open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cakîrê Kurdî

**Cakîrê Kurdî** an **Cakîr Elkurd** (jdb. ? Iraq - m. 1155) alimekî misilmanê kurd bû. Bi xwe zanyarê mezheba Henbelî bû.
Navê wî yê dirêj Cakîrê Kurdiyê Geylanî ye.

Carna di hinek çavkaniyan de navê wî wek "Cakbîr Elkurdî" derbas dibe.

## Çavkanî

* 1) Câmiu Kerâmât-il-Evliyâ; c.1, r.378
* 2) Tabakât-ül-Kübrâ; c.1, r.145
* 3) Kalâid-ül-Cevâhir; r.112
* 4) Tabakât-ül-Evliyâ; r.425
* 5) Şezerât-üz-Zeheb; c.4, r.305
* 6) İslâm Âlimleri Ansiklopedisi; c.6, r.152

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1155
Emerê Suhrewerdî

**Emerê Suhrewerdî**, **Omerê Suhrewerdî** an jî **Şihabedîn Ebû Hefs Emerê Suhrewerdî** (1145 Îran, Suhrewerd - 1234 Bexda) yek ji fîlozofên kurd e.

## Jiyana wî
Emerê Suhrewerdî li Îranê li gundê Suhrewerdê ji dayik bûye. Ji bo xwendina xwe çûye Bexdayê. Carna çûye sohbetên apê xwe Ebdulqadirê Suhrewerdî û Ebdulqadirê Geylanî ji wan tesawifê hên bûye . Li Besrayê jî çûye sohbetên Ebû Muhemmed bin Ebdullah.

## Pirtûkên wî

* 1-Akîdetû erbab-it-takî
* 2-Behcet-ûl ebrâr fî menaqîb-il Gavs-il Geylanî.
* 3-Bugyet-ûl-beyan fî tefsîrîl-Qur’an.
* 4-Avari-ûl-mearif fî beyan-ı tarîq-il-kawm

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1145
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Mirin 1234
Maher Zain

**Maher Zain** (z. 1981) îlahî û raperekî swêdî ye. Koka wî ji Libnanê ye û bi eslê xwe ereb û misilman e.

Ew stranbêj, stranbêj û hilberînerê muzîkê ye. Albuma wî ya pêşîn, Thank You Allah (Thank You Allah), di 2009 de derket û serkeftinek navneteweyî bû. Albuma wê ya duyemîn Bibore Min (Min Bibore) di 2ê Avrêl, 2012 de derket. Hunermendê ku li cîhanê bi berhemên xwe yên bi şêweya Îslamî tê naskirin, li bajarên cuda yên Tirkiyeyê konser da.

## Pêşveçûnî
Maher Zain di 16ê Tîrmeha 1981ê de li Trablusê, Libnanê ji dayik bû. Di heşt saliya xwe de tevî malbata xwe koçî Swêdê kir. Li wir beşa Endezyariya Fezayê qedandiye. Piştî zanîngehê ew tevlî pîşesaziya muzîkê bû û bi hilberînerê swêdî yê Fasê Nadir Khayat (RedOne) re têkilî danî. Dema Nadir Khayat koçî New Yorkê kir, Maher li pey wî da ku kariyera xwe ya muzîkê bişopîne û bi hunermendên mîna Kat DeLuna re dest bi xebatê kir. Di 27 saliya xwe de, di gera xwe ya Swêdê de, careke din bi Îslamê ve girêdayî bû û biryar da ku dev ji hilberîna muzîkê berde û bi şêwaza îlahiyan bistrê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Mirovên zindî
Seyîd Qutib

thumb|Nivîskarê misirî Seyîd Qutib
**Seyîd Qutib** () (jdb. 1906, Misir – m. 1966), nivîskar û alimekî ereb bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fundamentalîzma îslamî
Kategorî:Jidayikbûn 1906
Kategorî:Mirin 1966
Kategorî:Nivîskar
Cabir bin Heyan

**Cabir bin Heyan** an jî **Ebû Mûsa Cabir bin Heyan** (erebî: ابو موسی جابربن حیان, jdb. 721 Tûs, Îran - m. 815 Kufe, Îraq) Stêrnas, matematîknas, kîmyager û fîzîknasekî fars bû. Perwerdehiya xwe li Tûsa Îranê girtiye û dû re koçî Kufeyê kir.

## Jiyan

## Kirinên wî

* Damezrêberê Kîmyayê ye
* Gelekî madeyên kîmyayê doz kir û nevê erebî lê kir.
* Labaratûwara herî pêşîn wî çê kir.
* Di zanistêde bû zanistvanê yekemîn kû got Atom jî ji hev perçe dibe
* Kaxitên ku di agir de nayê şewitandin çê kir.
* Asîta sulfîrk û asîta nîtrîkê, sodyûm, karbonat û potasyûmê dît/îcad kir

## Berhemên wî

**Pirtûkên Hatine Weşandin**
* Kîtab-ul Beyan,
* Kîtab-ul Hacer,
* Kîtab-ul Nûr,
* Kîtab-ul Îzah,
* Kîtab-ul-Îstakas-îs-Salîs,
* Tefsîr-ul Îstaka,
* Kîtab-ut Tecrîd,
* Kîtab-ul Mulk,
* Kîtab-ur Rahme.

**Pirtûkên Nehatine Weşandin**
* Kîtab-uş Şems,
* Kîtab-ul Qamer,
* Kîtab-ul Haywan,
* Kîtab-un Nebat,
* Kîtab-ul Hîkmet,
* Kîtab-ul Anasir,
* Kîtab-ul Kîman-îl-Meadîn,
* Kîtab-ul Hîlkat,
* Kîtab-ul Heyet,
* Kîtab-un Nakd.

## Çavkanî

Kategorî:Faris
Kategorî:Fizîknasên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 721
Kategorî:Kesên sedsala 8an
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Mirin 815
Kategorî:Zanyarên misilman
Kindî

**Kindî** yan jî bi navê wî temamî **Ebû Yûsif Yeqûb bin Îshaq es-Sebah el-Kindî** (bi erebî: **أبو يوسف يعقوب بن إسحاق الصبّاح الكندي**, *Abu Yūsuf Yaʻqūb ibn ʼIsḥāq aṣ-Ṣabbāḥ al-Kindī*, (jdb. 801? Besre - m. 873 Bexda) yek ji felsefevan, matematîknas, fizîknas, derûnnas, dermannas û muzîkvanê ereb yê herî bi nav û deng e.

Kindî li ser stêrnasiyê pirs û bersivên li ser "guhertina hewayê", "girtina berê rojê" û "ronahiya stêrkan" pirtûkeke bi navê *Qanûna di stêrkan de* berhev kiriye ku ev pirtûka wî ji 40 beşan pêk tê.

Kindî di Serdema Zêrîn a Îslamê de di nav misilmanan de derketiye ji fîlozofên herî mezin e. Ew li rojavaya bi navê *Alkindûs* têye nazkirin. Bi xwe hezarfen e.

Îbn Nedim û zanyarê Îtalî Gerolamo Cardano di berhemên xwe de pir besna Kindî didin.

## Berhem
* *Rîsale fîl Aql Manaslk*
* *Rîsale fî Mahiyyetin Newmî wer hayalî beser*
* *Rîsale fîl Cewahîrîl Hamse*
* *Rîsale fîl îlletîs Selcî wel Berdî*
Wel Berki wes Savaiki wer Radî wez Zemherîr.
* *Risale fîş Şubat*
* *Rîsale fî wel Elel Hesana İhtiyaratil Eyyam*
* *De İntellecto Secondum Aristoteles et Platonem*
* *Rîsale fî İhtilafil Manazir*
* *Fî Marifeti Kuwal Edwiyetil Murekkebe*
* *Rîsale fi'l-İlleti'i-Lewnî'l-Lazewerdi*
* *Rîsale fi´l-hile li-def´i´l-ahzan*
* *Rîsaletu Eflatun ila Furfuriyus fî hakikati nefyi´l-hem*

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka ronakbîrî
Kategorî:Felsefevanên ereb
Kategorî:Fizîknasên ereb
Kategorî:Fîlozofên ereb
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 801
Kategorî:Kesên ji Besreyê
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 873
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Zanyarên ereb
Model (koma muzîkê)

**Model** an jî **Koma Model** komeke muzîka rocka alternatîv, rock û pop rock e.
Di sala 2005an de bi navê *A due Carmen* hate avakirin û di sala 2008an de bi navê *Model* hate guherandin.

## Dîrok

Di sala 2005'an de Okan Işık (Gîtarjen),
Aşkın Çolak (Perkûsyona-Def) û Can Temiz (Bas-Def) bi navê **A due Carmen** hate avakirin.
Kom di sala 2007an de bi tevlîbuna Vokalîst Fatma Turgut û Gîtarjen Serkan Gürüzümcü re dewan kir.
Bi piştgirîya GNL Entertainment albûma xwe ya nû Perili Sirk di sala 2009an de ber bi piyase re rêvebir.
Model bi xebatên xwe yên Albûm û Sahnê re û bi derxistina Stranên Single re encamê gellek Fîrmên Şîrketên Muzîkê bu.

## Xelat

**2007**

* 12. Tuborg Roxy Müzik Günleri - Billboard Özel Ödülü
* Nokia Super Sound'07, "Arkadaşınla En İyi Giden Şarkı" kategorisi - birincilik ödülü

**2011**

* Digital Age Awards - Sokakta Hayat Var adlı şarkı ile En Yaratıcı Müzik/Ses Tasarımı Birincisi

**2012**

* PAL FM Müzik Ödülleri - En İyi Grup
* 18. Kral Müzik Ödülleri - En İyi Grup
* 11. Rotabest Ödülleri - En İyi Grup
* 39. Altın Kelebek Müzik Ödülleri - En İyi Grup
* 24. Kristal Elma Türkiye Reklam Ödülleri - En İyi Reklam Müziği-Kağıttan Gemilerim

## Xebatkarên Komê

***Okan Işık***
 
**Okan Işık** (jdb. 1986 Îzmîr), Gîtarjen ê Koma Model.
Jidayikbûn 9 adar 1986 li Îzmîrê, di sala 2003an de destûryar ê 60. Yıl Anadolu Lisesi.
Bi alîkarîya birayê xwe yê mezin perwerdeya Gîtar girt.
Du re bi destûryarê xwe yê Makina Mühendisliği de tevlîbuna Koma Model bu û çu Stenbolê bi cîh bu.

***Can Temiz***

**Can Temiz** (jdb. 1987 Îzmîr, Bas Gîtarjen ê Koma Model.
Di sala 1987'an de li Îzmîrê hate Cîhanê. Li Îzmîrê bi Xuşka xwe re di çu Dibistanê.
Bi Alîkarîya Xuşka xwe di Dibistana xwe de perwerdeya Gîtar girt.
13 salî de bi Gîtar destpê kir. Di sala 2004an de destûryar ê Biyokimya Bölümü bu.
2009'an de tevlî Koma Model bu û çû Stenbolê bi cîh bu.

Hîn Roj bi Komê re dixebite.

## Dîskografî

* Perili Sirk (2009)
* Diğer Masallar (2011)
* Levlâ'nın Hikayesi (2013)

## Mijarên têkildar
* Fatma Turgut
* Kerem Sedef

Kategorî:Komên muzîkê
Çemê Seyhan

thumb|Çemê Seyhan
**Çemê Seyhan** an jî **robarê Seyhan** çemekî mezin ê Tirkiyeyê ye. Ji Pinarbaşı Qeyserîyê ji bilindahiya 1500 mitroyê derdikeve û di nav Torosan re derbas dibe di nav Edeneyê re diherrike û digihîje Derya Navîn (an Deryaya Spî). Bendava Seyhanê, Bendava Çetelanê, Bendava Yedigözeyê li ser vê çemê de hatine avakirin. Dirêjahiya vî çemî 550 km ye û tejaneya anku hewza wê 20.600 km² ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Çemên Tirkiyeyê
Nîşaneya nexweşiyê

**Berjeng** yan **semptom**, rewş an hestên neasayî yên nexweşekî ne. Berjeng tenê ji bo nexweşî dihên hest kirin anko subjektîv in, lê carina kesên dî jî (ji bo mînakê pizişk jî) her wê berjengê bibînin an hest bikin, wê demê ew berjeng dibe tiştekê objektîv. Wê demê navê wê dibe nîşan. Nimûneyeka vê dikare ta be: Nexweş hest bi tayê dike (berjeng), û kesên derdora wî jî dikarin bi germîya zêde ya leşê wî bihesin, an pizişk bi amûrê pîvana tayê anko tapîvê bibêje ka taya wî çend pile ye (nîşan).

## Nimûneyine berjengên nexweşiyê
* Êşa diranan berjeng e, lê orimandina goştê diranan nîşan e.
* Kuxik berjeng e, lê her di wê demê da, dîtin û bihîstina koxikê ji alîyê kesên dî ve wê koxikê dike nîşan jî. Dîsa, her girêdayî wê koxikê, pizişk dikare bi guhdarîkirina dengên pişî anko bêhnhilkêşana nexweşî pê bihese ko hewdan anko înfeksyon di sî anko pişika nexweşî da heye. Ew dengên ko pizişkî bihîstine nîşan in.

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkî
Metroya Edeneyê

thumb|Îstgehên metroya Edeneyê
**Metroya Edeneyê** an jî **Rêbiniya Edeneyê**, metroyeke bi 13 westgeh e ku di 2010an de li Edeneyê hatiye vekirin. Tenê xetek heye û ji Kurttepeyê (bakurê bajarê) destpê dike û di navenda bajêrê re derbas dibe digihîje Çema Seyhanê û piştî çend westgeha diqede. Dirêjahiya wê 13,5 km ye.

Ev metro bi eslê xwe di sala 1988an de hat projekirin lê heta 1996an avakirina wê destpê ne kir. Ji 1996an heta 2000an înşaeta wê berdewam kir lê di 2000î de ji sedema kêmasiya diravdanî înşaet hat sekinandin. 2006an de dîsa dest bi înşaetê kirin û di 2009an de nîviyê metroyê qediya û hat vekirin lê piştî hilbijartinên şaredariyan dîsa hat girtin. Gulan 2010an de dîsa jî hate vekirin û hê jî didome.

## Westgehên metroyê yên ku qediyane û tên
{| class="wikitable"
|-
! Westgeh !! Cûre!! Pêwendî
|-
| Hastane|| Binerdê|| Bûlwara Turgut Özalê
|-
| Anadolu|| Binerdê|| Bûlwara Turgut Özalê
|-
| Huzurevi|| Hemzemîn||
|-
| Mavi Bulvar|| Hemzemîn|| Otorêya 0-50
|-
| Yurt || Hemzemîn||
|-
| Yeşilyurt || Hemzemîn||
|-
| Fatih || Viyadûk||
|-
| Vilayet|| Binerdê|| Westgeha Trînê ya Mezin
|-
| İstiklal|| Binerdê|| Şarêya dewletê D-400
|-
| Kocavezir || Viyadûk||
|-
| Hürriyet|| Viyadûk|| Çema Seyhanê
|-
| Cumhuriyet|| Viyadûk|| Rêya Qeretaşê
|-
| Akıncılar|| Viyadûk|| D-400, Geraja Yuregir
|-

Kategorî:Metroyên Tirkiyeyê
Kategorî:Torên metroyê
Zîwer Îlhan

**Zîwer Îlhan** (z. 1977, Nisêbîn, Mêrdîn), zimannas û nivîskarekî kurd e.

## Heyat
Di sala 1977an de li Nisêbînê hat dinyayê. Dibistana serateyî li vir qedand. Piştî ku li Erxanî amedeyî qedand çû Zanîngeha Gazî ya Enqerê û li wir mamostetiya ziman û edebiyata tirkî xwend. Lîsansa xwe ya bilind ji beşa Ziman û Çanda Kurdî kir. 16 sale mamostetiyê dike. Di kovarên Nûbihar û Çirûsk de dinivîse.

## Eser
* *Destana Şoreş-Wan*.
* *Ferheng/Sözlük Kurdî-Tirkî* (Fevzi Karademir, Nezir Gümüş, Ziver İlhan, Ahmet Korkut bi hevra amede kirine), Weşanên TDK, 2014.
* *Mewlûda Mela Huseynê Bateyî*, Teza Zanîngeha Mardîn Artûklûyê, Beşa Ziman û Çanda Kurdî, 2014.

## Çavkanî

* *Ferheng/Sözlük Kurdî-Tirkî* (Fevzi Karademir, Nezir Gümüş, Ziver İlhan, Ahmet Korkut bi hevra amede kirine), Weşanên TDK, 2014, ISBN 9789751627940.

## Girêdanên derve
* ''www.kurtdiliedebiyati.com'': Zîwer Îlhan 

Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Kesên ji Nisêbînê
Zîwer îlhan
Stêrka sor

thumb|Stêrka sor
**Stêrka sor**, stêrkeke pênc goşedar e, nîşaneya sosyalîzm û komûnîzmê ye.

Ew pênc goşe an jî quncik nîşana her pênc tiliyên kedkaran û her pênc parzemînan e. Ev her pênc quncika her wiha nîşana her pênc komên civakî yên civakê bibe sosyalîzmê û sosyalîzmê biparêze ye. Bêyî rêzeke wan diyar hebe ev pênc komên civakî ev in:

-Ciwan (nifşên pêşerojê)

-Artêş (Parastin û strandina sosyalîzmê)

-Karkerên pîşesaziyê

-Karkerên çandiniyê (cotkar)

-Entelijansiya (ji bo gihiştina komûnîzmê çîna divê ramanan biafirîne ye)

Her wiha ev nîşane di alaya PKKê de jî hatiye bikaranîn.

Stêrka sor alaya Artêşa Sor e û di alaya Yekîtiya Sowyetan de jî ser dasik-çakûç re cih girtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Çeveng
Kategorî:Çevengên leşkerî
Berat

**Berat** kevir yan çavnezer in ku êzîdî li malên xwe diparêzin. Ew ji xaka pîroz ya Lalişê çêdibin. Ew xweşiyê tînin û êzîdiyan ji nexweşî û xerabiyê diparêzin. Ew van kevirên biçûk û sipî bi cawekî sor dipêçin û bi destikê derî yan dîwar ve vedikin yan jî dikin dolabekê.

Serkanî:
Prof. Dr. J. İ. Kızılhan: Êzîdî kî ne? Rûpel 21;
VWB – Verlag für Wissenschaft und Bildung, Berlin, 2013; ISBN 978-3-86135-298-3

Kategorî:Made
Güldür Güldür Show

***Güldür Güldür Show*** (bi kurdî: *Kenandin û Kenandin Show*), bi pêşkêşiya Ali Sunal berî di FOX TV dû re SHOW TV de weşaneke şahînî ye. Di bernameyê de her hefte bi bangakirina navdaran re cih digirin.

## Produksiyon
Bi destpêkirina FOX TV, roja 24ê îlonê 2013 guhaztin SHOW TV bû. Rojên ewl reytinga ketî girtin û dû re dan hev.
25ê sibatê 2014 bi navê *Güldür Güldür Show* hatiye guhartin. Demsala pêşîn 10ê hezîranê 2014 destpêkiribû.

## Lîstikvan

* Ali Sunal - Aziz Güngör Esen
* Alper Kul - İsmail
* Erdem Yener - Hüseyin
* İrem Sak - Sinem
* Çağlar Çorumlu - Şevket
* Aylin Kontente - Burcu
* Onur Buldu - Bilal
* Özge Borak - Nezaket
* Onur Atilla - İbrahim
* Meltem Yılmazkaya - Mehtap
* Aziz Aslan - Fikri
* Ayşegül Akdemir - Dilek
* Burak Topaloğlu - Bahadır
* Özgün Aydın - Mustafa
* Uğur Bilgin - Mesut
* Derya Karadaş - Aysel
* Kıvanç Baran - Arslan

## Lîstikvanên berî

* Mine Tugay - Bengisu
* Okan Çabalar - Hakkı
* Yeşim Ceren Bozoğlu - Oya
* Hande Dane - Nazlı
* Doğukan Polat - Adem
* Sıla Çetindağ - Merve
* Yavuzhan Doğan - Cem
* Şirincan Çakıroğlu - Fatoş
* Ozan Akbaba - Şenol
* Dilşah Demir - Çiğdem
* Öner Ateş - Hamit
* Pınar Şenol - Sultan
* Doğan Akdoğan - Tanju

## Bernameya weşanê

* 1. Demsal Çarşem Saet 20.45 **/** Destpêka Demsal 27 sibat 2013 **/** Fînala Demsal 12 hezîran 2013
* 2. Demsal Sêşem Saet 23.30, Çarşem 23.15, Pêncşem 20.00-21.00 **/** Destpêka Demsal 1 çiriya pêşîn 2013 **/** Fînala Demsal 10 tîrmeh 2014
* 3. Demsal Pêncşem Saet 20.00, În 20.00 **/** Destpêka Demsal 11 Eylül 2014

## Girêdanên derve

* Güldür Güldür
* 
* http://www.bkmonline.net/tr/show/guldur-guldur-show|BKM

Kategorî:Televîzyon
Nemerge

thumb|
thumb
**Nemerge** an **Nemiran** an jî **deh hezeran** (yewnanî: Ἀθάνατοι/Athánatoi) (parsî:Anauša) li leşkeren bijare Medya ye û ye dûgelen Parsan bûn.

Qasa niho, kanî Parsan da tinê, ew leşkerena gişk dîroknasên Yewnanan da bîr hatin.

## Peywir
Herodot digot Nemiran jî leşkerê paya hurt in. Li aştîye da xizmete xwe jî wek garde dîwana Keyakserîtî ya Keyan.

Li dema Şerê ew bi tenê peya ceng dikirin, wek mîna seferê Kîroş II. da BZ. 547 an jî lawikê wî Kambîses II. (BZ. 525) dijî Misrê û êrîşa Misr û Sikîtyayê bin fermandarî Dareyos I. (BZ. 520 û 513).

Nemiran hem jî (BZ. 480) Şerê Persanda dijî Yewnan da peyda bûn.

## Peyvnasî
Kelîma *Nemir* qewo leşkereke nebu, artêşa 10.000ran ra dahat degotin. Ew leşkerena zirhê xwe tinê bûn, emma wan leşkerêna hema teqwiya dahatin eger ye din birîndar an jî dimirîyan, lew ra jê ra dogotin *Nemiran*.

Peyva *Nemir*Heredot'ta hatn hema belkî jî Heredot dû peyvên Parsî li *Anûšiya* (Rêheval) û *Anauša* (Nemiro) hev xist.

## Zirx
Wan ofdîyan da Mertal û Rima kin bi kar dikirin, dawîya Rimanda lûtkeya hesib hebû.

Destê wan da aha şûrike biçuk ya da xencer hebû, qewo ke leşkêren dûr lexin wan da kevanên zêdek jî hebû.

Wek kinc wan Tunîkike direş û şelê hefsarî xwe dikirin, bine cil da jî zirhê ji hesinê cawa çigalî hebû.
Serê wan da jî Tîmtaca ji madeyî çigalî hebû.
Wan rûye xwe jî be we digirtin, qewo ki toz bila nen çawên wan, an jî bila dijmin bitirsî.

## Talîm

Talîma wan ji leşkerên dinan da baştir bû. Wan le re çelekbûne fêra ceng dikirtin.

### Herwiha
Şerê Termupîl
Şerê Termopîlê

**Şerê Termopîlê** an jî **Şerê Sermopîlê** ji dema dagiriya farsan a duyem de di navbera Keyakserîtiya farsan û bajar-welatên grekî de dewam kir. Împeratoriya Hexamenişî ji dixwast duyem car Yewnanistanê dagir bikî.

## Çavkanî

Kategorî:480 b.z.
Berham Mîrzo

**Berham Mîrzo** (, di nasnameyê de ) helbestkar û nivîskarê kurd e. Li gundê Qerekilîsê yê navçeya Erdîşa Wanê ji dayik bûye.

Dibistana seretayî li gund, ya navendî û lîse li navçeya Erdîşê xwend. Di sala 1997an de Zaningeha Eskişehirê beşa Zanistiya Civakî qedand. Risteyên wî di kovarên Dengê Zîlanê, Sînor,  Kewar û Çirûskê de û di rojnameya rojane Azadiya Welat de hatine weşandin. Eleqe ya wî ya Felsefe Cîvaknasî û olê, ew xîste nava lêgerîna rasteqînê. Ji ber komkujî, şer û polîtîkayên hegemonîk yên dewletan, kete nava liv û tevgerekî, xebata wî ya li ser "Lêgerîna Heqîqetê" encam da û dî meha nîsana 2014an de wekî pîrtûk hatiye weşandîn. Pîrtûka wî ya helbestan, mirov dikare bêje diyariyeke jî bo, evîndar û pakrewanên azadiyê.Pirtûka helbestan ya bi navê "Risteya Janê" zêdetir ji helbestên ji salên nodî û heta îro hatine afirandin pêk tê. Di sala 2018an de nasiya xwe da zîndanê, nêzîkî sêzdeh mehên wî di wê derê de derbasbûn.

Xelatên wî :
Ji aliyê Kurdî-Derê ve, Ji bo kirinên wî yên têkariyê yên zimanê kurdî, xelata spasdariyê.

## Berhemên wî
* *Bi Dilketiyên Azadiyê re Meş*. Weşanên Do, ISBN 978-605-4427-22-2. Helbest, bi kurdî ye.
* *Hakikat Arayışı ve Bilgelik*. Weşanên Do, ISBN 978-605-4427-63-5. Felsefe, Sosyolojî, Ol, bi tirkî ye.
* *Risteya Janê*. Weşanên Do, ISBN 978-605-9183-14-7. Helbest, bi kurdî ye.
* Kulîlkên Şîlanê. Weşanên Sîtav, ISBN 978-625-8255-05-8. Helbest, bi kurdî ye.
* Şikefta Sevderê Weşanên ar ISBN 9786259496955 Roman, bi kurdî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Kesên ji Erdîşê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Tefsîr

**Tefsîr** () di ola Îslamê de dema ayetên Quranê ku ji aliyê tefsîrvanan ve tên şîrovekirinê re tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Quran
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Keyaniya Makedonî

**Keyaniya Makedonî** (, ) padîşahiyeke li Nîvgirava Balkan di dema serdema kevnare de bû. Di dema serkatiya  de, padîşahê hîjdehê, Makedonya bû dewleta herî bi hêz li rojhilatê Ewropayê. Li serkatiya kurê Phîlipposî – Îskenderê Mezin – artêşa makedoniyan bi alîkariya piraniya dewletên Yewnanî yên Ewropa û Anatolyayê Împeratoriya Hexamenişî hilweşand û bi dest xist. Dagirkirina makedonî ya li rojavayê Asyayê serdema Helenîstîk dest pê kir.

Di 7em sedsala berî zayînê de li bakurê Yewnanistana roja îro xanedana Argeyaden keyaniyek çêkir. Bi saya Îskenderê Mezin ji dema hilbûna xwe bû. Di sala 146 berî zayînê de ew şahîtî bû parêzgeheke Romayê.

## Padîşahên makedonî
  Caranus

   Perdiccas I  

   Argaeus I  

   Philip I

   Aeropus I

   Alcetas

   Amyntas I (c. -497)

   Alexander l. (c. 497-454)

   Perdiccas II (c. 454-413)

   Archelaus (413-399)

   Orestes (399-396)

   Aeropus II (396-393)

   Pausanias (393)

   Amyntas II the Little (393)

   Amyntas III (392-370)

   Argaeus II (370)

   Alexander II (370-368)

   Ptolemy Alorus (368-365)

   Perdiccas III (365-359)

   Philip II (359-336)

   Alexander III the Great (336-323)

   Philip III Arrhidaeus (323-317)

   Alexander IV (323-310)

   Cassander (307-297)

   Philip IV (297)

   Antipater (297-294)

   Alexander V (297-294)

   Demetrius I Poliorcetes (294-288)

   Pyrrhus (288-287)

   Lysimachus (288-281)

   Ptolemy Ceraunus (281-279)

   Meleager (279)

   Antipater II (279)

   Antigonus II Gonatas (277-239)

   Demetrius II (239-229)

   Antigonus III Doson (229-222)

   Philip V (222-179)

   Perseus (179-168)

## Çavkanî

Kategorî:Împeratoriyên berê

Kategorî:Makedonya
Makedonî
Kategorî:Serdema kevnare
Kategorî:146 b.z.
Dengê Zîlanê (kovar)

***Dengê Zîlanê***, kovarekê ku tenê bi zimanê kurdî weşana xwe berdewam dike. Navend li bajarê Wanê ser navçeya Erdîşê ye. Di adara 2013an de dest bi weşanê kiriye. *Dengê Zîlanê*, di pêşengtiya Kurdî-Der şaxa Erdîşê tê birêvebirin. Kovar salê carekî derdikeve pêşberî xwendevanên xwe.

## Çavkanî

Kategorî:Erdîş
Kategorî:Kovarên kurdî
Xolto

**Xolto** (), gundekî Dîlokê ye. Niştcihên gundî bi pirranî rezvaniyê dikin û li ser berhemên tirî dixebitin. Nêzîkî beşekî Çiyayên Gewrê ye. Herwiha gund bi çêkirina şerabê jî tê nasîn lê şerabê ne ji bo firotinê lê ji bo vexwarina xwe ya şexsî tê nasîn. Nişticihên gundî bi piranî mêvanhezî û rindikiya keçên xwe jî navdar e.

## Gelhenasî

## Ziman û devok
Zimanê nişticihên gundî kurdî, zaravaya kurmancî ye û devoka wan eger em parvekirina Husein Muhammedî wek bingeh bigirin dikeve nav devoka rojavayî ku nêzîkî ya Efrînê ye. ku hin taybetmendiyên wê eger em bidin ber ya "standard":
A bi giştî dibe O: Av... Ov
O bi giştî dibe Û: Sor...Sûr
Û bi giştî dibe Ü: Dûr... Dür

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dîlokê
Bedxwerî

Ji bo mirov bi tenduristî jiyana xwe bidomîne karbohîdrat, proteîn, bez, vîtamîn û berbes pêwîst e. Bedxwerî di bedenê mirovî de ji kêmbûna van tiştan peyda dibe. Dema beden nikarîbe têra enerjiya xwe xwarin û vexwarinê peyda bike tiştên bedena xwe dişewitîne û dike enerjî. Ji ber vê rewşê mirov xwe bi xwe dixwe. Ev rewşa bijîşkî weke bedxwerî tê bi nav kirin.

Sedema vê rewşê du tişt in. Yan mirov xwarinê têra xwe naxwe û ev deboyên karbohîdrat, proteîn, bez, vîtamîn û berbesan tije nabe yan jî metabolîzmaya mirovî ji xwarinê bêhtir xerc dike. Ji rewşa duduyan de sedem pirranî nexweşî an jî zêde kar kirin e.

Di vê rewşa de dest û nigê mirov zirav dibin lê zikê mirov ji kêmbûna albumînên xwînê eav digire û dinepixe. Dema em yekî afrîkî yê bedxwerî bibînin meriv dikare bibêje ew qelew e lê ew kes ji birçîna ketiye vê rewşê.

Li gorî îstatîstîkên di sala 2010an ji 1,5 milyon heta 3 milyon zarok û jin ji ber vê rewşê mirine. Her wiha li gorî agahiyan 165 milyon kes xwarinên kêm dixwin û bi qasî normalê mezin nabin. -

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Korîtî

**Korîtî** ji ber rewşa bedenî yan jî psîkolojîk nedîtin yan jî nebaş dîtinê ye.

## Korîtiya yasayî
Di cîhanê de bo rewşa derenceyên kêmdîtinê û korîtiyê heye. Ji bo kêmdîtinê divê asta dîtinê di navbera 6/60 û 20/60 de be. Ji bo korîtiyê jî divê ji 6/60an kêmtir be.

## Sedemên korîtiyê

### Nexweşî
#### Perdeya çavan (katarakt)
#### Glokom
#### Ji pîrbûnê xerabûna makulayê
#### Trahom
#### Perdeya çavan
#### Nexweşiya şekirê
#### Kêmbûna vîtamîn A yê

### Qeza
Ji ber qezayan gelek kes kor dibin. Sedema vî tiştî xerabûna bedena mirovan e. Gelek caran bi qezayan anatomî û morfolojiya çav xera dibe, rehên sînîran diqete an jî xwîn ji mejî tê ku cihê dîtinê xera dike.

Di vir de dibe ku ne korîtî destpê bike. Di qezayan de mirov dikare tenê nêviyê dîtina xwe an jî çaryekê dîtina xwe wenda bike.

### Nexweşiyên genetîk
#### Nexweşiya albînîzmê
Nexweşiya albînîzmê yek ji sedemên korîtiyê ye. Nexweşiya Leber's Congenital Amaurosis jî dikare ditinê qels bike an jî mirovan kor bike/bihêle. Nexweşiyek din jî Sendroma Bardet-Biedl e.

### Nexweşiyên zikmakî
Hin nexweşî dikarin di zikê dê an jî di dema zayînê de jî çavan kor/qels bike. Yek ji wan mîrkutok e ku heke zarok di zikê dê de bi vê nexweşiyê bikeve çav xera dibin. Nexweşiyek din jî toksoplasmoz e.

Wekî din zûzayîn jî sedemek xerabûna çav e.

### Jehrîbûn
Hin jehr jî sedema korbûnê ye. Yek ji wan metanol e ku di alkola sexte de ye çav xera dike.

### Dermanên bijîşkî
Hin dermanên di bijîşkiyê de jî kêm caran dibe sedema korîtiyê. Ev derman ji hêla bijîşk ve li gorî rewşê tên bi kar anîn. Sedema korîtiyê gelek caran ne ji derman lê ji dozaja wê yê.

### Korkirin
Yek ji sedemên mezin jî kor kirin e. Korkirina ji bo ceza kirinê jî zêde ye. Amaneh Bahramî jineke îranî ye. Ji ber kezab avêtina ser rûyê wê kor ma.

## Çavkanî
Kelam

**Kelam** navê ilmê ku li ser hebûna Xwedê û bawerî û rastiya dînê îslamê disekine. Kelam ji bo tiştên baweriyê birhan û îspate rave bide hatiye çêkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Elî îbn Elesîr

**Elî îbn Esîr** ji malbata Îbn Esîr û birayê ortê ye. Di derdorê 1160 û 1233 jiyaye.
Li Cizîrê hatiye dinyayê, û li Mûsilê wefat kirye.

Ew dîroknasekî Îslamê yê bi eslê xwe Ereb yan jî Kurd bû.

## Berhem
* Elkamîl fî tarîx (Erebî:الكامل في التأريخ, al-kāmil fī t-taʾrīḫ)
* Usud al-Ghabah fi Ma'rifah al-Sahabah (Erebî:أسد الغابة في معرفة الصحابة, Usud al-ġāba fī maʿrifati ṣ-ṣaḥāba)
* Usud al-ġāba fī maʿrifati ṣ-ṣaḥāba (Erebi::أسد الغابة في معرفة الصحابة,)

## Girêdanên derve
* Îbn Esîr

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên ereb
Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Jidayikbûn 1160
Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan
Kategorî:Kurdên misilman
Kategorî:Mirin 1233
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Selahedînê Eyûbî
Bettanî

**Bettanî** navê dirêj **Ebû Ebdullah Muhemmed bin Cabîr bin Sînan el-Reqî el-Heranîes-Sabê el-Bettanî** (erebî: محمد بن جابر بن سنان البتاني, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Jābir ibn Sinān al-Raqqī al-Ḥarrānī aṣ-Ṣābiʾ al-Battānīz, jdb. 858 Heran, Riha – m. 929, Samara) Li rojhilatê bi navê **Albategniûs**, **Albategnî** an jî **Albatenîûs** tê nas kirin.
Ew matematîknas û stêrnasê ereb bû.

## Jiyana wî

## Berhem û xebatên wî
* Bettanî, di matematikê de trigonometriyê de formulekî giring ditiye,
* aliyê dinê jî sin x = a cos x wekheviya wî dît, a formul:

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 858
Kategorî:Kesên ji Rihayê
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Matematîknasên ereb
Kategorî:Mirin 929
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Zanyarên ereb
Dewleta îslam

thumb|250px|Wêneyê Dewleta Îslamê , 622–750.

**Dewleta îslam** dewleta ku ji aliyê Muhemmed pêxember hate avakirin û ji aliyê xelîfeyan ve hatiye berdewam kirin. Ev dewlet li ser kargerî û qanûnên şerîetê hatiye avakirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîn
Kategorî:Îslam
Kategorî:Îslamîzm
Kategorî:Teokrasî
Mêtingeh

**Mêtingeh** an jî **kolonî**, welatê ji aliyê biyaniyan hatî dagirkirin û ji aliyê ekonomîk û civakî û çandî ketî bindestê dewleteke din. Mêtingerî di sedsala 19an de destpê kiriye. Pêşkêşên vê di serî de Spanya û Portugal e lê dûvre bazar dikeve bin destê Ingilîstan û Frensa. Paşî Rûsya û Emerîka û Çîn û Japon û hin Ewropayî yê din jî tevlî vê karwana mêtingeriyê bûne.

## Qada mêtingehiyê
Qada bûye mêtingeh Efrîqa û Rojhilata Dûr e.

## Mêtingehên Spanyayê
Gelek deverên bakur û başûrê emerîka, Meksîk, hin herêmên Karîban (Karayîb).

## Mêtingehên Ingilîstanê
### Bakur û başûrê Efrîqayê bi piranî
-Somaliya Ingilîzan

-Misr (çemê Nîlê bi timamî dikeve bindestê ingilîzan)

-Nîjerya

-Uganda

-Sûdan

-Kenya

-Bechuanaland

-Rodezya

-Nysaland

-Hindistan

## Mêtingehên Frensayê
Di navbera salên 1919 û 1939an de Frensa bûye mêtingerê duyem û xaka di bindestê wê de ji 13.000.000&nbsp;km²'yê bihuriye. Ev dike 8,7%'ê cîhanê.
Bêhtir li dijî Ingilîstanê ber bi rojhilat û rojavayê Efrîqayê ve belav bûye (Ingilîstan ber bi bakur û başûrê Efrîqayê ve belav bûye.)

## Li ser dîroka mêtingeriyê
-Çîn û Japonan ber bi rojava ve belav bûne ji ber vê pêşiyê şerê Çîn û Japonê rû daye dûvre şerê Japon û Rûsyayê rû daye.

-Ji ber van polîtîkayan li Ewropayê jî şerê di navbera Ingilîstan û Frensayê de jî heft salan domiyaye.

-Emerîka piştî dibe Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê ango ji dewletên Ewropayê serbixwe dibe ew jî dikeve nav karwanê û dibe yek ji mêtingerên mezin.

-Piştî salên 1930/40/50yî pêla serbixwebûnê destpê dike û ev welatên mêtingeh yeko yeko serbixwe dibin. Lê hîna jî ji çanda dewletên mêtinger ji zimanê wan xilas nebûne.

-Xaleke din a girîng heye, ew jî welatê me Kurdistan e.

## Kurdistan
Kurdistan bûye mêtingeha çar dewletan çar dewletên dilxwede misilman. Di sedsala 21ê de hê jî Kurdistan mêtingeha tirkan, farisan û ereban e.

## Çavkanî
* Wikipedia/Colonialism
* Wikipedia/Spanish Colonization
* Wikipedia/British Empire
* Hiqûqnasên Kurdistanê
* Hiqûqnas

## Binêre
* Kolonîtî
* Emperyalîzm
Çempîrî

**Çempîrî** navê malbata çempîriyan e.

## Dîroka malbatê
Çempîrî bi eslê xwe ji gundê Berqêlka Elbaka bajarê Wanê ne û ji eşîra şerefan malbata canan in. Bav û kalên çempîriyan berî 200 an jî 250 salan hatine gundê giredayî ya navçeye Elkê (Şirnex) gundê Çemê Pîrê. Maneya Çemê Pîrê bi xwe jî ji ber ku li wî gundî jinikeke pîr hebû nav wisa maye. Lê nava demê de ji ber ku têkiliyên Çempîriyan û êşîra Gewdan zêde dibin demek şûnda eşîra Çempîran jî wekî malbateke Gewdan tê hesibandin. Û heya niha Çempîrî xwe wekî Gewdan dihesibînin. Ku Gewdan jî yek ji 12 babên eşîra Ertoşiyan e. Aniha endamên êşîra Çempîran li bajarê Wanê, Colemergê, Edeneyê, Mersînê, Şirnexê bi cih bûne.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Francis Crick

**Francis Harry Compton Crick** (jdb. 8ê hezîrana 1916an - m. 28ê tîrmeha 2004an), bîyolog û fizîknasekî îngîlîz bû.

Ewî bi James Watson û Maurice Wilkins ve molekula DNA doz kir.

Di sala 1942an de xelata bijîşkê girt.

## Xebatê wî

## Çavkanî

Kategorî:Asîda deoksîrîbonukleyî
Kategorî:Biyologên îngilîz
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fîzîknasên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1916
Kategorî:Mirin 2004
Xanedana Enazî

**Dewleta Enazî**, dewletekî kurdan e ku di sala 990î de ji aliyê Muhemmedê Enaz ve hatiye avakirin û 126 sal berxwedaye. Dîroknasê kurd Şerefxanê Bedlîsî di pirtûka xwe ya Şerefnameyê de wê dewletê bi navê *Eyyarî* nivisandiye

Ew cihen ku Enaziyan lê serwerî diajotin; Kirmanşan, Îlam, Xûlvan, Dînewer, Mandalî, Şehrezor û cihên weke Dakukê bû

## Serwerên Dewleta Enaziyan

* Muhemmedê Enaz (Ebulfeth) (991-1011)
* Husamudewle Ebulşewq (1011-1046)
* Muhelhilê kurê Muhemmed (1011-1055)
* Surkhab I yê kurê Muhemmed (1011-1046)
* Seîdê kurê Faris (1050-1055)
* Surkhab II yê kurê Bedrê kurê Muhelhil (? -1107)
* Ebû Mensûrê kurê Surkhab (1107- ?)
* Surkhab III yê kurê Enaz (1100 derdorê wê sedsalê)

## Çavkanî

Enaziyan
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 990î de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1110î de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Enaziyan
Dêrika Mukûrê, Farqîn

**Dêrika Mukûrê**, gundekî navçeya Farqîna Amedê ye.

Di sala 1964an de "Dibistana Hevotina Pêşiya Dêrika Mukûrê" vebû û ket xizmetê û meha çiriya paşîn a 2006an dibistana ku 8 sal hevotin dide ket xizmetê û navê dibistanê bû "Dibistana Hevotina Pêşiya Dêrika Mukûrêya Mehmûd Kepoğlu". Bi xêra dibistanê rêjeya xwendaya zêdebû û bû %80.

## Çand
Hemî gund girêdayê Eşîra Şêxdodan in.
Gelê gund girêdayê kevneşop û bastaniya xwe ne. Ji ber ku gundekî him çiyayî him jî deştî ye nanê wan jî gorî wî têvel in. Nanê wan ê binavûdeng in nanên wek Kutlik û HûrûRovî ne. Ji xwe ev nanên ku em dibêjin di wê heremê de her kes çê dike. Lê ji ber ku tehm û çêjna her derî ne wek hebe me wusa nivîsand. Yanê ev nan ji ber ku em tev zanin ne nanê wî gundî tenê ne.

## Erdnîgarî
Gund, 25 kîlometr dûrî Farqînê û 108 kîlometr dûrî Amedê ye.

## Rêba (siruşt)
Suruşta gund bejayî (Karasal) ye. Payîza baran, zivistana berf, bihara baran û havînê germ û ziwayî heye. Mehên biharê (Bi taybetÎ meha gulanê) her der dibe hêşînahî. lê ku dibe havîn hêşînahîn tev ziwa û hişk dibin.

## Gelhe

## Aborî
Aboriya gund li ser werze û ajaldariyê ye.

## Keyatî (muxtarî)

## Avahiya bingehî
Li gund Dibistana Hevotina Pêşî heye. Şebeka ava vexwarinê heye. Şebeka leqem/kanalîzasyon heye. Rêya gund qîr e. Li gund kehre/elektrîk heye. Lê xeta telefona pêdandî tune.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Farqînê
Game of Thrones

**Game of Thrones** (bi kurdî: *Lîstika Textan*) rêzefîlmeke fantezî ye. Rêzefîlm ji Amerîkayê kanala HBO ye da pexşdibî. Ava fîlma ji ser pirtûkên George R. R. Martin da çe buyî, navên pirtûk jî Strana Cemed û Agirî (A Song of Ice and Fire).

## Babet

## Lîstikvan û Karakter

Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî
Naîrî

**Naîrî** êleke dîrokî ye ku piştî têkçûna dewleta hurî û mîtaniyan derketine holê. Herêmên bilind ên Ermenistanê, Cizîrê û Şemzînanê devera naîriyan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Ermenistanê
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Ermenistana kevnare
Ferit Melen

**Ferit Sadi Melen** (jdb. 1906- m. 3ê îlonê 1988) serokwezîrê berê yê Tirkiyeyê.

Di sala 1906an de li Wanê hatiye dinê. Pîştî dibistana seretayî di Wanê xilas kir, 1928'ten li Bursayê dest bi dibistana amedahiyê kir û xilas kir. 1931 tîrmehê Zaningeha Enqereyê bêşe Fakulteya Zanistî ya Siyasetê qezenç kir. 26 tebaxê dest bi karmendiya dewletê kir. 25 îlonê dest bi mûfettişiya darayî kir.

Vedora 9. ya parlementeriyê de bû parlementer. 30 îlonê takawît bû. Lê belê vedora hilbijartinê ya 11. ya meclîsa Tirkiyeyê disa bû parlementerê bajarê Wanê.1961ê ji bo damezirandina meclîsê bû nunerê bajarê Wanê. Serdema Înonû de derweyî parlamenê bû wezirê darayî. Di navbera 7 hezîranê 1971ê heya 22 gulanê 1971ê endametiya Senatoriya bajarê Wanê kir.

1967ê ji CHPê îstîfa kir û bû damezerê Partiya Guvenê. Nava hûkemetên 1. û 2. yên piştî derbeyên leşkerî ji 26ê adarê 1971an heya 22 gulanê 1972 'an Wezeriya Parastinê kir. 22ê gulana 1972ê peywîra Serokwezeriyê kir. Di Hikûmeta Demîral de disa bû wezirê parastina .( 1975) Sala 1980ê ye disa bû senetoyê Cumhuriyetê. Ew peywîra wî heya derbeya Leşkerî ya 12 îlonê 19822ê berdewam kir. Herî dawî hilbijartinên 1983ê de disa ji wanê parlementer hatiye hilbijartin.

3ê îlonê 1988ê li Enqereyê jiyana xwe ji dest da.

Navê firokegeha bajarê Wanê Ferît Melen e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1906
Kategorî:Kesên ji Wanê
Kategorî:Mirin 1988
Kategorî:Parlamenterên Wanê
Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Berfo Barî

**Berfo Barî** (jdb. 1975) weşanger û nivîskarekî kurd e. Ew di sala 1975an de, li Fêra, Farqîna Diyarbekirê ji dêya xwe weli-diye.

Çîrok û şiêrên wî di gelek kovarên kurdî de hatine weşandin. Heta hejmara taliyê jî edîtoriya kovara *Hinarê* kir. Yek ji berpirsiyarê Weşanxaneya Nayê ye. Niha li Îzmîrê dijî. Zewicî ye û bavê keçekê ye. *Erojen* kitêba wî ya ewil e.

## Berhemên wî
* Erojen. Weşanên Na, 2015, çîrok.

## Girêdanên derve
* Ji malpera Kulturname.com 

Kategorî:Nivîskarên kurd
H. Kovan Baqî

**H. Kovan Baqî** (jdb. 1972) weşanger û nivîskarê kurd e. Ew di sala 1972an de, li Heramya, Dêrika Çiyayê Mazî, Mêrdînê ji dêya xwe welidî ye. Dibistana seretayî li Heramya xwend û dû re dev ji xwendina dibistanê ber da. Niha li Îzmîrê dijî. Zewicî ye. Bavê du lawan e. Di Weşanên Na de edîtoriyê dike. Li gel karê nivîskarî û edîtoriyê bi rexnegiriya edebiyatê re jî dixerriqe.

## Berhemên wî
# Çîroka Çîrokan, 2004, çîrok, Weşanên Bajar, Stembol
# Bêexlaq, 2012, çîrok, Weşanên Na, Îzmîr
# Prematür, 2014, roman (bi tirkî), Weşanên Na, Îzmîr
# Heteroglossîa, 2014, Weşanên Ronahî, Amed
# Aporîa, 2015 (bi kurdî), Weşanên Na, Îzmîr
# Aporia, 2016 (bi tirkî), Weşanên Na, Îzmîr
# Dîfferance, 2016 (bi kurdî), Weşanên Na, Îzmîr
# Orok, 2021 (bi kurdî), Weşanên Lîs

## Girêdanên derve
* Roportaja Kovan Baqî li ser Dengê Amerîkayê

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Kesên ji Dêrika Çiyayê Maziyê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Weşangerên kurd
Weşanên Na

**Weşanên Na** weşanxaneyek e ku di dawiya sala 2011an de li Îzmîrê hate damezirandin û kovara Hinarê derxist.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Weşanên Na

Kategorî:Weşanxane
Şemsedînê Şehrezûrî

**Şemsedînê Şehrezûrî** (jdb. ? - m. 1288î şûnde ?) dîroknas, bijîşk û fîlozofê misilman yê kurd e. Ew li ser felsefeya Şîhabedîn Suhrewerdî xebitiye û fikrê *[[Îşraqîtî|Îşraqîtiyê]]* berdewam kiriye.

## Jiyana Şemsedînê Şehrezûrî

Şemsedînê Şehrezûrî yan jî *Şemsedîn Mihemed bin Mehmûd eş-Şehrezûrî* di sala 1250î de li Başûrê Kurdistanê li bakurê Şehrîzûrê hatiye dinyayê. Wî li ser metafizîk, dîrok û felsefeya Îslamê gelek kitêb nivîsandine, lê tenê pênc kitêbên wî gihane roja me. Gelek fîlozof di bin bandora wî de mane.

Tê texmînkirin ku Şehmsedîn ji sala 1288an çend sal şûnda wefat kiriye.

## Kitêbên wî

*Pênc pirtûkên wî yên ku gihane roja me ev in*;

* Resailû şeceret ûl îlahiyye fî ulmîl heqayiqî rabbaniye (Ev pirtûk li ser mentiq û metafizîkê ye).
* Kîtab ûl Rûmûz
* Rawzat ûl efrah we nuzhetul ervah (Ev pirtûk bi pirranî li ser jiyana pêxember û fîlozofan e).
* Şerh ûl hîkmet
* Et Tenkîhat fî şerhî telwîhat

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkên kurd
Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Kurdên sedsala 13an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Zanyarên îslamê
Malcolm X

**Malcolm X** (/ˈmælkəm ˈɛks/ (weke *Melkem Eks* bixwîne), bi navê wî yê rastî **Malcolm Little**, (jdb. 19ê gulan 1925 – m. 21 sibat 1965), siyasetmedarê afroamerîki û çalakvanê mafên mirovan bû.

Little di salên 1940an de gava ew li girtîgehê dibû çû ser mislimaniyê û bû beşdarê rêxistina Neteweya Îslamê ( Nation of Islam ). Wî navê xwe guhert ji bo *Malcolm X*. *X* paşnavê xwe yê afrîkî yê nenas sembolîze dike. Piştî ku wî heca xwe kiribû navê *Malik el-Shabazz* li xwe kir.

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkiyên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Kesên kuştî
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Kesên sedsala 20an

Kategorî:Mirin 1965
Kategorî:Şehîdên misilman
Kategorî:Şoreşgerên amerîkî
Kategorî:Tevgera mafên sivîl
Mutesewif

**Mutesewif**, an Sofîtî (erebî: **متصوف**) mirovê xwe li tesawifê digre re tê gotin.
Ew mirovên ji bi riza Xwedê xwe li tiştê dinyewî dide alikî, Xwe dide rêya Xwedê.

Her waha Ebdulqadirê Geylanî mutesewif e.
Îlyasê Kurdî

**Îlyasê Kurdî** an jî **Îlyasê Goranî** (jdb. 1637, Şam, Rojavayê Kurdistanê - m. 1726), nivîskarekî kurd û alimekî îslamê bû.

## Jiyana wî

Îlyasê Kurdî an Şêx Îlyas bin Îbrahim bin Dawid bin Xizir Elkurdî Elgoranî.

Navê bavê wî Îbrahîm û navê kalikê wî jî Dawid e, Ew di sala 1637an hatiye dinê, wî hevotina xwe a dîn li Şamê girtiye. Bi pirranî li ser fiqiha mezheba şafiî xwedî 'îlim bû
Îlyas geleke pirtûk li ser hiqûqa Îslamê jî nivîsandiye.

Tê gotin pirtûkeke wî bi zimanê kurdî jî heye.

Îlyas ku bi eslê kurd bûye ji ber wî jêre gotine "Îlyasê Kurdî" Lê bi erebî jê re dibejin "Îlyas Elkurdî"

Di salên xweyê dawîn de çûye Mekeyê heca xwe kiriye û dîsa vegeriyaye Şamê, sala 1726an de li Şam çûye ber rehma Xwedê.

## Çend Berhemên Îlyas

* 1- Camiu'l-Kasir
* 2- Haşiyete şerhî caimû cewamî
* 3- Haşiyete İsaxucî
* 4- Haşiyete wadî lîl isam
* 5- Haşiyete şerhi akaidî sadî
* 6- Haşiyetû ala senusî

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fiqihnasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1637
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1726
Kategorî:Nivîskarên kurd
Îcma

**Îcma** (bi erebî: إجماع) biwêjeke hûquqa dînê îslamê ye.

Îcma tê wateya *civîn*, *îtifaqa bi hevre*

Di îslamê de li gorî çaxa dema alim û mirovên zane di derheqê mijarekede an jî mezhebekî de hukum bidin li gorî quran û hedîsan bi hev re fikrê dayîn bikin ew îcma ye.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Abdus Salam

**Abdus Salam**, an jî **Mohamad Abdus Salam** (bi zimanê urdû : محمد عبد السلام, *Mohammad Abdus Salam*; z. 29 çile 1926 - 21 çiriya paşîn 1996) fîzîknasekî pakistanî ye.

Ew yekem zanistvanê misilman e ku bi Xelata Nobelê hatiye xelatkirin.

## Jiyana Abdus Salam

## Çavkanî


Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mirin 1996
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê
Cat Stevens

thumb|Cat Stevens (1972)
thumb|Cat Stevens (Yûsif Îslam) di sala 2009an de

**Cat Stevens** an jî **Yûsif Îslam** (jdb. , London) nivîskar, stranbêj û îlahîbêjekî îngilîz e.
Di sala 1977an de dînê xwe guherand bû misilman û navê kir Yûsif Îslam.

## Helbestên wî

* *[[Matthew & Son]]* (1966)
* *[[New Masters]]* (1967)
* *[[Mona Bone Jakon]]* (1970)
* *[[Tea for the Tillerman]]* (1970)
* *[[Teaser and the Firecat]]* (1971)
* *[[Catch Bull at Four]]* (1972)
* *[[Foreigner (Cat Stevens )|Foreigner]]* (1973)
* *[[Buddha and the Chocolate Box]]* (1974)
* *[[Saturnight|Saturnight (Live in Tokyo)]]* (1974)
* *[[Numbers]]* (1975)
* *[[Izitso]]* (1977)
* *[[Back to Earth]]* (1978)
* *[[Majikat]]* (2005)
* *[[Gold]]* (2005)
* ''My lady d'Arbanville


Kategorî:Îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mirovên zindî
Behaedînê Şedad

**Behaedînê Şedad** an **Îbn Şedad** (jdb. 1145 Mûsil - m. 1234 Heleb) dîroknas û nivîskarê biyografiyê û alimekî bi eslê xwe kurd ê dewleta Eyûbiyan bû.

Navê wî yê dirêj Ebulmehasim Behaedîn Yûsif kurê Râfi kurê Temîmê Mewsilî ye.

Hîna ku piçûk bûye bavê wê dimire ji ber wî li cem xalanên xwe yên Şedadiyan mezin dibe loma jêre gotine Îbn-î Şedad bi kurdî tê wateya "Kurrê Şedad" navê wî yê rastî *Yûsifê Rafî* ye

## Pirtûkên wî
* Melceu'l-Hukkam Îltibasi'l-Ahkam
* Delailu'l-Ahkam
* Elmucezu'l-Bahir
* Siratu Selahedîn ibn Eyûb
* Kitabu'l-asa

## Çavkanî

## Bîbliyografî

* 

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Dîroknasên misilman
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1145
Kategorî:Kesên ji Mûsilê
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1234
Kategorî:Selahedînê Eyûbî
Şêrê îranî

**Şêrê îranî** an **şêrê arî** an jî **şêrê asyayî** (*Panthera leo persica*) yek ji cinsên şêran e.
Li çaxên berê warê vî şêrî ji Ewropayê heta Hindistanê bû, lê niha bi tenê li nîvgirava Kathîyawarê (Hindistan) dimîne.
thumb|

## Jiyan
Şêrê îranî ji mînak Şêrê Afrîkayê di nav koman de dijî. Hema koma wan li koma ya afrîkayî da biçûktirê. Şêrên mê ya Nationalpar-Gir ji nav dwudwu - şeş ferdan da û çelakan da dijîn.

### Jîngeh
Jîngeha şêrê îranî ji him daristanê dirî da ye him jî cihê hişkan ê mînak savanan.

### Xwerin
Şêr li mê ye xwe nêçir dikin. Zafikî tarîye da an jî serê sibe derdikevin qewo nêçirê.

Nêçirên wan jî;
* Aska Simsimî
* Askên Hîndistanê
* Gawa Nîlê
* Askên Sambar
* Antîlopên Çiwargoç
* Berazê kovî

## Wek sembol
Şêrê îranî ji li sembolan ariyan û li hindan heye, lê mirov kare li sembolan Ermanan jî bûnin.

### Ariyan

#### Al
thumb|Alaya Dûgela Zend

thumb|Alaya Dûgela Pehlewan

#### Nîşan
rast|thumb|

### Hindan

#### Al

thumb|200px|Srî Lanka

thumb|200px| Împeratoriya Moxol a Hindistanê

#### Nîşan
thumb|200px|Srî Lanka

## Çavkanî

Kategorî:Şêr
Îslamofobî

[thumb|Ew wêneyê ku bi aliyê îslamofoban ve tê bikaranîn tê wateya "ji [mizgeftan re na"]]

**Îslamofobî** (tê wateya *tirsa ji îslamê*) yan jî **dijîslamîtî** ew kes û bizavên ku ji misilmanan diqarin û li dijî misilman û mizgeftan in.
Îslamofob û kesên dijîslamî dixwazin îslamiyetê weke dînê xirabî û nebaşiyê nîşan bidin.

Roja îro (2015) li Ewropayê rêxistina bi navê Pegida nimûneyek ji bizavên îslamofobîk e.

Her weha, wan kesên ku di bin navê Îslamê de rû berdidin û serê mirovan jê dikin ji wan re jî tê gotin

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Nîjadperestî
Kategorî:Zenofobî
Marmaduke Pickthall

**Muhammed Marmaduke William Pickthall**, (;  – ) nivîskar û rojnamevanekî Brîtanî bû. Pickthall pêşyê xirîstiyan bû, paşê bûye misilman. Wî pirtûka pîroz a misilmanan Qur'anê wergerand zimanê ingilîzî.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Misilmanên îngilîz
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Fîlolojî

**Fîlolojî** çiqilekî zanistê ye ku li ser zimanan e, çêbûna zimanan û dîroka zimanan lêkolîn dike. Ev peyva di Zimanê yewnanî de philos (hezkirin) û logos (peyv) ve hatiye afirandin.


Kategorî:Nivîs
Kategorî:Zanist
Deregez

**Deregez** bajarekî ji parêzgehê Xorasana Rezewî li bakurê rojhelatê Iranê ye û ji Teranê 1150 û ji Meşhedê 255&nbsp;km fasiley xwe heye. Sînorê Deregezê ji alî bakûrê da kişwera Turkmenîstan , ji rojhelatê û başorê rojhelatê bajarê Meşhed û ji rojavayê bajarê Qûçanê ye .moxtesatê wî 37 derece û 36 deqîqe panatiyê bakûr û 59 derece û 6 deqîqey dirêjtiya rojhelatî ye.

Ji şûnên geriyanê av germê Elah Ekber û parkê netewî Tendûrê ne bajarê Deregezê kevnar û dîroka wî rûgeş e , li berê wî re Ebîverd digotin û li dîrokê fikr û şaristanê islamî li paşnavê henek ji zanîstvanan peyvê Ebîverd hebû ye, bajarê Xaveran ê yê dorê Partan , li 3&nbsp;km deregzê red û berantê şaristanê 5000 sal pêş ji mîadê heye , ango sabiqey şaristanîyê li Deregezê digîji 7000 sal berê navên berê bajarê deregezê ji pêş ji islamê ta nika , Daragird ,Nisiya,Apavaratken,Baverd,Ebîverd,Etek,Nisa,Derûn û xaveran bûne.
Deregezê li gor lêkolînên zanistî ku hatine kirin ji sedî zêdetir kurd in.

## binavûdeng û mezinên deregezê

* Nadir Şah
* Ceco Xan
* Alî Seyad Şîrazî
* Enverî Ebîverdî

## Galerî



## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî
Muhemmedê Enaz

**Ebûlfeth Muhemmedê kurê Enaz** yan jî **Muhemmedê Enaz** (bi erebî; *Abu’l-Fatḥ Moḥammad bin Annāz*) damezrênerê Dewleta Enazîya bû. Wî di sala 990î de dewletê ava kir û heta sala 1011î li ser bu.

Piştê wefat kirina wî kurrê wî Husamdewle Farisê kurê Muhemmed hate ser.

Kategorî:Kesên sedsala 11an
Belazûrî

**Belazûrî** (jdb. ? - m. 892, Bexda), dîroknasekî serdema navîn yê Îranî bû.

Dîroka jidayikbûn wî ne kifş e, ji bo jiyana wî jî agahî kêm e, pirtûkan ji erebî wergerandiye farisî ji ber wî tê texmîn kirin ku eslê wî fars e. Li Bexdadê di 80 saliya xwe de aqilê xwe wenda kiriye û miriye.

## Berhem
* Ensab el-Eşraf  (أنساب الأشراف)
* Futuhûl Buldan (فتوح البلدان)

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên faris
Kategorî:Jidayikbûn 820
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 892
Alan (kevnar)

thumb|thumb|300px|Belavbûna Alan
**Alan** (Lat.:*Alanī* *Halanī*, Yew.:Ἀλανοί *Alanoí*, Îronî: *allon* (Gelê efsenavîya Kevnar) ji geleke Îranî yê dema qedîm bû. Îro ji Alanên nû (Îr) eslê xwe le wan da dûnin.

## Bide ber
* Alan (gel)

## Çavkanî


Kategorî:Çeçenistan
Alan
Kategorî:Koça Qewman
Kategorî:Osetya
Kategorî:Portûgal di serdema navîn de
Kategorî:Sedsala 13an li Mecaristanê
Îbn Bace

thumb|
**Îbn Bace**, navê wî yê temamî **Ebû Bekr Muhemmed bin Yehya bin es-Saîx** (أبو بكر محمد بن يحيى بن الصايغ) (erebî: ابن باجة, *Ibn Bajja*; z. ? - m. 1138 Fas), fîlozof û Matematîknasê ereb e. Ew li Endulusê jiyaye.
Ew li rojavayê bi navê "Avempace" tê zanîn.

Îbn Bace li ser metafîzîk û matematîkê xebat kirye.

Îbn Bace fîlozofên weke Îbn Tufeyl û Îbn Ruşd di bin bandora xwe de hiştiye.

## Berhem

* Rîsaletu'l-weda
* Kîtab Îttîsal el-eql bi'l-însan
* Kîtabu'n-Nefs
* Kîtab Tedbiru'l-Mutewahhîd
* Kelam fî'l-Gayet el-însaniye
* Kelam fî'l-Burhan
* Kelam fî'l-îsm we'l-mussema

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên ereb
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1080î
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Matematîknasên ereb
Kategorî:Mirin 1138
Sara Forestier

**Sara Forestier** (di 4 'ê cotmeha sala 1986an li Kopenhag, Danîmarka ) Lîstikvan, fîlmçêker û senaristeke fransî ye

## Jiyan

## Fîlmnîgariya bijartî

### Wekî lîstikvan

### Wekî fîlmçêker

## Xelat û navzedî

* 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani)
* 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale
* 2005: Xelata Étoile d’Or (lîstikvana baştirîn a nifşên nû)
* 2005: Xelata César ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû)
* 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn)
* 2014: Navzetiya Xelata César ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn)
* 2016: Navzetiya Xelata César ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) .

## Girêdanên derve

** 
**  * Interview in FR2DAY about *The Names of Love* (*Le Nom des gens*)

## Çavkanî

*

Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Mirovên zindî
Navên Evînê

***Navên Evînê *** filmekî frensî ye ku navê wî bi ingilîzî ***The Names of Love*** û bi frensî ***Le Nom des gens*** ye û di sala 2010an de Michel Leclerc derhêneriya wî kiriye û ji aliyê Leclerc û Baya Kasmi hatiye nivîsîn.

## Paşxana Çêkirinê
Filmî du xelatên César Awardê di sala 2011an de stend. Yek ji bo baştirîn rola sereke ya jin ku Sara Forestierê wergirt û ya dî jî ji bo baştirîn nivîs.

## Naverok
Fîlm wek nîv-biyografîk e ku derbarê jineke ciwan de ye ku seks wek çekekî bi kar aniye ta ku bandorê li kesên rastgir û misilmanên tundrew bike.. Baya Benmahmoud (Sara Forestier), bizavkareke çepgir, ciwan serserî û azad e ku bi dijberên xwe yên siyasî re radizê ta ku wan nîme ser fikira xwe û di dawiyê de Arthur Martin (Jacques Gamblinî ) dinase..

## Lîstikvan
* Jacques Gamblin wek Arthur Martin
* Sara Forestier wek Baya Benmahmoud
* Zinedine Soualem wek Mohamed Benhmamoud
* Carole Franck wek Cécile Delivet Benmahmoud
* Jacques Boudet wek Lucien Martin
* Michèle Moretti wek Annette Martin
* Zakariya Gouram wek Hassan Hassini
* Lionel Jospin wek xwe lîstiye
* Antoine Michel wek wênegir

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên 2010an