Xanedana Biweyhiyan

**Xanedana Biweyhiyan** (bi erebî : الدولة البويهية *al-Dawla al-Buwayhīya*), dewleteke şiî ya deylemiyan bû, di 932an de li Îran û Îraqa îroyîn de hatiye avakirin. Her çiqas pêşiyê bi pirranî li bakûrê Îranê bûbin jî paşê heta başûrê Îranê çûne.

[thumb|Nexşeya dewleta Biweyhiyan cihê [kesk e.Dewleta Ziyariyan nêzîkî Deryaya Qezwînê cihê lacîwerd e. Dewleta Harezmşahiyan hêşînê tarî ye. Cihê samaniyan renge zer e.]]

Paytexta vê dewletê Şîraz bû. Dînê dewletê îslam û ziman jî bi piranî farisî û erebî bûye.

Temenê Dewletê 130 sal bû û di sala 1062 ji hevda ketiye.

## eslê xanedaniyê
Li ser koka xanedanê îdiayên cûrbecûr hene. Bûweyhî xwe dispêrin rêzenivîsa Sasaniyan, ku dewletek Îranî bû. 

Lêbelê, îdiayên li ser eslê xanedanê ji hev cuda ne. Hin kes wan bi gelê Deylem û carinan jî bi tevlîheviyek ji Deylem û Kurdan ve girêdidin (dibe ku di navbera Deylem û Kurdan de têkiliyek hebe). 

"Yehya ibn Seîd el-Entakî", ku di sedsala 10an de jiyaye, emîrê Buweyhî wekî "Îmadüddevle ebu mensûr said ibn mervan" wekî axayê kurd ê Dîyarbekirê bi nav kiriye.

Di çavkaniyek din de, "Alaüddevle" wekî Kurd tê binavkirin.

û referansên din jî hene ku piştgirî didin ku xanedan Kurd e. "Hemza el-Îsfehanî" Deylemê wekî yek ji herêmên ku ji hêla îdarî û darayî ve bi Tebaristanê ve girêdayî ne tomar dike. Hamza niştecihên Deylemê wekî "Farsên ku ji wan re Deylem tê gotin Kurdên Tebaristanê" bi nav dike.

## Dîrok
Gava ku sê Mîrîtiyên Buwayhid-ê yên yekbûyî bûn yek, dewlet xurttir bû. Gava Adudüddevle, yê ku dewlet yek kir, mir, di 983an de dîsa tevlihevî çêbû. Wî di sala 1029 de Mehmûdê Gaznî yek ji Büveyhoğulları, ku bû du şax, veqetand. Di dema Adud al-Daula de, gelek mizgeft û nexweşxane li welêt hatin avakirin. Vana di encama Mongolî de hatin rûxandin. Fermandarên Tirk ên Buveyhiogullari li Bexdayê carinan li dijî Buveyhogullari serî hildan.

thumb|rast|200px|Lêskerekî Buweyhi

Ji ber vê sedemê, şaxê din ê Buveyhioğulları dest bi lawazbûnê kir. Xelîfeyê Ebasî Kaim Abassi, ku dixwest ji bin zordariya Buveyhiogullari xelas bibe, ji Siltanê Mezin ê Selçûqî Tuğrul Bey alîkarî xwest. Tuğrul Bey di dema gera xwe ya Bexda di 1055-an de şerê Buveyhiogullari kir û têkçûnek giran li wan kir. Tuğrul Bey, ku hîkûmdarê Büveyhioğulları dîl girt, dawî li vê dewletê anî. Di dema Büveyihoğulları de gelek xebatên mîmarî jî hatine çêkirin. Büveyhioğulları xanedaniyek e ku li beşek diyarkirî ya erdên Îran, Iraq, Azerbaycan û Tirkiye serdest bû.

## Hikûmdar
[thumb| rast | Sûkek li [Şîraz (Îran). Ew di dema Buveyhioğulları de hatî çêkirin.]]
### Serwerên Mezin
Mîrên Buyîd dewletê bi taybetî ji Fars (parêzgeh), Jibal û Iraq dewlet bi rê ve dibin. Ji ber ku welat bû sê parçe, ji hêla sê rêveberên cuda ve hate birêve birin.

Farisî şax
* Imadüddevle 934-949
* Adudüddevle 949-983
* Erefüddevle 983-989
* Samsâmüddevle 989-998
* Behâuddevle 998-1012
* Sultanüddevle 1012-1024
* Ebû Kalicar 1024-1048
* Stûna 1048-1055 ya Abu Mansur Fülad
Ew di nav Selçûqî de bû.

rast|thumb| Li plateranê plakaya xemilandî ya sedsala 10an a Buwayh

Rey lever
* Ruknüddevle 935-976
* Fahruddevle 976-980
* Muayyadüddevle 980-983
* Fahruddevle (dîsa) 984-997
* Mecdüddevle 997-1029
Ew beşdarî Xeznewîyan bû.

Branchaxê Iraqiraqî
* Muizzuddevle 945-967
* İzzüddevle 966-978
* Adudüddevle 978-983
* Samsâmüddevle 983-987
* Şerefüddevle 987-989
* Behâuddevle 989-1012
* Sultanüddevle 1012-1021
* Musharrafuddaw 1021-1025
* Celâlüddevle 1025-1044
* Ebû Kalicar 1044-1048
* Al-Malik al-Rahim 1048-1055
Ew di nav Selçûqî de bû.

### Serwerên Biçûk
Mîrên Buwayh hin herêmên piçûk hukum dikirin.

Besra Buyids
* 980-an Diyaüddevle

Zimanê farisî beşdarî Buyidan bû.

Buyîdên Hemedanê
* Muayyadüddevle 976-983
* Shamsudevle 997-1021
* Samauddevle 1021-1024

Kerman Buyids
* Kavamüddevle 1012-1028

Farisî beşdarî Buyidan bû.

Buwehî Xûzistan
* Tacüddevle 980-an

Farisî beşdarî Buyidan bû.

## Xanedan
Biweyhiyan dewletek e ku ji hêla gelê Deylem yan si Kurd ve hat damezrandin. Navê Buwayhi, V. Behrâm ji Buye (Buveyh) bin Fennâ Hüsrev daketiye.

Desthilatdariya Biweyhiyan, dewletek Şiîtî, ji 932 heya 1055 dom kir. Abu Suca Buwayh, ku navê xwe da vê xanedanê, serokê eşîrekî şervan e. Kurên wî Alî li Farisî -yê Prensîbiya Buwayh, li Rey (şaristan)ê de Hasan û Kirman -ê de Ehmed damezirandin. Buveyhogullari di wextê xwe de çû rojava û Bexda xist bin serweriya xwe. Paşê Büveyhoğulları Xelîfe xist bin emrê xwe. Serekê Xelîfe Buveyoğulları ji hêla walî (Emirül Ümera) ve hate wezîfedarkirin. Paşê, Buveyhogullari şaxek danî ber çavên Xelîfe û li şûna wî xelîfeyek din danî. Niha Xanedana Ebasiyan bûne dîkên Biweyhiyan.

## Binerê
* Dewletên kurdan

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 934an

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 930î de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1060î de hilweşiyan