open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lîsteya pergalên siyasî

Sîstemên siyasiyên di Teoriya Polîtîk de

## Sîstemên siyasî
* Adolokrasî
* Anarşî (bê dewletî)
* Arîstokrasî
* Otokrasî
* Demokrasî
** Demokrasiya Bingehîn
** Demokrasiya Partiyan
** Demokrasiya Dîrek
** Demokrasiya Beşdarî
** Demokrasiya Nimînandinî
** Stokokrasî
* Despotî
* Diktatorî
** Faşîzm
** Diktatoriya Leşkerî
** Diktatoriya Proletarya (bibîne Komunîzm û Sosyalîzm)
* Doppelherrschaft
* Feodalîzm
* Gerontokrasî
* Gînaykokrasî (Serweriya jinan)
* Kleptokrasî
* Komunîzm (bê polî)
* Merîtokrasî
* Monarşî
** Monarşiya Teqezî
** Monarşiya Pêmavan
** Monarşiya Konstutî (Monarşî bi qentûra hatiya sinorkirin)
** Monarşiya Parlamenterî
** Monarşiya Polî
** Monarşiya Hilbijartinî
* Oklokrasî
* Oligarşî
* Miraztiya Parlamentarî
* Plutokrasî
* Pornokrasî
* Komar
** Komara Federal
** Komara Îslamî
** Komara Serokî
** Komara Civatî
** Komara Nîv Serokî
** Komara Gel
* Neopatrimoniyalîzm
* Sosyalîzm
* Stratokrasî (Kargeriya Leşkerî)
* Sinarşî
* Teknokrasî
* Telekrasî
* Teokrasî
* Timokrasî
* Totalitarîzm
* Tîran
* Xenokrasî

Kategorî:Civaknasî
Kategorî:Şiklên birevêbirinê
Hîpokondriya

**Hîpokondriya** navê nexweşiyeke psîkolojîk e.

Jê rê "Nexweşê nexweşiyan" jî tê gotin. Kesên hîpokondriyak derî bi derî, bijîşk bi bijîşk digerin ku ji derdê wan re çareyek bibînin. Lê di rastiyê de derdê wan î organîk (laşî) nîne. tenê bi wan re nexweşiya psîkolojîk ango hîpokondriya heye.

Heger bijîşk nexweşê xwe nasneke dikare hin çewtî û şaşîtiyan bike. Hîpokondriya bi dermanan, alîkariya psîkiyatrîk, psîkoterapî û alîkariya sosyal dikare sax bibe.

Kategorî:Derûnnasî
Demjimêra havînê

thumb|300px

**Demjimêra havînê** nerîteyekê di Navçeya demjimêrîyan de tê kirin. Gorî wê di havîn de dem demjimêrakê şunda tê xistin. Demjimêra zivistanê "demjimêra normal" e; demjimêra havînê jî demjimêrek ji wê şûnde ye.

Ew nêrîte bi armanca demê gorî roj miheng kirin û ragirtinê enerjî tê bikaranin.

Ji bo nêrîtê demjimêra havînê herî pêş de Benjamin Franklin dema ji hevalekî xwe re nivisandî qal kirî bû. Herî pêş de li Elmanya di 30ê nîsana 1916an de hat bikaranin. Di wê salê da li Îrlendayê jî hat bikaranin. Li cîhanê bi gelemperî dewlet sepaneke demjimêra havîn tê nerîtandin. Li Ewropayê jî der Îslenda, Rûsya, Rûsyaya Spî, Ûkrayna dewletan gişkan tê nêrîtandin.

Kategorî:Navçeya demê
Kateter

thumb|220px|Kateter

**Kateter** (bi grekî: *καθíημι* = xişkirin, şandin, têdebirin) yek ji alavên lêgerîn û operasyonên nevekirî yên di bijîşkiyê de tên bikaranîn e.

Boriyek an xortimêk zirav û neziyandar e di nava demaran de tê birin heya cihê pirsgirêk tê de heye. Bijîşk di monîtoran de livîna wê dişopîne. Ji bo ku bijîşk tevgera kateterê bi riya ûltraşalê bibîne, madeyeke radyoaktîv dide demar. Bi riya kateterê dikare problemê tesbît bike, nava dil bibîne, frekansa di nava dil de bipîve, Balonanjiyoplastî yê bike, Stentan bicih bike, tetik a dil ango pîlê dil pêvebike hwd.

Ev teknîk ji Egîptiyan û Hindistaniyan de bi hezaran salan berê dihatibûye bikaranîn. Kateter di hemotolojî, Ûrolojî, Kardiyolojî û Anestezîyê de tê bikaranîn. Lê pirranî di kardiyolojiyê de.

Kategorî:Bijîşkî
Kategorî:Dilnasî
Kategorî:Teknolojî
Balonanjiyoplastî

**Balonanjiyoplastî** navê rêbazeke vekirina demarên xitimî ye.

Bi rêya kateteran balon di cihê ku xitimiye de tê vegirkirin û demar tê vekirin. Ji bo ku demar dîsa di heman cihê de neyê tengbûn û xitimîn gorî biryara bijîşk Stent lê tê danîn. Balonanjiyoplastî yek ji rêbazên nûjen û canfelatkir ê kardiyolojiyê ye.

Kesên ku mirina masûlkeyên dil derbaskirine berê bi riya tenikkirina xwînê tê midahalekirin. Heger demarên koronar venebe, bi lêgerîna kateterê balonanjiyoplastî û împlantasyona Stentan tê kirin. Heger serkeftin çênebe operasyonên vekirî, By-Pass hwd tê ceribandin.

Kategorî:Dilnasî
Meksîko

**Meksîko** an **Bajarê Meksîkoyê** an jî **Meksîko D.F.** (bi spanî; Ciudad de México) paytext û bajarê herî mezin yê Meksîkê ye. Hejmara niştecihên bajarê mezin yê Meksîko di 2020an de 9.209.944 kes bû.

## Wênedank

Mexico City-Blick vom Torre Latinamericano-10-Insurgentes-1980-gje.jpg
Mexico City-08-Nationalpalast-Einholen der Fahne-1980-gje.jpg
Mexico City-Nationalmuseum-04-Innenhof-1980-gje.jpg
Mexico City-Nationalmuseum-08-Chac-1980-gje.jpg
Mexico City-Platz der Schreiber-02-Schuhputzer-1980-gje.jpg
Mexico City-Plaza de Toros-04-1980-gje.jpg
Mexico City-Xochimilco-02-1980-gje.jpg
Mexico City-Markt-24-Bananen-1980-gje.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Meksîkê
Kategorî:Meksîk

Kategorî:Paytextên Amerîkayê
Serxwebûn

**Serxwebûn** têgînek e ku di polîtîkayê de tê bikaranîn. Ew tê maneya ku dewletek, gelek, xwe bi xwe karger dike. Dewletên serxwebûyî bi împeryalîzm û koloniyê kergarî nabin. Roja dewlet tê de serxwebûyî bi roja neteweyî tê navkirin.

## A
** Andorra : 1278
** Angola : 1975
** Arjentîn : 1816
** Awistralya : 1ê hezîranê 1901

## B
** Bahama : 10ê hezîranê 1973
** Barbados : 1966
** Belçîka : 20ê kanûna paşîn 1831 (ji Holenda)
** Belîze : 1981
** Botswana: 30ê îlonê 1966
** Brezîl : 29ê tebaxê 1825 (ji Portûgal)
** Bênîn : 4ê tebaxê 1960

## C
** Cezayir : 5ê hezîranê 1962 (Ji Fransa)
** Çekya : 1ê kanûna paşîn 1993

## D
** DYA : 4ê tebaxê 1776
** Domînîk : 1844

## E
** Albanya : 28ê çiriya paşîn 1912
** Efxanistan : 19ê tebaxê 1919
** Estonya :2ê sibatê 1920)

## F
** Fînlenda : 1918 (ji Rusya)
** Mexrib : 2ê adarê 1956

## G
** Gabon : 17ê tebaxê 1960
** Guatemala : 15ê îlonê 1821
** Guyana : 26ê gulanê 1966

## H
** Haîtî : 1804
** Hondûras : 1821
** Hindistan : 15ê tebaxê 1947

## I
** Îraq : 3ê çiriya pêşîn 1932
** Îrlendaya bakur : 1937
** Îslenda : 1944
** Îsraêl : 14ê gulanê 1948

## J

## K
** Kûba : 1901
** Kolombiya : 1830
** Komara Kongo : 15ê tebaxê 1960
** Korêya Bakur : 9ê îlonê 1948
** Kenya : 12ê kanûna pêşîn 1963
** Kanada : 1ê kanûna pêşîn 1931

## L
** Lîbya : 22ê çiriya paşîn 1943

## M
** Madagaskar : 1960
** Maldîv : 26ê hezîranê 1965
** Malî : 1960
** Morîtûs : 12ê adarê 1968
** Meksîk : 1821
** Monako : 8ê kanûna paşîn 1297
** Mongolya : 1924
** Montenegro : 3ê tîrmehê 2006

## N
** Norwêc : 26ê çiriya pêşîn 1905 (ji Swêd)
** Nû Zelenda : 26ê îlonê 1907

## O

## P
** Peravê Diranfîl : 7ê tebaxê 1960

## Q

## R

## S
** Swêd: 900
** Swîsre: 1ê tebaxê 1291
** Şili : 1818
** Senegal : 4ê nîsanê 1960
** Sûrînam : 25ê çiriya paşîn 1975
** Sesel : 1976

## T
** Tûnis : 20ê adarê 1956
** Tîmora Rojhilat : 2002

## U
** Urdun : 25ê gulanê 1946

## V
** Viyetnam 2ê îlonê 1945
** Vanûatû: 30ê hezîranê 1980

## W

## X

## Y

## Z

## Girêdanên derve
* Dewletên Serxebûn (Îng.)

Kategorî:Dekolonizasyon
Kategorî:Desthilatdarî
Kategorî:Dewlet

Kategorî:Siyaset
Kategorî:Teoriyên siyasetê
Karkirina zarokan

**Karkirina zarokan** zaravek e ji dûmahiya sedsala 19'ê peyda bûye û ji hemî karkirnên tirstijî û netirstijî ra dihêt gotin ko ji ber wan werar û saxlemiya zarokî dikevit ber metirsiyê û zaro ji xwîndinê vedimînit.
Her ji destpêka dîrokê ve zarokan digel daybabên xwe pardariya karan kirîye, mîna: rav û nêçîrê, zotkariyê, karkirnên navmalê, hwd. Lê pirsa karkirina zarokan wekî pirseka civakî û qanûnî piştî şoreşa Pîşesazî hat ber behsan.
Li dawiya sedsala 18'ê gelek karxaneyên pate û peroyan li Brîtanyayê zarokên hêtîm û sêwî mîna koleyan jibo karkinê komdikirin. Nerazîbûna li ser wan kiryaran zêdebû û li sala 1878'ê qanûnek derçû ko karkirina zarokên biçûktir ji 10 saliyê berbend dikir.

Lê rewş li hemî welatên cîhanê ne mîna hev e. Li gelek welatên cîhana sêyê zaro bi miz û heqdestên kêm jibo têrkirina zikê xwe an zikê malbatên xwe kardikin. Ji vê jî xirabtir, li gelek cihên ko bi agirê şerên navxwe an şerên navbera destekên tundrê dişewitin zaro mîna şerkeran dihên bikaranîn.

Karkirina zarokan metirsiyê li ser saxlemiya wan çê dikit û wan ji xwîndinê paşda dihêlit.

Kategorî:Kar
Kategorî:Zarokatî
Zelendaya Nû

**Zelendaya Nû** yan jî **Nû Zelenda** (, bi maorî, *Aotearoa*) welatekî giravî li başûrê rojavayê Okyanûsa Mezin e ku ji du giravên sereke pêk tê. Zelendaya Nû ji girava bakur (*Te Ika-a-Māui*), girava başûr (*Te Waipounamu*) û ji zêdetirî 700 giravên piçûk pêk tê. Welat ji aliyê herêmê ve şeşem welatê giravî ya herî mezin e ku li rojhilatê Awistralyayê li ser Deryaya Tasman û li başûrê giravên Kaledonyaya Nû, Fîjî û Tongayê ye.

## Gelemperî
Zelendaya Nû welatekî Commonwealth Realm e. Keyaniya Zelendaya Nû bi Zelandaya Nû re tev Girava Cook û Niue û Tokelau sax dike.

Rûerda Zelendaya Nû 270.534&nbsp;km² ye. Giravên mezin de ya bakur 113.729&nbsp;km², ya başûr jî 151.215&nbsp;km² ye.

## Gelhenasî
Gelê nûzelendî bi gelemperî koçerên di Brîtanyayê de hatinî û dimatî wir maorî ne. Gorî hejmartina gelhê di 2006an de 4.141.766 kes li Zelendaya Nû dijî ye. Ji bo mezinahî rûerda welat pira xewle, serî km² 15 mirov dikeve. Li gel kêmzêde %75 yê ji Ewropayê hatine. Wan re *[[Pakeha]]* tê gotin. Li wan şunda bi %14,7 maoriyên polînesî ne.

### Dîrok
Li Zelendaya Nû bi piranî xristiyan hene. Li wan bêtir bi 24% kes ateîst û bi kêmaviyê budîst, hindû, misilman û cihû hene.

### Ziman
Li Zelendaya Nû de sê zimanên fermî hêne: îngilîzî, maorî û zimanê ker û lalan (*[[New Zealand Sign Language]]-NZSL*). 96,1% ji gelê wir îngilîzî diaxive. Zimanê maorî bi 4,5% kesî tê axaftin. Zimanê ker û lalan jî di 10 nîsana 2006an û vir de zimanê fermî ye. NZSL bi 0,8% kesî tê bikaranîn.

### Aborî
Xudana pezî boş e, îkoturîzm jî heye.

## Dîrok
Bi gumani Zelendaya Nû di sedsala vevbara 11an û 13an de ji aliya Polynesiyan hat doz kirin.

Mirovê ji Ewropayê de gehîştiya Zelendaya Nû Deryavanê holandî Abel Tasman bû. Dûv wî re 1769/70 de James Cook çû Zelendaya Nû. Paş James Cook de koçer di Ewropayê de çûna wan giravan. Di 1840 de jî Împeratoriya Brîtanî ew bendiya xwe kir. 1907an de jî ew bû koloniya Brîtanyayê.

## Pêşangeh

Wêne:Endeavour replica in Cooktown harbour.jpg|*Endeavour*, keştiya James Cook
Wêne:Young Maori man dancing.jpg|Xortekî maorî
Wêne:View of Kaikoura Ranges, New Zealand.jpg|
Wêne:Stormy sunset over Waimakariri River basin, New Zealand.jpg|
Wêne:Mueller Hut with Mt Sefton and Aoraki (Mt Cook) during the sunrise.jpg|


## Çavkanî
### Not

### Jêder

## Girêdanên derve

* Kargeriya Zelandaya Nû (bi îngilîzî û maorî)

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1907an de hatine avakirin
Commonwealth realm

thumb|350px|Welatên Commonwealth realm
**Commonwealth realm**, ango **Koma Keyatiyê** welatên endama keybanûya brîtanî Elizabeth II serokê dewletê pedijirandin e. Ew dewletan bi Monarşî kargerî dibin. Her welatek Elizabeth II wek monarşa xwe nişêt dikin. Wekok Awûstralya: .

Îroj welatên Commonwealth 16in û wiha ne:
* Antîgua û Barbûda (serxweya; 1982)
* Awistralya (serxweya; 1942)
* Bahama (serxweya; 1973)
* Belîze (serxweya; 1981)
* Grenada (serxweya; 1974)
* Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlandayê
* Jamaîka (serxweya; 1962)
* Kanada (serxweya; 1931)
* Nû Zelenda (serxweya; 1947)
* Papua Gîneya Nû (serxweya; 1975)
* Giravên Salomon (serxweya; 1978)
* Saint Kitts û Nevis (serxweya;1983)
* Saint Lucia (serxweya; 1979)
* Saint Vincent û Giravên Grenadîn --> (serxweya; 1979)
* Tûvalû (serxweya; 1978)

Ji bo Niûe û Giravên Cook jî beranda Zelanda Nû ne Şahbanû Elisabeth II wan dewletan e jî.

## Çavkanî

Kategorî:Kom
EKG

frame|Pêlên bingehîn ên di EKG'ê de

**EKG** an **elektrokardiyogram** navê grafîka ku bi elektrokardiyografiyê tê pîvandin e. Rewşa çalakiyên elektrîkê di masûlkeyên dil de nîşan dide.

Çalakiyên elektrîkê yên nizm bi alîkariya bilindkerekê li ser kaxêzê tê ranivîsandin. Bijîşk frekansên dilên normal û ragirtinê berhevdike û şîrove dike. EKG di tesbîtkirina gelek NDD (Nexweşiyên dil - demar) de pirr bikêr e.

## Cureyên EKG'yê
* EKG'ya hêsan an normal
* EKG'ya pirralî
* EKG'ya dirêjdemî

Elektrokardiyograf cara pêşîn ji aliyê kesekî holandî bi navê Willem Birmick Einthoven ve di sala 1900'î de hatiye avakirin. Wê gavê ev alav nêzîkî 300 [kg]] bû. Niha gelek piçûk û sivik in û heya bigire nexweş dikare li ser xwe bigerîne.

EKG alaveke alîkar e lê ne hertişt e. Bi rêbazên din tesbîtkirina NDD'ê hêsan dikin. EKG pêlên elektrîkê yên ji girêka sînûsê berî bi masûlkeyên dil diherikin dipîve. Bi ser singê, mil û piyan ve sensorên elektrodê tê dayîn û bi alîkariya bilinkerê li ser kaxêzê tê raxistin.

Kategorî:Dilnasî
Kategorî:Teknolojî
Kategorî:Zanist û teknolojî li Holendayê
EKG ya pirralî

**EKG ya pirralî** yan **ergometrî** bi tevgera laşê ve girtina nirxên çalakiyên masûlkeyên dil e.

Nexweş ne di rehetiyê de lê di hereketê de ye. Gorî tesbîta WHO´yê bi hesabkirina "220-temen" divê dil di testa EKG ya pirralî (an Ergometrî) de lêbide.

Ergometrî bi bikaranîna pedalan an bandên geroke tê pîvandin. Alavên taybet in û kesên pispor dikarin bipîvin. Ji sivik berî bi dijwarbûna giraniya pedalan bi qasî 15 dk didome. Ji nexweş tê payîn ku gorî temenê xwe testê bidawî bike. Di heman demê de nirxên dil monîtorîze ye. Heger nexweş westiya (betilî), bêhna wê teng bû yan êşên angîna destpêkirin test tê rawestandin.

Di ergometriyê de hêza dil tê pîvandin herwekî gelek nirxên ku pêdiviya bijîşkan pê hene tên bidestxistin.

WHO di werzişê de jî wekî ergometriyê, bi 25 Watt destpêkirinê pêşniyaz dike.

Kategorî:Dilnasî
Kategorî:Teknolojî
Awistralya (cudakirin)

Çend wateyên **Awistralya** hene.
* Awistralya, dewletaka li parzemîna Aûstralya de ye.
* Parzemîna Awistralya
Tomografiya kompûterê (CT)

**Wênesaziya serrûyî bi riya kompûterê** , **CT** an **Tomografiya kompûterê** (bi Îngilîzî: *computed tomography*) alaveke pîvandinê di bijîşkiyê de ye û serî de nirxên mêjî û yên sîng (*thorax*) û hwd bi sê berahiye (dîmenziyonê) dîgîtal dinirxîne.

Cara yekemîn ji aliyê matematîkerê Awûstûryayî Johann Radon ve di sala 1917'î de hatiye avakirin û piştre hêdî hêdî gihîştiye asta xwe ya îro. Di bijîşkiyê de bo dîtina endaman, pirsgirêkên laşî hwd tê bikaranîn.

Alavekê ku wekî alternatîvê CTyê tê ditîn, wênesaziya serrûyî bi riya zingîna maqnetîzî (MRT) jî îro gelek pêşketiye.

## Dîrok
## Bikaranîna diyagnosî
thumb|çep|Bergeha alavê tomografiya kompûterê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Radiation Dose in X-Ray and CT Exams  American College of Radiology and the Radiologic Society of North America.
* Radiation Risk Calculator American Society of Radiologic Technologists.
* Video of patient getting a CT scan 
* CTisus CT scanning protocols, images, and learning materials.
* CT Artefacts  PPT by David Platten.
* CT scanning of historic violins 
* 

Kategorî:Dilnasî
Kategorî:Tomografiya kompûterê
Awistralya (parzemîn)

thumb|Awistralya li cîhanê
Parzemîna **Awistralya** () di welata Awistralya û girava Tazmanya û Gîneya Nû de pêk tê. Li bakur digehe Hevêrka Ekvatorê, li başûr digehe başûra Tazmanya 43° hevrasta başûr, li rojhelat di qincoka 153'ê rojhelat de heta qincoka 113'ê rojhaletê ye. Bi 8.500.000 km² aqarê Awistralya nêzik qasa Ewropa mezin e.

Carinan Awistralya û Zelanda Nû Guina Nû û hin giravên Arşipela Malay va Okyanûsya jî tê nav kirin.

### Dewlet
* 
* 

## Erdnîgarî
### Gel
Li parzemîna Awistralya 28,4 milon kes dijî ye. Gelî wê derê mirov dikana nola dimatî û koçer veqetîna. Dimatîye wan deran Aborjîn û hin dimatîye Tazmanya û Papûa Gîneya Nû. Ewna bi destî koçera bi piranî tune kirin. Aborjîn ancax %2an nifûsa Awistralya ne. Koçerên Awistralya bi piranî yen Dema Kolonîyan de welatên împeratoriya Brîtanya de koç kirin e.

Kategorî:Okyanûsa Başûr
Kategorî:Okyanûsa Hindî
Kategorî:Okyanûsa Mezin
Kategorî:Parzemîn
Seyara

**Seyara** gundekî li ser navçeya Kercewsê ya Êlih ye ku ji aliyê dewletê ve di sala 90 î de hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kercewsê
UTC+9

**UTC+9** yek Beşên Demjimêrê ye. Korea Standard Time(KST) an jî Japan Standard Time(JST) tê nav kirin. Li Rûsyayê bi biharî de heta payîzî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn UTC+10 tê bikaranin. Ew li wan deran tê bikaranin;

* Tîmora Rojhilat
* Îndonezya (li rojhilat)
* Japonya
* Korêya Başûr
* Palau
* Rûsya
** Amur Oblast
** Şita Oblast
** Komara Saka

thumb|300px|Nexşa Navçeya demêyê UTC+9

## Girêdanên derve
* Bajarên di UTC+9 de

Kategorî:Navçeya demê
UTC+4

**UTC+4** yek Beşên Demjimêrê ye. Ermenîstan û Azerbaycan di biharî de heta payîzî ji bo nerîtê Demjimêra Havînê derbaza UTC+5 dibin. Ew li wan deran tê bikaranin;
* Azerbaycan
* Gurcistan
* Mauritus
* Oman
* Reunion
* Seyşelan
* Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî
* Rûsya
** Samara Oblast
** Udmurtia
* Ermenîstan

## Girêdanên derve
* Bajarên di UTC+4 de

Kategorî:Navçeya demê
UTC+12

**UTC+12** yek Beşên Demjimêrê ye. Ew li wan deran tê bikaranin;

* Fîjî
* Giravên Gilbert, Kirîbatî
* Giravên Marshall
* Zelanda Nû
* Kosrae, Micronesia
* Naûrû
* Rûsya:
** Kamşatka Oblast
** Koryak Autonomous Okrug
** Şukotka Autonomous Okrug
* Tuvalu
* Girava Wake
* Wallis û Futuna

## Girêdanên derve
* Bajarên di UTC+12 de

Kategorî:Navçeya demê
Bratîslava

**Bratîslava**, paytext û bajarê herî mezin ê Slovakyayê ye ku li başûrê rojavayê Slovakya li bintara Karpatên Piçûk e ku li herdu peravên Çemê Dunayê û li peravê çepê Çemê Morava hatiye avakirin. Bi awayekî fermî nifûsa bajêr nêzîkî 475.000 kes e, lê tê texmîn kirin ku ji 660.000 kesan zêdetir e. Bajêr li ser sinorê Awistriya û Mecarîstanê ye ku yekane paytexta neteweyî ye ku li ser sinorê du dewletên serwer e.

Dîroka bajêr di bin bandora mirovên gelek netewe û dînan de ye ku di nav de awistrî, bulgarî, kroatî, çekî, almanî, mecarî, cihû, romanî û slovakî hene. Bajêr ji 1563an heya 1783an cihê bitackirin û navenda zagonsaz û paytexta Keyaniya Mecarîstanê bû ku yanzdeh padîşahên mecar û heşt şahbanûyan li Katedrala St Martinê tac li serê xwe kirin. Piraniya meclîsên parlamena Mecarîstanê ji sedsala 17an heya Serdema Reforma Mecarîstanê li vir hatine lidarxistin û bajar bûye cihê gelek kesayetiyên dîrokî yên Mecar, Alman û Slovak.

Îro Bratîslava navenda siyasî, çandî û aborî ya Slovakyayê ye û bajêr navenda serokatî, parlemento û rêveberiya Slovakî ye. Li bajêr gelek zanîngeh û gelek muzexane, şano û saziyên din ên çandî û perwerdehiyê hene. Navenda gelek karsaziyên mezin û saziyên darayî yên Slovakya li Bratîslava ye.

Hevsengiya hêza kirînê li gorî herêmên din ên slovakî sê qat zêdetir e. Bratîslava her sal dora 1 mîlyon tûrîstan pêşwazî dike ku bi piranî ji Komara Çek, Almanya û ji Awistiryayê têne bajêr.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 907an
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Kategorî:Slovakya
Serxwebûn (cudakirin)

Du wateyên vê peyvê hene :
# Serxwebûn, serbixwebûna dewletekê
# Serxwebûn, rojnameya îdeolojîk a PKK
EKG ya dirêjdemî

**EKG ya dirêjdemî** (**EKG-DD**) an **Holter-EKG** bikaranîna alava EKGyê ya bo demekê dirêj e. Pirranî kardiyolog 24 saetî bingeh digirin, lewra dixwazin di temamiya rojê de rewşa dil bişopînin.

Gorî pêşketinên teknîkî alava EKGyê bi nexweş ve tê girêdan û bo demeka ku bijîşk kivşe kiriye pê re dimîne.

Bijîşk dixwazin di rehetiyê de, di xewê de û di jiyana rojane de rewşê binirxînin. Bi taybetî hêz û hejmara lêdanê de zêdebûn hene an nîne tê şopandin. Ango di rîtma dil de xerabûn. Wekî tê zanîn xerabûna rîtma dil dikare di demeke nêzîk an dûr de mirina masûlkeyên dil pêk bîne.

Dîsa bijîşk beriya ku bi yekê ve rîtmker (pîla dil jî tê gotin) daynin jî pêdivî bi zanîna rewşa dil ya rojane dibînin û EKG-DDyê bikartînin.

EKG-DD grafîka rojane radixîne ber çavê bijîşk û bijîşk gelek jê sûdwerdigirin.

Bi navê **Event-EKG** cureyekê alavê jî heye ku ew wekî rîtmkerê tê împlantekirin û ji bo salan tê bikaranîn. Teknolojiya telefonên berikê bikartînin û heger di rîtma dil de xetereyeke mezin hebe mesajan dişînin nexweşxaneya ku girêdayiye.

Kategorî:Dilnasî
Kategorî:Teknolojî
Zîndedij

**Zîndedij** an jî **antîbiyotîk** ev pola alozên siruştî û çêkirî ye ku werarê hûrzindî nehêle ya hûrzindî dikûje.

Kategorî:Derman
1898

## Bûyer

### Cîhan
* 24ê adarê - Otomobila yekem hatiye firotin.
* 22ê nîsanê - Miqdat Mîthad Bedirxan cara yekemîn li Paytexta Misir Qahîreyê rojnameyeke kurdî ya bi navê "Kurdistan" derxist
* Fransa Burkîna Faso dagirkir
* Elementa Nêyon ji du zanistvanan hatiye vedîtin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* Archibald Milne Hamilton, endezyarê avahî yê Zelanda Nû
* 10ê sibatê - Bertolt Brecht ji dayik bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Hunermend

thumb|Hunermendên jin a fransî di sedsala 19an
**Hunermend** an jî **artîst**, ew kes e ku bi çalakiyekê ve girêdayî ye ku bi afirandina hunerê, pratîkkirina hunerê, an pêşandana hunerê ve girêdayî ye. Bikaranîna herî gelemperî (hem di axaftina rojane û hem jî di axaftina akademîk de) tenê di hunerên dîtbarî de ji pisporek re vedibêje.

Lêbelê, têgîn pir caran di karsaziya şahiyê de jî tê bikaranîn da ku ji muzîkvan û performvanê din re binav bike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Huner
Giraniya atomê

**Giraniya atomê** an jî **giraniya gerdîleyê** (Îngîlîzî, *atomic mass*), ji bo giraniya atomê Elementa di Kîmya de tê bikaranin. Giraniya atomê relatîv(relative atomic mass ) ji bo atomê xweza de li izotopekê pirtir hênê tê bikaranîn, gorî rêjê hebûna wan tê hejmmartin.

Îroj giraniya atomê gorî ber hev dane giraniya karbon-12 tê hejmartin. Giraniya 6.02\times1023, ango molak û Hêjmara Avogadro tê gotin, atomên C-12 12 gram e. Giraniya atomên din jî gorî C-12 tê hejmartin. Molak pêze, bi gelemperî, qasa giraniya atomê lê pêk hatî dihêwirinî ye. Wekok giraniya atomê hesin 55.847 û molak atomê hesin jî 55.847 gram dibe.

Li ser Giraniya atomê herî pêş de John Dalton xebitî û di 1805an de giraniya atomên Hidrojenê 1 hel girt. Li paş wî re Jean Stas di 1865an de giraniya atomê Oksijen-16 ê 16 hel girt. Ji bo Oksîjen du Îzotopan xweya din bi O-17 û O-18 heye ew sedema du hejmertinê ciyawazî di bû. Di 1961an de International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)(**Yekitiya navnetewiya kîmya bingehî û nerîtî**) C-12 ji bo Giraniya atomê hel girt. Gorî wan her sê hejmartinan giraniya Oksijen, Karbon û Hidrojen wiha dibe;

Kategorî:Fizîka çalakiya atomî
Zimanê swêdî

**Swêdî** ji ziman û taybetiyên gelê Swêdê re tê gotin.

Zimanê swêdî yek ji zimanên malbata hind û germanî ye. Ji şaxa zimanên germanî, koma germaniyên bakur, binekoma skandînavî yên rojhilatê ye.
## Hin agahî derbarê swêdî de

* Kodên zimên:
* ISO 639-1 sv
* ISO 639-2 swe
* SIL SWE
* Cihê ku lê fermî ye: Swêd, Fînlenda
* Swêdîaxêv: li dora 10 milyon kesî
* Zimanên nêzîk: norwêcî, danîmarkî

## Alfabeya swêdî
* A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z, Å, Ä, Ö
thumb|Deverên ku tê de zimanê swêdî tê xeberdan
*https://anfenglish.com/rojava/swedish-police-raid-on-aryen-tv-studios-in-stockholm-23096
*https://www.aryen.tv/
*https://www.parsatv.com/m/name=Aryen-TV
*https://anfenglish.com/rojava/swedish-police-raid-on-aryen-tv-studios-in-stockholm-23096

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Estonyayê
Kategorî:Zimanên Fînlendayê
Kategorî:Zimanên Swêdê
Xaça Sor

250px|thumb|Bi hevrebûna Xaça Sor û Heyva Sor

**Xaça Sor** bi navê ICRC, di sala 1863'î de li Cenevre ya Swîsreyê hatiye damezrandin. Îro bi navê Tevgera Navneteweyî ya Xaça Sor - Heyva Sorê (IRCRCM) kar dike.

Ev rêxistin ji bo alîkariyên mirovî kar dike û di fîlozofiya xwe de beriya ol, bawerî, çîn, nîjad hwd hertiştî mirovahiyê bingeh digire. Di sala 1919 de bi Heyva Sor a navneteweyî re peymanê mordike û bi hevre di alîkariyan de dixebitin.

Di dema sazûmaniya Nazî ya li Almanya de Xaça Sor bi destê şaxên xwe yî li Almanya gelek çewtî kirine û ji fîlozofiya xwe dûr ketine. Ev yeka han hêj jî tê rexnekirin. Îro Xaça Sor li pirraniya welatan birêxistinkirî ye û alîkariya hewcedaran dike.

Li Kurdistanê ji ber ku dewletek serbixwe ya Kurdan nîne, rêxistina alîkariya mirovî bi destê Heyva Sor a Kurdistanê tê kirin ku ev rêxistina mirovî li derveyî welêt hatiye damezrandin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1863an li Swîsreyê
Kategorî:Rêxistinên ku di 1863an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên navneteweyî
Kategorî:Xelata Nobelê ya Aştiyê
Manav

**Manav** navê berekê li Anatolya dijîn e.

Bi taybetî li Bolu, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Kocaeli, Sakarya, Eskişehir, Bilecik, Manisa, İzmir, Antalya, Konya û Mersin a Tirkiyê dijîn. Ji ber ku li Tirkiyê binavkirinên din qedexe bûn û ji xeynî Tirkan hebûna ti berekê nedihate pejirandin, hejmara Manavan jî baş nayê zanîn. Dûgela Tirk hêj jî bi navê Manav nasnameyekê qebûl nake û heya bigire ji wan re dibêje "Tirkên berê hatî".

Gorî hin ronakbîrên Manavan ew bi eslê xwe Anatoliyayî ne û bi teybetî jî grek in. Di bin bandora çanda balkanî de mane û di dema osmaniyan de bi darê zorê hatine îslamîzekirin. Wekî alban, boşnak, misilmanên bulgar û yewnan hwd. Herwisa ronakbîrên manavan nêzûkbûna çanda xwe, dab û nêrîtên xwe bi yewnanan re tînin ziman û bi kurtî dibêjin "Em ne tirk in lê bûne tirk".

Hin ronakbîrên tirk jî eslê wan bi hîtîtan ve girêdidin. Îro pirr kêm be jî peyvên ji zimanê manav mane dijîn. Manav çanda xwe diparêzin.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Zeynel Abidîn

# Zeynel Abidîn Han, nivîskar û xwediyê Weşanên Evra
# Zeynelabidîn Zinar, xwediyê wêşanxaneya Pencînar
Zimanê romanî

**Romanî** (bi romanî: *rromani ćhib*), zimanê xelkê romanî (cengene, mitrib, qereç) e.

Zimanê romanî ji malbata zimanên îndogermanî ji şaxa sanskrît e. Nêzîkî zimanên hindî û ûrdû ye. Lê ji ber ku romanî piştî ku ji welatê xwe Hindistanê koçber bûne êdî ne xwedî welatek in, zimanê wan di bin zimanên ku welatên ew lê dijîn de gelek heliyaye, qels ketiye.

Romanî pirranî bi zimanên xwe yî zikmakî naaxivin. Li seranserî cîhanê belavbûne û bi zimanên cihên ku lê dijîn pirranî diaxivin. Li Tirkiyê herêmên Trakya, Stembol, Enqere, Edene, Bursa, Kayseri hwd gelek cihan gorî texmînan zêdetirî 3.500.000 romanî dijîn. Dîsa çiqas ji wan bi zimanên xwe yî zikmakî diaxivin nediyar e. Li Tirkiyê wekî tê zanîn, ji xeynî tirk û zimanê tirkî zanîngeh nikarin û naxwazin li ser gelên din lêkolînan bikin. Li Kurdistanê pirranî koçber dijîn û li zozanan û gundan digerin bazirganiyê dikin.

## Hin komên zimanê romanî
* Romaniya balkanî
* Romaniya baltîkî
* Romanî karpatî
* Romaniya kalo ya fînî
* Romaniya sîntî
* Romaniya kalo ya spanî
* Romaniya vlaxî
* Romaniya walesî

Kêm be jî li ser çand, huner û standartkirina zimanê romanî xebat hene û alfabeyeka latînî hatiye amadekirin. Heger li Tirkiyê nasnameya romaniyan were pejirandin û naskirin wê ji bo paşeroja zimên başî be. Lewra pirraniya romaniyan li Tirkiyê dijîn.

## Hijmarên bi romanî û hin zimanên din ên têkildar

## Mijarên têkildar
* Zimanê boşeyan
* Zimanê domeyan

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Afrîkaya Başûr
Kategorî:Zimanên Albanyayê
Kategorî:Zimanên Almanyayê
Kategorî:Zimanên Angolayê
Kategorî:Zimanên Arjentînê
Kategorî:Zimanên Awistiryayê
Kategorî:Zimanên Awistralyayê
Kategorî:Zimanên Belarûsê
Kategorî:Zimanên Belçîkayê
Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna
Kategorî:Zimanên Brezîlê
Kategorî:Zimanên Bulgaristanê
Kategorî:Zimanên Çekyayê
Kategorî:Zimanên Danîmarkayê
Kategorî:Zimanên DYAyê
Kategorî:Zimanên Estonyayê
Kategorî:Zimanên Fînlendayê
Kategorî:Zimanên Fransayê
Kategorî:Zimanên Hindistanê
Kategorî:Zimanên Holendayê
Kategorî:Zimanên Îrlendayê
Kategorî:Zimanên Îtalyayê
Kategorî:Zimanên Kanadayê
Kategorî:Zimanên Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Zimanên Kolombiyayê
Kategorî:Zimanên Kosovayê
Kategorî:Zimanên Letonyayê
Kategorî:Zimanên Lîtvanyayê
Kategorî:Zimanên Makedonyaya Bakur
Kategorî:Zimanên Mecaristanê
Kategorî:Zimanên Meksîkê
Kategorî:Zimanên Moldovayê
Kategorî:Zimanên Montenegroyê
Kategorî:Zimanên Norwêcê
Kategorî:Zimanên Polonyayê
Kategorî:Zimanên Portûgalê
Kategorî:Zimanên Romanyayê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Serbistanê
Kategorî:Zimanên Slovakyayê
Kategorî:Zimanên Slovenyayê
Kategorî:Zimanên Spanyayê
Kategorî:Zimanên Swêdê
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Kategorî:Zimanên Ûkraynayê
Kategorî:Zimanên Xirwatistanê
Kategorî:Zimanên Yewnanistanê
Komgirava Malezyayê

thumb|325px|Komgirava Malay li cîhanê
**Komgirava Malezyayê** komgiraveke di navbera başûrê rojhilata Asya û Awistralyayê de ye. Komgirav Okyanûsa Hindê ji Okyanûsa Mezin vediqetîne. Bi 200.000 giravan ew komgirava herî mezin a cîhanê ye. Li ser wan giravan Îndonezya, Filîpîn, Sîngapûr, Brûney, Malezya bi navçeya Sarawak û Sabah Labuan ve, Tîmora Rojhilat, Papûa Gîneya Nû heye. Lê, gorî hinan Papûa Gîneya Nû girêdayî Asyayê e û ne wekî xakekî parzemîna Awistralya tê hejmartin.

## Erdnîgarî
Ji bo ew komgirava gelek mezin e û gelek komgirav li ser hene, hin giravên nav hev de kom bûn mirov dikane yek bi yek komgiravan cihê bihasî ne. Wek:

* Komgirava Sunda Mezin
* Komgirava Sunda Biçûk
* Komgirava Maluku
* Komgirava Fîlîpînan

Bi tunî du milyon km² rûerdê arşîpelê ye û li ser dor 300 milyon kes dijî ye. Giravên herî mezin ên li komgiravê Nû Gîne (hundirîna gumanbara), Brûney û Sumatra ne. Girava herî pir kes li dijî Cava ye.

Li ser komgiravê hin êtûnên çalak hene. Çiyayê herî mezin ê li ser komgiravê bi 4.101 m çiyayê Kinabalu ye, li Sabahê (an jî Puncak Jaya li Papua bi 4.884 m, ku Gîneya Nû hundira ye).

Ji bo komgiravê li dor ekvatora siruştê li wir tropîkal e.

Komgiravê bi piranî epê dem bin dagirkirina Holendayê de bû.

## Not

## Girêdanên derve

Kategorî:Asya
Kategorî:Komgirav
Menenjît

[thumb|Menenjîta [nêmî, bi rêya *Haemophilus influenzae* çêbûye (di mêjiyê ortê de)]]
**Menenjît** (bi latînî: *Meningitis*) yek ji nexweşiyên mîkrobîk e. Trawmayên qaqotê serî, hin cureyên nexweşiyên guh dikare bibe sedemê mîkrobgirtina vê nexweşiyê. Bi taybetî li cem zarokan bixetere ye.

## Hin sîmptomên sereke
* Alergî ji tîrêjê
* Serêşa zêde
* Zêdetîna (agirê zêde) laş
* Madelihevletin an verêş

Nexweşî gorî prognoza xwe bi hêsan an dijwar tê tedawîkirin. Hin cureyên menenjîtê hene.

## Cureyên menenjîtê
* Menenjîta vîral
* Menenjîta bakteriyal
* Menenjîta tuberkulozê

## Hên seke
* Perdeso bektiriyayekan

Kategorî:Nexweşî
UTC-8

**UTC-8** yek Beşên Demjimêrê ye. Pacific Standard Time(PST) an jî Pacific Time tê nav kirin. Bi biharî hin deran ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-7 dibin û Pacific Daylight Time(PDT) tê nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;
 
* Kanada (bi pişkî)
* Meksîk (bi pişkî)
* DYA
** Kalîforniya
** Îdaho (bi pişkî)
** Nevada
** Oregon (bi pişkî)
** Washington DC (bi pişkî)

## Girêdanê Web
* Bajarên di UTC-8

Kategorî:Navçeya demê
Tuberkuloz

thumb|300px|Girtineke elektronmîkroskobîk a bakteriyên tuberkulozê pêk tînin
[rast|thumb|300px|Cihên ku tuberkuloz lê pirr in. Çavkanî: [WHO]]

**Tuberkuloz** (bi îngilîzî: *Tuberculosis*, bi kurdî: **êşa zirav**) nexweşiyeka giran, domdar û mîkrobîk e.

Bakteriya ko di sala 1882'ê da Robert Kochî keşfkiribû *Myco bacterium tuberculosis* vê nexweşiyê çêdikit. Li Kurdistanê hin caran ji vê nexweşiyê ra "nexweşiya zirav" jî dihêt gotin. Heya destpêka sedsala 20'ê wekî nexweşiyeka bixeter û canstîn bû û heger sawa vê nexweşiyê biketa herêmekê, bi hezaran mirov dikuştin. Ev nexweşî bi vedîtina dermanên antîbiyotîk anko Zîndedij wekî her nexweşiyeka dî ya hewdanî hat çareserkirin. Heta dehsala 80'an li sedsala 20'ê ev nexweşî li Welatên Werarkirî ber bi neman diçû. Lê serhildana nexweşiya Konîşana Nemana Êmnahiyê ya Vegirtî (KNÊV) anko AIDS bû sedema serjinûve belavb,na vç nexweşiyê li wan welatan û li hemî cîhanê. Mixabin ji ber xizaniyê hêşta li Kurdistanê belav e.

## Koda tuberkulozê
* ICD-10 A15-A19
* ICD-9 010-018

Nexweşî serî de di pişikan de peyda dibe û bi riya xwînê hêdî hêdî di organîzmayê de belavdibe. Pişika mirov dirizîne. Nexweşî sawê dike û bilez belav dibe. Bi navê Bovis cureyekê wê di sîstema xwarinê de cihdigire. Hin cureyên din ên ku di ajalan de derdikevin jî hene. Derman û çareya vê nexweşiyê heye. Divê mirov di zaroktiyê de derziyên xwe bo parastinê birêkupêk bike. Gorî biryara bijîşk derman û parastinên xwe bike. Pirranî 6 mehan didome, dermangirtina vê nexweşiyê.

## Hin sîmptomên vê nexweşiyê
* Bi şevê xwêdan
* Kêmmadebûn
* Jarketin
* Bilindbûna agirê (tîna) laş
* Sistketin

Kesên ku ajalan xwedî dikin, şîrê nekelandî vedixwin, dermanên li dijî bayê (romatîzma) bi kar tînin, li nêzîkî wê bi kesî re tuberkuloz heye û sîmptomên nexweşiyê pê re hene divê biçe cem bijîşk.

Tuberkuloz ji ber ku laş bi qels dixîne, heger di heman demê de nexweşiyeke din jî li mirov peyda bibe xetere pirr zêde dibe. Bi taybetî HIV.

## Kombînasyonên ku li dijî tuberkulozê tên bikaranîn (ên bingehîn)

* Isoniazid, Ethambutol, Pyrazinamid û Rifampicin

## Çavkanî

Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Tenduristî li Afrîkayê
Sîroz

**Sîroz** (bi grekî: *κίρρωσις, kírrosis*) yek ji nexweşiyên kezebê ye.

Kezebê reş dike, dixurifîne. Lewra li Kurdistanê "Kezebreşî" binavkirine. Du carî zêde li mêran peyda dibe. Yek ji sedemên nexweşiyê yê girîng alkolîzm e. 

Teşhîs û pêşketina nexweşiyê piştî nirxên laboratûarê gengaz e. Lewra sîmptomên wê gelek tevlîhev in. Mirov bêî bijîşk nikare bêje ka sîroz bi min re heye yan na.

## Koda nexweşiyê di bijîşkiyê de

*ICD-10 K70, K71, K74 
*ICD-9 571

Kategorî:Nexweşî
Robert Koch

**Heinrich Hermann Robert Koch** (jdb.  li Clausthal; m.  li Baden-Baden) yek ji mîkrobiyolog û navdarên bijîşkiyê ye Alman e ku bi keşfkirinên xwe yên bakteriyên nû tê naskirin.

Cara pêşîn Koch bakteriya ku sedemê tûberkûlozêye keşfdike. Di sala 1905î de ji ber xebatên xwe xelata Nobelê werdigire.

Kategorî:Bijîşkên alman
Kategorî:Mêr
Kategorî:Xelatgirên Nobela Bijîşkiyê
UTC-5

**UTC-5** yek Beşên Demjimêrê ye. Eastern Standard Time(EST) tê nav kirin. Bi biharî hin deran(bi * nîşan bûnî) ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-4 dibin û Eastern Daylight Time(EDT) tê nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;
 
* Kolombiya
* Ekwador
* Kûba 
* Haîtî
* Jamaîka
* Panama
* Perû
* Filîpîn
* Giravên Turks and Caicos*
* Giravên Cayman
* Bahama 
* Brezîl* (bi pişkî)
* Kanada (bi pişkî)
* DYA
** Connecticut*
** Delaware*
** Florîda* (bi piranî)
** Georgia*
** Indiana* (bi pişkî)
** Kentakî* (bi pişkî)
** Maine*
** Maryland*
** Massachusetts*
** Michigan*

## Girêdanê web
* bajaren di UTC-5

Kategorî:Navçeya demê
Dîfterî

direita|thumb|''Corynebacterium diphteriae

**Dîfterî** *(Corynebacterium diphtheriae)* nexweşiyeke sîstema bêhngirtinê ye.

Di sîstema bêhngirtinê de bi riya bakteriyê toksîn çêdibe û zû derbasî yekê din dibe. Beriya ku derziyên parastinê ewçend nebipêşketîbû vê nexweşiyê canê gelekan digirt. Lê îro pirr kêm e. Li Kurdistanê ji ber xizaniyê û kêmbûna derziyên parastinê dîsa jî canstîn e. Toksîna ku ev bakterî di organîzmayê de dihêle gelek bixetere ye. Heya bigire dikare felcê jî pêk bîne.

Cara pêşîn di sala 1826'î de Pierre Bretonneau ev bakterî binavkiriye. Di sala 1923'î de derziya parastina vê bakteriyê hatiye dîtin.

## Hin cureyên dîfteriyê

* Difteriya poz (bêvle)
* Dîfteriya stû (qirikê)
* Dîfteriya zengilokê
* Difteriya li derî sîstema bêhvedanê, bo mînak guh, çav hwd.

Her cureyê dîfteriyê gorî xwe hin sîmptoman lidardixe.

## Sîmptoma dîfteriya poz

* Herikandina poz

## Hin simptomên dîfteriya stû (qirikê)

* Bêmadayî
* Cirifîn
* Zêdetîna laş
* Serêş
* Verêş
* Westîn (betilîn)
* Hin caran di tevgera hişarê de xerabûn
* Astengiyên mîzkirinê

## Hin sîmptomên dîfteriya zengilokê

* Kuxîna du dengî
* Astengî di bêhnvedanê de
* Werim di sîstema behnvedanê de

Helbet, sîmptom ne standart in û gorî asta nexweşiyê tên guhertin. Dîfterî pirranî dereng pê tê derxistin. Divê mirov derziyên parastinê birêkûpêk bike. Divê mirov li dijî sawê têbikoşe.

Tedawiya nexweşiyê dikare bi qasî 2 mangê bidome.

## Çavkanî

Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Tendurustî
Arsim

[190px|thumb|Cureyê [arsima Hong Kongê]]

**Arsim**, **persim**, **grîp** an jî **înfluenza** nexweşîna ku bi sedema vîrusekê dadikeve nav mirovan. A rastî her yek navê cureyekê grîpê ye.

Arsim di serdema navîn de nexweşiyeke canstîn bû. Îro herçendî derziyên parastinê hene jî, sedî sed naparêze. Lewra vîrus hergav xwe nû dike. Nexweşiyeke bisaw e û bi taybeti li cem zarokên nûçêbûyî, kesên NDD (nexweşiyên dil-demar) pê re hene û temendirêjan pirr bixetere ye û heya bigire canstîn e. Bi hezaran cureyê grîpê hene. Pirranî ji dermanan bêhtir, bêhvedan û bihêzkirina laş nexweşiyê têkdibe.

## Hin sîmptomên arsimê
* Herikîna poz (bêvle)
* Di tevahiyê laş de westîn, nearamî
* Serêş
* Herikîna hêstiran
* Kûxînên hişk
* Zêdetîna laş
* Hin caran di stû de êş
* Hin caran cirifîn
* Hin caran di hişarê de nezelalî

## Bo terapiyê
* Bêhnvedan
* Dermanên antîbiyotîk
* Pêşîgirtina sawê
* Zêde vexwarina avê
* Hîjyenî (paqijî)

## Mijarên têkildar
* Arsima balindeyan (arsima mirîşkan, arsima çivîkan)
* Arsima berazan, 2009
* Arsima Hong Kongê, 1968-69
* Arsima rûsî, 1977-1978
* Belavbûna vîrusa Koronayê 2019-20
* Covid-19
* Pandemî

## Çavkanî

Kategorî:Nexweşî
Peşte

thumb|280px|Şîrovekirinek Mirina Reş a Peştê (1411)

**Peşte**, **laşhelîn** an **mirina reş** (navê zanistî yê bi latînî: *Yersinia pestis*) nexweşiyeke mîkrobîk e.

Di serdema navîn, di salên 1347-1353 de bûye sedemê yek ji sê parên niştecihên Ewropayê. Herwekî li Ewropa bi navê "Mirina Reş" hatiye binavkirin. Bi kurdî ji vê nexweşiyê re peşte yan laşhelîn tê gotin. Di çanda devkî ya kurdî de li ser peşteyê gelek tişt tên gotin. Kivşeye zemanekê li Kurdistanê jî bi neyîni navdar bûye.

Herçendî dermanên nûjen pêşî li vê nexweşiyê girtibin jî, dîsa li welatên xizan tê dîtin. Agahî nîne ku li Kurdistanê xwe dide der an na. Nexweşî têger (bisaw) e.

Vê nexweşiyê di çand û wêjeya Ewropa de cihekê mezin girtiye. Bi navê peşta bûbonîk, pnomîk, gastroîntestînal û septîsemîk cureyên wê yî sereke hene.

Kategorî:Nexweşiyên bisaw
Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk
Kategorî:Nexweşiyên saloxdana wan mecbûrî ne
Kategorî:Nexweşî
Dîzanterî

**Dîzanterî** yek ji nexweşiyên mîkrobîk û bisaw e. Pirranî ji ajalan derbasî mirov dibe.

Mixabin li Kurdistanê gelek zarok ji ber vê nexweşiyê dimirin ku çareseriya wê pirr hêsan e. Tesbîtkirina nexweşiyê bêî nirxên laboratûar dijwar e. Bi taybetî testa destava mezin.

## Hin sîmptomên dîzanteriyê

* Zikêşeke dijwar
* Îshel
* Mîznegirtin, daxwaza mîzê
* Nebirêkûpêkbûna tîna laş

Du cureyên wê yî sereke hene: Dîzanteriya amîpî, dîzanteriya basîlî. Tedawiya wê hêsan û pirranî biserketî ye. Divê mirov sedî sed derziya parastinê li zarokan bixe.

Kategorî:Nexweşiyên bisaw
Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk
Kategorî:Nexweşî
Harbûn

**Harbûn an jî nexweşiya harî** *(bi [[latînî]]: rabies)* yek nexweşiyeke vîrusî ye û pirranî ji ajalan derbasî mirov dibe.

Ev vîrus ji kûçikan (seg, kûtik), pişîk (pisîng), gur, hirç, hesp, rovî hwd ajalan derbasdibe. Ango zoonoz e. Vîrus bi vedan an temasa xwînî ya bi ajalan re derbasî mirov dibe û di koendama demarê de xwe bicihdike. Hêdî hêdî sîstemê dixurifîne û dibe sedemê felc û mirinê.

Cara pêşîn di sala 1882'î de ji aliyê Louis Pasteur ve derziya parastina vê nexweşiyê (kutav) hatiye  keşfkirin. Heger di dema kurtketine vîrusan de derzî were kirin, serkeftin mezin dibe. Piştî dema kurtketinê pirranî êdî çare jî nîne.

## Hin sîmptomên nexweşiya harbûnê

* Zêdetîna laş
* Westîn (betilîn)
* Bêmadeyî
* Serêş
* Li cihê vedanê xwir, şewat, werim
* Madelihevketin, verêş
* Di çavan de tirs û xof
* Guhertineke berçav di rû û tevgerê de
* Agressîvîte
* Tirs ji avê, ji tavê

Helbet sîmptom ne standart in û gorî prognozê diguherin.

## Beriya bijîşk mirov divê

* Cihê ku ajal pê vedaye bi deterjan, ava oksigenê hwd şuştin
* Derziya tetanosê
* Antîbiyotîk

Gorî prognozê û zûanînê çareserî tê kirin.

Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk
Kategorî:Nexweşiyên norolojîk
Kategorî:Nexweşiyên zoonoz
Kategorî:Nexweşî
Lerzeta

[thumb|''[Anopheles stephensi*, yek ji cureyên pêşiyên ku nexweşiya lerzeta derbasî mirovan dikin.]]
[[Wêne:Malaria distribution (de).png|thumb|Lerzeta li rûyê cîhanê]]

*'Lerzeta** an jî **malarya*' (navê zanistî: *Malaria'') yek ji nexweşiyên mîkrobîk e û ji mêşûleyan derbasî mirov dibe.

## Li Kurdistanê terapiya bêderman a lerzetayê
Berê li Kurdistanê nexweşiyeke navdar bû û pirranî jî bi bazirganiya pez ji Îranê derbasî welêt dibû. Ji ber wê ye hin caran bo mixmixkan (vizik) dibêjin "Ecem hatin". Dîsa li Kurdistanê tedawiya vê nexweşiyê bi hêsanî dihate kirin. Cax sordikirin û bi zikê nexweş ve didan, çend birînen şewatê yên piçûk çêdikirin û bi saxbûna wan birînan re lerzeta jî diçû. Ango li vir sîstema parastinê (pergala bexşangê) dihate alarmîzekirin. Sîstema parastinê bi saxkirina birînan re bi şaşî lerzeta jî sax dikir. Çima zik? Lewra ji aliyê selûlayên neurologîk ve dewlemend e, nêzîkê rûviyan e.

Îro hemlik bûye nexweşiyeke ji rêzê. Serî de têkoşîn bi mixmixkan re, bi demedorê re girîng e. Mixabin li Kurdistanê, bi taybetî li bajaran ji ber nebûna sîstemên kanalîzasyon û avê û qirêjiya demedorê dîsa jî bi hezaran zarokên kurd dimirin. Malarya şerma sazûmaniyan e. Li welatekê ku lerzeta heye, divê ne hemwelatî lê dewlet fedî bike.

## Hin sîmptomên lerzetayê

* Êşa pişt û hêtan
* Bêmadeyî
* Zêde cirifîn
* Xwêdan
* Zêdetîna laş

Helbet gorî prognozê sîmptom jî diguherin. Heger nexweşî bipêşketî be werima zik, astengiya mezin a bêhnvedanê destpêdike û ev bixetereyî ne.

Malarya bi derman, bihêzkirina laş û devedoreke hîjyenîk têkdiçe.

Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk
Kategorî:Nexweşiyên zoonoz
Kategorî:Nexweşî
Licok

**Licok** (), gundekî Amedê ji gundê Licê ya li pê pêsekevire.

Licok bi nêzike 250 malbat nêzik 2500 kesan ji gunden mezin tê hesibandin.
Licok di navber gundên Benê, Hezan, Nenyas, Kerwes û Zengê cih digre. Ji aliyek di navbera çiyan de li ser axek avî hatiye damezrandin. Di kaniyen di Licokê de çavkaniyên xwe hene jiyanê didin Licok û heremê.

Licok bi tûtina xwe meşhûr e. Tûtina Licokê di temama Kurdistan û Tirkiyeyê de bi nav û deng e. Tevaya gund derbasbûna xwe bi tûtinê dike.
 
Bi destpêka hêza rizgariya Kurdistanê re gundiyên Licokê ciyen xwe di nav hêzên rizgarîxwaz de girt. Serhildinên salên 1990 bi pêskêsiya Licokiyan dihatin meşandin.
 
Ji ber çalekiya Licokiyan gund du caran hate şewitandin.

Dema qala Licok û welatparêziyê bête kirin divê meriv Dedo ji bir neke. Dedo (Mustafa Zengin) ji sala 1985 heta sala şehîdbûna xwe 1991 bi xebatek çalak di heremê de hate naskirin.

## Gelhenasî

## Navdarên Licok
* Fehmi Tosun (ji ali Hêzên Komara Tirkî yên Veşartî hate ravandin û ti xeber jê nehatiye girtin).
* Mihanî Licokic
* Mustafa Zengin (li gel calekiyek dij cahsên zoxbrimde jiyana xwe ji dest da).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Berendamên Yekîtiya Ewropayê

rast|thumb|300px|Yekîtiya Ewropayê û endamên wê (bi rengê şînê tarî)
**Berendamên Yekîtiya Ewropayê** welatên dike di Yekîtiya Ewropayê kevine an jî ji bo ketine werê beraftin e. Welatên Pîvanên Kopenhagê temam kirîn dikanin endama YE bin. Li wan Bulgaristan û Romanya ve berafî hat temam kirin û di 1ê çiriya paşîn 2007an de dike endama YE'yê bine. Bi Tirkiye û Xirvatistanê re jî beraftin dewam dikin.

## Welatên 2007an de Berandam Bin

### Bulgarîstan
Berafiyên Bulgaristanê di 15ê hezîranê 2004 hat temam kirin. Dirava xwe Lew bi Euro ve hat guherandin. Di 25ê nîsanê 2005an de peymana beşdariyê hat îmzekirin. Ew ji aliyê komîsyana YEyê ve jî hat pejirandin û Bulgarîstan di 1ê kanûna paşîn 2007an de dibe endama YEyê be.

### Romanya
Di berfanberê 2004an de berafî hat temam kirin. Di 25ê nîsanê 2005an de peymana beşdariyê hat îmze kirin û ew ji aliya komîsyana YE`yê de jî hat pejirandin û wek Bulgaristan Romanya jî dike di 1ê kanûna paşîn 2007an de endama YEyê be.

## Berendamên berafî dewam dikin
### Tirkiye
Tirkiye di 1999an de berandameka Yekîtiya Ewropayê ye, li ber wê di 1996an de jî endama Yekîtiya Bacgehêya. Paş di 17ê kanûna pêşîn 2004an de Parlamena Yekîtiya Ewropayê ji bo berafiyan pejir da şunda di 4ê çiriya pêşîn 2005an de berafiyan dest pê kir.

Çi qas hîn kêmavî li wê aliyê de pire jî, berafiyên Yekîtiya Ewropayê û bi Tirkiye ji bo Demokratîk bûnê Tirkiye de gelek kêr kir û hîn jî gelek girîng e. Ji bo kurdan jî gelek kêr bû, lê ji bo demokratîk bûnê bi tûnî hîn gelek tişt gerek e û Berafiyên Tirkiye û YE ji bo wê bi kurdan û gelê Tirkiye re fersendake mezin e.

Li Ewropayê, ji bo Tirkiye bi rûerd bi kêmavî li ser Ewrope ye (%3) û nifûsa xwe li welatên Ewropayê Almanya bêtir li gîşka mezintir e (di 2015an de dike dor 80 milyon kes be), gelek kes endam bûna Tirkiyê na xwezê ye. Ew ji bo aboriya (ekonmoîk) Tirkiye û demokratîk rewşa Tirkiye jî nê xwestin.

### Xirvatistan
18ê hezîranê 2004an de Xirvatistan berandaem bûna fermî hel girt. Parlamena Yekîtiya Ewropayê ew di 17ê kanûna pêşîn 2004an de pejir kir û berafî di 17ê adarê 2005an de hat dest pê kirin. Gorî rawêjan Xirvatistanê li 2009an jî 2010an de endama YEyê be.

## Berendamên gumanî

Li wan bêtir; bi Albanya re ji bo berendam bûnê berafî û xebat dewam dike û bi gumanî dorî 2020an de dikana bi endama YE be.

Bosniya Herzogovîna jî ku ekonomîk rewşê xwe û arîşeyê (problem) etnîk bikana ji hev derxa wek Elbanya dikana bi endam be.

Montenegro û Serbistan ber tev bûn dixwastin ko bi endama YE bû ne ye. Paş di 2006an de li hev veqetiyan şunda jî yek bi yek ji bo endam bûnê dil xwestina xwe rave kirin. Lê ji bo Sirbîstan Ratko Mladić, gunehkara cenga Bosna, diparast berafiyê berendam bûna niha di şikê de ye.

Kategorî:Yekîtiya Ewropayê
Dêwik

**Dêwik**, **gundê Dêwkê**  () gundekî girêdayî navçeya Dihê nabeyna  gundê Dêrawid Milan deye.  Dema darbeya 12'ê îlonê de hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Dihê
2007

## Bûyer

### Cîhan
#### Ewropa
* 1ê kanûna paşîn – Endam bû ne Romanya yê Yekîtiya Ewropa.
* 1ê kanûna paşîn – Endam bû ne Bulgaristan yê Yekîtiya Ewropa.
* 1ê kanûna paşîn – Reqemên ISBN ji 10 bûne 13.
* 6ê gulanê – Nicolas Sarkozy bibûye serokkomarê Fransa.

### Kurdistan
* 14ê hezîranê – Dadgeha Dewletê ya Bilind a Tirkiyê bi sedema biryara Şaredariya Sûrê ya "*Di kar û xebatên şaredariyê de pirzimanî*" Şaredarê Sûrê ya Amedê Abdullah Demirbaş ji wezîfê girt û meclîsa Şaredariya Sûrê felişand.
* 14ê tîrmehê – Vîn TV, kanela muzîka kurdî dest bi weşanê kir.
* 15ê tebaxê – Li başure Kurdistanê, lî bajarokê Qahtaniya ku girêdayî navçe Musulê Şengaleya , êrîşa reşekujî(terorîstî) kadîha.Encameda , nêzîkî 500 Kûrdên Êzidi jiyana xwê ji dêst dan.Hata kîpkirin ku di êrîşe dê 2 ton bomba hatiyê teqandin.
* Kovara *[[Çirûsk]]*ê li Amedê dest bi weşanê kir.

## Jidayikbûn
* Helena Pieske, lîstikvana alman.
*  – Cailey Fleming, aktrîsa amerîkî.

## Mirin
*  – Hrant Dînk, rojnamevanê ermenî.
*  – Nedim Dağdeviren, şaîrê kurd.
*  – Betty Hutton, aktrîsa amerîkî.
*  – Elî Ebdulezîz, rêveberê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê.
*  – Kuştina Dia Xelîl Eswed, qurbana "kuştina rûmeta" ya kurd.
*  – Borîs Yeltsîn, siyasetmedarê Rûsyayê.
* 16ê gulanê – Mele Mihemedê Neyo, siyasetmedarê kurd.
*  – Pierre-Gilles de Gennes, xelatgirê Xelata Nobelê ya fizîkê.
*  – Rudolf Arnheim, derûnnasê amerîkî.
* 18ê hezîranê – Seydayê Keleş, helbestvanê kurd.
*  – Chris Benoit, gulaşvanê kanadayî.
*  – Orhan Doğan, siyasetmedar û parêzerê kurd a mafe mîrovan.
*  – Ingmar Bergman, derhênerê swêdî yê şano û fîlman.
*  – Jürgen Grasmück, nivîskarê alman.
*  – Delîla Meyaser, stranbêjê kurd.
*  – Luciano Pavarotti, tenorê îtalî.
*  – Jane Wyman, aktrîsa amerîkî.
*  – Marcel Marceau, aktrîsa fransî.
*  – Mehmed Uzun, nivîskarê kurd.
*  – Ordîxanê Celîl, nivîskarê kurd.
*  – Erdal İnönü, siyasetmedarê tirk.
*  – Benazir Bhutto, serokwezîra berê ya Pakîstanê.
Arsima balindeyan

thumb|rast|250px|Bakteriyên H5N1 di bin mîkroskopê de
[thumb|rast|250px|Belavbûna H5N1 di cîhanê de: Rengê [sor cihên lê xetereya mirinê heye destnîşandide. Rengê mor cihên ku vîrusê can girtiye dide zanîn]]

**Arsima balindeyan** an **grîba çivîkan** yek ji cureyên nû hatiye keşfkirin ê arsimê ye.

Cara yekemîn di sala 2004´î de li Asya dûr (Çîn, Japon, Kore û hwd) hatiye tasbîtkirin û navê Înfeksiyona **H5N1** pêve hatiye danîn. Vê arsimê gelek can standin. Ji bo saw ji mirovan ti agahî bidestneketine. Tenê bi riya meytên balindeyan digihê mirovan. Heya niha gelek cureyên arsima balindeyan hatine dîtin û çareya wan jî pê re. Lê çareya H5N1´ê hêj nehatiye dîtin.

Tê texmînkirin ku di destpêka sedsala 20emîn de cureyên pandemiya H1N1 bûye sedemê mirina nêzîkî 50 milyon kesî. Lê îro nebixetere ye. Dîsa pandemiyên (H2N2), (H3N2), (H1N1) û H3N1 ji rêza bixeterebûnê hatine derxistin.

## Hin [[sîmptom]]ên arsima balindeyan

* Qelsiya laş
* Zêdetîna laş
* Astengî di bêhnvedanê de
* Îshel
* Xerabî di sîstema neurologiyê de
* Mirina selûla û organên laş
* Şînbûn di zimên û nava dev de

Ji ber ku ev nexweşî hêj nû ye û çareya wê sedî sed nehatiye dîtin, çêtir e mirov xwe ji berateyên balindeyan dûr bigire, biparêze. Dîsa divê mirov ji bo bi sawê nekeve têbikoşe.

Kategorî:Nexweşî