open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lalişa Nûranî

**Lalişa Nûranî**, pêxemberê ola êzîdî ye. Ew, li gorî bawermendên êzîdî, pêxemberê ku xwûdê şandiya ser rûyê erdê ye. Êzîdîti, olekê ku herî kevnara ye. Dîroka wê ya olî ji hemû olên din yên ku hatine û çûne re bûye Ilham. Ji ber ku ola êzîdîtiyê berî hemûyan derketiya û hebûya, ji wan re pêşengîtî kiriya ji pêşketina wan re û bi temen bûna wan re.

## Jiyangeriya wî

### Bi kurtasî dîroka wî
Li gorî hemû olên dinmirovahî ji Adem û Hewa zêde bûye; li gorî baweriya êzîdiyan mirovahî ji Adem û Hewa ye lê Êzîdî ji Adem û Hewa nîn in. Ji ber ku temsîla mukemeliyetê ne ji Şehîd binî Car in. Êzîdî ji aliyê Xwedê ve wekî qewmê bijarte hatinedestnîşankirin.

Pêxemberê êzîdiyan Şêx Adî ye. Ji bo ku ev ol bê îlankirin Laleşê Nûranî ku bi navê Melekê Tawus navkirin hatiye peywirdarkirin. Ew nivîskarê Kitêba Cilwe ye. Mishefa Reş jî ji aliyê Şêx Hesen ve hatiye nivisandin.

Kitêba Cilwe (Kîtaba Wahiyê) fermanên Melekê Tawus yanî laleşê Nûranî vedibêje. Mishefa Reş jî rêzik û rêgezênvê olê û avabûna dinyayê, bingeha mirovahiyê, çîroka Adem û Hewayê vedibêje.

### Bi kurtasî dema wî ya ku ew lê jiya ye

### Êzîdîtî û dîroka wê

## Çavkanî

Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Kurdistan
Veqetandek

**Veqetandek** an jî **zêder**, pirtikên rêzimanî ne ku di hin zimanên îranî de (wek farisî, kurdî, zazakî û hwd) yan zimanên di bin bandora farisî de (wek tirkiya osmanî, hindî û ûrdûyî) tên dîtin û karê wan ew e, ku peyvan bi hev re girê didin. Wek mînak, navdêr li gel rengdêrê û navdêr li gel cînavê.

Bi riya veqetandekê tiştek ji yên din ji aliyê zayend û mêjerê ve tê veqetandin, ji ber vê sedemê ji wan qertafan re veqetandek hatiye gotin. Ango di dema ravekê (îzafe) de mirov zayend û mêjera bêjeyan jî nas dike.

Di kurmancî de ew veqetandek dibin du cure: yên binavkirî û yên nebinavkirî.

## Veqetandekên binavkirî
### -ê, yekjimar û nêr
* Hevalê min hat.
* Zilamê qelew.
### -a, yekjimar û mê
* Hevala min hat.
* Jina qelew.
### -ên, pirjimar, nêr û mê
* Hevalên min hatin.
* Zilamên qelew.
* Jinên qelew.

## Veqetandekên nebinavkirî
### -ekî, yekjimar û nêr
* Hevalekî min hat.
* Zilamekî qelew.
### -eke, yekjimar û mê
* Hevaleke min hat.
* Jineke qelew.
### -ine, pirjimar, nêr û mê
* Hevaline min hatin.
* Zilamine qelew.
* Jinine qelew.

Îro her çi qas veqetandek bi gelemperî wekî qertaf derdikevin pêşberî mirov jî, ew wekî morfemên serbixwe têne pejirandin. Dema mirov baş lê dikole, mirov rasterast têkiliya wan bi cînavkên kurdî re dibîne. Dema ku ew tena serê xwe tên bikaranîn, cihê navdêrê digirin. Bo mînak, di vê gotûbêjê de:

Ev pirtûka kê ye?
A (*) min e.

Di bersivê de veqetandeka *a* yekser cihê pirtûkê digire.

## Li ser veqetandekê di pirtûka Elfabêya kurdî & Bingehên gramera kurdmancî ya Celadet Alî Bedirxan (Zêrevan, 1998) de
Celadet Alî Bedirxan jî li ser binyada veqetandekan ev nirxandin kiriye:

"Şaneka tarîxî:
Gramêra frensizî dibêje ko zmanê frensizî veqentandekên xwe ji pronaveke latînî girtine. Gelo me yên xwe, ev bêjeyên hut, ji kû girtine? Li gora tedqîqatên ko heta niho min çêkirine, me jî veqetandekên xwe ji hin pronavan girtine, lê ne ji pronavine biyanî, ji pronavine xwe. Belê, veqetandekên me yên binavkirî ji pronavine me ên işarkî bi der hatine. Herwekî pêşdetir dê bête gotin, *"yê, ya, yên"* pronavine işarkî ne û veqetandekên me ên binavkirî ji wan hatine pê. Di esl û bingehî de gava ev pronav diketin pêşiya navdêrekê û dibûn rengdêrine işarkî "*di*"yek dikete navbera wan û navdêrê. Mesela gotina *Hespê Soro* di eslê xwe de *Hespê di Soro* ye."

## Çavkanî

Kategorî:Rêziman
Kategorî:Zimanê urdû
Adem û Hewa

**Adem û Hewa**, li gorî çîroka destpêkirinê ya dînên birahîmî de, weke bav û dayikên hemû mirovatiyê û destpêka wan tên hesibandin.

Dîroka wan û serpêhatiyan, di pirtûkên pîroz, ên weke pirtûka Cilwe, Tewratê, Încîl û Quran de jî hatiye ser ziman. Hemû, mirov ji wan in. Dîroka mirov û mirovatiyê ji wan tê testpê kirin. Li gor baweriyê, dê bawer kirin ku Adem û Hewa xwûdê ew pêşî ji hariyê çêkirina û piştre ji nurha xwe gîyan daya û jîyane wan bi wan re daya dest pê kirin. Xwûdê wan li bihuştê bicih dike. Piştre, ji ber ku ji dara ku qedexa bû ku jê xwarin, êdî xwûdê, şandina dunyê û li dunyê jîn. Zaroyên wan pirr çêbûn. Du kurê wan ku navê wan " Qabîl û Habîl bûya hevdû dikujin. Qabîl, Habîl dikujê. Piştre bi wê re xwûn rijandina mirov dest pê dike.

## Çavkanî
James A. Garfield

**James Abram Garfield** (jdb. 19ê çiriya paşîn 1831 li Orange, Cuyahoga County, Ohio; m. 19ê îlonê 1881 li Elberon, Nû Jersey) siyasetmedarekî amerîkanê ji Partiya Komarger 20em serokdewletê DYAyê bû. Ji 4ê adarê 1881 heya mirina xwe, 19ê îlonê 1881ê li ser postê serokdewletiyê maye.

## Jiyan
Bi navê birayê wî yê miribû James Ballou Garfield, tê binavkirine. Dema bavê wî jiyana xwe jidest dide 18 mehî ye. Ji aliyê dê û apê ve tê mezinkirin. Zarokatiya wî di nava xizaniyê de dibore.

Bi Lucretia Rudolph re dizewice û heft zarokên wan dibin. Kurê wan ê sala 1865ê tê jiyanê James Rudolph Garfield ji sala 1907 heya 1909ê postê wezîrê karê hundirîn werdigire.

Ji 1851 heya 1854 diçe înstîtuta bi navê *Western Reserve Eclectic Institute* a li Hiram (Ohio)yê. Sala 1856ê ji Williams College a li Williamstown (Massachusettsê bawernameyê digire. Beriya ku bikeve siyasetê mamostetiya matematîkê dike. Sala 1859ê dibe senatorê Ohioyê.

## Êrîşa çekdarî
[thumb|Êrîşa li dijî serokwezîr; li cem wezîrê karê derve [James G. Blaine]]
Li Pennsylvania-Station a Washington D.C.yê, di  de ji aliyê mirovekî nexweşê derûniyê Charles J. Guiteau ve tê gulebarankirin. Nexweş dixwastubûye bibe balyozê Parîsê lê ji ber ku nexweş ketiye, daxwaza wê bicih nehatiye. Ji piştê ve guleyê digire, giran birîndar dibe. Ji wê birînê xilas nabe û jiyana xwe jidest dide.

Mirina wî gelek deng vedide, xelkê xemgîn dike. Navê didin bajarekî, Garfield County.

## Girêdanên derve
* modela plastîk a movika serokdewlet a gule xwaribû  di National Museum of Medicine and Health

## Çavkanî
* Rupp, Robert O. (Hrsg.): James A. Garfield. A Bibliography, (1998). *Stellt die Forschungsliteratur bis 1998 zusammen.*
* Peskin, Allan: James A. Garfield: A Biography, (1987)
* Clark, James C.: The Murder of James A. Garfield, (1994)

Kategorî:Jidayikbûn 1831
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1881
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:1881 li DYAyê
Benjamin Harrison

**Benjamin Harrison** (jdb. 20ê tebaxê 1833 li North Bend, Ohio; m. 13ê adarê 1901 li Indianapolis, Indiana) siyasetmedarekî amerîkî û 23em serokdewletê DYAyê bû. Ji 4ê adarê 1889 heya 4ê adarê 1893yê li ser postê serokdewletiyê maye.

## Jiyan

Benjamin Harrison lawê (kurê) parlamenterê Kongreyê John Scott Harrison û neviyê 9em serokdewlet William Henry Harrison e. Babapîrê (bavê bapîr) wî Benjamin Harrison V yek ji kesên danezana serxwebûnê îmze kiribû ku ew jî kurê Thomas Harrison bû.

Harrison di dibistana Cincinnati de dixwîne, li Miami University a li Oxford (Ohio)yê perwerdeya dadê dibîne û sala 1854an li Indianapolis wekî parêzer dest bi kar dike. Sala 1853an bi Carrie Scott re marî dibe (dizewice), 2 zarokên wan dibin. Dema şerê yekîtiyê de tevlî artêşê dibe, wekî general şer dike.

Dema şer bidawî dibe, li dadgehxaneya bilind a Ohioyê peywirdar dibe. 1881ê dibe senatorê Indiana yê senatoya DYAyê. Piştî serokdewletiyê vedigere Indianapolisê û bo cara duyemîn bi Mary Dimmick re marî dibe.

## Girêdanên derve
* www.whitehouse.gov  Jînenîgarî (îngilîzî)

Kategorî:Jidayikbûn 1833
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1901
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:1880î li DYAyê
Kategorî:1890î li DYAyê
Da Nang

thumb|250px|Da Nang
**Da Nang** (bi viyetnamî: Da Nang), serbajarê herema Nam Trung Bo ya Viyetnam e. Bajar 750 km li başûrê paytext Hanoi ye. Nifûsa bajêr nêzikî 880.000 (2009) ye.

Kategorî:Avabûnên 190î
Kategorî:Viyetnam
Poxînka sîrî

**Poxînka sîrî**, **poxîna bi sîrê** navê poxîneke pêjgeha kurd e. Di kurdî de ji helawên ardê (arvan) re, li hin deveran jî bo xwarinên ji danê tê bikaranîn. Ji kufteyên hûrik re herwiha poxînk (di hin devikan de poxnîk) dibêjin.

Li vir terîfeya variyanta parêzgeha Semsûrê hatiye dayîn.

## Ferhengok
* **Poxînk**, ji bo kufteyên hûrik jî tê bikaranîn
* **Pox** (tiştê ne munasîb), ji bandora romî (tirkî)
* **Poxaça**, kateyên hevîrê wê poxpoxandî ye, derbasê tirkî jî bûye û tirk dibêjin poğaça
* **Poxaçafiroş**, kesên poxaçayan difiroşin
* **Poxaçeker** (ê ku poxaçeyan çêdike)
* **Poxan**, hewlî, antre, hewşa hundirê baxçeyê malê
* **Poxan** (ji bo tiratên werzîş û ezmûnan), pont, puan, point
* **Poxang**, avdankên, arîdankên mezin (xwelîdankên mezin)
* **Poxîn**, xwarinên ji danê yan helawên ardê
* **Poxpoxandin**, hevîr an tiştekê poxpoxandin, bi bayê werimandin, hesinê di germiyê de werimiyê ûêd
* **Poxpoxî**, hatiye poxandin
* **Poxpoxîn**, cihnavka lêkera poxpoxandinê

## Berkeliya poxînka Semsûrê
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[îsot]]a sor*
* *1 KÇ îsota reş*
* *1 pîvan têkela kufteya [[kolostîk]]ê (bi tirkî kirine kolotîk) a bi [[mast]]*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) rûn*
* *10 pelên [[pûjan]]ê*
* *1 KX [[biharbêhn]]a (biharat) pûjanê*
* *2 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *2 KX ava [[lîmon]]ê*
* *8 SA (stekana-qedeha avê) av*

## Çêkirin
Têkele kufteya kolostîkê bistrên. Kufteyên xwe yên hûrik (bi qasî bindeqê) amade bikin. Van kufteyan di nava ava şor de bixaşînin. Pîvazan hûr bikin (xelekî yan wekî ya seleteyê), di nava rûnê de biqijilînin (zerayî pê ket bes e). Kufteyan berdin nava pîvazên qijilandî.

Îsotan bavêjinê. Yek-du kel pê ket, pûjanê hûr bikin, wan jî bavêjinê. Sîrê bikutin û tevlî bikin. Dawiyê de ava lîmonê jê pê werbikin û bi qasî 4-6 deqeyan bikelînin.

Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Sênîkufte

**Sênîkufte**, **kufteya sêniyê** navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Herwiha gelê cîran suryanî jî dizanin û dixwin. Li vir terîfeya variyanta parêzgeha Dîlokê tê dayîn.

## Sênî û hevwateyên xwe
Ji sêniyê re berkêş, mersef, mejmexe, macme, lapir, cifnî, sifrî dî dibêjin. Ji ber ku zimanzanên kurd li ser xebat nekirine, ji van binavkirina kîjan navê hevwate, kîjan cure ne, ne kivşe ye.

## Berkelî
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]]ya [[îsot]]ê*
* *1 pîvan têkela kufteya [[Riha]]yê bo derveyê kufteyê (ya bo kutilkan jî tê bikaranîn)*
* *1 pîvan têkela kufteya Rihayê bo hundirê kufteyê*
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) rûnê zeytê*

## Çêkirin
Têkela kufteyê amade bikin. Sêniyekê bi rûn bikin. Nivê têkela kufteyê ya bo derveyê kufteyê bigirin, li ser sêniya rûnkirî raxînin. Têkela hundir jî li ser raxin. Derê kufteyê bi ser hundir de bînin, wekî xingalê, bidewisînin.

Berê mergeyê paşê jî rûnê zeytê bi ser de werbikin, bidin xwarin. Bavêjin firneyê (firûn) bipijînin. Hûn dikarin destexaneyê (sifre) gorî kêfa xwe bi hêşînahiyê bixemilînin.

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Tepetep

**Tepetep** navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Ji parêzgeha Bidlîsê belav bûye lê îro bêhtir li Sêrt, Amed, Wan û Dîlokê tê xwarin.

## Berkelî
* *1 SA (stekana-qedeha avê) girara hûrik (savara hûrik) a bo kufteyê*
* *25 gr [[goştê kişandî]] yê cîgerê*
* *25 gr goştê kişandî yê pişikê*
* *25 gr goştê kişandî yê dilê*
* *1 SA girara hûrik an ardika hûrik*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[merge]]ya fringiyê (salçeya bacanê sor)*
* *1 KŞ mergeya [[îsot]]ê*
* *1 KŞ [[xwê]]*
* *1 KŞ îsota sor*
* *1 KŞ îsota reş*
* *4 KX (kevçiyê xwarinê) rûn*

## Çêkirin
Girara kufteyê û girara hûrik (an ardika hûrik) bi 1 SA avê şil bikin, ser wê por bikin, heger di badiyê de devanga wê, heger di quşxaneyê de ye derxûnê bigirin. We dît poxpoxî bûye (werimiye, bel bûye) melzemeyên xwe (berkelî) tevlî bikin. Heya bi hev ve zeliqî bistrên.

Gilolikên (kufteyên hûrik) bi qasî gûzekê amade bikin. Di nava ava şor de bixaşînin, li binikên servîsê parve bikin. Rûnê xwe biqijilînin, îsota sor (pûlpelî, tûj) biqelînin (baldar bin bila neşewite) û berdin ser kufteyan.

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Baneşan

Mirov hestên xwe yên germ û gur bi alîkariya baneşanan dide der.Ew hest dibe ku gir û kîn an jî kêxweşiyekeke jidil be.Hin baneşan di binyata xwe de baneşan in.Mîna:**ax!**, **wax!**, **hey!**, **lo!**, **hey lo!**, **lê!**, **erik!**, **ey!**, **ox!**, **oxweş!**, **hey wax!**, **de!** û hwd.

   **Mînak**:

* **Ax dilo**, wiha meke!
* **Wax** kurê min **wax**!
* **Hey lo** heval**o**!
* **Oxweş!** Dijminên me pergî/rastî belayê hatine.
* **Hey wax!** Felekê te çima li me wiha kir?!
* **Wî!** Kurê min tuçima wiha dikî?!
* **De!** Em vegerin gundê xwe.
* **Ha ho!** De werin li vê ecêba giran binêrin.
* **Of!** Tu zanî ez çi qas tengav bûme?!
* **Hoşt!** Segê heram, biqeşte here hi vir!
* **Ço, ço!** Kera reş em li pey heval û hogiran man.

Hindek peyvên ferman, hişyarî û hestên tund dema ku bi dengekî bilind û bi awayekî tund hate gotin, dibin baneşan.

* Kuro rabe! Xêr e te xwe li erdê dirêj kiriye!
* Bira wiha nabe! Divê em rabin ser xwe û tê bikoşin.
* Bavo zû were!
* Gelî hevalan, guh bidin min!
* Xwedêyo, mala te ava be!
* Dayê, tu meke melezîne!

Her wiha hinek peyvên ji dengên siruştî û teqlîdî jî wekî baneşan têne pejirandin.

   **Mînak**:
* vizz!
* gurm!
* teeeq!
* virrr!
* gurrr!
* ring!
* çirîng!
* tirîng!
* piss!
* zing!
* hwd., ...

#### Rewşa banglêkirinê

Di kurdî de ligel rewşa xwerû û tewandî ya navdêran, rewşa banglêkirinê ya navdêran jî heye.Di rewşa banglêkirinê de navdêrên ku qertafên banglêkirinê digirin, dibin baneşan.Qertafên ku ew digirin li gorî zayend û mêjerê ji hev vediqetin.Navdêrên nêr qertafa *-o* digirin, navdêrên mê *-ê* û navdêrên pirjimar jî *-ino* digirin.

Dema ku em dibêjin; **Hevalê!**, em qala hevaleke keç, dema dibêjin, **Hevalo!**, em çêlî hevalekî xort û dema em dibêjin, **Hevalino!'' jî em çêlî çend hevalan dikin.Bi şêweyekî din afirandina baneşanên pirjimar bi alîkariya peyva **gelî** û bi qertafa tewangê ya pirjimariyê **-an**ê çê dibe.Mîna:***Gelî hevalan!***

   **Mînak**:

* Birak**o** te çi zû xwe de dest!
* Bav**o** wisa nabe!
* Kek**o** rabe! Mala te hilweşiya.
* Lo dengbêj**o**, dengê xwe bilind bike!
* Keç**ê**! Te xêr e, tu çi ji me dixwazî?!
* Heval**ê**, bêyî te xebat nameşe!
* Biran**o**! Dev ji xebatê bermedin!
* Zarokin**o**! Hûn li hêviya me ne.
* Gundîn**o**, guh medin cehş û nokeran!
* **Gelî** hevalan! Zû em ji vir dûr bikevin!
* **Gelî** karkerên cîhanê! Bibin yek.
* **Gelî''' hişmendan! Aqilê xwe bidin serê xwe.

Silavên Germ ji Mastfiroş

Kategorî:Rêziman
Gihanek

Her wekî ji navê wê jî diyar e, gihanek bi serê xwe ne xwediyê tu wateyê ne, lê bêjeyan, komek û hevokan bi hev ve girê didin, an jî peyvekê, komekê bi hevokekê ve girê didin.Bo nimûne, dema em dibêjin; *Hogir û Evîn xwîşk û birayê hev in.*, **û** li vê derê gihanek e û her du navan digihîne hev.Dîsa gava ku em bibêjin; *Piling çû malê, lê Zarîfe li bal xaltika xwe ma.* îcar peyva **lê** dibe gihanek û her du hevokan **(Piling çû malê-Zarîfe li bal xaltîka xwe ma)** digihîne hev, wan bi hev ve dibestîne.

Dema ku em baş bala xwe bidinê em ê bibînin ku di warê wateyî de di navbera gihaneka **û** û gihaneka **lê** de cudahiyek heye.Gihaneka **û** ji aliyê wateyî ve tu bandorê li hevokê nake, lê belê gihaneka **lê** balê dikişîne ser nakokiyekê.Bi piranî gihanek bi tenê peyv û hevokan bi hev girê nadin, pê re ji aliyê wateyî ve jî wan tekûztir dikin.Çend heb gihanekên sereke yên di kurmancî de ev in:**bes, çawa... wisa, jî, her çend... ew çend, çi qas... ew qas, lewre, dibe ku, heke na, nexwe, dema ku, heta ku, hew, mixabin, di ser de jî, ji ber ku, lê, lê belê, û, qet nebe, an... an jî, ango, çi... çi, hem... hem jî û hwd.**

   **Mînak**:
* Tu kengê têyî tu bi kêfa xwe yî, **bes** tu were.
* Tu çi bixwazî, ez ê bidime te, **hew** zêde galegalê bike.
* Tu here, **dibe ku** ew jî li pey te were.
* **Her çend** zêde bin, dê **ew çend** kar bikin.
* Divê tu zû vegerî, **heke na** ez ê giliyê te bikim.
* Şêr şêr e, **çi** jin **çi** mêr e.
* Dema ku tu çûyî,ji min re nameyan bişîne.
* Ew çû malê, **lê belê** kes bi xwe re nebir.
* Piştî ku hat, **nema** çû.
* Min tu dîtî, **lê mixabin** te ez nedîtim.
* Wî li min xist **di ser de jî** giliya min li bal bavê min kir.
* Dayika min **ji ber ku** karê wê hebû, nehat.
* Wan agahî nedan me, **lewre jî** em ketin kemîna neyaran.
* Tu nehatî, **lewma** ez jî çûm.
* Te mala me xira kir, **qet nebe** dev ji me berde.
* Tu ji vir diçî, **nexwe** tu yê biçî dibistanek din.
* **An** Zerin **an jî** Ferzende divê bên alîkariya min.
* Dimilkî **ango** zazakî zaraveyekî kurdî ye.
* **Carinan** ew tê bal me, **carinan jî** em diçin serdana wan.
* Tu **him** tiştekî nadî mirov **him jî** fortan dikî.
* Tu **çawa** hatî, **wusa** jî biçe.
* **Her çend** te got jî, min ji te bawer nekir.
* Xalê min çû bajêr, **her wiha** birayê min jî pê re çû.
* **Çima ku** min alîkariya wî kir, ji min xeyidî.
* **Çer ku** hat, pirsa te kir.
* Hate malê, **da ku** karê xwe bike.
* **Geh** ew tê **geh** ez diçim.
* **Ne** ew dixwaze **ne jî** ez diçim.
* **Her wekî** min got, îsal çandinî ne baş bû.
* **Ku** zû were, dê bigihêje min.
* Xwest were, **lê belê** karê wî zehf bû.
* **Hey** tu hatiye, îşev li vir be.
* Çend caran got ez ê werim, **dîsa jî** nehat.

Silavên germ ji Mastfiroş.
Bi hêviya hin sûd wergitina we, serwextbûna we.

Kategorî:Rêziman
Kufteya Norxanê

**Kufteya Norxanê**, **kufteya hêkê**, kufteyeke pêjgeha kurd e. Norxan navê navçeyeke Sêwasê ye ku navê wê bi romî (tirkî) kirine *Yildizeli*. Kufteyê navê xwe ji vê navçeyê girtiye. Li Rihayê pirr tê xwarin. Rihayî jê re *kufteya hêkê* yan *kufteya bi hêk* dibêjin.

## Aşpêjekî Norxanî ev navdar kiriye?
Li pirraniya herêmên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Lê li aşpêjxaneyeke Norxanê aşpêjekî ev navdar kiriye. Vî zilamî gelek biharbêhnên teze (biharat) bikardianiye, kufteyên wî deng vedane. Ev agahî ji gotin û suhbetên civakê ye, çendîn rast û bingeha xwe heye, nayê zanîn.

## Berkeliya variyanta Rihayê
* *4 hêk*
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) [[pîvaz]]a hûrkirî (gelek hûrik)*
* *1/2 SA [[bexdenûs]]a hûrkirî*
* *1 SA girara hûrik a kufteyê*
* *100 gr pîvaz (pîvazeke mezin)*
* *4 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 KŞ (kevçiê şîraniyê) [[îsot]]a sor (pûlpelî, tûj)*
* *1 KŞ îsota reş*
* *1 KŞ [[xwê]] (solin)*
* *1 KŞ [[merge]]ya fringiyê (salçeya bacanê sor)*
* *1 KŞ mergeya îsotê*
* *6 KX (kevçiyê xwarinê) rûn*

## Çêkirin
Îsota tûj bi kevçiyekê avê şil bikin, bi qasî 5 deqeyan bila di nava avê de bimîne. Pîvaz û bexdenûsê hûrbikin, sîrê bikutin. Li ser sêniyekê girar, pîvaz, sîr, xwê, îsota reş û sor, mergeya fringî û îsotê bistrên.

Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, hêkan li rûn bixin. Hêk qeliyan, jê bigirin, rûnê wê jî berdin ser kufteyan, hinekê bi wê rûnê jî bistrên. Bexdenûsê (li ser daxwazê hinekê pîvaza hêşîn jî) tevlî bikin, pirr hindik bistrên. Hêkên qelandî jî bersin navê.

Kufteyên mezin ên bi qasî oranjê (portajal) çêbikin, li binikan belav bikin. Rûnê wê çiqas pirr be, ewqas baş e. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha kurdên Anatoliyaya Navîn
Kategorî:Pêjgeha Dêrsimê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Bûmbar

**Bûmbar** navê xwarineke bigoşt, ji koma xwarinên quşxaneyê ye. Di pêjgeha asûrî de herwiha cihê bûmbarê heye, tê gotin ku ev xwarin ji gelê cîran asûrî-suryaniyan derbasê kurdan bûye.

## Peyvên hevwate
* Bûmbar
* Lûmbar
* Kîbe, kîbik
* Rûdiya-rûviya-rîviya heşandî (pez, dewar)
* Zimbiloq
* Rûdiya-rûviya-rîviya stûr (pez, dewar)

## Awayên bûmbarê yên kurdî
* Bûmbara Sêrtê
* Bûmbara Amedê
* Bûmbara Şingalê

Kategorî:Pêjgeha asûrî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Êzdîxan û Hesîçeyê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Yasemin Çongar

**Yasemin Çongar** (jdb. 22'ê berfanbarê 1966) nivîskar û rojnamevaneke tirk e. Bi nêrîn û helwesta xwe ya lîberal tê naskirin.

## Jiyan
Diya wê piyanîst *Gülay Uğurata*, bavê wê endezyarê jeolojiyê *Behiç Çongar* e. Li DYAyê dibistana amadeyî bi dawî dike. Sala 1984'ê di ajansa nûçeyan ANKAyê de dest bi rojnamevaniyê dike. Di heman demê de li zanîngehê, perwerdeya aboriyê dibîne.

Di zanîngeha Georgetownê (DYA) li ser etûdên amerîkan perwerdeya bilind dibîne. Demekê di weşanên Partiya Karker a Tirkiyeyê de peywirdar dibe. Ji ber van xebatên xwe tê darizandin lê beraet dike. Paşê derbasê rojnameya radîkal kemalîst Cumhuriyetê dibe.

Di destpêka 1990'î de diçe Brîtanyayê, li Londonê di BBCyê de kar dike. Vegerê, li Stembolê di fîrmayake lêpirsînê de (Strateji-Mori) birêveberiyê dike. Di rojnameyên Yeni Yüzyıl, Milliyetê de dinivîsîne. Dibe nûçegihana Milliyetê ya Washingtonê. Ji sala 1995'ê ve li Washingtonê rojnamevaniyê dike.

Bi kesên navdar ên wekî Orhan Pamuk, Paul Auster, Salman Ruşdî re hevpeyvînan dike. Li Washingtonê nûnertiya kanala CNN Türkê dike. Niha di rojnameya lîberal-demokrat Tarafê de dinivîsîne.

Marî bûye (zewiciye) diya keçekê ye.

## Pirtûk
* Çok Sevdiklerimiz, Yarım Bıraktıklarımız - Pirrhezkiriyên me, nîvçehîştiyên me

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Uğur Dündar

**Uğur Dündar** (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1943an) rojnamevan û moderatorekî tirk ye. Dündar xwedî nêrînên kemalîst e.

Dündar di 1ê kanûna paşîn a sala 1943an de di navçeya Silivri ya Stembolê di malbatekê pomakan jidayik bûye. Dibistana amadeyî û lîseya xwe di Vefayê temam dike. Di Zanîngeha Stembolê, beşa di rojnamegeriyê de wergirtiye. Sala 1970ê de tevlî TRTê dibe. Di navbera salên 1990-2008an de li Kanal Dê ya bi navê *Arena* bernameyekê çêdike.

Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên kurdan înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya kemalîzm û statukoparêziyê dike.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Murat Belge

**Mehmet Murat Kadri Belge** (jdb. , Enqere) nivîskar, werger, siyasetmedar, akademîker û rojnamevanekî tirk e. Bi nêrînên xwe yên çepgir û lîberal tê naskirin.

## Jiyan
Kurê karsaz û parlamenterê Partiya Demokrat Burhan Belge, xwarziyê nivîskar Yakup Kadri Karaosmanoğlu ye. Li taxa Nişantaşı ya Stembolê di *High School*ê dixwîne, bi bursê diçe DYAyê li federedewleta Massachusettsê xwendina xwe didomîne. Sala 1966ê ji beşa ziman û wêjeya îngilîz a zanîngeha Stembolê destûrdar dibe. Li heman zanîngehê master û doktorayê jî dike, wergera pirtûkan dike.

Di cûntaya leşkerî ya 12ê adarê (1971) de du salan di girtîgehê de dimîne. Sala 1974ê vedugere zanîngehê. Bingeha hin kovarên sosyalîst, çepgir davêje. 1981ê ji zanîngehê vediqete. Sala 1983yê gerînendetiya giştî ya kovara Yeni Gündem û weşanxaneya İletişim Yayınlarıyê dike.

Ji sala 1996ê ve dersên wêjeyê dida, di rojnameya Radikalê de dinivîsî. Sala 2008ê dawî dide Radikalê, derbasê Tarafê dibe. Di heman demê de di radyo û TVan de bernameyan jî amade dike.

Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Kesên ji Enqereyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Metin Göktepe

**Metin Göktepe** (jdb. 10ê nîsana 1968 - m. 8ê kanûna paşîn a 1996, li Stembolê) rojnamevanekî tirk bû. Di binçavkirinekê de, bi destê polîsan hate kujtin. Xwedî nêrînên çepgir bû. Bi eslê xwe Kurd-Elewî ye.

## Jiyan
Metin Göktepe li Girîna parêzgeha Sêwasê ya bakurê Kurdistanê tê jiyanê. Dibistana amadeyî li Stenbolê bidawî dike. Sala 1989ê xwe qeydê beşa aboriyê ya zanîngeha Stembolê dike. Di kovara bi navê Gerçek (Rastî) de dest bi karê rojnamevaniyê dike û sala 1995ê tevlî rojnameya Evrenselê dibe.

Di 8ê kanûna paşîn a sala 1996ê bi tevî 1000 kesî ji aliyê polîsan ve tê binçavkirin. Polîs bi lêdanê wî giranbirîndar dikin, di destên wan de jiyana xwe jidest dide. Polîs serî de înkar dikin, lê paşê dipejirînin. Sala 1999ê 6 polîs bi cezayê 7 sal û 6 mehan tên cezakirin lê 1 sal û 8 meh di girtîgehê de dimînin, bi efûya giştî tên serbestberdan.

## Xelata Rojnamevaniyê ya Metin Göktepe
Bûyera nûçegihanê wê Metin Göktepe, ku piştî ragirtina wî ji aliyê yanzdeh polîs ve hate qetil kirin di girtinek girseyî de di 8 Çile 1996 de, bala navneteweyî kişand. Di encamê de mirin û yên din hatin beraet kirin protestoyên navneteweyî derket. Pênc efserên polîs yekem kes bûn ku bi kuştina rojnamevanek li Tirkiyê hate darizandin. Lêbelê, piştî salek û heşt mehan di binçavkirinê de, ew li ser bingeha efûyê hatin berdan.

## Girêdanên derve
* Malper 

Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Kurdên elewî
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1996
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Ertuğrul Kürkçü

**Ertuğrul Kürkçü** (jdb. 5ê gulanê 1948 li Bursa) siyasetemdar, rojnamevan, nivîskarekî romî (tirk) ye. Bi piranî mêla wî li ser kemalista ye, pir Bi nêrîn û helwesta xwe ya sosyalîst tê naskirin. Parlamenterê BDPê ye.

## Jiyan
Di salên 1960'î de tevlî tevger û rêxistinên ciwanan dibe. Bo demekê serokatiya DEV – GENÇê dike. Di êrîşa çekdarî ya Mahir Çayan û hevalên xwe tên kujtin de, bi saxî tê girtin. Bi cezayê îdamê tê cezakirin lê cezayê wê sala 1974ê (efûya giştî) dikin 30 sal. 14 salan di zîndanê de dimîne, sala 1986ê tê berdan.

Di hilbijartinên giştî yên 12ê hezîranê 2011'yê de, tê hilbijartin û dibe parlamenter.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Ertuğrul Kürkçü
* Agahyiên girîng, malpera meclîsa tirk 
* Nivîsên wî di bianet.org'ê de 
* Hevpeyvîn bi Ertuğrul Kürkçü re (romî), Milliyet 18ê tebaxê 2008

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Kesên ji Bursayê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Kategorî:Serokên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Aydınlık (rojname)

**Aydınlık** navê du rojnameyên bi romî (tirk) hatine weşandin e. Ji wan rojnameya ku Doğu Perinçek weşandiye bêhtir tê naskirin. Herdu rojname jî kemalîst in û dijberiya kurdan çi bi taktîkên şerê psîkolojîk, çi jî bi dijberiya aşkera kirine.

## Rojnameyên bi heman navê
* **Aydinlik** a Şefik Hüsnü di 1ê hezîranê 1921ê de derxistiye. Ev rojname bu tundî dijberiya kurdan dike, dardekirina Şêx Seîd dipesinîne, hin nivîsan de daxwaza komkujiya kurdan dike. Ev rojname di 12ê adarê 1925ê de ji aliyê dewletê ve tê qedexekirin, lewra zagonên bi navê *Takrir-i Sükun* derketibûn, dewletê dixwest di pişavtina kurdan de biser bike, dilê kurdên bi darê zorê ji Kurdistanê hatine derxistin xweş bigire. Bi viya jî diviyabû dengên cuda û radîkal nebana.
* **Aydinlik** a din di salên 1960î (dibe ku 1968) de derdikeve. Di weşana xwe de marksîst-lenînîst bû ev kovar lê navê sosyalîst û çepgiran deşîfre dikir. Gorî gelekan di serî de mîsyona wê provokasyon, sîxurî bûye.

## Ergenekon û şerê psîkolojîk
Di 19ê tebaxê 2011yê de hêzên ewlekariyê digirin ser avahiyê vê rojnameyê. Gelek ji berpirsiyar, nivîskarên wê tên girtin û di doza rêxistina veşarî ya dewletê Ergenekonê de tên darizandin.

Xwediyê rojnameyê *Güney Reklamcılık Yayıncılık Matbaacılık Organizasyon Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi* ye. Edîtorê niha Hikmet Çiçek e. Tîraja wê li dora 60.000ê ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Aydınlık a duyem a di navê wê di darizandinên Ergenekonê de derbas dibe

Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Soner Yalçın

**Soner Yalçın** (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1966 li Çorum, Tirkiye) nivîskar, rojnamevanekî romî (tirk) ye. Bi îdîaya endametiya rêxistina rastradîkal û tirkperest Ergenekonê hatiye girtin û tê darizandin.

## Xebat

Di rojnameya Aydınlıkê de dest bi rojnamevaniyê kiriye. Di rojnameyên Siyah Beyaz, Sabah, kanalên televîzyonê Show TV, Star TV û CNN Türkê de xebitiye.

Birêveberiya malpera Oda TVyê dikir. Di darizandinên Ergenekonê de navê wî jî derbas bû û hat girtin. Soner Yalçın bi kemalîstiya xwe tê nasîn.

## Berhem
* *Hangi Erbakan? - Kîjan Erbakan?*, Doğan Kitapçılık, Öteki Yayınevi, Ankara 1996, ISBN 9758012207
* *Bay Pipo - Mêr Pipo*, Doğan Kitapçılık, İstanbul 1999, ISBN 9789759914301
* *Teşkilat'ın İki Silahşoru - Biri Meşrutiyet'in Silahşoru Dede Yakub Cemil Diğeri Cumhuriyet'in Silahşoru Torun "Yakub Cemil" - Çekdarê rêxistinê / Yekê wî çekdarê meşrûtiyetê Dede Yakub Cemil û yê din ê komarê Yakub Cemil*, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2001, ISBN 9789759914325
* *The Özal: Bir Davanın Öyküsü - The Özal: Serpêhatiya dozekî*, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2001, ISBN 9756719907
* *Binbaşı Ersever'in İtirafları - Aşartîşên Serdar Ersever*, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2003, ISBN 9752931294
* *Reis - Gladio'nun Türk tetikçisi - Reis / Kujerê Gladiyoyê yê tirk*, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2003, ISBN 975293093X
* *Behçet Cantürk'ün Anıları - Bîranînên [[Behçet Cantürk]]*, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2003, ISBN 9752931170
* *Efendi: Beyaz Türklerin Büyük Sırrı - Efendî: Raza (sira) tirkê spî ya mezin*, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2004, ISBN 9752932037
* *Efendi 2: Beyaz Müslümanların Büyük Sırrı - Efendî 2: Raza mezin a misilmanên spî*, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2006
* *Siz Kimi Kandırıyorsunuz! - hûn kê dixapînin!*, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2008, ISBN 9789759917098
* *Bu Dinciler O Müslümanlara Benzemiyor - Ev olperwer naşibin wan misilmanan*, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2009, ISBN 9786051114002

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Soner Yalçın  (romî)

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Oda TV

**Oda TV** navê portaleke nûçeyan a romiyan (tirk) e. Sala 2007'ê ji aliyê Cüneyt Özdemir û Soner Yalçın ve bingeha wê hatiye danîn.

## Kemalîzm û şerê psîkolojîk
Gorî gelekan ev portalê girêdayî Ergenekonê, şerê psîkolojîk dimeşîne. Portaleke radîkal-kemalîst e. Di gelek nûçeyên xwe de dijberiya kurdan dike, li dijî kurdan provokasyonan lidardixe û agahiyên nerast belav dike. Herwiha pesnê artêşa tirk dide, lîberal, îslamîstan reş dike, dijberiya partiya Recep Tayyip Erdoğan AKPê dike.

Gorî hinekan jî lê vê portalê neheqî tê kirin, ji ber ku li dijî AKPê û terîqeta Fethullah Gülen e, bi ser de çûne. Ango gorî vê îdîayê di nava dewleta kûr de nakokî û şer heye, Oda TVê jî berevaniya aliyê statûkoparêzan dike.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Oda TVyê 

Kategorî:Avabûnên 2007an li Tirkiyeyê
Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Malper
Çevik Bir

**Çevik Bir** (jdb. 1939, Buca, İzmir, Tirkiye), generalekî romî (tirk) ye. Yek ji giregirên artêşê yê di salên 1980-2000î de li dijî PKKê têkoşiyaye ye. Di doza rêxistina îllegal Ergenekonê de navê wî jî derbas dibe. Tê îdîakirin ev navê bikartîne ne navê wî yê berê ye, kodnav e û ji kurtkirina *çevik birimler (yekîneyên çeleng)* e. Herwiha bi kujtin, êşkencekirin û windakirina kurdan jî tê tewanbarkirin.

## Jiyan (jînenîgariya fermî)
Sala 1958ê ji dibistana serbaziyê destûrdar dibe. Di nava salên 1973-1976ê wekî serbazek di baregehekê NATOyê de dixebite. Sala 1995ê dibe orgeneral. Ji 1995 heya 1998ê cihgirê serkanê artêşê yê giştî ye. 1998-1999, serfermandarê artêşa I. e.

Marî bûye (zewiciye) û lawekî (kur) wî heye.

## Lehengê tirkan
Di nava komên rastgir û tirkperweran de Bir wekî lehengekî tê pêşwazîkirin. Di derbareyê jiyana wî de kêm agahî hene yan jî agahiyên hene ne bibawer in. Îdîa hene ku ew di şerê Kîprosê (tirk-yewnan) de tevlî kujtin û windakirina sîvîlan bûye. Di cûntaya sala 1980yê de yek ji payebilindên li dijî rêxistinên kurd têkoşiyaye ye.

Kategorî:Artêşa tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1939
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serbazên tirk
Aczmendî

**Aczmendî** *(nivîsandina romî ([[tirkî]]): Aczmendi)* ji holdariya (terîqeta) ji Mezrayê belav bûye û serokatiya wê Müslüm Gündüz dike ye. Navê vê komê cara pêşîn di pêvajoya 28ê sibatê ya artêşa tirk dixwast dest bide ser desthilatdariyê û bo wê provokasyon lidardixist de, hat bihîstin.

## Cil û bergên Aczmendiyan
Kom bi cil û bergên xwe yên taybet tê naskirin ku dibêjin ji kevneşopiya sineta îslamê ye. Porên xwe dirêj dikin, herwiha dirêsin jî. Di salên 1990î de tê damezirandin. Propagandaya olî dikin, modela kemalîstan rexne dikin ku şerîet rakiriye. Lê ti carî rasterast Mustafa Kemal Atatürk û kemalîzm rexne nekirine.

## Ji bo provokasyonê bûn?
Hat îdiakirin ku ev kom jî tevlî xebatên anîna cûntayeke nû bûye. Ango hêzên cûntaxwaz ev kom jî bikaranîne. Müslüm Gündüz, 12ê hezîranê 1996ê de di kanala televîzyonê HBBê de wiha diaxive: *"Kemalîzm olek e. Xwedayê wê Mustafa Kemal, pêxemberê wê İnönü ye. Demokrasî bêolî (bêdînî) ye. Laîktî jî wisa ye. Em ê werin Tirkiyeyê bidestxin. Qet mereq nekin".*

Dema mercên cûntayê bicih tên û riya daxistina hikûmeta Necmettin Erbakan vedibe, hêzên dewletê Gündüz bi Fadime Şahinê ve di rewşeke malî, nîvtazî de tê qefilandin û reşkirin.

Gündüz gelek caran girtina xwe şermezar kiriye, gotiye *"mara me hebû, mafê her kesê heye bi mariya xwe re bijî, razê".* Hin ji ronakbîrên tirkan jî di wê baweriyê de ne ku li Gündüz neheqî hatiye kirin, Ergenekoniyan ew ji bo berjewendiyên xwe bikaranîne, rê ji wî re vekirine û dema pêwîstî nemaye jî deşîfre kirine.

Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Terîqet
Veli Küçük

**Veli Küçük** (jdb. , li gundê Türkmen köyü ya, Gölpazarı, Bilecik) mîrlîwayê malnişînîbûyî, girêgirê kontrgerîlla û hêzên operasyonên taybet ê artêşa tirk e. Di têkoşîna bi PKKê, şewitandina gundên kurdan de xwedî erk bû. Niha girtî ye, bi endametiya Ergenekonê, skandala Susurlukê, kujtin û windakirina hin karsazên kurd tê darizandin.

Wekî fermandarê hengê li Kurdistanê li parêzgehên Agirî, Wanê xebitiye, tevlî operasyonên artêşê yên başûrê Kurdistanê bûye. Bi giregirên kontrgelîlla yên wekî Abdullah Çatlı, Yeşil re xêbitiye. Navê wî di derbeyên leşkerî yên Azerbaycanê de derbas dibe. Ji gelek kujtin, windakirin, êşkence û operasyonên dijî mafê mirovan û zagonên şer in de derbas dibe.

## Girêdanên derve
* Boris Kalnoky:''Warum Nobelpreisträger Pamuk um sein Leben fürchten muss'' In: Die Welt online vom 1. Februar 2007 (almanî)

Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Skandala Susurlukê
Uğur Mumcu

**Uğur Mumcu** (jdb. 22ê tebaxê 1942 li Kırşehir − m. 24ê kanûna paşîn 1993 li Ankara) weşanger, nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) bû. Di êrîşeke bombeyî de jiyana xwe jidest da.

Xwedî ramana kemalîst bû. Ji sala 1975ê ve di rojnameya Cumhuriyetê de dinivîsî. Sala 1977ê marî dibe (dizewice) û du zarokên wî dibin. Kujtina wî gelek dend vedide, kemalîst, çepgir û sosyalîst tevlî şîna wî dibin.

Li ser kujtina wî gelek spekulasyon tên kirin. Gorî hinekan rêxistina dewleta veşarî ÖHD û Ergenekonê ji bo rewşa welat xirab bibe û esker derbeyê bikin ew kujtine. Lêpirsîn û darizandinan de kujer nehat peydakirin.

## Berhem
thumb|Abîdeya Uğur Mumcu
* *Mobilya Dosyası - Dosyaya mobîlyayê* (1975), ISBN 975-8084-28-3
* *Suçlular Ve Güçlüler* (1975) (ku.: Tewanbar û hêzdar), ISBN 975-8084-24-0
* *Sakıncalı Piyade - Segmanê/piyadeyê bifikar* (1977), ISBN 975-8084-20-8
* *Bir Pulsuz Dilekçe - Daxwaznameyeke bêpûl* (1977), ISBN 975-8084-22-4
* *Büyüklerimiz* (1978) (ku.: Mezinên me), ISBN 975-8084-06-2
* *Çıkmaz Sokak - Kolana neder*, ISBN 975-8084-02-X
* *Tüfek İcad Oldu - Tiving îcad bû*, ISBN 975-8084-21-6
* *Silah Kaçakçılığı Ve Terör - Mişextvaniya çekê û teror* (1981), ISBN 975-8084-19-4
* *Söz Meclisten İçeri - Gotin ji meclîsê ne der* (1981) ISBN 975-8084-18-6
* *Ağca Dosyası* (1983) (ku.: Dosyaya Ağca), ISBN 975-8084-29-1
* *Terörsüz Özgürlük* (ku.: Azadiya bêî terorê), ISBN 975-8084-10-0
* *Papa - Mafya - Ağca* (ku.: Papa - Mafya - Ağca), ISBN 975-8084-15-1
* *Liberal Çiftlik - Çewlîka lîberal*, ISBN 975-8084-07-0
* *Devrimci Ve Demokrat* (ku.: Şoreşger û demokrat), ISBN 975-8084-16-X
* *Aybar İle Söyleşi* (ku.: Hevpeyvîn bi Aybar re), ISBN 975-8084-05-4
* *İnkılap Mektupları - Nameyên raperînê*, ISBN 975-8084-03-8
* *Rabıta*, ISBN 975-8084-14-3
* *12 Eylül Adaleti* (ku.: Dadmendiya 12ê îlonê), ISBN 975-8084-23-2
* *Bir Uzun Yürüyüş* (ku.: Meşeke dirêj), ISBN 975-8084-11-9
* *Tarikat - Siyaset - Ticaret* (ku.: Terîqet - Polîtîka - Bazirganî), ISBN 975-8084-12-7
* *[[Kazım Karabekir]] Anlatıyor* (ku.: Kazım Karabekir dibêje), ISBN 975-8084-08-9
* *40'ların Cadı Kazanı*, ISBN 975-8084-13-5
* *Kürt İslam Ayaklanması 1919-1925*, ISBN 975-8084-04-6
* *Gazi Paşa'ya Suikast*, ISBN 975-8084-09-7
* *Sakıncalı Piyade*, ISBN 975-8084-27-5
* *Söze Nereden Başlasam*, ISBN 975-8084-78-X
* *Bu Düzen Böyle Mi Gidecek?*, ISBN 975-8084-79-8
* *Bomba Davası Ve İlaç Dosyası*, ISBN 975-8084-81-X
* *Sakıncasız* ISBN 975-8084-83-6
* *Kürt Dosyası* (1993), ISBN 975-8084-17-8

## Girêdanên derve
* Weqfa Uğur Mumcu (romî û îngilîzî)

Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1993
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Kategorî:Skandala Susurlukê
Awir

thumb|Awirên zexelane
**Awir**, carekê bi nêht, serê li tihêla xwe ya rastê û yan jî li çapê li ser milê xwe re zivirandin û meyîzendin e. Bi nêht, yanî, ku di dil de, hêrsbûnek hebe û yanî jî zexeliyek û hwd hebe. Di demên berê de di kurdî de, gotina awir, bi gotina zexeliyê re hemahema bûbû yek. Di deme meyîzendinê de, ku nêrîn dirêj ne ket, hingî dibêt awir, lê ku dirêj ket, hingî, jê re tê gotin "nêrînek". "Lê ser re nerîn", "li bin re nerîn" û hwd jî hingî gotinên ku bi bêja awirê re bûna qalib in. Mînak, hin gotinên ji wan deman yek wan ev e, "awirên te çi zaxfadar in" û hwd. Lê bi hizrî jî, di wate, nerînê de û yanî hizra xwe li ser mijare ku çav lê hat dayin û nerîn û awir pêk, hanîna ser ziman jî, ew hanîna li ser ziman, weke awirekê jî dihêt ser ziman.

Kategorî:Bêje
Gosartmetiya Susurlukê 1996

**Gosartmetiya Susurlukê** yan **skandala Susurlukê** ji qezaya hatûçûyê ya li ser riya Balıkesir-Bursayê di 3ê çiriya paşîn a 1996ê de rûdayî re tê gotin ku bi xwe re gelek skandalan derxistibû holê. Di qezayê de têkiliyên mafya, cerdevan, polîs û kujerên dewleta veşarî (dewleta kûr, dendikê dewletê) derketibûn holê. Yek ji skandalên herî mezin û sosret ên Tirkiyeyê ye.

## Qezaya trafîkê
Parlamenterê partiya Süleyman Demirel DYPê yê Rihayê sercerdevan Sedat Edip Bucak, giregirê gerîndetiya ewlekariyê û gerîndeyê dibistaneke polîsan Hüseyin Kocadağ, bi nasnameyeke sexte *(Mehmet Özbay)* kujerê dewletê û pisporê şerê taybet Abdullah Çatlı, xanimeke ji cîhana bezmê ya bi navê Gonca Us, di otomobîlekê de (kodplaka wê 06 AC 600) qeza derbas dikin, dikevin binê kamyonekê.

Di qezayê de Hüseyin Kocadağ, Abdullah Çatlı û, Gonca Us jiyana xwe jidest didin, Sedat Bucak birîndar difilite.

## Qeza bû yan operasyon
Li ser qezayê gelek angaşt hatin gotûbêjkirin. Dozgeran doz vekirin, meclîsê lêpirsîn da destpêkirin. Lê ti encamekê bidest nexistin, lewra rêç diçûn ser saziyên dewletê. Kesên di otomobîlê de bûn ne mirovên ham û tam bûn. Hemî jî dijî PKKê têkoşiyabûn. Van kesan li Kurdistanê bi hezaran mirov dabûn kuştin, windakirin. Bi hezaran gundên kurdan vala kiribûn, şewitandibûn.

Evan kesan bi JİTEM û rêxistinên din ên kontrgerîllayê re dixebitîn, li Ewropa li wan doza eroînfiroşiyê hatibû vekirin. Metmet Catli fîrar bû û dewlet lê digeriya. Gorî gelekan ev bûyer ne qezayek bû. Dewleta kûr ev kesana bo berjewendî û karên xwe yên kirêt bikaranibû û ji ber ku wan gelek bi sirên dewletê dizanîn, niha jî ew ji holê radikir.

## Girêdanên derve
* Dosyaya Susurlukê  (bi zimanê romî)
* Susurluk Dosyası, *[[Radikal]]* (romî)
* 12 yasak sayfa , Taraf (romî)


Kategorî:1996 li Tirkiyeyê
İbrahim Şahin

**İbrahim Şahin** (jdb. 1956, Tokat) gerînendeyê malnişînî, giregirekî kontrgerîlla û hêzên taybet ên Tirkiyeyê ye. Di gosartmetiya Susurlukê de ceza xwar li sala 2001ê ji aliyê serokkomar Ahmet Necdet Sezer ve hat efûkirin.

Di darizandinên rêxistina girêdayî dewleta kûr Ergenekonê de navê wî jî derbas dibe. Hêj darizandin bidawî nebûbûn, ji girtîgehê serbest hat berdan. Ji ber berdana wî hikûmeta Recep Tayyip Erdogan AKP, ji aliyê ronakbîran ve hat rexnekirin.

## Jînenîgariya fermî
Sala 1976ê ji akademiya polîs destûrdar dibe û li Sinopê dixebite. Sala 1980yê (dema derbeya 12yê îlonê) li Nevşehirê kar dike. Heman salê hêzên taybet tên avakirin *(Özel Harp Dairesi - saziya şerê taybet)* û wî jî tevlî dikin. Sala 1994ê li Almanyayê perwerdeya salariyê (GSG-9) dibe. 1987ê jî kûrsa antîterorê bidawî dike.

1988ê li Sêrtê dest bi kar dike. 1990ê li Stenbolê peywirdar dibe. Di dema wî de bi sedan mîlîtan û kadroyên rêxistinên çepgir ên tirk tên kujtin (bo mînak ên DEV SOLê). Dema Mehmet Ağar dibe gerînendeyê giştî yê ewlekariyê ew jî li Kurdistanê dijî PKKê têdikoşe û li dibistana perwerdekirina tîmên taybet a li Balıkesirê bo şerê li Kurdistanê tîmên taybet perwerde dike.

## Kariyera xwe li Kurdistanê kiriye
Ew bi kirinên xwe yên li Kurdistanê navdar bûbû. Birêveberiya hêzên polîs ên pisporên şerê taybet in dikir. Bi JİTEMê re hevkarî dikirin. Di dema wî de laşên meytên pêşmergeyên PKKê dihatin parçekirin, daristanên Kurdistanê dihatin şewitandin. Têkiliyên wî bi Tansu Çiller, Mehmet Ağar, Sedat Edip Bucak, Abdullah Çatlı, Korkut Eken, Veli Küçük, Çevik Bir û gelekên din ên li Kurdistanê bi kirinên xwe yên îllegal û nerewa dihatin naskirin re hebûn.

## Girêdanên derve
* 1.^ Susurluk Scandal: Mehmet Eymur, Alaattin Cak C, Abdullah Catl, Tansu Ciller, Mehmet A AR, Ayhan Cark N, Ibrahim Ahin. Llc Books (Paperback edition, September 2010) (ne bi kurdî ye)
* 2.^ "Susurluk verdict: Guilty" (Hürriyet Turkish Daily News, 13 February 2001) (îngl.)
* 3.^ a b c d e "Şahin Susurluk davasının sanıkları arasında yer aldı" (bi tirkî). Hürriyet. Anka news agency. 7ê kanûna paşîn 2009. http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10723060.asp. 7ê kanûna paşîn 2009.
* 4.^ "Gladio Meets a Truck" (Hürriyet Turkish Press Scanner, 6 November 1996)
* 5.^ Turkish police uncover arms cache, The Wall Street Journal, 10ê kanûna paşîn 2009 (îngl.)
* 6.^ "Ergenekon arms site unearthed in Gölbaşı". Today's Zaman. 9 January 2009. http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=163647 . 9ê kanûna paşîn 2009. (îngl.)
* 7.^ Duvaklı, Melih. "Weapons found in Gölbaşı different from Susurluk rifles" Today's Zaman (10ê kanûna paşîn 2009) (îngl.)

Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Skandala Susurlukê
Korkut Eken

**Korkut Eken**, (jdb. 1945 li Enqereyê) serheng, giregirekî kontrgerîlla, sîxurî û şerê taybet ê Tirkiyeyê ye. Yek ji birêveberên MİTê ye. Li dijî PKK'ê têkoşiyaye. Di avakirina sazûmaniya cerdevaniyê de xwedî roleke sereke bû. Hate îdiakirin ku ev ne navê wî yê rastîn e, wî jî wekî kadroyên din ên îstîxbaratê kodnavek girtiye û ev jî ji *"korku eken - kesê tirsê dide, tirsçandin"* tê.

## Meytên pêşmergeyên PKKê dihatin parçekirin
Di dema ew peywirdar bû li Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatin valakirin û şewitandin. Gorî gotinan 17 hezar sîvîl hatin revandin, êşkencekirin û windakirin. Zevî, zad, ajalên malê, daristan hatin şewitandin. Meytên pêşmergeyên PKKê hatin parçekirin û li ser tank an panzeran hatin teşhîrkirin. Bi gotineke din li Kurdistanê şerekî qirêj hat meşandin. Eken jî ji van kirinan berpirsiyar bû. Demekê hat darizandin lê ti encam bidestneket û ew serbest berdan.

## Jînenîgariya fermî
Sala 1978ê di saziya şerê taybet a dewletê (Özel Harp Dairesi) de kar dike. Ji 1981 heya 1986 di navenda ewlekariya giştî de tîmên taybet û sîxuran perwerde dike. Tevlî gelek operasyonên dizî yên dewletê dibe, perwerdeya sîxurî û şerê taybet dibe.

Navê wî tevlî gosartmetiya Susurlukê dibe, lê doz tê vekirin ku karên nerewa û derqanûnî kiriye, lê doz tê guhertin, serbest dimîne.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Kesên ji Enqereyê
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:MİT
Kategorî:Skandala Susurlukê
Kategorî:Şerê psîkolojîk
Kategorî:1974 li Kîprosê
Kezebtirşa Sêrtê

**Kezebtirşa Sêrtê**, **kezebê tirşî** navê xwarineke Sêrtê ye. Xwarineke quşxaneyê ya bigoşt e. Ji parêzgeha Sêrtê belav bûye, yan jî wisa tê zanîn.

## Berkelî
* *200 gr [[pîvaz]]*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]]ya fringî û îsotê (tevlîhev)*
* *5 SA (stekana-qedeha avê) av*
* *1 SA ava bi [[simaq]]ê*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *1/4 pîvan têkela [[kufte]]yê ya [[Riha]]yê*
* *1 kezeb û pişa (ceger, pişik) [[mih]]ê*
* *1 dilê mihê*
* *1 SA [[nok]] (xaşandî)*
* *50 gr (2 KX) rûn*

## Çêkirin
Jî têkela kufteyê gilolikan (kufteyên biçûk) amade bikin. Kezeb, ceger û dil tîke bikin (tîkegoşt), bişon, heya ava xwe kişand di quşxaneyê de biqelînin.

Rûn berdin navê, pîvaza hûrkirî jî û biqelînin. Hinek jî bi mergeyê biqelînin. Nok û avê tevlî bikin, heya goşt keliya bikelînin. Bi xwêyê kelekî pê bînin, kufteyan bavêjinê. Hêj kufte baş nekelîne ava bisimaqê tevlî bikin û kufte keliyan jî ji ser agir daynin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Wêne

thumb|Wêne
**Wêne** li ser rûpelê kaxezê çêkirina dîmeniya xwe ye an jî çêkirina xwe ya. Wêneyê ku bidest bi boyaxê têne çêkirin ew ji wan re tê gotin "wêneyên ku hatine çêkirin", lê wêneyên ku bi makîneyan jî, ew jî wêneyên ku hatine kişandin. Di sadsala 18'an de, bidest kişandina wêneyan hat kirin. Lê çêkirina wan bi nîgarî û hwd jî, dîroka wê bi hunerî jî pirr kevn e. Wêne, tişta ku ket ber de, di nava xwe de weke ku heya di wê kêlîkê de dide nîşandin. Lê jiyane, weke xwe namêne. Ji ber vê yekê, mirov karê bêje ku ew wêneya ku ku hatiye kişandin û yan jî hatiye çêkirin, weke dîmeneka demî êdî dimêne. Di wêneyan de, hertimî, dîmenekê ku hatiye cemindandin ji jiyanê heye. Fîlm, ji wêneyên ku li dûv hevdû rêz in diafirê.

## Binêre herwiha
* Fîlm

Kategorî:Dîmen
Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî
Çavik

thumb|Berçavka ji bo xwendinê
**Çavik** an **berçavk** an jî **çawîlke/ çavêlke**, ji bo ku dûv û yan jî nêzîkatiyê dîtinê û an jî dîtina çavan baş bibe, dihê dayîn li berçav. Çavê mirov, di roja me de, bi xwandinê û kirina tiştên din bê, êdî di demeka kin de bidest baş ne dîtinê dike. Wekî din jî, çavên pirr mirovan hê ku ji nû ve tên dunyê, xirabûyî dibe. Herdû çav, ne li dehma hevdû di sekin in. Êdî rast nayê dîtin, Ew jî, jê re tê gotin hawlîtî. Hawlîtî, weke çavxirabûneka ku ji bûnê ve heya. Yan jî Hawlîtî, bi ne li dehma hevdû reşîka çavên mirov re dihê li holê. Rewş ku herî zêde zêre tê gotin hawlîtî, ev a. Hawlîtî, hin xîrabûnên ku di genetik çavan de jî bi xwe re dihawêne. Hin mirovên ku hawlin jî, piştî ku bûn jî, hawlîtiya wan ji holê narabê, Ji ber ku mejî, li gor wê bûye xwediyê konsantrebûnekê. Êdî weke xwe dimêne. Bi vê yekê, êdî mecbûrî, çavik tên bikarhanîn.

Kategorî:Çav
Kategorî:Dîtin
General Dynamics F-16 Fighting Falcon

**F-16 ''fighting falcon**'' (bi kurdî: bazê şerker), balafira şer ya yek motor û mûltîfonksiyon e. Ji aliyê kompaniya general dynamics ve ji bo hêzên esmanî yên dya hatiye çêkirin.

Her çiqas weke balafirek sivik-neçîrvan hatibe niqirandin (dîzaynkirin) jî, bo gelek armanca tê bikar anîn. Ji ber kabîliyeta manewra û bikaranîna berfireh ji gelek dewleta hatiye îhraçkirin. Li gelek dewletan çalak tê emilandin. Piştî şerê cîhanê yê duyem, li pey MIG-21 û F-4 an 3. Balafira herî zêde hatiye hilberandin e. Ji tîrmeha 2016an vir de 4.573 heb hatiye hilberandin.

Tê hizirkirin ku ev balafir heya 2025an dê di xizmeta artêşa dya de bimîne. Niha hêzên esmanî ya dya, hêzên esmanî ya tirk, hêzên esmanî ya Îsraêl û hêzên esmanî ya Misirê vê balafirê çalak bikartînin.

## Şerên tê de hatiye bikar anîn
* Şerê PKK û Tirkiyeyê
* Şerê Îsraêl û Hemasê

## Çavkanî

Kategorî:Balafira şer
Kategorî:Hêzên esmanî
Kategorî:Leşkerî
Lîstik

[thumb|Lîstika maseyê ya diranfîl a Misira kevnare li pêşangeha [Tutankhamun ya gencîneya li Parîsê (2019)]]
[thumb|[Lîstikvanên kartan, wêneyeke sala 1895 ji hêla Paul Cézanne ve lîstikeke kartan nîşan dide, li Enstîtuya Hunerê Courtauld (London)]]

**Lîstik** , du û an jî sê û an jî hê zêdetir mirovên ku bi hev re ji bo ku xwe û dilê xwe xweş bikin û an jî deme xwe vala ne buhurênin a. Lîstik, mirov karê bi dû awayen bêne ser ziman. Awaye pêşî, bi awayê lîstikan ên weke lîyistina Sedrencê û hwd heya. Ya din jî, bi awayê Kordestlêdanêê(jê re gê togin jê jî "korebe") ya. Ev jî, zarok di nav xwe de dileyizin, Yek çavê xwe digirê û yên din jî yên di listikê de xwe di veşêrên û ku wan hevdû dît, bêî ku hê yekî an destê xwe li yê din xistî berî wê, herdû mirovên ku hevdû dîtin yê çavgirtî û yê ku xwe veşartî, ku hevdû dîtin, dibazin ku destê xwe li kevirê ku li ser çavgirtin bûya. Kî pêşî lê xist, ku bêî ku dest lê ket, ew yê ku qizinc kirîya ya.

Her lîstik, xwediyê vac a xwe ya. Yi çerçova wê vaca wê lîstik tê liyistin. Lîstik, bi gotina wê re, di çerçova aqil û jîra wê de jî dihê ser ziman. Filozof û rewşenbîrên ku serê xwe bi aqil û jîra wê diwastênin, her lîstikek ji bo wan, bi pergalaka aqil heya.

Kategorî:Aqil
Kategorî:Avabûnên sedsala 26an b.z.
Kategorî:Hizir
Kategorî:Jîr

Kategorî:Rekreasyon
Kategorî:Şahî