open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nemo (stranbêj)

**Nemo**, bi navê xwe yê fermî **Nemo Mettler** (jdb. 3ê tebaxê 1999an li Biel/Bienne, Swîsre) stranbêj, rapvan û hunermendekî piralî yê swîsreyî ye.

Nemo di Pêşbirka Stranan a Eurovisionê ya 2024an de li Malmö (Swêd) ji bo Swîsreyê kete dikê û bi strana xwe ya *[[The Code (stran)|The Code]]* bû yekem. Ew kesê pêşîn ê nebînar e ku di Pêşbirka Stranan a Eurovisionê de bi ser ket û xelata Mîkrofona Krîstal bir.

## Jînenîgarî

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên swîsrî
Kategorî:Jidayikbûn 1999
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Swîsrî
Ehmedê Sedef

**Ehmedê Sedef** nivîskarekî kurd e.

## Jînenîgarî

## Berhemên wî
Wî du roman bi rengekî xeyalî li ser pêşketina teknolojiya Jîriya çêkirî (AI) nivîsandine.

* *Ez pêşeroj im*, 2022, Weşanên Sîtav, Wan;
* *Pêşgo*, adar 2024, Weşanên Na, Îzmîr;
* *Rastgo*, adara 2024, Weşanên Na, Îzmîr.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wêjevanên kurd
1875

## Bûyer

### Cîhan
12ê Çile - Guangxu di 3 saliya xwe de, li pey pismamê xwe, dibe 11emîn xanedana Qing Qeyserê Chinaînê.

10 Avrêl - Arya Samaj li Mumbai ji hêla Swami Dayananda Saraswati ve hatî damezrandin.

5ê gulanê - Peymana Saint Petersburgê di navbera Japonya û Rûsyayê de hat îmzekirin.

11 Îlonê - Misir salnameya Gregorî qebûl dike, ku berê salnameya Skenderyayê bikar aniye.

Cotmeh – Dewleta Osmanî îflasa qismî îlan dike, û debara xwe dixe destê deyndêrên Ewropî. Di heman demê de ew rastî serhildanên neteweperest ên berbelav dibe ku di encamê de destwerdana Rûsyayê û aloziyên Hêza Mezin pêk tê.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1870

## Bûyer

### Cîhan
* 3ê sibatê - Guherîna 15emîn a Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî, ku mafê dengdanê ji mêrên Afrîkî-Amerîkî re garantî dike, hate pejirandin.
* 27ê sibatê - Alaya 'dora rojê' ya Nisshoki ya Japonyayê, bi ragihandina Daijō-kan, ji bo keştiyên bazirganiya Japonî wekî ala neteweyî tê pejirandin.
* 28ê sibatê – Bi biryara Sultan Abdüleziz ê Împaratoriya Osmanî, Exarşiya Bulgaristanê hate damezrandin.
* 10ê adarê - Deutsche Bank li Berlînê hate damezrandin.
* 11ê nîsanê - Erdhejek 7,3 li wîlayeta Batang a Çînê pêk hat û bû sedema şewatekê ku tê de nêzîkî 5,000 kes mirin.
* 2ê Îlonê - Şerê Franco-Prussî: Şerê Sedanê - Hêzên Prussî artêşên fransî têk dibin û împerator Napoleon III û 100,000 leşkerên wî li Sedanê, Fransa dîl tê girtin.
* 28ê Kanûnê - Juan Prim, serokwezîrê Spanyayê, dema ku ji Cortes derket, ji hêla kujerên nenas ve hat gulebaran kirin û du roj şûnda mir.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1867

## Bûyer

### Cîhan
* 30ê kanûna paşîn - Qeyser Kōmei ya japonî ji nişka ve dimire, di 36 saliya xwe de, kurê xwe yê 14-salî dihêle ku wekî Qeyser Meiji biserkeve.
* 19ê sibatê - Şerê Çemê Inlon: Xanedana Qing serhildêrên Nien li Hubei, Çînê têk dibe.
* 1ê nîsanê heta 3ê çiriya paşîn - Exposition Universelle, pêşangeheke navneteweyî li Parîsê. Di nav mêvanan de Abdüleziz jî heye, ku yekem siltanê Împeratoriya Osmanî ye ku serdana Ewropaya Rojava dike.
* 15ê tîrmehê - Fransa serxwebûna Kambocayê ji Siamê ragihand; Kamboca dibe parêzgerê Fransa û Brîtanyayê.
* 14ê îlonê – Berga yekem a ''Das Kapital'' (*[[Kapîtal]]*) ji hêla Karl Marx ve tê çapkirin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesên ku di vê salê de ji dayik bûne.)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirine.)
1874

## Bûyer

### Cîhan
20ê Çile - Peymana Pangkorê (ku bi navê Tevlêbûna Pangkorê jî tê zanîn), ku bi wê yekê Brîtanî kontrola xwe li ser pêşî Sultanate of Perak, û dûv re Dewletên din ên serbixwe yên Malayî dirêj dikin, hate îmze kirin.

15ê Adarê - Fransa û Viet Nam Peymana Duyemîn a Saigonê îmze dikin, ev jî dibe sedema naskirina serweriya tevahî ya Fransa li ser Cochinchina.

20 Gulan - Levi Strauss û Jacob Davis ji bo pantalonên/jeansên şîn patenta Dewletên Yekbûyî werdigirin. Bihayê jeansekê 13,50 dolaran e.

1 Tîrmeh - Banka Spanyayê yekem banknotên peseta derdixe.

9ê cotmehê - Peymana Bernê Yekîtiya Posta Giştî ava dike, da ku pevguhertina posta navneteweyî hevrêz bike.

9 Kanûn - Passage de Vénus wekî "fîlmê" herî kevn di dîrokê de tê weşandin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1872

## Bûyer

### Cîhan
* 12ê Çile - Yohannes IV li Axumê wek împaratorê Etiyopyayê tê tackirin, ew dibe yekem serwerê ku li wî bajarî di zêdetirî 500 salan de tac kir.
* 4 Reşemî - Pevçûnek mezin a rojê, û bahoza jeomagnetîkî ya têkildar, roniyên bakur heta başûrê Kubayê didin xuya kirin.
* 1 Tîrmeh - Thomas François Burgers dibe Serokê Dewleta Komara Afrîkaya Başûr.[6]

### Kurdistan

## Jidayikbûn

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Doza Kobanî

**Doza Kobanî** (bi tirkî: Kobani Davası) dozek siyasî ye ku li dijî bi sedan siyasetmedarên alîgirê kurdan ên Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) tê kirin. Bersûc bi fermî bi endambûna rêxistineke terorîst û bi tehdîdkirina "yekîtî û tevahîbûna axa dewletê" tên sûcdarkirin. Di dozê de behsa bûyerên Kobanê ya di cotmeha 2014an de tê kirin. Lê belê gelek rewşenbîr ev doz weke tolhildana hikûmeta AKPê ya li hemberî siyasetmedarên kurd ên HDP'ê şîrove dikin.
## Pêşdîroka dozê
Di doza Kobanî de bi giştî 108 HDP'yî hatin darizandin. Ev yek li ser bûyerên payîza 2014an e ku li gelek bajarên kurd ên li Tirkiyê li dijî rewşa dramatîk li bajarê Kobanî yê rojavayê Sûriyê xwepêşandanên giran hatin lidarxistin. Bajarê ku rasterast li ser sînorê Tirkiyê ye û bi piranî Kurd lê dijîn, ji Îlona 2014ê ve ji aliyê Dewleta Îslamî (DAIŞ) ve hatibû dorpêçkirin. Nêzîkî 200.000 penaber ji Sûriyê derbasî Tirkiyê bûne. Di axaftineke xwe de, serokkomarê Tirkiyê Erdogan ketina Kobanî ragihand, lê milîsên kurd ên YPG’ê hîna li dijî êrîşa çeteyên DAIŞ’ê şer dikirin. HDP’ê ji nêzîkatiya dorpêçkirina dewleta Tirk ne razî bû, li dijî komkujiyeke dawî ya li Kobaniyê banga protestoyan kir. Xwepêşandan rastî nerazîbûnên Partiya Doza Azad hat. HDP’ê daxwaza lêkolîna li ser xwepêşandanên Meclîsa Mezin a Tirkiyê kir, lê daxwazên wan hatin redkirin.

## Çavkanî

Kategorî:2021 li Tirkiyeyê
Kategorî:2022 li Tirkiyeyê
Cîhan Erdal

**Cîhan Erdal** civaknasekî tirk e ku doktoraya xwe li Zanîngeha Carleton a Ottawa didomîne. Ew di navbera îlona 2020ê û hezîrana 2021ê de ji ber ku bi Partiya Demokratîk a Gelan HDPê re têkildar bû, di girtîgehê de bû.

## Girtina wî
Di 25ê îlona 2020an de, Erdal yek ji wan bi dehan kesan bû ku bi girêdana bi terorê re hatin girtin, tenê çend demjimêran piştî ku ew ji bo lêkolîna doktoraya xwe bike hatibû Stenbolê . Erdal niştecihê daîmî yê Kanadayê ye, û girtina wî ji aliyê gelek rêxistinên Kanadayî ve, di nav de zanîngeha wî û sendîkayên mîna UNPGE, hat şermezarkirin. Erdal çend saetan piştî ku bigihêje Tirkiyê hat girtin û 26 rojên ewil ên binçavkirinê di hucreya yekkesî de ma.

Beşa civaknasiyê ya Zanîngeha Carleton, girtina Erdal şermezar kir û got ku "Tuwan ji bûyerên di sala 2014an de ne, ku hikûmeta tirkî ji bo berdewamkirina çewsandina endamên partiya siyasî ya çepgir HDP, partiya sêyemîn a herî mezin a parlamena Tirkiyê, bi kar tîne." Li gorî rojnamevana Al Monitor Amberin Zaman, Erdal ji bo lêkolînek ji bo teza xwe ya doktorayê li ser tevgerên civakî yên bi pêşengiya ciwanan li Ewropayê hatibû Tirkiyeyê, û polîsên antî-terorê saet di 09.00an de ketin xaniyê wî û ew birin. Di nîsana 2021ê de, dadger kefaleta pêşwext a Erdal red kir û tevî îtîrazên parêzvanên mafên mirovan, ew neçar kir ku heta roja dadgehkirinê di girtîgehê de bimîne.

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Zimanê peraçî

**Zimanê peraçî** zimanekî Îranî yê Rojhilatî ye.

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên îranî
Kategorî:Zimanên Efxanistanê
Beritan Güneş Altın

**Beritan Güneş Altın** (jdb. 1995 li Qoserê, Mêrdîn, Bakurê Kurdistanê) derûnnas û siyasetmedareke kurd e. Beritan Güneş Altın niha (2023) parlamentera Mêrdînê ya Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan (DEM) e. 

## Jînenîgarî
Beritan Güneş Altın di sala 1995an li Mêrdînê ji dayik bûye. Dibistana seretayî li Amedê û lîseyê jî li Lîseya Mamostetiyê ya Anadoluyê ya Mêrdînê xwendiye. Xwendina xwe ya zanîngehê li beşa Derûnnasîyê ya Zanîngeha Yıldırım Beyazıt a Enqereyê qedandiye.

Li gelek saziyên civaka sivîl ên wek Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî, KaosGL, Association for Aid and Relief Japan (AAR Japan), Komeleya Piştgiriya Jiyanê, Li Her Derê Huner, UNICEF, UNHCR wekê derûnnas û çalakvan xebitiye.

Di warê travmaya şer, zayenda civakî, koçberî û parastina zarokan de li gelek saziyên civaka sivîl ên neteweyî û navneteweyî perwerde wergirtiye û xebatan meşandiye.

Di kovarên wek "Jineolojî" û "Psychology Kurdî" de nivîsên wê hatine weşandin.

Di rêveberiya damezrîner a Komeleya Derûnnasên Mezopotamyayê (Der-Mez) de cih girt û hê jî endameke çalakê komeleyê ye.

Di meha gulana sala 2023an de ji Partiya Kesk û Çep wek parlamentera Mêrdînê hatiye hilbijartin. Niha wek parlamentera Mêrdînê ya Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan xebatên xwe didomîne.

Hevberdevka Komîsyona Zarokan a Partiya DEMê ye û endama Komîsyona Lêkolîna Mafên Mirovan a Parlamena Tirkiyeyê û Bin-komîsyona Mafên Zarokan e.

Beritan Güneş bi tirkî, kurdî û îngilîzî dizane.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Jidayikbûn 1995
Kategorî:Jinên kurd di siyasetê de
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan
Zimanê wexî

**wexî** (X̌ikwor zik, х̆икв̆ор зик, ښیکوار زیک), zimanekî îranî yê rojhilatî ye.

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên îranî
Kategorî:Zimanên Tacîkistanê
Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê

**Hêzên esmanî yên Keyaniyê** (navê fermî bi îngilîzî **Royal Air Force** ; kurtenavê fermî **RAF**, kurtenavê nefermî **R.A.F.**) navê hêzên esmanî û fezayê yên Keyaniya Yekbûyî, deverên wê yên derveyî welat û xakên tacê ne. Hêzên esmanî ya ê yekem hêza esmanî ya cîhanê bû ku wekî şaxekî serbixwe hate li dar xistin.

## Dîroka hêzên esmanî yên Brîtanyayê
### Rêxistina pêşrew
Yekem firokeyên leşkerî di Hêzên Çekdar ên Keyaniya Yekbûyî de di bin fermandariya Korpusa Endezyarên Keyaniyê de, leşkerên endezyar ên Artêşa Brîtanyayê bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1918an li Keyaniya Yekbûyî
Kaledonyaya Nû

**Kaledonya Nû** (bi fransî: *Nouvelle-Calédonie*) komgiravekî li başûrê Pasîfîkê ye ku girêdayî Fransayê ye. Navê îroyîn ê fransî ji navê xwe yê kevintir ê bi îngilîzî *New Caledonia*, ku vedigere James Cook, hatiye wergirtin. Alîgirên serxwebûna Kaledonyaya Nû jî ji bo arşîpelê navê "**Kanaky**" bi kar tînin. Ji hêla erdnîgarî ve, komgirav girêdayî Melanezyayê ye. Kaledonyaya Nû li gorî xalên 76 û 77 ên Destûra Bingehîn a Fransayê xwedî statuya taybet a kolektîf a sui generis e û ji ber vê yekê ne endamê Yekîtiya Ewropayê û herêma Şengenê ye.

Komgirav li başûrê Vanûatû ye, bi qasî 1,210 km rojhilatê Awistiralya, û 17,000 km ji Fransayê dûr e. Komgirav beşek ji jêrherêma Melanezyayê ye û giravên sereke Grande Terre, Giravên Loyalty, Giravên Chesterfield, arşîpelên Belep, girava Pines (û çend giravên dûr) in. Giravên Chesterfield di Deryaya Koral de ne. Gelê fransî, bi taybetî şêniyên herêmê, ji Grande Terre re dibêjin "*Le Caillou*" ("kevirê mezin").

Refa Asteng a Kaledoniya Nû ji sala 2008an vir ve di nav Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dabeşkirina Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1853an de hatine avakirin
Bélizaire û Zarokên Frey

**Bélizaire û Zarokên Frey** (bi îngilîzî: **Bélizaire and the Frey Children**) wêneyek portreya malbatek ji sala 1837an e ku tê bawer kirin ji wênesaz Jacques Amans hatiye amade kirin. Ev portre nimûneyek nadir ji serdema xulamtiyê ya DYAyê ye, ku tê de xulamek bi rengek xwezayî ve hatî boyaxkirin. Wêne di koleksiyona Muzexaneya Metropolitan ya Hunerê de li New Yorkê tê pêşandan.

Di wêneyê de ciwanê afro-kreolî Bélizaire bi sê zarokên Frederick Frey re tê dîtin, ku bazirgan û bankerê New Orleansê bû.

Dema Bélizaire (jdb. 1822) şeş salî bû, malbata Frey ew û diya wî ya bi navê Sallie li bazara xulaman kirî. Tê bawer kirin ku dema portre hat xêzkirin, Bélizaire hema hema 15 salî bû. Di sala 1856an de Bélizaire ji nû ve hat firotin, da ku li ser Evergreen Plantationê di çandiniya şekir ya li Louisiana de xulamtiyê bike. Lewma lêkolîner nekarîn diyar bikin ka piştî 1860 çi hatiye serê wî. Tablo yekane wêneya naskirî ye ku tê de xulamek ji Evergreen Plantationê tê dîtin.

Du zarokên Freyê yên di tabloyê de di heman salê de mirin, û yê din negihîşt sala mezinbûnê.

## Çavkanî
Sîstanî (gel)

**Sistanî**, anku **gelê sîstanî** (di dîrokê de jê re "Sekzai" jî dibêjin), komeke etnîkî ya bi eslê xwe îranî ne  ku bi giranî li herêmek bi navê Sîstan li başûrê rojhilatê Îranê û ji hêla dîrokî ve li başûrê rojavayê Efxanistanê dijîn.  Zimanê wan farisî û zaravayê sîstanî ye. 

Berê xelkê Sîstanê zaravayên farisiya navîn wek pehlewî ya partî û pehlewiya sasanî diaxaftin û niha jî zaravayeke farisî ya ku bi navê sîstanî tê zanîn xeber didin. Sîstanî ji eşîrên îskîtî rizgar bûne.  Îskîtî koma dawîn a ariyan bûn ku di sala 128an de mirine. Ew ketin Îranê . Li herêmên navendî û bakurê parêzgeha Sîstan û Belûçistanê dijîn. Di van dehsalên dawî de, ji ber sedemên cuda yên siyasî û avhewayê, koçberî deverên din ên Îranê, wek Tehran û Golistanê li bakurê Îranê bûne.

## Etîmolojî
Sîstaniyan navê xwe ji Sekastan ("Welatê Saka") girtine. Saka eşîreke îskîtiyan bû ku koçî deşta Îranê kiribûn. Navê kevnar ê farisiya kevin ê herêmê, berî serdestiya Saka, Zaranka an Drangiana ("Axa Avê") bû.

## Taybetmendiyên civakî û demografîk
Piraniya Sîstaniyan peyrewên Şîe ne. Li gorî raporên ku nehatine piştrastkirin, pişka Sîstanî li parêzgeha Sîstan û Belûçistanê digihêje %40-50. Di van dehsalan de ji ber sedemên cuda yên siyasî û avhewayê koçî deverên din ên Îranê wek Tehran û Golistanê kirine.

Lêkolînên genetîkî nîşan didin ku sîstanî bi farisên parêzgehên Yezd û Farsê re xwedî taybetmendiyên genetîk ên hevpar in.

## Mijarê têkildar
* Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Planor

thumb|Dîmenek ji modela DG 1000 ya Planorek.
**Planor** cureyekî balafiran e ku bê motor difirin. Ev balafira bê motor ji bo ku bilindahiyê bidestbixe herikînên hewa yên ku di atmosferê de ye bikar tîne.

Planor bi gelemperî bi pergala kişandina vîncê yan jî bi motorên ku li ser hinek planoran hene ku tenê ji bo bilind bûnê têne bikar anîn bilind dibin. Bi bilindahiyek diyar de planor ji benda vîncê qut bibin û bi sûdwergirtina hewaya di atmosferê de difirin.

## Çavkanî
Musa Güner

**Musa Güner** (jdb. 1943 li Dilav, Cimnî, Erzîngan), endezyar, nivîskar û ferhengdanerekî swêdî-zaza (kurdê zaza) ye.

Di sala 1959an de Güner di 17 saliya xwe de koçî welatê Swêdê dike. Dibêje, ku dema hat Swêdê bi têne zazakî xeber dida, lê li wê derê êdî-êdî hînî hem swêdî, him tirkî û hem jî inglîzî dibû. Wî li Zanîngeha Lundê beşa endezyariyê kuta kir û dû re dest bi karê xwe yê ferhengdaneriyê jî dikir. Di 1985an de ferhenga wî ya pêşîn a swêdî-tirkî/tirkî-swêdî ji nav çapan ve hate der.

Güner li Swêdê dijî, zewicî ye û du zarokên wî hene.

## Berhem
* Svensk-turkisk ordbok, 1976.
* Turkisk-svensk ordbok, 1981.
* Svensk-turkisk ordbok, 1985.
* Turkisk-svensk ordbok, 1985.
* Svensk-turkisk, turkisk-svensk handordbok, 1992, Malmö.
* Turkisk grammatik, 1997.
* Svensk-turkisk, turkisk-svensk handordbok, 1998.
* Turkisk-svensk, svensk-turkisk ordbok, 2003.
* Svenskt-turkiskt lexikon, 2004.
* Turkisk-svenskt lexikon, 2009.
* Turkisk-svensk/Svensk-turkisk ordbok, 2011.
* Svensk-turkisk/Turkisk-svensk fickordbok, 2014.
* Svensk-turkisk parlör, 2015.
* Zazafolkets ursprung baserat på DNA, 2021.
* DNA'ya Dayalı Zazaların Kïkeni, 2021.
* Zaza people's origin based on DNA: The history of the unknown Zaza people, 2021.
* Die Ursprünge des Zaza-Volkes basierend auf DNA, 2022.
* History of Alevism, 2024.
* Efsanelerde Alevi İnancı Alevilik Tarihi, 2025.

## Ferhengok

## Çavkanî

Kategorî:Ferhengdaner
Kategorî:Zaza
Akordiyon

**Akordiyon** (ji zimanê fransî: *accordéon*) amûreke bi destan e ku tê de deng tê hilberandin. Gava mirov bi tiliyan li bijokan dixe, devikên tê de tên vekirin an girtin û hewaya di akordiyonê de zimanan dihejîne. Bi vîbrasyona zimanan deng çêdibin. Navê akordiyonê vedigere çêkerê enstrumanên viyanî Cyrill Demian.

## Çavkanî


Kategorî:Amûrên muzîkê
Kategorî:Îcadên sedsala 19an
Teoman

**Fazlı Teoman Yakupoğlu** yan jî navê ku pê hatiye naskirin **Teoman** ( li Stembol) stranbêj, strannivîs û bestekarekî tirk e ku bi albûmên xwe yên solo yên ku ji sala 1997an vir ve derketine di qada muzîka rockê ya populer de bûye muzîkjenekî navdar.

Teoman di 1000em hefteya dayikên şemiyê de sitrana bi navê *Benim Annem Cumartesi* ku sitraneke bi tirkî ye ku tê wateya *dayika min dayika şemiyê* ye gotiye û di axaftina xwe de gotiye "dema ku ev pêşniyar ji min re hatiye gotin min reaksiyonên neyînî yên muhtemel hîs kiriye lê ez yek kêliyek nefikirîm ku ez vê pêşniyarê red bikim."

## Jînenîgarî
Teoman di 20ê mijdara sala 1967an de li navçeya Beyoğlu ya Stembolê, weke yekane zarokê malbateke ji Giresun Alucra hatiye dinyayê. Bavê wî parêzer Hasan Basri Yakupoglu û dayika wî Şaziment Yakupoglu ye. Dema ku ew di temenê 2,5 saliya xwe de bû bavê wî koça dawî dike. Di temenê zarokatiya xwe de bi muzîkê re eleqedar bûye û dest bi jenandina gîtarê dike.

Piştî ku xwendina xwe ya lîseyê ya li Lîseya Atakoyê qedandiye li Zanîngeha Stenbolê pêşî diçe Fakulteya Îdareya Karsaziyê piştê salek din xwendina xwe yê li Zanîngeha Stembolê bi dawî dike û diçe li Zanîngeha Bosforê û li vê zanîngehê pêşî li Fakulteya Matematîkê dixwîne piştre jî li heman zanîngehê derbasê Fakulteya Sosyolojiyê bûye.

Jiyana wî ya muzîkê ya profesyonel di salên xwendekariyê de dest pê kiriye. Di dema xwendina xwe de qeyda xwe rawestandiye û salekê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û salekê jî li Înglistanê jiyan kiriye û li Înglistanê perwerdehiya vokalê werdigire. Piştê vedigere Stembolê li Zanîngeha Bosforê li Beşa civaknasiyê xwendina xwe ya lîsansê diqedîne.

## Dîskografî
* *Teoman* (1997)
* *O* (1998)
* *Onyedi* (2000)
* *Gönülçelen* (2001)
* *Teoman (Teo)* (2003)
* *En Güzel Hikayem* (2004)
* *Renkli Rüyalar Oteli* (2006)
* *İnsanlık Halleri* (2009)
* *Aşk ve Gurur* (2011)
* *Eski Bir Rüya Uğruna...* (2015)
* *Gecenin Sonuna Yolculuk* (2021)
* *Aşık Bir Adam* - *<small>cover album</small>* (2023)
* *Ben, Zargana, Deus Ex Machina* (2023)

## Çavkanî

Kategorî:Gîtarvanên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên tirk
Dî Tawlîyon

**Dî Tawlîyon**, gundekî navçeya Soriz a Qeyserîyê ye.

Nifûsa herêmê ji Kurdên Sînemilî pêk tê. Tê zanîn ku kurd 200 sal berê ji Albîstan û Markazê hatine vir.

Ev gundê ku ji nêz ve bi çanda Kurd û Elewiyan ve girêdayî ye, tevî ku tirkan dixwestin wan asîmîle bikin jî wek kurdên din ên Sarîzê asîmîle nebûye.

Berê nifûsa gund derdora 800 kesî bû, lê piştî ku dest bi koça derve kirin, niha daketiye derdora 350 kesî. (Di mehên havînê de bi hatina gundiyên ji dervayî welêt re nifûsa wan zêde dibe derdora 1000 kesî.)

Atê Elîfê ku ji bo gelê Sînemîllî xwedî cihekî girîng dayike wxe ye ji vir e.

Kategorî:Qeyserî
3 Body Problem (rêzefîlm)

***3 Body Problem*** rêzefîlmeke televizyonê ya honaka zanistî ya amerîkî ye ku ji aliyê David Benioff, D. B. Weiss û Alexander Woo ve hatiye amadekirin.

Bingeha rêzefîlmê romana Çînî ya bi navê *Remembrance of Earth's Past* (Bîranîna Paşeroja Cîhanê) e ku ji aliyê romannivîs Liu Cixin ve hatiye nivîsandin. Rêzefîlma ku ji hêla Netflixê ve hatiye hilberandin ku di 21ê adara 2024an de bi heşt beşan li Netflixê hatiye weşandin nirxandinên erênî werdigire. Di gulana 2024an de sezona duyem li rêzefîlmê hatiye zêdekirin.

## Çîroka rêzefîlmê
Di dema Şoreşa Çandî ya Çînê de (1966-1976), astrofizîknas *Ye Wenjie* bi kuştina hovane ya bavê xwe re rû bi rû dimîne û ji ber profîla wê ya zanistî ji bo bingehek radarê ya dûr û veşartî tê sirgûn kirin. Rojekê peyamek dişîne fezayê û çend sal şûnda, ew bersivek nepayî ji fezayiyên bi navê Trîsolarî (Trisolarian) distîne. Ye Wenjie gazî şaristaniya biyanî ya Trisolarian dike, da ku serdana erdê bikin. Bi milyarderê amerîkî û çalakvanê hawirdorê Mike Evans re, ew rêxistinek veşartî saz dike. Bi alîkariya vê rêxistina veşartî, tê xwestin ku Trîsolarî hatina xwe amade bikin, ya ku wê di nava sed salan de pêk were. Mirovahî bi vê yekê bi xetereya xwe ya herî mezin re rû bi rû ye, lê di heman demê de sedsalên wê jî hene ku xwe amade bike, da ku pêşî li dagirkeriyek nêzîk bigire. Desthilatdar, zanyar û leşker li çaraliyê cîhanê dest bi xebatê dikin da ku nûbûn û stratejiyê bikar bînin û şaristaniya mirovî ji encamên hatina Trisolarians biparêzin. Bi vî rengî sê kes têne hilbijartin, yên ku wê mirovahiyê xilas bikin.

### Karaktera kurd Leyla Ariç

Di rêzefîlmê de sê kes ji bo rizgarkirina mirovahiyê têne destnîşankirin ku di nav wan de dîroknasek şer a çînî, rewşenbîrek amerîkî û şervanek jin a kurd hene. Bi vî rengî şervana kurd Leyla Ariç ku di dema şerê li dijî DAIŞê li Reqayê de derketiye pêş di rêzefîlmê de mirovatiyê ji dagirkeriya fezayiyan rizgar dike. Di beşa ku Leyla Ariç ji aliyê Sekreterê Giştî yê Neteweyên Yekbûyî (NY) ve tê naskirin Leyla Ariç bi cil û bergên kurdî derdikeve hemberî beşdaran. Dema ku Sekreterê Giştî ya Neteweyên Yekbûyî wê dide naskirin wiha dibêje: “Leyla Ariç li Reqayê li dijî DAIŞê şer kiriye. Ew di şerkirin û serkeftina şerên asîmetrîk de xwedî ezmûneke bêhempa ye."Ev karektera ku rola sereke ya jinên kurd li dijî DAIŞê radixe ber çavan ji aliyê hinek neteweperestên navdar ên tirk ve di televîzyonên tirkî de û li ser medyayên civakî rêzefîlm û Netflix hedef hatiye girtin.

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî
Kategorî:Rêzefîlmên Netflixê
Îshaq Paşa

**Îshaq Paşa**, anku **Îsḧaq Paşa** (bi tirkiya osmanî: إسحق پاشا; bi tirkî: *İshak Paşa*, jdb. nayê zanîn, di 1444an de *[[floruit]]* - m. 30 kanûna paşîn 1487), fermandar, dewletmedar û dû re wezîrê mezin a împeratoriya osmanî bû ku bi eslê xwe tê pêşbînîkirin alban an jî yewnan bû.

## Esil
Li gorî rojhilatnasê tirk Halîl Inalcik (1916–2016) bi baweriya wî kesayeta Îshaq Paşa ji tevliheviya çend Îshaq Paşayên osmanî (bi taybetî Îshaqê kurê Ebdulla û Îshaqê kurê Birahîm) û Îshaq Beg derketiye, lê li gor wî Îshaq Paşa ji malbatekê yewnan an jî kroatî bû. Li gorî rojhilatnasê alman Franz Babinger (1891–1967) jî dibêje ew bi eslê xwe albanê ortodoks an yewnan bû. Rojhilatnasekî din Jean-Claude Faveyrial jî angaşt dike ku Îshak Paşa ji malbateke alban bû.

## Pêşveçûn
Nêzîkî sala 1451ê de Îshaq Paşa wek mîrê mîran (waliyê parêzgehê) Anatolyayê hat tayînkirin. Di heman salê de, Siltan Mehmedê Duyem ku nû hilkişiya li ser îqdidarê, ew neçar kir ku bi Hatîce Xatûn, yek li gel hevjînên bavê wî siltan Murad II bizewice. Heşt zarokên wan çêbûn, pênc kur ên bi navê Halîl Beg, Şadî Beg, Mistefa Çelebî, Pîrî Çelebî û Îbrahîm Beg û sê keç bi navên Hafsa Xatûn, Fehrûnîsa Xatûn û Şexzadê Xatûn.

Wezîfeya wî ya yekem di dema bin hikûmeta Mehmedê duyem de bû. Di vê serdemê de, wî gelê tirkên oxizî ji bajarê Axsereyê veguhezanda Konstanînopolîsê ku nû bi dest xistibû ji aliyê osmaniyan, da ku wî bajarî, ku beşek ji nifûsa xwe ya berê beriya fetha 1453an winda kiribû, nifûs bike. Ji taxa bajarê ku koçber lê bi cih bûne, îro bi nav Aksaray tê gotin.

Serdema wî ya duyemîn di dema Siltan Bayezid II de bû. Di 30 Çile 1487 de Îşhaq Paşa li Selanîkê mir.

## Mijarên têkildar
* Qesra Îshaq Paşa

## Ferhengok

## Çavkanî

Kategorî:Devşîrme
Kategorî:Generalên osmanî
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mirin 1497
Qanûna jîriya çêkirî

**Qanûna jîriya çêkirî** yan jî **qanûna zekaya çêkirî** (bi îngilîzî: *Artificial Intelligence Act*) qanûneke Yekîtiya Ewropayê ye ku ji bo jîriya çêkirî (AI) hatiye amedekirin.

Qanûn li Yekîtiya Ewropayê (YE) ji bo jîriya çêkirî çarçoveyeke rêzikî û qanûnî ya hevpar saz dike. Qanûn di 21ê nîsana 2021ê de ji aliyê Komîsyona Ewropayê ve hatiye pêşniyarkirin ku di 13 adara sala 2024an de ji aliyê Parlamena Ewropayê ve hatiye pejirandin û di 21ê gulana sala 2024an de jî ji aliyê Komisyona Yekitiya Ewropayê ve bi pejirandinekê yekdengî hatiye pejirandin. Qanûn, Lijneya Jîriya Çêkirî ya Ewropayê saz kiriye ku pêşvebirina hevkariya neteweyî ya ji bo jîriya çêkirî û bicih anîna rêziknameyê pêk bîne. Ger bikarhênerên wan di nav Yekîtiya Ewropayê de hebin mîna Rêziknameya Parastina Daneyên Giştî ya Yekîtiya Ewropayê qanûn dikare ji bo bikarhênerên ji derveyî Yekîtiya Ewropayê ku ji derveyî erdnîgariya Ewropayê ne were bikaranîn.

Ji xeynî îstîsnayên sîstemên jîriya çêkirî yên ku ji bo armancên leşkerî, ewlehiya neteweyî, lêkolîn û ne-profesyonel têne bikaranîn hemî cûreyên jîriya çêkirî ku ji bo sektorên cihêreng têne bikaranîn di nav vegiriya qanûnê de ye. Wekê perçeyek rêziknameya hilberê qanûn mafan nade kesên kesane lê qanûn bikarhênerên sîstemên jîriya çêkirî û saziyên ku hişê çêkirî di çarçoveyek profesyonel de bikar tînin birêve dibe. Pêşnûmeya qanûnê piştî zêdebûna populerbûna sîstemên jîriya çêkirî yên hilberîner ên wekî ChatGPT ku şiyanên mebesta giştî ne li gorî çarçoveya sereke ne. Yekîtiya Ewropayê qanûnên sinordar ji bo pergalên jîriya çêkirî yên hilberîner ên mezin plan dike.

Qanûn serîlêdanên jîriya çêkirî li gorî xetereya wan a zirarê kategorîze dike. Çar ast hene - nepejirandin, bilind, tixûbdar (sinordar), hindiktirîn - û ji bo jîriya çêkirî ya armanca gelemperî kategoriyek zêde. Serlêdanên bi rîskên ku nayên pejirandin di nav sinorê Yekîtiya Ewropayê de têne qedexe kirin. Pêdivî ye ku serîlêdanên bi xetereya bilind li gorî berpirsiyariyên ewlehî, zelalî û kalîteyê tevbigerin û di bin nirxandinên lihevhatinê de bin. Ji bo jîriya çêkirî ya armanca gelemperî, hewcedariyên zelaliyê têne ferz kirin ku di dema xetereyên zêde hebin bi nirxandinên zêde têne ferz kirin.

## Çavkanî

Kategorî:2024 di kompûternasiyê de
Kategorî:2024 di siyasetê de
Şerê qamçiyan

**Şerê qamçiyan** werzişeke kevnare ya kurdan e û li herêma Têrkanê ya Diyarbekirê (li Gêl, Hênî û Pîranê) her sal wek festîvala “şerê qamçiyan” tê lidarxistin.

Xelkê Têrkanê dawiya meha gulanê derdikeve seyrangehan, tirbên şêx û kesayetên xuya yên olî ziyaret dike, qurbanan ser jê dike û diçe ser goristanan. Dû re kesên navsere û ciwan bi qamçiyan şer dikin.

## Dîroka şerê qamçiyan
Ev çanda şerê bi qamçiyan ji kengî ve û bi çi sedemê li devera Têrkanê bûye edet nayê zanîn. Li gorî gotinan, zêdetirî 500 salî ye ku ev kevneşopî li herêmê heye. Herwiha tê gotin di serdemên kevn de mîrek û axayan wekî rahênanekê û ji bo hêza xwe zanibin her sal ev çalakî di nav ciwanan de li dar xistiye.

Ev çand bi sedan sal bere hebû îro jî li Têrkanê berdewam dike. Ew çand her sal di 15ê gulanê de wekî festîvalekê dest pê dike û heta 25ê gulanê dewam dike. Ji bo van çalakiyan ji gelek bajaran şêniyên deverê vedigerin gundê xwe.

Ciwanên ku xwe ji berjor tazî kirine bi hemû hêza xwe û heta destên wan radibin bi qamçiyan li hev dixin. Şîrqîna qamçiyên wan digihê guhên bi sedan kesî û heta ji pişta hev xwînê tînin jî şerê wan dewam dike.

Bi dehan kesên din jî li benda dora xwe ya şerê qamçiyan dibin û bi sedan kes li arenayeke xwezayî temaşeyî şervanên qamçiyan dikin.

100-200 kes xwe didin aliyekî û 100-200 kesên din jî xwe didin aliyekî din. Îcar kîjan bi qewet be û bihêz be hev davêjin erdê û li hev dixin.”

## Girîngiya çandê
Ji Stembolê ew xelkên ku li xerîbiyê ne ji bo şerê qamçiyan destûrê digirin tên bi lîstika qamçiyan dilîzîn û vedigerin ser karên xwe.

Hinek ciwan dema li leşkeriyê ne roja ziyaretê ji bo vê lîstikê bi kar tînin. Hê jî meraqek pir û pir zêde heye ji ber ku ev çanda bav û kalê wan e.

## Çavkanî

Kategorî:Werziş
Ioannês Aksux

**Ioannês Aksux** an **Aksuxos** (bi yewnanî: ἰωάνης ἀξούχ an ἀξοῦχος, li dora 1087-dora 1150- geş bû), ku wekî Axuch jî tê wergerandin, împarator John II bû. . 1118–1143) û di destpêka desthilatdariya kurê wî Manuel I Komnenos (r. 1143–1180). Di heman demê de dibe ku ew wekî serekê de facto yê rêveberiya sivîl ya Împaratoriya Bîzansê jî kar kiriye
thumb
Ecêb ji bo kesê ku ji hêla Alexios I ve hatî mezin kirin, Aksuh kesek pir xwenda ye. Bi teolojiyê re eleqedar bû. Tê zanîn ku teolog Nicholas of Methone li ser pirsa cewhera "ketina Ruhê Pîroz di nav şandiyan de" lêkolînek kir.

Yûhenna II bi xwe di dema serweriya xwe de rêberiya hemî kampanyayên mezin kir, ji ber vê yekê Aksuh yek ji çend fermandarên Bîzansî yên vê serdemê ye ku bala dîroknas û dîroknivîsên dema xwe kişandiye.

## Çavkanî
Ferhengî swêdî-kurdî (Rêbwar, 1986)

**Ferhengî swêdî-kurdî**, ango **Ferhengî swêdî-kurdî/Svensk-kurdisk ordlista**, ferhenga Selah Rêbwar e ku di sala 1986an de li Stokholma Swêdê derket. Ferhenga pêşîn a kurdî-swêdî ye û ji 277 rûpelan pêk tê. Ferhenga ku tê de 16.000 peyv hene bi kurdiya soranî û alfabeya erebî ye

## Çavkanî

Kategorî:Ferhengên kurdî
Kategorî:Ferhengên swêdî
Ferdi Zeyrek

**Ferdi Zeyrek** (16ê adara 1977an li Manîsa, Tirkiye – 9ê hezîrana 2025an li Manîsa, Tirkiye) avahîsaz, siyasetmedarê tirk bû ku di navbera salên 2024 û 2025an de wekê şaredariya Bajarê Mezin ê Manîsayê kar kiriye.

## Jiyana wî
### Jiyana berî û jiyana perwerdehiyê
Ferdi Zeyrek di sala 1977an de li Manîsayê ji dayik bûye.Piştî xwendina xwe ya seretayî, navîn û amadeyî li Manîsayê qedand, li
Zanîngeha Uludağ ya Bursayê qedand.

### Kariyera wî
Piştî ku Zanîngeha Uludağ ya Bursayê qedand, pargîdaniya xwe ya avahîsazî û sêwirana hundir ava kir. 7 salan serokatiya Odeya Avahîsazan a Manîsayê kir. Di navbera salên 2012 û 2014'an de di desteya rêveber a Manisasporê de cih girt. Endamê Meclîsa Şaredariya Manîsayê û Şaredariya Şehzadelerê bû. Di hilbijartinên herêmî yên 2019an de ji Partiya Gel a Komarî bû namzetê Şaredariya Bajarê Mezin a Manîsayê. Ew bû serokê CHPê yê parêzgeha Manîsayê. Di hilbijartinên herêmî yên 2024’an de ji aliyê Partiya Gel a Komarî ve wekî şaredarê bajarê mezin Manîsayê hate hilbijartin û piştî 74 salan Manîsayê bi partiya xwe bi dest xist.
## Mirina wî
Di 6ê hezîrana sala 2025an de ew li odeya motorê ya hewza mala xwe ji ber girtina elektrîkê birîndar dibe û wî radikin Nexweşxaneya Hafsa Sultan a Zanîngeha Celal Bayar a Manîsayê û di beşa lênêrîna giran de dihate dermankirin. Piştî 3 rojan di beşa lênêrîna giran de dimîne tevî hemî mudaxeleyan, di 9ê hezîrana sala 2025an de saet di 17:05an de li nexweşxaneyê jiyana xwe jidest daye.
## Jiyana kesane
Ferdi Zeyrek ku di sala 2003'an de bi Nurcan Zeyrek re zewicî, ​​bavê 3 keçan e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* Facebook'da Ferdi Zeyrek
* Maski'de Ferdi Zeyrek
* Manisa Büyükşehir Belediyesi'nde Ferdi Zeyrek 

Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Mirin 2025
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Mesut Özcan

**Mesut Özcan** (jdb. 1969 li Dêrsimê), nivîskar, lêkolîner û ferhengdanerekî zaza ye.

Özcan ji sala 1990î ve di warê dîrok, ziman, bawerî û çanda Dêrsimê de vekolîn dike. Wî zêdetirî 15 pirtûkan çap kirine ku hin ji wan lêkolînên li ser gotinên pêşiyan, helbestên gelêrî û stranan in.

Her wiha wî di rojname û kovarên wekî Damar, Folklor/Edebiyat, Papirüs, Radikal, Ülkede Gündem, Siyah Beyaz, Dersim'de İklim de çîrok û lêkolînên cuda weşandine.

Mesut Özcan xwedî weşanên Kalan e û niha li Dêrsimê dijî.

## Berhemên wî
* Dersim (Zaza) Atasözleri, 1992, Kaynak, Stembol.
* Zazaca-Türkçe Sözlük, 1997, Kaynak, Stembol.

## Çavkanî

Kategorî:Zaza
Zazaca-Türkçe Sözlük (Özcan, 1997)

**Zazaca-Türkçe Sözlük** (bi kurdî: *Ferhenga zazakî-tirkî*) ferhenga zazakî û tirkî ya Mesut Özcan e ku di 1997an de li Stembolê ji nav çapên weşanên Kaynak ve hate der. Ferheng ji 234 rûpelan pêk tê û bi pêşgotina Mehmet Bedri Gülteki û rêzimaneke kurt a zazayî dest pê dike.

## Çavkanî

Kategorî:Ferhengên tirkî
Kategorî:Ferhengên zazakî
Giravên gerok

**Giravên gerok** an **giravên avjênîkar** pêkhateyeke bi xwezayî ye ku li navçeya Bongilanê ya parêzgeha Çewlîgê ne. Giravên Gerok li ser gola Quling a li gundê Baxikê yê Bongilanê bi awayeke xwezayî çêbûne û bi salan e bala geştyaran dikişînin.

Gola Qulingê sê aliyên wê çiya ne û firehiya wê 300 metreyên ducar in, û ev giravên gerok li ser golê melevaniyê dikin û diçin û tên. Pêkhateya xwezayî ya bêhempa bi keskatî û bedewiya xwezaya deverê, bala gelek geştiyarên navxwe û biyanî dikşîne. Lewma ev giravên gerok wek bedewiyeke nuwaze ya Çewlîgê tê dîtin. Ji ber ku bi temamî xwezayî ye, hem ji bajarên cuda yên welêt hem jî ji derveyî welat mirov berê xwe didin vê derê. Geştyar herî zêde di demsalên biharê de berê xwe didin van giravan.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2003an li Kurdistanê
Kategorî:Avabûnên 2003an li Tirkiyeyê
Kategorî:Golên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Golên Tirkiyeyê
Erdal Yıldız

**Erdal Yıldız** (jdb.1966an li Dêrsim, Bakurê Kurdistanê) lîstikvanekî kurd e ku li Almanyayê dijî.

## Jiyan û bandora wî
Erdal Yıldız di 7 saliya xwe de bi dê û bavê xwe re koçî Almanyayê kir.Ji sala 1991 heta 1993 ew beşdarî şaxa New Yorkê ya dibistana lîstikvaniyê ya *[[Enstîtuya Şano û Fîlman a Lee Strasberg]]* bû û li wir lîstikvaniyê xwend. Li vir wî jî derhêneriya şanonameya *A Streetcar Named Desire* û *Cat on a Hot Tin Roof* kir.

## Fîlmnîgarî (Bijartî)
* 1997:  ( Rezeya televîzyonê)
* 1998: Lola und Bilidikid
* 1998: Aprilkinder
* 2000: Verkehrsinsel
* 2000: Freunde
* 2002: 
* 2002–2006:  (Rêzefîlm, 6 beş)
* 2003: 
* 2004: 
* 2006: Nette Nachbarn küsst man nicht
* 2008: SOKO Leipzig – Istanbul Connection
* 2008: Berlin Calling
* 2009: Kommissar Stolberg – Die Tote vom Fluss
* 2011: Kommissar Stolberg – Abgezockt
* 2012: Sams im Glück
* 2012: Uçurum (Rêzefîlma tirkî)
* 2013: Kokowääh 2
* 2013: 
* 2013: Fack ju Göhte
* 2014: 
* 2015: Halbe Brüder
* 2016: 
* 2016: 
* 2016: 
* 2016: Alarm für Cobra 11 – Die Autobahnpolizei (Rêzefîlm, beşa *Die falsche Seite*)
* 2016: In aller Freundschaft – Die jungen Ärzte (Rêzefîlm, beşa *Glaub an dich*)
* 2018: Sandstern
* 2018: Tom Clancy’s Jack Ryan (Rêzefîlm, beşa *Böse Menschen, gute Menschen*)
* 2019: Halka (Rêzefîlm, 19 beş)
* 2019: Beck is back! (Rêzefîlm, beşa *Pro Bono*)
* 2019: Der Auftrag
* 2019: Skylines (Rêzefîlm , seş beş)
* 2020: Enfant Terrible
* 2022: Der Kommissar und die Eifersucht
* 2023: Eine Billion Dollar (Rêzefîlm)
* 2024: Crooks (Rêzefîlm)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Erdal Yıldız li ser Agentur Playersê

Kategorî:Aktorên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Mêrên kurd
Kategorî:Şanogerên kurd
Stella Delcroix

**Stella Delcroix** (jdb. 16ê tebaxa 1985an li Liyon, Fransa) pornostêrk û modela erotîk a fransî ya berê ye.

## Jiyana wê
Delcroix ji bajarê Liyonê li beşa Rhône ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpesê tê û di 16ê tebaxa1985ê de ji dayik bûye. Di derbarê jiyana wê de heya 2006an ku ew di 21 saliya xwe de wek pornostêrk dest pê kir pir agahdarî tune.

Wekî lîstikvanek, wê hem ji bo pargîdaniyên hilberînê yên ewropî û yên amerîkî xebitiye , di nav de Marc Dorcel, New Sensations, Private, Viv Thomas, Digital Sin, Jules Jordan Video, Evil Angel, Kink.com, Reality Kings, Wicked, ATV, Colmax , Girlfriends Films û yên din.

Di sala 2008ê de, wê di Festîvala Erotîk a Navneteweyî ya Brukselê de xelata Nûhatiya Herî baş stend,xelatek ku wê bi pornostêrka fransî Cecilia Vega re parve kir.

Du sal şûnda, di sala 2010an de, ew ji bo fîlmê *Rocco's Dirty Dreams 8*, di kategoriyên Lîstikvana Jinê ya Biyanî ya Salê û Sehneya Seksê ya Herî Baş di Hilberîna Biyanî de li Xelatên AVNê hate berbijêrkirin.

Ew di dawiya 2015an de piştî ku di zêdetirî 70 fîlman de lîst, karbes bû.

## Xelat û namzedî
;Xelat
* 2008 : Festîvala Navneteweyî ya Erotîzmê ya Brukselê Meilleure Starlette: Cecilia Vega û Stella Delcroix
;Namzedî
* 2010 : Xelatên AVN, Di kategoriyên Lîstikvana Jin a Biyanî ya Salê û Sehneya Seksê ya Herî Baş di Hilberîna Biyanî de.

## Fîlmnîgarî (bijarde)
* Big Rack Attack 2 (2010)
* Brandon Iron's Perverted Planet 3 (2008)
* Cum Drunk Debutantes (2009)
* Vendetta (2009)
* French Angels (2008) de Christophe Clark
* I Kissed A Girl and I Licked It (2009)
* In Command (2007)
* Ladies Of Pleasure (2008)
* League of Xtraordinary Ass (2008)
* Private Gold 100 - Pornolympics - The Anal Games (2008)
* Perverted Planet 3 (2008)
* Private Gold 101 - Dirty Santa (2008)
* Private Sex Auditions 11 (2008)
* Rocco - Puppet Master 3 (2008)
* Rocco's Dirty Dreams 8 (2008)
* Les Majorettes (2008) de Yannick Perrin
* Perverted Planet 3 (2008)
* Russian Institute - Lesson 8 (2006)
* Sex Maniax (2008)
* Sperm Swap 5 (2008)
* Point G (2007) d'Ovidie
* Le sanctuaire (2007) de Jack Tyler
* Les petites étrangères (2007) d'Eric Marchand avec Eva Karera
* Russian Institute: Lesson 8 (2007)
* Point Cul (2006) d'Ovidie
* Story of Sophia (2006) de Hervé Bodilis

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jinên fransî
Kategorî:Kesên ji Lyonê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Pornostêrkên fransî yên jin
Festîvala Navneteweyî ya Erotîzmê ya Brukselê

**Festîvala Navneteweyî ya Erotîzmê ya Brukselê** (bi holendî: *International Erotica Festival van Brussel*, bi frensî: *Festival International de l'Érotisme de Bruxelles*) pêşangehek bazirganî ye ji bo pîşesaziya erotîk a ewropî ye ku her sibatê li Brukselê tê lidarxistin. 

## Xelatên festîvalê
Di festîvalê de bûyera herî girîng pêşkêşkirina Xelatên Ewropî yên X ye, ku xelatek fîlm ji bo pîşesaziya vîdyoya erotîk a ewropî ye. Her welatekî beşdar (bi gelemperî Almanya, Îtalya, Fransa û Spanya) xelatên xwe distîne, di nav de Fîlma Herî Baş, Derhênerê Herî Baş, Aktorê Herî Baş û Aktrîsa Herî Baş. 

## Dîroka wê
Yekem Festîvala Navneteweyî ya Erotîzmê di sala 1993an de pêk hat û Xelatên Ewropî yên X cara pêşîn di 1995an de hatin pêşkêşkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1993an li Belçîkayê
Kategorî:Festîvalên Brukselê
Kategorî:Xelatên fîlmên pornografîk
Baran Hêvî

**Baran Hêvî** (jdb. bi navê jidayîkbûnê *Barış Tangobay*; 1987 li Ingolstadt, Almanya) lîstikvanekî kurd e ku li Almanyayê dijî.

## Jiyana wî
Baran Hêvî ku dê û bavê wî ji Dêrsim û Mereşê yên Bakurê Kurdistanê ne, bi eslê xwe kurdê elewî ye.Hêvî piştî qedandina dibistana navîn di sala 2004an de, perwerdeya karmendiya bazirganiyê qedand û di sala 2008an de temam kir.Wî ezmûna xwe ya yekem di berhemên şanoyê de li bajarê xwe Ingolstadt li Kleines Haus Ingolstadt û di 2011an de li Spinnwerk Leipzig, cîhê ciwan yê şanoya Centraltheater Leipzig, bi dest xist. Ew Perwerdeya xwe ya lîstikvaniyê ji sala 2012 heta 2016 li Zanîngeha Muzîk û Hunerên Performansê li Frankfurt am Mainê qedand.

Di dema xwendina xwe de li Schauspiel Frankfurt, Şanoya Gallusê û Frankfurt LABê ew derket ser dikê.

## Fîlmnîgarî
* 2018: Frankfurt, Dezember 17 (Fîlma televîzyonê)
* 2019: Jiyan (Fîlm)
* 2019: Alarm für Cobra 11 – Die Autobahnpolizei (Rêzefîlm,1 beş)
* seit 2021: Die Rosenheim-Cops (Rêzefîlm, rola sereke)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* Baran Hêvî li ser Agentur qualifyer

Kategorî:Aktorên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Kurdên Almanyayê
Kategorî:Mêrên kurd
Xirbê Reş, Xelîlî

**Xirbê Reş** () mehelle û gundekî Xelîliyê ya bajarê Rihayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

Kategorî:Taxên Xelîliyê
Gola Fêlawê

**Gola Fêlawê** neh kîlometreyan dûrî rojhilatê navçeya Çoman a ser bi Hewlêrê ye, 1785 metre li ser asta deryayê bilind e. Di biharê de hejmareke mezin ji komên çiyager diçin Gola Fêlawê, bi sedan geştiyarên navxwe û biyanî serdana wê derê dikin.

## Çavkanî

Fêlaw
Keleha Aldûşê

**Keleha Aldûşê** li navçeya Aldûşê ser bi parêzgeha Adiyemanê ya Bakurê Kurdistanê wek birceke çavdêriyê ya leşkerî li kêleka Çemê Firatê hatiye lêkirin. Dîroka wê vedigere Serdema Navîn û tê bawerkirin ku di sedsala 2an de hatiye avakirin.

Birc di sala 2022an de ji aliyê şivanekî gundê Bibalê ser bi navçeya Aldûşê hatiye dîtin. Piştî lêkolîna Rêveberiya Muzexaneya Semsûrê hat diyarkirin ku ev der birceke leşkerî ye. Li gor pisporên muzexaneyê niha tenê bermayên birceke çavdêriyê ya leşkerî mane û li herêmê xûrdekên seramîk û mozaîkan jî hatine dîtin ku ev dide xuyakirin li vê derê kelehek hebûye.

Keleha dîrokî ji du beşan pêk tê, keleha derve û keleha hundir. Di keleha derve de leşker û xelk mane û li keleha hundir jî zêdetir kesên rêveber. Li derdora kelehê jî bermayên seramîk ku dîroka wan vedigere sedsala yekem heta serdema nêzîk hatine dîtin. Tê xuyakirin ku li vê derê jî ev cihê çavdêriyê bo parastinê hatine çêkirin.

Parêzgeha Semsûrê navenda şaristaniya Kommageneyê ye Keleha Aldûşê dîroka wê vedigere sedsala 11an berî zayînê. Li navçeyê berî niha jî li Çiyayê Kimmel û Geliyê Aldûşê bircên çavdêriyê hatibûn dîtin û li gor lêkolînan ev bo ewlekariya şaristaniyan hatine bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Aldûş
Kategorî:Kelehên Kurdistanê
Kategorî:Kelehên Tirkiyeyê
Pakaran

Gundê Pakaran gundeke navçeya Têkor a ser bi parêzgeha Qersê ya Bakurê Kurdistanê ye. Gund 35 kîlometreyan dûrî navçeya Dîxorê li ser sînorê  Ermenîstan cih digire. Hejmara niştecihiyên wî 201 kes in. Li kêleka çemê Arpaçay hatiye avakirin.

## Dîrok
Dîroka gundê Pakaran vedigere bo serdemên çaxê naverast û heta niha mazûvaniya  çend şaristaniyên weke Moxol, Bagratî, Osmanî û Rûsan kiriye. Beşek ji bermayayên wan şaristaniyan heta niha jî li gund ser piyan mane. Geştiyar ji derve û navxweyî welat  bo dîtina wan serdana gund dikin.

Ev gund yekem cihê niştecihbûnê yê Xanedana Bagratî ye ku di navbera sedsalên 9 û 11ê de li deverên Qers, Erdexan, Wan û Artvînê hukumdarî kiriye. Gund xwediyê dêrekê ye.

### Dêra Pakaran
Dêra Pakaran ji aliyê wê xanedaniyê ve hatiye avakirin, lê bi borîna demê jinavdiçe û di serdema Rûsan de careke din tê nûjenkirin. Dêr bi egerek mezin di dagîrkariya Rûsan a di sedsala 19emîn de hatiye nûjenkirin.

## Çavkanî
Valia Kakouti

**Valia Kakouti** (jdb. 1981an li Atîna ,Yewnanistan)  danser, mamosteya dansê, model û xwediyê sernavê pêşbirka bedewiyê ya yewnanî ye ku xelata Miss Star Hellas 2004 qezenc kir û ji bo nûnertiya Yewnanistanê di pêşbirka Miss Universe 2004 de ku li Quito, Ekvador hat lidarxistin, hate hilbijartin. Rûyê wê di gelek kovarên modeyê yên wekî *[[Maxim (kovar)|Maxim]]* û *KLIKê* de derketiye. Ew di heman demê de danserê balêtê û mamosteyek profesyonel e.

## Xuyabûnên pîşeyî
* *Alpha Digital* TV
* Estée Lauder,Yewnanistan

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Danserên danserên yewnan yên jin
Kategorî:Jinên yewnan
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên ji Atînayê
Kategorî:Modelên yewnan ên jin
Ferhenga biwêjan (Zeraq, 2005)

[thumb|Ferhenga [Mustafa Borak]]
[thumb|Ferhenga [Dilawer Zeraq]]

**Ferhenga biwêjan**, di sala 2005an de du ferhengên biwêjan yên zimanê kurdî derketin. Yek ji wan ji aliyê Mustafa Borak (kurdî-kurdî) hat amade kirin, ya din ji aliyê Dilawer Zeraq (tirkî-kurdî). Her du di Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de hatin weşandin.

## Girêdanên derve
* Gotara diyarname.com 
* Gotarek 

Kurdî
Rexneya li îslamê

**Rexnekirina li Îslamê** li ser bingehên siyasî, exlaqî, felsefî, zanistî an jî teolojîk ji dema damezrandina Îslamê ji sedsala 7ê ve heye. Ew rexnekirina olê li ser bingeh, kevneşopiyên çandî û pîvanên civakî yên Îslamê tê meşandin.

Rexnegiriya Îslamê rexneyeke objektîf a olê ye û nayê wateya dijminatiya Îslamê yan jî misilmantiyê, lê gelek caran ev cudahî nayê dîtin. Beşek cuda ya rexnekirina Îslamê rexnekirina Hedîsan e.

Rexneyên destpêkê yên li ser Îslamê ji hêla xiristiyanan ve çend deh sal piştî xuyabûna pêxember Muhemmed hatine nivîsandin. Gelekan Îslamê wek dalaleteke xiristiyaniyê didîtin. Dûv re, nirxandinên ji cîhana misilman bixwe jî derketin, û ji nivîskarên cihû û ji nûnerên dêrên cûrbecûr yên xiristiyan jî. Di rexneyên îroyîn ên li ser Îslamê de cihêrengiyeke esl û mijaran heye.

Di nav mijarên rexnekirinê de reaksiyonên îslamî yên li hember rexneyê, daxuyaniyên der barê dalaletê an jî gumana dalaletê û her wiha di şerîeta Îslamê de bersivandina apostasiyê.

Rexneyên din pirsa mafên mirovan li welatên îslamî yên nûjen, pozîsyona jinan di qanûn û pratîka qanûnî ya Îslamî de dikin mijar (binêre li femînîzma îslamî). Di destpêka sedsala 21ê de, rola Îslamê di entegrasyona koçberên Misilman di nav civakên rojavayî de, bû mijara analîzên rexneyî.

## Çavkanî

Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê
Kategorî:Rexnekirina dîn
Kategorî:Rexneya li dînan
Cucu

**Cucu** (bi erebî: جوجو, *Juju*, m. 12 gulan 2024) navê wê yê jidayikbûnê *Ebdula Ebdulemîr Ebdula* bû, jineke transgender a îraqî-amerîkî bû. Piştî ku zayenda xwe guhertibû, ew bi nasnavê Cucu dihat naskirin.

Di 2022an de Cucu li Bexdayê hat zîndankirin, bi fihûş û tacîzê ve hat tawanbarkirin û bi 15 sal cezayê girtîgehê hate hikumkirin.

## Mirina wê
Di gulana 2024an de, dema roja runiştina doza wê hebû, dibêjin ew ji nişkekê ve "ket û mir", çend kes jî dibêjin ku Cucu hatiye xeniqandin.

## Mijarên têkildar
* Doskî Azad
* Noor BM (Nûr Elseffar)
* Simsim

## Çavkanî

Kategorî:Homofobî
Kategorî:Kesên transgender
Kategorî:Qurbaniyên sûcê nefretê
Beniya tiriyan

**Beniya tiriyan** yek ji şêraniyên herî navdar ên kurdan e û ji dimsê tiriyan tê çêkirin.

Demsala çêkirina beniyan di cotmehê de bi komkirina tiriyan dest pê dike û heta dawiya payîzê berdewam dibe. Beniyên ku bi awayekî xwezayî tên çêkirin di sala 2018an de ji aliyê Saziya Marka û Patentê ya Tirkî ve hatiye tomarkirin.

Ji rezan tiriyê cor bi cor tê komkirin ku karê destpêkê yê çêkirina beniyan e. Doşava tirî ligel axa sipî yê ku taybetiyeke herêmê ye tê kelandin û ji bo çêkirina gebûlê tê amadekirin. Doşav tê parzin û ligel ard careke din tê kelandin. Herî dawî jî gûzên bi ben hatine vekirin sê an çar caran bi vê gebûlê tên seyandin.

Her çiqas amadekirina beniya tiriyan bi zehmet be jî (komkirina tirî, bi ben vekirina gûzan, kelandina gebûlê û her wiha), daxwaz her ku diçe zêde dibe. Bi rêya veguhestina wan kesên koçî welatên Ewropayê kirine, êdî li Ewropayê jî tê naskirin û tê daxwazkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Şêranî
Basîme Evdirehman

**Basîme Evdirehman** (jdb. 1987 li Bexdayê, Iraq) endezyarek avahîsaziyê ya kurd e û damezrînera pargîdaniya KESKê ye di mîmariya hawirdorê de. Ew di warê “teknolojiya kesk” de li seranserê cîhanê tê naskirin û bûye pêşenga gelek xebatan, herwiha tevî gelek konferansên navneteweyî bûye.

## Kurtejiyan

### Perwerdehî
Dê û bavê Evdirehman ji bakurê Kurdistanê koçî Bexdayê, Iraqê kirin û ew li Îraqê ji dayîk bû. Malbata wê ji ber şerê li Iraqê di sala 2006 de berê xwe da herêma Kurdistana başûr.

Di zaroktiya xwe de, malbata Evdirehman ew teşwîq kirin ku bibe doktor, lê wê ji biyolojiyê hez nedikir, li şûna wê matematîkê û fizîkê tercîh kir.

Di sala 2011an de, Evdirehman ji bo xwendina li DYAyê serî li Bursa Fulbright da. Evdirehman beşdarî Zanîngeha Auburn a Dewletên Yekbûyî bû, ku li wir mastera di endezyariya avahîsaziyê û şaristaniyê de wergirt, û di sala 2014an de mezûn bû. dDi 2016an de ew vegeriya DYAyê, li wir bernameyek ji hêla Encumena Avahiyên Kesk ên Dewletên Yekbûyî ve (US Green Building Council) qedand da ku bibe pisporek pejirandî.

### Kariyer
Dema ku ew di sala 2015an de vegeriya Iraqê, Evdirehman di destpêkê de wek endezyara avahîsaziyê ji bo Neteweyên Yekbûyî kar kir. Di sala 2017an de, Evdirehman KESK Green Building Consulting damezrand, ku yekem pargîdaniya iraqî ye ku bala xwe dide mîmariya "kesk".

KESK teknîkên nûjen ên avahîsaziyê yên hawirdorparêz bi teknîkên kevnar, wek avakirina malên qube-teşe ji kerpîçên ax, tevdigere. Şirket her weha hewl dide ku çavkaniyên enerjiyê yên alternatîf ji civakan re peyda bike, nemaze enerjiya rojê, ji bo bersivdana tora elektrîkê ya ne aram a Iraqê. Şirket di heman demê de ji bo ku ji nû ve avakirinê de alîkar be jî hate damezrandin, bi taybetî piştî şerê li dijî Dewleta Islamî, ku di sala 2014an de dest pê kiribû.

Evdirehman herwiha ji bo Rêxistina Xurek û Çandiniyê ya Neteweyên Yekbûyî wek şêwirmendê niştimanî û birêvebirê pirojeyê kar dike, û cîgirê berpirsê Global Shapers Erbil Hub e, ku destpêşxeriya Foruma Aborî ya Cîhanî ye.

## Xelatkirin
Di sala 2021an de, Evdirehman yek ji heşt karsazan bû ku Xelata Însiyatîfa Jinê ya Cartier wergirt û kategoriya "Rojhilata Navîn & Afrîkaya Bakur" temsîl kir.

Di mijdara 2023an de, Abdulrahman kete lîsteya BBCyê ya “100 jinên herî bibandor û çavkaniyên îlhamê yên 2023yan”.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1980î
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî