open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Erdnîgarî

thumb|300px|Nexşeya Erdê.
**Erdnîgarî** şaxeke zanistê ye ku bi sîstema mirovî taybetmendî, bûyerên fîzîkî ya li ser rûyê erdê û niştecihên li ser rûyê erdê lêkolîn dike. Di heman demê de erdnîgarî dîsîplîneke giştî ye ku li têgihîştina erdê û aloziyên erdê ya mirovî û xwezayî lêkolîn dike. Her çiqas erdnîgarî lêkolîneke tenê bi Dinyayê ve girêdayî be jî, gelek têgeh dikarin di warê zanista gerstêrkan de bi awayekî berfirehtir ji bo girseyên din ên ezmanî werin bikaranîn.

Koka gelek têgehên erdnîgariyê dibe ku heta Eratosthenesê kireneyî ya yewnanî ku têgeha *geographia* dîtîye, (nêzîkî 276  - nêzîkî 195/194 ) were şopandin. Yekem bikaranîna tomarkirî ya peyva γεωγραφία wekî sernavê pirtûkeke ku ji aliyê zanyarê yewnanî Claudius Ptolemy (100–170 ) ve hatiye nivîsandin, hatiye bikaranîn. Ev xebat bingeha erdnîgariya bi navê "kevneşopiya ptolemaîk" afirandiye ku "teoriya kartografîk a ptolemaîk" jî di nav de bû. Lêbelê, têgehên erdnîgariyê (wek kartografî) vedigerin hewildanên herî zû yên ji bo têgihîştina cîhanê ya bi awayekî fezayî ku bi mînaka herî zû ya hewldana nexşeya cîhanê ya ku vedigere sedsala 9an berî zayînê ya li Babîla kevnar. Dîroka erdnîgariyê wekê dîsîplîneke çand û dîrokê ku hezar salan digire nav xwe, ji hêla gelek koman ve bi awayekî serbixwe pêşketiye. Têgehên bingehîn ên erdnîgariyê ku di navbera hemî nêzîkatiyan de li hev tên, balkişandina ser fezayê, cih, dem û pîvanê ne. Di roja îro de erdnîgarî dîsîplînek pir berfireh e ku gelek rêbazên erdnîgariyê hene. Heta roja îro gelek hewldan hatine kirin ku dîsîplînê, tevî çar kevneşopiyên erdnîgariyê, organîze bikin û bi şaxan dabeş bikin. Teknîkên ku têne bikar anîn bi gelemperî dikarin li ser rêbazên hejmarî û kalîteyî werin dabeşkirin ku gelek lêkolîn rêbazên tevlihev bikar tînin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Ferhenga Erdnîgariyê 

Kategorî:Erdnasî

Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Kategorî:Zanistên civakî
Erdnîgariya gelemperî

**Erdnigariya gelemperî**, bûyerên fîzîkî, civakî, jîndarî û aborî li ser tevaya dinyayê lêkolîn dike. Lê erdnigariya herêmî, li cihekî sînorkirî (bej-parzemîn, welat an herêmeke welêt...) van bûyeran lêkolîn dike. Li gor babetan du beşên esasî yên erdnigariya gelemperî hene: Erdnigariya fîzîkî û erdnigariya mirovîn. Ev beşên erdnigariyê her yek ji wan di nav xwe de jî beş dibin.

Kategorî:Erdnîgarî
Erdnîgariya herêmî

Lêkolînên vê beşa erdnigarîyê, li herêmeke sînorkirî ye. Lêkolînên erdnigariya gelemperî li ser tevaya dinyayê ye, lê lêkolînên **erdnigariya herêmî** tenê herêmekê dide ber xwe. Ev herêm dibe parzemînek, welatek, herêmeke welatekî, navçe an gundek be. Lêkolîn, dibe bi gelemperî be û dibe ku di hin babetên erdnigariyê de be jî. Wek mînak; erdnigariya fîzîkî ya Kurdîstanê, sirûşta Botan. Di van mînakan de tên dîtin ku him cih ne tevaya dinyayê ye û him jî babet ne hemû babetên erdnigariyê ne. Hilbijartina cih, babet û metodan li gor nivîskar, lêkolîner û welatan tên guherîn.

Kategorî:Erdnîgarî
Merîdyen

[thumb|1. [Hêlîpan2. Hêlîlar (Merîdeyena destpêkê)]]
Hevêrkeya ekvatorê bi 360 dereceya tê xetkirin. Di her dereceyekê re xêzikeke ku ji cemserekê digihêje cemsera din tê kişandin. Ji van xêzikên ku her du cemseran pev girêdidin re **merîdyen** an **hêlîlar** tê gotin. Hemû merîdyen li cemseran digihêjin ser hev, hevdu dibirin. Paralel hevêrke, lê merîdyen nîvhevêrke ye. Ji ber vê yekê hejmara merîdyenan du qatî paralelan, 360 in.

Merîdyena destpêkê (sifir-0), di ser dîdegaha Greenwichê (London) re derbas dibe. Ev, ne hilbijartineke xwezayî ye. Berî vê hilbajirtinê, her welatekî merîdyena ku di payîtextê wê re derbas dibe wek merîdyena destpêkê dipejirand. Ev rewş, ji bo seeta navnetewî dibû sedemê tevliheviyê. Ji bo vê tevliheviyê ji holê rakin, komcivîneke navnetewî hate sazkirin. Di vê komcivînê de sazûmana paralel û merîdyenan ya ku pisporên îngîlîz amade kiribûn hate hilbijartin. Di sazûmana ku wan amade kiribûn merîdyena destpêkê di Londonê re derbas dibû. Ji merîdyena destpêkê ber bi rojava 180 û ber bi rojhilat 180 merîdyen hene. Ji yên li rojava re merîdyenên rojava û ji yên li rojhilat re merîdyenên rojhilat tê gotin. Merîdyena 180 dereceyî li hemberî merîdyena sifirê ye, her du nîvhevêrke bi hev re hevêrkeyekê çêdikin û ev hevêrke dinyayê wek nîvkada rojava û rojhilat bir dike.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgarî
Sala tîrêjê

**Sala tîrêjê** an **sala roniyê** an jî **saletîrêj** (bi soranî: *sallî tîşkî*) pîvaneke astronomiyê ye, jibo pîvana dûrbûna cismên asûmanê ji dinyayê tê bikaranîn. Leza tîrêjê di saniyê de 300.000 km tê qebûlkirin. Li gor vêya dûrbûna rojê ya ji dinyayê 8 deqîqe û 16 saniyeyên tîrêjê ye. Dûrbûna Stêra Cemserê ya ji dinyayê, 40 salên tîrêjê ye.

Saletîrêj = 365*24*60*60*300.000 km .

Kategorî:Ronahî (fizîk)
Kategorî:Yekeyên astronomiyê
Kategorî:Yekeyên dirêjiyê
Kategorî:1838 di zanistê de
Blog

**Blog** cureyekî rojnivîsk an malpera rojnamegeriyê li ser înternetê ye. Peyva *blog* ji înglîzî "we**b**" û "**log**" pêk hatiye. Nivîskarekî ku bi giştî gotarên xwe li blogekê belav dike jê re blogger dibêjin.

## Girêdanên derve
* kurmanci.blogspot.com − Blog Bloga kurdî - blogeke bi kurmancî
* kurdweblog.com  − Kargera Bloga Kurdi (Latînî - Soranî)
* huneruraman.blogspot.com − Bloga resam û grafikçêkerê kurd Serhad Bapir

Kategorî:Çapemenî
Kategorî:Înternet
Kategorî:Medya
Kategorî:Rojnivîsk
Kategorî:Web 2.0
Atom

[thumb|250px|Atomeke [helyûmê (dendik bi rengê pembe xuya dike, ewra elektronan bi rengî reş e). Di wêneyê mezinkirî de, dendika atomê ku tê de du proton û du notron hene. Ångström û fm pîvanên dirêjbûyînê ne, 1 Å, anku 1 Ångström = 0,1 nanometre ye; 1 fm anku 1 femtometre = 10-15 metre ye.]]
**Atom** (ji zimanê yewnanî: ἄτομος, *átomos*, tê wateya "yê ku nayê parçekirin") an jî **gerdîle** ,parçeya elementê ya herî biçûk e û hemû taybetmendiyên kîmyayî yên elementê tê de dixuyînin.

Her atom ji dendik û elektronan pêk tê. Hundirê dendikê da jî notron û proton hene. Notron ne xwedî bar in. Hemî proton xwediyê barê pozîtîv in.

Atom, li goreyî qaydeyên fizîka quantûm tên kolandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Fizîka çalakiya atomî
Kategorî:Kîmya
Distilasyon

Ronên têkelangekîde ku, ji ronên cuda pêk were, bikêranîna cudabuna xalkela wan ji hev cudabunkirine.

Kategorî:Pakkirin
Krîstalîzasyon

Hevgirtiyên ku têkelang çêkirine, bi metoda kêranîna cudabuna çareserbunê ji hev cîhêbunkirine.

Kategorî:Element
Azeotrop

Şilavên tevlihev ên ku xalkelekî wanê pêdandî hebe u rewşa ron u rewşa dûkelde heman hevgirtîye wî heben jê re tê gotin **Azeotrop**.

Kategorî:Germbûn
Kategorî:Pakkirin
Barometre

thumb|Barometre
**Barometre** amûreke zanistî ye ku ji bo pîvandina zexta atmosferê tê bikaranîn, ku jê re zexta barometr jî tê gotin. Atmosfer ew qatên hewayê yên ku li dora dinyayê pêçayî ne. Ew hewa xwedan giraniyek e û li hember her tiştê ku dest pê dike, ji ber ku gravît wê dikişîne ser rûyê erdê. Barometre vê zextê dipîve.

Barometre zexta atmosferê bi yekîneyên pîvanê yên ku jê re atmosfer an bars tê gotin dipîve.

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên pîvandinê
Kategorî:Îcadên sedsala 17an
Kategorî:Pestoya atmosferê
Kategorî:1643 di zanistê de
Ferhenga Erdnîgariyê (Öngör, 1967)

**Ferhenga Erdnîgariyê**, ji hêla Konseya Ewropa di sala 1967'an de hatiye weşandin. Ev çapa yekem, ji 3 hezar bêje û biwêjan pêk hatibû û bi şeş zimanên ewropî hatibû weşandin. Di vê çapê de bêje wek listê bê wateyên wan hatibûn weşandin. Çapa Tirkî ji hêla Sami Öngör bi wateyên bêjeyan hatiye nivîsîn û di sala 1975'an de Wezareta Perwerdeyê ya Netewî weşandiye. Sami Öngör, zimanê holendî bi kar naniye.

Di wergera kurdî de, wergêr ev çapa tirkî wek çavkanî bi kar anî, lê zimanên îtalî û spanî nenivîsandin, tenê tirkî, fransî, almanî û îngilîzî nivîsandin.

Bêjeyên ferhengê li gor elfabê ne hatine listkirin. Lê li gor beşên erdnigariyê hatine listkirin. Listeya bêjeyan ewê di dawiya ferhengê de cih bistîne da ku xwendevan kanibe bi hêsanî jê îstifade bike, lê hîn ne amade ye.

### Binêre
* Lîsteya bêjeyên ku di vê ferhengê de hene

## Girêdanên derve
* Ferhenga Erdnigariyê
Jeomorfolojî

thumb
Babeta beşê **jeomorfolojî** yê erdnîgariyê, bûyerên li kada kevirîn (lîtosfer) e. Bûyerên hundir û derve ev in: Zelzele, volqan, bûyerên tektonîk, çem, cemed, ba, maşîna pêlan û hwd.

Kategorî:Erdnasî
Kategorî:Erdnîgariya fizîkî

Kategorî:Sîsmolojî
Kategorî:Topografî
Kategorî:Zanistên Erdê
Baz (kîmya)

Ji maddeyên re ku, dema di avê da tê çareserkirin îyonên OH- xwe bide şilava tevlihev, **Baz** an jî *e'sas* tê gotin.

!
Alkol

**Alkol**, pêkhatiyên (Hevgirtang) organîk ên gruba hîdroksî (OH) barkirî re tê gotin.

Gruba Hîdroksî girêdanekî Kovalent e. Alkolên alîfatîk, dawiya peyva Hîdrokarbonen têr eka -ol tê nivîsandin u bi vî awayê tê navkirin. Mînak: metanol.

* \mathsf{R-CH_2OH} Alkola primer
* \mathsf{R_2CHOH} Alkola sekonder
* \mathsf{R_3COH} Alkola tersiyer

Kategorî:Kîmya
Kategorî:Kîmyaya organîk
Alotrop

**Alotrop** heman atomên ku cînsîn, taybetmendiyê wan yên kîmyawî û krîstalîzasyona wan a di rêzgirtina fezayêde ji hev cuda bin, ji wan re tê gotin.

Elmas u grafît alotropê hevin û herdu jî cuda rêzgirtina atoma C karbon'ê çêbûne.

Kategorî:Element
Kategorî:Kîmya
Cam

thumb|Cama şikestî
Ji tiştên sifrê heya berhemên hunerê, ji amurên ronahîkirine heya malzemêyên îndîstriyê u gelek tiştê din maddeye wana sereke **cam** e.

Di dîroka jiyana mirov de gelek cîhekî girîng girtiye. Di mena serekede Camên tîcari, sîlîs, soda, kirêc u hîn maddeyen îlawe di germahiyek bilindde tê helandin u hin krîstalize nebiye tê cemidandin. Encama vî prosesede malzemeyekî hişk, şefaf u sûnî tê destxistin u bi navê cam tê navkirin. Sedemê girîngbûna camê a di jiyana mirov de, zelalbûna wî, bi hêsanî şikilgirtîbûna wî, biriqandîbûna wî ye xwezayî û hebûna nehevbandoriyekî di hawîrdorêde...(hwd.) ye.

Kategorî:Made
Gaz

**Gaz**, maddeyên ku di nava molekulan de hêzekêşa wan en herî biçukin in. Molekulên gazan serbixwe tevdigerin. Hêzekêşa wan tene bi London hêzekêşe tê pîvandin. Di pestoyekî mezin u germayîyekî kêmde dikarin şîlêavbibin (an jî Ron). Molekulên gazan cîhe ku têdane her aliyê wî homojen belavdibin u tijîdikin. Rêjeyekî bêserûbin dikarin firehbibin.Di bin pestoyede bi rêjeyekî bilind meriv dikare bitepisîne.ji pestoya bilind ber bi pestoya kêm zu diherikin. Germayî u pesto bihevre rasterêjene. Kêmtîrbûniya wan heye.

Tevgera fîzîkî ên gazande çar taybetmendî hene. Vana; pesto (P), germayî (T) u qas (V) dikarin rewşa gazan bidin guhertinê. Bi gelemperî gaz bêreng u bêbîhnen. Bîhn, reng u jehrîbuna hinek gazan, taybetmendiyê wane serekene. Br2 rengê qehweyî ye sore, I2 rengekî mor e, NO2 u N2O3 rengê qehweyîye, F2 u C-12 zerekî keskewarîye, NH3 bîhntuje, ji xeyne oksîjen, azot u gazên asal bijehrîne.

* 1 atm = 760 mm Hg
* 1 atm= 760 torr
* 1 atm = 101,325 \frac {N}{m^2}
* 1 atm = 101,325 Pa
* 1 atm = 1,01325 bar

Kategorî:Kîmya
Asfalt

rast|thumb|Qîr di çêkirina riyan de tê bikaranîn

**Asfalt**, **qîr** an jî hele xweyî çebuyî çimentoya asfaltê di xwezayêda an jî beşa mezin ji prosesa rafîneya petrolê wek berhemekî kêlekî tê destxistin. Avabuna kîmyevî a asfaltê, têkelangkî kompleks ya hîdrokarbonan e. Di hindurê wîde kêmzede ev element hene;

* C 70-85 %
* H 7-12 %
* N 0-1 %
* S 1-7 %
* O 0-5 %

Rêje ya C/H , bandorekî mezin li ser tevger u taybetmendiya asfaltê dike. Dema ev rêje kêmbu, giraniya molekullî u viskozita wî jî kêm dibe. Avabuna asfaltê avabunekî kolloîdal e u ji van endama pêk tê.

* Asfaltînan- Rêjeya C/H ji 0.8 tan mezin, reş, hişk, fireh, giraniya molekulêra bilind, molekulên hîdrokarbonên vîskoz.

* Rezînan- Rêjeya C/H di navbera 0.4-0.8 tan de tê guherandin, giraniya molekulêra navîn u molekulên hîdrokarbon ên navîn vîskoze.

* Run- Rêjeya C/H ji 0.4 an biçuk, giraniya molekulêra biçuk, herî reng vekirî u molekulên hîdrokarbon ên herî hindik vîskoze.

## Asfalta Xwezayî

Asfalten Gola- Asfaltên vî tîpê piranî li Venezuela (Bermudez), Trînîdad (Tobago) tê rastandin. Kanîyanda ji xîzê biçuk u bitumê kêmzede 39 % bitum heye.Bi vî awayê meriv dikare wî di rêyande bikarbîne.

Asfalten Xîz-Asfalten vî tîpe di nava xîzande tevlihev tê ditin.Kanîyen heri girîng u mezin li Kanada (Alberta), Amerîka (Gîlsonîte) tê dîtîn.

Asfalten Zinaran-Asfaltên vî tîpê di nava qelişê zinaranda wek cuhe tên dîtîn.ji van zinaran re Asfaltît tê gotin u asfaltît li erdnîgariya me de gelek tê ditin.Li cihanêde a herî mezin u girîng Amerîka Kentuck’e ye. Meriv dikare vana perçebike u bike melzemê rêya.

Asfaltîtan, bi metamorfîzma petrolê hatîye çêkirin u maddeyên xwezayî ên wekasfaltîye. Li Kurdistanê nêzikî 200 mîlyon rezervê wî hene. Ev rezerve niha ji alîye kolonîstan tê derxistin u ji welatê me durdikeve. Alîyeki din de ji bo dadandinê jî te bikaranîn.

Kategorî:Avadanî
Kategorî:Kîmya
Feryaz Sayan

**Feryaz Sayan** ya bi navê kod *Rewşen Ararat* di sala 1976 an de li Gundê Tekman (Tatos)ê Qeliyciye hatiye dinê, di hezirana 1993 an de tevlî nav refên gerîlla bû. Feryaz Sayan, di 27ê kanûna pêşîn 1995an de li herêma Dêrsim-Nazimiye bi tevî 7 gerîlayên çalakiyeki fedayî darxist û jiyana xwe ji dest da.

Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1995
Nirxa pH

thumb|nirxên pH yên hin madeyan
pH, (bi îngilîzî: *potentional of Hydrogen*), konsantrasyona îyonên hîdrojenê îfade dike. Nirxa pHê pîvanek e ku ji bo asîd û bazan ji hev biqetîne û hêza wan bê pîvan tê bikaranîn. Skalaya pHê, ji 0ê dest pê dike û digihîje 14an. Nirxa navîn ku 7 e, notr e. Ava zelal xwedîyê nirxa pHê ya notr e, pHa xwînê 7,4 û ya ava deryayê 8 û ya sodaya kostîk jî 14 e.

Kategorî:Kîmya
Kategorî:Yeke
Zagona Avogadro

Di **zagona Avagadro**yê de, hemu gazên ku heman germayî u heman pestoyêdebin, molekulên yeksan hejmarêde yeksan hecmêdane. Heb u teneyên atom u molekulan gelek biçukin lewma jî ji bo hesabkirina wan hîn metod bikartînin. Komekî ku ji 6,02\cdot10^{23} heba pêk were jê re tê gotin molek.

Mînak:
* 1 mol Fe (Hesin) 6,02\cdot10^{23} heben atoma hesin e

Kategorî:Kîmya
Tirşe

**Tirşe** yan jî **Asîd** (bi latînî *(acidus)* ku tê maneya "tirş"), ew made ne ku dema di nav avê de dihelin îyonên hidrojenê \mathsf{H^+} didin der.
Perçoka alfa

**Perçoka Alfa**´yê, dema dendika Helyuma bi +2 barkirî He^{2+}, bi du proton u bi du notrona pêk werê, tê gotin

Kategorî:Kîmya
Sabûn

thumb|Sabûn
**Sabûn**, berhema ji bandora alkalîyê a li ser maddeya rûn çêdibe, ji bo cilşûştinê û ji bo karên paqijiyê tê bikaranîn.

Cara yekem, sabûn berê mîladê salên 3000 li Mezopotamyayê hatîye bikaranîn û belgeyên Sumeran de terîfa wî sabûnê jî tê nivisandin. Di van terîfande; xweliya darê dikeve nava avê û tê kelandin , dema kelandinêde rûn dikeve nav û hedî hedî tê helandin û sabun çêdibe. Paşê pê re Rom´an ev teknîk pêştexistine û îmalatxanêya sabûnê çêkirine.
Sabûn,ji bandora alkalîyeki gihînêr a li ser rûnê asîdê u esterên glîserînê ku ev maddeyekî rûnê tabîî ye tê hilberîn.Formula wî bi vî şiklê ye:

\mathsf{CH - COO - CH   -   C   H    - COO -  CH - C   H  - COO - CH  + 3NaOH}

\mathsf{3CH-COONa + OH-CH-OHCH-OHCH}

Çavkaniyên maddeya rûn, rûnen nebatî u rûnen heywananîne.

* Sabûna Hişk ( Sabûna Sodyum´ê )

Sabûna mitfaxan, berê %62 asîda rûnan îhtiva dikir u ji bo karên paqijiya malan u tûalêtê dihat bikaranin. Pişt re bi reqabeta deterjanên sûnî rast hat u hilberîna wî hat başkirin.Di sîtilên ku bi hilmê tê tînandin, rûnên kêmtîrbuyî (Zeytun,Kolza,Zirfistiq) u şileava bi sodyûmklorur tevlihevdibe u sabûn tê amadekirin.

* Sabûna Tûalêtê

ji, ji bo ku hevîrekî homojen ku hema hema qet av tê de tune be, ji rûnên herî qalîte têt amadekirin.Pişt re maddeyên boyaxê , bîhndaran, deodorant ( ji bo kuştîna bakterîyan) u maddeyên ku çermê nerm dike( runêzeytunê, şîr, lanolîn,hwd) dikeve nav. 

* Sabûna Kurkirinê

Sabûnên ku hatine dewisandin u tepisandinêne.

* Sabûna Potasyûm ê ( Sabuna Nerm )

Ev sabûn bi navê sabûna kesk tê navdan u şixulê malan u îndustrîyêde tê bikaranîn. Rûnên ku di hilberînêde tê bikaranîn, rûnên ron, ketan, Kinf, qurnefêl u rûnê masîyê. Şileava bazîk, şileavekî Potas´e.Pê re rûnê ron ku paşê dibe sabûn dikeve nav u heya gumlat ber bi xala kelandinê dibe tê kelandin u lihevxistine. Dawîyêde şileava kostîk îlawe dibe.Heya li ser rûyê wî kef nemine pijandin berdewamdike.

* Sabûna Lîkît

Sabûna Potasyûmê ye ku di hundirê wî de qase rêjeyekî %36 [runê [[gûza [hîndîstanê]]]] heye.

## Hilberîna Sabûnê

Sabûn ji reaksîyona asîdê rûnan ( rûnê zirfistiqê, rûnê palmiyê, rûnê gûza hîndîstanî, rûnê zeytûnê hwd hatîye derxistin) u xwêya sodyûmê çêdibe. Tevliheviya maddeya rûn li gor rewşa ekonomîk ya heremê tê hilbijartin. Çêkirina sabûnê ji çar merhelan pêktê.

# Sabûnbûnî
# Şûştin
# Pijandin u
# Ronkirin.

Li Kurdistanê, hilberîna sabûnê pîrani li Dîlok u Îskenderûn ê dibe u pêşkêşî û daxwazî ne dîyare.

Kategorî:Kîmya
Kategorî:Xwê
Boyax

**Boyax**, ji melzemeyekî ku dema meriv li ser ruxarekî da u li ser ruxare fîlmekî dekoratîf u parzebî  peyde bibe re tê gotîn. Ev melzeme têkelangekî kîmyevi ye, li gor hîn prensîban formule dibe u di hindurê xwede bi çar hêmanene. 

## Girêdar

Lîkîten ku ji ber firdana solventê u reaksîyonan, ji xala ronê derbase xala hişkê dibinin. 
Têkariya wî ji boyaxê re , hişkaniyê, zexmiyê, biriqandinê, zeliqandinê, berxwedaniyê li hemberê kîmyasalan u şertên hewayê dide.Girêdar,histuna sereke a boyaxêye u li gor tîpa xwe nav dide boyaxê. 

## Pîgment

Pîgment,ji xwezaye bi rêyên sentetîk tên safîkirin. Di hindurê girêdarande nayên pişirandin.Têkara wî ji boyaxan, rengdayîn, ruxar dorpêçkirin,biriqandin u zexmîye
Hinek Pîgment:
*Tîtanyum dîoksît
*çînkooksît
*Hesinoksît

Pîgmenten ku Pêşberên Korozyonê

*Çînko kromat
*Çînko fosfat

Maddeyên Tijîkirinê

*Talk
*Kalsît

Kategorî:Kîmya
Pestoya atmosferê

**Pestoya atmosferê**, sepandina hewa vekirî a ku ji ber giraniya hewa atmosferê çêdibe.
Pestoya atmosferê, di histuna cîvayêde bi bilindahîyek 76 cm/Hg dide nîşandan.Amûra ku mirov pê pestoya hewayê dipîvîne pestopîv e.

Kategorî:Fizîk
Antîfrîz

thumb|rast|228px|<center>  </center>

**Antîfrîz**, têkelanga av u glîkola etîlenêye ku nahêle şileava a di hindurê radyatora erebanda di rojên sarda were qerisandin u nahêle rojen germde were kelandin. Glîkola etîlenê (\mathsf{HO CH_2-CH_2OH}), maddeyek gelek bijehrîye. Ev madde, ava ku di radyatorê de ye pileya cemidandina wî dixe jêr u pileya kelandina wî bilinddike. Pileya cemidandina a herî kêm nezikî radêya -53°ye.

Kategorî:Kîmya
Fotoelektron

**Fotoelektron**, dema fotonekî li rûxara tîrêj belavdike biqelibe u jê elektronekî bi qete, ji vî elektrona qetandî re tê gotin.

Kategorî:Fizîk
Ekolojî

thumb|300px|Ekosîstemên cuda yên Erdê
**Ekolojî** yan jî **hawirnasî**, **hevêrzanist**  (bi înglîzî: *Ecology*), zanistê lêkolîna li ser berbelavî û mişeyî ya endamwerên jînwer û ka çawa karlihevkirina endawerî digel derdor anko *jîngeha* xwe tesîrê li berbelavî û mişeyî ya wan dikit. Derdora endamwerekî ji keristeyên fizîkî û yên jînewer pêkdihêt. Derdora fizîkî, mirov dikarit navê tevane yê nejînewer lê bikit, hokarên mîna tîrêja rojê, avûhewa anko seqayê û cihniyasiyê vedigirit.

Peyva *ekolojî* cara pêşîn li sala 1866ê ji aliyê biyologên alman Ernst Haeckel ve hat bikaranîn. Peyv ji *οικος* (oikos anko *navmalî*) û *λόγος* (logos anko *znîn*) pêkhatîye. Bi vî awayî, ekolojî lêkolîna navmalî ya xwerist anko siruştî ye. Di zimanê Kurdî da jî peyva *hevêrzanist* ji *hevêr* bi ramana *cihê jîn û jîyarê* û *zanist*î pêkhatîye.

Ev peyv hindek caran bi ramana *[[derdora xweriskî]]* an jî derdorparêzîyê dihêt bikaranîn. Ji ber hindê, hindek caran rengdêra *ekolojîk* anko *hevêrzanistiyane* bi ramana dostê derdorê dihêt xebitandin.

### Biyava hevêrzanistî

Hindek caran hevêrzanist wekî tayekê Biyolojiyê dihêt hesibandin. Mumkîn e ko endamwer bi gelek awayan û li gelek astan bihêt ber lêkolînan.
Baterî

thumb|Baterî
**Baterî**, jêderka hêza kîmyesal e. Di bateriyêde çaviya sereke, çaviya elektrokîmyasalêye. Dema meriv bateriyan birêzeyî girêdide dikare voltajên bilind bidestbixe.Şema 1. beşekî ji çaviyê ye u Şema 2. bateriya ku bi berxwedaniya rêzeyî herikê peyda dike dixuye.

Di çavîyekî elektrokîmyasalde du plaqeyên ku bi navê elektroda pozîtîf u elektroda negatîf tê binavkirin heye u şileavekî u nivşileavekî ku bi navê elektrolît tê navkirin heye. Dema vêdorekî di navbera termînalen elektrodan were girêdan, di navbera elektroda pozîtîf u elektrolîdê de reaksiyonekî kîmyasal çêdibe u elektron, ji vêdore ber bi termînala pozitif diherikin. Di elektroda negatîfde ji, reaksiynekî paşpê çêdibe u elektron ji elektroda negatîf ber bi vêdore têne tendandin. ji bo reaksîyonekî bitewş elektron u îyonên pozîtîf ber bi elektrolîte diherikin.

Di şemayêde herik, bi du aliyan hatiyê nişandan. Yek ji wan herika elektronane ya din jî herika kevneşopîyêye. Elektron bi bare negatîf barkirîne u ji cîheki voltaja negatîf berbi pozîtîfê diherikin. Ên ku cara yekem elektrîk kişfkirine, herike tevgerekî barên pozîtîf difikirînin u rêya elektronan paşbê difikirînin.

Reaksîyona kîmyasal di navbera termînalên pozîtîf u negatîfde , voltaj yanî ferqpotansiyel avadike.Yekîneka voltajê Volt´ê. Pestoya ku voltaj çêdike jê re hêza elektromotîv tê gotin.Herik hêjmara elektronên ku di raguhêzbarde saniyekîde derbasdibine u yekîneka wi ampere.

## Dîroka Pîlê
Pîla pêşîn di sala 1800'ê de ji aliyê Alesandro Volta ve hatiye nûvedan. Paşê John Frederick Daniell û hin zanyarêrn din, pîla Volta pêşxistin.

## Bateriyên yekser û duser
Baterî ji bo bikaranînên cuda gelek tîpan u bi voltajan tê hilberîn.Hinek ji wan şarj dibin( çaviyên duser) u hinek jî şarj nabin ( çaviyên yekser). Ji bo bateriyên yekser mînak:fener, kamêra, radyoyên berikê, hwd... ev baterî alkalîne. Bateriyên duser ji, bateriyê nîkel-kadmîyum (Nî-Cd)ê ne u telefonên bêtêl u aku meriv dikare mînak bide.

Kategorî:Elektrîk
Kategorî:Elektronîka mezêxeran
Kategorî:Îcadên sedsala 18an
Kerboran

**Kerboran** (; ), navçeyeke Mêrdînê ye. Navê wê bi Kurdî Kerboranê ji Suryanî (Kher-Boran, Kfar-Boran, Kerbûran) tê. Gorî pirtûkeke dîrokî yan asuriyan, ku di sala 1400 de hatiye nivîskirin, navê bajêr Kfar Boran e. Destpêka sedsala 20an de nezîkî 300 malbatên mesîhî û 12 malbatên misliman li nava navçê de dijîn. Mesîhiyên Kerboran bi piranî asûrî bûn. Tenê malbeteke ermenî, bi navê mala Kosa hebû. Mala Kosa bi hesle xwe a ji Palo (Xarbêt) bûn. Wan hê berî fermana/komkûjîya ermenîya ya 1915’an, bi kêmayi berî 150 salî, ji ber zilm û zora kurdan reviyan û hatin Kerboranê.

Piştî serpêhatiyen girîng hejmara mesîhiyan kêm bûyê. Îro tenê Kurdê ola misliman li vê navçê manê. Gorî hijmartinên sala 2014an serjimara wê 28.601 e.

Li Kerboranê gelek dêr hene: dêra Arbaye Mor Sabo, dêra Arbaye Mor Gevargis, dêra Mor Kuruyakos, dêra Bethil. Rûerdê Kerboranê 550&nbsp;km² ye. Di sala 1987'an de ji Midyadê qetyaye û bûye navçe.

## Gundên Kerboranê

Gundên derûdora Kerboran gelek in, derûdora 40 gundên Kerboran hene. Hindek ji van bi zilma dewletê hatine valakirin (niha di van salên dawî de veger ji bona gundan heye, lê dewlet tiştê girîng weke arîkariya aborî ji bo gundiyan nake, heta astengiyan ji wan re derdixe.

Gelek ji nav van gundan wek eşirî dihatin naskirin, berê wek; erebiyan, basqiliya, omerî, elîkî, gundê Şehîdan hwd dihatin naskirin.

Gelek gundên li derûdorê havînan bi fêkî û şînahiyên xwe reng didan xopana Kerboranê. Gundên berav wek Derêca, Germero û Şikeftika bi bexçeyên xwe û fêkiyên xweş dihatin û tên naskirin. Her weha birincê Gûlbîs bi nav û deng bû li heremê. Tirihê hemû gundan bi gelek cûreyên xwe hebûn, wek; tirihê bilbizêkî, hesenî, libgolik, mezrone, tayifî, kerkus û gelek cureyên din. Petîxên Îwan, şebeşên Behwarê, incorên Xelîla, hejîrên Bêrkevan, dimsa Tîruwa, hewdelka botijê ,Welatparez û Seyide Gundikê-Eliyo û herweha bihişta Kerboran ava germavê.

## Navdarên bajêr
* Miradê Kinê
* Şêx Xelîlê Serdêfî
* Orhan Doğan
* Mele Sîracê Xelîlî
* Mela Beşîrê Bedewî
* Mele Nezîrê Bedewî
* Armanc Kerboran

## Galerî

Wêne:Sûka kevn a Kerboranê.JPG|Sûka kevin a Kerboranê
Wêne:Newala Aşa.JPG|Newala Aşan li pişta Kerboranê


## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Tor
Nesret Hadî

**Nesret Hadî** rojnamevanek kurd e.

Nesret Hadî sala 1968ê hatiye dinê. Wî xwendina xwe ya destpêkî, navîn û amedeyî li Dihokê, kolîja zanistên olî li Bexdayê qedandiye.

Di sala 1983ê de, her ji despêka Tîpa Şoreşvan ya şanoyê li Dihokê wek leystikvan kar kiriye û heta niha jî endamê heman tîpê ye.
Di sala 1984ê de, ew yek ji avakarên Tîpa Şêxo ya muzîkê bûye û heta sala 1986ê serokatiya heman tîpê kiriye. Di dawiya sala 1986ê de, ew ji aliyê rêjîma Iraqê ve tê girtin û ji her karekî hunerî û wêjeyî tê qedexekirin.

Piştî Serhildana 1991ê, ew bû yekem bêjer û nivîskarê Radyoya Dengê Duhokê û di Radyoya Dengê Kurdistana Iraqê ya navendî de heman kar kiriye. Piştre ew di Televizyona Xebat a li Dihokê de xebitiye.

Nesret Hadî niha pêşkêşvaniya nûçeyên KTV, (Kurdistan TV) yê dike.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnamevanên kurd
Şueyb

**Şueyb** yan jî **Şu'eyb** (bi erebî: شُـعَـيْـب, *Shu'ayb*), pêxamberekî Îslamê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Pêxember
Papa Yûhena Pawlos II

**Papa Yûhena Pawlos II** (jdb.  - m. ) ji sala 1978 heta 2005 papa bû.

Yûhena Pawlos II (anku, *Yûhena Pawlosê Duyem*, bi latînî: *Joannes Paulus II*) bi eslê xwe polonî ye û navê wî yê eslî Karol Józef Wojtyła ye. Ew sala 1920î li Polonyayê hatiye dinyayê. Wekî tradîsyon papayê katolîkan ji yekê îtalî dihat hilbijartin û ji sala 1522yê û vir ve ev kevneşopî dihate şopandin. Lê belê cara pêşiyê Karol Wojtylayê polonî di  de wekî papa hat hilbijartin.

Papa Yûhena Pawlos II mirovekê gerxwaz bû û 104 caran çûye serdana welatên derve. Di dema desthilata YKSS'ya berê de wî gelek caran rexne li desthilata komunîstan digirt û piştgiriya opozîsyona Polondê dikir.

Papa Yûhena Pawlos II ku li gorî gelek bawermendên katolîk mezintirîn serokê dînî yê katolîkên cîhanê bûye di  katjimêr 21.37î de mir.

## Girêdanên derve

Kategorî:Esperantîstên polonyayî
Kategorî:Helbestvanên polonyayî
Kategorî:Jidayikbûn 1920
Kategorî:Katolîkî
Kategorî:Mirin 2005
Yûhena Pawlos II
Charles Darwin

**Charles Robert Darwin** (jdb. 12ê sibata 1809an − m. 19ê nîsana 1882an) zanyarekî brîtanî ye. Pirtûka wî *[[Koka Cureyan]]* () bandoreke girîng ser zanistan kir.

Charles Darwin sala 1809 de li Inglistanê wek zarokê malbateke dewlemend hat dinyayê. 16 saliya xwede ji bo perwerdeya tibe bibîne Zanîngeha Edinburghê li Skotlendayê. Le ev mijar bala wî nekişand û lewma ji bave wî ew ji bo bibe kese qane kir u xwest ew biçe Zanîngeha Cambridge. Ji xeyne viya tişta ku herî bala Charles dikişand dîroka xwezayê bu. Her wiha di vî demê de li Zanîngeha Cambridge de John Stevens Henslow e wek mamoste kar dikere bu hevalbend u dost. Darwin, ji saya Henslow gerinekî ji bo keşfkirine cu Amerikaya başur. Her wiha di vî demê de tişta ku herî bandore li ser Darwin dike pirtuka Alexander von Humboldt`in. Pirtuken Humboldt rêya zanistîya xwezayê li ber Darwin vekir. Darwin, 5 salan rewîtîyekî deryayê ji bo keşfkirina xweza û erdnigariye kir.  

Charles Darwin, di vegera rewîtîya xwe de li ser mijarên ajalnasî û erdnîgarî nivisen xwe yê rojane wesand. Ev tişt di raya giştîde navê wî belav kir.

## Koka Cureyan (''On the Origin of Species'')
Darwin, di sala 1843 de berhema xwe ya bi navê Koka Cureyan wesand. Dema Darwin ev berhem nivîsand bi tabetî ji Thomas Malthus e ku pirtuka wî ya bi navê "Ezmûnîyek li ser Nifusa ku bandorxistina ji bo civaka pêşerojê" ê gelek bandora wî de ma. Malthus gotibi, civakeki mirovên an ji heywanan, dema hemu ferden wî werin salen gehiştî û xwe bidin zayin, bi lezekî mezin civak dikare duqat bibe. Darwin bi vî fikrê tevgeriya û teza xwe ya vebijartina xwezayî derxist u peştabir. Li gor teze; ji bo muhfezekirina nifusa ya civaka heywanan, giredaye mirina ferden ku hin nehatibune salen zayineye. Encax, ferden ku xwe li diji rewşa jiyanê xurtgirtine dikarin bizene an ji bide zayin. Her tişt vebijartina di navbera ferden ku xwe li dijî zehmetiya jiyane dike cedibe.

Ev teza wi seride u heya niha gelek rexne kişandiye. Bi taybetî rexneyên firmesunî u olî çebunin.

Tekosina Darwin, bi mirina wî qediya (1882)u fikre wi hin ji vî aliyê oldaran tê rexnekirin û te xwestin ku were puçkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Jidayikbûn 1809
Kategorî:Mirin 1882
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Mêrsîn

**Mêrsîn**, (bi tirkî *Mersin*) yek ji wan bajarane ku li ser perava Deryaya Navîn hatiye avakirin.

## Erdnîgarî
Bajar di nav parelelên 39° 02´ û 40° 05´ bakûr û merîdyenên 38° 16´ û 40° 45´ rojhilat de ye. Hudûdên bajar li bakûr bi Karaman û Qonya , li rojava bi Antalya ve, li başur bi Deryaya Navîn ve û li rojhilat jî bi Edene ve tê dorpeckirin. Pîvana erda bajêr 15.853 km² ye. Ji vî erdî % 87 wî ji çiyan û % 13 ji deştan pêk tên.

## Îklîm (av û hewa)

Îklimek taybet a deryaspi li herêmê heye. Zivistanan germ û þillî û þilopî, havînan jî zede germ u zuha derbas dibe.

## Nifûs (2000) û navçeyên bajêr

* Navend 1.345.000
* Tarsus 532.205
* Anamur 83 864
* Mut 74 374
* Erdemli 142 355
* Silifke 229.973
* Bozyazi 43 835
* Aydincik 11 501
* Camliyayla 18 964
* Gulnar 38 292
Tevayiya nifûsa herêmê (tevlî gundan) 2,275,928 e.

## Çiyayên herêmê
Çiyayê herî bilind yê herêmê, Çiyayê Medetsiz Tepesi (3.584 m) e. Destpeka Ciyayen Torosan ji nava herêma destpedike.

## Deşt, zozan û gelî

Mersin, ji demen antik heya niha bi du besa te naskirin yek Kilikyaya ciyayi (Taseli) yek ji Kilikyaya desti (Cukurova)ye. Desta Tarsus e 85.000 hektar, desta Berdan e 40.000 hektar u desta Anamur e 5.660 e.

## Çem û Gol
Çemê Berdan Çayı (268 km) çemê herî mezin e li herêmê. Weki din çemê Göksu (90 km) ji te nasin.

## Babeten Indistri u Aboriye
Li herême fabriken mezin wek ji bo rafineya petrole, ji bo kaxiz u tekstile gelek hene. Herem bi masivani, rejberiye u turizme ji gelek peste cuye.

## Serwetên bin erdê
Li herêmê pirtir Krom, Hesin, Kuvarsit u Linyit ji bin erdê dertê.

## Babeten Rejberiye
Li herêm de narinci, genim u pincar hesinten. Fekiyen ku di klima deryayaspide hene hemu meriv dikare li Mersine bibine.

## Ol û civak
Nifûsa herêmê %12 en ku li mersine bune pek te en din ji pirani Kurden ku ji ber sere netewi kocberbune pekte. Nifûs ji muslumanên elevî û sunnî pêk tê. Hinek kembaweriyen din ji hene. Ereb, Kurd, Ermen û Tirkmen civaka herêmê teþkîl dikin.

## Nav û kronolojiya bajêr
Navê bajêr yê kevn di çavkaniyên Asûriyan de wek "Chilakka" derbas dibe. Heya komara Tirkiye avabuye nave hereme wek Kilikya dihat zanin.

Berî Îsa(zayîn)
* 6000 - 5500 Dema Neolitik
* 5500 - 3000 Dema Kalkolitik
* 2000 - 1200 Mirtiya Kzuvatna
* 1200 - 600 Mirtiya Kue
* 600 - 333 Persan
* 333 - 101 Selevkosan
* 101 - +395 Dema Romayiyan
     
Piştî Îsa (zayîn)
* 395 - 661 Dema Bîzansiyan
* 661- 960 Dema Ereban
* 960 - 1100 Dema Bîzansiyan
* 699 Dema Ereban
* 1228 Dema Selçûkiyan
* 1262 Dema Memlûkan
* 1473 Dema Osmaniyan
* 1916 Dema Fransi u inglizan
* 1921 Îro Komara Tirkiye

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Deryaya Navîn
Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdnîgariya Anatolyaya kevnare
Mahmûd Lewendî

**Mahmûd Lewendî** nivîskar û wergêrekî kurd e.

## Jiyan
Lewendî di 1954an de li hêla Amedê li herêma Qerejdaxê ji dayik bûye. Heta zanîngehê li Diyarbekirê xwendiye. Li zanîngeha Diyarbekirê beşê biyolojiyê temam kiriye. Piştî 1980ê yî ji ber darbeya leşkerî ya li Tirkiyê derketiye derveyî welat. Niha li Swêdê dimîne.

Wî di amadekirina gelek kovar û rojnameyên kurdan de cih girtiye, wek: Hêvî (1980), Armanc (1979), Hêlîn (1982), Hêvî (parîs, 1983), Berbang, Kulîlk, Rojname, Mîrkut, Çira, wan, Dîdar, Çarçira, Realîte û hin gelekên din.

## Berhem
* Rojnamegeriya kurdî cild 1
* rojnamegeriya kurdî cild 2 (li gel Malmîsanij)
* Computera ber dilê min
* Mala Xwedê
* Derguşa Nasnameyê (li gel H. Diljen, R.Kerîm, A, Yusif)
* Ansîklopediya zarokan (li gel A. Tigris, H. Metê)

* Nêzîkî 22 pirtûkên zarokan ji swêdî wergerandiye kurdî.

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêr
Kategorî:Zimannasên kurd
Yekîtiyên Jinên Azad STAR

thumb|Emblema YJA Star
**Yekîtiyên Jinên Azad STAR** (**YJA STAR**) hêza gerîla kurd a jinan e. Hêza pêşeng a stratejiya parastina rewa ye.

YJA STAR di sala 2004an de hat afirandin.

## Binêre herwiha
* Dîroka tevgera jinên kurd

Kategorî:Rêxistina leşkerî
Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)
Hêvî (kovar)

***Hêvî*** kovareke zarokan e di 1981an de li Stockholmê derdiket. Bi Kurmancî latînî bû. Wê demê alîgirên DDKDyê derdixist. Kesên ku tê de kar dikirin: Murad Ciwan, Amed Tigris, Zinarê Xamo, Hesen Mizgin, Mahmud Lewendî. Li ser hev 16 hejmarên wê derketine.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Michael Faraday

**Mîchael Faraday**, FRS (jdb. 1791 − m. 1867) kîmyager û fizîkzanê îngilîz e. Teoriya elektromagnetîzmê derxist û pêşde bir. Yekemîn kes e ev tezin direxistî di nava cîhanê de.

## Çavkanî
thumb|Michael Faraday|çep

## Girêdanên derve

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1791

Kategorî:Mirin 1867
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Faraday
John Dalton

**John Dalton**, FRS, (6ê Îlona 1766ê- 27ê Tîrmeha 1844ê) fizîknas û kîmyagerekê Inglîz e. Ew jibo alîgirî ya ji teoriya atomîzmê û lêkolîna li ser rengkoriyê (ev nexweşî ji ber wî bi daltonîzmê jî dihêt niyasîn) navdar e. Johann Joachim Becher

* Claus Bernet: John Dalton (1766-1844), in: Biographisches-bibliographisches Kirchenlexikon, 31, 2010, 309-332.

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên brîtanî
Kategorî:Jidayikbûn 1766
Kategorî:Mirin 1844
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Robert Boyle

**Robert Boyle** (jdb. 25. Çile 1627 auf Lismore Castle, Îrlanda - m. 30. Sermawez 1691 Londone) lekolinêreki xwezayê e îngilîziye. Boyle di nava avakarên fizîk u kîmyaya moderndeye, xebatên wêye en li ser gazan heye u zagona wiya a ku "gazên di germayiya neguherde, pesto u hecmê wî wekhevin" gelek tê nasin. Ev zagon ji bo zanistên kîmya u fizîkê bu wekheva herî girîng.

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên îngilîz
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 17an
Kategorî:Zanyarên îngilîz
Bîra

thumb|Bîra
**Birê** an jî **avce** vexwirak e û berê ceheyê vedigerînin maltê piştre maltê di bin hin şert û mercan bi ave tê meyandin û şiraya ku hatiye bidestxistin bi leblebûyê tê aromatizekirin û piştre ji bo fermantasyonê tê sekinandin. Di dawiya vî prosesêde bîra tê hilberîn. Bîra di rewşa ronda xwediyê gaza karbondîoksîtêye, bihn u tema wiya taybet heye. Vexwarineki kêm alkole(bi hecm %3-5). Peqokên ku di hindûre wîde hene, ji ber karbondîoksîtê çêdibin. Alkola ku di bîrayêda di dema mayandinêda ji ber xwe tê hilberîn û ji derve meriv nikare alkolê tevlî prosesê bike.

Rêja Alkolê ya bîrayê, li gor zêdebûn û kêmbûna malta ku di hundirê şira birayê tê guherandin. Malt, cehiya ku şindayî tê zûhakirin û pist re tê qelandin. Hilberîna wî direji heya berê mîladê dibe û di nava vexwarinada bîra ciheki taybet digre.
Ji bo hilberîna bîrayê maddêyên xam û hilberîna lîtrekî bîra ev tişt lazimin.

TABLO: 1

**Ji bo hilberîna lîtreyek bîra**

Malt Gr. 175

Maddeya îlawe

Birinc Gr. 30

Leblebû Gr. 1,7

Hevirtirşê Bîrayê Gr. 5

Maddêyên îlawe ên ku tevlê maltê dibe li gor cûreyên xwe û li gor methoda hilberînê tên guhertin. Bîra li gor fermantasyona bin û ser vediqete du besa. Beşa yekemda Pîls, München, Dortmund û beşa fermantasyona ser jî Ale, Stant u Kölsch hene.

## Girêdanên derve

* Bîra kurdî 

Kategorî:Kîmya
Kategorî:Vexwarin
Robert Bosch

**August Robert Bosch** (1861 - 1942), pîşesazeki Alman ye. Ji bo wesaîten bi motor firmayeki bicuk en ku tesisata elektriki hilberine avakir. Di destpeka sedsala 20. de hema hema di her otomobilede manyetuya ku wi pestabiri dihat bikaranin.
 
Bosch, gundeki bi nave Albeck'e ku li ciyayen Schwaebische Alb e ye wek zarokek yozdemin a malbateki rejber hat cihane.. Qezenca malbata wi ji xana ku ji bo rewiyen seve bu dihat. Dema reya trene hat raxistin, ew bi malbati koci Ulme kirin. Bosch, dema perwerdeya besa rast kirina zirav xilaskir ji welate xwe qetiya. Sala 1884'de cu Amerika (YDA)'ye u li wedere bi Thomas Alva Edison re xebiti u pist re ji cu Inglistan e. Pist re bi sermiyaneki 10.000 li Stuttgart'e tesîsatik, ji bo rast kirina zirav u elektroteknike vekir. Di 1887'de xuska hevaleki xwe re zewici u du zaroke wi cebun.

Bosch, bi qalfayeki makinezan u bi ciraxki zarok, hemu amuren elektrik temirdikir, telefon u paratoner montedikir. 1887'da manyetoya ji bo motoren gazi pestexist. Ji ber serkeftine kapasiteya firmaya xwe mezinkir u makineyen nu girtin.thumb|çepManyetoya ki bi xwe di hilberand, idi pe tevli amureki motori ve hatkirin. Bi alikariya mihendize proje Gottlob Honold, ji bo bujiyan manyetoyen voltaj bilind cekirin. Ev amur bi vexistineki lezgin ji hemu berhemen dijbere xwe cetirbu. Ji xeyni wi , ev tist bu sedema fikra a derxistina motoren benzin en bi lez. Bosch firma xwe gelek mezinkir u kir markeki cihani.

Bosch, sala 1942 de li Stuttgarte cu ser dilovaniya xwe.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1861
Kategorî:Mirin 1942
Bosch, Robert
Bosch

**Robert Bosch GmbH** (pir caran wekî **Bosch** tê bikar anîn) fîrmayek elektronîk û endezyariîyê ye ku li Gerlingen, Stuttgart, Almanya ye. Bosch mezintirîn dabînkerê perçeyên otomotîvê yê cîhanê ye.Şîrket ji hêla Robert Bosch di 1886an de li Stuttgart hate damezrandin .

## Gîrêdanên Derve
* https://www.bosch.com/

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1886an li Almanyayê

Kategorî:Elektronîk
Kategorî:Endezyarî
Kategorî:Otomotîv
Kategorî:Şirketên elektronîkê yên Almanyayê
Parzinandin

**Parzinandin**, şilavekî ku meriv dûkel bike û hilma ku bi destxistîye bi tîrkirinê ji hev cûdakirine. Metoda heri hesan e ji bo ji hev cudakirina maddeyen şilavî.

**Kaxizê palavtinê: Filter paper**

Ev kaxiz ji bo palavtin û parzandina hewa yan *liquid *ji tozên camid (solid) tê bikaranîn û li gor karê ku gerek bike ji maddeyên taybet û bi kunên pir biçûk ên cihêreng tê çêkirine.

Ev kaxiz çend deste ne:

Ji bo palavtina Hewayê,

ji bo Qehweyê,

ji bo Ardo, Mazot û Şewatokên ji niftê û

ji bo Labaratuwarê........

Kaxiza palavtina Hewayê ya nava makîneyê:

Kategorî:Kîmya
Zagona Dalton

**Zagona [[Dalton]]**, pestoya tevliheva gazên ku bihev re nakevin reaksiyonê, qasê tevahiya pestoya qismî ya di hundirê tevliheviya gazan e.

Kategorî:Kîmya
Simone de Beauvoir

**Simone de Beauvoir** nivîskareke femînîst e.

Nivîskara fransiz Simone de Beauvoir di 9ê kanûna paşîn a 1908an de li Parîsê hat dinyayê û li eynî bajarî di 14ê nîsana 1986an de jî ji jiyanê veqetiya.

Pirtûka wê ya bi nav û deng "Cinsê Duyem - Jin" ku di sala 1949an de hat weşandin, bû berhemeke referansî ya tevgera femînîstên cîhanê. Simone de Beauvoir di vê pirtûkê de fikrên xwe bi tundî anî zimên û bi awayekî serîhildêr dijî bindestbûna "xwezahî" ya jinan derket.

## Girêdanên derve

Kategorî:Femînîstên bîseksuel
Kategorî:Femînîstên fransî
Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Fîlozofên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Jinên fransî
Kategorî:Kesên ji Parîsê
Kategorî:Mirin 1986
Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin
Kategorî:Nivîskarên fransî
Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê
Kategorî:Nivîskarên komunîst ên jin
Kategorî:Romannivîsên bîseksuel
Newaya Jin

**Newaya Jin** rojnameyeke jinan e.

Piştî kovara "Jina Serbilind" hatibû girtin, hejmara yekemîn a Newaya Jin di roja 4ê nîsana 2005an de derket.

Newaya Jin bi tirkî, kurdî û holendî derdikeve.

## Girêdanên derve
* Rûpelê fermî yê Newaya Jin 

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Mohemd Riza Himetyar

**Mohemd Riza Himetyar** helbestvanê kurd e.

Mohemed Riza Himetyar li sala 1958ê de li bajarê Tikabê girêdayî bi ostana Azerbêycana Xerbî Rojhilata kurdistanê hatiye dinyayê.Bav û diya vî çoyîne ber rehmeta xudê.Navê bavê vî Ebdolla û navê diya vî Hacye bû.Ev li ber xatira babê xwe ku meimorê devletê bû,dersa seretayiya û navîn û lîsê xwe li Tikab,Seqiz, Bîcar û Sine (Senendec) tevav kirye.

Paşan li bajarê Seqizê dibîte mamoste û her livê dizevice û piştî çendîn sal xizmeta mamosteyetiyê tête bajarê Sine û karê mamostetiyê didomîne. Li zanîngeha Kirmanşahê lîsansa ziman û edebiyata farisî distîne. Heta niha li bajarê Sine merkeza ostana Kurdistanê de dimîne û tê baznişest kirin.

Himetyar her li zarûtiya xwe de helbestên farisî digotin. Pîştî şoreşa Îslamî ya Îranê ya sala 1978ê dest bi gotina helbestên kurdî kir. Bilî dîvana helbestê vî ku hê ronahî nedîtiye, ev mijûlê vergêrana Şehnama Firdosîye, ku 60000 beyte û şahkara edebiye cihanêye. Evî heta niho 20000 beyta vergêrane ser zimanê kurdî zarava Soranî ku bi helbesta kilasîke, li ber çap kirinê ye.
## Berhem
* vergêra şahnamê

Hitmetyar
Hitmetyar
IP telefonî

**IP telefonî** tê wateyê yek li ser xeta internet dan û stendinê telefone dike, IP telefonî ji bo maldara buha bû, lê niha ji bo mala jî çareserîye erzan curbecûr hesanî te peydekirin. Tu cîhazek telefone ku bi IP telefonî helvhatîye dikere, û bi ruter an jî switchekê girêdide, hesabekî ji bo IP telefon serrast dike, IP telefonî vek telefona adetî erzantir bikartîne.

Kategorî:Teknolojî
RIAA

**RIAA** - (**R**ecording** I**ndustry **A**ssociation of **A**merica) Yekîtiya endustrîye qeydiyan yên Emerîka, Ji terefê grûpek berhemdarê duvdirej ji bo parastina mafê van hatîye sazkirin.

Kategorî:Avabûnên 1952an li DYAyê
Kategorî:Rêxistinên ku di 1952an de hatine avakirin
Kategorî:Sazî
Bilbil

Çend peyvên bi vî navî hene:

* Bilbil (Firinde) 
* Bilbil (balinde) 
* Bilbil (Farqîn) 
* Bilbil (Efrîn)
Koma PCKurd

thumb|Kovara PC KURD
**Koma PCKurd**, ji aliyê komek kesên ku bi komputergeriya kurdî re têkildar dibin ve, di adara 2005'an de hate avakirin. Kesên di avakariya vê komê de cih girtin Rêzan Tovjîn, Erdal Ronahî, Serhad Ronahî, Rizoyê Xerzî, Ridvan Bozkurt, Amed Çeko Jiyan û Elîxan Loran
bûn. Armanca komê ew bû ku çi pergalên xebatê û bernameyên komputergeriyê hebin, hemûyî wergerînin kurdî û ji bo pêşketina zimanê komputergeriyê yê kurdî bixebitin. Armanca sereke ya Koma PCKurd ew e ku bernameyên Nivîsbariya azad wergerînin kurdî.

## Bernameyên Wergerandine Kurdî
* Abiword - Bernameya nivîsandinê.
* FileZilla - Bernameya FTP
* Opera - Gerok
* Abiword - Gerok
* Php-Nuke - Script
* Mambo - Script
* Post Nuke - Script
* PSPad - Edîtor
* Ad-Aware - Anti-Spyware

## Bernameyên Ku Tên Wergerandin
* Linux
* Gaim
* Mozilla Firefox

## Kovara PcKurd
Koma PcKurd di nîvê duyemîn ê sala 2005'an de dest bi xebata weşana kovareke komputergeriyê bi kurdî kir. Koma PcKurd bi armanca ku ji 3 mehan carekê were çapkirin û navenda wê jî Amed be xebatên kovarê dimeşîne. Navê kovarê PCKURD e.

## Girêdanên derve
* Odeyê IRC ya komê 
* [irc://irc.freenode.net/pckurd Alîkariya zindî ji komê]

Kategorî:Kom
Kategorî:Malperên kurdî
Eyloyê zêrîn

**Eylo**, **helo**, **daraş**, **wirxal**, **xertel**, **qertel** an jî eyloyê zêrîn (*Aquila chrysaetos*), cureyekî eyloyan *[[Aquilla]]* e.

## Şayes
thumb|çep|Eyloyekî nîvemzin
Eylo di nav balindeyên dirende de xwediyê baskên herî mezin in, 78 cm dirêj e û firehiya di navbera herdu baskên wî de digihe 190-230 cm. Rengê eyloyê qehweyî tarî ye.

## Reftar
### Xwarin
Eylo nêçîrê çûk, xijende û guhandarên biçûk dikin û dixwin. Ji ber jehriya dermanên çandinî hejmara eyloyan kêm dibe.

### Pirbûn
Eylo li serê zinarên bilind hêlînên xwe çêdikin.

## Belavbûn û jîngeh
## Bêjenasî
Peyva *eylo* wek peyva pehlewî *aluh*, *aloh* e. Di îngilîzî de *eagle* û di latînî de *aquila* ye. Îhtimala mezin ev peyvan ji hev hatine.
Lê belê, li gorî hin çavkaniyên din ti têkiliya peyva kurdî «eylo, helo» û hwd., bi înglîzî û latînî ra tun e. Ev peyva bi medî [*rzifya-], avestî [ǝrǝzifiiya-], sanskrîtî [rjipya-] «helo, eylo, qertal» va girêdayî ye. Li gorî dengnasiya dîrokî divêt di zmanê hîndî-ewrupî yê bingehîn da wekî [*rgyi-ptyo-] dayî bibe.

## Wek sembol
### Kurd
[thumb|150px|[Nîşana Herêma Kurdistanê]]

### Alban
[thumb|100px|[Nîşana Komara Albanyayê]]

## Pêşangeh

File:Peregrine Falcon in flight.jpg

File:Golden Eagle RWD2.jpg
File:Aquila chrysaetos Flickr.jpg
File:Hunting_with_Golden_Eagles.jpg
File:Е. ТИХМЕНЕВ. Охота с беркутом.jpg
Aquila chrysaetos MHNT.ZOO.2010.11.88.3.jpg |Museum specimen


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Kazakh hunter. Fox Hunting with a Golden Eagle – Human Planet: Mountains, preview – BBC One
* Photos Hunting with Golden Eagles 
* Golden Eagle videos on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF; 5.7 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Kategorî:Bazî
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Heştpê

**Heştpê** an **axtepot** (ji yewnanî, Ὀκτάπους), komek canewerên deryayî li filûma molûskan a heşt an jî deh piyan e. Heştpê yan axtepot hov e û bi piyên xwe nêçîra xwe digire. Kurka wê tijî aveke mîna hibrê ye. Li dijî êrîşekê, ji bo ku xwe veşêre, vê hibrê dipijiqîne. Heştpê canewerek deryayî ya sîfalode yan pêserîyane ji cinsa *Octopus* ku der dorî 286 cureyan jê hene.

## Dabeşandin

* Çîn a **Cephalopoda**
** Binçîna Nautiloidea
** BinçînaColeoidea
*** Jorekoma Decapodiformes
*** Jorekoma Octopodiformes
**** Famîleya †Trachyteuthididae (*[[incertae sedis]]*)
**** Koma Vampyromorphida
**** **Koma Octopoda**
***** Cinsa †*[[Keuppia]]* (*[[incertae sedis]]*)
***** Cinsa †*[[Palaeoctopus]]* (*[[incertae sedis]]*)
***** Cinsa †*[[Paleocirroteuthis]]* (*[[incertae sedis]]*)
***** Cinsa †*[[Pohlsepia]]* (*[[incertae sedis]]*)
***** Cinsa †*[[Proteroctopus]]* (*[[incertae sedis]]*)
***** Cinsa †*[[Styletoctopus]]* (*[[incertae sedis]]*)
***** Binkoma Cirrina
****** Famîleya Opisthoteuthidae
****** FamîleyaCirroteuthidae
****** Famîleya Stauroteuthidae
***** Binkoma Incirrina
****** Famîleya Amphitretidae
****** Famîleya Bolitaenidae
****** Famîleya Octopodidae
******* Cinsa *[[Giant octopus|Enteroctopus]]*: Heştpê dêw
****** FamîleyaVitreledonellidae: Heştpê qizêz
****** Jorefamîleya Argonautoida

## Pêşangeh

File:Schematic lateral aspect of octopod features.jpg|Xuyayên heştpê.
File:Moving Octopus Vulgaris 2005-01-14.ogv|Heştpê(*Octopus vulgaris*)
File:Grimpoteuthis discoveryi.jpg|*Grimpoteuthis discoveryi*
File:Tide pools octopus.jpg|Heştpêk di avê dilebite.
File:Oktopus opening a container with screw cap 01.jpg|Heştpê
Berazê kovî

**Berazê kovî**, **beraz**, **berazkûvî** yan jî **berazê birra** (*Sus scrufa*), cureyekî berazan (*Suidae*) ji cotsimdaran (*Artiodactyla*) e ku bi hêz û xurt e.

## Şayes
Ew dikare heta metre û nîvekê (1,5 m) jî dirêj bibe. Berazên kovî dikare bi pozê xwe axê biqelêşe. Diranên berazê nêr mezin in.

## Reftar
## Têkiliyan bi mirovan re
Berazên kovî ji bo goşt nêçîra wan dikin li gelek welatên Asya û Ewropayê. Berazên kovî zerareke mezin didin rez û baxçeyan.

## Binêre
* Beraz

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Beraz
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê