open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sirûda neteweyî ya Gabonê

**La Concorde** sirûda neteweyî ya Gabonê ye, ji hêla Georges Aleka Damas ve hatiye nivîsandin û bestekirin. Piştî serxwebûna Gabonê di sala 1960î de hate pejirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Real Audio file (instrumental)
* MIDI file 

Kategorî:Gabon
Kategorî:Sirûd
Kategorî:Sirûdên neteweyî
Georges Aleka Damas

**Georges Aleka Damas** (18 çiriya paşîn 1902-04 gulan 1982) nivîskarê sirûda neteweyî ya Gabonê ye.

Kategorî:Gabon
Kategorî:Jidayikbûn 1902
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1982
Kategorî:Nivîskarên sirûdên neteweyî
Quito

**Quito** navê wê ya fermî (**San Fransisco de Quito**), paytexta Ekwadorê ye. dê bê tijî kirin.

### Guápulo, Quito


File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG


[thumb|rast|400px|[TelefériQo]]

Kategorî:Ekwador
Kategorî:Paytextên Amerîkaya Başûr
Kategorî:Paytextên Amerîkayê
Çemê Gabonê

**Çemê Gabonê** an jî **Xelîca Gabonê** (bi fransî: *Fleuve Gabon* an jî *Estuaire du Gabon*), li rojavayê Gabonê ye. Ber bi Kendava Gînêyê ve diherike. Gelên ku li vir dijîn çemê "xelîca bi ava kêmxwê ya Gabonê" (*Estuaire du Gabon*) bi nav dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Gabon
Kendava Gînêyê

**Kendava Gînêyê** (; ) kendaveke li başûr rojavayê Parzemîna Afrîkayê ye ku Xêza ekvatorê radiweste. Kendav Gînêyê beşa herî bakurê rojhilatê Okyanûsa Atlantîk a tropîkal e ku ji Cape Lopez li Gabonê, li bakur û rojava heta Cape Palmas a li Lîberyayê dirêj dibe. Girava Nullê ku wekê xala di navbera Ekvator û Meridiana Sereke (pileya sifir a hêlîlar û hêlîpanê) tê pênasekirin, di nav kendavê de ye.

Di nav gelek çemên ku diherikin kendava Gînêyê çemên wekê Nîjer û Volta hene. Xeta peravê ya kendavê Kendava Benîn û kendava Boniyê vedihewîne.

## Çavkanî

Gabon|Gînê
Gînêyê

Kategorî:Kendavên Afrîkayê
Kategorî:Komên avê yên Nîjeryayê
Brazzaville

thumb|çep|Brazzaville (2005)
**Brazzaville** an jî **Brazavîl** (bi zimanê kongoyî: *Mavula*), li rojavayî Afrîkayê paytexta Komara Kongoyê ye. Li gor hejmarên 2014an nifûsa bajêr 1.827.000 e.

## Çavkanî


Kategorî:Komara Kongoyê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Ali Bongo Ondimba

**Alî Bango Ondimba** navê wî ya zayînê (Alain Bernard Bongo), 9 sibat 1959an de li Brazzavilleyê ji dayîk bûye. Serokkomarê Gabonê ye. Siyasetmedar 2009an de hilbartina Gabonê de bû serokkomar. Ji berî wî, bavê wî 1967an û heta 2009an serokdewletê Gabonê bû. Li gor encamên fermî hilbijartina 2009an de ji dengan %42an ew rahişt.

Di Cotmeha 2021 -an de, Ali Bongo di "kaxezên Pandora" de tê vegotin, ev belgeyên li ser karanîna pargîdaniyên deryayî di bihiştên bacê de, Ali Bongo dê sûdmendê du pargîdaniyên ku niha hatine hilweşandin bûya.

## Çavkanî

Kategorî:Gabon
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mirovên zindî
Baltimore

thumb|150px|Baltimore Seal

**Baltimore** bajarekê DYAyê ye û Parêzgeha Maryland cih digire. Bajarê herî mezin ya parêzgehê ye.

## Dîrok

Sal 1729an de bajar hatiye ava kirin.

## Gelhenasî

Nifûsa wê digîhîje 2.668.056 (2005)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Şaredariya Baltimoreyê 

Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Mala Ciwan û Çandê a Mêrdinê

**Mala Ciwan û Çandê a Mêrdinê** (), ji sala 2001ê û wir de ji bo Proxrama Pêşketina Ciwakî-Aborî a Ciwanên Rohilatabaşûr yên Anatolîyayê dest bi xebatê xwe kirî ye. Ev sazî ji aliyê Parêzgeha Mêrdînê û Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP) tê destek kirin.

Vîzyona Mala Ciwan û Çandê a Mêrdinê:
* Ji bo ava kirina platformek û serbanek ku hemû xebatên di derheqê ciwanan de tên parastin.

Mîsyona Mala Ciwan û Çandê a Mêrdinê:
* Ji bo ciwanên Mêrdînê pirsgirêk û tengasiyên xwe nas bikin. Ji bo van pirsgirêk û tengasiyan çareserî bê dîtin.

Bizaviyên wê:
* Qursa kombers, Îngilîzî, Wêne û Şano. Ji bilî van qursan xebatên sînema, muzîk û hwd. jî he ne.

## Çavkanî

Kategorî:Mêrdîn
Altan Tan

**Altan Tan** (jdb. 1958 Êlih, Bakurê Kurdistanê), ramyar û nivîskarê kurd e ku pirtûkên xwe bi zimanê tirkî dinivîse.

## Perwerdehiya wî

Altan Tan ê bi eslê xwe ango ji alî bapîrê ji bajarê Midyadê ye, dû re ji Êlihê re koçberî kirin. Perwerdahiya xwe ya yekem û navîn li Amedê qedand. Di sala 1976an de ji Koleja Maarîf a Amedê, di sala 1981ê de jî ji Zanîngeha Avayî ya Akademiya Endezyariya Dewletê ya Enqereyê perwende bû.
Gelek hevpeyvîn û nivîsên Tanî serî da li kovarên û rojnameyên bi nav Girişim, Yeni Zemin, Sözleşme, Zaman, Yeni Şafak, Demokrasi û Tarafê û di kovar û rojnameyên din da hatiye weşandin. Niha jî li rojnameya Özgün Duruşê de nivîskarî dike. Ser mijarê pirsgirêka Kurd de xwedî dahûrîn û agahiyên girîng e.
## Rewşa Bavê wî

Bavê wî Bedî Tan li Girtîgeha Amedê di encama cizaretê de hat kuştin. Di encama hewldanên Tan, kuştina bavê wî ya encama cizaretê hat selmandin û dizdarê heyamê bi bernavk "Gestapo" bi 7 sal siza yê hat girtî kirin.

## Nivîskaritî, jiyane ramyarî û partiya wî ([[HADEP]], [[RP]] û [[BDP]])

Tan, di navbera salên 1984-1985an de alîkarî şaredarî Keçiören Melih Gökçekê ku ji Partiya Anavatanê kir, lê belê pişt re, heft û çarik meh şunda dew ji wî karê berda. Di sala 1987an de beşdarê Partiya Refahê bû, di partiyê da erkê dagerî rojhelate başur hilda.Lê belê di demên xwe yên partî de piranî helwestek dijber nîşan da. Piştrê hevalbendî RP û MHP yê di hilbijartinên giştî ya 1991ê de ji wî partiyê jî qetiya. Piştrê bi Ali Bulaç, Yalçın Akdoğan û Mehmet Metinerê re kovarên bi nav Sözleşme û Yeni Zemin derxist. Di tevgera Aydin Menderesê de erka Alîkariya Seroke Giştî hilda. Di navbera salên 2000-2002an jî di HADEPê de endama dîwana partî kir û xebatan meşand.

Gelek hevpeyvîn û nivîsên Tanî serî da li kovarên û rojnameyên bi nav Girişim, Yeni Zemin, Sözleşme, Zaman, Yeni Şafak, Demokrasi û Tarafê û di kovar û rojnameyên din da hatiye weşandin. Niha jî li rojnameya Özgün Duruşê de nivîskarî dike. Ser mijarê pirsgirêka kurd de xwedî dahûrîn û agahiyên girîng e.

Herwiha, endama timîdom ya Komcivîne Civakê Demokratîk (KCD) e û di wî warê de erkekî girîng dilîze. Di heyaman dawîn de piranî bi weşankirina nivîsên wî yên ser pirsgirêka Kurd di rojname û kovaran de tê pêşberî me. Herî dawî, ji bo hilbijartinên 2011ê ya giştî ji bo namzetê di BDPê da, serlêda.

Tan, zewicî û bavê şeş zarokên e. Tan, zimanên kurdî, îngîlîzî, erebî û tirkî dizane.

## Pirtûkên wî yên hatiye weşankirin
* *[[Turabiddin'den Beriyé'ye: Aşiretler, Dinler, Diller, Kültürler]]* (2011, *Nûbihar*)
* *[[Kürt Sorunu (pirtûk)|Kürt Sorunu]]* (Pirsgirêka Kurd), Çilê, *Weşanên Tîmaşê*

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Keleha Xoşabê

thumb|250px|Keleha Xoşabê

**Keleha Xoşabê** li ser rêya Wan û Colemêrgê li gundê Xoşeba giradayê navçeya Payizavayê ye. 60 km dûrî navenda Wanê ye. Keleh li ser girekî tûj hatiye avakirin. Keleh ji du beşan pêk tê.

Keleha hundirîn û keleha ji der ve dikeve aliyê bakûrê kela hundirîn . Paşeroja kelehê digihîje Ûrartûyan. Keleh pîştre jî ji aliyê Mîrê Kurdan mîr Silêmanê zer yê mamîdî’ê zer Beg ve di sala 1643’ an de ku wê demê de girêdayî Osmaniyan bû hate çêkirin. Mirov dikare şopên paşerojê di serşoya kevn, mizgeft, medrese, kanî, sarica avê, zindan û jûrên hundirên kelehê de bibîne.

## Binêre
* Xoşab

## Çavkanî

Kategorî:Kelehên Kurdistanê
Kategorî:Kelehên Tirkiyeyê
Kategorî:Kelehên Wanê
Kategorî:Payizava
Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr

**Zanîngeha Kurdistan - Hewlêr** an jî bi navê fermî **Zankoy Kurdistan - Hewlêr**, pêncemîn zanîngeha herêma Başûrê Kurdistanê ye. Li Hewlêrê di sala 2006an de hate avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2006an li Başûrê Kurdistanê
Kurdistanê - Hewlêr
Valery Leontiev

**Valery Leontiev**, anku **Valerî Yakovlevîç Leontiev** (bi rûsî: Вале́рий Я́ковлевич Лео́нтьев, *Valeriy Yakovlevich Leontiev*, * 19ê adarê 1949 li Komi, Rûsyayê) stranbêjekî muzîka pop ê Rûsyayê ye.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Leontiev

Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêj
Samuel Barzanî

**Samuel Halevi Ben Nathanel Barzani** (jdb. 1560 Barzan - m. 1630) yek ji pêşengên malimên kurdên cihû ye. Ew bi îhtimaleke mezin li devera Barzanê çêbûye û mezin bûye. Bavê Asenat Barzanî ye.
## Çavkanî

Kategorî:Kurdên cihû
Yeşîva

[girêdan=Wêne:ישל%22צ.jpg|thumb|Salona [:he:ישיבת ירושלים לצעירים|bihîstina Yeşîva ji bo ciwanan]]
**Yeşîva** di cihûtiyê de navê dibistana perwerdehiya li ser nivîsên kevnare yên dînê cihûyan dixebitê ye. Ev sazî herwiha di serî de li ser perwerdehiya Talmud û Tewratê dixebitê.
Perwerdehî bi hevparekî/ê re tê qedandin. Ev hevpar di zimanê Aramî de mîna *[[havrusa]]* bi wateya "heval" tê binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî
Roş Xodeş

thumb|250px|Cejna Roş Xodeş li gorî kitêbeke kevn a alman (1724)

**Roş Xodeş** (bi îbranî: ראש חודש, *Rosh Khodesh*, wateya wê *Serê Mehê* an jî *Destpêka Mehê* ye) di salnameya îbranî de navê roja pêşî ya her mehê ye. Yek ji cejnên cihûyan e.

Kategorî:Cihûtî
Asmara

**Asmara** (bi tîgrînî: ኣስመራ, *Asmera*; erebî: أسمرة, *Asmara*) paytexta Erîtreayê ye. Di sala 2017an de nifûsa bajêr 804.000 kes bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Erîtrea
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Bî (mirov)

**Bî** an jî **jina bî**, ji jina ku zewiciya û piştî ku zewiciya, piştre bi demekê re ku ji mêrê xwe dimire re tê gotin. Jina bî û an jî mêrê bî û hwd, ji wan re tê gotin.

Kategorî:Jin
Rênas Serhed

**Rênas Serhed** an jî **Rênasê Qeremêşê** (), (1980 li Qeremêşa Gimgimê, 21'ê pûşperê 2010 li axa Kelkita Gümüşhaneyê, Tirkiye) şervan û têkoşerek kurd bû. Bi salan bû (ji sala 2003'an ve aktîv) di nava refên HPG'ê de pêşmergetî dikir.

Bi tevî hevalê xwe Amed (Hamit Ulaş) li parêzgeha Tirkiyeyê Gümüşhane şehîd dikevin. Rênas ji gundê Qeremêşa Gimgimê bû. Lawê Mehmo kurê Mihemed kurê Hecî Evla (Evdila) bû. Hecî Evla bi piyatî çûbû Hecê. Mirovekî oldar, welatparêz bûye. Tevlî Serhildana Şêx Seîd bûye.

Malbata Mihemed ê bapîrê Rênas diçin mezreya Zorava, li ser axa xwe bicih dibin. Piştre bavê wî Mehmo bar dike diçe Edeneyê. Rênas mirovekî xwendî bû, zanîngeh xwendiye.

Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin
Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 2010
Hamit Ulaş

**Amed Serdoz** (), (1976 li Farqîna Amedê, 21ê hezîranê 2010, li Kelkita Gümüşhaneyê, Tirkiye) şervan û têkoşerekî kurd bû.

Sala 1992an li Amedê tevlî refên HPGê bûbû. Lawê Meqbûle û M. Tahir e. Di şer de bi tevî Rênas Serhed û Sîpan Aras şehîd dikeve.

Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Kesên ji Farqînê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 2010
Viktor Frankl

thumb|Frankl di sala 1965an de
thumb|200px|Berhemeke psîkiyatrîstê nemsawî Viktor Emil Frankl
**Viktor Emil Frankl** (bilêvkirina kurdî: *Vîktor Emîl Frankil*) (jdb. 26'ê adarê 1905 - m. 2'ê rezberê 1997, Viyana) demarzanistvan û revanpizişkê nemsayî û qurtalbûyekê Holokostê ye. Ew hîmdanerê ramandermaniyê anko logotherapyyê ye. Ramandermanî coreyekê bûnşirovekariyê anko *analîza eksîstensiyel*, anko "rêbaza sêyê ya revandermaniya Viyanayê" ye. Kitêba wî ya pirrfirotî ya bi navê Gerriyana Mirovî li dû Ramanê (bi zimanê orijînal: Man's Search for Meaning) ko demnîgar anko kronîkela serhatiyên wî di urdîgehekê Naziyan da ye. Kitêba wî, jibo caran pêşîn, li sala 1946ê bi navê "Trotzdem Ja zum Leben sagen: Ein Psychologe erlebt das Konzentrationslager" û paştir li sala 1959ê bi navê "Ji Urdîgehê Mirinê heta Bûnbaweriyê (eksîstensiyalîzm)" belav bû.

Di wê kitêbê da, ew behsa şêwazê xwe yê revandermankaranî yê vedîtina ramanê di hemî awayên hebûnê da, xo di kirêttirîn awayên wê da, dikit û dibêjit ko ew raman dibê sedema berdewamkirina jiyanê bit. Frankl yek ji kesên herî diyar di warê bûnşirovekariyê (analîza eksîstensiyal) da û yek ji wan kesan e ko bandoreka mezin liser revanzanistê mirovbawerane kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşk
Kategorî:Jidayikbûn 1905
Kategorî:Mirin 1997
Kategorî:Psîkiyatrîst
Kategorî:Psîkiyatrîstên awistirî
Bulxûrî

**Bulxûrî**, anku **Bulẍûrî** () gundekî ser bajarê Melediyê ye.

Kategorî:Gundên Meletiyê (navend)
Joachim Jungius

**Joachim Jungius** (jdb. 22ê îlonê 1587 li Lübeck; m. 23ê îlonê 1657 li Hamburg) fizîknas, matematîknas û fîlozofekî alman bû.

Kategorî:Fizîkvanên elman
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Fîlozofên elman
Kategorî:Jidayikbûn 1587
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1657
Xaxam

[thumb|200px|Malimek li gorî tabloyeke [Isidor Kaufmann]]
**Xaxam**, **malim**, **hêris** an jî **rabî** di cihûtiyê de navê mamosteyên Tewratê ne, weke meleyên misilmanan û keşeyên filahan. Ew jî, weke meleyên misilmanan, kûmekî ku tenê qahfê serê wî bigirê dide serê xwe. Heta nahaka bi cilên reş û riha wan ya dirêj, dihêne berçav. 

Wateya bêjeya *xaxam* jî tê gotin tê wateya "mirovê zane". Peyva *rabî* jî bi zimanê îbranî tê wateya "mîrê/efendiyê min". Xaxam, di nav xwe de, ji xwerê bi berjor ve diçin. Li jor jî ku jê re "serekxaxam" heye, hemû li gotina wî dihênin. 

## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî
Sûserek

**Sûserek** an jî **Sewserek**  (), gundekî ser bajarê Melediyê ye.

Kategorî:Gundên Meletiyê (navend)
Xalîkan

**Xalîkan** (), gundekî ser bajarê Melediyê ye. (bî rasti gund nina 12 gund e xellikan heye aşiré xallikan te gotîn.. Navén gund an:
Saki’yan,
Teşi’yan,
Haysıwan,
Geli-a polan,
Sevserek,
Yeni köy,
Mengîl,
Qırım,
Mélla Hasan,
Qaràn,
Deşté dûndîle (ji Teşiyan weqetine çûne ber férét),
Lûlîkàn,

Kategorî:Gundên Meletiyê (navend)
Mercedes-Benz Klasa E

thumb|Mercedes-Benz Klasa E (2019)
**Mercedes-Benz Klasa E** tirombêleke Mercedesê ye. Fîrma Mercedes-Benzê bi modela Klasa E navê xwe kir dîrokê. Di sala 1993'an de hate pêşkêşkirin. Berî wê, navê modelên "E" mîna 200 D, yan jî 200 E hebûn.

Klasa E bi taybetî li Almanyayê tên çêkirin; li Bremen, Stuttgart û Sindelfingenê. Ê ku li lîga Klasa E dilîzin modela *Audî A6* ye û modela *BMW a 5er* e. Mercedes-Benz Klasa E tirombêleke luks û biha ye.

Kategorî:Mercedes-Benz
Slovak

**Slovak** navê gelê ku ji mirovên Slavên Rojavayî ne. Welatê wa Slovakya û zimanê wan Zimanê slovakî ye ku ev ziman pir nêzîki Çekî ye. Piraniya Slovakan îroj li Slovakya dijîn lê hejmareke wan a mezin li welatên Çekya, Mecaristan, Serbistan, DYA û Kanada dijîn. Li tevahiya cîhanê 6-7 milyon slovak dijîn.

## Çavkanî

* Slovakên li DYA (Pirtûkxaneya Meclîsê)
* Neteweyên li Mecaristanê 
* CIA.gov 
* (Ji Slovakya : 5'ê Cotmehê 2010) 

Kategorî:Komên etnîk li Çekyayê
Kategorî:Komên etnîk li Serbistanê
Kategorî:Komên etnîk li Slovakyayê
Kategorî:Slav
Mecar

**Mecar** navê gelekî ku li Ewropa dijîn e. Welatê wan Mecaristan û zimanê wan zimanê mecarî ye. Li gorî çavkaniyan li cîhanê 14 milyon mecar hene û 10 milyonên wan li Mecaristanê dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin
Kategorî:Komên etnîk li Awistiryayê
Kategorî:Komên etnîk li Mecaristanê
Kategorî:Komên etnîk li Romanyayê
Kategorî:Komên etnîk li Serbistanê
Kategorî:Komên etnîk li Slovakyayê
Kategorî:Komên etnîk li Slovenyayê
Kategorî:Komên etnîk li Ûkraynayê

Kategorî:Mecaristan
Kategorî:Neteweyên ûgrîk
Slavên Rojavayî

thumb|230px|Welatên ku Slavên Rojavayî lê niştecih in (keskê zelal)
**Slavên Rojavayî** navê gelên Zimanên Slavî yên Rojava dipeyivin e. Slavên Rojavayî mîna kalikên Çek, Polon, Sorb, Polab û Slovakan tên nasîn.

Kategorî:Slav
Zimanê bosnî

**Zimanê bosnî** zimanê gelê Bosnak e ku ji standartkirina zaravayê ştokavî pêk hatiye. Yek ji sê zimanên fermî yên Bosniya û Herzegovîna ye. Li cîhanê nêzîkê 3 milyon kes vî zimanî diaxivin.

## Çavkanî

* Agahî di derbarê bosnî de
* Biwêjên bosnî  
* Ferhengok
* Lîsteya kursên bosnî 

bosnî
Kategorî:Zimanên Albanyayê
Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna
Kategorî:Zimanên Montenegroyê
Kategorî:Zimanên Serbistanê
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Kategorî:Zimanên Xirwatistanê
Zimanê makedonî

**Zimanê makedonî** (македонски јазик bixwîne *Makedonski yâzik*) zimanekî ji koma rojhilatî ya Zimanên slavî yên başûr e û zimanê fermî yê komara Makedonya ye.

## Nifûsa axiv

## Çavkanî

makedonî
Kategorî:Zimanên Albanyayê
Kategorî:Zimanên Bulgaristanê
Kategorî:Zimanên Makedonyaya Bakur
Kategorî:Zimanên Serbistanê
Kategorî:Zimanên Yewnanistanê
Zimanê slovenî

**Zimanê slovenî** yek ji zimanên slavî yên başûr e ku ji aliyê nêzîkî 2,5 milyon kesan ve tê axaftin û piraniya wan li Slovenya dijîn. Slovenî zimanê zikmakî yê 1,85 milyon kesa ye û yek ji 23 zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.

## Çavkanî
* Agahî di derbarê Serjimara Komara Slovenya yê de  

slovenî
Kategorî:Zimanên Awistiryayê
Kategorî:Zimanên Îtalyayê
Kategorî:Zimanên Mecaristanê
Kategorî:Zimanên Serbistanê
Kategorî:Zimanên Slovenyayê
Zimanê polabî

**Zimanê polabî** yek ji zimanên mirî yên koma Zimanên slavî yên rojava ye ku ji aliyê mirovên di dema berê de li herêma Bakur-Rojhilatê Almanya dijîn ve dihate axaftin. Li gorî agahiyan heta sedsala 18'a ev ziman dihate axaftin. Lê piştre li herêmên vî zimanî Almanî kete dewsa wî de.

Kategorî:Zimanên lehî
Kategorî:Zimanên Almanyayê
Zimanê keşûbî

**Zimanê keşûbî** yek ji beşa zimanên lehî ye ku ji malbata Zimanên slavî ye. Keşûbî ji aliyê hin komên mirovên Pomeran ên mîna Keşûb tên binavkirin ve li herêma Pomeranya tê axaftin. Li Cîhanê nêzîkî 50.000 kes vî zimanî diaxivin.

## Çavkanî

* Agahî di derbarê zimanê keşûbî de 

Kategorî:Zimanên slavî yên rojava
Kategorî:Zimanên Polonyayê
Bamye

thumb|Bamye
thumb|Xurekeke bi bamye (Dihok)
**Bamî** yan jî **bamye** (bi latînî: *Abelmoschus esculentus*), nebateke ji malbata baqilan e. Bi giştî, ji bo xwarinê tê çandin. Gelek cureyên wê hene.

## Xwarin
Ji bamiyê gelek xwarinên goşt û bê goşt tên çêkirin.

## Beyt
"Îlahî meke qismetê min tu car
evan bamiyeê mirarê mirar..."

## Galerî

File:Okra seedling, hydroponic, 7days.JPG
File:Giant okra plant.jpg
File:Okro flower.jpg
File:Okra with corriander.png


## Çavkanî

Kategorî:Pêjgeha Afrîkayê
Zimanê ûkraynî

**Zimanê ûkraynî** (bi ûkraynî: українська мова, *ukrayins'ka mova*) zimanek ji zimanên slavî yên rojhilat e. Zimanê fermî yê dewleta Ûkrayna ye. Bi alfabeya kîrîlî tê nivîsandin. Li seranserê cîhanê di navbera 42-47 milyon kes vî zimanî diaxivin.

## Alfabe

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên slavî yên rojhilat
Kategorî:Zimanên Ûkraynayê
Guhîj

**Guhîj** darek bi stirî ye ku bejna wê 5 - 15 metreyan jî bilind dibe. Tê bawerkirin ku li cîhanê kêm zêde 200 cureyên wê hene. Lê li Kurdistanê 7-10 cureyên wê çêdibin. Fêkiyên wê weke bi qasî nokekê (hinek jî qasê alûcan) mezin in. Rengên wan ji hev cuda ne, zerê vekirî, sor, sorê tarî û reşê vekirî. Di nava fêkiyên wan de sîsik hene. Tama fêkiyên wan miz e (tirşîn). Fêkiyên wan di payîzê de çêdibin, heta berf bikeve jî pêve dimînin. Kulîlkên darên wan spî û pembe ne û di meha nîsan û gulanê de vedibin.

 
## Welat
Guhîj riwekeke aîdî nîvkada bakur e ku li welatên Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur hêşîn dibin. Guhîja derewîn bi piranî li dewletên bakurê Ewropayê yên mîna Îrlanda û Brîtanya şîn dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Fêkî
Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Riwek
Russell Alan Hulse

**Russel Alan Hulse** (jdb.  li New York) Yek ji fîzîknasên navdar ên DYAyê ye. Bi tevî Joseph Hooton Taylor Jr. sala 1993 guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.

## Jînenîgarî

Wî li dibistana bilind a Bronx High School of Science û koleja taybet Cooper Union perwerde dîtiye. Piştî bidawîkirina perwerdeya amadeyî û bilind, li Amherstê di Zanîngeha Massachusetts de dixwîne.

Sala 1975 zanîngehê bidawî dike lê hêj xwendekar e, sala 1974 bi tevî Joseph Hooton Taylor li Arecibo-Observatorium gelek keşfan li ser kişandina girseyê û pûlsaran dikin. Ev xebat ji wan re sala 1993ê Xelata Nobelê tîne.

Piştî zanîngeh û xwendina doktorayê 2 salan li National Radio Astronomy Observatory a li bajarê Charlottesville a federedewleta Virginia ye dixebite. Piştre sala 1977 xwe ji bo laboratûara bi navê Plasma Physics Laboratory ya Zanîngeha Princeton dinivîsîne. Lewra ew pêderdixe ku di beşa astronomiyê de derfetên kariyerê ne zêde ye.

Ji sala 2003 ew herwiha li Dallasê di Zanîngeha Texas de wekî dersdarê mêvan dixebite.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stêrnasên amerîkî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Joseph Hooton Taylor Jr.

**Joseph Hooton Taylor Jr.** (jdb.  li Fîladelfiya) yek ji stêrfîzîknasên navdar ên DYAyê ye. Ew li Zanîngeha Princetonê dersdariyê dike.

Taylor sala 1993 bi tevî Russell Alan Hulse Xelata Nobelê ya Fizîkê ji ber xebatên li ser keşfa pûlsaran wergirtiye. Wan bi bi bikaranîna vê keşfa xwe pîvandina windakirina wizeya pêlên gravîtasyon gengaz kirine, sazûmaniya cotstêran, têkiliyên wan rohnî kirine, ji dûr ve angaşta relatîvîtiyê piştrast kirine.

Joseph H. Taylor hezkiriyê radyo û bêtêlan e. Ji bo meteorîdan û xetereyên wê bernameyek bi navêWSJT amade kiriye. Herwiha bernameya WSPR jî ya wî ye.thumb|250px|Joseph Hooton Taylor Jr. bi tevî hevjîna xwe Xanim Marietta Taylor|çep

## Xelat û paye
* 1980: Xelata Dannie-Heineman bo astrofîzîkê
* 1981: MacArthur Fellowship
* 1991: Pokala Albert Einstein
* 1993: Xelata Nobel a fîzîkê
* 1997: Pokala Karl Schwarzschil a Civaka Astronomiyê

## Girêdanên derve
* Princeton University 
* WSPR 
* WSJT 

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stêrnasên amerîkî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Tsung-Dao Lee

**Tsung-Dao Lee** (; * 24ê çiriya paşîn 1926 li Şanghay, Çîn) fîzîknasekî çînî-amerîkayî ye, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Herwiha hevwelatiyê DYA'yê ye jî.

## Jiyan

Tsung-Dao Lee 24ê serwameza sala 1926an ji şeş zarokên bazirgan Tsing-Kong Lee (bi pinyin: *Li Junkang*) û xanima wî Ming-Chang Chang, yê sêyan e.

Sala 1943, dibistana navendî li Ganshou bidawî dike. Xwe li bajarê Hangshoû li Zanîngeha Zheyiangê qeyd dike. Ji ber şerê Japon û Çîn ê duyem direve Kunmingê ku li wir Chen-Ning Yang nas dike. Ji ber ku xwendekarekî gelek zîrek û jêhatî ye dewlet wî dişîne Chicago, li Zanîngeha Chicagoyê dixwîne.

Piştî doktoriya xwe çendekê li li Lake Geneva di Yerkes Astronomical Observatory dixebite. Sala 1950 heya 1951 li Zanîngeha California dersdarî dike û li wir carnan bi Chen-Ning Yang re lêkolînan dike. Heya sala 1962 bi giranî endamê Institute for Advanced Study e. Sala 1953 li Zanîngeha Columbia dibe profesorê fîzîkê.

Lee sala 1950 bi Hui-Chung Jeannette Chin re marî dibe (dizewice) û du lawên wan dibin, James (profesorê dîroka Çîniyan li Caltech) û Stephen.

## Xebat û girîngî

Lee bi giranî li ser mekanîka statîstîk, fîzîka parçeyên elemantan û angaştên bi têkildarê kûantan in re bilî bûye. Li ser astrofîzîkê jî xebitiye. Ew bi xebatên xwe yên mekanîka statîstîk ku bi Chen-Ning Yang re dikir, navdar bû, bi taybetî xebata Modela Ising.

J. Robert Oppenheimer we wekî angaştvanê fîzîkê yê bêhempa yê dema xwe binavkir. Sala 1957 di 31 saliya xwe de bi tevî Chen-Ning Yang guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hat dîtin.

## Pirtûk û nivîsar
* Particle physics and introduction to field theory, Harwood Academic Publishers 1981

## Xelat û paye

* Xelata Nobel a fîzîkê, 1957
* Xelata bo bîranîna Albert Einstein, 1957
* Endametiya American Academy of Arts and Sciences 1959
* Endametiya National Academy of Sciences 1964
* Endametiya American Philosophical Society 1962

## Girêdanên derve
* Malpera Tsung-Dao Lee  (îngîlîzî/çînî)
* Jînenîgariya wî ya fakûlteyê (Zanîngeha Columbia)
* Jînenîgariya wî ya li APS 

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Çînî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2024
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Chen-Ning Yang

**Chen-Ning Yang** (bi çîniya hêsankirî: 杨振宁; çîniya adetî: 楊振寧; pinyin: *Yáng Zhènníng*) (jdb.  li Hefei, Çîn) fîzîknasekî çînî - amerîkayî ye. Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jiyan

Chen-Ning Yang, herwiha wekî *Frank* an *Franklin* jî dihate binavkirin, ji pênc zarokên profesorê matematîkê Ke Chuan Yang û xanima wî Meng Hwa Loh Yang ê mezin e.

Jiyana wî ya zaroktiyê li wargeha Zanîngeha Tsinghua ya nêzîkê Pekîngê ye derbas bûye û bi xwe jî li Kunmingê zanîngeh xwendiye. Sala 1942 bi xebata komangaşt û molekûlspektran li vê zanîngehê balê dikişîne ser xwe.

Piştî şerê Japon û Çîn ji dewletê alîkariya xwendinê werdigire diçe Chicagoyê. Sala 1946 li Zanîngeha Chicago dest bi xwendin û lêkolînan dike. Sala 1948 li cem Edward Teller, doktoraya xwe bi xebata li ser reaksiyonên dendikê dike. Dûv re diçe zanîngeha Institute for Advanced Study a Princeton (New Jersey) berdewam dike. Li wir sala 1955 dibe profesor. Sala 1965 diçe Stony Brook.

Yang sala 1950 bi Chih Li Tu re marî dibe (dizewice) û ji wê sê zarok dibin, *Franklin* (jdb. 1951), *Gilbert* (jdb. 1958) û *Eulee* (jdb. 1961).

## Xebat û girîngî

Yang bi giranî li ser mekanîka statîstîk û fîzîka sîmetrî lêkolînan dike. Bi Tsung-Dao Lee, bi salan bi hev re xebitîn û xebatên xwe weşandin. Cîhana xebatên parçeyên elementan berfireh kirin.

Li fîzîkê Angaşta Yang-Mills zêde kirin ku viya bi Robert L. Mills re keşf kiribûn. Di salên 1950 debi Lee lêkolîn li ser Modela Ising kirin.

Yang sala 1957 bi tevî Tsung-Dao Lee guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hat dîtin.

## Xelat û paye

* Xelata Nobel a fîzîkê, 1957
* Xelata bîranîna Albert-Einstein, 1957
* Pokala Albert-Einstein, 1995

## Girêdanên derve
* Professor Chen Ning Yang  (malper - Institute for Advanced Study in Tsinghua University)
* Chen Ning Yang (malper - State University of New York at Stony Brook)
* C.N. Malpera Yang  (malper - The Chinese University of Hong Kong)
* Jînenîgariya li Nobelê 
* Symmetries and Reflections (Sîmpozyûma C.N. Yang a Stony Brook University)
* The CN Yang Scholars Programme  at Nanyang Technological University , Singapore

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Fizîknasên çînî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Pavel Çerenkov

**Pavel Alekseyevîç Çerenkov** (bi rûsî: Павел Алексеевич Черенков) (jdb.  li Novaya Çîgla; m.  li Mosko) fîzîknasekî navdar ê Rûs bû.

Li zanîngeha dewletê ya Voroneşê xwendiye û doktoraya xwe li Enstîtuya Lebedevê li cem Sergey Îvanovîç Vavîlov daye. Bi keça profesorek wêjeyê re marî bûye (zewiciye) û du zarokên wan bûne.

Sala 1934 li ser xwêyên ûranê lêkolîn kiriye û sazûmaniya wan a elektronan analîz kiriye. Ji bo standardkirina pîvanên wan bi navê Tîrêja Çerenkov pîvanek avakiriye. Carnan bo wê Tîrêja Vavîlov jî tê gotin lewra keda wî jî gelek hebûye.

Çerenkov sala 1958 bi tevî Îlya Mîxaîlovîç Frank û Îgor Yevgenyevîç Tamm Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Sala 1953 bûbû profesorê fîzîkê.

Sala 1970 dibe endamê Akademiya Zanistiyê ya Rûs. Sala 1983 ji aliyê YKSSê ve bi xelata lehengê xebata sosyalîst tê xelatkirin. Wî li ser foto-nûklear û foto-meson-reksiyonan jî lêkolîn kiriye.

## Girêdanên derve
* Krugoswet: Tscherenkow, Pawel Alexejewitsch  (rûsî)
* Cerenkovs Physical Review  (îngîlîzî)
* Cern Courier li ser lêkolînên wî 

Kategorî:Endamê Akademiya Zanistî ya Rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1904
Kategorî:Lehengê xebata sosyalîst
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1990
Kategorî:Rûs
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Kategorî:Zanyarên rûs
Lev Landau

**Lev Davîdovîç Landau** (; z. 22ê kanûna paşîn 1908 li Bakû; m. 1ê nîsanê 1968 li Mosko) fîzîknasekî navdar ê YKSSê bû. Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.

## Jiyan û xebat

Landau lawê endezyarek ku li herêmên petrolê yên Azerbaycanê dixebitî bû. Ji hevwelatiyên bingeh cihû yên Sovyetê ne. Piştî xwendina amadeyî sala 1922 dest bi xwendina bilind dike, li Zanîngeha Bakûyê (ya dewletê). Sala 1924 diçe Zanîngeha Petersburgê (Lenîngrad) bo xwendina beşa fîzîkê, dibe asîstanê Abram Fyodorovîç Ioffe.

Bi George Gamov û Dmîtrî Dmîtrîyevîç Îvanenko re dixebite. Sala 1926 yekemîn berhema xwe dide. Sala 1929 ji dewletê alîkariyê werdigire derdikeve sefera Ewropayê. Diçe cem Max Born (Göttingen), Paul Ehrenfest (Leiden), Werner Heisenberg (Leipzig) û Wolfgang Pauli (Zürich), bi wan re lêkolînan dike. Herwiha ew serîlêdana Niels Bohr (li Kopenhagenê) û Ernest Rutherford (Cambridge) dike. Di vê navberê de têkiliyên xwe bi Rudolf Ernst Peierls re xurt dike.

Piştî vegera xwe ya Lenîngradê (1931) di Enstîtuya Fîzîk-Teknîk a Xarkov de, di beşa fîzîka angaştî de berpirsiyarî digire, li heman cihê sala 1933 dibe doktorê fîzîkê. Sala 1937 li ser daxwaza Pyotr Leonîdovîç Kapîza diçe Moskowê.

Bi îdîaya ku dijberiya sazûmaniya Stalînîst dike, bi tevî hevalê xwe Moisey Korets û Rumer ji aliyê saziya sîxuriyê ve tên girtin. Salek şûnde tê berdan, vedigere ser karê xwe.

Di nava salên 1940 - 1950 de di xebatên çêkirina bombeya hîdrogenê de dixebite. Hin dibêjin ew mecbûr maye viya bike lewra dewletê ji xwe qedexe daye ser, nikaribûye derkeve derve.

Landau ji ber xizmetên xwe du car Xelata Stalîn (1949, 1953) werdigire sala 1954 jî xelata Lehengê xebata sosyalîst digire.

Herwiha gelek xelatên biyanî jî werdigire. Dibe endamê gelek saziyên komên zanistî. Sala 1960 dibe endamê National Academy of Sciences a Amerîkiyayî jî. Endamê Institute of Physics (1959) e jî. Sala 1960 ew Xelata-Fritz-London û Pokala-Max-Planck werdigire.

Di 7ê kanûna paşîn a sala 1962 di qezaya otomobîlê de giran birîndar dibe. 6 sal di terapiyê de dimîne û 1ê nîsana sala 1968 jiyana xwe jidest dide.

## Berhem, nivîs
* Pirtûka perwerdeyê li ser fîzîka angaştî:
** Bend.1 Mekanîk
** Bd.2 Angaşta klasîk a meydanê
** Bd.3 Qûantanmekanîk
** Bd.4 Qûantenelektrodînamîk (bi tevî Lew P. Pitayevskî, Vladîmîr B. Berestezkî, beriya wê herwiha li ser angaştên qûnatan, du beş)
** Bd.5 Fîzîka statîstîk, b. 1
** Bd.6 Hîdrodînamîk
** Bd.7 Angaşta elastîkiyê
** Bd.8 Elektrodînamîka Kontînûa
** Bd.9 Statîstîkfîzîk, b. 2,
** Bd.10 Kînetîka fîzîkalî, bi L. Pîtayevskî

Pirtûkên din ên Landau:
* Berhevk, Moskow, Naûka 1969 (rûsî)
* bi Rumer: Teoriya relatîv çiye?
* bi Aleksander Kîtaygorodskî: Fîzîk bo herkesê, 4 b., Weşanxaneya Aulis 1981-1983 (Bd.1 Laşê fîzîkî, Bd.2 Molekûlan, Bd.3 Elektronan, Bd.4 Photonan û dendik)
* bi Aleksander Îlyîç Axîyeser, Mekanîk û Molekûlarfîzîk, Weş Akademiyê 1970

## Binêr
* Ronkirina/Şilkirina Landaû

## Girêdanên derve
* Bîranîn, bi almanî" 
* Malpera Gorelik li ser Landau 
* Hevpeyvîn bi Pîtayevskî li ser Landau 

Kategorî:Fizîknasên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Mirin 1968
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch

thumb|250px|Tabelaya îstgeha Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrn-<br>drobwllllantysiliogogogochê (Wêls).

**Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch** () an jî bi kurtasî **Llanfairpwllgwyngyll**, navê gundekî welatê Wêlsê, li girava Môr e yê ku tê wateya "Dêra Meryama pîroz a ku nêzîkî gola spî û darbindeqan e" û li cîhanê navê gund ê herî dirêj e. Nav ji 58 tîpan pêk tê.

## Çavkanî

* André Cherpillod (1991). Dictionnaire étymologique des noms géographiques. Masson, Parîs.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Gund
Kategorî:Wêls
Alfred Kastler

**Alfred Kastler** (jdb.  li Gebweiler, Elsas; m.  li Bandol) ji bajarê wextekê di bin desthilatiya Împeratoriya Almanî de bû, Elsasê ye, fîzîknasekî navdar ê fransî ye. Sala 1966 guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.

## Jiyan û girîngî

Kastler dibistana amadeyî li Colmar bidawî dike. Sala 1921 dest bi dibistana bi navê École normale supérieure (ENS) li Parisê dike.

Piştî dibistanê, wekî mamosteyê fîzîkê li dibistana amadeyî ya Mülhausenê, dûv re jî li Colmar û Bordeauxyê. Ji 1931 heya 1936 ew asîstanê Pierre Daure ye li Fakûlteya Zanistiyê (Faculté de Science) li Bordeauxyê, a ew 1926 heya 1938 dersdariyê lê dike, Clermont-Ferrand). Herwiha ji 1938 heya 1941 profesoriyê li wir dike.

Dema li Bordeaux ye bo pisporan atomspektroskopiyê çêdike. Sala 1941 li ser daxwaza George Bruhat diçe Parîsê. Sala 1952 li Faculté de Science profesoriyê dike. 1953/54 ew profesorê mêvan li Löwen.

Kastler bi tevî Jean Brossel rêbaza spektroskopiyê ava dike ku di zanistiya atomfîzîkê de gelek girîng e. Ew ji 1951ê pê de gerînendeyê Laboratoire de Spectroscopie Hertzienne e. Îro ev laboratûar bi navê wî û Brossel tê binavkirin.

Payeya rûmetê li Pisa (1960), Oxford (1966) û Löwenê (1955) werdigire. Endamê civaka fîzîkhezên fransî û polandî ye. Herwiha yê Optical Society of America, ku sala 1962 pokala wê digire. Sala 1954 guncavê Xelata-Holweck a civakên fîzîkhezên brîtanî û fransî tê dîtin.

Ji sala 1964 ve endamê Akademiya Zanistiyê ya Fransî (Académie des sciences) e. Endamê heman akademî ya Belgiyayê ye jî. Sala 1965 xelata zêrîn a CNRSê digire.

Sala 1966 jî ji ber xebatên xwe yên avakirina atomspektroskopiyê Xelata Nobel a fîzîkê digire.

Sala 1924 bi mamosteya dîrokê Elise Cosset re marî dibe (dizewice), sê zarokên wan dibin ku yek ji wan jî fîzîknas e, Daniel Kastler.

## Girêdanên derve

Kategorî:Alman
Kategorî:Fizîknasên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1902
Kategorî:Mêr
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
J. Hans D. Jensen

**Hans Jensen** (jdb. 25ê hezîranê 1907 li Hamburg; m. 11ê sibatê 1973 li Heidelberg; navê dirêjî Johannes Hans Daniel Jensen) fîzîknasekî Alman bû ku guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatibû dîtin. Wî bi tevî Maria Goeppert-Mayer di cîhana atomdendikê de teoriya modela keriyê (qetît, feliq, kûzî, şêrt) ava kirin. Cihê herî lê maye û xebitiye Zanîngeha Heidelberg bûye.

## Jiyan
Hans Jensen di 25ê hezîrana sala 1907 wekî sêyemîn zarokê baxçevan *Karl Friedrich Jensen* û hevjîna wî *Helene Auguste Adolphine* (keçiktiyê Ohm) hatiye jiyanê. Ji sala 1926 pê ve li Zanîngeha Hamburg Universität Hamburg û zanîngeha Albert-Ludwigs-Universität li Freiburg a Breisgau fîzîk, matematîk, kîmyaya fîzîkal û fîlozofî xwendiye. Piştî doktoriya xwe ya di warê fîzîkê de, wekî asîstan (li Hamburgê) dimîne. Sala 1937 dibe doçent û sala 1941 li zanîngeha bi navê Technischen Hochschule Hannover payeya profesoriyê werdigire.

Di navberê de wekî profesorê mêvan li DYA, bi taybetî li Institute for Advanced Study a li Princeton (1952) e, li University of Wisconsin (1951), li University of Minnesota (1956), li Indiana University (1953), li California Institute of Technology (1953) û Berkeley (1952), li University of California at La Jolla (1961) dersdariyê dike. Ew ji sala 1955 pê ve bi Otto Haxel bi navê Kovara Fîzîkê Zeitschrift für Physik kovarekê dertîne.

## Xebat û girîngî
thumb|rast|200pxEw ji destpêka 1930yê ve li ser atomdendikê radiweste. Ji be lêkolîn û xebatên xwe sala 1963 nîvê Xelata Nobelê werdigire, nîvê din ji Eugene Wigner re diçe.

## Xelat û paye

* Professor li Zanîngeha Hamburg, 1947
* Doktorê rûmetê yê Universität Hannover 1964
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1963, bi tevî Maria Goeppert-Mayer
* Hevrûmetê Fort Lauderdale, 1969
* Avahiya enstîtuya fîzîkê ya li ser kolana Philosophenweg 16 (1912 ji aliyê Hugo Merton hatibê avakirin) bi navê wî hat navandin (25ê hezîranê 2007)
* Profesoriya mêvanî-Jensen di dirûvê profesoriya weqfan de bernameyek hat avakirin ji sala 2008 li Zanîngeha Heidelberg
* Endametiya Akademiya Zanistiyê ya Heidelberger sala 1947
* Endametiya nûnerî ya Civaka Max Planck sala 1960
* Endametiya Leopoldina sala 1964

## Girêdanên derve
* Bi Almanî 
* 1705-2275515.mp3 Hevpeyvîna Deutschen Welle, bi Almanî

Kategorî:Alman
Kategorî:Endamên Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst
Kategorî:Jidayikbûn 1907
Kategorî:Kesên ji Hamburgê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1973
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Wilhelm Reich

**Wilhelm Reich** (jdb.  li Dobzau, Galîçya, Awistriya-Mecaristan - m.  li Lewisburg, Pensîlvanya, DYA) psîkoanalîst, civaknas, lêkolînerê zayendiyê û psîkîyatrîstekî awistrî bû.

Sala 1934ê bi navê vegetoterapî (vejetoterapî) deng vedide û herwiha yek ji avakarên orgonomîyê ye ku wî bi navê orgon binavdikir. Giregirekî psîkoterapiya laş e.

Bi nêrînên xwe yên radîkal û pirtûkên xwe yên (gorî hinekan) psîkopolîtîk navdar e. Pirtûka wî ya bi navê Psîkolojiya girseyê ya faşîzmê di nava ronakbîr û xwendekarên kurd de tê naskirin. Di salên 1920ê de bi Sigmund Freud re hevaltiyê dike, dixebite. Angaştên Freud berî bi civakê fireh dike.

Belaya sazûmaniya nazî xwe digihîne wî jî. Pirtûkên wî di nava weşanên ziyandar de hejmartin. Sala 1939 xwe dispêre Amerîkayê li wir alava xwe ya terapiya alternatîv akûmûlatora enerjiyê-orgonê dide nasandin lê îcar jî serê wî bi dadgehan re dikeve belayê, lewra fîrmayên dermanan giliyê wî dikin. Dadgeh cezayê 2 salan (bi sedema ku wî qaşo berevaniya xwe nekiriye, heqaret kiriye) lê dibirrin û berhemên wî tên sansûrkirin. Li girtîgehê ji nexweşiyên dil-demar (NDD) dimire.

Kategorî:Amerîkiyên bi eslê awistirî
Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Civaknas
Kategorî:Penaberên li Norwêcê
Kategorî:Psîkiyatrîst
Kategorî:Psîkiyatrîstên amerîkî
Kategorî:Psîkiyatrîstên awistirî
Kategorî:Psîkolog
Anna Freud

**Anna Freud** (jdb.  li Viyana; m.  li London), dota (keça) Sigmund Freud ê, psîkoanalîsteka navdar Awistriyayî-Brîtanyayî ye. Sala 1938 bi malbatî koçber dibin diçin Brîtanyayê û dibin hevwelatiyê wê. Ew bi giranî li ser analîzkirina zarokan, psîkolojiya zarokan sekiniye.

Di riya bavê xwe de meşiyaye, angaştên wî bipêşxistiye. Yek ji alîgirên navdar ên dibistana Sigmund Freud e.

## Xebat û girîngî

Hin dibêjin jiyana wê ya malbatî, şerê cîhanî, nîjadperestî, hovîtiya Naziyan ûêd. bandora xwe li ser kesayetiya Anna Freudê hîştiye, lewra ew ateîst, lezbiyen, lîberal e. Piştî ji ber pêkutiyên Hitler direvin tên Brîtanyayê, li ser zarokên trawmatîze bûne radiweste, terapiya wan dike.

Sala 1936ê bi pirtûka xwe ya bi navê *Das Ich und die Abwehrmechanismen - Ez û sazûmaniya berevaniyê* navdar bûbû. Di nava psîkologan de wê kiribûn koma Ez-Derûnînasî, ango psîkolojiya "ez" ku bi xwe ji îd, ego, superego pêk dihat. Wê cîhana sazûmaniya berevaniyê (derûnînasî) gelek bipêşxistiye. Bi taybetî li ser babetên sazûmaniya reaksiyonan, regresyon, têkiliyên astên "ez"ê, zayendî, potansiyelên "ez"ê yên fêrbûyî, projeksiyon, întrojeksiyon, cîhana dijberetiyê, guherbariya armancan, îzolasyon, şîdet ûêd. rawestiyaye.

## Pirtûkên wê yên girîng
thumb|Sigmund û Anna Freud.
* *Einführung in die Technik der Kinderanalyse - Di analîza zarokan de bikaranîna teknîkê * (1927)
* *Einführung in die Psychoanalyse für Pädagogen - Bo pedagogan bikaranîna psîkoanalîzê* (1930)
* *Das Ich und die Abwehrmechanismen - Ez û sazûmaniya berevaniyê* (1936)
* *Normality and pathology in childhood - Di zaroktiyê/zarokan de normalî û patologîtî* (1965)

## Li ser Anna Freud û xebatên wê
* *Kinderanalyse. Gespräche mit Anna Freud* von J. Sandler, H. Kennedy, R.L.Tyson, ISBN 3-10-071305-2, ISBN 3-596-12501-4
* Robert Coles, *Anna Freud oder Der Traum der Psychoanalyse*, Frankfurt am Main: S. Fischer 1995
* Claudine Geissmann; Pierre Geissmann, *Histoire de la psychanalyse de l'enfant : mouvements, idées, perspectives*, 2. Auflage, Paris : Bayard, 2004
* Phyllis Grosskurth: *Melanie Klein, ihre Welt und ihr Werk*, Verlag Internationale Psychoanalyse, Stuttgart 1993, ISBN 3-608-95902-5 (Grosskurth stellt die Kontroverse zwischen Anna Freud und Melanie Klein sehr gründlich dar.)
* Elisabeth Young-Bruehl , *Anna Freud: A Biography*, Revised Edition, W W Norton & Co, 1994

## Girêdanên derve
* ''Anna Freud 1895–1982'': Biografiya wê di malpera mûzeya Viyana de 
* Sibylle Duda: Biografiya Anna Freud di FemBio bi tevî agahî, girêdan û lîteratûrek berfireh
* Christof Goddemeier: *Anna Freud: Bo zarokan têgihîştineke mezin a derûnînasiyê* (Bi Almanî, çiriya pêşîn 2007) (online)
* Ole Peter Jagdt: ''Bi Almanî'' 
* Jeffrey M. Masson: ''Keybanûya psîkoterapiyê'' (herwiha rexne jî, bi Almanî)

Kategorî:Jidayikbûn 1895
Kategorî:Jinên awistirî
Kategorî:Jinên brîtanî
Kategorî:Mirin 1982
Kategorî:Nivîskarên brîtanî
Kategorî:Psîkiyatrîstên awistirî
Kategorî:Psîkoanalîstên brîtanî
Kategorî:Psîkologên brîtanî
Pepûk

thumb| ''Cuculus canorus canorus'' + ''Acrocephalus arundinaceus''
thumb| ''Cuculus canorus bangsi'' + ''Phoenicurus moussieri''
**Pepûk** an **Teyrê pepûkê** (navê zanistî ya latînî: *Cuculus canorus*), yek cureyên balindeyên Kurdistanê ye ku bi çîroka xwe di mîtolojiya kurdî de navdar e. Pepûk yek ji cureyên teyrên koçberên havînê ya berbelav e ku di mehên havînan de li Ewropa, Kurdistan û li Asyayê belav dibe û di mehên zivistanê de jî derbasê herêmên germ ên Afrîkayê dibin. Cure parazîtekî hêlînan e ku di hêlînên cureyên çûkan ên din de, bi taybetî hêlînên çûkên zozanan, hêlînên çûkên mêrgî û hêlînên çûkên qamîşî de hêkan dike ku bi vê awayê awayê cûcikên xwe bi çûkên din dide xwedîkirin. Her çiqas hêkên wê ji çûkên malavan mezintir bin jî, hêkên her cureyên hêlîna malavanan dişibin hêkên Pepûkê.
## Jiyan û demografî
Her çiqas di demên dawî de hatiye dîtin ku nifûsa Pepûkê kêm dibe jî lê ji aliyê Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê ve cûre wekê yek ji cûreyên e ku hebûna di bin xetereyê nîne. Tê texmîn kirin ku hêjmara cureyê di navbera 25 milyon û 100 milyon teyran de li çaraliyê cîhanê ye ku ji wan 12.6 milyon û 25.8 milyon li Ewropayê dijîn. Hêjmareke girîng ên teyrê Pepûkê li herêmên bilind ên Bakurê Kurdistanê dijîn. Jiyana herî dirêj a tomarkirî ya Pepûkê li Keyaniya Yekbûyî hatiye tomarkirin ku Pepûk 6 sal, 11 meh û 2 roj jiyan kiriye.

## Şayes
Bejna Pepûkê ji nikulê heya poçikê 32-34 santîmetre dirêj dibe. Poçika Pepûkê di navbera 13-15 santîmetre dirêj dibe û dirêjahiya baskên Pepûkê di navbera 55-60 santîmetreyan de ye. Pepûk xwedî gewdeyeke gewr, zirav û poçikeke dirêj e.

## Reftar
Li çolan, daristanan û li zilên nêzî çiravan dijî. Bi kêzik û maşotan xwe xwedî dike. Car carinan maran, mişkan  û marmarok û gumgumokan jî dixwun.

Ew bixwe hêlînê çênake. Hêkên xwe bi granî datîne hêlînên fîkarên biçûk yên wek bilbil û çûkên zilek. Ev çûk, wek hêka xwe li hêka pepûkê dinerin û çêçika ji hêkê derdikeve jî wek çêçika xwe xwedî dikin. Karê pepûkê di vir de tenê car carinan xewlekirina hêlînê û hêkê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Çîrokên çûkan
Kategorî:Çûkên bi çîrok
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Bernişt

thumb|Bernişt
thumb|Bernişt ji aliyê Baqustanê ve
**Bernişt** (), gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye. Li derdora wê Baqustan, Şivistan û Tizyan heye.

Debara gund bi çandiniya rezan û xwedîkirina heywanan e. Rêya gund ji her du aliyan ve jî asfalt e.

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Kategorî:Gundên Stewrê
Abraham Maslow

**Abraham Harold Maslow** (jdb. 1ê nîsanê 1908 li Brooklyn, New York City; m. 8ê hezîranê 1970 li California psîkologekî navdar ê DYAyê bû. Di nava avakarên (bavên) psîkolojiya hûmanîst de tê hejmartin ku di lîteratûrê de jê re "hêza sêyemîn" tê gotin. Ji ber ku di dema wî de psîkanalîz û tevgernasî du dibistanên sereke bûn.

Di malbateke ji rêzê ya bingeh Cihû de mezin bûbû. Ew viya bi erênî dinirxîne. Ango dibêje "heger di nava hindikayiyan de mezin nebûma, ez ê jî wekî yên din bextewar bûme, pêdivî bi tenêmayînê, lixwevarqilînê, pirtûkxwendinê nedîta".

Li Zanîngeha Wisconsin perwerdeya derûnînasiyê dibîne. Sala 1928ê marî dibe (dizewice). Hevnasîna wî bi Alfred Adler re çêdibe, gelek di bin bandora wî de dimîne.

Maslow baweriya xwe bi xwezaya mirov tîne, hêza mirov bilind dinirxîne. Lê dibîne ku cîhana derûnî ya mirov jî di bin gelek bandoran de ye. Hin pêdiviyên wê hene. Maslow dûrûdirêj li van pêdiviyan dikole û wan kategorîze dike. Piştre vana di çarçoveyekê de rêz dike ku bi navê "Angaşta Maslow a hiyerarşiya pêdiviyan" binav dike.

## Angaşta hiyerarşiya pêdiviyan a Maslow


*Hiyerarşiya pêdiviyan a Maslow*




## Girêdanên derve
* Kurtejînenîgarî  bi Almanî
* ''The Maslow Nidus'', Nivîs û biyografî (îngîlîzî)
* Li ser teoriya wî agahiyên berfireh bi Almanî (PDF) 

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1970
Kategorî:Psîkolog
Jam Master Jay

**Jason William Mizell** (21ê kanûna paşîn a 1965an li Brooklyn, New York - 30ê çiriya pêşîn a 2002an li Jamaika,Queens,New York) pêtir navudenge bi navê Jam-Master Jay. Ew rapvanekî Amerîkî'bî, Muzîkvan. Ew Dj'ê koma Run D.M.C'bî û ewî harîkarîa komê dikir ji bo dengê grupê ango muzîka komê. Ewî stîla kulavên reş û pêlavên Adidas bo grupê çekir. Le salên 1980ê da grupa Run-D.M.C bî bastrîn grûpa Hip Hop'e û digel Breaking'ê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Mirin 2002
Kategorî:Rapvanên amerîkî
Çûng

**Çûng**, **pêmirîşk**, **adirge** (navê zanistî yê latînî: *Ranunculus*) kulîlkek e. Ji famîleya adirgeyan (*Ranunculaceae*) ye ku ew jî di Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan (*Ranunculales*) de cih digire.

Li cihên avî heşîn dibin. Bo ajalên malê ne baş in lewra heger pirr bixwin, devên wan birîn dibin heya bigire nexweş jî dikevin. Lê heger ev giya bê hişkkirin bêziyan e. Li hinekan nayê, çermê wan dixwirîne, dike birîn.

Bi qasî 15-20 cm bilind dibin. Hin cureyên wan di nava avê de aj didin, heşîn dibin. Ji 600'î zêdetir cureyên wê hene. Mirov dikare bêje li ji xeynî cihên pirr sar û pirr germ, li her derê aj dide. Li Kurdistanê çend ji cureyên wê hene nayê zanîn.

Kategorî:Famîleya adirgeyan
Kategorî:Kulîlk
G. Stanley Hall

**Granville Stanley Hall** (jdb. 1ê sibatê 1844 li Ashfield, Massachusetts; m. 24ê nîsanê 1924 li Worcester, Massachusetts) psîkologekê navdar ê Amerîkayî bû.

## Jiyan
Stanley Hall ji sala 1882yê ve wekî profesorê derûnînasî û pedagogiyê (pedagojiyê) li Zanîngeha Hopkins a Baltimore kar dikir. Wî di dirûvê labortaûara Wilhelm Wundt de yekemîn laboratûara psîkolojiyê ya Amerîkayê saz kiriye.

Sala 1887 dibe damezrênerê sereke yê Zanîngeha Clark li Worcester, Massachusetts. Dîsa sala 1892 jî damezrêneriya Komeleya Derûnînasiyê ya DYAyê American Psychological Association tê hilbijartin.

Hall pisporê lêkolînên li ser ciwanan bû. Mirov dikare bêje yekemîn kesê ku xebatên li ser ciwanan dikir bû.

Hall ev kovar derxistibûn:

* 1887 American Journal of Psychology
* 1891 Journal of Genetic Psychology
* 1904 Journal of Religious Psychology
* 1915 Journal of Applied Psychology.

## Hin ji nivîsên wî yên bijarte
* *Aspects of German Culture* (1881)
* *Hints toward a Select and Descriptive Bibliography of Education* (1886), mit John M. Mansfield
* *The Contents of Children's Minds on Entering School* (1894)
* *Adolescence: Its Psychology and Its Relations to Physiology, Anthropology, Sociology, Sex, Crime, Religion and Education* (2 Bände, 1904)
* *Youth: Its Education and Regimen* (1906)
* *Educational Problems* (2 Bände, 1911)
* *Wilhelm Wundt. Der Begründer der modernen Psychologie - Avakarê derûnînasiya nûjen.* Ji aliyê Raymund Schmidt ve bo Almanî hatiye wergerandin. Pêşgotin ji Max Brahn. Meiner, Leipzig 1914.

Hall hez ji angaştên Sigmund Freud dikir, bala xwe dide cîhana zayendiyê jî. Di bin bandora Wundt de bû. Li ser psîkolojiya zarokan û pedagojiyê gelek nivîsarên wî hene.

## Girêdanên derve
* Kurtejînenîgarî 
* Kurtebiyografî (îngîlîzî)

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Jidayikbûn 1844
Kategorî:Jidayikbûn 1846
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1924
Cilsêpahn

thumb|Wêneyekê ji cilsêpanên çêkirî yê

**Cilsêpahn** an jî **Lewheya Cilsê** Lewheyên ku her du rexên wê bi kaxizan tê alandin û têde cilsekê bi şiklê lewheyê de pahn tê çêkirin. Jiyana îroyîn de **Cilsêpahn** cihê diwarên bi kerpîç, xişt (tuxle) û brîketan girtiye. Ji şewat ti bandor nagire. Alavekê sivik û bi hêsanî tê karanîn. Dema niha de avahîsazî bêyî **Cilsêpahn**ê nabe.

## Dîrok

Cara ewil 22 Gulan sala 1984an de, li DYAyê de hatiye sepandin.

Kategorî:Erdnasî
Kategorî:Keresteyên avakirinê
Nîşanbaz

[thumb|Nîşangirek li [Efxanistanê]]

**Nîşangir**, **nîşanbaz** (bi îngilîzî: *sniper*), navê giştî bo kesên nîşanbaz û hedefên xwe tev li gor nîşanê lê dixin tê gotin. Celebekê leşkerî nava hêzên ewlekarî an jî artêşê de peywirdarî dike.

Bi çekên nîşanbazan ew kesene di demekê dûvdirêj tên perwerde kirin.

## Navnasî

Peyvên *nîşanbaz* û *nîşangir* ji zimanê hind û ewropî tên. Zimanê me kurdî û gelek zimanên din ên ji malbata hind û ewropî wan peyvan bikar tîne.

## Çavkanî

Kategorî:Leşkerî