrkirin. Osmaniyan misilman û tirkên Asyaya Navîn anîne li vir bi cih kirine. Lê herdem hejmara kurdan zêdetir bûye. Di sala 1855'an de dewleta Osmanî zagonek derxistiye û dest daye ser hemû milkên ermeniyan. Gelê ermenî herdem li dijî barbarîzma tirkan serî hildaye. Di Terteleya Filehan de, bi tevayî ermeniyên herême hatine qirkirin û koçberkirin. Herêm gelekî caran bûye qada şerê ermenî û tirkan, osmanî û ûrisan, osmanî û gurciyan, osmanî û îraniyan û kurd û tirkan. Di Serhildana Agiriyê de kurdên herêmê alîkariyeke mezin dane Îhsan Nûrî Paşa. Heta sala 1923'an Erdêxan herdem bûye kelema pêş çavên tirkan. Piştî şikeştina serhildanên Kurdistanê dûgela Tirk polîtîka pişavtinê (asîmîlasyon) bi xurtî meşandin û Erdêxanê jî ji vê polîtîkayê para xwe girt.

Nifûsa navenda Erdêxanê 40.875 e. Bi tevî navçe û gundên xwe hejmara niştecihên Erdêxanê 137.300 e. Aborî li ser çandiniyê ye. Hilberîna penêr, xwedîkirina mozhingiv navdar e. 70% ji gel li gundan dijî û radeya pirrbûna nifûsê pirr kêm e. Niştecihên herêmê bi kurmancî diaxivin. Herwekî terekeme, azerî û pirr hindik gurcî û ecem jî hene.

## Navçeyên Erdêxanê
* Ardahan
* Çıldır
* Damal
* Göle
* Posof
* Hanak 
*Hoçvan

## Navdarên bajêr

* Yaşar Güler
* Akif Yılmaz
* Hülya Avşar
* Dîno

Erdêxan xwedî gelekî bermahiyên dîrokî ne. Dêrên filehan ên ku hatine rûxandin, kelheyên ûrartûyan, pire, kanî hwd gelek in.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê

Kategorî:Navçeyên Erdêxanê
Keferdîz, Meletî

**Keferdîz** an **Kefersût** an jî **Kefersûk** (, , bi tirkî, *Doğanyol*) navçeyeke 120 km dûrî Melediyê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 233 km² ye. Hejmara niştecihên navenda navçeyê 5.418 û bi tevî gundan 11.435 e. Bi girêdayî navçeyê 14 gund û 26 mezre hene. Aborî li ser çandiniyê ye.

Gorî îdîayan Keferdîz bi qasî 500 sal berê wekî gundek hatiye avabûn. Ti bermahiyên dîrokî yên bingeha navçeyê kevntirîn nîşan bide nîne.

## Çavkanî
Yazixan

**Yazixan** (an jî **Patrîkxan**), 40 km li bakurrojavayê Meletiyê dikeve. Firehiya erdê wê 618 km² ye. Hejmara niştecihên navenda navçeyê 4285 (sala 2000´î), bi tevî gundan 20.614 e. Di sala 1990´î de bûye şaredarî. Li ser riya dîrokî ya "Riya hevrîşimê - Riya Îpegê" dikeve. Di sala 1936´î de riya hesinî hatiye vir. Bilindahî ji deryayê 900 m e. 27 gundê navçeyê û 64 mezreyê wê hene. Aborî li ser çandinî û xwedîkirina sewalan e. Deşta Patrîkxanê deşta herî mezin a Meletiyê ye. Mixabin axa herêmê avî nîne. Niştecihên herêmê ji eşîra Kurd a Dirêjan in. Xalîçeyên herêmê bi nirx in.

Dîroka herêmê pirr nayê zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Meletiyê
Afyonkarahisar

**Afyonkarahisar** an jî **Afyon** () bajarekî li rojavayê Tirkiyeyê ye, ku paytextê parêzgeha Afyonkarahisarê ye. Nifûsa bajêr li gorî daneyên sala 2018an 300.000 hatiye texmîn kirin.

## Dîrok
thumb|Camiya Mevlevi li Afyonkarahisarê
Bajar di dema Helenistîk de hatiye avakirin. Navê xwe ji tirkên selcûqiyan "Afyon û Qerehisar" bi kurdî ("Keleha Reş") wergirtine. Bajar ji sedsala 11an heya 13an gelek caran di navbera yaçperestan û eşîrên tirkmenan de şer û pevçûn diqewimin, heya ku bajar di sedsala 14an de ket destê osmaniyan, ku li wir bi piraniya nifûsa tirk û nifûsa kurdên asîmîlebûyî yên tirkan dijiyan. Piraniya kesên xwe misilman ne. Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de, bajar li dijî yewnaniyan ji rojava û kolonîstên îtalyan ji başûr şer kir.

## Erdnîgarî
Afyon bajarekî herêma Egeyê ye pîvana rûerda bajarê 14.532 km² ye.

Navbera Afyon û çar bajarên mezin ev in:
* Afyon-Stembol: 421,7 km
* Afyon-Enqere: 260,7 km
* Afyon-Îzmîr: 329,8 km
* Afyon-Bursa: 329,8 km

## Mijarên têkildar
* Dewleta Germiyan

## Çavkanî


Kategorî:Anatolya
Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Amasya

**Amasya** () bajarekî Tirkiye ye.
Pîvana erda bajêr 5.731 km² ye.

## Navçeyên parêzgeha Amasyayê
6 navçeyên Amasyayê hene:

* Göynücek
* Gümüşhaciköy
* Hamamözü
* Merzifon
* Suluova
* Taşova

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Malpera şaredariya Amasyayê  bi tirkî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:183 b.z.
Edirne

**Edirne** (, navê fermî ,  navê berê yê bajêr bû, , , ), bajarekî di rojavayê Tirkiyeyê di herêma Trakyayê. Nifûsa bajêr di sala 2019an bi 165.979 nîştecîhan hat pêşbînîkirin.

## Dîrok
Edirne bajarekê kevin e. Mirov li wir herî pêş de li dor sedsala 5an b.z. de bicih bû. Dîrok de ew bi navên ciyawazî hat navkirin. Ew li ber Rom dema trakiyan de bi navê Odrysai nav kirin.

Paş Roman li trakiyan ew stand şunda împerator Hadrianus di 125 b.z. de ji bo mezinkirin û çakkirina bajêr ferman kir û bi navê Hadrianapolis (ango "Bajarê Hadrianus") nav kir. Ew paşê çerixa Adrianapolis û bi dawî jî dema osmanan çerixa rewşa îroj bû.

Ew demakê di dest avaran de ma şunda derbaza dest bulgar û Bîzans bû. Di 1204an de ew paş Sefera xaçperestan a çarem re dest leşkerên xaçperestiyan ket. Li 1250 şunda Bîzans şunda dest xwe xist û di 1361an de jî osmanan dagir kir.

Ew navbera 1365an de heta 1453an paytexta osmanan bû.

Di sedsalan 19'an de dema şerên navbera împeratoriya Osmanî Rusan de gelek caran binket. 26'e adarê Bulgaran paş dorpêç kirinaka 4 mehan vegirtin. Împeratoriya Osmaniyê paş Şêrê Balkana Duyem ew şunda hel girt. Paş Şerê Cîhanî yê Yekem de ew heta Peymana Lozanê de di dest Yewnanistan de bû. Paş peymanê re ew derbaza sînorên Trikiye bû.

## Erdnîgarî
Ew 220 km li rojavaya Stenbol li sînora Tirkiyeyê Yewnanistanê ye. Çemê Meriç li wir sînorên Tirkiye û Yewnanistanê pêk tî ne.

## Çavkanî

## Girêndanên derve

*  www.edirne.bel.tr
*  www.edirne.gov.tr

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Muğla

**Muğla** bajarekî Tirkiye ye.
Pîvana erda bajêr 12.716 km² ye

## Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2019an gelheya navenda bajarê 983 hezar 142 kes hatiye hejmartin.

## Erdnîgarî
Li bakûrê bajarê Aydîn, bakûrêrojhilat Denîzlî û Burdur, li rojhilatê wê bajarê Antalyayê cîh digre

## Navçeyên Bajarê
* Bodrum
* Dalaman
* Datça
* Fethiye
* Kavaklıdere
* Köyceğiz
* Marmaris
* Milas
* Menteşe
* Ortaca
* Seydikemer
* Ula
* Yatağan

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Taya Dila (albûm)

**Taya Dila** albûma duyemîn a Hozan Kawa ye. Ev albûm yi aliye Mîr-Muzîk û Kom-Muzîk ê de hatiye çapkirin.

## Stran
Di vê albûmêde ev stran cîh digrin.
* Rindê
* Kanî
* Welate me
* Heviya me
* Newroz
* Hozanê dil
* Bilbil
* Qederê
* Ez bê te me
* Heyranê
* Evîna mem
* Lorî lorî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî a Hozan Kawa 

Kategorî:Albûmên kurdî
Edene (bajar)

**Edene** ( bajarekî Tirkiyeyê ye. Di Tirkiyeyê de, yek ji 5 bajarên herî mezin e.
Pîvana erda bajêr 14.256&nbsp;km² ye. Tevahiya nifûsa parêzgehê (gorî hejmêra dawî) 2.125.635 e. Nifûsa navenda parêzgehê (bi tevî 5 navçeyên navendî) 1,747,589 e (2012). Ji navbera rojava û rojhilatê bajarê de Çema Seyhanê diherike.

Ji rojhilatê heya rojavayê, herêma ku 100&nbsp;km dirêj e Herêma Bajarên Mezin yên Edene-Mêrsîn e û nêzikî 3 milyon nifûsa wê heremê he ye. Di Tirkiyeyê de, ev herêm herêma metropolîtana herî mezin a çaremîn e û navendekî bazirganî û çandeyariye.

Ev herem alî kanan (madenan) jî pir dewlemend e. Qrom, hesin, manganez, sirb(qurşûn) û tûtya (çînko) di heremê de pir tê dîtîn. Parêzgeha Edenê j'alî çandin jî pir giring e.

Di Çukurovayê de gellek zadên wek; genim, gukberojk, zeytûn, hinar, lazût (garis), narinc(pirteqal, mandarîn, lalengî û lîmon), mûz, kîwî, hawêcan, şekirlewen, kartol, firingî, îsot, kaho(marûl), kelem, pîvaz, soya, riz(birinc), pembû, tirî, fisdeq, maş, xiyar, behîv, zebeş, gindor tên hilberandin. Lê belê, ji nav van zadan yê ku heri giring e pembû ye. Niha avdana van zadan bi avdana dilopî tê çêkirin.

## Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2019an gelheya bajarê 2,237,940 kes hatiye tomarkirin. Li rojhilatê navenda bajarê hêjmarek girîng Kurd lê dijîn.

## Erdnîgarî
Bajareke herêma () Deşta Çixwurê ye. Pîvana rûerda bajarê 14.125 km2 ye.

## Navdar

* Yılmaz Güney, Derînerê fîlman, senaryonivîs, romannivîs û aktorê kurd
* Mehmet Sevgat, endamê Komîteya navendî yê PKKê
* Duran Kalkan, payebilindên PKKê
* Haluk Levent, muzîkjenekî rockê
* Ömer Çelik, siyasetmedar
* Rojîn, stranbêjekî kurd

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Muhacîr, Meledî

**Muhacîr** an **Wêranşar** () navçeyeke Melediyê ye.

Navê **Wêranşar** (navê di dema Împeratoriya Romê de *Zipetra*), ji ber rûxankirin tê. Lewra, gelek caran bajar hatiye rûxandin û talankirin. Di sala 1946an de dîgel a Tirk Wêranşar kiriye navçe û navê *Doğanşehir* pê ve kirine. Herêm heya avakirina Komara Tirk herdem di bin desthilatdarîya Mîrên Bêsnî de bûye. Bilindahî ji behra 1.252 m ye. 7 şaredarî û 27 gundên navçeyê hene. Aborî li ser xwedîkirina sewalan û çandiniyê ye.

## Dîrok

66 berî zayînê heya 395 piştî zayînê desthilatdarîya Împeratoriya Romê an jî Bîzansî 395-656, 656-738 Emewî desthilatî kiri. Herêm ji sala 1315an heya dagirkirina osmaniyan tûşî hev bûn gelek êrîşan bûye. Memlukî, rêwîtiyên Mongoliyan, Tîmûrleng hwd. Lê herdem di bin desthilatdarîya mîrên kurdên Bêsniyê de bûye. Mixabin rêzaniya digel Tirk a bi şewitînê ziyaneke mezin daye herêmê. Bêtir piştre ava kirin û bidest xistin ji alî xelîfeyê Ebasî Harûn Reşîd ve. Li sala 1515an dîsa wan ax ê Osmanî navçê beşdar jî 1877an yê pêşî navê Viranşehir ango Harapşehir navçê bûye, li dor ê salan şerê 1877-78 Osmanî - Rûsya jî Rojhelatê wan weranîn e cîwar e tê da cîh kirin ji ber jî gel ê navandin gundê Muhacîr. Girêdayêk Bêsnî yê gundê li sal wek navendê melbend qewimîn. li 1929an navendê bûcax qewimîn. Li 1933an Doğanşehir navendê standin bajêr, li 1ê nîsana 1946 jî navçeyê Arxa an jî Arga cihê bûn navçe xweserek rewşa wan werîn hilbestîne Meledî ye.

## Ol, çand û civak
 
Gelê Wêranşarè, wan eslê xwe jî bingeh ê jî olê Zêrdeştîtî. Lê belê bêtir piştre jî alî olê dû yê cihê bûn; kurdên sunî û elewî. Li biqasî hindik jî olê Mesîhtî hebûn. Li wan dû yê cihê bûn; ermenî û suryanî.

## Erdnîgarî an jî rewşa Hewa

Hewayê Wêranşarê, zehf germahî û hindik hêvi ango paqijek hewayê heye.

## Aborî an jî berhemên çandinî

Navçeyê ber girîng xweder deramet çand ê. Li Wêranşarê, berhemên çandinî; mişmiş, sêv peyda bûn û gihandinê. Berhemên çandinî vanan ber girîng ê.

## Serjimar

Serjimare hemûya navçeyê Wêranşarê, jî Kurdên avakirinê bû.

## Eşîrên kurd

Li Weranşarê an jî Muhacîrê du eşîrên mezin heye; eşîrên Etmankî, an jî Atmî û Balyan. Kurdên Muhacîrê bi piranî elewî ne lê yên sunî jî hene.

## Navdarên Wêranşarê
* Doğan Erbaş ji gundê Qêrîn () e û parêzerê siyasetmedarê Abdullah Ocalan e.

## Çavkanî

* http://arsiv.ntvmsnbc.com/modules/secim2007/sonuclar/cv/adaylar/36_16_1.asp
* Jr.Anıl Haco
* http://www.dogansehir.bel.tr/V1/?cat=Tarihce 

Kategorî:Navçeyên Meletiyê
Manîsa

**Manîsa** (bi tirkî: *Manisa*, ) bajarekî li herêma Egeyê ya rojavaya Tirkiyeyê ye û navenda îdarî ya parêzgeha Manîsayê ye ku bi qasî 40 km li bakurê rojhilatê bajarê mezin ê Îzmîrê ye. Bajêr ji navçeyên navendî yên Şehzadeler û Yunusemreyê pêk tê. Li gorî daneyên sala 2022an nifûsa bajêr 385.452 kes e.

Manîsaya nûjen navendeke pîşesazî û xizmetguzariyê ye ku pir geş dibe û ji ber nêzîkbûna xwe ya bi bajarê bendera navneteweyî û navenda metropolîtan a herêmî ya Îzmîrê û ji ber erdên xwe yên dewlemend ên ku ji hêla mîqdar û cûrbecûr hilberîna çandiniyê ve dewlemend in, sûd werdigire. Bi rastî, nêzîkbûna Îzmîrê di heman demê de ji hemî aliyên jiyana li Manisayê re di forma trafîkek giran a rojane ya di navbera her du bajaran de, ku ji hev veqetandî ne bi ajotinek nîv saetî ku ji hêla otobanek şeş-xêzî ya xweşik ve tê xizmet kirin, lêbelê ji ber qurvên xwe û hilkişîna bilez (asta deryayê li Deriyê Sabuncubeli heta zêdetirî 500 metreyan) li ser dîmenên mîtolojîk ên Çiyayê Spîlê her gav hewceyê baldariyê ye.

Beşa dîrokî ya Manisayê ji deşteke daristanî ya li çiyayê Spîlê, li kêleka Çemê Çaybaşiyê ku li kêleka "Kevirê Digirî" ("Ağlayan Kaya") ya Niobe diherike, pireke kevnar a bi navê "Pira Sor" ("Kırmızı Köprü") û herwiha ber bi çend goristan-perestgehên bi şêwaza tirkî ve ku dîroka wan vedigere serdema Saruhan (sedsala 14an) dirêj dibe. Di bin desthilatdariya osmaniyan de di sedsalên piştî wê de, bajar berê xwe dabû axa pêlan a li destpêka deştê. Di çend dehsalên dawî de, firehiya Manisayê li ser deşta xwe ya fireh a ku ji hêla bermayiyên aluviyal ên Çemê Gedizê ve hatî çêkirin, ji sê qatan zêdetir bû, pêşkeftinek ku tê de avakirina apartmanên nû, herêmên pîşesaziyê û kampusa Zanîngeha Celal Bayar roleke sereke lîst.

Bajarê Manisayê jî pir tê ziyaretkirin, bi taybetî di festîvalên adar û îlonê de, festîvala berê berdewamiya kevneşopiya "Belavkirina Pasta Mesir" a pêncsed salî ye, û herwiha ji bo parka neteweyî ya Çiyayê Spîlê a nêzîk. Ew di heman demê de xalek destpêkê ye ji bo cîhên din ên geştyarî yên navdar ên navneteweyî ku li nêzîkê herêma girêdayî Manisayê ne, wekî Sardîs û Alaşehir li hundir. Herwiha di bajêr de civatek cihûtiyan jî hebû.

## Nifûs

## Erdnîgarî
Rûerda bajarê 13.339 km2 ye. Bajar li herêma Egeyê cîh digire û Aydın 156 km, Balıkesir 137 km, Denizli 208 km, İzmir 36 km, Kütahya 317 km û Uşak 195 kîlomêtro ji bajarê dûrin.

Navbera Manîsa û çar bajarên mezin ev in.

* Manîsa-Stembol: 417,0 Km
* Manîsa-Enqere: 561,9 Km
* Manîsa-Îzmîr: 38,5 Km
* Manîsa-Bursa: 296,3 Km

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Eskişehir (parêzgeh)

**Eskişehir** parêzgeheke rojavaya Tirkiyeyê ye.

## Navçeyên Eskişehirê
14 navçeyên Eskişehirê ev in:

## Çavkanî

Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Uşak (parêzgeh)

**Uşak** parêzgeheke Tirkiyê ye.

## Navçeyên parêzgehê
* Uşak (navend)
* Banaz
* Eşme
* Karahallı
* Sivaslı
* Ulubey

## Navdar

* Hacim Çarıklı

## Çavkanî

Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Trebzon

**Trebzon** (, bi tirkî: *Trabzon*, bi yewnanî: Τραπεζούντα, *Trapezoúnta*, *Trapezúnda*) bajarekî li peravên Deryaya Reş li bakurê rojhilatê Tirkiyeyê û navenda parêzgeha Trebzonê ye.

Di Serdema Navîn de, Trebzon paytexta yek ji împeratoriyên Romê bû ku piştî Sefera Xaçperestan a Çarem, dema ku paytexta Împeratoriya Bîzansê ji hêla Xaçperestan ve hate girtin. Împeratoriya Trebzonê ji hêla siltanê osmanî Mehmed II ve hate dagir kirin. Wî di sala 1461an de Trebzonê dagir kir û Împeratoriya Trebzonê dewleta Romê ya dawîn bû.

Navê bajêr bi tirkî *Trabzon* e. Navê yekem ê tomarkirî yê bajêr, yewnanî Traπεζοῦς (*Trapezous*) e, ku behsa girên navendî yên mîna sifrê yên di navbera çemên Zağnos (İskeleboz) û Kuzgun de, ku li ser ava bûye (τραάπεζα bi yewnaniya kevnar tê wateya "masê"; bala xwe bidin tabloya li ser pereyê di wêneyê de). Bi latînî ji Trebzonê re *Trapezus* tê gotin, ku navê wê yê latînîkirin a yewnaniya kevnar e. Hem di yewnaniya pontîk û hem jî di yewnaniya nûjên de, ji bajar re Τραπεζούντα (*Trapezounta*) tê gotin. Di tirkiya osmanî û farisî de wek طربزون tê nivîsandin. Di dema osmaniyan de jî *Tara Bozan* dihat bikaranîn. Di lazî de bi navê ტამტრა (*T'amt'ra*) an jî *T'rap'uzani*, bi gurcî ტრაპიზონი (*T'rap'izoni*) û bi ermenî jî Տրապիզոն (Trapizon) e. Keşîşê ermenî yê gerok ê sedsala 19an Byjiskian bajar bi navên din ên xwemalî, di nav de Hurşidabat û Ozinis, digot. Erdnîgar û nivîskarên rojavayî di serdema navîn de gelek guhertoyên rastnivîsîna navî bikar anîne. Ev guhertoyên navî yên ku di wêjeya ingilîzî de jî hatine bikaranîn ev in: *Trebizonde* (fransî), *Trapezunt* (almanî), *Trebisonda* (spanî), *Trapesunta* (îtalî), *Trapisonda*, *Tribisonde*, *Terabesoun*, *Trabesun*, *Trabuzan*, *Trabizond* û *Tarabossan*.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Nûçeyên Trabzonê 

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Posof

**Posof** an jî **Duxur**) yek ji navçeyên Erdêxanê ye. Navê qezayê (navçeyê) yê kevin Dîxor bû, yê nahiyê jî Posxof bû.

Posof li bakurê Erdêxanê dikeve û di tîxûbê Gurcistanê de ye. Firehiya erdê wê 606 km², bilindahî 1.583 m ye. Hejmara niştecihan, li navenda Posofê 2.861 û bi giştî 55.438 (sala 2000) e. Mixabin bêhtirî 40.000î kes ji ber xizanî û pêkutiyên dewleta tirkî koçberî rojavayê Anatolya wekî bajarên Stembol, Enqere û hwd bûne. Tenê bi qasî 10.000 kes li herême dijîn. 49 gund bi Duxurê ve girêdayî ne. Niştecihên herêmê bi havînan bi qasî demeke kurt tên û dîsa vedigerin metropolên Tirkiyê. Navên gundên navçeyên bi kurdî, gurcî û ermenî ne. Di sala 1956an de hemî hatine qedexekirin û navên tirkî hatine dayîn.

## Gundên navçeya Posofê (lîste ne temam e)

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).

Kategorî:Navçeyên Erdêxanê