open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yevgenî Prîgojîn

**Yevgenî Vîktorîvîç Prîgojîn** (bi rusî: Евге́ний Ви́кторович Приго́жин, *Yevgeniy Viktorovich Progozhin*, jdb. 1 hezîran 1961 – m. 23 tebax 2023) olîgarşekî rûsî, serok û demazrînerê grûpa Wanger û kesê berê ya nêzîkê serokê Rûsyayê Vladîmîr Pûtîn e ku di hezîrana sala 2023an de serhildanek leşkerî bi grûpa Wanger ku komeke paramîlîter e daye destpêkirin. Carinan ji Yevgenî Prîgojîn re dibêjin "şefê Pûtîn", ji ber ku ew xwediyê xwaringeh û pargîdaniyên xwaringehê ye ku karûbaran ji Kremlînê re dikir.

## Jînenîgarî
Dema ku Prîgojîn li Yekîtiya Sovyetê mehkûm dibe, toreke pargîdaniyên bi bandor kontrol dike, nemaze pargîdaniya leşkerî ya taybet Wagner ku ji hêla dewleta Rûsyayê ve hate piştgirî kirin û her weha sê pargîdaniyên ku bi destwerdana di hilbijartinên Dewletên Yekbûyî yên sala 2016 û sala 2018an de têne tawanbar kirin. Li gorî lêkolînek sala 2022-an ji hêla *[[Bellingcat]]*, The Insider û Der Spiegel ve, çalakiyên Prîgojîn "bi Wezareta Parastinê ya Rûsyayê û zendê wê yê îstîxbaratê, bi GRU re bi tundî girêdayî ne".

Piştî salan înkarkirina girêdanên bi Koma Wagner re, di îlona sala 2022an de wî piştrast kir ku ew damezrînerê komê ye. Wî diyar kiriye ku wî komê di gulana sala 2014an de damezrand ji bo piştgirîkirina hêzên wekalet ên Rûsî di Şerê Donbasê de li dijî Ûkraynayê bike. Vê pejirandinê ji hêla vîdyoyek viral ve hate destnîşan kirin ku tê de Prîgojîn li girtîgehek rûsî hate pêşandan ku girtiyan vedihewîne û soz dide wan ku ew 6 meh bi Koma Wagner re xizmet bikin û piştî vê xizmetê ew ji girtîgehê azad bibin. Koma Wagnerê roleke girîng di dagirkirina Rûsyayê ya Ûkraynayê de lîst. Her wiha piştgirî da berjewendiyên Rûsyayê li Sûriye, Lîbya, Komara Afrîkaya Navendî û çend welatên din.

### Mirina wî
Ajansa Nûçeyan a Rûsyayê (TASS) di 23 tebaxa 2023an de ragihandiye ku navê wî di lîsteya rêwiyan a balafira ku di 23ê tebaxa 2023an de li herêma Tver a Rûsyayê ketibû xwarê û di nav 10 kesên ku di Balafirê de jiyana xwe ji dest dabûn de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Mirin 2023
Emir Can İğrek

**Emir Can İğrek** (jdb. 2 nîsan 1993, li Çerkezköyê) stranbêj û strannivîsekî tirk e. Li bajarê ku lê ji dayik bûye, bi damezrandina komên biçûk ên sahneyê dest bi muzîkê kir. Di sala 2019an de bi strana "Nalan" destkeftiya xwe pêk anî. Di Xelatên Muzîkê yên PowerTürk a 2020an de, ew wekî "Nûhatiyê Herî Hêzdar ê Salê" hate xelatkirin. Ew jî bi stranbêjên din wekî Funda Arar û Ferhat Göçer re stran çekir.

Ji sala 2020an ve li Zanîngeha Yıldız a Teknolojiyê (*Yıldız Teknik Üniversitesi*) dixwîne.

## Dîskografî

### Albûm

* *Ağır Roman* (2018)

### EP

* „Sapa“ (2020)

### Tenê

** "Gönül Davası" (2017)
** "Aç Bağrını" (2018)
** "Defoluyorum" (2019)
** "Gömleğimin Cebi" (2019)
** "Dönsen Bile" (2019)
** "Nevale" (2019)
** "Nalan" (2019)
** "Silahım Yok" (2019)
** "Meydan" (2020)
** "Darbe" (ft. Patron) (2020)
** "Saman Sarısı" (2020)
** "Dargın" (bi Zeynep Bastik) (2020)
** "Bıraktım Şaşırmayı" (2021)
** "Zemin" (2021)
** "Memur" (2021)
** "Çiftetelli" (2021)
** "Kor" (2021)
** "İntihaşk" (2021)
** "Gurbete Kaçacağım" (2022)
** "Felfena" (2022)
** "Bana Unutmayı Anlat" (bi Cem Adrian) (2022)
** "Kafa Tatili" (2022)
** "Facia" (2022)
** "Görünce Dünyamın Yıkıldığı (Zindî)" (bı Şanışer, 2022)
** "Beyoğlu" (2022)
** "Dayanamam" (2022)

## Xelatên wî

* Stranbêja Nûhatî ya Herî Hêzdar a 2019, Xelatên Muzîkê yên PowerTürk.

* Di sala 2019an de Stranbêjê Mêr ê Herî Heyrankirî, Xelatên Stêrkên Salê yên Altinyıldız.

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Stranbêjên tirk
Heijan

**Heijan** nave rastî **Doğan Tarda** (10ê Keçwer 1994; Wan, Bakure Kurdistanê) rapvanekî tirk ê bi eslê xwe kurd e.

## Jiyan û kariyer
Tarda, di sala 1994an de li bajarê Wan yê Bakurê Kurdistanê di malbateke kurd de hatiye dinê. Di sala 2012an de dest bi muzîka rap kir. Parçeyek bi navê 'Ez Kurdistan im' heye ku berê yekem û tekane bû. Lê ev perçe piştî demekê hat rakirin. Bi Mutî re strana bi navê 'Yansın Geceler' derxist. Stran ji 250 mîlyonî zêdetir carî hate klîk kirin. Di sala 2021'an de albûma xwe ya yekem a bi navê 'Bedeli Var' derxist. Di sala 2023 de bi Muti re albûma 'Hermano' derxist. Di demeke kin de albûm li ser Spotify zêdeyî 100 milyon car hatiye guhdarîkirin.

## Dîskografi
**Albûm**

* Hermano (ft. Muti) (2023)
* Bedeli Var (2021)
*
*
*
*
## Çavkanî
Kurdên Fînlendayê

**Kurdên Fînlendayê** (bi fînî *Suomen kurdit*) kurd an dîyasporaya kurdan e ku Fînlendayê dijîn. Kurdên Fînlendayê wek kurdên li Ewropayê ku bi zimanên ewropî diaxivin li Fînlendayê bi zimanê fînî û bi zimanê kurdî diaxivin. Li gorî zensûs ên sala 2020an de 16.603 kesên ku bi kurdî diaxivin li Fînlendayê hene.

## Dîrok
Kurd cara yekem di mezindahî di salên 1970 heya 1980an de hatinê Fînlendayê. Di sala 1995an de 1.166 hevwelatiyên tirkî li Fînlendayê bûnê û hat peşbînî kirin ku 300 heya 500 kes ji wan kurd in.

Hinek kurdên fînî ji Tirkiye û Îran in, lê piraniya wan ji herêma Kurdistanê a Iraqê ne ku wekî penaberî di salên 1990an de çûne Fînlendayê. Piştî ku erîşên DAEŞê êrîşê hêzên Pêşmerge û êrîşê herêma Kurdistanê eriş kirin, gelek kurdên fînî protest kirin. Li gorî serokatiya rêxistina hevalbendiya kurd û fînî, hinek ji kurdên fînlendayê diçine Sûrî û Iraqê ku alikariya arteşên kurd li wan herêman bikin.

## Çand
Kurdîaxivên Fînlendayê bi zaravayên kurmancî an soranî bi piranî diaxivin. Hinek Kurdên Tirkîyê ku ji Bakurê Kurdistanê koçê li Fînlendayê bûne asîmîle bûne, bi gelemperî tirkî diaxivin û zimanê kurdî bav û kalên xwe ji bîr kirine.

Hema bêje hemû kurdên Fînlendayê misilman in û li Kurdistana Iraqê, ku herî zêde kurdên Fînlendayê jê tên, piraniya kurdan misilmanên sunî ne. Rêxistinên cuda yên Kurd li Fînlendayê pîrozbahiyên xwe yên Newrozê li dar dixin.

## Rêxistinên kurdên fînî
Li Fînlendayê çend rêxistinên Kurdan hene, wekî Kurdiliitto û Suomalais-Kurdilainen ystävyysseura ne.

## Siyaset
Kurdên Fînlendayê di 26ê Tebaxa 2022an de ji bo protestokirina peymana NATO ya bi Fînlenda, Swêd û Tirkiyê re û civîna sêalî ya Fînlenda, Swêd û Tirkiyê li paytextî Helsînkî de xwepêşandanek li dar xistin. Tirkiyê daxwaz ji Fînlendayê kir ku piştgiriya xwe ya ji bo Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) û Yekîneyên Parastina Gel (YPG) rawestîne.
## Mijarên têkildar
* Diyasporaya kurdan
* Kurdên Norwêcê
* Kurdên Swêdê
## Çavkanî

Kategorî:Diyasporaya kurdan
Kategorî:Komên etnîk li Fînlendayê
Kategorî:Kurdên ewropî
Mistefe Axa

**Mistefe Axa** bi navê fermî **Mistefa Öztürk** (jdb. 1859, Gundê Erganê, Dêrsim - m. sala 1938an) siyasetmedarekî osmanî û kurd bû.

Endamê Dadgeha Bîdayetê, Serokê Eşîra lawên Ebesê, Parlamenterê Serdema Yekem ê Mamekîyê yê Meclisa Mezin a Tirkiyeyê û Qeymeqamê bajarê Qisle bû. Mistefe Zewicî bû û bavê heft zarokan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Navdarên Dêrsimê
Kategorî:Siyasetmedarên osmanî-kurd
Kategorî:Siyasetmedarên tirk bi esle xwe kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Dêrsimê
Kategorî:Siyasetmedarên Meclîsa Mezin a Tirkiyeyê
Tobias Rahim

**Tobias Rahim** (z. 10ê çiriya paşîn sala 1989an li Aarhusê, Danîmarka) stranbêjekî kurd û danîmarkî ye.

## Kurtejiyan
Tobias Rahim di sala 1989 de li bajarê Aarhusê ji dayik bû. Diya wî danîmarkî ye; bavê wî kurd e û endama arteşê pêşmerge ye. Ji ber karên xwe, ew ji nexweşiya zextê ya piştî trawmayê derçû, ji ber vê yekê ew demek dirêj di dermankirinê de bû. Di vê demê de Rahim bi tena serê xwe ji aliyê diya xwe ve hat mezinkirin.

Rahim li Meksîkayê wekî parêzvanê zozanan, li Kolombiyayê wekî rapper û li Ganayê wekî stranbêjek pop bi navê *Toby Tabu* xebitiye.

## Pêşveçûnî
Di sala 2017an de wî EP-ya xwe-navnîşan a yekem derxist, ku li dû wê albûma wî ya pêşîn *National Romantik 2021* di Cotmeha 2020an de hatî derxistin.

Di sala 2022an de albûma wî ya duyemîn a stûdyoyê *Når sjælen kaster op* derket, ku bi wê re di tabloyên albûmê de di rêza yekê de bû.

Ji sala 2021an vir ve wî bi çar têne strangotinên ve di rêza yekane ya danîmarkî de cih girt.

## Dîskografî

* *Tobias Rahim* (EP, 2017)
* *National Romantik 2021* (2020)
* *Når sjælen kaster op* (2022)

### Têne gotin

* "Luk Mig op" (2016)
* "Gode Tider" (2016)
* "Falder i" (2016)
* "Verden Vælter" (2019)
* "Costa Del Sol Til København" (2019)
* "Op A Væggen" (2019)
* "Dø I Norden" (feat. Suspekt) - Tobias Rahim Remix (2020)
* "Jesus" (2020)
* "Stimulanser" (2021)
* "Burhan G" (Burhan G X Kidd X Tobias Rahim) (2021)
* "Stor mand" (2021)
* "Dans (Burhan G X Tobias Rahim X Carl Knast)" (2021)
* "Mucki Bar" (2022)
* "Når Mænd Græder" (2022)
* "Feberdrømmer Xx Dubai" (2022)
* "Flyvende Faduma" (2022)
* Toget (2023)
* Orange (2023)
* Vi 1 (2023)

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Danîmarkê
Kategorî:Navdarên kurd ji Danîmarkê
Kategorî:Stranbêjên danîmarkî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Andromeda (mîtolojî)

**Andromeda** (yewnanî: Ἀνδρομέδα) di mîtolojiya yewnanî de jina leheng Perseûsê , di heman demê de dotmîra Etiyopyaya kevnar bû. [220x124px|thumb|rast|Andromeda li ser vazoyekê (430 b.z. yan jî 420 b.z.), [muzeya Tarantoyê]]

### Çîroka wê
Li gorî çîrokên wê ew keça key Cepheûs û yên keybanû Cassiopeiaê bû.
Keybanû Cassiopeia, bi ehmeqî got ku ew û keça xwe ji hemî Nereîdan (perîyên deryayê) xweşiktir in. Nereîd ji Posîdon re vê yekê gilî kirin, ku Posîdon parêzvan û hevalê wan bû. Ew vê îdîaya wêrek hêrs bû, cinawirek behrê ya bi navê Cetus û lehiyek şand ku Etiyopyayê hilweşîne. Remildarekî got ku Etiyopya tenê dikare xilas bibe heke Andromeda ji cinawira deryayê re were qurban kirin. Andromeda tazî kirin, ji xeynî hinek zêran, û bi zincîrekî di behrê de li benda qedera xwe bû.

Perseûs di wê nav gavê de li ser wan derbas dibû û xwe danî ba Key Cepheûs. Kuştina cinewirê teklîf kir û hemberî wê teklîfê jî şerta wî, keça wê ji wê xwest. Key teklîf û şertên wî qebûl kir. Perseûs çu nava behrê û nava pêlên deryayê serê canewarê dît . Serê wê dişîba serên semasiyan. Perseûs tayekî avête dûvê canewarê lê kêr nehat, kete xwarê. Serê Medûsayê ji çenteyê derxist û canewarê jî kire kevir. Andromêda ji mirinê filitî. Perseûs û Andromêda zewicîn.thumb| li ser vazoyekî Perseûs û Andromeda

Andromeda û Pêrseûs vegeriyan Yewnanistanê û şaristaniya Mîkênê avakirin. Ew şaristanî wek çavkaniya çanda Yewnanî tê hesibandin.

Heft kur û du keçên wan dibe. Gelek lehengê navdarên mitolojiya yewnanî û mîtolojiya romayî ji wan çêdibe. Diya Hêraklêsê Alkmênê jî keça wan bû. Di heman demê de dihat bawerkirin ku qewmê Farisan tev ji wan zêde bûye.

## Çavkanî


Kategorî:Çîrokên evînê
Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Keybanûyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Perseûs
Aarhus

**Aarhus** an jî **Århus** bajarekî di herêma Midtjyllandê ye, bi gelheya 285.273 kes. Ew bajarê herî mezin a duyemîn ya Danîmarkayê ye û her weha herî mezin li ser axa danîmarkî.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Danîmarkayê
Ebû Ebdulla Şafiî

**Wirya Selîh** (bi soranî: وه‌ریاساڵح, *Werya Salih*, bi navê **Ebû Ebdulla Şafiî** (bi erebî: ابو عبداللهالشافعي jî dihat nasîn), serokê berê yê partiya Ensarussuna û Ensarulîslam ji destpêka sala 2003 heya 2010an bû. Ew çeteyê cîhad ê kurd li Efxanistan û Çeçenistanê bû. Di 3ê Gulan 2010an de, ew tevî heft kesên din ji aliyê hikûmeta Iraqê ve hat binçavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Cîhadên kurdî
Kategorî:Cîhadîzm
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Nuakşot

**Nuakşot** (bi fransî: *Nouakchott*, erebî: نواكشوط, *Nawākšūt*) bajar û paytexta Morîtanyayê e. Bi zêdetirî yek milyon niştecîhan re, ew heya niha bajarê herî qelebalix e ku duyemîn bendera herî mezin a welêt e.

Cihê xweş ê Nuakşot li ser Okyanûsa Atlantîkê li başûrê welêt di sala 1958an de hate hilbijartin da ku paytextek ava bike ku welat li ser cîhê gundek bi 500 niştecîh di dawiya serdema kolonyalîzma fransî de serbixwe bibe. Di serxwebûna welêt di sala 1960an de, gelheya hê jî di nav rêza çar-hejmar de bû; Ji ber koçberiya gundan di encama qeyranên aborî û serdemên ziwabûnê de di salên 1970an û 1980an de, ji wê demê ve ew bi giranî ne plankirî ku di sala 2017an de gelhe gihîştiye ser 1.116.000 kes. Beşek mezin ji kesên nûhatî dûrî navenda karsaziya bi şêwaza rojavayî di çarçoveyek berbelav de li xaniyên erzan û bi binesaziya ne têr li hemî deveran dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Afrîkayê
Kategorî:Bajarên Morîtanyayê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Niamey

**Niamey** paytext û bajarê herî biqelebalix ê Nîjerê ye. Gelheya bajêr zêdetirî du milyon kesî ye. Serhejmara seranserî Nîjerê nêzîkì 24 milyon kesî ye. Niamey li ser çemê Nîjer e û navenda siyasî, çandî û aborî ye.

Heke mirov bide ber bajarên din ên mezin ên Nîjerê mîna Agadez û Zinder, Niamey bajarekî nû ye ku di sedsala 20an de hate avakirin.

Herêma Niameyê ji berê ve tenê ji gundên piçûk ên kolonyal pêk dihat. Ji salên 1903an heya 1910an û dûv re di dawiyê de ji sala 1926an, Niamey şûna Zinder digirt wekî paytexta koloniya fransî ya Nîjerê. Ji serxwebûna Nîjerê ve di sala 1960an de, Niamey paytexta yek ji welatên herî xizan ên cîhanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Nîjerê
Kategorî:Bajarên Saharayê
Kategorî:Herêmên Nîjerê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Dîlan Yeşilgöz-Zegerius

**Dîlan Yeşilgöz-Zegerius** (jdb. 18 hezîran 1977 li Enqerê), siyasetmedareke holendî ye ku bi eslê xwe kurd e ku malbata wê ji Dêrsim a Bakurê Kurdistanê ye. Dîlan Yeşilgöz, ji 10 kanûna paşîn a sala 2022an ve wekî siyasetmedara Partiya Gel ji bo Azadî û Demokrasiyê (VVD) di kabîneya Rutte IV de wekî Wezîra Dadmendî û Ewlekariyê ye di kabîneyê de wezaretî dike. Ji 23 adara sala 2017an heta 3 îlona sala 2021an endama Meclîsa Nûneran bû.

## Jînenîgarî
Piştî ku bavê wê Yücel Yeşilgöz wekê çalakvanê mafên mirovan ê kurd sê sal berê ji ber xebatên sendîkayan û xebatên xwe yên siyasî wek penaberekî siyasî ji Tirkiyeyê derketibû, Dîlan Yeşilgöz di sala 1984an de bi dayik û xwişka xwe re ji Tirkiyê koçê Holendayê dibe.

Di navbera salên 1991 û 1997an de li Koleja Vallei ya Amersfoortê perwerdeya amadeyî qedand, li Zanîngeha VU Amsterdamê zanistên civakî û çandî dixwîne. Di heman zanîngehê de, di sala 2003an de bawernameya masterê di warê çand, rêxistin û rêvebiriyê de werdigire. Di heman demê de jî xwediyê ajansekê bû ku di karê wan de alîkariya derhêneran dikir. Di sala 2015an de, Yeşilgöz ji bo Studio PowNed ya weşanger PowNedê wekî şirovekar xebitiye.

## Polîtîka
Dîlan Yeşilgöz ji bo ewlehî û lênihêrîna şaredar û endamên meclîsa Şaredariya Amsterdamê wekê şêwirmendê lijneyê û ji 2014an heya sala 2017an ji bo Partiya VVD endamê meclîsa Şaredariya Amsterdamê bû. Di salên borî de di nav Partiya Sosyalîst, GroenLinks û Partiya Karkeran de çalak bû. Di 25ê gulana sala 2021an de Yeşilgöz di kabîneya Rutte III de dibe Sekretera Dewletê ya Karûbarên Aborî û Avhewayê. Ji ber statûya derketina kabîneyê ew û hevkarên wê Steven van Weyenberg û Dennis Wiersma di destpêkê her çend ev di prensîbê de li gorî qanûna destûrî li hev neyê jê kursiyên xwe yê parlamenê de parastin. Şêwirmendiya Encûmena Dewletê vê yekî li dijî Destûra Bingehîn nedît lê "wek bêbextî" hatiye dîtin. Piştî vê yekê Yesilgöz û her du wezîrên din ên dewletê ragihandin ku ew ê jî dest ji kursiyên xwe yên li parlamenê berdin. Weke wezîra dewletê wê qismek ji erkên wezîrê Bas van 't Wout girt ser xwe, ku ji ber westiya bû herî kêm sê mehan ji erka xwe îstifa kiribû.

Di 10ê kanûna paşîn a 2022an de wê di kabîneya Rutte IV de wek Wezîra Dadmendî û Ewlekariyê dest bi karê xwe kiriye ku cîgirê Ferdinand Grapperhaus e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*

Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Holendayê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên holendî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên jin
Kategorî:Wezîrên Dadmendiyê yên Holendayê
Bêrîvan Aymaz

**Bêrîvan Aymaz** an jî **Berivan Aymaz** (jdb. 5'ê tîrmehê 1972 li Dara Hênî , Çewlîg , Bakurê Kurdistanê ) siyasetmedareke kurd e (Hevgirtin 90/Partiya Keskan). Ew ji sala 2017an vir ve wekî berdevka siyaseta entegrasyonê, siyaseta penaberan û karûbarên navneteweyî/yek cîhan ji bo koma parlemena Hevgirtin 90/Partiya Keskan ji partiya xwe ve endama parlamena eyaleta Nordrhein-Westfalen e. Aymaz di 1ê hezîrana 2022an de wek alîkara serokê 2yemîn yê encûmena herêmî hat hilbijartin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*

Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Xartûm

**Xartûm** (bi erebî: *al-Chartūm*) paytexta welatê Sûdan e.

## Erdnîgarî

Bajar li kêleka Nîlê Spî û Nîlê Şîn e. Navê *al-Chartūm*, "kurmê fîlan", li ser çemê ev derê, ku li girava Tutî ye tê hesibandin.

## Gelhenasî

Nifûsa bajara Xartûmê 2,7 milyon niştecîh e û 8,363,915 niştecîh (hejmar 2007) di kombûna bi navçeyên Omdurman û El-Xartûm Bahriyê re hene. Bi wê ra jî, Xartûm bajarê herî mezin a pençêmîn gorî kombûna nifûsê de ye. Li gorî hesabên sala 2012an, yekîneya îdarî ya Xartûmê 5,827,729 nîştecîh jimartin da.

pêşveçûna nifûsê:

Ji ber koçberiya gundewarî û bi gelemperî mezinbûna nifûsa li welêt, kombûna Xartûmê bi lez berfireh dibe. Ji bo sala 2050an, nifûsa 16 milyon niştecîh li herêma metropolê û ji bo 2100an jî 57 mîlyon niştecîhan tê pêşbînîkirin.

## Dîrok
Xartûm di sala 1820an de ji aliyê Misiriyan ve di bin serokatiya Mihemed Elî (ku bi eslê xwe kurd bû) de weke kampeke leşkerî hatiye avakirin. Şêniyên herêmê zû li wir bi cih bûn da ku bazirganiya bi Misriyan re zêde bikin.

Di salên 1970 û 1980 de, Xartûm bû cihê bi sed hezaran penaberên ku ji pevçûnên li Çad, Etiyopya û Uganda digeriyan. Wan penaberan li zozanên mezin ên li derûdora bajêr bi cih bûne. Ji sala 1983an vir ve, ji ber şerê nû yê veqetîna Sûdana başûr û şerê Darfûrê, gelek kesên ji Sûdanê bi xwe jî koçber bûne.

Di 20ê Tebaxa 1998an de rêveberiya Clinton a Amerîkî fermana bombekirina kargeha dermanên Aş Şîfa ya li derûdora bajarê El Xatûm Behrî da, ji ber ku guman hebû ku pêkhateyên çekên kîmyewî li wir têne hilberandin.

Di Nîsana 2023 de, şerekî giran li Xartûmê di navbera artêşa Sûdanê û *Hêzên Piştgiriya Bilez,* paramîlîterekî ku ji aliya serokatiya Cîgirê Mihemed Hamdan Daglo re şêr dijî hikûmetê kirin.

## Kalîteya jiyanê
Di rêzbendek ji sala 2018an ji bajarên dinyayê ji bo hêla kalîteya jiyanê ve, di nav 231 bajarên ku hatin lêkolîn kirin, Xartûm di rêza 227an de bi cih girt.

## Binesazî
thumb|Pira Tutî jora Nîlê
thumb|Kolana kêlekî li Xartûm

* Balafirgeha Xartûmê
* Pir: Pira Al Mak Nimr, Pira Omdurman ya kevinar, Pira An Nil el Azraq, Pira Kubir, Pira Tutî
* Stadyûma Xartûmê

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Saharayê
Kategorî:Bajarên Sûdanê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Adîs Abeba

**Adîs Abeba** (bi amharî: አዲስ አበባ, bi wateya kurmancî; „*Kulîlka nû*“) paytext û bajarê herî mezin a Etiyopyayê e. Di serjimêriya sala 2007an de, nifûsa bajêr bi 2,739,551 şênî hate texmîn kirin. Adîs Abeba navendek çandî, hunerî, darayî û îdarî ji welatê Etiyopyayê e, ku pir pêşkeftî û girîng e.

Dîroka damezrandina bajêr di dawiya sedsala 19an de ji hêla hikûmdarê Menelik II, di sala 1886an de piştî ku dû sal berê Çiyayê Entoto xwe re nerehet dît. Di wê demê de, bajar bajarokek havînê bû; pirbûna wê ya kaniya mîneral a mezin bala esilzadeyên împeratoriyê kişand û rê da wan ku niştecîhek daîmî ava bikin. Her weha gelek endamên çînên karker - di nav de esnaf û bazirgan - û mêvanên biyanî jî kişand. Paşê jî hikûmdar Menelîk II di sala 1887an de qesra xwe a împeratorî li bajêr ava dike. Adîs Abeba di sala 1889an de bû paytexta împeratoriyê, û paşê balyozxaneyên navneteweyî jî hatin vekirin. Pêşveçûna bajar di destpêka sedsala 20an de bû, û bêyî plansaziyek pêşîn dest pê kir.

Adîs Abeba di salên 1926 û 1927an de geşbûnek aborî ya berfireh dît, û zêdebûna hejmara avahiyên xwedan çîna navîn, di nav de xaniyên kevirî, ku bi mobîlyayên Ewropî yên îthalkirî dagirtî ne. Çîna navîn di heman demê de otomobîlên ku nû hatine çêkirin jî îtxal kir û saziyên bankê berfireh kir. Di dema dagirkeriya Îtalî de, bajarîbûn û nûjenbûn bi rêgezek plansaziyek bi domdarî zêde bû; hêvî dikir ku Adîs Abeba bibe bajarekî "Kolonyalî" û piştî dagirkirinê jî berdewam bike. Planên masterê yên paşerojê ji hêla şêwirmendên fransî û brîtanî ve ji salên 1940an û pê ve hatine sêwirandin, ku balê dikişîne ser bîrdariyê, avahiyên sivîl, bajarên satelîtê û hundurê bajêr. Bi heman rengî, masterplana paşîn a Italî-Etiyopyayî (di heman demê de di sala 1986an de hate pêşandan) tenê strukturên bajarî û karûbarên rûniştinê eleqedar bû, lê paşê ji hêla masterplana 2003an ve hate xwedîkirin.

Ji ber girîngiya xwe ya dîrokî, dîplomatîk û siyasî ji bo parzemînê jê re "paytexta siyasî ya Afrîkayê" tê binav kirin, Adîs Abeda wekî navenda rêxistinên navneteweyî yên mezin, wekî Yekîtiya Afrîkî û Komîsyona Aborî ya Neteweyên Yekbûyî ji bo Afrîkayê kar dike.

Bajar çend kîlometran li rojavayê rîfta rojhilata Afrîka e, ku Etiyopyayê dike dû paran, di navbera plateya nûbiyayê û plateya somalî de ye. Bajar ji aliyê Herêma Taybet a Ormiyê ve hatiye dorpêçkirin, û mirovên ji hêr herêmên Etiyopyayê lê dijîn. Zanîngeha Adîs Abeba li bajar e. Bajar goriyên Pêrista Pêşveçûna Mirovî bilind e, û bi çanda xwe ya zindî, dîmena moda bihêz, tevlêbûna sivîl û siyasî ya ciwan, dîmenek hunerî ya pêşkeftî, û bi xwedan mezinbûna aborî ya herî bilez a her welatekî li cîhanê tê zanîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî a Înternetê ya bajarê Addîs Abebayê  (inglîzî)
* Pilana bajêr ji Addîs Abeba
* Malpera fermî a Balyozxaneya Etiyopyayê di Komara federal a Almanyayê
* Malpera fermî a Enstîtûta Göthe li Addis Abeba
* Malpera fermî a Zanîngeha Addis Abebayê 


Kategorî:Bajarên ji milyon zedetirî nîştecîhan
Kategorî:Bajarên mezin
Kategorî:Bajarên Afrîkayê
Kategorî:Bajarên Etiyopyayê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Ezîz Tamoyan

thumb|Ezîz Tamoyan
**Ezîz Tamoyan** (z. 1ê tîrmehê 1933 li Zovûnî, Ermenistan – m. 2ê rêbendanê, 2021) siyasetmedarekî kurd e ku serokê partiya „Yekîtiya Neterwerê Êzdîtî“ bû, partiyekî wekî înkar dike ku kesên bi dînê Êzdîtî û zikmakiya kurdî ne kurd in, lê ne tuh lêkolînekî piştgirya ve dike. Ji bêr ve yekê jî Ezîz Tamoyan di nav civata kurdî de ne populer e û wekî *xayîn* tê binavkirin.

Di 30ê îlona 1989an, ew wekî serokatiya *Partiya Êzdîyên Ermenistanê* hat hilbijartin. Di sala 1997an de, ew bû serokatiya partiya *Yekîtiya Neterwere Êzdiyan*.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Kategorî:Mirin 2021
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Bissau

**Bissau** paytext û bajarê herî mezin ê Gîne-Bissauê ye. Wekî sala 2015an, nifûsa bajêr 492,004 bû. Bissau li ser çemê Geba, li ser Okyanûsa Atlantîkê ye, û mezintirîn bajarê Gîna-Bissau, bendera sereke, navenda wê ya îdarî û leşkerî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1687an li Afrîkayê
Kategorî:Bajarên Gîne-Bissauê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Elî Çilaxa

**Elî Remezan** (*Ali Ramadan*), bi nasnavê **Elî Çilaxa** (*Ali Chilagha*) (jdb. 1970 – m. 28 kanîna paşîn 2021), awûkat, helbestvan û nivîskarekî kurd bû.

## Jiyan û perwerdehiya destpêkê
Elî Çilaxa di sala 1970ê de li gundê Girgê Xelo (Girkê Xalo) li Rojavayê Kurdistanê ji dayîk bûye. Xwendina xwe ya seretayî li gundê xwe dest pê kir, paşê çû Çilaxa û li wir xwendina xwe ya seretayî û navîn qedand. Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Helebê qedandiye.

## Karê wêjeyî
Elî Çilaxa di temenê xwe yê biçûk de dest bi nivîsandin û xwendina helbestan kiriye, di yazdeh saliya xwe de fêrî hunera helbestbêjiyê bûye û di jiyana xwe de jî ev karê xwe domandiye. Di destpêka xebata xwe ya edebî de bi herdu zimanên kurdî û erebî helbest dinivîse, paşê dest bi nivîsandina gotar, lêkolîn û çîrokan kiriye.

Elî Çilaxa di berhemên xwe yên wêjeyî de bi gelek hunerên wêjeyî êş û azarên gelê kurd rawestandiye, wek helbesta xwe ya bi navê “Berxwedana Efrînê” û çîrokeke ku tê de jiyana sêwî vejîne. Her wiha gotarên der barê rewşa gelê kurd de dinivîse.

Du berhemên helbestî yên Elî Çilaxa hene, ya yekem bi navê "Aria" di sala 2021an de ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Sûriyê ve hatiye çapkirin û tê de mijarên evîn, welat û pirsgirêkên civakî diaxive. Ya duyem jî bi navê “Hiyas” ku di sala 2022an de derketiye û tê de behsa hestên wî yên welatparêzî kiriye.

Elî Çilaxa ji bo gelek kovar û malperên çandî yên herêmî wek kovara Nivîskar, rojnameya Vedeng û Bûyer nivîsandiye.

Her wiha li rojavayê Kurdistanê beşdarî gelek konferans û semînerên çandî bû. Di sala 2020an de bû endamê Komîteya Îdarî ya Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Sûriyê û herwiha bû endamê Yekîtiya Rewşenbîrên Rojavayê Kurdistanê.

## Mirina wî
Elî Çilaxa di 28ê kanûna paşîn a 2021an de di 51 saliya xwe de koça dawî kir û bi merasîmekê bi amadebûna hejmareke zêde ji xelkê herêmê, rewşenbîr û kesayetiyên siyasî û civakî hat veşartin.

## Berhemên wî
* Aria, helbest, 2021
* Hiyas, helbest, 2022

## Çavkanî

*  إحياء الذكرى السنوية الثانية لراحل علي جل اغا 
*  الشاعر علي جل آغا .. سيرة حياته الذاتية وأهم أعماله
*  الشاعر علي رمضان علي يرحل بصمت 
*  جل اغا، منطقة المالكية، محافظة الحسكة، سوريا

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wêjevanên kurd
Nivîskar (kovar)

***Nivîskar*** kovareke edebî û çandî ye ku ji hêla Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Sûriyê (YNKS) ve her sê mehan carekê tê derxistin. Kovar bi kurdî û erebî tê weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Konakrî

**Konakrî**, paytext û bajarê herî mezinê Gîneyê ye. Bajêr bajarek benderî ye ku wekî navenda aborî, darayî û çandî ya Gîneyê kar dike. Nifûsa bajêr li gorî serjimêriya Gîneyê ya sala 2014an de 1.660.973 kes e.

Nifûsa heyî ya bajêr dijwar e ku were tespîtkirin. Buroya Karûbarên Afrîkî ya Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nifûsa bajêr du milyon kes texmîn dike ku nifûsa bajêr ji şeşan yek ji tevahiya nifûsa welêt pêk tîne.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 10an li Afrîkayê
Kategorî:Bajarên Gîneyê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Freetown

**Freetown** (wate: *Bajarê azad*) paytext û bajarê herî mezin ê Sierra Leone ye. Bajêr, bajarek benderî ya sereke ye ku li ser Okyanûsa Atlantîkê ye û li herêma rojavayî ya welêt e. Ji ber ku bajêr cihê rêveberiya Sierra Leone ye, Freetown navenda bajarî, aborî, darayî, çandî, perwerdehî û siyasî ya sereke ya Sierra Leone ye. Nifûsa Freetown li gorî daneyên sala 2015an 1.055.964 kes e. Freetown li bakurê rojavayê Nîvgirava Freetownê ye ku nîvgiravek li ser peravên Okyanûsa Atlantîkê û li ser deltaya Çemê Sierra Leoneyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1790î li Afrîkayê
Kategorî:Bajarên Sierra Leoneyê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Monrovia

**Monrovia** paytextê welatê Afrîkayê rojava ya Lîberyayê e. Bajar di sala 1822an de hate damezrandin, ew li Cape Mesurado li peravên Atlantîkê ye û gorî serjimêriya 2008an de 1,010,970 niştecîh hebûn, ku 29% ji nifûsa giştî ya Lîberyayê diki.

Wekî bajarê sereke a neteweyê, Monrovia navenda aborî, darayî û çandî ya welêt e; aboriya wê di serî de li bendera û rola xwe wekî kursiya hikûmeta Lîberyayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1822an li Afrîkayê
Kategorî:Bajarên Lîberyayê
Kategorî:James Monroe

Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Tel Avîv (navçe)

**Navçeya Tel Avîvê** (bi îbranî: מָחוֹז תֵּל אָבִיב ; erebî: منطقةتل أبيب) yek ji şeş navçeyên îdarî yên Îsraêlê e, bi nifûsa xwe ya 1.35 milyon niştecîh ya herî piçûk û herî qelebalix navçe ji welêt e.

thumb|Belavbûna erdnîgarî ya civakên sereke a etno-çandiya Orşelîm, Tel-Avîv û navçeyên navendî de jî.

Paytexta navçeyê bajarê Tel Avîv e, yek ji du bajarên herî mezin ê Îsraêlê û paytexta aborî, karsazî û teknolojîk a welêt. Navçeya metropolê ya ku ji hêla navçeya Tel Avîv û bajarên cîranên wê ve hatî çêkirin, bi herêmî navê Guş Dan e.

Ew yek ji şeş navçeyan e ku ne cîranê Urduna Rojavayê e û ne jî sînorek navneteweyî de ye, ku li bakur, rojhilat û başûr ji hêla Navçeya Navendî û li rojava jî ji hêla Deryaya Navîn ve hatî dorpêç kirin. Girjîya nifûsê navçeya Tel Avîvê 7259/km2 ye.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Îsraêlê
Yamussukro

**Yamussukro** paytexta welatê Peravê Diranfîlê ye. Zêdetirî ji 360,000 kes li şaredariya Yamussukroyê dijîn. Di sala 2014an ve, bajar li welêt pêncemîn mezintirîn bajarî bû; Ger mirov şaredariyên xweser ên Abidjanê bi serê xwe bihesibîne yazdehemîn şaredariya herî mezine. Di nava şaredariyê de 31 gund hene. Di sala 1950an de Yamussukro hîn gundek bi qasî 500 niştecîhan bû. Serokê yekem a Perava Diranfîlê, Félix Houphouët-Boigny ku ji Yamussukro bû, gundê xwe ji salên 1960î ve kir bajarekî mezin, di sala 1983an de ev bajar jî kir paytext.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Pirava Diranfîlê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Akra

**Akra** anku **Nkran** paytext û bajarê herî mezin a Ganayê e. Di serjimêriya sala 2021an de, Navçeya Metropolê ya Akrayê, di dewerekî , nifûsa wê 284,124 niştecîh bû, û di herêma Akraya mezin de, herî  dewer, nifûsa wê 5,455,692 şênî dibe. Di karanîna gelemperî de, navê "Akra" bi gelemperî behsa axa Navçeya Metropolê ya Akrayê dike ku ew beriya sala 2008an hebû, dema ku ev dewerekî  vegihand. Ev xak ji hingê ve li 13 navçeyên rêveberiyên herêmî hatiye dabeş kirin: 12 navçeyên şaredariyê yên serbixwe (bi tevahî rûber: 179.0 km2) û navçeya Metropolê ya Akra ya kêmkirî (20.4 km2), ku yekane navçe di nav paytextê de ye ku statûya bajêr jê re tê dayîn. Ev xaka 199.4 km2 di serjimêriya 2021an de 1,782,150 niştecîhan vedihewîne, û wekî paytexta Ganayê kar dike, dema ku navçe di bin serweriya Meclîsa Metropolê ya Akraya rojavayî (20.4 km2) ji paytextê mayî wekî "Bajarê Akrayê“ tê cuda kirin.

Ji yekbûna niştecihên cihêreng ên li dora Fort Jamesê ya Brîtanî, Kela Hollandî a Crêvecoeur (Ussher Fort), û Kela Danîmarkî ya Christiansborg wekî Jamestown, Usshertown, û Christiansborg bi rêzê ve hatî çêkirin, Akra di navbera salên 1877 û 1957an de wekî paytexta Perava Zêrîn a Brîtanî xizmet kir, lê ji vir ve bajêr veguherî wek metropolek nûjen. Mîmariya paytextê vê dîrokê nîşan dide, ji mîmariya kolonyal a sedsala 19an heya ezmanan nûjen û blokên apartmanan.

Akra navenda aborî û îdarî ya Herêma Akra ya Mezin e, û wekî lengera Qada Metropolê a Akra ya Mezin (GAMA) kar dike, ku bi qasî 4 milyon niştecîh re, ev bajar dike sêzdehemîn devera metropolê ya herî mezin li parezmîna Afrîkayê de.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên herî mezin a Afrîkayê
Kategorî:Bajarên Ganayê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Abuja

**Abuja** paytext û bajarê heştemîn herî mezin ji welatê Nîjeryayê.

Li navenda welêt di nav Herêma Paytexta Federal (FCT) de ye, ew bajarek plansazkirî ye ku bi giranî di sala 1980an de li ser bingeha plansaziyek berfirehê ji hêla Hevkarên Plansaziya Navneteweyî (IPA) ve hatî çêkirin, ku ji konsorsiyumên ji sê Fîrmayên amerîkî hat plansazkirin wekî Avahîsaziyeke ku ji wan fîrmên wek Wallace, Roberts, McHarg & Todd (WRMT - komek mîmaran) wekî pêşeng, Archisystems International (şirketek Pargîdaniya Howard Hughes) û Planning Research Corporation pêk tê. Navçeya Karsaziya Navendî ya Abujayê ji hêla mîmarê Japonî a Kenzo Tange ve hatî sêwirandin. Ew li şûna bajarê Lagosê ketî, ku bajarê herî qelebalix ê welêt e û wekî paytexta welêt heya 12ê Kanûn 1991an hîn bû.

## Çavkanî


Kategorî:Avabûnên 1970î li Nîjeryayê
Kategorî:Bajarên Nîjeriyayê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Yaoundé

**Yaoundé** paytexta welatê Kamerûnê ye, wekî bi nifûsa xwe zêdetirî 2.8 milyon, bajarê duyemîn a herî mezin ê welêt piştî bajarê port ya Douala ye. Bajar li Herêma Navendî ya neteweyê li bilindahiyek bi qasî 750 metre li ser asta deryayê e.

Dergehê **Epsumb** an **Jeundo** di navbera çemên Nyong û Sanagayê de li qiraxa bakur a daristanên deverê di sala 1887an de ji hêla keşifên alman ve wekî bingehek bazirganiyê ji bo lastîk û fîlan hate damezrandin. Garnîzonek leşkerî di sala 1895an de hate çêkirin ku kolonîzasyonek din pêk anî. Piştî têkçûna Almanyaya Împeratorî di Şerê Cîhanê yê Yekem de, Fransa rojhilatê Kamerûnê wekî erk girtibû û Yaoundé di sala 1922an de bi paytextbûn hatî hilbijartin.

Douala niştecîhek girîngtir ma, lê Yaoundé mezinbûnek bilez dît û piştî serxwebûna wê di 1960an de wekî kursiya hikûmetê ya Komara Kamerûn berdewam kir. Piraniya aboriya Yaoundé hîn jî li ser avahiya îdarî ye lê pîşesaziyên sereke yên li Yaoundé tûtinê, hilberên şîr, bîr, gil, tiştên cam û dar in. Li bajêr gelek bîr û avahiyên balkêş hene, wek Qesra Serokatiyê û Palais des Congrès.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1888an li Afrîkayê
Kategorî:Bajarên Kamerûnê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Ciudad de la Paz

**Djibloho – Ciudad de la Paz** (bi fransî: *Djibloho – Ville dePaix*, portûgalî: *Djibloho – Cidade da Paz*), berê bi navê **Oyala**, bajarekî ku teyê çekirandin li welatê Gîneya Rojbendî ye.

Bajêr hatî çekirandin, ji bêr ku bikeve şuna bajarê Malaboyê (paytextî ya berê), û ji sala 2020an de, Ciudad de la Paz paytextê welêt e. Di sala 2015an de wekî navçeyek bajarokî li Wele-Nzas hate damezrandin, ew niha navenda îdarî ya Djiblohoyê e, parêzgeha herî nû ya Gîneya Rojbendî ye ku di 2017an de hatî afirandin, û li nêzî bajarokê Mengomeyén-ê ye. Di sala 2017an de, bajar bi fermî hate guhertin bi *Ciudad de la Paz* ("Bajarê Aştiyê").

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Gîneya Rojbendiyê
Malabo

**Malabo** paytexta welatê Gîneya Rojbendî e. Paytextê welêt bi çekirandina bajarê Ciudad de la Paz-ê teyê guhertin, û Malobo di peşêrojê de edî ne bi paytext e.

Li peravên rojavayê Afrîkayê li ser Atlantîkê ye, li dora 297,000 niştecîh lê dijîn. Ew di heman demê de jî paytexta parêzgeha girava bakurê Bioko Norte ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1827an li Afrîkayê
Kategorî:Bajarên Gîneya Rojbendiyê

Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Kesên LGBT di dêrên xiristiyan

**Dêrên xiristiyan û kesên êlcîbîtî (LGBT)** ku di nav wan de lezbiyen, gey, bîseksuel û transgender jî hene ew mezhebên xiristiyan in ku homoseksueliyê (nêr an mê) an jî transeksueliyê wekî guneh nahesibînin. Di nav wan de hemî mezhebên dînî û hem jî dêr û civatên kesane hene. Hin di serî de ji endamên ne-LGBT pêk tên û bernameyên taybetî hene ku pêşwaziya kesên LGBT bikin, hinên din jî di serî de ji endamên civata LGBT pêk tên. Di heman demê de li ser hevzayendan û di dawetan de bereketan dikin. Yekem car di sala 1916an de dema ku homoseksuel destûr didan dêran û ew di van demên dawî de bêtir populer bûne.

## Mijarên tekildar

* Gene Robinson
* Peterson Toscano

## Çavkanî

Kategorî:Mafên kesên LGBT
Gene Robinson

**Gene Robinson** keşekî bû û metranê berê yê eyaleta New Hampshire ya Amerîkî ye. Robinson di 2003-an de wek metran hat hilbijartin û di Adara 2004-an de wekî metran bi ser ket û di 2014-an de teqawît bû. Ew yekem kahînek homoseksuel e ku di mezhebek mezin a xiristiyan de metran e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xirîstiyanî
Lomé

**Lomé** paytext û bajarê herî mezin a welatê Togo ye. Nifûsa bajarî 837,437 e, û dema ku ji serjimêriya 2010an de 1,477,660 niştecîhên daîmî li metropolê wê hebûn. Lomé navenda îdarî û pîşesazî ya welêt e, ku tê de parzûngehek neftê vedihewîne, ku li ser Kendava Gîneyê li quncika başûr-rojavayê welat, bi tevahî sînorê wê yê rojavayî li ser herêma herî rojhilat a Voltayê ku li welatê Gana ye.

Sînorên bajarê wê digihîje sînorê Ganayê, ku çend sed metre li rojavayê navenda bajêr e, heya bajarê Aflaoê û navçeya Ketuya Başûr ku bajar lê ye, di sala 2010an de 160,756 niştecîh hebûn. Kombûna der-sînor a ku navenda wê Lomé ye, ji sala 2020an vir ve nêzî 2 mîlyon niştecîh ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 18an li Afrîkayê
Kategorî:Bajarên Togoyê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Peterson Toscano

**Peterson Toscano** (jdb. 17 sibat 1965, Stamford, Connecticut, DYA) şanonivîs, aktor, *bloger*, *podcaster* û çalakvanê mafên komeleya LGBT ye.

## Tevgera Ex-Gay û terapiyên zirzanist
Toscano zanyarê Încîlê ye û dîn li ser jiyana wî bandordar bû. Nêzîkî bîst salan ew beşdarî terapiyên veguheztinê (*Conversion therapies*) yên tevgera Ex-Gay bû ji ber ku meyila xwe ya cinsî qebûl ne dikir.

Îro Toscano dev ji terapiyan berdaye, meyila xwe pejirandiye û wekî zilamekî gay aşkera dijî û bi xebata parastina mafên kesên LGBT piştgir û mildar e. 

Peterson Toscano li Pretoria (Afrîkaya Başûr) dimîne û bi nivîskarê başûrafrîkî Glen Retief re zewicî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Kesên LGBT
Kategorî:Mirovên zindî
Zekeriya Yapıcıoğlu

**Zekeriya Yapıcıoğlu** (jdb. 1966 li Êlihê), siyasetmedar û parêzerek kurd e ku ji hezîran 2013 heta gulana sala 2018 û dîsa ji hezîrana sala 2021 heta niha serokatiya Partiya Doza Azadî kiriye.

Zekeriya Yapıcıoğlu, di sala 1966an de li bajarê Êliha Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye. Piştî ku perwerdeya xwe ya parêzeriyê li Enqereyê qedand ji sala 1990an heta 2012an parêzerî kiriye. Di sala 2013an de Partiya Doza Azad damezrand û hewl da ku dengên Kurdên mihafezekar bidest bixe. Yapicioglu berê leşkerê Hizbullahê Kurdistan bû û her wiha diyar kiribû ku doza Hüda-Parê berdewamiya ya Şêx Seîd Pîran e.

Yapıcıoğlu di axaftinên xwe de bi giştî gotinên Îslamî bi kar tîne. Her wiha ew li dijî PKKê ye, dijî Amerîka ye, dij kemalîst e û yek ji wan siyasetmedaran e ku rasterast AKPê ji ber muameleya wê ya li hember Kurdan rexne dike Di hilbijartinên 2023an de Partiya Doza Azad li dijî îtîfaqa CHP bi tifaqa AKP'ê re bû alî, tevî ku siyasetmedarekî ji AKP diyar kir ku Partiya Doza Azad ne endamê tifaqê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Mehmet Yavuz

**Mehmet Yavuz** (z. 1973 – mirin 9 Tebax 2019), siyasetmedar û mamosteyekî kurd bû ku ji Gulana 2018an heta 7ê Cotmeha 2018an serokatiya Partiya Doza Azad a Îslamî ya kurd kir.

Di sala 1973an de li bajarokê Kolîk di parêzgeha Adiyemanê ji dayik bûye, lîse li bajêr qedandiye û ji bo xwendina Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Selçûk diçe Qonyeê. Paşê wek mamoste xebitî. Di salên 2000î de 2 salan di girtîgehê de ma û piştre li bajarê Rihayê mamosteyî kir. Piştre bû Alîkarê Serokê Giştî û Berdevkê Partiya Doza Azad a Îslamî ê. Di sala 2015an de Erdoğan rexne kiribû ku gotibû li welêt pirsgirêka kurd tune ye. Yavuz bal kişand ku dema li TBMMê zimanê kurdî wekî 'zimanê nayê zanîn' hat tesnîfkirin, nebûna perwerdeya bi zimanê zikmakî û destnîşan kir ku makeqanûna faşîst a tirk e.Di sala 2018an de dîsa destura Tirkiyê rexne kir. Yavuz di 9ê Tebaxa 2019an de li Amedê ji ber pençeşêra gurçikê jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Kesên ji Kolikê
Kategorî:Mirin 2019
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Ouagadougou

**Ouagadougou** paytexta Burkîna Fasoyê e û navenda îdarî, ragihandinê, çandî û aborî ya neteweyê ye. Ev bajarê herî mezin ya welêt e, bi nifûsa xwe di sala 2019an de ku 2,415,266 hat texmîn kirin. Bajar jî bi kurtasî **Ouaga** tê gotin. Ji niştecîhanên bajêr re *ouagalais* tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Burkîna Fasoyê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Pretoria

**Pretoria**, paytexta îdarî ya Afrîkaya Başûr e ku bajêr navenda şaxa rêveberiya hikûmetê ye û malavaniya hemî balyozxaneyên biyanî yên li Afrîkaya Başûr e.

Pretoria li ser peravên Çemê Apiyesê hatiye avakirin û ber bi rojhilat ve, ber bi qûntarên Çiyayên Magaliesbergê ve dirêj dibe. Bajêr wek bajarek akademîk û navendeke lêkolînê ya navdar e ku Zanîngeha Teknolojiyê ya Tshwane (TUT), Zanîngeha Pretoria (UP), Zanîngeha Afrîkaya Başûr (UNISA), Konseya Lêkolînên Zanistî û Pîşesaziyê (CSIR) û Konseya Lêkolînê ya Zanistên Mirovî li bajêr in. Pretoria di heman demê de malavaniya Weqfa Lêkolînê ya Neteweyî û Buroya Standardên Afrîkaya Başûr dike. Bajêr yek ji bajarên mêvandar ên Kûpaya Cîhanê ya FIFA ya sala 2010an bû.

Pretoria beşa navendî ya Şaredariya Bajarê Mezin a Tshwane ye ku bi yekbûna gelek herêmên berê ku di nav de Bronkhorstspruit, Centurion, Cullinan, Hammanskraal û Soshanguve, hatiye yekkirin û hatiye damezrandin. Hinekan pêşniyar kirin ku navê fermî ya bajêr Pretoria bi Tshwane biguherînin, ev pêşniyar di nav civatê de bûye sedema nîqaşên gelemperî.

Pretoria bi navê rêberê Voortrekker Andries Pretorius hatiye binavkirin û Afrîkaya Başûr carinan ji bajêr re dibêjin "Bajarê Jakaranda" ji ber ku bi hezaran darên jakaranda li kolanên bajêr û li park û baxçeyên bajêr hatine çandin.
## Wêne

Union Buildings Eastern Wing.jpg|Baskê Rojhilatê Avahiyên Yekîtiyê.
RSA Pretoria 2.jpg|Odeyên Meclîsa Kevin, yan jî *Ou Raadsaal*.
Fort Klapperkop.jpg|Fort Klapperkop.
Prétoria-skyline.jpg|Navçeya Karsaziya Navendî ya bajêr.
Jacaranda Trees Pretoria.jpg|Kolanek bi darên jakarandan li Pretoria, digel Avahiyên Yekîtiyê li jora Meintjieskop ku di paşperdeyê de ye.
9 2 258 0115-Paul Kruger Reformed Church-Pretoria-s.jpg|Avahiya Dêra Paul Kruger li bajêr.


## Çavkanî

Kategorî:Afrîkaya Başûr
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Almanên Namîbyayê

**Almanên Nambîyayê** (bi almanî: *Deutschnamibier*) civakek mirov in ku bi eslê xwe alman in û di dema kolonyalê Împeratoriya Almanî li Afrîkayê koçeriya Namîbyaya îro kirin. Di sala 1883an de, bazirganê alman Adolf Lüderitz tiştê ku dê bibe peravê başûrê Namîbyayê ji Josef Frederiks II, serokê gelê Oorlamî, kirî û bajarê Lüderitz ava kir. Hikûmeta alman ji bo bidestxistina milkên li derveyî welêt, di demek kurt de axa xwe pêve kir, û ew bi navê *Başur-rojavayê Afrîkaya a Alman* îlan kir (almanî: *Deutsch-Südwestafrika*).

Hejmarek hindik ji almanan paşê koçberiya herêmê bûn, gelek wekî leşker hatin (almanî: *Schutztruppe*), bazirgan, karkerên almas, an karbidestên kolonyal. Di sala 1915an di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, Almanya milkên xwe yên kolonyal winda kir, di nav de başur-rojavayê Afrîka. Piştî şer, koloniya berê ya Alman wekî mandata Afrîkaya Başûr hate rêvebirin. Destûr dan rûniştvanên alman ku bimînin û heya serxwebûnê di sala 1990an de, almanî bi Afrikanî û inglîzî zimanê fermî yê herêmê manê.

## Ziman
thumb|250x250px|Malbatekî alman li Keetmanshoop, 1926
Îro, inglîzî yekane zimanê fermî yê welêt e, lê derdora 20,000 namîbyên bi eslê xwe almanî (nêzîkî 2% ji nifûsa giştî ya welêt) û dibe ku 15,000 namîbyên reş (gelek ji wan piştî serxwebûna Namîbyayê ji Almanyaya Rojhilat vegeriyan) hîn jî almanî an bi almaniya namîbyayî diaxivin.

## Zanyarî
*Deutsche Höhere Privatschule Windhoek*, dibistanek navneteweyî ya alman ku li paytexta welêt a Windhoek e.

## Bibliyografî

* Martin Eberhardt: *Zwischen Nationalsozialismus und Apartheid. Die deutsche Bevölkerungsgruppe Südwestafrikas 1915-1965* (*Periplus-Studien* 10). LIT Verlag, Berlin u. a. 2007, ISBN 978-3-8258-0225-7.
* Lucia Engombe, Peter Hilliges: *Kind Nr. 95. Meine deutsch-afrikanische Odyssee*. Ullstein, Berlin 2004, ISBN 3-548-25892-1.
* Constance Kenna (Hrsg.): *Die „DDR-Kinder“ von Namibia. Heimkehrer in ein fremdes Land*. Klaus Hess Verlag, Göttingen/Windhoek 1999, ISBN 3-933117-11-9.
* Walter G. Wentenschuh: *Namibia und seine Deutschen. Geschichte und Gegenwart der deutschen Sprachgruppe im Südwesten Afrikas* (*Edition Namibia* 1). Klaus Hess Verlag, Göttingen 1995, ISBN 3-9804518-0-1.
* Joachim Born, Sylvia Dickgießer: *Deutschsprachige Minderheiten. Ein Überblick über den Stand der Forschung für 27 Länder.* Im Auftrag des Auswärtigen Amtes hrsg. vom Institut für deutsche Sprache. Mannheim 1989, ISBN 3-922641-39-3.

## Çavkanî

Kategorî:Diyasporaya alman
Kategorî:Gelhenasiya Namîbyayê
Kategorî:Kolonyalê almanî li Afrîkayê
Dar es Salaam

**Dar es Salaam** bajarê herî mezin a Tanzanyayê e. Ew di heman demê de paytexta Herêma Dar es Salaam e. Bi nifûsa xwe ji şeş milyon mirovî, Dar bajarê herî mezin ji Afrîkaya Rojhilat û heftemîn-mezintirîn li Afrîkayê ye.

Kategorî:Avabûnên 1860î li Afrîkayê
Kategorî:Bajarên Tanzanyayê
Adolf Lüderitz

thumb|Adolf Lüderitz (dora 1885an)
**Franz Adolf Eduard Lüderitz** an jî têne **Adolf Lüderitz** (z. 16êTîrmeh 1834an li Bremenê ; m.24ê Cotmeh 1886an (ne diyar) li Oranje di Başur-Rojavaya Afrîkaya Almanî), bazirganek alman û yekem xwedan axa alman li Namîbyayê bû.

## Jiyan

### Ciwan û perwerde
Adolf Lüderitz lawê Titûnfîroşekî bû, ku ji Hannoverê ye. Piştî xwendina dibistana giştî, wî dibistana bazirganî li Bremenê xwendî û di sala 1851an de di karsaziya bavê xwe de dest bi şagirtiyê kir. Di Nîsana 1854an de ew çû Dewletên Yekbûyî ji bo fêrbûna çandiniya titûnê li dewletên başûr ên welêt. Dûv re wî li Meksîkayê çandiniyek ava kir, ku zû di tevliheviya şoreşê de hate hilweşandin.

### Bazirganî li Bremen û Afrîkayê
Piştî mirina bavê xwe di 1878an de, Lüderitz dikana titûna xwe girt. Lêbelê, wî bi serpêhatiyên xwe yên li derveyî welat kêm bextewar bû. Şaxek ku di sala 1881an de li Lagos-ê ku wê demê Rojavayê Afrîkaya Brîtanî bû hat damezrandin, nekaribû xwe li hember pêşbaziya biyanî bipejirîne. Tevî vê têkçûnê, Lüderitz li ser planên xwe yên Afrîkayê ma û piştgirî ji bazirganê ciwan Heinrich Vogelsang dît. Herduyan biryara avakirina koloniyeke Almanî li başûrê rojavayê Afrîkayê girtin, ji ber ku ev herêm berê ji aliyê hêzeke din a kolonyal ve nehatibû dagîrkirin.

Di 1886an de, bi piştgirîya darayî ya Civaka Kolonyal, Lüderitz seferek nû li hev kir da ku îhtîmala niştecîhek nû li devê Çemê Oranjeê bigere. Ew bi xwe jî beşdarî gerên keşfê bûye. Di 23ê Cotmeha 1886an de, ew û hevalê xwe Joseph Steingroever li keştiyek hilweşandî siwar bûn û bi wê re dixwest ku li peravên deryaya Oranje lêkolîn bikin. Xuyaye keştî qeza bûye, her du kesên tê de venegeriyane û qet nehatine dîtin.

## Bibliyografî
* H. Warnecke: *Lützow, Adolf Ludwig Wilhelm Freiherr.* In: *[[Biographisches Lexikon zur deutschen Geschichte]]*. Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1970, S. 429 f.
* Horst Drechsler: *Südwestafrika unter deutscher Kolonialherrschaft.* Akademie Verlag, Berlin 1984.

### Resepsiyona Sosyalîzma Netewî
* Wilhelm Schüßler: *Adolf Lüderitz. Ein deutscher Kampf um Südafrika 1883–1886. Geschichte des ersten Kolonialpioniers im Zeitalter Bismarcks*. Schünemann, Bremen 1936.
* Meno Holst: *Lüderitz erkämpft Südwest*. Deutscher Verlag, Berlin 1941.

## Girêdanên Malper

* 
* Maren Gottschalk: ''16.07.1834 - Geburtstag des Kaufmanns Adolf Lüderitz.'' WDR ZeitZeichen vom 16. Juli 2014 (Podcast).

## Çavkanî

Kategorî:Almanên Namîbyayê
Kategorî:Bazirganên almanî
Kategorî:Jidayikbûn 1834
Kategorî:Kolonyalên almanî
Kategorî:Mirin 1886
Alişan

**Alişan** yan jî bi navê fermî **Serkan Burak Tektaş** (jdb. 19 hezîran 1976), aktor û stranbêjekî bi eslê xwe kurd/zaza ye .

Alişan yekem albûma xwe di sala 1997an de bi navê *Sana Birşey Olmasın* derxistiye. Ew wekê kurê malbatek ku bi eslê xwe ji Çewlîgê ye li navçeya Şişhaneya Stembolê ji dayîk bûye. Alişan dibistana seretayî ya Kuvay-ı Milliye, dibistana amadeyî ya Koleja Taybet a Şîşliyê û Lîseya Taybet a Evrîmê xwendiye.

Piraniya stranên wî bi tirkî ne, lê çend stranên kurdî jî dibêje.

## Dîskografî
### Albûm
* *Derdo – Elazığ'ın Güzelleri* – 1991 (Minerva Müzik)
* *Delimisin Ne?* – 1994 (Umut Plak)
* *Aşık Oldum* – 1996 (Kral Müzik)
* *Sana Bir Şey Olmasın* – 1997 (Prestij Müzik)
* *Var Ya* – 1999 (Prestij Müzik)
* *Kara Çadır* – 2000 (Umut Plak)
* *Alişan* – 2001 (Prestij Müzik)
* *Söz Mü?* – 2002 (Popüler Müzik)
* *Keje* – 2003 (Prestij Müzik)
* *Kalbim Ellerinde* – 2004 (Akbaş Müzik)
* *Olay Bitmiştir* – 2005 (Avrupa Müzik)
* *Ve Kimselere Güvenmiyorum* – 2007 (Erol Köse Production)
* *Senfonik Çağdaş İlahiler* – 2007 (Erol Köse Production)
* *Sevgilerimle* – 2008 (Seyhan Müzik)
* *10* – 2011 (Kaya Müzik)
* *Melekler İmza Topluyor* – 2011 (Kaya Müzik)
* *Seni Biraz Fazla Sevdim* – 2013 (Poll Production)
* *İhtiyacı Var* – 2014 (Poll Production)

### Tekane
* *Ölümsüz Aşklar* – 2016 (Avrupa Müzik)
* *Uslu Dururum* – 2017 (Avrupa Müzik)
* *Zor Sensiz* – 2017 (Avrupa Müzik)
* *Milletin Duâsı* – 2018 (Poll Production)
* *Biliyorum Dönmeyecek* – 2018 (Avrupa Müzik)
* *İlahi Adalet* – 2018 (Avrupa Müzik)
* *Yağmurlar* (bi Furkan Özsan re) – 2019 (Avrupa Müzik)

## Filmografî
* *Aynalı Tahir* (Aynalı Tahir) (TV) (Star TV) – 1998–1999
* *Kurt Kapanı* (Falçata Kemal) (TV) (TGRT) – 2000
* *Aşkına Eşkıya* (Berşan) (TV) (TGRT, Show TV) – 2001–2002
* *Papatya ile Karabiber* (Karabiber) (TV film) – 2004
* *Cennet Mahallesi* (Ferhat) (TV) (Show TV) – 2004–2007
* *Gonca Karanfil* (Karanfil Kemal) (TV) (ATV) – 2008
* *Mert İle Gert* (Mêvan) (TV) (TRT 1) – 2008
* *İbret-i Ailem* (Mêvan) (TV) (Star TV) – 2012
* *Güldür Güldür* (Mêvan) (Show TV) – 2014
* *Dostlar Mahallesi* (Metin) (TV) (Kanal D) – 2017

## Bernameyên wî yên televîzyonê
* *Alişan'lı Gece* (TGRT) (2003–2004)
* *Mavi Ay* (ATV) (bi Asuman Krause re) (2006 - 2022)
* *Daha Ne Olsun* (FOX) (bi Demet Akalın) (2007)
* *İlle de Roman Olsun* (Show TV) (bi Çağla Şıkel re) (2008–2009 - 22 mar 2022)
* *Herşey Dahil* (Show TV) (bi Çağla Şıkel re) (2009 - 2022)
* *Tabu* (FOX) (bi Çağla Şıkel re) (2011)
* *Ayşe&Alişan* (Star TV) (bi Ayşe Özyılmazel re) (2012 - 2022)
* *Alişan&Sevcan* (Star TV) (bi Ayşe Özyılmazel û dûr ve jî bi Sevcan Orhan) (2012–2013 - 2022)
* *Herşey Dahil* (Show TV) (bi Çağla Şıkel) (2013–2015 - 24 mar 2022)
* *Herşey Dahil* (Kanal 360) (2016–2017 - 2022) (bi Çağla Şıkel re)
* *Ailecek Şanslıyız* (TV8) (2019–)
* *Demet ve Alişan'la Sabah Sabah* (Star TV) (2020–) (bi Demet Akalın re)

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Kurdên Stembolê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd