open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kuderî

**Eşîra Kuderî**, **Kuderiyan** yan jî **Mala Kuderî** eşîrekî çiqilekî dimiliyan e, Kuderiyan li navçeya Erzîrom qeza Xinûsê li gundên Çaqmaqa, Gomika û li Pornaga dijîn.

## Dîroka Eşîra Kuderiyan

Mezinan Kuderiyan di derdorê salên 1790-1800î de ji Bîngolê qeza Solxanê ji gundê *Kos* hatine Xinûsê.
Mezinê Kuderiyan Îsmaîlê Kuderî ye, navê bavê wî jî Mele Ehmed e. Ew bi xwe jî dimilî bûne.

Dema Îsmaîlê Kuderî hatiye Xinûsê sê kurê wî hebûne; Kurê wî yê yek mixabin di rê de wenda dibe; Îsmaîlê Kuderî û herdû zarokên xwe jî tên Xinûsê, gundê Siwaran disekinin li wê derê aşekî jî çêdikin, lê, piştî çend sal şûnda îjar tênê gundê Mîrseîdê li vê derê gelek zeman diçe Îsmaîlê Kuderî li vir diçe ser dilovaniya xwe, kurrê wî yek bi salixa diçe Narmanê, yê din Osman jî di zewice sê law û qîzekî wî çêdibe û diçe gundê Axwêranê, mêze dike cihê Axwêranê ji cotkarbûnê re ne cihekî xweş e ji wê derê jî bar dike tê gundê Çaqmaqa ava dike.

Çend sal derbas dibe êdî zarrê wî Eyûb, Ûsiv û Hesenxan mezin dibin dizewicin û ji hevdû vediqetin yê mezin Eyûb diçe Pornagê ava dike yê ortê Ûsiv diçe Gomikê ava dike, birayê piçûk Hesenxan jî dizewice û ser malê di Çaqmaqa de dimîne.

Her waha hersê gundê Kuderiyan dimilîne û hemî pismamên hev in. Hemî zarokên Osman in û torinên Îsmaîlê Kuderî ne.

Gundê Kuderiyan bi eslê xwe kurd in, mezinên Kuderiyan berê zazakî qisekiribûne lê naha her sê gund êdî bi zimanê kurmancî qise dikin.

## Gelhe

## Ol û bawerî

Her sê gundê Kuderiyan Misilman in û li ser mezhebê Îmam Şafiî ne.
Hersê gunda da mizgeft û minare heye.

## Mezinên Kuderiyan
Mezinên Kuderiyan heta îro ev in:

* Mele Îbrahîm
* Mele Muhemed
* Mele Ehmed
* Îsmaîlê Kuderî
* Osmanê kurrê Îsmaîl
* Eyûb - Yûsif - Hesenxan

Osman bavê her sê gundê Kuderiyan e, bavê Çaqmaqa, Gomikan û Pornaga ye.

* Eyûb bavê Pornagê ye
* Yûsif bavê Gomikê ye
* Hesenxan jî bavê Çaqmaqa ye.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên dimilî
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Fiqih

**Fiqih** (erebî: **فقه**) di dînê îslamê de li gorî qur'an û hedîsan ji bo jiyana misilmanan fetwa biryar dike. Ji zanyarên fiqihê re "faqîh" (erebî: فقيه ) dibêjin.

## Çend fiqihnasên mezin ên kurd

* Îbn Selahê Kurdî
* Amîdî
* Şêx Seîd
* Ebdulqadirê Geylanî
* Mewlana Xalid
* Mele Xelîlê Sêrtî
* Mele Guranî
* Macîdê Kurdî

## Çavkanî

http://www.baweri.com/index.php?newlang=kurdish

http://xeberenkurdi.com/YD2953_di-droka-slam-de-alimn-kurd--nrna-rojane.html 

Kategorî:Îslam
Alim

**Alim** (bi erebî: عالم, *alim*, "zana") di dînê îslamê de ji bo mirovên xwedanî agahiyên dînê tê gotin. Alim ji mele û şêxan re dibêjin. Pirhejmara peyva *alim* "ulema" ye.
Ji jina re jî *[[alime]]* tê gotin.

Di îslamê de alim yek ji 99 navên Xwedê jî ye.

## Galerî

Absattar Derbisali.png|Alimekî Asyaya Navîn


## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Dîn
Kategorî:Termînolojiya îslamê
IRA

## IRA
Bi Îngilîzî; Ireland's Republican Army, bi Kurdî; Artêşên Komarparêz yên Îrlandayê
Yek ji rêxistinên leşkerî yên Îrlandayê ye. Hetta 2005an, bo azadiya Bakûrê Îrlandayê kiryarên xwe yên leşkerî domand lêbelê piştî 2005an van kiryarên xwe qedand û bo têkoşînên siyasatê birryar da. Di sala 2009an de rêxistinek nû yê IRAyê bi navê R-IRA derket holê û dacuyanî kir ku bo azadiya Îrlanda Bakûr wê kiryar berdewam bike. Peyra jî di bûyerekî de du leşkerên îngilîz hatin kuştin.

Kategorî:Tevgerên rizgariya neteweyî
Kaxgîk

**Kaxgîk** an jî **Kaxgîg** (), gundekî Xinûsa Erzîromê ye. Şêniyên gund kurd in lê dewletê hinekî tirk aniyê kiriye gund.

Di gunde de nêzikî 100 mal heye,

Dimilî, Bilikî û wekî din gelek eşîr tê de hene.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Ayasofya

**Ayasofya** (bi yewnanî: Ἁγία Σοφία, *Hagia Sofia*, "Hikmeta Pîroz"), dêreke kevnar a bîzansî ya taxa Eminönü ya Stembolê ye.

Avahiya ku wek dêr hatibû lêkirin, heya demekê bû mizgeft û îro wek muzexane tê bikaranîn û li Eminönü, li aliyê ewropî yê Stembolê, hatiye lêkirin. Gava ev qubeya basîlîka di sedsala 6mîn de hate avakirin, weke mînakeke bèhempa ya mîmarî hate dîtin.

Ayasofya ku mînaka herî dawî ya mîmariya antîk e, dêra sereke ya Împeratoriya Bîzansê û navenda olî ya xirîstiyanên ortodoks bû.

Gava Iustinianus bû împeratorê bîzansî, wî bi lêkirina ew meztirîn avahiya wê demê hêza xwe nîşanî hemû cîhanê da.

Ayasofya ji ber hemû taybetiyên xwe bi dîroka kûr a Împeratoriya Bîzansê ve girêdayî ye, ji ber ku bi lêkirin û hêza wê ya sembolîk xwediyê girîngbûneke bilind bû. Lewra ji aliyê oldarên xirîstiyan ve hê jî wek perestgeheke pîroz tê dîtin.

Di sala 1453an de gava Konstantînopolîs ji aliyê osmanan ve tê fethkirin, çan û gelek xemilandinên xirîstiyan ên Ayasofyayê tên jêbirîn.

Ji ber hêjayiya xwe Ayasofya di sedsalên 16 û 17an de ji Împeratoriya Osmanî re bû mînak ji bo lêkirina mizgeftan. Wek mînak, mizgefta Siltan Ehmed û Mizgefta Şîn kopyeyên Ayasofyayê ne.

## Çavkanî


Kategorî:Cihên dîrokî li Tirkiyeyê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê
Kategorî:Stembol
Ahmet Önal

**Ahmet Önal**, weşanger, edîtor û nivîskar ê kurd e.

Di sala 1956an de li Çewligê, Navçeya Gêxîyê, nehiyeya Azadpêrtê, gundê Cunan di nav malbateke navhali de hat dinê. Dibistana seretayî li gundê xwe (1962-1967), dibistana navîn (1968-1971) û amadeyî (1971-1974) li Gêxiyê, xwendina xwe ya bilind (Enstitûya Perwerdehiyê) (1977-1979) jî li Çewligê qedand. Salekê li Çewlîgê li gundê Nebiyan mamostatî kir. Di darbeya faşîst a 12ê îlona 1980an de ji ber xebata xwe ya siyasî hate girtin û ji mamostatiyê hate avêtin. Bi cezaya darvekirinê hate darizandin û 10 sal cezaya hepsê lê hate birîn. Di sala 1987an de ji zindanê derket. Di damezrandina Weşanên Med (1992), Weşanên Zêl (1994) û Weşanên Nûjen (1996) de cih girt û wek rêvebirê weşanên giştî yên van weşanxaneyan kar kir. Piştî ku ev weşanxane hatin girtin, di sala 1997an de Weşanên Pêrî damezrand û di bin banê vê weşanxaneyê de 360 pirtûk (230 bi tirkî, 130 bi kurdî pirtûkên dîrok-lêkolîn, bîranîn, wêje hwd.) çapkirin. Derheqê 29 pirtûkên ku wî çapkirin de doz hatin vekirin û ew hate darizandin. Ji heşt dozan ceza lê hat birîn. Ji ber vê jî çar mehan hate hepskirin. Hîn jî di pênc dozan de tê darizandin.

Li gel weşangerîyê di weşandina kovara Newroz Ateşii (1992) û rojnameya Jiyana Nû (1994) û rojnameya Roj (1996) de cih girt û di desteya weşanê yên van weşanan de cih girt.

Di sala 2003an de li Swêdê di beşa Zimanên Asya Hind û Îranî ya Fakulteya Zimanan a Zanîngeha Uppsalayê de dewrekê (ji bo mamostetîya dibistanên amadeyî û dibistanên hevta) xwend. Ehmed Onal ku gotar û nivîsên wî di kovar, malper û kitêbên cihê cihê de hatine weşandin, xwedî û edîtorê Weşanên Pêrîyê û endamê desteya rêvebir a Weqfa Îsmaîl Beşîkcî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Weşanger
Pirtûkxaneya Lêkolînê ya İsmail Beşikçi

**Pirtûkxaneya Lêkolînê ya İsmail Beşikçi** (), li Tirkiyeyê di nava çend kitêbxaneyên, ku di serî de lêkolînên li ser kurdan ji xwe re kirine armanc, de ye. Ji taybetmendiyên herî girîng yên kitêbxaneyê yek jê ew e ku pêkhatina tevahiya koleksiyonê ji çavkaniyên ku Dr. İsmail Beşikçi ji salên 1950î heta roja me ya îro jê sûd girtine û civandine ye.

Di kitêbxaneyê de, berhemên bi taybetî, bi zanistên civakî û edebiyatê re pêwendidarên ku bi
zimanên cuda hatine weşandin û belgeyên İsmail Beşikci yên xwedî taybetiya arşîvî, hene. Di
kitêbxaneya me ya ku bi tevî berhemên kurdî û tirkî bi zimanên cuda jî berhem hene de, wek cara yekem sernavên mijaran bi kurdî-tirkî-îngilîzî hatine nivîsîn.

## Armanca kitêbxaneyê
Armanca kitêbxaneyê ew e, ku ji herkesên di qada zanistên civakî de xebatê dike û dixwaze bike
re derfetên lêkolînan pêşkêş bike. Kitêbxaneya ku dê di qada kitêbxanekarî û teknolojiyên zanînê de nûjeniyê bişopîne bi vê rê piştevaniya lêkolînan bike, di heman demê de dê di qada civakî û çandî de jî çalakiyan pêk bîne. Ji 5ê gulana 2012an bi şûn de hedefa wê ew e ku bi sazkirina çalakî û panelan, bi sazkirina rojên îmzeyan û nîşandana fîlman xwe bigihîjîne girseya xwe.

## Kitêb, kovar û rojnameyên kitêbxaneyê
Di kitêbxaneya ku ji gelawêja 2011an vir ve dest bi sazkirina wê hatiye kirin de;
* 11.758 kitêb
* 800 kovarên cuda
* Bi nêzî 3000 rojnameyên bergkirî ku ji 92 rojnameyên cuda pêk hatine
* Bi mîqtarek hindik berhemên nadîr cîh digrin.

Di kitêbxaneyê de ji 20 hezarî zêdetir çavkaniyên cuda bi kategoriyên cuda hatine danasîn. Ev
kategorî; zanistên civakî, tarîx-erdnîgarî, edebiyat, dîn, mijarên gelemperî, felsefe-psîkolojî, ziman û zimannasî, zanistên xwezayê-matematîk, teknolojî, huner û diyarî ne. Ev çavkanî hemû bi zimanên cuda çap bûne; tirkî, kurdî(kurmancî, zazakî), îngilîzî, fransî, almanî, osmanî, yunanî, farisî, erebî û ermenî.

Kitêbxaneya İsmail Beşikçi ya ku bingeha wê ji koleksiyona Dr. İsmail Beşikçi pêk tê, dê bi
çavkaniyên ku bi mijara wê re pêwendîdar in û nû dê biweşin an jî bi zimanên cuda weşiyane jî
geşedana xwe bidomîne.

## Girêdanên derve
* Malpera Kitêbxaneya Lêkolînê ya İsmail Beşikçi 

## Çavkanî

* Malpera danasînê ya Weqfa Îsmaîl Beşikçi

Kategorî:Pirtûkxane
Diljen Ronî

**Diljen Ronî**, ( li Cizîrê) bijîşk û hûnermendekî kurd e ku cûreya muzîkê ya slow-rockê dibêje.

## Jînenîgarî
Diljen Ronî sala 1981 ê li Cizîrê hatiye dinê û liv zaroktiya wî heta deh salî xwe derê derbast bûye û paşê bi malbatî koçê Amedê bûye. Li Amedê li Navenda Çanda Mezopotamyayê dest bi xebata xwe li ser muzîkê dike lê belê dilê wî de bijîjkî jî heye û piştî xebatek kurt fakulteya bijîjkiyê ya li Wanê qezenc kiriye. Li zanîngehê xwendina xwe û xebatên muzîkê bi hev re berdewam dike. Tenê ji xwe re malekê kirê dike û dest bi hevaliya stranan dike. Li Wanê zêdetir fêrî newayan û fêrî lêdana gîtarê dibe û hinek komên muzîkê re dixebite. Piştî xwendina zanîngehê dest bi xebata xwe ya bijîjkiyê dike. Paşê hevalên xwe re li ser albumekê di xebitin. Bi alîkariya hevalên xwe jî deh berhev dike û dikevin ser rêya Stenbolê… Li vê derê jî gelek hevalên hêja alîkariya wan dike. Derhenêr û aranjoriya vê albumê Seyîthan Kizil dike. Û albuma wî ya yeqem bi navê "Çend gotinen evînê..." di derkeve. Piştî wê albumê 2012 yê albuma ya xwe ya bi navê "Du Demsal" di derkeve. 2017 an jî albûm ya bi navé Çile derxist. Niha jî hê xebatên xwe yên bijîjkiyê û muzîkê ber dewam dike.

## Dîskografî
**Albûm**
* Çend Gotinén Evîné - (2006)
* Du demsal - (2012)
* Çile - (2017)
* Xewna Derew - (2018)

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kesên ji Cizîrê
Lîsteya zanyarên kurd

Ev lîsteya zanyarên kurd ên di dîrokê de ye.

Di dîrokê de her gav di nav gelê kurd de bi taybetî pê îslamê re gellek zanistvan, fîlozof, helbestvan, endezyar, bijîşk û alimên mezin derketine ji vana yên herî naskirî û pirtûk nivîsandinin û li dû xwe berhem hîştînin di lîstê de cîh girtine.

## Sedsala 7, 8 û 9an

## Sedsala 10an

## Sedsala 11an

## Sedsala 12an

## Sedsala 13an

## Sedsala 14an

## Sedsala 15an

## Sedsala 16an

## Sedsala 17an

## Sedsala 18an

## Sedsala 19an

## Sedsala 20an

## Binêre herwiha
* Lîsteya kurdan
* Lîsteya fîlozofên kurd
* Lîsteya helbestvanên kurd
* Lîsteya muzîkarên kurd
* Lîsteya nivîskarên kurd
* Lîsteya pêşengên kurd
* Lîsteya wênesazên kurd
* Lîsteya zimannasên kurdî

## Çavkanî

Kategorî:Kurd
Kategorî:Lîste
Kategorî:Lîsteyên nivîskaran
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Liv and Maddie

200px|thumb

**Liv and Maddie** (ango, *Lîv û Maddie*) navê rêzefîlmekî sîtkomî yê amerîkî ye ku ji aliyê John Beck û Ron Hart ve ji bo televizyona Disney Channel hatiye çêkirin. Derhênerê wê Andy Fickman e. Rêzefîlmê sîtkomî di 19'ê tîrmehê 2013'an de destpê kir.

## Lîstikvanên rêzefîlmê
* Dove Cameron bi navê Liv û Maddie Rooney
* Joey Bragg bi navê Joey Rooney
* Tenzing Norgay Trainor bi navê Parker Rooney
* Kali Rocha bi navê Karen Rooney
* Benjamin King bi navê Pete Rooney

## Beşên rêzefîlmê



## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî
Muhemmed Nûredîn Yekta

**Muhemmed Nûredîn Yekta** yan jî bi tirkî **Muhammed Nureddin Yekta** helbestvan, siyasetmedar û nivîskarekî Kurd e. di 24ê adara sala 1957an de li Bakurê Kurdistanê bajarê Mûşê gundê Xeybiya hatiye dinyayê.

## Kurtejiyana wî
Ji şeş saliya xwe ve, di medresên Kurdistanê de dest bi xwendinê kir. Sala 1966an de li gundê wan dibistan hate avakirin û wê salê dest bi dibistana seretî kir. Her wiha bi dibistanê re diçû mizgeftê û dersa olê bi zimanê erebî jî dixwend.

Piştî dibistana seretî xwendina xwe li medresên Kurdistanê domand. M. N. Yekta havîna sala 1976an xwendina xwe ya medresê qedand. Her wiha bi xwendina medresê re, ji derve dibistana Îmam Xetibê û *Sosyal Bilimler ya Açık Öĝretim* ya girêdayê bi Diyanetê re jî xwend.

Di sala 1978an de, di Diyanêtê de dest bi memuriyetê kir. Piştî ihtilala eskeriyê ya 12ê îlona 1980î mehkeme û sirgûniyên Yekta destpêkir û ta îro berdewame,

Çend caran hate binçavkirin û carek jî kete zindanê. Piştî texliya wi ji zîndanê 15 sal ceza yê siyasî lê hate birrîn. Yekta bi navek din derket dervayê welat û li dervayê welat micadela xwe didomîne.

## Pirtûkên wî
Mihemed Nûredîn bi zimanê Kurdî dû pirtûk nivîsiye.

* Elîfba Quranê
* Helbestên Xortanî

## Çavkanî

http://www.mnyekta.com/modules.php?name=News&file=article&sid=252

http://www.niviskar.com/niviskar 

## Girêdanên derve
Malpera wî 

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Hamid Isa

**Hamid Isa Salih** (z. 1957 - m. 28ê tebaxa 1988), pêşmergeyeki kurd bû.

## Jiyanname
Şehîd Hamid Isa Salih li sala 1957 ji bine malek Rênjber u Kurd Perwer li Gundê ( Derkar 'ecem ) ji dayk bûye , li Xêzana Xwe Da Bi Giyanê Kurdewarî u Dilsuziya Gel u Welatî hate Pewerde kirin , Şehîd Hamîd Isa Xandina Xwe ya Seretayî li Gundê ( Nordîna ) dest pêkir ye u Navencî li ( Bêrsivê ) Dumahîk îna ye li Xandina Xwe da Qotabiyek Zîrek bî u Serkeftî bî Cehê Rêz u haşe kirinê hamî Hevala u Mamostayên Xwe bî .Bo Berdewamî dan bi Xandinê Şehîd Hamîd Isa li Amadeyî ya Çandinê li Zaxo hate wergitin li wî demî da navbera ( 1977 - 1978 ) peywendî bi rêkxistinên nihênî PDK kir u gel jimareyeka Hevalên Xwe yên cihê bawerî nîhênî kar u çalakî Partayetî encamda , Sereray Hişyarî u Xwe Parastin ji Çavdîrî Çavên Reşekên Rijêma Behs Şehîd Hamîd Isa di bite Cihê Gomanê Herdem Hêceta bo Bohana çêdikin heta Gehiştî wê Çendê ko Temenê wî Zêdeye u Çênabit li Qonaxa Amadeyî Dewamê bi kit , bi wê Hêcetê Asteng bo Dirust kirin u Neçar kir Dest ji Xandinê Berdit u Rakêşine 'eskerîya Xurtî heta Sala ( 1979 ) wekî Fermanber li Nifusa ( Batîfa ) da hate Damezrandin u her Şehîdê Nemir berdewam bî li ser kar u Çalakiyên Rêkxistina Nihênî pîştî maweyekê ko êdî zanî ji dest u zilim Sîstema Be'sî yê qortal nebit bi Merdayetî Azayetî rêka Xebatê u Partîzanî girte ber , Şehîdê nemir li Sala ( 1980 ) Gehişte Rêzên Şoreşê li Baregayê Liqa (1 ) li Devera Kumatey u hate wergirtin bi pila ( Berpirsê Rêkxirawê ) , ji ber lêhatî u zîrekî ya wî li Sala ( 1981 ) hate wergirtin ko Pêşkarî yê de Qola Têgehaninêda Kadirê Partî da Bikit li Baregayê Mekteb Sîyasî li Iranê u şiya bi giyanê Şoreşgarî u Hesta Kurdayetî De Qole da Pila Zor baş Dest Vebînit , li sala 11.10.1981 bi Biryara Mekteba Sîyasî u Razî bîne Serokê PDK Masud Barzanî her dumahîkê Dawre êkser hate Dest nîşankirin bo Endamê Lijna Nawça Zaxo , Lijna Zaxo li sala 1983 hate veguhastin bo Gelîyê Harîna , li sala 1984 Hêrişek berfireh hate ser Baregayê Lijnê Wî Şerî da Hamîd Isa di ête birîndar kirin , piştî sala 1984 Şehîdê Nemir di ête Veguhastin Weko Endam Nawçe li Devera ( Akrê ) maweyekê di mînit wêrê u paşan di zivirit Zaxo ve wek Endamê Nawça Zaxo u berdewîyê dite xizmet u xebata xwe , Hamîd Isa li 28.8.1988 li Devera Minînê de di gel ( 12 ) Pismamên xwe u ( 77 ) Xelkên Gundê ( Derkarê ) kevin destê dujminî u di ên Şehîd kirin hizar slav li ser Şehîd Hamîd Isa Salih bin u Tevaya hemî Şehîdên Kurd u Kurdistanê

## Çend wêneyên sehîdê Qehreman

Wêne:Abdulhamid Isa.jpg


## Sernivîser
* Hekar Tahir Sindî

## Çavkanî

Kategorî:Pêşmerge
Ebûlfida

**Ebûlfida**, **Ebu'l-Fida ** () an jî navê tam **Ebûlfida Îsmaîlê Hemawî** (jdb. 1273 Şam - m. 1331) stêrnas, dîroknas û erdnasekî kurd bû.

Ebûlfida gelekî pirtûk li ser dîrok û erdnîgariyê nivîsand. Ew di navbera 1320 û 1331ê de fermandarê Dewleta Eyûbiyan bû.

Kratera li ser heyvê a bi navê *[[Kratera Ebûlfida|Ebûlfida]]* bi navê wî binavkirî ye. di 26ê çiriya pêşîn a sala 1331de li Hemayê wefat kir.

## Berhem

* Teqwîmu'l-Buldan
* Muxtesar fî exbarîl beşer
* Kunaş
* Mizgefta Ebûlfida

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Erdnîgarnasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1273
Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan
Kategorî:Kurdên sedsala 13an
Kategorî:Kurdên sedsala 14an
Kategorî:Mirin 1331
Kategorî:Stêrnasên kurd
Ahmet Kural

**Ahmet Kural** yek ji hunermendên tirk yê sînema û şano ye. Di sala 1982an de 10ê çiriya paşîn de hatiye dinayê. Bi eslê xwe ji Kütahyayê ye. Ji Zanîngeha Selçuk li Qonyayê destûryarî girtiye.

Heta niha di gellek fîlm û rêzefîlm û lîstokên şanoyî de cihê xwe girtiye. Navê wî bi taybetî di fîlmên "Düğün Dernek" û "Çalgı Çengi" de û rêzefîlmên wek "İşler Güçler" û "Kardeş Payı" de hatiye nas kirin. Niha, hêj jî di sezona duyem ya rêzefîlma "Kardeş Payı" de rolên xwe dilîze.

Navê wî û yê Murat Cemcir her tim bi hevra têt danasîn. Lewre di her fîlm û rêzefîlmê de bi hevra dilîzin.

## Fîlmografî
;Hin rêzefîlmên ku têde lîstiye;
* *Kardeş Payı*,
* *İşler Güçler*,
* *Üsküdara Giderken*,
* *Fikrimin İnce Gülü*,
* *Gaz*

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Mirovên zindî
Kardeş Payı

***Kardeş Payı***, rêzefîlmeke komedî ya tirkî ye. Di Star TV yê de têt weşandin. Sezona yekem qediyaye û ya duyem jî van çenda (çiriya pêşîn, 2014) de wê dest bi weşandinê bike û rêzefîlm dê bidome. J'alî derhêner Selçuk Aydemir ve tê îdare kirin.

## Lîstikvan
Hin aktor û aktrîsên rêzefîlmê:

* Ahmet Kural
* Murat Cemcir
* Seda Bakan
* Şinasi Yurtsever
* Ali Ihsan Varol

## Derheqa rêzefîlmê
Metîn, Elî û Feyyza sê xwişkûbra ne. Metîn û Elî du heb tesîsatkar in û ser îcadekî ya xwe dixebitin. Armanca wa motorek e ku aştî û dilxweşi tîne cihanê. Feyyza jî xwa wa ye. Pey vî îcad, ev her sê karakter û yên din ku di nav malbat û taxa wa de ne derdên giran dikişînin. Lêbelê ev derdên wa her tim bûyerên bi ken tîne ser ekranê.

Kategorî:Rêzefîlmên tirkî
Before Snowfall (fîlm)

**Before Snowfall** (bi sernavê xwe yê orijînal: *Før snøen faller*, ango *Berî berfbarînê*) yekemîn fîlmê dirêj ê derhênerê kurd-norwêcî Hişam Zeman e û di sala 2013an de wek 'Baştirîn Fîlma Nordîk' hate xelatkirin.

## Mijar
Konvoyeke seyareyan nêzikî mala Siyarê şazdeh salî dibe, yê ku piştî wefata bavê xwe wek reîsê malê xwedî li dayik û du xwişkên xwe derdikeve. Sedema konvoyê ev e ku axayê gund hatiye xwişka Siyar, Nermîna 18 salî, ji kurê xwe re bixawze. Lê Nermîn vê zewaca bi zorê naxwaze û lewra bi hezkirina xwe re ji mal direve.

Ji ber ku mijar êdî mijarê namûsê ye, Siyar dikeve nav rêya bi tehlûke ya Ewropayê: divê ew li şopa Nermînê bikeve û yan Nermînê bîne malê, yan jî namûsa malbatê xwe paqij bike.

## Lîstikvan
* Taher Abdullah Taher
* Bahar Ozen
* Suzan Ilir
* Billey Dimirtas
* Hasan Demirci
* Naseradeen Mohammed Kaheleel
* Nazmî Kırık
* Birol Unel

## Xelat
* Opening Film 23. Tromso International Film Festival 2013
* Dragon Award Göteborg International Film Festival 2013
* Best Cinematography in a Narrative Feature Film Tribeca Film Festival 2013
* Baştirîn lîstikvana duwem (Suzan Ilir) Xelata Fîlmê ya norwêcî 2013

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Before Snowfall - Der Junge Siyar (almanî), dîtin: 2 çiriya pêşîn 2014 

Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên norwêcî
Kategorî:Fîlmên 2013an
Azerî (gel)

**Azerî** (bi tirkî: *Azərbaycanlılar* آذربایجانلیلار), komeke ji gelê îranî ne ku zimanê xwe yê îranî ji bîr kirine û bi zimanekî tirkîya Azerbaycanê diaxivin. Piraniya azeriyan li Qefqasya û li bakurê Îranê dijin. Welatê wan Azerbaycan û zimanê wan ê îro Tirkîya Azerbaycanê ye. Li gorî texmînkirinan li tevahiya cîhanê nêzîkê 30 milyon azerî hene û nêzîkî 9 milyon azerî li Azerbaycanê dijîn.

Piraniya azeriyan li Îranê û li Rojhilata Kurdistanê dijîn ku piştre Komara Azerbaycanê tê ku piraniya nifûsa welêt pêk tîne. Herêma wan a li Îranê, herêma Azerbaycanê, parêzgehên Azerbaycana Rojhilat, Azerbaycana Rojava, (Rojhilata Kurdistanê) Erdebîl û Zencanê vedihewîne. Azerî her wiha li parêzgehên Qezwîn û Hemedanê jî dijîn. Hêjmareke mezin ji wan jî ji ber koçberiya navxweyî ya Îranê li bajarên wekê Tehran û Kerecê bi cih bûne ku beşek mezin ji nifûsa van herêman pêk tînin.

Piraniya azeriyan misilmanên şîa ne û kêmjimarek ji wan şafiî û behayî yên sunnî ne. Piraniya wan bi tirkîya Azerbaycanê diaxivin ku beşek ji koma zimanên tirkî ya oxizî ye ku bi tirkmenî û bi tirkîya Stenbolê re têkildar e. Ev ziman di encama dagirkirin û koçberên tirkên oxizî ku li Asyaya Navendî belav bibûn û hêdî hêdî cihê zimanê azerî ya kevnar û zimanên din ên îranî yên ku li herêmê belav bibûn, girtiye.

## Zimanê tirkî yê Azerbaycanê
Tirkiya Azerbaycanê (acemî û tatî jî jê re dibêjin) yek ji zimanên tirkî ye. Digel Komara Azerbaycanê li Îran, Tirkiye û Rusya, Li Gurcistan û li Iraqê tê bikar anîn. Nêzîkî 25 milyon kes bi Tirkiya Azerbaycanê diaxivin.
thumb|200x200px|Belabvbûna Zimanê azerî

## Diyaspora

Nêzîkî du qat zêdetir Azerî li Îranê dijîn. Hikûmeta Îranê behsa 15 milyon Azerî li Îranê dike lê li gorî îdîayên neteweperestên Azerbaycanê jî nifûsa azeriyên Îranê 23 milyon kes e. Li gorî World Fact Book di sala 2018an, kesên azerî %14 (dora 12 mîlyon) ji nifûsa Îranê dikin.

Li gorî hin texminan niha li Tirkiyeyê derdora 800 hezar şopinerên şiîtiya dozdeh îmaman hene, lê dibe ku ev hejmar ji ya rastîn gelek cuda be. Ji bilî azeriyên tirkiyeyî, bi qasî 300 hezar hevwelatiyên Azerbaycanê li Tirkiyeyê dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Azerbaycan
Kategorî:Azeriyên Îranê
Kategorî:Azerî
Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin
Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê
Îbn Selahê Kurdî

**Îbn Selahê Kurdî** (erebî **ابن الصلاح** z. 1181 Şehrezûr - m.1245 Bexda)
Navê wî yê tam; *Osman bin Ebdurehman bin Selah bin Mûsa bin Ebi'n-Nasr el-Kurdî eş-Şehrezûrî* ye lê ew bi navê **Îbn Selah** hatiye naskirin. Îbn Selah zanyarê tefsîr, hedîs û fiqihê bû.

## Jiyana wî
Îbn Selah di sala 1181 li Erbîlê ji dayik bûye. Bavê alimekî mezin bûye û di medreseya Esediye a li Helebê de ders daye û ji ber leqeba bavê bi navê Îbn Selah hatiye naskirin.
Wî hevotina xwe pêşyê li cem bavê xwe girt, piştê zemanan çûye Mûsil, Şam û Bexdayê jî berdewam kiriye.

## Pirtûk
* Muqaddimetu Îbnî Selah.
* Siyanetu Sahihi Müslim mine’l-ihlali we’l-xalat we himayetuhû mine’l-iskati we’s-sakat.
* Şerhu muşkili’l-wasit.

## Çavkanî

Baba Merdûxê Rûhanî, Tarîxî Meşahirî Kurd

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fiqihnasên kurd
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Hedîsvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1181
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Kesên ji Şehrezûrê
Kategorî:Kurdên sedsala 12an
Kategorî:Kurdên sedsala 13an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1245
Kategorî:Nivîskarên kurd
Macîdê Kurdî

**Macîdê Kurdî** an **Macîdulkurdî** (jdb. ? - m. 1166 Başûrê Kurdistanê), alimekî dînê îslamê ye, navdanka wî *Ebû Muhemmed* e.

Cîhê wî yê jidayîkbûnê baş nayê zanîn. Lê tê zanîn ku li herêma *Cebelê Hamsîn* hevotina xwe ya olê girtiye. Macîdê Kurdî bi piranî li ser fiqih, hedîs û tefsîrê xwedanê îlim bûye. Di sala 1166an de çûye ber dilavaniya Xwedê.

## Pirsên wî
*Kerrbûn îbadeteke bê west û bê zehmet e.*

## Çavkanî

# Camiu Keramatu'l-Evliya; c.2, r.239
# Tabakatu'l-Kubra; c.1, r.148
# Kalaidu'l-Cevahir; s.107
# İslâm Âlimleri Ansiklopedisi; c.7, r.69

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Hedîsvanên kurd
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1166
Kategorî:Tefsîrvanên kurd
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

thumb|rast|255px|<center> PUC-MG </center>

**Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais** (**PUC-MG**) yek ji zanîngehên dewletê ya Belo Horizonteya Brezîlê ye.

Zanîngeh di sala 1958an de hat damezirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais 

Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê
Mucteba Mîrzade

**Mucteba Mîrzade** (bi navê wî yê farisî, مجتبی میرزاده, *Mojtaba Mirzadeh*), (jdb. 1945 li îlam, Rojhilata Kurdistanê − m. 26'ê tîrmehê 2005 li Tehrana Îranê), hunermendekî kurd bû. Wî muzîka kurdî û farisî îcra dikir.
 

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê
Kategorî:Mirin 2005
Kategorî:Muzîkvanên kurd
Roger Garaudy

**Roger Garaudy** (jdb. 17ê tîrmeha 1913, Marsêy - m. 13 hezîrana 2012, Parîs)
fîlozof, siyasetmedar û nivîskarekî fransî ye.

Di sala 1952an de li Zanîngeha Sorbonne hevotina xwe girtiye û di sala 1954an de jî doktortiya xwe girtiye.

Di partiya komunîst a Fransayê de cîh girtiye, lê piştî zemanekî ji partiyê veqetiya û di parlamena Fransayê de bûye nûwêner û ji wî şûnde bûye profesor.

Di sala 1982yan de Roger Graudy di 69 saliya temenê xwe de dînê xwe guherand û bû misilman.

## Pirtûkên wî

* *Le Terrorisme Occidental*
* *Mythes fondateurs de la politique israélienne*
* *Avons-nous besoin de Dieu? (Xwedê pêdivetîye ?)* (1993)
* *Karl Marx* (1972-1977)
* *Pour un Modele français de socialisme*
* *Lenine*
* *La pensee de Hegel*
* *Marxisme du XX siecle*
* *Perspectives de l'homme*
* *Theorie materialiste de la *connaissance*
* *Les sources françaises du socialisme scientifique*
* *Dosya sîyonîzmê *
* *Ji saxan re gazî*

== Çend pirsên Roger Garaudy ==

* *Ez dema Qur'anê dixwînim Qur'an pirr nêzikê min dibe, hema Ez qey dibêjim ji min re deng dike.*
* *Îsrafkirin jî li dijî Xwedê û gel dizî ye.*
* *Ew xirabîya ku li dinyayê heye siv bi Qur'anê ve tê ra kirin*
* *Îslam tenê rûmet dide mirovan*
* *Gerkû hûn ji doza xwe bawerbikin, bedelê wî çi dibe bila bibe pêvûste hûn bidomînin.*
* *Bawerî ji aqilê me re derê her tiştê vedike''

## Çavkanî

Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî
Kategorî:Jidayikbûn 1913
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mirin 2012
Kategorî:Nivîskarên fransî
Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr
Tango

**Tango** cureyekî dans û muzîkê ye ku bi eslê xwe li Arjentîn û Ûrûguayê derketiye. Aniha li seranserî cîhanê belav bûye; cureyên amerîkayî û fînlendî û çînî û wekî din jî hene.
thumb|Tangoya Arjantînî li kolanên San Telmo, Buenos Aires
thumb|Pêşandanek tango li Buenos Aires, 2ê Cotmeh, 2005

## Dîroka tangoyê
Tango dansek e ku ji çanda Afrîkî,Xwecihên Amerîkayê û Ewropî bandor dike. Dansên ji merasîmên candombe yên xulamên Afrîkî yên berê bûn alîkar ku şeklê tango ya nûjen bikin. Dans ji navçeyên pola jêrîn ên Buenos Aires û Montevideo derket. Muzîk ji tevlihevbûna şêwazên cihêreng ên muzîka Ewropî hatî. Gotinên "tango" û "tambo" li dora hewzê River Plate di destpêkê de ji bo kombûnên muzîkê yên xulaman dihatin bikar anîn, digel tomarên nivîskî yên rayedarên kolonyalîst hewl didin ku civînên weha di 1789 -an de qedexe bikin.

## Çavkanî

Kategorî:Dans
Axret

**Axret** (bi erebî : الآخِرة, *al-akhirah*) li gorî dînê îslamê piştê mirov dimire, Xwedê dîsa ruh dike bedena mirova mirov disa dijî, ji wê derê re *axret* tê gotin, û li wêderê mirovên qencî kiribin diçin bihuştê (cenetê), mirovên xirabî kiribin jî diçin dojehê.

Kurd bi pirranî ji axretê re dibêjin *dinyaya wî alî* yan jî *dinyaya din*.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Melale Yûsifzay

**Melale Yûsifzay** (bi tîpguhêziya îngilîzî: *Malala Yousafzay*), di 12ê îlona 1997an de hatiye dinyayê. Keça pakîstanî ya xwendavan e. Ji herêma Swatê ya Mîngora ya. Ji ber ku xwandavana aktiv bû, rêxistinên paratinên mafên mirovan bi wê re ketina têkiliyê ku ew jî di nav de cih bigrê. Di xwand. Ji ber gotinên wê ên bo ´´wekheviya´ di nava jin û mêr de di xwandinê de rastî hîşyarîya Talîban hat. Piştre ne bi gelekî re rastî hêrîşa Talîbanîyan ya bi armanca kuştinê hat. Wê, bi lêv dikir ku keç karibin bixwênin. Li welatên misilman, ji ber ku li dijî xwandina keçzaroyan in, êdî ew ket berçav de. Piştî ku di sale 2013´an de rastî hêrîşa bi armanca kuştinê ya Talîban hat, bi bîrîndarî hanîna îngilistanê bo dermankirinê. Piştre bi malbate xwe re li wir bicih bû. Piştî wê hêrîşa Talîban, ev keçik bo eke sembolekê xwandina keçikan li welatên misilman. Piştî ku ji baş bû, li ewropa "xelata Sakarov" di sale 2013´an de stand. PIştî wê re di sale 2014´an de layiqî xelate aşîtîyê ya Nobelê hat dîtin. Bi yekî Hindîstanî ê bi navê Kailash Satyarthi ku bo pêşîya xabata zarokan di temenê piçûk de bigrê xelatê nobelê hilda. Kailash Satyarthi jî, li dijî kar û karkirina zarokan dixabitî. Bo vê yekê, bo parastina mafê zarokan ê xwandinê ew xalat girtin. Piştî wê dayîna xelatê nobelê a aşîtîyê de di nava rayagiştî de jî, gelek nîşqa bo keda zarokan û di temenê piçûkatiyê de karkirina wan hat kirin. Bo vê yekê, gelek nîqaş hatina kirin ku divê ku proje di asta navnetewî de werina ppêşxistin bo ku mmafê zarokan ên xwandinê were parastin. Zarok li şûna ku wê di temenekî piçûk bn xabitandin, divê ku werina xwandin.

## Çavkanî

Kategorî:Blogerên pakistanî
Kategorî:Jidayikbûn 1997
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Pakistanî
Kategorî:Peştûn
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mucîze

**Mucîze**, **behît** an jî **derhoze**, di gelek dînan de ew tişt e ku bi awayekî aqilder tê nîşandan û bi zanistiyê ve nayê fehmkirin.

Li gorî cihûtî, mesîhtî û îslamê tenê mucîzên pêxemberan hene.

Her wiha Îsa pêxember bê bav hatiye dinyayê,
Mûsa pêxember dema çoyê xwe li behrê dixe behr ji hev diqelişe.
Derketina Muhemmed pêxember a mî'racê. Ji vana hemiyan re dibejin mucîze.

## Mucîze li gorê îslamê

Li gorî ola Îslamê mucîzeya herî mezin Quran e.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Felsefeya dîn
Antropoteîzm

**Antropoteîzm**, bizava (rêbarî) ku Xwedê bi şekl û şemala xwe dişibe mîrovan.

## Di dînê Yewnanistana Kevn de

## Di dînê mesîhî de

## Di îslamê de
Li gor baweriya îslamê jî ji vê yekê re *[[muşebbehe]]* dibêjin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Adige

**Adige**, navekî din ê çerkezan e. Gelê çerkez li Rûsya, Tirkiye, Sûrî, Urdin û Kurdistanê dijî. Hejmêra wan li Rûsyayê nêzî 900.000 an jî milyonek e. Li Tirkiyê û Bakûrê Kurdistanê li gor hin lêkolinan nêzî 3.000.000 e. Li Sûrî jî nêzî 300.000-500.000 heb çerkez hene. Gelê çerkezan di zimanê xwe de ji xwe re nabêjin "çerkez"; dibêjinê "Adyge" û wateya vî gotinê "gelê çiya" an jî "gelê welata ku navbera çiya û derya" ye. Ji ber ku ev gel li çiyayên Qefqazya yên ku nêzî Deryaya Reş (Behra Reş) de ji zû de bicîh bûye, ev nav danîne xwe.

## Çavkanî

Kategorî:Çerkez
Chris Pratt

**Chris Pratt** (jdb. ) Muzîkvan û aktorekî amerîkan e. Di sala 1979an de li bajarê Virginia yê dewleta Minnesotayê (DYA) ji dayik bûye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Malbata Kennedy
Kategorî:Malbata Schwarzenegger
Kategorî:Malbata Shriver
Kategorî:Mirovên zindî
Mizarê Pîjan

**Mizarê Pîjan** (1917: *Yassı Mezar*, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

Tax pêşengê eşîra Pîjan (Pîjî) e. Êla pîjan pêşenga konfederasyona berazî bû. Serkirdeya êlê Galib Beg bû, bi dawîbûna temenê Galib Beg, vêga serkirdaya êla pîjan lawê Galib Beg Şikrî Yuksel e.

## Gelhenasî

## Binêre herwiha
* Mizarê Dina

## Çavkanî

Kategorî:Taxên Sirûcê
Elîgor, Sirûc

**Elîgor** (; ), bajarokeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sirûcê
Mezreya Elîkor

**Mezreya Elîkor** (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sirûcê
Merzîn

**Merzîn**, an jî **Mezrîn** (; ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sirûcê
Mektelan

**Mektelan** (, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye û 8 kîlometran Rojhilatî bajarê Sirûcê ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax. Li taxa Mektelanê ji malmezinên deşta Sirûcê mala Polikan niştecih ne. Polikan giradayê eşîra Asiyane û ji malmezinên Berazanin û jixwe merîyê Mîrên Berazan malê Şehîn begê ne. Gundê Mektelanê başûrê wê taxa Axwêran, rojhilatê wê taxa Qerê, rojavayê wê taxa Girêgewr û bakurê wê jî gundê Xindirxêz û Imêrkê hene. Ji ber ku axa gund deşt e û bê kevir e xaniyên gund ji kerpiçan çêbûne.

Debara gundiyan a serekî çandinî û ajaldarî ye. Ji ber avhewa û erda wê piranî çandiniya hişk (genim, ceh, kemûn û nîsk) tê bikaranîn. Li qismek erdê gund de rezvanî û fistiq jî tê bikaranîn.

Li gund xwarinên herî navdar boranî, dimsê tirî û bastêq in.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Taxên Sirûcê
Kaniya Murşid

**Kaniya Murşid** (), bajarokeke bi ser Sirûca Rihayê ve ye. Gund di ber bajarê Kobaniyê de ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sirûcê
Marê sor

thumb|Marê sor
[thumb|Berbelaviya marê sor, li gorî rêxistina [IUCN]]
**Marê sor** (*Dolichophis schmidti*) marekî bê jehr ji famîleya *[[Colubridae]]* ye. Li derdora newalan, baxçeyan û zeviyan dihê dîtin. Marekî stûzirav û drêj e. Rengê wî sor e lê ên ciwanên wan rengê qehweyî ye. Li ser pişta wan deqên reş he ne. Bi mezinbûniyê re deq winda dibin. Rengê zikê ciwanan spiyê berzere ye ê mezinan pirrtir sore ye. Bi granî bi ro çalak in û pirrtir şeveqan derdikevin nêçîrê. Xwarina wan, mişk, çûk, hêkên çûkan û tiştên weke marmarok û gumgumok in.

Bejna wan bi qeysî 160 cm yan e.

Di navbera 6-8 hêkan dikin û çêçikên wan di derdora 2-3 salan de dikemilin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Ji malpera Iucnredlist.org

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Mar
Zanîngeha Dewletî ya Minas Gerais

thumb|rast|<center> UEMG </center>

**Zanîngeha Dewletî ya Minas Gerais** (bi portûgalî: *Universidade do Estado de Minas Gerais*) zanîngeheke dewletî ya Belo Horizonteya Brezîlê ye.

Di sala 1989an de hat damezirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Universidade do Estado de Minas Gerais 

Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê
Niştergerî

thumb|Sê niştergerên ko bi karê xwe bilî ne.
thumb
**Niştergerî** anko **nişterkarî** karê ko nişterger li nexweşxaneyan pê radibe û tayekê pizişkiyê ye ko bi desttêwerdanên wekî birrîn û dirûnan an xebitandina amûran bizava veniyasîn an çareserkirina nexweşiyan dide.

Dibe ko ji her kiryareka niştergeriyê re bi sadeyî niştergerî an jî hema emeliyata niştergeriyê bihêt gotin.

## Peyv
Ev peyv ji *nişter* û paşgira *-gerî*yê pêkhatiye. Nişter anko kêr, çeqûyeka biçûk. Ji ber ko pirraniya niştergeriyên berê bi riya amûrên tîj yên mîna niştran dihatin kirin. Lê niha teknolojiyên mîna lazerê jî dihên bikaranîn.

## Dîroka niştergeriyê
Niştergerî, bi rojên destpêkê yên mirovahiyê re pêk hat. Tê zanîn, ji ber ku mirovên nêçîra zindiyan dikin birîndar in, pel û nebatên cuda û giyayên cuda ji bo sekinandina xwînjêçûnê tên bikaranîn. Wekî din, yek ji rêbazên herî kevn ên epîlepsî (epîlepsî) nexweşên di dîroka pêşîn a Kevirê Polonî de, ku tê texmînkirin ku nexweşî ji ber hêzên superxwezayî û karê cinan an jî ruhên xerab e. Ji bo ku nexweşî ji laş dûr bikeve, di serê nexweşde quleke biçûk vedikirin. Li gelek deverên Ewropayê bi taybetî Brîtanya û Fransa û li Perû yê qaqotên serqol ya serî mirovan hatine dîtin. Di nav eşîrên destpêkî yên li Cezayîr, Melanesia û di hinek deverên cîhanê de, ev rêbaz îro jî tê meşandin.

## Li Mezopotamyayê niştergerî
Ji ber ku rêbaz bi nihêrîna organên navxweyî yên ajalan li hatine bicîh kirin, ew paralel bi anatomiyê re pêşve çû. Jibo ku bi mezinahî û bi xwîngirtine xwe dertê pêş kezeb e ev organ wek organeke hundirîn a rêzdar dihata dîtin. Yekem modelên anatomîk ên tên zanîn kezeba pez e ku ji heriyê hatibû çêkirin. Di qanûnên Hammurabî de, derman û bazirganî bi qanûnan dihatin birêve birin. Li gorî serdema niştergeriye pir bi pêş ketîbû. Di proseduran de heqdesteke bijîjkan hebû. Şaşîtiyên bijîşkan bi qanûna çavê, çav diranê, diran dihatin cezakirin.
## Coreyên niştergeriyê

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkî
Qada Bêriyan

**Qada Bêriyan** an jî *Qada Bela* *(ji hêla gel "Qada Bêriyon" hatiye şiwet kirin, bi tirkî "Güngören Köyü")*, gundekî girêdayî bajarê Meletî, navçeya Erxewanê ye.

Gundê Qadabêriyon li 14 km. bakurê navenda navçeya Erxewanê ye. Gund li ser deşteke ku di nav çiyayên Kortepe û Qaraquzê de dirêj dibe hatiye avakirin. Ew deşt gelek zeviyên adan û kaniyên avê dihewîne.

Li başûrê Qadabêriyan Qizix, li bakur Komirlix, li Rojava Reşan û li rojavayê bakur Goxac hene. Erdê vî gundî ji Zîyaretê Êratî heta zozana Ovacix bi aliye rojavayê bakur ve dirêj dibe. Lewma Qadabêriyan cîranê gundên Goçeryan û Şotikan e.

Gund li sê parçêyan li cih bûye. Obê Jêr, Obê Jor u Xirabe. Obê Jer û Obê Jor di taxa navenda gund de ne. Xirabe ji mezrekî 500 m bakurê navenda gund pêk tê. Di nav Obê Jor û Obê Jêr kaniya gir û meydaneke pê dibejin "Boza" hene. Li Xirabe, jêmayên şaristanekî kevn hene. Lê ti lêgerînek derbarê ve şaristanê de tine ne.

## Dîrok
Gundê Qadabêriyan gundê eşîra Atmî ye. Hemû kes li vê gundê Kurd û Elewî ne.

Gund dû - sê sed salan ji ber vê li cihêki çiyayî, li Rojavayê Bakûrê cîhe îroyîn hatiye saz kirin. Piştî sazkirina komarê Tirkiyeyê li cihê xwe yê îroyîn bi cîh bûye.

Ji gundê Qadabêriyan pênç malbat hene. Qadabêriyan, Şahînan, Qaroşan, Çiman û Coşkun û 40 xane dihewîne.

Îro, muxtarê gundê Ali Haydar Kaya ye.

Kategorî:Eşîra Atmî
Kategorî:Gundên Erxewanê
Tilqarit

**Tilqarit** (, ), gundekî Murşîtpînarê ku bi ser Sirûca Rihayê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sirûcê
Mala Kodo (eşîr)

**Eşîra Mala Kodo** li gundê Qurikê yê Nisêbînê dirûniştin; piştî wê çûne gundê Heferê û ji wir ji aniha li Nisêbînê dirûnin.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Veniyasîn

**Veniyasîn** destnîşankirina xwerisk û sedemên dîyrdeyeka dîyarkirî ye. Veniyasîn di her warekî da bi şêwazeka cida mifayê ji mentiq (lojîk), şirovekarî û ezmûnan dibînit da bikarit havilîyeka sedem-û-bandorê di navbera diyardeyan da dîyar bikit. Di endazyarîya pergalan û zanistê kopmûterê da bi rengekê berçav ew ji bo diyarkirina sedemên berjengan, çareserkirinan dihêt bikarînan.

### Zanistên Kompûterê û torran

- Torrên Bayesî

- pêvajotina bûyerên aloz

- hevrebestina buyeran

- Hişê Destkirî

### Matematîk û Mentiq

- hekînîya Bayesî

- Fermana Hickamî

- Qanûna Suttonî

- Gûzana Occamî

### Pizişkî

## Şêwaz

- Veniyasîna Vavartinkanî

- Veniyasîna Paşvenihêrr

## Alav

- DELTA (Zimanê Wesfinde ji bo Polandina Zanistî)

### Endazyariya Pergalan

- 5 Pirsyar

- Charesrkirina 8 Binemayî ya Arêşeyan
Brusk Zanganeh

**Brusk Zanganeh** viyolajenek e ku bi eslê xwe lawê kurdên Rojhilata Kurdistanê ye. Ew di 1986an de li Ewropayê hatiye dinyayê û li bajarê Goteborga Swêdê mezin bûye.

Brusk Zanganeh di heft saliya xwe de dest bi xebata viyolînê kir. Piştî ku di 12 saliya xwe de bi orkestraya senfoniyê soloya xwe ya yekem çêkir, Brusk hem wek muzisyenê odeyê hem ji weke solîst li tevahiya Ewropayê derketiye tûrneyan. Brusk beşdari gellek bernameyên televîzyon û radyoyan bûye û gellek CDyên wî hene. Brusk niha li Zürcher Hochschule der Künste ya Swîsreyê alîkariya profesor Rudolf Koelman dike û di heman demê li zanîngeha Gotenborgê ya Swêdê mamoste ye.

Di 16 saliya xwe de, qeyda xwe li Konservatuara Hvitfeldtskayê ya di bin rêveberiya profesor Laszlo Sziryani û Ellen Birgithe Nielsen Vecchi de, çêkir. Bi Orkestraya Ciwanan a Gotenborgê re ji 1994an heta 2003yan xebitiye.

Brusk wek solîstek konserteke taybet ji bo şah û şahbanoya Swêdê pêşkêş kiriye, û herwesa ji bo şahbanoya Holendayê.

## Xelatên ku stendiye
* Yekem xelata muzîkê ya Ingrid û Per Welin
* Xelata Guido Vecchi
* Xelata Gustav Holmgrens
* Xelata Zanîngeha Muzîkê ya Gotenborgê ya viyolînjenên herî behremend
* Di Pêşbirka Muzîka Odeyê de yekem xelata Weqfa Willinska
* Pêşbirka Muzîkê Ya Yamahayê
* Bûrsa Sandrewsê

Bi Ivry Gitlis, Pavel Vernikov, Mauricio Fuks, Boris Kushnir, Phillippe Graffin, Michaela Martin û Zakhar Bron re tevlî masterklasê taybet bûye.

Muzîka kevneşop a kurdî bala wî dikşîne û bi muzîkjenên ku di vî warî de navdar in re xebitiye.

## Xwendinên wî
* Lîsansa xwe li University of Arts in Gothenburg, Swêd.
* Mastera xwe li Royal University of the Arts in Stockholm, Swêd.
* Pisporiya xwe jî di warê Solîstiyê de ji University of the Arts in Zurich, Swîsre, (eq. Ph. D performance).

## Viyolîna wî ya îro
Brusk niha li viyolîna Nicolaus Lupot ya ku Zanîngeha Gotenburgê jê re dayî dijene. Ev viyolîn li Parîsê di 1797an de ji hêla Lupot ve hatiye çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ji malpera Tirsik.com 
* Hevpeyvînek ligel Brusk Zanganeh, ji malpera Rudaw.net
* Malpera fermi, Brusk Zanganeh 

Kategorî:Muzîkvan
Leyl û Mecnûn

**Leyl û Mecnûn** an wek **Mem û Zîn** jî tên zanîn li esmana du stêrkên herî geş in. Di zanistê de ji wan re dibêjin Alfa û Sîrius.

## Çavkanî

Kategorî:Stêr
Dalahû (navçe)

**Şaristanê Delahû**, yek ji navçeyên Kirmaşan (parêzgeh) e û navenda şaristanî bajarê Kirênd e.Şaristana Delahû 99 kîlometreyan dûrî Kirmaşan bicîh dibe.

## Dîn û Ayîn
Xelkê vê navçeyê bêhtirîn Ehlê Heqin.Her wisa hindek bawermendên Şîî û Sunî jî hene û kêm jî be Cihû jî li vir dijîn. Tirbeya Baba Yadegar li vir e.

## Ziman
Xelkê vî şaristanê bi giştî Kurdin û bi zaravayên Cafî û Kelhûrî diaxivin.Her wiha du gundên bi navê Zerde û Tutşamî bi zaravayê Hewramî û du gundên bi navê Gurecab Qeşlaq û Gurecab Meradebyek jî bi zaravayê Goranî diaxivin.

Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê
Jeton Kelmendi

**Jeton Kelmendi**, helbestvan û rojnamevanekî albanîaxiv e ku di sala 1978an de li bajarê Peja yê Kosovoyê ji dayik bûye.

Jeton Kelmendi li bajarê xwe dibistan qedand û xwendina xwe ya bilind jî li zanîngeha Prîştînayê qedand û piştre hate Belçîka û niha li Brukselê dijî û kar dike. Ew helbestvan û çîroknivîs û rojnamevan e. Helbestên wî wergerîne 22 zimanan û di pir antolojiyan de jî hatine belav kirin. Ew di cihanê de weke balyozxanê helbesta albanî xuya dike. Hêjayî gotinê ye jî ku ew di şerê rizgarkirina Kosovoyê de beşdar bûbû û xebat ji bo wê kiriye.

## Helbestên wî
* Sedsaliya sozan (Shekulli i Premtimeve) Helbest 1999 
* Li paş bêdengiyê (Përtej Heshtjes) Helbest 2002
* Ku dem piştî nîvro be (if it is afternoon) Helbest 2004
* Li min bibore welato (Më fal pak Atdhe) Helbest 2005
* Penaber Bi kûve diçin (Ku shkojnë ardhjet) Helbest 2007
* Tu gihîştî pêjnên ba (Erdhe për gjurmë të erës) Helbest 2008
* Ji demê re dem nema (Koha kurë të ketë kohë) Helbest 2009 
* Gerra ramanan (Rrugëtimi i mendimeve) Helbest 2010 
* Pîroziya giyan (Pagezimi I shpirtit) Helbest 2012
* Bang ji ramanên jibîr kirî re (Thërras gjërat e harruara) Helbest 2013

## Çîrokên wî
* Keça gotin 2007 
* Lîstik û newenka wê 2011

## Nivîsên wî yên siyasî
* Karûbarên Yekîtiya Ewropayê li Kosovo piştî rêzgargirnê 2010/ USA 
* Demek ne baş ji zanînê re 2011/ USA 
* Karûbarên Nato- Yekîtiya Ewropa, ma ew hevalbende yan jî gavberî ye 2012/ Tîrana/ Albanya.

## Wergerên bo zimanên din
* Çiqas bi hêz in ew pelên tenik (Ce mult s-au rãrit scrisorile) bi Romanî
* Hilmkişandin (A respiration) bi Hindî
* Keça gotin (Dame parol) bi Feransî
* Aramiya destpêkê (COMME LE COMMENCEMENT EST SILENCIEUX) bi Feransî 
* Penaber bi kûve diçin (ΠΟΥ ΠΑΝΕ ΟΙ ΕΡΧΟΜΟΙ) bi Yonanî
* Çawa hez dike (Wie wollen) bi Almanî
* Keça gotin (Frau Wor) bi Almanî 
* Çawa hez dike (Nasil sevmeli) bi Tirkî
* Gava destpêkirina demê (НА ВЕРХІВ’Ї ЧАСУ) bi Ukranî 
* Çawa tuyî bighîje canê xwe (How to reach yourself) bi îngilîzî, li USA
* Li ser tepelka dema buhurî (в зените времени истлевшего) bi Rûsi
* 34 helbest (首封面) bi Çînî 
* Bêhnokên ji bo jêbirinê (فواصل للحذف) bi Erebî 
* Bîrhatinên giyan (Pensamientos del Alma) bi Spanî 2014 

## Karûbarên rewşenbîrî
* Endamê koma rojnamevanên Awropî ye/ Broksêl/ Belcîka.
* Endamê Akedîmiya zanist û hunera Awropî ye/ Parîs/ Feransa 
* Endamê Akedîmiya zanist û hunera Awropî ye/ Kiev/ Ukraine 
* Endamê Akedîmiya zanist û xwendina bilind li Kiev/ Ukraine
* Endamê Pen a axaftina bi zimanê Fernasî / Broksel/ Belcîka.

## Xelat
* Xelata SOLENZARA, Parîs/ Feransa 
* Xelata MITINGU, Gjakova/ Kosovo
* Xelata Doctor Honoris Causa, Kiev/ Ukraine 
* Xelata Nikolaj Gogol, Ukraine 
* Xelata Alexander the Great, Yonanistan 
* Xelata siyem ya World Poetry, Sarajevo/ Bosnia û Herzegovina 
* Xelata baştirîn wergervan, Chîna 2013 
* Xelata Dayik Tîrêze ya ji bo helbesta mirovahiyê/ Kosovo 
* Xelata Ludwig Nobel ya girêdayî Udmurtian PEN Clubm/ Rûsia 

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Helbestvanên kosovoyî
Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Mirovên zindî
Serpêlzehaw (navçe)

**Şaristanê Serpêlzehaw** yek ji navçeyên Kirmanşanê ye. Navenda vê navçeyê bajarê Serpêlzehaw e. Bi dûçûna serjimariya sala 2006an nifûsa vî bajarî 84.945 kes in.

## Ziman
Xelkê şaristanê Serpêlzehaw bi zaravayê soranî diaxivin ku yek ji zaravayên zimanê kurdî ye.

## Dîn û ayîn
Li şaristanê Serpêlzehaw xelkê şiî, sunî û yaresan li gelêk dijîn. Her wisa hindek cihû jî li Serpêlzehawê dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê
Zabaran

**Zabaran** (, ), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kilîsê
Ciwanro (navçe)

**Şaristanê Ciwanro** (bi farisî: *Sharistan-i Jiwanrud*) yek ji navçeyên Parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Herêm bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Ciwanro ye. Ev bajar ji başûr-rojhilat ve cînarê Kirmanşan e, li aliyê bakur cînarê Pawe ye, li aliyê rojava ve cînarê Başûrê Kurdistanê ye û li aliyê başûr-rojava ve jî cînarê Serpêlzehaw e. Nifûsa vê navçeyê 62.259 kes in.

## Herêmên şaristanê Ciwanro
* Herêma Navendî ya Şaristana Ciwanro
** Gundistana Palengan
** Gundistana Bazan
:Bajar : Ciwanro

* Herêma Kelaşî
** Gundistana Şervîne
** Gundistana Kelaşî

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê
Navenda navçeya Şehabadê (nahiye)

**Herêma Navendî ya Şaristanê Şehabadê**, yek ji herêmên ku bi Şaristanê Şehabadê ve girêdayî ye. Herêm dikeve Parêzgeha Kirmaşan a Rojhilata Kurdistanê.

## Dabeşkirina herêmî
* Navend
* Gundistana Hesenabad
* Gundistana Hume Başûrî
* Gundistana Hume Bakurî
* Gundistana Şeyan
Bajarê herî girîng: Şehabad

## Gel
Bi dûçûna serjimara Navenda Statîstîkên Îranê, gelê herêma navendî ya Şehristanê Şehabadê li sala 1385'a hicrî 131.919 kes in.

## Çavkanî

Kategorî:Rojhilata Kurdistanê
Tembûrelî

**Tembûrelî** (), gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kilîsê
Destan, Çelê

**Üzümlü**, gundekî girêdayî navçeya Culemergê Çelê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Çelê
Lêkolîn

**Lêkolîn**, navê şêwayekê ye. Di nivîsandinê de şêwayê lêkolînê, bi lêkolînan bi birhan û nîşandina dokumentên ku ji wan hatî girtin re têne ser ziman. Pirtûkên dîrokê, pirtûkên felsefeyê, pirtûkên li ser derûnî û civaknasiyê û hwd, çend ji wan şêwayên pirtûkan in ku di wan de şêwayê lêkolînan tê bikarhanîn a. Bi wê re jî, weke şêwayekê, dema ku behse ´kolanên ´erkolojikî´ jî bike, mirov dikarê behse vê şêwayê bike. Ji bin axê û ardê, bermehîyên ji jîyan û şariştanîyên demên berê tên derxistin li holê û ji wan rengê jîyan û pêşketina wan tê kifşkirin. Di felsefeyên hemdem û nûjen de lêkolîn û lêkolînkirin, weke rêbazekî tê bikarhanîn. Di zanista hemdem û nûjen de, bi felsefîkî bahse ´dîyardayan´ tê kirin. Di lêkolînên zanistî de ku di lebratuwarê de ceribandin tê kirin, bi wê re lêkolîn tê kirin. Li lebratuwarê, rêbazekî lêkolînê ya zanistê ya. Gotina lêkolînê, bi diyardakirin û hûrgilkirinê re fahmkirinê dihêne ser ziman.

Her wisa, kesê ku lêkolînan dike jî ji wî re lêkolîner tê gotin. Lêkolîner, kesê ku bi zanistî ku di labratuwarê de cerban dike, di kolanên erkolojikî de kolanê dike, di lêkolînkirinên dîrokî, civatî, civaknasî, deronî û hwd de jî ku bi dîyardeyan lêkolînê dike ya. Lêkolînek, ku xebatek bi nivîskî bê, wê weke pirtûkeka dîrokê, derûnî, civaknasî û hwd bê. Pirtûk, dema ku hat ragihandin, wê şêwayê ku bi wê hayî nivîsandin û ji kîjan berhem û dokumentan sûd wergertîya, wê di wê de werêne ser ziman. Ev, dibêt lêkolîn. Bi awayekî din jî, dema ku mirov li kesekî windabûyî û ankû li tiştekî windabûyî bigerê bo dîtina wê, ev dibê lêkolîn. Dema ku nûçeyek di tv´yê de çêkir, wê di nava nûçeyê de û ankû di dawîya nûçeyê de wê bibêje ku jêderka wê nûçeyê çi ya. Jêderk, dibê çavkanî. Di xebatekê lêkolînî de çavkanî, hertimî lazim ku werê ser ziman bo ku weke lêkolîn were dîtin. ´Xebata lêkolînî, bi çavkanîya xwe re tê ser ziman.

## Mijarên têkildar
Lêkolîner

## Çavkanî

Kategorî:Etîk

Kategorî:Metoda zanistî
Kategorî:Metodolojî
Beluka Şîvareza

**Beluka Şîvareza**, ango **Belukeya Şîvarezan**, devereke Başûrê Kurdistanê ye.

## Gundên Beluka Şîvareza
# Şîvareza
# Bircêla
# Gundê Xarî
# Qesirkê
# Jeber
# Mirkaniş
# Carmenda (B)
# Omerah
# Meîdanê

## Çavkanî

Kategorî:Başûrê Kurdistanê