open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thomas Hobbes

**Thomas Hobbes** (Zayîn 5'ê adarê 1588an li Wiltshire; mirin 4'ê berfanbarê 1679an li Hardwick Derbyshire) fîlozofekî emprîst û matematîknasekî Înglîzî ko bi berhema xweya navdar Leviathan tê nas kirine.

## Jiyan

Hobbes di sala 1588an de li bajarê n Malmesbury yê ko li Wiltshire hatiye dinê. Ew hîn ko çar salî bû dikarîye him binivise him jî hesaban bike û bo vê wek *Zarokê Nuwaze* dihatiye ditîn.
Dema ko ew hîn 14 salî bû li zanîngeha Oxfordê dest bi xwendine xweya ûniversîteyê kir. Li wir di navbera salên 1603-1607 an de wî li ser Mentiq û Fîzîkê xwend. Dema ko di zanîngehê de bû bi Yewnanî û Latinî jî hîn bû. Lê ew bihişkî li hembera şiroveyên teoriyê Aristotelesên çaxê xwe re der diket.

Wî hevotina xweya lisansê di sala 1608an de temam kir. Demekê kurt ew wek sekreter li ba fîlozofê Francis Bacon ma û bi wî re wergerên Latînî kirin. Baconê ko sazmanê emprîzma Înglîzî bû bandoreka mezin li ser Hobbes ber da. Demekê ko bo gerekê kurt çû bû Îtalyayê li bajarê Pisayê bi Galileo Galilei ve hevdu nas kirin. Wî hevdemên xwe René Descartes, Marin Mersenne û Pierre Gassendi ve jî hevdu nas kir.

Wexta ko wî berhema xweya bingeh Leviathan weşand, ji hêla dêrê û adelên oldar wek dijmin hat ditîn. Sedem ew bû ko wî di pirtûka xwe de behsa karakterên ateîst û rêşaş dikiribû. Ya rast li Ateîstekî pirtir Agnostîk bû.
Ew di 1679an de mir.

## Berhemên wî

* *Eight Books of the Peloponnesian Warre Written by [[Thucydides]] … Interpreted* (1629)
* *A Briefe of the Art of Rhetorique*, (1637)
* *Elements of Law* (1640)
* *Objectiones tertiae ad Cartesii Meditationes* (1641)
* *Of Libertie and Necessitie*, (1654)
* *Elementa Philosophiae* (Trilogie)
** *De Corpore* (1655)
** *De homine* (1658)
** *De Cive* (1642)
* *[[Leviathan]]* (1651)
* *Quadratura circuli, cubatio spherae, duplicatio cubi*, (1669)
* *A Dialogue between a Philosopher and a Student of the Common Laws of England* (1681)
* *Behemoth , the History of the Causes of the Civil-wars of England*, (1682)

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fizîknasên îngilîz
Kategorî:Fîlozofên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1588
Kategorî:Mirin 1679
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 17an
Clinton Davisson

**Clinton Joseph Davisson** (jdb.  li Bloomington, Illinois; m.  li Charlottesville, Virginia) fizîknasekî DYAyî bû. Sala 1937î bi tevî George Paget Thomson Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Piştî bidawîkirina dibistana bilind, sala 1902î de li zanîngeha Şîkago dest bi perwerdeya matematîk û fîzîkê dike. Salekê şûnde ji ber sedemên aborî bicih ve dîhêle. Li Bloomingtonê di fîrmayeke telefonê de dixebite. Ji ber ku nasên wî yê fizîknas hebûn û bala wê li ser fîzîkê bû, dîsa vedigere xwendinê. Li gelek zanîngehan dixwîne û dersê dide.

Di navasalên 1911-1917î de li beşa fîzîkê ya Carnegie Institute of Technology li Pittsburgh dersdariyê dike. Wekî endazyar di dema şerê cîhanê yê yekemîn de li Western Electric Company *(paşê dibe Bell Telephone Laboratory)* dixebite. 29 salan li wir dixebite û ji wir begtiya kedkariyê (teqawut) digire. Di nava salên 1947-1949î de dîsa wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Virginiayê dixebite.

Sala 1911î evînmarî dibe (dizewice) û çar zarokên wî çêdibin.

## Xebat û girîngî

Wî gelek lêkolîn li ser pêlên materyalan kiriye û bi tevî Lester Germer dîfraksiyona elektronan eşkere kirine. Bi hevre rêbaza analîzê ya bi navê LEED avakirine ku îro jî gelel bikêr e. Nîvê xelata wan jî ji George Paget Thomson re hatiye dayîn.

## Xelat û paye

* Xelata Comstock, National Academy of Sciences, 1928
* Elliott-Cresson-Medaille, Franklin Institute, 1931
* Hughes-Medaille, Royal Society, 1935
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1937
* Alumni-Medaille der University of Chicago, 1941
* Doktoriya şerefê ya Purdue University, Princeton University, zanîngeha Lyon û ya Colby College

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
George Paget Thomson

**Sir** **George Paget Thomson** FRS (jdb. 3ê gulanê 1892 li Cambridge; m. 10ê îlonê 1975 li Cambridge) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1937î bi tevî Clinton Davisson Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

## Jînenîgarî

Li malbateke fîzîkhez tê jiyanê. Bavê wî Sir Joseph John Thomson di sala 1906î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Ew li cem bavê xwe li zanîngeha Cambridge dixwîne. Di dema şerê cîhanê yê yekemîn de ew li artêşa Brîtanyayê leşker e û li wir li ser aerodînamîka balafiran dixebite. Li gelek zanîngehan perwerdeyê dibîne û tevlî lêkolînan dibe. Sala 1927î bêî Clinton Davisson bandora elektronên krîstalan keşfdike.

Di nava salên 1940-1941î de tevlê xebatên çêkirina atombombeê dibe. Piştî şerêcîhanê yê duyemîn bi giranî li ser bikaranîna atomenerjîyê radiweste. Di nava salên 1952-1962 li Corpus Christi College a li Cambridgeê ye.

## Xelat û paye

* Sala 1949, Xelata Royal Medal a Royal Society werdigire.

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1892
Kategorî:Mirin 1975
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Ernest Lawrence

thumb|rast|Ernest Lawrence
**Ernest Orlando Lawrence** (jdb. 8ê tebaxê 1901 li Canton/South Dakota; m. 27ê tebaxê 1958 li Palo Alto, California) fizîknasekî navdar ê DYAyî bû. Sala 1939î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Di malbateke bingeh-Norwegî de hatiye jiyanê. Piştî bidawîkirina dibistana bilind St. Olaf Collegeê, sala 1919î li zanîngeha Dakota dest bi perwerdeya kîmyayê dike û sala 1922î dîplomê digire. Mastera xwe li zanîngeha Minnesota dide û sala 1923î bo perwerdeya fîzîkê diçe zanîngeha Chicagoyê. Perwerdeya fîzîkê sala 1925î de li zanîngeha Yale bidawî dike. Sala 1936î e dibe profesor û heman salê dest bi dîrektoriya laboratûara tîrêjên manyetîkî dike.

Sala 1932î evînmarî dibe (dizeweice) û 6 zarokên wî çêdibin. Sala 1958î li Palo Alto jiyana xwe jidestdide.

## Xebat û girîngiya Lawrence

Sala 1929î keşfa sîklotronê dike. Sala 1941ê bo cara pêşîn tîrêjên kozmîk dipîve. Li ser vîrusa kanserê hin lêkolînan dike. Di dema şerê cîhanê yê duyemîn de, li ser atombombeyê dixebite.

Wî ji fîzîka ceribandinê hezdikir. Xwedî biryardayiyên pêşîn nebû, dihîşt ku bi ceribandinan bigihîje biryaran. Wî elementên radyoaktîv di mercên laboratûarê de vedîtiye. Navê wê jî wekî 103emîn element, Lawrencium (Lr) pêvekiriye.

## Xelat û paye

* Elliott-Cresson-Medaille, Franklin Institute
* Xelata Comstock, National Academy of Sciences
* Hughes-Medaille, Royal Society
* Duddell-Medaille, Royal Physical Society
* Faraday-Medaille
* Xelata-Enrico-Fermi
* Medal for Merit
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1939
* Nîşana fermî ya şerefê
* 14 Doktoriyên şerefê

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1901
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Mirin 1958
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Otto Stern

**Otto Stern** (jdb.  li Sohrau / Oberschlesien; m.  li Berkeley) fizîknasekî DYAyî yê bingeh-Alman bû. Sala 1943'î Xelata Nobel a fizîkê wergirtiye.

Perwerdeya xwe li zanîngeha Breslau bidawîkiriye. Li zanîngeha Rostockê dersdarî kiriye. Li zanîngeha Hamburgê li ser fizîkî kîmyayê xebat kiriye. Bi hatina desthilatiyê ya Nazîyan diçe DYAyê û li wir bicih dibe. Li zanîngeha California dersdariyê dike.

Di bipêşxistina rêbaza molekûlar Ray de xwedî rolekî girîng e. Pîvandina atomîk manyetîk, tevgera manyetîk a protonê hwd di gelek lêkolîn û destkeftiyan de keda wî heye.

Kategorî:Alman
Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1888
Kategorî:Mirin 1969
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Susan George

**Susan George** ( jdb. 29ê hezîrana 1934 li Akron, Ohio, DYA) zanîsta polîtîkayê, nîvîskar û çalakvaneka mafê mirovan a bingeh Fransî ya DYAyê ye
 
Yek ji damezrênerên ATTACê ye. Li ser mijarên wekî cîhana III., parastina sirûştê, globalîzm û lêgerîna fîlozofiyeke nû ya gerdûnî radiweste. Bi tundî li dijî polîtîkayên globaliyê derdikeve. Di nava salên 1990-1995'î de endameka Greenpeace bû. Di nava salên 1999-2006'î de serokatiya ATTACê jî kiriye.

Rexne li mîsyona IMF û Banka Cîhanê digire. Li ser ji nû ve bipêşketina paşverûtiya olan pirtûkan dinivîsîne. Wê perwerdeya zanînên polîtîk û wêjeya Fransî dîtiye.

## Berhem

* *How the Other Half Dies* - Nîva din a cîhanê çawa dimire, (Penguin) 1976. Çapa nû1986, 1991, ISBN 0-14-013569-3; ISBN 3-88022-179-0 (Analîzek li ser birçîbûna giştî.)

* *A Fate Worse Than Debt* (Penguin) 1988 ISBN 0-14-022789-X;

* *The Debt Boomerang* (Pluto Press) 1992 ISBN 0-7453-0594-6 (li ser denydarkirina cîhana III. û ziyanên wê radiweste)

* *The Lugano Report: On Preserving Capitalism in the 21st Century* 1999 ISBN 0-7453-1532-1;

* *WTO: Demokrasî ya Drakûla. Bo sazûmaniyeke dadperwer a cîhanê*, Vsa, 2002, ISBN 3-87975-871-9

* *Biguherîne! Destepirtûkek bo çareserkirina tevlîheviya polîtîk.*, Droemer/Knaur, 2006 ISBN 3-426-27382-9

* Bandora Bumerang (L’effet boomerang, (1992)

* Globaliya lîberal (La mondialisation libérale 2002)

* Cîhaneke din gengaz e (Un autre monde est possible si... (2004)

* Em gelên Ewropayî (Nous peuples d'Europe (2005)

* Ramana dîlgirtî (La pensée enchaînée ( 2007)

Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Kategorî:Siyasetnas
Wolfgang Pauli

thumb|Wolfgang Pauli
**Wolfgang Ernst Pauli** (jdb. 25'ê avrêlê 1900 li Viyen, Austriya – m. 15'ê berfanbarê 1958 li Zürich), yek ji navdartirîn fîzîknasên sedsala 20emîn e. Mirov dikare wî him wekî Austriyayî, him jî Swîsreyî bijimêrê. Sala 1945'î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Perwerdeya xwe li Münchenê bidawîdike û sala 1928'î de wekî profesor li Polîteknîka Federal a Zürichê dest bi kar dike. Ji sala 1940'î heya 1946'î li Princetonê dixebite, dersdariyê dike. Ew jî yek ji avakerên angaşta qûantan e. Bi navê Prînsîba Pauli prînsîbekê li zanîna fîzikê zêde dike. Gorî vî prînsîbê di heman dem û cihê de nikare du tişt li cihekê valahiyê de hebe. Sala 1931î bi bi di tesbîtkirina teorîk a hebûna neutronan de cih digire.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1900
Kategorî:Mirin 1958
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
John C. Mather

**John Cromwell Mather** (jdb. 27ê tebaxê 1946 li Roanoke, Virginia) stêrfîzîknasekî DYAyî ye. Sala 2006î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Ew li NASAyê dixebite û peywirdariya wî li wir, astrofîzîknasî ye. Li ser radyasyonên pêlên paşîn ên kozmîk, mîkropêl hwd lêkolîn kiriye û gelek teorî pêşkêş kiriye. Heman tevlîheviya bedena reş a kozmozê û radyasyona pêlên paşîn tesbît kiriye.

## Xelat û paye

* 1993 Xelata Dannie-Heineman bo stêrfîzîkê
* 2006 Xelata Gruber bo gerdûnnasî
* 2006 Xelata Nobel a fîzîkê

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stêrfîzîknas
Kategorî:Stêrnasên amerîkî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Attac

**attac** (bi fransî: *association pour une taxation des transactions financières pour l'aide aux citoyens*, bi kurdî:*Yekîtiyê bo bêşdanînê kirariyên fînansiyê bo karê hevwelatiyan*) kurtenavê rêxistineke li dijî globaliyê ya navneteweyî ye.

Di 3ê hezîranê 1998î de li Fransayê hatiye damezirandin. Fikra rêxistineke bi vî rengî ji nivîsarek Ignacio Ramonet a ku di kanûna pêşîn a 1997î de li Le Monde diplomatiqueyê weşandibû hatiye wergirtin. Rêxistinê îro xwe li 50 welatî (pirranî Ewropa) birêxistin kiriye. Li dora 90.000î endamên wê hene. Hin rêxistinên ku bi heman armancî hatine damezrandin jî paşê yan tevlî attacê bûne, yan jî bi hev re dixebitin.

Rêxistin bi rêbazên aştiyane li dijî globalîzmê derdikeve. Herwekî politîkayên welatên mezin ên derbarê Cîhana III., IMF, Bankaya Cîhanê, sirûşt hwd bi raya giştî dide zanîn. Dixwaze bi hêza rêxistinbûyîna xwe û medyayê bandorekê li ser van polîtîkayan bike.

## Mijara xebatên attacê

* Kontrola demokratîk li ser Fînansbazar
* Baceke navneteweyî
* Fairer Handel ango Destê azad
* Garantîkirina sazûmaniya sosyal
* Pûçkirina bacên ne-mafdar
* Globalî û Ekolojî
* Globalî û şer
* Azadiya agahîgirtinê û agahiyên berfireh ên azad
* Mijara firotina dewlemendiya dewletê bo fîrmayan û li dijî derketina wan
* Hevyekiya cînsan (mêr û jin)
* Mîgrasyon (Hindikayî)
* Binavkirinên alfabetîk ên zanistiya sosyalekonomiyê
* Konzûm- & Rexneya Konsernan
* Neolîberalîzm
* Bandora YE yê

Kategorî:Avabûnên 1998an li Fransayê
Kategorî:Parastina xwezayê
Kategorî:Rexnegirtina globaliyê
Kategorî:Rêxistin
Kategorî:Rêxistinên ku di 1998an de hatine avakirin
Kategorî:Tevgera politîk
Champagne-Ardenne

**Champagne-Ardenne** () yek ji herêmên Fransayê ko li bakor rohelata welatê dikeveye. Serbajarê herêmê Châlons-en-Champagne e jî yê herî mezin Reims e.

## Erdnîgarî
Herêma Champagne-Ardenne li bakur rojhelata Fransayê dimê ye. Ew li bakur bi Belçîkayê û li rojhelat bi Lorraine û Franche-Comté ve tê sînor kirin. Li başûr ew digêhê herêma Burgund û li rojavaya wêyê jî herêmên Île-de-France û Picardie hene.

Çemê Seine bi çend milên xweyên wek ve li ser axên wê diherike. Li bakura wê çiyayên ko navê xwe danî wê, çiyayên Ardenê dimên.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1956an li Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1956an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2015an de hilweşiyan
Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Provence-Alpes-Côte d'Azur

**Provence-Alpes-Côte d'Azur** (bixwîne: Provens Alp Kotdazûr) yek ji herêmên Fransayê ko li beravên Deryaya Navîn li başûra welatê dikeve.
Serbajarê herêmê Marseille e. Ew ji Départementên Alpes-de-Haute-Provence, Alpes-Maritimes, Bouches-du-Rhône, Hautes-Alpes, Var û Vaucluse pêk tê.

## Erdnîgarî

Ew herêma li başûr bi Deryaya Navîn, li rohelat bi Îtalya li roava jî bi deltayê devê çemê Rhône tê sînor kirin. Li bakur herêma Rhône-Alpes ko bi çiyayên Alpan li hev vediqetin dimê.
Côte d’Azur (bi kurdî: Beravên Heşîn) ew navê beravên Fransayê ko li vir ber Deryaya Navîn dimê ne. Ew li Fransî wek Riviera tê nav kirin.

Kategorî:Başûrê Fransayê
Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Pîkardî

**Picardie** yek ji herêmên Fransayê ye.Ew li bakura welata Fransayê dikeve û ji Départementên Aisne, Oise û Somme pêk tê. Serajarê herêmê Amiens e.

## Erdnîgarî

Ew li bakura Fransayê dorî seateke bi otomobîlê ji Parisê dûr e.

Sînorên wê bi Departmanên Nord-Pas-de-Calais, Champagne-Ardenne, Ile-de-France û Haute-Normandie ve û bi dewleta Belçîka û Okyanûsa Atlantîk ve hene.

Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
John L. Hall

**John Lewis "Jan" Hall** (jdb. 21ê tebaxê 1934 li Denver, Kolorado, DYA) fîzîknasekî navdar ê DYAyî ye. Sala 2005î bi tevî Roy J. Glauber û Theodor W. Hänsch Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Li Carnegie Institute of Technology a li Pittsburgh dixwîne. Sala 1958î mastera xwe dide û perwerdeya xwe ya fîzîkê di sala 1961î de bidawî dike. Sala 1964î li zanîngeha Koloradoyê dest bi kar dike. Ew endamekî National Academy of Sciences e.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Auvergne

**Auvergne** (bixwîne: *Ovoxn*; bi oksîtanî: *Auvèrnhe* yan *Auvèrnha*) yek ji herêmên Fransayê ye. Ew bi Départementên Puy-de-Dôme, Cantal, Haute-Loire û Allier tê parvekirin. Li wir derve zimanê fransî devokekî zimanê oksîtanî yê wek *auvergnatî* navkirî tê axaftin.

## Girêdanên derve

* 2600 wêne ji Auvergne

Kategorî:Auvergne-Rhône-Alpes
Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Roy J. Glauber

**Roy Jay Glauber** (jdb.  li New York City, New York, DYA) fîzîknasekî DYAyî ye. Di Sala 2005î bi tevî John L. Hall û Theodor W. Hänsch Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Li dibistana bilind a navdar Bronx High School of Science xwendiye. Hêj di ciwaniya xwe de spektroskopeke pêşketî çêkiriye û di klûbên astronomîyan de cih girtiye. Sala 1941î li zanîngeha Harvard a li Cambridgeê dest bi perwerdeyê dike. Di demên şerê cîhanê yê duyem de, ew bi fîzîka teorîk ve bilîdibe. Di gelek komên lêkolînan de aktîv e û di warê pîvandina nirxên fîzîkê de xwedî cihekê bilind e.

Ji sala 1950î virde bala xwe berdide lazeran, Sala 1976î dibe profesor. Ji 1988î virde li Zanîngeha Arîzonayê dixebite.

Ji sala 1960î zewiciye û du zarokên wî hene.

## Xebat û girîngî

Li ser optîka qûantan lêkolîn kiriye. Bi navê Angaşta Glauber angaştek wî yê li ser bandora materyalên zêde bi enerjî heye.

## Xelat û paye

* 1996 Xelata Dannie-Heineman.
* 2005 Xelata Nobel a fîzîkê

## Berhem (bi îngîlîzî)

* *Quantum Theory of Optical Coherence : selected papers and lectures*. Wiley-VCH, Weinheim 2007. (Berhevkirinek ji weşandinên wî yên girîng ji 1963 heya 1999.)
* The quantum theory of optical coherence. *Physical Review*, Bd.130, 1963, S.2529
* Theory of high energy hadron-nucleus collisions. *3. International Conference of High Energy Physics and Nuclear Structure 1969*. S.207

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Mirin 2018
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Frank Wilczek

**Frank Anthony Wilczek** (jdb.  li New York) fizîknasekî DYAyî ye. Sala 2004î bi tevî David Gross û David Politzer Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

## Jînenîgarî

Bavê wî Polonî û diya wî jî Îtalî ye. Sala 1970î perwerdeya xwe ya li ser matematîkê li Şîkago bidawî dike. Sala 1974î doktoraya xwe li zanîngeha Princeton digire. Ji sala 1974î heya 1981 û ji 1989 heya 2000î li heman zanîngehê wekî profesor dersê dide. Di heman pêvajoyan de carnan li zanîngeha California jî dersdarî kiriye. Ji sala 2000î virde li Massachusetts Institute of Technology dixebite. Endamê gelek civakên fîzîk û matematîkê ye.

## Xebat û girîngiya Wilczek

Sala 1973î bi tevî David Gross li ser qûarkan lêkolînên mezin dikin û gelek pêşketinan pêk tînin. Gavekî mezin berî bi nasîna cîhana Qûantenkromodînamîkê dikin.

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mizgefta Mezin a Amedê

thumb|250px|Mizgefta Mezin a Amedê
**Mizgefta Mezin** an jî **Mizgefta Bilind** (bi tirkî: *Cami-i Kebîr*, *Ulu Camii*) navê mizgefteke navdar a Amedê yê. Li ser bedena Amedê hatiye avakirin. Mizgefta herî kevn a li Bakurê Kurdistanê ye.

Gorî dîroka Osmaniyan ev mizgeft berê dêr bûye û wergerandine mizgeftê. Bi texmînî di sala 639'î de ji dêrê wergerandine mizgeftê. Lê mêjûyê avakirina wê nayê zanîn. Nêzîkî Deriyê Mêrdînê ye.

Ji aliyê mîrên Kurdistanê ve gelek caran hatiye nûkirin. Gorî baweriya Îslamê pêncemîn mizgefta pîroz e. Mizgeft gorî mezheba Şafî hatiye temîrkirin. Kevirên bi nirx ên ji Rihayê anîne hatine bikaranîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avahiyên di 1092an de hatine xilaskirin
Kategorî:Mizgeftên Amedê
Kategorî:Sûr
Mizgefta Safa

thumb|Mizgefta Safa
**Mizgefta Palo**, **Mizgefta Safa** mizgeftek li Amedê ye. Di dema dewleta Kurd Mervanî de ji nû ve hatiye çêkirin.

Bingeha camiyê gelek kevn e û berê li heman cihê avahiyeke pîroz a Zerdeştî hebûye. Li nêzîkê mizgeftê goristana bijîşk Muslîhîddînê Larî heye. Heya demên dawiyê mînareya wê dihatibûye pêçandin.

## Çavkanî

Kategorî:Mizgeftên kurdan
Kategorî:Mizgeftên Amedê
Kategorî:Mizgeftên Kurdistanê
Mizgefta Behram

thumb|Mizgefta Behram
**Mizgefta Behram** *(bilêvkirina [[romî]]: Behram Paşa Camii)*, yek ji mizgeftên li Amedê ye.

Bingeha wê gelek kevn e. Beriya hatina artêşên Ereb bo belavkirina ola Îslamê, avahiyeke pîroz ê Zerdeştî bûye. Gelek caran hatiye nûkirin. Di dema dewletên Kurd Erdelan û Mervanî de temîrên mezin dîtiye. Tê texmîn kirin ku navê wê ji kesê ku ew daye nûkirin tê û berê tiştekê din bûye. Gorî dîroka fermî ya dewleta Tirk, ew kesa waliyeke Osmanî bûye. Lê tê zanîn ku Osmaniyan pirranî dêr werdigerandibûne mizgeftan û bo temîrên wiha ewçend dirav terxan nedikiribûne.

Di çêkirin û nexşandina mizgeftê de xêzên kurdî gelek balkêş in. Bandora arkîtektiya Roma jî herwiha heye. Mînbera wê ji kevirên yekpar hatiye çêkirin. Xwedî qûbbeyek e. Di 5'ê gulanê 1828'î de brûskê li mizgeftê daye. Temîrkirina mizgeftê ya dawî di sala 1930'î de hatiye kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Mizgeftên Amedê
Dêra Meryemê, Amed

thumb|Dêra Meryemê
**Dêra Meryemê** an **Dêra Dayika Meryem** an jî **Dêra Dayîka Meryem a Qedîm a Suryaniyan (Mor Yaqûb)** (bi suryani: ܐ ܕܝܠܕܬ ܐܠܗܐ, *`Idto d-Yoldat Aloho*; bi tirkî: *Meryem Ana Kilisesi*) dêreke suryaniyên ortodoks e li hundira Sûra Amedê ye.

Tê texmînkirin ku di sedsala 3'an hatiye çêkirin; dîroka wê heya sedsala sêyem tê zanîn. Bi arkîtektiya romayî û bîzansî hatiye çêkirin. Di nava baxçeyê dêrê de goristanên gelek oldaran hene.

Tê zanîn ku berê jî wekî perestgeh hatiye bikaranîn. Patrîkê 2'yem Yaqûb ku ji Dêra Zehferana Mêrdînê hatiye, heta sala 1871'ê ku koça dawîn kiriye, li vir jiyaye. Di wê serdemê de ev dêr wekî navenda patrîkiyê jî hatiye bikaranîn. Koma avahiyan ku kevirtraşan hemû hunerên xwe di çêkirina wê de bi kar anîne, ji beşên mîna; qada pîroz a Mor Yaqûb, çar hewş, dîwanxane û lojmanan pêk tê. Dêr çend caran şewitiye, hilweşiyaye, gelek caran hatiye tamîrkirin. Ev dêr ji hêla suryaniyên ku bi zimanê Hz. Îsa îbadeta xwe dikin ve hê jî tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Dêrên suryaniyan
Kategorî:Dêrên Amedê
Percy Williams Bridgman

thumb|220px|Percy Williams Bridgman
**Percy Williams Bridgman** (jdb.  li Cambridge, Massachusetts; m.  li Randolph, Nû Hampshire) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1946î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Sala 1900î dest bi perwerdeya fîzîkê li Zanîngeha Harvardê dike. Sala 1905î dest bi lêkolînên li ser termodînamîka materyalên di bin mezin-barê de ne dike. Sala 1908î doktoriya fîzîkê digire. Li heman zanîngehê heya sala 1954î dixebite. Ji sala 1910î pê ve dersdariyê dike. Sala 1919î asîstentprofesor û sala 1926î de jî dibe profesorê matematîk û fîlozofiya xwezayê.

Bandora xwe wekî Robert Oppenheimer, li gelekan kiriye. Sala 1912î evînmarî dibe (dizewice). Hevalê yek ji mezinên rêbaza tevgerzaniyê B. F. Skinner bûye.

Bridgman ji gelek cihan doktoriya şerefê wergirtiye:

* Stevens Institute (1934)
* Harvard (1939)
* Brooklyn Polytechnic (1941)
* Princeton (1950)
* Parîs (1950)
* Yale (1951)

## Xelatên wî

* Rumford-Medaille a American Academy of Arts and Sciences
* Cresson-Medaille a Franklin Instituts
* Roozeboom-Medaille a Akademiya zanistiyê ya keyaniya Holenda
* Comstock Prize a National Academy of Sciences
* New York Award a Research Corporation.
* Endamtiya Royal Society û endamtiya şerefê ya Physical Society (London). Ji ber nearamiya giran a nexweşiya şêrpenceyê dawî li jiyana xwe dide.

## Berhem (li kurdî nehatine wergerandin)

* Dimensional Analysis ISBN 0-404-14774-7
* The Logic of Modern Physics (1927); )
* The Physics of High Pressure (1931)
* The Thermodynamics of Electrical Phenomena in Metals (1934)
* The Nature of Physical Theory (1936)
* The Intelligent Individual and Society (1938)
* Nature of Thermodynamics (1941)
* Reflections of a Physicist (1955)
* The Way Things Are (1961)

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Theodor W. Hänsch

**Theodor Wolfgang Hänsch**, bi kurtî *Ted Hänsch*, (jdb.  li Heidelberg) fîzîknas û gerînendeyê Max-Planck-Institut bo optîka qûantan a li Garching a li cem Munîhê ye.

Sala 2005î bi tevî John L. Hall û Roy J. Glauber (herdu jî DYAyî ne) Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Sala 1969î li zanîngeha Ruprecht-Karls-Universität Heidelbergê perwerdeya xwe bidawîdike. Doktoraya xwe li ser bandora du kanên lazerê ya li ser atomên neonê dide. Di akademiyeke bo NATOyê de dixebite. Li DYAyê li ser fîzîka lazeran dixebite û lêkolînan dike. Endamê akademiya zanistiyê ya Bayern e. Herwekî endamê gelek akademiyên matematîk û zanînên xwezayî ye.

## Xebat û girîngî

Di ciwaniya xwe de bala xwe dabûye fîzîka lazeran û qûantan. Li pîvandina tîrêj û bandora lazeran geriyaye û spektroskopiya lazerê bipêşxistiye. Li ser cemedkirina lazerî, neutron û protonan jî lêkolînên wî gelek in.

## Xelat û paye

* 1973 *California Scientist of the Year* (Zanistê salê ya California; bi tevî Arthur L. Schawlow)
* 1979 Xelata Otto-Klung-Weberbank
* 1988 Xelata Gottfried-Wilhelm-Leibniz a Civaka lêkolînan a Alman
* 1989 Xelata navneteweyî ya Key Faysal ê Ereb
* 2000 Stern-Gerlach-Medaille a Civaka lêkolînan a Alman
* 1998 û 2000 Xelata Philip Morris a lêgerînan
* 2002 Xelata Alfried Krupp a zanistiyê
* 2003 Nişaneya fermî ya şerefê, 1emîn payebilindî ya Almanya
* 2003 Bayerischer Maximiliansorden für Wissenschaft und Kunst
* 2005 Xelata Otto Hahn
* 2005 Frederic Ives Medal a Optical Society of America
* 2005 Xelata Nobel a fîzîkê
* 2005 Nîşaneya Bambi a kategoriya zanistiyê
* 2006 Doktoriya şerefê ya zanîngeha azad a Berlînê
* 2006 Nîşaneya şerefî ya herî mezin a Almanyayê
* 2006 Endamtiya akdemiya Papa
* 2006 Endamtiya akademiya lêgerinên xwezayî ya Leopoldina
* 2006 Endamtiya Académie des sciences, Parîs
* 2006 Doktoriya şerefê ya zanîngeha St Andrews
* 2006 Xelata Carl Friedrich von Siemens
* 2006 Hevwelatiya şerefê ya Garching
* 2006 Hevwelatiya şerefê ya Florenz

Kategorî:Fizîknasên alman
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
David J. Gross

**David Jonathan Gross** (jdb.  li Washington D.C., DYA) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 2004î bi tevî Frank Wilczek û David Politzer Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

Li Îsraêlê, li zanîngeha Tel Avîvê perwerdeya xwe bidawî dike. Doktoriya xwe li zanîngeha Kalîforniya digire.

Sala 1973î bi tevî Frank Wilczek li ser qûarkan xebat û lêkolînan dike. Bi hev re gavekê mezin berî bi avakirina Qûantenkromodînamîkê (QCD) avêjin. Herwekî David Politzer jî di vî warî xwedî roleke mezin e. Dîsa ew bi tevî Jeff Harvey, Emil Martinec û Ryan Rohm angaşteke bi navê *Heterotîk String* avadike.

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Edward Appleton

**Sir Edward Victor Appleton** GBE KCB FRS (jdb. 6ê îlonê 1892 li Bradford; m. 21ê nîsanê 1965 li Edinburgh) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1947î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.

Dema ji peywirdariya xwe ya di şerê cîhanê yê yekemîn de vedigere, di sala 1920î de wekî asîstentekî fîzîka ceribandinê li Laboratiwara Cavendishê (*Cavendish Laboratory*) dixebite. Di nava salên 1924 û 1936î de li zanînegha Londonê profesoriyê dike. Dûv re jî li li zanîngeha Cambridgeyê profesoriya fîlozofiya xwezayê dike.

Sala 1924î keşfa ji nû ve vedîtin û bipêşxistina lêkolînên li ser iyonosferê dike. Ew bi pêlên radyoyê hin ceribandinan li ser iyonosferê dike.

Di nava salên 1939 û 1949 li Beşa Lêkolîna Zanistî û Endustriyî (*Department of Scientific and Industrial Research*) dixebite. Sala 1941 dibe begê kedkariyê (teqawut dibe).

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Fizîknasên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1892
Kategorî:Mirin 1965
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Sên (çem)

**Çemê Sên**, bi fransî: **La Seine**  (keltî: *Sequana*) çemekî li bakura Fransayê ye. Ew ji herêma Burgundê nêzî Dijonê dizê, ji rohelat de berve rojava diherike û li Le Havre jî teva Manşê dibe. Bi 776 km dirêjahiya xwe ew sêyem dirêjtir çemê Fransayê ye.

Ew çemên girîngên ko li ser rûbarî wî çêbûnî Paris, Troyes û Rouen in.

Beravên wî yên di Parîsê de ji hêlê UNESCO de wek Mîratên Dinê tê hesandin. Hin milên wêyên girîng li rojhelat Aube , Marne û Oise û li başûr Yonne û Eure ne. Hin çemên dinên ko teva wî dibin Loing, Essonne, Epte, Andelle, Risle ne.
Ew bi kanalan Schelde, Maas, Rhein, Saône û Loire ve hatiye girêdane. Ew xwe li ser Normandie bi rûbarê xwe pir badida. Di rûbara wî de heta 560 km mirov dikare bi keştiyan here.
[thumb|rast|250px|Seine ji Dijon der tê di Parisê re radibore û tala [Manşê dibe.]]

Seine heta 1968ê navê Departmaneka bû jî lê ew ji pê re wek Paris (75), Hauts-de-Seine (92), Seine-Saint-Denis (93) û Val-de-Marne (94) hate kirina 4 paran.

## Mijarên têkildar
* Garon
* Ron

## Çavkanî

Kategorî:Çem
Kategorî:Çemên Fransayê
Kategorî:Fransa
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Fransayê
Türk Solu

**Türk Solu** ("Çepa Tirk") navê rojnameyeke hefteyî ya li Tirkiyê weşanê dike ye, lê ehleqa wê bi çepan tune ye.

Bi navê *Fehmi Özgür Erdem* kesekî ev rojname bo cara pêşîn di sala 2002'î de derxistiye. Rojname xwe wekî çepgîr, Kemalîst, û neteweperwer dide nîşandan. Behsa nîjada Tirk dike û dinivîsîne ku Tirk ji hemî gelan hêjatir in. Ew di weşanên xwe de riya Nazîyan dişopînin. Hebûna Kurd û hindikayiyên li Tirkiyê bi nêrînên faşist û nîjadperest dinirxîne.

## Kampanyaya Türk Solu li dijî kurdan

Kampayayek dide meşandin ku tirk dijminahiya kurdan bikin, têkilî bi kurdan re daneynin. Herwiha bi kurdan re danûstendinê nekin, xaniyan nedin wan, xwarinên kurdan nexwin hwd. Rojname ji aliyê pirraniya çepgîrên Tirkiyê ve wekî alaveke *dewleta kûr* tê dîtin. Gorî wan ev devedor, rola *Rojnameya [[Aydınlık]]* ya ku wekî rojname û rêxistinek xwe di salên 1960-1980'î de birêxistin kiribû dilîze. Li provokasyon û berhevkirina agahiyan bo sîxuriya Romê digere.

Rojname xwedî lo dora 10.000 tîrajî ye. Hin ji navên (an kodnav) ku di kovarê de dinivîsînin Yekta Güngör Özden, Prof. Dr. Türkkaya Ataöv, İlyas Salman hwd.

## Girêdanên derve

* Malpera Türk Solu (bi zimanê Romî) 

Kategorî:Avabûnên 2002an li Tirkiyeyê
Kategorî:Neteweperweriya tirkî
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Kategorî:Sosyalîzm li Tirkiyeyê
Kategorî:Şerê psîkolojîk
Limousin

**Limousin** (, bi oksîtanî: *Lemosin* ) yek ji herêmên Fransayê ku li navendê Fransayê ketî ye. Ew ji departmenên Corrèze, Creuse û Haute-Vienne de pêk tê. Bajarê sereke Limoges e û ew ji 800.000 kesî ku li ser 16.942 km² dijî ye, pê tê.

## Erdnîgarî
Çemê herî girîng ê wê herêmê Vienne e û Limoges jî li ser rûbarî çê bûye.

## Gel
Ji bilî zimanê fransî li wir zimanê oksîtanî jî dihat axaftin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1956an li Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1956an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2015an de hilweşiyan
Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Patrick Blackett

**Patrick Maynard Stuart Blackett, Baron Blackett** OM CH FRS (jdb.  li London, Brîtanya; m.  li London) fîzîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1948î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Li dibistana Royal Naval College a Dartmouth û Osborne dixwîne û tevlî artêşê dibe. Li Cambridge, Göttingen perwerdeya fîzîkê dibîne. Sala 1933î dibe profesor.

Bi destpêkirina şerê cîhanê yê duyem, dîsa vedigere artêşê û wekî gerînendeyê zanyarî yê hêzên hewayî dixebite. Li ser U-Boot û Antî U-Bootan lêkolînan dike. Ji bo artêşa Brîtanî li çekên nû digere.

Sala 1953î Blackett dibe dekanê fakûlteya fîzîkê ya Imperial College of Science and Technology a Londonê. Îro ev dibistan bi navê wî tê binavkirin. Di nava salên 1965 heya 1970 Blackett, serokê Royal Society bû.

Sala 1969 ew payeya Baron werdigire. Sala 1924î dizewice.thumb|Patrick Blackett|çep
## Xebat û girîngiya wî

Bingeha lêkolînên wî pirranî bipêşxistina çekên nûjen bo artêşê bû. Sala 1933î elektronan ji hev cuda dike. Elektronên pozîtîv û yên negatîv li hev kom dike. Li ser fîzîka parçeyan û dijî parçeyan lêkolînan dike. Herwiha ew jî li ser fîzîka dendikî radiwestiyabûye.

Piştî şerê duyem bala xwe berdide tîrêjên kozmîk. Sala 1948î li ser spekûlasyonên îzotropîya tîrêjên kozmîk û manyetîka wan radiweste.

Blackett di ciwaniya xwe de bi polîtîkayê re jî bilîbûye. Di nava komên çepgir û paşê jî di nava refên *Partiya Karkeran* de cihgirtiye. Berevaniya sosyalîzmê kiriye.

## Xelat û paye

* Royal Medal a Royal Society, 1940
* American Medal for Merit (ji bo xebatên birêvebirina şerê U-Bootan), 1946
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1948

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Cecil Powell

**Cecil Frank Powell** FRS (jdb. 5ê kanûna pêşîn 1903 li Tonbridge/Kent; m. 9ê tebaxê 1969 li Bellano/Comer See) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1950î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Bi bûrsê li Judd School a Tonbridge û paşê jî *Sidney Sussex College* a li Cambridge dixwîne. Sala 1924/25î bidawî dike. Perwerdeya xwe ya bilind sala 1927î Cavendish-Laboratorium a li Cambridge dike û bo lêkolînan diçe zanîngeha Bristol. Di nava salên 1936-1937î li sen volkanolojiyê li giravên rojavayî yen Hindistanê lêkolînan pêk tîne. Sala 1948î dibe profesor. Sala 1952î gerînendetiya frînên Balonan a Ewropayê dike.

Sala 1932î evînmarî dibe (dizewice) du keçikên wî çêdibin.

## Xebat û girîngî

Powell li Cavendish-Laboratorium li ser kondensasyonfenomenê lêkolînan dike. Bi mîsogerî pîvandina îyonên pozîtîv ên gazên dike. Ji sala 1938î şûnde bi tîrêjên kozmîk ve bilîdibe. Di warê nûklearfîzîkê de destkeftiyên mezin pêk tîne.

## Xelat û paye

* Endamê („Fellow“) Royal Society, 1949
* Hughes-Medaille, 1949
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1950
* Royal Medal a Royal Society, 1961
* Xelata zêrîn a Lomonosow, 1967
* Xelata Vernon-Boys
* Endamê biyanî yê Akademiya Zanistiyê ya YKSSê
* Doktoriya şerefê ya zanîngeha Dublin, Bordeaux û Warşaw

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên brîtanî
Kategorî:Jidayikbûn 1903
Kategorî:Mirin 1969
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên brîtanî
H. David Politzer

**Hugh David Politzer** (jdb. 31ê tebaxê 1949 li New York) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 2004î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Li dibistana Bronx High School of Science dixwîne û ji wir jî sala 1966î diçe zanîngeha Michigan. Sala 1969î bidawî dike û sala 1974î jî doktoraya xwe digire.

Niha weki profesor li California Institute of Technology (Caltech) a li Pasadena, dixebite.

Sala 1973î dest bi weşana xebat û lêkolînên xwe dike. Li ser fenomena asîmptomatîk a serbestiyê ya qûarkan teorî û prînsîbên wî yên balkêş hene. Dîsa di warê qûantenkromodînamîkê de gavên mezin avêtiye.

Politzer di roleke alîkar a fîlmê de jî cihgirtiye. Fîlma bi navê *Fat Man and Little Boy* (bi tevî Paul Newman) lîstiye.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Aleksey Abrîkosov

**Aleksey Aleksevîç Abrîkosov** (bi rûsî: Алексей Алексеевич Абрикосов, *Alexei Alexeyevich Abrikosov*), * 25ê hezîranê 1928 li Moskowê) fîzîknasekî rûs e. Sala 2003î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî di sala 1943î de, dest bi perwerdeya enerjîteknîkê dike û salekê şûnde werdigerîne beşa fîzîkê. Sala 1948î dîplomê digire û doktoriya xwe li Moskowê di Enstîtuya pirsgirêkên fîzîkî de bidawî dike. Li heman enstîtuyê dimîne û sala 1955î dest bi lêkolînên li ser qûantenelektrodînamîk a enerjiyên mezin dike. Sala 1965î dibe gerînendeyê fakûlteyeke nû bi angaştên li ser materyalên kondensîv re bilîdibe. Navê fakûlteyê îro *Enstîtuya Landau* ye.

Sala 1991î wi dixwazin Argonne National Laboratory (Illinois) û ew li DYAyê bicihdibe. Sala 1999î dibe hevwelatiyê DYAyê. Endamê National Academy of Sciences (DYA), Akademiya zanistiyê ya Rûsî, Royal Society, American Academy of Arts and Sciences hwd e..

Wî ji sala 1969î virde herwiha dersdarî kiriye. Fîzîknasekî gelek navdar e. Zewiciye û 3 zarokên wî hene.

Kategorî:Fizîknasên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2017
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kevirkan

thumb|Cureyekî kevirkan
[thumb|[Şîvanek kevirkana xwe bi kar tîne li dora 1900-1920]]
**Kevirkan, kevkan, kevirkanî, kevkanî** navê çek û pêlîstokek e. Gelek binavkirinên wê yên din jî hene. Ji bo zarokên mezin û kesên temenmezin e. Herwiha alaveke şer ê kevn e jî.

Kevirkan ji bo kevir avêtin, kevir pekandinê ye. Ji rîs, bendên nûjen an çermê ajalan tê ristin. Kevirkan wekî xalîçe, fanorî yan goreyan tê ristin. Kevirkanên baş bi rîsên rengîn û şidyayî ne. Zarokên ku derfeta wan a ristinê nîne, ji parçeyeke çerm an qumaşê kevirkana xwe çêdikin.

## Kevirkanê de 3 tişt girîng in

* Pazbendok, bendok
* Cihê kevir, keva/kefa kevir
* Gustîlok, cihê ku bêçiya navendî dikeveyê. Gustîlok ji bo ku kevirkan jî tevê kevir neçe ye.

Pirranî law bi kevirkanê dilîzin. Bi kevirkanê gelek lîstik tên afirandin. Bo mînak qûçeke keviran wekî hedefa nîşangirtinê tê danîn û bi kevirkanan lê kevir tên reşandin. Kê biserket, ew mîr, ên din mastxur in.

Wekî alaveke şer jî hatiye bikaranîn. Kevirkanên berê gelek mezin bûne. Cureyê wiha ji Kurdan derbasî hin komên cîran jî bûye. Kevirkanên gelên din, taybetî yên Ewropayiyan ji darên terr dihatibûne çêkirin. Cihê kevir dikeveyê bi hêza ga, hesp (esp, esptor, asptor) an ajalên mezin ên din ên kedîkirî dihatibûye kişandin. Girêyan wan dema bi şûr dihate jêkirin, bi lezeke mezin kevir dipekiya.

Cureyê Kurdan, pirranî bo şerên çiyayî û gerîlla û yên Ewropiyan bo dagirkirina bajarên dor bi sûr bikêr bûne.

## Pêşangeh

Wêne:Weapon Sling 2.jpg|Kurd bi destan wekî tevnê dirisên


## Girêdanên derve

Kategorî:Alavên şer
Kategorî:Çekên dîrokî
Kategorî:Pêlîstok
2008

## Bûyer

### Cîhan
* 17ê îlonê – Doza "deniz feneri" bi encam bû.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
*  – Edmund Hillary, çiyagerê Zelendaya Nû.
*  – Mîroyê Esed, siyasetmedarê kurd.
* 
** Çerkezê Reş, nivîskarê kurd.
** Şûşa Guppy, hunermendê kurd.
*  – Halil Uysal, derhênerê fîlman ê kurd.
*  – Cemşîd Bender, tarîxnasê kurd.
*  – Albert Hofmann, kîmyagerê swîsreyî.
*  – Willis Lamb, fizîknasê amerîkî.
*  – Yves Saint Laurent, dîzaynerê modeyê.
*  – Ahmed Yüksel Özemre, fizîknasê tirkiyeyî.
*  – Randy Pausch, profesorê zanistên kompûterê.
*  – Aleksandr Soljenîtsin, nivîskarê rûs.
*  – Mahmûd Derwêş, şaîrê filistînî.
*  – İlhan Berk, şaîrê tirk.
*  – Anita Page, aktrîsa amerîkî.
*  – Paul Newman, aktorê amerîkî.
*  – Harold Pinter, nivîskarê îngilîz.
*  – Eartha Kitt, aktrîsa amerîkî.
Kuvark

**Kuvark** (bi înglîzî: *mushroom*) curayekî karokan e. Gelek texlîtên kuvarkan bi rengên cuda cuda hene. Heta hin ji wan hene ku jehrî jî di wan de heye. Her sal gelek kes bi van karokên jehrîdar dimirin.

Kuvark li Kurdistanê di demsala biharê de li mêrg û terazinan şîndibin. Kuvark dema hêj nû ji binê axê derdikevin derva, gelek piçûk in, qurma wan zirav e û jora wan tar vedigire; girover dibe û keviyên xwe bi jêrê ve diwergerînin. Kuvark ji aliyê tara xwe ya binî ve, xetxetkî ye. Bihneke xweş jê tê û ji bo xwarina mirovan xwerekekî pir hêja, bi adan û nişa ye.

## Cureyên kuvarkan
* Dobelan
* Fisegur, fisê kûçikan (*Lycoperdon sp.*)
* Fîqeroş (*Boletus edulis*)
* Kuvarka biya (*Pleurotus ostreatus*)
* Kuvarka daran (*Boletus edulis*)
* Kuvarka kelema (*Amanita* sp.)
* Kuvarka kera (*Coprinus comatus*)
* Kuvarka kewaxa (*Agrocybe aegerita*)
* Kuvarka kinkor (*Pleurotus eryngii*)
* Kuvarka kûçika (*Coprinus atramentarius*)
* Kuvarka pûşî (*Fomes fomentarius*)
* Kuvarka rastan, kuvarka guhera, kuvarka mêrga (*Agaricus campestris*)
* Kuvarka sor (*Amanita muscaria*)
* Kimî (*Agaricus bisporus*)
* Pişo (*Polyporaceae*)
* Pozgolik
* Sing (*Armillaria tabescens*)

## Karok wek xwarin
Li Cizîra Botan ev xwarin ligel kuvarkan tê çêkirin:
* Komfeqîrk an hacbacîlok (bi karok, xwê, îsot, pîvaz, rûn û qelî)

## Bêjenasî
Kuvark yek ji peyvên kevin yê îndo-europî ye. Di zimanê farisî de hatiye guhartine lê di zimanê sanskrît da*kavaka* ye. Di kurdî da peyvên kuvk, kuvark û kevz û peyva sanskrît *kavaka* ji yek peyvê tên. Peyva kuvk wek *küf* derbasa tirkî jî bûye. Di devokên kurdî da ji bo bi kuvark gellek nav tên gotin. Ku yek li ev peyvan bi baldar binêre yê eleqeyên wan bi kuvarkê ra bîne:

### Ji bo kuvark
* Givkarik
* Guhik
* Kakevilk
* Karg (S)
* Karî
* Karîk
* Karkulîlk
* Karok
* Kimî
* Kivark
* Kivkarik
* Kiwark
* Kiyarek
* Kokevîl
* Kokowark
* Kufkar
* Kufkarik
* Kuvarik
* Kuvark
* Kuwarg (S)
* Kumik
* Qarçik

### Ji bo kuvk
* Efnik
* Efok
* Hefnik
* Jeng
* Kam
* Kamçok
* Kefik
* Kefnik
* Kefoke
* Kifk
* Kuf
* Kufik
* Kuvk

### Ji bo kevz
* Fitrik
* Kevz
* Kewz

## Çavkanî

Kategorî:Karokzanî

Kategorî:Xwarin
Viking Airlines

**Viking Airlines** navê fîrmayeke hewayî ya sîvîl a Swêdê ye. Navenda fermî ya fîrmayê li Stockholmê ye.

Bi pirranî seferên çarter (charter) lidardixe û hin ofîsên wî li Yewnanistanê ne. Firmayê bi fermî di 10'ê gulanê 2003'î de dest bi seferên rêwitiya esmanî kiriye.

## Hejmara rewiyan

* 2003: 160,000
* 2004: 200,000
* 2005: 290,000
* 2006: 350,000

## Servîsên fîrmayê

Ji sala 2005'î virde fîrma li benda destûra seferên Hewlêrê bû ku hate pejirandin. Di nêzîk de wê seferên Kurdistana Başûr destpêbikin. Dîsa seferên wê bo Atîna, Bêrût, Dublin, Lîzbon hwd gelek cihan lidarxistiye.

## Girêdanên derve

* Viking Airlines

Kategorî:Seferên esmanî yên Swêd
Oxford

**Oxford** , bi navê **Oksford** jî tê nasîn, yek ji bajarên Brîtanyayê ye. Herwiha paytextê herêma Oxfordshire ya heman welatî ye.

Bajar bi zanîngeha xwe navdar tê naskirin. Gorî hejmartinên sala 2004an li dora 145.000 niştecihên wê hene.

Ruerda wê 45,59 km² ye. Di sala 1542an de bi fermî bûye bajar. Ji seranser cîhanê xwendevanên Zanîngeha Oksfordê tên.

## Galeriya wêneyan

Oxford_City_Birdseye.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Înglistanê
Kategorî:Bajarên Înglistanê
Vîtalî Gînzburg

thumb
**Vîtalî Lazarevîç Gînzburg** (bi rûsî: Виталий Лазаревич Гинзбург, *Vitaly Lazarevich Ginzburg*; 4'ê kewçêrê 1916'an de li Moskowê - 8'ê sermawezê 2009) hatiye dinê û fîzîknasekî navdar ê Rûs e. Sala 2003'î bi tevî Aleksey Abrîkosov û Anthony James Leggett Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Di malbateke cihû de hatiye jiyanê. Sala 1938'î zanîngeha dûgelê ya Moskowê, beşa fîzîkê bi dawî dike. Ji bo mafên cihûyên YKSS têdikoşe û herçendî endamê partiya kommûnîst û bi xwe kesekî ateîst e jî, serê wî bi sazûmaniyê re dikeve belayê. Jina wî ji aliyê KGByê ve tê şopandin û direve derveyî welêt.

Gînzburg, di çêkirina hin çekan de cihdigire. Di çêkirina bombeya oksîjenê de xwedî roleke mezin e. Piştî mirina Stalîn jiyana wî ya malbatî baş dibe û bi giranî xwe dide xebatên xwe. Jina wî jî ji sirgûnê vedigere.

## Xebat û girîngiya wî

Yek ji pisporên fîzîka materyalên sûper-ragihandêr e.

## Xelat û paye

* Xelata Stalîn (1953)
* Xelata Lenîn (1966)
* Xelata zêrîn a Royal Astronomical Society (1991)
* Wolf-Prize für Physik (1994/1995)
* Lomonossow-Goldmedaille (1995)
* Xelata Humboldt (2001)
* Xelata Nobel a fîzîkê (2003)

Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1916
Kategorî:Mirin 2009
Kategorî:Rûs
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên rûs
Qemikan

**Qemikan**, weke **Qemika** dihê xwendin (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Midi-Pyrénées

**Midi-Pyrénées** (Bixwîne:Mîdî Pîrêne) yek ji herêmên Fransayê ko li başûr roavayê Fransayê dikeve ye. Ew li başûr bi dewletên Spanyayê û Andorayê, li roava bi Aquitanien, rohelat bi Languedoc-Roussillon û bakur bi Auvergne û Limousin tê sînor kirin. Ew ji Départementên Ariège (09), Aveyron (12), Haute-Garonne (31), Gers (32), Lot (46), Hautes-Pyrénées (65), Tarn (81) û Tarn-et-Garonne (82) pêk tê ye. Rûerda wêyê 45.348 km² ye û nifûsa xwe jî dorê 2,3 mîlon kes e. Serbajarê herêmê Toulouse e.

Navê wê ji wateyê fransî *Midi* (kurdî:nîvro, başûr) û çiyayên Pyrénées pêk tê.

Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Anthony James Leggett

**Sir** **Anthony James Leggett** KBE, FRS (jdb.  li Camberwell, London, Brîtanya) fizîknasekî navdar ê zanîngeha Illinois a Urbana ya. Sala 2003î Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.

Wî xebat û lêkolînên mezin li ser fizîka helyûm a herikbar û neherikbar kiriye û angaştên têr raveker pêşkêş kiriye.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Brîtanî
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên îngilîz
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Zerra, Pasûr

**Zerra**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê. Bi tirkî jê re dibejin *Çağlayan*.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Zilek

**Zilek** (*Kamışlı*) gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

**Zilek** girêdayî Bismilê ye.Di navbera Bismilê û Batmanê de ye.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Kerrikan

**Kerrikan**, wek **Kerrika** tê bilêvkirin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Xerzikan

**Xerzikan**, weke **Xerzika** tê xwendin (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Arajkan

**Arajkan**, weke **Arajka** TÊ bilêvkirin û carina jî weke **Araşka** TÊ nivîsandin (bi tirkî): *Üçkuyu*) gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Hewrê, Pasûr

**Hewrê** an jî **Mala Xerzê** () gundekî ku bi navçeya Pasûra Diyarbekirê ve girêdayî ye. Di nav navçeyên Diyarbekirê, Pasûr û Farqîn dimîne. Li herema eşîra badika (badikan) wek navenda wê eşîrê tê dîtin. Li 1999'an sedema bendava Batmanê bi piranî di bin avê de maye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pasûrê
Dorşin

**Dorşin**, çiyakî li herêma Pasûr a eyaleta Amedê ye.

Kategorî:Çiya
Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Pasûr
Rutikan

**Rutikan** (, ) gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Komîşîrê
Şifrin

**Şifrin** (, ) gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Komîşîrê
Amokan

**Amokan** (bi tirkî: Taşevler), gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.

Kategorî:Gundên Argayê
Bekiran

**Bekiran** (, bi tirkî kirine: *Bekiruşağı*), gundekî navçeya Arxaya Melediyê ye. Gundekî êzidiyan bû. Bi navê Bekiran gelek gund hene li Kurdistanê. Bekiran navê êleke mezin ê Kurdistanê ye. Tê gotin navê vê êlê ji peyva Bagratî tê ku navê xwe daye Amedê jî. Beriya Îslamê li parêzgeha Diyarbekirê û dimane.

35&nbsp;km ji Arxa, 70–75&nbsp;km jî ji Melediyê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û çandiniyê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Argayê
Akîtanya

**Akîtanya** (, , ; ) yek ji herêmên Fransayê ko li başûr rojavaya Fransayê dikeve ye. Ew li başûr bi çiyayên Pîrenê û li rojava jî bi Okyanûsa Atlantîk tê sînorkirin.

## Erdnîgarî
Ew li bakur bi herêma Poitou-Charentes, bakur rojava bi Limousin, li rojava bi Midi-Pyrénées, başûr jî dewleta Spanya û rojava jî Okyanûsa Atlantîk tê sînorkirin.

## Dîrok
Ew herêma dema Julius Caesar de ketibû bin destên Împeratoriya Romayê û ew wek  dihat binavkirin. Ew di sala 418an de ji hêla gotên rojava ve hat dagirkirin û ewna li wir bi şûn bûbûn. Ewna heta ko di sala 507an de frankan ew ber bi başûr koç kirin dan li ser wê derê serwerî ajotin.

Ew di sala 1152an de keta bin destên îngîlîzan û ew nêzî 300 salan navbera îngîlîz û fransiyan de bû sedemeka şerê. Di sala 1453an de jî êdî vebirî kete bin destên fransiyan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Sînorên Aquitaine ê dorê salên 600an de

Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Kategorî:Herêmên Fransayê yên cografî, dîrokî û çandî
Kategorî:Nouvelle-Aquitaine
Kategorî:Wîlayetên berê yên Fransayê
Giyagezk

**Giyagezk**, **gezik** an **gezgezk** riwekek e ji cinsê *Urtica*. 30-45 cureyên vê riwekê bikulîlk hene.

## Navên cuda cuda yên giyagezkê
* Gezik
* Gezek
* Gezende
* Gezgezk
* Gezgezik
* Gezgezok
* Gezinik
* Gezok
* Dêrzînik
* Durzik
* Durzile

## Galerî

Wêne:Illustration Urtica dioica0 clean.jpg|Giyagezk



Kategorî:Pincar
Kategorî:Riwek
Burgonya

**Burgonyaya** (bi fransî; *Bourgogne*) yek ji herêmên Fransayê ko li navenda Fransayê dikeve ye. Ew li rohelat bi herêmê Franche-Comté, li bakur bi Champagne-Ardenne û Île-de-France, li rojava bi Centre, û başûr jî bi Auvergne û Rhône-Alpes tê sînor kirin.

## Dîrok

Ew ji 6. sedsala berî zayîne de heta ko Romî hatibûn, Kelt lê bi şûn bûbûn. Ew di sala 59 b.z. ji hêla Julius Caesar hat dagir kirin û pê re jî hat teve Galya kirin.

Ew bi Koça Qomanê di seldsala 4'an de re jî hêla qomekê Germanayî Burgundan hat dagir kirin. den Rhein und ließ sich im Bereich des jetzigen Burgund und der Franche Comté (Freigrafschaft Burgund) nieder. Ew pê hatina Burgundan re wek *Burgundia* hat nav kirin.

Di sala 534an de ew êdî keta bin destên Burgundan û hat wek Burgunda nav kirin.

[Di [Çaxa Navîn|çaxa navîn de Burgundiya|thumb|rast|280px]]


Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Tilîper

thumb|Tilîper
**Tilîper** (tilîperr) an **sexes** cureyek riwek e ku li hemîsfera bakur (Ewropa, Asya û bakurê Amerîkayê) tê dîtin.

Kategorî:Riwek
Centre-Val de Loire

**Centre-Val de Loire** (, bi kurdî tê wateya *navend* an jî *herêma navendî* - *geliyê [[çemê Loire]]*) yek ji herêmên Fransayê ye. Ew ji Departmenên Cher, Eure-et-Loir, Indre-et-Loire, Loir-et-Cher, Indre û Loiret pêk tê. Ew xwediyê 39.151 km² rûerd e û gorî hejmarên 2006an 2.505.000 kes li ser axên wê dijîne. Bajarê wê yê serekî Orléans e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 


Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2015an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Fransayê