open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mukriyan (Herêm)

thumb|Herêma Mukriyanê
Herêma **Mukriyan** yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê (Îran) e.

Taybetî ji bo herêmên Kurdnişîn yên başûrê Rojhilata Azerbaycanê tê bikaranîn. Ev herêm ji Şino dest pê dike û heta Bokan diçe. Di vê herêmê de Bajarê Şino, Nexede, Serdeşt, Pîranşar, Mehabad, Miyanduaw, Bokan hene.

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 14an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 19an de hilweşiyan
Kategorî:Erdnîgariya Îranê
Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Şerê Dimdimê
Mukriyan, Hênê

**Mukriyan** () gundekî Hênê ye.

Ji Hêne 6 km dûr e. 230 mal in, 1332 şênî ne. Dibistan li gund heye. Ajel xwedî dikin û bi çandiniye re mijûl in. Rezên wan bi nav û deng in. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hênê
Fenerbahçe SK (futbol)

**Fenerbahçe** yaneyeke futbolê ya Tirkiyê ye. Di sala 1907'a de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigehek bi navê Yarigeha Şükrü Saracoğlu ya Fenerbahçe () ye. Di lîga 1emîn a Tirkiyê de cih digire û yek ji sê tîmên Stenbolê ye. Heya niha 19 carî şampiyoniya Sûper Lîga yê Tirkiyeyê bidestxistiye.

## Pozîsiyon 2019/20

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Fenerbahçe
* rûpela piştevanî

Kategorî:Avabûnên 1907an
Kategorî:Fenerbahçe

Kategorî:Yaneyên futbolê ji Stembolê
Ali Şen (karsaz)

**Ali Haydar Şen**, karsaz, serokê tîma futbolê Fenerbahçe ya Tirkiyê yê berê ye. Li Sirbistanê hatiye dinyayê û bi eslê xwe Boşnak e.

Di nava salên 1981-1983 û 1994-1998î de seroktiya klûba Fenerbahçeyê kiriye. Wekî karker çûye Danîmarkayê û li wir ji aliyê aboriyêve xwe bipêşxistiye. Yek ji karsazên mezin ên Tirkiyê ye.

Kategorî:Fenerbahçe
Kategorî:Karsaz
Yaneya Jîmnastîkê ya Beşiktaşê

rast|thumb|Beşiktaşê|180px
**Yaneya jîmnastîkê ya Beşiktaşê** (), **BJK** an bi kurtî **Beşiktaş** yek ji yaneyên werzişê yên Tirkiyeyê ye. Yaneya Beşiktaşê ya futbolê tîmeke navdar a Tirkiyê ye û bi deh salan e bi Galatasaray, Trabzonspor û Fenerbahçeyê re dikeve pêşbirka şampiyoniyê.

Di lîga 1em a Tirkiyê de cih digire. Yek ji sê tîmên mezin ên Stembolê ye. Di sala 1903'an de hatiye damezrandin û xwedî yarîgeha bi navê Arenaya Vodafoneyê () ye.

Serokê wê yê niha Serdal Adalı û rahênerê wê jî Ole Gunnar Solskjaer e. 1 

## Malperên têkildar
*  Malpera fermî ya BJK

Kategorî:Werziş li Stembolê
Kategorî:Yaneyên futbolê ji Stembolê
Tewîl

**Tewîl** () gundekî Hênê ye. 5 km ji navendê dûr e. Goma Hecî îbrahîm mezraya Tewîlê ye. Hejmara xaniyan 106 û ya şêniyan 545 e. Dibistan girtî ye. Çandiniyê dikin.

Kategorî:Gundên Hênê
Tiletîn

**Tiletîn** () gundekî Hênê ye. 16 km ji navendê dûr e. Hejmara xaniyan 119 ye û ya şêniyan 676 e. Dibistan heye. Nexweşxane girtî ye. Ji derî ajêl xwedî kirinê çandiniyê dikin.

Kategorî:Gundên Hênê
Kajûya jorîn

Di anatomiya mirov da, çeneyê jorîn, erzînkê jorîn, çenê jorîn, argûşkê jorîn , **kajûya jorîn** an jî **lama jorîn** (bi latînî: *os maxilla*) yek ji hestiyên kiloxî ye. Kajûya jorîn yek ji wan hestiyan e ko dêmî pêkdiînin. Ew li bin hestiyê hinarikê ye û di nava wê da valatiyeke mîna şkeftan heye ko jê ra dibêjin berîka kajûya jorîn. Sînûs li herdu hestiyan da hene.
## Erka kajûya jorîn

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya dirên
Kategorî:Hestiyên ser û stû
Bahoz Erdal

**Bahoz Erdal**, bi navê fermî **Fehman Huseyîn** (jdb. 3ê tebax 1969, Dêrika Hemko, Rojavaya Kurdistanê), yek ji fermandarên herî mezin a milîtantên kurd a Hêzên Parastina Gel ji sala 2004 heya nîsana 2009. Ji sala 2009an vir ve, Huseyîn di pozisiyona axavtvan ê Partiya Karkerên Kurdistanê ye.

## Jînenîgarî
Huseyîn di sala 1969an de ji dayik bûye, kurdekî Sûrî ye ku li Şamê li zanîngeha bijîşkî xwendiye, lêbelê ne qedand, ji bêr ku Huseyîn bû endamê PKKê. Piştî ku rêberê PKKê Abdullah Öcalan di sala 1999an ji aliyê dewleta tirk hat girtin, bi Murat Karayılan û Cemîl Bayik re bi taybetî jî fermandariya Şaxa Hêzên Parastina Gel ya Çekdarî (HPG) kir û serokatiya PKKê parve kir.

Piştî karê fermandariya HPGê, Huseyîn dest ji wê postê berda û ji sala 2009an vir ve axavtvanê PKKê ye. Tê gotin ku pozisiyona xwe ti ferq nîne ji yekê ku fermandar e.

## Çavkanî

Kategorî:Apoyî
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Fermandarên Hêzên Parastina Gel
Kategorî:Gerîlayên kurd
Kategorî:HPG
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Leşkerên kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Heşhaşî

thumb|200px|Keleha tevgera heşhaşî ya Hesenê Sebah a Elemûtê (li Îranê). Di sala 1256an de ji aliyê leşkerê mongolan ve hate talankirin.thumb|200px|Keleha îsmaîlî ya Mesyafê (li Sûriyê) di dawiyê de ji layê mongolan ve jî hate talankirin (1260).
**Heşhaşî** an jî heşhaşîtî (bi erebî: الحشاشون, *al-hashashîn*, pirjimer: *al-hashâshiyûn* an الاسماعيليون, *îsmaliyûn*) terîqeteke şiî ya îsmaîlî ya ku ji aliyê Hesenê Sebah hat avakirin. Dibêjin ku, navê wan ji wateya xaşxaş, haşhaş, ango xaşxaşk de hat afirandin û wan di navbera 1080 û 1270an de bi hinekên navdar ve gelek kes kuştî bûn. Ew wateya *haşhaşîn* ji pê re bi destên xaçperestan û Marco Polo (di sala 1271ê de) li Ewropayê jî hat bihîstin û bi cudayiyên biçûk re wek *assassin* (anku, mêrkuj) derbasî zimanên Ewropayê bû.

Gorî gotinên wê demê Hesenê Sebah fedayiyên xwe li ber mêrkujiyan bi xaşxaşk serxweş dikirin û dû re dişandin mêrkujiyan. Ji bo wan gotinan ew di nava gelê Sûrî û Misirê de wek heşhaşî dihatin binavkirin û ji pê re jî ev nav ji wan re ma.

Îsmaîlî zavekî şiî di 770an de hatibû avakirin û heşhaşîtî terîqeteke îsmaîlî bû. Heşhaşî bi Hesenê Sebah ve tev li kela Elemûtê bi cih bûbûn û li wir di bin destên Sebah de fêrên leşkerî û olî didîn. Fedayiyên heşhaşî bi gelemperî ji pê mêrkujiyê re dihatin kuştin. Lê ji bo wan ew bedkujiyan wek tevgereke pîroz didîn li wê re xwe feda dikirin. Armanca wan, bi gelemperî, kargerî destxisitina şiayan bû û ji bo vê yên qetl dikirin jî bi giştî karbidestên sunî bûn. Wan wezîrê selcûqî Nizam el-Mulk kuşt û çend caran hewl da bedkujî ji Selahedînê Eyûbî re jî bikin, lê ew ji mêrkujiyên wan filitî bû.

Li dema Reşîd ed-Dîn heşhaşiyan di navbera 1150an û 1193an de li Mesyafê (Sûrî) mêrkujiyên mezin kirin.

Navdartirîn mêrkujiya wan a herî pêşîn di 1092an de ya Nizam el-Mulk bû. Di 1122an de wezîrê fatimî yê el-Efzel; di 1124an de jî qadiyê Bexdayê Ebû Seîd el-Herewî kuştin. Wan di wê demê de hin xaçperestan li xakên pîroz jî kuştî bûn. Di 1152an de Raymond II kargera Trablûs; di 1192an de Konradê Montferrat (Conrad del Montferrat); di 1242an de wan lawekî Cengîz Xan jî kuştin.

Ji ber talankirina mongolan a sala 1256an a kela Elemûtê bizava heşhaşî ji hêz ket û belaw bû. Ji pê siltanê Baybarsê Memlûk ew bin dest kirin re jî heşhaşîtî êdî bi tunî di dîrokê de hat paqijkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1090an li Asyayê
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Hilweşînên 1275an
Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan
Kategorî:Îsmaîlî
Kategorî:Rêxistina bi dizî
Kategorî:Terîqet
Elemût

thumb|Leşkerê mongolan êrîşî keleya Elemûtê dike (di wêneyekî kevn de)
**Elemût** an keleya Elemûtê () kelayeke li ser girekî çiyayên Elburz, başûra Deryaya Mazenderan li Îranê ye. Nêzî bajarê Gazor Xan, li parêzgeha Qazwênê, derûdor 100 km dûrî Tehrana îroyîn e. Lê belê, îroj bi tenê xopanên keleyê dimînin.
Ew kele di sala 840î de li 2.100 m bilindahiyê hatibûye çêkirin û ji bo vê yekê dagirkirina wê gelek dijwar bû.

Di sala 1090î de kele ji aliyê terîqeta şiî ya îsmaîlî ya heşhaşiyan ve hat dagirkirin û ji bo demeke dirêj bû baregeh û zanîngeha wan. Kele ji aliyê van serdaran ve hat kargerkirin:

* Hesenê Sebah (1097–1124)
* Keye Buzurg Ûmîd Rûdbarî (1124–1138)
* Mihemed ibn Buzurg Umîd (1138–1162)
* Hesen ibn Mihemed (1162–1166)
* Nûredîn Mihemed (1166–1210)
* Celaledîn Hesen (1210–1221)
* Elaedîn Mihemed (1221–1255)
* Ruknedîn ibn Mihemed (1255–1256)

Hûlagû Xan di 15'ê berfanbera 1256an de li keleya Elemûtê bi leşkerê xwe yê mongolan şer kir û şikest û cardin gelek berhemên zanistî û quranên destnivîsar ên heşhaşiyan şewitandin.

## Bibîne
* Heşhaşî
* Hesenê Sebah

## Çavkanî

* Gibb, H.A.R. & J.H. Kramers (1995). Shorter Encyclopaedia of Islam. E.J. Brill, Leiden. ISBN 9004 00681 8
* Zana Farqînî, Ferhenga kurdî-tirkî, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 602an
Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Efsaneyên serdema navîn
Kategorî:Îsmaîlî
Kategorî:Mîmarî li Îranê
Hesenê Sebah

thumb|rast|Hesenê Sebah
**Hesenê Sebah** (bi farisî: حسن صباح, *Hasan-e Sabbah*, bi erebî: حسن الصباح, *Hassan aṣ-Ṣabbāḥ*), (1034 li Qum, Îran - 1124) yek ji serokê terîqeteke Îsmaîlî bi navê Xaşxaşî tên zanîn.

Hesenê Sebah li bajarî Qum hati bû dinê û ji pê re jî bi malbata xwe ve bara Rey kir. Kênge ew 17 salî bû wî zavê bav û dê ya xwe ber da û derbaza zavê Dozdeh Îmaman yê Şiayan bû û keta bin fermana dewleta şiî ya Fatimiyan. Li wir ew keta çavên xelîfeyî Fatimîyan û xelîfe ew şande Qehîreyê. Gorî gotineke Omer Xeyam, Nizam el-Mulk û Hesan tev li xoca fêr girtî bûn û ji hev re wiha soz ber da bûn: "Ger ku kî serketî bibe dike, ji yên din re jî piştgirî ye bike" . Gorî vê sozê Nizam el-Mulk bû wezîrê Selcûqiyan û Omer Xeyam û Hesenê Sebah jî anîna kargera selçûqiyan. Lê ji pê bûyereke re Hesenê Sebah ji aliya Malikşah hat heps kirin û bi cezaya îdamê hat ceza kirin. Lê ji pê têkîlahiyê Omer Xeyam re ceza hat rakirin û Hesan hat ji welat sûrgûn kirin. Hesenê Sebah li Qehîre di 1076an de der ket û ji pê gereke du salanê li ser Azerbaycan, Îraq, Mezopotamya, Kurdistan û Sûriyê re di 1078an de.

Dema ew li Qehîreyê bû wî dewama xebatên xwe kir. Lê kênge ew ji aliya xelîfeyî Fatimiyan li wir hat heps kirin şunda ew li wir der ket û di 1090an bi peyayên xwe ve kelaya Elemûtê nêzî Deryaya Mazenderan dagir kir û heta mirina xwe li wir ma. Wan ji pê kela dest xwe xistin re bajarên dor kela jî dagir kirin. Lê kênge ew nûçeyan çû na Nizam el-Mulk û Malikşah wan du artêş şandina ser Hesenê Sebah, lê Hesenê Sebah bi peyayên xwe û bi endamên terîqeta Îsmaîlî ve kela xwe bi serketî parast.

Kele di destê wan de ma heta ji aliya Hulagû Xan ve di 1254an de hat valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Efsaneyên serdema navîn
Kategorî:Faris
Kategorî:Îsmaîlî
Kategorî:Jidayikbûn 1034
Kategorî:Jidayikbûn 1050î
Kategorî:Mirin 1124
Nizam Elmulk

**Nizam Elmûlk Ebû Elî El-Hesan îbn Elî îbn Îshaq et-Tusi** (; jdb. , m. ) wezîrekî selçûqiyan ê faris bû. Wî bin destên Siltan Alp Arslan û Melîk Şah de wezirî kir û ew yek ji wezîrên selçûqiyan ê herî girîng bû.

Nizam Elmûlk li Radkan nêzî Tûs li Xorasanê hatibû dinê. Ew di 1043an de keta kargera selçûqiyan û di 1063an de ji aliya Alp Arslan ve wek wezîr da zanîn.

Di dema Nizam Elmûlk de selçûqî aborî, çendayî û polîtîkî dema xwe ya herî rind dîtîbûn. Wî medreseyên bi navê wî wek Nîzamiye dihat navandinî ava kiribûn. Ew medreseyan li Bexda, Xorasan, Mûsil, Besra, Nîşabûr û Îsfehan bûn. Wî pirtûkeke bi navê Siyasatname nivisandibû.

Li pê bedkujiya wî ya kênga ew ji Îsfehan de diçû Bexdayê ji aliya Xaşxaşiyan kirî re Selçûqiyan ji hêz de ket û ji pê re jî parva çend paran bû.

## Çavkanî

Kategorî:Faris
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Jidayikbûn 1018
Kategorî:Kesên sedsala 11an
Kategorî:Mirin 1092
Kategorî:Wezîrên Împeratoriya Selcûqî
Wezîr

[thumb|Xêzkariyên osmaniyan li gorî ji [Jean-Baptiste Vanmour, 1707]]
**Wezîr** () unvaneke duyem kargerê ji aliya dewletên îslamî dihat bikaranîn bû û gorî dijwera xwe ew ji pê siltan, xelîfe, emîr an Melîk re dihat.

Wateya Wezîr ji zimanê kurdî de tê ye girtin . Ew di farisiya berê de wek *vecir* bû. Va ûnvana herî pêşin dema Xanedana Ebasiyan ji aliya xanêdanê wezîrayê farisî Barmakiyan hat bikaranîn bû.

Ew di kurdî de îroj ji bo endamên kabîne re tên bikaranîn. Di Împeratoriya Osmanî de ewk *Wezîrî Azam* ango "wezîrê mezin" dihat bikaranîn.

Kategorî:Dîroka Îranê
Kategorî:Nasnavên esilzade
Kategorî:Nasnavên osmaniyan
Kategorî:Serokên hikûmetê
Dolar

thumb|Dolara DYAyê
**Dolar** (bi îngilîzî: *Dollar*) navê diravê gelek welatan e. Pirranî dolara DYAyê ango *USD (United States Dollar)* bibîrtîne.

## Dolara DYAyê
Yek ji diravên ku herî pirr tên bikaranîn. Nîşaneya wê ev e: $. Nêzîkê 750 milyar dolar di piyasa cîhanê de li gerê ye. Nêzîkî 60% dolara DYAyê li derveyî vê welatî ye. Gelek welatan wekî diravê xwe yî fermî pejirandiye.

## Dîroka Dolarê
Cara pêşîn ji bo bicihanîna pêdiviyên artêşa brîtanî di sala 1690î de li koloniya kendava Massachusetts hatiye çapkirin. Di 1739ê de li çapxaneya Benjamin Franklin li Fîladelfiya bi dîmenên xwezayî û bi teknîkên çapkirinê yê li dijî sextekariyê hatiye nûkirin. Bikaranîna dolarê 1764î de ji aliyê brîtaniyan ve hatiye qedexekirin. Ev qedexe heya 1775î didome. Ji wê salê heya niha gelek cureyên dolarê hatine çapkirin.

## Malperên têkildar
* Malpera çapxaneya Dolarê
* Dravê Zêrîn 

Kategorî:Cureyê diravê
Kategorî:DYA
Kategorî:Pere
IKEA

thumb|IKEA
thumb|Map of countries with IKEA stores:

**IKEA International Group** fîrmayeke mobilyayê ya mezin a navneteweyî ye. Li 43 welatî birêxistinî bûye û bi 235 kargehên xwe yek ji fîrmayên mezin ên cîhanî ye.

Di sala 1943'î de ji aliyê Ingvar Kamprad ve ku wê demê 17 salî bû li Älmhult, hate damezirandin. Ango bingeha fîrmayê Swêd e. Gorî statîstîkên 2006'î 104.000 xebatkarên wê hene û butçeya wê 17,3 Milyar EUR (2006) e.

## Malperên têkildar

* Malpereke IKEAyê


Kategorî:Swêd
Kategorî:Şirket
Hêlên bayê

frame|Hêlên bayê
* Ziryan
* Bayê weşt
* Bayê şûr
* Bayê reş
* Bayê kur
* Bayê xerbî

Kategorî:Bûyerên hewayî
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Lîste
Forbes (kovar)

**Forbes Magazine** kovareke aborî ye û li DYAyê tê weşandin. Di sala 1917'î de ji aliyê Malcolm Forbes ve bingeha wê hatiye avêtin. Kovara aboriyê ya herî serkeftî ye. Navenda wê li Fifth Avenue a New York City ye.

Ev kovar salê carekê lîsteya kesên herî dewlemend û lîsteya jinên jêhatî diweşîne.

## Malperên têkildar

* Malpera fermî ya kovarê (îngîlîzî)

Kategorî:Avabûnên 1917an li DYAyê
Kategorî:Kovarên DYAyê
Diyarê Kurd

**Diyarê Kurd** (navê wî yê dirust: **Diyar Maran Sadîq**) hunermendekî kurd e û ji malbateka huneriyê û kurê birayê hunermendê kurd Semir Sedîq e li Dihokê hatiye ser dinyayê li taxekê piçik dibêjinê taxê Şêlê.

Xandina xweya seretay li qutabxana (Malta Seri) heta pola pêncemê bi rê ve bir û ji ber vegohastina mal û çona wan bu nav bajêrê Dihokê li taxê Reza. Paş pola şeşê re wî xandingeha Sê Girka temam kir. Xandina xweya navencî li qutabxaneya Bizav xilas kiriye û berev xandina Amadeyê ve çû û li Amadeya Birayetî xandina xwe bi dumahîk îna.

Her ji zarokîniya xwe de hezeka wî ya gelek mezin ji bo helbest vehandinê û stran gotinê re hebû. Evça di vî demî de Şiya diwaneka helbesta dirost biket bi navê *Demê xweşê dibîte xewin*, lê mixabin ew nehatîye çap kirin û belavkirin. Lê de ê te çap kirin. Piş re jî di çend ahenga de li bajêrê Dihokê li salên 1996-2000 de kiriye. Her Wîsa li dezgehên radyo û hunerî kar kiriye. Sala 2000 de heta 2002 li welatê Swîsreyê li Luzernê maye û li 21ê kanûna paşîn a 2002an û ji ber karo berê neyê baş yê penaberiyê berev welatê Swêd ve çû û li bajerê Linköping Akengibo û li wirê şiyaye pişkdariyê biket. Di koma Mem û Zîn de. Ya ku bi serperiştiya mamoste Mihemed Umer û di wî demî da pişkdar bû. Di çend ahenga da li çend bajêrên Swêdê. Pişdarî di çend ahengên kurdî de li Swêdê kiriye. Wî di sala 2006an de li Stockholmê nasnama dîplom a ekonomî bi dest xwe aniye.

Di sala 2012an vegeriya Başûrê Kurdistanê û li radyoya Waar weko derhêner kar kir û li televîzyona Waar berpirsê pişka zarokan bo û li wi demi nêziki 35 stranên zaroka bi awazên xo berhem înan û paş li sala 2015 carekdin vegeriya Ewropayê lê ev carê westa welatê Keyaniya Yekbûyî kir û nihe li London a paytext akincî ye.

## Berhem
1 album ya hey bi navê Barovên Eşqê. Ev albume Li studyoya Deng û Reng hatye drostkirin bi harîkarya muzîkjenên kurd û tirk, albuma Barovên Eşqê li sala 2009 belafbo.

Ew album ya pêkhatye ji peyvû awazên van hunermenda: Edîb Chelkî, Sîyar Bamernî, Mihsin Quchan,Hessen Şerîf, Emîr Sedêq, Rondik Bamernî, Filklur.
li sala 2014 stranek li ser şehîdan tomarkir bi renge doqoli li gel hozanvan Helgord qahar bi nave SHEHID
Her wisa her di sala 2014 straneka doqoli bi nave KURDISTANIM Li gel Solin Bedel tomarkir ..
Li sala 2015 srodeka Nishtimani tomarkir bi nave KURDISTAN u ev berheme hemi weko video klip li kenalen kurdi hatene xar...
Dimahik stran hatiye klip kirin strana WEXERA DWIR
Her wesa komeka stranan jibo zarokan drostkrine li sala 2013-2015 ko dibine 35 stran u ji wan stranan disa straneka zarokan li gel Solin Bedel tomarkirye bi nave STER STEROKE

## Çavkanî

Kategorî:Stranbêjên kurd
Yaneya Werzişê ya Galatasarayê

**Yaneya werzişê ya Galatasarayê** ( an jî *Galatasaray*) yek ji yaneyên werzişî yên Tirkiyê ye. Navenda wê li Stenbolê ye û bêhtir bi tîma xwe ya futbolê tê nasîn. Wekî zimanê kolankî jê re *"Cîm bom"* jî tê gotin.

Di sala 1905'î de ji aliyê Ali Sami Yen û hevalên wî ve hatiye damezirandin û heya niha 24 carî şampiyoniya lîga 1'ê ya Tirkiyeyê bidestxistiye. Bi navê Yarîgeha Ali Sami Yen ()

Yaneya futbolê ya Galatasarayê herwekî di qada YE û navneteweyî de dilîze û heya niha gelek serkeftin bidestxistiye.

## Malperên têkildar
* Malpera fermî ya Galatasarayê
* Galatasarayê Nûçe 

Kategorî:Werziş li Stembolê
Kategorî:Yaneya werzişê
Şevçira

**Şevçira** bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de bû. Şevçira bernameya çandî u hunerî, di bernameyê de hunermend, stranbêj û muzîkvan beşdarî dikin di nav bernameya de kurteşanoyên mîzahî Hindik lê Rindik - TV HLR tê pêşkêş kiribû.

## Çavkanî

Kategorî:Bernameya Roj TV
Pirtûkxaneya cDNA

**Pirtûkxaneya cDNA**, *cDNA library*, ev pirtûkxane bi rûnivîsên temamkera mRNAyê xanikê ragirtî ye.

Kategorî:Asîda deoksîrîbonukleyî
Kategorî:Biyolojî
Pejbûna xanikê

**Pejbûna xanikê**, *Cellular oncogene*, cînekî normal ku dema diguhore yan çewtîkî diderbirre ji avakirinê tîrare beşdar dibe.

Kategorî:Biyolojî
Nawendiyên jêder

**Nawendiyên jêder**, *Centers of origin*, şûnên li dinê ku pîrtirin çandinên taybet hatin nas kirin.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Neolîtîk
Olê binge

**Olê binge**, *Central dogma*, ramana toviya Fransîs Krîk : nav siruştê da, agahdariya cînetîk bi gelemperî ji DNA, piştre [RNA], heta protîn diçe

Kategorî:Biyolojî
Perewnawîtî

**Perewnawîtî**, *Centrifugation*, cudakirina gerdan gora qebarên yan xestiyên xwe bi xêra hêzên wêveyî nîvekê ye. Ev hêz bi soreka [rist]inê helhênan e. Ew hêzan heta çend sed hezar hêzê kêşanî di perewnawîtî bêqam da digehişte.

Kategorî:Biyolojî
Sentromer

thumb|Di qonaxa metafazê de pêkhateya kromozomê.
thumb|Kromozom li gor cihê sentromerê tên dabeşkirin.
**Sentromer** (bi înglîzî: *centromere*) beşek ji zincîra ADNyê ye ko dema dabeşbûna xaneyê de ji bo kînetokoran wekî xala girêdanê kar dike.

Di qonaxa metafazê ya debeşbûna xaneyê de kromozom ji du nivên hevcot pêk tê, ji van nîvan re tê gotin kromatîd. Xala ko herdu kromatîd bi hev re tên girêdan wekî sentromer (navendebeş) tê navkirin.

Peyva sentromer ji du peyvên grekî pêk tê, “kentron” û “meros”. Wateya kentron “navend” e, peyva meros jî ji bo peyva “beş” tê bikaranîn. Li gel peyva sentromerê, di kurdî de ji bo vê pêkhateyê peyva “navendebeş” jî tê bikaranîn.

Sentromer di qonaxa metafazê de ,ango di kromozomên metefazê de baş xuya dibe. Kromozomê asayî yek sentromer lixwe digire.

Beşa sentromerê ya ADNyê bi cota nukleotîdên A-T dewlemend e. Her yekê kromotîdên xwîşk bi duhendebûna ADNyê çêdibin, loma kopyayê hev in. Kromatîdên xwîşk bi navbeynkariya kînetokorê (bi înglîzî: *kinetochore*),di xala sentromerê de bi hev ve girêdayîne.

Kînetokor proteînên bi şeweyê xapleyî ne. Her kromozom du kînetokor lixwe digire, her yekê wê di xala sentromere de bi kromotîdêk xwîşk ve giridayî ye. Kînetokor di navbera sentromer û rîşalên teşiyê de cih digirin..

Dema dabeşbûna xaneyê de rişalên teşiyê di xala kînetokorê de hildiweşin û kurt dibin bi vî awayî kromatîdên xwîşk ji hev diqetin û her yek ber bi cemserek xaneyê ve diçin. Ango Sentromer di destpêka qonaxa anafaza mîtozê û anafaza duyem a miyozê de ji hev diqetin.

Li gor cihê sentromerê, çar corê kromozoman heye.

Kromozomên ko sentromer di naverastê wan de cih digire, wekî kromozomên metasentrîk (bi înglîzî: *metacentric chromosome*) tên navkirin.

Heke sentromer li kotahiya kromozomê de be,vê gavê ev kromozom wekî kromozoma telosentrîk (bi înglîzî: *telocentric chromosome*) tê navkirin.

Hin caran jî, cihê sentromerê di navbera naverast û koatahiya kromozomê de, nêzîkê kotahiya kromozomê de ye, vê gavê ev kromozom wekî kromozoma akrosentrîk (bi înglîzî: *acrocentric chromosome*) tê navkirin.

Herwisa heke sentromer ne di naverastê lê nêzikê naverastê de cih bigire îcar şêweyê kromozomê wekî kromozoma submetasentrîk (bi înglîzî: *submetacentric chromosome*) tê navkirin.
## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Dermankirina kîmyayî

**Dermankirina kîmyayî**, *chemotherapy*, dermankirina bo tîrav e. Di vê çarê da, kîmyayên jehrî nav xanikên pejbûnî pêşkêşkirî ne.

Kategorî:Bijîşkî
Kloramfenîkol

**Kloramfenîkol**, *Chloramphenicol*, zîndedijekî ye ku legel çêkirina protîn re têhelkêş dike.

Kategorî:Derman
Kromatîd

**Kromatîd**, *en:Chromatide*, du parçe ya kromozomê ducarîkrî ne. Ew, di dema dabeşbûna dirêjkî ya xaneyê û dabeşbûna nîvekî, bi sentromer re girê didin.

Kategorî:Biyolojiya xaneyî
Kategorî:Biyolojî
Vîdon

thumb|Gelek cureyên bîdonan hene

**Vîdon**, **bîdon** alaveke veguhastinê, transportê ye û pirranî ji plastîkê tên çêkirin.Di gelek forman de tên çêkirin û gorî bikaranîna xwe drûvên wan tên dayîn.

## Hin cureyên bikaranînê

* Bîdonên avê
* Bîdonên benzîn û madeyên petrolê
* Bîdonên bo madeyên kîmyayî
* Bidon bo şerabê

Kategorî:Dagirtok
Kategorî:Otoyên veguhastinê
Kategorî:Teknîk
Zeyniye Öner

**Zeyniye Öner** (jdb. 1960 li Qoser a parêzgeha Mêrdîn) seroka şaredariya Ewêna Stewrê yê Mêrdînê ye.

Dibistana seretayî qedandiye û xwedî 10 zarokan e. Di nava refên partiya DEHAPê de ketibû hilbijartinê û bi dengdayina 90 % bûbû seroka şaredariyê.

Kategorî:Şaredar
Terîqet

**Terîqet** an jî **holdarî** têgiyeke ji wûşeya erebî Tarîqat () (erebî gelejmêr *turuq*, ) de hat afirandî ye û tê ye maneyê *rê*. Lê di Îslam de ew ji bo salixdana milên oliyên tev kom bûn tê bikaranin. Endamên terîqetan hin caran wek sofî an derwêş tên salixdan.

## Dîrok
Gorî pir dîroknasan terîqetan bi sedsala 12'an Ebdulqadirê Geylanî re dest pê kirî ye û pêyçûnên wî wek Qadîrî tên navandin. Li wê bêtir hin terîqetên binav Yesewî, Rifaî, Mewlevî, Bektaşî, Neqşîbendî û Helvetî ne.

Kategorî:Îslam
Kategorî:Sofîtî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Festîval

**Festîval**, peyveke latînî ye û ji bo çalakiyên pîrozkirinê yên birêkûpêk tê bikaranîn. Di Kurdî de bo festîvalê cejn, îd, pîrozbahî tên bikaranîn.

Birêkûpêk ango divê pîrozkirin berdewam be û dem, cih an dîroka wê kivşe be yan bi biryarê were kivşekirin. Festîval pirranî ji bo pîrozbahiyên herêmî tê bikaranîn. Cara pêşîn di sedsala 12emîn de wekî bêje hatiye bikaranîn. Lê pîrozbahiyên mirovan gelek kevn in. Li Misira kevn pîrozbahiyên keyan (fîrawûn) navdar bûne.

## Cureyên festîvalan, cejnan

* Fîlmfestîval / Festîvalên fîlmên kurt
* Foodfestival ango festîvalên xwarinê
* Festîvalên hunerê
* Festîvalên wêjeyî
* Muzîkfestîval
* Sportfestival, festîvalên werzişê
* Festîvalên şanoyê
* Festîvalên dans û govendan
* Festîvalên taybet ên herêmî

## Festîvalên Kurdan

* Newroz
* Kosegelî (Gaxan, Kalê sersalê)
* Festîvala Ciwanan a Mazlum Doğan
* Festîvala Kurd li Ewropa
* Festîvala Zebeşan a Amedê
* Festîvala Mûnzûr
* Festîvala Girê Kox a Gimgimê
* Beranberdan
*

## Festîvalên olî

* Cejna Qurbanê
* Cejna Remezanê
* Noel (Krîstmas)
* Çarşemiya xêrê

Kategorî:Çand

Kategorî:Pîrozbahî
Fîlm

[thumb|257px|''Hespekî ku bi çargavî dibeze'' 16 wêneyên li dû hev û zindî ne di sala [1887-an de ji aliyê Eadweard Muybridge ve hate çêkirin]]
thumb|257px|Wêneyek ji fîlmê Georges Méliès yê bi navê ''Le Voyage dans la Lune'' (1902)
**Fîlm** an jî "**'Niwênt**"' , ji teknîka tomarkirina wêneyên bi liv (tevger, hereket) û dengpêvekirina wan pêk tê. Di sînemayê de bingeha xebatê digire. Di serdema nû de teknîkên fîlm û fîlmkişandinê, anîmasyon hwd gelek bipêşketine.

## Dîroka niwênt

Bihereketkirina wêneyên du ber di sala 1860'î de gengaz dibe. Alaveke hate çêkirin ku tenê dema mirov wekî dûrbînê lê binêriya dikaribû temaşebike. Bi gelek ceribandinan di sala 1880'î de bingeha teknîka îro hate avêtin. Fîlmê bi naverok ê yekê *Le Voyage dans la Lune* (Rêwîtiya heyvê) bi heman teknîkê di sala 1902'î de ji aliyê Georges Méliès ve hate çêkirin.

## Gotarên têkildar

* Anîmasyon
* Sînema (Kîno)
* Afîşên sînemayê
* Hollywood
* Fîlmên Kurdî


Kategorî:Îcadên sedsala 19an
Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî
!
Reşîdê Kurd

**Reşîdê Kurd** (jdb. 1910 - m. 20ê kanûna paşîn 1968) helbestvanekî kurd e, lê belê ew bêhtir bi xebatên xwe yên rêzimanî li ser zimanê kurdî tê naskirin.

## Jiyan
Reşîdê Kurd di sala 1910an de li gundê Rewşatê li navçeya Dêrika Mêrdînê tê dinê. Ew xwendina xwe li Dêrikê, Mêrdînê û salekê jî li Qonyayê temam dike. Piştî kutakirina xwendina mamostetiyê ya sala 1930yî bi çend mehan tê girtin lê ew ji girtîgehê direve. Ew di 1940î de derbasî Sûrî dibe û piştî demekê li Amûdê bi cîh dibe.

Jiyana Reşîdê Kurd di nav siyaset, zor û zehmetî di nav girtîgehan û sirgunkirinê de derbas bû. Ew di sala 1949an de bi nexeşiya kesebê dikeve û nexweşî her ku diçe xwe li wî dipêçe. Berê ku bimire dibêje: *"Pir kar û barên min hene ku ez bikim, min ew hê nebirine serî.* Na gerek ez niha nemirim. Gerek ez vegerim baxçeyên Dêrikê, ku min ji mêj ve bêriya wan kirine, paşê bila mirin were"* Lê nekarî veger.*

Wî di helbestên xwe de, taybetmendiyên dengê birseran baş li hev aniye û bihîstiyariyeke nû aniye helbesta kurdî. Ew zêdetir bi pirtûka helbestan a bi navê "Ez" tê nasîn.

Reşîdê Kurd di 20ê kanûna paşîn sala 1968an de jiyana xwe ji dest dide.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Festîvala Fîlman a Stembolê

**Festîvala Fîlman a Stembolê** *()* festîvalek e fîlman a navneteweyî ye û her sal di 1emîn û 2emîn hefteya nîsanê de li bajarê Stembolê tê lidarxistin.

Cara pêşîn ji aliyê cûntaya leşkerî ya ku ji salên 1980 - 1983î de li Tirkiyê desthilatdar bû ve bi navê "Festîvala Stembolê" di sala 1982î de hatibû lidarxistin. Armanca leşkeran a sereke, rexneyên derveyî yên li artêşa Tirk hinde kêm bikin û rewşa Tirkiyê ya awarte, wekî normal bidin nîşandan. Lê tenê 6 fîlm tevlî vê festîvalê dibe. Bi gelek ceribandinan di sala 1989î de ev festîvala han kewa xwe digire û dibe navneteweyî.

## Çavkanî

## Malperên têkildar

* Malpera fermî ya festîvalê 

Kategorî:Avabûnên 1982an li Tirkiyeyê
Kategorî:Festîvalên fîlman
Kategorî:Sînema
Laleya Zêrîn

**Laleya zêrîn** () navê xelata Festîvala Fîlman a Stenbolê ye. Her sal di 1emîn û 2emîn hefteya nîsanê ev festîval tê lidarxistin û xelatan dide.

Fîlmên ku xelata *Laleya zêrîn* wergirtine:

## Malperên têkildar

* fermî ya festîvala fîlman a Stenbolê

Kategorî:Fîlmfestîval
Koma Gulên Xerzan

**Koma Gulên Xerzan** ji yek komên muzîkê yê kurdî ye.

Kom di sala 1989'an de li Stenbolê hate avakirin. Piştî çend salên xebata muzîkê ya li derve, sala 1992'yan beşdarî Navenda Çanda Mezopotamyayê bû. Koma Gulên Xerzan ji wê rojê bi şûn de hetanî îro li bajarên kurdan, li Tirkiyeyê û li gelek welatên Ewropa yê gelek deran konser dane.

## Berhem

* *[[Rûkena Min]]*
* *[[Sonda Me]]*
* *[[Ji Bîr Nabin]]*

## Girêdanên derve
* Koma Gulên Xerzan

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Nicolaus Copernicus

**Nicolaus Copernicus** (polanî: *Mikołaj Kopernik*, bixwîne *Mîkoway Kopernîk*) (1473-1543) stêrnasê polandî ko jibo bîrdoza xwe ko dibêjit roj li navenda kerxeka bazneyî da ye û erd li ser wê kerxê di heyama salekê da doreke li dor digerit û di şevanrojekê da li dor xwe dizivrit.

Kategorî:Ezîzên anglîkan
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1473
Kategorî:Mirin 1543

Kategorî:Zanist
Cîbraltar

**Cîbraltar** navçeyeke Brîtanyayê ser deryayî ye. Ew li beravên başûra nîvgirava Îberî bakura Tengava Cîbraltarê ye. Rûerda weyê 6.543 km² ye û sînora navbera Spanya û Cîbraltarê 1,2 km û ew sînora dewleteke yê herî teng e. Nifûsa Cîbraltarê nêzî 28.000 kesan e.

## Dîrok
Cîbraltar navbera 1501an û 1704an de bi Spanyayê ve girêdayî bû. Di 1704an de komkeştiyên Holenda û Britanyayê Cîbraltar dorpêç kir. Di 1713an de Spanya pejirand ku bila ew dera ya Brîtanyayê be. Lê gorî hewşewa peymana ger ku Brîtanya wê navçeyê terk bike, li ber gîşkan Spanya dike wir hundura xakên xwe bike. Gelek caran Spanya ew dera xwest jî Brîtanya ew lêwegerand. Di referandumeke di 2002an de ji bo bila navçe hundura Spanyayê be an nebe de gelî Cîbraltarê nêzî bi tunî bi %98,97 kesan got ne.

## Herwiha
* Tengava Cîbraltarê

## Çavkanî
### Not

### Jêder

## Girêdanên derve

* Kargera Cîbraltarê

Kategorî:Avabûnên 1704an li Ewropayê

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1704an de hatine avakirin
Kategorî:Enklav û ekslav
Kategorî:Erdên neserdest li Ewropayê
Kategorî:Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Nîvgirava Îberî
Kategorî:1700î li Spanyayê
Ser deryayî

**Ser deryayî** (îng: *overseas*) wetayeke ji bo xakên an navçeyên bi welatekî ve girêdayî, lê bi navendê xwe ve bi deryayan veqetî re tê gotin. Di lîteratûra dewletan de ew herêmên ne li xakên bingehiyên dewlet li ser re tê gotin. Wekok Guayanaya Fransî herêmeke Fransayê, Gibraltar jî herêmeke Brîtanyayê ser deryayî ye.

Kategorî:Erdnîgarî
Tariq bin Ziyad

**Tariq bin Ziyad** () (bû 670; mir 720) serdarekî misilman yê bi eslî xwe berberîyî nîvgirava Îber di salên 711–714an de dagir kirî bû. Tariq leşkerek û komandantekî Musa ibn Nusayr bû. Wî navbera 703–714an de parzgerî ya Îfriqiye kirî bû. Tariq bin Ziyad di 711an de bi artêşeke ji nêzî 7000 kes de pêk dihatî ve ser Tengava Cîbraltarê re derbaz bû û êrîşa Gotên Rojava kir. Ew çiyayê li beravên tengavê wek Cîbraltar (bi erebî: *Cebel et Tariq*, "Çiyayê Tariq") hat navandin û ji pê re navê tengavê jî wiha ma. Artêşa Tariq Gibraltar di 28'ê adarê de dagir kirin.

Tariq ji pê destekeke bi 5000 leşkeran re keyê gotên rojava Roderich 711an de bin xist. Ji pê re jî nîvgirav bi piranî wek bajarên Kordoba û Málaga demeke kurt de dagîr kirin û dewleta Endulusê saz kirin.

Kategorî:Berber
Kategorî:Endulus
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an
Kategorî:Mirin 720
SînemaTeka Kurdî

**SînemaTeka Kurdî** bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Sînema Teka Kurdî basa fîlmên kurdî dike, ku gehejtine rejeyekê serkeftinê li naw qada navnetewî. Çêkerên wan fîlman bi bînere wan dide nasandin. Ji xêncî belgêwar û dukomentera ku ROJ TV xwe amade dike, bi dokumenten li Ewropa jî bernamêyen xwe hej devlemendtir dike.

Kategorî:Bernameya Roj TV
Rengîn

**Rengîn**, bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de bû. Naveroka bernamê bi gişti sebaret bi mêvan û hindik li ser jîna wî wê bête nîşandan. Ji bo mêvanê din jî wê her wa abe. Jîna wan ya taybetî, kar, karê resmî wan li gor vê pêvajo yê û nêrînin wan.Bernameya Rengîn her car du mêvane gazî kir, yêk ji wan mêvanan şexsîyetek, huner, edebiyat, weşan û siyasetê da dîyare nasyar e, yê din jî muzîkvan e. Ji bo wê jî grûpekî muzîkê amade ye. Heke mêvan xudanê çi mesleka (karî) nebe wê gavê bi helbest û stranê bernameyê birê dibe.
Li gel wê grûpê peşkêşvanê berbanê layê kêm stranekê dibêje. Ew stran ji bo mêvan yan jî, ji bo bernamê tête pêşkêşkirin.

Kategorî:Bernameya Roj TV
Ebubekir Pamukçu

**Ebubekir Pamukçu** (jdb. 2ê nîsanê 1946 li gundê Badûran a Çêrmik a Diyarbekirê - m. 18ê tîrmehê 1991 li Stockholm, Swêdê) yek ji giregirên MHP ên berê û serokên projekta veqetandina dimiliyan (kirmanc, kird, zaza, ginî hwd) ji kurdên din û damezrandina dewleta bi navê Zazaistan e.

Perwerdeya mamostetiyê dîtiye û gelek salan mamostetî kiriye. Di nava refên hêzên rastgîr ên tirk (*ülkücüler*, *bozkurtlar*) cih digire û li dijî kurd, çepgîr û sosyalîstan têdikoşe. Di rojname û kovaran de "tirkbûna kurdan" tîne zimên. Bi navê *"Kurtuluş Savaşı - Şerê azadiyê"* pirtûkek di sala 1970î de diweşîne û pesnê avabûna û têkoşîna dewletê li dijî dijminan dide. Bi qasî demek kurt têkilî bi Doğu Perinçek re datîne û piştî ku Perinçek ji aliyê çepgîran ve giran tê birîndarkirin, têkiliya xwe înkar dike.

Wekî endamekî dewletê dikeve nava hin kom û hizbên kurdan û sîxuriyê dike lê di demeke kurt de tê pêderxistin. Di sala 1984an de rêxistineke kurd ê bi navê Pêşeng bi daxûyaniyekê dide îlankirin ku ev kes ketiye nava refên rêxistina wan û ew peyayekê dewletê ye. Li ser vê daxûyaniyê Pamukçu êdî xwe venaşêre û dibêje: "Erê wisa bû lê niha êdî nêrînên min hatine guhartin. Min têkiliya xwe biriye û êdî ez doza zazayan dikim kû ew ne kurd in". Tê gotin ku di heman salê de şerê çekdarî yê PKKyê destpêkiriye û dewlet dixwaze kurdên bakur wekî çawa berê bi elewîtî - sunîtiyê ji hev parçedikir û bêhêz dihîşt îcar pedivî bi projekteke nû hebû û Pamukçu jî di vê projektê de cihdigirt heya mirina xwe.

Di sala 1984an de kovareke bi navê Ayre û di sala 1987an de jî Piya dertîne û navê Zazaistanê bikartîne. Ew bi nexweşiya şêrpenceyê jiyana xwe ji dest dide.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Kesên ji Çêrmûgê
Kategorî:Mirin 1991
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Brandenburg

**Brandenburg** (Sorbiya jêrin: *Bramborska*, Sorbî: *Braniborska*) yek ji herêmên Almanya dikeve bakurê rojavaya Almanya. Paytexta wê Potsdam e. Brandenburg li rojhilat bi Polonya, li başur bi Saksonya, li rojava bi Saksonya-Anhalt û Saksonya Jêrîn, li bakur bi Mecklenburg-Vorpommerntê sînor dare û yek ji herêmên bajarî Berlîn jî di navenda Brandenburg de dimîn e.

Berlin û Brandenburg ve tev yek ji navçeyên Almanyayê girîngê metropol navçeya Berlin pêk tînin. Pîvanên herêmeyê bakur-başûrî 291 km, rojava-rojhilatî jî 244 km ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1990an li Almanyayê

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Hayri Başbuğ

**Hayri Başbuğ** (jdb. 1958, li Hênê, Diyarbekir), nivîskar, lêkolîner û yek ji endamên payebilind ên MHPê û pêşengê veqetandina zareveyên kurdî jî hevûdu û projekta zazaya ye.

## Jiyana wî

## Projeya wî
Pirtûkên wî ji aliye dewletê ve tên pêşniyazkirin. Li pirtûkxaneyên hemî dibistanên Tirkiyê û li girtîgehan pirtûkên wî hene. Ew di pirtûkê xwe de berê tirkbûna kurmanc û dimiliyan diparast lê di sala 1984ê ku li Bakurê Kurdistanê şerê çekdarî yê PKKê destpêkir, ji nişka ve projekta veqetandina dimiliyan ji kurmancan îlan kir. Hin kesên alîgirê projekta "Zazaistan" in, wî wekî "serokê neteweyî yê nemir" dinirxînin û rêzgirtina wî dikin. Hin ji wan kesan jî wî wekî "kesê ku bi Ebubekir Pamukçu re dixebitî û karên baş dikir lê paşê hatiye dîtin ku peyayê dewletê bûye" bi nav dikin. Di vê projektê de navê Ebubekir Pamukçu, Sedat Bucak, Mahmut Yıldırım (Yeşil) û hwd jî derbas dibin.

## Berhemên Başbuğ
* İki Türk Boyu; Zaza ve Kurmanclar - Du eşîrên Tirkan Zaza û Kurmanc, 1984, Weşanên *Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü*
* Yezidilik İnancı - Baweriya Êzîdîtiyê, 1987, Weşanên *Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı*
* Ravil Feyzullin’in Şiirleri - Helbestên Ravil Feyzullin (li weşanxaneyeka bênav a Teteristanê hatiye çapkirin)
* Nevruz - Newroz, Li weşanxaneyeke dewletê, Stembol 1985
* Doğu Anadolu Aşiretleri - Eşîrên Rojhilata Anatoliyê, Weşanên *Türk Dünyası Araştırmaları*, tebax 1985
* Aşiretlerimizde at kültürü - Di eşîrên me de kûltûra hespan, Weşanên *TDAV* Stembol, 1986,
* Göktürk-Uygur Zaza Kurmanc Lehçeleri Üzerine Bir Araştırma - Lêkolînekê li ser Koktirk-Ûghûr û Zaza-Kurmancan, 1984, Weşanên *Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü*
* Millet ve Millî Birlik Bilinci - Netewe û zanîna yekîtiya neteweyî, Enqere, Weşanên saziya ziman a dewletê TDTKB, 1985

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Şerê psîkolojîk
Seyfi Cengiz

**Seyfi Cengiz** lêkolîner, siyasetmedar û nivîskarekî ji Dêrsim e. Pirranî li ser bingeha Dêrsîmiyan, ziman, kultur û dîroka wan radiweste û hin teoriyan pêşkêş dike.

Gorî Cengiz, kirmanckî ne zarava lê zimanekî serbixwe ye û Dêrsim bi taybetiyên xwe yên dîrokî cihekê otonom e. Navê cografyayê wekî Kirmanciye yan Dêrsim binav dike û pêdivî bi rêxistineke taybet bo Dêrsimê têdikoşe dibîne. Hin kesên Zazakî diaxivin wî wekî serokê Dêrsimê binavdikin.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Zimanên lehî

**Zimanên lehî** yek bin kategorîyeke zimanên Slaviya rojavayî ye.

thumb|300px|rast|Belavbûna Zimanên Slavî
Di Zimanên lehî de sê zimanên li Ewropaya Navîn, bi gelemperî li Polonya, û dîrokî hin herêmên Elmanyayê wek Brandenburg, Mecklenburg, û Vorpommern tên axaftin ne. Zimanên lehî di zimanên saliya rojavayî de ne. Zimanên lehî wiha ne:

* Polanî - (ISO 639-1 code: pl, ISO 639-2 code: pol)
* Lesser Poland
** Vistulanî
** Lędzianî
** Silesianiya Jor
* Zimanê Pomeranianî
** Kaşubian - (ISO 639-2 code: csb)
** Slovincian- mir
* Polabî -mir (SIL Code: pox)
Mehmet Şerif Fırat

**Mehmet Şerif Fırat** (jdb. 1894 li gundê Qasiman, Gimgim, Mûş - m.  li heman derê) yek ji endamê sîxuriya dewleta tirk e. Di asîmîlekirina kurdan de kar kiriye. Bi xwe hîç perwerde nedîtiye, tenê dikaribûye bixwîne û binivîsîne.

Ji gundê Qasiman *(bi [[tirkî]]: Köprücük)* a Gimgim a Mûşê ye. Wekî malbat ji wan re *"Mala Ferê"* jî tê gotin. Dixwaze Kurdan assîmîle bike û ji bo wê têdikoşe. Tê zanîn di Serhildana Şêx Seîd de, hin eşîrên Gimgimê li aliyê dewletê cih digirin. Yek ji vana jî malbata *Firat* e. Ew pişta xwe didin dewletê û li herêmê zordariyê dikin. Piştî şikestina serhildanê gundan talan dikin û gorî berjewendiyên xwe pêkutiyê li mirovan dikin. Gundê Qeremêş, Dadînan, Anêr, Xelefan (hin xaniyan), Kêranlix (hin xaniyan), Rindalyan, Hecîbega Jêr, Ziring, Keçan û hwd gelekan dişewitînin û dest didin ser pez-dewar û hemî dewlemendiyên wan.

Li dijî wan gelek nerazîbûn û berxwedan jî tên kirin. Mehmet Şerif Firat îdîa dike ku Kurd (çi Kurmanc, çi Dimilî) bi eslê xwe Tirk in û zimanê wan hinekê ketiye bin bandora Farisî û Erebî lê divê êdî li xwe mikur werin û tenê tirkî biaxivin.

Li herêmê dilê wî kîjan kar û meqamê dewletê bixwasta lê dixebitî. Herçendî kesekî xwendî nebû jî, di dibistana Qasiman de mamostetî, li Kanîreşa Çewlîgê gerinendeyê giştî yê karê nivîsên fermî, seroktiya hêzên çekdar ên mîlîs hwd kiriye. Carekê dixwaze ku qaymeqamiya Vartoyê bidine wî lê dewlet qebûl nake. Li ser vê biryara dewletê bi hêzên eşîreta xwe davêje ser mala qaymeqam û qesta kuştina wî dike. Di vê bûyerê de bûrayê qaymeqam û 6 jî xortên eşîra wî tên kuştin. Firat çendekê dibe fîrar û paşê teslîm dibe. Dewlet wî sirgûnê bajarê Ispartayê dike lê paşê dîsa efû dike.

Li gundê Qasiman alaya Tirkan diçikîne û axavtina kurdî qedexe dike. Gund bi gund digere û bi tevî leşkerên dewletê propagandaya zimanê tirkî dike. Li gelek gundan kursên mecbûrî yên tirkî lidardixe û gelek kesan êşkence dike. Tê gotin li gundekî Zazakîaxêvan ji ber ku jinekê nedikariye bi tirkî bêje *"bi xêr hatine",* kêra xwe derxistiye û zimanê wê jêkiriye. Di malbata wî de jî gelek kes ji wî aciz in lê tirsa dewletê newêrin tiştekê bikin. Dawiyê de ew bi destê apê wî tê kuştin. Apê wî Halil Kanmaz (Xelo) di  de wî dikuje. Tê gotin ku sedemê kuştina wî meseleya namûsê bûye lê hin jî dibêjin meseleya erazî bûye.

Pirtûka wî ya navdar li hemî pirtûkxaneyên girtîgehan û dibistanan hene û ehyaniha di çapxaneyên dewletê de gelek caran hatiye çapkirin.

## Pirtûk
* Doğu illeri ve Varto Tarihi - Parêzgehên rojhilatê û dîroka Vartoyê, 1948
* Hayat ve Hatiratim - Jiyan û bîranînên min, 1949
* Bingöllerin Sesi - Dengê Bîngolan, 1949

Kategorî:Jidayikbûn 1894
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Kurdên elewî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1949
Kategorî:Nivîskarên tirk
Ruwange

**Ruwange**, bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Ev bername 45 deqîqan dikşîne û têde mijarên cihê reng tê şîrove kirin, piraniya mêvanên ku ta niha, ji despêka weşana têlêvîzyona ROJ tê de beshdarî kirine Kurd bûne, lê pir mêvanên biyanî jî mêvanên wê programê bûne. Di nav wan de zanaya naskirî ya navneteweyî Dr.Tove Skutnabb-Kangas , Professor Rober Phillipson û wekê din. Di Ruwange de hem Kurdiya Jor, Hem Kurdiya Navîn û hem jî li gor pêwîstî zimanê Îngilîzî tê kar anîn.

Kategorî:Bernameya Roj TV
Partiya Tevgera Neteweparêz

**Milliyetçi Hareket Partisi** *(Partiya Tevgera Neteweparêz)* (MHP), partiyeke nijadperest, rastgir yê tund û ultra-neteweperest yê Tirkiyê ye. Damezrêner û îdolê vê partiyê Alparslan Türkeş e. Înkarkirina hebûna gelê kurd û dijberiya kurdan ji bo vê partiyê nêrîneke girîng e.

Bi yekbûna Cumhuriyetçi Millet Partisi - Partiya Gelê Komarger (CMP) û Köylü Partisi - Partiya Gundiyan di 16ê çiriya pêşîn 1958'î de hatiye damezrandin. Heya sala 1984'î li dijî komûnîst, sosyalîst û çepgîran têdikoşiya û assîmîlasyona (pişavtina) Kurdan ji xwere bingeh digirt. Bi destpêkirina şerê di navbera dewleta Tirk û PKKê îcar berê xwe da Kurdperweran.

## Dijberiya gelê kurd
Navê vê partiyê di gelek dokûment û darizandinên navxweyî û navneteweyî de bi awayeke neyînî cih digire. Ev partî pêşengiya îdeolojiya Pantûrkîzmê *(Turancılık, Bozkurtlar, Ülkücüler)* û tenê heya sala 1980'î bi kuştina zêdetirî 5.000 Kurd û çepgîrên Tirkiyê tê tewanbarkirin.

## Serokên giştî yên MHPyê
* Alparslan Türkeş
* Muhittin Çolak
* Tuğrul Türkeş
* Devlet Bahçeli

## Malperên têkildar
* Malpera fermî ya MHPyê

Kategorî:Avabûnên 1969an li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1969an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Kategorî:Rêxistinên tirkperestî
Cemal Şener

**Cemal Şener** (jdb. 1951 li parêzgeha Ezirgan) yek ji siyasetmedar û nivîskarên îdeolojiya fermî ya dewleta tirk bû. Bi lêkolîn û angaştên xwe yên derbarê elewîtiyê tê naskirin.

Di Zanîngeha Stembolê de mirovnasiyê xwendiye û lîsansa xwe ya bilind jî li fakûlteya aboriyê ya heman zanîngehê di beşa zanîna polîtîk de dike. Di kovarên wekî *Cem* û *Nefesê* de dinivîsîne.

Angaşta wî ya sereke tirkbûna elewiyan e. Gorî wê çi elewiyên tirk, çi elewiyên kurd, çerkez, ereb, tirkoman, faris, alban hwd. hemî di bingeha xwe de tirk in. Gorî wê ol an baweriya elewîtiyê elementên ola berê ya tirkan şamanîzmê dihewîne û li kî derê dibin bila bibin, kesên elewî tirk in.

Nêrînên Şener serî de ji elewiyan bi xwe, ji aliyê gelekan ve bi tundî tên rexnekirin. Herwekî gelek alîgirên ramanên wî jî hene. Gorî rexnegîran ew dixwaze hêz û civaka herî dînamîk a Tirkiyê bi dewletê ve bide girêdan û elewiyan bi dewletê re dîsa li hev bîne, xeyîdîna rlewiyan derbike.

## Hin ji pirtûkên wî

* Çerkes Ethem Olayı - Bûyera Çerkez Ethem, 1984
* Alevilik Olayı - Mijara Elewîtiyê, 1988
* Atatürk ve Aleviler - Atatürk û Elewî, 1990
* Alevilik Üstüne Ne Dediler? - Çi gotin li ser Elewîtiyê, 1990
* Alevi Törenleri - Pîrozbahiyên Elewiyan, 1991
* Topal Osman Olayı - Bûyera Topal Osman, 1991
* Alevi Sorunu Üstüne Düşünceler - Ramanên li ser pirsgirêka Elewîtiyê, 1992
* Yaşayan Alevilik - Elewîtiya zindî, 1994
* Bihatayık Evladı Kerbelayık - Bêxeta ne ewladê Kerbela ne, 1995
* Şeriat ve Alevilik - Şerîet û Elewîtî, 1995
* Şamanizm Nedir? - Şamanîzm çi ye, 1996

Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kerik, Dêrika Çiyayê Mazî

**Kerik**, *(bi tirkî: Incirli)* gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Qorî, Wêranşar

**Qorî**, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

 

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Wêranşarê
Maurice Merleau-Ponty

thumb|150px|Têketina zanîngiha Sorbonê
**Maurice Merleau-Ponty** fîlozofê fransî ye. Di 14 adara 1908an de li herêma Rochefort-sur-Mer çêbûye û di 3 gulana 1961 li Paris miriye. Piştî ku lîse (Louis-le-Grand) xilaskir, derbasî zanîngiha Sorbonê bû, di heman demê de Jean Paul Sartre jî li wir dixwend. Di sala 1930 ji bona mamostetiya felsefê bûye endam. Jii sala 1945an heta 1948an li zanîngiha Lyonê profesortiya felsefê kiriye. Piştre jî li zanîngiha Sorbonê bûye profesorê psîkolojiya zarokan û şîretkarê xwendekaran. Wî salên dawî yên jiyana xwe li Collège de France derbas kirin û di sala 1952 de jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Mirin 1961
Xela

**Xela**, birçîbûn û tunebûna xwarin-vexwarinê ya herî zêde ye.

Xela wekî baweriyekê di nava civakê de dijî. Ji ber ku mirovan heya niha gelek caran di asteke bilind de tunebûna xurdemeniyê jiyane, ev tirs di binhişara wan de maye, rêçek hiştiye.

Bêjeya xela di şîretê de jî bo perwerdekirina zarokan tê bikaranîn. Tê xwastin ku zarok nirxê bidin hebûnan û rojên teng hîç jibîr nekin.

Xela, di zargotin û pêkenokên Kurdî de jî gelek cihdigire. Gotina "*Xela rabû"* him bi neyînî, him jî erênî tê bikaranîn.

Kategorî:Dab û nêrît
Kategorî:Gelhe
Îmam

thumb|250px|Îmam
[thumb|250px|''Di diyayan de, li [Qahîreyê*. Tabloyeke ji aliyê Jean-Léon Gérôme ve çêkirî ye (1865).]]
*'Îmam*' () wûşeyeke erebî ya ku tê maneye "pêşeng" e. Lê di lîteratûra [[Îslam]]ê de *îmam'' tê gelek wateyan;

* Ew kesî ku li peşî cimatê nimêj kirin dike
* Ew unvaneke kesî pêşeng an hêja, wek Îmam Ebû Henîfe, an Îmam Şafiî
* Gorî şîayan ew paşwerê Muhemmed pexember re tê gotin.

## Îmamên şîayan

Gorî şîayan Îmam paşwer û mîratê Muhemmed pêxember in û ew pêşengê misilmanan in. Dîsa gorî şîayan îmam tu caran şaşiyê nakin.

Dozdeh îmaman şîayan he ne û yê 12'em Mehdî ye.

## Çavkanî

## Bibîne
* Îmamên Şîayan
Lehî

[thumb|rast|200px|Lehî, [Spanya]]

**Lehî** *(an leyî),* **ava bilind** yek ji karesatên xwezayî ye û ziyanê dide mirovan. Bi nelirêbûna herikîn û radeya avê xwe dide der. Di Kurdî de gelek binavkirinên herikînên avê hene û gorî herêman jî tên guhertin.

## Cureyên ziyanên avê

* Ava bilind (lehî)
* Laser
* Kaser
* Avşok
* Tsûnamî

Di dîrokê de mirovahiyê gelek caran ziyanên xwezayî, herwekî ziyanên avê jiyane. Lewra mirovan bo jiyanê pêdivî bi jiyîna li nêzîkî avê hebûn.

Li hin cihên cîhanê ziyanên avê birêkûpêk pêk tên. Wekî mînak lehiyên Rûbara (Ro, Robar) Nîl. Tê payîn wê di paşerojê de tofanên mezin werin serê mirovahiyê lewra mirovahî dinyayê dilewitînin û dengeya wê xeradikin.

Kategorî:Av
Kategorî:Avnasî
Kategorî:Bûyerên hewayî
Kategorî:Karesatên xwezayî
Kategorî:Komên avê
Mezhebên îslamê

**Mezheb** ango **zav** wûşeyeke erebiye tê wetayê "çûn, pêy çûn" e. Lê di lîteratûra olî de ew tê maneyê ew komeke gorî distûr û bawerên ji aliya hin kesan hatin diyar kirinî re tê gotin.

## Îslam

Di dîroka îslamê de mezheb ji bo ciyawaziyên siyasî fiqhî hatiye bikaranîn. Di îslamê de mezheb gorî îtîqadî (bawerî) û fiqhî tên polandin. Mezhebên îtîqadî mezhebên ji pê lihevnehatina Elî û Mûawiye dest bi der ketinê kirî re tê gotin. Di wê bûyerê de alîgirên Elî wek Şîa hatin navandin. Ew kesên bûyera kizîr re bervêdanî jî wek Xaricî hatin navandin. Îroj di Îslam de du mezhebên bingehî Şiîtî û Sunîtî hene. Ew mezheban jî bin xwe gorî bawerî û fiqhî (puşul) parva çend mezheban dibe.

### Sunnî
Gorî sunniyan mezhebên bawerî sê ne:
* Matûrîdî
* Eşerî
* Selefîtî

Mezhebên fikhî ango puşulî jî çar in:
* Henîfî
* Şafiî
* Malikî
* Henbelî

### Xaricî û Wehabî
Xaricî mezheba di dema bûyerê kizîr de der ketiye. Wehabî jî di sedsala 18'an li Erebistan der ket.

### Mezhebên din
Di dîroka Îslam de hin mezhebên dinên Xwedê şibandina hin heyîniyên din jî der ketina.

* Mutezile û Qaderiye du ji wan mezheban ne.

### Şia
Şia ji pê lihevnehatina Elî û Mûawiye der ketî bûn. Şia jî di navbera xwe de wek Dozdehan, Îsmaîlî û Zeydî parve dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn