open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sêmêl

**Sêmêl** (bi tîpguhêziya alfabeya erebî *Semel* jî tê naskirin) qeza û bajêrekî biçûk e ku dikeve devera Badînan li Kurdistana başûr. Ev bajêre êk ji qezayên Dihokê dihê hejmartin. Sêmêl bi dûratiya 8 km dikeve rojavayê bajêrê Dihokê.

Navê vê bajar li ve tişt hatiye ku sê 3 çiya li dewra vê bajarê ye, ji ber vê yekê vê çiya wekî mil wane, liber vê gotin sê mil li dewra vê bajêr, *Şêmêl*, anku, 3 mil.

## Nahiyeyên Sêmêlê (navên fermî, 2009)
* Sêmêl (navend)
* Faydê
* Batîl

## Galerî

Wêne:Goristana Sêmêlê 2012.JPG|Goristana Sêmêlê, 2012.


## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê
Otîzm

**Otîzm** bi grekî tê wateya "xwe, xwetî, xwe bi xwe". Pirsgirêkeke kûr ê gihîştinê, mazinbûnê ye. Di psîkologiya zarokan de cihekê xwe yê girîng heye. Zarok têkiliyên xwe bi derve re biriye, naaxive, bala xwe nade bûyerên li devedora wê pêk tên, li dibistanê bipaşketiye, bersîvan nade pirsên mamoste hwd.

Cara yekem psîkiyatrîstê swîsreyî Eugen Bleuler, di sala 1911an de ev nav bikaraniye û wekî bingeha nexweşiyên şîzofrenî dîtiye. Leo Kanner, Hans Asperger (binêre li sendroma Asperger), Lorna Wing hwd li ser otîzmê xebatên mezin kirine û wê ji şîzofreniyê veqetandine. Ji ber ku zarokên otîst nahêlin bersîvan bidin, pirr caran wekî kêmhişan tên dîtin, lê ev nerast e.

Li ser sedemên nexweşiyê, rewşa ji dayikbûnê pirr balkêş e. Ango ji dayikbûn bêî problem pêk hatiye an na. Rewşa malbatê ya sosyal, xebata zarokan ji bo aboriya malbatê, psîkotrawma , rewşa gihîştina motorîk, kêmasî di organîzmê de hwd balkêş in. Zarok 10-12 mehî de bi otîzma zûtir dikeve lê ev ne ji hemî zarokan e. Bi pirranî di 3 saliyê de destpê dike.

Pispor balê dikişînin rewşa germî ya malbatê. Dîvê di malbatê de germiya hezkirinê û têkiliyên hestî hebin. Ji bo tedawiya otîzmê ergoterapî ciheke girîng digire. Herwekî integrasyona sosyal, psîkoterapî û dermanên bijîşkî tên bikaranîn.

## Mijarên têkildar
* Şebenga otîzmê

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
Ernst von Feuchtersleben

**Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben** yek ji bijîşk, helbestvan û ronakbîrên navdarê nemsa bû. Di 29ê nîsanê 1806 de ji dayik bûye û di 3ê çiriya pêşîn 1849 de jiyana xwe ji dest daye.

Feuchtersleben li ser binavkirin û komkirina nexweşî û sîmptomên derûnînasiyê xebatên mezin kiriye. Herwekî li ser reformên pedagogî û perwerdehiyê jî xebatên wî hene.

Feuchtersleben, Ernst von
Kategorî:Helbestvanên awistirî
Kategorî:Jidayikbûn 1806
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1849
Eugen Bleuler

**Paul Eugen Bleuler** yek ji psîkiyatrîstên navdar ê Swîsre ye. Di 30ê nîsanê 1857 li Zollikon di girêdayî Zürich ji dayik bûye û di 15ê tîrmehê 1939 de dîsa li Zollikon jiyana xwe ji dest daye. Li ser şîzofrenî, otîstîzm, morbûs Bleuler û hên tiştan dixebitî. Bleuler yekemîn psîkiyatrîstê ku bawerî bi dibistana Sigmund Freud aniye

## Wêje
* D. Hell, Ch. Scharfetter, A. Möller (Hrsg.): Eugen Bleuler — Leben und Werk. Bern, 2001, (Verlag Hans Huber).
* W. Wottreng, Hirnriss - Wie die Irrenärzte August Forel & Eugen Bleuler das Menschengeschlecht retten wollten, Weltwoche-ABC-Verlag Zürich,
* Th. Huonker: Diagnose 'moralisch defekt'. Kastration, Sterilisation und Rassenhygiene im Dienst der Schweizer Sozialpolitik und Psychiatrie 1890-1970. (Verlag Orell Füssli). Zürich, 2003.

Kategorî:Jidayikbûn 1857
Kategorî:Mirin 1939
Kategorî:Psîkiyatrî
Kategorî:Psîkiyatrîstên swîsrî
Kesayetiya paranoîd

**Kesayetiya paranoîd**, yek ji cureyên kesayetiyên nexweş e. Kesayeti ketiye bin kontrola raman û tevgerên fêrbûyî yên paranoîd. Nexweşên wiha xwedî raman û armancên nerealîst ên xurt in. Dikanin bo van raman û armancên xwe ziyanê bidin xwe û devedorê xwe. Têkiliya vê nexweşiyê bi pirranî bi kesayetiya şîzofrenîk , narsîsîzm , kesayetiya passîv-agressiv hwd heye.

Nexweşî bingeha xwe ji demên zaroktiyê û pirranî jî ji ciwaniyê digire. Pispor di wê baweriyê de ne ku ev nexweşî ne ji darbeyên mejî an nexweşiyên organîk pêk tê. Bingeha xwe ji atmosfera malbatê, tevgerên fêrbûyî yên nerealîst, psîkotrawma hwd pêk tê.

## Hin mînak ji vê kesayetiyê

Nexweş di wê baweriyê de ye CIA li pey wê ye û bi hin kesên ji devedora wê têkiliyê bi wê re datîne û dixwaze ji devê wê tiştinan fêr bibe. Ji ber wê nexweş kê bi awayekî dostane, rûken hwd nêzîk dibe xwe jê diparêze û ziyanê dide wan.

Nexweş ji hişê xwe de jiyaneke xeyalî avakiriye. Gorî wan xeyalan ew serokwezîr e û bi darbeyeke leşkerî desthilatdarî ji wê standine. Ew li pey ketiye dîsa desthilatdariya xwe avabike. Lê divê xwe ji peyayên dijmin biparêze. Kesên bi dostanî nêzîkî wê dibin dixwazin ziyanê bidin wê.

Nexweş destên xwe hîç naşo. Lewra bi wan destan wextekê 4 general kuştine û ew generalan mirovên baş bûne. Nexweş ji bo wan pirr berxwe dikeve. Heger destê xwe bişo wê dîsa generalan bikujê. Nexweş xwe wekî keseke jêhatî, dirust, zîrek dibîne.

Kategorî:Derûnnasî
Kesayetiya pasîv-agresîv

**Kesayetiya pasîv-agresîv** yek ji cureyên kesayetiyên nexweş e. Nexweş elementên negatîv ên nerealîst û elementên pozîtîv ên nerealîst bi hevre di kesayetiya xwe de hihebîne. Li ser vê kesayetiyê gelek fîlm hatine çêkirin. Di van fîlman de mêrkuj, katil wekî mirovên pirr normal, rûbaş û di halê xwe de ne lê polîs piştî ewçend xebatan dibîne ku ew mêrkujeke mezin e. Her kes dikeve heyreteke mezin ka we kesê ewçend baş çawa mirov kuştine.

Hemî cureyên kesayetiyê yên nexweş bingeha xwe ji zaroktiye, psîkotrawmayan, tevgerên nebaş ên fêrbûyî, jiyaneka nesosyal û awarte, kêmbûna germiya hezkirinê di malbetê de hwd digire. Herwiha kesayetiyên passîv-agressîv jî.

## Hin taybetiyên vê kesayetiyê yan hin mînak

Nexweş pirr li dadmendiyê digere. Neheqiyeke piçûk pirr mezin dike lê bi xwe haya wê ji kirinên wê nîne. Dikare ji bo dora randevuyê serê hevalê xwe bişkîne.

Nexweş di civînan de rexneyên pirr zêde tûj, neheq û bêûjdan dike. Lê di civîna duyemîn de jî berevajî wê pirr pesnan dide.

Nexweş bo jina/mêrê xwe pirr zêde baş tevdigere lê ji bo derengmayîna xwarinê serê hevala/ê xwe dişkîne.

Dengê xwe dide partiya çepgîr lê heya tê malê poşman dibe ka çima nedaye partiya rastgîr.

Gorî statûkoya xwe ya di nava civakê de cureyên tevgerên wan jî diguhere. Di raman û tevgerê de dualî ne. Pirr caran xwe di nava civakê de ne wekî miroveke ku kesayetiya wê nexweş e lê wekî miroveke ji rêzê, baş vedişêre. Heger têkilya vê kesayetiyê bi hin nexweşî û tabloyên psîkologîk ên din re çêbe, dikane ziyanê bide xwe û derdorê xwe.

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Êrîşkarî
Kategorî:Helwesta mirovan
Amêdiyê di çend çerxên cuda da (pirtûk)

***Amêdiyê di çend çerxên cuda da*** pirtûkek e. Ev pirtûk bi zimanê erebî hatiye nivîsandin.

* Danana: Ebas Ezawî
* Tujandin: Ebdulkerîm Findî û Mela Hemdî Mecîd

## Girêdanên derve
* Pirtûkê ji vê derê bixwîne : http://www.amude.de/amude/erebi/imadiye-pirtuk.pdf 

Kategorî:E-pirtûk
Findî

**Findî** malbateke rewşenbîre di Başûrê Kurdistanê, bajarê Duhokê de ankicî ne. Ji vê malbatê çendîn nivîskar û rojnamevan derketine.

## Nivîskar û rojnamenivîsên Findî
* Ebdulkerîm Findî
* Reşîd Findî
* Izet Findî
* Salar Findî
* Hekar Findî
* Pesar Findî
* Emîr Findî
* Heval Findî

## Girêdanên derve
* Malpera Findiyan 

Kategorî:Dihok (navend)
Egîn

**Egîn** (Tirkî: *Kemaliye*) an jî Ermenîkî Agin (tê wateya kanî) navê xwe ji Zimanê filehkî (Ermenîkî) digire. Yek ji navçeyên Erzinganê ye. Navê wê ji bo xatirê damezrênerê Komara Tirkiyê Mustafa Kemal Atatürk kirine Kemaliye. Navê berê hatiye qedexekirin. Bilindahîya herêmê ji rûyê avê 900-1.700 m ye. Firehiya erdê navçeyê 1.333 km² û hejmara niştecihan (bi tevî gundan) 16.900 e. 34 gundê navçeyê hene.

Herêm heya damezrandina Komara Tirkiyê di bin fermandariya mîrên Kurd ên Kemax û Dêrsîmê de bû. Eşîra Reşwan li herêmê navdar bû. Êgin di dema Osmaniyan da hin caran bi Amedê, hin caran jî bi Xarpetêê ve hatiye girêdan. Serjimara herêmê ji Kurd û Ermeniyan pêk dihat. Piştî Terteleya Filehan, li herêmê Ermenî neman. Dîroka herêmê ji ya Bakurê Kurdistanê ne cudatir e.

## Çavkanî
Gercan (navçe)

**Gercan** an jî **Refahiye** (, ) yek ji navçeyên Ezirganê ye. 71 km dûrî bajarê Ezirganê ye. Firehiya erdê navçeyê 1.744 km², bilindahî ji rûyê avê 1.589 m ye. Hejmara niştecihan bi tevî gundan 21.977 (sala 2000) e.

## Çavkanî
Tara Caf

**Tara Caf** (jdb. 1958) hunermendeka kurd û stranbêje.

Tara Caf sala 1958 li Bexdayê ji dayik bûye. Hunermed, keça eşîra Caf û helebçeyî. Tara, ji ber ku bavê wê jî hunermendê muzîkê bû, ji bal bavê xwe jî hatiye perwerdekirin û stirîna bi zaravaya hewramî ji bavê xwe hîn bûye.

Tara Caf ji ber ku malbata wê bû penaber ji sala 1979ê vir ve li Londonê dijî. Di sala 1991ê de dest bi hînbûna enstrumana "çengê (arp) kir.

Enstrumana çeng heta sedsala 17'an jî enstrumana mîrên faris û kurdan bû. Lê piştre hêdî hêdî wenda bû û qanûnê ciyê wî girt. Bi saya Tara Caf kurd dîsa vê enstrumanê nas dikin.

Tara Cafê konser li Amedê û Stenbolê jî dane.

## Berhem
* *Dilley Diwanem*

## Çavkanî

* netkurd.com 

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî ya Tara Caf 
* Tara Jaff: Şoreşa jinên kurd dest pê kiriye, Hevpeyivîn: Diya Rûmet, 25ê hezîranê 2007, Netkurd 

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Caf

[thumb|Mirovekî ciwan ê caf. Ev wêne di sala 1914an de bi destê [Ely Bannister Soane hate girtin]]

**Caf** (bi kurdî : جاف ; her weha Jahf, Jaaf, Jaf, Caf) mezintirîn eşîra kurdan e ku bi navê êl jî tê zanîn, li sînorên Îran û Iraqê dijîn. Cihê dilê wan di navbera Silêmanî û Senendcê de ye. Ev êl bi piranî girêdayî mekteba Şafiî ye û gelek peyrewên Neqşîbendî û Qadirî hene. Di sala 1114'an de ji aliyê Zaher Beg Jaff  ve hatiye çêkirin, serekên din ên girîng Mohamed Paşa Jaff, Adile Xanim, Osman Paşa Caf û Mehmûd Pasha Caf, mala bav û kalên wan Kela Şêrwana ye. Împeratoriya Osmanî di salên 1700î de navê Paşa, navekî esilzade, li wan kir. Ew eşîra herî mezin a kurdên rojhilata navîn in ku nêzîkî 4 milyon kes in û bi soranî babanî diaxivin. Heta salên 1860î Mîrektiya Erdelan birêve dibin.

## Belavbûna erdnîgarî
Eşîra Caf li van bajar û bajarokên: Helebce, Kelar, Silêmanî, Ravansar, Sine, Ciwanrro, Selas-bawecanî, Kirmaşan, Xaneqîn dijîn.

## Dîrok
Rojavayî di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, dema ku Ely Bannister Soane têkilî danîn, bi eşîra Jaff re têkilî dan destpêkirin. Piştî şer, eşîr li dijî Şêx Mehmûd Berzencî derketin û herwiha nehiştina otonomiya Kurdan ji aliyê Brîtanyaya Mezin ve li Iraqê. Di destpêka sedsala 20an de, eşîrê yek nehê Iraqê kontrol kir û pergala ragihandinê ya welêt kontrol kir. Di sala 1933 de, nêzîkî 100,000 tivingên di destê eşîrê de bûn, berevajî 15,000 tenê ji hêla Iraqa nû ve hatî damezrandin. Di vê serdemê de, eşîra rûniştî bû.

## Endamên navdar
**Serok û siyasetmedar**

* Mihemed Paşa Caf, padîşahê Kurd û serokê eşîra Jaffan, di sala 1734 de Keleha Şêrwana ava kir.
* Osman Paşa Caf, (1846) şahê kurd, serokê eşîra Cafan û bi Adile Xanimê ji eşîra Erdelan a kevn re zewicî.
* Adile Xanim (1847–1924), ji aliyê înglîzan ve Prensesa Wêrek tê gotin; bi şahê Kurd Osman Paşa Caf re zewicî bû, bi rola xwe ya li herêmê, ango di serdema Şêx Mehmûd El-Cef Hefîd de navdar bû.
* Ehmed Mixtar Caf (1898–1934), endamê parlamena Iraqê û şaredarê Helebce bû.
* Newzad Dawid Beg Caf (ku bi navê Nozad Dawud Fattah Al Jaff jî tê naskirin), Serokê Banka Bakurê Iraqê û serokê eşîra Caf.
* Ekrem Hemîd Begzade Caf, serokekî kurd, siyasetmedar û wezîrê berê yê çandiniyê li Iraqê.
* Hanna Jaff (jidayikbûn 1986), Kurda-Meksîkî ya Amerîkî ku ji dayîk bûye, siyasetmedar, xêrxwaz, nivîskar û berdevk e.

**Hunermend, helbestvan, dengbêj**

* Xanayê Qubadî Caf (ca.1700–1759), helbestvanek Cafî ya sedsala 18-an.
* Nalî Caf (1797 an 1800–1855 an 1856), helbestvanê ku di afirandina zimanê edebî yê soranî yê başûrê Kurdistanê de cih girtiye.
* Ebdulla Goran Caf (1904–1962).
* Tara Caf (zayîn 1958), stranbêj û muzîkjenê pisporê harpê.

**Alim û akademîsyen**

* Fereidoun Biglari (jidayikbûn 1970), arkeolog û muzexane.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Cîmîn

**Cimnî** yan **Cîmîn** an jî **Cîmine**, (, bi zazakî: Cimıne, ) yek ji navçeyên Ezirganê ye. Gorî hejmartinên sala 2000 hejmara niştecihan bi tevî gundan 32.000 e. 24 gundê navçeyê hene.

## Çavkanî
Têrcan

**Têrcan** yek ji bajarên Ezirgan ê ye. Di sala 1936 ´î de ji bajarê Erzîromê hatiye veqetandin û bi Ezirganê ve hatiye girêdan. Ji Ezirganê 93 û ji Erzîromê 80km dûr dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.592 km² û bilindahî ji rûyê avê 1.427 m ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara niştecihên navendê 9.151 û bi tevî gundên xwe 37.405 e. 69 gund girêdayî navçeyê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Ezirgan (navend)
Mans

**Çayirli**
*Gundekî Çelê ya Culemêrgê ye  *[[Çayirli (gund)]]*.
*Navçeyek Erzînganê ye             ''Çayirli (navçe).
Kemax

**Kemax**, **Kemaḧ** () yek ji navçeyên Ezirganê ye. Navê navçeyê gelekî kevn e. 52 km dûrî bajarê Ezirganê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 2.354 km² û hejmara niştecihên navendê gorî hejmartinên sala 1997an 8.648 e. Di qeydên hîtîtiyan de navê herêmê Hayaşa û navê Kemaxê jî wekî Kumaxa derbas dibe.

## Çavkanî
Qerequlax

**Qerequlax ** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Îlîç

**Îlîç**, yek ji navçeyên Ezirganê ye. Firehiya erdê wê 1.397 km² ye. Nifûsa navendê 2.361 û bi giştî 5.330 ye. 153 km dûrî Ezirganê ye.

## Çavkanî
Andirîn

**Andirîn** yek ji navçeyên Gurgumê ye. Firehiya erdê navçeyê 1.178 km², bilindahî ji rûyê avê 220-2.250 m ye. Hejmara niştecihên herêmê (gorî statîstîkên sala 2000´î) navend 8.311 û bi giştî 68.660 e.

Kategorî:Navçeyên Gurgumê
Kirdoxlî

**Kirdoxlî** an **Kurdoxlî** (), yek ji navçeyên Gurgumê ye ku bi li dor sala 1850an wekî gundekî Kurdan avabûye. Gund di sala 1960 statuya navçeyê werdigire navê gundê ji aliyê Îsmet Înonû ve wekî Eloğlu hatiye guhertin. Piştê demek kurt bi polîtîkayên asîmîlasyonê ku ji aliyê dewleta tirk ve dikeve meriyetê navê Eloğu an Eloxî jî tê qedexekirin navê navçeyê careke din dîsa ji aliyê serokwezîrê tirk Adnan Menderes ve (ku piştre hatiye bidarvekirin) wekî Türkoğlu (ango kurê Tirkan) hatiye guhertin. Navê Êloxlî ji di dema İsmet İnönü de hatibû danîn û navê wê yî berê Kurdoxlî/Kirdoxlî hatibû qedexekirin. Navçe 22km dûrî bajarê Gurgumê ye. Firehiya erdê navçeyê 705km² û bilindahiya ji asta deryayê 500 mêtre ye. Li gorî hejmartina sala 2000an hêjmara nifûsa navenda navçeyê 11.918 kes e û bi giştî jî nifûsa navçeyê 61.396 kes e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*
Halûsînasyon

**Halûsînasyon**, **pêşrew** an jî **rewrewk** baweriya nexweşan a bi bihîstin û dîtinên nerastegîn û xeyalî ne. Bo mînak herçendî ti sedemekê nebe jî nexweş di wê baweriyê de ye ku dengan dibîhîse, dîmenan dibîne.

Helbet divê şaşîtî çênebe, hemî bûyerên wiha ne halûsînasyon in. Kesên ku di çavên wan de pirsgirêk hene, kesên kû mîgren pê re hene, kal û pîr, kesên ku pirr diwestin hwd dikarin hin reng, dirûv û tîrêjan bibînin û dengan bibîhîsin. Ev yeka han normal e û mirov bi xwe jî haydar e. Di halûsînasyonê de hîç sedemek, stîmûlûsek nîne lê nexweş dikeve wê baweriyê tiştinan dibîne, dibîhîse.

Kategorî:Derûnnasî
Bazarcix

thumb|300px|rast| Pazarcık

**Bazarcix** an jî bi devoka herêmê **Markaz** yek ji navçeyên Gurgum a Bakurê Kurdistanê ye.

Navê wê yê di dema osmaniyan de *Aladînek* e. Navê wê yê herî kevn jî *Baxnû* ye. Dîroka wê gelek kevn e. Bermahiyên b.z. 3.500-4.000î hatine dîtin. Di dema Osmaniyan de di sala 1870an de digel bajarê Gurgumê bi Helebê ve hatiye girêdan. Ji ber ku kurdên herêmê her dem li dijî dewletê serî hildidan, osmaniyan gelek caran ferman radikir ser herêmê. Gundên eşîra kurd Sînemilî yên li ber Deryaya Spî gelek zilm ji aliyê osmaniyan ve dîtine. Her wisa herêma Bazarcixê jî.

## Qereyilan
Qereyilan ê ku tirk wî wekî lehengê xwe nîşan didin jî ji Bazarcixê ye. Mele Mihemed (Karayilan) ji mezra Kurd Elîf a Bazarcixê ye û di sala 1888an de ji dayik bûye. Kazim Karabekîr (Ataturk ew ji holê rakiriye, generalekî navdar ê wê demê ye) soz dide Mele Mihemed da piştî derxistina frensiyan dê mafê kurdan bêne dan û gundên kurdan ên li perê Deryaya Spî û Gurgumê bike bin fermandariya Mele Mihemed. Qereyilan ango Mele Mihemed bi vî awayî dest bi şerê frensiyan dike û li Dîlokê navdar dibe. Mixabin wekî her carî tirk dîsa Kurdan dixapînin.

## Serhildanên kurdên Deryaya Spî
Serhildanên Kurdên Deryaya Spî û yên eşîrên herêmê gelek in. Serhildana Bozan Beg ku di 1918'an de dest pê kir, gelek navdar e. Lê belê dîroknasên kurdan li ser serhildanên herêmê û kurdên Deryaya Spî zêde xebat nekirine.

## Cografyaya Bazarcixê (Markazê)
Bazarcix di sala 1941ê de bi Gurgumê ve hatiye girêdan. Firehiya erdê navçeyê 1.710 km² ye, bilindahî ji rûyê avê jî 850m ye. Hejmara niştecihên navendê (sala 2000´î) 24.374 û bi giştî jî 72.628 e.

### Bugan
Koma Markaze siftiyan Bugan in: Bugan ji ber ve 2600 salan li dora bajarê Ruha da hatine li ser çiyayê Engizekê. Ji çavkaniyên Asuran diyar dibe ku Bugan di sala 549 berî zayînê de, lı deme Medan belakırrına ji ber desten Pers û Asuran, hatın ravtin ber leşkere Asuriyen.

Pişte mamostaye M. Salim Sapkıran: navdane Quwatan ji bo Bugan, li ser binîvise Anabasisa Ksenofon hatine dîtin.

Li sal dirêjî hatin Bugan nev bere işxaftan cih girtin. Li ber ve 180 sal hatin Bugan nêzîke 3&nbsp;km rohatina Markaz e û diyar e Mamiş çê kirin. Nave Diyar e mamişe sıfti Kuwatan a. Kuwatan navê xwe ji Mamê Kiran da hilgirtiye. Lı deme Cumhûriyet poşnave Mamê Kiran Sapkiran bûye.

Ji ber nivîsa romî an gelê markazî an ji beri zayînê li sal 54an da gele Corduene na bun. Piste barkirine Bugan 500 sal derbasî bûne.

### Gund
;Lîsteya gundan

;Gunde Tirkan ji kurde sunni:

Göynuk, Yukarıhöcüklü, Sakarkaya, Kısık, Büyüknacar, Şeker Çiftliği, Bağdınısağır, Ulubahçe, Yumaklıcerit, Taşdemir, (Mixed Sunni Turkish and Alevi Kurdish), Yukarımülk, Aşağımülk, Sarıl, Mezere, Ufacıklı, Salmanlı, Kuzkent, Sultanlar, Keleş, Eğrice, Karagöl, Yiğitler, Akçakoyunlu, Başçeşme, Karabıyıklı, Evri 80 %, Bertizler

Kadincik Karahyuyk

## Êlên Bazarcixê
* Sînemîlî
* Otmî an Atmî
* Haydaran

## Navdarên Bazarcixê
* Molla Mehmet Karayilan, Fermandar
* KC Rebell, rapvanekî alman
Cirîd

**Cirîd** () yek ji navçeyên Gurgumê ye. Gorî hejmartinên sala 2000 hejmara niştecihên navendê 12.642 û bi giştî jî 29.580 ye. Firehiya erdê navçeyê 642km², bilindahî ji rûyê avê 1.150m ye. 2 nehiye û 9 gund girêdayî navçeyê ne. Aborî pirranî li ser çandinî û xwedîkirina ajalan e. Li herêmê nêzîkî 5.000 kewarên mozhinguvê hene.

Kategorî:Navçeyên Gurgumê
Cela

**Cela** (tirkî: *Ekinözü*) yek ji navçeyên Gurgumê ye. Navê wê di sala 1983 ´î de kirine Ekinözü. Cela di sala 1991 ´de bûye navçe. Firehiya erdê navçeyê 692km², bilindahî ji rûyê avê 1.200m ye. 17 gund û 77 mezrayê wê hene.

Kategorî:Navçeyên Gurgumê
Reşîd Findî

**Reşîd [[Findî]]** nivîskar û wergêrekî kurd e.

Reşîd Findî di sala 1948'an de ji dayik bûye. Wî xwendina xwe ya despêkî û navincî li Dihokê bi dawî aniye û ya amadeyî li bajarê Mûsilê bi dawî aniye. Di sala 1981'ê de ji Koleja Perwerdê – Zanîngeha Mûsilê, pişka jîndenasî (biyolojî) derçûye.

Reşîd Findî ji sala 1971'ê ta 2001'ê karê mamostayetiyê di çendîn xwendingehên cuda cuda de kiriye. Ew di sala 1971'ê de dest bi nivîsînê kiriye û bûye endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd.

Findî çendîn pile di Yekêtiya Nivîskarên Kurd e wergirtîne weke endamê desteka kargêrî, sekreter, çêgirê serokî, serokta li tayê Dihokêye yekêtiyê. Ew ji sala 2001'ê were û ta nihu weke endamê kara yê kurî zaniyarî kurd e û têde çendîn pile standîne weke çêgirê serok kurî û endam kur.

## Berhemên wî yên çapkirî
* Elî termax , yekemîn rêzman nivîs û pexşan nivîsê Kurde , 1985.
* Giftugo li ser xanî 1986.
* Xanî û hacî 1996.
* Elho bilind difirît 1997.
* Tujandin û çapkirina dîwana ehmedê nalbend (5) berg , digel lîjnekê , 1998.
* Rêberê parêzgeha duhokê , dihgel lijnekê 1995.
* Çend tîrojkek li ser rojnamevaniya kurdî 2002.
* Ji kaniya helbesta kilasîka kurdî – bergê yekê , 2004.
* 40 hikayetên mela mehmudê bayezîdî (saxkirin ) 2004 .
* Geryanek di nav baxê edebê kurdî da 2005.
* Zaravên yasayî (digel lijna zaravan li Korî Zanyarî kurdî) 2004.
* Zaravên kargêrî (digel lijna zaravan li Korî zaniyarî kurdî) 2004.
* Zaravên rageyandin (digel lijna zaravan li Korî zaniyarî kurdî ) 2004.
* Hizrînek di zimanê kurdî da 2006.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Ravekirina Derûniyê

**Ravekirina derûniyê** yan îzahkirina Derûnnasî, di psîkoanalîtîkê de armanca sereke ye û cihekê girîng digire. Psîkoanalîst lê dixebite ku, kesayetî, taybetî û binhişara nexweşê xwe rave bike, bigîhîje encamên berbiçav daku gorî wê li çareyan bigere.

Sigmund Freud kesê ku cara yekemîn behsa ravekirina derûniyê kiriye ye. Hemî rêbazên psîkoanalîtîkê (bo mînak hevpeyvîn, test, hîpnotîzma hwd) ji bo ravekirina derûniyê ye. Bêî ravekirinê nexweşiyên bingeha wan ne organîk in, nikanin bêne tedawîkirin.

Kategorî:Derûnnasî
Psîkanalîst

**Psîkoanalîst**, kesê ku li tedawîkirina nexweşiyên psîkologîk ên ne bingeh organîk in digere ye. Psîkologên ku perwerdeya psîkoanalîzê dîtine dikarin bi psîkiyatrîstan re di nexweşxaneyan de yan li klînîkên taybet karê tedawîkirinê bikin.

Psîkolog an psîkanalîst perwerdeya bijîşkî (tibbî) nedîtine. Nikarin dermanan bidin an operasyonan anatomîk hwd bikin. Herwekî psîkologên ku perwerdeya psîkoanalîtîk nedîtine jî nikarin psîkoterapî bikin. Wekî tê zanîn derûnnasî bi serê xwe zanîstiyeke û gelek şaxên wê hene.

Kategorî:Derûnnasî
Fobiya mirinê

**Fobiya mirinê** yek ji cureyên fobiyan e. Bi dehan cureyên fobî hene. Fobîk di wê raman û baweriyê de ye ku ew dê bimire. Ji tevger û ceribandinên gorî wê bi xeter dûr disekine. Bo mînak sportê nake wê ew cihekê xwe bişkîne an bimire. Cureyên fobiyan hin caran bi hevre girêdayîne. Fobiyek dikara yeka din bitetikîne.

Kategorî:Derûnnasî
Antîdepresan

**Antîdepresan** an dijî depresyonê ji derman, rêbaz, tedbîr û binavkirinên li dijî depresyonê ne re tê gotin.

Dermanên antîdepresan ji gelek grûban pêk tê û gorî rade û taybetiya depresyonê tê bikaranîn. Bo mînak MAOI, TCA, SSRI, SSRE hwd. Her grûbek jî di nava xwe de li şaxan belav dibe. Dermanên antîdepresan mekanîzmaya neurolojîk ditetikînin an fonksiyonên wê qels dixînin.

Kategorî:Derûnnasî
Franz Anton Mesmer

**Franz Anton Mesmer** (jdb. 23ê gulana 1734an li Iznang di Almanya − m. 5ê adara 1815 li Meersburg di Almanya) kesê ku cara yekemîn bi karê hîpnotîzmayê re bilî bûye ye. Wekî Sigmund Freud gelekan angaştên wî şopandine û qîmet dane. Bi navê "mermerîsmûs" destkevtinên girîng xistiye cîhana psîkologî û neurologiyê. Mesmer wekî feylesofek jî tê zanîn. Mesmer bingejê hîpnotîzma ya kû îro tê kirin pêşxistiye û wê ji şarlataniyê azad kiriye.

## Çavkanî

Mesner, Franz Anton
Kategorî:Jidayikbûn 1734
Kategorî:Mirin 1815
Koksen

thumb|270px|Koksen, parêzgeha Maraşê
**Koksen** (tirkî: *Göksun*) yek ji navçeyên Gurgumê ye. Navê wê yî di dema împaratoriya Roma de Cocussus e. Herwekî di hin qeydan de Kokus, Koksus jî derbas dibe. Di dema Osmaniyan de bi pirranî gotine Koksen. Hîtît, Roma, Med, Pers, Makedonî, Ereb, Osmanî û mîrîtiyên Kurdan li herêmê desthilatdarî kirine.

Li navçeyê çar êlên kurd ên elewî hene: Ewdalan, Resulan, Şadilî û Zelikan.

Navçe 91 km dûrî Gurgumê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.920, bilindahî ji rûyê avê 1.350 m ye.

Navçeya Koksen lı nav K'urmance'n derdor bı nave' "GOSK'IN" t'e ban(-g)k'ırın.
Pırraniya K'urmancan Eşira Koçgiri"ye.

## Gundên navçeya Koksenê (lîste ne temam e)

Kategorî:Navçeyên Gurgumê
Nûrheq

**Nûrheq** yek ji wan navçeyên Gurgum a Bakurê Kurdistanê ye. Navçe navê xwe ji Çîyayê Nûrheq ê girtiye

Navçe di sala 1971ê de bûye şaredarî û di sala 1990î de jî bûye navçe. Firehiya erdê navçeyê 634 km², bilindahî ji rûyê avê 1.500 m ye. 3 nehiye û 3 gund bi navçeyê ve girêdayî ne. Hejmara niştecihên navendê (sala 2000) 8.118 û bi giştî jî 17.260 bûn. Aborî li ser çandinî, xwedîkirina ajalan û mozhinguvê ne.

## Gundên Nûrheqê

* *Agcasar* - Axşar
* *Alcicek* - Çixraşan/Qopon
* *Baris* - Derbendê
* *Bicin* - ?
* *Degirmenkaya* - Mîralîyan
* *Derbent* - ?
* *Eskikoy* - ?
* *Gursel* - ?
* *Hanciplak* - Molebutton
* *Hidirlar* - Xidiran
* *Kizilca* - ?
* *Kullar* - Qollan
* *Kullu* - Gûllî
* *Taslik* - Taşlix
* *Tatlar* - ?
* *Umutlu* - Tevekelî
* *Zillihan* - Xanê

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Gurgumê
Mîgren

**Mîgren** yek ji cureyên serêşê ye. Xwe bi pêlên êş dibihîzîne. Periyodên wê ji 4 saetan heya 72 saetan pêk tê. Ji pêlek heya ya din serî naêşe lê nexweş dikeve xofa pêla nû. Berê cureyên serêşê nedihate zanîn, hemî wekî "serêş" dihate binavkirin. Lê îro gorî bingeha xwe bûye mijara şaxên zanîstiyê. Mîgren ketiye para neurologîyê.

Êşa mîgrenê nîvmezin an an mezin e. Di alîkî serî de cîh digire û ku asta êş mezin be, jiyana rojane ya nexweş asteng dike û herwekî derdorê wê jî aciz dike. Êş xwe wekî gurminiyan bi periyoda lêdana dil dide der. Mîgren bi pirranî xwe di jinan de dide der. Ev jî nîşan dide ku mîgren hem bingehlaşî ye û hem jî nexweşiyeke bingeh-psîkolojîk e. Ango jiyana civatî, malbat, stres hwd. di mirov de hin nexweşiyên psîkosomatîk jî çêdike.

Kategorî:Nexweşî
Psîkosomatîk

**Psîkosomatîk** tê wê wateyê, sîmptomên psîkologîk bandorê li organîzmaya mirov dikin û dibin sedemê sîmptomên organîk (laşî). Bo mînak stres , jiyanên asosyal û awarte, psîkotrawma , xemgînî hwd dikarin bibin sedemê nexweşiyên laşî wekî mîgren, êşa madeyê, xerabûna çermê laş hwd. Heger bijîşk ne pispor an hişyar be, dikare şaşîtiyan bike û bingehê li ciheke din bigere.

Kategorî:Derûnnasî
B. Welatevîn

**B. Welatevîn**, bernavê nivîskar, mamoste û wergêrekî kurd e. Welatevîn di sala 1953an de li gundê Fûmê yê bajarokê Licê hatiye cîhanê.

B. Welatevîn mamosteyekî kurdî ye. Li Swêdê dijî. Di amadekirina gelek pirtûkên perwerdeya dibistanê de digel mamosteyên wekî Amed Tîgrîs û Zinar Soran û hwd xebitiye. Berhemên girîng ji bo perwerdeya berî dibistanê û polên dibistanê amade kiriye.
Xwedî û berpirsê saziya *[[Kurdiska Pedagogiska Centrum]]* ("Navenda Pedagojîk a Kurdî") ye.

Bi navê xwe yê nasnameya fermî ya Tirkiyeyê M. Hakkı Balta ye.

## Berhem
* Kurdiya Şirîn -I- (Ji bo dersên kurdî)
* Kurdiya Şirîn -II- (Ji bo dersên kurdî)
* Gulbihar (Destpêka Xwendina Kurdî)
* Ajelên Kedî
* Ajelên Kovî
* Gulistana Çîrokan
* Balinde - Tema
* Pîvok
* Kurterastî (Erdnîgarî) B. Welatevîn û Amed Tîgrîs
* Dixebitim, Dilîzim, Fêr Dibim -1- (Ji bo zarokên pêşdibistanê. "6 salî"
* Dixebitim, Dilîzim, Fêr Dibim -2- (Ji bo zarokên pêşdibistanê. "3-5 salî"
* Rengîn Me
* Kulîlikên Me
* Meyweyên Me
* Zebzeyên Me
* Alfabeya Kurdî Rengîn
* Li Benda Bavo (Ji Licê heta Erzeromê) - Otobîyografî-
¤ Dersên Kurdî - Bo pêngava bilind û Lîseyî
¤ Dersên Me - 1 Bo polên 3,4,5
¤ Dersên Me - 2 Bo polên 4,5,6
¤ Laliş-1 Bo asta nizim. Ji bo perwerdeya kurdî ya zarokên kurdên Êzîdî
¤ Laliş - 2 Bo asta navîn. Ji bo perwerdeya kurdî ya zarokên kurdên Êzîdî
¤ Gulbihar Kurdî Kurmancî-1 -Bo polên 3,4,5
¤ Gulbihar Kurdî Kurmancî-2 - Bo polên 4,5,6
¤ Kincên Me - Tema
¤ Fîloyê Dînik -Çîrokek gelelrî
¤ Bavo Bûye Bostan Çîrokek gelerî

Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Davut Özalp

**Davut Özalp**, nivîskarekî kurd e.

Özalp di salên piştî 1975an de, li navçeya Qelqelî (Özalp) ya Wanê hatiye dinê.

Ji sala 1993an heta niha di nava kar û barê rojnamegeriyê de ye. Piştî salên 2000î di rojnameya Azadiya Welat de karê edîtoriyê kiriye... Bi damezrandina Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê (DÎHA) re di vê ajansê de dest bi kar kiriye û berpirsiyariya beşa kurdî kiriye. Di 2007-2008an de edîtoriya kovara lêkolîn û lêgerînên zanistî ZENDê kiriye. Di gelek kovar û malperên kurdî de, nivîsên wî hatine weşandin. Her wisa xwediyê kovara Kürt Tarihi yê berê û yek ji damezrînerên Weşanxaneya Peywendê ye.

## Berhemên û wergerên wî
* Têkoşîn, jiyan û berhemdariya Cegerxwîn, (Weşanên M, 2004)
* Duzimanî (Tevî Cemil Oguz, Weşanên Hîvda, sibat 2008)
* Ji bo kes û saziyên ku piştgirî, xizmet û alîkariyê didin mexdûrên koça mecbûrî RÊBERNAMEYA RÊNÎŞANDERIYÊ (TESEV)
* 33 Gule Dîroka di Şînê de, Günay Aslan, (Weşanên Avesta)
* Wijdana Anatoliyê/Anadolu Vicdanı, (Açık Toplum Vakfı)
* Kawayê Min/Benim Kawam (Tevî Dilawer Zeraq, Weşanên Evrenselê, adar 2012)

Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Kesên ji Wanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Tîr (çek)

**Tîr** darikê yan asinkek zirav û û dirêj û seriktûj ye. Tîr ji kevanê têt avêtin.

Tîr berê bo nêçîrê û di şerran de dihatin bikaranîn. Niha zêdetir di werzişa tîravêjiyê de bi kar tên.

thumb|center|Tîrek|750px

Kategorî:Çekên dîrokî
Kategorî:Tîrvanî
Kategorî:Werziş
Bîrkan

**Bîrkan** di mejiyê mirov da wekî xêvjimêran (komputeran) di nava hin prînsîban da dixebite. Bîrkan fonksiyonên bîranînê idarê dike.

Du şaxên bîrkanê hene: Bîrkana demkurt û bîrkana demdirêj. Tiştên ku nû digihîjin bîrkanê berê di radeya bîrkana demkurt de tê parastin û heger ceribandin, girîngî û hilbijartina mejî ji bo vê tişta nû tunebe ew tê jibîrkirin. Berevajî wê heger hebe digihîje radeya bîrkana demdirêj, li wir tê parastin.


Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Prosesên hişî
Delîriyûm

**Delîriyûm** tê wateya "nelirêbûna hiş". Delîrîûm nexweşiya zû ya psîkologîk a bingeh-organîk tê ravekirin. Heger di mejî û fonksiyonên mejî de yan di mekanîzmaya neurologîk de pirsgirêk, tûmor hwd derketibe di fonksiyonên hiş û hişarê de jî xwe dide der. Di bîrkan (hafize) a kurtdemî, dirêjdemî de problem, problemên oryantasyonê, di axavtinê e problem hwd xwe bi gelek awayan dide der.

Ji bo delîrîûm alkolîzm mînakeke baş e. Kesên ku alkolîk în bi salan şûnde ziyan li mejî û fonksiyonên neurologiya wan dikeve. Ev kesana tiştan zû jibîr dikin, di tevger û oryantasyona wan de problem hene û birêkûpêk nikarin biaxivin. Dem, cih, rewş tevlîhev bûye di jiyana wan de. Di rewşên nû yan awarte de nikarin biserbikevin an jî nizanin çawa tevbigerin.

Kategorî:Derûnnasî
Lloyd Banks

**Christopher Lloyd** (jidayîkbûn: 30'ê nîsanê, 1982), rapvanekî amerikî ye ku bi navê hunermendiyê ango **Lloyd Banks** çêtir tê naskirin. Ew jî endamekî gruba hip-hop G-Unit e (hin ji endamên dîn jî 50 Cent û Tony Yayo ne). Rehên wî jî Puerto-Rîkî û Afrîkî ne.

## Jîyaneçîrok

**Lloyd Banks** li New Carrollton, Maryland di 30ê Nîsanê 1982 de ji dayik bûye. Diya wî Puerto-Rîkî û bavê wî jî Afrîkî-Amerîkî ye. Dema Banks bû 6 salî, ew li New York City, li navçê South Jamaica, Queens bicî bûn. Ji ber çûnûhatinên bavê wî yên zîndanê, Banks bi pîranî ji diya xwe ve xwedî bû. Wî xwendengeha paşîn berda berî ku ew bibe 16 salî. Vê demê Banks dest bi rapkirinê kir, li kolanên navça xwe û ew zû li wira bi nav û deng bû. Bi du rapvanên navçê yên dîn re, 50 Cent û Tony Yayo, wan digel hev grub G-Unit damezrand. Hema her 3 dest bi derxistina mixtapeyan kir, û di demeke kurt de rapvanê Detroitê yê navdar Eminem bi wan hesiya û wî bi labela xwe ya Interscope, Shady Records, şanî 50 Cent kir.

## G-Unit

Paşê serfiraziya albuma 50 Cent a pêşîn, *[[Get Rich or Die Tryin' (albûm)|Get Rich or Die Tryin'<nowiki/>]]*, G-Unit albuma xwe ya pêşîn, *[[Beg for Mercy]]*, jî derxist. Vê albumê jî pir serfiraz bû û vê buyerê ji Banks re riyê vekir ku albuma xwe ya pêşîn jî derxe.

## [[The Hunger for More]]

Navê vê albumê *The Hunger for More* (Birçîtiya êde) bû û 14 şopan tê de hebûn. Di Hezîranê 2004 de li labelê G-Unit/Interscope Records hat derxistinê û di hefta pêşîn vê derxistinê de 400.000 album dihatin firotinê.

## Niha

Li payîza 2005 albuma bi navê The Big Withdraw li Internetê jê hat, tê de 23 stranên nû hebûn. Niha Banks albuma xwe ya bê (2êmîn) amede dike. Li ser websîta G-Unit'ê ya fermî hate ragihandinê ku navê wê wê *[[Rotten Apple]]* ('Sêva Alos') be û ku ewê di 19ê Îlonê de ji bo firotina peyda bibe.

## Girêdanên derve
* Malpera wî ya fermî
* Malpera G-Unit a fermî

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rapvanên amerîkî
Leo Kanner

**Leo Kanner** psîkiyatrîstekî navdar ê awistirî ye. Di  de li Awistriya ji dayîk bûye û di  li DYA jiyana xwe ji dest daye.

Kanner xebatên mezin û dorfireh li ser otîstîzmê kiriye û cara yekemîn wî otîstîzma nû keşfkiriye. Hin caran ji otîstîzma nû re "sendroma Kanner" jî tê gotin.

Kategorî:Jidayikbûn 1894
Kategorî:Psîkiyatrîstên awistirî
Hans Asperger

**Hans Asperger** yek ji bijîşkên zarokan ê navdar e. Ji Awûstûrya ye. Di 18ê sibata 1906an li bajarê Hausbrunn hatiye dinyayê û di 21 Cotkar 1980î li Wîen jiyana xwe ji dest daye.

Asperger li ser otîstîzma zarokan xebat kiriye. Wî bi navê "psîkîatriya otîstîzme" xebatên xwe weşandiye.

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşk
Kategorî:Jidayikbûn 1906
Kategorî:Mirin 1980
Lorna Wing

**Lorna Wing** yek ji psîkologên Brîtanyayî ye. Li Sussex dijî. Wê li ser xebatên Hans Asperger gelek pêşdebirin kiriye. Wê li Brîtanya bi navê "Komeleya Otîstîk a Neteweyî" komeleyek damezrandiye. Li ser pirsgirêkên kûr yên psîkologiya gihîştinê lêkolînan kiriye û dike.
Wing "Sendroma Asperger" ji xwe re kiriye armanc û di pêşxistina spektrûma otîstîzmê de keseka navdar e.

Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Mirin 2014
Kategorî:Psîkolog
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Tîr

* Tîr (çek) (darikê zirav û serik tûj yê ji kevanê têt avêtin)
* Tîr (stêrk)
* Tîr (gerstêrk)
Jacques Lacan

**Jacques-Marie Émile Lacan** psîkoanalîstekî navdar ê Frensî ye. Di 13 nîsan 1901´î li Parîs ji dayik bûye û li heman derê di 9 çiriya pêşîn 1981 ´î de jiyana xwe jidestdaye. Lacan teoriyên Freud pêşxistiye û gelek rexne jî li Sigmund Freud kiriye. Li ser cîhana sîmbol û ziman, kesayetiyên neurotîk û psîkotîk, neuroz, narsîsîzm, psîkoz hwd xebat û keşf kiriye. Lacan wekî feylesofekî Ewropî jî tê naskirin. Wekî "Freudê Frensî" jî dihate binavkirin lê wî di dawiya tamenê xwe de xwe ji riya Freud dûrxistiye. Rexne li kapîtalîzmê kiriye û pesnê rêbaza diyalektîk a ramanê daye. Wî jî wekî Carl Gustav Jung qîmet daye element û bandorên jiyana mirovahî ya demên berê.

Kategorî:Jidayikbûn 1901
Kategorî:Mirin 1981
Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê
Kategorî:Psîkiyatrîstên fransî
Kategorî:Psîkoanalîstên fransî
William McDougall

**William McDougall** FRS yek ji derûnnasênn anku psîkologên navdar e.

William McDougall di sala 1871 da li Lancashire ya Brîtanyayê ji dayîk bûye. Li DYE bi cih bûye. Li ser derûnînasiya komî (psîkologiya komî) û sosyalpsîkologiyê xebatên girîng kiriye. Di sala 1938 de li DYE jiyana xwe jidestdaye.

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Jidayikbûn 1871
Kategorî:Mirin 1938
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 20an
Kategorî:Psîkolog
Kurt Lewin

**Kurt Lewin** yek ji psîkologên navdar e. Di 9'ê kewçêrê 1890 li Mogilno (niha li nav tixûbê Polonya dikeve, berê di destê Elmanan da bû) ji dayîk bûye û di 12'ê reşemiyê 1947 ´î li Newtonville ya DYE jiyana xwe jidestdaye.

Lewin li ser sosyalpsîkologî, psîkologiya gihîştinê, psîkologiya biyologîk hwd lêkolîn û pêşdexistinên girîng kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1890
Kategorî:Mirin 1947
Kategorî:Psîkologên alman
Theodor Adorno

**Theodor Ludwig Wiesengrund Adorno**, bi kurtasî **Theodor Adorno**, fîlozof, sosyolog, mamosteyê muzîkê û bestekarêkî swîsreyî bû. Di  li Frankfurt am Main a Almanyayê ji dayik bûye û di 6ê tebaxa 1969an li Vispa Swîsreyê jiyana xwe jidest daye.
Adorno profesorê civaknasî û felsefeyê bû. Di heman demê de kompozîtor û muzîkolog û rexnegirê muzîkê jî bû.

## Salên berê yên Frankfurtê (1903-1924)
Bavê Adorno yê ku bi bazirganiya şerabê debara xwe dikir û dayka Adorno ya ku keça serbazekî bû bi navê Teddie bangî Adorno dikirin. Dayka wî bi eslê xwe ji malbatekî îtalî ya ji Korsîkayê bû. Dayka wî di heman demê de di bin sêwana Qraliya Viyanayê de karê stranbêjiyê jî kiribû. Bavê wî ji eslê malbatekî proyestan yê ku paşê bûbû cihû dihat. Adorno di kolana ku Schopenhauer salên dirêj dêde jiyayî de mezin bû. Di mala bi nimara nehan de hatibû dinê bavê wî dîsa di mala nimara heftan de bazirganiya şerabê dikir. Adorno wek katolîkekî hatibû baptîzkirin. Lê bi bandora mamosteyê xwe yê ronakbîr bû protestan.

## Piştî revîna wî ji Almanyaya naziyan
Adorno ronakbîrekî mezin bû. Hema li ser her mijarê xebat û lêkolînên wî hene. Li ser derûnînasiya komî û psîkologiyê jî angaşt û pêşdebirinên wî hene. Ji malbateke bingeh-cihû ye. Di dema nazîstan de direve Brîtanya û paşê jî DYA û li derî welêt dixebite heya nazîst têk diçin. Adorno li ser rêbaza ramandinê ya diyalektîkê jî lêkolîn kiriye. Li ser navê wî li Almanyayê gelek xelat têne dayîn. Bi dehan pîrtûk û bi sedan nivîsên wî hatine weşandin.

Kategorî:Civaknasên alman
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Mekteba Frankfurtê
Kategorî:Mirin 1969
Kategorî:Nivîskarên alman
Solomon Asch

**Solomon Eliot Asch** yek ji psîkologên navdar ê Polonî-Amerîkayî ye. Di  li Warşaw di Polonya ji dayîk bûye û di  li DYA jiyana xwe jidestdaye.

Asch li ser derûninasiya komî, Sosyalpsîkologî, geştaltpsîkologî, têkiliyên koman hwd xebat û lêkolîn kiriye û gelek pîrtûk weşandiye. Bi navê wî li DYE navendekê hatiye damezirandin "Navenda Solomon Asch ji bo lêkolînên nakokiyên etnopolîtîk".

Kategorî:Jidayikbûn 1907
Kategorî:Mirin 1996
Kategorî:Psîkolog
Kategorî:Zanyarên cihû
Leon Festinger

**Leon Festinger** yek ji sosyalpsîkologên Emerîkayî yê navdar e. Di 8'ê gulanê 1919 li New York City ji dayîk bûye di 11'ê reşemî 1989 jî jiyana xwe jidestdaye.

Festinger li ser derûnînasiya komî, sosyalpsîkologî, nakokiyên civakê, têkiliyên koman hwd lêkolîn kiriye.

Kategorî:Jidayikbûn 1919
Kategorî:Mirin 1989
Kategorî:Psîkolog
PDFCreator

**PDFCreator** bernameyeke nivîsbariya azad e. PDFCreator ji bo mirov dosiyên xwe yên Writer an jî Microsoft Word bike e-pirtûkeke PDF hatiye amadekirin. Bi kinasî PDFCreator ji mirov re E-pirtûkên PDF diafirîne. PDFCreator niha bi kurdî jî heye.

## Girêdanên derve
* pdfforge.org - Malpera PDFCreator
* PDFCreator bi kurdî 

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Arketîp

**Arketîp**, bi grekî tê wateya dîmenên dîrokkevn. Fîgûr, drûv, qalibên fêrbûyî yên ji demên pirr kevn hatine û di binhişarê de cih digirin in. Evana qalibên dînamîk in û bandora xwe li hişarê dikin.

Zarok van sîmbolan ji çîrokan, stranên dengbêjiyê, ji destanên lehengî, ji sirûdan hwd werdigire. Dîmenên lehengan di mejiyê wê de bicihdibe. Herçendî bandora wan li hişarê hebin jî, hêj bi giştî derneketine asta hişarê ango nerealîst in û mirov haj jê nîne. Arketîp dikarin pozîtîv an negatîv bin. Lehengên ku mirovahiyê diparêzin an wampîrên ku xwîna mirov dimijin.

Di çandên ku kûltûra devkî pirr zêde pêşketiye yan di aliyê mîtosan de pirr dewlemend in bandora arketîpan ji gelek in. Bo mînak Kurd , Tîbetî , Çînî , Çeçen , Hîndîstanî hwd. Li Ewropa jî arketîpan xwe wekî astrologî , alşemî , estetîk hwd daye der. Arketîp xwe di zanîstiya Kognîtîv Psîkolojî , lêkolînên mejî, evolutîon , etnologî , lêkolînên xewnan hwd de jî nîşandide. Ango kesên bi van zanîstiyan re bilî dibin gorî Carl Gustav Jung di aliyê arketîpan de dewlemend in.

Rola arketîpan him pozîtîv e ku zanîstiyan pêş dixe û him jî negatîv e ku zanîstiyan ji realîzmê dûr dixe. Divê mirov rola wan nas bike û bi erênî bikarbîne.

Kategorî:Antropolojiya çandî
Kategorî:Derûnnasiya civakî
Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Konseptên wêjeyî
Kategorî:Vegotinnasî
Anîma

**Anîma** cara yekemîn ji aliyê Carl Gustav Jung di psîkologiya analîtîk de hatiye bikaranîn. Ji bo mêran tê bikaranîn, ango arketîpên jinî di mêran de.

Berevajiya wê anîmûs e û ew jî ji bo jinan tê bikaranîn. Carl Gustav Jung dibêje *"mêr di kesayetî û binhişara xwe de arketîpên jinên ne ji rêzê diparêzin. Arketîp ne statîk lê dînamîk in. Anima xwe bi awayên ku mêr bi xwe jî haj jê nîne dide der. Bo mînak mêr ji jina xwe dipê û dixwaze ku wekî ew jina ku di xeyalê wî de tevbigere, wisa be"*.

Bandora anîma û anîmûsê xwe di warê wêjeyî de jî dide der. Rexnegerên wêjeyê yên zîrek ji elementên ristina berhemê, dikarin kesayetiya xwediyê berhemê pêderîne.

Kategorî:Afrodîtê
Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Mînêrva
Kategorî:Pandora
Kategorî:Persefonê
Anîmûs

**Anîmûs** cara yekemîn ji aliyê Carl Gustav Jung bo jinan hatiye bikaranîn. Arketîpên mêrî di kesayetî û binhişara jinan de. Berevajiya wê anîma ye û ew jî ji bo mêran tê bikaranîn. Arketîp dînamîk in û bandora xwe li hişarê dikin. Bo mînak jin ji mêran an mêrê xwe dipê û dixwaze ku wekî ew mêrê ku di xeyalê wê de ye tevbigere û wisa be. Heger ew arketîp mêrekî leheng û zîrek be, jin jî ji mêrê xwe dipê. Lê sedemê daxwaza xwe nizane. Anîma û anîmûs xwe di wêjeyê de jî didin der.

Kategorî:Derûnnasî
Întroversiyon

**Întroversiyon** ji taybetiyeke kesayetiyê re tê gotin.

Ektroversiyon ji aliyê Carl Gustav Jung ve hatiye binavkirin. Întrovert ew e kes e ku berê kesayetiya wê li hundir e. Kesê ku bal, têkilî û hilbijartinên wê berehûndir in.

Bo mînak hin kes kêm diaxivîn, bi cîhana xwe ya hundirîn ve bilî dibin, bi mereq nînin, devedor bala wan nakşînin hwd. Di psîkoanalîtîkê de skalayek tê bikaranîn û asta întro- û ekstroversiyonê tê pîvandin.

Berevajiya întorversiyonê ekstroversiyon e.

Kategorî:Derûnnasî
Ekstroversiyon

**Ekstroversiyon** yek ji taybetiyên kesayetiyê ye.

Cara yekemîn ji aliyê Carl Gustav Jung hatiye binavkirin. Berê kesayetiyê li dervebûn e. Kesê ku bal, mereq, hilbijartin û têkiliya wê berbi derve ye.

Bo mînak hin kes pirr sosyal in, hez ji axavtinê dikin, bi mereq in, bêî hesab û kontrol dikevin têkiliyan, pirr dikin lê kêm difikirin hwd. Cîhana wan ya hundirîn, taybet bala wan nakişîne. Ji van kesan re ektrovert tê gotin.

Berevajiya wê ekstriversiyonê întroversiyon e.

Kategorî:Derûnnasî
Stanley Milgram

**Stanley Milgram** yek ji psîkologên navdar ên Amerîkayî ye. Di  li New York City ji dayik bûye û di  jiyana xwe ji dest daye.

Milgram bi pirranî li ser derûnnasiya civakî (sosyalpsîkologiyê) sekiniye. Têkilî û nakokiyên di nava koman, avabûna otorîteyê, dijrabûna otorîteyê, îtaetkarî, bandora îdeologiyan li ser derûniya mirov û li ser koman hwd mijarên xebatên wî bûne.

Milgram di wê baweriyê de bûye ku temenê mirov ji bi avakirina îteatkariyê û dijrabûna otorîteyê derbas dibe. Bi navê "Fenomenên dinyaya pîçûk" rêzexebatên wî hene. Ew di 51 saliya xwe de bi krîza dil miriye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Mirin 1984
Kategorî:Psîkolog
Fritz Heider

**Fritz Heider** yek ji weşanger û rexnegirekî Awistiryayî ye. Lê piranî li ser psîkologiyê dixebitî. Di 1896 li Viyenayê ji dayîk bûye û dîsa li wir di sala 1988 jiyana xwe ji dest daye.

Bi navê "Attributionstheorie" angaşteke nûjenî pêk aniye û bi çavên rexnegîriyê psîkologiya heyî nirxandiye. Li ser derûnînasiya komî xebatên wî hene.

Kategorî:Jidayikbûn 1896
Kategorî:Mirin 1988
Kategorî:Psîkolog
Kategorî:Psîkologên alman
Qereyilan

**Qereyilan**, **Mele Mihemedê Kurd Elîfê**, **Marê Reş**, **Xîzo** yan **Mihemedê Bazarcixê** yek ji serîhildêrên kurdan e. 

Ew di sala 1888an de li gundikê Kurd Elîfa Bazarcixê ji dayîk bûye û di 24 gulan 1920an de li Dîlokê di şerê serîhildêrên kurdan li dijî frensiyan de jiyana xwe ji destdaye. Hin kes dibêjin ew ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye kuştin.

Mele Mihemed kesekî dewlemend, oldar û kurdperwer bûye. Di 16 saliya wî de bavê wî ji aliyê ermeniyek ve di şerê mêrkujiyê de hatiye kuştin û ew sêwî maye. Li mizgeft û medreseyan perwerdeya olî dîtiye. Ji ber ku bavê wî ji aliyê ermeniyek ve hatiye kuştin, di zaroktiya xwe de bi hestên dijî xiristiyan û ermeniyan mezin dibe. Di Şerê Cîhanî yê yekem, di artêşa Osmaniyan de li dijî ûrisan şer dike û him madalya digire, him jî giran birîndar dibe.

Serkanên artêşa tirk, jêhatîbûna Mele Mihemed dibînin û wî dikin çawîş. Lê ji aliyekê ve jî ji Mele ditirsin. Lewra Mele hergav behsa Kurdistanê û mafê kurdan dike. Dostaniya Mele û serkanê artêşa osmaniyan ê mezin Kazım Karabekir çêdibe. Karabekîr navê "Qereyilan" pêve dike û êdî navê Mele dibe "Marê Reş". Karabekîr dixwaze Mele li dijî Serhildana Bozan Beg (Bozo) a bandora xwe li ser kurdên Deryaya Spî heya Dîlokê kiriye bikarbîne. Dema Mele giranbirîndar ji şerê Ûris vedigere Bazarcixê Kazim Karabekîr jê re têlgrafan dişîne û soz dide wî ew dê piştî safîbûna problema ermeniyan û şer, mafê kurdan bidin. Ew ê Kurdistanê bipejirînin û berpirsiyariya herêmên kurdan ên Deryaya Spî, eşîra Sînemilî, Gurgum û Meletiyê bidin Mele Mihemed. Pêwîst e Mele li van deveran kurdan berhev bike û berê ji bo azadiya hemî kurd û tirkan bixebite. 

Li aliyê din, li van herêmên Karabekîr behs dike Serhildana Bozan Beg pêl daye. Bozan Beg ji aliyê rêxistinî, leşkerî û sazkirina biratiya kurd û ermeniyan de bala hikûmeta tirk dikişîne û artêşa tirk naçar e ku serî bi Bozan Beg re bikişîne. Hikûmet di wê tirsê de ye jî Mele Mihemed û Bozan Beg yekîtiyek di nava xwe de avabikin. Divê miheqeq nakokî û dijminahî di nava her du seriyan de pêk were. Peyayên dewletê gelek provokasyonan li dardixin û biserdikevin. Yekîtiya di nava herdu koman de xirab dibe. 

Bi alîkarî û sozdayînên dûgela tirk Mele Mihemed dest bi rêxistinîbûnê dike. Xwe li navenda Dîlokê bicihdike û tevlî parastina bajêr ji frensiyan dibe. Di 24 gulan 1920an de tê kuştin û meytê wî di mizgefta Qeregozê ya Dîlokê de tê dîtin. 

Gorî dîroka fermî ya dûgela tirk Mele Mihemed li Girê Nîskê (*Sarmisak Tepe*) ji aliyê frensiyan hatiye kuştin. Lê eşkere nîne ka bi çi awayî laşê wî hatiye mizgeftê. Hin jî dibêjin ew li ser nimêjê di mizgeftê de ji aliyê peyayên dûgela tirk hatiye kuştin.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê
## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Erîtrea

**Erîtrea** (bi navê **Erître** jî tê nasîn, bi tîgrînî: ሃገረ ኤርትራ, *Hagere Ertra*; erebî: *إيريتريا*) dewletek li rojhilatê Afrîkayê ye. Li wir di sala 2005an de nêzîkî 4,45 milyon kes hene. Paytextê xwe Asmara ye. Navê Erîtrea ji gotina yewnanî Ερυθραία (*Erythrea*) çêbûye.

## Erdnîgarî

Rûberê Erîtreayê 121.144 km² ye. Li ser çargoşê kîlomitirekî dora 36 ya 37 kes hene. Erîtrea digê Deryaya Sor, hên ew digê van dewletan:
* Cîbûtî
* Etiyopya
* Sûdan

Yemen li Asyayê bes çend kîlomitira ji Erîtrea dûr e.

## Dîn

Li Erîtrea 50% xiristiyantî û 50% Îslamên sunî ye.

## Ziman

Li Erîtrea zimanê fermî tîgrînî (*tigrinya*) ye. Hên li wir înglîzî, îtalî û erebî deng dikin.

## Aborî

### Çandinî

Nêzîkî 75% ji mirovên Erîtreayê di çandinê da kar dikin. Yê herî pir gênim, qehwê, pembo û gêris diçînin.

### Dewlemendiyên bin axê

Li Erîtreayê zêr, zîv, mis, kukûrd, nîkel, kalsiyûmkarbonat, marmor, çînko û hesin hene. Hên jî neft û xo li wir hene.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1993an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1993an de hatine avakirin
Bêsnî

**Bêsnî** yan jî **Behsnî** yek ji navçeyên Semsûra Adiyemanê ye. Di dîroka Kurdistanê de xwedî cihekê girîng e. Li rojavayê Semsûrê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.330 km², bilindahî ji rûyê avê 1.050 m ye. 8 şaredarî, 52 gund û 61 mezre girêdayî navçeyê ne. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 36.123 û bi tevî gundan 108.667 e.

Bêsnî her dem bûye navendek desthilatdariya kurdan. Mîrên Bêsnî ji Deryaya Spî heya Meletî, Dîlok û Ruhayê desthilatî kirine. Di sala 1620´î de gorî qeydan 16.000 nifûsa Bêsniyê hebûye. Osmaniyan hin caran bi Amed, Gurgum, Meletî, Dîlok an bi wîlayetên başûr ve girêdane. Di sala 1954´î de bi Semsûrê ve hatiye girêdan.

Wekî parçeyek Kurdistanê dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Med, hûrî, mîtanî, asûr, faris, makedonî, romayî, ereb, mongol û osmanî li vir desthilatî kirine. Lê Bêsnî her dem wekî herêmeke serbixwe di bin desthilatiya mîrîtiyên Kurdan de bûye. Di qeydên dîrokî de navê Bêsniyê wekî Bêsnî, *Bahsna*, *Bethesna*, *Behes*, *Behesnî* derbas dibe.

## Gund û beldeyên Bêsniyê

### Bajarok
* Kêsûn ()
* Mêmalî ()
* Sûfraz ()

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*
Semîsad

**Semîsad** (; ; ) yek ji navçeyên Semsûrê ye. Li başûrrojhilatê Semsûrê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 338&nbsp;km², bilindahî ji rûyê avê 610 m ye. 47&nbsp;km ji Semsûrê dûr e. Gorî hejmartinên sala 2000î hejmara niştecihên navendê 6.917 û bi giştî jî 12.541 e. 16 gundê navçeyê hene.

Di qeydên dîrokî de navê navçeyê wekî *Sammusat*, *Samisat* debasdibe. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Di dema Hîtîtan de bi qasî demekê Semîsad bûye paytext. B.z. 708î ketiye bin desthilatiya Asûr. B.z. 605 Babîl, b.z. 553 Med, b.z. 333 Makedonî, b.z. 69 Komagênê, 72 Împeratoriya Romê, 1203 Eyûbiyan (Selahedîn), 1240 Mongol, 1401 Tîmûrleng, 1516 Osmanî. Lê di dema Osmaniyan de herêm di bin fermandariya Mîrê Besnî de bûye. Di sala 1960î de bûye navçe û bi Semsûrê ve hatiye girêdan.

## Dîrok

Samosata bajarê antîkî Samîsada îroj navê xwe lê girtî ye. Ew 36&nbsp;km li başûr rojhelata Semsûre ye. Ew dû di 708an de bi destên Asûran de bi destên Komagênê ket şunda di 169 b.z. de heta dest Romayan ket paytexta Keyaniya Komagênê bû. Navê bajer ji damezrênerê Komagênê key Samos de tê ye. Ew li piştî zayinê di 72an de derbaza împeratoriya Roma bû. Wê di sedsala 11an de navbera Bîzansa de çend caran dest gerî ye. Ew di 1516an de keta destên Osmanan.

Ew di 1988an de bin avên Bendava Ataturkê de ma.

## Gundên Semîsadê, 1928
Gundên Semîsadê, 1928
## Girêdanên derve
* Agahiyên li ser Samosata
* gotarê li ser Samosata di 1911

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Komagênê