open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bazîd

**Bazîd** an jî **Kurdava** (tirkî: *Doğubeyazıt*) bajarekî bi ser parêzgeha Agiriyê ya Bakurê Kurdistanê ve ye.

Hejmara niştecihan bi qasî 92.000 kesî ye, panahiya erdê wî 2.383 km² ye. Navçe 93 km li rojhilatê Agiriyê ye. Qesra Îshaq Paşa, tirba Ehmedê Xanî, kavilê medreseya Xanî û mîrê kurdan yê navdar Heftbela li vir in.

Di edebiyata devkî û nivîskî de navekî Bazîdê yê berbiçav heye.

Bazîd bajarê ku lê hatiye cîhanê ye. Berî ku em derbarê Miradxan de agahiyan bidin, em ji bajarê wî Bazîdê hinekî xeber bidin û rola vî bajarî ya di warê wêjevanên Kurd de bizanibin.Bazîd di dîroka wêjeya Kurd de taybetiyeke xwe heye. Di Medreseya Bazîdê de gelek helbestvan û wêjevanên Kurd gihîştine. Kurdan ev bajar bi navê Bazîdaxa yan jî bi kurtayî Bazîd binav kirine. Lê tirkan navê bajêr weke hemû gund û bajarên Kurdistanê guhertine û kirine Doxubeyazît.

Bazîd bajarekî Kurdistanê yê gelekî kevnare ye. Dikeve Başûrêrojavayê Çiyayê Agirî. Bajarê kevin di geliyekî teng de ye û bi pênc kîlometreyan dûrî bajarê nû ye. Xirbeyên Seraya Ishaq Paşa di navbera herdu bajaran de cîh digirin. Piştî şerê cîhanê yê duyemîn bajarê nû pêşket û bajarê kevin hat şemirandin.

Taybetmendiya Bazîdê ji bo Kurdan ev e ku piştî Ehmedê Xanî li wira cîwar bû, êdî bajar bû navendeke çand û wêjeya Kurdî. Gelek wêjevan, helbestvan û nivîskarên Kurd di Medreseya Ehmedê Xanî de gihîştin. Ji çend kesên navdar ku di vê Medreseyê de xwendin û bi nav û deng bûn yek jî, Miradxan e. Digel Mirad Xan helbestvan ê wêjevanên din ku di Medreseya Bazîdê de gihîştin ev in, Îsmaîlê Bazîdî, Mele Mahmûdê Bazîdî û Xelîfe Yûsiv.

## Navdarên bajêr
* Miradxan
* Îsmaîlê Bazîdî
* Mele Mehmûdê Bazîdî
* Seyadê Şamê
* Xelîfe Yûsif

## Galeriya wêneyan

Wêne:Dogubayazit.JPG|Kolana Îsmaîl Beşîkçî
Wêne:Dogubayazit-gun-dogumu.jpg|Bajarê Bazîdê
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|Qesra Îshaq Paşa li jora Bazîda kevn e û 4 km nêzîkî bajarê nû yê Bazîdê ye.


## Çavkanî


Kategorî:Çiyayê Agirî
Îlon

**Îlon** (**rezber** an **êlûn** an jî **gelerezan**), meha nehem ya gregoryen e. Îlon 30 roj diajo.

## Navên meha îlonê
### Rezber
Li Kurdistanê bi piranî tiriyên rezan di vê mehê de tên çinîn. Ji bo çi peyva birîn tê bikaranîn û çinîn nayê xebitandin. Lewra weşiyên (gûşiyên) tirî tên birîn. Ji ber vê yekê "Rezçin" ne rast e. Rezber bê xweşûş rast e.

### Gelerezan

## Çend bûyerên ku di meha îlonê de çêbûne
### Kurdistan
* 12ê îlonê 1924 - Serhildana Nastûriyan ya li Hekkarî
* 13ê îlonê 1927 - Serhildana Agiriyê ya duduyan dest pê kir.
* 5ê îlonê 1937 - Serokê Serhildana dersimê Seyîd Riza hate girtin
* Îlona 1976 - Kawa hat damezrandin.
* 28ê îlonê 1977 - DDKD hat damezrandin.
* 12ê îlonê 1980 - Li Tirkiyê darba eskeriyê
* 9ê îlonê 1984 - Nivîskar û Hunermendê kurd Yilmaz Guney li Fransa mir.
* 16ê îlonê 2022 - Kuştina Jîna Emînî, keça kurd ya 22 salî
* 22ê îlonê 2022 - Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Meh
Gelawêj (gerstêrk)

thumb|Gelawêj

**Gelawêj** an **Gelavêj** an jî **Venûs** (nîşan: 16px|♀, , Stêrka Şivanan, Zuhre) gerstêrk a herî ronak e. Rêgeha Gelawêjê nav yên Tîr û Dinya ye. Gelawêj di mîtolojî û olê de stêrka Înanna, Anahita (Nahid), Afrodît, Venûs û Meryem e.

Agahiyên gerstêrka gelawêjê:

* Giranî: 0,82 (Dine 1)
* Cihgirtin: 0,86 (Dine 1)
* Tîrahî: 0,85 (Dine 1)
* Firehî: 12 000&nbsp;km.
* Dûrahiya ji rojê: 0,72 (Pîvana ostronomîk)
* Gera li dora xwe: 243,01 roj
* Gera li dora rojê: 224, 70 roj

Di kurdî de gelawêj navê meha 8emîn tebaxê ye jî.
* Binêre: Gelawêj (meh)

Gelawêj, du rojên 5-6´an ên pûşperê de di nava Erd û Rojê de buhurt. Weke Girtina Rojê, girtinaka xwezayî bû. Wê careka din, 105 salan piştre, wê Gelawêj, weke ku di vê rojê de bû û buhurt di nava roj û Erd de, wê buhurê.

Kategorî:Gerstêrk
Gelawêj

#Gelawêj navê mehekê ye
#Gelawêj navê stêrka Sîrîus e
#Gelawêj naveke din a gerstêrka Venus e
#Kovara Gelawêj, navê kovareke ku li Bakurê Kurdistanê derket (1939-49)
#Gelawêj (kovar), navê kovareke ku li Binxetê derket (1990-)
Biyolojî

**Biyolojî** an jî **jiyannasî** wekî xebata li ser zîndeweran tê binavkirin. Peyva biyolojî bi eslê xwe ji zimanê yewnanî wekî *bios logos* çêbûye. Wateya *bios* "jiyan" e, a *logos* jî "xebat" e. Çêbûn, zêdebûn, celeb û belavbûna zîndeweran li ser cîhanê ji bo jiyannasiyê mijarên lêkolînê ye. Ji bilî vê, jiyannasî li ser xane, şane, endam û laşên zîndeweran jî xebat dike.

-Li ser gerdûnê jiyan çawa dest pê kir?

-Di navbera zîndeweran de têkilî çawa çêdibe?

-Bandora hawîr li ser zîndeweran çawa ye?

-Endam û Koendamên(sîstem) zîndeweran çawa dixebite?

Ev pirs û gelek pirsên wekî van ji aliyê jiyannasî ve tên bersîvandin.
## Tesnîfa Zanistê
* Zanistên Siruştî
** Biyolojî

## Beşên Biyolojîyê
* Riweknasî
* Zoolojî
* Hûrjînewernasî
* Genetîk

## Binihêre
* Laşê mirov

## Galerî

Wêne:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
Wêne:Zboże.jpg|Planta - Triticum
Wêne:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
Wêne:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
Wêne:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
Wêne:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
Wêne:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage


## Girêdanên derve


Kategorî:Zanist
Kategorî:Zanistên siruştî
Medenî Ferho

**Medenî Ferho** nivîskarekî kurd e.

Sala 1947'an li gundê Mizîzexê; piştî têkçûna serhildana Bagokê ko bi malbatî koçberî Rojavayê Kurdistanê dibin û car din vedigerine ser cih û warên têr gorî, xwedê ew daye. Hemû qûnaxên xwendina dibistanên serete, navendî, dibistana mamostayan û lîse li heremên Kurdistanê qedandiye.

Di dema mamostahiyê de, di nava damezrênerên Sendikaya Mamostayên Tirkiyê TOS de cih girt û rêvebiriya karên rêxistiniyê kir.

Piştî heft salê mamostahiyê û heft caran sergomî û girtina sala 1970yî di cunteya eskerî li Amedê, di sala 1973an de li Stembolê, di rojnameya Cumhuriyetê de dest bi rojnamevantiyê kir, di heman salê de xelata heypeyvinê ya Komela Arîkarî û Desteka Gundên Tirkiyê li Stembolê stand.

Bi rojnamevantiyê re dest bi xwendina Zanîngeha Aborî kir û weşanxaneya ABeCe damezrand. Di heman demê de, di nava damezranên Sendikaya Nivîskarên Tirkiyê de TYS de cih girt.
Medenî Ferho di salên 1963-1964an de di rojnameyên herêmê, Amed -Diyarbakirin Sesî û Mucadele de. li Mêrdinê rojnameya Mardînin Sesî, li Midyadê Turan Şehîr de dest bi nivîskariyê kir. Di salên 1970-1971 ê de nivîs û helbestên wî di rojname û kovarên Stembolê weke Cumhuriyet, Demokrat, Varlik de hatin weşandin. 2 pirtûkên wî, Kaytan Osman û Topragin Turkusu di heman salan de hatin weşandin.

Bi hatina darbeya eskerî ya 12ê Êlûnê 1980, 12ê Cotmehê hate girtin, piþtî hefteyekê serbest hate berdan, lê di 27ê Cotmehê de car din hate girtin. Girtina wî şeş sal û nîvan dom kir. Bi girtina dem dirêj, estên wî yên nivîskariya bi zimanê Kurdî bi awayekî riþtî hatin hunandin. Medeniyê Ferho bû seydayê pênûsê. Êdî awaza Kurdî ala wî ye, da ku di medya Kurdî de, rojname û kovaran de awazek têr qîrên bigihîne civakê û ji bo têkoþîna gelê Kurd bi hestên binbarî kar dike.

Ew nûnerê Azadiya Welat yê Belçîka ye û ji destpêka wekirina MED TV re dest bi amade kirina bernameyan kir, hîna rojnamevantiyê dike.

## Berhem

* Topragin Turkusu: helbest, tirkî, bi zimanê holandî jî hatiye weşandin
* Kaytan Osman: çîrok, tirkî
* Mapusluk Gerçegim: helbest, tirkî
* Beranê Kozî: çîrok
* Mîrza Meheme: roman (Nûdem-1995, 107 p.)
* Berxwedan Jiyan e: roman (1994)
* Hey Gerîla: helbest
* Hades Îş Başmda: roman, tirkî
* Xaltîka Zeyno: roman (Doz-1998)
* Marê di tûr de: roman (Pêrî-1999, 192 p.
* (Banga Hawarê) helbest perî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Beran (birc)

thumb|Beran
Birca **Beran** *(lat.: aries)* birca yekemîn e. Di 21ê adarê de dest pê dike û di 20ê nîsanê de bi dawî dibe. Sembola birca Beran ♈ e.

Kategorî:Birc
Arkeolojî

**Arkeolojî** an jî **şûnwarnasî** zanistek e û li hemû tiştên ku ji destên mirovan derketine û li ser wan ked û xebatek pêk hatiye, vedikole. Pisporên arkeolojî (arkeolog) vekolanê li ser amûr, tişt û avahî yê wan dikin da ku çawa jîyanin, çawa tevgeryanin, çi kirinin û hwd..

## Etîmolojî
 
Gotina "arkeolojî" ji pevgîhana peyvên archaios û logia ên yewnanî pêk hatiye û ji xwe di wateya “vekolandina paşerojê” (vekolandina rabirdûyê) de ye.

## Beşên arkeolojiyê

Arkeolojî dibe gelek beş. Ji van: arkeolojî berî dirokê (pêşdîrok, prehistorya), arkeolojiya klasik (protodîrok, protohistorya), arkeolojiya asya ya nêzîk, arkeolojiya Misrê, arkeolojiya Tewratê û arkeolojiya qirnê navîn.

## Mijarên têkildar
* Vekolîna li Girê Mozan (Ûrkiş)
* Girê Mirazan
* Etnoarkeolojî

## Girêdanên derve

* Zanista Şûnwarnasiyê 

Kategorî:Antropolojî

Kategorî:Beşên dîrokê
Adobe Acrobat

**Acrobat** bernameya Adobeyê ye û ji bo nivîsîn û nîşandana dokumentên bi formata PDF (Portable Document Format) e. PDF formata herî naskirî û belavbûyî ya e-pirtûkan e û ew di hemî kompûter û pergalan de wekî eslê xwe dixwehîn.

Kategorî:Nivîsbariya 1993an
Kategorî:Nivîsbarî
Portable Document Format

thumb|Logo
**Portable Document Format** (PDF) formatek ji bo belge û e-pirtûkan e ku di hemî sîsteman de dixebite û berhem wekî eslê xwe bi font, wêne û mîzanpaja xwe ve di ekranê de diyar dibin û derdikevin ser kaxezê. PDF ji aliyê şirketa Adobe hat pêşxistin.

Kategorî:Komputer
Kategorî:Standardên ISOyê
ISBN

thumb|ISBN'ekî 13-jimreyî
**ISBN** kurtenavê "International Standard Book Number" e û wate **"Jimara Standarda Navneteweyî ya Pirtûkê"**. Hejmareke ko ji 10 jimara pêk têt û her E-Pirtûkekê, pirtûkekê yan berhemên wekî pirtûkan ISBN'eka xweser heye. Ji roja 1ê kanûna paşîn 2007 nimrê ISBN bûn 13 pêjimar.

## Hên seke
* ISSN – Information and documentation – International Standard Serial Number
* ISMN – International Standard-Musik-Nummer
* ISAN – International Standard Audiovisual Number
* ISRN – International Standard Technical Report Number
* ISRC – The International Standard Recording Code
* ISWC – International Standard Musical Work Code

## Çavkanî

Kategorî:Kurtenav
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Standardên ISOyê
Pocket PC

**Pocket PC** sîstema bikaranîna Microsoftê ye ku di kompûterên berîkan de dixebite. Gelek şirketên ko kompûteran li gor vê sîstemê derdixin hene: Compaq (iPaq), HP (Jornada 545 & 548) û Casio (Cassiopeia E115). Di Pocket PC-yan de berê Microsoft Reader bicihkirî ye.

Kategorî:Cîhaz yan Windows CE
Kategorî:Komputerên kesanî
Rocket eBook

**Rocket eBook** aleta (aparata) herî naskirî ya xwendina ePirtûkan e. Mezinahiya wê 11.43 cm x 7.62 cm ye.

Kategorî:Teknolojî
DRM

**DRM** (**''D**igital **R**ights **M**anagement'', îdarekirina mafan a dîjîtal): DRM ji bo kontrolkirin û rêdana xwegihandina nêveroka berhemên dîjîtal e.

Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê
Kategorî:Teknolojî
Mirov

**Mirov**, **merî**, **merif** yan jî **meriv** (bi latînî: *Homo sapiens*) cureyê bi tenê yê giyanewerên ji cinsê *Homo* ye ku di destpêkê de ji Afrîkayê hatine û li hemû cîhanê belav bûne. Li gorî zanyaran, anatomiya mirovê îroyîn berî 300.000 salan çêbûye û 50.000 salên ku reftara nûjen a mirov diyar bûye.

Ji 27ê Nîsan ya sala 2020'an û saet 22:30an pê ve li Cîhanê 7.780.672.100 mirov heye.

Hinek zanyar dibêjin ku hemû cureyên cinsê *Homo* mirov in, lê li gelemperî dema ku tê gotin “mirov”, tenê *Homo sapiens* tê mebestkirin.

## Biyolojî
### Anatomiya laşê mirov û Fîziyoljî
**Laşê mirovî** binyatekî sirûştî (physical) û sergihayî ye(entire) ji organîzma zîndewera mirovî (human being). Laşê mirov ji serî, milan, du lingan, ûstû, pişt, bejn , pî , zik û sîng pêk tê ye. Bilindiya navîn ya mirovê mest der dorê 1.6 m(5_6 ling) wek dirêjî. Zikmakî yan cenetîks roleke girîng dilîze di pirsgirêka dirêjiya bejna mirov bi riya cînîs(genes). Em dibêjin laşa yan gede mirov ji mirovê sax, û ji mirovê mirî re dibêjin cendek.

Laşê mirovan ji xane, şane, endam (organan) û koendaman (sîstemên fîziyolojî) pêk tê. Laşê mirovan bi riya zanista anatomî tê xwandin bo beşên geda mirov werê fehmkirin û nexweşiyên neyeksan werê nasîn.

## Mijarên têkildar
* Laşê mirov

## Çavkanî

Kategorî:Guhandar
Kategorî:Guhandarên ku sala 1758 hatine dabeşandin
Kategorî:Jînewer
Evdile Koçer

**Evdile Koçer** (jdb. 1977 li Sêrtê), nivîskarekî kurd e.

Evdile Koçer di sala 1977an de li gundekî Sêrtê hatiye dinyayê.
Heyamekê li Zanîngeha Uppsalayê li ser ziman û wêjeya kurdî ders wergirt.

Heta niha gelek nivîs û çîrokên wî di kovar, rojname, antolojî û malperan de derketin.
Her wiha çîrokên wî bûn şano û wergeriyan ser gelek zimanan.

## Pirtûkên wî
* *[[Govendistan]]*, Mîzah, Weşanên Pêrî, gulan 2002, Stembol, 136 rûpel, ISBN 975-8245-62-7
* *[[Mirin (pirtûk)|Mirin]]*, Çîrok, Weşanên Aram, çiriya pêşîn 2006, Stembol, 79 rûpel, ISBN 9944-581-171-2
* *[[Koçername (pirtûk)|Koçername]]*, Mîzah, Weşanên Do, çile 2009, Stembol, 128 rûpel, ISBN 9944-10861-8
* *[[Pêlava Birîndar (pirtûk)|Pêlava Birîndar]]*, Çîrok, Weşanên Han, îlon 2010, Berlîn, 72 rûpel, ISBN 978-94040997-20-03
* *[[Koçerbêj (pirtûk)|Koçerbêj]]*, Ceribandin, Weşanên Ar, adar 2013, Stembol, 88 rûpel, ISBN 978-605-63699-8-8

## Girêdanên derve
* Malpera Evdile Koçer
* Çend vîdyoyên Evdile Koçer
* Malpera Amed News: Hevpeyvînek bi nivîskar Evdile Koçer re 
* Nivîsarên quncika "Govenda Gotinê ya Evdile Koçer" 
* Hevpeyvînek li ser Rewşa Ziman û Edebiyata Kurdî, bi Evdile Koçer re, Hevpeyvîn: Latif Epözdemir, Navkurd 
* Rûpela Evdile Koçer ya PENa Kurd 
* Rûpela Evdile Koçer ya Facebook
* Rûpela Evdile Koçer ya Twîtter
* Evdile Koçer: "Wêje, riya nasîn û xwenasînê ye" - Hevpeyvîn: ciwan tengezar  

Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Kesên ji Sêrtê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Ferhad Shakely

**Ferhad Shakely**, ango **Ferhad Şakelî**, nivîskar û helbestvanekî kurd e.

Ferhad Şakelî di sala 1951ê de li başûrê Kurdistanê, li herêma Kerkûkê hatiye dinyayê.
 
Ew li Kurdistanê di salên 1973–74an de di rojnameya Birayetî de dixebite û li Swêdê jî di hundirê deh–panzdeh salan de bi kurdî û swêdî du kovaran *[[Svensk–Kurdisk Journal]]* 1985–1989 û *[[Mamostay Kurd]]* 1985–1996 derdixe. Di destpêka salên 1970î de li zanistgeha Bexdayê ziman û edebiyata kurdî kurdî xwendiye. Di salên 1974-1975an de pêşmerga bû. Li pey belavbûna şoreşa Kurdistanê du salan li Sûrî û Libnanê mijûlê karê siyasî û çandî bû. Di sala 1977an de hat Almanyayê û nêzîkî salekê li wê derê ma, paşî hat Swêdê.

Wî heta niha heşt kitêbên şiîran û kitêbeke kurteçîrokan bi kurdî weşandine û heft kitêbên zarokan jî ji swêdî wergerandine zimanê kurdî. Wî bi swêdî jî kitêbeke helbestan û du antolojî weşandine. Wekî din bi nave *[[Kurdish Nationalism in Mem û Zîn of Ahmed–i Khani]]* kitêbeke bi îngilîzî derxistiye û şiîran wî hatine wergerandin bo zimanên înglîzî, swêdî, erebî, farsî, îtalî, îslendî û tirkî bûne.

Ferhad Şakelî yek ji zimannas û kurdîzanên herî navdar, naskirî û berhemdar yên Kurdistanê ye. Ew herdu zaravayên kurdiya başûr û bakur (soranî û kurmancî) baş dizane û dersa rêziman û edebiyata kurdî dide û ta niha gelek vekolînên zanistî liser edebiyat, dîrok, fîlozofî û tesewuf li Kurdistanê bi înglîzî û kurdî belav kiriye. Şakelî herweha fêrî zaravayên Hewramî û zazakî jî dike.

Ew niha (2012) li Swêdê dimîne û li Zanîngeha Uppsalayê mamostetiya zimanê kurdî dike.

## Çend berhemên wî
* (1985)  Kurdistan le dilî minda ye, Invandrarförlaget, Borås, Swêd.
* (1986) ,  , Azad, Spånga, Swêd.
* (1991)  Doften av mitt lands moln: kurdisk poesi, Swêd.
* (1992)  Kurdish Nationalism in Mam û Zîn of Ahmed–i Khani, Kurdish Institute of Brussels, Bruksel, Belçîka.
* (1998)  En pärla i drömmens grumliga damm, APEC, Swêd.
* (2011)  Kurdistan berättar: fåglarna återvänder till bergen, Swêd.
* (2015)  Avlägsenhetens strängar, Lindelöws bokförlag, Göteborg, Swêd.
* (2016)  The Modern Kurdish Short Story, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala, Swêd.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Kesên ji Kerkûkê
Kategorî:Mirovên zindî
Shakely, Ferhad
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Hesenê Metê

**Hesenê Metê** (jdb. 1957, Erxenî, Diyarbekir) nivîskar û romannivîsekî kurd e. Berhemên wî ji kurdî hatine wergerandin ji bo zazakî, tirkî, swêdî û îngilîzî.

## Jînenigarî
Hesenê Metê di sala 1957an de li gundê Teiyê yê Erxeniya Diyarbekirê hatiye dinyayê. Ji ber sedemên malbatî di 11 an 12 saliyê xwe de ji gundê xwe derketiye. Çend salan li Nisêbînê û li Diyarbekirê jiyaye. Dibistana navîn û lîse li bajarê Mersinê yê Tirkiyeyê xelas kiriye.

Di geremolên salên 70-80an de ji ber sedemên siyasî çend caran hatiye girtin û di girtîgehê de maye. Di dema derbeya sala 1980an de ji welêt derketiye û çûye Îranê. Li wir tevlî pêşmergeya KOMELA Zehmetkêşê Kurdistana Îranê bûye. Piştî wê, çûye başûrê Kurdistanê. Li gelek gund û bajêrên başûrê pêşmergetî kiriye. Di vê demê de bi pêşmergeyên YNKyê re pîyeseke ku nehatiye weşandin nivîsiye û derxistiye sehneyê, ku ji hêla Celal Talebanî û jina wî Hero Xanim ve hatiye temaşekirin. Vê serpêhatiya xwe di hevpeyvînekê de wisa vegotiye:

Wî sê sal pêşmergetî kiriye. Pişt re daketiye Sûriyê û ji wir jî bar kiriye Swêdê.Kengî, di çi salê de? Hesenê Metê hê jî li Swêdê dijî.

## Berhem wî
;Çîrok
* *[[Smîrnoff]]*, Çîrok, 95 r., Weşanên Welat, Stockholm, 1991. .
* *[[Ardû]]*, Çîrokên Gelêrî, 173 r., Weşanên Welat, Stockholm, 1991. .
* *[[Epîlog]]*, Çîrok, 141 r., Weşanên Nûdem, Järfälla, Swêd, 1998. .
* *[[Tofan]]*, Çîrok, 88 r., Weşanxaneya Apec, Spånga, Swêd, 2000. .
* *[[Pêsîrên dayê]]*, Çîrok, 130 r., Weşanxaneya Apec, Spånga, Swêd, 2013. .
* *[[Îşev û çîroka dawîn]]*, Çîrok, 90 r., Weşanxaneya Peywend, Stembol, Tirkiye, 2014. 

;Roman
* *[[Labîrenta cinan]]*, Roman, 197 r., Welat Publishers, Huddinge, Swêd, 1994. .
* *[[Gotinên Gunehkar]]*, Roman, 151 r., Weşanên Avesta, Stembol, Tirkiye, 2007. .
* *[[Li Dêrê]]*, Roman, 102 r., Weşanên Nûdem, Stembol, Tirkiye, 2011. .
* *[[Hefsar]]*, Roman, 94 r., Weşanxaneya Peywend, Stembol, Tirkiye, 2018. 

; Werger
* *[[Merivên Reben|Merivên reben]]*, Wergera Бедные люди ya Fyodor Dostoyevskî, 185 r., Weşanên Welat, 1991. .
* *[[Keça Kapîtan]]*, Wergera *Капитанская дочка* ya Pûşkîn, 1998.
* *[[Jiyana rastîn]]*, Göran Tunström (werger) Weşanxaneya Apec, 2004

;Berhemên din
* *[[Ansîklopediya Zarokan]]* (Children's Encyclopaedia), bi Amed Tigris, Mehmud Lewendi, Seyidxan Anter, Ali Ciftci, 236 r., Weşanxaneya Apec, Swêd, 2004. .https://web.archive.org/web/20040607233201/http://www.apec.nu/kurdi/books.asp
* *[[Gername]]*, Weşanxaneya Apec, 2005

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Hesenê Metê: Ez di dojehê de dijîm, Hevpeyvîn: Enwer Karahan, Beşa 1, 22 hezîran 2007, NEFEL 
* Hesenê Metê: Ji hevîrê teşta tirkan nan çênabe, Hevpeyvîn: Dilbixwîn Dara, 2002, AVESTA 
* 
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kesên ji Erxaniyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên mêr
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Bişîfrekirin

**Bişîfrekirin** (encryption) karê veşartina nivîsa zelal e. Bi rêbazeka şifrekirinê nivîsa zelal li nivîsa veşartî tê zivirandin. Yek an pirtir kilît wek parametreyên şifrekirinê tên bikaranîn. Herêma lêkolînê, a li ser van mijaran mijûl dibe krîptografî ye.

Karê vajî, yê ku nivîseka veşartî li nivîsa zelal werdigerîne bêşîfrekirin e. Wekhevbûna rêbazên bi- an bêşifrekirine an jî kilîtan ne pêwîst e. Herêma lêkolîna vî mijarî krîptoanalîz e.

Kategorî:Teknolojî
Îbrahîm Seydo Aydogan

**Îbrahîm Seydo Aydogan** (jdb. 1976 li Qoserê, Mêrdînê) nivîskarekî kurd e.

## Jinenîgarî
Romannivîs Îbrahîm Seydo Aydogan li Qosera Mêrdînê ji dayik bûye. Heta lîseyê jî xwendina xwe li wê derê kiriye. Di sala 1993an de beşa mamostetiya edebiyatê ya Zanîngeha Dîcleyê ko li Amedê ye kar kir. Di sala 1997an de ji zanîngehê mezûn bû û li Stembolê li lîseyekê dest bi mamostetiya edebiyatê kir. Di ber mamostetiyê re edîtoriya kovara kurdî ya edebî Pelînê kir. Ji destpêka sala 2001ê ve li Fransayê dijî.
Di sala 2003an de, li Zanîngeha Sorbonê, li ser Victor Hugo û romanên dîrokî, bi navê "Parîsiyên sedsala 15'an di Notre-Dame de Parisa Victor Hugo de", lêkolîneke masterê kir. Wî di sala 2006an de jî, li Zanîngeha Rouenê, tezeke doktorayê li ser "wext, hevokên kompleks û lihevkirina wextan di romanên kurdî de" amade kir.

Ibrahîm Seydo di şanzdehsaliya xwe de dest bi nivîskariyê kir. Piştî çend salên ko bi tirkî nivîsand û hin nivîs û helbestên wî di kovarên edebî yên tirkî de hatin weşandin, di sala 1996an de bi temamî dev ji tirkî berda û ji wê rojê ve ye ku tenê bi kurdî dinivîsîne.

Aydogan heta niha sê pirtûk nivîsandine. Romana wî ya pêşiyê *Reş û spî* di sala 1999an de derket. Romana wî ya duyem *Leyla Fîgaro*, dı sala 2003an de derket.

Pirtûka wî ya sêyem *Hezkiriya Xwedê* ko ji şeş çîrokan pêk tê, di sala 2005an de çap bû.

Herweha pirtûkeke wî ya helbestan, xebateke wî ya li ser rexneya kurdî ya edebî jî hene ku hê nehatine çapkirin.

Îbrahîm Seydo Aydogan di Tishk TV yê de bernameyeke bi navê *Wêje* amade dikir.

Ji sala 2007an ve ye ku li Parîsê li Zanîngeha INALCO di beşê kurdî de mamoste ye.

Îbrahîm Seydo herweha pirtûka Orhan Pamuk ya bi navê Romannivîsê Pak û Dilovan (Saf ve Dusunceli Romanci) jî wergerandiye kurdî.

Pirtûka wî ya bi navê Guman ku ji lêkolînên ziman û wêjeya kurdî pêk tê, bi du cildan ve ji aliyê wesanxaneya Lîsê ve sala 2013an hate çapkirin.

## Berhem
* 1999 ''Reş û Spî'', roman,  Weşanên Doz, Stenbol, 288 r.
* 2003 ''Leyla Fîgaro'', roman,  Weşanên Mîr, Stenbol, 163 r.
* 2005 ''Hezkiriya Xwedê''*, ç*îrok,  Weşanên Belkî, Amed.
* 2013 *[[Guman 1: Zimanê Kurdî]],* lêkolîn,  Weşanên Lîs, Amed.
* 2014 *[[Guman 2: Wêjeya Kurdî û Romana Kurdî]]*, Weşanên Rûpel, Stenbol.

## Binêre
* Gotar û lêkolînên Îbrahîm Seydo Aydogan li ser Kurdîgehê
* Lîsteya romanên kurdî

## Girêdanên derve
* [Hevpeyvîna [Muhsin Seyda] ligel Îbrahîm Seydo Aydogan] 
* [Hevpeyvîna [Yado Ciwan] ligel Îbrahîm Seydo Aydogan] 
* [Hevpeyvîna [Vedat Cetin] li gel Îbrahîm Seydo Aydogan] 

Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Kesên ji Qoserê
Aydogan, Îbrahîm Seydo
Pîr Rustem

Pîr Rustem nivîskarê kurd e.

Pîr Rustem di sala 1963an de li gundê Çeqela gundekî Efrînê ji başûrê biçûk hatiye dinyayê. Ew çend salên pêşîn li wir dimîne û di dû re mala xwe bar bajarokê Cindirêsê dikin û heya ku xwendina lîsê kuta dike li wir dimîne û ji bo xwendina bilind di zanîngeha Helebê de, ew çend salan li wir derbas dike, lê ji berî ku xwendina endezyariyê kuta bike û di rêza çaran de berdide.

Wî gelek çîrok û gotar di rojname û kovarên kurdî de belav kirine wek: Stêr, Pirs, Zanîn, Aso, Azadiya Welat, Jiyana Rewşen, Armanc, Newroz û hwd.

## Berhem
* Çivîkên beravêtî (pirtûk), çîrok, Weşanên kovara Aso, Bêrût, 1992
* Pilindir (pirtûk), çîrok, Weşanên kovara Aso, Bêrût, 1993
* Pûtvan (pirtûk), çîrok, Weşanên Merxê, Bêrût, 1998
* Tîrav (pirtûk), çîrok, Weşanên Spîrêz, Dihok, 2002.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Efrînê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Rustem, Pîr
Rojen Barnas

**Rojen Barnas** (Berfenbar 1944 an li Farqînê), şanenavê *Mehmet Gemici* ye ku helbestvanekî kurd e.

Rojen Barnas ji Farqînê ye û di salên 60î de dest bi nivîsandina kurdî kiriye. Di dawiya heftêyan de bi hin hevalên xwe re Kovara Tîrêj derxist, her di wan salan de kitêbeke şiîran bi navê Li bandeva spêde weşand. Barnas bi wê kitêba xwe riyeke nû di şiîra kurmancî de vekir û tesîr li gelek şaîrên nû kir. Rojen Barnas mîna gelek rewşenbîrên kurd mecbûr ma ku welatê xwe terk bike û piştî 80yî li Swêdê bi cih bû. Wekî din Rojen Barnas di kovarên mîna Tîrêj, Hêvî û Nûdemê de gelek nivîs nivîsandine.

Wî bi gelek navên cihê di mijarên cihê de nivîs nivîsandine. Barnas heta niha ev kitêb weşandine;

## Berhem

* *[[Li bandeva spêde]]*, helbest, weşanên Tîrêj, 1979
* *[[Heyv li esmanê Diyarbekirê]]* helbest, 1983
* *[[Hingê]]* kurteçîrok, weşanên Nûdem, 1997
* *[[Milkê Evînê]]*, helbest, weşanên Nûdem, 1995
* *[[Şiîr -1-]]* (berhevoka du kitêbên wî ne) weşanên Nûdem, 2002
* *[[Bi Kurmanciya Gewr]]* bend û nivîs, weşanên Nûdem, 2005
* *[[Kadiz]]* Hemû helbest û Yelda, weşanên Nûbihar, 2013
* Sîlvan/ Silîvan / Farqîn , Weşanên Nûbihar, 2013

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Kesên ji Farqînê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Dimilî (eşîr)

**Dimilî**, **Dunbulî** an jî **Dumilî**, eşîreke mezin ê kurdan e.

Li Xinûsê, Çewligê, Sêwregê û Makûyê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li Surî derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî li herêma Çiyayê Kurmênc de heye.

Şerefxanê Bedlîsî diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji Botan û dînê wan Êzdî bûye, paşê bibûne Misilman.
Ji wan rê "Dunbuliye Boxtî" hatiye gotin. Di sedsala 16. de mîrengeha Sekmanabade û wextekî jî a Hekariye di destê wan de bûye.

## Ziman û Ol

Dimilî ên Sekmanabade (Makû) Şiîne, zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi Tirkî diaxavîn. Ên Erziromê û Sêwrege hemû Misilman in û li Erziromê navçeya Xinûsê û Qereyaziyê Kurmancî û li Sêwrege Dimilkî diaxavîn.
Li Şêxan û Şengale jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û Êzdî ne.

## Çavkanî

* Die Dimilî-Kurden 
* "Donbolî" = Dimilî di Iranica´de 

Kategorî:Eşîrên dimilî
Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Xinûs
Lîsteya kovar û rojnameyên kurdî

Eve lîsteya kovar û rojnameyên kurdî li cîhanê ye.
## Bakurê Kurdistanê (Tirkiye)
Kovar û rojnameyên kurdî ku li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyê derketine.

## Başûrê Kurdistanê (Iraq)
Kovar û rojnameyên kurdî ku li Başûrê Kurdistanê û li Iraqê derketine.

## Rojavaya Kurdistanê (Sûrî)
Kovar û rojnameyên kurdî ku li Rojavayê Kurdistanê û li Sûriyê derketine.

## Rojhilata Kurdistanê (Îran)
Kovar û roynameyên kurdî ku li Rojhilata Kurdistanê û li Îranê derketine.

## Derveyî welêt û li ser înternetê
Kovar û rojnameyên kurdî ku li derveyî welêt derketine.

## Mijarên têkildar
* Kovar
* Rojname
* Rojnamegeriya kurdî

## Çavkanî


Kategorî:Lîste
Suzan Samanci

**Suzan Samanci** (jdb. sala 1961 li Heşolê, Amed, Bakurê Kurdistanê) nivîskareke kurd e. Bi kitêbên xwe yên bi tirkî tê naskirin.

Samanci di 1961ê li gundê Heşola Amedê hatiye dinyayê. Wê sereta bi ristina helbestan dest bi edebiyatê kir. Helbestên wê yên pêşîn di nav salên 1985-1987an de li kovara *Sanat Olayı* weşiyan. Çîrokên xwe yên pêşî di kitêba bi navê *Eriyip Gidiyor Gece* (Şev dihele û diçe) de dan weşandin. Kitêbên wê yên çîrokan, di sala 1993an de *Reçine Kokuyordu Hêlîn* (Bêhna gêzoyê ji Helînê dihat), di sala 1996an de *Kıraç Dağlar Kar Tuttu* (Çiyayên bejî berfên girtin) weşiyan. *Reçine Kokuyordu Hêlîn*, li Swêdê bi zimanê almanî, li Spanya û Belgiyayê jî bi zimanê flamanî weşiyan. *Kıraç Dağlar Kar Tuttu* jî, li Mecaristanê çap bû. Dîsa, *Reçine Kokuyordu Hêlîn* bi navê *Bajarê Mirinê* ji Weşanên Avesta derçû. Kitêba wê ya bi navê *Kıraç Dağlar Kar Tuttu* di pêşbaziya çîrokan a Orhan Kemal de duyemîn xelata sala 1997an wergirt. Çîroka Samanci ya bi navê *Perili Kent* (Bajarê bi perî) di pêşbaziyeke "Radyoya Dengê Almanyayê" de, di nav 25 çîrokên pêşîn de hate nirxandin û bi zimanê tirkî û almanî weşiya. Çîroka wê ya bi navê *İki Anne* (Du dayîk) jî bo îngilîzî hate wergerandin û di kovara PENa Navnetewî de weşiya. Di sala 2015an de kitêba wê ya ewil a kurdî ya bi navê *Ew jin û mêrê bi maskê* ji Weşanên Avesta derket.

## Berhemên wê
*
* *Eriyip Gidiyor Gece*, çîrok, 1991.
* *Reçine Kokuyordu Helin*, çîrok, Weşanên Can, 1993, û Weşanên İletişim, 1996.
* *Kıraç Dağlar Kar Tuttu*, çîrok, 1996, Weşanên Can.
* *Bajarê mirinê*, çîrok, Weşanên Avesta, 1996. (ISBN 975-7112-08-9).
* *Suskunun Gölgesinde*, çîrok, Weşanên İletişim. Stembol, 2001. (ISBN 9789754708721).
* *Siya Bêdengiyê*, Weşanên Aram (Roşan Lezgîn ji tirkî wergerand kurdî), 2002. (ISBN 975-8242-51-2).
* *Korkunun Irmağında*, roman, Weşanên Metis, 2004..
* *Halepçe'den Gelen Sevgili*, roman, Weşanên Sel, 2009.
* *Ew jin û mêrê bi maskê*, çîrok, (Kitêba yekê ko bi kurdî nivîsiye) Weşanên Avesta, Stembol, 2015. (ISBN 9786059082105).
* *Koca Karınlı Kent*, roman, Weşanên Aytıntı, 2016.
* *Mîrzaye reben*, roman, Weşanên Avesta, 2019.
* Çirokên Jinên Dilşikestî Weşanên Avesta 2021
* Payiz An jî Ziyab Weşanên Avesta 2024

## Bîblyografî derheqê Suzan Samancî
* Tufan Erbarıştıran, *Suzan Samancı’nın Öyküleri Üzerine Bir Deneme*, Istanbul, Dorlion Yayınevi, 2019, 198 p. (ISBN 978-6-05249259-8).
* Suat Baran, *Dilsel Travmadan Sessizlik Hallerine: Suzan Samancı*, Istanbul Bilgi Üniversitesi, 2014, 109 p.

Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî
Mehmet Kemal Işık

**Mehmet Kemal Işık** an jî **Torî** (jdb. 1931 li Midyadê - m. 17ê çiriya pêşiya 2010an li Stembolê) nivîskarekî kurd bû. Torî, li herêma Torê, li bajarê Midyadê, ji dayikeke diyarbekirî û bavekî midyadî di sala 1931ê de hatiye dinyayê. Li dibistana Dicle Köy Enstitüsü li Erxaniyê mamosteyî xwend.

Di sala 1985an de kitêba wî ya kurteçîrokan a bi navê "*Qolinç*" li Stokholmê hate weşandin. Paşê kitêbeke din ya kurteçîrokan a bi navê "*Şîlan"* û romaneke bi navê "*Mendik*" nivîsandin û dan weşandin. Torî di wextekî navbir de bi nivîsandina kurteçîrokan û bi kitêbên tarîxî re mijûl bû. Wî di vî warî de 18 kitêb nivîsandin. Di heman wextî de jî ew ferhengeke kurdî-tirkî ya bi 12.800 peyvî nivîsandiye.

Toriyê ku hê jî di nav çalakiya nivîsandina kitêbên dîrokî de ye, di 17ê çiriya pêşiya 2010an de li Stembolê mir.

## Kitêbên wî yên kurmancî

* *Qolinc* - çapa 1ê (kurteçîrok) (Dengê Komal, 92 rûpel, 1985) ISBN 9186958011
* *Qolinç* - çapa 2an (kurteçîrok) (Komal, 95 rûpel, 1992)
* *Şîlan* - çapa 1ê (kurteçîrok) (Aza, 96 rûpel, 1990)
* *Şîlan* - çapa 2an (kurteçîrok) (Komal, 91 rûpel, 1996) ISBN 9757102040
* "*Rêziman*"/"*Rêziman bi Kurmancî*" - (Weşanên Azad, 1990)
* *Destpêka xwendin û nivîsandina kurdî* (Arya, 111 rûpel, 1992) ISBN 9755600000
* *Ferheng Kurdî-Tirkî, Türkçe-Kürtçe* - çapa 1ê (Koral, 496 rûpel, 1992) ISBN 9757780162
* *Ferheng Kurdî-Tirkî, Türkçe-Kürtçe* - çapa 2an (Weşanên Berfîn, 615 rûpel, 1999) ISBN 9757354864
* *Ferheng Kurdî-Tirkî, Türkçe-Kürtçe* - çapa 3an (Weşanên Berfîn, 832 rûpel, 2004) ISBN 9757354864
* *Alfabeya Kurdî* - (Koral, 112 rûpel, 1992) ISBN 9757780200
* *Mendik* - çapa 1ê (roman, Weşanên Berfîn, 195 rûpel, 2002) ISBN 9756680199
* *Mendik* - çapa 2an (roman, Weşanên Berfîn, 421 rûpel) ISBN 9789756680193(çavkanî divê were kontrolkirin, ji ber ku sala ku tê şanîkirin 2000 e, lê çapa pêşî di sala 2002a de derketiye)

## Girêdanên derve

* https://candname.com/di-diroknasiya-kurdan-de-emreki-diroki-ape-tori/

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2010
Kategorî:Nivîskarên kurd
Edîp Karahan

rast|thumb|Edîp Karahan
**Edîp Karahan** (1926-1976) nivîskarê kurd bû.

Li gora agahdariyên ku di nasnameya wî de hatine nivîsandin, ew di sala 1930'î de li Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê.
Lê li gor ku merivên wî yên emirmezin dibêjin, ew di meha nîsanê ya ku piştî Şêx Seîd hatiye daliqandin de çêbûye. Loma jî qeneeta xurt ew ku di sala 1926an çêbûye. Ew lawê Hecî Cemîlê Şêxmûsê Hecî Osmanê Reşo ye. Navê dêya wî Hecî Semo ye. Ew ji eşîra Mahmudan e. Mahmûdî yek ji pênc eşîrên Dêrikê ye. Piştî Hecî Osman, Êlasoyê kurê wî bûye serokê eşîrê. Ji ber kurdayetiya Êlaso, Edîp Karahan di zaroktiya xwe de dihere (bi dê û bavê xwe re derbasî Binya Xetê dibe) sirgûnê.

Wî heta bi lîseyê li welêt xwendiye û berî ku qeyda xwe li Fakulteya hiqûqê ya Stenbolê de çê bike, bi qancî salekê li Fakulteya Edebiyatê, besê felsefeyê xwendiye.

Ew yek ji wan kesan bû ku zû li kurdayetiya xwe hay bûye û bi meseleyên fikrî ve rabûye. Ji ber wê jî di sala 1953'an de ji ber îthama propagandaya komunîzmê tê girtin, lê pasê berat dike.

Ew di dema telebetiya xwe de di gelek kovar û rojnameyên tirkî de nivîsan dinivîsîne; (Forum, Yeni Gün, Yeni Ortam hin ji wan in) û di sala 1957'an de, ji ber nivîseke xwe ya di Forumê de şeş mehan dikeve hepsê.

Edîp Karahan di sala 1962an de bi navê Dîcle–Firat rojnameyeke mehane derdixe û ew bi navên cûda di vê rojnamê de dinivîsîne. Wî bi naznavê Reşo jî di vê rojnameyê de çîrok nivîsîne.

Ew gelek caran ji ber fikrên xwe yên siyasî tê girtin û di hepsan de dimîne. Ew di sala 1963an de bi navê daweya "23yan" de tê girtin.

Di sala 1971ê de ji daweya DDKO'yê tê girtin û heşt sal ceza lê tê birîn. Piştî sal û nîvekê ji vê daweyê xelas dibe û piştî derdikeve derbasî Kurdistana başûr dibe. Li Kurdistana başûr bi navê Mam Azad tê bi nav kirin. Ew demekê di beşê ragihandinê de dixebite û paşê jî li dadgeha Comanê dadgeriyê dike.

Karahan, di 15'ê gulanê sala 1976'an de çû ser dilovaniya xwe. Ew zewicî bû û bi navê Tûrcel, Welat û Şiyar sê kurên wî hene.

## Girêdanên derve
* Dîwana Edîp Karahan

Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mirin 1976
Kategorî:NNivîskarên kurd
Bedirxan

#Malbata Bedirxaniyan
#Bedirxanê Evdalxan (1803?-1899?)
#Emîn Elî Bedirxan (1851-1926)
#Celadet Alî Bedirxan (1897-1951)
#Kamûran Elî Bedirxan
#Mîqdad Mîdhed Bedirxan
#Ebdulrehman Bedirxan
#Sureyya Bedirxan
#Rewşen Bedirxan (1909-1986)
#Leyla Bedirxan (1908-1986)
ActiveX

**ActiveX** teknolojîyek pêşketî ji tere Microsoft ji bo wegûhestina agahiyan di neqeba bernameyên komputer de, ActiveX bi du teknolojîyen din hatîye avekirin OLE (Object Linking and Embedding) û COM (Common Object Model). Naveroka ActiveX de funksiyonen rasteserê ber bi internete de heye, mînayek IE (Browser) dikari otomatîk kontrollek activeX ji internete dakişîne û di kompûtere de biweşîne, ActiveX ne zimanek bernamesazkirine ye, le komek rêzanen bername çava agahiyan wegûheze. Avekirina ActiveX bi gelek zimane bernamesazkirine mimkune vek Visual Basic, C++, Java û vekîdi.

Kategorî:Nivîsbariya Microsoftê
Opera (gerok)

Opera wekî Internet Explorer, Mozilla û Mozilla Firefox gerokek (browser) ji bo înternetê ye. Taybetiya Opera biçûkbûn û lêza xwe ye. Opera jî yekemîn ji gerokên mezin ku bi kurdî hat wergerandin.

Opera belaş e, lê ne nivîsbariya azad e. Opera xwe bi reklam fînanse dike. Mozilla û Mozilla Firefox nivîsbariya azad e.

Opera geroka yekemîn e ku li kurdî hatiye wergerandin. Opera 7.53 di tîrmeh 2004'an de qediya. Opera 8.0 jî di sala 2005'an de bi kurdî hate weşan.

Opera 7.53 ku ji alî Rêzan Tovjîn ve hate wergerandin di malpera www.opera.com de ji meha tîrmeha 2004'an de hate weşandin. Ev ji bo zimanê teknîk ê kurdî gaveke girîng bû û yekemîn car bernameyeke bi vî rengî fireh bi kurdî hate pêşkêşkirin. Binêre: Nivîsbariya kurdî

Opera 7.54 jî di meha Gelawêja 2004'an de derket.
Di sala 2005'an de Opera 8.0 bi kurdî derket.

## Girêdanên derve
* Malpera Opera
* Rûpela Opera ya kurdî

Kategorî:Gerok
Kategorî:Înternet
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Kategorî:Nivîsbariya 1994an
Kategorî:Nivîsbariya 1995an
Kategorî:Nivîsbarî
Kategorî:Zanist û teknolojî li Çînê
Kategorî:Zanist û teknolojî li Norwêcê
Lîsteya helbestvanên kurd

## A
* Arif Hîto
* Azad Zal
* Arjen Arî

## B
* Baba Tahirê Uryan
* Bedirxan Sindî
* Bekir Begê Erizî
* Bêrî Bihar
* Berken Bereh
* Bêwar Brahîm
* Bilind Mihemed
* Birahîm Qasim

## C
* Casimê Celîl
* Cegerxwîn
* Cemal Süreya
* Cîhan Roj

## Ç
* Çiya Mazî

## D
* Dildar
* Dost Çiyayî

## E
* Ebdulla Peşêw
* Ehmed Huseynî
* Ehmedê Nalbend
* Ehmedê Xanî
* Ehmedê Xasî
* Eliyê Herîrî
* Ehmedê Textî
* Eliyê Teremaxî
* Eskerê Boyik
* Evdê Cano
* Ebdulsemedê Babek
* Ebdurehman Mizûrî
* Ezîz Xemcivîn

## F
* Fatma Savcı
* Feqiyê Teyran
* Ferhad Şakelî
* Ferîd Xan
* Fethî
* Fewzî Bîlge
* Feqe Reşîdê Hekarî

## G
* Gulîstan Dêrikî
* Goran
* Goran Haco
* Gulîzer
* Gulnar Elî

## H
* Hecî Qadirê Koyî
* Hejar
* Hesen Silêvanî
* Hêmin
* Hêvî Berwarî
* Hêvîdar
* Haris Bitlîsî
* Hecî Qîranî

## Î
* Îrec Mêhrbexş
* Îrfan Amîda

## J
* Jan Dost
* Jan Ziryan
* Jana Seyda

## K
* Kawa Nemir
* Kejal Ahmed
* Kemal Burkay
* Kemal Necim
* Kovan Sindî

## M
* Macin
* Mehmet Deviren
* Mehmet Tanrikulu
* Mehwî

* Melayê Bateyî
* Melayê Cizîrî
* Mem Bawer
* Mesûd Xelef
* Mistefa Kewê
* Mistefa Besaranî
* Mîrza Elmas Xan
* Mîhrîbana Berwarî
* Mele Ehmedê Palo
* Mele Ehmedê Heyderî
* Mele Perîşan
* Mele Serhengê Zaxoyî
* Mele Tahirê Kewê
* Mewlana Xalidê Kurdî
* Mewlewî Tawegozî
* Mestûre Erdelan
* Müslüm Aslan

## N
* Nalî
* Nîzamettîn Akkurt

## O
* Occo Mahabad
* Osman Sebrî
* Orhan Basî

## P
* Pertew Begê Hekarî
* Pîremêrd

## Q
* Qanî
* Qedriyê Cizîrî

## R
* Receb Dildar
* Reîq Sabir
* Rênas Jiyan
* Reşîdê Kurd
* Rodî Zerya
* Rojen Barnas

## S
* Sebrî Botanî
* Selwa Gulî
* Seydayê Keleş
* Seydayê Tîrêj
* Seyid Celal Nizamî
* Seyid Eliyê Findikî
* Simar Masicanik
* Siyahpûş

## Ş
* Şêrko Bêkes
* Şêx Memdûh Birîfkanî
* Şêx Nûredîn Birîfkanî
* Şêx Rizayê Talebanî
* Şêx Hesîb Axtepî
* Şamî Kirmaşanî
* Şêx Ehmedê Feqîr
* Şêx Evdirehmanê Axtepî
* Şêx Ebdurehmanê Taxî
* Şêx Şemsedînê Exlatî

## T

* Tengezar Marînî
* Tehsîn Doskî
* Teysîr Hecer
* Têngîz Siyabendî
* Tîrêj
* Tirîfe Doskî

## W
* Walî Bedelpûr
* Wefayî

## X
* Xelîl Duhokî

## Y
* Yehya Elewî Ferd

## Z
* Zaroj Stêrk
* Zerdeşt Haco
* Zahîr Kayan
* Zekeriya Husênî
* Zahîr Kayan
* Zeynel Abidîn Han

## Binêre herwiha
* Lîsteya kurdan
* Lîsteya fîlozofên kurd
* Lîsteya muzîkarên kurd
* Lîsteya nivîskarên kurd
* Lîsteya pêşengên kurd
* Lîsteya wênesazên kurd
* Lîsteya zanyarên kurd
* Lîsteya zimannasên kurdî


Kategorî:Lîste
Gerokên webê

[thumb|300px|Li gorî Statcounter'ê bikaranîna gerokan [http://gs.statcounter.com/#browser-ww-monthly-201506-201506-map StatCounter].<br />](https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Browser_Market_Map_June_2015.svg)
Gerok () nivîsbariya ji bo xwendina rûpelên înternetê ye. Gerok bi piranî belaş in, lê ne hemû nivîsbariya azad in.

Gerokên herî bi nav û deng ev in:

* Mozilla Firefox
* Apple Safari
* Opera
* Microsoft Edge
* Google Chrome


Kategorî:Înternet
Kategorî:Nivîsbarî
Weşanxaneya Apec

**Weşanxaneya APEC** (bi swêdî: *APEC Förlag AB*) weşanxaneyeke kurdan li Swêdê ye ku kitêbên bi zimanê kurdî, erebî, tirkî, farisî, swêdî û almanî diweşîne. 90% ji kitêban bi herdû diyalektên sereke yên kurdî soranî û kurmancî ne. Bi zaravaya dimilî (zazakî) jî heta niha hatine weşandin.

Piraniya berhemên weşanxaneya APEC, kitêbên ji bo zarokan in. Kitêbên li ser dîroka kurd û Kurdistanê û folklor û zimanê kurdî jî tên weşandin. Weşanxane giringiyê dide zimanê kurdî, bi taybetî kitêbên ji bo zarokan û yên hindekariyê.

## Hin berhemên ku ji çapa APECê hatine der
*  Ansîklopediya Zarokan (Amed Tîgris, Mehmud Lewendî, Hesenê Metê, Seyidxan Anter, Ali Çiftçi)
*  Pippiya Goredirêj li Humlegårdenê (Astrid Lindgren)
*  Skatten från Halabja och andra berättelser (Suzan Samanci)
*  Svensk-kurdiska kontakter under tusen år (Rohat Alakom)

## Mijarên têkildar
* Listeya weşanên ku bi kurdî diweşînin

## Çavkanî

Apec
Ansîklopediya zarokan (pirtûk)

***Ansîklopediya Zarokan***, bi soranî: ***Însayklopîdiyay Mindallan***, sernavê orijînal ê bi swêdî: *Barnens lexikon*, pirtûkeke zarokan a bi swêdî ye ku di sala 1981ê de ji aliyê nivîskarên swêdî Sven Lidman, Lars-Gunnar Larsson û Hardy Hedman ve hate amadekirin. 

## Wergera kurdî (kurmancî û soranî)
Ensîklopedî bi destê Amed Tigris, Mahmûd Lewendî, Hesenê Metê, Seyidxan Anter û Ali Çiftçi hatiye wergerandin bo kurdiya kurmancî û di weşanxaneya Apecê de hat weşandin. Wênekêşê swedî Tord Nygren ji bo pirtûkê wêneyên orjînal çêkirine. Pirtûk ji bilî çapa kurmancî bi soranî jî derketiye. Hem çapa kurmancî (2004) û hem jî çapa soranî (2008) ji nav çapên weşanên Apecê ve hatine der.

## Naverok

Ensîklopediyeke bi wêne û rengîn e. Hinek mijarên kurdî yên wekî Newroz, cilûberg, zebeşên Amedê, kew û hwd lê hatine zêdekirin. Di vê *Ansîklopediya Zarokan* de nêzî 500 peyv û gotin hene ku li gor rêza alfabeyê hatine rêzkirin. Ew ensîklopedî di sala 2004an de derket. Hemû peyv û gotin jî li gor cîhan û fantaziya zarokan hatine hilbijartin. Di her rûpeleke wê de rêza alfabeya kurdî heye û tîpa aktuel li ser vê rêzê bi rengekî din hatiye nîşankirin. Ev jî ji bo zarokan hêsan dike ku tîpa alfabeyê baştir bibînin û nas bikin. Girêdana wêne, peyv û tîpan alîkariyê dike ku zarok zûtir serwextî zanînê bibin.

*Ansîklopediya Zarokan* berî herkesî ji bo zarokên dema dibistanê ye, bi taybetî jî yên salên destpêkê.

## Girêdanên derve
* Ansîklopediya Zarokan  

## Çavkanî

Kategorî:Ensîklopediyên zarokan
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên kurdî yên werger
Kategorî:Pirtûkên werger ên ji swêdî
Kategorî:Weşanên sala 2004an
Bertolt Brecht

**Bertolt Brecht** (jdb. 10 sibat 1898, li Ausburg, Împeratoriya Almanî - m. 14 tebax 1956, li Berlîna Rojhilat, Komara Demokratîk a Almanyayê (DDR)) helbestvan û nivîskarê alman e.

## Jiyan
* Bavê wî – rêvebirê karxaneyekê bû
* 1917- Xwendina xwe ya navendî qedand
* 1917- xwendina tendrustî û feylesofiyê li München
* 1918– leşger û di nexweşxaneya leşgerî de xizmet kir
* 1923- bo dramator li hicrika München a yariyan = Münchener Kammerspielen
* 1924– şanoya Elmanî bi hêz kir
* piştî 1924 – nivîskarekî azad li Berlinê
* 1933– reviya Siwêsra, piştre Danîmarka, Îngşlîztan, Swêdê,
* çû yekîtiya Soviyetê û DYE'yê jî
* 1947– li Swêsira bi cih bû
* 1949 - vegeriya Berlîn a rojhilat
* 1950- Endamê Akademiya huner li Berlina rojhilat
* 1954 - xelata Stalin a aştiyê wergirt
* di 14'ê tebaxê de 1956 koça xwe ya dawî kir
* Kartêkirineke mezin li şanoya elmanî û cîhanî kir

## Berhem

* Gok 1918
* Dahola şevê
* Mêr mêr e 1926
* Opêraya 3 qirûş (Dreigroschenoper, 1928)
* Serketin û binketina bajarê Mahagonny (1930)
* Dayê (1932)
* Tirs û belengaziya Imperatoriya sêyem (1935)
* Jiyana Galilei (1938/39)
* Dayê Courage (1939)
* Serketina nivîskêr Ui a bêrawestan (1941)
* Mirovê baş Sezuan (1942)
* Gêçglovera qafqasî(1945)
* Seydayê Puntila û xizmetkara wî Matti (1948)
* Tawanbariya Lukullus (1951)

Li gor agahiyên weşanxaneya Suhrkamp Brecht 50 berhem nivîsîne. Helbest û pexşanên wî ku di sala 1998 ji weşanxaneya Suhrkamp hatibûn weşandin, bêhtir jı 70 Milliyon pirtûkî hatine firotin. Di bîranîna sedsaliya wî de di sala 1998an de, dramayên Brecht di cihê elmanîaxêv de û bêhtir ji 170 carî hatin lîstin. Berhemên Brecht hatine wergerandinî 42 zimanên cihe, di nav wan de jî Hindî, Marathî, Darî, erebî, û islandî heye.

## Bi kurdî
* Horas û Kuryas - Werger: Zagrosê Hajo, Weşanên Komela Jinên Kurdistanê li Swêdê, Stockholm 1992
* Gêçglovera Augsburgî - Werger: Luqman Guldivê
* Du Kur - Werger: Luqman Guldivê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Horas û Kuryas 
* Gêçglovera Augsburgî 
* Du Kur 

Kategorî:Alman
Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1898
Kategorî:Mirin 1956
Kategorî:Nivîskar
Paul Celan

**Paul Celan** helbestvanekî elman yê cihû bû.

Di  li bajarê Rumaniyayê Czernowitz hate dinê. Ew kureekê bi tenê bû. Ji bo bav û dayîka wî cihuyê elman bûn, wî xwendin û pîşkariya xwe bi zimanê elmanî û îbranî kiribû. Paul Celan, bi helbestên bo stranan dest bi nivîsîna helbestan kir, lê ew nivîs bixwe jî ketibûn bin bandora Surrealîzmê. Di sala 1959an de, berhema wiya ko pê re binav û deng bibe bi navê “Sprachgitter= Zimanê hesinî“ der xist.

Paul Celan, li hindê helbestên xwe wek wergêr jî dihate naskirin. Hîn di destpêka huneriyên xwe de, dema ko li Bukreşê bû û di salên navbera 1960 û 1970 de, gelek berhem ji Rûsî û Frensî wergera zimanê elmanî kirin.

Paul Celan bi xwekujê dawiya umrê xwe dide. Lê ew ne vebirîye ko wî xwe kîjan tarîxê de xwe kuşti ye. Hin rîwayatan de, tê nivîsîn ko di şeva 19- xwe kuştiye, û di hinên din de jî, tê nivîsîn, ko di  li Parîsê, di çemê Seine de xwe kuştiye.

## Girêdanên derve
* Paul Celan

(ji tirej.com)

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Helbestvanên cihû
Kategorî:Jidayikbûn 1920
Kategorî:Mirin 1970
Mozilla Firefox

**Mozilla Firefox** an jî bi kurtasî **Firefox** gerokekê (browser) înternetê ye. Li gorî gerokên din wekî Internet Explorer pir avantajên Firefoxê hene: Bi lêztir e û ewlekariya wê zêdetir e. Li hember reklam û vîrusan pir baş diparêze.

## Bi kurmancî
Heta 2014 wilo Firefox bi kurmancî hebû û ji endamên Koma PCKurdê Amed Çeko Jiyan û Erdal Ronahî ve dihate wergerandin. Lê vêce hemû rûpelên li ser kurmancî hatine jêbirin û yek hew karê kurmancî bineqînê. Bernameya rastnivîsê hê jî heye lê ew vêce kevn e û gelek gotin tê de nînin.

Di sala 2021a Firefoxa telefona ji kurmancî re hate çêkirin. Lê ji ya kompûterê re hê jî nîne.

## Girêdanên derve
* Malpera Mozilla Firefox

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Înternetê
Kategorî:Gerok
Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya 2002an
Nivîsbariya kurdî

**Nivîsbariya kurdî** programên kompûterê in ku bi kurdî hatin wergerandin.

Di înternetê de çend xizmetên jî hene ku nivîsen wan bi kurdî hatin wergerandin.

## Nivîsbarî
### Bername
#### Bi tevahî hat wergerandin
* AbiWord
* Lavasoft Ad-Aware 6 - bernameya hemberê adware, dialer û hwd.
* Skype - ji bo telefonkirin ser înternetê, gelawêj 2004
* Opera - gerok (browser), pûşper 2004
* PostNuke - ji bo sazkirina malperan, tîrmeha 2004
* PSPad - ji bo wergerandina programan, tîrmeha 2004
* MediaWiki - nivîsbariya Wîkîpediyayê, sibat 2004
* PHP-Nuke - ji bo sazkirina malperan, 2004
* Avant Browser - gerok (browser), rezber 2004
#### Beşin hat wergerandin
* GNOME

Linux (Mandriva û Ubuntu) û programên girêdayî Linux hîn tê wergerandin.

### Klavye
* **[http://www.kurditgroup.org/modules.php?name=Downloads&d_op=getit&lid=7 Daxistina Kurdî latinî]  (kurditgroup.org)**
* Windows Kurdish Support  (kurditgroup.org) (soranî)
* Tavultesoft Keymanager  (nefel.com) (sorani+kurmancî))
* Keypanel  (gerdi.net) (soranî)
Binihêre: Klavyeya kurdî

## Xizmetên înternetê
* dmoz (ODP)
* Google
## Binêre
* nivîsbarî
* nivîsbariya azad

## Girêdanên derve
* dmoz bi kurmancî 
* Google bi soranî
* Kurdish Çend rûpel ji bo bernamê çêkirina kurdî û wergêrandinên projeyan.

Kategorî:Lîste

Kategorî:Nivîsbarî
MediaWiki

rast|thumb|MediaWiki - Ji ber ku fikir dixwazin azad bibin.

**MediaWiki** nivîsbariya Wîkîpediyayê ye. MediaWiki sîstemeke Wiki ser bingehê PHP û MySQL e.

MediaWiki nivîsbariya azad bin Lîsansa Gelempera Giştî ya GNU (GPL) ye.

Bnr: Nivîsbariya kurdî

## Girêdanên derve
* Malpera MediaWiki

Kategorî:Nivîsbariya 2002an
Kategorî:Weqfa Wikimedia
Claudia Pahl

**Claudia Pahl**, ku bi navê Pahlî hatiye naskirin, nivîskar û hunermendekî alman e. Ji hêlekê ve wek aktereke şanoyê ko di warê satîrê (komîdiya rexeneyî) li Niedersachsen hatiye naskirin, ji hêla din ve nivîsên wê ên pexşan, efsane û helbestê belav dike.

## Jiyan

Pahlî, di sala 1971ê de ji dayîk bûye û niha li Hannover dijî. Pahlî xwendina xwe a zaniyariya civakê di sala 1998an, li zanîngeha Bochum û Hannover bi dawî aniye. Ji sala 2001ê ta niha jî serperştiya Govara rojane di Radiyo Flora de dike.

Ji salên 1989an de dest bi nivîsînê kiriye û gelek deqên şanoyên xwe nivîsîne. Pahlî di rêdaksiyona çend govaran de kar kiriye û hinek pirtûk weşandine.

Pahlî berhemên xwe di gelek govaran de belav kirin û bi taybetî ên di wan de kar kiriye û ên Radiyo Flora, herweha deqên xwe li pir deveran xwendine, û li pir cihan wek aktereke şano derketiye ser textê şanoyê.

Pahlî di beşê hunera axaftinê de pispora û waneyên hunera axaftinê (Rethorik) li Zanîngeh a Hannover û kursên taybet dide.

Pahlî di helbestên xwe de carnan ji motîvên siyasî derbasî deqên xwe dike û dixwazê bersivê bide. Lê vê dema dawî de, gihaye wê behweriyê, ko êdî bersivdan û qane,ikirin ne karê helbestê ye, belkî çandina pirsan pêdivîtir e ji bersivan, lê dîsan jî mirov tê tîne der, ko pirr caran xelkekî din û derdên wan dinivîsê.

## Berhem

* Govara di navbera qadan de / 1998
* VERschwore, govara toreya nû, êlûn 1999
* Antolojiya Benda IX- pirtûxan bo helbesta bi elmanînivîs

## Girêdanên derve
Claudia Pahl 

(ji tirej.net)

Kategorî:Helbestvan
Lîsteya wênesazên kurd

__NOTOC__

**Lîsteya wênesazên kurd**

## A
* Ardalan (Rebwar Xalîd)
* Asmîna Zer
* Aziz Shawqi

## B

* Bahram
* Berçema Mişrîtan

## C

* Cengo Elî
* Cemal Ebdo

## E

* Ehmedê Ronîar

## F

* Fehmî Balayî
* Fewzî Bîlge

## G

* Ramzi Ghotbaldîn

## H

* Hêvî Jar
* Hoşyar Saîd
* Hasan Hüseyin Deveci (Malmime)

## Î

* İlter Rezan
* İsmail Çoban

## J

* Jan Jîndar
* Jaza Farig
* Jamil Karani
* Jovan Horî

## K

* Kurday

## L

* Leman
* Luqman Ahmedî

## M

* Madhat Ali (Kakeyî)
* Musto

## N

* Nurî Aslan

* Nînowa Anka

## P

* Parvîn Xalîlî

## R

* Rebwar Said
* Rêdî Sait Toprak
* Rehîmo
* Rıza Topal
* Ronî Îlten

## S
  

* Serhad Bapîr
* Sardar Ali Aziz
* Sînan Karataş
* Simko Ahmad
* Sîyabend Kaya

## T

* Tahir Fatah

## X

* Xanime

## Z
* Zahîr Kayan

## Binêre herwiha
* Lîsteya kurdan
* Lîsteya fîlozofên kurd
* Lîsteya helbestvanên kurd
* Lîsteya muzîkarên kurd
* Lîsteya nivîskarên kurd
* Lîsteya pêşengên kurd
* Lîsteya zanyarên kurd
* Lîsteya zimannasên kurdî

kurd
*