open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dontunî

thumb|Dontunî
**Dontunî**, **dontune** xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Li herêmên Tolhildan, peravên Deryaya Navîn ku di dema osmaniyan de gelek kurd lê hebûn (bi taybetî êla sînemiliyan) tê xwarin.

## Dontuniyê jî para xwe ji qedexeyan girtiye
Ev xwarin derbasê romiyan (tirkan) jî bûye, jê re *tontunî-tantunî* dibêjin. Berê tirkan digotine dontunî lê saziya ziman a tirkî ev bêje guhertiye, kiriye tantunî. Ji ber ku zimanê kurdî qedexe bû li Tirkiyeyê û saziya ziman a tirkî peyvên biyanî ji tirkî vediqetand, dontuniya kurdan jî para xwe girtiye. Li Edene, Mersin û bakurê Kîprosê wextekê kê di aşxaneyan de bêjeya dontunî bikaraniye, hişyarî lê dihatibûye kirin ku çima bêjeyeke kurdî bikartînin.

## Dontuneyê de don heye
Pirr berê donê dawa ajalan nedixistin vê xwarinê, yan jî di orjînala wê de bez nîne. Lê dîsa jî aşxaneyan de bez dikirin nava goşt. Îcar ji bo kiryaran, mişteriyan qanî bikin an wekî reklamê, digotine *"don tune tê de".* Di çerxa demê de wekî îroniyekê ev nav wisa maye. Ev agahî gelek caran di rojnameyên tirkan de jî cih girtiye.

## Berkelî (bo heşt kesan)
* *Nîv [[kg]] [[goşt]]ê kişandî*
* *3 serî [[pîvaz]]*
* *3 [[îsot]]a dirêj*
* *3 firing (tomatos)*
* *pakêtek ard (arvan)*
* *kevçîyek [[rûn]]ê gulberojê*
* *2-3 kerî [[nan]]ê kartû*
* *[[Xwê]]*

Bo seleteya wê:
* *Baqek [[bexdenûs]]*
* *Baqek pîvaza teze*
* *[[Simaq]] û xwê*
* *Kevçiyek rûnê gulberojê*

## Amadekirin
Goştê xwe berdin quşxaneyê, ava xwe jî bikinê. Heya ava xwe kişand bikelînin. 3 serî pîvaza hûrkirî û kevçiyek rûnê gulberojê tevlî bikin. Deqeyek-du biqelînin.

3 heb îsota xwe hûrik hûrik hûr bikin, berdin quşxaneyê. Quşxaneya xwe berdin nava rûnbirêşkekê. Çend deqe biqelînin û melzemeyên xwe disa rokin quşxaneyê. Hersê serî firingiyên xwe hûr bikin, berdin navê û derxûnê (devanga quşxaneyê) kîp bikin.

Ardê xwe berdin badiyekê, orteya wê wekî bîrekê qul bikin. Xwê, nanê kartû yê pişirandî û avê berdine, jê hevîrê çêkin. Hebên hûrik jê jêkin, bi darkilorê (darikê tîrê, tîrik) bi qasî rûnbirêşkê vekin. Wan di rûnbirêşkê de bipijînin.

Ji aliyekê ve seleteya xwe amade bikin. Pîvazan di dirûvê heyvê de ziravane hûr bikin. Wan bi xwê, bexdenûsa pelên wê hatine veqetandin, simaq û ava lîmonê tevdin.

Ew sosa we amadekiribû, têxin nava pelhevîrkên (şikeva) we pijandiye û seleteyê jî têxinê. Wekî loxê bipêçin û bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Geryanek (albûm)

***Geryanek*** albûma ya hunermendê kurd Bilind Îbrahîm e. Albûm di sala 2008an de derket. Geryanek di sala 2008an de ji aliyê Vîn TV ve ji nû ve hate çapkirin. Di albûmê de 14 stran cih digrin.
## Berhemên di albûmê de

# *Ew çî kiçke*
# *Behêle Heş te bîkem*
# *Wefadara mîn*
# *Dîlê jar*
# *Gîrîftarîm*
# *Dem demi*
# *Geryanek*
# *Ez û delalê*
# *Erê bêne*
# *Wexera te*
# *Kîye canê*
# *Edole*
# *Evîn û welat*
# *Behari cîwani*

Kategorî:Albûm
Kategorî:Bilind Îbrahîm
Seleteya kahoyê ya bigoşt

**Seleteya kahoyê ya bigoşt**, ji koma seleteyên bigoşt, seleteyek e. Li hin deveran ji kahoyê re kahû, xas an xes jî dibêjin.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *350 gr fîleta cilûxê (elok)*
* *1 kevçî sosa [[soya]]yê*
* *1-2 kevçî gezo (hingiv)*
* *1-2 kevçî ava lîmonê*
* *1 çinîk/serî/heb kaho*
* *1 kevçî dendikê gulberojê (bêî qalik)*
* *250 gr firingiya (tomatos) nokî (hûrik)*
* *1 arûf (xiyar)*
* *1 qutî [[lazût]] (garis) konservekirî yan teze û xaşandî*
* *1 baq [[pîvaz]]a teze*
* *1 kevçî sirke*
* *2 kevçî rûnê ron*
* *1 kevçî rûnê tîr (margarîn)*
* *[[Îsot]]a reş, xwê*

## Amadekirin
Goştê xwe ziravane tîke bikin. Di badiyekê de gezo (hingiv), sosa soya, ava lîmon, xwê û îsota reş tevlîhev bikin. Ango jê sosa xwe çêbikin. Viya berdin ser goştê xwe û di sarincokê de bi qasî 20-25 deqe bidin sekinandin.

Dendikên gulberojê di rûnbirêşkekê de hinekê biqelînin (zêde be dişewite). Kaho, tomatos (bacanê sor) û xiyarê pakij bişon, kahoya xwe hûr bikin. Ava lazûtê bidarivînin, pîvaza teze zitavane hûr bikin.

Sirke, xwê, îsota reş û rûnê ron tevlîhev bikin û bihêlin bila hinekê bisekine. Margarînê di rûnbirêşkekê de bihelînin. Goşt bi qasî 3 deqeyan biqelînin, hinekê bihêlin sarbûnê.

Di binikeke mezin de kaho, tomatos, hiyar û lazûtê, bi tevî sosê tevdin. Pîvaza teze û dendikan tevlî bikin. Goştê xwe li ser seleteyê daynin û bo xwarinê bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Seleteya fringî û merzekewê

**Seleteya fringî û merzekewê** seleteyek ji koma seleteyên fringiyê ye. Li hin deveran bo fringiyê, firingî, tomatos, pamîdor, bacanê sor jî dibêjin. Merzekew bi latînî *lycopersicon esculentum* e ku welatê wê Kurdistan û Îran e.

## Berkelî
* *300 gr [[siyale]] (ji ya di [[sarincok]]ê de qeşa girtiye jî dibe)* 
* *12 serî fringî*
* *200 gr [[penîr]]ê malê yê spî*
* *[[Xwê]], [[îsot]]a reş*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *Ava [[lîmon]]ê*
* *1 dendik [[sîr]]*
* *1 baq merzekew (a teze)*

## Amadekirin
Siyaleya xwe amade bikin. Hûn dikarin siyaleya xwe biqelînin jî, li ser daxwaza we ye.

Tomatosan bişon, wekî derxûna quşxaneyê ji wan devangan jêbikin, ango qalpaxan jê jêbikin. Hundirê wan derînin (wekî ya kutilkan, dolmehan). Hundirê wan bi xwê û îsota reş mist bidin (firikandin).

Ava siyaleyê bidarivînin, hûr hûr hûrbikin. Sîrê bikutin. Merzekewa xwe bişon, ava wê bidarivînin. Penîrê bipişirînin. Pîvazê kûbîkî jêbikin. Nîvê merzekewê hûr bikin. Di badiyekê de, penîr, pîvaz, sîr, siyale û merzekewê tevlîhev bikin. Xwê, îsota reş û ava lîmonê jî berdinê. Viya di sarincokê de bi qasî 1 katjimêr rawestînin.

Vê sosa we amade kiriye, têkin nava fringiyan, dabigirin. Ser wan jî bi pelên merzekeyê bixemilînin. Seleteya we êdî amade ye.

Kategorî:Selete
Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Selete

thumb|Selete (Dihok)

**Selete** ji xwarinên teze yan konservekirî yên pirranî bi sarî tên xwarin re dibêjin. Dema mirov behsa seleteyê bike, bêhtir kidak (hêşînnahî, zebze) û fêkî tên bîra mirov.

## Wateya bêjeyê
Bêjeya "selete" ji zimanê fransî tê. Îtalyayî jê re *insalata* dibêjin ku ji zimanê latînî derbas bûye. Tê wateya "xurdemeniya xwêkirî". Bi hezaran salan in, mirovahî vê teknîkê bikartînin ku temenê xurdemeniyan dirêj dike.

Yekemîn pirtûka ku li ser seleteyan hatiye nivîsîn a John Evelyn e ku navê wê Acetaria (1699) ye.

### Berkelî û sosên seleteyan
Seleteyek ji hêşînahiyê, pirranî bi çêncan (sosan) tê xwarin. Hin alîkar û berkeliyên seleteyan ên sereke:
* Mayonez
* Cacix
* Sirke
* Rûnê zeytê
* Balzamîko
* Biharat (biharbêhn)
* Penîr
* Masî û çêjên din ên deryayî
* Goştê mirîşkê
* Kuvark

## Servîsa seleteyan
Seleteyê mirov dikare bi tevî xwarinan jî pêşkêş bike, bi tenê jî. Li aşxaneyan pirranî bi xwarinan re bên dayîn jî, ji ber ku selete bo tenduritiya mirov bikêr û baş in, roj ji rojê xwarina wê zêde dibe, aşxaneyên xwerû bo xwarina seleteyan in vedibin. Seleteyên kurdî bêhtir xweş in, lewra kurd gelekê sûdê ji pincarên çolê werdigirin.

## Galerî

Wêne:Romanian Cold Meat Salad.jpg|Seleteyeke romanyayî


## Girêdanên derve
* Lebensmittel von A-Z: Salate  auf was-wir-essen.de (bi almanî, lîsteya xurdemeniyan)


Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Bestenî

thumb|Bestenîfiroş li Romayê, sala 1820

**Bestenî**, glasê komekê şîraniyan e ku ji qeşa û şîrê tê çêkirin. Bi bandora zimanên Ewropayê, kurdên li Ewropa *îs*, *îskrêm* jî dibêjin. Kurdên êdî baş bi zimanê xwe nizanin wê bi tirkî (dondurme) yan bi erebî û farisî jî binavdikin.

### Norm û cureyên wê
Li Ewropayê xwarin û hilberîna besteniyê bo norman ve hatiye girêdan. Dadweriya YEyê ne tenê bestenî, tevahiya xwarin û xurdemeniyê bi norman ve girêdaye. Mirov nikare her tiştê tevlî besteniyê bike, ji madeyên organîk pêk hatiye. Bestenî ne ewçend dirêj tê xwedîkirin, besteniya baş a teze ye.

Gorî pirraniya têkela xwe, hin ji cureyên wê:

* Besteniya kremayê, kremabestenî
* Besteniya qeşayî
* Besteniya fêkiyan
* Besteniya fêkî û kremayê
* Besteniya şîrî (herî kêm 70 % şîr)
* Besteniya ji gelek têkelan
* Besteniya avî

## Xurdemeniyên din ên dikevin besteniyê (yên sereke)
* Bindeq
* Gûz
* Kuvark
* Aroma
* Hêk

## Besteniyên serdemê rengareng in

Wêne:Ice Cream dessert 02.jpg|Fermo, koktêylek besteniyê
Wêne:Glasstrut, Tip Top.jpg|Gûz û bindeq pê hatine werkirin
Wêne:Vannis.jpg|Besteniyek ji sê têkelê
Wêne:Gelatiera.jpg|Alava besteniyê
Wêne:Danryans3.jpg|Besteniya bi çîkolateyê


## Çavkanî
* *Eis. Gelato. Ice Cream. Die Kultur des Sommers*, Du (kovar), Zürich 2003, Nr. 6, 92 S., ISBN 978-3-908515-76-0, Beiträge u.a. von Hervé This, Axel Hacke, Urs Widmer; Inhaltsverzeichnis  (almanî)
* Uwe Koch: *Eis. Praxishandbuch der traditionellen und handwerklichen Speiseeisherstellung.* Matthaes, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-87515-104-6 (Der Autor ist Konditormeister und Leiter der Eisfachschule in Iserlohn.) (almanî)
* Luciana Polliotti: *Gelati, gelati.* Vorwort von Dacia Maraini. Mondadori, Milano 1999, 166 S., ISBN 88-04-44728-1 (wurde 1999 mit dem Gourmand World Cookbook Award in Versailles ausgezeichnet) (almanî)
* Harry D. Schurdel: *Kalt und gut*. In: Franz Metzger (Hrsg.): *Zipp und zu*. Stuttgart 2008. ISBN 978-3-8062-2165-7, S. 25-28. (almanî)

## Girêdanên derve
* Die Leitsätze des Deutschen Lebensmittelbuches für Speiseeis und Speiseeishalberzeugnisse  (4 S., PDF-Datei; 25 kB) (almanî)


Kategorî:Hilberînên şîremenî
Kategorî:Şîranî
Nîkolay Îvanovîç Lobaçevskî

**Nikolay Îvanovîç Lobaçevskî** (bi rûsî: Николай Иванович Лобачевский), li Kazanê) matematîknasekî rûsî bû.

## Jiyan û girîngî
Lobaçevskî sala 1807 dest bi perwerdeya kîmya û dermannasiyê dike, li zanîngeha dewletê ya Kazanê. Dûv re diguherîne, perwerdeya fîzîk, stêrnasî û matematîkê dibîne.

Sala 1816'ê li heman zanîngehê dibe profesor. Di nava salên 1823 - 1824 dekaniya fakûlteya wê ya fîzîk-matematîkê, 1825 heya 1835 birêveberî, 1846' ê de rektoriyê dike.

Li ser geometriyê rawestiyaye. Zanîna geometriyê bipêşxistiye.

## Girêdanên derve
* Lobatchevski ''La theorie des paralleles'', fransî
* Lobatschewski *Zwei geometrische Untersuchungen* (almanî), *Pangeometrie* (almanî), *Geometrical researches in the theory of parallel lines* (îngilîzî) li vir online:http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?page=browse;c=umhistmath;key=author;cc=umhistmath;value=lo

Kategorû:Rûs

Kategorî:Jidayikbûn 1792
Kategorî:Matematîknas
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1856
Kategorî:Zanyarên rûs
Findik, Dep

**Findik**, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Depê
Findik

Çend cihên bi vî navî hene:
* **[[Findik, Dep|Findik]]**, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depê ye.
* **[[Findik, Basan|Findik]]**, gundekî girêdayî bi navçeya Basan ya Şirnexê ye.
Hesîde

**Hesîde**, hesûde navê şîraniyek e. Dibe ku li hin deverên din, bi navekê din bê navandin. Li Serhed, deşta Rewanê jê re *hesîde* dibêjin. Li parêzgehên Bakurê Kurdistanê Mûş, Erzîrom, Qers, Mezra, Erdêxan, Îdir û Wanê hesîde gelek tê xwarin.

Şîraniyeke ku çêkirina wê hêsan e ye. Dişibe helawê. Ard (arvan) di nava rûn de tê qelandin, hin pincarên çiyayî tên tevkirin. Helawa ku bi pincarên biharê ye.

## Bijîşkiya gelêrî û xwarina şervanan
Hesîde di bijîşkiya gelêrî ya kurd de herwiha girîng e. Hesîdeyê didin jinên nû zarok anîne, nexweşên emeliyat bûne, xwîn windakirine. Ji ber ku pêdiviya laş di rewşên wiha de bi glîkozê zêde ye û pincarên hêşîn jî di restorekirina organan de bikêr in.

Hesîde herwiha xwarina şervanên kurd e. Di stranan de tê ziman ku pêşmergeyên Îhsan Nûrî Paşa heger di êrîşa xwe serketî bana, fermandar mertoxe dixwarine, hesîde jî didane şervanên xwe. Amadekirina mertoxeyê (mirtoxe) jî, ya hesîdeyê jî hêsan e. Ji ber wê jî xwarineke gerîllayan e.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Şîranî
Kategorî:Xwarin
Deverûn

thumb|Deverûn

**Deverûn**, **nanê tewikî yê rûnkirî**, **tewtew**, **eşîrkî**, **qetmer**, **qatmer** cure nan û kateyek kurdî ye. Gelên cîran jî çêdikin.

## Kilor e yan kate ye?
Hin kes deverûnê wekî cureyekê kilorê jî didin nasandin. Kilor, xwarinên an nanên ji pelhevîrkê (şikevayê) tên çêkirine. Heger ew şîrîn bin, dikevin kategoriya şîraniyan.

Rast e mirov dikare ji pelhevîrkê jî deverûnê amade bike. Lê pelhevîrka deverûnê divê stûr be. Ji ber ku pelhevîrka wê stûr e, baştir e mirov wê bixe bin kategoriya kateyan. Wekî şîranî jî qetmer heye, bo mînak qetmera Dîlokê.

## Deverûnên navdar ên kurdî
* Qetmera Dîlokê
* Qetmera Sêwasê (herwiha Xarpêt, Dêrsim)
* Deverûna Xerzanê (yan deverûna Wanê)
* Deverûna Serhedê (yan deverûna Xinûsê)
* Deverûna Mêrdînê (yan qetmera Mêrdînê)
* Rayoşû meketîp (an eşîrkiya/qetmera Sêrtê)

## Berkelî (awayê Gurgum û Meledîyê)
* *1 kevçî [[rûn]]ê ron*
* *5 stekan (qedeh) ard (arvan)*
* *[[Xwê]] û av*
* *Nîvê pakêtê margarîn (rûnê tîr)*
* *3 kevçî [[tehîn]]*

## Çêkirin
Ardê xwe têxin teştekê, xwê bavêjinê. Nava wê wekî hevîrê vebikin, hêdî hêdî bi av û rûnê ron bistrên. Bû hevîrê nermijî, 15-20 deqe rawestînin.

Girikên xwe amade bikin, bi darikê tîrê (darkilorê) wekî pelhevîrkê vebikin, lê divê pelhevîrka wê stûr be.

Tehîn û rûnê helandî di ser wan pelhevîrkan de bidin, wan bikin wekî rûloyê. Rûloyan badin. Hinekê di sarincokê de rawestînin.

Rûloyên xwe bi darkilorê bêî ku pirr tenik bikin, vebikin. Deverûnên xwe li ser sêlê yan di rûnbirêşka teflonî de bipijînin.

Kategorî:Kate
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha mongolî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Dêrsimê
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Soran
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarin
Keledoşiya masiyê

**Keledoşiya masiyê**, **hilmijîna masiyê** hilm-gulmê de pijandina goştê masiyan e. Navê komekê xwarinan e ku bi rêbaza keledoşiyê tên çêkirin. Li Kurdistanê ji deqsor, palamûd, masîmûsa, kîlkeyê tê amadekirin.

## Mînakek keledoşiya masiyê
Berkeliya we:
* *1 masî (bo mînak deqsor)*
* *1,5 SA (stekana-qedeha avê) av*
* *2 pelên defneyê (qar)*
* *2 dendik [[sîr]]*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *3 kevçî rûnê ron (gulberoj aêd*
* *1 kevçî ard (arvan)*
* *1 kevçî îsota reş*
* *1 kevçî îsota sor*
* *1 tîke lîmon*
* *1 kevçî [[sos]]a soyayê*
* *[[Xwê]]* (solin)

## Çêkirin
Masiya xwe amade bikin, bişon, di forma fîletê de jêbikin. Têxin quşxane yan li ser daxwazê beroşê. 1,5 stekan mergeyê (ava firingiyê) û stekanek avê berdinê. Herdu pelên defneyê tevlî bikin. 2 dendik sîrê bikutin.

Pîvaza xwe di awayê xwarina seleteyê de hûr bikin. Bi tevî rûnê ron, têxin quşxaneyê. Tîkeyek lîmon, sosa soyayê, îsota reş, îsota sora xwe, bi tevî xwêyê tevlî bikin.

Dema ava we keliya, kevçiyek ardê hêdî hêdî pê werbikin, ji bo nebe girik baş tevdin. Bi vî awayî 5-10 deqe bikelînin.

Kelandin bidawî bû xwarinê berdin binikeke xwarinê ya kûr. Hûn dikarin biharbêhn (biharat) û hêlizê jî bikarbînin. Êdî dikarin bixwin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Kutilka bacanreşkê

[thumb|Kutilka bacanreşka [azerî (gel)|azeriyan]]
**Kutilka bacanreşkê** jî wekî cureyên din ên kutilkê (dolmeh), di pêjgeha kurd de cihekê girîng digire.

Bi taybetî li parêzgehên Amed, Mêrdîn û Rihayê pirr bitehm tê çêkirin. Li ser daxwazê dikare cureyên biharbêhnê (biharat) jî lê bê zêdekirin.

## Berkeliya dolmeha bacanê reş (bo şeş kesan)
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *2 serî fringî (tomatos)*
* *300 gr [[goşt]]ê kişandî*
* *6 heb [[bacanreşk]]*
* *1 kevçî [[rûn]]*
* *1 lîmon*
* *[[Xwê]]*
* *[[Bexdenûs]]*

## Çêkirina wê
# Bacanên xwe bişon û bi belekî qalikên wê bigirin.
# Bikin 2-3 qet.
# Nava wan bikolin, bu kutilkê.
# Bi goşt hundirê dolmehê amade bikin û tije bikin.
# Avê bixin ser, lîmonê biguvêşin navê û bikelînin.
# Bacanê we nermijî bûn, ji agir daynîn, bixin binikên servîsê.

Kategorî:Kutilk
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha spanî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Kutilka îsotê

thumb|Kutilka îsotê
**Kutilka îsotê**, **dolmeha îsotê** ji cureyên kutilkan (dolmehan) e û di pêjgeha kurd de cihê wê girîng e. Ji îsotê hêşîn û glover ên kutilkan tên çêkirin.

Gelek cureyên wê hene. Helbet hemî jî ji îsotê ne lê li ser daxwazê, berkelî (melzeme) dikare bê guhertin. Li tevahiya herêmên Kurdistanê tê xwarin.

## Hin cureyên dolmeha îsotê yên navdar
* Kutilka îsotê ya bi zeytê
* Kutilka îsotê ya bi mergeyê (ava bacanê sor)
* Kutilka îsotê ya bi rizê (birinc)
* Kutilka îsotê ya Gurgumê (bi savar an rizê, bêî goşt an kêm goşt)
* Kutilka îsotê ya Serhedê (goşt, biharat û riz an savar)

## Dolmeha îsotê ya Serhedê, berkelî
* *1 kg îsota glover a dolmehê*
* *8 serî [[pîvaz]]*
* *2 stekan (qedeh) [[riz]] (birinc)*
* *1 kevçî [[merge]]*
* *1 stekan rûnê zeytê*
* *1 lîmon*
* *1 kevçî fistiqên çaman*
* *1 kevçî [[mewij]]*
* *Îsota sor*
* *Îsota reş*
* *[[Xwê]]*
* *[[Reşke]] (kemyon)*
* *Li ser daxwazê [[biharbêhn]]ên din, bo mînak [[pûjan]]*

## Çêkirin
# Pîvazê ziravane hûr bikin. Têxin quşxaneyê û heya zerayî pê ket biqijilînin.
# Rûnê zeytê û rizê tevlî bikin, 1-2 deqe biqelînin.''
# Bexdenûs, hêlizê hûr bikin, bi tevî xwê, hinekê şekir (ne mecbûrî ye), îsota sor û reş, reşkeyê (kemyon) tevlî bikin. Fringiyên hûrkirî û mergeyê hinekê biqijilînin û wê jî berdinê.
# Dendikên îsotan derînin, ew têkela we amadekiribû bînin û bi wan dolmehên xwe dagirin.
# Kutilkên xwe di quşxaneyê de rêz bikin, 2 stekan avê berdin serê, di agirê nizm (kêmagir) de bikelînin.
# Dema keliyan ava bi lîmonê berdin serê.

Bînin ser destexaneyê (sifreyê) û êdî dikare bê servîskirin.

Kategorî:Kutilk
Kategorî:Pêjgeha albanî
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Gabriel Aghion

**Gabriel Aghion** (30ê kanûna pêşîn 1955 li Aleksandriya Misir) senaryonivîs û derhênerekî fransî ye.

## Jiyan
Gabrie Aghion di sala 1955an de li Misirê ji dayik bû. Ew dema ku 4 salî bû, bi malbata xwe re çû Parîsê. Di sala 1970an de wek alîkarê rejiyê ên fîlmçêkerên wek Claude Zidi, Jean-Jacques Beineix û Willard Huyck kar kir.
Di sala 1995an de wek rejîsor û senaryovanê a fîlmê Pédale douce serketineke mezin bi dest xist.

## Fîlmografî
* 1991: Rue du bac
* 1996: Pédale douce
* 1999: Belle maman
* 2000: Le libertin
* 2001: Absolument fabuleux
* 2004: Pédale dure

## Girêdanên derve
* Wêneyên di der barê fîlmên wî de

Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kesên ji Fransayê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Senaryonivîsên fransî
Google Maps

**Google Maps** (bi kurdî: *Nexşeyên Google*) xizmeteke Googleê ye ku di 10ê sibata sala 2005an de dest pê kiriye û derfeta lêgerîna cih, otel û tiştên din dide.

## Binêre
* OpenStreetMap
* Ovi Maps
* WikiMapia
* Bing Maps
* Yahoo Maps

## Girêdanên derve

Kategorî:Google
Kategorî:Nivîsbariyên androîdê
Kategorî:Servîsên Google
Hesen

**Hesen** navê van kesaye:
*Hesen Şerîf stranbêj û hunermendekî kurd
*Hesen Zîrek (hunermend û helbestvanekî kurd)
Biraşteya barbûnyayê

**Biraşteya barbûnyayê**, xwarineke bi çêj e, ji goştê barbûnyayê. Di caxikê (izxare) de tê pijandin lê hûn dikarin di rûnbirêşkê de jî bipijînin.

Barbûnya (mullus barbatus) cure masiyek e ku di pêjgeha kurd û gelekan de cihekê girîng digire.

## Berkelî (bo yek kesê)
* *4-5 barbûnya*
* *2 [[îsot]]a dirêj*
* *1 fringî*
* *1 kevçî [[rûn]]ê zeyte*
* *1 kevçî ava [[lîmon]]ê*
* *[[Xwê]]*

## Çêkirin
Masiyên xwe pakij bikin, pûlên wê biterişînin, jêbibin. Bi qasî 10 deqe di caxikê de bipijînin û têxin binikên servîsê. Heger hûn sosa xwe 2-3 rojan di sarincokê de bidin rawestandin xweştir dibe.

Firingî û îsotên xwe jî di caxikê de bipijînin. Rûnê zeytê, ava lîmonê û xwê tevdin, viya wekî sosê berdin ser masiyan.

Hûn dikarin bi seleteyê yan gorî kêfa xwe bi cure sosekê din jî servîs bikin. Hûn dikarin masiyan ard (arvan) jî bikin, lê aşpêjên navdar dibêjin ev hinekê çêja (tehma) masiyan dikuje.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Seleteya heştpêyê

thumb|Seleteya heştpêyê
**Seleteya heştpêyê**, **seleteya axtepotê** seleteyeke bitehm e û ji goştê heştpêyê tê çêkirin.

## Derbareyê heştpêyê de
Heştpê an axtepot (ji grekî, Ὀκτάπους), ajaleke deryayî li filûma molûskan a heşt an jî deh piyan e. Axtepot hov e û bi piyên xwe nêçîra xwe digire. Kurka wê tijî aveke mîna hibrê ye. Li dijî êrîşekê, ji bo ku xwe veşêre, vê hibrê dipijiqîne. Heştpê ajaleke deryayî ya sîfalode yan pêserîyane ji cînûsa *Octopus* sp., ku der dorî 286 cureyan jê hene.

Di kurdî/îraniya kevn de ji lingê (nig) re pa, pad tê gotin. Ev bêje hêj jî di kurdî de zindî ye, *pê*, *dest-pê* hwd. Di zimanên rojavayî de herwiha cih digire, koka wê yek. Koka bêjeya heştê jî di zimanê îndogermaniyan (hind û ewropayî) de yek e, *eight*, *acht*, *heşt*. Ango *hêştpê* û *axtepot* yek in.

## Berkelî
* *3 dendik [[sîr]]*
* *500 gr heştpê (axtepot)*
* *1 fîncan [[şerab]]a spî*
* *1/2 fîncan rûnê zeytê*
* *Ava [[lîmon]]ekê*
* *Baqek [[bexdenûs]]*
* *10 heb [[zeytûn]]*
* *5 ta [[pîvaz]]a teze*
* *[[Îsot]]a reş*
* *Fringî (bacanê sor, tomatos)*
* *[[Xwê]]*
* *[[Gelaz]] (qeresî)*

## Çêkirin
# Heştpêya xwe amade bikin (heger teze ye). Bi tevî 4 ta bexdenûs û 1 dendik sîrê têxin quşxaneyê. Avê bikin ser û heya nermijî bû bikelînin.
# Axtepota we ya keliyaye, hûr hû tîke bikin û têxin binikek mezin. Şeraba spî pê werbikin.
# Ji bo amadekirina sosa wê, rûnê zeytê, ava lîmonê, 2 dendik sîra kutayî, xwê û îsot pêwîst e û wan di badiyekê de tevdin.
# Pîvaz û bexdenûsa hûrkirî bikin ser goştê xwe. Bi zeytûn, firîngî, gelaz (gilyaz) û qalikê lîmonê yê tîkekirî bixemilînin. Helbet hûn dikarin xemla xwe dewlemend bikin.
# Sosa we amade kiribû berdin serê û bo xwarinê têxin binikên servîsê, bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Selete
Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Zîperdasiya bi mayonez

**Zîperdasiya bi mayonez** varyanteke ji xwarinên masiya zîperdasîyê (zîpermasî jî dibêjin) ye. Li aşxaneyên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê pirranî sosa ku jê re dibêjin *aîolî* bikartînin ku ew jî jixwe ji mayonezê ye.

## Derbareyê zîperdasiyê de
Zîperdasî (scomber scombrus) navê malbateke masiyan e. Di rengê zîvê de ye. Kêmzêde 10 sal dijîn. Dirêjiya wan 30-50 cm ye. Zîperdasiyên bo xwarinê tên bikaranîn 100-150 gr in. Li pirraniya deryayan dijî. Li Deryaya Navîn jî gelek in.

## Berkelî
* *Nîvê stekanê (qedeh) mayonez*
* *2 dendik [[sîr]]a (kutayî)*
* *2 stekan rûnê zeytê*
* *5 zîperdasî*
* *Nîvê kevçiyê [[xwê]]*
* *1 stekan ard (arvan)*
* *2 kevçî rûnê tîr (margarîn)*
* *1 [[lîmon]]*
* *1 baq [[bexdenûs]]*

## Çêkirin
Biraşteya xwe (izxare) vêxin, bi rûnê zeytê amade bikin. Berê divê hûn sosa xwe çêbikin. Sîra kutayî û mayonezê di badiyekê de tevdin. Hûn dikarin zerika hêkê, sirke û gormizê (xerdel) jî bixinê. Bi ziravkî rûnê zeytê berdin serê.

Masiyên xwe pakij bikin, bihêlin bila ava wan biherike, bidarive. Masiyên xwe xwê bikin û ard pê werbikin. Masiyên ardkirî yeko yeko bidin ser biraşteyê. Carnan bi firçeyekê rûnê zeytê lêdin û 6-7 deqe bipijînin.

Rûnê tîr di verokekê de (quşxaneya biçûk) biqijilînin. Bi rinekek (firçe) vê rûnê li rûyê masiyan bidin. Zîperdasiyan bi sosa we amadekiribû, lîmon, bexdenûs ûêd bixemilînin û bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Pirrlezîz

**Pirrlezîz**, **pirr lezîz** navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Bi heman navê derbasê romiyan (tirkan) jî bûye (*pür lezzet*, *pür leziz kuftesi*).

## Berkelî (bo çar kesan)
* *250 gr [[goşt]]ê kişandî yê hinekê bibez*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *2 dendik [[sîr]]*
* *1 [[hêk]]*
* *Kulmekê [[nan]]ê pişirandî yê kartûbûyî*
* *3 firingî (bacanê sor)*
* *3 [[kartol]]*
* *2 [[bacanreşk]]*
* *1 kevçî [[rûn]]ê nivîşkî*
* *1 kevçî [[merge]] (ava bacanê sor)*
* *[[Îsot]]a reş*
* *[[Reşke]] (kemyon)*
* *[[Xwê]]*
* *Li ser daxwazê biharbêhn ([[biharat]])*

## Çêkirin
Goştê kişandî têxin badiyekê mezin. Pîvaza rêşker kirî (rende), sîra kutayî, hêk, kemyon, xwê, îsota reş jî berdin badiyê û bistrên.

Girikên bi qasî gûzê çêkin û di rûnbirêşka teflonî de bi herdu aliyan bipijînin.

Bacanreşkan bişon, bi belekî qalikên wê bigirin. Xelekî tîke bikin, di rûnê ron de biqijilînin. Kartol û firingiyan pakij bikin, qalikên wan bigirin, gloverkî tîke bikin.

Sêniyeke glover a bo firneyê (firûnê) bînin, kufte, kartol, firingî û bacanreşkê xwe li pey hev rêz bikin. Ango pişta wan bidin hevûdu. Mergeya xwe di nava hinekê avê de bihelînin, pê werbikin.

Kevçiyek rûnê nivîşkî tevlî bikin, di germiya 200 pileyê de bavêjin firneyê. Bi germî servîs bikin.

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Behdînanê
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Meknes

**Meknes**, an jî **Meknas** (erebî: مكناس, *Maknas*, berberî: ⵎⴽⵏⴰⵙ, *Meknas* an ⴰⵎⴽⵏⴰⵙ, *Ameknas*), bajarekî Marokoyê ye. Li herêma Meknès-Tafilaletê cî digire. 130 kîlometre dûrî peytext Rabatê ye û 60 kîlometre jî dûrî Fesê ye. Li gor hejmara 2010an nifûsa bajarê 985.000 e.

## Deverên Bajarê

### Komûnên Meknesê

#### Meknès Al Ismaïlia

* Aïn Jemâa
* Aïn Karma
* Aïn Orma
* Aït Ouallal
* Al Ismaïlia
* Al Machouar Stinia
* Dar Oum Soltane
* Maknassat Azzaytoun
* Oued Rommane
* Toulal

#### Meknès El Menzeh

* Boufakrane
* Charqaoua
* Dkhissa
* Hamrya
* Karmet Ben Salem
* M'haya
* Majjate
* Mergassiyine
* Moulay Idriss Zerhoun
* N'zalat Bni Amar
* Oualili (Volubilis)
* Oued Jdida
* Ouislane
* Sidi Abdellah el Khayat
* Sidi Slimane Moul Al Kifane
* Ztouten

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Maroko
Meknès-Tafilalet

thumb

**Meknès-Tafilalet**, an jî **Meknas-Tafilalt**, şanzdehmîn herêma Marokoyê ye, li dûmahîka bakurê navîn a Cezayirê ye. Qada herêmê digihîşe 79.210 km², nifûs jî li gor hejmara sala (2004an) 2.141.527 e. Paytexta herêmê Meknes (Meknas) e.

## Dîrok

Herêm ji hêla romayî û fînîkiyan ve hatiye avakirin.

## Binêrin

* Deşta Tizguitê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* City Meknes 

Kategorî:Maroko
Darûziyafe

**Darûziyafe** navê cureyekê kufteyê ye. Ji ber ku bi pelhevîrkê tê pêçandin, hinek wê wekî kutilkê (dolmehê) didin nasandin. Ev jî rast e. Darûziyafe ji xwarinên ereban e, derbasê pêjgeha kurd jî bûye.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *200 gr goştê [[mirîşk]]ê*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *150 gr goştê [[golik]]ê*
* *100 gr goştê [[berx]]ê*
* *100 gr [[kuvark]]*
* *2 pelhevîrk ([[şikeva]])*
* *1 [[hêk]]*
* *Nîv baq [[bexdenûs]]*
* *4 kerî [[nan]]ê loş an nanok (nanê spî)*
* *100 gr kakilê fistiqê*

## Çêkirin
Ji xeynî pelhevîrkê tevahiya melzemeyên xwe tevlîhev bikin, li makîneya goşt bixin, bistrên. Vê têkela xwe bikin wekî loxê, rûloyê û bi pelhevîrkê bipêçin.

Bi vî awayî bi qasî 20 deqeyê di sarincokê de bidin sekinandin. Dûv re rûloyên xwe derînin wan di berayiya 2-3 cm de tîke bikin û li şîşan bixin.

Li ser agirê komirê bipijînin. Kufteyên we pijiyan, wan bi firingî û îsotên xwe yên pijandî bixin binikên xwarinê û servîs bikin.

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Metînanê
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Pirrezîz

**Pirrezîz**, **pirr ezîz** navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Ji goştê kişandî û rizê ye. Ji ber ku hundirê wê tê dagirtin, mirov dikare wekî kutilkê (dolmehê) jî binav bike.

## Çima gotine pirr ezîz?
Em dizanin li Kurdistanê riz (birinc) kêm e û kurd pirranî savarê dixwin. Savar erzan, birinc biha ye. Gelek xwarinên ku riz tê de heye hatine pesinandin, bo mêvanan hatine pêşkêşkirin.

Lê, ezîziya vê kufteyê ne ji rizê ye. Ev kufte, kufteya palasan (koşkan) e, para mirovên "ezîz" e. Tê de him goşt heye, him riza biha, him hêşînî, hêk, kartol hene, him jî mîr û keyan ev xwarine. Ango gelek tişt dikevinê, biha ye, mîran xwariye, lewra jê re gotine pirr ezîz.

Lêkolîneke zanistî li ser xwarinên kurdî nehatiye kirin. Heya niha 1-2 pirtûk hatine weşandin ku ew jî tenê terîf in.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *300 gr [[goşt]]ê kişandî*
* *1/2 kg riz (birinc)*
* *100 gr [[penîr]]ê qaşar ê teze*
* *[[Merge]] (ava bacanê sor)*
* *2 kerî [[nan]]ê kartû*
* *[[Rûn]]ê ron (gulberoj)*
* *[[Îsot]]a reş*
* *[[Biharat]]a kufteyan*
* *[[Xwê]]*

## Çêkirin
Birinca xwe bikelînin û pîlawa xwe çêbikin. Di heman demê de goştê kişandî, nanê kartû, rûnê ron, xwê û biharatê tevlîhev bikin, bistrên. Ji viya girikên bi qasî hêkê çêkin, nava wan bi tiliyan vebikin û birinca we hazir kiribû têxinê.

Ser kufteyan (yan jî kutilkan) bi penîr, mergeyê por bikin, bavêjin firneyê (firûnê).

Dema we anî ser destexaneyê (sifreyê) hûn dikarin li ser daxwazê binikên xwe yên xwarinê bi kartol, gizêr, baqilê xatûnî (polik) ûêd bixemilînin.

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Behdînanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Ketçap

[rast|thumb|[Pommes frites bi ketçapê]]
**Ketchup**, **ketçûp**, sosek e ji sosa biharatê, sirke, şekir û cure biharbêhnan (biharat) e.

Bo biçêjkirina xwarinan tê bikaranîn ku di pêjgeha kurd de jî cihê xwe girtiye. Pirranî bi fastfoodê tê xwarin. Niha bi gelek cureyên wê hene.

Ji xeynî wê di ber biraşkan (kebab), hamburger, spagetî, pommes frites û hot dogê de tê xwarin.

## Peyvnasî û dîrok
Li ser bingeha wê gelek angaşt hene. Pirranî bawer dikin ev peyv ji zimanê çînî belav bûye. Andrew F. Smith di pirtûka xwe ya bi navê *Pure Ketçap* de cih daye teoriyên li ser bingeha navê wê.

Ketçap berê wekî derman dihatibûye bikaranîn û di dermanxaneyan de dihate firotin. Di ketçapên serdema 19. de kuvark, goştê masiyan, biharatên cuda ûêd jî hebûn. Îro jî ketçapên wiha hene û tên xwarin.


Wêne:Blue Label Ketchup, 1898.jpg|Reklameke Amerîkayiyan 1898
Wêne:Currywurst_&_Pommes_frites.jpg|Currywurst bi ketçapê

## Çavkanî
* Andrew F. Smith: *Pure Ketchup: A History of America’s National Condiment*. 1996, ISBN 1-57003-139-8.

## Girêdanên derve
* Artikel ''Ketschup''  ji malperên gesundheit.de (almanî)
* Die physikalischen Eigenschaften von Ketchup für Kinder erklärt  (PDF-Datei; 24&nbsp;kB) (almanî)
* Europäische Beurteilungsmerkmale für Tomatenketchup auf den Webseiten des Bundesverband der Deutschen Feinkostindustrie
* ketschup.net Website zu Ketchup
* Videodokumentation bei WBGU , Fernsehsender der Bowling Green State University Ohio
* Deutsche Forschungsergebnisse zu Ketchupflaschen (almanî)

Kategorî:Sos
Xwê

thumb|Xwêya xwarinê

**Xwê**, **solin** mîneraleke xwezayî ye, bo bitehmkirina xwarina mirovan e. Di pêjgehan de cihekê sereke digire. Ji natrîûmklorîdê pêk tê. Zêde xwarina wê dikare ziyanê bide organîzmaya mirov.

Xwêyê herwiha didin ajalên malê jî. Xwê di pîşesaziyê de jî tê bikaranîn. Ji xwêya hebên wê mezin û hinekê zer re *solin* an *sol* tê gotin. Di hin devokan de solin bûye navê tevahiya xwêyê.

Dîroka xwêyê jî bi qasî ya şarezabûna mirovahiyê kevn e. Di dema Sumer û Babîlê de xwê ji bo konservekirina xurdemeniyan dihatiye bikaranîn. Carnan di demên xelayê de bihayê wê ji zêrê jî derbastir kiriye.

Hilberîna wê gelek hêsan e. Ji binê erdê wekî zinarên solinê tê derxistin û di fabrîkan de li ser dixebitin. Rêbaza din jî sûdwergirtina ji xwêya ava deryayê ye. Bi dûkelbûna ava deryayê ya şor ve, av diçe xwê dimîne.

Mirov xwêyê ji xwarinan digire. Bo mînak xwê ya di kidak (zebze) û xurdemeniyên din de heye, têra organîzmaya mirovan dike. Lê dîsa jî mirov bêî xwêyê nikarin, wê ji destexaneyên (sifreyên) xwe kêm nakin. Xwê dikare lêdana xwînê bilind bike, demaran bixitimîne, riya NDDê (nexweşiyên dil-demarê) vebike.
### Xwêye texlît

Table salt fine grain V1.jpg|Xwêya xwarinê (Libe hur)
Table salt large grain V1.jpg|Xwêya xwarinê (Libe girs)
Fine sea salt.JPG|Xwêya behre (Libe hur)
Sea salt large grain V1.jpg|Xwêya behre (Libe girs)
Himalayan salt fine grain V1.jpg|Xwêya himalaya (Libe hur)
Himalayan salt large grain V1.jpg|Xwêya himalaya (Libe girs)


Kategorî:Xwêya xwarinê
Xwarina bilez

**Xwarina bilez** an jî **Fastfood** (îngilîzî. *fast food* = zû xwarin, bilez xwarin) ji xwarinên di demekê kurt de amade dibin re tê gotin.

Dema mirov behsa xwarina bi lezê dike, pirranî hambûrger, kartolên sorkirî, sosîsên biraştî yan kelandî tên bîra kurdan. Ji ber ku xwarina bi lez bo tenduristiyê ne baş e, jê re di zimanê kolanî de wekî îroniyekê junkfood dibêjin.
[thumb|[Hambûrger, xwarineke tîpîk ê fastfoodê ye]]

## Xwarina bilez û pêjgeha kurd
[thumb|[Baskên mirîşkan]]
Xwarina bilez di pêjgeha kurd de ne ewçend cihekê girîng digire. Kurd pirranî li malê, di atmosfera malbatî de, yan heger li xaringehan jî bin, bi hevaltî û civakî xwarinê dixwin. Kurd li ser destexaneyê gelek dimînin, suhbetê dikin. Ji xwe bijîşk jî viya temî dikin. Lewra bo hezmandina xwarinan dem pêwîst e, baş e ku mirov hêdî xwarinê bixwe.

Xwarina bi lez encameke jiyana nûjen e. Li bajaran jiyan divê birêkûpêk û bilez be. Wextê gelekan nîne ku bi hêviya amadebûna xwarinên giran bimîne. Sosîseke kelandî, ketçap, stekanekê kola carnan dibe xwarina danekê.

Fastfoodê sazûmaniya xwaringehan jî guhertiye. Berê garson li pey mişteriyan digeriyan, niha kiriyar bi xwe xwarina xwe digire. Herwiha pergala servîskirin û rûniştinê jî hatiye guhertin.

## Pîşesaziya xwarina bilezê berfireh e
[thumb|[McDonald’s bûye wekî semboleke xwarina bilezê]]
Zincîre-kargehên xwarina bilezê vebûne û gelek markayên wê derketine. Li bajarên Kurdistanê jî şaxên wan vebûne û vedibin. Di van dikanan de bi diravekê erzan xwarin tên dayîn. Pirranî adan û berkeliyên qerimandî ji sarincan tê derxistin, wan germ dikin û didin muşteriyan. Him ew kar dikin, him jî kiriyar xwarina xwe bilez dixwin.

Lê lêkolînên zanistî dane nîşandan ku xwarina bi lez ziyanê dide laşê mirov.

## Dîrok
Di serdemên antîk de jî xwarina bilez hebûye lê pirranî bi jiyana nûjen re berfireh bûye. Li Kurdistanê kuftefiroş, lazûtfiroş, tablakar ûêd jî xwarinên wiha bilez tên amadekirin û xwarin didin. Lê li Kurdistanê jî hêdî hêdî fastfoodên qerimandî yên li cîhana rojava tên xwarin bipêşdikevin. Xwarina bilezên Kurdistan û Asyayê bi qasî yên rojavayiyan ziyanê nadin laşê mirov.

## Herwiha binêrin
* Convenience Food

## Çavkanî

* Fröschl, Cornelia: *Architektur für die schnelle Küche - Esskultur im Wandel*, Verlagsanstalt Alexander Koch, Leinfelden-Echterdingen 2003, ISBN 3-87422-654-9 (almanî)
* Schlosser, Eric: *Fast Food Gesellschaft*, Riemann Verlag, München 2002, 3-570-50023-3 (almanî)
* Spurlock, Morgan: *Angriff der Killer-Burger Wie Fast Food uns krank macht*. 2006. Droemer/Knaur, ISBN 3-426-77855-6 (almanî)

## Fîlmên li ser babeta xwarina bilezê
* *[[Super Size Me]]* ji derhênerê DYAyî Morgan Spurlock (pûşper 2004) - fîlma rexneyê li ser *Fast Food*

## Girêdanên derve
* FAQ der Usenet-Gruppe de.alt.fan.fastfood
* Fast-Food-Konsum im Jugendalter  (almanî)

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Xwarin
Soneberî

**Soneberî** xwarineke pêjgeha kurd e. Ji bacanreşkê ye. Sone navê cureyekê werdekê ye. Li hin deveran ji tevahiya werdekan (ordek) re sone dibêjin.

Ji ber ku bacanên zikdagirtî dişibin soneyên ku di avê de aşberî (ajnêberî, soberî, melevanî) dikin jê re *soneberî* gotine. Di ferhenga zimanê tirkî de wekî *söneberi* nivîsîne, derbasê romiyan (tirkan) jî bûye, navê wê her bi kurdî maye.

## Berkelî (bo pênc kesan)
* *1 kg [[bacan]]ê reş*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *300 gr [[goşt]]ê kişandî yê bêbez*
* *1 kevçî rûnê ron*
* *4-5 heb îsota dirêj*
* *2 heb fringî*
* *1 stekan (qedeh) [[nok]]ê kelandî*
* *1 kevçî [[merge]]*
* *[[Îsot]]a reş*
* *[[Xwê]]*

## Çêkirin
Qalikê bacanan bi belekî bigirin, nava wan seranser carekê biqelişînin. Di nava ava şor de bi qasî 1,5 katjimêrî bidin sekinandin. Dûv re bişon û ziwa bikin.

Pîvazên xwe hûrane hûr bikin û bi tevî goştê kişandî di nava rûn de biqijilînin. 2-3 deqe şûnde îsot û fringiyan jî tevlî bikin. Hinekê din jî biqijilînin. Dûv re nok, xwê û îsota reş tevlî bikin, 1-2 deqe biqijilînin û ji ser agir daynin.

Bacanên xwe di sêniya firneyê de rêz bikin, hinekê rûnê ron bi firçeyê li rûyê wan bidin. Bavêjin firneyê (firûnê) heya hinekê zerayî bi wan ket bipijînin.

We ji firneyê deranî, hûn dikarin hundirê wan dabigirin. Tijekirin bidawî bû, mergeya xwe bi avê ron bikin bi ser wan de bikin.

Li ser daxwazê hûn dikarin tîkeyên fringiyê li se bacanan daynin û dîsa bavêjin firneyê. Bi germî tê xwarin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kalangala

**Kalangala** navçeya 27em a Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.

## Bi Kurtasî

Rûerd

* ** - Hemû	9,066.8 [[km2]] (3,500.7 sq mi)**

* ** - Berbelavî	432.1 km2 (166.8 sq mi)**

* ** - Av	8,634.7 km2 (3,333.9 sq mi)**

* ** Dem EAT (UTC+3)**

## Gelhenasî

* ** Nifûs (Li Gor sala 2010)**

* ** - Hemû	46,500**

* ** - Gelavbûna Nifûsê	107.6/km2 (278.7/sq mi)**

{| style="font-size:100%;"
|-
| width="100%" align="left" | **Li Gor Salan Nifûsa [[Ûganda]]yê **
|- valign="top" 
|

## Girêdanên derve

* Malper 

Kategorî:Gola Viktoria
Kategorî:Herêma Navend a Ûgandayê

Kategorî:Navçeyên Ûgandayê
Buikwe (navçe)

**Buikwe** Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.

## Bi kurtasî
* Dem EAT (UTC+3)
* Nifûs (Li Gor sala 2002)
:-Hemû	329.900

## Girêdanên derve
* Malper 

Kategorî:Herêma Navend a Ûgandayê
Kategorî:Navçeyên Ûgandayê
Newala Tizguitê

**Newala Tizguitê**, anku **Newala Tizgîtê**, newaleke li rojhilata herêma Meknès-Tafilaleta Marokoyê ye. Li newalê, bi taybetî cihên bi lat û kevirên bazalt hene, lê belê gelek daristan jî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Maroko
Merge

thumb|200px|Ava bacanê û spagetî

**Merge**, **avbacan**, **ava bacanan**, **ava fringiyan**, **avtirşk**, **motî balcana** an **motî balcanê**, **salça**, **tirş** çênceke (sos) ku ji fringiyan (tomatos, şamik, bacanê sor) û îsotê tê çêkirin e. Berhemeke kidakan (zebze) e ku di pêjgeha kurd de jî gelek tê bikaranîn.

Qalikên fringiyan tên girtin, ji hundirê wan tê çêkirin. Li Kurdistanê gel pirranî bi xwe çêdikin, nakirrin. Ji mergeyê jî mirov dikare ketçapê çêbike.

Ava îsot an fringiyan tê derxistin, di bin tavê de tên ziwakirin. Mergeyên nûjen di fabrîkan de bi alîkariya firneyên tên amadekirin.

## Herwiha binêrin
* Ketçap
* Pure

## Girêdanên derve

Kategorî:Sos
Kayunga (navçe)

thumb|225px|Kayunga hejmara 36.

**Kayunga** navçeyek e ku li herêma navend a Ûgandayê cih digire.

## Girêdanên derve

* Malper 

Kategorî:Herêma Navend a Ûgandayê
Kategorî:Navçeyên Ûgandayê
Kabale (navçe)

**Kabale** navçeyekî Ûgandayê ye li herêma rojava a Ûgandayê cîh digire.

Ji sê bajarokan pêk tê.

* Rubanda
* Rukiga
* Ndorwa

## Nifûs
Li gor salan nifûsa navçeyê:

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Kebaleyê 

Kategorî:Herêma Rojava, Ûganda
Kategorî:Navçeyên Ûgandayê
Kiboga (navçe)

**Kiboga** Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.

Kiboga ji sê bajarokan pêk tê.

## Nifûs

{| style="font-size:100%;"
|-
| width="100%" align="center" | **Kiboga District Population Trends**
|- valign="top" 
|

## Girêdanên derve

* Malper 
* http://www.kiboga.go.ug/background/index.htm  Malpera fermî ya navçeyê
* Agahiyên derbarê Navçeyê de 

Kategorî:Herêma Navend a Ûgandayê
Kategorî:Navçeyên Ûgandayê
Kategorî:Ûganda
Rukiga

**Rukiga** bajarokekî Ûgandayê ye. Li navçeya Kabaleyê cîh digire.

Li başûr-rojavayî Kabaleê cîh digire. Ji paytext Kampalayê re 400 km dûr e. Rûerda bajarokê 216 km² ye bi deşt, daristan, girên bilind û avzêlkan pêk tê. Nifûsa bajarokê 43.266 e û jidayîkbûna Ûgandayê herî zêde wê bajarokê de ye. Bi giştî kesên wê herêmê de Xiristiyanin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* [Nexşeya Bajarokê](http://travelingluck.com/Africa/Uganda/Uganda+(general)/_226611_Rukiga+County.html#local_map)

Kategorî:Bajarok
Kategorî:Herêma Rojava, Ûganda
Kategorî:Ûganda
Mparo

**Mparo** gundekî Ûgandayê ye. Li navçeya Kabaleyê bajarokê Rukigayê cîh digire.

Serokwezîrê Ûgandayê Amama Mbabazi di wî gundî de jidayîk bûye.

## Girêdanên derve
* Nexşeya bajarokî
* http://www.getamap.net/maps/uganda/kabale/_mparo/

## Çavkanî

Kategorî:Bajarok
Kategorî:Herêma Rojava, Ûganda
Bîstan

**Bîstan** an **bîstpere** navê seleteyeke kurdî ye. Ji ava hinarê tê çêkirin, bo nexweşan gelek baş e.

## Berkelî
* *Li ser daxwazê kêm an zêde ava [[hinar]]ê (ji dendikên hinarê)*
* *2 [[îsot]]ên şîn*
* *4 fringî*
* *4 serî [[pîvaz]]*
* *4-5 ta [[bexdenûs]]*
* *2-3 pelên [[nexil]]ê yên xaşandî (ne mecbûrî ye)*
* *Bi qasî 100 gr [[pirpar]]*
* *1 kevçî îsota tûj (îsota sor jî dibe)*

## Çêkirina bîstanê
Berê zebzeyên xwe pakij bişon, hûr bikin, bixin badiyekê. Herwiha pelên nexilê jî. Di badiyê de xwê û biharatê pê werbikin, tevdin. Gorî kêfa xwe hûn dikarin hin biharbêhnan (biharat) jî lê zêde bikin.

Ava dendikên hinarê berdin serê. Seleteya xwe bo servîsê bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Ava hinarê dostê masûlkeyên dil e. Bijîşk jî vexwarina wê yan jî xwarina hinarê temî dikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Selete
Kategorî:Xwarin
Sosa gizêrê

**Sosa gizêrê** cureyekê çêncê (sos) ye. Mirov divê bêje sosên gizêrê jî, lewra ji gizêrê gelek sos, selete hene. Herwiha mirov dikare vê sosa gizêrê wekî selete jî binav bike. Gelek sosên pêjgeha kurd, ne tenê ji bo bitehmkirina xwarinan, ji bo xwarinê ye jî. Ango mirov dikare wekî seleteyekê bixwe.

## Zikêş ev e?
Di wêjeya devkî de behsa seleteyekê bi navê *zikêş* tê kirin. Di çîroka bi navê *Mîrza çemûçem* (ber çem re bimeşe, çemê bişopîne) de behsa seleteyekê tê kirin ku navê wê *zikêş* e. *"Anî gizêrên xwe, sîr û mast pê werkir û xwar. Êşa zikê wê derbas bû. Got Xwedêyo şikir ji te re, te ji zikêşê re Zikêş daye".*

## Berkelî (bo malbatekê)
* *500 gr [[gizêr]]*
* *1 kg [[mast]]*
* *4-5 ta [[bexdenûs]]*
* *Li ser daxwazê biharbêhn ([[biharat]])*
* *[[Rûn]]ê ron (ê zeytê be baştir e)*
* *3-4 dendik [[sîr]] (gorî kêfa xwe ne)*
* *[[Xwê]]*

## Çêkirin
Gizêrên xwe pakij bişon, amade bikin. Têxin rûnbirêşkê hinekê biqelînin, nermijî bikin.

Di badî yan binikeke kûr de sîr û masta xwe çêbikin. Ango sîra kutayî têxin nav mastê. Wê bînin berdin ser gizêran.

Seleteya xwe li binikan parve bikin, bi pelên bexdenûsê û biharatê bixemilînin. Xwêya xwe pê werbikin (ne mecbûrî ye, lewra xwêya zêde ziyanê dide laşê mirov).

Êdî dikare were ser destexaneyê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Selete
Kategorî:Sos
Kategorî:Xwarin
Serûpê

thumb|Serûpêya çorsane, ango sade
thumb|Serûpê yan bi zimanê ermenî û ewropayiyan xaş
thumb|Serûpê, komir, av û nanê loş
thumb|Dîmenek ji serûpêyê

**Serûpê** cureyekî xwarineke bigoşt ê quşxaneyê ye. Di pêjgeha kurd, herwiha ya gelên cîran de cihê wê heye. Ji serî û pêyên pez an dewaran tê çêkirin. Ji ber ku amadekirina wê gelek dijwar e dem jê re pêwîst e, herwiha pez-dewar jî ne erzan in, îro wekî xwarineke biqîmet tê dîtin.

Kurd ji cureyekî wê re dibêjin narîn an *norîn* û vê xwarinê wekî *"serûpêya filehan / ermeniyan"* jî bi nav dikin.

## Serûpê yan xaş
Ermenî jê re *xaş* (*Խաշ*) dibêjin ku ji lêkera xaşelê tê, ango xaşandin. Li Ewropayê ev xwarin piranî wekî xwarineke ermeniyan tê zanîn, jê re *khash (xaş)* dibêjin. Tirk û faris jî *kalla paçe, kelle paça* dibêjin. Li Efxanistan, Kurdistan, Pakistan, Hindistanê jê re serûpê (sîr û pa, sîrî pad ûww) tê gotin.

Dibêjin ev xwarin ji Hindistanê belav bûye, wextekê xwarina zadeganan bûye. Ji bo tenduristiyê baş e, bi taybetî bo kesên ku ba di jinûyên (çokên) wan de hene. Helbet divê mirov bi gotî û temiyên bijîşkan tevbigere, wan jî pejirandin, bixwin.

Serî û pêyên ajalê tên paqijkirin, pûrta wê jê dibin û bo demekê dirêj dikelînin. Gava êdî çerm û hestî ji hev qetiyan, êdî amade ye.

Gelek tişt dikevinê, li ser daxwazê herwiha gelek jî biharat tevlî dibin.

## Binêrin
* Narîn (xwarin)

## Çavkanî
* W.W.Pochljobkin: *Nationale Küchen - Pêjgehên neteweyî*. Verlag für die Frau, Leipzig 1988. S.133 ff. ISBN 3-7304-0053-3 (almanî)

## Girêdanên derve
* Khash-Malper (ne bi kurdî ye)
* Wêne li ser amadekirina serûpêyê (almanî)
* Dema serûpêyê li Ermenistanê (îngilîzî) 
* di Armeniapedia de
* Dîrok li ser serûpêyê (îngilîzî) 

Kategorî:Pêjgeha albanî
Kategorî:Pêjgeha bulgarî
Kategorî:Pêjgeha efxanî
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha gurcî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha yewnanî
Kategorî:Pêjgeha Asyayê
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên neteweyî
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Nerd

thumb|Nerda nûjen
thumb|Maseyeke nerdê ya nûjen
thumb|Îro gelek cureyên zarê hene
**Nerd** an **textenerd** an jî **tewle** kevintirîn lîstika cîhanê ye. Ji kurd û îranyan belav bûye. Di lîstika nerdê de him stratejî heye, him jî lîstik hinekê li ser şansê ye. Ango lîstik li ser herdu hîman ava ye. Kurdên YKSSê jê re *nardî* dibêjin.

## Dîroka nerdê
Ji kurd û gelên din ên îranî derketiye (fars, mazenderan, gilakî ûêd). Derbareyê bingeha wê de gelek angaşt hene. Dibêjin şahekî îraniyan ev lîstik daye çêkirin, lê di bermahiyên bajarê di bin pêta volkanê de ma Pompeî de jî wêneyên wê hene. Ango pirr berê jî hebûye. Li Kurdistan, Îranê ev lîstik pirr berê jî dihatibûye. Ji wan derbasê romayiyan bûye li cîhanê belav bûye.

## Çawa tê lîstin?
Niha di forma qutiyekê de tên firotan. Li binê platformê xêzikên bo pûlan hene. Pûl ji du rengan e, 15 ji rengekê, 15 jî ji yê din.

Dibêjin xêzik û pûl gorî salnameyê hatine avakirin. Hejmara xêzikan 12 ne (6+6) û ev mehên salekê ne. Hejmara pûlan 30 ne (15+15) ew jî rojên mehê ne. Di nerdê de 4500 ajotinên lîstikê hene.

## Zimanê nerdê bi kurdî/îranî ye
Gorî dibetiyên zarê (belim, îhtimal), hatinên zarê hejmartinên îranî tên bikaranîn. Tirk jî wisa dikin.Bo mînak 2-2 hat dibêjin dubare. 1-3 hat dibêjin yek û sê.

Kategorî:Lîstik
Kategorî:Lîstikên maseyê
Kategorî:Lîstikên stratejî û bextê
Kategorî:Lîstikên zarê
Kyankwanzi (navçe)

**Kyankwanzi** navçeyeke Ûgandayê ye, li herêma navend a Ûgandayê cih digire.

Navê navçeyê li gor zimanê herêmî tê wateya (ser-bajar -Kyankwanzi)

## Girêdanên derve
* Malper 

Kategorî:Herêma Navend a Ûgandayê
Kategorî:Navçeyên Ûgandayê
Kategorî:Ûganda
Erak

**Erak** (bi farisî: اراک) yek ji bajarên herî mezin û navenda îdarî ya parêzgeha Merkezî ya Îranê ye.

Bajar wekê "Paytexta Pîşesazî ya Îranê" tê naskirin. Wek bajarekî mezin ê pîşesazî, Erak çendîn kargehên pîşesazî li hundir û çend kîlometran li dervayê bajêr vedihewîne ku di nav wan de kargeha Makîne Sazî ya Erak û Şîrketa Alemînyuma Îranê heye. Ev kargeh nêzîkî nîvê hewcedariyên welêt di pîşesaziyên pola, petrokîmyayî û lokomotîfê hilberînin.

## Erdnîgarî

### Cih
Erak li başûr, rojava û rojhilat bi çiyayan hatiye dorpêçkirin û bilindahiya bajêr ji asta deryayê bi qasî 1750 mêtre bilind e. Bajêr 260 km dûrî bajarê Tehranê ye û di navbera bajarên Qum û Îsfehanê cih digire.

### Avhewa
Hewaya bajêr di mehên havînê de germ û hişk e û di mehên payîzê hênik e û di mehên zivistanê sar û berf dibare. Di mehên biharê de jî bajêr xwedî hewayeke nerm e. Germahiya herî 35&nbsp;°C rabe û germahiya herî nizm -25&nbsp;°C e. Rêjeya barîna salane ya navîn li dora 337 mîlîmetre e û şilatiya hewayî ya salane ji %47 e.

## Wênedank
thumb|Banê serşoka çar demsalan.
thumb|Hewşa dibistana cîhû a kevn.
thumb|Banê bazara Erakê
thumb|Zanîngeha Erakê, Fakulteya Zanistî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Merkeziyê