open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sogitlî

**Sogitlî** an jî **Sigûdlî** (), gundekî ku bi ser navçeya Erdîşê ve ye.

Gundekî zirav û direj bifikirin, lê ne gundekî ruhê mirov teng bike. Bi zimanê Tirkên dagirker gundê ra dibejin “Söğütlü”, lê tu kes, tu caran darên bî ne dîtîye, lê belê wek gundên din yê Erdîş’ê tijî darên sipîndar û sêva ye. Li malpêra Wîkîpediya li ser Gelîyê Zîlanê û wêk gundî navê gund ra dibejin “Sotkilî” an jî “Sotqilî”. Pişt serhildana Agirî, komkujîya Gelîyê Zîlanê li vî gundê jî qirkirina ku hovên Tirk dikin pêk hatîye. Avabûna gund ya duyemîn li salên 1950’yan dibe û zehfê gund vedigerin li ser warê xwe. Karê gund pir li ser ajaldarî ye û ji bo wî mehên germ yê havînê diçin zozanan heta Tebax an jî Îlon’ê. Ciwanên gund piranî li metropalan dixebitin, lê salên dawî xwendekar jî pirin. Keç û xort bi tevahî serfiraz û welatparêzin. Mezin û zarok her tim giramgir û destyarin, gund jî wek mirovên ser xwe her dem germ û xweşe.

Kategorî:Gundên Erdîşê
Yakutiye

**Yakutiye** (), navçeyeke bi ser Erzîromê ve ye. Yakutiye sala 1993ê de bû navçe. Gelheya navçeyê 183.932 kes e.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Erzîromê
Kumêt

**Kumêt** () gundekî girêdayî navçeya Depê ya Elezîzê ye. Rûniştvanên gund kurdên elewî ne. Yên ev gund avakirinê ji Riçik/Mezgir/Dêrsimê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Depê
Alexis Texas

**Alexis Texas** pornostêrkeke amerîkan e. Heta niha 547 fîlmên porno kişandine. Mêrê wê nîn e.

## Jiyana wê
Di sala 2007 de, hîn 21 salî bu destpê şixulandina sektora porno yê kir. Alexis demeceke xwe de got: "Keçê din de quleke nolê ê min tuneye. Sebê vî ez pir pere qezenç dikim."

## Taybetiyên fizîkî
Çavê Alexisê hêşinin. Bo xwe 1,83 m'ye. Rengê porî xwe zere û 59 kîloye.

## Hinik fîlmên wê
* Belladonna's Odd Jobs 3 (2007)
* World Of Sexual Variations 5 (2013)

## Hinik xelatên wê
* 2009 Xelatên AVN - Pêştaçune herî rind

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1985
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên jin
Mia Malkova

**Mia Malkova** pornostêrkeke amerîkî ye. Heta niha 73 fîlmê porno kişandine.Ew di pîşesaziya xwe de yek ji hunermendên herî girîng tê hesibandin, û di navnîşa rêzgirtinê ya malpera porno ya herî mezin a cîhanê de, Pornhub, ew bi domdarî di rêza çaremîn de ye - bi zêdetirî 715 mîlyon dîtinên rûpelan (ji havîna 2020an de).

## Jiyana wê
Mia Malkova bi navê rastî *Melissa Ann Hevner* bi xwedan kokên almanî, îrlendî û fransî yên Kanadayî ye bi navê û li Palm Springs li Kalîforniyayê hatiye cîhanê. Sê birayên wê hene, yek ji wan jî di pîşesaziya pornoyê de bi bernavê Justin Hunt dixebite. Di 20ê tîrmeha 2014an de, ew bi lîstikvanê pornoyê Danny Mountain re zewicî, ​​ku berê bi Eva Angelina re zewicî bû, di heman demê de di pîşesaziyê de. Di sala 2018 de, coteyarê ji hev veqetîna xwe ragihand. Mia niha bi derhêner û kameravan Eli Tucker re di nav têkiliyek dilsoz de ye. Beriya ku bikeve pîşesaziya pornoyê, Malkova di pîşesaziya karûbarê xwarinê de xebitî û yekem karê xwe li McDonald's girt dema ku bû 16 salî û dûv re li Sizzler xebitî heta dawiya hefteyê wê dîmena xwe ya yekem kişand.

## Kariyera pornoyê
thumb|255x255px|Mia Malkova ( 2014 )
Malkova di Kanûna 2012an de bû 'Twistys Treat of the Month û 2013 'Twistys Treat of the Year'. Di vê demê de ew ji bo pargîdaniya dêûbavî *[[Mindgeek]]* aktrîsa peymanî bû.Dema ku ew peyman di sala 2014an de qediya, wê bi pargîdaniyek din, Hard X re, peymanek îmze kir ku bi taybetî dîmenan bi mêran re çêbike di heman demê de ku destûr jê re tê dayîn ku dîmenên bêyî mêr bi pargîdaniyên din re çêbike.

Malkova 2016a cotmeha Penthouse Pet ya Mehê bû.

Malkova di 2018an de balê dikişîne belgefîlma *God, Sex and Truth ( Xwedê , Seks û Rastî )* li ser hêza zayendî û bedewiya jinan. Di hevpeyivînekê de, ew dibêje ku "tenê sedemê ku ew ketiye pornoyê ev e ku ew ji seksê hez dike û cîhana pornoyê cîhê herî ewledar û çêtirîn e ku meriv bi hemî şêwazên seksê vekole."

Di Kanûna 2019an de wê û streamerê *[[Hearthstone ( lîstik )|Hearthstoneê]]* Trump duettoyek berdan ku bi hev re "A Whole New World" distrandin.

Di nîsana 202-an de, Malkova û yanzdeh lîstikvanên din ên mezinan / mezinan ên berê di klîba muzîka G-Eazy "Still Be Friends" de derketin.

Di Cotmeha 2020an de, Malkova di klîba strana Ninja Sex Party "Wondering Tonight" de xuya bû.

## Taybetî fîzîkî
Çavê Mia Malkova şîn in. Porî wê jî zer e. Dirêjiya xwe 1,70 m ye û 54 kîlo ye.

## Fîlmnîgarî

### Films

## Xelat û berendamî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên jin
Secret Garden (rêzefîlm)

***Secret Garden*** (bi koreyî:시크릿 가든, *Sikeurit Gadeun*) rêzefîlmeke koreyî ye ku di sala 2010an de li ser kanala SBS hatiye weşandin.

## Lîstikvan
* Ha Ji-won - Gil Ra-im (Jamie Gil)
* Hyun Bin - Kim Joo-won (Owen Kim)
* Yoon Sang-hyun]] - Choi Woo-young / Oska
* Kim Sa-rang - Yoon Seul (Sophie Yoon)
* Lee Phillip - Director Im Jong-soo
* Lee Jong-suk - Han Tae-sun
* Yoo In-na - Min Ah-young
* Park Joon-geum - Moon Boon-hong
* Kim Ji-sook - Moon Yeon-hong
* Kim Sung-oh - Sekreter Kim

### Berfirehkirî
* Choi Yoon-so - Kim Hee-won
* Kim Sung-kyum - Moon Chang-soo
* Lee Byung-joon - Park Bong-ho
* Sung Byung-sook - Park Bong-hee
* Yoon Gi-won - Choi Dong-kyu
* Kim Gun - Yoo Jong-heon
* Yoo Seo-jin - Lee Ji-hyun
* Jang Seo-won - Hwang Jung-hwan
* Jung In-gi - bavê Ra-imê
* Baek Seung-hee - Park Chae-rin
* Kim Dong-gyoon - rêveber
* Kim Mi-kyung
* Nam Hyun-joo - rêveber Nam
* Kim Sung-hoon
* Kang Chan-yang
* Min Joon-hyun
* Heo Tae-hee
* Song Yun-ah
* Beige (cameo)
* Lee Joon-hyuk
* Baek Ji-young
* Ye-jin Son|Son Ye-jin

## Muzîk

### CD 1
# That Woman – Baek Ji-young
# You Are My Spring – Sung Si-kyung
# Reason – 4MEN
# Here I Am – 4MEN & Mi
# Appear – Kim Bum-soo
# One Woman – BeBe Mignon
# I Can't – Mi
# Scar – BOIS
# Appear (Ballad ver.) – Yoari
# You Are My Everything – Jung Ha-yoon
# Here I Am (Piano ver.) – Mi
# That Man – Hyun Bin

### CD 2
# That Man – Hyun Bin
# Tears Stains – Yoon Sang-hyun
# Liar – Yoon Sang-hyun
# Gazing – Yoon Sang-hyun
# Here I Am (Drama ver.) – Yoon Sang-hyun
# Fairy Tale (Inst.) – Yiruma
# Main Title
# Lovely Oscar
# Guardian Angel
# Mystery Garden
# My Darling Lime
# Confusion
# My Daddy
# Virgin Love
# Secret Garden

## Girêdanên derve
* Malperra fermî (bi korêyî)
* http://www.hancinema.net/korean_drama_Secret_Garden.php (bi inglîzî)
* http://www.imdb.com/title/tt1841321/ (bi inglîzî)

Kategorî:Rêzefîlm
Kategorî:Rêzefîlmên Koreya Başûr
Kategorî:Seoul Broadcasting System
Summer Brielle

**Summer Brielle** pornostêrkeke amerîkan'e. Heta niha 47 fîlmên porno kişandine.

## Jiyana wê

## Taybetiyên Fizîkî
Porî Summer zere, çavê xwe jî çakarin. Pêsîrê Summer Brielle pir mezinin; gereg sebê vî bîye pornostêrkeke navdar.

## Fîlmnîgarî

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên jin
Parêzgehên Kurdistanê

**Parêzgehên Kurdistanê**, 54 parêzgehên ku dikevine Kurdistanê, ji wan parêzgehan 26 li Bakurê Kurdistanê, 15 li Rojavayê Kurdistanê, 6 li Başurê Kurdistanê, 7 jî li Rojhilatê Kurdistanê ne.

## Bakurê Kurdistanê
Li Bakurê Kurdistanê 26 parêzgeh hene.

## Başurê Kurdistanê
Li Başurê Kurdistanê 6 parêzgehên kurdan hene.

## Rojhilatê Kurdistanê

## Rojavayê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Parêzgeh
Venedîk

**Venedîk**,, **Veniz**, **Vînis,** **Vênîsiya** (, bi venetî: **' an **', ), an jî (, ) bajarekî herêma Veneto ya bakur-rojhilata Îtalyayê ye.

## Cihên turîstîk
Di kolanên Venedîkê av dixuşe û va sedema bajêr pir turîstîk dike. Yekcara ji Venedîkê re dibên "bajarê eşqê". Xort evîndarê xwe tînine vî bajarî.
Ziyaretvanên yekem car pirsgirêkên xwe li ser dîtina dîmenên keyfî li dora Venice nînin, û cîhê yekê ku hûn lê zêde bikin li ser sefera we ya Venice, Piazza San Marco ya bi rûmet e. Ev qada mezin a bajêr e, xanî ji Campanile Bell Tower-a kevir-sor û Basilica ya Saint Mark-a bêhempa ye, şêweya mîmariya mîmarî ya balkêş a katedralê Italo-Bizantine ye ku gelek hêmanên wê di zêr û spî de ne. .

## Bajarên bira
* Buenos Aires, Arjentîn
* Newcastle, Brîtanya
* Sarayevo, Bosniya û Herzegovîna
* Tallinn, Estonya
* Stembol, Tirkiye

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 5an li Îtalyayê
Kategorî:Avabûnên 420î
Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê
Kategorî:Îtalya
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Şerê Îtalyan û Tirkî yê 1911-1912

**Şerê Îtalyan û Tirkî yê 1911-1912**, yan jî **Şerê Terablusê**, şerê ku di salên 1911 û 1912an de navbera Îtalya û dewleta Osmaniyan de derbas bûye.

Di dema pevçûnan de hêzên Îtalyayê giravên Dodekan ên li Deryaya Egeyê jî dagir kirin. Îtalya bi Peymana Ouchy di sala 1912 de razî bû ku Dodecanese vegerîne Împaratoriya Osmanî.Lêbelê, nezelaliya metnê, digel bûyerên neyînî yên paşerojê yên ku ji bo Împeratoriya Osmanî nebaş bûn (destpêkirina Şerên Balkan û Şerê Cîhanê yê Yekem ), destûr da rêvebirina Îtalî ya demkî ya giravan, û Tirkiye di dawiyê de dev ji hemû daxwazên li ser van giravan di xala 15 ya Peymana Lozanê ya sala 1923an de berda.

Şer pêşgotina Şerê Cîhanê yê Yekem bû. Endamên Lîga Balkanan, bi qelsiya Osmanî û bi motîvasyona neteweperestiya Balkan a destpêkê, di Cotmeha 1912 de êrîşî Împaratoriya Osmanî kirin û çend roj beriya bidawîbûna Şerê Îtalo-Tirkî dest bi Şerê Balkanê yê Yekem kirin.

Şerê Îtalo-Tirkî gelek guhertinên teknolojîk dîtin, bi taybetî jî bikaranîna balafiran di şer de. Di 23 Cotmeh 1911 de, pîlotek Italiantalî, Capitano Carlo Piazza, li ser xetên tirkî di yekem mîsyona keşfê ya hewayî ya cîhanê de firiya, û di 1ê Mijdarê de, yekem bombeya hewayî ji hêla Sottotenente Giulio Gavotti ve, li ser leşkerên tirk ên li Lîbyayê hate avêtin. ji modela destpêkê ya balafirên Etrich Taube. Tirkan bi tivingên xwe pêşî li balafirê xistin. Bikaranîna din a teknolojiya nû toreke stasyonên telegrafya bêtêl bû ku zû piştî daketinên destpêkê hatin damezrandin. Guglielmo Marconi, dahênerê telegrafya bêtêlê, hat Lîbyayê da ku bi Endezyarên Endezyarên Îtalyan re ceribandinan bike.

## Mijarên têkildar

* Şerên Balkanê

## Çavkanî

Kategorî:Mustafa Kemal Atatürk

Kategorî:1911 li Îtalyayê
Kategorî:1912 li Îtalyayê
Ensar Beyt el-Meqdîs

**Ensar Beyt el-Meqdîs** rêxistineke li Misirê fealiyetan dike. Di nava refên rêxistinê de 5.000 - 10.000 milîtan hene. Ev rêxistin di 14ê çiriya paşîn 2014an de tevlî DAÎŞê bû.

Kategorî:Rêxistinên çekdarî
Mela Nezîr

**Mela Nezîr**, alimekî gelek zana bû. Gundê wî Xelîla ye.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Mirin 2015
Erzîn

**Erzîn** navçeyeke bi ser Xetayê ve ye. Li navçeyê tirk û kurd rûdinin. Bi Deryaya Spî re qeraxeke navçeyê heye.

Kategorî:Navçeyên Xetayê
Steve Coast

**Steve Coast** (20ê kanûna pêşîn a 1980) avakerê OpenStreetMapê ye.

## Girêdanên derve
* Blog û malpera Steve Coastê 

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Mirovên zindî
Kawa Onatli

**Kawa Onatli** kesê ku motora pêşîn a lêgerînê ya bi zimanê kurdî Egerin avakiriye, ye. Li Swêdê dimîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Kurd
Kategorî:Mêr
Mêrdêsî

**Mêrdesî**, **eşîra Mêrdesî**, **eşîreta Mêrdesiyan**, eşîreke kurmancan e. Hali Riha Semsûr Meletî Kobanê cih girtine. Serokexayi navdar Osman Sebrî ye.

Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Bijelo Polje

**Bijelo Polje** ([bîjɛlɔː pɔ̂ʎɛ], bi alfabeya kîrîl: Бијело Поље) bajarekî welatê Montenegroyê ye. Jimara nîştecihan digihêje 15.883 kesî.

## Çavkanî

Kategorî:Montenegro
Jynx Maze

**Jynx Maze** pornostêrkeke amerîkan e. Jynx li Kaliforniya hatiye dinê. Heta niha beşdariya 132 fîlmên porno kiriye.

## Tevebuna Sektorê
Jynx di sala 2010an de hîn 20 salî bu se teve vê sektorê bu.

## Taybetî Fîzîkî
Rengê Çavê Wê = Çakar
Rengê Porî Wê = Çakar

## Pargîdanî yên ko lê şixuliye
* Evil Angel
* Brazzers
* Naughty America
* Jules Jordan Video
* Hustler
* Bangbros

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1990
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên jin
Pornostêrk

thumb|Pornostêrk
**Pornostêrk** ev kes in ku di fîlmên pornografîk de dilîzin û loma dibin navdar.

## Dîrokî
Pornostêrka ewil Linda Lovelace bû ku di sala 1972'ê de bû bi nav û deng û di pornofîlma *Deep Throat* de lîstiye. Ku wextê ev fîlm li dinê pir navdar bû û pir pere qezenç kir, pornofîlmên wê yên nû hatine kişandin.

## Çavkanî

Kategorî:Pîşe
Alexis Ford

**Alexis Ford** ( jdb. 24ê nîsan 1988 li New York, DYA ) pornostêrkeke amerîkî ye.

## Jiyana wê

thumb|Alexis Ford (2010)
Alexis Ford li Ridgewood, navçeyek Queens li New Yorkê ji dayik bû û mezin bû. Ew li dibistanek katolîk li New Yorkê û li dibistanek hemşîretiyê li Miamiyê xwend.

Wê kariyera xwe wek danser, xwerûskar û modelê dest pê kir. Ew ji bo hezîrana 2012ê Penthouse Pet ya Mehê ya kovara Penthouseê bû.

## Fîlmnîgarî (bijartî)
thumb|Alexis Ford (2011)
* 2008 : *Brand New Faces 8*
* 2009 : *[[Women Seeking Women|Women Seeking Women 55]]*
* 2010 : *FemmeCore*
* 2010 : *Cheerleaders Academy*
* 2011 : *[[Bree Olson|Bree]] and [[Tori Black|Tori]]*
* 2012 : *[[Big Wet Asses|Big Wet Asses 22]]*
* 2013 : *[[Molly's Life|Molly's Life 21]]*
* 2014 : *[[We Live Together.com|We Live Together 31]]*
* 2014 : *[[Molly's Life|Molly's Life 22]]*
* 2015 : *I Have a Wife 35*
* 2016 : *Gym Dolls 2*
* 2017 : *Alexis Ford Uncovered*

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Penthouse-Pet
Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên jin
Arsuz

**Arsuz** () navçeyeke ser Xetayê ye. Li navçeyê tirk û kurd rûdinin.

Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Navçeyên Xetayê
Tuşpa

**Tuşpa** (), navçeyeke girêdaye Wan'ê ye. Navçeya herî şênî ya duyem a Wan'ê ye. Di sala 2012 de bu navçe.

## Dîrok

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Wanê
Çolyak

**Êşa çolyakê** yan **kelyak** an jî **selyak**, êşek e ku rê li ber helandina hin xwarinan (bi taybetî berhemên genimî) digire.

## Çavkanî

Kategorî:Nexweşiyên genetîk
Kategorî:Nexweşiyên zarokan
Cund el-Xîlefe

**Cund el-Xîlefe** () rêxistineke tundkar a Cezayirê ye. Rêxistin sala çunî teve Daîşê bû. Di 24ê îlona 2014an de Cund el-Xîlefe turîstekî fransayî yê bi navê Hervé Gourdel kuşt.

Kategorî:Rêxistina Leşkerî
Siltan Silêmanê Qanûnî

**Siltan Silêmanê Qanûnî** (, *Sultan Süleyman-ı Evvel*; jdb. , Trabzon - , Zigetvar) an jî **Silêman I** siltanekî Împeratoriya Osmanî bû. Yek ji padîşahên herî girîng ên osmaniyan bû. Gellek fetîh kirine.

## Cihên fetîhkirî
* Mecaristan
* Trablûs
* Cezayir
* Girava Rodosê
* Qefqasya

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1494
Kategorî:Kurên siltanan
Kategorî:Mirin 1566
Kategorî:Siltanên Osmanî
Telhe bin Ubeydullah

**Telhe bîn Ubeydulla** (erebî: طلحة بن عبيدالله, *Talah bin Ubaydullah*, jdb. 594, Meke - m. 656) sehabeyekî Muhemmed Pêxember e. Ew ji kesên ku bi cinetê ve hatiye xelat kirin e.

Ew ji kesên misilmanên herî pêşin e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 594
Kategorî:Mirin 656
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Esxîlos

thumb|Esxîlos

**Esxîlos** () (jdb. li derûdora 525/524 beriya zayînê  – m. li derûdora 456/455 beriya zayînê) nivîskarê leystikan ê Yewnana kevn e. Piranî di tragedyayên xwe navdar e. Li gorî hin wêjenas û dîroknasan wek *Bavê Tragedayayan* tê zanîn.

## Jiyana wî
Esxîlos li bajarê Eleusisê hatiye dinê. Bavê wî Euphorion kesekî ji arîstokratan bû. Di demên şerê Persan de jiyaye û beşdarî şerê Maraton û şerê Salamîsê bûye. Birayê wî Kynegeiros di nav wan şeran de miriye. Tê gotin ku kitabeya ku bi destê xwe û derheqê xwe de nivîsandiye û di vê kitabeyê de tenê behsa beşdarbûna xwe yên şerê Maratonê dike. Ev tecrûbeyên wî yên şer de rêya siyaseta Atînayê ji wî re vekir.

Hin çavkaniyên ji dinyaya kevnar de mayîn nîşan diden ku Esxîlos eşkerekirina çanda sirên Eleusisê hatiye darizandin.

Li ser gazîkirina Hieronê çû Sîsîlyayê demekî şun de li wir mir.

## Mirina wî
Esxîlos di sala 457ê beriya zayînê da, bi şêwazeke ecêb, çû ser dilovaniya Xwedê. Eyloyek ku kûsiyek nêçîr kiribû û dil hebû wê bavêje ser kevirekî ku ew bişkê, serê Esxîlosê rût û tazî, bi şaşî wek kevirek dibîne û kûsiya xwe ji bilindahiyeke zehf mezin, davêje ser wî ku kûsî bişkê.

## Xebat û Berhemên wî
Piranî nivîskarekî nûjenîxwaz e. Lê mijarên xwe pir teng girtiye mirov dikare bêje ku tenê li ser ol û mîtolojiyê nivîsandiye. Kesayîtên lîstikên wê jî tixûbdar bû, koroyên lîstikê yan 12 kesan yan jî 15 kesan pêk dihatin. Kesên maskekirî bi temamî ji mêran pêkdihatin. Çîrokên ku her kes dizanî pê dîalogan fireh kir. Ji bo guhertina dekoran makîneyan bikaranî ev di dîroka şanoya cihanê de yekem bû. Lîstikên wî wok komekî lîstikan bû: sê tragedya û yek satîrê pêk dihatin. Hin caran çîroka malbatekî bi nifş bi nifş nivîsandiya, hem yên bapîrê hem yên bavî hem jî yên kurê di nav lîstikekî hev beş kiriye. Ew bi wê avayê damerênerê şanoya Yewnanî jî tê qebûlkirin.

#### Berhemên wî:
* *[[Prometheusê zincîrkirî]]*
* *The Persians* (Farisiyan - derheqê bûyerên vegera Farisan dike)
* *Seven Against Thebes* (Li hemberê Têbeyê heft - derheqê dorpêçkirina bajarê Têbe dike)
* *Suppliants* (Lavakar - derheqê mîta danaîdan hatiye nivisandin)
* Orestia (Derheqê lehengên şerê Troyayê vegeriyan dike.)


## Çavkanî


Kategorî:Jidayikbûn 520î b.z.
Kategorî:Mirin 450î b.z.
Kategorî:Yewnanistana kevnare
Espender

**Espender** an **îsfend** an **ûzelg** giyayekî çolê yê Kurdistanê ye. Ew giya nayê xwarin. Toximê ûzelgê di dêzi re dikin wek xemlekê çêdikin. Wê ji bo parastina ji nezerê li malan daridixin.

## Pêşangeh

Wêne:Peganum harmala MHNT.BOT.2015.34.29.jpg|*Peganum harmala*
Wêne:Uzelg .jpg|thumb|Espender


## Çavkanî

Kategorî:Giya
Ermûnê

**Ermûnê** (, , ) gundekî ku bi Kercosê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kercewsê

Kategorî:Tor
Amblem

**Amblem** (Fransî: **emblème**) peyveke fransiye ku ji îdeolojî, partî û ji temsilê tiştên dewlet, parti û organîzasyon û hwd. re tê bikaranîn.

Di kurdî de "Nîşan" tê gotin.

Hinekî amblem bi ala ve çêdikin, Hinekî jî bi herfa ve.

## Binêre
* Cocacola
* Jin
* Mêr
## Çavkanî

Kategorî:Çeveng
Bînarîn

**Bînarîn** ), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Mektûbat

Talebe Bedîuzzeman Seîd Nûrsî go bi mektuba pirskirina u bersive go Bedîuzzeman Seîd Nûrsî ji wara nivisandiya. Di vê pirtûkê de Baweriya yekbûna Xwedê, mucîzeyê Pêxember, roji... weka van meseleye gelek di vê pirtûkede derbas dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Îllumînatî

440x124px|thumb|Adam Weishaupt (1748-1830), damezrînerê Illuminati

**Îllumînatî** (bi latînî: *Illuminatus*, bi kurdî: *Ronîdarî*) (navdêrê kolektîv ji bo peyva latînî illuminatus, ku tê wateya kesê ronakbîr) rêxistineke bêol e. Armanca vê rêxistinê dinyayê bêol bike. Ev rêxistina di 1ê gulana 1776an de lidarxistine.

Navê wî referans e behsa çend koman dike, ku hin ji wan rast in û hebûne, lê yên din xeyalî ne û tenê navên wan hene. Ji hêla dîrokî ve, nav ji Illuminati-ya Bavyerayê vedibêje, civakek veşartî ya Ronahiyê ku di 1-ê Gulana 1776-an de li Bavaria, ku nuha beşek ji Almanya ye, hatî damezrandin. Armanca komeleyê ew bû ku bi efsane û nezaniyê re şer bikin, bandora olê ya li ser jiyana giştî kêm bikin û li dijî îstîsmarkirina desthilatdarî û dewletê derkevin. Wan di qanûna xwe ya giştî de nivîsand: Rêz û aramî ew roj e ku xapandinên neheqan raweste û bê serdestî were kontrol kirin. ew di 1784, 1785, 1787 û 1790 de neqanûnî hatin ragihandin. Paşê ji aliyê komên otorîter û olî ve hatin rexnekirin û bi destwerdana veşartî di Şoreşa Fransa de hatin tawanbarkirin.

Wî gelek rewşenbîrên bibandor û siyasetmedarên pêşverû wek endamên komeleyê jimartin, di nav wan de yên wek Ferdinand of Brunswick û dîplomatên wek Franz Zaver von Zack, ku navê wî wekî kesê duyemîn di rêznameyê de tê binav kirin. Nivîskar û hunermendên wekî Johann Wolfgang von Goethe, Johann Gettfried Herder, û Duke of Gotha û Weimar alîgirên Illuminati bûn.

Illuminati paşê wekî referans ji rêxistin û weqfên cihêreng re xizmet kir ku tê texmîn kirin ku wekî berdewamiya Illuminati-ya eslî ya Bavarian tevdigerin (her çend delîl tune ku têkiliya wan îspat bike). Di gelek haletan de, rêxistinên bi vî rengî bi komploya ji bo kontrolkirina karûbarên cîhanê, destnîşankirina nûner û nûneran di mîrnişîn û kompaniyên mezin de, û ji bo bidestxistina hêz û bandora siyasî û nîzamek nû ya cîhanî hatine tawanbar kirin. Illuminati wekî navenda hin teoriyên komployê yên herî tevlihev, kemîn û kontrolkirina zincîrên hêzê tê binav kirin. Ev cure nêrîn ketiye nava gelên asayî û çanda giştî û di bi dehan roman, fîlm, drama, komedî û lîstikên elektronîk de behsa wê hatiye kirin.

Endamên vê rêxistinê ateîstin û pir dewlemendin.
Amblemê wan "Pramît" û "Yek çav" e.

## Çavkanî

Kategorî:Fîtkirin

Kategorî:Rêxistin
Kategorî:Rêxistinên ku di 1776an de hatine avakirin
Kategorî:Teoriyên komployê
Bruce Lee

Lee Jun-fan( - ) bi gelemperî wekî Bruce Lee tê zanîn. Hunermendê pevçûnê, aktor, dîrektor, dersdarê hunerên pevçûnê û fîlozofê çînî-amerîkî.

## Jiyan
Lee Jun-fan damezirînerê '**Jeet Kune Do**' bû [felsefeyeke hunerên pevçûnê yên hîbrîd a ku ji dîsîplinên pevçûnê yên cihê pêk tê û ev dîsîplîn jî **hunerên pevçûnê yên têkil{MMA}** re rê vekiriye]. Lee ji hêla şîrovekar, rexnegir, medya û hunermendên pevçûnê yên din ve wekî hunermendê pevçûnê yê herî karîger û jêhatî yê giş deman û **îkonekî çanda populer** ê ku di sedsala 20emîn de di navbeyna **Rojhilat** û **Rojava ** de kuprî avakiriye tê dîtin. Bi ser de jî ew tê destnîşankirin ku ji bo ku asyayî di filmên amerîkî de bên nimandin alîkariya guhertina rêya astengker kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên çînî
Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Êrîşên li ser Parîsê 2015

thumb|Cihên suîqestên rojên 13 û 14ê çiriya paşîn li Parîsê:
1: Nêzîkî Stade de France
2: Rue Bichat û Rue Alibert (Le Petit Cambodge, Le Carillon)
3: Rue de la Fontaine-au-Roi (Casa Nostra)
4: Tiyatroya Bataclan
5: Rue de Charonne (La Belle Équipe)

**Êrîşên li ser Parîsê yên 13ê çiriya paşîn a 2015an**, pênc suîqest in ku di 13ê çiriya paşîn a sala 2015an de, li Parîsa paytexta Fransayê bi destê terorîstên tundkarên îslamî pêk hatin. Li gor agahiyên nûçeyan 132 kesan jiyana xwe ji dest da. Ew cihên çêbûyîna suîqestan yek jê Stade de France bû ku tê de maça futbolê di navbera Almanya û Fransayê de hebû; yek jî tiyatroya bi navê Bataclan û hin deverên din in. DAIŞ ew êrîş girtin ser xwe.

## Birîndar û Kuştî

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Parîs
Ummet

**Ummet** (erebî: **أمة**) peyveke ye ku ji bo civaka misilmanan tê gotin.

Di Quranê de ummet behsa komeke yekane dike ku baweriyên olî yên hevpar parve dikin, bi taybetî yên ku beşek ji riya Xwedê ya rizgariyê ne.

## Wateya peyva ''umet''
Umet tê wateya zarokên ku ji yek dêkî ji dayîkbûbin re tê gotin.

## Binêre
* Îslam
* Misilman

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Şêx Momina Mirada

thumb|Gora Şêx Momina Mirada
**Şêx Momina Mirada** pîrekeke ewliya ye, ku ji gundê Xelîla bû. Li ser navê wê ziyaretek heye.

Li gora gotinê ev helbesta li jêr ji aliyê Şêx Momina Miradan ve hatiye gotin:

Kategorî:Kesên ji Kerboranê
Mîrkefşîn

**Mirik (Mîrkefşîn - Elmîr)** (), gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Hezexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezexê
Oberhausen

**Oberhausen** bajerekî Almanya ye û dikeve navenda herêma Nordrhein-Westfalenê. Hejmara niştecihên bajêr derdora 209.000'î ye.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Düsseldorf (dever)
Kategorî:Nordrhein-Westfalen
Duisburg

**Duisburg** () bajerekî Almanya ye û dikeve navenda herêma Nordrhein-Westfalenê. Li gorî hijmartina sala 2014an 485.465 kes lê dijîn.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Düsseldorf (dever)
Kategorî:Nordrhein-Westfalen
Dînên îbrahîmî

thumb
thumb|Cihên pembe hemî li ser dinên îbrahîmî ne

**Dînên îbrahîmî** têgeheke ji wan dînên ku tê de Îbrahîm wek kesek giring tê baskirin re tê gotin. Ji hemûyan diyartir ev têgeh ji dînên cihûtî, xiristiyantî û îslamê re tê gotin. Dîneke din ya Îbrahîmî dînê Beha'yetê ye. Baweriya Beha'yetê di sedsala nozde an de geşekir li vê erdnîgariya niha jêre dibêjin Îran.
Herçend ev dînên hanê ji aliyê bîr û baweran ve bi temanî ji hev cudane lê di gelek aliyên giring de hevrêne mîna wê bingeha sirûştî ya ku ew hemû yek xwedayî di perêsin û hevrêne ku pêdivîye hemû mirov bi tenê kirnoşê ji bû yek xwedayî bibin. Peyva Îbrahîmî di koka xwe de vedigere ji bo Îbrahîm pêyamber, ku gelek rêzdare di dînên Cihûtî, Xiristiyantî û Îslamê de.

## Cihûtî

Cihûtî dîneke Îbrahîmî yê yekxwedayî ye ku bawerî bi hebona yek xwedayî heye. Ev ayîn pitir dihê nasîn bi dînê *Diwazde Êlan* helbet ev ramana diwazde êlên Îsraêlyan ji xwe dide. Cihûyan bawerî bi pirtûkên Tewrat, Tenax û Tilmûd heye ku hersê dihên nasîn bi Peymana Kevin a *Pirtûka Pîroz*.
Yek ji pêximberên herî giring ên cihûyan Mûsa ye.

## Xiristiyantî

Yek ji dînên takxwedayî ên Îbrahîmî ye. Yesû'h yan Îsayê Mesîh têde sereketirîn kesayetiye. Xiristiyantî bi dînê herî xwedî Dûketî û bawerdar dihê zanîn ku dibin 2.3 milyar mirov. Wan bawerî bi pirtûka cihûyan *Peymana Kevin* heye. Bi gelemperî wan bawerî bi Încîl yan bi navekî din "Peyama Nû" heye û wê pîroz dibînin ku komeka vegêran û nivîsandina ye behsa jiyana Yusû'h yan Îsa dike. *Peymana Nû* yan Încîl ji çar beşan pêkdihê ku Metta, Merqos, Loqa û Yuhenna ne.

## Îslam
**[[Îslam]]** dînekî yekxwedayî ye. Bi dû Xiristiyanetiyê de di rêza duyem de tê ji bû rêja dûketî û bawerdaran. Ji kesekê ku bawerî bi Îslamî hebe Misilman dihê gotin.
Misilmanan bawerî bi wê yekê heye ku Muhemmed pêxemberê dawî ê xweda Ellah e. Herwiha wan bawerî bi roja dawiyê û Firîşteyan heye. Misilman Quranê bi axaftina Xwedê û hinartiya wî dizanin ji bû Muhemmed. Quran jêdera yekem paşî kiryar û gotinên Muhemmed ku pê di bêjin Sinet jêdera duyem a şerîeta Îslamê ne.

## Çavkanî

https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Abrahamic_religions
https://www.worldatlas.com/articles/what-are-the-abrahamic-religions.html
https://www.britannica.com/topic/Abrahamic-religion
https://eksisozluk.com/ibrahimi-dinler--1080511 
https://www.yenisafak.com/yazarlar/farukbeser/ibrahim-dinler-de-ne-demek-2047504
https://www.researchgate.net/publication/328417431_IBRAHIMI_DINLER_KAVRAMSALLASTIRMASININ_MESRUIYETINE_DAIR_ILERI_SURULEN_FENOMEN
Încîl

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Çanda rojavayî
Kategorî:Dîn

Kategorî:Dînên monoteîst
Kategorî:Îslam
Kategorî:Xirîstiyan
Nicki Minaj

**Onika Tanya Maraj** (jdb. 8ê kanûna pêşîn a 1982an), anjî bi navê Şano **Nicki Minaj** (vexwendin: nɪki mɪˈnɑːʒ), Trinidad zayende Amêrîkayî rap, stranbêj, helbest û aktrîs'e. Di sala 2007 û 2009 piştî navbera serkeftina Xebat ya weşana mixtape re bi Young Money Entertainment Peyman Îmze kirin.

Albuma Minaj Pink Friday (2010) ya tomargeha yekem, di lîsteya dîwan a DYA Billboard 200 rûnişt û ji aliyê RIAA (Qeyda Yekîtiya Endûstriya Amêrîka) bi sertîfîka platîn hate Xelatkirin. Albuma ên hêrî serketî ya single buyî "Super Bass", çar caran sertîfîka platîn girt û li DYAyê zêdetirî çar mîlyon kopî firot. Bi dor Minaj, dûhev di lîsteya Billboard Hot 10de peyde buyî ya heft stranên xwe de yekem stranbêj a solo ya Jin çu ava.

Albuma Pink Friday: Roman Reloaded (2012) ya tomargeha duyem di salên ewl de gelek firotin buye û li tevahî ya Cîhanê de ji mîlyonek zêdetirî kopî firotiye. Derketina Abluma nû ya Starships, li DYA'yê cara yekem dinav pêncan de buye û di sala 2012an de ên gelek firotinên singlean bune. Dema ku hatin sala 2013an, stranbêjî tenê li DYA'yê 2.6 mîlyon Album û 13.5 mîlyon single firotan hate fêrbûn. Heman salê de, di pêşbaziya 12. Demsala American Idol jûrîtî kiriye.

Minaj, yekem Jina stranbêj a hundirê MTV's Annual Hottest MC Listê buye û ji aliyê The New York Times "Jinekî rap ji bo hemû zemanan" hate nîvîsandin. Herwiha di reklamên Adidas, MAC Cosmetics û Pepsi cîh girt. Minaj wek paşeroja şano ya fîlm, Dema Qeşayê 4: Parzemîn Veqetiyan dengdana stranbêjî kir û cara yekem di sala 2014an bi çêkirina fîlma The Other Woman ezmûna lîstikvan Jîn dide.

## Rojên Yekem

Onika Tanya Maraj, di roja 8ê kanûna pêşîn a 1982an ji cotkarên Carol û Robert Maraj, li paytexta Trinidad û Tobago ya Port of Spain navçeya Saint James hate dinê. Du birayên Nicki Minaj hene, jêderka Hint û Afro-Trinidad e. Dayika Nicki Minaj memûrê muhasebe, diwîzvan û tevî stranbêjî ya gospel de gelek xebat kiriye. Bavê Nicki Minaj jî li American Express'de xebitiye. Girêdanê Narkotîk û Alkolîk buye û carek xwest ku mala xwe bişewitîne û Dayika xwe teşebus bike. Nicki Minaj heta pênc salî jî li Saint James bi dapîra xwe re jiyan û zeman bi zeman jî aliyê dayika xwe dihat ziyaret kirin. Du re bi Dayika xwe re mal birin navçeya Queens ya New York City.

## Dîskografî

* Pink Friday (2010)
* Pink Friday: Roman Reloaded (2012)
* The Pinkprint (2014)
* *Queen* (2018)
* *Pink Friday 2* (2023)

## Fîlmografî

* Dema Qeşayê 4: Parzemîn Veqetiyan
* The Other Woman

## Tûrne

* America's Most Wanted Tour (2009)
* I Am Music II Tour (2011)
* Femme Fatale Tour (2011)

= Girêdanê Xwe =
* Pink Friday Tour (2012)
* Pink Friday: Reloaded Tour (2012)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Jin
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên femînîst
Kategorî:Rapvanên amerîkî
Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Kategorî:Strannivîsên amerîkî
Medreseya Zehra

**Medresaya Zehra** () medreseya ku Seîdê Nûrsî dixwest ku li Wan, Bidlîs û Dîyarbekirê were çêkirin.

Seîdê Nûrsî dixwest di medreseyê de dersên îslamî û dersên fenê (stêrnasî, fîzîk, kîmya, erdnîgarî, civaknasî û hwd.) were xwendin

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Girê Sîran

**Girê Sîran** ( [sic], , ), bajarokekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êlihê
Tembûr & Harb

**Tembûr & Harb** albûma 4. Cemîl Koçgirî ye di sala 2015'an de derketiye. Bi harb'a Tara Caff û tembûra Cemîl Koçgirî muzîkeke nûjen a koka xwe ji melodiyên mîstîk û qedîm pêk hatiye.

Albûm bêhtir weke albûmeke enstrûmental e, li gelek cihan jî ew dengê kewîn ê Tara Caffê derdikeve. di vê albûmê de 11 stran hene. Di strana Baran Barî de dengê Aynurê tê bihîstin, dîsa Kinan Azmeh jî bi klarneta xwe tevlî vê albûmê bûye. Her wiha mûzîsyenên wek Yılmaz Yeşilyurt, Manuel Lohnes, Susanne Hirsch, Babak Massali û Fardin Lahourpour di vê albûmê de cihên xwe girtine.

Stranên albûmê:
# Rê
# Baran barî
# Av
# Berfîn
# Porê
# Tembûr
# Revîn
# Saqî
# Nevaî
# Tînuy şerab
# Ruh

## Girêdanên derve
Cemîl Koçgirî & Tara Caff - Albûma Tembûr & Harb:
http://www.youtube.com/playlist?list=PLeipmHYHfUrpbxa9FK1wgzsQ7rnm4pSC7

Kategorî:Albûm
Erwin Rommel

**Erwin Johannes Eugen Rommel** fermandar û stratejê leşkeriyê alman bû û pir navdar bû. Gelek şer qezenç kir. Serkeftinên herî mezin li Afrîkaya Bakur standî bû.

Rommel sala 1910 tevlî arteşa alman bû û ji bo wêrekiya xwe ya taybet di şerê cîhanî yê yekem de nîşankirî bû. Piştre ew veguhestin Reichswehr û Wehrmacht. Di sala 1937an de ew pirtûka xwe Infanterie greift an (Piyade êrîş dike) weşand, di wî de ezmûnên şer û stratejiyên xwe yên leşkerî pêvajoy kir. Di dema şerê cîhanî yê duyem de, ew ji sibatê 1940ê de fermandarê beşa 7-yê tankan li Fransayê bû. Cîgirê wî wek fermandarê yekîneya afrîkî ya almanyayê û Artêşa tankan li Afrîkaya Bakur, ku digel leşkerên wî ew di tîrmeha 1942an de heta El Alamein pêşve çû, wî li navmalî û serbilindiya mezin li derveyî welate qezenc kir. Piştre jî ew wek fermandarê serekî yê koma artêşa B li fransayê xebitî. , li vir cihê ku ew birîndar bû sebeba êrîşeke hewayî de di 17ê tîrmeha 1944 de. Piştî hewla êrîşa di 20ê tîrmeha sala 1944 de li ser Hitler, ew ji aliyê Hitler ve bi beşdarbûnê ve hat tawanbar kirin û neçar ma ku xwekujî bike.

Rommel bi Nasyonalsosyalîzm û berxwedanê re têkiliyek ambîvalent bû. Dema ku guhartina wî ya dijberê Hitler di lêkolînê de hatiye pejirandin, tevlêbûna wî di êrîşa 20ê tîrmeha 1944an de gengeşeyî dimîne. Lêkolînên nû radigihînin ku Rommel "ne tenê di derbarê derbeya 20ê tîrmehê de dizanibû, lê di heman demê de piştgirî da wî û ji wargeha komplogeran re veguhastibû."

## Çavkanî


Kategorî:Fermandar
Kategorî:Jidayikbûn 1891
Kategorî:Mirin 1944
Mella Neqdelî Baxçixî

**Mella Neqdelî Baxçixî** (1940-1986 Bocnûrd Xorasana Bakur) yek ji hunermend, mamoste, helbestvan û mela ên kurdên kurmanc ê li Îranê ye. Di sala 1940'î de, li gundê Baxçiq a ku li ser Bocnûrd li parêzgeha Xorasana Bakurê li Îranê ji dayîk bûye. Mella Neqdelî , heta 22 salitî dengbêj û stranbêj bû. Ji ewî gelek dengên kurdî hatine xwendin û li radyoya kurdî li Xorasanê hatine belavkirin. Xelkên xorasanê ji dengên wî gelek hez dikirin û bi ewan dengan re dijiyan. Hin çîrok li ser jiyan û kiryarên wî hatine nivîsîn. Romanek ji ser jiyana wî hatiye nivîsîn.
Li sala 1962, ev kete nava sofiyan û mellatiyê û dersa mamostetiya dînî jî xwend. Ewa yek ji mezinên li nava kurdên xorasanê ye û li sala 2015’an wekî bajariyê mînakî, li xorasanê hate hilbijartin. 
Ewa mela û dengbêjek bi nav û deng li xorasanê bû, lê gelek xebatên din jî ji ewî xelat mane.
Mella Neqdelî Baxçixî li sala 1986’an bi çekên be’siyan hate şehîdkirin.

## Dengên wî
* Gilol Mesûme .
* Li ser şîna Îmam Husên

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Mella Neqdelî Baxçixî bi zimanê Farsî 
* Malpera Ellahmezar 
* Malpera Serhed 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1986
Kategorî:Stranbêjên îranî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Toroslar, Mêrsîn

**Toroslar** () navçeyeke ser Mêrsînê ye ku dikeve komara Tirkiyeyê.

Kategorî:Mêrsîn
Kategorî:Navçeyên Mêrsînê
Tarsus

**Tarsus** navçeyeke ser Mêrsînê ye. Navçeya herî şênî ya Mêrsînê ye.

Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Navçeyên Mêrsînê
Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê

**Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê** (), ensîklopediyeke agahiyên îslamê ya bi zimanê tirkî ye.

A Tirkiyeyê di sala 1983an dest pê kir, 1988 dest bi weşanê kir û sala 2013an de cîlda 44'an derxist. bi temamî di 25 salan de amade bû. 2 hezar nivîskarên wî hene. 

Di ensiklopedê de jiyana aliman, dîroka îslamê, wêje û agahiyên dinyayê têye nivîsandin.

## Çavkanî

Kategorî:Ensîklopediyên Îslamê
Qûrdî, Xinûs

**Qûrdî**, **Kurdî** (, , ), gundekî navçeya Xinûsê ye, ku di demên dawiyê de bi fermî bûye taxeke navçeyê.

## Gelhe
Gelhe li gorî salan:

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Selah Cidîd

**Selah Jidîd **Yan **Selah Cidîd **(1926 – 19 tebax, 1993, erebî: صلاح جديد) General û siyasetmedarekî siyasî bû ku endamê Partiya Baes li Sûriyeyê bû herwiha ji sala 1966an heta 1970ê serokê de facto yê Sûriyeyê bû.

## Jiyan û karên wî yên pêşî
Cidîd di sala 1926an li gundê Diwêr Biebdayê ya nêzîkî berava bajarê Ceblê ya ku girêdayî parêzgeha Laziqiyê ye ji dayik bûye. Li malbateke Elewî ji dayik bûye. Herwiha hinek rapor hene ku dibêjin ku ew bi xwe di sala 1924an de ji dayik bûye. Li Akademiya keşkerî ya Humsê xwendiye û sala 1946an tev li artêşa Sûriyeyê bûye. Cidîd di eslê xwe de endamê Partiya Neteweperwer ya Sosyalîst ya Sûrî bû lê piştî wê û di salên pêncî de ,bû andamê partiya baesa sosyalîst ya erebî bû ku ji aliyê Mişêl Efleq û Selah edîn El-Bîtar ve dihat birêvebirin. Lê dîsa jî Cidîd têkiliyên xwe bi Partiya Neteweperwer ya Sosyalîst ya Sûrî nebirîn ku birayê wê Xesan li Sûriyeyê kesayeteke navdar bû. Lê di salên pêncî de dilsoziya wî pê re kêm bû û bû endamê Tevgera welatparêzên ereb, ew tevgera ku piştigriya  Cemal Ebdilnasir û îdeolojiya wî dikir. Cidîdî piştgiriyê bi tevlêbûna Sûriyeyê bo Komara erebî ya yekgirtî  (KEY) bû.

Di serdema KEY de Tayîdâ Cidîdî li Qahîreya Misirê derket. Li wê de Cidîd û di sala 1959an de bi çend baesiyan re lijneya leşkerî damezirand ku armanca wê parastina hebûna KEYî bû. Pêşî Lijneya Leşkerî tenê ji çar kesan pêk dihat, ew jî Hafiz Esed, Ebdilkerim Elcundî, Muhemed Umran bûn. Herwiha Lijneya leşkerî hewl da ku tevgera Baesa Sûrî jî ji wendabûnê biparêze. Endamên Lijneyê ew kes bûn yên ku gazin ji Efleqî bo têkçûna Baesê di serdema KEYê de dikir. Kongreya Sêyem ya partiyê ya sala 1959an piştgiriya biryara Efleqî di helandina partiyê de kiribû lê sala 1960î de kongreya neteweyî de Cidîd nûnerê wê fikirê bû ya ku dûre wek Lijneya leşkerî dê derkeve û li dijî biryarê derket û daxwaza ji-nû-ve-damezirandina partiyê kir. Herwiha Kongreyê biryar da ku têkiliyên xwe bi Nasirî re xweş bikin di rêya demokratîzekirina KEY. Beşek ji partiyê, bi serokatiya Ekrem Elhoranî daxwaza veqetandina Sûriyeyê kir. Lijneya leşkerî negihişt armancên xwe û sala 1961ê KEY ji hev ket. Nazim Elqudsî  yê ku bû serokê yekem piştî jihevketina KEY, gelek tehde li Cidîd û yên din kir ji ber dilxwaziya wan ji Nasirtiyê re û zor li gişan kir ku ji artêşa Sûriyeyê îstîfa bikin.

## Zilamê xurt yê Baesa Sûrî
Gava ku Cidîd bû sekreterê duyem yê Baesê, bi awayekî veşartî  erkanên dewletê tijî zilamên xwe kirin û ev hinek ji wan in; Nûreddîn Atasî wek peyvdar, serokê dewletê û dûre jî serokwezîr; Yûsif Zaûyan wek serokwezîr; Îbrahîm Maxûs wek wezîrê karên derve, Hafiz Esed wek wezîrê berevaniyê; Ebdilkerîm Elcundî wek birêveberê ewlehiyê. Gelek ji van elewî bûn( Wek mînak, ji bilî Arasî, Elcundî û Zaûyan yên sunî ev ên li jorê giş elewî bûn) ku hikûmet dikir hikûmeteke mezhebî. Çend zilam leşker bûn ku endamên çepgir yên partiya Baesê bûn.
Di bin birêveberiya Cidîd, Sûriyeyê xwe kir hevalbenda bloca Soviyetî û li polîtka wî li dijî îsraîl û dewletên erebî yên paşverûn, bi taybetî siûdiya erebî tund bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mirin 1993
Ebdulkerîm el-Cundî

**Ebdilkerîm El-Cundî** (Erebî: عبد الكريم الجندي) (1932 – 2 adar 1969) efserekî Sûrî û yek ji endamên damezirîner yên lijneya leşkerî ya Partiya Baesê bû ku sala 1963 derbe kir û bi navê  dest danî ser hukimî. Demekê di wezareta Çandinî û reformên çandinê de bû wezîr û herwiha di nivîsgeha ewlehiyê de jî xebitî.

## Karûbar

### Jiyana zarotiyê
El-Cundî li malbateke cotkar li gundekî Îsmaîlî bi navê Selemiyeyê ji dayik bû, gundê wî girêdayî parêzgeha Hemayê ye. Li Akademiya Leşkerî ya Humsê perwerdehiya leşkerî kir .

### Partiya Baesê
El-Cundî, wek gelek endamên malbata xwe, hîn gava biçûk bû tev li Partiya Baesê bû. Sala 1960î bû sedvan di artêşa Komara Erebî ya Yekgirtî (KEY) û dûre bû yek ji damezirînerên Lijneya Leşkerî ya nepenî ya Partiya Baesê.<span class="mw-reflink-text"></span> Di destpêkê de, armanca lijneya leşkerî ew bû ku ji nû ve partiya baesê ava bike ku piştî Komara Ereb ya Yekgirtî (KEY) bi serokatiya Cemal Ebdilnasir hatibû ragihandin û herwiha bi fermana wî hemû partiyên siyasî li Sûriyeyê hatibûn fesixkirin ku Baes jî di nav wan de bû û herwiha armanc jî ew ku serokatiyeke nû ji partiyê re deynin.. Dûre derbeya cudaxwaz ya sala 1961ê hat ku dawî li KEYê anî û ev jî bû sedem ku lijneya leşkerî planên xwe bike ta ku derbeyê li ser hikûmeta cudaxwaz  pêk bîne.

8ê adarê, sala 1983an, lijneya leşkerî derbeyeke serkeftî li dijî hikûmeta Nazim El-Qudsî pêk anî û wisa Baes anî desthilatdariya Sûriyeyê. Piştî derbeyê El-Cundî bû endamê Encûmena niştîmanî ya serokatiya şoreşê û herwiha bû fermandarê herêmê yê Partiya Baesê. Di navbera salên 1963 û 1964an de, li Quteyifê bû fermandarê hêzên moşekan.

#### Wezareta çandinî û reformên çandiniyê
Di navbera 4ê çiriya pêşîn a 1964an û 21ê kanûna pêşîn a 1965an, El-Cundî di kabîneya du hikûmetan bû wezîrê Wezareta çandinî û reformên çandiniyê û ew jî hikûmetên Emîn Eli-Hafiz û Yûsif Ziwayîn bûn. 

#### Nivîsgeha Ewlekariya Neteweyî
Piştî derbeya leşkerî ya sala 1966an Selah Cidîd dibe zilamê herî xurt yê Sûriyeyê. Dest pê kir ku ajansên sîcuriyê ji nû ve organîze bike û giş xistin bin fermandariya Nivîsgeha ewlekariya neteweyî . Cidîd El-Cundî, hevalbendê xwe, kir serokê nivîsgehê ewlekariya neteweyî, ku bû beşê herî tirsnak yê Sûriyeyê. Piştî rêveberiya El-Cundî, nav û dengê vê nivîsgehê bi zulm, kujerî û zordariyê derket ku hemû reqîb û dijber ji holê radikirin, ku êşkence, girtinên bêserûber û pirkirina sîxuran gelekî zêde bûbû.

## Mirin
Di destpêka sala 1989an de, tevlhevî û rikeberî di navbera wezîrê berevaniyê Hafiz Esed û Cidîd de him zêde bû û him jî şêweyeke tundûtûj girt. Wek encam, hêz û bandora El-cundî zûka kêm bû. Îca 1969an di 2yê adarê de, piştî ku wî û serokê îstixbarata leşkerî Elî Zaza yê ku pitgiriya Esedî dikir, şer kir, xwe kuşt. Sedema wî şerî jî ku serokê Îstixbaratê ajokarê wî yê şexsî  girtibû.

## Referans

### Nîşe

### Jêgirtin

### Bîbilyografî

Kategorî:Jidayikbûn 1932
Kategorî:Mirin 1969
Diam's

**Diam's** di sala 1980'an de ji dayik bûye. Ew yek ji rapvanên jin ên navdar ên Fransayê ye.
Diya wê fransî ye û bavê wê yewnanê Kîprosê ye.Diam's di sala 2009'an de bû misilman û serê xwe girt.
 

## Çavkanî

Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî
Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên ji Nîkosyayê
Kategorî:Rap
Mizgefta mezin a Parîsê

thumb|250px|Mizgefta mezin a Parîsê (Fransa)
**Mizgefta mezin a Parîsê** () mizgefteke misilmanên bajarê Parîsê ye.
Çêkirina wi di derdorê Şerê cîhanî yê yekem de dest pê kiriye û di sala 1926'an de bi dawî bûye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1926an li Fransayê
Kategorî:Fransa
Kategorî:Mizgeft
Mizgefta Feqiyê Teyran

**Mizgefta Feqiyê Teyran** mizgefteke kurdan e li Fransayê li bajarê Marsêyê ye. Mizgeft ji aliyê kurdan ve hatiye çêkirin.. Navê Meleyê mizgeftê Mele Nejmedîn e.

## Çavkanî

Kategorî:Diyasporaya kurdan
Kategorî:Ewropa
Kategorî:Fransa
Kategorî:Mizgeft
Kategorî:Mizgeftên kurdan
Lût

**Lût** (erebî: **لوط**, îbranî: **לוט,** tê wateya "perde" an "pêçandin") yek ji pêxemberên dînên îbrahîmî ye. Cara yekem, di beşên 11-14 û 19 yên pirtûka Destpêbûn/Genesis a încîlê de qala wî tê kirin. Bûyerên girîng di jiyana wî de ev in: rêwîtiya wî bi mamê xwe Abram (Îbrahîm) re; reva wî ya ji wêrankirina Sodom û Gomorayê, ku di wê demê de jina Lût werdigere stûnek xwê; û serxweşkirina wî ji aliyê keçên xwe ve, da ku ew bi wî re têkevin têkiliya zayendî û ji malbata wan re neviyên wan hebin.

## Lût di pirtûkên pîroz de

### Di Tanaxê de
Li gor Tanaxê, încîla bi îbranî, Lût wek zarokê Haranê hat dinê, yê ku li Ûra kildaniyan mir. Lût di çîroka dîwana Xwedê ya li ser bajarê Sodomê de karakterê sereke ye (Gen 19:1-29 EU):

Li bajarê gunehkar ê Sodomê, du firîşte li kesên rast digerin, da ku ew ji wêrankirina Sodomê ya ji aliyê Xwedê ve xilas bibin. Lût dihêle ku du mêrên xerîb bibin mêvanên wî. Gelên sodomî ji Lût daxwaz dikin ku ew herdu mêvanan teslîmî wan bike da ku seksê bi wan re bikin: Li ser vê yekê Lût, da ku mêvanên xwe biparêze, û ji bêhêvîbûnê, keçên xwe pêşkêşî wan dike. Firîşte malbatê ji qelebalixê rizgar dikin, wan derdixin derveyî bajêr û ji wan re dibêjin ku birevin. Gava ku jina Lût, ku navê wê di încîlê de nehatiye gotin, li hember qedexekirina firîşteyan li paş xwe dinêre, ew dicemide û werdigere stûneke xwê. Tê bawer kirin ku jina Lût ev avabûna zinar e li nêzî Ĝebel Usdum li başûrê Deryaya Mirî, ku ji ber şiklê xwe yê balkêş wergeriya efsaneyek herêmî.

Lût tevî keçên xwe direve Zoarê. Sibehê gava dibîne ku dûman ji bajarê Sodomê derdikeve, ditirse û li gor emrê Xweda direve çiyê û li wir di şikeftekê de dimîne. Dû re keçên wî dibêjin ku li welêt ti mêr nemaye ku nijada wan bide, lewma bavê xwe serxweş dikin, pê re radizên û ducanî dibin. Ji ber vê yekê Lût dibe bav û di heman demê de kalikê her du kurên Moab û Ben-Ammi, ku gelên Moabî û Amonî ji wan derketine (Destpêbûn 19:30-38 YE). Li gorî vegotina dîrokî-rexneyî, ev efsaneyeke polemîk e li ser koka gelên cîran ên ku dijminên Îsraêliyan bûn.

### Di Peymana Nû de
Li gor Mizgîniya Lûqa, pêxember Îsa wiha behsa bûyerên Lût û Sodomê kir: “Wê wiha be, wekî ku di rojên Lût de bû: dixwarin û vedixwarin, dikirîn û difirotin, diçandin û avadikirin. Lê roja ku Lût ji Sodomê derket, ji ezmên agir û kevroşk barî û her helak kirin. Wê roja ku Kurê Mirov xuya bibe jî wusa be” (Lûqa 17:28-30). Di Lûqa 17:32 YE de, Îsa qedera jina Lût a neguhdar tîne bîr: "Jina Lût bînin bîra xwe!"

### Di Quranê de
Di Quranê de nave 25 pêxembera derbas di be, yek ji wan jî Lût Pêxember e. Nave Lût Pêxember di Quranê de 27 ciyada derbas dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Dîn
Kategorî:Îslam
Kategorî:Pêxember
Kategorî:Xirîstiyanî
Ebû Talib bin Ebdulmutelib

**Ebû Talib bin Ebdulmutelib** (Erebî: أبو طالب بن عبد المطلب b. 539 m. 619) Bavê Elî û apê Muhemmed e. Wextê ku Muhemmed hê zarok bû û piştê wefata kalikê xwe wî li Muhemmed mêzedikir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 539
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 619
Yaqûb

[thumb|314x314px|Gemşa Yaqûbê bi firîşteyê Xwedê, li gorî [Gustave Doré, 1855.]]
**Yeqûb**, **Yaqûb** an **Aqûb** yek ji pêxemberên dînên îbrahîmî ye.

## Di îslamê de
Di Qurana kerîm de nave 25 peyambera derbas dibe. Yaqûb jî yek ji wan peyamberan e ku navê wî derbas dibe di Quranê de Bavê Yûsif peyamber e.

## Di dînên din de

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Îslam
Kategorî:Pêxember
Kategorî:Xirîstiyanî
Lîsteya çiyayên Sûriyê

## Heleb
* Çiyayê Bersa
* Çiyayê Hes
* Çiyayê Kurmênc
* Çiyayê Lêlûn

## Parêzgeha Hesîçeyê
* Çiyayê kezwan
* Çiyayên Şingalê (Beşê rojavayê)

## Idlib
* Çiyayê Harim
* Çiyayê Zawiyê

## Laziqiyê
* Çiyayên berava Sûrî
* Çiyayê Eqre

## Rîf Dîmeşq
* Çiyayê Libnana Rojhilatî
* Çiyayê Qasyûn

## Quneytira
* Çiyayê Heremûn
* Çiyayên Colanê

## Siwêda
* Çiyayên Duziyan

## Hema
* Zeyn el-Abidîn
* Kafraa

## Çavkanî


Sûrî
Sûrî
Mereş, Gurgum

**Mereş** () navçeyeke ser Gurgumê ye. Navçe di sala 2012an de bi qanûnê bajarê mezin re bû navçe.

## Ol û civak
Li navçeyê tirk û kurd rûdinin.

## Çavkanî

Kategorî:Navçe
Kategorî:Navçeyên Gurgum'ê
Sözler

***Sözler*** (bi tirkî ye, tê wateya *peyv, bêje, kelîme*) navê pirtûkeke Bedîzeman Seîd Nursî ye ku di neqebena 1926 - 1934an de li Barla hatiye nivîsandin.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Çiyayê Kurdan

**Çiyayê Kurdan** an jî **Cebel el-Ekrad** () herêmeke çiyayî ya li gorî deryayê ji bilindahiyên 400 heta 1000 metreyî pêk tê, ye. Çiyayê Kurdan dikeve herêma bakur rojhilatê parêzgeha Laziqiyeyê û nava tixûbê parêzgeha Îdlîbê û ji bakur ve nêzîkî Tirkiyeyê (bakurê Kurdistanê) ye. Çiyayê Kurdan û çiyayê Kurmênc ne yek in, ku çiyayê Kurmênc dikeve herêma Efrîn û Kilîsê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Jabal al-Akrad

## Herwiha binêre
* Çiyayê Kurmênc

Kategorî:Çiyayên Sûriyê
Medreseya Qasimiye

[thumb|260px|Dere medresê, [Mêrdîn]]

**Medreseya Qasimiye**, cihekî dîrokî û kevnare li Mêrdînê ye.
Medreseya Qasimiye di wexte aqoyûniyan de Qasim ibn Cîhangîr ve hatiye avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avahiyên di 1469an de hatine xilaskirin
Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Mêrdîn (navend)
Şihabedîn Mecdî

**Şihabedîn Mecdî** (; jdb. 1359 – m. 1447) matematîknas û stêrnasê misirî bû. Pirtûka wî a navdar *[[Pirtûka Madeya]]* bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1359
Kategorî:Kesên sedsala 15an
Kategorî:Matematîknasên ereb
Kategorî:Mirin 1447
Kategorî:Misir
Kategorî:Zanyarên ji Qahîreyê
Kategorî:Zanyarên misilman
Adele

**Adele Laurie Blue Adkins** bêtir wek **Adele** tê naskirin (jidayikbûn, 5ê gulanê 1988 li Tottenham London) Stranbêjek Îngilîz e. 
## Jiyan

**Adele Laurie Blue Adkins** 5ê gulanê 1988 li Tottenham, London Îngilistan hatiye Dinyayê. dema Adele 2 salî bû bavê wê dev ji wan berdide, Ji ber vî yekê jî *Adele* tu carî li Bavê xwe naborîye. Dema Adele biçûk bu dest bi strangotinê dike. Wexta dibe 11 salî bi dayika xwera mal xwe dibin başûrê London,li West Norwood e.

**Albuma yekê** ya wê bi navê ***Albûma 19*** bû û ji albûmên herî serketî bû. Album di Birtaniyî de 4 caran xelata platin bidest xist.  Di 2009 Xelat Grammy  bi *Stranbêjên herî baş ên Nû* ra Xelat bi dest xist. **Albuma dûyê** ya bi navê Adela stûdyo 21 ya di 2011an hat balv kirin. Bi vê Albumê Adele 6 xelatên Grammy bi destxist. û bi Beyoncé-e re wekhev bû. Albuma 21 ya Adele li Îngilistan 16 caran bi planîtum hate belgekirin. her wesa di lîsteya siyê de bû ya di *[[Billboard Hot 100]]* û *[[Billboard Hot 200]]* de.

## Dîskografî

* 2008: 19
* 2011: 21
* 2015: 25
* 2021: 30

## Xelat

## Çavkanî


Kategorî:Çalakvanên îngilîz
Kategorî:Çalakvanên îngilîz yên jin
Kategorî:Femînîstên îngilîz
Kategorî:Gîtarvanên îngilîz
Kategorî:Jinên îngilîz
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên femînîst
Kategorî:Stranbêjên îngilîz
Kategorî:Stranbêjên ji Londonê
Soul

**Soul** wek R&B û muzîkên kilîsan de (Gospel) tê sazkirin. Ji alîyê reşikên DYA'yê muzîk bi Populer hate curekirin. Di muzîka Soul de Vokal bandor dide. Di muzîka Soul de navê xwe dane pêş Al Green, Marvin Gaye, Aretha Franklin, James Brown û Otis Redding tê hejmarandin.
The Expanse (rêzefilm)

**The Expanse **rêzefilmek e ku ji cûreya opera esmanî/nehênî, honaka zanistî û drama ye û li ser televizyona Syfy tê weşandin û di eslê xwe de ji  rêzeromanekê hatiye girtin ku ew rêzeroman jî bi heman navî hatiye nivîsîn û behsa siberojê dike bê çawa mirov mêtîngehên xwe li ser pergala rojê çêkirine û îca bi awayekî taybet  çîroka Millerî (), efserê keştiya esmanî Jim Holden ) û tîma wî vedibêje bê çawa komployekê derdixin holê ku tevahiya pergal û jiyana mirovê tehdîd dike.

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlm
Kategorî:Rêzefîlmên honaka zanistî