open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hosting

**Hosting** an jî **vehewandin**, tê wateya ku dosiyên wekî nivîs, wêne û videoyan ên malperekê ji bo bikarhêner bikaribin xwe bigihîninê li ser komputerekê tên hilanîn.

Komputerên ji bo hostingê hatine afirandin, bi taybetî hatine hilberîn, zûka bi înternetê ve girêdanên xwe pêk tîne, dikare bi sedan bikarhêneran bi hev re vehewîne û xizmetê bide wan û dosiyên ku dê bêne weşandin li cem xwe bi ewlehî vedişêrin. Ji bo van komputerên ku ji bo hostingê hatine afirandin, bi kurdî **pêşkêşkera webê** tê gotin. Gotina hosting ku gotineke îngilîziye jî, tê wateya xebata hilanîn, veşartin û weşandina dosiyên webê.

Bi sedan fîrma hene ku karê Web hostingê dikin. Her fîrma taybetiyên cuda û bihayên cuda pêşkêş dikin. Fîrma li gor bazarê pakêtên hostingê yên cur bi cur diyar dikin.

Taybetiyên bingehîn ên hostîngê ku li ser biha û performansê bandora xwe dikin.
* Cihê depokirinê çiqasî fireh be...
* Firehiya band a têketin û derketinê...
* Cureyê pêşkêşker li gor Windows û Linuxê.
* Desteka danegehê wekî MySQL, MSSQL, Access û hin wekî din.

Cureyên wan jî hene. Shared Hosting, Co-Location, Reseller û Dedicated Hosting. Di Shared hostingê de mirov dikare di pêşkêşkerekê de gelek domain bi cih bike. Co-Location, pêşkêşkera mirov di Data Center ên bi taybetî hatine amadekirin de bi lezeke bilind a xizmetê ji weşanê re vedike. Dedicated, xizmetên wekî pêşkêşker û girêdanî jî tevlê hemû xizmet ji aliyê fîrmayê ve tên dayin. Di Reseller Hostingê de bi hejmareke belî domain, disk û bandwidth hatine sînorkirin.

**Tiştên Divê Bên Zanîn**

Pêşî du cure pêşkêşker (server) hene. Windows Server û Unix Server (Linux). Nirxandina wan wiha tê kirin.

Windows Server: Di Windows Server de PHP û ASP dikare were xebitandin. Lê bi piranî, an jî nêzî ji %100'ê wan ASP tercîh dikin. Panela kontrolê Plesk e. Her wisa di ASP'ê de dane li dosiyên acess tên hilanîn. Dirêjahiya wan .mdb ye. Lê ji ber ku di pergalê de gelek bug hene û mîhengkirina permission (destûr) gelekî zehmet e, Windows Server nayên tercîhkirin.

Unix Server: Unix server PHP, Perl û .C dixebitîne. Lê c. û perl gelekî nayên bikaranîn. Bi tenê ji bo ji bo mirov ji **bug**ên pergalê sûdê wergire û root bibe exploit bi van zimanan tên nivîsîn. Heke li Unix server bug tune be û bi tenê xwediyê pêşkêşkerê (server) di nivîsbariyên xwe de bug bi kar anîbe, dikare pirsgirêk derkeve. Ji lewre Unix server ji aliyê datacenter ve tê tercîhkirin. Daneyên PHP û Perl bi saya nivîsbariya mysql tên hilanîn, veşartin. Dirêjahiya wan jî .sql ye.

Kategorî:Înternet
Malpersazî

**Malpersazî** karê kesê ku malperan amade dike ye. Lê Bernameyên Malpersaziyê di nav karê malpersaziyê de dikarin bên vegotin. Bi giştî Malpersazî kar û barê çêkirina malperan e.

## Malpersaziya bi Zimanan

Malpersaz bi çi zimanê malpersaziyê bizane, dikare bi wî zimanî amade bike. Zimanên malpersaziyê bi kinasî dikare wekî HTML, PHP, ASP, Flash û hin wekî din bête rêzkirin. Bingeha van zimanan HTML ye. Malpersaz ji van zimanan kîjanê bizane, li gor wê dikare malperê amade bike.

## Malpersaziya Scriptan

Gelek malpersaz scriptên amade bi kar tînin. Ev jî bi kinasî wekî PHP-Nuke, joomla!, post nuke, php-fusion û ASP script bên rêzkirin. Malpersaz pakêta yekê dadixe ser komputera xwe û li ser komputera xwe saz dike. Ji bo sazkirinê divê bernameyeke localhost jî hebe. Mînak appserv-win32-2.5.6 tê sazkirin û li ser wê pakêtek scriptê tê danîn. Dûre jî malpera ku hatiye amadekirin bi riya bernameyeke FTP ji bo pêşkêşkerê tê şandin. Yanî di hostingê de tê bicihkirin. Wekî mînak bernameyeke FTP jî FileZilla hem belaş e, hem jî nivîsbariyeke azad e.

Di vê mijarê de gelek pirtûk û nivîs ji malperên kurdî dikarin bên berhevkirin û sûde jê bêne girtin. Wekî mînak pckurd.net, bername.net û hwd.

Kategorî:Dîzayna ragihandinê
Kategorî:Înternet
Bername

*Bernameya alavên ragihandinê
*Bernameya komputeran
*Bernameya projeyan

**Bername** an jî **program** dikare bi du awayan bête danasîn.

## Bername di civakê de
Mînak bernameya şexsekî ji roj, hefte, meh an jî salekê. Kesek dema ku xwe birêxistin dike û ji bo dema pêş, ji bo xebat û projeyekê dema xwe li gor xebatan dabeş dike, tê wateya ku xwe bi bername dike. Ew dibe bernameya wî an jî wê.

Her wisa jî bernameyên TV, radyo û hin tiştên din jî hene. Bernameyên wisa jî dikarin di vê kategoriyê de cih bigirin. Ew bername jî tişta ku dê bête pêşkêşkirin nayne ziman, lê belê dem û mijara ku ji bo tiştekî hatiye veqetandin tîne ziman. Ango weşana tv, radyo û hwd. jî xwe ji bi bername dikin û bernameya xwe ji gelek bernameyan ava dikin.

## Bername di komputergeriyê de
Her komputer xebatên xwe bi bernameyekê pêk tîne. Ev bername ji berê ve hatine nivîsîn ku dê karekî çawa bike û çawa bidomîne, heta bi encam bike. Bernameyên komputerê hemû xebata xwe li gor ku bernamenûs nivîsiye dike. Bi tenê çewtiyên ku dike ji dervê vê pîvanê ye.

Bernameyên Komputerê bi dehan caran dibin beş bi beş. Ji bo her karekî gelek bername hene. Di komputerekê de çiqas bernameyên cur be cur hebin komputer dikare ewqas xebatên cur be cur bike. Kapasîteya kirinan a komputeran hinekî jî girêdayî hebûna bernameyan e.

Ji bo kategoriyên bernameyên komputerê vir bitikîne

Kategorî:Teknolojî
Şileme

**Şileme** (bi inglîzî: *fluid*) yek ji doxên serekî yên madde ye. Şileme van vedigirit: şilik (bi inglîzî: *liquid*), gaz û plasma heta heddekî jî peyteme yên plastîkî.

Şileme keristeyek e ko bi her hêzeka berkevtinê (bi Inglîzî Tangential) bê guhdana bi xurtî ya wê hêzê bi awayekê berdewam forma xwe diguhêrit.

Saloxeta hevpişka şilemeyan formguhartina bêbergirê û şîyana rewanbûnê ye (ev şiyan bi navê wergirtina şeklê amanê xwe jî dihêt niyasîn). Ev saloxet karê şîyana wan bo bergirîkirina li hêzeka vebir di hevrewşîyeka neliv da ye. Di peytan da, stres karê rakêşanê û bertengkirinê ye, lê di şilemeyan da stres karê rêjeya rakêşanê ye.

Kategorî:Kîmya
Anthony Giddens

**Anthony Giddens** civaknasekî brîtanyayî ye. Ew li roja 18ê Befirbara Paşîna sala 1938ê li Êdmontona Londonê hatiye dinyayê. Ew ji bo bîrdoza nijinandinê (*Theory of Structuration*) û nihêrîna xwe ya giştgir (holîstîk) ji bo civakên nûdem navdar e. Ew wekî yek ji bandordartirîn û giringtirîn civakzanistvanên hevçerx dihêt niyasîn û zêdetir ji 34 kitêban nivîsîne ko bi zêdetir ji 29 zimanan hatine belavkirin.

Sê qonaxên berçav di jiyana wî ya zanistî (akademîk) da dihên dîtin.

## Çavkanî

Giddens, Anthony
Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modernîzm
Civak

**Civak** komeka kitkesan e ko berjewendiyên hevpişk, û reng e, ferheng anko çand û damezrayî anko înstîtûtên xwe yên hevpişk hene.

## Nav û karanîn
Peyva Kurdî *civak* ji du parên *civ* ji *civîn*ê û *ak*ê pêkhatîye. Navek e ji bo diyarkirina civîna kitkesan li dor hev. Ev peyv ji peyvên nû yên zimanê Kurdî ye ko beriya nîviya duyê ji sedsala 20'ê bi vê ramanê nebûye. Peyva Inglîzî ji bo wê *society* ye ko li sedsala 15'ê bi vê ramanê xweyabû. Ev peyv wekiî piranî ya peyvên bi wê ramanê di piranî ya zimanên Ewrûpayî da ji peyva Fransî ya *société* û Latînî ya *societas* anko *bi dostanî civîna digel xelkê dî* û ji *socius* anko *heval, dost, hevrê û şirîk*î hatîye. Veşartî di ramana hemiyan da kombûn an civîneka li dor berjewendî û xemên hevpişk heye.

Di zanistên sîyasî da, ev zarav ji bo hindê bikardihêt ko behsa peywendiyên tevaneyên mirovan bihevra bikin, li beranberî Hukmetê, anko, saziya rêvebirinê li welatekî:

Di zanistên civakî da, civak jibo binavkirina destekên xelkî bikardihêt ko dozenên (sîstemên) civakî yên nîv-girtî pêkdiînin ko têda piraniya tikhiliyan dinavbera kitkesên nav destekê bi xwe da çê dibin.

Li goreyê Anthony Giddens, civaknasê Brîtanyayî, hemî civak di yek tiştî da hevdigirin: endamên hemiyan di tikhiliyên civakî yên nijinandî da li goreyê ferheng an çandekê hatine rêkxistin. Lewma, li goreyê wî, çi civak bê ferheng nabin û çi ferheng jî bê civak peyda nedibûn. (Anthony Giddens, Sociology, 4th edition, Polity Press in association with Blackwell Publication, 2001, page 22).

## Werara civakan
Civaknas civakan li goreyê astê teknolociya, peywendiyan û aboriyê dabêş dikin: (1) nêçîrvan û komker, (2) cotkarên sade, (3) cotkarên pêşkevtî, (4) pîşesaz, anko sin'etî. Ev mîna dozekê ye ko pêştir ji aliyê mirovzanistvanên wekî Morton H. Friedî hatine pêşkêşkirin. Ew hemî civakan li hemî ferhengên mirovahiyê li goreyê werara neyeksanî yên civakî û dewrê hukmetê polên dikin û disinfînin. Ew dozena polandinê çar sinfan bi xwe ve digirit:

* Destekên Nêçîrvan-komker ko bi giştî yeksanî-bawer anko *egalîter* in,
* Civakên eşîrî ko himdek astên rêzbendiya civakî û prestîjê heye,
* Nijarên çînatî ko bi serokan dihên rêvebirin,
* Bajêrwarî anko *medenîyet* bi rêkxistin, herema civakî û damezrayî yên hukmetî yên xwe yên pirgirê.

Bi dirêjahî ya demê, hındek ji ferhengan ber bi şeklên pirgirêtir û aloztir yên rêkxistinê û kontrolkirinê werar kir. Vê werara ferhengî bandoreka xurt li ser şêwazê civakan hiştîye. Eşîrên nêşîrvan-komker li dora zadên demsalî akincî bûn û gundên cotkarî ava kirin. Gund mezin û mezintir bûn û bûn bajêrok û bajêr. Bajêr bûn Bajêr-welat û netewe-welat.

## Saloxetên civakê
Ev sê pêkhat di navbera hemî pênaseyên civakan da hevpişk in:

* Tor anko şebeke ya civakî
* pîvikên endambûnê,
* şêwazên nemazeyî yên rêkxistinê.

## Mijarên têkildar

* Pirsgirêka civakî

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Kategorî:Mirov
Ksenofanês

**Ksenofanês** (; ) fîlozof û helbestvanê Yewnan, li gor Platon damezrênerê dibistana eleyatîk di salên 570 b.z. de li Colophona Iyonyayê (îro Tirkî) ji dayîk bûye, û di salên 470 b.z. de jiyana xwe ji dest daye. Dîroka jiyana wî tê niqaşkirin.
 
Wî ramana antropomorfîzmê (ramana ku xweda di şemalê mirovan de ye) bi awayekî tûnd red kiriye. Ji vê yekê jî navê "nakokvanê derûyên Omer" lê kirine. Ksenofanes yekbûna xwedê qebûl dikir û xweda di şemalek grover wek cîhanê de didît.

## Girêdanên derve
* Ksenophanes û Antropoformîzm - Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 570î b.z.
Kategorî:Mirin 470î b.z.
Kategorî:Yewnanistana kevnare
Antropomorfîzm

**Antropomorfizm**, ramaneke felsefê ye. Gorî Antropomorfîzmê xweda di şemala mirovan de ye.


Kategorî:Felsefe
Friedrich Engels

**Friedrich Engels** (jdb. 28ê çiriya paşîn a 1820 di Wuppertalê; m. 5ê tebaxa 1895 li Londonê) sedsala 19an politikvan û filozofê Elman, bi Karl Marx re xebitiye, pê re "Manîfestoya Komûnîstî" (1848) nivîsandiye û gotina komunîst bi pêş ve biriye. Piştî mirina Marx, sererastkirina her du bergên dawî yên pirtuka "Kapîtal" tewaw kir.

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên alman

Kategorî:Jidayikbûn 1820
Kategorî:Karl Marx
Kategorî:Mirin 1895
Kategorî:Rojnamevanên alman
Lao Zî

**Lao Zî** () fîlozofê Çînî de sedsala 6'an berî zayinê jiyaye. Di hinek çavkaniyan de navê wî wek "Lao Tsu, Lao Tse, Laotze yan jî Laozi" û ew bi navê " Brêz Lao" jî tê naskirin. wateya "Lao" bi çînî pîr e û "zî" jî mamoste ye.

Di derbarê jiyana wî de gelek agahî û çîrok hene. Evana pirranî çîrokên olî ne. Di dema xwe de fîlozofeke hêja, bikêr û zîrek bûye. Li ser ol, raman, zanîst û Çînî gelek xebat kiriye û berhemên hêja daye. Ramanên wî îro jî xwedî nirxeke bilind in.
Ne diyar e ku nivîskarê pirtûka Tao Te Ching (bi çînî: 道德經/道德经, pinyin: Dào Dé Jīng) Lao Zî jiyaye an na, ev mijar tê nîqaşkirin. Lê dîsa jî mîn avakerê Taoîzmê tê qebûlkirin.

## Bi kurdî
thumb|Lao Zî

Helbestvanê kurd Ebdulrehman Efîf pirtûka Lao Zî ya bi navê Tao Te Ching wergerrandiye kurdî. Di pirtûkê de 81 helbest hene. Ew hemû di hejmara 42 ya Kovara Mehname de hatine weşandin.

## Girêdanên derve
* Tao Te Chingê bi kurdî bixwîne
* 老子 Lǎozĭ 道德經 Dàodéjīng Chinese+English+German

Kategorî:Avakerên dînan
Kategorî:Fîlozofên çînî
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an b.z.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin sedsala 6an b.z.
Tao Te Ching

alt=|rast|357x357px
**Tao Te Ching** (bixwîne: *Taw te çing*) (bi çînî: *道德經*) navê pirtûkek helbestan ya fîlozofê çînî Lao Zî (Lao Tse) ye. Bingeha ola Taoîzmê ye

Helbestvanê kurd Ebdulrehman Efîf *Tao Te Ching* wergerrandiye kurdî. Di pirtûkê de 81 helbest hene. Ew hemû di hejmara 42 ya Kovara Mehname de hatine weşandin.

## Girêdanên derve
* Tao Te Chingê bi kurdî bixwîne
* 老子 Lǎozĭ 道德經 Dàodéjīng - 拼音 Pīnyīn + 王弼 WángBì + 馬王堆 Mǎwángduī + 郭店 Guōdiàn 

Kategorî:Dîn
Kategorî:Helbest
Kategorî:Lao Zî
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên dînî
Kategorî:Pirtûkên pîroz
Molekul

**Molekul** , **gerd** an jî **nûn** di kîmyayê da bihevranûsyana du an zêdetir ji atoman e ko bi helkevtineka (aranceyeka) nemazeyî bi bandên kîmyayî bihevra dinûsin. keristeyên kîmyayî bi awayekê bêsînor bi pajên biçûktir ji heman keristeyî nahên dabêşandin: molekul bi giştî wekî biçûktirîn paj ji her keristeyekê kîmyayî dihêt dîtin ko hêşta saloxetên kîmyayî yên wî keristeyî pêra hene. Hindek ji keristeyên saf (mîna asinkalan (metalan) û kirîstalan) wesa baştir dihên fehmîn (fêmkirin) ko li şûna molekulan ji tor anko şebekeyên nemazeyî yên atoman an ayonan pêkhatibin.

Di zanistên molekulî da, molekul hebûneka kîmyayî ya têra xwe tebitî û ji aliyê karevayî ve bê-alî ye ko ji du an zêdetir atoman pêkhatîye. Têgeh anko konsepta molekula yek-atomî, her wekî ko di gazên nobel da dihêt dîtin, bi giştî tenê di bîrdoza livînkî (kinetic theory) ya gazan da dihêt bikaranîn. Di vê bîdozê da behsa kerî yên gazan wesa dihêt kirin herwekî ko yek molekul, bê guhdana bi pêkhata wê.

## Dîrok
Hizra molekulê ji bo cara pêşîn di sala 1811'ê da li aliyê Avogadroyî ve hat behskirin û wekî verêja Qanûna Nisbetên Diyarkirî û Çendqatên (1803-1808) Daltonî ji aliyê piranî ya kîmyageran ve hat pejirandin. Lê hizira molekulan wekî tiştekê cida ji pêkhata matematîkî ya edetî ya maddeyî heta karên zanayê navdar Perrinî (1911) di civatên fîzîknasan da jihê gengeşeyê bû û pozîtîvîstên mîna Maxî (Mach) bi rijdî li beranberî vê hizrê berxwedida. Bîrdoza nû ya molekulan gelek mifayê ji teknîkên hijmarî yên ko kîmyaya hijmarî berdest kirine dibînit. Bi dehan molekulên nû bi arîkarî ya şebengbînî ya hûrpêl (mikrowêyv spektroskopî) di valahiya navstêran da hatine niyasîn.

## Çavkanî
The Hunger for More (albûm)

**The Hunger for More** (kurdî: *Birçîbûna bo hê bêhtir*) albûma yekê ya rapvanê amerîkî Lloyd Banks e. Ew di sala 2004'an de derket. Hilberînerên vê albûmê ev in: 50 Cent, Eminem, Havoc, Ron Browz, Thayod Ausar, K1 Mil, Hi-Tek, Timbaland, Scram Jones, Chad Beat, Sha Money XL, Greg "Ginx" Doby û Black Jeruz.

## Stran
Li ser CD ev stran ser in:
# *Ain't No Click* (feat. Tony Yayo)
# *Playboy* (feat. DJ Whoo Kid)
# *Warrior*
# *On Fire* (feat. 50 Cent)
# *I Get High* (feat. Snoop Dogg & 50 Cent)
# *I'm So Fly*
# *Work Magic* (feat. Young Buck)
# *If You So Gangsta*
# *Warrior, Pt. 2* (feat. Eminem, 50 Cent & Nate Dogg)
# *Karma* (feat. Avant)
# *When the Chips Are Down* (feat. The Game)
# *Til The End* (feat. Nate Dogg)
# *Die One Day*
# *South Side Story*
# *Just Another Day*

Kategorî:Albûm
Kategorî:Rap
Max Weber

**Max Weber** sosiyolog û aborîvanê (ekonomist) Alman (jdb.  li Erfurt; m.  li München). Wî bi kesayetên wek, Vilfredo Pareto, Ferdinand Tönnies, Émile Durkheim û Georg Simmel re civaknasiya hemdem ava kirin.

Max Weber wek damezrênerê civaknasiya ziman-zelal tê dîtin, yanî nêzîkbûnek civakî, ku wateyek subjektif ji tevgera civakî tê.

## Girêdanên derve
* Die Protestanische Ehtik Und Der Geist Des Kapitalizmus 

Weber, Max
Weber, Max
Kategorî:Civaknasên alman
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Weber, Max
Kategorî:Neteweperwerên alman
Denis Diderot

**Denis Diderot** (jdb.  li Langres (Fransa); m.  li Paris) nivîskar, fîlozof û ensîklopedîstek fransî ye.
Bîst salên jiyana wî û angajmana wî di berhema "Lumières (Ronî)" de ji bona ansîklopediyê karekî mîsoger e.

Kategorî:Ensîklopedîstên fransî
Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr
Van Çûng

**Van Çûng** zaneyê çînî di sedsala I P.Z. jiyaye û bûye serkêşê Rêbariyeke nû kiriye.
Wî Mijî û serkeftin wek bingih girtine û rexwneyên pir tûj li Konfiçyûs kirine. wî dev avêtiye her ramana kelevajî. Henekê xwe bi ramanên kelevajî, rûh û berdolabîkan kiriye. Van Çûng ramanaa "jiyana ebedî" û ku dibêje "her tişt bi gotina xwedê dibe" rexne dike.

Kategorî:Fîlozofên çînî
Kategorî:Jidayikbûn 27
Zhuangzi

thumb|250px|"Zhuangzi pelatînkê di xewnê de dibîne (an jî Pelatînk Zhuangzi di xewnê de dibîne)".
**Zhuangzi**, Chuang Tzu, Chuang Tsu, yan jî Chuang Tse (bi çînî: 莊子; xwendina wê *Juang-jî*) di sedsala 4 B.Z. de li Çînê di dema şerên mîrekan de jiyaye. Kêm tişt li ser kesayetiya wî tên zanîn. Li gor dîroknasan, ew li navçeya Mengê cihekî li binya çemê zer re li cihekî herema Hemanê jiyaye. Tê gotin ku wî di karê birêvebirinê de cihekî girîng digirt û bi heta ku keyê herêma Şu wezîrtî pêşniyarî wî kiriye lê belê wî qebûl ne kiriye.

Pirtûka wî jî bi navê wî "Zhuangzi" tê bi naskirin.

Wî di dawiya jiyana xwe bi timametî daye paş wek koçerekî di nav gel de geriyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Çînî
Kategorî:Fîlozofên çînî
Kategorî:Jidayikbûn 360î b.z.
Kategorî:Mirin 280î b.z.
Naûrû

Naûrû welatekî Okyanûsa Pasîfîka rojava ye û li başûrê Ekvatorê xwiya dike. Komara Naûrû ji sala 1968an ve serbixwe ye.

## Herêmên Naûrû

Naûrû ji 14 herêman pêk tê:

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1968an de hatine avakirin
Bajar-welat

**Bajar-welat** ew herêm in ko bi tivavî ji aliyê bajêrekî ve dihên rêvebirên û bi giştî serwrî ya xwe ya sîyasî heye. Bi awayekê dîrokî, bajar-welat ser bi deverên ferhengî yên mezintir yên mîna Yewnana Kevnar, Aztek û Maya û bajêr-welatên Îtalya ya Rênêsansê bûne.

Bajar-welat di zemanên berê da mişetir bûne. Herçind e ko wan serwerî ya xwe hebûye jî, lê gelek caran di hevalbendî yên fermî û nefermî da li bin serwerî ya Şayekê Bilind bûne. Ev hevalbendî hindek caran bi darê zorê (mîna Romayê) an jî aştîyane (mîna Hevalbendî ya Polêponizi bûne.

Li çaxên navîn, bajêr-welat nemaze ji saloxetên wan deveran bûn ko niha dibêjinê Almanya, Îtalya û Rûsya. Hindek ji wan Hevalbendiya Hansiyatîk pêkanîn ko jibo heyama çend sedsalan di warê aborî û bazirganiyê da dewrekê pir giring lîst.

## Bajar-welatên Ewropayê
### Monako
Şanişîna Monakoyê bi hemî ramanan ve bajar-welatekê nûdem e: Monaco-Ville bi ramana *bajarê Monako* para şûrekirî ya bajarî ye û bajêrokê navdar Montê Karlo di rastiyê da rendekên bajarî in. Tuxîb anko sînorê axa weltî her sînorê axa bajarî ye (yek dewlet û yek civata bajarî, her yekê jî desthilata xwe heye): Şanişîna Monakoyê û Bajarê Monakoyê.
### Singapûr
Herdu salên ko Singapûr ser bi Malîzyayê ve bû miştî alozî û netenahiyê bûn. Pevçûnên nejadî di navbera piranî ya Çînî û kêmanî ya Malayî li bajêrî mişe bûn. Hukmeta federal ko di bin desthilata Rêxistina Neteweyî ya Yekgirtî ya Malayî (RNYM) da bû digel hukmeta herêmê ko di bin desthilata Partî ya Kar ya Gelêrî (PKG) kevt nav şerî. RNYM ditirsa ko PKG di lihevnegirtinên nejadî da li hikûmeta federal jî piraniyê bi dest xwe ve biînit, lewa li sala 1965ê biryar da ko Singapûrê ji federalîyetê derbikit û wekî hukmeteka xweser niyasî.

Piştî xweserî ya nexwestî ya Singapûrê, wan bilez welat ber bi pêşkevtina pîşesazî (sen'etî) bir û li demeka kurt Singapûr bû yek ji çar welatên ko bi navê "Pilingên Asyayê" dihên niyasîn. Ew niha yek ji bajêrên herî mezin yên cîhanê ye ko armancên wê yên cîhanbajêrî (kosmopolitan) hene.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya siyasî
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Siyaset
Hêrakleitos

**Hêrakleitos** (; ) fîlozofê yewnanî di navbera sedsala 535-475  li Efesosê jiyaye.

## Jiyana wî
Hêrakleitos piştî nîvê sedsala 6an , ber bi 544-541 jiyaye. Ew yek ji fîlozofên berî Sokrates e li rojavayê Anatolîyê li Efesê jiyaye. (Li gor Diyojen Laers di olimpiyata 69 han de(504-501 ) ew î çil salî bû). Li gor Sokrates ew 60 salî miriye, yanî ber bi 480. gerek mirov "Hêraklîtes" û "Heraclides" bi tevlî hev neke. Nameyên Apokrîfes wî weke hemdemê Daryûsê yekem şîrove dikin.

## Felsefeya wî
Hêrakleitos filozofê yekem e ku sîstemek dînamik kiriye nav felsefa rojava de. Ji berhehên Hêrakleitos bi tenê çend fragman gihêştine me. Li gor pirtuka "Lives and Opinions of Eminent Philosophers" ya Diyojen Laers Hêrakleitos pirtûkek nivîsandiye û nezirî pîrozgiha Artemîs kiriye. Li gor Hêrakleitos li cîhanê her tişt, her tim di nava gûhartinê de ye û ji bo zanyariya xwuzayê gerek ev guhartin were çavdêr kirin. Hêrakleitos tu caran bahsa pirensîbek ku nayê guhartin ne kiriye. Lê belê ji gotina wî "merov xwe du caran di çemekî de naşo" û pê de hin firagmanên wiha hatine îdiakirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Herakleîtos –  530-475 - Ji Malpera Felsefevan 
* Teoriya Agir ya Herakleîtos –  530-475 - Ji Malpera Felsefevan 
* Teoriya Herk û Bûyînê Ya Herakleîtos- Ji Malpera Felsefevan 
* Teoriya Logosê Ya Herakleîtos - Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 530î b.z.
Kategorî:Mirin 470î b.z.
Kategorî:Yewnanistana kevnare
The Lord of the Rings (pirtûk)

***The Lord of the Rings*** (Mîr*ê Gustîlan*) romaneka hemasî ya pir aşopî ya J. R. R. Tolkienî ye. Ev roman wekî dirêjiya romana bertir a Tolkienî ya bi navê *[[The Hobbit]]* destpêbû û hema zû bû çîrokeka gelek dirêjtir. Ew bi şend qonaxekan ji sala 1937'ê heta 1949'ê, û piraniya wê di salên Şerê Cîhanî yê Duyem da hat nivîsîn. Di pêş de ew di salên 1954 û 1955'an de di sê cildan de hat belavkirin û ji hingî were gelek carên dî û bi kêmanî ve bi 38 zimanên dî hatîye belavkirin û buye yek ji karên herî hezkirî yên wêjeyê di sedsala 20'an de. Filmên sêkane yên Lord of the Rings di salên 2001-2003'an de bûn sedema zêdebûna hezkirina xelkî li karên Tolkienî.

## Çîroka pirtûkê

Lord of the Rings qala alema J. R. R. Tolkien dikî û ava pirtûka ji wira tê.

Le qisma zehf kî ya çîroke jî, bas kirina refîtîka Hobbîta,
Frodo û rêhevale wê çaxa Şerê Gustîlan e. The Lord of the Rings ji çîroke xwe ye û berdewama pirtûka *The Hobbit* e.

Lord of the Rings ji şeş pirtûkan da çêbûye.

The Fellowship of the Ring pirtûka yekem; Gustîl ket rê

Pirtûka duyem;The Two Towers

Pirtûka sêyem; Îxaneta Îsengard

Pirtûka çarem; Gustîl deri Rojhîlate

The Return of the King

Pirtûka pêncem; Şerê Gustîlan

Pirtûka şeşem; Dawîya Dewrana Sêyem

## Bide ber
* Cîhana Navîn
* The Hobbit
* Kurên Húrînê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://cihanafilma.blogspot.com.es/2011/10/lord-of-rings-fellowship-of-ring-2001.html

Kategorî:Berhemên J. R. R. Tolkien
Kategorî:Roman
Dewleta yekneteweyî

**Dewleta yekneteweyî**, **dewleta neteweyî**, **welatê neteweyî** coreyekê welatan e ko ji bo desteberkirin û ewlekirina ax û serweriyê ji bo neteweyekê pêkdihêt û rewayî ya xwe ji vê ewlekirinê werdigirit. Welat hebûneka siyasî û siyasî-cihnaskî (geopolîtîk); û netewe hebûneka kulturî û nejadî ye. Zarava *netewe-welat* digehînit ko ev herdu raman bi hev ra in, û ev wê ji coreyên dî yên welatan ko berî wê hebûne cida dikit. Eger bi diristî bihêt avakirin, ramana wê ew e ko hemî welatiyan ziman, kultur û bihayên hevpişk hene. Ev tişt di piraniya coreyên dî yê welatan da nebûn. Cîhana nî avabûyî li ser hîmê netewe-welatan mafê çareya-xwe-nivîsînê û mafê xwe-rêvebirinê didit hemî neteweyan ko hizreka cewgerîn ya aydîolocî (îdeolojî) ya neteweparêzî anko nasyonalîzmê ye.

## Netewe-welatê armancanî (aydiyal)
Ji gotin û bawerî yên neteweparêzan û netewe-welatên heyî mirov dikarit hizir bikit ka dê netewe-welatekê armancanî çawa bit, lê hebûneka wusa li cîhana rastiyê da nemumkîn e. Lê vê hizrê bandora xwe li ser piraniya netewe-welatan hiştîye û bê wê mirov nikarit ji netewe-welatên heyî fêm bikit. Qenciyeka dî ya vî modêlê aşopî û armancanî ew e ko mirov dikarit hevberdaniyekê dinavbera vî coreyê welatan û yên bertir çê bikit.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Debate on Modern Turkish identity & nation-state

Kategorî:Siyaset
ColdHackers

**Coldhackers** di dîroka kurdan de rêxistina hackeran a pêşîn e.

Bi navê *Coldhackers* bi hezaran êrîş li malper û serverên tirkan pêk aniye. Koma bi navê *Coldhackers* di 3'ê gulanê 2005'î de bi fermandariya HQ hatiye damezirandin û di sala 2006'î de navê xwe wekî CMG - Cyber Median Guerillas guherandiye.

Heya niha di înternetê de, nêzîkî 10.000 malperên tirk û dewletên zorbariyê li kurdan diken, xerabkirine. Gorî agahiyên ku wan dane belavkirin, di nava koma *Coldhackersê* de, li dora pênc, şeş xebatkarên xurt hene. Dîsa ew dibêjin hewla wan heye ku xwe bipêşbixin û tirseke mezin têxin dilê hêz û welatên ku li kurdan zordariyê dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Kom
George Berkeley

Bishop **George Berkeley** (12 adar 1685 – 14 çile 1753) ji malbata împeratoriyê, fîlozofekî ji îrlendayê ye. Xebata xwe ya herî giranbiha li ser mijara "îdêalizma subjektif" kiriye. Ew dibêje : "Esse est percipi" ("hebûn, xwiya-kirin e"). Têori,nîşan dide ku mirov bi tenê karê bi rêya hîs û ramanan tiştan nas bike, le ne bi riya tecrîdê. Wî gelek tişt nivîsandin, "Bingiha fêrbûna mirov(1710)", û "Sê diyalogên di navbera Îlas û Fîlonûs de" (1713) Berkley bi xwe di rolê spîrîtualist (rûhanî) û Ilas gotina Yewnanî ku ji bo "Locke (tişt)" tê bi karaîn.
Di sala 1734 de Analîst çap kir, di vê pirtukê avakirina zanyariyê rexne dike. wî bi van rexneyan bandoreke mezin li pêşveçûnên li ser Matemetîkê kir.


Navê wî li bajarekî Kalîforniya û li kolêjekê di nava Zanîngeh Yal jî hat kirin.

Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Jidayikbûn 1685
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1753
George Smoot

**George Smoot** (jdb. 20ê sibata 1945ê) stêrfîzîknasekî û gerdûnnasekî amerîkî ye.
Ew li Zanîngeha Kalîforniyayê li Bêrkliyê dersdêrê fîzîkê ye. Bi tevayî digel John C. Matherî Nobel Xelata fîzîkê ya sala 2006ê jiber lêkolînên liser formên ko dibêjinê Tenên Reş û enayzotopiya tîrêjderî ya paşxaneyî ya hûrpêlane ya gerdûnî wergirt. Ev ew kar e ko gewherê birdoza gir-gurmînê ya gerdûnê bi arîkarî ya heyvoka COBEê dana.

## Jînenîgarî
### Xwendin û destpêka lêkolînan
Smût li Yukona wîlayeta Florîdayê hat dinyayê. Wî berî ko biçit Binkeyê Teknolojiyê yê Massachusettsê (MIT) matîmatîk xwînd. Wî li sala 1966ê li BTMê du bawernameyên bekaleryûsê, yek li matîmatîkê û ya dî jî li fîzîkê wergirtin. Wî li sala 1970ê doktora ya xwe li fîzîka pirtikan wergirt. Paşî wî heza xwe ber bi keyhanzanistî guhart û çû Ezmûngeha Niştîmanî ya Lorens Bêerklî û li wêderê digel Luis Walter Alvarezî li ser ezmûna HAPPEê ko balûneka çînsepehrî ji bo vedîtina dijemaddeyî li atomsepehra jorîn e xebitî. Di wê ezmûnê da wî modêla keyhanzanistî ya rewşa tebitî ko heta niha jî aloz û nezelal e pêşbînî kir. Paşî ew li tîrêjderî ya paşxaneyî ya hûrpêlane ya keyhanzanistî (TPK) meraqdar bû. Pirsyareka bêbersiva wî çaxî pirsayra nijara keyhanê bû. Yek ji modêlan pêşbînî ya hindê dikir ko keyhan di zivirînê da ye û dewseka vê di TPKê da hebû: germapileya tiştan li goreyê sû û simta lênihêrînê dihat guhartin. Bi arîkarî ya Alvarêzî, wî tîrêjpîvek afirand ko cidatiya germapileya TPKya du simtan ko 60 peyîskan ji hev dûr bûn dipîva. Amîr li ser frokeyeka Lockheed U-2 hat damezrandin û şiya biselmînit ko zivirîna giştî ya keyhanê sifr e (li goreyê sînorên diristî ya amîrî). Amîrî vedît ko germapile ya TPKê li goreyê ducemserekê (dipole) dihêt guhartin. Ev wekî bandora Dopplerî ya zivirîna erdî bi hevberdanî ya digel devera tîrêjdana TPKê, ko dibêjnê sethê herî dawîn yê şerpezekirinê, hat şirovekirin.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Gerdûnnasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2025
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stêrfîzîknas
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Dînamît

**Dînamît** teqemenîyek e ko hêza teqîna xwe ji nîtroglîsrînê werdigirit.



Wêne:WikiLetraMini.png *Ev gotar [[Wîkîpediya:şitl|şitlek]] e. <br>
:Ev gotar hîn nû ye, ne temam e. Wekî şitleke darê ye. Heke tu binivîsî, tu yê vê darê mezin bikî û dê gelek guliyên nû xwe jê berdin. [[Wîkîpediya:Alîkarî|Çawa?]]
:Eger tu bixwazî binivîsî, biçe ser *'«&nbsp;[ biguherîne]»'''.
Tîrêjpîv

**Tîrêjpîv** amîrek e ji bo pîvana sirêma tîrêjê an hêzê di tîrêjderî ya karevayî-asinrevayî (elektromagnetîk) da. Herçind e ko ev zarav zêdetir ji bo wan amîran bikar dihêt ko tîrêjderî ya jêrsor dipîvin, lê ew dibit ko ji bo hemî amîran bikar bihêt ko tîrêjên şebenga karevayîasinrevayî diyar dikin.

Hestkera tîrêjê di tîrêjpîvan da piraniya caran tîpîvek (bolometer) e ko tîrêja ko dikevit ser xwe vedimêjit û bi vî awayî  wê bilind dibit û ev têhn jî bi coreyekî ji coreyên  dihêt hesibandin. Ev zêdebûna têhnê dikarit nîşana hêza nav tîrêja vemêhtî bit.

Yek ji mînakên herî pêşîn yên vebînikên tîrêja jêrsorî î tîrêja dîtinî (ruhnahî) tîrêjpîva Crookesî bû.

Tîrêjpîva hûrpêlan tîrêjên di tuxîbên hûrpêlan ji şebenga karevayîasinrevayî da dipîvit.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Jose Ortega y Gasset

**José Ortega y Gasset** fîlozofê spanî (jdb.  − m. , li Madrîdê), xwendina xwe li Madrîdê û li zankoyên almanan kiriye. Di sala 1910an de li bajarê xwe yê Madrîdê bû mamosteyê metafizîkê. Wî bi kovar û nîvîsên xwe hewl da ku ji nû ve çanda û wêjeya spanî zindî bike. Ji van kovaran La Revista de Occidente ya herî bi nav û deng e. Bi destpêka şerê hindûrîn yê Spanyayê re ew ji welêt derket. Pêşî çû Fransayê, piştre jî çû Arjentînê.

Di dawiya jiyana xwe de careke din vegeriya Madrîdê û li wir jiyana xwe ji dest da. Ev nivîskarê spanî, li qasî ku giringî dida wateya tiştekî, hewqas jî dida rastgotina wê tiştê. Li gor nivîskar Camus piştî Nietzsche re, belkî jî nivîskarê herî bas yê Ewropayê ye ew e.

Gelek nivîsên wî yên ku di dersên xwe de jî didan, pistî mirina wî re hatin berhev kirin û bi navê *El hombre y la gente* (Mirov û xelk) hatiye çapkirin.

## Berhemên wî
* *Adán en el paraíso* (1910: Âdem li behiştê ye)
* *Meditaciones del Quijote* (1914: Ramanên li ser Kîşot)
* *El tema de nuestro tiempo* (1923: Mijarên Dema me),
* *España invertebrada* (1922: Espanyolê bê marîpişt)
* *La rebelión de las masas* (1929: Serhildana Gel)

## Çavkanî

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Fîlozofên spanî
Kategorî:Jidayikbûn 1883
Kategorî:Kesên ji Madrîdê
Kategorî:Mirin 1955
Gerdûnnasî

thumb|WMAP nexşeya CMB anîzotropî.
**Gerdûnnasî** an jî **kozmolojî** , babetê vî zanistî hemî cîhan û bîn bi giştîtiya xwe ve, û bi berfirehtirkirina ramanê, cihê mirovî tê da ye. Herçind e ko peyva "kozmolojî" peyveka binisbet nû ye (ji bo caran pêşîn li sala 1730'ê ji aliyê Christian Wolfî ve hat bikaranîn), lê xwîndina cîhanê bi giştîtiya xwe ve ji zû da babetê zanist, felsefe û dînî bûye.

Zanistên ku bi gerdûnnasjiyê re mijûl dibin jê re gerdûnnas an jî kozmolog tê gotin. Di wêjeya hemdem de, "gerdûnnasî" an "kozmolojî" bi gelemperî wekî gerdûnnasiya fîzîkî tê binav kirin. Di vê çarçoveyê de, gerdûnnas gelek şaxên zanistê ji jîndenasiyê bigire heya bîrkariyê û hem jî stêrnasî di lêkolînên kozmolojîk de bikar tînin. Gerdûnnasî çêkirin, dîrok û paşeroja gerdûnê lêkolîn dike. Ew zanistên xwezayî, bi taybetî stêrnasî û fizîkê, tîne cem hev da ku têgihiştin û têgihîştina gerdûna laşî bi tevahî peyda bike.

## Gerdûnnasî di şaxên cihereng de
thumb|Guhartoyeke bi desta boyaxkirî ya gravura Flammarion ya nenas. (1888)
Fîzîk û zanistên stêrfizîkî cihekî navendî digirin, ku vê dawiyê jê re gerdûnnasiya laşî tê gotin, ku bi têgihîştina gerdûnê bi çavdêrî û ceribandina zanistî ve mijûl dibe.Gerdûnnasjiya fizîkî diyar dike ku gerdûn bi qasî 13,7 ± 0,2 mîlyar (109) sal berê piştî Teqîna Mezin derketiye holê, û ku dîroka gerdûnê pêvajoyek birêkûpêk e ku ji serî heya dawiyê bi tevahî ji hêla qanûnên fizîkî ve tê rêvebirin.

Gerdûnnasjiya derefizîk ku gerdûnê ji aliyê felsefî ve dikole, dîsîplînek pir kevnar e û hewl dide ku xwezaya gerdûnê, mirov, Xwedê an jî têkiliyên wan di encama serpêhatiyên derûnî û giyanî de an jî çavdêriyên xwe rave bike û encamên xwerû peyda bike.

Ji aliyek din ve, gerdûnnasjiya olî ji lêkolîna dîrok û xwezaya gerdûnê di çarçoveyek olî ya taybetî de pêk tê, ku ji gerdûnnasiya laşî zêdetir nêzî gerdûnnasjiya derefizîkî ye. Çekirinên baweriyê yên olên cihê ji hev cuda ne, û nêrînên wan ên li ser gerdûnê jî ji hev cûda ne. Ji ber vê sedemê, her ol xwediyê yek an jî çend nêrînên gerdûnî yên olî yên cihereng ne.

## Çavkanî

Kategorî:Gerdûnnasiya fizîkî
Victòria Camps i Cervera

**Victòria Camps i Cervera** (jdb. 21 sibat 1941, li Barselona, Ketelonya (Spanya)), fîlozofeke ketelan û spanî ye.

Camps di sala 1941 de li Barselona ji dayîk bû, li Zanîngeha Barselonayê beşa felsefê xwend û li Zanîngeha Azad ya Barselonayê jî mamostetiya etîkê kir. Şanenavê wê li binê pirtukên wek "lawijên xwedayê mirî" (1976), Felsefeya analitîk û zimanê Pragmatîk (1976), "Etîk, Retorîk Siyaset" (1988), "Xawênên (hişpak) gel" (1990), "Bêaramiya jiyana rojane" (1996) "Sedsala jinan" (1998) heye. Ew hem di komîteyên etîk yên hin nexweşxaneyên Barselona dixebite, hem serokatiya hinek saziyên alternatîf dike, hem endamtiya lijneya kovara Isegoria dike û hem jî kordînasiyona pirtûke hevbeş "Dîroka Etikê" dike.

## Çavkanî

Camps, Victòria
Kategorî:Jidayikbûn 1941
Camps, Victòria
Camps, Victòria
Kategorî:Kesên ji Barselonayê
Kategorî:Mirovên zindî
Giordano Bruno

thumb|Giordano Bruno
**Giordano Bruno** fîlozofekî îtalyan e. Di sala 1548an de li Naloyê hatiye dinê û di 17ê sibata 1600î de li Romayê jiyana xwe ji dest daye. Ew bi awayekî fîlozofîk li ser xebatên Nicolas Copernic û Nicolas de Cuse sekiniye û bahsa gerdûnek bê dawî ku di navê de pir ji sitêrkên wek dinyayê tê de hene kiriye.
 
Ew ji aliyê engîzîsiyonê ve bi rêşaşiyê tê tawanbar kirin û piştî heşt salên dadkirinê re ew bi saxî tê şewitandin (bi hinceta ku evê rê li gelek kuştinên din veke).

## Girêdanên derve
* Giordano Bruno - Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Dîroka felsefeyê
Kategorî:Dîroka ronakbîrî
Kategorî:Dîroka zanistê
Kategorî:Fîlozofên îtalî
Kategorî:Gerdûnnasên îtalî

Kategorî:Jidayikbûn 1548
Kategorî:Mirin 1600
Kategorî:Mirin 1600î
Kategorî:Zanyarên îtalî
Derdora sermasê

**Derdora sermasê** (*desktop environment*) komekê sepanan e ku xebitandina komputer û bernameyan hesantir bike. Bê derdora sermasê, yek dikare komputerê bi tenê bi nivîsan bi kar bîne.

Di Windows û Mac OS de, derdora sermasê sabît e. Di Linuxê de, sê derdorên sermasê yên mezin hene: GNOME, KDE û XFCE.

Kategorî:Derdorên sermasê
Art du bouzouk (albûm)

**Art du bouzouk** (*Hunerê bûzûkê*) albûmeke Issa ye. Di sala 2001an de derket.

## Berhemên di albûmê de

# Chahnaze en 5
# Maqam Ajam
# Maqam Kurd
# Qadi Sero
# Maqam Nahawend
# Maqam Husseyni
# Voyage à travers les Maqams
# Maqam Hidjaz
# Retour aux sources

Kategorî:Albûm
Kategorî:Issa Hassan
Tooting Broadway (albûm)

**Tooting Broadway** albûmeke Issa ye. Di sala 2000î de derket.

## Berhemên di albûmê de

# Kurdo
# Le nomade rageur
# Outside
# Intime
# Tooting broadway
# Caresses
# Vertige
# Astuce
# Retour aux sources

Kategorî:Albûm
Kategorî:Issa Hassan
Mihayel Kulan (Cûdî)

**Mihayel Kulan (Cudî)** (2.2.1971 Hassana (ku: *[[Hesena]]*, tr: *Kösralı*)-11.01.2002 Qendîl) endamekî GHB'yê bû. Di 11.01.2002'an de di Çiyayên Qendîl de nêzîkê Dola Kokê di bahozekê de şehîd ket.

## Girêdanên derve
* Rûpela GHB'yê ser Mihayel Cûdî  (îngilîzî)
* Jiyana Mihayel Cûdî  (îngilîzî)

Kategorî:Suryanî
Kategorî:Şoreşger
Şahidên Yehowa

**Şahidên Yehowa** civateke olî ye ku tê de 8,7 milyon endam hene (2021).

Şahidên Yehowa gelek car wekî mesîhî tê hesibandin.

Şahidên Yehowa xwe bi sedema vê ayeta Îşaya pêxember binav dikin:
:“Xudan Yehowa dibêje: Hûn şahideyên min û qûlên ku bijartime ne. Da ku, hûn bizanibin û baweriya xwe bi min ve bînin û fêhm bikin ku ew ez im. Berî min Xwedê nebû û paşî min jî nabe. Ez, ez Xudan im û xeynî min wekî din xelasker nîne.” (Îşaya 43:10-11)

## Girêdanên derve
* Malpera kurmancî
* Malpera kurmancî (Kirili)
* Malpera soranî
* Malpera Kurdî (Kurmancî)


Kategorî:Xirîstiyanî
Taqa

**Taqa** (), gundekî bi ser navçeya Mêrdînê Midyadê ye. Taqa 14&nbsp;km durî Midyadê ye, di navbera gundên Mizîzex, Xerabya û Heynwertê da dimînê. Niştecihên gund bi tevahî êzîdî bûn û koçî Ewropayê kirina. Taqa ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Taqa û gundiyên gundê Taqa wekî Heverka têne nasîn, di salên 1922 û 1925 da bi rêberiya Haco herema Midyadê dikevê nava tevgereke kurdperwer. Tevî hemî alîgir û eşîra hevêrka êdî di qesra Seyxo da dimînê asê û nêzî 30 rojî şerekî bê navber ji aliyê Çelebiyê Osmên ve tên ser Haco û alîgirê wî. Haco di ser Heynwertê ra derbasî Helexê dibê. Ji wê derbasî sinsila Bagokê dibê û li Badibê jî demkê dimînê, lê dizanê ku debar nabê êdî xwe li xeta Ferensawî digirê û berê xwe didê binxeta bê vegera nav êla heverka.

Mam Usif, Mirad, Dor û Pîr Pûb xwedanê roja kevnare yên derdorên gundê Taqa ne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Dîroka me , Kurd 1 ,Mahmud Lewendî û Nezîrê Cibo

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Bertrand Russell

**Bertrand Arthur William Russell, Sêyem **** OM FRS, (jdb. 18ê gulana 1872 li Trellekê - m. 2ê sibata 1970an li Monmouthshire nêzîkê Penrhyndeudraethê, li Gwynedd, Wêlsê) fîlozofê Brîtanî yek ji fîlozofên herî navdar yên sedsala XXan e. Li ser epîstemolojî, matematîk, vacî (mantiqî) û rewiştiyê jî xebatên wî yên giranbiha hene. Fîlozofê çepgir, û mîlîtanê sosiyalîst û azadîxwaz, ji nû ve Felsefê derxist pêş û rê li polemîkan vekir. Herweha, Russell li dijî Serê Cihanê yê Yekem bû, ji ber vê yekê, wî rayedarên Hikûmeta Britanyayê bi zimanekî tûj rexne kir.Ji lewre jî, di sala 1916an de, bi qasî 6 mehan cezayê girtîgehê xwar.

Wî dadgeha Sartre-Russell li dijî komkuji ya ku di dema şerê Viyetnamê hatî holê li dar xist, Û di sala 1950an de ji bo berhema xwe, ji bo tevgera xwe ya mirovperwer û ramana azad, wî Xelata Nobelê ya Wêjeyê stand.

## Nivîsên wî
* thumb|Bertrand Russell (1907)"Mysticism" "Esrarî"(1961)
* "A Free Man's Worship" "Nimêj û Taeta Zilamekî Azad"(1903)
* "Am I an Atheist or an Agnostic?" "Gelo Ez Xwedênenas im Yan Xwedênezan im ? (1947)
* "Icarus, or The Future of Science" "Icarus, ango Paşeroja Zanistîyê" 1923
* "Has Religion Made Useful Contributions to Civilization?" "Gelo Ol Bi Kêrî Pêşketina Saristaniyê Hatiye?"1930
* "Ideas that Have Harmed Mankind" "Fikir û Ramanên Ku Zirarê Dane Mirovayetîyê"(1950)
* "In Praise of Idleness" (1932) "Ji Bo Xatirê Bêlebatîyê"
* "What Desires Are Politically Important?" "Di Siyasetê de Kîjan Armanç Girîng in.(1950)
* Political Ideals "îdealên Politik" (1917)
* "The Problem of China" "Pirsgrêka çînê"
* "The Problems of Philosophy" "Pirsgirêkên Felsefîk"
* Proposed Roads to Freedom "Rêyên Pêsniyarkirî ên Azadîyê" (1918)
* "16 Questions on the Assassination" (of President Kennedy) "16 Pirsên li ser Kustina Serok Kennedy'î"
* The Analysis Of Mind "Analîzên li ser Hisê Mirovan"
* What is an Agnostic? "Xwedênezan Kî ye ?
* Why I am not a Christian
* The War and Non-Resistance—A Rejoinder to Professor Perry
* War and Non-Resistance (1915)
* The Ethics of War (1915) *Principia Mathematica (1910)
* "The Elements of Ethics" (1910)
* The Principles of Mathematics (1903)
* An essay on the foundations of geometry

## Girêdanên derve

* Bertrand Russell – 1872-1970 

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Fîlozofên brîtanî
Kategorî:Jidayikbûn 1872
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1970
Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên sedsala 19an
Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên sedsala 20an
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Bîrûnî

**Bîrûnî** an **Beyrûnî** yan jî **Ebû Reyhan el-Bîrûnî** (jdb. 15 êluna 973 Xwarezm - m.  Xeznî) fîlozof, matematîknas, astronom, fizîknas, dîroknas, kîmyager û sosyologê fars bû. Li rojavayê, bi navê **Alîboron** û **Alberûnî** tê naskirin.

Bîrûnî li gundê Kath nêzî Xwarezmê (li Ûzbêkistana îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya *Berbajar*. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine. Ew dersên matematîk û astronomiyê ji Ebû Nesr Mensûr digire.

Ew bi fîlozofên weke, Îbn Sîna, Îbn Miskeweyh û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe Hindistanê, li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê "Kitêba Hindistanê" (bi erebî: *Kitab el-Hind*) li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew yewnanî, suryanî û berberî jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) farisî û bi erebî dinivîsandin.

Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene. Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine. 

Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.
thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.

thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê

## Berhemên Bîrûnî

* El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye
* El-Kanûn'ul-Mes'ûdî
* Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind
* Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin
* Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir
* Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm
* Kitabü's-Saydele fî Tib

## Çavkanî

* Ana Britannica – 4. Cilt / s. 269-271
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2


Kategorî:Fizîknasên faris
Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 973
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Matematîknas
Kategorî:Mirin 1048
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên misilman
1990

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* Hecî Behcet, aktorê komediyê yê kurd.
* Mehmet Salih Özalp, nivîskarê kurd.
* Rûken Yılmaz, stranbêj û mamosteya muzîkê.
* Kurdvîn Eyûb, derhêner û senarîsta kurd.
* Milet Mihemed, nivîskar û şaîr.
* Claudia Antonelli, pornostêrka îtalyan.
*  – Eiza González, aktrîs û stranbêjê meksîkî.
*  – The Weeknd, stranbêjê kanadayî.
*  – Ciro Immobile, lîstikvanê futbolê yê îtalyanî.
*  – Fran Mérida, lîstikvanê futbolê yê spanî.
*  – Ekta Kaul, modela hindî.
*  – Laura Berlin, lîstikvana alman.
*  – Ehmed Cûdê, danserê baleyê yê sûrî.
*  – Nitya Menen, aktrîsa hindistanî.
*  – Emma Watson, aktrîsa brîtanî.
*  – Hanne Leland, stranbêja norwêcî.
*  – Mervan Çelik, lîstikvanê futbolê yê kurd.
*  – Evîn Ehmed, lîstikvan û nivîskara kurd.
*  – Ridhima Pandit, aktrîsa hindî.
*  – Ogün Samast, qetîlê Hrant Dînk.
*  – Almila Bağrıaçık, aktrîsa tirkiyeyî a ku li Almanyayê dijî.
*  – Rachel Brosnahan, aktrîsa amerîkî.
*  – Eduardo Salvio, lîstikvanê futbolê yê arjantînî.
*  – Benjamin Stambouli, lîstikvanê futbolê yê fransî.
*  – Jennifer Lawrence, aktrîsa amerîkî.
*  – Bianca Bin, aktrîsa brezîlî.
* 
** Christian Serratos, aktrîsa amerîkî.
** Rob Cross, aktorê brîtanî.
*  – Çağatay Ulusoy, modelê tirkiyeyî.
*  – Aram Serhad, hunermendê kurd.
*  – Kirsten Prout, aktrîsa kanadayî.
*  – Hazal Kaya, aktrîsa tirk.
*  – Jynx Maze, pornostêrka amerîkî.
*  – Pooja Hegde, aktrîsa hindî.
*  – Brittney Griner, lîstikvana basketbolê ya amerîkî.
*  – Sandro Blümel, dûblajvanê alman.
*  – Jean-Luc Bilodeau, aktorê kanadayî.
* 
** Jiloan Hamad, lîstikvanê futbolê yê kurd.
** Valentina Nappi, pornostêrkeke îtalî.

## Mirin

* Avraham Tehomî, fermandarê rêxistina sîyonîst (jdb. 1903).
* Nadoyê Xudo Maxmedov, nivîskarê kurd (jdb. 1907).
*  – Pavel Çerenkov, fizîkzanê rûs (jdb. 1904).
*  – Cemal Sureya, şaîrê tirkiyeyî (jdb. 1931).
*  – Reşad Xelîfe, nivîskarê misirî-amerîkî (jdb. 1935).
*  – Keith Haring, resamê amerîkî (jdb. 1958).
*  – Bruno Bettelheim, psîkologê zarokan û nivîskarê awistiryayî-amerîkî (jdb. 1903).
*  – Piera Aulagnier, psîkoanalîsta fransî (jdb. 1923).
*  – Şahin Dönmez, îtîrafkarê PKKê.
*  – Heciyê Cindî, nivîskarê kurd (jdb. 1908).
*  – Dorothy Appleby, aktorê amerîkî (jdb. 1906).
*  – Turan Dursun, nivîskarê tirkiyeyî (jdb. 1934).
*  – Patrick White, nivîskarê awistralyayî (jdb. 1912).
*  – Le Duc Tho, siyasetmedarê viyetnamî (jdb. 1911).
*  – Yannis Ritsos, şaîrê yewnan (jdb. 1909).
*  – Robert Hofstadter, fizîknasê amerîkî (jdb. 1915).
*  – Nîhat Yusufoglu, penaberê kurd ê qurbaniya neo-nazîzmê (jdb. 1974).
*  – Hejar, nivîskarê kurd (jdb. 1920).
1991

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
### Kurdistan

## Jidayikbûn

* Anna Campbell, şervana YPJê (m. 2018).
*  – Eden Hazard, lîstikvanê futbolê yê belçîkî.
* 21ê kanûna paşîn – Dilber Cizîrî, stranbêja kurd
*  – Avi Nash, aktorê amerîkî.
*  – Riyadh Khalaf, youtuberê îrlendî.
* 
** Burak Deniz, aktorê tirkiyeyî.
** Ed Sheeran, stranbêjê brîtanî.
*  – Sally Rooney, nivîskara îrlendî.
*  – Sarah Bolger, aktrîsa îrlendî.
*  – Jonathan Viscosi, lîstikvanê futbolê yê kanadayî.
*  – Antoine Griezmann, lîstikvanê futbolê yê fransî.
*  – Anne-Marie, stranbêja brîtanî.
*  – Thiago, lîstikvanê futbolê yê spanî.
*  – Muhemmed el-Kurdî, hafizê kurd.
*  – Adelina Tahiri, stranbêja arnawidî.
*  – Capo, rapperê kurd.
* 9ê hezîranê – Melanie Memphis, pornostêrka mecar
*  – Heja, rapper û stranbêjê kurd.
*  – Burna Boy, stranbêjê nîjeryayî.
*  – Sara Sampaio, modela portûgalî.
*  – Rêz Gerdî, avuqat û aktîvîsta heqên mirovan a kurd.
*  – Jacques Zoua, lîstikvanê futbolê yê kamerûnî.
*  – Bextiyar Rehmanî, lîstikvanê futbolê yê kurd.
*  – Nesîm Sebah, youtuber û sexnegirê medyayên civakî yên kurdî.

## Mirin
*  – John Bardeen, fizîknasê amerîkî (jdb. 1908).
*  – Hejar, nivîskarê kurd (jdb. 1920).
*  – Gloria Holden, aktrîsa amerîkî (jdb. 1903).
*  – Graham Greene, nivîskarê îngîlîzî (jdb. 1904).
*  – Ahmed Arîf, şaîrê tirkiyeyî (jdb. 1927).
*  – Lee Remick, aktrîsa amerîkî (jdb. 1935).
*  – Ebubekir Pamukçu, nivîskarê zaza (jdb. 1946).
*  – Isaac Bashevis Singer, nivîskarê amerîkî (jdb. 1903).
*  – Alfonso García Robles, siyasetmedarê meksîkî (jdb. 1911).
*  – Karl-Herbert Scheer, nivîskarê honaka zanistî yê alman (jdb. 1928).
*  – Gene Roddenberry, senarîstê amerîkî (jdb. 1921).
*  – Mehmet Cahit Şener, (jdb. 1958).
*  – Gustáv Husák, serokdewletê Yûgoslavyayê (jdb. 1913).
*  – Freddie Mercury, bestekarê brîtanî (jdb. 1946).
2005

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
14ê hezîranê – Zagros TV dest bi weşanê kir.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 
** Karapêtê Xaço, dengbêj.
** Walter Ernsting, nivîskarê honaka zanistî yê alman.
*  – Kuştina Hatun Sürücü, qurbana hinceta namûsê.
*  – Hans Albrecht Bethe, fizîknasê alman-amerîkî.
*  – James Callaghan, siyasetmedarê brîtanî.
*  – Xrîsanthos Theodorîdîs, stranbêjê pontî-yewnanî.
*  – Papa Yûhena Pawlos II, papa (1978–2005).
*  – Saul Bellow, nivîskarê amerîkî.
*  – Şamil Eskerov, nivîskarê kurd.
*  – Elisabeth Fraser, aktrîsa amerîkî.
*  – Ibrahim Oguz, milîtanê HPGê.
*  – Şêx Maşûqê Xeznewî, alimê îslamê yê kurd.
*  – Jack Kilby, endezyarê elektrîkê yê amerîkî.
*  – Kâzım Koyuncu, hunermendê laz.
* 
** Claude Simon, nivîskarê fransî.
** Hikmet Fidan, siyasetmedarê kurd.
*  – Şivan Qadirî, aktîvîstê kurd.
* 
** Edward Heath, siyasetmedarê brîtanî.
** Mucteba Mîrzade, hunermendê kurd.
*  – Gert Fritz Unger, nivîskarê alman.
*  – Marco Cavagna, astronomê amator ê îtalî.
*  – Ebdulkerîmê Muderîs, nivîskarê kurd.
*  – Józef Rotblat, fizîkanesê brîtanî.
*  – Merziye Ferîqî, stranbêja kurd.
*  – Attila İlhan, şaîrê tirkiyeyî.
*  – Rosa Parks, aktîvîsta amerîkî.
*  – Constance Cummings, aktrîsa amerîkî.
1985

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 20ê hezîranê – Caitlin Bell , pornostêrka amerîkî
* 6ê tîrmehê – Melisa Sözen lîstikvana sînema, rêzefîlm û şanoyê ya tirk
* 11ê çiriya pêşîn – Michelle Trachtenberg, lîstikvan û modela amerîkî

## Mirin
16ê Tîrmehê - Mustafa Remzî Bucak, rewşenbîr, parêzer û siyasetmedarê kurd.

31ê çiriya pêşîn – Qanatê Kurdo, zimannas û nivîskarekî kurd
1980

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 27ê nîsanê – Brooke Long , model, lîstikvan, pêşkeşvana televîzyonê ya amerîkî
* 22ê tîrmehê – Kate Ryan, stranbêja belçîkî
* 21ê îlonê – Autumn Reeser, lîstikvana amerîkî

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1981

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* Kanûna pêşîn - Florian Knorn, lîstikvan, dûblajvan û wênegirê alman 
* 26ê kanûna pêşîn–David Motadel, dîroknas û rojnamevanê ramyarî yê alman

* 28ê kanûna pêşîn – Sienna Miller, lîstikvana îngilîz-amerîkî

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1904

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Zayîn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

## Mirin
3ê tîrmehê –Theodor Herzl, nivîskar, qunciknivîs û rojnamevanekî awistirî-mecar yê ji Cihûtiyê bû.
1905

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* 4ê nîsanê: Li Hindistanê erdhej çêbû~: 20 hezar kes mirin.

### Kurdistan

## Zayîn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)
* 16ê adarê: Henry Fonda

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1902

## Bûyer
### Cîhan
8ê gulanê - Li Martinique Çiyayê Agirîn (Volkanîk) Çiyayê Pelée teqiya 30 hezar kes jiyana xwe ji dest da.

### Kurdistan

## Zayîn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

## Mirin
* 29ê îlonê - Émile Zola, nivîskarê fransî