open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çorim

**Çorim** ((), navê fermî , grekî: Nîkonya an Yankoniye) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.

Navê Çorim ji *çoğu rum* (pirranî rom) a ji zimanî tirkî derketiye û piştî hatina berên Tirk-Mongol a Anatoliyayê navê Nîkonya hatiye terikandin. Wekî parêzgehî hejmara niştecihên Çorimê gorî statîstîkên sala 2000´î 597.065 e. Rûber 12.820 km² ye. Dîroka herêmê ji ya Anatoliyayê ne cudatir e. 14 navçeyên wê hene. Gelek kurd jî li vê parêzgehê dijîn. Pirraniya wan kurdan ji ber komkujiya Dêrsîmê çûne wir.

## Navdarên Çorumê

* Îsmaîl Beşîkçî

## Navçeyên Çorumê

Merkez | Alaca | Bayat | Boğazkale | Dodurga | İskilip | Kargı | Laçin | Mecitözü | Oğuzlar | Ortaköy | Osmancık | Sungurlu | Uğurludağ

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Yozgad

**Yozgad**, bi fermî **Yozgat**, yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyeyê ye. Di hin qeydên osmanîyan de bo Yozgadê navê **Êlîşar** jî derbas dibe.

Di dema Hethît (Hîtît) de hatiye avabûn. Gorî statîstîkên 2005an hejmara niştecihên Yozgadê 75.000 e. Beriya Terteleya Filehan, gelek ermenî li vir jiyane. Hêj jî pirraniya navên cografîk ên herêmê bi zimanê ermenîkî ne. Lê hemî hatine qedexekirin û navên tirkî pêve kirine. Gelek dêrên rûxandî û wargehên dîrokî hene. 13 navçe girêdayî Yozgadê ne.

## Navçeyên Yozgadê
thumb|Nexşeya navceyên Yozgadê bi nav
* Akdağmadeni
* Aydıncık
* Boğazlıyan
* Çandır
* Çayıralan
* Çekerek
* Kadışehri
* Saraykent
* Sarıkaya
* Sorgun
* Şefaatli
* Yenifakılı
* Yerköy

## Girêdanên derve

* Yozgat
* Yozgat Web City 

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Denizlî (parêzgeh)

**Denizlî** (, navê fermî ), parêzgeheke di rojavayê Anatolya de ye.

Bi damezrandina Komara Tirkiye ve navên berê hatine qedexekirin û navê bajar û parêzgeh bi *Denizli* kirin. 19 navçeyên parêzgeh hene. Cihê geşt û guzarî yê herî giring ê Denîzliyê Pamukkale ye.

Parêzgeha Denîzlî bi dîkên xwe yên taybet jî tê naskirin.

## Navçeyên Denîzliyê
* Navend
* Acıpayam
* Akköy
* Babadağ
* Baklan
* Bekilli
* Beyağaç
* Bozkurt
* Buldan
* Çal
* Çameli
* Çardak
* Çivril
* Güney
* Honaz
* Kale
* Sarayköy
* Serinhisar
* Tavas

## Çavkanî

Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Toqad

**Toqad** (, îro bi fermî: *Tokat*) yek ji bajar Tirkiyê ye.

Rûberê wê 9.958 km² e. Beriya Qirkirina Xirîstiyanan (Fermana Filehan) gelek ermenî li vir dijiyan. Hemî navên cografîk ên berê hatine qedexekirin.

## Navçeyên Toqadê

Merkez Almus | Artova | Başçiftlik | Erbaa | Niksar | Pazar | Reşadiye | Sulusaray | Turhal | Yeşilyurt | Zile

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Ton

**Ton** ya kurtenavê xwe *t* pîvaneke tabloya heştemîn (VIII) ya sîstema navneteweyî (SI) ye, ango derveyî SI'yê ye, lê dîsa jî ji ber dewr û girîngiya xwe bi sîstema navneteweyî re tê bikaranîn.

Tonek ev e:
* 1.000 kîlogram e.
* 1.000.000 gram e.

Kategorî:Matematîk
Kategorî:Yeke
Navçe

**Navçe** yan jî **qeza**, yek ji cihên fermî yên di desthilatdariyên dûgelên komarî ye.

Standarteka navçeyan nîne. Li her welatê cureyek sazûmanî heye û sîstema desthilatdariya her welatî jî cuda ye. Li dewletên yekpare, bo mînak li Tirkiyê navçe piştî paytext û parêzgehiyan cihê fermî yê sêyemîn e. Navçe bi parêzgehiyan ve girêdayîne. Herwekî nehiye, gund û mezre jî heger hebe tevî şaredarîyên xwe bi navçeyê ve girêdayîne. Li Tirkiyê serokên navçeyan re qeymeqem tê gotîn. Kivşkirina navçeyan de standartek nîne. Cihê ku mafê şaredariyê lê heye, ji aliyê hikumetê ve dikare wekî navçe were hilbijartin. Ji bo mafê şaredariyê kêmî 2.000 niştecih pêwîst in. Lê di vî warî de jî hîç standartek li Tirkiyê nîne. Gelek cih hene ku nifûsa wan ne 2.000 in lê kirine şaredarî. Gundê devedorê wekî tax (mehele) îlankirine û nifûs kirine 2.000. Li Tirkiyê serokên navçeyan nayên hilbijartin, tên tayînkirin.

Li welatên ku sazûmaniya wan ne komar in, an ne ûnîter in sîstemên curbecur ên îdareya fermî ya dewletê hene. Li welatên federal, ji jêr heya jor temsîliyeta federalîzmê heye, biryar ji jêr berî jor têne girtin.

Ji ber ku Kurdistan di bin desthilatdariya 4 welatan de ye, li her parçeyê sazûmaniyek cuda heye. Li Bakurê Kurdistanê hemî navên kurdî hatine qedexekirin. Herwekî navên navçeyan jî kirine tirkî.

## Mijarên têkildar
* Parêzgeh
* Qeza (navçe)
* Nahiye
* Bajar
* Gund
* Mezra (gundik)

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî

Kategorî:Siyaset
Dojeh

[thumb|Dojeh li gorî [John Martin ]]
[thumb|Dara Zeqqûmê ya ku li Cehenemê (dojeh) şîn dibe, niştecihên wê neçar in ku fêkiyên tirş bixwin. (dojeha [Îslamê) dikin]]
**Dojeh** an **cehnem** berevajiya bihuştê ye ku li gorî baweriyan.

Cihek di jiyana axretê de ye ku tê de giyanên xerab rastî êşên cezakirinê tên, pirî caran bi îşkenceyê, wekî cezayê herheyî piştî mirinê ji bo gunehên xwe hatine kirin.

Di gelek dîn û baweriyan de derbasdibe. Piştî mirina mirov tê bawerkirin ku mirov gorî kiryarên xwe tên darizandin. Heger kiryarên mirov ên neyînî, nebaş pirrbin, mirov li dojehê tê sizakirin. Gorî ola Îslamê li dojehê agir heye. Wekî tê zanîn olên yek-Xwedayî ku li Rojhilata Navîn derketine di bin bandora ola Zerdeştî de mane. Di ola Zerdeştî de mirovên bi gotina Hurmuz nekirine û kesayetiyeka wan î nebaş hene piştî mirinê ruhê wan tên sizakirin.

Dîsa di ola Cihû, Xrîstiyanî, Îslamê de jî baweriya dojehê heye. Gorî ola Îslamê kesên kafir, muşrîk û minafiq bêdawî di dojehê de dimînin lê kesên Misilman piştî ku sizayê xwe kişandin ji dojehê derdikevin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Gerdûnnasiya dînî
Kategorî:Îşkence
Bihuşt

[thumb|Bihuşt li gorî nîgareke [keşmîrî (1808).]]
**Bihuşt**, di dînên îbrahîmî de, beravajiya dojehê ye. Cinnet, cennet jî dibêjin lê ev ji zimanê erebî tê. Bihuşt bi kurdî ye.

Di gelek bawerî û olan de derbasdibe. Mirovên ku li jiyanê kiryarên erênî kirine, piştî mirinê ruhê wan tên mikafatkirin. Di bin bandora ola zerdeştî de di ola cihû, xristiyanî û îslamê de jî cih girtiye. Gorî her bawerî û olî şîroveya bihuştê kêm-zêde yek e.

Gorî Îslamê kesên ku ne kafir, muşrîk û minafiq in, heger Xwedê efû neke piştî sizakişandin li dojehê, diçin bihuştê. Li bihuştê jiyaneke bêdawî û xweş heye.

## Bihuşt di dînên birahîmî de
### Bihuşt li gorî cihûyan

### Bihuşt li gorî mesîhiyan

### Bihuşt li gorî misilmanan
Bihuşt, di îslamê de, ew cihê ku Xwedê ji bendeyên xwe yê qencîkar ra piştî mirinê û dîsarabûnê (vejiyan) û hesab wekî xelatê amadekiriye û ew ji tiştên neberçav in (xeyb) yenî riya nazkirina wê tenê Qur´ana pîroz û fermûdên peyxember in. Baweriya bi bihuştê beşek ji beşên bawerbûna bi roja axretê (roja xelatûcelatê) ya ku ew jî yek ji şeş sitûnên baweriyê ye di îslamê de. Musilman bibawer in bê bihuşt wargeha xweşiyê ye. Tu kêmanî tê de tune ye û qet kes tê de xemgîn nabe û mêjî nikare wê xweşiyê berçav bike. Îdî Xwedê Te´ala di fermûd (hedîs)a pîroz de gotiye: Min ji bendeyên xwe yên qencîkar re tişkî amade kiriye, tişkî ne çav dîtiye û ne jî guh bihîstiye û ne jî li ser dilê mirovan derbas bûye. Heger hûn bixwazin gotina Xwedayê cîhanê bixwînin.

Herwiha bawermendên musilman bibawer in ku buhişt ji bawermendên muhed re xwedanê karên baş amade bûye. Û yê ku muhed be û xwedanê karên kirêt û xirab be, ewê têkeve agir (dojeh) û piş re ewê têkeve buhiştê de. Û yê ku ibadeta tişkî din kir ji bilî Xwedê, yan jî hevpar ji Xwedê re çêkir, ew bêparê buhiştê ne, yan jî buhişt li ser wan heram e. Herwiha tê bawerkirin bê ew tijî ye bi kanî û çem dar û mêweyan û her tiştê ku mirov şad dike û ew ê derbasî wê bibin bi baştirîn wêne (sûret) û bi xweşiyên wê dilşad dibin. Û ew pileyên di ser hev re ne, li gorî karên baş û tê gotin, bê hejmara pileyan wek hijmara ayetên Qur´ana pîroz in. Û dergehvanê wê Ridwan (Rezvan) e.

Û hate belgekirin ji Peyxemberê Xwedê sas. bê buhişt behs dike û bi dojehê re ket guftûgoyê de

Bawermendên musilman bawer dikin bê kes bi karên xwe derbasî wê nabe, lê tenê bi dilovaniya Xwedê û qenciya wî, wek ku ew ne buhaya kar e, lê belê kar sedema derbasbûna wê ye. Peyxember sas. gotiye: "Tu kes derbasî buhiştê nabe bi karê xwe, gotin û ne tu jî ey Peyxemberê Xwedê? got: na, û ne ez jî tenê heger Xwedê dilovanî û qenciya xwe li ser min bibarîn e".

## Bihuşt li gorî dînên din

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
2006

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
*  – Yunus Emre Konak, futbolvanê kurd.
*  – Armîta Gerawen, keça kurd a 17 salî ku ji aliyê Îranê ve hatiye kuştin.

## Mirin
* Viyan Soran, milîtana PKKê.
*  – Ehmed Herdî, şaîrê kurd.
*  – Benaz Mehmûd, qurbana kuştina namûsê ya kurd.
*  – Kanî Yilmaz, milîtanê PKKê.
*  – Muzefer Pertewmah, nivîskar û zanyarê kurd ê fizîka nukleer.
*  – Don Knotts, aktorê amerîkî.
*  – Owen Chamberlain, fizîknasê amerîkî.
*  – Slobodan Milošević, serokdewletê Yugoslavyayê (1989-1997).
*  – Raymond Davis, Jr., zanistvanê amerîkî (1914-2006).
*  – Ebu Musab El-Zarqawî, rêberê Al-Qaida.
*  – Şamil Basayev, milîtanê çeçen.
* 
** Duygu Asena, nivîskara tirk.
** Murray Bookchin, nivîskar û fîlozofê amerîkî.
*  – Melvin Schwartz, fizîknasê amerîkî.
*  – Nacîb Mahfûz, nivîskarê misirî.
*  – Oriana Fallaci, rojnamegera îtalî.
*  – Bülent Ecevit, serokwezîrê berê yê Tirkiyeyê.
*  – Valentín Elizalde, stranbêjê meksîkî.
*  – Gerald Ford, Serokdewletê DYAyê yê 38an.
*  – Sedam Huseyn, Reîsîcimhûrê Iraqê ê 5an.
Heram

Bêjeya **heram** (erebî: *حَرَام*, nelegal, qedexe, pîroz, tişta ku divê dest lê neyê werkirin) di Kurmancî de xwediyê du wateyan e. Li aliyekî wateya wê 'qedexe' ye: xwarin û vexwarina goştê berêz û alkolê heram e. Li aliyê din herwiha wateya 'pîroz' jî dide: wek mînak herêma di navbera Mekih (Mekke) û Medîneyê de ku weke Hîcaz tê binavkirin pîroz e (Erebî: البَلَد الحِرام[el-beled el-ḥirām]), ango ji nemisilmanan re qedexe ye. Navê mizgefta li Mekihê Mizgefta Pîroz (Erebî: (مَسجِد الحِرام [mesjid el-ḥirām]), û Qabe jî weke Mala Pîroz (Erebî: بَيْت الحِرام [beyt el-ḥirām]).

Di Erebî de gotina 'heram' dijwateya helal e.

Kategorî:Îslam
Elî Aktaş (Feqe)

**Elî Aktaş** di sala 1968'an de li gundê Derwêşhesena ya ser Amedê ve hatiye dinê. Elî Aktaş ji feqitiyê tê, jiyana wî di feqîtiyê de buhuriye. Ji Seydayê Mele Mihemedê Hola icazet stendiye. Li Amedê dibistana seretayî û ya navîn, li Sûriyê lîse û Fakulta Îlahiyatê xwend.
Elî Aktaş ji 1990î virde ye li Şaredariya Amedê di beşa koroyê de dixebite. Ji sala 1994an heya 2001ê şefîtiya koroyê kir. Di televîzyona Can Tv ya herêmî de bernameyeke muzîkê çêdike û pê re jî bernameyê pêşkêş dike.
Elî Aktaş heya niha 4 albûm çêkiriye; Diyarbekir Eyvan Geceleri 1 (1999), Diyarbekir Eyvan Geceleri 2 (2004), Diyarbekir Eyvan Geceleri 3 (2006), Tebarek (2006)

Kategorî:Kesên ji Tirkiyeyê
Ebû Tahir

**Ebû Tahir**, damezrênerê dugelê kurd ên Luristanê ye. Ji bin destê serwerê xanedana sunguranê Farsê ve Luristan vegirtiye. Di sala 1156 an de ji bindestiya xwe xelas kiriye. Piştî 5 salan mir û layê wî Hezarhespî ket cihê wî

## Çavkanî

Kategorî:Desthilatdarên Hezarhespiyan
Kategorî:Luristan
Lêkolîner

**Lêkolîner**, kesê ku li ser mijarekê lêkolînên zanistî dike ye. Lêkolîner dikare di her beşên zanistî, edebî, civakî, dînî û hwd de lêkolînê bike.

## Çavkanî

Kategorî:Pîşe
Şêxuliya Jêrîn

**Şêxuliya Jêrîn** (), gundekî bi navçeya Siwêregê (navçeya bajarê Ruhayê) ve girêdayî ye. Mirovên ku li vî gundî dijîn ji eşîra Kejan in. Li Jorî Şêxuliya Jêrîn gundê Şêxuliya Jorîn heye, ku mirovên li vir dijîn jî ji eşîra Kejan in.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sêwregê
T

**T** (ya **t**) pir menên xwe heye:

* Herfê **T**, seke T (herf).
* Direfşê Trîtîyûm li kîmya da.
* Kurtenavê tonê, *t*.
* Kurtenavê germê di fîzîkê da, *T*.
* Kurtenavê wextê di fîzîkê da, *t*.
Çiyayê Everest

**Çiyayê Everest** (bi sanskrît: सगरमाथा, *Sagarmatha*; bi tîbetî: *Jo-mo glang-ma ri*; bi çinî: 珠穆朗瑪峰, *Zhūmùlǎngmǎfēng*; bi îngilîzî: *Mount Everest*), bi bilindbûna xwe ya 8.883 metreyî çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Everest di navbera Çîn û Nepalê de, di nav sînorên Nepalê de ye.

Çiyavanê kurd Mihemed Ewraz, zarokê Nexedeyê, di sala 1999an de bi ser Everestê ket û gihişt lûtkeya wî. Ew kesê yekem bû di Îranê de yê ku karî vê serkevtina mezin bi dest bixe.

Kategorî:Cihên turîstîk li Nepalê
Everest

Kategorî:Heft Bandev
K2

thumb|Çiyayê K2
Çiyayê **K2** yê ku li Rêzeçiyayên Hîmalayan e, bi bilindbûna xwe ya bi 8,611 metreyî piştî Everestê çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Ji ber ku di rêza duyemîn a kodkirina çiyayên Karakurumê de ye mîna K2 hatiye binavkirin.

Kategorî:Çiya
Kanchenjunga

**Kanchenjunga**, çiyayekî li ser Hîmalayan, li ser sînorê Hindistan û Nepalê ye. Bi bilindbûna xwe ya 8.586 metreyî sêyemîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye.
Wateya navê wê "Pênc Xizîneyên Berfê ye" ji ber ku ji komek pênc gopîtkan pêk tê.
Hetanî sala 1852 digotin qey çiyayê herî bilind ê cîhanê Kanchenjunga e.

Kategorî:Çiya
Lhotse

thumb|Çiyayê Lhotse
**Lhotse**, Li ser sînorê Nepal û Tîbêtê (Çîn) ye. Lhotse, bi bilindbûna xwe ya 8 516 metreyî çaremîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye.

Kategorî:Çiya
Makalu

thumb|Hûn dikarin cihê Çiyayê Makalu ji vir bibînin
**Makalu**, pêncemîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Li ser sînorê Tîbêt û Nêpalê ye. Bilindahiya wî 8.463 metre ye. Şiklê wî dişibe piramîdan.

Kategorî:Çiya
Cho Oyu

thumb|Çiyayê Cho Oyu
**Cho Oyu**, şeşemîn çiya yê herî bild ê cîhanê ye. Bilindbûna wî 8.201 metre ye. Li ser Hîmalayan e û dikeve rojavayê Everestê

Kategorî:Çiya
Ernas

**Ernas** ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Heta beriya kêm zêde 650 salan li gund tenê Suryanî dijiyan. Lê Suryaniyên ku ji tadariya Misilmanên derdorê tengezar bûn, hewara xwe gihandin Mîrê Bota. Mîrê Bota pêşiyê Misilmanên gund bi navê "Koçek" ji gundekî Cizîrê dişîne Ernasê da ku Suryaniyan biparêze. Koçek li nêzî gund li cihê ku îro weke Xerabê Koçek tê binavkirin tê bicîhkirin. Lê piştî demekê malbata Koçek mezin dibe û têne Ernasê. Zarokên Koçer îro bingeha malbatên Ernasê pêk tînin.

Li gund sala 1952'an dibistana seratayî û sala 1970'yî jî malikeke tenduristiyê tê avakirin. Sala 1969'an bi kolana bîrên artêzyenê av li gund derket. Ceyrana gund sala 1985'an hate girêdan û xeta telefonê sala 1988'an hate gund. Gund sala 1994'an piştî kuştina melayê gund Mela Ebdilwehab ji aliyê artêşa Tirk ve hate valakirin. Piştî valakirnê nêzîkê 30 malbatî vegeriyan gund û li gor deneyên sala 2000'î îro ev malbat li gund dijîn û hejmara şêniyên wê 306 e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Zaxuran

**Zaxwran**, (), gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye. 17 gundikên bi ser Zaxwran ve hene û li van gundan fermî bi giştî 786 kes dijîn. Gund li rojhilatê Midyadê ye û 40 kîlometreyan jê dûr e.
Eşîra Zaxwran eşîreke mezin e. Piranîya van gundan ji alîye Zaxo hatine. Li gorî idiayeke navê Zaxwran jî ji navê Zaxo tê. Li aliyê Madene û Erxenîye jî çend gundê go ji eşîra Zaxurîya pêk tên henê. Vê eşîrê jî ji Zaxwran koçkirîye le belê wext û sedema ve koçê naye zanîn.
Navên gundikên Zaxwranê Gundikêportî, Xirabêreş, Emerêaxo, Sîvok, Sebrika, Stewrankê, Gelêta, Mêvênka, Xirabêhorîya, Xirabêgura, Xirabêcibra, Çalikêkundo, Ancik, Rover, Şahrkan û Xirbexala ne.

Kategorî:Gundên Midyadê
Dhaulagiri

thumb|Çiyayê Dhaulagiri
**Dhaulagiri**, heftemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê û çiyayê herî bilin ê Nepalê ye. Dhaulagiri jî li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye û bilindbûna wî 8.167 metre ye. Dhaulagiri ji peyva « Dhavali giri »ya bi zimanê sanskrîtî tê û tê wateya "çiyayê spî". Piştî ku di sala 1808'an de ji aliyê Ewropiyan ve hat vedîtin, mîna çiyayê herî bilind ê cîhanê hat dîtin.

Kategorî:Çiya
Manaslu

thumb|Çiyayê Manaslu
**Manaslu**, heştemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye û di nav axa Nepalê de ye. Manaslu li ser rêzeçiyayên hîmalaya ye û bilindbûna wî 8.163 metre ye. Bi Tîbêtî navê vî çiyayî **Kutang** e. Manaslu ji peyva sanskrîtî **Manasa** tê û wateya wê " çiyayê giyanê ye"

Kategorî:Çiya
Nanga Parbat

**Le Nanga Parbat** çiyayê nehemîn ê bilindtirîn ê cîhanê û çiyayê herî bilind ê Pakîstanê ye. Nanga Parbat li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye û bilindbûna wî 8.126 metre ye. Wateya Nanga Parbat "çiyayê rût" e. Navê din ê Nanga Parbat, **Diamir** (wateya wê "Keyên çiyayan") e

Kategorî:Çiya
Annapurna

**Annapurna**, dehemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye. Annapurna li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye û di nav sînorên Nepalê de ye. Bilindbûna wî 8.091 metre ye.
Annapurna xwedî gellek gopitkan e.
* Annapurna I 8.091 m
* Annapurna II 7.937 m
* Annapurna III 7.555 m
* Annapurna IV 7.525 m
* Gangapurna 7.455 m
* Annapurna Başûr 7.219 m

Kategorî:Çiya
Gasherbrum I

thumb|300px|Çiyayê Gasherbrum I.
**Gasherbrum I**, yanzdehemîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Li ser sînorê Çîn û Pakistanê ye. Bilindbûna wî 8.068 metre ye. Navê wî yên din **K5** û ** Hidden Peak** (anku, "Qotê Veşartî") e.

Kategorî:Çiya
Broad Peak

thumb|Çiyayê Broad Peak
**Broad Peak**,donzdemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye. Li ser sînorên Çîn û Pakîstanê li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye. Bilindbûna wî 8.047 metre ye.

Kategorî:Çiya
Shishapangma

thumb|binnivîs
**Shishapangma**, çardemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye. Li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya li nav axa Tîbêtê de ye. Bilindbûna wî 8.013 metre ye. Navê wî yên din, **Gosainthan**, **Xixabangma** û **Xixabangma Feng** e.

Kategorî:Çiya
Gasherbrum II

thumb|Çiyayê Gasherbrum II
**Gasherbrum II**, sêzdemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye. Navê wî yê din **K4** e. Bilindbûna wî 8.035 metre ye. Li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya, di navbera Çîn û Pakîstanê de ye.

Kategorî:Çiya
Gangkhar Puensum

**Gangkhar Puensum**, çiyayê herî bilind ê Bûtanê ye. Bilindbûna Gangkhar Puensum 7.570 metre ye. Gangkhar Puensum çiyayê herî mezin ê hîn mirov derneketiye ser e. Li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye.

Kategorî:Çiya
Mustafa Gazî

**Mustafa Gazî** (), (jdb. 1958 - m. 28 çiriya paşîn 2017) nivîskar, lêkolîner û bestekarekî kurd bû.

Mustafa Gazî di sala 1958an de li gundê Şêxuliya Jêrîn ya bi ser Siwêregê ve ji dayik bûye. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Diyarbekirê xelas kiriye. Demeke dirêj e di warê ziman, zargotin û muzîka Kurdî de xebatan dike. Ew hem kilam û stranên Kurdî berhev dike û hem jî kilam û stranan çêdike. Di nav salên 1991-2003an de li Amedê dersên zimanê Kurdî daye. Di rojname û kovarên Kurdî de xebatên wî hatine weşandin. Kilam û stranên ku wî çêkirine ji hêla kom û hunermendan ve gelek sal in têne xwendin. Strana wî ya yekemîn car afirandiye "Evîndar im" e. Strana wî ya herî navdar "Xerîb im" e. Strana wî ya bi Tirkiya Diyarbekirê û di terza blusê de hatiye çêkirin "Fîsqaya" jî gelek navdar e. Kilam û stranên wî ji hêla kom û hunermendên wek Koma DDKD, Koma Pêşeng, Koma Azad, Koma Avreş, Koma Arjîn, Koma Dengê Azadî, Koma Dîjle, Şiyar, Şîlan, S. Metîn, Siyabend, Zinar Sozdar, Oruç, Şoreş, Selinay, Sabahattîn Xoce, Azad Bîlen, Yekbûn, Murat Kuçukavci, Alişan, İbrahim Nuhat, Ferhat Kanat, Engin Derya, Evin Beyaz, Ercan Kan û hwd ve hatine xwendin.

## Mirina wî
Mustafa Gazî di 28ê çiriya paşîn a 2017an de mir û li goristana Yenîkoyê ya Amedê hat veşartin.

## Berhem
### Pirtûkên wî yên çapkirî
* *Diyarbakır Türkçesi* (Çapa Yekemîn: Elma Yayınları Îstenbol 2004, Çapa Duwemîn: Weşanên Do - Îstenbol 2006)
* *Pırpırım* (Elma Yayınları Îstenbol 2005)
* *[[Ferhenga Mustafa Gazî|Ferheng]]* (Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê 2006)
* *Gurzek Ji Zargotina Zarokan/Dîsko Dîsko Danîno* (Weşanên Enstîtuya Kelepora Kurdî - Silêmanî 2006)
* *Nifir û Duayên Kurdî/Nan Tajî be Tu Kîroşk bî* (Weşanên Enstîtuya Kelepora Kurdî - Silêmanî 2006)
* *[[Baweriyên Batil ên Kurdan]]* (bi Ahmed Bengîn re. Weşanên Enstîtuya Kelepora Kurdî - Silêmanî 2006)
* *Komek Stranên Folklorîk Ji Devera Silîvan*, Hewêl û Batmanê, Bergê yekem, Enstîtuya Kelepora Kurdî, Silêmanî 2009
* *Komek Stranên Folklorîk Ji Devera Silîvan*, Mûş, Şirnex, Xerzan û Batmanê, Bergê duwem, Enstîtuya Kelepora Kurdî, Silêmanî 2009
* *Pışo Meheme Diyarbekir Qabadayilari Deliler*, Weşanên Do - Îstenbol 2009
* *Navên Kevnar Ên Mirov û Ajelan Li Ba Kurdan*, Enstîtuya Kelepora Kurdî, Silêmanî 2010

## Çavkanî

Kategorî:Bestekarên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Kesên ji Sêwregê
Kategorî:Mirin 2017
Kategorî:Nivîskarên kurd
Tilhowa

**Tilhowa**, gundekî girêdayî navça Wêranşar a ser bi Rihayê ve ye.

 

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Gêrê

**Gundê Gêrê** an jî **Girkebir** ), gundekî ser navçeya Heskîfê Elihê ye.
Alînê, Bîrikê, Lepêna, Kuneynê, Kefralbe, Kanyamezin, Mebîya û Dêrhavê gundên cîranê wê ne. Yek ji wan gundên ku nêzîkê Êlihê ne.

bavikê mezin ku ji warê tê gotin: Mala Şêxa, Mala Oso, Mala Baraviya ji bilî van bavikan çend bavikên piçûk jî tê de hene.

Gundê Gêrê bi tirkî Büyükdere köyü li bakûrê Kurdistanê girêdayî navçeya Êlihê ya bi navê Heskîfê yê.Li gund 45 mal avayê. Yê li gund dijîn hemû kurdin. Ji rexê Mala Şêxê û Seyîd e Becirmanî vê hatiye avakirin. Gelê gund seyîd û şêxin. Gêrê gundekî beravê yê. Li jêrê bi navê Alînê û li jorê jî bi navê Bîrikê gund henê. Gûzê gêrê li beravê dê bi dengê. Karê gundî ya cotkarîyê. Yê ku li gund dijîn hemû alîkariya bi hevdurê dikin û bi çand û hunera kurdî dijîn.
Di gund de yekîtiyek herî xweş heye. Kêf û şahiyê bi hevre dikin û şîn û kesera bi hevre dikşînin.

Xwendevanên medresa û dibistana gellek in. Mele û mamosteyên herî hêja tê de hene ji bilî wan endazeyar, karsaz, parêzer, hosteyên avahiya, hosteyên baroyê avê ji tê de hene. Aboriya wan bi ajotina zeviyan e, çandiniyên bi pirahî:genim, ceh û nîsik in. Heywana ji xweyî dikin; mêşin, bizin û çêlekên wa hene. Mastê wan û nexasim penêrê wa bi navûdeng e. Lê mixabin van salên paşî xweyîkirina heywana kêm bûye.

Çun o hatına Batmané pır hesaye lewra rojén 6 cara serwisa Samet çe û té. gündi hewceyiyén xwe lı Batmané bı ci tinın. Jı lazmatiyén jı nışkave yek dıkan heye dıkana Mela

Leystık ji hebun weki xar û pere, revandin, darûqîtik, xezalê, zellê zellê, goke, tefş û gok, maşik, kerkê reş û dirêj, leystika niftikê, sê gavê, karîş û leystika gustîlk (şirt), tew, çı feyde yek jı van leystıka ji nema.

Bı şevé gohdariya çirokén Xalê Yahya, Xalê Mahbedin, o nérina şıbaké ka berf té an nay, jı her tışti xweştırbu... ne çirok man, ne berf. Kanîyê Gêrê hebûna gundê.
Kanya Mîra, Kanya Kenerê, Bırka Hacî, Kanya Kurmik henê. Gundî bi va kanîya erdên xwe av didin û ji van kanîya avê divê xwîn. Kanya Mîra ava wê zahf xweş û zelale.

Kategorî:Gundên Heskîfê
Zivinga Hecîeliyan

**Zivinga Hecîeliyan** (navê tirkî *Yağızoymak* lê kirine), gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Kategorî:Gundên Basan
Îslahiye

**Îslahiye**, **Eslahiye** an **Avasîm** navçeyeke Dîlokê ye. Nifûsa wê 80.174 e. Bilindbûna axa herêmê ji deryayê 518–670 m ye. Tirkan bajarok di sala 1933'î de bi Dîlokê ve girêdane. Lê herêmê asta pişavtina kurdan gelek biserketî ye. Gelek saziyên pişavtinê yên dewleta tirk li herêmê li ser kar in.

## Dîrok û bingeha navê navçeyê

Bingeha bajêr di dema Medan de wekî gundekî hatiye avêtin. Bi destketina Grekan gund mezin bûye û Grekan (Yewnanan) jê re gotine **Nîkopolîs**. Di dema Medan de ji herêma ku îro navçe lê ava ye re, *Avasîm* (gorî qeydên Grekî, Aphasimma) dihatibûye gotin. Bajarok gelek caran ji aliyê Mongol, Rom (Tirk) û Ereban ve hatiye rûxandin û talankirin. Herêm herçendî ji aliyê Osmaniyan ve hatibe dagirkirin jî, ti carî îdareya Romiyan nepejirandibû. Gelek caran serhilhanên eşîrên Celalî, Sekbanî hwd ên li dijî desthilatdariya Osmanî, rûdane. Osmaniyan jî bo nifûsa Kurdan kêm bikin, gelek koçberên Tirkman, Yörük û hin malbatên Ereban ên bo Osmaniyan dixebitîne anîne li vir bicihkirine.

Di destpêka 1800'î de Osmanî êdî ji destê Kurdên herêmê neçar e û biryara artêşeke taybet bo binpêkirina serhildanên Kurdan digire. Sala 1853'î bi navê Firqeya Îslahiyê (Tr: Firka-î Îslahiye) hêzeke çekdarî dadimezirîne û li dijî Kurdan û Asûrîyan bikartîne. Wekî serleşker bi navê *Dervîş Paşa* kesekî berpirisiyar dike. Ev hêz ji Alban, Erebên peyayên Osmanî, Tirkman, Çerkez, Gurcî û hin mehkûmên giran ên Balkanî pêkdihat. Ev hêz qetlîamên mezin pêk tîne. Êla Qerefeqiyan bi tevayî ji holê radike. Pirraniya zilamên Çêlikan di hefteyekê de dikujin. Tevahiya herêmê dagirdikin û Kurdan dikujin, sirgûn dikin û dest didin ser dewlemendiya wan. Di demekê kurt de navê herêmê jî êdî dibe Îslahiye. Ango bi gorî Tirkan, Kurd li vir hatina Îslehkirin, tirsandin û teslîmgirtin. Di dema şerê cîhanî yê yekem de herêm ji aliyê Brîtanî û Fransiyan ve tê dagirkirin. Dewleta Tirk Kurdên herêmê bi navê "Biratiya Îslamê û pejirandina Kurdistanê" dixapîne û li dijî wan birêxistin dike. Kurd bi qehremanî Fransiyan beredervedikin.

Bi navê Elo Axa, Îsmaîl Axa, Mirşîd Axa, Paro, Qereyilan hwd gelek Kurdên navdar li dijî Fransiyan şer dikin û Fransiyan dikin der. Lê pişti avakirina Komara nû ya Romiyan, hebûna Kurdan jî nayê bibîranîn û ev kesana yan tên kuştin, sirgûnkirin an wan wekî xaîn didin nîşandan. Heya bigire hin siyasetmedarên Tirk wan wekî Tirk jî binavdikin.

## Gundên Îslahiyê

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Dîlokê
Girgamêş, Entab

**Girgamêş** (di dîroka Grekiyan de: *Cerablus*, bi tirkî: *Karkamış*), navçeyek girêdayî Dîlokê ye. Nifûsa wê 13.515 e. 36 gund û 12 nehiyeyên wê hene. Dewleta Tirk bi fermî hebûna hin nehiyeyan napejirîne. Sala 1990'î bûye navçe û bi Dîlokê ve hatiye girêdan.

## Dîrok

Navçe xwedî dîrokeke gelek kevn e. Di qeydên dirokî de wekî Cerablus, Girgamêş derbasdibe. Ji qeydên Hethît, Mîtanî û Osmaniyan de tê derxistin ku herêm bi tevayî û herdem wargehekê Kurdan bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Dîlokê
Tilbişar

**Tilbişar** (, ), navçeyeke girêdayî Dîlokê ye. Tilbişar qeraxê Ava Sacarê ava biye. Navê xwe ji erebî tê di dîroka osmaniyan da bi navê Tilabşer tê zanîn. Piştî sala 1691'ê da eşîrên tirkmenan bi navê beraqiyan () anîn li wir cih kirin. Wê lomê ji deşta vê hêlê re Tirk dibêjin *Barak Ovası* (Deşta Beraqan).

Navbera Bajarê Dîlokê û Bajarê Tilbişarê 17 km'ye. 28 deqan de digihêjin Tilbişarê. 

## Dîrokî
Navçe cihekî pir kevnare. Li lêkolînên Kelheya Tilbişarê de tiştên ku BZ 3.000'ê hate dîtin. Navçe ketiye bin hikûmdariya Hîtît, Asur, Med, Pers, Rome, Sasanî û Bîzansê. Dema Hz Imer de di sala 639 de fermandarê eniya Sûriyê Ebu Ubeyde vira kiriye bin kontrola Îslamê. 

1995ê de ji Tilbişarê de 23 gund hate veqetandin û tevlî Elbeyli bûn. 23'ê Tirmeha 2004'an de Tilbişar bû sêyemîn navçeya navend a Dîlokê. 

## Erdnîgarî
Navçe li rojhilat Bêlqîs, li bakur Alêban, li rojava Mezmaxor, li başûr-rojhilat Gilgameş, li başûr-rojava Elbeyli (Kilîs) û li başûr jî Sûrî ve girêdaye. 

Erdên navçê ji deştan pêk tê (Deştên Tilbişar, Tûm û Beraq). Ev deştana bi Bendava Kayacik ve têne avdan. Cihê herî bilind li navçê Girê Deliklî ye (835 m). Bilindayiya navçê 740 metreye. 

## Gelhe
Gelheya navçê 29.661 kese. Vî hawî navçe dibe navçeya herî şêniya heftemîn a Dîlokê. 

## Ol û civak
## 

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Şaredariya Tilbişarê
* Qeymeqamiya Tilbişarê

Kategorî:Navçeyên Dîlokê
Kilîs

**Kilîs** (bi tirkî; *Kilis*) bajarekî Bakurê Kurdistanê ye. Bajêr paytexta Mîrektiya Kilîsê bû ku yek ji mîrektiyên kurd e ku ji şaxê Eyûbiyan derket û ji sala 1264 heya 1850an li Kilîsê hikûm kiriye. Niha li bajêr û parêzgehê ereb, kurd û tirk dijîn.

Derî Kilîs lê avabûyî derekî kilîs jê tê der e. Navî wî derî niha tê gotin "Girê Şêx Mehmed/Mihemmed". Ew dera jî pewda sipî ye. Ji wê derê ev nava derketî. Navçeyên Kilîs jî sisê ne û demî Kilîs bûye parêzgehe di sala 1995an da ew der jî ji gund bûn navçe.

Li Rojhilatê Kilîs, Dîlok heye kû ew bajarê cîranê tenê ye. Bajer ji Heleb û Efrîn da nêzîk e. Ji salî 1924an şûnda ev deran ji hevdi hatî veqetandin. li Rojavayê Kilîs Çiyayê Kurmênc heye. li vî bajarê, mîrantiyên Kurdî ji rojê Selahedînê Eyûbî heta Canboladiyên serwerti ajotine. Desthilatdariyê Osmanî ji sedsalê 16mîn şûnda dest pê dike. li vê derê heta nêzîkê sed sal berî vî demî, Ezîdî jî gelek pir bûn. Lê, ji avakirina Komarê Tirkiyê û Dewletî Sûrîyê şûnda pirik perçe bûn. Kurdên Kilîs pirik Misilmanên Henifî ne; çimkî di dema Osmanîyên da fitilîne ser Misilmaniyê, berî vî Ezîdî hîn pir bûne.

## Dîrok

Gôrê Şerefname ya Şerefxan ev mîrgeh ji Menteşe, ê ku di sedsala 11'mîn de ji devera Colemêrg hatî bû ye Kilîsê ve hatî bû damezirandin. Du birayên Meteşe hebûne. ji vanan yek Şemsedîn, damezrînerê mîrgeha Şemsoyan * Colemêrg *, û yek jî Badînan damezrîner mîrgeha Behdînan, bû ye. Mîrê vê mîrgehê inwana Mend girtî bû ne. Bi danûstandinên rind yên ligel xanedana Eyûbiyan vê mîrên vê mîrgehê karibûne erdnîgara fermandariya xwe berebere ji Kilîs û Cûmê li alîye Helebê û Elbistanê fireh bikin. Paşê Eyûbiyan Mirên Kilîsê dikin Mîrên Mîran ên Heleb û Şamê. Piştê hilveşandina dewlata Eyûbiyan mîrên mendî serweriya Memlûkan dabiland nekin û di şerê Împeratoriya Osmanî ê hember Memlûkan de li hember Memlûkan şer dikin. Wê demê li Kilîsê mîr Şêx Îzedîn mîritiye kirî bû ye. Piştê dîlovanîya wî ev mîrgeh derbasê destê sulala Canbolatan dibe, ji ber ku kurên Şêx Îzedîn tunebûne.

## Mijarên têkildar

* Mîrektiya Kilîsê

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê

Kategorî:Navçeyên Dîlokê
Girê Murad

**Girê Murad** an jî **Tilê Mirêd** ), navçeyek girêdayî Kilîsê ye. Nifûsa wê 15.085 e.

Kilîs di 1985an da bû wîlayet, paşê ev nehiye jî bû navçe. Tilê Mirêd, bi eslê xwe giştik Kurd in, lê niha asîmîle bûne û pirraniyan jî, taybetî xortên vî derî, hîç Kurdî nizanin. Gundên koçberên Tirk ên hatine bicihkirin jî bi navçeyê ve hatine girêdan. Ji Kilîsê 40 km dûr e. Li ser riya Kilîs û Islahiyeyê ye.

Kategorî:Navçeyên Kilîsê
Polateli

**Polateli**, Navçeyek girêdayî Dîlokê ye. Nifûsa wê 5917 ye.
Polateli 1985'an şûnda bûye navçe. Berê gundekî pîçûk bû. Navî vî bi Kurdî û Tirkî jî "Ispenaq" e. Belê, 1982'an şûnda kirin "Polatelî". Yên di navçê da dijîn Tirk in, lê li nêzîkî vî navçeyî pirr gundî Kurdan heye. Wek Gundî Çeqelan û Qernebî... Li vê derê rez û zêtûn pirr in. Ji sînorî Sûrê da jî pirr nêzîk e.

Kategorî:Navçeyên Dîlokê
Baqisyan, Midyad

**Baqisyan** (;  ), gundekî navçeya Midyad a ku bi ser Mêrdînê ve ye. Hejmara şêniyên gundê ku ji Midyadê 35 kîlometreyan dûr e, îro 93 ye. Şêniyên gund pirranî mesîhiyên suryanî ne, berê hejmara şêniyan bêtir bû lê ji ber sedemên cihê û ji ber şerê li Kurdistanê ev hejmar gelekî kêm bû. Baqisyan li rojhilata Midyadê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Beth-Kustan Web-Site 

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Batê

**Batê** (1946: *Bati*; ), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye û dikeve hêla Torê de.

Gundê Batê di diroka xwe de bi taybetî jibo çêkirina ceran navdar e û ev zanebûn bi tevayî di destê suryaniyan de bû.

Gundê Batê heta sala 1960î jî xwedîmalên wir piranî suryanî bûn. Di despêka salên 60î û 70yî ji bindestiyê reviyan û bûn penaberên Ewropayê, weke Swêd û Almanyayê.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Behwar

**Behwar** (; ), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Gund li ser riya ku diçe Kerboranê, dikeve Bakurê rojhilata Midyadê. Ji Midyadê 17&nbsp;km û ji Mêrdînê 80&nbsp;km ye. Li gund 2 mizgeft, 2 male serxweşî, 2 xwendegeh û nexweşxane (girtiye) ya gund hene. 950 insan lê dijî.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Helex

**Helex**, gundê **Helexê** (, ), gundekî navçeya Midyadê ya bi ser Mêrdînê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Hêştirek

**Hêştrek** () gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundê Hêştrekê, gundeke jî yên Eşîra Dorikan ye. Piranîya hemwelatiyên Hiştrekê Dorikane û hin ji Eşîra Atmankî/Etmankî ne.

Ligor lêkolînan, Navê gundê Hiştrekê yê kevin "Eştrako" ye, tê bi wate "yekîtî". Ligor hin çavkanîyan din, Navê gund xwedavendê ( Tanriyê ) bi navê Akad- "Aştar" u "Aştrek" hatiye binavkirin.

Ligor lêkolîner Abdulrahman Turgay: "Navê Aştrek ji navê Eşîra Aştrakî hatiye". Eşîra Aştrak beşek ji Eşîra Mîr Dorik bü, li herêma gundê Hiştrekê diman u bi Mîr Dorik re, berî 500 salî çüne Rojhilatî Kurdistanê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Qowanciyan

**Qowanciyan** (), navçeyek girêdayî Mezrayê ye. Nifûsa bajêr 43.2
## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Elezîzê
Bacin

**Bacin** (, ), gundekî navçeya Midyadê ya bi ser Mêrdînê ve ye. Gundekî êzdiyan bû. Îro şêniyên gund jê koç kirine û pirraniya wan li Almanyayê dijîn.

Çar bavikê baciniyan hene: Heynokî, Mesurkî, Botokî û Nasirkî. Dîsa, Tayarkî paşê hatine.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Kefnas

**Kefnas** ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Gundê ku îro şêniyê wê jê koçber kirine, gundekî ku Êzidîya ye.

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Kefrê

**Kefrê** ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Êwert

**Ênwerd** an **Êwerd** an jî **Eynwerd** ( ), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Sîtê

**Sîtê** (), gundekî Omerya ye ku bi ser navçe ya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Midyadê
Selhê

**Selhê** ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Li Selhe 200 xane hene û hejmara şêniyên wê 786 e. Gundê ku li bakur-rojhilatê Midyadê ye û jê 15 kîlometreyan dûr e di dawiya salên 1980'î de û di destpêka salên 1990'î de rastî gelek êrîşên artêşa Tirk hat.

## Dîrok
Derave geleki qevna

Kategorî:Gundên Midyadê
Kerşaf

**Kerşaf** ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Navê wê yî berê Kasir şamo

Kategorî:Gundên Midyadê
Komîşîr

**Komîşîr** (**Paẍnîk**, **Porẍe**, **Celikan**, **Çêlikan**; , bi tirkî: *Çelikhan*), bajarekî ku bi ser parêzgeha Adiyemana Bakurê Kurdistanê ve ye û dikeve nav sînorên Tirkiyeyê. Nifûsa bajêr 19.697 e û pîvana erdê jî 584 km² ye. Komîşîr 60 km li bakûrê bajarê Semsûrê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*
Sincik

**Sincik** () qezaya Adiyemanê ya herî piçûk e, li bakurê Semsûrê, di navbera Semsûr û Meletiyê da ye, nêzîkî 2.600 mirov lê dijiya. Herçar aliyê xwe çiyayên bilind in, li rojava çiyaye Belê (Nemrûd) li bakur çiyaye Spî û çiyaye Bega, li başûr herdin çiyayên piçûk hene.

Şehriyariya Geller (tr: Inlice) herî mezina Sincikê ye. Li vi derê nêzîkî 3.070 kes dijîne li gundên xwe yên mezin: Qerçor, Birmisa, Çet.

Li vir lîloz (lale) ya ters (paspê) herî navdarê cihanê ye. Pîvazê Gellerê jî li herêmê da herî giring cih digire. Li vir, zivistan zav sar û dirîje. Her sal nêzîkî 2.50&nbsp;cm-3.00&nbsp;cm berf li dibare û nêzîkî meha gulanê ranabe, havîna vê derê zav xweş e, zozanên Sincikê da mêşhengivan li vê derê sun digirin heta ber payîzê disekinin.

## Çavkanî
Qertmîn

**Qertmîn** () (bi erebî: قرية قرطمين المحلمية) bi manea gunde Qertmîn a Mihellemîyan , **gundekî ji gunden Mihellemîyan ne, li navçeya [[Mêrdîn]]ê [[Midyad]]ê ye. a ku bi navê [[belavbûna Mihellemiyan|Herêma Mihellemîyan]] tê naskerîn.**

Gunde Qertmîni a ku be ser bajarê Midyadê، Rûniştvanên wê ji Mihellemîyan pêk tê, Rûniştvanên vî gundî hemû bi zimanê Erebî bi zaravayê Mihellemî diaxivin.

Hejmarek mezin ji xelkê gundê Qertmîn a Mihellemî xwecihî li gelek bajarên Tirkiyê û Sûriyê bi taybet bajarê Qamişlo belav bûne.

Kategorî:Gundên Midyadê
WYSIWYG

**WYSIWYG** (xwendina wî /wîziwîg/), bi kûrtî *What You See Is What You Get* bi wateyê *Tu çi dibînê, tû wêna distînê*, yek jî beranemeyen komputerê bo nivîsandin e, û karê wî jî serêrastkirinê nivîsan ji bona amadekirinê dîtinek wekî Web (HTML)ê.
thumb|322x322px

Bi piranî ji bona çêkirina malperên internet ji alîya bikarhênerên destpêk tê bikaranîn.

Kategorî:Komputer
Île-de-France

**Île-de-France** ([];*Îl do Frans* bixwîne) (bi kurdî: *Girava [[Fransa]]*) hêrema mezintirîn Fransayê ye û li li Bakûrê vî welatî ber bi navendê ve ye. Paytexta Fransayê Parîs û çend bajarên mezin li vê herêmê ne. Ev hêrem 8 wilayetên Fransewî digre nav xwe: Essonne, Hauts-de-Seine, Parîs, Seine-Saint-Denis, Seine-et-Marne, Val-de-Marne, Val-d'Oise, Yvelines. Li wir nezîkî 11 mîlyon kesî dijîn.

## Dîmenên turîstîk

## Girêdanên derve
* 
* Malpera fermî fransizî
* Malperek rêberê hêremêyê û bi fransizî 

Kategorî:Herêmên Fransayê

Kategorî:Wîlayetên berê yên Fransayê
Pîrkan

**Pîrkan** (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Wi çaxi pirkan valaye ama insane wé çuna nergizloke u ji wedere ji çuna Ewropa, nisebine, merdine u Stenbole.
Ama hin ji aile kek di da di rune .

Kategorî:Gundên Midyadê
World Wide Web

**World Wide Web** (**WWW** anjî bi hesanî **Web**) cîheke agahî xwendin-nivîsandina yê cîhanî ye.

Wek *çavkanî* tên zanin, bi kûrtî û tenê ye, dokumanên nivîskî, wêne, multimedia û her wek agahiyên din, gerîna nasîkerê cîhanî bi Uniform Resource Identifiers (URIs) peyda dibin kû rêya hesantirê ji bona hundir ketinê wî.

Web yek jî bernameyên Internetê ye, bi postaya elektronîk, mesajgerê zû, Usenet, hwd.

Web piştiya salan Internetê de hat îcad kirin, lê Web bi xwe îmkanên bona gelê da û ne wekî Internetê bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:CERN
Kategorî:Îcadên sedsala 20an
Kategorî:Serdema agahiyê
Web

Bi wateya:

* Tor (komputer), bi navê îngilîzî Web an jî Net
* World Wide Web an jî "*the Web*", sîstemek hypertextê ye ku ji bo çêkirina Rûpelên weban û barkirina pelên tên bikaranîn, Internet ava dikin, 
* Web.com, yek ji şîrketan kû bona gel xîzmetên malperên bêpere dide.
* Yekemîn gerokê cîhanê ye, binere World Wide Web.
Bend

**Bend** bûjenên drêj, zirav, dikarin werin tewandin û karê girêdanê bi wan ve dikare were kirin, in.
Mînak bendên solan, prêzê gîha pê tê girêdan.

* Ta
* Şirît
* Prêz
* Kap
* Diwar
* Dewlet
* Asilzade
* Hevgırtın

Kategorî:Tekstîl
Ta (bestir)

thumb|Cureyên cuda yên tayî
**Ta** daringek bingehîn ê bestir (tekstîl) e. Ta dirêj û zirav e, dikare were ristin û hevrêsîn, da ku çek (kinc), caw û xalîçe pê werin darxistin.

## Çavkanî

Kategorî:Çilagî
Şirît

**Şirît** an **şêrît** ji qaşilê derve bo veder û têlên hundir bo guhêztina lehiya karebê an salixan (data) pêktê.

Kategorî:Muzîk
Çiyayê Brokeback (fîlm)

**Çiyayê Brokeback** (bi îngilîzî: *Brokeback Mountain*) fîlmekî bi nav û deng e.

Ang Lee, sînemavanê bi xelata Oscarê ye. Filmê wî, "Çîyayê Brokeback", evîna bibandor di navbera du xortên gavan (kowboy), (bi îngilîzî: cowboy) dide perda sînemayê. Çîyayê Brokeback sê peruyê Oscar di qadên derhênerê herî baş, senaryoya lêrikibandina herî baş û stranê orjînala herî baş.

## Bûyera fîlmî
Kowboyê rodeo Jack Twist (Jake Gyllenhaal) û serkarê cotgeh Ennis Del Mar (Heath Ledger) wexta ji bo şivantiyê peza mîhan tên kargehê hev dinasin. Dawiyê du hefteyê wan ê Çîyayê Brokeback dibe. Şevik sar agirê evîna wan ê qedexe maçîkirina hev du ve destpê dike. Lê belê serê payîzê her du lawik, dikeve riya jiyanê xwe. Çar sal hev du nabînin. Vê bêhevdumabûna wan kartpostalê Jack Twist dişîne dildarê xwe Ennîs Del Mar, xelas dibe û îde heta mirinê berdewam dike. Çar salê bêhevdumabûna wan ve her du jî zewicî bû. Du keçikên Ennis Del Mar û lawikê Jack Twîst bûye. Jack Twist salê du sê cara diçû cem berê dilka xwe Ennis Del Mar. Her car jî vê berdilkan jina xwe re digotin: "ez u hevalê min diherin girtina masî!" û diçûn bexça evîna xwe Çîyayê Brokeback. Vê çûna wan re pirsa derdiket berwan. Wekî dilsozî û bawerî û rastiya evîna wan û qedexetiya evîna wan.

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên 2005an
Gola Viktoria

thumb|Gola Viktoria
**Gola Viktoria**, gola herî mezin a Efrîkayê û çaremîn gola mezintirîn a cîhanê ye (68 100 km²). Ev gol kaniya Nîla Spî (Bahr-el-Abiad) ye. Li ser sînorê Kenya, Ûganda û Tanzaniyayê ye

Viktoria
Yarî

**Yarî**, teriqetek edebiyata kurdî bû û ji hêla Behlûlê Mahî ve di sedsala 8 de hatibû saz kirin. Ev terîqat nêzîkî 400 salan jiya. Ev terîqat bi zarava Lurî berhemên xwe dinivisandin. Endamên vê terîqatê bi piranî jin bûn.16 edebiyatvanê jinikê kurd derxistiye.Armanca vê terîqet serbilindkirina olê Zerdeştî ye.Hin ji wan helbestvanan ev in:
* Nêrgiz Xanima Şarezorî
* Fatime Loreya Goranî
* Rihan Xanima Loristanî
* Lîza Xanim
* Xatûn Zerbanûya Derzyanî
* Daye Tewrêza Hewramî
* Celale Xanima Loristanî
## Girêdanên derve
Di Wêjeya Kurdî de Rola Jinê 2

Kategorî:Terîqetên li Kurdistanê
Kategorî:Wêje
Gîne

thumb
**Komara Gînê**, welatekî Bakur-Rojavayê Efrîkayê ye. Li bakurê Gînê Senegal, Gînê-Bissau, li başûr Sierra Leone û Lîberya, li rojhilat Malî û li rojava Okyanûsa Atlasê heye.
Paytexta Gînê Conakry ye. Nifûsa Gînê 7 775 065 e û zimanê fermî fransî ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Navendî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1958an de hatine avakirin
Komara Kongoyê

**Komara Kongoyê** (bi fransî: *République du Congo*) welatekî rojavayê Afrîkayê ye. Welatên cîran ên Kongoyê, Gabon, Kamerûn, Komara Afrîkaya Navend, û Komara Demokratîk a Kongoyê ne. Li rojavayê Kongoyê Okyanûsa Atlantîkê ye. Dewlet koloniyek kevn yê Fransayê e û di sala 1960an de serxwebûna xwe îlankir. Paytext û bajarê herî mezin Brazzaville ye ku nifûsa wê 2.954.258 e.

## Nifûs

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Navendî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Monako

**Monako** an jî **Mîrektiya Monakoyê** (), bi axa xwe ya 1,95&nbsp;km² yî piştî Vatîkanê duyem welatê herî biçûk ê cîhanê ye. Ji xeynî vê Monako gorî rêjeya axa xwe welatê herî zêde mirov têde dîjîn (2004) e. Li qeraxê Deryaya Spî, di nav sînorên Fransayê de ye û nêzîkî Îtalyayê ye.
Paytexta Monakoyê Monaco (Monako) ye. Zimanê fermî fransî û monêgask e.

## Pêşangeh

Wêne:VueGenerale.jpeg|Monako


## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1297an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê
Kategorî:Mîrektî
Malî

**Malî** welatekî rojavaya Afrîkayê ye. Cîranên komara Maliyê li bakur Morîtanya û Cezeyêr, li rojava Nîjer, li başûr Burkîna Faso û Peravê Diranfîl, li başûr rojava Gînê, li rojava Senegal in. Malî koloniyeke kevn a Fransayê ye. Di sala 1960î de serbixwe bûye û paytexta wî Bamako ye. Gelheya vî welatî 19.1 milyon e û ji sedî 93.9 ê wê ji misilmanan pêk tê. Zimanê fermî fransî ye.

Ji bo ku mirov ji Kurdistanê herine Maliyê, pêdiviya mirovî bi destûra şehbenderiya (konsulxane) Maliyê heye. Pey ku mirovî ev destûr bi dest xist, li balafirgehê Maliyê, ji bo viza hewce ye ku hun 30 euroyê bidine polisên Maliyê. Vizayên we pelekî piçûk e, bi pasporta we zimba dikin.

Unîteya wereqeyên (pere) wan CFA (Communauté Financière Africaine) ye. Koloniyên Fransayê li Afrîkayê giş CFA bi kar tînin. Li welatên Afrîkaya Rojava (Benin, Burkina Faso, Guinea-Bissau, Ivory Coast, Mali, Niger, Sénégal û Togo) CFA-XOF, li Afrîkaya Navend jî (Cameroon, Central African Republic, Chad, Republic of the Congo, Equatorial Guinea û Gabon) CFA-XAF.

Zivistana vî welatî di navbera mehên sibat û nîsanê de ye. Li Zistane germahî di navbera 30-40 C tê guhertin. Havinan germtir e û baran zêde dibarê.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Sehrayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Rwanda

**Rwanda**, welatekî Afrîkaya navîn e. Rwanda tê wateya "Welatê Hezar Gir" (*bi fransî: Pays des Mille Collines*). Cîranên Rwandayê, Komara Kongo ya Demokratîk, Uganda, û Tanzanya ne. ji ber jenosîda sala 1994an ku nêzîkî milyonek kes miribûn, navê rwandayê zêdetir li cîhanê hat bihîstin. Paytexta Rwanda **Kîgalî** ye. Nifûsa Rwanda 8 387 000 e. Zimanê fermî; **[[Kînyarwanda]]** (li Riwanda herkes bi vî zimanî dizane), fransî (5%) û îngilîzî (2%) ye.
Di 1ê tîrmehê 1962an de serxwebûniya xwe îlan kiriye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1962an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Navendî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1962an de hatine avakirin
Togo

**Togo**, welatekî Efrîqa rojava ye û yek ji welatên herî biçûk ê Efrîqayê ye (56 785 km²). Cîranên Togoyê; li bakur Bûrkîna Faso, li rojava Bênîn û li rojhilat Gana ne.
Paytexta Togoyê **Lomê** ye. Nifûsa Togo 5 399 236 e û ji xeynî fransî gellek zimanên din ên fermî hene (*Êwê an Mîna, Kabiyê, Moba, Cotokolî...*). Togo di sala 1960'an de serxwebûniya xwe bidest xistiye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Senegal

**Senegal**, welatekî Efrîqa rojava ye. Cîranên Senegalê; li bakur û rojava Morîtanya, li rojava Malî, li başûr Gînê û Gînê-Bîzo hene. Rojavayê Senegalê jî Okyanûsa Atlantîk heye. Ji xeynî van dewletan, Gambiya welatekî ku ji Okyanûsê dest pê dike û hetanî sêsed km dikeve nav axa Senegalê. Di sala 1960'an de ji Fransayê serxwebûniya xwe bidest xistiye.

Paytexta Senegalê Dakar e. Nifûsa wî 11 658 000 e û zimanê fermî Fransî ye.

## Ekonomî
Ekonomiya Senegalê zafê wê fistiq e ku çaxê ekonomiya wî ket dest bi masiyan û turîzmê kirin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Haîtî

**Haîtî** an jî **Komara Haîtiyê** (bi kreoliya haîtiyî: *Repiblik Ayiti*, bi fransî: *République d'Haïti*), welatêke li warê Karîbê ye. Li rojhilatê wê Komara Domînîkan ra hevsînor e. Paytexta Haîtiyê Port-au-Prince e.

Navê piştî şoreşa Haîtiyan (1791-1803) ku artêşa Napoléon Bonaparte ji mezar derxist, welatê Haîtî di sala 1804-an de bû yekemîn dewleta serbixwe ya ku tê de zêdeyî 95% ji gel reşik in.

Hijmara rûniştvanên Haîtiyê di sala 2015-an de 10 604 000 kes in. Zimanên fermî yên Haîtiyê zimanê kreoliya haîtiyî û fransî ne.

Di roja 12.01.2010an de li Haîtiyê li gor pîvana richterê bi hêza 7,0 erdhejek çêbû. Di vê erdhejê de li gor nûçeyên dawî tê gotin ku nêzi 200 hezar kes jiyana xwe ji dest dane. Li gor texmînan dibe ku vê hejmarê dê zêde bibin.

## Çavkanî
* Wikipedia bi zimanê îngilîzî (14.01.2010)

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1804an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1804an de hatine avakirin

Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Nîjerya

**Nîjerya** an jî **Komara federal a Nîjeryayê** (), welatekî rojavayê Efrîqayê ye. Ji sala 1991'ê û vir de paytextê Nîjeryayê bajarê nû yê bi navê Abuja ye. Nîjerya ji aliyê petrolê ve dewletekî dewlemend e û endamê OPEC'ê ye.

Nîjerya bi nifûsa xwe ya 133.881.703 kesî dewleta herî qerebalix ê Efrîqayê ye. Zimanê fermî yê vî welatî îngilîzî ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 1960an li Nîjeryayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Amerîkaya Bakur

**Amerîkaya Bakur** parzemîneke nîvkada bakur û rojava ye. Parzemîn ji bakur bi Okyanûsa Arktîk, li rojhilat bi Okyanûsa Atlantîk, ji başûrê rojhilat bi Amerîkaya Başûr û Deryaya Karîbê û ji rojava û başûr bi Okyanûsa Mezin re sinor e. Li Parzemîn Amerîkaya Bakur Bahama, Bermûda, Kanada, Karîb, Amerîkaya Navîn, Girava Clipperton, Grînlenda, Meksîk, Saint Pierre û Miquelon, Giravên Turks û Kaykosê û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene.

Amerîkaya Bakur qadeke bi qasî 24.709.000 kîlomêtre çargoşe digire rûber vedigire ku bi qasî %16,5 ji rûyê bejahiyê û ji %4,8 ji rûbera tevahiya cîhanê temsîl dike. Parzemîn ji aliyê mezinbûnê ve piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e û piştî Asya, Afrîka û Ewropayê ji aliyê nifûsê ve parzemîna çarem a herî mezin e. Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa Amerîkaya Bakur 592 milyon kes e ku ji nifûsa 23 dewletên serbixwe pêk hatiye. Tê texmînkirin ku nifûsa parzemînê ji sedî 7.5 nifûsa cîhanê pêk tîne.

## Dewletên Amerîkaya Bakur
thumb|Ji setalîtê dîtina Amerîkaya Bakur.
### Amerîkaya Bakur
* 
* 
* 

### Amerîkaya Navîn
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Karîb
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Parzemîn