open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lîsteya pirtûkên der barê wêjeya kurdî

* *[[Antolojiya Edebiyata Kurdî]]* - 2 cild, Mehmed Uzun, 1995
* *[[Destpêka Edebiyata Kurdî]]* - Mehmed Uzun, 1992
* *[[Ziman û Roman]]* - Mehmed Uzun, Weşanên Nûjen, 1996
* *[[Rewşa Edebiyata Kurdî]]* - Lokman Polat. Cild, I. Weşanên Nûjen, 1996
* *[[Feqiyê Teyran (Jiyan, Helbest û Berhemên wî)]]* - M. Xalid Sadînî, 2000, Weşanên Nûbihar
* *[[Ehmedê Xanî (Jiyan, Berhem û Baweriyên wî)]]* - Mûrad Ciwan, 1997, Doz
* *[[Tarîxa edebiyata kurdî]]* - Prof. Qanatê Kurdo, 1992, Özge
* *[[Dîroka Edebiyata Kurdî]]* - F. Huseyn Sağnıç, 2003, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbol
* *[[Modern Öykü Sanatı]]* - Ferhad Shakely, 1998, Weşanên Avesta
* *[[Antolojiya Çîrokên Kurdî]]* - 2003, Amadekar: Firat Cewerî, 2003, Weşanên Nûdem
* *[[Hawar (pirtûk)|Hawar]]* - Firat Cewerî, 1998, Weşanên Nûdem
* *[[Ulus ve Roman]]* - Haşîm Ahmedzade, 2004 Weşanên Pêrî
* *[[Çend Dîmenên Xemgîn Ên Kurmanciya Nivîskî]]* - Ehmedê Huseynî, 2004, Weşanên Aram

Kategorî:Lîste
Kategorî:Pirtûk
1982

## Bûyer
### Cîhan
* 10ê nîsanê - Komek cihû yên ji aliyê Kahana, xwestin ku bi darê zorê têkevin Mescîda Aqsayê.

### Kurdistan
* 14ê tîrmehê - Li zîndana Amedê rojiya mirinê hat dan dest pê kirin. Tê de Kemal Pîr, Mehmet Xeyrî Durmuş, Elî Çîçek ve Akîf Yilmaz jiyana xwe winda kir.

## Jidayikbûn
* 25ê sibatê, Maria Kanellis , strannivîs, stranbêj, aktrîs, model û gemşvana amerîkan
* 15ê gulanê - Leyal Ebûd. stranbêjê libnanî
* 25ê kanûna paşîn - Noemi, stranbêja îtalî

Kerstin Weng – rojnamevana modeyê û sernivîskara alman

## Mirin
* 12ê tebaxê - Henry Fonda
* 24ê kanûna pêşîn - Helbestvanê mezin Louis Aragonê fransî jiyana xwe ji dest da.
Şehîd

[thumb|Çil şehîdên Sêwasê|Çil şehîdên mesihî yên Sêwasê (sala 320 [p.z.)]]
**Şehîd**, **pakrewan** an jî **cangorî**, kesek e ku jiyana xwe ji bo riyeke pîroz a ayînî, siyasî û hwd dike gorî. 

## Peyva ''şehîd'' di zimanê siyasî yê îroj de
Peyv di wan salên dawîn de gelekî polîtîze bûye, bi taybetî ji aliyê PKKê ve hatiye bikaranîn, wiha gelekî kuştiyên siyasî ji aliyên dewletan an rêxistinan ve wek şehîd tên danezan.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Ali Serhat Baran

**Ali Serhat Baran** rojnamevan û hunermendekî kurd e. Baran yek ji endamên Koma Dengê Azadî bû.

Ew di sala 1974an de li Kurdistana Bakur li bajarê Amedê hate dinê. Heya 17 saliya xwe ew li Amedê jiya û li wir xwend.

Sala 1991an de çû Stenbolê û li wir dest bi Zanîngeha Stenbolê, beşa rojnamevaniyê kir.

Sala 1992an wî dest bi xebata rojnamevaniyê kiriye û heya sala 2000î di rojnameyên kurdî yên politik, wek Azadî, Dengê Azadî, Ronahî, Hêvi û Roja Teze de xebitiye.

Serhat Baran sala 1991î dest bi muzîkê kir. Ew ji 1994 heya 2001î gitarîst û solîstê „Koma Dengê Azadî“ bû û bi vê komê re du kasetan dertîne.

Sala 2001î de ew diçe Almanyayê û niha bi malbata xwe li Almanyayê li bajarê Stuttgartê dijî. Ew niha li Stuttgartê li Zanîngeha Media, beşa dîzaynên agahdariyê de perwerdeyê dibîne.

Ali Serhat Baran xwedî û amadekarê malpera gotinên stranên kurdî www.ronibaran.de ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Ali Serhat Baran: Muzîka Kurdî 

Baran, Ali Serhat
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Hejar - Mêrê mezin evîna biçûk (fîlm)

**Hejar - Mêrê mezin evîna biçûk**  navê filmeke Handan Îpekçî ye. Film di sala 2001an di Tirkiyê de hat çêkirin. Mijarê filmê pirsgirêka qedexebûna zimanê kurdî ye.

Film, çîrokeke li ser têkiliyên mirovî û kûr e. Filmekî li ser du nifş û du kulturan e. Keçek Kurd biçûk dilê dadgerekî Tirk nerm dike. Ji aliyê derhênereke Tirk ve, ku nifşekî nû ye Turkiyê temsîl dike, hate kişandin.

Hejar, dê û bavê xwe li rojhilatê Turkiyê dema operasyoneke polîsan winda dike. Cîranek ji gund wê tîne Stenbolê, cihê ku dadgerê karkenarî Rıfat Bey rastî wê tê. Hejar dema hewceyî parastinê ye, di derbekê de xwe li cem Rifat Bey dibîne û divê cara duyem ji destê polîsan were xelas kirin. Ew wek xizmetkarê dewletê û dozger tenê bi Tirkî dipeyive, lê Hejar tenê bi Kurdî diaxive. Hejar bi rûyekî xemgîn û xeberên cuda hêdî hêdî bi serdikeve û dihêle ku zilamê kal dev ji helwesta xwe ya radîkal berde. Rifat bey fêrî Kurdî dibe û Hejar bi Tirkî gotinên pêşî dibêje. Û êdî herdu bê yî hevê nikarin bijîn.

“Hejar, mêrê mezin, evîna biçûk” li aliyekî bi xelatên navneteweyî baş hate naskirin, li aliyê din li Tirkiyê hate qedexekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên tirkî
Kategorî:Fîlmên yewnanî
Kategorî:Fîlmên 2001ê
Skype

thumb|Skype© 1.0 bi kurdî
**Skype** bernameyek ji bo telefonkirina li ser înternetê ye.

Skype bernameyeke sade û belaş e ji bo dan û standina telefon, civîn û peaman li ser xeta înternetê. Bernameya Skype ji aliyê berhemdarê bernameya P2P KaZaa hatiye weşandin. Bi alîkariya P2P mirov dikare pêwendiya navbera kompûtera ava bike.

Çend bikêrhatinên balkêş ên Skype:
* Di Skype de mirov dikare heta 5 kesan civînekê çêke.
* Axiftana bêsînor bi kesên din ên bikarhinêrên Skype re li her terefê cîhanê.
* Zelaliya deng, dengê axaftina Skype ji telefona normal zelaltir e.
* Lîsteya têkiliyan, Têkiliyên Skype wekî messenger, mirov, heval û nasên xwe bi navê wan an jî heke telefona wan tomarkirî (qeydkirî) hejmara telefona wan dixe nav têkiliyên xwe, û dema ew kes te li ser xeta înternetê zindî bibîne dikare li te bigere.
* Hemû pêwendiyên Skype veşartî ne, tene di navbera "te û wî" de çêdibe.
Skype bi du zaravên zimanê kurdî kahet wergerandin, soranî û kurmancî. Skype belaş e, lê ne nivîsbariya azad e.

## Girêdanên derve
* Malpera Skype
* Malpera Skype Help
* Dosyaya ziman a kurmancî
* Dosyaya ziman a soranî
* [Portable Skype (Windows)](http://hacktolive.org/wiki/Portable_Applications_(Windows)) 

Kategorî:Nivîsbariya iOSê
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Kategorî:Nivîsbariya Microsoftê
Kategorî:Nivîsbariya 2003an
Kategorî:Nivîsbariyên androîdê
Kategorî:Nivîsbarî
Lîsteya fîlmên kurdî

150px|thumb
Ji ber pêşveçûnên siyasî û teknologiyê, di van salên dawî de hejmara fîlmên kurdî zêde dibin. Li jêr lîsta fîlmên kurdî:

## Fîlmên dirêj
**[[Haşim Aydemir]]**

Dema Evîn Dikeve Dil

14'ê Tirmehê

Dema Dirîreşkan

Li Surê Dewran

* *[[Mem û Zîn (fîlm)]]*

### [[Mano Xelîl]]
* *[[Ax dinya]]*, 16mm, 11dq.
* *[[Êsa min, hêviya min]]*, 16 mm, 15 dq.
* *[[Qunsilxane]]*, 16mm, 22 dq.
* *[[Ax bavo]]*, 35mm, 21 dq. (Filmên Akadêmiyê)
* *[[Xweda]]*, 16mm, 20 dq.TV Çêxo-Slovakia
* *[[Cihê xwedê lê razaye]]*, 16mm, 30dq.
* *[[Sînema cav (Kino eye)]]*, 16mm, 20dq TV'ya Slovakyayê.
* *[[Serkeftina Hesin]]*. Bêta SP, 31
* *[[Solo dans]]*
* *[[Xewnên rengîn]]*. 60 dq. 35 mm. pê-hilberîn TV'ya Swîsreyê
* *[[Al-Anfal, "bi navê Allah, Baesû Saddam"]]* 52 dq.Dici-Bêta pê-hilberîn bi TV'ya Swîsreyê
* *[[Davîdê Tolhildan]]*, 70 dq. û 70 dq. Dici-bêta. pê-hilberîn bi TV'ya Swîsreyê

### [[Ravîn Asaf]]
* *[[Sitranên Welatê Dayka Min]]*
* *[[Rojên Zer]]*
* *[[Lissy Schmidt-Keça Kurdan]]*

### [[Behmen Qubadî]]
* Dema Hespên Serxweş
* Kûsî Jî Dikarin Bifirin

### [[Huner Selîm]]
* Vodka Lemon
* Sifir kîlomîtr
* Dol

### [[Halîl Uysal]]
* *[[Tîrêj]]*
* *[[Nepaniya Rûye Me]]*
* *[[Eyna bejnê]]*
* *[[Bêrîtan (fîlm)|Bêrîtan]]*

### [[Kazim Öz]]
* *[[Ax]]* (1999)
* *[[Fotograf (fîlm)|Fotograf]]* (2000)
* *[[Bahoz (fîlm)|Bahoz (Fırtına)]]* (2008)

### [[Nîzamettîn Arîç]]
* *[[Klamek ji bo Beko]]*

### [https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7_%D9%85%D8%AE%D9%85%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%81 Samira Makhmalbaf]
* Textê Reş

### [[Handan İpekçi]]
* *[[Hejar - Mêrê mezin evîna biçûk]] *Büyük Adam Küçük Aşk*

=== [[Yeşim Ustaoğlu]] ===
* *Rêwîtiya ber bi Rojê*

=== [[Şahin Gök]] ===
* *Sîyabend û Xecê*

=== [[Yüksel Yavuz]] ===
* *Kleine Freiheit (Azadiya biçûk*)

=== Ên din ===
* [[Evîna min çîyêda ma]]
* [[Apê Vizo]]
* [[Nameya Reş]]
* [[Xûn ket axê]]
* [[Bavê Teyar]]
* [[Demokrat Hecî]]
* [[Dîkê Gund - Melle Huznî]]
* [[Ararat (Fîlm)|Ararat]]
* *Crossing The Dust 74 dq. Şewket Emîn Kurkî narîn co''

## [[Kurtefîlm]]

### [[Miraz Bezar]]
* Bêrîwan
* Durî

## Girêdanên derve

* Malpera fîlmên kurdî  (ji bo Sînemaya kurdî)
* Çend fîlmên kurdî (ji bo RealPlayer)

Kategorî:Çanda kurdî
Kurdî
fîlmên kurdî
Kurdî
*
Eva Strittmatter

**Eva Strittmatter** (1930-2011) nivîskara elman bû.

Eva Strittmatter, di 8ê sibata 1930an de, li Neuruppinê hatiye dinê û di 4ê kanûna paşîna 2011an de li Berlînê miriye. Evayê germanistik xwend, û di xeleka nivîskarên elman de, li DDRê ta 1954an kar dikir û ji wê sal û bi vir de wek nivîskareke azad e. Evayê bêhtir ji hertiştî helbestan dinivîsîn, lê çîrokan ji zarokan û mezinan re jî dinivîse. Evayê di sala 1975an de xelata toreyî a Heinrich Heine wergirt. Eva bi nivîskarê elman Erwin Strittmatter re zewicî bû, lê jiyan bi hev re berdewam nekirin.

## Berhem
### Helbest
* 1973. Ez, stiranekê ji bêdengiyê çêdikim - Helbest.
* 1975. Berfeheyv li ser Mêrgê ye. Helbest
* 1977. Ew Gula serdestiyê li hemî gulan dike. Helbest
* 1983. Heliotrop. Helbest
* 1988. Henas. Helbest
* 1990. Ji xwarê roniya Guhêrbar. Helbest
* 1997. Bedewî. Helbest Der Schöne.
* 2002. Evîn û baxizî Liebe und Hass.
* Helbestên razane. 1970 - 1990

### Prosa

* 1977. Name ji Schulzenhof I.
* 1983. Helbestvanî û ti Schulzenhof Itên din.
* 1986. Gulan li Piestàny.
* 1990. Name ji Schulzenhof II.
* 1995. Name ji Schulzenhof III.
* 2000. Tu evîna kesk. Bexçeyek- û pirtûka demsalan.

### Pirtûkên ji bo Zarokan

* 1958. Birayên çarling.
* 1959. Kitika xwestibû bibe mirovek.
* 1975. Min xwe di Hêlanê de hejandibû.

Kategorî:Jidayikbûn 1930
Strittmatter, Eva
Kategorî:Mirin 2011
Strittmatter, Eva
Mambo

**Mambo** bernameyek ji bo malpersazan (CMS) e.

Mambo ser bingehê PHP û MySQL dimêşe.

Mambo hat wergerandin bi kurdî. Mambo nivîsbariya azad bin lîsansa GPL e.

Binêre: Nivîsbariya kurdî

## Girêdanên derve
* Rûpela dakişandina dosyaya zimanê kurdî
* Malpera Mambo

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
CMS

**CMS** kurtenivîs ji bo **c**ontent **m**anagement **s**ystem, yanî **sîstema îdarekirina naverokê** ye. Bi CMS naveroka malpereke tê îdarekirin. Programên wek PHPNuke û Mambo û TYPO3<sup>®</sup> CMS in.

Kategorî:Sîstemên agahiyê
Kategorî:Teknolojî
Hecî Ehmedî

**Ebdulrehman Hecî Ehmedî** (jdb. 1 kanûna paşîn 1941, Bazirgan, parêzgeha Urmiye, Rojhilata Kurdistanê - m. 18 adar 2025, Köln, Almanya), berniyas bi **Hecî Ehmedî**, gerîlayekî berê û yek ji serokên Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê bû, komekî çekdar a gerîlayan ku li dijî bindestiya rejîma Îranê şer dikir.

## Mijarên têkildar
* Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2025
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Şerê PJAK û Îranê
Arsênê Reşît Polatov

**Arsênê Reşît Polatov** (Arsen Polatov) (jdb. 1942 - m. ) hunermendê pandomîmê yê kurd yê herî bi nav û deng bû.

Polatov, yek ji hunermendê şanoya bêdeng (pandomîmger) yê herî bi nav û deng li Sovyeta kevin û li cihanê bû û li dervayî sînorên Sovyetê jî dihate naskirin. Poladov, Zanîngehên Moskova û Sorgonê di serî de, li gelek zanîngehên cîhanê dersên şano (tiyatro) û pandomîmê dida. Her wiha gelek caran ji bo dersdayîn û semîneran ji bo zanîngehên Parîsê, Berlînê û Pragê dihate dawetkirin. Bi dehan pandomîm, şano û skêcên ku Poladov bi xwe nivîsandine û derhêneriya wan kiriye, li gelek bajarên cîhanê hatine lîstin û gelek hatine ecibandin.
Arsen Poladovê ku bav û kalên wî ji dorhêla Serhedê, ji warê Qers-Agiriyê piştî Qirkirina Xîristiyan û Êzîdiyan berê xwe dabûn Ermenistanê, ji malbeteke kurdên êzîdî bû.

## Jînenîgarî
Di sala 1942’a de li paytexta Ermenistanê Êrîvanê çavên xwe ji jiyanê re vekir. Beşa Felsefeyê ya Zanîngeha St. Petersbûrgê di pola sêyemîn de terikand. Paşê Beşa Rejîsoriyê ya Zanîngeha Moskovayê kuta kir û li Parîsa Fransayê, ji Pîrê Pandomîmê Marseille Marso bi qasî du salan dersên pandomîmê dît. Di sala 1971ê de bi handan û piştgiriya Yekîtiya Sovyetê li Erîvanê Dibistana Pandomîmê ya Arsen Poladov hate vekirin û Poladov li vê dibistanê bi sedan şagirt perwerde kir, herweha ew hîmdar û rêvebirê şanoya pandomîmê ya Êrîvanê bû.
Piştre, bi destûra Wezareta Çandê ya Yekîtiya Sovyetê, Şanoya Dewletê ya Moskovayê hate avakirin û Poladov li wê derê wekî rêveber-derhêner hate ser kar. Di maweya salên 1975-1995, raserî 20 salan bi sedan şagirt û şanoger gihand. Poladov, ji sala 1995a heta roja ku mir li ‘Beşa Dîroka Pandomîmê ya Zanîngeha Dewletê ya li Yaroslavlê’ wekî hîndekar kar û xebata xwe berdewam dikir.

## Xebatên Polatov li Elmanya
Polatov di sala 2001ê de li Akademiya Kurdî ku wê demê li bajarê Dürena Almanyayê bû û li di salên 2001 û 2002a li bajarê Wuppertalê di bin banê *Mala Çanda Baran* (navê fermî: Baran Kultur Haus e.v.) mamostetiya şanoyê dikir û komeke şanoyê bi navê TEATRA BARAN perwerde dikir.

Di sala 2004an de ji ber nexweşiya dil li bajarê Yaroslavlê ya Rûsyayê ku li nexweşxaneya vî bajarî dihate derman kirin, ji ber têkçûna dil jiyana xwe ji dest da. Arsên Polatov bavê du zarokan bû.

## Çavkanî

[Nivîsa [Salihê Kevirbirî] li ser Arsen Polatov]

Polatov, Arsên
Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Mêr
Kategorî:Şanoger
Ciwan Haco

**Ciwan Haco** (*Jiwan Hajo*) (jdb. 17 tebax 1957 li Qamişlo, Sûriyê, Rojavaya Kurdistanê) hunermendekî kurd e. Haco ku berê li Almanyayê dima, niha li Swêdê dijî.

## Jiyan
Haco di 17ê tebaxa 1957an de li Sûriyê li bajarê Qamişloyê hatiye dinyayê. Ew bi eslê xwe ji gundê Mizîzex bi ser navçeya Midyadê ya Mêrdînê ye ku li Bakurê Kurdistanê ye. Malbata wî di dema Serhildana Şêx Saît de ji Mêrdînê koçî Sûriyê dibin.

Piştî xwendina xwe ya dibistana amadehiyê çû Elmanyayê û li wir kevte Zanîngeha Bochumê. Ciwan li Bochumê sê salan muzîk xwînd. Piştre, bi şiklekê pîşekarane (profesyonel) dest bi derxistina kasêt û sêdêyan kir. Li Tirkiyeyê, Sî û Sê Gule, Dûrî, Bilûra Min, Gula Sor, Destana Egîdekî û Leyla derxistin. Pêşmerge, Serhildan, Diyarbekir, Girtiyên Azadiyê jî li Ewropayê derxistin.

Hacoyî muzîka otantîk a kurdî bi formên folk-rock ji nû ve serrast kiriye. Hunermend bi vî awayî stranên kurdî bi dinê dinasînit û stranên kevneşopî di nav gelek baskên muzîkê da bi cih dikit.

*[[Destana Egîdekî]]*, destane-şiîra romanivîsê kurd ê bi navûdeng Mehmed Uzunî ye. Nivîskar di wê dastanê da behsa çîroka pênç ciwanên kurd dikit. Ciwan Haco ew destana Mehmed Uzunî bi aranjeyeka nûjen û bi formên etno-caz strandiye.

Haco niha li Swêdê dijî.

Nêzîkî 200 heta 300 hezar kes beşdarî konsera Haco ya li bajarê Êlihê yê Bakurê Kurdistanê bûn.

## Albûm

* *[[Emîna Emîna]]* (1970)
* *[[Pêşmerge]]* (1979)
* *[[Diyarbekir (albûm)|Diyarbekir]]* (1981)
* *[[Gula Sor]]* (1983)
* *[[Leyla (albûm)|Leyla]]* (1985)
* *[[Girtiyên Azadiyê]]* (1987)
* *[[Çaw Bella]]* (1989)
* *[[Sî û Sê Gule (albûm)|Sî û Sê Gule]]* (1991)
* *[[Dûrî]]* (1994)
* *[[Bilûra Min]]* (1997)
* *[[Destana Egîdekî]]* (1998)
* *[[Derya]]* (2003)
* *[[Konsera Batmanê]]* (2003) (VCD û DVD)
* *[[Na Na]]* (2004)
* *[[Off]]* (2006)
* *[[Veger (albûm)|Veger]]* (2012)
* *[[Ev Jiyan]] bi [[Vellúa]] re* (2020)

## Girêdanên derve

* Rûpela Ciwan Haco li ser Facebookê
* Hesabê Twitterê yê Ciwan Haco 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kesên ji Midyadê
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Cîhên dîrokî yên Amedê

Gelek cihên dîrokî yên Amedê hene:

## Sûr
* Bedena Bajêr
* Bircên Bedena (sûr) Amedê (Birca Ben û Senê, Birca Heft Birayan, Birca Bizinê)
* Kela Hundirîn
## Mizgeft
* Mizgefta Bilind Mizgefta Mezin
* Mizgefta Nebî
* Minareya Çarling
* Mizgefta Safa
* Mizgefta Behram Paşa
* Mizgefta Hezretî Silêman
* Mizgefta Îskender Paşa
* Mizgefta Biyiqlî Mehmed Paşa
* Mizgefta Melek Ehmed Paşa
* Mizgefta Şedad
* Mizgefta Hadim Elî Paşa

## Dêr
* Dêra Meryemê
* Dêra Surp Gregos
* Dêra Keldaniyan
* Dêra Saint George
* Dêra Surp Sarkîs
* Dêra Protestanan

## Muze
* Muzeya Arkolojiyê
* Muzeya Ziya Gökalp
* Muzeya Cahît Sitki Tarancî
## Wekî din
* Piraya Dîcleyê (Piraya dehderî)
* Koşka Ataturk
* Xwendegeha Mesûdiyê
* Xwendegeha Zincîriye
* Xana Delîlan
* Xana Hesen Paşa

## Li Navçeyan

* Mizgefta Ecem,Farqînê
* Minara Qot, Farqînê
* Pira Malabadê,Farqînê
* Keleha Farqînê,Farqînê
* Şikeftên Hesûnê,Farqînê
* Keleha Boşatê,Farqînê
* Mizgefta Selahedînê Eyûbî
* Keleha Zembîlfiroş,Farqînê

Kategorî:Amed
Kategorî:Cihên dîrokî
Rojbaş (stran)

***Rojbaş***, straneke kurdî ye.

* Vokal: Beser Şahîn
* Gotin: Hekîm Sefkan
* Muzîk: Hekîm Sefkan
* Serrastkirin: Şehîd Serhad

## Stran
: **Rojbaş**

: Bi tîrêjên rojê re
: Bi aviya sibê re
: Bune buna gulila
: Ji nav çiyan der tên
: Dilê me hemiyan pê re
: Rojbaş
: Gerîlla rojbaş....
  
: Herdu destan rakin
: Kesk, sor û zer li bakin
: Keç û xortan silavkin
: JI DIL U CAN PARASTIN
: Wê kurdistan avakin
: Rojbaş
: Gerîlla rojbaş....
 
: Li dû hev dû bi rêz in
: Hemû huner û hêz in
: Kurdistan duparezin
: Kevokên aşitî ne
: Bi zêrê zer xêzin
: Rojbaş
: Gerîlla rojbaş....

Kategorî:Stranên kurdî
Google

**Google** korporasyoneke teknolojîk a pirneteweyî ya amerîkî ye ku li ser teknolojiya agahdariyê, reklamên serhêl, teknolojiya motora lêgerînê, e-peyam, înformatîka ewr, nivîsbarî, înformatîka kuantumê, bazirganiya elektronîkî, elektronîkên xerîdar û hişê çêkirî (AI) disekine. Televîzyona BBCyê Googlê wekê "pargîdaniya herî bihêz a cîhanê" bi nav kiriye ku Google yek ji pargîdaniyên herî biqîmet ên cîhanê ye. Google li gel pargîdaniyên wekê Alphabet Inc., Nvidia, Microsoft, Apple, Amazon û Meta, beşek ji koma *Big Tech* tê dîtin.

Google yekem car di 4ê îlona sala 1998an de ji aliyê zanyarên komputerê ya amerîkî ve Larry Page û Sergey Brin ve hatiye damezrandin.

## Pagerank
Bi kurdî rêza malper e. Google hemû malperên cîhan digere û grêdanên sîtêyên dinere. Piştî biha dide lê ji bo malperên behtir girêdayî.

Google wusa hemû tor digere û kontrolên malper çêdike. Ji bo *Pagerank* (rêzamalper) hecmarêk ji deh dide, wek 4/10.

Yê servîseke Google, encamên lêgerînên li gorê têkîliya xwe tên. Hemû malperên cîhan li Google de bi encamên lêgerînê bi têkîliya xwe rêz dibin. Ev çax, qey kijan malper bilind e ev herdem li yêkem tê. Bi vî teklonojiya Google, dema lêgerîn ji hat guhartin. Ev teknolojiya analîtîk her dem bi malperên girêdayî dinere û dixebite.

## Binêre
* Nivîsbariya kurdî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Google bi soranî
* Google bi inglîzî
* PageRank 
* '''Google Ping Service''' 

Kategorî:Alphabet Inc
Kategorî:Alphabet Inc.

Kategorî:Malper
Kategorî:Motora lêgerînê
Kategorî:Servîsên Google
Kategorî:Şirketên teknolojiyê li Herêma Korfezê ya San Franciscoyê
Ad-Aware

Bi xebitandina **Ad-aware** mirov dikare objeyên ku bi riya bername û malperan dikevin kompûtera mirov û agahiyên mirov ji dereke din re dişînin, paqij bike. Heke we Adwaware ava kiribe, divê hûn dosya Kurdish.ini bixin hundir peldanka C:/Program Files/Ad Aware 6/Lang...

Dema we wisa kir, divê hûn bernameya Ad-aware vekin û vê riyê bişopînin.

Scan Now veke, Costumize veke, General bitikîne, li wir zimanê kurdî hilbijêre û OK bitikîne. Êdî hûn dikarin vê bernameyê jî bi kurdî bixebitînin.

:"Kurd bi tenê dikarin bi kurdî kompûterê herî baş bixebitînin."

Ad-aware 6 di meha tebax 2004an de ji alî Rêzan Tovjîn ve li kurdî hatiye wergerandin. Bername li ser daxwaza Ridvan Bozkurt hatiye wergerandin.

Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Kategorî:Nivîsbarî
Tor (komputer)

**Tor** (bi îngilîzî: *net, network*) termeke ji bo binavkirina *net* an jî *web* e. Net, peyvêk îngilîzî ye. Navê Network bi kurdî tor e. Herkes bi telefon û kompûtera xwe gredanên giştî dikare û bi vî awayî li ser tor tevlihev bibe.

Tor rîyek helî hêsan û erzan belavkirina belgedanka, pêwendiya internet, çapger û serkaniya ye. Torek dikare bi dudo Kompûtera herveha bi Torek seda û hezaran çar alîye dinye we be girêdan, û ew jî bitûnî prensîpa bingeha Tora bi nav û deng internete. Rastî bitûniya [internet] jî tene torek lokalî mezin bi alîkariya routera û PTP bi hev hatîye gredane.

Îroj Tor bûye xwezayîyek hema hema vek kompûtera. Eger tor tûnebaya, we hemû kompûter daneye xwe tene bicûta, bêfersenda vegûhastina agahiyan navbera van de. Ez bawerdikim niha hinek ji ve mîsalekê dixwazin, kefa min gelekî ji mîna re te ji ber wilo her derfet hebe ez dixwazim wekî mînayekê zelaltir bikim.

De ka em bejin Kompûtera Azad û Kompûtera Baran li ser peşnûmeya (proje) Windowsa Kurdî dixebitin. Bêyî toreke kompûtera Azad û Kompûtera Baran wê ji hew û miroven din ku li ser eynî peşnûmeye dixebitin bi temamî bêagah ba, tene ew kesên ku wan nasdikirin dikarîbûn bi riya dîsketa, name an jî bi telefone agahdarbikirina.

Lê belê bi alîkariya toreke Azad û Baran heman bi hev re dikarin li ser eynî peşnûmaye û database beranber bixebitin û reşnivîsen xwe hev re belavbikin, da ku hêsanî herdû bighîşin, bi vî awayî dikare kompûtera Omerî, Ferhad û Diyar jî tevlî wan bibe û bibe alîkar, li şûna rîska eynî xebate dubare bikin niha dikarin bi hev re behrbikin.

Bi alîkariya tore îroj em dikarin ramanen xwe, xebat û zanyarîyen xwe bêsînor û serbixwe berhbikin

## [[Mîmariya Torê]]

Di tore mezinde pêwistiya kompûtere sûxrekir (bi ingîlîzî server) heye. Kompûteren sûxrekir mekîneyên hêzdarin û rolekî navend di torekede dilêyîzin.

Peyasede gelek standarte-tore hene, lê a helî te pêkanîn Ethernete. Hejmara 2003 de xûyanîdike 85% bingeha Ethernet hatîye damezirandin. standarten din jî Token Ring, FDDI, ATM, WLAN û vekîdin. Di we reberîyede eme tene Ethernet bikarbînin.

## Dengdan li ser Torê
* Dengdana Omerya.com: Kîjan navê Network bi kurdî rast e? 

## Çavkanî

Kategorî:Teknolojî
Kovara W (kovar)

***Kovara W*** kovareke çandî, hunerî, wêjeyî û rexnegirî ye.

Ji sedema ku kovareke çandî, hunerî, wêjeyî û rexnegirî li bakurê Kurdistanê weşaneke bi rêk û pêk nake, komek nivîskarên ku li Amedê û bajarên dora wê rûdinin dest bi xebateke hevkarî kirin û di meha Gelawêja 2004an de biryara derxistina Kovara W girt. Di amadekirina kovarê de 11 nivîskaran cih girtin. Navê wan 11 nivîskaran ev in: Ayhan Meretowar, Dilawer Zeraq, Hîlmî Akyol , Îrfan Amîda, Lal Laleş, Mem Bawer, Mem Mîrxan, Merdan Newayî, Rêzan Tovjîn, Serkeft Botan , Sîdar Jîr. Nivîskaran xwedîtiya kovarê li ser navê Rojîn Zarg çêkirin û edîtoriya kovarê jî dan Dilawer Zeraq û Sîdar Jîr. Lê di dûmahîkê de Edîtoriya kovarê ji aliyê Dilawer Zeraq ve hate kirin. Piştî hejmara sêyemîn niviskar Çiya Mazî û helbestvan Berken Bereh jî beşdarî nav vê komê bûn û hejmara lijneya weşanê derket 13an.

Hejmara yekem a kovarê (îlon-çiriya pêşîn) di serê meha rezbera 2004an de derket. Di hejmara yekem de şanenava 22 nivîskaran di kovarê de cih girt. Ji ber ku yekemîn car li bakurê Kurdistanê bi înisiyatîfa nivîskarên kurd kovareke wêjeyî, çandî, nirxandinû û aktuel derket, hejmara yekem ji alî xwendevanên kurdî ve bi coşî hate pêşwazîkirin û germahiyek di warê wêjekariyê de ava kir. Kovar di aliyê rexne-nirxandinê ve jî teşeyekî nû da kovargeriya kurdî.

Kovar piştî hejmara 13an ji aliyê nivîskaran ve radestî Enstîtuya Kurdî ya Amedê bû. Enstîtuyê di meha gulana 2007an de hejmara 14'mîn derxist û weşana kovarê ji hejmara 14'mîn û pê ve ji aliyê Enstîtuyê ve hate birêvebirin. Enstîtuya Kurdî ya Amedê di naverok û beşên kovarê de dewlemendiyek çêkir û hejmara nivîskarên kovarê berfirehtir kir. Her wisa Hejmara 13'mîn ku wekî hejmara demsalî ya zivistana 2006-2006an derket, lê Enstîtuyê ji hejmara 13'mîn û pê ve kovar careke din bi rengê dumehane derxist.

Piştî ku Enstîtuya Kurdî ya Amedê kovar wergirt, xwediyê kovarê bû Semra Ozbey û Edîtorê Weşanê jî bû Azad Zal û Enîse Şîrîn.

## Hejmarên Kovarê
* Hejmara 1em îlon-çiriya pêşîn 2004
* Hejmara 2em çiriya paşîn-kanûna pêşîn 2004
* Hejmara 3em kanûna paşîn-sibat 2005
* Hejmara 4em adar-nîsan 2005
* Hejmara 5em gulan-hezîran 2005
* Hejmara 6em tîrmeh-tebax 2005
* Hejmara 7an îlon-çiriya pêşîn 2005
* Hejmara 8an çiriya paşîn-kanûna pêşîn 2005
* Hejmara 9an kanûna paşîn-sibat 2006
* Hejmara 10an adar-nîsan 2006
* Hejmara 11an gulan-hezîran 2006
* Hejmara 12an tîrmeh-tebax 2006
* Hejmara 13an Zivistan 2006-2007
* Hejmara 14an gulan-hezîran 2007
* Hejmara 15an tîrmeh-tebax 2007
* Hejmara 16an îlon-çiriya pêşîn 2007
* Hejmara 17an çiriya paşîn-kanûna pêşîn 2007
* Hejmara 18an sibat-kanûna paşîn 2008
* Hejmara 19an adar - nîsan 2008
* Hejmara 20an gulan - hezîran 2008
* Hejmara 21an tîrmeh - tebax 2008
* Hejmara 22an îlon - çiriya pêşîn 2008
* Hejmara 23an çiriya paşîn - kanûna pêşîn 2008
* Hejmara 24an kanûna paşîn - sibat 2009
* Hejmara 25an adar - nîsan 2009
* Hejmara 26an gulan - hezîran 2009
* Hejmara 27an tîrmeh - tebax 2009
* Hejmara 28an îlon - çiriya pêşîn 2009

## Girêdanên derve
* Malpera Kovara W 

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Cureyên wêjeyî

Wêje bi giştî dibe du cure. pexşan û helbest . Helbest xwediyê qalib û pîvanê ye. Pexşan ne wisa ye. Serbest û bê pîvan e. Pexşan hemû awayên wêjeyî ên wekî roman , çîrok , şano , ceribandin û hwd dixe nav xwe.

Kategorî:Wêje
Destan

**Destan**
*gundekî Wanê ye,  *[[Destan (gund)]]*.
*Awayekî berhemên wêjeyî ye, binêre ''Destan (wêje).
Rexnegirî

**Rexnegirî** di wêjeyê de beşeke girîng e. Bi taybetî li ser hûnandin, mijar, teşe, rêziman, leheng, hêman û beşên din ên girîng ê helbest, roman, çîrok û pexşanan radiweste. Rexnegir berhema li ber xwe li gor zanîna wêjeyî digire dest û li aliyekî jîrîtiya nivîskar datîne holê, li aliyê din kêmasî û çewtiyên berhemê derdixe holê.

### Rexnegiriya kurdî
Di warê rexnegiriya kurdî de pir hindik berhem hene. Bi taybetî ji bo kurmancî rewşa rexnegiriyê gelekî hindik bi pêş ve çûye. Ji bo pêşxistina rexnegiriya wêjeyê di 15'ê Gelawêja 2004'an de malpera Nirxandin.com hate vekirin û arşîva hemû nivîsên rexnegirî tê de hate bicihkirin. Ji ber ku rexnegirî bi taybetî di kurmancî de ji alî xwendevanan ve nehatibû asta ku pirtûkên rexnegirî werin weşandin, an jî kovareke rexnegirî were weşandin, pirtûkên rexnegiriyê û li ser zanistiya rexnegiriyê bi kurmancî heta sala 2004'an jî nehatin weşandin.

## Binêre

* Rexne
* Rexnegir
* Nirxandin
* Nirxandina Wêjeyî

## Girêdanên derve
* Malpera Nirxandin.com 

Kategorî:Wêje
Rexnegir

**Rexnegir** ew kesê ku berhemên wêjeyî digire dest û wan li gor zanista wêjeyî dinirxîne ye. Rexnegir berhema di destê xwe de ji alî rêziman, hêman, hûnandin, leheng, mijar, cure, teşe û hin wekî din ve bi berfirehî dinirxîne û eşkere dike. Ji aliyekî ve jêhatîbûna nivîskar derdixe holê û nîşan dide, ji aliyekî ve jî kêmasiyên berhemê derdixe holê.

### Binihêre
* Rexne
* Rexnegirî
* Nirxandin
* Nirxandina Wêjeyî


Kategorî:Wêje
Zülküf Kışanak

Zülküf Kişanak di sala 1967'an de li gundê Kerteşê ku girêdayê Sêwrega Rihayê ye ji dayik bûye. Wî piştî ku dev ji xwendinê Fakûlteya Rehberî, Şêwirmendî û Psîkolojiyê ya Zanîngeha Marmarayê berda dest bi karê rojnamegeriyê kiriye. Kişanak di sala 1990'î de di rojnameya Yenî Ulke de dest bi rojnamegeriyê kir ku ew di rojnameyên wekî Ozgur Gundem, Ozgur Ulke, Yenî Polîtîka, Demokrasî, Ozgur Bakiş, 2000'de Yenîden Ozgur Gundemê de xebitî. Kişanak, demeke dirêj di rojnameya Azadiya Welat de edîtorî kir. Rojnameger Zulkuf Kişanak li ser gundên Kurdistanê yên ku ji aliyê dewletê ve hatine valakirin û şewitandin de lêkolînek jî kiriye û wê di Weşanxaneya Belge de derkeve.

Pirtûka Zulkuf Kişanak a bi navê 'Yitik Köyler - Bin Yılların Kültür Mirası Nasıl Yakıldı' ji aliyê weşanxaneya Belge ve di Gelaweja sala 2004'an de hate çapkirin.

...................

Bi kirmanckî (dimilkî) danasîn:

“Delala Çimrengîne rê Qesîdeyî” nameyê kitabê şîîran ê Zulkuf Kişanakî yo. Kitab hetê Weşanxaneyê Vateyî ra 2007 de Îstanbul de ginayo çape ro û 96 rîpelî yo.
Zulkuf Kişanak 1967 de dewa Kerteş a Sêwregi de ameyo dinya. Unîversîteyê Marmara de qismê Rayberî û Şêwirmendiya Psîkolojî (PDR) wendo. 1990 ra nata rojnamegerîye keno; hem bi tirkî û hem zî bi kurdkî (kirmankî û kurmanckî) nuseno. Yew kitabê ey ziwanê tirkî de bi nameyê Yitik Köyler 2004 de hetê Weşanxaneyê Belge ra vejîyayo.
Zulkuf Kişanakî bi na şîîra xo (Delala Çimrengîne rê Qesîdeyî) serra 2004 de Musabeqeya 12. ya Şîîran a Hüseyin Çelebi de xelata yewine girewta.

Kategorî:Rojnamevan
Meh

**Meh**, **heyv** yan jî **mang** parçekî salê ye. 365 rojên salê wekî 12 mehan tê parvekirin. Her mehek ji 30, an jî 31 rojan pêk tê. Bi tenê meha 2em hin salan ji 28, hin salan jî ji 29 rojan pêk tê.

Pîvana mehan li gor hesabê salnameyan (mîladî, hîcrî, kurdî û hwd) diguhere.

## Salnameya gregorî (mîladî) (Komxebata Kurmancî (2019) û Wîkîpediya kurdî)
Li ser navê mehan di navbera zimannas û weşanan de lihevhatinek tune. Îro li Kurdistanê û li dervê Kurdistanê hin lîsteyên cuda yên mehan hene ku tên bikaranîn. Wîkîpediya kurdî navên mehan li gorî Rêbera rastnivîsînê ya Komxebata Kurmancî qebûl kirine.

# kanûna paşîn (çile)
# sibat
# adar
# nîsan
# gulan
# hezîran
# tîrmeh
# tebax
# îlon
# çiriya pêşîn
# çiriya paşîn (teşrîn)
# kanûna pêşîn

## Salnameya hicrî
# muẖerem
# sefer
# rebîʿulewel
# rebîʿulaxer
# cemazîyelewel
# cemazîyelaxer
# receb
# şeʿban
# remezan
# şewal
# zîlqeʿde
# zîlẖece

## [[Salnameya rojê]]
# nûrroj
# gullan
# baranbirran
# germaciman
# gelawêj
# berewpayîz
# mîran
# gellarrêzan
# agirdan
# sehollbendan
# nawzistan
# polan

## Salnameya Rojhilat
### [[Zivistan]]
# Berfanbar, befranbar
# Rêbendan, rêbendan
# Reşemî, reşeme

### [[Bihar]]
# Adar, xakelêwa
# Avrêl, gulan
# Gulan, cozerdan

### [[Havîn]]
# Pûşper, pûşper
# Tîrmeh, gelawêj
# Gelawêj, xermanan

### [[Payîz]]
# Rezber, rezber
# Kewçêr, gellarêzan
# Sermawez, sermawez

## Pûxteyên Salnameyan

## Salnameya baha'î
# biha
# celal
# cemal
# ʿezemet
# nûr
# reẖmet
# kelimat
# kemal
# esma
# ʿîzet
# meşiyet
# ʿîlim, ʿilm
# qudret
# qewl
# mesail
# şeref
# siltan, sultan
# mulk
# ʿela

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok

Kategorî:Salname
Kategorî:Yekeyên zeman
Dobelan

**Dobelan**, **doberan**, **dûberan**, **dumbelan** an **dûmelan**, xwarineke wekî kartolan e. Lê tevî ku di bin erdê de hêşîn dibe, dîsa jî ne rehên wê hene û ne jî li ser rûyê erdê pelên wê hene. Li Kurdistanê bi piranî li serê qelaç û girên ku tu carî nehatine ajotin jixweber hêşîn dibin.

Ji bo dîtina dobelanan li Kurdistanê bi taybetî mirov radihîjin xilç an jî kêran û derdikevin lêgerîna dobelanan. Dobelan dema wekî kartolan di bin axê de çêdibin, diwerimin û axa ser xwe diterikînin. Ji wê terikandin û werma axê tê fêmkirin ku tiştek di bin de heye. Kesên ku li dobelanan digerin, xilç an jî kêra xwe li bin dixin û dobelanê derdixin ser rûyê erdê.

## Xwarina dobelanan
Dobelan xwarineke wekî kuvarkan xweş e û piştî ku di nav rûn de hate qelandin tê xwarin. Lê mirov dikare bêyî ku biqelîne jî bixwe, xwê bike û bixwe.

## Herêmên ku dobelan lê hêşîn dibin
Çiyayê Qerejdax û herêma dora wî çiyayî. Dêrika Çiyayê Mazî û gundên dora wê. Qoser û gundên dora wê. Li Culemêrg û Qamişlokê jî çêdibe û jê re dibêjin **dobelan**.

## Galerî

Wêne:Keme.jpg|Dobelana ji famîleya *[[Terfeziaceae]]*


## Girêdanên derve

Kategorî:Kuvark
Xilç

**Xilç** (an jî *arode*] darekî ku serê wî hatiye tûjkirin û bi qasî nîv metre, an hinekî zêdetir dirêj e, ku mirovan bi xwe re dibirin berhevkirina kereng û dobelanan. Dûvre xilçên ku hesinî hatin çêkirin ku serê wan bi qasî bihustokê dirêj û bi qasî 3 pêçiyan pahn bûn. Vê seriyê hesin dixistin serê darekî û pê diçûn berhevkirina kereng û dobelanan.

Jê re arode jî tê gotin.

Li derdora Bismil û stewrê jê re Hilç yan jî Ilç tê gotin.

Kategorî:Riwek
Nirxandin

**Nirxandin** ji gotina nirx a kurdî tê. *Nirxandin* derxistina kêmasî û hêjahiya mijar an jî tiştekî ye. Nirxandin bi pîvanên zanistî pêk tên. Li gor vê nirxandin li gor her beşa zanistê diguhere.

## Binihêre
* Nirxandina Siyasî
* Nirxandina Civakî
* Nirxandina Derûnî
* Nirxandina Zayendî
* Nirxandina Wêjeyî

Kategorî:Wêje
Nirxandina wêjeyî

Ji **nirxandina wêjeyî** re rexnegirî jî tê gotin. Di nirxandina wêjeyî de rexnegir li ser nirxa rastî ya berhemê radiweste.

Rexnegir di nirxandina wêjeyî de nirxa rastî ya berhemê, navika wê, aliyên wê yên nirxdar û bê nirx datîne holê. Armanca nirxandina wêjeyî ne ew e ku nirxandêr tiştekî xweşik derxe holê. Nirxandina wêjeyî bi armanca ku darizandina berhemê pêk bîne û bi xwendevanan bide naskirin tê kirin.

Nirxandinên wêjeyî jî dibin çend beş:
* rexneya li civakê
* rexneya li xwendevan
* rexneya li hunermend
* rexneya li berhemê

## Gotarên nirxandinên wêjeyî
* Xelat a Sedat Yurtdaş
* Fetûma ya Ridvan Karaaslan
* Sobarto Ya Helîm Yûsiv

Kategorî:Wêje
Inbox

Mirov dikare lê ser Inboxê li e-posteya xwe binêre
  
Heger te ji bo vebijartina e-posteyên xwe fîlter çênekiribe, hingê e-posteyên nû dê bikevin kataloga Inboxê
(Mirov çawa e-posteyên tên û fîlter bi kar anîne vedibijêre).
  
Nêrîna li e-posteyan ji Inbox ê:
  
# Ji navîgasyona sereke Inbox bitikîne.
# Navê babeta mesaja ko tu dixwazî vekî bitikîne.

Kategorî:E-posta
Carbon Copy

thumb|A copy made with carbon paper

**CC** (Carbon Copy) Kopyaye Karbon

Ji bo serê e-posta; mesaj diçin bo kesên ko navnîşanên wan di malika Cc de hatine nivîsandin.

Hemî bigir (yanî kesên ko mesaj ji wan re tên verêkirin) dê navnîşanên di malika Cc de bibînin.

Kategorî:E-posta
CC

Çend wateyên **CC** hene.
***CC** hejmara 200 bi hejmarên romî ye.
***CC** jî tê wateya *[[Carbon Copy]]* di e-peyaman de
Mem Mîrxan

**Mem Mîrxan** nivîskarekî kurd e.

Mîrxan di sala 1968'an de li gundê Xidranîyê ku girêdayî navçeya Amedê ya Erxenîyê hatiye dinê. Dibistana seretayî li heman gundî xwendiye, dibistana navîn li gundê Gîsgîsê ku sê gund ji Xidraniyê wê de bû xwendiye. Dibistana amadehiyê li Erxeniyê xwendiye û piştre jî mafê xwendinê li Zanîngeha Dîcleyê beşa mamostetiya zarokan bi dest xistiye û xwendiye. Piştî 13 salên mamostetiyê ku li gundê Başkoy (Dîgor a Qersê), gundekî navçeya Karapinar a Konya, gundê Şukurlî ya navçeya Çinarê ya Amedê û hwd, ji ber ku rêveberê Sendîkaya Mamosteyan (Egitim Sen) surgûnî Osmanelî ya bajarê Bilecîkê bû.

Piştre derbasî Şaredariya Mezin a Amedê bû û bû serokê daîreya karker û karmendan. Piştre jî di sala 2004'an de jî bû serokê daîreya parastina hawirdorê. Niha Serokê Daireya Çand û Turizmê ye.

Mem Mîrxan di kovara qerfî Pîne, rojnameya heftane Welat, Welatê Me, Hîwa û gelek malperên kurdan de bi kurdî nivîsî. Di rojnameya Azadiya Welat de di sala 2003'an de dest bi qunciknîsiya beşa civak û jiyanê kir û piştre jî dest bi qunciknivîsiya aborî û piştre jî ya çand û hunerê kir. Di Gelawêja 2004'an de tevî 11 nivîskarên kurd beşdarî derxistina Kovara W bû û tê de nivîsî.

Her wiha bi tirkî jî di kovara mehane ya Emekçiler, Evrensel û Özgür Gündemê de rêzenivîs, nivîsên lêkolînî û çandî

## Girêdanên derve
* Rûpela Mem Mîrxan di PEN'ê de 
* Linka Rûpela Azadiya Welat 

Kategorî:Nivîskarên kurd
Qerejdax

**Qerejdax** () çiyayekî li Kurdistanê ye. Qerejdax bi zîvirok, bilind û dirêj e û volkaneke vemirî ye. 1.957 m bilind e. Lavên ku ji çiyayê Qerejdax hatine avêtin, bi kilometreyan li dora çiyê belav bûye û wekî kevirê reş tê binavkirin. Li her derê dora çiyayê Qerejdax mirov dikare li van keviran rast bê ku li gund û bajaran jî kela û xanî bi piranî pê hatine lêkirin. Çiyayê Qerejdax ji Amedê her ku ber bi navçeya Wêranşarê diçe nizim dibe û dû re bi deşta Herranê re dibe yek.

Birinca xwe tê naskirin.

Di rîwayetan de tê gotin ku wexta ku Xweda dinya çêkir, çiya hemû belavkirin, Qerejdax giriyaye û gotiye: "*Ey Rebb il-Alemin! Te hemû çiya ji min dûrxistin. Te ez tenê hiştim li vir!*" Û Rebb il-Alemîn got ku: "*Lê tu tenê li vir ma û ez ê navê te pir xweş û şêrin bikim*".

Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê
Kategorî:Diyarbekir
Kategorî:Riha
Internet Explorer

**Internet Explorer** an jî **Microsoft Internet Explorer**, rêzekê gerokên webê yên grafîkî ku ji aliyê Microsoft ve hatibûn pêşxistin û di rêza pergalên xebitandinê ya Windowsê de dihatin bikaranîn. Her çend IE li ser piraniya çapên Windowsê hatibe rawestandin jî, ev hê jî li ser çapên Windowsê, wekê Windows 10 LTSB/LTSC, tê piştgirî kirin. Yekem car di sala 1995an de wekê beşek ji pêveka Plus! ji bo Windows 95 di wê salê de hatiye pêşxistin. Guhertoyên paşîn wekê dakêşandinên belaş an pakêtên di xizmetê de peyda bûn û di guhertoyên karûbarê yên çêkerê alavên orîjînal (OEM) yên Windows 95ê û guhertoyên paşîn ên Windowsê de cih girtibûn. Microsoft di dawiya salên 1990an de salane zêdetirî 100 milyon dolarê amerîkî ji bo Internet Explorer xerc kiribû, û heta sala 1999an zêdetirî 1000 kesan beşdariya wê projeyê bûbûn. Di sala 2015an de, Microsoft Edge hatiye çêkirin ku li cihê Internet Explorer 11 wekê amûra geroka sereke ya webê ya Microsoftê hatiye bikar anîn. Pêşveçûna taybetmendiyên nû ji bo Internet Explorer sala pêş de hatibû rawestandin û piştgiriya gerokê di 15ê hezîrana 2022an de, ji bo guhertoyên Kanala Nîv-Annual (SAC) ya Windows 10ê bi fermî hatiye bidawî kirin.

## Binêre
* Microsoft Windows
* Opera (bi kurdî)
* Mozilla Firefox (azad)
* Konqueror (azad)

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Înternetê
Kategorî:Gerok
Kategorî:Nivîsbariya 1995an
Kanîreş, Bîngol

**Kanîreş** (di nexşeyên sala 1932/1934'an de weke *Bingöl* û *Kale* tê dîtin; bi tirkî: *Karlıova*), navçeyekê bajarê Bîngolê ye. Navçe di hêla çiyan da hatiye dorpêçkirin û navê wê 1938'an da hatiye guhertin û bûye *Karlıova*. Heta wê demê gundekî bi Gêxiyê va girêdayî bûye. Bilindayiya wê 1940 m, rûpîvana wê 1349 km2 ye.di navçeyê de çiya û erdên kend û kosp pirtirin.Erdên navrast biqasî %7.5 e.

## Erdnîgarî

### Çiya

Çiyayên li dora Kanîreşê:
* Kox (Çîyayê Bîngolê) 3250 m, Çiyayê Çavreşî yê 2793 m, Çiyayê Şerevdînê 2544 m û Çiyayê Qertalixê X m bilind in.

Hilhatina rojê li li dinê du ciyan tê temaşekirin ji van her du ciyan yek jî Kox da ye (Çîyayê Bîngolê). 47 gund pêva girêdayê ne.
Çiyayên wekî qertalix û xirxal jî hene.

### Deşt

Deşta herî mezin Deşta Gonîgê ye

### Çem

Sê çemên henin lê derfetê dirêjiya wan da agahî nîne.
* Çemê Periyê, Dêrsimeda digîhê Mûnzûrê.
* Çemê Gonigê, di Darahêneda digîhe Miradê.
* Çemê Kêşê, di Gimgimê da derbz dibi û bajarê Mûşê da digîhê Miradê.

### Zozan
Navçê zêdetir bi zozanê xwe navdar e:

* Zozanê Şerevdîne û Zozanê Çewligê ên herî navdar in. Dîsa Zozanê Xirxalê û Zozanê Çavreşîye di nava tixûbên navçeyê da ye. ji ber van Zozanan pezen wêyên sor di Serhedê da û hingivên wir li her derê pir navdarên.

### Germav

Di gundê Hemzan da germavek he ye.

### Gol

* Golbehrî, li Qerxepazarê ye.
* Gola Eko, di navbera Alpîran û Siqavêlanda ye.

### Şikeft

Şikefta Kupikê, li gundê Kupikê ye, li ser dîwarên şikeftan hinik verojtinên dema kevirî henin.

### Rêje (Komir)
Li Xelîfan û Kûrîkê da rêjeya lînyit heyê.
Rezerva hatiye dîtin 88.844.000 ton, rezerva tê şuxilandin 56.545.000 ton hatiyê tespîtkirin.

## Hijmara kesan

Nifûsê navçê nêzîke 6500 kesan e.

## Demsal

Li vî navçê zivistan gelek dirêje û sarê bi mêtroyan berf dibare. Zivistana vî bajaroke di meha 11 da destpê dike heyan nîvê nîsanê didome. Ji nîvê Nîsanê şûnva bihar destpêdike bihar bi baran derbaz dibi le mixabin bihar li vir kine. Havîn bi hûnikayî derbaz dibe.

## Navdarên Kanîreşê
* Sidoyê Bozo

## Çavkanî
Meryem Xan

thumb|Meryem Xan

**Meryem Xan** yekemîn jina kurd e ku bi zaravaya kurmanciya Bakur stran li ser qewanan tomar kirine. Cihê jidayikbûna we nediyar e. Li gor riwayetekî di sala 1904'an li Dêrgola Botanê ser Şirnexê û li gor agahiyên din li gûndê Çêlika Ebdulkerîmê Eliye Remo e giredayî Kerboranê hatiye dinê (Bakurê Kurdistanê). Meryem Xan ji bo hunera kurdî zehmetekî gelek mezin kişandiye. Ji bona wê jî nav û hunera wê heya roja îro jî tên hezkirin.

Meryem Xan sala 1949'an li bajarê Bexdayê di nava xeribî û êşên mezin de çû rehmetê.

## Meryem Xan û civata kurdî

Di demekê de ku di civaka kurdî de bi şerm dihat dîtin ku jin bibin dengbêj yan muzîkvan û piraniya dengbêjên kurdan zilam bûn, Meryem Xan (1904-1949) xwe da bayê hunera kurdî û ji ber vê yekê gelek zehmetî kişandin. Meryem Xan di nav kurdan de weke yekemîn stranbêja jin tê naskirin.

## Stran
* Girê Sîra
* Ha Wer Delal
* Helîm: https://www.youtube.com/watch?v=tHaxWQisrUw
* Weyla li min xerîbê: https://www.youtube.com/watch?v=YujSZaSRMO8
* Lorke lorke
* Gulê wey nar wey narê
* Hey berde berde
* Lê lê weso
* Gul şênî şênî
* Miḧemedê romî
* Lê lê êmo
* Lê dayê
* Lê lê siwaro
* Ey delal

## Çavkanî
Meryem Xan dîyalekta herema Torê bi kar tîne û kiteba Huseyîn Demîrer a bi navê Ha Wer Delal jî îdiayên cihê dayikbuna wê go li Çêlik xurt dike.

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1904
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirin 1949
Kategorî:Stranbêjên kurd
1992

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
* 19ê gulanê – Hilbijartinên Parlamena Başûrê Kurdistanê.
* 27ê îlonê – Sekreteri IKDP Dr. Mihemed Sadiq Şerefkendî û 2 endamên komîteya navendî yên partiyê li Berlîn ê ji aliyê ajanên Îranî ve hatine şehîd kirin.
* 4ê çiriya pêşîn – Li Kurdistana Başûr şer di navbera PDK, YNK û PKK de.
* 4ê çiriya pêşîn – Parlamena Netewî ya Kurdistana Başûr, Dewleta Kurd ya Federe îlan kir.

## Jidayikbûn
* Havîn, stranbêja kurd.
* Zekeriya Husênî, helbestvanê kurd.
* 11ê sibatê – Taylor Lautner, lîstikvan, model û dûblajvanê amerîkî
*  – Simona Kollárová, lîstikvana çekyayî.
*  – Sam Smith, stranbêjê îngilîz.
*  – Helin Bölek, aktîvîsta kurd (m. 2020).
*  – Philippe Coutinho, lîstikvanê futbolê yê brezîlî.
*  – Faya Yûnan, stranbêja siryanî-sûrî.
*  – David Alaba, lîstikvanê futbolê yê awistiryayî.
*  – Toni Garrn, model û lîstikvana alman.
* 
** Selena Gomez, aktrîsa amerîkî.
** Selena Gomez, stranbêj û aktrîsa amerîkî
*  – Demi Lovato, aktrîsa amerîkî.
*  – Nick Jonas, stranbêjê amerîkî.
*  – Elî Reza Beyranwend, lîstikvanê futbolê yê kurd.
*  – Agit Kabayel, boksorê profesyonel ê alman.
*  – Vanessa Marano, stranbêja amerîkî.
*  – Athiya Shetty, aktrîsa hindistanî.
*  – Ruby Rubacuori, dansoza marokan.
*  – Miley Cyrus, stranbêja amerîkî.
* 
** Bridgit Mendler, aktrîsa amerîkî.
** Tahir Agûr, nivîskar û tercimanê kurd.

## Mirin
*  – Menaxem Begîn, serokwezîr û wezîrê karê derve yê îsraêlî (jdb. 1913).
*  – Nîkos Gatsos, şaîrê yewnan (jdb. 1914).
*  – Rafael Orozco Maestre, stranbêja kolombiyayî (jdb. 1954).
*  – Joe Shuster, xêzkarê xêzeromanî yê amerîkî (jdb. 1914).
*  – Mihemed Sadiq Şerefkendî, siyasetmedarê kurd (jdb. 1938).
*  – Musa Anter, nivîskarê kurd (jdb. 1920).
*  – Mohammed Benaziza, leşciwanê profesyonel ê cezayirî (jdb. 1959).
*  – Willy Brandt, siyasetmedarê alman (jdb. 1913).
*  – Hüseyin Çelebi, aktîvîstê kurd (jdb. 1967).
*  – Bêrîtan, milîtana PKKê (jdb. 1971).
1993

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
* 3ê kanûna paşîn – Şaxa Amedê ya Navenda Çanda Mezopotamyayê vebû.

## Jidayikbûn
* Zekeriya Husênî, helbestvan û nivîskarê kurd.
* Lence Xawê, aktîvîsta heqên mirovan a kurd.
* Seyidxan Sevinç, hunermendê kurd.
*  – Hande Kader, aktîvîsta heqê mirovan (m. 2016).
*  – Zayn Malik, stranbêjê brîtanî.
*  – Will Poulter, aktorê îngilîz.
*  – Niclas Füllkrug, lîstikvanê futbolê yê alman.
*  – Sherif Gaber, aktîvîstê siyasî.
*  – Joanna Palani, şervana YPJê.
*  – Juan Bernat, lîstikvanê futbolê yê spanî.
*  – Nadiye Murad, aktîvîsta heqên mirovan a êzîdî.
*  – Paul Pogba, lîstikvanê futbolê yê fransî.
*  – Emir Can İğrek, stranbêj û strannivîsê tirk.
*  – Sofia Carson, aktrîs û stranbêja amerîkî.
*  – Amir Abedzadeh, lîstikvanê futbolê yê îranî.
*  – Ariana Grande, stranbêj, strannivîs, model û lîstikvana amerîkî.
*  – Beanie Feldstein, stranbêja amerîkî.
*  – Lili Simmons, lîstikvan û modela amerîkî.
*  – Ewa Farna, stranbêja polon-çekyayî.
*  – Gage Golightly, aktrîsa amerîkî.
*  – Julian Draxler, lîstikvanê futbolê yê alman.
*  – Viyan Silêmanî, şahciwana Iraqê 2017 a devjitextîberdayî.
*  – Bilal Sonses, stranbêjê kurd.
*  – Nataša Andonova, lîstikvanê futbolê yê makedonî.
*  – Jessica May, aktrîsa brezîlî.
*  – Alicia von Rittberg, lîstikvana alman.
*  – Mîr Perwer, hunermendê kurd (m. 2022).

## Mirin
* Ehmedê Miftîzade, siyasetmedarê kurd (jdb. 1933).
* Kosarî, şaîr û şoreşgerê kurd (jdb. 1967).
*  – Uğur Mumcu, rojnamevanê tirk (jdb. 1942).
* 10ê nîsanê 
**  M. Halîm Yalçinkaya, endamê HEPê ya Farqînê hate kuştin.
** Reveberê HEP a Qoserê Şeyhdawut Yalçinkaya di encama êrîşeke çekdarî de hate kuştin.
** Yek ji serokên reşikan yê Efrîqaya Başûr Chris Hani hate kuştin.
*  – Turgut Özal, reîscimhûr û serokwezîrê Tirkiyeyê yê berê (jdb. 1927).
*  – Heinrich Albertz, pastor û siyasetmedarê alman (jdb. 1915).
*  – Sun Ra, strannivîsê cazê yê amerîkî (jdb. 1914).
*  – William Golding, nivîskarê brîtanî (jdb. 1911).
* 
** Hasret Gültekin, stranbêjê tirkiyeyî (jdb. 1971).
** Nesimi Çimen, stranbêjê kurdê elewî (jdb. 1931).
*  – Rıfat Ilgaz, şaîrê tirk (jdb. 1911).
*  – Selah Cidîd, siyasetmedarê Sûriyeyê (jdb. 1926).
*  – Mehmet Sincar, siyasetmedarê kurd (jdb. 1953).
*  – Osman Sebrî, siyasetmedar û şaîrê kurd (jdb. 1905).
*  – Cem Ersever, fermandarê berê yê artêşa tirk (jdb. 1950).
*  – Claudia McNeil, aktrîsa amerîkî (jdb. 1917).
1994

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* 27ê kanûna paşîn – Li dijî nivîsgeha rojnameya Özgür Gündemê ya li Enqereyê êrîşeke bombeyî pêk hat.
### Kurdistan
* Berfanber/Kanûn 1994 ê Serleşker ê gerilla ên ARGK ê Erdal GEDIK (Cihat)li Dêrsime bi deh hevalên xwera şehit ket.

## Jidayikbûn
* Înan Eroglû, nivîskarê kurd.
* Mehmet Özkan Şüküran, şaîrê tirkiyeyî.
*  – Rênas Xendekî, nivîskar û parêzerê kurd.
*  – Maluma, stranbêjê reggaeton ê kolombiyayî.
*  – Dakota Fanning, aktrîsa amerîkî.
* 
** Justin Bieber, stranbêja kanadayî.
** Zana Elî, lîstikvanê futbolê yê kurd.
*  – Bad Bunny, rapperê portorîkoyî.
*  – Saoirse Ronan, aktrîsa îrlendî.
*  – Deniz Özer, lîstikvanê tiyatroyê yê kurd.
*  – Edgar Ié, lîstikvanê futbolê yê portûgalî.
* 4ê gulanê – Hêreş Kevlar, Gemşa profesyonel a kurd ji Zaxoyê
*  – Ebru Şahin, lîstikvana tirk.
*  – Amadeus Strobl, dûblajvanê alman.
*  – Deepika Kumari, sporvanê hindî.
*  – Era Istrefi, stranbêja kosovayî.
*  – Azzi Memo, rapperê kurd.
* 16ê tîrmehê – Chloe Lacourt, pornostêrka fransî
*  – Taissa Farmiga, aktrîsa amerîkî.
*  – Cefer Êlmcû, hunermendê kurd.
*  – Marcell Jacobs, sprînterê îtalyayî.
*  – Halsey, stranbêja amerîkî.
*  – Jodelle Ferland, lîstikvana kanadayî.
*  – Sebastián Yatra, stranbêjê kolombiyayî.
*  – Raúl de Tomás, lîstikvanê futbolê ya spanyayî.
*  – Menzûr Peştîn, aktîvîstê heqên mirovan ê peştûn.
*  – Charlotte Cardin, stranbêja kanadayî.
*  – Saúl Ñíguez, lîstikvanê futbolê yê spanî.
*  – Otto Warmbier, girtî û zindanî li Korêya Bakur (m. 2017).

## Mirin
*  – Baruch Goldstein, terorîstê îsraêlî (jdb. 1956).
*  – Charles Bukowski, nivîskarê alman-amerîkî (jdb. 1920).
*  – Lissy Schmidt, rojnamevana alman (jdb. 1959).
*  – Salimuzzaman Sidiqi, kîmyagerê pakistanî (jdb. 1897).
*  – Richard Nixon, Serokdewletê DYAyê yê 37an (jdb. 1913).
* 
** Savaş Buldan, karsazê kurd ê hatiye revandin û kuştin (jdb. 1964).
** Adnan Yıldırım, karsazê kurd ê hatiye revandin û kuştin (jdb. 1957).
** Haci Karay, karsazê kurd ê hatiye revandin û kuştin (jdb. 1950).
*  – Halim Dener, aktîvîstê kurd (jdb. 1977).
*  – Havîv Şîmonî, siyasetmedarê îsraêlî (jdb. 1933).
*  – Julian Schwinger, fizîknasê amerîkî (jdb. 1918).
*  – Elias Canetti, nivîskarê bulgarî (jdb. 1905).
*  – Linus Pauling, kîmyagerê amerîkî (jdb. 1901).
*  – Mildred Natwick, aktrîsa amerîkî (jdb. 1905).
*  – Medet Serhat, siyasetmedarê kurd (jdb. 1943).
1995

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
* Adar – Kovara weşana Înstîtûta Kurdî li Berlînê Lêkolîn dest bi weşanê kir.

## Jidayikbûn
* Beritan Güneş Altın, derûnnas û siyasetmedara kurd.
* Callan McAuliffe, aktorê awistralyayî.
*  – Guram Acoyev, lîstikvanê futbolê yê rûsyayî.
*  – Payam Niazmand, lîstikvanê futbolê yê îranî.
*  – Divock Origi, lîstikvanê futbolê yê belçîkî.
*  – Deniz Özer, tiyatrovanê kurd.
*  – Aya Nakamura, stranbêjê fransayî.
*  – Nijat Abasov, hostayê mezin ê sedrencê yê azerî.
*  – Gizem Emre, aktrîsa kurd.
*  – Danna Paola, stranbêja meksîkî.
*  – Dua Lipa, stranbêja brîtanî.
*  – Ivana Hoffmann, şervanê YPGê.
*  – Özgecan Aslan, keça ku li Mêrsînê bi awayekî hovane hatiye kuştin.
*  – Rafael Vitti, stranbêjê brezîlî.
*  – Dastor, stranbêjê popê yê kurd.
*  – Tania Estrada, modela meksîkî.
*  – Timothée Chalamet, aktorê amerîkî.

## Mirin
*  – Selena Quintanilla-Pérez, stranbêja amerîkî.
*  – Hannes Alfvén, fizîknasê swêdî.
*  – Harold Wilson, serokwezîrê berê yê Brîtanyayê.
*  – Tehsîn Teha, hunermendê kurd.
*  – Ernest Walton, fizîknasê îrlendî.
*  – Aziz Nesin, nivîskarê tirk.
*  – Günter Ammon, psîkoanalîstê alman.
*  – Alec Douglas-Home, siyasetmedarê brîtanî.
*  – Îzhak Rabîn, general, wezîr û serokwezîrê îsraêlî.
Tîr (gerstêrk)

thumb|rast|Tîr

**Zav**, **Zawe**, **Tîr** an jî **Merkur** (nîşan: 16px|☿, ), gerstêrka herî biçûk a pergala rojê ye. Gerstêrka zavê gera xwe ya li dora rojê di 88 rojan de diqedîne ku ev dema herî kurt a gerstêrkên pergala rojê ye. Ji meyzandina li ser erdê, gerstêrka zavê gera li dora xwe di 116 rojan de temam dike.

Agahiyên gerstêrka Zavê:

* Giranî: 0,06 (Dine 1)
* Cihgirtin: 0,06 (Dine 1)
* Tîrahî: 0,56 (Dine 1)
* Firehî: 4 878
* Dûrahiya ji rojê: 0,39 (Pîvana astronomîk)
* Gera li dora xwe: 58,65 roj
* Gera li dora rojê: 87,97 roj

### Çavkanî

Kategorî:Gerstêrk