open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abdurrahman Yalçinkaya

**Abdurrahman Yalçınkaya** (jdb. 10ê adar 1950an, Sirûc, parêzgeha Riha, Bakurê Kurdistanê) parêzkar û Serdozgerê Komarê yê Rûmetê yê Dadgeha Bilind a Tirkiyeyê bû ku bi eslê xwe kurd e.

## Jînenîgarî
Yalçinkaya ji malbateke kurd a Bakurê Kurdistanê. Bapîrê dayika wî şêxekî navdar ê herêmê û rêberê rêzdar ê Neqşbendî yê Îslamî bû. Ji wî navê xwe yê pêşîn Abdurrahman wergirtiye. Bavê wî Behzat Yalçinkaya mamosteyê perwerdekirî bû, baweriya xwe şikand û îdealên laîk temsîl dikir.

Yalçinkaya hîna li dibistanê bû çû Enqereyê. Li wir lîse qedand û li Zanîngeha Enqereyê Fakulteya Hiqûqê ya ku Atatürk damezrandibû xwend. Piştî ku di sala 1973an de mezûn bû, di dadweriya dewletê de kar kir û li gelek bajarên Tirkiyeyê bû dadger û li wir xwe wek têkoşerê li dijî gendelî û qaçaxçiya narkotîkê diyar kir. Di 14ê Nîsana 1998an de jî wek dadger derbasî Dadgeha Cezayê Giran (Yargıtay) bû.

## Dozên girtina partiyan
Abdurrahman Yalçinkaya wek Dozgerê Komarê yê herî payebilind ê Tirkiyeyê di 16ê Îlona 2007an de ji bo girtina Partiya Civaka Demokratîk (DTP) îdianame pêşkêşî Dadgeha Makezagonê kiriye. DTPê daxwaza perwerdeya bi zimanê zikmakî û îdareyeke federal kir, wek delîlên wê yekê hat dîtin ku partiyê fermana rêberê girtî yê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) Abdullah Öcalan distîne. Daxwaz bi ser ket û di 11ê kanûna sala 2009an de Dadgeha Cezayê Giran a di bin serokatiya Haşim Kiliç de bi yazdeh dengan partiya xwe qedexe kir û bi yekdengî biryar da. Yalçinkaya di 14ê Adara 2008an de jî li dijî Partiya Dad û Geşedanê (AKP) ya desthilatdar, doz li Dadgeha Destûra Bingehîn a Tirkiyeyê vekiribû ku ew partî bi binpêkirina prensîba cudabûna ol û dewletê li Tirkiyeyê tawanbar kiribû û xwestibû ku partî were girtin û 71 karbidest pênc salan ji siyasetê bêne dûrxistin. Di nav wan berpirsan de serokkomarê berê Abdullah Gül û serokwezîrê vê demê Recep Tayyip Erdoğan jî hene. Dadgehê piştrast kiriye ku partî bûye "navendek ji bo çalakiyên dij-laîk" lê biryar daye ku partiyê neyê girtin, li şûna ku ji sedî 50 ji fonên dewletê ji partiyê re qut bike û cezayê darayî wekî hişyariyê li partiyê biriye.

## Çavkanî

Kategorî:Dozgêrên kurd
Kategorî:Dozgêrên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Kesên ji Rihayê
Kategorî:Kesên ji Sirûcê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Ebdulrehman Mistefa

**Ebdulrehman Mistefa ** siyasetmedarekî kurd e.Ebdulrehman Mistefa niha Parêzgarê bajêrê Kerkûkê ye.

Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Kesên ji Kerkûkê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Sabahat Tuncel

**Sabahat Tuncel** (jdb. 5ê tîrmeha 1975 li Yazixan , Meletî, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedareke kurd e.

Sabahat Tuncel niha endama Parlamena Tirkiyê ye. Sabahat Tuncel li ser lîsta DTPê weke parlamentera Stenbolê hate hilbijartin. Sabahat Tuncel beriya ku weke parlamenter bê hilbijartin, ji ber îddiaya ku endama PKKê ye hatibû girtin û di zinanê de bû. Sabahat Tuncel ji girtîgehê hate hilbijartin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Çalakvanên kurd ên jin
Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Kesên ji Yazixanê
Kategorî:Kurdên elewî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên jin
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Serokên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Selim Sadak

**Selim Sadak** (jdb. 1954, Hezex, parêzgeha Şirnex, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd e.

## Jînenîgarî
Selim Sadak di sala 1954an de li Hezexê ji dayik bûye. Sadak di Enstîtûya Zanîstî a Amedê beşa matematîk xwendiye. Sadak zewicî ye û deh zarokên wî hene.

## Kariyera siyasî
Di hilbijartinên giştî yên parlemana Tirkiyeyê ya sala 1991an de, bi Leyla Zana, Mahmut Alinak, Hatîb Dicle, Orhan Dogan, Ahmet Türk, Sırrı Sakık û Sedat Yurtdaş re wekê parlamenterên Partiya Sosyal Demokrat a Populîst (SHP) de hatine hilbijartin. Di adara sala 1994an de parêzbendiya parlamenteriyê ji Selim Sadak, Orhan Dogan, Hatîb Dicle û Leyla Zana ji hatiye standin û di 16ê hezîrana sala 1994an de Partiya Demokrasiyê (DEP) ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin û Selim Sadak tevî endamên din ên wê partiyê bêsedem hatine girtin. Li ser biryara Dadgeha Ewlekariya Dewletê di sala 1994an de 15 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn (ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ev binpêkirina mafên mirovan ye). Di nîsana 2004an de, parlementa ewropî girtina Sadak şermezar kir û bi biryarekê hêviya betalkirina ceza kir. Di hezîrana 2004an de bi biryara Dadgeha Temyîzê ya Tirkiyê hat berdan.

### Berdewamiya kariyera wî û lêpirsîn
Piştî ku Sadak ji girtîgehê derketiye di nav gundan gerîya û derfetên damezrandina partiyeke nû diceribîne. Wê demê wî zehmet dît ku bêyî behsa Abdullah Öcalan partiyek kurdî nikare were damezrandin. Sadak tevî Leyla Zana û Hatîb Dicle Partiya Civaka Demokratîk (DTP) ava kir û di hilbijartinên herêmî yên di adara sala 2009an de ji sedî 49,4 ê dengan bi dest dixe û wekê namzetên DTPê de bûye şaredarê bajarê Sêrtê.

Lêbelê di kanûna sala 2009an de, hikûmeta Tirkiyeyê DTP ji ber têkiliya bi Partiya Karkerên Kurdistanê re (bê îhtîmal) qedexe kir û Selim Sadak, Ahmet Türk, Aysel Tugluk, Leyla Zana û Nurettin Demirtaş 5 salan ji bo siyasetê hatine qedexekirin. Di sala 2010an de ji aliyê Wezareta Karên Hundir ve ji wezîfeya Şaredariya Sêrtê hatiye dûrxistin, piştî ku ji sala 2008an de 10 meh cezayê girtîgehê hate birîn, li dijî vê biryarê hate girtin. Piştre jî Lijneya Giştî ya Dadgehên Îdareya Dewletê biryara Wezareta Karên Hundir a ji kar avêtina Sadak betal kir û biryar da ku heta dawiya hikûma xwe wek şaredarê Sêrtê bimîne.

Di 26ê nîsana 2010an de ji ber ku peyva Kurdistan bi kar aniye 1 sal cezayê girtîgehê û di salnameya 2010an de jî 10 meh cezayê girtîgehê lê hatiye birîn, ji ber ku nexşeya Kurdistan li ser kalenderê xwe de nîşan bû.

Di tebaxa 2011an de li Dadgeha Cezayê Giran a Sêrtê 5 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn û piştre jî cezayê pereyan lê hat birîn (sedem naye zanin).

Di 7ê cotmeha 2011an de ji ber axaftineke di sala 2007an de ku ji aliyê dewleta tirk wekî propagandaya terorê hat ragihandin, li Dadgeha Amedê salek û 8 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn.

## Çavkanî

## Girêdanên Malper
* Malpera Selim Sadak 

Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Şirnexê
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Mihemed Sedîq Kebudwend

**Mihemed Sedîq Kebudwend** rojnamevanekî kurd e.

Mihemed Sedîq Kebudwend damezrênerê Rêxistina Mafên Mirovan li Kurdistanê (RMMK) ye. Kebudwend ev demeke dirêj e di girtîgeha Komara Îslamî ya Îranê de ye.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Clifford Shull

**Clifford Glenwood Shull** (jdb. 23ê îlonê 1915 li Pittsburgh, Pensîlvanya; m. 31ê adarê 2001 li Medford, Massachusetts) yek ji fizîknasên navdar ên DYAyî bû. Sala 1994î guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê hatiye dîtin.

## Jînenîgarî

Di nava salên 1933 - 1937î de li Pittsburgh di Enstîtuya Teknolojiyê ya Carnegie (enstîtuya teknîkê) de perwerdeya fîzîkê dîtiye. Ji wir derbasî Zanîngeha New Yorkê bûye û perwerdeya bilind li wir girtiye. Serî de karekê li fîrmaya *The Texas Company* (Texaco) dibîne. Piştî bidawîbûna şerê cîhanê yê duyemîn, sala 1946î, li Tênêsî di ezmûngeheke neteweyî de dixebite. Sala 1955î wekî profesor li Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts dest bi kar dike û heya nexweşketina dawiya temenê xwe (1986) li wir dixebite.

Shull sala 1941î bi *Martha-Nuel Summer* re evînmarî dibe (dizewice) û sê lawên wan dibin, *John, Robert* û *William*. Ew li nexweşxaneya Lawrence Memorial Hospital a li Medford a, Massachusetts jiyana xwe jidestdide.[thumb|Clifford Shull (rast) bi hevkarê xwe [Ernest Wollan (1949)|çep]]
## Xebat û girîngiya wî

Li Texaco analîza mîkrostrûktûra katalîzatoran dikir ku beşek ji kîmyageriya petrolê bû. Li laboratûara Oak Ridge National Laboratory bi tevî Ernest Walton (1903-1995) li ser bipêşxistina reşandina neutronan dixebite.

Shull sala 1994î bi tevî Bertram Brockhouse Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

## Xelat

* Buckley Xelat, American Physical Society, 1956
* Hilbijartin bo American Academy of Arts and Sciences, 1956
* Hilbijartin bo National Academy of Sciences, 1975
* Gregori-Aminoff-Xelat, Xelata zanistiyê ya keyaniya Swêd, 1993
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1994

## Berhem

* Clifford Shull: *Early development of neutron scattering*. Rev. Mod. Phys. **67** (1995) 753–757

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1915
Kategorî:Mirin 2001
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Tevkurd

**Tevkurd** kurteya **Tevgera Yekîtiya Neteweyî ya Kurd** e, tevger û rêxistineke kurdan e.

Tevkurd ji kesan û ji rêxistinan pêk tê û di encama xebatên Gruba Xebatê ya Demokrat û Neteweyî ya Kurd di 25-26'ê gulanê 2007'a de hat damezrandin. Armanca Tevkurdê ya rêxistinî ew e ku Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê ava bike. Tevkurd ji aliyê 250 kesan de hat ava kirin. Gorî destûrê biryar hat girtin ku rêxistinên siyasî û komele û weqifên kurd bibin endamê Tevkurdê. Sekreterê Tevkurdê siyasetmedarê kurd İbrahim Güçlü ye.

## Girêdanên derve

* Malpera Tevkurdê 

Kategorî:Rêxistinên kurdan
Hüseyin Deniz

**Hüseyin Deniz** (m. 10 tebax 1992) nivîskar û rojnamevanekî kurd bû.

Deniz rojnamevanî, nivîskarî û endametiya PENê kiriye. Rojnameya Welat di sala 1992an de Musa Anter û Hüseyin Deniz bi hevre saz kirine. Rojnameya Welat yekemîn rojnameya bi kurdî bû ya ku li Tirkiyeyê hatiye weşandin.

Hüseyin Deniz di 10ê tebaxa 1992an de li Serê Kaniyê ji aliyê kontra û hêzên îlegal ên dewleta Romê ve hate kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Goriyên mêrkujiyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Mahmut Aslan

**Mahmut Aslan** siyasetmedar û nivîskarekî kurd e.

Di gelek malperên înternetê de kurde gotaran jî dinivîse. Mînak: rojaciwan.com (dengeroje.com)

## Berhem
* Yerel Yönetimler
* Vefayi Özlemek

## Girêdanên derve
* Mahmut Aslan Rojaciwan
* [Mahmut Aslan Goman web](http://www.gomanweb.com/2008_gomanweb/YAZARLAR-(YENI)/mahmut_aslan.htm)

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Doktor Seîd

**Doktor Seîd** sala 1863'an li Sinê hat dinyayê. Bavê wî Mele Resûl bû û ew di malbata xwe de meleyê heftan bû. Çaxê bavê wî mir, Seîd ê ku hingê sêzdeh salî bû, di cihê wî de bû mamoste, di mizgeftê de bang dida û bû pêşnimêj. Doktor Seîd qenc bi kurdî, farisî, erebî, aşûrî, înglîzî û îbranî dizanî.
Ji bo demekê wî xwe bi Neqşebendiyan ve girt, lê hingê wî dest pê kir Încîl xwend û piştî demekê bû Mesîhî. Çaxê ku ev yek hat zanîn, diviya ku ji bajarê xwe bireviya û hingê ew çû Hemedanê, bû doktor û li wir jin ji xwe re anî.
Ji 1893 heta 1895'an, ew li Swêdê û li Înglistanê geriya û li Londonê bijîşkî xwend û piştre vegeriya Hemedanê. Sala 1902'an ew careke din çû Londonê û doktoriya çavan xwend. Ew gelek caran di herêmên Kurdistana Îranê de digeriya û wî ji mîr, walî û neviyekî Şah heta bi feqîran mirovên nexweş sax dikirin û ji bo baweriya xwe şahidî dikir. Sala 1942'an ew li Tehranê mir.
Serhatiya jiyana wî di çend zimanan de hatiye weşandin (Înglîzî, Tirkî, Soranî).

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Serhatiya Doktor Seîd

Kategorî:Jidayikbûn 1863
Kategorî:Kesên ji Sineyê
Kategorî:Xirîstiyanî
Genimok

**Genimok** an jî **garis** (bi latînî, *Panicum*) giyayekî ji famîleya *Poaceae* ye.

## Cureyên garisê
* Garisê sorik
* Garisê spî
* Garisê zer, garisê zerik

Kategorî:Famîleya genim û kurtîjan
Kategorî:Zad
Zimanên hind û arî

thumb|240px|Zimanên hind û arî
**Zimanên hind û arî** yek ji milên zimanên hind û ewropî ye. Li gorî jimarên sala 2005an bi 209 zimanên cihê, yên ku yên herî mezin hindistanî (hindî û urdû, nêzî 540 mîlon), bengalî (nêzî 200 mîlon), pencabî (nêzî 100 mîlon), maratî (nêzî 90 million), gûceratî (nêzî 45 mîlon), nêpalî (nêzî 40 mîlon), oriyayî (nêzî 30 mîlon), sîndî (nêzî 20 mîlon) û asameseyî (nêzî 14 mîlon) ne, bi temamî nêzî 900 mîlon axêverên xwe hene. Ew ji zimanên îranî û zimanên nûristanî ve zimanên hind û îranî pêk tê.

## Girêdanên derve
* zimanên hind û îranî


Kategorî:Zimanên hind û ewropî
Reşkota

**Reşkota** êleka (eşîreke) kurdan e. Reşkotî li Amedê, Qubînê, Êlihê û gelek deveran hene. Eşîreke mezine.

Kategorî:Eşîr
Zimanên nûristanî

**Zimanên nuristanî** (berê herwiha; **Zimanên gawiran**) yek ji milên biçûke Zimanên hind û îranî ye. Di vî milî de şeş zimanên ku axeverên xwe dorê bi tunî 30.000 kesan pêk tên he ne. Ew bi gelemperî li Efxanîstanê (nêzî 25.000) tê axaftin. Li Pakîstanê jî hin axêverên van zimanên ku dorê 5-6 hezar kes dike li herêmê Nûrîstan hene.

## Şûnê Zimanê Nûrîstanî

Gorî nihêrînîn lingûîstîk zimanên Nûrîstanî navbera zimanên îranî û hîndî de dimê û ew girêkeka navbera wan herdu milan de ye.

## Zimanên Nûrîstanî
* **Zimanên Nûrîstanî** (GawirÎ) 6 ziman, nêzî 30 hezar axêver.
** **Katî** (Başgalî) 20 hezar, Devikên Kamwirî, Mumwirî, Katawiriya rohelat, (an jî Şêxanî), Katawiriya roava
*** *li [[Efxanistan]]ê (15 hezar kes): li Ramgal-, Kulam-, Ktivi-, Paruk, Newala Başgal; li [[Pakîstan]] (5 hezar): li Şîtral- û newala Lutkuh*
** **Prasûn** 1–2 hezar
*** *li [[Efxanistan]]: li newala Prasun*
** **Aşkûn** (Wamaî) 1–7 hezar
*** *li [[Efxanistan]]:li newala Pex li herêma Kunar*
** **Waîgalî** 2 hezar
*** *li [[Efxanistan]]: başûr rohelata Nûrîstan, bakura çemê Pêx li Kunar, newala Waigal û Veligal*
** **Gambirî** (Tregami) 1 hezar
*** *li [[Efxanistan]]:li newala Tregam*
** **Zemiakî** < 1 hezar
*** ''li Efxanistan

Kategorî:Zimanên hind û îranî
Kategorî:Zimanên Efxanistanê
Kategorî:Zimanên Pakistanê
Walonya

thumb|'''Herêmên Belçîkayê''': <br/>Herêma Brukselê (paytext) (<span style="color: #0000A0">'''şîn'''</span>) <br/> Herêma walonan (<span style="color: #A00000">'''sor'''</span>)<br/> Herêma flemenan (<span style="color: #A0A000">'''zer'''</span>)

**Walonya** (bi walonî: *Walonreye* an jî *Waloneye*) yek ji sê herêmên Belgiyaya Federal e. Di sala 1980an da navê fermî bû Herêma Walon. Ew herêm 55% ji axa Belçîkayê ye û zimanê fermî fransî û almanî ye. Paytext bajarê Namûr e.

## Mijarên têkildar
* Flander (Flandre)

## Çavkanî

Kategorî:Belçîka
Kategorî:Herêmên otonom
Kategorî:Herêmên Belçîkayê
Zimanê osetî

**Zimanê osetî**  ( / *Iron æwzag*) yek ji zimanên îranîyî ku li Qefqazê, Rûsya (Alanistan Bakur) û Gurcistan (Alanistan Başûr) û li herêmên Alanistana têye axaftin. Ew rojhelat-rojavayî dibe du devikan û rojhelatî *Îronî* û roavayî jî *Dîgorî* e. Axêverên vî zimanî dorê 700 hezar kes e.

Zimanê osetî (îronî) heta qewmeka kevinê Alanên ku, ji Sarmatiyane dihatin. Zimanê alanî bi yaxnobî ve du zimanên zimanê bakur-rojavaya îranîyê ku têye axaftin. Lê ew tenê zimanê sarmatiyê ku îroj têye axaftin.

## Alfabe

Di zimanê alanî de ji sedsala 19'an vir ve alfebeya kirîlî ya ku ji 35 grafeman pêk tê, têye bikaranîn: ew 26 tîpên bêdeng, hef tîpên bideng û 2 dîftongan pêk tê.

Navbera salên 1923 û 1937'a alfebeya latînî ya ji van tîpan pêk dihat jî hatibû bikaranîn:
A/a, Æ/æ, B/b, C/c, Č/č, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, Q/q, R/r, S/s, Š/š, T/t, U/u,
V/v, X/x, Y/y, Z/z, Ž/ž

## Girêdanên derve

*  ironau.ru

Kategorî:Osetya
Osetî
Kategorî:Zimanên Gurcistanê
Osetî
Osetî
Azad Ergoşî

**Azad Ergoşî** rojnamevanekî kurd e. Azad Ergoşî niha birêveberê giştî yê Kanala a. Esmanî ya Newroz TV e.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Rojnamevan
Teha Berwarî

Taha Berwarî siyasetmedarekî kurd e.

Taha Berwarî niha wezîrê Werziş (Spor) û Ciwanan ye Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Wezîrên Herêma Kurdistanê
Zozan (erdnîgarî)

[thumb|Zozanekî li [Sîbîryayê]]
**Zozan** ew dever e ku jiyana li xwe di navbera deşt û çiyan de radigire.

Di herêmên çiya de, ew devera ku zêde kevir û newal û gelî lê nînin û erda wî hertim bi gil û giyayên pirtexlît lê hêşîn in. Zozan bi xwezayeke rengareng ve hatiye xemilandin, herweha tê de gelek kanîsark û li hin deveran jî gol an golik hene. Ji xwezaya zozanan hertim bihna xweş tê û pişika nexweş hêsan dike. Li zozanan zêde dar û devî tunin, lê ger hindik be jî yeko yeko darên pir qirase û kevnar hene. Li bakûrê Kurdistanê herêmên ku wek zozan hatine binavkirin, pir in. Hin ji van zozanan gelek menşûr in û navûdeng dane. Wek Zozanê Şerefdînê, Zozanê Zobeserê, Zozanê Qulingo, Zozanê Nemrûd, Zozanê Sîpanê Xelatê û gwd. Herêna ku zozan be, tenê du demsal lê hene. Yek bihar e û yek jî zivistan e.

Koçer ber bi dawibûna biharê de, ji bo pezê xwe hêdî hêdî derdixin warên bilind. Ji van waran re **zozan** tê gotin. Gundên ku havînan gelek germ in û pez nikare lê debar bike, gundî pezê xwe dibin û diçin derdikevin zozanan.

Wextên ku berfa zozanan dihele û koçên malan xwe ber bi jor ve xwe dikişînin, zozan weke bihuşt xwiya dikin bi çêre, mêrg, çavkanî û hemî rengîniyên xwe nîşan didin.

Kategorî:Erdnîgarî
OPEC

thumb|Al
[thumb|230px|Navenda OPECê li [Viyanayê]]
230px|thumb|Endamên OPECê

**OPEC**, wekî *Opek* bixwîne, kurtiya îngilîzî ya **''O**rganization of the **P**etroleum **E**xporting **C**ountries* e, ango *'Rêxistina Welatên Dervefiroş ên Neftê** yan jî **Rêxistina Welatên Hinardekar ên Neftê**, rêxistineke navneteweyî ye ku di navbera 10 û [[14ê îlonê|14ê îlona]] [[1960]]î de li [[Bexda]]yê hat damezrandin.

Ji sala [[1965]]an de navenda vê rêxistinê li [[Viyana]]yê ye. Endamên destpêkê [[Iraq]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Erebistana Siyûdî]] û [[Venezuela]] bûn. Paşê heft dewletên din jî tevlî vê rêxistinê bûn: [[Qeter]] ([[1961]]), [[Îndonezya]] ([[1962]]), [[Lîbya]] (1962), [[Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî]] ([[1967]]), [[Cezayir]] ([[1969]]), [[Nîjerya]] ([[1971]]) û [[Angola]] ([[2007]]). [[Ekuador]] ji sala [[1973]] heta [[1992]]an û [[Gabon]] jî ji sala [[1975]]an heta [[1992]]an endamên OPECê bûn. Ekuador piştî 15 salan navber, di [[17ê çiriya paşîn|17ê çiriya paşîn a]] [[2007]]an de dîsa vegeriya nav vê rêxistinê.

Dewletên endamên OPECê derdora 40% ji neftê ku li cîhanê tê berhemdan derdixin û derdora 75% ji nefta ku hatiye tesbîtkirin, di axa wan welatan de ye.

== Endamên OPEC'ê ==

**Afrîka**
*  (tîrmeh [[1969]])
*  (adar[[2007]])
*  (kanûna pêşîn [[1962]])
*  (tîrmeh [[1971]])

**Rojhilata Navîn**
*  (îlon [[1960]])
*  (îlon [[1960]])
*  (kanûna pêşîn [[1961]])
*  (îlon [[1960]])
*  (îlon [[1960]])
*  (adar [[1967]])

**Amerîkaya Başûr**
*  (çiriya paşîn [[2007]])[[Venezuela]] (îlon [[1960]])

**Başûr-rojhilatê Asyayê'''
*  (kanûna pêşîn 1962, bidawîanîna endametiya xwe ragihandiye)

## Girêdanên derve
*  Malpera fermî ya OPEC'ê

Kategorî:Neft
Kategorî:Rêxistinên ku di 1960an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên navneteweyî
Cengiz Çandar

**Cengiz Çandar** (jdb. 1948 Enqere), rojnamevanekî tirk ê navdar e. Cengiz Çandar li Tirkiyê rojnamevanekî navdar e û di pirsgirêka kurd de xwedî nêrînek erênî, realîst û aştîxwaz e.

## Berhem

* 1976: *Direnen Filistin*
* 1981: *Dünden Yarına İran*
* 1983: *Ortadoğu Çıkmazı*
* 1983: *Tarihle Randevu*
* 1987: *Güneşin Yedi Rengi*
* 1999: *Benim şehirlerim*

## Girêdanên derve
* [Axaftina Cengiz Çandar li ser pirsa kurdî di [Platforma Abantê] de (5.7.2008)] 

Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Kesên ji Enqereyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Ayfer Düzdaş

**Ayfer Düzdaş** (jdb. 1973 li Sêwasê, Bakurê Kurdistanê), stranbêjeke kurd e.

Li gundê Aldîwazê ya bi ser Hafikê ya Sêwasê hatiye dinê. Malbata wê di komkujiya 1938an de ji Dêrsimê reviyane Erzinganê û ji wir jî derbasî Sêwasê bûne. Heya neh saliya xwe li Sêwasê maye. Piştî wê malbata wê koçî Stembolê kiriye.

Ayfer Düzdaş di sala 1996an de li NÇMê dest bi perwerdehiya muzîkê û baxlemayê kir. Di sala 1998an de li Lîseya Hunerên Bedew a Perayê de dest bi perwerdehiya şan û kemanê kir. Piştî perwerdehiya du salan di Koma *[[Venge Sodirî]]* ku bi zimanê zazakî muzîkê dike û di *[[Koma Asmîn]]* a ji 11 jinan pêk hatibû de cih digire. Yekem albûma wê ya solo sala 2008an derket.

## Dîskografî
* 2000 − *Şahiya Stranan 1*, Kom Muzîk
* 2001 − *Wayîr*, bi koma *[[Vengê Sodirî]]*
* 2006 − *Şahiya Stranan 2*, Kom Muzîk
* 2006 − *Annadolu Ninnileri* (Lorîkên Anatoliyayê)
* 2008 – *Leylan*, Solo, Kom Muzîk

## Girêdanên derve
*  Malpera fermî ya Ayfer Düzdaş 
*  Ayfer Duzdaş: Di muzîka kurdî de xitimînek heye, Hevpeyvîn: Îsmaîl YILDIZ, 24.02.2008, DIYARNAME
* HEVPEYIVÎN BI AYFER DUZTAŞ RE, Salihê Kevirbirî, NETKURD 

Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Kesên ji Sêwasê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Artêşa Mehdî

**Artêşa Mehdî** (erebî: جيش المهدي) rexistineke neqanûnî (îlêgal) ya îraqî ye.

Artêşa Mehdî piştî rûxandina rejîma Sedam Huseyîn ketê rojevê û gelek êrişên çekdarî li dijî hêzên lêşkerî ên amerîkî û hêzên fermî ên îraqî pêk anî. Artêşa Mehdî ji aliyê gelekan ve weke rêxistineke terorîst tê binavkirin.

Kategorî:Avabûnên 2003an li Iraqê
Kategorî:Komên cîhadîst li Iraqê
Kategorî:Komên serhildêr li Iraqê
Kategorî:Rêxistina neqanûnî
Kategorî:Rêxistinên ku di 2003an de hatine avakirin
Kategorî:Tevgerên berxwedanê
Ufuk Uras

**Ufuk Uras** (1959 li Stembolê/Üsküdar) nivîskar û siyasetmedarekî tirk e.

Ufuk Uras yek ji damezrêner û niha serokê partiya tirk Özgürlük ve Dayanışma Partisi - (ÖDP) (bi kurdî: *Partiya Azadî û Piştgiriyê*) û ji 22'ê tîrmehê 2007'a ve parlamenterê Herêma yekê ya Stembolê ye.

## Berhem
* ÖDP Söyleşileri
* İdeolojilerin Sonu mu?
* Sezgiciliğin Sonu mu?
* Başka Bir Siyaset Mümkün
* Siyaset Yazıları
* Alternatif siyaset arayışları
* Kurtuluş Savaşı‘nda Sol
## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:ÖDP
Mücadele (Heftename)

**Mücadele** (kurdî: Berxwedan) heftenameyake ku li Sêrtê bi zimanê tirkî derdikevê.
Herçiqas zimanê serekê yê rojnameyê tirkî be jî carna spot û flaşên nûçeyan bi kurdî û erebî jî derdikeve. Ji ber vê yekê di 19'ê gelaweja 2007an di Xelatên Rojnamegeriya Kurdî ya ku bi boneya salvegera rojnameya Azadiya Welat hatibû li darxistin, heftenameya Mücadeleyê xelata taybet a jûriyê wergirt.

Mücadele, di sala 1962'a da ji hêla Cumhur Kiliççioglu ve hatiye avakirin ku hê jî belavkarê wê, mîzampajkarê wê, tîprêzê wê, gerînendeyê wê, sernivîskarê wê, xwediyê wê; bi gotineke din her tiştê wê Cumhur Kiliççioglu ye.

Heftename ku reş-spî derdikeve, ji çar rûpelan pêk tê di tîrmeha 2008an gihîşte hejmara 4 hezar.

## Girêdanên derve
* Malpera heftenameya Mücadele 

Kategorî:Heftename
Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Sêrt
Platforma Abantê

**Platforma Abantê** komeke xebatê ye ku bi piştgiriya Weqfa Rojnameger û Nivîskarên Tirkiye hatiye damezrandin.

Civîna 17. ya Platforma Abantê li ser kêşeya kurd bû.

Ev civîn bi navê "Kêşeya Kurd: Lêgerîna aştî û pêşerojê bi hevdû re" di navbera 4 û 6ê tîrmeha 2008'an hate çêkirin.

## Girêdanên derve
* Rûpela Civîna 17. ya Platforma Abantê, "Kêşeya Kurd: Lêgerîna aştî û pêşerojê bi hevdû re"
Viva World Cup

**Viva World Cup** (**Pêşbirka Viva ya Gogê ya Cîhanî**) pêşbirkek nefermî ya cihanî ya goga pê (futbolê) ye, ku her du sala carekê ji bo wan herêm, gel û welatên ku ne sebixwe ne û nikarin tevlî pêşbirka FIFA yê bibin, tê lidarxistin. Ev pêşbirk ji aliyê saziya Nouvelle Fédération Board (NF-Board) tê lidarxistin.

Yekemîn pêşbirka *Viva World Cup* di sermawez 2006an li Oksîtanyayê hate lidarxistin. Bakurê Kîprosê ku wekê cihê lidarxistina pêşbirkê hatibû hilbijartin, ji ber sedemên polîtîk û lihevnekirinên bi organîsatorê vê pêşbirkê *NF-Board*, xwe ji kandîdaturî û mazûvaniyê vekişand. Pêşbirka *Viva World Cup* a duyem di navbera 7ê tîrmehê û 13ê tîrmehê 2008an li Gällivare (Swêd) hate lidarxistin.

## Pêşbirkên ku heta niha hatine lidarxistin

## Pêşbirka VIVA ya 2008an

Pêşbirka sala 2008an di navbera 7ê tîrmehê û 13ê tîrmehê li Gällivare (Swêdê) hat lidarxistin. Yekemîn car tîma Kurdistanê (lîstikvanên ji Başûrê Kurdistanê bûn) jî di sala 2008an de tevlî vê pêşbirkê bû û lîska destpêkê lîst. Di encamê de tîma Padanya bû ya yekem û tîma Kurdistanê jî bû ya çarem.

### Tîmên beşdar

**Tîmên mêran:**
* 22x20px|border Samîlenda
* 22x20px|border Padanya
* 22x20px|border Provence
* 22x20px|border Kurdistan
* Aramî

**Tîmên jinan:**
* 22x20px|border Samîlenda
* 22x20px|border Kurdistan

### Encamên pêşbirkê
**Tîmên mêran**

**Tîmên jinan**

## Pêşbirka VIVA ya 2009an

## Pêşbirka VIVA ya 2010an

## Pêşbirka VIVA ya 2012an

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya organîsator NF-Board 
* Malpera fermî ya Viva World Cup 

Kategorî:Pêşbirkên futbolê
Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi (rojname)

***Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi*** ( كرد تعاون وترقى غزته سى ), *Gazeteya Teawun û Tereqiya Kurmancan*, anku *Rojnameya Alîkarî û Pêşketina Kurd*, organa Komeleya Alîkarî û Pêşketina Kurd bû. Rojnameyeke olî, zanistî, ramyarî, wêjeyî û civakî bû.

Di 5'ê berfanbara 1908'a li Stembolê dest bi weşanê kir. Zimanê rojnameyê kurdî û osmanî bû. Rojname hefteyî û 8 rûpel bû û li gor çavkaniyan 9 hejmarê rojnameyê derket.

## Lêkolînên li ser rojnameyê
* Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti ve Gazetesi, Malmîsanij, Weşanên Avesta, Çapa 2. 1999, ISBN 9757112593, 192 rûpel, tirkî
* Kürd teavün ve terakkî gazetesi : Kovara Kurdî-Tirkî, Kürdçe-Türkçe dergi : 1908-1909, M. Emîn Bozarslan, Weşanên Deng Çapa 1. 1995, Swêd

## Çavkanî

* En anlamlı iki armağan, Du diyariya herî watedar, Mûrad Ciwan

Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên kurdî
Armawîr

**Armawîr** (bi ermenî: Արմավիր) bajarekî Ermenistanê ye û navenda parêzgehê Armawîr e. Navên kevin bajêr Sardarabad (heta sala 1932'an) û Hoktêmbêryan (heta sala 1992'an) in.

## Girêdanên derve
* ArmeniaPedia.org

Kategorî:Bajarên Ermenistanê
Eywan (navçe)

thumb|Parêzgeha Îlamê

**Şaristana Eywan** yek ji navçeyên parêzgeha parezgeha Îlamê ye.

## Herêmên şaristanê Eywanê
* Herêma Navendî ya Şaristana Eywanê
** Gundistana Serab
** Gundistana Nebût
Bajar: Eywan
* Herêma Zerne
** Gundistana Kelan
** Gundistana Teren
Bajar:Zerne

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên parêzgeha Îlamê
Serdar Taniş

**Serdar Taniş** (jdb. 1977) siyasetmedarekî kurd e.

Serdar Taniş Serokê Rêxistina HADEP'ê şaxê Silopiya bû. Serdar Taniş û Sekreterê Rêxistina Navçeyê Ebubekir Deniz di 25ê kanûna paşîn a 2001ê de ji aliyê Fermandariya Cendirmeyan a Sîlopiyayê gazî wan hat kirin û paşê hatin binçavkirin û ji wê demê de wenda ne.

Kategorî:HADEP
Kategorî:Mêr
Kategorî:Silopiya
Kategorî:Siyasetmedar
Samîlenda

thumb|200px|Herêmên ku gelê sámî lê dijîn
[thumb|200px|[Alaya Samîlendayê]]
thumb|200px|'''Zaravên xelkê Samîlendayê:'''<br />1) Sámiya başûr (Åarjil)<br />2) Sámiya Umeyê (Upme)<br />3) Sámiya Piteyê (Bitthun) <br />4) Sámiya Luleyê (Julev)<br />5) Sámiya bakur (Davvi) <br />6) Sámiya skoltan <br />7) Sámiya Inariyê (Ánár) <br />8) Sámiya kildin <br />9) Sámiya ter
**Samîlenda** an jî **Sápmi** herêmeke li bakurê Ewropayê û welatê gelê Sámî ye.

Welatê Samîlenda (yan jî Laponya) tucare nebûye dewletek serbixwe û di navbera herçar dewletên Norwêc, Swêd, Fînlenda û Rûsya hatiye parvekirin. Gelê samî gelekî kevnarê ê herêma bakurê Skandînavê ye. Li demên berê mirov bi awayekî ne rind digotê lapî an jî laponyayî. Li herçar dewletan gelê sámî weke kêmnetewe dijî.

## Galerî

Wêne:Sapmi Lappland.jpg|Dîmenek ji herêma golî ya Jokkmokkê
Wêne:Sarek Skierffe Laitaure Rapadalen.jpg|Dîmenek ji parka neteweyî ya Sarekê
Wêne:Sarek Skierffe Rapadelta.jpg|Deltaya newala Rapayê li parka neteweyî ya Sarekê (Samîlenda, Swêd)
Wêne:Kebnekaise view from Tuolpagorni.jpg|Kebnekaise (bi zimanê sámî, Giebnegáisi), bilindtirîn çiyayê Samîlenda û Swêdê ye (2.111 m)

Kategorî:Bakurê Ewropa
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Erdnîgariya Fînlendayê
Kategorî:Fînlenda (herêm)
Kategorî:Herêm
Kategorî:Herêmên çandî
Kategorî:Herêmên Norwêcê
Kategorî:Herêmên Swêdê
Kategorî:Norwêc (herêm)
Kategorî:Rûsya (herêm)

Kategorî:Swêd (herêm)
Kategorî:Welatên nordîk
Rewşenbîrî

Di civaka Rojava de di sedsalên 17'mîn û 18'mîn de ramana aqlî dest pê dike. Bi vî rengî pêşdaraziyên kevin û tiştên ku pê bawerî hebû ku qet naguharin û kevneşopî ketin ber meqesa rewşenbîriyê. Hewildana ku mirovan ji pêşdaraziyan dûr bixin, ji bawerî û îdeolojiyan ber bi kesên azad ve bibin bi vî rengî dest pê dike.

Hinek raman hebûn ku bûne sedema vebûna riya rewşenbîriyê. Ev jî tevgerên Ronesans û Reforman in.
Mirov dikare wekî pêşengên sereke yên Serdema Rewşenbîriyê jî navê van nûneran bihejmêre: René Descartes û Gottfried Wilhelm Leibniz. Li Almanya jî Johann Gottfried Herder, Immanuel Kant, Christian Wolf; li Fransa Denis Diderot, Claude Adrien Helvêtius, Montesquieu, Jean-Jacques Rousseau, Francois Marie Arouet de Voltaire; li Brîtanya Mezin David Hume, John Locke û Thomas Paine her ew nûnerên herî girîng ên serdema rewşenbîriyê ne.

Kategorî:Fîlozofî
Kategorî:Wêje
Entab (parêzgeh)

**Entab**, an ji **parêzgeha Entabê** (, navê fermî ), parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye ku dikeve nav sinorên komara Tirkiyeyê. Serbajarê Entabê Dîlok e. Li gorî jimartina sala 2023an nifûsa parêzgeha Entabê 2.164.134 kes e. Parêzgehên din ên cîran ên parêzgeha Entabê ev in: li bakur Mereş, li bakurê rojhilat Adiyeman, li rojhilat Riha, li başûr Kilîs û li aliyê rojava jî parêzgeha Osmaniyeyê cih girtiye. Herwiha li aliyê başûr sinorê parêzgeha Entabê bi Sûriyê re jî heye.

## Dîrok
Di demên kevnare de ev herêm pêşî ji aliyê hîtîtiyan û piştre ji aliyê asûriyan ve, piştre jî ji aliyê Pers, Roma, Bîzans, ebasî û selcûqî ve hatiye birêvebirin. Di dema seferên xaçperestan de gelek şer dîtin û bi serketina Împeratoriya Osmanî re gelek mizgeft, xan, hemam û medrese hatin avakirin.

### Zeugma
Yek ji cihên herî qedîm ên parêzgehê bajarê kevnar Zeugma ye. Zeugma bajarekî kevnar ê helenîstîk e ku piştre ket destê împeratoriya Romayê. Li hemberî Zeugmayê, dîsa li ber Çemê Firatê bajarê din ê kevnar Apamea hebû. Bermahiyên Zeugmayê li nêzîkî bajarê Belqîz li ber çiyayê Belqîz hatin dîtin û îro dikeve nav sînorên navçeya Belqîz (Nizib) a parêzgeha Dîlokê. Ji ber ku Zeugma û Seleukia di dema rêya îpekê navendeke girîng a herêmê bû, her du herêm ji ber aboriya xûrt bû bajarekî vîlayên antîk ku bi gelek mozaîkên bêhempa xemilandî bû. Zeugma di çiriya pêşîn a sala 2000an de bi qedandina avakirina Bendava Bêrecûkê ji nû ve hate kisfkirin lê pirraniya bajarê antîk ket bin avê.

### Dolîçe
Bajarekî din ê kevnar Dolîçe ye. Ev cihê ku niha Dülük e, bi qasî deh kîlometreyan dûrî bajarê Entabê ye û cihê kulta Jupiter Dolichenus e.

## Erdnîgarî
Parêzgeha Entabê ji asta behrê di navbera 250 û 1250 metreyî de ye. Navenda parêzgehê 850 metre bilind e. Li Entabê gelek kanî hene û li gelek deverên bajêr golên sûnî û bendav hatine çêkirin. Bajarê Entabê li ser Deşta Entabê ava bûye. Herikîna Allebenê ya ku ji Entabê derbas dibe, du navçeyên navendî ji hev vediqetîne. Li nêzî navenda bajêr daristanên xwezayî nîn in, lê li derdora parêzgehê daristanên sûnî ku ji darên hinarê sor pêk tên hatine çêkirin. Navenda bajêr di erdheja pileya 3yem de ye.

## Navçe
* Bêlqîs (**'): [[Bêlqîs]]
* [[Cîngîfe]] (**'): Cîngîve
* Girgamêş (**'): [[Girgamêş, Entab|Girgamêş]]
* [[Îslahiye]], [[Eslahiye]] yan [[Avasîm]] (**'): Îslahiye
* Kele, (**'): [[Kele]]
* [[Kurudere]] an [[Komirlî]] (**'): Kurudere yan Komirlî

;Navçeyên Bajarê Mezin:
* Alêban (**'): [[Alêban]]
* [[Tilbişar]] (**'): Tilbişar, Haran, Elbeylî (navend: Elî Mentar)
* Şahînbeg (**): Şahînbeg

## Çavkanî

## Bîblîografî
* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
* Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.

Kategorî:Dîlok
Bêdlîs (parêzgeh)

**Bidlîs** () bajar, navçe û parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Bêdlîs e.

Parêzgeh navê xwe ji bajarê navendî Bedlîsê girtiye. Rûbera wê 8.294 km û nifûsa wê 353.988 e (2022). Piraniya gel kurd in.

## Dîrok

Dîroka Bedlîsê digihêje heya serdema neolîtîkê, lê li Bedlîsê lêkolînên pêşkeftî yên arkeolojîk nehatine kirin. Li gorî zanyaran Bêdlîs pêşî beşeke Împeratoriya Ûrartûyan bû, piştre bû ya Med û Persan. Îskenderê Makedonî li bajarê Bedlîsê kelehek çêkir û navê fermandarekî Makedonî yê bi navê Bedlis da keleh û bajarê. Piştî Îskender û Împaratoriya Diadoçiyan Bedlîs kete destê Romayiyan û heta sedsala 7an di bin desthilatdariya Bîzans de ma.

Piştî ku tirk derbasî herêmê bûn, Bitlîs pêşî kete destê Eyyûbîyan û pişt re jî kete destê Şahê Xorizm. Bitlîs dû re bû qurbana êrîşên Mongolan. Di sala 1514an de parêzgeh kete destê Osmaniyan. Ji ber ku Bedlîs li ser sînorê di navbera Osmanî û Farisan de bû, Sultan otonomiyeke berfireh da mîrên kurdên herêmê. Li Bedlîsê xanedaneke kurdan hat avakirin û di bin destê wê de Bedlîs geşbûneke çandî dît. Di sala 1864an de veguherî Vilayê Bitlîsê, ku ji ber nifûsa wê ya ermenî ya di wê demê de, di nav şeş Vîlayên Ermenîstanê de (Vilâyat-ı Sitte) dihat hesibandin. Piştî hilweşîna Osmaniyan parêzgeh ji aliyê Rûsyayê ve ji bo demeke kurt hat dagirkirin û piştre kete destê Tirkiyeyê.

### Asîmîlasyon û tirkkirin
Ji bo karên asîmlasyonê û tirkkirina bakurê Kurdistanê, di hezîrana 1927an de qanûna 1164 hat derxistin, ku destûr da avakirina Mufetîşên Giştî (Umumi Müffetişlik, UM). Bi vî havî Bidlîs di bin rewşa awarte de bi qanûna leşkerî dihat birêvebirin. Mufetîşên Giştî parêzgehên Sêrtê, Colemêrg, Wan, Mêrdîn, Bedlîs, Riha, Elezîz, Diyarbekir, Erzîrom, Qers, Erzîngan, Agirî, Xarpêt, Dêrsim û Bîngol di nav xwe de digirt. Di sala 1952an de di dema hikûmeta Partiya Demokrat de Mufetîşeyên Giştî hatin hilweşandin. Ketina parêzgehê heta sala 1965an ji biyaniyan re qedexe bû.

## Erdnîgarî

Bitlîs bi giştî ji çiya û deştan pêk tê. Ji ber vê yekê, ew bajarek ji bo xwedîkirina ajalan guncantir e.Ji ber ku avhewa bejayî dijwar e, darên pel-pel ên mîna xurmeyan nikarin li vir şîn bibin.

### Navçeyên parêzgehê
* **[[Bidlîs]]** (**'): [[Bidlîs]], [[Sîmek]], [[Narlî Dere]], [[Şetek]] (an [[Şûtik]]?)
* [[Elcewaz]] (**'): Elcewaz, Arin
* Motkî (**'): [[Motkî]], [[Yixîk]] (senter: [[Qolanîs]]), [[Huyun]] (navend: [[Tap]]), [[Meydan]]
* [[Norşîn]] an [[Çuxûr]] (**'): Çuxûr (navend: Norşîn)
* Tetwan (**'): [[Tûxtewan]] an [[Tûx]] (navend: [[Tetwan]]), [[Ketum]], [[Reşadiye]] (navend: [[Sorp]])
* [[Xelat]] (**'): Xelat, Purxûs
* Xîzan (**): Xîzan, Ekêfan (navend: Şîrîz), Uçum (navend: Sîmos)

## Çavkanî

## Bîblîografî
* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
* Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Padanya

[rast|200px|thumb|Ala Padanyayê ku aliyê [Lega Nord (bi kurdî: Tevgera bakur) tê bikaranîn]]
rast|200px|thumb|Nexşa Îtalya û herêma Padanya li bakurê welat
**Padanya** (bi îtalî: *Padania*) herêmek bakurê Îtalyayê ye. Navê Padanya ji aliyê dîrokî ve ji bo Deşta Po (Pianura Padana oder Val Padana) ku mezintirin herêma pîşesazî ya Îtalya ye, tê bikaranîn.

## Girêdanên derve
* Malpera Padanya ya 
* Malpera rojnameya 'La Padania - La Voce del Nord' 
* Alên Padanya
* "Sirûda netewî" ya Padanya 
* Helbestên li ser Sirûdaa netewî ya Padania 
* Malpera Lega Nord 
* Malpera Parlamena bakurê Padanya 
* Malpera radyoya 'Radio Padania Libera'

Kategorî:Herêm
Kategorî:Îtalya (herêm)
Kategorî:Siyaseta Îtalyayê
Zimanên germanî yên rojhilat

**Zimanên germanî yên rojhilat** beşeke zimanên germanî ya ku endamên wê gişk mirine.

## Zimanên germanî yên rojhilat
* Bastarnî
* Burgundî
* Gotî
* Herûlî
* Lemovî
* Lûgî
* Rûgî
* Skîrî
* Sûbî
* Wandalî
* Vîdîvarî

## Çavkanî

rojhilat
Zimanên baltî

**Zimanên baltî** yek ji malbata zimanên hind û ewropîyê ku li dor deryaya Baltîk têne axaftin. Lê ewna ji hêlê hin kesan bi zimanên slavî ve di bin Zimanên baltî û slavî de tên dîtîn.

## Bin-kategoriyên zimanên baltî
Zimanê baltî tên kirina du paran:
* **Zimanên baltî yên rohelat**;
Lîtwanî, Letonî, Nehrungskurî, Selonî û Semgalî;
* **Zimanên baltî yên roava**;
Prûsiya kevin, Yatwîngî, Galîndî û Dniepr-Baltî.

Li ser endam bûna Kurîyê rohelat û roava tevliheviyek heye.

Derve Lîtvanî û Letonî endamên dinên zimanên baltî heta sedsala sedsala 16an û 17an mirin.
Zimanên ku li dor Estonî û Livîyî ku li dor deryaya Baltîk tên axaftin ne endamê zimanên baltîk in û ewna yek ji endamên Zimanên Fîno-ûgûrî ne.

Kategorî:Malbatên zimanan

Kategorî:Zimanên hind û ewropî
Mêrdîn (parêzgeh)

**Mêrdîn** () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ku îro bi ser Tirkiyeyê ve ye. Serbajarê parêzgehê Mêrdîn e.

## Dîrok

### Asîmîlasyon û tirkkirin
Ji bo karên asîmlasyonê û tirkkirina bakurê Kurdistanê, di hezîrana 1927an de qanûna 1164 hat derxistin, ku destûr da avakirina Mufetîşên Giştî (Umumi Müffetişlik, UM). Bi vî havî Mêrdîn di bin rewşa awarte de bi qanûna leşkerî dihat birêvebirin. Mufetîşên Giştî parêzgehên Sêrtê, Colemêrg, Wan, Mêrdîn, Bedlîs, Riha, Elezîz, Diyarbekir, Erzîrom, Qers, Erzîngan, Agirî, Xarpêt, Dêrsim û Bîngol di nav xwe de digirt. Di sala 1952an de di dema hikûmeta Partiya Demokrat de Mufetîşeyên Giştî hatin hilweşandin. Ketina parêzgehê heta sala 1965an ji biyaniyan re qedexe bû.

## Demografî

## Navçeyên parêzgeha Mêrdînê

* Artuklu (**')
* [[Kerboran]] (**'): Kerboran
* Dêrika Çiyayê Mazî (**'): Dêrik an [[Dêrika Çiyayê Mazî]], [[Meşkîna]] (senter: [[Dêşî]])
* [[Qoser]] (**'): Qoser an Til Ermen, Dirbêsî
* Şemrex (**'): [[Şemrex]]
* [[Midyad]] (**'): Midyad
* Nisêbîn (**'): [[Nisêbîn]], [[Stilîlê]], [[Girê Mîran]]
* [[Mehsert]] (**'): Mehsert
* Stewr (**'): [[Stewr]], [[Ewîna]]
* [[Rişmil]] (**'): Rişmil

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
* Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Oksîtanya

200px|rast|thumb|Ala Oksîtanyayê
[200px|thumb|Nexşeya Oksîtanyayê Lemòtges/''[Limoges*, Bordèu/*Bordeaux*, Tolosa/*Toulouse*, Marselha/*Marseille* û [[Nizza|Niça/*Nice]]*]]

*'Oksîtanya''' (oksîtanî: Occitània [utsi'tanjɔ]) herêmeke dîrokî ya li başûrê Ewropayê ye ku zimanê oksîtanî di dîrokê de zimanê sereke bû û hîn jî, bi piranî wekî zimanê duyemîn tê bikaranîn. Îro Oksîtanya di navbera başûrê Fransayê, Spanya, Monako, û deverên biçûktir ên Îtalyayê de hatiye parçekirin.

Gelê Oksîtanyayê di dîroke de ji aliyê polîtîk ve tucarê nekarîbû yekîtiya xwe ava bikê û dewletek yekbûyî û serbixwe damezrînê, lê zimanê oksîtanî ku zimanekî serbixwe ye û nezîkî katalonî ye karîbû girêdanekê di nava gelê vê herêma başûrê Fransayê pêk binê. Di van demê dawî ye gelê herêmê li çand û zimanê xwe verdigere û lê xwedî derdikeve. Minakek vê yekê ew e ku li Oksîtanyayê navê gund, bajar û devedan li kêleka fransî edî bi zimanê oksîtanî jî tên nivîsandin.

## Kesên navdar ên Oksîtanyayê

## Girêdanên derve
* Govend û muzîka kevneşop ya herêma Nîzza (bi inglîzî, fransî û almanî).

## Çavkanî

Kategorî:Civaka Fransayê
Kategorî:Erdnîgariya Spanyayê
Zimanên germanî

**Zimanên germanî** yek ji şaxên malbata zimanên hind û ewropî ye. Ew bi endamên xweyê 15 zimanan nêzî 500 mîlon zimanaxivên wek zikmakî, 700 milyonan jî wek zimanê duyem nav xwe de dihewirîne. Yek ji sedema herî girînga cihêbûna wan zimanan Guhêrîna Dengan a Pêşîn (bi almanî: *Erste Lautverschiebung*) e.

## Zimanên germanî
Îro heşt zimanên germaniyên ku axivên xwe ser milyonekî re ne hene.
* Îngilîzî Ew zimanê germanî ku li dinê herî belav bûyî ye. 340 milyon wek zimanê zikmekî û ser 180 milyon kes re jî wek zimanê duyem an jî sêyem diaxivin.
* Almanî nêzî 100 milyon kes wek zimanê zikmakî, ji hêlê ser 80 milyon kes re jî wek zimanê duyêm tê axaftin.
* Holendî (22 milyon)
* Swêdî (9 milyon)
* Afrikaans (6 milyon)
* Danîmarkî (5,5 milyon)
* Norwêcî (5 milyon) (bokmål û nynorsk)
* Yîdîş (3 milyon)

## Şitlên zimanê germaniyê rohelat-bakur û roava
Zimanên germanî nav xwe de wek *Roava*, *Bakur* û *Rohelat* tên par vekirin. Îro erdnîgarî sînorê zimanên bakur û roava sînora Almanya û Danîmarka tê ditîn. Lê dîsa jî navbera wan her du şitlan de sînoreka eşkereyî tune ye û ew zimanan careke re, di cih de wernagerine zimanên şitlê din.
* **[[Zimanên germanî yên roava]]**
Zimanên di şitlê zimanên germanî yên roava de wiha ne: almanî, yîdî, luksembûrgî, pensîlwanî, holendî, afrîkaans, îngilîzî û frîzî.

* **[[Zimanên germanî yên bakur]]**
Swêdî, danîmarkî, norwêcî, feroeyî û îslendî.

* **[[Zimanên germanî yên rohelat]]**
Zimanên vê şitlê îro bi temamî mirine û li holê rabûne. zimanê gotî yek ji zimanên vê şitlê bûn.

## Parvekirina zimanên germanî yên îro
Şaxa zimanên germanî îro xwediyê 14 zimanên ku ji hêla 500 milyon kes têne axaftin. Ewna gorî nêzikbûna xwe wiha têne parvekirin:

* **Germanî** 14 ziman bi dorî 490 milyon axivên xwe
** **Germaniya rojava**
*** **Almanî-holendî**
**** **Almanî**
***** Almanî (100 milyon zikmakî; 180 milyon duyem)
***** Yîdîş (3 milyon)
***** Luksembûrgî (300.000)
***** Pensîlwanî (100.000)
***** Plautdietsch (Almaniya deşt) (500.000)
**** **Holendî**
***** Holendî (22 milyon) (V holendî, flamî)
***** Afrikaans (6 milyon zikmakî; 10 milyon zimanê duyem)
*** **Anglo-frîzî**
**** Frîzî (720.000)
**** Înglîzî (340 milyon; 510 milyon zimanê duyem)
** **Germaniya bakur**
*** **Skandînavî**
**** Danîmarkî (5,5 milyon)
**** Swêdî (9 milyon)
**** Norwêcî (5 milyon) (bokmål û nynorsk)
*** **Îslendî-feroeyî**
**** Îslendî (250.000)
**** Feroeyî (65.000)
** **Germaniya rojhilat** (mirine)

## Girêdanên derve
* Klasîfîkasyona zimanên germenî (DOC)
Mereş (parêzgeh)

**Mereş** () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye ku di nava sinorê komara Tirkiyeyê de ye. Serbajarê parêzgehê Gurgum e. Li rojhilatê parêzgehê Meletî û Adiyeman, li rojava Qeyserî û Edene, li başûr Entab û Osmaniye, li bakur jî parêzgeha Sêwas cih digire. Li gorî daneyên dawiya 2023an nifûsa parêzgehê Mereşê 1.116.618 kes e.

Parêzgeha Mereşê bi tena serê xwe %14ê pêwîstiya elektrîkê ya Tirkiyê peyda dike, bi saya santralên termîk ên Avşîn - Albistan A, B û C, yên ku di nav sînorên parêzgehan de ne.

## Erdnîgarî
Parêzgeha Mereşê deryaya wê tune ye, lê girêdayî herêma Behra Spî ya Tirkiyê ye. Erd heta 3000 m bilind e û ji çiyayên Torosê pêk tê, ku di navberê de deşt hene. Li parêzgehê gelek çem hene lê golên xwezayî tune.

Navenda Mereşê li quntara Çiyayê Ahîrê hatiye lêkirin. Ji ber vê yekê navenda bajêr gir e. Her çend hin dever li derveyî navenda bajêr deşt bin jî, piraniya wan xwedan avahiyek çiyayî ne. Mereş bi avahîya xwe ya avhewayê ji parêzgehên din cuda ye, ji ber ku nexşeya parêzgeha Mereşê di 3 herêman de cih digire. Ji ber vê sedemê, avhewa wê ya guherbar heye, lê bi gelemperî avhewaya Deryaya Navîn serdest e.

## Qezayê parêzgeha Mereşê

* Mereş (qeza) (): Gurgum an jî Mereş, Zeytîn, Yenîce Qela (senter: Qeyslî)
* Afşîn (qeza) (): Afşîn an jî Avşîn
* Andirin (qeza) (): Andirin
* Çaxliyan Cerît (qeza) (): Çaxliyan Cerît an jî Cirîd
* Cela (qeza) (): Cela
* Albistan (qeza) (): Albistan, Gûcûk
* Nûrhaq (qeza) (): Nûrhaq
* Bazarcix (qeza) (): Bazarcix, Narlî
* Eloxlu (qeza) (): Eloxlu an jî Kirdoxlî
* Koksen (qeza) (): Koksen (?)

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlüğü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adları" (1928).
* Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Weşanxaneya Pencinar

**Pencinar**, weşanxaneyek e ku pirtûkên ji zargotina kurdî ya bi devoka kurmancî derdixe. Kilasîkên kurdî yên ku hetanî 1923an bi alfabeya erebî hatine nivisandin, werdigerîne alfabeya latînî.

Herweha projeyeke pirtukên zarokan jî ji çîrokên folklorî yên rawilan (fabil) amade kiriye ku ji 100 pirtûkî pêk hatiye.

Besek ji weşanxaneyê çap e.

## Girêdanên derve

* Malpera Pencinarê

Kategorî:Weşanxane
Şirnex (parêzgeh)

**Şirnex** () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Şirnex e. Piraniya gel Kurd e, lê gelek leşkerên tirk jî hatine bi cih kirin û ev yek bandorê li nexşeya siyasî û demografîk dike.

Parêzgeh li bakur bi Sêrt (parêzgeh) û Wan (parêzgeh), ji rojhilat ve bi Hekarî (parêzgeh), ji başûr ve bi Hesîçe (parêzgeh) û Dihok (parêzgeh) û ji rojava ve bi Mêrdîn (parêzgeh) re hevsînor e. Rûbera wê 7078 km² û bilindahiya wê 1400 m ye. 

Bajêrê Şirnexê heta sala 1990ê girêdayî Sêrtê bû. Piştî biryara parêzgehbûna Şirnexê navçeyên Elkê û Qilaban ji Hekarî, navçeya Basan, Şirnex ji Sêrtê, navçeyên Cizîr, Silopiya, Hezex ji Mêrdînê hatin wergirtin. 

Ji bilî serbajêr, li parêzgeha Şirnexê 18 şaredarî (bajar) û 194 gund hene. Nifûsa parêzgehê di sala 2023 de 570.745 kes bû.

Çemên girîng Dîcle, Hezil, Çaglayan û Kizilsu ne. Kızılsu, Hezil û Xabûr diherikin Dîcleyê. Çiyayên herî girîng Cûdî bi 2089 m, Gabar, Namaz û Çiyayên Altînê ne.

## Dîrok

## Demografî

Li Şirnexê bajarê herî mezin û modern Cizîra Botan e Gelha Cizîrê 152 hezar kes'e. Navenda Danûstandinê li heremê tenê Cizîra Botan heye û Balefirgeha Şerefedîn Elçî ji Cizîrê ye. Pişt Cizîrê Silopîya mezin e

Li herêma Botanê de gelek ol û tixm hene ji bilî Kurda, Fileh'en Suryanî, Nesturî ji dijîn gelek gunda Dêr'en Filaha heye û navenda Hezexê de gelek Fileh dijîn

## Navçeyên parêzgeha Şirnaxê
* Basan (**'): [[Basan]] (an jî [[Basê]])
* [[Cizîr]] (**'): Cizîr an Cizîra Botan, Koca Pinar (navend: Omerîn)
* Elkê (**'): [[Elkê]]
* [[Hezex]] (**'): Hezex, Basûrîn, Aliyan (navend: Delawa Qesrê)
* Qilaban (**'): [[Qilaban]], [[Kîrur]]
* [[Silopiya]] (**'): Silopiya an Silopî
* **[[Şirnex]]** (**): Şirnex, Dêrşew (navend: Şêxê Reş)

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
* Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Endezyariya mekatronîkê

**Mekatronîk **, ku jê re endazyariya endezyarî ya Mekatronîk tê gotin, şaxek endezyarî ya pir dîsîplîn e ku li ser endezyariya her du pergalên elektrîkî û mekanîkî disekine, û her weha têkelek robotîkî, elektronîkî, komputer, telekomunasyon, pergalên, kontrol, û endezyariya hilberê jî digire nav xwe.

Kategorî:Endezyarî
Kele

**Kele** () yek ji navçeyên Dîlokê ye. Navçe di destpêkê de gundekî piçûk bû ku piştî sala 1957an de bi mezin bûnê re statûya navçeyê bidest xistiye. Piraniya gundên navçeyê ji kurdin pêk tê. Kurdên gundên nêzikî Çemî Feratê bi navî wanî têne zanîn.

## Erdnîgarî
Kelê nêzikî ava reş a li ser riya Semsûrê ye ku 67 km li rojhilatê bakûrê Dîlokê cih digire. Navçe cîranê Bêsnî, Xelfetî û Bazarcixê ye. Bilindahiya ji asta deryayê 530 mêtre bilind e û rûbera navçeyê 534 km² ye.

## Gelhe

Nifûsa wê bi tevî gundan 41.439 e.

## Gundên Keleyê
* Kele
* Elif
* Dîng
* Sirgûc
* Lordîn
* Qotel
* Şêxdawid
* Zag
* Hesar
* Pagir
* Xirawreşk
* Başpîngar
* Xişrîm
* Qerewaza Jorîn

## Çavkanî


Kategorî:Navçeyên Dîlokê
Kamerûna Başûr

thumb|Ala Kamerûna Başûr
[thumb|Herêma Kamerûna Başûr li [Kamerûnê]]
**Kamerûna Başûr** beşek ji welatê Kamerûne. Ev beşê Kamerûn piştî deshilatdariya Almanya, di navbera salên 1922-1961'ê de ket bin deshilatdariya Yekîtiya Keyaniyê, lê beşê din ê Kamerûne di bin deshilatdariya Fransayê de bû. Heta niha Kamerûna Başûr herêmek inglîzaxêfe, lê beşe din ê Kamerûnê fransîaxêfe. Beşek ji civaka Kamerûna Başûr xwe di nav welatê Kamerûn de bindest dibînê û serxwebûna herêma xwe dixwazê. Ew ji bo Kamerûna Başûr peyva *Ambazonia* anjî *Ambazania* bikar tînin.

Kategorî:Avabûnên 1922an li Afrîkayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1916an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1961ê de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Nîjeryayê
Kategorî:Kamerûn
Şerê Oremarê

**Şerê Oremar**, di 21 kewçêrê 2007'î de di navbera hêzên pêşmerge yen PKKê û Artêşa Tirk de, li Oremarê derbas bû.

HPGê li Oremarê 16 serbazen Tirk kuştin û heşt serbaz jî dîl girtin.

## Girêdanên derve
* - Yeni Özgür politika
* - Nûçeyên Yekemîn
* - Fermandarê Tabura Oremar
* - Bianet

Kategorî:Pevçûn
Kategorî:2007 li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:2007 li Tirkiyeyê