open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Felix Bloch

**Felix Bloch** (jdb. 23ê çiriya pêşîn a 1905an li Zürich - m. 10ê îlona 1983an li Zürich) fizîknasekî swîsrî-amerîkî bû. Sala 1952an bi tevî Edward Mills Purcell, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Sala 1927an endazyariya fîzîkê bidawî dike û doktoraya xwe li zanîngeha Leipzig dide. Bi fîzîknasên navdar ên hevdemî re hevaltiyê dike û bi wan re dixebite. Sala 1933an diçe DYAyê û Zanîngeha Stanfordê. Sala 1939an dibe hevwelatiyê Amerîkayê.

Di dema şerê cîhanî yê duyem de li ser wizeya atomî radiweste û lêkolînan dike. Piştre bala xwe berdide îndûksiyon, rezonansa nukleer, rezonansa manyetîk û bipêşxistina teknîkên dîmengiriye hwd.

## Mijarên têkildar

* Bethe-Bloch-Formel
* Neguhera Bloch
* Dîwarê Bloch
* Bloch-Fonksiyon
* Goga Bloch

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Fizîknasên swîsrî
Kategorî:Jidayikbûn 1905
Kategorî:Mirin 1983
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Şerafettin Kaya

**Şerafettin Kaya** (jdb. 1929 li Gimgim, Mûş, Bakurê Kurdistanê) parêzer, mamoste û yek ji çalakgerên mafê mirovan ên Kurd e.

## Jînenîgarî

Kaya wekî mamoste li parêzgeha Mûş a Kurdistanê û Enqere ya Tirkiyê xebitiye. Piştî perwerdeya xwe ya dadê dibe parêzer û ji xwe re li Amedê bûroyek vedike. Ew di nava salên 1971 - 1974î de berevaniya kurdperwer û çepgiran dike. Sala 1976î ew jî tevlî têkoşîna azadî û demokrasiyê ya kurdperweran dibe û di damezrandina rêxistina Rizgarî de cihdigire.

Ew bo demekê dirêj parêzerî û têkoşîna xwe ya legal bi hev re didomîne. Serokatiya baroya parêzgeha Mûşê dike. Bi hatina cûntaya artêşa Tirk a sala 1980î jiyana wî jî dikeve xetereyê. Ji aliyê hêzên ewlakariyê ya cûntayê tê girtin û di gelek zîndanan de dimîne.

Sala 1982î bi dizî derdikeve derveyî welêt û li Almanyayê dibe penaber. Li Almanyayê serpêhatiyên xwe (bi taybetî yên derbarê Zîndana Amedê de) diweşîne û raya giştî ya cîhanê bi êşkenceyên li Kurdistanê dibin, dide hişyarkirin. Ji ber ku ew bi xwe dadnasek bû, ji aliyê dadgehên Almanya ve wekî pispor tê naskirin û li ser daxwaza dadgehan sûd ji şêwirmendiyên wî tên girtin.

## Berhem

* *Diyarbakır - Erfahrung in einem türkischen Kerker* / Amed - Serpêhatiyên li êşkencexaneyeka Tirkan, Verlag Edition CON, Bremen 1984, ISBN 3-88526-135-9

Kategorî:Berevanên mafê mirovan
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Parêzerên kurd
Kategorî:Zîndana Amedê
Türkan Temel

**Türkan Temel (Bêrîvan)** (jdb. 1965 li gundê Keçan a Gimgimê, parêzgeha Mûş, Bakurê Kurdistanê - m.  li parêzgeha Qers, Bakurê Kurdistanê) yek ji têkoşerên jin ên navdar bû û ji aliyê dûgela Tirkan ve hate kuştin.

Bêrîvan di malbateke rewşa wan a aborî baş e de tê jiyanê. Bavê wî bi salan li Almanya xebitîbû û li navenda Gimgimê esnafî dikir. Malbata wê baweriya Elewî dihewandin û bi zaraveyê Kirmanckî (Dersîmkî, Ginî, Zazakî, Dimilî) diaxivî.

Bêrîvan xûşktiya nexweşan (hemşîre) dikir û beriya ku jiyana xwe jidest bide li rojavayê Tirkiyê dixebitî. Hêj di zaroktiya xwe de doza Kurd û Kurdistanê dikir û di nava rêxistineke çepgiran a li herêmê xwedî hêzeke berbiçav bû, *Halkin Kurtuluşu (bi [[kurdî]]: Rizgariya gel)* de cihgirtibû.

Türkan Temel bi destpêkirina şerê çekdarî yê PKKê û hatina pêşmergeyên PKKê bo herêmê re, têkilî bi PKKê re çêdike. Li bajarên Tirkan têkoşînê dike. Biryara xwe digire ku tevlî hêzên gerîlla bibe û daxwaza wê jî tê pejirandin. Ew hêj negihîştiye kampên perwerdeyê yên PKKê dikeve dafika artêşa Tirk û parêzgeha Qersê tê kuştin.

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1990
Zelemele

**Zelemele** (jdb. , Dersîm, Bakurê Kurdistanê) stranbêjekî Dersîmî ye.

Bi Kirmanckî distrê. Navê wî yê rastî *Memed Ali Güler* e. Bavê wî helbestvan e û ji gundê Seyîn ê ye. Diya wî ji Axdad a Mamekiyê ye û ji bera Ûsivan e. Bi Dimilkî (Kirmanckî, Ginî, Zazakî, Zonê Ma, Şo bê) stranan distrê û awazgeriyê dike. Şêweyê muzîka wî rock, rap û awazên wekî blues e. Herwekî ew awazên folklorîk jî bi afirandêriyeke nûjen distrê. Ew bi xwe hin caran navê stîla muzîka xwe jî wekî *"Zelemele"* binavdike.

Niha li Almanya, bajarê Mainzê dijî. Ew ji aliyekê ve jî perwerdeya aborîzaniyê li zanîngeha Düsseldorfê dibîne. Ew bi muzîka xwe ya rengîn gelek tê hezkirin.

## Albûmên Zelemele
* *Şêle* (2000)
* *Ameyme* (2002)
* *Mûnzûr o* (2006)

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Zelemele - bi zimanê Romî (Tirkî) 

Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Stranbêj
Odîseya

thumb|210px|Odîseûs
thumb|, 1891***Odîseya*** an jî *Odîse* (Yewnanî: Oδύσσεια *Odysseia*) berhema Homêr ya ko bi berhemeka dina wiya *[[Îliyad]]* ve yek ji efsaneyên herî mezinê epîkê Yewnanî ye. Ew di 8. sedsala berî zayîne de hatiye nivîsîn û berhema herî kevina wêjeya Ewropayê ye. Ew qala serboriyên ko di serê Odîseûs , keyê Îthaka re derbaz dibin û vergera wiya ji Şera Troyayê dike.

*Odîseya* li pê Şerê Troyayê (li Anatoliyayê) ko deh salan didome şûnda rêyê xwe şaş dike û encax deh salan şûnda wek parsek vedigere welatê xwe girava Îthakayê (li Yewnanistana îroj). Lê ji ber ko ew ewqas dereng mabû jinê wî û gelek kes difikirin qey Odîseûs miriya û jinê wî Pênelopê dixwaze ko bi yekî din re bizavice. Odîseûs vê carê jî mecbûr dibe ko bo zevacê bi jinê xwe re di têkoşînê keve.

## Girêdanên derve
* Wergera îngilîzî ya ji hêla A.T. Murray, 1919

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Şerê Troyayê
Kategorî:Yewnanistan
Îlyada

thumb|Destpêka Îlyadayê
***Îlyada*** (bi yewnanîyê kevin: Ἰλιάς *Iliás*, bi yewnanî yê îroj: Ιλιάδα *Iliáda*) berhemayekê Homerê epîkê li ser Şerê Troyayê ye. Lê gorî pirtûka Homer sebeba şerê wek lihevnehatina navbera Agamemnon û Axîleûs tê nimandin jî Homer di wê mijarê de çewtiyê dike. Ew bi piranî qala hêrsbûna Axîlês û şêrê navbera Yezdaniyên mîtolojîkên Yewnanî dike. Gorî Îliyad yezdaniyên mîtolojîk ên Atênê , Hêra û Poseidon li hêla Yewnanan, Arês, Afrodîtê û Apollon jî li hêla Troyanan cih digirin.

Ew epîka herî kevina Yewnanistan û Ewropayê ye. Ew dorê salên 730 b.z. de hatibû nivisîn. Li wê 20 salan şunda jî Homer pirtûka dewama vê *[[Odîseya]]*yê ko qala rêşaşkirina vegera keyê Odîseûsê ji Şerê Troyayê dike.

## Girêdanên derve

* Perseus Digital Library: Teksta orjînala Yewnanî û wergeray Îngîlîzî

## Çavkanî
* Wergera zimanê kurdî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Şerê Troyayê
Kategorî:Yewnanistan
Xwarezmî

thumb|Rûpeleke pirtûka Xwarezmî ya ''el-Kitab el-muxteser fî hîsab el-cebr we'l-muqabele''.

**Xwarezmî** an jî **Ebû Ebdullah Muhemmed bin Mûsa Xwarezmî** (; z. dora 780 - m. dora 835 (?) ta 850) stêrnas, matematîknas û erdnîgarînasekî faris e ku navê beşa matematîkê "Algorîtma" ji navê wî hatiye afirandin.

## Jiyan
Dema jidayikbûna wî ne vebirî ye. Lê texmînî ew di salên dora 780an de li Xwarezmê (îroj bajarê Xiva li Ûzbêkistanê) hatiye dinê û di salên dora 850an de jî çûye rihmetê. Ew nêzî temamiyê jiyana xwe li paytexta Ebasî ya Bexdayê derbaz dike. Ew bi taybetî, di navbera salên 813 û 833an de, wexta ko di medreseya xelîfe Me'mûn ya Mala Hîkmetê an jî *Beyt el-Hikme* de çalak bû û berhemên xwe bi piranî di wê wextê de nivisîbûn. Dîroknasê erebî et-Teberî wî wek zerdeştî dida zanîn; lê li gorî berhema xwe ya bingehîn, el-Cebr jî wek misilman xuye dibe.

Ew yek ji matematîknasên herî mezin ê ko bi xebatên xwe yên ser arîtmetîk û cebîrê têye zanîn.

## Berhem
Di berhema xwe ya bi navê *[[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê (pirtûk)|Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê]]* (bi erebî: *[[el-Kitab el-muxteser fî hisab el-cebr we'l-muqabele]]*) sala 825an de ew hesabê bi hejmarên dehanî pêşve dixe û sifrê ji Hindistanê têdixe hesaba erebî û hejmarên modern dike. Ev berhema Xwarezmî di 1145an de bi navê *Liber algebrae et almucabala* ji aliyê wergerê îngilîzî Robert Chester (navê wî bi latînî *Robertus Castrensis* bû) ve tê wergerandin zimanê latînî. Orîjînalê wê pirtûkê winda bûye û îroj encax wergerên xwe yên kewn ên latînî mane.

Dîsa ew di pirtûka xwe ya *el-Kitab el-muxteser fî hisab el-cebr we'l-muqabele* de li ser mentiqê û arîtmetîkê dişuxule û hevkêşeyên lîner (wek ax+c=0) û hevkêşeyên kuadratîk an çarkunc (wek ax²+bx+c=0) dixebite.

Bi daxwaza xelîfe re ew li ser astronomî dişuxule û astronomiya Betlemyûs (Ptolemaios) şirove dike. Wî berhemeke bi navê Pirtûka rûyê erdê (*Kitab sûret el-erz*) a ko wek nexşeya dinê bû, berhev kiribû. Ew bi hin berhemên xwe li ser Salnameya Julien (*Risala fî istixrac terîx el-yahûd*), salnameyên bi gelemperî (*Kitab et-terîx*) û li ser hesabkirina saetên rojê (*Kitab er-ruxame*) jî xebitîbû. Ew li ser trîgonometriyê jî şuxuliye.

* El- Kîtab'ul Muhtasar fîl Hesab'îl Cebrî we'l Mukabele
* Kitab al-Muhtasar fîl Hisab el-Hînd.
* El-Mesahat
* Zîc-ul Harezmî
* Kîtab al-Amal bi'l Usturlab
* Kîtab'ul Ruhname
* Kîtab surat al-arz
* Kîtab'ul Tarîx

## Ferhengok
* Hejmara dehanî (bi îngilîzî: *decimal*)
* Hevkêşeya kuadratîk an hevkêşeya çarkunc (*quadratic equation*)
* Hevkêşeya lîner (*linear equation*)
* Mentiq (*logic*)

## Çavkanî

* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2
* Springer Reference Biographical Encyclopedia of Astronomers. r. 631.

Kategorî:Erdnîgarnasên faris
Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 8an
Kategorî:Jidayikbûn 780
Kategorî:Matematîknas
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Mirin sedsala 9an
Kategorî:Mirin 850
Kategorî:Nivîskarên faris
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên misilman
Şerafettin Elçi

**Şerafettin Elçi** (bi kurdî: *Şerefedîn Elçî*) (jdb. 14ê adara 1938an, li Cizîrê (Bakurê Kurdistanê) − m. 25ê kanûna pêşîn a 2012, li Enqereyê (Tirkiye)) siyasetmedarekî kurd bû. Serokê partiya KADEPê (*Katılımcı Demokrasi Partisi* - Partiya Demokrasiya Beşdarvan) bû.

## Jînenîgarî
Dibistana seretayî û navendî li Cizîrê, ya amadeyî jî li Mêrdînê bidawî dike. Li Enqereyê (paytexta Tirkiyeyê) perwerdeya dadnasiyê dibîne. Li Amed, Cizîrê karê parêzeriyê dike. Di dema şagirtiya xwe de tevlî têkoşîna azadî û demokrasiya kurdan dibe û tê girtin. Di Doza 49an de ew jî tê darizandin. Dîsa di cûntaya leşkerî ya 1971ê de tê girtin û bi qasî 8 mehan di girtîgehên leşkerî de dimîne.

Di hilbijartinên giştî yên 1977an de wekî parlamenterê Mêrdînê dikeve parlamena tirkan. Di hikûmeta Bülent Ecevit a 1978 - 1979an de wekî wezîrê avadaniyê, kar dike.

Bi hatina cûntaya leşkerî ya 1980î (12ê çiriya pêşîn) tê girtin. Di dadgehên tirkan de bi tewanbariya ku gotiye "Li Tirkiyeyê kurd hene, ez jî kurd im" bi cezayê zîndanê bo 2 sal 3 mehan tê cezakirin. Dîsa bi tewanbariya ku di dema wezîrtiya xwe de kurd kiriye xwedî kar û bo karê fermî hilgirtiye tê darizandin û bi cezayê zîndanê bo 2 sal, 4 mehan tê sizakirin. Herwiha 10 salan siyaset ji bo wî tê qedexekirin û karê parêzeriyê bi fermî jê tê stendin.

Elçî zewicî bû û heft zarokên wî hebûn.

## Xebatên polîtîk

Di sala 1992an de bi tevî 98 ronakbîrên kurd, bingeha Weqfa Maf û Serxwebûna Kurd davêjin. Ev nav ji aliyê dûgela Tirk ve nayê pejirandin. Bi têkoşîneke dûr û dirêj û zextên Ewropayê navê weqfê wekî weqfa kurd a çand û lêgerînê tê guhertin. Ev cara yekem bû ku di Komara Tirkiyeyê de navê bêjeya kurd bi fermî dibû.

Di sala 1994an de bi tevî hin hevalên xwe Platforma Kurd a Demokratîk saz dikin. Di 3ê kanûna paşîn a 1997an de biryara damezrandina Demokratik Kitle Partisi (Partiya Girseyî ya Demokratîk) didin. Ev partî di 26ê sibata 1999an de tê qedexekirin.

Di 19ê kanûna pêşîn a 2006an de Katılımcı Demokrasi Partisi tê damezirandin û Elçî jî dibe serokê vê partiyê.

Şerafettin Elçi di 25ê kanûna pêşîn a 2012an de li Enqereyê koça dawî kir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Derbarê Elçî de 

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Kesên ji Cizîrê
Kategorî:Mirin 2012
Kategorî:Parlamenterên Diyarbekirê
Kategorî:Parlamenterên Mêrdînê
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Partiya Demokrasiya Beşdar

**Partiya Demokrasiya Beşdar**, bi tirkî **KADEP** *(*'Ka**tılımcı **D**emokrasi **P*'artisi)* partiyeke legal û polîtîk a Tirkiyê ye.

Bi rêbazên rewa, aştiyane û demokratîk li çareserkirina pirsgirêka kurd û demokratîzekirina sazûmaniya desthilatdariya Tirkiyê digere. Di rayagiştî ya Kurdistan, Tirkiye û cîhanê de wekî partiyeke *kurdperwer* tê binavkirin.

Partî di 19ê kanûna pêşîn a 2006an de hatiye damezirandin. Serokê partiyê Şerafettin Elçi bû. Piştî mirina Şerafettin Elçi di dawiya sala 2012an de, di 7ê adara 2013an de Lutfî Baksî wekî serokê nû yê KADEP'ê hat hilbijartin.

KADEP ji bo çareseriya pirsgirêka kurd, modela federalîzmê baştir dibîne.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya KADEP'ê 

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2006an li Tirkiyeyê
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2006an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Nusret Kılıçaslan

**Nusret Kılıçaslan** (bilêvkirina bi kurdî: Nûsret Kiliçaslan) (jdb.  li gundê Dêrika Hesê Ûso ya Qoserê, Mêrdîn - m.  li heman derê) siyasetmedarekî kurd bû. Yek ji damezrênerên DDKOyê bû.

## Jînenîgarî

Li Enqereyê (paytextê Tirkiyê) di kolêja *Yükseliş*, beşa endazyariya avadaniyê de dixwîne. Hêj di ciwanzaroktiya xwe de ji bo azadiya Kurdan têdikoşiya. Li Enqereyê têkilî bi rewşenbîr û kurdperwerên şoreşger ên wê demê re têkilî datîne. Tevlî damezirandina DDKOyê dibe. Ji ber ku ji malbateke dewlemend bû, piştgiriya Kurdên xizan dike û çalakiyên Kurdan fînanse dike.

Sala 1969î mîtînga Kurdan a Enqereyê ku berdewamiya *mîtîngên rojhilatê (Doğu Mitingleri)* bû, organîze dike. Di sala 1970î de ji aliyê dûgela Tirk ve tê girtin lê heman salê dîsa berdidin.

Di cûntaya leşkerî ya 1971î de tê girtin û wî dixin zîndanê. Di zîndanê de tevlî bexwedanan dibe û di dadgehan de berevaniya doza Kurdan dike. Ji aliyê dewleta Tirk ve bi cezayê zîndanê yê 12 sal zîndanî û 5 sal jî sirgûniyê tê cezakirin. Di efûya giştî ya 1974î de tê serbestberdan.

## Xebatên polîtîk

Ew ji zaroktiya xwe heya mirina xwe bi rêbazên rewa, aştiyane û demokratîk li azadî û serxwebûna Kurdan digere. Yek ji damezrênerên Hak ve Özgürlükler Partisi, HAKPARê bû û berpirsiyariya partiyê ya Mêrdînê jî kiribû.

Di  de tevlî damezrandina Katılımcı Demokrasi Partisi (Partiya demokrasiya tevlîkar) KADEPê bû û wekî endameke meclîsa vê partiyê xebitî.

Ew di  de ji ber xwînneçûna mejî, jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

Kategorî:Qoser
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Çiyayê Xastiyan

Çiyayê Xastiyan beşek e ji herêma Çiyayê Kurmênc.

Li başûrê wî Deşta Cûmê ye, li bakurê wî Çiyayê Hawarê ye, li rojhilatê wî Çemê Efrîn û Deşta Endîbê ye û li rojavayê wî Çemê Reş û Deşta Hemqê ye. Piraniya gundên vî çiyayî bi herêma Mabetan va girêdayî ne, hinek jî bi herêma Cindirêsê va û hinên din jî bi herêma Şiyê va girêdayî ne. Ji rûniştivanên vî çiyayî ra "Xastiyan" dibêjin (ji lew ra Çiyayê Xastiyan), ku êleka bingehîn in ji êlên Çiyayê Kurmênc. Çiya bi xwe ne ewqas bilind e (di rastiyê da diviyabû jêre "tepe" bihata gotin). Cihê herî bilind di vî Çiyayî da Pozê Nîşanê ye (dora 850 m), ku di navbera gundê Kaxirê û gundê Xaltan da ye. Piraniya axa vî çiyayî bi darên zeytûnan dagirtî ye; di nav ra jî rez û darên fêkiyan wek hejîr, keysî, hêrûk, sêv, henar û hwd hene. Hin daristan jî li vî çiyayî hene, ku ji darên merxan, sînganan, qitleban, êvirsan, tizbiyan û hwd pêkhatiye. Di navbera gundê Rûtan û Hec-Hesnan da daristaneka mezin heye, ku berazên kovî jî têda hene. Gundên vî çiyayî ji folklora kurdî ra çavkaniyeka xurt in. Gundên wek Mabetan, Kaxirê, Mîrkan, Şîtkan û Rûtan ji stranên sivik ra çavkaniyên girîng in û gundên Heyştiyan, ku li kuntarên vî çiyayî ne, wek Çolaqan, Aşkan, Xerzan, Çeqelan, Miskê(jor û jêr), Xaltan, Koran, Gordan û Kefirsefrê ji stranên giran ra çavkaniyên dewlemend in.

Xastiyan
Xastiyan
Edward Mills Purcell

**Edward Mills Purcell** (jdb. 30ê tebaxê 1912 li Taylorville, Illinois; m. 7ê adarê 1997 li Cambridge, Massachusetts) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1952î bi tevî Felix Bloch Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Dî cîhana manyetîzma dendikî de şoreşek pêk anîye. Keşfa mijandina manyetîzma dendîkî jî wî bi xwe di sala 1945î de kiriye. Xebatên wî çêkirina NMR-Spektroskopîyê hêsantir kiriye. Spektroskopîyeke bi vî rengî di gelek warên zanistiyê de dihat wateya pêşdeçûnê. Bo mînak di hilberîna derman û testên bijîşkiyê de.

Sala 1951î bi tevî Harold Irwing Ewen û Gart Westerhold emîsyona cureyên frekansan keşf û rave kiriye. Şopandina stêrkan bipêşxistiye.

Purcell li zanîngeha Harvard wekî profesor dersdarî dikir.

## Berhem

* E. M. Purcell, H. C. Torrey and R. V. Pound, "Resonance absorption by nuclear magnetic moments in a solid", Phys. Rev. 69, 37 (1946)
* *Elektrisität und Magnetismus - Elektrîsîte û Manyetîzm*, Springer Verlag, 4.Auflage 1989, Berkeley Physik Kurs Bd.2, ISBN 3-540-41571-8 (almanî)
* *Life at low Reynolds number*, American Journal of physics 1977 (bandora hîdrodînamîkê li ser bakterî û hwd)

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1912
Kategorî:Mirin 1997
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Çiyayê Kurmênc

**Çiyayê Kurmênc** an **Kurdax** (bi osmanî: *Kurd Dağ* ) çiyayekî (an jî herêmeke çiyayî) li herêma Efrîn û Kilîsê ye. Herwiha ew bûye wek navek ji herêma Efrînê re. Li rojavayê wî çemê Reş û li rojhilat û başûrê wî çemê Efrînê heye. Li ser çiyayê Kurmênc dera herî bilind (bi 1200 metroyan) girê Mezin e.
[çep|thumb|Nexşeya eşîrên Kurd li Kurdax ji hêla [CIA ve di 1951 de]]

## Çavkanî

## Herwiha binêre
* Çiyayê Kurdan

Kurmênc
Kategorî:Çiyayên Sûriyê
Kategorî:Efrîn
Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê
Binefşa Narîn

**Binefşa Narîn** evîndara Cembelî Mîrê Hekariyan e. Li ser evîna wan, destana Cebelî yan jî Cembelî Mîrê Hekariyan bi nav û deng e. Li ger bûyerên destanê, Binefşa Narîn keça Faris Begê ye, kû jêre Axayê Sor dihate gotin. Wek tê zanîn, Axayê Sor axayê bajarê Şernexê bû. Gava tê naskirin, ku Cebelî wê dixwaze, pismamê wê Dewrêş Beg tê wê dibe û pêre dizewice u kurekî wan çêdibe, ku Binefş navê wî jî Cebelî datîne. Lê belê piştî demekê Cebelî cihê Binefşê nasdike, ew tê û dixe cihê şivanê Dewrêş Begê, da ku bikaribe Binefşê bibîne. Piştî ku hevdu dibînin, bi hev ra direvin û piştî şerên giran, xwe digihînin warên Hekariyan.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Orhan Keskin

**Orhan Keskin** (*bilêvkirina bi [[kurdî]]: Orhan Keskîn*, jdb. 1956 li Erdêxan - m. 3ê adarê 1984 li Zîndana Amedê) têkoşer û şoreşgerekî navdar ê tirk bû. Berpirsiyarê Devrimci Yol ê Başûrê Rojhilatê Tirkiyê bû. Di greva birçîbûnê ya bêdawî de jiyana xwe ji dest daye.

## Jiyan

Dibistana amadeyî li Farqînê dixwîne û hêj di ciwanzarokiya xwe de doza azadî û demokrasiya Kurdan dike. Malbata wî koçberê Tetwanê dibe û ew li wir têkilî bi rêxistinên çepgîr û Kurdperwer re datîne. Herçendî Tirk bû û di nava rêxistinên Tirkan de cihdigirt jî, azadiya gelê Kurd girîng didît.

Sala 1977î xwe qeydê Enstîtuya Perwerdeyê ya Amed, beşa matematîkê dike. Lê ew giraniya xwe dide karên şoreşgeriyê û li bajarên Bakurên Kurdistanê, xebatên şoreşgeriyê dike. Ji ber ku di aliyê teorîsyeniya têkoşîne de bipêşketibû, bi giranî di birêxistinkirina ciwanan de peywirdar dibe. Wî biratiya Kurd û Tirkan diparast û di bipêşketina rêxistina çepgîr û pêşverû Dev Yolê li Amedê de xwedî roleke berbiçav bû.

Di gulana 1980î de bi hêzên ewlekariyê yên Tirk re dikeve xweparastina biçek û birîndar dibe. Polîsên Romê wî digirin û êşkenceyên mezin lê dikin. Wî davêjin Zîndana Amedê ku wê gavê wekî *"Saygona Kurdistanê",* dihate binavkirin. Li wir tevlî hemî berxwedanan dibe.

Di greva birçîbûnê ya dawî ku di 14ê kanûna paşîn a 1984î de destpêkiribû de, di birçîbûna 52emîn rojê de jiyana xwe jidestdide.

Kategorî:Şoreşgerên tirk
Kategorî:Zîndana Amedê
Esat Oktay Yıldıran

**Esat Oktay Yıldıran** (jdb. 15 sibat 1949 - m. 1988 li Stenbolê) serbazeke artêşa tirk, endamê sîxuriya Tirkiyeyê, gerînendeyê Zîndana Amedê û yek ji êşkencekarên profesyonel ên Romê bû.

Wekî serbazekî payebilind di artêşa Tirk de dixebitî. Tevlî dagirkirina girava Kîprosê bûye û gerînendetiya zîndana ku yewnanî tê de dihatin dîlgirtin, lêpirsîn û êşkencekirin kiriye.

Bi bipêşketina tevgerên azadîxwaz ên kurdan û hatina ser desthilatdariyê ya cûntaya leşkerî ya sala 1980î re wî dikin gerînende û fermandarê Zîndana Amedê.

Bi salan li vê zîndanê êşkenceyan dike. Bi dehan ciwanên kurd li vê zîndanê tên îdamkirin. Bi dehan tên kuştin. Bi sedan kes ji ber êşkenceyan dimirin an seqet dimînin û bi hezaran kes rastî êşkenceyên hovane tên.

Esat Oktay jî wekî serbaz bo êşkencexaneyên Stenbolê peywirdar dikin û dişînin Stenbolê. Li wir wekî serdarekî artêşê kar dike.

Li Stembolê di sala 1988an de ji aliyê PKKê ve hatiye kuştin.

## Mijarên têkildar
* Zîndana Amedê
* Êşkence

## Çavkanî

Kategorî:Îşkencekar
Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Kesên ku li Stembolê mirine
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1988
Kategorî:Zîndana Amedê
Alpes-de-Haute-Provence

thumb|300px|rast|Alpes-de-Haute-Provence li Fransayê

**Alpes-de-Haute-Provence** departmaneke başûrê Fransayê ye li hêrema Provence-Alpes-Côte d'Azur.

Navenda wê departmanê li Digne-les-Bains e û hejmara nîşana departmanê jî 04 e. Li vê departmana Fransayê nezîkî nîv milyon mirov dijîn.

## Binêre herwiha
* Forcalquier


Kategorî:Avabûnên 1790an li Fransayê
Kategorî:Departementên Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1790an de hatine avakirin
Forcalquier

**Forcalquier** bajarekî li başûrê Fransayê di departmana Alpes-de-Haute-Provence ya di herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur de dimê ye. Ew di Arrondissement û Cantonê hewşêve navî de ye. Nifûsa wî ser 4.000 kes re ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Fransayê
Kategorî:Komunên Alpes-de-Haute-Provence
Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê

***Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê***, anku ***el-Kitab el-muxteser fî hisab el-cebr we'l-muqabele*** () an jî bi kurtî *Hisab el-cebr we'l-muqabele* pirtûka matematîkê ko ji hêla Xwarezmî di salên dora 820an de hatibû nivisîn.

Gelek zanyaran wek Dînewerî û Şerafedîn Tusî jî pirtûkên bi navên *Kitab el-cebr we'l-muqabele* nivîsîbûn.

## Pirtûk û naveroka wî
Pirtûk li ser jihevderxistinê ango çareserkirina hevkêşeyên kuadratîk (hevkêşeyên çarkunc) û hin problemên din bû û ew wek sazdara cebîrê tê pejirandin. Navê *algebra* di zimanên rojava de bo cebîrê ji navê Xwarezmî hatibû afirandin. Xwarêzmî bixwe çiqas faris bû (her çiqas tê gotin jî ku kurd be) jî, ew pirtûka bi zimanê erebî nivisîbû. Ew pirtûk wek *Liber algebrae et almucabala* di sedsala 12'an de ji layê Robertê Chester (navê wî bi latînî: *Robertus Castrensis*) ve hatibû wergerandin latînî û ev wûşeya wiha derbaza latînî û zimanên din bû.

Xwarezmî di pirtûka xwe de şeş cûreyên hevkêşeyan bingeh dide û li ser çareser kirinên wan metodên cebîrî û geometrîk dide. Wî di xebata xwe de hejmar, wek sembolan ne bi nivisê salixdidan. Bi vê avayê wî hevkêşe bi biwêjên wek *kare* (bi îngilîzî: "squares", ya ko îroj bûyî x2); *kok* (bi îngilîzî: "roots", ya ko îroj bûyî x) û *hejmar* (hejmarên ko wek 'çil û du' bilêv dikirin).

Pirtûk ji sê beşan pêk dihat:

* Çareserkirin û lêkolînên ser wekheviyên bi yek û du dereceyan;
* Çareserkirina problemên pîvaneyên pratîk;
* Çareserkirina problemên mîratan.

Ew şeş cûreyên ku, ew di pirtûkê xwe de bi lênêzbûnên xwe lêdikolî wiha bûn:

* Kokên wekheviyên kareyî  (ax2 = bx)
* Kokên hevkêşeyên kareyî yên wekheva hejmêran (ax2 = c)
* Kokên wekheva hejmêran  (bx = c)
* Kok û kareyên wekheva hejmêran (ax2 + bx = c)
* Kok û hejmêrên wekheva kokan (ax2 + c = bx)
* Kok û hejmêrên wekheva kareyan  (bx + c = ax2)

Wateya erebî ya *el-Cebr* (bi erebî الجبر, "tunî kirin") ew kirariyê birina elemanekî negatîvî ji hêlekê wekheviyê de hêla dinê wekheviyê û guhertina nîşanê wê ye. Mînakê Xwarezmî ya bi nîşanên îroj wiha bû "x2 = 40x - 4x2" bi kirariyê *el-cebr* tê halî "5x2 = 40x" û pê re tê çareser kirin. Bo ko dema Xwarezmî de hejmarên negatîv tunebûn û wî di çareserên xwe de kokên negatîv bi kar nedianîn bi vê kirariyê elemanên negatîv ji wekheviyê dihatin derxistin.

*El-Muqabele* (bi erebî: المقابله, "beramberî") tê maneya derxistin an îhmalkirina hejmerên pozîtîvên ji herdu hêlên wekheviyê bû. Minakê Xwarezmî yê bi nîşandinê îroj wiha bû: "x2 + 5 = 40x + 4x2" bi *el-muqabele* tê vî halî "5 = 40x + 3x2" û pê re tê çareserkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Xwarezmî

Kategorî:Matematîk
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên matematîkê
Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê
Kategorî:Pirtûkên zanistê
Walther Bothe

**Walther Wilhelm Georg Bothe** (jdb.  li Oranienburg; m.  li Heidelberg) fîzîknasekî Alman bû. Sala 1954î bi tevî Max Born Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

thumb|Walther Bothe, Stuttgart 1935|çep

Kategorî:Fizîknasên alman
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Spî (mêş û mûr)

thumb|Rişk
thumb|Spiya por (''Pediculus humanus capitis'')thumb|Spiya rûv (''Phthirus pubis'')

**Spî**, **spih** (mirov jî dibêjinê **sipî** û **sipih**) an **espê** (*Anoplura*) navê komeke ektoparazîtên pehnik e ku li ser guhandaran dijî û xwînê wan dixwe. Ji zêdeyî 500 cureyan pêk tê. Spî rişkan dikin, pişt re rişk dibin nûtik û nûtik jî dibin spî.

Spiya por (*Pediculus humanus capitis*), spiya kincan (*Pediculus humanus humanus*) û spiya rûv (*Phthirus pubis*) dikevin por, rêv û cil û kincên mirovî. Li mirîşk û balindeyan spiya mirîşkan, li ser daran spiya daran û li ser genim spiya genim jî dikarin bên dîtin û gawuk jî dikevin cihên pîs.

Nexweşînên giran wekî tîfûs ji aliyê spiya kincan ve tên borandin mirovî.

## Ji ferhenga kurdî
* **Spiya xwe bi peretî firotin**, ji kirêtiyên xwe re di bazara qencan de cih veqetandin
* **Spiyên xwe kuştin**, di halê xwe yî xirab de ketin

## Çavkanî
* Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga Destî - kurdî bi kurdî. Sewad, Bazîd.

Kategorî:Mêş û mûr
Seyîdxan Kurij

**Seyîdxan Kurij** (jdb. 1960 li gundê Kur, Çewlîg), nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Bi giranî bi kirdkî (dimilî, zazakî, kirmanckî) dinivîsîne.

Wî bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Ji ber sedemên polîtîk ji Kurdistanê derketiye û li derveyî welêt dijî. Li bajarê Almanya, Duisburgê ji sala 1991'î virde weşangeriya radyoyê dike. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de nivîsar û hevpeyvînên wî tên weşandin.
 
Ji sala 1997'î virde di nava koma xebatê ya Vate de ye û yek ji niviskarên kovara Vate ye. Ji îlona 2004'î vir ve yek ji endamên redaksiyona rojnameya *[[Peyama Kurd]]* e û berpisiyarê beşa zazakî ye.

## Berhem
* *[[Wayê Hot birayûn]]*: Sanikan û Deyîranê Çewlîgî ra, Weşanên Arya, Îstanbul, Nîsane 2002, 128 r.
* *[[Filît û Gulîzar]]*, Weqfa Kurdî ya Kulturî Stockholmê, Stockholm, 2004, 28 r.
* *Arwûnçî û Lûy*, Enstîtuya Kelepûrê Kurdî Şaxê Duhokî, Duhok 2010, 223 r.
* *Şeyh Said Hareketi -Tanıkların anlatımı ile-*, Weşanxaneyê Lîs, Îstanbul, 2013
* Ahmet Say, *Ca Yo Ke Tij Ti Ra Bena Vila*, wergêr: Seyidxan Kurij, Evrensel Basım Yayın, Îstanbul, 2013, 130 r.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Kesên ji Çewlîgê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Nesredîn Tûsî

**Nesredîn Tûsî** (, Ebû Cefar Mihemed bin Muhemmed bin el-Hesen Nesredîn et-Tûsî, zayîn 1201 li Tûs, Xorasana Îranê, mirin 1274 li Bexdayê) teolog, matematîknas, stêrnas û fîlozofekî misilmanê faris yê di sedsala 13'an de jiya bû.

Ew tê fikirîn ko ew matematîknasê herî pêşin bû ko li trîgonometriyê wek beşeka ji matematîkê cuda nêzbûbû. Ew bi xebatê xweyê li ser aksiyoma xêzên paralêl jî dihat nas kirin.

Di sala 1259an de ew di rasatxaneyê li bajarê Meraxeyê li Azerbaycanê yê ji hêla hikûmdarê mongolî Hûlagû hatibû saz kirin de dest bi xebitîna xweyê ser stêrnasiyê dike. Ew li wir li ser ekînoksê dinê dixebite û nêzî rastiyê hesab dike.

Ew pirtûkakê bi sernavê *[[Zîcî Îlxanî]]* (Stêrkên Îlxan) bi zimanê farisî dinivîse. Ew di wê pirtûkê de şûnê stêrkan gorî xebatên xwe diyar dike. Stêrnasê navdar Nikolaus Kopernikus jî va pirtûkê wî wek çavkanî bikar tîne.

Ew bi berhema xweya bi navê *Axlaqî Nasrî* jî li ser beşa felsefeyê exlaqê, ango rewişt, yan jî etîkê dixebite. Ew bi pirtûka xweya bi navê *Îlm el-Qelam*ê jî li ser teologiya şîîtiyê dişuxule.

Di dema dagira mongolanê ji hêla Hûlagû de ew li keleha Elemûtê li ba heşhaşiyan xwe vedişêre. Pê ko Hûlagû serweriyê heşhaşiyan li wir xelas dike û Tûsî jî dere Bexdayê û dewama xebatên xwe dike. Tûsî di sala 1274an de li nêzî Bexdayê jiyanê xwe ji dest dide.
thumb|Pirtûkeke Tûsî di sedsala 13'an de

[thumb|Pelekî ji pirtûka Nesîredînê Tûsî tê de behsa [Astrolabê dike.]]

## Bîranîna wî
Di astronomiyê de hin nav ji pê Tûsî bi navî wî hatine nav kirin. Kraterekê li ser rûyî hîvê, li başûrê dimê, pê wî re wek Nasîredîn hatiye nav kirin. Gerwêrkekê biçûkê di sala 1979an de ji hêla kozmontên rûsî hatibû keşf kirin jî bi navê wî hatiye nav kirin. Li Tehranê zanîngehekê bi navê wî heye. K.N. Toosi University of Technology.

## Hin berhemên wî
* *Tecrîd el-'eqayd* (berhemeke li ser Kelamê).
* *Et-Tezkire fî îlm el-hey'e* (*Et-Tezkiret en-Nesîriye fî l-hey'e*?) (berhemeke li ser stêrnasî ya ko pê re gelek şerh, ango şirove li ser hatibû nivisîn bû).
* *Exlaqî Nasrî* (berhemeke fîlozofî ya li ser exlaqê).
* *Er-Risalet el-estrolabiye* (lêkolîneke li ser stêrnasiyê astrolabê).
* *Zîcî Îlxanî* (lêkolîneke li ser stêrnasiyê ko di 1272'an de temam kiribû).
* *Şerh el-Îşarat* (şiroveke pirtûka Ibn Sîna ya "Îşarat").

## Çavkanî
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF).

Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1201
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Mirin 1274
Kategorî:Zanyarên faris
Kategorî:Zanyarên misilman
Kalînîngrad (oblast)

**Kalînîngrad**, anku **Oblasta Kalînîngradê** (bi rûsî: Калинингра́дская о́бласть, *Kalînîngradskaya oblast*) yek ji herêmên federal (oblast) ên Rûsyayê ye ku li ber beravên Deryaya Baltîk dimêye. Ew heta sala 1945an wek Königsberg bi Prûsyayê û Almanyayê ve girê dabû. Lê pê şerê cîhanî yê duyem re Rûsya dagir dike û ew wek Kalînîngrad bi YKSS ve tê girêdan.

Ji pê hilweşîna Sovyetê Sosyalîstên (YKSS) di 1991ê re ew bi welatên baltîk ji axên Rûsyayê yên bingeh vediqete û bi sînorên xwe bi Rûsyayê ve tu pêwendiyê xwe tune. Ew perçeka Rûsyayê derveyî ye û bi dewletên Lîtvanya û Polonyayê tê sînorkirin.

Oblasta Kalînîngradê herêmeke Rûsyayê derveyî ye û bi dewletên Lîtvanya û Polonya û bi Deryaya Baltîk ve sînorên xwe hene.

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin
Kategorî:Dîroka Prûsyayê
Kategorî:Enklav û ekslav
Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê
Deryaya Sargasso

**Deryaya Sargasso** deryayeke di Okyanûsa Atlantîk de li rohilata Florîdayê û li başûra Bermûda dimê. Mezinahiya wê qasa navenda rûerda Ewropayê cih digire. Ew di bin bandora herka Antîlanê ko li ber beravên Florîdayê de çerxa Herka Kendavê dibe ye. Kurahiyê wê heta 5.000 m dadikeve. Navê *Sargasso* ew algên keskên di wê deryayê de cih digirine. Ew algên nola giyayan hin caran heta 300 m dirêj dibine.

## Çavkanî

Sargasso
Max Born

**Max Born** (jdb.  li Breslau − m.  li Göttingen) Matematîknas û fizîknasekî Alman bû. Sala 1954î bi tevî Walther Bothe, Xelata Nobel a fizîkê wergirtiye.

Bi xebatên xwe yên li ser relatîvîte, fîzîka rewşa hişkbar a elementan, atom, mekanîka qûantan û matîs, angaştên li ser optîk û kînetîk hwd tê naskirin. Sala 1907î ji zanîngeha Göttingen doktoriya fizîkê girtiye. Xwedî bingeheke xurt û zîrek a matematîkê bû.

Sala 1926î li ser mekanîka pêlan lêkolînên mezin dike û metodên hesabkirinê yên nû diafirîne. Xebatên wî di zanistiya fizîkê de gelek deng vedidin. Bi hatina Nazîyan a ser desthilatdariyê ji welatê xwe direve û li Edinburghê bicih dibe. Di dawiya jiyanê xwe de bi tundî li dijî çekên nûklear derdikeve.

## Nivîsên bijarte

* *Untersuchungen über die Stabilität der elastischen Linie in Ebene und Raum, unter verschiedenen Grenzbedingungen* (Dissertation 1906) - Lêkolîn li ser stabîlîteya xêzên elastîk di dîmen û valahiyê, di bin rewşên cuda de.
* *Dynamik der Kristallgitter* (1915) - Dînamîka rîşiyên krîstalî
* *Die Relativitätstheorie Einsteins* (1920), Springer, ISBN 3-540-04540-6 - Angaşta relatîvîte ya Einstein
* *Vorlesungen über Atommechanik* (1925) - Dersên atomteknîkê
* *Optik. Ein Lehrbuch der elektromagnetischen Lichttheorie* (1933), Reprint Springer 1972 - Optîk. Destepirtûkek li ser angaşta tîrêjan a elektromanyetîk
* *Experiment and theory in physics* (1943) - Ceribandin û angaştên fizîkê
* *Physik im Wandel meiner Zeit* (1957) - Fizîka guherbar a dema min
* *Der Luxus des Gewissens* (Co-Autor zu Hedwig Born) (1958) - Lûksiya zanînê
* *Principles of Optics* (zusammen mit Emil Wolf) (1959) - Prînsîpên optîkê
* *Von der Verantwortung des Naturwissenschaftlers* (1965) - Ji berpirsiyarbûnên zanistên xwezayî
* *Mein Leben* (1975) - Jiyana min
* Born, Einstein *Briefwechsel*, Ullstein Taschenbuch (Nameşandinên wî bo fizîknasên navdar)

Kategorî:Alman
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1882
Kategorî:Mirin 1970
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Spî

Çend wateyên "spî" hene:
*Spî renga berfê ye.
*Spî cureyeke heseratên e ku wekî kêçan dikevin nava por û cilan
*Çiyayê Spî, çiyayekî li Semsurê li nêzîkê Hewedan (Besnî)
*Girê Spî, gundekî girêdayî Şirnexê
Kêç

thumb|Kurmikekî kêçan
thumb|Çermekî ku kêçgirtî bû

**Kêç** (bi latînî, *Siphonaptera*), komeke ektoparazîtan e. Mezinbûna kêçê 1,5-3,3 mm ye û bedena wê te got qey ji her du aliyan guvaştî bûya. Bi lingên xwe yên dirêj kêç bi hêsanî dikare zêdeyî 18 cm hilpeke. Dikeve çermê guhandaran û bi xwînê dijî.

Kêç bakteriyên nexweşînên giran diborîne mirovî: *[[Yersena pestis]]* (nexweşîna weba), tîfo, û hwd.

Li cîhanê 2.400 cureyên kêçan hene.

Kategorî:Mêş û mûr
Pentagon

thumb|Pentagon
**Pentagon** navê serfermandariya artêşê û wezareta parastinê ya DYAyê ye.

Navê xwe ji avahiyê digire ku pêncgoşeyî *(bi [[Grekî]]: Pentagon - Pêncgoşe)* ye. Li Arlington (Virginia), Washington D.C. ye.

Avahiya wê di nava salên 1941 - 1943'î de hatiye çêkirin. Li ser rûerdek 135.000 m² ava ye. Dîwarên wê yên derveyî 280 m dirêj in. Di ber rûbara Potomac River de ye.

Di bûyera terorîstî ya 11'ê rezberê 2001'î de Pentagon, bi balafireke rêwiyan hatibû lêxistin û avahiyê ziyaneke mezin dîtibû.

## Babetên têkildar

* Çalakiya terorîstî ya 11'ê rezberê 2001

Kategorî:Wargehên leşkerî
Kategorî:Washington D.C.
The Independent

***The Independent***, rojnameyeke înternetê ya brîtanî ye ku di destpêkê de di sala 1986an de wekê rojnameyek çapa sibê ya neteweyî hatiye damezrandin. Rojname bi paşnavê Indy, wekî pelgeyek berfireh dest pê kir û di sala 2003an de bi forma tabloîd hate guhertin. Çapa dawî ya çapkirî ya rojnameyê di 26ê adara sala 2016an hatiye weşandin û ji wê demê vir ve rojname bi awayekî online li ser întenetê weşanên xwe didomêne.

Rojname ji sala 1997an û vir ve ji hêla Tony O'Reilly ve ji hêla Rojname û Medya Serbixwe ya Îrlendî ve hatiye birêvebirin. Piştre di sala 2010an de ji aliyê olîgarşê rûsî û ajanê berê a KGBê Alexander Lebedev ve hatiye kirîn. Lebedev di 30ê tebaxa sala 2022an de tevî Mikhail Gorbachev jî xwediyê Novaya Gazeta bû. Di sala 2017an de, Siltan Mihemed Ebulcedayel ji %30 para The Independentê dikire û dibe xwediyê rojnameyê.

Di weşana rojane di Xelatên Çapemeniya Brîtanî ya sala 2004an de xelata rojnameya neteweyî ya salê werdigire.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya The Independent

Kategorî:Avabûnên 1986an li Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Rojnameyên Brîtanyayê
The Times

***The Times*** rojnameyeke Brîtanyayê ye.

Di sala 1785'î de hatiye damezirandin. Ji sala 1788'î virde bi vê navê dertê. Rojnameyeke kevn, rûniştî, xwedî prînsîp û navdar e. Di siyaseta navxweyî ya Brîtanyayê de xwedî erkeke mezin e.
thumb|Rojnameya ''Times''ê (çapa 4'ê berfanbara 1788)
Bi tevî rojnameya xûşkane, *[[The Sunday Times]]* ji aliyê News Corporation ve tê weşandin î birêveberê wan Rupert Murdoch e.

Rojname xwedî nêrînên navendperest û rastgîr e û di hilbijartinan de piştgiriya partiya navendperest (Mihafazakar) dike.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya The Times 

Kategorî:Avabûnên 1785an li Înglistanê
Kategorî:Rojnameyên Brîtanyayê
Granma

**Granma** *(bi [[kurdî]] tê wateya dapîr, girema, giremama)* navê rojnameya fermî ya Partiya Komûnîst a Kûba ye.

Navê xwe ji bota ku birêveberên şoreşa Kûbayê, Fidel Castro, Che Guevara û 80 serhildêrên din ku di sala 1956'î de pê derketibûn girava Kûbayê digire. Şoreşa sosyalîst a Kûba, dawî li dîktatoriya Fulgencio Batista aniye.

Hejmara yekemîn a rojnameyê di 4'ê kewçêrê 1965'î de derhatiye. Rojane derdikeve û tîraja wê lo dora 500.000 e. Ji sala 1996'î versiyonên wê yên navneteweyî û bi zimanên cuda jî derdikevin ku nêrînên serokatiya Kûba bilêvdikin.

Versiyona Kûbayê rojên yekşemê tên weşandin û ji heşt rûpelan pêk tê. Hin caran heger pêdivî hebe, pîneyên wê jî tên weşandin.

## Girêdanên derve

* Online weşana Granma a Internet (spanî)

Kategorî:Che Guevara
Kategorî:Rojnameyên Kûba
Kategorî:Şoreşa Kûbayê
Neman

thumb|300px|Rûbara Neman
**Neman** an jî **Nemunas** (bi lîtvanî: *Nemunas*, belarûsî: Нёман, *Nyoman*, almanî: *Memel*, polonî: *Niemen*) rûbareke sereke ya rojhilatê Ewropayê ye ku ji Belarûsê derdikeve û di Lîtvanya re derbas dibe ye. Ev rûbar tixûb e di navbera Lîtvanya û Oblasta Kaliningradê de ye. Çardemîn rûbara herî mezin a Ewropayê, ya herî mezin a Lîtvanyayê û ya sêyemîn a mezin a Belarûsê ye. Dirêjahiya wê 937 km ye.

Rûbara Neman ji Serdema Çaremîn ve şêweyê xwe girtîye û nêzîkî salên B.Z. (Berî zayinê) 25.000-22.000 cihê xwe di serdema qeşayê de girtiye.

Kategorî:Çemên Belarûsê
Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Lîtvanyayê
Prostata

**Prostat** ew rîjênê zayendî gelek girîng di laşê mêran de. Prostat karê sîstema pirbûnê û endamên zayendî rêk dike.

## Çavkanî
* Ezîz Reşîd Akreyî (1978). Gîyanê mirovî. Kora Zanyarya Kurdî, Kurdistan.

Kategorî:Zayendîtî
Lîvonya

thumb|300px|Di sedsala nehemîn de Ewropa
[rast|thumb|300px|[Konfederasyona Lîvonya di sala 1260 de]]
**Lîvonya** (Lîvonî: *Līvõmō*, Lîtvanî: *Livonija*, Estonî: *Liivimaa*, Elmanî û Swêdî: *Livland*, Polonî: *Liwlandia*) li rojhilatê Ewropa welatekî kevnare ye ku mirovên Lîvonî yên Fînî û Baltikî lê bi cî bûbun; lê herêm di bin desthilatî ya Baltikên Elmanî de bû. Serwerê Lîvonya yê herî navdar Kaupoyê Tûreyda (Caupo of Turaida) ye. Konfederasyona Lîvonya di roja me de li rojhilatê Deryaya Baltik beramberî axa Letonya û Estonya yê tê. Di sedsala dozdemîn de Lîvonya cihekî aborî û siyasî yê Elmanan bû. Di nav salan de mirovên Lîvonya yê di bin bandora Polonî û Rûsan de man û hatin asîmîlekirin.

Kategorî:Erdnîgariya Letonyayê
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Lîtvanya
Giravên Cook

**Giravên Cook** (, bi maorîya giravên Cook: *Kūki 'Āirani*) dewletekê giravî yê ku bi Nû Zelanda ve wek hevpar tê karger kirine û li başûra Okyanûsa Pasîfîk ye. Girav bi rûerd 240 km² e û nifûsa wê li gorî serjimariya 2023an bi qasî 14.222 niştecîhan e. Paytexta wê Avarua ye û ew li ser girava Rarotonga dimê. Wê navê xwe ji dahênerî James Cook girtiye.

## Erdnîgarî
Giravên Cook arşîpelekê ko ji giravên Rarotonga, Aitutaki, Atiu, Mangaia, Manuae, Mauke, Mitiaro, Palmerston, Takutea, Manihiki, Nassau, Penrhyn, Pukapuka, Rakahanga û Suwarrow pêk têye.

## Nifûs

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1965an de hatine avakirin
Oblast

**Oblast** (rûsî û ûkraynî: область [oblast'], belarûsî: во́бласьць [voblas'ts'], bulgarî: област [oblast], ango bi kurdî: herêm) herêmên kargeriyên di kargeriyê Rûsya, Belarûs, Bulgaristan, Ûkrayna û Qirgizîstanê ne.

## Rûsya
Li Rûsyayê oblast herêmên gorî komarên hîn zêde bi navendê ve girêdane. Otonomiyê wan gorî komaran hîn kêm e.

## Belarûs
Belarûs bi şeş voblastsan tê parvekirin.

## Ûkrayna
Ûkrayna parve 24 oblastan dibe.

## Bulgaristan
Bulgaristan parve 28 oblastan dibe.

## Qirgizistan
Qirgizistan parve 8 oblastan dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Kategorî:Erdnigariya Belarûsê
Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê
Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê
Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê
Kategorî:Erdnîgariya Ûkraynayê
Zend (eşîr)

**Zend** navê êleke kurdên lek li Germiyan û Lekistanê ye.

## Nav
Navê vê êlê di zimanê farisan de tê wetaye *zexmtî* ye. Peyva zend wek jêgirtiyek ji farisî di zaravayên kurdî de jî belavî ye. Dibe ku ev peyv bi peyva kurdî ya "zindî" re xwedî kokeke hemanî be.

## Efsaneya Zendiyan
Gorî efsaneyê zendiyan navê xwe wiha girtine. Zerdeşt, pexemberê Zerdeştiyê di dema desthildar ên Lohrasb û Goştasb pirtûkek ku naveroka wê jê re ji esman hatibûye xwarê nivîsandibûye. Navê Zend dabûyê wê. Desthildar û keyên dugel dibên divê ev pirtûk bêye dayinê eşîreke aryanî ya biesil û paqij e. Ew piştî lêgereke dirêj eşîreke li Kurdistanê dibînin a ku bi eslê xwe paqij û aryanî bû ye. Key navê Zend ya pirtûka Zerdeştiyan li vê eşîrê dikin. Dîsa gorî vê efsaneyê, tenê vê eşîrê dikaribûye pirtûka pexember Zerdeşt bixwîne.

## Dîrok

## Navdar
* Kerîm Xanê Zend
* Litfî Elî Xanê Zend
* Sadiq Xanê Zend
* Cefer Xanê Zend
* Murad Xanê Zend

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Lolan (eşîr)

**Lolan** navê eşîreke Kurdan e. Êv eşîr bi taybetî li Serhede û Dêrsime dijî. Li Behdînan Lolan gundekî Biradostane . Li Dêrsim û Serhede jî Lolan anku Lolic.

Eşîra Lolan (Lolan, Loluj,lolic) yek ji eşîrên kurdên Dêrsimê ye û ew bi zimanê zazakî diaxifin.Hemû yên ku li vê beşê dijîn zaza û elewî ne. Ew li ser erdnîgariyek fireh wekî Pulümür, Çemişgezek, Varto(gımgım), Nazımiye(Qisle), Xinûse, Tercan, Bayburt, Kelkit, Ardahan (erdexan), Bingöl(Çewlik), Erzingan belav bûne. 

Beşek ji eşîra ku li ser sînorê Iraq-ranê dijî piranî Soranî ye û çend kes bi Goranî (Hewramanî) diaxifin.Goranî jî bi Elewîtiya xwe yaresanî navdar in. Wan yekemîn xebatên edebiyata Kurdî hilberandin û ev bi Elewîtiyê vegotin. "" "Ya herî nêzîkê Goranî ango Hewramani Zazaki Polonî ye. Her weha, piraniya Eşîra Lolan li ser sînorê başur Iraq-Iranianranê Sunî ne.

Mirovên deşta Çewlikê; Zaza, Îzol, Lolo, Halti, Çevkani, Şekaği1, Kiki, Bisyani, Murki, û idizdî eşîrên Kurd in, û ew bi sedhezaran heywanên xwe ve diçin çiyayê Bingöl û jiyanek taze dibînin û rastê (baca) dezgeh didin vezîr vezirê Erzurumê. Berhemên çiya; Di avhewa pêncemîn de ji bîst û neh çiyayên herî hilberîner ev çiyayê Bingöl e. Gelek celeb nebat û giha, û her weha gihayên kîmyewî hene. ("Ewliya Çelebî Seyahatname")

Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Mîrneşîniya Biradost

thumb|300px|Hemû mîrnişîn û xanedanên kurdan ji salên 770-î heta sala 1868-ê mîladî
**Mîrneşîniya Biradost**, Xanedana vê mîrneşîniyê Neviyên Hesnewî ne. Li dawiya kuştina
Mîr Hilalê Kurê Nasir El-Dewle Bedir de Kurên Hilal ji bona nava Biradostê hatine bibarkirin.

## Mîrên Biradostî

Evanan Sê Bira bûn. Yekek ji wan Tahir bû, yê ku ew li cîgehê Bavê xwe de ji bona Şarezorê bi Serdar ve hate bikirin.
Yekekî din jî wan ji bona Serekê Êla Agor hate bikirin. Sêyemê wan jî ew ji bona bajarê Selmasê hat û wî ew ji bona jêr destên xwe date bixistin.

Şerefname dibêje, ku Mîrê herî bi nav û bangê vê Xanedanê Gazî Qeranê Kurê Sultan Ehmed bû. Di pêşî de wî ligel Şah Îsmaîl de dujminayetî dayite bikirin û li dawî de ew ligel wî de hatîye birêkkevtin.

Şah ew bi Navnîşana Gazî Qeran ve dayite bixelatkirin. Herwehajî wî jê re hêlên Tergever, Soman û Dol jî datin bipêşkeşkirin. Ev Mîrê hanêyî mêrxas tanî şerê gewreyî Çaldiran bi Nîv Serxweyî ve bi Şah ve dihate bibestandin… Li dawî de wî jî ligel tevaya Mîrên Kurdan de serên xwe ji bona Yawiz datin bitewandin. Şehreyar Selîm zor rûmeta wî date bikirin û wî ji bona wî hin ji melbendên Iyalatên Hewlêrê, Begdadê û Amedê bi ser mulkê wî ve date bivekirin.

Li dawiya Gazî Qeran de ev Mîrneşîniya hanê bi du beş Somay û Tergever ve hate bikirin:

## Xanedana Mîrneşîniya Somay
 
Ev Mîrneşîniya hanê ji bal Şah Mehmud Begê Gazî Qeran ve hate
bisazkirin. Ew tanî nemana xwe di nava destên Neviyên Şah Mehmud
Beg ve dihate bidîtin. Di sala 1597 k. de Mîrê Soma Olya Beg bû.

## Xanedana Mîrneşîniya Tergever
 
Mîrên vê Xanedana hanê ji Eşîra Biradost bûn. Şerefxan dibêje, ku Nasir Beg Kurê Şêr Beg kurê Şêx Husên navê Mîrekî bû, yê ku ew di zemanê wî de Serdarê Tergever bû.

## Xanê Lepzêrîn

Yekek ji bi nav û dengtirîn Mirên vê Xanedana hanê jî Liberxwedanvanê keleha Dimdim Emîr Xanê Yekdest ankû Emîrxan Lepzêrîn bû. Ew di pêşiya pêla Şah Ebas de hate bidîtin û wî di sala 1610 k. de di keleha Dimdim de serê xwe beramber bi Şah Ebas ve date birakirin.

## Mîrê Kor
Mihemed Paşa anjî Mîrê Kor, Mîrê Herêma Soran bû û di sala 1854 dawî li Xanedana Biradost anî.

## Binnêr
* Dîroka Kurdistanê

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1510an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1609an de hilweşiyan
Kategorî:Xanedanên kurdan
Bertram Brockhouse

**Bertram Neville Brockhouse** (jdb.  li Lethbridge, Alberta; m.  li Hamilton, Ontario) fîzîknasekî Kanadayî bû. Sala 1994î bi tevî Clifford Shull, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Kategorî:Fizîknasên kanadayî
Kategorî:Jidayikbûn 1918
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2003
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Deryaya Oxotskê

**Deryaya Oxotskê** (bi rûsî: Охотское море, *Okhotskoye more*) deryayeke parçeya Okyanûsa Pasîfîkê ye ku li Asyaya Rojava de ye. Ev li rojhilat bi Kamtşatka û Kurilan, li başûr giravên japonî yên Hokkaidō û Saşalin, li rojava jî herêma Amur yê Sîbîryaya rojhilat de sinordar e. Ew bi dewletên Rûsya û Japan sinordar e. Ev li ser Tengava Tatarê û Tengava La Perouseyê re bi Deryaya Japanî ve tê girêdan. Rûyê wê deryayê 1,39 milyon km² ye û kûrahiyê xwe nîvekî 971 m ye û dera xweya herî kûr 3.521 m ye. Ew navî xwe ji bajarê Oxotskê digire.

## Çavkanî

Oxotskê

Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên Japonê
Kategorî:Deryayên Rûsyayê
Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê
Kendava Hudsonê

**Kendava Hudson** (fransî: *Baie d'Hudson*) kendaveke li ser rûerdeke 1,23 mîlon km² li bakura Kanadayê dimîne. Kendava Hudson bi Okyanûsa Atlantîk ve tê girêdan. Ew ji pê dahênerî xweyê ko di 1610'an de keşf kirî hatiye nav kirin.

Hudsonê
Kategorî:Deryayên Kanadayê
Prûsya

**Prûsya** (bi prûsiya kevn: *Prūsa*; bi latînî: *Borussia*, *Prutenia*; lîtvanî: *Prūsija*; polonî: *Prusy*; almanî: *Preußen*) herêmeke dîrokî ye ku bi sedsalan bandora xwe li ser dîroka almanan û Ewropayê kiriye. Paytexta Prûsyaya dawî Berlîn bû. Prûsya di sedsalên hejdeh û nozdehan de demên xwe yên mezintirîn û herî bihêz borand. Di sedsala hejdehan de di bin hikûmdariya Friedrich II yê Mezin de bû hêzeke gewre li Ewropayê.

## Nêrînek li dîroka Prûsyayê
* [200px|thumb|rast|[Prûsyaya Rojava (sor), bi Keyaniya Prûsyayê û împeratoriya Almanî re di 1871'ê de.]]Prûsya welatê baltîkiyên prûsî ji aliyê şovalyeyên teutonî (şovalyeyên Terîqeta Almanî) ve hat vegirtin û di nava salan de hate xiristiyankirin, almankirin û polonîkirin.
* Prûsyaya Qralî (1466-1772), herêm ket bin destê Polonyayê di Şerê Sêzdeh Salan de.
* Mîrekiya Prûsyayê (1525-1701), piştî desthilatiya Polonyayê ket bin destê serwerên Hohenzollern û Brandenbûrgê.
* Brandenbûrg û Prûsya (1618-1701) yekîtiyeke kesane ya di navbera serwerên Hohenzollern û Brandenbûrgê de bû.
* Keyaniya Prûsyayê (1701-1918) bi guhertina Brandenbûrg û Prûsya hat damezirandin. Ev keyaniyeke bihêz a împeratoriya Almanî bû (1871-1918).
* Parêzgeha Prûsyayê (1829-1878) parêzgeheke Keyaniya Prûsyayê bû û ji hin beşên Prûsyaya Rojhilat û Prûsyaya Rojava pêk dihat.
* Dewleta azad a Prûsyayê (1918-1947), piştî Şerê cîhanî yê yekem hat damezirandin. Di sala 1934'an de ji aliyê nazîstan ve hat felişandin. Di sala 1947'an de dawî lê hat anîn.

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên berê li Ewropayê
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1525an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1947an de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Almanyayê
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kendava James

**Kendava James** (fransî: *Baie James*) perçeya başûra Kendava Hudsonê ye li hindê Kanadayê ye. Ew bi herêmên Québec û Ontario tê dorpêç kirin. Ew giravên di nav avê wê de dimên bi erdnîgarî dewama Nunavutê ne.

James