open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nadim Zehawî

**Nadim Zehawî** sala 1967'an de li bajarê Başûrê Kurdistanê, Xaneqînê, ji dayikbûye. Di sala 1970'an de ji ber zulma Sedam Huseyn bi tevî malbata xwe koçberî Brîtanya, Stratford-upon-Avonê kirine.

Nadim li wî bajarî tev li politikayê dibe. Nadim sedî 51.5 dengên bajarê Stratford-upon-Avonê bidestve dîne û dibe nûnerê wî bajarî yê Partiya Parêzgaran (Conservative Party).

Beriya ew dest bi karê politikayê bike, Nadim Zehawî bazirganekî serkeftî bû. Ew di sala 2000'an de Rêveberê Giştî yê şîrketa *YouGov* bû, ew ajanseke online ya taybet bi lêkolînên warê aborî û siyasî ya Brîtanyayê û baştirin şîrketên ji bo encamdana rapirsiyên siyasî li Brîtanyayê.
Nadim kurdên yekemine yê ku dîroka Brîtanyayê de dibe endamê Parlemena Brîtanyayê. Ew li ser lîsta Partiya Parêzgaran (Conservative Party) a ku di bin serokatiya David Cameron de ye, bi ser dikeve û dibe parlementer.

## Girêdanên derve
* Nadhim Zahawi MP malpara fermî
* Hevpeyvinek digel Zehavi re piştî hilbijartina wî wek parlementer di sala 2010 an de  li Catch21

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Gerek

**Gerek** (bi tirkî: Gerek), gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Xizardere

**Xizardere** () gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Abûzer

**Abûzer** (), gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Zak

thumb|Zakê çêlekan û toza zakê hişk
**Zak** an **şîrê xîç** an jî **şîrê ter** (bi latînî: *colostrum*), şîrê pêşîn ê heywanên guhandar ên nûzayî ye. Heta sê rojên pêşîn ên piştî çêbûna zarok û çêlîkan zak û şîrê xîç çêdibe û bi rengê qîçik e.

Zak di guhanên guhanadarên mê de çê dibe da ku bebikê bi awayekî bilindtirîn xwedî bike û bebikê di rojên xwe yên ewil de xort bike.

Herwiha, navên din ên zakê şîrê pêşîn û şîrê kolostral in û ji gelek proteîn, enzîm, vîtamîn û mîneralan pêk tê.

## Firo û xelendor
Li Kurdistanê ji şîrê xîç firo û xelendor çêdikin. Gava şîrê xîç tevî şirê normal dikin firo çêdibe, wekî mast e; xelendor jî têne ji şîrê xîç çêdikin.

## Çavkanî

Kategorî:Biyoteknolojî
Kategorî:Hilberînên şîremenî
Remezan Kizil

**Remezan Kizil** sazger û serokê Dalkurd FF (Yekîtiya Futbolê ya Dalkurd), a ku yaneyeke futbolê ya kurdî-swêdî ye. Remezan Kizil yek ji wan kurdên Bakurê Kurdistanê ye ku di salên 1990'an de ji gundê Girêmira (') yê a ku li ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye koçberî Swêdê dike. Bi tevî çend kurdên diyaspora yê dewlemend, taybetî jî Remezan Kizil di sala 2004'an de li bajarê Swêdê Borlängeyê Kluba Dalkurdê ava dike.

Remezan Kizil ji despêka avakirinê serokê klubê ye û roleke mezin di serkeftinên Dalkurd FF de lîstiye. Disa Remezan biryar standiye ku nîvê bêtir lîstikvanên Dalkurd ê kurd bin.

Kategorî:Futbol
Qazer

Qezer gundekî giradayê navenda bajarê Agirî ye, 15&nbsp;km nêzîkî bajar e. navê wê yê tirkî ballıbostan e.
Diha Kevn

**Dih** an jî **Diha Kevn** () gundekî ku bi ser navçeya Diha Sêrtê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Dihê
Minar

**Minar** () gundekî ku bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hawêlê
Yekmal, Qerekose

**Yekmal** () gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye. Piraniya gelê gund ecem in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Comanî

**Comanî** () bajarekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hawêlê
Melo

**Melo** an **Mello** an jî **Milo** () gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.

Kategorî:Gundên Hawêlê
Mala Bado

**Mala Bado** an jî **Malabado** () gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.

Kategorî:Gundên Hawêlê
Arnold Schwarzenegger

**Arnold Alois Schwarzenegger**, ( 30ê tîrmeha 1947, Graz, Awistriya) lîstikvan,werzîşkar û ramyarekî amerîkî ye. Ji 17ê çiriya paşîn a 2003 an vir da li navçeya Kalîforniyaya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê parêzgar e.

## Jiyana wî
Arnold Schwarzenegger li bajarê Graza Awistriyayê hatiye dinê. Bi kurtî jê re *Arnie* jî tê gotin. Di sala 1979an da Zanîngeha Wisconsinê qedand. Di 22 saliya xwe da bû mîlyoner û ji vî temenî şunda dest bi lîstikvaniyê kir.

Arnold Schwarzenegger, di sala 1986an da bi Maria Shriver a ku keça Eunice Kennedy Shriver a xwîşka John F. Kennedy re zewicî û ji vî zewacê 4 zarokên wî bûn.

## Fîlmnîgarî

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî

Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Graz

**Graz** (; bi slovenî: *Gradec*, bi mecarî: *Grác*) paytexta Steiermarkê ye û piştî bajarê Viyanayê duyem bajarê herî mezin ê Awistiryayê ye. Li gorî 1ê çileya 2025an de nifûsa Grazê 306.068 e. Di sala 2023an de, nifûsa herêma bajarî ya mezin a Grazê (LUZ) gihîştibû 660.238 kesan. Graz bi çar zanîngeh û kolejên cuda wekê bajarekî xwendina bilind tê zanin. Li hemî zanîngehan bi giştî  li bajêr 63.000 xwendekar hene. Navenda wê ya dîrokî (*Altstadt*) yek ji navendên bajêr ên herî baş parastî li Ewropaya Navendî ye.

Behsa navê Grazê ya herî kevn a belgekirî vedigere sedsala 12an ku dema bajer wekî wargeheke bi hêz ê  di bin desthilatdariya babenbergan de bû hatiye dîtin. Di Serdema Navîn a çiqila dawî de, bajar veguherî navendeke girîng a bazirganî û îdarî û ji sedsala 14an û pê ve, wekî rûniştgeha şaxa Awistiryaya hundir a xanedana habsbûrgê xizmet kiriye. Ev serdem bi mezinbûna çandî û mîmarî ya girîng hate nîşankirin ku bi avahiyên ronesans û barok ku navenda dîrokî ya bajêr ava kirine. Graz di heman demê de wekî keleheke leşkerî ya stratejîk li dijî împeratoriya osmaniyan berxwe daye ku ev yek di kelehên li ser Schlossberg hatine çêkirin de jî diyar dibe. Di sedsalên 19 û 20an de, pîşesazîkirin û modernîzasyona paşê Graz wekî navendeke bajarî û perwerdehî ya sereke saz kiriye ku roleke di Awistiryaya hemdem de jî didomîne.

Di sala 1999an de, navenda dîrokî ya bajêr li Lîsteya Mîrateyên Cîhanê ya UNESCOyê hate zêdekirin û di sala 2010an de ev nav berfirehtir bûye û Qesra Eggenbergê (bi almanî: *Schloss Eggenberg*) li qiraxa rojavayê bajêr jî di nav lîsteyê de cih girtiye. Graz di sala 2003an de wekî Paytexta Çandî ya Ewropayê hate hilbijartin û di sala 2008an de bûye Bajarê Xweşiyên Kulîneriyê. Wekî din, bajar ji hêla Tora Bajarên Afirîner a UNESCOyê ve wekî "Bajarekî Sêwirîner" hatiye nas kirin.

## Taxên Grazê
thumb|Graz li gorî Georg Matthäus Vischer (1670)

# Innere Stadt
# St. Leonhard
# Geidorf
# Lend
# Gries
# Jakomini
# Liebenau
# St. Peter
# Waltendorf
# Ries
# Mariatrost
# Andritz
# Gösting
# Eggenberg
# Wetzelsdorf
# Straßgang
# Puntigam

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Awistirya

Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Awistiryayê
Dambat

**Dambat** () gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye. Gundê Dambatê 5 km dûrê Qerekilîseyê ye.

## Navê Gund

Dambat bi kurdî tê wateya germavê. Ew av ji bo nexweşiyên çerm û romatîzmayê wek derman tê bikaranîn. Gund navê xwe germavê hildaye.

## Zargotinê de Dambat

:***Dambat***

:*Min dîwarê Sêgira*
:*Tê wutîna sê [[gur]]a*

:*Tê gurmînê tengira*
:*Min diyarê [[Dambat]]ê*

:*Ez dikolim avê sar tê*
:*Ez naxwim heta yar tê*

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Werqanis

**Werqanis** () gundekî bi ser navçeya Hawêla Sêrtê ve ye. Navê gund ji navê axê, ji Qasim axa tê. Derdor ji ber ku berê wekî *warê Qasim* hatiye zanîn, îxtîmaleke mezin e ku navê gund jî ji vê pêk hatiye. Li gorî gotinan Feqiyê Teyran li vê herêmê ku di dema xwe de di bin desthilatiya *Mîrekiya Derzin (Zîrkan)* bû, di medreseya gundê Werqanisê de mêvan bûye.

Tirbeya (Merqeda) Sêx Mihemedê Xanîyê Reş li vî gûndêye. Sê taxên gûnd hene: taxa xarê, taxa jorê û taxa navîn. Niha exlebî, gelê pîr li gûnd manê û gelê ciwan li Stembolê cîh gîrtine. Herwiha, li sedema xapandina olî ku hevalîtî bi dewleta tirkre dike, xelkî Werqanis roj bi roj ji kurdîtîyê xa dur dikeve.

## Gelhe

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* pera interneta gûnd ku bi keda gûndîyan hatîye avakîrin

Kategorî:Gundên Hawêlê
Cêwî (fîlm)

**Cêwî** (bi îngilîzî: *Twins*) fîlmekî komedî ye û di sala 1998an da hate pêşandin. Di fîlmî da Arnold Schwarzenegger û Danny DeVito dilîze. Derhênerê fîlmî Ivan Reitmane.

## Lîsteya lîstikvana

* Arnold Schwarzenegger - Julius Benedict
* Danny DeVito - Vincent Benedict
* Kelly Preston - Marnie Mason
* Chloe Webb - Linda Mason
* Bonnie Bartlett - Mary Ann Benedict
* David Caruso - Al Greco
* Trey Wilson - Beetroot McKinley
* Marvin J. McIntyre - Zilamê McKinleyê
* Marshall Bell - Mr. Webster
* Tony Jay - Professor Werner/Gotyar
* Hugh O'Brian - Granger, bavê yekî ji cêwiyan
* Jason Reitman - Neviyê Granger
* Catherine Reitman - Neviyê Granger
* Nehemiah Persoff - Profesor Mitchell Traven
* Maury Chaykin - Burt Klane
* Sven-Ole Thorsen - Sam Klane
* Gus Rethwisch - Dave Klane
* Richard Portnow - Chop shop owner
* Frances Bay - Mother Superior
* Cary-Hiroyuki Tagawa - Asian man
* Elizabeth Kaitan - Secretary
* Joe Medjuck - Fotokêşê destpêka filmî da
* Erik Kiser - Pitikiya Arnold 1
* Kyle Kiser - Pitikiya Arnold 2
* Eleni Barefoot - Pitikiya Danny 1
* Nicole Barefoot - Pitikiya Danny 1
* Kate Barefoot - Arnoldê pitik
* Nicolette Larson - Stranbêj
* Jeff Beck - Gîtarîst
* Terry Bozzio - Baterîst
* Heather Graham - Mary Ann Benedicta ciwan (nav tune)
* Robert Harper - Gilbert Larsen

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên 1988an
Gewrgewrik, Zêdka

**Gewrgewrik** () gundeki li ser navçeya Zêtka ve ye. Gund li ser rêya gundê Qopizê ye.

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Werşeq

**Werşeq** an **werşek** (bi pehlewî: *varsnagân*, bi erebî: *washaq*, bi soranî: *weşek*; navê zanistî yê latînî: *Lynx lynx*) ajaleke goştxwar a famîleya pisîkên mezin (*Felidae*) e. Ji pilingê biçûktir e û ji pisîka kûvî mezintir e. Boçika werşeqê kurt e, 10 cm ye û guhên wê gufikeke mûyên dirêj ya bi serî ve.

Çend cureyên werşeqan ev in: karakal (*Lynx caracal*), werşeqa ewroasyayî (*Lynx lynx*), werşeqa îberî (*Lynx pardina*), werşeqa sor a Amerîkayê (*Lynx rufus*).

Rewşa werşeqan li Kurdistanê baş nayê zanîn. Polîtîkayeke parastinê ya pisîkên mezin tune ye û zêde dihên nêçirkirin, ji ber vê yekê li gelek cihan nema dihên dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Heywan
Perinxas

**Perinxas** (ango, *Perinx¨as*; bi tirkî: *Paşaköy*) gundekî ku bi ser navçeya Miksa Wanê ve ye.

Kategorî:Gundên Miksê
Tiremax

**Tiremax** an **Teremax** (, ), gundekî ku bi ser navçeya Miksa Wanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Miksê
Canbega

**Canbega** () gundekî li ser girêdana navçeya Zêdkan (parêzgeha Agiriyê) ye.

## Navê çawurê gund

* Mêrg
* Tozo
* Zozan
* Reşik
* Çavura Mele
* Kelê
* Gera zeytê
* Qendîl
* Mêrgemîr
* Sîrim

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Zanîngeha Erciyesê

**Zanîngeha Erciyesê**, zanîngeheke dewletê ye û li Qeyseriyê hatiye damezrandin.

## Dîrok

Di sala 1978an da li Kayseriyê bi navê "Zanîngeha Erciyesê" hatiye damezrandin. Fakûlteya wê ya seratayî, Fakûlteya Gevher Nesibe ya bijîjkî û Fakûlteya Karsazî ya Qeyseriyê. Di sala 1982an da Fakûlteya Endazyarî û Fakûlteya Îlahiyatê jî hatiye vekirin.

Zanîngeh navê xwe ji Çiyayê Erciyesê ku ji bajar 15&nbsp;km dûr e û bilindahiya wê 3916 m ye digrê. Xêncî Kayseriyê li Nevşehirê ji çalakiyan didomîne. Di kampûsa zanîngehê da nexweşxaneke bi 1350 nivîn heye.

## Çavkanî
* http://www.erciyes.edu.tr

Kategorî:Avabûnên 1978an li Tirkiyeyê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Çiyayê Erciyesê

thumb|250px|rast|Çiyayê Erciyesê

**Çiyayê Erciyesê** çiyayê herî bilind ê Anatoliya Navîne. Ji bajarê Kayseriyê 15 km dûr e û bilindiya Çiyayê Erciyesê 3916 m ye. Warê ku li sere 3800 km² ye.

Erciyesê
Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê
Kategorî:Volkan
Lady Gaga

**Lady Gaga** an jî **Lady GaGa**, (jdb. 28ê adar 1986 li New York, DYAyê) bi navê xwe yê fermî **Stefani Joanne Angelina Germanotta**, stranbêjeke amerikî ya muzîka pop e. Berî ku dest bi strangotinê kir, ji bo komên wek Pussycat Dolls stran nivîsî.

Albûma wê ya yekem a bi navê *The Fame* di 19ê tebaxê ya 2008an kete piyasê. Albûm di welatên rojavayê de gelek hat ecibandin û stranên wê yên bi navê *Just Dance* û *Poker Face* li cîhanê gelek bi ser ketin. Albûmê şeş caran ji bo xelata Grammy hate pêşniyarkirin û wek bastirîn albûma *Electronic-/Dance* ê hate hilbijartin. Di çiriya paşîn a sala 2009an de albûma wê ya duwem a bi navê *The Fame Monster* derket û ew jî gelek biserket.

Lady Gaga navê xwe ji strana Queens a bi navê *Radio Ga Ga* (ku ji aliyê Roger Taylor ve hatibû nivîsandin) ra girt.

## Dîskografî

### Albûmên wê

* *The Fame* (2008)
* *The Fame Monster* (2009)
* *Born This Way* (2011)
* *ARTPOP* (2013)
* *Cheek to Cheek* (2014)
* *Joanne* (2016)
* *Chromatica* (2020)
* *[[Mayhem (albûm)|Mayhem]]* (2025)

### Klîbên wê

* *Just Dance* (2008)
* *Poker Face* (2008)
* *Eh, Eh (Nothing Else I Can Say)* (2009)
* *LoveGame* (2009)
* *[[Paparazzi (strana Lady Gaga)|Paparazzi]]* (2009)
* *Bad Romance* (2009)
* *Telephone* (2010)
* *Alejandro* (2010)
* *Born This Way* (2011)
* *Judas* (2011)
* *The Edge of Glory* (2011)
* *Yoü and I* (2011)
* *Marry the Night* (2011)
* *Applause* (2013)
* *Do What U Want* (2013)

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên bîseksuel ên amerîkî
Kategorî:Danserên amerîkî yên jin
Kategorî:Femînîstên bîseksuel
Kategorî:Jidayikbûn 1986

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên femînîst
Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Kategorî:Strannivîsên bîseksuel
Sîxkê

**Arçak** () bajarokekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Wanê (navend)
Arçak

**Arçak** () bajarokekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Wanê (navend)
Şahbaxî

**Şahbaxî** () gundekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye. Gelên wê deverê li vir wekî gund nahesibînin. Sedema wê jî ew e ku, gund gelek nêzî navenda Wanê ye. Dalîta dewletê de dibe ku gund neyê nasîn lê, li gor Şaredariya Wanê ew cih tax tê qebûl kirin. Herêmekê gelek xweş û dewlemend e. Girêdayê navenda Wanê ye.

## Gelhe

Taxê de zêdetirîn *Ecem* dijîn. Berê Kurdan li vir *Ecem* bi cih bûne. Û gelek ji aliyê gelhê de tev li hev e. Nifûsa taxê pir zêde ye. Eşîrên ku taxê de bi cih bûne.

* Ecem *Ji [[Îran]]ê hatine û li vir berî kurdan bi cih bûne.*
* Ertoşî-Alan *[[Payizava]] û [[Elbak]]ê hatine li vir bi cih bûne*
* Gevdan *[[Colemêrg]] û Başûrê Kurdistanê hatine li vir derê bi cih bûne*
* Birokî * [[Qerqelî]], [[Kafkasya]], [[Patnos]] û gelek deverên din ên [[Serhed]]ê hatine li vir taxê de bi cih bûne.*
* Miksî *Li vir zêde dîtin mîmkûn nîne lê qasî *'Alan**an li vir **Miksî*' jî hene*

Ji bilî van eşîran gelek deverên din Kurd hatine li vir û nava aramî û xweşiyê de bi cih bûne. Heta niha nava van gelan de ti pirsgirêk û arîşe derneketiye. Jixwe Kurd û Ecem cihên cuda de dimînin. Piraniya Kurdên li vir bêhtir cihên bilind hilbijartine. Li vir Kurd li cihên bilind û tena ên wekî *Avarêk* û*Dûzyol*ê de dimînin.
Zimanê ku li vir zêdetirîn tê axaftin Kurdî ye. Heta Ecem jî li vir Kurdî dipeyivin.

## Dîrok
Navê taxê ji berê bax û baxçeyan tê. Li vir barê gelek baxçeyên tîrî hebûne ji ber wê navê wê taxê bûye *(Şah-baxî)* tirkî jî dibêjin *(Bey-üzümü)* ango wateya kurdî *(Tiriyên-begê)*. Berî kurdan li vir Ecem ji îranî hatine û li vir bi cih bûne.

## Aborî

Li vir Pîşesazî zêde pêş ketiye. Pîşexana mezin ya Wanê li wê taxê hatiye ava kirin. Kesên ku li vir dijîn karên xwe li bajêr dibînin. Du dibistan û du tenduristîxane ên mezin li wê derê heye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Wanê (navend)
Girê Sor

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Girê Sor, Dêrika Çiyayê Mazî|Girê Sor]]**, gundekî ser Dêrika Çiyayê Maziyê ye.
* **[[Girê Sorê Metînan]]**, gundekî ser Şemrexê ye.
* **[[Girê Sor, Bazîdaxa|Girê Sor]]**, gundekî ser Bazîdaxayê ye.
Rihayî (devok)

**Urfî** an **rihayî** devoka kurmancî ya herêma Rihayê u Semsure ye. Ev devok nêzîkê kurmanciya li navçeya Kobanê ya ku dirêjiya deştê Sirûcê ye. Lê hejmarên kobaniyan wek yên kurmanciya navîn in.

## Hin taybetiyên urfî/rihayî

### Gotinên taybet

Hinek gotinên taybet ên devokê hene, li gorî bikaranîna van gotinan meriv kare kurdên Rihayî nas bike. Ew gotin ji aliyê kurdên Rihayê ve tên bikaranîn:
* **Bê** = Bêje
* **Çito** an jî **Çitonî**? = Çawa?
* **Çira**? û **Çiro**? / (Ji) Çi re = Çima?
* E **dorim** mol / Ez diherim = Ez dicim mal
* E = Ez
* Honî / Wihonî = Wiha
* **Wanî**= Wiha
* **Kîcox**? / Kî çax? (Di kîjan çaxê de?) = Kengê?
* **Kînga**= Kengî?
* **Me**ke (Neke) - **Me**kene (Nekene) - **Me**bê -... (Ji boy gelek hevokên împeratif li cihê "ne-", "me-" tê bikaranîn)
* No = Na
* **Werganî** û **Wergonî** = Wisa
* Li cihê gotina "ku" pir caran gotina "**ge**" (ger) an jî 'ke' (ku) bikaranîn. Mînak: *E noxozim ge tu herî*.

### Hejmar

Hinek hejmarên kurmanciya rast bi awayeke din tên gotin. Ew bi taybetî ev hejmar in û hertim wisa têne gotin:
* Dudu / Dido = Du
* Sisê = Sê
* Nehe = Neh

Wekî din, hinek hejmarên din ên taybet wisa ne:
* Dewûyek (Deh û yek) = Yazdeh
* Dewûdudu / Dewûdido (deh û du) = Diwazdeh
* Dewûsisê (deh û sê) = Sêzdeh
* Dewûçor (deh û çar) = çardeh
* Dewûpênc (deh û pênc) = Panzdeh
* Dewîses (deh û şeş) = Sesdeh
* Dewûheft (deh û heft) = Heftdeh
* Dewûnehe (deh û neh) = Nozdeh

### Axaftin

Gelek caran tîpa **a** wek tîpa **o** tê gotin. Car caran tîpa e jî wisa tê gotin.

Mînak: Hevoka "*Ez dixwezim ji te re bêjim ku tu neçî mal*" wisa tê xwendin:

* E dixozime ji te ro bême ge tu merî mol.
* E dxozme j'te ro bême ke tu merî mol.

Kategorî:Devokên kurmancî
Kategorî:Riha
Goma Qolo

**Goma Qolo** an jî **Goma Qollo** (), gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve ye.

Kategorî:Gundên Ebexê
Werezoz

**Werezoz** an jî **Xorîsa** gundekî ku bi ser navçeya Miksa Wanê ve ye û dor 8 km ji Miksê dûr e.

Helbestvanê klasîk ê kurd Feqiyê Teyran li Werezozê pirraniya jiyana xwe derbas kiriye û li gund mizgeft û gora wî jî dihên dîtin .

## Çavkanî

Kategorî:Feqiyê Teyran
Kategorî:Gundên Miksê
Seregola Jorîn

**Seregola Jêrîn** () gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Ebexê
Şêxseco

**Şêxseco** (anku, *Şêxseco' *; bi tirkî: *Baydoğman*) gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Ebexê
Çibûxlî

**Çibûxlî** () gundekî ku bi ser navçeya Qerqeli(kurdish)-özalp(turkish name)Wanê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Ebexê
Noşar

**Noşar** an jî **Noşara Jorîn** () gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Ebexê
Naturalîzm

**Naturalîzm** bizavek wêjeyî ye.

Naturalîzm di dawiya sedsala 19. de derketiye holê û wan qezencên ku Charles Darwîn li ser esasê zanîstiyê afirandibû di warê wêjeyê de sepandiye. Di vê bizavê de vegotin dûrê darezên ehlaqî û bergeha hilbijêr maye. Ji ber ku daneyên zanistî bingeh girtiye, bi vî aliyê xwe ve ji rasteqîniyê veqetiyaye. Nivîskarên vê bizavê mêla xwe danîne ser rêzikên ehlaqî û aqilî, zêdetir jî danîne ser aliyên wekî rasthatî û fîzyolojîk ên mirovan. Li gorî vê bizavê mirov berhemeke derdor û genetîkî ye. Lê belê di bin nîrên wekî zextên ku ji aliyê civak û aboriyê ve tên dinale. Takekes li hemberî vê rewşê bi ajoyên hundirî tevdigerin û ji diyarkirina çarenûsa xwe pêmen in. Ji ber vê yekê jî li hemberî kiryarên xwe, ne berpirsiyar in. Di vê bizavê de berhemên wekî dîroka wêjeya îngilîzî ku Hippolyte Taine nivîsandiye, romana Germenie Lacarteux ku Birayên Goncourt nivîsandiye û her wiha romana ezmûneyî ya Emile Zola hene.

### Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;
Emile Zola, Huseyin Rahmi Gurpinar, Hoppolyte Taine, José Maria Eça de Queirós, Jack London, Alphonse Daudet

Kategorî:Lîste
Kategorî:Wêje
Berhîm Paşa

**Berhîm Paşa**, helbestvanekî kurd e. Di sala 1958an de li gundê Tiznûtê ku girêdayê bi Gextaya () qeza Semsûrê hatiye dinyayê. Her wisa nivîs, serpêhatî û helbestên wî ji bilî Nûbiharê, di Jiyana Rewşen û Azadiya Welat de weşiyan.

## Kurtejiyan
Berhîm Paşa di sala 1958 (li gor nasnemeya tirkî Fahri Erdinç 1955) de li gundê Tiznûtê yê girêdayê navceya Gextaya (Kâhta, Semsûr) jidayikbû.
Di panzdeh saliya xwe de dest bi nivîsandina helbestên bi tirkî kir. Demeke dirêj di partiya (RP) de serokatiya Gextê kir û di hilbijartina mebûsiya dewra 18an bû namzedê devera Semsûrê. Piştî ku fehm kir rêzdariya hemû partiyan li dijî Kurdan e, ew destê xwe ji rêzdariya partiyên tirk dikişîne. Wextê ku mala xwe koçî Stenbolê kir, rastî kovara Nûbiharê bû û bi nasîna Nûbiharê dest bi helbest û nivîsên kurdî kir.
 
Wî gelek nivîs û helbestên xwe di kovara Nûbiharê de weşand û paşê jî di sala 1997an de pirtûkeke helbestan ya bi navê *Gaziya Min* di nava weşanên Nûbiharê de weşiya.
 
Her wisa nivîs, serpêhatî û helbestên wî ji bilî Nûbiharê, di *Jiyana Rewşen* Kovara Ronahî û Azadiya Welat de hatin weşandin.
 
Di pirtûka bi navê *Antolojiya Kurdî (Kürt Şiiri Antolojisi-Selim Temo, Antolojiya Helbestvanên Kurd ê Sedsala Dawî- A.Balî û Antolojiya Çîrokên Nûbiharê - Ayhan Geverî)* de Çîrok û Helbestên wî jî cih digirin.
 
Berhîm Paşa bavê 5 zarokan e û li Stenbolê dijî.

## Çavkanî

* Gaziya Min, 1997, weşanên nûbihar.

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Şivan Ar

**Şivan Ar** (Şivan Zeren) helbestvanekî kurd e.

Di sala 1984'an li Stenbolê hatiye dinê. Bi eslê xwe ji bajarê Cizîra Botan e. Li Zanîngeha Anadolu, beşa Karsaziyê dixwîne û li weşanxanêya Avesta yê dixebite.

Xeynî helbesta çîrok, mîtolojî, fabil jî dinivîsîne. Nivîs û helbestên wî di hemû kovarên kurdî de derdikevin. Helbestên wî bêhtir li Stenbolê derbas dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Zekî Kayar

**Zekî Kayar** helbestvanekî kurd e.

Di sala 1973'yan de li navçeya Dihê ya Sêrtê ji dayîk bûye. Ji sala 93-yan ve ji ber sedemên siyasî di zindanê de ye.Heta niha berhemeke/dîwaneke wî a helbestan çap bûye bi alîkarî û piştgiriya Komela Nivîskarên Kurd a Amedê.Nivîs û helbestên wî di Azadiya Welat de, Westa, Kovara W'yê de têne weşandin.

Zekî Kayar, vêga di girtîgeha Sêrtê de ye.

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Mêr
Şengul Ogur

**Şengul Ogur** helbestvanekî kurd e.
Ji Nisêbînê ye. Li wir dijî. Ev 5-6 sal in ku bi kurdî dinivisîne. Helbestên wî di Kovara W'yê, Çirûsk'ê, Tîrojê de û her wiha di rojnameya Azadiya Welat de weşiyane.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Şêxan, Licê

**Şêxan** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîcê ye. Li rojhilatê Licê, 6 km ji Licê dûr e. Gundekî biçûk e, bi qasî 30-40 malî ye. Pêşî li qontara çiya bû, piştî erdheja 1975 an gund daxistin rasta bin riya Licê û Pasûrê. Gomeke wê heye. Bi kurmancî dipeyivin. Ji salên 65an ve dibistana sereta heye. Niha dibistan girtiye û şagird diçin dibistana navenda Licê. Dewletê navê Gurbeylî lê kiriye.

Kategorî:Gundên Lîceyê
Zîro, Qerekose

**Zîro** () yek ji wan gundan ê ku ser Qerekilîseya parêzgeha Agiriyê ye.

Gund weke nehiye tê nasîn, û di gund de Qerekolek, dibîstane navendî (Orteokulek), maleke tendûrîstiyê (Saglik Ocaxik) jî heye. Gund dikeve ser rêya Agirî (Qerekilîs) û Avkevirê. 18 km dûrî Agirî yê ye. Asfalta rêya ku diçe Îranê (E-80) ber gund re derbas dibe.

Zîro gundeki bi avî ye, ber vê jî axa kewşenê Zîro rêçeke pir dide. Çemê Muradê jêra gund re dikişe. Piraniya Zîroyiyan ji eşîra Redkî berekên kumkî û torin in .

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Zêt

**Zêt**, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Newaf Mîro

**Newaf Mîro** helbestvan û romanivîsekî kurd e. Li Wêranşara Rihayê hatiye dinyê û ji sala 1987'an ve li Elmanyayê dijî.

Heta niha du berhem nivisandiye û di nava weşanên Pêrî de hatine çapkirin û belavkirin. Ya yekem helbest e û bi navê *[[Ji Te Hezkirin]]* e; ya duyem pexşan e. Lê ev ji bo wî ew têstromane û bi navê *Lehengê Tazî Keleşê Reş* e.

## Berhemên wî
* *Ji te hezkirin*, helbest, 2007, Weşanên Pêrî, Stenbol.
* *Lehengê tazî kelesê reş*, roman, 2009, Weşanên Pêrî, Stenbol.
* *Dilop*, helbest, 2010, Weşanên Han, Berlîn.
* *Bend*, roman, 2011, Weşanên Han, Berlîn.
- BEND, roman,capa 2, 2014 Wêsanên Do, Stenbol.
- SÊWIYÊN BI DAYIK Û BAV, roman 2014 Wêsanên Do, Stenbol.
- Du Kes Yek Mirov, roman 2014 Wêsanên Do, Stenbol.
- Gava Mirî Biaxife,roman 2014 Wêshanê Do, Stenbol.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Ferzan Şêr

**Ferzan Şêr** (bi navê xwe yê fermî *Taylan Şahan Tarhan*), helbestvan û nivîskarekî kurd e ku di sala 1986an de li gundê Hezyatê yê Bişêriya Batmanê çêbû.

awakî çalak bi karê rexnegiriya wêjeya kurdî ve eleqedar e.
Kurtejiyan, Kronolojik
•	Di sala 1986’an de li gundê Hezyatê yê Bişêriyê çêbû.
•	2004 Lîse (Batman Anadolu Lisesi) kuta kir.
•	2005 zaningeha Hacettepeyê beşa "Fizyoterapî Û Rehabîlîtasyonê" kar kir.
•	Di sala 2008’an de çîroka wî ya bi navê “Min bi Perrên Kevokan Bifîrrinin”, di pêşbaziya çîrokan a ku ji aliyê kovarên “Tîroj” û “Evrensel Kültür”ê ve hatibû organîzekirin de xelata yekemîniyê wergirt.
•	2009 de berhema wî ya ewil Otopsiya Berbejnekê hat çapkirin.
•	2010 ji zaningeha Hacettepe ji Beşa "Fizyoterapî Û Rehabîlîtasyonê" lîsansa xwe wergirt.
•	2010an ji bo xwendina di beşa Comperative Litrature (Wêjeya Berawirdî) zaningeha Bilgi ya Stenbolê koçî stenbolê kir. Li Stenbolê li nexweşxaneyeke taybet dest bi karê xwe kir.
•	2011 li zaningeha Bilgi ya Stenbolê, di beşa Comperative Litrature (Wêjeya Berawirdî) dest bi xwendina lîsansa bilind kir.
•	2013 Mastera xwe ya li zaningeha Bilgi ya Stenbolê, bi teza bi navê “Helîm Yûsiv’in Edebi Dünyasında Beden ve iktidar (Di Cîhana Edebî Ya Helîm Yûsiv de Beden û Desthilatî)” di şêwirmendiya Jale Parla û di juriya Murat Belge, Nazan Aksoy û Jale Parla de kuta kir.
•	2014 de li gel hevalên xwe dest bi derxistina kovara Zaremayê kir.
•	2015 Pêşbaziya çîrokan ya Nureddîn Zazayî de endamê juriyê bû.

## Karê wî yê edîtorîkirinê
Di kovara Ajdayê ya ku ji aliyê hin xwendekarên Enqereyê ve dihat weşandin de edîtorî kir. Di sala 2008an de çîroka wî ya bi navê *Min bi perrên kevokan bifirrînin*, di pêşbaziya çîrokan a ku ji aliyê kovarên Tîroj û Evrensel Kültürê ve hatibû organîzekirin de xelata yekê wergirt. Çîrok, gotar û helbestên wî di kovarên mîna Kovara W, Çirûsk, Ajda û Tîrojê de weşiyan.

## Pirtûka wî ya çapkirî
Pirtûka helbestan a Ferzan Şêr a bi navê *Otopsiya berbejnekê* di sala 2009an de ji hêla weşangeha Belkî ve hat weşandin. Ev pirtûka yekem a helbestvan e.
•Voltaçerx: Di Girtîgehê de LGBTÎbûnHezîrana 2015an, Werger,

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Oncelî

**Oncelî** (), gundekî bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.

## Gelhenasî

## Çand
Lî gundê Oncelî çanda Kûrd û Terekme/Qarapapax xwe nîşan dike. Berîya koçberîya Filleyan li gund Kurd û Fille dijîyan.

## Erdnîgarî
Gundê Oncelî çemê Murad û çemê Avakor heye.

## Aborî
Aborîya gund li ser cotkarî û xweyîkirina heywanaye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kopê
Miradxan, Qerekose

**Miradxan**, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.

## Dîrok
Ji sala 1912an vir ve gund bi heman navî bûye.

## Erdnîgarî
Gund 7 km dûrî navenda bajarê Agiriyê ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Keşîş

**Keşîş** gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Dormeliya Jorîn

**Dormeliya Jorîn** ( / *Dürmeli*), gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekose ango Agirî yê ye.

Gundê me hêla dîrok û çandê de gundê herî bingehîne.

Dîroka wê heya beriya zayînê sedsala 18 e mîn diçe, ligor gotgota (rivayet) gundê dormeliya jorê li hêla axayê elbey hatîye avakirin.

Gundê ku gundê elbeg tê zanîn bereka elî têda dijî.

Piştî wê Dîrokê rehmetî bavê Hecî Ahmet kalkê rehmetî kosto jî kişîyaye dormeliya jorê.

Navê bereka KOSTO j îli wir tê, niha gund de berekên KOSTO Û ELÎ kêmanî ne (hindike) û piranî jî berekên BIRÛKÎ û PÎRÎ dijîn.

Gundê dormeliya jorê 25&nbsp;km an nêzîkî navenda bajarê Agirî ye.

Berê rêya gund tune bû, jiber wê ragihandin ser pişta heywan an (ajal) dahat kirin û îro herroj mînîbûs diçe gundê me.

Ji teknolojiyê gundê dormeliya jorê jî kêmbejî peşka xwe ango para xwe hildide, gund de cêran têlefona bi kablo û her wuha li hêla trt êve ser tapê SÛRÎNDER ê dayendaya tv yan hatîye bicîh kirin û kanalên 7 emînde : TRT, a 42 emînde TRT 2 a 45 emînde TRT 3, 48 e mînde : TRT4 hene

## Gelhenasî

## Agahiyên gelemperî
* Hejmara xaniyên gund 35 û hejmara kesan jî 250 kesin.
* Debara xwe bi heyvanvanî, çandinî û pîşeyên serbest dikin.
* Şebeka avê dervayî gund kaniya ALEMÎRÎ ava BENDê û kaniya ZÎLLÎ tên peyda kirin.
* Serjimara gund: 250
* Hejmara xanîya: 35
* Dibistana gund: HEYE
* Mamosyê gund: 2
* Lojmana gund: HEYE
* Mizgefta gund: HEYE
* Mala gund: TUNNE
* Rêya gund: Rêya xwelîye
* Ragîhandin: Mînîbûs
* Debara gund: Çandinî û ajanvanî (heywanvanî)

Agahîyên derbarê gund de yên din:

Cîhên dîrokî û cîhên ger û seyranê de serîde: şehîd, kavak, şorik, kayna bend, sûnetî, berçem, melezada, çayîra axa, gelî kuze, û hwl tên

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Tendurek, Giyadîn

**Tendurek, Giyadîn**, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.

Kategorî:Gundên Giyadînê
Mîrzecan

**Mîrzecan**, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Nıfusa MÎRZÊCAN nezîkî 2.000'î ye. Ava vexwarinê berê tinêbû . Bi saya Cemal Kaya av hatê gund.

Kategorî:Gundên Giyadînê
Kaska

**Kaska** (), gundekî girêdayî navçeya Zêtkayê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Heyderoxlî

**Heyderoxlî** () gundekî girêdayî navçeya Zêtkayê ye.

## Erdnîgarî

### Deşt û zozan
Gund li deşta Zêtka de ye. Li fêza gund besteke mezin heye ku gundî jê re dibêjin Rastê. Ev der jî gereka pirr mezin e û bi zevî lê kêm in ango erdê beytûne. Kerîpez û naxirên gund li vê derê diçêrin. Li biniya gund jî bi temamî zevî ye ku di nav gel de wekî deşta Elajgirê tê zanîn. Zozana ku jê re dibêjin Gom li fêza gund e, ku li wir bi dehan çawur hene.

### Çawur û gol
Goma Elî Axa, Çawura Medet, Qiztepe, Avaşor, Dêmê Qelewê, Gola û Gola Warê Hamê. alê jora gundin çawurê ber gund u çawura simo çawura şehîn kêvrê suco jî alê gunde ezraîlin. pişt kelê girê şomo jî çawura heso heye gunda çawur pirin.

## Gelhenasî

## Xwarin
Gelek xwarinên gund hene ku gundî ji berê de çê dikin. Navê wav xwarinan em dikarin wiha rêz bikin; xaşîla çortanê, xaşîla den, avsîra toraqê, bişî, keledoş û hwd. Ev xwarinên navborî bûne perçek ji çanda gundê Heyderoxlî.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Arifbeg

**Arifbeg** () gundekî girêdayî navçeya Zêtkayê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Xinzîran

**Xinzîran** (), gundekî bi ser navçeya Xamûr a Agiriyê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xamûrê
Gelûtan

**Gelûtan**, gundekî bi ser navçeya Xamûr a Agiriyê ve ye.Şêniyên gundê ji eşîra Mikaîlan û Temexariyên eşîra Redkan in.

Kategorî:Gundên Xamûrê
Qamişliya Jêrîn

**Qamişliya Jêrîn** (), gundekî bi ser navçeya Patnos a Agiriyê ve ye.

Kategorî:Gundên Patnosê
Kirekom

**Kirekom** (?), **Girakom** (?), **Aciniya Ortê** (?) an **Goma Giran**(?) (), gundekî bi ser navçeya Patnos a Agiriyê ve ye.

Kategorî:Gundên Patnosê
Xoçik

**Xoçik** (), gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.

Kategorî:Gundên Avkevirê
Taşlîçaya Jorîn

**Avkevira jorê** an jî **Avkevira Jorê** (), gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye navê wê yê Tirkî yukarı taşlıçay e.

Kategorî:Gundên Avkevirê
Mele Xudêda

**Melexideyda** (), gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.

Kategorî:Gundên Avkevirê
Şilopilo

**Şîlopîlo** (, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dutaxê
Siwîk

#### Gund
* **[[Siwîk, Dûtax|Siwîk]]**, gundekî ser Dûtaxê ye.
* **[[Siwîk, Xinûs|Siwîk]]**, gundekî ser Xinûsê ye.
Paletokan

**Paletokan** (), gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.

## Gelhenasî

Gelê gund bi tevahî ji kurdan pêk tê. Ev kurd ji eşîra Birîmî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dutaxê
Meter

**Meter**, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agiriyê ve ye. Dengbêjê navdar Nûroyê Agirî ango Nûroyê Meter xelqê vî gundî ye.

Gora axa û mezinê êla Sipkî Abdulmecîd Begê Sipkî li vî gundî ye.

Kategorî:Gundên Dutaxê
Semaqî

**Semaqî** yan **Simaqî** (), gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.

Kategorî:Gundên Amedê
Şerabî

**Şerabî** (), gundekî bi ser Ameda parêzgeha Diyarbekirê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amedê
Qebaseqal

**Qebaseqal**, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye. Gund bindestî faqulteya zanîngeha dîjleyê, li ser riya Bismil-Amed ya kevn dimîne.

## Debara gund
Gelemperî gund xwedî erd û mekîneya çinînê ne. Havînî mekîneyên xwe yê çinîninê dişînin gundên derdora xwe û debara xwe pê dikin.

Kategorî:Gundên Amedê
Elîpar

**Elîpar** (), taxekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.

## Girêdanên derve
*  ''Zazaki.net'': ''Diyarbekır’de Meçhul Edilmiş Yapılar'', Roşan Lezgîn (15 çele 2015)

Kategorî:Gundên Amedê
Kategorî:Taxên Amedê
Aqîmî

**Aqîmî** (, ), gundekî bi ser Ameda paytexta Bakurê Kurdistanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amedê
Şeqiltîz

thumb|300px|Ji Meredanê ditîna Şeqiltîzê
thumb|300px|Şeqiltîz

**Şeqiltîz**, gundekî ser Bismila Amedê ye. Di nava Bismilê, Batmanê û Farqînê de li pişt Çoltepe ye. Li derdora wê Meredanê û gundê Bêrîtaniyan Qonit he ne.
 

Kategorî:Gundên Bismilê
Anşê

**Anşê** () (), gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amedê
Yenîce

**Kurd yengîce**, gundekî girêdayî navçeya Maciranê ye. Ji Dersîm Mêzgirê hatine vîderî û ji aşira Xiranê ye. Ji xwe ra Zerikan dibêjin ji ber ko ji gundê Zerikanê hatine vîderî.

Kategorî:Gundên Macîranê
Xincikan

**Xincikan**, an jî **Xincika**, (), gundekî ser navçeya Êlihê ye. 24.04.2013 hata beri ve roje ser navçeya Bismile bu. Li gor xostina gundiye derbasi Êlih'e bu.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êlihê
Qopuzê

**Qopuzê**,Qopiziyê gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.Li derdora wê gundên weke Kalikê,Xincika Çiyayiyan û Girhebeş he ye.
 

Kategorî:Gundên Bismilê
Qeregoz

**Qeregoz** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.Li ser rêya Amedê ya kevn e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Perîşan

**Perîşan**, gundê **Perîşanê** (, ), gundekî Bismila Diyarbekirê ye. Li pişt Dewrêşiyê ye.

Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Mîrzebegan

**Mîrzebegan**, an jî **Mîrzebega** (, ), gundekî ser navçeya Bismila Diyarbekrê ye.
Aquba, Sinanê, Mezra Evdilqadir, Kalikiyê, Xincika, Kelpîço, Gundik û Indirîsa gundên cîranê wê ne. Yek ji wan gundên ku nêzîkê Êlihê ne.

Gundekî herî mezin e, 180 mal tê de heye. Sê bavikê mezin ku ji warê tê gotin: Mala Şêxa, Mala Mela, Mala Baraviya û çend bavikên din jî tê de dijîn weki Mala Bego, Mala Paşo, Mala Hecî Smail, Mala Sofiyê Kayê, Mala Hecî Brako; ji bilî van bavikan çend bavikên piçûk jî tê de hene.

Di gund de yekîtiyek herî xweş heye. Kêf û şahiyê bi hevre dikin û şîn û kesera bi hevre dikşînin.

Xwendevanên medresa û dibistana gellek in. Mele û mamosteyên herî hêja tê de hene ji bilî wan endazeyar, karsaz, parêzer, hosteyên avahiya, hosteyên baroyê avê ji tê de hene. Aboriya wan bi ajotina zeviyan e, çandiniyên bi pirahî: pembû, genim, ceh û nîsik in. Heywana ji xweyî dikin; mêşin, bizin û çêlekên wa hene. Mastê wan û nexasim penêrê wa bi navûdeng e. Lê mixabin van salên paşî xweyîkirina heywana kêm bûye. Li rojavayê gund çemê piçûk derbas dibe û li rojhilat jî çemê mezin (çemê Bişêriyê) derbas dibe.

Çun o hatına Batmané pır hesaye lewra rojén pénc cara serwisa Bedri dı çe o té. gündi hewceyiyén xwe lı Batmané bı ci tinın. Jı lazmatiyén jı nışkave dı heb dıkan ji hene dıkana Remezan o dıkana Hesen.

Çun o hatına navçeya Bısmılé tené jı bo karén fermî (resmi) karé Yeşilqerta, o perén zarokaye. jı bıli van tışta serdana mala xezura o jı bu serdana ziyareta Şéxé Erebkendé ji çunu hatın çé dıbe.

Şebeka avé heye Lé av tıneye, loxéré bıné erdé hatıne çékırın lé xıtmandine, sé heb trafo hene lé elatrik tıne, xeta doğalgazé dı günd de dıçe lé doğalgaz tınne, Qenala avé hatiye çékırın lé av nehatiye berdan, sağlık ocaği heye lé doktor tınne,darıstan heye lé lojman tınne, Lé belé hızur, yekiti, brati, o dıgelhevi heye. jıxwe ku ev tınebın é dın hebın ji qiymet jére tünneye.

Demén beré petêx o zebeşén pır xweş hebun, tırşi ji gava bı zebeşre dıhaté xwarın gellek xweşbu. Lé mıxabın vi zemani kes seréxwe pére na éşine.

Leystık ji hebun weki xar û pere, kap, darûqîtik, xezalê, zellê zellê, topaç, tefş û gok, kulîkan, kerkê reş û dirêj, leystika niftikê, sê gavê, kevrê qewetê û leystika bi elatrîkê (el feneri), tew, çı feyde yek jı van leystıka ji nema.

Bı şevé gohdariya çirokén Xalê Îsmet, Xalê Receb, o nérina şıbaké ka berf té an nay, jı her tışti xweştırbu... ne çirok man, ne berf té o ne ji Xalé Receb... xwedé rehma xwe léke. Xalê Îsmet ji extiyar buye lé héji dıbéje "eyniye" Hecî Nezir ji çirokén nuwaze dıgot, jı xwe, dı rojiya remezané de gohdari kırına azana Xalê Hecî Ehmed jı her tışti xweştır bu.

Xalê Evdirehmanê Hafiz dermané kurmanci dı ani günd ew ji édi nay, o dı servan tışta teva de kaçaxçi dı hatın günd çerma dı kırin o şekrê nanelî dıfrotın. Demma wan ji derbasbu...

## Herêmên gund
Guharkê Yasino, Bestê, Kanikê, Mexerê, Zillek, Girê Hewarê, Newala Kuştiya, Mexera Dêrsim, Kanî Tatîk, Kaniya Ebo, Cêwikê, Girê Ahmo, Qulê Rovî, Rêya Aş, Kaniya Qaso, Çettê û Darê Têlê.
## Çavkanî

* Hemwelatiyekê/a ji gundê Mîrzebegan.

Kategorî:Gundên Bismilê
Mezra Evdilqadir

**Mezra Ebdilqadir**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.Li derdora wê gundên weke Perîşanê,Qoyin û Qopizîyê he ne.Mezrayeke wê bi navê Kalikê,Bismil he ye.

Rêya gund aslfalt e.Aboriya gund pirr pêş ve neketiye.DEbara gund li ser çandinya weke nîsk,genim û ceh û xwedîkirina heywanên weke çêlek,mî,bizin û mirîşk û şamîkan e.
 

Kategorî:Gundên Bismilê
Qamişlû

**Qamişlû** (), gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de li ser rê ye. Gundê şêxan e. Li gund medreseyek û goristaneke dîrokî heye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Koperî

**Koperî**, gundekî bi ser navçeya Bismila Diyarbekrê ye. Li ser rêya Batmanê nêzî Sînanê ye.

Li peravê Çemê Dîcle ye. Li derdora wê Tirşama Jor û Tirşama Jêr, Encolîn, Serê Kaniyê û Seletê he ye.

Debara gund li ser çandiniya avî û xwedîkirina heywanan e.

Li gund xerabeyên pireyek dîrokî he ye.

## Çavkanî

thumb|250px|çep|Pireya Koperiyê

Kategorî:Gundên Bismilê
Kerxa Zikan

**Kerxa Zikan** yan **Kerxa Zîrkan** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.
 

Kategorî:Gundên Bismilê
Gundê Ebdî

**Gundê Ebdî** (, 1928: *Gundi Abdi*), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.Li ber Çemê Dîcle û li ser rêya Batmanê ye.

Debara gund bi xwedîkirina heywanan û çandiniya avî ye..

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Aqûban

**Aqûban**, ango **Aqûba** (; ), gundekî ser navçeya Êlihe Êlihe ye. 5 km nêzî Êlihe ye. Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandinî ye. 24.04.2013 hata beri ve roje ser navçeya Bismile bu. Li gor xostina gundiye derbasi Êlih'e bu.
 
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êlihê
Encolîn

thumb|300px|Gundê Encolînê
**Encolîn** (, ), gundekî Bismila Diyarbekirê ye. Li kêleka çemê Dîcleyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Hogiran

Hogiran (bi tirkî Yamaç e) gundekî girêdayî Bismile, 26 km durî Bismile û 85 km durî Amedê ye. 44 km durî Êlihê ye û 24 km jî durî Farqînê ye. Alî ye Rojhilata wî gundê Salika û Şerefîka dikeve. Li aliye Rojava Dîda û Gundê Cengiz dikeve. Li alî ye Bakuran wê Kurêşa heye. Li alî ye Başur jî Caddê dikeve.
Çîyayê Farqînê li hemberî gundin. Ava gund ji şebekê Bazmarê tê. Di gund da 26 mal hene. Serjimara gund 160 e.
Aborî ya xwe bi çandinî û ajaldarî derbas dikin. Erdê gund şeş hezar beracot e. Gund evê du malbata ye.
Li gund dibistana serateyî heye û 26 xwendekare wê hene. Jibo dibistana navîn û dibistana amadehî ye jî bi servîsê diçîn navçeya Bismilê.
 

Kategorî:Gundên Bismilê
Heydarlî

**Heydarlî**, Heyderlî (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye. Li ser rêya duwem a Amedê û Bismilê ye. Li derdora wê Çeqelîyê û Çolaxan heye.
 

Kategorî:Gundên Bismilê
Elîbûciyan

**Elîbûciyan**,Elobociyan (1946: *Alibociyan*; ), gundekî ku bi navçeya Bismila Amedê ve girêdayî ye.Li derdora wê gundên weke Mirzebegan,Xincika Çiyayiyan he ne.

Mezrayekê wê bi navê Îdrîsa he ye.
 

Kategorî:Gundên Bismilê
Dewrêşî

**Dewrêşî** yan **Dewrêşiyê** (1928: *Dîrîş*, *Dîrêş*, *Dêrêş* ; 1946: *Dervişi* , bi Tirkî navê *Hasanpınar* hatiye lêkirin) gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye. Li ser rêya Êlihê, li hemberî Seletê ye. Li derûdora wê Qonit, Tirbespiyê û Perîşanê hene.

Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Biharlî, Bismil

**Biharlî** (, bi tikî: *Baharlı*), gundekî ku bi navçeya Bismila Amedê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Baş, Bismil

**Baş** (), gundekî ku bi navçeya Bismila Amedê ve girêdayî ye.
 

Kategorî:Gundên Bismilê
Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Aslanoxlî

**Aslanoxlî** (), gundekî ku bi navçeya Bismila Amedê ve girêdayî ye. Di navbera Bismil û Farqînê de li ser rêya Amedê ya kevn, li kêleka Çemê Mihemediyê hatiye avakirin. Gund yê axa ye. Ji ber vê jî debara gundiyan bi granî li ser xwedîkirina heywanan, axilbe jî li ya pez e..

## Galerî

Wêne:Aslanoxlî.jpg|Dîmenek ji Aslanoxlî


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Şêxlera Jêr

**Şêxlera Jêr** (?) an jî **Sêhana Jêr** (?) (; 1928: *Şeyxler süfla*), gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çêrmûgê
Şêxandede

**Şêxandede**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.

Navê Şêxanê Dedan wateya “Şêxên Dede” dide, û ev gotin di Kurdîya Zazakî de jî wek “Şêxanê Dedan” tê gotin. Bingehê vê navê digere ser mîrê ruhêkê gerdûnî yê di sedsala 12’an de jiyan kiriye, ku bi navê Şêx Ağbaş tê nasîn û li gel xelkê de wek Babadede tê zanîn. Navê tevahî wî ev e:

Taha û Al-i Yasin, Qutbê Arîfan Şêx Seyyid Ağbaş, kurê Şêx Ebu Sa’d El-Hasranî.

Di demê Siltan Elêddîn de, ji hêla wî siltanê ve, zêdetir zêv û ax li navê Şêx Ağbaş hatin vexistin, ku wê danûstandinê Waqfa Evladiyetê hat lê dan û heta destpêka serdema Komarê hemî dem bi navê wî miras kirin. Şêxan, yên ku ji neslê wî ne, ne tenê xwendekar û parastvanê vê waqfê bûn, lê her weha bi navê wî di Zawiya Şêx Ağbaşê de wek postnişîn (şêxê zawiyê) xizmet dikirin. Ji ber vê yekê, gund bi navê Şêxanê Dede tê zanîn – wateya “gundê şêxan.”

Di tomarên Otomanî yên 1530’an de, gund bi navên Şêxan an jî Sekenak hatîye qeyd kirin, û “Dewa Diyarî”, ku yaylaya vê gundî ye, wek mezraya Şêxan hatîye nivîsandin.

Bavê Babadede – ya’nî bavê Şêx Ağbaş – Şêx Ebu Sa’d El-Hasranî bû. Ew ji Bagdadê Tajul Arîfan Şêx Mihemed Ebul Wefa xilafetê ji tarikata Qirklan wergirt û di navçeya Hasranê de xizmetê şêxî kir.

Yek ji belgeyên herî girîng a mêjûyî, belgeyek Arabî ye ku di sala 1473’an de (Hicrî 878) hatiye nivîsandin û dirêjahiya wî 3.5 metr e. Ev waqfiye (belgeya waqfê) di derbarê Şêx Ehmed, ku ji zewciya Şêx Ağbaş e û ji Ehli Beytê ye, agahî didê. Belge li ser silsila ya tarikî, sinoranê waqfa Zawiyê Şêx Ağbaşê (bi taybetî li dorê Qelaya Hasranê) û mafên hukûqî agahiyan didê. Ev belge li Mekke hatiye nivîsandin û di bin şehadetên şahîd û bi destê Nakîbul Eşraf hat belgekirin.

Belgeyek din a Otomanî ji sala 1705’an (Hicrî 1117) jî wêne dide ku mîratek xwendekarî li ser vê erdê çawa hate dayîn. Di belgeyê de tê gotin:

“… Di nahiyê Hisaranê, yê bajarê Çermik, ya li Diyarbakırê de, li qada Ağbaşê… bi şêwazê evladiyetê, xwendekarên wê in: Esseyid Dede Mihemed bin Hasan, wî kurê Îmam Esseyid Ehmed Efendî, Esseyid Abbas Efendî, Esseyid Mihemed Efendî, û ji Debekir, Esseyid Mihemed Efendî, Abbas Efendî, Mihemed Emîn Efendî; û ji nahiyeya Ferbunê: Xelîl, Hasan, Esseyid Omer, Murad Xan, Allahverdî, Mihemed, û Osman şehadet da. Hatî qebûl kirin ku wî kur, Esseyid Şêx Hasan, xelifeyê heyî bû… Di 9’ê Şa’banê sala 117’an de, ferman hatiye dayîn (1705 Zayînî).”

Hin belgeyên din yên serdema dawî ya Otomanan hîn jî ne hatine wergerandin.

Îro jî, gelekî xelkê gundê Şêxanê Dedan ji neslê Babadede ne. Bi Zazakî, ev sîlîla bi navên “Dedan”, “Dedeler”, an jî “Dedeoğulları” tê zanîn. Di dema nû de, gelek endamên vê sîlîlayê navê “Koca” wergirtin, ku wateya tirkî ya “şêx” e.

Her weha li gundê Şêxanê Dedan, hinekî malbatên din jî ji cihên din hatine û di vê gundî de dijîn. Hin malbatan di sala 1979’an de guhêştin yayla ya gundî — Dewa Diyarî û li wir gundek nû ya zivistane — wek gundeke satelayît a Şêxanê Dedan — damezrandin.

Îro, bi taybetî endamên malbata Koca, ji ber sedemên aborî, guhestine bajarê Amedê, Almanya, Antalya û Torbalî ya li İzmirê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çêrmûgê
Sarsap

**Sarsap** (, ), gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 122 kes bû.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şankuşê
Kela Zerzewan

**Kela Zerzewan** (), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

## Dîrok
Keleha Zerzewanê, yek ji berhemên Împeratoriya Romayê ye.

Xwezaya Kurdistanê ji ber ku li nîveka dilê dinyayê cihê xwe vegirtiye, hemû deverên wê yên sererd û binerd ji bermayên dîrokî dagirtî ne. Yek ji wan berhemên mêjûyî Keleha Zerzewanê ye. Keleha Zerzewanê di navbera Amed û Mêrdînê de ye û li ser girekî zinar ku bilindiya wî 124 metre ye, avabûye.

Keleh dema Imperatoriya Romayê di sedsala sisyan de hatiye avakirin û wek leşkergeh hatiye bikaranîn. Ev keleha ku bi navê "Samachi" hatibû binavkirin, niha bi kurdî jê re "Kela Zerzewanê" dibêjin.

Qada kelehê bi mezinatiya 60 donimî ye. Bilindiya dîwarê wê li dor 15 mereyan e û dîwarê sûra li dora wê 1200 metre dirêj e, bilidiya dîwêr jî 20 metre ye. Li ser dîwêr cihê nobetdaran heye. Di nava kelehê de perestingeh, avahiyên malbatan, embarên çek, gorên kevirî, kunkên avê û 54 sarincên ava baranê hene. Di binê kelehê de cihê veşartina 1000 kesî jî heye.

Dema ku Împeratoriya Romayê hatiye Kurdistan vegirtiye, vê kelehê û gelek kelehên wisa yên dî ava kirine.

Di sala 639an de dema artêşa Îslamê hatiye û herêma Kurdistanê vegirtiye, vê kelehê ji Romayê stendiye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çinarê
Kela Mîrxizir

**Kela Mîrxizir** (), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çinarê
Hosika

**Hosika**, **Hûsika**, **Hosikan** (), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekrê ve ye.

Kategorî:Gundên Çinarê
Hicetî

**Hicetî**, **Hucetî** (), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

Kategorî:Gundên Çinarê
Elwendî

**Elwendî** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye. Du heb mezreyê gund heye. Mezreya Seydekê li başûrê gund, mezreya Şeytanokê li bakurê gund dikeve. Li dora gundê Elwendiyê, gundên wekî Qerqatkê, Bedûlyê, Girê Qazux(), Qancoxwazkê, Melkîş, Kanîsipiyê û Caferkê hene. Şêniyên gundê Elwendiyê gelemperî ji herêma Mêrdîn Qoserê hatine.

## Erdnîgarî
Dûraniya gundê Elwendiyê ji bajarê Amedê 25&nbsp;km, ji navçeya Çinarê 13&nbsp;km ye. Di gund de 2 çemên ji aliyê çiyayê Qerejdaxê tê hene. Ava her dû çem di demsala havînê de kêm dibe. Ev her dû çem xwe ji aliyê Pirareş () digêjîne Çemê Dîcleyê. Her wekî din çemekî ku bi navê Xurxurkê tê nasîn di jêra gund derbas dibe. Ev çem ji aliyê başûrê rojavayê gund tê. Ava Xurxurkê di demsala zivistan û di serê biharê de zêde dibe.

## Dîrok
Di derbarê dîroka gund de heta niha tu çavkaniyek nehatiye dîtin.

## Gelhenasî
Li gor hejmarên fermî ê sala 2018'an, gelheya gundê Elwendiyê 950 kes xuyanî dike. Di gund de gelheya ciwana zêdetir in.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çinarê
Dawidî, Çinar

**Dawidî** (, bi tirkî: *Gürses*) gundekî Çinara Diyarbekirê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çinarê
Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Bodikan

**Botika ** (), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye. Gundekî gellek kevn e û 18 km li başurê Çinarê ye.

Der dora Botika gelek şikeft hene. Li rojavayê Botika, nêzîkî gundê Mîrmila bi navê Xirbebajar xaniyên gelek kevn û xerabe hene. Botika 130 mal e û gelheya wê 1.300 kes e. Bi pirranî cotkariya ceh, genim, nîsk û pîvaz tê kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çinarê
Yiwacix

**Yuwacix**, **Yiwacix** (), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

Kategorî:Gundên Çinarê
NBA

**NBA** kurteya **National Basketball Association** (bi kurdî: Komela Netewî ya Basketbolê) lîga esasî ya bakurê Amerîkayê ye. Di sala 1946an de bi navê *BBA* (*Basketball Association of America*), anku Komela Basketbolê ya Amerîkayê hatiye avakirin. Di sala 1949an de ji ber tevliheviya bi lîga netewî ya basketbolê nav hatiye guhertin û bûye *NBA*.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:DYA

Kategorî:Werziş
Adis

**Adis** (, ), gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 44 kes bû.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şankuşê
Almadere

**Kinik** (, ), gundekê li ser Şankuşa Amedê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 460 kes bû.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şankuşê
Babayan

**Babayan** *(Babayo)* an **Xakiyan** (Xakiyo) (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Şankuşê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şankuşê
Koteka

**Koteka**, **Kotkan** (bi tirkî: *Yakacık*), gundekî bi ser navçeya Erxeniya Diyarbekirê ve ye.

Dengbêj Ekremê Evdila di 1954an de li gundê Koteka hatiye dinyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxeniyê
Zênîlan

**Zênîlan**, **Zeynela** (, bi tirkî: *Usluca*), gundekî ku bi navçeya Erxeniya Diyarbekirê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxeniyê