open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kom Müzik (şirket)

**Kom Müzik** pargîdaniyeke multîmedyayî ya kurdî ye. Şirket di sala 1987an de li bajarê Stembolê hatiye avakirin.
## Girêdanên derve
* Profîla Înstagramê
* Kanala YouTubê
*

## Çavkanî

Kategorî:Şirket
Cenga Jinê (albûm)

**Cenga jinê** yek ji albûmên hûnermend hozan Diyar e ku di sala 1998'an de ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 13 stranên albûmê hene.

## Stran
* Bêrîtan • 4:44
* Xerîbî • 4:06
* Cenga Jînê • 4:07
* Porê Porê • 3:40
* Welatê Min • 4:29
* Sehîdê Bismilê• 5:23
* Lolo Lawko • 3:50
* Heval Heval • 5:24
* Hayde Lolo • 5:12
* Zeriyê • 4:39
* Yarê Delalê • 4:24
* Qulinq • 4:39
* Potporî • 6:10

## Girêdanên derve
Giradana youtube musicê

Kategorî:Albûmên kurdî
Wey dinyayê (albûm)

**Wey dinyayê**, yek ji albûmên hunermend Diyar Dêrsim e û ji aliyê Kom muzîkê ve di sala 2000an de hatiye tomarkirin. 13 stranên albûmê hene.

## Stran
# *Wey Dinyaye • 5:47*
# *Holik Çekir • 4:28*
# *Qismet • 4:33*
# *Çavreş • 4:11*
# *Le Le Daye • 5:05*
# Biz Bu Yola Baş Koymuşuz *• 3:50*
# *Doza Meyê Namirî • 4:00*
# *Rêya Azadi • 4:14*
# *Gula Min • 4:45*
# *Ditirsim Dayê • 5:00*
# *Bira Husen • 6:27*
# *Delala Min Megrî • 2:57*
# *Pîrê • 5:23*

## Girêdanên derve
Girêdana youtube musicê

Kategorî:Albûmên kurdî
Tîna rojê (albûm)

**Tina rojê**, yek ji albûmên hunermend Diyar Dêrsim e û ji aliyê Kom muzîkê ve di sala 2002an dehatiye tomarkirin. 14 stranên albûmê hene.

## Stranên albûmê
# *Tina Rojê • 5:37*
# *Rindika Dersimî • 4:54*
# *Narine • 4:19*
# *Qederê • 4:08*
# *Esmerê • 4:53*
# *Dayê Welle Nabe• 4:22*
# Ez Bimiryama
# *Dile Min • 4:49*
# *Piroz Be • 5:06*
# *Papûrê • 4:52*
# *Weylê Salê • 5:22*
# *Çime Çime • 4:44*
# *Erdalım* *• 5:19*
# *Gulê Gulê • 5:18*

## Girêdanên derve
Girêdana youtube musicê

Kategorî:Albûmên kurdî
Şeng

**Şeng**, yek ji albûmên hûnermend Hozan Kawa ye. Albûm ji aliyê Kom Muzîkê ve hatiye çapkirin û 13 stranên alnûmê heye
## Stran
* *Rasti • 5:46*
* *Amed • 5:20*
* *Marali Me • 5:19*
* *Can Kurdistan • 4:07*
* *Sebra Me Nema • 5:12*
* *Ez Xeriya Me • 6:00*
* *Ruken • 3:46*
* *Peri • 6:01*
* *Gewre 5:16*
* *Xozge• 4:53*
* *Delal • 5:02*
* *Mordem • 4:14*
* *Dilber • 5:02*

Kategorî:Albûmên kurdî
Balafirgeha Şirnexê

**Balafirgeha Şirnexê** yan jî **Balefirgeha Şerafettin Elçi ya Şirnexê** (navê bi fermî: *Şırnak Şerafettin Elçi Havalimanı*), yek ji wan balafirgeheke Bakurê Kurdistanê (Tirkiyê) ye. Balafirgeh li Cizîra Şirnexê hatiye avakirin. Balafirgeheke sivîl e ku ji bo firînên navxweyî tê bikaranîn, 10 kîlometre dûrî Cizîrê li Şirnexê ye. Balafirgeh bi lêçûna 120 mîlyon lîreyî hate çêkirin. Balefirgeh di 26ê tîrmeha sala 2013an de hatiye vekirin. Navê balefirgehê ya fermî navê siyasetmedarê Kurd Şerafettin Elçi lê hatiye kirin.

## Statîstîkên rêwiyan

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2013an li Tirkiyeyê
Şirnexê
Şirnexê
Balafirgeha Meletiyê

**Balafirgeha Meletiyê** (bi navê fermî: *Malatya havalimanı*), yek ji balafirgehên herêma Bakurê Kurdistanê û 34&nbsp;km dûrî bajarê Meletiyê ye.

## Statîstîkên rêwiyan

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1941ê li Tirkiyeyê
Meletiyê
Meletiyê
Balafirgeha Semsûrê

**Balafirgeha Semsûrê**, 22ê gulana 1998an hatiye vekirin û yek ji balafirgehên herêma Bakurê Kurdistanê ye.

## Statîstîkên rêwiyan

## Çavkanî

Semsûrê
Semsûrê
Balafirgeha Qersê

**Balafirgeha Qersê** (bi navê fermî: *Kars Harakani Havalimanı*), yek ji balafirgehên li herêma Bakurê Kurdistanê ye û di sala 1998an de li bajarê Qersê hatiye vekirin.

## Statîstîkên rêwiyan

## Çavkanî

https://www.kars.dhmi.gov.tr/

Kategorî:Avabûnên 1988an li Tirkiyeyê
Qersê
Qersê
Şintil

**Şintil** (bi ermenî: Շենթիլ, *Şentil*, , , ), gundekî bi ser nahiya Melakendiyê ya navçeya Xarpêtê ve ye li parêzgeha Xarpêtê (Elezîz).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xarpêtê
Kategorî:Melakendî
Kategorî:Mezra (navend)
Balafirgeha Îdirê

**Balefirgeha Îdirê** (), yek ji balafirgehên herêma bakûrê Kurdistanê ye û ji 16&nbsp;km dûrî bajarê Îdirê ye.

## Statistîkên rêwiyan

## Çavkanî

https://www.igdir.dhmi.gov.tr/havaalanlari/sayfa.aspx?hv=46&mnu=4440#.WUBo5pLyjIU

Îdirê
Îdirê
Balafirgeha Erzînganê

**Balefirgeha Erzînganê** (bi navê fermî: *Erzincan havalimanı*), yek ji balafirgehên Bakurê Kurdistanê ye di sala 1988an de li bajarê Erzînganê hatiye vekirin.

## Statîstîka rêwiyan

## Çavkanî

https://www.erzincan.dhmi.gov.tr/havaalanlari/default.aspx?hv=23/

Erzîngan
Erzîngan
Balafirgeha Erzîromê

**Balefirgeha Erzîromê** (bi navê fermî: *Erzurum havalimanı*), yek ji balafirgehên Bakurê Kurdistanê ye û di sala 1966an de hatiye vekirin.
## Statîstîkên rêwiyan

## Çavkanî

http://airlinehaber.com/anadolujetin-yeni-seferleri-basliyor/ 

Erzîromê
Erzîromê
Kategorî:Mîmarî li Tirkiyeyê
Balafirgeha Dîlokê

**Balafirgeha Dîlokê** (bi navê fermî: *Gaziantep havalimanı*) yek ji balafirgehên bakûrê Kurdistanê ye û di sala 1976an de li bajarê Dîlokê hatiye vekirin.

## Statistîkên rêwiyan

## Çavkanî

https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/PageNotFoundError.aspx?requestUrl=https://www.dhmi.gov.tr/istatistik.aspx 

Dîlok
Dîlok
Balafirgeha Gurgumê

**Balafirgeha Gurgumê** (), yek ji balafirgehên Bakurê Kurdistanê ye û di sala 1996an de hatiye vekirin.

## Statistîkên rêwiyan

## Çavkanî

https://kahramanmaras.dhmi.gov.tr/Sayfalar/icerik-detay.aspx?oid=2360 

Gurgumê
Gurgumê
Balafirgeha Sêwasê

**Balafirgeha Sêwasê** yan jî **Balafirgeha Nuri Demirağ ya Sêwasê** (), yek ji balafirgehên bakûrê Kurdistanê ye. Balafirgeh di sala 1957an de hatiye vekirin.

## Statîstîkên rêwiyan

## Çavkanî

sivas.dhmi.gov

Kategorî:Balafirgeh
Sêwasê
Sêwasê
Birîvî

Malbata Birîvî ya ligor em zanin Takûrî(Deqorî) ne (Ji Çiyayê Takûr li Kurdistana Rojhelatê an jî Îranê)di nav gellek Kurdan de çîroka boxhê Birîva jî tê naskirin.
Ev mal jî du perçe ne 
**A** - perçê wan yê Binxetê (Kurdistana Sûrî)
 1 - di sala 1999 kalkê wan çû rehmetê Silêman Ebdo Ehmed Hisên Elî Shemdîn Wadî Bêlo
 2 - di sala *** kalkê wan çû rehmetê Mecîd Şêxmûs Hisên Elî Shemdîn Wadî Bêlo
 3 - di sala *** kalkê wan çû rehmetê Bedran Elî Hisên Elî Shemdîn Wadî Bêlo 
**B** - Perçê wan yê serxetê Male Tewfo ligor em zanin ji binxetê çûne serxetê.heta dumahîya salê 1980 a de dihatin serdana me li Amûdê, lê ji zû de deng nema ji wan tê
Safiye bint Huyey

**Safiye bint Huyey** (b. 610 - m. 670, Medîne) yek ji jinên Muhemmed pêxember e.
Navê wê yê rastî Zeyneb e. Bi xwe keça Huyey bin Extab e.

Bavê wê ji Yehûdiyê Medîneyê bû.
Navê mêrê wê yê berê Selam bin Mîşkem el-Kuradî bû.

## Binêrin
Zewacên Muhemmed

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 610
Kategorî:Jidayikbûn 601
Kategorî:Mirin 670
Kategorî:Mirin 661
Gravîte

**Gravîte** an **hêza erdkêşî**, hêza ku ji aliyê dendika gerdunê bandor li ser hemû cisma dike ye. Li fezayê hêza kişandina hemû madeya heye. Ji ber vê çendê ya gerdûnê jî heye. Ev hêz li ser ruyê erdê maxîmûm e. Her çiqas ji gerdûnê dur bibin an di hundirê gerdûnê ve herin ev hêz kêm dibe û li dendikê ev hêz dibe sifir.

## Girêdanên derve
Gravîte li ser tirsik.net
Xanedana Qin

**Xanedana Qin** (), xanedana yekeme kû li Çînê hukumdar bûye. Di navbera B.Z. 221 - B.Z. 206an de rêvebirî kir. Ew ji alîyê şervan Qin Shi Huang di Serdema Dewletên Şer Dikin de hate damezrandin. Qin Shi Huang gelek dewletên din ên li herêmê têk bir û Çîn yek kir. Qin tenê ji bo demek pir kurt hukumdariya Çînê kir. Di wê demêda Artêşa terrakotayî û gora Qin Shi Huang ava kir. Dest bi yek kirina Dîwarê Çînê kir. Yekemîn car rêvebirên Çînê pêşgira "împerator" bi kar anîn. Ji ber vê yekê Qin Shi Huang bi nevê yekemîn împeratorê Çînê tê zanîn.

Xanedan piştî ser hildana têk çû, xanedana Han hate damezrandin.

Di serdema xanedana Qin de pêşkeftin di bazirganî, çandinî û leşkerî de çê bun. Li Çînê yekemîn fermandariya dewleta burokratî ya navendî ya yekbûyî hate damezrandin. Ji bo hemû kesî zagonek, yekîtîya pereyê, rê, standardên pîvanê û dirêjahî yê, standartkirina nivîsandinê ha pêk anîn. Ji ber ku gel kevneşopiyên kevn ji bîr bikin pirtûk hatin şewîtandin û zanyarên berê hatin bin ax kirin. Ev çalakî wekî "şêwitandina pirtûkan" kete dîrokê.


## Binêre
Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

* https://simple.wikipedia.org/wiki/Qin_dynasty

Kategorî:Împeratoriyên berê
Kategorî:Qin Shi Huang

Kategorî:Xanedanên Çînê
Kategorî:221 b.z.
Gora Qin Shi Huang

thumb|304x304px|Gora Qin Shi Huang
**Gora Qin Shi Huang** (çînî: 秦始皇陵; "*Qínshǐhuáng Líng"*), gora împeratorê yekemîn yê Çînê Qin Shi Huang e.

Li gorî dîroknas Si Maqian, çêkirina gorê, di dema ku Qin Shi Huang hê jî zindî bû, di sala 246an (B.Z.) de hat dest pê kin. Çekirina wê 30 salî berdewam kir. Di avakirinê de 700 hezar kes xebitî. Gor li herêma Lishan li bajarokê Xi'an a parêzgeha Shaanxi ya Çînê ye. Bingeha gorê çargoşe ye, dirêjî 350 metre, firehî 345 metre ye. Di şiklê pîramd da ye û 76 metre bilinde.

Artêşa terrakotayî ji bo parastina Gora Qin Shi Huang hate çê kirin.

Goristana Qin Shi Huang û Artêşa Terrakotta di 1987an de kete Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCO.



## Çavkanî

* Portal, Jane. "The first emperor of China: new discoveries & research: later this month the British Museum unveils an unprecedented loan exhibition of the terracotta warriors and other discoveries made at the 3rd-century BC tomb complex of Qin Shihuangdi, China's first emperor. Jane Portal, the exhibition's curator, explains the importance of the new finds." Apollo Eylül 2007: 54+. Academic OneFile. Web. 11.07.2016

Kategorî:Cihên arkeolojîk
Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Çînê
Kategorî:Qin Shi Huang
Kategorî:Xanedana Qin
Jerwan

thumb|300x300px| Jêrwan
thumb|300x300px| rêwîtiyek ji axê ya navbera Hewlêr-Duhokê ber bi Jêrwan ve diçe (li vir bi xeletî hate tîpandin)
thumb|Jêrwan
**Jerwan** herêmek bakurê Mûsilê ye li parêzgeha Dihokê ya Kurdistanê . Cih ji keskatiyê ve zelal e û bi bejahî vekirî ye.

Cih navdar e ji bo kavilên gelek mezin e kanal sînor Rûbarê Khenis, çêkirin, ji du milyonan zêdetir kevirên spehî û bi bikaranîna kemerên de kevir û çîmentoyê dijî avê.  Hinek wê wekî kanaleka kevnar a dinyayê dihesibînin,  tiştê ku Romayiyan ji pênc sedsalan hatine çêkirin pêşdîtin.

## Kanalê Jêrwan
Dalanecok (Jêrwan) beşek e Kanala Atrushê ya mezin a ku ji hêla padîşahê Aşûrî Sennacherib ve di navbera 703 û 690 BZ de hatî çêkirin da ku avên li baxçeyên berbiçavên Nînewa avê  bi ava vexwarinê ji nihala Khenis, 50 km li bakurî.
thumb| Jêrwan
thumb| Jêrwan
thumb| Jêrwan
thumb| Jêrwan
thumb| Jêrwan
thumb| Jêrwan
thumb| Jêrwan
thumb| Jêrwan
thumb| Jêrwan

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê
Kategorî:Parêzgeha Neynewayê
Serdema Dewletên Şer Dikin

thumb|371x371px|Serdema Dewletên Şer Dikin

**Serdema Dewletên Şer Dikin** (çînî: 战国时代; "*Zhànguó Shídài" sedsala [[Berî zayînê|B.Z.]] 5emîn-[[Berî zayînê|B.Z.]] 221* ) serdemeke dîrokî ya Çîn e. Navbera *sedsala [[Berî zayînê|B.Z.]] 5emîn-[[Berî zayînê|B.Z.]] 221an e.* Pîştî *[[Serdema Bihar û Payiz]]* des pê dike û bi damezrandina Xanedana Qin dawî dîbe.

Wekî Serdema Bihar û Payiz, di wê demêda jî tû hêza Keya tunebu.

Navê ku ji serdemê re hatîye dayîn, ji pirtûka bi navê "qeydên dewletên şer", ku di dema Xanedana Han de hatîye nivîsandin, tê.

Serdema Dewletên Şer Dikin, serdemek e ku fermandarên herêmî, êrişê dewletên li dora xwe dikin û serweriya xwe xurt dikin. Bi vê yekê, heft dewletên mezin derdikevin holê.

Di wê serdemêda çêkên ji hesin hatine çêkirin derketin holê. Sed dibistanen raman, ya ku tê de Taoîzm, Legalîzm û Mohîzm ji he bû, di vê serdemêda pêşve çû. Stratejîstê leşkerî Sun Tzu (Sun Zi), pirtûka xwe ya gelekî naskirî " Hunera Şer" di vê serdemêda nivîsî. Digel vê xebata, di vê serdemê de pîrtûka "Heft Klasîkên Leşkerî" jî hate nivîsîn.

## Heft Dewletên Şervan

* Chu (楚)
* Han (韓/韩)
* Qi (齊/齐)
* Qin (秦)
* Wei (魏)
* Yan (燕)
* Zhao (趙/赵)

## Binêre
Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Xanedanên Çînê
Serdema Bihar û Payiz

[thumb|497x497px|Nêzikî dawîya Serdema Bihar û Payiz (Sedsala 5emîn ([Berî zayînê|B.Z. ))]]

**Serdema Bihar û Payiz** (çînî: 春秋时代, " Chūnqiū Shídài" , B.Z. 722- B.Z. 481 ), serdemeke dîrokî ya Çîn e. Dema navbera salên B.Z. 722- B.Z. 481an e. Ev serdem navê xwe ji pirtûka Konfusyus "''Qeydên Bihar û Payizê''" hil dide.

Di Serdema Bihar û Payizê de, Çîn li 170 dewletên piçûk hatibu parvekirin. Şer û erîş di navbera van dewletanda pêk dahat.

## Binêre
Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 8an b.z.
Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Xanedanên Çînê
Komeleya Veguheztina Hewayî ya Navneteweyî

**IATA** yan jî **Komeleya Veguheztina Hewayî ya Navneteweyî**, (bi îngilîzî: **''I**nternational **A**ir **T**ransport **A**ssociation'') saziyeke navnetewî ye ku bi armanca kontrolkirina standartên teknîkî û jibo kontrolkirina bihayê veguhestinên navneteweyî ya pargîdaniyê hewayî hatiye avakirin.

## Dîrok
IATA, di 19ê nîsana 1945an de li bajarê Havana, ya Kûba yê hate damezrandin. Sazî, jibo hevkariya pargîdaniyê hewayî û pêşxistina karûbarên hewayî yên ewle hate avakirin.

Salên pêşî ya IATA yê de 57 endam û 31 ​​netewe hebûn. Pargîdaniyê endama bi piranî ji Ewropa û Amerîkaya Bakur bû. Îro li seranserê Cîhanê ji 120 netewe û 290 pargîdaniyê hewayî ya endam hene.

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistinên ku di 1945an de hatine avakirin
Muhemmed Farisî

**Muhemmed Farisî** an *Muhemmed bin Ebûbekir Farisî* (m. 1278) yek ji stêrnas û muzîkvanê fars e ku li Yemenê li bajarê Edenê ji dayik bûye. Nivîskarê berhema "Tuhfa"yê ye.

Navê wî yê rastî; Ebû Ebdullah Bedredîn Muhemmed bin Ebî Bekir bin Muhemmed bin Hesen bin Elî bin Farisî Elteymî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1278
Kategorî:Stêrnasên faris
Elîkirpûn

**Elîkirpûn** () gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an gelhe ya Gundê Elîkirpûn 430 kes e.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tîlê
Andak

**Andak**, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an gelhe ya gund 366 kes e.

## Çavkanî

nufusune.com/korkut 

Kategorî:Gundên Tîlê
Gêsan

**Gêsan**, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

## Gelhe

## Agahîyên biqêr

Kategorî:Gundên Tîlê
Hars, Tîl

**Hars**, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.
## Gelhe

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Tîlê
Nok, Tîl

**Nok** () gundekî bi ser navçeya Tîla Mûşê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Tîlê
Ûriman

**Ûriman**, () gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye. Di herêma çiyayî de cih digire.

## Gelhe

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Tîlê
Zirkêt

**Zirkêt**, () gûndeke bi ser navçeya Dêrxas a Mûşê ve ye.

## Gelhe

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Dêrxasê
Kumbetan

**Kumbetan**, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye. Di deşta Mûşê de cîh digire.

## Gelhe

## Girêdanên derve
Xanedana Zhou

**Xanedana Zhou** (çînî: 周朝; "*Zhōu Cháo"*), xanedaneke ku di navbera B.Z. 1027 - B.Z. 256an de li Çînê hukumdar bû. Ev xanedan, di dîroka Çîn da, xanedana herî dirêjtir rêvebirtî kirîye ye. Nêzîkî 770 sal revebirîya Çîne kir.

Xanedana Zhou, bi barkirina paytext ji bajarê Gao berve bajarê Luoyang, bu dû beş (Xanedana Zhou ya Rojava û Xanedana Zhou ya Rojhilat). Dîroka Xanedana Zhou ya Rojhilat ji dibe dû beş (Serdema Bihar û Payiz û Serdema Dewletên Şer Dikin ).

Xanedana Zhou ya Rojava ji sala 1027 (B.Z.)an heta 771 (B.Z.)an rêvebirî kir. Zhou Wuwang, ku bajarê Gao wekî paytext îlan kir, xanedana Shang hilweşand û bi avakirina artêşek yekgirtî û bi alîkariya serokên din re xanedana West Zhou saz kir. Pîştî mirina Zhou Wuwang, Zhou Chenwang derket ser text, lê ji ber ku gelek ciwan bu, apê wî Zhou Gongdan welat bi rêvebir. Piştî aramkirina welat, Zhou Gongdan serhildanên ku derketin tepisand. Xanedana Zhou ya Rojava hêza xwe xurt kir. Di serdema Xanedana Zhou ya Rojava de rejîmên bêhempa hatin ava kirin. Mînakî, "Rejîma Jin Tian", "Rejîma Prînsîla", "Rejîma Guo" û "Rejîm Protokolê" hin ji van in.

## Binêre
Lîsteya Monarşiyên Çînê


## Keyayên Xanedana Zhou

## Çavkanî

* http://www.turkcindostlukvakfi.org.tr/sayfa.php?id=59 
* 



Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Xanedanên Çînê
Kategorî:256 b.z.
Xanedana Shang

Xanedana Shang (çînî: 商朝 "shāng cháo"), xanedaneke ku di navbera B.Z. 1600 - B.Z. 1027an de li Çînê hukumdar bû.

Berevajî xanedana Xia ya nîv-efsanewî, delîlên dîrokî hebûna Xanedana Shang piştrast dike. Ji ber vê yekê Xanedana Shang wekî xanedana yekem a Çînê tê hesibandin. Nimûneyê yekem yê nivîsên Çînê di vê demê da tên xuya kirin.

## Binêre
Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Sedsala 11an b.z.
Kategorî:Xanedanên Çînê
Axwêran, Milazgir

**Axwêran**, (bi tirkî: *Akören*) gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Milazgirê
Azo, Milazgir

**Gundê Azo**, () gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.
## Gelhe

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Milazgirê
Xanedana Xia

**Xanedana Xia** (), xanedaneke niv-efsanevî ye ku di navbera B.Z. 2200 - B.Z. 1800an de li Çînê hukumdar bû. Delîlên dîrokî hebuna hebûna Xanedana Xia piştrast na ke.

## Binêre
* Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

Kategorî:Xanedanên Çînê
Sûspêrt

**Sûspêrt** (), gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye. Gûnd li herêma çîyayî ya Kosorê cîh digire.

## Gelhe

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Tîlê
Mizgeftok, Tîl

**Mizgeftok** (), gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

## Gelhe

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Tîlê
Şebbo

**Şebbo**, () gundekî bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.
## Gelhe

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Milazgirê
Sinak

**Simak** (), gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

## Gelhe

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Tîlê
Xewneke di nava xewnekê de (helbest)

thumb|Yekem weşan di kovara ''The Flag of Our Union de.''
**Xewneke di nava xewnekê de** (bi îngilîzî: *A Dream within a Dream*) helbestek e ku ji hêla helbestvanê amerîkan Edgar Allan Poe ve hatiye nivîsandin, yekem car di sala 1849an de hatiye weşandin. Helbest xwedî 24 rêzike ye, di nav du çarîn de dabeş bûye.

## Wergera kurdî
Wergêrê kurd Samî Hêzil ev helbest di pirtûka xwe ya bi sernavê Qelareşk û Bîst Helbestên Din (2004) de wergerand bo kurdî. Di Weşanên Bajar de derket.

## Helsengandin
Helbest gava ku çav li tiştên girîng ên di jiyanê de diqulipîne, helbestê dişoxilîne. Fêm kir ku ew nekare dest jî bide pirçeke xîz , ew ji pirsa xwe ya dawî tê ku gelo her tişt tenê xewnek e .

## Dîroka weşandinê
Helbest cara pêşîn di 31ê adarê sala 1849an de, di kovara bostonî The Flag of Our Union de weşandî bû. Weşana heman hebû tenê du hefte berî weşana yekem ya Poe bi navê *Hop-Frog* bû. Meha pêşîn, xwedan Frederick Gleason ragihand ku ew êdî nema bikare pere ji bo her gotar an helbestên ku weşandiye bide.

## Adaptasyon
* Picnic at Hanging Rock, çîrokek di derbarê komek keçan de ku winda dibin dema ku di rêwîtiyek zevî de diçin avakirina kevirek di destpêka sedsala 20an de, bi dengek li ser wê yekê dest pê dike ku dibêje "Ya ku em dibînin û ya ku em xuya dikin lê xewnek e.Xewneke di nava xewnekê de.
* Albûma Alan Parsons Project Tales of Mystery and Imagination (Alan Parsons Project) bi rêzgirtineke enstrûmental a helbestê ve bi vebû. Ji nû ve berdana wê ya 1987an de bi çîrokeke Orson Welles bû.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestên Edgar Allan Poe
Kategorî:Xewn
Mîxaîl Semenovîç Lazarev

**Mîxaîl Semenovîç Lazarev** (jdb. 8ê gulana 1930an li Mosko, Sovyeta berê - m. 7ê adara 2010an li Mosko, Rûsya), dîroknas û lêkolînerekî rûs bû.

## Berhem
* Împêrîyalîzm û pirsa Kurdan (1917-1923), Weşanên Roja Nû, 2002, 388 rûpel
* Kêşey Kurd: 1896-1917, cîlda yekem, Maṭbaʻat al-Jāḥiẓ
*  Kürdistan Tarihi, Weşanxaneya Avestayê 2001

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Kurdologên rûs
Kategorî:Mirin 2010
Oncelî, Kop

**Oncelî**, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

## Gelhenasî

## Çand
Lî gundê Oncelî çanda Kûrd û Terekme/Qarapapax xwe nîşan dike. Berîya koçberîya Fileyan li gund Kurd û File dijîyan.

## Erdnîgarî
Gundê Oncelî çemê Murad û çemê Avakor heye.

## Aborî
Aborîya gund li ser cotkarî û xweyîkirina heywanaye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kopê
Memanî

**Memanî**, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

## Gelhe

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Kopê
Qentirman

**Qentirman**, perestgeh û gundekî ku bi ser navçeya Xelfetiya parêzgeha Rihayê ve ye, ji nêzîkê 100 mali pêk zêdetir e.

## Dîroka gundê Qentirmanê
Gundî pîr û nêzikî… bi zarokan re ye. Her çend jimara xaniyên digihîje gelek pir e, ji ber vê yekê jî ku prosedurên pêwîst di wextê xwe de nehatine pêkanîn, lê heya sala 2019an wek bendav hilweşe. Ji ber vê yekê, serekê gund serê mêşên dakêşî bû, lê serayê gund Yûsuf Sonmez di sala 2019an de bû. Beşek ji piraniya ciwanan, ku di axê de zeviyê wan tune, ji ber xebata xwe koçî Dilok û derveyê welêt (Ewropa) kirine.

Careserkirina Qentirman bi xwestina ku ji Bira dirêj sûd werbigire dest pê dike (yek ji wan awarte ye) nêzî mizgefta bendavê. Li gorî agahiyên ku ji benderên mezin hatine bidestxistin, her wiha tê gotin ku devera ku miyan lê tê çandin pir zêde bû û ew bîhnên darê dişewitîn û dibûn fermandar û ew şev peyda bû. Lê tê gotin ku ev rewş vedigere 150-200 sal. Koye pêşî hat ba malbata ku bi Male Hem-i Heci (Keserler) tê nasîn, piştre ew koçerê paşîn ê Male Xelîl-i Ali (Korkmazlar), Mala Eli Res (Yenerler) û Male Hus (Atmacalar) bû. Lê yekem rûniştina li bakurê rojavayê bendavê, ku wekî Gulbari tête nasîn, çareseriyek e. Rastiya ku van malbatan keçikan bi cendekan re didin û distînin, ji wan re dibe alîkar ku ew di jiyanek aram de bijîn. Navê xwe ji avahiyek pir kevn a nêzî mizgeftê digire û bi kevirên keviran hatiye afirandin. Di derbarê dema vê avahiyê de çi agahiyek rast tune. Bi karanîna wêranên di şikeftê de, mizgeft bi xweşikî hate xemilandin û pişt re di sala 1990an de ev mizgeft ji nû ve hate çêkirin.

Meriv pir hêsantir e ji ber ku bayê li ser riya Xelfetî - Rihayê ye. Li rojavayî Gogana Jêrîn (Asagi Goklu), li aliyê bakur û rojava Sercî (Saruca), li bakur Sêrmaliya (Sarmali), li rojhilat Qelxan (Kalkan) û li başûr Melem.

## Xana Qentirme
Gund navê Qentarme ji esereke dîrokî distîne, ev yek jî nêza camiyê disekine. Tê gotin ku ev eser gelek kevnar e. Li gorî lêkolînan Rêya Ebreşûm ji vê derê derbas bûye û ev eser weke cihê rênîsanderan hatiye bikaranîn.

Ev eser di herêmê nas be jî, di sala 1999an de cara yekemîn ji aliyê lêkolînerên ewrûpeyî hate kesfkirin. Li gorî lêkolîneran, dibe ku qentarme besa jêr a mîmareke romayiyan e û berê li ser de xaneyeke (mezin a) depî sekiniyaye. Dibêjin bazirganên Rêya Ebreşûmê wextê ku ji Eyno cûne Edessayê ji vir ve derbas dibûne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetiyê
Hollê Xanim

[thumb|Hollê Xanim li gorî [Anne Anderson]]
**Hollê Xanim** ( bi almanî Frau Holle ) çîrokeke almanî ye ku ji hêla Birayên Grimm ve di Çîrokên Zarokan û Malan de di sala 1812an de hatî berhevandin (KHM 24) Ew ji Aarne-Thompson tîpa 480 e. Çîrok ji aliyê Rezoyê Osê ve ji bo Kurdî hatiye wergerandin.

## Naverok
Jinebiyek ji keça wê ya har, xedar û ne stûyê bedew, zexmkar hez dike. Ew neçar e ku li binê darikê rûne û bizivire heya ku tiliyên wê xwîna xwe diqewimin, dema ku yê din li malê tiştek naxweze. Dema ku paqijkirin, pincara xwînê di nav şahiyê de dikeve. Mêrik dixwaze wê vegerîne, bikeve nav gûzê û di berbangê de hişyar dibe. Li wir ew bi daxwazê ​​daxwaz dike ku nan ji sûkê derxe û sêvan ji dara hiltîne. Ew jina pîr Hollê bi diranên xwe yên mezin re xizmet dike, bi nermî nivîna xwe dihejîne, pişt re jî li dinyayê berf dibare. Di dawiyê de ew dixwaze ku here malê, Hollê Xanim wê di nav deriyekî re vedike, li wir zêr li wê tê û her weha reelê xwe dide wî. Jinebî jî keça xwe li wir dişîne, lê ew lal e ji ber ku ew qet fêr nekir ku meriv çawa bixebite. Ji ber vê yekê, ew li gorî daxwazên nan, sêv û ne jî yên Hollê Xanim tevnagere. Wekî ku xêrxwazî, zeft li ser wê dikeve ku jê dernakeve.

## Çavkanî

Kategorî:Çîrokên Birayên Grimm
Kategorî:Xwedabanûyên germanî
Gulçîmen, Kop

**Gulçîmen** () gundekî bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Kopê
Siegfried & Roy

**Siegfried & Roy** (z. 13'ê hezîranê 1939'an li Rodenheim, German Reich / 3ê çiriya pêşîn 1944'an li Rodenheim, German Reich – 8ê gulanê 2020'an li Las Vegas, Nevada, duwaye mejî û efserên Alman-Amerîkî bûn, ku herî baş ji bo xuyangên xwe bi şêr û tirên spî dihatin zanîn.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Amerîkî
Fischbacher, Siegfried
Horn, Roy
Kategorî:Karsaz
Kategorî:Mêr
Horn, Roy
Begbûrcî

**Begbûrcî**, **Beybûrcî** (,  ), gundekî Xelfetiya parêzgeha Rihayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Şimlag

**Şimlag** () gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.
## Gelhe

## Çavkanî

mus.gen.tr 

Kategorî:Gundên Dêrxasê
Migrakom

**Migrakom** () bajarokeke bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarokê 2,138 kes e

## Çavkanî

mus.gen.tr 
## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Dêrxasê
Can da (albûm)

**Can da** albûmeke hunermendê kurd Seîd Yûsiv e. Albûm ji dozdeh stranan pêk tê û ji aliyê Kom Müzik Yapım ve hat çêkirin.

## Stranên albûmê
# Aso
# Can da
# Dengê min dernayê
# Dersîm
# Dilber hat û dibezî
# Evîna ne ji dil
# Tu bejin lav lav î
# Min dî zerî
# Nazê
# Rindê mal li gundî
# Wê cila reş

## Çavkanî

Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Seîd Yûsif
Suheyl bin Emr

**Suheyl bin Emr** (erebî: **سهيل بن عمرو**) sehabeyê Muhemmed pêxember e ku piştî Fetha Mekeyê bûye misilman. Pêşiya misilmanbûyîna xwe carek bûye esîr. Bavê Ebû Cendel e.

Wextê ku hîna nebûye misilman kurê wî Ebû Cendel bûye Misilman, Lê ew li dijî wî derketiye û xwestiye asteng bike.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 556
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Mirin 639
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Ebû Cendel

**Ebû Cendel bin Suheyl**, (erebî: **أبو جندل بن سهيل**) sehabeyê Muhemmed pêxember e. Kurê Suheyl bin Emr e.

Pêşiya şerê Bedirê bûye Misilman û bavê wî qebûl nekiriye û wî li zincîra xistiye. Rojekî bi dizî ji bavê xwe reviye xwe sipartiye misilmanan. Di sala 639an de li Urdunê ji nexweşiya webayê wefat kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Mirin 639
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Fred Willard

**Frederick Charles** "**Fred**" **Willard** (18ê îlonê, 1933 – 15ê gulanê, 2020) aktor, komedyen û nivîskarekî amerîkî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Komedyenên amerîkî
Kategorî:Mêrên amerîkî
Kategorî:Mirin 2020
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Pertag, Norşîn

**Pertaga Norşîn** () gundekî bi ser navçeya Norşîn a Bidlîsê va ye.

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya Gûnd 57 kes e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Norşînê
Serhildana Cafer Faracis

**Serhildana Cafer Faracis** li herêma Mûsilê li dijî desthildata îslamî li sala 930an de rûdide. Serkêşê serhildanê Cafer Faracis bû ku ji malbateke girîng ya kurdan bû. 

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Kurdistan
Kategorî:Serhildanên kurdan
Ûsame bin Zeyd

**Ûsame bin Zeyd** (erebî: أسامة بن زيد; jdb. 615/616 - m. 680/681), yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember e. Kurê Zeyd bin Harise û Ûm Eymen e. Bi xwe tev li Şerê Xendeqê bûye. Li gorî hinek çavkaniyan di sala 676-681an de wefat kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 615
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 678
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Zeyd bin Harise

**Zeyd bin Harise** (erebî: زيد بن حارثة; d. 588 - 629), sehabeyê Muhemmed pêxember e ku navê wî di Quranê de di sureya Ehzab di ayeta 37an de derbas dibe.

Zeyd li Yemenê hatiye dinyayê û hîna heşt salî bûye wî ji malbata wî dizîne û anîne bajarê Mekeyê bi koletî firotine. Hakim bin Hezan wî dikire û hediyê Xedîce bint Xuweylid dike. Wextê Xetîce jî bi Muhemmed pêxember re dizewice Zeyd hediyê Muhemmed dike û Muhemmed jî weke kurê xwe jê hez kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 588
Kategorî:Jidayikbûn 581
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 629
Tîrmîzî

**Tîrmîzî** (erebî: أبو عيسى محمد بن عيسى السلمي الضرير البوغي الترمذي; farisî: ترمذی‬, Termezî; jidayîkbûn. 824, Tirmiz - mirin. 892,), Hedîsvanê faris ê navdar yê sedsala 9an e.

Ji Berhemên Kutubû Sîte a hedîsan nivîskarê pirtûka Sunenî Tîrmîzî (El-Camîûs Sehîh) e.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Hedîsvanên faris
Kategorî:Jidayikbûn 824
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 892
Prîz

thumb|Wêneyê prîzê telefonê
thumb|Prîzê tîpa f
thumb|cûreyek prîzê cêyranê

**Prîz**, amûra ku têkiliya cîhazên bi vejena cêyranê dixebitin, bi şebeka cêyranê dike ye. Gelek cûreyên wê hene. Gelemperî li mala prîzên bi xeta axê tê bikaranîn. Di van prîzan de ji bilî faz û nêtarê niçikê xeta axê jî heye. Ev xet parastina şaseya alavên ceyranî dike ku mirov bi cêyranê nezeliqe.

## Çavkanî

Kategorî:Amûr
Erdkirin

thumb|80px|teşeya erdkirinê di vedorê de
**Erdkirin**,(îngîlîsî= grounding) sepandina parastina mirovan ji herka cêyranê ye. barê elektrîkî yê zêde diherikîne erdê. li hember kurtevedorê ji bo barê elektrîkê yê ku li ser şaseya alavên elektronîk heye zerarê nede mirovan dirêje erdê. ji bo ewlehiyê li her malê ji bilî xeta şebekeyê xetek bi navê erdkirin li prîza tê kişandin.

erdkirin, sac an çoveke sifir an galvanîz li nav axê tê veşartin an kutandin. paşê qabloyek bi vê sac an çovê tê girêdan û bi tesîsata malê tê girêdan. paşê ji tesîsatê jî li hemû prîzên malê belav dibe. dema cêyran ji cihekî ve bigihêje şasaya alavên elektronîk bi saya erdkirinê ew cêyrana xeter li ser qabloyê tê veguhestin axê û cêyran mirovan zevt nake.

ji bo qalîta erdkirinê cihê sac lê hat binax kirin, hebikekî şilek be û hinek jî xwê li nav be xweştir cêyran derbasî axê dibe.

## Mijarên têkildar
* Elektrîk
* Kareba
* Elektronîk

## Çavkanî
* ferhenga-zaraven-tekniki
Kurte vedor

**Kurte vedor** (), vedora cêyranê ya ku xwe temam nekiriye ye. Yanê vedora ku herka cêyranê bêyî ku li ser endamê vedorê derbas bibe, herk biherike axê. yanê bi kurtasî gihaştina qabloyê faz û nêtar hev û din e. an jî qabloya erênî û neyînî.

Kurte vedor, buyereke talukeye hem bo mirovan hem jî bo tesîsatê. di kêliya kurte vedorê de herkên pir bilind li ser qabloyê diherike û qablo zêdeyî hedê xwe disicire. paşê heye ku agir jî diavêje tesîsatê. ji bo parastina tesîsatê ji kurte vedorê, li serê derketinê saetê cêyranê şartêl tê lêxistin. dema kurte vedor qewimî şartêl diavêje û vejen tê birîn û herk qut dibe. bi vî awayî jî tesîsat tê parastin.

## Her wisa binehêre
* Elektrîk
* Kareba
* Elektronîk

## Çavkanî

/Kurtce-Terimler-Sozlugu

Kategorî:Elektrîk
Kategorî:Emniyet
Kategorî:Endezyariya elektrîkê
Pêt (albûm)

**Pêt**, albûmeke hunermend Hozan Hogir e û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 12 stranên albûmê hene.

## Naverok

# *Pet • 3:50*
# *Bihar • 3:14*
# *Heyran • 6:39*
# *Le Daye • 3:12*
# *Kerem Ke • 3:45*
# *Quling • 3:11*
# *Oy Eman • 3:10*
# *Niştiman • 3:15*
# *Lo Lo Lawiko • 5:41*
# *Dirok • 3:58*
# *Bingol • 4:44*
# *Axa Zerin • 3:*15

## Girêdanên derve
''Girêdana YouTube Musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Hebûn (albûm)

**Hebûn**, albûmeke hunermend Mizgîn e û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 13 stranên albûmê hene.
## Naverok
# *Birindar • 0:59*
# *Le Le Wane • 1:51*
# *Delale • 1:46*
# *Hebûn • 3:07*
# *Lo Hevalino • 6:25*
# *Meke Gazin • 2:32*
# *Newroz Mizgîn • 4:48*
# *Partizan • 2:40*
# *Şere Kurdan • 5:39*
# *Şoreşger • 4:02*
# *Şono • 2:20*
# *Welat Şêrîn e • 1:56*
# *Welate Min • 2:27*

## Girêdanên derve
''Girêdana youtube musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Çiyayê Gabarê (albûm)

**Çiyayê Gabarê**, albûmeke hunermend Aram Tîgran e û ji aliyê Aydın muzîkê ve hatiye tomarkirin. 15 stranên albûmê hene.

## Naverok
# *Çîyayê Gebarê • 5:15*
# *Bilbilo • 2:22*
# *Ay Dilbere • 5:32*
# *Dilo Lo • 3:36*
# *Keko Were • 5:01*
# *Ey Mileto • 2:58*
# *Lori Lori • 2:35*
# *Ez Bilurvan İm • 4:27*
# *Leylane • 1:30*
# *Kenge Azad Be • 2:54*
# *Kuriko Dino • 1:34*
# *Lo Lo Pismamo • 5:25*
# *Lenine Mezin • 3:04*
# *Eman Eman • 2:37*
# *Naza Min e • 3:47*

## Girêdanên derve
''Girêdana youtube musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Şev çû (albûm)

**Şev çû**, albûmeke hunermend Aram Tîgran e û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 15 stranên albûmê hene.
## Naverok
# *Kurdistane • 3:54*
# *Welate Me • 3:04*
# *Rihe • 3:54*
# *Feqir Bang Kir • 3:23*
# *Evdale • 3:57*
# *Hey Le • 3:23*
# *Şeva Tarî • 2:11*
# *Şem Lorî • 2:24*
# *Şivano • 4:06*
# *Em Hatın • 3:10*
# *Şev Çû • 5:04*
# *Sersala Me • 3:14*
# *Levşirina Mın • 3:37*
# *Dil Kula Min • 2:06*
# *Hey Wax Li Min • 4: 55*

## Girêdanên derve
''Girêdana youtube musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Zîlan (albûm)

**Zîlan**, albûmeke hunermendê ermen Aram Tîgran e û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 12 stranên albûmê hene.
## Naverok
# *Zilan • 4:20*
# *Toze Meke • 2:34*
# *Half Gorani • 2:31*
# *Zirav U Şirîn • 4:01*
# *Min Gulfiroşek Dît • 3:24*
# *Navê Yara Min Nar • 6:24*
# *Med-Tv • 2:27*
# *Dayê Hesîrê • 2:41*
# *Sarê • 3:30*
# *Dengê sazamin • 6:59*
# *Çinê • 4:04*
# *Hay Dil Dilo • 3:29*

## Girêdanên derve
''Girêdana yt musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Hunera Şer (pirtûk)

thumb|294x294px|Hunera Şer-mînyatûr
thumb|295x295px|Hunera Şer-Bambu
**Hunera Şer** (çînî: 孙子兵法, "Sūnzĭ Bīngfǎ") pirtûkeke navdare ku li ser taktîkên leşkerî û şer ji hêla Sun Tzu ve di sedsala 6 (B.Z)an de hatiye nivîsandin. Ew ji 13 beşan pêk tê, ku her yek aliyekî cuda ya şer destnîşan dike. Ew, pirtûka bingehîn a stratejî û taktîkên leşkerî tê hesibandin. Ew yek ji pirtûkên "Heft Klasîkên Leşkerî yên Çînê" ye.

Hunera Şer yek ji pirtûkên kevn û baştirine ku li ser stratejiyê hatiye nivîsandin e. Di dîrokê de bandorek mezin li ser pirsgirêkên leşkerî kiriye. Her weha ji dawiya sedsala 20an û vir de di aborî û karsaziya cîhanê de jî tê bikar anîn.

Ev pirtûka ku ji hêla Sun Tzu ve hatî nivîsandin bandor li gelek navên navdar ên di warên werzîş, siyaset, zanist û hunerê de kir û rê da wan. Wê bandor li ser Mao Zedong, General Nguyên Giáp|Võ Nguyên Giáp, General Douglas MacArthur û hîn serokên împeratoriya Japon kirîye.

Sun Tzu di pîrtûkê da gotîye kû "*Serkeftina rast, serkeftina bê şer kirine, rêberê rast ew kese ku bê şer serkeftin dest xistîye ye.*"

## Beşên Pirtukê

* I. Plansazkirin (25 gotar)

* II. Mesrefa Şer (19 gotar)

* III. Stratejiya di Şer da (19 Gotar)

* IV. Taktîk (20 gotar)

* V. Hêz (23 gotarên)

* VI. Karanîna Hêzê (34 Gotarên)

* VII. Manevra (37 Gotarên)

* VIII. Guherandina taktîkê (14 gotar)

* IX. Pêşveçûna Artêşê (45 Gotarên)

* X. Faktora Erdê (31 Tişt)

* XI. Neh Cîh li Deverê (68 gotar)

* XII. Êrîşa bi agir (22 gotar)

* XIII. Sîxurî (27 gotar)



## Girêdanên derve

* http://www.gutenberg.net/etext/12407  pirtûka orjînal
* Hunera Şer bi zimanê Îngîlîzî


## Çavkanî


Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka leşkerî ya Asyaya Rojhilat
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên çînî
Sun Tzu

[thumb|368x368px|Peykerê Sun Tzu li Yurihama, Tottori, [Japon]]
**Sun Tzu** *(an jî Sun Zi, Sun-tzu, Sun Tse, Ssun-ds, Sun Tzu)*, (çînî: 孫子; "Sūn Zǐ") fermandarê navdar, fîlozof û efserê leşkerî yê ku di sala 500 (B.Z)an de li Dewleta Wu (Çîn) jiyaye. Nivîskarê pirtûka navdar Hunera Şer *([[Zimanê çînî|çînî]]:*兵法, *"Bīng Fǎ" )* e. Pîrtûka ku ji 13 beşan pêk tê, prensîbên şer yêk Çîn ê berhevkirîye. Di Serdema Dewletên Şer Dikin da hatîye nivîsandin.

Sun Tzu di pîrtûkê da gotîye kû "*Serkeftina rast, serkeftina bê şer kirine, rêberê rast ew kese ku bê şer serkeftin dest xistîye ye.*"

## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên çînî
Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.
Kategorî:Mirin 496 b.z.
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Nivîskarên çînî
Rê

[thumb|Rê nêzîkî [Mangêşkê, parêzgeha Dihokê]]
thumb|Riyeke romayî li Fransayê

**Rê** yan jî **rêk** cihê hişk û taybet e ku li ser çûnûhatin tê pêkanîn. Ew dibe ku ji ber sedemên xwezayî pêk tê an jî bi destên mirovan ve hatî amadekirin. Alîkariya mirovan, ajalan û wesayîtan dike ku pêşveçûnek zû, bi hêsanî û bi ewlehî pêşve bibin.


## Dîrok
Yekem rê yên di dîrokêda derketêne hole, ji alîyê çuyin û hatina ajalan hatine çêkirin. Ev rê ji alîyê mîrovan jî hate bi kar anîn. Rê yên di salên 6000an berî zayînê de bi vî rengî hatine damezirandin, li dora çavkaniyên avê yên li nêzîkî Jericho têne dîtin. Pîşt re bi destê mîrovan rê hatin çêkirin. Riyên împeratoriya Romayê gelek navdar in.

## Çavkanî

Kategorî:Binesazî

Kategorî:Trafîk
Or Israel

***Or Israel*** an jî ***La Luz de Israel*** (*Roniya Îsraêlê*), rojnameyeke civata mûsewî bû ku di 1853an de li dewleta Osmanî derket. Rojname ji aliyê Leon de Hayim Kastro ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî
Jurnal Israelit

***Jurnal Îsraelît*** (*Rojnameya Îsraêlît*), rojnameyeke civata mûsewî bû ku di navbera 1860 û 1866an de li dewleta Osmanî derket. Di destpêkê de heftename bû, pişt re hefteyê sê caran. Rojname ji aliyê Yehezkel Gabay ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî
El Tyempo

***El Tyempo*** (איל טיימפו, *Dem*), rojnameyeke mûsewî bû ku ji 1871ê heya 27ê adara 1930î li dewleta Osmanî û di salên pêşîn ên komara Tirkî de derket. Rojname ji aliyê Isak H. Karmona ve hate avakirin û pişt re ji hêla David Fresko ve hefteyê sê caran hate weşankirin. Zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" bû.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî
La Patria

***La Patria*** (*Nîştiman*), rojnameyeke mûsewî bû ku di navbera 1908 û 1909an de hefteyê sê caran li dewleta Osmanî derket. Rojname ji aliyê Viktor Levi û David Elnekave ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî
Serekxexamên împeratoriya Osmanî û komara Tirkî

thumb|Hayim Nahum (jdb. 1872 - m. 1960), di navbera 1908 û 1918an de serekxexamê împeratoriya Osmanî bû.
thumb|Serekxexamê îro (2020) Ishak Haleva ye.
Va ye lîsteya serekxexamên dewleta Osmanî û komara Tirkî ye.

## Serekxexamên împeratoriya Osmanî
* Moşe Kapsali, 1453-1497
* Eliyau Mizrahi, 1497-1526
* Tam ben Yahya, 1526-1542
* Eliyau Binyamin Halevi, 1542-?
* Menahem Bahar Şemuel, ?-1575
* Eliyau ben Hayim, 1575-1590
* Yahiyel Basan, 1590-1625
* Yosef Mitrani, 1625-1639
* Yomtov Benyaeş, 1639-?
* Yomtov Benyaykar, ?
* Hayim Kamhi, ?-1715
* Yeuda Benrey, 1715-1727
* Şemuel Levi, 1727-?
* Avram Benhayim Rosanes, ?
* Salamon Hayim Alfandari, 1757-1774
* Meir Ishaki, ?
* Eli Palombo, 1762-?
* Hayim Yaakov Benyakar, ?
* Avraam Levi, 1835-1836
* Şemuel Hayim, 1836-1839
* Moşe Fresko, 1839-1841
* Yaakov David Behar, 1841-1854
* Hayim Kohen, 1854-1860
* Yaakov Avigdor, 1860-1863
* Yakir Geron, 1863-1872
* Moşe Levi, 1872-1908
* Hayim Nahum, 1908-1918
* Sabetay Levi, ?
* Ishak Ariel, 1919-1920
* Hayim Moşe Becerano, 1920-1923

## Serekxexamên komara Tirkî
* Hayim Moşe Becerano, 1923-1931
* Hayim Ishak Şaki, 1931-1940
* Rafael David Saban, 1940-1960
* David Asseo, 1960-2002
* Ishak Haleva, 2002-heya îro

## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Lîste
Serekxexam

thumb|Naftali Hermann Adler HaKohen (jdb. 1839 - m. 1911), ji 1891ê heya 1911an serekxexamê Brîtanyayê bû.
**Serekxexam**, **serekxaxam** (bi tirkî: *hahambaşı*), xexam û alimê serekî yê dînê cihûtiyê ye, bi taybetî yên Konstantînopolîs û Stembolê.

## Mijarên têkildar
* Serekxexamên dewleta Osmanî û komara Tirkî
* Xaxam

## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî
Serxwebûn Xweş e (albûm)

**Serxwebûn xweş e**, albûmeke hunermend Aram Tîgran e û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 13 stranên albûmê hene.
## Naverok
# Mezlum • 3:52
# Zeriya Min • 4:51
# Tûzik • 3:36
# Kewa Gozel • 4:44
# Taqike Çavbeleke • 3:24
# Kure Min • 4:19
# Le Le Evane • 2:49
# Mehan Ziman • 4:08
# Newroz • 4:41
# Wey Lo Li Min • 6:52
# Ax Le Gidiyane • 3:55
# Welat • 3:05
# Eman • 4:36
## Girêdanên derve
''Girêdana yt musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Taoîzm

[thumb|Cihên jidayikbûna fîlozofên [Çînî yên girîng ên ji sed dibistanen raman yên di dema xanedana Zhou yê. Fîlozofên Taoîzmê bi sêgoşê kesk ve tên nîşandan.]]
[thumb|[Neidan]]

**Taoîzm** dîneke ku li axa Çînê dereketîye holê û bingeha wê pirtûka Laozi, ya bi navê "Tao Te Ching" e. Li gorî rêbernameya Pinyin, rastnivîsandina wê Dao ye. Di zimanê çînî da tê wateya rê,meşîn, axaftin, rêbaz. Nûnerên damezrêner Taoîzmê Laozi û Chuang Tzu ne.

Taoîzm êdî wekî felsefeyek tê ditin. Tao (an jî Dao, 道) navê "hêz" an jî "rê" ye ku Taoists bawer dikin ku her tiştê li dinyayê çê dike. Taoîst wisa difikirin ku peyv nikarin bi awayek rast felsefeya Tao dîyar bikin. Xeta yekem a Tao Te Ching (道德 经), nivîsa herî girîng a Taoîzmê, dibêje "Riya ku dikare bi gotinan were dîyar kirin riya rastîn nine." Gelek nivîsarên pîroz ên din jî ji hêla mamosteyên Taoîzmê hatine nivîsandin hene.

Taoîst hewl didin ku jiyanek hêsan û hevseng bi xwezayê re bijîn. Ev di nav Taoîzmê de yek ji girîngtirîn prensîp e. Taoîst her weha bawer dikin ku nakokî ne baş e û ku di navbera we û bi tiştekî da pirsgirêkek çêbibe, çêtir e ku hûn rêyek li dora wê tîştê bibînin.

## Dîrok
Taoism yekem car 2500 sal berê di nivisarên Çînê da xuya dike. Mirov her gav di destpêkê da olên/dînên xwe nanivîsin, ji ber vê yekê dibe ku ev ol ji vê dirokê kevntir be.

Hin mirovên girîng ên dîroka Taoîzmê da ev in:

* Laozi, an jî Lao Tzu (老子). Ew tê texmîn kirin ku Tao Te Ching nivîsandiye.
* Zhuangzi, an Chuang Tzu (庄子). Mîna Lao Tzu, gotin û çîrokên wî îro jî wek pirtûk tê girtin, û li zimanên din têne wergerandin.
* Huangdi (împeratorê Zer, 黄帝). Tê texmîn kirin ku ew yekem Taoîst bû, lê nayê zanin ku ew kes bi rastî hebû yan na.

## Bawerî û pratîkên wê
Kesên ku vê olê dişopînin bawer dikin ku bi gotin, raman, tevgerên sembolîk, û hwd. tiştek kirin, dikare di cîhana rastîn de tiştan biguherîne. Fehmkirina wê fikrê dijware.

Mînakek wiha ye: çîrokek kevnare heye ku dibêje Çîn wextekî bi lehîyê hatibû qewirandin. Cîhan ji alîyê Yǔ (禹 ) ku tenê linge kî wî hebu, hate rizgarkirin. Yǔ çû deverên cûda yên Çînê. Rê li ber avê vekir ku av here behrê. Gava ku li dinyayê tiştek pir xirab çêbibe, monakên Taoîst dikarin herin peresthegê û kirinên Yǔ (禹 ) bibêjin. Ev dibe sedema tiştên xirab ji dinya yê rabin û dinya yê rast bike.

Monakên Taoîst gelek tiştên din jî dikin. Mînakî, ew dikarin agir û deng bikar bînin da ku cinan ji xwe dûr bixînin. Ew dikarin tiştan bikin da ku nexweşiyê rind/qenc bikin. Ew dikarin cenazeyan werbigirin û alikariya ruhên nû bikin ku ziyanê nebîne.

Taoîst bawer dikin ku dijberî ji bo hebin bawerîya hev dikin. Mînakî, mezin û piçûk, ronahî û tarî.

## Çavkanî

Kategorî:Bawerî, tradisyon û hereketên dînî
Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Felsefe
Dil perîşanim (albûm)

**Dil perîşanim**, albûmeke hunermend Mihemed Şêxo ye û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 13 stranên albûmê hene.
## Naverok
# Perit Roje • 6:15
# Gava Ez Mirim • 7:20
# Oy Felek • 6:24
# Newroz • 5:47
# Kedera Min • 4:36
# Dil Perîşanim • 6:19
# Iqbala Belek • 10:59
# Tu Wi Kewistan • 3:57
# Yade • 5:31
# Em Belabûn • 4:00

## Girêdanên derve
''Girêdana yt musicê''
Gulîzar (albûm)

**Gulîzar**, albûmeke hunermend Mihemed Şêxo ye û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 13 stranên albûmê hene.
## Naverok
# Gulizar • 6:50
# Ey U Erefat • 8:07
# Perwin • 4:07
# Ke Dinya Hejeyand • 3:52
# Pir Şerine • 3:55
# Peymana Min • 4:46
# Aso Ey Hawar • 4:07
# Şivan • 2:39
# Mixabin • 4:44
# Dil Kuştîye • 4:26
# Şerîne • 6:03
# Keça Delal (Çava Kilke) • 3:33
# Ji Min Dukret • 3:11
## Girêdanên derve
''Girêdana yt musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Ay lê gulê (albûm)

**Ay lê gulê**, albûmeke hunermend Mihemed Şêxo ye û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 13 stranên albûmê hene.
## Naverok
# Sinem • 2:24
# Eman Dilo • 6:22
# Pêş Kevin • 3:56
# Ay Le Gulê • 4:31
# Keça Gundê Me • 4:33
# Min Bihîstî • 6:51
# Xemcivîn • 7:46
# Axîna Min • 2:17
# Emê • 3:51
# Ber Dil Min • 4:34
# Gewrê • 7:22
# Mihemedo Ronî • 3:09
## Girêdanên derve
''Girêdana yt musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Nesrîn (albûm)

**Nesrîn**, albûmeke hunermend Mihemed Şêxo ye û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 9 stranên albûmê hene.
## Naverok

# Di Xew De • 9:25
# Ez Ber Bum • 3:59
# Were Were • 3:12
# Nesrin • 6:05
# Min Canek Dit • 4:24
# Dilvina Min (Min Cane Dit) • 5:52 #Cane Şerin • 8:50
# Rabe Ji Xewê • 8:47
# Hebs û Zindan • 3:35
## Girêdanên derve
''Girêdana yt musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Mohîzm

[thumb|411x411px|Cihên jidayikbûna fîlozofên [Çînî yên girîng ên ji sed dibistanen raman yên di dema xanedana Zhou yê. Fîlozofên Mohîzmê bi sêgoşê şîn ve tên nîşandan. ]]
**Mohîzm** (çînî: 墨家; pinyin: *Mòjiā*), felsefeyeke Çînî ya kevnare ku ji alîyê Mozi ve hatîye pêşve xistin. Mohism bi gelemperî gazî evînê dike û daxwaza çareserkirina aştiyane ji bo hemû nakokiyan dike. Mohism hema hema di heman demê de bi Konfusiyanîzm, Taoîzm û Legalîzm ra pêş ket. Ew di navbera salên 770-221 B.Z. de bûye yek ji çar dibistanên felsefî.

## Girêdanên derve

* http://ctext.org/mozi Chinese Text Project
* http://curlie.org/Society/Philosophy/Eastern_Philosophy/History/Mohism//

## Çavkanî

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Teoriyên civakî
Ey felek (albûm)

**Ey felek**, albûmeke hunermend Mihemed Şêxo ye û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 7 stranên albûmê hene.
## Naverok
# Ey Felek • 4:55
# Her Erom • 6:04
# Di Zindanê De • 7:00
# Rewşa Civata • 5:03
# Kewê • 7:33
# Şermîne Dil • 5:24
# Xortên Me • 5:29
# Çavên Xwe Veke • 4:02
# Dêrsîm Û Agirî • 9:31
# Çipka Xwînavê • 5:04
## Girêdanên derve
''Girêdana yt musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Cana min (albûm)

**Cana min**, albûmeke hunermend Mihemed Şêxo ye û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 10 stranên albûmê hene.

## Naverok
# Xalxaloka Çema • 3:34
# Qasimê Meyro • 3:31
# Ey Felek • 7:44
# Cana min • 5:15
# Ciwanê Azadê • 9:30
# Bilbilo • 4:33
# Sê Zêrî • 3:06
# Bejn û Balate • 5:53
# Nexweşim Ez • 5:41
# Agirê Dertê Te • 10:04
## Girêdanên derve
''Girêdana yt musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Koçê me barkir (albûm)

**Koçê me barkir**, albûmeke hunermend Mihemed Şêxo ye û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 7 stranên albûmê hene.
## Naverok
# Derdan diljarkirim • 10:46
# Koçe me barkır • 10:35
# Daye daye • 8:07
# Ez bum fêrar • 10:10
# Welat welat • 8:23
# Vetnam u Kuba • 6:56
# Wey liske • 4:29
## Girêdanên derve
''Girêdana yt musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Pêxemberê Ummetê Hz. Muhemmed

**Pêxemberê Ummetê Hz. Muhemmed** pirtûka Ebdulhadî Botî ye.
Pirtûk li ser jiyana Muhemmed pêxember e.
Nivîskar pirtûka xwe wisa dide nîşandan;
"*Di qernê şeşan ê zayinî de Erebistanê di dergûşa xwe de zarokek wisa mesin kir ku ewî bi daweya xwe ji nû ve heyat da dinyayê. Ronahiya daweya wî, beşeriyet bi çav kir da ku pêşde here, tarîtî û ronahiyê, rastî û şaşîtiyê ji hev veqetîne. Ev meriv, pêxemberê ummetê Hz. Muhemmed (s.a.v) bû*".

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Emê (albûm)

**Nalînek**, albûmeke hunermend Mihemed Şêxo ye û ji aliyê Kom muzîkê ve hatiye tomarkirin. 9 stranên albûmê hene.

## Naverok
# Nalinek • 9:25
# Bê xebat • 3:59
# Gundê fila • 3:12
# Bihuşta rengîn • 6:05
# Pêşna te naye • 4:24
# Bexçê gula • 5:52
# Di baxên dil • 8:50
# Azad e şerîn • 8:47
# Dinya bu bihar • 3:35
## Girêdanên derve
''Girêdana yt musicê''

Kategorî:Albûmên kurdî
Wîkîpediya îbranî

**Wîkîpediya Îbranî** (bi Îbranî: ויקיפדיה: האנציקלופדיה החופשית), malpera wîkîpediya ya bi zimanê Îbranî ye.

Li gorî daneya 21 gulana 2020an di wîkîpediya Îbranî de 266.521 gotar, 641.478 endam û 37 rêveberê malperê hene.

## Kronolojî
* **8ê tîrmeha 2003**: Hate destpêkirin.
* **25ê cotmeha 2003**: 1.000 gotar hate çêkirin.
* **Îlona 2004an**: 10.000 gotar hate çêkirin.
* **Gulana 2005an**: 20.000 gotar hate çêkirin.
* **24ê çileya 2006**: 50.000 gotar hate çêkirin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
Malpera wîkîpediya bi zimanê îbranî

Kategorî:Îbranî
Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan
Wîkîpediya bi almanî

**Wîkîpediya bi almanî** (bi almanî: *deutschsprachige Wikipedia*), malpera wîkîpediya ya bi zimanê almanî ye.

Niha di Wîkîpediya almanî de  gotar,  endam û  rêveber hene.

## Kronolojî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* malpera wîkîpediya bi zimanê almanî

almanî
Kategorî:Zimanê almanî
Wîkîpediya slovakî

**Wîkîpediya Slovakî** (bi slovakî: *Slovenská Wikipédia*), malpera wîkîpediya ya bi zimanê slovakî ye.

Li gorî daneya 21ê gulana 2020an di wîkîpediya slovakî de 233.409 gotar, 188.838 endam û 9 rêveber hene.
## Kronolojî
* **Îlona 2005**: 15.000 gotar hate çêkirin.
* **Tebaxa 2006**: 50.000 gotar hate çêkirin.
* **Tebaxa 2008**: 100.000 gotar hate çêkirin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
Malpera wîkîpediya ya bi zimanê slovakî

Kategorî:Slovakî
Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan
Wîkîpediya çînî

**Wîkîpediya çînî** (bi Çînî:中文維基百科/中文维基百科), malpera wîkîpediya ya bi zimanê çînî ye.

Li gorî daneya 21ê gulana 2020an di wîkîpediya çînî de 1.120.372 gotar, 2.945.822 endam û 79 rêveber hene.

## Kronolojî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Malpera wîkîpediya bi zimanê çînî

Kategorî:Çînî
Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan