open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kurdên Kilîsê

**Kurdên [[Kilîs]]ê** (Tr: Kilis Ekradı) Kurdên derûdorê Kilîsê ne. Siftê gelê xwe piranî Êzdî bû. Gorî Şerefxan ewan ji Kurdên bi navî Mend in. Mendiyan wexta Eyûbîyên li wir cîhekî girîng bi dest xwe xistin. Wexta Memlûkan dijek di navberê wan û dewleta Memlûkan da dest pê dike. Memlûkiyan li Hember Qasim Beg piştê Şêx İzedîn, Şêxekî Êzdîyên'e, digire. Qasim Beg jî, wexta ku Yavuz Siltan Selîm tê, li hember Memlûkiyan piştê Osmanîyan digire. ku Osmaniyan dewletê Memlûqiyan dişehetînin piştê xwe nadin Qasim Beg. Wê lomê wî û bi lawê, Canbolad, bi xwe re dibin Stembolê; rêveberiyê ew derê didin dest Îzedîn Beg. Ew çaxê gelê Kîlîsê carekî din vedigere li ser Êzdîyetiyê. û
Paşîngê Osmanî Qasim Beg dikujîn û Canbolad jî xwandi didin û dikin leşker. Ku Canbolad mezin dibe leşkerekî serkeftin. Belê, Osmaniyan jî tu tehmê ji dest Kurdên Kîlîsê nebînin wê lomê Canbolad dişînin wir. Demeke dirêj Canbolad li wir dije. Wextê ku ew dimire (1572) lawê xwe, Hûsên Paşe, dibê mîre Kîlîsê. Wextê ku Sinan Paşe wî bêsedem dikûje birazêyî Hûsên Paşe, Elî Paşe, dibe mîr û Helebê bi dest xwe dixe. Ew çaxê jî li Anatolyayê li ser rakirinên girîng (tr: Celali İsyanları) hene. di navberê 1606 û 1610'an da Kuyucu Mûrad Paşe diherê li ser wan. Piş şerekî mezin di navberê Elî Paşe (tr: Canpolatoğlu Ali Paşa) û Kuyucu Murat Paşe, Elî Paşe lê dide. Elî Paşe xwe dighîne Stembolê û derdî xwe bi Siltan Ehmed rê dibêje. Siltan wî bexşandin dikê û dişîne Temeşwarê. Wextê ku Kuyucu Mûrad seferê xwe ya li hember serrakirên Anatolyayê xelas dikê vedigere Stembolê. Ku hu dike ku Elî Paşe hî yî xweş e Siltên hu dikê wî kuştin dide. ji ev pirsgirêkê şiva malbatê Canboladan bara Libnanê dikin vedigerine li ser olê Dirûziyên. Ereb ev malabatê bi navî Canbolad nasdikin. Rola wan di siyaseta Lubananê hîn berdewam dike.

Heta Şerê Cîhanî yê Yekem Kurdên Kîlîsê li Kîlîsê û li Çiyayê Kurmênc roleka girîng digirin. Heta 1800an ew deran ji aliyê Osmanîyan bi navî Ekrad Sancağı (Sancaxa Kurdan) tê naskirin. Bi Firqeya İslahiye rolê xwe gêr dibe lê xelas nabe. Wexta Şerê Cîhanî yê Yekem Mîrê Oxçî İzedînlîyan, Hennan Axa, ji Civatnetewê Romiyan rê mektûbekê dişîne û li hember Fransizan alikariyê dixweze. Peşî Şerê Cîhanê ya Yekê nîviyê Kurdên Kîlîsê perçê dibin. Hin li hêlê Sûriyê hin li hêlê Tirkiyê dimên.
        
## Çavkanî
* İbrahim Peçevi, Tarih-i Peçevi. (trans.) Murat Uraz. Istanbul: Neşriyat Yurdu, 1968.
* Şeref Han, Şerefname. trans. M. Emin Bozarslan, Istanbul: Hasat, 1990.
* Griswold, William J. Anadolu’da Büyük İsyan, 1591-1611. Istanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2002.

Kategorî:Civaka Kurdistanê
Kategorî:Kilîs
Kategorî:Kurd
Ahmet Aslan

**Ahmet Aslan** (jdb. 1971, Xozat, Dêrsim), hunermendekî kurd ê dimilkîaxêv e. Ew gîtar û tembûrê dijene.

## Jiyanname
Ahmet Aslan li gundê Dêrsimê, Xozatê, hate dinyayê. Lîseya xwe li wir xwend. Paşî Konservatuwara Stembolê dest pê kir, lê neqedand û ber bi Almanyayê mişext bû. Li wê derê, li sala 2003ê albûma wî ya bi navê *Va û Waxt* weşand. Vê albûmê tesîreke gelek mezin li ser muzîka kurdî ya kirmanckî kir û ji wê rojê pê ve Ahmet Aslan weke afirînerê muzîka nûjen a kirmanckî dihêt qebûlkirin.

Wî di sala 2008ê de albûma *Weyve Melekatû* çêkir.

## Albûm

## Girêdanên derve
* Pelaserê Ahmet Aslanî 

Kategorî:Hunermendên zaza
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Mehmûd Usman

**Mehmud Osman** (jdb. 1938 li Silêmanî) siyasetmedarekî naskirî yê kurd e.

Mehmud Osman xwendina xwe li Zanîngeha Silêmaniyê xedand. Têkiliya Mehmud Osman bi siyasetê re di sala 1962'a, dema ku ew bû endame Partiya Demokrata Kurdistanê (PDKê) destpê kir. Di nava PDKê de Mehmud Osman zû bi pêş ket û di sala 1968'a de bû cîgirê Mela Mistefa yê Barzanî. Di sala 1970'î de wî li ser şerrawestandinekê bi hikûmeta Iraqê re hevdîtin pêk anîn. Piştî ku Mehmud Osman ji PDKê veqetiya, bi Rasul Mahmed û Ednan Muftî re di sala 1980'î Partiya Sosyalista Kurdistan (PASOK) damezrand. Bi wê yekê Mehmud Osman û hevalên xwe bi partiyek nû derketin pêşberî herdû partiyên din yên mezin li başûrê Kurdistanê PDKê û YNKê. Di sala 1992'a de beşdarî hilbijartinên Parlamena Kurdistanê bû, lê di heman salê de ji Kurdistanê derket û çû Ingilîstanê û di sala 1995'a de dîsa vegeriya Kurdistanê. Weke siyasetmedarekî bi bandor Mehmud Osman ji bo şerrawestandinekê di navbera herdû partiyên kurdî PDKê û YNKê de di sala 2001ê dest bi hevdîtina kir û çû û hat. Piştî dagirkirina Iraqê ji aliyê DYEê Mehmud Osman bû endamê civata birêvebirnê ya berwext ya Iraqê. Ji sala 2004'a ve Mehmud Osman li ser Lîsta Hevpeymaniya Kurdistanê endamê Parlamena Iraqa federal e.

Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Paolo Taviani

**Paolo Taviani** derhênerekî îtalî e.

Paolo Taviani di sala 1931'ê li San Miniato li Îtaliyayê hatiye dinyayê. Birayê wî Vittorio Taviani di sala 1929'a li San Miniato hatiye dinyayê. Fîlm bala herdû biran kişandiye. Wan di sala 1954'a de kurtefilmê xweyî pêşî "San Miniato, Luglio ’4" liser gundê xwe çêkiribûn. Ew bi filmê Padre Padrone (1977) li dervî Îtaliyayê hatine naskirin.

## Fîlmografî
* 2007 La masseria della allodole appunti dal set (The Lark Farm)
* 1998 Tu ridi (You're laughing)
* 1996 Le affinità elettive (The elective affinities)
* 1993 Fiorile (Wild flower)
* 1990 Il sole anche di notte (Night sun)
* 1987 Good morning Babilonia (Good morning, Babylon)
* 1984 Kaos (Chaos)
* 1982 La notte di San Lorenzo (Night of the shooting stars)
* 1979 Il prato (The meadow)
* 1977 Padre Padrone (My father My master)
* 1974 Allonsanfan
* 1971 San Michele aveva un gallo (St. Michael had a rooster)
* 1969 Sotto il segno dello scorpione (Under the sign of Scorpio)
* 1967 Sovversivi (The subversives)
* 1963 I fuorilegge del matrimonio
* 1962 Un uomo da bruciare (A Man for Burning)
* 1954 San Miniato, Luglio ’4

Kategorî:Derhêner
Kategorî:Îtalî
Kategorî:Mêr
Yüksel Yavuz

**Yüksel Yavuz** (jdb. 1ê sibata 1964an, Depê, parêzgeha Xarpêtê, Bakurê Kurdistanê) derhêner û senaryonivîsekî kurd li Almanyayê e.

## Jiyana berî
Ji 1980an vir ve ew li Almanyayê dijî û bavê wî di benderê Hamburgê şixolî, lê di eynî dem de, diya wî li Bakurê Kurdistanê ma ye. Piştî xwendina lîseya xwe û karkirin di çend fîrmayan de, ew navbera sala 1986-1989an de di Zanîngeha Hamburgê di beşên sosiyolojî û aborî qedand û ji 1992-1996an komûnîkasiyonên vîsûal ji akademiya hunerên bedew li Hamburgê.

## Kariyera profesiyonel
Fîlma wî ya yekem ji sala 1995an ve ji bo weşana giştî ya Alman ZDF çêkiriye û belgefîlmek otobiyografî ye ku li ser serpêhatiya bavê wî wekî karkerê mêvan û diya wî ya ku li gund maye. Ji ber ku wî derhêneriya çendîn belgefîlm û fîlmên dirêj kiriye. Fîlmên wî gelek caran li ser dîasporaya kurdî û nîşankirina welat ji bo penaber û koçberan radiweste. Hesreta Stembolê balê dikişîne ser çend neteweyên ku li Stembolê bi cih bûne û hêvî jî li ser mafên mirovî yên gelê kurd li Tirkiyeyê ye. Ew çend berheman ji vir qezence kir.

## Belgename

* 1992: Hoch-Zeit (Dema-Bilind)
* 1993: Freedom Pension (Penaberiya Azad)
* 1993: Coromandel
* 1994: 100 und 1 Mark (Sêd û Yek Mark)
* 1995: Mein Vater, der Gastarbeiter (Bavê min, karkerê mêvan)
* 1998: Aprilkinder (Zarokên nîsanê)
* 2000: Beyaz mantolu adam (Mêrek bi pantolê şîn)
* 2003: Kleine Freiheit (Azadiya biçûk)
* 2007: Close up Kurdistan (Kurdistan nêzik be)
* 2010: Sehnsucht nach Istanbul (Hesreta Stembolê)
* 2013: Hêvî

## Çavkanî

Kategorî:Almanya
Kategorî:Derhêner
Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Jack London

**Jack London** (  li San Francisco wekî John Griffith Chaney  Glen Ellen) nivîskar û rojnamevanekî amerîkî bû.

London, gelekî di bin bandora Nietzsche maye. Dema ku pirtukê wi te xwendin vê yekê baş te dîtin. London nemaze ji felsefa Nietzsche a ku li ser "Mîrovê Sereke" pejirandiyê.Di pirtuka wî de a " *[[Banga wehşetê (pirtûk)|Banga wehşetê]]*" û a "Diranê Spî" de ve felsefeya xwe eşkere dikê.Daxwaziyê wi lİser lozenderiyê û li ser xurtîtîye ye.Dixwaze ku mirov xurt be.Di gerduna demcema û xeyalê negere.Rastiyê bibîne; wê rastiya tûj û tûnd. Tevî van tiştan sosyalîzm û komînîzm jî xwe eşkere dikê di pirtukê wî de mesela a "Demir Okçe" de qala xwîmijandina kapîtalîstên ku sîtemkariyê li rençber û paleyan dikin.

Ew di 21.11.1916an da bi nexweşiyê an zêdedermanxwarinê emrê Xwedê kir, piştî çil sal temenê xwe , 49 kitêb nivîsîn ji 17 saliya xwe da nivîsîn dest pê kiribû, hinek kitêbên wî: Pahniya hesinî 1907 - Martîn Eden 1909 - Banga Wehşetê 1903 - Berî Adem 1906 û Leheng, Geliyê heyvê, Berxwedan, Agir dadan, Kûçikê Sîrkê.

## Jack London bi kurdî
* Zaroka şevê (1995). Stockholm: Nûdem. ISBN 91-88592-16-2 (bi kurmancî, wergêr: Mistefa Aydogan)
* Banga wehşetê (bi kurmancî)
* Dan çarmû, 1988, Bexda, Îraq (bi soranî)
* Meksîkî, 1989, Stockholm, Swêd (bi soranî)

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên Jack London

London, Jack
London, Jack
Xan, Serê Kaniyê

thumb|rast|Xan
**Xan** () gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. 500 mirov lê dijîn.

Kategorî:Gundên Serê Kaniyê
Cîngîfe

**Cîngîfe** yan **Cingîfe** (, , ) yek ji navçeyên Entabê ye.

Çaxa Osmaniyan ew nehîyeka girêdayî Dilokê Sancaxa Eyntabê (tr: Ayıntab Sancağı) anku navê wê Merzîman bû. Paşîngê di dokûmanan de navê Cîngîfengî an jî Cingîfe derbas dibe. Pirekî kurdan bi navî Cingîfê wir zane. Li ser riyê Semsûre li ber çiyayê Qeredaxê li nêzikî çemê Mêrzîmanî ye. Li ser ev çemî wextekê aşekî avê habû pê re digotin Aşê Gewr. Li aliyê wê yê rojhilat gundek heye navê wê Milalês e. Kepirê dor gundî Milalêse pir meşhûr e. Ew bûye gotine di nav kurdan de ku erdekî rind dibînin dibêjin "mîna kepira Milalêsê ye."

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Dîlokê
Qerewaza Jorîn

**Qerewaz** gundekî Kurdên Keleyê ye. Li gorî hecmaran Dewleta Tirkîye (Rêxistina Îstatîstikan ya Tirkîye) Qerewaza Jorîn di dawiya 2007ê de bi 1848 kesan gundê herî mezin yê Kele ye.

Îro pelên Osmaniyan de navê gundê wek "Qere Îwaz" tê nivîsîn û derdora wî pir agahî ser Qere Îwaz nayê zanîn û ne dîtin.

Navbera Qerewaza Jorîn û Kelêyê de 13 KM heye.

Kategorî:Gundên Kelê
Lordîn

**Lordîn** (tr: *Nurettin*) gundekî navçeya Keleyê ye. Gundê Lordînê di ber çiyayên Keleyê de ye. Ew Gund nêzî Sirgûcê, Dîngê û Şêxdawidê ye. Li Lordînê berê mala Xecê Omê (ji mala Terpûşê Wanî ne) û mala Qereoxlanan dijîn lê niha pir malan ji gund bara deran kirin.

## Ciwarên Gund

* Dîw
* Çîyayî Şîngşîng
* Aridsk

Kategorî:Gundên Kelê
Wanî (devok)

**Wanî** an **Wehnî** (bi tirkî: *Vanli* yada *Vanice*) devokekî ji zaravayê Kurmancî ye ku bi piranî kesên ji eşîrê brûkan teyê axivtin. Ev eşîr bi kokê xwe ji herêma Wanê ye.

## Agahiyên gelemperî
Gorî kal û pîrên axivtvanên wanî, demeke malbatek di bin serokatiya Welqutik (Weloyê Qutîk) ji aliyê Wanê ji nav malbata brûkan veqetîye û hatiyê gunde Wanê, nezîka Xelfetî, li dîyarî çemê Firatê. Navê gund ji Wanî hatiye girtin. Malbata Welqutik û malbatek beraziyan li wir teva hev dibin û wî gundî cih digrin.

Ji koka mala Welqutik Terpûş tê. Zarên Terpûş derbasa aliyê parêzgeha Dilokê dibin û li wir cih digrin. Bi gelemperî diherin gundên Şêxdawid, Sirgûc, Pagir heya Lordînê. Li wir devokekî kurdî çêdibe ku jê re dibêjin Wanî. Ev devoka ji devokê kurdên Dilokê hindik cûda ye. Lê kurdên Kelê ji kurdên bi devokî diaxivin re dibêjin Wanî. Gundên Waniyan Sirgûc, Qotel, Dîng, Lordîn, Şêxdawid û Kemberlî ye.

## Devokê Waniyan

Di navber devoka waniyan û devokên din yên Dilokê hindik cûdatî heye. Gelek kurdên Dîlokê bi devokê Mereşê û Semsûrê diaxivin.

Çend cûdatiyên girîng, mereşiyan pir caran dengê 'd' dikin 't'; di peyvên da pir dibêjin 'ma'; dengê ku di jêr qirikê da çê dibin hîn nerm dibêjin pir caran jî hin dengan dadiqurtînin.

Wanî: 'di'= Direvim.
Meraşî: 'ti'= Tirevim.

Wanî: Binêre.
Meraşî: mêzke.

Wanî: Tu çi dikî?
Meraşî: ma tu çing/çir tikî?

Wanî: Wehnî.
Meraşî: Wanî.

Wanî: wê lomê
Meraşî: Wê sewê

## Çavkanî

Kategorî:Devokên kurmancî
Mehmet Şerîf Muştak

**Mehmet Şerîf Muştak** (1952 - 21ê gulana 2008an) nivîskarekî kurd bû.

Mehmet Şerîf Muştak bi eslê xwe xelkê Cizîra Botan, ji gundê Cinibir bû. Muştak ji salên 1970î heta dawiya jiyana xwe bi awayekî aktîv di nava siyasetê de bû. Mehmet Şerîf Muştak ji wî gundî bû, ku leşkerên tirk bi gundiyan pîsiya wan dabûn xwarin. Muştak bestika dewlet û artêşa tirk berneda ew dan Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê, û Tirkiye di vê dozê de hat cezakirin. Di sala 1984an de li Enqereyê hat girtin du sal û nîvan di girtîgeha leşkerî ya Mamakê de ma û ji Doza KÎP-DDKDê hat mehkemekirin, bi caran hevalê xwe ji Kurdistana Bakur derbasî ya Sûriyê û ji ya Sûriyê derbasî ya bakur kir, di pêvçûnekê de li ser sînor jî birîndar bû. Mehmet Şerîf Muştak weki gelek kadroyên siyasî yên emsalê xwe mecbûr ma derkeve dervayî welat û ew ji sala 1990an ve li Almanyayê li bajarê Bremenê dijiya. Muştak di gelek malperan de jî dinivîsand.

Mehmet Şerîf Muştak li bajarê Bremena Almanyayê di 21ê gulana 2008an de jiyana xwe ji dest da.

Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2008
Kategorî:Nivîskarên kurd
Alternatîf (rojname)

**Alternatîf** rojnameyek kurdan ya rojane ye ku li Tirkiyê û bakurê Kurdistanê bi zimanê tirkî derdikevê.

Rojnameya Alternatîfê di 19'ê gulanê 2008'a de dest bi weşanê kir. Gerînendeyê Giştî yê rojnameyê Ragip Zarakolu ye.

## Astengkirina rojnamegeriya alternatîf
Heta niha gelek rojnameyên kurdan ceza li wan hatine birîn û weşana wan hatiye astengkirin û rawestandin. Roja 26'ê gulanê 2008'a 10'emîn Dadgeha Cezayê Giran a Stenbolê bi îdîaya di hejmarên 24 û 25'ê gulanê de "propagandaya PKK'ê hatiye kirin" û "Belavok û daxuyaniyên rêxistinê weşandine" meheke cezaya rawestandina weşanê li rojnameya Alternatîfê jî hate birîn.

Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Receb Dildar

**Receb Dildar** (jdb. sala 1958 li Çinarê, parêzgeha Diyarbekirê) helbestvan û nivîskarekî kurd e.

## Jînenîgarî
Pêşiyên Receb Dildar ji navçeya Karazê ku wê demê gundekî li ser Licê bûye, derbasî deşta Çinar'ê bûn. Receb Dildar di sala 1958'a de li gundê Bedulyê hatiye dinê, lê malbata wî li wir zêde nesekiniye, ji wir bar kiriye û çûye Amedê li gundê Elîparê bi cî bûye. Receb Dildar bi xwe li Elîparê mezin bû. Wî xwendegeha pêşîn li Elîparê, ya navîn li Amedê qedand. Paşê ji bo xwendegeha mamostatiyê ew çû bajarê Kırşehirê û çar sal li wê derê ma. Di sala 1976'a de li Amedê dest bi karê mamostatiyê kir. Di sala 1982'ê de ji ber xebatên siyasî hate girtin û heta sala 1987'a di girtîgeha Amedê de ma. Piştî salên girtîgehê heta sala 2002'ê wî di şîrketeke dermanan de kar kir. Paşê li Amedê bi navê Huner dikanekî kitêbfiroşiyê vekir. Di sala 2004'a dikan xwe girt û aniha emeklî ye. Receb Dildar zewiciye û çar zarokên wî hene. Helbestvan Gulîzer û çîroknûs Murad Dildar zarokên wî ne.

## Jiyana nivîskariyê
Cara pêşîn di sala 1982an de di kovara Dengê Kurdistan de helbestên wî weşiyan. Paşê di rojnameya *[[Fıratta Yaşam]]* de, di navbera salên 2002 û 2003an de, di quncika Dilopên Jiyanê de gelek gotarên wî weşiyan û ji sala 2000an û virde di gelek malper û kovarên kurdî de nivîsên wî weşiyane. Pirtûka wî a pêşîn a helbestan e. Pirtûk di sala 2003an de bi navê *Kewê Canê* ji weşanxaneya Gun-Hîvron derket. Receb Dildar wekîdin romaneke *Seyit Alp* wergerand kurdî û pirtûk di sala 2005ê de bi navê *Dewran* di nav weşanên Dozê de hat çapkirin. Di pêşbaziya çîrokên zarokan a Şaredariya Sûrê de çîroka wî a bi navê *Şîno* xelata yekemînî girt. Dîsa di pêşbaziya çîrokan a kovara *[[Nûbihar (kovar)|Nûbiharê]]* de çîroka wî a bi navê *[[Veger]]* bû yekemîn. Di 2008an de Weşanxaneya Avestayê çîrokên Receb Dildar bi navê *Şikefta Xwekuştinê* kir pirtûk û gîhand ber destê xwendevanan.

## Berhemên wî

### Helbest
* *Kewê Canê*, helbest, Weşanên Gun-Hîvron, 2003.
### Çîrok
* *Şikefta Xwekuştinê*, çîrok, Weşanên Avesta, 2008.
* *Li Dû Xezalekê*, çîrok, Weşanên Ava, 2012.
* *Kitana Spî*, çîrok, Weşanên Nûbiharê, 2015.
* *Dojeh* , çîrok , Weşanên Dara 2019.
### Werger
* *Dewran*, wergera romana Seyit Alp, Weşanên Doz, 2005.
### Roman
* *Leqat* , roman , Weşanên Dara , 2018.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Ezazî

**Ezazî** (, bi tirkî: *Yolveren*) gundekî tirkmenan di navçeya Dîlokê Kelê de ye. Malbateka eşîra Îlbegliyan ji Ezazê, bakurî Surîye, hatiyê li wir cih girtîye. Navê Ezazî ji navê Ezaz tê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kelê
Tîp

thumb|Tîpen ji alfabetên cûrbecûr
**Tîp** sîmbolên ku di pergalên nivîsînê yên alfabetîk de ji bo dengên di zimên de tên kar anîn e. Peyva *herf* jî peyveke ku heman me'nayê da tê bikarânîn.

Tîpên dengdêr û tîpên dengdar hene. Wekî din tîpen hûr û girdek hene.

Alfabeya Erebî : ﺍ, ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ

Alfabeya Îbranî: א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.

Alfabeya Kîrîl : А, Б, В, Г, Д, Е, Є, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ь, Ы, Ё, Ъ,

Alfabeya Latînî: A, B, C, Ç, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.

Alfabeya Yewnanî: α, β, γ, δ, ε, ζ, η, θ, ι, κ, λ, μ, ν, ξ, ο, π, ρ, σ, τ, υ, φ, χ, ψ, ω

## Mijarên têkildar
* Alfabeya Kurdî ya Latînî

Kategorî:Alfabe
Kategorî:Nivîs
Ragip Zarakolu

**Ragip Zarakolu** (jdb. 1948 Büyükada) nivîskar û weşangerek e.

Ragip Zarakolu xwediyê Weşanxaneya Belge û rojnameya Alternatîfê ye û di nivîsarên xwe de bi piranî li ser mijarên wek mafê mirovan û kêmahiyên neteweyî disekinê. Ragip Zarakolu ji destpêka nivîskariya xwe de bi zordestiyên dewleta tirk re rûbirû maye û gelek caran hatiye dadgehî kirin û ceza lê hatiye birîn. Di sala 1972yan de Ragip Zarakolu du sal cezayê zinadanê wergirt. Ragip Zarakolu bi Ayşenûr Zarakolu re zewicî bû.

Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Weşanger
Nurî Aslan

Nurî Aslan (jdb. 1959 Dêrsim) wênesazekî kurd e.

## Jinenîgarî
* 1967-1972 Hozat- Dibistana seretayî li Dêrsimê
* 1972-1975 Hosgör- Dibistana navendî li Dîlokê
* 1975-1978 Hozat- Lîse li Dêrsimê
* 1982-1983 Karê Grafîk li Stembolê
* 1983-1986 Di atolya xwe de weke wenesaz û grafîker li Îzmîrê kar kir
* 1986-1990 Xwendina zanîngehe li bajarê Îzmîrê, li “Dokuz Eylül Universitesî” fakûlteya wênesaziyê

ji sala 1994'a û virde Nurî Aslan karê xwe yê wênesaziyê li bajarê Hamburgê li Almanyayê berdewam dikê.

## Girêdanên derve
* Malpera Nurî Aslan 

Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Mêrên kurd
Kategorî:Wênesazên kurd
Endezyariya makîneyan

**Endazyarê makîneyan** an jî **Endezyariya mekanîkî** şaxek endezyariyê ye ku prensîbên endezyarî û matematîkê bi zanyariya materyalan re têkildar dike da ku pergalên mekanîkî sêwirandin, analîzkirin, çêkirin û domandin. Ew yek ji şaxên endezyariyê yên herî kevn û berfireh e.

Mekîne di sirûştî de, bi awayê dandar tuneye û bi destê mirovan tê sazkirin, kû ji yêk Amêr yan jî gelek
Amêran pêk tê û bi hev re, xebatê ji bo bi cih anîna karekê dikin.

Mekîne dikare Amêrek gelek sade mîna Gove yan jî, ji Amêrên giran û mezin pêk bê.

thumb|340px|Motora W16 ya Bugatti Veyron. Endezyarên mekanîkî motoran, santralên elektrîkê, makîneyên din dîzayn dikin ...

Kategorî:Endezyarî
Endezyariya pîşesaziyê

**Îndustrî** (lat. Industria: bi kurdî Pîşesazî), ji hemû Kargeh û Karxaneyan, kû bi alîkariya Mekîneyan, Kala, Xaremenî, Ebzar yan jî, Madeyên Xav berhev û saz dikin, pêk tê.

Îndustrî di Abûriya her Welatekê, Rolekê gelek giring dibîne û **Endazyariya Îndustrî**, karê Pilan û sazkirina van kargeh û Karxaneyan dike û Prosêsa Avakirinê heta bi Dawî hatin û Karkirinê jî kontrol dike..

## Şaxeyên Îndustrî
Endustrî ji gelek Şaxe yan ji Beşan pêk tê.

Çend Beşên giring di vî warî de evin:
* Mêtallîndustrî / Îndustriya Giran
** Hesin-Îndustrî
** Îndustriya Maşînsazî
** Automobîl-Îndustrî
** Îndustriya Amêrên Defteran (Bûro)
** Îndustriya Keştîsazî
** Îndustriya Hewapeyma û Sefînesazî
** Radio û Televîsîon
** Îndustriya Êlêktronik
** Optik-Îndustrî
* Konsom Îndustrî
** Xaremenî-Îndustrî
** Tabak-Îndustrî
** Têkstîl-Îndustrî
** Îndustriya Pust û Çerm
** Mobl-Îndustrî
** Çap-Îndustrî (Çapgeh)
** Computer-Îndustrî
* Chîmî-Îndustrî (Kîmîyawî)
** Îndustriya Nefta Xav, Seng Reju û Enêrjiya Atomî
** Plastîk-Îndustrî
** Îndustriya Dermansaziyê
** Kaxez-Îndustrî
** Îndustriya Amêrên Mêdîzîn
** Îndustriya Şîşesaziyê
** Îndustriya Seetsazî
* Recycling (Îndustriya vegerandina Kirş û Zibale)
* Îndustriya Çûb û Dar

## Çavkanî
* agahiyên di derbarê endezyariyê de 

Kategorî:Dîsîplînên endezyariyê
Kategorî:Dîzayn

Kategorî:Endezyarî
OPML

## Nivîsara sernameyê
ی**OPML** (*Outline Processor Markup Language*) spesîfîkasiyoneke bi zîmane xml ye. OPML ji aliyê
Microsoft hat pêşxistin.

## Mînak
Ev mînakek ji bo bikaranîna OPLM e.
`
  <opml type="1.0" encoding="win-en">
  <item id="ISO-567-567">
  <information type="text/xml">
  <data addresstype="other">A-B-C</data>
   <information>
  </item>
  </opml>
`

Kategorî:Komputer
Kategorî:Nivîsbariya 2000an
Ehmedê Xasî

**Mela Ehmedê Xasî** (Xoceyê Xasî) xwediyê mewluda kirdkî (zazakî, kirmanckî, dimilkî) bû. Mela Ehmedê Xasî di sala 1868an de li Hezanê hatiye dinê û di 1951an de çûye rehmetê. Ehmedê Xasî di medreseyan de xwendiye. Kurdî (kirmanckî, kurmancî) erebî û tirkî dizanibû. Mewluda ku wî nivisandiye di sala 1899an de li Diyarbekirê li çapxaneya lîtografyayê hatiye çapkirin.

## Eserên wî

* *[[Mewlida Nebî]]*
* *Kitabu't-Tesdîd Bî Şerhî Muxteserî't-Tewhîd*

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1860î
Kategorî:Kesên ji Diyarbekirê
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1951
Kategorî:Zazakî
Makîne

**Makîne** an **maşîne** (ji yewnanî μηχανη, *mixanî*) amêrek, ku bi armanca asankirina karekê bi kar tê.

Makîne di sirûştî de, bi awayê candar tuneye û bi destê mirovan tê sazkirin, ku ji yek amêr yan jî gelek amêran pêk tê û bi hev re, xebatê ji bo bicihanîna karekî dikin.

Makîne dikare amêrek gelek sade mîna gove yan jî, ji amêrên giran û mezin pêk bê.

Endezyarê makîneyan, li ser sazkirin û pilankirina makîneyan xebatê dike.

## Binêre herwiha
* Teknolojî
Alfabeya Şemo-Marogûlov

thumb|Alfabeya kurdî di sala 1929an de
**Alfabeya Şemo-Marogûlov** yekemîn alfabeya kurdî ya bi tîpên latînî ye û ji aliyê Erebê Şemo û Îsahak Marogûlov hatiye amadekirin. Bi biryara hikûmeta Sovyeta berê û Ermenistanê Erebê Şemo û Îsahak Marogûlov (bi koka xwe aşûrî) dest bi amadekirina alfabeya kurdî ya bi tîpên latînî kirin û di sala 1928an de karê xwe bi dawî anîn. Wan di sala 1929an de yekemîn kitêba bi kurdiya latînî li cihanê bi navê *Xө-xө hinbuna xөndьna nvisara kyrmançi*  ("Xwe-xwe hînbûna xwendina nivîsara kurmancî") çap kirin.

## Alfabe

## Çavkanî

Kategorî:Alfabe
Kategorî:Zimanê kurdî
Hejmarên kurdî

* 1 = yek
* 2 = du
* 3 = sê
* 4 = çar
* 5 = pênc
* 6 = şeş
* 7 = heft
* 8 = heşt
* 9 = neh
* 10 = deh
* 11 = yazde
* 12 = dazde
* 13 = sêzde
* 14 = çarde
* 15 = pazde
* 16 = şazde
* 17 = hevde
* 18 = hejde
* 19 = nozde
* 20 = bîst
* 21 = bîst û yek
* 22 = bîst û du
* ...
* 30 = sî
* 31 = sî û yek
* ...
* 40 = çil
* 50 = pêncî
* 60 = şêst
* 70 = heftê
* 80 = heştê
* 90 = nod
* 100 = sed
* 200 = dused
* 300 = sêsed
* 400 = çarsed
* 500 = pêncsed
* 600 = şeşsed
* 700 = heftsed
* 800 = heştsed
* 900 = nehsed
* 1 000 = hezar
* 10 000 = deh hezar
* 100 000 = sed hezar
* 1 000 000 = milyonek
* 1 000 000 000 = milyarek

## Girêdanên derve
* http://www.amidakurd.com/qunciknivis/rast%C3%AE_%C3%BB_tastniv%C3%AEsa_hejmaran 

Kurdî
Kategorî:Rêzimana kurdî
Alfabeya erebî

thumb|Alfabeya erebî
**Alfabeya erebî** alfabeya zimanê erebî ye. Tîpên erebî ji bo gelek zimanên din jî tên bikaranîn.

## Mijarên têkildar
* Hereke
* Alfabeya Kurdî ya Erebî

Kategorî:Alfabe
Asûs (pirtûk)

Ev berhema Mehmed Dîcle ya yekane yî bi navê "Asûs" amaje bi daxwaza nivîskêr a Gabriel Garcia Marquezbûna wêjeya Kurdî dike. Mehmed Dîcle "Asûs"a xwe ya ku jiyaneke xwe ya wekî gûzekê hişk heye bi her çîrokekê bi şax û perrtir kiriye, ji wan çîrokan û pê de ji me re salix û sûlix daye, ku ew ê hemû wêjeya xwe li ser heman xakê biafirîne, ji me re qala takeçîrokeke gumreh bike. Çîrokeke ku dê li xwe bikole, ne li avê...

Mehmed Dîcle, bê şik û guman, yek ji wan behreyên wêjeya Kurdî yên nûhatî ye û xwedî zerengiyeke balkêş e.

Xwezî berhema wî bi wî awayî, ji aliyê weşanxaneyeke bi wî rengî nehata çapkirin, ku heyf û mixabin ji ber wê sedemê berhemê kiriye nekiriye nekariye têkeve rojeva çîroknûsiya Kurdî ya hevçerx.

Ji nirxandina Kawa Nemir, helbestvan, nivîskar, edîtor û wergêr, berpirs û berpirsiyarê mîrateya kovarên Jiyana Rewşenê û Rewşen-Nameyê

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Alfabeya latînî

thumb|350px|Welatên ku alfabeya latînî bi kar tînin
**Alfabeya latînî** alfabeya ku koka wê alfabeya îtalîkî ya kevn û ya zimanê latînî ye.

## Alfabeya kurdî ya îro bi latînî
` A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z`

## Tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî
Tîpguhêziya latînî ya îngilîzî û navdewletî ye ku bi taybetî ji bo navên kes û cihên ku bi tîpên erebî nivîsandî ne. Ev tîp bi vî awayî tên guherandin bo îngilîzî:

` A = A, B, C = J, Ç = CH, D, E = A, Ê = E, F, G, H, I = I yan jî nayê nivîsandin, Î = I, J = ZH, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, Ş = SH, T, U, Û = U, V, W, X = KH, Y, Z`

Bo Mînak, Efrîn = *Afrin*, Zaxo = *Zakho*, Mehabad = *Mahabad*, Silêmanî = *Silemani*, Canê = *Jane*, Mehmed = *Mahmad*, Mem = *Mam*, Zîn = *Zin*, û hwd. Bi giştî li Rojavaya Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê tê bikaranîn.

## Binihêre
* Alfabeya kurdî ya latînî

Kategorî:Alfabe
Zimanê latînî

[thumb|200px|Nivîseke latînî ku di sedsala pêncan a zayînî de bi destê konsulê romayî [Decius Marius Venantius Basilius hate çêkirin (ji Coliseuma Romayê).]]
thumb|200px|Li Împeratoriya Romayê zimanê latînî bûye zimanê fermî.
**Latînî** an jî **zimanê latînî** (bi latînî: *Lingua latina*) navê zimanekî îtalîk ê malbata zimanên hind û ewropî ye, wek zimanên oskî, ûmbrî û sabînî. Latînî zimanê fermî ya Împeratoriya Romayê bûye, lê îro bi tenê li Vatîkanê dimîne wekî zimanê fermî. Zimanekî mirî ye, anku zimanê bav û kalên tukesî nîne.

Latînî herwekî zimanê ayînî yê mesîhiyên katolîk û zanistê bûye. Heta îro dabeşbûna zanistî ya botanîk û zoolojîk (taksonomî) bi zimanê latînî ye.

* ISO 639-1 la
* ISO 639-2 lat
* SIL Lat

## Binêre herwiha
* Alfabeya latînî

## Girêdanên derve

Kategorî:Zimanên Andorrayê
Kategorî:Zimanên Fransayê
Kategorî:Zimanên Îtalyayê
Kategorî:Zimanên Portûgalê
Kategorî:Zimanên Romanyayê
Kategorî:Zimanên Spanyayê
Kategorî:Zimanên Vatîkanê
Merdan

**Merdan** gitarist û aranjorekî kurd e.

1991 heta niha albumên kom û stranbejan cekir.

Jinav wana çend mînak
* 1991 Koma Gulên Mezrabotan
* 1992 Koma Azad (Şemal)
* 1993 Koma Amed (Agir û Mirov)
* 1994 Koma Şîrvan (Reşo)
* 1995 Albuma taybetî Festival
* 1996 Dilovan
* 1997 Eylem
* 2003 Çarnewa (Mak)
* 2004 Beser Şahin (Roj)
* 2005 Zarîfe
* 2006 Şener Yildiz
* 2007 Çarnewa (Zîz)
* 2008 Mikaîl Aslan (Zernkut) tonmeister

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Mêr
Şêxdawid

**Şêxdawid** (), gundekî Keleyê ye. Gundî Şêxdêwid yî di nav çiyê da ye. Nêzika Lordînê, Dîngê û Sirgûcê ye. Xelkî xwe Kurdên Sunnî ne.

Xelkî Şêxdêwid di deh salên paşin de dest bi koçê Entab û welatên Ewropa yên wek Almanyayê kir û niha li gund der pîrên li pê manî, bi piranî li Entab û Ewropayê dijîn.

Kategorî:Gundên Kelê
Kemberliya Keleyê

**Kemberliya Keleyê** gundekî Kele yî piçûk yî bi du-sê malan e. Niştîwanê vî gundî niha nêzî gîşkan lê koç kirina û tenê mal an jî du mal li wî gundî dijîn. Ew navbera Sirgûc û Zagê de ye.

Kategorî:Gundên Kelê
Zag

**Zag** (Tirkî:*Fıstıklıdağ*) gundekî girêdayî Keleyê li sînorê Bêsnîyê nêzî derbend û Ferat e. Ew li bakura, beroşkê çiyayê Sor çêbûye û 10 km dûra Ferêt e. Xelkî xwe Kurdên Sunnî ne.

Kategorî:Gundên Kelê
Pagir

**Pagir** gundekî Keleyê ye. Gund yî li nêzikî Ava Reş cîranê Hesar û Xirawreşkê ye. Xelkî xwe Kurdî Sunnî ye.

Kategorî:Gundên Kelê
Xirawreşk, Kele

**Xirawreşk** gundekî Keleyê ye. Î di navberê Sirgûc û Pagirê da ye. Xelkî xwe Kurdên Sunnî û alevi ne.

Kategorî:Gundên Kelê
Hesar, Kele

**Hesar** (bi tirkî: *Hisar köyü*), gundekî bi ser navçeya Keleya parêzgeha Dîlokê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Elif

**Elif** (, bi tirkî û fermî: *Elif*) gundekî kurd a Keleyê yê mezin e. Cîranê Hesarê ye. Zêde xelkî xwe suniyê tirkî ye. Li ew gundî malbateke Kurdan jî dijî. Wê lomê taxeke xwe bi navî Kurd Mahallesi (Taxa Kurdan) tê zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kelê
Başpîngar

**Başpîngar** (, , bi tirkî û fermî: *Başpınar*) gundekî Keleyê ye. Yî li ser riyê Kele di navberê Sirgûc û Qerewa'iza Jorîn da ye. Xelkî xwe kurdî elewî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kelê
Guçiklî

**Guçiklî** gundekî Keleyê ye. Yî li başûrî Kele li nêzikî Ava Reş e. Xelkî xwe Kurdî ermeninen

Kategorî:Gundên Kelê
Dîng

**Dîng**(), gundekî Kurdên Keleyê ye. Ew li nêzikî Ferat û Çemê Hecî ye. Cîranê Qotelan, Sirgûcê, Şêxdawid û Lordînê ye. Nêzikî wî gundî, navbera wî û Sirgûcê de mezrekek Botaşê heye. Di salên 1980'an da boriya petrolê qul bû çend heftên petrola reş teva Çemê Firatê bû.

Kategorî:Gundên Kelê
Îhsan Fuad

**Îhsan Fuad** (z. 1937 Silêmanî − m. 2'ê pûşperê 2008 Silêmanî) nivîskar, rojnamevan û mamosteyekî zanîngehê ê kurd bû.

Dr. Îhsan Fuad di sala 1937'a de li bajarê Silêmaniyê ji dayik bûye û her li Silêmaniyê xwendina destpêkê, navendî û amadeyiyê qedandiye û paşê li Bexdayê beşa Zimanê inglîzî qedandiye û vegeriyaye Silêmaniyê. Piştî çend salan mamostatî li bajarê Silêmaniyê, ji bo doktoraya edebiyata zimanê kurdî çûye Sovyetê. Piştî ku vedige Îraqê dibe mamosteyê zimanê kurdî di koleja edbiyata kurdî li Bexdayê. Piştî Raperîna sala 1991'ê Dr. Îhsan Fuad vedigere bajarê Silêmaniyê û dibe mamosteyê zanîngeha Silêmaniyê.

Nivîskar, rojnamevan û mamosteyê zanîngehê Îhsan Fuad birayê kargêrê polîtburoya YNK'ê Dr. Kemal Fuad û wezîrê pêwendiyan yê hikûmeta Herêmê yê berê Dr. Cemal Fuad e. Di 2'ê pûşperê 2008'a de Dr. Îhsan Fuad li bajarê Silêmaniyê koça dawî kir.

Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Mamosteyên zanîngehê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Silêman Demir

**Silêman Demir** (jdb. 1956 Nisêbîn) nivîskareki kurd e.

Silêman Demir serê adara 1956a li gundê Hebîsê ser bi bajarê Nisêbînê ji dayîk bûye. Ew li gund çê bûye, lê li Nisêbînê mezin bûye. Heta niha sê romanên wî derketine. Wî hin werger jî kirine û wek pirtûk hatine weşandin. Ew ji sala 1986a ve li Swêdê dijî.

## Berhem
* 1997 *Sorê Gulê* (Nûdem, 224 rûpel)
* 1998 *Koç* (Roja Nû, 188 rûpel)
* 2007 *Piştî Bîst Salan*
* Kassandra (Weşanên Avesta)

Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Alfabeya kurdî ya erebî

**Alfabeya kurdî ya erebî** ev alfabeya ku ji bo nivîsandina şêwezara soranî bi piranî tê bikaranîn.

Beriya alfabeya latînî kurdan alfabeya erebî bi kar dianî. Berhemên kurdî yên klasîk (mîna Mewlûd, Dîwan û helbestan) bi vê alfabeyê hatine nivîsandin. Ev alfabe mîna alfabeya erebî ye, çar herfên wek farisî پ (p), چ (ç), ژ (j), گ (g) û dengekî kurdî yê taybet ڤ (v) lê hatine zêdekirin. Alfabeya modern a ku îro li Başûrê Kurdistanê bi kar tînîn, çend herfên wek ڕ (rr), ڵ (ll), ە (e), ێ (ê), ۆ (o) jî lê hatine zêdekirin.

## Xişteya alfabeyê

## Taybetmendiyên di ''unicode'' de

## Mijarên têkildar
* Alfabeyên kurdî

## Girêdanên derve
* http://www.kurdishacademy.org/english/alphabet/Unicod-Arabic.pdf 
* Fêrgey zimanî kurdî 

Kategorî:Alfabe
Kategorî:Zimanê kurdî
Alfabeya kurdî ya latînî

**Alfabeya kurdî ya latînî** ji bo nivîsandina çend zaravayên kurdî tê bikaranîn.

Di nivîsina zaravaya kurmancî de alfabeyên latînî, kîrîlî û erebî tên bikaranîn. Ji van alfabeyan ya herî zêde tê bikaranîn û ji aliyê nivîskar, hunermend, rojnamevan û rewşenbîran ve hatiye pejirandin alfabeya latînî ye.

Alfabeya latînî, alfabeyeke fonetîk e, ango her tîpek nîşanê dengekî ye û ji alfabeyên din baştir bersiva dengên zimanê kurdî dide. Hejmara tîpên alfabeya kurdî 31 in.

Di zimanê kurdî de 31 deng hene û ji bo her dengekî jî tîpek heye. Bi tenê dengekî taybetî di zimanê kurdî de heye ku bi du tîpan derdikeve û bi kurdî jê re pevdeng û ewropî jî dîftong dibêjin. Ew jî tîpên *xw* ne. Dengê tîpa "x" bilind û xurt e û ya "w" jî nizim û zeyîf e. Carnan dengê "w" weha kurt û zeyîf e ku mirov nabihîse û bi tenê dengê "x" dibihîse. Loma jî di nivîsandina kurdî de herî bêtir çewtî di vî dengî de tê kirin. Ev dengê kurdî ku ji du tîpan derdikeve di zaravayên kurdî de ne wek hev e. Di zaravayê kurmancî de jî li gor herêman tê guhartin.

thumb|Alfabeya kurdî 2011 li Amedê

Soranî, dimilî û li hinek deverên kurmancî jî bi tenê tîpa "x" bi kar tînin. Lê di rastnivîsa kurmancî de pêwîst e ku mirov "xw" binivîse.

## Dîrok

### Marogûlov

Alfabeya pêşîn a latînî ji aliyê zimannasê asûrîÎsahak Marogûlov vê hatiye amadekirin. Bi spiratina hikûmeta Ermenistanê, di sala 1928an de Erebê Şemo û Îsahak Marogûlov alfabeya kurdî ya bi tîpên latînî damezrand. Hema wê salê pirtûka wan e "Xwe bi Xwe Hînbûna Kurmancî" çap bû. Ev yekem pirtûka kurdî bi tîpên latînî bû.

### Celadet Bedirxan
Siyasetmedarê kurd Celadet Alî Bedirxan di sala 1919an dest bi amadekirina xebata alfabeya latînî kiriye. Wî di 15ê gulana 1932an de di hejmara pêşîn a kovara Hawarê de dest bi belavkirina alfabeya kurdî a latînî kiriye. Loma ji alfabeya kurdî ya latînî re "alfabeya Hawarê" yan jî "alfabeya Celadet Bedirxanî" jî tê gotin.

Berî hejmara 24an, cihê herfên "q" û "k" guhertî bû. Yanî "kovara kurdî" weke "qovara qurdî" dihate nivîsandin.

## Alfabeya kurmanciya latînî ya îro

## Mijarên têkildar
* Alfabeyên kurdî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Kurdish Unified Alphabet 

Kategorî:Alfabe
Kategorî:Zimanê kurdî
Nacî Sebrî Akreyî

**Nacî Sebrî Akreyî** (15'ê berfanbarê 1945 Akrê - 2'e pûşperê 2008 Almer/Hollanda) nivîskar û rojnamevanekî kurd bû.

## Jinenîgarî
Akreyî di 15'ê berfanbarê 1945'a de li bajarê Akrêya Başûrê Kurdistanê cavên xwe li jiyanê vekirîne û xwendina xwe ya destpêkê û navîn li bajarê Hewlêrê bi dawîkirîne û xwendina amadeyî û zanîngehê li paytexta Îraqê Bexda xwendîye û pişka Rojnamevaniyê qezenc kiriye. Herwiha di sala 1963'a de têkilî bi Partiya Demokrata Kurdistanê re çêkiriye û bûye endamê wê û di piştre bûye Pêşmerge di Şoreşa Mezina îlonê de û pileya kadroyê çeleng di nava rêzên wê de wergirtiye. Nacî Sebrî Akreyî 7 salan ji ber karên wî yên siyasî û kurdperweriya wî li bajêrên Rûmadî û Bîacên Îraqê ketiye zindanên dagêrkeran de, heya serhildana sala 1991'ê ya gelê Başûrê kurdistanê. Kar û têkoşîna xwe piştî serhildanê berdewam kiriye û 5 salan bêyî beramber kar di Weşana Rojnameya Xebat (organa Partiya Demokrata Kurdistanê) de kar kiriye.

Piştî şerê navxo ji neçarî bajarê Hewlêrê bicih dihêle û bo demeka kurt li bajarkê Selaheddînê bicih dibe, lê rewşa wê demê ji bo Akreyî dest nade û mîna bi hezaran kurdan berê xwe dide Ewropa û li welatê Hollanda sala 1996 wek penaberê siyasî tê wergirtin û di demeka kinde dibe hemwelatiyê Hollendayê, lê destên xwe ji têkoşîn û xebat û doza gelê xwe bernade û herzû di herwarekî de kardike ji bo gelê xwe. Akreyî endamê Sendika rojnamevanên kurdistanê bû û şîretkarê yekitiya elektronî ya Nivîskarên Kurdistanê bû û serokê Komeleya Çanda Kurd li derveyî welat bû. Akreyî di çendîn malperên elektronî de dinivîsand û endamê wan bû û ji bo çendîn rojnameyên navdar yên erebî meqale dinivîsandin mîna rojnameya Heyat û mûitemer û kovara Weset û di çendîn rojnameyên din yên erebî de ewên li Ewropa têne weşandin dinivîsand û bergirî ji pirsgirêka kurd dikir.

Nacî Sebrî Akreyî herwiha sekretêrê komeleya rêlêgirtina nejatperist û ji bo bergirîkirna gelê kurd bû û bi dehan panêl û semînar di warên rojnamegerî û civakî û çandî û siyasî pêşkêş kirin. Têkiliyên Akreyî digel tevaya Partî û aliyên siyasî û civakî û kesatiyên kurd bi başî hebûn. Herweha Nacî Sebrî Akreyî ji bo piştgirî xwe bi kurdên êzidî re dihate naskirin.

Nacî Sebrî Akreyî di 2'e pûşperê 2008'a ji ber nexweşiya kansêrê li bajarê Almere (Hollanda) çû ser dilovaniya xwe.

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Rojnamevan
Omîd Kurdistanî

**Omîd Kordestanî**, di sala 1963'yan (Tehran, Iran) de hatiye dinê, yek ji berpirsiyarên malpera (makîna) lêgerînê Google e. . Omîd Kurdistanî di 14 saliya xwe de piştî ku bavê wî mir çû San Jose, Kalîforniya. Li Zanîngeha Dewletî ya San Joseyê endezyariya elektrîk xwend.

Omîd Kurdistanî li şîrketa navdar Hewlett Packard weke endezyar kar kir. Ew di şîrketa Internet-Pionier Netscape Communications navekî berbiçav e.Wî di Googlê de beşê bazirganiyê ava kir. Di encama xebata wî de Google di warê bazirganiyê de pir bi pêş ket. Di sala 2005'an de, Google 6 mîlyar dolar qezenc kir. Omîd Kurdistanî, cigirê serokê malpera Netscape ye. Di salekê de ji 88 mîlyon dolar hatina wê di 18 mehan de kire 200 mîlyon dolar. Omîd Kurdistanî di sala 2006'a de, di lîsyeta 100 dewlemendên cîhanê de cih girt.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* Omîd Kurdistanî di nav rêvebiriya Google de - ''bi almanî'' 
* [Nivîsek kovara [TIME] li ser Omîd Kurdistanî]

Kategorî:Google
Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Xanika

**Xanika** navê şeş gundên Kurdistanê ne.Yek ji wan Xanika Şendo ye, yên din: Xanika Herzem, Xanika Jêr, Xanika Jor, Xanika Mehmûdê Zêro û Xanika Êzîdiyan.

Kategorî:Mêrdîn
Gürdal Aksoy

**Gurdal Aksoy** (z. 1968 lî Çewlîgê) hiqûqnas û nivîskarekî bî eslê xwe kurd e.

## Jînenîgarî
Gurdal Aksoy kurdekî ji bakûra Kurdistanê ji bajarê Çewlig’ê (Bîngolê) ye, ew bi awayekî metodîk û gelek caran jî, dûrê klîşe û dubarekirina ku di nav me Kurdan da jî heye, dinivîsîne. Ew berhemên xwe bi zimanê tirkî dinivîse, xweska nivîsên wî bi zimanê kurdî bûna jî. Ji aliyê dî va çewa ku em pê dizanin, bi awayekî amatorî be jî, ew bi hunera resim ra jî mujîldibe.

G. Aksoyê ku di sala 1968 a da hatiye dinê, xwendina xweya despêkê, ya navîn û lîseyê li Elezîz, Antalya û Enqere yê da çêkirîye. Wî di sala 1996 a da Faqulta Hiqûqê ya Zanîngeha Enqerê qedandîye, li ser antropolojî (beşa zanînê, ya ku mirovan wek hebûnekî xwezayî qebûldike û li ser wan lêkolînê dike.), dîrok û mîtolojiyê lêkolînan dike û dixebite.

Gurdal Aksoy eve zûva ye ku di malpera Rizgariyê da nivîsên xwe diweşîne û heta niha tu kitêbên wî nehatîne wergerandin ser kurdî.

Heta niha van kitêbên wî hatine weşandin:

## Berhem
* Lêkonînên li ser Zimanê Kurdî û Efsaneyên wî, cîlt 1 (Weşanên “Öteki” Enqere, 1991).
* Hîeros Gamos, Têbiniyên li ser Xweda- Bav (Weşanên Zagros, Stenbol, 1993).
* Xelkê ku Dîroka Wî Nehatîye Nivîsandin (Weşanên Avesta, Stenbol, 1996).
* Mirov, Kultur û Medenîyet (Weşanên Avesta, Stenbol, 1996).
* Gelo Dawiya Evînê ye? (Weşanên Yurt Kîtap, Enqere, 1998).
* Newroz, Efsanekî – Dîrokekî (Weşanên Yurt Kîtap, Enqere, 1998).
* Girtîgeha Xelkan Anadolî, “ Ji Xwe Dûrketina Kurdan a bi Dîtinên Merkezîtiya Anadolîtîyê” (Weşanên Komal, Stenbol, 2002).
* Mîtolojiya Kurd-Alewî ya Dêrsîmê, Fîgurên Olî di Raa Haq da” (Weşanên Komal, Stenbol, 2006).
* Xewzaniya (Kehaneta) Kurdistanê ya Nostradamus, Nıvîsên li ser Kurdan, (Weşanên Komal, Stenbol).

## Çavkanî

* Serhad Bapîr

Kategorî:Huqûqnasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Kesên ji Çewlîgê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mîralli

**Mîrallî** gundekî kurdan yê navçeya Elbistanê ye. Gelê gund li ser bi baweriya Elewîtîye ne. Taybetmendiyek Elewiyê herêma Elbistanê ewe ku xwe ne beşek ji Îslamê dibînin, berevajî vê xwe bêtir nêzîkî ola Zerdeştiyê dibînin.

Kategorî:Gundên Albistanê
Esmer Demir

**Esmer Demir** berniyas bi **Xanê Sîpan** (jdb. 1971 Qubîn - 22ê gulanê 2008 Herêma Kelareş), çalakvana siyasî û gerîlaya PJAKê bû.

## Jînenîgarî
Esmer Demir di sala 1971ê de li gundê Dusayi ku bi ser Qubîna Êlihê ve ye ji dayîk bû. Esmer Demir ji malbatek kurdên êzidî bû. Di sala 1990î de ew ji Ewropayê tevlî Tevgera Azadîxwaza Kurdistanê bû û di sala 1992an de tevlî gerîlayên PKKê bû.

Esmer Demir di 22ê gulanê 2008an de tevlî şeş hevalên xwe bi navên Sertip Oruç, Salime Argun, Edibe Çetinkaya, Rehyan Çupan, Veysi Demir û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û li Herêma Kelareşê jiyana xwe ji dest didin. Ew bi birîndarî dikevê destê hêzên îranî bi îşkenceyê tê kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Jinên kurd
Alfabeya kurdî ya kîrîlî

Alfabeyên kîrîlî Ew alfabeya axaftvanên zaravayê Kurmancî Bakur e. Li welatên din, wek Gurcistan, Komara Kafkasya û Ermenîstanê (niha), alfabeya kîrîlî tê bikaranîn, ku tîpa hin zimanên slavî yên wekî rûsî, ukraynî û belarûsî ye. Sirbî, Makedonî û Bulgarî. Ji 32 tîpan pêk tê

,А, Б, В, Г, Г', Д, Е, Ә, Ә, Ж, З, И, Й, К, К', Л, М, Н, О, Ӧ ,П, П', Р, Р', С, Т, Т', У, Ф, Х, Һ, Һ', Ч, Ч, Ш, Щ, Б, Э, Q

Kategorî:Alfabe
Kategorî:Zimanê kurdî
Alfabeya kurdî ya ber îslamê

**Alfabeya Kurdî ya ber Îslamê** alfabeyaka di pirtûka Musa Anter da tê qal kirin e. Anter tabloyeka ew alfabê dide û dibêje 'Ew alfebeya Alfabeya Kurda bi xwe ye'. Lê, Musa Anter nabêje ku ew kiçax hatiyê bi kar anîne û ew alfabeya ji ku helgirtîye. Gorî tabloya ku Musa Anter dayî di ew lafabeye da 36 tîp hene. (bnr. Musa Anter, *Kürdçe-Türkçe Sözlük*. İstanbul: Yeni Matba, 1967)

Binêre herwiha: Alfabeyên Kurdî

## Girêdanên derve
* Lihevçûnên navberî alfabeya kurdî ya ber îslamê u ya Elamiyan

Kategorî:Alfabe
Sertip Oruç

**Sertip Oruç** berniyas bi **Bawer Xelat** (jdb. 1973 Ahlat/Bedlîs -  Herêma Kelareş), çalakdarê siyasî û gerîlayê PJAKê bû.

## Jiyana wî

## Mirina wî
Sertip Oruç di  de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Salime Argun, Edibe Çetinkaya, Rehyan Çupan, Veysi Demir û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Mêr
Edibe Çetinkaya

**Edibe Çetinkaya** berniyas bi **Gulizar Goran** (jdb. 1978 Mehsertê, Mêrdîn -  Herêma Kelareş), çalakdara siyasî û gerîlaya PJAKê bû.

## Jiyana wê

## Mirina wê
Edibe Çetinkaya di  de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir (Xanê Sîpan), Sertip Oruç (Bawer Xelat), Salime Argun (Jiyan Suruç), Rehyan Çupan (Nalin Karker), Veysi Demir (Xeyrî Çiya) û Gulistan Feqe (Gulistan Çiya) dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 2008
Rehyan Çupan

**Rehyan Çupan** berniyas bi **Nalin Karker** (jdb. 1976 Şirnex -  Herêma Kelareş), çalakdara siyasî û gerîlaya PJAKê bû.

Rehyan Çupan di  de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Edibe Çetinkaya, Sertip Oruç, Salime Argun, Veysi Demir û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirin 2008
Veysi Demir

**Veysi Demir** berniyas bi **Xeyrî Çiya** (jdb. 1987 Sirûc, Riha - m. , li herêma Kelareşê), çalakvanê siyasî û gerîlayê PJAKê bû.

## Kurtejiyan

## Mirin
Veysi Demir di 22ê gulana 2008an de tevî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Edibe Çetinkaya, Sertip Oruç, Rehyan Çupan, Salime Argun û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û jiyana xwe ji dest didin.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Kesên ji Sirûcê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mêr
Salime Argun

**Salime Argun** berniyas bi **Jiyan Suruç** (jdb. 1974 Sirûc/Riha - m.  Herêma Kelareş), çalakvana siyasî û gerîlaya PJAKê bû.

Salime Argun di  de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Sertip Oruç, Edibe Çetinkaya, Rehyan Çupan, Veysi Demir û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û jiyana xwe ji dest didin.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Gêlinbûxday

**Gêlinbuxday** () gundekî Keleyê ye. Li ser riyê Dîlokê li ber çîyayî Qeredaxê ye.

Kategorî:Gundên Kelê
Gulistan Feqe

**Gulistan Feqe** bernas bi **Gulistan Koçer** (jdb. 1982 Dêrik - m.  Herêma Kelareş), çalakvana siyasî û gerîlaya PJAKê bû.

## Jiyana wê

## Mirina wê
Gulistan Feqe di  de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Edibe Çetinkaya, Sertip Oruç, Rehyan Çupan, Salime Argun û Veysi Demir dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirin 2008
Sîstema vedorî ya elementan

'''Kom → '''
'''1'''
'''2'''
'''3'''
'''4'''
'''5'''
'''6'''
'''7'''
'''8'''
'''9'''
'''10'''
'''11'''
'''12'''
'''13'''
'''14'''
'''15'''
'''16'''
'''17'''
'''18'''


''' ↓ Vedor'''



'''1'''
1H

2He


'''2'''
3Li
4Be

5B
6C
7N
8O
9F
10Ne


'''3'''
11Na
12Mg

13Al
14Si
15P
16S
17Cl
18Ar


'''4'''
19K
20Ca
21Sc
22Ti
23V
24Cr
25Mn
26Fe
27Co
28Ni
29Cu
30Zn
31Ga
32Ge
33As
34Se
35Br
36Kr


'''5'''
37Rb
38Sr
39Y
40Zr
41Nb
42Mo
43Tc
44Ru
45Rh
46Pd
47Ag
48Cd
49In
50Sn
51Sb
52Te
53I
54Xe


'''6'''
55Cs
56Ba
71Lu
72Hf
73Ta
74W
75Re
76Os
77Ir
78Pt
79Au
80Hg
81Tl
82Pb
83Bi
84Po
85At
86Rn


'''7'''
87&nbsp;Fr&nbsp;
88Ra
103Lr
104Rf
105Db
106Sg
107Bh
108Hs
109Mt
110Ds
111Rg
112Cn
113Uut
114Uuq
115Uup
116Uuh
117Uus
118Uuo





**[[Lantanî]]**
57La
58Ce
59Pr
60Nd
61Pm
62Sm
63Eu
64Gd
65Tb
66Dy
67Ho
68Er
69Tm
70Yb


**[[Aktînî]]**
89Ac
90Th
91Pa
92U
93Np
94Pu
95Am
96Cm
97Bk
98Cf
99Es
100Fm
101Md
102No



Komên kîmyayî yên sîstema vedorî ya elementan
Lajwerdên alkalîLajwerdên axî yên alkalîLajwerdên lantanîLajwerdên aktînîLajwerdên derbasbûyînê
 Lajwerd (metal)Lajwerdokî (metaloîd)NelajwerdHalojenGazên giranbiha


## Çavkanî

* Wikipedia îngilîzî

Kategorî:Berhemên 1869an
Kategorî:Element
Kategorî:Kîmya
Gundê Evrenpaşa

**Gundê Evrenpaşa** gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Kategorî:Gundên Serê Kaniyê
Gundê Humeyra Ereb

**Gundê Humeyra Ereb** (tr.: *A. Doruklu*) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.

Kategorî:Gundên Serê Kaniyê
Axirtoş

**Axirtoş** gundekî bi ser navçeya Serê Kaniyê ya Rihayê ve ye. Gund 23 kîlometreyan dûrî Serê Kaniyê ye. Xelqê gund hemî tixûbî û mêrdînî nin. Li vî gundî peykervanî tê kirin.

[thumb|Peykerekî [Musa Cengiz|Musa Cengiz Solmuş li Axirtoşê]]

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Serê Kaniyê
Lebana

**Lebana** (), gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. Di sala 2000'ê de hejmara niştecihên gund 6000 kes bû. Wateya lebana ji mast tê. Kesên lebana bêtir karên cotkarîyê û ajokarîyê dikin. Xelkê lebana bi piranî ji gundê Tixûbê ne. Ji gundê Qelendera jî kes he ne.

Kategorî:Gundên Serê Kaniyê
Mîndaugas

**Mîndaguas** (1203 - 12'ê Rezbera 1263) mîrê yekemîn ku tê zanîn yê Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya ye. Di 1235'a de serwerî bi dest xist û di 1251'ê de mîna Keyê Lîtvanya hat bi tackirin. Ew bi gelemperî mîna damezrînerê Lîtvanya û yekemîn serwerê yekîtiya Baltikan tê nasîn. Di navbera 1250 û 1251 de mîna bawerekî Katolîkên Romayê hat vaftîzkirin û bi saya vê yekê têkiliyek bi Mîrê Lîvonyayê re bi dest xist û di 29'ê hezîranê an jî 6'ê tîrmehê, 1253, taca Keyîtiya Lîtvanya da serê xwe. Di dema dewleta Lîtvanya de Mîndaugas vegeriya bawerî ya xwe ya berê kû mîna Paganîzm tê binavkirin. Ji ber vê yekê demeke dirêj navbera dewleta Lîtvanya û Şovalyeyên Tîtonî xera bû.
thumb|250px|Li ser diravên zîv ên Lîtvanya ''Mindaugas:Keyê Lîtvanya''
## Keyîtiya Lîtvanya
Piştî damezrandina Keyîtiya Lîtvanya Mîndaugas û xanima wî Morta di havîna 1253'êyê de hatin bi tackirin. 6'ê Tîrmehê di roja me de mîna **Roja Dewletbûnê** (Lîtvanî: Valstybės diena); tê pîrozkirin ji aliyê Lîtvaniyan ve. Lê birastî roja teqez nayê zanîn. Cihê taclixwekirinê jî nayê zanîn. Bi vaftîzbûna Mîndaugas hat zanîn ku gel ji bo ola Xirîstiyanî ne amade bûn û bandora vê li ser pêşdeçûnê ve çêbû.
Mîndaugas piştî taclixwekirinê di derbekê de hin welatên rojava (Samogitia, Nadruva,û Dainava) bi serweriya Mîrê Lîvonya re parvekir. Ev bûyer di van salên dawî de gelekî tê nîqaşkirin û tê gotin ku Mîndaugas beşeke mezin a welat kiriye bin destê mîran de. Lê her çawa jî be 8 salan rewşeke aştiyê hate peydekirin. Di dema Mîndaugas de têkiliyên Lîtvaniyan bi gelên Ewropiyên Rojava û Vatîkanê re xurt bûn. Di sala 1255'a de Mîndaugas ji Papa Aleksandirê 4emîn bo kurê xwe destûr stend ku taca Keyîtiya Lîtvanya bidê serê wî. Dezgeheke birêkûpêk, birêveberiyeke resen û têkiliyên dîplomatîk hatin geşkirin.

## SECEREYA MÎNDAUGAS

## Çavkanî

Kategorî:Hikûmdarên avaker
Kategorî:Jidayikbûn 1203
Kategorî:Key
Kategorî:Keyên Lîtvanyayê
Kategorî:Lîtvanya
Kategorî:Mirin 1263
Kategorî:Sergewreyên Lîtvanî