Mafên jinan li Kurdistanê

**Mafên jinan li Kurdistanê** behsa rewşa siyasî, civakî, aborî û hiqûqî ya jinan li herêmên niştecihbûna kurdan dike.

## Dîroka rewşa jinên kurd

Şerefxan, nivîskarekî sedsala 16an, gava li ser jinên sinifa kurd a serdest a wê demê radigihîne, dibêje ku jin ji jiyan û qada giştî û pêkanîna serweriyê hatine dûrxistin. Li gorî kevneşopiya îslamî, polîgamî serdest bû û jin di dema pevçûnên şer de wekî talana şer dihatin hesibandin. Lêbelê, nivîskar behsa sê jinên kurd jî dike, ku piştî mirina mêrên xwe bi demkî serwerî kirin, heya ku kurekî wan serwerî wergirt. Ewliya Çelebî di sedsala 17an de behsa vê yekê dike, ku destûr li jinên kurd nedihate dayîn ku bi tenê biçin bazarê, lê carinan diqewimî ku jinan desthilatdarî jî dikir. Jinên bi bandor di dîroka kurd a sedsalên dawî de di nav wan de ev in: Mîrbanû Adela Jaff, Mîrbanû Halîme ya Hekarî, Prenses Fatma, ku serokekî êla êzdî bû, an Mîrbanû Meryem a Nehrî, ku di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de bi Împeratoriya Rûsî re danûstandin kir.thumb|Mîrbanû EdulêDi civakên kurdî de, bi kevneşopî hin rêgezên taybetî hene, ku jinan dezavantaj dikin. Ev rêgez bi gelemperî li ser wê ramanê ne, ku jinên ku dikevin nav malbatekê wekî "biyanî" têne hesibandin û zayenda wan wekî tiştekî nediyar û xwedî potansiyelek gefxwar tê dîtin. Aliyekî girîng ê van kevneşopiyan, tercîhkirina zewacên bi pismaman re ye, bi taybetî bi pismamên bavê re. Zewacên bi vî rengî wekî "normek exlaqî" têne hesibandin, ji ber ku jinên ku ji heman koma nijadî ne, wekî "paktir" têne hesibandin. Ev tê wê wateyê, ku jinên ku ji malbata wan bi xwe ne, ji jinên ku ji derve tên, bêtir pêbawer û kêmtir gefxwar têne dîtin.thumb|Yekemîn bijîjkên jin ên destûrdar ên Hindistan, Sûriye û Japonyayê. Anandibai Joshee (Hindî), Kei Okami (Japonî), Sabat Islambooly (kurda cihû ji Sûriyê) - 10ê Cotmeha 1885anEv kevneşopî bandorek kûr li ser rewşa jinê di civakê de dikin. Ew xweseriya jinan sînordar dikin û avahiyên baviksalarî xurt dikin, û dikarin bibin sedema îzolasyona civakî jî, bi taybetî ji bo jinên ku ji derveyî malbatê dizewicin. Kevneşopên wekîno di hemî civakên kurdî de bi heman awayî hene û xurt in, lê ew bi demê re diguherin. Gelek jinên kurd bi awayekî aktîf ji bo mafên xwe têdikoşin û daxwaza guhertina van normên kevneşopî dikin.

Bi taybetî di nav kurdên ne-eşîrî de, zewacên cuda jî hene:

* Zewaca berdêlî an 'jin bi jin': Tê de du mêr her yek xwişk an keçekê 'diguhêrin'. Sedema vê bi gelemperî daxwaza teserûfa mehrê ye.
* Zewaca 'gaure bi piçûk': Di vê zewacê de, keçek ku hêj negihîştiye temenê zewacê, ji malbatekê re tê sozdan.
* Zewaca 'jin bi xwîn' in, ku tê de jinek tê zewicandin ji bo pêşîgirtina tolhildanê; lê belê, di nav hemû beşdaran de hestek şermê dimîne, ji ber ku li gorî şerîeta Îslamê ev yek ji cureyên xulamtiyê ye.

## Li gorî herêman
thumb|Leyla Zana, yekemîn jina kurd a ku ji bo parlamena Tirkiyê hate hilbijartin.

### Bakurê Kurdistanê
Li herêmên kurdî yên Tirkiyê, ji ber astengkirina rêveberiya xweser a kurdan, qanûnên tirkî derbas dibin. Lêbelê, bandora BDP, paşê HDP û îro Partiya DEMê li welêt, bûye sedema rewşên erênî. Bi vî awayî, li herêmên kurd du kes - jin û mêrek - ji bo heman posta şaredariyê (hevşaredariyê) namzed dibin, her çend qanûna şaredariyê ya tirkî vê yekê nas nake jî. Dîsa jî, tenê ji %79ê 97 şaredariyên ku BDPê di sala 2014an de bi dest xistibûn, serokatiya hevbeş a tevlihev hebû û tenê ji %24ê jinan wekî namzedên rastîn hatibûn destnîşankirin.

Di HDP û Partiya DEMê de jî serokatî ji aliyê jin û mêrekî tê meşandin (hevserokatî). Ji bilî vê, ew li Tirkiyê yekane partî yê xwedî kotaya jinan e. Guherîna civakî bi saya îdeolojiya femînîst a serokê girtî yê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) Abdullah Öcalan ve tê girêdan.

### Başûrê Kurdistanê
thumb|Pêşmergeya jin
Rewşa jinan di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de ji ya jinên Iraqê cuda ye. Di parlamena herêmî ya kurd de kotaya jinan ji %30 e (di parlamentoya neteweyî de kotaya jinan ji %25 e). Bi gelek însiyatîfên qanûnî, mafên jinan têne baştir kirin. Her çend hin meylên erênî di pêşkeftina mafên jinan de têne dîtin, lê rexne jî tê kirin, ku di pratîkê de ji bo jinan kêm guheriye. Bi beşdariya hikûmeta Hewlêrê, li gorî herêmnên din ên Iraqê, bêtir malên jinan û rêxistinên mafên jinan hatine damezrandin.

Her ku diçe bêtir rêxistinên kurd li dijî zordariya zayendî ya jinan têdikoşin, ku hewl didin mijaran ji tabûyan derxin, wek WADÎ an HAUKARI e.V, ICAHK, û her weha NWE.

### Rojavayê Kurdistanê
thumb|Endameke YPJê, ya ku li dijî DAIŞê şer kir (sal 2014)
Rojavaya Kurdistanê, ku di sala 2018an de navê wê wek Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê hate ragihandin, berevajî sîstemên siyasî yên derdorê ye. Di dema şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAIŞ) ya di nav şerê navxweyî yê Sûriyê de, bi taybetî şervanên kurd ên YPJê, di medyaya cîhanî de bal kişandin. Piştî ku kurdan DAIŞê bi alîkariya şervanên jin şikandin, di sala 2012an de li bajarê Kobanê şoreşek bi armanca avakirina demokrasiyeke wekhevîxwaz ragihandin. Ev yek bandorek erênî li ser rola jinan di civak, siyaset û artêşê de kir. Îro jin di hemû warên jiyanê de têne temsîlkirin.

Bandorên van pêşkeftinan avakirina gundê jinan Jinwar li nêzî bajarê Amûdê, atolyeyên jinan ên wekî li Hesekê û televîzyona jinan Jin TV ne. Sîstema siyasî li ser konfederalîzma demokratîk e, bi daxwaza ku demokrasiya bingehîn û ne dewletî be. Di hemû waran de kotaya jinan ji %40 e, ji bilî vê, ji bo her saziyekê binsaziyek din jî heye, ku tenê jin tê de organîze dibin. Hurmeta taybetî ya mafên jinan di peymana civakî de di madeya 26an de wiha tê xuyang kirin. Li gorî vê yekê, jin xwedî mafê beşdariya wekhev in di hemû warên jiyanê de (...) û bi xwe biryarê li ser mijarên xwe didin. Çavdêriya Mafên Mirovan a Sûriyê ji biryarnameya parêzgeha Hesekê diyar kir, ku divê jin û mêr "di hemû warên jiyana giştî û taybet de wekhev" bin.

### Rojhilata Kurdistanê
thumb|Graffitiyek ji bo bîranîna Jîna Emînî li Frankfurtê, Almanya
Li parêzgeha Kurdistanê ya Îranê qanûnên Komara Îslamî ya Îranê derbas dibin. Amnesty International di sala 2021an de ragihand, ku jin li Îranê di warê zewac, hevberdan û mîratê de, û di gihîştina bazara kar û postên siyasî de cudakariyê dibînin. Mînakî, jin nikarin ji bo serokatiyê namzed bibin û divê li cihên giştî li gorî koda cil û bergên tund tevbigerin. Ger qanûnên giştî werin binpêkirin, cezayên pere û girtinê yên giran li jinan têne birîn. Kesên ku ji aliyê polîsên exlaqî têne girtin, ên ku di sala 2005an de ji bo kontrolkirina koda cil û bergan hatine destnîşankirin, bi piranî jin in. Ew pir caran tundûtûjiyeke mezin bi kar tînin û jin carinan di encamê de jiyana xwe ji dest didin. Di îlona 2022an de, Jîna Emînî jî bi vî awayî hatibû kuştin. Mirina wê li bin dirûşma Jin, Jiyan, Azadîprotestoyeke mezin da destpê kirin, pêşî li herêmên kurdî, paşê li seranserê komarê û li hemû cîhanê.
## Çavkanî

Kategorî:Jin
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mafên jinan