open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rolf Torring

**Rolf Torring** serlehengê rezeya romanên lenûsk yê almanî *Rolf Torring's Abenteuer (* Serpêhatiyên Rolf Torring ) ye ku ji aliyê weşanxane di binê bernavk Hans Warren hatibû nivîsandin.

## Dîroka weşandinê
Rêzeroman cara yekem di navbera 1930 û 1939 de derket û bi tevahî 445 hejmar domandin li Berliner Verlagshaus für Volksliteratur und Kunst derket. Piştî şê cîhanê yê duyemîn, rêzeroman (naverok û îdeolojîk bi serdema nû re) hate dubarekirin, pêşî wekî romanên lênûsk, paşê jî wekî çapê reprint di forma pirtûkê de . Lênûskên pêş û piştî şerê îro nirxên bilind li ser bazara berhevokvanan distînin.

## Cihên çalakiyê, bîrîşa rêzeromanê
Rêzeroman bi piranî li Asyaya rojhîlata başûr û Hindistanê, bi gelemperî li Afrîka û carinan jî li Çînistanê, di hin lênûskan de jî li Almanyayê tê lîstin. Di lênûskên kevn (dema berî şerê) de pir caran bîrîşek emperyalîst heye ku hîn jî îro bi formeke veşartî heye.

## Fîlm
Di sala 1965am de Rolf Torring jî hate fîlm kirin. Wekî ku lehengek nûjen a di kincê spî de, ew di fîlimê zû de Rolf Torring - Der Fluch des schwarzen Rubin bi şêwaza fîlmên Kommissar X ( Komser X) ji hêla Thomas Alder ve hat rolkirin, li ku di fîlm û lênûskan de, paşxana eksotîk ku hê jî rola serekî dilîze.

## Wêje
* Wolfgang Grasse: *Rolf Torring für Sven Hedin.* In: *Der Romanheftsammler.* Jg. 1998, Nr. 12, S. 18–20.
* Peter Wanjek: *Rolf Torring's Abenteuer. Eine deutsche Abenteuer-Heftreihe wird zur Legende.* Edition Corsar, Braunschweig 1981. (Der Band enthält auch Reprints der Romanhefte 6, 308 und 55) (= Texte zur Heftromangeschichte 4)
* Robert Weideli: *Bibliographie Rolf Torring – 1930 bis heute.* Artus Verlag, Zürich 1997.
* Robert Weideli: *Wolfgang Grasse – Der Torring aus Tasmanien.* In: *Der Romanheftsammler.* Jg. 2002, Nr. 25, S. 4–15.
* Wolfgang Hartkopf: *Rolf Torrings Abenteuer und Jörn Farrows U-Boot-Abenteuer: Gedanken und Deutungen zu zwei Abenteuerserien.* 1. Auflage. Books on Demand, Norderstedt 2009, ISBN 978-3-8391-2222-8.

## Girêdanên derve
* Rolf Torring's Abenteuer – Heftübersicht

## Çavkanî
Wolfgang Hohlbein

**Wolfgang Hohlbein** ( jdb. 15'ê gelawêja 1953 li Weimar,Almanya ) nivîskareke Almane ku di şêweya wêjeya tirsnak , honaka zanistî û wêjeya fantezî de dinivîse. Wolfgang Hohlbein 43 Mîlyon pirtûk firotiye û wisa ew yek ji nivîskarên biserkeftirîn yê Almane.

## Jiyanname

Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên alman
Uwe Hans Wilken

**Uwe Hans-Joachim Wilken** (jdb. 22ê kanûna paşîn a 1937 li Hamburg; m. 16ê çiriya pêşîn a 2001 li Hamburg ) nivîskareke Alman ku bi taybet bi romanên gavan û çermsor ve navdar bû.

## Jiyan
Wilken li ser navê Uwe *Tieck li Hamburgê* li cem malbata xwe ya pêsikanê mezin dibû. Malbata wê ya pêsikanê ji malbateke bazirganên dewlemend dihatin ku pêwendiyên wanê dostane bi malbata Carl Hagenbeck hebûn. Dema Wilken mezin bû ew dest bi lêgerîna li koka xwe kir. Tenê piştî lêkolînên berfireh bû ku wî hişt ku bêtir fêr bibe. Wî tenê bi kurtasî bi diya xwe re nas kir. Di wê demê de wî dîsa navê xwe yê rastîn avêt Wilken.

Motîva nasname û koka nenas paşê piştre di romanên Wilken de xwe dubare kirin. Ew bi taybetî taybetmendiya lehengê wî Cheyenne, lê di heman demê de ji nîgara davker Dan Oakland, ku Wilken wî wekî "şervanek tenê yê ku di navbera spî û sor de radiweste" vedigire.

Wekî xwendekarek 16-salî, Wilken ji bo kovarên ciwanan çîrokan nivîsand. Di temenê 19 saliya xwe de ew westerna xwe ya yekem , "*Der Sattelwolf*" ( Gurê kurtan) nivîsand. Piştî ku diwanzdeh weşanxane ev destnivîs gêrî şandin, weşanxaneya Paul Feldmann Verlag li Kölnê wî re peyman kir.

Pirtûkên U. H. Wilkens cîhanî bi gelek werger (li Brezîl, Çînistan û Îsraêlê) hatine weşandin. Di berhema wî de ji zêdetirî 600 roman tê de; Zêdetirî 80 mîlyon kopî hatin firotin di dema jiyana wî de xwendevanên xwe dîtin.

Rêzeromanên wî Dan Oakland Story, Cheyenne û Zurdo rolekek taybetî bi dest xist. Romanên wî ji hêla Kelter Verlag Hamburg û Edition Bärenklau ve têne weşandin.

## Bernavk

* U. H. Wilken
* Les Willcox
* Colin Scope
* Tom Frisco (Bernavka weşanxaneyê)
* Benito Martinez (Bernavka weşanxaneyê)

## Çavkanî
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Uwe_Hans_Wilken

Kategorî:Jidayikbûn 1937
Kategorî:Mirin 2001
Kategorî:Nivîskarên alman
Kategorî:Nivîskarên ji Hamburgê
Kategorî:Romannivîsên alman
Enstîtûya Zimanê Klîngonî

**Enstîtûya Zimanê Klingonî** (bi inglîzî : Klingon Language Institute an jî bi kurtahî KLI ) rêxistineke serbixwe li DYA ye . Armanca rêxistinê parastin û reşana Zimanê klîngonî ye.

## Gelemper

## Dîrok

## Rêxistin

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistinên ku di 1992an de hatine avakirin
Kategorî:Star Trek
Kategorî:Zimanê klîngonî
Xalabazar

**Xalabazar** herêmeke Başûrê Kurdistanê ye, 250 gund lê hene. Rûniştvanê herêmê ereb û kurdên sunnî nîv û nîv. Cihê pez e û 20 km ji Domîzê dûr e.

## Çavkanî

Kategorî:Başûrê Kurdistanê
Ernest William Hornung

**Ernest William Hornung** an ji bi kurtahî **E.W. Hornung** (jdb. 7ê hezîrana 1866 li Grovehill, Middlesbrough, Îngilistan - m. 22ê adara 1921 li Saint Jean de Luz, Fransa) nivîskarekî îngilîz bû.

## Jiyan
Piştî 2 sal ku Hornung li Awistraliya dijiya ew destpêka salên 1890î de li Londonê karê rojnamevanî dikir. Li vir jî ew xwîşka Arthur Conan Doyle nas dikir û di sala 1893an de zewicî bû. Serkeftina hevlingê Hornung wî ilham jê girt ji ber ku ew jî bi nivîsandina çîrokên polisî destpê kir.

## Berhem
Hornung hevpişkek ji bo detektîvê hosteyî Sherlock Holmes çêkir: krîketvanê rêzdar A. J. Raffles, ku dizîka wek diz li ser rê ye. Bi şêwaza Robin Hood, ew bi zexmî ji civaka ku jê re tê de dewlemend dibe dizê dike, û dema ku nasnameya xwe bi dizî digire, dem û careke din serketî dibe ku polîs bixapîne. Serpêhatiyan ji perspektîfê hevkar û hevalê wî yê dilsoz Bunny Manders ve têne vegotin.

Mîna çîrokên Doyle, çîrokên E. W. Hornung di Kovara Strand de derketin û hêdî hêdî hemî 26 çîrokên di forma pirtûkê de di sê cildan de hatin weşandin. Pîran bi - berevajî li Holmes - bi dawîbûna mirina Raffles di şerê Boeran de bi dawî dibe. Naveroka romana *Mr Justice Raffles* ku paşê dihat nivîsandin demeke berê de dilîze .

Dizê hosteyî Raffles li Îngilistan de xwedî wateyek taybetî ye ku ji ya Arsène Lupin ya li Fransayê bihevra ye. Ew ji bo şanogeh, fîlm û televîzyonê hatiye bikaranîn û her wiha ji bo gelek dizên camêr di wêje û fîlmê de îlham bû.

## Mijarên têkildar
* Maurice Leblanc
* Arsène Lupin

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1866
Kategorî:Kesên ji Middlesbroughê
Kategorî:Mirin 1921
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an
Kategorî:Nivîskarên viktoryayî
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Mûlûleya lîmfê

thumb|400px|Mûlûleyên lîmfê di valahiya navbera xaneyan de mîna tiliyan dirêj dibin
**Mûlûleyên  lîmfê** (; ) wekî mîna torek di nav valahiya navbera xaneyan de belavî ne. Kotahiya mûlûleyên lîmfê girtî ye. Ji xeynî demarekoendama navendî, moxê hestî, diran, hestî û çîna korniye ya çav, hemû beşên laş bi mûlûleyên lîmfê ve dagirtî ye. Serê mûlûleyên lîmfê di nav şileya navbera xaneyan de dirêj dibe. Mûlûleyen lîmfê dişibe tilîyên nav lepik. Heke em mûlûleyê wekî tilî bihesibînin, lepik (destgork) şileya navbera xaneyan e. Mûlûleya lîmfê ji çînek xaneyên epîtelî (endotelîum) pêk tê. Xaneyên epîtelî li hin beşan de li ser hev qat dibin, bi vî awayê derîçok çêdibin. Şileya şanêyê ji derîçokan (derîçeyên piçûk) derbasî nav mûlûleya lîmfê dibe. Dema pestoya şileya nav xaneyan nizim be, derîçok rê li ber paşvegera lîmfê digire û nahêle lîmf ji mûlûleyê derkeve navbera xaneyan. Lê gava pestoya şileya şaneyê berz dibe, îcar derîçok ve dibin û şileya navbera xaneyan derbasî mûlûleya lîmfê dibe. Li gel guherîna pestoya şileya şaneyê, rîşalên kollojenî jî vekirin û girtina derîçokan rêk dixe. Gava pestoya şileya navbera xaneyan berz dibe, rîşalkên kollojenî derîçokan hê pirtir ve dikin, bi vî awayê şileya şaneyê bi awayekî hêsantir derbasî nav mûlûleya lîmfê dibe. Piştî herisî ji xurekên herisî madeyên wekî glukoz, asîda amînî, asîda çewrî û glîserol çêdibin. Ji vana yekeyên çewrî (glîserol û asîdên çewrî) di nav xaneyên epîtelî yên rûviya zirav de, wekî dilopek rûn tov dibin. Ev pêkhate wekî kiylomîkron (chylomicron) bi nav dibe. Kiylomîkron derbasî nav şileya şaneyê dibe. Paşê kiylomîkron ji aliyê mûlûeyên lîmfê ve tên mijandin û bi navbeynkariya koendama lîmfe, dawiya dawî di dil de tevlî  gera xwînê dibin. Ne tenê çewrî (lîpîd), lê vîtamînên  A, D, E, û K jî ji rûvî derbasî mûlûleya lîmfê dibin û bi navbeynkariya sîstema lîmfê, xwe digihînin dil û tevlî xwînê dibin. 

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Bilalê Hebeşî

**Bilalê Hebeşî** (bi erebî: *Bilāl ibn Rabāh al-Habashī*, jdb. 580 pişt Îsa re li Meke - m. 2ê adara 640 pişt Îsa re li Şam, Sûrî) rêhevalekî (sehabe) pêxemberê îslamê Muhemmed û her wiha ew bangevanê yekem di ola îslamê de bû. Dibe ku ew ji rojhîlata Afrîkayê bû û xulamê Ummeye bin Xelef bû. Navê dayika wê Hamame û navê bavê wê Rebah bû.

Ew di nav kesên biyanî tê hesibandin ku li Meke zayîn dibûn û ne ereb bûn.200px|thumb|Li gorî mînyaturek Bîlalê Hebeşî|çep

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 580
Kategorî:Mirin 640
Kategorî:Mirin 630î
Kategorî:Sehabe
Kategorî:Sehabeyên ne ereb
G. K. Chesterton

thumb|Gilbert Keith Chesterton
**Gilbert Keith Chesterton** an jî bi kurtahî **G. K. Chesterton** (jdb. 29ê gulana 1874 li herêma bajarê yê londonî Kensington - m. 14ê hezîrana 1936 li Beaconsfield, Brîtanya) nivîskar û rojnamevanekî îngilîz bû ku heta îro bi taybetî bi kesê aşopî yê romanê yê bi navê Keşe Brown tê nasîn.

## Jiyan

## Berhemên wê
* *The Napoleon of Notting Hill* (1904)
* *Charles Dickens: A Critical Study* (1906)
* *The Man Who Was Thursday* (1908)
* *Orthodoxy* (1908)
* *Father Brown stories* (1910–1935)
* *The Everlasting Man* (1925)

## Çavkanî

Kategorî:Felsefeya jiyanê

Kategorî:Jidayikbûn 1874
Kategorî:Mirin 1936
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Kategorî:Rojnamevanên brîtanî
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên mêr
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Şileya lîmfê

thumb|250px
thumb|250px**Lîmf** an jî **şileya lîmfê**. ( an jî "lymphatic fluid")

Xane ji bo berdewamiya jiyana xwe, xurek û oksîjenê ji xwînê werdigire, herwisa, madeyen paşmayî jî bi navbeynkariya xwînê ji xaneyê tên dûrxistin. Dîwarê mûlûleya xwînê bi parzûna xaneyê ve zeliqî nîn ne. Di navbera dîwarê mûlûleya xwînê, mûlûleya lîmfê û parzûna xaneyê de valahiyek piçûk heye, ev valahî wekî ” valahiya navbera xaneyan” tê navkirin. Ango gava tiştek ji xwînê diçe nav xaneyan, pêşî ji dîwarê mûlûleya xwînê derbas dibe û dikeve nav valahiya navbera xaneyan,paşê ji vir dikeve nav parzûna xaneyê û derbasî nav sîtoplazmaya xaneyê dibe. Valahiya navbera xaneyan bi eslê xwe ne vala ye, lê bi şileyek tijî ye. Ev şile wekî “şileya şaneyê” an jî “şileya navbera xaneyan” tê navkirin. thumb|250px|çep

Çavkaniya şileya şaneyê, plazmaya xwînê ye. Ji ber pestoya hîdrostayî ya xwînê, hin made ji dîwarê mûlûleya xwînê derbas dibin û dikevin navbera valahiya xaneyan. Hinek ji van madeyan derbasî nav xaneyan dibe, ên di navbera valahiya xaneyan de dimînin jî wekî şileya şaneyê tê navkirin. Her roj ji dîwarê mûlûleyên xwînê yên laşê mirov de, bi qasî 20 lître ya şilemenî ji plazmaya xwînê tê parzûnkirin. Ev şilemenî ya parzûnkiri, ango şileyeya şaneyê dikeve nav valahiyên navbera xaneyan. 17 lîtreyê vî şilemeniyê ji aliyê xwînhênerokan ve cardin tê mijandin û tevlî xwînê dibe. Sê lître ya şilemenîyê di valahiya navbera xaneyan de dimîne. Heke ev şilemenî ji bo demek dirêj di navbera mûlûleya xwînê û parzûna xaneyan de bimîne, laş diwerime, û xwîna nav lûleyên mirov jî kêm dibe. Sîstema lîmfê ev şilemeniyê ( şileya şaneyê) ji derdora xane û şaneyan tov dike û cardin tevlî xwînê dike.

Carek şileya şaneyê ket nav mûlûelya lîmfê, êdî wekî ” lîmf” an jî “şileya lîmfê” bi nav dibe. Di zimanê latînî de ji bo lîmfê peyva “lympha” tê bikaranîn. Wateya “lympha” av e. Şileya lîmfê mîna avê, bê reng e,loma lîmf wekî “xwîna spî” jî bi nav dibe. Dîwarê mûlûleyên lîmfê delînbar e û pestoya hîdrostayî ya nav mûlûleyên lîmfê ji ya mûlûleyên xwînê kêmtir e. Ji ber wê yekê, şileya şaneyê bi hêsanî derbasî nav mûlûleyên lîmfê dibe. Lîmf (şileya lîmfê) dişibe plazmaya xwînê, lê di nav lîmfê de xirokên sor, perikên xwînê û proteînên gir tune ye. Lîmf ji av, mîneral, asîdên amînî, glukoz û lîpîd (çewrî) pêk tê. Li gel van madeyan, di nav lîmfê de xirokên spî (lîmfosît) jî heye.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Koendama lîmfê
Suzanne Collins

**Suzanne Collins** (jdb. , li Hartford, Connecticut) nivîskareke amerîkî yê fîlmên kerton , wêjeya zarok û cîwanan e.

## Jiyan

## Berhem
; *[[The Underland Chronicles]]*

# *[[Gregor the Overlander]]* (2003)
# *[[Gregor and the Prophecy of Bane]]* (2004)
# *[[Gregor and the Curse of the Warmbloods]]* (2005)
# *[[Gregor and the Marks of Secret]]* (2006)
# *[[Gregor and the Code of Claw]]* (2007)

; ''The Hunger Games'' trilogy

# *[[The Hunger Games (novel)|The Hunger Games]]* (2008)
# *[[Catching Fire]]* (2009)
# *[[Mockingjay]]* (2010)

; Pirtûkên din

* *Fire Proof: Shelby Woo #11* (1999)
* *When Charlie McButton Lost Power* (2005)
* *Year of the Jungle* (2013)

## Fîlmnîgarî

* 2011: *(Ticket Out)*;( Fîlmname)
* 2012: *The Hunger Games*; (Hilberîner) , ( Fîlmname)
* 2013: *The Hunger Games: Catching Fire)*; (Hilberîner) , ( Fîlmname)
* 2014: The Hunger Games: Mockingjay – Beşa yekem
* 2015: The Hunger Games: Mockingjay – Beşa duyemîn

## Xelatên wergirtî

* 2011 – California Young Reader Medal
* *Publishers Weekly's Best Books of the Year: Children's Fiction*
* *An American Library Association Top 10 Best Books For Young Adult Selection*
* *An ALA Notable Children's Book*
* *2008 CYBIL Award – Fantasy and Science Fiction*
* *KIRKUS Best Young Adult Book of 2008*
* *A Horn Book Fanfare*
* *School Library Journal Best Books of 2008*
* *A Book List Editor's Choice, 2008*
* *NY Public Library 100 Titles for Reading and Sharing*
* *2004 NAIBA Children's Novel Award*
* *2006 ALSC Notable Children's Recording (audio version)*
* *2016 Authors Guild Award for Distinguished Service to the Literary Community* (first time awarded to an author of young adult fiction).

## Çavkanî

Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî
Kategorî:Romannivîsên amerîkî
Duşerkî

[thumb|280px|''Qentûra Namûsê— Duşerkî li Bois De Boulogne, nêzîkî Parîsê'', daristan, li gorî [Godefroy Durand, *[[Harper's Weekly]]* (kanûna paşîn a 1875)]]

**Duşerkî** an jî **dûelo** tekoşîneke bi rêpîvan di nav du kese ji ber ku pirsgirêka rûmet bi çekên kujende çareser bikin. Kesê ku duşerkî dike meriv wê re duşerkîbaz dibêje.

Serdema yekemîn ji beriya şer yan jî di demê şer de yek bi yek pevçun çêdibun. Rêya çareseriya li hev nekirinên di navbera hozan de ev cureyên şeran bûn. Ev rewş di serdema navîn de her kû ber bi Ewropa ve diçû şêwe di gûherand. Di sedsala 10-12an de tenê mirovên azad dikarîn duşerkî bikin.

Duşerkî bi awayeke aşkere, bi amadehî û şahidiya navbeynkara pêkdihat.Di vê heyama ku duşerkî dihat kirin;bawerî pê hebû ku, li ba Xweda têkçûna mafdar tûcar nîne û ev(duşerkî) jî; awa û alaveke dadî ye, ku mafa bi maf dike.Wek mînak; ger dadgeh, di navbera gumanbar û mafdar de delîlek bi dest nexe û negihê encamekî, aliya bangî duşerkiyê dike.

Duşerkî ber gel dihat kirin. Yê kû duwenda kirî nemirî be, ceza dikirin ji ber tawanê wî hatîye peyitandin. Vê şikla duşerkî li Fransa yê sala 1547 yê qedexe bibû lê li Înglistan yê heta 1819 an berdewam bû. Duşerkî êdî vê demê şûnda navbêra zadeganan ji bo pirsgirikên rûmet çareser be dihat kirin. Yê kû bawer dikir rûmeta wî şkiya ye, kesê kû xwe re tajang kirîye bawer dikir kû bi duşerkî yê rûmeta xwe xelas bike.

Kesê difikirya ku rûmeta wî şikestîye, ligel du govana hevrikê xwe vexwendê hemberiyê dikir. Hevrikê wî jî du govan pêyda dikir, van govana jî ristên pêşbirkê di danînan. Hilbijartina çekî kesê ko pêşbirk xwestîye dikir. Gelemperî şûr an jî demance bikar dihat. Govanan firehiya qada ku dê duel lê çêbibe bipîvin û çekan kontrol bikin. Eger duşerkîbazan bi şûr şer dikirin, diviyabû di nav qada diyarkirî de cih bigirta. Ger ji bo duşerkiyê çek hatiba diyarkirin, kesên beşdarî duşerkiyê bûbûn dê ji cihên nîşankirî li dûrahiya ku govanan diyar kiribûn, gulebaran bikin. Ger sûcdarkirinek pir giran nebûna pirsê, dê duşerkî bi agirek hevdu an jî birîndariyek piçûk biqede. Li ser sûcek giran, duel dê bibe sedema mirin an birîndariyek giran. Dem hebûn ku govanan jî bi hev re şer dikirin. Duşerkiya herî dawî ya naskirî di sala 1967an de li Fransayê bi şûran hate kirin, piştî ku Şaredarê Marsîlyayê Gaston Defferre heqaret li endamê parlamanê René Ribière kir. Maça ku ji hêla Wezîrê Karên Derve yê Fransa yê wê demê Jean de Lipkowskiin ve hat hakemkirin, di encamê de Gaston Defferre bi ser ket ku di encama du caran birîndarbûna René Ribière ji milê wî de.

## Çavkanî

Kategorî:Têkoşîn
Bob Morane

**Bob Morane**, serleheng û serhatîperestê aşopiyê gelek roman, xêzeçîrok û xêzefîlman e ku ji aliye Charles-Henri-Jean Dewisme ve li ser bernavka xwe Henri Vernes hatiye afirandin.

## Çavkanî


Kategorî:Fransiyên honakî
Kategorî:Kesayetên honakî
Kategorî:Romanên serpêhatî
Pierre Alexis Ponson du Terrail

**Pierre Allexi Joseph, Ferdinand de Ponson du Terrail** ( jdb. **[[8ê tîrmehê|8ê tîrmeha]]** 1829 li **[[Montmaur]],** m.20ê kanûna paşîn a 1871 li Bordeaux ) nivîskarekî fransî bû. Ew nivîskareke berhemdar bû ku di navbera 20 salan de 370 Band nivîsand û ew bi taybet bi kesê roman Rocambole tê nasîn.

## Jiyan

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1829
Kategorî:Mirin 1871
Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr
Kategorî:Romanivîsên fransî yên sedsala 19an
Sexton Blake

thumb|Sexton Blake li Bakûyê, ji kovara Union Jack (1908)
**Sexton Blake** detektîvekî aşopiyê brîtanî ye ku di sala 1893an de dihat afirandin. Ew serlehengê ji 5000 pirtir çîrokên ku ji aliyê bi qasî 200 nivîskar hatibû nivîsandin û ku wek romanên lênûsk, xêzeroman, fîlm, piyes, rêzefîlm, bernameya radyoyê û pirtûk weşandî bû. Sexton Blake bipirranî li Keyaniya Yekbûyî di Sedsala 20'an de gelek popûler bû û paşê ew hêdîka hinek diket jibîrkirinê.

## Dîrok
Sexton Blake di sala 1893an de ji aliyê rojnamevanê Harry Blyth li ser bernavka *Hal Meredeth* ve ji bo weşanxaneya Amalgamated Press hatibû afirandinê. Pêşwîsteya yekem ya detektîvê şexsî di kovara The Halfpenny Marvel #6 bû ku di 20' ê berfanbarê de weşandî bû.

Çîrokên Sexton Blake bi weşana wan a li kovara The Union Jack ji 1894 û di sala 1933-an de li domdara wan Detective Weekly heta 1940an de navdar bû. Wekî din, ji 1915 ta 1968 weşanxane her meh gelek roman li ser Sexton Blake di rêzeya Library Sexton- Blake çap kir. Çîrokên bi Sexton Blake re di gelek weşanên din de derketine û hatine wergerandin bi zimanên cuda.

Çîrokên Blake di heman demê de wekî xêzeroman jî hatin bicihkirin - mînakî ji sala 1939-an di kovara Knockout de - û wekî şanoname li ser şanogehê hat pêşandan.

Hem di serdema fîlmê bêdeng de û hem jî piştî, Sexton Blake di çend fîlmên sînemayê de hate pêşandan, digel ku detektîf ji aliyên Langhorn Burton, George Curzon û David Farrar ve jî di nav de, hatibû lîstin.

Di sala 1968an de ITV rêzefîlmek anî çêkirin ku bi Laurence Payne Rola serekî lîst . Deh sal şûnda bi BBC re bi Barry şeş-parçe ji aliyên Barry Letts û Jeremy Clyde re hat berdewam kirin. Piştra, tiştek din bi Sexton Blake re nehat weşandin.

## Karakter
Her çend pêkhatina karakterê Blake û taybetmendiyên cihêreng ên wê ji modela Sherlock Holmes re tên hesibandin, çîrokên li ser Blake ji wan ên Holmes pirtir çalakî û tundî bûn. Blake ramanderekî bivac bû, lê wî pirtir ji lehengekekî çalakiyê bû û neçar ma ku bi cûrbecûr dozên hanê bipejire.

Blake re gelek dijberên ecib und bêd hebûn . Ji sala 1904 ve, ew ji hêla Tinker ve hate alîkar kirin.

## Girêdanên derve
* Blakiana 
* The Sexton Blake Page 
* Sexton Blake - The World's Greatest Detective 

## Çavkanî

Kategorî:Çîrok
Kategorî:Detektîvên brîtanî yên honakî
Kategorî:Detektîvên camêr ên honakî
Kategorî:Îngilîzên honakî
Kategorî:Kesayetên honakî
Kategorî:Rêzeroman

Kategorî:Tawannasên honakî
Eva Green

**Eva Gaëlle Green** (, li Parîsê, Fransa) lîstikvan û modeleke fransayî ye.

## Jiyan

## Fîlmnîgarî

* 2003: *The Dreamers*
* 2004: Arsène Lupin
* 2005: Padişahiya Asîmanan
* 2006: Casino Royale
* 2007: *The Golden Compass*
* 2008: Franklyn
* 2009: Cracks
* 2009: Womb
* 2011: Perfect Sense
* 2011: Camelot (Rêzefîlm, 10 beş)
* 2012: Dark Shadows
* 2014: 300: Rise of an Empire
* 2014: Sin City : A Dame to Kill For
* 2014: The Salvation –
* 2014: *White Bird in a Blizzard*
* 2014–2016: Penny Dreadful (Rêzefîlm, 27 beş)
* 2016: *Miss Peregrine’s Home for Peculiar Children*
* 2017: Euphoria
* 2017: *D’après une histoire vraie*

## Xelat

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên fransî
Kategorî:Kesên ji Parîsê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên fransî
Dermanxane

[thumb|Dermanxane li [Awistirya]]
**Dermanxane** dikan e ku derman lê difiroşin. Kesê ku li ser derman xwendî û dermanxanan kar dike meriv jê re dermansaz dibêje.

## Çavkanî

Kategorî:Dermannasî
Begbostan

**Begbostan** (), gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Bistikan

**Bistikan** () gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye. Gundê hunermendê Kurd Ahmet Kaya ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Komîşîrê
Koseûşaxî

**Koseûşaxî**, **Koseûşaẍî** () gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Komîşîrê
Penbegî

**Penbegî**, yan jî **Pembegî** () gundekî bi ser Sergola Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Komîşîrê
Kate Ryan

**Kate Ryan** ( jdb. 22ê tîrmeha 1980 Tessenderlo, Belçîk ; bi navê rastî **Katrien Verbeeck** ) stranbêj û strannivîseke belçîkî ye, û xwediyê Xelata Muzîkê ya Cîhanê ye. Wê di sala 2001an de dest bi kariyera xwe ya stranbêjiyê kir û piştre bi rêzek stranên dansê navdar bû.

## Jiyan û kariyer
Ryan di malbatek muzîkal de mezin bû û ji piçûktiya xwe ve leyztina gîtar û piyanoyê dizan bû . Wê demê, dêûbavên wê kafeyek li dar dixin ku tê de wê stranên Alanis Morissette, 4 Non Blondes, Pointer Sisters û Aretha Franklin li ser piyanoyê an gîtarê şîrove dikirin. Ew zû li bajarê xwe hate nas kirin.

Di sala 1998an de Ryan albûmek bi hilberînerek flamanî re tomar kir ku ne hate berdan û ne jî drav dan. Wekî tezmînat, ew diviya bû ku wekî jina pêşîn a projeyek pop tevbigere, ku ew jî pêk nehat

## Dîskografî
Albûmên stûdyoyê:

* 2002: *Different*
* 2004: *Stronger*
* 2006: *Alive*
* 2008: *Free*
* 2012: *Electroshock*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Jinên belçîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên belçîkî
Çile (albûma Diljen Ronî)

Stranên Albûmê:

1- Ay Dil Dilo Lo
2- Dayê Dayê
3- Dil Kuştiyê
4- Dîlberam Dîlber
5- Dilo Ez Bimrim
6- Gulîzar
7- Te Ez Kalkirim

Kategorî:Albûmên kurdî
Zare (fîlm)

**Zare** (bi ermenî: Զարե) fîlmekî dramayê yê sovyetî-ermenî ye. Derhênerê fîlm Hamo Beknazarian e.

## Naverok
Fîlm li ser kurdekî ciwan û hevala wê ye ku ji bo mafê evîna xwe şer dikin.

## Lîstikvanên fîlm
* Maria Tenazi di rola Zare de
* Hrachia Nersisyan di rola Saydo de
* Avet Avetisyan di rola Slo de
* Olga Gulazyan di rola Lyatif Xanim de
* Manvel Manvelyan di rola Msto de
* Nina Manucharyan di rola Nano de
* Hambartsum Khachanyan di rola Khdo de
* M. Garagash di rola Temur-Bek de
* Aram Amirbekyan di rola Clerk de
* Sh. Guramashvili di rola karmendê polis de
* Amasi Martirosyan di rola Zurba
* M. Aghamalov di rola Şêx de
* N. Barres di rola pêşengê Uezd de
* N. Aghambekyan di rola hevala Zare de
* S. Gevorgyan di rola hevjîna Zurba

## Çavkanî

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Fîlmên bêdeng
Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên 1926an
Aqziyaret

**Aqziyaret** (, ), taxeke bi ser navçeya Pira Reş a Rihayê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pira Reş
Nathaniel Parker

***Nathaniel Parker*** (jdb.18'ê gulana 1962 li London) lîstikvaneke brîtanyayî ye.

## Jiyana berê
Nathaniel Parker li Londonê ji dayik bû, kurê herî biçûk ê karsaz û serokê berê yê British Rail Sir Peter Parker û Jillian, bijîşkek malbatê û baxçevan ku berhema *The Purest of Pleasures: Creation of a Romantic Garden ,*nivîsand.Du birayên wî yên mezin hene, Alan, serokê Brunswick Group, û Oliver, derhênerê fîlimê, û xwişkek, Lucy. Parker beşdarî Şanoya Ciwanan a Neteweyî bû, û piştî perwerdehiya li Akademiya Muzîk û Hunera Dramatîkî ya London, di 1986 de bû endamê Civaka Keyi ya Shakespeareê .

## Fîlmnîgarî

* 1988: Piece of Cake
* 1989: Inspector Morse (Beşa: *Deceived by Flight*)
* 1989: War Requiem
* 1990: Never Come Back
* 1990: Hamlet
* 1991: The War That Never Ends
* 1991: The Black Candle
* 1991: Absolute Hell
* 1992: Heroes II: The Return
* 1992: Look at It This Way
* 1992: *The Bodyguard*
* 1993: *Wide Sargasso Sea*
* 1993: Dancing Queen
* 1993: The Vision Thing
* 1994: *A Village Affair*
* 1994: *Dangerous Games*
* 1994: Squanto: A Warrior’s Tale (yek jî The Last Great Warrior)
* 1995: Othello
* 1995: McCallum
* 1997: *Beverly Hills Ninja*
* 1997: *David*
* 1997: *Into Thin Air: Death On Everest*
* 1998: Far from the Madding Crowd
* 1998: Vanity Fair
* 1999: Trust
* 1999: McCallum
* 2000: *All Forgotten*
* 2001: Pretending to Be Judith
* 2003: *The Haunted Mansion*
* 2001–2007: *The Inspector Lynley Mysteries*
* 2007: *Lewis*
* 2007: *Flawless*
* 2007: *Stardust*
* 2011: Merlin
* 2011: Injustice ( rêzefîlm)
* 2013: *Still Life: A Three Pines Mystery*

## Çavkanî
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Nathaniel_Parker

https://en.m.wikipedia.org/wiki/Nathaniel_Parker

Kategorî:Jidayikbûn 1962
Kategorî:Mirovên zindî
Thomas Jeier

**Thomas Jeier** (jdb. 24'ê avrêlê 1947 li Minden, Almanya) nivîskarekî alman e ku bi taybet bi roman, wêjeya ciwanan û roportajên rêwîtiyê tê nasîn.

## Jiyan
Thomas Jeier li Frankfurt am Main mezin bû. Jixwe wekî xwendekar wî gotarên kovarê û romana dime nivîsand. Piştî ku şagirtiya xwe ya pirtûkfiroşiyê qedand, wî ji 1969an wekî edîtor li Kauka Verlag xebitî. Ji sala 1972an de ew wek nivîskarekî azadîxwaz û her wiha wekî weşanger di weşanxaneyek de xebitiye. Yek ji berhemên wî yên pêşîn, Der Große Goldrausch von Alaska,, di 1974 de xelata prestîjî ya Friedrich Gerstäcker wergirt.

Di gelek rêwîtiyan de ew zanînên pir baş li ser DYA û Xwecihên Amerîkayê yên li wir wergirt. Beşeke baş ji romanên wî yên ciwanan a bi piranî dîrokî li ser parzemîna Bakurê Amerîkayê cih digire û derbarê jiyana Xwecihên Amerîkayê de ne. Ew her wiha gelek raporên rêwîtiyê jî weşand, gelek caran bi hevra wênegir Christian Heeb. Ji sala 2002an ew romanên serpêhaiyê ji bo mezinan, ku di heman demê de li Amerîkaya Bakûr jî dilîzin, di bin bernavk "Christopher Ross" de nivîsand. Di 2004an de, romana wî *Sie hatten einen Traum* weşandî bû û ji bo Xelata Wêjeya Ciwana ya Alman hatibû namzedkirin.

Jeier di muzîka Country a alman de jî tê nasîn. Ji bo 20 salan wî bernameya radyoya Country Club li ser Bayerischer Rundfunk saz kir. Ew her wiha li ser vê janrê gelek pirtûkên pisporî nivîsand. Ew yek ji çend almaniyên ku têkiliyên rasterast bi dîmena Naşvîl re heye. Ji aliyê Komeleya Muzîka Country ve, komeleya herî girîng a muzîka Country, ew ji bo karûbarên xwe, Xelata Navneteweyî wergirt.

Jeier ji 100 roman û pirtûkên zanîn weşand. Berhemên wî li gelek zimanan hatine wergerandin û gelek caran xelatan wergirtine.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Malpera fermi

Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên alman
Keşîşlika Mezin

**Keşîşlika Mezin** (, ) gundekî bi ser Pira Reş a Rihayê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rihayê
Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê

**Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê** (, *Sepāh-e Pāsdārān-e Enghelāb-e Eslāmi*), hêzeke sereke yê piralî ya artêşa Îranê ye. Artêş di 22ê nîsana sala 1979an de bi rêdana Ayetula Xumênî û bi fermana meclîsa şoreşê hate ava kirin û ji beşên wekê hêzên bejahî, hêzên hewafezayî, hêzên deryayî, hêza Qudsê û hêza Besîc pêk tê.

Li gel ku Artêşa Îranê ku bi kevneşopî serweriya welet diparêze, bi erkeke destûrî ya Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê yekparçeyiya Komara Îslamî misoger bike. Li gorî şîrovekirina vê radeyê (desthilatî) tê îdîa kirin ku artêş erkên pêşîgirtina li destwerdana biyanî li Îranê, têkbirina darbeyan ji aliyê artêşa kevneşopî ve û têkbirina "tevgerên dijîdeolojiyê" ku zirarê didin mîrateya îdeolojîk a şoreşa îslamî, tîne cih.

## Beş
# Hêzên bejahî
# Hêzên hewafezayî
# Hêzên deryayî
# Hêza Qudsê
# Hêza Besîc

## Serokên arteşê
* Mohammad Ali Jafari (Mihemed Elî Ceferî, 2007-21.04.2019)
* Hossein Salami (Hisên Selamî, 21.04.2019-...)

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Avabûnên 1979an li Îranê
Kategorî:Cendirme
Kategorî:Îran
Kategorî:Leşkeriya Îranê
Kategorî:Rêxistinên antîsîyonîst
Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Îranê
Lîmfegirê

thumb|250px
thumb|250px|Pêkhateya lîmfegirê
**Lîmfegirê** an jî **girêya lîmfê** (; ) pêkhateya sîstema lîmfê ye û li tevahiya laş de belavî ye. Bi taybetî li stû, binçeng, berran û çokan da hejmara lîmfegirêyan zêde ye. Teşeya girêya lîmfê dişibe gurçikan. Hemû lîmfegirê bi lûleyên lîmfê ve bi hev re girêdayî ne. Lîmfegirê gelek xaneyên xiroka spî lixwe digire. Lîmfosîta B, lîmfosîta T, xaneyên makrofaj û xaneyên plazma di nav lîmfegirê de li dij hokarên nexweşiyê kar dikin. Ji %90ê lîmfosîtan ji lûleyên xwînê derbasî nav limfegirêyan dibın, ji %10ê lîmfosîtan jî ji şileya lîmfê tên.

Lîmfegirê ji du beşên sereke pêk tê, xaşe û tûkil. Çîna derve wekî xaşe (kapsul) bi nav dibe û ji bestereşaneyê pêk tê. Li bin xaşê de tûkil heye. Lîmfosîtên B û T yên neçalak û xaneyên makrofaj di nav tûkil de cih digirin. Tûkil jî ji du beşan pêk tê, tukila derveyî û tukila navî. Navika lîmfegirê wekî kirok tê navkirin. Tûkil kirokê dorpêç dike. Xaneyên plazma yên çalak di nav kirokê de cih digirin. Xaneyên plazma li dij hokarên nexweşiyê dijeten çêdikin û der didin. Dijeten proteînên taybet in, bakterî û vîrusan bê bandor dikin. Şileya şaneyan a di navbera xaneyan, bi navbeynkariya mûlûleyên lîmfê tê berhevkirin. Mûlûleyên lînfê şileya lîmfê diguhezîne bo limfegirêyan. Lîmfegirê şileya lîmfê parzûn dike, hokarên nexweşiyê yên wekî vîrus û bakterîyan ji şileya lîmfê dûr dixe. Bi vî awayî, lîmfegirê ji bo bergiriya laş kar dike. Herwiha hin xaneyên bi nexweşiya şêrpence jî di lîmfegirêyan de tên kuştin. Gava mirov diçe nexweşxaneyê, bijîjşk bi çav û dest kontrola lîmfegirêyên stû an jî yên binçeng dike. Hin caran dibe ku ji ber enfeksîyon an jî ji ber şêrpenceyê girêyên lîmfê biwerime.

## Girêdanên derve

* Ferhenga Biyolojiyê

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Koendama lîmfê
Cembel

**Cembel** (, ) gundekî bi ser Pira Reş a Rihayê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pira Reş
Kategorî:Gundên Rihayê
Qoşme

* Qoşme, aleta muzîkê ya kurdên Xorasanê ye.
* Qoşme, navê gundekî bi ser Pira Reş a Ruhayê ve ye.
Denis Mukwege

**Denis Mukengere Mukwege** (/mʊkˈweɪɡi/) (jdb. 1ê adara 1955ê) pizişkekê nesaxiyên jinan û wergirê Xelata Nobelî ye. Ew xelkê Komara Demokratîk a Kongoyê ye. Wî Nexweşxaneya Panzî li bajarê Bukavuyê damezirand ko bi rengekê taybetî çaresera wan jinan dikir ko ji kevtibûn ber destdirêjiya seksî ya destekên çekdar. Wî bi hezaran jin çareser kirine ko hingavtiyên namûshingavtina destekên çekdar yên dema şerrê duyê yê Kongoyê bûn, hindek rojan di 18 saetên karê xwe yê rojane da, wî zêdetir ji 10 niştergerî ji bo wan jinan dikirin.

Di sala 2018ê da, wî û Nadiya Miradê bi hev ra Xelata Nobelî ya Aştiyê "ji ber bizavên ji bo nehêlana tundîtîjiya seksî wekî çekekê dema şerr û alozî yên çekdar" wergirt.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Jînekologên Kongoya Demokratîk
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelata Nobelê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Koço

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Koço, Giyadîn|Koço]]**, gundekî Giyadînê ye.
* **[[Koço, Gercan|Koço]]**, gundekî Gercanê ye.
* **[[Koço, Şingal|Koço]]**, gundekî Şingalê ye.
Frances Arnold

**Frances Hamilton Arnold** (jdb. 25ê tîrmeha 1956), endazyareke kîmyayê û jîkîmyazaneka (biokîmyazan) amerîkayî ye. Ew dersdêra kîmendazeyê, jîendazeyê û jîkîmyayê li Bingehê Teknolojiyayê yê Kalîforniyayê (Caltech) ye. Wê li sala 2018ê Xelata Nobelî ya kîmyayê ji bo xebatên di warê werara rêberîkirî ya enzîmên endazekirî wergirt.

## Çavkanî
Wîkîpediyaya Ingilîzî

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Jinên Wergirên Xelata Nebelê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Destdirêjî

[thumb|Monument to the [Condottiero Giovanni dalle Bande Nere depicting a man kidnapping a woman. (Piazza San Lorenzo, Florence)]]
Destdirêjîya seksî kiryara cotbûnê an hundirkevtina li endamê seksê ye ku bê anehî anko razîbûna kesî bi xwe bê kirin. Ev kiryar dibe ku bi zordarîya leşkanî (fîzîkî), neçarkirinê, xebitandina xirab ya desthilatê an li dijî kesekî ku nekare razîbûna xwe bi awayekê rewa dîyar bike, wekî dema nehişiyê, bêşîyaniyê, an negehiştina bi temenê qanûnî be. Li gorî çend civatên arkaîk destdirêjî wek namûshingavtin tê qebûlkirin..

## Çavkanî
Werara rêberîkirî

**Werara rêberkirî** şêwazekê çêkirina proteyînan e ko ji bo şiliqandina proteyînan an tirşên navokî ber bi armanceka diyarkirî zarî pêvajoya bijartina xweriskî dike. Di wê pêvajoyê da genekê di çend gerrên bazdêranê anko mutajenezê ra derbaz dikin da komeka guhartoyên wê genê bihên afirandin. Paştir genan hildibijêrin (piştî derbirrîna genan û vavartina geneên ko erk anko funksyonên dilxwaz hene). Û li dawîyê jî wan genan bihêz dikin (nimûneyekê ji bo gerreka dî amade dikin). Ev pêvajo dikare di xaneyên zindî da bihêt kirin an li derveyî xaneyên zindî (bi rengekê azad di şileme an lûleyên ezmûngehî da). Werara rêberkirî ji bo berhemînana endazyaranî ya proteyînan li şûna rêbazên dî yên nitlandin anko dîzaynkirina aqilmend yên guhartina proteyînan dihêt xebitandin. Her wesa ev rêbaz ji bo lêkolîna li ser binemayên werarkanî di jîngehên ezmûngehanî yên kontrolkirî da jî mifadar e.
George Smith (kîmyager)

**George Pearson Smith** (jdb. 10ê adara 1941ê) jînnasekê amerîkayî û wergirê Xelata Nobelî ya kîmyayê ye. Ew dersdêrê zanistên jînzanistî li Zanîngeha Missouriyê (Columbia, Missouri, DYA) ye.

## Pîşe
Wî bekaliryûsa xwe ya jînnasîyê li Zanîngeha Haverfordê wergirt û ji bo heyama salekê bû dersdêrê dibistaneka amadeyî û teknîkkarê ezmûngehê û paştir diktoraya bakterînasîyê û êminînasîyê li Zanîngeha Harvardê wergirt. Ew li Zanîngeha Wîskonsînê xwandikarekê qonaxa piştî diktorayê bû (digel Oliver Smithies yê wergirê paştir yê Xelata Nobelî), berî ko li sala 1975ê bibe yek ji dersdêrên Zanîngeha Missorîyê li Mîssorî ya Kolumbiyayê. Wî sala xwandinê ya 1983-1984ê li Zanîngeha Dûkê digel Robert Websterî derbaz kir û pirranîya wan karan kirin ko bûn sedema wê ko Webster xelata Nobelî werbigire.
Ew zêdetir ji bo nîşadana bakterîxweran hatîye nîyasîn. Ew teknîkek e ko têda şifreya bomayîk ya proteyîneka dîyarkirî bi awayekê destkirî dikin nav genên kevlojankê proteyînî yê bakterîxwerekê, û bi wî awayî ew proteyîn dê bi ser kevlojankê bakterîxwerê da dîyar bibe. Smîthî cara pêşîn li sala 1985ê ev teknîk wesifand, dema wî hindek peptîd li ser bakterîxwereka dûvikdar nîşa dan. Wî ew kar bi rêya nûsandina peptîdên meremkirî bi gena 3ê ya bakterîxwera dûvikdar ve kir. Wî xelata Nobelî ya 2018ê ji bo kîmyayê ji bo vî karî stand. Di xelatê da Greg Winter û Frances Arnold jî digel wî hevpar bûn.

Smith yek ji piştevanên berdewam yên bizava Boykot, Bêparkirin û Dorgirtinê ye ko alîgirîyeka felestîniyan e di Şerrenîxa Israyîlî-Felestînî da.

Kategorî:Biyolog
Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Gregory Winter

**Sir Gregory Paul Winter** CBE FRS FMedSci (jdb. 14ê nîsana 1951êli Leicester) jîkîmyanasekê Brîtanyayî ye ko ji bo karên pêşenganî di warê bikarînana dijetenên yekxerzî di çareserkirina nesaxîyan da bernîyas e. Wî li sala 2018ê digel Frances Arnoldê û George Smithî Xelata Nobelî ji bo kîmyayê stand.

Kategorî:Biyolog
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Çaxê Asinî

**Çaxê Asinî** qonaxa dawîyê ji Pergala Sê-çaxanî ye, û piştî qonaxên Çaxê Berîn (Çaxê Nûberîn) anko Neolîtîk û Çaxê Bronzî dihêt. Ew heyameka şûnwarzanistî di çaxên pêşdîrok û serêdîrokê yê deverên Ewropayê û Rojhilata Nêzîk ya Kevnar e û bi awayekê danberhevanî ji bo parên dî yên Cihana Kevnar jî dihêt xebitandin. Pergala Sê-çaxanî li destpêka sedsala 19ê bi awayekê taybetî ji bo şûnwarnasîya Ewropayê hat pêşnihan anko pêşniharkirin. Paştri li dawîya sedsala 19ê ew bû şûnwarnasîya Rojhilata Nêzîk ya Kevnar jî hat bikarînan. Her wekî ko ji navê wê dihêt fehmîn, teknolojîya Çaxê Asinî bi berhemandina amûr û çekên asinî ji asingerîyê dihêt venîyasîn.

Dirêjîya heyama Çaxê Asinî li goreyê deverên li ber lêkolînê dihêt guhartin. Ew bi lihevhatineka şûnwarzanistî dihêt pênasekirin û vedîtina berhemên asinî bi tenê ji bo dîyarkirina ferheng anko kulturê Çaxê Asinî têrê nake, lê zarav anko terma "Çaxê Asinî" digehîne ko berhemandina polayê karbondar hind berfireh bûbe ko berhemandina berfireh ya amûr û çekên asinî bi ser rikeberên xwe yên bronzî kevtibe. Di Rojhilata Nêzîk ya Kevnar da, ev derbazbûn li sedsala 12ê berî bûna Îsayî li destpêka heyamekê da ye ko wekî herrifyana Çaxê Bronzî dihêt nîyasîn. Ew teknolojî zû li hemî herêmên Deryaya Spî ya Navîn û Başûrê Asyayê belav bû. Belavbûna wê ya zêdetir ber bi Asyaya Navîn, Ewropaya Rojhilatê û Ewropaya Navîn piçekê derengtir bû. Ew hêşta derengtir gehişt Ewropaya Bakurî, li dora 500ê Berî Îsayî.

Her bi lihevhatin, destpêbûna tomarên dîroknivîsîyê wekî dawîbûna Çaxê Asinî dihêt hesibandin. Ev bi rengekê edetî hêleka eşkira ji bo dawîbûna Çaxê Asinî dîyar nake. Ji ber ko li herêma Rojhilata Navîn ya Kevnar ew dibe damezirandina Împeratoriya Hexamenişî li dora 500ê Berî Îsayî (ev wekî tomareka dîroknivîskî dihêt hesibandin ji ber ko Herodotusî nivîsîye), û li Ewropaya Navîn û Rojavayî dagîrkirina Romanî li sedsala 1ê Berî Îsayî wekî dawîya Çaxê Asinî dihêt hesibandin. Çaxê Asinî yê Germanîk li Skandînavyayê li sala 800ê Piştî Îsayî diqede û Çaxê Vîkîngan dest pê dike.
Vedîtina Amerîkayê

Vedîtina Amerîkayê bi dîtina ewil a parzemîna Amerîkayê ji aliyê deryageriyên ewropî pêk hat.

Her çiqas tê zanîn ku gelê graenlandîngar bi pêskêsiya Leif Eriksson di derdora sala 1000ê de gihîstine Amerîkayê, Krîstophor Kolumbus îro wek vebînerê Amerîkayê tê hesibandin. Sedema vê yekê ev e ku bi vedîtina Karîbîkê ya di 12ê cotmehê 1492ê de parzemîn bi awayeke berfireh hate kesfkirin û bi vê yekê neteweyên ewropî dest bi kolonîzekirina parzemînê kiribûn. Bi vê yekê dîroka mirovahiyê rastî guherandineke bêhempa hat.

Herwiha, li gorî dîroknasan Giovannk Cabota yekemîn ewropî ye ku pê li erda amerîkî kiriye. Li gorî teoriyên din Didrik Pining û João Vaz Corte-Real wek ewropiyên ewil gihîstine wê derê. Di sala 1507ê de Amerîgo Vespuccî ew warê nû wek parzemîneke serbixwe bi nav kir û di heman salê de Martin Waldseemüller navê Amerîkayê li vê parzemînê kir.

Di dîroka cîhanê de mirov cara ewil berî 12000 salan bi Rêya Berîngê ji bakur-rojhilatê Asyayê derbasî Amerîka bûne û li wir jiyane. Nêviyên ew kesan îro wek amerîkiyên resen têne bi nav kirin.
Paresana mirovahiyê

**Paresana mirovahiyê** pêkhatina mirovê nûjên (homo sapiens) û nêziktirîn mervatiyên wî yên ku wek pêşiyên wî tên qebûlkirin dike niqaş. Ev di paresanê de cihekî serbixwe digire.

Li gorî zanyariyên îro, dîroka paresana mirovahî bi ji hev qetandina populasyona hevbeş a pêşiyên mirov û yên şempanze pêk hatiye. Ev koma pêşiyan ku ji wan mirovê nûjên û mervên wî yên ku neslê xwe tinebûyî ne pêk hatin, wek homînînî tê bi nav kirin.

Paresana mirovahyê cara ewil di sala 1863ê de ji aliyê T. H. Huxley ve di çarçoveya bîrdoziya prîmatan de hat lêkolîn, ku hemî pêkatinên meymûn ên fosîl û yên îro jî dixist nav xwe. Fosîlên cûr bi cûr li Eqrîqa, Asya û Ewropayê têne dîtin û gelek zanyariyên derbarê pêşiyên mirovahiyê tînin pêş çavan, lê derheqê jînemawe û belavbûna wan hêj kêm zanyarî hene. Rêzandina sîstematîk a pêştirîn fosîlên mirovahî û yên mervên wê û rewşa wan a mervatiyê gelekî biberberî ye, ji ber ku metodên zanistî yên îro digihêjin sînorên xwe.

Cûrên ku dikevin nava koma homînînî bi pirranî wisa tên bi nav kirin: Australopithecus (mirovê herî kevnar) , homo habilis û homo rudolfensis (mirovên kevnar), homo (mirovê zûkayî) û homo sapiens (mirovê nûjên).

## Çavkanî

Kategorî:Antropolojî
Kategorî:Jiyan
Berfende

thumb|Berfende
**Berfende** ji berf û cemedê ku ji çiya qut dibe û yan berjêr diherike yan jî ser qadan hildiweşe re tê gotin. Berfendeyên ku dibin sedema zirarên maddî, mirovî yan hawirî wek afeta xwezayî tên bi nav kirin. Lewma ji dîroka kevnar heya îro berfende ji mirovahiyê re tehlûkeyek e.

Çavkaniyên kevnar ên nivîskî bi giştî qala leşkeran dikin, yên ku gava çiyayên Alpê derbas dikin dibin qurbanên berfendeyan. Bi vî havî Hannibal di çarçoveya derbaskirina çiyayên Alpê de qasî 20.000 leşker û jimarek fîl ji ber berfandeyan winda dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Çiya
Kategorî:Karesatên xwezayî
Kategorî:Meteorolojî
Şerê navxweyî yê Spanyayê

**Şerê navxwe yê Spanyayê** an **Şerê Spanyayê**, şerekî navxwe bû ku li welatê Spanyayê ji tîrmeha 1936an heya adara 1939an ajot û di nava hikûmeta hilbijartî ya Duyemîn Komara Spanyayê û derbekerên faşîst ên li dora Francisco Franco qewimî.

Şer bi serfiraziya alîgirên Franco û leşkerên hevpeyman ên ji Îtalya û Almanyayê bi dawî hat.

Bi dawiya komara Spanyayê dîktatoriya Franco destpê kir ku wek dewleta frankîst a Spanyayê tê binavkirin û heya mirina Franco ya di sala 1975ê de ajot. Di vê dîktatoriyê de gelek alîgirên komara Spanyayê hatin kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Spanya
Kategorî:Şerên navxweyî
Kategorî:1930î li Spanyayê
Şerê navxweyî yê Rûsyayê

**Şerê navxweyî yê Rûsyayê** (, *Graschdanskaja woina w Rossii*), di nava bolşewîkên komunîst ("Yên Sor", Artêşa Sor a Lev Trotskî) û komên wek yên mihafiz, demokrat, sosyalîst, nîjadperest û Artêşa Spî de qewimî.

Li gorî hin dîroknasan şer bi şoreşa cotmehê ya sala 1917ê destpê kir, li gor yên din jî destpêka şer dikeve bihara 1918ê. Şer bi awayeke xurt û hovane hat meşandin ku tê de qasî 10 mîlyon sivîl hatin kuştin.

Bi tevlîbûna welatên Entente û ‚hêzên navîn‘ her ku çû xurttir û dirêjtir bû. Her çiqas Rûsyaya sovyet bi vê yekê hikûmdarî li ser pirraniya împeratoriya rûsî ya kevin bidest xistibe jî, welatên wek Polonya, Ûkrayna, Belarûs welatên baltîk, Fînlenda û Komara gel a Tûvîn serxwebûna xwe ragihandin.

Şer li Ewropayê bi bidestxistina Krîmê (1920), li Asyayê jî bi bidestxistina Batûmî û Wladîwostokê (1922) a ji aliyê Artêşa Sor ve bi dawî bû.
Piştî bidawîbûna şer Yekîtiya Sovyet hate avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Rûsya
Kategorî:Şerên navxweyî
Kategorî:Şerên Ûkraynayê

Kategorî:1910î li Rûsyayê
Kategorî:1920î li Rûsyayê
Fortuné du Boisgobey

**Fortuné du Boisgobey**, li ser navê rastî **Fortuné Hippolyte Auguste Castille,** ( jdb. 11ê îlona 1821 li Granville, Departementa Manche ; m. 26ê sibata 1891 li Parîs) nivîskarekî fransî bû.

## Jiyan
Fortuné du Boisgobey li Granville (Manche) ji dayik bû, û ji Lycée Saint-Louis mezûn bû. Ew ji 1844 heya 1848 bi çend kampanyayên li Cezayîr ve wekî mûçevanê paytextê Artêşa Afrîkayê xebitî.

## Berhem(hilbijar)
thumb|First UK edition of ''A Railway Tragedy'' in wraps.
* *La bande rouge*. Dentu, Paris 1886 (2 Bde.).
* *Le billet rouge*. Boulanger, Paris 1884.
* *Le chevalier Casse-Cou*. Dentu 1873.
# *Le camélirouge*.
# *La chasse aux ancêtres*.
* *La crime de l'opéra*. Nourrit, Paris 1889.
# *La pelisse du pendu*.
# *La loge sanglante*.
* *Le demi-monde sous la terreur*. Dentu, Paris 1876.
* *L'équipage du diable*. Dentu, Paris 1881.
* *Les Gredins*. Dentu, Paris 1872/73 (2 Bde.).
* *La main coupée*. Plon, Paris 1880.
* *Le mari de la diva*. Dentu, Paris 1884.
* *La tresse blonde*. Dentu, Paris 1875.
* *La vieillesse de M. Lecoq*. Dentu, Paris 1878.

## Wêje

* Armin Arnold: *Reclams Kriminalromanführer*. Reclam, Stuttgart 1978, ISBN 3-15-010278-2, S. 146.
* George W. Moon: *Fortuné du Boisgobey*. In: Ders.: *Men and women of the time. A dictionary of contemporaries*. Routledge, London 1891, S. 278.


## Çavkanî
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Fortuné_du_Boisgobey

Kategorî:Jidayikbûn 1821
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1891
Kategorî:Nivîskarên fransî
Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr
Kategorî:Romanivîsên fransî yên sedsala 19an
Parîs (cudakirin)

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Parês]]** an **Parîs**, gundekî bi ser navçeya Diha Sêrtê ve ye.
* **[[Parîs]]**, paytêxta Fransa ye.
* Parîs, mîtolojiya yewnanî de lehengek
Enid Blyton

**Enid Mary Blyton** ( jdb. 11ê tebaxa 1897 li Dulwich, London Borough of Southwark ; m.28ê çiriya paşîn a 1968 li Hampstead) nivîskareke pirtûkên zarokan a îngilîz bû ku pirtûkên wê ji salên 1930î de di nav rindtirîn-firotanên cîhanê de ne, ku zêdetirî 600 mîlyon kopî firot. Pirtûkên Blyton hîna jî gelekî populer in, û bi 90 ziman hatine wergerandin. Ew li ser cûrbecûr mijaran nivîsîn, di nav de perwerde, dîroka xwezayî, aşopî, nehênî, û vegotinên Încîlê û îro herî baş ji bo rêzeromanên xwe Noddy, Famous Five, St. Clare's, Secret Seven û Five Find-Outers tê bîra xwe.

## Jiyan

### Zarokatî û Cîwanî

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1897
Kategorî:Jinên îngilîz
Kategorî:Mirin 1968
Kategorî:Nivîskarên brîtanî
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Zerikan (eşîr)

**Zerikan** an jî **zekiran** navê eşîreke kurdên elewî li parêzgeha Sêwasê ye

## Çavkanî

Kategorî:Elewî
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Ehmed Şahê Qacar

thumb|Ahmed Şah Qacar
Ahmed Şah Qacar (Azerî: Əhməd şah Qacar; 21 Çile 1898 – 21 Reşemeh 1930) li sala 1909ê de bû şahê Îranê û şahê dawî yê malbata Qacariyan bû. Hêj 18 salî bû. Piştî derbeya 1921ê de ji welat revî û êdî nezîvirî. Li Parîsê mir û piştî mirinê anîn Kerbela û li vir hate veşartin.

Kategorî:Jidayikbûn 1898
Kategorî:Mirin 1930
Reza Şah

**Reza Şah Pehlewî** (, 15 adar 1878 – 26 tîrmeh 1944) avakerê dewleta modern ya Îranê. Ji malbateke leşkerî ye û wî dewrî di nav leşkerên bijartî ên Lîwaya Qazaxan de bû. Li 1921ê derbeya leşkerî kir û li sala 1925ê jî taca şahitiya Îranê kir serê xwe. Desthilata qacariyan bi dawî kir û desthilata malbata pehlewiyan da destpê kirin. 16ê îlona 1941ê bi zordariya sovyet û brîtanî dest ji desthilatiyê berda. Piştî sê salan ku ji desthilatiyê ketî li Afrîkaya Başûr mir. Şûna wî desthilata Muhemmed Reza Pehlewî destpê kir.

## Çavkanî

Kategorî:Îranî
Kategorî:Jidayikbûn 1878
Kategorî:Mirin 1944
Kategorî:Serokwezîrên Îranê
Kategorî:Şah
Robert E. Howard

**Robert Ervin Howard** (jdb. 22ê kanûna paşîn a 1906 li Peaster, Teksas, DYA; m.11ê hezîrana 1936 li Cross Plains, Teksas, DYA) nivîskarekî amerîkan bû ku romanên fantezî, serpêhatî, tirsnak û her wiha ew gelek "western" jî nivîsand.

## Jiyan
Robert E. Howard kurê bijîşk Isaac Mordecai Howard û hevjîna wê Hester Howard (ku li ser paşnavê keçiktiyê Ervin dayîk bû) bû . Gava ku ew di nameyekê de ji edîtorê kovara Pulp Weird Tales re di sala 1931an de nivîsand ( wekî danasîna Pigeons fromm Hell ê hat çap kirin), bav û kalên wî bi gelemperî îrlandî bûn, li hêla din îngilîz, jî skotlendî ji cihên çiyayî û danîmarkî bûn .

Howard li gundewarê rojavaya Texsasê de mezin bû û çend rêwîtî pêk anî. Dema mezinbûnê , ew li zeviyên neftê yên herêmî xebitî, ku, li gorî vê namê, wî dît ku "jiyan dikare tiştek xirab be." Di zaroktiya xwe de jê re digot kurikek şerm û jar bû ku bi riya leşcîwaniyê serkeftand bedena û xwebaweriya xwe pêşve bibe.

Howard wek pembûvan, kowboy, firoşkar, di ofîsek parêzvanek de, wek erdpîv , û wekî rojnamevanek berî ku ew karibû xwe bi firotina çîrokên xwe li kovarên cûrbecûr ên pûlp, bi taybetî Weird Tales, Thrill Adventures, Argosy û Top-Notch , xwedî bike . Ew di 18 saliya xwe de çîroka xwe ya yekem Spear and Fang ji Weird Tales firot.

Howard jiyana xwe di 30 saliya xwe de bi xwekuştinê bi dawî kir. Gava dayika wî ya nexweş ket nav komayê û hêviya başbûnê jê re nemabû, ew ket hundurê otomobîla xwe û li rêça mala xwe de xwe bi guleyan kuşt .

## Çavkanî

Kategorî:Femînîstên amerîkî
Kategorî:Nivîskarên amerîkî