open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Famîleya pisîkan

**Pisîkan** (*Felidae*), famîleyek guhandarên goştxwer ku ji 30 milyon sal hate ser riwê Cîhanê.

Pisîka kedî canewereke navdar e ji vê famîleyê û wekî din pisîka kovî, pars, şîpa nêçirvan yan çîta, piling yan babir, şêr, weşek, kûgar, pilingê pinpinî yan jaguar û pir cureyên din.
## Cureyên pisîkan li Kurdistanê

### Pisika Wanê
Li Kurdistanê, di herêma Wanê de, pisîka Wanê heye. Bi giştî, rengê kurkê wê spî ye û çavên wê du rengên cuda ne. Ew gelek ji avê hez dike û mirov jê re dibêje pisîka melavan.
## Dabeşandin
* Famîleya pisîkan *Felidae*
** Binefamîleya Felinae
*** Cinsê *[[Felis]]*
**** Pisîka (*Felis bieti*)
**** Pisîka cengelan (*Felis chaus*)
**** Pisîka Palasê (*Felis manul*)
**** Pisîka (*Felis margarita*)
**** Pisîka (*Felis nigripes*)
**** Pisîka kûvî an givir (*Felis silvestris*)
***** Pisîka malan (*Felis silvestris catus*)
*** Cinsê *[[Prionailurus]]*
**** Pisîka pars (*Prionailurus bengalensis*)
**** Pisîka (*Prionailurus iriomotensis*)
**** Pisîka (*Prionailurus planiceps*)
**** Pisîka (*Prionailurus rubiginosus*)
**** Pisîka masîgir (*Prionailurus viverrinus*)
*** Cinsê *Puma*
**** Kûgar,pûma,şêrê amerîkanî (*Puma concolor*)
**** Jaguarûndî (*Puma yagouaroundi*)
*** Cinsê *[[Acinonyx]]*
**** Şîpa nêçirvan (*Acinonyx jubatus*)
*** Cinsê *[[Lynx]]*
**** Weşeka kanadayî (*Lynx canadensis*)
**** Weşeka ewroasyayî (*Lynx lynx*)
**** Weşeka îberî (*Lynx pardinus*)
**** Weşek (*Lynx rufus*)
*** Cinsê *[[Leopardus]]*
**** Pantanal (*Leopardus braccatus*)
**** Kolokolo (*Leopardus colocolo*)
**** Pisîka Geoffroy (*Leopardus geoffroyi*)
**** Kodkod (*Leopardus guigna*)
**** Pìsika Andê (*Leopardus jacobitus*)
**** Pisîka Pampasê (*Leopardus pajeros*)
**** Ozelot (*Leopardus pardalis*)
**** Onzilya (*Leopardus tigrinus*)
**** Margay (*Leopardus wiedii*)
*** Cinsê *[[Leptailurus]]*
**** Serval (*Leptailurus serval*)
*** Cinsê *[[Caracal]]*
**** Gureşk an gorewîlk (*Caracal caracal*)
*** Cinsê *[[Profelis]]*
**** Pisîka zêrîn a efrîqî (*Profelis aurata*)
*** Cinsê *[[Catopuma]]*
**** Pisîka zêrîn a (*Catopuma badia*)
**** Pisîka zêrîn a asyayî (*Catopuma temminckii*)
*** Cinsê *[[Pardofelis]]*
**** Pisîka marmarot (*Pardofelis marmorata*)

** Binefamîleya Pantherinae
*** Cinsê *[[Neofelis]]*
**** Parsê ewravî (*Neofelis nebulosa*)
**** Parsê ewravî yê Borneo (*Neofelis diardi*)
*** Cinsê *[[Panthera]]*
**** Şêr (*Panthera leo*)
**** Parsê Jaguar (*Panthera onca*)
**** Pars û şek (Panthera pardus)
**** Piling, beher an babir (*Panthera tigris*)
*** Cinsê *[[Uncia (genus)|Uncia]]*
**** Parsê Berfîn (*Uncia uncia*)
## Çavkanî

## Girêdanên derve
Famîleya hêştiran

**Hêştir**, **famîleya hêştiran** (*Camelidae*), famîleyek ji ajalên guhandar in. Lama, vîkûnya û hêştir dikevin vê famîleyê.

## Dabeşandina zanistî
**Famîleya ''Camelidae***
* †Binefamîleya [[Poebrodontinae]]
* †Binefamîleya [[Poebrotheriinae]]
* †Binefamîleya [[Miolabinae]]
* †Binefamîleya [[Stenomylinae]]
* †Binefamîleya [[Floridatragulinae]]
* Binefamîleya [[Camelinae]]
** Êla [[Lamini]]
*** Cinsa *Lama*
**** [[Lama]] *Lama glama*
**** [[Guanako]] *Lama guanicoe*
*** Cinsa *Vicugna*
**** [[Vîkunya]] *Vicugna vicugna*
**** [[Alpaka]] *Vicugna pacos* (previously categorized in genus *Lama*)
** Êla [[Camelini]]
*** Cinsa *Camelus*
**** [[Dromedar]] *Camelus dromedarius*
**** [[Bactrian camel]] *Camelus bactrianus*
**** †*Camelus sivalensis*
*** Cinsa *Camelops*
**** †*Camelops hesternus*
*** Cinsa *Paracamelus*
**** †*Paracamelus gigas*

== Galerî ==
<gallery>
Wêne:07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg|Hêştira erebî (*Camelus dromedarius*) li Awistraliya .
Wêne:Vicunacrop.jpg|Vîkûnya başûrê Amerîkanî (*Vicugna vicugna'')


## Girêdanên derve

* Pictures of camelid species 


Kategorî:Hêştir
Winterthur

thumb|Wêne ya Winterthur ji esmanê.
**Winterthur**, bajarekî Swîsreyê ye. Nifusa winterthur 100.000 e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Swîsreyê
Kategorî:Swîsre
Evdilqadirê Gêlanî

**Evdilqadirê Gêlanî** an **Şêx Evdilqadirê Gêlanî** (jdb. 1078 Gilan - m. 1166 Bexda) nivîskar û alimekî misilman ê kurd bû ku pêşeng û damezrênerê terîqeta qadirî bû. Evdilqadirê Gêlanî di
14 sibata sala 1166an miriye û tirba wî li Bexdayê ye.

## Jînenîgarî

Navê wî yê tivav **Ebû Salih Seyîd Muhyedîn Evdilqadirê Gêlanî** ye. Ew li serê heyva remezana sala 470yî mişextî (1078an) wekê zarokeke malbateke kurd de li gundekî herêma Gilanê ku li bakurê Îranê hatiye dinyayê. Di heman demê wî nasnavê Bexdadî hilgirtiye ku bi wê yekê ve girêdayî ye ku ew li Bexdayê maye û hatiye li Bexdayê hatiye veşartin.

Ji bo dûmandina xwîndina xwe çû Bexdayê û fiqih û şerîet li ser rêbaza Henbelî xwend û bû yek ji navdarên mezheb ango rêçika Henbelî. Di tesewwufê ango sofiyatiyê da, ew yek ji murîdên Cuneydê Bexdayî bû.
Nasnav wî ev in: *muhyeddîn* (vejînendeyê dînî), *Siltanê Ewliyayan* û *Xews*

Wî 4 jin û 49 zarok (27 law û 22 dot) hebûn. Gorr û mezarê yek ji pisên wî Şêx Ebdulezîzê Geylanî li bajarê Akrê ye.

## Malbata wî
Ebdulqadirê Geylanî gelek xort û keçên wî hebûn. Bi navgîniya wan, emrê Qadirî li Misir, Afrîkaya Bakur, Endulus (Spanya), Iraq, Sûriye û Anatoliya belav bû. Yek ji kurên wî, *Ebdurrehman Şerafeddîn Îsa*, li Misrê bicîh bû û kalikê şerîfên Qadiriyên li Misrê ye. Neviyên Ebdulqadir Geylanî li Afrîkaya Bakur bi piranî wekî "Şerif", û li Iraq, Sûriye û Anatoliyê wekî Seyîd û Geylanî têne binav kirin.

## Pirtûkên Ebdulqadirê Geylanî

* Futuh al-Xeyb
* El-Fath ar-Rabbani
* Cala' al-Khawatir
* Malfuzat
* Al-Ghunya li-Talibi Tariq al-Haqq
* Khamsata 'Ashara Maktuban
* Al-Fuyudat al-Rabbaniyya
* Bashair al-Khairat
* Kitab Sirr al-Asrar wa Mazhar el-Anwar

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fiqihnasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Hedîsvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1078
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Mirin 1166
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Qadirî
Şepeta

**Şepeta** an jî **Şepetan** (), gundekî girêdayê navçeya şemzînanê ye. Di şemzînan de gundê herî mezin Şepeta ye. Hejmara Şepeta nêzi heft hezar e. Rûniştevanên gundi ji çar 'eşîran pêk tên. Ew 'eşîr jî ev in: Herkî, Gerdî, Muzurî u Bêgaltewî. Gundê şepeta dengdarî ya xwe ava xwe girtî ye. Gundê şepeta de sê tax (mehelle) he ne. Ew tax ev in: Bîto, Êlde û Meydan. Di gundi de dibistana seretayî ya Şehît memîş û dibistana navîn a Atatürkê he ye. Hecî Mehmût Özel 56 sala muxtariya gundî kirî ye. Di gundi de Endustirî ya argûn jî he ye. Di aliyê rastê ya gundî de çiyayê Kelê (*Efkar Dağı*) û di nava gundi de jî pireka dîrokî heye. Li gorî gotinan ew pir ji aliyê gawiran ve hatiye çêkirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Parazoa

**Parazoa** binecîhaneke gelek kevn a ajalan e. Îro bi tenê heyînên wek îsponcan di vê binecîhanê de dimînin û filûma porîferan (*Porifera*) çêdikin. Zêdeyî 5.000 cure hene.

Kategorî:Heywan
Georges Pompidou

**Georges Jean Raymond Pompidou** (5ê tîrmehê 1911 - 2ê nîsanê 1974). Di navbera salên (20 tîrmeh 1969 - 2 nîsan 1974) serokkomarê Fransayê bû.

Kategorî:Jidayikbûn 1911
Kategorî:Mirin 1974
Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Şerefxanê Hekarî

**Şerefxanê Hekarî** (1682, Colemêrg - 1748, ?) Helbestvanekî kurdî yê klasîk bû

Mixabin me derbarê vî nivîskarê hêja de, agahdariyekê bi dest nexist. Tenê li gor gotina nivîskarê nemir Mihemed Emîn Zekî ku gotiye: Şerîfxan di sala 1693an de ji diya xwe re çêbûye. Ji xelkê Colemêrgê ye, lê bi eslê xwe ji mala Mîrê Bedlîsê ye. Şerîfxan bi kurdî û farisî gelek helbest ristine û di sala 1748an de jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Belê nemir Mihemed Emîn Zekî, wekî din zêde li serê tiştekî din nenivîsîye.

## Mijarên têkildar
* Lîsteya zanyarên kurd

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1682
Kategorî:Kesên ji Hekariyê
Kategorî:Mirin 1748
Kategorî:Nivîskarên kurd
Girêçikpê

**Girêçikpê** an **Artropod** (*Arthropoda*) ango, filûma *Arthropoda*, ji zimanê grekî ἄρθρον *arthron*, "girêçik" û ποδός *podos*, "pê") mezintirîn filûma heywan yan caneweran e û mêş, pîrik, pezpezok û gelek girêçikpiyên din dikevine vê filûmê, gor zanyaran ku der dorî %80 ji Artropodan e.

## Şayes

## Dabeşandin
* **Binefilûm [[Trilobitomorpha]]**
** Trilobita - Trîlobît (mirî ye)
* **Binefilûm [[Chelicerata]]**
** Arachnida - Pîrik, dûpişk û hwd.
** Merostomata
** Pycnogonida - Pîrikên deryayê
** Eurypterida - Dupişkên deryayê (mirî ye)
* **Binefilûm [[Myriapoda]]**
** Chilopoda - Şehê mar, şemar
** Diplopoda
** Pauropoda
** Symphyla
* **Binefilûm [[Hexapoda]]**
** Insecta - Mêş û mûr
** Collembola
** Diplura
** Protura
* **Binefilûm [[Crustacea]]**
** Branchiopoda
** Remipedia
** Maxillopoda
** Ostracoda
** Malacostraca - Kêvjala deryayê, kêvjal û kuliyê deryayê

## Pêşangeh

Wêne:Sea spider.jpg|Pygnogonida
Limule(dD)Ventral.jpg|Xiphosura
Wêne:Black scorpion.jpg| Dûpişkê reş (*Scorpiones*)
Wêne:Amblypigid.jpg|Amblypygi
Wêne:Phrynus mexicanus (Marshal Hedin).jpg|Amblypygi
Wêne:Araneus quadratus MHNT.jpg|Araneae
Wêne:Victorian funnelweb.jpg|Araneae
Wêne:Opiliones harvestman.jpg|Opiliones
Wêne:Peacock mite, Tuckerella sp.jpg|Acari
Wêne:Flat mite, Brevipalpus phoenicis.jpg|Acari


## Çavkanî

## Girêdanên derve
Klasîk

**Klasîk**, wek bêje bi wateya xwe ya ferhengî, ji wê nivîsê re tê gotin ku di çarçoveyeke kifş de hatiye amadekirin. Lê di nava xelkê de bi gelek wateyên cihê tê fêmkirin. 
Îcar ji ber ku piraniya berhemên kurdî bi kêş û nikl û qafiye hatine nivîsandin, ji wan re *klasîk* tê gotin.

Lê gava bêjeya klasîk tê gotin, di serê pêşî de tiştên kevn, yên ku dema wan bihurîye tên hişê mirov. Ev yek rast e!
Bêguman çi tiştê gava kevn dibe, bihayê wî jî kêm dibe. 

Sedemê ku piraniya nivîsên kurdî yên kevn helbest, ev e: Li gor lêkolîna di salên dirêj de, derketiye  holê ku ev hawe ji ber nerihetî û belengaziya Kurdan çêbûye. Lewra berî Îsa Pêxember di sedsala çaran de gava dora Amedê bi vê bedena bilind ku hatiye dorpêçkirin, heta îro jî, ew kul û derd li nava Kurdan her didomînin.  

Îcar gotineke kurdî heye, dibêjin: Girîn ji mêran re eyb e. Nexwe êdî gazin ji hebûna hewqas helbest jî nayê kirin. 

Li dinyayê tenê du tişt hene ku bi kevnbûnê, bihayê wan zêdetir dibe. Yek mirov e û ya din jî berhemên mirovan in. Nirxê mirovî di jiyana xwe de zêde nayê dayîn herweha nayê dîtin jî. Lê bê guman e ku mirov piştî mirina xwe, dibin sê beş: 

# Mirovê baş e ku bi başîtiya xwe hatiye naskirin. Ew kesê wisa, dikeve nava dilê gelê xwe û tu carê jî nayê jibîrkirin, di mêjû de jî rûpelekî zêrîn ji xwe re vedike. 
# Mirovê xirab û cewrkar e. Ew kes, bi xirabiya xwe hatiye naskirin û tu car jî nayê jibîrkirin.
# Mirovek jî heye ku ne baş e û ne jî xirab e. Ew kesê wisa demekurtek piştî mirina xwe bi temamî tê jibîrkirin.

Îcar mirovê baş ew e ku xizmetekê ji mirovan û mirovatiyê re kiriye, berhem afirandine û ji nivşên pişt xwe re wek diyarî hiştine ku bi sedê salan û bi hezarê salan jî, nivşên li jiyanê sûd ji wan dibînin. 

Ha ev berhemên kurdî yên klasîk jî, tev ji aliyê bav û kalên Kurdan ên bîrewer ve hatine afirandin û ev e bi sedê salan e, bi hezarê salan e, piştî mirina wan jî, ev nivﬂên niha berhemên wan dixwînin, sûd ji wan werdigirin, xwe bi şîret û pendên wan sererast dikin û bi wan jî hertim serbilind in û dê serbilind jî bimînin.

Klasîkên Kurdî li ser bingeha Folklora Kurdî ava bûne û ji gotin û meselok û biwêjên kurdî jî dagirtî ne. 

Peyîtandina vê yekê jî, çewa ku nemir Ehmedê Xanî jî gotiye, amac gotin û guzaf in, lê wî Mem û Zinê kirin behane û berhema xwe ya vêjeyî honaye.

## Mijarên girêdayî
* Klasîkên kurdî
* Klasîkên kurmancî
* Klasisîzm

Kategorî:Wêje
Stîlo

thumb|200px|Stîlo
**Stîlo** an jî stîlograf (bi îngîlîzî: *fountain pen*, pênûsa bi înkar-hubir-murekeb) pênûseke ku xwedî xezneyekê murekebê (avnûsk) ye.

Stîlograf cara pêşîn 1800'î de li Ewropa hat nûvedan. Şilnivîsê nûjen yê ku em îro bikartînin, ji aliyê Edson Watterman ve di sala 1884'ê de hate nûvedan.

Ji destpêkê heta niha gelek şêweyên stîlo derket holê û pêşket. Gelek cureyên wek bi kaşan, bi pîston, bi misîn û hwd. yê stîloyan hene. Xwedî mekanîkeke bi kitekit e.

Kategorî:Nûvedan
Kategorî:Pênûs
Rawalpindî

**Rawalpindi** () seyêm bajarê herî mezin ê parêzgeha Puncab a Pakistanê ye. Rawalpindi bajarekî bazirganî û metropolî ye ku li Pakistanê çaremîn bajarê herî populer e. Bajar li nêzîkê çemê Soan li bakurê rojavayê Puncabê ye û sêyem bajarê herî mezin ê puncabî-axiv ê li cîhanê ye. Rawalpindi li tenişta paytexta Pakistanê Îslamabadê ye û ji ber têkiliyên civakî û aborî yên di navbera bajaran de her du bi hev re  wekê "bajarên cêwî" têne zanîn. Berî damezrandina Îslamabadê, Rawalpindi ji sala 1959 heta sala 1967an wekê paytexta duyem a welêt paytextî kiriye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1493an li Asyayê
Kategorî:Erdnîgar
Çengrast (candar)

**Orthoptera** ango **çengrast** komeke li çîna mêş û mûran e. Kulî û çirçirk dikevin vê komê. Çirçirk bi lêdana her du baskên xwe dike çîreçîr.

## Dabeşandina koma ''Orthoptera''
* Binekoma Ensifera - Çirçirk, buhikên wek çirçirkan û hwd.
** Jorefamîleya Gryllavoidea (mirî ye)
*** Gryllavidae (mirî ye)
** Jorefamîleya Grylloidea
*** Baissogryllidae (mirî ye)
*** Gryllidae - Çirçirk, sîsirk an kirîsk
*** Gryllotalpidae - Cobir
*** Mogoplistidae
*** Myrmecophilidae - Çirçirkên wek mûriyan
*** Protogryllidae (mirî ye)
** Jorefamîleya Hagloidea
*** Haglidae (mirî ye)
*** Hagloedischiidae (mirî ye)
*** Prophalangopsidae
*** Tuphellidae (mirî ye)
** Jorefamîleya Phasmomimoidea (mirî ye)
*** Phasmomimidae (mirî ye)
** Jorefamîleya Rhaphidophoroidea
*** Rhaphidophoridae - Çirçirk
** Jorefamîleya Schizodactyloidea
*** Schizodactylidae - Çirçirk
** Jorefamîleya Stenopelmatoidea
*** Anostostomatidae - Çirçirk
*** Cooloolidae
*** Gryllacrididae - Çirçirk
*** Stenopelmatidae - Çirçirk
** Jorefamîleya Tettigonioidea
*** Haglotettigoniidae (mirî ye)
*** Tettigoniidae - Çirçirkên katidîd
* Binekoma Caelifera - Kulî û buhikên wek kuliyan
** Jêrekoma Acrididea
*** Jorefamîleya Acridoidea
**** Acrididae - Kulî û buhikên wek kuliyan
**** Charilaidae
**** Dericorythidae
**** Lathiceridae
**** Lentulidae
**** Lithidiidae
**** Ommexechidae
**** Pamphagidae
**** Pyrgacrididae
**** Romaleidae
**** Tristiridae
*** Jorefamîleya Eumastacoidea
**** Chorotypidae
**** Episactidae
**** Eumastacidae
**** Euschmidtiidae
**** Mastacideidae
**** Morabidae
**** Promastacidae (mirî ye)
**** Proscopiidae
**** Thericleidae
*** Jorefamîleya Locustopsoidea (mirî ye)
**** Araripelocustidae (mirî ye)
**** Bouretidae (mirî ye)
**** Eolocustopsidae (mirî ye)
**** Locustavidae (mirî ye)
**** Locustopsidae (mirî ye)
*** Jorefamîleya Pneumoroidea
**** Pneumoridae - Kulî
*** Jorefamîleya Pyrgomorphoidea
**** Pyrgomorphidae - Kulî
**** Tanaoceridae
*** Jorefamîleya Tetrigoidea
**** Tetrigidae
*** Jorefamîleya Trigonopterygoidea
**** Trigonopterygidae
**** Xyronotidae
** Jêrekoma Tridactylidea
*** Jorefamîleya Dzhajloutshelloidea (mirî ye)
**** Dzhajloutshellidae (mirî ye)
*** Jorefamîleya Regiatoidea (mirî ye)
**** Regiatidae (mirî ye)
*** Jorefamîleya Tridactyloidea
**** Cylindrachetidae
**** Rhipipterygidae
**** Tridactylidae - Çirçirkên hûrik

## Girêdanên derve

Kategorî:Çangrast
Kategorî:Mêş û mûr
Mantidae

**Famîleya balbalokan** (bi latînî, *Mantidae*) yek ji mezintirîn famîle ye di nav koma *Mantodea* de. Tê de cureyên balbalok an hesîkên xwedî hene.

## Binefamîleyên balbalokan
* Orthoderinae
* Choeradodinae
* Caliridinae
* Tarachodinae
* Vatinae
* Oligonychinae
* Haaniinae
* Thespinae
* Deroplatinae
* Phyllotheliinae
* Oxyothespinae
* Amelinae
* Angelinae
* Mantinae
* Sibyllinae
* Compsothespinae
* Iridopteryginae
* Schizocephalinae
* Photininae
* Toxoderinae

Kategorî:Koşkar
Wilhelm Röntgen

thumb|Wilhelm Conrad Röntgen

**Wilhelm Conrad Röntgen** (jdb.  li Lennep, îro taxeke bajarê Remscheid; m.  li München) fîzîknas û kaşîfekî Alman bû.

Wî bo cara pêşîn bandora pêlên radyoaktîv ên nediyar pêderxistiye û pêleke bi nameyê wî tê binavkirin xistiye xizmeta bijîşkiyê. Pêla ku bi navê wî tê binavkirin ji wî re di sala 1901î de Xelata Nobel a fîzîkê tîne. Îro li seranser cîhanê di pişkîna nexweşan de Röntgen tê bikaranîn.

Bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Wî xwandina xwe ya bilind li ser fîzîkê kiriye û di sala 1900î de wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Müchenê dest bi kar kiriye. Li ser angaştên wî piştî mirina wî makîneya ku tîrêjên Röntgen dineqşîne ser du-dîmeniyê tê çêkirin û bikaranîn.

Kategorî:Fizîknasên alman
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Pieter Zeeman

**Pieter Zeeman** (jdb.  li Zonnemaire Schouwen-Duiveland, Zeeland, Holland; m.  li Amsterdam) yek ji fîzîknasên navdar ên Hollandî bû.

Sala 1902î bi tevî Hendrik A. Lorentz guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.

## Jînenîgarî

Li zanîngeha Leiden, perwerdeya fîzîkê dîtiye. Sala 1908î payeya profesoriyê werdigire. Gerînendetiya enstîtuyeke fîzîknasiyê dike. Hêj di zarokciwaniya xwe de balê berdide fîzîkê û nêrînên xwe di kovareke bi navê Nature (Kovar) de diweşîne. Angaştên wî bala fîzîknasên hemandemî dikişîne.

Kategorî:Fizîknasên holendî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Çirçirka zevî

**Çirçirka zevî** (bi latînî, *Gryllus campestris*) cureyekî çirçirkan (*Gryllidae*) e .
## Şayes
Dirêjbûna nêr 19-23 mm e û ya mê jî 17-22 mm e. Li havînan çîreçîra nêrên çirçirkan tê bihîstin.

## Navên cuda yên çirçirkan
* Sîrçirk
* Kirîsk
* Çîçirik

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Large photo of cricket
* Translocation of the field cricket in Britain (Natural History Museum)

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Çirçirk
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Mêş û mûr
Kategorî:Mêş û mûrên Kurdistanê
Cobir

**Cobir** an **cûbir** (bi latînî, *Gryllotalpa*), li hinek herêman wek **bêvilpan**, **meqesok**, **lar**, **devqusk** an **quzgezk** jî tê naskirin, buxikeke di çîna mêş û mûran de ye. Cobir di erdê de qulan vedike û bi devê xwe kok û rehên fêkî û giha diqusîne. Loma bi zimanê îngilîzî jê re dibêjin "çirçirka koremişk". Dirêjbûna cobir 3-5 cm e.

Li Kurdistanê, bi taybetî cureyê *Gryllotalpa vulgaris* bi berfirehî li erd û zeviyên avdanê tê dîtin.

Kategorî:Heywan
Kategorî:Mêş û mûr
Pîzang

**Pîzang** an **moza keran** (bi latînî, *Vespa crabro*) cureyê famîleya pîzalok û pîzangan (*Vespidae*) yê ter mezin e. Cureyekî êrişkar e û wextê xwe diparêze vedide. Pîzang hêlînên mezin çêdikin.

## Pêşangeh

Wêne:Vespa crabro nest.jpg|Hêlîna pîzangan


## Girêdanên derve

Kategorî:Vespidae
Albert Fert

**Albert Louis François Fert** (jdb.  li Carcassonne, Aude) fîzîknasekî fransî ye. Sala 2007î guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.

## Jînenîgarî

Bavê wî jî fîzîknas bûye. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Toulouse, ji sala 1957 heya 1962î perwerdeya Matematîk û fîzîkê li École normale supérieure ya li Parîsê dibîne. Ji sala 1962 heya 1964 li zanîngeha Grenoble asîstaniyê dike û bi angaştnameya xwe ya bi navê *Résonance magnétique nucléaire de l'hydrogène absorbé par le palladium (Berevaniya dendikî ya oksîjenê ya palladîûm mijandiye)* dibe doktorê fîzîkê. Bi hin komên lêkolînê tevlî xebatên zanistî dibe. Gelek xelatan werdigire. Li ser nîkel û hesinê lêkolînên zanistî dike. Sala 2007î bi tevî Peter Grünberg, Xelata Nobel werdigire.

## Berhem (bi Fransî, Îngîlîzî û Almanî)

Ew ji zêdetirî 300 daxûyaniyên zanistî diweşîne. Hin ji wan ev in.

* *Propriétés de transport électrique dans le nickel et le fer*. Dissertation, Paris 1970
* mit I. A. Campbell: *Transport properties of ferromagnets*. in: Erich Peter Wohlfarth (Hrsg.): *Ferromagnetic Materials*. Band 3, North Holland, Amsterdam [u.a.] 1982, ISBN 0-444-86378-8
* mit P. Bruno: *Interlayer coupling and magnetoresistances in multilayers*. In: J. Anthony C. Bland (Hrsg.): *Ultrathin Magnetic Structures*. Band 2, Springer, Berlin 1994, ISBN 3-540-57687-8
* mit A. Barthélémy und F. Petroff: *Giant Magnetoresistance of Magnetic Multilayers*. In: Kurt Heinz Jürgen Buschow (Hrsg.): *Handbook of Magnetic Materials*. Band 12, North-Holland, Amsterdam [u.a.] 1999, ISBN 0-444-50249-1

## Xelatên wergirtiye

* 1994 International Prize for New Materials (American Physical Society)
* 1994 Magnetism Award (International Union of Pure and Applied Physics)
* 1994 Grand prix de physique Jean Ricard (Société française de physique)
* 1997 Hewlett-Packard Europhysics Prize (European Physical Society)
* 2003 Goldmedaille (Centre national de la recherche scientifique)
* 2007 Xelata Japon
* 2007 Xelata Gur
* 2007 Xelata Nobel a fîzîkê
* Doktoriyên şerefê: University College Dublin - National University of Ireland, Dublin (2003), Technische Universität Kaiserslautern (2006)

## Endamî

* 1970 Société française de physique
* 2004 Académie des sciences

Kategorî:Fizîknasên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Partiya Serxwebûnê ya Porto Rîkoyê

**Partiya Serxwebûnê ya Porto Rîkoyê**, ango bi spanî: *Partido Independentista Puertorriqueño*, bi îngilîzî: *Puerto Rican Independence Party* (PIP), partiyeke polîtîk a Porto Rîkoyê ye. Di sala 1946an de hatiye damezirandin.

Partî bi rêbazên sosyaldemokrat li azadiya Porto Rîko ji DYA û çareseriya pirsgirêkên welêt digere. Duyemîn kevne-partî ya li vê giravê ye. PIP endamê Sosyalîst Enternasyonalê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1946an
Serxwebûnê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1946an de hatine avakirin
Serxwebûnê
Serxwebûnê
Serxwebûnê
Kategorî:Tevgerên rizgariya neteweyî
Peter Grünberg

**Peter Andreas Grünberg** (jdb.  li Plzeň, Bohemya (îro Çekya) - m. 7ê nîsana 2018an li Jülich, Nordrhein-Westfalen, Almanya), fîzîknasekî alman e.

Ew pirranî li ser mijara *tevahiya girseyê*, bi binavkirineke din *berxwedana mezin a manyetîkî* sekiniye. Wî keşfa GMR-Effektê kiriye. Ji ber xebatên xwe sala 2007î bi tevî Albert Fert guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin. Xebatên wî riya dîskên xwedî kapasîteyên mezin ê lêbarkirinê vekiriye.

Kategorî:Fizîknasên alman
Kategorî:Mirin 2018
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Gabriel Lippmann

**Gabriel Lippmann** (jdb. 16ê tebaxê 1845 li Bonnevoie, Lûksembûrg; m. 13ê tîrmehê 1921 li ser deryayê) fizîknasekî navdar ê fransî bû.

Wi keşfa ku bi navê *birêvebirina Lippmann* tê zanîn, kiriye û xebatên wî asta fotografgeriya bireng gelek bipêşxistiye. Sala 1908an Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Fizîknasên fransî
Kategorî:Fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1845
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Luksembûrgî
Kategorî:Mirin 1921
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Willis Lamb

**Willis Eugene Lamb** (jdb.  li Los Angeles) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1955î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jiyan

Sala 1930î li zanîngeha Berkeley a Kalîforniya dest bi perwerdeya kîmyayê kiriye. Li DYA û Brîtanyayê di gelek zanîngehan de dersdarî kiriye. Bi navê *Xijbûna - cihveguheztina Lamb* keşfekî wî yî teorîk heye. Ji sala 1974î virde wekî profesor li Zanîngeha Arîzonayê dixebite.

## Girîngiya Lamb

Li ser mijarên wekî bagerên kozmîk, angaştên rûerdî, strûktûra dendikî, ristina magnetronan û elementên wekî deuteryûm, helyûm, oksîjen hwd sekiniye û angaştên têr dagirtî pêşkêş kiriye.

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Mirin 2008
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Rêxistina Neteweyî a Mafên Mirovan li Sûriyê

frame
**Rêxistina Neteweyî a Mafên Mirovan li Sûriyê** (en: *National Organisation for Human Rights in Syria*) rêxistineke mafên mirovan li Sûriyê ye.

## Girêdanên derve
* Malpera NOHRS 

Kategorî:Rêxistina mafên mirovan
Pîzalok

**Pîzalok**, **pîzag**, **pîzpîzonk**, **mozqirtik** an **mozeqirt** (bi latînî, *Vespula vulgaris*) buxikeke reş û zer e di çîna mêş û mûran de. Dirêjahiya wê 17-20 mm e. Pîzalok hêlînên mezin çêdikin.

**Pîzalok** mêşeke bi zîx e. Di govdeyî ewê da daximê reş û zer hene. Pîzpîzonk telaqan (kewar) çêdike û hingiv çêdike.

## Pêşangeh

Wêne:Mozqirtik-ku.jpg|Mozqirtik
Vespula vulgaris-m.jpg|♂


Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Vespidae
Xelesinî

**Xelesinî** eşîreki di Agirî de ye. Yek ji milên êla Sipkî ye.

Rivayet ewe ku Xelesinî eşîrekî bin Sîpkî ye. Ji Êzdî zewicîne û navê eşîrê Êzdî ji "Hesinî" bû ye. Ewna jî bûne " Xalê Hesinî". Û dem derbas bû ye gotin guhertîye ku " xelesinî" bû ye...

Kategorî:Eşîr
Xweza

[thumb|Herêma [Hewramanê]]
[thumb|Xwezaya [Dihokê]]
**Xweza** an **sirûşt** ji cihê ku jiyan lê dibe re tê gotin.
Di zimanê kurdî de, pirranî bêjeya "xweza" tê bikaranîn û ji xwe+za, ango *ya ku bi xwe zaye* tê. Herçendî peyv cihê ku lê jiyan dibe nîşandide jî, ji vê kokê gelek bêje hene û her yek cîhana, naveroka û teybetmendiya wê bêjeyê nîşandide. Li hin deverên Kurdistanê bêjeya *sirûşt* jî tê bikaranîn ku heman wateyê dide.

*Devedor*, *demedor* an *hawirdor* jî bi wateyeke berfireh tê bikaranîn lê bêjeya xweza hemiyan dihewîne û ji wan mezintir e. Mirov dikare devedora miravahiyê wekî xwezaya mirovahiyê bilêvbike lê Xweza devedorên bêdawî dihewîne û mirov jî ne tenê ne di xwezayê de.

## Binêrin

* Dîroka devedorê
* Xwezapolîtîk
* Dadmendiya xwezayî
* Civaknasiya devedorê
* Psîkolojiya devedorê
* Zanistiyên xwezayê
* Recycling
* Protokola Kyotoyê
* Abgas
* Ekosîstem
* Biyotop
* Faktora devedorî
* Parastina devedorê
* Saziyên parastina devedorê
* Qirêjbûna xwezayê
* Zanyariya devedorê
* Saziya devedorê
* Wezareta parastina xwezayê
* Pisrgirêkên devedorê
* Gazên ziyandar
* Immission

## Wêje
* Atlas mondial du développement durable. Anne-Marie Sacquet. Concilier économie, social, environnement. Collection autrement. 2002.
: ISBN 2-7467-0234-7
* Atlas mondial de l'eau. Une pénurie annoncée. Salif Diop - Philippe Rekacewicz. Collection Autrement. 2003. ISBN 2-7467-0334-3
* Umwelt. koncepce ziteho sveta Jakoba von Uexkülla. Klikova A, Kleisner A (eds). Amfibios, Svazek 4, 2006. Prag. ISBN 80-86818-24-1
* Schmittner K.-E., Giresse P., 1999. Micro-environmental controls on biomineralization: superficial processes of apatite and calcite precipitation in Quaternary soils, Roussillon, France. Sedimentology 46/3: 463-476.

Kategorî:Gotarên mijarên sereke

Kategorî:Zanista hewirdorê
Hideki Yukawa

**Yukawa Hideki** (bilêvkirina bi kurdî: Yûkava Hîdekî, japonî: 湯川秀樹; * 23ê kanûna paşîn 1907 li Tokyo; m. 8ê îlonê 1981) fizîknasekî japonî bû.

Sala 1949î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Sala 1955î bi tevî 10 navdaran Russell-Einstein-Manîfestoyê dax (mor, îmze) dikin kû ev daxûyanîname bidawîanîna çekên atomî digot. Mirovekî zîrek bû. Hêj di 26 saliya xwe de wekî profesor li Zanîngeha Osakayê dest bi xebatê dike.

Ew pirranî li ser fîzîka angaştî û bi taybetî jî li ser fîzîka elementarî radiwestiya. Ji xeynî dersdayînên li zaningehan, xwedî doktoriyên şerefê jî bû. Wî bi navê Potensiyela Yukawa formûlekî jî li fîzîkê zêdekiriye.

Kategorî:Fizîknasên japonî
Kategorî:Japonî
Kategorî:Jidayikbûn 1907
Kategorî:Mirin 1981
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Derûnnasiya derdorî

**Derûnnasiya derdorî**, **psîkolojiya derdorî**, **ekopsîkolojî** yek ji dîsîplînên nû yên zanistiya derûnnasiyê ye. Bi modela *mirov-derdor-bandora dualî* tê ravekirin. Li têkilî û bandora derdorê li ser derûna mirov an berevajiya wê dikole û bi rêbaza zanistiyê destkeftiyên xwe radixe ber çavan.

Cara pêşîn ji aliyê Jakob Johann von Uexküll ve bi tundî bal li vê prosesê hatiye kişandin û girîngiya wê hatiye destnîşankirin. Gihîştin û bipêşketina hişarê bi qasî ku di bin bandora kanên hundirîn de ye (wekî îd û ego), ewçend jî di ya kanên derdorî (superego) de ye. Mirov him ji devedora xwe digire, him jî lê bandorê dike. 

Ev dîsîplîna han, sazûmaniya mirov-derdor-bandora dualî bingeh digire û li ravekirin û têgihîştina vê sazûmaniyê digere. Ev dîsîplîna han sûdê ji derûnnasiya kognîtîv, rêbaza tevgerzaniyê û derûnnasiya civakîyê werdigire. 

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
Protokola Kyotoyê

**Protokola Kyotoyê** (bi îngilîzî, *Kyoto Protocol*) yek ji hevpeymanên girîng ên navneteweyî bo parastina xwezayê ye. Di 11ê kanûna pêşîn a 1997an de li bajarê Kyotoya Japonyayê hatiye daxkirin. Lê di 16ê sibata 2005an de rewa bûye. Heya niha 169 welatan ev hevpeymana navnetweyî pejirandine.

DYA bi tundî li dijî vê protokolê derdikeve. Hin welatên ku qîmetê nadin xweza, tendirustî û devedorê jî (wekî Iraq) hêj îmze nekirine. Bi vê protokolê kêmkirina gazên ku ziyaneke mezin didin xwezayê wekî karbondîoksît, metan hwd tê xwastin.

## Daxwazên protokolê

thumb|300px|Kesk: pejirandine; sor: napejirînin; spî û zer: naxwazin bipejirînin. Rewş di sala 2009an de

* Paqijiya qirêjiya ku fabrîkên wekî çement, hesin-pola û kirêc didin devedorê dikeve bin berpirsiyariya heman fabrîkan.
* Radeya gazên ziyandar tê daxistin heya 5%.
* Otomobîlên ku asta karbondîoksîtê bilindtir dikin, divê ji nû ve werin çêkirin.
* Di germkirin, rêwîtî, hilberîn, veguhaztin û depokirinê de sîstemên nû yên kêm enerjiyê divên tên daxwazkirin.
* Li kanên nû yên enerjiyê gerîn divê.
* Divê bendavên termîk ên kêm karbon didin der werin çêkirin.
* Divê riya bikaranîne enerjiya rojê were vekirin.
* Divê bacên mezin li alavên ku pirr ziyanê didin werin birrîn.

Ev protokol di bin parastina NY de ji aliyê dûgelan ve tê birêvebirin. Welatê ku him îmze kiribe û him jî peywirdariyên xwe bicih neyne, bi 30% zêdetir kêmkirina radeya qirêjiya welatê xwe tê cezakirin. Mixabin hin welat wê neyên cezakirin (Çîn hwd).

Herêma Federal a Kurdistanê (Kurdistana Başûr) jî wekî birêvebiriya giştî ya Iraqê, hêj ev hevpeymana navneteweyî îmze nekiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Hevpeyman
Kategorî:Klîmatolojî
Kategorî:Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Parastina devedorê
Kategorî:2005 di jîngehê de
Kategorî:1997 li Japonê
Sin-Itiro Tomonaga

**Sin-Itiro Tomonaga** yan **Tomonaga Sin-Itiro** (*bilêvkirina bi [[kurdî]]: Şînîxîro Tomonaga, japonî: 朝永 振一郎 Tomonaga Şînîxîro*; jdb.  li Tokyo; m.  li heman derê) fizîknasekî navdar ê Japonî bû.

Sala 1965'î bi tevî Richard P. Feynman û J. Schwinger ji ber xebatên xwe yên li ser *rewşa bingehîn a elektrodînamîka qûantan* Xelata Nobelê ya Fizîkê werdigire.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Japonî
Kategorî:Jidayikbûn 1906
Kategorî:Mirin 1979
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Gela

**Gela** bajarokekî bajarê Caltanisetta ya grava Sîsîlya îtalyayê ye.

Nifûsa Gela yê navendê bajarê de dijî 77.261 (2006) kes e.

## Girêdanên derve
* (Îngilîzî) Piccolo, Salvatore. ''Gela.'' Ancient History Encyclopedia. December 20, 2017.

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajar û bajarokên Sîsîlyayê
Kategorî:Îtalya
Kategorî:Sîsîlya
Kategorî:688 b.z.
Dewrên erdnasiyî

**Dewrên erdnasiyî** an **pîvana erdnasiyî** ya Erdê, ev dem û demistana ji çêbûna Erdê heta rojên me ye û ji aliyê komên xebatê yên International Commission on Strategy ve tê terîfkirin. Li gor erdnasan Erd berî 4 570 milyon salan çêbûye.

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Erdnasî
Louis de Broglie

**Louis-Victor Pierre Raymond de Broglie** [lwi vikˈtɔʀ pjɛʀ ʀɛˈmɔ̃ də ˈbʀœj] (jdb.  li Dieppe, Normandiya; m.  li Louveciennes, Département Yvelines) fîzîknasekî Fransayî ê navdar bû. Ji malbateke arîstokrat bû.

Ew fizîknasekî mezin ê sedsala 20emîn bû. Ji ber xebatên xwe yên li ser cîhana pêlên elektronan *(pêl-parçe-dûalîtî),* angaşta qûantan û pêlên materyalî sala 1929î de guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin.

## Xelat û payeyên wî

* 1929 Pokala (madalyona) Henri Poincaré
* 1929 Xelata Nobel a fîzîkê
* 1932 Albert I von Monaco Preis
* 1938 Max-Planck-Medaille
* 1952 Xelata Kalinga ya UNESCO
* 1956 Payeya zêrîn a French National Scientific Research Centre
* De Broglie endamê Académie des sciences û ya Académie française bû.
* Doktoriya şerefê ya zanîngehên Warşaw, Bûkareşt, Aten, Lausanne, Québec û Brukselê bû.

Kategorî:Fizîknasên fransî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Dennis Gabor

**Dennis Gábor** *(navê rastîn Dénes Gábor)* (jdb.  li Bûdapeşt; m.  li London) endazyarekî mecar bû ku di dawiya jiyanê xwe de bûbû hevwelatiyê Brîtanyayê. Li zanîngeha Bûdapeştê perwerdeya teknîk û zanînên aborî bidawîkiriye. Li Berlînê xwendina bilind dibîne û di fîrmaya Siemensê de dixebite. Di gelek keşfên teknîkî (wekî lambeyên di binpêyên mezin de kar dikin) de cihdigire. Di rewşa nebaş a şerê cîhanê yê duyem de ji Almanyayê diçe Brîtanyayê. Li wir di fîrmaya Thomson-Houston de şixul dike.

Ew di sala 1947î de prînsîpên Holografîyê dibîne. Sala 1958î de dibe profesor û xebata xwe dikişîne ser fîzîka elektronan.

Ew di sala 1971î de Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Gava dimire, xwedî zêdetirî 100 patentan bû. Gelek keşf jî bi navê wî tên binavkirin. Wekî Gabor-Transformation.

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Hûngaryayî
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mors

**Mors** (bi latînî, *Odobenus rosmarus*) li bakûrê Gronlandê, li derûdora Derya Qeşayî bi giranî dijîn. Mors ji malbata fokan e û dikare ji çar metreyî dirêjtir be û nêzîkî 2.000 kîloyî jî giran be. Mors bi qîlên xwe mîdye û şeytanokên deryayê binê behrê radike û dixwe.

Kategorî:Guhandar
Kategorî:Heywan
Kûçik

**Kûçik**, **se**, **seg**, **sipek** an **kutik** (bi latînî: *Canis lupus familiaris*), binecureyekî kedîkirî ye ji guran e. Gelek cureyên cuda hene. Ji kûçikên şivanan re dibêjin sepandî. Ji kûçikên mê re dibêjin dêl û ji çêlikên wan re jî cewrik tê gotin.
## Şayes
[thumb|Seyek ji [Dengiza, Stewr|Dengiza, Kurdistanê]]

## Dîroka kedîkirinê
## Têkiliyên kûçik û mirovan
## Cureyên segan li Kurdistanê
* Belekreş
* Beleksor
* Boçîk
* Gemal (*Canis familiaris molusos hibernicus*), gembol, sipe, goleseg
* Kumiş
* Kûçikê Qenxalê (Kûçikê şivantiyê Qenxalê)
* Kûçikê şivaniyê yê Qersê
* Mînik
* Qefreş
* Seboz
* Segê Hewşar
* Tajî (*Canis familiaris grajus hibernicus*)
* Toltajî
* Zexel

## Çend navên kûçikan yên kurdî
* Belek
* Bêlan
* Bigir
* Çavreş
* Çolo
* Çomer
* Çûmer
* Gurcê
* Gurêx
* Gurzo
* Hirço
* Qero
* Qafreş
* Qerûş
* Qumir
* Qolo
* Şerro
* Şerûd
* Şepal
* Şewlo
* Şêro
* Teyrê
* Tirkeş
* Zalim
* Zar
* Tansû
* Menco
* Kawê navê tajiyan
* Çeleng navê tajiyan
* Jet navê tajiyan

## Pêşangeha wêneyên kûçikên Kurdistanê

Wêne:Kucik.jpg|Kûçikekî pezan li Kurdistanê
Wêne:Kangal-welpen-de 003.jpg|Kûçikê şivaniyê yê Qenxalê
Wêne:Anatolischer Hirtenhund 2.jpg|Kûçikê şivaniyê yê Anatolya û Kurdistanê, Gemal?
Wêne:Turkish Akbash.jpg|Kûçikê şivaniyê, Seboz?
Wêne:Gampr Hamlik Parsanyan 2.jpg|Kûçikê şivaniyê yê Qersê û Ermenistanê , Gampr?
File:Tajî.jpg|Tajiyek ji Xanosera Bismilê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Biodiversity Heritage Library bibliography
* Fédération Cynologique Internationale (FCI) – World Canine Organisation
* Dogs in the Ancient World
* View the dog genome 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê

Kategorî:Lawirên kedî
Charles Glover Barkla

**Charles Glover Barkla** FRS FRSE (jdb. 7ê hezîranê 1877 li Widnes, Lancashire; m. 23ê çiriya pêşîn 1944 li Edinburgh) fizîknasekî navdar ê brîtanî bû. Sala 1917î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Bi giranî li ser *Tîrêjên Röntgen* sekiniye û bipêşxistiye. Wî bi navê xêzên spektra, xêzên ku taybentmendiya elementên kîmyayî destnîşandikin afirandiye. Dîsa di bibêşxistina floresan, polarîzasyon, pêlên elektromanyetîk hwd de xwedî roleke berbiçav bûye.

## Xelatên wergirtiye

* Hughes-Medaille (Pokala Hughes), Royal Society, 1917
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1917

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên brîtanî
Kategorî:Fizîknasên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1877
Kategorî:Mirin 1944
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Enrico Fermi

**Enrico Fermi** (bilêvkirina bi kurdî: *Enrîko Fermî* jdb. 29ê îlonê 1901 li Roma, Îtalî; m. 28ê çiriya paşîn a 1954 li Şîkago, DYA), fîzîknasekî Îtalî yê bi fîzîka dendikî ve bilî dibû bû.

Sala 1938î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Bi navê Statîstîka Fermi formûlasyonekê çêkiriye. Herwekî di fîzîka dendikî de gelek bipêşxistin pêk aniye. Ji ber faşîzma Mussolini direve DYAyê û li wir dibe hevwelatiyê DYA. Ji sala 1954î heya mirina xwe bi giranî li ser xebatên nûklear radiweste. Angaştê wî yên li ser tîrêjên kozmîk gelek deng vedide. Ew di wê baweriyê de bû ku, tîrêjên kozmîk xwedî enerjiyên mezin in.

Navê Fermî didin elementa 100emîn a nû hatibû keşifkirin ango Fermiyon. Xebatên wî riya reaktorên nûklear û bombeyên atomî bipêştir dixe û gorî gelekan ew pêşengê serdema atomî bû.

## Xelatên wergirtiye

* 1938 Xelata Nobel a fîzîkê
* 1953 Henry Norris Russell Lectureship
* 1954 Max-Planck-Medaille

## Herwekî binêrin

* Statîstîka Fermi
* Nakokiya Fermi
* Pisrgirêka Fermi
* Fermiyon
* Scuola Normale Superiore
* Fermi linux
* Fermi level

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1901
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1954
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Serxweşî

**Serxweşî** an **sersaxî**, karê çûna mala yê mirî ye. Pir kes hene ku cudatiyekê naxin navbera "serxweşî" û "sersaxi"yê.

Ev bêje, ji bêjeya "ser" û "xweş"ê hatiye holê, lê belê di kurmancî de wek term tê bikaranîn û bi wayeta ku mirov diçe mala kesê mirî û "sersaxî" dide xizm û mirovên malê.
 
Gava mirov diçe mala yê mirî, karê çûnê "serxweşî" ye, yanî mirov diçe serxweçiyê. Lê dema ku mirov li mala yê mirî ye, hingê "sersaxi"ye ango mirov dibêje "serê we sax be..."

Kategorî:Çand
Azad Hecer

**Azad Hecer** *blogger* û helbestnivîsekî kurd e.

Hecer di sala 1985an de li gundê Çafayê girêdayî bajarê Serêkaniyê li Başûrê Rojavayê Kurdistanê hatiye cîhanê. Helbest û nivîsîna wê ji zaroktiya xwe de bala wî kişandiye ser xwe. Ew helbesta xweyî yekem di sala 2000î de nivîsiye û heya roja îro helbestan nivîsand. Heya roja îro hijmarek baş ji helbestên wî hene yên ku hîna nehatine belav kirin. Azad Hecer dibistana seretayî heya sinifa 12an xwendiye. Di piştre ew neçar maye ku koçî Ewropayê bike. Ew ji sala 2002an şûnve li welatê Almanyayê dijî.

## Girêdanên derve
* Helbestên Azad Hecer

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên ji Serê Kaniyê, Hesîçe
Çafa

**Çafa**, (), gundekî teqrîba heft kîlometer ji bajarê Serêkaniyê dûr e, rûniştvanên vî gundî tev kurdên êzîdî ne. Piştî erebkirinê û kembera erebî hinek malên ereban li Çafa ji aliyê rejîmê Asad ve hatine bicihkirin.

Kategorî:Gundên Serêkaniyê
Isidor Isaac Rabi

**Isidor Isaac Rabi** (*bilêvkirina bi [[kurdî]]: Îzîdor Îzaak Rabî*, * 29ê tîrmehê 1898 li Rymanów, Galîçya, Awistirya-Mecaristan; m. 11ê kanûna paşîn 1988 li Nû York) fîzîknasekî DYAyî bû.

Sala 1944î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Bingeh Cihû bû û di 4 saliya xwe de çûbû DYAyê. Ew bi giranî li ser manyetîka dendikê atomê disekinî û diceriband. Wî pêderxistiye ku dendikên atomî bi şêwazeke taybet pêlên elektromanyetîk dimijîne. Ji bo rewşa dendikên atomî rêbazeke bi navê *Resonance Method* avakiriye.

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1898
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1988
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Masîpank

**Masîpank** (*Cyprinus carpio*), cureyekî masiyan ku li ava bendavên Kurdistanê tê dîtin. Li gelek welatên Ewropayî mîna Almaniya, Austriya, Çêkiya û Poloniyayê goştê masîpankan xwarineke gelek ecibandî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 
* Cyprinus carpio  Arkive

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Masî
Devmezin

**Devmezin** (bi latînî, *Aspius vorax*), masiyekî gelek mezin ê ku li ava Dîclê dijî. Dirêjbûna wî heta 1 m digihê û giranbûna wî jî dikare 12 kg bigihê.

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Heywan
Kategorî:Masî
Masîpisîkê Kurdistanê

**Masîpisîkê Kurdistanê** (bi latînî, *Glyptothorax kurdistanicus*), masiyek e ji famîleya masîpisîkan (*Sisoridae*). Di robarên Firat û Dîcle de jiyan dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Masî
Ernst Ruska

**Ernst August Friedrich Ruska** (jdb. 25ê kanûna pêşîn 1906 li Heidelberg; m. 27ê gulanê 1988 li Berlin) kaşîf û elektroteknîkerekî Alman bû. Ew kaşîfê elektronmîkroskopê ye.

Sala 1986î bi tevî Gerd Binnig û Heinrich Rohrer Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Berhem (bi Almanî)

* E. Ruska: *Über eine Berechnungsmethode des Kathodenstrahloszillographen auf Grund der experimentell gefundenen Abhängigkeit des Schreibfleckdurchmessers von der Stellung der Konzentrierspule*. Studienarbeit Technische Hochschule Berlin, Lehrstuhl für Hochspannungstechnik, eingereicht am 10.5.1929
* E. Ruska: *Untersuchung elektrostatischer Sammelvorrichtungen als Ersatz der magnetischen Konzentrierspulen beim Kathodenstrahloszillographen*. Diplomarbeit, Technische Hochschule Berlin, Lehrstuhl für Hochspannungstechnik, eingereicht am 23.12.1930
* E. Ruska und M. Knoll: *Die magnetische Sammelspule für schnelle Elektronenstrahlen*. Z. techn. Physik 12 (1931) 389-400 und 448. eingegangen am 28.4.1931
* M. Knoll und E. Ruska: *Das Elektronenmikroskop*. Z. Physik 78 (1932) 318-339 eingegangen am 16.6.1932
* E. Ruska: *The Electron Microscope as Ultra-Microscope*. Research and Progress 1 (Jan. 1935) 18-19
* E. Ruska: *Über den Aufbau einer elektronenoptischen Bank für Versuche und Demonstrationen*. Z. wiss. Mikroskopie 60 (1952) 317-328
* E. Ruska: *Erinnerungen an die Anfänge der Elektronenmikroskopie*. Festschrift Verleihung des Paul-Ehrlich- und Ludwig-Darmstaedter-Preises 1970, H. 66, 19-34. Gustav-Fischer-Verlag, Stuttgart
* E. Ruska: *Das Entstehen des Elektronenmikroskops und der Elektronenmikroskopie*. Nobel-Vortrag. Physik. Blätter 43 (1987) 271-281 bzw. Rev. Mod. Physics 59 (1987) 627-638

Kategorî:Alman
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1906
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Mirin 1988
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Masiyên perikên strîdar

**Masiyên perikên strîdar** (*Actinopterygii*) çîneke masiyan e. Nêzîkî 30.000 cure dikevin vê çînê.

## Dabeşandina masiyên perikên strîdar

### Bineçîna ''Chondrostei''
** Koma Polypteriformes
** Koma Acipenseriformes

### Bineçîna ''Neopterygii''
** Jêreçîna Holostei
*** Koma Lepisosteiformes
*** Koma Amiiformes,
** Jêreçîna Teleostei
*** Jorekoma Osteoglossomorpha
**** Koma Osteoglossiformes
**** Koma Hiodontiformes
*** Jorekoma Elopomorpha
**** Koma Elopiformes
**** Koma Albuliformes
**** Koma Notacanthiformes
**** Koma Anguilliformes
**** Koma Saccopharyngiformes
*** Jorekoma Clupeomorpha**
**** Koma [[Clupeiformes]], [[masîwûrk]], [[hemsî]] û hwd.
*** Jorekoma [[Ostariophysi]]
**** Koma [[Gonorynchiformes]]
**** Koma [[Cypriniformes]], [[masîpank]], [[masîperk]], [[şapûd]] û hwd.
**** Koma [[Characiformes]]
**** Koma [[Gymnotiformes]]
**** Koma [[Siluriformes]], [[masîpisîk]] û hwd.
*** Jorekoma [[Protacanthopterygii]]**
**** Koma Salmoniformes, masîxatûnk, deqsor û hwd.
**** Koma Esociformes
**** Koma Osmeriformes
*** Jorekoma Stenopterygii
**** Koma Ateleopodiformes
**** Koma Stomiiformes
*** Jorekoma Cyclosquamata
**** Koma Aulopiformes
*** Jorekoma Scopelomorpha
**** Koma Myctophiformes
*** Jorekoma Lampridiomorpha
**** Koma Lampriformes
*** Jorekoma Polymyxiomorpha
**** Koma Polymixiiformes
*** Jorekoma Paracanthopterygii
**** Koma Percopsiformes
**** Koma Batrachoidiformes
**** Koma Lophiiformes
**** Koma Gadiformes
**** Koma Ophidiiformes
*** Jorekoma Acanthopterygii
**** Koma Mugiliformes, kêfal û hwd.
**** Koma Atheriniformes
**** Koma Beloniformes
**** Koma Cetomimiformes
**** Koma Cyprinodontiformes
**** Koma Stephanoberyciformes
**** Koma Beryciformes
**** Koma Zeiformes
**** Koma Gobiesociformes
**** Koma Gasterosteiformes
**** Koma Syngnathiformes, masîhespik û hwd.
**** Koma Synbranchiformes
**** Koma Tetraodontiformes
**** Koma Pleuronectiformes, masiyê pehn, panmasî, masîmûsa û hwd.
**** Koma Scorpaeniformes
**** Koma Perciformes, % 40 ji hemû cureyên masiyan dikeve vê komê: zîperdasî, masiyê merlan, qişlî û hwd.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* ''Actinopterygii'' 
* ''Actinopterygii'' at UntamedScience.com 
* Jonna, R. (2004) Actinopterygii  *Animal Diversity Web*. Updated 29 August 2006. Accessed 2 February 2013.

Kategorî:Masî
Masiyên hestîdar ên li Kurdistanê

Der dorî 95% ji hemû cureyên masiyan dikevine joreçîna masiyên hestîdar. Li Kurdistanê çend cureyên ava şîrîn (masiyên çem û golan) ev in:

## Koma masîpank, masîperk û masîzîvan (''Cypriniformes'')

### [[Famîleya masîpankan]] (''Cyprinidae'')
* *[[Acanthobrama centisquama]]*
* *[[Alburnoides bipunctatus]]*
* *[[Alburnus alburnus]]*
* Masiyê gola Hezarê (*Alburnus heckeli*)
* Devmezin an masiyê devmezin (*Aspius vorax*)
* Şapût, şabût an şawût (*Barbus grypus*)
* *[[Barilius mesopotamicus]]*
* *[[Capoeta antalyensis]]*
* Masîpankê karas (*Carassius Carassius*)
* Masîzîv (*Chalcalburnus mossulensis*)
* Darex an masiyê gola Wanê (*Chalcalburnus tarichi*)
* *Chondrostoma*
* *Cyprinion*
* Masîpank (*Cyprinus carpio*)
* *Garra*
* *Hemigrammocapoeta*
* *Iranocypris*
* Masîperk an şerbot (*Leuciscus cephalus*)
* *[[Leuciscus idus]]*
* Kilîs (*Tinca tinca*)

Wêne:CarassiusCarassius8.JPG|Masîpankê karas (*Carassius Carassius*)
Wêne:AlburnusAlburnusHead.JPG|*[[Alburnus alburnus]]*
Wêne:Alburnoides bipunctatus sujtásos küsz.jpg|*[[Alburnoides bipunctatus]]*
Wêne:FeralCarp.JPG|Masîpank (*Cyprinus carpio*)
Wêne:Rapfen.jpg|Devmezin an masiyê devmezin (*Aspius vorax*)
Wêne:Döbel Hochrhein10.JPG|Masîperk (*Leuciscus cephalus*)
Wêne:LeuciscusIdusWindeIde56cm 21-4-2009 16-46-58.JPG|(*[[Leuciscus idus]]*)
Wêne:TincaTincaScales.JPG|Kilîs (*Tinca tinca*)


### Famîleya ''Cobitidae''
* *Cobitis*

## Koma ''Cyprinodontiformes''
### Famîleya ''Cyprinodontidae''
* *Aphanius*

## Koma ''Perciformes''
### Famîleya masiyên nava keviran (''Gobiidae'')
* *Boleophthalmus*
* *Periophthalmus*
### Famîleya ''Mugilidae''
* *Liza*
* *Mugil*

## Çavkanî
http://www.fishbase.org
## Girêdanên derve


Kategorî:Lîste

Kategorî:Masî
Îbn Xelikan

**Ebûl 'Ebbas Ehmedê kurê Xelikan** () (jdb.  − m. ) yan bi kurtî **Îbn Xelikan** nivîskar, dîroknas û zanayekî misilman ê bi eslê xwe kurd ê di sedsala 13an de jiyaye.

Pirtûka xwe ya navdar û binirx heta îroj mayî Mirina Zadegan () bi zimanê erebî nivîsandibû.

Ew di sala 1211an de li Hewlêrê ji dayik bûbû. Wî di 1256an de dest bi pirtûka xwe kiribû û di 1274an de jî temam kiribû. Di wê pirtûkê de, wî jiyana 865 kesan nivîsandiye û qeyd kiriye. Wî di wextên cuda de li Qehîre û Şamê qazîtî kiriye. Ew li Şamê di sala 1282an de çûye ser dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Li ser Ibn Xelikan di Britannica de

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Jidayikbûn 1211
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1282
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Mirina Zadegan (pirtûk)

***Mirina Zadegan*** (bi erebî: *Wafayat al-Ayan*), kitêbeke navdar a Îbn Xelikanê dîroknas û zane yê ku di sedsala 13'an de jiyabû ye. Ew di kitêba xwe de qala jiyana 865 kesan dike.

Jiyana gellekî zanyarên kurd jî têde heye Ebdulsemedê Babek, Fexrûlnîsa Dîneweriye û wekî din.

## Girêdanên derve
* Kitêba Ibn Xelikan di Googlebooks de

Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên jînenîgariyê
Kategorî:Pirtûkên sedsala 13an
Niels Bohr

**Niels Henrik David Bohr** (jdb.  li Kopenhagen; m.  li heman derê) fizîknasekî Danîmarkî bû. Sala 1922î Xelata Nobel a fîzîkê wergitiye.

Li ser strûktûra atomê û tîrêjên wê yên manyetîk lêkolîn kiriye. Di pêşxistina angaşta qûantûmê de xwedî roleke sereke bû. Wî bo cara pêşîn modeleke dewlemend a atomê çêkiriye. Di jiyana xwe de gelek jê hatiye hezkirin û di warê fîzîkê de bûye yek ji pêşengan. Bi giranî tevlî fizîknas Max Planck bûye lê di gelak waran da ji wî cuda fikiriye. Bohr bala fizîknasan kişandiye ser spektroskopîyê. Gelek kes wî yek ji pêşengên çêkirina bombeya atomê didin naskirin.

Kategorî:Fizîknasên danîmarkî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên ji Kopenhagê