Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê

**Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê** an jî **Dewletên Yekbûyî** bi kurtasî **DYA** (bi îngilîzî: *United States of America;* bi kurtasî **U.S.** an jî **U.S.A.**), dewleteke li Amerîkaya Bakur e ku ji 50 eyaletan pêk tê û her eyaletek xwedî statuyeke taybet e. 48 eyaletên Dewletên Yekbûyî di navbera Kanada û Meksîkê de ne. Eyaleta Alaskayê li bakurê Kanadayê ye, eyaleta Hawaî jî li Okyanûsa Mezin dimîne. Welat hem ji aliyê erd û hem jî ji aliyê giştî ve welatê herî mezin ê cîhanê yê sêyem e. Sinorên bejahî li aliyê bakur bi Kanadayê re û li aliyê başûr jî bi Meksîkê re heye. Sinorên deryayî yên vî welatî jî bi Bahama, Kuba, Rûsya û welatên din re hene. Dewletên Yekbûyî bi nifûsa zêdetirî 333 milyonan bûye welatê herî qerebalix ê parzemîna Amerîkayê û sêyem welatê herî qerebalix ê cîhanê ye.

Dewletên Yekbûyî ji 50 eyaletan, herêmek federal, pênc herêmên sereke, neh giravên biçûk ên derve û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Dewletên Yekbûyî ji hêla erd û ji hêla rûbera tevahî ve sêyemîn welatê herî mezin ê cîhanê ye. Paytexta neteweyî ya Dewletên Yekbûyî Washington, D.C. ye û bajarê herî populerê Dewletên Yekbûyî ku navenda darayî ya sereke ye, bajarê New York City ye.

Gelên xwemaliyên Dewletên Yekbûyî bi hezaran sal in li Amerîkayê dijîn. Kolonîzasyona brîtanî ku di sala 1607an de dest pê kir bûye sedema damezrandina Sêzdeh Koloniyên ku niha li Dewletên Yekbûyî yên Rojhilat e. Koloniyan bi Keyaniya Brîtanî re li ser bac û nûnertiya siyasî ketin nîqaşan ku bûne sedema Şoreşa Amerîkayê û şerê şoreşgeriyê. Dewletên Yekbûyî di 4ê tîrmeha sala 1776an de serxwebûna xwe îlan kir û bû yekem netewedewlet ku li ser prensîbên aramiya mafên xwezayî yên ku nayên guhertin, razîbûna rêvebiran û demokrasiya lîberal ava bûye. Ji ber ku welat li seranserê parzemînê di gelek şeran de, bi bidestxistina axê û peymanan, di dawiyê de gihîştin Okyanûsa Mezin û di sedsala 19an de, felsefeya siyasî ya Dewletên Yekbûyî ji têgeha çarenûsa eşkere bi bandor dibe. Perçebûna herêmî ya ji ber mijara koletiyê dibe sedema perçebûn û Dewletên Konfederal ên Amerîkî ku di dema Şerê navxweyî yê Amerîkayê (1861-1865) de li dijî dewletên mayî yên yekîtiyê re şer kirin. Bi serkevtin û parastina yekîtiyê re, koletî bi qanûna sêzdehan ji holê hatiye rakirin.

Hikûmeta Dewletên Yekbûyî komarek federal e ku nûnerê demokrasiyê bi sê şaxên hikûmetê hatiye dabeşkirin. Hikûmet xwedan meclîsek neteweyî ye ku ji Meclîsa Nûneran û ji Meclîsa Jêrîn pêk tê ku Senato, meclîsa jorîn li ser bingeha temsîliyeta wekhev ji bo her eyaletê dixebite. Gelek pirsgirêkên polîtîk ne navendî ne ku ji hêla dadrêsiyê ve bi qanûnên pir bi cihêreng in. Dewletên Yekbûyî di pîvanên navneteweyî yên kalîteya jiyanê, dahat û dewlemendiyê, hevberiya aborî (reqabeta aborî), mafên mirovan, nûbûn û perwerdehiyê de pir di cihanê de di rêzên asta jorîn de ye ku welat xwedî asteke kêm a gendeliyê ye û xwedî dahata navînî ya herî bilind ê cihanê ya kesane ye. Di warê melbenda çand û etnîsîteyan de, Dewletên Yekbûyî ji hêla mezintirîn nifûsa koçber a cîhanê ve hatiye avakirin.

Dewletên Yekbûyî welatek pir pêşkevtî ye ku xwediyê dahata navînî ya herî zêde ya li cîhanê ye. Aboriya Dewletên Yekbûyî bi qasî çaryeka Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya cîhanî pêk tîne û ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di rêjeyên danûstendina bazarê de welatê herî mezin e. Welat di cîhanê de derhanînkatê herî mezin û duyem mezintirîn hinardekar e ku xwediyê dewlemendiya herî mezin ê cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî endamê damezrîner ê Neteweyên Yekbûyî, Banka Cîhanî, Fona Pereyan a Navneteweyî, Rêxistina Dewletên Amerîkî, NATO, Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ye û endamê daîmî yê Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye. Welat wekî hêza herî girîng a siyasî, çandî, aborî, leşkerî û zanistî ya cîhanê ye ku xwedî bandorek gerdûnî ya girîng e.

## Nav
Hem di kurdî û hem jî di gelek zimanên din de gelek navên vî welatî hene:

* Amerîka, Emrîka
* Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
* Wîlayetên Hevgirtî yên Amerîkayê û hwd.

## Dîrok
### Serdema destpêkê (berî sala 1630an)
thumb|çep|Qesra Cliff, ku li Koleradoya îro e ku ji aliyê Ancestral Puebloans ve hatî çêkirin.
Niştecihên pêşî yên Amerîkaya Bakur ji Sîbîryayê koç bûne ku bi pira bejahî ya Beringê derbas dibin ku tê pêşbînîkirin herî kêm 12000 sal berê gihîştine Dewletên Yekbûyî yên îro ku hinek delîl dîrokên hêj zûtir ê hatina wan destnîşan dikin. Çanda Klovîzê ku li dora 11000  xuya dibe, tê bawer kirin ku pêla yekem a bicihkirina mirovan ê li Amerîkayê temsîl dike. Ev îhtîmala yekem ji sê pêlên mezin ên koçberiyê ber bi Amerîkaya Bakur bû ku pêlên paşerojê bav û kalên Athabaskan, Aleuts û Eskîmosên îro anîne Amerîkayê.

Bi demê re çandên xwemaliyên li Amerîkaya Bakur her ku her diçe pêşkevtî dibin ku hêj jî wekî çanda Mîssîsîppiyanyên pêş-kolumbî ku li başûrê rojhilat çandiniya pêşkevtî, mîmarî û civakên tevlihev pêş xistine. Bajardewleta Cahokia li Dewletên Yekbûyî yên îro mezintirîn, komplekstirîna cihê arkeolojîk a berî Kolombiyayê bû. Li herêma Four Corners li başûrêrojavayê Dewletên Yekbûyî yên îro, çanda bav û kalên Puebloansan e ku bi sedsalan bi ceribandinên çandiniyê pêş ketine. Algonquian, di nav de gelên ku bi zimanên algonquian diaxivin, yek ji gelên xwemaliyên Amerîkaya Bakur ên herî qerebalix û berbelav bûn. Ev mirovan ji hêla dîrokî ve li peravên Atlantîkê û li herêmên Çemê Saint Lawrence û Golên Mezin girîng bûn. Berî ku koçberên Ewropî bi Algonquian re têkilî daynin, piraniya Algonquian bi nêçîr û masîgirtinê jiyana xwe berdewam kiribûn û gelekan jî parêzên xwe bi çandina ceh, fasûlî û squash (celebek fêkî), ku bi îngilîzî navê "Three Sisters" jî tê zanîn, temam dikirin. Gelên Ojibwanî jî birincê çolê çandine. Konfederasyona Iroquois Haudenosaunê ku li başûrê herêma Golên Mezin e di navbera sedsalên 12an û 15an de hatiye damezrandin.

Texmîna hêjmara nifûsa xwemaliyên Amerîkaya Bakur piştî hatina koçberên ewropî dijwar e. Douglas H. Ubelaker ji Enstîtuya Smithsonianê 93 hezar kes li dewletên Atlantîka Başûr û 473 hezar kes li dewletên Kendavê texmîn dike lê piraniya akademîsyenan vê hejmarê pir kêm dibînin. Antropolog Henry F. Dobyns texmîn kiriye ku nifûs pir zêde bûn û destnîşan kiriye ku nêzîkê 1,1 milyon li peravên Kendava Meksîkê jiyan kirine 2,2 milyon mirov di navbera Florîda û Massachusetts de jiyan kirine, 5,2 milyon kes li Geliyê Mississippiyê û li peravên çeman û li dora 700 hezar kes jî li Nîvgirava Florîdayê jiyan kirine.

Gerokê îtalî Giovanni da Verrazzano ku di sala 1525an de ji hêla Fransayê ve şandine Cîhana Nû, li herêma Kendava New Yorkê ya îro bi niştecîhên xwemaliyên Amerîkayê re rû bi rû maye. Împeratoriya Spanyayê li Florîda û Nû Meksîk di nav de li Saint Augustine ku bi gelemperî bajarê herî kevnar ê neteweyê tê hesibandin û li Santa Feyê cihên xwe yên yekem ava kirine. Fransî li ser Çemê Mîsîsîpiyê û Kendava Meksîkê, tevî New Orleans û Mobile, cihê runiştgehên xwe ava kirine.

### Kolonîbûn, bicihbûn û civak (1630-1763)
thumb|çep|Koloniyên Yekbûyî di sala 1775an de: * Sora tarî = Koloniyên New England. * Sora ronî = Koloniyên Atlantîka Navîn.
* Sora qehweyî = Koloniyên Başûr.
Kolonîzasyona Brîtanî ya li peravên rojhilatê Amerîkaya Bakur bi Koloniya Vîrjînya di sala 1607an de dest pê kiriye ku brîtanî li Jamestownê bi cih bûne û paşê jî di sala 1620an de Koloniya Plymouthê ava kirine.

Yekem meclîsa qanûnî ya hilbijartî ya parzemînê, House of Burgesses (Mala Burgesses) e ku li Vîrjînya di sala 1619an de hatiye damezrandin. Di sala 1636an de Zanîngeha Harvardê li Cambridge, Koloniya Massachusetts Bay wekî yekem saziya xwendina bilind hatiye damezrandin. Peymana Mayflower û Fermanên Bingehîn ên Connecticutê ji bo xwerêveberiya nûnerî û destûrparêziyê ku li seranserê koloniyên amerîkî pêşde diçe li Amerîkayê dibe mînaka despêkê ya destûra bingehîn. Gelek niştecîhên Îngilîzî li dijî xirîstiyanên ku ji Înglistanê direvin û li azadiya dînî digeriyan sekinîne. Di serî de ji ber nexweşiyên infeksiyonî yên wekî pizrik û sorikê û piştre jî jiber hatina ewropiyan nifûsa xwemaliyên Amerîkayê kêm dibin. Di nîvê sala 1670an de brîtanî li ser axa niştecîhên holendî li Nû Netherland, li herêma Atlantîka Navendî têk dibin û zeft dikin.

Di sedsala 17an de, di dema kolonîzasyona ewropî de, gelek niştecîhên ewropî bi kêmbûna xwarinê, nexweşî û pevçûnên bi Amerîkîyên Xwemalî re ku di nav de di Şerê King Philip jî hebû rû bi rû dimînin. Digel şerên bi niştecihên ewropî re, xwemaliyên amerîkî pir caran bi eşîrên cîran re jî şer kirine. Lê di gelek rewşan de, xwemalî û niştecîhên ewropî li hev kirin e. Niştecîhên ewropî xwarin û postên heywanan ji xwemaliyan dikirîn xwemaliyan jî çek, amûr û tiştên din ên ewropiyan ji ewropiyan dikirîn. Xwemaliyên amerîkî gelek niştecihên ewropî hînî çandina ceh, fasûlî û xwarinên din kirin. Mîsyonerên ewropî û yên din teqez kirin ku girîng e şaristaniya xwemaliyên amerîkî û ji wan xwestin kirin ku pratîk û şêwazên çandiniyên ewropî bipejirînin. Digel zêdebûna kolonîzasyonên ewropî ya Amerîkaya Bakur de xwemaliyên amerîkî pir caran di dema pevçûnan de koçber bûne yan jî di dema pêvçûnan de hatine kuştin.

Niştecîhên ewropî jî bi rêya bazirganiya koleyên transatlantîk dest bi bazirganiya koleyên afrîkî li Dewletên Yekbûyî yên kolonyal kirin. Di destpêka sedsala 18an de, li cihê koletiyê, koletiya peymanî wekî çavkaniya sereke yê keda çandiniya ji bo berhemên diravî yên li Başûrê Amerîkayê cih girtiye. Civaka kolonyal li ser encamên dînî û exlaqî ya koletiyê dabeş bû û çend koloniyan ji bo alîgiriya koletiyan yan jî li dijî koletiyan qanûnan derxistin.

Di wê demê de Amerîkaya Brîtanî dihat hesibandin ku sêzdeh kolonî ji hêla Brîtaniyan ve wekî axa girêdayiyên derveyî dihate birêvebirin. Li hemî koloniyan ji li hinek herêman ji xeynî katolîk û cihûyan ji bo rêveberiya herêmî ji bo kesên dewlemend û ji bo kesên spî ji bo rêveberiyê hilbijartinên vekirî hebûn. Bi rêjeyên jidayikbûnê yên pir zêde û bi rêjeyên mirinê yên kêm niştecîhiyên ku bi domdarî mezin dibin, nifûsa kolonyal bi lez zêde dibe û nifûsa xwemaliyên amerîkî dorpêç dike. Tevgera vejîner a xirîstiyan a salên 1730an û 1740an ku wekî Hişyariya Mezin tê zanîn, berjewendiya kolonyal hem dînê û hem jî azadiya dînê geş dike. Ji xeynî nifûsa xwemaliyên amerîkî, nifûsa Sêzdeh Koloniyan di sala 1770an de xwedan nifûsek zêdetirî 2,1 milyon kes bû ku di wî demê de nifûs bi qasî sê car ji nifûsa Brîtanyayê bû. Di salên 1770î de, tevî dewamkirina hatina koçberên nû ji Brîtanya û deverên din ên ewropî, zêdebûna xwezayî ya nifûsê wisa bû ku tenê hindikahiyek piçûk ê amerîkî li derveyî welat ji dayik bûye. Dûrbûna koloniyan ji Brîtanyayê hişt ku pêşkevtina xwerêvebiriya li koloniyan lê ew rastî hewildanên periyodîk ên padîşahên brîtanî hat ku ji nû ve desthilatdariya padîşah destnîşan bikin.

### Şoreşa amerîkî û neteweya nû (1763–1849)
thumb|Nexşeya destkevtiyên axa Dewletên Yekbûyî yên di navbera salên 1783 û 1917an de.
Di sala 1774an de Kongreya Yekem a Parzemînê ku li Fîladelfiyayê civiya, Yekitiya Parzemînî pejirand ku boykotek kolonî-berfire ya li dijî malên brîtanî ragihand. Şerê Şoreşa Amerîkî di sala paşîn de, di 19ê avrêla sala 1775an de, di Şerên Lexington û Concord dest pê kir. Koloniyan dîsa li Fîladelfiya di Kongreya Parzemînê ya Duyem de kom bûn, li wir, di hezîrana sala 1775an de, wan George Washington wekî fermandarê Artêşa Parzemînê ku di destpêkê de ji milîsên welatparêz ên amerîkî yên cihêreng ên ku li dijî Artêşa Brîtanî berxwe didan, tayîn kirin. Di hezîrana sala 1776an de, Kongreya Parzemînê ya Duyem komîteyek ji pênc delegeyên xwe John Adams, Benjamin Franklin, Thomas Jefferson, Robert R. Livingston û Roger Sherman bi nivîsandina pêşnûmeya Daxuyaniya Serxwebûnê berpirsiyar kir. Pênc delegeyan, ji Jefferson xwestin ku pêşnûmeya xwe ya yekem binivîsîne. Dema ku Jefferson bi çar delegeyên din re şêwirî, wî bi giranî pêşnûmeya wê ya yekem di nav du hefteyan de ji qata duyem a ku wî li xaniyek li Kolana Marketê ya li Navenda Bajarê Fîladelfiyayê kirê kiribû nivîsand.

Danezana Serxwebûnê di 4ê tîrmeha sala 1776an de ji aliyê Kongreya Duyem a Parzemînê bi awayekî yekdengî hate pejirandin û esasên danezana ku ji aliyê kongreyê ve hatibû pejirandin ev in: "Em van rastiyan bi xwe diyar dikin ku hemî mirov wekhev hatine afirandin ku ew ji hêla afirînerê xwe ve bi hinek mafên ku nayên desteser kirin têne diyar kirin ku di nav van de lêgerîna jiyan, azadî û bextewariyê hene." Pejirandina bi yekdengî ya Danezana Serxwebûnê her sal di 4ê tîrmehê de li Dewletên Yekbûyî wekî Roja Serxwebûnê tê pîroz kirin. Di sala 1777an de serkeftina amerîkî di Şerê Saratoga de di encama girtina artêşek brîtanî de û bû sedem ku Fransa û hevalbendê wan Spanya beşdarî şerê li dijî wan bibin. Piştî radestkirina Artêşa Duyem a Brîtanî li dorpêçkirina Yorktown di sala 1781ê de, Brîtanya peymaneke aştiyê îmze kir. Serweriya Amerîkî naskirina navneteweyî bi dest xist ku neteweya nû li rojhilatê Çemê Mîsîsîpiyê, ji Kanadaya îro li bakur û Florîda li başûr, li rojhilatê Çemê Mîsîpiyê, xwedan axeke girîng bûn. Tengasiyên bi Brîtanyayê re dewam kir ku di dawiyê de dibe sedema Şerê sala 1812an û bidawî dibe.

Di 1781an de, Bendên Konfederasyon û Yekîtiya Herdem hikûmetek nenavendî ava kir ku heya 1789an di meriyetê de bû. Ji ber ku her ku diçe diyar dibe ku Konfederasyon ji bo rêvebirina welatê nû têrê nake, neteweperestan parêzvanî û rêberiya Peymana Fîladelfiyayê ya sala 1787an kir ku li wir Destûra Dewletên Yekbûyî di 1788an de di peymanên dewletê de hate nivîsandin û pejirandin. Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî, destûrnameya neteweyî ya nivîskî û domdar a herî kevn û dirêj e ku di îro de jî di meriyetê de ye. Di sala 1789an de kete meriyetê ku hikûmet ji nû ve hate organîze kirin û federasyonek ku ji hêla sê şaxên (îcrakar, dadwerî û zagonsaz) ve tê rêvebirin, li ser prensîba çêkirina kontrol û hevsengiyên saxlem avakir. George Washington ku di Şerê Şoreşgerî de Artêşa Parzemînê serkevtî dibe û dûv re bi dilxwazî dest ji desthilatdariyê berda, li gorî destûra nû wekî yekem serokê neteweya nû hatiye hilbijartin. Bill a Maf, ku sinorkirina federalî ya azadiyên kesane qedexe dike û rêzek parastinên qanûnî garantî dike, di sala 1791an de hatiye pejirandin.

Di serdema Kolonyaliya Brîtanî de, koletî li koloniyên Amerîkî qanûnî bû ku koletiya qanûnî demek demdirêj di dîroka cîhanê de "zehmetiyên li hember rewabûna koletiyê ya exlaqî kêm bûn". Lêbelê di dema şoreşê de gelek li koloniyan dest bi pirsyarkirina koletiya qanûnî kirin.

Di warê lidij bûna koletiyê de parçebûna herêmî ya li ser koletiyê di dehsalên pêş de zêde bû. Li Bakur çend pêşengên damezrîner ên navdar wekî John Adams, Roger Sherman, Alexander Hamilton, John Jay û Benjamin Franklin piştevaniya doza rakirina koletiyê dikirin û di salên 1810î de hemî dewletên li herêmê koletiyê rakirin ku ev azadî di Cîhana Atlantîkê de bûye yekem azadiya mirovan. Lihevkirina Missouri (1820) Missouri wekî dewletek koledar û Main wekî dewletek azad qebûl kir û polîtîkaya qedexekirina koletiyê li axa mayî ya Louisiana ya li bakurê paralela 36 ° 30' ku hatibû kirîn ragihand. Encamê defacto welat dike du beş ên ku dewletên azad, ku koletî qedexe dikin û dewletên kolevan, ku saziya koletiyê diparastin. Ev bi nakokî bû ku bi gelemperî wekî dabeşkirina welat li ser xetên mezhebî dihate dîtin. Li başûr bi îcadkirina amura pembûyê re çewisandina kolevaniyê pêk hatiye ku ji aliyê elîtên herêmê û rewşenbîran ve her ku çûye sazûmana koletiyê li şûna xirabiyek pêdivî, wekî qenciyek erênî dihate dîtin. Tevî ku hikûmeta federal di sala 1807an de, piştî sala 1820an, beşdarbûna amerîkî di bazirganiya koleyan a Atlantîkê de qedexe kir, bikaranîna keda koleyan û çandiniya berhema pembû ya pir bikêrhatî li başûr biser ket. Hişyarbûna Mezin a Duyem, bi taybetî di serdema salên 1800 û 1840an de, bi milyonan veguherand Protestanîzma Mizgînî. Protestoyan li bakur hêz da gelek tevgerên reformên civakî ketin tevgerê. Li başûr, Metodîst û Bapdîstan di nav gelên kole de dînên xwe guhertin.

### Berfirehbûn, şerê navxweyî û avabûnî (1849-1876)
thumb|Plantasyona Kevin, nêz. 1790an portreya koleyan di derbarê xebatên wan de li Karolînaya Başûr.
Di dawiya sedsala 18an de, niştecîhên amerîkî dest pê kir ku ber bi rojava ve berfirehtir bibin, hinek ji wan bi hêsta çarenûsek vekirî beşdarî vê hewldanên berfirehkirinê bûne. Bidestxistina Louisiana ya sala 1803an hema hema qada neteweyî du qat zêde kir ku Spanyayê di sala 1819an de Florîda û deverên din ên Berava Kendavê radest kir. Komara Teksasê di sala 1845an de di berfirehbûnê ve hate girêdan û Peymana Oregon a sala 1846an bi Brîtanyayê re bûye sedema kontrolkirina Dewletên Yekbûyî yên Amerîka ya li bakurê rojavayê amerîkî. Dema ku berfireh bûn bêtir berbi axa ku ji hêla xwemaliyên amerîkî ve lê dijîn berfireh dibe hikûmeta federal bi gelemperî polîtîkayên rakirina îndiyan yan jî polîtîkayên asîmîlasyonê bikaranîn. Di salên 1830an de Şopa Hêsiran, polîtîkaya rakirina îndiyan ya ku bi darê zorê wan bi cih kirine, nîşan dide. Jicihwarî dibe sedema rêzek dirêj ji Şerên Îndî yên Amerîkî li rojavayê Çemê Mississippi û di dawiyê de dibe sedema pêvçunên bi Meksîkê re. Piraniya van pevçûnan bi desteserkirina xaka xwemaliyên ya amerîkî û girtina wanê li rezervasyonên warên wan bi dawî bûn. Serkevtina di Şerê Meksîkî-Amerîkî de di sala 1848an de bi Desthilatdariya Meksîkî ya Kalîforniyayê û piraniya başûrê rojavayê amerîkî ya îro encam da, digel ku Dewletên Yekbûyî niha parzemînê vedigire. Koçbûna ji bo derxistina zêran li Kalîforniyayê ya (1848-1849) koçberiya ber bi peravên Okyanûsa Mezin vekir ku bû sedema jenosîda Kalîforniya û avakirina dewletên rojavayî yên din.

Pevçûnek di derbarê koletiyê de di navbera kesên rêş ku bi eslê xwe afrîkî ne dibe sedema bingehîn a Şerê navxweyî yê Amerîkayê. Bi hilbijartina sala 1860an a komarparêz Abraham Lincoln re, kongreyên li yanzdeh dewletên koledar, hemî li Dewletên Yekbûyî yên Başûr, veqetîn ragihandin û Dewletên Konfederal ên amerîkî ava kirin ku di heman demê de hukûmeta federal ku bi navê yekîtiyê tê zanîn, domand ku veqetandin nedestûrî û neqanûnî bû. Di 12ê avrêla sala 1861an de, Konfederasyonê bi bombebarankirina Fort Sumter ku garnîzonek federalê li bendergeha Charleston li Karolînaya Başûr e, pevçûnek leşkerî da destpêkirin.

Şerê Navxweyî yê Amerîkayê, şerê leşkerî yê herî kujer ê di dîroka Amerîkayê de ye ku di navbera salên 1861 û 1865 qewimiye. Di encama şer de nêzî 620 hezar leşker ji her du aliyan û zêdetirî 50 hezar sivîl hatin kuştin ku piraniya wan ji başûr bûn. Di destpêka tîrmeha sala 1863an de, Şerê Navxweyî di berjewendiya Yekîtiyê de dest pê kir û piştî serketina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Gettysburgê de li cihê ku generalê Artêşa Yekîtiyê George Meade êrişa generalê Artêşa Konfederal Robert E. Lee li bakur hatiye rawestandin. Di nîsana sala 1865an de piştî serkevtina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Dadgeha Appomattox, Konfederasyon radest bû û bi awayekî bilez hilweşiya.

Piştî têkçûna Konfederasyonan ji nû ve avadanî dest pê kir. Dema ku Serok Lincoln hewl da ku lihevhatina di navbera Yekîtî û Konfederasyona berê de çêbike, kuştina wî di 14ê avrêla sala 1865an de dîsa di navbera bakur û başûr de kêşekî derxist. Komarparêzan di hikûmeta federal de armanca xwe ji bo çavdêrîkirina avakirina başûr û dabînkirina mafên Afrîkî-Amerîkî û bi navê Guherandinên Veavakirinê yên Destûra Bingehîn garantiya rakirina koletiyê, hemwelatîbûna tevahî ji amerîkîyên ku bi eslê xwe afrîkî ne da û mafê dengdanê ji bo kesên reş ragihand. Wan heta Lihevkirina sala 1877an berdewam kir. Spîyên başûrî yên bibandor ku ji xwe re digotin "xilaskar", piştî bidawîbûna Nûavakirinê, kontrola herêmî ya başûr bi dest xistin û têkçûna têkiliyên bi nîjadên amerîkî re hate destpêkirin. Xilaskaran ji sala 1890an heya sala 1910an qanûnên bi navê Jim Crow saz kirin, hema hema hemî kesên reş û hinek kesên spîyên xizan li seranserê herêmê bê maf man. Kesên reç li seranserê welêt, nemaze li başûr bi cudabûna nijadî re rû bi rû man û di bin metirsiya lînçkirin û tûndtûjiyê de jiyan kirin.

### Pêşveçûna Dewletên Yekbûyî ya nûjen (1876-1914)
Binesaziya neteweyî, tevî telegraf û rêyên hesinî yên transparzemîn, mezinbûna aborî û bicihbûn û pêşkevtina mezin a Rojavayê Kevin a Amerîkî teşwîq kir. Piştî bidawîbûna Şerê Navxweyî yê Amerîkayê di sala 1865an de, rêyên hesinî yên nû yên transparzemîn veguheztina niştecîhan hêsantir kir, bazirganiya navxweyî berfireh kir û nakokiyên bi xwemaliyên amerîkî re zêde kirin. Berfirehbûna axa sereke jî di sala 1867an de bidestxistina Alaskayê ji Rûsyayê bi xwe re anî. Di dala 1893a de, hêmanên pro-amerîkî li Hawaiiyê padîşahiya Hawaî hilweşandin û Komara Hawayiyê ava kirin ku bi vê yekê di sala 1898an de beşdarê Dewletên Yekbûyî dibe. Porto Rîko, Guam û Filîpîn di heman salê de, bi Peymana Parîsê (1898) piştî Şerê Spanî-Amerîkî ji hêla Spanyayê ve hate radestkirin. Porto Rîkayî hem bi Qanûna Foraker (1900) û ne jî bi dozên Insular (1901) hemwelatîbûnê bi dest nexistin. Samoa Amerîkî di sala 1900an de piştî bidawîbûna Şerê Navxweyî yê Duyemîn ê Samoayê ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hate bidestxistin. Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî di sala 1917an de ji Danîmarkayê hatin kirîn.

Ji 1865an heya 1918an pêlek bêhempa û cihêreng a koçberan gihîştin Dewletên Yekbûyî ku bi tevahî nifûsa gihîştiye 27,5 milyon kesan. Bi tevayî, 24,4 milyon (89%) ji Ewropayê hatine, di nav de 2,9 milyon ji Brîtanya Mezin, 2,2 milyon ji Îrlenda, 2,1 milyon ji Skandînavya, 3,8 milyon ji Almanya, 4,1 milyon ji Îtalya, 7,8 milyon ji Rûsya û deverên din ên Navendî û Ewropaya Rojhilat hatine. 1,7 milyonên din jî ji Kanadayê hatine Dewletên Yekbûyî. Piranî bi rêya bendera New York City û di sala 1892an, bi rêya rawestgeha koçberiyê li Girava Ellis hatin lê komên etnîkî yên cihêreng li cihên cuda cuda bi cih bûne. Dema ku gelek alman û ewropiyên navîn koçî rojavayê Navîn dibin, di pîşesazî û madenê de xebat peyda dikin, New York û bajarên din ên mezin ên Berava Rojhilat dibe malavaniya nifûsên mezin ên cihû, îrlendî û îtaliyan dikir. Di heman demê de, nêzîkî milyonek firasiyên kanadayî ji Quebecê koçî New Englandê dibin.

Pêşkevtina aborî ya bilez di dawiya sedsala 19an û di destpêka sedsala 20an de dibe sedema pêşkevtina gelek pîşesazên navdarên Amerîkayê. Karsazên wek Cornelius Vanderbilt, John D. Rockefeller û Andrew Carnegie di pêşveketina neteweyî de di pîşesaziyên rêhesin, neft û polayê de pêşengî kirine. Digel ku J. P. Morgan di vî sektorê de rolek berbiçav dilîze, bankqevanî dibe beşek sereke ya aboriya welat. Dewletên Yekbûyî di destpêka sedsala 20an de jî wekî pêşengek pîşesaziya otomotîvê derketdikeve holê. Bi van guhertinan re di warê newekheviya aborî, koçberî û aloziyên civakî de zêdebûnek girîng hebû ku dibe sedema bilindbûna tevgerên populîst, sosyalîst û anarşîstê. Ev serdem di dawiyê de bi hatina Serdema Pêşverû ya ku bi reformên girîng ve hate xemilandin ku di nav de rêziknameya tenduristî û ewlehiya malên xerîdar, bilindbûna sendîkayên kedê, tedbîrên mezin ên dijberî ji bo misogerkirina pêşbaziyê di navbera karsaziyan de û başkirina şert û mercên karkeran, bi dawî bû. Koçberiya Mezin ku li dora sala 1910an dest pê kir, di encamê de bi milyonan afro-smerîkî ji gundewarên başûr derketin û çûn deverên bajarokiyên li bakur.

### Serdemên şerên cîhanê (1914-1945)
thumb|çep|Bilindkirina alaya Dewletên Yekbûyî li ser Iwo Jima ku di sibata sala 1945an li Dewletên Yekbûyî hatiye kişandin. Leşkerên Dewletên Yekbûyî ala li ser Çiyayê Suribachi di dema Şerê Iwo Jima de di Şerê Cîhanê yê Duyem de li ser çiyê bilind dikin.
Heta ku Dewletên Yekbûyî wekî "hêzek têkildar" li tenişta Hevalbendên Şerê Cîhanê yê Yekem beşdarî şer bû û alîkariya zivirîna rewşê li dijî Hêzên Navendî kir, Dewletên Yekbûyî ji destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ji 1914an de heya 1917an bêalî dimîne. Di sala 1919an de, serok Woodrow Wilson di Konferansa Aştiyê ya Parîsê de rolek sereke ya dîplomatîk werdigire û bi tundî piştgirî da Dewletên Yekbûyî ku beşdarî Cemiyeta Miletan bibin. Lêbelê Dewletên Yekbûyî û Senatoyê piştgiriya vê yekê red kir û Peymana Versayê ya ku di bin navê Cemiyeta Miletan de hatibû damezrandin qebûl nekir. Di sala 1920sn de bi guhertina makezagonê mafê dengdanê ji jinan re hate dayîn.

Di salên 1920an û 1930an de radyoya ji bo ragihandina girseyî û di dawiyê de îcadkirina televizyonên destpêkê ragihandinê li Dewletên Yekbûyî vediguherîne. Serkevtina Bîstên Roaring bi Qezaya Wall Street ya 1929an û destpêka Depresyona Mezin bi dawî bû. Franklin D. Roosevelt di sala 1932an de piştî hilbijartina wî wek serokdewlet, di navbera salên 1933 û 1939an de polîtîkayên xwe yên aborî yên Peymana Nû destnîşan kir ku tê de projeyên karûbarên gelemperî, reformên darayî di nav de ne. Dust Bowl di nîvê sala 1930an de gelek civakên cotkar feqîr kir û pêleke nû ya koçberiya rojava derxist e holê.

Pêşî di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de bêalî dimîne û piştre jî Dewletên Yekbûyî di adara sala 1941an de dest bi peydakirina materyalên şer ji bo hevalbendên xwe dike. Bi tevahî 50.1 milyar dolar (di sala 2021an de 719 milyar dolar) nirxê kelûpelan di salên 1941 û 1945an de hate şandin ku ji 17% ji tevahiyê lêçûnên şer ên Dewletên Yekbûyî bû. Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941an de Împeratoriya Japonê êrîşek nişkav li Pearl Harborê da destpêkirin ku ji ber vê êrişê Dewletên Yekbûyî li dijî Hêzên Axisê ji bo alîkariya leşkerî beşdarî hevalbendan dibe û di salên pêş de, bi qasî 120 hezar japonên amerîkî û japoniyan diavêje girtîgehan. Dewletên Yekbûyî polîtîkaya berevaniyê ya "ewropaya yekem" dişopand, digel ku Filîpîn ji hêla Japon ve hatiye dagir kirin û heya ku welat ji hêla hêzên bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî ve di 1944-1945 de azad dibe. Di dema şer de, Dewletên Yekbûyî yek ji "Çar Polîsên" bû ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer, ligel Brîtanya, Yekîtiya Sovyetê û Çînê li hev civiyan. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji şer bêzar derket û bi bandora aborî û leşkerî hîn mezintir bû.

Dewletên Yekbûyî di konferansên Bretton Woods û Yalta de rolek sereke dilîze ku di dema wan de peymanên li ser saziyên nû yên darayî yên navneteweyî û ji nû ve organîzekirina Ewropayê ya piştî şer hatin îmzekirin. Gava ku serkevtinek Hevalbendan li Ewropayê hate bidestxistin, konferansek navneteweyî ya sala 1945an ku li San Fransîsko pêk hat, Peymana Neteweyên Yekbûyî derxist ku piştî şer kete meriyetê. Dewletên Yekbûyî di tebaxa sala 1945an de li bajarên Hîroşîma û Nagazakî li Japonê yekem çekên nukleerî bikaranî; japonî paşê di 2ê îlonê de teslîm dibin û Şerê Cîhanê yê Duyem bi dawî dibe.

### Dewletên yekbûyî yên hemdem (1945–aniha)
thumb|Martin Luther King Jr. axaftina xwe ya "Xewnek min heye" li Bîrdariya Lincoln di Meşa Washingtonê de di 28ê tebaxa sala 1963an de pêşkêş dike.
Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, ji bo nûavakirina Ewropayê piştî hilweşandina şer Dewletên Yekbûyî 13 milyar dolar (115 milyar dolar di 2021 de) peyda dike. Di vê serdemê de di heman demê de destpêka Şerê Sar, bi aloziyên jeopolîtîk ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de û Yekîtiya Sovyetan ji ber cudahiyên îdeolojîk tê meşandin. Her du welatan karûbarên leşkerî yên Ewropayê, bi DYE re birêve dibin û hevalbendên NATOyê li aliyekî û li aliyekî Yekîtiya Sovyetê û dewletên din ên Peymana Warşovayê hene. Dewletên Yekbûyî tevlî operasyonên guhertina rejîmê li dijî çepgirên li ser şer, pevçûnên mîna Şerê Koreyê û Vîetnamê dibe û pêşengiya Pêşbaziya Fezayê dike ku di dawiyê de mirov di sala 1969an de daketin ser rûyê Heyvê.

Li hundurê Dewletên Yekbûyî piştî Şerê Cîhanê yê Duyem mezinbûna aborî, bajarîbûn û mezinbûna bilez a nifûsê pêk tê. Avakirina Pergalek Rêyên Navdewletî binesaziya veguhestina neteweyê veguherand û Alaska û Hawaii wekî eyaletên Dewletên Yekbûyî hatin pejirandin, sînorên welat hate berfireh kirin.

Tevgera mafên sivîl, bi Martin Luther King Jr. di destpêka salên 1960an de dibe rêberek navdarên Dewletên Yekbûyî. Serok Lyndon B. Johnson "Civaka Mezin" da destpêkirin ku polîtîkayên ji bo çareserkirina xizanî û newekheviyên nijadî destnîşan dikir. Tevgera dijberî çandê û tevgera jinan li Dewletên Yekbûyî guhertinên civakî yên girîng bi xwe re anî.

Dewletên Yekbûyî di dema Şerê Yom Kippur de piştgirî da Îsraêlê ku bi vî şerê re krîza neftê ya 1973an derdikeve holê. Di salên 1970an û destpêka salên 1980an de stagflasyon tê dîtin û serok Ronald Reagan bi reformên neolîberal û stratejiyek paşvekêşanê ber bi Yekîtiya Sovyetê ve bersiv da. Di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hilweşîna Peymana Warşovayê û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku dawiya Şerê Sar bû û Dewletên Yekbûyî bi hêz dibe û dibe wek yekane hêza super a cîhanê.

Di sedsala 21an de, DYA bi kêşeyên terorê re rû bi rû ma ku bi Erîşên 11ê Îlonê re ku dibe sedema şerê li dijî terorê û operasyonên leşkeriyên li Efxanistan û Iraqê. Krîza darayî ya 2007-2008 û paşveçûna mezin bandorê li aboriya neteweyî dike. Serokatiyên Barack Obama û Donald Trump guhertinên girîng ên polîtîk û polarîzasyonên siyasî bi xwe re tînin.

## Erdnîgarî
thumb|çep|Nexşeya topografî ya Dewletên Yekbûyî.
Dirêjahiya giştî ya sinorê Dewletên 12 043 kîlomêtre ye ku 8 893 kîlomêtre bi Kanadayê re ye (ji vê 2 477 km bi Alaskayê re ye), 3 326 kîlomêtre bi Meksîkê re û 29 kîlomêtre bi Kubayê (sinorê Guantamoyê) re ye. 48 eyaletên hevgirtî û District of Columbia deverek hevparê 8.080.470 km² rûerd werdigire. Ji vê deverê 7.663.940 km² erdek hevgirtî ye ku ji %83,65 ji tevahiya axa Dewletên Yekbûyî pêk tîne. Nêzîkî ji %15 erdên Dewletên Yekbûyî ji hêla Alaskayê ve, li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur erdê mayî jî li Hawaiiyê ku eyalet û arşîpelek (komgirav) li Okyanûsa Mezin a navendî ye û pênc deverên giraviyên niştecîh lê bênavber ên Porto Rîko, Samoa Amerîkî, Guam, Giravên Marîana Bakur û Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî, tê wergirtin. Dewletên Yekbûyî ji hêla rûerdî ve piştî Rûsya û Çînê ye xwedî sêyem axa herî mezin ê cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî ji hêla bejahî û rûbera giştî ve jî piştî Rûsya û Kanadayê sêyem mezintirîn welatê cîhanê ye.

Deşta peravê ya Deryaya Atlantîkê zêdetir rê dide daristanên darên ku pelên xwe diweşînin û girên Piedmontê. Çiyayên Appalaşiyan û girseya Adirondackê deryaya rojhilat ji Golên Mezin û Mêrgên Navendiya Rojava dabeş dike. Çemê Mississippi–Missouri, çaremîn pergala çemê herî dirêj a cîhanê ye ku bi giranî ji bakur-başûr di dilê welêt de derbas dibe. Deşta *Great Plains* (Deştên Mezin) ber bi rojava ve dirêj dibe ku li başûrê rojhilat ji hêla herêmek bilindahî ve tê qut kirin.

Çiyayên Rocky, li rojavayê Deştên Mezin û li seranserê welêt ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibe ku li Koloradoyê bi 4300 mêtre bilind dibe. Li aliyê rojavayê Deştên Mezin zinar û çolên wek Chihuahua, Sonoran û Mojave hene. Rêzeçiyayên Sierra Nevada û Cascade ku nêzîkî peravên Okyanûsa Mezin e, her du rêz jî digihîjin bilindahiyên 4300 mêtreyê. Xalên herî nizm û bilind ên Dewletên Yekbûyî li eyaleta Kalîforniyayê ne û tenê bi qasî 135 km ji hev dûr in. Xala herî bilind bi 6190,5 mêtre Çiyayê Denaliyê ya Alaskayê ye ku li welat û li Amerîkaya Bakur lûtkeya herî bilind e. Volkanên çalak li seranserê giravên Aleksander û Aleutî yên Alaskayê berbelavin û Hawaii ji giravên volkanîk pêk tê. Supervolkana ku di binê Parka Neteweyî ya Yellowstone de ye li Rockies cihê volkanîk a herî mezin ê volkanîkî ya parzemînê ye.
thumb|Çiyayê Hood, Oregon
Çiyayên volkan ên aktîv ku bi piranî li rojava, li Alaska û li ser giravên Hawaî ne ev in: Çiyayê Rainier (4392 m.), Washington Çiyayê Shasta (4322 m.), Kalîforniya Çiyayê Loa (4171 m.), Hawaî Çiyayê Adams (3743 m.), Washington Çiyayê Hood (3429 m.), Oregon Çiya-cemed Peak (3213 m.), Washington Çiyayê Redoubt (3108 m.), Alaska Çiyayê Saint Helens (2549 m.), Washington.

Çemên herî mezin û dirêj ên Dewleta Yekbûyî ev in: Mîsîsîpî-Mîsûrî : 6 270&nbsp;km Rio Mezin : 3 060&nbsp;km Arkansas : 2 348&nbsp;km Kolorado : 2 317&nbsp;km Ohio : 2 102&nbsp;km Columbia : 2 044&nbsp;km Çemê Snakeyê : 1 670&nbsp;km. Rûbera Golên Mezin bi timamî 250 000&nbsp;km² ye. Golên herî herî mezin ên Dewleta Yekbûyî ev in: Gola Mezin, Gola Huron, Gola Michigan, Gola Érié û Gola Ontario. Golên din ên normalên Dewletên Yekbûyî ev in: Gola mezin a Şor, Gola Champlain, Gola Mead, Gola Powell, Gola Utah û Gola Tahoe ye.
### Avûhewa
thumb|Cureyên avhewayê yên Köppen ên Dewletên Yekbûyî.
Dewletên Yekbuyî bi mezinahiya xwe ya mezin û cihêrengiya erdnîgarî, xwedî piraniya celebên avhewayê ye. Li rojhilatê merîdyana 100an, avhewa ji parzemîna şil a li bakur heya subtropîkal a nerm li başûr diguhere.

Deştên Mezin ên li rojavayê merîdyana 100an xwedî avhewayeke nîv-ziwa ne. Li gelek deverên çiyayî yên Rojavayê Amerîkayê bandora avhewaya alpinî heye. Avhewaya li Deştên Mezin hişk e lê avhewaya başûrê rojavayê çolê, li peravên Deryaya Navîn a li Kalîforniyayê, peravên Oregon û Washington û başûrê Alaskayê xwedî avhewaya okyanûsî ye. Piraniya Alaskayê xwedî avhewaya subarstîk yan jî polarî ye. Hawaii û başûrê Florîda û herêmên li Deryaya Karîbîk û Okyanûsa Mezin tropîkal in.

Eyaletên ku sinorê wan li Kendava Meksîkê ne, mêldarê bahozan in û piraniya tofanên cîhanê li vê herêmê diqewimin, nemaze li deverên Tornado Alley li Midwest û Başûr. Bi tevayî, li Dewletên Yekbûyî ji her welatekî din ê cîhanê zêdetir bûyerên hewayê yên giranbandor diqewime.

Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sedsala 21an de hewaya dijwar pirtir bûye ku sê car zêdetir jimara pêlên germê yên ji salên 1960an de hatine ragihandin. Ji deh salên herî germ ên ku heta niha li 48 eyaletên hevgirtî hatine tomarkirin, di nav heşt salên piştî sala 1998an pêk hatiye. Di salên dawiyê de li Başûrê rojavayê Amerîkayê, zuhabûna berdewam dijwartir bûye.

### Pirrengiyabiyo û parastin
thumb|Eyloyê Rût yan jî Eyloyê Serspî, ji sala 1782an ve teyrê neteweyî ya Dewletên Yekbûyî ye.
Dewletên Yekbûyî yek ji wan 17 welatên megapirrengî ye ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk li welat hene. Nêzîkî 17000 cureyên riwekên damarî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Alaskayê pêk tên û zêdetirî 1800 cureyên riwekên kulîlkî li Hawaii têne dîtin ku cureyên wan li bejahiya sereke ya Dewletên Yekbûyî kêm tê dîtin. Li Dewletên Yekbûyî 428 cureyên ajalên bi gihan, 784 cure çivîk, 311 cureyên ajalên marmarok û 295 amfîbî û 91000 cureyên kêzikan li welat dijîn.

Li tevahiya welat 63 parkên neteweyî hene ku ji hêla Karûbarê Parka Neteweyî ve têne birêvebirin û bi sedan park, daristan û deverên çolê yên federal hene ku ji aliyê Karûbarê Parka Neteweyî û saziyên din ve têne birêvebirin. Bi tevahî, nêzîkî ji %28 ji axa welêt axa alenî ye ku bi gelemperî bi federalî tê birêvebirin. Her çend hinek ji bo sondajên neft û gazê, kanên madenê, bi darkirin, yan jî ji bo deverên xwedî kirina dewaran têne kirêkirin û ji sedî yek jê kêmtir ji bo armancên leşkerî tê bikar anîn, piraniya vê axê parastî ye.

Pirsgirêkên jîngehê yên li Dewletên Yekbûyî nîqaşên li ser neft û enerjiya nukleerî, qirêjiya hewa û avê, parastina jîngeha çolê, daristan û daristanan û guherîna avhewayê ye. Ajansa Parastina Jîngehê ya Dewletên Yekbûyî (EPA) ku bi fermana serokatiyê di sala 1970an de hatiye damezrandin, saziyeke federal e ku bi sepandin û çareserkirina piraniya pirsgirêkên jîngehê ve eleqedar e. Fikra xwezayî ya kovî ji sala 1964an vir ve, bi Qanûna Çolê, rêveberiya erdên giştî ji nû ve hatiye sererastkirin. Qanûna Cureyên Metirsîdar a sala 1973an armanc dike ku celebên xeternak û di xetereyê de ne jîngehên wan biparêze ku ji hêla Xizmeta Masî û Jiyana Kovî ya Dewletên Yekbûyî ve têne şopandin.

Di sala 2020an de, Dewletên Yekbûyî di nav 180 dewletan de di rêza 24ê Îndeksa Performansa Jîngehê de cih girtiye. Dewletên Yekbûyî di sala 2016an de beşdarî Peymana Parîsê ya li ser guherîna avhewayê bûye ku di nav peymanê de gelek bendên parastina jîngehê hene. Amerîka di sala 2020an de, di dema hikumeta Donald Trump de ji Peymana Parîsê vekişiya lê di sala 2021an de carek dîsa tevlî peymanê dibe.

## Rêveberî û polîtîka
thumb|Capitol û du odeyên wê yên zagonsaz, Senato (çep) û Meclîsa Nûneran (rast).
thumb|Qesra Spî, avahî û cihê karê serokê Dewletên Yekbûyî û ofîsa karmendên serokatiyê.
thumb|Avahiya Dadgeha Bilind ku dadgeha herî bilind a neteweyî ye.
Dewletên Yekbûyî ji komarek federal e ku ji 50 eyalet, herêmek federal, pênc herêm û ji çend giravên vala pêk tê. Rêveberiya Dewletên Yekbûyî federasyona herî kevn a cîhanê ye û li gorî Foruma Aborî ya Cîhanê, demokrasiya herî kevn ê cîhanê ye. Rêveberî demokrasiyek nûnerî ya lîberal e "ku tê de desthilatdariya piraniyê bi mafên hindikahiyên re bi qanûnê têne parastin.

Îndeksên demokrasiya sereke bi yekcarî welat wekî demokrasiya lîberal dabeş dike. Îndeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2022an û Barometreya Gendeliyê ya Gerdûnî Dewletên Yekbûyî wekî ku xwediyê astên nizm ên gendeliya rastîn û têgihîştî ye û di rêzên mafên mirovan de Dewletên Yekbûyî di rêzên bilind de cih digire.

Hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê ku navenda wan li Washington, DC ye û bi pergalek kontrol û hevsengiyê ku ji aliyê Destûra Bingehîn ve hatiye destnîşankirin, têne birêvebirin.
* Kongreya Dewletên Yekbûyî, qanûndanînek du alî ye ku ji Senato û Meclîsa Nûneran pêk tê ku qanûnên federal çêdike, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û xwedî hêza ji wezîfe kirinê ye ku bi vê yekê dikare endamên li ser wezîfeyên hikûmeta federal ji wezîfeyên bixe durxistin.
* Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê artêşê ye ku berî ku ew bibin qanûn (bi şertê ku kongreyê bişopîne), dikare pêşnûmeqanûnan veto bike û endamên kabîneyê (li ser pejirandina senatoyê) û karbidestên din destnîşan dike ku qanûn û siyasetên federal bi navgîniya dezgehên xwe ve birêvedibin û bicîh dikin.
* Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî û dadgehên jêrîn ên federal ku dadwerên wan ji hêla serok ve bi erêkirina Senatoyê têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û yên ku ew nedestûrî dibînin hildiweşînin.

Serok çar sal kar dike û dibe ku ji du caran zêdetir ji bo meqamê were hilbijartin. Serok ne bi dengdana rasterast lê bi pergalek koleja hilbijartinê ya nerasterast ku tê de dengên diyarker ji eyalet û Herêma Kolombiyayê re têne dabeş kirin, tê hilbijartin. Dadgeha Bilind ku ji aliyê serokê dadwerê Dewletên Yekbûyî ve tê rêvebirin ji 9 endamên pêk tê ku heta ku li jiyanê bin, li ser kar dimînin. Dema ku valahiyek çêbibe endamê nû ji hêla serokê dadgehê ve têne tayîn kirin.

Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî wekî belgeya qanûnî ya herî bilind a welêt, sazûman û berpirsiyariyên hikûmeta federal û têkiliya wê bi dewletan re saz dike. Destûr Bingehîn a Dewletên Yekbûyî heta 27 caran hatiye guhertin.

Dewletên Yekbûyî her çend partiyên din berendamên xwe destnîşan kirine be jî di piraniya dîroka xwe de di bin pergalek du-partî ya nefermî ya nekodkirî de hatiye birêvebirin. Her du partiyên sereke bi demê re hatiye guhertin ku Komarparêz û Demokrat niha du partiyên sereke ne û welat niha di Sîstema Partiya Pêncem yan Şeşem de ye.
### Dabeşên jêrîn
thumb|çep|Nexşeyê herêmên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Mariana yên Bakur, Porto Rîko û Giravên Virgin ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne
Di sîstema federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de, desthilatên serwerî di navbera sê astên hikûmetê de hatine parve kirin ku di destûra bingehîn de wekê hikûmeta federal, eyalet û eşîrên hindî hatiye destnîşankirin. Her wiha Dewletên Yekbûyî serweriya xwe li ser pênc herêman îdia dike ku di nav de Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Maryana yên Bakur, Porto Rîko, û Giravên Vîrjînên Dewletên Yekbûyî hene.

Welatiyên 50 eyaletan ji aliyê hikûmeta eyaleta xwe ya hilbijartî ve, li gorî destûrên eyaletan ku bi destûra neteweyî re lihevhatî ne û ji aliyê hikûmetên herêmî yên hilbijartî ve ku beşên îdarî yên dewletekê ne, têne birêvebirin. Eyalet li herêma an jî hevwateyên herêman hatine dabeşkirin û (ji xeynî Hawaiî) li şaredariyan jî hatine dabeşkirin ku her yek ji wan ji aliyê nûnerên hilbijartî ve tênr birêvebirin. Herêma Kolombiyayê herêmeke federal e ku paytexta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Washington, D.C. li vir e. Herêma federal dabeşkirineke îdarî ya hikûmeta federal e.

Welatê hindî ji 574 eşîrên ku ji hêla federal ve hatine naskirin û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Welat bi hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, bi Washingtonê re têkiliyek hikûmet-bi-hikûmetê didomînin û bi qanûnî wekê neteweyên girêdayî navxweyî yên xwedî mafên serweriya eşîrî yên xwerû hatine pênase kirin.

Ji xeynî pênc herêmên sereke, DYA her wiha serweriya xwe li ser Giravên Biçûk ên Derveyî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên li Okyanûsa Pasîfîk û Karayîban îdia dike. Heft giravên bê nifûs ên daîmî yên ku nayên nîqaşkirin Girava Baker, Girava Howland, Girava Jarvis, Atola Johnston, Kingman Reef, Atola Midway û Atola Palmyra ne. Serweriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser Bajo Nuevo Bank, Girava Navassa, Serranilla Bank û Girava Wake ya bê nifûs e.
### Partiyên siyasî
Destûra bingehîn li hemberê partiyên siyasî bêdeng dimîne. Lêbelê di sedsala 18an de bi partiyên federalîst û dij-federalîst bi awayekî serbixwe pêş ketine. Her çiqas partî bi demê re biguherin jî, ji wê demê vir ve, Dewletên Yekbûyî wekê sîstemeke du-partî ya de fakto hatiye birêvebirin. Ji nîvê sedsala 19an vir ve du partiyên sereke yên neteweyî ya Partiya Demokrat û Partiya Komarparêz ne ku bi berdewamî yek ji van partiyan Amerîkayê birêve dibe. Du partiyên din jî di platforma xwe ya siyasî de wekê hinek lîberal tê dîtin û partiyeke din jî di platforma xwe de wekê hinek muhafezekar tê dîtin.
### Têkiliyên derve
thumb|Navenda Neteweyên Yekbûyî ji sala 1952an vir ve li kêleka Çemê Rojhilat li Midtown Manhattanê ye ku di sala 1945an de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yek ji endamên damezrîner ên saziyê bû
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî avaniyeke damezrandî ya têkiliyên derve ye û ji sala 2024an vir ve duyem koma dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî endamekî mayînde yê konseya ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye û baregeha Neteweyên Yekbûyî li vir e. Di heman demê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê endamê rêxistinên nav-hikûmî yên wekê G7, G20 û OECDyê ye. Nêzîkî li hemî welatên cîhanê balyozxane hene û gelek ji wan jî balyozxaneyên wan (nûnerên fermî) li Dewletên Yekbûyî hene. Bi heman awayî, hema hema hemî welat, ji xeynî Îran, Koreya Bakur û Bûtanê, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî erkên dîplomatîk ên fermî ne. Her çiqas Taywan têkiliyên dîplomatîk ên fermî bi DYAyê re tine bin jî, têkiliyên nefermî yên nêzîk berdewam dike. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêkûpêk alavên leşkerî dide Taywanê ku pêşî li êrîşkariya potansiyel a Çînê bigire. Dema ku Dewletên Yekbûyî tevlî Goftûgoya Ewlehiyê ya Çaralî bi Awistralya, Hindistan û Japon re bûye, bala wê ya jeopolîtîk jî ber bi Hindo-Pasîfîkê ve çûye.

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Keyaniya Yekbûyî re xwedî "danûstandineke taybet" e û bi Kanada, Awistralya, Zelandaya Nû, Filipîn, Japon, Koreya Başûr, Îsraêl û çend welatên Yekîtiya Ewropayê yên wekê Fransa, Îtalya, Almanya, Spanya û Polonyayê re pêwendiyên bi hêz hene. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi hevpeymanên xwe yên NATOyê re li ser mijarên leşkerî û ewlehiya neteweyî û bi welatên li parzemîna Amerîkayê re jî bi rêya rêxistina dewletên amerîkî û bi peymana bazirganiya azad a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Meksîk û Kanadayê re ji nêz ve dixebite. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêya peymana komeleya azad, desthilat û berpirsiyariya parastina navneteweyî ya têkûz ê ji bo Mîkronezya, Giravên Marşalê û Palauyê bi kar tîne. Welat bi Hindistanê re hevkariya xwe yê stratejîk zêde kiriye û di heman demê de têkiliyên bi Çînê re jî her ku çûye xirabtir bûye.

Ji sala 2014an vir ve DYA bûye hevalbendekê sereke yê Ûkraynayê. Piştî ku Donald Trump di sala 2024an de wek serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat hilbijartin, wî hewl daye ku bi danûstandinan dawî li Şerê Rûsya û Ûkraynayê bîne.
### Hêz
thumb|Dîmenek ji balafira şer a F35 ku yek ji balafirên şer ên artêşa Dewletên Yekbûyî ye.
thumb|Piyadeyên Firqeya Zirxî ya 1em, wesayîteke zirxî ya M2 Bradley, û helîkopterên êrîşê yên AH-64 Apache wekê beşek ji Hêza Peywirê ya Hevbeş a Hevbeş - Operasyona Biryardariya Xwezayî li Rojavayê Kurdiatanê.
Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê hêzên çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û serokên hêzên çekdar, wezîrê parastinê û serfermandarên giştî ya hêzên çekdarî erkdar dike. Wezareta parastinê ku baregeha wezaretê li Pentagonê, li nêzîkî Washington, D.Cyê ye ku pênc ji şeş şaxên xizmetê ye û ji artêşa dewletên yekbûyî, hêzên deryayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî û ji hêzên fezayê pêk tên, birêve dibe. Parastina peravê di dema aştiyê de ji aliyê eezareta ewlekariya navxweyî ve tê birêvebirin û di dema şer de jî li gorî pêwîstiyan dikare ji aliyê wezareta deryayî re were veguheztin. Hêza giştî ya tevahiya artêşê nêzîkî ji 1,3 milyon şervanên çalak û nêzîkî 400.000 şervanên cîgir pêk hatiye.

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de 997 milyar dolar li ser artêşa xwe xerc kiriye ku ev jî lêçûna herî zêdeyê cîhanê ye ku ji %37ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û ji %3,4ê GDPya welêt pêk tîne. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê ji %42ê çekên nukleerî yên cîhanê ye ku piştî ya Rûsyayê duyem rêjeya zêde ya çekên nukleerî ye. Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi berfirehî wekê artêşa herî bihêz û artêşa herî pêşketî ya cîhanê hatiye hesibandin.

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, piştî artêşa rizgariya gelê Çînê û hêzên kekdar ên Hindistanê, xwediyê sêyem hêzên çekdar ên hevbeş ên herî mezin ê li cîhanê ye. Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 800 baregeh li derveyî welat ava kiriye û zêdetirî 100 personelên çalak li 25 welatên biyanî belav dike. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji damezrandina xwe yê ji sala 1776an ve de zêdetirî 400 destwerdanên leşkerî pêk anîye ku zêdetirî nîvê van destwerdanan di navbera salên 1950 û 2019an de pêk hatiye û ji %25 destwerdanan jî di serdema piştî Şerê Sar de pêk hatiye.

Hêzên parastina dewletê (SDF) yekîneyên leşkerî ne ku di bin desthilata yekane ya hikûmetek dewletekê de kar dikin. SDF ji aliyê qanûnên eyalet û federal ve hatine destûr kirin lê di bin fermandariya parêzgarê eyaletê de ne. Berevajî vê 54 rêxistinên parastina neteweyî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di bin kontrola dualî ya hikûmetên eyalet an herêmî û hikûmeta federal de ne ku yekîneyên wan jî dikarin bibin saziyên federal lê SDF nikare bibe federal. Karmendên parêzvanên neteweyî yên dewletek an herêmekê dikarin ji aliyê serok ve li gorî guherandinên qanûna parastina neteweyî ya sala 1933an werin federalîzekirin; vê qanûnê parêzvan ava kiriye û yekbûna yekîneyên û personelên parêzvanên neteweyî yên artêşê û parêzvanên neteweyî yên hewayî di nav artêşa dewletên yekbûyî û (ji sala 1947an vir ve) di nav hêza hewayî ya Dewletên Yekbûyî de peyda dike. Hejmara giştî ya endamên parastina neteweyî nêzîkî 430.000 kes e lê hêza hevbeş a SDFê ya texmînkirî ji 10.000 kesan kêmtir e.

### Bicîhanîna qanûnê û dadweriya cezayî
thumb|çep|Avahiya J. Edgar Hoover ku baregeha Buroya Lêpirsînê ya Federal (FBI) ya li Washington, D.C. yê ye.
Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 18.000 ajansên polîsê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene ku ji qada herêmî bigire heya qada neteweyî erkên xwe berdewam dikin. Qanûn a li Dewletên Yekbûyî bi giranî ji aliyê departmanên polîsên herêmî û departmanên şerîf ve li herêmên şaredarî an wîlayetên wan têne bicîhanîn. Departmanên polîsên eyaletê li eyaletên xwe xwedî desthilatdarî ne û ajansên federal ên wekê Buroya Lêpirsînê ya Federal (FBI) û Xizmeta Marşalên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî desthilatdariya neteweyî û erkên taybetî ne ku di erkên wekî parastina mafên sivîl, ewlehiya neteweyî, bicîhanîna biryarên dadgehên federal ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û qanûnên federal û çalakiyên sûc ên navdewletî de cih digirin. Dadgehên eyaletê hema hema hemî dozên sivîl û cezayî birêve dibin ku di heman demê de dadgehên federal hejmareke pir kêmtir ji dozên sivîl û cezayî yên ku bi qanûna federal ve girêdayî ne, biryar didin.

Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "sîstemeke dadweriya cezayî" ya yekgirtî tune ye. Sîstema zindanên Amerîkayê bi piranî nehevseng e ku bi hezaran sîstemên kêmserbixwe hene ku li ser astên federal, eyalet, herêmî û eşîrî dixebitin. Di sala 2025an de, "di vê sîstema girtîgehan de nêzîkî 2 milyon kes li 1.566 girtîgehên eyaletan, 98 girtîgehên federal, 3.116 girtîgehên herêmî, 1.277 navendên selihkirina ciwanan, 133 navendên ragirtina koçberan û 80 girtîgehên welatê hindî û her wiha li girtîgehên leşkerî, navendên ragirtina sivîl, nexweşxaneyên psîkiyatrîk ên eyaletê û girtîgehên li axên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de cih digirin."

Tevî sîstemên cuda yên girtinê, çar saziyên sereke serdest wekê girtîgehên federal, girtîgehên eyaletê, girtîgehên herêmî û dezgeyên selihkirina ciwanan hene. Zindanên federal ji aliyê buroya federal a zindanan ve têne birêvebirin û girtiyên pêşdarzî û her wiha kesên ku ji ber sûcên federal hatine mehkûmkirin jî vedihewîne. Zindanên eyaletê ku ji aliyê daîreya sererastkirinê ya her eyaletê ve têne birêvebirin, kesên ku ji ber sûcên giran hatine cezakirin û cezayê girtîgehê (bi gelemperî ji salekê dirêjtir) distînin, digirin. Zindanên herêmî saziyên wîlayet an şaredariyê ne ku bersûcan berî darizandinê digirin û ew her wiha kesên ku cezayên kurt (bi gelemperî di bin salekê de) distînin jî digirin. Dezgehên selihkirina ciwanan ji hêla hikûmetên herêmî an eyaletî ve têne xebitandin û ji bo her kesên temenbiçûkê ku wekê sûcdar tê hesibandin û ji aliyê dadwerek ve fermana girtinê heye, wekê cihên demdirêj têne bikar anîn.

Di meha çileya sala 2023an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî rêjeya şeşem a herî bilind a girtî yên li cîhanê bû ku ji her 100.000 kesan 531 yek kes girtî bûn û xwedî girtîgehên herî mezin ê cîhanê û nifûsa di girtîgehan de bû ku bi zêdetirî 1,9 milyon kesên girtî hene. Analîzek li ser bingeha daneyên mirinê ya Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ya sala 2010an nîşan daye ku rêjeyên kuştinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "7 caran ji welatên din ên bi dahata bilind zêdetir bûn ku ev yek ji ber rêjeya kuştinên bi çekan 25 caran zêdetir bû".

### 50 eyaletên Dewletên Yekbûyî
thumb|300px|Nexşeya Dewletên DYAyê

## Aborî
thumb|Apple Park navenda pargîdaniya Apple ye ku yek ji pargîdaniyên mezin ên cîhanê ye ku amûrên teknolojîk çêdike.
thumb|Dîmenek ji Borsaya New Yorkê ya li Wall Streetê ku ji hêla sermayeya bazarê ve borsaya herî mezin a cîhanê ye.
Dewletên Yekbûyî ji sala 1890an vir ve aboriya herî mezin a cîhanê ye. Dahata berhema navmalî ya Dewletên Yekbûyî (GDP) ya sala 2023an ku ji zêdetirî 27 trîlyon dolar e, di cîhanê de dahata herî bilind bû ku ji %25ê aboriya gerdûnî an jî %15 hevsengiya hêza kirînê (PPP) pêk tîne. Ji sala 1983an heya sala 2008an mezinbûna GDP-ya salane ya Dewletên Yekbûyî ji %3.3 bû. Di heman salê de mezinbûna aborî yên welatên G7 yê mayî bi navgînî ji %2.3 bû. Dema ku ji bo hevsengiyên hêza kirînê (PPP) tê verast kirin ku di rêza duyemîn de ye û ji aliyê GDP-ya serekî ya bi PPP ve hatiye verast kirin de di rêza nehan de ye, Dewletê Yekbûyî ji hêla GDP-ya nomînal ve di cîhanê de di rêza yekem de ye. Dewletên Yekbuyî di nav welatên OECDê de xwedî dahata herî zêde ya malê ye ku dikeve serê mirovên malê. Li gorî daneyên sibata sala 2024an tevahî deynê hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî 34.4 trilyon dolar bû.

Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ji aliyê dahatê ve 136 pargîdanî ji sala 2023an vir ve li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Dolarê Amerîkî diravê herî zêde ye ku di danûstandinên navneteweyî de tê bikar anîn û diravê herî serekeyê cîhanê ye ku tê rezerve kirin ku ji aliyê aboriya serdest a welat ve, artêş, pergala petrodollar û eurodollar û bazara xezîneyên mezin ên Dewletên Yekbûyî ve tê piştgirî kirin. Dolarên amerîkî li gelek welatan wekî diravê fermî tê bikar anîn û li hinek welatan jî wekê pereyê defakto tê bikar anîn. Tevî welatên Peymana Dewletên Yekbûyî-Meksîk-Kanada (USMCA), bi gelek welatan re peymanên bazirganiya azad heye. Dewletên Yekbuyî di sala 2019an de di Rapora Pêşbaziya Gerdûnî de, piştî Sîngapûrê di rêza duyem de cih girtiye. Her çiqas Dewletên Yekbûyî gihîştiye astek pêşketinê ya post-pîşesaziyê û bi gelemperî wekî xwedî aboriya karûbar hatiye binav kirin jî welat wekê hêzeke pîşesaziyê ya sereke dimîne.

Bajarê New Yorkê navenda darayî ya sereke ya cîhanê ye û navenda aboriya herî mezin a metropolî ya cîhanê ye. Borsaya New Yorkê û Nasdaq ku her du jî li bajarê New Yorkê ne ku ji hêla sermayeya bazarê û qebareya bazirganiyê ve du borsayên herî mezin ên cîhanê ne. Dewletên Yekbûyî di gelek warên aborî de li pêş an nêzîkê rêzên pêşîn de ye ku di nav de teknolojî û nûbûn heye û di gelek warên aborî de nemaze di hişê çêkirî, elektronîk û komputer; derman û alavên tibî, esmanî û leşkerî de pêş ketiye. Hevkarên herî mezin ên bazirganiyê yên Dewletên Yekbûyî Yekîtiya Ewropayê, Meksîk, Kanada, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Keyaniya Yekbûyî, Vîetnam, Hindistan û Taywan in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de derhanîn a herî mezin û duyem mezintirîn hinardekarê herî mezinê cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî heta niha mezintirîn hinardekarê karûbarê cîhanê ye.

Dewletên Yekbûyî ji dawiya salên 1950an vir ve bernameyeke fezayê birêve dibe ku bi damezrandina Rêvebiriya Hewayî û Fezayê ya Neteweyî (NASA) di sala 1958an de dest pê kir. Hewldanên din ên mezin ên NASAyê ku di nav de bernameya Space Shuttle (1981-2011), bernameya Voyager (1972-niha), teleskopa fezayê Hubble û James Webb (bi rêzê ve di 1990an û 2021ê de hatine şandin) û Bernameya Lêgerîna Marsê ya pir-mîsyonî (*Spirit* û *Opportunity*, *Curiosity* û *Perseverance*) heye.

Welatiyên amerîkî di nav dewletên endamên OECD de xwedî dahata navîn a malbat û karkeran e û ji sala 2023an vir ve jî welatê çarem e ku xwedî dahata herî zêde yê malê ya navîn e. Li gorî daneyên sala 2023an lêçûnên xerckirina kesane ya li seranserê Dewletên Yekbûyî zêdetirî 18.5 trilyon dolarên amerîkî ye ku Dewletên Yekbûyî xwedî aborîyeke giran a xerîdaran e ku heya niha bûye mezintirîn bazara xerîdar a cîhanê. Dewlemendî li Dewletên Yekbûyî pir zêde ye ku %10 ê herî dewlemend ê nifûsa mezinê welat xwediyê %72 ji dewlemendiya malbatê ya welêt e. Newekheviya dahatê li Dewletên Yekbûyî di asta herî bilind de ye ku ji pêncan yek ê jortirîn ji dahatan zêdetirî nîvê hemî dahatê digire.
## Demografî
### Nifûs

Buroya nîfûsjimêriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) di 1ê nîsana sala 2020an de 331.449.281 welatî ragihandiye ku bi vê yekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştî Hindistan û Çînê bûye sêyem welatê herî qerebalix ê cîhanê. Texmîna fermî ya ofîsa nifûsjimêriyê ya sala 2025an nifûsa Dewletên Yekbûyî 341.784.857 kes bû ku ji nifûsjimêriya sala 2020an vir ve rêjeya nifûsê ji %3,1 zêde bûye. Li gorî saeta nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (U.S. Population Clock) di 1ê tîrmeha sala 2024an de, nifûsa Dewletên Yekbûyî her 16 çirkeyeke carekê kesek, an jî rojane nêzîkî 5.400 zarok jidayîk dibin. Di sala 2023an de ji %51ê Amerîkiyên 15 salî û mezintir ên zewicî bûn, ji %6ê ji wan jinebî bûn, ji %10ê ji wan ji hev veqetiyabûn û ji %34 jî qet nezewicî bûn. Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya jidayîk bûna li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li serê her jinekê 1.6 zarok bû û bi rêjeya ji %23ê bû û di sala 2019an de Dewletên Yekbûyî xwedî rêjeya herî bilind ê zarokên ku di malên yekbav û yekdayîk de dijîn ên li cîhanê bû. Piraniya amerîkiyan li derbajarî yên deverên mezin ên metropolan dijîn.

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî nifûseke cihêreng e ku ji 37 komên bav û kalan ji milyonekê zêdetir endamên wan hene. Amerîkîyên spî ku bi eslê xwe ji Ewropa, Rojhilata Navîn an ji Afrîkaya Bakur in ku bi rêjeya ji %57,8ê ji nifûsa Dewletên Yekbûyî, koma herî mezin a nijadî û etnîkî pêk tînin. Amerîkîyên hispanîk û latînî koma duyem a herî mezin pêk tînin û ji %18,7ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin. Amerîkîyên afrîkî koma sêyem a herî mezin a bav û kalên li welat pêk tînin û ji %12,1ê tevahiya nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin. Amerîkîyên asyayî koma çarem a herî mezin a welat in ku ji %5,9ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk anîne. 3,7 milyon xwemaliyên amerîkî yên welat nêzîkî ji %1ê ji nifûsa giştê pêk tînin û nêzîkî 574 eşîrên xwemalî ji aliyê hikûmeta federal ve têne naskirin.

### Ziman
thumb|Zimanên herî zêde yên ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tên axaftin
Her çiqas li Dewletên Yekbûyî gelek ziman û zarava werin axaftin jî, zimanê îngilîzî zimanê herî berbelavê li welat ku ji aliyê girseyeke mezin ve tê axavtin û tê nivîsandin. Zimanê îngilîzî zimanê fermî yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û di sala 2025an de, fermana rêveberiyê bi biryarnameya 14224an zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ragihandiye. Ji ber ku kongreyê qet qanûnek dernexistiye ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ji bo her sê şaxên federal destnîşan bike, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ti zimanekî fermî tuneye. Lêbelê hinek qanûn, wekê şertên hemwelatîbûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, zimanê îngilîzî standard kirine.

Bîstûheşt eyalet û Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qanûnên wan hene ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî yê yekane destnîşan dikin û di heman demê de li 19 eyalet û li Kolombiyayê ti zimanekî fermî tune ne. Sê eyalet û çar herêmên DYAyê ji xeynî îngilîzî zimanên herêmî an xwemalî nas kirine ev in: Hawaiî (zimanê hawaî), Alaska (bîst zimanên xwemalî), Dakotaya Başûr (zimanê sioux), Samoaya Amerîkî (zimanê samoayî), Porto Rîko (zimanê spanî), Guam (zimanê khamorro) û Giravên Mariana yên Bakur (zimanê karolînî û Chamorro). Bi tevahî, 169 zimanên xwemaliyên yên amerîkî li Dewletên Yekbûyî ji welatiyên xwemalî têne axaftin. Li Porto Rîkoyê, zimanê spanî ji zimanê îngilîzî zêdetir tê axaftin.

Li gorî rapirsiya civaka amerîkî (2020) li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 245,4 milyon kesên ku temenê wan pênc salî û mezintir e li malê tenê bi îngilîzî diaxivîn. Nêzîkî 41,2 milyon kes li malê bi spanî diaxivîn ku bi vê awayê zimanê spanî dibe duyem zimanê herî zêde ku tê bikar anîn. Zimanên din ên ku ji aliyê milyonek an jî zêdetir kesan ve li malê têne axaftin ev in: çînî (3,40 milyon), tagalogî (1,71 milyon), viyetnamî (1,52 milyon), erebî (1,39 milyon), fransî (1,18 milyon), koreyî (1,07 milyon) û rûsî (1,04 milyon). Zimanê almanî ku di sala 2010an de ji aliyê milyonek kesan ve li malê dihat axaftin, di sala 2020an de daketiye 857.000 axaftvanan.

### Koçberî
girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|thumb|çep|Rêjeya nifûsa biyanî ya li Dewletên Yekbûyî bi demê re ji 1850 heya 2020an
Nifûsa koçber a Amerîkayê bi awayekî mutleq mezintirîn nifûsa herî koçber ê cîhanê ye. Di sala 2022an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê 87,7 milyon koçber û zarokên koçberan ên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji dayik bûne hebûn ku ev hêjmar nêzîkî ji %27ê nifûsa giştî ya Amerîkayê pêk tîne. Di sala 2017an de ji nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên ku li derveyî welat ji dayik bûne, nêzîkî ji %45 (20,7 milyon) welatiyên xwezayî bûn, ji %27 (12,3 milyon) welatiyên daîmî yên qanûnî bûn, ji %6 (2,2 milyon) welatiyên demkî yên qanûnî bûn û ji %23 (10,5 milyon) koçberên bêqanûnî bûn.

Di sala 2019an de, welatên sereke yên ku koçber lê hatine Meksîk (ji %24ê koçberan), Hindistan (ji %6 ê koçberan), Çîn (ji %5 ê koçberan), Filipîn (ji %4,5 ê koçberan) û El Salvador (ji %3 ê koçberan) e. Di sala darayî ya 2022an de, zêdetirî milyonek koçber (ku piraniya wan bi rêya yekbûna malbatê hatine Dewletên Yekbûyî) mafê rûniştinê ya qanûnî wergirtine. Hêjmara koçberên bê belge li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2023an de gihîştiye asta herî bilind ku gihiştiye 14 milyonan.

### Dîn
Guhertoya yekem azadiya li welat dînperestiyê mîsoger dike û qedexe kiriye ku kongre bi ti awayî nikare qanûnên têkildarî dînê derxe. Li Dewletên Yekbûyî pratîkên dînî berbelav in ku di nav pratîkên herî cihêreng ên cîhanê de ye û pir zindî ye.

Dewletên Yekbuyî ya Amerîkayê xwediyê nifûsa herî mezin a xiristiyan ên li cîhanê ye ku çarem nifûsa herî mezin a katolîkan vedihewîne. Baweriyên din ên girîng ên li Amerîkayê cihûtî, bûdîzm, hindûîzm, îslam, serdema nû û dînên xwemaliyên smerîkî ne. Pratîka dînî li gorî herêman bi girîngî diguherin. Di heman demê de "deîzma merasîmî" di çanda amerîkî de gelemperî ye.

Piraniya Amerîkiyan baweriya xwe bi hêzek bilindtir an hêzek giyanî tînin ku beşdarî pratîkên giyanî yên wekê dia dibin û xwe dîndar an giyanî dihesibînin. Li "kembera mizgîniyê" ya başûrê Dewletên Yekbûyî, protestanîzma evanjelîk roleke girîng di warê çandî de dilîze ku New England û Rojavayê Dewletên Yekbûyî mêla wan heye ku zêdetir sekuler bin. Mormonîzm, tevgereke restorasyonê ye ku di sala 1847an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye damezrandin ku dîneke serdest ê li Utahê ye û dîneke sereke yê li Idahoyê ye.
### Tendûristî
thumb|
Navenda pizîşkî ya Teksasê li Houstonê ku mezintirîn kompleksa pizîşkî ya cîhanê ye. Di sala 2018an de 120.000 kes lê dixebitîn û 10 milyon nexweş li navendê hatine derman dikirin.
Li gorî navendên kontrol û pêşîlêgirtina nexweşiyan (CDC), temenê navînî yê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de gihîştiye 79,0 salan ku ev asta herî bilind a tomar kirî ye. Ev yek li gorî sala 2023an 0,6 sal zêde bûye. CDCyê vê başbûnê bi kêmbûna girîng a hejmara dozên zêde yên dermanan ên kujer li welêt ve girêdaye û destnîşan kiriye ku "piştî wê penceşêr û birîndarîyên bêhemdî tên, nexweşiya dil hê jî sedema sereke ya mirinên li Dewletên Yekbûyî ye". Di sala 2024an de temenê jiyanê ya mêrên amerîkî ji dema jidayîk bûnê ve gihîşt 76,5 salan (+0.7 sal li gorî sala 2023an) û temenê jiyanê ya jinan jî gihiştiye 81,4 (+0.3 sal) salan. Ev rêje ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji yên welatên din ên dewlemend û pîşesazî kêmtir bûye û ji wê demê ve valahiya "nebaşiya tenduristiyê" ya amerîkiyan zêde bûye.

Fona Commonwealthê di sala 2020an de ragihandiye ku Amerîka di nav welatên bi dahata bilind de xwedî rêjeya xwekuştinê ya herî bilind e. Nêzîkî sêyek ji nifûsa kesên mezin a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qelew in û sêyeka din jî zêde bi kîlo ne. Pergala tenduristiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, hem bi lêçûnên serê kesî û hem jî wekê rêjeyek ji GDPê, ji welatên din ên cihanê pir zêdetir xerc dike lê ji ber sedemên nîqaşkirî, dema ku li ber pergalên welatên dijber tê berhev kirin, encamên tenduristiyê yên xerabtir bi dest dixe. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tekane welatê pêşketî ye ku sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî tune ye û rêjeyeke girîng ê ji nifûsê sîgorteya wan ê tenduristiyê tune ye. Sîgorteya tenduristiyê ya ji aliyê hikûmetê ve ji bo kesên xizan (Medicaid) û ji bo kesên ji 65 salî mezintir (Medicare) ji bo amerîkiyên ku şertên dahat an temenê bernameyan bicîh tînin tê bikaranîn. Di sala 2010an de, serokê wî demê Obama qanûna parastina nexweşan û lênihêrîna bi erzanî derxistiye. Jiber kirina zarokan li Dewletên Yekbûyî ji aliyê federal ve nayê parastin û li 17 eyaletan neqanûnî ye an jî bi sinor e.

### Perwerdehî
thumb|Nêzîkî ji %77ê xwendekarên zanîngehên amerîkî beşdarî saziyên giştî dibin ku di nav de Zanîngeha Vîrjînyayê heye ku ji aliyê Thomas Jefferson ve di sala 1819an de hatiye damezrandin
Perwerdehiya seretayî û navîn a amerîkî ku li Dewletên Yekbûyî wekê K-12 ("ji baxçeyê zarokan heta pola 12an") tê zanîn, nenavendî ye. Pergalên dibistanan ji aliyê hikûmetên eyalet, herêmî û carinan jî ji aliyê şaredariyan ve têne birêvebirin û ji aliyê wezareta perwerdehiya Dewletên Yekbûyî ve têne birêve birin. Bi gelemperî, zarokên li seranserê welat mecbûr in ku ji pênc an şeş saliya xwe heta 18 saliya xwe biçin dibistanê an jî dibistanek malê ya pejirandî (baxçeyê zarokan an pola yekem). Ev yek pir caran xwendekaran digihîne pola 12an ku sala dawî ya lîseya Dewletên Yekbûyî lê hinek eyalet û herêm dihêlin ku ew zûtir, di 16 an 17 saliya xwe de dibistanê biterikînin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji her welatekî din zêdetir dirav li ser her xwendekarekî xerc dike ku di salên 2020 û 2021an de bi navînî 18.614 dolar salane ji bo her xwendekarekî dibistana seretayî û navîn a dewletê tê xerckirin. Di nav amerîkiyên 25 salî û mezintir de ji %92,2 ji lîseyê mezûn bûne, ji %62,7 çûne hinek zanîngeh, ji %37,7 bawernameya lîsansê wergirtine û ji %14,2 jî bawernameya masterê wergirtine. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî asta gerdûnî ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi 411 kesên xelatgir (bi wergirtina 413 xelatan) ji hemî welatan, welatê herî zêde ye xelata nobelê wergirtiye.

Perwerdehiya bilind a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê binavûdengeke cîhanî bi dest xistiye. Gelek ji zanîngehên herî baş ên cîhanê ku ji aliyê rêxistinên lîste kirin ên cûrbecûr ve hatine lîste kirin, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku di nav de 19 ji 25 zanîngehên herî baş de ne. Her çend gelek zanîngeh û kolejên taybet ên welat nêzîkî ji %20ê hemî xwendekarên amerîkî werbigirin jî, perwerdehiya bilind a amerîkî ji di bin rêvebiriya pergalên zanîngehên dewletê de ye.

Di derbarê lêçûnên giştî yên li ser perwerdehiya bilind de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji navînîya OECD yê ji bo her xwendekarekî zêdetir dirav xerc dike û amerîkî di lêçûnên giştî û taybet de ji hemî neteweyên din zêdetir dirav xerc dikin. Kolej û zanîngehên ku rasterast ji aliyê hikûmeta federal ve têne fînanse kirin, diravê xwendinê nastinin û bi personelên leşkerî û karmendên hikûmetê ve sinordar in ku di nav wan de akademiyên xizmeta Dewletên Yekbûyî, dibistana postgraduate ya deryayî û zanîngehên karmendên leşkerî hene. Tevî hinek bernameyên bexşandina deynên xwendekaran, deynên mayî yên xwendekaran di navbera salên 2010 û 2020an de ji %102 zêde bûye û di sala 2022an de ji 1,7 trilyon dolarê derbas bûye.

## Çand û civak
[çep|thumb|[Peykerê Azadiyê (Azadiya Ronahîkirina Cîhanê) li Girava Azadiyê ya li Harbora New Yorkê ye ku diyariyek e Fransayê ya sala 1866an e ku bûye sembola îkonîk a xewna amerîkî.]]
Amerîkiyan bi kevneşopî bi baweriya siyasî ya yekgirtî di "Keymanek Amerîkî" de têne destnîşan kirin ku li ser razîbûna desthilatdaran tekez dike ku azadî, wekheviya di bin qanûnê de, demokrasî, wekheviya civakî, mafên milkiyetê û vebijarka ji bo desthilatdariya bisinor dike. Amerîka ji aliyê çandî ve welat wekê xwedî nirxên ferdperestî û xweseriya kesane û her weha xwedan ehlaqek xebatê ya bihêz, hevberhevî û altruîzma dilxwazî ya li hember kesên din hatiye binav kirin. Li gorî lêkolîneke sala 2016an ji aliyê Weqfa Alîkariya Xêrxwaziyê ya Amerîkayê hatiye kirin ku amerîkî ji %1.44 ji tevahî GDP-ê ji saziyên xêrxwaziyan re dişînin ku ev jî rêjeya herî bilind ê li cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê malavaniya cûrbicûr komên etnîkî, kevneşopî û nirxan kiriye. Hêza nerm a çandî û aborî ya girîng bi dest xistiye.

Nêzîkî hemî amerîkîyên heyî an bav û kalên wan di nav pênsedsalên borî de ji Ewropa, Afrîka û ji Asyayê ("Cîhana Kevin") koçê Amerîkayê bûne. Çanda sereke ya amerîkî çandeke rojavayî ye ku bi piranî ji kevneşopiyên koçberên ewropî bi bandorên ji gelek çavkaniyên din ve, wekê kevneşopiyên ku ji aliyê koleyên ji Afrîkayê ve hatine neqilkirin tê. Ligel ku koçberên ku beşdarê çanda sereke ya amerîkî dibin û bi gelemperî di nav wan de asîmîle dibin, koçberiya vê dawîyê ya ji Asyayê û nemaze li Amerîkaya Latînî tevliheviyeke çandî zêde kiriye ku wekê potek helandinê ya homojen û taseyek seletê ya heterojen tê binav kirin. Xewna Amerîkî an têgihîştina ku amerîkî ji tevgera civakî ya bilind kêfxweş dibin, di kişandina koçberan de roleke sereke dilîze. Gelo ev têgihîştin rast e an ne rast e bûye mijara nîqaşê. Digel ku çanda sereke radigihîne ku Dewletên Yekbûyî civakeke bê çîn e, zanyar cûdahiyên girîng di navbera çînên civakî yên welat de destnîşan dikin ku bandorê li civakbûn, ziman û nirxan dike. Amerîkî meyldar in ku pir qîmetan didin destkevtiyên sosyo-aborî lê asayîbûn an navînî ji aliyê hinek kesan ve wekê rewşek hêja jî tê teşwîq kirin.

## Binerê

* Dewletên DYAyê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 150-saliya hevkeşifkirina kurd û emerîkiyan, Rohat Alakom, STOCKHOLM, 23/6 2005, NEFEL 

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên endamê NATOyê
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1776an de hatine avakirin

Kategorî:Endamên G20ê
Kategorî:Konfederasyonên berê