open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Îndûs

[thumb|Çemê Sindê, nêzîkî [Skardu li Gilgit-Baltistan (Pakistan).]]
thumb|Şaxên sereke yên rûbarê Îndûsê
**Îndûs, Sînd, Sind** an jî **çemê Sindê** çemekî Asyayê û yek ji çemên herî dirêj ên dinyayê ye. Dirêjbûna wî 3.200 km ye. Çem li Tîbeta Çînê dest pê dike, di nav Hindistan û Pakistanê ve diherike û li nêzîkî bajarê Keraçiyê digihêje Deryaya Erebî.

Firehbûna tejaneya çemê Sindê digihêje zêdeyî  û herika wî ya salane qederê  tê texmînkirin, du caran zêdeyî ya Çemê Nîlê û sê caran ji Çemên Dîcle û Firatê bi hev re zêdetir e û ji bo herika wî ya nîvekî ya salane mîna yek ji rûberên herî mezin ê cîhanê tê hesibandin.

Navê *Îndûs* ji peyva sanskrîtî ya  (çem) tê. Navên Hindistan û Sindh her du jî ji heman peyvê tên. Navê wî  û  bû. Ji navên latînî  (Îndûs-stan) derket. Navên yewnanî û latînî ji peyva farisiya kevn a  hatine wergirtin. Ji navê farisiya kevn navê *[[Hindistan]]* hatiye wergirtin.

## Çavkanî

Îndûs
Kategorî:Çemên Çînê
Kategorî:Çemên Hindistanê
Kategorî:Çemên Pakistanê
Keşmîr

[thumb|Geliyê [Pahalgam li Keşmîrê]]
thumb|Herêma Keşmîrê (2019)
**Keşmîr** herêma herî bakurî ya erdnîgarî ya bintara Hindistanê ye.

Heta nîvê sedsala 19an de têgeha "Keşmîr" tenê deşta Keşmîrê ya di navbera Hîmalaya Mezin û rêzeçiyayê Pir Panjal de destnîşan dikir.

Îro îfadeya devereke mezintir e ku tê de herêmên Jammu û Keşmîr û Ladakh yên ku ji aliyê Hindistanê ve têne rêvebirin, herêmên Azad Keşmîr û Gilgit-Baltistan yên ji hêla Pakistanê ve û herêmên Aksai Chin û geliyê Şeksgamê ji aliyê Çînê ve jî têne rêvebirin.

## Rêvebirina Keşmîrê
### Çîn
* Aksai Chin
* Geliyê Şeksgamê (geliyê Navqerekurûmê)

### Hindistan
* Jammu
* Keşmîr
* Ladakh

### Pakistan
* Azad Keşmîr
* Gilgit-Baltistan

## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên Asyayê
Kategorî:Hindistan
Kategorî:Pakistan
Groningen (parêzgeh)

**Groningen**, yek ji 12e parêzgehên îdarî yên Holendayê ye. Herêma Groningen li aliyê rojava bi Friesland, li başûr bi Drenthe, li aliyê rojhilat bi eyaleta Saksonya Jêrîn a Almanyayê û li aliyê bakur bi Deryaya Wadden re sinor e.

## Bajar û şaredarî

## Gelhe
Li gorî daneyên salan hêjmara gelheya herêmê ev e:

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Parêzgehên Holendayê
Appingedam

**Appingedam**, bajarekî bi ser herêma Groningena Holendayê ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Holendayê
Birkenfeld (cudakirin)

**Birkenfeld** tê çend maneyan:

* Birkenfeld (Enz), şaredariyeke Baden-Württemberg, Almanyayê
* Birkenfeld, Nahe, bajarekî Rheinland-Pfalz, Almanyayê
* Birkenfeld (navçe)
* Birkenfeld, Bavyera, şaredariyeke Bavyera, Almanyayê
Mainz-Bingen

**Mainz-Bingen**, yek ji navçeyên *(Landkreis)* herêma Rheinland-Pfalzê ya Almanyayê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Mainz

Kategorî:Navçeyên Rheinland-Pfalzê
Germersheim (navçe)

**Germersheim**, yek ji navçeyên *(Landkreis)* herêma Rheinland-Pfalzê ya Almanyayê ye.

## Bajarok û şaredarî

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Navçeyên Rheinland-Pfalzê
Merzig-Wadern

**Merzig-Wadern**, yek ji navçeyên *(Landkreis)* herêma Saarlandê ya Almanyayê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Navçeyên Saarlandê
Limburg, Holenda

**Limburg**, yek ji 12e parêzgehên îdarî ya Holendayê ye. Parêzgeh dikeve başûrê rojhilata Holandayê û li ser sînorê Holenda û Almanyayê ye. Navenda îdarî ya parêzgehê bajarê Maastricht e.

## Bajar û şaredarî

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara gelheya parêzgehê 1.118.223 kes e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Parêzgehên Holendayê
Echt, Limburg

**Echt, Limburg**, bajarekî bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Holendayê
Thorn, Limburg

**Thorn, Limburg**, bajarekî bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Holendayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1292an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1797an de hilweşiyan
Ammerland

**Ammerland**, yek ji navçeyên *(Landkreis)* herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Navçeyên Saksonya Jêrîn
Anhalt-Bitterfeld

**Anhalt-Bitterfeld**, yek ji navçeyên *(Landkreis)* herêma Saksonya-Anhaltê ya Almanyayê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 2007an li Almanyayê
Kategorî:Navçeyên Saksonya-Anhaltê
Wartburgkreis

**Wartburgkreis**, navçeyeke *(Kreis)* herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Navçeyên Turîngiyayê
Beek

**Beek** (bi limburgî: *Baek*), şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ve ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Holendayê
Zimanê limburgî

**Limburgî**, **zimanê limburgî** (bi limburgî: *Lèmburgs* [ˈlεmbøʁxs]), zimanekî germaniya rojava ye li herêma Limburgê li Holenda û Belçîkayê û li hin herêmên cîran ên Almanyayê.

## Çavkanî

limburgî
Kategorî:Zimanên Almanyayê
Kategorî:Zimanên Belçîkayê
Kategorî:Zimanên Holendayê
Baumholder (Verbandsgemeinde)

**Baumholder** şaredariyeke kolektîv *([[Verbandsgemeinde]])* a navçeya *(Landkreis)* Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.

## Cografya

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Birkenfeld (navçe)
Kategorî:Verbandsgemeinden li Rheinland-Pfalzê
Arzfeld

**Arzfeld** şaredariyeke navçeya *(Landkreis)* Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.

## Cografya

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Bitburg-Prüm
Kategorî:Şaredariyên Rheinland-Pfalzê
Bergen op Zoom

**Bergen op Zoom**, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakurê Holendayê ve ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Holendayê

Kategorî:Şaredariyên Brabanta Bakur
Brabanta Bakur

**Brabanta Bakur** (bi filemenî: *Noord-Brabant*) yek ji 12 parêzgehên îdarî ya Holendayê ye. Parêzgehê li başûrê Holendayê ye û dikeve sînorê Belçîkayê. Paytexta herêmê bajarê 's-Hertogenbosch e.

## Bajar û şaredarî

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara gelheya parêzgeha Brabanta Bakur 2.562.566 kes e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Parêzgehên Holendayê
Grave, Brabanta Bakur

**Grave, Brabanta Bakur**, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakurê Holendayê ve ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Holendayê
Baarle-Nassau

**Baarle-Nassau**, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Bajarên Holendayê
Kategorî:Enklav û ekslav
Kategorî:Şaredariyên Brabanta Bakur
Rêzkirina peqilkê

thumb|Rêzkirina peqilkê
**Rêzkirina peqilkê** algorîtmayeke rêzkirinê ya sade ye ku di informatîkê de tê bikaranîn.
Jê re rêzika "peqilk"ê dibêjin ji ber ku hejmarên mezintir ber bi jorê rêzikê ve diçin, mîna peqilkên di binê avê de.

## Çavkanî

Kategorî:Algorîtma
Holenda Bakur

**Holenda Bakur**, (, bi firîzî: *Noard-Holland*) yek ji 12ê parêzgehên Holendayê ye ku li perava Deryaya Bakur a Holendayê ye û li nîvgiravekê li herêma bakurrojavayê Holendayê ye. Paytexta parêzgehê bajarê Haarlem e. Bajarê herî mezin a parêzgehê Amsterdam e. Amsterdam paytexta Keyaniya  Holendayê ye û bajarê herî mezin a welat e.

## Bajar û şaredarî

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara gelheya Holenda Bakur 2.877.909 kes e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1840an li Holendayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1840an de hatine avakirin

Kategorî:Parêzgehên Holendayê
Alkmaar

**Alkmaar**, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Holendayê
Hoofddorp

**Hoofddorp**, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1853an li Holendayê
Kategorî:Bajarên Holendayê
Asten, Awistirya

**Asten**, şaredariyeke Linz-Landa Awistriyayê ye.

## Gelhe

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Awistirya
Cochem (Verbandsgemeinde)

**Cochem** şaredariyeke kolektîv *([[Verbandsgemeinde]])* a navçeya *(Landkreis)* Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.

## Cografya

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Cochem-Zell
Kategorî:Verbandsgemeinden li Rheinland-Pfalzê
Briedern

**Briedern** şaredariyeke navçeya *(Landkreis)* Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.

## Cografya

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Cochem-Zell
Kategorî:Şaredariyên Rheinland-Pfalzê
Overijssel

**Overijssel**, (bi firîzî: *Oaveriessel*) yek ji parêzgehên îdarî ya Holendayê ye û li aliyê rojhilata Holandayê cîwar bûye. Parêzgeha Overijsselê, ji aliyê rojhilat ve bi Almanya (Saksonya Jêrîn û Nordrhein-Westfalen) ve, ji aliyê başûr ve bi herêma Achterhoek a Gelderland, ji aliyê rojava ve bi herêma Veluwe ya Gelderland û Flevoland, ji aliyê bakur ve bi Friesland û bi çolên parêzgeha Drentheê ve hatiye dorpêçkirin.

## Bajar û şaredarî

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hejmar a gelheya parêzgeha Overijsselê 1.162.215 kes e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Parêzgehên Holendayê
Borne, Overijssel

**Borne, Overijssel**, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Holendayê
Holenda Başûr

**Holenda Başûr**, () yek ji parêzgehên îdarî ya Holendayê ye û yek ji parêzgehên Holendayê ye ku li ser perava Deryaya Bakur e. Paytexta parêzgehê bajarê Den Haagê û bajarê herî mezinê parêzgehê bajarê Rotterdam e. Ji aliyê başûr ve ji aliyê parêzgeha Zeelandê, li başûr parêzgeha Brabanta Bakur, li rojhilat parêzgeha Gelderland, û parêzgeha Utrechtê, li aliyê bakur ve jî ji aliyê parêzgeha Holenda Bakur ve hatiye dorpêçkirin.

## Bajar û şaredarî

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hejmara gelheya Holenda Başûr 3.707.964 kes e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1840an li Holendayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1840an de hatine avakirin

Kategorî:Parêzgehên Holendayê
Den Haag

**Den Haag** , bi kurdî wek **Lahey** jî tê nasîn, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1248an li Ewropayê
Kategorî:Bajarên Holendayê
Leiden

**Leiden**, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Holendayê
Utrecht (parêzgeh)

**Utrecht**, yek ji parêzgehên îdarî ya Holendayê ye û di derbarê rûbarê de parêzgeha herî biçûk a Holendayê ye. Paytexta parêzgehê, bajarê bi heman navê bajarê Utrecht e.
## Bajar û şaredarî
**Bajar û şaredariyên ku niştecihên wan ji 20 hezarî zêdetir in.**

**Şaredarî**

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara gelheya parêzgeha Utrechtê 1.353.596 kes e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Parêzgehên Holendayê
Hagestein

**Hagestein**, bajarekî bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Holendayê
Kategorî:Vijfheerenlanden (şaredarî)
Nieuwegein

**Nieuwegein**, bajarekî bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1971ê li Holendayê
Kategorî:Bajarên Holendayê
Lambsborn

**Lambsborn** şaredariyeke navçeya *(Landkreis)* Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.

## Cografya

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Kaiserslautern (navçe)
Kategorî:Şaredariyên Rheinland-Pfalzê
Zeeland

**Zeeland** yan jî **Zelenda** () yek ji parêzgehên îdarî ya Holendayê ye. Parêzgeh, li başûrê rojavayê Holendayê ye û ji girav û nîvgiravên li ser perava Deryaya Bakur pêk tê. Pîvana rûerda parêzgehê bi qasî 2934&nbsp;km² ye û 1140&nbsp;km² jî ji avê pêk tê. Bilindahiya piraniya axa parêzgeha Zelendayê di bin asta deryayê de ye. Ji ber vê yekê her dem derya di bin kontrola domdar de ye. Parêzgeh di sala 1953an de lehiyek mezin çêbû, piraniya erdê di bin vê de mabû.

## Bajar û şaredarî
**Bajarên parêzgehê**

**Şaredariyên parêzgehê**

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara rûniştvanên parêzgeha Zelandê 383.689 kes e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Parêzgehên Holendayê
Veere

**Veere**, bajarekî bi ser parêzgeha Zelanda Holendayê ve ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1355an li Ewropayê
Kategorî:Bajarên Holendayê
Kusel-Altenglan

**Kusel-Altenglan** şaredariyeke kolektîv *([[Verbandsgemeinde]])* a navçeya *(Landkreis)* Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.

## Cografya

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Kusel (navçe)
Kategorî:Verbandsgemeinden li Rheinland-Pfalzê
Arkadiy Gaydar

**Arkadiy Petroviç Gaydar** (, bi rastî Golikow; jdb. 9ê kanûna paşîn /  li Lgow, Parêzgeha Kursk, Împeratoriya Rûsî;  li nêzîkî Lepljawo, Herêma Kîevê, Komara Sosyalîst a Sovyeta Ûkrayna, ket) nivîskarê ciwanên Sovyetê bû.

## Jiyan
Arkadiy Gaydar li Arsamas mezin bû. Dêûbavên wî beşdarî bûyerên şoreşgerî yên 1905an bûn.

Ji sala 1918 an, Gaydar di şerê navxweyî yê Rûsyayê de di destpêkê de fermandarê herî ciwan ê pargîdaniyek Artêşa Sor bû û, di 16 saliya xwe de, fermandarê herî ciwan ê alayê bû. Di sala 1924an de ji ber nexweşiyê leşkeriyê terk dike.

Wekî nûçegihanê Komsomolskaya Pravda, Gaydar piştî êrişa Almanya ya Yekîtiya Soviyetê hate şandin eniyê. Piştî ku yekîneya wî ji hêla almanan ve hate dorpêç kirin, ew beşdarî yekîneyek partîzanî bû û bû çekdar. Ew di pevçûnek bi leşkerên Alman de li nêzîkê Lepljawo (îro Lyaplawa, Kaniw Rajon, Cherkassy Oblast, Ukraine) ket.

Berhema wî ya herî navdar Тимур и его команда (1940) komek ciwanan vedibêje ku bi tiştên rojane alîkariya jin û malbatên leşkerên eniya pêşîn ên ku li gundekî Rûsyayê mane, dike. Pirtûka li ser lehengê Tîmûr (navê kurê wî, yê ku di sala 1926an de ji dayik bû) bû modelek ji bo "Tevgera Tîmûr", ku tê de ev dilxwaziya alîkariyê divê di jiyana rojane de were bicîh kirin - li gorî ferhengoka wêjeya cîhanî, "Çalakiyek welatparêzî ya mezin ... 'Kevneşopiyên Gaidar' ji bo pêşkeftina wêjeya zarok û ciwanan a sosyalîst bû trend-mîhengê." Pirtûk li dewletên paşîn ên sosyalîst ên Ewropaya Navîn û Rojhilat belav bû.

Neviyê wî Yegor Gaidar di sala 1992an de Serokwezîrê Rûsyayê bû. Asteroîd (1835) Gajdariya navê wî Arkadi Gaidar e.

## Berhemên wî

* 1926: *Der rote Reiter* (РВС)
* 1930: Школа мужества
* 1931: четвертый блиндаж
* 1932: (Дальние страны)
* 1935: Военная тайна
* 1938: Судьба барабанщика
* 1939: *Tschuk und Gek* (Чук и Гек), siehe: Chuk Island
* 1940: Тимур и его команда

**Sammelbände mit Erzählungen**

* *Der Mann mit dem Stern* (dt. 1968)
* *Die Zeit des Trommlers* (dt. 1968)
* *Die Spur der Kühnen* (dt. 1969)

Pirtûka wî ya bi navê  bi xebata Wezîrê Eşo ser navê , bi kurdî hatiye wergerandin

## Girêdanên derve

* 
* Arkadi Petrowitsch Gaidar: ''Russische Kindheit – 1917'' (1935)
* Tatyana Klevantseva: ''Prominent Russians: Arkady Gaidar.'' In: *russiapedia.rt.com* 
* Jens Mühling: ''Psychopath und Literat.'' In: *Tagesspiegel* vom 29. August 2010

Kategorî:Mirin 1941
Komûnên departementa Loire-Atlantiqueê

border|rast|215x215px
Li jêr, li gorî rêza alfabetîk de 207 komûnên departmenten a Loire-Atlantique Fransayê hatiye nivîsandin.

## Çavkanî


Loire-Atlantiqueê
Abbaretz

**Abbaretz**, komûnekî li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique
Ancenis-Saint-Géréon

**Ancenis-Saint-Géréon**, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 2019an li Fransayê
Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique
Bouvron, Loire-Atlantique

**Bouvron, Loire-Atlantique**, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique
Îcbare

**Îcbare**, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerehesenê
Teillé, Loire-Atlantique

**Teillé, Loire-Atlantique**, komuneke li departementa Loire-Atlantique a Fransayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique
Dêra katolîk

**Dêra Katolîk a Romayê** dêra Xiristiyan e ku ji hêla episkopa Romayê (papa) ve tê rêvebirin. Piştî Parçebûna Mezin a Dêra Katolîk û Dêra Ortodoks di sala 1054-an de, Dêra Katolîk di Serdema Navîn de dêra rojavayê Ewropayê bû. Di sedsala 21 -an de, Dêra Katolîk ji dêrên Xiristiyanan mezintirîn û şaxa herî qelebalix a  ye.

Di Serdema Navîn de, Dêra Katolîk bû dêra herî bihêz a Xirîstiyanan, û papa jî episkopa herî bi hêz ê cîhana Xiristiyanan. Piştî Ronesansê,  bû sedema perçebûnê Xirîstiyantiya Rojavayî : Protestantîzm li perçeyên rojava û bakurê Ewropayê bû ola dewletê, lê dewletên din Dêra Katolîk parastin. Di serdema kolonîtî de, Dêra Katolîk a Romayê ji ber girêdana împeratoriyên Spanî, Fransî û Portekîzî ji Dêra Katolîk û papa re bû ola beşek mezin a cîhanê. Dêra Katolîk li gelek dewletan ola fermî dimîne.

Kategorî:Çanda rojavayî
Kategorî:Xirîstiyanî
Turdus torquatus

thumb|''Turdus torquatus alpestris''

***Turdus torquatus*** (; ; ) cureyek çûkê ji famîle  ye, beşek ji koma Passeriformes e. Biharê hêkên xwe li Ewropa û Rojhilata Navîn dide. Di zivistanê de çûk bêtir ber bi başûr ve koç dikin; hin nifûs koçî Afrîkaya Bakur dikin.

Cure wê hem nebat û hem jî ajalan bixwin. Ew gelek celeb fêkiyan dixwe. Ew ** dixwe; *Turdus torquatus* bi taybetî mêşik û kêzikên axê dixwe. Ew ê hin ''vertebratae'' piçûk jî bixwin.

Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Richard Owen

**Sir Richard Owen** KCB FRMS FRS ( – ) biyolog, anatomîst û paleontologê Brîtanî bû. Ew yekem kes bû ku peyva dînezor () bikar anî. Ew berpirsê damezrandina ** bû.

Kategorî:Endamên Royal Society
Îldenizî

**Xanedana Îldeniziyan** yan **Eldigûzîdiyan** dewleteke dîrokî ye ku li Azerbaycana Îranê hikûm kiriye. Di navbera salên 1136-1225an de parçeyên Bakûre rojavaye Îranê, rojhilatê Qefqasyayê ketine destê wan. Paytexta wan Naxçivan, Hemedan û Tebrîz bûye. Xanedan ji Eldigûz hatiye damezrandin ku bi eslê xwe ji gelê Kîpçêk bû.

## Hikûmdar
* Eldigûz (1135-1174)
* Muhammed Jahan Pahlawan (1175-1186)
* Qîzil Arslân (1186-1191)
* Qutluq Inândj (1191)
* Nusrat Al-Din Abu Bakr (1191-1210)
* Muzaffar Al-Din Uzbek (1210-1225)

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Sedsala 12an li Ermenistanê
Kategorî:Sedsala 13an li Ermenistanê
Kategorî:Sedsala 12an li Îranê
Kategorî:Sedsala 13an li Îranê
Abzac

**Abzac** (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Komunên departementa Girondayê

border|rast|215x215px
Li jêr 535 komunên departementa Gironda ya Oksîtanya ya Fransayê hatine nivîsandin Gironda, departmenteke li rojavayê Fransayê ye.

## Çavkanî

Girondayê
Ascas

**Ascas** (fermî ), komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Vegadan

**Bégadan**, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Bòmas

**Bòmas** an jî **Bomas** (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.

## Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Bordo

**Bordo** (bi oksîtanî: *Bordèu*, navê wê yê fermî yê herî naskirî ), komuneke departmena Gironde ye li herêma Nû Akîtanya (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.

## Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Fransayê

Kategorî:Gironda
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Fransayê
Kategorî:Komunên Girondayê
Kategorî:Prefektorî (Fransa)
Camps-sur-l'Isle

**Camps-sur-l'Isle**, komuneke fransîaxiv e li Gironda ya herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Dieulivol

**Dieulivol** (bi oksîtanî: **), komuneke departementa Gironde a Fransayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Aqqoyûnî

**Dewleta aqqoyûniyan** federasyoneke eşîrên barak bû ku piştî serdestiya împeratoriya mongolan li Amedê ava bibû. Wan di destpêkê de li beşên Bakurê Kurdistanê desthildar kirine û paşê jî li herêma Azerbaycan û beşên mezin ên din ên Kurdistan, Iraq û Îran (1389-1507) desthiladarîya kiribûn.

## Hikûmdar
# İdris beg Bayandur (? - ?)
# Pehlevan Beg(? - 1340)
# Alaaddin Turalı Beg (? - 1362)
# Fahreddin Kutlu beg (? - 1389)
# Qara Yulûk Osman Beg (1394 - 1434)
# Celaleddin Ali Beg (1434-1444)
# Hamza beg (1435 - 1444)
# Cihangir Mirza (1444 - 1453)
# Ûzûn Hesen (1453 - 1478)
# Halil (1478) (yekbûn di sala 1468
# Yaqûb (1478 - 1490)
# Baysungur (1490 - 1493)
# Rûstem (1493 - 1497)
# Gôde Ahmed (1497)
# Murad (1497) Fars, Kirman û Iraqe
# Elvend Mirza (1498 - 1502) Azerbaycan û Amed
# Murad (1502 - 1508)
# Murad, Elvend Mirza (1497 - 1502)

## Mijarên têkildar
* Dîroka Îranê

## Çavkanî


Kategorî:Avabûnên 1378an li Asyayê
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1378an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1508an de hilweşiyan
Kategorî:Sedsala 15an li Ermenistanê
Kategorî:1370î li Rojhilata Navîn
Dewleta Germiyan

**Dewleta Germiyan** dewleteke Tirkî-Kurdî bû ku di navbera salên 1300-1429an de li rojavayê Anatolyayê hikûm kiriye. Paytexta xwe bajarê Kütahya bû. Piştî hilweşîna Selçûqiyên Romê, yek ji mîrekiyên herî navdar ên sînorî bû.

## Mijarên têkildar
* Selçûqiyên Romê

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên di 1300an de avabûne
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1300an de hatine avakirin
Kategorî:Dîroka Anatolyayê
Kategorî:Hilweşînên 1429an
Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê
Hostens

**Hostens**, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
## Gelhe
Statîstîkên gelheya komunê li gorî daneyên salan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Hure, Gironde

**Hure, Gironda**, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
## Gelhe
*Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Qereqoyûnî

**Qereqoyûnî** (, ), xanedanekî bû ku li herêma Azerbaycanê hatiye damezrandin. Xanedan li Îranê, Iraqê û hinek li beşên Kurdistanê di navbera salên 1375 - 1469 desthildarî kiriye.

## Hikûmdar

# Beyrem ( 1366–1380)
# Qere Mihemed (1380–1389)
# Qere Yûsûf (1389–1420)
# Qerê Îskender (1420–1435, 1438)
# Cahan (1435–1467)
# Hesen Elî û Ebû Yûsûf (1468–1469)

## Mijarên têkildar

* Dîroka îslamê
* Dîroka Îranê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1375an li Asyayê
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1375an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1468an de hilweşiyan
Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê

Kategorî:Sedsala 14an li Asyayê
Kategorî:Sedsala 15an li Asyayê
Kategorî:Sedsala 15an li Ermenistanê
Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê
Kategorî:1370î li Rojhilata Navîn
Mînerolojî

[thumb|200px|upright=1.5|Mînerolojî ji bo lêkolîna mîneralan prensîbên [kîmya, erdnasî, fizîk û zanista madeyê dixebitîne]]

**Mînerolojî**, şaxeke zanistê ye ku li ser madenan lêkolînê dike. Peyva *mineralogy* ji peyva *mineralis* tê. Di latînî de, tê wateya "laş ku ji qalikê erdê hatî derxistin".

Mîneral pêkhatên ku kevirên li ser rûyê erdê pêk tînin e. Ji ber ku kevirên ku qalikê erdê çêdikin ji mîneralan pêk tên, şaxê sereke yê zanistê erdnasî ye, ku li ser keviran lêkolînan dike. Mînerolojî jî ji erdnasiyê pêş ket û bû şaxeke nû yê zanistê.

Ji bo ku meriv mînerolojiyê baş fam bike, pêdivî ye ku meriv petrografî, geofîzîk û jeokîmya û hem jî bîrkarî, fîzîk û kîmya bizanibe. Mînerolojî bi gelemperî wekî krîstalografî û "mînerolojiya taybetî" dibe du parçe.

Di krîstalografiyê de; mezinbûn, şeklên derve û avahiyên hundirîn ên mîneralan têne vekolandin.

Di mînerolojiya taybetî de; taybetmendiyên fizîkî û kîmyewî yên mîneralan têne xwendin.

## Çavkanî

Kategorî:Binebeşên erdnasiyê
*
Margaux-Cantenac

**Margaux-Cantenac**, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
## Gelhe

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Gopikkirin

thumb|401x401px|Pirbûn yek ji taybetmendiyên bingehîn ên zîndeweran e.
**Gopikkirin** (bi înglîzî: *budding*) corek ji pirbûna nezayendî ye.

Hinek zîndewerên tekxaneyî û firexaneyî bi gopikkirinê hejmara xwe zêde dikin. Wekî mînak; hin corên bakterî û karokên havênê zîndewerên têkxaneyî ne û bi gopikkirinê pir dibin. Ajal û riwek firexaneyî ne. Ajalên wekî hîdra, îsfenc, bûka deryayê (bi înglîzî: *jellyfish*), hin corên kurmên pan û mercan jî bi gopikkirinê pir dibin.

Di destpêka pirbûna bi gopikkirinê de, ji bavan (bi înglîzî: *parent*) gopikek hûrik ber bi derve dirêj dibe. Bomaweya (genetîk) gopikê, kopyaya ya bavan e. Bi girbûna gopikê, weçe (bi înglîzî: *offspring*) peyda dibe. Weçe dibe ko bi bavan re zeliqî bimîne an jî demek şûn ve jê biqete û wekî zîndewerk serbixwe bijî.
çep|thumb|270x270px|Hîdra ajalek avî ye, bi gopikkirinê nifşên nû peyda dike.
Hîdra zîndewerk ji cîhana ajalan e û bi gopikkirinê pir dibe. Ji laşê hîdraya bavan, weçe wekî gopikek biçûk ber bi derve dirêj dibe. Weçe bi laşê bavan de zeliqî dimîne ta ko bi têra xwe gir dibe. Piştê perisînê, weçe ji bavan diqete û wekî hîdrayek serbixwe dijî.
thumb|300x300px|Karoka havênê zîndewerk tekxaneyî ye. Ji bo meyandina hevîr û alkolê tê bikaranîn.
Herwisa ji cihana karokan, karoka havênê jî bi rêka gopikkirinê pir dibe. Karoka havênê zîndewerk tekxaneyî ye. Pêşî ji parzûna xaneya havênê gopikek dirêjê derve dibe, di heman demê de kromozomên havênê duhende dibin û navik dabeş dibe. Navikek di nav sîtoplazmaya xaneya karoka havênê de dimîne, a din digihîje nav gopikê. Bi vî awayî gopik kopyaya kromozomên havenê werdigire. Bi eslê xwe gopikkirina karoka havênê corek dabeşbûna mîtozî ya xaneyê ye, di mîtoza asayî de piştê dabeşbûna navikê, sîtoplazma di navbera herdu xaneyan de bi awayekî yeksan tê parvekirin. Lê di gopikkirina karoka havênê de pirraniya sîtoplazmayê di xaneya bavan de dimîne loma gopik wekî zîndewek biçûk peyda dibe.

Ne tenê hîdra û karoka havênê, lê hinek bakterî, pêşenge (protîst), ajalên wekî îsfenç, bûka deryayê û mercan jî bi gopikkirinê pir dibin. Pirbûna nezayendî li gor pirbûna zayendî, bi awayekî hêsantir, leztir û bi xerckirina enerjiyek kêmtir rû dide. Heke hawirdor guncaw be û li hawirdorê guherînên neyînî çênebe, wê gavê bi pirbûna nezayendî, di demek kurt de ji yek bavanek, bi hêjmarek zêde weçe çêdibin. Lê heke hokarên wekî germahî, sermahî, ronahî hwd ên hawirdorê di demek kurt de biguhere, ev rewş li ser jiyana zîndewerên bi pirbûna nezayendî zêde dibin de bandorek neyînî dike. Ji ber ko zindewerên bi pirbûna nezayendî zêde dibin ji aliyê bomaweyî de kopyayê hev in, guherînek neyînî ya jîngehê dibe ko hemû endamên corê biqelîne. Wekî mînak; heke hokarek nexweşiya nû di hawîrdora van zîndeweran de belav bibe, ne yek û du lê hemû endamên corê bi carek ve bi vê nexweşiyê dikevin. Bazdan (mutasyon) yek ji hokarên sereke yên hawirdorê ye ko dibe sedema guherîna bomaweyî li zîndeweran.

## Çavkanî

Kategorî:Pirbûna nezayendî
Porte-de-Benauge

**Porte-de-Benauge**, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
## Gelhe

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2019an de hatine avakirin
Kategorî:Komunên Girondayê
Karbondîoksîd

thumb|Karbondîoksîd
**Karbondîoksîd** (formula kîmyewî ****) gazeke asîdî ya bê reng e ku çiriya wê 53% ji ya hewaya ziwa bilindtir e.

## Çavkanî

Kategorî:Oksîd
Le Puy, Gironde

**Le Puy, Gironde**, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
## Gelhe
*Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Êzîdiyên Basî

**Êzidiyên Basî** ku ji mala Mîrza Beg in, di dîrokê de roleke gelek giring leyîstinê, lê kêm êzidî wan dinasin, wek hemû bavêkê mala Mîrza Beg navê gundê wan li wan kirin û gotin êzdiyên basî, li di rastiyê de ji mala Elî Temin ku Tem kurê Mîrza Bege û birêyê Zoro ye.

Mîrza Beg di navbera salên 1640 û 1720î de serdariya welatê Xaltiyan kiriye. Ji pey wî jî Temê kurê wî bi heman peywirê rabûye.

Dema siwarê Barîn, bavê Elî, Temê Mîrza Beg, di sala 1800î de koça dawî dike, Pey bavê xwe serdema Elî Tem dest pê dike, li ser daxwaza mîrê Botan û bi daxwaza mala Mîrza Beg Alî Tem dice Cizîra Botan û wek berpirsiyarê Welatê Xaltan tê naskirin, kurê wî Qaso, Hamid û Mûsa serleşker bûn, dema diwan digeriya ji çêl mîrekê Botan yek jê Elî Tem bû.

Qaso gundê Firêziyê ava dike ku gundê Firêziyê bi Cizîrê ve girêdayî ye û şûnde tê Basa ava dike Basa, girêdayê qeza Dihê (Erûhê) ji çiyayên Keverê heta ava Mîrgeha Botanê, ji ber ku bavê Qaso Elî Mîr bû li herêma Botan ji êzidiyan basa re digotin Mala Mîra an ji Mala Mîro.

## Bavêkê Mala Mîra
### Siloyê Simo
Silo (jdb. 28 sibat 1935, li Basa Êzidî Bota - m. 22 sibat 2015, li Almanyayê)
### Simoyê Silo
Simoyê Silo (jdb. 1 tîrmeh 1884, li Basa Êzdî Bota - m. 30 kanûna pêşîn 1945, li welatê Xalta, gundê Qorixê)
### Siloyê Qaso ===
Siloyê Qaso (jdb. 1855?, li Basa Êzdî Bota - m. 14 gulan 1916 li Silopiya di fermana basa de.
### Qasoyê Elî
Qasoyê Elî (jdb. 1840? li Cizîra Botan - m. 1900? li welatê Xalta)
### Eliyê Tem
Eliyê Tem an jî Eliyê Temo (jdb. 1790? li Xaltan niqîba - m. 1860? li Cizîrê)
### Temê Mîrza
Temê kurê Mîrza Beg (jdb. 1710? li welatê Xaltan niqîba - m. 1800? li ziyareta şêxevinda)
### Mîrza Beg
Mîrza Beg, serdarê welatê Xaltan (jdb. 1640? li Serhedê - m. 1720? li Xaltan niqîba)

## Çavkanî

Kategorî:Êzîdî
Mîrektiya Menteşe

thumb|250x250px|Xanedana Menteşe bi şîn li sala 1300an

**Dewleta Menteşe**, mîrektiyeke bi eslê xwe tirk bû. Mîrektî, di sala 1290an de hatiye damizrandin û di sala 1453an de jî beşdarî Împeratoriya Osmanî bûye.

## Mijarên têkildar
* Împeratoriya Osmanî
* Selçûqiyên Romê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1261ê li Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1260an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1424an de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Anatolyayê

Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê
Mîreketiya Qeremanê

**Mîreketiya Qeremanê** (bi tirkî: *Karamanoğulları Beyliği*) mîreketiyekê tirk bû ye ku di navbera salên 1250-1467an de li Anatolya Navîn û beşek biçûk a rojhilata Deryaya Navîn de serweriyê kiriye. Zimanên fermî yê mîrektiyê zimanê tirkî, erebî û farisî bû.

## Hikûmdar

# Nûre Sûfî Beg (Paytext: Ereğli) (1250–1256)
# Kerîmedîn Qereman (1256?–1261)
# Şemsedîn I. Mehmed (1261–1277)
# Gûnerî (1283–1300)
# Bedredîn Mahmûd (1300–1308)
# Yaxşi Xan (1308–1312) (Paytext: Qonye)
# Bedredîn I. Îbrahîm (1312–1333, 1348–1349)
# Alaedîn Xelîl Mîrza (1333–1348)
# Faxredîn Ehmed (1349–1350)
# Şemsedîn (1350–1351)
# Heci Sûfi Bûrxanedîn Mûsa (1351–1356)
# Seyfedîn Sileyman (1356–1357)
# Damad I. Alaedîn Elî (1357–1398)
# Siltanzade Nesiredîn II. Mehmed (1398–1399)
# Damad Bengî II. Alaedîn Elî (1418–1419, 1423–1424)
# Damad II. Îbrahîm (1424–1464)
# Siltanzade Îshaq (1464)
# Siltanzade Pîr Ehmed (1464–1469)
# Qasim (1469–1483)
# Turgutoxlû Mahmud (1483–1487)

thumb|207x207px|Qasim Beg

## Binêre

* Împeratoriya Osmanî

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1250an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1277an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1480î de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka gelên tirkî
Kategorî:Hilweşînên 1487an
Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê
Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê
Sente Coloma

**Senta Coloma** yan jî **Senta Colomba** (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.

## Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Pussycat Dolls

**The Pussycat Dolls** komeke muzîkî ên keçên amerîkî ne, ku li Los Angeles, Kalîforniya, ji hêla koreograf Robin Antin ve di sala 1995an de wekî komek burlesk hate damezrandin. Li ser pêşniyara Jimmy Iovine, Antin biryar da ku wekî koma pop serdestiya koma burlesque bigire. Antin di 2003 an de bi Interscope Geffen A&M Records re peymaneke mûzikî li hev kir û ev kom zivirand nav franchiseseke muzîkî ku ji Nicole Scherzinger, Carmit Bachar, Ashley Roberts, Jessica Sutta, Melody Thornton û Kimberly Wyatt pêk tê. Yekane strana wan, "Sway", di soundtracka fîlma ji sala 2004an de Shall We Dance? de bû.
Pussycat Dolls bi singleên serketî yên navneteweyî "Don't Cha", "Stickwitu", "Buttons", û albûma xwe ya pir-platîn PCD (2005), serkeftina cîhanî bi dest xist. Lêbelê, digel serfiraziya wan a bazirganî, kom ji ber tekezkirina li ser Scherzinger, stranbêja pêşeng ê komê, û reftara jêrdestî ya endamên din, ji aloziya navxweyî ve aciz bû. Derketina Bachar ji komê berî derketina albûma wan a duyem û dawîn a studyoyê Doll Domination (2008) bû, ku tê de singleên hit "When I Grow Up", "I Hate This Part", and "Jai Ho! (You Are My Destiny) hene. ". Piştî qedandina tûrneya xwe ya cîhanî ya 2009an, kom berda navberê û di 2010an de bi tevahî belav bû. Rêzeya tomara orîjînal, kêm Thornton, di sala 2019an de bi geştek pêşerojê û albûmek nû vebûna xwe ragihand.

Marqaya Pussycat Dolls di nav bazirganî, bernameyên televîzyonê yên rastîn, kiryarek Las Vegas, pejirandina hilberê, komên tomarkirinê yên veqetandî (Girlicious, Paradiso Girls, G.R.L.), û veberhênanên din de cihêreng bû. Billboard Pussycat Dolls wekî 80 -emîn çalakiya muzîkî ya herî serketî ya salên 2000 -an destnîşan kir. Komê 55 mîlyon tomar li çaraliyê cîhanê firotiye, û ew kiriye yek ji komên keç ên herî firotanê yên hemî deman. Di sala 2012an de, Pussycat Dolls di rêza 100-an de di VH1ê de 100 Jinên herî Mezin di Muzîkê de, û wekî dehemîn koma hemî-keçan.
thumb|çep|Logo

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Komên keçên amerîkî
Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 2003an de hatine avakirin
Sainte-Croix-du-Mont

**Sainte-Croix-du-Mont**, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
## Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Dewleta Şirvanşahê

**Dewleta Şirvanşahê** () dewletekî li Azerbaycanê îroyîn e ku di navbera salên 861 û 1538an de serweriyê kiriye. Navenda dewletê bi gelemperî li deverên bakurê Azerbaycanê û başûrê Daxistanê bû.

## Mijarên têkildar
* Xanedana Şedadiyan
* Xanedana Rewadiyan

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên dîrokî
James Parkinson

**James Parkinson** FGS ( – ) cerah, dermanfiroş, erdnas, paleontolog û çalakvanek înglîzî bû. Di xebata xwe ya 1817-an de, **, ew yekem kes bû ku  şîrove kir. Ev nexweşî paşê ji hêla Jean-Martin Charcot ve wekî "nexweşiya parkinsonê" hate binav kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên îngilîz
Val-de-Livenne

**Val-de-Livenne**, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Girondayê
Komunên departementa Aveyronê

border|rast|214x214px
Li jêr koda INSEE, koda posteyê û li gorî rêza alfabetîk lîsteya 285 komunên departementa Aveyrona Fransayê hatiye nivîsandin.

## Çavkanî

Kategorî:Komunên Avaironê
Aveyronê
Argences-en-Aubrac

**Argences-en-Aubrac**, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
## Gelhe

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Avaironê
Şam (herêma dîrokî)

**Şam** an jî **Sûriya Mezin** (; ; ) carina wek Levant jî tê naskirin, herêmeke dîrokî ye li rojavaya Rojhilata Nêzîk/Rojhilata Navîn.

Erdek li kûrtirîn rojavayê Asyayê ye ku li ser herêmên Sûriye, Libnan, Îsraêl, Dewleta Filistînê û hin deverên Urdun û Tirkiye li ser Deryaya Navîn dirêj dibe.

## Dîrok
Wekî pêwendiyek bejahî ya di navbera Afrîka û Eurasya de, Levant ji biçûkaniya xwe de ji hêla cihêreng ve hate rûniştandin.

Di sedsala 7 -an de Levant ji hêla Erebên Misilman ve di Berfirehbûna Îslamî de hate dagir kirin, Şam bû paytexta Xanedana Ebasiyan. Heya îro, lêbelê, herêm ji hêla etnîkî û olî ya bihêz ve tê xuyang kirin, v.&nbsp;a. Xirîstiyan, hindikahiyên mîna Suryaniyan.

Nêzîkî 1516an, Levant, mîna deverên din ên Dewleta Memlûkan Misrê, ji hêla Împeratoriya Osmanî ve hat dagir kirin, ku 400 salên din jî tê de bû.

Di dema an piştî Şerê Cîhanî yê Duyem dewletên nû Libnan (1943) û her weha Sûriye û Urdun (her du 1946) serxwebûna xwe bi dest xistin. Di encama hewildanên Siyonîst de ji dawiya sedsala 19 -an û serpêhatiyên Holocaust, dewlet Israel di 1948 de hate damezrandin. Dagirkirina Israelisraîlî ya nû Dewleta Falestin û Herêmên Filistînê li gorî hiqûqa navneteweyî nakok e. Dîroka nêz a van hemû dewletan ji pevçûna Rojhilata Navîn heta roja îro bi xurtî bandor bûye.

## Mijarên têkildar
* Deryaya Navîn

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka cografî ya Îsraêlê
Kategorî:Dîroka cografî ya Sûriyê
Kategorî:Dîroka Îsraêlê
Kategorî:Dîroka Libnanê
Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Dîroka Urdunê
Kategorî:Erdnîgariya Sûriyê
Kategorî:Erdnîgariya Urdunê
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Rojhilata Nêzîk
Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare

Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)
Xanedana Mirdesiyan

**Xanedana Mirdesiyan**, an ji **dewleta Mirdesî** (), xanedaneke ereb bû ku di navbera salan 1024-1080 li bakurê Levantê bi paytexta xwe ya Helebê hikûm kiriye. Xanedan çend darwo bi Xanedana Merwaniyan ketî şer. Di sala 1080an de xanedan bi hatina Selcûqîyan helak bû.
thumb| Nexşeya Mirdesiyan
thumb|200px|Mirdesiyan bi sor
## Mîrên Mirdesiyan
thumb|Malbata Mirdesî

* Salih ibn Mirdas, 1024–1029
* Schibl al-Daua Nasr, 1029–1038
* Mu'izz al-Daula Thimal, 1042–1057
* Raschid al-Daula Mahmud, 1060–1061
* Thimal, 1061–1062
* 'Atiyya ibn Salih, 1062–1065
* Mahmud ibn Nasr, 1065–1075
* Nasr ibn Mahmud, 1075–1076
* Sabiq ibn Mahmud, 1076–1080
## Mijarên têkildar
* Xanedana Hemdaniyan
* Xanedana Merwaniyan

## Çavkanî

Mirdesiyan
Kategorî:Xanedanên ereban
Dewleta Celariyan

**Dewleta Celariyan**, dewleteke mongolî bû. Di navbera salên 1336-1432an de li Iraqê û rojavayê Îranê hikûm kiriye. Paytextên wê Bexda û Tewrêz navbera sala 1358 heta 1388, û Besre navbera sala 1411-1432 bû.

## Mijarên têkildar
* Tîmûrleng
* Xanedana Hezarhespiyan

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1335an li Asyayê
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1335an de hatine avakirin
Kategorî:1330î li Rojhilata Navîn
Decazeville

**Decazeville**, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
## Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Avaironê
Xanedana Buriyan

**Xanedana Buriyan**, xanedanekî tirkomen bû, di navbera salên 1104an heya 1154an li Şam û derûdorên wê hikûm kiriye.

## Dîrok
Yekemîn hikûmdarê Burîd, Toghtekin,  wekî xizmetkarekî serdarê Selcûqî yê Şamê dest pê kir. Piştî mirina Duqaq di 1104an de, wî bajar ji bo xwe girt.

Xanedaniyê bi navê kurê Toghtekin, Taj al-Muluk Buri hate navandin. Burîdan di berdêla diyariyên girîng de Xanedana Ebasiyan nas kirin. Di berdêla vê de, xîlafetê mudaxeleyî mîrnişînê nekir.
 
Burîd heta 1154an bajêr bi rê ve dibe, heta ku ji hêla hikûmdarê Zengiyan ê Helebê, Nûredîn Zengî ve tê girtin.

Burîd di şerê Marj al-Saffar (1126) de li hember Xaçperestan têk çû lê karîn ku Xaçerêya Duyemîn ji girtinê Şamê nehêlin.

## Hikûmdar

* Zahireddin Tuğtegin (1104-1128)
* Tacülmülk Böri (1128-1132)
* Şemsülmülk İsmail (1132-1135)
* Şehabeddin Mahmud (1135-1139)
* Cemaleddin Muhammed (1139-1140)
* Mucireddin Abak (1140-1154)

## Mîjaren tekîldar

* Zengiyan
* Xanedana Eyûbiyan

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1104an li Asyayê
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Sedsala 12an li Asyayê
Medûsa

**Medûsa** (; ) di mîtolojiya yewnanî yek ji sê Gorgonên cinawir bû, bi gelemperî wekî jinek e ku dewsa por di serê wê de marên jehrîn hene, tê pênasekirin. Yên ku li çavên wê mêze dikin dibin kevir. Piraniya çavkaniyan wê wekî keça Forkîs û Kêto bi nav dikin.

Pêşerojê da Medûsa ne wî şîklê bû. Keçikekî po zerîn bû. Porên wî wek zêr bûn. Rahîbeya Atênê bû. Soza bekaretiyê wê kiribû.Lê dilê kete Posîdonê soza bîr kir , Posîdon ra zewicî. Lê Atênê vê yekê bê ceza nehişt. Porên ku Posîdon wan ra buyî kire şiklê maran. Kesên ku temaşa wan dikirin kezeba wan ji wê diqetiya. Ew jî nekarî vê yeke tehemmûl bike revî çu Afrîkayê. Rêya ew tê derbas buyî bi marên ji serê wî de ketî tije marên bi jehrî bûn.

Medûsa ji hêla lehengê yewnanî Perseûs ve hatiye serjêkirin. Perseûs serê wê wekî çekeke ku mirovan dikir kevir bi kar aniye berî ku diyariya Atênê bike.

Di nav bedana Medûsayê Pêgasosê hespên bi bask û bavê Geryona devên bi bask Xrîsaor derket.thumb|Peykerê Medûsayê ji aliyê  ve

## Çavkanî

Kategorî:Cinawirên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Jin di mîtolojiya yewnanî de
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Rênas Xendekî

**Rênas Xendekî** nivîskar û parêzerê kurd e.

Di sala 1994an de li Hezexê li gundê Xendekê hatiye dinê. Dibistana seretayî, ya navîn û lîse li Cizîra Botan qedand. Li Zanîngeha Dîcleyê beşa hiqûqê xwend. Di dema xwendekarîya xwe ya lîseyê dest bi nivîsandina kurdî kir. Helbest û nivîsên wî di kovarên Hawara Botan, W, Folklorame, Aşdad û Dadistanê de hatin weşandin. Di 2015an de di Komxebata Hiqûqê û di 2018an de di Komxebata Folklorê ya Weqfa Mezopotamyayê de cih girt. Di 2017an de berhema wî ya ewil Mamikên Botanê ji weşanên Wardozê çap bû. Avakar û rêvebirê projeya Asoya Helbesta Kurdî ye. Hinek helbestên Orhan Veli Kanık ji tirkî wergerand kurdî, di bin navê *Van Hewayên Xweş Ez Mehf Kirim* de ji Weşanên Soranê çap bû. Di 2018an de pirtûka wî ya Folklora Roja Nûyê çap bû. Rênas Xendekî zewiciye û bavê zarokekî ye, niha li Cizîra Botan parêzeriyê dike.

## Berhem

* Van Hewayên Xweş Ez Mehf Kirim, Orhan Veli Kanik, Wergêr: Rênas Xendekî, Weşanên Soran, 2015.

* Mamikên Botanê, Folklor, Weşanên Wardozê, 2017, ISBN, 978-605-6741-94-4

* Folklora Roja Nûyê, Folklor, Weşanên Wardozê, 2018, ISBN, 978-605-2003-08-4

* Ferhenga Têgihên Hiqûqê, Li gel Bahîz Omer Ehmed, Beyar Tahir Seîd, Bîlal Zîlan, Cemîl Çelîk, Ebdilah Casim Receb, Ebdilah Çager, Ebdilwehab Xalid Mûsa, Fexrî Karakoyunlu, Gevrîye Atli, Hekar Findî, Mehdî Caferzade, Mîkaîl Bilbil, Nasih Husên Silêman, Rênas Xendekî, Sabîr Ebdulahîzad, Sebah Reşîd Qadir, Selehedîn Elçî, Semîre Nergîz, Serdal Ogmen, Sezgîn Dînç, Weşanên Weqfa Mezopotamyayê, Dîyarbekir, 2019, ISBN:978-605-80975-4-4

* Çîrokên Rovîyan, Folklor, Weşanên Weqfa Mezopotamyayê, 2022, ISBN, 978-605-7311-80-8

## Çavkanî

Kategorî:Destûrdarên Zanîngeha Dicleyê
Kategorî:Jidayikbûn 1994
Kategorî:Kesên ji Hezexê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Tîtan (mîtolojî)

**Tîtan** (, forma yekjimar ,) di mîtolojiya yewnanî de bûnewerên bi hêz in ku berî olîmpiyan li dinyayê serdest bûn. Li gorî Teogonîaya Hêsiodosê, dozdeh zarokên Gê û Ûranos in: (yên nêr) Okeanos, Koîos, Krios, Hîperîon Iapetos û Kronos û (yên mê) Teîa, Rea, Temîs, Febê û Têtîs e. Piştî van dozdeh tîtanên orîjînal tîtanên din jî çêbûn. Piştî Kronos bavê xwe, Ûranos, ji textê derxist, serwerê tîtanan bû. Tîtan ji hêla xwedayê olîmpî Zeus ve di şerê tîtanan de hatine têkbirin.

## Şecereya Tîtanan

## Çavkanî

Kategorî:Mexlûqên efsanewî yên yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Xanedana Ihşîdiyan

**Xanedana Ihşîdiyan** (), xanedanekî tirkoman bû ku di navbera salên 935-969 de li Misirê hikûm kiriye. Zimanê fermî yê xanedanê erebî bû. Di sala 969an de Fatimîyan ew ruxandin û hikûmeke nû li Misirê çekir.

## Hikûmdar
* 935–946 Muhammad ibn Tughj al-Ikhshid (محمد بن طغج الإخشيد)
* 946–961 Abu'l-Qasim Unujur ibn al-Ikhshid (أبو القاسم أنوجور بن الإخشيد)
* 961–966 Abu'l-Hasan Ali ibn al-Ikhshid (أبو الحسن علي بن الإخشيد)
* 966–968 Abu'l-Misk Kafur (أبو المسك كافور)
* 968–969 Abu'l-Fawaris Ahmad ibn Ali ibn al-Ikhshid (أبو الفوارس أحمد بن علي بن الإخشيد)

## Mijarên têkildar
* Fatimî

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 935an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 969an de hilweşiyan
Hîcaz

**Hiçaz** () herêmeke erdnîgarî ye ku niha li Erebistana Siûdî ye. Bajarên Meke û Medîne tê de cih digirin.

## Nîfus
Zêdetirî şeş milyon kes li Hecazê dijîn, ku piraniya wan Erebên Sunîtî ne. Iǧāzi, zaravayekî xas ê Zimanê erebî, di nav gelên Ereb ên herêmê de belav e. Bajarên herî girîng Meke, Medîne, Cedde, Taîf, Tebûk, Yanbu, El-Wejh û Rebîg in.

## Erdnîgarî
Herêma Hîcazê li Erebistana Siûdî ya îro ye û rûerda herêmê ji Deryaya Sor heta Tengava Tîran e. Rûerd a Hecazê 461.111 km² (çarçik) e û beşê bakur-rojavayê Nîvgirava Erebî heya herêma çiyayî ya Yemenê digire.

## Dîrok
### Dewletên dîrokî ku li herêma Hîcazê serweriyê kiriye

* Xelîfeyên Raşidûn sala 632
* Xanedana Umeye sala 660
* Xanedana Ebasiyan sala 750
* Xanedana Ihşîdiyan sala 935
* Fatimîyan sala 969
* Xanedana Eyûbiyan sala 1171
* Dewleta Memlûkiyan sala 1261
* Împeratoriya Osmanî sala 1509
* Erebistana Siûdî sedsala 19

## Mijarên têkildar
* Meke
* Medîne

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Erebistana Siûdî
Kategorî:Herêmên dîrokî
Arpîtanya

rast|thumb|Alaya Arpîtanyayê
**Arpîtanya** (bi arpîtanî: *Arpitania, Arpetania*) herêmeke dîrokî ye li Ewropayê. Niştecihên herêmê zimanê arpîtanî (frankoprovansî) xeber didin, navê niştecihan jî arpîtanî ye.

Welatê Arpîtanya ji aliyê Fransa, Swîsre û Îtalyayê ve tê parçekirin.
thumb|Herêma Arpitanyayê

## Herêmên dîrokî yên Arpîtanyayê

### Li Fransayê
[alt=|thumb|Zimanên herêma [Auvergne-Rhône-Alpes]]
* Bressa
* Bugê
* Domba
* Forés
* Lionés
* Mâconês
* Savoya
* li bakurê û li nîvê Daufinat (devera başûr oksîtanî ye)
* li başûrê Franche-Comté (li bakûrê zimanê frankkomtû tê xeberdan)
* li devera bakurê Ardecha (li devera başûrê deverê zimanê oksîtanî tê xeberdan.)

### Li Swîsrê
* kantona Jenevê
* kantona Neuchâtelê
* kantona Vaud
* li rojavayê kantona Fribourgê
* li rojavayê kantona Valés

### Li Îtalyayê
* Val d'Aosta (Geliyê Aosta)
* hin geliyên Piemont di navbera Val d'Aosta û Geliyên Oksîtanî.

## Bajarên herî giring ên Apîtanyayê
* Liyon, Sant Estève, Grenoble, Chamberí, Anecí, Jenev û Lozan.

## Çavkanî


Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Erdnîgariya Fransayê
Kategorî:Erdnîgariya Îtalyayê
Kategorî:Erdnîgariya Swîsreyê
Kategorî:Herêmên Fransayê
Kategorî:Herêmên Fransayê yên cografî, dîrokî û çandî
Tîtan

**Tîtan** tê çend maneyan:
* Tîtan (mîtolojî), bûnewerên mîtolojiya yewnanî
* Tîtan (heyv), yek ji peykên Saturnê
* Tîtanyûm, navê elemetekê
Tîtan (heyv)

thumb|Tîtan
**Tîtan** heyva Saturnê ya herî mezin e û duyemîn mezintirîn peyka xwezayî di Pergala Rojê de ye. Titan di sala 1655an de ji hêla astronomê holendî Christiaan Huygens ve hatiye kişfkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Stêrnasî
Viviez

**Viviez**, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
## Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Avaironê
Çuvaşistan

**Çuvaşistan** (bi çuvaşî: Чӑваш Ен, *Çăvaş Yen* an jî Чӑваш Республики, *Çăvaş Respûblîkî*; bi rûsî Чувашия, *Çûvaşiya* an jî Чувашская Республика, *Çûvaşskaya Respûblîka*), komareke xweser e li beşa ewropî ya Rûsyayê. Paytexta Çuvaşistanê Çeboksarî ye.
thumb|Dîmenek ji bajarê Çeboksarî, paytexta Çuvaşistanê
[thumb|Qirax nêzîkî [Marînskî Posad]]

## Erdnîgarî
Çuvaşistan li Navçeya Federal a Volgayê li rojhilatê Ewropayê ye. Komar li jora Volga, bi qasî 600 kîlometre rojhilatê Moskowê ye. Li bakur ew bi Marî El, li rojhilat bi Teteristan, li rojava bi Oblasta Nîjnî Novgorod û li başûrrojava jî bi Mordovyayê ve cîran e.

## Dîrok
Çuvaşistan aîdî xannişîna Kazanê bû berî ku ew di nîvê sedsala 16an de bikeve destê Rûsyayê. Berevajî gelên din ên tirknîjad, Çuvaşistan di sedsala 18an de xiristiyan bûne. Çuvaşistan di dema Yekîtiya Sovyetê de komareke sosyalîst a sovyet a xweser bû. Di 1991ê de ew bû komarek di nav Rûsyayê de.

## Gelhe
Komara piçûk yek ji komarên herî qelebalix ên Rûsyayê ye. Çuvaş, neteweyek tirknîjad e, piraniya gelheyê pêk tîne. Kêmneteweyên girîng rûs, teter û mordvîn in, hindikahiyên piçûktir ûkraynî û marî. Zimanên fermî çuvaşî û rûsî ne. Piraniya gelheyê (çuvaşî jî di nav de) ji dêra ortodoks a Rûsyayê re, hindikahiyek jî ji îslamê re dibêjin.

## Ramyarî
Di 28ê tîrmeha 2010an de, Mîxaêl Vasîlyevîç Îgnatiyev li ser pêşniyara Dmîtrî Medvedev ji hêla Encumena Dewletê ya Çuvaşistanê ve wekî serokê komara xweser hate hilbijartin. Ignatiyev berê cîgirê serokê kabîneya wezîran û wezîrê çandiniyê yê Çuvaşistanê bû. Ji 1ê kanûna paşîn 2012, wî sernavê serokê komarê girt. Di 9ê hezîrana 2015an de, Vladîmîr Pûtîn li ser daxwaza xwe Îgnatiyev ji kar dûr xist û ew wek serokê demkî yê Komara Çuvaşistanê tayîn kir.

## Aborî
thumb
Çuvaşistan wekî yek ji komarên herî dewlemend ên Rûsyayê tê hesibandin. Endezyariya mekanîkî, pîşesaziya sivik, pîşesaziya dar û xwarinê di nav şaxên herî girîng ên aboriyê de ne.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya Çuvaşistan 

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1925an li Ewropayê

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1925an de hatine avakirin
Kategorî:Komarên Rûsyayê
Komunên departementa Héraultê

border|rast|200px
Li jêr li gorî rêza alfabetîk 342 komunên departementa Hérault a li herêma Languedoc-Roussillona Fransayê hatiye nivîsandin.

## Çavkanî

Héraultê