open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kolos

**Kolos** serpoşeke kurdî ye. Dişibe papaxê. Papaxê bêhtir faris, qefqaziyan bikaranîne. Papax bi rîçik, gulik e yan bimû, pirçonek e. 

## Ferhengên kurdî de tevlîhevî hene
Di hin ferhengên kurdî de ji ber ku xizanan ji kulavê didirûtin û kulax jî ji kulavê bû tê hatiye tevlîhevkirin. Kulax kov e, dişibe kovikê. Kurdan qet nebe sedsalên dawiyê hîç kulax nedane serê xwe. Lê kolos ji cil û bergên kurdî yên folklorîk e. 

Xizanan ji kulav an postên erzan çêdikirin. Dewlemendan ji postên biha, kulavên çermkirî, ebreşûmê didan serê xwe.

## Îslamê qedexe kiriye?
Beriya hatina îslamê kurdan gelek didabûne serê xwe. Kolosên kurt, pêşî yan paşî bi sîber, ên di şiklê kelekê de û naviya wan çal hwd hebûne. Ji ber ku Zerdeşt pêxember jî daye serê xwe û di firawerê de kolos heye û ji ber ku bi kolosan nimêjkirin zehmet e, îslamê wekî peyker, wêne, şerab, înstrumanên muzîkê ûêd ew jî qedexe kiriye. 

Zargotinnas, zimannas û modevanên kurd xebatên zanistî li ser cil û bergên kurdî nekirine.

## Kolos û karakterê mêran
Di civakê de mêr bi serpoşên xwe diharin naskirin. Serpoşên mêran diviyabû bi reng, girêdan û bestîra xwe maqûl ban. Mêran rengên pirr vekirî bikarnedianîn.

Di nava serpoşan de cihê kolosan cuda bû. Kolos xwekirina mêrên jêhatî yan jî dixwestin wisa bên naskirin bû. Kolos diviyabû li serî baş bihata rûniştin. 

Di wêjeya devkî de, di suhbetan de:
* Kolosê mezin, mêrê biçûk dide serê xwe.
* Kolosê xwar, doxînê sist dike.
* Kolos di nav çavê de, Xwedê bike gotina baş nav devê de.
* Kolosê derîne, leçekê (laçik) bide serê xwe.
* Kolosê xwar nabe mêvanê vê kofiyê heyran.
* Ê hawara te hatiye ne mîr kolos e, feqîr ez im.
* Kolosê kurdan û papaxê eceman gulaş girtine, di nav de kumê min ê reben çûye.
 
Di strana "Bavê Şukrî" de:

Kategorî:Serpoş
Soryaz

**Soryaz**, **gihasoryaz**, **suryaz** xwarineke herêmî ya parêzgeha Şirnexê ye. Dibe ku gihasoryaz li herêmên din bi navên din bên binavkirin.

Cemşîd Bender, ev xwarin bi navê *suryaz* tomar kiriye û di wergerên zimanê romî (tirkî) de herwiha *suryaz* tê bikaranîn.

## Çiye gihasoryaz, soryaz an suryaz?
Soryaz wekî peyv di wateya melezî, durehî, gibrîdî, zirbûniyê de ye. Bo mînak heger bavê yekê ne kivşe be jê re *zirbav* dibêjin. Dibe ku ev giya jî dişibe gihayekê din, lewra jî wekî soryaz/gihasoryaz/suryaz hatiye binavkirin. Ango giyayê melez.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *Bi qasî hûn dixwazin gihasoryaz*
* *Girar ([[savar]], bulxur)*
* *Rûnê malê*
* *[[Xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Soryazê bikelînin, bixaşînin. Bidarivînin û biguvêşînin. Di rûnbirêşkeke kûr an quşxaneyê de rûn bihelînin, soryaz û savarê hinekê biqelînin. Avê berdin ser, xwê pê werbikin û bidin ser. Kel bidawî bû, demekê derxûnê (devanga, kalpaxa quşxaneyê) venekin, bila tehma xwe bigire.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kengur

**Kangrû** yan jî **cirdîxezal** giyanewereke humbanî (marsupiyal) e ji famîleya *Macropodidae* ye. *Macropod* bi grekî tê maneya "piye fireh, linge fireh". Kangrû cureyekî endemîk î Awistralyayê ye.

Kangrû xweyî lingepaşne fireh û xurt, lingna fireh adapteyi hilpekînena, dûvekî direj bimasulkê (bihencav) jibo balansê, û serekî biçûk.

Kangrû semboleke neteweyî ya Awistralyayê ye. Kangrû giring e jibo kultura Awistralya û wêneye neteweyî.

## Her wiha bibînin
* Wallaroo
* Wallaby

## Çavkanî
*  Second printing: ISBN 0-8014-8262-3.
* 
* 
* 
* 
## Gotar

Kategorî:Heywan
Ferda

thumb|Ferda

**Ferda** *(bi [[latînî]]: Efedra)* riwekek ji malbata ephedraceae ye. Koma vê riwekê coniferopsida ya ji spermatophytina ya cîhana riwekên tracheophyta. Navê wê bi almanî *Meerträubel* e. 35 heya 60 cureyên vê riwekê hene. Kîjan li Kurdistanê digihên, nayê zanîn, lewra xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin.

Navê wê ji îraniyan (kurd, faris ûêd) derbasê grekiyan bûye lê hinekê hatiye guhertin. Li rojavayê Asyayê, Ewropa, bakurê Amerîka û bakurê Afrîkayê tê dîtin. Di fêkiya wê de vîtamîna S û alkaloîdên wekî efedrîn û pesevdoefedrîn hene. Tehma wê talşîrîn e.

## Dermanê kuxînê

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de fêkiyên vê riwekê li dijî kuxîn û ragirtinên pişê (ceger) tê bikaranîn. Divê ji zarokan dûr bê girtin lewra dikare ziyanên toksîkî bide. Li gelek welatên Ewropayê bêî dermannameyê (reçete) li dermanxaneyan nikarin bên firotin.

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Tûşêmî

thumb|Tûşêmî
thumb|Dessert Raspberry bi penîrê teze û hingiv
**Tûşêmî** *(Rubus idaeus)* riwekek ji malbata rosaceae ye. Bi kurtî jê re **şêmî** jî dibêjin. Li perên daristanan, di axa ne pirr avî, ne jî hişk de digihê. Moza yan mêşa hingivê hez ji kulîlkên wê dike. Heger neyê birrîn, her sal li ser rehê xwe aj dide. Gelek kes viya û tûreşkê tevlîhev dikin. Bi rastî jî dijwar e mirov ji hev veqetîne.

Pêlên wê wekî çayê tê bikaranîn. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de sûd ji tûşêmiyê tê girtin. Tûşêmî li Kurdistanê tê berhevkirin. Ji ber şer, qedexe, şewitandina gundan û xizaniyê, kurdan derfetê çandina tûşêmiyê nedîtine.

## Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de

Di fêkiya wê de glukoz, fruktoz, pentoz, salîsîl, pektîn heye. Vîtamîna C, B û karotînê dihewîne. Fêkiyên wê bi teze werin xwarin baştir e. Çaya fêkiya wê wekî derman bo hin cureyên sermagirtinê tê bikaranîn. Herwiha didin jinên duxeskan (distan).

## Çandina wê
Ajên wê bi zivistanê tên ajotin. Divê di nava ajan de bi qasî 1 m navber hebe û axa wê bikêr be. Zibil bê bikaranîn baş dibe. Sala pêşîn kulîlkên wê tên berhevkirin, rûçikandin ku ajên wê hinekê mezin bibin. Bihar û havînê pirr tê avdan lê payîzê divê kêm bê avdan. Zivistanê şitilên wê di tanga axê de tên birrîn. Şitilên hûr û bêkêr ji rehê ve tên derxistin ku yên din baş bigihên. Pirraniya şitilan bi singan ve tên girêdan. Fêkiyên wên tên qerisandin jî. Ji fêkiyên zêde rîçalê çêdikin.

## Cureyên sereke
* Tûşêmiya bakurî yan a amerîkayî (Rubus arcticus)
* Tûşêmiya bibêhn (Rubus odoratus)
* Tûşêmiya şerabê (Rubus phoenicolasius)
* Tûşêmiya qalikspî (Rubus leucodermis)

## Pêşangeha tûşêmiyê


Wêne:Pomological Watercolor POM00007246.jpg|Tûşêmiya gizirî - boyaxa avî, 1892
Wêne:Pomological Watercolor POM00007255.jpg|Tûşêmiya reş - boyaxa avî, 1893
Wêne:Raspberries_Yellowjacket.jpg|Tûşêmî û mozeqirtik
Wêne:Red_Raspberry_5_leaves.JPG| Tûşêmiya sor a pêncpelî


## Çavkanî
* W. Scherer: *Schäden an Himbeeren und Brombeeren erkennen, bestimmen – richtig handeln.* Scherer, Augsburg 1989.

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Sorkirina tolika tirş

**Sorkirina tolika tirş**, qelandina/qijilandina tolikê li seranser Kurdistanê hezkirî ye. Standardeke qelandina tolikê nîne. Mirov dikare tenê di nava rûn de biqelîne yan bo mînak savarê jî tevlî bike.

## Baş neşon nexweşiyê tîne
Tolik hinekê hez ji cihê germ dike. Axa zêde avî ye, ne baş e bo tolikê. Li Kurdistanê tolik tê berhevkirin, çandiniya wê nayê kirin. Beriya ku bo xwarinê bê amadekirin divê baş bê şûştin, lewra vîrusa bi navê Potyvirus (‚Malva vein clearing virus‘, MVCV) bi mêşa Aphis umbrella (Aphis malvae Koch) û Myzus persicae, herdu cureyên Aphididae belav dibin.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *Tolika tirş*
* *[[Savar]] (bulxur)*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *Rûnê malê*

## Çêkirin
Tolikê pakij bişon, hûr bikin, bixaşînin û biguvêşin. Savarê hinekê bikelînin û bi tevî tolixa xaşandî bidin ser agir. Tehma xwe girt, rûn berdin serê û bo servîsê ji ser agir daynîn.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Jajiya kerengê

**Jajiya kerengê** pêxwarineke pêjgeha kurd e. Helbet mirov dikare tenê jî bîne ser destexaneyê (sifre). Kereng bi taybetî li rojhilatê Kurdistanê, Serhed û Xerzanê pirr e. Kereng bi gelek xwarekên xwe pêjgeha kurd dixemilîne.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *[[Kereng]]*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *[[Mast]]*

## Çêkirin
Kerengê hûr bikin, bixaşînin, bidarivînin û biguvêşînin. Xwê pê werbikin û têxin eyarê (çalemeşk). Heger eyar nîne bikin kûpekê. Mast berdin navê û devê eyar an kûpê bigirin. Bila bi qasî 10 rojan tê de bimîne. Paşê hûn dikarin wekî pêxwarinekê bikarbînin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Papax

thumb|Papaxê kirgîz

**Papax** serpoşeke mêran e ku li qefqazê navdar e. Yek ji serpûşên neteweyî yên farisan e lê îro faris kêm didin serê xwe. Ji kurkê (porxan) ye. Bimû, pirçonek e. Pirranî ji postê berxê didirûn. Li Azerbaycanê jî gelek didin serê xwe.

## Cureyên sereke
Xebateke zanistî li ser papaxên kurdan dane serê xwe nehatiye kirin. Di edebiyata devkî de navê van papaxan derbas dibe:
* Papaxê reş
* Papaxê biqalib
* Papaxê bêqalib
* Papaxê ûris
* Papaxê eceman

## Gotin
* Ecemê papaxgenî (ji leşkerên farisan ên kurdên sîvîl qirrdikirin re digotin)
* Sipih nakeve serî dikeve papaxê wî. Sipiha feqîr digere serî nabîne.
* Kêç û sipihên gundê me bikevin papaxên gundê we.
* Papaxên romiyan bilind bin, bizanibin malê diziyê ne.
* Çûşoyê min te ne papax, eyar daye serê xwe.
* Papaxê xizan heye, postên mizgeftê bijmêrin / Postê kê winda be ji xizan dipirsin.
* Heger lawê filan kesê bim, wê papaxê bêvan kesê nadim serê xwe.
* Papaxê min bide serê xwe lê serê xwe tê de jibîr neke (ango jibîr neke, şûnve vegerîne).

Kategorî:Serpoş
Hêratî

thumb|Şarpeya li Kurdistanê jin didin serê xwe, ev e

**Hêratî**, **şarpe** ji serpoş û stûmalên jin û mêran e. Bêjeya *şarpe* ji fransî *écharpe* derbasê kurdî bûye. Pir caran ew şapikek e ku serê por û serê mirov (bi gelemperî jinan) digre û rûyê nepenî dihêle. Ew ji qumaşê sêgoşeyî yan jî qumaşê çargoşeyî yê sêgoşeyî hatiye pêçan û serî pê tê pêçandin. Yên li Kurdistanê jin didin serê xwe ji fîbera sentetîk, ebreşûm an pembûyê ye. Jinên kurd ne bi armanceke taybet didin serê xwe. Ango ne serpoşeke herêmî yan olî ye. Şarpeyên kurdan rengîn in.

## Armanc
Hêratî dikare ji bo mebestên cûrbecûr bê lixwekirin, wek parastina serê an porê ji baran, ba, ax, serma, germahî, ji bo paqijiyê, ji bo mode, naskirinê an cihêbûna civakî; bi girîngiya olî, ji bo veşartina belengazî, ji nefsbiçûkî, an formên din ên peymana civakî. Niha bi giranî ji ber sedemên pratîkî, çandî an jî olî serî li xwe dikin.

Heya dawiya sedsala 20an,  li gelek deverên Ewropa, Asyaya Başûr-rojava, Afrîkaya Bakur, û Amerîka, û hem jî li hin deverên din ên cîhanê, çarşefên serî bi gelemperî ji hêla jinan ve dihatin lixwekirin. Di van dehsalên dawîn de, şapik, mîna şapikan, di çanda rojavayî de ji kêfê derketiye. Lêbelê, ew hîn jî li gelek deverên gundewarî yên Ewropaya Rojhilat û hem jî li gelek deverên Rojhilata Navîn û parzemîna Hindistanê têne lixwekirin.

Kitêba Pîroz a Xiristiyanan, di 1 Korintî 11:4-13 de, ji jinan re emir dike ku serê xwe bigirin. Di nav Xirîstiyanên Anabaptîst de, ev pir caran di forma kapp an perdeya daleqandî de ye - di tevahiya rojê de tê lixwe kirin. Ji bo Xirîstiyanên Ortodoks ên Rojhilatî, dema ku diçin dêrê, şefên bi kevneşopî ji hêla jinan ve têne kirin, û ji hêla dîrokî ve, di nav gel de jî her çend li hin deveran ev yek kêm bûye.

Şêweyekî serşokê ku bi navê hicab tê zanîn, gelek caran li welatên misilmanan tê dîtin û ji kevneşopiyê çêbûye. Ew ji aliyê hin jinên misilman ve tê lixwekirin, ku ew wek fermaneke olî dibînin, û şêwaza wê li gorî çandê diguhere. Hemî Misilman bawer nakin ku hîcab di çarçoveya "serpêçandin" de di Quranê de fermanek olî ye.

## Pêşangeha şarpeyan


Wêne:Bundesarchiv Bild 183-E0928-0022-001, LPG Strehla-Paußnitz, Auszeichnung einer Brigade.jpg|Şarpe wekî koncê xebatê, Dresden 1966
Wêne:Fotothek df ps 0000907 001 Kopfbedeckungen ^ Hauben ^ Kopfbedeckungen ^ Kopftüch.jpg|Du pîrejin suhbetê dikin
Wêne:Hutterer-Crystal Schule1.jpg|Dibistaneke terîqeta Hutter (hutterî)
Wêne:Black-bandanna.jpg|Jinek bi Bandana ya hindî
Wêne:Cheche.JPG|Turbana mêr jî dikare bikarbîne
Wêne:Narrenzunft Aulendorf Eckhexe Narrentreffen Meßkirch 2006.jpg|Dîmenek ji cejneke şvebî-alemanî
Wêne:Casol square silk scarf as head scarf.jpg|Şarpeya ebreşûmî ji Maryse Casol


## Çavkanî

Kategorî:Serpoş
Kategorî:Stûmal
Rûpoşa zivistanê

thumb|Cureyên vê rûpoşê

**Rûpoşa zivistanê**, **rûpoşa lekeran**, **balaklava** ji rûpoş û serpoşan e. Heger tenê bo sermayê be navê wê *rûpoşa zivistanê* ye. Ji ber ku tîmên taybet ên artêşa Romê (Tirkiye) li bakurê Kurdistanê di operasyonên dijî kurdan de bikaranîne, jê re *kumê tîman* jî dibêjin.

Pirranî vê serpoşê kaşbaz (kaşûnbaz, skîbaz), polîs, tîmên operasyonên taybet ên leşkerî bikartînin. Leşker û polîs wekî rûpoşa kamûflajê (veşartinê) bikartînin. Ên wekî maske, ji xeynî dev û çavan tevahiya seriyê pordikin ku ev ya polîs-eskeran e. Li Ewropayê balaklava dibêjin ku ev peyv ji navê bajare Ûkraynayê Балаклава Balaklavayê tê. Hin cureyên wê yên bayê derbas nakin jî hene.

Bazên motorsikletan jî didin serê xwe lê yên wan hinekê cuda ne, dora stûyê stûrtir e. Pîlotên berebez (pêşbaz) rûpoşên nayên şewitandin bikartînin.

Kategorî:Rûpoş
Kategorî:Rûpoşên leşkerî
Kategorî:Rûpoşên siyasî
Kategorî:Rûpoşên werzişê
Kategorî:Serpoş
Kulik

**Kulik** *(hin devokan de kullik)* ji serpoşa kulaxê ye. Kulaxa biçûk e. Ji kulaxên erzan ên pirranî ji kulavê dihatin çêkirin re digotin. Berê xizanan kum, poşî, kulik, papax ûêd ên erzan didan serê xwe.

Di *destana Kerr û Kulik* de navê wê derbas dibe. Forma kulikan jî wekî ya kulaxan kov bû, ango dişibiyan kovikê. Dora wan bi şaşikan (lihêfe, kitanok, mêzere, serpêç) girêdidan an jî hema wisa didan serê xwe. Kulikên bi rîçik, gulik jî hebûne.

Kategorî:Serpoş
Kum

**Kum** serpoşeke navdar e. Ne wekî kulax û kulikê kov (kovikî) e û ne jî wekî kolos an papaxê mezin û dirêj in. Di kevneşopiya îslamê de *takke* heye ku ew jî kum e. Ango kum serpoşên forma takkeyê de ne. Herwiha kolos û papaxên ne dirêj, kurt in, kum. Mixabin ji ber ku zimanzanên kurd navên wan standard nekirine, carnan di tevlîhevî derdikevin.

Kum hene tenê serê kiloxa serî digirin. Bo mînak ên oldar didin serê xwe yên spî. Kum hene dirûvê kolosan de ne bi gupik an bêgupik in. Bo mînak kumê bitîftik. Ji van kuman li Amed, Erzîrom, Bîngol û Mûşê gelek didin serê xwe.

Kategorî:Serpoş
Çargoşeya yeksan

thumb|Çargoşeya yeksan
Di **çargoşeya yeksan** de dirêjahiya kêlekan wekhev e lê ji ber ku goşe ne çik in tenê goşeyên çeprast yeksan in. Li gorî vî şêweyî; \alpha + \beta = 180^\circ

## Mijarên têkildar
* Goşe
* Çargoşe
* Çargoşeya çik
* Çarçik
* Kelkot

## Çavkanî

Kategorî:Geometrî
Purîzma zimanî

**Purîzma zimanî, paqijkirina zimanî** an jî **xwerûkirina zimanî** (ji  bi wateya "saf, xwerû, paqij"), ji jibartina regezên (peyv, îdiyom û hwd) biyanî li zimanan re tê gotin. Pêvajoyên purîstî li gelek welatan niha jî tên domandin.

## Purîzm li Kurdistanê
Kurdolog Emîr Hesenpûr di konteksta pêşveçûyîna zimanê kurdî de li ser du-sê dilxwaz û tevgerên dîrokî li Kurdistanê disekine. Gorî wî yek ji wanan Elî Teremaxî ye. Ji ber ku Elî Teremaxî di Serfa Kurmancî de peyvên erebî yên termînolojiya rêzimanî bi yên kurmancî ve guherandiye (erebî: *ism* kiriye kurdî "nav"; erebî: *nida* kiriye kurdî "gazkirin" û hwd.). Di sedsala 19 û 20em de hinek helbestvan û zanyarên kurd (Celadet Bedirxan, Hecî Qadirê Koyî û hwd) dixwastin zimanê kurdî ji jêgirtên erebî, farisî û tirkî paqij bikin.

## Purîzm li Tirkiyeyê
Li Tirkiyeyê, damezrekek bi navê Saziya Zimanê Tirkî () heye, ya ku zimanê tirkî ji jêgirtinan paqij dike û jêgirtiyên di zimanê tirkî de bi neolojîzman (nûbêjan) ve, yên ku ji ferhengoka zimanên tirkî tên çêkirin, diguherîne.

## Herwiha binêre
* Tirkiya paqij
* Civaka berdar
* Paqijkirina zimanê îngilîzî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Firat Cewerî: Edebiyat ”edebiyat” e û ne wêje ye 


Kategorî:Ziman
Rizyane

thumb|Rizyane
thumb|''Foeniculum vulgare''

**Rizyane**, **cehcehik** *(foeniculum vulgare)* riwekek ji malbata apiaceae ye. Di hin devokan de jê re *rizyang*, *rizyanik* jî dibêjin. Bêjeya kurdî/îranî derbasê romî jî bûye û tirkan bi hinekê guhertinê navê wê kirine *rezene (di ferhengên berê de rezyane bû).* Bejna vê riwekê heya 2 m dirêj dibe. Riwekek dusalane ye. Welatê wê rojavayê Asya û peravên Deryaya Navîn e.

Pelên wê bêpirtik û bizax in (qemçik, şimêl). Darikên wê gundorkî, nava wan vala, tîkane (çikane) ne. Fêkiyên wê kesketarî ne û ji cihên ziwayî, sixre û kevirî hez dikin. Bizirên wê ji aliyê proteînê ve dewlemend in. Ji bizirên wê biharbêhn tên çêkirin, di selete, şîranî û gelek xwarekan de tên bikaranîn.

## Bijîşkiya gelêrî ya kurd de

Li Kurdistanê berê didan zarokên zeîf mane ku madê wan vebe. Dîsa tê gotin şîrê dê zêde dike, serêşa tûreyî der dibe, kilmûçê (belxem) pakij dike. Lê dikare xewê bibe, hin kes dema pirr biharatên wê bikarbînin, nikarin bixewin.

## Çavkanî
* She Menglan & Mark F. Watson: *Foeniculum* in der *Flora of China*, Volume 14, S. 134: ''Foeniculum vulgare'' - Online. (Abschnitt Beschreibung)
* Gewürzfenchel bei Katzer's Gewürzpflanzen Webseite. 
* Erich Oberdorfer: *Pflanzensoziologische Exkursionsflora*, Ulmer Verlag, Stuttgart, 6. Aufl. 1990. ISBN 3-8001-3454-3
* Rudolf Schubert, Klaus Werner & Hermann Meusel (Hrsg.): *Werner Rothmaler - Exkursionsflora für die Gebiete der DDR und der BRD.* Bd. 2, Gefäßpflanzen. - Volk und Wissen Volkseigener Verlag, Berlin 1983 (12. Aufl.).

Kategorî:Biharat
Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Famîleya bexdenûsan
Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Maşik

**Maşik** xwarineke herêma Tolhildanê ye. Berê ji maşê didabûne ser, lewra jî navê wê *maşik* e, lê niha bi rizê (birincê) dikelînin. Li Edene, Mêrsînê îsota kutilkê (îsota gloverik a dolmehê), li Meletî û hin deveran bi îsota dirêj didin ser. Divê îsot (bîber) ne tûj (no) be. Çêkirina wê gelek hêsan e.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *Têra xwe îsota dirêj an îsota giloverik a heşînê, dolmehê*
* 1 SA (stekana-qedeha avê) riz (bo 5-6 îsotên gloverik, 8-10 îsotên dirêj)
* *[[Xwê]] (solin)*
* *Îsota pûlpelî (îsota sor, îsota tûj)*
* *Li ser daxwazê qevdek [[pûjan]]*
* *Li ser daxwazê 1 KÇ (kevçiyê çayê) ava [[lîmon]]ê*
* *Rûnê malê*

## Çêkirin
Îsotan di quşxaneyê de bikelînin. Ava wê vala bikin, bidarivînîn û îsotan berdin quşxaneyê. Rûn tevlî bikin û biqelînin lê bila neşewitin.

Ava pakij a germ berdin navê û rizê tevlî bikin, bikelînin. Birinc keliyan, xwê, îsota tûj, ava lîmon û pûjanê tevlî bikin û bi tevbidin bila di nava hev de bihele. Bi germî bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Hinenîs

thumb|Kokên wê di çêkirina boyaxê de kêrbar e

**Hinenîs** an **henîs** *(bi [[latînî]]: Alkanna)* navê malbateke riwekan e ji binemala boraginaceae. Li Kurdistan, Îran, qefqaz, Anatoliya, başûrê Ewropa û bakurê Afrîkayê cihwar e. 30 heya 50 cureyên we hene. Bi almanî jê re *alkanna* dibêjin.

Li Kurdistanê berê jê boyax çêdikirin, di bijîşkiya gelêrî de sud jê digirtin. Boyax ji koka riwekê dihate çêkirin. Bi boyaxa xwê hirî dihate boyaxkirin. Herwiha ji koka wê ya hişkkirî û pişirandî tozekê çêdikirin û wê tozê tevlî hin dermanên gelêrî dikirin. Kulîlka ya ku jê boyax çêdikirin mor, ya tevlî dermanan dikirin jî zer bû.

### Cureyên wê di zanistiyê de

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Riwek
Hingivîn

**Hingivîn**, **gezika derewîn**, riwekek ji famîleya gezika derewîn lamiumalbumê ye. Riwekek salane yan dusalane ye. Pelên wê dişibin gezikê (gezgezok, gezgezk), perên pelan dirûvê birrekê de ne. Di axa bikêr de digihê û di sermayê de wekî gelek riwekan naqerise.

Li Kurdistanê tê berhevkirin, çandiniya wê hêj jî nîne. Berê di bijîşkiya gelêrî de sûd jê dihate wergirtin.

## Cureyên wê di zanistiyê de
* *[[Lamium album]]*
* *[[Lamium aleppicum]]*
* *[[Lamium amplexicaule]]
* *Lamium ambiguum*
* *Lamium armenum*
* *Lamium barbatum*
* *Lamium cariense*
* *Lamium confertum*
* *Lamium cymbalariifolium*
* *Lamium demirizii*
* *Lamium ehrenbergii*
* *Lamium eriocephalum*
* *Lamium galactophyllum*
* *Lamium garganicum*
* *Lamium gundelsheimeri*
* *Lamium x hybridum*
* *Lamium leucolophum*
* *Lamium lycium*
* *Lamium macrodon*
* *Lamium maculatum*
* *Lamium microphyllum*
* *Lamium moluccellifolium*
* *Lamium moschatum*
* *Lamium orvala*
* *Lamium pisidicum*
* *Lamium ponticum*
* *Lamium purpureum*
* *Lamium sandrasicum*
* *Lamium sempervirens*
* *Lamium sulfureum*
* *Lamium tenuiflorum*
* *Lamium tomentosum*
* *Lamium truncatum*
* *Lamium tschorochense*
* *Lamium veronicifolium*
* *Lamium violaceo-velutinum*
* *Lamium vreemanii''

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Riwek
Dîwarê Berlînê

thumb|Dîwarê Berlînê,1986
**Diwarê Berlîn**, ku bi almanî jê re *Berliner Mauer* tê gotin, di 13 tebaxa 1961´ê de dest bi çêkirina wê hatiye kirin, bi wê dîwarî Almanya bû du parçe. Aliyê Almanya ku jê re Almanyaya Rojhilat tê gotin wê bi yekîtiya Sovyetê (Sovyeta bi hizra komînizmê pêşdikeft) ve girêdayî bimêne û Almanyaya Rojava, wê ji derveyî wê bimêne. Bi wî dîwarî re, wê Almanya bibe du Parçe. Ew ji hev cuda bûn, heta ku Şerê Sar ku di navbera rojhilat û rojava de qewimî, wê bimêne. Di sala 1991´ê de, yekîtiya sovyetê hilweşiya û niştecihan berê xwe dan dîwar û wî anîn xwarê. Dîwarê Berlînê, weke sembola dema Şerê Sar ê di navbera rojava û yekîtiya sovyet jî were dîtin. Ew qetbûn, wê di salên piştre de jî bandora wê hebe.

## Çavkanî

Kategorî:Avahiyên di 1961ê de hatine xilaskirin
Kategorî:Bloka rojhilatê
Kategorî:Dîroka Almanyayê

Kategorî:1961 di siyasetê de
Tule

thumb|Festîvala tuleyan li Woodburn, Oregon. 2007

**Tule**, **lale** (latînî: *Tulipa*) navê komekê kulîlkên ji malbata liliaceae ye. Carekê bê ajotin, her sal bi xwe digihê. 2-8 pelên wê hene. Li ser darikekê yek an du gupik hêşîn dibin. Tuleyên Kurdistanê bêhtir sor in, lê yên zer û bi rengên vekirî jî hene.

Welatê bav-kalê yê vê kulîlkê rojavayê Asyayê, Efxanistan, Azerbaycan, Qazaxistan, Îran e, ji wan deran belav bûye. Li Kurdistanê bi taybetî li cihên deştî digihên. Li Mûş, Îdir, Bidlîs û Wanê kêm be jî çandiniya wê tê kirin.

Li seranser erdxanê (dinya) tule tê diyarîkirin. Li Ewropa, bi taybetî Holendayê bazara wê mezin e. Li wir bi teknîkên nûjen 1200 cureyên tuleyê tên ajotin û firotin. Cureyên Ewropayê *[[Tulipa gesneriana]]*, *[[Tulipa kaufmanniana]]*, *[[Tulipa greigii]]* û *[[Tulipa fosteriana]]* ne.

## Cureyên wê yên li Kurdistanê
Mixabin kîjan kîjan e, navê wan ên zanistî çine, florîstên kurd rave nekirine. Navên li deşta Rewanê derbas dibin ev in:
* Gagîvas, gagîwas
* Tuleya bişkovî
* Alale, alalok
* Tuleya ecem, laleya Îranî
* Tuleya taldeyan
* Gagiro
* Şilêr
* Tûleya spî

## Cureyên wê di zanistiyê de

## Galeriya tuleyên ewropayî

Wêne:Tulipa_tarda,_(Tulipa_dasystemon)_-_3.jpg|*Tulipa tarda*
Wêne:Tulip Tulipa clusiana 'Lady Jane' Rock Ledge Flower 2000px.jpg|*Tulipa clusiana*
Wêne:Tulipa fosteriana.jpg|*Tulipa fosteriana*
Wêne:Tulipa turkestanica0.jpg|*Tulipa kaufmanniana*
Wêne:TulipaBataliniiBronzeCharm.jpg|*Tulipa batalinii*
Wêne:Tulipa gesneriana 3.jpg|*Tulipa gesneriana*
Wêne:Tulip Monsella 2006.jpg|*Tulip Monsella*
Wêne:Tulipa cretica1LEST.jpg|*Tulipa cretica*
Wêne:Tulipa pulchella1.jpg|*Tulipa pulchella*
Wêne:Tulipa orphanidea 060506.jpg|*Tulipa orphanidea*
Wêne:Tulipa praestans1.jpg|*Tulipa praestans*
Wêne:Tulipa vvedenskyi 2.jpg|*Tulipa vvedenskyi*
Wêne:Tulipa taihangshanica 10.jpg|*Tulipa taihangshanica*
Wêne:Tulipa tardaIII.JPG|*Tulipa tarda*
Wêne:Tulipa tschimganica.jpg|*Tulipa tschimganica*
Wêne:Single yellow tulip in a field of red tulips.JPG|Çandiniya tuleyan


Kategorî:Kulîlk
Gorij

**Gorij**, **goriş** (*Peucedanum*) komekê riwekan e ji famîleya bexdenûsan (apiaceae) e. Carekê bê ajotin, her sal bi xwe digihê. Li Kurdistan, gelek welatên Asya, Ewropa û Afîkayê tê dîtin. 170 cureyên wê hene. Lê çend ji wan li Kurdistanê digihên ne diyar e. Li Ewropayê 29 cureyên wê tên dîtin.

## Cureyên sereke yên li Ewropayê
* (*P. alsaticum* L.)
* (*P. austriacum* (Jacq.) W.D.J.Koch)
* (*P. carvifolia* Vill.)
* (*P. cervaria* (L.) Lapeyr.)
* (*P. officinale* L.)
* (*P. oreoselinum* (L.) Moench)
* (*Peucedanum ostruthium* (L.) W.D.J.Koch)
* (*P. rablense* W.D.J.Koch)
* (*P. verticillare* (L.) W.D.J. Koch ex DC.)

## Galerî

Wêne:Peucedanum cervaria Herbar.jpg|(*Peucedanum cervaria*)
Wêne:Peucedanum ostruthium002.jpg|(*Peucedanum ostruthium*)
Wêne:Peucedanum palustre2.jpg|(*Peucedanum palustre*)
Wêne:Apiaceae - Peucedanum verticillare-3.JPG|(*Peucedanum verticillare*)


## Çavkanî

* Siegmund Seybold (Hrsg.): *Schmeil-Fitschen interaktiv* (CD-Rom), Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2001/2002, ISBN 3-494-01327-6 (almanî)

Kategorî:Famîleya bexdenûsan
Birinc bi silkê

**Birinc bi silkê** xwarineke hêsan e. Riz (birinc), silk û xwê pêwîst e. Ji silkê re bi bandora dengên erebî *silq* jî dibêjin ku navê yê latînî *beta vulgaris* e. Ji serikên vê riwekê şekir çêdikin. Cemşîd Bender ev xwarek bi navê *birinca bi silq* tomar kiriye û di terîfeya wê de pûjan an biharbêhenkê din nîne.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *[[Riz]]*
* *[[Silk]]*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *Li ser daxwazê qevdek [[pûjan]]*

## Çêkirin
Pincarê (silk) pakij bişon, qalikan bigirin û hûr bikin. Gorî pîvanê verok, quşxane, rûnbirêşk, beroş, kilince, dîz an sîtilekê bînin, avê berdinê, bikelînin.

Riz û silkê tevlî ava dikele bikin, xwê pê werbikin, bihêlin bila bikele. Kel bidawî bû li ser agir an di binikên xwarinê de rûnê qijilandî berdin ser û servîs bikin. Heger bi pûjan an biharbêhneke din dixwazin, di nava rûn de kêmtirî 1 deqe biqelînin, baldar bin bila neşewite.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Qehweya kurdî

thumb|Qehweya kurdî
thumb|Kezwan
**Qehweya kurdî****, qehweya kezwanan** (bi navê xwe yê din **şengêl**, **şînok**), navê çeşîdeke qehweyeyê ku vexurikeke germ yê mitbaxa kurdî ye.

Ev qehwe di dîwanên kurdî de nedihate vexwarin, lê dîwan belav bibûya didan ser. Lewra sedsalên dawiyê qehweya erebî bûye mode. Ji kezwanê re *şengêl*, *şînok* jî dibêjin, lê di rastiyê her yek ji wan cureyekî kezwanê ye. Navê zanistî yê vê darê *Pistacia terebinthus* e.

## Çêkirin
Ji darên kezwanê hebikên wê tên berhevkirin. Dara kezwanê payîzê ber dide. Hebik di nava sac an rûnbirêşkê de tên qelandin. Paşê hebik tên hêrandin. Çêkirina wê ji qehweyên din ne cuda ye. Bi piranî bi şîrê tê çêkirin. Gava bi avê were çêkirin, heger mirov vê qehweyê berde nava ava kelandî, kelê pê bîne, baştir e ku bi ava sar bidin ser agir.

## Dîrok
Ev vexurik zêdeyî sed sal e ku li deverên wekî Amed, Semsûr, Mêrdîn û Batman tê çêkirin. Fêkiyên biraştî û hêrandî ji destpêka sedsala 20an û vir ve ji bo Ewropayê û cîhanê têne hinartin. Herweha qehweya kizwanan a Entabê ji Yekîtiya Ewropayê nîşaneya erdnîgariyê wergirtiye, lewma wekî taybetmendiyek kevneşopî ya Entabê jî tê hesibandin.

## Girêdanên derve
* 

## Çavkanî

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Vexwarin
Savar bi tûzîkê

**Savar bi tûzîkê**, **savara tûzikê** xwarekeke botanî ye. Tûzik li Serhed, Dêrsim û Xerzanê jî hezkirî ye. Mixabin li Kurdistanê çandiniya tûzikê jî nayê kirin, kurd berhev dikin û roj bi roj pincarên Kurdistanê tune dibin.

Ji bo vê xwarinê tûzik, savar, rûnê malê û xwê (solin) pêwîst in. Amadekirin ne dijwar e. Li ser daxwazê dikarin qevdek biharbêhnê (kîjanê bixwazin) lê zêde bikin.

Tûzikê pakij bişon. Dikarin bêî hûrkirinê jî bikarbînin. Avê berdin firaqê (gorî pîvanê, quşxane, verok, beroş ûêd), xwê pê werbikin û bidin ser agir. Savarê (bulxur, girar) tevlî bikin.

Hinekê keliya tûzikê jî berdinê û tevbidin. Bihêlin bila bikele. Kel bidawî bû, rûn bikin rûnbirêşkê, li ser daxwazê biharatê jî, rûnê qijilandî berdin ser savarê û servîs bikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Vokatîv

**Vokatîv** an **forma bangkirinê** yan jî **forma gazîkirinê** di gelek zimanên hind û ewropayî û herwuha di zimanê kurdî de formeke tewandî ya cînavan e. Di zimanê kurdî de vokatîv bi du awayan tê realîzekirin.

## Awayên forma bangkirinê
# Bi paşbendikan; paşbendikkirina vokatîv a di kurdî de gorî zayenda rêzimanî ya di zimanê kurdî de (nêr û mê) cuda ye: nêr *-o*, mê *-ê*. Mînakî forma gazîkirina navê *Azad* (nêr) di tewîna vokativî de dibe *Azad*'o***! Gazîkirina navê ''Bêrîvan'' (mê) dibe ''Bêrîvan'''ê***!.
# Bikaranîna vokatîvê bêpaşbendik û bi hokeran (lo/la (nêr), lê (mê)). Mînakî vokatîva navê *Azad* dibe "***lo''' Azad''!". Ya navê ''Bêrîvan'' dibe "***lê*' Bêrîvan*!".

## Çavkanî
* Samî Tan (2005). Rêziman û rastnivîsa zaravayê kurmancî. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.

Kategorî:Rêziman
Jajiya hêlizê

**Jajiyê hêlizê** li gelek deverên Kurdistanê tê zanîn. Mirov dikare tenê jî bixwe lê ev pêxwarineke pêjgeha kurd e. Ango pirranî bi xwarinên din re tê ser destexaneyê (sifre).

Ji hêlizê re pîjinda, *şiwît (şiwêt, şewid)* jî dibêjin ku di zanistiyê de navê wê *anethum* e.

## Hêliza bejî û bêxwedîtiya pincarên Kurdistanê
Hêliza bejî jî heye ku ew pincareke gelek biqîmet e, ji çiyayan berhev dikin. Mixabin ji ber ku li Kurdistanê çandiniya van pincarên giranbiha nayê kirin û kurd tenê berhev dikin, gelek pincar winda dibin, hêliza bejî *(kinkora bûkê, hevliz jî dibêjin)* jî li ber windabûnê ye.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *[[Hêliz]]*
* *[[Mast]]*
* *[[Xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Hêlizê bixaşînin û 2-3 rojan di nava avê de bihêlin, bila taliya wê here. Paşê derînin, biguvêşînin û bidin ber tavê yan bi awayekê din hişk bikin.

Hêliza hişkkirî bikin nava ava germ bila nermijî bibe. Bidarivînin, biguvêşînin, xwê pê werbikin û bikin nava eyarê. Heger eyar nîne, bikin kûpekê. Mast berdin navê û devanga wê bigirin. Bila 10 rojan bimîne.

Gava we pêdivî dît, derînin û wekî pêxwarinekê bînin ser destexaneyê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Slavoj Žižek

**Slavoj Žižek** (bixwîne *Slavoy Jîjek*, jdb. ) psîkoanalîst, felsefevan, rexnekerê slovenî ye. Žižek niha felsefevanê marksîstî yê herî populer e. Tehsîra rexner û ramanên wî yên derheqê çanda populer de, li ser tevgêra çepgir, gelekî mezin e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Psîkoanalîstên sloven
Kategorî:Slovenya
Kurdşûlî

Kordşûlî (tê wateya Lurên Şolistanê) êleke mezin a luristanê ye. Ev êla demanî ya ku ji lur ve pêk tê, li başurê luristanê, li warê êlên Boyir Ehmedî û Mamêsenî, biwar e. Zozanê kordşûliyan li bakurên parêzgeha Farsê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kategorî:Fars (parêzgeh)
Gûran (êl)

**Gûran** an **Guran** an **Goran** êleke kurde ku di parêzgeha Kirmaşanê ye. Navenda vê êlê bajarokê Gehwera ye. Bajar û bajarokên din ên ku gelheyê Gûranî lê heye evin: Kehdûl, Serpêlzahaw û Qesrî Şirîn.

## Ziman
Zimanê êla gûran bi kevneşopî Gûranî ye. Zaravayê êla gûranî gelekî ji zaravaye Gûranî ên dîn (Hewramanî, Bacelanî hwd.) cûda ye. Belê van salên dawîn piraniya Gûranî bi Soranî an jî Kirmaşanî diaxivin. Zimanê Gûranî ji aliye kêm kesan ve tê axavtin.

## Ol
Êla Gûran li aliyê olê de jî taybetmend e. Ev êl seranser Yarsan e û heta navê xwe daye civata yarsanî. Li hinek herêmên Kurdistanê, Gûran û Yarsan hevwate ne. Bajarên gûranan ên Gehwera û Kendûl cîhên pîrozî (hec) yên ola yarsanî ne.

## Jê cûda binêrin
* Gûran

## Çavkanî

* Iranica: Gûran

Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Chris Benoit

thumb|150px|Chris Benoit
**Christopher Michael "Chris" Benoit** (z. 21'ê gulanê 1967 - m. 24'ê hezîranê 2007) gemşvanekî gemşa profesyonel ê kanadayî ye.

Kategorî:Gemşo
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Mirin 2007
Rafael Correa

**Rafael Vicente Correa Delgado**, di 6ê nîsana 1963an de li Guayaquila Ekwadorê hatiye cîhanê, siyasetmedarekî ekwadorî yê *Partiya Patria Altiva y Soberana* ye. Ew ji 15ê kanûna paşîn a 2007an de 56emîn serokê Ekwadorê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Ekwador
Kategorî:Mirovên zindî
Moxilî

**Moxilî** eşîreke li herêma Serhedê ye.
 
Dîroka eşîra moxilî waha tê zanîn. Di nava eşîra moxilî de gelek malbat hene. Dibêjin mezinên moxilî yên herî pêşîn Basto û Kovo ne. Ew herdû birayên hev in. Moxilî ji van herdû birayan çê dibe.

Kesên moxilî li Gimgim, Kanîreş û Xinûsê jiyan dikin. Bi gaziya Xalid Begê Cibirî van eşîranan: Bilikî, Mala Sûwar, Memikî, Moxilî, Torinî û Şivilî di bin navên Cibirî de dibin yekgirtî li hemberî hikûmata romiyan rol digirê eşîra Xalid Beg Mala Sûwar e.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Îşkok

**Îşkok** *(polygonum)* komekê riwekan ji famîleya polygonaceae ye. Di hin devokan de îşkik, îşkîşk jî dibêjin. Li Kurdistanê di warê bijîşkiya gelêrî de tê bikaranîn. Carekê bê ajotin, çend salan li ser koka xwe digihê. Li ser qemçikekê yek an gelek gupik vedidin.

Li ser 3 rehan nêzîkî 300 cureyên wê digihên, lê florîstên nûjen niha hejmarê wekî 65 didin, ên din wekî hev dibinîn. Hin ji cureyên wê ev in:

* Polygonum argyrocoleon Steud. ex Kunze
* Polygonum aviculare L.
* Polygonum equisetiforme Sm.
* Polygonum erectum L.
* Polygonum hickmanii H. R. Hinds & Rand. Morgan
* Polygonum idaeum Hayek
* Polygonum oxyspermum C.A.Mey. & Bunge ex Ledeb
* Polygonum polygaloides Meisn.:
* Polygonum polygaloides subsp. kelloggii (Greene) J. C. Hickman
* Polygonum polygaloides subsp. polygaloides
* Polygonum ramosissimum Michx.

## Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de

Vê riwekê li ber tavê hişk dikin, dipişirînin. Li dijî ragirtinên riya mîzê, kanalên gurçikê bikartînin. Di nava xwarinê de didan zarokan jî. Lê têkela wê çawa bû niha kêm kes dizanin.

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Riwek
Canekî

**Canekî** an **Canêkî** navê eşîreke li parêzgeha Îranê, Xuzestanê ye. Her çiqas di hin çavkaniyan de wek kurd derbas bibejî, Canekî bi eslê xwe Bextiyarî ne. Canekî heta sedsala 19'mîn torinê êla bextiyarî bûne. Paşê ji bextiyaran qetiyane û li bakurê Xuzestanê bicîhbûne.

Kategorî:Eşîrên luran
Talîjarî

**Talîjarî** *(aloe vera)* navê komekê riwekê ji famîleya asphodelaceae ye ji vê kome re aloe tê gotin. Li Kurdistanê bi taybetî li herêmên hewaya wê germ e cihwar e, lê ji ber ku çandiniya wê nayê kirin, gelek kêm tê dîtin. Nêzîkî 300 cureyê vê riwekê hene. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, ji çend cureyên wê sûd tê wergirtin. Li gelek welatan çandiniya wê tê kirin lê li Kurdistanê tenê tê berhevkirin. Salê 2-3 car gupik vedide.

## Bijîşkiya gelêrî ya kurd de

Jinan şîreya vê riwekê li porên xwe didan ku porên wan dirêj bibin. 1 KX (kevçiyê xwarinê) ji vê şîreyê, tevlî 4 KX hingiv û 1 KX rûnê kerçikê (gêne) tevlîhev dikirin. Viya li porê xwe didan, bi qasî 30-40 deqe wisa diman, paşê pakij dişûştin. Kê viya hefteyê 2 caran û mehekê bêrawestan bikira, porên wan gelek xweşik dibû, diteyîsî, dirêj dibû û êdî nediweşiya.

Dîsa ji têkela vê şîreyê, hingiv û hin biharbêhnan dermanên ji bo êşa mîdeyê, gîrêtî (qebzîtî) ûêd jî dihatin çêkirin. Mixabin pirraniya van dermanên gelêrî winda dibin, ti saziyeke li wan xwedî derbikeve nîne.

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Riwek
Loke

**Loke** *(linum usitatissimum)* navê komekê riwekan ji famîleya zegerekan (Lamiaceae) e. Çend cureyên vê komê li Kurdistanê digihên. 15–60&nbsp;cm bilind dinin. Li gelek welatan çandiniya wê tê kirin. Di bizirên wê de 40-45 % rûn heye. Ev rûn di hilberîna boyaxan de tê bikaranîn. Bizirên ku rûnê wan hatine girtin, didin ajalên malê.

Heger çandiniya wê bê kirin, li seranser Kurdistanê digihê. Di mehên adar-nîsan û îlon-çiriya pêşîn de tê ajotin. Axa wê bi zibil be baştir e. Bi hezaran salan in çandiniya tê kirin. Rûsya û Poland welatên herî zêde çandiniya lokeyê dikin in. Ji bizirên wê re kirkirk, bizirkitan an bizrê zegerekê dibêjin.

## Cureyên zegerekê yên li Kurdistanê tên naskirin
* **Loke**
* Zegerek
* Bezerek
* Zegereka bejî
* Qerqer
* Zegereka bejinbihost
* Zegereka zer

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Famîleya zegerekan
Kategorî:Riwek
Kategorî:Zegerek
Hirçkî

**Hirçkî**, **hirçikî**, **hirçokî** yan **xiyar paşa** navê xwarineke herêma Tolhildanê ye. Ji qalikê xiyarê tê çêkirin. Navê xwarinê derbasê romî (tirkî) jî bûye, dibêjin *hirçikli*.

Cemşîd Bender ev xwarin bi navê *Qaşlixsiya Rêhişkirî* tomar kiriye. Dibe ku di çapkirina pirtûka wî de şaşîtiyek bûye, yan jî ev binavkirineke herêmî ye. Li Meledîyê *hirçkî* yan bi bandora asîmîlasyonê paşpirtika tirkî *+li* pêve dikin, *hirçikli* tê bikaranîn.

Gotina xiyar paşa ji henekan derketiye û ev nav demekê li gundên Erxewanê hatiye bikaranîn. Terîfeya xiyar paşayê de carnan goştê kişandî nebû, xizanan ev dixwarin.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *[[Goştê kişandî]]*
* *[[Merge]]ya fringiyê (pamîdor, şamî, tomatos, bacanê sor)*
* *Qalikên xiyarê yên hişkkirî*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *Îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor)*
* *Îsota reş*
* *[[Pîvaz]]*
* *Rûnê malê*

## Çêkirin
Qalikan bikelînin, bidarivînin û biguvêşînin. Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, pîvaza hurkirî (ne ya teze, ya serî) berdin navê sor bikin. Goştê kişandî tevlî bikin (xavî yan xaşandî li ser daxwazê ye), bi hevre biqelînin.

Qalikên xiyarê yên guvaştî tevlî bikin, merge, îsota tûj, îsota sor, xwê jî û tevbidin, biqelîni. Bi qasî 30 deqe bikelînin, bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Şêx Hesenan

**Şêxhesenan** navekî eşîrî yê li Kurdistanê ye. Bi vî navî li gelekî herêmên Kurdistanê eşîr û ezbet hene.

## Şêxhesenên Serhedê
Şêxhesenî yek ji êşîrên êla heyderan e. Komên weke şengelî û êlkî (êliyan) li ser şêxheseniyan ten hesibandin. Ew û şêxhesenan niha li Qersê, Bedlîsê, Wanê, Agirîyê û İdirê rastê meriv tên. Zaravayê wan kurmancî ye û ev misilmanên sûnî ne. Belû ye ev eşir di dewrên berê de li serhedê konfederasyonek an jî saziyek vê avayê bû ye. Lowma ku hîn jî gelek êşîrên di nav konfederasyonên tarîxî de bûne xwe digêhînin şêxheseniyan.

## Şêxhesenên Dêrsimê
Şêxhesenî yek ji sê êlên mezin ên talî yên Dêrsimê ye. Ew li rojhilata Dêrsimê, li Pulurê, Melkişê û Xozatê dimînin. Taybetmendiya şêxheseniyên Dêrsimê mezhebê wan û şiî/elewîtî ye. Hin komên wan kirmanckî hinekê din jî kurmancî diaxivin.

Gorê Nûrî Dêrsimî ew navê xwe ji mîrekî kurd ê ji xanedana mîrên Çemîşgezekê Mîr Şex Hesen girtîyê. Tê gotin ku çar hev kurên Mîr Şêx Hesen hebûne, ev bûnê bavkalê êşîrên Şêxhesenan: Ebas, Ferhad, Qerebal, Qirgan. Eşîrên/Qebîlên Şêxhesenan li Dêrsimê ev in: Ebasan (eşîra Seyîd Riza), Ferhadan, Qerebelan û Qirxan.

Li Sêwas û Gumuşxaneyê eşîreke akincî bi vî navî heye. Tê gotik ku ev ji Dêrsimê çûne warê xwe yê niha.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Hozan Serdar

**Hozan Serdar** (1955 li Dêrsimê) stranbêjekî kurd e.

## Jiyana wî
Hozan serdar dibistana dest pê kê, ya navîn û dibistana amadehiyê li Dêrsimê dixwîne û paşê jî li zanîngeha Ezirmê dest pê dike ku mamosteyî ya zimanê Almanî bixwîne. Belê wan salan de ji sedemên ramyarî pênaberê Almanyayê dibe. Ji wê demê vir de (1978) li Almanyayê dimîne.
Hozan Serdar di huner jiyana Dêrsimê de xwedî cîhekî girîng e. Di berhema wî de kelepora folklorî ya Dêrsimê bi şîn û şahiya xwe ve hatiye şixulîn, ji ber wî mirov dikare bibêje ku yek ji hunermendên Dêrsimê yê efsanewî ye. Hozan Serdar bi zêdeyî bi Kirmanckî distirê. Xeynî vî H. Serdar endamê Koma Berxwedan ê bingehî ye.

## Berhem
* Derdê Ma Duşuncê Ma (197X)
* Çayê Berbena (198x)
* İsyan (1985)
* Welat (1987)
* Dersim (198X)
* Da da Alî (1990)
* Koê Muzıriyo (1996)
* Xilveşo (2001)
* Cenet Dersimo (2003)
* Wurze (2007)
* Vîlike (2009)

## Albumên Grubî (Koma Berxwedan)
* Bingol Şewitî (1984)
** (strana ku wî bidengkiriye:) Cane Cane

* Dilan (1985)
** Pirode Birayê Mi

* Gula Cîhanê (1987)
** Malê Min

* Kanîya Welat (1987)
** Lorê lorê lora mi na
** Qebqebo

* Peşmerge (1988)
** Mihemedo
** Çayê berbena

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Okalîptus

**Okalîptus** dareke ji famîleya *[[Myrtaceae]]* ye ku li Kurdistanê jî çêdibe. Zêdetirî 700 cureyên vê darê hene ku pirraniya wan li Awistraliyayê tên dîtin. Ne diyar e ka çend cureyên wê li Kurdistanê hêşîn dibin. Ji ber ku li ser floraya Kurdistanê lêkolînên zanistî kêm in û yên hene jî ne aktuel in.

Okalîptus darên dirêj in, bilindiya wan ji 100 m derbastir dibe. Dareke gihîştî ya okalîptusê 200 heya 1000 lt avê dihewîne. Okalîptus ji avê hez dikin. Li cihên avevek (hezek, avzêl) diajon ku axê ziwa bike. Li cihê ku dara okalîptusê hatiye ajotin, demekê dirêj darên din hêşîn nabin, lewra madeyeke kîmyayî berdide axê. Divê demekê derbas bibe, heya axê xwe pakij kir.

## Şaxên vê darê yên sereke
* Binekoma *Eudesmia*: nêzîkî 20 cure.
* Binekoma *Nothocalyptus*: tenê yek cure.
* Binekoma *Symphyomyrtus*: dora 450 cureyan.
* Binekoma *Monocalyptus*: nêzîkî 140 cure.

## Çavkanî

Kategorî:Dar
Gulxenderan

thumb|Charantiaya Momordica ya tevahî ku bi du nîv û du beş hene.
**Gulxenderan** *(mormordica charantia)* riwekek ji malbata kundiran cucurbitaceae ye ku li cihên tropîkal digihê. Lê Kurdistanê kêm be jî tê dîtin. Li hin deveran bi taybetî zarok jê re *xiyara gezende* (gezokî), *kundirê keran* dibêjin.

Havînê gupîk vedide. Gupîkên mê û nêr li ser heman qemçikê ne. Kulîlka wê zer e. Fêkiya wê berê kesk e, giha rengê wê tirincî-sor dibe. Herikbara rehê wê tal e. Rûyê fêkiyên wê pirtîkî, pizronekî ye. Dema digihê qalikên wê berepaş dikişin, fêkiyan ên sor, spî, çakar (qehqeyî, kafêyî) xwe didin der. Pelên wê ji aliyê mîneral, vîtamînan ve gelek dewlemend in. Kalsiyûm, hesin, fosfor, vîtamîna B dihewînin.

## Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de

Ji reh û dendikên wê melhemekê tê çêkirin ku ev bo hemorhoîdê bikêr e, derdibe. Heman melhem dijî ragirtin, kunêran jî dihate bikaranîn. Ji vê riwekê bo jinên nezayok jî derman dihate çêkirin. Têkala ku rûnê zeytê jî tê tevlîkirin, bo derbirina egzamayê kêrbar e.

Bi rûnê zeytê û hingivê re bê tevlîhevkirin, ev têkel bo kesên nexweşiya şekir bi wan re hene baş e. Ev têkel bi qasî 5-6 mehan tê hîştin, paşê tê bikaranîn. Bi xurînî rojê kevçiyekê xwarin him pêdiviya şekir bicih tîne, him jî şekirê wê bo diyabetîkan ne ziyandar e, lewra rûnê zeytê pirraniya şekirê ziyandar dikişîne xwe, bêziyan dike.

## Pêşangeha gulxenderanê
 

Wêne:Momordica charantia Blanco2.357.png
Wêne:Momordica charantia 04.JPG
Wêne:Momordica charantia - Female flower.JPG
Wêne:Momordica charantia - Male flower.JPG
Wêne:Momordica charantia - flower 01.jpg
Wêne:Momordica charantia - flower 02.jpg
Wêne:Momordica charantia - Immature fruit.JPG
Wêne:Momordica charantia - fruit 01.JPG
Wêne:Momordica charantia - Fruit 02.JPG
Wêne:Momordica charantia 05.JPG
Wêne:Momordica charantia 01.JPG
Wêne:Momordica charantia1.jpg
Wêne:ニガウリの変態P9060068.jpg


Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Gindor
Kategorî:Riwek
Mêlak bi savarê

**Mêlak bi savarê**, **savara mêlakê** yan wekî Cemşîd Bender tomar kiriye **mêlaka savarê** xwarineke hêsan e. Mêlak navê kezeb û pişikê ye. Lî Mêrdînê bêhtir tê xwarin. Terîfeya wê de mêlak û savar bingehîn in, lê berkeliyên din ne standard in. Li vir terîfeya herêma Mêrdînê tê dayîn.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *Cîger (piş)*
* *Cîgera reş, kezeb*
* *Rûnê malê*
* *[[Xwê]] (solin*
* *Şemujek, gijnîj (latînî:Coriandrum sativum)*
* *[[Savar]] (bulxur, girar)*
* *Îsota tûj (îsota pûlpelî, îsota sor)*

## Çêkirin
Piş(ik) û kezebê bi hev re hûr bikin, bikelînin û sor bikin. Savarê bikelînin, xwê, îsota reş û sor, gijnîjê tevlî bikin. Kel bidawî bû, rûn bihelînin, berdin ser savarê.

Savar û mêlakê tevlîhev bikin, li binikên servîsê belav bikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Pîlvank (eşîr)

**Pîlvank** navê eşîr û ocaxeke Dêrsimê ye. Eşîra Pîlvank li Dêrsimê bi taybetî li navçeya Pêrtagê dijî, belê gundên pîlvankî li Mazgêrd û Mamekîye jî hene. Hin şaxên vê eşîrê koçberê Şîranê (Gumuşxane) û Avşînê (Gurgum) bûne. Gelheyê pîlvankan tenê li Dêrsimê qasê 10.000an tê texmîn kirin. Pîlvankî hemû Qizilbaş (Elewî) in û bizedêyî bi zaravayê Kurmancî diaxivin, hinek jî bi Kirmanckî.

## Bêjenasî
Pîl-veng « denge gir »
* *pîl*: bi kirmanckî « gir » an « mezin ».
* *vang*: bi Ermeni « dêr » .

## Qebîlên Pîlvankî
* Seyîdî an Xelîfan (vana yek ji ocaxên seyîdên qizilbaşan e. Kurmancî û Kirmanckî diaxivin)
* Silêmanî
* Pîranî (bi vî navê li gelek herêman eşîr û qebîlên kurd hene)
* Kêşkexurî

## Efsaneya eşîrê

## Navdar
* Ferhat Tunç

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Pilvenk'e Gizemli Bir Yolculuk I  - II  - III  - IV 
* Pilvenklilerin 45 yıllık gelini anlatıyor! 

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Pûjan

thumb|Cureyê pûjanê nane (mentha spicata)

**Pûjan**, **tihtavik**, **mîntavik**, **nane** *([[latînî]]: mentha)* komeke riwekan ji malbata lamiaceae ye. 20-30 cureyên pûjanê hene ku gelek ji wan li Kurdistanê jî digihên. Pûjan yek ji biharbêhnên sereke yên pêjgeha kurd e.

## Cureyên wê yên li Kurdistanê, bi kurdî
* Tihtavik (Mentha aquatica)
* Nane (Mentha spicata)
* Pûjana ajgulî (Mentha longifolia)
* Mîntavik (Mentha x piperita)
* Pûng (Mentha pulegium)
* Pûjana çîmenê (Mentha arvensis)
## Cureyên wê bi giştî

## Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de

Ji têkelên pûjanê gelek derman dihatin amadekirin. Bo serêş, hezmê gelek bikêr e. Kurman diweşîne. Şewata mîdeyê derdibe, gaza wê vala dike. Di sermagirtinê de kêrbar e, kuxînê kêm dike. Şîrê dê zêde dike, bêhna devê xweş dike.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd

Kategorî:Riwek
Tihtavik

[thumb|Tihtavik (mentha aquatica), cureyek ji [pûjanê ye]]

**Tihtavik** *(mentha aquatica)* wekî nane, mîntavik ûêd cureyek ji pûjanê ye. Pûjan navê koma vê riwekê ye ku ji famîleya gezika derewîn e. Bi almanî ji vê cureyê re *Wasserminze* dibêjin.

Ji vê pûjanê re *pûjana aviyan* jî dibêjin lê ji xwe navê wê di wateya *"tixên tayî yên li axa avî hêşîn dibin"* e. Tix herwiha ji darikên hevrêsîn, honandinê re jî dibêjin. Dibe ku eslê vê peyvê *tixtavî* be. Li Kurdistanê jî gelek e, lê bêhtir li Ewropayê tê dîtin.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya gezika derewîn
Kategorî:Pûjan
Nane

[thumb|Nane (''Mentha spicata'') cureyek ji [pûjanê ye]]

**Nane** *(Mentha spicata),* wekî tihtavik, pûng ûêd cureyek ji pûjanê ye. Li Kurdistanê ji xeynî naneyê, cureyên pûjanê yên navdar tihtavik *(Mentha aquatica),* pûjana ajgulî *(Mentha longifolia),* mîntavik *(Mentha x piperita),* pûng *(Mentha pulegium*) û pûjana çîmenê *(Mentha arvensis)* ne. Navê famîleya wan famîleya gezika derewîn (famîleya lamiyasiyan, *Lamiaceae*) e.

Cureyê herî naskirî yê pûjanê ev e. Di macûna diranê, benîşt de bikartînin. Tevlî şîraniyan dikin. Nêrî û pelên wê tên hişkkirin û hêrandin ku wekî biharbêhn an di dermanan de bikartînin. Wekî çay vedixwin, tevlî sosan dikin.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya gezika derewîn
Kategorî:Pûjan
Fotêr

thumb|Fedora

**Fotêr**, **fedor(a)**, **borsalîno** serpoşeke ewropayî ye. Di nava salên 1910-1920'ê de derketiye û wê demê bûye moda. Versiyonekê serpoşan ê dişibe viya, di sedsala 18em de hatiye bikaranîn. Orjînala wê ji kulavê ye.

Navê xwe ji ji lîstika Victorien Sardou ya sala 1882'yê digire ku di wê lîstikê de karaktera bi navê *keybanî Fédora*yê serpoşeke heman dida serê xwe. Di fîlman de karakterên ganster, sîxur viya didin serê xwe. Di salên 1950-1960'î de qîmeta fotêran kêm bû. Di salên 1980'yî de Michael Jackson hinekê da hezkirin.

## Girêdanên derve
* Hat etiquette 
* Article about the popularity of hats

Kategorî:Serpoş
Kurhesinî

**Kurhesinî** eşîreke kurdîaxiv ê Kurdistanê ye ku li rojhilat û li bakurê Kurdistanê belav bûne. Kurhesinî bi esle xwe acem/azerî ne û heta sedsala 19an tenê bi zimanê azerî axivîne. Ji ber sedema ku ev eşîr sûnî ye û eşîrên azerî yên din hemî şiî ne, ev eşîr paşê xwe bi ser eşîrên kurdan ve digire. Di despêka sedsala 20an de kurhesinî kurdize dibin û di dema serhildana Simko li gel Simko beşdarê serhildana Simko bûne. Kurhesinî niha bi kurmancî diaxivin û gelek ji wan xwe wekê kurd dibînin.

## Berbelavbûn
Nifuseke girîng ê kurhesiniyan koçberê parêzgeha Wanê bûne ku  niha li bajarê Wanê û li deverên navçeya Mehmûdî, Qelqelî, Welîcanî yê belav bûne. Ev şax bi kurdî û azerî diaxivin. Li Wanê kurhesinî cîhcîh wek hemwateyî bi etnonîm azerî jî tê bikar anîn. Li rojavayê Xoyê, ji Razî, Qetûrê heta li ser sinorê di navbera Tirkiye û Îranê (rojhilat û bakurê Kurdistanê) de jî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Goyan (eşîr)

**Goyan** navê eşîreke kurda ye. Eşîra goyan bi taybetî li navçeya Şirnexê ya Qilebanê û li Başûrê Kurdistanê, li navçeya Zaxoyê biwar e. Gelheyê Qilebanê %98 goyî ye u Sindi ne. Di 1990'dan de gelekî goyî ji destê zilma romê xwe parastin Wargeha Mexmûrê, niha li we derê wek penaber dijîn. zımane eşira goyi çıkas kurmanci be ji kurmanciya wan ne weki tu kurmanca ya ye. ev ji nişaneya zenginya çand u hunera eşira goyiyane.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Darçîn

thumb|Dara kamfûrê

**Darçîn**, *(cinnamomum)* navê darekê ji famîleya qaran e ku li Kurdistanê jî ji aromaya wê sûd tê wergirtin. Bi hezaran salan in, wekî biharbêhn (biharat) tê zanîn û bikaranîn. Ji sedsala 16em heya 18em biharata herî biha bû li Ewropayê. 300-350 cureyên vê darê hene.

Qalikên darê tên bikaranîn. Qalikan hişk dikin. Biharbêjn ji nava qalikan tê çêkirin. Bêhna wê xweş, tehma wê talşîrîn e. Fêkiyên wê jî heman in. Fêkî di çêkirina şîranîyan de kêrbar e. Darçîn di hin vexwarinan de herwiha tê bikaranîn.

## Darçînên navdar
* Darçîna îndonêzî yan darçîna Padangê (C. burmannii (Nees & T.Nees) Blume)
* Dara kamfûrê, dara jê kamfûrê tê bidestxistin, darkamfûr (C. camphora)
* Kasya (C. cassia, C. aromaticum), darçîna Çînê
* Darçîna viyetnamî, darçîna Saygonê (C. loureirii Nees),
* Tamala (C. tamala)
* Darçîna Seylanê (C. verum)

Kategorî:Biharat
Kategorî:Dar
Kategorî:Famîleya qaran