open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Davîdê Tolhildan

**Davîdê Tolhildan** fîlmekî derhênerê kurd Mano Xelîle.

## Naveroka fîlm

Fîlmê "Davîdê Tolhildan" çîroka xortê Swîsrî Davîd Rouiller, kurê serokê dadgeha Federal a Swîsra a berê, Profesorê zanîngehê û endamê dadgeha kar ya cîhanê ye. Davîd dev ji jiyana xwe a komfort li Swîsra berdidê û ev buye derdora şeş salan, ku cihê xwe di nav refê Gerîla de dîtiye. Davîd, piştî ku hevalê wî ê kurd „Tolhildan“ li Mêrdînê jiyana xwe ji dest didê, navê xwe diguherînê, navê xwe dikê Tolhildan. Davîd ku ji ruh û can di nav hêza azadiya Kurdîstanê de cihê xwe girtiye, buye yekî kurd, ziman, dan û standina wî buye kurdî. Dayîka wî ji Lozana Swîsra berê xwe dide nav çiyayên Kurdistanê, ji bo ku kurê xwe bibîne. Ev xanima swîsrî ji nêz ve dibe şahidek li ser jiyana mirovên canfîda, mirovên bi hurmet û bi rumet, demekê di nav refên keç û xortên Kurd de dimîne. Dawî bi dilekî xweş vedigere welatê xwe. Çîrok ne tenê çîroka dayikek swîsrî ye, çîrok çîroka hemu dayikên kurdin, ku keç û kurê wan xwe dikin qurban ji bo azadiya kurd û Kurdistanê.

## Derhêner û piştgiriya fîlm

Film bi hevkariya derhêner Mano Xelîl û sê Kanalên televizîonên Swîsrî û almanî û her wiha bi piştgiriya wezareta rewşenbîrî a welatê Swîsre hatiye amadekirin. Fîlmê Tolhildan bi zimanên almanî, fransî û îtali ne jî hatine dûblaj kirin.

## Rexneya fîlm

Filmê Davîdê Tolhildan nerînek nu, bi çavekî din li şoreşa Kurdistanê temaşe dike, zimanekî nu di warê filmên dokumentar di dîroka kurdîstanê de ye.

## Qedexe
Fîlmê Tolhildan beşdarî gelek festîvalên fîlman bû û hîn xelat wergirtin, lê ji ber sedemên polîtîk û sextên dewleta tirk film li gelek festîvalan hate qedexekirin û nehate nîşandan.

Cara pêşîn ji ber mudaxela rêjîma Tirk film li Festivala filman li Emîrata Erebî (Mîrgehên erebî) cend seatan berî wesanê hat qedexe kirin.

Cara duemîn disa ji ber mudaxela qunsilsa tirki li singapor film ji festivala filman li Singapora hat qedexe kirin 2008.

## Beşdariya festîvalên fîlman

* Solothurn Film Festival 	Swîsre 2007
* Krakow Film festival Polonya 2007
* London Kurdish film festival 	Brîtanya 2007
* Split Film Festival Kroatya October 2007
* Berlin Kurdisch film Festival	Berlîn 2007
* Emirate Film Competition 	Emirata Erebî 2007
* Aljazeera Film Festival 	Qatar, Douha, April 2007
* Stutgart film days Almanya2007
* Oriental Film festival Geneva Swîsre 2008
* Singapore Film festival	Singapore 2008
* Hamburg Kurdisch Filmfestival Almanya 2008
* Panorama film festival Yewnanistan 2008

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên 2007an
Hispania

thumb|300px|Dagirkirina Hispaniayê ji layê Romê ve ji sala 220 b.z. heta sala 19 b.z.
**Hispania** (bixwîne *Hîspaniya*) navê antîk ê latînî yê Nîvgirava Îberî ye. Ew dema Împeratoriya Romê de navçeyeke împeratoriyê bû.

## Dîrok
Pê Roman şerê Pûnîk ê yekem de (264–241 b.z.) Sîcîlya, Korsîka û Sardînya ji Kartacayê hel girtin re, ji bo wan xakan şûnda li Romê bistînin, Kartacayê li Hispaniayê kolonî çêkirin. Paş Keyê Kartacayê Hannibal Împeratoriya Romê li Galya û Îtalyayê bin xist re Împeratoriya Romê ji bo Hannibal û Kartacayê li Hispaniayê derxin komkeştî û artêşên xwe êrîşa Kartacayê kirin û ewna li 206 b.z. de ji Hispaniayê derxistin. Di 197 b.z. ew wek *Hispania citerior* bû navçeyeke Împeratoriya Romê.

Di sedsala 5an de Hispania ji aliyê vîzîgotan ve hate dagirkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 5an de hilweşiyan
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Hilweşînên sedsala 5an
Kategorî:Împeratoriya Romê
Kategorî:218 b.z.
Albany, New York

**Albany** paytextê federedewleta DYAyê New York e. Herwekî navenda parêzgeha Albany County ye.

Bingeha bajêr di 1614'î de hatiye avêtin. Rûbera wê 56,6 km², nifûsa navendê 94.226 (2004) ya parêzgehê 825.875 e. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 60 m, postkoda wê 12201–12232, koordînatên cografîk ev in: 
Zanîngeha bajêr University at Albany û Albany College navdar in.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1614an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Paytextên DYAyê
UTC-6

**UTC-6** navçeyakê demjimêrî ye. Mountain Standard Time (MST), an jî Central Time Time (CT) tê nav kirin. Bi biharî hin deran ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-5 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;

* Kosta Rîka
* El Salvador
* Gûatemala
* Hondûras
* Nîkaragûa
* Kanada (bi pişkî)
* DYA
** Alabama*
** Arkansas*
** Florîda* (bi pişkî)
** Illinois*
** Indiana* (bi pişkî)
** Iowa*
** Kansas* (bi pişkî)
** Kentakî* (bi pişkî)
** Louisiana*
** Michigan*
** Minnesota*
** Mîsîsîpî*
** Missouri*
** Nebraska*
** Dakotaya Bakur*
** Oklahoma*
** Dakotaya Başûr* (bi pişkî)
** Tênêsî* (bi pişkî)
** Teksas* (bi pişkî)
** Wisconsin*
* Şîlî
* Ekûador
* Belîze

## Giredanên Der
* Bajarên di navçeyê UTC-6 da
* Demjimêra Havîn 

Kategorî:Navçeya demê
UTC+5

**UTC+5** navçeyakê demjimêrî ye. Ew Pakistan Standard Time, West Asia Standard Time.
an jî Yekaterinburg Time tê nav kirin. Bi biharî hin deran(welatên bi *) ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC+6 dibin. Li wan dernan tê bikaranin;
* Maldîv
* Pakistan
* Tacîkistan
* Uzbekistan
* Tirkmenistan*
* Rusya (bi pişkî)
* Qezexistan

## Giredanên Der
* Bajarên bi UTC+5
* Demjimêra Havîn di UTC+5 

Kategorî:Navçeya demê
Olympus Mons

thumb|250px|Olympus Mons
**Olympus Mons** () volkanekî niha ne aktîv li mentîqê Arsia Mons li Behramê ye. Ew bi 26,4 km bilindiyê çîyayê tewrî mezin di pergala rojê da ye.

## Girêdanên derve
* Wêneyên dinthumb|çep|Olympus Mons

Kategorî:Behram
Kategorî:Çiya
Kategorî:Volkan
Montpelier

Navî pir bajaran di DYE da **Montpelier** e.
* Montpelier (Iowa)
* Montpelier (Louisiana)
* Montpelier (Maryland)
* Montpelier (Ohio)
* Montpelier (Vermont)
* Montpelier (Virginia)

Hên jî navî bajarekê li Fransa jî nêzîkî vê ye, Montpellier.
Sedsal

**Sedsal**ek sed salên ji pê hev tê neye. Deh sedsal, ango hezar sal, jî hezarsalakê pêk tî ne. Di salnameya gregorî de, sedsala pêşin di sala Îsa hat dinê de dest pê dike, di sala 100em jî xelas dibe. Yanê Sala 101an êdî di sedsala duyem de ye. Ew salan ber Îsa hatibû dinê jî wiha ye. Lê, li wan sedsalên ber Îsa de her ku hejmer mezin dibe dem jî dûra îroj dibe. Di salname de sala "0" tune ye. Gorî wê salnamêye di 2000an de sedsala 20'an xelas bû, di 2001an de jî sedsala 21an dest pê kir.

Sedsal ji bo salnamên dinên wek hîcrî, rûmî jî tê bikaranîn.
Salnameya koçî

[thumb|Salnameya koçî Muzexaneya Linden li [Stuttgartê]]
**Salnameya koçî** an jî **teqwîma hîcrî**, salnameyeke demê ye. Ji bo bi gelemperî gorî hîve tê hejmertin salnameya heyvê jî tê navkirin. Ew bi koçkirina Muhemmed pêxember a ji Mekeyê bo Medîneyê dest pê dike. Muhemmed pêxember ji bo koç bike 27'ê seferê de ji Mekeyê de derket, di 20'ê rezberê de gehîşte Quba û 24'ê rezberê 622an de jî, hîcrî 12 Rebî el-ewel de, gehîşte Medîneyê.

## Du cureyên hejmertina demê li gorî salnameya koçî

1. Salnameya roja ku Muhemmed pêxember hatî Qubayê, 20'ê rezbera 622'an, wek destpêk tê dibîne û gorî tevgerê dinêyê dor roj re tê hejmertin û wek *salnameya hicrî ya şemsî* tê nav kirin.

2. Dema xelîfe Omer de ji bo di salnameyan de tevlîhevî ra kin sala Muhemmed pêxember hicret kirî, sala salnameya koçî ya yekem hat helgirtin. Roja sal dest pê dike jî 1'ê muherema wê salê, gorî salnameya gregorî (miladî) de 16'ê tîrmeha 622'an, hat pejirandin. Hejmeriya salên wê gorî tevgera heyvê dor dinê re tê hejmartin. Kengê hîv dor dinê re 12 caran çerx dibe sala hicrî jî temam dibe.

### Navên mehan li gorî salnameya koçî, bi zimanê erebî
Ev salname ji 12 mehan pêk tê:

* Muherem, ()
* Sefer, ()
* Rebî'ulewel, ()
* Rebî'usanî, ()
* Cumadalûla, ()
* Cumadasaniye, ()
* Receb, ()
* Şeban, ()
* Remezan, ()
* Şewel, ()
* Zîlqe'de, ()
* Zîlhice, ()

Gorî salnameya koçî sal 1'ê muheremê de dest pê dike. Lê ji bo salnameya koçî gorî salnameyê roj nêzî 10 rojan hindik dajo, navbera wê û salnameya gregorî sal bi sal ciyawazî dibe. Ji bo wê sedeme meha remezan gorî salnameya gregorî her sal gorî salê pêşanî nêzî 10 rojan peş de dest pê dike. Li wê salê her meha kengê hîvik tê dîtin dest pê dike. Mehak 29 rojan an jî 30 rojan pêk tê. Sal bi tunî ji 354 an jî 355 rojan pêk tê.

Îroj li welatên misilmanan bi piranî salnameya gregorî tê bikaranîn. Lê ji bo meh û rojên pîroz, wek Remezan, cejna Boraqê, gorî salnameya hicrî dest pê dikin dîsa jî tê peyçûn kirin. Meha remezan, hec di meha Zîlhice de, cejna Boraqê di 10'ê ye Zûl Hice de gorî salnameya hicrî tê diyarkirin.

10 rojên pêşinên di muherem de gorî Şîyan ji bo şehîdbûna sehebe Huseyîn, nevîke Muhemmed pêxember, pîroz tê dîtîn. Ew roja Aşûreye jî.

### Navên rojên hefteyê li gorî salnameya koçî, bi zimanê erebî

Rojên hefteyê bi hejmeran tê diyarkirin. Roja yekem duşem e û wiha ne:

* Yekşem: *yewm el-ehed* (, ango Roja Yekem)
* Duşem: *yewm el-îdnaynİ* (, Roja Duyem)
* Sêşem: *yewm es-selasa* (, Roja Sêyem)
* Çarşem: *yewm el-erbe'a* (, Roja Çarem)
* Pêncşem: *yewm el-xemîs* (, Roja Pêncem)
* În: *yewm el-cûm`a* (, Roja Înê)
* Şemî: *yewm es-sebt* (, Roja Heftem)

## Salnameyên gregorî û koçî

Ji bo navbera salnameyên koçî û gregorî de cudahî he ye wergerandina hev nahêsan e. Mirov ewna bi formuleke wiha wergerîne hev:

G \approx H \cdot \frac{32}{33} + 622

H \approx \frac{33}{32} \cdot (G - 622)

G *(sala gregorî)*, H *(sala hicrî)*

Sala gregorî 2006, sala 1427'an a salnameya koçî ye. Salvegara salnameya koçî 19'ê rêbandana 2007'an e. 1428 kengê roj dera ava dest pê dike.

## Girêdanên derve
* Wergara koçî û zayinî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Salname

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kûba (cudakirin)

# Kûba, Dewlet
# Kûba (bajar), bajarekê ku Li Erebistanê kengê Mihemed pexamber H3icret kirî nev re derbaz bû ye.
Remezan

* **Remezan**, gorî îslamê mehayê rojîye ye.
* Remezan (meh), Mehayê Salnameya Hîcrî de.
* Cejna Remezanê, di dawiya remezanê de tê pîrozkirin.

### Gund
* Remedan, gundekî ku Dêrsime li navçeya Qisleyê ye.
* Remezan, gundekî li navçeya Başanê ye.
Muherem

thumb|Têbînî ya Muheremê li Îranê.
**Muherem** (bi erebî: محرم, *muharram*) meha yekem a salnameya koçî ye. 1'ê muheremê salvegera koçî ye. Deh rojên pêşîn a muherem gorî şîayan ji bo îmamê Hesen bin Elî di Bûyera Kerbelayê de şehîd bûbû rojên şîne ne. Roja dehem a mehê jî Roja Aşûrayê ye.

## Girêdanên derve
* Wergera Hicrî û Mîladî 

Kategorî:Meh
Kategorî:Mehên salnameya koçî
Kategorî:Şiîtî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Sefer

**Sefer** (bi erebî: صفر, *Safar*) meha duyem a salnameya koçî ye.

## Girêdanên derve
* Wergera koçî û zayinî

Kategorî:Meh
Kategorî:Mehên salnameya koçî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Rebî'ulewel

**Rebî'ulewel** an jî **rebî'elewel** (bi erebî: ربيع الأول, *Rabi' al-Awwal*) meha sêyem a salnameya koçî ye. Ji bo salnameya koçî li salnameya zayinî 10 an jî 11 rojan hindik dajo, Rebî'elewel gorî salnameya zayinî her sal dîrokên cuda tê dîjîn.

## Girêdanên derve
* Wergera koçî û zayinî

Kategorî:Meh
Kategorî:Mehên salnameya koçî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Şe'ban

**Şe'ban** an Şaban (bi erebî: شعبان, *Şa'bân*) meha heştem a salnameya koçî ye.

Şe'ban bi receb û remezanê ve ji bo gorî Îslamê mehên pîroz in wek *Sê Mehan* tê navkirin.

## Girêdanên derve
* Wergera koçî û zayinîî

Kategorî:Meh
Kategorî:Mehên salnameya koçî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Şewel

**Şewal** (bi erebî: شوّال, *Şawwâl*) meha dehem a salnameya koçî ye. Sê rojên pêşîn ên şewalê cejna Remezanê ye.

Piştî meha Remezanê meha Şewalê tê. Rojiya şeşekan di vê mehê da tê girtin.

## Girêdanên derve
* Wergera koçî û zayinî

Kategorî:Meh
Kategorî:Mehên salnameya koçî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Zîlqe'de

**Zîlqe'de** yan jî **zûlqe'de** (bi erebî: ذو القعدة, *Dhu l-Qa'adah*) meha yanzdehem a salnameya koçî ye.

## Giredanên web
* Wergera Hicrî û Mîladî

Kategorî:Meh
Kategorî:Mehên salnameya koçî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Zîlhice

**Zîlhice** yan jî **zûlhice** (bi erebî: ذو الحجة, *Dhu l-Hijjah*) meha dozdehem a salnameya koçî ye.

Hec û cejna boraqê di Zûlhiceyê de ye. Di roja dehem a vê mehê de cejna boraqê dest pê dike û çar rojan dajo. Hec jî di rojên heştem û nehem û dehem tê kirin.

## Girêdanên derve
* Wergera Hicrî û Mîladî

Kategorî:Meh
Kategorî:Mehên salnameya koçî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Cejna Remezanê

**Cejna Remezanê** an **Eyda Remezanê** an **Eyda Rojiyê**, ( an **) yek ji cejnên misilmana ye. Ew pê Remezan dawî dibe re li sê rojên pêşinên mehê şewal de tê pîroz kirin. *Fitr* di erebî de tê manê *taştî kirin* û ji bo rojî xelas dibe şunda êdî taştî tê xwarin wiha tê nav kirin. Wek Cejna Qurbanê cejna remezanê jî bi nimêja Cejne dest pê dike. Paş nimêj kirin şunda Xutbe jî hat xwendin şunda pîroz kirina cejan dest pê dike. Mirov malbat û merîv û mezinên xwe ser lêdide. Ew bi gelemperî wek *cejna te/we pîroz be* tê pîroz kirin. Di vê cejnê de mirov tiştên şêrîn dike û belav dike, şekir dide zarok e.

Ji bo navbera Salnameya Hicrî û Salnameya Gregorian de 10 an jî 11 rojan ciyawazî heye Cejna Remezan gorî Salnameya Gregorian her salan berwarên cihê tê pîroz kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Cejnên dînî
Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Sirûda neteweyî ya Azerbaycanê

**Azerbeycan, Azerbeycan!** (bi azerî: *Azərbaycan, Azərbaycan!*) sirûda neteweyî ya Azerbaycanê ye. Ev strana ji Üzeyir Hacıbəyov e, wî ji Komara Demokratîk ya Azerbaycanê di salê 1918an de çêkir. Piştî Azerbeycan dîsa serxwebû, ev sirûda di salê 1991ê de bû sirûda neteweyî.

rast|200px

## Çavkanî

Kategorî:Azerbaycan
Kategorî:Sirûd
Kategorî:Sirûdên neteweyî
Berbilavî

**Berbelavî** bêjeyek matematîk û statîstîkê ye. Li gor vê yekê hejmara tiştekî li nav çarçoveyekî destnîşankirî tê birbiçav kirin. Di erdnîgariyê (geografiyê) de hêjmara nifûse mirovan, ango niştecihên ku li derekê serî km lê dijîn e. Ew piranî ji bo dewletan tê hejmêrtin. Li dinê dewleta berbilaviya xwe herî mezin bi 17.000 \frac{kes}{km^2} ve Monako ye.

## Çavkanî

## Mijarên têkildar
* Listeya Berbilaviya Nifûsa Dewletên Cîhanê

Kategorî:Demografî
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Matematîk
Kategorî:Statîstîk
Listeya berbelaviya gelheya dewletên cîhanê

**Listeya Berbilaviya Gelheya Dewletên Cîhanê** bi kes/km² tê hejmertin. Berbilaviya dewletên serbixwe yên cîhanê li gorî nifûsa xwe ya 2005an wiha ne:

## Bibîne
* Lîsteya dewletên serbixwe yên cîhanê

Kategorî:Gelhe
berbelaviya gelheya dewletên cîhanê
Connie Francis

**Connie Francis** (jdb.  li Newark, New Jersey, DYA) popvaneke amerîkan bû. Navê wê yê rast **Concetta Rosa Maria Franconero** bû.

## Girêdanên derve
* Rûpela fermî yê Connie Francis 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Jidayikbûn 1937
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirin 2025
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Popvanên amerîkî
Sirûda neteweyî ya Efxanistanê

**Sirûda neteweyî ya Efxanistanê** ji sala 2006an ve *[[Sououd-e-Melli]]* an jî *[[Milli Tarāna]]* ye. Gotinên sirûdê ji aliyê Ebdulbarî Cehanî ve hatin nivîsandin û muzîka wê jî bi destê Bebrek Wesa hat bestekirin.

## Dîrok
Piştî ku hikûmeta talîban xelas bûye, sirûdeke nuh hate çêkirin. Ev sirûda di gulana 2006an de fermî bû sirûda neteweyî ya Efxanistanê. Gotinên *Sououd-e-Melli* bi zimanê paştûnî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Efxanistan
Kategorî:Sirûd
Kategorî:Sirûdên neteweyî
Încîl

[340px|thumb|Încîla [Johannes Gutenbergê]]**Încîl**, **Mizgînî**, **Kitêba muqedes** an jî **Pirtûka pîroz**, navê berhevkiriya nivîsaran e yên ku ji aliyê bawermendên xiristiyan ve pîroz û peyva Xwedê tên hesibandin.

Încîl ji du beşên esasî pêk tê, yanî ji Peymana Kevin û ji Peyama Nû.

## Wergera Încîlê bi kurdî
Wergereke Pirtûka Pîroz ji aliyê weşanxaneya GBV-DILLENBURG li Eschenburg, Almanya hat pêk anîn. Wergêr Mehmet Sait Alpaslan (Seîdê Dêwreş) û Resul Yildirim (Resûlê Qereqoçanî) bûn. Pirtûk di tebaxa 2004'an de derket û ji 1340 rûpel pêk te.

## Mijarên têkildar
* Încîla Barnabas

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Pirtûkên pîroz
Zimanê peşto

thumb|Belawbûna zimanê peşto
**Peşto** an **Pexto**, zimanekî ku li Efxanistanê, Îranê û Pakistanê deng dikin. Peşto li Efxanistanê zimanê fermî ye. Zîmane Peşto bu Gelên arî (Îranî) Peştûn ye ke jî Gelen Rojhîlat (bi Farsi : Xorasan mezin) en.

## Galerî

Wêne:Pashto Qamus.jpg|Ferhengeke peşto


## Girêdanên derve

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên îranî
Kategorî:Zimanên Efxanistanê
Kategorî:Zimanên Pakistanê
Salnameya gregorî

thumb|Papa Gregorê sêzdehem (Gregor XIII)
**Salnameya gregorî** (wekî *salnameya gregoriyen* û *salnameya mîladî* û *salnameya zayinî* jî dihêt naskirin), bi navê Papa Gregor XIII hatiye navkirin û îro salnameya herî belav ya dinyayê ye. Ew li sedsala 16'an wekî berdêlek ji bo rastvekirina kêmasî û şaşîyên Salnameya julianî hat pejirandin. Ew ji 12 mehan pêk dihê û dirêjahiya wan mehan wiha ye:

Ew wekî rastvekirin û deqîqtirkirineka Salnameya Jûlîyanî hat danan û dirêjîya salê bi qasî 0.002% deqîqtir dipîva. Armanja wê guhartinê ew bû ko cidatî û jihevtirazana salnameyê û destpêkên werzan, nemaze destpêka biharê ko ji bo dîyarkirina roja gêjin anko cejna Qîyametê an Hêkesorê giring bû, nehêle.

Şêwra yekem a Nîkeyê, li sala 325, ji bo roja pîrozkirina cejna Hêkesorê wek yekşema pê hîva tijîya pêşîna pê biharê destpêkir (Newroz, Ekinoksa pêşin) şunda hat dîtîn re hat bîryar dan. Di 325an de biharê di 21'ê adarê de destpê kir. Wê demê salnameya julianî dihat bikaranîn û ew salên normal ji 12 mehan û 365 rojan pêk hatî bû. Lê bi rastî salak wek 365,25 rojan, 365 rojan 6 saet, hatî bû hejmartin. Ji bo wê sedemê li çar salan rojek serve salên normal dikirin û ew sala 366 rojan dajot. Bi wan salên 366 rojan dajot re sala bermayî dihat gotin. Lê bi rastî salek 365,242190517 rojan dajo. Ew 365 rojan, 5 saetan, 48 hûrdeman û 45,25 çirkan ve yek e.

Gorî salnameya julianî salek ji 365,25 rojan pêk dihat. Navbera salên salnameya julianî û rastî de nêzi 11 hûrdeman ferq he bû. Ji bo wê ferqê 11 hûrdeman 128 salan de rojek pir dihat hejmartin. Di sedsala 16'an ew ferqa 11 hûrdeman wiqas mezin bû ko, biharê 1582'an êdî 11'ê adarê de dest pê dikir.

Ji bo bihar di dema rast de di 21'ê adarê dest pê bike û cejna Hêkesorê di dema rast de were pîroz kirin di 1582an de berwara 4'ê kewçêrê hat wergera 5'ê kewçêrê ye kirin û roja hefte hat neguhertin. Pê wê saz kirine re di 1583an de biharê şunda di 21'ê adarê dest pê kir. Êdî gorî salnameya gregorî sal wek 365,2425 dihat hejmartin û li 400 salan de 303 sal normal 97 sal wek salên bermayî dihat hejmartin. Gorî sala julian li 4 salan salek sala bermayî bû. Gorî salnameya gregorî dîsa 4 salan de salek sala bermayî ye, lê salên bi 100 î par dibin û 400 î par nabin (wekok 2100, 2200) wek sala bermayî nehejmartin û 29'ê reşemiyê tune ye. Lê salên bi hem 100î hem jî 400î tê par kirin (wekok 2000, 2400) dîsa sala Bermayî tê hejmertin û di wan salan de 29'ê reşemiyê he ye. Yanê,

* 2000: sala bermayî, ango 29'ê reşemiyê heye
* 2100: sala bermayî, ango 29'ê reşemiyê tune
* 2200: sala bermayî, ango 29'ê reşemiyê tune
* 2300: sala bermayî, ango 29'ê reşemiyê tune
* 2400: sala bermayî, ango 29'ê reşemiyê heye

Lê gorî hejmertinên astronomî, yanê bi rastî, sala gregorî jî 0,000310 (= 27 çirkan) roj li rastî zêdetir e. Ji bo wê sedemê li 3230 rojan şunda ekînoks pêşin, ango destpêka biharê, dîsa dikê rojekê pêş de pê bike.

## Girêdanên derve
* Pirsên pirên li se salnameyan
* Berhevdana julianî û gregorî 1582 - 2100.

Kategorî:Avabûnên 1582an
Kategorî:Avabûnên 1582an li Ewropayê
Kategorî:Salname
Sala duşeşî

**Sala duşeşî**, salek e ku ji 366 rojan pêk tê, ango li gorî salên normal rojekê zêde didome. Di zimanên ji malbata hind û ewropî de ew sal wek sala du şeşan (bisextilis) tê binavkirin.

Sala duşeşî çar salan carekê dubare dibe. Di salnameyê de li meha reşemî rojek tê zêdekirin û ew meh 29 rojan didome.

Salên duşeşî di salên bi 4an tên parkirin de tên dîtîn. Mînak: salên 1600, 1996 û 2000 salên duşeşî bûn, lê salên 1700, 1800, 1900 ne salên duşeşî bûn. Sala ku bi 100î par dibe û bi 400î par nabe ew sala ne sala duşeşî ye. Dîsa salên 2100, 2200, 2300 ne salên duşeşî ne, lê sala 2400 sala duşeşî ye.

Li gorî salnameya Julianî salek ji 365 rojan pêk tê, lê di rastiya xwe de dinê li dor rojê 365,24219 (nêzî 1/4 rojekê) rojan dizivire. Ji ber vê yekê 4 salan carekê li salnameyê rojek tê servekirin, da ku dengeya salê çêbibe. Eger salên duşeşî nebûna, her çar salan carekê bihar wê rojeke pêş de destpê bikira. Mînak: piştî 120 salan salname wê 1 Adarê nîşan bikira, lê di rastiyê de wê 30yê Çileyê bûya.

Cara dawî sala 2012an sala duşeşî bû, piştî wê sala 2016 wê bibe sala duşeşî.

## Çavkanî

Kategorî:Salname
Ekînoks

thumb|300x300px|Di rojên ekînoksê de pertavên rojê di nîvê çembera ronahiyê de derbas dibe
**Ekînoks** ew dema salê ku roj û şev wekhev dibe ye. **equinox** di du wûşeyên latînî "wekhev" û di "şev" de tê ye.

Di rojên ekînoksan de roj 12 seatan, şev jî 12 seatan dajo. An jî di ekînoksan de pertavên roj li ser ekwatorê çik, ango bi 90° niqira têna dinê. Ekînoks destpêka bihar û payîzê ne. Li salê du ekînoks hêne û ewna nêzî 21ê adarê û 23ê îlonê tê dijîn.

Kategorî:Erdnîgarî
Salnameya heyvê

**Salnameya heyvê** ew salnameyên ku li gorî heyvê tên hejmartin.

Salên heyvê ji mehên heyvê yên ji bo tevgerê heyvê yê dor dinê re de pêk tên. Salek 12 an jî 13 mehan û 354 an 355 rojan diajo. Di navbera salên heyvê û salên rojê de 10-12 rojan ciyawazî heye.

Heyv dor dinê re dizivire û vê tevgerê xwe navbera 29,27 û 29,83 rojan de temam dike. Ji bo vê sedemê mehên salnamayên heyve ji 30 an jî 29 rojan de pê tên. Salnameya Hicrî û salnameya di împeratoriya Romê bêr salnameya julianî dihat bikaranîn salnameya heyvê bû.

Di salnameyê heyvê de mehek pê heyvik hat dîn şûnda dest pê dike.

Kategorî:Salname
Salnameya rojê

**Salnameya Rojê** gorî tevgera dinêyê dor roj re tê hejmartin. Ji bo salnameyên roj gorî salnameyên hîvê hîn rind bi salê rastî va hev digire, êdî li welatan bi piranî salnameyê roj tê bikaranîn. Di salnameyên hîvê de demsal û meh sal bi sal di demaka din de tê dijîn, lê salnameyên roj de ew tim di demakê de tê dijîn.

Erd tevgerê xweya dor roj re di 365,2422 rojan de xelas dike. Salên roj jî gorî vê tê hejmartin. Yanê ji bo ku demsalên salê tim werine hevşêwe demê, divê ku salên salnameyên roj 365,2422 rojan bajon. Ji bo ku Salnameya Julian şuna 365,2422 rojan 365,25 dajot di 128 salan de rojak şaşî dikir. Li sedsala 16'an de êdî wiqas mezin bû ku bihar şuna 21'ê adarê di 11'ê adarê de dest pê dikir. Ji bo vê çewtiyê serast bike papa Gregor XIII ew salnameya hinek hat guhertin kirin da û ew çerxa, salnameya bi navê xwe, salnameya gregorian kir. Salnameya îroj li welatên cîhanê nêzî bi tunî tê bikaranîn salnameya gregorian e.

Li berê Salnameya Julian re Misiran, Persan û Mayayan jî hin cûren Salnameya Rojê bikranî bûn.

## Bibîne
* Salnameya Hîvê

Kategorî:Salname
1582

## Bûyer
### Cîhan
* Dest hat bi bikaranîna Salnameya Gregorian kirin. Li ji bo demê salê bi demê salê roj re wekhev bikin 4ê îlonê 1582an wek 15ê îlonê 1582 hat hesandin. Ew salnameya li welatên Katolîk: Îtalya, Polonya, Portekîz û Spanya de hat di hevşêwa salê dest bi bikaranîne kirin. Welatên din jî ji pê re derbaza Wê Salnameyê bûn.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesen ku di vê salê de mirin)
622

## Bûyer
### Cîhan
* 16'ê tîrmehê - Hîcreta Muhemmed pexember ji Meke de Medîne ye. Ew destpêka Salnameya Hicrîyê ye.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesen ku di vê salê de mirin)
Tewbe

**Tewbe** Sûreyek ji Qurana Pîroz e. Ew ji 129 ayetan pêk tê ye û ayetên xweya 128 û 129an li Mekke yên din jî li Medîne hatîye wahîy kirin. Navê xwe ji ayetê 104an de girtiye. Ji bo li ayetên xweya pêşin de ji kefîr û mûnafiqan re gefan hêne, wek sûrên din li berê sûreyê Tevbe de bismila nekişandin. Li berê wê "eûzû" tenê tê kişandin. Kengê mirov di sûre El-Enfal de werê derbaza wê bibe, bê besmele derbazê dibe. Ger mirov na ji ayetên serî de dest bi bike, divê ku bi bismilla dest pê bike.

Kategorî:Cîhad
Kategorî:Sûre
Eleq

thumb|Eleq
**Elaq** an jî **Îqra** yek sûreyek ji Qurana Pîroz e û li gorî rêza kronolojîk sûreya yekem e. Sûre li Mekeyê hatiye wahîykirin û ji 19e ayetan pêk tê. Ji bo ew behsa gihanekê afirîna mirov dike wiha hatiye nav kirin. Yek caran ji bo ew ayetên xwe ya pêşîn ayetên herî pêşiya ji Mihemed pexamber re hatine û bi fermana *îqra!!*, ango "bixwûne!!", dest pê dike wek *îqra* tê navkirin.

## Çavkanî
www.watewatedar.wordpress.com
https://watedar.com/

## Wateya Sûreyê
96 Sûreya Eleq an Ferkera Bixwîne

## Ayetên Sûreyê
96) Eleq- Bixwîne- Erebî Kurdî ya Latînî

Kategorî:Sûre
Kategorî:Zimanê kurdî
Kategorî:609
Zuxruf

**Zuxruf** yek sûreyek ji Qurana Pîroz e. Ew li Mekkê hatiye wahykirin. Sûre bi temamî ji 89 ayetan pêk tê û navê xwe ji peyva zimanê "zuxruf" (ango xişir, zer) girtiye.

Kategorî:Sûre
Qureyş

thumb|Qureyş
**Qureyş** sûreyekê ji Quran a Pîroz e. Sûre di bajarê Mekkê da hatiye danin û ji 4 ayetan de pêk tê. Ji bo Sûre qala tîre "Qureyş" dike ew wiha hatiye nav kirin.

Kategorî:Sûre
Fecr

**Fecr** ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ew li Mekeyê dahatiye. Ji 30 ayetan pêk tê ye. Fecr di zimanê erebî de tê maneya şeveq, rojhilatin.

Kategorî:Eşîrên ereban
Kategorî:Sûre
Nebe

**Nebe** () sûreyek ji Quran a Pîroz e. Ew sûreya 78ema û li bajarê Mekkê, ji pê sûrê Mearîc re hatiye danin. Ew bi tevahî ji 40 ayetan de pêk tê ye. Peyva "Nebe" di erebî de tê manê "nûçe". Di sûre de tê behza rojê qiyametê, bûyerên xweristê, kêfiran û cezayên wan kirin. Ji bo vê ew hatiye wek nebe, yanê nûçe nav kiriye.

Kategorî:Sûre
Casiye

thumb|Casiye
**Casiye** () ji Qurana Pîroz yê misilmanan sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Bi temamî ji 37 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe peyva *Casîye* di ayeta 28 emîn der derbaz dibe de girtiye. Casîye tê wateyê, ew kesên roja qiyamet çok danî ne. Di sûre de qala karîna Xwedê, giringiya wahîy, giringiya bawer kirina wahîy, roja qiyamet, bawermendan û gawiran kirin.

Kategorî:Sûre
Ehqaf

**Ehqaf** sûreyek ji Quran a pirtûka pîroza misilmanan e. Sûre li bajarê Mekeyê daketiye û ji 35 ayetan pêk tê. "Ehqaf" girên dema qevma Ed de, ji bo bahoz ji xîzê de pêk dihatî bû. Ji bo di sûre de qala wan "ehqaf"an dike wiha hatiye navandin.

Kategorî:Sûre
Zagros (cudakirin)

# Çiyayên Zagros zîncîreçiyayek in.
# Zagros TV televizyoneke kurdî ye.
# Zagros Haco nivîskar û lêkolinvanekî kurd e.
# Zagros, stranekî koma rock muzîka kurdî Koma Rewşen
Parsîna Jor

**Parsîna Jor** () yek ji navçeyên Erzîromê ye. Qezayeke piçûk e, li navbera Xuristanê û Erzîromê dikeve û 57 km ji Erzîromê dûr e. Gelê qezayê ji xeynî karmendên dewletê Kurd in û bi zaraveyê Kurmancî qise dikin. 1 nehiye 38 gundên wê hene.

## Hin agahiyên bikêr ên Parsîna Jorê

* Rûber: Mixabin statîstîkên dewletê hevûdu nagirin, di hin qeydên fermî de tê diyarkirin ku rûbera axa Avnîkê 665 km² û di hinan de jî 470 km² ye.

* Gelhe: Gorî rêvebiriya navçeyê di sala 2000'î de li navêndê 5.583 û bi giştî jî 20.500 kes dijiyan. Şik di statîstîkên dewletê yên derbarê Bakurê Kurdistanê de hene, bawerî pê nabe. Gorî hin îdîayan tenê li gundên Avnîkê nêzîkî 40.000 kes dijîn.

## Wargehên balkêş ên Parsîna Jorê
* Pira Parsînê (tr. Çobandede Köprüsü)
* Kela Zivînê
* Kela Şosikê
* Kela Micîngerdê
* Kela Avnîgê
* Goristanên dîrokî yên serdema Ûrartû, Sasanî û Medan

## Gundên Parsîna Jorê

* Yaxan (*Yağan*)
* Avnîg (*Güzelhisar*)

## Çavkanî

## Girêdayî
* Malpera kurdên erziromê
Çar

thumb|Çarê dawî yê Ûrisêtê Nîkolayê duyem (1898)
thumb|Çarîçeya rûs Aleksandra Fyodorovna (1908)

**Çar** an jî **tsar**, nasnavê împerator û padşahên berê yên Rusya, Bulgaristan û Serbistanê ye. Koka vî navî nasnavê împeratorên Romê *[[caesar]]* (, qeyser) e.

Ji bo çarên jin û jinên çar jî nasnavê *çarîçe* (jina çar, jina padşah) tê bikaranîn.

## Bikaranîna nasnavê çar û çarîçe
* Li Bulgaristanê: 864–1014, 1186–1396 û 1908–1946;
* Li Serbistanê: 1346–1371, 1389 û di sedsala 16an de;
* Li Împeratoriya Rûsî: 1546-1917.

## Çavkanî

Kategorî:Împerator
Kategorî:Împeratoriya Rûsî
Kategorî:Pîşe
Kategorî:Serwerên dewletê
Çar (cudakirin)

Çend wateyên *çar* hene.
# Çar, împeratorên Ûrisêt, Serbistan û Bulgaristanê.
# Çar (hejmar), hejmar
Dûxan

thumb|Dûxan
**Dûxan** () sûreyek ji Quran a Pîroz yê misilmanan e û li bajarê Mekkê nazîl bûye. Bi temamî ji 59 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe peyva "dûxan" di ayeta 10 emîn der derbaz dibe de girtiye. Ew di zimanê kurdî de tê manê "dûman" e. Sûre qala girîng bûna bawer kirina pirtûkan, pexambera û cezayê axîretê de werê dana wan mirovên bawer na kirinî dike.

Kategorî:Sûre
Qeyser

**Qeyser**, navê ji Caeser de afirandine û bi gelemperî ji bo împeratorên almanan hatiye bikaranîne. Ji bo şahbanûyan jî qeyserbanû dihat bikaranîn. 

## Bi zimanên din
Hin wûşeyên nêzî di zimanên dinên di malbata zimanên german de wiha dihat bikaranîn:
* *Kejser* danîmarkî
* *Keizer* holendî
* *Keiser* estonî
* *Keisari* feroeyî
* *Keisari* fînî
* *Keisari* îslendî
* *Keser* lûksemburgî
* *Kejsare* swêdî
* *Kajzer* polanî

Ew di dema Împeratoriya Romê ya Pîroz de navbera 962'an û 1806'an de hat bikaranîn. Wan xwe wek dewama Împeratoriya Romê didît.

Împeratorên Împeratoriya Awistriya-Mecaristan jî xwe wek *Kaiser* dihatin navandin.

Împeratoriya Almanî de (1871—1918) jî hin împeratorên wek Wilhelm II xwe wek *Kaiser*, anku Qeyser, navandî bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Împerator
Kategorî:Împeratorên alman
Kategorî:Pîşe
Qiyamet (cudakirin)

Çend wateyên Qiyametê hêne.
# Qiyamet, gorî olên yekxwedayî roja dike dinê bihelişe ye.
# Qiyamet, yek ji sûreyên Quran e.
Qiyamet (sûre)

**Qiyamet ** an jî **sûreya Roja Piştdawiyê** ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 75'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê li sûreya Qariheyê şûnda nazil bûye. Ew ji 40 ayetan de pêk tê. Wê navê xwe peyva "Qiyamet"ê di ayetê yekê de derbaz dibe de girtiye. Qiyamet tê manê vejînayê dûv mirinê re.

Di wê sûre de tê qala roja qiyametê, vejînayê dûv mirinê re, jiyana pişt mirinê re kirin.

Kategorî:Sûre
Mudesir

**Mudesir** () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 74 emîn e û li bajarê Mekkê nazîl bû ye. Ew ji 56 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Mudesir"ê di ayetê yekemîn de derbaz dibe de girtiye. Mudesir tê manê ew kesê ser xwe girtî, rûpişt kişandî xwe. Ew banga Muhemmed pexember hatiye nazilkirin.

Ew sûre qala fermanên Xwedê dane mirov û rewşa ew kesên guh nadana wan fermanan dike.

Kategorî:Sûre
Murselat

**Murselat** () sûreyek ji Quran a Pîroz yê misilmanan e û li bajarê Mekkê nazîl bûye. Bi temamî ji 50 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva "murselat"a di ayetê yekê de derbaz dibe de girtiye. Ew tê wateyê "yên hat şandin". Ew qala qiyamet û roja hesab dike.

Kategorî:Sûre
Însan

**Însan** an jî **sûreya Mirov** () sûreyek ji Quran a Pîroz e. Ew sûreya 76 emîn e û li bajarê Mekkê an jî Medîne nazîl bû ye. Ew bi tevahî ji 31 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "însan"ê, ango mirov, di ayetê yekê de derbaz dibe de geritiye.

Kategorî:Sûre
Mearic

**Mearic** an jî **Meharic** () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 70 emîn e û li bajarê Mekkê nazîl bû ye. Ew ji 44 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Mearic"ê di ayetê sêyemîn de derbaz dibe de girtiye. Mearic tê manê sêlim, pêlikan.

Di wê sûre de qala balkişandinê ew kesên bawera agiahandinê Quranê nakin, mezinahiya Xwedê, rewşên roja qiyametê de ew kesên Xwedê şerîn dikin dike.

 

Kategorî:Sûre
Muzemil

**Muzemil** () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 73 emîn e û li bajarê Mekkê nazîl bû ye.Gorî hin gotgotan ayetên 10emîn, 11emîn, 20emîn li Medîne nazîl bûn. Ew ji 20 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Muzemil"ê di ayetê yekemîn de derbaz dibe de girtiye. Muzemil tê manê ew kesê ser xwe girtî, hatî nuxumandî ye.

Di wê sûre de qala gerek ku pexamber çawa rada û serî hiladariya Fîravûna hemberê Xwedê û dawiya wî dike.

 

Kategorî:Sûre
Cin (sûre)

**Cin** an jî **sûreya Cinan** () ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûre ya 72'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew ji 28 ayetan de pêk tê ye. Ji bo ew qala cinan dike wiha hatiye navandin.

Kategorî:Cin
Kategorî:Mîtolojiya îslamê
Kategorî:Sûre
Hucurat

**Hucurat** () di Qurana Pîroz de sûreyek ye. Ew sûreya 49'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew ji 18 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva *Hucuratê* di ayetên çarem de derbaz dibe de girtiye. *Hucurat* gelejmara şane ye.

Wê sûre de tê qala peymana Hûdeybiye, cîhad û mizginiyê ku dike Meke feth be kirin.

Kategorî:Sûre
Mirin (pirtûk)

***Mirin*** navê pirtûkeka nivîskar Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Aram" e.

*Mirin* ji deh kurteçîrokên nûjen ên kurdî pêk tê. Her deh kurteçîrok jî temaya wan li ser mirinê ye. Mirina ku van 30 salên dawî xwe wekî siyekî berdaye nav jiyana civaka Kurdan, di nav kurteçîrokên Evdile Koçer de xwe bi awayeke din dide der.

Serîyên jêkirî, gundên şewitî, kuştinên nediyar, cendekên ku li ber çeman dikevin, êş û hesreta xerîbiyê û mirinên ku li ber serê civaka me digerin di nava tevna çîrokên Evdile Koçer de bi rengekî nû diherikin.

Zimanê herîkbar, vegotineka sivik û nazik, hevokên sade û dîmenên sînematografîk xwendevanan zeft dike û vedikişîne nava dilê çîrokan.

## Girêdanên derve
* Vîdyo: Pirtûka "Mirin" di bernama gava seyemîn ya ROJ TV de
* Facebook: Rûpela pirtûka Mirinê

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên Evdile Koçer
Qaf

**Qaf** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 49 emîne û li bajarê Mekke û pê sûreya Mûrselat re nazîl bû ye. Ew ji 45 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe tîpa "Qaf"ê li serî ayeta yekemîn de girtiye.

Wê sûre de tê qala şerînê gawiranê pexamber û roja qiyamete kirin. Dîsa tê qala karînê Xwedê, û ji bo wê karîne hêsaniyê afirandinê pê mirin re kirin.

Kategorî:Sûre
Zariyat

**Zariyat** () sûreyeke ji Qurana Pîroz e. Ew sûreya 51ê û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew ji 60 ayetan pêk tê. Wê navê xwe wûşeya *Zariyatê* li ayeta yekê derbaz dibe de girtiye. Zariyat gelejmara bahoz e.

Wê sûreyê de tê qala rewşa ew kesên bawera Xwedê dikin, Îbrahîm û Mûsa pexambar, qevmên Ad û Semûd, qevmê Nûh pexamber kirin.

Kategorî:Sûre
Tûr

**Tûr** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 52 yemîne û li bajarê Mekke nazîl bû ye. Ew ji 49 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe wûşeya "Tûr"ê li ayeta duyemîn de derbaz dibe de girtiye. Tûr ew çiyayê Tewrat ji Mûsa pexamber re nazîl bû ye.

Wê sûre de tê qala rewşa ew kesên bawera Xwedê nakin û ew kesên bawera Xwede kirinî dike hana fîrdewsê kirin.

Kategorî:Mûsa
Kategorî:Sûre
Necm

**Necm** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 53 yemîne û li bajarê Mekke, bi tenê ayeta 32emîn li Medîne nazîl bû ye. Ew ji 62 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe wûşeya "Necm"ê li ayeta duyemîn de derbaz dibe de girtiye. Necm tê wateyê stêr.

Ew sûreya qala vahîy kirinê Quraneyê ferîşteyê Cebraîlê Muhemmed pexamber, firehîyayê bexşa Xwedê dike. Dîsa tê qala qewmên Ad û Semûd jî kirin.thumb|Necm|çep

Kategorî:Sûre
Muhemmed (sûre)

**Muhemmed** () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 47 emîn e û li bajarê Medîne nazîl bû ye. Ew ji 38 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Muhemmed"ê di ayetê duyemîn de derbaz dibe de girtiye.

Ew sûre de qala rewşa misilmanan, minafiqan û gawiran û hîcrete dike.
 

Kategorî:Cîhad
Kategorî:Sûre
Feth

**Feth** () sûreke di Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 48an e û li bajarê Medînê nazîl bû ye. Ew ji 29 ayetan pêk tê. Wê navê xwe ji peyva "Feth"ê ku di ayeta pêşî, duyan û şazdehan de derbas dibe girtiye.

Di wê sûrê de tê qala peymana Hûdeybiye, cîhad û mizginiyê ku dike Mekke feth be kirin.

Kategorî:Cîhad
Kategorî:Sûre
Montgomery

**Montgomery** paytextê federedewleta DYAyê Alabama ye.

Gorî hejmartinên sala 2004î hejmara niştecihen we 200.983 Einwohner e. Navê xwe ji General Richard Montgomery digire, ku ew di şerê serxwebunê de navdar bûye.

Rûbera parêzgeha wê 215,7/km² ye. Niştecihen wê 47,67% ji çermespiyan pêk tê. Pirraniya wan Afroamerîkaner in.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya bajêr 

Kategorî:Bajarên li Alabamayê
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Kategorî:Paytextên DYAyê
Juneau

**Juneau** [Cûnou] navê paytexta federedewleta DYAyê Alaska ye. Herwekî navenda parezgehê ya bi heman navê ye. 
[thumb|250px|Bajar û çiyayê wê, [Çiyayê Juneau|çep]]

## Hin agahiyên derbarê Juneauyê de

* Gelhe: 30.711 (2000)
* Rûbera parêzgehê: 8430,4 km²
* Malpera bajêr: http://www.juneau.org

Kategorî:Bajarên li Alaskayê
Kategorî:Federedewleta Alaska
Kategorî:Paytextên DYAyê
Phoenix, Arîzona

**Phoenix** paytext û bajarê herî qerebalix yê federaldewletê Arîzona ya Dewletên Yekbûyî ye. Li gorî serjimariya 2020an bi nifûsekî zêdetir ji 1.6 milyon pencêm bajarê herî mezin yê Dewletên Yekbûyî ye û paytextê herî qerebalix ji dewletên federal e. Herêmê Metropolî yê Phoenixê, bi qasî 5.19 milyon niştecihan, dehem herêma metropolî yê mezin yê Dewletên Yekbûyî ye û yê herî qelebalix ji Dewletên Çiyayî û Başûrrojavayî. Phoenix navenda îdarî yê navçeya Maricopayê li ser Geliyê Salt River û Arizona Sun Corridorê ye bi rûerdekî 1,341 km2 ev dike bajarê herî mezin yê Arîzona û yanzdehem bajarê herî mezin li gorî rûerdê li Dewletên Yekbûyî.

## Bajarên hevçeng

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Paytextên DYAyê
Qemer

**Qemer** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 54 emîne û li bajarê Mekeyê, ji pê sûreya Tariq re nazîl bûye. Ew ji 55 ayetan de pêk tê ye. Peyva "Qemer" bi erebî heyv e. Ji bo di ayeta xweya yekemîn de tê qala behîta qelaştinê hîvê kirin, ew wiha hatiye navandin.
Di sûre de tê gotin ku ew kesên fermanên Xwedê bi cih bînine hena Bihuşt e. Dîs a tê qala Roja Qiyamete, ew kesên ji bo li dija pexembera hatinî ceza kirinî û dawiya hin gelan kirin.

Kategorî:Sûre
Rehman

**Rehman** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 55 emîne û li bajarê Mekke hatiye danîn e. Ew ji 78 ayetan de pêk tê ye. Navê sûre peyva "Rehman"ê di ayeta yekemîn de derbaz dibe de giritye û yek ji wan 99 navên Xwedê, ango Esma ûl Hûsna, ye.

Di sûreyê da karîna Xwedê, dojeh, bihuşt, bexşên Xwedê danînî mirov cîh digirin. Li paş qala van bexşan kirin re, Xwedê ew aferîdeyêna berpirsiyar re dibêje ku gelo hûn dikanin van bexşan şerîn bikin. Ew ayeta tê va manê, gelek caran tê carîkirin.

Kategorî:Sûre
Hedîd

**Hedîd** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 57 emîne û neh ayetên xweya pêşin li bajarê Mekke yên din jî li bajarê Medîne hatiye vahîy kirin e. Ew ji 29 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Hedîd"ê di ayeta 25emîn de derbaz dibe de girtiye. Hedîd têye maneya hesin.

Di sûre de tê qala karînanê, zanîstiya û rengdêrên Xwedê kirin. Pêdivêtiyê bawer kirine, rewşa misilmana û manfiqana li axrete kirin. Dîsa tê behza rûbanitiyê li xiristiyanî jî kirin.

Kategorî:Sûre
1868

## Bûyer
### Cîhan
* Piştî Fransa di salê 1863an Porto Novo, paytextê Bênîn, ji xwe ra bir, ew 1868 Cotonou, bajarek li başurê Bênîn jî birin.
* Lesoto bi navê *Basutoland* ket bin destê Brîtanyayê.
* 4'ê gulanê: Bajarê Phoenix hate damezrandin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 28'ê adarê Maksîm Gorkî jidayîk bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Waqihe

**Waqihe** an jî **Waqie** () ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 56em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê dahatiye. Ew ji 96 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva *Waqiheyê* di ayeta yekê de derbaz dibe de girtiye. Waqihe tê manê qiyamet e.

Di sûre de bûyerên roja qiyamet, ew kesên dike hena bihuşte û bexşên dik wena dane wan kesên çû ne bihuşte û rewşa ew kesnêna bihuştî cîh digirin.

Kategorî:Sûre
Phoenix

Pir wateyên **Phoenix** (bi yewnanî: *Φοίνιξ*) hene.

## Bajar
Phoenix navî sê bajaran di DYE da ye.
* Phoenix, Arîzona
* Phoenix (New York)
* Phoenix (Oregon)

## Mêdya
* Fîlmekî amerîkî, Phoenix (fîlm)
Mumtehine

**Mumtehine** () ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 60'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê nazil bûye. Ew ji 13 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva *Mumtehineyê* di ayeta nehemîn de derbaz dibe de girtiye. *Mumtehine* tê maneya "ew kesê ku azmûn dike " ye.

Di sûre de tê dibêjin ku bila misilman bi kesên bi Xwedê dijminî dikin re dost nabin, di axretê de kes bi kesî kêr nake. Wekî de tê gotin ku mirov gerek ku kesên misilman re ceng nakin re rind bibore.

Kategorî:Sûre
Sef

**Sef** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 61 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 14 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Sef"ê di ayeta çaremîn de derbaz dibe de girtiye. Sef tê manê "rêz" e.

Di sûre karînê Xwedê, nedan sozan ji bo wan tiştên mirov nikane re, dema Mûsa û Îsa pexamber, gunehên wan kesên li rêyê Xwedê ceng kirîye were bexşandin, cîh digirin.
 

Kategorî:Sûre
Cume

**Cume** an jî **Cumhe** ji Qurana Pîroz sûreyek ye. Ev sûre ya 62'yem e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê nazil bûye. Ew ji 11 ayetan pêk tê. Wê navê xwe peyva "Cume"yê di ayeta çarem de derbaz dibe de girtiye. Wê ev nav ji bo behsa rewşa munafiqan dike girtiye.

Kategorî:În
Kategorî:Sûre
Munafiqûn

**Munafiqûn** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 63 yemîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 11 ayetan de pêk tê ye. Ew ji bo qala rewşên Munafiqan dike wiha hatiye navandin.

Kategorî:Sûre
Texabun

**Texabun** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 64 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 18 ayetan de pêk tê ye. Wê navê peyva "Texabûn"ê di ayeta nehem de derbaz dibe de girtiye. Texabun tê manê kar û xesar e.
Di sûre de karînê Xwedê, rewşa ew gelên berêyên Xwedê şerîn kirinî, ew kesên tiştên rind kirinî û bawera xwede kirinîye hena bihuşt û ew kesên Xwedê şerîn bikin jî ye jî hena dojehe, cîh digirin.

Kategorî:Sûre
Telaq

**Telaq** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 65 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 12 ayetan de pêk tê ye. Ji bo sûre qala hevûdu berdanê dike wiha hatiye navandin e.
Wê navê xwe peyva "Texabûn"ê di ayeta nehem de derbaz dibe de girtiye. Texabun tê manê kar û xesar e.
Di sûre de tê hevûdu berdanê, derbarî, karînê Xwedê, rewşa ew gelên berêyên Xwedê û pexamber şerîn kirinî, kirin.

Kategorî:Sûre
Heşr

**Heşr** () ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 59'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê ji pê Cenga Ûhûd re nazil bûye. Ew ji 24 ayetan de pêk tê. Wê navê xwe peyva *Heşrê* di ayeta duyem de derbaz dibe de girtiye. *Heşr* tê maneya "mişext" e.

Di sûreyê de mezinahiyê Xwedê, gerek bûna malên dewleten ji bo rewşa gel rind kirinê de xerckirin, biratiyê misilmanan cîh digirin.

Kategorî:Sûre
Tehrîm

**Tehrîm** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 66 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 12 ayetan de pêk tê ye. Ji bo sûre qala Mihemed pexemberê hin tiştan xwe re qedexe dike wiha hatiye navendin. Tegrîm tê manê "heram kirin" e.

Kategorî:Cîhad
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Meryem
Kategorî:Sûre
Qelem

**Qelem** () sûreyek ji Qurana Pîroz e. Ew sûreya 68em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew ji 52 ayetan pêk tê. Wê navê xwe ji peyva "Qelem"ê di ayeta yekem de derbaz dibe de girtiye.

## Çavkanî

## Wateya Sûreyê
68 Sûreya Qelem an Ferkera Pênûs

Kategorî:Sûre
Mulk

thumb|Mulk
**Mulk** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 67 emîne û li bajarê Mekke nazîl bûye. Ew ji 30 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Mulk"ê di ayeta yekê de derbaz dibe de girtiye. Ew hin caran wek Tebarakê jî tê navandin.

Kategorî:Sûre
Mucedele

**Mucedele** an jî **sûreya Tekoşînê** ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ev sûre ya 58'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê bi dû sûreya Munafiqûn re nazil bûye. Ev ji 22 ayetan pêk tê. Wê navê xwe peyva "tûcadîlû"yê di ayeta yekemîn de derbaz dibe, girtiye û tê maneya "têkoşînkirin"ê.

Di sûreyê de qala jiyana malbatê û çewtiya bastana bi navê "zihar" kirinê tê kirin.

Kategorî:Sûre
Haqe

**Haqe** () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 69 emîne û li bajarê Mekke nazîl bûye. Ew ji 52 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Haqe" de girtiye. Ew tê maneya, maf, dad e.
thumb|çep|الحاقة

Kategorî:Eşîrên ereban
Kategorî:Sûre
Fîl (sûre)

thumb|Fil
**Fîl** an jî **sûreya Fîlî** () ji Quranê sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ew li bajarê Mekeyê dahatiye û ji 5 ayetan pêk tê. Ji bo di sûre de qala bûyera Fîl têye kirin ew wek sûreya fîl tê bi nav kirin. Di bûyera fîl de Ebrehe bi artêşake fîl jî tevê tê ku êrîşa Kabeyê bike. Di Sûre de ew bûyera tê vegotin.

Kategorî:Ajal di îslamê de
Kategorî:Sûre
Nûh (cudakirin)

Çend wateyên Nûhê hêne.
* Nûh, navê pexemberekî di Quranê de derbaz dibe ye. 
* Nûh, yek ji sûreyên Quranê ye.
* Keştiya Nûh
Nûh (sûre)

**Nûh** () sûreyeke ji Qurana pîroz de ye. Ew sûreya 71 emîne û li bajarê Mekkê hatiye danin û ji 28 ayetan pêk tê. Ji bo di sûre de tê qala Nûh pexamber û bûyerên hatinî serê kirin ew wek Nûh hatiye navandin.

Kategorî:Nûh
Kategorî:Sûre
Fîl (cudakirin)

Çend wateyên Fîlê hêne.
* **[[Fîl]]**, Yek ji heywanên herî mezinên dinê ye.
* **[[Fîl (sûre)|Fîl]]**, yek ji sûreyên Quranê ye.
* **[[Fîl (sedrenc)|Fîl]]**, kevirekî sedrencê ye.

;Gund
* **[[Fîl, Hezex|Fîl]]**, gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Yûsif (cudakirin)

Çend wateyên Îbrahîmê hêne.
# Yûsif, navê pexemberekî di Tewratê, di Încîlê û di Quranê de derbaz dibe ye.
# Yûsuf , yek ji sûreyên Quranê ye.
Meryem (cudakirin)

Çend wateyên Meryemê hêne.
# Meryem, diya Îsa Mesîh e. 
# Meryem, yek ji sûreyên Quranê ye.
# Meryem, navê gundekî Çildara Erdêxanê.
Loqman (cudakirin)

**Luqman** an **Loqman** navekê kuran e. Ev nav di dîrokê de bi navê Bijîşkê mezin Luqmanê Hekîm dihê naskirin. Di Quranê de jî, Sûreyeka bi navê Luqman heye.

# Loqman, di Quranê da, navê pêxemberekî ye.
# Loqman , yek ji sûreyên Quranê ye.
Muhemmed (cudakirin)

Çend wateyên "Muhemmed"ê hêne.
* **[[Muhemmed]]**, pexemberê misilmanan e.  
* **[[Muhemmed  (sûre)|Muhemmed]]**, yek ji sûreyên Quranê ye.
Yûsuf (sûre)

**Yûsuf ** sûreyeke ji Qurana pîroz de ye. Ew li bajarê Mekke hatiye danin û ji 111 ayetan de pêk tê. Ji bo sûre qala jîyanê Yûsif pexember û zehmetiyên wî dîtînî dike wiha hatiye navandin.

## Çavkanî

Kategorî:Sûre
Kategorî:Yûsif
Loqman (sûre)

**Loqman ** () sûreyeke ji Qurana pîroz de ye. Ew li bajarê Mekke hatiye danin û ji 34 ayetan de pêk tê. Ji bo di sûre de li ayetên 13em û 14em tê qala Loqman pexember kirin e ew wiha hatiye navandin. Wekî din, di sûre de tê qala roja qiyamet û heşrê kirin.

Kategorî:Sûre
Caesar

Çend wateyên Caesarê hêne.
# Iulius Caesar: dîktator Romê
# *Caesar*: navê hin împaratorên Romê bû. (Augustus yekem bû)
Galya

**Galya** (latinî: Gallia) navçeyake erdnîgariyê di împaratoriya Roma de bû.

Galyayê berê şûna îroj Fransa, Belçîka û bakura Îtalya, rojavaya Swîsre û xakên Elmanya û Holandayên li rojavaya çemê Rhein dikeve bû.

Li Galya dema Roma de di sedsala 6'an b.z. şunda Kelt dijî dibûn. Ew dera di sedsala 2'an b.z. bi destên Romayan hati bû dagir kirin. Dema Julius Caesar jî bi tûnî hati bû ligala Roma kirin.

Dema Koça Qoman, sedsala 4'an de, ew dernan hat bi destên gelên German wek Vandalan, Alamanan, Vîzigotan, Burgundan, Frankan dagir kirin. Ew ji pê re jî hat li Roma kirin.

Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Împeratoriya Romê
Sedsala 1ê b.z.

**Sedsala 1ê b.z.**, **1emîn sedsala b.z.** ango **sedsala 1ê berî zayînê** di 1ê kanûna paşîn a 100 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn a 1 b.z. jî xelas dibe.

## Gelemperî
* Komara Romayê çerxa Împeratoriya Romayê bû.
* Pexamberê Îsa navbera salên 33 b.z. û 4 b.z. hate dinê.
* Çiyayê Nemrûd ji aliya Keyên Komagênê Antîoxos I Theos û Mîtradates I Kallinikos hat çêkirin.

## Bûyer/Perisîn

### 90ên b.z.

### 80ên b.z.

### 70ên b.z.

### 60ên b.z.
* 53 b.z.- Împeratoriya Eşkanî Împeratoriya Romayê di serdariyê Crassus de bin xistin.

### 50ên b.z.
* 49 b.z.- 10ê kanûna paşîn: Iulius Caesar ji bo Senato û Pompeius re şer bike çemê Rubicon derbaz kir.
* 44 b.z.- Iulius Caesar hat kuştin.

### 40ên b.z.
* 31 b.z. - Cenga Hundura Împeratoriya Romayê: Octavius di Cenga Actium de artêşên di sedariya Marcus Antonius û Kleopatra VII de li Yewnanistan bin xistin.

### 30ên b.z.

### 20ên b.z.

### 10ên b.z.

 
### 0

## Mirov

### Zayîn
* 100 b.z.- Iulius Caesar hate dinê.

### Mirîn
* 44 b.z.- Iulius Caesar hat kuştin.

## Nûvedan û Keşf

Kategorî:Hezarsala 1ê b.z.
Kategorî:Sedsal
1 b.z.

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Kategorî:Sal
UTC+11

**UTC+11** yek Beşên Demjimêrê ye. Ew li welatên jêr tê bikaranîn. Ew li hin derên Awûstralya bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn jî tê bikaranîn. Ew li wan deran tê bikaranîn;
* Kaledoniya Nû
* Rusya(bi pişkî)
* Vanûatû
## Giredanen Der
* Bajarên UTC+11
* Demjimêra Havîn ji bo UTC+11:00 

Kategorî:Navçeya demê