open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hişyar Zêbarî

**Hişyar Zêbarî** (bi inglîzî *Hoshyar Zebari*, jdb. 1953, Akrê, Badînan, Herêma Kurdistanê, Îraq) siyasetmedarekî kurd e.

## Wezîrê derve yê Iraqê
Hişyar Zêbarî ji sala 2003 ve wezîrê karûbarên derve yê Iraqê ye. Ew nûnerê Hevpeymaniya Kurdistanê û Partiya Demokrat ya Kurdistanê ye.

## Nûnerê Kurdistanê li DYA û Brîtanyayê
Berî Hişyar Zêbarî bibe wezîrê karûbarên derve yê Iraqê, ew nûnerê Hikûmeta Herêma Kurdistanê (Îdareya Hewlêrê) bû li gelek welatan, bi taybetî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û li Brîtanyayê.

## Civaknas û pêşmerge
Hişyar Zêbarî ji zanîngeha Essex ya brîtanî bûye masterê civaknasiyê.

Lê rêzdar Zêbarî herî baş bi karûbarê xwe yê salên dirêj yên pêşmergetiyê têt nasîn.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Teyrên Baz ên Azadiya Kurdistanê

thumb|TAK
**Teyrên Baz ên Azadiya Kurdistanê** (li gorî çend çavkaniyan *Teyrêbazên Azadiya Kurdistan* an jî *Teyrênbazê Azadiya Kurdistan*) bi kurtî **TAK** (*Têakê*), komekê ku çalakiyên wekî sûîkastên bibombeyî pêk tîn in.

Li gora gelek kurdan, TAK rêxistineke tohildanê ye. Li gora wan, li dijî komkujiya, zext û zordariya dewleta Tirk a li ser gelê Kurd hatiye damezrandin. Rêxistin ji aliyê kesan an jî komekê ve nehatiye avakirin. Weke hêzeke nerazîbûn û bersivdayîna rewa ya Ciwanên Kurd dikare were binavkirin.

Ji aliyê gelek kesên din wekî komeke terorîst tê dîtin.

Hat idiya kirin ku girêdayê PKK ne, lê ev ji aliyê PKK nehat pejirandin. HPG çend çalakiyên TAK'ê mehkûm kir.

## Êrîşên TAKê
* Êrîşên Kuşadayê:Di 16ê tîrmeha sala 2005an de li navçeya Aydınê ya bi navê Kuşadası bi teqîna otobusekê 3 tirk û 2 jî geştyar jiyana xwe ji dest dan.
* Di 5ê Avrela sala 2006an de di niwînera Partiya Dadwerî û Werarê ya Stembolê de teqînek pêk hat.
* 28ê Avrela sala 2006an de li Marmarisê êrîşêk hate kirin.
* 28ê Gelaweja sala 2006an de li Antalyayê êrîşek hate kirin.Di vî êrîşê de 4 kes mirin.
* Di 22yê Pûşpera sala 2010an de li Stembolê êrîşek hate kirin.
* Di 20ê Îlona sala 2011an de li Enqereyê teqînek hate kirin.Di vî êrîşê de 3 kes mirin û 34 kes jî birîndar bûn.
* Di 23yê Berfanbara sala 2015an de êrîşek li balafirgeha Sabiha Gokçen de çêbû.Di vî êrîşê de kesek mir û kesek jî birîndar bû.
* Di 17ê Sibata sala 2016an de li Enqereyê teqînek hate kirin.Di vê teqînê de 28 keş jiyana xwe ji dest dan.
* Di 13ê Adara sala 2016an de li Enqereyê di êrişekî de 37 kes mirin.
* Di 27ê Avrêla sala 2016an de li Bursayê êrişekî xwekujî çêbû.
* Di 7ê Pûşpera sala 2016an de li Stembolê êrîşek hate kirin.Di vî êrîşê de 5 polês û 6 jî sivîl mirin.
* Di 6ê Kewçêra sala 2016an de li Stembolê êrîşek hate kirin.
* Di 24ê Sermaweza sala 2016an de li ber parêzgarî Edeneyê de êrîşek hate kirin.Di vî êrîşê de 2 kes mirin û 33 kes jî birîndar bûn.
* Di 10ê Berfanbara sala 2016an de li navçeya Stenbolê ya navê Beşiktaş ê de êrîşek hate kirin.Di vî êrîşê de 36 polês û 8 jî sivîl mirin.

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)
Netkurd

**Netkurd** (Netkurd.com, Netkurd.net yan netkurd.org) yek ji dewlemendtirîn malperên bi zimanê kurdî ye. *Netkurd*ê di newroza 2005ê de dest bi weşana xwe kiriye.

## Nûçeyî

Netkurd rojane bi dehan nûçeyên nû di malperra xwe de belav dike.

Belkî tiştê Netkurdê yê ji malperrên din yên kurdî cuda ew e ku Netkurd ji bilî nûçeyên li ser kurdan, herwiha nûçeyên cîhanê,ên spor û magazînê jî diweşîne.

Hin ji nivîskarên Netkurdê soranî jî dizanin û rojnameyên Başûrê Kurdistanê jî wek serekaniya nûçeyên xwe pirr bi kar tînin.dîsa di nava nivîskar û peyamnêrên Netkurdê kesên bi erebî,tirkî, almanî, flemanî,çekî û ingilîzî jî dizanin hene û loma jî ji çapemenyî welatên van zimanan bikar tînin jî nûçeyan radigihînin xwendevanên xwe.

## Nivîsar

Di Netkurdê de gelek nivîskarên navdar yên kurd, wek Şahînê Bekirê Soreklî, Receb Dildar, Hasan Kaya,Mahmud Kilinç,Mûrad Ciwan û herweha M.Şefîq Oncu, Husên Duzen, Ali Yuzen, Yasar Abdulselamoglu  her hefte bi nivîsarên xwe malperrê dixemilînin.

Ji bilî van kesî navborî, bi dehan kesên din jî di Netkurdê de wek nivîskarên berdewam yên jî nivîskarên mêvan dinivîsin.

## Înteraktîf

Xwendevanên Netkurd dikarin bi xwe nûçe û nivîsarên malperrê şirove bikin.

Şiroveyên xwendevanan diçin ber destê redaksiyona malperrê lê ti sansorek berçav nediyar e û şiroveyên ji gelek bîr û baweriyan belav dibin.Redaksiyon radigihîne ku ew tenê şîroveyên heqaret li kes, ol an netewe, kêmneteweyan û grûbên civakî û sosoyalî dikin,naweşînin.

## Dosyeyên taybet

Netkurd bi berdewamî hevpeyivînên dirêj bi siyasetvan yan hunermendên kurd re dike û wan di beşa xwe ya bi navê "Dosye" de belav dike.

Di "Dosye"yê de herwiha lêkolînên hêja jî hatine weşandin, wek lêkolînek Rohat Alakom li ser kurdbûna Hülya Avşarê.

## Karîkator

Di beşa "Karîkator" de nîgarên qerfî yên Mamoste Nûjen derdikevin.

Pirraniya karîkatoran bi awayekî yan yek din rexnekirina dewleta Tirkiyeyê ne.

## Xwendevan

Dixwiye ku Netkurd xwendîtirîn malperra kurdî ye.

Ger bawerî bi statîkên wê yên li binê malperrê hebin, bi berdewamî bi sedan kes mêvanên wê ne. Li gor statîstîkên Netkurdê rojê dora 7000 kesên cuda serî li malpera wan didin.Li gora statîstîkên makîna hejmartina a alexa.comê sê navnîşanê Netkurdê (com,net û org) rojê ji aliyê 12.000 kesî tê ziyaret kirin.

## Xweseriya Netkurdê

Netkurd dikare bi giştî wek malperrek serbixwe bêt hesibandin ku kesên ji bîr û baweriyên cuda li xwe hewandine.

Xweseriya wê herwiha ji hindê diyar e ku ew mîna hin malperrên din yên qaşo serbixwe pesna ti serokên kurdan jî nade.

Netkurd vekirî hin kêmasiyên kurdan jî berçav dike. Lê kêm car cih dide rexneyên yekser yên li ser Partiya Demokrat ya Kurdistanê yan jî Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê.

## Girêdanên derve

Malperra Netkurd

Kategorî:Malperên nûçeyan
Sêv

**Sêv** fêkîyek e.

## Pêşangeh

Wêne:Appletree bloom l.jpg|Gula dare sêvê
Wêne:Apples.jpg|Sêvên cure cure
Wêne:Apple pie.jpg|Şîraniya sêvan
Wêne:Sidra Natural Piñera.jpeg|Şeraba sêvê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Fêkî
Kategorî:Xwarin
Akrê

**Akrê** bajarekî parêzgeha Dihokê ya Başûrê Kurdistanê ye. Bajarê kevin li pala Çiyayê Akrê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibit.

Kelha Akrê ya kevin bêguman yek ji cihên asê ji bo bergirî ya dijberî dujminan bûye. Li dema hatina leşkirê Ereban Kelha Akrê yek ji cihên şerê dijberî leşkirê Îslamê bûye. Ev kelh niha wêeaneyeka bêxudan e. Karên giring li wê kelhê hatine kirin. Ji wan karan anîna avê bi boriyan ji nihalekê bo ser çiya ye.

Pêkhateya civakî ya bajêrî têkhilek ji jiyana bajêriyan û xelkên eşîretî ye. Akreyî wekî bajêrî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya Mîrgeha Behdînan in, lê eşîretên mîna Zêbarî, Herkî û Surçi  û Akreyî hêr 4 eşiran rolên gelek giring di dîroka vî bajêrî da lîstine.

Yek ji bingehên rewşenhizirî ya Mîrgeha Behdînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.

## Tax
* Akrê
* Bicîl
* Dînarte
* Girdesîn
 
## Cihên turîstîk
* Kelha Akrê
* Sûlava Akrê
* Kanî Zerik
* Mezar Evdilezîz


Wêne:View of Akre, Iraq by Zaxo (001).jpg|Dîmenek ji Akrê



## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Wêne Akrê 


Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kategorî:Parêzgeha Dihokê
Aysopos

[thumb|Aysopos ji [Kronîka Nurembergê.]]

**Aysopos**, anku **Esopos** (bi yewnanî: Αἴσωπος, *Aísōpos*, bi latînî *Aesopus*) fabilnivîsek yewnanî bû ku li nêzî navbera 620 û 560 BZ jiyaye.

## Fablên Aysopos
Nêzî 600 fablên Aysopos tên nasîn. Pirraniya wan wek şîret û nesîhet tên hesibandin.

## Aysopos bi kurdî
Ta niha Husein Muhammed, Flê Jiyan û Amed Çeko Jiyan fablên Aysopos wergerandine kurdî. Husein Muhammed çîrokan di Kovara Mehname de Amed Çeko Jiyan û Flê Jiyan jî 600 fablên Aysopos di Rojnameya Azadiya Welat de belav kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Jidayikbûn 620î b.z.
Kategorî:Mirin 564 b.z.
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Wêje
Kategorî:Yewnan
Zimannasî

**Zimannasî** yan **lenguîstîk** (carina *zimanzanî* û kêm car *zimanvanî*; bi înglîzî *linguistics*), zanista ku li zimanê mirovî vedikole.

Dikare bê dabeşkirin sê beşan: têşiya zimanî, wateya zimanî û wate di pêgehê de. Kevntirîn çalakiyên pênasîner yên zimannasiyê vedigerin Pāṇini 500 B.M ku sanskrîtî analîz kir di Ashtadhyayi. Yek ji binşaxên zimannasiyê lêkolîna li pêkhatiyên zimanî an jî rêzimanî dike. Ev jî li ser pergala rêbazên ku bikahênerên zimanî bi kar dihînin di zimanî de.
Li morfolojîyê (formasyon û avakirina peyvan), hevoksazî (çêkirin û avakirina hevok û frazan ji van peyvan) û fonolojî(pergala dengan). Dengsazî bêtir girêdayî beşên zimannasiyê yê ku li taybetmendiyên rasteqîn yên dengê axaftinê û dengên ne axaftinê û şêweya ku tên derxistin û têgihiştin.

Vekolîna li wateya zimanî girêdayî çawa ziman pêkhatiyê bivac û çavkaniyê cîhana rasteqîn vediguhezîne, diguherîne û dike ew wateya ku nediyariyan çareser û îdare bike, ye. Ev katagorî vekolîna li watezanîyê (çawa wate tên fêmkirin ji gotin û konseptan) û pragmatikî (peyv çawa ji naverokê tê fêmkirin) zimannasî pêgeh/naveroka her zimanî dinere ku bi hokerên civakî, dîrokî, û siyasî bandor lê kirine an na. Ev jî li pereseniya zimannasiyê vedikole, ku ew jî bersiva pirsyarên wek kok û veguhestina zimanan peyda dike; zimannasiya dîrokî li guherînên zimanî; zanista zimanê civakî, ku li pêwendiya di navbera varyasyonên zimanî û pêkhatiyên civakî de dinere; zanistia zimanê derûnî ku li ravekirin û karê zimanî di hişî de vedikole
norolîngustîk li prosesa zimanî di mêjî de dikole zimanwergertin; bê çawa zarok û mezin zimanan fêr dibin û analîza gotûbêjên ku pêkhatiyên nivîs û axaftinan dihundirîne, dike.

Hin perwerdeyin dî jî bi zimanî ve girêdayî ne an jî pêwendiyên wan pê re heye. Semiolojî, wek mînak: vekolîna giştî li sembol û nişanan e, di zimanî de û li derveyî zimanî. teorîvanên nivîsên wêjeyî li bikhanîna zimanî di wêjeyê de, dikolin.

Zimannasî li gel vê sûdê ji dengvedanîyê, antropoljî, biyolojî, zanista kompûterê, anatomiya mirovî, înformatik, norolojî, felsefe, derûnnasî, civaknasiyê û derdzêyanîya ziman-axaftinê digire û agahiyan dide wan.

Ji kesên mijûlî zimannasiyê re zimannas tê gotin.

## Beşên zimannasiyê
* Fonetîka (dengnasî)
* Morfolojî (şêwenasî)
* Semantîka (watenasî)
* Leksîkolojî (peyvnasî)
* Sentaks (hevoknasî)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Lêkolînên ragihandinê
Tîrêj (kovar)

thumb|Kovara Tîrêjê (hejmera 4)
***Tîrêj*** yekem kovara edebiyat û kulturê li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê bû ku xwerû bi kurdî dereket û nivîsên wê bi du zaravayan, nîvî bi kurmancî û nîvî jî bi dimilî (zazakî) bûn.

Di çileya pêşîna 1979'an de li Îzmîrê dest bi weşana xwe kir. Çar hejmarên wê derket. Hêr sê hejmarên wê yê pêşîn li Îzmîrê derketin. Hejmara wê ya 3'an cara duyem li Stokholmê hat çapkirin.

Piştî 12'ê îlonê di sala 1980'yî ku cûnta hatibû ser hukim êdî firsend nema ku li Tirkiyeyê derkeve, hejmara wê ya 4'an li Swêdê, li Stokholmê hate çapkirin.
 
Tîraja wê di navbera 4000 û 5000 de bû.

## Girêdanên derve
* Kovara Tîrêj bi formata PDF (Înstîtuta Kurdî ya Parîsê)

Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Kovarên rawestandî
Pezpezok

**Pezpezok**, **pezpezûk**, **helpeze**, **bindira tûkotûko** an jî **bindira bipirç**, komek pîrevokan e.

## Şayes
Rengê wî yê zerengî û lingên wî gorî bedenê xwe yên dirêj in. Buxikek pir lezgîn e. Mirov difikire ku ev pîrevok bi mitik (jehr) e.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* fotograf
Hêmin Kurdaxî

****Hêmen Kurdaxî*' (Neşet Betal) helbestvanekî kurd e. Kurdaxî sala 1973an li Gundê [[Qermîtliq]], herêma [[Kurdax]]ê ([[Çiyayê Kurmênc]]) ji dayîk bûye. Ji sala 2000-î ve li [[Almanya|Almaniyayê]] dijî.

Ji bilî helbestên wî yên ku di hin weşanên kurdî de hatine weşandin, Sê berhevokên wî yên çapkirî hene, ku helbestên xwe de dixwaze bi zimanekî hêsan î nazik û bi wêneyine ji peyvên hestedar derd, êş û kela dilê xwe, herwekî evîn, arzû û helwesta xwe veguhêze hunav û wijdana xwendevanên xwe. Bi rastî jî ew dikare xewn û hestên mera ên xulmaşbûyî bi awazên peyv û hevokên xwe, bi sirweya qêrînên xwe ên lal şiyar bike û wan di asoyên xwe de bifirîne...
                                                      Dr. Kamîran Bêkes

 Berhemên wî yên çapkirî ev in: 

1- Çêroka neynûkên şkestî- helbest/du caran hatiye çapkirin (Köln-Babol druck -2003) û Berlîn(Evra Verlag 2004) 76 rûpel e
    
2- Siwarên rejiyê - helbest/ Evra Verlag - Berlîn(helbest 2004) 104 rûpel

3- Ez bişewitim... dûmanê min jî wê ji te hezbike- helbest han-graphik- Berlîn - 2008

*Hêmen Kurdaxî bi vê berhema xwe ya sêhem jî, wêja kurdî bi giştî û helbesta nûjen bi taybetî gelek dewlemen kir, em pir bi hêvî ne, ku helbestên Hêmen bi pênûsên wergervanên zimanê erebî û zimanên din biyanî werin wergerandin, ta ku helbesta me ya nûjen, bê şermî li dergeha wêja cîhanî bide''
                                                     Dr. Ebdilmecît Şêxo 
Wekî bendeke avê di destpêka beharê de herdem xumxum û nalîne, geliyê dadigire û bi xwe re disojîne,
wilo helbestvanê me yê hêja Hêmen Kurdaxî jî bi ser hezkirên helbestê de dîwana xwe ya sêyemîn,
paş ku berê „Çêroka neynûkên şikestî“ û „Siwarên rejiyê“ weşan dibûn, davêje, tijî evîndarî û bi
Kurmanciyeke asan û zelal, bi wateyên nû û dîmenên wêjevanî yên xweşik..

Hêmen, wek hezkirê welatekî çeleng û wefadarê evîndariyek bêdawî û bêsînor, firîşteyên qurnefîlê ji devê berbangê derdixîne, me bi xwe re di nav bajêrên sar û basikşikestî re digerîne, destanên revê ji me re dixiwîne, gerdoneke ji ramûsan avakirî ji me re diafirîne, li ser kaxizê taziya tozê û li ser lêvên şevê behiştekê ji bo zarokên me pêda dike, û her û her wefadarê evîndariya dilê xwe yê ji rê mayî dimîne…Di nav helbestên Hêmenê Kurdaxî de ronahî asîmanê parve dike, û tîpan riswa û tazî dike…
                                                     Cankurd

 
## Girêdanên derve
* http://free.pages.at/kurdaxi/ 

hemen kurxani

Kurdaxî, Hêmen
Sylvia Plath

Helbestvana **Sylvia Plath** di rojê 27. Avrêlê sala 1935 da li Boston ji dayik bûye. Bavê wê Elmanê û dema ku Sylvia 8 salî bûye, miriye. Piştî Sylvia bi nivîsandina helbestên destpê dike u di sala 1950'da bûrsek bo çûne zaningeha Smith COllege qezenç dike. Sylvia bi 19 salî xwe diceribine ku xwe bikuje, lê dê û birayê wê wê rizgar dikin. Sedema ceribandina xwekujî ye wê -li gorî wê- ji ber pirsgirêka bi pejirandina rewşa dinê bû. Şeş sal şunda Ted Hughes nas dike û bi wî re dizewice. Ted Hughes jî wekê wê helbestvan bû. Paşî dû zarê wan çê dibe, lê bi vê zewacê û bûne dû zarokan jî problemên Sylvia Plath dawî nabin. Bi gotina wê "hîna jî kêfxweşî çi ye min tam ne kirîye". Dîsa di vê wextê de gelek helbestan dinivisîne û wan helbestan ji ligel rewşenbîrên dinê de tên rêz kirin. Talî di 11 Sebatê 1966'da, li zivistanek sar û tarî de, xwe dikuje.

Ji helbestekî xwe da wisa dibêje:

*Mirin jî,<br />
*fena her tişte, hûner ê*<br />
*û ez vê gelekî baş dizanim''thumb|150px|Gora Sylvia Plath|çep

Kategorî:Amerîkiyên bi eslê awistirî
Kategorî:Ceribanvanên amerîkî
Plath, Sylvia
Kategorî:Jidayikbûn 1932
Plath, Sylvia
Kategorî:Mirin 1963

Kategorî:Ted Hughes
Siyasetmedar

[thumb|[G20, komek ramyaran e]]
**Siyasetmedar** an jî **ramyar**, kesek ku di siyaseta partiyê de çalak e, an kesek ku li hukûmetê nivîsgehek digire an digere. Siyasetmedar pêşniyar, piştgirî û avakirina zagon an polîtîkayên ku erdê desthilatê û, bi dirêjkirinê, mirovên wê dikin. Bi berfirehî, "siyasetmedarek" dikare her kesê / a ku di saziyek burokratîkî de dixwaze bigihîje hêza siyasî.

## Girêdanên derve
Lêkerên kurmancî

**Lêkerên kurmancî** peyvên liv, livîn û livandinê yên kurmancî ne. Bo nimûne, *hatin, çûn, kirin, kuştin û mirin* lêker in lê *sêv, sor, baş, mal yan di, li, jê* ne lêker in.

Ev rûpel li ser tewîn (çemîn) û xebitîna lêkerên kurmancî ye.

## Tewîna lêkerên kurmancî

### Komên lêkeran li gor tewînê

#### Koma I

**Ravek bo koma I**

Ji bilî lêkerên *anîn, dirûn, gan, girîn, jîn, man, şiyan û zan* hemû lêkerên bi tîpên **în**, **ûn** û **an** bi dawî tên, dikevin vê komê. Di dema niho (presens) û ya bêt (future) de, **în**' an **ûn** yan **an**a xwe wenda dikin û paşgirên kesîn û pêşgirên demkî yan ên negasyonî digirin.

#### Koma II

**Ravek bo koma II**:

Ji bilî lêkerên bi tîpa **a**+dengdarek+**tin** bi dawî tên, hemû lêkerên bi dengdarekê (konsonant, îng. consonant) û her sê tîpên **tin/din** bi dawî tên, ciyê xwe di vê komê de digirin. Di demên niho û ya bêt de **tin/din** dikeve û eger ji berî wê tîpa **f** hebe, dibe **v** (*axiftin > diaxivim*), **s** dibe **z** (*lîstin > dilîzî*) û **ş** dibe **j** (*kuştin > dikujin*).

#### Koma III

**Ravek bo koma III**

Hemû lêkerên bi tîpa **a** + dengdarek +**tîn** bi dawî tên, dikevin vê komê. Di dema niha û ya bêt de **a** dibe **ê** û **tin** dikeve. Eger li berî **tin**ê **f** hebe, dibe **v** (*axaftin > diaxêvim*), **s** dibe **z** (*parastin > diparêze*) û **ş** dibe **j** (*biraştin > diparêjin*).

#### Koma IV

**Ravek bo koma IV**:

Ji bilî lêkera **mirin**, hemû lêkerên li dawiya wan dengdêrek (vokal, îng. vowel) û **rin** (di soranî de **rdin**) heye, dikevin vê komê. Di demên niha û bêt de **rin** (**rdin**a soranî) û dengdêra li pêş wê dikevin.

#### Koma V

**Ravek bo koma V**:

Hemû lêkerên bi **andin** an **endin** bi dawî tên, dikevin nav vê komê. Di dema niha û ya bêt de **andin** an **endin** dikeve û **în** (di soranî û hin devokên kurmancî de *ên*) têt şûna wan.

#### Koma VI

**Ravek bo koma VI**:

Ji bilî lêkerên *ristin* û *hiştin*, hemû lêkerên bi **-istin** an jî **-iştin** bi dawî tên endamên vê komê ne. Di dema niha û ya bêt de *-istin/-iştin* dikeve.

#### Koma VII

**Ravek bo koma VII**

Lêkerên vê komê heftem bêrêz in û qaydek ji bo çawantewîna wan tine ye. Di pirraniya zimanên hindo-ewropî (înglîzî, almanî, spanî û hwd.) de lêker di demên raborî (îng. past tense) de bi bêrêzî ditewin lê ev bêrêzî di zimanê kurdî de tine ye. Bêrêziya van peyvên jorîn di zimanê kurdî de di demên niha û yên bêt de ye.

## Çavkanî

* Husein Muhammed: Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdîhttps://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyWmRSU3dBV0hPdzA/view
* Rêzimana Kurdî ya Kurmancî- Abdullah Karabax https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyYlV1WC1XaW85QVU/view

Kategorî:Rêzimana kurdî
Daçek

**Daçek** (prepozîsyon) ew peyv in yên ku hatina cihekî, mana li cihekî yan derketina ji cihekî diyar dikin.

## Daçekên kurdî
*Binere nivîsarek berfire*: **[[Daçekên kurdî]]**

Daçekên bingehîn di zimanê kurdî, zaravaya kurmancî de ev in:
* bi
* bi ... re
* bi ... ve
* bi ... de
* bo
* di ... de (tê de)
* di ... ve 
* di ... re
* ji 
* ji ... re
* ji ... ve
* ji ... de
* li
* bila
* wek

Ji daçekên bingehîn gelek daçekên din jî tê çêkirin:
* ber bi
* li ser ..

## Girêdanên derve

Kategorî:Rêziman
Kategorî:Ziman
Çinar

**Çinar** (, ), navçeyek Amedê ye. Li ser rêya Mêrdînê ye.

## Gundên Çinarê
* Wembirkê: gundekî ji bajêr gellekê dûr e. Rê tune ye. Eşira Nasiran lê rûdinin. Dibistan, nexweşhane, bijîjk lê tune ye.
* Gundên din: Kerik, Alawiz, Koroso, Xecita, Qulya, Develi,Hicetiyê, Daxran, Beku...

## Navdarên Bajêr
* Evdirehmanê Axtepî, felsefevan, stêrnas û alimekî
* Şêx Hesenê Nûranî, alimê Îslamê û nivîskar
* Şêx Hesîb Axtepî, nivîskar û helbestvan
* Şêx Eskerî, nivîskar
* Muhemmedê Kerbelayî, nivîskar
* Hatîb Dicle, siyasetmedar

## Pêşangeh

Wêne:Keleha Zerzevanê.jpg|Keleha Zerzevanê, Çinar
File:Qesra Şêx Qasim.jpg|Qesra Şêx Qasim, Çinar


## Çavkanî
Teze

* **Teze** (ji beluçî: tâjêk), tê wateya nû an jî nujîn.

### Gund
* **[[Teze, Başan|Teze]]**, gundekî navçeya Başanê.
Ranye

**Ranye**, navçeyeke bi ser parêzgeha Silêmaniyê li Başûrê Kurdistanê ye. Ranye serbajarê Navçeya Ranyeyê ye ku bajar 130 km li bakurê rojavayê Silêmaniyê û nêzîkî Bendava Dûkanê ye. Ranya ji sala 1789an vir ve navenda navçeya Ranyeyê ye.

لە ٥ی ئازار ١٩٩١، ئارەدلان ئاده‌م عه‌لی باگ یەکەم تیرەی شۆڕشەکەی تیر کرد، کە دەستپێکی خۆڕشەکەیش پێشان دەدات.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Bajêrê Ranye 

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê
Qetîn

**Qetîn** an jî **Qatîn** () yek ji gundên herî mezin ên ku bi navçeya Karaza Diyarbekrê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Karazê
Stêrnasî

[thumb|250px|[Radyoteleskop yek ji çendîn alavên stêrnasan e]]
**Stêrnasî** yan **stêrzanî** yan **esmannasî** yan jî **astronomî** ew zanist e ya ku vekolînan li ser stêran, exteran û galaksiyan dike. Bi kurtî, stêrnasî eleqedarî hemû tiştên di esmanan heye. Ew gerdûnê, stêrê û pergala rojê vedikole.

Kesê ku karê wî stêrnasî be, stêrnas an astronom e.
Astronom û astronot ji hev cuda ne. Astronom lêkolînan li ser stêran dikin. Esmanger li esmanan digerrin.

## Peyva "stêrnasî" û "astronomî"

Peyva *stêrnasî* ji *[[stêr]]* û *-nasî* têt. Paşgira *-nasî* di kurdî de têt wateya zanistê yan pirsporiyê

Peyva "astronomî" ji peyvên yewnanî *ástron* (stêr) û *nómos* (Dad) pêk hatiye.

## Dîroka stêrnasiyê

Stêrnasên berê bazirgan û deryagerr bûn ku hewceyî rêberiya stêran daku rêya xwe winda nekin. Herwiha cotkaran jî xêra stêran dizanî ka kengî zeviyên xwe biçînin, kengî dê lehî rabin û kengî dema dirûnê xermanê ye.

Herwiha şaristaniyên berê ji ber sedemên olî çavdêriya stêran û esmanan bi giştî dikir.

Hin çavdêrên stêran jî bawer dikir ku bi livên stêran mirov dikare pêşerojê anku demên bên pêşbînî bike. Ji wan kesan re astrolog têt gotin. Tevî ku karê wan wek zanistê nayêt pejirandin jî, çavdêriyên wan pirr alîkariya stêrnasan kiriye ku agadar bikin ka pergala gerdûnê çawan e.

## Karê stêrnasan

Stêrnasî zanistek pirr kevnare û giring e. Lê dîsan jî hema her kes dikare di jiyana xwe ya rojane de jî bi amûrên erzan, yan jî bê ti hacet û amûran hinek stêrnasiyê bike.

Stêrnasên amator di rastiyê de rolek pirr giring di pêşketina stêrnasiyê de lîstiye. Bi taybetî ew gelek car yekem kes bûne ku hay ji asteroîdan yan kometan bûne. Carine jî ew bûne govan û şahidên peydabûn yan mirina stêran.
 
Dûrbûn baştirîn amûr e bo kesên dest bi stêrnasiyê dikin.

## Cûnên stêrnasiyê

Di van sedsalên dawîn de stêrnasî berfire bûye û gelek çeq jê diçin.

Stêrnasên heyvê vekolînan li ser heyvê dikin. Stêrnasên gerokstêran bala xwe dibin Pergala Rojê. Hin stêrnas dibin pisporên hin stêrên taybet. Hin jî xwe mijûlî galaksiyên dûr dikin.

Hin stêrnas jî hene ku qet ne hewceyî nerîna li esman û stêran in. Ev *stêrnasên teorîk* zagonên fîzîkî û matematîkî bi kar diînin û bi kompûterên xwe modelên gerdûnê diafirînin û paşî wan modelan li gel çavdêriyan berhev dikin. Armanca wan ew e ku tê bigihin ka gerdûn çawan peyda bûye û ka belkî dê çi biqewime.

## Mijarên têkildar
* Asteroîd
* Galaksî
* Gerdûn
* Gerstêrkan
** Tîr
** Gelawêj
** Erd
** Behram
** Berçîs
** Keywan
** Ûranûs
** Neptûn
* Heyv
* Komet
* Kunên reş
* Pergala Rojê
* Roj
* Stêr

## Herwisa binêre
* Gelawêj
* Behram

## Girêdanên derve


Kategorî:Zanist
Kategorî:Zanistên siruştî
Laleş Qaso

**Laleş Qaso** (jdb. 1957 li Mêrdînê) nivîskarek kurd e. Ew ji Bakurê Kurdistanê, ji Mêrdînê ye lê niha li Swêdê bi cih bûye.

## Jiyan û kar

Laleş Qaso ji ber nerînên xwe yên siyasî nêzî 10 salan di zindanên Tirkiyeyê ve maye û ketiye ber şkenceyên giran.

L. Qaso ji salên 1990ê ve li Swêdê dimîne û romanan, nivîsaran û helbestan dinivîse.

Berhemên L. Qaso bi gelemperî satîrîk in û rexneyên tûj in hem li dewleta Tirkiyeyê û hem jî li PKKê.

Ta niha şeş pirtûkên Laleş Qaso derketine. Çar jê roman in û yek jî dîwana helbestan e. Sê romanên wî - Sê şev û sê roj, Xezeba Azadiyê û Wêran - mîna trîlogiyê berdewamiyên hev in lê dikarin serbixwe jî bên xwendin. Pirtûka wî ya dawiyê, Ronakbîr, romanek kurt e.

Berhemên Laleş Qaso li hin zimanên biyanî jî hatine wergerrandin, wek erebî û swêdî.

## Berhem

* Daran pel dan, helbest, Stockholm, Weşanên Pelda
* Sê şev û sê roj, roman, Stockholm, Nûdem, 1999, 328 r. - ISBN 91-88592-43-X
* Zindanên Diyarberirê û şoreşgeriya me, Stockholm, Pelda, 1999, 363 r.
* Xezeba azadiyê, roman, Stockholm, Weşanên Pelda, 2000, 312 r. ISBN 91-972275-4-4
* Wêran, roman, Stockholm, Pelda, 2002. - 303 r. ISBN 9197227560

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Romannivîs
Parzemîn

[350px|thumb|Parzemînên [cîhanê ]]

**Parzemîn,** parçeyekî erdnigariya cîhanê ye. Parzemînên Erdê ev in:
* Asya
* Afrîka
* Ewropa
* Awistralya
* Amerîkaya Bakur
* Amerîkaya Başûr
* Antartîka

Kategorî:Erdnîgarî
Qeter

**Qeter** (), an jî **Dewleta Qeterê** (), welateke Kendava Farsê ye. Qeter û Erebistana Siûdî hevsînor in.

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1971ê de hatine avakirin
Kategorî:Mîrgeh
Yemen

**Yemen** (bi erebî: ٱلْيَمَن, xwendin: *el-Yemen*), bi fermî **Komara Yemenê** (bi erebî: الجمهورية اليمنية, xwendin: *el-Cumhûriyeh el-Yemeniyeh*), dewletekî li başûr-rojavayê Nîvgirava Erebistanê ye. Yemen ji bakur ve bi Erebistana Siûdî û ji rojhilat ve bi Omanê sinordar e. Paytexta vê bajarê Sanaa ye. Zimanê fermî erebî ye.

## Nifûs

## Galerî

Wêne:Souk Al Milh, Sana, Yemen (4324865585).jpg
Wêne:Jambiya.jpg|, xencera yemenî


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1990an li Yemenê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hatine avakirin
Libnan

**Libnan** (bi erebî: لبنان *Lubnān*) an jî **Komara Libnanê** (bi erebî: الجمهورية اللبنانية *Al-Jumhūrīyyah al-Lubnānīyyah*) welatekî li rojhilatê Deryaya Spî ye.

## Erdîngarî
Li bakur û rojhilatê Libnanê, Sûrî, li rojava Deryaya Spî û li başûr jî Îsraêl heye. Heya destpêka salên 70´î Libnan welatekî dewlemend û biewle bû. Piştî şerê Ereb - Îsraêl gelek Filistînî hatin Libnanê. Li Libnanê gelek netewe û hindikayî dijîn. Mixabin çaresernebûna pisrgirêka Filistînê û nakokiyên Ereb û Îsraêlê bû sedema şerê navxweyî ku vê şerî Libnan kir welateke qada şer û kambax. Nêzîkî 150.000 kesî jiyana xwe ji dest dan. Beriya salên 70´î Libnan welatekî turîstîk bû û ji paytext Bêrûtê re digotin "Parîsa Rojhilata navîn".

## Demografî
Li Libnanê ji xeynî ereban, asurî, kurd û ermenî jî gelek in.

70% ji gelheya Libnanê misilman (sunnî û şîî) ne û 30% xiristiyan (katolîk û ortodoks) ne. Zimanê fermî erebî ye, lê fransî, inglîzî û ermenî jî tên axaftin)

### Nifûs

## Dîrok
Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Peymana Versayê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya Fransa û Înglistanê dê qebûl bike. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be.

Di şerê cîhanê yê duyem de ji alikarkirina Fransayê, Brîtanyayê Libnan dagir kir. Piştî xelasbûna şer di dawiya sala 1945an de bi peymaneke Brîtanya û Fransayê, her du dewletan hêzên xwe ji Sûrî vekişandin û dewleta Libnan ya serbixwe ava bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1943an li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1943an li Libnanê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1943an de hatine avakirin

Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)
Misirc

**Misirc** (, ) navçeyek ji navçeyên Sêrtê ye, li Bakurê Kurdistanê li Deşta Xerzan dimîne û cihê xwe li quntara çiyayê Gurdilan vegirtiye, ji eşîra Pencînaran re jî wek paytext tê hesibandin. Tirkan navê Kurtalan lê daniye. Ango Qada Kurdan.

Navê *Kurtalan* ji navê wî çiyayê ku dibêjinê "Gurdilan" hatiye girtin. Ev çiya biştî rûxandina Şoreşa 1925an, Dewleta Tirk bi temamî daye erebekî sêrtî û navê wî jî daniye "Mîrê Gurdilan" lê piştî çend salan zilamê ku Mîr bûye, nikaribûye gundên kurdan li hev rabigire, dest jê berdaye û çûye. Li ser Mîr meselokek jî di nava xelkê de heye, dibêjin: "Mîrê Gurdilan, fitilî li qaçilan."

Çiyayê Gurdilan, pir xweşîk e û xwe ji herêmê re kiriye mîna sîber û tabî. Piraniya her heft gunden eşîra Gurdilan u gundên her heft bavikên eşîra Pencînaran li vî çiyayi dimînin û 15-20 gundên wan jî li deştê ne. Gundên wisa xweş, avî, bi dar û fêkî hene ku heta ketine gotinên Pêşiyan, weke: "Eynik û Eyndar, Bêkend û Minar, xweştir in ji textê xwendkar" hatiye gotin.
Navê "Gurdilan" tê wateya cihê kurdan u te wateya kesen wek şeran. Kesên ku li vê herêmê dijîn wek "Gurdilî" têne bi navkirin.

## Çend ji gundên wê yên navdar
* Bêkend
* Bîşêra Jorî
* Bîşêra Xwarî
* Eyndar
* Eynik
* Eynqesir
* Kanîgewrik
* Qadiya
* Sarîb
* Serendê
* Sindiya
* 1-Siya
* Qadiya
* Zoqeyd
* Zoqê
* Minar
* Dêgan
* Hemdûna
* Kirîva
* Pîrişmê
* Babosî
* Çayê
* Têlan
* Baqirdê
* Kotîba Jorî
* Kotîba Jêrî
* Cimzerq
* Şêx ûnis
* Dêr
* Bêlekê
* Ewtê
* Badayê
* Cefanê
* terno
* Bastokqa,
* Paloniyê,
* Batasê,
* Girê,
* Darê,
* Başura,
* Telîba,
* Mêlha,
* Qinask,
* Zêwkê,
* Xinduka,
* Searta,
* Kevirhemo,
* Kanîkerwana,
* Hishis,
* Hekemiyê,
* Eynmihemed,
* Titinê,
* Batran,
* Bîrakurêdya,
* Xatma,

## Navdarên Bajêr
* Mele Evdilhadiyê Comanî
* Salihê Kevirbirî
* Rojda
* Ali Gurdilî
* Amed Çeko Jiyan
* Dengbêj Salihê Qubînî
* Bişarê Çeto
* Dengbêj Mihemedê Hafiz
* Dengbêj Derwêşê Bînofî

## Çavkanî
Perwîz Cîhanî

**Perwîz Cîhanî** (1950 - Belesora Jêrîn/Xoy/Îran) nivîskarekî kurd e Celalî û ji Rojhilata Kurdistanê ye. Niha li bajarê Wuppertal ya Almanyayê rûdine.

## Jiyana Wî
P. Cîhanî di sala 1955an de li gunda Belesora Jêrîn a girêdayî navçeya Elendê hatiye dinê. Di yekê Gulana 1329ên koçê de (beranberî ya Zayînê dike 21.04.1950) li gundê Belesora Jêrîn ser bi bajarê Xoyê hatiye dinyayê. Ew ji binemaleyeke xwenda û edebdost û torevan hatiye cîhanê. Hê ji zarotiyê ve ew li gel çand û wêjeya kurdî û farisî nasyar e.

## Berhemên wî
# *Çîrokehelbesta Gur û Bizin, li ser kasêtê*, 1977, Xoy/Îran
# *Vejandina Mem û Zîna Ehmedê Xanî*, 1988, Ûrmiye/Îran
# *Vejandina Ferhenga Nûbihara Ehmedê Xanî*, 1988, Ûrmiye/Îran
# *Fêrbûna Rênivîsa Kurdî bi herdû şêweyan*, 1989, Ûrmiye/Îran
# *Peyam: Komelekurteçîrok*, 1996, Swîsra
# *Ax Şilêrok*, Komelehelbest, 1997, Swêd
# *Bilîcan*, Roman, 2002, Stenbol / Tirkiye
# *Alole*, Çîrok, 2005, Stenbol / Tirkiye
# *Hezarav: Ferhenga thematîk li ser avê*, 2006, Stenbol / Tirkiye
# *Şiroveya Mem û Zîna Ehmedê Xanî*, bi rave û şiroveyek nû, Duhok
# *Rênivîsa Kurdî*, Weşanên Salahaddin Ayoobi, Ûrmiye/Îran
# *Çarîneyên Omer Xeyyam*, Werger, Weşanên Nûbihar, 2015, Stenbol / Tirkiye

## Girêdanên derve
http://knnc.net/Kr/ArticleDetail-223-121#.Vecs2iXtmko 

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Xerzan

**Xerzan** him navê rûbarekê, him navê herêmekê û him jî navê xelkê li herêma Xerzan rûdinin e. Herêm wek deşta Xerzan tê nasîn. Herema Xerzan jî dibe du heremok.
1.Heremoka Babosî (Ev heremok ji herema Xerzan cihê çiyan re tê gotin)
2.Heremoka Reşkota(Deştî)
Ev deşt gelekî fireh û dirêj e, li bakurê Kurdistanê ye, girêdayê bi navçeya Misircê (Kurtalan) û parêzgeha Sêrtê ve ye. Piraniya deştê di destê êla Pencînaran de ye. Rojhilata deşta Xerzan, çiyayê Gurdilan e, bakûr çiyarêza Hezo û Sasûnê ye, ji aliyê rojavayê ve herêma Reşkotan û çemê Xerzan e, ji aliyê başûr ve jî deşta Apikan û herêma eşîra Elikan e.

Peşiya îslamê de bajarek di nava deştê hebûye bi navê Erzen. Pişti ereb hatin herêmê ji vir re Xerzan hatiye gotin. Xerzan navê rûbareke jî.

## Xwarinên herêma Xerzanê
* Arxavk
* Avanît
* Biraşka bi bacanreşkê
* Biryan (xwarin)
* Bûmbar
* Etora hişk bi penîrê qaşarê
* Fetîr
* Girara pimparê
* Goştekelem
* Hesîde
* Hêkerûn
* Hêyavka bamyeyê
* Kezebtirşa Sêrtê
* Kufteya bi cacix a Dîlokê
* Liklikî
* Meftuneya bacanê
* Meftuneya kerengê
* Parêv
* Perdepîlaw
* Pilora qûşî
* Qedayîfa rêsî
* Qeyxaneya Wanê
* Qopo
* Rayoşû meketîp
* Meyîr
* Pîçîk
* Kutlik
* Şorbeşîr
* Xwarina Binerd
* Gebol

Kategorî:Herêmên Kurdistanê
Weşanên Roja Nû

thumb|Emblêma "Weşanên Roja Nû"
**Weşanên Roja Nû** ji sala 1980î heta niha (heziran 1999) 50 pirtûk (ku ji vana 48 heb bi zimanê kurdî ne) pêşkêsî lîteratûra kurdî kirîye. Kitêbên nivîskar û alimên kurd yên eyan wek Cegerxwîn, Prof. Qanatê Kurdo, Ereb Şemo, Kemal Burkay, Eskerê Boyîk û berhemên şairên me yên qedîmî wek Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî, Feqiyê Teyran, Mela Ehmedê Batê û gelekên din çapkirîye û belavkirîye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Pirtûkên Weşanên Roja Nû 

Weşanên Roja Nû
Nêwçiya

rast|thumb|350px|Nexşeya herêma Şamezdîn

**Navçiya** an **nêwçiya** (bi suryanî: ܢܘܿܟܝܼܐ) ku dikeve bakurê Kurdistanê heta dema jon-tirkan navçeyeke Nestorîyan bû. Nêzîkê Şemzînanê ye.

Kategorî:Herêm
Kategorî:Kurdistan
Kategorî:Suryanî
Roja Nû

* *[[Weşanên Roja Nû]]*
* Kovara *[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]]*
* Rojnameya *[[Roja Nû (rojname)|Roja Nû]]* a Kamûran Alî Bedirxan
Eyaz Zaxoyî

**Eyaz Zaxoyî** (yan *Eyaz Zaxolî*, bi navê xwe yê resen *Eyaz Yûsif Ehmed*, 1961 - 1986) stranbêjekî naskirî yê herêma Behdînan e. Di mawê jiyan xwe de Xebateke berçav di warê muzîka kurdî û kurmancî dike.

## Jiyan û xebat

Eyaz Zaxoyî li sala 1961ê li bajarê Zaxo ji dayik bûye. Her ji zarokatiya xwe heza wî ji hunerê re hebû û hemû dema xwe di dîwanên dengbêjan de derbaz dikir û guhdarî dengê wan dikir.

Eyaz xwendina xwe ya seretayî, navendî û amadeyiya çandinê li Zaxo temam kiriye. Her di dema xwendinê de, di ahengên xwendingehan de stran digotin. Pişt re Eyazê nemir seredana Radioya Kurdî dike li Bexda û li wir gelek stranan tomar dike û hin stranan jî digel Tîpa Duhok ya Hunerî. Herwisan digel hunermend Erdewan Zaxoyî jî hinek stranan tomar dike. Yekemîn kaseta wî li sala 1982 derket û bi wê kasetê navûdengiya xwe diyar kir, piştre li salên 1983, 1984 û 1985an jî kaset çêkirin. Anku di jiyana xwe ya hunerî de wî tenê çar kaset çêki-rin.

Strana herî naskirî ya Eyaz Zaxoyî *[[Newroz hat bi gul û rihan]]* e.

Eyazê nemir di temenê 25-saliyê de li roja 20/01/1986an çû ser dilovaniya xwe. Eyazê nemir digel keçeke endama Tîpa Hunerî ya Duhok peywendiyek evîndarî hebû û peywendiyê tesîr liser jiyana wî ya hunerî jî dikir, loma di warê strana evîndarî de, gelekî serketî bû. Eyaz bi berhemê xwe yê kêm jî şiya bala xelkê bikîşîne û ta niha xelk ji hunera wî hez dikin.

Gelek mamoste û helbestvanan helbestên xwe dane wî û alîkariya wî û Erdewan kirine. Ji wana Ebdulezîz Silêman, Bedirxan Sindî, Beşar Mihemed û gelek din.

Bêtiriya xelkê dibêjin ku Eyaz bi rêya jehrê ji aliyê rijîma Bees ve hatibû kuştin.

## Çavkanî

Kawe Alîxan: Peyama Kurd, hj. 73, sal 2006

Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Kesên ji Zaxoyê
Kategorî:Mirin 1986
Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Stranbêjên kurd
Erdewan Zaxoyî

**Erdewan Zaxoyî** (yan *Erdewan Zaxolî*, bi navê xwe yê resen *Erdewan Elî*, 1957 - 1986) hunermend û stranbêjekî kurd e, di mawê jiyan xwe de xizmeteke berçav ji bo warê muzîka kurdî û kurmancî dike.

## Jiyan û xebat

Erdewan Zaxoyî li sala 1957'an li bajarê Zaxoyê ji dayik bûye.

Ji ber rewşa dijwar ya jiyana wê demê wî nekarîbû xwendina xwe temam bike. Di sala 1978'an yekem kaseta xwe derxist. Paşî bû pêşmerge û li gel pêşmergatiyê jî berdewamî bi hunerê da û çend berhem û kaset çêkirin. Wî çendîn stranên şoreşgerî çêkirin ku ta niha jî ew stran pirr tên guhdarîkirin.

Helbet ji ber ku çêkirina kasetan li çiya gelekî bi zehmet bû û jiber ku Erdewan dixwest hunera xwe pêşbixe û bigihîne hemû gelê kurd, wî gelek hewil dan ku xwe bigihîne Ewropa. Lê derfet çênebûn û pêwîst bû ew pasportek îraqî derxîne. Loma ew careke din vegeriya bajarê Zaxo û mijûlî çêkirina pasporta xwe bû. Lê dîsan wî dest ji hunerê berneda û xwe weke pêşmerge hesab dikir û li hemû şev û ahengan de, li Kurdistanê û li Bexda jî.

Dema ku diçû ser seko û sehnê, wî bi navê "Kurdistan Barzanî û Pêşmerge" şahî dest pê dikir, ev yek jî bi dilê karbidestên rijîma Bees nebû. Loma li roja 26/01/1986, anku piştî şeş rojan ji wexerkirina Eyaz Zaxoyî, di demekê de ku Erdewan di hoteleke bajarê Bexda razayî bû, kabidestên Emn û Istixbarata Bees ew girt, wenda kir û ta niha jî kes nizane ew li ku ye û çi lê hatiye.

Gelek hunermendên kurd dibêjin ku dengê Erdewan dengekî nimûneyî bû û ta li ba kesek din peyda bûye.

## Çavkanî

* Kawe Alîxan: Peyama Kurd, hj. 73, sal 2006

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kesên ji Zaxoyê
Kategorî:Mirin 1986
Kategorî:Stranbêjên kurd
Ebdulwehid Zaxoyî

**Ebdulwahid Zaxoyî** navê rastî **Ebdulwahid Qedri Necmeddîn** (jdb. 1972 - Mirin 26 kanûna paşîn 2000) hunermend û stranbêjekî naskirî yê kurmanc û parêzgeha Dihokê bû.

## Jiyan
Evdilwahid Zaxoyî li sala 1972ê li bajarê Zaxo hatiye dinyayê, lê belê sala 1983ê ve ew li Mûsilê jiyaye û paşî ji ber hikûmeta Iraqê reviyaye Kurdistanê û li Dihokê li wî xebata xwe ya hunerî domandiye û di sala 1990 yekem berhemê xwe belav kiriye. Herwesa yekem kaseta xwe jî li 1993ê da derxistiye. Paşî hin kasetên din jî belavkirine. Wî dûmahîk sitran wî bi navê "Mixabin" bû. Ew pirranî bi stranên evîndarî re tê kildar bû û dengê wî li gelek dawet û dîlana hatiye guhdarîkirin.

Evdilwahid Zaxoyî ji ber hinek pirsgirêkên civakî di şeva 25-26 kanûna paşîn 2000î de hat kuştin.

## Albûm û stran
* Bire zikir
* Basa duniya
* Mixabin
* Hu Dilo
* Xerîbê dîtina te me
* Dil ji min bir
* Xewin
* Werne Govendê
* Keçe Ermeni
* Dê were lawê min
* Lê çev reşê
* Keçê ez taze gencim

## Têkildar
* Erdewan Zaxoyî
* Eyaz Zaxoyî

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Kesên kuştî
Kategorî:Mirin 2001
Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Stranbêjên kurd
Pencînar

**Pencînar** - Weşanxaneya Çanda Kurdî - lêkolîn li folklora kurdi ya bi devoka kurmancî dike. Kilasîkên kurdi yên hetanî 1923'an ku bi alfabeya erebî hatine nivisandin, werdigerine alfabeya latînî. Herweha projeyeke pirtukên zarokan jî ji çirokên folklori yen rawilan (fabil) amade kiriye ku ji 100 pirtukî pêk hatiye.

Berpirsiyarê weşanxaneyê Zeynelabidîn Zinar e û navenda weşanxaneyê jî li Swêdê ye.

Beşek ji weşanxaneyê jî çapxane ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Pencînar

Kategorî:Weşanxane
Zimanê suryanî

**Zimanê suryanî** an **zimanê aramî** ( / *leššānā suryāyā*), zimanê Aramiyan e.

## Pêşangeh

Wêne:Tabelayeke bi suryanî Dêra Zehferanê 2008.jpg|Tabelayeke bi zimanê suryanî (li jor).


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Suryanî
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên samî
Suryanî
Kategorî:Zimanên Iraqê
Suryanî
Suryanî
Suryanî
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Rojda

**Rojda** an bi navê fermî **Rojda Şenses** (jdb. 1978 li Titin, Misircê, Sêrt, Bakurê Kurdistanê) stranbêjeke kurd a muzîka kurdî ya nûjên e.

## Kurtejiyan
Rojda di sala 1978an de li Tutun, gundekî navceya Misircê ya Sêrtê, ji dayik bûye. Di 12 saliya xwe de dest bi xebatên muzîkê kir. Sê salan di nava komên di bin sîwanên HEP û DEPê de stran got.

### Rojda digel koma Gulên Xerzan
Piştî qedandina dibistana xwe, ew di sala 1991an de ji bo xwendina beşa muzîkê diçe Stenbolê, li wir tevlî xebatên (Navenda Çanda Mezopotamyayê) NÇMê dibe û û dibe yek ji solîstên Koma Gulên Xerzan, ya ku ji aliyê birayê wê hatibû damezrandin. Kom di çarçoveya Navenda çanda Mezopotamya xebatên xwe dimeşand. Kom di sala 1994an de albûma xwe ya ewil ya bi navê 'Ji bîr nabin' dikişîne. Duyemîn albûma wan a bi navê 'Sonda Me' di sala 1997an de hate weşandin. Rojda bi taybetî bi strana 'Helîmcan' xwe da nasîn û dengê wê êdî ji aliyê guhdarvanan ve gelek hate ecibandin. Di heman salê de ew tevlî koma Asmîn bû, ya ku ji keçên kurd pêk dihat, lê dmeke dirêj di komê de nema. Sêyemîn albûma komê 'Rukena min' di sala 2005an de hat weşandin. Klîbên 'Memed kanî' û 'Ello dîno' di Festîvala Klîpan a Zaxoyê wek baştirîn klîpên salê hatin hilbijartin.

### Kariyera wê ya solo
Rojda salekê bi şunde ji Koma Gulên Xerzan vediqete û bi awayeke serkeftî dest bi kariyera xwe ya solo dike. Yekemîn albûma wê ya solo di sala 2006an de tê weşandin û bi stîla xwe ya nûjên û cûda gelek tê ecibandin.

### Dozvekirin
Rojda di  de ji aliyê Dadgeha Bilind a Amedê ve ji ber 'propagandakirina bo rêxistineke îllegal' hat mehkûm kirin û du sal cezaya zîndanê xwar.
Berî cezaxwarinê jî serokwezîrê tirk Recep Tayyip erdoxan wê û gelek hunermendên kurd dawetî xwarinekê kiribû, ji bo danasîna 'Pateka Demokrasiyê' (taktîka nû ya AKP ji bo 'çareserkirina pirsgirêka kurd'), lê Rojda dawetê qebûl nekiribû û got ewê tevlî xwarinê nebe.

## Stîla Rojda
Endama koma muzîkê ya Gulên Xerzan Rojda bi şirovekirina stranên klasîk mîna strana "Wer Helîmê" dengê xwe gihand mîlyonan. Rojda ku dikare li tenbûr, dahol û erbanê bixe û bijene di heman demê jî de solîstiya Koma Asmîn a ji jinan pêk tê jî kir.

## Dîskografî
Digel koma Gulên Xerzan:
* *Ji Bîr Nabin* (1994)
* *Sonda me* (1997)
* *Rûkena Min* (2005)

Albûmên wê yên solo:
* *Sebra Min* (2006)
* *Hat* (2011)
* *Kezî* (2014)
* *Siyam* (2018)
* *Bazin* (2020)
Xebatên din:
* *Mem û Zîn*
* *Şahiya Stranan*
* *Şevbuhêrka Dengbêja*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî 

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Teatreya Jiyana Nû

**Teatreya Jiyana Nû**, **Teatra Jiyana Nû**, anku *Şanoya Jiyana Nû*, komeke şanoyê ya kurd e, ku ji 1992'an ve di bin serbana NÇM ya Stembolê de karê xwe dike.

Piştî sazkirina NÇM'ê, pêwistiya komên hunerî yen cûr be cûr hatî dîtin. Ji wan koman komek jî, koma şanoyê bû. Koma şanoyê ji karkeran, xwendekaran û bêkaran pêk hatibû. Koma Şanoyê cara yekem di bin rêvebiriya Mamoste Cemil de dest bi xebatên xwe yên şanoyê kir. Heyanî sala 1992'an, koma şanoyê xebatên xwe li ser navê Koma Teatra NÇM’ê didomand. Koma Şanoyê, di vê demê de bi navê *Mişko* fablek derxist ser textê şanoyê û pêşkeşî temaşevanên xwe kir. Piştî vê fablê çend kes ji ber hin sedeman ji komê veqetiyan. Yên mayî, bi nû ve xwe bi rê kirin û dibistana şanoyê vekirin.

## Endamên Teatreya Jiyana Nû
Endamên şanoyê Husên Kaytan, Kemal Orgun, Kazım Öz, Nihat Öz, Murat Batgi, Şevîn Civaknas, Rojê Civaknas, Yıldız Gültekin û Fatma Arslan him mamosteyên, him jî xwendekarê vê dibistanê bûn.

Şanogerên vê dibistanê, bi piranî li ser teoriya şanoyê lêhûr bûn û di demeke kin de pêşketine mezin çi bû ji bo şanoyê. Bi coşa vê pêşketinê, di pûşpera 1992’an de bi sê kurtelîstikan derketin tûrneya *Behra Spî*. Çar şanoger Husên Kaytan, Kemal Orgun, Kazım Öz û Nihat Öz derketibûn turneyê. Rawestgeha turneyê ya yekem Edene bû. Li tûrneyê, li bajarê Edeneyê, berî ku derkevin ser dikê, li kulîsê li hev civiyan û biryarek girtin û gotin:

:"Êdî em navê şanoya xwe lê kin."

Navê koma xwe lê danî û bi navê Teatra Jiyana Nû derketin pêşberî temaşevanan. Piştî vegera tûrneyê, bi navê Dibistana Teatreya Jiyana Nû dibistaneke şanoyê damezirand û bi profesyonelî ser şanoyê lêhûr bûn. Di vê dibistanê de him mamoste, him jî xwendevan bûn. Di alîkî de bi rêbaza Şanoya Ajîtprop di alîkî de jî ji bo afirandina şanoyeke netewî, Teatra Jiyana Nû ji pêvajoyê re bûn bersiv. Komê heyan niha 32 lîstikên kurt û dirêj pêşkeşî temaşevanên xwe kirine.

Di sala 2002’an de di bin serbana NÇM’e de bi navê Teatreya Amar komeke din hatê damezirandin. Teatreya Amar heyanî 2004’an, du lîstikên dirêj Çend Diyalog û Çol û Av û du kurtelîstik derxist û pêşkeşî temaşevanan kir. Paşê, Teatra Amar bi Teatra Jiyana Nû ve hat girêdankirin û wan aniha bi profesyonelî xebatên xwe yên şanoyê didomînin.

## Lîstik
* Rojbaş
* Komara Dînan/Şermola
* Prometheus
* Mirina Anarşîstekî (Dario Fo)

## Çavkanî
* Malpera NÇM'ê 

Kategorî:Avabûnên 1992an li Tirkiyeyê
Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Şano
Komela Karkerên Kurdistanê li Swêdê

**KOMKAR-Swêd**, yan jî bi navê xwe yê din **Komela Karkerên Kurdistanê li Swêdê**, di sala 1976 ji alî hin welatparêzên Kurd, penaberên sîyasî, xwendekar û karkeran hatîye avakirin.

Berî Komela Karkerên Kurdistanê, tenê yek komeleyeke xwendekaran hebû li Swêdê. Li Swêdê komela kurdan ya herî kevin **KOMKAR-Swêd** ê ku îro jî di jîyana komeletîyë da cihekî giring digre.

Dema di salên 1970-yî da li nav welat hişiyarbûna neteweyî û çînî bi lez pêşda diçû, hingê karker û xwendekarên kurd jî li dervayî welat dest pê kirin xwe di komeleyan da rêz kirin. Û Piştgirî dane tevgera azadiya gelê Kurd. Wan li hember zilm û zordestiya neteweyî dengê gelê kurd bilind kirin. Ne tenê li Swêdê, hema bêje li hemû welatên Ewropa Rojava komeleyên KOMKAR hatin avakirin. Wan li dijî dewletên kolonyalîst li dervayî welêt cepheyeke têkoşînê vekirin. Xasma piştî ku komeleyên karkerên kurd li Almanyayê di sala 1979an da, gîhan hev û Federasyona Komeleyên Kurdistan KOMKAR sazkirin, tevgera welatparêz ya li dervayî welat kete qonaxeke nû û pêşketî.

## Girêdanên derve
* Malpera KOMKAR-Swêd 

Kategorî:Komele
Kela Rebetê

**Kela Rebetê** cihekî dîrokî li Dêrikê girêdayî Mêrdînê ye.

Keleya Rebetê 15 km li rojavayê Dêrikê dikeve û di nav sinorê Gundê Rebetê de ye. Keleya ku li bakurê gund e li ser girekî bi qasî 150 m bilind e û li kêleka newaleke teng hatiye ava kirin. Di newalê de jî xerabbajarek heye. Tevhiya gir ji kevirên hişk pek hatiye. Avahiya herî mezin ku ji berî dewra Artûkiyan de maye, ev keleya ye.

Pivana bedena keleyê 1500 m ye. 15 birc û çar nêrîngehên wê hene. Bilindahiya bircan 15 m û yan bedenê jî 10 m ye. Bilindahiya bedenê li hinek cîhan dibe qasî 20 m yî. Du deriyên keleyê henin û yek li rojava ye û yên din jî li rojhilat e. Gava mirovên di van deriyan re dikeve hundirê kelayê, mirov lê haydibe ku keleya hundir bi du bedenên parastinê hatine pêçan. Ev hersê beden bi deriyan bi hevre girêdayî ne.

Ji ber ku avahî di bin axê de hatinin çêkirin hundirê keleyê wek meydanekê xuya dibe. Di hundirê kelayê de sarê hustûnan û rolyefên şêran tên dîtin. Xirbeyên serayan, enbarên zexîreyê, sarîncên avê û avahiyên din, heta îro jî li ser lingan mane.

Hewcedariya wan kesên ku ji avahiyên dîrokî hez dikin pê heye ku kele û xerabbajarê di newalê de ye bibînin.

## Girêdanên derve
* Wênealbûma Rebetê 

Kategorî:Cihên dîrokî
Tilbisim

**Tilbisim** () gundekî li Dêrikê ye.

Tilbisim 3 km li binya Dêrikê, li ser rêya Mêrdînê ye û ji 180 malî pêk tê. Gund li dora girê keleyê ava bûye. Li ser vî girî di meydanek bi qasî 300-400 m² de xirbeyê kelaya hundir heye. Ji şiklê çêkirina vê keleyê tê fahmkirin ku ew ji aliyê bîzansiyan ve hatiye çêkirin.

Bedena bajêr jî ji aliyê başûr ve digihêje Çemê Zuha, ji aliyê rojava jî digihêje Girê Çalan, ji aliyê bakur digihêje baxçeyên Xabê û di aliyê rojhilat jî Qesra Nebî di nav sînorên wê de dimîne û digihêje Çemê Zuha. Dirêjbûna bedenê nêzîkî 2000 m ye û bajarê Tilbisim yê kevin di hundirê vê bedenê de ye. Ava Bajêr û Keleyê ya vexwarinê, zifistanî ji ava Xabê û havînî jî ji sarîncan dihate sitendin.

Ji xirbeyên Taxa Heciyan tê fahmkirin ku başûrê bajêr bi temamî ji serayan pêk dihat. Di hinek xaniyan de mozaikên rengîn yên bizansiyan heta vê dewrê jî mane. Beden û xirbeyên bajêr niha bi tevayî wenda bûne.

## Galerî

Wêne:Tilbisim 2 2010.JPG|Tilbisim, 2010
Wêne:Tilbisim 3 2010.JPG|Tilbisim, 2010
Wêne:Tilbisim 4 2010.JPG|Dîmenek ji bermayiyên bedena Tilbisimê, 2010


## Çavkanî

Tilbisim
Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Xirbeyên Ofiyê

**Xirbeyên Ofiyê**  10&nbsp;km li rojavayê Dêrikê ye. Ev bajarê ku li ser girekî biçûk e di dewra Romayê de hatiye avakirin. Di dema xwe de ev bajar navenda ilim û bazirganiyê bûye. Lê belê, ji bajêr bi tenê esasên avahiyan û bedena bajêr, sarînc û tirbên ji kevir hatiye kolan û rolyefek şêrekî mane.

## Girêdanên derve
* Wênealbûma Xirbeyên Ofiyê 

Xirbeyên Ofî
Kategorî:Dêrika Çiyayê Mazî
Xalid Sofî

**Xalid Sofî** di sala 1964 de li bajarê Kobanî ji malbateke dîndar û alim ji dayîk bû ye.

Bavê wî miftiyê Kobanê bû (1986 çûye ser dilovaniya xwe), piştî mirina wî, birayê Xalid yê mezin Mehmûdê Miftî bû miftiyê bajêr.

Ji vê malbata alim û dîndar muzîkzanê mezin Reşîd Sofî derketiye.

Xalid Sofî heya sinifa 9. li Kobanî xwendiye. 5 salan li Helebê dersên muzîkê dane.

Heya niha jî bi awayekî profesyonel bi muzîkê re mijûl e.

## Jêder
* Avestakurd 

Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Kesên ji Kobaniyê
Kategorî:Muzîkar
Hawara Dîcleyê (pirtûk)

***Hawara Dîcleyê***, romaneke Mehmet Uzun e ku ji du cîldan pêk tê.

## Mijar
Kitêb li ser serpêhatiyên Mîr Bedirxan hatiye nivîsandin. Mehmet Uzun serboriyên Mîr bi vegotina dengbêjê wî Biro digihîne me.

## Wergerên li zimanên din
Roman di 2014an de hatiye wergerandin li zimanê tirkî.

Kategorî:Mehmed Uzun
Kategorî:Romanên kurdî