open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Duygu Asena

**Duygu Asena** (jdb. 19ê nîsanê 1946 li Stembol; m. 30ê tîrmehê 2006 li heman cihê) rojnamevan û nivîskareke tirk bû. Di tevgerên femînîst de cih digirt, bo mafên jinan têdikoşiya.

Wekî gelek çalakvanên tirk ên mafên mirovan û tevgerên jinan, xwe ji kurdan dûr digirt. Di salên 1990î de li bakurê Kurdistanê kurd dihatin kujtin, windakirin û koçberkirin. Bi taybetî jin û zarok dibûn mexdûrê şer. Lê Asena û femîstên tirk guhên xwe ji jinên kurd re digirtin, îgnore dikirin.

Sala 1978ê di derxistina yekem kovara jinan *Kadinca - Jinkî*yê de cih digire. Bi hevalên xwe ve di salên 1980yî de kovarên *Onyedi-Hivde* û *Kim - Kê* dertînin. Sala 1987ê yekem romana wê tê weşandin: *Kadının adı yok - navê jinê nîne*.

Sala 2006ê ji ber tûmora mejiyê jiyana xwe jidest dide.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Mirin 2006
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Şemseddîn Samî

thumb|Sami Frashëri bi hevjîna xwe Emîne re

**Sami Frashëri** (jdb.  li Frashër, Albanya; m.  li Stenbol) wêjevan û çalakvanekî tevgera azadiya albanî bû. Li Tirkiyê Samî Frashëri ye bi navê xwe yê kevneşop **Şemseddîn Samî** tê naskirin. Hêdî hêdî împeratoriya Osmanî belav dibû, gel azad bûn. Sala 1899'ê bi nivîsara xwe ya *Shqipëria – ç´ka qenë, ç´është e ç´do të bëhet* (ku.: "Albanya – çi bûbû, çi ye û dê çi bibe") balê dikişîne ser azadiya gelê albanî, avakirina neteweyeke nûjen.

Ew bi xwe yek ji zana û pisporê zimanê romî (tirkî) bû. Yekem ensîklopediya tirkî wî nivîsîbû. Herwiha bi xwe gelek ferhengên tirkî jî amade kiriye. Ji bi ziman û wêjeya tirkî, ew kesekî gelekî girîng e.

Ji ber ku gelek xizmet ji tirkî re kiriye, di avabûna nêrîna neteweperwer a tirkî de keda wî mezin e, neteweperwerên tirk albanbûna wî û helwesta wî ya bo azadiya albanan ji çavan dûr digirin. Di hin çavkaniyên tirkan de bêî ku behsa albanbûna wî bê kirin, wî wekî neteweperwer û osmanîperwerekî didin nîşandan.

## Berhem
* Taaşşuk-i Tal’at ve Fitnat (Evîna Tal’at û Fitnat, Roman) - 1872
* Besa yahud Ahde Vefâ (Drama) - 1875
* Kamus-i Fransevî (fransî-romî/tirkî û romî-fransî, ferheng) - 1882 & 1885
* Abetare e gjuhës shqipe - 1886
* Shkronjtore e gjuhës shqipe (gramatîka albanî) - 1886
* Dheshkronjë - 1888
* Kamusü´l-A´lâm (yekem lexikona bi tirkî) - 6 cîld. 1889-1896
* Shqipëria – ç´ka qenë, ç´është e ç´do të bëhet. Mendime për shpëtimt të mëmëdheut nga reziket që e kanë rethuarë.
* Kamus-i Türkî (fergenga tirkî) - 1901

## Çavkanî
* Peter Bartl: *Die albanischen Muslime zur Zeit der nationalen Unabhängigkeitsbewegung - Misilmanên alban di dema hewlên serbixwebûna gelan de (1878-1912).* Wiesbaden 1968. (almanî)
* Mathias Bernath u.a. (Hrsg.): *Bibliographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas.* Bd. 1. München 1974.
* Bülent Bilmez: Sami Frashëri or Semseddin Sami? Mythologization of an Ottoman Intellectual in the Modern Turkish and Socialist Albanian Historiographies based on "Selective Perception". In: Balkanologie. 7(2003), Heft 2.
* Johannes Faensen: *Die albanische Nationalbewegung.* Wiesbaden 1980.

## Girêdanên derve
* Robert Elsie: Sê birayên Frashëri  (PDF; 106 kB)
* Sami Frashëri: Përhapja e Islamit (alb.) - Rewşa îslamê, erebî nivîsa orjînal: Hîmmetul-hîmam fî neşrîl-îslam. Stenbol 1884.

Kategorî:Jidayikbûn 1850
Kategorî:Mirin 1904
Kategorî:Nivîskarên alban
Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî
Kategorî:Romannivîsên sedsala 19an
Elif (tîp)

**Elif**  ( ا ) herfa yekem a alfabeya erebî ye.

Di destpêka peyvê da boyê dengdêran (a, e, i, î, u, û) tê bikaranîn, di nav peyvê da boyê dengê a tê bikaranîn.

## Nivîsandin

## Hemze

Hemze  ( ء ) di alfabeya erebî da herfeke xweser nîne, herfa Elif ya bi hereke ye.

Hemze bi tenê yan jî bi herfên Elif, Waw, Ye va tê nivîsandin.

ا
Xe (tîp)

**Xe**  ( خ ) herfa heftem a alfabeya erebî ye.

Di alfabeya kurdî ya latînî da ev deng bi tîpa **x** tê nivîsandin.

خ
Te (tîp)

**Te**  ( ت ) herfa sêyem a alfabeya erebî ye.

Ev herf mîna dengê **t** yê kurdî tê bilêvkirin.

ت
Dal (tîp)

**Dal**  ( د ) herfa heştem a alfabeya erebî ye.

Ev herf mîna dengê **d** yê kurdî tê bilêvkirin.

د
Ẍeyn (tîp)

**Ẍeyn**  ( غ ) herfa nozdehem a alfabeya erebî ye.

Bi kurdî jî, ev deng tê bilêvkirin. Di alfabeya kurdî ya latînî da bi pirranî bi tîpa **x** tê nivîsandin.

Celadet Alî Bedirxan di Hawarê da, bona vî dengî nîşanka '''Ẍ''' - '''ẍ''' pêşkêş dike û bikartîne.

## Nivîsandin

غ
Ze (tîp)

**Ze**  ( ز ) herfa yanzdehem a alfabeya erebî ye.

Ev herf mîna dengê **z** yê kurdî tê bilêvkirin.

ز
Sîn (tîp)

**Sîn** ( س ) herfa donzdehem a alfabeya erebî ye.

Ev herf mîna dengê **s** yê kurdî tê bilêvkirin.

س
Şîn (tîp)

**Şîn**  ( ش ) herfa sêzdehem a alfabeya erebî ye.

Ev herf mîna dengê **ş** yê kurdî tê bilêvkirin.

ش
Rr (tîp)

**rr** (*rêya xurt, rêya tûj*) ji bo nivîsandina dengdara diranî ya herikiya lerzok a xurt [r] tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê da cih nagire.

Ev karakter boyê vî dengê [r] ku di alfabeya kurdî ya erebî da bi herfa  ڕ  dinivîsin, tê bikaranîn.
 
Di alfabeya kurdî ya latînî da ev wek tîpekî tune, lê boyê nivîsandina wê niqaş heye. Gellek caran bi **rr** tê nivîsandin, lê di destpêka peyvekê de bi vê awayî nayê nivîsandin ji ber ku rêya destpêkê herdem xurt e.

Hinek zimannas wê mîna dengên din ên enfatîk (ḉ, ḱ, ṕ, t́) bi karaktereke cuda wek Ŕ - ŕ nivîsandinê pêşniyaz dikin. Bo mînak binihêre: alfabeyên kurdî

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **RR** (di destpêka peyvan de nayê bikaranîn, ji ber ku rêya destpêkê herdem xurt e).
* Tîpa hûrdek: **rr**

## Nimûneyên dengê rêya xurt
* Radyo, reklam, reng, reş, rind, roj, rû û hwd.
* Pir (pirr) = gelek, ker (kerr) = guhgiran, şer (şerr), birrîn (jêkirin/ker kirin), qîrrîn û hwd.

Kategorî:Tîp
Mehmet Altan

**Mehmet Hasan Altan** (jdb. 1953, li Enqere), rojnamevan, akademîker û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye. Kurê (lawê) Çetin Altan, birayê Ahmet Altan e.

Dibistana seteratayî, amadeyî û bilind li Stembolê bidawî dike. Sala 1979ê bo perwerdeya doktorayê diçe Fransayê. Sala 1980'yê ji zanîngeha Paris I. Pantheon Sorbonne destûrnameya pisporiyê digire. Angaşta wî têkiliyên Tirkiye û IMFê bû. Bi angaşta li ser têkiliyên bi YKSS û DYAyê re jî, destûrnameya doktoriyê digire. Li Parîsê bo rojnameya kemalîst Cumhuriyetê dixebite. Sala 1984ê vedigere Tirkiyeyê.

Yek ji giregirên nêrîna "komara duyem" e. Gorî wan komara yekem a di sala 1923yê de ji aliyê Mustafa Kemal Atatürk ve hatibû damezirandin, divê ji nû ve bê sazkirin. Heger Tirkiye viya neke, bi vî awayî ev komar bi xwe dibe belaya serê hevwelatiyan û jixwe bûye jî. Divê komareke demokratîk hebe ku bikêrî hemî gel, kom û berên Tirkiyeyê bê.

Altan niha di zanîngeha Stembolê de, wekî profesorê aboriyê kar dike.

## Berhem
* Kanatlı Karınca (Gêle/moriya bibask), weşanên Nisan 1985
* Süperler ve Türkiye (Superan û Tirkiye), weşanên AFA 1986
* Marks'tan Sevgilerle (Xoşewîstî ji Marks), weşanên Güneş 1989
* Darbelerin Ekonomisi (Aboriya derbeyan/cûntayan), AFA 1990
* Matadorun Ölümü (Mirina matador), Nisan 1992
* 'Köylüler Ne Zaman Manşet Olur' (kengî gundî dibin sernûçe), Zaman Kitap
* İkinci Cumhuriyet'in Yol Hikayesi (Çîroka rê ya komara duyem), HayyKitap, 2008

## Girêdanên derve
* Mehmet ALTAN, malpera fermî  (romî)
* Mehmet ALTAN, nivîsarên hefteyî  (romî)

Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Kesên ji Enqereyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Dewlet Xatûn

**Dewlet Xatûn** ji 1316'an heta 1320'an melîka (keybanûya) dewleta xurşîdiyan.

Ev pîreka melîkê xurşîdiyan ê 12'em Îzedîn Mihemed bûye. Gava ku merê wê dimire, kurên wan ê şehzadeyê berbijarê text, zarokek 8 salî bûye. Ji ber wê dayika wî Dewlet Xatûn 4 salan di şûna kurê xwe de serweriye li dewleta xurşîdiyan (Lûrên Kûçik) dike. Piştê 4 salan textê ve dewletê derbasê ezbeteke din, ya mala bavê Dewlet Xatûn dibe. Birayê we Îzedîn Mihemed II dibe melîkê Lûristana piçûk.

## Çavkanî
Kurdica (almanî)

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Luristan
Roni Margulies

**Roni Margulies**, (jdb. 5 gulan 1955 li Stembolê, Tirkiye - m. 19 tîrmeh 2023), nivîskar, wergêr, weşanger, rojnamevan û aktîvîstekî tirk ê ku bi eslê xwe cihû bû.

## Jiyan
Piştî dibistana amadeyî li Koleja Robert a Stembolê, diçe Brîtanyayê. Li wir li ser aborînasiyê perwerde dibe. Margulies ji aboriyê bêhtir xwe dide polîtîka û wêjeyê, bi taybetî helbestê.

## Çepa tirk û Margulies
Margulies çepa tirk rexne dike ku xwe ji kemalîzmê dûr nagirin, di babeta kurd de statukoparêz û di qada navneteweyî de neteweperwer in. Bi pêşketina tevgera kurd re, çepgir û sosyalîstên tirk pirranî xwe dan aliyê dewletê û bûn dijberên kurdan. Margulies viya wekî "çepa tirk nebûye, tirkê çep hebûye" şîrove dike.

Di  de li Stembolê ji aliyê alîgirên Partiya Azadî û Mildariyê (*Özgürlük ve Dayanışma Partisi*, ÖDP, îro wek Partiya Çepgir (*Sol Parti*) tê naskirin), êrîş lê hate kirin. Margulies bi xwe endamê Partiya Karkerên Sosyalîst ên Şoreşger (*Devrimci Sosyalist İşçi Partisi*, DSİP) bû û di rojnameya Tarafê de dinivîsand.

## Mirin
Roni Margulies di 19ê tîrmeha 2023an de ji nexweşiya şêrpenceyê mir.

## Çavkanî

Kategorî:Cihûyên Anatoliyayê
Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mirin 2023
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Attila İlhan

**Attila İlhan** (jdb.  li Menemen; m.  li Stembol) helbestvan, nivîskar û rojnamevanekî tirk e. Birayê aktrîs Çolpan İlhan e. Xwedî nêrînên tirkperwer-çepgir bû, gelek aliyên kemalîzmê dipesinand. Di babeta bicihanîna daxwazên kurdan de, helwesta wî neyînî bû. Xwe ji kurdan dûr digirt.

Carnan pesnê derbeyên leşkerî dida, li dijî tevlîbûna Tirkiyeyê bo YEyê derdiket, berevaniya planên girtiyên rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) Ergenekonê dikir. Dema ew jiyana xwe jidest dide, ergenekonî nehatibûn girtin lê planên xwe dimeşandin ku esker dest bidin ser hikûmetê, modela dewleta kemalîst xurt bikin.

Lê gava jê bihata pirsîn xwe wekî sosyalîst, marksîst, komunîst binavdikir. Di salên 1990î de ku kurd dihatin qirrkirin wekî pirraniya ronakbîrên tirk, wî jî dengê xwe dernedixist, kirinên dewletê normal didît.

Bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidest dide.

## Hin ji berhemên wî
* Duvar (*Dîwar* - 1948)
* Sisler Bulvarı (*Boulevarda mijê* - 1954)
* Yağmur Kaçağı (*Firarê şilîbarabê* - 1955)
* Ben Sana Mecburum (*Neçarê te me* - 1960)
* Bela Çiçeği (*Kulîlka serqedayê* - 1961)
* Yasak Sevişmek (*Bihevşabûna qedexe* - 1968)
* Tutuklunun Günlüğü (*Rojnivîska girtî* - 1973)
* Böyle Bir Sevmek (*Wiha hezkirinek* - 1977)
* Elde Var Hüzün (*Di dest de xemgînî ma* - 1982)
* Korkunun Krallığı (*Keyaniya tirsê* - 1987)
* Ayrılık Sevdaya Dahil (*Cihêtî tevlî evînê ye* - 1993)
* Kimi Sevsem Sensin (*Ji kê hez bikim tu yî* - 2002)
* Allah`ın Süngüleri-Reis Paşa (*Singûyên Xwedê - Reis Paşa (ango Atatürk)* - 2002)
* Allah`ın Süngüleri-Gazi Paşa (*Singûyên Xwedê - Gazi Paşa (ango Atatürk)* - 2006)
* Hangi Atatürk (*Kîjan Atatürk?* - 1981)
* Sultan Galiyef - Avrasya`da Dolaşan Hayalet (*Sultan Galiyev - Pêrewê/xeyaletê li Ewrasyayê diger* - 2000)
* Yıldız, Hilâl ve Kalpak (*Stêr, heyv û papax* - 2004)

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2005
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an
Mihri Belli

**Mihri Belli** (jdb. 1916 li Silivri nêzîkî Stenbol; m.  li Stenbol) yek ji siyasetmedarên komunîst, çepgirên tirk bû. Li dijî serxwebûna kurdan bû, dixwest kurd bi tirkan re di bin desthilatdariya Tirkiyeyê de bijîn. Herwiha bo kurdan federalî û otonomî jî zêde didît. Çareseriya "pirsgirêka kurd" di demokratîzekirina zagonan de didît. Ji ber wê ji aliyê gelek kurdan ve ew dihate rexnekirin.

## Kemalîst bû yan sosyalîst?
Malbata wî ji parêzgeha Rihayê çûye Stenbolê. Di koleja zarokên dewlemendan lê dixwînin, *Robert Koleji* de dixwîne. Li zanîngeha Stenbolê perwerdeya aborînasiyê dibîne.

Sala 1936ê diçe DYAyê li zanîngeha Mississippi perwerdeyê bidawî dike (sala 1939). Li Amerîkayê li ser marksîzm, tevgerên ciwanan û birêvebirina wan, îdarekirina komên karkeran, kontrol û birêvebirina çalakiyên sîvîl hwd perwerdeyên taybet dibîne. Ji bo çi van kûrsan dibîne û ji aliyê kê ve tên dayîn, îro jî ne diyar e.

Sala 1940ê vedigere Tirkiyeyê û tevlî partiya komunista tirk TKPê dibe. Di nava du salan de ji endametiyê dikişe komîteya navendî, 1942yê dibe endamê komîteya navendî. Gorî rêznameya partiyê ev ne gengaz e lê dîsa jî dibe.

1943–1944 wekî asîstent li Stenbolê cem profesor Fritz Neumark dixebite. Sala 1944ê li ser daxwaza Almanyayê li dijî TKPê û sosyalîstên tirk operasyon tên lidarxistin û Belli jî digirin. Herçendî endamê komîteya navendî û serokê rêxistina ciwanan Ileri Genclikê ye jî, tenê lê 2 sal ceza tê birîn û bo demekê di zîndanê de dimîne. Gorî hin îdiayan çend hefteyan di zîndanê de maye. Demekê derdikeve derveyî welat, têkilî bo rêxistinên yewnan re datîne. Heya sala 1960ê ne aktîv e.

Ji salên 1960ê ku li seranser cîhanê tevgerên ciwanan dadikevin lolanan, Belli jî bi kovara *Aydınlık* a Doğu Perinçek derdikeve meydanê. Bi Perincek û koma wê re li dijî Mahir Çayan û Deniz Gezmiş têdikoşe.

Di derbeya/cûntaya  pirraniya çepgir û komunîstan tên girtin lê Belli nayê girtin, derbasê Filistînê dibe. Wê demê hin komên çepgirên kurd û tirk li Filistînê ne. Cunta bidawî bû vedigere Tirkiyeyê, lê namîne, derbasê Ewropayê dibe.

Sala 1979ê di êrîşekê de auf Mihri Belli giran birîndar dibe. 1981ê disa derdikeve Ewropayê.Têkilî bi devedorên PKKê re datîne. 1996ê partiya ÖDP û 2002yê jî ya SDP dadimezirîne, tevlî damezrandinê dibe.

## Berhem
* Eine Analyse der türkischen Linken (almanî)
* Tirkiye: Struktur, pirsgirêka neteweyî (*Türkiye: Yapı, Ulusal Sorun* (tirkî-îngilîzî)
* Min mirov naskirin (*İnsanlar Tanıdım* 1997)
* Têbiniyên biyanistanê (*Gurbetten Notlar* 1998)
* Şoreşa demokratîk a neteweyî (*Milli Demokratik Devrim* 1968)

## Girêdanên derve
* Turkish Socialist Leader Mihri Belli Passes Away Netzwerk Bianet vom 17. August 2011

Kategorî:Jidayikbûn 1916
Kategorî:Jidayikbûn 1915
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2011
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Mîrektiya Kilîsê

**Mîrektiya Kilîsê** (1260-1847) mîrgeheke kurd li herêma Kilîs, Dilok, Efrîn û Helebê de bû.

## Dîrok

Li gorî Şerefnameya Şerefxanê Bidlîsî ev mîrgeh ji Menteşe, ê ku di sedsala 11an de ji devera Colemêrg hatibû ye Kilîsê ve hatî bû damezirandin. Du birayên Meteşe hebûne. ji vanan yek Şemsedîn, damezrînerê mîrgeha Şemsoyan * Colemêrg *, û yek jî Badînan damezrîner mîrgeha Behdînan, bû ye. Mîrê vê mîrgehê inwana Mend girtî bû ne. Bi danûstandinên rind yên ligel xanedana Eyûbiyan vê mîrên vê mîrgehê karibûne erdnîgara fermandariya xwe berebere ji Kilîs û Cûmê li alîye Helebê û Elbistanê fireh bikin. Paşê Eyûbiyan Mirên Kilîsê dikin Mîrên Mîran ên Heleb û Şamê. Piştê hilveşandina dewlata Eyûbiyan mîrên mendî serweriya Memlûkan dabiland nekin û di şerê Împeratoriya Osmanî ê hember Memlûkan de li hember Memlûkan şer dikin. Wê demê li Kilîsê mîr Şêx Îzedîn mîritiye kirî bû ye. Piştê dîlovanîya wî ev mîrgeh derbasê destê sulala Canbolatan dibe, ji ber ku kurên Şêx Îzedîn tunebûne.

## Mîrên Kilîsê
# Mend (1260-1277)
# Ereb (1277-1301)
# Cemal (1301-1344)
# Ehmed (1344-1351)
# Habîb (1351-1388)
# Kazim(1388-1421)
# Şêx Îzedîn (1421-1467)
# ...

## Mijarên têkildar
* Kurdên Kilîsê
* Lîsteya xanedan û dûgelên kurdan
* Dîroka Kurdistanê
* Kilîs

## Çavkanî

Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Kilîs
Kilîsê
Erçîvan

**Erçîvan** (bi azerî: *Ərçivan*) navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn û gundê herî mezin di navçeyê de ye.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Gîleparqo

**Gîleparqo** (bi azerî: *Giləparqo*) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Gîleparqo bi gundê Mîkî ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Hamoşam

**Asxanakeran** navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Klînbî, Rîvadîla û Riqloba bi Hamoşam ve girêdayî ne.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Ali Bayramoğlu

**Ali Bayramoğlu** (bixwîne *Alî Bayramoẍlu*), (jdb. 1956 li Gelibolu, Çanakkale, Tirkiye) nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) ye. Di rojnameya tirkperwer-îslamperwer Yeni Şafakê (berbanga nû) de dinivîsîne.

Sala 1973'yê dibistana amadeyî *Iskenderun Lisesi* bidawî kiriye. 1979ê ji înstîtuta zanînên polîtîk Grenobleyê destûryar dibe. Perwerdeya bilind li zanîngeha Stembolê fakulteya aboriyê û doktorayê jî li înstîtuta zanînên civakî ya heman zanîngehê, bidawî dike.

1981 - 1999, di zanîngeha Marmarayê, beşa birêvebirina gelemperiyê de dersdariyê dike. Di rojnameyên Yeni Yüzyıl û Starê de nivîsiye.

Xwedî nêrînên lîberal e jî. Di nava tixûbên fermî yên Tirkiyeyê de, bêî statuyeke polîtîk, çareserkirina bicihanîna daxwazên kurdan, an bi gotina siyasetmedarên romî *"pirsgirêka kurd"*, gengaz dibîne. Bo naskirina komkujiya Ermeniyan jî gelek caran nivîsiye û daxwaz kiriye ku Tirkiye lêborînê bixwaze.

## Girêdanên derve
* Bayramoğlu li ser AKPê (şîroveya bi wêne)

Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Yeni Şafak

**Yeni Şafak** (tê wateya "Berbanga Nû") rojnameyeke Tirkiyeyê ye. Navenda wê li Stembolê ye. Rojnameyeke rastgir, tirkperwer-îslamperwer e. Li dijî bicihanîna daxwazên kurdan ên polîtîk e. Di babeta kurd de, statukoparêz e, daxwazên kurdan ên siyasî, bi cudaxwaziyê tewanbar dike. Hin nivîskarên wê vê siyasetê nepejirînin jî, nêrîn û helwesta rojnameyê ev e.

Rojname dema hikûmetên AKPê de ji bo kurdan gotinên xwe hinekê nerm kir, lê bi guhertina siyaseta hikûmetê re, niha bûye parçeyek ji şerê psîkolojîk. Wekî Star û Zamanê, pesindariya AKPê dike.

## Girêdanên derve
* Malpera rojnameyê

Kategorî:Avabûnên 1994an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Namık Kemal

**Namık Kemal** (bi nivîsa kurdî *Namik Qemal*, bi navê rastî **Mehmed Kemal**, jdb. , Tekirdağ, împeratoriya Osmanî; m.  li girava Xiyos, Yewnanistan), helbestvan, nivîskarekî osmanî-tirk bû. Bandora wî li Ciwanên Tirk (neteweperweriya romiyan dibe).

## Jiyan
Kemal, di malbateke zadegan de tê jiyanê. Di zaroktiyê de fêrî zimanên erebî, farisî, fransî dibe. Seba hikûmeta osmanî karê wergeriyê dike. Helbestên wî yên pêşîn di stîla klasîk a dîwanê de ye. Paşê İbrahim Şinasi dixwîne, dikeve bin bandora nêrîn û çanda rojavayî. Sala 1865 dibe xwediyê rojnameya Tasvir-i Efkâr. Berhemên Victor Hugo, Jean-Jacques Rousseau û Charles-Louis Montesquieu werdigerîne romî (tirkî), wan bi osmaniyan dide nasandin. Demekê rojnameya Hurriyetê (ne ya niha) jî dertîne.

Demekê li sirgûnê dimîne, li vegerê, rojnameya „Îbret“ê dertîne. Di heman demê de çîrokên şanoyê û komediyê jî dinivîsîne. Hêdî hêdî dibe mîzahnûseke navdar. Piştgiriyê dide komeleyên Masontiyê.

## Bîbliyografî

* Ömer Faruk Akün: *Nâmık Kemal.* In: *[[Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi]]*, Bd. 32 (2006), S. 361–378 (online, PDF, 435 kB) (tirkî).
* Wolfgang Günter Lerch: *Der Verbannte von Famagusta – das Leben des türkischen Dichters Namik Kemal. Ein biographischer Roman*. Edition Noack & Block, Berlin 2015, ISBN 978-3-86813-030-0 (almanî).
* Nermin Menemencioğlu: *Namık Kemal Abroad: A Centenary*. In: *Middle Eastern Studies*, Bd. 4, Nr. 1 (Oktober 1967), S. 29–49 (înglizî).
* Îştirakî (Friedrich Schrader): *Das geistige Leben in der Türkei und das jetzige Regime*, In: *Die neue Zeit. Revue des geistigen und öffentlichen Lebens*. Jg. 18 (1899–1900), 2. Bd. (1900), Heft 45, S. 548–555 Online-Artikel bei der FES Bonn, dort S. 550 ff (almanî).

## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Jidayikbûn 1840
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1888
Kategorî:Nivîskarên osmanî
Kategorî:Weşangerên osmanî
Kîjoba

**Kîjoba** (yan jî **Kîjebe**) navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn. Kîjoba bi geştvaniya li ser zeviyên çay navdar e.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Klinbî

**Klinbî** navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Klînbî bi gundê Hamoşam ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Ragıp Duran

**Ragıp Duran** (bixwîne *Ragip Duran*) (jdb. 1954 li Stembol) nivîskar û rojnamevanekî tirk e. Bi giranî di kovar û rojnameyên kurdan de dixebite, birêveberiyê dike.

Di kovara Doğu Perinçek, Aydınlıkê de dest bi rojnamevaniyê kiriye. Vê kovarê ji ber ku îxbara çepgir, kurd û sosyalîstên tirk dikir, ji aliyê gelekan ve wekî *"kovara deşîfrekirin û hedefnîşandanê"* dihate binavkirin. Doğu Perinçek ji ber darizandinên rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) Ergenekonê, di girtîgehê de ye.

Duran dibistana amadeyî Galatasaray Lisesi (lîseya Galatasarayê) bidawî dike, li Fransayê perwerdeya dadê dibîne. Di rojnameya Hürriyet, Cumhuriyet, Gündemê de xebitiye. Ji bo AFP, Libération û BBCyê nûçegihanî kiriye.

Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Mêr
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Evrensel

***Evrensel*** (kurdî « gerdûnî ») rojnameyeke Tirkiyeyê ye, rojane dertê. Sala 1995ê dest bi weşanê dike. Nêrîn û helwesta rojnameyê sosyalîzmeke neteweyî ye. Ji ber wê jî ji cîhanê bêhtir pirsgirêkên karkerên û çînên kedkarên ên romî (tirk) tîne ziman. Di babeta kurd de, nêrîna rojnameyê erênî ye, problemên kurdan dibînin û tînin ziman. Lê çareserkirinê jî di nava statuko û forma unîter a Tirkiyeyê de digerin. Ango baştirkirina rewşa aborî ya kurdan, rakirina qedexeyên li ser çanda kurdî ûêd bo *"pirsgirêka kurd"* kafî dibînin.

Rojnamevan Metin Göktepe di vê rojnameyê de dixebitî ku li ser kar, ji aliyê polîsan ve hatibû lînckirin, jiyana xwe jidest dabû. Tîraja rojnameyê li dora 5-7 hezarê ye. Evrensel bo ciwan, pirtûkan birêkûpêk pêvekan dertîne.

## Girêdanên derve
* Rojnameya Evrensel
* Malper bo Ewropa 

Kategorî:Avabûnên 1995an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Can Dündar

**Can Dündar** (jdb. 16 hezîran 1961, Enqere) lêgerîner, rojnamevan, derhênerê dokumanteran ê tirk e.

## Jiyan
Dibistana amadeyî li Lîseya Enqereyê ya Ataturk bi dawî kiriye. 1982yê ji Fakulteya Zanistên Siyasî yaa zanîngeha Enqereyê destûrdar bûye. Wî di çapemeniya tirkî mîna Yankı, Hürriyet, Nokta, Haftaya Bakış, Söz û Tempo de nivîsiye. Sala 1986ê li Brîtanyayê di dibistana London School of Journalism de dixwîne. Bavê wî çerkez e û dayik alban e.

Di Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn (ODTÜ) beşên zanînên aborî - gerînendeyî û birêvebirina gelemperiyê de, perwerdeyê dibîne.

Sala 1988ê dikeve medyayê, ti saziya fermî ya dewletê TRTê de dest bi kar dike. Herwiha di kovarên Aktüel û Yeni Yüzyıl û rojnameyên tirkî Sabah û Milliyet de nivîsiye. Niha jî di rojnameya Milliyet de kar dike.

## Armanca xwe
Gorî hinekan ve ew kemalîstek e. Gelek jî wî wekî demokratek bibîrdixin. Dixwaze astengiyên pêşiya çand û zimanê kurd rabin. Lê bo tayînkirina çarenusa kurdan, wekî kemalîst û çepa tirkî difikire. Ango qedera kurdan bi berjewendiyên tirkan ve girê dide.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Can Malpera fermî ya Dündar

Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Kesên ji Enqereyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Heşîna çîrê

**Heşîna çîrê**, **dolmeha çîrê**, **kutilka qeysiya hişkkirî** xwarineke herêma Tolhildanê ye, bi taybetî li Semsûrê pirr tê xwarin.

## Çiye çîr û çima kutilk e?
Gorî norm û pîvanên pêjgeha kurd ev ne kutilk (dolmeh), xwarineke sêniyê (tiyan) ye. Lewra devên/perên qeysiya hişkkirî, wekî heşînên din an pelhevîrkê (şikeva) nayê girtin, gelek dijwar e.

Lê Cemşîd Bender ew kiriye bin kategoriya kutilkê. Dibe ku wextekê ne ji çîrê (qeysiya hişkkirî) lê ji qeysiya teze (zerdele, şelane, mişmiş, arûnga Melediyê, qeysî, bi latînî: Prunus armeniaca) dihatibûye çêkirin û têkel wekî dolmehê dixistibûne nava qeysiyê ku wê gavê pêçîn jî hêsan dibe. Xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin, nav û têgînên wê nehatine standardkirin.

Wekî pêşniyarek, navê vê xwarinê bibe *çîrqeliya Semsûrê* baştir dibe.

## Berkeliya (melzemeyê) çîrqeliya Semsûrê
* *250 gr çîr (qeysiya hişkkirî)*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[şekir]]*
* *1/4 SA av*
* *1/2 SA kakilê [[gûz]]ê*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê yê bêxwê (bêsolin)*

## Çêkirin
Çîrê di nava avê de nermijî bikin. Rûn li binê sêniyê (tepsî, mersef) bidin. Kakilê gûzê bipişirînin an bidin makîneyê. 1 KX şekir tevlî kakikê bikin, tevbidin û berdin nava çîrê.

Wekî dolmehê devê qeysiyan bigirin, li sêniyê rêz bikin. Av û şekirê bi ser de bikin, bavêjin firneyê.

Kategorî:Kutilk
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Hebenîska Amedê

**Hebenîska Amedê** bi danê spî û goştê pîlê yê bihestî (yê mihê) didin ser. Hebenîsk xwarineke kurdistanî ye, li tevahiya herêman kêm-zêde terîfeya wê yek e. Li vir terîfeya ya herêma Amedê tê dayîn.

Ji bo vê xwarinê darkumikên, qemçikên bacanê reş ên hişkkirî pêwîst e. Li gelek deverên Kurdistanê viya bo zivistanê hişk dikin, di xwarinan de bikartînin. Bi taybetî li herêma Tolhildanê.

## Berkeliya (melzemeyê) hebenîska Amedê
* *1/2 kg [[goşt]]ê pîlê yên bihestî (mih)*
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) danê spî*
* *1/2 SA [[nîsk]]*
* *1/4 SA [[nok]]*
* *10 heb darkumikên [[bacanreşk]]ê (qemçika serê bacanê) yên hişkkirî*
* *1/4 SA rûnê malê*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]]ya fringiyê (tomatos, pamîdor, bacanê sor)*
* *1 KX gijnîj, şemujek (latînî coriandrum sativum)*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor)*
* *1 KŞ îsota reş*
* *1 KŞ [[xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Goştê hûrkirî berdin quşxaneyê, dan û nîska şûştî jî û bidin ser agir. Du caran kel pê bînin û kefa wê bigirin. Qemçikên bacareşkê hûr bikin, berdin navê.

Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, pîvaza hûrkirî biqijilînin, mergeyê jî. Piştî qemçikên bacanê, viya (ango rûnbirêşkê) berdin nava goşt.

Gijnîj, xwê, îsota pûlpelî û îsota reş tevlî bikin, bihêlin bila bikele heya tehma xwe girt.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Higtaba Semsûrê

**Higtaba Semsûrê** jî wekî higtabên din patîle yan bi gotina ewropayî, pîza ye.

## Ji mehelmiyan an asûriyan hatiye?
Xebateke zanistî nehatiye kirin lê bi texmîni ji gelê cîran mehelmî yan asûrîyan, ku herdu gel jî samî ne, xwedî heman rehên çandê ne, derbasê pêjgeha kurd bûye. Ji higtaba bi hêkê re, hêktev tê gotin.

## Cureyên navdar ên higtabê
* Higtaba bi penîrê
* Higtaba bi qeliyê
* Hêktev (higtaba bi hêkê)

## Berkeliya (melzemeyê) higtaba Semsûrê
* Patîle (bi qasî ku têra têkela we kir)
* *200 gr goştê qelandî yê [[tîkegoşt]]a [[mih]]ê, yan qeliya zivistanê*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) [[bexdenûs]]a hûrkirî*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota sor*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*

## Amadekirina patîleya wê
Ard (arvan) berdin teştekê, nava wê vebikin. Hevîrtirşê bi şîrê bişekir bihelînin, ron bikin. Viya berdin nava vekirî ya ardê. Rûn, du hêk û xwê jî tevlî bikin û hêdî hêdî hevîr bistrên.

Hûn bi dilê xwe ne lê girik bi qasî hêkê bin baştir e. Bi destan vebikin.

## Çêkirin
Tîkegoşt an qeliyê hûrbikin, pîvazê jî ziravkî. Biharbêhnê (biharat) tevlî bikin, tavbidin. Li ser pîdeyê (yan pîdeyan) rabixînin û navêjin firneyê, bila bipije.

Kategorî:Patîle û pîza
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Loqmeya bexdenûsê

**Loqmeya bexdenûsê**, li herêma Amedê deng vedaye lê li rojhilatê Kurdistanê bêhtir tê xwarin.

## Berkeliya (melzemeyê) loqmeya bexdenûsê ya Amedê
* *Rûnê zeytê (bo qijilandinê)*
* *1 fîncan [[bexdenûs]]a hûrkirî*
* *1 fîncan [[mast]]*
* *3 fîncan ard (arvan)*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[xwê]] (solin)*
* *1 KÇ karbonat*
* *1 [[Hêk]]*

## Çêkirin
Hêkê biçelpînin badiyekê, xwê, mast, bexdenûs û ardê tevlî bikin, tevbidin. Karbonatê jî bavêjinê.

Di rûnbirêşkê de rûnê zeytê bihelînin, ji têkela we amadekiriye bi kevçiyê pariyan bigirin, berdin nava rûn, biqijilînin.

Kategorî:Loqme
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Xwarinên rûnbirêşkê
Occo Mahabad

**Occo Mahabad** (jdb. 1977, li Wanê) helbestvan, bernamenivîs, wergêr û nivîskarekî kurd e.

## Jînenîgarî
Occo Mahabad di sala 1977an de li Wanê hatiye dinê. Zanîngeha Stembolê qedandiye. Di kovarên wekî *[[Çirûsk (kovar)|Çirûsk]]*, *[[Asiva (kovar)|Asiva]]*, *[[Pengav (kovar)|Pengav]]* de nivîs û helbestên wî hatine weşandin, dîsa di çend malperan de nivîskariyê dike. Pirtûka wî ya yekem *[[Helbestên dînik (pirtûk)|Helbestên Dînik]]* e. Pirtûk ji Weşanxaneya AVAyê derketiye. Ji xêynî helbestan ji bo fîlmên biyanî binnivîsan amede dike. Albûmên xwe yên helbestan bê mafên telîfan di înternetê de parve kiriye. Mîna WinRAR û Defragglerê gelek bernameyên kombersan kurdî kiriye. Ji bo standardkirina têgihên kurdî yên ser teknîkî bi navê *[[Nivîsên Teknîkî]]* û *[[Ferhenga Termên Kompîtûrê]]* ceribandinek amade kiriye.

## Berhem

;Albûmên wî
* *[[Helbestên Dînik]]*
* *[[Dem]]*
* *[[Helbestên Bijare]]*

;Pirtûkên wî
* *[[Helbestên Dînik]]* (Weşanên Ava 2012)
* *[[Êşên Qehbik]]* (Weşanên Do 2013)
* *[[Rondikên Binevşê]]* (Weşanên Do 2016)
* *[[Dem]]* (Weşanên Na 2017)
* *[[Bi Dizîka Were]]* (Weşanên Na 2018)*
* *Antolojiya Helbestvanên Nûjen - Helbestvanên Bakur* (Weşanên Na 2019)*
* *[[Gotinên Pêşiyan û Nifirên Kurdan]]* (Weşanên JJ 2020)''

## Çavkanî

* https://www.antoloji.com/m/occo-mahabad-2/hayati/
* https://occomahabad.wordpress.com/biography/
* https://www.bernamegeh.org/2019/07/29/jiyana-occo-mahabad/

## Girêdanên derve
* Malpera şexsî ya Occo Mahabad (Wordpress.com)
* Bloga şexsî ya Occo Mahabad (Blog)
* Malpera teknîkî ku Occo Mahabad saz kiriye (Bernamegeh.org)

Kategorî:Bernamenivîsên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Kesên ji Wanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Zerza

**Zerza** (ji kurdî: Zarzerî, zar- û zerî, zarên zerî) eşîreke kurdên kurmancîaxev e.

Zerzayî eşîreke mezin a herêma başurê Gola Wirmiyê ye. Bi eşîrên wek Dimilî, Herkan, Biradostan û Dirî ve gelheyê kurdî yê vê herêmê pêk tînin.
Di Şerefname de behsa mîrgeheke bi vî navê tê kirin, belê dîroka we naye şayesandin. Her wuha ev eşîr yek ji pevratiyên dewlata Eyûbiyan di nav êl û eşîrên kurdan de bû ye. Gelek pispor û alimên di dema Eyûbiyan li Misirê peşnavê wan Zerza ye. Mumkun e ku ji vê eşîrê bin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Hozan Comert

**Hozan Comerd** hunermendeke Kurd e. Bi eslê xwe Kurmancê Dêrsimê Dêp ê ye û Kurdên Zerdeşt - Elewî ye. Bi dehan sal in di koma nasyar a bi navê Koma Berxwedan cîh digire.

Di sala 2007an de Hozan Comerd albûma xwe ya ewil ya bi navê *Car Caran* derxist û bi strana *Car Caran* serkeftineke mezin bidestxist.

Kurekî Hozan Comerd tevlî Gerîla bûbû û Şehîd ket. Tê gotin ku wî strana bi navê *Ez şehîd im* li ser kurê xwe nivîsî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Maria Kanellis

**Maria Louise Kanellis** (jdb. 25ê sibata, 1982an Ottawa, Illinois, DYA) strannivîs, stranbêj, aktrîs, model û gemşvana amerîkan e.

## Jiyana berî

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

### Televîzyon

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 
* 

* 

Kategorî:Gemşê
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên amerîkî yên jin
Jillian Hall

**Jillian Faye Fletcher** (jdb. 6ê îlonê, 1980 li Kentakî) ku çêtir bi bernavka xwe ya gemşê **Jillian** an jî **Jillian Hall** tê nasîn, gemşvaneke gemşa profesyonel a amerîkan e. Ji sala 2003an heta 2010an, ew bi berdewamî di pêşandanên WWEyê de xuya bû. Serkeftina herî mezin a karîyera wê wergirtina WWE Divas Championship ye. Berê, Fletcher ji sala 1998an ve wekî **Macaela Mercedes**-ê ji sala 1998ê ve di qada lîgeyên cuda yên serbixwe de çalak bû.

## Agahîhên kesane
Fletcher ji 1995 û 1998 ve beşdarî Dibistana Bilind a Greenup County li Greenup, Kentakiyê, li ku ew wekî keça ponponê û di werzişa jimnastîkê de çalak bû. Li dû dibistana navîn, ew ji bo demek kurt beşdarî zanîngehê bû, lê ji ber kariyera xwe ya gemşê ji zanîngehê derket. Di 2009an de, Fletcher bi gemşvan John Toland ("Tank Toland") dergistî bû.

Kategorî:Gemşê
Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Mirovên zindî
Cûdîkan

**Cûdîkan** navê eşîreke Reşî, li Qonyeyê ye. Cûdikan li Yunak û Qulûyê dijîn. Navê xwe ji Çiyayê Cûdî girtine. 15 gundên Cûdikanî li herêma Yunak û Qulûyê hene. Ji zaravayê wan re Cûdîkanî tê gotin. Li Îlamê jî eşîreke bi vî navê heye, belê ew bi beşî Lurî diaxivin..

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Cîhanbeglû

**Cîhanbeglû** an jî **Canbeglû** eşîreke esilkurd, mazenderîaxev a li Mazenderan ye. Ev eşîr di dema Qeceran de ji Kurdistanê, ji herêma Wirmiyeyê hatiye koçberkirin. Beşeke wan li Farsê (Kelûn Abdû) beşeke wan jî li Mazendaran, li bakurê Sariyê û li navenda Sariyê hatiye bicîhkirin. Cangeblû û Modanlû (Motikan) heta demeke nêzik de bi eşîrên tirkomanî yên Giraylî û Ûşalû êleke bi navê Kurd û Tirk li Mazendaran pêk dianîn. Canbeglû heta destpeka sedsala 20'mîn bi Kurmancî axiviye, belê berebere asîmîle bûye û gorê çavkaniyên 1960an ve de bi mazendarî diaxivin.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kurd û Tirk

**Kurd û Tirk** (farisî: Kord-o-Tork) navê êleke kurdan û tirkan, di sedsala 19. û 20. de li herêma Mazenderan de bû. Eşîrên vê êlê ev bûn: Cangeblû, Modanlû, Ûşanlû û Giraylî.

Kategorî:Eşîr
Talebanî

**Talebanî** an **Talabanî** an jî **Talbanî** ezbet û terîqeteke li Kurdistanê ye. Koka vê ezbetê digijê alimekî îslamî bi navê Mele Ehmed Zenegene (1717 Kerkuk), ji êla Zengene. Li herêma Kerkûkê xwedan tesîreke mezin in. Di serî de girêdayî terîqeya Qadirî lê paşî bûn endamên Neqişbendî.

## Navdarên vê binemalê
* Celal Telebanî

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Hozan Fatê

**Hozan Fatê** (jdb. sala 1973, li gundê Ermanes, parêzgeha Wanê) hunermendekê kurd e.

Hozan Fatê xwe di hevpeyvînekê de wiha dide nasîn: *Ez biraza Kato, keça Kemalê Xanî, ji malbata Ehmedê Xanî me*.

## Jiyana berê
Wê di sala 1973an de li gundê Ermanas a parêzgeha Wanê jidayikbû. Di zarokatiya xwe de dest bi xwendina stranan kiriye. Bandora apê wê sitranbêj û dengbêj Kazo gelek li ser wê bûye. Ji ber ku stran xwendina jinan di civatê de biyanî hatiye dîtin, wê di destpêka kariyera xwe de bi tenê di komên biçûk ên jinan de destpêkir. Wê bi gelemperî stranên apê wê Kazo û kilamên nas ên herêmê dixwend.

## Kariyera wê
Di sala 1986an de ew digel ap û pismamê xwe Koma Şîrvan damezrandine. Kom bi taybetî li herêma Wanê çalak bû û hunera xwe di def û mîhrîbanên kurd de dianîn ziman. Bi ji holê rakirina qedexeya li ser zimanê kurdî kom di sala 1991ê de dest bi kişandina yekem albuma xwe dike.

Navê yekem albuma komê Zimanê kurdî bû û di sala 1992an de hat weşandin. Strana komê ya bi navê *Zimanê kurdî zimanê me ye* rastî gelek ecibandine tê û dibe straneke klasîk a komê.

Fatê di sala 1994an de ji koma Şîrvan vediqete û navberek dide muzîkê. Di sala 1994an de koçî Almanyayê dike.

Fatê di sala 2008an de li Swîsreyê di pîrozbahiya cejna Newrozê de performans pêşkêş dike.

Di sala 2017an de, wê du albûman weşand, *Stranên Bijartî* û *Ey Welat* ku deh sitranan pêk tîne. Di sala 2025an de, albûma wê ya *Hepsa Diyarbekir* hatiye weşandin.

## Albûmên wê

* Zimanê kurdî (1992)
* Stranên bijartî (2017)
* Ey welat (2017)
* Hepsa Diyarbekir (2025)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Arguvanturkufestivali.com: Festival 'e Katılan Sanatçılar; Hozan FATE 

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Kesên ji Wanê
Kategorî:Mirovên zindî
Mickie James

**Mickie Laree James** (z. 31'ê tebaxê,1979 Vîrjînya) gemşvaneke gemşa profesyonel a amerîkan e.

Kategorî:Gemşê
Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Mirovên zindî
Modanlû

**Modanlû** eşîreke mezin e. Modanlû esilkurd in, belê mazendarî diaxivin. Ev eşîr şaxeke dîrokî ya êla kurdan Motikan ne. Bi Canbeglûyan ve, di dema Qeceran de li bakurê Îranê, Mazenderan hatine bicîhkirin. Niha bi piranî mazenderî diaxivin.

Kategorî:Dîroka kurdan
Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Dêlikanlû

**Dêlikanlû** eşîreke esilkurd a li parêzgeha Azerbaycana Rojhilatê ye. Piştî Serhildana Canbolatan a dijî Osmaniyan ve, bi Canbolatan re ji Kilîs û Dilokê koçberê Îranê bûne. Her wuha li Kilîsê hîna jî eşîreke bi navê Dêlikan heye. Delikanlû niha li nêzê 20 gundên herêma Xalxalê dijîn. Tirkî diaxivin û şiî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Babalî

**Babalî** an **Babayî** eşîreke Kurdên Azerbaycanê ye. Babalî berê şerê ermenî û azeriyan li çend gundên Kelbecer û Zengilan de dijiyan.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Farixkanlî

Eşîra **Farixkanlî** pêşiya Şerê Qerebaẍê li gundên Kelbecerê, li Azerbaycanê, dijiya. Niha ji warê xwe hatine dûrketin.

## Çavkanî
Farixkanli (almanî)

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Kurdên Azerbaycanê
Yûsif Siltan

**Ûsiv Siltan** an jî **Yûsuf Soltan** damezranêrê Mîrgeha Bocnûrdê û bavikê ezbeta îlxanên êla Şadlû.

Dema akincîkirina kurdan li Xorasanê Şah Ebas Sefewî, Şah Elî Xan ji êla Çemişgezegê dike serdarê (êlxan) êlên kurdên akincî û waliyê Qûçanê. Piştê çend salan dubendî dikeve navbera Şah Ebas û peyrewê wî Şah Elî Xan û ev ji serdariya êlê tê girtin. Şûna wî de di sala 1627'an de Şah Ebasê Sefewî, Ûsiv Siltan, ê ku bi eslê xwe gurcî bû ye û di qesra şah de mezin bibû ye, tayine serdariya êla Çemişgezegê û walîtiya Qûçanê dike. Ûsiv Siltan her çiqas di fermî de serdarê êlê ve jî, kurd vî wek serdar qebûl nakin û malbata Zaferanlûyan, a Şah Elî Xan wek serdarê xwe dihesibînin. Di vê deme de bi kirarî du serdarê êlê hene. Ûsiv Siltan paşê bi pîrekeke ji eşîra Şadî re dizewice û Neynikxanê dike navenda malbata xwe. Parçebûna êla Kurdên Xorasanê di vê sedema kargêriyî de ye. Parçeke Çemişgezegan li pêyê Ûsiv Siltan diçin Neynikxaneyê, ên din li Qûçan dimînîn. Ên Qûçanê yên ku xwe li malbata Şah Elî Xan dikîşînin ji vir şûnda de êla Zaferanlû, ên ku koçberê herêma Neynikxanê dibin û bajarê Neynikxanê avadikin jî êla Şadî (an jî bi paşgira tirkomanî -lû, Şadlû), pêk tînin. Ezbeta Ûsiv Siltan, a Mîrgeha Bocnûrdê, qasî 200 salan li Neynikxaneyê serdarî kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Xorasanê
Balola bi nok

**Balola bi nok**, **çopa bi nok**, **etora bi nok** xwarineke Dîlokê ye. Berê xwarina xizanan bû, lewra li herêma Tolhildanê nok erzan bû. Lê niha xizan jî, dewlemend jî dixwin. Serhedî pirranî bêjeya çopê bikartînin.

Bi bandora asîmîlasyonê (pişavtin) niha li bakurê Kurdistanê peyva romî (tirkî) *dürüm* *(bixwîne dîûrîûm)* jî carnan tê bikaranîn. Nav û têgînên pêjgeha kurd roj bi roj winda dibin.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê
* *250 gr [[pîvaz]]a teze*
* *250 gr [[nok]]*
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) [[bexdenûs]]a hûrkirî*
* *[[Patîle]]*

## Çêkirin
Nokan ji êvar de bikin nava avê bila nermijî bibin. Sibeyê bi avê ve bidin ser agir. Heya nok nerm bûn bikelînin, xwê bavêjinê. 5-6 deqe şûnde ji ser agirin daynin. Bişon û bidarivînin.

Pîvaz û bexdenûsê hûrbikin, li ser patîle (pîde) yan patîleyan rabixînin. Qorekê jî nokên xaşandî raxînin. Patîleyê balol bikin (balor, etor), ango bikin çop û bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Çop
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Xaşîla çortanê

**Xaşîla çortanê**, **helîse/lepeya çortanê** yan gorî Cemşîd Bender **pelûla çortanê** xwarineke herêma Amedê ye lê li gelek deveran tê xwarin.

*Pelûl* di wateya *lepeya bi dimsê (mot) hatiye çêkirin* e. Cemşîd Bender çima ev xwarin wekî *pelûl* binavkiriye ne diyar e. Lewra dims nakeve viya. Dibe ku demekê dims kî dihatibûye tevlîkirin.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *1 SA (stekena-qedeha avê) danê hatiye kutandin an kişandin*
* *3 SA av*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *1 SA [[çortan]]*
* *1/2 SA rûnê helandî yê malê*
* *1 KŞ [[pûjan]]*

## Çêkirin
Dan pakij bişon, bixaşînin. Xwê pê werbikin û 5 deqe şûnde ji ser agir daynin. Heger ava wê pirr e, bidarivînin, derxûnê bigirin û bi germî wisa demekê bihêlin.

Çortanê bi ava şîregermî nerm bikin, tevbidin bila çortan bibe wekî mastê ron.

Danê li binikên servîsê parve bikin, nava wan vebikin û çortanê berdinê.

Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, pûjanê biqijilînin, berdin ser binikên xwarinê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Girara kardiyê

**Girara kardiyê** re mirov dikare şorbeya kardiyê jî bêje lê ji ber ku kurd ji xwarinên quşxaneyê yên bi dan, savarê tên çêkirin re *girar* dibêjin, li vir jî wekî girar hatiye binavkirin. Cemşîd Bender jî wisa bikaraniye.

Ji kardiyê, girara kardiyê ya bi bi danê, girara kardiyê ya bi rizê (birinc), girara kardiyê bi tîkegoştê, girara kardiye ya bi nokê û gelek cureyên didin tên kelandin. Bi taybetî li Serhed, Dêrsim, Xerzanê kardî gelek e û bi hatina biharê re jê sûdê werdigirin.

## Berkeliya (melzemeyê) girara kardiyê ya Erzîromê
* *1 kg [[riz]] (birinc)*
* *1/2 kg [[Kardî]] (ya hişkkirî baştir e)*
* *[[Simaq]]*
* *Îsota tûj (îsota pûlpelî, îsota sor)*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *Rûn*

## Çêkirin
Kariyê di nava ava bi simaqê de bikelînin, bixaşînin bila tûjiya (no) wê here. Hûrbikin û biguvêşînin. Ava wê nerijînin. Di rûnbirêşkê de, di nava rûn de biqelînin (ne kêm, ne zêde).

Kardiya qelandî bi tevî rizê berdin nava ava bi simaqê û bi hev re bikelînin. Îsota tûj û xwê yê bavêjinê. Bi germî yan sarî bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Girar
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Ademan (eşîr)

**Ademan** eşîreke li Serhedê ye. Ademanî li parêzgehên Agiriye û Wanê dimînin. Ji şaxeke eşîrên Dêrsimê yên ku niha wek "demanan" (bi zazakî: *demanu*) tên binavkirin, di dema osmaniyan de wek ademan hatiye qalkirin. Mumkun e ku pêwendiya navê vê eşîrê bi navê dilêman re hebe.

Ev eşîr bi yên atmî û demanan re têkildar e.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Cumûr

**Cumûr** an **Cumur** an **Cumîr**, eşîreke li parêzgehên Hamedan û Kirmaşan û Luristanê ye. Gorî *[[Ensîklopediya Îslamê]]* ev eşîr şaxeke êla Bacelan a ji Mûsilê bû ye. Tê gotin ku 200-300 sal berê koçberê rojavayê Hamedanê bûye. Heta îro jî qebîleke Bacelanî bi navê Cûmur heye. Belê hin etnolog jî diyar dikin ku Cûmurên ku îro di nava Bacelanan de dijîn bi esle xwe Lek in û ji Lekistan koçberê herêma Bacelanan bû ne. Cûmurên li Hamedan û Luristanê xwe Lek dizanin, belê kurdî, kelhûrî diaxivin û şiî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Fes (serpoş)

**Fes** an **Fês** serpoşeke gloverkî, pirranî sor, bigulik (rîşik) e ku bi destê osmanîyan heya Balkanê belav bûye. Niha kêm tê bikaranîn. Wekî serpûşa neteweyî ya romiyan (tirk) tê dîtin.

Ji bakurê Afrîkayê belav bûye. Di destpêka sedsala 19em dibe moda, li seranser împeratoriya osmanî belav dibe. Kesên bajarî ji ber ku dişibiya şapkayên rojavayiyan didan serê xwe. Ji 1832 heya 1925ê tevahiya karmendên osmanî diviyabû fes bidana serê xwe.

## Atatürk qedexe dike
Meclîsa romiyan (tirk), bi fermana Mustafa Kemal Atatürk, di 25ê çiriya paşîn 1925ê de ji ber ku ne ji cil û bergên ewropayiyan e, bi qanûnî bikaranîna fesê qedexe dike. Atatürk di heman demê de cil û bergên kurdî jî qedexe dike. Bi hezaran kurd ji ber ku kincên kurdî li xwe kirine tên êşkencekirin, darizandin, heya bigire kujtin.

Kategorî:Serpoş
Guhar

thumb|Jineke Massayî bi guharan

**Guhar**, **goşare**, **guşîwar** an **gar** ji zêr û ziberan e ku bi guhan ve (guş, goş) ve dikin. Heger ji kevirên biqîmet bin, dibin gewher. Pirranî bo xemlê dikin guhan. Hin cureyên guharan jî ji nîşaneyên ol û baweriyan in. Li Kurdistanê beriya ola Îslamê him xemla mêran bû, him jî ya jinan. Kurd guhên keçzarokan qul dikin lê van salên dawiyê guharên tên şidandin, kîpkirin jî derketine. Pispor bal dikişînin xetereyên bikaranîne. Werzişkar dema werzişê de pirranî guharan dertînin.

### Demên antîk de
Guharên herî kevn ên hatine vedîtin 7500 heya 8200 salî ne û li Mongolyayê hatine dîtin. Li Mezopotamya cara pêşîn hatiye bikaranîn. Li Egîptê (misir) di dirûvê heyvê de hatine bikaranîn. Jinên grekîyan guharên rengîn bikaranîne. Jinên kurd guharên lajwerdî, çermî û ji hestiyên ajalan hatine çêkirin bikaranîne.

Guharên jinên kurd ne pirr mezin bûn û forma xwe de azad bûn. Îro yên mezin jî bikartînin. Glover, di dirûvê hermî, heyv, çerxe, pelika beybûnê, duxelekî, masî, guşiya tiriyê ûêd de ne. 20 salên dawiyê de guharên polîtîk jî derketin. Bo mînak rengên neteweyî yên kurdî, nişane û logoyên partî û rêxistinên kurd hwd.

## Hin awayên sereke

Wêne:Giselle Chisholm-Stone.jpg|**Xeleka mezin**: Xelek du qula guhê re derbas dibe.
Wêne:Beauty blonde girl.jpg|**Dardekirî**: Guhar bi qulpekê bi memika guhê ve tê girêdan û daliqandin.
Wêne:Maggie Roswell.jpg|**Guharên li qulika guhê tên kîpkirin**: Ev forma han gelek navdar e.



Kategorî:Moda
Kategorî:Zêr û ziber
Oxçiyan (êl)

**Oxçiyan** an **Oxçî Îzedînî** an jî **Şêx Îzedînî** (Romîkî: Okçu İzzedinli) navê êla Kurdên Kilîsê ye û bi eslê xwe heta îro: Kurdên Êzdî, ya ku heta dest pêka sedsala 20'mîn weyneke mezin li herêma Çiyayê Kurmênc û Kilîsê lîstiye. Têye xuyandin ku ev êl, bimebesta kargêriyî di sedsala 16'mîn ji aliyê mîrgeha Kilîsê an jî Mîrgeha Canbolat, Mîr Şêx Îzedîn, hatiye avakirî bû. Oxçîyên niha li Kilîsên, Dîlokê, Ezirmê, Qonye, Dêrsimê, û Rojavaya Kurdistanê hene.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Kilîs
Kolosa ewropayî

thumb|Melon

**Kolosa ewropayî**, **melon**, bombet, kapok, kolosa Bowler sala 1860'ê li Londonê ji aliyê Thomas William Bowler ve tê dirûtin û ji wê rojê ve ev serpoş dibe mode. Li Brîtanyayê bi navê Bowler tê navandin. Jê re *Coke* jî dibêjin lewra yekem car ji zadeganan Thomas William Coke daye serê xwe. Li DYAyê jê re *Derby* dibêjin.

Melona orjînal reş e. Niha kêm tê bikaranîn. Siwarên hespê di pêşbaziyên werzişê de didin serê xwe. Herwiha di festîvala bajarê Köln a Almanyayê û li Bolîvyayê jinên çermesoran melonên rengîn didin serê xwe.

Di sedsala 19em û 20em de serpûşeke tîpîkî ya brîtanî bû. Winston Churchill, Charlie Chaplin, Laurel û Hardy, Billy Bevan, Pan Tau, John Steed, Pete Doherty û gelek navdaran melon dane serê xwe.
## Çavkanî

Kategorî:Serpoş
Berazî (eşîr)

**Berazî** yek ji êlên kurdên ên herî mezin e. Ew li parêzgeha Rihayê û li Kobaniyê dijîn, navenda wan a kevneşopî Pîrsûs e. Li Xinûs û Dutaxê jî, li devereke ku wek Geliyê Berazan tê binavkirin, komeke Beraziyan dijî. Vana ji Rihayê çûne Xinûs û Dutaxê. Li Kurdistana Rojhilat, li Hamedanê qebîleke Comûrî bi navê Berazan heye, belê mirov nikare derheqe peywenderiya wan bi êla Berazîyen ve tiştekî vebir bibêje.

Li bajerê Sûrî yê Hame malbateke gelekî bibandor a bi navê Elberazî heye. Endamên vê malbatê îro erebî diaxivin, belê pêşiyên wan kurdên berazî bû ne, ew malbatana ji aliyê dewleta Osmanî ve ji Kobanê hatin derxistin ji ber ku wan Baç nedan û li hêla bakûr rojavayê Sûriyê hatin bi cih kirin ji bo ku rawestandina dayîna baç ya ji aliyê gel ve têk bibin.

## Navdarên berazî
* Husnî Berazî (1895-1975, ji beraziyên Hamayê, serokwezirê Sûrî ye)
* Muhsin Berazî (1904-1949, ji beraziyên Hamayê, serokwezirê Sûrî ye)
* Elîcan (Serhildêrê kurd)
* Mehmud Berazi Hunermend
* Mezlûm Kobanî Fermandarê Hêzên Demokratik a Sûriye
* Dilbixwin Dara Rojnamevan û nûçegihanê Rûdawê
* Heysem Mislim Rojnamevan
* Ela Sedûn Rojnamevan

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Xinûs
Kulax

thumb|Kulaxa viyetnamî ''Nón lá''
[100px|thumb|[Wergera nivîskên Bêstûnê de keyê îskîtan *Sakā tigraxaudā* û kulax]]

**Kulax** serpoşeke kov e, di dirûvê kovikê de. Niha tenê li rojhilat û başûrê rojhilata Asyayê didin serê xwe û ne tenê mêr bikartînin. Berê ji kulavê dihate dirûtin. Li Kurdistanê di demên berê de hatiye bikaranîn ku navê wê di kurdî de heye. Lê bi texmînî gelek kêm hatiye bikaranîn. 

Awayê ku li rojhilat û başûrê rojhilata asyayê didin serê xwe (bo mînak, viyetnamî) jî kulax e lê ev ji ya îskîtî-qefqazî cudatir e, ne binî lê serê li eniyê dişide. Diya îskîtî-qefazî de binê kulavê li eniyê, kiloxa serî dişide. 

Serpoşeke asyayî ye, îskîtî, qefqaziyan pirr dane serê xwe. Bi texmîni ji wan derbasê îraniyan bûye.

Kategorî:Serpoş