open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bülent Ersoy

**Bülent Ersoy** (bilêvkirina bi kurdî: *Byulent Ersoy*), z. 9ê hezîrana 1952 li Stembolê, hunermendeke transeksuwel a tirk e. Navê wê yê berê Bülent Erkoç bû. Cureyên awazên hunerî û arabesk distrê. Hunermendeka gelek navdar e û bi taybetî gelek ji dengê wê tê hezkirin. Li Tirkiyeyê û derveyî wê perwerdeya muzîkê û teknîkên stranbêjiyê dîtiye. Di dema cûntaya leşkerî ya sala 1980î de ji ber nasnameya wê ya transeksuwelî heşt sal qedexeya dikê wergirtiye û bo demekê li Ewropa wekî penaber jiyaye.

## Zimanê wê û belaya serê wê
Ew di gelek konseran de carnan rexneyên tûj li siyaset û kesayetiyên navdar ên Romê dike. Lê dema ku medya û dewleta tirk bi ser be tê, gotinên xwe şûnve digire. Bo mînak carekê (sala 1989) li bajarê Edeneyê ji wê daxwaza strîna sîrûdeke neteweperest tê kirin lê ew rexne dike û kesên ku sirûdên wiha guhdar dikin bi *guhdirêjiyê* tewanbar dike. Di heman konserê de tê gulebarankirin û bo demekê dirêj di nexweşxaneyan de dimîne.

Dîsa, li ser ketina artêşa Tirk a 25emîn bo Îraqê û hewla dagirkirina Başûrê Kurdistanê, wan di bernameyeke zindî ya televîzyonê de rexne dike. Rexneya wê gelek deng vedide. Medya û çapemeniya Tirkiyeyê, herwiha hunermend, şanoger, teolog, ronakbîr, zanist, jînên malan hwd ên tirk nerazîbûnên xwe diyar dikin û wekî kampanyayeke neteweperwer li dijî wê dardixin. Dozgerê komarê li dijî wê dozê vedike. Saziya kontrolkirina radyo û televîzyonê ya Tirkiyeyê (RTÜK) weşandina stran, dîmen û awazên wê *"ji ber sedemên heftnazîk ên neteweya tirk"* bo demeke bêdawî qedexe dike. Gelek organîzator, programên wê betal dikin.

Heya niha 30 albûmên wê derketine.

## Hin ji gotinên Ersoy
* Bila etika we (ango Ersoy) beniya we be, hemî jin jî beniya min.
* Dibêjin diçin û tên (bo leşkerên li dijî hêzên çekdar ên PKKê têdikoşin), lê diçin û nayên.
* Bi salan e heman lîstik. Ez ne dê me û nikarim bibim jî, lê dê zarokên xwe ji bo herin bêî sedem bimirin, nayînin jiyanê. Xapandin e. Ji bo şerê ku hinekan li ser maseyê ji xwe re birêvedibin, divê mirov zarokên xwe nede kuştin. Lîstikek li ser me tê lîstin, xapandinek heye û em jî têne xapandin.

## Albûmên Ersoy
* 1971: Plaka yekem
* 1976: Toprak Alsin Muradimi (Bila ax bigire giyanê min)
* 1978: Orkide 1
* 1979: Orkide 2
* 1980: Beddua (Nifir)
* 1980: Yüz Karasi (Rûreşî)
* 1981: Mahseri Yasiyorum (Mehşerê dijîm)
* 1983: Ak Güvercin (Kevoka spî)
* 1983: Ne Duamsin Ne De Bedduam (Ne diaya û nejî nifira min î)
* 1984: Düskünüm Sana (Dorberiya te me)
* 1985: Yaşamak istiyorum (Dixwazim bijîm)
* 1987: Suskun Dünyam (Cîhana min a bêdeng)
* 1988: Biz Ayrilamayiz (Em nikarin berecuda bin)
* 1988: Anilardan Bir Demet (Desteyeke bîranînan)
* 1989: Öptüm (Min ramûsa)
* 1991: Bir Sen, Bir De Ben (Tu û ez)
* 1992: Ablan Kurban Olsum Sana (Etika te beniya te be)
* 1993: Sefam Olsun (Bêxemiya min be)
* 1994: Benim Dünya Güzellerim (Cîhanrindên min)
* 1995: Alaturka 95
* 1996: Akilli Ol (Hişdar be)
* 1997: Maazallah (Xwedêgiravî)
* 2000: Alaturka 2000
* 2002: Canimsin (Canê min î)

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên tirk
Kategorî:Hunermendên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stembol
Kategorî:Transeksuwalî
Protestanî

**Protestanî** an jî **protestanîzm**, yek ji sê mezhebên mezin ên xiristiyaniyê ye ku di sedsala şazdehem de li dijî serwerî ya Papa û katolîkan bi rêberiya Martin Luther û Jean Calvin mîna nûbûnekê derketiye. Ji ber ku bê alîkariya keşeyan protestanan karîbû Pirtûka Pîroz (Mizgînî) bixwînin ewan wekî Dêra Mizgîniyê jî tên binavkirin. Li gorî protestanan ji Mizgîniyê pê ve bo xiristiyaniyê çavkanî tune ye. Piştî reform ê pêkhatinên olî bûn sê şaxên sereke: luterî û kalvînî.

Protestanî xwedî cûdahiya ye ji mezhebên/zavên din ê xiristiyaniyê. Ne xwedî serekên ruhanî ne mîna katolîk û ortodoksan. Di dêrên protestanên kalvînî de wêne û peyker tunin, ji ber ku di Tewratê (Peymana Kevin) de tê gotin: *Ji xwe re qet pûtekî çênekin, ne di şiklê tiştekî li jor li ezmanan an li jêr li ser erdê, an jî di bin erdê de di deryayê de! Li ber wan xwe netewînin û xizmetê ji wan re nekin!* (Derketin 20:4.5) Lê yên lutherî bi bandora mezheba katolîk dêrên xwe dixemilînin.

Bawerên luterîzmê li Bakurê Ewropayê bêhtir in. Li Elmanyayê di bin navê *Evangelische Kirche*, li welatên mîna Norwêc Swêd, Fînlenda û Danîmarka wek dêra/ola neteweyî hatiye pejirandin. Di katolîkiyê de keşe nazewicin, lê di Protestaniyê de keşe dikarin bizewicin û pîrek jî dikarin bibin keşe. Bawerên protestaniyê Mizgîniyê bi zimanên xwe yên zikmakî dixwînin. Lê katolîk û ortodoks Mizgîniyê tenê bi zimanê latînî û yewnanî karin bixwînin.
Anglîkanî di veqetandina rêbazên olî de sîstema metranî ya katolîkan di nava xwede diparêze. Bawerên anglîkaniyê mîna katolîk û ortadoksan xwe berdewamên Hewariyan di hesibênin. Bo wan ciyawaziyan anglîkanî li derveyî protestaniyê hatiye nûsazkirin û mirov karê mîna Dêrek Rojavayî binav bike.

Li cîhanê civakên herî mezin li Elmanya, Nîjerya, Kanada, Danîmarka, Swêd, DYA, Îndonezya û Fînlendayê ne.

Bi temamî li cîhanê nêzîkî 590 milyon bawermendên protestaniyê hene. Ji wan 170 milyon li Bakurê Amerîka, 160 milyon li Afrîka, 120 milyon li Ewropa, 70 milyon li Amerîkaya Latînî, 60 milyon li Asya û nêzîkî 10 milyonan jî li Awistralya dijîn.

## Girêdanên derve
Mustafa Erdoğan

**Mustafa Erdoğan** (bilêvkirina bi kurdî: *Mistefa Erdogxan*, * 1965 li Colemêrgê) yek ji koreograf û gerînendeyê koma zargotinê ya bi navê Anadolu Ateşi (Agirê Anatoliyayê) ye.

Folklor û zargotina kurdî bi navê *"dewlemendiya tirkan"* bikartîne û tevlî pêşbirkên navneteweyî dibe. Perwerdeya fîlozofî û hûnera desthilatdariyê dîtiye. Hêj di dema şagirtiya xwe de bala xwe berdide zargotina kurdî ya dewlemend. Lê ji ber ku kurdî û bikaranîna navê "kurd" li Tirkiyeyê qedexe bû û ji bo jiyanê înkarkirin pêwîst bû, ew jî zargotina kurdan wekî ya tirkan dide nîşandan û ji xwe re kariyer çêdike.

Bi bikaranîna çand û zargotina Kurdan gelek xelatan werdigire û hêdî hêdî dikeve bazirganiya vê karê jî. Grûba *Anadolu Ateşi* dadimezirîne û li ser navê tirkan di qada navneteweyî de derdikeve pêşbirkan û pêşangehan. Bi hunermenda tirk a navdar Gülben Ergen re dizewice (2004). Li ser zargotinê gelek nîvîsaran dinivîsîne û di wan de hemî dewlemendiya çand û zargotina kurdan wekî ya tirkan dide nîşandan.

Li dijî wî gelek rexne tên kirin ku ew xizmeta pişavtina (asîmîlasyona) kurdan dike. Li ser navê wezareta çand û turîzmê ya Tirkiyeyê tevlî gelek festîval û pêşangehan bûye û tê gotin ku bi zanebûn karê asîmîlasyonê dike.

Wî herwekî karê rojnamegeriyê jî kiriye. Herçendî perwerdeya rojnamevaniyê nedîtibe jî di demekê kurt de dibe cihgirê sekreterê komeleya rojnamevanên nûjenperwer û di rojnameyên wekî *Söz*, *Demokrasi* û *[[Turkish Daily News]]* de dinivîsîne.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Kesên ji Hekariyê
Kategorî:Koreograf
Kategorî:Kurd
Kategorî:Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Kategorî:Rojnamevan
Anadolu Ateşi

**Anadolu Ateşi** (bi kurdî: *Agirê Anatoliyayê*) navê komeke zargotin û dansê ya tirkan e. Armanc û xebata wê ya bingehîn, wergerandina çand û zargotina kurdî bo tirkî ye.

Bingeha wê di sala 1999'î de tê avêtin û bi alîkariya wezareta çand û turîzma Tirkiyeyê, di demeke kurt de tê damezirandin û dest bi tevlîbûna festîval û pêşbirkan dibe. Kom hemî lîstik, govend û hilperkînên kurdan dike dewlendiya tirkan. Bi zargotina rengîn a kurdî, derdikevin qada navneteweyî û pesnê *"dewlemendiya çanda tirkan"* didin.

Ji aliyê gelek ronakbîrên tirk û kurd ve ev kom tê rexnekirin ku karekê gelek şermane dike û diziya çanda kurdî dike. Gorî gelekan jî ev kom di xizmeta asîmîlasyona kurdan de ye û ji aliyê dewletê ve tê fînansekirin.

Anadolu Ateşi, di 3'ê gulanê 2001'î de dest bi rêze pêşangehên navneteweyî dike û ji Japonê heya Libnanê li gelek welatan bi navê "danasîna dewlemendiya tirkan" derdikeve ser dikê. Heya niha zêdetirî 6 milyon temaşevanên biyanî ew temaşekirine û turîzma Tirkiyeyê jê gelek sûdwergirtiye.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya komê 

Kategorî:Avabûnên 2001ê li Tirkiyeyê
Kategorî:Koma hilperkînê
Kategorî:Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Kategorî:Show
Parasız Yatılı Okul

**Parasız Yatılı Okul** (bilêvkirina bi kurdî: *Parasiz Yatili Okûl*, anku, Dibistanên Starê yên Bêdirav, Dibistanên Starbûnê yên Bêpere) navê cureyekê dibistanên Tirkiyeyê yên bi taybetî bo pişavtina (asîmîlasyona) kurdan tên bikaranîn e.

Gorî sîstema perwerdeyê ya tirkan, ji dibistana dê-bavtiyê (baxçeyê zarokan, dibistanên amadekirina perwerdeyê) heya dawiya dibistana amadeyî hatine birêxistinkirin. Pirranî li bajarên Kurdistanê ne yan bo zarokên kurdan e.

Gelek caran bi îmtehanan şagirtan digirin lê heger pêdivî bê dîtin bêî îmtehanê jî zarokan qeyd dikin. Giranî didin sêwî û keçzarokan. Şagirt di atmosfereke nîv-leşkerî de tên perwerdekirin. Piştî dersên dibistanê, bi navê *"Özel Etütler"*, anku, "Etûdên taybet", şagirt dersên zêde jî dibînin û gelek caran jî di van etüdan de karê pişavtinê tê kirin. Li her dibistaneke ev etûd bi navekê din tê binavkirin.

## Dersên asîmîlasyona van dibistanan
* Jiyan û girîngiya Mustafa Kemal Atatürk
* Dîroka fermî ya Tirkiyeyê
* Xetereya terorîzm, kurdperwerî û şerîatê
* Welatên Ewropayê û dijmintiya wan bo tirk û misilmanan
* Tirkbûna kurdan

Li van dibistanan zarok bêdirav tên xwedîkirin. Kinc (cil, pot, libas), pêdiviyên dibistanê, xwarin-vexwarin, hinekê pere bo terxankirinên prîvat hwd hemî bêdirav in û ji aliyê dewletê ce tên dayîn.

Kesên ji van dibistanan derbas dibin, di dahatûyê de tirkî gelek baş diaxivin. Gelek ji wan karmendiyê dikin û heger bûbin mamoste, ew jî tevlî asîmîlekirinê dibin.

Sosyologê tirk İsmail Beşikçi van dibistanan gelek girîng dibîne û dibêje ku van dibistanan gelek ziyan dane neteweya kurd. Dîsa ew dibêje ku ev dibistanana taybetî bo asîmîlekirina kurdan in û di xizmetên xwe de gelek biserketine.

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên dibistanan
Kategorî:Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Golden Gate

**Golden Gate** (bi kurdî *Deriyê Zêrî*) tengaveka, Okyanûsa Pasîfîk bi Kendava San Francisco ve girêdida ye. Ew dorê 8 km dirêja û firehiya xwe navbera 1,6 km û 3 kîlometreyan diguhêre. Ew navî xwe ji koça bo zêrayên di sala 1848an de hatibû meydanê digire. Di wê salê de gelek zêrvan bo zêr hatibûn wir û bi keştiyên xwe bendera San Francisco tijikiribûn.

Heta wa sala ko zêrvan hatibûn Spanîyan ew wek "Boca del Puerto de San Francisco" binav dikirin.

Herdu kelakên wê tengavê ji1937an virde bi piraya navdara Piraya Golden Gate bi hev ve tên girêdan.thumb|Piraya navdara Golden Gatê
thumb|çep|Tengav, ya ko bi xêza sor nîşan bûyî

Kategorî:Tengav
Tengava Nares

**Tengava Nares** (Danîmarkî: *Nares Strædet*, Îngîlîzî: *Nares Strait*) tengaveka navbera girava Ellesmere (bakura Nunavut, Kanada) û Grönlandê de dimê ye. Ew Baffin Bay û Deryaya Lincoln bi Okyanûsa Arktîk ve girêdide. Ji başûr de berve bakur ew ji Smithsund, Kane-Becken, Kanala Kennedy, Hall-Becken û Kanala Robeson de pêk tê.

Di 1964an de navê wê ji pê dahênerê George Nares re ji hêla Brîtanyayê Danîmarka û Kanadayê wek *Kendava Nares* hat dan zanîn.

Ew bo golik ango cemedên mezin bi talîke ye. Di Gelawêjê de jî hin caran golik di avê wê de tê dîtin.thumb|275px|Tengava Nares navbera girava Ellesmere (Nunavut, Kanada) û Grönland.|çep

thumb|Tengava Nares di Kanala Kennedy de

Nares
Tengava Lombokê

**Tengava Lombokê** tengaveka navbera giravên Îndonezyayê Balî û Lombok de dimê ye. Ew deryaya Okyanûsa Hindî û Deryaya Baliyê bi hev ve girêdide. Dera tengavê ya herî teng 18 km ye.

## Çavkanî

Lombokê
Pakta Molotov-Ribbentrop

thumb|Molovov îmzedike. Ribbentrop û Stalîn pişt wî sikinîne
**Pakta Molotov-Ribbentrop** an jî **Peymana bêêrîşiyê Rûsya û Almanyayê** peymaneka li ber şerê cîhanî yê duyem navbera Almanya û YKSSê de ji hêla serokên derveyiyên Almanya û Rusyayê Molotov (Rûsî) û Ribbentrop (Alman) de, li Moskova di 23'ê gelawêjê, 1939an de hatibû îmze kirin. Gorî wê peymanê ewna navbera hev de bo êrîş nekirina hev bi hev re soz ber dan û Polonya navbera hev de parve kirin. Li vê peymanê kurt şunda, 8 rojan şunda, jî şerê bi êrîşa Almanyayê ser Polonyayê re dest pê kir. Hembera vê peymanê Hitler di 1941an de êrîşa Rûsyayê kir û peyman pûç kir.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1939an li Almanyayê
Kategorî:Şerê cîhanî yê duyem
Kategorî:Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Tengava Juan-de-Fuca

**Tengava Juan-de-Fuca** (Îngl. *Strait of Juan de Fuca*) tengaveka li beravên Emerîkayê rojava ye. Ew perçeyeka Okyanûsa Pasîfîk e û navbera Girava Vancouver û nîvgirava Olympic dimê û bi ketinê xweyê 150 km ew li bakur heta Kendava Georgia û li başûr heta Puget Sound dirêj dibe. Firehiya wê ji 20 km de heta 25 km dugehêre.

Ew li ser sînorên DYA û Kanada dimê.

Giravên mezinê di wê de Whidbey, Fidalgo, Lopezû San Juan in.

Navê wê ji deryagerê Yewnanîyê Juan de Fucayê bi aslê navê Ioannis Phokas bû û di sala 1592an hatibû wir de tê ye. thumb|çep|Tengava Juan-de-Fucathumb| Tengava Juan-de-Fuca|çep

Juan-de-Fuca
Nature (kovar)

thumb|250px|Jimara pêşîn a kovara ''Nature'' ya ku di sala 1869'an de derket
**Nature** (bi kurdî: *Xwerist, Xweza, Sirûşt*) kovareke zanistî ya bi îngilîzî ye. Bi heftane tê weşandin. Bi tevî kovara *[[Cell]]* a li DYA'yê derdikeve navdartirîn kovara zanistiyê ye.

Yekemîn hejmara wê di 4'ê sermawezê 1869'î de derhatiye. Ji aliyê Nature Publishing Group ve tê derxistin. Gerînendeyê giştî yê karê nivîsaran ê niha Philip Campbell e.

## Çend gotarên kû di salên bihurî da di kovarê da derketine

* Tîrêjên X - W. C. Röntgen (1896). On a new kind of rays. Nature 53: 274-276.
* Notron - J. Chadwick (1932). Possible existence of a neutron. Nature 129: 312.
* Qulika Ozonê - J. C. Farman, B. G. Gardiner and J. D. Shanklin (1985). Large losses of total ozone in Antarctica reveal seasonal ClOx/NOx interaction. Nature 315: 207−210.
* Dolly the sheep - I. Wilmut, A. E. Schnieke, J. McWhir, A. J. Kind and K. H. S. Campbell (1997). Viable offspring derived from fetal and adult mammalian cells. Nature 385: 810-813.
* Genoma Mîrova - International Human Genome Sequencing Consortium (2001). Initial sequencing and analysis of the human genome. Nature 409: 860-921.

## Girêdanên derve

* Malpera kovara "Nature"

Kategorî:Avabûnên 1869an li Înglistanê
Kategorî:Kovarên îngilîzî
Kategorî:Zanistên siruştî
Şiledizê

**Şiledizê** nehiyeyeka Dihokê ye. Li Başûrê Kurdistanê ye.

Di 25emîn ketina artêşa Tirk a Başûrê Kurdistanê de hin gundên Şiledizê ji bombebarana Romê ziyan dîtine.

Kategorî:Dihok (navend)
Kategorî:Nehiye
Star TV

**Star TV** yekemîn televîzyona sîvîl a Tirkiyeyê ye. Di sala 1989'î de dest bi weşanê kiriye.

TV niha ne wekî berê ye, xwedî gelek kanalan e. Li ser satelît û dijîtalê weşana xwe dike. Dîsa sala 1999'î bo cara yekemîn weşana dîjîtal li Tirkiyeyê daye destpêkirin,

TV wekî hemî TVên Tirkiyeyê yên sîvîl (ango ne malê dûgelê ne, serbixwe ne) di bin siya artêşê de weşana xwe dikin. Di warê siyasetên hundurîn de nêrînên artêşê bilêvdikin. Di mijarên din de Star TV, xwedî siyaseteke kivşkirî nîne.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya Star TV a Tirkiyeyê

Kategorî:Avabûnên 1990an li Tirkiyeyê
Kategorî:Televîzyon
Tirîfe Doskî

**Tirîfe Doskî** helbestvaneke kurd e ku di sala 1974an de li Dihokê hatiye dinê. Wê Peymangeha Mamosteyan a Dihokê kuta kir û nika wek mamoste kar dike.

Tirîfe Doskî di dumahika salên 90an de dest bi nivîsînê kir û di sala 2005an de pirtûka xwe bi navê "Êvariyeka kesk" derxist. Ew endama Êkîtiya Nivîskerên Kurd (Yekîtiya Nivîskarên Kurd) a liqa Dihokê ye.

Nivîs û helbestên wê li kovarên Nûbûn û Peyvê û li heftinameyên Evro û Çavdêrê derketin.

## Berhemên wê

### Pirtûkên helbestan
* Êvariyeka kesk. Zana, Dihok, 2005.
* Payîzeka şîn. Dihok, 2008.
* Deh xewn. Dihok, 2008.

### Li kovara Nûbûnê
* “Destdirêjkirin û pelamardana jinan”. *Nûbûn*, 69, 2005.
* "Keç û evîn... di demên cuda de". *Nûbûn*, 77-78, 2006 (nivîs).
* “Kultur û civak”. *Nûbûn*, 79, 2006 (nivîs).
* “Heyran”. *Nûbûn*, 81, 2006 (helbest).
* “Helbest, felsefe û mirov”. *Nûbûn*, 85, 2007 (nivîs).

#### Kultur û mirov
* "Dil". *Nûbûn*, 91, 2007.
* "Sêks". *Nûbûn*, 92, 2007.
* "Jin û jiyan". *Nûbûn*, 94, 2007.

#### Gotarên mêyane
* "Gotarên mêyane". *Nûbûn*, 95, 2007.
* "Rewşenbîr û komelgeh". *Nûbûn*, 96-97, 2008.
* "Rewşenbîr û desthelat". *Nûbûn*, 98, 2008.
* "Edîb û edebiyat". *Nûbûn*, 99, 2008.
* "Mêyanekirina civakî di nava kulturek pîroz de". *Nûbûn*, 101, 2008.

### Li kovara Peyvê
* “Tirs”. *Peyv* (helbest).
* “Peywendên min”. *Peyv* (helbest).
* “Afreta helbestvan ewa bivê helbesteka wêrek binivîsît divêt xwe azad ket taku bishêt deqê xwe azad bikit”. *Peyv* (hevpeyveke ji layê Loqman Asîhî ve).

### Li kovara Çavdêrê
* “Dema nîsarok dimirin”. *Çavdêr*, 21, 2006 (helbest).
* “Gaveka bê wext”. *Çavdêr*, 24, 2006 (helbest).
* “Çîrokeka spî”. *Çavdêr*, 28, 2006 (helbest).

#### Jin û jiyan
* “Keltur û mirov”. *Çavdêr*, 41 & 42, 2007 (nivîs).
* “Dayik”. *Çavdêr*, 44, 2007 (nivîs).
* “Dil”. *Çavdêr*, 45, 2007 (nivîs).
* "Êrotîka". *Çavdêr*, 47, 2007 (nivîs).

### Li heftinameya Evroyê
* “Ez û girê Basê - diyarî bo te taxê min”. *Evro*, 148, 2006.
* “Dalahî dalahî”. *Evro*, 181, 2007 (helbest).
* “Peywendî û komelgeh û mirin”. *Evro*, 186, 2007 (nivîs).
* “Awazek sha’îrane”. *Evro*, 199, 2007 (helbest).

## Çavkanî
* www.duhokwriters.net/3.htm 

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Şerê Grunwaldê 1410

**Şerê Grunwaldê** (bi lîtvanî: *Şerê Zalgirîsê*, almanî: *Şerê Stembarkê* ) di 15'ê tîrmeha 1410'an de bi yekîtiya Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya û Keyaniya Polonyayê li hemberî Şovalyeyên Tîtonî (îng:*teutonic knights*) li gundê Grunwaldê qewimî. Bi zewaca mîrê Lîtvanya Jogaila û keybanûya Polonyayê Jadwiga yekîtiyek bihêz di navbera Lîtvanya û Polonya de çê bûbû. Şerê Grunwaldê; şerek ji şerên herî mezine ku di çaxa navîn de li Ewropa qewimîye. Fermandarê Şovalyeyên Tîtonî Ulrich von Jungingen bû û serwerê hêzên polonî Jogaila û yê lîtvanî Vytautas (an jî Wîtold) bû. Van her du serweran hêzên xwe di 2'yê tîrmeha 1410'an de li hev civand û êrîş birin ser Keleha Marienburg (Malbork)'ê. Hejmara şervanên her du aliyan jî bigumanin lê bi gelemperî tê zanîn ku nêzîkî 16.000 siwarî û 9.000 piyadeyên Tîtoniyan û 18.000 siwariyên Polonî û 8.000 siwariyên sivik ên Lîtvanyayê hebûn. Di dawiya şer de hêzên Polonî-Lîtvanî bi ser ketin.

## Li gorî hin dîroknasan serjimêr

## Galerî

Wêne:Grunwald 2003.jpg|Jogaila di sala 2003'an de
Wêne:Battle of Žalgiris.jpg|Wêneyek ji vî şerî


Kategorî:Lîtvanya
Kategorî:Polonya
Kategorî:Serdema navîn
Grunwaldê 1410
Kategorî:1410 li Ewropayê
Abdullah Keskin

**Abdullah Keskin** weşangerekî kurd e.
Di sala 1967an li Nisêbînê ji dayik bûye. Xwendina destpêkê li Nisêbînê temam kiriye. Di sala 1986an li Zanîngeha Enqereyê dest bi xwendina beşa Tirknasiyê kir. Dû re wek xwendekarê zanîngehê dest bi karê rojnamegerî û weşangeriyê kiriye. Destpêka 1992an ji bo rojnamegeriya kurdî li Stenbolê bi cî bûye, di destpêkê de berpirsyarê giştî yê Welat bûye. Di 1993yan de li Özgür Gündemê edîtoriya rûpelên "kultur-huner" û "Medya" kiriye. Di 1996an de tevî Rûken Bağdu û Songül Duraker weşanxaneya Avestayê ava kiriye.

Abdullah Keskin, xelata Navnetewî 2005 a Azadiya Weşanê a Jery Laber ku Yekîtiya Weşangerên Amerîka bi PENa Navnetewî re dide wergirt. Her wiha di Avestayê de edîtoriya gelek kitêban kiriye.

## Girêdanên derve
* Hevpeyivîn bi Abdullah Keskin re, Hevpeyvîn: Husên Duzen, 24 sibat 2008, NETKURD 

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kategorî:Weşangerên kurd
Hawar TV

**Hawar TV** televîzyonekî kurdî ya înternetê ye.

Di sala 2008an bi şêweyekî online ji aliyê Hawar Kurdistan Media Group ango HKMGê hate damezrandin. Di Reşemiya 2008an dest bi weşana xwe ya ceribandinê kir.

Hawar TV li gorî daxûyaniya xwe ya damezrandinê li dijî hemû tevger û hêz û rexistinên siyasî û grubên ku zirarê didin berjewendiya giştî ya Kurdistan tevdigere. Hawar TV televizyonek giştî ye û nûçe, muzik, sinema, şano, pêşbirk, bernameyên perwerdehî, zarokî, civakî, siyasî hebin. 24 katijimêr weşan dike.

## Girêdanên derve
* Malpera Hawar TV 
* Weşana Zindî ya Hawar TV yê 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Werzişvan

[thumb|300px|Werzişvanê [Gemşa profesyonel|gemşê]]
[rast|thumb|300px|Werzişvanê [futbolê]]
**Werzişvan**, kesê ku bi werzişê re mijûl dibe wisa tên binavkirin. Gelek cureyên werzişê hene. Hin ji wan yên li cîhanê ku tên leyzandin em karin mîna futbol, basketbol, bez, gemş, beyzbol, goka dest hwd binavbikin.

Kategorî:Têgehên werzişî
Kategorî:Werziş
Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê

**Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê** ji 1922'an de heta 1991'ê yek ji komarên YKSS'ê bû.

Ew heta ku di 5'ê berfanbara 1936'an de belav bûbû yek ji parçeyên Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê bû. Di 1991'ê de Azerbaycanê serbixweyiya xwe da zanîn û ew dawî bû.

Kategorî:Avabûnên 1920an li Azerbaycanê
Kategorî:Avabûnên 1936an li Azerbaycanê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1936an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hilweşiyan
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Azerbaycanê

Azerbaycanê
Suðuroyarfjørður

**Suðuroyarfjørður** tengaveka li giravên Faroeyê navbera giravên wêyê li başûr rojava Suðuroy û Lítla Dímun, li bakur rojhelat Stóra Dímun û Skúvoy de dimê ye.

Kategorî:Tengav
Fehmarnbelt

**Tengava Fehmarn** an jî **Fehmarnbelt** (danîmarkî *Femern Bælt*) tengaveka bi firehiyê nêzî 18 km ya navbera nîvgiravên Lolland û Fehmarnê li rojavaya Deryaya Rojhelat dimê ye û Belta Mezin Û Belta Biçûk bi hev ve girê dide ye. thumb|Fehmarnbelt ji ezmên dethumb|Fehmarn û Lolland li dor Fehmarnbelt|çep

Kategorî:Danîmarka
Kategorî:Tengav
Fehmarnsund

**Fehmarnsund** tengaveka di Deryaya Rojhelat de yê navbera kendavên Kiel û Mecklenburgê ko giravê Fehmarn ji Festland vediqtîne ye.

Kategorî:Tengav
Strelasund

**Strelasund** tengaveka di Deryaya Rojhelat de di herêma Almanyayê Mecklenburg-Vorpommern de dimê ye. Ew giravê Rügen ji Stralsund vediqetîne.

Ew bi kûrahiyê xweyê berbilavî li ser aqareka 64 km² dimê. Beravên wêyê herdu hêlan bi pirayê Rügendamm ji 1936 virve tê girêdan. Di ser wê pirayê re him rêhesin him jî rêyê otomobîlan heye.

Kategorî:Almanya
Kategorî:Stralsund
Kategorî:Tengav
Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê

**Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê** (lîtvanî: *Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė*, lîtvaniya berê: *Didi Kunigiste Letuvos*, îngilîzî: *Grand Duchy of Lithuania*, latînî: *Magnus Ducatus Lituaniæ*, polonî: *Wielkie Księstwo Litewskie*, rûsî: *Великое Княжество Литовское*) dewleteke rojhilatî û navrastî ya Ewropa ku ji sedsala dozdemîn/sêzdemîn ta sedsala hijdemîn berdewam bûye. Ji aliyê Lîtvaniyan ve hatiye damezrandin. Di sedsala panzdemîn gihişte mezintirîn tixûbên xwe û wê demê dewleta herî mezin ya Ewropa bû. Navê 'Mîrîtiya Mezin' di dawiya keyîtiya Gedimînas de hat binavkirin. Di dema kurê Gedimînas, Algîrdas de mîrîtî bêhtir fireh bû, ji dema desthilatdariya hemû keyan ku mîrîtî di bin destê wan de bû. Piştî desthilatdariya Algîrdas, Jogaila rûpeleke nû di dîroka Lîtvaniyan de vekir bi Yekîtiya Kreva (1386). Bi vê yekbûyîne Keyaniya Polonyayê û mîrîtî bûn dewleteke hevbeş. Bi vê yekîtiyê di bin desthilatiya key Vytautas de dewlet di Şerê Grunwald'ê de biserket. Lê piştî mirina Vytautas nakokî di navbera her du gelan de derket û jev veqetîn. Di sala 1569 de careke dî her du gel bûn yek (Komara Lîtvanî-Polonî) bi Yekîtiya Lublînê. Di vê federasyonê de Lîtvanî xwedî zagon, artêş û gencîneya xwe bi xwe bûn. Di maweya federasyonê de Mîrîtiya Lîtvanî tevlî gelek şeran bû. Bo mînak Şerê Lîvonî, Şerê Bakurî û yên din. Ev federasyon di sala 1795'an de ji aliyê împeratoriya Rûsan, Prûsya û Awistirya ve hate hilweşandin.
[240px|thumb|çep|Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê bi [Komara Lîtvanî-Polonî re 1635]]

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Agahî di derbarê Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya de bi îngilîzî (1253-1795)
* Agahî di derbarê Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya de bi zimanê polonî 

Kategorî:Avabûnên 1236an li Ewropayê
Kategorî:Avabûnên 1230î li Ewropayê
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 13an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 18an de hilweşiyan
Kategorî:Lîtvanya
Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê
Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê

**Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê** yan jî **Komara Sosyalîst a Sovyet a Piştqefqaza Federatîv** (bi rûsî: Закавказская Социалистическая Федеративная Советская Республика, bi kurtî: ЗСФСР) komareka YKSS'ê ko di sala 12'ê adara 1922'an li Tîflîsê hatibû îlankirin bû. Tîflîs jî paytexta wê bû.

Di 30'ê berfanbara 1922'an de jî Yekitiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst (UYKSS) ji aliya dewletên Komara Federatîfa Rûsyayê Sovyêt ên Sosyalîst, Komara Sovyet a Sosyalîst a Ûkraynayê, Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê û Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê hat sazkirin.

Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê yekîtiyeka ji Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê, Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê û Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê de pêk dihatbû. Ji bo mihelafetên ji hêla komûnîstên gurcî û azerbeycanî ve ew federasyona di 5'ê berfanbara 1936'an de ji aliyê Lawrenti Beria ve hat belavkirin û Komarên sosyalîst ên ko belav bûn teva YKSS bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1922an li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1922an li Ewropayê
Kategorî:Avabûnên 1922an li Rûsyayê
Kategorî:Dewletên berê li Ewropayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1936an de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Azerbaycanê
Kategorî:Dîroka Ermenistanê
Kategorî:Dîroka Gurcistanê

Kategorî:Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê
Kategorî:Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê
Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê
Kategorî:YKSS
Kategorî:1920î li Azerbaycanê
Kategorî:1930î li Azerbaycanê
Kategorî:1920î li Ermenistanê
Kategorî:1930î li Ermenistanê
Karoka pûşî

thumb|Karokên pûşî li ser qurmekî darê
**Karoka pûşî** (bi latînî, *Fomes fomentarius*), karokeke nexwarinbar a famîleya *Fomitopsidaceae* ye. Ew li ser qurmê daran dijî û li demên berê ev kariya hişkkirî wek agirde hate bikaranîn.

Kategorî:Kuvark
Fisegur

thumb|Komeke fiseguran

**Fisegur** (bi latînî, *Lycoperdon perlatum*) kariyek e. Fisegura nekevnar xwarinbar e.

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Kuvark
Şoreşa Cotmehê

**Şoreşa Cotmehê** (Rûsî: Октябрьская революция, Oktyabrskaya revolyutsiya) an jî **Şoreşa Cotmehê Mezinê Sosyalîstan**, **Rêvolyûsya Oktîabrê Sosîalîstîê Mezin** (Великая Октябрьская социалистическая революция, Velikaya Oktyabr'skaya sotsialisticheskaya revolyutsiya) an jî **Şoreşa Bolşevîkan**, şoreşeka ko di sala 1917an de li Rûsyayê pê Şoreşa Şibatê re hatibû holê. Bi wê şoreşê re şûna Çariya Rûsyayê di Şoreşa Şibatê de hildiwaşiyabû û kargerîyekê ko bi gelemperî ji bolşevîkan pêktê tê saz kirin û riya bo saz kirina YKSS bo bolşevîkan tê vekirin. Ji pê Şera Hindira Rûsyayê yê navbera salên (1917–1922) re di 1922an de YKSS tê saz kirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Arşîva Şoreşê

Kategorî:Komunîzm
Kategorî:Şoreş
Kategorî:Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Kategorî:1917 li Rûsyayê
Bolşevîk

[thumb|Kongreya Partiya Bolşevîk, bi Lenîn re li ser aliyê rast. Beşdarên din (ji aliyê çepê): [Abel Jenukidse|Jenukidse, Kalinin, Bucharin, Tomski, Laschewitsch, Kamenew, Preobraschenski, Serebrjakow û pêşî Rykow.]]
[thumb|Bolşevîk li gorî [Boris Michailowitsch Kustodijew|Boris Kustodijew, 1920]]
**Bolşevîk** an jî **bolşêvîk** (rûsî: большевики, wergera bi peyvî *piranîperêz*) beşeke Partiya Sosyal Demokratê Karkarên Rûsyayê bû. Fraksiyonê bolşevîkan diktatoriya prolêteran dişopand û bo vê dixebitîn û wan xwe li hembera menşewîkên| ko daxwaza xwe "demokrasiya nimînî" bûn girtibû.
 
## Nav û serborî
Navê wê fraksiyonê di civîneke di 1903an de li Londonê cih girtî de hatibû. Hêldarên Vladîmîr Îlyîç Ulyanov (Lenîn) di wê civînê de piraniya civakê (rusî *bolşînstwo*) pêk dianÎn û bo vê ewna wek bolşewîk dihatin binavkirin. Hindikeyên ko di wê civînê de bûn jî wek menşewîk (rusî *menşînstwo*) dihatin binavkirin. Stalîn jî pê re di hêla bolşevîkan de cih girtibû.

Bolşewîk gorî fraksiyonên dinê partiyê radîkal bûn. Wan xirabkirina Çariya Rûsyayê dixwest û bo vê armancê xwe bi komûnîstan re yek kiribûn. Armanca menşewîkan hembera bolşevîkan ne tu diktatoriya partiyan bû.

Bolşevîkan pê Şoreşa Çiriya Pêşîn di 1917 re kargerî di pêşengiya Lenin de dest xwe xist.

Di Şerê Hindir ê Rûsyayê di 1918an de destpêkirî de Artêşa Sor li hembera Artêşa Spî têkoşÎn dikir. Artêşa Sor ê ko di fermanderiyê Leon Davidovich Trotsky de bû Artêşa Spî bin xist û bolşevîkan di 1922an de li hemû welatê Rûsyayê hikuma xwe dianîn.
 
Ji sala 1918an şûnda bolşevîkan xwe wek Partiya Komûnîstê Rûsyayê nav kirin û pê sala 1925an re jî xwe wek Partiya Komûnîstê YKSS xwe nav kirin.

## Wêje
* Leo Trotskî: Bolşevîzm û stalînîzm

## Çavkanî

Kategorî:Komunîzm
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1903an de hatine avakirin
Kategorî:Rûsya
Kategorî:Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Rojhelat TV

**Rojhelat TV** televîzyoneke kurdî ye û ji Swêdê bi giranî bi herdû zaravayên kurdî ên serekî kurmanciya jor û kurmanciya navendî (soranî) û bi zimanê farisî weşanê dike. Rojhelat TV kû weke yekem televîzyona Rojhilatê Kurdistanê dest bi weşanê kir, nêzîkî Komala ye û bi taybetî ji bo Rojhilatê Kurdistanê weşanê dikê.

## Girêdanên derve
* Malpera Rojhelat TV 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kurd Channel

**Kurd Channel** televîzyoneke kurdî ye û ji Londonê bi giranî bi zaravayê kurdî kurmanciya navendî (soranî) û bi zimanê farisî weşanê dikê. Kurd Channel nezîkî PDK-Îranê ye û li gorî dema navenda Ewropa (bi îngilîzî: *Central European Time* (CET)) herroj di navbera saet 20 û 21ê bi taybetî ji bo Rojhilatê Kurdistanê weşanê dikê.

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Dirankargeh

**Dirankargeh** bi *înglîzî* Dental Laboratory, ew ciyê ku diranên Mirovan bi awayekî teknîkî û zanistî amededikin bi riyê dirankaran yan diran teknîkaran. Dirankargehan bi destgeh û teknolojiyên nûjen hatiye amedekirin.

Kategorî:Diransazî
Menşevîk

thumb|Berdevkên Menşevîkan Pawel Axelrod, Julius Martow û Alexander Martinow li Stockholm, 1917

**Menşevîk** (rûsî: меньшевики, bi peyvî "Hindikeparêz") fraksiyoneke di Partiya Sosyal Demokratê Karkarên Rûsyayê bû. Ew li hembera fraksîyona bolşevîkan û Lenîn disekinî û wan bo sazkirina demokrasiya temsîlî, nimînî tekoşÎn dikir.

## Geschichte
Parvebûna Partiya Sosyal Demokratê Karkarên Rûsyayê beşên bolşevîk û menşewîk di civîneka di sala 1903an de li Londonê bûyî de bûbû. Di wê civînê de hêldarên Leninê ko hilweşandina Çariya Rûsyayê û li şûna wê diktatoriya prolêteran dixwestinî, piraniya civînê pêk anîbû û bo wê hêldar û destekdarên Lenin wek *bolşevîk* (rûsî: *bolşînstvo*) hatibû nav kirin. Ew ên ko hindikeya civînê pêk anîbûn û berdevkên xwe Julius Martow, Pawel Axelrod û Alexander Martinow bûn jî wek menşevîk (rûsî *menşînstwo*) hatibû nav kirin. Leon Troçkî jî heta sala 1917an teva menşevîkan bû.
 
Menşevîk çiqas di tevgera sosyal demokratê Rûsyayê de cihekê girîng şûn girtibû jî, Bolşewîkan gorî wan pêş diketin. Lê Gurcistan wek nola kelayeka wan bû û wan di hilbijartineka di 1919an de %81,5 reya girtibûn.

Ji pê Şoreşa Kewçêrê ko bolşevîkan otorîteya welat dest xwe xistî re menşevîk bi piranî ji Rûsyayê ya bi dil, ya jî bi sirgûn ji Rûsyayê der ketin.

## Çavkanî

Kategorî:Komunîzm
Kategorî:Marksîzm
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1898an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1903an de hatine avakirin
Kategorî:Sosyalîzm
Kategorî:Tevgerên siyasî
Kategorî:Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê

**Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê** (belarûsî: Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, rûsî: Белорусская Советская Социалистическая Республика) li 1ê kanûna paşîn 1919an de hatibû sazkirin. Demeka kurt pê re jî ew bi Lîtvanyayê ve bû yek û wan tev bo demeka kurt Komara Sovyet a Sosyalîst a Lîtvanya-Belarûsê pêk anîn. Di sala 1922an de KSS ya Belarûsê teva YKSS bû û heta ko ew di 1991ê de belav bû teva wê ma. Di 1991ê de Belarûsê serbixweya xwe ji YKSS da zanîn.

Wexta Şerê cîhanî yê duyem de navbera salên 1941-1944an de Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê di bin bindestiyê nazîyan de ma. Di dema wê bindestiyê de wê zirarên mezin dîn û nêzî 2,5 milyon qeyb dan.

## Alayên Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê


Wêne:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg| 27.02.1919 — 01.09.1919
Wêne:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg| 03.02.1919 — 11.04.1927
Wêne:Flag of the Byelorussian SSR (1940).svg| 11.04.1927 — 19.02.1937
Wêne:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg| 19.02.1937 — 25.12.1951
Wêne:Flag of Byelorussian SSR.svg| 25.12.1951 — 25.08.1991
Wêne:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg| 25.08.1991 — 19.09.1991


Kategorî:Avabûnên 1919an li Belarûsê
Kategorî:Avabûnên 1944an li Belarûsê
Kategorî:Belarûs
Kategorî:Bloka rojhilatê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1919an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1944an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1941ê de hilweşiyan
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hilweşiyan

Belarûsê
Kenallî Asmanî Gelî Kurdistan

**Kenallî Asmanî Gelî Kurdistan**, ango **Kanala esmanî ya Gelê Kurdistanê**, bi îngilîzî *GK Channel*, televîzyoneke kurdî ye û ji başûrê Kurdistanê ji bajarê Silêmaniyê bi giranî bi herdû zaravayên kurdî ên serekî kurmanciya jor û kurmanciya navendi (soranî) weşanê dike. Kenallî Asmanî Gelî Kurdistan nêzîkê YNKê ye û di 11ê îlona 1991ê dest bi weşana xwe kir. Kenallî Asmanî Gelî Kurdistan di 1ê hezîrana 2008an de dest bi weşana li ser sataleytê kir.

## Girêdanên derve
* Malpera Kenallî Asmanî Gelî Kurdistan 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Tengava Sunda

**Tengava Sunda** tengaveka navbera giravên Endonezyayê Sumatra û Java de dimê ye.

Dirêjahiyê wê dorê 200 km ye û di derê xweyê herî teng de tengiyê wê nêzî 30 km ye. Ew nola Tengava Malakka Deryaya Çîna Başûr digêhîne Okyanûsê hîndê.250px|thumb|Tengava Sunda|çep

Sunda
Tengava Johorê

**Tengava Johorê** an jî **Tengava Tebrau** tengaveka ko bi firehiyeka nêzî 1 km e ko li beravên Girava Malayî pê tîneye. Girava Singapur jî li hêla dinê tengavê dimê.

Li ser tengava Johor du pira hene. Yek ya ko di sala 1924an de bi navê Damm çêbûbû û girava Johor û bajarê Woodlands yê li ser girava singapûr bi hev ve girêdide ye. Pirayeka dinê li ser wê tengavê çêbûbûyî jî, ya ko bi navê Linkedua(bi kurdî, Girêdana Duyem) di sala 1998an de nêzî 20 km li başûra piraya Damm çêbûye û bajarên Tanjong Kupang (Malêzya) û Tuas (Singapur) bi hev ve girê dideye. thumb|rast|300px|Piraya Damm ko Johor-Singapur bi hev ve girêdideye

Johorê
Kategorî:Tengava Melakayê
Muhyettin Eryılmaz

**Muhyettin Eryılmaz** *(bilêvkirina bi [[kurdî]]: Mûhyedîn Eryilmaz)* mollayekî (melle) Kurd e.

Li Amedê di xwepêşandanên şermezarkirina ketine artêşa Tirk bo Başûrê Kurdistanê de, bi pirtûka pîroz a Îslam, Quranê tevlî bûbû û bi gilîkirin û propagandaya çapemeniya Tirk, ji aliyê hêzên ewlekariyê yên Tirk ve hatibû girtin.

Girtina Eryilmaz ji aliyê oldar û mollayên Kurdistanê ve bi tundî hate şermezarkirin. Eryilmaz bi "pesindayîna rêxistina dabeşker" hate tewanbarkirin.

Kategorî:Îslam
Tengava Melakayê

**Tengava Melakayê** tengaveke li başûr-rojhilata Asyayê ye ku Deryaya Andamanenê û deryayên Deryaya Çîna Başûr û Deryaya Javayê bi hev ve girê dide. Tengav di navbera nîvgirava malezyayî û girava Sumatra de dimê. Dirêjahiyê wê derûdora 930 kîlometre ye û firehiyê xwe jî navbera 38 û 393 kîlometre diguhêre.

## Çavkanî

Kategorî:Komên avê yên Taylendayê
Kategorî:Şiklên erdê yên Taylendayê
Kategorî:Tengav
Mehrdad Izady

**Mehrdad R. Izady** yan jî **Michael Izady** (bi kurdî: *Mêhrdad Îzedî*, jdb. 1962) dîroknas û nivîskarekî amerîkayî ye.

Bavê wî kurd e û diya wî ji Belçikayê ye. Ji ber ku bav û diya wî dîplomat bûn, ew piraniya ciwantiya xwe li Îran, Iraq, Efxanistan û Korê derbas kir. Sala 1976an de, lîsansa xwe di warê dîrok, zanista ramyarî û erdnîgariyê de li Zanîngeha Kansasê wergirt. Dû re bawernameya doktoriya xwe ji pişka ziman û şaristaniyên Rojhilata Navîn ya Zanîngeha Columbiayê di sala 1992an de bi dest xist. Ew di Zanîngeha Harvardê de mamostetiya zimanên Rojhilata Navîn kiriye û ji sala 2001ê û vir de, li pişka dîroka Zanîngeha Pace ders dide. Ew her wisa li ser babetên girêdayî gelê kurd li du komîteya Kongreya Amerîkayê de xebitiye.

## Berhemên wî
* The Kurds: A Concise Handbook *(Kurd: Rêbernameyeke kurt)*, 1992. ISBN 0-8448-1727-9
* The Sharafnâma, or, the History of the Kurdish Nation, 1597, By Sharaf al-Din Bitlisi, translated into English and annotated by M. Izady, Mazda Publishers, 2005. ISBN 1-56859-074-1
* Guidebook to Iraq, US military, 2005–present, çapa 19em.
* Guidebook to Afghanistan, US military, 2005–present, çapa 21em.
* Guidebook to the Balkans, US military, 2007–present, çapa 21em.
* Atlas of the Islamic World and Vicinity, Columbia University, 2006–niha (projeyek e ku dom dike)

## Çavkanî

* The Sharafnama: or the History of the Kurdish Nation, 1597 	ISBN 978-0844817279
* The Kurds: A Concise History And Fact Book ISBN 978-1568590745

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1962
Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Sankt Petersburg, Rûsya

**Sankt Petersburg** (, bi kurtî: ) bajarê Rûsyayêyî gorî nifûsa xwe bajarê duyem mezinê ji pê Moskowê re tê ye. Ew di sala 1703an de wek *Sankt-Pieterburx* hat çêkirin, demeka kurt pê re navê wî wek *Sankt Petersburg* hat guhertin, navbera salên 1914an de heta 1924an wek Petrograd (rûsî: Петроград) hat navkirin, dema YKSS yê de navbera salên 1924an û 1991an de jî wek **Lenîngrad** (rûsî: Ленинград) hat nav kirin. Ew bi nifûsa xweyê ser çar milyonan re ji pê Moskovayê re duyem mezintir bajarê Rûsyayê ye û ew bajarê herî mezinî nifûsa xwe bi milyonan e.

Ew navber sedsalên 18'an û 20'an paytexta Çariya Rûsyayê bû. Ew bi hindirên xweyên bajêr yek ji miratên dinêyên UNESCOyê. ye

## Navê Bajêr
Bajar ji pê papazê Simon Petrus re bi navê *Sankt-Pieterburx* hatibû çêkirin. Demekê pê re navê wêyê bi Elmanî *Sankt-Petersburg* hat bikaranîn. Ji pê Şerê cîhanî yê yekemîn destpêkir re navê wî wek *Petrograd* hat guhertin. Pê YKSS hat saz kirin û Lenin mir re jî di 1924an de wek Leningrad şûnda hat nav guhertin. Pê YKSS hilweşiya re jî di 1991an de bi referandûmekê navê wî şûnda wek Sankt Petersburg hat nav kirin.
Wêne:Spb 06-2017 img47 Church on the Blood.jpg|


## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1703an li Ewropayê
Kategorî:Avabûnên 1703an li Rûsyayê
Kategorî:Bajarên Rûsyayê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Rûsyayê

Kategorî:Vladîmîr Lenîn
Çemê Neva

thumb|Nexşa çemê Neva
**Neva** (bi rûsî: Нева, *Nyevá*) çemekî bi dirêjahiyê 74 km yê li Rûsyayê ko tala Deryaya Ladogayê di Deryaya Rojhelat dibe ye. Ew ser Sankt Petersburg re derbaz dibe û pê re jî tala deryayê dibe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Şeva Sipî li Sankt Petersburgê 

Kategorî:Çem
Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê
Ishtar TV

**Istar TV** televîzyoneke Xirîstiyanî ye û ji başûrê Kurdistanê ji bajarokê Ankawa ser bi Hewlêrê bi zimanê aşûrî, erebî, suryanî û kûrdî weşanê dike.

## Girêdanên derve
* Malpera Ishtar TV

Kategorî:Avabûnên 2005an li Iraqê
Kategorî:Televîzyonê xiristiyanî
Çekoslovakya

**Çekoslovakya**, di navbera salên 1918–1939 û 1945–1960'an de: *Komara Çekoslovakyayê*; di navbera salên 1960–1990'an de *Komara Çekoslovakya ya Sosyalîst* ; di navbera 1990–1992'an de *Komara Federatîva Çek û Slovakyayê* dewleteke ku li ser herêmên dewletên îro yên Çekya û Slovakyayê hikûm ajotibû. Wexta Şerê cîhanî yê duyem hin herêm ên Ûkraynayê îro jî teva wê bûn. Ew ji 1948'an şûnde tevî Bloka Rojava ya ku ji aliyê dewletên Sosyalîst ve pêk hatibû bû.

Ala Çekyayê wek heman wekî mîna ala Çekoslovakî ye. Di paşê paşê ya veguhestina Çekoslovakya, Slovakya nû ala nû kir. Çaxê Çekya ji alîyê têkiliyên dîrokî yên xwe veguherand.

## Erdnîgarî
Wa dewletê ku li Ewropaya Navendî diketî sînorên xwe bi Awistirya, Mecaristan, Ûkrayna (pê 1991an re, li ber wê navbera 1945–1991 Ûkraynayê di YKSS de), Romanya (heta 1939an), Polonya û Almanyayê (navbera 1949–1990 bi DDR û bi Almanyaya Rojava re).

## Gel (1921)
Ew dewleteke pirxelkî bû. Gorî hejmarên sê salan pê ew hatibû saz kirin re, di 1921'an de nifûsa wê navbera wan gelên de wiha parve dibû:
* 6,8 milyon Çekî (%50)
* 3,2 milyon Alman (%23)
* 2,3 milyon Slovak (%15)
û hindikeyên Mecar û Ûkraynî, Polon û Cihû hebûn.
thumb|upright|Guherîna sînorên Çekoslovakyayê navbera salên 1918–1938, 1945–1992


 Czechoslovakia01.png|di 1928'an de
 Czechoslovakia.png|di 1969'an de


## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1918an li Ewropayê
Kategorî:Bloka rojhilatê

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1945an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1939an de hilweşiyan
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hilweşiyan
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Komara Çêkiyayê
Kategorî:Komarên berê
Kategorî:Slovakya
Împeratoriya Rûsî

**Împeratoriya Rûsî** () an jî **Rûsyaya Çarî** împeratoriya ku di sala 1721an de ji hêla çar Pyotrê yekem hatiye sazkirin. Ew li ser axên ko îroj Rûsya dewletên Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst yê berê û hin herêmên Fînlenda û Polonyayê û Alaskayê rûniştibû. Wê dewletê li ser axên ku pê re YKSS li ser hatibû sazkirin heta Şoreşa Şibatê ya 1917an bû serwerî ajot.

## Erdnîgarî
Împeratorî di navbera 1742 û 1867an de (bi tevlêbûna xaka dewletên îroyîn Estonya, Letonya, Lîtvanya li Dewletên Baltîk, Fînlenda, beşeke mezin ji Polonya, herêmên li bakurê rojhilatê Tirkiye û Alaska) gihîştiye asta herî mezin. Bi vî awayî (piştî Împeratoriya Mongolan) di dîrokê de dewlet an serweriya herî mezin a hevgirtî.

Di sala 1917 de, împeratorî bi deh welatên cîran re sînor bû: Norwêc, Swêd, Împeratoriya Almanî, Awistirya-Mecaristan, Romanya, Împeratoriya Osmanî, Farîs, Efxanistan, Çîn û Korêya Bakur bi Japon. Di heman demê de bi Deryaya Baltîk, Deryaya Reş, Deryaya Qezwînê, Okyanûsa pasîfîk, Deryaya Oxotskê, Deryaya Bering, Deryaya Sîbîryayê ya Rojhilat, Deryaya Laptev, Deryaya Karayê, Deryaya Barents û Deryaya Navîn re hevsînor e.

Axa Rûsyayê herî dawî bi qasî 22,7 mîlyon kîlometre çargoşe hema hema şeşemîn axa erdê girtibû. Ew ji Deryaya Reş û Deryaya Baltîk heta Okyanûsa Pasîfîk bi awayekî rojava-rojhilat bi qasî 10,000 kîlometre dirêj bû. Ji bakur ber bi başûr ve bi qasî 5000 kîlometre dirêj bû.

## Nifûs
Împeratoriya Rûsyayê karaktera piretnîkî ya Rûsyayê ya Tsardomê mîras girt û di dirêjahiya hebûna xwe ya 196 salan de pêşdeçûna wê domand. Gelên ku piştgiriya dewletê dikirin Rûs ("Rûsên Mezin") bûn, Ukraynî ("Rûsên Biçûk") û Belarûsî jî wekî parçeyek yekpare ya gelên rûsî yên sêalî dihatin hesibandin.

Ji demên berê ve, împeratorî hejmareke mezin ji eşîrên piçûktir Finî û Siberî û her wiha Teterên Krîmê, Çuvaş û Başkîran di nav xwe de dihewand. Bi bidestxistina parêzgehên Deryaya Baltîkê di destpêka sedsala 18-an de, ji bilî gelên Baltîk, nifûsek girîng a Alman-Baltîk hate zêdekirin, ku paşê di siyaset û civaka Rûsyayê de rolek girîng lîst.

Berfirehbûna nav Asyaya Navîn ku di nîvê sedsala 18an de dest pê kir koçerên Qazax zêde kir û dabeşkirina Polonyayê nifûsek girîng a Polon û Cihû zêde kir. Di sala 1917de, dora du-sêyan hemî Cihûyên li cîhanê li Împeratoriya Rûsyayê dijiyan, pirraniya wan li devera ku jê re tê gotin Pale of Settlement.

Li Fînlendaya Mezin a Rûsyayê, mijarên Romanovan Fînlendî û Swêdî bûn. Zêdetir berfirehbûna rûsan gelên Qefqasya û cihêreng ên Asyaya Navîn kirin bindestên taca Rûsî. Li gorî serjimêriya yekem a tev-Rûsya ya 1897an, Rûsiyên Mezin tenê ji sedî 49ê nifûsa giştî ya împeratoriyê pêk tînin.

Vê serjimêriya ku hema berî destpêka sedsala 20an hate kirin nifûsa 125,640,021 kesan da. Fînlenda, Buxara û Khiva li vir nehatin hesibandin.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1721ê li Rûsyayê
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1917an de hilweşiyan
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1721ê de hatine avakirin

Rûsî
Kategorî:Monarşiyên berê
Rûsî
Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê
Kategorî:Rûsya
Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê
Atmî (eşîr)

**Atmî**, eşîrekê kurd e. Li cihê deverên navê vê eşîrê mîna **Atma**, **Atmî**, **Atmali**, **Atmanî**, **Atmankî**, **Etmankî**, **Atmanakî** hatiye şîwetkirin. Eşîra atmî bi zaravayê kurmancî diaxivin. Ji vê eşirê re li bakûrê gola Wanê ademanî jî tê gotin.

## Erdnîgarî
Gundên eşîra atmî li ser axên Meletî, Mereş, Amed, Riha, Dîlok, Mêrdîn, Bitlîs, Semsûr, Wan, Agirî û bajarên din belav bûne. Li ser axa rojavayê de jî gundên eşîra atmî hene. 

## Dîn
Eşîra atmî tevahî misilman in. Li derdora Meletî (Erxewan û Arabkîr), Mereş (Albistan û Bazarcix), Semsûr û Dîlok piranî elewî, hinek sunî jî hene. Ji bilî van erdan, tevahî sunî ne. Bi tenê li derdora Mêrdînê çend malbatên mesîhî hene. 

## Gundên atmiyan
### Meletî
Gundên atmî ya Meletê ev in:
* Şotkan (bi tirkî *Çobandere*, Erxewan, elewî ye)
* Qadabêrîyan (*bi Tirkî Güngören*, Erxewan, Elewî)
* Reşan (*bi Tirkî Kuruttaş*, Erxewan, Elewî)
* Komirlix (*bi Tirkî Kömürlük*, Erxewan, Elewî)
* Goxac (*bi Tirkî Gökağaç*, Erxewan, Elewî)
* Alxasan (*bi Tirkî Alhasuşağı*, Erxewan, Elewî)
* Goçaryan (*bi Tirkî Göçeruşağı*, Erxewan, Elewî)
* Brikan (*bi Tirkî Yoncalı*, Erxewan, Elewî)
* Çaxmax (*bi Tirkî Sığırcıuşağı*, Erxewan, Elewî)
* Dede Qarqin (*bi Tİrkî Dede Kargınlı*, Yazixan, Elewî)
* Deregezen (Arabkîr, Hanefî)
* Kiliçli (Arabkîr, Hanefî)
* Sînikan (*bi Tirkî Sinikli*,Arabkîr, Hanefî)
* Ispayan (*bi Tirkî Sipahiuşağı*,Arabkîr, Hanefî)
* Pîrali (Arabkîr, Elewî)
* Topraktepe (Wêranşar, Elewî)

Gundên ku temamî ne Atmîne lê malbaten Eşîra Atmî dijî ev in:
* Balaban (Yazixan, Elewî - cîranê wan Tirk û Elewî ne)
* Boyaca (Yazixan, Elewî - cîranê wan Kurd û Hanefî ne)
* Tecîrlî (Yazixan, Elewî - cîranê wan Tirk û Elewî ne)
* Sürür (Yazixan, Elewî - cîranê wan Kurd û Hanefî ne)
* Ankdîr (*bi Tirkî Ektir*, Erxevan, Elewî - cîranê wan Tirk û Elewî ne)
* Silmanî Jor (*bi Tirkî Yukarı Sülmenli*, Erxevan, Elewî - cîranê wan Tirk û Elewî ne)
* Silmanî Jêr (*bi Tirkî Aşağı Sülmenli*, Erxevan, Elewî - cîranê wan Tirk û Elewî ne)

## Şaxên atmiyan li Mereşê
### Bazarcik I
Şaxên bingehîn li Bazarcixê ev in:
* Rîvon
* Zêtkon
* Bûgon
* Turûşon
* Xallıkon
* Sadaqon
* Koyton
* Oxcon
* Kizîron
* Maxikon

### Albistan
* Qeresanon - Karahasanuşağı
* Atmali Kaşanli
* Qangal - Kangal
* Gavurwêran - Türkören

### Afşin
Gunden Qaşan (Elewî)
* Kaşanli
* Orenli
* Incikoy (Poskof)
* Haticepinari

### Bazarcix II
* Akçalar - Axca
* Kızkapanlı -
* Kurtdere - Horikan
* Salmanlı
* Taşdemir
* Turunçlu - Turisan
* Yukarıhücüklü

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Amerîkaya Navîn

thumb|Nexşeya ortografîk a Amerîkaya Navîn
**Amerîkaya Navîn** herêmeke li başûrê parzemîna Amerîkaya Bakur e ku wekê pireke parzemînî di navbera Amerîkaya Başûr û Amerîkaya Bakur cih girtiye. Ji ber cihê wê yê navendî, carinan ew wekî beşek ji Amerîkaya Bakur nayê hesibandin lê bi gelemperî li bakurê parzemîna dualî ya Amerîkayê hatiye destnîşan kirin. Li gel Karîbê ku ev beşek ji Amerîkaya Bakur e ku Amerîkaya Navîn herêma Amerîkaya navendî pêk tîne.

Ji aliyê din ve ji ber zimanên ku niha serdest e û ji aliyê kolonî û koçberên ewropî ve hatiye herêmê, Amerîkaya Navîn jî wekê beşek ji Îbero-Amerîka an jî Amerîkaya Latînî tê dîtin û li gorî vê yekê hatiye binav kirin.

## Welatên Amerîkaya Navîn

Ev dewlet di Amerîkaya Navîn da ne:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Kanala Euripos

**Kanala Euripos** an jî bikurtî **Euripos** (yewnanî: Εύριπος, *Évripos*) tengaveka li Yewnanistanê bi tengiya xweyê 40 metrê li şûna xweya herî teng, tengava herî tenga dinê ye. Bi wê tengavê girava Euboia ji reşahiyê Yewnanistanê bingeh vediqete.

Navê gorî mîtolojiya yewnanî *Euripos*, lêkolînerekî antîk ê ko dixwest ko li herkê kanalê bikole bû. Lê wextê ko ew xwe noqe avê dike di avê difetise.thumb|Tengava Euripos ji esmên de|çep

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Deryaya Egeyî
Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistanê
Kategorî:Euboia
Kategorî:Tengav