open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wêjeya amerîkî

**Wêjeya amerîkî** wêje ye ku bi piranî bi îngilîzî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîka û mêtingehên wê yên berê hatî nivîsîn an hilberandin. Berî damezrandina Dewletên Yekbûyî, mêtîngehên brîtanî yên li perava rojhilata Dewletên Yekbûyî yên îroyîn bi giranî ji wêjeya îngilîzî bandor bûn. Kevneşopiya wêjeyî ya Amerîkî bi vî rengî wekî beşek ji kevneşopiya firehtir ya wêjeya îngilîzî dest pê kir. Lêbelê, hejmarek hindik wêje di zimanên koçber ên din de heye û hozên xwecihên Amerîkayê xwediyê kevneşopiyek dewlemend a çîrokbêjiya devkî ne.

Dema şoreşa Amerîkayê (1775-83) ji ber nivîsên siyasî yên Benjamin Franklin, Alexander Hamilton, Thomas Paine û Thomas Jefferson navdar e. Romaneke destpêkê *The Power of Sympathy* ya William Hill Brown e ku di sala 1791ê de hate weşandin.

Nivîskar û rexnegir John Neal di serê-nîvê sedsala nozdehem de, bi rexne kirina pêşrewên mîna Washington Irving ji bo texlîdkirina hevpîşeyên xweyên Brîtanî û bandorkirina kesên din ên mîna Edgar Allan Poe, alîkariya pêşveçûna Amerîkayê ya ber bi wêje û çandek yekta kir. Ralph Waldo Emerson pêşengê tevgera transandantalîzmê ya bibandor bû, Henry David Thoreau nivîskarê pirtûka Walden, ji vê tevgerê bandor bû. Pevçûna siyasî ya li ser abolitionîzmê nivîskarên wekî Harriet Beecher Stowe îlham girt. Van hewldanan bi domandina vegotinên xulamanan piştgirî kirin. *[[The Scarlet Letter]]* (1850) ya Nathaniel Hawthorne romaneke klasîk a amerîkî ye û Hawthorne bandor li ser Herman Melville, nivîskarê Moby-Dick (1851) kir. Di nav helbestvanên mezin ên amerîkî yên sedsala 19an de Walt Whitman û Emily Dickinson tên hesibandin. Edgar Allan Poe nivîskarekî din ê girîng bû ku pir bandor li nivîskarên paşê kir. Mark Twain yekem nivîskarê mezin ê amerîkî bû ku ji Perava Rojhilata dûr hat cîhanê. Henry James bi romanên mîna *[[The Portrait of a Lady]]* (1881) bi naskirina navneteweyî ve gihîşt.

Nivîskarên amerîkî piştî Şerê Cîhanî yê Yekem hem dilşikestî û hem jî nostaljiya xwe anîn ziman. Kurteçîrok û romanên F. Scott Fitzgerald coşa salên 1920an girt û John Dos Passos li ser şer nivîsî. Ernest Hemingway bi *[[The Sun Also Rises]]* û *[[A Farewell to Arms]]* re navdar bû; di 1954 de, wî Xelata Nobel a Wêjeyê stend. William Faulkner romannivîsek din ê mezin bû. Di nav helbestvanên amerîkî de kesayetên navneteweyî jî hebûn: Wallace Stevens, T. S. Eliot, Robert Frost, Ezra Pound, û E. E. Cummings. Şanonivîs Eugene O'Neill Xelata Nobelê stend. Di nîvê sedsala bîstan de, drama ji hêla Tennessee Williams û Arthur Miller ve û her wiha şanoya muzîkê serdest bû.

Di nav nivîskarên serdema depresiyona mezin de John Steinbeck, nivîskarê *The Grapes of Wrath* (1939) jî hebû.

Tevlêbûna Amerîkayê di Şerê Cîhanî yê Duyem de li ser berhemên wekî *[[The Naked and the Dead]]* (1948) ya Norman Mailer,*[[Catch-22]]* ya Joseph Heller (1961), û *[[Slaughterhouse-Five]]* ya Kurt Vonnegut bandor kir.

Yek ji pêşveçûnên di dawiya sedsala 20an û destpêka Sedsala 21ê de zêdebûna wêjeya ku ji hêla nivîskarên etnîkî, xwecihî û LGBT ve hatî nivîsandin e; paşnûjenî jî di heman serdemê de girîng e.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda DYAyê
Kategorî:Wêje

Kategorî:Wêjeya Amerîkaya Bakur
Lîsteya gundên Selmasê

Navên gundên Selmas bi rêza  alfabê:

## A
* Abgerim, Selmas
* Axberze 
* Axaîsmaîl
* Axziyaret, Selmas

## B
* Bxçecîk
* Balkan, Selmas
* Bexşkendî
* Berazî, Selmas
* Bergşad
* Biroşxaran
* Bilqizn
* Beharabad
* Bihîk

## C
* Cander
* Cemalabad, Selmas
* Cengser, Selmas  

## Ç

* Çobanlûyê Jêrîn
* Çobanlûyê Jorîn
* Çarsitûn
* Çehrîqê Jêrîn
* Çehrîqê Jorîn
* Çîçek, Selmas
## D
* Darab
* Derzekenan
* Dereşk
* Dergeh, Selmas
* Dermandek  
* Dirîk, Selmas 
* Dişvan
* Dilzî
* Dûstan, Selmas  
* Derelî, Selmas

## E
* Ecvac 
* Extexane
* Exyan
* Eestûre
* Eestûnreş
* Esîsû
* Eşnek
* Eslanîk 
* Elyasî
* Ehernecan
* Ebdilabad
* Elîbilaxî
* Eyan
* Evliq

## G

* Geberabad
* Gerdîyan
* Germavîç
* Gulezan
* Geledam
* Geleşîn
* Gobe
* Gûzik, Şîpran
* Gûzik, Şnatal
* Gûlan, Zilaçay
* Gûlan, Kuresinî

## H
* Hecîcefan
* Hebeşî, Selmas
* Hespeşe
* Heqveran
* Hemzêkendî
* Hepleran
* Hedir
* Herkiyan, Selmas
* Heştirak
* Heftevan
* Hêmetabad, Selmas

## K
* Kapîk 
* Kalîk
* Kaniyan
* Kanîsêfîd
* ketban
* Kirîkan 
* Kesîs
* Keşkavîç
* Kelaran
* keleşan, Selmas
* Kelereşa Bala
* Kelereşa Bayîn
* Kengirlû 
* Kûçmeşek
* Kûzereş
* Kûm
* Kehrîz, Selmas

## L
* Leşgîran
* Lekabad Jorîn 
* Lûlekabad Jêrîn
* Lûlekabad Jorîn
* Lêylûs
## M
* Matexipe 
* Mafîkendî
* Mezreya Şantala Jêrîn
* Mezreya Hesar  
* Moxancûq
* Moxilrûsta
* Melhem, Selmas
* Mîrabad, Selmas     
* Mînas

## N
* Nezerabad, Selmas 

## O
* Orban
* Ortanîs
 
## P
* Petevîr
* Pekacîk, Selmas
* Pekaçok
* Pîrmend

## Q

* Qabaxtepe 
* Qizirabad
* Qereqişlaq, Selmas
* Qizilce, Selmas
* Qizilkend, Semas
* Qesrik, Selmas
* Qesrika Jêrîn
* Qesrika Jorîn
* Qeleçehrîq

## R
* Rîgabad

## S
* Seraymelek
* Serniq
* Siltanehmed
* Sencî
* Sûre, Selmas
* Sûsenabad
* Siyavan
* Sêylab
* Sêveder
* Sedeqyan
* Sofîabada Jêrîn

## Ş
* Şekeryazî
* Şemrîn
* Şinatala Jorîn
* Şorgul
* Şorik, Selmas
* Şêydan 
* Şîranî, Selmas
* Şîrvanî
* Şêrekî
* Şîve

## T
* Tepe eher necan
* Têmir, Selmas  
* Têmirabad  
* Tîzxerab
## V
* Verdan  
* Verik 

## X
* Xantextî  
* Xanqah  
* Xanedam
* Xosroabad
* Xinavîn  
* Xorxore  

## Y
* Yalqûzaxac
* Yenikce
* Yoşlanlû
* Yoncalîq

## Z
* Zerîndere
* Zengo
* Zivla
* Zîndeşt
* Zêvecîk


Kategorî:Lîste
Avgerm, Selmas

**Avgerm ** () gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.

## Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 469 kes (105 malbat) bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Selmasê
Cesan

Cesan bajarekê başurê kurdistanê ye ku li ser sinorên başur û rojhilat da ye, û ew navçeyek ser bi Walîtiya Wasit e li qeza bedre û , 70 km rojhilatê Al-Kut, navenda parêzgeha Wasit. Cûdahiya bajêr li ser girekî hatî çêkirin . Nahiya di sala 1929-an de bi biryarnameya melekî ya îraqê hate afirandin. hejmara navendî ya bajarî 25.000 kese û hemî kurdin
.

Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê
Zana Elî

**Zana Elî** (), yarîkerekî futbolê yê kurd e ku di 1ê adara 1994an de li Dihokê, Başurê Kurdistanê, ji dayik bûye. Ew di yaneya fransî Stade Briochin de dilîze û li Fransayê dijî.

## Çavkanî

Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Futbolvanên fransî
Kategorî:Futbolvanên kurd
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Alexander Zick

**Alexander Zick** (jdb. 20ê kanûna pêşîn 1845 li Koblenz - m. 10ê çiriya paşîn, 1907 li Berlînê) wênesazeke dîrok, portre , janr û xêzkarê alman bû.
thumb

## Jiyan
Alexander Zick, kurê wênesaz Gustav Zick, neviyê wênesaz Konrad Zick û neviyê mezin ê wênesaz Januarius Zick, piştî 1862 li Akademiya Hunerê ya Keyî ya Prûsya li Düsseldorf peykervanî li cem August Wittig xwend. Dûv re wî berê xwe da wênesaziyê û bû xwendekarê Eduard Bendemann. Zick paşê çû Koblenz berî ku herî dereng di 1864 de biçe Parîsê. Li wir li kargeha Alexandre Cabanel hate perwerdekirin. Ji dora 1870 Zick li Düsseldorfê bû.

Bi navgîniya naskirina bi Ludwig Knaus re, Zick di 1880 de çû Berlînê. Her çend hîn jî wekî wênesazê janr û dîrokî çalak be jî, di demek kurt de ew bi taybetî wekî xêzkar hate nas kirin. Wî ji bo çîrokan, ji bo kovarên malbatî û ciwanan ên mîna Die Gartenlaube, lê di heman demê de ji bo wêjeya giştî wekî çapa Faust a Goethe jî xêz kir.

## Galerî

Wêne:Dragon Slayer, Alexander Zick (1899).jpg|Dragon Slayer (1899)
Wêne:Die Gartenlaube (1894) b 297.jpg|*Die Gartenlaube* ( (1894)
Wêne:Hänsel und Gretel2.jpg|Hansel û Gretel
Wêne:Schneewittchen.jpg|Berfînxan û her heft bejnbihost
Wêne:Aschenputtel.jpg|Xwelîxan
Wêne:Dornröschen.jpg|Bedewa Razayî
Wêne:Schneeweisschen und Rosenrot3.jpg|Gulspî û Gulsor
Wêne:Schneewittchen2.jpg|Berfînxan û her heft bejnbihost
Wêne:Die drei Schwester.jpg|Sê xwîşk


## Karê diravnasiyê
[thumb|5-Mark-[Reichskassenschein 1904, ji hêla Alexander Zick ve hatî sêwirandin]]
thumb|10 Mark 1906, aliyê berevajî, ji hêla Alexander Zick ve hatî sêwirandin
Alexander Zick di salên xweyên dawîyê de li Berlînê, sê banknotên Alman, 5 Mark Reichskassenschein 1904, û 10 Mark Reichskassenschein 1906 sêwirane bû.

## Wêje

* Gustav Heinrich Schneideck: *Alexander Zick.* Mit einem Porträt, 13 Illustrationen und zwei Kunstbeilagen nach Originalen des Meisters. In: *Reclams Universum* 24.1, 1908, S. 608–614.
* 
* Kurt Eitelbach: *Die Malerfamilie Zick. Werke aus Koblenzer Privatbesitz*. Mittelrhein-Museum, Koblenz 1976
* Gitta Ho: *Zick, Alexander*, in: Bénédicte Savoy / France Nerlich (Hrsg.): *Pariser Lehrjahre. Ein Lexikon zur Ausbildung deutscher Maler in der französischen Hauptstadt*. Band 2: *1844-1870*. De Gruyter, Berlin und Boston 2015 ISBN 978-3-11-035006-7 .
* *Das Erbe der Väter. Mit der Malerfamilie Zick durch zwei Jahrhunderte*. Ausstellungskatalog. Koblenz, Mittelrhein-Museum, 9. Juni bis 30. September 2018. Michael Imhof Verlag, Petersberg 2018, ISBN 978-3-7319-0731-2

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1845
Kategorî:Mirin 1907
André Sogliuzzo

**André Sogliuzzo** (jdb. 10ê tebaxê 1966'an li New York City, New York, DYA) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê û amerîkî û medyayên sosyal e.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Karsazên amerîkî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Emitis

**Emitis** (*Amytis*, z. li dor 630 – m. 565 berî zayînê) keça padîşahê medî Kiyaksar (Cyaxares) bû û jina padîşahê babîlî yê Nebûxednesir II (Nebukadnezar II) bû. Amîdia li dor sala 630 berî zayînê ji dayik bûye.

Nebûxednesir II ewqas hez ji wê dikir ku wî Baxçeyên Daliqandî (Bexçeyên Hilawistî yên Babîlê) ji bo wê ava kirin. Ev baxçe di nav Heft nuwazeyên cîhanê de ne.

## Çavkanî

Kategorî:Med
Alexandra Vandernoot

**Alexandra Vandernoot** (jdb. 19ê îlonê, 1965 li Bruksel, Belçîka) lîstikvaneke belçîkî ye.

## Kariyer
Dema ku di gelek fîlmên fransî de leyîstibû, di qada navneteweyî de rola wê ya herî naskirî wekî Tessa Noël, hevala Duncan MacLeod, di rêzefîlma aşopî ya  de ye. Karaktera wê di pêşandana rêzefîlmê de hate pêşandan û ew di beşa çaremîn a sezona duyemîn de, The Darkness", ku karakterê wê hat kuştin, derket.

## Jiyana kesane
Ew keça balerîna Dušanka Sifnios ku li Yûgoslavya zayîn bûye û maestroyê beljîkî André Vandernoot e .

Alexandra Vandernoot li Parîsê dijî û digel hevjînê xwe derhêner Bernard Uzan du zarokên wî hene.

## Fîlmnîgarî
 1991 : *[[Les secrets professionnels du Dr Apfelglück]]*

 1992 : *[[Le Souper]]*

 1998 : *[[Le Dîner de cons]]*

 2000 : *Sabotage!*

 2010 : *[[Joséphine, ange gardien]]* Rêzefîlm (1 beş : "Chasse aux fantômes")

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Mirovên zindî
Stan Kirsch

**Stanley Benjamin "Stan" Kirsch** ( jdb. 15ê tîrmeha 1968an li New York City, New York, DYA - m. 11ê kanûna paşîn 2020 li Los Angeles, Kalîforniya, DYA) lîstikvan, senarîst, derhêner û rahênerê lîstikvaniyê yê amerîkan bû.

## Jînenîgarî
Kirsch li New York City, New York ji dayik bû. Wî wekî zarokek piçûk dest bi lîstikvaniyê kir. Karê wî yê yekem ê lîstikvaniyê di 4 saliya xwe de bû dema ku ew di hin dalberînên wêneguhêzîî ya Campbell Soup de derket.

Kirsch di 1992an de di rêzfîlma kurtzindî ya şemiya sibê bi sernavê *[[Riders in the Sky ( rêzefîlm|Riders in the Sky]]* û di rêzefîlma helesor *[[General Hospital]]* lîst. Wî di hin pêşandanên TV-yê de wek JAG, Family Law û Friends de rolên mêvanî girt .

Rola wîya herî berbiçav di 1992an de di rêzefîlmê  di rola Richie Ryan de dest pê kir. Ew wekî endamek kastê yê birêkûpêk di sezona 1997an de pênc fînal derket pêşandanê, lê herî dawî di beşa fînala rêzefîlmê "Not To Be" de derket, ku di 17ê gulana 1998an de hate weşandin.

Kirsch di sala 2004an de bi filmê *Straight Eye: The Movie* yekem car derhênerî û hilberîneriya xwe kir. Ew bi Kristyn Green re zewicî bû, ku dibistana şanoyê ya Stan Kirsch Studios, ku wî di 2008 de ava kir, rêvekir.

Di 11ê kanûna paşîn a 2020, Kirschê -51-salî li mala xwe ya Los Angeles mirî hate dîtin. Bijîşkê dadî yê Los Angelesê biryar da ku mirina Kirsch bi darvekirinê xwekujî bû.

## Fîlmnîgariya hilbijartî

### Fîlm

* 1998: *Reason Thirteen* (Short) di rola Michael de
* 1999: *Shark in a Bottle* di rola Punk #1 de
* 2000: *The Flunky* di rola Sammy Bestone de
* 2004: *[[Shallow Ground]]* di rola Stuart Dempsey de
* 2004: *Straight Eye: The Movie* (Short, writer, director) di rola Sonny de
* 2005: *Deep Rescue* di rola Kevin de

### Wêneguhêz

* 1991: *Riders in the Sky* di rola Axl (1991) de
* 1992–1997: ** di rola Richie Ryan de
* 1992: *CBS Schoolbreak Special* di rola Steve de
* 1992: *The Streets of Beverly Hills* (TV Movie) di rola Kenny Street de
* 1995: *[[Friends]]* di rola Ethan de
* 1995: *ABC Afterschool Special* di rola Matt de
* 1996-2001: *JAG* di rola Lieutenant Ferrari / Ensign Frank Cody de
* 1996: *Home Song* (TV Movie) di rola Kent Arens de
* 1998: *The Sky's On Fire* (TV Movie) di rola Chuck de
* 1999: *Love Boat: The Next Wave* di rola Vince de
* 2000: *Family Law* di rola Rick Quinn de
* 2002: *First Monday* di rola David Dahl Washington Post Reporter de

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî 
* 

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Derhênerên fîlman ên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Mirin 2020
Diana Kalaşova

**Diana Kalaşova** (bi rûsî: Диана Калашова, *Diana Kalashova*, bi çekî: *Diana Kalašová*; jdb. 6 nîsan 2002 li bajarê Novokuznetskê, Rûsya), stranbêjeke çek e ku bi eslê xwe kurda ezdî ya Ermenistanê ye. Di 2003an de bi malbata xwe re ji Rûsya bar kir welatê Çekyayê û li wir jiyana xwe didomîne.

## Albûm
### Single
* Hey Lo (2018)
* No asking why

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Youtube

Kategorî:Kurdên Rûsyayê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Takeshi Obata

**Takeshi Obata** (, ; jdb. 11ê sibata 1969 li Niigata, parêzgeha Niigata, Japon) xêzkarê mangayê yê japonî ye. Ji ber piraniya berhemên wî, yên ku dikarin ji cureyê *[[Shonen]]* re bêne peywirdarkirin, ew ji nîgaran berpirsiyar e. Çîrok ji hêla nivîskarên din ve hatine nivîsandin.

## Kariyer
Takeshi Obata hilbijart ku bibe hunermendekî mangayan ji ber ku wî her gav ji xêzkirinê hez dikir. Di zaroktiya xwe de wî Cyborg 009a Shotaro Ishinomori dîsa û dîsa xwend. Ew di destpêkê de di 1985 de hate hay kirin dema ku wî Xelata Tezuka ji bo *One Shot* a xwe *500 Kōnen no Shinwa* stend. Wekî endamê tîma Weekly Shōnen Jump, ew şîretkarê Makoto Niwano bû berî ku dest bi rêzefîlma xweya yekem a mezin di 1989 de bike, ya ku wî Cyborg Jii-chan G., nivîsand û xêz kir. Piştî vê rêzê, Obata bi nivîskarên din re dest bi hevkariyê kir.

## Jiyana kesane
Di 6ê îlona 2006an di demjimêra 12:30 ê evarê de Obata ji ber xwedîkirina neqanûnî ya kêrê 8,6 cm hate girtin dema ku ew li Musashino, Tokyo hate rawestan ji bo ajotina otomobîlê bi ronavêjên girtî. Hunermend angaşt kir ku wî kêr di otomobîla xwe de hişt ji bo dema ku ew diçe çadirgehê.

## Berhem

### Manga

* *500 Kōnen no Shinwa* (500光年の神話) (1985)
* *Cyborg Jii-chan G* (CYBORGじいちゃんG（サイボーグじいちゃんジー）) (1989)
* *Arabian Lamp Lamp* (魔神冒険譚(アラビアン)ランプ・ランプ) with Susumu Sendo (1991–1992)
* *Chikarabito Densetsu -Oni o Tsugu Mono-* (力人伝説 -鬼を継ぐもの-) with Masaru Miyazaki (1992–1993)
* *Karakurizōshi Ayatsuri Sakon* (人形(からくり)草紙あやつり左近) with Sharakumaro (1995–1996)
* *Hikaru no Go* (ヒカルの碁) with Yumi Hotta and supervised by Yukari Yoshihara (1998–2003)
* *Hajime* (はじめ) with Otsuichi (2003)
* *Death Note* (デスノート, *Desu Nōto*) with Tsugumi Ohba (2003–2006)
* *Ral Grad* (BLUE DRAGON ラルΩグラド) with Tsuneo Takano (2006–2007)
* *Hello Baby* with Masanori Morita (2007)
* *Uro-oboe Uroboros!* (うろおぼえウロボロス!) with Nisio Isin (2008)
* *Bakuman* (バクマン。) with Tsugumi Ohba (2008–2012)
* *All You Need Is Kill* with Ryōsuke Takeuchi (2014)
* *RKD-EK9* with Nisio Isin (2014)
* *School Judgement: Gakkyu Hotei* (学糾法廷, *Gakkyū Hōtei*) with Nobuaki Enoki (2014–2015)
* *Platinum End* (プラチナエンド) with Tsugumi Ohba (2015–present)

### Art books

* *Aya - Hikaru no Go Illustration Collection* (彩―ヒカルの碁イラスト集) (April 2002)
* *Blanc et Noir* (May 31, 2006)
* *Eiga Bakuman. Takeshi Obata Illustration Works* (映画バクマン。 小畑健イラストワークス) (October 2, 2015)

## Xelat û namzedî

* 1985 Xelata Tezuka ji bo "500 Kōnen no Shinwa"
* 2000 Xelata Shogakukan Manga ji bo *Hikaru no Go*
* 2003 Tezuka Osamu Cultural Prize Creative Award for *Hikaru no Go*
* 2007 Namzedî - Tezuka Osamu Cultural Prize Grand Prize ji bo *[[Death Note]]*
* 2008 Namzedî - Angoulême International Comics Festival Official Selection for *Death Note*
* 2008 Namzedî- Eisner Award ji bo Best Penciller/Inker for *Death Note*
* 2008 Xekata Eagle ji bo Favourite Manga ji bo *Death Note*
* 2010 Namzedî- Manga Taishō ji bo *Bakuman.*

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Mangaka
Kategorî:Mirovên zindî
Elî Merdan

**Elî Merdan** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Ali Merdan*) (jdb. 1904 - m. 24 tîrmeh 1981), hunermendekî kurd ê Başurê Kurdistanê bû. Merdan, di sala 1904an de li bajarê Kerkûkê li taxê Tekiyey Şêx Elî ji dayik bûye. Elî Merdan di 35 salên jiyana hunerî de ji 1000î zêdetir stran gotine.

Merdan di 24ê tîrmeha 1981ê de li Bexdayê çû rehmetê.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Kerkûkê
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Badikî, Ûrmiye

**Badikî** () gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.

## Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 6.959 kes (1.567 malbat) bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê
Berasb

**Bêrasbî** (bi farsî:*براسب* Brasb) gundekî girêdayî navçeya Mirgewerê ye. Li gorî serjimara 2006'an, li gund 117 xane û 815 kes hene.
Bêrasipî bi wateya bêr( ciyê pezdotinê) a sipî ye ji ber ku di wê de axeka sipî heye ku mîna gecêye.

## Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.031 kes (131 malbat) bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Silîvanayê
Zêdik

Zêdik yek ji hozên eşîra Ertoşî(Koçer) ye bi eslê xwe ji devera Wanê û Çelê ya Colemêrgê ne ew jî wek gelek hozên din yên Ertoşîya berbilav bûne niha Zêdikî li Dihok. Şêxan. Silopî. Wan. Şirnex. Sêmêl û çendîn deverên din yên kurdistana mezin di jîn
MERI BADIRKHAN axayê vê hozê ye
Herwisan di nav vê hozê de binemala Aboreş(Eboreş) bi herî kurdperwer û pêşmerge ne mezinê binemala Aboreş(Eboreş) Husên sulêman Ebo ye ew jî pêşmergekê dêrîne.

Niha li başurê welat çend gund yên Zêdikan hene mîna ( Tîsqelê, Almaman, Şifkê mezin û biçok, Miğara, mîseka, Geliyê xudêday, şikeftiyan, û Dêdevan)
Zêdik dibine çend îcax ji wan jî
1- Baranî
2- Mamîkî
3- kemalî
4- Nordînî
5- Mîrzurî
6- Guhara
7- Gihurî
8- Doşa

Ebdilkerîm agha yê korê Ebdî Agha serokê hemî Zêdikên başurê welate
Zêdik her di kevin da digel şoreşên serxwebuna Kurdistan têkildarî dirust kiriye û piraniya wan pêşmergên kurdistanê ne û bi sedan şehîd pêşkêşî axa pîroza kuridstanê kirîne

Kategorî:Eşîr
Grandpa Kitchen

**Grandpa Kitchen** kanalekî YouTube- êye. yê ku ji hêla **Narayana Reddy** ve hatiye damezrandin ji bo karê xêrxwazî. **Reddy** (jdb. 1946 - m. 27ê Çirî 2019 de (73 salî) de bû).

Ew ji Telangana Hindistanê bû. Di kanala xwe ye youtube de wî û neviyên xwe xwarin ji bo Sêwiyan û Hêtîman çêdikirin, Wan hem xwarinên Hindî û hem jî yên rojava çêdikirin. û **Reddy** li şûna tenûrên nûjen wî Xwarin li ser Agirê dar çêdikir. Cilûbergên **Reddy** ji dhoti û kirasek spî pêk dihat. piştî mirin **Reddy** kur û Navîkên **Reddy** kanala YouTube bi kartîn in ji bo karên Xêrxwazî.

## Dîrok
Wî Li destpêkê xwarin ji bo endamên hajar ên malbata xwe çêdikir in. Wî di kanaleka YouTube-ê de dest pê kir. û paşê ji şaxên malbatê din jî girt û xwarinên wî li Devar û cihên din jî girit û bi vî rengî xwarina bapîr bo harîkariyak ji xalkên hajar û balengaz re. Berî ew vî karê xêrxwazî bike li YouTube, Ew î karê baxçevan iyê dikir.

Vîdyoya wî ya yekem bj navê "King Of 2000 EGGS", di tebaxa 2017-an de hatiye belavkirin. û Ji 1ê çiriya paşîn a 2019 ve, kanalê wî bi qasî > 6,11.mîyon aboneyê xwe hene, ku ew jî, ji temaşevanên Hindî û biyanî li xwe digir e. ku heya wî çaxî zêdeyî 220 vîdyo tê de bûn. Vîdyoya wî ya yekem nêzî 2,6 mîlyon carî hat bû temeşekirin û dîtin. û Facebook-a wî jî nêzîkê 5,30,000,000 abonet xwe hene heye niha. Ji 1ê Çiriya Paşîn a 2019 ve vîdyoya wî ya ku herî bêttir lê hatiye temaşekirin, ya k çîpikên kartolê 37 mîlyon cara hatiya dîtine.

**Reddy** ji ber pirsgirêkên tenduristiyê barkirina vîdyoyên xwe rawestand; vîdyoya wî ya berî-navborî ya dawîn, barkirî 20 Septemberlon 2019, nîşankirî "Tiliyên Potatoya Crispy". Vîdyoyek serketî ya wî bû ku rahijmendiyên tenduristiyê vedibêje. Preeti Biswas ji *Times of India* diyar kir ku ew di vîdyoya navborî de "eşkere xuya dike ku nexweş e". Reddy di 27ê Çirî 2019 de di 73 saliya xwe de dimir a. Malbata wî piştî xeniqandina xilasbûna wî xeber da gel, bi vîdyoya YouTube-ê ku 30 Çirî hatiye barkirin, bi qasî pênc hûrdeman dom kir. Di nav 24 demjimêran de 89.110 dîmenên vîdyoyê hebû, û bi 1ê çiriya paşîn re ev ji 3.3 mîlyon dîtin û 142,192 şîroveyên ji seranserê cîhanê zêde bû. Li ser têlên Reddit jî bersiv hene. Biraziyê wî Srikanth **Reddy** diyar kir ku wî û endamên din ên malbatê plan hene ku bi rêya çêkirina vîdyoyên paşîn, xebata Narayana bidomînin, ya yekem di 6ê Çiriya Paşîn a 2019 de hatiye weşandin. Naha ew ber bi xwarinên bi tenê yên biyanî ve berfireh dibin, ji adoboya Fîlîpînî dest pê dikin, digel xwarinên rêkûpêk ên Hindî.
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Mirin 2019
Eynzale (meydana neftî)

**Eynzale** (bi erebî: *Ain Zalah*, *Ayn Zaleh*) navê meydaneke neftî ye ku dikeve bakurê rojavayê bajarê Mûsilê bi dûriya 60 km. Wek yek ji bîrên Kerkûkê tê hesibandin. Bîra pêşîn di sala 1939an de hatiye çêkirin û di 2014an de, ew ji 29 bîrên neftî pêk dihat.

Derxistina neftê li Eynzalê di sala 2014an de hatiye kutakirin û ji ber êrişkirina rêxistina tundîxwazên îslamî Daiş li ser herêmê de, gelek ji wan bîran jî hatine xerabkirin. Îro Eynzale li hêviya sermayerazandin û jinûvekirinê disekine.

## Çavkanî

Kategorî:Meydanên neftî
Shuttarna II

thumb|Împeratoriyên rojhilatê yên kevnar ên li rojhilatê Deryaya Spî li dora 1400 BZ
**Shuttarna II** (bi kurdî: *Şuttarna*) di serê sedsala 14ê berî zayînê de padîşahê keyaniya hurî a mîtanî bû.

Shuttarna neviyê padîşahê mîtanî yê mezin Artatama I. Ew hevalbendê Fîrewnê misirî Amenhotep III bû û danûstandinên dîplomatîkî yên padîşahan bi kurtahî di nameyên Amarna de têne tomar kirin. Keça Shuttarna Kilu-Hepa (carinan Gilukhepa nivîsandî) bi Amenhotep III hate dan da ku hevalbendiya di navbera her du malên keyanî de di 10-emîn salê Fir’ewnê ya Fir’ewn de mohr bike, û doxînek mezin bi xwe re bir.

Di serdema Shuttarna de, mîrektiya Mitanni gihîşt bilindahiya hêz û serfiraziya xwe. Ji Alalakh a li rojava, Mitanni li Rojavayê Kurdistanê, bi qasî çemê Orontes, bi Misirê re sînorê xwe parve kir. Dilê keyaniyê li hewşa Çemê Xabûr bû ku paytext Washshukanni
lê bû. Asûr û her weha Arrapha li rojhilat keyaniyên vasal ên Mitanni bûn. Hîtît hewl dan ku biçin ser erdên bakurê Mitanni, lê bi Shuttarna têk çûn.

Ew di bin rewşên gumanbar de ji hêla kurê wî, Tushratta, an jî dibe ku Artashumara hat şandin.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtanî
Haifa Wehbe

[thumb|Haifa Wehbe di belavkirina xelata [Murex d’Or de (2011)]]
**Haifa Wehbe** (bi erebî: هيفاء وهبي, *Hayfa Wahbi*, jdb. 10 adar 1972), stranbêj, lîstikvan û hunermenda şanoger a libnanî-misirî ye.

Di dema kariyera xwe ya hunerî de, wê di kategoriya lîstikvan, stranbêj û hunermendên pêşandanê de gelek xelat stendin. Wê gelek albûm û hejmarek vîdyoyên muzîkê derxist. Ew ji hêla malpera AskMen.com di nav 99 jinên "herî delal" de jimare 49 bû û di kovara *[[People American]]* de di nav lîsteya jinên herî xweşik de xuya bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Jinên misilman
Kategorî:Mirovên zindî
Filipê Belçîkayê

**Filipê Belçîkayê** (bilêvkirina holendî: [ˈfi.lɪp], bilêvkirina fransî: [filip], holendî: Filip Leopold Lodewijk Maria, fransî: Philippe Léopold Louis Marie, almanî: Philipp Leopold Ludwig Maria; jdb. ) keyê belçîkî ye. Ew zarokê herî mezin ê key Albert II û keybanû Paola ye. Ew li şûna bavê wî ji kar hat dûrxistin ji ber sedemên tenduristî di 21ê tîrmeha 2013an de. Ew di 1999 de bi Jonkvrouw Mathilde d'Udekem d'Acoz re zewicî, ​​û pê re çar zarokên wî hene. Zaroka wan a mezin, Prenses Elisabeth, di rêza paşîn de yekem e.

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Key
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Monarşî
Rûerda serbajarên Kurdistanê

Lîsteya bajarên Kurdistanê ji layê pîvana rûerdî ve (Rûbber)
ku bi giştî 622.959 km² ye.
thumb|Nexşeya Kurdistanê di sala 1892an de.

* Urmiye, 37.437 km²

* Xûzistan, 34.107 km²(Beşek)

* Sine, 29.137 km²
 
* Sêwas, 28.488 km²

* Loristan, 28.294 km²

* Erzirom, 25.066 km²

* Kirmaşan, 24.998 km²

* Heseke, 23.334 km²

* Îlam, 20.133 km²

* Riha, 19.451 km²

* Hemedan, 19.368 km²

* Wan, 19.069 km²

* Şarîkurd, 16.332 km²

* Yasûc, 15.504 km²

* Amed, 15.354 km²

* Hewlêr, 15.074 km²

* Mûsil, 14.369 km²

* Mereş, 14.327 km²
 
* Silêmanî, 13.963 km²

* Meletî, 12.313 km²

* Erzingan, 11.974 km²

* Agirî, 11.376 km²

* Dihok, 10.956 km²

* Kerkuk, 9.679 km²

* Qers, 9.442 km²

* Xarpêt, 9.151 km²

* Mêrdîn, 8.891 km²

* Bidlîs, 8.582 km²

* Çewlîg, 8.253 km²

* Mûş, 8.023 km²

* Xaneqîn, 8.000 km²
 
* Dêrsim, 7.774 km²

* Semsûr, 7.614 km²

* Entab, 7.194 km²

* Şirnex, 7.172 km²

* Colemêrg, 7.121 km²

* Sêrt, 6.186 km²

* Erdêxan, 5.576 km²

* Xetay, 5.403 km²

* Girê sipî, 4.834 km²

* Batman, 4.659 km²

* Efrîn, 3.850 km

* Kinikan, 3.767 km

* Bedre, 3.650 km²

* Îdir, 3.588 km²

* Kobanî, 3.068 km²

* Helebçe, 3.060 km²

* Xurmatû, 2.316 km²

* Kazerûn, 2.040 km²

* Bender Genave, 2.000 km²

* Kilîs, 1.642 km²

## Mijarên têkildar
* Listeya bajarên Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Kurdistanê
Kategorî:Lîste
69

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
* Vîtellius, împeratorê Romayê
Romy Schneider

**Romy Schneider** (  girêdan=| Li ser vî dengî ; **Rosemarie Magdalena Albach** (ji dayik bûn, 23.9.1938 – Mirin 29 Gulan 1982) lîstikvaneka Almanî-Fransî bû. Yekem cara destpêkirina karî Ew di 15 salî xwe de bû. Û ji 1955 heya 1957, wê rolê xwe di versiyonek gihaştî de **Visconti's ''Ludwig***</small> (1973) gêrandî ye. Û paşî *'Schneider*' bar kiriya beriv welatê Fransa, li wir bi hin derhênerên fîlmên herî berbiçav ên wê serdemê re fîlmên serkeftî û rexnegir çêkirine.

== Jiyana zû ==
[[Wêne:Romy_Schneider_1955.jpg|thumb| Schneider wek Elisabeth of Austria li *Sissi* (1955) ]]

== Jiyana kesane ==
Schneider piştî bidawîbûna têkiliya xwe û Delon, di Tîrmeh 1966 de bi derhêner û lîstikvanê Almanî Harry Meyen re zewicî. Kurê hevjînê wî David David Christopher (1966 – 1981) hebû, lê pişt re ji hev cwda bûn.

== Fîlm ==


== Xelat ==

* Bambi : 1957 ji bo *Sissi berbijêr bû*
* Bravo Otto
** 1957: Tunc
** 1958: Zêr
** 1959: Zîv
** 1971: Zîv
** 1972: Tunc
** 1977: Tunc
*  : 1963 wekî Lîstikvana Çandî ya Herî Baş ji bo *Dadgehkirinê*
* Xelata Zêrîn a Glover a Lîstikvana Herî Serketî - Drama Motion Picture : 1963 ji bo *The Cardinal* namzet
* Xelata César a Lîstikvana Herî Baş
** 1975 : ji bo *L'emantant c'est d'aimer bi ser ket*
** 1976 : Ji bo *Une femme à sa fenêtre hate berbijar kirin*
** 1978 : ji bo *Une histoire sade bi ser ket*
** 1979 : ji bo *Clair de femme berbijêr bû*
** 1982 : ji bo *La Passante du Sans-Souci berbijêr bû*
* Deutscher Filmpreis Lîstikvana Herî Baş: 1977 ji bo *Koma Portreyê ya bi Xatûnek re''
* Premio David di Donatello : Serkeftina Jiyana 1979-an
* 2008 : Rûmetê César

### Xelatên bi navê Romy Schneider

* Xelat Romy Schneider, xelata fîlima fransî 1984 .
* Romy, xelata Awistirya di 1990 de.

### Bedel
Di 23.9.2020 de, saytê Google di Googlî de 82-emîn rojbûna wê bîranî û pîroz kir. 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Mirin 1982
Zimanê ajalan

Zimanê ajalan

Her koma ajalên ku jiyanek civakî jiyan dikin (Mêrû, hingiv, meymûn, û hwd.) Di navbêna endamên xwe de navgînek ragihandinê û zimanê têgihiştinê heye, û têkilî an pêwendî asta rêxistinbûnê di komê de zêde dike, û ew di navbêna wan de hevkariyê pêk tîne, heywanan di dewra xwe de zimanek heye ku diaxive lê ji layek din e, wekî deng, bêhn, tevger û çalakiyên din.

_ Mêrû, bi bîhn û têkiliyê re di axivin

_hingiv, bi hereke û bêhnê danûstandinê dikin.

_Meymûn, bi qîrînê diaxifin.

_Gurg, bi qîrînê danûstendinê dikin?

_Beq, bi çîçikê diaxifin.

_Teyr bi deng, reng û bêhnê danûstendinê dikin.

_Lemur bi qîrînên pozê(kepû) re têkiliyê dide.

thumb|NeuseelandSeagulls

Pir zimannas li dijî hindê ne ko heywan di gel yek bi axivin , û ew ziman tenê ji bo mirovan taybetmendiyek rastîn û bingehîn dibînin. Zimanê mirovan tenê ye û ev zimane ji bo heywanan bikêr nahêt .

## Çavkanî
Zanîngeha Kurdistanê - Sine

thumb|Zanîngeha Kurdistanê

**Zanîngeha Kurdistanê - Sine** an jî **Zankoy Kurdistan - Sine**, li Rojhilata Kurdistanê zanîngeheka Îranê ye. Li Sineyê di sala 1974an de hatiye avakirin.

Zanîngeha Kurdistanê êsta xwediyê 80 beşî di heft fakulteyan de, 350 kes endamê lîjneya zanistî û nizîkî 10000 kes xwendekar di qonaxên karzanî, lîsans, lîsansa bilind û doktorayê ye.

Beşa Ziman û Wêjeya Kurdî ji bo cara yekem li Îranê di vê zanîngehê li sala 2013an de bi pejirandina 40 xwendekaran vebû.

Kategorî:Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Sine
Kategorî:Zanîngehên li Îranê
Kurdistanê - Sine
Usbekan

**Usbekan** berekî eşîra kûran e. Zimanê wan kurmanci ye. Usbekan li Wêranşarê dijîn.

Kategorî:Eşîr
Gale Storm

**Josephine Owaissa Cottle** (jdb.  - m. ), ew weka profesyonelî **Gale Storm**, tê nas kirin lîstikvan û stranbêjek Amerîkî bû. Ya ku di du bernameyên televîzyonê yên navdar de yên 1950-an de, *My Little Margie* û *The Gale Storm Show de lîst* .

## Filmografî

* *[[Tom Brown's School Days (1940 film)|Tom Brown's School Days]]* (1940)
* *[[One Crowded Night]]* (1940)
* *[[Let's Go Collegiate]]* (1941)
* *[[City of Missing Girls]]* (1941)
* *[[Saddlemates]]* (1941)
* *[[Gambling Daughters]]* (1941)
* *[[Uncle Joe (film)|Uncle Joe]]* (1941)
* *[[Red River Valley (1941 film)|Red River Valley]]* (1941)
* *[[Jesse James at Bay]]* (1941)
* *[[Lure of the Islands]]* (1942)
* *[[Freckles Comes Home]]* (1942)
* *[[Man from Cheyenne]]* (1942)
* *[[Smart Alecks]]* (1942)
* *[[Foreign Agent]]* (1942)
* *[[Rhythm Parade]]* (1942)
* *[[Nearly Eighteen]]* (1943)
* *[[Where Are Your Children?]]* (1943)
* *[[Revenge of the Zombies]]* (1943)
* *[[Campus Rhythm]]* (1943)
* *[[Cosmo Jones, Crime Smasher]]* (1943)
* *[[G. I. Honeymoon]]* (1945)
* *[[Sunbonnet Sue]]* (1945)
* *[[Forever Yours (1945 film)|Forever Yours]]* (1945)
* *[[Swing Parade of 1946]]* (1946)
* *[[It Happened on Fifth Avenue]]* (1947)
* *[[The Dude Goes West]]* (1948)
* *[[Abandoned (1949 film)|Abandoned]]* (1949)
* *[[Stampede (1949 film)|Stampede]]* (1949)
* *[[The Kid from Texas]]* (1950)
* *[[Curtain Call at Cactus Creek]]* (1950)
* *[[The Underworld Story]]* (1950)
* *[[Between Midnight and Dawn]]* (1950)
* *[[Al Jennings of Oklahoma]]* (1951)
* *[[The Texas Rangers (1951 film)|The Texas Rangers]]* (1951)
* *[[Woman of the North Country]]* (1952)

## Tomarkirin

### Singles

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1922
Kategorî:Mirin 2009
39

* 39 (hejmar), jimareya xwezayî ya li pey 38 û ya berî 40 
* Salek e: 39 BZ, Zayînî 39, 1939, 2039 
* ''39'' (albûm) albûmek studyoyê ya 2000-an ji hêla Mikuni Shimokawa ve 
* "'39" straneke Queen ji sala 1975an
Hafizê Şîrazî

**Xwace Şemsedîn Mihemed Hafizê Şîrazî** (bi farisî خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى, *Khwāja Shams-ud-Dīn Muḥammad Ḥāfeẓ-e Shīrāzī*, li dora 1315 an 1325 li Şîraz, Iran - m. li dora 1390 eynî cihê de) yek ji navdartirîn helbestvan û mîstîkvanên faris e. Navê wî yê tewangî de navê cîhê wî, Şîraz jî heye. Ji ber ku Hafis di zaroktiyê de ji berê de bi tevahî Quranê fêr bûbû, navê rûmetê lê kirin "Hafiz" ("yê ku ji dil bi Quranê dizane"). Wî bixwe jî hema hema hema di helbestên xwe de navê Hafez bikar aniye. Berhema wî ya herî navdar Dîwana Hafiz e.

Hafez herî zêde bi helbestên xwe yên ku dikare wekî "antînomî" were binavkirin û bi karanîna serdema navîn a têgeha "teosofîk" tête nas kirin; têgeha "teosofî" di sedsalên 13 û 14an de hate bikaranîn ku xebata mîstîk ji hêla "nivîskaran ve tenê ji pirtûkên pîroz hatine îlham kirin" (wekî ji teolojiyê veqetandî) nîşan bide. Hafez di serî de di wêjeya helbestên lîrîk an bêjelawan de nivîsandiye, ew şêwaza îdeal e ji bo vegotina ecstasiya îlhama xwedayî di teşeya mîstîk a helbestên evînê de. Ew Sofî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên faris
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 15an
Kategorî:Jidayikbûn 1320î
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1390
Kategorî:Nivîskarên faris
Refîq Hilmî

**Refîq Hilmî** (jdb. 1898 li Kerkûkê - m. ), dîroknas, nivîskar û siyasetmedarekî kurd bû. Ew di 1938an de damezrênerê partiya kurdî Hîwa bû û nivîskarê gelek pirtûkan jî bû li ser dîroka Kurdistanê û zimanê kurdî. Piştî ku li Silêmanî û Bexdayê dibistan xwendî, Ew li Akademiya Leşkerî û Dibistana Teknîkî ya Stembolê xwendina xwe domand.

## Jiyana wêjeyî
Di destpêka kariyera xwe yê nivîskariyê de, wî li du rojnameyên kurdî xebitî: Rojî Kurdistan, rojnameya fermî ya Keyaniya Kurdistanê û Bangî Kurdistan. Ew piştî weşandina bergê duyem ê Helbest û Edebiyata Kurdî ya Kurdî di sala 1956an de wekî rexnegirekî wêjeyî yê jêhatî hate naskirin. Di vê berhemê de, helbest û taybetmendiyên Goran ên tevgera wêjeyî ya nûjenkar a ku wî temsîl dikir, yekem car bi kûrayî hatin vekolîn û analîzkirin. Her weha wî çend pirtûkên din jî li ser dîrok û ramyariya Kurd nivîsandine.

## Jiyana ramyarî
Refîq Hilmî di ramyariya kurd de wekî damezirînerê partiya bi navê Hîwa (Hêvî, 1938) tê naskirin. Ev partî pêşî li Kerkûkê hate rêxistin û piştre li bakur û naverasta Iraqê berfireh bû. Ew di destpêkê de rêxistinek veşartî bû û rewşenbîr û karmendên kurd ên di rêza wan de hebûn. Gava ku bernameya ramyarî ya Hîwa bi giranî neteweyî bû û li ser ewlehiya xweseriya Kurdistana Iraqê bû, gelek endam jî çepgir bûn.

Refîq Hilmî, bi xwe bêtir piştgirî dida xetek alîgirê Brîtanya ya nav partiyê. Hîwa pêwendî bi çalakvanên Komala JK re  li Mehabadê çêkiribû û wê du efserên artêşê Mistefa Xuşnaw û Mîr Hac Ehmed şandibû merasîma damezirandina Komala JK di îlona 1942 de. Hîwa têkiliyên xwe bi tevgera Mehabadê re domand heya hilweşîna Komara Kurdistanê (1947).

Refîq Hilmî di heman demê de di bin rêveberiyên cihêreng ên Iraqê de gelek peywir girt, di 1943an de wekî gerînendeyê perwerdehiyê li Silêmaniyê, di 1954an de wekî cîgirê waliyê Bexdayê û di 1959an de wekî ataşeyê çandî yê Iraqê li Tirkiyê.

## Mirina wî
Refîq Hilmî di  de li Bexdayê koça xwe ya dawî kir.

## Berhemên wî
#  Kurd le berebeyanî mêjuwewe ta 1920, Mosul, 1934.
#  Şî'r u edebiyatî kurdî, bergî yekem, 1941.
#  Şî'r u edebiyatî kurdî, bergî duwem, 1956.
#  Yaddaşt, Kurdistanî Êraq u şorişekanî Şêx Mehmûd, 6 berge, Bexda, 1958.
#  Paş temûz, dîwanî şî'r, Bexda, 1958.

## Werger
#  Kurdistan at the Dawn of the Century, 168 pp., New Hope Publishers, 1998. 

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Refîq Hîlmî

Kategorî:Jidayikbûn 1898
Kategorî:Kesên ji Kerkûkê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 1960
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Berguhanan

**Berguhanan** navê êşirekî ku Weranşare dijîn e. Zimanê wan kurmancî ye.

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Sogilme

**Sogilme** xwarinekî bi bacanan tê çêkirin. Li Wêranşarê ev xwarin pir tê çêkirin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Zoya

**Zoya** (jdb.1986 li Qamişlo) stranbejêke kurd e ku ji Rojavaya Kurdistanê ye. Ew di 12 saliya xwe de dest bi stran gotinê dike û yekem car di sala 2003an de wê bi fermî strangotî ne. Di sala 2010an de yekem strana xwe ya bi navê "Çavê te" belav dike. Her wesa zelamê wê jî karê strangotinê de piştevanê Zoyayê bûye û ew bi xwe jî stranbêj e.

## Albûm
* Çavê te
* Hêvî neman

## Çavkanî

## Girêdanên têkildar
* https://www.youtube.com/c/ZOYAMUSICCHANNEL

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Samuel Colt

**Samuel Colt** (wek *Samwêl Kolt* bixwîne) (19ê tîrmeh 1814 - 10ê çile 1862) dahêner û pîşesaziyekî amerîkî ji Hartford, Ew yekem bû ku Çek dahênan kir û wî Kompaniya Armory Colt (îro bi navê Colt Manufacturing Company) ava kir.

## Karên Colt
Du karsaziyên pêşîn ên Kolt hilberîna çekan li Paterson, Nû Jersey, û pîşesaziya kaniya binê avê bûn, lê ew bêhêvî û serfiraz bûn. Lêbelê, Kolt di 1847an de dema ku Texas Rangers di dema şerê Amerîkî bi Meksîk re 1000 deman ferman kir karsaziya xwe zûtir kir. karxaneya wî ya Hartford di dema factoryerê Navxweyî yê amerîkî de çek gihande Bakur û Başûr. Di paşiya paşîn de, çekên wî di dema çareserkirina serdema Sînorê Rojava de derketine holê. Colt ji ber pîşesaziya çek û bazirganiya xwe di 1862an de wekî yek ji mirovên herî dewlemend ê Amerîkayê mir.

## Berî mirina wî
Colt zêdeyî 400.000 pisîk çêkiriye, û berî mirina wî wî li lûleya her fîşek xist "Colonel Samuel Colt, New York, USA" an navnîşana London bikar anî, û Colt ev kir ji ber ku New York û London bajarên mezin ên cîhanî ne û kirê nivîsgeha New York li 155 Broadway û di karmendên firotanê de bicîh kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1814
Kategorî:Masonên amerîkî
Kategorî:Mirin 1862
Robert Oppenheimer

**Robert Oppenheimer** (jdb.  - ) fizîkzanekî amerîkî û mamosteyê fizîka teorîk li Zanîngeha California, Berkeley. Ew derhênerê zanistî yê Projeya Manhattan e ku di Şerê Cîhanê yê duyem de yekem çeka nukleerî çêdike û Oppenheimer wekî bavê bombeya nukleerê tê Niyasîn. Endî, ez bûm Mirin, hilweşînerê cîhanan, piştî ku bombeya nukleerê xelas bû, Oppenheimer bi navûdengî got. Piştî şer, Oppenheimer bû serokê çavdêriya Komîsyona Enerjiya Nukleerê ya Dewletên Yekbûyî û helwesta xwe bikar anî da ku zext û kontrolkirina karanîna enerjiya nukleerê bike û ji pêşbaziya çekên nukleerê ya bi Yekîtiya Soviyetê dûr bikeve. Wî xelatên serokên Dewletên Yekbûyî John F. Kennedy û Lyndon Johnson stendiye.

## Piştî ku Xwendin li Harvard xilas kir,
Oppenheimer hate raspar kirin ku biçe Ewropa fizîka nûjen bixwîne, ku di vê demê de li Dewletên Yekbûyî tune(Na) bû, ji ber vê yekê ew li Zanîngeha Cambridge(Brîtaniya) wekî xwendekarek bi ezmûn hate qebûl kirin. Hêjatiya wî di karî de eşkere kir ku ew ne tenê di fizîka pratîkî de zîreke belkî di heman demê de fizîka teorîk jî bû, ji ber vê yekê wî di 1926 de ji Harvard derket da ku li Zanîngeha Göttingen(Almaniy) bixwîne û li bin destê zanyarê navdar Max Born, ku Göttingen(Almaniya) di cîhanê de navenda herî baş a lêkolîna fizîka teorîk bû, Oppenheimer doktoraya xwe di 22 saliya xwe de li Zanîngeha Göttingen stend. Li Göttingen, Oppenheimer bêtirî şeş gotaran têkildarî teoriya kûantûmê ya ku nû hatî pêşve xistin, weşand. Ya herî navdar ji wî gotara wî û Born e (nêzikbûna Born - Oppenheimer) ku tevgera di hundurê nukleerê de û tevgera elektronîkî ya derveyî nukleerê di hesabên bîrkariyê yên molekûlan de ji hev vediqetîne.
Rizgarî

thumb|Silemani governorate 2012

**Rizgarî** bajarekî başurê Kurdistanê ye ku li rex Çemê Sirvan (Diyala) ye. Ev bajar li beşa navendî ya bajarê Kelar a parêzgeha Silêmanî ye.

Ev bajar li ber bajarê Qesra Şîrîn ê Rojhilata kurdistanê ye û li başûrê wê jî bajarê Kifrî ye.

Bajarê Kelarê di destpêkê de ji du beşên serekî, Kelar û Samûd pêk dihat.Piştre ku serhildana Kurda ya başurê kurdistanê di sala 1991-an de li dijî partiya Ba'as li îraqê, navê wê bû Rizgarî û wekî bajarekî cûda hate hesibandin.

Taxa Samûd ji bo kurdên ku di serdema Sedam Huseyn de ji hêla rejîma îraqê ve hatine dersînorkirin cîhek bû.

Gotina kurdî ya razgari tê wateya azadbûnê.
Êskêlêderya

**Êskêlêderya** () gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.

## Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3 kes (1 malbat) bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazlûyê
Tsugumi Oba

**Tsugumi Ōba** (rastnivîsa alternatîf: Tsugumi Ohba, Japonî. 大 場 つ ぐ み, Ōba Tsugumi) nivîskarekî manga ya japon e, ku berhema wî ya herî naskirî Death Note e. Nayê zanîn ka Oba nivîskarekî ciwan e an bernavkê nivîskarekî navdar e, hinekî jî ji ber ku, digel ku bi berhema xweya yekem Death Note, ew serketî bû jî, ew ji hêla weşanxaneya xwe Shūeisha an li deverek din ve ji bo xelatê wekî hunermendê herî baş ê ciwan nehat pêşniyar kirin.

## Berhem

* *[[Death Note]]* (, *Desu Nōto*) digel Takeshi Obata (2003–2006) Light Yagami xwendekarek jêhatî ye û serê sala dibistana xweya navîn e. Rojekê, ciwanê 17 salî lênûskek dît ku ji esman de ji cîhek çûbû. Light lênûskê digire û rênîşanên ji bo karanîna pirtûka bi navê "Death Note" vedît. Ji ber vê yekê her kesê ku navê wî di pirtûkê de hatî nivîsandin dimire. Hemî ev di bin çavdêriya Ryuk, xwedayê mirinê de çêdibe. Light di beşê de Lênûska mirinê bikar tîne da ku tawankaran bikuje û bi wan re mînakek çêbike, bi vê yekê ew qanûnê dijî xwe vedigire. Di navbera wî û polîs de lîstikek dilşewat a pisîk û mişkan dest pê dike, ku tê de detektîfê razdar L jî destwerdanê dike.
* *[[Bakuman.]]* () digel Takeshi Obata (2008–2012) Moritaka Mashiro di rê de ye ku bibe hunermendê manga yê yekê yê Japonya. Lê ew ne tenê ji bo navûdeng û şerefê, lê di heman demê de dixwaze dilê keçek qezenc bike û bi vî rengî tiştê ku modela wî ya mezin hate înkar kirin biafirîne.
* *[[Platinum End]]* (jap. , *Purachina Endo*) digel Takeshi Obata ( ji sala 2015) Dêûbavên Mirai mirine û ew bi ap û xaltîka xwe re dijî, yên ku wî mîna xulamekî dikin. Ew bêriya mirinê dike û biryar dide ku xwe bikuje. Lê firîşteyek jin desttêwerdan wî dike, ji ber ku ew di wê baweriyê de ye ku mafê hemû mirovan heye ku kêfxweş bibin! Ji bo ku Mirai bextewar bibe, wê wî bi baskan ve girêdide û tîrên ku dide wan ên ku hatine xistin ji wî hez dikin. Ew jî jê re eşkere dike ku ap û xaltiya wî ji mirina dêûbavên wîyên delal berpirsiyar in. Naha Mirai dîsa armancek wî heye û heyfa xwe digerîne

## Girêdanên derve

* Anime News Network derbarê Tsugumi Oba de ( bi îngilîzî)

Kategorî:Mirovên zindî
Çiyavan

**Çiyavan** ew kese ne yên ku çiyavaniyê dikin. Herwesa navekî kurmancî yê kuraya.

## Çavkanî
https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php

Kategorî:Werzişvan
Melik

**Melik**, **Elmelik**, **El-Melik** di dînê îslamê de navekî Xwedê ye. Wateya wî "Xwediyê hemû gerdûnê û hukumdarekî mutlaq" e.

## Mijarên têkildar
* Navên Xwedê di îslamê de

## Çavkanî

Kategorî:Firîşteyên Îslamê
Kategorî:Melaîketên dînê Îslamê
Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de
Lernî

**Renîka** () gundekî ser bi nahiyeya Çemê Rewze beşa navendî ya bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.

## Nifûsa gund
Hijmara rûniştiyên vî gund li gorî serjimariya Navenda Amara Îranê di sala 2716an -1395 koçê hetavî- de, 460 kes (120 malbat) bû.

## Navê navdar û hin derên gund
Mamosta Ûsib kurê Bêmal kurê Simayîl kurê Kulik jidayîkbûyê vî gundî ye û heya 28 saliya temenê xwe yekser li wir jiyaye piştre ku zewicî ye mala xwe biriye bajarê Ûrmiyê û niha li wê derê dijî. Bi salan e ku mamosta Ûsibê Bêmal weke wergêr, wanebêj, wîkînivîs, wêjekol, gotarnivîs û nivîsyar(edîtor) xebata zimanê kurdî dike. Wî ji bo kovarên kurdî bi dehan gotar nivîsandine. Deh şano jî wergerandine kurdî. Çendîn pêşgotar li ser pirtûkên kurdî nivîsîne û bi dehan xwendekar jî perwerde kirine. Li ser wêjeya kurdî dixebite û car car jî hin helbestan jî vedihone. Pirtûkên helbestên wî yên bi navê RÊZEDAR, TÎRETEMEN û GULA ÛRMIYÊ hêj çap nebûne her wiha yek ji endamên serekî û damezirîner yê encumena wêjeyî ya bi navê Encumena Wêjeyî ya Nobar e.

Navê hinek cîh û aqarên vî gundî ev in: Devçem, Kemezer, Aşê xirabe, girên Ûsê û girê Mozelanê-gund ketiye nava van du giran-, Axespî, Kunekotr, Çîmenê Edo, Kanî kûsel, Guhora Dewrêş, Sûya Kanêqizanê, Mila Enherê, Berekundik, Gurgeçal, Daregêwûşk, Rêzedar, ....

Helbesteke Ûsibê Bêmal ku ji bo gundê xwe; Renîka honandiye:

Renîka!

Şa yî mîna minminîka,

Berpala te girên Ûsê û Mozelanê weka zava û bûka,

Di koşa te da zarokêd gund,

Li pêsîra te rez û bax û bostan û elind,

Li dorhêla te Kemezer û guhora Dewrêş,

Sebra zarokatiya mi bûn bi keyf û coş û nostaljî û êş

Li ber coka te ya binî rêz bûne dar; Rêzedar

Ji coka te ya serî ava Kanîkûselê diherike sar,

Li ber sîngê Mozelanê ewir pirtî pirtî dibin qetar,

Balgiyê te çem e havîn û bihar,

Û ezê şêt û şeydayî û har,

Bi zewî-zarên te dibim poleke arr,

Ewrên te firtî firtî,

Bijûniya te ji giya dagirtî,

Gul û kulîlkên te xunavgirtî,

Sîngsêvên keçên te qeşagirtî,

Çi nostaljiyeke bêqirar,

Li aşopên min werbûne nolî dûkela arr:

"xwezî dîsa zar bûma!"

Û derya derya li axê werbûma!

Û têr û têr birsî bûma!

Û bi nanê tendûrê yê tirsî,

Min birsîtiya xwe bikuşta!

Mi nedizanî hebûn çi ye,

Mi nedizanî nebûn çi ye,

Bîreweriyên min û Renîka,

Ji bo ax û ziman û kelexwezîka,

Çito pey hev rêz bûn û çûn?

Çi serhatiyên tal û şirîn û birîn!

Em birrîn,

Em birîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Naziyê
Hesen derzî

Hesen Derzî (z. 1957 li Bokan) helbestvanek û stranbêjekê Kurdê Rojhilatê kurdistanê ye.

Hesen Derzî di sala 1957-an de li bajarê Bokan ji dayik bû. Ji destpêka xortanî û ciwaniya xwe ve, wî eleqeyek taybetî ji muzîk û helbesta gelêrî ya Kurdî re hebû, û ji hingê ve ew beşdarî dersên muzîkê bû. Ew bi dengê hunermendê navdar ê Kurd Hesen Zîrek pir eleqedar bû. Hesen Derzî piştî demekê li herêma Faizullah Beigî Bokan navdar bû û bi fermî dest bi berhevkirin û stranên helbestên Kurdî kir. Hesen Derzî bi hostayên wekî Emîr Minaei û Reşîd Feyznejad re perwerde kiriye. Her weha wî bîst salan li rex muzîkê wek sekreter xebitî. Derzî di dema 1960 û 1970 de karîbû çar albumên stran û gotinên xwe derxîne. Lê di sala 1991-an de, ji ber sedemên nediyar, ji hêla Komara îranê ve hate zext kirin, û piştî demekê, ji ber fişara mezin neçar ma ku welat bicihbêle, û naha ew li berîtaniya dijî. Ew yek ji hunermendên gelêrî û navdar ê Kurdistanê ye ku di nav gelên welatê xwe de xwediyê statuyek bilind e

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kesên ji Bokanê
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Ferhad Merdê

**Ferhad Merdê** (jdb. 1970 li Qamîşlo, Rojavayê Kurdistanê), helbestvaneke kurd de ku cara yekem helbesta xwe yê bi navê "ji te hezdikim" hatiye naskirin. Helbestên wî bi giranî li ser platformên medyaya civakî têne parvekirin û carînan jî beşdarî bernameyê televizyonên cuda dibe.

## Jînenîgarî
Xebata hunerî ya Merdê li kampa Nînovayê, ku gundiyên Botanê yên ku ji ber ne qebûlkirina cerdevaniyê ya dewleta Tirk koçî Başûrê Kurdistanê bûne, lê bi cih bûne dest pê dike. Li Kampa Nînowayê komeke muzîkê bi navê Koma Penaber damezrandiye. Pîştî kampa penaberên Bakurê Kurdistanê ya Kampa Nînowa yê li kampa penaberan a Nehdarê û Kampa Mexmûrê dijî. Li Kampa Mexmûrê NÇHM (Navenda Çand û Hunera Mexmûrê) ji bo birêxistinkirina xebatên çand û hunerê yên kampê di bin banekî de tê avakirin. Merdê ji xeynî Koma Penaber, ji bo avakirina koma Dîwana Dengbêja ku stranên Botanê derxîne holê dixebite. Niha di warê muzîk, helbest, folklor, wênesazî, sînema û şanoyê de xebatên xwe didomîne.

## Helbest

* Gulfiroş
* Gazin 
* Însan e 
* Ruha 
* Ez ji te haz dikim

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Kategorî:Stranbêj
Ezîz (nav)

**Ezîz**,Navekî Xwedêye.Ewê mexlubîyeta wî ne mumkune, tim serkeftî û xalib e.

Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de
Xeliq

**El-Xeliq**,Naveki Xwedêye.Ewê hemu hebunê û rewşê û bûyerê, kifş û tespît dike û hemuyan ji tunebunê çêdike.
Mûmin

**Mûmin**,Navekî Xwedêye.Ewê di dilan de şewq /şewla baweriyê hişyar dike û ên xwe dispêrin wî disitirîne û diparêze.

Kategorî:Bawerî û doktrîna îslamî
Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de
Mecîd (nav)

**Mecîd** navekî Xwedêye. Qedr û şanê wî mezin e û kerem û qenciya wî zêde ye.

Kategorî:Îslam
Anqing

**Anqing**, bajarekî welatê Çînê ye û li Parêzgeha Anhuiyê de cih digire.

## Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2016an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 4.612.000 kesî

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Çînê
Qereaxac, Ûrmiye

**Qereaxac** () gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.

## Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.554 kes (413 malbat) bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê
Kategorî:Ûrmiye (navçe)
Huaibei

**Huaibei**, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di parêzgeha Anhui yê de cih digire.

## Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.114.276 kesî

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Çînê
Jieshou

**Jieshou** bajarekî li rojhilata Çînê ye ku di parêzgeha Anhuiyê de cih digire.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Çînê