open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mewlûd Oguz

**Mewlûd Oguz,** (jdb. 7ê gulana 1987an li Heskîf, Êlih) mamoste, rojnamevan, wergêrê sondxwarî û helbestvanekî kurd e.

Di sala 1987an de li Heskîfa Batmanê jidayîk bûye. Ji Zanîngeha Firatê ya Elezîzê beşa dîrokê di sala 2011an de, mezûn bûye.

Helbestên wî di Kovara Pêngav, Çirûsk, Hawara Botan, Asîva, Wenda, Kovara W, the Hall Kurdî, Kovara Bar û Nûbiharê û kovarên din de hatine weşandin.

Helbestên wî bi navê Lîrîka Berbangê ji aliyê weşanxaneya Avestayê hatiye çapkirin. Helbestên wî li zimanên îngilîzî, îtalî, erebî û farisî hatine wergerandin. Li Stembolê dijî û endamê PENa Kurd û IFJyê ye. 
## Berhemên wî

## Çavkanî

* Çirûsk, hj. 15, 2012.
* Kovara W, hj. 44, 2012.

## Girêdanên derve
* https://mevlutoguz.tumblr.com/
* http://mevlutoguz.blogcu.com/
* https://www.avestakitap.com/lirika-berbange
* https://akademik.ihu.edu.tr/tr/mevlut-oguz

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Kesên ji Êlihê
Millard Fillmore

**Millard Fillmore** (jdb. 7ê kanûna paşîn 1800 li Cayuga County, New York; m. 8ê adarê 1874 li Buffalo, N.Y.), 13. serokdewletê DYAyê bû, ji 10ê tîrmehê 1850 heya 4ê adarê 1853yê li ser kar maye.

## Leben
9 xûşk û bira bûne. Bavê wî Nathaniel Fillmore, cotyar bû. Fillmore li cem derzîxaneyek fêrî cildirûnê dibe. Sala 1819yê li Buffalo dest bi xwendina dadnasiyê dike û sala 1823 jî bidawî dike. Sala 1834, li New Yorkê xaneke parêzeriyê vedike.

Jiyana wî ya siyasetmedariyê sala 1828ê destpê dike, bo New York State Assembly tê hilbijartin, heya 1831ê li wir kar dike. Gelek caran bo kongreyê tê hilbijartin. Dema Zachary Taylor nişka ve jiyana xwe jidest dide, ew dibe serokdewlet.

Serokatiya wî de du pêkhatinên girîng dibin:
# Sefere Matthew C. Perry, ya sala 1852 ku wî ew şandibû û 1854 (di dema serokatiya wî de) destpêkirina têkiliyên bi Japon re.
# Hevhatina navdar a 1850 ku di dîroka DYAyê de cihekê girîng digire.

## Girêdanên derve
* Jînenîgarî di malpera fermî ya Palasa Spî de - îngilîzî
* Agahî di Classic Encyclopediayê de (îngilîzî)

Kategorî:Jidayikbûn 1800
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1874
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:1850î li DYAyê
Seleteya bêdiranan

**Seleteya bêdiranan**, **seleteya dirantuneyaneyan**, seleteya **duqatî ya gizêr û kartolê**, navê seleteyeke pêjgeha kurd e. Navê xwe ji henekên civatê digire, lewra cûtina vê seleteyê gelek hêsan e, *"bêdiran jî dikarin bixwin".*

## Berkelî (bo çar kesan)
* *1 fîncana kafêyê (qehwe) rûnê zeytê*
* *1 stekan (qedeh) [[mast]]*
* *1 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 [[lîmon]]
* *1 baq hêliz* (pîjinda, şiwît)
* *5 serî kartol* (ne pirr mezin, ne jî hûrik)
* *5 heb gizêr''

## Çêkirin
Kartolan bixaşînin, qalikên wan bigirin. Bistrên, helîseyî bikin. Ango bikin pure. Rûnê zeytê, ava lîmonê, xwêyê tevlî bikin, tevdin û bikin tiyanekê (sîniya firneyê, tebsiya firûnê).

Gizêran li rêşkerê bidin, bila baş û hûrik bin. Bi qasî 1 stekana avê rûnê zeytê berdin ser gizêran, hindikek xwê pê werbikin, biqelînin.

Têkela gizêrê berdin ser pureya kartolê. Sîr û mastê amade bikin, berdin ser seleteyê. Hûn dikarin bi bêharbêhn an hêşînayiyan bixemilînîn, lê orjînal ev e.

Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Xavît

thumb|Xavît
**Xavît**, **xaşîla lazûtê**, **helîseya Îdirê ya lazûtê** cureyeke helîseyê (lape, xaşîl) ye. Kurd, gurcî, laz, yewnan û gelên din ên cîran dizanin û dixwin.

Helîseya Îdirê herwiha xwarineke azeriyan e, li Azerbaycanê jê re *quymak* dibêjin. Ermenî jî ji lazûtê gelek helîseyan çêdikin. Romî (tirk) jê re *kuymak* dibêjin û li parêzgehên Samsun, Trabzon, Giresun, Rize, Ordu û Artvinê pirr tê xwarin. Li Gurcistanê navdar e.

Xavît ji ardê (arvan) lazûtê, rûnê nivîşkî, toraqê (an penîrê şor) tê çêkirin. Gelek awayên wê hene. Xavîta kurdî jî gelek çêjdar e.

## Xavîta Îdir û Qersê
Zerdeçalê tevlî dikin. Rûnê dikin rûnbirêşkê, dihelînin, zerdeçalê berdidin navê. Di badiyekê de ard, av û xwê tevlîhev dikin û viya berdidin nava rûnbirêşkê, tevdidin.

Dema keliya, ji agir digirin, çênca taybet a ji darçîn, îsota reş, biharbêhna gizêra spî, qend ûêd tê amadekirin, berdidin ser. Ji vê sosê re xavîtê, sosa Îranê dibêjin. Tirkan navê wê kirine *kepleme sosu*.

Kategorî:Pêjgeha gurcî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha laz
Kategorî:Pêjgeha yewnan
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Franklin Pierce

**Franklin Pierce** (jdb.  li Hillsborough, Hillsborough County, Nû Hampshire; m.  li Concord, Nû Hampshire), 14em serokdewletê DYA'yê bû.

## Jiyan
Franklin Pierce lawê (kurê) Benjamin Pierce, ê ku sala 1827 û 1830yê du caranz bûbû parêzgarê Nû Hampshireyê. Franklin perwerdeya dadê dibîne, ji sala 1827ê ve, wekî parêzer li Hillsborough dixebite. Ji sala 1829 heya 1833 endamê meclîsa temsîlkar e. Ji 1883 heya 1837ê endamê meclîsa temsîlkar ê Partiya Demokrat e. 1837-1840, senatorê Nû Hampshire ye. Tevlî şerê amerîkî-meksîkayî (1846/48) dibe. 1850, serokê dadxaneya makezagonê yê Nû Hampshireyê ye.

Di dema serokatiya xwe de têkiliyên welatê xwe yên derveyî bipêşdixe. Giraniyê dide ewlekariya Amerîkayê.

Kategorî:Jidayikbûn 1804
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1869
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:1850î li DYAyê
Textekeran

**Textekeran** (bi azerî: *Taxtakəran*) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Textekeran bi gundê Rîne girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Hûrêj

**Hûrêj**, **şûrê giran ê siwariyan**, cureyekî ji şûrên serdema navîn e. Di sedsala 14em de derhatiye, serdama 17em de hêdî hêdî ji holê rabûye. Bi du destan dihatiye bikaranîn, lewra him manewraya bazîna vê şûrê dijwar e, him jî hinekê giran e. Niha di werzîşkariyê de tê bikaranîn.

Dirêjiya wê 100–140&nbsp;cm, berayî 5–6&nbsp;cm, giraniya wê 800-1800 gr bûye. Li Asyayê derhatiye, li Ewropayê navdar bûye. Gelek cureyên wê hebûne. Debana wê bê mertalok e. Mirov dikare bêje şûrekî çorsane û sade ye.

Bi qasî ji wêjeya devkî ya kurdî tê fehmkirin, di artêşên kurdan de, siwariyan hûrêj bi kar anîne. Lêkolînek li ser şûr û şûrbaziya kurdan nehatiye kirin. Agahî ji çanda gelêrî û şîrovekirina wan e.

## Ji suhbetên civaka kurd
* Siwaro hûrêj di dest de, hefsar berda, hefsar ma di dest de.
* Şûrbazê me hûrêj girt, hûrê hespê xwe rijand. Hespê bir, kerê anî.

## Çavkanî

Kategorî:Şûr
Şûrbanokî

thumb|Xopeş an kepeşa misiriyan
thumb|Mînakek ji şûrbanokiyê

**Şûrbanokî**, şûrekî dişibe banokiyên gurzgirtinê yên cotyaran. Banokî yan kêr û şûrên wiha, di bihevçûnên pozpozî de her hatine bikaranîn, lê di artêşên bipergal de kêm.

Bingeha vê şûrê pirr kevn e. Egîptiyan (misir) jê re *kepeş* gotine. Li Mezopotamyayê derhatiye. Hin cureyên wê li ser milan dihatine girêdan. Îro jî banokî li milê tê daleqîn. Di artêşên birêkûpêk ên împeratoriyan de kêm hatine bikaranîn. Li Ewropayê di bedqestiyan de (suîqest) bo pekîna kiloxa dijber, gelek hatine bikaranîn.

Kategorî:Lagaş
Kategorî:Sumer
Kategorî:Şûr
Şûrsingo

thumb|100px|Estoka ewropayiyan jî şûrsingoyek e

**Şûrsingo**, **mertalşikên** (herwiha zirx jî) şûrekî navdar ê artêşên bipergal bû. Ji serdama 14em heya 18em li Ewropayê pirr hatiye bikaranîn.

Li Kurdistanê şûrsingoyên hinekê kurt (kin) hatine bikaranîn. Di êrîşa ser barîkatên parastinê yên mertalgêran, peyadar an siwariyên zirxlêkirî de kêrbar bûye. Di bihevçûnên peyadar, siwariyan de, di yên pozpozî de, herwiha hatine bikaranîn. Zanayên ewropayî vê şûrê dikin para xwe, lê li seranser cîhanê, pirr berê jî hatine bikaranîn.

Xwerû bo kunkirin, şikênandina mertalan bûne. Formeke wê ya standard nîne, pozê şûr divê bizmarkî ango tûjikokî bin.

Kategorî:Şûr
Ulysses S. Grant

**Ulysses Simpson Grant** (jdb. 27ê nîsanê 1822 li Point Pleasant, Ohio; m. 23ê tîrmehê 1885 li Mount McGregor, New York; jidayîkbûnê *Hiram Ulysses Grant*), 18em serokdewletê DYAyê bû.

Ulysses Simpson Grant (navê rastî Hiram Ulysses Grant) generalek bû û tevlî şerê navxweyî bûbû. Piştî serokatiyê rewşa wî ya aborî xirab dikeve. Bi nexweşiya şêrpenceyê jiyana xwe jidest dide.

## Çavkanî
"Grant, Ulysses Simpson", The Columbia Encyclopedia, çap 6em

Kategorî:Jidayikbûn 1822
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1885
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Şûrcozan

**Cozan** kêra traşê ye. Ev şûr, ango **şûrcozan** jî navê xwe ji cozanê digire, lewra dişibe wê. Şûrekî giran e, pirranî bo birrîn, şîkênandin, pekînê ye. Mirov dikare bêje wezîfeya das, bivirê dibîne. Lê di şeran de, şûrên wiha jî pirr hatine bikaranîn. Yekdevî ye, ango denê aliyekê wê bira ye, dibirre.

Bi îngilîzî jê re *Falchion*, almanî *Malchus* dibêjin. Di serdema navîn de li Ewropayê hatiye bikaranîn, lê pirr berê jî hebûye. Şûrekî biber e. Gelek cureyên wê hene. Dibêjin ji romayiyan belav bûye, lê ev îdiaya ewropayiyan e. 80–95&nbsp;cm dirêj, 900 gr giran e.

## Girêdanên derve
* Agahî li ser Şûrcozanê (almanî)

Kategorî:Şûr
Azadiya ramanê

**Azadiya ramanê**, bi azad û bêî ku ti sînorana li pêşiya xwe nas bike hizirkirin a. Li ser azadiya ramanê, di vê sadsale me de, pirr nîqaş û danûstandin jî dihên kirin. Lê divêt ku mirov bibêje ku pirr mirov jî, ji ber ku cuda hizirî na, an hatina qatilkirin û an jî, hatina girtin û bi salan di zindanan de mana. Minaq, Musa Anter, ji ber ku kurd bû û li ser mafê civate nivîsand û hanî ser ziman, di sal 20ê îlonê de di sale 1992 î de hat kuştin ji aliyê rayadarên Dewleta Tirkî ve. Nivîskar û rewşenbîrekî kurd bû. Sînorkirina ramanê, di dema ku ne li gor pergealekê hatkirin û ser ziman, dihê kirin.

Rejimên ku totalîter in, li dijî hizrên cuda in. Minaq, Gramski li Îtalyayê, ji ber ku li ber rejime faşîst cuda hizirî, hat girtin û hat avêtin li zindanê. Li tirkî, îro, minaq, bi sadan, rojnamevan, parlamenter, rewşenbîr, bi hezaran kurdan re ji ber ku kurd in û mafê xwe yê azadiyê dixwezin di zindanê de na.

Di beşa azadiya ramanê de, hizir û bi serbestî hanîna ser ziman bi hev re di nav azadiya derbirinê de cih û war digirin.

Minaq, Bi zimanê xwe yê dayikê perwerde dîtin jî, ji pirr aliyan ve dibê beşek ji vê mijarê. Îro, ti zaroyên kurd nikarin bi zimanê xwe yê dayikê perwerde bibîn in. Minaq, çend ku li Bakurê Kurdistanê, çend ku ser 25 milyonan re kurd dijîn û tirkî li ser wan metinger a, tenê dibistanek jî ji wan re nîn a. Nikar in behse mafê xwe bikin û bênina ser ziman. Ev jî, temenê wan, tê gotin ku "ne li gor destûrê ya" û hwd. Lê Ku destûr, li gor têgihiştina etnîsîteyekê hatibê nivîsandin û ku tenê li gor mafê wê parastina etnîsîteyê bê, wê hingî, bê temenê qedexekirinan û sensûran. Minaq, destûra tirkî, li gor têgihiştina etnisîteya tirkitiyê hatiya nîvîsandin. Ku kurd, bahse mafê xwe dikin û mafê xwe dixwezin, wê destûrê derdixina pêşiya wan û red dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Felsefeya dadê
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Raman
Kategorî:Sansûr
Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê
Azadiya ragihandinê

**Azadiya ragihandinê** gotineka ku li ser temenê parvakirina zanyariyê ava ya. Bi teybetî jî, di sadsale 20´an de, pirr derket li pêş bi çapameni û hwd re. Îro, di temenê ragihandinê de, pirr tişt tên ser ziman. Teknolojî, weke lingekî di binê wê de ya. Ku tê ser ziman, ev gotin jî bi wê re tên ser ziman. Ku te ser ziman, bi wê re Mafê ragihandinê jî tê ser ziman. Di sadsale me de, gotinaka ku wê, bi hin felsefeyên ku li ser wê re dihên afirandin re, dihê ser ziman.

Gelek awayên ragihandinê hene. Ji Dev bigira, heya ku digihijê hemû amûrên wê yên ku bi tekonolijiyê re dihên afirandin. Rojnema, di ragihandinê re, weke amûrekî pêşî di sadsale pêşiya me ya 20´an de derket li pêş. Piştre Televizyon derketin û bûn. Bi azadiya ragihandinê re, hem mafê yên ku diragihênin û hem jî yên ku ew ragihandin li wan tê ragihandin jî, cuda bi cuda tê ser ziman. Di sadsale me de, hemû ragihandin, di çeçrova pergalên ku serdest in de dibêt. Bi vê yekê re, êdî divêt ku mirov têkiliya ragihandinê û azadiya wê û rêveberî û têgihiştina wê, bi hev re û cuda bide lê bikolê.

## Çavkanî

Kategorî:Raman
Kategorî:Rojname
Kategorî:Teknolojî
Dibistana şevînî li Kurdistanê

**Dibistana şevînî li Kurdistanê**, **mekteba şevînî li Kurdistanê** an jî **xwendingeha bi şevborîn li Kurdistanê** dibistanên Kurdistanê ên şevînî ne ku tê de telebe dayîm tê mayînê. Li Kurdistanê, îro gelek ji wan hene. Lê ji ku asîmilasyona li ser serê kurdan bibina serî kar dibînin. Îro li Kurdistanê zarokên kurd ji zaroktiya xwe ji malê têne hilandin û dibin û di wan dibistanan de bicih têne kirin. Di wan dibistanan de ji rastiya xwe û dîrokê xwe û civaka dûr têne mezinkirin.

Li Kurdistanê ev dibistanên ku hene û ji wan re bi tirkî dibêjin "*Yatılı okul*". Di wan deran de mirovên ku diminin, ku her sibeh radibin ji xewê, bi xwêndaya ku bi tirkî jê re dibêjin "*and*" her sibe bi wan tê gotin ku bêjin "em tirk in". Bi vê yekê, ku mezin dibin, êdî têne tiştên di wan dibistanan de xwendina di seê wan de hene. Ji wan pê ve ti tiştekî dî nayê hiştin. Pirtûkên ku di wan deran de têne xwendin ji yên ku hertimî tirkitiyê bi aşq tênine ser ziman in. Ji wan pirtûkên wilo pê ve ti pirtûkên din nayêne xwandin û dewlet nahêle ku bikevine hundur de jî. Li wir, rastiyên wan yên ku hene, ji wan têne standin û binerdkirin.

Mirovê ku di wan deran de mezin bû, êdî bi tememî ji zimanê dayika xwe dûr dikeve. Ev yek bi sîstema perwerdeyê ji aliyê Tirkiyeyê ve bi sistemî tê kirin. Axiftina bi kurdî û nirxên kurdî anîn ser zimên bi navê kurdî, qedexe ye. Nirxên kurdî jî bin bi navê tirkî têne ser zimên. Ev yek weke pêdiviyeke ku wê perwerde temem bike tê kirin.

## Binêre herwiha
* Parasız Yatılı Okul

Kategorî:Binpêkirinên mafên kurdan
Kategorî:Bişavtin
Kategorî:Cudakarîya li dijî kurdan
Kategorî:Cudakarî li Tirkîyeyê
Kategorî:Dijkurdîtî
Kategorî:Perwerde li Kurdistanê
Nha Trang

thumb|250px|Çemê Nha Trang, Nha Trang
**Dong Hoi** (bi viyetnamî: Nha Trang), serbajarê herema Khanh Hoa ya Viyetnam e. Bajar 1300&nbsp;km li başûrê paytext Hanoi ye. Nifûsa bajêr nêzikî 330.000 (2009) ye.

## Girêdanên derve
* Nha Trang li ser Wikivoyage 

Kategorî:Viyetnam
Ca Mau

thumb|250px|Ca Mau
**Ca Mau** (bi viyetnamî: Thành phố Cà Mau), serbajarê herema Ca Mau ya Viyetnam e. Bajar 2100 km li başûrê paytext Hanoi ye. Nifûsa bajêr nêzikî 230.000 (2009) ye.

Kategorî:Viyetnam
Ahmet Hakan

**Ahmet Hakan Coşkun** (1967, Yozgat, Tirkiye) moderator, rojnamevanekî romî (tirk) ye

## Jiyan
Bavê wî ayînzan (miftî) bûye. Ji ber wê, zarokatî û perwerdeya wî li gelek bajarên Anatoliyayê derbas dibe. Di İmam hatipê, fakûlteya teolojiyê (îlahiyat) ya zanîngeha Bursayê de dixwîne.

Di kanala TV ya neteweperwer, adetperest (muhafizekar) TGRTyê de dixebite (1993-1994). Di nava salên 1995-2003yê de wekî moderator, spîker û gerîndeyê giştî yê karê nûçeyan dike. Di rojnameya adetperest Yeni Şafak û ya kemalîst-lîberal Sabahê de dinivîsîne.

Vêgav di kanala CNN Türkê de moderatoriyê dike û rojnameya radîkal-kemalîst û neteweperwer Hürriyetê de quncika wê heye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Hüseyin Gülerce

**Hüseyin Gülerce**, (jdb. 1950, Keşan, Edirne, Tirkiye), yek ji nivîskarên rojnameya tirk-îslamîst Zamanê ye. Nivîskar, mamoste ye.

## Jiyan
Dibistana seretayî Enezê ya amadeyî li Keşanê xwendiye. Di dibistana mamostetiyê ya Edirne, beşa matematîkê ya zanîngeha Stembolê de perwerde dîtiye. Di nava salên 1969-1977ê de di kovara *Yeniden Milli Mücadele (Ji nû ve têkoşîna neteweyî)* û rojnameya Bayrakê de nivîsiye.

Di dibistana amadeyî ya Yalovayê de mamostetiyê fîzîkê û gerînendetî, cihgiriya gerîndetiya perwerdeyê ya Bursayê kiriye. Di nava refên partiya Turgut Özal de, bo demekê siyasetê dike.

Niha di Zamanê de dinivîsîne.

## Pirtûk
* Türkiye'nin Kimlik Arayışı Marifet - Lêgerana nasnameyê ya Tirkiyeyê marîfet

Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Fehmi Koru

**Fehmi Koru**, (jdb. 1950 İzmir) rojnamevan û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye. Di rojnameya tirk-îslamîst Zamanê de dest bi nivîsandinê dike. Demekê di Turkish Daily Newsê de dinivîsîne. Niha di rojnameya neteweperwer-adetperest Starê de quncika wî heye.

Li DYA, di zanîngeha Harvardê de perwerdeyê dibîne. Bi bernavka *Taha Kıvanç* jî di rojnameyan de nivîsên wê derdikevin. Wî demekê di rojnameya neteweperwer-adetperest û îslamîst Yeni Şafakê de jî nivîsibû. Bi erebî û îngilîzî dizane.

## Pirtûk
* Yeni Dünya Düzeni (Beyan) - Sazûmaniya nû ya cîhanê
* Taha Kıvanç'ın Not Defteri (Timaş) - Lênûsa têbiniyan a Taha Kivanç
* Tabana Kuvvet (Timaş) - Qewet ji paniyê re
* 11 Eylül, O Kader Sabahı (Timaş) - 11yê îlonê, wê beyana (sibeha) çarenûsê (qederê)
* One Column Ahead (Timaş)

## Girêdanên derve
* Qunciknivîsên Fehmi Koru  (bi zimanê romî)

Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Mehmet Baransu

**Mehmet Baransu** (jdb. 1977), vekolîner û rojnamevanekî kurd e. Vêgav di rojnameya lîberal-demokrat Tarafê de dinivîsîne.

## Jiyan
Malbata wî ji parêzgeha Îdir a bakurê Kurdistanê ye. Dibistana amadeyî li Erzeromê bidawî dike. Dare Stembolê di zanîngeha danûstanê ya zanîngeha Stembolê de perwerdeyê dibîne. Perwerdeya bilind jî li Zanîngeha Marmarayê dibîne. Di rojnameya Akşamê de dest bi rojnamevaniyê dike. Diçe DYAyê 3-4 salan li wir dimîne. Li vegerê demekê di rojnameya kemalîst-neteweperwer Hürriyetê de dixebite.

Niha di Tarafê de dinivîsîne. Nûçeyên wî li Tirkiyeyê gelek deng vedidin. Bi taybetî li ser kujerî, krîmînaliya di nava artêşa Romê (tirk) de nûçeyên balkêş çêkiriye. Lê gelek doz hatine vekirin.

## Pirtûk
* Karargah - Baregeh
* Mösyö - (di fransî de bo mêran, hîtaba rêzdariyê)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Nivîsên wî yên Tarafê de 
* 

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Mustafa Balbay

**Mustafa Ali Balbay** (jdb. , Burdur), qunciknîvîskar û burokratê rojnameya radîkal-kemalîst Cumhuriyetê, serokê weqfa vê rojnameyê bû. Ji ber endametî û birêveberiya rêxistina girêdayî dewleta veşarî ya Romê (Tirkiye) Ergenekonê, di  de hat girtin û tê darizandin.

Li ser navê partiya bi navê CHPê dikeve hilbijartinan û dibe parlamenterê İzmirê. Lê wî serbest bernadin. Balbay di xebatê xwe berevaniya bîrdoziya fermî ya tirk û kemalîzmê dikir. Bi tundî li dijî daxwaziyên kurdan derdiket.

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Kesên ji Burdurê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Mümtaz'er Türköne

**Mümtaz'er Türköne** (z. 1956 Stembol), akademîsyen, nivîskarekî romî (tirk) ye.

## Jiyan
Sala 1978'ê perwerdeya zanînên polîtîk bidawî dike. Master (1986), doktorayê (1990) dike. Sala 1993yê payeya doçentiyê digire. Ni li zanînegha Gazi û zanîngeha Fatihê dersdariyê dike.

Beriya cûntaya sala 1980yê xwedî nêrînên rastgir, neteweperwer bû. Di cûntayê de bo demekê tê zîndanîkirin. Sala 2007ê di kanala fermî ya dewletê TRT 1ê de bi tevî rojnamevan Emre Aköz û spîker Tülay Tüzün, bi navê *Gündeme Dair (derbareyê rojevê de)* bernameyêke gotûbêjê çêdike.

Bi qasî 1,5 sal bi tevî rojnamevan Faruk Mercan, moderatoriya bernameya bi navê *Endaze (geometrî)yê* dike. Ji aliyê serokkomarê Romê (Tirkiye) Abdullah Gül ve bo serokatoya saziya ziman (TDK)yê tê tayinkirin (21'ê berfanbarê 2011) lê ji peywirdariya xwe îstîfa dike.

Derbareyê bicihanîna daxwazên rewa û zagonî yên kurdan, nêrîna wî erênî ye. Bi tundî li dijî PKKê derdikeve, çareseriya kêşeya kurd di nava yekîtî û tixûbên Tirkiyeyê de dibîne.

## Pirtûk
* *Siyasi İdeoloji Olarak İslamcılığın Doğuşu* - Wekî bîrdoziya polîtîk, hilhatina Îslamperweriyê
* *Cemaleddin Afgani*
* *Siyaset* - Polîtîka
* *Darbe Peşinde Koşan Bir Nesil 68 Kuşağı* - Nivşek di pey cûntaxwaziyê de Nivşa 68'ê
* *Sözde Askerler* - Qaşo leşkeran
* *Türkiye'nin Kayıp Halkası* - Xeleka windayî ya Tirkiyeyê
* *Türklük ve Kürtlük* - Tirkbûn û Kurdbûn
* *Türk Modernleşmesi* - Nûjenîbûna tirk
* *Modernleşme, Laiklik* - Nûjenî, laîktî
* *Siyasi, Tarihi, Dini ve Kültürel Boyutlarıyla İslam ve Şiddet* - Jialiyê polîtîk, dîrokî, olî û çandî ve Îslam û şidet
* *Türkler ve İslamiyet* - Tirk û Îslamiyet
* *Kürt Meselesi Nasıl Çözülmez?* - Çawa nikare pirsgirêka kurd bê çareserkirin

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Oral Çalışlar

**Oral Çalışlar** (jdb. , Tarsus) rojnamevan, nivîskar, siyasetmedarekî romî (tirk) ye. Beriya li rojnameya Radikalê bixebite, di rojnameya kemalîst *[[Cumhuriyet]]*ê de dinivîsî.

## Jiyan
Dibistana amadeyî di koleja amerîkî ya Tarsusê û dibistana amadeyî ya Tarsusê de bidawî dike. Salekê di beşa avadaniyê ya zanîngeha teknîkî (ODTÜ)yê de dixwîne, 1966ê de derbasê akademiya aborî û zanînên nazirganiyê ya Stembolê dibe.

Bi pêşengên ciwanan ên wê demê yên wekî Deniz Gezmiş re hevaltiyê dike. Di nava komêm çepgiriya tirk de têdikoşe. Wê demê çepa tirk, ji sosyalîzmê bêhtir, pesnê kemalîzmê didan.

Sala 1968ê xwe qeydê zanîngeha Enqereyê, fakulteya zanînên polîtîk dike. Di rêxistinêm xwendevanan de pêşengiyê dike. Di heman demê de di kovarên sosyalîst, çepgir de dinivîsîne.

Di cûntaya sala 1971ê de tê girtin, heya sala 1974ê di zîndanê de dimîne. Sala 1978ê gerîndetiya giştî ya kovara Aydınlıkê dike, di komîteya navendî ya Partiya Karker û Gundiyên Tirkiyeyê (TIKP) de cih digire.

Di derbeya (cûnta)  de dîsa tê girtin, sala 1988ê serbest dimîne. 1990-1992 li Hamburg a Almanyayê ye. Ji 1992 heya 2008ê di rojnameya kemalîst Cumhuriyetê de dixebite. Ji 2008ê virde di Radikalê de dinivîse.

Bi rojnamevan İpek Çalışlar re marî bûye (zewiciye).

## Pirtûkên wî
* *Öcalan ve Burkay'la Kürt Sorunu - Bi Ocalan û Burkay re pirsgirêka kurd* (1993)
* *İslam'da Kadın ve Cinsellik - Di îslamê de jin û zayendîtî* (1994)
* *Refah Partisi Nereden Nereye - Refah Partisi ji kû heya kû* (1995)
* *Hz. Ali - Muaviye Çatışması İslamın Doğuşu ve İlk Ayrılıklar - Berberiya Hêja Elî - Muawiye hilhatina Îslamê û veqetînên pêşîn* (1995)
* *Kadınların İsveç'i - Swêda jinan* (1997, Gürhan Uçkan ile)
* *Fethullah Gülen'den Cemalettin Kaplan'a - Ji Fethullah Gülen heya Cemalettin Kaplan* (1997)
* *Portreler - Portreyan* (1999)
* *Umut Peşinde Mina Urgan'dan Manol Usta'ya - Pey hêviyê ji Mina Urgan bo Manol Usta* (2000)
* *Sol Geleceği Tartışıyor - Çepbirî paşerojê gotûbêj dike* (2000, bi Barış Doster)
* *İslamiyet Üzerine Söyleşiler - Mijûlayî li ser Îslamê* (2001)
* *12 Mart'tan 12 Eylül'e Mamak - Ji 12ê adarê heya 12ê îlonê Mamak* (2001)
* *Kadınlara Dair - Derbareyê jinan* (2002)
* *68 Anılarım - Bîranînên min ên 68ê* (2003)
* *İran Bir Erkek Diktatörlüğü - Îran dîktatoriyeke mêran* (2004, bi İpek Çalışlar)
* *Ecevit, Türkeş ve Erbakan'la Cezaevi Günleri - Bi Ecevit, Türkeş û Erbakan re rojên girtîgehê * (2004)
* *İslamcılığın Üç Kolu - Sê şaxên îslamperweriyê* (2006, bi Tolga Çelik)
* *12 Eylül ve Andıçlanan Gazetecilik - 12ê îlonê û rojnamevaniya dîrektîfkirî* (2006)
* *Denizler İdama Giderken - Çûyîna Denizan bo dardekirînê* (2008)
* *Liderler Hapishanesi - Girtîgeha pêşîkêşan* (2008)
* *Aleviler - Elewiyan* (2009)

Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kalevi Sorsa

**Taisto Kalevi Sorsa** (21ê kanûna pêşîn a 1930, li Keuru - 16ê kanûna paşîn a 2004, li Helsînkiyê) yek ji siyasetmedarên fînlendî ye ku çar caran, di navbera salên 1972-1975, 1977-1979, 1982-1983 û 1983-1987 de bûye serokwezîrê Fînlendayê. Berî ku ew bimire, wî hê li ser postê serokwezîrtiyê kar dikir. Herwiha, Sorsa demeke dirêj seroktiya Partiya Sosyaldemokrat a Fînlendayê kiriye.

Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Mirin 2004
Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê
Fulgencio Batista

thumb|Fulgencio Batista

**Fulgencio Batista y Zaldívar** (16ê kanûna paşîn, 1901, li Banes, Kûba – 6ê tebaxê, 1973, li Marbella, Spanya) leşker û dîktatorê Kûbayê ku ji aliyê dewleta amerîkan ve dihate piştgirîkirin. Di navbera salên 1940 - 1944 û 1952 - 1959 de weke serokdewletê Kûbayê yê fermî kar kiriye, heta ku ji aliyê şoreşvanên di bin serweriya Fidel Castro de *([[Şoreşa Kûbayê]])* hatiye têkbirin.

Kategorî:Dîktator
Kategorî:Jidayikbûn 1901
Kategorî:Kapîtalîzm
Kategorî:Leşkerên kûbayî
Kategorî:Mirin 1973
Kategorî:Serokdewletên Kûbayê
Kategorî:Serokwezîrên Kûbayê
Kategorî:Siyasetmedarên kûbayî
Şahin Alpay

**Şahin Alpay** (jdb. 1944 li Ayvalik, Balikesir) nivîskarekî romî (tirk) ye. Niha di di CNNê de moderatoriyê dike û di rojnameya Zamanê de quncika wî heye.

Di zanîngeha Stockholmê de perwerde dîtiye. Yek ji damezrînerên *Türkiye İhtilalci İşçi Köylü Partisi - Partiya karker û gundiyên şoreşger a Tirkiyeyê* bû. Bi Doğu Perinçek re hevaltî kiriye.

Sala 1982yê tevlî rojnameya kemalîst Cumhuriyetê bûye û bi salan jî di rojnameya Milliyetê de nivîsiye. Bo demekê di Sabahê qunciknivîskarî kiriye. Ew bi îngilîzî, swêdî dizane. Marî bûye (zewiciye) û du zarokên wî hene.

Di heman demê de, li zanîngeha Bahçeşehir a Stembolê de, di beşa zanistiya polîtîk û têkiliyên navneteweyî de dersdariyê dike. Nêrîna Alpay jo bo bicihanîna mafên rewa û zagonî yên kurdan, erênî ye.

## Pirtûk
* 2020 Yılında Türkiye - Sala 2020ê de Tirkiye

Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Pîr Siltan Evdal

**Pir Sultan Abdal** (kurdên elewî: **Pîr Siltan Evdal**, navekî din **Pîr Heydar**) hozan û helbestvanekî navdar ê romî ye. Ji terîqeta Hecî Bektaşê Welî ya elewiyan e, bîrdozî û stranên wî, ji aliyê kurdên elewî ve jî tên hezkirin.

*Pîr* peyveke kurdî û îranî ye bo mirovên temendirêj tê bikaranîn ku rêzdariyê nîşan dide. *Siltan* bi erebî ye, di wateya desthilatdar, serdest de ye. Ew jî bo rêzdariyê tê bikaranîn. Ango mirov dikare ji yekê rê bêje siltan. Abdal, ango Evdal, di wateya nefisbiçûk, derwêş de ye. Pirranî ev binavkirin bo hozanan tên bikaranîn. Di kurdî de mînaka wê Evdalê Zeynikê ye, ango nefisbiçûkê, bêcih û bêmalê, derbederê Zeynikê (diya Evdal).

Ji ber wê gelak lêkolîner dibêjin ku Pîr Siltan Evdal binavkirineke bo hozan ê pêşawayên elewiyan e, nêrîna fermî ya dewleta tirk, wekî Melayê Meşhûr Nesredîn Xoce nerast e. Tê zanîn ku îdeolojiya fermî ya dewletê pirranî ji agahiyên nerast hatine ristin, îro tirk bi xwe jî viya dipejirînin.

Pirranî ji Pîr Siltan Evdal, vê profîlê fêhm dikin. Lêkolîneke bêalî û zanîstî nehatiye kirin û ev îdiaya han jî bi zanistî nehatiye pûçkirin. Lê zimanê niha di stran û helbestên Evdal de tê bikaranîn, ne yê sedsala 16em, ê sedsala 18-19em e.

## Pir Siltan gorî nêrîna fermî ya dewleta tirk
Li parêzgeha Sêwasê gundê Banazê hatiye dinê. Di sedsala 16em de jiyaye. Li dijî împeratoriya Osmanî gelek serî hildaye. Ji aliyê parêzgarê Sêwasê *Xizir Paşa* ve hatiye dardekirin.

## Pîr Siltan ji Çorumê ye?
Di dawiya sedsala 18em de, hozan û helbestvanekî ji Çorumê tê, li Enqereyê di *dergeha Hasan Dede* de dimîne. Di demekê kurt de hezkiriyên wê pirr dibin û ne tenê elewî, sunnî jî gelek hez jê dikin. Ev stranên îro wekî yên Pîr Siltan Evdal tên zanîn, distrê. Navê wî jî Heyder bûye. Hin zana dibêjin ev Pîr Siltan Evdalê rastîn e.

## Ji Tevrêgehê (Dîvrîgî) ye?
Li Tevrêgeha (navê îro Dîvrîgî), di sedsala 18em de bi navê Pîr Sultan Abdal hozanekî deng dide, navdar dibe. Stranên îro tên zanîn distrê. Navê wî jî Haydar Xelîl Brahîm (Haydar Halil Ibrahim) bûye. Ev jî tê dardekirin lê di dema wî de Xizir Paşa parêzgar nebûye.

## Mînak ji malikên Evdal

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Helbestvanên zimanê tirkî
Kategorî:Hozanên tirk
Kategorî:Mêr
Kategorî:Tirkên elewî
Aşık Veysel

**Aşık Veysel Şatıroğlu**, an pirranî **Aşık Veysel** bi navê fermî *Veysel Şatıroğlu* (jdb. 25ê çiriya pêşîn 1894 li gundê Sivrialan a Şarqijeya parêzgeha Sêwasê − m. 21ê adarê 1973 li heman cihê) yek ji hozan, helbestvan, hostayê sazê yên navdar ên romî (tirk) ye. Bi taybetî li ser elewiyan bandora xwe hîştiye.

## Jiyan
Bavê cotyarekî bû û navê wî Ahmet Şatıroğlu bû. Di heft saliya xwe de çavê xwe yê rastê winda dike ku ji ber têgerekê bû. Di heman têgerê de (saw, buwar) etên wî dimirin. Çavê xwe yê din jî di felcekê de dide der. Deh saliya xwe de dest bi sazjeniyê dike.
 
Bi lêzîmeke wî re marî dikin (dizewicînin), navê wê jî Esma bûye. Law û keçek ji wan re dibin. Law najî, dimire. Demekê kurt şûnda de bavê wî jî dimirin. Birayê wê ji şer tê demekê alîkarî dike. Hevjîna wî Veysel diterikîne, birayê wî jî diçe xebatê. Veysel bi keçika xwe ya 6 mehî re, bi tenê dimîne lê pitik jî dimire.

Sala 1965ê ji ber xizmeta wî ya bo ziman, huner û çanda tirkî mehaniyê girê didin. Demekê di Malên Gel (*Halkevleri*) de dersdariyê dike.

Niha xaniyê wî kirine muze.

## Mirina wî
Veysel di 21ê adara 1973an de mir.

## Gotin
* *Derdê xwe nikarim ji mirovên bêderd re bêjim.*

## Berhemên navdar
* Uzun ince bir yoldayım - Di riyeke dîrêj û zirav de
* Beni hor görme gardaşım - Min kêm nebîne biracan
* Güzelliğin on para etmez - Rindiya te nake deh pere
* Sazım - Saza min
* Dostlar beni hatirlasin - Dost min bibîr bînin
* Ben gidersem sazim sen kal dünyada - Heger çûm saza min tu bimîne li rûyê erdê
* Mecnunum Leylamı gördüm - Mecnûn im Leyla ya xwe dît
* Karşıkı karlı dağda bülbül - Li çiyayê berfî yê hember bilbil
* Kızılırmak seni seni - Erê Kizilirmak erê (Te Kizilirmak te)
* Ömrüm ömrüm - Temeno temenê min
* Yüce dağ başında - Li lûtkeyê çiyayê berz
* Yine dertli dertli - Dîsa derd bi derdî
* Dilber - Dîlber
* Çiçekler -Kulîlkan
* Hacı Bektaş - Hecî Bektaş
* Sivas ellerinde sazım çalınır - Li diyarê Sêwasê saza min dijene
* Kara toprak - Xweliya reş (axa reş)
* Derdimi dökersem derin dereye - Heger derdê xwe berdim çemê kûr

## Çavkanî

* Murat Bulgan: *Asik Veysel (1894 - 1973): Leben und Wirken eines türkischen Volkssängers.* Köln, Univ., Diss., 2004 (almanî)

## Girêdanên derve
* Foto, Jînenîgarî (bi romî) û strana "Kara Toprak"

Kategorî:Hozanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1894
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1973
Kategorî:Tirkên elewî
Îlahiyat

**Îlahiyat**, **xwedanasî** an jî **teolojî** li ser dîn, bawerî, pêşketin û dîroka wê disekine. Bi taybetî, pergala dînî ya felsefî li ser wê disekine. Îro, her dewlet û pergal, di nava xwe de xwediyê saziyeke ku navê dînnasiyê lê dikin. Ev sazî jî, lêkolînan dike. Bi taybetî jî, di zanîngehan de beşa wê hatiye çêkirin. Mirovên ku jê şagirt in jî, dibina weke zanistên dînî. Dînnasî, gotineke ku hemû dîn, bawerî û dîrokên wan dike nava xwe de ye.

Gotina teolojiyê ji sedsala 19 û 20 min ve, ketiya rojevê. Bi wê gotinê re, êdî dîn, bawerî û hizir û têgihiştin û pêşketinên wê û dîroka wê bi dîroka wê re bûne mijarên lêkolînê. Bi dînnasiyê, di eslê xwe de pisporiya wê ya ku mirov êdî bi zanebûnê û zanistê dike, dihê ser ziman.

## Çavkanî
Batûyan

Eşira heri mezın ya herema şilıte nezi 40 basken ve éşire hene jı hınek va evın Basıgi Çemkari Ezdini Feki Kendali Züri Deléyi Zeynali Koçibegi Hemi Ziwıgi Xenceri Salugi Gendi Banbutyani.

Kategorî:Eşira
Nursel Aydoğan

**Nursel Aydoğan** (jdb. , Yenişehir, Bursa) siyasetmedareke tirk, yek ji damezîrenêrên BDPê (Barış ve Demokrasi Partisi) ye. Di hilbijartinên hezîrana 2011yê de, wekî endameke serbixwe bo meclîsa tirk hat hilbijartin. Paşê di parlamenê de tevlî BDPê dibe.

## Jiyan
Di nava salên 1982-83yê de li zanîngeha Hacettepeyê, perwerdeya endezyariya xurdemeniyê (xurek) dibîne. Bi salan di sazî û komeleyên mixalif-demokrat de tevlî çalakiyan dibe. Hin si van sazî û komeleyan ev in: SES, Tüm Sağlık Sen, Tutuklu ve Hükümlü Aileleri ile Dayanışma Derneği (komeleya piştgiriyê bo girtiyan û malbatên wan).

## Girêdanên derve

Kategorî:BDP
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Diyarbekirê
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Hikmet Fidan

**Hikmet Fidan** (jdb. 1955, m. 6'ê tîrmehê 2005, li Amed) siyasetmedarekî kurd, yek ji damezîrênerên HADEPê bû. Li Amedê di êrîşeke çekdarî de jiyana xwe jidest da. Gorî gelekan ew ji aliyê hêzên PKKê ve hatiye kujtin. Heya niha ev kujerî nehatiye rohnîkirin û bersûc jî nehatine girtin.

## Angaşt li ser kujtina wî, PKK an hêzên dewletê?
Tê gotin ku wî xwestiye li bakurê Kurdistanê partiyeke nû ya alternatîv wekî Partiya Welatparêzên Demokratên Kurdistanê (PWD) ava bike; yan jî vê partiyê di nava gel de birêxistin bike. Lê demekê şûn de di nava vê partiyê de nakokî derdikevin, Osman Öcalan jê diqete.

Fîdan xwestiye bi riyên demokratîk û bêî bikaranîna çekê, têkoşîn bê kirin. Xwestiye rojnameyekê derîne, li parêzgehên Kurdistanê vê alternatîva nû birêxistin bike. Gorî îdiayan PKK ji viya aciz bûye û êrîş biriye der Fîdan.

PKKê ev kujerî nepejirand, bi fermî ragihandin ku wan ev êrîş pêk neaniye. Hinek jî gumanê dibin ser hêzên tarî yên Tirkiyeyê. Tê zanîn di salên 1990'î de ji aliyê hêzên dewletê ve bi hezeran kurdên bijarte ji aliyê dewletê ve dihatin kujtin û dewletê ev kujerî dixist para PKKê.

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2005
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Karacaoğlan

**Karacaoğlan** (), hozanekî navdar ê romî (tirk) ye. Gorî nêrîna fermî ya dewletê di sedsala 17em de jiyaye (1606 – 1674). Ji parêzgeha Edene, ji navçeya Kozan an Fekeyê ye.

## Jiyan û jînenîgariya wî nayê zanîn
Derbareyê jiyana wî de bi dehan angaşt hene. Hin dibêjin li parêzgeha Gurgumê, hin Kinikan, Dîlok, Mersînê hatiye jiyane. Dîsa serdema jiyanê jî gelek tê gotûbêjkirin. Hinekan heya gotine ew ji Belgradê hatiye li Anatoliyayê bicih bûye.

Dewleta tirk dixwaze serdema hozanan berî bi paşê bibe, bi viya dîroka zimanê yekbûyî yê niha, kevintirîn nîşan bide. Asîmîlasyon, tirkîzekirin, nivîsîna dîrokeke fermî ûêd, heya 1960î siyaseta dewletê ya herî sereke bû. Bi awayeke din ew heya 2002yê jî berdewam kir. Gelek zana û lêkolîner dibêjin ku zimanê Karacaoglan bikaraniye, yê serdema 18em e.

## Hozanê xweza û evînê
Wî li ser xweza, evîn, êşên civakê, rindî û qenciyê helbestên bêhempa nivîsiye. Zimanekê gelek pakij û zîrek bikaraniye. Xwe ji wêjeya dîwanê ya osmaniyan dûr girtiye, hez ji çanda gel kiriye. Zimanê wî nêzîkê azerî ye, sentezeke turkmanî û tirkiya Anatoliyayê ye.

## Mînak ji malikên wî

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên zimanê tirkî
Kategorî:Hozanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1606
Kategorî:Mirin 1680
Mehmet Ali Birand

**Mehmet Ali Birand** (jdb. 9ê kanûna pêşîn a 1941, Stenbol − m. 17ê kanûna paşîn a 2013, Stenbol), yek ji nivîskar, rojnamevan, spîker, moderatorê TVê yên romî (tirk) bû. Bi eslê xwe kurd bû.

Lawê Mürvet û İzzet Birand e. Di dibistana amadeyî ya Galatasarayê de xwendiye. Sala 1964ê di rojnameya *[[Milliyet]]* de dest bi rojnamegeriyê kiriye. Piştî mirina Abdi İpekçi demekê gerînendetiya giştî ya karê weşanê dike.

Di rojnameya *[[Sabah (rojname)|Sabah]]*, TRTyê de xebitiye. Di kanala Show TVyê de bernameya bi navê *[[32. Gün]]* (Roja 32yem) birêve dibe ku bi vê bernameyê jî gelek navdar dibe. Ev bername niha di CNN Türkê de tê weşandin.

Marî bûye û lawekî wî heye. Bi fransî, îngilîzî dizane. Li gel a Tirkiyeyê, hevwelatiya wî ya Belçîkayê jî heye.

## Berhem
* 1984, *12ê îlonê 04.00*
* 1992, *Apo ve PKK* - Apo û PKK
* 1993, *Demirkırat: Bir Demokrasinin Doğuşu*, Mehmet Ali Birand, Can Dündar, Bülent Çaplı - Hespê bozê hesinî: Hilhatina demokrasiyekê
* 1995, *10 yılın perde arkası 32. gün* - Piştperdeya 10 salan 32. gün
:: *32. Gün 20 Yılın Perde Arkası* - 32. Gün piştperdeya 20 salan
* 1996, *Türkiye'nin Gümrük Birliği macerası (1959-1995)* - Serpêhatiya yekitiya gumrikê ya Tirkiyeyê
* 1997, *Panorama '97 CD-ROM 32. Gün Dünya'da ve Türkiye'de Yılın Olayları* - Panorama '97 CD-ROM 32. Gün Bûyerên salê yên cîhan û Tirkiyeyê
* 1999, *12 Eylül: Türkiye'nin miladı* - 12ê îlonê: Mîlada Tirkiyeyê
* 2000, *12 Mart: İhtilalin pençesinde demokrasi* - 12ê adarê: Di nava pencên cûntayê de demokrasô
* *Emret komutanım* - Fermo fermandarê min
* *30 Sıcak gün* - 30 rojên germ
* *Diyet: Türkiye ve Kıbrıs üzerine uluslararası pazarlıklar 1974-1980* - Diyet: Li ser Tirkiye û Kîprosê bazariyên navneteweyî
* *The Özal Bir Davanın Öyküsü*, Mehmet Ali Birand, Soner Yalçın - The Özal çîroka dozekê
* *Türkiye'nin Büyük Avrupa Kavgası 31 Temmuz 1959'dan 17 Aralık 2004'e* - Pevçûna mezin a Tirkiyeyê ya/bo Ewropayê
* *Türkiye'nin Avrupa Macerası 1959 - 1999* - Serpêhatiya Tirkiyeyê ya bo Ewropayê
* *Mehmet Ali Birand*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Mehmet Ali Birand 

Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Haci Karay

**Haci Karay** *(fermî: *'Hacı Karay*')* (jdb. 1950 li Gewer a Colemêrgê) siyasetmedar û karsazekî kurd bû. Ji aliyê hêzên dewleta tirk vê tê revandin û kujtin.

Navê bavê wî *Fehîm* e. Li ser destpêkirina girevên birçibûnê yên li girtîgehan, kurd çalakiyan lidardixin. Karay jî, bo şermezarkirinê dikana xwe vedigire. Dewletê ji berê ve lîsteya welatparêz, karsaz û kesên civakhez û pêşeng çêdikir, van kesan bi sedema *"alîkariya [[PKK]]ê dikin"* an *"bêhişkerê difiroşin"* dikujt. Navê Karay jî ketibû lîsteyan.

Di adara 1995ê de du xûşkên wî *Gulcan* û *Gulsen Karay* tevlî nava refên ARGKê dibin. Bi fermana girêgirên dewleta tirk, di 2ê hezîranê 1994ê de li Hotêla Yeşilyurt-Çınar a Stembolê, bi tevî Savaş Buldan û Adnan Yıldırım tê dîlgirtin.

Cenazeyên wan di 4ê hezîranê 1994ê, li nêzîkê gundê Yukarıkaraş a Boluyê (ne li Kurdistanê ye, li Tirkiyeyê ye) tên dîtin.

Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Karsazên kurd
Kategorî:Kesên ji Hekariyê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1994
Medet Serhat

**Medet Serhat** (jdb. 1943, Îdir - m. 12ê çiriya paşîn a 1994ê, Stembol) parêzer, siyasetmedarekî kurd bû. Ji aliyê hêzên dewletê ve li ber derê mala wî, hat kuştin.

Ji parêzgeha Îdirê ye. Li zanîngeha Stembolê perwerdeya dadê dîtiye. Sala 959ê bi sedemê kurdperweriyê tê girtin û 13 mehan di zîndanê de dimîne. Sala 1963yê, ji ber ku di kovara Dengê de pesnê kurdewariyê daye, tê darizandin. Sala 1965ê jî bi bahaneya komeleyeke kurdperwer vekiriye 1 sal û 4 meh ceza lê tê birrîn.

Sala 1997ê li welatên pakta Warşawê, li piştgiriya bo kurdan digere, lê tiştekê bidest naxe. Sala 1978ê dibe nûnerê komeleya bi navê *Îttîhadî Watanî Kurdistan* ê Stembolê. Demekê di nava CHPê, demekê jî di TKPê de dixebite.

27ê kanûna paşîn a 1981ê tê binçavkirin lê wî dîsa berdidin. Do darizandinên endamên PKKê de parêzeriyê dike. Li ser navê komeleya aşitiyê tê girtin heya 1983'yê di zîndanê de dimîne. Sala 1990ê weqfekê bo daxwazên kurdan ava dike.

12ê çiriya paşîn a 1994ê ji aliyê hêzên çekdar ên dewletê ve, li ber deriyê mala xwê tê gulebarankirin, jiyana xwe jidest dide.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1994
Kategorî:Parêzerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Sing û birinc bavêj sarinc

**Sing û birinc bavê sarinc**, **seleteya singê mirîşkê û birincê**, navê cureyeke seleteya singê mirîşkê, birinc (riz) û zebzeyê ye. Kurd jî di seleteyên xwe de singê mirîşkê û birincê bikartînin. Seleteya vexwendinan, şîvên taybet e.

## Sar bi sarê, germ bi germê
Heger hinekê di sarincê (sarincok, dolaba cemedê) de bê hîştin çêjdar dibe. Navê xwe ji wir girtiye. Heger we di sarincokê de da sekinandin, jiber ku sar dibe, baştir e û hûn bi vexurbareke sar bixwin. Çay ûêd dikare bi qasî nîv katjimêr pêşî yan paşiya xwarina seleteyê bê vexwarin. Ev pêşniyarek e, dîsa jî hûn bi kêfa xwe ne.

Divê neyê jibîrkirin, ji sing an ranê mirîşkê û birincê gelek awayên seleteyê hene. Standardeke wan nîne. Mirov dikare hin zebze, sos, biharbêhnan lê zêde yan kêm bike.

= Berkeliya vê seleteyê ==
* 1 singê mirîşkê
* 3 SA (stekana (qedeh) avê) ava goştê mirîşkê
* 2 SA birinc (riz)
* 1 qutî garnîtur (bila ne mezin be)
* 2 qutî lazût
* 7-8 hebên tirşîna xiyarên hûrik
* Bexdenûs, pîvaza hêşîn, hêliz (pîjinda) ya hûrkirî
* 3-5 pel kaho
* 1 lîmon
* 1 fîncan rûnê zeytê
* Xwê (solin)
* Îsota reş

## Çêkirin
Berê goştê mirîşkê biqelînin (li ser daxwazê bikelînin), hûrik hûrik çêtî bikin. Bi ava wê birincê bidin ser, bikelînin. Pîlawê kewa xwe girt, hinekê bidin rawestandin. Di wê demê de hûn dikarin amadekariyên xwe bikin, berkeliyên din amade bikin.

Zevahiya hêşînahiyan hûrbikin. Garnîtur û lazûtê bidarivînîn (parzûn bikin), tirşînê jî hûr bikin. Gava pîlaw nermijî bû, ne pir germ, ne jî sar e, tevahiya berkeliyan (melzeme) tevlî bikin, tevdin. Rûnê zeytê û ava lîmonê berdin serê, xwê û biharatê kontrol bikin.

Tê pêşniyarkirin ku hûn bikinên servîsê bo demekê bikin sarincê. Lê bi kêfa xwe ne, êdî selete dikare were ser destexaneyê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Selete
Dozên qirkirina sîyasî

**'Dozên qirkirina siyasî**', gotinaka ku Kurdan ji wan dozên ku di wan de bi hezaran Siyesetmedar, Parlamenter, Rewşenbîr û Rêveberiyên kurd têde dihatina darizandin re dihat gotin bû. Ev Doz, bi armanca, jevbelavkirina rêxistiniya civake kurd û ji holê rakirina saziyên wan yên siyasî pêk dihatin. Di temenê qedexeyên li ser zimanê kurdî, li ser navê kurdî û navê Kurdistanê pêk dihatin. Di dozan de, hemû girtî kurd bûn û ji yekî jkî mafê xwe parastina bi kurdî ne hat dayin. Zimanê kurdî, bi navê "zimanekî ku nayê zanîn" dihanîn ser ziman, û rayadarên dewletê derbasî belge û dokumentên Dadgahan dikirin. Maf, ji kurdan re ji bo xwe parastinê ne hat dayin. Gelek ji wan girtiyên ku hatin girtin, bi tirkî jî nizanibûn. Lê zimanê wan kurdî jî qedexe bû.

Kategorî:Kurdistan
Kategorî:Maf
Kategorî:Tekoşîn
Alia Shawkat

thumb|Eliya Şewket

**Alia Martine Shawkat**, anku **Eliya Şewket** (jdb. 18ê nîsanê, 1989 li , Kalîforniya) aktrîseke amerîkayî ye. Bavê wê Tony Shawkat kurdê Bexdayê ye. Diya wê jî bavekî îrlendî û dayikeke norwêcî ye.

## Jiyan
Sala 1999ê di rêzefîlmekê de rol digire û jiyana wê ya aktrîstiyê jî wisa destpê dike. Heman salê di fîlmê *Three Kings* ê David O. Russells de rolekê digire. Di nava salên 2001 - 2002an de di rêzefîlma *State of Grace* de dilîze.

Sala 2005ê xelata Young Artist Awardê digire.

Bapîrê wê (ji dayikê) jî aktor bû, Paul Burke.

## Fîlmnîgarî
* 1999: Three Kings
* 2000: The Trial of Old Drum
* 2001–2002: State of Grace (rêzefîlmê TVê)
* 2003–2006: Arrested Development (rêzefîlmê TVê)
* 2005: Rebound
* 2006: Deck the Halls
* 2006: Not Like Everyone Else
* 2008: Bart Got a Room
* 2008: Prom Wars
* 2009: Amreeka
* 2009: Roller Girl
* 2010: The Runaways
* 2011: Cedar Rapids

## Xelat û paye
* Screen Actors Guild Awards
* Xelata Hunermendên Ciwan

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Aktrîsên bîseksuel ên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1989
Kategorî:Mirovên zindî
Nusrat Bhutto

**Begum Nusrat Bhutto** (bi kurdî: *Begum Nusret Bhutto*, sindhî: بیگم نصرت ڀھٽو, ûrdû: بیگم نصرت بھٹو)
(jdb.  li Îsfexan, Îranê - m. , li Dubaiyê) siyasetmedareke pakistanî bû. Hevjîna serokwezîrê berê Zulfikar Elî Bhutto û diya Benazir Bhutto bû. Ji êla kurd a malbata *Bhutto* ye.

## Ji malbata kurd a Bhutto
* Benazir Bhutto (1953–2007)
* Murtaza Bhutto (1954–1996)
* Sanam Bhutto (1957–)
* Şahnawaz Bhutto (1958–1985)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Pakistanê
Kategorî:Mirin 2011
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên pakistanî
Zuhal Demir

**Zuhal Demir** (jdb. 2ê adara 1980 li Genk, Belçîkayê) parêzer, siyasetmedar û parlamentereke belçîkî yê bi eslê xwe kurd e. Niha parlamentera Hevgirtina nû ya Flamanî (N-VA) ye.

Malbata wê ji Kurdistanê çûye, ji kurdên elewî ye. Di 6ê tîrmeha 2010an de bûye parlamenter. Zuhal Demir di 2022an de bi Jürgen Smit re zewicî. Jürgen Smit holendî ye.

## Girêdanên derve

* n-va.be 
* Malpera fermî ya Demir

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Jinên belçîkî
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên elewî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Misilmanên belçîkî
Kategorî:Parêzerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên belçîkî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Aslan Ûsoyan

**Aslan Ûsoyan** (rûsî: Аслан Усоян) herwiha weke **Bapîr Hesen** tê binavkirin (jdb. 27ê sibatê 1937 - m. 16ê kanûna paşîn 2013) ku yek ji karsaz û çetegerên navdar ê li seranser YKKSê nav daye bû, û êzîdî ye.

Dema Sovyet hilwedişe, gelên Sovyetê dikevin hewla serxwebûnê. Ji ber ku kurd li komarên Sovyetê hindikayî bûn, rastî zordariyan dihatin. Li Ermenistanê, Azerbaycan û Qazaxistanê kurdên navdar dihatin kujtin, dest didan ser milkên wan, ji welat dikirin der. Di şerê azerî-ermeniyan de ziyana herî mezin kurdên Kurdistana Sor dîtin. Lê ji ber ku di qada navneteweyî de dewleteke kurdan nîne, cîhan bêdenga ma. Aslan Ûsoyan û gelekên din wiha derketin holê.

Aslan Ûsoyan berê li Gurcistanê navdar dibe. Dûv re li gelek welatên YKSSê, Rûsya ûêd. Di nîsana sala 2010an li Ukraynayê tê girtin. Bi bahaneya ku bi rêxistineke mafyayî ya hayan (ermenî) re hevkarî kiriye tê darizandin. 16ê îlonê de li navenda Moskowê tê gulebarankirin û birîndar dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Çetegeriya kurd
Kategorî:Çetegeriya li Gurcistanê
Kategorî:Çetegerî
Kategorî:Jidayikbûn 1937
Kategorî:Karsaz
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê
Kategorî:Mirin 2013
Guram Zaxarovîç Acoyev

**Guram Zaxarovîç Acoyev** (jdb.  li Tibîlîsî, Gurcistan) gogbazekî profesyonel ê futbola rûs bû. Bi eslê xwe êzdî e. Dî lîga yekem a Rûsyayê de dilîst. Bejna wê 1.82 m ye, pirranî di qada navîn û êrîşê de gog dibezand.
 

## Kariyer û skor
* 1979 FC Metallurg Rustavi
* 1980 FC Dinamo Tbilisi 0 (0)
* 1980-1981 FC Torpedo Kutaisi 28 (7)
* 1981-1983 FC Dynamo Moscow 73 (6)
* 1984-1985 FC Spartak Moscow 20 (2)
* 1986-1987 FC Metalist Kharkiv 45 (7)
* 1987-1988 FC Dinamo Tbilisi 4 (0)
* 1988-1989 FC Metalist Kharkiv 51 (6)
* 1990 Beitar Jerusalem F.C. 17 (6)
* 1991-1993 FC Metalist Kharkiv 41 (9)
* 1993-1994 Diósgyőri VTK 46 (6)
* 1996-1998 FC Saturn Ramenskoye

Kategorî:Futbolvanên kurd
Kategorî:Futbolvanê rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Mervan Çelik

**Mervan Çelik** (z. 26'ê gulana 1990) futbolvanekî (gogbazekî) swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e. Ji kurdên Omeroya Kuluyê (Anatolya Navîn) e û malbata wî ji vira koçberî kirine.
 

Di tîma GAISê de dilîze. Piranî di qada navîn a vê yaneyê de dilîze. Bejna wî 1,78 m ye. Cara pêşîn di IF Wartayê de bêşe kiriye. Heya 2007an di BK Häckenê de dilîst. Ji 2007ê û vir de di GAISê de peywirdariyê dike.

Lîstika wî bala yaneyên mezin ên wekî Middlesbrough FC û Fenerbahçe, Gençlerbirliğiyê kişandiye, ji aliyê van yaneyan ve hatiye pesinandin.

## Girêdanên derve
* Mervan Celik  di malpera GAISê de
* Mervan Celik  di svenksfotboll.se
* http://www.genclerbirligi.org.tr/futbol/a-takimi/oyuncular/kerim-zengin/ 
* https://www.facebook.com/pages/Mervan-Celik/180014488714224

Kategorî:Futbolvanên kurd
Kategorî:Futbolvanên swêdî
Kategorî:Jidayikbûn 1990
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Dilşa Demirbag Sten

**Dilşa Demirbağ Sten** bi fermî **Dilsa Demirbağ Sten**, nivîskar û rojnamevaneke swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e. Ew xwe wekî lîberal û xwedênenas bi nav dike.

## Jiyana wê

Dilşa li 10ê çiriya pêşîn a 1969an li gundê Kîrwan, Qowanciyan, Xarpêt (Bakurê Kurdistanê), malbateke koçber a kurd ji dayîk bûye. Bêtir pişt re, digel malbatê li sala 1976an di şeş saliya xwe de çûye Swêdê. Li bajerên Karlstad û Uppsalayê mezin bû. Xêzana wê xwest xama li temen bi kotekî bizewicîne[?]. Lê belê wê nexwest û koçberî kir Stockholmê.

Çar birayê wî yên bi navê Dilba, Dilnarîn, Dilber û Hesen hene.

## Nîjadkujiya ermeniyan, kujeriya çîçiyê li cem kurdan

Mirov dikare bêje Stenê giraniya jiyana xwe daye bi fermî nas kirina Nîjadkujiya Ermeniyan û kujeriyên çîçiyê di nava kurdan de. Xwe ji civaka kurd dûr digire, li ser jiyan û pirsgirêkên kurdan nanivîsîne. Ji bo kesekê li diyasporayê ev mînakeke gelek xerîb tê dîtin.

## Bernameyî televîzyon, xebatên û jiyana wê ya ramyarî

Ji Expressen, Östgöta Correspondenten, Göteborgs-Posten, Dagens Nyheter, Fokus û Axessê re dinivîsîne. Her wiha di kanala TV8'a Swêdê de jî xebatên wê hene. Têkiliyên wê bi gelek sazî û dezgehên humanîst ên swêdî rê hene. Di nava kurdên Swêdî de kêm tê nas kirin lewra piranî wê ne kurd lê tirk dizanin. Ew hûmanîsteke laîk û endamê Mezrandî Kargerî Komele yê Hûmanîstê Swêdê ye.

## Perwerdehiye wî
Li Zanîngeha Stockholmê zanînên peşarîk xwendiye.

## Jiyana taybet
Marî bûye Dilşa Demirbag Sten zewiciye û dû zarokên wê hene.

## Xebatên

* *Svenska - en nödvändighet* 1995 Stift. Non-Violence Sweden Libris
* *Stamtavlor* 2005 Norstedts Norsteds 
* *Fosterland* 2010 Bonniers Bonniers

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Helbestvanên swêdî
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Jinên swêdî
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kategorî:Nivîskarên swêdî
Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin
Kategorî:Rojnamevanên swêdî yên jin