open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Klaus von Klitzing

**Klaus-Olaf von Klitzing** (jdb.  li Schroda, Reichsgau Wartheland) fîzîknasekî navdar ê Alman e. Sala 1985 Xelata Nobel a fîzîkê girtiye ku ji ber lêkolînên wî yên li ser qûantan hatibû dayîn.

## Malbat
Ji malbateke esilzade ye, kurê Bogislaw von Klitzing (jdb. 1907) û Anny Ulbrich (jdb. 1913) e.

Bapîrê wî yek ji giregirên siyaseta Prûsyayiyan bû, Bogislaw von Klitzing (1861–1942).

## Jiyan
Wekî koçber Klitzing, bi tevî malbata xwe sala 1945 tê Lutten (Vechta (parêzgeh)). Sala 1949 li Oldenburg dest bi dibistanê dike. Dibistana amadeyî sala 1962 li dibistaba amadeyî Artland-Gymnasium Quakenbrück (Osnabrück (parêzgeh)) bidawî dike.

Bo xwendina fîzîkê diçe Zanîngeha Teknîkê ya Braunschweigê, Technischen Universität Braunschweig. Perwerdeya xwe li wir adara 1969ê li bidawî dike.

Heya 1980 ew li cem Gottfried Landwehr li zanîngeha bi navêJulius-Maximilians-Universität Würzburg dimîne. Li wir sala 1972 doktoraya xwe li ser babeta "taybetiyên galvomagnetîk di bin magnetîka mezin de" dinivîsîne.

Bo lêkolînan 1975 heya 1976 di laboratûara Clarendon li Oxford û 1979 heya 1980 di laboratûara magnetîka mezin li Grenoble dimîne û kariyera xwe jî li wir bidest dixe. Lewra di van xebatan de effektên qûantan rohnî dike.

Sala 1980 wekî profesor li Zanîngeha Teknîkê ya Münchenê Technische Universität München li ser fîzîka materyalên kondensekirî dersdariyê dike. Sala 1985 ji wir diçe Înstîtuta Max Planck bo lêkolînên fîzîka yekbedenî / laşî Max-Planck-Institut für Festkörperforschung bajarê Stuttgart.

Ji sala 1990 pê ve hevpeymaniyeke navneteweyî bo realîzekirina pîvana elektrîkî heye Ohm û Klitzing ew standard kiriye .

## Nivîs
* *Grenzen der Mikroelektronik: Quantenphänomene in mikrostrukturierten Halbleitern - Tixûbên mîkroelektronîk: Fenomena qûantan di mîkrostrûktûrên nîvveguhêz*. 1. Aufl. Univ.-Verl., Jena 1995. Schriftenreihe Ernst-Abbe-Kolloquium Jena 11 ISBN 3-925978-47-X (bi almanî)
* Klaus von Klitzing (Hrsg.): *Aufbau der Arbeitsgrundlagen eines Reinraum-Labors für neuartige Bauelementstrukturen: Schlußbericht; Contract NT 2733*. Max-Planck-Institut für Festkörperforschung, Stuttgart 1990. (bi almanî)

## Hin jî xelat û payeyên wî

* 1981 Walter-Schottky-Xelat
* 1982 Hewlett-Packard-Xelat
* 1985 Xelata Nobel a fîzîkê

Herwiha gelem endamediyên akademiyan, xelatên rûmetê û doktoriyên rûmetê wergirtiye.

## Girêdanên derve
* Malpera wî li Max-Planck-Institut für Festkörperforschung (îngîlîzî)

### Çavkanî

Kategorî:Alman
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Taliş

**Taliş** (bi talişî: *Tolışon*; bi farisî: *مردم تالش*; bi azerî: *Talışlar*) yan **Toliş** yan jî **Talî**, neteweyeke îranî ye ku li ser peravê başûrê rojava yê Deryaya Xezerê di navbera Azerbaycan û Îranê de dijîn. Pîraniya wan zimanê xwe dizanin lê gelek ji wan hene ku tenê bi zimanê azerî û farisî diaxivin. Taliş bi taybetî misilmanên Şiîtî ne û li Azerbaycan dijîn, kesên sunnî jê li Îranê dijîn.

## Esil
250px|thumb|rast|Kardûsî di nav Medya de

Gelê Taliş xwe wek neviyên Kardûsî dibînin. Ev gel li basûrê rojavayê zeryaya qezwînê dijiyan, herêma wan digihişt heta Erdebîl û Zengan. Dibe ku navê Deryaya Kaspiyan jî ji vî gelî hatibe.

## Ziman
thumb|Belavbûna talişî ya kevnar û niha

Di talişî du zaravayên serekî hene, ya bakur li Azerbaycan û Îranê tê axaftin, ya başûr li Îranê tê axaftin. Lê zimanê wêjeyê hîn jî azerî û farisî ne.

## Mijarên têkildar

* Talişistan
* Jêdera talişan

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin
Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Xewnên sibe dûr (pirtûk)

***Xewnên sibe dûr***, navê pirtûkek helbestan e ku ji aliyê Mamoste Şevdûr (Şevket Durmuş) ve hatiye nivîsandin.

Ji helbestên helbestvan ên bijartî hatiye amadekirin. Navê pirtûka Şevket Durmuş ku di nava gel de ji ber mamostetiya wî jê re Mamoste, Xoce jî dibêjin, *Xewnên Sibedûr, Helbestên Bijartî* ye. Pirtûk ji 155 rûpelan pêk tê û tê de 136 helbest hatine bicihkirin.

Pirtûk ji aliyê Weşanxaneya Angela Hackbarth ve hatiye çapkirin.
Li ser bergê pirtûkê wêneyekê bermayiyên Nemrûdê heye. Pêşgotina pirtûkê ji aliyê psîkologê navdar ê Kurd Prof. Dr. Ilhan Kizilhan ve hatiye nivîsîn. Kizilhan di pêşgotina xwe de derbareyê dîroka helbesta Kurd de agahiyên bikêr dide.

## Çavkanî
* ISBN-10:ISBN 3-929741-41-5
* ISBN-13: ISBN 978-3-929741-41-4

## Girêdanên derve

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Çavmarka çorsane

**Melajoya çorsane** (*Asparagus pseudoscaber*) cureyek ji melajoyan e (*Asparagus*), ji malbata Asparagaceae.

## Belavbûn
Li başûrê Ewropa, Romanya, Serbistan, Rûsya gelek e. Ji cihên nermhewa û axa wê bi xîz hez dike.

## Belege
* Eckehardt J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): *Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen*. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8. (bi almanî ye)

Kategorî:Melajoyan
Dîw

thumb|Dîw an silka biyanî
thumb|Dîwzer û dîwsor
thumb|Dîmenek ji dîwê
**Dîw** an **silka biyanî** (*Beta vulgaris* ji *vulgaris*) sebzeyek e. Dişibe siyaleyê.
 
Pelgên wê heya 30 cm dirêj dibin. Gelek vîtamîn K,vîtamîn A û vîtamîn E, herwiha natriyûm, magnezyûm, kaliyûm û hesin dihewîne. Tê de gelek şekir jî heye ku ji bo nexweşên diyabetîk û yên bi wan re astengiya gurçikê hene, pirr jî baş nîne. Lê heger bikelînin, bandora wê kêm dibe.

## Çavkanî
* Udo Pini: *„Das Gourmet-Handbuch.“*. Könemann, Köln. 2000. ISBN 3-8290-1443-0 (bi almanî)
* Udelgard Körber-Grohne: *„Nutzpflanzen in Deutschland – Kulturgeschichte und Biologie / Riwekên bikaranîne yên Germanistanê - Dîroka wan çandiniyê û biyologî“*. Theiss, Stuttgart. 1988. ISBN 3-8062-0481-0 (bi almanî ye ne bi kurdî)
* Wolfgang Franke: *„Nutzpflanzenkunde - Zanîna riwekên bikaranînê“*. Thieme, Stuttgart. 1997. ISBN 3-13-530406-X (bi almanî ye)

## Girêdanên derve
* Pêjxane û zanîna wê: Dîw 

Kategorî:Riwek
Kategorî:Sebze
Kahû

thumb|Kahû
**Kahû**, **kaho**, **loçik**, **xas** an **xes** (navê zanistî yê latînî: *Lactuca sativa*) riwekeke xwarinê ye ji famîleya stêregulan *(Asteraceae)*.

Bi havînê gupikên xwe vedike, heya 30 – 100&nbsp;cm bilind dibe. Li Kurdistanê parêzgehên Dîlok, Riha, Îdir, Erzîrom, Wan, Mûşê bo firotinê çandiniya wê tê kirin. Xelk ji bo xwarina malbatê di bostanan de diacon. Ligel gelek vîtamîn û madeyên bikêr, tê de nîtrat jî heye ku ev ne baş e.

Başûrê Ewropa, Hindistan, Asya nêzîk, bakurê Afrîka ji berê de cihên lê xas dihatiye çandin e. Di demên antîk de herwiha dihatibûya xwarin. Ji ber etenê zû kartû dibe, divê mirov bi tezeyî bikarbîne.

## Li ser babetê
* Ruprecht Düll û Herfried Kutzelnigg: *Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands - Ferhengoka riwekên Almanyayê*. 2005, ISBN 3-494-01397-7

## Çavkanî

* Nasandina floraya bakurê Amerîkayê.  (îngl.)

## Girêdanên derve
* Wim J. M. Koopman, Eli Guetta, Clemens C. M. van de Wiel, Ben Vosman and Ronald G. van den Berg : ''Phylogenetic relationships among Lactuca (Asteraceae) species and related genera based on ITS-1 DNA sequences'' in American Journal of Botany, 1998, 85, Seite 1517–1530. Online. (îngl.)
* Dave Hamilton: ''Lettuce - Lactuca sativa - Daisy family'', 2005
* Eintrag bei Plants for a Future. (îngl.)

Kategorî:Famîleya stêregulan
Kategorî:Sebze
Baqil

thumb|Keşola zeviyan (''Vicia faba'')
thumb|250px|Baqila zeviyan (''Vicia faba'') <br />Berçêkirinek ji O.W. Thomé: ''Floraya Germanistan, Awistriya û Swîsreyê'', 1885.
thumb|250px|Gupikdan
thumb|250px|Beqleya hişkbûyî
thumb|250px|Qalik vekirî dendikên wê dişibin gurçikê
thumb|250px|Kaşola xaşandî

**Keşol**, **baqil**, **beqle**, **beqilk** riwekek ji famîleya baqilan e û bo xwarinê tê bikaranîn.

Ji vir nêzîkê 9 hezar sal berê li Îsraêlê hatiye bikaranîn, bermahiyên wê li bajarê Nazaretê hatin vedîtin. Herwiha di gorîstanên li devedorê Deryaya Naverast de bermahî hatin vedîtin ku ji vir 3-4 hezar sal berê li van deveran dihatibûye bikaranîn.

Ligel riwekên din ên ji famîleya baqilan nîsk û nokê bo mirovan di xurdemeniyê de cihekê girîng digire, kana proteînan e. Bi hezaran salan in ji aliyê mirovan ve çandiniya wê tê kirin.

Herêmêm Kurdistanê Botan, Behdînan, Tolhildan, Kurdistana Sûrî û herêma Soran bo çandiniya famîleya baqilan baş e. Mixabin ji ber gelek sedeman kurd pirranî xurdemeniya xwe dikirrin, bi xwe çandiniya wê nakin.

## Toksîkolojî
*Vicia faba* dikare Favîzmê bitetikîne. Li hin deverên Deryaya Naverast mirov ji kulîlkên wê yan ji keşolê bi xwe alerjiyê digirin. Lê ev ne ji beqleyê bi xwe, pirranî ji ber hin taybetiyên organîzmaya wan mirovan e. Ji ber ku beqle di xwe de vîsîn û convîsîn dihewîne ev pêk tê.

## Çavkanî
* S. I. Ali: *Papilionaceae* di *Flora of Pakistan*: ''Vicia faba'' - Online.

## Girêdanên derve (pirranî ne bi Kurdî)
* Navên famîleya baqilan ''Vicia''.
* Agahî derbareyê xurdemeniyê de.
* Xetereya jehrê ya li zeviyên loviyan.
* ''Vicia faba'' bei ''ildis.org'' - ''LegumeWeb''.

Kategorî:Famîleya baqilan
Kategorî:Riwek
Nîkolay Basov

**Nîkolay Gennadiyevîç Basov** (bi rûsî: Николай Геннадиевич Басов); jdb.  li Uzman; m.  li Mosko) fîzîknasekî navdar ê rûs bû. Sala 1964 Xelata Nobel a fîzîkê wergirt.

## Jiyan
Basov di malbateke akademîker de mezin bûye. Bi derketina şerê cîhanê yê II. re diçe akademiya leşkeriyê, li wir sala 1943 dibe serbazê tenduristiyê. Dûv re wekî alîkarê bijîşkiyê tevlî şerê parastina Rûsyayê dibe.

Sala 1946ê dest bi perwerdeya fîzîkê dike li Moskoyê. Sala 1950 bidawî dike. Li Enstîtuya Lebedev bi tevî Mîxaîl Leontovîç û Aleksander Proxorov dest bi lêkolînan dike.

1958 heya 1972 cihgirê serokê heman înstîtutê, ji 1973 heya 1988 jî gerînde ye.

Ew redaktoriya giştî ya kovara *Kvantovaya Elektronîka* („Elektronîka qûantan“) dike, herwiha ya *Soviet Journal of Laser Research*jî. Ew dixwaze zanist û hezkirina zanistiyê belav bibe, fêhmkirina wê hêsantir bibe û xelk jî tevlî bibe.

Ji sala 1967 ve gerindetiya weşana kovara *Prîroda* („Xweza“), ji sala 1978 ve serokatiya civaka Snaî dike

Sala 1950 marî dibe (dizewice) û du lawên wî dibin.

## Xebat û girîngî
1964 bi tevî Charles Hard Townes û Aleksander Proxorov bi Xelata Nobel a fîzîkê tê xelatkirin. Lewra wî lêkolînên girîng di warê elektronîka qûantan de kiribû.

## Xelat û paye
* 1959 Xelata Lenîn bi tevî Aleksander Proxorov
* 1964 Xelata Nobel a fîzîkê
* 1969 û 1982 Lehengê xebata sosyalîst
* 1977 Volta-Pokal a civaka fîzîkhezên îtalî
* 1989 Xelata dewletê ya YKSS
* 1989 Lomonosov-Zêrpokal a akademiya zanistiyê ya Rûs
* Pênc car tê xelatkirin bi Nîşana Lenîn

## Çavkanî
* O. Krokhin: *Obituary Nikolai Gennadievich Basov*. Di: *Physics Today*. Bend 55, 2002, Nr. 10, S. 68–70.
* *Lexikon der bedeutenden Naturwissenschaftler - Leksiyona zanistên xwezayê yên navdar*. Bend 1, Heidelberg, 2007, S. 116–117.

Kategorî:Jidayikbûn 1922
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2001
Kategorî:Rûs
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên rûs
Dawudî

thumb|Dîmenek ji ziloçingê
thumb|Hezkiriyê wê gelek in

**Dawudî**, **ziloçing** an jî **giyamêş** (navê zanistî yê latînî: *Chrysanthemum*) kulîlkek ji malbata *Asteraceae* ye. Bi qasî 40 cureyên wê hene.

Di çanda Japon û Çîniyan de cihekê taybet digire. Mora keyê Japonê jî ji dirûvê dawudiyê ye. Li Ewropa û Japonê ev kulîlk di şînan de, li gelek cihan jî di şahiyan de tê bikaranîn.

## Belavbûn
Pirranî li rojhilatê Asyayê cihwar e lê li Kurdistanê jî tê dîtin. Hin cureyên wê li Rûsya û rojhilatê Ewropayê jî aj didin.

## Dabeşkirina cureyên wê gelek dijwar e
Lewra hin riwek hene dişibin dawudiyê lê bi xwe kulîlkên din in. Li ser *[[Crossostephium chinense]], [[Nipponanthemum nipponicum]], [[Leucanthemella linearis]], [[Tanacetum vulgare]] *yan* [[Tanacetum parthenium]]* hin gotûbêj hene ku bi rastî jî ew dawudî ne yan çêtir e mirov bixe bin komekê din.

Cureyên dawudiyê:

* Dawudiya baxçeyan (*Chrysanthemum* × *morifolium*)
* *[[Chrysanthemum argyrophyllum]]*
* *[[Chrysanthemum boreale]]*
* *[[Chrysanthemum chanetii]]*
* *[[Chrysanthemum coreanum]]*
* *[[Chrysanthemum dichrum]]*
* *[[Chrysanthemum foliaceum]]*
* *[[Chrysanthemum glabriusculum]]*
* *[[Chrysanthemum hypargyrum]]*
* *[[Chrysanthemum indicum]]*
* *[[Chrysanthemum japonense]]*
* *[[Chrysanthemum japonicum]]*
* *[[Chrysanthemum lavandulifolium]]*
* *[[Chrysanthemum maximowiczii]]*
* *[[Chrysanthemum mongolicum]]*
* *[[Chrysanthemum oreastrum]]*
* *[[Chrysanthemum naktongense]]*
* *[[Chrysanthemum nankingense]]*
* *[[Chrysanthemum ornatum]]*
* *[[Chrysanthemum potentilloides]]*
* *[[Chrysanthemum rhombifolium]]*
* *[[Chrysanthemum vestitum]]*
* *[[Chrysanthemum yezoense]]*
* *[[Chrysanthemum yoshinaganthum]]*
* *[[Chrysanthemum zawadskii]]*

## Wêneyên dawudiyê


Wêne:Chrysanthemum Bunch Closeup 3264px.jpg
Wêne:Maroon Mums.jpg
Wêne:Chrysanthemum-mix.jpg
Wêne:Chrysanthemum.show.jpg
Wêne:chrysanthemum01.jpg
Wêne:Chrysanthemum morifolium 3.JPG
Wêne:Chrysanthemum morifolium cv1.jpg
Wêne:Chrysanthemum morifolium cv2.jpg
Wêne:Chrysanthemum morifolium j04.jpg
Wêne:ChrysanthemumMorifolium2.jpg
Wêne:ChrysanthemumMorifolium4.jpg
Wêne:Chrysanthemum-purple-2.jpg


## Çavkanî

Kategorî:Asteraceae
Kategorî:Bijîşkiya gelêrî
Kategorî:Dawudiyan (kulîlk)
Kategorî:Kulîlk
Kategorî:Riwek
Simbil (riwek)

**Simbil** an jî **Sumbil** riwekeke tovê wê mîna pîvaza ye. Simbil berê mîna cinsê Famîleya leylankan dihate naskirin lê niha wek famîleya simbilan de tê binavkirin. Cins bi giranî li herêma rojhilata Deryaya Navîn ji Bakurê Kurdistanê heya bakurê Îsraêlê şîn dibe.

## Danasîn
Simbil ji koka xwe yê pîvazê şîn dibe ku her pîvaz li dora çar an şeş pelên bêdiran ên teng û yek an sê desteyên kulîlkan yan jî çîçekên kulîlkan çêdike. Simbileke ji 15 heya 20 santîmêtreyê mezin dibe.

## Cureyên simbilê
Sê cureyên cinsê simbilê hene:
* *Hyacinthus litwinowii -* bakur-rojhilatê Îranê û başûrê Tirkmenistanê
* *Hyacinthus orientalis* - Iraq, sinora Sûrî-Libnanê, Îsraêl û li Kurdistanê
* *Hyacinthus transcaspicus* - bakur-rojhilatê Îranê û başûrê Tirkmenistanê

## Toksîkî
Ampûlên ku nayê xwarin asîda oxalîk hene û dibe ku bibe sedema acizbûna çerm. Destikên parastinê têne pêşniyar kirin.

Ji hin endamên binemalbata riwekan Scilloideae bi gelemperî jê re dibêjin gewr lê endamên cinsê Hyacinthus ne û tê xwarin; mînakek hûsûla taslê ye, ku beşek ji xwarinên hin welatên Deryaya Navîn e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî
* Agahî di derbarê Famîleya simbilan de (bi îngilîzî) 

Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kulîlk
Aleksander Proxorov

**Aleksander Mîxaîlovîç Proxorov** (bi rûsî: Александр Михайлович Прохоров), jdb. 11 tîrmeh 1916 li Atherton, Awistralya - m. 8 kanûna paşîn 2002 li Moskow) fîzîknasekî YKSSê bû.

## Jiyan
Malbata wî di sala 1923an de vedigerin Sovyetê û ew ji sala 1934 ve diçe Akademiya dewletê ya Lenîngradê, cem Vladîmîr Fock. Sala 1939 bidawî dike û diçe Enstîtuya Lebedev li Moskowê. Di Şerê Cîhanî ya duyem de eskeriyê dike, li vegerê dîsa vedigere înstîtutê.

Bi giranî li ser lazeran dixebite.

Bi Galîna Şelepîna re marî dibe û lawekî wan çêdibe.

## Xelat û paye
* Proxorov sala 1964 bi tevî Charles Hard Townes û Nîkolay Basov guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîzin.
* 1987 Lomonosov-Zêrpokal a akademiya zanistiyê ya Sovyetê.
* 2001 Demîdov-Xelat.
* Piştî mirina wî navê wî didin înstîtuteke fîzîkê.

## Pirtûk
* A. M. Prokhorov (weşanger), J. M. Buzzi, P. Sprangle û K. Wille: *Coherent Radiation Generation and Particle Acceleration*, 1992, ISBN 0-88318-926-7. Research Trends in Physics Series, American Institute of Physics Press
* V. Stefan û A. M. Prokhorov (weşanger): *Diamond Science and Technology*. 2 Beş, Stefan University Press, (Series on Frontiers in Science and Technology), 1999. ISBN 1-889545-23-6 (Bend 1), ISBN 1-889545-24-4 (Bend 2)

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1916
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2002
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Sînan (parêzgeh)

**Sînan** parêzgeheke xwemalî li rojavayê Kurdistanê yê. Paytexta Sînan bajarê Gurgumê ye.

Kategorî:Kurdistan
Aloq

thumb|thumb200px|
thumb|thumb200px|
thumb|thumb200px|rast|Aloqkulî
**Aloq**, **alû**,**argûşk** **behîvok**, **gelale**,an jî **lewzetên** pêkhateyên şaneya lîmfê ye. Her wekî hemû endamên lîmfê, aloq jî ji boy sîstema bergiriyê li dij hokarên nexweşiyê alîkariya parastina laş dikin. Aloq di gewriya mîrov de li ser dîwarê gewriyê de bi awayek bazinî rêzbûyî ne. Aloq di laşê mirov de sê cot in; **aloqên esmanê dev**, **aloqên zîmanê** û **aloqên daqurtokê (adenoîd)**. Ji hemû aloqan, cota aloqên esmanê dev a herî navdar e. Loma bi gelemperî peyva aloq ji bo aloqên esmanê dev tê bikaranîn .Aloq bi şêweya hêlkeyî ne. Cota aloqê (aloqa esmanê dev) di paşiya valahiya dev, yek li aliyê çep a din li aliyê rastê gewriyê de cih digirin. Rûyê aloqan biçal û mirtik e. Cogên ziravok ji rûyê aloq ber bi hûndirê aloq ve dirêj dibin, ev cogan wekî krîpt(crypt) tê navkirin. Li ser rûyê her aloqêk bi qasî 20 heb krîpt heye. Ji ber rûyê girûzî, aloq dişibin dendika behîvê, loma di nav gel de aloq wekî behîvok jî tê navkirin. Di laşê mirovê têgihîştî de aloq pêkhateyek hûrik a bi giraniya 1,5 gram e. Aloq bi dirêjiya 2,5 cm, bi firehiya 2 cm ,bi stûriya (qalinî) 1,2 cm ê. Aloqên zarokan ji yên mezinan girtir ê. Aloq bi xirokên spî bergirî dûrist dikin, li dij hokarên nexweşiyê yên wekî vîrus û bakteriyan tenduristiya laş diparêzin. Xwarin û vexwarin dema ji dev derbasê gewriyê dibe, aloq bakterî û vîrusên nav xurekan parzûn dike. Dibe ko hin hokarên nexweşiyê bi henase(bihn)wergirtinê, ji poz derbasê nav laş bibe, vê gavê aloq, vîrus û bakteriyên nav hewayê jî digirin. Xirokên spî yên aloqan li dij hokarên nexweşiyê dijeten berhem dikin. Hin caran dibe ko bergiriya laşê mirov lawaz be, di rewşek wisa de aloq bi dûristkirdina bergiriyê de bisernakevin, û diwerimin. Werimiya aloqan wekî aloqkulî (bi înglîzî: *tonsillitis*) bi nav dibe. Ji hemû hokarên nexweşiyê, vîrus hê pirtir dibin sedema aloqkuliyê .Nîşaneyên aloqkuliyê; êşa qirrikê peyda dibe, daqurtandîna xurekan dijwar dibe, bêkêfî çêdibe, aloqên herdû aliyên qirikê diwerimin. Aloqkulî bi qasê 5 roj didome.

## Çavkanî

Kategorî:Endam (biyolojî)
Kategorî:Koendama lîmfê
Kategorî:Sîstema lîmfê
Kategorî:Sîstema parastinê
Rûviya zêde

**Rûviya zêde** an jî **apandîs** di anatomiya mirovan de kîsikê girtî yê ku girêdayî rûviya kor e. Tê gotin ku rûviya zêde di laşê mirov de ne xwediyê ti fonksiyona ye. Jixwe di Kurdî de ji bo vê beşê peyva *zêde* hatiye bikaranîn. Lê dîsa jî ji hebûna gelek xwînberên zengîn û rewşa histolojîk a rûviya zêde tê payîn ku ew ji bo laşê mirovan ne bê fonksiyon e.
## Anatomiya rûviya zêde
Dirêjahiya apandîsê 11&nbsp;cm ye, lê dibe ku heta 20&nbsp;cm dirêj bibe. Apandîsa herî dirêj ku hatiye ameleyatkirin ji laşê nexweşekî li Zagrebê hatiye pîvan ku 26&nbsp;cm bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Koendama herisê
Kategorî:Rêviya zêde
Tortorîk

**Tortorîk** an jî **rûviya dawîn** *(bi îngilîzî: rectum)* navê beşa dawî ya rûviya stûr e. Di laşê mirovan de dirêjahiya wê nêzîkê 12 cm ye. Berî ku terxê mirovan ji laş werê avêtin di tortorîkê de dimîne. Çeperê tortorîkê ya ber bi dawiyê ve xwediyê masulkeyên mîna çerm e.

Di rewşên bijîşkî de , bijîşk dikare herwisa ji tortorîka mirovan li têhna laşê wan binêre, lê divê termometre ya ku wê were bikaranîn ji zotikê heta tortorîkê 25 mm yan derbas neke.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Koendama herisê

Kategorî:Zik
Rûviya kor

**Rûviya kor** *(bi latînî: Caecum)* beşa pêşî ya rûviya stûr e. Li bin rûviya kor rûviya zêde heye. Rûviya kor, îleum *(beşeke rûviya zirav e)* û rûviya stûr digihîne hev.
## Şayes
## Erk
## Pêşangeh

 Image:Stomach colon rectum diagram-ku.svg
 File:Cecum and ileum.JPG
 File:Ileo-cecal valve.JPG
 File:Cecum and ileocecal valve.JPG
 File:Ileocecal orifice.JPG
 Image:McBurney's point.jpg
 Image:Gray534.png
 Image:Gray536.png
 Image:Gray1044.png
 Image:Gray1075.png
 Image:Gray1224.png
 Image:Ileocecal valve.jpg

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Photo at mgccc.cc.ms.us 
* Video clip of worms in the Cecum 

Kategorî:Koendama herisê
Darebî, Gimgim

**Darebî** (bi tirkî kirine: *Dutözü*) gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Dîrok

## Erdnîgarî
Gundên cîran Hebîban, Goma Hus, Goma Gorgol, Qeremêş û Rindalyan in. Gundê Hemdîn dibêjin ku zarok û neviyên Hemdîn (paşnava wan kirine Ataç) lê dijîn jî nêzîkê Darebiyê ye.

### Avhewa
Klîmaya Darebiyê jî wekî ya tevayiya Gimgimê, Serhedî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dirêj in.

## Aborî
Aboriya gund berê baş bû. Xelkê pez-dewar xwedî dikir. Şer, qedexeya zozanan, şewitandina daristanan aboriya gund xirab kir.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Darebiyê

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Başkend, Gimgim

**Başkend**, **Banzera Kevn**, *Bênzera Kevn*, *Bengzera Kevn*, *Benzera Kevn* (bi romî kirine: Başkent),'' gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.

Ji ber şer û xizaniyê gelekan bar kirine, gelheya gund daketiye heya 300 - 400 kesan. Niştecihên gund ji êlên Xormekan, Qerbaşî û Şadiyan in.

12&nbsp;km ji Gimgim, 68&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Di nava Çemê Şemaliyan û Çemê Sîko de ye. Goma Zîlê, Mişko, Çiyayê Bîngolê û Çiyayê Xamirpêtê li devedor in. Herwiha gundê Gurçikê jî nêzîk e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malperek li ser gund (bi tirkî ye) 

Kategorî:Gundên Gimgimê
Banzer

**Banzer**, **Bengzer**, Banzera Nû (bi romî kirine: Boyalı) gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.

Kategorî:Gundên Gimgimê
Dirban, Gimgim

**Dirban**, Dirba, Dirbo, Gundê Dirbo *(bi tirkî kirine: Çayönü)* gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

28&nbsp;km ji Gimgim, 76&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Axa gund 1.772 m ji rûyê avê bilind e. Gund di erdheja sala 1966ê de ziyan dîtiye, cihê gund hatiye guhertin. Gundekî stratejîk e.

Pirraniya gundiyan mecbûr mane bar bikin, herin bajarên Kurdistan,Tirkiye û Ewropayê.

## Dîroka Dirbanê
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîn nehatine kirine. Li herêmê bi navê Dirbo mêrxasek hebûye. Dirbo bavê Cindî, Cindî bavê Sertîf e. Sertîf welatparêz, mêrxas û axayek bû li Gundê Anêrê. Xizmên Seîdê Nado (Bavê Dilşayê, serhildêrek navdar ê kurd) ne, ji bera Elî Axa ya êla Cibiriyan e.

Têkiliya Dirbo bavê Cindî bi vê gundê re heye yan nîne, ne kivşe ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Ceriban (wêje)

[thumb|rast|200px|Ceribanên [Michel de Montaigne]]

**Ceriban**, **ceribok**, **hêçan** an jî **ezmûnî** cureyeke pexşanê ye û nivîskarê wê dikare fikr û hestên xwe ên di derbarê zanist, felsefe, wêje û hunerê de binvîse û di neqandina mijar û şiklê nivîsê de jî xweseriya xwe biparêze. Di vê cureyê de rê û rêbazên zanistî hewce nake bê şopandin ango li gor planeke kifşkirî nivîskar xwe sînordar nake. Nivîskar fikr û ramanên xwe bi vegotineke nêzî ya rojane li gor dil û daxwazên xwe dinvîse. Armanca van nivîsan peyitandin an redkirina hin fikran nîne û nivîskar pey belavkirina ramanekê jî nakeve. Belam xwendevan ji vegotin, naverok û fikrê nivîskar sûd digre û dike ku xwendevan meyldarên fikr û hestên nû bin û nivîskar asoyek berfireh datîne pêşya wan. Nivîsên ceribanê hin caran bi naveroka xwe nêzî cureyên weke rexnekarî, meqale û sohbetê dibin. Ji ber vê yekê hin nivîsên ku destnîşankirina cureya wan zehmete dixin bin sîwana ceribanê.
Xwendevanên pirtûkên ceribanê meriv dikare bêje, entelektuel û taybet in. Li welatên rojava pirtûkên ceribanê gelek tên firotin û xwendin. Di van welatan de eleqeyeke mezin ji berhemên ceribanê re heye. Berhemên ceribanê asoya fireh a nivîskar û zanebûna wî/wê ya berfireh nîşanê me dide. Her çiqas di vê cureyê de peyitandin û armancên diyarkirî tune bin jî nivîskar dixwaze xwîner aresteyê qada zanebûnê bike û wan bi metodeke xweserî xwe perwerde bike. Di nav nivîskarên kurd de yên ku nivîsên ceribanê dinivîsin kêm in. Mehmed Uzun pirtûkeke ceribanê weşandiye lê ev pirtûk bi tirkî hatiye nivîsandin. Nivîskar Mustafa Aydogan jî pirtûkeke ceribanê a bi navê,”Berê Gotin Hebû” nivîsiye.
Sê cureyên ceribanê hene:
* Ceribana şexsî û hunerî
* Ceribana dîdaktîk û rexnegirane
* Ceribana bihikmet

Di wêjeya Rojava de navê vê cureyê essay(ese)ye. Mijara wan pirî caran wêje, huner, zanist û felsefe bû ye.
Her çend bi awayekî misoger û vebirî ne be jî hin dîroknasên wêjeyê destpêk û derketina çeşna ceribanê berî wêjeya rojava dibin digehînin Japon, Çîn û Hindistanê. Lê weke çespandin û qebûlbûna cureya ceribandê bi awayekî serbixwe piştî sedsala 16'an e. Di peyitandina vê destpêkê de rol û rista Montaigne gelek e. Ev nivîskar bi pirtûka xwe ya bi navê Ceribanê bûye nûner û pêşewayê herî mezin a ve çeşnê. Nivîskarê îngilîz Francis Bacon bi pirtûka xwe a Ceribanê hem ji aliye vegotinê ve hem jî ji aliyê şêweyê ve geşedanek xurt di vê cureyê de daye çêkirin. Di wêjeya hemdem a îngîlîzî de helbestvan T.S.Eliot û romannûs Aldous Huxley bi ceribanên xwe navdar in. Di edebîyata Yewnana Kevn û edebiyata latîn de jî ev çeşnê edebiyatê hebû. Mîna “Sohbetên Epîketos”, ”Hin Diyalog”ên Platon, ”Hin Berhem”ên Çîçero. Cureya ceribanê di sedsala 18'an de geş û xurt bûye. Nemaze di sedsala 19'an de di edebiyata cîhanê ya hevdem de cihê bi awayekî xurt girtiye.

Di wêjeya kurdan de nivîskarên weke Musa Anter, Mem Mîrxan, Lal Laleş, Suleyman Çevîk, Lokman Polat hwd.. bi terza vê cureyê dinivîsin.

## Çavkanî

Kategorî:Wêje
Zoro

**Zoro** *(bi romî kirine: Esenler),* gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Dîrok

## Erdnîgarî
48 km ji Gimgim, 96 km ji Mûşê dûr dikeve.

## Avhewa

## Aborî
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û şandinên koçberbûyan e.

## Navdarên Zoro

## Wargehên balkêş

## Çavkanî
* Li ser navê Zoro û gundên Gimgimê

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Sîneg

Ji zozanên Agirî yê yên herî bi nav û deng jî zozana Sînegê ye. Devîdevî sêsed û çarsed êl lê datînin. Hewa vê zozanê pir xweş e. Li vê zozanê herî zef pez tên xweyîkirin, lêbelê ligel wê dewarjî tên xwedîkirin. Gola sînegê jî gelekîmezin e û gel jê giha diçine.

Kategorî:Agirî
Lenkeran

**Lenkeran** (hw **Lenkoran** yan jî **Lenkon**; bi azerî: Lənkəran) bajarekî li başûrê rojhelatê Azerbaycanê ye û li ser Zeryaya Xezerî ye. Lenkeran paytexta nefermî ya Talişistanê ye û 35,9% ji xelkê ku li bajar dijîn ji gelê talişiyan ne.

## Aborî
Li herêma Lenkeranê cotkarî pirr e û sewze tê çandin. Ji ber ku hewa wê germ e li bajar birinc, tirî û leymûn tên çandin.

## Trafîk
Trênek heye ku bi şevê diçe Astara û ji vir diçe Îranê. Li Rojavayê bajêr balafirrgehek heye

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycanê
Kategorî:Navçeyên Azerbaycanê
Kategorî:Talişistan
Îsfehan

**Îsfehan** () bajarê herî mezin û paytexta parêzgeha Îsfehanê ya Îranê ye. Îsfehan 440 kîlometre başûrê Tehranê ye. Bajar xwedan nifûsa nêzîkê 2,220,000 e, ew dike sêyemîn bajarê herî qelebalix ê Îranê, piştî Tehran û Meşhed, û duyemîn devera metropolê ya herî mezin.

Îsfehan li xaçerêya her du rêyên sereke yên ku Îranê derbas dikin, bakur-başûr û rojhilat-rojava ye. Îsfehan di navbera sedsalên 9 û 18an de geş bûye. Îsfehan di bin destê dewleta sefewiyan de, di dîroka xwe de cara duyemîn, di bin hikûmdariya Şah Ebasê Yekê de bû paytexta Îranê. Bajar gelek dîroka xwe diparêze. Ew bi mîmariya xwe ya farisî-misilman, bulvarên mezin, pirên sergirtî, sera, mizgeftên bi tixûb û minareyên xwe navdar e. Li Îsfehanê jî gelek avahî, bîrewer, wêne û berhemên dîrokî hene. Navûdengê Îsfehanê bû sedema metelokê Farisî Esfahān *nesf-e-jahān* *ast* (Îsfehan nîvê dinyayê ye). Meydana Neqş-e Cehan a li Îsfehanê yek ji mezintirîn meydanên bajêr ên cîhanê ye û di nav mîrata cîhanî ya UNESCO de ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Îsfehanê
Reşt

**Reşt** (bi ) bajarê herî mezin û navenda îdarî ya parêzgeha Gîlan a Îranê ye. Bajar wekî "**Bajarê Baran**" (شهر باران, *Šahr-e Bārān*) jî tê zanîn û bi nifûsa xwe ya 679,995 di 2016an de, bajarê herî qelebalix ê bakurê Îranê ye.

Reşt yek ji mezintirîn bajarê Îranê ye ku li ser Deryaya Qezwînê hat ava kirin. Ji ber ku di navbera qerax û çiyayan de ye, hawirdora herêmê bi baran e û xwedî avhewayeke subtropîk a şil e. Başûrê bajêr xwedî daristanek baranê ya nerm e.

Bajêr di navbera Qefqasya, Rûsya û Îranê de navendeke bazirganiyê ya sereke ye ku Bendera Enzelî yê bikar tîne. Reşt di heman demê de navendeke geştiyariyê ya sereke ye.

Di dîrokê de, Reşt navendeke girîng a veguhestin û bazirganiyê bû ku Îran bi Rûsyayê û welatên mayî yên Ewropayê ve girêdide û ji ber wê jî weke "Deriyê Ewropayê" dihat naskirin. Bajar xwedan dîrokek e ku vedigere sedsala 13an, lê dîroka wî ya nûjen vedigere serdema sefewiyan ku di wê demê de Reşt navendek mezin a bazirganiya hevrîşimê bû û gelek atolyeyên tekstîlê hebûn. Di 2015an de ev bajar di bin çavdêriya UNESCOyê de wekî bajarekî gastronomî yê afirîner tevlî tora bajarên afirîner ên cîhanê bû.

Çend taxên navdar ên Reştê Golsar, Safsar, Kordmahaleh (taxê kurdan) û Xamiran in.

## Nifûs

## Zanîngeh
* Zanîngeha Peyam-ê-Nûr (دانشگاه پیام نور)
* Zanîngeha Gîlanê (دانشگاه گيلان)
* Zanîngeha Azada Îslamî ya Reştê
* Zanîngeha Gîlanê ya Bijîşkiyê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Gîlanê
Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Gîlan (parêzgeh)
Kurçik, Gimgim

**Kurçik**, Qurçike, Qurçik, Qurçikê, *(bi romî kirine: Görgü)* gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye. 15&nbsp;km ji Gimgimê dûr dikeve.

Bilêvkirinên wê gelek in, lê bi texmîni ya herî rast Kurçik e, lewra "kur" di wateya cihê jor, cihê bilind, cihê li aliyê serî ye. Hin devokên kurdî de îro jî kur di wateya jor û serî de tê bikaranîn. Bo mînak kurdên Tolhildanê, kurdên Erdêxanê.

Herwiha di wateya kurçik, qûçik, tûmik de ye. Ango cihê kevirî û wekî qûça keviran ku ew jî bi xwe dîsa cihê kur e, cihê bilind û jor e.

## Dîrok
Li cem gundê Goma Zîlê ye. Tê gotin bingeha gund êla Heyderan avêtiye. Ev êl ji aliyê Ezirganê (ji Tercanê) hatiye, li vir bicih bûye. Lê ev teb gotin in, lêkolînên zanistî nehatine kirin.

Bi texmînî di salên 1500 - 1600î de bingeha gundê niha hatiye avêtin lê pirr berê jî herêm cihwar bûye.

## Erdnîgarî
Koordînat, hêlîpan: 39.25645°, hêlîlar: 41.58857°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.355 m ye. Di ber Çiyayê Bîngolê de ye. Nêzîkê Seferek, Banzerê ye.

## Avhewa

## Aborî

## Gelhenasî

## Navdarên gund

## Wargehên balkêş
* Ziyareta Hazirbaba
* Dara qewaxê
* Şehîdê tûmê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Qum

**Qum** (bi farisî: قم, *Qum*) bajarê herî mezin û navenda îdarî ya parêzgeha Qumê ya Îranê ye. Bajar heftemîn metropolê herî mezin e û di heman demê de heftemîn bajarê herî mezin ê Îranê ye. Bajar 140 kîlometre li başûrê Tehranê ye û li qiraxa çemê Qumê ye.

Jiber ku ew tirbegeha Fatima bint Mûsa, xwişka Elî îbn Mûsa Riza ye (789–816) Qum di îslama şiî de bajareke pîroz tê dîtin. Bajar mezintirîn navenda zanyariyên şiîtî ya li cîhanê ye û navendeke girîng a hecê ye ku her sal derdora bîst milyon heciyan serdana bajarê dikin ku piraniya wan îranî ne lê misilmanên din ên şiî jî ji çar aliyên cîhanê ji bo hecê têne bajêr.

Qum ji ber nêzîkbûna wê ya bi Tehranê re, bûye navendek pîşesazî ya jîndar. Ew navendek navendî ye ku ji bo belavkirina neft û berhemên neftê û boriya gaza xwezayî ji Bendera Enzelî û Tehranê û boriya nefta xav ji Tehranê di rêya Qumê re derbas dibe û digihîje parzûngeha Abadan li ser Kendava Farsê. Qum di 1956an de dema ku neft li Sarajeh li nêzîkî bajêr hat dîtin û parzûngehek mezin di navbera Qum û Tehranê de hatiye çêkirin ku dewlemendîyeke zêde bi dest xistiye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Qumê
Kategorî:Bajarên pîroz
Kategorî:Bajarên Îranê

Kategorî:Qum (parêzgeh)
Sarî

**Sarî** (, ) bajarê herî mezin û navenda îdarî ya parêzgeha Mazenderan a Îranê ye. Sarî ji bo demeke kurt paytexta berê ya Îranê bû û li bakurê welêt e ku di navbera quntarên bakurê çiyayên Elborzê û peravên başûrê deryaya Qezwînê de ye.

## Erdnîgarî
Berava bakurê Sarî ber bi deryaya Qezwînê ve; bakurê rojhilatê bajêr Neka dikeve. Li başûr-rojavayê wê Qaîmşehr, li bakur-rojavayê wê Cûybar û li başûr jî bajarên Kiyaser, Damxan û Simnan in.
girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MazandaranSari.PNG|center|thumb|500x500px|MNexşe bajar û qezayê Sarî li ser parêzgeha Mazenderanê nîşan dide

### Avhewa
Sari xwedan avhewa subtropîkal a şil e ku bi avhewaya deryaya Navîn re sînordar e. Zivistan hênik û baran e lê havîn germ û şil e. Agahiyên îstatîstîkî yên hewayê yên Sarî di 2005-2006an de, li gorî yên bajarên din ên Mazenderanê, nîşan didin ku hewaya Sarî navînî ye, lê hinekî tavtir e û baranên biharê zêde hene. Lê di demên dawî de li Sarî baran kêm bûye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Mazenderanê
Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê
Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)
Şoreşê Qerepûngalê

**Şoreşê Qerepûngalê** (navê wî yê bi tirkî: *Ibrahim Kiliç*) (jdb. ?, li Qerepûngala Gimgimê - m.  li Gêxiya Çewlîgê) şoreşger û fermandarekî kurd bû.

Sala 1992 tevlî nava refên ARGKê bûye. Beriya wê li herêmê xebatên siyasî dikir. Navê diya wî *Dîlber Xanim*, navê bavê wî jî *Necmedîn* e.

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1994
Ahmet

**Ahmet** navên van kesaye:
* Ahmet Aslan (hûnermendekî kurd)
* Ahmet Kaya (hunermendekî kurd)
* Ahmet Ümit (nivîskarekî kurd)
* Ahmet Ümit (wênesazekî kurd)
* Ahmet Aras (lêkolînvan û nivîskarekî kurd)
Haşim Öztunç

**Haşim Oztunç** (jdb. 1ê sibatê 1956 li Cîwarikan a Gimgimê - m. 6ê kanûna pêşîn a 1981 li rûbara Merîçê) şoreşgerê kurd.

## Jiyan

Lawê *Besîra Xanim* û *Huseyîn* e. Di erdheja sala 1966ê de xwîşk û birayek wî jiyana xwe ji dest didin. Ji bo xwendinê wî dişînin dibistana starê ya Farqînê. Dibistana dest pêkê li wir, a navendî (3 sal) li Mersinê dixwîne. Dibistana amadeyî li Gimgimê diqedîne.

Di temenciwaniya xwe de tevlî refên şoreşgerên dibe, gelek caran tê girtin û êşkence dibîne. Bi rêxistina Halkin Kurtuluşu (Rizgariya Gel) re têkilî datîne.

Sala 1978 tê girtin û li Girtîgeha Mûşê dimîne. Herwiha sala 1980 jî bo demekê li zîmdanê dimîne. Bi hatina cûntayê ve bi qasî salekê xwe vedişêre.

Dixwaze derbasê Ewropayê bibe, li rûbara Merîçê jiyana xwe ji dest dide.

Kategorî:Cîwarikan
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1981
Akîf Kendal

**Ercan Tekin** (navê wî yê têkoşînê **Akîf Kendal**) (jdb. 1977, Hebîban a Gimgimê, parêzgeha Mûşê - m. 30ê tebaxê 2008, li Çêrme ya Çewlîgê), şoreşger, gerîlla û siyasetmedarekî kurd bû.

## Jiyan

Navê bavê wî Ehmed, navê diya wî Pakîze Xanim e. Sala 1992 li Erzîromê tevlî pêşmergeyên ARGKê dibe. Beriya wê jî xebata siyasî dikiribûye.

## Girêdanên derve
* Li ser Akîf Kendal nûçeyek

Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin
Kategorî:Hebîban
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2008
Lenkeran (navçe)

**Lenkeran** yek ji 59 navçeyên dewleta Azerbaycanê ye.

Kategorî:Cîh li Azerbaycan
Kategorî:Navçeyên Azerbaycanê
Dortmund

**Dortmund** , bajarek li parêzgeha Almanyaya Nordrhein-Westfalen e.

## Bajarê pardar
* Rostov-on-Don, Rûsya
* Amiens, Fransa, ji 1960
* Leeds, Brîtanya, ji 1969
* Buffalo, DYA, ji 1977
* Netanya, Îsraêl, ji 1981
* Novi Sad, Serbistan, ji 1982
* Xi'an, Çîn, ji 1992
* Kathmandu, Nepal

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Arnsberg (dever)
Kategorî:Avabûnên sedsala 9an li Almanyayê
Kategorî:Avabûnên 882an
Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Nordrhein-Westfalen
Bottrop

**Bottrop** (bixwine: *Botrop*) bajarekî serbixwe li parêzgeha Almanyaya Nordrhein-Westfalen e.
## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Nordrhein-Westfalen
Herne

**Herne** (bixwîne: **Hêrnê**) bajarekî serbixwe di bakurê Ruhrgebietê de parêzgeha Almanyaya Nordrhein-Westfalenê ye.
## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Arnsberg (dever)
Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Nordrhein-Westfalen
Rostock

**Rostock** bajarekî li parêzgeha Mecklenburg-Vorpommern a Almanya ye.

Kategorî:Avabûnên 1218an li Ewropayê
Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Mecklenburg-Vorpommern
CEO

**CEO** (Îngilîzî: CEO, chief executive officer) bi kurdî wate *Serokê/a Pêkanîna Civatê* kesên ku rêvebirên kar û fermanên fermî an ne fermî di kargerî û kompanyayê de tînin cih. Ango bi kurtasî rêveberê/a giştî yê/ya kompanyayê ye.

## Çavkanî
Steve Ballmer

**Steve Ballmer** karsazekî amerîkî ye ku ji sala 2000an heta 2014an CEOyê ango rêveberê giştî ê Microsoft Corporationê bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mêr
Kategorî:Microsoft Corporation
Kategorî:Mirovên zindî
Zimanê tatî

**Zimanê Tatî** (Tatî: *Tâti Zobun*, 'تاتی زبون') zimanekî ji şaxa başûrê-rojavayê ya zimanên îranî ye. Tatî bi taybetî li Îranê (400.000), Azerbaycanê (24.000), li Rûsya (2.300) û li Îsraelê (70.000) jî tê axivtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Tatî
Tatî
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanê farisî
Egît Varto

**Erdal Karadağ**, an bi kod-nameya xwe **Egît Varto** (jdb. 1979, li Stembol - m. 16ê hezîranê 2006, li parêzgeha Ezirganê) gerîla û moderatorekî Hêzên Parastina Gel bû ye.

## Jînenîgarî
Malbata wî ji gundê Şîpê ya Gimgima Mûşê ye. Egît li Stembolê tê jiyanê. Çendeyek xebatên polîtîkî dike, piştre sala 2000î li Ewropayê biryara xwe dide tevlî refên gerîllayên PKKê dibe. 

Piştî şeş salan endamekî PKKê, Egît Varto di şer kirinekî li dijiya arteşa tirkî ve di 16ê hezîrana 2006an jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Kesê ji Şîpê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2006
Gundik, Çelê

**Gundik**, bi romî kirine *Gündeş*, gundekî ser Çela Hekariyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çelê
Mezra, Elkê

**Mezra**, bi fermî: *Mezraa*, bajarokekî ser Elka Şirnexê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Elkê
Baba Kekil

**Baba Kekil** (jdb. 1927 li gundê Keçan a Gimgimê, parêzgeha Mûşê - m. 1982 li heman cihê) ji ocaxa qureyşiyan, neviyê Derwêş Silêman, oldar, rûspî û mezinek bawermendên elewî li herêma Serhedê ye.

Sala 1943an ji Goşkarê marî dibe (dizewice), navê xanima wî Zerdî Xanim e. Sê zarokên wan ên bi navê Heyder, Hesen, Fatma çêdibin. Êl ji aliyê parêzgeha Dêrsimê hatine li herêmê bi cih bûne. Ocaxa qureyşiyan di baweriya Raya Haq a Dêrsimê de xwedî cihekê taybet e.

Baweriya dînî ya Dêrsimê re Riya Heq (Raya Heq) tê gotin. Mirov dikare bêje sentezek ji elewî, zanistiya erênî, bermahiyên zerdeştîtî, Îslam û çanda gelêrî ya kurd e.

## Çavkanî

Kategorî:Elewî
Kategorî:Jidayikbûn 1927
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1982
Kategorî:Raya Heq
Goşkar

**Goşkar** (, bi romî kirine: *Yarlısu*) gundekî bi ser navçeya Gimgima Mûşê ve ye. Li Bakurê Kurdistanê ye.

## Dîrok

Gund navê xwe ji goristana Goşkarbaba (gotegot) digire. Gorî baweriyan ev kes şehîdek e, kesayetiyekî pîroz e. Bi taybetî ji aliyê bawermendên elewî ve wekî kesayetiyek pêşawa tê dîtin. Navê Goşkarbaba di Gotegota sê birayan de jî derbas dibe. Gundên nêzîk Tanzîg, Mûskan û Qerqerût in.

## Erdnîgarî

14 km ji Gimgim, 74 km ji Mûşê dûr dikeve. Hêlîpan: 39.263056°, Hêlîlar: 41.414167°. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.970 m ye.

### Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dirêj in.

## Aborî
Şer, qedexekirina zozanan aboriya gund xirab kiriye. Ajalvanî û çandinî tê kirin lê aborî bi giranî li ser alîkariyên koçberbûyan e.

## Wargehên balkêş
* Goristana Goşkarbaba

## Navdarên Goşkarê
* Goşkarbaba (gotegot)
* Dewrêş Baba (Baba Dewrêş)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Şeman

**Şeman** (bi romî kirine: *Taşlıyayla*) gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok
Li ser bingeh û wateya gund xebatekê nehatiye kirin. Bi texmînî wargehek nêçîrê yên mîrîtiyên kurd hebûye li vir. Bi biharan derdiketine nêçîrê. Gund ewçend xweş e, kê li wir biharek derbas bike dibêjin "çû Şema(nê), miradê xwe jê girt".

## Erdnîgarî
Nêzîkê Sofiyan e. 23 km ji Gimgim, 83 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahyia axa gund ji rûyê avê 2.041 m ye. Koord. hêlîpan: 39.28927°, hêlîlar: 41.31546°.

## Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.

## Aborî
Aborî li ser ajalvanî, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Şemanê
* Yusuf Sağlam şanoger û nivîskarekî tirk

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Yusuf Sağlam

**Yusuf Sağlam** (jdb. 1960 li gundê Şeman a Gimgima Mûşê), şanoger û nivîskarek tirk e.

Di malbatek xizan de hatiye jiyanê. Gundê wî bi dimilkî diaxivin û ji aliyê baweriyê ve Elewî ne. Dibistana bingehîn û amadeyî li Xarpêtê biawî dike. Li zanîngehek Enqereyê karmendiyê dike, di heman demê de dest bi şanoyê dike.

Bi alîkariyan li heman zanîngehê perwerdeya zimanê latînî dibîne. Piştre li Şanoya Dewletê ya Enqereyê malnişînî dibe. Li saziya fermî ya dewletê TRTê bo zarokan bernameyan amade dike.

## Berhem
* Oktay Arayıcı’nın Oyunlarında Geleneksel Tiyatro Öğeleri (pirtûk, bi tirkî ye)

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Şanogerên tirk
Tep, Gimgim

**Tep** an **Tepê** *(bi romî kirine: Tepe)* gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.

## Wateya navê gund
Navê gund ne bi tirkî ye. Tirkan dema navên gund û bajarên Kurd kirine tirkî, seî de lê geriya ne ka navê kurdî dişibe bêjeyek tirkî yan na. Li vir wisa kirine, nav şibandine. Tep peyveke kurdî ye û gelek wateyên xwe hene. Li ser bingeha navê gund ehya niha lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.

## Dîrok
Bi texmînî bingeha gund di serdema 17. de hatiye avêtin. Gundekî stratejîk e, li ser riya Mûş - Gimgimê ye. Nêzîkê Pira Evdirehmanpaşa ye. Di serhildanên kurd de vê gundê roleke mezin lîstiye. Bi taybetî gelek alîkarî daye pêşmergeyên Şêx Seîd. Di şerê Osmanî û Rûsan de tirkan çend malên Qefqazê jî anîn bicih kirin. Terekeme, Çeçenên li parêzgeha Mûşê hatibûn bicihkirin, bi kurdan re di nava biratiyê de dijîn.

## Erdnîgarî
14 km ji Gimgim, 46 km ji Mûşê dûr dikeve.

## Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan jî ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.

## Aborî
Ajalvanî û çandinî tê kirin. Di salên 1970yî de aboriya gund gelek baş bûbû, lê şer xirab kir.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Tepê, Tepêyê

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Ava Hêzil

**Ava Hêzil** an jî **Ava Nezîl** () rûbareke piçûk a bi bizav e. Ji nava Herêma Botanê, çiyayên Botanê diherike û ji aliyê xoravayê ve di ber çiyayê Xamtûr de diherike û li biniya deşta Sindiya, li xala sînorê başûr û bakurê Kurdistanê li deriyê Îbrahîm Xelîl digehe Ava Xabûrê.

## Çavkanî

Kategorî:Çemên Kurdistanê
Kategorî:Çemên Tirkiyeyê
Mizûran

**Mizûran** *(bi romî kirine: Yayıklı)*, gundekî girêdayî navçeya parêzgeha Mûşê Gimgimê ye. Niştecihên gund bi du zaraveyan diaxivin û Elewî-Sunnî bi biratî bi hev re dijîn.

## Wateya navê gund û dîrok

Mûziran, Mizûriyan, Minzûran jî tên bilêvkirin. Navê xwe ji êla Mizûriyan girtiye ku wextekê cihwar bûne. Bi texmînî êla Mizûriyan navê xwe dane Çemê Minzûrê ya li Dêrsimê jî. Di şerê 8Osmanî û Îranê de eşîrên kurd gelek cih guhertine. Êlên Elewî piştgiriya Farisan, ên Sunnî jî yên Osmanîyan dikirin. Kîjan alî biserbiketa bandora xwe li rewşa êlan jî dikir.

Temendirêjên gund îdîa dikin ku ji vir bi qasî 300 sal berê ji parêzgeha Dêrsimê hatine û mezinên wan navê Çemê Minzûrê dane gund.

## Erdnîgarî

10&nbsp;km ji navenda Gimgimê dûr dikeve. Koordînatên gund, hêlîpan: 39.2425°, hêlîlar: 41.390833°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.715 m ye.

### Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.

## Aborî

Aboriya gund berê gelek baş bû. Şer aborî xirab kir. Gundiyan mecbûr man herin bajarên Tirkiye û Ewropayê bixebitin. Axa gund ji bo ajalvanî û çandiniyê bikêr e.

## Gelhenasî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Mizûranê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Dêrik, Gimgim

**Dêrik** *(bi romî kirine: Yedikavak)*, gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Li Gimgimê bi navê *Dêrik* du gund hene, ya din Dêrika Anêrê ye.

## Dîrok
Dêrika Gimgimê, Dêrika Moxiliyan an tenê Dêrik jî dibêjin. Lêkolînek bi zanistî nehatiye kirin.

## Erdnîgarî
5-9 km ji Gimgim, 57 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat, hêlîpan: 39.131111°, hêlîlar: 41.484167°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.540 m ye.

## Aborî
Ajalvanî û çandiniyê re axa wê bikêr e. Alîkariyên koçberbûyan jî cihekî girîng digire.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Dêrikê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Eynan

Du gundên bi vî navî hene:

* **[[Eynan, Gimgim|Eynan]]**, gundekî nahiyeya navenda Gimgimê ye.
* **[[Eynana Lolan|Eynan]]** an **Eynana Lolan**, gundekî nahiyeya Gimgimê Qerekoyê ye.
Eynan, Gimgim

**Eynan** (bi romî kirine: *Ulusırt*), gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye. Li Gimgimê bi navê Eynan du gund hene. Gundê din Eynana Lolan e.

## Dîrok

Navê gund hinekan wekî Çerkez Eynan belav kirine, ev ne rast e. Li vê gundê Çeçen hene ku Osmanîyan anîne bicih kirine. Lê ew ne Çerkes in.
Li ser dîroka gund lêkolînek nehatiye kirin.
 
## Erdnîgarî

17&nbsp;km ji Gimgim, 43 ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.400 m ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Gahmo

**Gahmo**, bi tirkî navê wê kirine *Akpelit*, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Kategorî:Gundên Dîvrîgiyê
Purûnsûr

**Purûnsûr**, bi tirkî navê wê kirine *Demirdağ*, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Kategorî:Gundên Dîvrîgiyê
Partiya Komunîst a Tirkiyeyê/Marksîst-Lenînîst

**Partiya Komunîst a Tirkiyeyê / Marksîst Lenînîst** (PKT/ML – bi tirkî *Türkiye Komünist Partisi/Marksist-Leninist* - TKP/ML), partiya komunîstê ku di 24ê nîsana 1972an de ji aliyê İbrahim Kaypakkaya û rêhevalên wî ve hatiye damezrandin. Di bin rêveberiya siyasî ya Partiyê, Artêşa Rizgariya Karker û Cotkar a Tirkiyeyê (bi tirkî *[[Türkiye İşçi Köylü Kurtuluş Ordusu]]* – TİKKO) eniya leşkeriya Partiyê û Yekîtiya Ciwanî ya Marksîst Lenînîst a Tirkiyeyê (bi tirkî “*[[Türkiye Marksist Leninist Gençlik Birliği]]* – TMLGB”) jî beşa ciwanî ya Partiyê pêk tînin.

TKP/ML, li gor nêrin û analîzên Ibrahim Kaypakkaya, hewl dike ku bi rêya şera gel li Tirkiyeyê şoreşê çêke û bi rêya desthilatiya demokratîk a gel jî bigihêşe sosyalîzmê. Bingehîna îdeolojî ya TKP/ML Marksîzm – Lenînîzm – Maoîzm (MLM) e.

TKP/ML îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk, kemalîzmê, wekê faşîzma leşkerî dinirxîne û lewra diparêze ku reya şoreşê li Tirkiyeyê di têkoşina çekdar re derbas dibe.

TKP/ML diparêze ku nifûsa Tirkiyeyê ji neteweyên tirk û kurd û herwiha ji gelek kêmneteweyen ve pêk te û ku neteweyê Kurd xwediyê mafa diyarkirina çarenûsa xwe ye, ango xwediyê mafa avakirina welatekî serbixwe ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Kaypakkaya Partizan

Kategorî:Avabûnên 1972an li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên komûnîst li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1972an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Norşîn, Dîvrîgî

**Norşîn** (; ), bi tirkî navê wê kirine *Eskibeyli*, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dîvrîgiyê
Xornawul

**Xornawul** an jî **Xornawil**, (bi tirkî:Maltepe), gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Kategorî:Gundên Dîvrîgiyê
Hamo

**Hamo**, anku **Ḧamo** (), bi tirkî navê wê kirine *Çayözü*, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dîvrîgiyê
Wazildan

**Wazildan** (Vazildan?) , bi tirkî navê wê kirine *Uluçayır*, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dîvrîgiyê