open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Îrade

**Îrade**, hêza ku lebatan li gorî daxwaz û mebestan dinirxîne û li ser kirin û nekirinê biryarê dide.Di ol û felsefeyê de ciyekî grîng digre.

îradevantî: Bîrdoziyên ku îradê sedemê hebûnê dibînin. Ji Stoavanan heyta îro ji aliyê gelek kesan ve bi gelek haweyan hatiye parastin. Li gora Stoavantîyê xweza îradeya gerdûnî ye û tiştê/a ku bi vê yekê re lihevhatî ye rast û baş e.

Ji aliyê Fîlozofên Elman Schopenhauer û Nîetzsche ve jî hatiye parastin.

Li gorî Schopenhauer, her bûyer berhema îradeyekê ye. Heger ez hebim, ev, ji ber xwestina min ya hebûnê ye. Dranên girs berhemên daxwaza perçekirinê; lingên çalak berhemên daxwaza revê; Nikulên drêj berhemên daxwaza xwarina xwêrkêşan e.

îradevantî li hemberî mekanîzmê ye. Di mekanîzmê de mirov li gorî divêtiyan dilebite, lê di îradevantiyê de azad tevdigere. Ango li gorî mekanîzmê merc çibin mirov ew e; li gorî îradevantiyê mirov çi bixwaze ew e.

Kategorî:Azadî (felsefe)
Kategorî:Dîroka felsefeyê
Kategorî:Dîroka ronakbîrî
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Felsefeya civakî
Kategorî:Felsefeya hişî
Kategorî:Hiş
Kategorî:Konseptên metafizîkê
Kategorî:Metafizîk
Kategorî:Metafizîka hişî
Kategorî:Prosesên hişî
Kategorî:Teoriyên epîstemolojiyê
Kategorî:Teoriyên metafizîkê
Kategorî:Têgehên psîkolojiyê
Kategorî:Xweserîtî
Enkawa

**Enkawa**, **Enkawa** yan jî **Enkawe** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Ankawa*) bajarêkî bi ser parêzgeha Hewlêrê li Herêma Kurdistanê ye. Piraniya nifûsê bajêr ji suryaniyan pêk tê. Li bajêr nêzîkî 100.000 penaber hene ku niha bi piraniyan wan ji suryaniyên Iraqê pêk tê. Ji xeynî penaberan nifûsa bajêr 30.000 kes e.

Gelek ji rûniştvanên suryanî koçî welatên wek Swêd û Kanadayê bûne.

Nivîskarê asûrî Pius Alibek yê ku li Ketelonyayê dijî û pirtûkên xwe bi zimanê ketelanî dinîvise, xelkê Enkawayê ye.

Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê li Enkawayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê
Nîzamî Gencewî

**Nîzamî Gencewî** (jdb. 1141 – m. 1209), helbestvanekî zimanê farisî yê sedsala 12an e. Di berhemên xwe de gotiye ku dayika wî Reysa (Ra'isa) kurd bû û bavê wî Ûsiv (an jî Yûsiv) faris bû.

## Berhemên wî
Nîzamî bi berhema xwe ya bi navê *[[Xemse]]* (an jî "Pênc Gencîne") ku ji pênc berheman pêk tê navdar e:

* *[[Gencîneya nihênî]]* (Makhzan al-Asrār)
* *[[Xusrew û Şîrîn]]* (Khusraw o Shīrīn)
* *[[Leyla û Mecnûn]]* (Laylā o Majunūn)
* *[[Îskendername]]* (Eskandar Nāma)
* *[[Heft Peyker]]* (Haft Paykar)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1141
Kategorî:Mirin 1209
Kela Elajgirê

**Kelê** () gundeki li ser girêdahiya navçeya Zêtka ye.

## Dîrok

Berî ku Zêtka (Elajgir) bibe navçe, Kelê navçe bû. Paşê, rêya transîtê ya Îranê ku li ser Zêtka re derbas bu Dewleta Tirk di sala 1926'an de Zêtka kire navçe. Diroka gund dighîje heta beriya zayinê (B.Z). Ev gûnd texmînan mîna Panosê bajarekî girîng ê li dema Urartû yan bu.

## Çand û huner

Diwana Surmelî Memed Paşa li wî gundî buye. "Dengbêjê Surmelî Memed Paşa" ango "Bavê Temo", Evdalê Zeynikê li vî gundî de demekî jîyaye û diwana Surmelî Memed Paşa de klamên xwe vegotiye.

Mizgefta gund de di sala 1963an ve heta naha tê de tê mêj kirin. Ew mizgeft li aliyê Ebdilakîfê kurê Mîrze ve hatiye ava kirin.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Rêhesina transsibîrî

thumb|250px|Rêhesina transsibîrî: xeta transsibîrî (bi rengê sor); xeta Baykal-Amûrê (bi rengê kesk).
thumb|250px|Rawestgeha Yaroslavskiyê li Moskowê; rêhesina transsibîrî li vir dest pê dike.
thumb|250px|Rawestgeha Vladîvostokê

**Rêhesina transsibîrî**, rêhesina herî dirêj a cîhanê ye ku li serbajarê Rûsya Moskowê dest pê dike, ber bi rojhilatê ve diçe derbasî bajarên Novosibîrsk û Îrkutskê dibe diçe heta Vladîvostokê. Di navbera salên 1891 û 1915'an de hate avakirin. Dirêjbûna rêhesina transsibîrî 9.330 km ye û geşt ji Moskowê heta Vladîvostokê heft roj diajo.

Kategorî:Rêhesin
Gulbişîr

thumb| ''Macroglossum stellatarum''
thumb|''Macroglossum stellatarum''
**Gulbişîr** an jî **şirpiyane** (navê latînî: *Macroglossum stellatarum*), kêzikek difre ye. Dişibite perîdankan lê perîdank nîn e. Xortomek wê ku pê şîrikê nava kulîlkan dimije he ye û du bazikên wê ku di saniyeyekê de bi sedan caran diperpitîne he ye. Dema xortoma xwe bikarnayne wê dipêçe û di bin zikê de xwe de hiltîne. Ji ber drêjbûna xortoma xwe, bi hêsanî xwe digihîne wê şîrika ku mêş û kêzikên din nagihêjinê...

Li gorî baweriyê gulbişîr salixan (agahî) dihêne. Ji kêzika mizgînê cudatir ew here mala kî/ê yan jî li dora kî/kê bigere agahiyek pir baş yan jî pir xerab jê re aniye.

## Çavkanî

[thumb|250px|Belavbûna gulbişîran: havînan (bi rengê [heşîn); tevahiya salê (bi rengê kesk); zivistanan (bi rengê zer). ]]

Kategorî:Bihuk
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Perîdank
Mîbzer

[thumb|400px|Mîbzera [garis]]
**Mîbzer**, amûra bizarê ya nûjen ku li dûv traktorê dihê grêdan û pê bizir dihê avêtin nava şûvan.

Kategorî:Alavên çandiniyê
Kategorî:Îcadên çînî
Bizar

[thumb|Bizar ([Misir)]]
**Bizar**, karê bizir çandinê. Di demên kevn de bizar bi destan ji aliyê bizarvanan ve dihate kirin. Pêşmaleka ku li pişta xwe grêdidan bi bizir tije dikirin û bi her gavê re mistek jê radihiştin û li nava şûva ajotî direşandin. Gundî di karê bizarê de aliyê hev dikirin her rojê diçûn bizara yekî.

Karekî gelekî rîtmik e, ji ber vê kesên bizar dikirin bi granî di ber re kulam jî digotin.

Piştî ku teknîk pêş ve çû û amûrên nûjen hatin afirandin û bizar bir mîbzeran hate kirin weke gelek karên din yên çandinî ev kar jî ji holê rabû.

Kategorî:Çandinî
Bawer Rodî Qantoz

**Dr. Bawer Rodî Qantoz** (navê wî yê di qeydên Romê de **Rodi Demirkapı** ye) sala 1945 li parêzgeha Mezrayê, navçeya Palo, gundê Kirvan hatiye jiyanê. Di 9ê gulanê 2001ê de li Almanya, bajarê Kölnê (Kolonya) dawî li jiyana xwe tîne. Hin kes bawer nakin wî xwe kujtibe.

Ji malbateke koçeriyê dikir, ji êla Bêrtiyan e. Sala 1973ê dibistana bijîşkiyê bidawî dike. Li Kurdistanê doktoriyê dike û li devedora xwe bi kurdperwerî, zanebûn, wêrekî û basbûnê tê naskirin. Bavê wî Evdilah Qantoz siyasetmedarek bû, bi henek û metelokên xwe navdar bûbû.

Dr. Rodî tenê ji mirovên pereyên wan hene, heqê pişkînê distîne, bi her awayê xwe dide başkirina tenduristiya Kurdan. Sala 1991ê li navçeya Qowanciyan, şaxa HEPê dadimezirîne û wek serok tê hilbijartin.

## "Em ê ûrtê te biqelînin"

5ê çiriya paşîn 1992î de ji aliyê hêzên îllegal ên Dewleta Romê ve bi tevî lawê xwe tê gulebarankirin. Dr. Rodî bi çar guleyan giran birîndar dibe û lawê wî Şûrzan Qantoz jî li ber çavên wî şehîd dikeve. Kujer piştî ku Dr. Rodî ji mirinê difilite jê re telefon dikin, dibêjin *"Em ê ûrtê malbata te biqelînin. Tu îcar xilas bûyî lê soz li ser navê şerefa Dewleta Tirk em ê te bikujin".*

## Jiyana nefiyê

Ew jî wekî întellektûelên din ên Kurd mecbûr dimîne dikeve riya menfîtiyê. Xwe ji têkoşîna demokratîk a Kurd nade paş û bi hemî hêza xwe dixebite. Bala xwe dide zanistî û fîlozofiyê. Herwiha helbestên ciwan dinivîsîne.

## Gotin

* Her tişt berevajiya xwe nîşan dide û dide zanîn.
* Heq rastî bi xwe ye û riya rast mirovan digihîne menzîla Heq.
* Tunebûna tunebûna tiştekê, hebûna wê tiştî bi xwe ye.

## Pirtûk

* Hebûn mûtlaq e, çapa yekem gulan 1999, weşanxaneya Ezgi

Kategorî:Bijîşkên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Kesên ji Xarpêtê
Marunîsî

**Marunîsî** eşirek e.

Navé gundeki Colemergé ye.Kesé lı vır jı Marunsi ne.Ne Eşire.Her yek jı cıhın cuda hatı ne.

Kategorî:Eşîr
Gerdî

**Gerdî**, eşîreke pir mezin e li başurê rojavayê Colemêrgê dijîn dikevin ser sînûrê başûr û bakûrê Kurdistanê. Gerdî xarêş hene ku dikevine devera Beranetî nizîkî Hewler. Gerdî ser sînûrê başûr û bakûrê yek ji heft eşîrên Barzane.

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Şûrzan Qantoz

**Şûrzan Qantoz** (navê wî yê di qeydên fermî yên Romiyan de *Şurzan Demirkapı* bû), ciwanekî Kurd bû ku di 5'ê sermawezê 1992an de li navçeya Qowanciyan a Mezrayê, ji aliyê hêzên çekdar û îllegal ên Dewleta Romê (Tirkiye) ve hatibû şehîdkirin.

Ew lawê bijîşkê Kurd ê navdar Bawer Rodî Qantoz e. Bavê wî jî bi wî re hatibû
gulebarankirin lê nemiribû.

Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mezra
Şêx Ebdulezîzê Geylanî

**Şêx Ebdulezîzê Geylanî**, Sedsala 12'an, kurrê Ebdulqadirê Geylanî ye. Zanayekî ola Îslamê bû,
şagirdên bavê xwe bû.

Ew pişikdarê şerrên Xaçperêstan bû. Di sala 602'an li mişextî mir û gorra wî li bajarê Akrê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Qedîrî
Kategorî:Şêx
Cuneydê Bexdayî

**Cuneydê Bexdayî** anko *Cuneyd kurê Mehmedê Ebulqasimê Xezzazê Bexdayî* (830-910) yek ji pêşengên sofiyatiyê ye. Gelek ji zincîr û silsileyên sofiyan resen û koka xwe digehînin wî.

Bavê wî ji bajarê Nehawendê ye (rojavaya Îranê) çû bû Bexdayê, lê Cuneyd li Bexdayê hat dinyayê û her li wî bajarî jî mezin bû.

Giringiya sofiyatiya Cuneydî, di hevberdanana digel sofiyatiya kesên mîna Mensûrê Hellac ew e ko Cuneydî bangewazî jibo sofiyatiya liserxwe dikir
. Wî serxweşiya kesên mîna Hellac û Bayezîdê Bestamî nedipejirand.

Kategorî:Jidayikbûn 830
Kategorî:Mirin 910
Kategorî:Sofiyên îslamê
Eurovision

**Eurovision**, wekî **Ewrovîzyon** jî tê naskirin, navê saziya Yekbûyîna Rêxistinên Radyo û Televîzyonên Ewropayê (bi îngilîzî: *European Broadcasting Union* - EBU) ye. Di sala 1951an de li bajarê Jenevê ji bo danûstendinên bernameyên radyo û televîzyonê hatiye avakirin.

Berî weşanên Eurovisionê logoya Eurovisionê û beyta Eurovisionê (ya ku ji destpêka strana *Te Deum* ya Marc-Antoine Charpentier pêk tê) destpê dikin.

Di yekem weşana fermî ya Eurovisionê de Mîhrîcana Nergîzê ya Montreux di roja 6ê hezîrana 1954an de hatiye weşandin.

Li navenda EBU (*European Broadcasting Union*) ya li Jenevê bi rêya kanaleke taybet danûstendina nûçe û weşanan pêk tê. Bi vî rengî hemû kanalên endamê EBU malzemeyên xwe bi hev re parvedikin.

## Weşanên nasyar ên Eurovisionê
* Eurovision Dance Contest - ORF (Mîhrîcana Dans û Reqsan a Ewrovîsyonê), 2007-2008 (hatiye sekinandin)
* Eurovision Song Contest (Mîhrîcana Stran û Kilaman a Ewrovîsyonê), ji 1956an pê ve
* Weşanên navneteweyî yên werzişê/sporê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1954an li Swîsreyê
Kategorî:Saziyên televîzyonê
Malbata Resûlkê

**Malbata Resûlkê**, malbateke qunzêrîbî ye ku navê xwe ji serekê xwe Resûl digre. Resûl di derdora sedsala 17an de ji Herêma Menda ya Midyatê dihê û li vî gundî bi cî dibe. Çar jinên wî û kurrekî wî nav Remo hebûye.

Ji vê malbatê nuha hinek li gund niştecih in. Hinek li Bismil, hinek li Elmanya, hinek li Diyarbekir û hinek li Îzmîrê rûdinên.

:tr:Resulke hanesi

## Çavkanî

Kategorî:Malbatên naskirî
Kategorî:Malbatên Stewrê
Keçelî

**Keçelî** an **Keçelan** eşîreke li Serhed û Dêrsimê ye. Eşîra Keçalan bi piranî busilmanin û kurmancî diaxivin.

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên dimilî
Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Tevin

**Tevin** li cem Kurdan gelek navdare. Tevina xaliceyan ji hevresinen pembû pek te. Bere li ser pir xaliceyan neqsa teyra Tawis dihat neqisandin. Pir caran neqs li ser xaliceyan dirokeke sunda dide. Pirraniyan wan sor u portakaline.
Awdanan

**Awdanan**, **Awdanû**, **Awenan** (), bajarekî Rojhilata Kurdistanê ye. Bajar dikeve navenda parêzgeha Îlamê.



Kategorî:Bajarên parêzgeha Îlamê
Kategorî:Bajarên Îranê
Robert Nozick

**Robert Nozick** (16ê çiriya paşîn 1938 – 23ê kanûna paşîn 2002) fîlozofekî amerîkî bû ku di dehsala 1970an û 1980an de mumtaz bû. Nozick di Zanîngeha Harvardê de mamoste bû. Navûdenga wî pitir jiber xatirê pirtûka *Anarchy, State, and Utopia* ye kû sala 1974 hate belavkirin. Nozick parast.

## Berhemên wê
* Anarşî, Dewlet, û Utopya - *Anarchy, State, and Utopia* (1974)
* Raveyên Felsefî - *Philosophical Explanations* (1981)
* Jiyana Cerbandî - *The Examined Life* (1989)
* Siruşta Awizmendiyê - *The Nature of Rationality* (1993/1995)
* Mi'emayên Sokratî - *Socratic Puzzles* (1997)
* Tiştên naguher: Pêkhateya Cîhana Objektîv - *Invariances: The Structure of the Objective World* (2001/2003)

## Girêdanên derve
* http://www.news.harvard.edu/gazette/2002/01.17/99-nozick.html  **(bi Ingilîzî)**
* Ensîklopediya Felsefeyê

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Nozick, Robert
Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Mirin 2002
Zanîngeha Harvardê

**Zanîngeha Harvardê** zanîngeheke xisûsî ye ku li Cambridge, Massachusetts, DYAyê ye. Harvard di 8ê rêzberê 1636an de dest bi karê xwe kir. Ji aliyê gelek kesan ve weke yek ji baştirîn zanîngehên cîhanê tê naskirin.

Zanîngeh xwedanê pirtûkxaneyekî ye ku tê de 16 mîlyon pirtûk hene.

Heft serokkomarên DYAyê ji Harvardê mezûn bûne.

## Mirovên navdar
* Theodore Roosevelt
* John F. Kennedy
* Michelle Obama
* Ban Ki moon
* Mark Zuckerberg

Rektora zanîngehê Catharine Drew Gilpin Faust e.

## Galerî

Wêne:Harvard_college_-_science_center.jpg|Navenda Zanistê di Zanîngeha Harvardê de.


## Girêdanên deranî
* Malpera Zanîngehê

Kategorî:Zanîngehên li DYAyê
Richard Kirkham

**Richard Ladd Kirkham** (jidayikbûn: 18'ê pûşperê, 1955) Fîlozofekî Emerîkî ye. Di nav berhemên wî de ne:
* *Hizirdozên Rastîyê* (bi Ingilîzî: *Theories of Truth*), 1992
* *Ma pirsgirêka Gettier pal dide çewtîyekê?*' (bi Ingilîzî: *Does the Gettier Problem Rest on a Mistake?*), 1984

Kategorî:Fîlozofên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Ozan Emekçi

**Ozan Emekçî** (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1956an li Meraş), helbestvan, hozan û stranbêjekî kurd e. Navê wî yê rastî Ali Haydar Levendiz e, Ozan Emekci qaşonavê (pseudonym) wî ye. Ew elewî ye.

Ozan Emekçi sî sal e li Almanyayê dijî. Heta niha 20 bandê wî û didu pirtûkê wî derketine. Stran û helbestên wî ji alî gelek stranbêj romî û kurd ve hatine gotin. Ew çiqas bi piranî bi romikî bin jî bi motivên çand û dîroka gelê kurd ve hatine neqişandin.

## Berhem
* Aşik Emekçi Vartinik ten Munzur dan Ser verdim Sir vermem ben=Ibrahim Kaypakkaya gori (plak) 1976-1980
* Aşik Emekçi Ben ne biçim vatandaşim (plak) 1976-1980
* Aşik Emekçi ankara -Yikamazlarki (plak) 1976-1980
* Aşik Emekçi Yuruyun Gençler (plak) 1976-1980
* Selam olsun Halk için olenlere - Silav li kesên ku ji bo gel mirin
* Alev Alev Yandik işkencelerde
* Özgürlük Mahkumları (1980)
* Emekçi 3 Maras katliami
* Emekçi 6 -Dayan yürek (1983-1984)
* Emekçi 7 -Kirmizi gül (1985)
* Emekçi 9 - Halyamano (1988)
* Yilmaz Güney turkusu (avrupa)- Biçak kina sir veriyor (tirkiye)
* Kurtlarla Dans
* Güle barut serdin mi ?
* Düzgün Baba
* Kana düstü (1998)
* Gerillalar Olmasaydi 2002
* Vahdetname 2009
* Munzurun 17 senfonisi
* Canlar semahi
* Feryad û İsyan (2019)
* 50 yilin Emegi (plak)

## Çavkanî

## Girêdayîn
* Malpera Ozan Emekçi 

Kategorî:Helbestvan
Kerekor

**Kerekor** marekî ku nabînê ya. Ji ber vê yekê, jê re dibêjin "kerekor". Lê pir bijahra. Ku bi yekî ve da, di cih de wî dikujê. Bi zêdeyî ji li sincên malan dijî. Ji dêla çavan hîsên xwe bi kar têne. Dengek karê ji wî re bibe weke çav. Pir zîz e.

Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Bayezîdê Bestamî

**Bayezîdê Bestamî** an jî **Teyfûr Ebû Yezîdê Bestamî** (bi farisî: بايزيد بسطامى) (db. 804 - m. 874 paşî zayînî) yek ji sofiyên navdar yên îranî bû.

## Jînenîgar
Ew li bajarê Bestamê li Îranê hatiye dinyayê. Bapîrê wî li ser dînê êzidiyan bû. Sê kurên bapîrî hebûn: Adem, Teyfûr û Elî.

Tiştekê wesa ji zarotiya Bayezîdî nayê zanîn. Ew pirraniya deman bi tenê li mal dima, wî demekî dirêj jî di gel sofiyan derbaz dikir.

Ew bû yek ji sofiyên ko gehiştine qonqxa fenayê. Ew yek ji sofiyên herî navdar yên rêbaz anko sofiyatiya sermestiyê ye. Ji şetheyên wî yên herî navdar ew e ko digot: "Subhan ji min ra, şanê min çend mezin e" (bi erebî: "Sunhanî, ma eizeme şeinî".)

Bayezîdê Bestamî yek ji sofîgerên Lalişa Nûranî jî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 804
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 874
Kategorî:Neqşîbendî
Mêş

**Mêş** an jî **buxikên bi du perîkan** (*Diptera*), komek gelek mezin ji Kêzikên perîk wek betan zirav ku difrin û xwarinên xwe ji kêzikên frînde yên din cudatir (ji dervî kermêşê bi xortomê dimije) bi devan dixwin.

## Şayes
Du bazikên wan, du çav, du antên, şeş ling û di eniya wan de du gupikên wan he ne. Bi hêkan zêde dibin.
Gelek cûre mêş he ne. Hinek ji wan, mînak mêşa hunguv ji ber qalindbûna antênan dikevin koma mozan lê li nav gel ew jî weke mêş hatine bi nav kirin.
## Reftar û jîngeh
Li ciyê germ dihên dîtin û bi granî bi şîrikên kulîlkan û bi tiştên şêrîn û bi xwînê xwedî dibin.
## Dabeşandin
## Çend cureyên mêşan
* Bivbivink (*Bombus terrestris*)
* Kermêş yan pêşî
* Mêşa gewr
* Mêşa gû (*Scathophaga stercoraria*)
* Mêşa hespan
* Mêşa hespgez (*Hippobosca* sp)
* Mêşa hingiv
* Mêşa kor (*Stomoxys* sp)
* Mêşa reş
* Mêşa rêxê
* Mêşa rîçalê
* Mêşa malan (*Sarcophaga carnaria*)
* Mêşa tsetse

## Pêşangeh

Wêne:Mêşa Rîçalê.jpg|Mêşa rîçalê
Wêne:Mêşa hunguv.jpg|Mêşa hingiv
Wêne:Mêşa sor.jpg|Mêşeke sor
Wêne:Mêşa gû.jpg|Mêşa gû
Wêne:Bombus terrestris-2.jpg|Bivbivink (*Bombus terrestris*)
Wêne:Mesh-1.jpg|*Hylaeus signatus*
Wêne:Mêşa nav malan.jpg|Mêşa nav malan (*Sarcophaga carnaria*)
Wêne:Mêşa şîn.jpg|Mêşa şîn (*Lucilia caesar*)
Wêne:Solitary bee.jpg|Mêşhingiv
Wêne:Kermêş.jpg|Kermêşek (*Phlebotomus papatasi*)
Wêne:Volucella zonaria.jpg|*Volucella zonaria*
Wêne:Bombylius varius.jpg|Bombylius varius


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Gelemper
* The Diptera Site 
* The Dipterists Forum  - The Society for the study of flies
* The Bishop Museum Catalog of Fossil Diptera 
* The Tree of Life Project 
* 
* Manual of Afrotropical Diptera 
Alîkariya saloxandinê
* The Diptera.info Portal Expert Diptera site and Diptera information portal.
* BugGuide
Anatomî
* Fly anatomy 
* Drawing Wing venation
Daneyarên navên mêşan
* Authors of fly names 
* Systema Dipterorum Nomenclator 

Kategorî:Entomolojî

Kategorî:Mêş û mûr
Yekeya pîvanê

**Yekeya pîvanê** mezinahiyeke diyarkirî ji çendîniyeke fizîkî ye ku weke standardek bo pîvandina heman çendîniya fizîkî tê bikaranîn. Yeke bi rêkeftin an ji layê qanûnê ve dihên diyarkirin.

Bo nimûne, dirêjahî di fizîkê de çendîniyek e. Metre yekeya dirêjahiyê ye ku bi xwe dirêjahiyeke li pêş ve diyarkirî ye. Dema ku em dibêjin 10 metreyan (an 10 m), mebesta me 10 caran ew dirêjahiya li pêş ve diyarkirî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Çargoşeya çik

thumb|Çargoşeya çik

**Çargoşeya çik** an jî **rastgoşe** di geometriyê de çargoşeya ku goşeyên wê rast in, yanê 90 derece ne.

Di çargoşeyên çik de, goşeyên wê yên hundir tev yeksan in û 90° ne. Tevîna wan jî jixwe dike 360°. Dirêjahiya kêlekan wekhev be yan jî ne wekhev be goşe çik in. Ji ber ku goşe çik (90°) in divê kêlekên ku li hev dinihêrin yeksan bin. Bi gotineke din, kêlekên hevrast yeksan in.

Qad=a*h

## Çavkanî

Kategorî:Geometrî
Çarçik

thumb|Çarçik
**Çarçik** di nav çargoşeyan de ya herî hêsan e. Dirêjahiya kêlekan yeksan e, kêlek hevrast in û goşe jî tev çik in.
:Qad= a^2

## Çavkanî

Kategorî:Geometrî
Jimarxêz

Di matematîkê de, **jimarxêz** xêzeka raste ku li ser wê her xal hevta û beramberî hejmareka rastîn e û her hejmareka rastîn hevta û beramberî xalek e. Pirî car xala beramberî tamjimaran li ser xêzê bi awayekî taybet têne nîşandar kirin. Herçende ku ev wêne tenê tamjimaran ji -9 heta +9 nîşan dide, lê jimarxêz hemû hejmarên rastîn li xwe digre (hejmarên ku nehatine nîşandar kirin u dikevin navbera du tamjimaran) û ji her du aliyan bêdawî berdewame.

center|Jimarxêz

Destpêka xêz xala (an hejmara) sifire ku xêzê du let dike.

Kategorî:Matematîk
Lîsteya fosîlên mirovî

Eve lîsteya jibermayiyên fosîlên mirovî yên herî girîng e. Heta îro bi hezaran fosîl hatine dîtin û peydakirina fosîlan berdewam dibe, ji ber vê çendê lîste ne temam e. Tevî ku hemû bi awayekî seranser bi *Homo sapiens* ve girêdayî nebin jî, têkiliya wan bi pêşiyên mirovê îro re heye. Pîvandina kevnbûna fosîlan bi metoda radyometrîk dihê kirin. Ma, tê wateya milyon salan berê; ka yan k, hezar salan berê.

## Zêdeyî 7 milyon salan berê

## 3,5 milyon – 7 milyon salan berê

## 2,5 milyon – 3,5 milyon salan berê: Australopîtekus (''Australopithecus'')

## 1 milyon – 2,5 milyon salan berê: Homo

## 200.000 – 1 milyon salan berê

## 50.000 – 200.000 salan berê: ''Homo sapiens'' (eynî cureyê mirovê îro ye)

## Ji 50.000 salan berê û kêmtir

## Kurtebêja peyvan a vê lîsteya fosîlan
* AL - Herêma Afarê, Etiyopya
* ARA-VP - Paleontolojiya Mazmazkgelan a Aramisê, Etiyopya
* BOU-VP - Paleontolojiya Mazmazkgelan a Bouriyê, Etiyopya
* ER - Li rojhilatê gola Rudolfê, Kenya
* KGA - Konso-Gardula, Etiyopya
* KNM - Muzeya Neteweyî ya Kenyayê
* KP - Kanapoi, Kenya
* OH - Homînîda Olduvaiyê, Tanzanya
* SK - Swartkrans, Afrîkaya Başûr
* Sts,Stw - Sterkfontein, Afrîkaya Başûr
* TM - Muzeya Transvaalê, Afrîkaya Başûr
* TM - Toros-Menalla, Çad
* WT - Li rojavayê gola Turkanayê, Kenya

## Çavkanî

#### Çavkaniyên duyamî
* Tattersall, Ian, Schwartz, Jeffery, Extinct Humans. Westview Press, Boulder CO, 2000, ISBN 0-8133-3482-9
* Larsen, Clark Spencer, Matter, Robert M, Gebo, Daniel L, Human Origins: the fossil record. Waveland Press, Prospect Heights, 1991, ISBN 0-88133-575-4
* Grine, F.E, Jungers, W.L, Schultz, J. (1996) Phenetic Affinities Among Early Homo Crania from East and South Africa. *Journal of Human Evolution* 30 pp.&nbsp;189–225

## Girêdanên derve
* http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/
* http://www.talkorigins.org/faqs/homs/specimen.html

* Ji Wikipedia bi zimanê îngilîzî (10.04.2010)

Kategorî:Fosîl
Kategorî:Lîste
Kategorî:Mirov
Kategorî:Werarbûna mirovî
Endam (matematîk)

Di matematîkê da, ji her yek ji tiştên ku pêkve komek kamil dikin ra **endam** tê gotin.

Eger *x* endamekî koma *A* be, tê nivîsîn:

:*x* ∈ *A*,

û tê xwendin:

:"*x* di *A* da ye " an "*x* endamê *A* ye" an "*x* dikeve nava *A*" an "*A* li xwe digre *x*".

## Kom
:*Gotara serekî: [[Kom]]*
Nivîsîna A = {1, 2, 3, 4 }, tê wateya endamên koma *A* hejmarên 1, 2, 3 û 4 in.

Endamên komekê dikarin her tişt bin. Bo nimûne, C = { sor, kesk, şîn }.

## Nimûne
* Eger A = {2, 4, 6, 8, 10}, wê demê 2 ∈ *A*.
* Eger B = {3,4}, wê demê 4 ∈ *B*.
* Eger C = {sor, kesk, şîn}, wê demê zer ∉ C (tê xwendin: *zer* ne endamekî *C* e).

## Çavkanî

Kategorî:Matematîk
Xal

Di endazezanî û topolojî û liqên dîtir ên Bîrkariyê da, **xal ** an **nuqte** tişteka destnîşankirî ye di nav valagehekî da ku ne xwedî qeware ye, ne xwedî qad e, ne jî xwedî dirêjahî ye. Bi vî awayî, xal tişteka 0-rehendî ye. Xal yek ji serekîtirîn û bingehîtirîn çemkên endazezanî, fîzîk û gelek gorepanên zanistî yên din e.

## Çavkanî

Kategorî:Matematîk
Endam (cudakirin)

Çend gotar sebaretî **endam** hene:

* Di biyolojiyê de: Endam (biyolojî).
* Di matematîkê de: Endam (matematîk).
* Endamê perlemanê
* Di Internetê de: Bikarhêner.
Endemîk

[thumb|250px|[Gula Reş cureyekî endemîk ê gulan ê herêma Xelfetiyê ye.]]
**Endemîk** anku **cureyên endemîk**, ev cureyên ajal, balinde, buhik, riwekan û hwd, yên ku bi tenê di herêmeke taybet de dijîn. Anku cureyên xwecihî û herêmî û bi cihekî taybet ve girêdayî ne. Li Kurdistanê, li Qerejdaxê riwekên endemîk hene, yanê bi tenê li Qerejdaxê tên dîtin.

Mêş û mûr jî hene, yên ku dibin sedema nexweşiyên mîna lerzeta û dengue û hwd. Dema ev nexweşî li cihên taybet bilav dibin mirov jê re dibêjin nexweşiyên endemîk.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Ekolojî

Kategorî:Zorbûna jiyanî
B (tîp)

thumb|150px|Tîpa B
**B** (bixwîne: *bê*) tîpa duyem a alfabeya kurdî ye. B dengekî konsonant e ku navê wê yê dengnasî ”girteka dulêvî ya bilerz e. Ev deng di alfabeya kurdî-latînî de – û di piraniya zimanên bi alfabeya latînî dinivîsin de – bi
awayê ”B” (gir) û ”b” (hûr) tê nivîsîn. Di alfabeya dengnasî ya navneteweyî de jî ew wek [b] tê
nîşankirin. Di alfabeya kurdî-erebî de ew wek ب tê diyarkirin. Bi alfabeya kurdî-krîlî ew wek Б
(gir) û б (hûr) dihat nivîsîn. 

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **B**
* Tîpa hûrdek: **b**

## Dîrok

[thumb|[English cursive B and b]]

Wek ku me got, di kurmancî de B niha li destpêka gelek peyvan peyda dibe: ”ba, bar, baran,
bend, ber, befr/berf, bilind, birin, biyolojî, bizin, (ji) bo, borî/borrî, boş, bum, burc, buxar, bûk,
bûn, bûstan…”
Hin peyv ji van bi eslê xwe biyanî ne. Bo nimûne, ”bum, buxar” ji erebî, ”borrî” ji tirkî û
”biyolojî” bi rêya fransî ji yûnanî ye. Lê dîsa jî piraniya nimûneyên me peyvên xwemalî ne: ”ba,
bar, baran, ber, berf/befr, birin, bizin…”
Lê heke em li dîrok an etîmolojiya van peyvan binêrin, em ê bibînin ku gelek ji wan bi eslê xwe
ne bi B bûn. Bo nimûne, ”baran” bi kurmancî, soranî û farisî bi B ye. Lê heke em li hin ziman û
zaravayên din yên îranî yên nû û bi taybetî jî yên kevn binêrin, em ê bibînin ku ew peyv di wan
zimanan de ne bi B lê bi V yan W dest pê dike:
- kurdiya başûrî2: waran
- hewramî: waran
- zazakî: varan
- pehlewî: varan
- mazenderanî: variş
- avestayî: vara-
- belûçî: gwariş
…
Bi heman awayî peyva berf/befr bi gelek zimanên îranî bi V yan W dest pê dike: kurdiya
başûrî ”wefr”, pehlewî ”wefr”, sogdî ”wefre”, mazenderanî ”vefr”, avestayî ”vefre”, zazakî
”vewre”, hewramî ”wewre / werwe”, sanskrîtî ”gebhre”… 

## Çavkanî

Kategorî:Tîpên latînî
Koma vala

Di matematîk û bi taybetî di bîrdoza komê da, **koma vala** ew kome ku ti endam têda nîne. Qewareya wê sifir e. Bo nimûne, koma tamjimarên navbeyna du û sê li ber çav bigrin. Kom vala ye. Ji ber ku ti tamjimar li wê derê (navbeyna du û sê da) nîne.

## Nîşan
Nîşaneyên baw ji bo koma vala yek ji van e: "{}," "\varnothing", û"\emptyset".

## Taybetmendî

Kategorî:Matematîk
V (tîp)

thumb|250px|''V'' (ji peyva îngilîzî '''''V'''ictory'') ji bo zarokên gelên stemdîtî bûye nîşana serkevtin û azadiyê.
thumb|250px|Refekî qulingan ku wekî ''V'' difire.
**V** (bixwîne: *vê*) tîpa bîst û heftem a alfabeya kurdî ye.

Wekî din, V (anku, vêya girdek) kurtebêja nîşandeka kîmyewî ya vanadyûmê û kurtebêja voltê û hejmara romayî pênc (5) jî ye.

Çend cureyên balindeyan jî, wekî nîmûne quling, dema firinê refê xwe wekî V çêdikin.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **V**
* Tîpa hûrdek: **v**

Kategorî:Tîpên latînî
Hebe Camargo

**Hebe Camargo** (), anku **Hebe Maria Monteiro de Camargo Ravagnani** (, jdb. 8 adar 1929 li Taubaté, São Paolo, Brezîl - m. 29 îlon 2012, li São Paulo) aktrîs û stranbêjeke brezîlî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên brezîlî
Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Komedyenên brezîlî yên jin
Kategorî:Mirin 2012
Kategorî:Stranbêjên brezîlî
Têkçûna Îdealan

**Têkçûna Îdealan** pirtûkek ye û ji çend meqaleyên Elî Şerîetî pêk tê. Ji aliyê wergêr Evdilayê Dewrêş ve ji bo kurdî hatiye wergerandin. Nivîskarî, mijarên wek mirovbûn, humanizm, marksizim, feodalite û burjuwazî û hwd hilgirtiye dest. Bi awayekî balkêş nîşan dide ku îdealan mirovahiyê çawa têk çûne û ji derdê mirov re nebûne derman.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên farisî
Mîrzayê dilşad (çîrok)

**Mîrzayê dilşad** , **Prensê bextewar** an jî **Prensê dilşad** çîrokeke ji pênc çîrokên pirtûka bi navê *The Happy Prince and Other Tales* ya nivîskarê îrlendî Oscar Wilde e.

## Wergerên kurdî
Çîrok bi sernavê *Prensê dilşad* ji aliyê wergêr Evdilayê Dewrêş ve ji îngilîzî ji bo kurdî hatiye wergerandin. Di sala 2015an de jî çîrok bi sernavê *Prensê bextewar* ji aliyê Samî Hêzil ve hat bi kurdî wergerandin. 

## Naverok

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên Oscar Wilde
Kategorî:Mîrzayên honakî
Şerîf Omerî

**Şerîf Omerî** an jî **Sherif Omeri** hunermendekî bi nav û deng e û xwedî bi cureyên stranên Reggîton, Hip hop, Pop, Dance û Metalica ye. Ew di 1987an de li Qamişlo, Rojavaya Kurdistanê, hate dinyayê.

Şerîf Omerî weke yekemîn rapvanê Rojavayê Kurdistanê tê qebûlkirin û stranên xwe bi zaravayê kurmancî distre. Ew bi rapên xwe yên balkêş mijarên rojane yên Rojavayê Kurdistanê tîne ziman, wek pêşketinên dawî yên şoreşa Sûriyê. Omerî yekem konsera xwe ya mezin di çarçoveya xwepêşandineke kurdan de pêk anî û gelek rastî ecibandinan hat. Meriv kare bibêje ku Omerî êdî bûye dengê ciwanên şoreşa rojavayê Kurdistanê, ji ber ku bi dengê xwe yê dilêş û gotinên xwe yên otantîk bandorekê bêhempa dide guhdarvanan û pirsgirêk, hêvî û daxwazên ciwanên rojavayî bi awayeke bêsansur tîne ziman.

## Jiyana wî
thumb|Şerîf Omerî di kampa Domîzê de|300px
Hunermendê Hîp Hopê Şerîf Omerî di sala 1987'an de li bajarê Qamişlo hatiye dinê û xwendina xwe li Zanîngeha Helebê di beşa civaknasiyê dewam kir.

Di sala 2004an de li Qamişlo dest bi hunerê kir. Tevlî pêşbirka muzîkê ya li Efrînê *SuperStar* bû û cihê yekê girt.

Tevahiya stranên wî bi şêweya rojhilatî ne. Di sala 2006'an de berhema xweyî pêshîn a bi navê *Bavê Gemar* derxist. Gotin û muzîka vê albûmê tev yên hunermend Şerîf Omerî ne û bi alîkariya hunermendê navdar Şiyar Agirî hatine amade kirin.

Di sala 2008'an de, Şerîf Omerî bû endamê Koma Qamişlo.

## Stîla wî
Dengê Şerîf Omerî hinkî zirav be jî, mijarên gotinên wî giran û kûr in. Ji hêla xwendinê ve gelek jêhatî ye û lewra stranên xwe pir hişkî (lezgîn) dixwîne.

Hêjayî gotinê ye ku gelek klîbên wî yên weşandî li taxên bajarên Rojavayê Kurdistanê hatine kişandin.

## Albûm
* 2015 - *Lêxin*
* 2014 - *Hîphopa Kurdî*

## Stran
* 2019 - Ciao Ciao Pella
* 2020 - Mi Amor
* 2018 - Bajo Bajo
* 2017 - Hola Hola - Hîphopa Kurdî
* 2016 - Negrî Bajarê Min
* 2015 - Bankin - Lêxin
* 2015 - Lêxin - Lêxin
* 2014 - Nezanî - Hîphopa Kurdî
* 2014 - Mirna Hêdî - Hîphopa Kurdî
* 2014 - WaWa - Hîphopa Kurdî
* 2014 - Rastî Taala - Hîphopa Kurdî
* 2014 - Gelî Milet - Hîphopa Kurdî
* 2014 - DJ - Hîphopa Kurdî
* 2013 - Keçka Nezan
* 2013 - Şerê Mala Apê Fewzî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Hip-hopa kurdî
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Kategorî:Rapvanên kurd
Çatbehlûl

**Çatbehlûl** an **Çata Jorê** gundekî li ser navçeya Zêtka (Elajgir) ye. Gund aliyê rojava Kosedaxê ye.

Gundekî piçûk e û ji çend malan pêk tê. Girêdayiyê belediyeya Daharê ye.

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Bêdir

**Bêdir** () gundekî li ser navçeya Elajgirê ye. Surmelî Memed Paşa ev gund pêşkêşê Evdal kirîye lê Evdal ev yeka nepejirandiye. Evdal gundiyan re gotîye:

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Çizçizonek

**Têtî**, an jî **Çûkê zad** (*Alauda arvensis*), cureyekî torxeyan *[[torxe|Alaudidae]]*e.

## Şayes
Dirêjahîya wî 16 ta 18 sentîmetre heye û baskên yê nêr ji yê mê mestire, bi gelemperî li navçeyên çandinîyê dijî, firîna wî ta 50 û 100 metire bilind e û ta 2-3 xulekan didome, lê di werzê zayîne de bêhtir didome. Rengê pişt û baskên wî bi ser qehwe ve (qehwoşkî), bin zikê wî xetxet û bi ser sipî (sipîloşkî) ve diçe. Xwedî nikilekî qalind û tûj e û hêkên wî deqdeqî ne.

## Wêje
Çend têtî ketine gevzekê, baskên xwe li hev didin û li derdora xwe çeng dibin.
## Belavbûn
Li her deverên Kurdistanê dihên dîtin.

## Pêşangeh


Wêne: Alauda arvensis MHNT.jpg|*Alauda arvensis *


## Çavkanî

* http://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_Skylark

## Girêdanên derve

* Lark videos  on the Internet Bird Collection
* Oiseaux images
* Eurasian Skylark on BBC website – includes a photograph of a skylark plot
* A nature feature "The Lark Ascending" broadcast June 2006 on BBC radio 4 – website includes photograph of a skylark plot
* Eurasian Skylark plots , the Eurasian Skylark, and the RSPB's Volunteer & Farmer Alliance  on RSPB website
* Eurasian Skylark ecology on RSPB website 
* Ageing and sexing (PDF; 1.3 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* UKBAP site description 
* List of skylark poems

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Torxe
Şefîq Qezaz

**Şefîq Qezaz** serokê Akademiya Kurdistanê û amadekarê ferhenga kurdî The Sharezoor e.

Kategorî:Zimannas
Georg Cantor

thumb|Matematîknasê alman Georg Cantor, li dor sala 1900î
**Georg Cantor** (wekî *Georg Kantor* bixwîne) an jî **Georg Ferdinand Ludwig Philipp Cantor** (3ê adarê / bi şêwaza kevn 19ê sibatê
, 1845 – 6ê kanûna paşîn, 1918) bîrkarekî alman bû. Ew bingehdanerê bîrdoza komê ye ku niha di bîrkariyê da bîrdozeka esasî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên deranî
*  Jiyannameya Cantor
*  Dîrokeka bîrdoza komê

Kategorî:Alman
Kategorî:Jidayikbûn 1845
Kategorî:Matematîknas
Kategorî:Mirin 1918
Perîdankmîrê sor

thumb|250px|Perîdankmîrê sor (''Vanessa atalanta'')
**Perîdankmîrê sor** (*Vanessa atalanta*), cureyekî perîdankan ku temenê xwe dirêj e.

## Şayes û reftar
Firehiya bask an bazikên perîdankmîrê sor bi qasî 5-6 cm e. Li dever û li di her demsalê de dikare bijî. Çile bi dema xwe di xew de derbas dike. Binê bazikên wê ji aliyê hundur ve dişibite qaşikên dahlan ku ev jî ji bo parastinê ye.

## Etîmolojî
Bêjeya atlanta ji navê kesayetiyekî navdar di mîsolojiya yewnanî hatiye, ku jinek e hêzdar e ku hember asteng û dijwaretiyan disekine.

## Pêşangeh
### Çerxa jiyanê

Egg-butterfly-vulcan-oeuf-papillon-vulcain-vanessa-atalanta-2.jpg|Hêkan
Vanessa.atalanta.caterpillars.jpg|Serdema zû
Vanessa atalanta Raupe (HS).jpg|Serdema dereng
Chrysalis-butterfly-vulcan-chrysalide-papillon-vulcain-vanessa-atalanta-2.jpg|Chrysalis


Vanessa atalanta MHNT CUT 2013 3 14 Grisolle Dos.jpg|*Vanessa atalanta*
Vanessa atalanta MHNT CUT 2013 3 14 Grisolle ventre.jpg|*Vanessa atalanta* △


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Red admiral on the University of Florida / Institute of Food and Agricultural Sciences *Featured Creatures* website
* Red Admiral Butterfly: Large format reference quality (free) photographs Cirrus Digital Imaging
* HD video of Vanessa butterflies
* Red Admiral, Canadian Biodiversity Information Facility
* Red Admirals in California 
* Butterflies and Moths of North America - Vanessa atalanta
* Butterflies of America - Vanessa atalanta

Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Perîdank
Mehabad (navçe)

thumb|Şaristanên Azerbaycana Rojavayê
**Mehabad** yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Mehabad e.

## Dabeşkirina navçeyê
Du nahiye û ? bajar li navçeya Mehabadê hene :

### [[Navenda navçeya Mehabad (nahiye)|Navenda navçeya Mehabad]]

### [[Xelîfan (nahiye)|Xelîfan]]

## Gelhe
Li gor Serjimariya Mirovan û Malana Îranê, di sala 2006an de, hejmara rûniştivanên vê bajêristanê 201,049 kesane.

## Çavkanî

Kategorî:Mehabad
Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê
Bayî

**Bayî** navê eşîrekê ye. Endamên vê eşîrê bi piranî li gundên Şemzînan û Mirgewerê dijin.
## Gundên wan
* Keçele, li Mirgewerê
## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirgewer
Dalkurd FF

Dalkurd FF, anku bi swedî *Dalkurd Fotbollförening* (Yekîtiya Futbolê ya Dalkurd), yaneyeke futbolê ya kurdî-swêdî ye. Di sala 2004'an de li Borlängeya Swêdê ji aliyê kurdên diyasporayê ve hatiye sazkirin. Di 2008'an de nêzîkî nîvê tîmê kurdên ku bi eslê xwe ji Mêrdînê ne.

Dalkurd FF tîmeke gelek serketî ye. Sala 2016'an di duyemîn lîga (Superettan) Swêdê de dilîze.

Navê "Dalkurd" hevxistina navê herêma Dalarna (ku tê de bajarê Borlänge tê dîtin) û peyva kurd e.

## Lîstikvanên yaneyê sala 2017

(BV = berevan (defans); ÊB = êrîşber (forward); QN = ortevan (orte); GK = golker (qalevan).

## Seroktiya Dalkurd FF ya sala 2017

## Werz bi werz
{| 
|valign="top" width=0%|

## Doza serokê Dalkurd FF Remezan Kizil
Di 31.12.2009'an de li Dadgeha Giran ya çarem a Diyarbekirê doza serokê Dalkurd FF Remezan Kizil hate vekirin. Remezan Kizil li gor Qanuna Tekoşîna li dijî Terorê û di çarçeweya sucê propagandeya rêxistina dervî qanunê hat darizandin.

## Çavkanî
* Wikipedia bi zimanê swêdî (25.04.2010).
* Malpera Dalkurd FF (26.04.2010).

## Girêdanên derve
* Malpera yaneya Dalkurd FF (bi swêdî)
* Doza serokê Dalkurd FF Remezan Kizil hate vekirin (bi kurdî)

Kategorî:Avabûnên 2004an li Swêdê
Kategorî:Futbol
Kategorî:Kurdên derveyî welêt
Facebook

**Facebook** (lêvkirina wê bi kurdî: feysbûk) pêgehekê înternêtî yê torbendiya civakî ye ko kompaniyay kesokî ya Facebook Inc. xudana wê ye. Ji meha Îlona 2006ê ra kesên temenê wan ji 13 salan zêdetir be û e-posteyeka wan hebe, dikarin pişikdariye di vê tora civakî da bikin. Karberên fêsbûkê dikarin hevalan ji xwe ra peyda bikin û peyaman ji wan ra bihinêrin. Ew herweha dikarin profayla xwe nû bikin û hevalên xwe ji wan nûkirinan haydar bikin. Bi ser vê ra,karber dikarin pişikdariyê di wan torbendan da bikin ko ji aliyê cihê wan yê karî, an dibistanên wan ve dihên rêkêxistn.

Damezrînerê Facebookê Mark Zuckerberg e. Li destpêkê Facebook tenê jibo xwîndinkarên Zanîngeha Harvardê bû.
Damezrînerê facebookê hêj ciwane wê temenê de xwedî yê bîlyon dolara bûye

## Mijarên têkildar
* Ezuem

## Girêdanên derve
* Malpera fermî 


Kategorî:Karûbarên torên civakî
Kategorî:Malperên amerîkî
Kategorî:Medyaya civakî
Kategorî:Nivîsbariyên androîdê
Kategorî:Platformên Meta Platformsê
Qereçoliya

[thumb|Ji aliyê [Maran ve Qereçoliya]]

**Qereçoliya** gundekî Bismilê ye, di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundê Sorka, Maran, Ofê û Qerebadra he ye.

Gund li kêleka çemekî biçûk e û debara gund bir çandinîya avî,a bej û xwedîkirina heywanan e.

Rêya gund heyta Ofê asfalt e lê jê pêve xam e.

Li gund elektrîk û telefon he ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Qebaqom

**Qebaqom** (), mezreke gundê Ebrûşê (an jî Hevirmûş (?), bi tirkî * Kuruyayla*) ye, li herêma Kaxizmana Qersê. Gundê rojbûyîna dîroknasê kurd ê bi nav û deng Rohat Alakom e.

## Çavkanî
* Rohat Alakom, *Kars Kürtleri*, Avesta Yayınları, 2009.

Kategorî:Gundên Kaxizmanê
Qerebedra

**Qerebedra** (), gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên weke Zeko, Zengilo, Hacika, Cadê, Xuşo û Gulemîran he ne. Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

## Mezre
* **Hacika** (), mezraya Qerebedra ye. Gundê Malbata Ongorenan Helbestvanê navdar Veysel Öngören e. Gund ji çend malan avabûye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Pezmijoka çol û deştan

**Pezmijoka çolê ** (bi latînî:*Varanus griseus*), cureyekî pezmijokan (*Varanus*)e.

## Binecure
Sê binecureyên pezmijoka çolê hatine nasîn.
* *Varanus griseus griseus* (pezmijoka boz a çolê)
* *Varanus griseus caspius* (pezmijoka çola Kaspiyanî)
* *Varanus griseus koniecznyi* (pezmijoka çola Hindî).

## Şayes
thumb|Kiloxa ''Varanus griseus''
Dirêjiya pezmijoka çolê digihîje 1,5 metreyan e. Ev xijende yê taybet ji aliyê gel ve wekî cinawir dihatin binavkirin.

## Belavbûn
Destpêka belavbûna pezmijoka çolê ji Urdun, Tirkiye bi taybetî deştên Kurdistanê (ji Riha) [Eiselt (1970), Böhme (1973)],Mexrib, Cezayir, Tûnis, Lîbya, Misir, Filistîn, Îsraêl, Sûrî,
Libnan, Iraq, Erebistana Siyûdî, Oman, Tirkmenistan, Qazaxistan, Ûzbêkistan, Tacîkistan, Qirgizistan, Çola Rojava, Morîtanya, Malî, Nîjer, Çad, Sûdan, Efxanistan, Îran, Pakistan ta Hindê diqedê.

## Pirbûna
Pezmijoka çolê hêlîna xwe di bin erdê de cêdike û di zivistanan de bi nivî pasîf e.

## Xwarin
*Varanus griseus*, pezmijokek e goştxwer e ku polek e berfireh ji movikdar û nemovikdaran weke mişk, mar, qirtîş , guhandarên biçûk, balinde, masî, kêzan û beqan dixwe.
Di rojên germ ên Rihayê de, ji cihê xwe derdikeve derve û bi hêkên cûkan û bi gumgumokên din ên biçûk xwe xwedî dike. Dîtina van ajalan gelek bi zehmet e. Dema ku ew xwe di tehlûkê de hîs dikin, karin hiskî birevin. Li gorî lêkolinên herî dawî ev ajal li derdorên sînora Riha û Suriyê dijî.

## Rewşa parastinê
Pezmijoka çolê an varana deştan, ku ji cinsê xwe herî kêm e û rewşa wê parastinê ne baş e.
Ji ber mezinahiya wan mixabin ev ajalan heta neha ji aliyê gundiyan ve pir caran dihatin kuştin. Lê piştî perwerdeyeke bingehî,ev pezmijok ji aliyê heman gundiyan ve tê parastin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.arkive.org/desert-monitor/varanus-griseus/Pezmijoka çolê

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya pezmijokan
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Keklik Olûxî

Ew gundémeye. K'alık'-bap'iré dı me lı héla Séwazé (Sivas) hat'ıne. Em ji héla Séwazéra hine hélk'iva "MEMLIKET" dıbéné.
Hejmarên hîmî

**Hejmarên hîmî** li *xwe* û li 1ê pêştir li tu hejmarî nayên dabeşkirin (parvekirin). Bi kurtasî, hejmareke ku tenê li 1ê û xwe tê dabeşkirin hejmareke hîmî ye.

#### Hejmarên hîmî heta 100
2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97

Euclid îspat kir ku hejmarên hîmî bêdawî ne. Ango, hejmarek N çiqas mezin be jî, ji Nê mezintir hejmareke hîmî heye. Wî ew îspat di awayê dijitîyê re çêkir.

## Çavkanî
Binkom

150px|thumb|rast|"''A'' binkomeka ''B'' ye" an em dikarin bibêjin "''B'' serkomeka ''A'' ye".
Di matematîkê da, bi taybetî di bîrdoza komê da, koma *A* binkomeka koma *B* ye heger *A* di hundira *B* da cih bigre. Dibe ku *A* û *B* wekhev (yeksan) bin. Heger *A* û *B* yeksan bin (herdu xwedî heman endaman bin), heryek binkoma ya dine.

## Pênas

Heger *A* û *B* herdu "kom" bin, û her endamekî *A* endamê *B* jî be, wê demê:
:* *A* **binkom**a *B* ye, û tê nivîsîn: A \subseteq B,
:an bi awayekî hevseng:
:* *B* **serkom**a *A* ye, û tê nivîsîn: B \supseteq A.

Heger *A* binkoma *B* be, lê *A* û *B* neyeksan bin (herî kêm yek endamê *B* di *A* da nebe), wê demê:
:* *A* binkoma **rast** (an jî **misoger**) a *B* ye, û tê nivîsîn: A\subsetneq B.
:an bi awayekî hevseng:
:* *B* serkoma **rast** (an jî **misoger**) a *A* ye, û tê nivîsîn: B\supsetneq A.

## Nimûne

* Koma {1, 2} binkomeka rast a koma {1, 2, 3} e.
* Her komekê binkomeka xwe ye, lê ne binkomeka rast.
* Koma vala, ku nîşana wê \varnothing e, binkoma her komeka dine. Koma vala bo her komeka din (ji bilî xwe) herdem binkomeka raste.
* Koma hejmarên xwezayî yek ji binkomên koma hejmarên rasteqîn e.

Kategorî:Kom (Matematîk)
Kategorî:Matematîk
Sêrêgir

Serêgir gundekî di nakabuna **Selekun** û **Kevşin** ê de ye.

Di serêgir de gelek bavik di dijin.

Beri naha u nêzîka 45 salan, **Serêgir** weke taxaka **Selekûn** ê bu.

Ji ber wilo hê gelek erd û rezên Selekuniya li taxa sere vî girîne. Ji ber wilo miho karê bejê go
ji ber vê yekê navên vî gundî etimolojîk wilo çebuya.

Ev nezîka 30 saliya ku li vî gundî malê go bi dewleta Tirki re dişxwilin li vir dimênin.

Kategorî:Gundên Hezexê
Kategorî:Tor
Selekun

**Selekun** gundek e sirnaxê ya, hata 1983'yan nêzîka 35 mal bûn. Dûv ra ji ber ku sîstema feodal û zilm û tahdadariya dewleta Tirkî xira bû. Ji ber wilo niha gundiyên Selekun û Serê Gir li dinyayê vala bûne (le stambole u almanya).

Berî niha li Selekunê de 6 bavik hebûn. Pişti xirabûna Selekunî ida gundiyê Xirabepin dimînin û wana Selekun zamt kiriye.

Kategorî:Gundên Şirnexê
Şêxamed, Dêrika Çiyayê Mazî

**Şêxamed** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Xirbê, Dêrika Çiyayê Mazî

**Xirbê** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Kelek, Şemrex

**Kelek** ( ), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Ebas Mehmûd Eqad

**Ebas Mehmûd Eqad** (bi erebî: عباس محمود العقاد, ‘*Abbās Maḥmūd al-‘Aqqād*; 28ê hezîrana 1889'an - 12ê adara 1964'an) nivîskar û helbestvanekî misrî yê bi zimanê erebî bû. Bi eslê xwe kurd bû.

## Jînenîgar

Ebas li bajarê Eswanê li başurê Misrê hatiye dinyayê. Ji malbateka ko bi koka xwe kurd bûn.

## Karên wî

Wî zêdetir ji 100 kitêban di biyavên cidacida yên mîna felsefeyê û dînî û helbestvaniyê da nivîsîne.

Wî bi arîkariya helbestvanên mîna Ebdurehman Şukrî dibistan anko şêwazekê nû yê helbestan di helbesta Erebî da afirand.

Ji karên wî yên herî navdar ev in: "Sara", "Ellah" û "Elebqeriyat".

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1889
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Misirê
Kategorî:Mirin 1964
Eswan

**Eswan** (bi Erebî: اسوان) (24° 05´ N, 32° 56´ E) istaneka welatê Misrê ye. Eswan li Misra Jorî anko li başûrê Misrê ye. Navend anko paytexta vê istanê jî her bajarê Eswanê ye. Eswan dikeve perava rojhilatê rûbarê Nîlê û yek ji navendên cîhangerrî anko turîzma Misrê ye.

Hêşet anko hijmara akincî yên Eswanê nêzî 200,000 kesan e.

Eswan yek ji zuhatirîn û bênixtetirîn chiên cîhangerrê ye. Li devera Nûbiyanê xelk hema pêdivî nabînin ko jibo hemî odeyên malên xwe banan jî çêbikin.

Nivîskar û helbestvanê navdar yê Misrê, Ebas Mehmûd Eqad, yê bi koka xwe kurd jî, li Eswanê hatiye dinyayê.

Kategorî:Erdnîgariya Misirê
Tahtok, Dêrika Çiyayê Mazî

**Tahtok** (?) an jî **Tehtok** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Omikron

**Omikron** (bi yewnanî: ; bi herfê mezin **Ο**, bi herfê biçûk **ο**) herfê pêncdehem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[o]]* ye.

## Nav
Navî *Omikron* ji peyvên *O* û *mikron* çêdibe. Wateyê xwe *O'yê biçûk* e.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Şo

**Şo** an jî **Shō**:

**1 Shō** = 2401⁄1331 dm3 ≈ 1,8039 dm3

1 Koku = 10 To = **100 Shō** = 1000 Gō

Kategorî:Yeke
Sîvanok

**Sîvanok**, **sîwanok** an jî **kûşk** (*Riparia riparia*), cureyekî hechecîkan ku herî biçûk e.

## Şayes
Rengê pişt û serê wê qehwe, nava wê û berqurika wê spî ye. Napenûçkên wê hişk û bi hêz in. Drêjahiya wê bi qasî 12-13 cm ne û hêlîna xwe axilbe li kendalên xîçikê yên nêzî avan çêdike.Kûrahiya hêlîna wê digihije heta 100 cm'an.

## Reftar
Li derdora çemên şêrîn bi colan dijîn û nêçîrvaniya xwe li van deran dikin.Bi mêş û kêzan xwe xwedî dikin.
Di mehên havînê de li herderê dihên xuyakirin.

## Pêşangeh

Sîvanok.jpg|Sîwanok li devên hêlînan.
Riparia riparia MHNT.jpg |* Riparia riparia *


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Hechecîk
Koppa

**Koppa** bajarekî Hindistanê ye. Herwekî navenda parêzgeha Karnatakayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Hindistanê
Konêfirk

**Konêfirk/Kuneferig** ( bir tirkî *Hihalli*), gundekî Xelfêtîyê di parêzgeha Rihayê de ye.

Kategorî:Gundên Xelfetî
Esqêlan

**Esqêlan** an jî **Askilan** (), gundekî girêdayî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Stewrê
Kategorî:Komkujî li Tirkiyeyê
Siçwan, Stewr

**Sîçwa** anko **Sîçwan**, an jî Siçyan , (; ; bi tirkî navê wê *Başağaç* e) gundekî ser navçeya Stewra Mêrdînê ye.

Ev gund bi temamî ji 33 mala pêk tê. Di navbera du çiyayan de hatiye avakirin lê derdorê wê yî din jî hemu çiya ne. Li derdorê vî gundî Dêrslavê, Memika, Zivinga Menda û gundê Cewzê hene. Li ser rêya Midyadê û Stewrê ye. Qereqola leşkeran di destpêka wî gundî de heye ji ber wê yekê rêya vî gundî berî gundên din hatin qirkirin. Kuçeyên gund hemû bi kevirê peyagerê hatine avakirin û li vî gundî pergala kanalîzasyonê jî hatiye raxistin.

Giyayê herema wê bi pirahî zerd e, lê bî kêmahî beyar û mêrg jî lê hene. Ev gund bi kaniyên xwe navdar e. Gelê Sîçwanê ciwan bi pirahî çûne Stembolê û wekî din jî li Ewropayê jî xelkê wî gundî hene. Di gund de bi pirahî extiyar dijîn.

## Perwedehî
Xwendekarên wî gundî dibistana serî li gund dixwînin lê ji bo dibistana navîn û dibistana amadehî diçin navçeya Stewrê.

## Aborî
Ev gund bi xwedîkirina ajala û bi cotkariyê jiyana xwe didomîne. Rezê vî gundî jî hene, ku dibe payîz gundî tirî dikin dims û difroşin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Nikilsora beravî

thumb| ''Vanellus indicus aigneri''

**Nikilsora beravî** (navê zanistî yê latînî: *Vanellus indicus*), çûkeke çîqdrêj lê gewdbiçûk û sivik e. Pişta wê qehwe; ser, berqurk, terî û serikên bazikên wê reş; bin zikê wê spehî; derdora çav û nikulê wê heyta nêvî sor e. Li ber avan dijî û axilbe xwe bi mûristanan, kurmikan, kêzikên bi bazik û bi şeytanokan xwedî dike.

## Çavkanî

Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Tirlîk
Kazım Özdemir (Epözdemir)

**Kazim Ozdemîr** (bi tîpên tirkî: **Kazım Özdemir (Epözdemir)** (jdb. payîza sala 1940, li gundê Minar a girêdayî Hewêl a parêzgeha Sêrtê) nivîskar, perwedekar û mamosteyê zimanê Kurdî ye. Niha li Almanya dijî.

Di gelek malper û rojnameyan de nivîsên wî hatine weşandin. Herwiha niha jî dinivîsîne.

## Jînenîgarî

## Berhem

* Newêlên bi xwîn, 2005, Weşanên Afiş, Weşanxaneya Afîş-Medya li Rotterdam
* Çîrokên Kurdî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Nivîskar
Kurdalya

**Kurdalya** (; 1960: *Dikendere*; 1928: *Kürdaliyan*) gundeki li ser girêdana navça Zêdikan (Elajgir) e.

## Nav
Wek li her derên din navên gund û bajarên Kurdan hatin veguhartin, navê Kurdalya yê fermî jî ne Kurdalya ye, lê Turkeli. Balkêş e ku di vê mînakê de siyaseta asimilasyonê eşkere nîşan dibe.

## Dîrok

## Aborî

## Erdnîgarî
Kurdalya li bakûrê rojavayê Zêtka li ser riya Parsînê ye. Piştî riya Aleqiç, Çerkez û Çatê, riya berê a Diharê ber bi bakûr, li milê rastê ji riya mezin vediqete. Ji vir şûnde rêke dijwar li kêleka çem ber bi bakûr diçe. Ji Zêtka 12 km, ji Agirî 45 km dûr e. Gundekî dinê ê Zêtka, Çerkez 3 km nêzîkê Kurdalya ye. Lê tenê peyatî. ji ber ku riya ereban tunne ev rê dibe deh qatî, 30 km.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Gundên Liceyê, 1928

## Çavkanî
* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).

Kategorî:Gundên Liceyê
Kategorî:Lîste
Bazik, Stewr

**Bazik** (1946: *Bazık*; ), gundekî girêdayî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê