open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zakaria

**Zakaria** an jî **Zekeriya Ebdulla** () stranbêjekî kurd e.

## Kurtejiyan

### Jiyana pêşî
Zekeriya Ebdulla li Hewlêrê li Kurdistanê hatiye dinê, di zaroktiya xwe de piraniya dem û heza xwe bi muzîkê re derbas kiriye. Ew di malbatekê de mezin bû ku muzîk wek hogira herî xwe ya mezin qebûl dikir.

### 1993 - 2001ê
Di sala 1993ê de koçbarî Swêdê bû û dest bi karê muzîkê kir, her li wir bi stranbêjîn navdêrên kurd re dest bi jenîna Kîborê kir. Di sala 1998ê de yekemîn albûma xwe "Tu Hatî" weşand û ev albûma wî bû pira wî ya ku jê ve derbasî cîhana muzîkê bû û karibû navê xwe li wir bide bihîstin.

Sala 1999ê albuma xwe ya bi navê "Bigerrêwe" weşand, piştire karên xwe pêşvetir birin û bi riya weşandina albuma "Dayê" di sala 2001ê de bêtirî milyoneka alîgirên kurd li xwe civandin. Piştî vê yekê jî berdewam pêşve çûye, bi awakî ku her dema bixwaze dikare pir alîgiran li dorên xwe bicivîne.

### 2002 - 2010ê
Di sala 2002ê albûma xwe ya silverî ya bi navê "Rojgar" weşand û bala hemû alîgirên muzîka Kurdistanê kişande ser xwe. Bi riya vê albûmê pir alîgirên wî li Kurdistanê çê bûn. Di vê albûmê de 14 stran hene, herweha stranên "Netbinim" kire vîdeoklîpe li Stenbolê, pişti wi strana "Rojgar" û "Tunazaneke" li Amedê wênêgirt.

Baweriya Zakaria tenê bi stêrikbûyinê nehatiye û albûma "Têlînaz" jî di sala 2004ê de weşand ku bû albûma zêrîna Zakaria û li Kurdistanê sê milyon kopiyên wê hatine çapkirin. Ev albûm bi aweyeka pir cwan hat amadekirin û 15 strana di nav da hene. Stîla stranên vê albûm Erebesk û Pop bu. Klîpa vîdyoyî "Têlînaz" li Stenbolê bi alîkarîa sedan danser (semaker) hatbû çêkirin û Televizyona tirkî'jî ev vîdeoklip weşand.

Pîştî propagandaya medyayî ku Zakaria tawanbar kiribu bi bazirgan û ku Zakaria xemxura karê huneriya xwe nebû, Zakaria bi albûmeka nû bi navê "Gencî pîr" welamen wan rexnegir da. Ev albûm li 2007ê hat belavkirin. Ji 12 strana tinê strana "Gûlê" hat klipkirin li Stenbolê û Kapadokyaê. Di nav vê albûmê wekê albûma "Têlînaz" teknîkeka bilind ya deng hatibû bi kar anîn.

## Albûm

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî ya Zekeriya

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Bob Truel

**Bob Truel** programvaneke komputerê ye. Wî bi Rich Skrenta, Bryn Dole, Chris Tolles û Jeremy Wenokur re, di salan 1998an de Open Direcroty Project avakir.

Ew hîn nîv-avakerek (yek ji avakeran) e û di Topix.netê de dixebit e.

## Girêdanên derve
* Topix.net  (bi îngilîzî)

Kategorî:Bernamesaz
Kategorî:Bernamesazên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Rojhan Beken

**Rojhan Beken** 1974 Mêrdîn hunermendekî kurd e.

Rojhan Beken 1974'an de wekî zarokê malbateke mêrdînî hat dinê.Dibistane li Serêkaniyê düxini û li Serêkaniyê mezin dibi. Malbata wi Serêkaniyê dijin. Li Zanîngeha Trakyayê beşa perwerdehiyê exwend. Hê li wê zanîngehê komeke muzîkê ava kir. Gelek salan bi muzîkarê tirk Haluk Levent re karê muzîkê domand, di albumên Levent'e stranên ku gotin ê wî bûn cih girtin. Beken, çend sal berê dema kurdî ferq kir dest bi hînbûna wê kir. Yekem albuma wî bi navê "Lawo" derket. Rojhan Beken ku li Stenbolê dijî, "Evîna Azadî" albuma wî ya duyem e.

## Berhem
* *[[Evîna Azadî]]* 2006
* *[[Lawo]]* 2004

Berhemekanî hunermend rojhan beken le staylî ROCK da berçaw dekewê . Albomî yekemî ew hunermende zortir le ser EVÎN û babetekanî takekesîye bellam le albomî duhem da ew hunermende zortir le ser meseley nîştimanî dwaye .

## Girêdanên derve
* Malpera Rojhan Beken 

Kategorî:Hunermendên kurd
Mikaîl Aslan

**Mikaîl Aslan**, (jdb. sala 1972 li Tawûx, Xozat, Parêzgeha Dêrsimê) hunermendekî kurd e.

## Jiyanname
Ew li Dêrsim-Xozatê, li gundê Tawûxê hatî ye dinê. Di temenê deh-salîyê da, digel malbata xwe çû Qeyserîyê. Li sala 1991ê li Zanîngeha Meletîyê dest bi xwandina xwe li pişka matematîkê kir, lê ji ber çalakîyên sîyasî xwandina xwe neqedand. Wî digel hindek ji hunermendên dî yên kurd koma muzîkê ya Munzurê ava kir û CDîyeka stranan tomar kir. Ew li sala 1994ê mişextî welatê Almanyayê bû. Ew li bajarên Maynzê û Franfurtê dijî.
Ew li Almanyayê jî li ser hunerê xwe berdewam bû, û li destpêkê digel hunermendê tirk Kemalê Dinç kar kir. Lê paştir, li sala 1999ê albûma xwe ya pêşîn, Agerayîs, bi kirmackî weşand. Paşî ew bû maraqdarê muzîka caz, û digel Dieter Schmalzried û Michael Weil Koma Mikail Aslan ava kir.
Wî li sala 2001ê, li Konserwatura Peter Cornelius ya Maynzê dest bi xwandina gîtar û saksofonê kir, û li sala 2005ê xwandina xwe qedand. Wî li sala 2003ê, albûma xwe ya bi giranî di kevneşopa Elewîtîyê da, ya bi navê Kîlitê Kuo, bi zarê kirmanckî weşand. Hunermendê kurd Ehmed Aslan jî di wê albûmê da digel wî ye.
Bi ser mijûlbûna bi strana kurdî ra, wî ji bo du belgefilmên li ser Anadolê ji bo televizyoyên Almanyayê jî muzîk çê kir. Wî li 2005ê albûma Mirazê weşand.

Ew stranên xwe pirranî bi zarê kirmanckî dibêje, lê stranên wî yên bi Kurmancî û tirkî jî hene.

## Dîskografî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî 

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Hunermêndên zaza
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Navdêr

**Navdêr** an jî **nav** tiştekî, lawirekî, an kesekî bi nav dike û ji cureyên din cude dike û ew bi navê xwe nêvnas dibe. Navdêr di nav xwe de dibin du par: hevenav û serenav.

## Hevenav
Hevenav navdêrên gelemper in, ango ji yekî bêtir tişt, lawir, an kesan bi nav dike: mirov, hesp, çiya, çem, pirtûk, xanî, karmend, kevir...

## Serenav
Serenav navdêrên taybet in, ango bi tenê tiştekî, lawirekî, an kesekî bi nav dike: Cegerxwîn, Evîn, Çavreş...

## Raweyên navdêran
Navdêr ji hêla ray û avakirina raweyê ve dibin sê par:
### Navdêrên xwerû (sade)
Di navdêra xwerû de, tîpên bêjeyê tenê tîpên rayî û resen in, û ti tîp an pirtik bi ser bêjeyê ve nebûne: mal, defter, rê, dê, pê, ker, kevir...
### Navdêrên dariştî (pêkhatî, xurdezad)
Ew ji navdêrê xwerû û paşpirtikekê pêk tên û bêjeyekê bi wateyeka nû çêdike ango navdêreka nû ku tiştek an heybreka nû bi nav dike: gavan, şivan, rêvan, karker, nûser, girtî, gundî...

### Navdêrên hevbend (hevedudanî)
Ev nav ji du bêjeyên xwerû bi hev dikeve û navdêreka nû û bi wateyeka têvel pêk tîne. Helbet yek ji bêjeyan navdêreka xwerû ye, û dibe ku ew ya dî dîsa navdêreka xwerû be, an rengdêr, hoker, daçek, bernav an rayê lêkerê be: cegerxwîn, serhildan, keskesor, xwînmij...
Renge ku navdêra hevbend ji sê bêjeyên xwerû jî saz bibe: berxwedan...
Renge ku navdêra hevbend ji navdêreka darijtî û bêjeyeka dî pêk were: nêçîrvanî, rewşenbîrî,serokkomar, girtîgeh...

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Rêziman
Rich Skrenta

**Richard "Rich" Skrenta** programevaneke komputerê, û weşînereke ku di salan 1982 da yekemîn virusa komputerê Elk Cloner li makîneyên Apple II de peyda kir.

Navbera salan 1989 û 1991an da ew bi Amiga Unix re ser Commodore Business Machines kar kir.
Navbera salan 1991 û 1995an da ew li Unix System Labs da û ji salan 1996 heta 1998an IP-level encryption bi Sun Microsystems kar kir.
Skrenta demek din Sun berda û yek jî avakeran Open Directory Project bû.

Ew hîn li rêza ODPê de û lêgerînan Netscape, Muzîka AOL, û Bazarê AOL dixebit e.
Têkiliya xwe da VMS Monster, berî MUD bû, ji bo VMS. VMS Monster bestlêrabûnê bo TinyMUD e.

Salan 1989da ew destbi xebatê listek wek minandina listîkwanê çêkir. Di salan 1994an de listikeke bi navê *Olympia* dan-bo-listik ji aliya Shadow Island Games çêkir. Ew hîn CEOê rojane bo Topix.net e.

## Girêdanên derve
* http://www.skrenta.com/
* http://www.topix.net/ 
* Roportaj bi Rich Skrenta, Avakerê Topixê 

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Bernamesazên amerîkî
Kategorî:Înformatîsyen
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Programçêker
Mala Wîyalî

**Mala Wiyalî** (wî alî), perçeyek ji Mala Êlî Seyda Mistefayê ye. Ew mal, eslê xwe ji gundê Qurqurik'ê hatiye. Li piraniya vê malê li gundê Qûrqûrikê man e, û îro jî hîna wekî **Mala Îmamê** tên nasîn. Seyda Silêmanê Îmamê kesekî navdar ê û ji vê malê ye. Seyda Silêman, li derûdorê xwe wekî mirovekî zana dihate dabilandin.

Ew heman demê de, dengbêjekî sereke yê baweriya Elewîtî, û merivekî ser girane. xwediyê hin besteyên xurt li ser baweriya Elewîtî ye. Mala Îmamê û Mala Wiyalî hîna jî wekî meriyên hev piştgiriya hev û dû dikin. Piştî Zagona Paşnav dayînê Mala Îmamê bi Paşnavê *Şahîn*, Mala Wiyalî jî bi paşnavê *Yılmaz* hatin tomar kirin

Mala Êliyê Seyda Mistefayê koçber jî daye derveyî Kûpik'ê. Hindik ji wan, li Têrcan, Gimgim, Stenbol, Eregliya Zonguldak'e û hin jî li bajerên din bi cîh bûne.

Ji vê malê, meriyê herî binav û deng Seyda Mistefa bi xwe ye. Eşq û evîna wî û dildara wî Axçe, li derûdorê pîr menşûr e. Ew çîrok wan, wekî çîroka Ferhedî û Şîrînê, wekî Keremî û Eslê tê gotin. 

Piştî wî, kesê herî navdar yê vê malbatê, Seyda Beyteş'e. Tê gotin ku ew, jî ji ber fikarên xwe û bangeşên Dewleta Tirk, li hember Serhildana Şêx Saîdê Pîran çek hildaye û di vê buyerê de li gundê Garisan hatîye kûştin. 

Di dîroka gûndê Kûpikê de du kesên ku ji zanîngehê destûryar bûne yêk ji vê malê ye. Parêzer Kazım Yılmaz û Dursun Şahin ji yêkemîn nifşên ku zanîngeh xelas kirinê ne. Mala Bavo, Mala Beyteş, Mala Qemer, Mala Welî û kevirên hîmê Mala Wiyalî ne.

Ji Mala Beyteş, kes li Kûpik'ê ne mîne. Wan di salên 50î de ji gund barkirin e û li Têrcanê bi cîh bune û nika mala Seyda Mûslim li ser vê rêç (şop)ê ye.

Ji Mala Qemer jî kes tûne. Ew jî, li Stenbolê û hin bajerên din yên Tirkiyê bi cîh bune.

Gundê Kupikê de ji Mala Êliyê Seyda Mistefayê Tenê Seyda Kekil *(Kekê Bavo)* dimîne. Kekê Bavo jî kesayetî ku wekî kesekî zana tê nasîn e. Ew li ser tradisyon, beyît û meselên gundê Kûpik'ê xwedî agahî û gotinên girîng e.

Mala wan di nava gundî û derûdorê de malbatek gelek henekbaz û bextiyar tên nasîn. Afirandina qerfên de gelekî pêşketî ne.

Kategorî:Malbat
Yekbûn (hunermend)

**Yekbûn** navê bestekar, sazkir û stranbêjeke jin a kurd e ku di 1979an de li Stembolê ji dayik bûye. Ew ji Mêrdînê ye û biçûka şeş xwîşk û birayan e.

Di sala 1989an bi awayekî amator dest bi muzîkê kir, heta sala 1997an bi komek gelek şev, şahî, konser û organîzasyonan de bi awayekî aktîv xebitî. Li Zanîngeha Marmarayê ya Stembolê di beşa Mamostatiya Muzîkê, perwerdehiya deng xelas kir.

## Berhema wê ya pêşîn, "Nîrwana" (2002)
Di sala 2002yan de bi yekemîn berhema xwe ya solo bi navê “Nirwana” derket pêşberî hezkiriyên xwe. Di vê navberê de tevlî gelek xebatên hunerî bû. Dîsa bi muzîk û vokalîstiyê tevlî xebatên rêzefilmên “Ihlamurlar Altında", "Esir Kalpler û Asî” bû. Li aliyê din reklam û jenerîkên muzîkan amade kirin. Ji bo komên dans, muzîkên taybet amade kirin. Berhema wê bi xwe jî di nava de ji gelek berhemên hûnerî re muzîksazî (aranjor) kir.

## Berhema wê ya duyem, "Kejê" (2007)
Di sala 2007an de bi duyem berhema xweya hunerî bi navê “Kejê” derket pêşberî hezkiriyên xwe. Ji bo hinek stranan (Were were, Xwezî dîsa, Esir kalpler, Kejê, Yar eman, Nikarim, Haro Baso, Şervana kurd im) klîp kişand.

Ji bo televîzyona Zagros TV li bernameya Mêvan Show derhêneriya muzîkê kir û jenerîk û tûşeyê bernameyê amade kirin. Li TRT Kurdî pêşbaziya deng de "Strana xwe bêje" wek jurî cihê xwe girt. Ser navê Kurdistanê li festîvala Pusan li Başûrê Koreyê bi stranên xwe beşdar bû.

## Berhema wê ji bo zarokan, "Zarok" (2013)
Di sala 2013 berhemeke ji bo zarokan a bi navê "Zarok" amade kir û li ser iTunes, Amazon û Musicload belav kir.

## Berhema wê ya bi navê "Dilop" (2013)
Her wekî din albûma çaran a bi navê "Dilop" him li Başûrê Kurdistanê him jî li Tirkiyê hate belavkirin û du klîb hate kişandin.

## Klîp, albûm û duetên wê

### Klîp
* 2002 Nîrwana: https://itunes.apple.com/tr/album/nirwana/id668794324?l=tr
* 2007 Kejê: https://itunes.apple.com/us/album/keje/id931604653
* 2013 Dilop: https://itunes.apple.com/us/album/dilop/id687908228
* 2013 Zarok: https://itunes.apple.com/us/album/zarok/id590385879

### Albumên wê
* *[[Nîrwana]]*
* *[[Kejê]]*
* *[[Dilop]]*
* *[[Zarok]]*
* *[[Frişte]]*
* *[[Ramadan]]*
* *[[Nazdar]]*
#### Ji albûmên wê
* Koma Çiya - Rozerîn
* Koma Çiya - Dîlana Bê Sînor
* Yekbûn - Nîrwana
* Yekbûn - Kejê
* Ihlamurlar Altında - Sound Track
* Ihlamurlar Altında - Sound Track 2
* Şair Ahmet Çelik - Hüznün Heceleri
* Berîvan - Belgesel
* Yekbûn - Dilop
* Yekbûn - Zarok
* Ji bo bîranîna Bro Omerî - Peşk

### Duet
* Bilind İbrahim - Zozan
* Kawa - Berfîn
* Armanc - Dayê
* Aramo - Dibarim'''

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1979
Tu (pirtûk)

***Tu***, navê romaneke Mehmed Uzun e ku di sala 1984an de li Swedê hat weşandin.

## Mijar

Kategorî:Mehmed Uzun
Kategorî:Romanên kurdî
Bîra qederê (pirtûk)

***Bîra qederê*** navê romaneke nivîskarê kurd Mehmed Uzun e. Ev roman di meha çiriya paşîna 1995an de derket û li ser jiyana malbata kurdî ya Bedirxaniyan e. Roman ji 260 rûpelan pêk dihê.

Bira Qederê mêweya hostetiye ya Uzun e û bûye klasîkekê wêjeya cihanê.

Roman bi mirinê dest pê dikê. Roman ji şazdeh wenêyan pêk tê, piştî mirinê êdi wenê dipeyivin. Wenêyên Celadet, malbata Bedirxaniyan li Stembola destpêka sedsalê, herdû şerên cîhanê, rojên surgûnê li welatê xerîbiyê, Xoybûn, Hawara Kurdî ku ji Şamê bilind dibe, jiyan û evînî li Elmanya pîșt șerê yekemîn… Ev tev bi hostayetiyeke wêjeyî û hunerî, bi hevre hatine girêdan. Mehmed Uzun di “Bîra Qederê”’de jiyana Celadet kû ji her alî ve bi xebat, êvin, têkilî, war û her tiştê xwê ve trajîk bû û dîroka malbata Bedirxaniyan, ya bi hesret û keser, bi ax û nalîn dide nîşan.

Şazdeh wenê û şazdeh bêș. Her bêș wêneyê xwe bi geșî û berfirehî șayesar dike. Di destpêka her bêșî de ew wêne bi dîrokên wan ê dema ku tê de hatine girtin û bûyerên wî çaxî bikekit cih digrin.Bi taybetî bûyerên dîrokî nakevine pêșiya jiyana Celadet Bedirxan le belê bergeheke cuda û fireh didine nivîsarê.

Roman ji dayikbûna Celadet Bedirxan û danasîna Bedirxaniyan dest pê dike.Celadet mirî ji dayika xwe dibe û li ser anișka birêke di hewșa kesra wande li Stembolê șiyar dibe û çaven xwe di veke Gerdûnê. Jiyana xwe jî li Surî di birekî de dide. Bi wî awayî roman li ser hevêrkekî ye jiber kû di destpêk û dawiya jiyana Bedirxan de bir heye. Ew bûye metaforek di romanê de. Bir li pey Celadet dice û hukm li qedera Mîr dike. Ji alîye din ve bir bi kurdî sînonîma xêw(memory) e. Bi ve bêje alegorîyek tê naskirin.

Mehmed Uzun di vê romanê de bi çar zimanan kar tîne; zimanekî rewşenbîrî û zimanekî xelqê ji alîyen karaktêran ve jî ew carna bi zimanê xwe dinivîse û carna jî dihele kû Celadet binivise. Gotinê Bedirxan bi nivîseke îtalîk cih digrin û bi vî warî ji cudatir in û xwe bi hesanî didine naskirin. Her çar ziman jî herikbar, zelal û xweş in. Di warê honandinê de, bilind e, di warê bihevxistina hevokan de, bilind e. Ji ber vê yekê, “Bîra Qederê” radeyeke nûye, berhemeke nûjen e, forma wê ya wêjeyî bilind e û bi zimanê xwe ve dewlemend e. Heger em gotinê bihînin ser hizir û temaya vê romanê, em tiştekî nûh, kûr û fireh dibînin, rewşa rewşenbîrên kurd yên berê, bi rengekî berfireh û piralî hatiye honandin û xemilandin. çanda kevnar û hawayê jiyanê li Mezopotamiya, herêmên cuda yên Kurdistanê û sirgûnê mîna rêzefîlmekê bi bîr tîne. Em bi vê romanê, civat û dîroka xwe, derd û êşên rewşenbîrên kurd yên berê û tekoşîna wan ji bo bidestxistina mafê çarenûsî hîn dibin.

Nefî bûn û êșa wêna, biteniya xwe di welatekî cuda û durî axa Kurdistanê, bêçaretiya bo gelen kurd e kû qedereke bêyom li ser aniya wan niviskîri bû, bandore xwe ne bi tenê li ser Celadet Bedirxan heliștiye, Mehmet Uzun kulên dile xwe jî bi zimanê wiya diveguhesê.

## Çavkanî

Kategorî:Mehmed Uzun
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Romanên kurdî
Sîn

* **[[Sîn, Mamekî|Sîn]]**, gundekî Mamekî ya Dêrsimê ye.
* **Sîn**, Komara Gel a Çînê
* Sîn (tîp)
Malta

**Malta**, bi fermî **Komara Maltayê** (bi maltayî: *Repubblika ta' Malta*, bi înglîzî: *Republic of Malta*), dewlet giravekî li başûrê Ewropayê di deryaya navînê de ye. Welat ji komgiraveke di navbera Îtalya û Lîbyayê de pêk tê. Girava Maltayê 80 kîlometre ji başûrê Sîsîlya (Îtalya), 284 kîlometre rojhilatê Tûnis, û 333 kîlometre bakurê Lîbyayê e. Zimanên fermî maltayî û inglîzî ne, û 66% ji nifûsê herî kêm bi îtalî dizanin.

Bi nifûsa xwe bi qasî 516.000 (2023) li ser rûberek 316 kîlometre çargoşe, Malta ji hêla rûberê ve dehemîn welatê herî piçûk ê cîhanê ye û çaremîn welatê serwerî yê herî qelebalix e. Paytexta welêt La Valet (Valleta) ye, ku ji hêla rûber û nifûsê ve li yekîtiya Ewropayê paytexta herî piçûk a neteweyî ye. Li gorî daneyên sala 2020an ji hêla Eurostat ve, qada bajarvanî ya fonksîyonel û herêma metropolê tevahiya giravê girtiye û nifûsa wê 480,134 e, û li gorî Neteweyên Yekbûyî, ESPON û konsera Ewropayê, "tevahiya axa Malta herêmek bajarî ya yekane pêk tîne". Malta her ku diçe wekî dewlet-bajar tê binav kirin, û di nav rêzên li ser bajaran an deverên metropolan de jî teyê navnîş kirin.

Malta ji sala 5900 berî zayînê vir ve tê niştecîhkirin. Cihê wê li navenda Deryaya Navîn di dîrokê de girîngiyek stratejîk a mezin daye wê wekî bingehek deryayî, digel rêzek hêzên ku li giravan hevrikî kirine û hikûm kirine, di nav wan de wek gelên fînîk, Kartacayî, yewnan, roma, ereb, norman, aragon, frans, brîtan û hinek din. Dema ku Xiristiyanî ji dema Xiristiyanên destpêkê ve heye, Malta di serdema navîn de bi giranî welatek misilman di bin serweriya Ereban de bû. Desthilatdariya misilmanan bi îşgala Normanan li ser Maltayê ji hêla Roger I ve di sala 1091an de bi dawî bû. Malta di sala 1813an de bû koloniyekî brîtanî, wekî navenda fîloya Deryaya navîn a Brîtanî bû. Ev di dema şerê cîhanî yê yekem de ji hêla hêzên Eksê ve hate dorpêç kirin û bingehek girîng a Hevalbendan ji bo operasyonên li bakurê Afrîkayê û Deryaya navîn bû. Parlamenê Brîtanyayê di sala 1964an de qanûna serxwebûna Maltayê pejirand û serxwebûna Maltayê da û Elizabeth II wekî keyîtîyê wê bû. Welat di sala 1974an de bû sîstemekî komarî. Ji dema serxwebûnê û vir ve welat endamê rêxistinên Neteweyên Yekbûyî û Hevkariya Gelan ye û di sala 2004an de tevlî yekîtiya Ewropayê bû; di sala 2008 de diravê welêt bi Ewro bû.

Katolîkî ola dewletê ye, lê destûra bingehîn a Maltayê bi azadiya wijdan û îbadeta olî garantî dike. Aboriya Malta bi giranî bi geştyariyan ve girêdayî ye, ku bi avhewaya xwe ya germtir li gorî welatên din yên Ewropayê, gelek deverên werzişê, û abîdeyên avahîsazî û dîrokî, di nav de sê cihên mîrateya cîhanê ya UNESCOyê: Ħal Saflieni, Valletta, û heft perestgehên megalîtîk ku yek ji kevintirîn avahiyên serbixwe yên cîhanê ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Rûpelê dewletê Malta
* Malta Travel Guide  (bi îngilîzî)

Kategorî:Avabûnên 1964an li Maltayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1964an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê
1 (cudakirin)

Ji yekê bêhtir wateyên **1**'ê hene.
* **[[1]]**, salê yekê.
* Yek, hejmara yekê.
* Hîdrojen, hejmara atomî ya elementa kîmyayê.
Hejmarên xwezayî

thumb
**Hejmarên xwezayî** an **reqema xwezayî** ew hejmaren, ê mera pê dihesbîne (0,1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,...). Carna 0 jî tê hesbandin di nav komê hejmarên xwezayî. Hejmarê tewrî çûk ya sifire ya yeke.

## Çêkirina hejmarên xwezayî
### Aksîyomên Peano
Di dîrokê da *Aksîyomên Peano* matematîkvanekî îtalî bi navî Giuseppe Peano heqên hejmarên xwezayî nivîsand. Lî zanengehên îro jî ew tên bikaranîn.
# Hejmarê 0 hejmarekê xwezayî ye.
# Yê çi hejmarekê xwezayî n, pişthatka wê n' jî heye.
# Hejmarekî xwezayî, yê pişthatkawê xwe 0 e, tune ye.
# Yê hejmarekî xwezayî bes pişthatkayekî xwe heye.

Ew heqên hejmarên xwezayî bi rêkê matematîkê ev ne:

# 0 \in \N
# \forall n: n\in\N \Rightarrow n'\in\N
# \forall n: \lnot (n' = 0)
# \lnot \exist (m,n): m' = n', \lnot m = n

## Nîşanên hejmarên xwezayî
Nîşanê hejmarên xwezayî
:\mathbb{N}
e. 
Koma hejmarên xwezayî vê sifrê mera komê hejmarên xwezayî
:\mathbb{N} = \{\, 1, 2, 3, \ldots \,\}
dinîvsîne, bi sifirê ra
:\mathbb{N} = \{0, 1, 2, 3, \ldots \,\}



## Girêdanên derve

Xwezayî
Kategorî:Kom (Matematîk)
Deryaya Reş

**Deryaya Reş** (, ) deryayeke marjînal e ku navbera parzemînên Ewropa û Asyayê de ye. Deryaya Reş di navbera rojhilatê Balkanan, başûrê Deşta Ewropaya Rojhilat, rojavayê Qafkasyayê û bakurê Anatolyayê de ye. Deryaya ji aliyê çemên sereke bi taybetî ji aliyê çemên wekê Çemê Dunayê, Çemê Nîpirê û Çemê Nîstirê ve tê xwedî kirin.

Deryaya Reş 436.400 km² rûav werdigire (Behra Azovê tê de nîne) kûrahiya ya herî kûrê deryayê 2.212 mêtre ye û qebareya giştî ya deryayê 547.000 km³ e. Piraniya qeraxa deryayê xwedê çiyayên bilind in ku ev bilindî li başûr Çiyayên Pontîkê li başûrê rojava bilindahiyên nîvgiravên başûrê rojava, li rojhilat Çiyayên Qefqasyayê û li bakur jî Çiyayên Kirimê ne. Xalên herî dirêj ên di navbera rojhilat û rojava de bi qasî 1.175 kîlomêtre ye. Bajarên girîng ên ku li ser peravê Deryaya Reş hatine avakirin ev in: (li gorî demjimêrên Bosporusê) Burgas, Varna, Konstanța, Odesa, Sevastopol, Novorossiysk, Soçî, Potî, Batûm, Trebzon û Samsun ne.

## Erdnîgarî
Rêxistina Hîdrografî ya Navneteweyî sinorên Deryaya Reş bi vê awayê destnîşan dike:
Li başûrê rojava. Sinorê bakurê rojhilatê Deryaya Marmarayê [Xetek ku bi Pozika Anatoliyê (41°13'N) ve bi Pozika Rumilî re digihêje ba hev]. Li Tengava Kerçê. Xetek ku bi Pozika Takil û bi Pozika Panaghia (45 ° 02'N) ve girêdayî ye.
Herêmên derdora Deryaya Reş bi gelemperî wekî Herêma Deryaya Reş hatiye binavkirin. Beşên deryayê ya bakur di nav kembera Chernozem (kembera axa reş) de ye ku ji rojhilatê Kroatyayê (Slavonya) destpê dike bi seranserê Çemê Dunayê re (bakurê Sirbîstanê, bakurê Bulgaristanê (Deşta Dunayê) û başûrê Romanyayê (Deşta Wallachian) heta bakurê rojhilatê Ûkraynayê û seranserê Herêma Reş ya Navendî û ji başûrê Rûsyayê ve jî ber bi Sîbîryayê ve diçe.

Devera deryayê ya Deryaya Reş bi gelemperî wekî devera Pontîk yan jî wekê perava Pontîkê tê binav kirin.

Kendavên herî mezin ên Deryaya Reş Kendava Karkinitê li Ûkraynayê û Kendava Burgasê li Bulgaristanê ye. Kendavên din ên biçûk ên wekê Kendava Dnieprovskiyê û Kendava Dniestrovskiyê li Ûkraynayê û Kendava Sînopê û Kendava Samsunê jî li Tirkiyeyê ne.

Dewletên ku ser peravên Deryaya Reş e ev in:
* Bulgaristan
* Romanya
* Ûkrayna
* Rûsya
* Gurcistan
* Tirkiye

## Galerî

Black Sea coast of Georgia (country), with skyline of Batumi on the horizon.jpg|Perava Deryaya Reş a Gurcistanê ku li asoya Batûmê dinêre.
Ласточкино гнездо.jpg|Kelehek biçûkê ji serdema navîn e ku li nêzîkê Gasprays Kirima Ûkraynayê ye.
POTI.JPG|Bendera Potî, Gurcistan.
Widok na Jałtę ze statku 06.JPG|Dîmenek ji Yaltaya Kirimê.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Reş

Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên Rûsyayê
Kategorî:Deryayên Tirkiyeyê
Kategorî:Deryayên Ûkraynayê
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Komên avê yên Bulgaristanê
Kategorî:Komên avê yên Romanyayê
Metre

[thumb|250px|Metreyeke standard a ku di sedsala 18-ê de ji aliyê [Chalgrin ve hate sazkirin. Li Parîsê tê dîtin.]]

**Metre** (wekî *metro*, *metir* jî tê nivîsandin) di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan û di Sîstema Metrîk da metre yek ji yekînên bingehîn e. Metre yekîna dirêjahiyê ye. Peyva metre ji peyva yewnanî μέτρον, *métron* dihêt. Kurtenavê wê *m* ye.

Bi awayekê dîrokî, metre ji aliyê Akademiya Zanistî ya Fransayê wekî 1/10,000,000 a wê hêlê hat pênasekirin ko ji kembera erdî ber bi qubê bakur diçe û ji bajarê Parîsê derbaz dibe. Niha, Dîwana Navneteweyî ya Kêşan û Pîvanan her metreyek hosa pênase dikit: dûrahiya ko ruhnî di heyama 1/299,792,458 ya sanîyeyê da di valahiyê da diçe.

Ew hezarekî kîlometreyekî ye. 

Metreyek ev e:

* \frac{1}{1000} kîlometre ne.

* 10 desîmetre ye.

* 100 sentîmetre ye.

* 1000 milîmetre ye.

## Çavkanî
* Zana Farqînî (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.

Kategorî:Cureyê pîvanê

Kategorî:Yeke
Yek

**Yek** an jî **êk** (**1**) hejmarêk xwezayî ye. Ew li pêşiyê 2 û li pişt 0 ye. Hejmarê romî ji yek ra " I "e. Li zimanê erebî hejmarê yek " ۱ "e.

## Wateyê yekê
Berê hejmarê yekê manêyên xwe yên din jî hemûn, wek xudê ya destpêk. Îro çend manên din jî hene.

### Kîmya
Hejmarê yekê li kîmya manê "hîdrojen" tê (H).

### Xalên dibistanê
Dibistanê da jî hejmar hene. Yek her welatekî da manêkî din heye.
* Elmanya da hejmarê yekê ê tewri başe.
* Sûriyê da ev hejmara ê tewrî xerapê.
Pir welatan da notê yekê ê tewrî pîse.

Kategorî:Hejmar
Dm

Menê **Dm** (ya **dm**) pirin.
* Li lîsteya kodên ISO yên dewletan da *dm* ê Domînîka ye.
* Kurtênavê dêsîmitirê, *dm*.

Kategorî:Kurtenav
Desîmetre

**Desîmetre** di sîstema mêtreyî de pîvana dirêjiyê ye. Desîmetreyek deh sentîmetre ye. Deh sentîmetre dikin metreyek. Kurtenavê wê *dm* ye.

Desîmetreyek ev e:

* \frac{1}{10000} kîlometre ye.
* \frac{1}{10} metre ye.
* 10 sentîmêtre ye.
* 100 milîmêtre ye.

Kategorî:Cureyê pîvanê
Kategorî:Metre
Kategorî:Yeke
Sentîmetre

thumb|300px|Di vê mêtreyê de pîvana santîmetreyan tê dîtin
**Santîmetre** jî tê nivîsandin) di sîstema metreyî de yekeya pîvana dirêjiyê ye. Sentîmetreyek deh mîlîmetre ye. Sed santîmetre dike metreyek. Kurtenavê wê *cm* ye.

Santîmetreyek ev e:

* \frac{1}{100000} kîlometre ye.
* \frac{1}{100} metre ye.
* \frac{1}{10} desîmetre ye.
* 10 milîmetre ye.

Kategorî:Cureyê pîvanê
Kategorî:Metre
Kategorî:Yeke
Charles de Gaulle

**Charles André Joseph Marie de Gaulle**, **Charles de Gaulle** , bi kurdî wek **General De Gol** jî tê nasîn (jdb. 22ê çiriya paşîn sala 1890î de li Lille - m. 9ê çiriya paşîn 1970î de li Colombey-les-Deux-Églises), general û leşkerekî navdar û ji salan 1958 heta 1969 serokkomarê Fransa bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1890
Kategorî:Mirin 1970
Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Sosin (stranbêj)

**Sosin** stranbêjeke kurd e.

Albûma yekemîn ya stranbêj Sosin piştî xebateke salekî derket. CD û kasêta ku navê wê "Reşeba" ye, bi hevkariya Kom Muzîkê û Mîr Muzîkê li Tirkiye û Elmanyayê li çar studyoyên muzîkê yên cûre hatiye amadekirin.

Berhema ku derhênertiya wê Hisên Çîftçî kiriye ji 11 stranan pêk tê. Herweha di berhema Sosin ya bi navê „ Reşeba“ de muzîkjenên mîna Fîkret Dag, Yasîn Poyraz, Ertan Tekîn û gelek muzîkjenên din yên ji neteweyên cûda li enstrumentan xistine.

Ji bilî stranên hunermend Sosin digel kesên cûda afirandine, di berhemê de şeş stranên otantîkî yên herêmên Behdînan, Botan û Colemergê jî hene. Weke tê zanîn ev hersê herêm ji hêla stîla muzîkê û bikaranîna qirikê ve xwedî heman xwezayê ne. Ji ber hunermend Sosin bi xwe jî ji Colemergê ye, mirov bi dengê wê diçe ku ji hêla muzîkê ve zêde dewlemedin.

Sosin bi payizoka bi navê "Seydikê Min" dide îspat kirin ku ne tenê mêr, herweha jin jî dikarin bi rehetî payizokan bistrênin. Herçiqas lawika bi navê „Bêrîvan“ nû hatibe afirandin jî, ew lawik bi awayê payizokan hatiye strandin û taybetmendiya hilbijartina stranan ya Sosin jî bi wî awayî kifiş dibe.
Strana gelerî ya herêma Botanê ya bi navê "Hêjîra Çiyayî" ku ji berya niha hunermendên mîna Alî Baran, Aynur Dodan û Koma Amed jî di albûmên xwe de strandibûn, Sosin jî beyî ku bi orjîniya stranê bileyize strandiye.

Di albûmê de du stranên bi zaravayê Soranî jî hene. Sosin stranên bi navên „Newbehar“ û „Zîlan“ bi Soraniyek paqij û zelal strandiye û bikaranîna telafûzê diyar dibe ku hunermend Sozin hikimdarê zaravayê Soraniye jî. Herweha li gor pisporan strana bi navê „Zîlan“ wê ji ber performansa muzîkê, naverok û xweşşîrovekirinê di muzîka kurdî de cihekê taybet bigire.

Sosin strana bi navê "Newbehar" diyarî gelê Memûre kiriye û li ser bergê di bin nivîsa stranê de ev mesaj jî nivîstiye:
:„ Ez vê strana xwe diyarî koçberên Mexmûran dikim. Wan ji bo doza azadiyê di mercên herî çetîn de li ber xwe dan û ji bilî berjewendiya azadiya gel tu jiyanek bê wate nepejirandin. Bêgoman ez ê nikaribim bi vê berhema xwe ji gelê Mexmûran re bibim bersiv. Mebesta min bi vê yekê ew e ku ez bi hest û dilê xwe li gel koçberên Mexmûrê me.“

Estekî Berga berhema Sosin ya bi navê „Reşeba“ hevqasî deng û stranên wê balê dikişîne li ser xwe û profesyonaltiya wêneger û grafîkerên Sosin bi her awayî diyar dibe.

Hunermend Sosin ji bo muzîkhesan hunermendeka nas e û heya niha wê di gelek çalekiyên çandî, di bernameyên televizyon û radyoyan de cîh girtiye.

Sosin li Silêmaniyê û Ewropayê dersên enstrumentan û ya şanê jî standiye.

## Berhem
* Reşeba - 2005
# RÊKA MIN DÛR E
# HEJÎRA ÇIYAYÎ
# HOY NAR
# BÊRÎVAN
# NEWBEHAR
# REŞEBA
# SÊVA SOR
# ZÎLAN
# XWAZGÎNÎ BILEZ HATIN
# MIZGÎNÊ
# SEYDIKÊ MIN (Payîzok)

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Stranbêjên kurd
Milîmetre

**Milîmetre** yekeya pîvana dirêjiyê ya sîstema metreyî ye. Hezar milîmetre dikin metreyek. Kurtenavê wê *mm* ye.

* \frac{1}{1000000} kîlometre ye.
* \frac{1}{1000} metre ye.
* \frac{1}{100} desîmetre ye.
* \frac{1}{10} santîmetre ye.

## Çavkanî
* Zana Farqînî (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.

Kategorî:Cureyê pîvanê
Kategorî:Metre
Kategorî:Yeke
Mm

Manê **mm** ya **Mm** pirin.
* Lîsteya kodên ISO yên dewletan da *mm* ê Myanmarê ye.
* Kurtenavê mîlîmitir, *mm*

Kategorî:Kurtenav
Cm

Pir manên **Cm** ya **cm** hene.
* Lî Lîsteya kodên ISO yên dewletan da *cm* ê Kamêronê ye.
* Lî kîmya da **Cm** kurtenavê Kuriyûmê ye.
* **cm** kurtenavê sentîmitir ye.

Kategorî:Kurtenav
Kîlometre çargoşe

**Kîlometre çargoşe** ya bi kurtî **km²** dibêjin, çiqas rûbar heye. Nîşanê rûbarê \ \mathrm{A}e. Cem çargoşa, ê aliyên hemberê wek hevdine, mera aliyê *a* derbî aliyê *b* dike (\ \mathrm{a} \cdot {b}).

Nimûne: "Erdekî min heye. Alîyek 10 kîlometre û aliyê din 5 kîlometre." 
Naka gereke mera seke. Aliyê  \ \mathrm{a}={10 km} e û \ \mathrm{b}={5 km} e, loma mera gereke naka ev bike: \ \mathrm{10 km}\cdot \mathrm{5 km}  
Wergî \ \mathrm{50 km^2} derdikeve. Manê xwe rûberê wê erdê 50 km² ye.

## Çavkanî

Kategorî:Matematîk
Kategorî:Yeke
Metre çargoşe

**Metre çargoşe** ya **m²** dibêjin, çiqas rûber heye. Metreyek çargoşe
* \frac{1}{1000000} çargoşê kîlomitirin.
* 100 çargoşê dêsîmitirin.
* 10.000 çargoşê sentîmitirin.
* 1.000.000 çargoşê mîlîmitirin.

## Hên seke
* Çargoşê kîlomitir

Kategorî:Matematîk
Kategorî:Yeke
7 (cudakirin)

Pir manên **7** hene.

* Salê 7, seke 7 (sal)
* Hejmarê 7, seke Heft
* Elementê kîmya da manê xwe Nîtrojen ye.
2 (cudakirin)

Ji yekê bêhtir wateyên **2**'ê hene.
* **[[2]]**, salê duwê
* Du, hejmara duwê
* Hêlyûm, hejmara atomî ya elementa kîmyayê.
Desîmetre çargoşe

**Çargoşê dêsîmitir** ya **dm²** dibêjin, çiqas rûber heye. Çargoşê dêsîmitirek
* \frac{1}{100000000} çargoşê kîlomitirin.
* \frac{1}{100} çargoşê mitirin.
* 100 çargoşê sentîmitirin.
* 10.000 çargoşê mîlîmitirin.

## Hên seke
* Çargoşê kîlomitir

Kategorî:Matematîk
Kategorî:Yeke
Sentîmetre çargoşe

**Çargoşê sentîmitir** ya **cm²** dibêjin, çiqas rûber heye. Çargoşê sentîmitirek
* \frac{1}{10000000000} çargoşê kîlomitirin.
* \frac{1}{10000} çargoşê mitirin.
* \frac{1}{100} çargoşê dêsîmitirin.
* 100 çargoşê mîlîmitirin.

## Mijarên têkildar
* Çargoşê kîlomitir

## Çavkanî

Kategorî:Matematîk
Kategorî:Yeke
Milîmetre çargoşe

**Çargoşê mîlîmitir** ya **mm²** dibêjin, çiqas rûber heye. Çargoşê milîmitirek
* \frac{1}{1000000000000}'ê çargoşê kîlometre ye.
* \frac{1}{1000000}'ê metre çargoşe ye.
* \frac{1}{10000}'ê çargoşê desîmetre ye.
* \frac{1}{100}'ê çargoşê sentîmetre.ye

## Mijarên têkildar
* Çargoşê kîlomitir

## Çavkanî

Kategorî:Matematîk
Kategorî:Yeke
Şamil Basayev

**Şamîl Basayev** (bi rûsî: Шамиль Салманович Басаев) çebû: tiwa 1965 Wedeno, Çeçenistanê da, Şamîl Basayev Serokê Mûjhadînê Çeçeneya û ye Îslamiay Kaukasê.

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Mirin 2006
Kategorî:Terorîzma îslamîst li Rûsyayê
Îbn el-Xetab

**Îbn el-Xetab** (nawê wê rast: *Habib Abd ar-Rahman*) çebû: tiwa 1969 Erebistana Siûdî, û hatia kuşten tiwa 2002 Çeçenistanê da. Îbn el-Xetab Serokê Mûjhadînê Çeçenistane û Kaukase da bû. hawalê wê Şamil Basayeva.

Kategorî:Erebistana Siûdî
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Mirin 2002
Kategorî:Terorîzma îslamîst li Rûsyayê
5 (cudakirin)

* Berî zayînê sala 5'ê, binêre B.Z. 5
* Piştî zayînê sala 5'ê, binêre P.Z. 5
* Hejmara 5, seke pênc
* Hejmara atomî ya elementa kîmyayê Borê 5 e.
Kûba

**Kûba**, navê fermî **Komara Kûbayê** (spanî: *República de Cuba*) girav û dewleteke Karîbê ye. Serbajarê Kûbayê Havana ye.

## Etîmolojî
Navê *Kûba* ji Zimanên Taíno tê. Ku wateya rastîn bi navê lê dibe wek wergerandî 'cihê ku erdên bi bereket bi firawanî ye' (*cubao*), or 'great place' (*coabana*). Nivîskar bawer dikin ku Christopher Columbus Portûgalîbûye û dewletekî bi navê *Kûba* ji aliyê Columbus ji bo bajarê Kûbayê li navçeya Beja li Portûgal bû.

## Dîrok

### Pêşdîrok
[çep|thumb|upright|Abîdeyekî [Hatuey, ku zûyî yên Taíno yên kahîna Kûbayê]]
Berî hatina Spaniyan, Kûba ji aliyê sê eşîrên cuda ya gelê Hindî Amerîkan ve niştevan bû. Taíno (ku gelên Arawak), Guanajatabey, û Gelên Ciboney in.

Bav û kalên Ciboney koçberî parzemîna Amerîkaya Başûr bûn, ku bi kurtirîn malperên heta 5,000 BP digihêje.

Taino ji Hispanyola yên di wextekî sedsala 3emîn ya A.D de hat, dema ku Columbus hat ew sedestên çanda bi hejmara 150,000 hezar li Kûbayê bûn.

Navê "Kûba" ji rastiyên zimanê Taíno tê. Ev navdêr ji wateya *coabana* wek "cihekî mezin," an jî wateya *cubao* wek "cihê ku erdên bi bereket bi firawanî ye" tê.

Cotkarên Taino di dema cotkarên Ciboney herwiha nêçîrvan û ravkerê civyariyê bûn.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* 

Kategorî:Avabûnên 1902an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Avabûnên 1898an li DYAyê
Kategorî:Bloka rojhilatê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1902an de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê

Kategorî:Welatên giravî
3 (cudakirin)

Ji yekê bêhtir wateyên **3**'ê hene.
* **[[3]]**, salê sêyê
* Sê, hejmara sêyê
* Lîtyûm, hejmara atomî ya elementa kîmyayê.
4 (cudakirin)

Pir manên **4** hene.

* Salê 4, seke **[[4]]**
* Hejmarê 4, seke Çar
* Elementê kîmya da manê xwe Berîlyûm ye.
Hejmarên romî

**Hejmarên romî** ji Romayê kevinin. Li wir berê bi hejmarên romî hesab dikirin. Hejmarên yek, pênc, deh, pêncî, sed, pêncsed, hezar, pênchezar, dehhezar, pêncîhezar, sedhezar, pêncsedhezar û milyon hene.

## Nirx

Wan li şonê hejmaran bi tîpan hesabdikirin. 
**I** = 1
**V** = 5
**X** = 10
**L** = 50
**C** = 100
**D** = 500
**M** = 1.000
\overline{V} = 5.000 
\overline{X} = 10.000
\overline{L} = 50.000
\overline{C} = 100.000
\overline{D} = 500.000
\overline{M} = 1.000.000

## Nivîsandin

Mera hejmarê tewrî mezin li alî çepê dinîvsîne û hejmarê tewrî çûçik li rastê. 
Nimûne: MDXI (=1511)

## Hesab

Hejmarin hene, bi şêweyekî din tên nivîsandin:
1 = **I**
2 = **II**
3 = **III**
4 = **<font size="3"><font color="orange">IIII --> IV</font></font>** 
5 = **V** 
6 = **VI**
7 = **VII**
8 = **VIII**
9 = **<font size="3"><font color="orange">VIIII --> IX</font></font>**,...

## Girêdanên derve

* Wir ti kanê (li elmanî) hejmarên romî heviskê

Kategorî:Alfabeya latînî
Romî
Grosnî

**Grosnî** paytextê welatê Çeçenistan ê di Federasyona Rûsya de ye.

Kategorî:Çeçenistan
Kategorî:Paytextên Asyayê
Ferhat Tepe

**Ferhat Tepe** yek ji şehîdên çapemeniyê ye.

Kategorî:Goriyên mêrkujiyê
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Axayê Bêdarî

**Axayê Bêdarî** helbetvanekî kurdan ê nenaskirî ye û ji bo jiyana wî qet agahî û çavkanî tuneye, Lê tê zanîn ku ew di navbera sedsala 15-16'a de jiyaye.

## Derheqê wî de
Celadet Elî Bedirxan li ser **Axayê Bêdarî** wisa nivîsand:
:Axayê Bêdarî – Me tu eserên vî şahirî ne dîtine. Me bi tenê navê wî seh kiriye. Rawiyan gote me ko Axayê bêdarî gelek guh daye zimên û çiqas jê hat ewçend bêjeyên erebî û farisî ne xistine şihrên xwe. Melayê Jaba qet qala vî şahirî ne kiriye. Dibêjin ko Axa di pey Mela Hisênê Bateyî re rabûye. Ji lewra me ew daniye vê derê.

## Binêre
* Lîsteya zanyarên kurd

Kategorî:Klasîkên kurdî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Axayok

**Axayok**, yek ji helbestvanekî kurd e.

Lê di derbarê jiyana wî de hema qet agahî tuneye.
Tê texmîn ku ew di sedsala 16an jî 17an de jiyaye. Nayê zanin ku Ev helbestvan ji kuderêye.

Ev in dûrikên Axayok yê ku bi dest me ketine:

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 16an
Kategorî:Klasîkên kurdî
Mele Yûnisê Erqetînî

**Mele Yûnisê Erqetînî** (? - m. 1785) yek ji nivîskarê kurdan û zaneyekî îslamê yê sedsala 17'an e.
Lê mixabin ku di derheqê jiyana wî de vê gavê çavkanî kêm in.

Xuya ye ku 'Erqetîn' an 'Helqetîn' navê gundê wî ye.

Ew di bandora Eliyê Teremaxî de maye û kitêbên tesrîf, Zurûf û terkîbê bi zimanê kurmancî nivîsandine.

## Berhem
* *[[Zurûf]]*
* *[[Terkîb]]*

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 18an
Kategorî:Mirin 1785
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wêjevanên kurd
Kategorî:Zanyarên îslamê
Melayê Erwasî

**Melayê Erwasê** an navê rastî **Mele Muhemmedê Erwasî** bijîşkê kurd bû ku kitêbekî bi zimanê kurdî li ser tibê nivîsand. Dîroka jidayîkbûna û mirina wî ne kifş e lê tê zanîn ku di Sedsala 19'an de jiyaye.

Kitêba wî li ser nexweşî û dermanên wan e. Mela tê de qala nexweşiyan dike û dermanê her nexweşiyê û çêkirina dermanên jî dibêje. Dîsan rawiyan gote min ko Melayê Erwasî di wextê Bedirxanê Evdalxan bavê Celadet Alî Bedirxan de jiyaye. Li gora vê û bi texmîn Mela beriya niho bi 150 salî 'emir kiriye. Ji kitêba wî re *Tiba Melayê Erwasî* dibêjin.

## Berhem
* Tiba Melayê Erwasî (Ev kitêba wî li ser tibê, (bijîşkîyê) ye).

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Zanyarên kurd
Mele Yehyayê Mizûrî

**Mele Yehyayê Mizûrî** fiqihzan û helbestvanekî klasîk ê kurda ye ku di sedsala 18 û 19an de jiyaye.

Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye.
Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin dîwana wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser Dihokê re ye.

Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê Şêx Nûredînê Birîfkanî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Nivîskar
Hecî Qadirê Koyî

thumb|Hecî Qadirê Koyî ji qelema Badî Babajan
**Hecî Qadirê Koyî** (b. 1816 Koye - m. 1897 Stenbol) helbestvanekî neteweperwer ê kurd e. Di nav kurdan de weke Ehmedê Xanî yê duyem tê binavkirin.

decî Qadirê Koyî di sala 1816an de li gundê Gorqereç ku dikeve başûrê rojavayê bajarê Koyê ji dayikbûye. Navê wî Qadir yan 'Ebdulqadirê kurê Mela Salih kurê Mele Ehmedê Gewre ye. Hecî Qadir hec nekiriye, ango neçûye hecê, ji ber ku di meha haciyan de ji dayikbûye hê ji biçûkanî jê re digotin Hecî Qadir. Hê zaro bû bavê wî dimire, di 7 saliya wî de dayika wî, wî li ba Mela Ehmedê ku kurxalê wî ye, datîne ber xwendinê, piştî 2 salê din ku dayika wî ji dimire, kurxalê wî, wî bixwedî dike. Duvra li cihê curbecûr li bajarên mîna; Serdeşt, Sablax û Şino, xwendina xwe didomîne û di sala 1862 an de îcazeya xwe ya 12 îlmî werdigire û vedigerê bajarê xwe Koyê.

Hecî Qadirê Koyî Xanîyê duyem e. Ew jî weke Xanî bi derdê miletê xwe dişewitî. Şi'r û qesîdeyên wî tev de li ser milet û welat in.

Çend helbestên Hecî Qadir di sala 1925an de li Bexdayê di bin navê Komele helbestên Hecî Qadirê Koyî de hatine çapkirin. Di wê komelê de biserhatiya Hecî jî gotine. Li gora wê komelê Hecî Qadir kurê Mele Ehmed e, di gundê Gorqeraçê de ji diya xwe bûye, û ji eşîra Zengenê ye. Lê ji ber ko di zarotiya xwe de guhastiye Koyeyê navê "koyî" pê ve bûye.

Hecî jî weke Nalî û Şêx Riza çûye Stembolê û ketiye civata edîb û helbestvanên Stenbolê. Ji helbestvanên wê heyamê pirê wan farisiya xwe li ber destên Hacî xwendine.

Hecî dîwaneke mezin heye an hebû. Min dîwana wî dîtiye; bi destnîviseke hûr qederê 800 rûpel hebû. Hecî ji dîwana xwe du nisxe nivîsandî bûn; heke nisxeke wê tirkan şewitandiye heye ko nisxa din rojekê bikeve destên me.

Hacî di sala 1897ê li Stembolê çûye rehmetê. Dibe ku li Skûdarê di Goristana Qerece-Ehmed de veşartî ye.

## Helbestên Hecî Qadirê Koyî

(*)
Killawsûr: Osmanî
Killawreş: Safewî 

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1816
Kategorî:Jidayikbûn 1817
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1897
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Heşt

**Heşt** ya **8** li hejmarên romî *VIII* ye. Heşt hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

## Hên seke
* Hejmarên romî
* Hejmarên xwezayî

Kategorî:Hejmar
Ellah

**Ellah** () li gorî bawermendan çêkerê hemû afirandinan e. Bi kurdî zêdetir **[[Yezdan|Xweda]]**, **Xuda** yan jî **Xwedê** tê bikaranîn. Peyva *Ellah* jî, bi taybetî ji aliyê gelek bawermendên Îslamê ve tê bikaranîn. Li gorî wan, peyva *Ellah* taybet e û ji bilî Xwedê seba tu mexlûqî nayê bikaranîn . Loma tu peyveke din nikare wateya wê gişkî vebigire. Lê her dikarin wateyeke wê tenê nîşan bidin. Ji bo nimûne peyva 'Xweda' ya ku em kurd bi kar tînin tenê wateyek (*îlah*) ji wateyê *Ellah* pêk tîne.

## Mijarên têkildar
*
* Xwedawend
* Navên Xwedê

## Çavkanî


Kategorî:Îslam
Kategorî:Navên Xwedê
Kategorî:Quran
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Fidel Castro

**Fidel Alejandro Castro Ruz** (jdb. 13ê tebaxa 1926an de li bajarê Birán ê Kûbayê − m. 25ê çiriya paşînê 2016an), siyasetmedar û şoreşgerê kûbayî bû.

Ew bi tevî Che Guevara, li dijî rêvebiriya dîktator Batista, tevlî têkoşîna Rizgariya Kûbayê bû. Salên dirêj di nava şerê gerîlayê de cîh girt. Piştî rizgarbûna Kûbayê bû serok û heta meha sibata 2008an li ser kar ma. Li gorî gelek kûbayiyan Fidel Castro dîktator bû.

## Fidel Castro û Şoreşa Kurd û Kurdistanê
Fidel Castro, şerê ku di navbera kurdên başûr û rejîma Sedam de pêk hati bûn, ew piştgiriya Sedam Huseyn kiri bû. Her wiha ku wî di 17ê hezîrana sala 1997an de ji Sedam re tîpa tenduristî û bijîşkên xwe şandine. Di heman katî de jî Castro û rêveberiya wî ji bo kurdan - pasvanên neftê ya Rojhilata Navînê - gotine.

## Çavkanî


Kategorî:Lehengên Yekîtiya Sovyetê
Kategorî:Siyasetmedarên kûbayî
Siyasetmedar
Daxistan

thumb|Nexşeya Komara Daxistanê
**Daxistan** an jî **Komara Daxistanê** (rûsî: Респу́блика Дагеста́н, *Respublika Dagestan*) welatekî li bakûrê Qefqazê ye. Zimanên Daxistanê rûsî û qefqazî ne. Di Daxistanê de gelekî rutuls, rûs, çeçen, azerî, gurcî û kurd dijîn. Li Daxistanê Neft û Gaz têne dîtin.

## Girêdanên derve


Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1921ê de hatine avakirin
Kategorî:Komarên Rûsyayê
Kategorî:Welat
Helyûm

thumb|Helyûm
**Helyûm** (, ji ) elementa ku nimroya wê ya atomî 2, siftiya wê 0,13 û di hewayê de kêm peyde dibe. Kurtebêja wê **He** ye.

Kategorî:Element
Kategorî:Hêlios
Halil Uysal

**Halil Uysal (Halil Dağ)** (jdb. 1973, Almanya - m. 1 nîsan 2008, Besta, Bakurê Kurdistanê) çalakdarê siyasî û kameraman û derhênerê alman û kurd bû.

## Jiyana wî

## Halil Uysal û xebata wî
Di vekirina televîzyona MedTV de (1995), Halil Uysal ji kesên yekem e ku weke kameraman dest bi xebatê dike. Pişt re îdareya MedTV wî dişîne Şamê da ku ew hin hevpeyvînan bikişîne. Ji wir derbasî nava gerîlayên PKKê dibe û çend belgefîlmên li ser jiyana gerîla çêdike. Her wiha fîlmekî bi navê *[[Bêrîtan (fîlm)|Bêrîtan]]* dirust dike û weke derhêner wê pêşkêş dike. Ev fîlm serkeftina wî ya herî mezin e.

Roja 1ê nîsana 2008an li Bestayê di şerekî navbera HPG û artêşa tirkî de tevî sê hevalên xwe hat kuştin.

## Fîlmnîgarî
* 2007 Stranek ji bo Zagros
* 2006 Bêrîtan
* 2002 Eyna Bejnê
* 2002 Tîrej
* Fîrmeskên Ava Zê
* Nepaniya Rûye Me

Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2008
9 (cudakirin)

Pir wateyên **9**'ê hene.

* Sala 9'an, binêre **[[9]]**
* Hejmara 9'an, seke Neh
* Di kîmyayê de wateya wê Fluor e.
10 (cudakirin)

Pir manên **10** hene.

* Salê 10, seke **[[10]]**
* Hejmarê 10, seke Deh
* Elementê kîmya da manê xwe Nêyon ye.
11 (cudakirin)

Pir wateyên **11** hene.

* Salê 11, seke **[[11]]**
* Hejmarê 11, seke Yazde
* Elementê kîmya da manê xwe Sodyûm ye.
12 (cudakirin)

Pir wateyên **12**'ê hene.

* Sala 12'ê, seke **[[12]]**
* Hejmara 12'ê, seke Dozdeh
* Di kîmyayê de wateya wê elementa Manganez e.
6 (cudakirin)

Pir manên **6** hene.

* Salê 6, seke **[[6]]**
* Hejmarê 5, seke Şeş
* Elementê kîmya da manê xwe Karbon ye.
8 (cudakirin)

Pir manên **8** hene.

* Salê 8, seke **[[8]]**
* Hejmarê 8, seke Heyşt
* Elementê kîmya da manê xwe Oksîjen ye.
13 (cudakirin)

Pir manên **13** hene.

* Salê 13, seke **[[13]]**
* Hejmarê 13, seke Sêzdeh
* Elementê kîmya da manê xwe Bafûn ye.
16 (cudakirin)

Pir manên **16** hene.

* Salê 16, seke **[[16]]**
* Hejmarê 16, seke Şazde
* Elementê kîmya da manê xwe Kukurd ye.
17 (cudakirin)

Pir manên **17** hene.

* Salê 17, seke **[[17]]**
* Hejmarê 17, seke Hevde
* Elementê kîmya da manê xwe Klor ye.
18 (cudakirin)

Pir manên **18** hene.

* Salê 18, seke **[[18]]**
* Hejmarê 18, seke hejdeh
* Elementê kîmya da manê xwe Argon ye.
14 (cudakirin)

Çend wateyên **14** hene.

* Salê 14, seke **[[14]]**
* Hejmarê 14, seke Çarde
* Elementek di kîmya da, Sîlîsyûm.
15 (cudakirin)

Pir manên **15** hene.

* Salê 15, seke **[[15]]**
* Hejmarê 15, seke Panzdeh
* Elementê kîmya da manê xwe Fosfor ye.
19 (cudakirin)

Pir manên **19** hene.

* Salê 19, seke **[[19]]**
* Hejmarê 19, seke Nozdeh
* Elementê kîmya da manê xwe Potasyûm ye.
20 (cudakirin)

Pir manên **20** hene.

* Salê 20, seke **[[20]]**
* Hejmarê 20, seke Bîst
* Elementê kîmya da manê xwe Kalsiyûm ye.
21 (cudakirin)

Pir wateyên **21**'ê hene.

* Sala 21'ê, binêre **[[21]]**
* Hejmara 21'ê, seke Bîst û yek
* Di kîmyayê de wateya wê elementa Skandiyûm e.
O

Pir manên **O** ya **o** hene.
* Herfê *O* li alfabe da, seke O (herf)
* *O* kurtenavê Oksîjen li kîmya da ye.
Osman Ebdulezîz

**Osman Ebdulezîz** li sala 1922yê li Helebceyê hate dinê. Bavê wî Şêx Ebdulezîz melayekê Neqşibendî yê navûdeng bûye. Osman Ebdulezîz perwerdehiya zaroktiyê ji bavê xwe û melayên deverê wergirt. Piştî salan ji bo perwerdehiya xwe berê xwe da Misirê. Li Misirê rêxistina Brayên Misliman nasî.

Piştî vegerî Iraqê tevlî rêxistinên Brayên Misliman bû. Li sala 1959ê de di nav damezrînerên rêxistina Hizbul Îslamî Iraq de bû. Piştî kudetaya Ebdulkerîm Qasim li Iraqê, rêxistina wan hate qedexe kirin û Şêx Osman vegerî Helebçeyê. Li sala 1979ê de rêxistina bi navê Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan damezrand.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1922
Kategorî:Mirin 1999
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Îlhan Ergîncî

**Ilhan Erginci** damezrêner û berpirsiyarê karê nivîsaran ê kovara Dengê Penaber e. Li Serhed a Bakurê Kurdistan, li Gimgimê (Varto) ji dayîk bûye (1968). Li Zanîngeha Stenbolê perwerdeya derûnînasî (psîkologî) dîtiye. Ji ber Kurdbûyîn û ramanên xwe gelek caran ji hêla Dewleta Tirk ve hatiye girtin. daye.

Erginci, Ilhan
Bêrîtan (fîlm)

***Bêrîtan*** fîlmek li ser jiyana Gerîlaya ARGK(Arteşa Rizgariya Gellê Kurdîstan) ya jin Bêrîtan (Gülnaz Karataş) e. Fîlm di sala 2006'ê de li çiyayên Kurdistanê di nav Gerîlayên HPG de hatiye kişandin. Fîlm di nava raya giştî û rexnegerên sînemayê de dengekî bilind veda û ji aliyê naverokê û kalîta filmçêkirinê de rexneyên baş wergirtin.

## Naveroka fîlm
Di fîlmê Bêritan de jiyana Gülnaz Karataş (bi navê kod Bêrîtan), tevlîbûna wê ya nav Gerîla, şerê navxeyî, xayîntiya di nava kurdan de û tekoşîna Bêritan tê nîşandan.

## Derhêner
* Halîl Uysal
* Jînda Baran
* Dersîm Zerevan

## Aktor
* Bêrîtan Dêrsim (Bêrîtan)
* Omer Harran (Çilûçar)
* Mehmet Emîn (Huseyîn)
* Jînda Baran (Rûken)

Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên 2006an