open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ehmed Wefîq Paşa

**Ehmed Wefîq Paşa** (; jdb. 3ê tîrmeha 1823an - m. 2ê nîsana 1891an) di Tenzîmat û serdema Meşrûtiyeta Yekem de siyasetmedar, dîplomat, zanyar, şanonivîs û wergêrekî osmanî bû. Ew bi erkên bilind ên hikûmetê hate erkdarkirin, di nav de serokatiya Meclîsa Osmanî ya yekem di 1877an de jî hebû. Wî herwiha du demên kurt wekî sedrazm xizmet kir. Wî herwiha şanoya osmanî ya yekem ava kir û lîstikên şanoyê yên bi şêwaza rojavayî yên yekem li Bursayê da destpêkirin û berhemên sereke yên Molière wergerand.

## Jînenîgarî
Ehmed Wefîq Paşa bi eslê xwe yewnan bû, bav û kalên wî berê mîna gelek misilmanên din ên yewnan, bi taybetî ji Krîtê û Başûrê Makedonyayê li bakurê rojavayê Yewnanistanê, bûne Misilman. Wî di 1831an de li Konstantînopolîsê dest bi perwerdehiya xwe kir û paşê bi malbata xwe re çû Parîsê, li wir ji Koleja Saint Louis mezûn bû.

Di 1844an de, Ehmed Wefîq ji bo nirxandina daxwazên îstîsnayên taybetî ji baca cizyetê hat tayînkirin. Li gorî hin peymanan, rayedarên ewropî dest bi berfirehkirina îmtiyazên xwe yên derveyî welat ji bo "parêzvanên" - xristiyanên osmanî yên bi eslê xwe maltayî û îyonî - kiribûn. Ji ber ku ji ber windakirina dahatê ya mezin ji bacên cizyetê yên nedayî li wîlayeta Îzmîrê, ku nêzîkî du ji sêyan bacê nehatibû berhevkirin, nîgeran bû, Ehmed Wefîq ji bo nirxandina zêdetirî 1500 daxwazên parastina brîtanî hat hilbijartin.

Ehmed Wefîq du caran bû Wezîrê Perwerdehiyê yê Împeratoriya Osmanî. Her çend du caran wek Serokê Hikûmetê hatibe tayînkirin jî, li şûna "sedrazm", bi sernavê "serokwezîr" hatiye tayînkirin. Dema ku bûye waliyê bajêr, ew li Bursayê şanoyek ava kiriye. Di 1860an de, bûye balyozê osmanî li Fransayê. Ew ferhenga tirkî ya yekem nivîsandiye û wekî yek ji pan-tirkîstên yekem tê hesibandin.

## Wêje

* Ömer Faruk Akün: Ehmed Wefîq Paşa*.* In: *Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi*, çapa 2em (1989), rr. 143–157 (tirkî).

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1823
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mirin 1891
Kategorî:Paşa
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî
Eşîret û îqîleyên kurd li Sûriyê

**Eşîret û îqîleyên kurd yên li Sûriyê** cihê girîng li komel û civakê kurdî digirin. Di herêmên li ser navçeyên Bakur û Rojavayê Sûriyê de — wekî Hesekê, Efrîn, Kobanî û Dêrik — ew ji bo şêwazên civakî, siyasî û çandî hêrsê dikin.

## Mêjû û Serekêşiya Eşîretan
Zêdetir ji 15% yên gelê Sûriyê kurd in. Piraniya wan ji Bakurê Kurdistanê (Tirkiyê) û Başûrê Kurdistanê (Iraqê) hatine Sûriyê, di demsala Imperatoriya Osmanî û paşê serhildanên kurd de.

## Eşîretên herî nas li Sûriyê

### Eşîreta Mîran
Eşîreta Mîran di herêma Qamişlo, Amûdê û Dêrik de cihê girîng digire. Rêgeha wan ji Amedê tê hesibandin. Ew eşîretê ku di rêxistin û parêzgeha kurdî de rolê girîng lîstin.

### Eşîreta Dûmiliyê
Eşîreta Dûmiliyê li navçeya Efrîn û Cindirêsê dijîn. Ew jî bi xwe di çand û xebata cîhanê de xebatkar in.

### Eşîreta Beraziyan
Eşîreta Beraziyan ji Başûrê Kurdistanê hatine û di herêma Cizîrê de dijîn. Ew jî di bandorê siyasî de bi ENKS re veqetandine.

### Eşîreta Milan
Eşîreta Milan yek ji eşîretên mezin e ku di Sûriyê, Tirkiyê û Iraqê de heye. Di herêmên Sêrekaniyê, Şedadê û Rojava de dijîn. Hin endamên eşîretê xwe kurdî dizanin.

### Eşîreta Zazayan
Eşîreta Zazayan bi gelemperî li Tirkiyê tê zanîn, lê li Qamişlo û Tirbespî jî grûpekî zû yên zazakî digihîjin.

### Eşîreta Hesnan
Eşîreta Hesnan di herêma Kobanê de domandin, di pêşxistina pergalên siyasî yên kurdî de şilbûna wan tê zanîn.

## Rêxistin civakî û zêdetiriyên siyasî
Eşîret bi şêweya "Axa" û şêxat vedigere. Bi her çend siyaseta modernî anî şûnda, ew hê jî di awayên hevseroktiyê û dadweriyê de bandor hene.

## Têkiliyên kurdan û aşîrên ereban
Di herêma Cizîrê de, kurd û ereb bi hev dijîn, zêdetir ji bo mal û hevjiyan. Di demekê de ew têkiliya komelgehrî heye, herçend jî têkiliyên siyasî xwedî nexweşiyên xwe ne.

## Bandora koçberiyê û nûjenbûnê
Di 1970an de, planên "Hezîma Erebî" (Kembera Erebî) û siyaseta baqî li gel eşîretan bandor kir. Paşê, şerê Sûriyê jêderketin û dibe ku eşîretan bi cihê nû ber bi siyaseta demokratîk bixin.

## Di îro de
Eşîretên kurdî li ENKS an jî li pergala xweseriya xwe yên Bakurê Rojava di rêxistinên xwe de dijîn. Hinê jî ji aliyên welatan derve têne destnîşan kirin, herwiha wekî amûra şerê nivîsandî.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Mele Yûnisê Helqetînî

**Mela Yûnisê Helqetînî** (wekî **Melayê Hecetînî** jî tê nasîn) alim, helbestvan û şirovekarê klasîk ê kurd e ku di sedsala 19an de jiyaye. Ew ji gundê Helqetînê (niha girêdayî navçeya Cizîrê ya Şirnexê ye) bûye û wekî yek ji kesayetên herî girîng ên wêjeyî û zanistî yên herêma Botanê tê qebûlkirin.

## Jiyan
Mela Yûnisê Helqetînî perwerdeya xwe ya dînî û zanistî li medreseyên Kurdistanê, bi taybetî li herêma Cizîrê, girtiye. Ew di zanistên Îslamî, wekî fiqih, kelam û tefsîrê de pir jêhatî bû û wekî mamosteyekî mezin dihat nasîn.

## Helwesta wêjeyî
Ew di nav kevneşopiya edebî ya Melayê Cizîrî de mezin bûye û şirovekarê herî girîng ê Dîwana wî ye. Ev yek nîşan dide ku wî xwedî zanisteke kûr di zimanê Kurdî û hunera helbestê de bûye.

## Girîngiya wî ji bo edebiyata kurdî
Mela Yûnisê Helqetînî bi berhem û xebatên xwe, di dîroka wêjeya kurdî de cihekî taybet girtiye:

### Şirovekarê Dîwana Melayê Cizîrî
Berhema wî ya herî girîng şirovekirina Dîwana Melayê Cizîrî ye. Ew bi vê berhemê, peyvên biyanî, termên tesewifî û ramanên kûr ên Melayê Cizîrî bi zimanekî zelal şîrove kiriye. Vê xebatê, têgihiştina Dîwana Cizîrî ji bo nifşên paşîn gelekî hêsan kiriye û zimanê şirovekirinê yê kurdî pêş xistiye.
### Helbestvanî
Mela Yûnis bi xwe jî helbestvan bû û di berhemên xwe de navê "Yûnis" bikar aniye. Helbestên wî bi piranî li ser mijarên tesewifî, dînî û evînî ne.
### Parêzvanê zimanê kurdî
Di serdemekê de ku gelek berhemên zanistî bi zimanên erebî û farisî dihatin nivîsandin, Mela Yûnis bi kurdî nivîsî û şirove kir. Ev yek bû sedema xurtbûna zimanê kurdî wekî zimanê zanist û edebiyatê.

## Berhem
Berhemên Mela Yûnisê Helqetînî bi giranî zanistî û edebî ne:
* Şerha Dîwana Melayê Cizîrî: Ev berhema wî ya sereke ye ku bi awayekî berfireh li ser Dîwana Cizîrî şîroveyan dide.
* Dîwan: Helbestên wî, tevî ku ne di dîwanek serbixwe de hatine çapkirin jî, li gorî lêkolîneran bi mijarên evînî, dînî û tesewifî ne.
* Berhemên Dînî: Berhemên wî yên din ên li ser fiqih û tefsîrê jî hene ku di nav medreseyan de hatine bikaranîn.

Bi kurtasî, Mela Yûnisê Helqetînî alimekî mezin ê serdema xwe ye ku bi xebatên xwe yên şirovekirinê, ji bo parastin û têgihiştina wêjeya kurdî ya klasîk xizmeteke mezin kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Berkêlkî

**Berkêlkî** (bi tirkî:*Dikilitaş*) mezrayeke ser bi gundê Asîngiranê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Kanîkezê

**Kanîkezê** (bi tirkî:*Yeşilbulak*) mezrayeke ser bi gundê Asîngiranê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Abdelmadjid Tebboune

**Abdelmadjid Tebboune** (bi erebî: عبد المجيد تبون) (, Mécheria, Cezayir), siyasetmedarekî cezaîrî ye ku gelek pozîsyonên wezaretî girtine, di nav de jî serwezîr bû. Ew endamê berê ya Front de Libération Nationale bû.

Di sala 2019an de serokkomarê Cezayirê bû û paşê di sala 2024an de dîsa were hilbijartin.

## Çavkanî

Kategorî:Cezayir
Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokkomaran Cezayirê
Lakedaîmon

**Lakedaîmonê** di Yewnanistana kevnare de bajar û dewletek bû. Ew di nav Yewnanistana Kevnar de wekî yek ji hêzên herî mezin û serhêl tê hesibandin. Navê “Lakedaîmon” gelek caran di nivîsarên kevnar, edebiyat û mitolojiyê de tê bikaranîn, lê “Sparta” navê gelemperî ya bajarê xwe bû. thumb|rast|Herêmên Spartayê Kevnar

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Yewnistana Kevnar
Despina Vandi

**Despina Malea** (bi yewnanî: Δέσποινα Μάλεα, jdb. 22ê tîrmeha 1969an, li Tübingen, Almanya), ku bi bernavkê xwe **Despina Vandi** (Δέσποινα Βανδή) tê zanîn, stranbêjeke yewnan e.

## Jiyana kesane

## Dîskografî
Albûmên stûdyoyî
* *[[Gela Mou]]* (1994)
* *[[Esena Perimeno]]* (1996)
* *[[Deka Endoles]]* (1997) 2× platinum
* *[[Profities]]* (1999) 3× platinum
* *[[Gia (album)|Gia]]* (2001) 5× platinum
* *[[Despina Vandi Live]]* (2003) platinum
* *[[Stin Avli Tou Paradeisou]]* (2004) 2× platinum
* *[[10 Hronia Mazi]]* (2007) platinum
* *[[C'est La Vie (Despina Vandi album)|C'est La Vie]]* (2010) platinum
* *[[Allaksa]]* (2012) 2× platinum
* *[[De Me Stamatises]]* (2014) platinum
* *[[Afti Ine I Diafora Mas]]* (2016) gold
* *To Diko Mou Cinema* (2019)
* Sta dosa ola (2020)
Extended plays
* *[[Ipofero]]* (2000) 6× platinum
* *[[Ante Gia]]* (2002) 2× platinum
* *[[Come Along Now]]* (2004) platinum
* *[[Kalanta]]* (2006) 2× platinum
* *[[Ola Ksanarhizoune M' Emena]]* (2022) platinum
Singles
* *[[Spania]]* (1998) platinum
* *[[Gia]]* (2003) gold
* *[[Opa Opa]]* (2004)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Malpera fermî

Kategorî:Aktrîsên ji Atînayê

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên ji Atînayê
Kategorî:Stranbêjên ji Selanîkê
Kategorî:Yewnanên pontî
Sefvet Paşa

**Mehmed Esad Sefvet Paşa** (; jdb. 1814an - m. 1883an) dewletmedarekî osmanî bû ku di nav hikûmeta osmaniyan de di gelek wezaretan de xizmet kir û di navbera 4ê hezîrana û 4ê kanûna pêşîna 1878an de, di dema serweriya Ebdulhemîd II de, şeş mehan wekî sedrezem xizmet kir.

Ew di 1814an li Konstantînopolîsê wekî kurê Mehmed Hulusî Axa yê ji Trebzonê hatiye dinê. Ew di serdema Tenzîmatê de reformîstekî perwerdehiyê bû, ji ber ku ew yek ji damezrînerên Lîseya Galatasarayê ya bi prestîj bû. Sefvet Paşa di Konferansa Stembolê a 1876an de jî nûnertiya hikûmeta osmaniyan kir.

Sefvet Paşa di 1883an li Stembolê mir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1814
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mirin 1883
Kategorî:Paşa
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî
Pina Turco

**Pina Turco** (jdb. 5 tebaxê 1984an li Torre del Greco, Napoli,Îtalya) lîstikvaneke îtalî ye.

## Jînenîgarî
Pina Turco li zanîngeha li Romayê "La Sapienza" mirovnasiya çandî xwend û bi rola xwe ya wekî Maddalena De Luca di rêzefîlma *[[Un posto al sole (rêzefîlm)|Un posto al sole]]* û wekî Debora Di Marzio di rêzefîlma *[[Gomorra - La serie (rêzefîlm)|Gomorra - La serie]]* de hate nas kirin. Di sala 2015an de, wê wek hev-senarîst senaryoya kurtefîlma "Bellissima" nivîsand, ku di sala 2016an de Xelata David di Donatello bo Kurtefîlma Herî Baş wergirt. Di sala 2018an de wê di fîlmê *[[Il vizio della speranza (fîlm)|Il vizio della speranza]]* de ku ji hêla Edoardo De Angelis ve hate çêkirin de lîst û di sala 2020an de wê rola Ninuccia di fîlma televîzyonê *[[Natale in casa Cupiello (fîlm)|Natale in casa Cupiello]]* ligel Sergio Castellitto girt.

### Jiyana kesane
Di gulana 2017an de, di merasîmeke taybet de li Castel Volturnoyê, Pina Turco bi derhêner, senarîst û hilberînerê fîlman Edoardo De Angelis re zewicî. Du kurên wan hene: Giorgio û Massimo.

## Fîlmnîgarî
### Sînema
* *[[Un altro mondo (film 2010)|Un altro mondo]]*, regia di Silvio Muccino (2010)
* *[[Cha cha cha (film 2013)|Cha cha cha]]*, regia di Marco Risi (2013)
* *[[La parrucchiera]]*, regia di Stefano Incerti (2017)
* *[[Il vizio della speranza]]*, regia di Edoardo De Angelis (2018)
* *[[Fortuna (film 2020)|Fortuna]]*, regia di Nicolangelo Gelormini (2020)

### Televîzyon
* *[[R.I.S. Roma - Delitti imperfetti#Seconda stagione|R.I.S. Roma 2 - Delitti imperfetti]]*, regia di Francesco Micciché – serie TV, episodio 2x01 (2011)
* *[[Un posto al sole (soap opera)|Un posto al sole]]*, registi vari - soap opera (2013)
* *[[Una grande famiglia (serie televisiva)|Una grande famiglia 2]]* - serie TV (2013)
* *[[Gomorra - La serie]]*, registi vari - serie TV (2014-2016)
* *[[Non dirlo al mio capo]]* - serie TV (2016)
* *[[La Compagnia del Cigno]]*, regia di Ivan Cotroneo - serie TV (2019)
* *[[Natale in casa Cupiello (film)|Natale in casa Cupiello]]*, regia di Edoardo De Angelis - film TV (2020)
* *[[La fuggitiva (miniserie televisiva)|La fuggitiva]]*, regia di Carlo Carlei - serie TV (2021)
* *[[Non ti pago (film)|Non ti pago]]*, regia di Edoardo De Angelis - film TV (2021)
* *[[La vita bugiarda degli adulti (serie televisiva)|La vita bugiarda degli adulti]]*, regia di Edoardo De Angelis – serie TV (2023)
* *[[La vita che volevi]]*, regia di Ivan Cotroneo – serie TV (2024)

## Çavkanî
Wêjeya slovenî

**Wêjeya slovenî** wêjeya ku bi zimanê slovenî hatiye nivîsandin e. Ew bi Abîdeyên Freisingê (Brižinski spomeniki) li dora sala 1000an dest pê dike. Pirtûkên pêşîn ên bi zimanê slovenî li dora sala 1550an hatine çapandin. Nûnerên dîrokî yên girîng ên wêjeya slovenî France Prešeren (1800–1849) û Ivan Cankar (1876–1918) ne.

## Wêjeya bi zimanê slovenî heta sala 1918an
### Ji destpêkan heta 1848
Yekem nivîsên slovenî yên ku têne zanîn, ji Serdema Navîn a Bilind in û di abîdeyên Freising (Brižinski spomeniki) de têne dîtin. Ew di navbera salên 972 û 1022an de hatine nivîsandin. Ev belgeyên mezin di sala 1803an de li Freisingê (Almanya) hatin vedîtin û nivîsên slavî yên herî kevn in ku bi tîpên latînî hatine nivîsandin.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanê slovenî
Twice

**Twice** (bi koreyî: 트와이스, *Teuwaiseu*) komeke *[[K-pop]]* a keçan a Korêya Başûr e ku ji aliyê JYP Entertainment ve di bernameya televîzyonê ya bi navê *[[Sixteen]]* (2015) de hatiye sazkirin. Endamên komê Nayeon, Jeongyeon, Momo, Sana, Jihyo, Mina, Dahyun, Chaeyong û Tzuyu ne.

Sêlika EP ya yekem a komê *The Story Begins* di 20ê çiriya pêşîn a 2015an de derket.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2015an li Korêya Başûr
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 2015an de hatine avakirin
Girava Chinería

thumb|Ubicacion de la Isla Chineria
**Girava Chinería**, ku wekî **Girava Rondiña** jî tê zanîn, giravek çemî ye li Çemê Amazonê ku girêdayî Perû ye. Ew li bakurê rojavayê Girava Santa Rosa (ku Perû wekî ya xwe nas dike lê Kolombiyayê daxwaza aktîvkirina komîteyek duneteweyî kiriye da ku nakokiyan çareser bike) û li başûrê Girava Ronda ya Kolombiyayê ye.

## Coxrafya
Girav li ser Çemê Amazonê ye, ku beşek ji sînorê di navbera Kolombiya û Perûyê de ye, li nêzîkî Tres Fronteras, sînorê sêalî di navbera Perû, Kolombiya û Brezîlyayê de. Girav ew li herêma Loreto, li bakurê rojhilatê welêt, 1,200 km li bakurê rojhilatê Lîma, paytexta welêt, ye.

Girava Chinería li gorî dabeşkirina Köppen-Geiger xwedî avhewayeke ekvatorî (Af) ye . Mehên havînê li Chinería ji mehên zivistanê pir zêdetir baran dibare. Germahiya navînî li Chinería 26.6&nbsp;°C û barîna navînî 1881.5 mm ye.

Ji bo berawirdkirinê, li Roma germahiya navînî ya salane 16.3&nbsp;°C û barîna navînî jî 661.6 mm ye.

## Dîrok
Ji çemê xwe, girav di sala 1970an de pêvajoyek parçebûnê derbas kir. Ev bû sedema derketina cîranê wê yê başûr, ku wekî "Girava Santa Rosa" tê zanîn.

Ji sala 2024an vir ve hikûmeta Kolombiyayê li ser vê giravê nakokî çêdike û serokê wê Gustavo Petro Peru bi desteserkirina giravê tawanbar dike. Ji wê demê ve hikûmeta Perûyê tohmetên Kolombiyayê red dike û îdia dike ku girav berê hebûye, lê niha ne wilo ye.

Seroka Perûyê Dina Boluarte şîroveyên vê dawiyê yên hevtayê xwe yê Kolombiyayî Gustavo Petro ku Perû bi dagirkirina xaka Kolombiyayê sûcdar kiribû, "ne qebûlkirin" bi nav kir. Di salên 1920an de "Peymana Salomón-Lozano" ku di navbera Perû û Kolombiya de ji bo destnîşankirina sînorên wan hat îmzekirin, girava Chinería ji Perûyê re hat veqetandin.

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Perûyê
Nûredîn Sofî

**Nûredîn Sofî** (jdb 1970 li Mişêrfê, Qamişlo – m. 6ê nîsana 2021ê li Çiyayên Qendîlê) yek ji fermandarên payebilind ên Partiya Karkerên Kurdistanê bû ku di qelek qadên leşkerî de kar kiriye.

## Jînenîgarî
Nûredîn Sofî di sala 1970an de wekê yek ji zarokên malbateke kurd li gundê Mişêrfê a Qamişloyê ji dayîk bûye. Di dema xwendina xwe ya zanîngehê de, li Zanîngeha Helebê bi tevgerên sosyalîstên girêdayê Partiya Karkerên Kurdistanê re pêwendiyan pêk tîne. Nûredîn Sofî piştê pêwendiyên bi komên sosyalîst re di tebaxa sala 1990an de biryar dide ku tevlî PKKê bibe û di heman salê de bi Abdullah Ocalan re hevdîtin pêk tîne û perwerdeya destpêkê li Akademiya Leşkerî ya Mahsûm Korkmaz a li Geliyê Beqayê dibîne. Wî li Zanîngeha Helebê beşa fîzîk û bîrkariyê xwendibû.

## Kariyera leşkerî
Nûredîn Sofî di sala 1990an de tevlî PKKê bûye. Piştre fermandariya yekîneyên gerîlayên li herêma Colemêrg/Gever/Şemzînan dike. Di navbera salên 2003 û 2007an de fermandariya qada parêzgeha Amedê ya yekîneyên gerîlayên li herêmê kiriye. Di sibata 2007an de, di konferansa 4em a Hêzên Parastina Gel (HPGê) de ji bo konseya fermandariyê hatiye erkdarkirin û di sala 2009an de li cihê Bahoz Erdal, wekî fermandarê baregeha sereke ya HPGê hatiye erkdarkirin. Li gel ku ew baskê biryardanê ya daîmî ya KCKê ya Sûriyeyê û endamê komîteya navendî ya Partiya Karkerên Kurdistanê bû, wî di navbera salên 2013 û 2015an de û piştre di sala 2017an de berpirsiyariya giştî ya Sûriyeyê ya rêxistinê girtiye ser xwe.

Di 11ê tîrmeha sala 2025an de ji aliyê Hêzên Parastina Gel (HPG)
ve hatiye ragihandin ku Nûredîn Sofî di sala 2021ê de di şer û pevçûnên li Çîyayê Qendîlê de jiyana ji dest daye. Di heman demê daxuyaniyê de hatiye ragihandin ku fermandareke din ê Hêzên Parastina Gel Koçero Urfa ji di heman şer û pevçûnan de jiyana xwe ji dest daye.

## Çavkanî

Kategorî:Apoyî
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Fermandarên Hêzên Parastina Gel
Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Xelata Feqî Huseyn Sağnıç

**Xelata Feqî Huseyn Sağnıç** xelatek e ku ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Stembolê ve tê dayîn ji bo kes û saziyên ku ji bo zimanê kurdî keda mezin daye û ji bo bîranîna Feqî Huseyn ê ku di sala 2003an de wexer kiriye. Xelata ku di 2005an de hatiye sazkirin, her sal di nîvê gulanê de bi merasimekê tê dayîn namzedên xelatê.

## Kes û saziyên xelatgir
* 2005: zimannas Zana Farqînî
* 2006: nivîskar Malmîsanij
* 2007: şaredarê Sûra Amedê Abdullah Demirbaş
* 2008: rojnameya Azadiya Welat
* 2009: rewşenbîrê kurd Ahmet Türk
* 2010: helbestvan Kawa Nemir
* 2011: siyasetmedar Hatip Dîcle
* 2012: helbestvan û nivîskar Mulazim Özcan
* 2013: Saziya Zimanê Kurdî (SZK)
* 2014: Ronayî Onen
* 2015: Silêman Çevîk
* 2016: Zarok TV

## Çavkanî

Kategorî:Xelat
Kategorî:Xelatên kurdî
M. Hemo

**M. Hemo** helbestvanekî kurd e ku li gundê Şîtka (Çiyayê Kurmênc, Efrîn, Heleb) ji dayika xwe bûye. Ew xwediyê pirtûkxaneya Bedirxan li Helebê bû û di 1988an de yek ji damezrînerên Koma Xanî li Helebê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Koma Xanî

**Koma Xanî** yan jî **Koma Ehmedê Xanî** komeke rewşenbîran li Helebê bû ku di 1988an de hatiye sazkirin. Yek ji damezrînerên komê helbestvan M. Hemo bû.

## Çalakiyên Koma Ehmedî Xanî
Komê şevbuhêrkên wêjeyî û çandî li Sûriyê li dar dixistin û dersên hînbûna ziman û rêzimana kurdî vedikirin. Dûre di 1993 û 1994an de Koma Xanî festîvalên helbesta kurdî pêkanîne. Di 1994 û 1995an de pêşbaziyên kurteçîrokên kurdî jî li dar xistin.

## Çavkanî

Kategorî:Komên rewşenbîran ên kurd
Erdal Öz

**Erdal Öz** (jdb. 1935 - m. 6 gulan 2006) nivîskar û weşanvanekî tirk e ku di sala 1935an de li Norxana Sêwasê (*[[Yıldızeli]]*) hatiye dinyayê. Piştî demeke kurt malbata wî çûye Kirşehirê ji bo vê hingê di nasnameyê de cihê jidayikbûna wî wisa tê nivîsandin.

Öz dema ew di lîseyê de bû serokê şaxa edibiyatê bû û rojnameyeke dîwaran derdixist. Helbesta wî ya pêşîn, mamosteyê wî Îlhan ji bo kovara Kaynakê şand û tê de derket. Piştre li Stembolê dest bi fakulteya hiquqê kir û li wir li gel komeke hevalên xwe kovareke bi navê *[[A (kovar)|A]]* derxist.

## Berhem
### Roman
* *Odalarda* (1960)
* *[[Yaralısın]]* (1974) 
* *Deniz Gezmiş Anlatıyor* (1976) 
* *[[Gülünün Solduğu Akşam]]* (1986)
* *Odalarda* (Elden geçirilmiş - 1995)
* *Defterimde Kuş Sesleri*  (Bîrewerî, 2003)

### Çîrok
* *[[Yorgunlar]]* (1960) 
* *[[Kanayan]]* (1973) 
* *Havada Kar Sesi Var* (Yorgunlar'dan dört öykü ile birlikte, 1987) 
* *Sular Ne Güzelse *(1997)
* *Cam Kırıkları* (2001)

### Nivîsarên geştê
* *Ihlamurlar* (1994)
* *Allı Turnam* (1998)

### Kitêbên ji bo zarokan
* *Dedem Korkut Öyküleri* (1979) 
* *Alçacıktan Kar Yağar* (1981)
* *Kırmızı Balon* (1990)
* *Babam Resim Yaptı*

## Mirin
Erdal Öz di 6ê gulana 2006an de ji ber şêrpenceya pişikê mir. Ew di goristana Şileyê ya Stembolê veşartî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên tirk
Ü (tîp)

Ü (tîp)

Ü tîpek ji alfabeya Latînê ye, li Kurmancî de heye û dengê /ø/ nîşan dide.
## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **Ü**
* Tîpa hûrdek: **ü**
Ł (tîp)

**Ł** tîpek ji alfabeya latînî ye. Bo mînak, di zimanê polonî de heye û dengê /w/ nîşan dide. Wekî din, di kurdiya başûrî (kirmaşanî) ya bi alfabeya latînî de jî heye, lê dengekî cuda, lama qelew, anku lêya qelew /ł/ nîşan dide. 

thumb|upright=1.0|Wêneya tîpê

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **Ł**
* Tîpa hûrdek: **ł**

## Çavkanî

Kategorî:Tîpên latînî
Ň (tîp)

Ňň (tîp)

Ňň tîpek ji alfabeya latînî ye, dengê /ɲ/ nîşan dide.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **Ň**
* Tîpa hûrdek: **ň**
Ř (tîp)

**Ř**, anku **rêya tîj**, tîpek ji alfabeya latînî ye û dengê /r̝/ nîşan dide.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **Ř**
* Tîpa hûrdek: **ř**

Kategorî:Tîp
Nouvelle-Aquitaine

**Nouvelle-Aquitaine** herêmek e li Fransayê.

## Zanyariyên bingehîn
* Nav: Nouvelle-Aquitaine (bi Kurdî: Akvitanîya Nû)
* Dewlet: Fransa
* Sernav: Bordeaux
* Avahî: 2016 (tevlîhevkirina herêmên Aquitaine, Limousin û Poitou-Charentes)
* Rêza wê: Okyanusa Atlantîkê

## Zanînên din
Nouvelle-Aquitaine herêmek e girîng li Fransayê ji bo cotkarî, şaraba û turîzmê. Ew di bakurê xwe de herêmên Cotkarî û Okyanusa Atlantîkê tê de ye.
Derava Dola Ga

**Derava Dola Ga** (bi tirkî:*Dereboyu*) mezrayeke ser bi gundê Tal, Colemêrgê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Xemgînê Remo

**Xemgînê Remo** (jdb. 17 gulan 1961) helbestvanekî kurd e ku li gundê Talika Cemil Paşa yê bi ser bajarê Dirbêsiyê ve hatiye dinyayê.

Remo dibistana xwe ya seretayî li gundê Bîr Kinêsê qedandiye û dibistana navendî li Dirbêsiyê. Wî di destpêka salên 1980an de dest bi nivîsandina helbest kir. Ji xeynî helbestê, çîrokan dinivîse û karê wergerê jî dike.

## Berhem
* Axina dil, helbest, Şam, 1991
* Keskayên kizirî, helbest, Şam: Weşanên Kovara Zanîn, 1996
* Sevên deşta Mêrdînê, çîrok, Hevbendiya Kawa
* Ayetên çiya, helbest, Semakurd, 2008
* Pêlên evînê, stran, 2005
* Kepezê xewna, çîrok, Yekîtiya Nivîserên Kurd li Dihokê.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Ö (tîp)

**Ö** tîpek ji alfabeya latînî ye û dengê /ø/ nîşan dide.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **Ö**
* Tîpa hûrdek: **ö**

## Çavkanî

Kategorî:Tîp
Xana Mûsa

**Xana Mûsa** (bi tirkî:*Musahan*) mezrayeke ser bi gundê Xezekiyanê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Siyawirk

**Siyawirk**, mezrayekî ser gundê Rumtikê ku girêdayî Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
RRR

***RRR*** (bi telugû: *రౌద్రం రణం రుధిరం*) fîlmekî hindistanî yê di sala 2023ê de ji aliyê S. S. Rajamouli ve hatiye hênandin. Tê de Ajay Devgn, Alia Bhatt, Shriya Saran, Samuthirakani, Ray Stevenson, Alison Doody û Olivia Morris xwedî rolên sereke ne.

## Lîstikvanên fîlmê

* N. T. Rama Rao Jr. bi navê Komaram Bheem
* Ram Charan bi navê Alluri Sitarama Raju
** Varun Buddhadev bi navê Young Rama Raju
* Ajay Devgn bi navê Alluri Venkatarama Raju
* Alia Bhatt bi navê Sita
** Spandan Chaturvedi bi navê Young Sita
* Shriya Saran bi navê Sarojini
* Samuthirakani bi navê Venkateswarulu
* Ray Stevenson bi navê Governor Scott Buxton
* Alison Doody bi navê Catherine Buxton
* Olivia Morris bi navê Jennifer "Jenny"
* Chatrapathi Sekhar bi navê Jangu
* Makarand Deshpande bi navê Peddayya
* Rajeev Kanakala bi navê Venkat Avadhani
* Rahul Ramakrishna bi navê Lacchu
* Edward Sonnenblick bi navê Edward
* Mark Bennington bi navê Cunningham
* Eduard Buhac bi navê Jake
* R. Bhakti Klein bi navê DSP Philip Green
* Ahmareen Anjum bi navê Loki
* Twinkle Sharma bi navê Malli
* Chakri bi navê Chinna

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 

Kategorî:Fîlmên hindistanî
Kategorî:Fîlmên 2023an
Kategorî:Fîlmên 2022an
Awazê Çiya

**Awazê Çiya** komeke muzîkê ye ku li Çiyayên Qendîlê hatiye damezirandin û hemî xebatên xwe yên muzîkê li wir berdewam dike. Endamên koma muzîkê bi tevahî ji gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê pêk tên ku li gel muzîkên di derbarê çîrok û jiyana gerîlayan de, muzîka gelêrî jî çêdikin.

## Dîroka komê
Yekem car di sala 2001ê de, kom wekê Koma Mizgîn derketiye holê ku bingeha koma muzîkê ya pêşerojê pêk aniye. Di sala 2006an de, koma sereke hatiye damezrandin û hin materyalên muzîkê hatin amadekirin ku paşê di albûma yekem *Siya Jîn* de hatine weşandin. Paşê komê biryar daye ku navê xwe wekê Awazê Çiya biguherîne.

Koma muzîkê heya roja îro gelek endamê xwe di şerê pevçûnan de windakiriye. Ev stranbêjên ku endamên komê bûn Delîla Mayeser, Zerdeşt Dêrsim, Devrim Dîlok, Michael Panser, Zanîn Herekol, Şoreş Semsûr, Ronî Wan û Agir Serîhildan di êrîşê û di şerên li hemberî gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê de jiyana xwe jidest dane.

## Endamên komê
### Endamên despêkê
* Bermal Çem
* Tekoşîn Cûdî
* Argeş Delîla
* Viyan Kiçî
* Hedar Rûbar

## Stîla komê
Kom bi taybetî stranên şoreşgerî çêkirine ku mijarên sereke yên stranên komê bi têkoşîna serxwebûna Kurdistanê ve girêdayî ne. Kom di stranên xwe de îdeal û prensîbên tevgera Partiya Karkerên Kurdistanê bilind dikin ku bi vî awayî muzîkên di derbarê bûyerên jiyana gerîlayan çêkirine. Koma muzîkê bi vê awayê albuma xwe yê bi navê "Botan" ku di sala 2020an weşandine, ji bo mirina şervanên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di şerê di sala 2016an de li li Cizîrê jiyana xwe ji dest dane de hatiye çêkirin. Damezrînerê komê, Bermal Çem, mijara xebata xwe wiha rave kiriye: "koma yekem stranên li ser welat, li ser hevalên şehîd, li ser azadiyê digotin".

Ji aliyê muzîkê ve karê komê hêmanên muzîka gelêrî, muzîka cîhanî û her wiha celebên populer ên nûjen ên wekê muzîka rockê çêdikin. Muzîkjenên komê hem amûrên gelêrî û hem jî yên "rojavayî" (gîtarên elektronîkî, sentezator, hwd.) jen didin.

## Dîskografî
### Album
* Siya Jîn (2018)
* Botan (2020)
* Destane Me (2023)
* Dara Jiyanê (2025)

## Çavkanî

Kategorî:Komên muzîkê
Listikê biçûk

thumb|Di listikê biçûk a li ''A Short Hike de, navnîşa Ballstick heye''
**Listikê biçûk** (her weha tê nivîsîn wek **mini game** an **mini-game**, hin caran jî tê gotin **subgame** an **microgame**) listikek kurt e ku gelek caran di nav listikek din a video de tê dîtin.
Zimanê pencabî

**Zimanê pencabî** an jî **pûncabî** yek ji zimanên hind û arî ye ku li herêma Pencabê li Pakistan û Hindistanê tê axivtin. Ziman yek ji zimanên xwemalî yên herî berbelav li cîhanê ye ku nêzîkî 150 milyon axaftvanên xwemalî hene.

Zimanê pencabî li herêma Pencabê ku di navbera Pakistan û Hindistanê de dabeşkirî ye û li dîasporaya cîhanî tê axaftin. Li seranserê cîhanê herî kêm 115 milyon axaftvanên xwemalî yên pencabî hene. Li Pakistanê, li gorî encamên berê yên serjimêriya 2017an, ew ziman ji hêla nêzîkî 81 milyon kesan ve wekî zimanê dayikê tê axaftin. Bi rêjeya 39 ji sedî ji nifûsa giştî, pencebî zimanê herî mezin ê yekane li Pakistanê ye. Li parêzgeha herî qelebalix, Pencab, axaftvanên pencabî piraniya nifûsê pêk tînin. Li gorî serjimêriya 2011an, nêzîkî 33 milyon axaftvanên zimanê pencabî yên Hindistanê hene. Piraniya axaftvanên pencabî li parêzgeha Pencabê dijîn, ku ew piraniya nifûsê pêk tînin. Kêmneteweyên ku zimanê pencabî diaxivin li Haryana, Racastan û Delhiyê jî hene. Ji ber koçberiyê wan li ber parzemînên Amerîkaya Bakur, Ewropa û herêma Kendavê dîyasporayeke mezin a ku zimanê pencabî diaxive heye. Hejmareke mezintir ji axaftvanên pencabî li Kanada (670,000), Keyaniya Yekbûyî (300,000 tenê li Îngiltere û Wêlsê) û wiha civakeke mezin li Dewletên Yekbûyî (250,000) hene.

Li Pakistanê, tevî hejmareke mezin ji axaftvanên wê, zimanê pencabî xwediyê statuyeke fermî nîne û kêm caran wekî zimanekî nivîskî tê bikaranîn. Urdû wekî zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn. Lêbelê, li Hindistanê, pencabî wekî yek ji 22 zimanên destûrî tê nasîn, wekî yekane zimanê fermî li parêzgehê Pencabê tê bikaranîn û herwiha li parêzgehên Haryana û Herêma Yekîtî ya Delhiyê xwediyê statuyeke fermî ye.

Cûdahiya di navbera zarava û zimanên ferdî de di rewşa pencabî de her tim ne zelal e. Bo nimûne, Lahnda, an jî pencabiya rojavayî, komek ji zêdetirî 20 zaravayan pêk tê (di nav de şapûrî, miltanî, seraîkî, hindkoyî û potoharî), her çend ji hêla zimannasî ve zimanekî cûda be jî, pir caran wekî zaravayekî pencabî tê hesibandin. Dogrî, ku li herêma Cemû û Keşmîrê tê axaftin, berê ji hêla hikûmeta Hindistanê ve wekî zaravayekî pencabî hatibû dabeşkirin, lê ji sala 2003ê vir ve ew di Destûra Bingehîn a Hindistanê de wekî zimanekî serbixwe hatiye naskirin.

Wêjeya pencabî vedigere sedsalên 12 û 13an, lê tenê di sedsala 17an de geşbûnek jiya, dema ku pencabî bû zimanê sîkhîzmê.

Zimanê pencabî bi gelemperî bi alfabeya xwe ya taybet, ku jê re gûrmixî tê gotin, tê nivîsandin. Ji bo ku xwe ji sîkhîzmên ku bi zimanê pencabî diaxivin cûda bikin, axaftvanên pencabî yên hindu li Hindistanê carinan alfabeya devanagarî bi kar tînin. Li Pakistanê, zimanê pencabî bi şêwaza nestalîk a alfabeya fars-erebî, ku jê re şahmixî tê gotin, tê nivîsandin, her çend karanîna wê ya nivîskî li wir kêm e.

## Nîşe

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên hind û arî
Kategorî:Zimanên hind û ewropî
Kategorî:Zimanên Hindistanê
Kategorî:Zimanên Pakistanê
Radio Duhok

**Radio Duhok** an jî **Radyoya Dihokê** (bi badînî: ), radyoyeke ku bi gelek bernameyên cihêreng li Dihokê weşanê dike. Radyoya Dihokê yekem car di 14ê çiriya pêşîn a sala 1992an de dest bi weşana xwe kiriye û niha bi dema 24 saetan weşana xwe berdewam dike.

## Dîrok
Radyoya Dihokê saziyeke weşanê ye ku bi Navenda Çandî û Medyayê ya Xanî ya li parêzgeha Dihokê ve girêdayî ye. Radyoya piştî serhildana biharê ya sala 1991ê de, di 14ê çiriya pêşîn a sala 1992an de hatiye damezirandin û dest bi weşana xwe kiriye.

Radyoya Dihokê di destpêkê de weşana xwe li ser banda AM dest pê kiriye û piştî salekê weşana xwe guherand û li ser banda FMê dest bi weşana xwe kiriye.

## Bername
### Bernameyên rojane
* Rojbaş
* Li Dihokê êvar
* Şev û şevan

## Frekans
* Dihok − FM 88.50 MHz / 88.90 MHz

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî (badînî)

Kategorî:Radyoyên li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Radyoyên li Dihokê
Mirina Rojîn Kabaiş

**Mirina Rojîn Kabaiş** bûyera kuştina keçeke kurd a bi navê Rojîn Kabaiş e ku xwendevana Zanîngeha Wanê bû. Piştî winda bûna wê hatibû ragihandin laşê wê li qeraxa taxa Meleqasim a navçeya Ertemêtan a parêzgeha Wanê hatiye dîtin.

Rapora yekem a lêkolînê ya edlî ku li Saziya Tiba Edlî ya Wanê li ser laşê xwendekara Zanîngeha Wanê Rojîn Kabaiş hatiye kirin, hatiye tespîtkirin ku li ser cenazeyê Kabaiş ti birînên birînê an jî çekan û şikestinên hestiyan tune bûn. Lêbelê guhertinên rengan li deverên stû, çok û destên wê hatibûn dîtin. Di raporê de hatiye diyarkirin ku ji bo diyarkirina sedema rastîn a mirinê mînakên xwîn û organên hundirîn ji Saziya Tiba Edlî ya Stembolê re hatine şandin.

## Pêvajoya mirina Rojîn Kabaiş
Kabaiş ji bo xwendina xwe ya zanîngehê ji Amedê diçe Wanê. Piştê demekê windabûna wê li Wanê hatiye ragihandin ku ew di 27ê îlona sala 2024an winda bûye.

Laşê wê li roja 15ê çiriya pêşîn a 2024an, qeraxa taxa Meleqasim a navçeya Ertemêtan a parêzgeha Wanê hatibû dîtin.

Bavê Rojîn di derbarê îddîayê ku 'Rojîn xwe kuştiye', dibêje: 'Ew ne rast e, Rojîn tiştekî wiha nake'.

## Protesto û çalakî
Piştê ku di 27ê îlona sala 2024an de Rojîn Kabaiş li navçeya Ertemêtan a Wanê de winda dibe li hemberî winda bûna wê çalakiya yekem di 10ê kanûna sala 2025an de hatiye lidarxistin. Çalakî ji aliyê baroya Wanê û xwendekarên Zanîngeha Wanê ve li kampûsa zanîngehê hatiye lidarxistin. Di xwepêşandanan (protesto) de, jinan siloganên wekê "Jin, Jiyan, Azadî", "Rojîn Kabaiş çi bû" û "ji bo Narîn û Rojîn dadwerî" xwestin.

## Çavkanî
Channel 8

**Channel 8** kanaleke televîzyonê ye ku navenda kanalê li Silêmaniyê ye. Channel 8 di sala 2023an de li Silêmaniyê hatiye avakirin li gel weşana bi kurdî li ser malpera xwe ya înternetê bi kurdî, îngilîzî, farisî, erebî û bi tirkî nûçeyan diweşîne.

## Dîrok
Channel 8 di sala 2023an de li Başûrê Kurdistanê hatiye avakirin ku navenda saziyê li bajarê Silêmanî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê

**Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê** dezgeheke medyayî, rewşenbîrî û ragihandinê ye ku bingeha wê li bajarê Dihokê ye û ser bi Partiya Demokrat a Kurdistanê ve ye. Ev navend çendîn sazî û dezgehên medyayî yên girîng ên wekî Televîzyona Dihokê, Rojnama Evro û Çapxaneya Xanî bi xwe ve digire.

## Dîrok
Bingeha vê navendê vedigere sala 1991ê ku di wê demê de wekî berdewamiya "Nivîsîngeha Rewşenbîrî û Ragihandinê" ya ser bi Lقی 1 ê ya PDKê ve li serdema Şoreşa Gulanê dest bi karê xwe kiribû. Di sala 2000î de ev nivîsîngeh vediguhêze "Dezgeha Xanî" û bi ser Mekteba Navendî ya Rewşenbîrî û Ragihandina PDKê ve tê girêdan. Di sala 2019an de, navê Dezgeha Xanî hatiye guhertin û vediguhêze "Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê".

## Rêveberên navendê
Ji destpêka damezrandinê heta niha, ev kesayetî berpirsiyariya navendê kirine:
* Dr. Rizgar: 1991-1992
* Hemîd Sûrî: 1992-1994
* Karwan Akreyî: 1994-2000
* Fehîm Ebdula: 2000-2014
* Mehfûz Mayî: 2014-2019
* Îhsan Amêdî: 2019 – heta niha

## Dam û dezgehên sereke
Navenda Xanî ji van sazî û dezgehên medyayî û rewşenbîrî pêk tê:
* Televîzyona Dihokê
* Radyoya Dihokê
* Rojnama Evro
* Çapxaneya Xanî
* Kovara Sivore
* Ajansa Xanî
* Kovara Metîn
* Televîzyona Dihokê – Werzişî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî ya Navenda Xani

Kategorî:Saziyên li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Saziyên li Herêma Kurdistanê
Kategorî:Saziyên li Kurdistanê
Gocîcê

**Gocîcê** (bi tirkî:*?*) mezrayeke ser bi gundê Bazêê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Crowthorne

**Crowthorne** bajarokeke ku li wîlayeta Berkshire a li herêma Başûrê rojhilatê Îngilîstanê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya niştecihên li Berkshire
## Çavkanî

## Girêdanên derve
Girava Santa Rosa

[thumb|Dîtina satelîtê ya giravên [Girava Chinería|Chinería, Santa Rosa, Girava Fantasy û Girava Ronda ji Tres Fronteras]]
**Girava Santa Rosa** navê giravekî çemî ye ku li Tengava Nazarethê, herêma rojhilatê Çemê Amazonê li başûrê Trapezyaya Amazonê, li ser sînorê di navbera Kolombiya û Perûyê de ye. Pêdivî ye ku girav bi Santa Rosa de Yavarí, bajarokek ku li başûrê giravê ye, ne jî bi navçeya Santa Rosa de Loreto re were tevlihev kirin.

Girav ew li dora sala 1970an ji ber pêvajoyeke xwezayî ya parçekirina beşa başûr a girava Perûyî ya Chinería derketiye holê. Lêbelê, kanal an jî şaxê Çemê Amazonê, ku ev veqetandina eşkere çêkiriye, zuwa bû û êdî tune ye. Helwesta fermî ya Wezareta Derve ya Perûyî ew e ku Girava Santa Rosa tune ye, lê ev ax beşek ji Girava Chinería ye.

## Pevçûna li ser sînorê di navbera Kolombiya û Peru de

Di sala 2024an de, rayedarên Wezareta Derve ya Kolombiyayê serweriya Perûyê li ser giravê înkar kirin. Di bersiva giliyek ji hikûmeta Perûyê de, Wezareta Karên Derve ya Kolombiyayê ji ber bûyerê xemgîniya xwe anî ziman û diyar kir ku mesele tenê "asta herî bilind a wezaretên derve yên her du welatan" eleqeder dike, û helwestek nezelal li ser serweriya Perûyê li ser giravê parast. Di civîneke çapemeniyê de di 5ê Tebaxa 2025an de, Serokê Kolombiyayê Gustavo Petro bi yekalî serweriya Perûyê li ser giravê înkar kir.

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Perûyê
Arturo Belano

**Arturo Belano** nivîskarekî şîlî ye ku *[[alter ego]]* û karakterê duyem a Roberto Bolaño ye ku karakterek di gelek berhemên wî de derbas dibe. Yekem derbasbûna wî di romana "Estrella distante" hatiye dîtin.

Navê Arturo Belano ji navê Arthur Rimbaud ku helbestvanekî ciwan ê fransî bû ku Bolaño pir jê hez dikir, tê.

Rêça karakterê di berhemên Bolaño de, hem di asta berbiçav û hem jî di asta psîkolojîk de, karakterê otobiyografîk ê nivîskar dide Arturo Belano. Di hevpeyvînekê de, nivîskar bi xwe diyar kir ku ji bo wî, Belano tiştê ku ew dixwest bibe, an jî tiştê ku ew ji hebûna xwe dûr dikeve temsîl dike.

## Çavkanî

Kategorî:Kesayetên honakî
Kategorî:Nivîskar
Investing fascia ya kûr a stûyê

**Çîna veberhênanê ya Investing fascia û fasciaya stûyê ya kûr** beşa herî rûberî ya fasciaya stûyê ya kûr e, û tevahiya stûyê dorpêç dike.

Ew fasciaya hamo ser mirova bê masûla Plastimayê da bergir dekê  

## Çavkanî
Elisa Isoardi

thumb
**Elisa Isoardi** ( Cuneo, 27'ê berfanbarê, 1982 ) modelek û pêşkêşvanek televîzyonê ye.

## Jînenîgarî
Isoardi li Caraglio, Cuneo mezin bû. Di sala 1997an de, ji temenê xwe yê biçûk ve, wê beşdarî pêşbirka *Miss Fragola*. bû û sernavê wê bi dest xist, di heman demê de salek şûnda wê sernavê *Miss Muretto* bi dest xist. Wekî keçek *Miss Valle D'Aosta* di sala 2000an de, wê beşdarî pêşbirka "Miss Italy" bû, ku li wir kembera *Miss Cinema* bi dest xist.

Piştî qedandina xwendina xwe li *Istituto Superiore Eula* li Savigliano, ew ji bo xwendina recitasyonê çû Romayê . Di sala 2000an de, wê di dibistana ceribandinê "Agora" de di *Şanoya Dramatîk* de mezûn bû. Ji 2001 heta 2003an, derfeta wê hebû ku beşdarî gelek hilberînên şanoyê bibe. Piştre Elisa çû Mîlanoyê da ku kariyera xwe wekî model bidomîne, ji bo kampanyaya wêneyan *a Brooksfield* poz da û li ser pîstên *Marchese Coccapani*, *Max Mara*, û *Carlo Pignatelli* meşiya. Di vê heyamê de, ew di gelek reklam û du klîbên muzîkê de jî xuya bû: *"Tu no"* ji aliyê koma Gemelli Diversi ve û *"Che tempo fa"* ji aliyê stranbêjê Îtalî Miotti.

Di sala 2005an de ew çû Romayê da ku li RAI wekî pêşkêşvanê televîzyonê dest bi kar bike, şîrketa ku Elisa lê ava bûye.

## Radyo

* 2009 - *Le colonne d'Ercole* (Rai Radio 2)
* 2011 - *I miei ei tuoi* (Rai Radio 2)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên îtalî
Eşîr

**Eşîr** an jî **eşîret** peyveke erebî ye ku ji komeke civakê tê bikaranîn. Her wisa peyvên hoz û êl jî tên bikaranîn.

Eşîr di nav kurdan de wek rêkxistineke civakê tê zanîn. Di sîstema feodal ya kurdan de cihekî girîng heye. Di sîstema feodal ya kurdan de rêkxistina mezintirîn mîrektîne. Mîrektîyên kurd jî ji konfederasyonên eşîran pêk tê ku bi tevlîbûna çend eşîran pêk tê. Eşîrên kurd jî ji qebîleyan pêk tê. Qebîle jî ji binemalan pêk tê 

## Eşîrên kurdan
# Ertoşî
# Pinyanişî
# Doskî
# Herkî
# Gerdî
# Oremarî
# Zêbarî
# Goyan
# Rêkan (eşîr)
# Hewêrkî
# Dekşurî
# Giravî (eşîr)

## Çavkanî
Jirkî

**Jîrkî** yek ji eşîra ji konfederasyona Ertoşî ya ne

## Dabeşkirina eşîrê

# Çemheskî
# Balekî
# Kitêrî
# Bîşî
# Zerbêlî
# Şakeluwan
# Kelejêrî
# Malşêxî
Herikîna hişmendiyê

**Herikîna hişmendiyê** (bi îngilîzî wekî *stream of consciousness* tê zanîn) teknîkek vegotinê ye ku ji temsîlkirina azad a ramanên mirovekî wekî ku ew di hişê xwe de xuya dibin, berî ku bi awayekî mantiqî di hevokan de werin organîzekirin, pêk tê. Ji hêla hin nivîskaran ve "herikîna hişmendiyê" wekî cureyek wêjeyî ya rastîn tê hesibandin, her çend nivîskarên din vê îdiayê gumanbar bibînin jî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Osservazioni su Ulisse, romana ji hêla James Joyce.

Kategorî:Teknîkên vegotinê
Kategorî:Vegotinnasî
Ajansa Xanî

**Ajansa Xanî** (bi îngilîzî: *Xani Agency*) ajanseke kurdî ya medyayî, reklam û bazarvaniyê ye ku navenda wê li bajarê Dihok, Herêma Kurdistanê ye.

## Dîrok
Ajansa Xanî di 16ê tebaxa 2021ê de bi armanca belavkirina nûçeyan li bajarê Dihokê hatiye damezrandin. Di kanûna paşîn a sala 2023an de, ajans ji aliyê damezrînerê wê Rêber Robar ve, bi awayekî fermî wek navendeke berfireh a medya û reklamê hatiye ragihandin.

## Xizmetguzarî
Ajans komek xizmetên medyayî û bazarvaniyê wekê bazarvanî û reklam, birêvebirina medyayê civakî, sêwirandina grafikê, berhemhênana vîdyoyê, belavkirina nûçeyan pêşkêş dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Ajansa Xanî

Kategorî:Dihok
Kategorî:Şîrketên kurdî
Kategorî:Şîrketên Dahatûyê 2021an
Gûzank

**Gûzank** (bi tirkî:*Cevizli*) mezrayeke ser bi gundê Gezneê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Makîtanan

**Makîtanan** (bi tirkî:*Yenimahalle*) mezrayeke ser bi gundê Dêzêê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Donnington, Berkshire

**Donnington** gund û nehiyeke sivîl e ku bi ser wîlayeta Berkshire a li herêma Başûrê rojhilatê Îngilîstanê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Lîsteya niştecihên li Berkshire
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gund û nehiyeyên Berkshire
Îhsan Amêdî

**Îhsan Amêdî**, **Îhsan Ebdullah Qasim** (jdb. 1959, li Amêdî, Herêma Kurdistanê, Iraq), siyasetmedar, nivîskar û kesayetiyekî çandî yê kurd e ku ji Parêzgeha Dihokê li Herêma Kurdistanê ya Iraqê ye. Ew bi taybetî wek endamê berê yê Parlamena Kurdistanê tê naskirin, ku di xula duyem a parlamenê de ji sala 2005an heta 2009an kar kiriye. Herwiha ew bi rola xwe wek serokê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê û wek nivîskarekî li ser babetên siyasî û civakî tê naskirin.

## Jînenîgarî

### Kariyera siyasî
Rola herî girîng a siyasî ya Amêdî endamtiya wî ya di Parlamena Kurdistanê de bû. Ew ji bo xula duyem a parlamenê hate hilbijartin, ku ji 4ê hezîrana 2005an heta 2009an çalak bû.

### Karê çandî û medyayî
Amêdî wek serokê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragehandinê li devera Badînan kar dike. Ew nivîskar û şîrovekarekî berhemdar e li ser mijarên siyasî û civakî yên ku bandorê li Herêma Kurdistanê û Iraqê dikin. Gotar û analîzên wî di gelek malperên nûçe û analîzan ên kurdî de hatine weşandin, wekî Kurdistan 24, KDP.info, û Wishe. Karên wî bi giranî li ser babetên wekî nasnameya neteweyî ya kurdî, siyaseta herêmî, û hişyariya civakî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
AAA (band)

**AAA** (トリプル・エー, Toripuru Ē, tê wateya Êrîşkirina Li Her Derî ) komeke pop a koma stran û reqsa tevlihev a Japonî ji pênc endaman pêk tê û bi Avex Trax re peyman îmze kiriye, ku di Îlona 2005an de dest bi kar kir. Navê wan tê wê wateyê ku ew dikarin her astengiyê derbas bikin, û kom muzîka xwe di bin navê "yekîneya performansa super" de pêşkêş dike.

Kategorî:Avabûnên 2005an li Japonê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 2005an de hatine avakirin
E-girls

**E-girls** an **E-Girls**, an jî **Exile Girls**, komeke keçan a muzîka şêwaza J-popê bû ku ji çend îdolan pêk hatiye û di sala 2011an de hatiye sazkirin.

Ev kom, di wêneya jinane de, koma kuran a japonî Exile temsîl dike û ji endamên komên îdol Dream, Happiness û Flower (hemî ji heman etîketa Avex Trax) û du endamên resen pêk hatiye ku wekî beşek ji komê dest bi kar kirine.

Grûp/tîmên paşxaneyê yên bi navê Rabbits & Bunnies ji xwendekarên dibistanên navîn û seretayî pêk tên.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2011an li Japonê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 2011an de hatine avakirin
T-arau

**T-ara** (Kurdî: T-arau) (티아라 / ティアラ) komeke K-pop a Koreya Başûr e ku ji 6 keçan (niha 7) pêk tê û di sala 2009an de ji aliyê Core Contents Media ve hatiye damezrandin. Heta roja îro, ev koma populer ne tenê li Koreyê, lê di heman demê de li Japonya, Çîn, Tayland û welatên din jî xwedî hezkiriyên xwe ye. Li Koreyê, her komek leqeba xwe dide hezkiriyên xwe. Di vî warî de, hezkiriyên Tiara leqeba QUEEN's li xwe kirin.

Kategorî:Avabûnên 2009an li Korêya Başûr
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 2009an de hatine avakirin
Nhel Radio

**Nhel Radio** an **Radyoya Nihêl** yekem radyoya serhêl înternetê ye ku navenda radyoyê li Herêma Kurdistanê ye. Formaata weşana radyoyê muzîka folklorî ya kurdî ye. Radyo ji aliyê medyakar Nihêl Xelîl Kemal ve hatiye damezrandin.

Radyo bi giranî li ser parastin û weşandina kevneşopiyên devkî, stran û çanda devera Nihêlê ya li Parêzgeha Dihokê disekine.

## Binêre
* Radio Duhok

## Çavkanî

Kategorî:Medyaya kurdî
Kategorî:Medyaya Herêma Kurdistanê
Kategorî:Radyoyên internetê li Iraqê
Tres Fronteras

thumb|Sînorê sêalî bi hunerî tê temsîlkirin.
thumb|Nexşeya Leticia di sala 1995an de û cihê sînorê sêqat, tenê li milê çepê.
**Tres Fronteras**, anku bi kurdî "Sê Sînor" yan **Devera Sêsînor** (bi portûgalî: *Três Fronteiras* û bi zimanê ticuna: *Tamái-pi três Nazones* ) navê herêma Amazonê ye ku nîşana sînora bajarên sînorî Tabatinga li Brezîlê, Leticia li Kolombiyayê û Santa Rosa de Yavarí li Perûyê li wir e.

Herêm bi diyardeyên xwe yên çandî tê nasîn ku tevlîheviyek ji bandorên çandên her sê welatan, ji bilî bandora gelên xwecihî yên wekî yên ticuna (tîkuna), nîşan dide.

Niştecihên herêmê di axaftina xwe de peyvên ji spanî û portûgalî bi kar tînin, ku li herêmê wekî "portûnyol" tê zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Herêmên Amerîkaya Başûr
Kategorî:Sînorên Brezîl-Kolombiya
Kategorî:Sînorên Brezîl-Perû
Kategorî:Sînorên Kolombiya-Perû
Gundê Berçî

**Gundê Berçî** yek e ji gundên devera Nihêlê, ser bi navçeya Amêdiyê ve li parêzgeha Dihokê li Herêma Kurdistanê. Gund dikevite navenda devera Nihêlê û li zincîra çiyayê Metîn ye.

## Dîrok
Gundê Berçî gundekî kevnar e. Li sala 1988an, di encama êrîşên enfalê da, gund bi temamî hatiye wêrankirin. Piştî sala 1991ê û damezrandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê, xelkê gundî careka dî ziviriye û gund li cihekî nû nêzîkî cihê kevn ava kiriye.

## Cografya û siruşt
Aqarê gundê Berçî bi çiya û daristanan dorpêçayî ye. Darên wekî kezan, berî, mazî û çinar bi zengînî li deverê hene. Herwiha, ji ber siruşta wî ya ciwan, gund cihekî guncaw e bo geştûguzariyê, lê hêşta kêmasî di xizmetguzariyên bingehîn da hene, wekî kehrebê û rêyan.

## Gundên derdorê
* **Rojava:** Sergelê
* **Rojhilat:** Guherez, Bêlave, û Reşave
* **Bakur:** Sêriyê û Dirgînê
* **Başûr:** Girgaş

## Çavkanî

Kategorî:Gundên navçeya Amêdiyê
Kategorî:Gundên parêzgeha Dihokê
Çiyayê Metîn

**Çiyayê Metîn** an jî **Çiyayê Metîna** yek ji çiyayên herî navdar û stratejîk ên Başûrê Kurdistanê ye ku dikeve ser sinorê Amêdiyê ya Parêzgeha Dihokê. Ev çiya ne tenê ji ber bilindahî û erdnîgariya xwe, herwiha ji ber rola xwe ya di dîrokê de û siruşta xwe ya geştyarî xwedî girîngiyeke mezin e.

## Erdnîgarî
Çiyayê Metîn wekî beşek ji zincîreçiyayên Torosê tê hesibandin û li bakurê rojhilatê bajarê Amêdiyê bilind dibe. Bilindahiya vî çiyayî digihîje derdora 2.500 metreyan. Di werzê zivistanê de bi berfê tê pêçan û di werzên bihar û havînê de xwedî siruşteke gelek ciwan û keskahî ye. Gelek gundên devera Nihêlê, wekî gundê Berçî, li derdora vî çiyayî ne.

## Dîrok û girîngiya stratejîk
Di dirêjahiya dîrokê de, Çiyayê Metîn ji ber cihê xwe yê asê û bilind, herdem xwedî girîngiyeke stratejîk a leşkerî bûye. Ev çiya bûye baregehekî xwezayî ji bo tevgerên kurdî û gelek caran bûye qada operasyonên leşkerî û pevçûnan.

## Geştûguzarî
Ji ber siruşta xwe ya balkêş, hewayê xwe yê hênik ê di havînê de û dîmenên xwe yên panoramîk, Çiyayê Metîn bûye yek ji cihên serekî yên geştûguzariyê ya li devera Amêdiyê. Bi taybetî di demsala havînê de, gelek geştyar ji deverên cuda yên Kurdistan û Iraqê seredana vî çiyayî dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayên parêzgeha Dihokê
Kategorî:Çiyayên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Navçeya Amêdiyê
Çiyayê Gare

**Çiyayê Gare** yek ji çiyayên herî navdar û stratejîk ên Başûrê Kurdistanê ye ku dikeve navbera navçeya Amêdiyê û navçeya Akrê ya li Parêzgeha Dihokê. Ev çiya ne tenê ji ber siruşta xwe ya ciwan û havîngehên xwe û herwiha ji ber girîngiya xwe ya dîrokî û leşkerî jî gelekî naskirî ye.

## Erdnîgarî
Çiyayê Gare yek ji çiyayên herî bilind ên parêzgeha Dihokê ye ku bilindahiya wî digihîje 2.150 metreyan. Ji ber cihê xwe yê stratejîk, çiya deştên Dihok û Nînova kontrol dike. Li ser vî çiyayî û derdora wî gelek gund û havîngehên navdar ên wekî Sersing, Siwaretûke û Inîşkê hene.

## Dîrok û şûnwarên kevnar
Çiyayê Gare xwedî dîrokeke gelek dewlemend e. Yek ji şûnwarên herî girîng ên vî çiyayî, neqşên aşûriyan in ku li ser zinarên çiyayî hatine neq. Herwiha, li ser vî çiyayî koşk û qesrên ku ji serdema Sedam Huseyn mabûn jî hene.

Di dîroka nûjen de, Çiyayê Gare herdem wekî baregehekî serekî û parêzgehekî xwezayî yê pêşmerge û şervanên kurd hatiye bikaranîn.

## Girîngiya stratejîk
Ji ber ku Çiyayê Gare li ser herêmeke berfireh û zal e, gelek deverên stratejîk dixe bin kontrola xwe ku di warê leşkerî de xwedî girîngiyeke mezin e. Ev yek bûye sedem ku di salên dawî de bibe qada pevçûnên dijwar di navbera artêşa Tirkiyeyê û gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) de.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayên parêzgeha Dihokê
Kategorî:Çiyayên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Navçeya Amêdiyê
Kategorî:Şûnwarên dîrokî yên Başûrê Kurdistanê
Candy Pop

**"Candy Pop"** straneke parodî ya Japonî ye ku ji hêla koma keçan a Koreya Başûr Twice ve hatiye tomarkirin, di sala 2018an de ji hêla Warner Music Japan ve hatiye weşandin, û di nav 6 salên (piştî 2012an) de Gangnam Style ya Psy de, ku yek ji vîdyoyên herî zêde hatiye temaşekirin, di rêza yekem a muzîka Asyayî de ye ku li ser YouTube-ê hatiye temaşekirin.