Dîroka Felsefeyê Li Kurdistanê (Pirtûk)

***Dîroka Felsefeyê Li Kurdistanê***, navê pirtûka niviskarê kurd Abdusamet Yigit ye ku ew cilda pêşî di gulane sala 2016an de hatiya weşandin û cilda duyem û cilda sêyem di sala 2020an de hatiya nivîsandin û di sala 2025an de hatiye weşandin. Pirtûk ser pêvajoyên felsefeyê ên demên kevnarê û heta roja îro bi rengên pêşketina felsefeyê ên li Kurdistanê wê hilde li nava xwe. Pirtûk ji pêvajoya pêxemberiyê a gudea û heta mitra destpêk dikê û heya zerdeşt tînê ser ziman. Destpêka felsefeyê bi zerdeştîyê re wê weke *Felsefeya Ahlaqê* û ango bi têgiha felsefeya bi aqilê saf dide diyarkirin. Piştî wê pêvajoya felsefeyê a li Kurdistanê di demêmn medya û heta demêmn axamanişan û piştî wê heta Maniyan wê çawa bibê wê, dikê bênê ser ziman. Piştî wê weke demek û ango serdemek teybet a *Felsefeya Bi Aqilê rasyonal* ve pêvajoyên *Felsefeya Mani a Mistik* ve anî ser ziman. Piştî wê di dewama wê de wê, heya Mazdek, Suhrewerdî, Mewlana Xalidê Kurdî û hwd. ve, pêvajoyek berfireh ve hilde li dest. Di pêvajoya *Felsefeya Serdema Navîn* de wê bandûra felsefeyê li Kurdistanê pêşketî wê çawa wê pêşketinên dînî ve bibê û ve çawa ve li civakê wê di nava wê de wê xwe bide diyarkirin wê ser wê bisekinê.

Pêvajoya Felsefeya Serdema Navîn ve ji Suhrewerdî, Dînewerî, Rewendî, Mensûr Xelac û heta Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran ve di çerçoveyek dirêj û berfireh de wê felsefeyê ve hilde li dest. Cara pêşî wê, fikrên Melayê cizirî wê bi nerinek felsefeyî ve di pirtûkê de wê bê pêsandin û wê di bin navê *Felsefeya Cizîrî* ve mijarên felsefeyê ên weke hakikatê´, metafizikê, cewherê, mijare hebûnê wê çawa wê melayê cizirî wê, di gotinên xwe de wê bênê ser ziman û piştî wî di dewama wê de wê feqiyê teyran wê, çawa wê bikê bi nerinek di wan de kûr bibê wê, bi gotin û zimanê felsefeyî wê weke bi nerinek teybet wê, ser wê bê sekin in û wê werê hanin ser ziman. Mijare dîroka felsefeyê wê, weke mijare giring a bi pêşketina civakê re wê niviskar wê ser wê bisekinê û wê di wê temenê de wê, bênê ser ziman. Di wê temenê de wê, pirtûk wê dîmenekê felsefeyê a pirrali wê, di çerçoveya ´têgiha ´felsefeyê li Kurdistanê di demên ronasansê´ de wê bênê ser ziman. Wê di wê çerçoveyê de wê felsefeya ronasansê û wê çawa wê, dîmen û şeklekê wê di nava gotinên cizirî û teyran de wê xwe bide diyarkirin wê, bi nerinek berfireh wê di pirtûkê de wê ser wê bê sekin in. 
  
= Navaroka pirtûkê =
Dîroka felsefeyê li kurdistanê wê weke xabate çerçoveya wê berfireh wê were tefkirkirin bê. Heya nûha sê cildên wê hatina weşandin. Pirtûka cilda wê ya pêşî wê pêvajoya dîrokê a ji demên destpêkê ên şariştaniyê wê pêşî bi nerin û gotinên felsefeyê w tabîî şîroveyek berfireh bikê û wê di wê temenê de wê çerçoveyek fahmkirinê wê bênê ser ziman. Di wê çerçoveyê de wê pêvajoyên civakî û fikri di zikhev de wê, şîrovebikê û wê bênê ser ziman. Di cilda duyem de jî wê, pêvajoyên fslsefeyê wê bênê ser ziman. Wê, pêvajoyên felsefe û hizra Mitrayi wê, bi gelek rengên wê yên pêşketinê de wê diyarbikê. Di wê de wê çawa wê pêvajoyek felsefeyî wê bênê ser ziman wê ser wê bisekinê. Pêvajoya felsefeya zerdeştiyê û bi teybetî felsefeya zerdeşt a etikî wê ser wê bisekinê. Di wê de wê, pêvajoyên zerdeştitiyê û pêşketina wê ya bi felsefeyî û bandûra wê, bi awayekê berfireh wê bigirê li dest. Di dewama wê de wê heya Manitiyê û Mazdekiyê û pêşketinên wê yên piştre wê bênê ser ziman. Di deama wê de wê, pêvajoya felsefeya antikî a kurdistanî û bandûra wê ya li demên felsefeya girêkê wê ji heya demên helenikî wê bi wê çerçoveyê wê şîrovebikê û wê bênê ser ziman. Piştî wê hinekê jî wê ser pêvajoyên felsefeya serdema navin wê bi gelemperî wê ser wê bisekinê û wê herêmê. BI nerinek giştî wê ji Mani, Mazdek, Suhrewerdî, Hallacê mensur, û heya Malayê cizizî, Feqiyê teyran û Ahmedê xanê wê gelek filosofên kurd wê bi nerina wan re wê bênê ser ziman.
  
Cilda sêyem a felsefeya dîroka kurdistanê wê ser çerçoveyek berfireh wê, bi pêvajoyên felsefeyê ji hêla nerinên felsefî ên kurdistanî ve wê bi teybetî wê hilde lli dest û wê, weke çawa li ingilistanê emprisism, l almanya idealism û li firansa metalyalism wê piştî ronasansê wê pêşkeve wê li kurdistanê wê destpêkek felsefeyî a bi wê rengê wê felsefeya rasyonalismê wê xêz bikê û wê bênê ser ziman. Yigit wê, ev wê weke xate rasyonalismê a li kurdistanî û an xate rasyonalismê a kurdistanê wê bi gotin bikê û wê bênê ser ziman. Ji wê aliyê ve wê, piştî Suhrewwrdî wê hizrên wî û şîroveyên felsefeya wî ya rohniyê û ango `îşraqî´ ku wê bi Şehhrezorî re wê çawa wê şîrovekirin û bandûra wê ya li Şîrazî, ibni sîna, Hallac û hwd wê, ser wê bisekinê. Niviskar wê, vê felsefeya rasyonalisma kurdistanî wê weke di wê demê de wê weke ekolek giştî di serdema rojhilata navin de wê pêşkeve wê bi gotin bikê û wê di dewama wê de wê, bandûra wê li europa û ango rojava wê çawa wê bibê wê ser wê bisekinê. Di wê demê de wê Ibni rûşd wê felsefeya xwe barî rojava bikê û ew bi bandûra wê rasyonalisma kurdistanî niviskar wê bi gotin dikê. Wekî din wê di dewama wê de wê li herêmên weke endulusê wê felsefeya ibnii Massara, Ibni Tufeyl ku wê bibê ew wê, bi hinek şîroveyan wê weke ji wê rasyonalisma herêma kurdistanî bi kokên wê ew pêşdikeve wê şîrove dikê û wê, ser wê temenê wê çawa wê têgihiştina bi gotinên weke ´rasyonalisma şenber´ û ´rasyonalisma razber´ wê ser van filosofên wê demê re ku wê pêşkeve wê bi fikrên wan re wê analizbikê.

Cilda sêyem wê, di dewama wê de wê berfireh wê ser felsefeya enel-haq´ û anku ´ez rastitiyê´ wê bisekinê û wê werênê ser ziman. Wê ser koka wê û çavkaniyên wê yên ku ew di wê demê de wê ser wan wê çawa êw pêşkeve û wê vaji têgîhiştinek mistikî ku wê di wê de wê bê xwestin were bicihkirin û hanin ser ziman ew wê çawa wê xwediyê têgihiştina rasyonal û pêşketina rasyonalismê bê wê niviskar wê bi berfirehî wê ser wê bisekinê. Di dewama wê de wê, gotina ´ez´ ku wê di çavkaniya ´ez rast im´ de wê şîrove bikê û niviskar wê gotinê wê weke gotina hiş a dewscartes û ango gotina wî ya ´cogito´ wê bi çerçoveyek berfireh û di wê rengê wê bişibênê wê û wê şîrove bikê. 
  
Di dewama wê de wê felsefeya melayê cizirî wê ser wê bisekinê. Niviskar wê felsefeya melayê cizirî ji aliyê têgîhiştina wî ya hebûnîparêzîyê a razber ve wê çawa wê pêşkeve ser wê bisekinê. Di wê çerçoveyê de wê felsefeya hebûnê a melayê cizirî wê ser wê bisekinê û wê bi gelek xatên wê yên bingihîn wê bi fikrên wî re wê analiz bikê. Di dewama wê de wê felsefeya feqiyê teyran bi têgihiştina ´hebûna şubjektiv wê şîrovebikê û wê bênê ser ziman. Wê di wê temenê de wê teyran wê felsefeya wî bi çerçoveyek giring wê, werênê ser ziman ê wê çawa wê di dewama melayê cizirî de wê were fahmkirin wê ser wê bisekinê û wê werênê ser ziman. Weki din dewama wê de wê felsefeya ahmedê xanê wê ji berhemên wî ser wê bisekinê û ew gotina felsefeya hebûnê wê bi gotina felsefeya evînê a ahmedê xani re wê şîrovebikê û wê di wê temenê de wê, di gotina evinê de wê çawa wê têgihiştinek hebûnê wê bi fahmkirina wê ya felsefî ser wê bisekinê û wê bênê ser ziman. Felsefeya ahmedê xani wê bi çerçoveyek berfireh wê dervî gotinên wêjeyî wê ew wî bi gotinên felsefeyî wê ser wê bisekinê û wê bênê ser ziman. 

= Nerinên di pirtûkê de tên ser ziman =
 
Nerinên ku ew di pirtûkê de tên analiskirin ser fikrên filosofên kurd re wê, bi mijarên weke hebûnîparêzîyê, rasyonalismê, felsefeya dîrokê, felsefeya zaninê, gotina hişmendiyê, metafîzîkê, teolojiyê û hwd re wê bênê ser ziman. Di dewama wê de wê, di demên hemdem de wê çawa wê karibê wê bi çerçoveyek felsefeyî wê werina fahmkiriin û şîroveyek hemdem re wê çawa wê karibin werina fahmkiriin û ji wan bê gihiştin hizirkirinekê hemdem û nerinek felsefeyî a hemdem wê bi wê ser wê bisekinê. Ji wê aliyê ve wê dîmenekê berfireh ê felsefeyî bi çerçoveyek û nerinek hemdem re wê tînê ser ziman. Di dawîya pirtûkê de wê bi gotina ´temenê felsefeya hemdem li kurdistanê´ de wê, çawa wê karibê wê bi rengekê fahmkirinekê pêşbixê wê bi wê re wê ser wê bisekinê û wê bênê ser ziman. 

= Bingihê felsefî li kurdistanî û çavkaniyên wê =
 
Di pirtûkê de wê weke aliyekê giring wê bingihê felsefi û pêşketina wê çawa wê, hebê wê ser wê bisekinê. Di wê çerçoveyê de wê, bi çerçoveyek şîrovekirinê a bi temenekê dîrokî wê şîroveyek berfireh wê bikê û wê bi wê re wê bênê ser ziman. Bi wê yekê wê, pêvajoya dîroka kurdistanê, civakî û bi demên wê yên berê û nû re wê, bi hizrên di wê temenê de hatina ser ziman û bûna wê analizek bingihîn wê bikê ku ew wê pêşbixê. Ser wê çerçoveyê re wê, gotina rasyonalisma kurdistanî wê bi temen bikê û wê bênê ser ziman.

Di wê temenê û çerçoveye de wê çerçoveyek berfireh a şîroveyêî ser temenê felsefeyî wê pêşbixê. Ji wê aliyê ve wê, di şîroveya dawî de wê bi gotinên weke "felsefeya kurdistanê heya. Lê ji hev beleweleya. Pêwîsta were şîrovekirin û fahmkirin. Nerinên hatina ser ziman ew bi çavkani û nerinek hemdem re di nerinek rexnegirî de were derbaskirin."  Wekî din wê pêvajoyên felsefeyê wê, çawa wê hebin wê bi hizrên wê re wê werênê ser ziman. Minaq wê hizra hallacê mensur ku wê bênê ser ziman wê ser fikrên Qudat hemedenî wê bisekinî ku ew wê çawa wê xwediyê çerçoveyek fahmkirinê bê. Wekî din wê baweriyên kurdistanî wê çawa wê karibê ji wan sûdbigirê wê, di wê çerçoveyê de wê, bi şîroveyekê wê bixwezê wê balê bikişênê ser wê. Di wê temenê de wê, nerinên wan, şêwayên wan ên fahmkirinê, şîrovekirina gerdûnê, jiyanê û nerina wan ya li jiyanê, têgihihiştina zayendî, û hebûna mirov ew çawa dibînin û mijare maf û azadiyê û an gotina ´azadiyê´ wê çawa wê di wan de wê hebê û an çawa wê pêwîst bê ku ew were fahmkirin wê ser wê bisekinê.

= Armanca pirtûkê =

Armanca pirtûkê wê di serî de wê ew bê ku ew bide diyarkirin ku wê li kurdistanê wê çawa wê bingihekê kirina felsefeyê wê hebê. Di dewama wê de wê dixwezê wê bide diyarkirin ku wê bingihê wê heya lê di wê temenê de wê, heta nûha kesên ku wê fahmbikin, şîrovebikin û ser wê, bisekin in wê kêm bin. An jî ew dema ku ew hanina ser ziman wê, ne di bin rastiya wê û navê wê de lê wê di bin navên cûda de wê, werênina ser ziman. Hinekê jî wê gotina ji hev belavbûna felsefeyê wê bi wê yekê wê bênê ser ziman. Ji wê aliyê ve armanca felsefeyê wê ekola felsefeya kurdistanê çerçoveya wê ku ew çawa heya û pêwîsta were pêşxistin wê, ser wê bisekinê. Niviskar di pirtûkê de wê, felsefeyê di nava jiyanê de wê weke bo jiyane civakê, pêşketina wê, û xwe fahmkirina wê weke aliyekê fikî û hişmendî yê nebê nabê wê bi gotin bikê û wê pêwîstîya pêşxistina wê ku ew dikeve ser mil de wê ser wê bisekinê û wê bênê ser ziman.
 
Ji wê aliyê ve wê felsefeya kurdistanê wê, di demên berîya zayinê ên kevnera de wê rolek çawa wê, di pêşketina felsefeyê de wê bileyizê wê ser wê bisekinê. Di dewama wê de wê di serdema navîn de wê filosof û felsefeya pêşdikeve wê bi wê çavkaniyê wê pêşkevin. Di wê çerçoveyê de wê, ji bili ekola felsefeyê a kurdistanê a rasyonal û pê de wê li hrêmî û di serdema navin de wê felsefe pêşnekevin jî wê di nava xabatê de wê were bi gotin kirin. Ber vê yekê wê demek ku em dikevinê de wê weke demeke civakî bê û ji wê aliyê ve Abdusamet Yigit felsefeyê wê weke pêwîstîyek nebê nabê bi wê yekê bibînê û wê, ji wê aliyê ve pêşxistina wê û pêşxistina şîroveyên bi wê çerçoveya wê, û giringiya wan wê ser wê bisekinê.

= şêwayê nivisandina pirtûkê =

Şêwayê nivisandina pirtûkê wê ser çerçoveyek lêkolinî bê. Wê di wê çerçoveyê de wê, ji du aliyan ve wê karibê wê, bi çavkaniyên wê re wê fahmbikê. Yek bi mijare fikrên filosofan û keseyetên rewşenbîr, akademisyan û hwd û fikrên xwe yên ser wan hanina ser ziman wê, bahsa wan bikê. Ji aliyê din ê duyem ve jî wê bahsa navaroka hizrên filosofan wê bikê û wê bi çavkaniya fikrên wan û berê wan ew fikir ku ew hatina ser ziman wê bi çi awayê wê bênê ser ziman wê ser wê jî wê bisekinê. Minaq wê di çerçoveya fikrên suhrewerdî de wê hem bi fikrên wê merheleyên aqilbûnê bi aqilê piretikê, razber û aqilê ser yê razber re weke pêvajoyek sêyem ku ew weke aqilê gerdûnî û an jî xwûdayî bi nav dikê wê bênê ser ziman. Wê ji wê aliyê ve wê, bi aliyê aqilê objektiv û şubjektiv ve wê çawa wê hebê wê bi wê re wê ser wê bisekinê. Wekî din wê ji fikrên suhrewerdî û rexneyên wî yên ser fikrên aristoteles re wê ser wê bisekinê û wê bênê ser ziman. Di wê çerçoveyê de wê bandûra fikrên aristoteles û platon wê çawa wê bibê wê ser wê jî wê bisekinê.
 

## Çavkanî
* Dîroka felsefeyê li kurdistanê 2 (cilda duyem).

### Jêder

Kategorî:Pirtûkên kurdî