open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çiya Hemîd Şerîf

**Çiya Hemîd Şerîf** ê ku wek **Çiya Şerîf** jî tê nasîn, (jdb.  li Zaxo, Dihokê) siyasetmedarekî kurd e û endamê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) ye. Çiya Şerîf niha endamê Parlamena Kurdistanê ye. Çiya Şerîf endamê Komîteya Peywendiyan û Revenda Kurdistanê ye û her wiha Cîgirê Serokê Komîteya Karûbarên Parlamenê û Giliyan yê Parlamena Kurdistanê ye. Ew bi zimanên kurdî, farisî, holendî, îngilîzî, erebî û tirkî dizane.

## Karên Siyasî û Civakî
* Wergêrê zimanên kurdî, farsî û holendî ji bo karên penaberan (1998-2004)
* Rêveberê Pişka Neştergeriya Dil (2000-2004)
* Endamê Komîteya Komeleya Rewşenbîriya Kurdî (KCV Rotterdam) (1994-2004)
* Endamê Liqa 8 a nivîsîngeha rêxistina PDKê (2005-2009)
* Endamê Liqa 8 a Nivîsîngeha Cemawerî û Pîşeyî (2009-2012)
* Kargêrê Liqa 8, Berpirsê Nivîsîngeha Hilbijartinan, ji 2012an heta 2019

## Xwendin
* Lîsans; Zanîngeha Albeda, Tenduristî (1997-2002)
* Master; Rêveberiya Tenduristiyê (2002-2003)
* Akademiya Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) (2012)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Parliament Kurdistan

Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Kesên ji Zaxoyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Abdülhamit Gül

**Abdülhamit Gül**, (jdb. 12ê Adar 1977 li Bêlqîs, Entab) siyasetmedarekî tirk e ku endamê AKPyê ye, ku du salan sekreterê giştî bûyê. Ji sala 2018 heya Çileya 2022 di kabîneya Erdoğan IV de Wezîrê Dadê yê Tirkiyê bû.

## Jiyan
Gül di Malbatekî kurd ji dayîk bûyê. Gül bi zikmakî kurdî diaxivi. Dayika xwe ji Çêrmûgê ye.

Piştî dibistana seretayî û navîn li parêzgeha xwe dibistana Îmam Hatîp xwend. Paşê bawernameya xwe ya akademîk li Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Enqereyê wergirt. Ji bilî karê parêzeriyê, Gul di rojnameyên rojane yên wekî Millî Gazete de jî dixebitiye.

Abdülhamit Gül zewicandî ye û bavê sê zarokan e.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Hikûmeta 66an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Tirkiyeyê
Derrick Davenport

**Derrick Davenport** (jdb. 14 kanûna paşîn 1978) modelekî zilam ê porno yê amerîkî ye, ku wek Zilamê Salê () yê sala 2006an li kovara *[[Playgirl]]* tê zanîn. 

## Fîlmografî

## Bibliyografya (hilbijartin)

* Antolojî, Henning von Berg *(Ne)Dressed To Thrill*, Weşanên Studio, Sydney, 2006,
* Henning von Berg *Alpha Males*, Bruno Gmuender Verlag, Berlîn, 2007,
* Antolojî, Dianora Niccolini *Night Visions*, Bruno Gmeunder, Berlîn 2008,

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Mirovên zindî
1841

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* Ferdinand Buisson siyasetmedarekî fransî

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Kategorî:Sal
Andreas Gabalier

**Andreas Georg Gabalier** (jdb. 21ê Sermawez 1984 li Friesach) stranbêjekî muzîka gelerî ya Awistiryayê ye ku şêweya muzîka xwe wekî folk rock 'n' roll bi nav dike.

## Malbat û jiyana taybet
Andreas Gabalier ji çar zarokên Wilhelm û Huberta Gabalier ya duyemîn herî mezin e.  Gabalier li bajarê Graz mezin bû. Ji danserê turnuvayê Willi Gabalier tê zanîn ku birayê wî yê piçûk heye. Navê malbata fransî „Gabalier“ ji leşkerekî tê ku di sala 1796an de di çarçoveya kampanyaya Îtalyayê ya Napoleon Bonaparte de hat Awistiryayê û li wir ma.

Bavê Gabalier di sala 2006an de, xwişka wî ya biçûk jî di sala 2008an de ji ber întîharê jiyana xwe ji dest da. Strana *Amoi seg' ma uns wieder (Em ê carek din hevdu bibînin)* diyarî wan hatiye kirin. Ji sala 2013 heya Îlona 2019, Gabalier bi moderatora Awistiryayê Silvia Schneider re têkiliyek bû.
## Kariyera wî
Gabalier piştî xwendina lîseya bazirganî (HAK) li Grazê dest bi xwendina hiqûqê kir. Gabalier serxwe stranên dinivîse û çêdike. Berhemên wî yên yekem li studyoyê hobiyêkî hatine tomarkirin. Di havîna 2008 de, Gabalier, wê demê hîn xwendekarek hiqûqê bû, du stranên xwe pêşkêşî ORF Landesstudio Steiermark kir.

## Diskografî
;Albûm
* 2009 : *Da komm’ ich her*
* 2010 : *Herzwerk*
* 2011 : *Volks-Rock‘n’Roller*
* 2013 : *Home Sweet Home*

;Tenê
* 2008 : *Amoi seg’ ma uns wieder*
* 2009 : *So liab hob i di*
* 2009 : *Es ist die Zeit*
* 2011 : *I sing a Liad für di*
* 2011 : *Sweet Little Rehlein*
* 2013 : *Go for Gold*
* 2013 : *Zuckerpuppen*
* 2014 : *Dieser Weg* (bi stranbêjê Xavier Naidoo)
* 2015 : Hulapalu

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Mirovên zindî
Ali Saip Ursavaş Beg

**Ali Saip Ursavaş**, bi navê **Ali Saip Beg** (jdb. sala 1885, li Rewandiz, Kurdistan – m. 25'ê rezberê, 1939 li Edene, Tirkiye) fermandarekî tirk ku bi eslê xwe kurd bû û di nava artêşên osmanî û tirkan de xizmet kiribû, yek ji wan kesên destpêkê bû. Ali Saip endamê sereke yên CHPê bû. Ew jî siyasetmedarekî navdar ya Komara Tirkiyeyê bû. Di sala 1925an de li Dadgeha Îstîqlalê ya Amedê ku ji bo li dijî serhildana Şêx Seîd hatibû avakirin, bû dozger û cezayê îdamê Şêx Seîd birî. Paşê ji Hacim Çarıklı şindo, bû serokê dadgehan.

## Berhemên wî

* *Kilikya Faciaları ve Urfa Kurtuluş Mücadeleleri*, Enqere, 1940. (tirkî)
## Medalên wî

* Medalyayê Serxwebûnê bi Ribbona Sor-Kesk
## Çavkanî

Kategorî:Fermandar
Kategorî:Jidayikbûn 1885
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1939
Kategorî:Parlamenterên Rihayê
Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Playgirl

**Playgirl** kovareke amerîkî ya ji bo jinan (*a magazine for Women*) bû ku tê de ji bilî modelên zilam ên tazî yan nîvtazî, gotarên li ser mijarên cuda cuda hatine weşandin. Di navbera salên 1970 û 1980an de, kovar her meh carekê çap dibû û bi giştî ji jinan re dihat firotin, lê beşeke giring a xwendevanên kovarê zilamên gey jî bû.

Dawîntirîn hejmara kovarê di zivistana 2016an de derket.

## Çavkanî

## Mijarên têkildar
* Penthouse
* Playboy

Kategorî:Kovar
Jessica Lee

**Jessica Lee** modeleke tazî ya amerîkî ye û ji bo tebaxa 1996an bû Playmate ya mehê.

 

## Jiyana wê
Jessica Lee di 18ê sibata 1975ê de li Binghamton, Nû York ji dayik bû. Lee û malbata wê dema ku şeş salî bû koçî Tampa, Florîda kirin. Ew bi eslê xwe alman e.Lee di lîseyê de balet xwend. Ew di çend vîdyoyên *Playboy* de hatiye pêşandan û ji bo çend weşanên taybetî yên rojnameyên Playboy poz daye.Lee di komediya BASEketballs de, ku nedihat binavkirin, wekî keça pembûyê rolek piçûk lîst. Lee ne tenê di beşek ji rêzefîlma televîzyonî "V.I.P." de rola mêhvanê girt, lê di heman demê de li ser beşên pêşandanên TV-ya kabloyî yên nerm "Thrills" û "Passion Cove" jî xuya bû. Lee di heman demê de ji bo Venus Swimwear-ê modelsazî kiriye û berga anîme ya sezona duyem a *[[Black Lagoon (anîme)|Black Lagoon]]* xemilandiye.

Ew endama tîmê Playboy X-treme ye. Di 21ê kanûna pêşîn 2002 de bi gîtarvanê rockê Jerry Horton ji koma Papa Roach re zewicî. Di kanûna paşîn a 2006an de, wê keça wan Amelia anî cîhanê .

## Fîlmnîgarî ( bijartî )
* 1997 – Playboy's Voluptuous Vixens
* 2001 – *Thrills* ( rêzefîlm, di rola Raquel de )
* 1998 - 2002 – *[[V.I.P. ( rêzefîlm)|V.I.P.]] ( rêzefîlm , di rola Karmen De La Vega de )*
* 2001 – Passion Cove ( rêzefîlm, sezon 2 , beş 5 , di rola Angie de )
* 2004 – Lingerie: The Secret Art of Seduction

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Modelên amerîkî yên jin
Kategorî:Playmate
Parîsê Troyayî

**Parîs**, **Parîsê Troyayî** lehengekî Şerê Troyayê di mîtolojiya yewnanî de ye. Mîrzadeyê Troyayê kurê Prîamosê.
Parîs kurê Prîamosê yên ji Hekabêyê ye.Kurê Hekabêyê yê duyem e.

## Jiyana wî
Hekabe ducaniya xwe ya Parîsê de xewna xwe da dît ku hesinekî sorkirî dizê. Falbaz Asacus xewnê wisa şîrove dike: Ew kurikê zikê Hekabêyê da ti weranî bênte serê Troyayê. Hekabê jî dikeve xema Troyayê, Parîsê dibe ji bo ku bimre li çiyaya Îdayê dihêle.Lê şivanên baş wê dibînin û wê xwedî diken.

Parîs dema xortekî zîrek dibe bi qeşenktiya xwe û wêrektiya xwe navdar dibe. Mirov ji ber wê Aleksander dibêjin ji wê ra.Wateya vê navê 'alîkarê mirovan' e.Buyera sêvê zêr di wan dema da diqewime: Zeus ji bo zewaca Têtîs û Pêleûs dawetek çêdike û gazî Erîs nake. Erîs jî aciz dibe û ji bo hevrikî çêbe, sêvekî zêr dişîne dawetê û ser da dinivîse "xwedawenda herî xweşik ra". Hevrikî navbera Hêra, Afrodîtê, Atênêyê derdikeve. Her yekî jî xwe xweşiktir dibîniyan. Zeus ji bo hevrikî biqede her sê xwedawenda dişîne li Parîsê. Parîs sêvê dide Afrodîtê ra. Hêra û Atênêyê dijminê Parîsê dibin. Afrodît ji bo dîyarîyê evîna "jina herî xweşik" Helenê dide Parîsê. Lê ji bo Parîsê jiyana xwe yên şivanî didomîne. Wextekî şunde Nîmfêyekî binavê Enoneyê re zewicî. Jiyana xwe ji hev ra bextewar domandin.

Li Troyayê şengekî ji bo şîna mirovê Key hatibû amadekirin.Parîs jî beşdarî wan şengê bû. Hektor û Deîfobus ra peşbazî dike û wê awayê navdar dibe. Mîrzadeyan ji bo ku şivanekî diyariyan destdixe aciz dibin. Kasandra radibe pêwa.Herkesê ra eşkere dike ku ew şivan birayê wan Parîs e. Parîs diçe ba dê û bavên xwe hemî kêfxweş dibin û xewna Hekabêyê dîtibû bîr diken.

Key Prîamos ji ber ku wêrektiya kurê xwe Parîsê bide nîşanda peywirek dide wê. Hesîoneyê meta Parîsê beriya Key Prîamos alîyê Telamonê hatibû revandin niha jî jina wê bu jiyanek bextewar didomand. Lê Key dixwaziya Hesîone bê te Troyayê. Anîna wê jî kire peywira Parîsê. Beriya derketina rê Kassandra hişyarî dabû Parîsê gotibû: Jinekî din ji Yewnanistanê neyne. Heger tu bênî ew ti mirinê bênî Troyayê.

Parîs pê keştiyên Troyayê çu Spartayê. Li wir aliyê Keyê Spartayê Menelaos ve baş hat peşwazîkirin. Li wir Helenê dibîne dilê wan dikeve hev. Dema ew hêj mêvan , Key Menelaos diçe şengekî nêçîrê û Helenê qesrê ve ji bo peşwazîkirina mêvana dihêle. Parîs her tiştê bîr dike pê hin hevalên xwe qesrê dagir dike û Xatûna qesrê bidil diben direvin. Siwarê keştiyan dibin û pêşî diçin girava Karnîayê paş de tên Troyayê.

Wextekî dibore û hin elçî tên Troyayê Helenê dixwazin lê naden. Ew karê nebaş dibe sedema şerê Troyayê.Di dehemîna sala şerde Axîleûs Hektorê dikuje. Parîs dixwaze ku tola birayê xwe bistîne.Rojekî Axîleûs ji bo ku Polîksenêyê xwişka Parîsê ra bizewicî çû perestgeha Apolon. Çaxê hêviyên xwe ji peykera Apolonê dikir. Parîs piştî peykera Apolon xwe xef kiri bû. Derket û pê tîrekî binpehniya(tendoma Aşîl) Axîlêûsê xist û wê kuşt.

## Çavkanî

Kategorî:Prensên di mîtolojiya yewnanî de
Kategorî:Zarokên Prîamos
Hacim Çarıklı

**Hacim Muhittin Çarıkli** an **Hüseyin** **Hacim Çarıklı** (jdb. sala 1881 Uşak - m. 5ê kanûna paşîn sala 1965), rêveber û siyasetmedarêkî tirk bû.

Di despêka şerê bi Şerê Rizgariya Tirkiyeyê de jibo koçkirina yewnanê Egeya navîn pêşengiya rêxistina tevgera alîgir ya bi navê Kuva-yi Milliye ya tirk kir.

## Çavkanî

Kategorî:Fermandar
Mehmet Görmez

**Mehmet Görmez** (jdb. sala 1959 li Bêlqîs, Entab, Tirkiye) Serokê berê yê Serokatiya Karên Diyanetê (** ji Mijdar 2010 heta 31 Tîrmeh 2017) ku bi gelemperî wekî *Diyanet* tê zanîn û ji hêla qanûnî ve alimê îslamî yê asta herî bilind li Tirkiye û Komara Tirkî ya Kîprosê bakur e.

## Jînengarî
Mehmet Görmez di sala 1959an de li bajarê Bêlqîsê ya parêzgeha Entabê hatiye dinyayê. Malbatê xwe kurd e, lê Dapîra wî tirk bû. Kalên wî koçerîya başur ji xwecîhên xwe Sêwas.

Ji Çiriya Paşîn a 2010ê ve Serokê Diyanetê ye û di sala 1987an de xwendina xwe ya zanîstên îslamî li zanîngeha Enqere xwendiyê û lîsansa xwe li vê fakulteyê bi dest xistiye. Paşê, li Qazaxistanê li zanîngeha Ahmet Yesevî dibe alîkar. Ji sala 1988 heya 1989an serdana zanîngeha Qahîreyê kiriye. Di sala 1995an de li Zanîngeha Enqereyê doktoraya xwe ya zanistên îslamî wergirt. Ji sala 1997 heya 1998an, li Brîtanyê dijî. Ji sala 2001 heya 2003an li zanîngeha Hacettepeyê ders daye. Di sala 2006 de bû profesor.

Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (DAIŞ) Görmez wek murted îlan kir.

Ew bi tirkî, erebî, inglîzî û qismî jî bi zaravayek herêmî ya kurdî bi zikmakî diaxive ku li gorî hesabê wî ji sedî 50 bin bandora tirkî de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Mirovên zindî
Aîas

[thumb|Aîasê xemgîn, bi destê [Asmus Jacob Carsten (1791)]]

**Aîas** an jî **Aîasê Mezin** lehengekî Şerê Troyayê, kurê Telamon û Perîboeayê.

## Şerê Troyayê da

Aîas kesekî wêrek, bihêz û heman demê de xwedî aqilê şerê jî bû. Leşkerên xwe ra ferman da ku mertalên tunc û heft cara laşên çêlekê wêranî bi kar bînin. Sedema giringiya Aîas, ew tu car xwedawendan alikarî nestandibû û tu carê birîndar jî ne bibû.

Ji bilî kesên din Aîas di şer de ne erîşkirinê, di parastinê dihat xuyakirin. Bi taybetî şerê nêzîkê keştîyên akayiyan û parastina laşê Patraklosê da cihek girîng girt. Ew agahiyên paşketina akayiyan û erîşên siwariyên troyayî dibêje her kesê.

## Mirina Aîas

Dema Axîleûs ji aliyê Parîs tê kuştin, Aîas û Odîseûs bi hevre ji bo filitandina laş û çekên wê êrîşekî li hember siwariyên Troyayê diken. Laş û çekên Axîleûsê ji destê troyayiyan xilas diken û wan tênin keştiya.

Piştî şîna Axîleûs Aîas jî Odîseûs jî dixwazin mertala Axîleûs yên wan bî. Ji ber ku ew mertal aliyê Hêfestos li Çiyayê Olîmpêyê hatibû çêkirin. Aîas û Odîseûs pêşbaziyek navbeyna xwe da çêkirin. Aîas bi hêzbûna xwe û xilaskirina keştiyan, îdîaya destxistina mertalê xurttir dikir. Lê Odîseûs xweşik bûna axaftina xwe û heman demê de alikariya Atênêyê jî, biryara konseyê aliyê wê dibe. Konsey mertalê dide Odîseûsê. Aîas vê yekê pir aciz dibe dixwaze ku tola bistîne.

Aîas dema akayî radizên erîşê wan dike lê Atênê nahêle hişê wê şaş dike, pezên destketî wek hêzên akayiyan dibîne û wan dikuje. Sibeyê vê yekê dibîne pir poşman dibe. Tekmessayê ku nava şer de kir bû jina xwe û zarokekî wan jî hebû ba wê bû, lava kir Aîas xwe nekuje. Lê Aîas gotina wî nekir xwe avête ser şûrê Hektor ji wê ra diyar kirî û mir.
[thumb|Xwekujiya Aîas, resimê bi boyaxa zeytê, bi destê [Nicolas Poussin (1594)]]

Piştî mirina Aîas Agamemnon û Menelaos qebûl nakin ku laşê wê bête binaxkirin. Lê birayê wê Teucer vê yekê qebûl nake û bi alîkariya Odîseus jî Key Agamemnon û birayê wê vê fikrê berdiden. Aîas li wir tê weşartin.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên Argosê
Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî
Zanîngeha Complutense ya Madrîdê

**Zanîngeha Complutense ya Madrîdê** (bi spanî: *Universidad Complutense de Madrid*) zanîngehek e li Madrîda paytexta Spanyayê. Zanîngeha herî mezin a Spanyayê ye. Bi eslê xwe li Alcalá de Henares di 1499an de hate damezrandin, lê di 1836an de ji Madrîdê re hate veguheztin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1293an li Ewropayê
Kategorî:Avabûnên 1499an li Spanyayê

Kategorî:Zanîngehên li Spanyayê
Teterên Krîmê li Tirkiyeyê

**Teterên Krîmê li Tirkiyeyê** (bi tirkî: *Türkiye'deki Kırım Tatarları)* hevwelatiyê û niştecihên Tirkiyê yên ku ji Teterên Krîmê ne, an ji dûndana wan in.

## Zimanê teterî ya krîmê li Tirkiye

## Dîrok
Berî sedsala 20an, Teterên Krîmê bi sê pêlan ji Krîmê koçî Tirkiyeyê kiribûn:

Ya yekem: Piştî ku Rûsya Krîmê di sala 1783an de dagir kir.

Duyemîn: piştî Şerê Krîmê 1853–56.

Sêyemîn: piştî Şerê Rûs-Tirkî yên 1877-1878.

## Navdar

* Ismail Hakki Okday, siyasetmedar û fermandarekî osmanî
* Enver Paşa, siyasetmedar û fermandarekî osmanî
* Adnan Menderes, siyasetmedar
* Ilber Ortayli, dîroknasekî
* Müge Anlı, rojnamevan

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê
Claire-Louise Bennett

**Claire-Louise Bennett** nivîskareke brîtanî ye ku li bajarê Galwayê (Îrlenda) dijî.  Bennett xwediya du pirtûkan e: *Pond* (2015) û *Checkout 19* (2021).

## Biyografî
Bennett li Wiltshire (Brîtanya) di malbateke çîna karkeran de hatiye dinê û li wir jî mezin bû. Wê li zanîngeha Roehampton a Londonê edebiyat û drama xwendiye. Li dor sala 2000î Brennetê koçî Galwaya Îrlendaye kir. 

## Weşanên
* *Pond*. Hardback; Stinging Fly, 2015; . Paperback; Fitzcarraldo, 2015; .   
* *Checkout 19*. Jonathan Cape, 2021.ISBN&nbsp; .    

## Xelat
* 2013: ya serketî, xelata White Review Short Story, bi kurteçîroka bi navê "The Lady of the House" 
* 2016: berbijara xelata Dylan Thomas bi romana *Pond*  
* 2021: berbijara xelata Goldsmiths bi romana *Checkout 19*  

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 21ê
Elazar Shach

**Elazar Menachem Men Shach** (1 kanûna paşîn 1899 - 2 çiriya paşîn 2001) rabiyekî navdar ê ultraortodoks bû ku ji destpêka salên 1970an heta mirina xwe serokatiya ortodoksên lîtvak ên nehasîdî kir. Wî wekî serokê encûmena Moetzes Gedolei HaTorah û wekî yek ji sê hevdekanên Yeşîvaya Ponevezhê li Bnei Brak, li gel Shmuel Rozovsky û Dovid Povarsky kar kir. Ji ber cudahî wî yên bi serokatiya hasîdî ya partiya siyasî Agudat Yisrael re, bi Ovadia Yosef re hevalbendî kir û pê re partiya Shas di sala 1984an de damezrand.

Piştre, di sala 1988an de, Shach bi tundî Ovadia Yosef rexne kir û ragihand ku "Sefaradim hêj ji bo postên serokatiyê ne amade ne" û paşê partiya siyasî Degel HaTorah ku nûnertiya lîtvakiyan (misnagdim) li Knesseta Îsraêlê dike damezrand.

## Galerî

דגל_התורה_בבית_הרב_שך.jpg|Rabbi Shach (yê duyem ji çepê) di civîna pêşîn a Encumena Rûspiyên Tewratê ya Degal HaTorah, 1989
Tomb_of_Rabbi_Elazar_Shach.JPG|Gora Rabî Shech li Bnei Brak


## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Îsraêlî
Kategorî:Jidayikbûn 1899
Kategorî:Mirin 2001
Sensor

**Sensor** amûrek e ku bertek nîşanê laşîyek taybetî dide û sînyalek elektrîkî ya ku dikare were pîvandin çêdike.

Sensor celebek veguherîner e. Hin senzor dikarin bi tena serê xwe werin bikar anîn û ji bo xwendina wan ne hewceyî amûrên din ên dorhêlê ne, wek termometreyek merkur. Kategoriya din divê bi amûrên din ên wekî thermocouple re were bikar anîn. Sensor bi berfirehî di jiyana meya rojane de têne bikar anîn, mînakî, di otomobîl, têlefonên desta, amûrên hêzê û makîneyên pîşesaziyê de.

Pêşketinên vê dawiyê di warê amûrên mîkro, çêkirina mîkro, pêvajoyên kîmyewî û pêvajokirina sînyala dîjîtal de çêkirina senzorên kêm-hêz û erzan ên bi pîvanên mîkro an nano peyda kirine, ku jê re mîkrosensor têne binavkirin. sepanên di warê derman, esmanî, û alavên leşkerî. , telekomunîkasyon, û hwd.

## Prensîbên operasyonê
Sensor li gorî ka ew çawa dixebitin dikarin di komên cûda de bêne dabeş kirin. Bi gotinek din, senzor dikarin taybetmendiyên laşî yên wekî guheztinên di berxwedana elektrîkê, guheztina kapasîteya kondensatorê, induksiyona elektrîkê, bandora termoelektrîkî, bandora piezoelektrîkî, bandora fotoelektrîkê, bandora Hall, hwd bipîvin.

## Çavkanî
Alessandro Nesta

**Alessandro Nesta** (jdb. , Roma) lîstikvanekî futbolê yê îtalî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Ciro Immobile

**Ciro Immobile** (jdb. , Torre Annunziata) lîstikvanekî futbolê yê îtalî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Marcell Jacobs

**Lamont Marcell Jacobs Jr.** (jdb. , El Paso) sprinter û bezkarê yê mesafeya kin ê îtalyanî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1994
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Nîmfê

[thumb|[Hîlas û Nîmfayan - John William Waterhouse (1896)]]
**Nîmfê** (Yewnaniya kevn: νύμφη) cureyekî mexluqên mîtolojiya yewnanî ye. Ev mexluqên narîn xwedawendên daristan, dehl, rûbar û mêrga bûn. Ev xwedawend cilên bisihî wedigrin û pir xweşik in. Navekî wan jî perî ye.Perestgeha wan tune bû. Mirov ji bo wan ra peristîşiya bike diçûya nêzîkê şikeftan şîr, hingîv û rûn erdê dikiran.

## Cureyên nîmfê û periyan
### Periyên avê
* Keçên Okeanos (okeanîd)
* Keçên Nereusê (nereîd)
* Naîad

### Periyên daran
* Drîad

### Periyên geliyan
* Napê

### Periyên çiyayan
* Orîad (Oreias)

## Çavkanî
Jîr Talat (Jehrmar)

**Jîr Talat (Jehrmar)**, ( li Colemêrgê) stranbêjekî muzîka gelêrî ya kurd e ku bi navê xwe yê profesyonel, bi navê **Jehrmar** tê naskirin.

## Jînenîgarî
Jehrmar muzîka Reggae, Kevneşopî, Folklorî, etnîkî û alternatîv çêdike. Wî bi awayekî yekta awazên kurdî yên kevneşopî li hev kir û ji nû ve şîrove kir. Di destpêka sala 2022 an de li stûdyoya Babajim beşa Teknolojiyên Deng, Mikskirin, Mastering, Tomarkirin, Acoustics, Hilberîna Muzîkê xwend.

## Dîskografî
### Single
* Gûlnîşan (2019)
* Gulfiroş (2019)
* Desmala Min (2020)
* Aylo Dilo (2020)
* Rûbaro (2020)
* Kengî (2020)
* Rindê (2020)
* Bêje (2022)
* Baso (2022)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
# https://www.jungewelt.de/loginFailed.php?ref=/artikel/412984.film-kurdistan-an-sieben-tagen.html
# http://jehrmar.com/ 
# Maplera Jehrmar li ser Spotify
# Kanala Jehrmar li ser Youtube
# SoundCloud

Kategorî:Stranbêjên kurd
Kîrkê

**Kîrkê** di mîtolojî û ola yewnanî ya kevn de efsûnkar û xwedawenda piçûk e. Ew yan keça tîtan Hêlios û nîmfê okeanîd Persê an jî keça xwedawend Hekatê û Eêtês e. Mêdeia û Ariadnê xwarzêyên wê ne.

## Mîta Kîrkêyê
Ew pîreboka girava Aîaîeyê bû. Hêzên wê yên herî navdar şiklê mirovan dikir beraz. Ji xwe lehenga mezin yên Mîtolojiya yewnanî Odîseûs jî ji wê hêzê re tekoşîn kiribû.

Odîseus û hevalên wî yên sax mayî piştî rizgarbûna li welatê Lîstrîgoniyan hatin girava Kîrkêyê. Kîrkê dizaniya ku ew ti bên. Ji bo wan efsûnan amade kiribû. Leşkeran derketin giravê hatin qesra Kîrkeyê. Li wir di heywanên kovî -ku demekê berê ew jî wek wan mirav bûn- rast hatin. Pîrebok pê çova xwe şervanan kire beraz.

Hermês, ilacan da Odîseusê ku xwe ji efsûnên Kîrkêyê biparêze. Rasta hev hatin Kîrkê fêm kir ku efsûnên wî li hember lehengê kêr nedihat. Odîseus ji wê xwest ku hevalên wî dîsa bike mirov. Kîrkê li hemberî wî daxwazê şerta tekiliyên cinsî ji wî re pêşkeş kir. Odîseus neçar ma qebûl kir. Leheng û hevalên wî salek mane wî giravê, leheng mêrîtî ji pîrebokê re kir. Çaxê derketina rê Kîrkê ji wan ra alikarî kir. Rêya xilasbûnê nîşa Odîseus kir. Ji wî re got: "Here dinyaya bin erdî peyamnerê kor Tîresiosê bibîne ji wî peywiran bistîne.

Piştî çûyîna Odîseus du zarokê Kîrkeyê çêbû ji Odîseusê. Lehengên bi navê Agrios û Latinos bûn desthilatdarê Tîrsenan.

## Çavkanî

Kategorî:Hevjinên Posîdon

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Wêjeya fransî
Kategorî:Wêjeya îtalî
Kategorî:Xwedabanûyên efsûnî
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Kategorî:Zarokên Hêlios
Ismail Hakki Okday

**Ismail Hakki Okday** (jdb. sala 1881 li bajarê Atîna, Keyaniya Yewnanistanê – m. 11 çiriya pêşîn 1977 li Stembolê, Tirkiye) fermandarekî osmanî ye ku beşdarî Şerê Balkanê yê Yekem bûye. Bavê Okday, Ahmet Tevfik Paşa, bi eslê teterê Krîmê bû û dayika wî jî bi eslê kurd bû.

## Çavkanî

Kategorî:Fermandar
Kategorî:Jidayikbûn 1881
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1977
Behmen Doğu

**Behmen Doğu** di 5ê Gulana 1978an de li Êlihê ji dayik bûye. Ji pola 3yemîn a dibistana seretayî dest bi nivîsandina kêşan kiriye. Heta pola yekemîn ya dibistana seretayî, pêşîn û amadeyî bi dehan skêçên komedîyê nivîsandin. Piştî dibistana amadeyî şanoya bi navê “Yürümetre” ya bi du lîstikan dinivîse. Dema ku li Zanîngeha Anadoluyê rêveberiya dewletê dixwend, xwendina xwe ya zanîngehê nîvco hîşt. Piştî ku demekê bi bazirganiyê re mijûl bû, di rojnameya dîjîtal "Hür Bakış" de wek edîtor û qunciknivîs xebitî. (2012-2016)

Behmen ku di sala 2018’an de ketibû nava kar û barên nermalavê, xwedî pargîhandîya bi navê Erkamsoft e. Di cîhanê de yekem lîstika zarokan a mobîl a kurdî ya bi navê “Bejan Game” çêkir. Ew li ser App Store û Play Store hate weşandin. Wî seta perwerdehiyê ya "Bejan Fêrbûna Kurdî" amade kir, ku li Tirkiyeyê koma perwerdehiya kurdî ya herî berfireh e ku ji aliyê Tirkiyeyê ve tê piştgirî kirin. Şanonîgarîya anîmasyona ku dê bi dirêjiya 3D bi navê Bejan li Heskîfê be, bi Zehra Çelenk û Yavuz Ekinci re nivîsand. Behmenê ku fîlma wî ya anîmasyon di bin berhemê de ye, bi giranî li ser lîstikên mobîl xebatên xwe didomîne. **Behmen Dogu** wî hene li Êlih û Enqereyê dijî , zewicî ye û xwedîyê du zarokan e .

## Çavkanî

# https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/140120222
# https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/07082020
# https://m.bianet.org/bianet/print/233229-bejan-artik-yalniz-degil
# https://www.haberturk.com/diyarbakir-haberleri/81152932-dunyanin-ilk-kurtce-mobil-oyunu-bejan-galasini-gerceklestirdi
# https://sputniknews.com.tr/20200922/dunyada-ilk-kurtce-cocuk-oyunu-tasarlandi-bejan-1042893263.html
# https://www.tiraj.com.tr/haberler/dunyanin-ilk-kurtce-mobil-oyunu-bejan-hazir
# https://www.ozgurpolitika.com/haberi-bejan-artik-yalniz-degil-6053
# https://www.rudaw.net/turkish/people-places/17032021#
# https://www.gazeteduvar.com.tr/ilk-kurtce-dijital-oyun-bejanin-galasi-diyarbakirda-yapildi-haber-1500028
# https://www.gazeteduvar.com.tr/siyasi-parti-liderlerinden-bejana-destek-haber-1505626
# https://www.webtekno.com/dunyanin-ilk-kurtce-mobil-oyunu-icin-diyarbakir-da-gala-gerceklestirildi-h99925.html

## Girêdanên derve

# https://erkamsoft.com/ 
# https://www.linkedin.com/in/erkamyazilimgelistirme
# https://twitter.com/behmenndogu
# https://apps.apple.com/tr/app/bejan-game/id1532889642
# https://play.google.com/store/apps/details?id=com.ErkamYazilim.BejanGame&hl=tr&gl=TR&pli=1
Silêman Helebî

**Silêman Helebî** () (jdb. sala 1777 li gundê Kokana Efrînê, Heleb, Misir – m. sala 1800 li Qahîre, Misir) kurdekî bû ku generalê fransî Jean-Baptiste Kléber, serokê hêzên dagirker ên fransî li welatê Misrê, kuşt. Bi şewitandina destê xwe heta hestî îşkence lê kirin, berî ku cezayê mirinê pêk kirin.

## Jînengarî
Silêman Helebî bi eslê xwe kurd bû û di sala 1777an de li Helebê ji dayik bû, bavê wî Mihemed Emîn bazirganê rûn û zeytûnê bû. Bavê Silêman di sala 1797an de ji bo xwendina îslamî dişîne Zanîngeha Elezherê wekî li Qahîre, Misir ye.

## Kuştinê wî
thumb|Kuştina Kléber ji aliyê Helebî ve
thumb|Pîrtûkeke erebî ya bi navê "Jînengariya Helebî"
Di 14ê hezîran sala 1800 de, Helebî di cilê begekî de ku bi Kléber re li temaşevanan digere, nêzîkî mala Kléber bû. Dema ku ew nêzîkî wî bû, Kléber destê xwe dirêjî Helebî kir ku di berdêla hinek pereyan de maç bike. Di şûna wê de, Helebî bi tundî general ber bi xwe ve kişand û çar caran bi stûyê kêran lê da. Di 23 saliya xwe de fermandarê kampaniya Fransa li ser axa Misrê kuşt. Endezyarê sereke Kléber hewl da ku wî biparêze û bi kêrê lê hat birîndar kirin.

Helebî xwe li parkeke nêzîk veşartibû û li wir ji aliyê leşkerên fransî ve hat dîtin û li wî geriyan û stûyê wî dîtin. Ew hat girtin û îşkence kirin, milê wî yê rastê heta hestiyê şewitî, di heman demê de ku wî têkiliya bi Şêx Abdullah Eşşerqawî û tevgerên berxwedana gel re red kir. Ew hat darizandin û bi darvekirinê hat mehkûmkirin. Ew danî ser çîpekî sist ku hêdî hêdî li organên wî dixist, bi giraniya wî hat xwarê û çar saetan li ser ma, ayetên Quranê dixwend.

## Piştî
Şanoyeke neteweperwer ya ereb li ser kuştina wî fermandar Kléber bi navê "Suleyman al-Halabi" ji aliyê şanogerê Misirî Alfred Farag ve di sala 1965an de hatiye nivîsandin.

## Mijarên têkildar

* Kolonyalîzm

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1777
Kategorî:Kurdên hatine dardekirin
Kategorî:Kurdên misilman
Kategorî:Kurdên sedsala 18an
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdistan
Kategorî:Mirin 1800
Kategorî:Sûrî
Waqîdî

yek ji dîroknasê îslamê ye ku di 748 de ji dayîk bûye. Navê wî yê rastî Ebû Ebdullah Muhammed bin Omer bin Waqid el-Eslemî ye (Erebî:' أبو عبد الله محمد بن عمر بن واقد ‏) bi taybetî bi berhemên xwe yên siyera nebî tê naskirin.

Kategorî:Jidayikbûn 740î
Kategorî:Mirin 822
Diomêdês

**Diomêdês** di mitolojiya yewnanî de keyê Argosê ye. Di Şerê Troyayê da birîndarkirina Afrodîtê navdar e.

## Di Şerê Troyayê de
[thumb| Odîseûs û Dîomedes ji bo qurbankirinê [Înfignayê diben - li ser freskekî Pompeî ]]
Keştiyên ku Dîomedes anîbû şer 80 lib bû. Ev jî nav hêzên Akayiyan wê dikira sêyem. Key Agamemnon 100 keştî, Nestor 90 keştî anîbû. Dîomedes di nav hemû leşkerên Akayiyan piştî Axîleûs leşkerê herî hêzdar bû. Ew çalakiyên xef de rêhevalê Odîseûs bû. Xwedawenda wê rasterast diparast û alikariya wê dikirin. Ji bilî Hêraklês kesên ku erîşê Xwedawendekî Donzdeh Olîmpûsî kirî û yekî ji wan birîndarkirî ew tinê hebû. Di Şerê Troyayê da Afrodîtê ji bo ku zarokekî xwe biparêze derkete qada şer lê Dîomedes erîş wê jî kir û wê birîndar kir.

## Piştî Şer
Dîomedes aliyê Afrodîtê hatibû cezakirin. Jina wê nedilsoziya ji wê ra kiribû. Li ser texta Argosê hin kesên din derketin ji bo bibin key. Di nav wan bûyeran da Dîomedes revî hate Îtalyayê. Deh bajar li wir avakir di nav wan de Argîrîpa, Arpî jî hebû. Ji Troyayî yên saxmayî ra jî aşitî kir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Keyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Keyên Argosê
Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî
Omer Hemdî

**Omer Hemdî** ku bi navê **Malva** tê naskirin (jdb. sala 1952 li parêzgeha Hesîçe – m. sala 2015 li Viyanayê, Awistirya) hunermend û wênesazekî kurd ê Sûriyê bû ku li Viyana paytexta Awistiryayê dijîya û kar dikir.

## Jînengarî
Omer Hemdî di sala 1952an de di navçeya Hesîçe li Rojavaya Kurdistanê ji dayîk bûye. Wî wek grafîkvanekî ji bo çapemeniya Sûriyê kar kir, li wir jî gotar li ser rexneyeke hunerî dinivîsand. Di sala 1978an de li Viyanayê bi cih bû û hevwelatiya Awistirya wergirt. Ew endamê Federasyona Giştî ya Hunermendên Awistiryayê û endamê *[[Künstlerhaus - Wien]]* bû. Berhemên Hemdî bi berfirehî li galeriyên hunerî têne pêşandan, di nav wan de Galeriya Arnot li New Yorkê, ku wekî galeriyek nûnerê karên wî bû. Berhemên wî ji berhevkarên hunerî û bazirgan, galeriyên hunerî û pêşangeh, muze, bank û wezaretên çandê têne wergirtin. Gelek berhemên wî ji aliyê çend weşanxaneyan ve wek kartpostal û poster hatine çapkirin û li çend welatan tên belavkirin.

Jiyana wî ji bo xebata hunerî ya tam-dem bû.

Hemdî di 18ê cotmeha 2015an de li Viyanayê jiyana xwe ji dest da.

## Mijarên têkildar
* Kurdên Awistiryayê

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Wênesazên kurd
Tullus Hostilius

**Tullus Hostilius** keyê Keyaniya Romê yê sêyem bû. Piştî Numa Pompiliûs ew bû key.

Tullus Hostilius şervan bû ne wek keyê duyem dîndar bû. Tu rêzdariyên wê xwedawendan re tine bû. Di bin bin desthilatdariya wê da keyanî ji Alba Longa, Fidenae, Veii û Sabîniyan ra şer kir û gelheyên wan entegre kirin keyaniyê. Senatoyê re cihekî ava kir. Navê vî cihî Curia Hostilia bû û ev cih 562 salan ma ser hemla xwe. Piştî mirina wî Ancus Marcius bû key.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Keyên Romayê
Kategorî:Mirin 642 b.z.
Ancus Marcius

**Ancus Marcius** keyê Keyaniya Romê yê çarem bû.

Piştî Tullus Hostilius ew bû key. Romayî piştî mirina Key Tullus Hostilius vê carê jî keyekî zidê wî bijartin. Keyê nû aştîxwaz û oldar bijartin. Ew key heman demê de dibû neviyê Numa Pompiliusê bû. Ancus ji ber firehbûna axa romayiyan pir kêm tişt kir ew beşa leşkerî ji bo êrîşkirinê bi kar neanî ji bo parastinê bi kar anî.

Yekemîn zindana Romayê li ser Gira Capîtolîneyê çêkir. Li ser aliyê rojavayê milê Gira Janiculumê bi awayê leşkerî da bihêztir kir. Dema wê da yekemîn pira ser rûbara Tîberê hat çêkirin. Li behra Tîrenê bendara Ostîayê çêkir. Li derdora bendarê jî karistanên xwêyê avakir. Piştî 25 saliya desthilatdariya xwe mir, Tarquinius Priscus bû keyê nû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.
Kategorî:Keyên Romayê
Kategorî:Mirin 617 b.z.
Tarquinius Priscus

**Tarquinius Priscus** keyê Keyaniya Romê yê pêncem bû.

Piştî key Ancius Marcus ew bû keyê keyaniyê. Kesekî qewmê Etrûskan e. Bi wê awayê de di nav keyên keyaniya Romêyê de yekemîn e. Zaroktiya xwe da hatibû bajarê Romayê demekî şûnde kete çavê Anciûs Marcûsê bû zirkurê wê. Destpêka desthilatdariya xwe Sabîn û Etrûskan re şer kir. Axên keyaniyê bû duca. Xezîne û mirovan anî bajarê. Ji ber zêdebûna gelheya bajêr , Girên Aventine û Girê Caelian tije kir.

Eşîrên Etrûskan ku ew dagirkirî ji wan sed senator hilbijart û hejmara senatoran bû du sed. Xezîneyên ku tevlî xezîneyên Romayê kirî ji wan ra yadpeykerên mezin avakir. Ji bo şileka nav heft girê Romayê ziwa bike sîstema kanalîzasyonê ya wekê Cloaca Maxima binavkirî çêkir. Cihê şilekê jî Foruma Romayê çêkir. Yekemîn pira bajêr Pons Subliciusê çêkir. Ji bo pêşbaziyên parxêlan Stadyuma Circûs Maximûs çêkir. Li ser Girê Capîtolîne perestgehekî Jupiterê çêdikir. Lê xilasbûna wê nedît , 38 sal bû desthilatdariyê dikir aliyê kurê Anciûs Marcûs ve hate kuştin. Piştî wê Servius Tullius bû key.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Keyên etrûsk
Kategorî:Keyên Romayê
Kategorî:Mirin 579 b.z.
Lazarus Colloredo û Joannes Baptista Colloredo

**Lazarus Colloredo** û **Joannes Baptista Colloredo** (1617 - piştî 1646) cêwiyên siyamî yên îtalyan bûn ku li Ewropaya sedsala 17an li pêşangehên heyberên sosret (*freak show*) geriyan. Ew li bajarê Genova (Îtalya) hatine dinê.

## Rewşa fizîkî ya cêwiyan
Laşê jorîn û lingê çepê yê Joannes Baptista derketin ji birayê xwe Lazarus yê bihereket. Joannes Baptista xeber ne dida, çavên wî hertim girtî bûn û devê wî jî vekirî dima û di laşê birayê xwe de wek hevzigekî parazît dijî. Li gorî vegotineke anatomîstê danîmarkayî Thomas Bartholinus, heke kesek singê Joannes Baptista bixista, wî dest, guh û lêvên xwe dihejandin.

## Karîyera wan li pêşangehên heyberên sosret
Birayên Colloredo li seranserî Ewropayê geriyan û pişkdarî pêşangehên heyberên sostret dikirin û bi vî awayî debara xwe jî dikirin. Ew çûne Basel (Swîsre) û Kopenhagê (Danîmarka), dû re di sala 1642an de gehîştine Skotlendeyê û paşê ew çûne mêvaniya seraya Charles I yê Îngilîstanê.

Birayên Colloreda her wiha serdana Danzig (Gdańsk) û Împeratoriya Osmanî kirin û pişt re di sala 1646an de li Almanya û Italyayê jî bûn. 

## Jiyana wan a taybet
Lazarus wekî mirovekî nazik û delal hatiye zanîn. Gava wî li pêşangehan xwe nîşan neda, bi kirasê birayê xwe dipêçand, da ku bala xwe nedê.

Li gorî hin çavkaniyan Lazarus jin aniye û çend zarokên wî jî hebûn. Di gravûrekê de ew bi cil û bergên serayê yên serdema Mala Stuart xuya ye.

## Bi îdamê mehkûmkirî
Li gorî ragihandinên dîroknasê fransî Henri Sauval, Lazarus ji ber kuştina zilamek bi mirinê hate hikimkirin, lê di dawiyê de ji mirinê filitî ji ber sedema ku dê birayê wî yê cêwî yê bêguneh jî bikuşta. 

## Windabûna birayên Colloredo
Dîroka mirina birayên ne diyar e. Piştî sala 1646an nema dengê wan tê me.

## Çavkanî

## Bîbliografî

* Gould, George M. & Pyle, and Walter L. (1896) *[http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/GouAnom.html Anomalies and Curiosities of Medicine] .* 5 tîrmeh 2007 hatiye standin.
* " Lazarus and Johannes Baptista Colloredo ." (nd ). *Phreeque.com.* 5 Tîrmeh 2007 hatiye standin.
* Baratta Luca (2016), "A Marvellous and Strange Event". Racconti di nascite mostruose nell'Inghilterra della prima età moderna, Firenze, Firenze University Press, rûpel 182-201 [ ].
* Baratta Luca (2017), The Age of Monsters. Nascite prodigiose nell'Inghilterra della prima età moderna: storia, testi, immagini (1550-1715), prefazione di Maurizio Ascari, Roma, Aracne, 2017, rûpel 351-386 [ ].
* Baratta Luca (2018), 'Due idee del mostruoso, due idea di nazione. I gemelli Colloredo a Londra (1637) di balê de ji Robert Milbourne û Martin Parker', Rivista di Letterature Moderne e Comparate, 70(2), rûpel 109-131 [ISSN 0391-2108].

Kategorî:Cêwiyên siyamî
Kategorî:Jidayikbûn 1617
Kategorî:Mirin 1640î
Servius Tullius

**Servius Tullius** keyê Keyaniya Romê yê şeşem bû.

Piştî key Tarquinius Priscus zavayê wê Servius Tullius bû key. Ew jî wek xêzûrê xwe ji qewmê etrûskan bû. Lawê xulamekî bû. Wek xêzûrê xwe li dijî Etrûskan şer kir. Di şeran de serkeftî derket. Pê xezîneyên destxistî jî li der dora heft girê Romayê dîwara bi navê Pomeriumê çêkir. Qanûna bingehîn çêkir, ew derheqa maf û hedê hemwelatiyên nîşan kir. Hemwelatiyan kire pênc beşên aborî. Yekemîn hejmartinên gelhêyê çêkir. Meclîsa Centuriate avakir. Hemwelatiyan bajarê kire çar eşîr ew beş li gorî cîhên wan bûn. Meclîsên eşîran jî bi wê awayê avakir. Perestgeha Dianayê ku li ser Girê Aventineyê dihata çêkirin venihartina wê çêkir.

Reformên Servius Tullius di jiyana Romayê da bû sedema guhertinên mezin. Mafên mirovan zêdebû. Xweşiyên aborî bû sedema piştvaneka zengînan. Heman demê de key piştevaniya pola Plepan dikir, pola Patrîsiyan vê yekê aciz dibûn.Bi dawiya 44 saliya desthilatdariya xwe, aliyê keça xwe Tullia û zavayê xwe Luciûs Tarquiniûs Superbûs ve hate kuştin. Piştî mirina wê zavayê wê heman demê de kujerê wê bu key.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Kesên sedsala 6an b.z.
Kategorî:Keyên etrûsk
Kategorî:Keyên Romayê
Kategorî:Mirin 535 b.z.
Edwin Chiloba

**Edwin Kiprotich Kiptoo**, ku bi navê **Edwin Chiloba** dihate naskirin, pîşesazê modayê û çalakvanek LGBT yê kenyayî bû. Ew li Kenyayê bû qurbana cînayetên nefretê li dijî kesên LGBT.

## Kurtejiyan
Chiloba li bajarê Elgeyo Marakwet hate dinê. Diya wî dema ku ew hê zarok bû mir, û wî di ciwantiya xwe de bavê xwe jî winda kir. Ew windabûn jê re bû çavkaniya sereke ya îlham û motîvasyona wî.

Wî li Kampusa West University Moi dest bi xwendinê kir lê xwendina xwe neqedand û berê xwe da modayê. Ji ber vê yekê ew çû Nairobi da ku xewna xwe ya peydakirina kar di pîşesaziya modayê de li wî bajarî bişopîne. Wî dest bi xêzkirina xebatên xwe kir û hin karên xwe li ser medyaya civakî weşand. Xebatên wî li wir gelek bertekên erênî wergirtin û ev bû destpêka kariyera wî ya wek hunermendê modayê. Saya vê serkeftinê, wî biryar da ku xwe li dibistanek modayê tomar bike. Ew wekî sêwiranerek modayê ya nebînar dihat nasîn û hewl da payîniyên kevneşopî yên ku li ser wî hatibûn danîn, hilweşîne.

## Kuştina wî
Cenazeyê Chiloba di 4ê çileya 2023an de li ser rêyek li parêzgeha Uasin Gishu ya li rojavayê welêt hate dîtin. Li gorî agahiyên polîsan wesayîteke bê plaqe dema ku sindoqekê dadixist hat dîtin. Memûrên ku hatin gazîkirin di sindoqê de cesedê zilamekî bi cilûbergên jinan dîtin. Hate ragihandin ku Chiloba berî bûyerê ji ber çalakiya xwe bo mafên kesên LGBT rastî êrîşan hatibû.

Kesên LGBT yên li Kenyayê gelek caran rastî cudakarî û êrîşan tên. Li welêt seksa di navbera mêran de bi awayekî fermî neqanûnî ye û bi zîndanê tê cezakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên LGBT
Kategorî:Jidayikbûn 1997
Kategorî:Mafên kesên LGBT
Kategorî:Mirin 2023
Medyaya civakî

**Medyaya civakî** an ji **Civaka Torê** medya an platformên dîjîtal in ku dihêlin bikarhêner li ser înternetê tevbigerin, ango agahdarî bi hev re biguhezînin û naveroka medyayê bi ferdî, di civakek diyarkirî an jî bi eşkereyî di civakê de biafirînin, nîqaş bikin û derbas bikin.

Medyaya civakî dikare piştgirî bide belavkirina bilez a zanîn, raman û agahiyên din. Berevajî medyaya girseyî ya kevneşopî, di navbera şander û wergir de deverek civakî tune. Nivîs, wêne, deng an jî vîdyo wekî navgînên ragihandinê têne bikaranîn. Têkiliyên civakî û nivîsandina hevpar di medyaya civakî de xwedî maneyeke muhîm in û şûna monologên medyayê digire.

Têgîna medyaya civakî hêviyên cureyê nû ya ragihandinê vedibêje û tê maneya medyaya ku civak tê de dikare bi awayekî înteraktîf xwe bîne ziman. Ji ber vê yekê medyayên civakî xwe ji çapemeniya çapkirî an kanalên radyo û televîzyonê cuda dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*
Çeçenên Tirkiyeyê

rast|thumb|180px|Zarokên kampa penaberan a Çeçen a Fenerbahçeya Stembolê. (2011)

**Çeçenên Tirkiyeyê** (**) hevwelatiyê tirk ên ku bi eslê xwe çeçen in û penaberên çeçen in ku li Tirkiyê dijîn. Diyasporaya Çeçen a li Tirkiyeyê vedigere sedsala 19an dema ku Împeratoriya Rûsîyayê dest bi paqijkirina etnîkî ya qefqasîyan ji welatê wan kir, ev dersînorkirin wê paşê bi navê Komkujîa Çerkezî naskirin.

## Çeçenên bakura Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê
Balafira bêmirov

**Balafira bêmirov** balafirek e ku dikare bi awayê serbixwe bi rêya kompîturê an jî bi rêya kontrola ji dûr ve bê ekîbên li balafirê bê xebitandin û rêvekirin. Di zimanê rojane de, balafirên bêmirov bi gelemperî wekî **dron** têne binavkirin; ev binavkirin ji bo balafirên bêmirov ên leşkerî an bazirganî û her weha ji bo modelên firîna ji dûr ve wekî multikopteran tê bikaranîn. Di firokevaniya leşkerî de, têgîna dron bi eslê xwe ji balafireke bêpîlot re tê gotin ku mîsyona xwe serbixwe û bêyî kontrola derve pêk tîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 


Kategorî:Robotîk
Mîsojînî

**Mîsojînî** nefret, biçûkxistin an pêşdaraziya li hember jinan e.

Ew celebek zayendperestiyê ye ku tê bikaranîn da ku jin li gorî mêran di statûyeke civakî ya nizm de bimîne, bi vî rengî rola baviksalarî ya civakê diparêze. Mîsojînî bi hezaran salan bi berfirehî tê kirin. Ew di huner, wêje, civakên mirovan, bûyerên dîrokî, mîtolojî, felsefe û dîn de li seranserê cîhanê xuya dibe.

Nimûneyek ji mîsojîniyê şîdeta li dijî jinan e, ku şîdeta nav malê û di celebên wê yên herî tund de kuştina jinan dihewîne. Mîsojînî bi destdirêjiya cinsî, zordarî û teknîkên psîkolojîk tevdigere û bi mebesta kontrolkirina jinan, bi qanûnî an civakî, dûrxistina jinan ji hemwelatîbûna tam tê bikaranîn. Di hin rewşan de, mîsojînî dibe sedem ku jin statûya xwe ya kêmtir qebûl bikin.

Mîsojînî dikare wekî helwestek ji hêla kesan ve, di serî de ji hêla mêran ve, û wekî pergaleke çandî ya berbelav bê famkirin. Di ramana femînîst de, mîsojînî redkirina xisletên jinê jî dihewîne. Ew di sazî, kar, hobî û mijarên ku bi jinan re têkildar in tê dîtin. Mîsojinî dibe ku nefreta li hember kesên LGBT, bi awayên homofobî û transfobî, bigire nav xwe. Nîjadperestî û pêşdaraziyên din dibe ku mîsojîniyê xurt bikin.

Li gorî Ferhenga Îngilîzî ya Oxfordê peyva îngilîzî "*misogyny*" di nîveka sedsala 17an de ji yewnanî *misos* 'nefret' + *gunē* 'jin' hatiye çêkirin. Peyv kêm kêm dihat bikaranîn heya ku di salên 1970an de ji hêla femînîzmê ve bê populerkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 


Kategorî:Pêşdarazî û cudakarî li gorî cureyan
Kategorî:Termînolojiya femînîst
Kategorî:Zayendperestî
Sûcê nefretê

**Sûcên nefretê** (bi îngilîzî: *hate crime*) ew sûc in ku mexdûr ji ber esl, dîn û zayenda xwe ji hêla sûcdar ve bi qestî tên hilbijartin û rastî êrişê tên. Wek mînak, sucên ku ji ber antîsemîtîzm, nijadperestî, zayendperestî an zenofobî pêk tên, û her weha sûcên li dijî endamên komên din ên civakî yên wekî bêmal, astengdar, hevzayend, lezbiyen û kesên transgender, dikevin nav sûcên nefretê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Êrîşkarî
Kategorî:Nîjadperestî
Zayendperestî

[thumb|Zilamekî/endamekî Talîbanê li Kabulê li jinên [Efxanistan|efxan dixe ()]]
**Zayendperestî** an **seksîzm** pêşdarazî an cudakariya li ser cins û zayenda mirovan e. Zayendperestî dikare bandorê li her kesî bike, lê ew di serî de jin û keçan bandor dike.

Zayendperestî bi stereotîp û rolên zayendî ve girêdayî ye. Kesên zayendperest di wê baweriyê de ne ku zayendek bi eslê xwe ji ya din bilindtir e. Zayendparêziya tund dikare bibe sedema mîsojînî, destdirêjiya cinsî, destavêtin, û celebên din ên şîdeta cinsî. Cudakariya zayendî dibe ku zayendperestiyê bigire nav xwe. Ev têgih wekî cudakirina mirovan li ser bingeha nasnameya zayendî an cudahiya zayendî tê pênasekirin. Cudahiya zayendî îro bi taybetî di warê newekheviya perwerde û cihê kar de tê pênasekirin. Ew dikare ji urf û adetên civakî an çandî çêbibe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Pêşdarazî û cudakarî li gorî cureyan
Kategorî:Şovenîzm
Kategorî:Termînolojiya femînîst
Kategorî:Wekheviya zayendî
Lucius Tarquinius Superbus

**Lucius Tarquinius Superbus** keyê Keyaniya Romê yê heftem û yê dawiyê ye. Piştî ketina wî, keyanî ketiye û komar hatiye damezrandin.

Tarquinius navê qebîleya wî bû û navê wî yê Superbus ji pozbilindiya wî dihat. Dihat bawerkirin ku ew jî qewmê Etrûskan bû. Keyanî di wextê wî de mezin bû lê ew bi zilmkariya xwe dihat zanîn. Neviyê key Tarquinius Priscus û zavayê key Servius Tullius bû. Keça Servius Tullius ya biçûk re zewicî bû. Ji sala 534an b.z. heta sala 510an b.z. keyitî kir. Piştre hate sirgûnkirin.

## Destpêka Desthilatdariya Wî

Ew û jina wî xezûrê wî Servius Tullius kuştin. Piştî wê bûyerê kontrola welatê ketiye destê wî.

Destpêka desthilatdariya xwe de Etrûskan , Volcîyan û Latînên din re şer kir û axa welatê mezinkir. Yekîtiya Latînan li ser beşa leşkerî da zexm kir û Romayê jî kire rêberê wan. Hin bajarokên din jî destxist. Pê dîplomasî û şer hêza xwe zêdetir kir. Bi taybetî jî jibo dîplomasiya ji Tusculumê re keça Octavius ​​Mamilius û yên Lucius Tarquiniusê ra zewicî.Sala b.z. 510 û 509ê da Kartacayiyan re peymana yekemîn hate çêkirin. Perestgeha Jupiterê li ser Girê Capîtolîneyê da wî qedand. Ew perestgeh jibona wî pir girîng bû. Ji nav Etrûskan peykersazan anî bû. Jibo Stadyuma Circus Maksimusê palkursîyên nu danî, pergala drenajê jî çêkir. Ji bo wan karan jî Pleban bi kutekî da xebatê , gel li ser vê karê nerazîbûna xwe ji wî re nîşan da.

## Dawiya Seltenatê

Wextê komarê da hin nivîskar ketina keyan bi mercên dema xwe şîrove û îdealîze kirin ji ber wê agahiyên rast jî hatin guherandin , rastî û efsane têkilhev bûn.

Çirûskê ketinê bûyereke tecawizê destpêkir. Kurê key Sextus bi kêrekî dest direjî jina Lucius Tarquinius Collatinus, Lucretiayê kir. Lucretia heman demê de biraziya Tarquinius Priscusê bû. Piştî tecawizê Lucretia ji şerma bûyerê xwe kuşt. Bû sembola namûsê dayikedariya Romayê. Lucius Iunius Brutus(sonda tola Lucretiayê xwaribû) û Lucius Tarquinius Collatinus vê trajediyê ji bo hilweşandina keyaniyê emilandin. Her du di b.z. 509 de xwe wek konsûlên yekem îlan kirin. Lê key vê yekê wusa zû qebûl nekir. Piştî sirgûnkirina xwe key hin bajarên Etrûskan re hevbendiyan kir. Ew bajar , bajarê Cerveteri, bajarê Tarquinia û bajarê Veii bû. Hemû bi hev re erîşê Romayê kirin lê di Şerê Arsiayê da têkçun. Piştî vê şerê sala b.z. 508 da key , keyê Chiusi Lars Porsennayê jibo destxistina Romayê qayîl kir. Di gorî çavkaniyên cuda du encamên vê şerê çêbû ya pêkan ew e ku Lars Porsenna di vê şerê de serket û Roma kete bin kontrola Etrûskan.

Lê ev bûyerên hemî jî kêra Lucius Tarquinius Superbus ne hat di dîrokê de bu keyê dawî. B.z. 395 de ba tîran Aristodemus , li bajarê Cumae ya Campaniayê de mir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 6an b.z.
Kategorî:Keyên etrûsk
Kategorî:Keyên Romayê
Kategorî:Mirin 495 b.z.
Keyê Romayê

**Keyê Romayê** () desthilatdarê Keyaniya Romayê bû. Li gorî efsaneyê, keyê yekem ê Romayê Romulus bû, ku di sala 753 b.z. de bajar li ser Girê Palatineyê ava kir. Tê gotin ku heft keyên efsaneyî li Romayê hikûm kirine heta desthilatê keyê talî di sala 509 b.z. de hat hilweşandin. Van keyan her yek bi qasî 35 salan hikûm kirine.

## Keyên Romayê (753–509 b.z.)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên sedsala 8an b.z.
Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.

Kategorî:750î b.z.
Kategorî:509 b.z.