open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ebdûl Letîf Belûçî

**Ebdûl Letîf Belûçî**, (jdb. 2ê nîsan a 1925an, Bexda, Mandaya Brîtanî ya Iraqê - m. 22ê kanûna pêşîn a 1986an, Lahore, Pakistan) bêhtir wekî **Saqî** tê naskirin, artîstekî pakistanî bû ku herî zêde bi fîlmên Lollywoodê hatiye naskirin. Ew di zêdetirî 500 fîlimên urdû, pencabî, sindî û peşto de lîstiye.

## Jiyana berê û malbat
Saqî di 2ê nîsan a 1925an li Bexdayê, paytexta komara Iraq a îro, ji dayik bûye. Li vir bavê wî di dema Şerê Cîhanî yê Yekem wekê leşkerê brîtanî xizmet kiriye û piştre jî demeke wekî karmendê rêhesinê xebitiye. Bavê wî ji malbatekî belûçî bû ku ji navçeya Daduyê ya başûrê Pakistanê bû. Dayikê wî jî ji malbateke kurd bû. Birayê wî Ebdûl Qerîm Belûçî wekî gerînendeyê giştî ê kanala dewletê a Pakistanê xizmet kiriye.

## Kariyer
Saqî ji bêhtir bi deh zimanan zaniye û şiyana wî ya ku bi îngilîzî bi rihetî diaxive alîkariya wî kir ku roleke piçûk di fîlmekî navneteweyî yê *Bhowani Junction* (1956) de ku beşek li bajarê Lahore hatiye kişandin, rol wergirtiye. Yekem filmê wî yê urdû *Ilteja* di sala 1955an de derketiye. Ew li gel artîstê Nixat Siltana di fîlimê *Lakhpati* (1958) de wekê rola sereke de cih girtiye. Di sala 1959an de di fîlmê *Nagin* de rola marekî dilîze. Fîlmekî din ê girîng ê di kariyera wî de filmê *Lakhon Mein Aik* bû ku di sala 1967an de hate kişandin. Ew bi piranî bi rol û karakter xerab di fîlman rol wergirtiye.

Saqi di zêdeyî 500 fîlmên urdû, pencabî, sindî û peşto de rol wergirtiye. Wî herwiha du fîlmên wekê *Paapi* (1968) û *Hum Log* (1970) kişandine. Wî di lîstikên televîzyonê yên mîna *Deewarein*, *Jungle* û *Gardish* de jî rolên girîng wergirtine. Wî du stranbêjên mêr ên *playback* Mujeeb Aalam û Masood Rana bi fîlimên Lollywood re daye naskirin. Fîlima wî ya dawîn *Duşmanî* di sala 1990an de, çar sal piştî mirina wî derketiye.

## Jiyana taybet û mirin
Ji yekem zewiciya xwe Saqî bavê du qîz û du lawikan bû. Paşê ew bi artîstê navdar ê Pakistanê Yasmîn Xan re zewicî ku gelek ji bo fîlmên peşto xizmet kiriye. Saqî di 22ê çileya pêşîn a 1986an de miriye.

## Fîlimografî

* *Iltija* (1955)
* *Raaz* (1957)
* *Lakhpati* (1958)
* *Sassi Punnu* (1958)
* *Raaz* (1959)
* *Nagin* (1959)
* *Raat Kay Rahi* (1960)
* *Clerk* (1960)
* *Rahguzar* (1960)
* *Izzat* (1960)
* *Bombay Wala* (1961)
* *Zamana Kya Kahega* (1961)
* *Shaheed* (1962)
* *Hazar Dastan* (1965)
* *Aag Ka Darya* (1966)
* *Lakhon Mein Aik* (1967)
* *Mera Ghar Meri Jannat* (1968)
* *Zarqa* (1969)
* *Afsana* (1970)
* *Naseeb Apna Apna* (1970)
* *Mohabbat* (1972)
* *Angarey* (1972)
* *Farz* (1973)
* *Naya Suraj* (1977)
* *Seeta Maryam Margaret* (1978)
* *Permit* (1979)
* *Behan Bhai* (1979)
* *Pakeeza* (1979)
* *Chotay Nawab* (1980)
* *Aap Ki Khatir* (1980)
* *Muqaddar Ka Sikandar* (1984)

## Çavkanî

Kategorî:Artîstên belûçî
Kategorî:Artîstên kurd
Kategorî:Artîstên Pakistanê
Kategorî:Belûç
Kategorî:Belûçên Pakistanê
Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Jidayikbûn 1925an
Kategorî:Kesên belûç
Kategorî:Kesên ji Bexdayê
Kategorî:Kesên ji Iraqê
Kategorî:Kesên ji Pakistanê
Kategorî:Kesên kurd
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên Pakistanê
Kategorî:Mirin 1986
Kategorî:Mirin 1986an
Bendava Tişrînê

**Bendava Tişrînê** bendaveke li ser çemê Firatê ya li rojavaya Kurdistanê ye. Bendava ku dikeve nav bakurê Sûriyê, bi qasî 90 kîlometreyan li bakur rojhilatê Helebê ye û li Sûriyê piştî Bendava Tebqayê duyemîn bendava herî mezin a li ser çemê Firatê ye. Bendav di bin kontrola Hêzên Sûriya Demokratîk de ye û ji dawiya şerê navxweyî yê Sûriyê ve bûye armanca êrişên çeteyên îslamîst, ên ku ji Tirkiyeyê piştgiriya leşkerî distînin. Di heman demê de Tirkiye êrîşên hewayî li ser binesaziyê û li derdora bendavê pêk tîne.

## Agahiyên teknîkî
Bendava ku xwedî 40 metre bilindahî ye, di navbera salên 1991 û 1999ê de hate çêkirin û îro yek ji bendavên herî girîng ê welêt e, hem ji bo dabînkirina enerjiyê û hem jî ji bo rêziknameya avê. Bendav golekê tijî dike, ku ji bo hilberîna elektrîkê, avdanî û dabînkirina avê tê bikaranîn. Şeş turbînên wê hene, ku bi giştî 630 megawatt berhema wê ne. Depoya wê 1,3 milyar metrekup e û dirêjahiya wê 60 kîlometre ye.

## Girîngiya bendava Tişrînê
Ji destpêka şerê navxweyî yê Sûriyê di sala 2011an de, bendava Tişrînê bûye navendeke stratejîk, bi taybetî ji bo rêveberiya xweser a bakur û rojhilatê Sûriyeyê û Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD).

Di mijdara 2012an de, çeteyan bendav ji serbazên hikûmetê standibûn, û rêyeke girîng a dabînkirinê qut kiribûn. Di îlona 2014an de rêxistina bi navê Dewleta Îslamî (DAIŞ) bendavê xist bin kontrola xwe. Di kanûna 2015an de, Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) bi pêşengiya kurdan, ku ji aliyê DYAyê ve tê piştgirîkirin, bi ser ketin û bendavê ji destê DAIŞê vegerandin.

Kontrolkirina bendava Tişrînê garantî dike, ku kurd bigihin çavkaniyeke girîng a wizeyê. Elektrîka ku tê hilberandin ji bo dabînkirina herêmên kurdî li bakurê rojhilatê Sûriyê pir girîng e. Bendav li cihekî stratejîk li başûrê herêmên di bin kontrola kurdan de ye, û tê wateya girêdaneke girîng di navbera herêmên rojava û rojhilatê Firatê de.

Bendav ji bo tevgerên leşkerî yên li seranserê Firatê weke xaleke gihandina stratejîk e. Di sala 2015ê de girtina bendavê ji aliyê HSDê ve gaveke diyarker bû ji bo yekkirina herêmên xweser ên kurdan. Kontrolkirina bendavê ji HSDê re xeteke berevaniyê ya xwezayî peyda dike li dijî hêzên dijmin, bi taybetî rêxistina Dewleta Îslamî (DAIŞ), ku berê bendav ji bo derbaskirina Firatê bikar anîbû. Ji ber kêmbûna avê ya li herêmê, bendava Tişrînê xwedî girîngiyeke siyasî ye jî. Kontrolkirina çavkaniyên avê hêz dide kurdan li hember aktorên din ên Sûriyê.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1999an li Sûriyê
Kategorî:Bendavên di 1999an de hatine xilaskirin
Kategorî:Bendavên li Sûriyê
Tişrînê
Kategorî:Santralên hîdroelektrîkê li Sûriyê
Zoran Milanović

**Zoran Milanović** (, ) siyasetmedarekî xirwat e ku ji 2020an ve  Xirwatistanê ye. Berî ku bibe reîscimhûr, ew ji 2011an heta 2016an Serokwezîrê Xirwatistanê û ji 2007an heta 2016an serokê  (SDP) bû.

Piştî ku ji Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Zagrebê mezûn bûye, Milanović li Wezareta Karên Derve dest bi kar kir. Ew di navbeyna salên 1996-1999an de şêwirmendê mîsyona xirwatî ya Yekîtiya Ewropayê û ya NATOyê li Brukselê bû. Di eynî salê de tevlî SDPê bû. Wî di 1998an de ji Unîversîteya Serbest a Brukselê dîplomaya masterê di Hiqûqa Yekîtîya Ewropayê de wergirt. Di 2003an de muavînê wezîrê derve yê Xirwatistanê ji bo karên siyasî yên piralî bû. Piştî mirina serokê partiyê yê demdirêj û serokwezîrê berê , ew di hezîrana 2007an de ji bo wezîfeya serokê SDP hatiye hilbijartin. Partî di bin serokatiya Milanović de di  de ketiye rêza duyem û nikaribû  ava bike. Hegerçî di hilbijartinan de têk çû, di 2008an de dîsa bûye serokê partiyê. Milanović di 2011an de dest bi avakirina  kir ku çar partiyên siyasî yên merkez û merkez-çepê yek bike. Koalîsyonê di  de piraniya mitleq bi dest xist û SDP bixwe bû partiya herî mezin di  de. Piştî ku parlamen kabîneya wî tesdîq kir, Milanović di 23ê kanûna pêşîn a 2011an de bû Serokwezîr.

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokkomarên Xirwatistanê
Arif Doğan

**Arif Doğan** (jdb. 1945, Kırıkhan, parêzgeha Xetayê, Bakurê Kurdistanê) fermandara cendirmeyên tirk bû û tê gotin ku yek ji damezrînerên yekîneya îstîxbarata JİTEM a cedirmeyan e. Di dozên Ergenekonê de sûcdar bû û di tebaxa 2013an de 47 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn. Di dadgehê de diyar kir ku wî di dawiya salên 1980an de bi fermandarê cendirmeyê Burhanettin Bigalı, bi erêkirina Serokê Sererkaniyê (Necip Torumtay) û Wezareta Karên Hundir JİTEM ava kiriye û di sala 1990an de kontrola xwe radestî Veli Küçük kiriye. Berê jî îdîa kiribû ku bi însiyatîfa xwe JİTEM ava kiriye û di sala 1990an de "cemidandiye".

Dayika wî kurd bû, lê ew bi kurdî nezanî bû. Di sala 2010an de qeydeke deng a ku tê gotin Doğan e, bi awayekî nenas li ser înternetê hatibû belavkirin, tê de Dogan gotibû ku wî fermana mirina Eşref Bitlis û Cem Ersever daye û mirina Eşref Bitlisê (di ketina balafira bi guman de) weke "kuştin" bi nav dike. Muxbîrê JİTEMê Abdülkadir Aygan got ku ev rast e. Doğan anî ziman ku dengê di qeydê de yê wî ye, lê ji bo ku wî sûcdar bikin ev qeyd hatine parvekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:JİTEM
Kategorî:Kesên ji Xetayê
Kategorî:Skandala Susurlukê
Chișinău

**Chișinău** () paytext û bajarê herî mezin ê Moldovayê ye. Bajar navenda sereke ya pîşesazî û bazirganî ya Moldovayê ye û li nîvê welêt, li ser çemê Bîc (), ku şaxek Dniester de ye, ye. Li gorî encamên serjimêriya 2014an, bajarok xwediyê nifûsa xwe 532.513 bû, lê nifûsa şaredariya Chișinău (ku bajar bixwe û civakên din ên nêzîk dihewîne) 700,000 bû. Chișinău li Moldovayê devera herî dewlemend a aborî ye û navenda wê ya veguhastinê ya herî mezin e. Nêzîkî sêyeka nifûsa Moldovayê li qada metroyê dijîn.

Moldova xwedî dîrokek şerabê ye ku bi kêmî ve 3.000  vedigere û wekî paytext, Chișinău her sal meha cotmehê mîhrîcana şerabê ya neteweyî ya salane dike. Her çend avahiyên bajêr di dema Şerê Cîhanî yê Duyem û erdhejan de zirarek mezin dîtibe jî, mîrateyek mîmarî ya dewlemend maye, nemaze di forma realîzma soyalîst û mîmariya brutalîst de. Stasyona trenê ya navendî ya bajêr bi şêwazek mîmarî ya rûsî-Împeriyalî pesnê xwe dide û girêdanên trênê yên rasterast bi Romanyayê re digire. Mîmarê swîsrî-îtalî-rûsî Alexander Bernardazzi gelek avahiyên bajêr dîzayn kir, di nav de Salona Şaredariya Chișinău, Dêra Saint Theodore, û Dêra Saint Panteleimon. Bajar mazûvaniya Muzeya Neteweyî ya Hunerên Bedew, Zanîngeha Dewleta Moldovayê, Galeriya Brancusi, Muzeya Neteweyî ya Dîroka Moldovayê bi zêdetirî 236,000 pêşangeh û bazarên qelebalix ên li bakurê bajêr, di nav de xaniyê ku Aleksandr Pûşkîn carekê di dema sirgûnê wî de ji aliyê Alexander I yê Rûsyayê lê dima û ku niha veguheriye muzexaneyekê. Katedrala Nativity ya bajêr, ku li navenda bajêr e û di salên 1830an de hatî çêkirin, wekî "şehîner" mîmariya neoklasîk tê binav kirin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1436an li Ewropayê
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Ûkraynayî

**Ûkraynayî** yan **ûkraynî** (bi ûkraynî: українці [ʊkrɐˈjinʲts⁽ʲ⁾i]) komek etnîkî ya slavên rojhilatî ku xwecî Ûkraynayê ne. Zimanê wan ê zikmakî ûkraynî ye û piraniya wan girêdayî Dêra Ortodoks a rojhilat ne. Li gorî nifûsa giştî, ûkraynî piştî rûsan duyem koma etnîkî ya gelê slavan ya herî mezin pêk tîne.

Di dîrokê de, di bin desthilatdariya ji warên cuda de, jibo ûkrayniyan navên cûda ji aliyê mîrên xwe hatine dayîn. Hin dewletên ku li ser gelê Ûkraynayê hikûm kirine, yekîtiya Polonya-Lîtvanyayî, qîraliteya Habsbûrgê, împeratoriya Awistiryayê, û paşê Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê in. Nifûsa slavên rojhilat ku li herêmên Ûkrayna îroyîn dijîn, bi navê *Rûtînî* dihatin naskirin, ku behsa axa *Rûtênyayê* dikirin; Ûkrayniyên ku di bin împeratoriya rûsî de dijîn bi navê *rûsên biçûk* dihatin nasîn, ku navê wê li ser xaka *Rûsyaya biçûk* hatiye binavkirin.

Etnonîm "ûkraynayî" (têgeheke ku bi Hetmanatiya Kozak ve girêdayî ye) piştî vejîna neteweyî ya Ûkraynyayê hate pejirandin. Têkiliya wan a bi Kozakan re, wek mînak, di sirûda neteweyî ya Ûkraynayê de, gelek caran tê destnîşan kirin. Ji hemwelatiyên Ûkraynayê re jî ûkraynî têne binavkirin bêyî koka wan a etnîkî û hemwelatiyên Ûkraynyayê xwe wekî neteweyek sivîl didin nasîn.

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin
Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê
Kategorî:Komên etnîk li Polonyayê
Kategorî:Komên etnîk li Qazaxistanê
Kategorî:Komên etnîk li Qirgizistanê
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Kategorî:Komên etnîk li Ûkraynayê
Kategorî:Slav
Kategorî:Slavên rojhilatî
Kategorî:Ûkrayna
Bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagasakiyê

Di 6 û 9ê tebaxa 1945an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê du bombeyên atomî li ser bajarên japonî yên Hîroşîma û Nagasaki teqandin. **Bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagasakiyê** 150.000 heta 246.000 kes kuştin, ku piraniya wan sivîl bûn. Ew carek tenê ye ku çekên nukleer di şerekî çekdarî de hatine bikaranîn. Japon di 15ê tebaxê de teslîmî Hevalbendan bû, şeş roj piştî bombebarana Nagasakî, ragihandina şer a Yekîtiya Sovyetê li dijî Japonê û dagirkirina herêma Mançuriya ji aliyê Japonê ve. Hikûmeta Japonê di 2ê îlonê de peymana teslîmbûnê îmze kir û şer bi tevahî bi dawî kir.

Di sala dawîn a Şerê Cîhanî yê Duyem de, Hevalbendan êrîşeke giran li ser axa Japonê amade kirin. Beriya vê operasyonê 64 bajarên japonî bi kampanyayeke bombebarkirinê hatine wêrankirin, ku di nav de operasyona li ser Tokyo jî hebû. Şerê cepheya ewropî bi teslîmbûna Almanyayê di 8ê gulana 1945an de bi dawî bû, û Hevalbendan bala xwe bi tevahî dane ser Şerê Pasîfîkê. Di tîrmeha 1945an de, Projeya Manhattan a Hevalbendan du celeb bombeyên atomî hilberand: "Little Boy", çekekî hûrkirina uranyumê, û "Fat Man", çekekî nukleerî ya plutonyûmê. Koma 509th Composit Group a Hêza Hewayî ya Artêşa DYAyê bi balafira taybet a Silverplate ya Boeing B-29 Superfortress hate perwerdekirin, û li Tinian li Giravên Mariana hate bicîhkirin. Hevalbendan di Daxuyaniya Potsdamê ya 26ê tîrmeha 1945an de banga teslîmbûna bê şert û merc a hêzên çekdar ên Împeratoriya Japonî kiribûn. Hikûmeta Japonî guh neda ultîmatomê.

Ji bo bombebarana atomî razîbûna Keyaniya Yekbûyî hate standin, wekî ku li gorî Peymana Quebecê hewce bû. Di 25ê tîrmehê de general Thomas T. Handy, serekê karmendê Artêşa DYAyê, fermana bombebarana atomî li dijî Hîroşîma, Kokura, Niigata û Nagasaki da. Ev bajar, ji ber ku deverên bajarî yên mezin bûn, hatin hilbijartin, ku di warê leşkerî de jî tesîsên girîng dihewandin. 6ê tebaxê, Little Boy avêtin ser Hîroşîmayê, û sê roj şûnda, Fat Man avêtin ser Nagasaki. Di du-çar mehên pêş de, bandorên bombeyên atomî 90,000 heta 166,000 kes li Hîroşîma û 60,000 heta 80,000 kes li Nagasaki kuştin; hema nîvê kuştiyan roja yekem qewimîn. Piştî çend mehan, gelek kes ji ber bandorên şewatê, nexweşiya radyasyonê, û birînên din jiyana xwe ji dest dan, ku ji ber nexweşketin û kêmxwarinê pêk dihat. Tevî hêza leşkerî ya mezin a Hîroşîma, piraniya kuştiyan sivîl bûn.

Zanistvan bi berfirehî bandorên teqînan li ser karektera civakî û siyasî ya dîroka mirovahiyê û çanda populer lêkolîn kirine. Li ser hinceta etîk û dadmendî ya teqînan hîn jî gelek nîqaş hene. Li gorî alîgiran, bombebarana atomî ji bo bidawîanîna şer pêwîst bû, da ku jimara qurbaniyan kêm bimîne: Nêrîna wan li ser vê yekê ye, ku bombebaran rê li ber ziyaneke mezin ji bo her du aliyan girtiye. Lê li gor rexnegiran, bombebaran ji bo bidawîhatina şer nepêwîst bûn û lewma divê wek tawanên şer bêne dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Şerên DYAyê
Kategorî:Şerên Japonê
Cîhanî yê Duyem
Kategorî:1945 di jîngehê de
Kategorî:1945 li Japonê
Drake Callender

**Drake Callender** (jidayikbûn 7ê cotmeh 1997, Sacramento, Kalîforniya) futbollbazekî amerîkî ye. Ew li tîma **Inter Miami CF** di ligeya **Major League Soccer (MLS)** de wek golgirekî dilîse.

## Jiyana wî ya pêşîn
Callender destpêka xwe ya futbollê li akademiya **Cap FC United** û **Placer United** kir. Di navbera 2013-2016 de ew dibe beşek ji **San Jose Earthquakes Academy**. Pîştî ve, ew ji bo **California Golden Bears** di zanîngeha xwe de lîst, ku di 54 lîstikên de beşdar bû û 16 carî nehişt gog dabas bibe.

## Karê profesyonel
Di mijdara 2019an de, **Inter Miami** Callender kirî û di 2020 destpêkir.

Di sezona 2022 de, Callender bû golgirê sereke yê tîma xwe û di 24 lîstikan de beşdar bû û di lîstikekê playoff de jî lîst. Ew **Allstate MLS Goalkeeper of the Year**.

## Tîma neteweyî
Di 2023 de, Callender yekem car hat bijartin ji bo tîma neteweyî ya **Amerîka**, û di lîstikên dijî **Ûzbêkistan** û **Oman** de beşdar bû.

## Jiyana wî ya taybet
Li derva futbollê, Callender wekê nivîskar jî kar dike û pirtûkên zarokan dinîvisîne.

Kategorî:Jidayikbûn 1997
Kategorî:Mirovên zindî
Zanîngeha Jenevê

**Zanîngeha Jenevê** (bi fransî:*Université de Genève*) zanîngeheke lêkolînê ya gelemperî ye ku li Jeneva Swîsreyê ye. Ew di sala 1559an de ji hêla olnasê fransî Jean Calvin ve wekî semînereke olnasiyê hate damezrandin. Ew li ser olnasiyê heya sedsala 17an ma, dema ku ew bû navendek ji bo zanistiya rewşenbîriyê. Îro ew sêyem zanîngeha herî mezin e li Swîsreyê di warê hejmara xwendekaran de.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 16an li Swîsreyê
Kategorî:Avabûnên 1559an li Ewropayê
Leşkerî kurê Mihemed

**Elî Leşkerî kurê Mihemed** mîrekî kurd bû ku piştî bavê xwe, Muhemmedê Şedad, di sala 971ê de ketiye ser textê şedadiyan. Wî li gel birayên xwe bajarê  ji salariyan di 971ê de girt, pê re kontrola herêma  ketiye destê wî. Piştî mirina wî di 978an de, birayê wî  ketiye şûna wî.

## Çavkanî

## Bîbliyografî

* 
* 

Kategorî:Kurdên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 978
Merzûban kurê Mihemed

**Merzûban kurê Mihemed kurê Şedad** mîrekî kurd ê şedadiyan bû. Piştî mirina birayê xwe Leşkerî kurê Mihemed, Merzûban di 978an de ketiye ser textê şedadiyan. Lê belê ji ber ku di karên dewletê de bêtecrûbe bû, dewleta şedadiyan ketiye tengasiyê û ji aliyê birayê wî Fezlê kurê Mihemed ve di nêçîrekê de di 985an de hatiye kuştin.

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* 
* 

Kategorî:Desthilatdarên kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 985
Kategorî:Mîrên şedadî yên sedsala 10an
Serbest Nebî

**Serbest Nebî** nivîskar û lêkolînerê kurd e ku di sala 1968an de li Qamişloyê ji dayik bûye. Di sala 1994an de lîsansa Felsefeyê ji Zanîngeha Şamê wergirtiye, û paşê doktoraya xwe di Dîroka Felsefeya Nûjen de wergirtiye. Wek mamostayê felsefeya siyasî  li zanîngeha Koyê ya herêma Başûrê Kurdistanê (Iraq) kar kiriye û niha li zanîngeha Selahedîn a Hewlêrê mamostetiyê dike. 

## Nivîsarên wî
* Serbest Nebi gelek nivîsarên wî hene ku wekî beşdariyên rewşenbîrî û felsefî yên berbiçav têne hesibandin. Ya herî girîng ev in: 
* "Karl Marx: Pirsa Dîn": Têkiliya di navbera felsefeya Marksîst û têgehên olî de nîqaş dike.
* “Civaka Sivîl: Jînenîgariya Felsefî ya Têgînê”: Li ser têgeha civaka sivîl analîzeke dîrokî û rexneyî pêşkêş dike.
* "Danûstandin li ser hemwelatîbûn û serwerî": Ew kêşeyên ku têgehên serwerî û hemwelatîbûnê di cîhana hevdem de rû bi rû ne.

## Gotarên wî
Serbest Nebî gelek gotar weşandine ku behsa mijarên felsefî û siyasî yên hevdem dikin, bi taybetî yên girêdayî bi karûbarên kurdî û Sûriyê. Nivîsên wî li ser vekolînên rexneyî yên mijarên rojane yên wekî neteweperestî, nasname û olî radiwestin. Hin gotarên wî li zimanên din hatine wergerandin, ku bandora wî li derveyî çarçoweya herêmî nîşan dide.

## Çavkanî

Kategorî:Lêkolînerên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Melpomenê

**Melpomenê** di Mîtolojiya yewnanî de yek ji muzan e. Wateya navê wê strîn, stran gotin e. Ew muza trajediyê ye. Wek xwişkên xwe ew jî keça Zeus û yên Mnêmosînêyê ye.thumb|rast

Kategorî:Keçên Zeus
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Kurdên Keyaniya Yekbûyî

**Kurdên Keyaniya Yekbûyî** yek ji komên diyasporaya kurdan e, ku bi giranî ji salên 1980î û vir ve pêk hatiye. Di vê serdemê de, gelek kurdên ji herêmên Kurdistanê – bi taybetî ji başûr, bakur, rojhilat û rojavaya Kurdistanê – hatin Brîtanya, ji bo ku xwe ji çewsandin û pevçûnên siyasî rizgar bikin.

Li gor amarên Department for Communities and Local Government (Dezgeha Civak û Hikûmeta Herêmî), hejmara kurdan li Brîtanyayê di sala 2002 de derdora 50,000 bû, ku di nav wan de besa herî mezin ji kurdên başûrî pêk dihat. Piraniya kurdan li bajarên mezin, di nav de London, Birmingham, Manchester, Leeds û Glasgow bi cih bûne. Di serjimêriya sala 2011 de beşdaran karîbûn nasnameya xwe ya etnîkî wek "kurdî" binivîsin, û li gorî vê yekê bi giştî 49.841 kes li Brîtanyayê xwe wek kurd dane naskirin. Di 2021/22 de, ev hejmar derkete 93,174.

Di salên 1980î de li Londonê yekemîn rêxistinên kurdan ji bo armancên çandî û siyasî hatine damezirandin. Navenda Çanda Kurd a Londonê (KCC) yek ji saziyên herî kevn û herî naskirî ye, ku di eslê xwe de wekî "balyoza kurdî ji bo miletekî bê dewlet" kar dikir. Di salên 1990î de bi zêdebûna nifûsa kurdan re, rêxistinên din ên taybet, wek Halkevi, ku di sala 1985an de hat damezrandin, û Kurdish Workers Association (Komeleya Karkerên Kurd) di sala 1989an de.

Tevî hewldanên ji bo întegrasyonê, dijwarî jî hebûn. Kuştinên namûsê, bi taybetî di nav civatên kurdan de, bûn navenda raya giştî ya Brîtanyayê: Kuştina Benaz Mehmûd di sala 2006an de hewcedariya çareserkirina van kiryarên tundûtûjiyê eşkere kirin. Rêxistinên weke Iranian and Kurdish Women's Rights Organisation (Rêxistina Mafên Jinên Kurd û Îranî û Kurd) banga stratejiyên netewî ji bo têkoşîna li dijî kuştinên namûsê kirin.

Îro civata kurd li Brîtanyayê cihêreng e, ku beşên cuda yên Kurdistanê tê de hene. Ew di civaka brîtanî de întegre bûne û di warên wekî karsazî, çand û siyasetê de beşdariyê dikin. Di nav kesayetiyên naskirî yên bi eslê xwe kurd de lîstikvan Freema Agyeman û siyasetmedar Nadhim Zahawî hene.

Tevî dûrbûna erdnîgarî, gelek Kurd bi herêmên xwe yên eslê xwe re têkiliyên nêzîk didomînin û ji bo mafên Kurdan li seranserê cîhanê kampanyayên xwe dimeşînin. Rêxistinên kurdî li Brîtanyayê roleke girîng dilîzin: ew xizmetên taybet ên çandê pêşkêş dikin û di heman demê de întegrasyona civakî, çandî û sivîl di nav civaka Brîtanî de pêşve dixin.

## Çavkanî

Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Komên etnîk li Keyaniya Yekbûyî
Afrobeats

thumb|Burna Boy yek ji muzîkjenên navdar ên Afrobeats e
**Afrobeats** (divê bi Afrobeat an Afroswing re neyê tevlihevkirin) têgeheke sîwanê ye ku muzîka populer a ji Rojavayê Afrîkayê û diyasporayê tarîf dike ku di destpêkê de li Nîjerya, Gana û Keyaniya Yekbûyî di salên 2000î û 2010î de pêş ketiye. Afrobeats bi serê xwe ji şêwazekê zêdetir wesfandin e ji bo hevgirtina dengên ku ji Nîjerya û Ganayê diherikin. Cureyên wekî hiplife, muzîka jùjú, highlife, muzîka azonto û naija beats, am Afrobeats di serî de li Lagos, Accra û London têne hilberandin. Dîroknas û rexnegirê çandî Paul Gilroy li ser guheztina dîmena muzîka Londonê di encama guheztina demografîk de difikire.

## Çavkanî

Kategorî:Muzîka Afrîkaya Rojava
Kategorî:2010î di muzîkê de
Kampa Holê

**Kampa Holê** an **kampa penaberan a el-Hol** kampeke penaberan e li derûdora başûrê bajarokê el-Hol, ku dikeve nava Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê. Kamp nêzîkî sînorê Sûrî û Iraqê ye û ji bo malbatên endamên Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê hatiye amade kirin. Kamp di bin berpirsiyariya Hêzên Sûriya Demokratîk de ye, lê li gorî agahiyên nefermî, piraniya kampê ji aliyê endamên DAIŞê ve tê birêvebirin, ku kampê ji bo mebestên perwerdeya îdeolojîk û leşkerî bikar tîne.

Di sibata 2021ê de, nifûsa kampê zêdetirî 60,000 bû. Di destpêka sala 2019an de, ev jimar hîna nêzikî 10,000 bû, lê piştî ku HSDê axa dawî ya DAIŞê ji destê rêxistinê stand, kamp ji nişka ve mezin bû. Penaberên ku tê de rûdinin ji jin û zarokên DAIŞî pêk tên, ku ji gelek welatan tên, bi taybetî Sûriye û Iraqê.

Di nîvê sala 2023an de, nifûsa kampê daketibû binê 50,000an, ji ber ku penaber bi rêya înîstiyatîfên vegerandin û reîntegrasyonê ber bi malên xwe yên nû ve hatine şandin.

## Çavkanî

Kategorî:Kampên penaberan li Sûriyê
Ebû Xetab Elkurdî

**Ebû Xetab Elkurdî** (*Abu Khattab al-Kurdi*, jdb. 1978 li Helebce, Başûrê Kurdistanê - m. 17ê mijdar 2014an Tell Bakr, Kobanî, Rojavaya Kurdistanê) fermandar û terorîstekî DAIŞê bû ku bi eslê xwe kurd bû. Ebû Xetab di êrîşên li ser Kobaniyê de yek ji fermandarên DAIŞê bû.

## Jiyana wî
Ebû Xetab Elkurdî li bajarê Helebce yê Herêma Kurdistanê li nêzîkî sinorê Rojhilata Kurdistanê ji dayik bûye. Ew di destpêkê de tevlî Ensarulîslam bû lê piştî ku Ebûbekir el-Bexdadî di 2014an de damezrandina DAIŞê ragihandiye beşdarî DAIŞê bûye. Piştî ku DAIŞê vîdyoyeke propagandayê ya 24 deqeyan belav kir ku bi temamî bi kurdî hatibû nivîsandin û tê de Ebû Xetab, kurê wî yê 9 salî û gelek çekdarên din ên bi maske yên kurd ên DAIŞê soz dabûn ku “xîlafetê bînin Kurdistanê” û “dawî li ateîzma PDK û YNKê” bînin, Ebû Xetab meşhûr bû û bûye fermandarê DAIŞê. Ebû Xetab yek ji êrîşkarên şerê Kobaniyê bû. Li gor berpirsên kurd, iraqî û sûrî hinek kurd bi serokatiya Ebû Xetabî ji bo DAIŞê şer kirine û zanyariyên erdnîgarî dane wan û alîkariya wergerê kirine.

## Mirin
Ebû Xetab yek ji fermandarên sereke bû ku êrîşî Kobaniyê kiriye. Demeke kin piştî DAIŞê wêneyên propagandayê yên din yên Ebû Xetabî belav kiribû ku cil û bergên kurdî li xwe kiribû û li ber cesedên kurdan rawestiyabû, Ebû Xetab di 17ê mijdara 2014an de li gundê Tell Bakr nezîkî Kobaniyê ji aliyê şervanên Yekîneyên Parastina Gel ve li gel 28 çekdarên din ên DAIŞê hatiye kuştin ku di nav wan de 2 fermandarên din Ebû Elî Eskerî û Ebû Mihemed el-Mesrî jî hebûn.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê
Kategorî:Fermandarên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Kesên ji Helebceyê
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2014
Kategorî:Şerê navxweyî yê Sûriyê
Kandaulês

**Kandaulês** keyê Lîdyayê ku di sedsala 7em berî zayînê de desthilatdarî kiriye. Li gorî mîtolojiya yewnanî ew ji binemala Hêraklês û kurê key Mêlês (Mîrsos) e.

[thumb|rast|"Kandaulês jina xwe nîşanî Gîgêsî dike", tabloya bi destê [William Etty ye]]

### Mîta Wî

Sedema navdariya wî ne desthilatdarîya wî bû. Ew xwediyê tevgereke bêrêz yên zayendetîyê bû. Ew dixwast ku partnêra xwe nîşanî kesên din bike. Piştre ev tevger bi navê hat navkirin.

Key Kandaulês gelek ji jina xwe hez dikir û her derê jî pesnê jina xwe dikir. Di nav leşkerên wî Gîgês kurê Daskîlos hebû, key gelek ji wî hez dikir. Gelek caran jî pesnê jina xwe jî ji wî re kiribû.

Rojek ji rojan key dîsa pesnê jina xwe ji Gîgês re dikir. Gîgês re got: *ez dibêm qey çaxê ez pesnê jina xwe dikim tu ji min bawer nakî, naxwe were wê tazî bibîne. * Gîgês pêşîyê vê pêşnîyarê qebûl nekir lê paşî neçar ma fermana keyê bi cih anî. Plana key wisa bû: jina wî bihata ser cihê wan cilên xwe derxista ti Gîgês jî temaşe wê bikira. Çaxê jin pişta xwe bizîviriya Gîgês bireviya.

Dest pê planê kirin key çû li ser cihê xwe, xwe dirêj kir. Gîgês jî hat xwe weşart kuncikekî. Bêhneke din xatûn hat dest bi cilderxistinê kir. Gîgês jî bi kêfxweşî dest bi temaşekirinê kir. Çaxê xatûn pişta xwe zivirî, Gîgês hewl da ku bireve xatûn wî dît. Lê xatûn texmîn kir ku ew kara bêedebî, ya mêrê wê ye ji ber wê deng nekir. Lê tê zanîn ku tazîdîtin di nav barbaran de tiştekî gelek şerm e.

Xatûn heya sibê sebir kir, sibê gazî Gîgês kir. Du teklîf pêşnîyarê Gîgês kir. Got *sûcê we herduya ez ketime nav şermekî mezin yan keyê xwe bikuje bibe key min jî ji xwe re bistîne, yan jî xwe bikuje min ji vê şermê xilas bike.* Gîgês neçar ma teklîfa kuştina Kandaulesê qebûl kir.

Xatûn Gîgesê bir cihê ku Gîgêsê wê temaşe kirî weşart, kêrekî jî da destê wî. Çaxê Kandaulês hat Gîgês jî cihê xwe derket pê kerikê Kandaulesê kuşt, keyanî jî xatûn jî ma Gîgês re.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên Lîdyayê
Kategorî:Mirin 680î b.z.
Polîmnîa

**Polîmnîa** yan jî **Polîmniya**, di mîtolojiyê da di nav neh muzan de yekiye. Wek periya beytên olî ye. Derheqê muzîk an go helbestên îlahî ew ilhamê dide.

## Çavkanî

Kategorî:Keçên Zeus
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kurdish Reader: Modern Literature and Oral Texts in Kurmanji (pirtûk)

**Kurdish Reader: Modern Literature and Oral Texts in Kurmanji** (anku *Kitêba xwandina kurdî: Edebiyata nûjen û tekstên devkî di kurmancî de*) kitêba xwandina kurmancî ya Xana Omerxalî ye, ku bi taybetî li zimanê kurdên Ermenistanê disekine. Kitêba ku bi inglîzî ye, ji du beşan pêk tê: *Edebiyata nûjen di kurmancî de* û *Nivîsên devkî di kurmancî de*. Ji bilî tekstên edebî, ferhengokeke kurdî-inglîzî-kurdî, rêzimana kurmancî û wergera tekstên kurmancî bo inglîzî jî hene. Di kitêbê de beşeke berfireh bi çavkaniyan heye.

Kitêba Omerxalî ji 282 rûpelan tê pê û di sala 2011an de ji nav çapên weşanên Harrassowitz ve hate der.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên xwandina kurdî
Ebxaz

**Ebxaz** komeke etnîkî ya bakur-rojavayê Qefqasyayê ne, ku bi giranî li Ebxazya, herêmek nakokbar a li peravên bakur-rojhilatê Deryaya Reş dijîn. Nifûsa mezin a diyasporaya Ebxaz li Tirkiyeyê niştecih e, ku eslê wan di şerê Qefqasyayê yê di dawiya sedsala 19an de ye. Gelek Ebxaz jî li deverên din ên Yekîtiya Sovyetê berê dijîn, bi taybetî li Rûsya û Ûkraynyayê.

## Çavkanî
Pîranê Pîroz

**Pîran**, **Pîranê Pîroz** an jî **Pîranê Cornwallî** (bi kornîkî: *Peran*, bi latînî: *Piranus*, jdb. ? - m. 480, abat û pîrozekî kornî yê sedsala 5an piştî zayînê bû, dibe ku bi eslê xwe îrlendî bûbe. Ew pîroz parêzgerê madenvanên pîlê ye û di heman demê de bi gelemperî wekî parêzvanê herêma Cornwallê tê hesibandin

## Çavkanî

Kategorî:Pîrozên mesîhî
Catwoman (fîlm)

**Catwoman** fîlmeke superlehengan a amerîkî ji sala 2004an e ku ji hêla Pitof deranîn û ji hêla John Rogers, John Brancato û Michael Ferris ve bi riya çîrokeke Theresa Rebeck Brancato û Ferris bi muzîka Klaus Badelt ve hatiye nivîsandin. Fîlm ne tije li ser bingeha karaktera DC Comics Catwomanê ye. Di fîlmê de Halle Berry, Benjamin Bratt, Lambert Wilson, Frances Conroy, Alex Borstein û Sharon Stone rolên sereke dilîzin. Naveroka fîlmê li ser Patience Phillips, sêwirînereke grafîkî ya nerm, ku komployek li pargîdaniya kozmetîkê ya ku ew ji bo tevlêkirina hilberek xeternak a ku dikare bibe sedema pirsgirêkên tenduristiyê yên berbelav kar dike, eşkere dike. Piştî ku ji hêla komplogeran ve tê vedîtin û kuştin, Patience ji hêla pisîkek Mau ya misirî ve tê vejandin, ku jê re şiyanên pisîkê yên sermirovî dide û wisa dihêle ku ew bibe Catwomana superleheng ku li hemberê tawanan dikoşe.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî
Kategorî:Fîlmên superlehengên jin
Kategorî:Fîlmên 2004an
Bijî Kurdistan

[thumb|''Bijî Kurd û Kurdistan'' li ser kaxezê li ber [Dîwarê Rojava, Orşelîm, Îsraîl]]
**Bijî Kurdistan** (Alfabeya kurdî ya erebî: بژی کوردستان, yan *bijî Kurd*, *bijî Kurd u Kurdistan*, *bijî azadî*, *bijî berxwedan*) Slogan gelêrî ye ku welatparêziya Kurdan û piştgirîya serxwebûna Kurdistan nîşan dide. Ev hevok bi berfirehî di Nasyonalîsta Kurd û tevgerên çandî de tê bikaranîn lê li welatên mîna Îran û Tirkiye nakok e.

Li Tirkiyê, bikaranîna wê bûye sedema bertekên qanûnî; di sala 2024an de akademîsyenekî kurd ji ber belavkirina wê li ser înternetê hat binçavkirin û yekî din jî ji ber kiryarên bi vî rengî ji aliyê zanîngehê ve hat hişyarkirin. Rexnegir dibêjin ku krîmînalîzekirina sloganê Azadiya derbirinê binpê dike û diyaloga aştiyane asteng dike.

## Bikaranîn
Di mîtîngên siyasî, festîval û çalakiyan de dirûşma "Bijî Kurdistan" tê gotin ku sembola yekîtî û berxwedana Kurdan e. Ew di aktîvîzma diyasporayê de, wek nobetên heftane yên li derveyî welat ku daxwaza azadiya Abdullah Öcalan dikin, girîng e. Ev hevok di sala 2014an de di pîrozbahiyên berxwedana Kurdan a li dijî Dewleta Îslamî de girîngiyeke zêde bi dest xist.

## Binêre herwiha
* Kurdayetî
* Bijî Serok Apo
* Jin, Jiyan, Azadî
* Azadiya axaftinê li Tirkiyeyê

## Çavkanîyên

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Neteweperweriya kurdî
Îsasor

**Îsasor** (, , , bi tirkî: *Üzümbağı*), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Espîrê
Henûd

**Henûd** an jî **Hinûd** (bi ermenî: Հունուտ, *Hunut*, , , , navê fermî bi tirkî: *Çamlıkaya*), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Espîrê
Danzûtfisirik

**Danzûtfisirik**, **Danzot Ferîk**, **Danzûtferîk** ( [sic],  [sic], , navê fermî bi tirkî: *Ahlatlı*), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Espîrê
Zaqos

**Zaqos** an jî **Zagos** (bi ermenî: Զագոս, *Zagos*,   [sic], , , navê fermî bi tirkî: *Ardıçlı*), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Espîrê
Moxşîn

**Moxşîn**, **Mûxşîn** an jî **Moxaşên** (bi ermenî: Մողոշեն, *Moghoshen*, , , , navê fermî bi tirkî: *Öztoprak*), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Espîrê
Rıza Altun

**Ali Rıza Altun** (jdb. 1956) fermandarekî Partiya Karkerên Kurdistanê ye. Ew di nav rêxistinê de berpirsê Îranê û efserê Ewropayê bû. Altun ku di heman demê de endamê Konseya Rêveber a PKKê ye, di nava komîteya siyasî û têkiliyên derve de di asta berpirsyar de cih girtiye.

## Çavkanî
Xanedana Memlûk a Iraqê

**Xanedana Memlûk a Iraqê** () dewleteke xweser ê li Iraqê bû ku di bin desthildariya osmaniyan de bû. Xanedan ji aliyê memlûkên gurcî hatibû avakirin ku ji 1704 - 1831ê hikûm kiriye.

Hiqûma elîta memlûkî ji gurcî û çerkezan pêk hatibûn ku statûya otonomî dibin desthildariya osmaniyan standibû. Osmaniyan di sala 1831an de rejîma memlûkiyan hilweşand û hêdî hêdî desthilatdariya xwe ya rasterast li ser Iraqê ferz kiriye ku dê heta Şerê Cîhanî yê Yekem bidome, her çend Memlûk li Iraqê hêzek civak-siyasî ya serdest berdewam bûn, ji ber ku piraniya karmendên îdarî yên li Bexdayê ji malên Memlûkî yên berê dihatin derxistin, an jî ji çînek netewa Memlûkan pêk dihat.

## Hikûmdar

* Hesên Paşa (1704-1723)
* Ehmed Paşa (1723-1747)
* Sileyman Ebû Leyla (1749–1762)
* Omer Paşa (1762-1776)
* Ebdûllah Paşa (1776–1777)
* Sileymanê mezin (1780–1802)
* Elî elxahiya (1802–1807)
* Sileymanê biçûk (1807–1810)
* Seîd Paşa (1813-1816)
* Dawûd Paşa (1816-1831)

## Çavkanî

Kategorî:Dewleta dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1831ê de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Iraqê
Kategorî:Iraq a osmanî
Kategorî:Memlûk
Kategorî:Memlûkên Iraqê
Berdan Öztürk

**Berdan Öztürk** (jdb. 1ê gulan a 1980an, li Dutaxê, parêzgeha Agiriyê, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd e ku endama Partiya Demokratîk a Gelan bû, ji 2017an vir ve jî hevserokê Kongreya Civaka Demokratîk û endama meclîsê Agiriyê ye.

## Jiyana berî
Öztürk Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Mermereyê qedand. Piştî salekê di ezmûna xebata yasayî de, wî master li zanîngeha Londonê, pispor di warê Hakemaniya Navdewletî û Hiqûqa Bazirganî de xwend. Ew ji sala 2011an vir ve parêzerek serbixwe ye û niha doktoraya xwe didomîne.

## Kariyera siyasî
Öztürk di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015an de wek parlamenterê Meclîsa Mezin a Tirkiyeyê ku nûnertiya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) a Agiriyê dike hat hilbijartin. Ew di hilbijartinên pêşwext ên hilbijartinên giştî yên mijdara 2015an de û hilbijartinên parlemanî yên 2018an careke din hate hilbijartin. Di kongreya 8emîn a Kongreya Civaka Demokratîk (KCD) a 16ê îlona 2017an de ew û Leyla Güven ji bo Hevserokatiya Giştî hatin hilbijartin.

Di sala 2016an de li dijî Öztürk ji ber ku beşdarî merasîma cenazeyên 5 çekdarên Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) bûye, di derbarê wî de lêpirsîn hatibû destpêkirin. Di gulana 2018an de hat berdan. Ji ber daxuyaniyeke di derbarê êrişa Tirkiyeyê ya li ser Rojavaya Kurdistanê de, ji sala 2019an ve ji ber propagandaya terorê tê lêpirsîn. Federasyona Navneteweyî ya Mafên Mirovan (FIDH) dozkirina wî şermezar kir û ji rayedarên tirk îzahatê xwest. Di 17ê adara 2021an de serdozgerê dewleta tirk li Dadgeha Cezayê Giran Bekir Şahin ji bo wî û 686 siyasetmedarên din ên HDPê ji ber xebatên siyasî 5 sal cezayê qedexekirinê xwestibû, serî li Dadgeha Destûra Bingehîn dabû. Doz di 31ê adarê de ji ber ku îdianame ne li gorî şert û mercên hiqûqî sewqî dozgeriyê hatibû kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan
Memduh Mizûrî

**Memduh kurê Mela Selîm kurê Mela Necmedîn** berniyas bi **Mamosta Memduh Mizûrî** di sala 1928an de li gundê Êdilbê hatiye dinê.

## Kurtejiyan
Di malbateke melazade de hatiye dinyayê. Di heft saliya xwe de li cem bavê xwe dest bi xwendinê kiriye. Li gelek deverên Kurdistanê geriyaye û li cem gelek zanayên navdar xwendiye. Di sala 1955an de îcaza xwe ya melatiyê ji mamosteyê mezin Mela Ebdulkerîm Efendî wergirtiye. Di heman salê de li gundê Garwanê yê bi ser Rewanduzê ve dibe mela û mamostetiya feqiyan kiriye.

## Mirin
Memduh Mizûrî di roja 11ê çiriya paşîn a 2020an di temenê 92 saliyê de koça dawî kir û li bajarê Soranê hat veşartin.

## Çavkanî

Kategorî:Meleyên kurd
Muxtar

**Muxtar** an **mixtar**, (ji erebî: مختار; *muḫtār*, bi maneya *kesê ku hat hilbijartin*) rêveber an berpirsê taxan ên li Tirkiye, Bakurê Kurdistanê û Bakurê Kîprosê ye ku di hilbijartinên herêmî de tenê hilbijartin.

Mixtar û meclîsên taxan di hilbijartinên herêmî de ji bo pênc salan têne hilbijartin lêbelê destûr nayê dayîn ku partiyên siyasî ji bo van postan namzedan destnîşan bikin.

## Çavkanî

Kategorî:Gund
Kategorî:Hilbijartin
Kategorî:Rêvebirina raya giştî
Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê li Kurdistanê

**Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê li Kurdistanê** ji bo Kelepûra Cîhanê ya UNESCO ya li Kurdistanê bi nav dike.

## Bakurê Kurdistanê
* Çiyayê Bêllî
* Mizgefta Mezin û Nexweşxaneya Dîvrîgî
* Sûra Amedê û Baxçeyên Hewselê
* Anî
* Girê Mirazan
* Melîd

## Başûrê Kurdistanê
* Keleha Hewlêrê

## Rojhilatê Kurdistanê
* Nivîskên Bêstûnê
* Hewraman
* Karwanseraya Şah Ebasiya Bêstûnê (Wekî beşek ji Karwanserayên Îranê)

## Rojavaya Kurdistanê
* Bajarên Jibîrkirî

Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê
Alessandra Ambrósio

**Alessandra Corine Ambrósio** (jdb 11ê nîsana 1981an li Erechim,Rio Grande do Sul ,Brezîl) supermodel, lîstikvan û karsazeke ​​brezîlî ye. Di sala 2005an de wek jina herî seksî ya cîhanê hat hilbijartin. Ew ji hêla AskMen.com ve di Top 99 ya 2007an de û di rêza 2-an de di Top 99ên 2008an de di rêza 6-an de bû jinên herî xwestek ên cîhanê. Li gorî Celebrity Net Worth, ew ji sala 2006an û vir ve yek ji modela herî payedar li cîhanê ye û nirxa wê li dora 90 mîlyon reaî ye.

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

### Televîzyon

### Muzîkên vîdyoyî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 
* Alessandra Ambrosio  at The Fashion Styles

Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên brezîlî yên jin
Kategorî:Modelên Victoria's Secret
Florian Knorn

**Florian Knorn** (jdb. Kanûna pêşîn 1981an li Berlîn,Almanya) lîstikvan, dûblajvan û wênegirekî alman e.

## Jiyan

## Lîstikvanî û dûblajvanî

## Fîlmnîgarî
* 1988: *Friedrichstadt Palast*
* 1992: ''Karl May'' als *Junger Karl May*
* 1992: *Von Herz zu Herz*
* 1995: *Das Gespenst von Flatterfels*

## Karên dûblajvanî (bijarde)
* 1999: Digimon Adventure … *Taichi Yagami / Tai Yagami* für *Toshiko Fujita*
* 2000: Digimon Adventure 02 … *Taichi Yagami / Tai Yagami* für *Toshiko Fujita*
* 2003: Code Lyoko … *Ulrich*
* Leif Ericson … *Leif Ericson*
* 1999–2003: The Tribe … *Hawk* für *[[Sam Kelly]]*
* 2000–2002: Heaven … *Mike Pierce* für *[[Jeremy Lelliott]]* (10 beş)
* 2002: Return to Never Land … *[[Peter Pan]]* für Blayne Weaver
* Angel … *Connor* für *[[Vincent Kartheiser]]*
* Avatar (rêzefîlm) … *Jet*
* Dragon Ball Z … *Pigero* (in Episode 016)
* Disneys Fillmore...*Orgy Samson* (u.&nbsp;a. in Episode 2)
* ji sala 2024an ve: Ranma 1/2 (Remake) als *Ranma Saotome (männlich)*

## Girêdanên derve

* Malpera fermî
* 

Kategorî:Aktorên alman
Hemedîxan

**Hemedîxan** (, ) gund û taxeke Xelîliyê ye ku nêzîkî 50 km ji bajarê Rihayê dûr e.

Li gund xaneke bi navê Mehmedi Han heye ku texmînen xan di wextê romayî de hatiye avakirin. Ev xan di wextê Şerê Cîhanî yê Yekê de wekî kampa civandinê ya ermeniyên ku hatine sirgûnkirin dihat bikaranîn. Niha wekî axur tê bikaranîn.

## Nifûs

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rihayê
Kategorî:Taxên Xelîliyê
Şebeke, Xelîlî

**Şebeke** () gund û taxeke Xelîliyê ya bajarê Rihayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rihayê
Kategorî:Taxên Xelîliyê
Dawdî

**Dawdî** an ji **Dawûdî** () gund û taxeke Xelîliyê ya bajarê Rihayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rihayê
Kategorî:Taxên Xelîliyê
Ateş Gürpinar

**Ateş Nils Gürpınar**, anku bi almanî: **Ates Gürpinar** (jdb 25ê îlona 1984an li Darmstadt, Almanya) siyasetmedarekî alman yê ji Partiya Çepgir ye, ku ji sala 2021ê ve endamê Bundestagê ye û ji sala 2018ê ve jî yek ji şeş cîgirên serokê partiya xwe ye.Ji sala 2016an ve di heman demê de hevserokê komeleya herêmî ya Bavyera ya partiya Çepgir e.

## Jiyan û kariyera wê
Gürpınar ji bavekî tirk û dayikek alman hatiye dinyayê.Dibistana Edith Stein li Darmstadtê xwend û li wir di sala 2003 de abitura xwe qedand. Wî ji sala 2004 heta 2011 li Zanîngeha Erlangen-Nürnbergê xwend û di warê zanistiya medyayê de bawernameya masterê û di warê exlaqê çandên tekstê de master qedand. Di heman demê de dîrok û felsefeya wêjeya almanî ya nûjen jî xwendiye lê bawernameyek negirtiye.Ew li Zanîngeha Darmstadtê ya Zanistên Serlêdan waneyên lêkolînên medya û aborî dide.

## Kariyera siyasî
Gürpınar di sala 2010an de tevlî partiya Çepgir bû. Ji ber şerên li Efxanistan û Iraqê û her wiha ji ber xwepêşandanên xwendekaran ên li Ewropayê yên ku di sala 2009an de beşdar bû, di warê siyasî de çalak bû. Di sala 2012an de bû berdevkê çapemeniyê yê şaxa partiya Bavyerayê û ji sala 2014an heta 2016an rêveberê rêveberiya dewletê bû.Di sala 2016an de wek hevserokê partiya eyaletê hat hilbijartin .Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de li herêma Bakurê Munîhê bû berendam û %6.0ê dengan bi dest xist. Ew nehat hilbijartin. Li gel hevtaya xwe Eva Bulling-Schröter, di hilbijartinên eyaleta Bavyera ya sala 2018an de bû berendamê sereke yê Partiya Çepgir, lê partiyê tu kursî bi dest nexist.

Di sibata 2021ê de Gürpınar wek yek ji şeş cîgirên serokên federal ên partiya çepgir hat hilbijartin.Di kongreya partiyê de, ew bi %52 dengan bû berendam û bi 77% hat pesend kirin.

Di hilbijartina federal a Almanyayê ya sala 2021an de Gürpınar di lîsteya eyaletan de di siraya çarem de bû parlementerê Bundestagê. Li herêma Rosenheimê jî wek berendam derket û %2,2 dengan bi dest xist.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Mirovên zindî
Şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê

**Şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê** polîtîkayeke valakirina deverên gundewarî yên Bakurê Kurdistanê ye ku ji bo koçkirina kurdan di salên 1990 û 2009an de ji aliyê hêzên dewleta tirk ve pêk hatiye. Şewitandina gundan ji bo xayeya koçkirin û valakirina deverên gundewarên Bakurê Kurdistanê pêk hatiye. Li gorî çavkaniyan nêzîkî 3 hezar gund hatine şewitandin yan jî hatine valakirin. Ji bo şewitandina gundên kurdan yekîneyên leşkerî ji aliyê artêşa tirk ve hatibû avakirin.
## Mijarên têkildar
* Lîsteya gundên şewitandî li Bakurê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê
Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê
Xeleka Valeriepierisê

thumb|Li ser rûyê Cîhanê Xeleka Valeriepierisê.
**Xeleka Valeriepierisê** an jî **Çembera Valeriepierisê** xelekeke erdnîgarî ye ku piraniya nifûsa li ser rûyê cîhanê di hindurê vê xelekê de dijîn. Li gorî daneyên sala 2022an ji 8 milyar nifûsa tevahiya cîhanê 4.2 milyar mirov li Xeleka Valeriepierisê dijîn. Têgeh ji nexşeyeke ku di sala 2013an de li *Reddit*ê hatiye weşandin û ji aliyê mamosteyekê Texas ESL ya bi navê Ken Myers ve hatiye çêkirin ku navê wî yê bikarhênerî ya li ser malperê li xelekê hatiye dayîn derketiye holê. Xeleka orîjînal a Myers tenê ji %10 ji rûbera rûyê erdê ve ku bi berfirehiyeke li dora 4.000 kîlomêtre berfireh dibe ku navenda xelekê li Deryaya Çînê ya Başûr e. Nexşeya xeleka Valeriepierisê hatiye weşandin populer dibe û di gelek dezgehên medyayî yên înternetê de hatiye weşandin. Nexşeya orîjînal a Myers projeya Winkel tripel bikar tîne ku tê vê wateyê ku dora wî li gorî pêşnûmeyê nehatibû sererast kirin ku bi xeleka li ser rûxara qadekê re nagucav e.

Di sala 2015an de profesorê singapûrî Danny Quah bi alîkariya stajyerekê bi navê Ken Teoh îdîaya orîjînal a Myers verast kiriye û her wiha xeleka nû ku pir piçûktir e ku navenda xelekê li bajarok a Mong Khet a Myanmarê ye ku berfirehiya xelekê 3.300 km ye, pêşkêş kiriye. Di heman demê de Quah îdîa kiriye ku ev çembera herî piçûk e ku bi pîvanên nijdî û bi daneyên nûvekirî hatiye hilberandin û her weha aniye ziman ku li ser rûyê erdê xelekeke rastîn e.

Di sala 2022an de nexşeya xeleka orîjînal a Myers dîsa ji aliyê Riaz Shah ve ku profesoreke li Dibistana Karsaziya Navneteweyî ya Hultê bû hatiye ceribandin. Shah daneyên vê dawiyê ya ku ji Neteweyên Yekbûyî Perspektîfên Nifûsa Cîhanê hatine weşandin bikar aniye, texmîn kiriye ku di sala 2022an de ji 8 milyar nifûsa tevahiya cîhanê 4.2 milyar mirov di hindurê vê çemberê de dijîn.

Ji ber ku sêyeka Xeleka Valeriepierisê ji okyanûsê pêk hatiye, xelek xwedî nifûseke giran e. Di heman demê de xelek deverên vala yê Sîbîrya, Mongolya vedigire ku welatê xwedî nifûsa herî kêm ên cîhanê ne û di heman de xelek Himalayan jî vedigire.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Herêmên cografî
Stadyûma Amedê

thumb|Dîmenek ji Stadyûma Tahîr Elçî.
**Stadyûma Amedê**, **Yarîgeha Amedê** an jî **Stadyûma Tahîr Elçî** stadyûmeke ku di sala 2018an de li navçeya Peyas a Amedê hatiye çêkirin. Stadyûma Tahîr Elçî malavaniya tîmên wekê Diyarbakırspor, Diyarbekirspor û Aktîvîteyên Sportîv a Amedê (Amedspor) dike.

## Dîrok
Projeya ku di destpêkê de di sala 2008an de hate fikirîn, di sala 2014an de avakirina stadyûmê hatiye despê kirin. Proje ji aliyê TOKÎyê ve ji aliyê Wezareta Ciwan û Werzişê ve hatiye çêkirin.

Her çiqas di qonaxa avakirinê de hatibe gotin ku dê navê stadyûmê Stadyûma Amedê Nû were kirin jî, piştre tenê wekê Stadyûma Amedê hat naskirin.

Di demên dawî de ji bo ku navê stadyûmê wekê Stadyûma Tahîr Elçî were guhertin lê haye niha bi awayeke fermî nav nehatiye guherandin lê hinek komên alîgirên Amedsporê stadyûmê wekê Stadyûma Tahîr Elçî binavkirin e.

## Taybetî
Stadyûma Tahîr Elçî li ser qadeke 158 hezar û 353 mêtreçarçik hatiye avakirin ku kapasîteya stadyûmê 33 hezar kes e. Stadyûma Tahîr Elçî li gorî standardên UEFA û FIFAyê hatiye avakirin.

Li stadyûmê qadên wekê tablo, xwaringeh, kafeterya, salonên VIP, beşên weşana televîzyonê, beşa çapameniyê, parkên gerîdeyê, deriyên temaşevanan û werzişvanan hene. Li stadyûmê germkirina binê erdê heye û ji bo 2 hezar û 340 otomobîlan ku 306 ji van cihan ji bo kesên astengdar in, cihê parkkirinê heye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 2018an li Kurdistanê
Kategorî:Avabûnên 2018an li Tirkiyeyê
Kategorî:Werziş li Diyarbekirê
Çamûrlî, Xinûs

**Çamûrlî** (, , ), di qezaya Erziromê ya Xinis de gundekî zazayan e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Komkujiyên li dijî elewiyan li Sûriyê 2025

**Komkujiyên li dijî elewiyan li Sûriyê** rêze komkujiyê ku ji meha kanûna sala 2024an heya 8ê adara sala 2025an berdewam kiriye. Komkujî li devera deryayî ya Sûriyê di dema pevçûnên berdewam ên li Rojavayê Sûriyê di şerê navxweyî yê Sûriyê de li dijî elewiyan pêk hatine. Rêzeke komkujî ya bi şêwazên hovane di destpêka adara sala 2025an de li parêzgeha Lazqiyeyê dest pê kiriye, li gorî Çavdêriya Sûriyê ya Mafên Mirovan (SOHR), hêzên ewlekariya Sûriyê di berdewamiya du rojan de bi sedan sivîl kuştine ku di nav wan de 52 kesên elewî yên li bajarokên Muxtariye û Şîr ku tenê li gundewarê Lazqiyê ne hene. Ev bûyer di demekê de qewimîn ku alozî û pevçûnên çekdarî di navbera hêzên hikûmeta demkî ya Sûriyê û çekdarên ku tê îdiakirin ku bi serokê berê ya Sûriyê Beşar Esed ve girêdayî ne. Tevî garantiyên rayedarên hikûmetê ya nû ku kêmnetewe ku di Sûriya nû de ewle bin, civakên elewî ji kanûna 2024an vir ve rastî gelek komkujiyan hatine.

Li gorî Çavdêrîya Mafên Mirovan a Sûriyê (SOHR) ku bingeha saziyê li Îngilîstanê ye, ji 6ê adara 2025an vir ve di rêzekomkujiyên cuda de herî kêm 1.383 sivîl hatine kuştin. Çavdêriyê hejmara rastî ya kesên ku hatine kuştin texmîn kiriye ku pir zêde ne. Di heman demê de saziyê hişyarî daye û bal kişandiya li ser gorên komî ku kesên êrîşkar ji bo veşartina mezinahiya hovîtiyê xwe bikartînin.

Bi taybet di destpêka adara sala 2025an de li parêzgeha Lazqiyê komkujiyên kujer dest pê kiriye ku li gorî SOHRê hêzên ewlekariya Sûriyê di heyama du rojan de bi sedan sivîl kuştibûn ku di nav wan de 52 kesên elewî tenê li bajarokên Muxtariye û Şîrê ku li herêmên gundewarê Lazqiyê qewimîbû. Tevî piştrastkirina karbidestên hikûmeta nû ku kêmneteweyên di Sûrîya nû de ewle bin, civatên elewî ji meha kanûna sala 2024an vir ve rastî gelek komkujîyan hatine.

## Çavkanî

Kategorî:Komkujiyên li dijî sivîlan
Kategorî:Komkujî