open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yalçın Küçük

**Yalçın Küçük** (jdb. 1938 li Îskenderûn, Entakya) yek ji îdeologên dewleta Tirk ên navdar e.

## Jînenîgarî
Malbata wî ji Heleb a Sûrî hatiye û li Îskenderûnê bicihbûye. Li Zanîngeha Enqereyê, beşa zanistiyên ramyarî de dixwîne û di sala 1960' î de wekî karmendeke bilind di saziya plansazî û pêşketinê ya dewletê de dest bi kar dike. Di heman salê de têkilî bi hêzên tarî yên dewletê re datîne û di nava çepgîriya Tirkiyê de ciheke mezin ji xwe re çêdike.

Di sala 1961î de dizewice û ji aliyê dewletê ve bo perwerdeya sovyetolojî, şerê psîkolojîk û operasyonên taybet tê şandin bo DYAyê.

Küçük tevlî dagirkirina girava Kîprosê dibe û wekî serleşker di şerê Tirk û Yewnan de cih digire. Di sala 1980î de nakokî di navbera hêzên Ewroparêz û Amerîkaparêz ên dewletê de derdikeve û Küçük bo demekê tê zîndanîkirin. Lewra darbeya leşkerî ji hêla Amerîkaparêzan ve hatibûkirin û Küçük jî Ewropaparêz bû.

Bi derketina PKKê ve Küçük ji aliyê "dewleta kûr" ve tê peywirdarkirin. Bi serokê PKKê Abdullah Öcalan re hevpeyvîn û têkiliyan datîne. Piştî derketina Öcalan ji rojhilata navîn roja 29ê çiriya pêşîn ango roja avabûna Komara Tirkiyê vedigere ser karê xwe li Enqereyê.

Küçük niha li ser "sebetayîstan - kesên bingeh Cihû yên xwedî dewleta Tirk" lêkolînan dike. Li dijî Başûrê Kurdistanê derdikeve û Sedam Huseyn diparêze. Wekî mîsyonek giregirên Kurdan û mirovên demokrat û Atatürk rexne dikin, bi esilcihûtiyê tewanbar dike, bobelatan belav dike.

Tê gotin ku Küçük ji arşîvên fransî nivîsaran werdigerîne û wekî nêrînan xwe diweşîne. Li Tirkiyeyê gelek pirtûkên wî hatine weşandin.

Ew jî bi sedema endametiya rêxistina veşarî ya artêşa Tirk Ergenekonê hate girtin, demekê di binçavan de ma û darizandina wî berdewam e. Piştî deşîfrekirina wî di TVan de gef li Kurdan xwar û got *"Di civînekê de jinên Kurdan pêlav avêtin min. Hela binêrin ka em ê çi bavêjin Kurdan. Ew ê bibînin".* Küçük xwedî nêrînên antîsemîtîst e û pesnê serdestiya artêşa Tirk dide.

## Hin ji pirtûkên Küçük

* Tekelistan
* Türkiye Üzerine Tezler - Angaştên li ser Tirkiyê
* Gizli Tarih 1. Cilt - Dîroka veşarî, Çapa 1.
* Aydin üzerine tezler - Angaşt li ser ronakbîran
* Hevpeyvin bi Öcalan re

## Çavkanî

Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Kesên ji Îskenderûnê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
John Ruskin

**John Ruskin** (jdb.  li London; m.  li Brantwood/Lancashire) nivîskar, wênesaz û fîlozofekî navdar ê brîtanî bû.

Ruskin li ser jiyana sosyal lêkolîn dikir û wekî sosyalfîlozofek dihate naskirin. Yek ji taybetiyên wî jî dîroka hunerê bû.

Kategorî:Fîlozofên îngilîz
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Wênesazên îngilîz
Maximilien Robespierre

[thumb|250px|Portreyek ji rêzê ya Maximilien Robespierre ji sala 1793 ([Carnavalet Museum).]]

**Maximilien François Marie Isidore de Robespierre** (jdb.  li Arras; m.  li Paris), siyasetmedar û şoreşgerekî navdar ê dema Şoreşa Fransî ye.

Gel wî bi navê "Incorruptible - Naxurufe" binavdikir. Di nava birêxistinkirina Komûna Parîsê de cihgirtiye. Li dijî şer û bandora leşkeriyê bû. Li dijî kaos û terorîzma koman bû, lê ji bo berjewendiyên şoreşê xwînrijandin rewa didît. Gelek xebatên wî yên angaştî li ser şoreş î civakan hene. Bi cezayê giyotînê tê kuştin.

Kategorî:Avakerên dînan
Kategorî:Komûna Parîsê

Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Şoreşa Fransî
Kategorî:Şoreşger
Simone Weil

**Simone Weil** (jdb. 3ê sibata 1909 li Parîs, Fransa - m. 24 gelawêj 1943 li Ashford (Kent), Brîtanya) aktîvîst, fîlozof û mîstîkera navdar a fransî bû. 

## Jiyana wê
Ji malbateke bingeh-cihû bû di malbata wê de gelek kesên navdar hebûn, wekî birayê wê Andrê yê matematîknas. Bi salan di fabrîka Renault de xebitiye û bi destpêka şerê navxweyî yê Spanyayê bi rêbazên bêî zor û anarşîst karê sendîkayê meşandiye. Mixabin tenduristiya wê nebaş bû û pê re serêşeke mezin hebû.

Ji ber dagirkariya nazî li seranserê Ewropa Fransayê diterikîne û direve DYAyê. Bi qasî demekê li Brîtanyayê dijî û bi têkçûna nazî re di nava refên artêşa Charles de Gaulle de vedigere welatê xwe. Ji ber nexweşiya tuberkulozê jiyana xwe ji dest dide.

## Çavkanî

Kategorî:Anarşîzm
Kategorî:Femînîstên fransî
Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Fîlozofên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1909
Kategorî:Jinên fransî
Kategorî:Kesên ji Parîsê
Kategorî:Mirin 1943
Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê
Kategorî:Şoreşger
John Harvey Kellogg

**John Harvey Kellogg** (jdb. 26ê sibatê 1852 li Tyrone (DYA); m. 14ê kanûna pêşîn a 1943 li Battle Creek (DYA)) yek ji bijîşk, kaşîf û karsazên navdar ên DYAyê ye.

Wî bi tevî birayê xwe keşfa rûnê bindeqan kirine û hilberîne. Fîrmayên malbata wî hilberîna zadên rojane dikirin. Dîsa Kellog karê sanatoryûmekê jî birêvedibir. Wî li ser jiyana seksê, diyetê û fîlozofiya jiyana rojane gelek nivîsar û pirtûk nivîsîne.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Bijîşk
Kategorî:Dahêner
Kategorî:Dahênerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1852
Kategorî:Karsaz
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1943
Jean Alexander

**Jean Alexander** (jdb. 11 çiriya pêşîn 1926, li Toxteth, Liverpool, Brîtanya - m. 14 çiriya pêşîn 2016, li Southport, Merseyside, Brîtanya) yek ji aktrîsên televîzyonê yên navdar ên brîtanî bû.

Temaşevanên brîtanî wê bêhtir bi navê *Hilda Ogden* nas dikin ku ev navê di rola leyîstika wê ya li rêzefîlmê bi navê Coronation Street e.

Wê di gelek rêzefilmên televîzyonê de rol girtiye û çend jî pirtûk nivîsîne.

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên brîtanî
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Jinên brîtanî
Hans Christian Andersen

**Hans Christian Andersen**, bi kurtasî H.C. Andersen (jdb. 2ê nîsana 1805 li Odense, li girava Fünen, Danîmarka - m. 4ê tebaxa 1875 li Kopenhagen), helbestvan û nivîskarê navdar ê danîmarkî ye.

Ew di malbateke kedkar ê xizan de jidayîkbûye. Gorî derfetên xwe gelek ger lidarxistiye û ji gerên xwe sûd wergirtiye. Li dijî sazûmaniya dîldariyê (koletiyê) derketiye.

Çîrok nivîsîne herwekî. Çîrokên wî di demekê kurt de li cîhanê belav bûne, û hêj jî wekî bêhempa tên dîtin. Wî ji bo zarokan gelek çîrok û pirtûk nivîsîne. A rastî zarokên cîhanê gelek deyndar û spasdarê Andersen in.

## Hin ji çîrokên H. C. Andersen ên nemir
* *[[Keçika niftikfiroş]]* (kibrîtfiroş)
* Stiya berfê
* *Prînsesa rind û lovî*
* *Klaûsê piçûk û yê mezin*
* *[[Periya deryayî ya biçûk]]*
* *Çêlikê werdega nerind*
* *[[Xwelîxan|Sînderella]]*
* *[[Bilbil û Împeratorê Çînê]]*
* Cilûbergên Nû yên Şah
* Tilîkê
* Behlûlê dîn

## H. C. Andersen bi kurdî
* *Çîrok û serpêhatî*. Wergêr: Ezîzê Gerdenzerî, Weşanên Doz, Stembol, 2012.
* *[[Periya avê]] û çîrokên din*. Wergêr: Ezîzê Gerdenzerî, Rewan, 2013
* *Çîrokên Andersen*. Wergêr: Nesrîn Rojkan, Weşanên Morî, Amed, 2020.
* *Ji edebiyata denîmarkî: Keçika kibrîtfiroş*. Wergêr: Bişarê Segman, Ronahî, 19:1943, r. 378-379.

## Çavkanî


Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Helbestvanên bîseksuel
Kategorî:Jidayikbûn 1805
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1875
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên mêr
Kategorî:Romannivîsên bîseksuel
Kategorî:Zargotina danîmarkî
George Washington

**George Washington** (jdb.  li Gutshof Wakefield a parêzgeha Westmoreland a Virginia; m.  li Mount Vernon a Virginia) siyasetmedar, leşker û yekemin serokdewletê DYAyê ye.

Ew wekî damezrênerê DYAyê tê naskirin û amerîkan jê re "Bavê Welêt" dibêjin. Di şerê azadiya DYAyê yê di salên 1775 heya 1783î de wekî fermandarekî cihgirtiye. Berevanî yan alîgiriya ti partiyekê nedikir. Ji malbatekê naskirî yê bingeh-Îngîlîz bû. Ji nexşegerî, matematîk û bi tevayî zanîstiyê hezdikir.

Di damezrandina sazûmaniya nûjen a DYAyê, destûra bingehîn û îdealîzma wê de xwedî roleke girîng e. Di dema xwe ya serokdewletiyê de polîtîkayeke bêalîtiyê meşandiye. Di jiyana xwe de bi dûristî û merdiyê dihate nasîn. Ji bo bîranîna wî navê paytextê DYAyê kirin Washington, D.C.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1732
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1799
Washington, George
Trakya

thumb|Trakyaya îroyîn
**Trakya** (bi bulgarî: Тракия, *Trakija*, yewnanî: Θράκη, *Thráki*, tirkî: *Trakya*), cîwara ku dikeve rojhilata nîvgirava Balkanê ye. Li wê derê Bulgaristan, Yewnanistan û Tirkiye hene. Trakya ji bo xakên Tirkiyeyê li Ewropayê jî tê bikaranîn.

## Dîrok
Gorî yewnanên antîk Trakya xakên li rojhilata Yewnanistan de heta Îskîtan bû. Gorî Hêrodotos di dîroka xwe de behs dike li wê derê gelekî bi navê *Trakî* dijî bû. Dema Roman de ew ji bo Anatolya, Makedonya, Tunan dihat bikaranîn.

Li paş trakiyan împeratoriya Persan pê re jî Îskenderê Mezin dagir kir. Êdî li piştî zayînê re ew dera dest Roman ket û navçeyeke împeratoriyê bû. Li wan şunda jî dest Bîzans û pê re jî osmanan ket.

## Erdnîgarî
Li ser Trakya çend welatên ciyawazî heye û navîna Deryaya Navîn, Deryaya Mermereyê û Deryaya Reş de ye.

## Gel
### Yewnanistan
Li Trakya sînorên Yewnanistan de, li ser 8000 km², nêzî 350.000 kes dijî ye. Ji wan 65-70% xwe yewnanî, kîjanên li paş 1990î ji Rûsya û li paş Peymana Lozanê ji Tirkiyeyê hatine. Gel, li wan derve tirk û pomak in. Nifûsa wan navbera 100.000 û 120.000 kes e.

Bajarên girîng (bi nifûsên 1991'ê de):
* Komotini (tirkî: Gümülcine), 37.036 kes
* Alexandroupolis (Dedeağaç), 36.994 kes
* Xanthi (Îskeçe), 34.889 kes
* Ferai

### Tirkiye
Trakyayê di sînoren Tirkiyeyê de û ew 133 km² ye. Gelî wir pi piranî tirk, çerkez û teterên Krîmê ne.

Bajarên girîng (nifûsên di 2000'î de):
* Çorlu, 150.000 kes
* Edirne, 119.298 kes
* Silivri, 108.155 kes
* Tekirdağ, 107.191 kes
* Lüleburgaz, 79.002 kes
* Kırklareli, 53.221 kes
* Marmara Ereğlisi
* Keşan, 42.755 kes
* Çerkezköy

### Bulgaristan
Bajarên girîng (Nifûsên di 2005an de):
* Sofya 1.432.000 kes
* Plovdiv (Filibe) 332.088 kes
* Burgas (Burgaz) 188.554 kes
* Stara Zagora
* Pazarçik
* Sliven

## Giradanên derve

* Nexşeya Trakyaya Yewnanistanê 
* Hindikên Tirkên li Balkanê

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê
Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê
Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare
Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistanê
Kategorî:Herêmên dabeşkirî
Kategorî:Herêmên dîrokî li Tirkiyeyê
Madison, Wisconsin

**Madison** navê paytextê federedewleta Wisconsin a DYAyê ye. Duyemîn bajarê mezin ê Wisconsinê ye. Bi zanîngehên xwe, navendên gerînendeyê yên fîrmayên aboriyê tê naskirin.

## Hin agahiyên derbarê paytext Madisonê de

* Gelhe: 220.322 (2004)
* Rûbera bajêr: 219,3 km² (84,7 mi²)
* Postkod: 53701–53794
* Pêşbang (koda lêgerîna têlefonê ya bajêr): +608
* Malpera fermî ya bajêr

## Cihên balkêş ên bajêr

* Wisconsin State Capitol
* Monona Terrace
* State Street (Bazargeh)
* Zanîngeha Wisconsin-Madison
* Gola Mendota û Gola Monona
* Memorial Union

## Bajarên hevalbendên Madisonê ne

* 20px Ainaro li Tîmora rojhilatê, ji 2001
* 20px Arcatao li El Salvador
* 20px Bac Giang li Vîyetnam
* 20px Cuzco li Perû
* 20px Camagüey li Kûba, ji 1988
* 20px Freiburg di Breisgau li Elmanya, ji 1986
* 20px Managua li Nîkaragûa, ji 1987
* 20px Mantua li Îtalya, ji 2001
* 20px Obihiro li Japon
* 20px Wilna li Lîtwan

Kategorî:Paytextên DYAyê
Çiyayê Rainier

**Çiyayê Rainier** *(bi [[îngîlîzî]]: Mount Rainier)* çiyayek li DYAyê ye. 95 km li başûr-başûrê rojhilat Seattle a federedewleta Washingtonê dikeve. Çiyayeke volkanîk e. Bilindahiya çiyê 4.395 m ye. Parametreya cografîk *46° 51' 8" N, 121° 45' 40" W* e. Herêma çiyê wekî parka neteweyî tê parastin.

Kategorî:Çiyayên DYAyê
Kategorî:Volkan
Kategorî:Volkanên çalak
Balkan

**Balkan**, an jî **nîvgirava Balkanê** cîwarekî Ewropaya Rojhilatê ye. Navê xwe di çiyayên Balkanê de tê ye.

Wûşeya *Balkan* li Ewropa biwêjî wek *balkanandin*, an jî *balkanîzasyon* ji bo vandalîzm, berhevdana olî an jî etnîkî tê bikaranin.

## Erdnîgarî
Balkan bi nêzî 502.000 km² aqara xwe bi Deryaya Reş, Deryaya Marmara, Deryaya Navîn û Deryaya Yonî hatî ye sînorkirin.

Li bakur, li navîna Ewropa de tu sînorên vebirî tune. Lê bi piranî xêzê Save-Danûb tê gotin. Ew herdu çeman sînorên bakur tên dîn. Lê ji bo du piya Save hêne, ew xêza jî bu tunî nê vebirî ye.

An jî xêzê Triest û Odessa wek sînor tê ditîn.

## Dewlet

Albanya, Bosniya û Herzegovîna, Bulgaristan,Yewnanistan, Xirvatistan (başûra Save), Makedonya, Montenegro (derve Vojvodîna), Romanya (bakura Dobruca), Serbistan, Slovenya, Tirkiye (Trakya).

## Gel
Li Balkanê serb, boşnak, bulgar, yewnanî, xirvat, makedon, rumen, albanî, tirk, roman û hin etnîkên din hene.

## Çavkanî
* Ensîklopediya *Salmonsen* (bi danî), http://runeberg.org/salmonsen/2/2/0604.html


Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Nîvgirav
395

## Bûyer
### Cîhan
* 17ê kanûna paşîn - Împeratoriya Romê navbera lawên Theodosius I de wek rojava û rojhilat bû du paran.

### Kurdistan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesen ku di vê salê de mirin)
330

## Bûyer
### Cîhan
* Konstantinî Mezin paytexta Împeratoriya Romê ji Rom de bire Konstantînopolîs.

### Kurdistan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 17ê kanûna paşîn- Theodosius I împeratorê Rom mir.
1453

## Bûyer
### Cîhan
* 7'ê adarê -Paytexta Împeratoriya Bîzansê Konstantînopolîs ji aliya Împeratoriya Osmanî bi destî Mehmed II hat dorpêç kirin.
* 29'ê gulanê- Konstantînopolîs ji aliya Împeratoriya Osmanî hat dagir kirin. Ji pê re çaxa navîn xelas bû, Ronesansê dest pê kir.
* Şerê Sedsalan li Ewropa xelas bû.

### Kurdistan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesen ku di vê salê de mirin)
Anticodon

**Anticodon** sêyineya nuklêotîd di gerdê guhaztina RNA de ku bi sêyineya nuklêotidên temamker ya bi [codon] ra nav gerdê şandiyarê RNA cot dikin.

Kategorî:Biyolojî
Diyarkerên dijepeydakerî

thumb|241.997x241.997px|Li ser rûyê dijepeydakeran molekulên epîtop he ye.
Li ser rûyê dijepeydakeran hin beşên taybet hene, van beşan wekî diyarkerên dijepeydakerî (bi îngilîzî: antigenic determinants ) bi nav dibe
. Li ser rûyê dijepeydaker de ne yek lê zêdetir beşên diyarkerên dijapeydakerî hene. Navê van beşan wekî epîtop (bi înglîzî: epitope ) jî tên bi navkirin. Bi kurtasî em dikarin bêjin ku epîtop nexşên taybet ên li ser rûyê dijepeydaker in. Beşa guherbara dijeten a bi epîtopa dijepeydaker ve tê girêdan jî wekî paratop bi nav dibe. Ji boy her epîtopek, ji plazmaxaneyan cureyek paratop tê berhemkirin û derdan. Rûyê epîtop û paratop temamkerên hevdu ne.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Guherîna dijepeydakerî

**Guherîna dijepeydakerî** *Antigenic switching*, guhertinê serrûya ji dijepeydaker hûrzindî bi guhorînê cinê, ji bo sehkirina bi rista parastiyê mêvandarî re dişulikande.

Kategorî:Biyolojî
Nokerê dijmîkrobî

**Nokerê dijmîkrobî**, *Antimicrobial agent*, nokerên kîmiyayî yan zindekî ku mezinbûna hûrzindiyan dêşiye.

Kategorî:Biyolojî
RNAyê dijhest

**RNAyê dijhest** *Antisense RNA*, ev encamek RNAyê temamî ye ku ji gerdê mRNA hestî girê bibe, vêca wergêranê wî rê digre.

Kategorî:Biyolojî
Beta-DNA

**Beta-DNA**, şeweya normalê DNA ku nav rêzên biyolojiyan de ye û şeweya badoke rast-destdar heye.

Kategorî:Biyolojî
Bacillus thuringiensis

**Bacillus thuringiensis**, ev bakteriyayek ku kurmiyan dikuje û parçekî giring ya sazkariyê mişkkuja mîkrob e.

Kategorî:Basîl
Lîsteya Atarikan

* NES
* Super NES
* Game Boy
* Game Boy Pocket
* Nintendo 64
* Game Boy Color
* Game Boy Advance
* Gamecube
* Nintendo DS
* Nintendo DS Lite
* Wii
* Nintendo DSi
* Nintendo DSi XL
* Nintendo 3DS
* Nintendo 3DS XL
* Nintendo 2DS
* New Nintendo 3DS
* New Nintendo 3DS XL
* New Nintendo 2DS XL

Atarikan
Olympia, Washington

**Olympia** paytextê federedewleta Washington û navenda îdareya parêzgeha Thurston County li DYAyê ye.

Bajar xwedî aboriyeke pêşketî ye. Navenda gelek fîrmayên bazirganiyê li Olympia ye. Beriya hatina Ewropiyan bereke çermesoran (kevnexwediyên Amerîkayê) bi navê Nisqually li herêmê dijiyan. Di sala 1850'î de Ewropî bicihbûn û bingeha bajêr avêtin.

Hejmara niştecihên bajêr 43.982 (1. tîrmeh 2004).

Kategorî:Paytextên DYAyê
Charleston

**Charleston** ji sala 1885î virde paytextê West Virginia (Vîrjînya-Rojava) ye ku ji aliyê meziniyê ve 35. federedewlet a DYA'yê ye.

Bajêr dikeve nava rûbarên Elk û Kanawha. Charleston di sala 2005î de xwedî 51.176 niştecihê bû ku ji aliyê gelheyê ve mezintirîn bajarê li West Virginiayê ye.

Cara pêşîn di sala 1794î de bajêr li ser 16 Hektar ji aliyê 35 mirovî bi 7 malî ve avabûye. Bi destpêka sedsala 19. ve li herêmê xoy (xwê, sol) tê derxistin û ev yeka han hejmara gelheyê bipêşdixe. Di şerê navxweyî yê DYAyê de demekê dirêj bajêr di destê federesyona federedewletên başûr de maye û sazûmaniya berê ya dagirkeriyê parastiye. Di 20ê hezîranê 1863î de bajêr ketiye bin îdareya DYAyê.

Kategorî:Paytextên DYAyê
Richmond, Virginia

**Richmond** paytextê federedewleta Virginia li DYAyê ye.Bi 204.214 gelheya xwe (Sala: 2010) û bi rûbera xwe ya 162 km² bajereke mezin e.

Li bajêr zanîngeha navdar, Virginia Commonwealth University heye. Bingeha bajêr di sala 1737'î de hatiye avêtin. Hejmara niştecihan li navendê 193.777 (2005) û bi tevayî jî 1.126.262 e. Bajar li ser 162,0 km² ava ye.

Navenda gelek fîrmayên mezin li Richmondê ne. Bo mînak Philip Morris, Qimonda hwd. Dîsa navenda gelek bankayan li wir in. Bajar di ber rûbara James River de ye.

## Cihên balkêş ên bajêr

* Bazargeha Virginia (ji sala 1788'î virde navenda hikûmetê li wir e ku ji aliyê 3emîn serokdewletê DYAyê Thomas Jefferson ve hatibû avakirin)
* Museum of Conferacy (Mûzeya şerê navxweyî)
* Valentine Museum (Mûzeya herêmî)
* Tredgar Iron Works (Navendek aboriyê)
* Edgar Allan Poe-Museum (Poe pirraniya jiyana xwe li Richmond borî bû)
* St. Johns Church (1741)
* Monument Avenue
* Statûya leyîstikvanê tennîsê Arthur Ashe li Monument Avenue
* Virginia Museum of Fine Art (berhevkirinên Împressiyonîstan)
* Das Science Museum of Virginia li asinbana kevn, mûzeyeke înteraktîv li ser zanîstiyê

Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Kategorî:Paytextên DYAyê
Çiyayê Shasta

**Çiyayê Shasta** an jî **Koyê Shasta** (*Úytaahkoo* bi zimanê karukî ku tê wateya "Çiyayê Spî") yek ji çiyayên volkanîk ên bakurê California ya DYAyê ye.

Bilindahiya çiyê 4.317 m ye û bilindtirîn çiyayê Californiayê ye. Herwekî duyemîn volkana herî bilind a DYA'yê ye. Volkan cara dawî di sala 1786'î de teqiya û ziyan da 5 km devedorê xwe.

Kategorî:Çiyayên DYAyê
Kategorî:Volkan
Rêzan

Rêzan navekê kurdî ye. Gelek kes bi vî navî hene:

#Rêzan Cemal (Raze Jam), stranbêj

#Rêzan Tovjîn, wergêr û nivîskar
Çiyayê Denalî

thumb|250px|Denalî ji bakur
**Çiyayê McKinley** li Alaska ya DYAyê ye û bi 6.195 m bilindahiya xwe bilindirîn çiyayê li bakurê DYAyê ye.

Navê xwe ji serokdewletê DYAyê yê 25emîn William McKinley digire. Navê wê yê berê *Denalî* ye. Devedora çiyê bi navê "Parka neteweyî ya Denalî" tê parastin.

Cara pêşîn lêkolînerê navdar Hudson Stuck bi tevî 3 alîkarê xwe di 7'ê pûşperê 1913 de derketiye lûtkeya çiyê.

## Girêdanên derve

Kategorî:Çiyayên DYAyê
Kategorî:Heft Bandev
Kategorî:William McKinley
Konstantin

**Konstantin** (; ) navekê di Latinî () de tê ye. Ew di dîrok de bi ciyawaziyên kêm gelek hatî bû bikaranîn.

## Împaratorên Roma
* Konstantinê Mezin (306–337)
Konstantînê Mezin

**Konstantînê Mezin**, **Konstantînos I**, **Konstantînê Yekem** ; ), jdb. 27 sibat 272 Niš - m. 22 gulan 337, di navbera 306an û 337an de împeratorê Împeratoriya Romê bû.

Wî li Romê xiristiyanî serbest kirî bû û li xiristiyanitiyê jî mirovekî giring e û bi fermana Milan tê zanîn. Di wê fermanê de wî da zanîn ku li împaratorîye xiristiyanî û ol hemû gîşk dikane wera bijîn. Ji pêra xiristiyanî li Romê belavbû û di 380an de jî bû ola fermî. Di 325an de wî Konsula Niceaya (îro bajarê Iznikê ye) yekem kom kir.

Di 330an de wî paytexta bi navê , bajarê ji bo wê pê ra wek Konstantînopolîs werê nav kirin, bira Konstantînopolîs.[thumb|200px|[Bustê Konstantîn li Romê]]

## Jiyan û Împeratorî
Ew di 27'ê reşemiyê 272an de li Niš, Serbistana îroj hate dinê.

Paş bavê xwe Konstantiyo I (latînî: *Constantius*) di 293an de keta Tetrarxîya (Kargeriya Çaran) Diokletians re rêya xweya heta împaratorîye dera vebû. Di 305an de paş endamekê Tetrarşîye lê der ket şunda derbaza şuna wî bû salekî din jî ew bi navê Augustus bû împerator.

Di 312an de wî împeratorê Roma Rojava Maxentius Torîno, Brescia û bi dawî Verona bin xist û bi tunî bû împeratorê împeratoriya Roma Rojhelat.

313an de Konstantîn bi Lîkîniyo (latînî: *[[Licinius]]*) va bû împeratorê rojava û rojhelat. Wan herduya bi tev Fermana Milan saz kirin.

Paş wî Lîkîniyo, çi qas bi xwenga Konstantîn re zewicî bû jî, 324an de li Adrianapolis û bajarên din ên Trakyayê bin xist şunda ew bû împerator bi tenê.

Di 326an de jina xwe Fausta û Crispus da kuştin.

Konstantîn di 330an de paytexta xwe bire bi navê ,  (îroj, Stenbol) kir û ew dera şunda çêkir. Ew dera ji pê re Konstantînopolîs (; ) hat nav kirin.

Çi qas wî xiristiyanî li împeratoriyê serbest kir jî xiristiyanbûna wî nê vebîri ye. Dîsa jî li zavê ortodoks wî gelek pîroz dibinin.[thumb|200px|Bronza Konstantîn li [York, Îngiltere, li şuna împaratorî saz dayî di 306an de]]
## Bibîne

* Lîsteya împeratorên Romê
* Lîsteya împeratorên Bîzansê

Kategorî:Împeratorên Bîzansê
Kategorî:Împeratorên Romê
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 3an
Kategorî:Jidayikbûn 272
Kategorî:Mirin 337
Kategorî:Xirîstiyanî
Death Valley

thumb|250px|Death Valley
**Death Valley** (bi kurdî: *Newala Mirinê*) newaleke nizm li çola Mojave ye ku li rojhilata Sierra Nevada dikeve.

Newal wekî parka neteweyî tê parastin. Pirraniya axa newalê dikeve nava tixûbên federedewleta California. Cihê herî nizm ê DYAyê Badwater jî li wir e.

Herêm gelek tûrist dikişîne. Herêm di 3'ê kewçêrê 1994 de dibe paraka neteweyî û navê Death Valley National Park pêvedikin. Rûbera newalê 13.628 km² ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Kategorî:Newal
Gola Huron

thumb|rights|175px|Wêneyî gola Huronê

**Gola Huron** yek ji pênc golên mezin ên Amerîkaya bakur ye.

Di tixûbê DYA û Kenedayê de ye. Ji rûyê avê bilindahiya golê 176 m ye. Rûbera golê 59.600 km² ye. Cihê herî kûr ê golê 229 m ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgarî

Kategorî:Golên DYAyê
Huron
Kategorî:Ontario
Badwater

thumb|270px
**Badwater** *(tê wateya bedav)* cihê herî nizm ê DYAyê ye û li federedewleta Kalîforniya ye.

Ji rûyê avê 86 m nizm e, ango bilindahiya wê -86 m ye. Badwater li Newala mirinê (Death Valley) ye.

Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Kategorî:Erdnîgarî
Morrissey

**Steven Patrick Morrissey** (jdb.  li Manchester, Brîtanya) stranbêjekî Brîtanî ye. Endamê serekê ye girupê' The Smiths' bûbû ku di bajarê Manchesterê de ya li Britanyayê hat çekirin û di salên 80'an de bûyê navdarê. Di salê 1987'ê de nelihevkirin di navbera endamên wan de çebû û girup edî hat hilweşandin.

## Kontroversî
Hezkiriyê wî wî bi navê *"Moz"* an *"Mozzer"* binavdikin. Bi axavtinên xwe yî wêrek û provokatîv tê naskirin. Wî gotiye di jiyana wî de cihê seksê nîne. Herwekî ew xwedî nêrînên nîjadperest in. Di gelek axavtinên xwe de neyariya xwe li dijî Pakistanî û biyaniyên din ên li Brîtanya aniye zimên. Lê ew li ser pirsînê viya napejirîne. Hinek çepgîr wî bi navê *"Bilbilê Hitler"* binavdikin. Tê gotin awaz û strandina wî gelek baş e lê gotinên stranan gelek tûj û bêî estetîk in. 

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên îngilîz
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên mêr
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 20an
Kategorî:Romannivîsên bîseksuel
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 21ê
Kategorî:Stranbêjên îngilîz
Kategorî:Strannivîsên bîseksuel
Nîvgirava Erebistanê

**Nîvgirava Erebistanê** (bi erebî: شبه الجزيرة العربية, *Shibah al-Jazīra al-ʻArabīya* an jî جزيرة العرب, *Jazīrat al-ʻArab*) nîvgiraveke di navbera başûr rojavayê Asyayê û bakur rojavaya Afrîkayê e. Ev bi rûerda xwe 3.200,000 kîlometre çargoşe, nîvgirava herî mezin yê dinyayê dike. Li rojhilata nîvgiravê Kendava Farsê û Kendava Omanê ne, li başûr Deryaya Erebî ye û li rojava jî Kanala Suezê û Deryaya Sor ne. Welatên li ser nîvgiravê Erebistana Siûdî, Yemen, Oman, Iraq, Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban, Behreyn, Qeter, Filistîn û Kuweyt ne. Li wan welatan yê herî mezin Erebistana Siûdî ye û ev rûyê nîvgiravê bi piranî digire.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Asyaya Rojava
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Nîvgirav
Kategorî:Şiklên erdê yên Rojhilata Navîn
Akademiya Mahsum Korkmaz

**Akademiya Mahsum Korkmaz** akademiya yekem a PKK'yê bû. Di sala 1981'an de li Libnanê hat damezrandin. Armanca akademiyê perwerdehiya leşkerî û siyasî bû. Li wê derê bingehên gerîlayê hatin avêtin.

Akademî piştî kuştina Mahsut Korkmaz (Agit) di sala 1986'an de wekî "Akademiya Mahsum Korkmaz" hatiye binavkirin.

Di sala 1993'an de akademiya li Libnanê hat girtin û derbasa Sûriyê bû. Dîsa piştre li başûrê Kurdistanê ji nû ve hat avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Akademî
Kategorî:PKK
347

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 11ê kanûna paşîn- Theodosius I împaratorê roma hate dinê(mir, 395)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Deryaya Yonî

thumb|300px|Deryaya Yonî
**Deryaya Yonî** (yewnanî: Ιóνιo Πέλαγoς, *Iónio Pélagos*; îtalî *Mar Ionio*; albanî *Deti Ion*) yek ji perçeyên Deryaya Navîn e. Ew li başûra Deryaya Adriyatîk û Tengava Otranto ye. Li rojava Albanya û Yewnanistan û giravên Yewnanî, li bakur rojava, başûra Îtalya, Sîsîlya heye. Di navbera nîvgirava Salento û Kalabriya de kendava Tarent heye. Kûrayiya wê heta 4.206 m e.

## Nav
Navê Deryaya Yonî ji *Ionius*, lawê keyê îlîrî Adrias (navçeyakê antîk li Balkanê) de tê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Deryaya Navîn

Kategorî:Deryayên Albanyayê
Kategorî:Deryayên Îtalyayê
Kategorî:Deryayên Yewnanistanê
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
El-Durr el-semîn fî şerhî Mem we Zîn (pirtûk)

***Eldur Elsemîn fî şerhî Mem we Zîn*** () navekî erebî ye ji şiroveya Mem û Zînê re, wateya vî navî: mirwariya bi nirx di şirove ya Mem û Zînê de. Wergera yekem a bi zimanê erebî ji Mem û Zînê re ji aliyê Dr Elbûtî ve di salên pênciyan de li Şamê çap bû. Di wê wergerê de hinek kêmanî hebûn û ji ber sansûrê pêşgotina Mem û Zînê ya derbarî milletperweriyê û pirsên felsefî û dînî ve nehate belavkirin. Lê wê wergera Elbûtî roleke mezin lîst û bi saya wê çavên xwendevanên ereb di tevaya cîhana erebî de li kultur û wêjeya kurdan vebû. el-Durr el-semîn ji aliyê nivîskarê kurd Jan Dost ve hatiye nivîsîn û sala 2006an li Dihokê ji hêla Spîrêzê ve, hate belavkirin. Li ser vê wergera Jan Dost a bi erebî rewşenbîrê ereb yê mezin û gorbuhuşt Hadî el-Elewî dibêje: "tu wergerên erebî ji Mem û Zîne re, nagihin wergera Jan Dost ku lêkolîneke berfireh û pêşgotineke dirêj jê re danîye û şiroveyên têrwate ji peyvên wê yên mijokî û sembolên wê re daniye ku destnîşanî pêkanîna Jan Dost ya çanda sofîzmê dikin."

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Tengava Cîbraltarê

**Tengava Cîbraltarê** (; , ) tengavekî ye ku Deryaya Navîn û Okyanûsa Atlantîk digehîne hev û Afrîka û Ewropa ji hev vediqetîne. Li bakurê tengavê Spanya û koloniya Keyaniya Yekbûyî yê Cîbraltar ye û li başûr jî Maroko û bajarê Ceuta ya Spanyayê ne. Firehiya wê 14&nbsp;km de heta 44 km ye û dirêjiya wê nêzî 60&nbsp;km ye. Kûrahiya wê jî heta 286 m dadikeve. Di deryayê de li rûyî tengavê de li rojava ber bi rojhilat şîpeke mezin û lez heye.

Ji bo çêkirina pirekê li ser tengavê re ji berê de dihat plankirin. Lê heta niha tu pêşketina şênber tune. Wek wê yek derba Spanya û Marokoyê jî ji bo serdabeke bin avê re çêkin re beraftin kirin, lê dîsa heta niha ew di planan de ma.

## Etîmolojî
Navê Cîbraltar ji *Jebel et-Tariq*, ango "Çiyayê Tariq" tê bi demê re hatiye guhertin. *Jebel et-Tariq* jî ji bo Tariq bin Ziyad, amazîxekî ku li Spanyaya Endulus saz kirî bû, hatî bo danê.

## Pêşangeh

Wêne:Marokko von Spanien-5.jpg|Cîbraltar ji Marokoyê de
Wêne:HMS Dragon Near Gibraltar MOD 45155272.jpg|Keştiya behra brîtanî û Cîbraltar


## Çavkanî
### Not

### Jêder

## Girêdanên derve

Kategorî:Erdnîgariya Afrîkaya Bakur
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Komên avê yên Spanyayê
Cîbraltarê
Gola Xamirpêtê ya Biçûk

**Gola Xamirpêtê ya Piçûk** (di salên dawî de dewleta Tirk navê wê kir *Küçük Akdoğan gölü*) ji du golên Xamirpêtê ya piçûk e. Di navberâ Gimgim û Xinûsê de ye. Li ser Çiyayên Xamirpêtê ye.

Li bakurê rojavayê Gimgimê dikeve. Ji aliyê kûraniyê ve ji Gola Xamirpêtê ya Mezin kûrtir e. Kûraniya wê digihîjê 47 m yê. Rûbera wê 149 km², bilindahiya wê ji rûyê avê 2.173 m ye. Rengê wê ne wekî ya mezin kesk lê şîn e. Ji binîve herkîna wê berî bi ya mezin heye.

Golên Xamirpêtê golên volkanîk in. Navê wê ji ar (agir) û pêtên xam ên volkanan tê. Ango xam+ar+pêt bûye Xamirpêt.

## Çavkanî

Kategorî:Gimgim
Xamirpêtê ya Biçûk
Xamirpêtê ya Biçûk
Kategorî:Xinûs
Kûruş

**Kûruş** an jî Cyrus, Kyrus, Kyros Kûroş navekê meran û şahên Farsan berê dijî bûn:
**Kûruş I (640 b.z. - 600 b.z.) 
** Kûruş II (601 b.z. - 529 b.z.) (Kûruşê Mezin) 
**Kûruşê Xort ( 408 b.z. - 401 b.z.)
**Cyrus Frisch (1969)
Atênê

**Atênê** yan jî **Esîna** (bi yewnanî *Athena*; yewnaniya atîkî: Ἀθηνᾶ, *Athēnā* yan Ἀθηναία, *Athēnaia*; yewnaniya epîkî: Ἀθηναίη, *Athēnaiē*; yewnaniya yonî: Ἀθήνη, *Athēnē*; yewnaniya dorî: Ἀθάνα, *Athānā*) yek ji giringtirîn xwedawendên jin ên çîvanokî yên Yewnanistana kevnare e. Li gorî Mîtolojiya yewnanî, ew zaroka Zeus ya herî hezkirî bû. Atênê xwedawenda bajêran, hunerî, pîşesaziyê û şerî bû. Di çîvanokên derengtir ên yewnanî da, ew xwedawenda jîrî û aqilmendiyê ye û gelek carn bi mirxekê, nemaze bi bum an kundekê dihêt nîşandan. Di Mîtolojiya romayî da ew bi navê Mînêrvayê dihat naskirin. Ew lî ser destana Odîseyayê da bi navê Xwedawenda çav asîman an go Atênêyê çav asîman dihate ji wê ra gotin.

[thumb|Xwedawenda yewnanî Atênê, li gorî [freskoyeke wênesazê awistirî Paul Troger (1698-1762).|çep]]

## Mîta Atênêyê
Li gorî pêşbiniyan zarokê di zikê Mêtîs ti cihê Zeus bigirta û wî wek Kronosê ji desthilatdariyê dûr bikira. Zeus ji wê yekê tirsa û Mêtîsê bi temamî xwar. Ew zaroka nav zikê Mêtîsê Atênê bû. Dema wextê wê hat serêşek giha Zeûsê. Paşê Atênê bi zirxa xwe ji nav serê Zeus derket. Lê wek pêşbiniyan nebû. Atênê nekarî otorîteyê dest bixe ji ber ku keç bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Pallas Athena


Kategorî:Jin di mîtolojiya yewnanî de
Kategorî:Keçên Zeus
Kategorî:Şervanên jin
Kategorî:Xwedabanûyên aştiyê
Kategorî:Xwedabanûyên dadmendiyê
Kategorî:Xwedabanûyên hunerê
Kategorî:Xwedabanûyên şer
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Kategorî:Xwedawendên yewnanî
Kategorî:Xwedawendên Olîmpî
Aconcagua

**Aconcagua** (bixwîne *Akonkagwa*) bilindtirîn kopîtka çiyayî ya nîvgoka rojavayî ya Erdê ye. Ew di nav zincîra çiyayên Andê da li rojavaya welatê Arjentînê nêzî sînorê Şîleyê cih digire.

Aconcagua girkanî anko volkaneke kevin e û 6.962 metreyan bilind e.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Çiya
Kategorî:Heft Bandev
Mînêrva

**Mînêrva** () yek ji xwedawendên Mîtolojiya romayî ye. Li goreyê bawerî ya çîvanokî ya Romaya Kevnare, ew keça Jupîter û Metîsê bû.

Mînêrva xwedawenda pîşesaziyê, şerî û jîrî û aqilmendiyê ye. Ew afirînera mûsîqayê bû. Mînêrva bi awayê *Mînêrva Medîka* xwedewenda bijîşkiyê jî bû.Di bin bandora çîvanokên Yewnanistana kevnare da, Gelên Romayê bawer dikirin ku Mînêrva bi awayekê needetî bûye. Carekê serê Jûpîterî pir êşaye û Êzidok Volkanî kasika serê wî vekirîye û Mînêrva bi awayê kîjeka mertal didest û direh li ber jê derketîye.

Di mîtolojiya yewnanî da ew bi Atênêyê dihat naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Atênê

Kategorî:Mîtolojî
Kategorî:Xwedabanûyên bazirganiyê
Kategorî:Xwedabanûyên hunerê
Kategorî:Xwedabanûyên şer
Kategorî:Xwedabanûyên tenduristiyê
Xwedawend

**Xwedawend** yan jî **êzidok**, di dînên çendxudêyî da navê her êk ji wan bûnewerên jisiruştîder ên bihêz û şiyanên ko bihevra an kitkit karek ji karên cîhanê an alîyek ji aliyên xwerisk an siruştî rêvedibin. Di çand ên kevnarên mîna Roman û Yewnanistana kevnare da koma êzidokan anko Êzidan (Yezdan, bi înglîzî: *pantheon*) di bin bandora êzidokekê xurtir da, mîna Zeus, bûne.

Bi giştî xwedawend li ser awayê mirovan an lawiran dihatin xeyalandin û cihê rêzê, tirsê an peristinê bûne.

Di dînên yekxudêyî da mîna dînên îbrahîmî tenê Xudêyek heye û çi nîşanên xwedawendan namînin. Carina hindek ji wan xwedawendan bi awayê firîşteyan peyda dibin.

## Çavkanî
UTC-3

**UTC-3** yek Beşên Demjimêrê ye. Bi biharî hin deran (ew bi * nîşan bûne) ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-2 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;
 
* Arjentîn
* Surînam
* Ûrûguay
* Brezîl (bi pişkî)
* Grînlenda
* Guyanaya Fransî
* Saint-Pierre û Miquelon

## Giradanê Web
* Bajar di navçeyê UTC-3 da
* Demjmimerê Havîn di UTC-3 da 

Kategorî:Navçeya demê
UTC-0:25

**UTC-0:25** yek Beşên Demjimêrê ye heta 1916an li Îrlendayê hatibû bikaranîn, pê re hat wergerandina GMT.

## Girêdanê web
* Bajar di navçeyê UTC-5 da

Kategorî:Navçeya demê
UTC+0:20

**UTC+0:20** navçeyakê demjimêrî ye. Ew li Holanda di 1909an de heta 1940an hat bikaranin û wek **Amsterdam Time** dihat zanîn. Dema li wir bi rast GMT +0d 19d 32.13s bû. Ew di 17'ê adarê, 1937an de, wek UTC+0:20 hat guhertin. Kengê Nazîyan Holanda dagir kir ew wek Berlin Time hat guhertîn û ew êdî wiha ma.

## Girêdanên derve
* Demê Holanda

Kategorî:Navçeya demê
Kategorî:Sedsala 20an li Holendayê
UTC+0:30

**UTC+0:30** navçeyakê demjimêrî ye bÛ û Ew li Brîtanya heta 1936an hat bikaranin.

Kategorî:Navçeya demê
UTC+5:40

**UTC+5:40** navçeyakê demjimêrîyakê yek derban ji bo Nepal Time dihat bikaranin. Li wir ji 1986an de UTC+5:45 tê bikaranîn.

Kategorî:Navçeya demê
UTC+8:30

**UTC+8:30** yek ji beşên demjimêrê ye. Li Korêya Bakur wek Demjimera Pyongyangê tê zanîn û demjimera standard a vî welatî ye.

Kategorî:Navçeya demê
Gulîzer

**Gulîzer** (jdb. 1979, Amed), helbestvana kurd e.

## Jînenîgarî
Di sala 1979an de li gundê Elîparê bi ser Amedê çê bûye. Hemû jiyana wê ya perwerdehiyê li Diyarbekirê derbas bûye. Li Zanîngeha Dîcleyê di Beşa Mamostetiya Ziman û Wêjeya îngilizî de xwendiye. Li Zayînxaneya Dewletê ya Diyarbekirê pîriktiyê û piştî xelaskirina zanîngehê li Îzmîrê mamostetiya zimanê îngilîzî kiriye. Di sala 1997an de dest bi nivîsa kurdî kiriye û yekem kitêba wê Keziyên Jinebî di 2006an de çap bûye. Keça nivîskar Receb Dildar, xwişka nivîskar Azad Dildar û Murad Dildar e. Zewiciye û dayika du zarokan e. Gulîzer vêga li Swêdê dijî.

## Berhem
* *Keziyên Jinebî*, Avesta, Helbest, Îstenbol, 2006
* *Bûka Baranê*, Avesta, Helbest, Îstenbol, 2009
* *Şevname*, Avesta, Îstenbol, Helbest, 2011
* *Sindoqa Dirûnê*, Avesta, Îstenbol, Helbest, 2016

## Girêdanên derve
* Vîdeo: Şevname bi dengê Rêşad SORGUL li ser Youtubeê
* Çend helbestên Gulîzerê ji malpera Berojê 

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Çiyayê Saint Helens

**Çiyayê Saint Helens** (bi înglîzî: *Mount St. Helens*) yek ji çiyayên volkanîk li federedewleta DYA'yê Washingtonê ye.

Bilindahiya çiyê 2.549 m ye. Di nava rêzeçiyayê Cascade de cihdigire. Cara paşîn di 18'ê gulanê 1980'î de volkan aktîv bûye. Navê xwe ji dîplomatekê brîtanî digire û di 19'ê gulanê 1792'î de ji aliyê George Vancouver ve hatiye binavkirin.

Çiya di teqîna xwe ya dawî de ji aliyê bilindahiyê ve daketiye. Berê 2.950 m bûye. Di sala 2005'î de volkan dîsa aktîv bû lê ne wekî berê ziyan da.

Cara yekem di sala 1853'î de çiyager Thomas J. Dryer derketiya lûtkeya çiyê.

## Galerî

Wêne:St Helens before 1980 eruption.jpg|Çiyayê Saint Helens di salê 1980 da, berî aktîv bibe


Kategorî:Çiyayên DYAyê
Kategorî:Volkan
Kategorî:Volkanên çalak
Çiyayê Redoubt

250px|thumb|Volkan aktîv e
**Çiyayê Redoubt** (bi inglîzî: **Mount Redoubt**) yek ji çiyayên volkanîk li federedewleta DYAyê Alaska ye.

Wekî volkan hêj aktîv e. Bilindahiya wê 3.108 m ye. Di salên 1966 û 1989'î de volkan aktîv bû.

Kategorî:Çiyayên DYAyê
Kategorî:Volkan
Kategorî:Volkanên çalak
Mošovce

**Mošovce** (nifûs: 1380) ye giring gund li Navendî Slovakya bi gelek dîrokî avahî, û bûngeh ji gewre Slovakî hozan, Ján Kollár.

## Dîmen

Wêne:Kastielmosovce.jpg|Birc - Mošovce
Wêne:Kostolmosovce1.jpg|Protestant dêr - Mošovce
Wêne:Kostolmosovce2.JPG|Katholik dêr - Mošovce
Wêne:Kaplnka-Mosovce.jpg|Biçûk dêr - Mošovce
Wêne:Dom-Mosovce.jpg|Kevn mal - Mošovce

Wêne:Mosovce.jpg|Arma - Mošovce
Wêne:Vlajka-Mosovce.jpg|Alê - Mošovce
Wêne:Map_slovakia_mosovce.png|Nexşê Mošovce li Slovakya
Wêne:Mapa-Mosovce.png|Mošovce


## Girêdanên derve

* www.mosovce.sk
* Biçûk pirtûk 
* Agahdarî 
* Drienok 

Kategorî:Gund
Kategorî:Slovakya
Salt Lake City

**Salt Lake City** paytextê federedewleta DYAyê Utahê ye.Hejmara niştecihên bajêr 178.097 (2005) e. Bi tevî devedorê xwe gelheya wê digihîje 1 milyonî. Cara pêşîn di 24'ê tîrmehê 1847'î de ji aliyê 143 mêr, 3 jin û 2 zarokî ve bingeha bajêr hatiye avêtin. Ew kesana bo derxistina solê (xwê, xoy) hatibûn wir û navê bajêr jî tê wateya "bajarê mezin ê solê".Bajêr bi tevî devedora xwe li ser 285,9 km² hatiye avabûn. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.288 m ye.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya Salt Lake City 

Kategorî:Bajarên pîroz
Kategorî:Paytextên DYAyê
Austin, Teksas

**Austin** bi tevî 690.252 (2005) niştecihên xwe çaremîn bajarê mezin ê federedewleta DYAyê Teksasê ye. Herwekî paytexta wê ye jî.

Xwedî rûberekê 669,3 km² ye û di ber rûbara Kolorado de ye. Bajar di sala 1835'î de bi navê Waterloo hatiye avabûn û di sala 1838'î de bo bîranîna damezrênerê serbixwebûna Teksasê Stephen F. Austin navê Austin wergirtiye. Di sala 1839'î de jî bûye paytext.

Bajar ji aliyê aboriyê ve pêşketiye. Fîrmayên Dell Computer, Motorola, IBM û Hewlett-Packard li wir in. Bajar bi zanîngeha xwe Zanîngeha Teksasê navdar e.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Austin

Kategorî:Federedewleta Teksas
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Kategorî:Paytextên DYAyê
Nashville

**Nashville** paytextê federedewleta DYAyê Tênêsî ye û di ber rûbara Cumberland de ye. Rûbera wê 1362,6&nbsp;km² ye û bi tenê bajêr li ser 61,8&nbsp;km² yê ava ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya bajêr

Kategorî:Paytextên DYAyê
Providence, Rhode Island

**Providence** paytextê federedewleta DYAyê Rhode Island e.

Bi tevî 178.126 (2004) gelheya xwe yek ji bajarên mezin e. Providence bi zanîngehên xwe Brown University û University of Rhode Island navdar e. Bajar li ser rûberekê bi qasî 53.2 km² ava ye.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya bajêr

Kategorî:Paytextên DYAyê
Harrisburg

**Harrisburg** paytextê federedewleta DYAyê Pennsylvania ye. Di parêzgeha Dauphin County li ber rûbara Susquehanna de ye.

Hejmara niştecihên wê 48.600 (2000) e.

Navê wê yî berê *Herris Ferry* (Harrys paşnava famîlya ku bingeha bajêr avêtibû bû) ye û di sala 1785'î de navê xwe yî îro girtiye. Di 1812'î de bûye paytextê Pennsylvania.

## Galerî

Wêne:Harrisburg Pennsylvania USA.jpg|Harrisburg, Pennsylvania


Kategorî:Paytextên DYAyê
Montpelier, Vermont

**Montpelier (Vermont)** paytextê federedewleta DYAyê Vermontê ye.

Paytextê herî piçûk e li DYAyê. Gelheya wê ji 10.000´î kêmtir e. Navê xwe ji bajarek Fransî digire. Di dema dagirkeriya Ewropiyan li parzemîna nû, Amerîkayê de binakirinên Fransî wekî moda bû. Navê bajêr kolonyalîst *Jacob Davis* lê daniye.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya bajêr

Kategorî:Paytextên DYAyê
Salem, Oregon

**Salem** [] paytexta federedewleta DYAyê Oregonê ye.

Navê wê yê di dema çermesoran de *Chemeketa* bû. Di ber rûbara Willamette River de ye.

Hejmara niştecihên wê 146.120 (2004) e. Li bajêr fîrmayên hilberîna zadê dikin hene. Herwekî yên vexwarinê, kaxêz, konteyner, tekstîl û elektroendûstriyê jî hene. Li devedorê bajêr çandinî tê kirin. Yekemîn kesê çermespî Jason Lee di sala 1840'î de hatiye wir û karê mîsyoneriyê dikiribûye.

Salem 1857'î de bajarî, 1876'î de paytextiyê werdigire. Navê Salêm tê texmînkirin ku ji navê endazyarê bajêr tê.

Kategorî:Paytextên DYAyê
Alayên tevgerên Kurdistanê

Ev lîsteya alayên tevgerên Kurdistanê ne.


Flag of Kurdistan.svg|thumb|Ala Netewî ya Kurdistanê
Flag of the Kurdistan Workers' Party (1978-1995).svg|PKK – [1978-1995] – Partiya Karkerên Kurdistan
|PKK – [1995-2000] – Partiya Karkerên Kurdistan
Wêne:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|ERNK – YDK – CDK – PKK – [1985-2000-2004-2005] – Eniya Rizgariya Netewa Kurdistan – Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd – Civata Demokratîk a Kurdistan – Partiya Karkerên Kurdistan
Wêne:Flag of Hêzên Rizgariya Kurdistanê.svg|HRK – ARGK – HPG – [1982-1986-2000] – Hêzên Rizgariya Kurdistan – Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan – Hêzên Parastina Gel
Flag of Kongreya Gelê Kurdistanê.svg| KONGRA-GEL – [2003] – Kongra Gelê Kurdistan
Alaya Partiya Azadiya Jinê ya Kurdistanê.png|PAJK – [2003] – Partiya Azadiya Jin a Kurdistan
Flag of Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê.svg|PJAK – [2004] – Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê
Alaya Yekîtiya Ciwanên Kurdistanê.png|YCK – [1987-2003] – Yekîtiya Ciwanên Kurdistan
Flag of Koma Civakên Kurdistanê.svg|KKK – [2005] – Koma Komalên Kurdistan
Alaya Komalên Ciwanan.png|Komalên Ciwanan – [2005] – Komalên Ciwanan
Flag of the KDP.svg|PDK – Partiya Demokrata Kurdistanê
Flag of PUK.png|YNK – Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistan
Flag of Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê.svg|PKK [2000-2002] – KADEK – [2002-2003] – Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê


Kurdistan
Kategorî:Kurdistan
Kategorî:Lîste
Plebs

**Plebs** an jî **plebey** (bi latînî: *plebs*, *plebeius*, ango "gel") çîneke romayiyên azad li Komara Romê bû ku ne patrîsyen bû. Bi gelemperî karker û cotkar bûn û 2/3 ji gelheya Romê pêk hatine. Plebs ji xulam û dîlan veqetî bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê
Kategorî:Dîroka civakî ya Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Împeratoriya Romê
Columbus, Ohio

**Columbus** paytextê federedewleta DYAyê Ohio ye.

Gorî hejmartinên sala 2004'î hejmara niştecihên wê 730.008 e û herwekî Columbus navenda parêzgeha Franklin County ye.

Rûber: 550,5 km2 ye. Li bajêr pirranî hemwelatiyên bingeh-German (Alman) dijîn.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya bajêr (ingîlîzî) 
* The German Village Society (ingîlîzî) 

Kategorî:Paytextên DYAyê
Patrîsyen

**Patrîsyen** (ji zimanê latînî: *patricius*) kesên arîstrokrat ên Komara Romayê bû. Bêjeya "patrîsyen" ji *pater, patres* ("bav, pêşeng") de derketî ye. Patrîsyen xwe wek pêmavanê damezrênerên Romayê didît.

## Patrîsyen û plebs
Di dema Komara Romayê de zewicîna navbera patrîsyen û plebsan de qedexe bû. Bazirganî jî gelek kêm bû. Paş pleb raperîn re patrîsyen û plebsan va di mafan de nêzî hev bûn. Plebs wê demê de ji bo polîtîka maf helgirtin jî, bi gelemperî patrîsyen dewlet kargerandi dide.

## Çavkanî

Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê
Kategorî:Împeratoriya Romê
Sedsala 3an b.z.

**3emîn sedsala b.z.** ango **sedsala 3an berî zayînê** di 1ê kanûna paşîn 300 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 201 b.z.ê jî xelas dibe.

## Gelemperî

## Bûyer/Perisîn

### 290'ên b.z.
* 287 b.z.- Arşîmed matematîknasê yewnanî hate dinê.

### 280'ên b.z.

### 270'ên b.z.
* 264 b.z.– Despêkirina Cenga Punişaa Yekem navbera Kartacayan û Împeratoriya Romê

### 260'ên b.z.

### 250'ên b.z.
* 241 b.z.- Qediyan Cenga Punişaa Yekem navbera Kartacayan û Împeratoriya Romê

### 240'ên b.z.

### 230'ên b.z.

### 220'ên b.z.
* 218 b.z.- Despêkirina Cenga Punişaa Duyem navbera Kartacayan û Împeratoriya Romê

### 210'ên b.z.

* 201 b.z.- Qediyan Cenga Punişaa Duyem navbera Kartacayan û Împeratoriya Romê
### 200'ên b.z.

## Mirov

### Zayîn
* 247 b.z.- Hannibal Kartacayan hate dinê.

### Mirîn
* 270 b.z.- Iqlîdes matematîknasê yewnanî jiyan li dest da.
* 212 b.z.- Arşîmed matematîknasê yewnanî jiyan li dest da.

## Nûvedan û Keşf
* Arşîmed rakirina avê keşf kir.

Kategorî:Hezarsala 1ê b.z.
Kategorî:Sedsal
Al-Anfal, "bi navê Allah, Baes û Saddam"

**Al-Anfal – "im Namen von Allah, Baath und Saddam"** ("Enfal - "bi navê Ellah, Bees û Sedam"), bi kurdî wek **Al-Anfal, "Bi navê Allah, Baes û Saddam"** jî tê nasîn, belgefîlmeke li ser rejîma bees a Iraqê ya Sedam Huseyn e ku ji aliyê derhênerê kurd Mano Xelîl ve di sala 2005an de hatiye belavkirin.

Mijara vê fîlmê tevgerên rêjima bees a Sedam Huseyn, qetilamên wan ên li dijî miletê kurd e.

Fîlma Al-Anfal ji produksiyona derhênêr û alîkariya televizyona Swîsreyê, Kenalê Zimanê Almanî ye. Fîlm hatiye wergerandin ji bo zimanên almanî, înglîzî û fransî. Pey wê yekê film li çend festivalên navneteweyî weke Festîvala Solothurn (2006, Swîsre), Festîvala Navneteweyî ya Fîlman li Singapûrê (2006), Festîvala Fîlman a Kendavê (2011, Dubai) hate hilbijartin û pey re li Montréal û Londonê jî hatiye pêşkêşkirin.

## Mijara fîlmê
Şerê bi navê Enfal (bi erebî: *al-Anfal*) Sedam Huseyn li dijî miletê kurd li Kurdistana Başûr di sala 1988an û vir de pêk hatî, bû sebeb ku bêhtirî 182.000 kurd, jin û zar û kal, hatin kuştin û bi deh hezaran gundî bi saxî hatin binerdkirin û gundên wana hatine wêrankirin.

Saddam Husên di sala 1987ê de, kuramê xwe Ali Hasan Al-Majid (ku navê wî ne tenê li cem kurdan, lê li nav dinyayê wek Eliyê Kîmyawî hate naskirin) kire hukimdarê yekem li Kurdistanê. Ew jî bi navê sûreya 8ê ya Quranê ku bi navê al-Anfal e, navê vê sûreyê li şerê xwe yê li dijî miletê kurd kir. Ev sûra li Quranê di dema Muhammed pêxember de hatibû û li ser mesela talankirina mal û milkên gawiran e, Ali Hasan Majid, xwe weke pêxemberê Muhemmed bi nav kir û miletê kurd weke gawiran da xuyakirin. Eskerên iraqî mal û milkên kurdan li xwe behr dikirin û zar û zinc û zilamên wan jî kuştin, ne tenê ev, lê generalên beesî ê muxaberatên Sedam û generalên eskerî keçên kurd ê ciwan li xwe behr dikirin û grûpek ji wan jinan hatine şandin ji bo gazîno û merqesên welatê Misrê, ku heta roja îro kes nizane çi bi serê wan keçan hatiye.

Fîlm, her ku bi taybetî li ser şerê Enfalê disekine. Hevpeyvîn û bi sedan dokumentên rêjîma bees ku kuştin bi rengekî resmî bi kar dianî, lê ji alîkî din ve hinekî li ser mesela zindanan û praktîkên beesê li zindana û wuha li ser qirkirina milletê kurd li Helebceyê jî diaxive.

## Mijarên têkildar
* Komkujiya Enfalê

## Çavkanî

Kategorî:Fîlm
Kategorî:Fîlmên 2005an
Oklahoma City

**Oklahoma City** paytexta federedewleta DYAyê Oklahoma ye. Bajar di parêzgeha Oklahomayê de ye.

Hejmara niştecihên bajêr 528.042 (2004) e û 29. bajarê mezin ê DYAyê ye. Bi tevî devedora xwe nifûsa wê ji 1 milyonî zêdetir e.

Bajar bi bûyera terorîstî ya di nîsana 1995î ya li dijî palasa hikûmetê pêkhatibû navdar bû. Di vê bûyerê de gelek kesên bêguneh jiyana xwe jidestdan.

Di  de li herêmê petrol tê dîtin û ev yeka han çarenûsa bajêr guhertiye. Bajêr bi tevî devedora xwe 1,608.8&nbsp;km² fireh e. Axa herêmê 396 m ji deryayê bilindtir e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya bajêr

Kategorî:Paytextên DYAyê