open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gilgamêş (destan)

thumb|Nivîsara orijînal a destana Gilgameş
**Gilgameş** Serhatiya miriniyê ya di Mîtolojiya Mezopotamya kevin de ye. Ev mîta Sumerî, ji aliyê şahristaniyên Akad, Babîl û Asûriyan ve jî hatiye nivîsîn û bawer kirin.

**Destana Gilgamêş** destaneke navdar a Rojhilata Navîn e ku berî Îsa pêxember hatiye nivîsîn. Destan li ser çermê Xezalan hatiye nivîsîn. Faris îdia dikin Destana Gilgamêş bi di bingeha xwe de bi farisî ye, lê kurd jî îdia dikin ku di bingeha xwe de bi kurdî ye. Ji ber ku farisî û kurdî du zimanên Hint Ewropî ne û nêzî hev in, ev nîqaş jî bi salan e naqede.

Şeweyekî berfereh ya vê serhatiyê (mîtê) di nivîseke Akadî de heye, ku ev nivîs ji pirtûkxaneya Assûrbanipal li Nînovayê ye. Gilgameş ku ji sê para didu xweda ye û ji sê para yek mirov e, li ser welatiyê xwe li Urûkê desthilat e. Ji ber xwesteka mirovan, xwedayan weke hêza ku li dijî wî be Enkîdû afirand. Enkîdû dehbeyek e ku laşê wî bi pirç e û bi lawiran re dijî. Piştî têkiliyên wî bi rahbikekê re, nêzîkî şêweyên jiyana şahristanî dibe, „dibe mirov“. Paşê Gilgameş wî vedixwîne şerekî, di vê pevçûnê de herdu jî bi ser nakevin û dibine hevalên hev û din. Paşê herdu bi hev re karên mêranî dikin. Herdu diçin Humbaba dikujin. Humbaba dehbeyekî çiyayên Zagrosê ye. Piştî ku herdu heval vedigerin Urûkê, Îştar xwedaya jin (di nivîsên beriya Akadê de navê wê weke „Înanna“ hatiye nivîsîn) ji Gilgameş dixwaze ku bibe mêrê wê, lê Gilgameş ev xwesteka wê bi pozbilindî bi paş ve vegerand. Îştara hêrs bûyî, „gayê ezmanan“ dişîne şerê wî, lê Gilgameş bi alîkariya Enkîdû wî gayî dikuje.

Xweda biryara kuştina Enkîdû didin ji ber ku tevil kuştina "Humbaba" û "gayê ezmanan“ dibe. Qedera Enkîdû dihêle ku Gilgameş ji rastiya mirinê haydar bibe û êdî dikeve ser gera li pey sirra jiyana bê dawî. Ew ji ava mirinê dibore, ji bo ku „Utnapîştîm" bibîne. Wî bi tenê heta hingî bêmirinî peyda kiribû. Ew jê re behsa giyayê bêmiriniyê di binê deryayê de dike. Gilgameş bi kelekvanê Utnapîştîm re diçe û wî giyayî dibîne, lê beriya ku karibe ji giyê bixwe marek tê û giyayî direvîne (ji ber vê yekê mar dikare xwe ciwan bike, dema kirasê xwe diguhere). Paşê Gilgameş vedigere Urûkê û bajarê xweyî gelekî xweş nişanî kelekvanî dike.

Helbestvan Kawa Nemir ev kevintirîn dastana cîhanê wergerandiye zimanê kurdî.
Ji aliyê din ve rojnamevan û nivîskar Rêşad Sorgul jî şanoya bi navê Gilgameş (ji aliyê Orhan Asena ve hatiye nivîsîn) wergerandiye Kurmancî.

## Jêder
* Willis, Roy; Mythen der Welt, Munix 1998
* van Dijk, Jan; Sumerische Religion, in: Jes P., Asmussen und J.Laessoe (hrsg.): Handbuch der Religionsgeschichte, Bd. 1, Göttingen 1971, s.449
* Gray, John; Mythologie des Nahen Ostens, Wiesbaden 1975

## Girêdanên derve
* Destana Gilgamêş

Kategorî:Destan
Kategorî:Gilgamêş

Kategorî:Mîtolojî
Cîhan

thumb|Nexşeya cîhanê, anegorî jimara akinciyên ku lê dimînin.
**Cîhan** yan jî **dinya**, bi taybetî li gorî dîtina mirovî, ev erdzemîn (rûyê erdê) ye ku mirov, heywan û hemî nebat li ser dijîn. Di çarçoveya felsefî de, têgîna "cîhanê" tevahiya gerdûna fizîkî yan jî cîhana ontolojîk ("cîhana" kesek) vedibêje.

## Mijarên têkildar
* Erd
## Çavkanî


Kategorî:Erd
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Ontolojî
Dîroka rojhilata navîn piştî zayînê

* Emewî
* Ebbasî
* Selçûqî
* Dagirkirinên Moxolan
* Sefewî
* Eyûbî
* Mervanî
* Împeratoriya Osmanî

Kategorî:Dîrok
Împeratoriya Osmanî

**Împeratoriya Osmanî** (*Devlet-i ʿAlīye-i ʿOsmānīye*, **Dewleta Berz a Osmanî**), dewleteke misilman bû ku ji eşîrên tirk derketiye.
thumb|Siltanên Osmanîyan

## Dîrok
Osmanî bavikekî tirk ji oxizan e, navê bavê ku navê xwe dayê vî bavikî Osman bû. Di sedsala 13em û 14em de wekî mîrîtiyeke biçûk li sînorên Bîzansa ku êdî lawaz bû de bi cih bû. Di demeke kurt de li hemberî Bîzansê xwe birêxistin kir û serkeftinên leşkerî bi dest xistin. Dîsa bi riya siyaseta xwe ya bi bavikên cîran re erdê xwe mezin kir. Di nîşana 1453an de Konstantînopolîs (Stembol) bi dest xist û kir paytexta xwe.

Bi giştî 36 siltanên osmaniyan çêbûn. Osmanî di sedsala 16em û şûn de êdî bi pêş neketin. Di sedsala 18em û 19em de êdî gelekî lawaz bûn, herçend di sedsala 19em de hewl ji bo guhartinan hatiye dayîn û reform jî hatiye kirin êdî di dawiya sedsala 19em û di serê sedsala 20em de osmanî bi navê Zilamê Nexweş ê Ewropayê dihate nasîn. Bi derbeya Jontirkan (1908) desthilata osmaniyan kete bin destê Îtihad û Teraqî. Ew di şerê cîhanê yê yekem de di aliyê Elmanyayê de cih girtiye. Di dema şer de qirkirineke herî mezin ya cîhanê li dijî ermenî û mesîhiyên din pêk aniye. Piştî şer bi dawî dibe osmanî têk çûye û qedera wan ketiye destê hêzên serketî yên mîna Fransa û Brîtanyayê. Bi dûçûna yek ji avakerên dewleta Iraqê ya modern Abdulmuhsin Sadun, sedema mezintirîn ya parçebûna osmaniyan ew e ku tirkan heq û hiqûqa gelên din ên osmanî înkarkirin. Piştî şerê azadîxwaz ê tirkan komara Tirkiyeyê hate damezirandin û bi awayekî fermî împeratoriya osmaniyan di sala 1923an de bi dawî bû.

## Xanedan

## Kurdên osmanî

## Alayên osmanî

## Mijarên têkildar
* Peymana Sevrê
* Dewleta Sefewiyan
* Mîrektiya Soran
* Mîrektiya Botan

## Girêdanên derve
* Ottoman Resources in Internet

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1299an li Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1299an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hilweşiyan
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1923an de hilweşiyan

Osmanî
Kategorî:Împeratoriyên kolonyal
Osmanî
Partiya Sosyalîst a Kurdistanê

**Partiya Sosyalîst a Kurdistan** (PSK) di êvara sersala 1974an de li Bakûrê Kurdistanê hat damezirandin. Hingî navê partiyê *Partiya Sosyalîst a Kurdistana Tirkiyeyê* (PSKT) bû, lê di kongreya partiyê ya 3an de, ku di sala 1993an de hat lidarxistin, partiyê navê "Tirkiyê" rakir û tenê "PSK" hişt. Ji destpêka damezirandina xwe heta vê gavê PSKê her tim ji bo çareseriyeke li ser bingeha dewletike federal ji bo Gelê Kurd kar û xebat kiriye. Herwiha PSK terefdarê serxwebûna Gelê Kurd e jî. Bes di nav şert û mercên, ku îro Kurdistan tê de ye, îro ji bo çareseriya pirsgirêka kurdî federesyonê maqultir dibînê. Heta kongreya 4an, ku di dawiya sala 2003an de hat çêkirin, sekretêrê PSKê Kemal Burkay bû, lê di vê kongrê de Burkay xwe bi paş de kişand û cîh bi dev hevalên xwe ve berda. Ev gava ku Burkay avêt hê li ti derê Rojhilata Navîn nehatibû kirin, ne li Kurdistanê û ne jî li imûmê coxrafya Rojhilata Navîn de. Navê sekretêrê giştî yê PSKê yê niha Mesut Tek e. PSKê di 20.11.2004an de 30 saliya damezirandina xwe li Almanyayê bi şahiyeke bi beşdarbûna bi hezaran kurd pîrozkir.

Endamên PSK û çend partiyên din ên biçûk di sala 2002an de di Tirkiyê de HAK-PAR damezrand.
## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê

Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
SQL

**SQL** (bi îngilîzî *Structured Query Language*) tê maneya "Zimanê Pirsa Binyadkirî", bi îngilîzî bi piranî wek "Sequel" dixwînin, lê bilêvkirina bi kurdî wek "ess-ku-ell" an jî "se-ku-le" ye. Dîroka SQL'ê di sala 1967'an de bi IBM Research we destpê bûye, di sala 1979'an de ji Oracle Corporation ji bo pêşvebirina taybetî berfireh kiriye.

Komiteyeke ANSI'yê (*American National Standards Institute*) SQL wek standarda ji bo zimane RDBMS'ê (Relational Database Management Systems) qebûl kiriye.

Niha SQL çar aliye dinyayê têpekanin û bûye standarda ji bo komputerên mezin, komputerên biçûk û PC'yan, di paşerojê de databasa bi "dBase" dihat meşandin, lê îroj cihê xwe bi piranî li Ms.Access hiştîye.

## SQL çi ye?
Databas, agahî û înformasyonên bi rezanî di tabela de hevre girêdayî. Databas înformasyona ku meriv lê digere peyde bike. Herçawa hemî înformasyon di nav databasê de ji be nebese. Çawa meriv dikaribe van înformasyonan peyde bike, li vir SQL derdikeve holê. Bikaranîna SQL'ê meriv dikare înformasyonê di databasê de paqij û vala bike (*delete*), nû bike (*update*) û serrast bike (*insert*). hammel

## Bo çi SQL
Bo mînak, malperek heye û mirov li ser e-froşê (*e-business*) vekiriye, gelek nimûne hene. Mirov bi çi şiklî rêzaneke sîstematîk ava biki? Xebateke gelek mezin bendî bikarhêner ye, divê mirov van nimûneyên xwe li gor kategoriyan veqetîne û divê vana bi hevre girê bide, wekî nimûne: Muzîka Kurdî --> Şivan Perwer --> Kî ne em --> Biha. Ji bo vê xebatê meriv SQL'ê bikar tîne.

## Gelo SQL dijwar e?
Her çawa bikaranîna MySQL'ê ne hêsan be jî, bikarhêner dikare pratîkan li ser bike, wekî din MySQL databaseke xurt e. Bi piranî bo PHP tê pêkanîn. Wekî din, malpera Kurdmcse bi alikariya PHP û MySQL'ê hatiye damezerandin.

## Girêdanên derve
* Dersên SQL (îngilîzî)
* Malpera Kurdmcse
* SQL SERVER 2018 Guide 

Kategorî:Komputer
Buxarî

**Ebû Ebdullah Muhemmed ibn Îsmaîl Elcûfî Elbuxarî** an bi navê kurtî **Buxarî** 21ê Temûza sala 810an wek neviyê farisekî ji Buxarayê hate dinê. Hîn yanzdeh salî bû dest bi xwendina zanistiya hedîsan kir û şanzdeh salî çû Mekeyê û Medîneyê heca xwe kir. Li wê derê li zanistên herî bi nav û deng yên hedîsan guhdarî kir. Paşê çû Misirê û şanzdeh salan li Asyayê geriya, ji van şanzdeh salan pênc li Besrayê borandin. Ew vegeriya axa bav û kalê xwe û li wir 31ê tebaxa sala 870î mir. Ew bi pirtûka xwe ya hedîsan bi navê *Camî us-sehîh* bi nav û deng bûye. Di vê pirtûkê de wî ji hezaran hedîsên ku di dema gera xwe da naskiribûn tenê yên ku rastiya wan li gor îsnadê isbatbûyî bûn kom kirin. Ango eger ev hedîs li gor rêza kesên gotî bigihişta heta dema Muhemmed pêxember, wî hingî ev hedîs wekî rast dipejirand û kom dikir. Ev berhem yek ji şeş pirtûkên hedîsan e ku ji aliyê Îslam a sunnî tên pejirandin.

## Berhemên Buxarî
* Et tarix el Kebir (Sixir tê gotin)
* Es Sulasiyat
* El Edeb el Mufred (Hedîsên li ser exlaq tê de hene)
* Xelqu-u Ef'ali'l îbad
* Raf'ul-Yedeyn fi's-Salah
* Kîtabu Duafaus-Sagîr
* Kîtabu'l Kuna
* Kîtabu'l-Kiraati Halfe'l-imam
* Halku'l-Ef'ali'l-ibâd ve'r-Redd Ale'l Cehmiyye
* El-Akîde yahut et-Tevhîd
* Abaru's Sifat

## Jêder
* Jockel, Rudolf (Hrsg.); Islamische Geisteswelt: Von Mohammed bis zur Gegenwart, München 1981
* Encyclopedia of Islam; I, 816-817: Al-Bukharî (C. Brockelmann)

Kategorî:Faris
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Hedîsvanên faris
Kategorî:Jidayikbûn 810
Kategorî:Mirin 870
Kategorî:Mirovê olê
Celaledînê Rûmî

**Celaledînê Rûmî** an **Mewlana Celaledînê Rumî** an jî **Mewlana Celaledînê Belxî** (bi farisî مولانا جلال الدین محمد رومی, *Mowlānā Jalāl ad-Dīn Muḥammad Rūmī*) di 30ê îlonê 1207an da li bajarê Belxa Efxanistanê ji dayik bûye. Rûmî, ligel Senayî û Etar yek ji helbestvanên sofî yên mezin ên faris e. Malbata wî bi malbata mîrê Xarizmê mirovântî danî bû. Hî di temenekî biçûk de Rûmî bi bavê xwe re li dinyayê geriyaye û çûye Bexda, Meke û Şamê. Tê gotin ku di van geran de wî sê salî (di sala 1210an de) Etarê kal dîtiye û wî jî bo Rûmî gotiye ku ew dê bibe mirovekî gelekî bi nav û deng û mezin. Dîsa tê gotin ku wî berhemeke xwe diyariyî Rûmî kiriye. Bavê Rûmî Behaedîn Weled sala 1227an li Qonyeya Anatolyayê niştecî dibe. Siltanê selçûqiyan bavê wî kire profesor, piştî mirina bavê xwe di sala 1230an de Rûmî cîhê wî girt û heta mirina xwe di 17ê kanûna pêşîn 1273an de li Qonyayê jiya. Berhema wî ya here bi nav û den mesnewiya wî ye.thumb|Mewlana Celaledînê Rûmî|çep
## Çavkanî
* Barks, Coleman (1996). The Essential Rumi. HarperSanFransisco.
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF).

Kategorî:Faris
Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1207
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1230
Kategorî:Mirin 1273
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Nivîskarên faris
Celal Talebanî

**Celal Hisamedîn Şukrullah Talebanî Zengene** (, *Celal Talebanî*; ) (jdb.  li gundê Kelkanê, Silêmanî – m. li Berlînê, Almanya), siyasetmedarekî kurd û serokkomarê Îraqê bû.

## Jînenîgarî
Talebanî di sala 1933an de li Başûrê Kurdistanê li gundekî girêdayî Dokanê ji dayîk bûye. Xwendina xwe ya destpêkê û navîn li Koysinceq û ya lîseyê li Hewlêr û Kerkûkê qedand. Di sala 1945ê de hêj danzdeh salî di Newrozê de axiftineke bicoş dike.

Di ciwaniya xwe de Talebanî beşdarî xebata siyasî bûye, ew di sala 1951ê de weke endamê Komîteya Navendî ya PDKê hate hilbijartin. Di 1953an de wî li zanîngeha Bexdayê dest bi xwendina hiqûqê kir û li gel hinek hevalên xwe yên xwendekar bi dizîka Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê damezirand. Di sala 1956an de ji ber xebata xwe ya siyasî dest ji xwendinê berda.

Sala 1961ê ligel Mela Mistefa Barzanî dest bi şerê çekdarî kir. Piştre ji ber cudabûna bîr û baweriyên siyasî di navbera wî û Mela Mistefa Barzanî de di 1964an de ji PDK cuda bû û "Partiya Şoreşgerî ya Kurdistanê" damezirand.

Di sala 1970î de piştî peymana 11ê adarê careke din li Mela Mistefa Barzanî vegeriya. Piştî têkçûna peymana 11ê adarê di navbera kurdan û hikûmeta Îraqê de di sala 1975an de, Talebanî Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê ava kir.

Celal Talebanî bi keça nivîskarê navdar Îbrahîm Ehmed a Hêro Xanim re zewicî bû.

Di  de Talebanî bi hilbijartinê bû serokkomarê Iraqê.

Di 20ê kanûna paşîn a 2012an de ji ber tedawîbûna Talebanî, wî birine Almanyayê. Wextê ku nexweşiya wî di 19ê temûza 2014a baş bû vegera Silêmaniyê.

## Mirin
Ew di 11ê heyva neha ya sala 2017a de çûbû Almanyayê ji bo çavdêriyê û di 3ê heyva deha ya sala 2017a de siheta wî xirab bû û di komayê de çû rehma Xwedê.

## Mijarên têkildar
* Talebanî
* Ala Talebanî
* Bafil Talebanî
* Qubad Talebanî
* Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Mirin 2017
Kategorî:Serokkomarên Iraqê
Kategorî:Serokwezîrên Iraqê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Kategorî:YNK
Aram

Çend wateyên Aram hene:
;Kes
* Aram (nav) (li gorî Încîla pîroz navê pêxamberekî ye)
* Aram Tîgran (hunermendeke kurd, bi eslê xwe ermenî bû)
* Aramo (stranbêjeke ciwan e, bi gelemperî popa kurdî dike)

;Cih
* Aram (welat)
* Aram, gundekî Xelfetiyê ye

;Yên din
* Gelê Aramiyan, navê gelekî li Mezopotamyayê
* Weşanên Aram
Urûk

**Urûk** an **Ûrûk** (bi sumerî: *Unug*) bajarek li welatê Sumerê bû. Gilgameş Keyê Urukê bû. Xwedawenda Urukê Înanna (Îştar) bû. Navê Urûkê di Incîlê de Erex e û Sumerî jêre Unug dibêjin. Uruk, li ber firatê dimêne. Di deme xwe de, weke bajar-welatekî mezin û bi nav û deng bûya. Heta deme Babîilîyan jî, bi navê xwe re jîya ya. Tê gotin ku Xwûdayê urukê yê mezin Anu bûya.

Bajerê Urukê, demeka dirêk jîya ya. Li gorî ku tê gotin, weke bajarekî antîkî ê dema sumerîyan jî bûya.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Gilgamêş (destan)
Kategorî:Keyaniyên berê
Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)
Kategorî:Nivîsa mîxî
GHB

Kurtenivîsa **GHB** bi gotarên cuda li jêr pêwîst in:

* Gabo d'Hirutho d'Bethnahrin
* Germkirin, Hewakirin û Basarkirin
Gabo d'Hirutho d'Bethnahrin

**Gabo d'Hirutho d'Bethnahrin** (Partiya Azadiya Mezopotamyayê, GHB) partiyekê çepgir a Suryanî bû. Ji bo demekê, gerîlayên GHB û HPG bi hev re tevger kir. Navê şehîdê yekemîn a GHB di sala 1999'an de George Francis (Abgar) b yê duyemîn Mihayel Kulan (Cûdî) di 11.01.2002'an de şehîd ket.

Piştî 2004'an nakokiyan di nav GHB'yê de derketin û GHB ji rexistinên kurdan dûr ketiye. GHB pişt re hatiye fesihkirin û di sala 2007'an de Konseya Neteweyî ya Bethnahrîn (MUB) hat damezrandin.

## Çavkanî

Kategorî:Hêzên Sûriya Demokratîk
Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Kategorî:Rêxistina leşkerî
Kategorî:Suryanî
Kategorî:Tevgerên berxwedanê
Mezra

Çend cihên bi vî navî hene:

;Bajar
* **[[Xarpêt|Mezra]]**, navekî kevn ê Elezîzê

;Gund
* **[[Mazra, Pilemor|Mazra]]**, gundekî Pilemorê (navenda nahiyeya Pirdo Sur (**'))

* **Mezra**, mezreyeke [[Gever]]ê
* **Mezra**, gundekî [[Kemax]]ê
* **Mezra**, gundekî [[Keferdîz]]ê
* **Mezra**, gundekî [[Milazgir]]ê
* **Mezra**, gundekî [[Pasûr]]ê
* **Mezra**, gundekî [[Pirsûs]]ê
* **Mezra**, gundekî [[Xinûs]]ê

* **Mezra''', gundekî Xelîfanê (Mehabad)
Lîsteya bajarên Kurdistanê

Li jêr li gorî herêmên Kurdistanê bajarên Kurdistanê hatine nivîsandin.

Li Kurdistana Sor ku di dema sovyetê de hatiye damezrandin 7 bajar, Bakurê Kurdistanê 25 bajar, Başûrê Kurdistanê 11 bajar, Rojhilata Kurdistanê 18 bajar û li Rojavayê Kurdistanê 15 bajar hene.

## Herêm û lîsteyên bajaran
### Kurdistana sor

### Bakurê Kurdistanê

### Başûrê Kurdistanê

### Rojhilata Kurdistanê

### Rojavaya Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Kurdistanê
Girtiyên siyasî

[thumb|Siyasetmedarê [baskî Sabino Arana li girtîgeha Larrinaga, Bilbao, Welatê Baskî, Spanya (1895)]]
**Girtiyên siyasî**, ev kesên in ku ji sedemên siyasî hatin girtin. Girtiyên siyasî, ji bo girtiyan nasnameyeke girîng e.

Li Kurdistane tevî ew qas şoreş û têkoşînan jî, hemû girtiyên ku ji vê dozê hatin girtin, li Sûriye, Tirkiye, Îran û Iraqê wekî girtiyên siyasî nehatin dîtin û pejirandin.

## Girtiyên siyasî yên kurd ên Tirkiyeyê
[thumb|200px|[Abdullah Öcalan, damezrênerê PKK’ê, ji sala 1999an ve li gîravê Îmralî girtî ye]]
Girtiyên Siyasî di sala 1980’î de bêhtir ketin rojeva kurdan û bi taybetî jî kurdên bakura Kurdistanê. Di sala 1980’ê de artêşa tirk li Tirkiyeyê darbeyeke leşkerî pêk anîbû û kurdên mixalif hemû hatibûn girtin.

### Kesayêtî yên girîng

## Girtiyên siyasî yên kurd ên Îranê
[thumb|200px|çep|[Qazî Mihemed, serokê Komara Mahabadê, di sala 1947an de hatî darîvekirin]]
Li Îranê, kurdên siyasî ji dewra Paşayî heta niha hatine girtin û îdamkirin. Rejîma Îranê bi tundî li dijberî tevgerên kurdî teşwîsar kir.

### Kesayêtî yên girîng

## Girtiyên siyasî yên kurd ên Îraq û Başûrê Kurdistanê
[thumb|200px|[Sedam Hûseyn, dîktorê Îraqê ku Operasyona Enfal li dijberî kurdan birî]]
Li Îraqê di bin rejîma Sedam Hûseyn de (1979–2003), bi sed hezaran kurd hatin girtin, îşkencekirin û kuştin. Operasyona Enfal (1986–1989) wek jenosida kurdan tê nasîn.

### Kesayêtî û bûyerên girîng

## Girtiyên siyasî yên kurd ên Sûriyê
[thumb|200px|[Meş’el Temo, serokê Tevgera Pêşeroja Kurd, di sala 2011an de hat kuştin]]
Li Sûriyê, kurd di bin rejîma Beet û Esêdan de sêlê bi dirêj hatine zordarîkirin. Gelek çalakvan û siyasîtmedarên kurd hatin girtin.

### Kesayêtî yên girîng

## Çavkanî
* Human Rights Watch – Kurdish Politicians Convicted
* Hengaw Organization for Human Rights
* Kurdistan Human Rights Network
* BBC – Abdullah Ocalan

Kategorî:Dîroka kurdan

Kategorî:Kom
Folklor

thumb|Rovî di folklora kurdî de qehremanekî gelemper e
**Folklor** an jî **zargotin** hemû edetên devkî ye ku ji aliyê komeke mirov, kultur an jî binekulturê ve tê parvekirin. Tê de çîrok, mît, destan, gotinên pêşiyan, şiîr, henek û edetên devkî yên din cih digirin.

Li welatekî, di nava gelekî/neteweyekî de, yan jî li herêmekê, ew çalakiyên taybet ên ku xasê bi xelkê ve lê ji aliyê xelkê ve bi nêvekarî têne bikaranîn, bi piranî jî di nava xelkê de ji tiştên mîna çîrok, meselok, stran, leyztik, dîroka devkî, evsane, serpêhatî, destan, henek û laqirdî, gotinên pêşiyan, tore û hwd re tê gotin.

## Etîmolojî
Peyvika "folk" wateya xwe bi kurdî ango gel/xelk, peyvika "lor" jî bi wateya "zanîn/zanist". Îcar dema ev herdu peyvik gihane hev, wateya "zanistiya gel" dide û di kurdî/kurmancî de jî "gelêrî" tê gotin.

## Esil û pêşveketina lêkolînên folklorê
Edetên devkî ji aliyê folklornas û zanyarên gelêrî ve tê berhevkirin, nivîsandin û belavkirin. Peyva "folklor" cara pêşî li Londrayê di 1846an de ji aliyê William Thomasî (1803-1885) ve di kovara ''Athenaeumê'' de hatiye bikaranîn. Thomasî wek "Folk-lore" bi kar aniye. Piştre jî almanan peyvika "folklore/volklore"yê bi kar aniye. Hin bi hin ev peyv li dinyayê (xasma jî li nava neteweyên ku zimanê wan hind û ewropî ye) belav bûye û ketiye nêv zimanê kurdî jî.

Berhevkarên giring ên folklora devkî ya kurdî nivîskarên wekî Ordîxanê Celîl, Celîlê Celîl, Zeynelabidîn Zinar, Hîlmî Akyol û gelekî kesên din in. Li Swêdê Zeynelabidîn Zinar 1.710 perçeyên folklorî berhev kirine û di deh cildên XWENÇEyê de dane weşandin.

## Mijarên têkildar
* Govend
* Cil û Berg

## Çavkanî

### Bîbliyografî
* 
* 

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Çand
Kerem Tahar Gerdenzerî

**Kerem Tahar Gerdenzerî** muzîkvanekî kurd ê ezdî ye ku di 6ê adara 1952an de li bajarê Tiblîsê (Gurcistan) hatiye dinyayê. Bavê wî Taharê Hacî Gerdenzerî, dayîka wî Redîfa Nacîvbeg Reşî bû.

Basgîtarîst Kerem Gerdenzerî li dibistana muzîkê hîn bûye. Ew yek ji dahênerên koma muzîka nûjen a bi navê *[[Koma Wetan]]* e.

## Çêkirina koma Wetan

Ew di 1974an de çêdike koma kurdî ya muzîka modern. Sazbendê komê hev dahatin guhastin heta tîva 1976. Navê komê danîn Koma Wetan.

## Sazbendê Koma Wetan

* Derfan – Rafaêlê Şamilê Dasinî
* Keyboard – Lêvon Grîgorî Şaxbazyan
* Sologîtarîst, vokal – Omarê Sebriyê Recevî
* Berpirsyarê komê, basgîtarîst, vokal – Keremê Taharê Gerdenzerî

Koma Wetan hertim derdket konkûrsa her wisa ji festîvala, kîjan derbas dibûn di Gurcistanê.

Tîva 1977 “Wetan” bû lauryatê konkûrsa “Stranên modêrn”.

## Repertuara Koma Wetan

Repertuara Koma Wetan da xêncî arence strasnên kurdî yên gelerî cî girtibûn stranên K. Gerdenzerî.

Tîva 1990 li fabrîka Aprêlêvskî Ordêna Lênîn hate çapkir albûma Koma Wetan, lê fonograma wê albûmê hatibû nivîsandin sala 1979 bi fîrma “Mêlodîya” di bajarê Tibîlîsî.

Tîva 1991 Koma Wetan hev belabû. K. Gerdenzerî sala 1992 de derbasî Moskvayê bû.

Sala 1996 - 1998 K. Gerdenzerî dixebite ser albûma nû - *Azadî*, bi alîkariya Lêonîd Atabêkov, Nîkolay Şêstov û Alêksandir Vorobyov.

Sala 1999 - 2001 K. Gerdenzerî çêdike alboma nuh "Hewar". Her wisa jî di wê salê derdkive alboma "Sitranên Kerem T. Gerdenzerî bi Orkestor".

*Sitranên hilbijartî ji albûmên Kerem T. Gerdenzerî* derket sala 2002.

## Albûm

* *Bayê paîzê* (1979)
* *Azadî* (1998)
* *Hewar* (2001)
* *Sitranên Kerem T. Gerdenzerî bi Orkestor* (2001)
* *Sitranên hilbijartî ji alboman Kerem T. Gerdenzerî* (2002)

## Girêdanên derve
* Malpera Kerem Gerdenzeri 
* klib

Kategorî:Kurdên Gurcistanê
Gerdenzerî, Kerem Tahar
Nalî

**Nalî** an jî **Nalî Şehrezûrî** (jdb. 1791, Şehrezûr - m. 1855 Stembol, Tirkiye) , helbestvan û zimannasekî kurd e.

Navê wî yê resen "Xidir" e. Nalî Şarezûrî, lawê Ehmedê Şaweysê Mîkayîlî ye.Li ser sala jidayîkbûna Nalî dîtinên cihêreng hene. Dîroknasê kurd Mihemed Emîn Zekî di pirtûka xwe ya bi navê “Kurtey Mêjûyî Kurd û Kurdistan” rûpelê 358'an de, wiha dinivîse: “Nalî di sala 1801'ê de li gundê Xakxolê ji dayîk bûye û sala 1857'an koça dawî kiriye. Mamoste Eladîn Secadî, di pirtûka xwe ya bi navê “Mêjûya Edebî Kurdî” de wiha dibêje: “Nalî di sala 1802'an de ji dayîk bûye û di sala 1859'an de çûye ser dilovaniya xwe.” Mamoste Dr. Marûf Xeznedar jî di destpêka "*Dîwana Nalî*" de wiha dinivîse: “Nalî di sala 1805'an de hatiye cîhanê û di sala 1859'an de, koça dawî kiriye.”
Mamoste Muhemmed Mele Kerîm di pirtûka bi navê “Le Pênawî Nalî” de, dibêje: “Ewên ku serpêhatiya Nalî nivîsîne, ti çavkanî ji bo dîrokê diyar nekirine. Kesek tine ku bibêje Nalî di vê salê de hatiye cîhanê. Tenê tişta diyar ev e ku Nalî, Mîkayîlî bûye û lawê çandînerekî Şarezûrî bûye. Ji ber ku li Şarezûrê kesekî xwende tinebûye, êdî kê dê rojbûna Nalî binivîsanda? Her wiha roja mirina wî jî.”
Mamoste Mesûd Mihemed di gotareke bi navê “Çepkêyek Le Gulzarî Nalî” de wiha dibêje: “Hacî Mele Evdileyê Celîzade vegotiye ku wî di sala 1871'an de Nalî li Mekeyê dîtiye û gelekî pîr bûye. Xuya bû ku wî çaxî heştê salî hebû.”

Li gor belgeyeke din ku ketî destê me, Nalî sala 1798'an jidayîk bûye û sala 1878'an koça xwe ya dawî kiriye. Li gor vê belgeyê Nalî di heştê saliya xwe de çûye ser dilovaniya xwe. Di gelek helbestên wî de jî xuya dike ku ew gelekî pîr bûye, her wiha ev salên dawî ku me li jor anîn zimên nêzîktirî rastiyê ne.

## Nalî di helbesteke xwe de, pîrbûna xwe derdibire û wiha dibêje

Çend malik ji dîwana Nalî:

## Çavkanî

* Jîr Dilovan
* Qanatê Kurdo (1983). Tarîxa Edebyeta Kurdî. Roja Nû, Stockholm.
* Pirtûkeke Nalî 

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1791
Kategorî:Jidayikbûn 1800
Kategorî:Kesên ji Şehrezûrê
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1855
Kategorî:Mirin 1877
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Zanyarên kurd
Nuriye Kesbîr

**Nuryie Kesbîr** siyasetmedara kurd û êzîdî ye.

Nuriye Kesbîr di sala 2000an de hat Holendayê. Li vê derê hat girtin. Di 7'ê gulana 2004'an de bîryarê îadekirina wê ji dewleta Tirkiyê re hat standin. Kesbîr ji bo protestokirina hemberê vê bîryarê ket greva birçîbunê. Kesbîr endama konseya birêvebirina Kongra-Gel'ê ye.

Di 7'ê rezbera 2004 Wezareta Dadê ya Holendayê biryara teslîmkirina Nuriye Kesbîr erê kir.

## Girêdanên derve
* Agahiyên ser Nuriye Kesbîr (bi elmanî)
* Kampanya "Azadiya ji bo Nuriye Kesbîr  (bi elmanî)

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Perwerde

**Perwerde** an jî **tehsîl** têgehek tevlihev, bi rengek cûda, ku di bingeh de dikare wekî pîvanek hevahengiya zanîna kesane û cîhanbîniya kesek bi rastiyê re were fam kirin. Asta perwerdehiyê çi qas bilindtir be, ew qas şiyana pêşvebirina têgihîştina têkiliyan û bidestxistina têgihîştina rastîn mezintir dibe. Îfade hem ji bo pêvajoya perwerdehiyê ("Perwerkirin") hem jî ji bo rewşa perwerdehiyê ("pekbikin") ya kesek tê bikar anîn. Li ser asta perwerdehiya ku bi gelemperî di nav nifûsek de tê hêvî kirin, em behsa perwerdehiya gelemperî dikin.

Di wateyek firehtir de, *perwerdehiyê* pêşkeftina mirov di warê kesayetiya wî de ji bo "mirovek" nîşan dide ku bi gelemperî bi taybetmendiyên rewşenbîrî, civakî û çandî ve girêdayî ye ku dikare wekî îdealê mirovê bi tevahî pêşkeftî di civakê de were hesibandin. wekî îdeala perwerdehiyê ya Humboldtian. Taybetmendiyek perwerdehiyê ya ku hema hema di hemî teoriyên perwerdehiyê yên nûjen peyda dibe, dikare wekî pêwendiya ku bi xwe re, bi kesên din re û bi cîhanê re xuya dike were ravekirin.

*Perwerde*, berevajî perwerdehiya pîşeyî an jî bi mebest, teşekirinek çandî ya bingehîn û bingehîn a mirovî vedibêje. Teknîkên çandî yên seretayî yên wekî fêrbûna bi dil, xwendin, nivîsandin û jimartinê hewce ne, heya ku ew kêm caran têne destnîşan kirin. Teknîkên weha yên çandî her tim di çarçoveyek civakî de, pergala perwerdehiyê di wateya herî berfireh de têne vegotin. Sîstema perwerdehiyê saziyên taybetî yên wekî dibistan û zanîngeh û her weha hemî têkiliyên din ên hînkirin û fêrbûnê, wekî di nav malbatê de, li ser kar an jî bi însiyatîfa xwe, dihewîne.

Têgîna perwerdehiyê ya nûjen, dînamîk û tevdeyî ji bo pêvajoya pêşkeftina jiyanî ya mirovan berbi kesayetiya ku ew dikarin bibin, lê hêj nebûne radiweste. Lêbelê, sînorên vê pêvajoyê hene: ji hêla hewcedariyên kesane ve - di warê aqil, motîvasyon, şiyana konsantrekirinê de, jêhatîyên bingehîn - û her weha ji hêla şert û mercên demkî, mekan û civakî ve - astengiyên pratîkî, hebûna materyalên hînkirinê û mamosteyan. Lêbelê, pêvajoyek perwerdehiyê ne bi saziyên perwerdehiyê ve girêdayî ye, lê di heman demê de dikare bixwe jî were fêr kirin.

Teoriya perwerdehiyê mijara bingehîn a pedagojiyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Feryad Fazil Omar

**Feryad Fazil Omar** (jdb. 11 îlon 1950, li Silêmanî, Başûrê Kurdistanê), nivîskar û zimannasekî kurd e.

Omar li Silêmaniyê hatiye dinyayê. Ew li Berlînê dimîne. Omar ferhengeke kurdî-almanî amade kir.

## Berhem
* Kurdisch-Deutsches Wörterbuch = Ferhenga Kurdî-Almanî, Nordkurdisch - Kurmancî; Berlin: Verlag für Wissenschaft undBildung, Kurdische Studien, 1992, ISBN 3-927-408-45-X
* Wörterbuch Kurdisch-Deutsch (Zentralkurdisch/Sorani), Verlag Institut für kurdische Studien Berlin 2005, ISBN 3-932574-10-9

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zimannasên kurd
Lîsteya zimannasên kurdî

Va ye **lîsteya [[zimannas]]ên kurd** ên ku perwerdeya bilind a zimannasiyê dîtiye.

## Binêre herwiha
* Lîsteya kurdan
* Lîsteya fîlozofên kurd
* Lîsteya helbestvanên kurd
* Lîsteya muzîkarên kurd
* Lîsteya nivîskarên kurd
* Lîsteya pêşengên kurd
* Lîsteya wênesazên kurd
* Lîsteya zanyarên kurd

## Çavkanî

Kategorî:Lîste
*
Zimannas

**Zimannas**, pisporê ku di asta xwendina zimannasiyê de xwedî perwerdeya bilind û akademîk e, wekî asta xwendinê doktora (PhD). Mînakên hin zimannasên pêşeng ên roja îro Noam Chomsky, Joyce Blau, Emîr Hesenpûr, Michael Chyet, Samî Tan, Geoffrey Haig û Ergin Öpengin in.

## Binêre
* Fîlolojî
* Zimannasî

## Rûpela girêdayî
* Listeya zimannasên kurd

Kategorî:Ziman
Partiya Maf û Azadiyan

**Partiya Maf û Azadiyan**, bi tirkî **Hak ve Özgürlükler Partisi** (HAK-PAR), partiyeke siyasî li dewleta Tirkiye ye. Di sala 2002an de hat damezrandin. HAK-PAR li Tirkiyeyê çalak e. Serokê HAK-PAR ê kevn Abdulmelîk Firat bû û cîgirên wî Îbrahîm Güçlü, Fehmî Demîr û Necdet Gündem bûn. Duzgun Kaplan ji sala 2022yan vir ve serokê partiyê ye.

HAK-PAR zêdetir ji kesan pêk tê ku berê endamên partiyên wekî PSK, PDK-Bakur û Rizgarî bûn.

HAK-PAR niha li gelik cihan civînan lidar dixe ta ku xala li ser daxwazkirina federasyonê ji bo çareserkirina pirsgirêka kurdî li Bakurê Kurdistanê têxe destûra (programa) xwe.

## Serokên Giştî yên HAK-PAR'ê
* Abdulmelîk Firat (2002 - 2006)
* Sertaç Bucak (2006 - 2008)
* Bayram Bozyel (2008 - 2012)
* Kemal Burkay (2012 - 2014)
* Fehmî Demîr (2014 - 2015)
* Refîk Karakoç (2016 - 2019)
* Abdullatîf Epozdemîr (2019 - 2022)
* Duzgin Kaplan (2022 - ...)

## Girêdanên derve
* Malpera HAK-PAR (bi tirkî)

Kategorî:Avabûnên 2002an li Tirkiyeyê
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2002an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Sirûd

Sirûd an jî marş muzîkek e ku pir rîtmik e. Ji bo gelek neteweyên sirûdên netewî hene.

Mijarên têkildar:
* Ey Reqîb
* Hernepêş

Kategorî:Muzîk
Hernepêş

**Hernepêş** sirûdeke kurdî ye. Ev helbest ya **Mela Ehmedê Namî** ye û bi destê wî hate nivisandin. Di vekirina konsera 4em a Mîhrîcana Çand û Hunerê ya Amedê de, Hozan Brader ji ber ku di konserê de Sirûda 'Hernepêş' xwend, ji aliyê polîsan ve hate binçavkirin.

**Gotinên Hernepêş** ev in:

Kategorî:Sirûd
Howto

**Howto** *(îng: çawa)* belgeyek e ku bi programên kompûterê tê belavkirin, em nikarin bejin lisans, le ew ne lisanse.

Howto dokumana programe, nasnama wî ye.

Kategorî:Teknolojî
Wêneya ISO

[thumb|Logo ya [Wêneya ISO|.iso]]
**ISO** (en: *ISO image*) kopiya CD an DVD'yeke di yek pel (*file*) de li gorî pergala ISO 9660.

Wekî mînak, CD'yên Linux ser înternetê bi formata **.ISO** tên belavkirin., .ISO yek em dikarin bêjin "image" ji, bi formeya .ISO belavkirina sistema Linux gelek bê zehmet e û hin zu dibe. Dema em dakişînin va .ISO yan bi ajokerê CD-Niviskar (cd-writer) Em Vê .ISO ye (image a wî) li sêr CD yan dinivîsînin.

Kategorî:Komputer
Kernel

**Kernel** dendika sistema şixulandine ya Kompûter e. Em dikarin bêjin kernel mêjiye sistema şixulandine ye.

Kategorî:Komputer
Kategorî:Pergala xebitandinê
Ethernet

**Ethernet** standartek ji bo Tora-lokal e, ji alîye Xerox, Digital û Intel di sala 1973-76 de bi destnîşana Bob Metcalfe hatîye afirandin. çeşîdek Tora-lokal ku îroj herî pir te bikaranîn. Ethernet ji topolojiya Bus an jî Star îstifededike û zemîna xwe de metodek gihiştine bikartîne (access-metod) CSMA/CD (Carrier Sense Multiple Access/Collision Detection). Ew jî te maneya ku her nodek di tore de "guhdarî" xeta tore dike û heger xet ne meşgûlbe destpêkirina dane (data) dike. Vekîdi heger du node bi hevre li ser eynî xetê dane bişînin vî çaxî "collision" lihevketin derdikeve, çaxe ku lihevketinek derket, herdû alî disekinin û demek rasthatî dîsa dicerbînin.

Dataye ku li ser Ethernet tên şandin jihev tên parçekirin û dibin çerçîfe (frame). Mezinbûna her çerçîfe neqeba 64 û 1518 bytê û ji van 46 û 1500 byte daneye ku be şandin bixweye.

Ethernet bingeha spesifikasyonê IEEE 802.3 hatîye standartkirin û gelek lêzen cûdayî mevcûde 10 û 100 Mbps îroj herî pir te bikaranîn, lê Gigabit Ethernet jî hene, li ser versiyonen 10 û 100 Gbps te xebatkirin. piranîyen spesifikasyonen îroj bi bingeha 10Base-T ye.

Têbinî: Bi rastî ez gelekî li ser Ethernet sekinîm û xwest navekî je re bi kurdî bibînim, le mixabin navek hêsan ku li Ethernet û Local network minasib peydenekir.

## Girêdanên derve

* Malpera Kurdmcse
* Termen Kompûter
* IEEE
* ISO  (International Organization for Standardization)

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Înternet
Enstîtuya Kurdî ya Parîsê

**Enstîtuya kurdî ya Parîsê** () di 12ê sibata 1983an/24ê sibata 1983an de ji aliyê Kendal Nezan, Yekta Uzunoglu, Remzî Raşa, Îsmet Şerîf Wanlî, Cegerxwîn, Yilmaz Güney, Ordîxanê Celîl, Heciyê Cindî, Hejar, Qanatê Kurdo, Osman Sebrî, Tewfîq Wehbî û Nûredîn Zaza ve hatiye damezrandin. Yek jî avakeran û serokê enstîtuya rojanî îro Kendal Nezan e.

## Kurmancî (kovar)
Ji 1987an heta îro rojnameya Kurmancî li ser pirsên zaravayê kurmancî diweşîne. 66 hejmar li ser malpera enstîtuyê bi formata PDF bi hêsanî têne dakişandin. Naveroka 66 hejmarên Kurmancî li ser malperê îmkana lêgerîne jî dide.

## Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî
Enstîtu li Parîsê de xwedan pirtûkxaneya herî girîng a kurdî cîhana rojavayî ye û wan berhêm û belgeyên serekî li ser tora înternetê hatine bicîh dike.

## Binêre
* Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî
* Enstîtuyên kurdî

## Girêdanên derve
* Enstîtuya Kurdî ya Parîsê

Kategorî:Avabûnên 1983an li Fransayê
Parîsê
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Kurmancî (rojname)

***Kurmancî*** rojnameya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ye. Ji îlona 1987an heta sala 2020an her şeş mehê ji bo standardkirina Kurmancî civînek dihate çêkirin. Ji bo her civînekê hejmarekê dihate derxistin.

## Hinek kesên ku beşdariya civînan bûne:
* Xosro Abdullahî (Selmas)
* Salih Akin (Xerzan)
* Mistefa Aydogan (Mêrdîn)
* Lutfî Baksî (Xerzan)
* Husên Binavî (Berwarîbala)
* Michael Chyet (Washington)
* Elîşêr (Wan)
* Rojan Hazim (Hekarî)
* Newzad Hirorî (Dihok)
* Emîn Narozî (Batman)
* Selam Nûman (Cizîr)
* Hemîd Kiliçaslan (Mêrdîn)
* Mehmûd Lewendî (Qerejdax)
* Emîn Narozî (Batman)
* Kendal Nezan (Diyarbekir)
* Cemal Onursal (Cizîr)
* Zinar Soran (Dêrik)
* Behroz Şucaî (Kotol)
* Newzad Şukrî (Dihok)
* Têmûrê Xelîl (Rewan)
* Reşo Zîlan (Agirî)

## Çavkanî

## Mijarên têkildar
* Komxebata Kurmancîyê
* Konferansa Zanistî ya Zimanê Kurdî (2011-2012)
* Rêbera Rastnivîsînê (2012)
* Wîkîpediya Kurdî
* Bingehên Rastnivîsandina Kurdiyê (kirmancî)} (1997)
* Semînera Kurmancî
* Hawar

## Girêdanên derve
* Kovara Kurmancî

Kategorî:Konferansên Zimanê Kurdî
Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî
Partition

Partiton ew perçeye Diskê, em dikarin diska xwe bi çend perça bikin, her perçe navi wi partition e.

Diskê eke em nikarin bi 5 û 6 perçe bikin le ew ne baş e ji bo şixulandina kompûtera we, ji bo boot kirina kompûterê 5 û 6 partition ne baş e!.

Diskê ku em bi 4 parça zedetir qut nekin komputera we hin zu dişuxule.

Kategorî:Komputer
Eşîrên êzdiyan

**Eşîrên êzdiyan** wek Eşîrên Kurdanên mayî heyîn û yekîtiya xwe ne parastine. Eşîrk nîne ko bavek an hêlek jê, ji ber sebebên ko em dê li jêr bêjin di Êzdîxanê an ola Êzdiyan da bi derneketî be. Heger em du-sê gundên êzdiyên Kurdaxê û çend gundên li Kurdistana bakûr jê biderxin, hemî eşîrên Êzdiyan li Îraqê û di êrdîmên (menteqe) Şengal û Şêxan da dimînin.

Berî sê sed salî Êzdî ji îro gelekî pirtir bûn. Çi gava Êzdî ji Êzdîxanê da biderketine û li Kurdistanê belav bûne; gelek bavên pir eşîran hin bi tevayî û hinek jî bi malbatî bûne misilman.

Di dema xîlafeta Osmaniyan de hikûmeta caran bi leşkerine mezin û xurt bi ser Êzdiyan da girti bû. Her carekê ji van caran, çawan ku bi sedan êzdî dihatin kuştin; hin eşîr û bavên gelek eşîran jî Êzdîxanê berdidan û li nav Kurdistanê belav dibûn. Tirk têkilî van eşîrên derketî ne dibûn. Wan dizanî ko herçî eşîrên ko ji Kurdistanê bi derkevin û bi nav eşîrên Îslam da herin; demekî dûr najo dê îslam bibin. Dawî jî her wekî wan texmîn kirî bi derket. Ji van bav û eşîrên ko ji Êzdîxaneyê bi derketî ji sedî heştê bûne Îslam. Dinan, Dêlikan û Gevozan ji van êşîran in.

Osman Sebrî (di Hejmara Ronahî ya 21an de hatiye weşandin).

## Binere
* Lîsteya eşîrên êzîdî li Başûrê Kurdistanê
Qulp, Îdir

**Qulp** an jî **Elîdizk** (**) navçeyeke ku bi girêdayî bajarê Kurdistana Bakûr Îdirê ye. Nêziki navenda bajêr ciyayên Koyê hene mirovan ji bo ku xoya (sol, xwêy, xwê) paqij derxînin çiya kolane di encama kolandinê de qulpen mezin derketine holê, navçeyê navê xwe ji van qulpan hilgirtiye û bûye *Qulp*. Navçeyê da û gunden girêdayi navçeyê temamî kurd in, gelek hindik azerî jî hene belam gelek hindik in. Hejmara navçeyê 15 hezar e, %52 kurd in, ên mayîn ji azerî ne.

Qulp heta sala 1992 ya tevî Îdirê ew jî girêdayî Qersê bû. Rêya Ermenistan û Tirkiyeyê li vê navçeyê de diçe. Di Qulp ê de her cûre fêkî şîn dibin. Di Serhildanên Agiriyê de ew jî heremeke rizgarkirî bû û ala rengîn li vir jî pêl dida.

Di navçêde şikeftên xwê hene û xwêya wê boy her cure nexwaşiyan şîfaye. 81 gundê vê navçeyê hene.

Navê Qulpê di sala 1934'î de bi fermaneke nivîskî ya Mustafa Kemal Atatürk wekî cezayê tevlîbûna gelê herêmê ya Serhildana Agiriyê hatiye guhertin û kirine *Tuzluca*. 81 gund, 20 mezreyên wê hene. 8 mezre jî bi fermî nayên pejirandin. 39 km ji Îdirê dûr dikeve.

## Çavkanî
Ferheng

thumb|300px|
**Ferheng** (peyvname, bêjename) pirtûkek yan qeydek dî ye ku peyv û bêje tê de hatine rêzkirin û şîrovekirin. Ev şîrovekirin dibe bi heman zimanî be yan jî bi zimanek din be. Ferheng dibe ji bilî bi peyvan, bi wêneyan jî bên dîyarkirin. Di ferhengan peyv bi piranî li gor alfabeyê tên rêzkirin lê rêzkirin dikare bi gor babetan jî bibe.

Yek cûn parvekirina ferhengan jî wiha ye: Ferhengên giştî û ferhengên taybet.

Ferheng dikarin ferhengên yekzimanî, ferhengên duzimanî yan jî ferhengên pirzimanî bin.

Wekî din ferheng dikare di wateya çandê de jî were bikaranîn, ji xwe ev gotin di zimanê Farisî de tê wateya çandê.

Mînakeke ji bo ferhengek Wîkîferheng e.
Binêre:
* Ferhengên kurdî
* Wîkîpediya:Ferqên nav Ensîklopedî û Ferhengan
## Girêdanên derve
* Wîkîferheng - Ferhenga azad
* Kategoriya "Ferheng" a dmoz  - Lîsteya ferhengan
* Ferheng.org - Mala ferhengên kurdî
* Ferhenga Kurdi
* Ferhenga herî zirt û tirt yekemîn bi Kurdi 
* Ferheng - Ferhengên kurdî, agahî û grêdan.


Kategorî:Ferhengnasî
Barzanî

* Eşîra Barzaniyan
* Idrîs Barzanî
* Mesûd Barzanî
* Mele Mistefa Barzanî
*  Nêçîrvan Barzanî
* Peyrewên Barzanî

## Mijarên têkildar
* Barzan
PalTalk

PalTalk programeke belaş e ji bo axaftinê û nivîsandinê ye.

Kategorî:Înternet
Kategorî:Nivîsbariya 1998an
Kategorî:Nivîsbariyên androîdê
Kategorî:Nivîsbarî
Tîrmeh

**Tîrmeh** an **temûz** an **coxînan** navê meha heftem ya gregoryen e. Meha tîrmeh 31 roj diajo.

Tîr naveke ji bo *Sirius* e. Tîr stêrka herî ronî de ezmanan e. Navê mehê 'tîrmeh' ji vê sterkê tê, ji ber ku di dawiya vê mehê derdikeve.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Meh
Hezîran

**Hezîran** (**hizêran**, **xizîran**, **cehzeran** an jî **pûşper**), meha şeşem ya gregoryen e.

## Navên meha hezîranê
### Pûşper
Hevedudaniya ji peyva "pûş" û "per" e. Ji giyayê ne diriyê hişkolek re "pûş" tê gotin. Di vê demê de giyayê çiyan wisa hişk dibe her wekî bi per in, ba lê dixe û difirîne. Lewra bi navê "pûşper" hatiye binavkirin. Pûş, bixwe jî, navê şînatîya ku zûwa û hişk bûya ya. Gaye, di dema ku hişk dibe zer dibe. Malbatên ku sawalên wan hene, wî pûşî lev didina li hevdû didina sawalên xwe. Pûş, weke Kaya ku ji genim û nîskan derdikeve ya. Lê ferqîya wê ew a ku gaye hişk û zûwa ya. Pûş, kengi dibêt? Pûş, di dema ku palayî tê kirin de derdikeve. Lê pûş, pirr cûreyên ku dibin hene. Pûşê ku hinekî stûr a, ew ji aliyê jinan tê levdayîn li hevdû û ji bo pêxistina tanûran û şîncirandina wê tê bikarhanîn. Lê pûş pirr hûr jî, weke kaya sawêl tê levdayîn li hevdû û tê kirin li Kadîna Kayan de û piştre weke Rêsîyan tê dayin li sawalan. Di vê mehê de gaye hişk û zûwa dibêt û dibêt pûş.

### Hezîran (xizîran)

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Meh
15ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1984 – Bi êrîşên li Şemzînan û Dihê tekoşîna çekdarî a PKKê dest pê kir. (bnr.:15ê tebaxa 1984an)
* 2004 – Li Amedê Qûrsa Zimanê Kurdî hatiye vekirin.
* 2007 – Li başûrê Kurdistanê, lî bajarokê Qahtaniya ku girêdayî navçeya Mûsilê Şengalê ye, êrîşa reşekujî (terorîstî) pêk hat. Di encamê de nêzîkî 500 Kûrdên Êzîdî jiyana xwê ji dêst dan. Hata kîpkirin ku di êrîşê dê du ton bomba hatiyê teqandin.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1892 – Louis de Broglie, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1953 – Wolfgang Hohlbein, nivîskarê alman
* 1977 – Nicole Paggi, lîstikvana amerîkan

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
Tebax

**Tebax** (an jî **gelawêj**), meha heştem ya gregoryen e.

## Navên meha tebaxê
### Gelawêj
Tê gotin ku navê mehê ji navê stêrka Gelawêj (*Venus*) tê, lê ev gerstêrk her sal di mehên cuda de derdikeve.

### Tebax

## Bûyer
### Kurdistan
* 10ê tebaxê 1920an - Peymana Sewrê hate îmzekirin
* 15ê tebaxê 1984an - Partiya Karkerê Kurdistan PKKê bi pêngavekê dest bi şerê çekdarî kir.
* 12ê tebaxê 1960an - Girtina rêberên kurd endamên partiya yekem.
* 20ê tebaxê 1920an - Bajarê Qamişlo bi destê frensiyan hate avakirin.
* 16ê tebaxê 1946an - Partiya Dîmokrata Kurdistanê (Başûrê Kurdistanê) hate damizerandin li Mehabadê, rojhilata Kurdistanê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Augustus
Kategorî:Meh
Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê

**Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê** ji aliyê komek rewşenbîrên kurd ve roja 18ê nîsana 1992yan li Stembolê hate damezirandin. Armanca damezirandina enstîtuyê, bi awayekî zanyarî li ser dîrok, çand, huner, ziman û hwd., rawestîn bû. Koma damezirandina Enstîtuya Kurdî ya Stembolê ji van kesan pêk dihat: Musa Anter, Yaşar Kaya, Feqî Huseyîn Sagniç, İsmail Beşikçi, Abdurrahman Dürre, İbrahim Gürbüz, Cemşîd Bender û Süleyman İmamoğlu.

Di weşanên enstîtuyê de ferhengên tirkî-kurdî û kurdî-tirkî a Zana Farqînî derketin.

## Girtina Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê
Enstîtuya Kurdî ya Stembolê di çerçoveya Rewşa Awarte di 31ê kanûna pêşîn a 2016an de ji aliyê Wezareta Karên Navxweyî ya Tirkiyeyê ve hat girtin.

## Mijarên têkildar
* Lîsteya enstîtuyên kurdî li cihanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê 

Kategorî:Avabûnên 1992an li Tirkiyeyê
Kategorî:Çanda kurdî
Stenbolê
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Kategorî:Rêxistinên ku di 1992an de hatine avakirin
Înstîtuta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê

**Înstîtuta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê**, anku **Peymangeha Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê**, di sala 1994an de li Berlînê hat damezrandin. Navê kovara peymangehê "Lêkolîn" e. Pirtûkên enstîtuyê di weşanxaneya Weşanên Înstîtûta Kurdî de derdikevin. Di sala 2007an de cihê enstîtuyê bû Köln.

## Mijarên têkildar

* Lîsteya enstîtuyên kurdî li cihanê

## Girêdanên derve
* Înstîtûta Kurdî li Almanyayê 

Almanya
Lîsteya serhildanên kurdan

**Lîsteya serhildanên kurdan** lîsteyeke serhildanê ye ku li gorî dîrokên cûrbicûr jiber sedemên dagirkeriya Kurdistanê ji aliyê Kurdan ve pêk hatiye.

## Berî Zayînê
* 521, 12ê kanûna paşîn - Serhildana Ferwertîşê Medî
* 522, 11ê adarê - Serhildana Gomada - Gomada

## Sedsala 17an
* 1609 - Emîrxan Lepzêrîn, dijî îranê.

## Sedsala 19an

* 1806 - Serhildana Baban - Ebdurehman Paşa
* 1808 - Serhildana Bingazê, berdewama Sehildana Baban bû - Şêx Ebdulselamê Barzanî
* 1829-1890 - Serhildanên Cizîrê
* 1832 - Şerê Mîr Muhemmed bi osmaniyan re.
* 1837 - Serhildanên Êzidiyan, Serhildana Sîncarê
* 1843 - Serhildana Botan a yekem, Serhildana Bedirxan
* 1843 - Serhildana Colemêrgê
* 1846 - Serhildana Yezdanşêr
* 1855-1958 - Serhildana Botan a duyem
* 1871-1881 - Serhildana Şêx Ubeydulayê Nehrî

## Sedsala 20an
### Qonaxa Osmaniyan
* 1916, Adar - Serhildana Dêrsim ya yekem
* 1919, 11ê gulanê - Elî Bati
* 1919, 21ê gulanê - Tevgera Serxwebûna Kurdistan dibin rêbertiya Şêx Mehmudê Berzencî de.
* 1919-1922 - Serhildana Îsmaîl Simko Axa yê Şikak li Rojhelatê Kurdistan.
* 1921, 6ê adarê - Serhildana Koçgiriyê

### Qonaxa Komara Tirkiyeyê
* 1924, 4 Êlûn - Berxwedana Elkê
* 1925, 14ê sibatê-31ê gulanê - Serhildana Şêx Seîdê Pîranê
* 1925, 10ê hezîranê - Serhildana Nehriyê
* 1925, 7ê tebaxê-1926 - Serhildana Raman û Reşkotan
* 1926, 21ê kanûna paşîn - Serhildana Hazro
* 1926, 16 gulan-17 hezîran - Serhildana Agiriyê ya yekem
* 1926, 7ê çiriya pêşîn - Serhildana eşîra Qozû/Qoçan li Dêrsimê
* 1927, 26 gulan-25 tebax - Serhildana Motkiyê
* 1927, 13ê îlonê - Serhildana Agiriyê ya duyem
* 1927 - Serhildana Biçar
* 1928 - Serhildana Sason-Perwarî-Kozluk
* 1929, 22ê gulanê-3ê tebaxê - Serhildana Zîlanê
* 1929, 6ê tîrmehê - Asi Resul
* 1929 - Serhildana Tendûrekê
* 1930, Serhildana Seyîdan û Berazan
* 1930, 26ê gulanê - Serhildana Stewrê
* 1930, 20ê hezîranê - Zeylan
* 1930, 21ê tîrmehê - Serhildana Oremarê
* 1930, 7-14 Êlûn - Serhildana Agiriyê ya sêyem
* 1930, îlon - 2. Mahmut Berzenciî
* 1930, 24ê çiriya pêşîn - Pilemoriye
* 1931, çiriya paşîn - Şêx Ehmed Barzanî
* 1937, 21ê adarê-1938, 16ê îlonê - Serhildan Dêrsimê ya duyem û jenosid (qirkirin).

### Qonaxa Dewleta Îranê
* Serhildana Şêx Ûbeydulahê Nehrî
* Serhildana Simkoyê Şikak

### Serhildanên dawî
* 1946, Damezrandina Partiya Demokrat ya Kurdistanê, PDK.
* 1961, 11 Êlûn - Li Kurdistana Başûr şerê çekdarî li hember rejîma Îraqê dest pê kir
* 1984, 15ê tebaxê - Destpêka şerê gerîla yê PKK'yê
* 1991, bihar - Serhildana Gel a li Başûrê Kurdistanê
* 2005, Serhildana Şemzînan û Gever piştî bûyera Şemzînan
* 2006, Serhildana Amedê

Kategorî:Lîste
Lîsteya enstîtuyên kurdî li cihanê

Va ye lîsteyeke peymangehên kurdî li cîhanê.

* Enstîtuya Kurdî ya Parîsê (Paris, 1983)
* Enstîtuya Kurdî ya Bonnê, 1983-1989
* Enstîtuya Kurdî ya Brukselê (Bruxelles, 1989)
* Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê (İstanbul, 1992)
* Enstîtuya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê (Berlin, 1994)
* Înstîtuya Kurdî li Stockholmê (Stockholm, 1996)
* Enstîtuya Kurdî ya Washingtonê (Washington, 1996)
* Enstîtuya Çanda Kurdî ya Tehran (Tehran, 2001)
* Enstîtuya Kelepora Kurdî (Slêmanî, 2003)
* Enstîtuya Kurdî ya Amedê (Amed, 2004)
* Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê (Viyana, 2017)

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Diyasporaya kurdan

enstîtuyên kurdî li cihanê
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Kategorî:Sazî
Înstîtuya Kurdî li Stockholmê

**Înstîtuya Kurdî li Stockholmê** (ÎKS) ango **Peymangeha Kurdî li Stockholmê** di sala 1996an de hat damezrandin. Serokê peymangehê Dr. Hûsên Xelîqî ye. Navê kovara peymangehê "Avaşîn" e.Rewşen weşanxaneya ÎKSê ye.

Di Peymangeha Kurdî ya Stockholmê de Mehmed Uzun jî di nav de gelek nivîskar cih girtin. Nivîskarê kurd Mehmûd Baksî ku di 19ê Kanûna 2000î de li Swêdê wefat kir, di wesyetnameya xwe de hemû arşîv diyarî Peymangeha Kurdî ya Stockholmê kir.

Pirtûka ku Peymangeha Kurdî ya Stockholmê bi Egitim-Senê re amade kiribû, di navbera Şaredarê Sûrê yê Amedê yê DTPê Abdullah Demirbaş û Midûrê Perwerdehiya Neteweyî ya Amedê Mustafa Tekdemir de ku li dijî belavkirina pirtûkê derketin bû sedema gotûbêjan.

Peymangehê di 16ê îlona 2000ê de bi Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Enstîtuya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê û Enstîtuya Kurdî ya Brukselê re daxuyaniyeke hevpar da û xwest ku pevçûnên di navbera Kurdan de bên rawestandin û aştiya navxweyî pêk were.

Di Cotmeha 2006an de di encama xebatên hevpar ên Koperatîfa Jinan a Umut Işıği de yekemîn pirtûkxaneya zarokan a Tirkiyeyê Navenda Pirtûk û Pêşdebirina Çanda Zarokan Astrid Lindgren hat vekirin. Enstîtuya Swêdê, Şaredariya Payasê û Navenda Olof Palme ya Navneteweyî jî di warê aborî û civakî de alîkariya projeya Pirtûkxaneya Zarokan kirin.

## Her wiha binihêre

* Enstîtuyên kurdî

Stockholmê
Kategorî:Swêd