open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Shakespeare

**William Shakespeare** (bixwîne: *Wilyam Şeykspîr*) (1564–1616) helbestvan, şanoger, şanonivîs û lîstikvanê îngilîz ê mezin e û yek ji navdartirîn nivîskarên diroka wêje û şanoya cîhanê ye. Li Warwickshireyê, Stratford-upon-Avonê ji dayik bûye.

## Jiyana wî
Shakespeare dibistana navînî ya li Stradford de xwendiye, li wir fêrî yewnaniya kevn û latînî bûye, perwerdehiya wêjeya klasîk girtiye, vê jî bandor mijarên lîstik û helbestên wî kiriye. Di temenekî xort de, di 18 saliya xwe de bi Anne Hathawaya ji wî bi heşt salan mezintir re zewiciye, jê re keçek û yek kur û yek keç, cêwiyek bûye. Wî van çaxan, ji ber sedemeke ku hê jî nayê zanîn, terka Stratfordê daye û heta sala 1592'yan çi kiriye, çawa jiyaye, ev yek zêde nayê zanîn, tu agahî û belge ji qala vê demê nakin.

Shakespeare gelek trajediyên xurt û komediyên xweş nivîsîne.

Di 23'yê avrêla 1616'an de, li ciyê xwe yê jidayikbûnê miriye.

## Berhemên Shakespeare

### Şano
* 
** *Romeo and Juliet* (*[[Romeo û Juliet]]*, wergera kurdî: Aram Gernas)
** *[[Macbeth]]*
** *[[Şah Lear]]*
** *[[Hamlet]]*
** *[[Othello]]* (wergera kurdî: Husein Muhammed)
** **'
** **'
** **'
** **'
** **'
** **'
*  
****'
** **'
** **'
** **' (*[[Xewna havînê]]*, wergera kurdî: Husein Muhammed)
** **'
** **'
** **' (wergera kurdî: [[Cemal Nebez]])
** **'
** **'
** [[Bazirganê Venedîkê]]
** **'
** **'
** **'
** **'
** **'
** **'
* 
** **'
** **'
** **'
** **'
** **'
** **'
** **'
** **'
** **'
** **'

=== Helbestên Shakespeare ===

*  (''Hemû Soneyên William Shakespeare'', wergera kurdî: [[Kawa Nemir]])
* **'
* * * (Destavêtina Namûsa Lucreceê)
* **' (Rêviyên Bengî)
* **'
* ** (Gazinên Evîndarekê)

## Çavkanî
* *Hemû Soneyên William Shakespeare*, Kawa Nemir

## Girêdanên derve

Kategorî:Helbestvanên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1564
Kategorî:Mirin 1616
Shakespeare
Kategorî:Şanonivîsên îngilîz
Haydar Işık

**Haydar Işık ** (carina navê xwe wekî *Haydar Işik* dinivîse, jdb. 1 çiriya paşîn 1937, li Mamekiya Dêrsimê - m. 17 kanûna pêşîn 2021, li Munîh, Almanya) nivîskarekî bi zimanên tirkî û almanî bû.

Işik serokê kevn ê Navenda PEN a Kurd bû. Pirtûkên wî bi almanî û tirkî hatine çapkirin û bo hin zimanên din (wekî kurdî) jî hatine wergerandin. Ew li Almanyayê dijiya.

## Mirina wî
Işık di 17ê kanûna pêşîn a 2021ê de ji ber şêrpence li Munîha Almanya koça xwe ya dawî kir. Ew 84 salî bû.

## Berhem
* *Der Agha aus Dersim*, 1995, A 1 Verlags - bi almanî
* *Die Vernichtung von Dersim*, 1996/2002 - bi almanî
* *Kürdistan'da Direniş* - bi tirkî
* *Verloren in Deutschland: Erzählungen*, 1996 - bi almanî
* *Mülteci Munzur*, 2010, Peri Yayınları / Anı Dizisi
* *Şafağı Beklemeyeceğiz*,1999, Mezopotamya Yayınları - bi tirkî
* *Son Sığınma*, 2004, Mezopotamya Yayınları - bi tirkî
* *Şerkoydan Sultan Selahaddin Eyyubiye*, Peri Yayınları - bi tirkî
* *Dersimli Memik Ağa*,1990, - bi tirkî
* *Dersim Tertelesi*, 1996, - bi tirkî
* *Qirkirina Dêrsimê, Komkujîya Dêrsimê, Nijadkujîya Dêrsimê, Jenosîda Dêrsimê*, Weşanxaneya BILIKAN - wergera kurdî ya pirtûka wî ya bi navê *Dersim Tertelesi* ye

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Haydar Işik 

Kategorî:Jidayikbûn 1937
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Stranbêj

thumb|Stranbêja frensayî Édith Piaf (1962)
**Stranbêj** kesek e ku stranan dibêje. Navekê din ji bo stranbêjan jî "hozan" e.

## Binêre
* Dengbêj

## Çavkanî
Bamerd

**Bamerd** navê herêmeke Bakurê Kurdistanê ye ku di navbera çemê Xerzan (bi tirkî: Yanarsu çayı) û çemê Botan de dimîne, çemê Dîcleyê sînorê başûrê wê ye. Bi rewşa îro gundên wê bi Misircê û Qubînê ve girêdayî ne.

Çend gundên herêmê ew in: Awta Xwar, Awta Jor, Baciriyê, Tilê, Bêleka Jor, Bêleka Xwar, Cefanê, Rikniyê, Gozikê, Qubanê, Ûşiyê û Xalibîyê.

Li dîroka nivîskî navê Bamerdê cara pêşî li sedsala 12em li şerên di navbera selcûqî û ertuqiyan de xuya dibe.

Li qeydîyên dewleta Osmaniyan bi navê Behmerd nahiyeyek e. Li qeydên sala 1526an 33 gundê wê, li qeydên sala 1567an jî 71 gundê herêmê xuya dike. Sebeba zêdebûna gundan wisa tê fêmkirin ku gundên başûrê çemê dîcleyê -yên ku îro bi heskîf û kerboranê re girêdayî ne- jî bi vê nahîyeyê ve hatine girêdan. Ji van 71 gundan 12 gund gundê Cemaata Gurdilî (Kürdili) û 13 gund jî wekê gundên Cemaata Mîhranî hatiye nîşandan. Li qeydîyên piştî sala 1567an navê Behmerdê xuya nabe, li şûnê navê Rezvan (an jî Ridvan) hatiye bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Herêm
Kategorî:Misirc
Meke

**Meke** ( *Makkah* yan jî  *Makkah al-Mukarrama*) bajarek mezin li rojava yê welatê Erebîstana Siûdî ê ye û pirr û hindik 100 km ji Deryaya Sor dûrtir e. Tevayiya nifûsa bajêr 1.294.168 e (li gora hejmara sala 2004 an). Meke di îslam ê de û ji bona misilmanan bajarekî pîroz e, ji ber ku Mizgefta Pîroz û Kabe li wî bajarî ne.

Her sal di dema hec da bi milyonan misilman ji her derên cîhanê terin Mekê û bi vî avayî yek ji pênc rûkneyên ola îslamê tînin şindê. Lê ji nemisilmanan ra ser lêdana bajarê Mekeyê qedexe ye. Di kurdî de herwiha bilêvkirinên Mekê û Mekih jî ji bo vî bajarî hene.

## Erdnîgarî

Medîne li bakûr, cîde li rojava û Taîf jî li rojhilat a Mekê dimînin. Bajarê Mekeyê di navbera rêzên du çiyan da bi cîh digirî. Derdora Mekeyê bi temamî çiya û çol e. Bajarê kewn belê li dora Kabê hatî bû çê kirin, lê îro qet tiştek ji bajarê kewn şinda nemaye. Mizgeft a Pîroz bi heft Mînaran û Kabe jî di navenda bajêr da ne.

## Dîrok
### Dîroka Mekeyê berî îslamê

### Dîroka Mekeyê di dema îslambûnê de
Li gora dînê îslamê Birahîm pêxember lawê xwe Îsmaîl û jina xwe yê bi nav Hacer aniye şinda îro yê bajarê Mekeyê û dûra bi tev lawê xwe, bi fermana Xwedê, Kabe disa ji nû ve ava kiriye. Di sala 570 an da Muhemmed li Mekeyê ji dayik bûye. Di çel saliya Pêxamber Muhemmed da Quran a Pîroz cara yekem bi sûreya Elaq li çiyayê Mekeyê hatiye danin. Bajar di sala 630 an da ket destê misilmanan û nebawermend êdî başebaş bi bin ketin. Dîsa di wî salê da Muhemmed di Mekeyê da xutba xwe yî xatir xastinê ji misilmanan ra xwend.

Lê hîna di berê dema Muhemmed Meke bajarekî bazirganiyê bû. Karwanên ji Sûriyeyê, Misirê û hîn welatên din ji Mekeyê va derbaz dibûn û bi vî avayî mirovên Mekeyê yê li gora mirovên bajarên din yên Erebistanê gelekî dewlemend bûn.

### Dîroka Mekeyê ya hevserdem

## Cihên dînî
Çend cihên ku di dema Hecê de têne dîtin ev in.

* Kabe
* Mizgefta Heram
* Şikefta Hîrayê
* Çiyayê Nûr
* Çiyayê Erafatê
* Mîna

## Galerî

Wêne:Mecca from Jabal Nur.JPG|Bajarê Meke yê modern
Wêne:Mecca-1850.jpg|Meke di sala 1850'î de
Wêne:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|Kabe


## Çavkanî

## Girêdanên derve

*  [//www.holymakkah.gov.sa/Pages/default.aspx Malpera fermî]

Kategorî:Îslam
Hawardengubas.com

thumb|Logoya HAWAR NET

**HAWAR NET** weşana nûçe, dengûbas û agahiyên Kurdî ye.

Hawar Dengûbas girêdayî Hawar Kurdistan Media Group e. Di beşên Kurdistan, Cîhan, Çand, Huner û Zimanê Kurdî, Kurdistana Azad, Medyaya Kurdî, Aktuel, Aborî, Teknolojî û Zanist, Jiyan/Civak de nûçe û agahiyan diweşîne û beşa nivîskaran jî heye. Weşanek nûjen û netewî ye. Xwedî û berpirsê giştî Serhad B. Rênas e.

## Girêdanên derve
* Malpera HAWAR NET

Kategorî:Malperên nûçeyan
Bêleka Xwar

thumb|Berî ku bin av bibe dîmenek ji gund
**Bêleka xwarê** gundekî herêma Bamerdê ye ku li bin ava bendava ilisuyê maye. Li kêviya çemê Dîcleyê ava bûye û dîroka wî gelekî kevin e. Li vir xaniyên şikeft hene. Her wiha şikeftên ku berê wek mizgeft û dêr hatine bikaranîn jî heye tê de. Her şikeftek ji yek ango du odeyan pêk tê. Li gor gotinan di zemanên kevin de ev cih ciheke pir taybet bû. Aboriya vî gundî li ser çandin, masîvanî û kelekvanî bû. Piştî avabûna Bêleka Jor gundîyan mala xwe kişandin Bêleka Jor.

Şênîyên gund di dawîya sedsala 19an ji gundê êzdara hatine virê. Ew wext çend malên mesihî jî tê de hebûne. Pîskoposîya Sêrtê li salên 1902 û 1913yan ji bo jimartine nifûsê hatine gund, li gor jimartina wan li sala 1902yan 4 malên ermenî û 30 malên misilman hebûne, li gor jimartina sala 1913yan jî 4 malên siryanî û 14 malên misilman hatine qeydkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Misircê
Gustîl

**Gustil** xelekeke metal e ku wekê nîşaneke ye ku kesên ku zewicandî an jî nişan kirî ne dixine tiliyên xwe. Mînakên despêkê ya gustîlê digihêje demên pêşdîrokî ku di Serdema Bronzê de hatine dîtin. Di van serdeman de gustîlên mezin hatine çêkirin. Lêbelê di demên şaristaniyên krîtan û mîkeniyan de (1800 ) çêkirina gustîlên biçûk ên xemilandî hatiye destpêkirin.

Di çanda kurdî de gustîl ji mêj ve cihê xwe nav tiliyên evîndaran û sozdaran peyda kiriye. Wek çawa, di destana Mem û Zîn, helbestvanê mezin û navdarê Kurd, Ehmedê Xanî ji guhestana gustîla Mem û Zîn axifiye. Li şûna gustîlê, “Enguşterî” û “Xatem” hatiye nivîsîn. Xanî di beşê I4′an ê “Mem û Zîn”ê da qal kirîye ku di şênayîya cejna Newrozê da Memê û Tacdîn li Zînê û Sitîyê rast hatine û bi evîna wan bêhiş ketine. Her du xuşk çûne ser wan, ew jî bi evîna wan derdedar bûne û gustîlên xwe bi yên wan guhartine. Xanî li ser wê rewşa wan weha gotîye:
thumb|Gustîl
Sersal û xweşî ji dest bi der dan
Eyşê xwe bedel kirin bi derdan
Eyşê xwe bedel kirin
Li nav Kurdên Êzdî jî gelek caran gustîlkên bi wêneyê tawis dikine tilîyên xwe, û jinên Êzdî jî gustîl û xişirên (Guher) ji zêr yên bi wêneyê tawis bi kar tînin.
Li navça Xorasanê hengulîsk (Gustîl) a bûkê ji aliyê malbata xort yan zava tê kirrîn û ya zava jî li stûyê malbata bûk e. Gava li şîranî şeker tê şikandinê û Aqid xutba eqdê xwend, êdî bûk û zava bi hev re helal in û dikarin destê hev bigirin vêca gustîl tên guhertin û divê bi tiliya ku hengulîsk tê da hatiye kirin bi lêva hev hinguv bidin. Bûk li wê pirr şerm dike lê zava tiliya wê gez dike.
Ji pirtûka Sêxiştiyên Xorasanê
Te ku degût ez mêr nakim
Engûşterê xwe zêr nakim
Caylê xelkê bêdil nakim

Ez şivanê kavir, gîskan,
Diçêrînim dora nîskan,
Sa te tînim hengulûskan.

Enguşterê te heqîq e,
Min sa tera kire dîx e,
Nivîsîne exd û sîxe.

Enguşterê te tela ye,
Gepkirinê te sela ye,
We derdê te mubtela ye. 

## Navên din ên gustîlê
Gustirk ,Gustirik ,Gustîlik ,Gustîlk ,Gustîr ,Gustîrik ,Gustîrk ,Hengulîsk, Hengustîl ,Hengustîlk ,Hengustîr ,Hengustîrk ,Hingustîl, Bistîl ,Bistîlk ,Engulîs ,Engulîsk ,Engustîl ,Eengustîle, Hengulîs.
## Ferhengok
* **Bistîl**, gustîla nakeve bêçiya (tiliya) nîşandanê (eşhedê) û tiliya babelîçê (belîcan, tiliya gustîrkê, pêçiya li rû qilîçkê), ji bo tiliyên din. Ji bo yên pirr mezin in jî bistîl dibêjin.
* **Gustîl**, navê giştî û ya standard dikeve babelîçê
* **Gustîlk**, gustîrk wateya biçûk û şîrîniyê dide
* **Hingulîsk**, hangulîsk, ingîlîs, hingustîr ji devokan e. Bingeha wê wê ji dimilkî engur, engişteyê tê, ango *engur+gustîl+(ik)*

## Cewerê gustîlê
Gustîl bi gelemperî ji zêr an zîvê ne. Bi taybetî jin hez ji gustîlêl almastê dikin.

## Nîşana marîbûnê (zewac)
Li gelek welatan di marîbûnêv de dustîlê dikin babelîçê (yan tiliya gustîlê) ya destê çepê ku ev nîşana nîşanîbûnê ye. Destê rastê be, parcot marî bûne (zewicîne).

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Dr. Huseyin Bektaş,(۲۰۰۳), Anatomiya bedena mirovan. Weşanên Deng.
* Malperra Ellah mezarê, Dengê Kurdên Xorasanê 

Kategorî:Cewer
Kategorî:Tilî
Cewer

**Cewer** (yan *gewer*) kanzayên yan mîneralên bihadar û binirx in.

## Cûnên ceweran

Zêrr wek navdartirîn cewer têt hesibandin. Herwiha zîv jî pirr belav e.

Herçi elmas e, ji hemiyan bihadartir e.

## Bikaranîn

Mirov ceweran bi xwe ve dike yan jî mala xwe pê radixîne.

Cewer bi taybetî wek gustîr, bazin yan gerdenî tên bikaranîn.

## Navên cewerî

Di devokên kurmancî de, ji bilî "cewer", ji van maddeyên bihadar re bi kêmî ev nav tên bikaranîn:

* cehwer
* cewher
* gehwer
* gewher
* gewer

ta be emro zor helistan gewrekan û mîrî kurd hîç yekîş azad nr bû zanim le kêm tedbîrî kurd

Kategorî:Mîneral
7-Zip

**7-Zip**, bernameyeke ji bo şidandina dosyayan e ku xwedî algorîtmayeke gelekî xurt e. Ew formatên wekî *7z*, *zip*, *bzip2*, *gzip* û *tar*, ji bilî van jî wekî *RAR*, *ARJ*, *CAB*, *CHM*, *CPIO*, *LZH*, *Z*, *RPM* û *Deb* nas dike. 7-Zip nermalaveke azad e.

Wergara 7-Zip ji bo kurdî ji aliyê endamê Koma Pc Kurd Rizoyê Xerzî ve hatiye kirin.
Ji bo sazkirin û bikaranîna 7-Zip e-pirtûkeke bi kurdî jî hatiye amadekirin.

## Girêdanên derve
* Malpera 7-Zip
* Kovara Pc Kurd
* Kovara Bername Net 

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Kategorî:Nivîsbariya 1999an
Kategorî:Şidandin
Şêxo

**Şêxo** hunermendekî kurd e.

Şêxo di sala 1959an de li gundê Keralmaz yê girêdayî herêma Serigolle (Semsûr) di nav malbateke cotkaran û elewiyan Kurdperwer de hat dinê. Şêxo xwendina xwe ya destpêk û navemdî li xwîndingehên bajarê Cepeqçûr (Bingol) û Muş'ê bi dawî anîn. Dora sal û niveki ew zarokên gundê xwe ra mamoste bû. Piştre ew ji welatê xwe derket û cu ewropa. Li Elmanya Federal wi zmanê Almani fêr bu. Li Uniwersita Karlsruheyê Teknik beşa Makina Muhendisligi xwand û diploma xwe girt.  Ji sala 1988 heta îro ew li ser karê xweyî muhendisi ye. Wî xwandina xwe li welateki xerib bi qota xwe amadekir. Alikariya keseki nedit û li fabriqan karkir û xwandina xwe bi xwe finanse kir.

Şêxo di serda li welateki derwayi karê siyasî û pirsgirêka Kurdîye zanati çêkir. Wî xwendina xwe berneda. Ji ber ku ew zû pêhesiya ku bi riya zimanê serdest siyaseta asîmîlasiyônê yê di Kurdistanê de bêtir bê meşandin.

Evîna Şêxo ya ji bo muzîka Kurdî di temenê zarokatiyê de bi rêya guhdarkirina radyoyên Êrîvan û Bexdayê zedetir bû. Deng û awazên hunermendên mîna M. Arifê Cizîrî, Meryem Xan, Kawîs Axa, Hesenê Cizîrî, û hwd. bandorek mezin li ser bilindkirina hestên wî yên hunerî hiştin. Şêxo li eramê xwe û li dibistanê da xorteki bi nav û deng bû. Bi zarokti wi pir helbestên dilani û evinti nivisandin. Carên pir stranên Aşik Mahsuni, Ihsani, Aşik Veysel û... hwd digot. Di piştê da Ruhi Su naskir û hûneriya Ruhi Su ji wi ra bû rêya hûneriyê. 

Lê bi hatina Şêxo'yê Almanya wî stranên Şivan Perwer guhdar kirin - ciger û qezeba wî bi agirket. Şêxo ji sala 1979 heta îro (2011) li ser zmanê xweyê kurdi ket û ew daket çavkaniyê Mamosteyê mezin Seydayê Cegerxwîn. Ji navbera helbestên Cegerxwîn' da Şêxo dora 40 helbestan stran çêkirin. Wî di sala 1981yan da mamoste li Swed ziyaretkiri bû û dengê wî qeydkir. Şêxo heta îro 7 Caset û CDyên xwe derketin:

*Sala 1979 da : HAWAR HAWAR,
*Sala 1985 da : JI BO BÎRANINA CEGERXWÎN,
*sala 1994 da : PRANGALAR,
*sala 1995 da : POESIE DER WURZELN - WURZELN DER POESIE (bi zmanê Almani/Kurdi û Tirki),
*sala 2002 da : DENGÊ AXÊ,
*sala 2005 da : LI EZMANAN HEZKIRIN,
*sala 2009 da : DENGÊ AVÊ

Ew pir caran bû mêwanê radyo û telewizyonê Alman, yê MED-TV, ROJ TV, YOL TV, TRT6, Dünya TV, SU TV, tvt û Kanal 7. Dora 300 helbestên xwe hene. Di meha berçile 2005da xanimek ji Swiss li ser Şêxo pirtukek çirokan û helbestan bi navê "DREI GESCHICHTEN - EIN LIED" derxist.

Şêxo di bin tesîra ogit û şîretên hûneriya paqij da hertim xwest ku di qada huner de ber bi pêşve bimeşe. 

Em tev bi dilxweşî li benda xebat û berhemên hozanê xwe yê dengxweş Şêxo ne.

Kategorî:Hunermend
Franso Herîrî

**Franso Herîrî**, (jdb. 1937 – m. ) siyasetmedarekî asûrî û endamê serokatiya komîtaya navendî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bû, û di sala 19.2.2001de dihête kuştin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê jibona mirina wî sê rojan dike pirse ya netewî.

## Jiyan
Franso Herîrî di sala 1937an de li bajarê Harira (70 kîlometre ji Hewlêrê) Hewlêrê ji dayikbû û sala 1960ê de ji saziya mamosteyên perwerdeya perwerdehiya ya li Hewlêrê derçû.

## Kar û xebat
Salên 1960î di nava PDKê de xebat kir. Ew nêzîkî serokê kurd Mustafa Mustafa Barzanî bû û di şoreşa kurdî de di nava PDK-ê de roleke giring sitend. Weke endamê Komîteya Navendî ya PDKê hat hilbijartin û bû serokê Parlamenê PDKê li parlemana herêmî û herwiha bû wezîrê karûbarê Herêma Kurdistanê li Hewlêrê.

Ew projeyên piştgirîkirin û çêkirina modernbûnê ya bajarê Hewlêrê. Herweha piştevaniyeke hêzdar ji bo perwerdeyê, tenduristî û projeyên werzişê li bajêr kir.

## Mirin
Franso Hariri ji hêla Enser el Îslam ve di  de dihête tîrorikirin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê jibona mirina wî sê rojan dike pirse ya netewî.

## Binêre
* Nêwçiya

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Kategorî:Suryanî
C (zimanê bernamesaziyê)

**Zimanê bernamekirinê yê C** di destpêka salên 70an de ji aliyê Ken Thompson û Dennis Ritchie ve ji bo pergala xebitandinê ya Unixê hat amadekirin. Ken Thompson zimanê bernamekirinê yê BCPL hilda û li gor pêwîstiyên xwe guhart û navê vî zimanê nû danî "B". Ev herdu zanyar li **B**ell Laboratories dixebitîn. Ji wî zimanî B paşê zimanê C çêbû.
Bernamên bingehîn yên Sîstemên Unix û dendikên (kernel) piraniya sîstemên bikaranînê bi C hatine bernamekirin.

C li ser nêzîkê her sîstemên kompûteran de dibe. Zimanên wek BASIC înterpretereke nav sîstema bikaranînê û bername de divê. Lê bernamên C, dema ku hatin nivîsandin û hatin xistin bername (compile), êdî bê tişteka din tên bikaranîn. Ji bo vê sedemê û hin yên din, wek hêsanbûna hînbûna vî zimanî, ti zimanekî bernamekirinê tunne ku wek C belav bûye.

Bernamên bi C hatine nivîsandin zehf bi lez in. Ji bo bernamekirina sîsteman C zehf baş e. Bi C Bernamên piçûk û bi hêz dikarin wérin nivîsandin. Lewma dendikên sîstemên bikaranînê bi C tên bernamekirin. Lê ji bo nivîsandina bernamên kar zimanên din wek C++, Object Pascal, Java meydan ji C standine.

## Zimanê C
Bernamên C berê bi "text editor"ekî tên nivîsandin (*source code*, *source* yanî çavkanî). Paşê ev nivîs dibe bername (*compiling*). Ji van re *object code* tê gotin. Piştre *object code* bi hev re tên girêdan (*linking, binding*).

Bi rastî bername wisa tên çêkirin, ku her perçe bi xwe tê nivîsandin û xistin bername. Piştre ev perçe di her bernameyî de dikarin werin bikaranîn.

## Bernameya "Silav, cîhan!"

```c
#include <stdio.h>

int main (void) {
    printf("Silav, cîhan!\n");
    return 0;
}
```


`#include` û her hevokên bi `#` dest pê dikin, fermanên ne ji bo "compiler", lê ji bo "preprocessor" in. Ji `stdio.h` re 'header file' tê gotin. Preprocessor li `stdio.h` digere û ku dît naveroka wî derbasî nivîskaniyê dike. Di wir de fonksiyonên din yên berê hatine bernamekirin an jî tenê navên wan hene û ew bûne bername û wek object code li hêviya girêdana xwe ne.

Di `stdio.h` (Standard input output) de fonksiyonên nivîsandin û xwendinê hatine amadekirin. Lê di wir de ev fonksiyon nehatine nivîsandin; li wir tenê navên wan û naveroka wan heye (function prototypes). Fonksiyon bixwe hatine xistin bername û di kitêbxanê (library) de ne. Bi alîkariya `stdio.h` ev fonksiyon dikarin di nav bernameyan de werin bikaranîn. Yek ji van fonksiyonan `printf` e. Bi printf dayinên bernamê li monitorê an printerê tên nivîsandin "standard output".

Her bernameyê C yek an bêhtir fonksiyon in. Fonksiyona herî grîng, bê wê bernameyên C nameşin, `main` e. Her fonksiyon, dema biqede, vedigere mainê. Main vedigere sîstema bikaranînê.

## Çavkanî

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Zimanên programkirinê yên asta bilind
Kategorî:Zimanê bernamekirinê
Zimanê bernamesaziyê

**Zimanê bernamesaziyê**, **zimanê programsaziyê**, **zimanê bernamekirinê**, zimanekî ku bi destê mirovan hatiye çêkirin, daku fermanên bikaranînê yên sîstemên şuxulandinê pê werin amadekirin. Ev ziman hem ji bo meriv, ê ku bernamayê dinivîse û hem jî ji bo kompûter, a ku wê ev bername li ser bixebite, divê bikaribe were xwendin. Zimanên bernamekirinê pêwîst in, ji ber ku zimanên xwezayî ji bo şuxulandinên kompûter, ên ku ji wan re fermanên zelal divê, pirrmenayî ne.

Ji gotinên zimanê bernamekirinê re, yên ku meriv dikare bixwîne, nivîsa çavkanî tê gotin. Karê ji bo çêkirina van bernamekirin e. Ev kar ji aliyê bernamekarekî tê kirin. Nivîsa çavkanî ji bo ku ji kompûterê were têgihîştin, divê were wergerandin. Ev wek wergerandina gotinên zimanekî li zimanekî din e wek ji kurdî bo almanî. Lê ev bi bikaranîna bernameka wergerandinê dikare were xwemeşwariyê. Di dawiyê de bernama xwejimêrê di destê me de ye.

Di destpêka kompûteran de zimanên bernamesaziyê tune bûn. Bername bi zimanê makînê dihatin nivîsandin. Paşê *[[assembler]]* hat damezirandin. Mirov bi peyvên inglîzî wek MOVE, ADD wek cîgirên fermanên zimanê makînî bikaranî û bernameya *assembler* ev dizivirrand zimanê makînî (*assembling*). Ji bo tegihîştina mirovan û bernamekirina hêsanî ev gavek mezin bû, lê têr ne bû. Mirov zimanek baştir pê bigihîje divê. Lewma gava piştre damezrandina zimanên nizm wek C hatibû. Daxaz ew bû, ku nivîsên bernameyan hem baş werin têgihîştin û hem jî li zimanê makînî bi hêsanî werin wergerandin. 

Nimûne: C, Ada, Erlang, C++, Java,Golang

## Çavkanî

Kategorî:Komputer

Kategorî:Zimanê bernamekirinê
Ewr

thumb|Ewrên kumulus
thumb|Cureyên ewran<br /> '''Ewrên bilind'''<br />Ci: sîrus; Cs: sîrustratus; Cc: sîrokumulus<br />'''Ewrên navîn'''<br />As: altostratus; Ac: altokumulus<br />'''Ewrên nizm'''<br />Cu: kumulus; Sc: stratokumulus; St: stratus<br />'''Ewrên ku bi dirêjahî belavbuyî ne'''<br />Ns: nîmbostratus; Cb: kumulonîmbus<br />
**Ewr** (carina wek ewir an hewr jî tê nivîsandin; bi sanskrît, *abhrá*-, "ewrê giregir"; avesta, *aβra*-, "ewrê giregir"; farisiya navîn, *abr*; soranî, *hewr*; zazayî, *hewr*) diyardeyeke seqa û hewayê ye.

Ewr peyda dibin wextê hilma avê bi awayekî neberçav tê guhirîn ji bo awayekî berçav di çînên esmanî yên bilind de. Ewr ji dilopên hûrik ên avê û krîstalên cemedê pêk tê û jêderkên serekî yên berf û baran e.

## Cureyên ewran
Mirov ewran di çar cureyên bingehîn de dabeş dike.
* Ewrên ku di çînên esmanî yên bilind de ne: sîrus (*Cirrus*), sîrostratus (*Cirrostratus*) û sîrokumulus (*Cirrocumulus*);
* Ewrên ku di çînên esmanî yên navîn de ne: altostratus (*Altostratus*) û altokumulus (*Altocumulus*);
* Ewrên ku di çînên esmanî yên nizim de ne: kumulus (*Cumulus*), stratokumulus (*Stratocumulus*) û stratus (*Stratus*);
* Ewrên ku ji bingeha xwe bi dirêjahî belavbûyî ne: kumulonîmbus (*Cumulonimbus*) û nîmbostratus (*Nimbostratus*).

## Navên zanistî
Navên zanîstî yên ewran ji latînî çêbûne: sîrus û sîro- (*Cirrus*, anku gulî, pûrt), kumulus (*Cumulus*, anku rewake, lod), stratus û strato- (*Stratus*, belavbûyî, çînbûyî), nîmbus û nîmbo- (*Nimbus*, anku baran û gijlok û berf) û altus û alto- (*Altus*, anku bilind, berz).

## Galerî

Wêne:Cumulonimbus0713.jpg|Ewrên kumulonîbus


## Çavkanî
* Ferhenga Michael Chyet
* Ferhenga Zana Farqînî
* Neşwan Şukrî Hirorî. Binemayên cugrafiya giştî û cugrafiya Kurdistanê, 1. Spîrêz, Dihok.

Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Meteorolojî
Baran

**Baran** celebek nixte ye ku dilopên ava ku ji buxara (hilma) ava atmosferê diqelişe, dikevin bin gravîtasyonê. Baran hêmanek sereke ya çerxa avê ye û berpirsiyar e ku piraniya ava şirîn a li ser rûyê erdê rabike. Baran avê ji bo santralên hîdroelektrîkê, avdana çandiniyê, û mercên guncaw ji bo gelek celeb ekosîsteman peyda dike.

Sedema sereke ya hilberîna baranê ev e ku şilbûna li deverên sê-alî yên berevajî germahî û şilbûnê ku wekî eniyên hewayê têne zanîn digerin. Ger bi têra xwe şilbûn û tevgera ber bi jor ve hebe, baran ji ewrên konvektîf (yên ku bi tevgera ber bi jor ve xurt in) wekî kumulonimbus (ewrên brûskê) ku dikarin di nav bandên baranê yên teng de birêxistin bibin, dibare. Li deverên çiyayî, barîna giran mimkun e ku herikîna jorîn di nav aliyên berbi bayê erdê de li bilindahiyê zêde dibe ku hewaya şil dihêle ku biqelişe û wekî baranê li tenişta çiyayan bibare. Li kêleka çiyayan, avhewa çolê dibe ku ji ber hewaya zuwa ya ku ji ber herikîna berjêr dibe sedema germbûn û zuwabûna girseya hewayê heye. Tevgera gola mûsonê, an jî Zona Hevgirtina Navtropîkal, demsalên baranê tîne ser çolterên savana.

Bandora girava germa bajarî dibe sedema zêdebûna baranê, hem ji hêla mîqdar û hem jî ji hêla bayê bajaran ve. Germbûna gerdûnî di heman demê de dibe sedema guhertinên di şêwaza baranê de, di nav de şert û mercên şiltir li seranserê rojhilata Amerîkaya Bakur û mercên hişktir ên li tropîkan. Antarktîka parzemîna herî ziwa ye. Li seranserê cîhanê barîna salane ya navînî li ser bejahiyê 715 mm, lê li seranserê cîhanê, bi 990 mm pir zêde ye. Pergalên dabeşkirina avhewa yên wekî pergala dabeşkirinê ya Köppen barana salane ya navîn bikar tîne da ku ji cûdahiya di navbera rejimên avhewa yên cihêreng de bibe alîkar. Barîna baranê bi baranpîvê tê pîvandin. Rêjeya baranê dikare ji hêla radarê hewayê ve were texmîn kirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Meteorolojî
Brûsk

thumb|Birûsk di nav ewr û axê
**Brûsk** yan jî **vedana brûskê** bûyereke xwezayî ye ku bi valakirina elektrostatîk a di nav atmosferê de ku di navbera du herêmên bi elektrîka barkirî de pêk tê ku bi vedana brûskê re hem di atmosferê de, hem jî yek di atmosferê de û yek jî li ser rûyê erdê li gorî celebên brûskan di navbera 200 megajol û 7 cîgajol de bi valakirina demkî ya enerjiya elektrîkê noturalîze (bêbandor) dike. Dibe ku ev valakirina enerjiyê ji germa ku ji hêla tevgera bilez a elektronan ve hatiye afirandin ji radyasonên çirûskên geş ên ronahiya xuya bigire heya radyasyonên di forma laşê reş de radyasonên elektromanyetîk ên berfireh çêbike. Vedana brûskê dibe sedema dengek bilind ku ber ji pêla şokê ya gazên li derdora valakirina enerjiyê çêdibe ku bi zextek ji nişka ve zêde dibe. Vedana brûskê bi gelemperî di dema birûskê û her wiha cûreyên din ên pergalên hewayê yên enerjîk de pêk tên lê birûskên volkanîkî di dema teqînên volkanîkî de çêdibin. Birûsk bûyereke elektrîkê ya atmosferê ye ku beşdariya enerjiyê ji bo çerxa elektrîkê ya atmosfera gerdûnî çêdike.

Sê celebên sereke yên brûskê hene ku li gorî cihê lê diqewimin têne cûda kirin: celebek di nava ewrekî bahozê de (nav-ewr), celebek di navbera du ewran de (ewr-ewr), celebeke din jî di navbera ewr û erdê de (ewr-erd) pêk tê. Gelek celebên din ên çavdêriyayî têne zanîn ku di nav de "brûska germê" ku ji dûr ve têne dîtin lê nayê bihîstin; brûska ziwa ku dibe sedema şewata daristanan û brûska topê ku gelek kêm têne dîtin.

## Lez
Birûsk (cem 0&nbsp;°C) 332 mitiran di sanîyekê da dare (332 \frac{m}{s})

## Çavkanî

Kategorî:Bager

Kategorî:Fizîk
Berf

thumb|250px|Berf
[thumb|200px|[zanistvanê DYE'yê Wilson Bentley di 50 salan de 6.000 hezar wêneyê krîstalan kişandiye. Lê krîstalên weke hewdû rast nehatiye.]]
**Berf** yek ji wan barînan e. Hilma ku ji erd û deryayê bilind dibe bi çavan nayê dîtin. Ev hilm li jor sar dibe û dibe ewr. Ger ev hilm têra xwe hebe û sariya wê bikeve bin sifirê, wê demê krîstalên qeflayî pêk tên. Ev krîstal bi stêrkên biçûk dimînin. Dema ku ev krîstalên qeflayî digihin hev, dibin kuliyên berfê û tên xwarê, wê demê mirov dibêje berf dibare.

Li ser bajarên Kurdistanê taybetî ên Serhadê zehf berf dikeve û demeke dirêj ew bajar binê berfê de dimînin. Zarok berfê re dilîzin û berfê ve Bûka Berfê çêdikin.

Di devokên kurdî de ji berfê re befr jî tê gotin.

## Galerî


Wêne:Falling snow Graz 2005 original.jpg|barîna berfê
Wêne:Bûka berfê.JPG|Çêkirina Mirovê berfîn



## Girêdanên derved


Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Meteorolojî
Kategorî:Nixte
Deywan

**Deywan** (), bajarokekî ser navçeya Kerborana Mêrdînê ye.

## Mezrayên Deywan

* Xirbê Şabikê (tirkî: *Harmanlı*)
* Xirbê Keryanê (tirkî: ??)
* Xirabeka (tirkî: *Tavşanlı*)

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera Şehîdê Deywan 

Kategorî:Gundên Kerboranê
Sebrî Botanî

**Sebrî Botanî** an jî **Sebriyê Ehmedê Temir** helbestvan û nivîskarekî kurd bû. Botanî di sala 1925'an de li gundê Lodê yê navçeya Dihê hatiye dinyayê. Ew ji hoza Jêliyan bû.

Wî hemû jiyana xwe xistibû xizmeta ziman, edebiyat û çanda kurdî. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de li ser mijarên cihê dinivîsand û yek ji çalaktirîn kesayetiyên kurd bû. Ew di salmeziniya xwe de sirgûn bû û di heta dawiya jiyana xwe li Norwêcê dijiya.

Sebrî Botanî di 25'ê cotmeha 1998'an de li Oslo, serbajarê Norwêcê, çû ber dilovaniya Xwedê.

Hin ji kitêbên Sebrî Botanî yên çapkirî ev in:
* Şîn û Şadî, dîwan -1-
* Dilistan, dîwan -2-
* Dengê Metîn û Cûdî, dîwan -3-
* Dibêjin, çîrok û çîvanok

Herweha nêzîkî deh kitêbên Botanî yên neweşandî jî hene.

## Girêdanên derve
* http://www.netkurd.com/?mod=author&option=view&id=820http://www.netkurd.com/?mod=author&option=view&id=820 Konê Reş, Netkurd.com, *Sebrî Botanî Sebrî (1926-1998)* 12.11.2010.

Kategorî:Helbestvanên kurd
Botanî, Sebrî
Viyan Soran

thumb|Leyla Walî Hasan (Viyan Soran)
**Leyla Walî Hasan** an **Viyan Soran** (1981 Silêmanî-1 sibat 2006 Haftanîn) milîtaneke PKKê bû. Soran di sala 1997an de tev li refên PKKê bû. Ji bona protestokirina tecrît û zextên li ser Abdullah Ocalan, agir bi bedena xwe xist.

Viyan Soran endama meclîsa PKK û YJA Star bû.

Kategorî:Jidayikbûn 1981
Hasan, Leyla Walî
Kategorî:Mirin 2006
Gîwî Mukriyanî

**Gîwî Mukriyanî** an **Gîw Mukriyanî** (jdb. 1904 li Mehabad, Rojhilata Kurdistanê - m. 24 tîrmeh 1977 li Mûsil, Îraq), weşankar, rojnamevan û ferhengdanerekî kurd bû. Gîwî Mukriyanî nivîskarê pirtûka Elfûbêy kurdî wênedar be tîpî latînî û danerê çend ferhengên kurdî ye, wekî Ferhengî Kurdistan.

## Berhemên wî
### Ferheng
* Ferhengî Raber, 1950, Hewlêr.
* Kolkezêrîne: kurdî, farisî, erebî, fransî û înglîzî, 1955/1966, Hewlêr.
* Ferhengî Mehabad: kurdî-erebî, 1961, Hewlêr
* Ferhengî Nobere: erebî-kurdî, 1986/1990, Bexda.
* Ferhengî Kurdistan: kurdî-kurdî, 1999 (bi tîpên erebî), Hewlêr.
* Ferhengî Kurdistan: kurdî-kurdî, 2010 (bi tîpên latînî), Amed.
### Alfabeya kurdî ya bi tîpên latînî
* Elfûbêy kurdî wênedar be tîpî latînî, 1958/1972, Çapxaneya Kurdistan, Hewlêr.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1904
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1977
Kategorî:Nivîskarên kurd
Zimanê yewnanî

**Zimanê yewnanî** (Ελληνική γλώσσα *hellēnikē glōssa*, îro *ellinikí glóssa*) zimanekî hind û ewropayî ye. Bi zimanê makedoniya kevn lêzim e.

Li Yewnanistanê, li giravên Deryaya Egeyî û Kîprosê tê axavtin. Herwekî cihên ku yewnanî lê dijîn tê peyivîn. Zimanekê kevn ê dinyayê ye. Bi qasî 15-20 milyon kesî ve tê bikaranîn. Yewnaniya nûjen (dîmotîkî) herçendî guhertîbe jî, bingeha xwe ji şarezayiya yewnanî ya kevn digire.

Gellek peyvên yewnaniya kevn di zimanên rojane de tên bikaranîn. Yewnanî di 3.500 salan vir de xwediyê nivîsê ye.

Alfabeyeke taybet a vî zimanî heye.

## Mijarên têkildar
* Alfabeya yewnanî
* Zimanê yewnanî yê dîmotîkî (dîmotîkî)
* Zimanê yewnanî yê kapadokyayî (kapadokyayî)
* Zimanê yewnanî yê katarevûsa (katarevûsa)
* Zimanê yewnanî yê koine (yewnaniya helenî, yewnaniya atîkî, yewnaniya îskenderanî, yewnaniya Încîlê, yewnaniya Peymana Nû, yewnaniya bîzansî)
* Zimanê yewnanî yê pontî (pontî)

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Zimanên Albanyayê
Yewnanî
Kategorî:Zimanên Gurcistanê
Kategorî:Zimanên Kîprosê
Kategorî:Zimanên Mecaristanê
Kategorî:Zimanên Romanyayê
Yewnanî
Kategorî:Zimanên Ûkraynayê
Kategorî:Zimanên Yewnanistanê
Ebûbekîr Çelebî

**Ebubekîr Çelebî** serokê Enstîtuya Zimanê Kurdî ya Amedê ye.

Çelebî di sala 1960î de li gundê Kosa, yê navçeya Çelîkhana Semsûrê hatiye dinê. Dibistana seretayî li gundê xwe ya navîn û lîse jî li Meletiyê xwendiye. Piştî wê çûye Enqereyê li Zanîngeha Gazî, fakûlteya Perwerdehiyê, beşa Werzîşî qedandiye. Heta 2004an li bajarên cihê cihê ên Tirkiyeyê mamostetî kiriye. Di sala 1991ê de bi damezrandina Eğitim-Senê xebat kiriye. Gelek salan li Egîtîm-Senê, di Komîsyona Perwerdiyê de li ser perwerdehiya zimanê zikmakî xebat kiriye. Di sala 1998-99 de jî Serokatiya Egitim-Sena Amedê kiriye û 2004 de ji mamostatiyê malnişîn bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Kesên ji Semsûrê
Kategorî:Mamoste
Zimanên îranî

**Zimanên îranî** şaxeke ji malbata zimanên hind û ewropî ye ku tê texmînkirin li tevahiya cîhanê ji aliyê 200 milyon kesan ve tê axaftin. Di nav vê komê de zimanên wekê zimanê kurdî, farisî, peştoyî û zimanê tacîkî hene.

## Cihêkirin bi erdnigarî
Mirov dikare zimanên îranî têxe du cihan: yê rojhilat û yê rojava; her yek ji wan jî cardin têxe du cihan: yê bakur û yê başûr.

### Cihêtiya dengan di zimanên îranî yên rojava û zaraveyên kurdî

### Zimanên îranî yên rojhilat
**Bakûr**

# Avestayî (*mirî ye*; wateya olî heye)
# Xwarizmî (*mirî ye*)
# Baktrî (*mirî ye*)
# Sogdî (*mirî ye*; Zaraveyên wê: Xiristiyan, Budî, Mana) --> Yagnobî (li Tacikistan)
# Sikitî (*mirî ye*), Sarmatî (*mirî ye*), Alanî,
# Osetî (Zaraveyên wê: Îron, Dîgoron)

**Başûr**

# Muncî, Sanglexî, Îşkaşmî, Zebakî, Sarikolî, Şugnî, Ruşanî, Yazgulamî, Waxî, Yidga, Wanecî
# Sakî (*mirî ye*; Zaraveyên wê: Xotî û Tumşuqî )
# Peşto

### Zimanên îranî yên rojava

**Bakur**

Partî (*mirî ye*)
# Urmûrî, Paraçî
# Darî ya Zerdeştan (ne Darî ya Efxanistanê ye)
# Kurdî: hewramî, kurmancî, kelhûrî, lekî, soranî
# Başkurdî
# Zazaki ,
# Semnanî, sengeserî
# Gîlekî, mazenderanî, şehmîrzadî
# Belûçî
# Talişî, herzanî
**Başûr**

# Farisiya kevn (*mirî ye*)
# Farisiya pehlevî
# Farisî (zarave: zimanê nivîsê darî, tacîkî, hazaragî)
# Lorî, bextiyarî
# Tatî bi tatiya cihûdan
# Fars, larî (laristanî), başkardî

## Cihêkirina dîrokî û erdnigarî
thumb|350px|dabeşkirina genetîkî ya zimanên îranî

### Zimanên îranî yên nû
Yên ku Îro tên axaftin:

**Bakûrê Rojhilat**
* Osetî li Qefqasya
* Yagnobî (Tacikistan)

**Başûrê Rojhilat**
* Peşto (Efxanistan, Pakistan)
* Zimanên Pamîr: Şugnî, Oroşorî, Bartangî, Roşanî, Sarikolî, Yazgulamî; Zengleçî, Îşkaşmî, Waxî; Muncî, Yidga; Wanecî (Tacîkistan)

**Bakûrê Rojava**
* Zimanê kurdî bi zaraveyên:
** Kurmancî (Tirkiye, Iraq, Sûrî, Îran, kevnekomarên Yekîtiya Sovyetê)
** Soranî (Iraq, Îran)
** Hewramî, Bacelanî, Şebekî, Sarlî (Iraq û Îran)
** Dimilî (Tirkiye)
** Kelhûrî (Îran û Iraq)
** Lekî (Îran, Tirkiye)

**Başûrê Rojava**
* Farisî, an Tacîkî (Efxanistan, Îran, Tacîkistan)
** Zimanê nivîsînê yê Farisî: Darî
* Tatî
* Lorî

### Zimanên îranî yên nîvkevn
* Partî
* Pehlewî
* Sogdî
* Xwarizmî
* Baktrî
* Sakî
* Osetî)

### Zimanên îranî yên kevn
Zimanên îranî yên kevn ji 5000 hate 1000 (b.z.) hatin axaftin.
* Farisiya kevn
* Avestî
* Medî

Di lêkolînên nû yên Nicholas Sims-Williams ji Zanîngeha Londonê hat dîtin ku Avestî zimanê herî kevn e.

Yên din ji wî peyda bûne.

## Tabloya peyvên zimanên îranî

## Çavkanî
* Kümmel, Martin Joachim. "Areal developments in the history of Iranic: West vs. East." BOOK OF ABSTRACTS.

Kategorî:Zimanên hind û ewropî
Elî

**Elî bin Ebû Talib**, **Îmam Elî** an jî bi tenê **Elî** (), (598, li Mekeyê hatiye dinê - 661, him pismamê Muhemmed Pêxember (lawê Ebû Talib ê ap) û him jî zavayê wî (mêrê Fatimeya keç) bû. Li cem wî mezin bûyî û yekemîn kesên ku berê bi pêxamberiya Muhemmed re bîad kiriye ew e, di nav 12 îmaman de îmamê pêşîn bû.

Wek serleşkerîkî belavbûyîna dînê Îslamê da ristek girîng lîstiye û tev li hemû (bê şerê Tebûk ê) şeran bûye, ji xwe ji ber van sedeman wek "Şêrên Xwedê" an jî "Şûrên Îslamê" tê nasîn.

Piştî kuştina xelîfeyê sêyem Osman, Elî bû xelîfe (656-661). Bi tevahî 4 sal 9 mehan li ser hev xelîfetî kir. Dema xelîfetiya wî mirov dikare bibêje bi şerê navxwûyî derbaz dibe. Şerên wê dewrê ev bûn:

# Şerê Cemel (di navbera wî û Muawiye û Zubeyr da bû)
# Şerê Siffin (di navbera wî û Muawiye da bû)
# Şerê Nehrevan (di navbera wî û Xariciyan da bû)

Di 63 saliya xwe da li bajarê Kufê dema nimija sibe pêk dianî di mizgeftê de ji hêla xarîciyan ve hat kuştin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 598
Kategorî:Jidayikbûn 600
Kategorî:Kesên sedsala 7an
Kategorî:Kesên xêrxwaz
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 661
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Kategorî:Siyasetmedarên ereb
Kategorî:Şiîtî
Kategorî:Xelîfe
Osman

**Osman bin Efan** an jî **Osman kurê Efan** (576 – 17'ê pûşpera 656) yek ji xelîfeyên ayîna misilmanan e.

Bi Rukiya keça Muhemmed Pêxember re zewiciye. Sêyemîn xelîfeyê ola îslamê ye. Piştî Omer ibn Xetab ew bû xelîfe Îslamê (644-656). 12 sal Xelîfetî kiriye.

Dû wî re jî Elî bûye xelîfê 4em.

Dema hatina wahiyan de ji Muhemmed Pêxember re nivîsvaniyê dike, û hemû wahiyên jiber dike. Dema xelîfetiya xwe de Quran wek pirtûk berhev dike û dide belavkirin.

Wexta wî de dîsa şerê belavbuyîna ayîna Îslamê didome. Şervanên misilmanan ber bi Îranê û Qefqazê terê, Kîpros hat girtin, li hemberî bîzansan gelek şer kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 576
Kategorî:Jidayikbûn 579
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Kesên kuştî
Kategorî:Kesên sedsala 7an
Kategorî:Mirin 656
Kategorî:Şehîdên misilman
Kategorî:Xelîfe
Ebûbekir

**Ebûbekir Etîq bin Ebî Quhafe** an bi tenê **Ebû Bekir**, (erebî: **أبو بكر**, z. 573 - m. ) di sala 573ê da li bajarê Mekeyê ji dayîk bûye. Navê diya wî Um el-Xeyr Selma bint Sexr, navê bavê wî jî Osman Ebî Quhafe bû. Ji eşîra Teym û mirovekî dewlemend bû. Pîştî ku bûbû Misilman dewlemendiya xwe ji bo îslamê bi kar aniye.

Piştî wefata Muhemmed ew bû yekem xelîfeyê îslamê (632-634).Dû wî re jî Omer bû xelîfeyê duyem.

Bi pejirandina wî a dînê Îslamê gelek kesên navdar di bin bandora wî da mane û bûne misilman. Ji bo ku dînê Îslamê di nav ereban da belav bû, di nav hewildanên gelek mezin da bû.
Bi tevahî du sal û sê meh xelîfetî kir.

Piştî ku wefat kiribû li kêleka Muhemmed da binax kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 573
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Kesên sedsala 6an
Kategorî:Kesên sedsala 7an
Kategorî:Mirin 634
Kategorî:Xelîfe
Kardox

[thumb|''Kortsayk'' û xanedanên kardoxiyên din ([Ancewasî|Anjevatsik û Mok) di nexşeyê de]]
**Kardox** (bi navê **Kardûx** jî tê nasîn, ; ; ) an **Gordiyan** an jî **Kurdû** herêmeke kevnar bû ku li bakurê Mezopotamya û îro di nav başûrê rojhilata Tirkiya û bakûrî Iraqê parvebûye. Cihê Kardox başûrê rojhilata Ermênyayê Mezin bû.

Li gor ''Encyclopaedia Britannica'', Kardox navê Botan kevnar e. Çavkaniyên ereb û sûryaniyan de li jêra herêma Gola Wanê wek Beth Qardu nav girtiye. Beth Qardu welatek e ku di nav Firat û Çiyayê Cûdî de dirêjbûye .

Di sala 353an de Artêşa Romiyan, vekişîn bakûrê Kardox. Împerator Romê, Iulianus, cardin meşiya li ser Dîjle û danêya fîloya keştî şewitand. Li dema vekişînê hêzên Iulianus li ber parsiyan tarr û marr bûn. Kardox û Arzan bûn parêzgêrrê Parsya.

## Jêder
Arşak Safrastian dibêje ku Kardox û Jûtî netewey wekhev in. Artêşa Deh Hezaran li nizma şilopey Çiyayê Hemrîn destpêkiriye, ew hozên Jûtiyan in û damezrînerê Manj û sekakan in. Li gorî nivîskar Jean de Thévenot, kardox navê kurdan yê kevn e.

## Li gor Ksênefon (Ksenophon)

## Çavkaniyê cihû

## Xanedanên Kardoxî
* Kardox
* Zawdex
* Mox
* Ancewasî
* Kavosiyan

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Herêmên dîrokî li Tirkiyeyê
Benjamin Disraeli

**Benjamin Disraeli**, **Yekem **' ''' KG FRS ( – ) siyasetvan, helbestvan û ceribannivîsekî brîtanî bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Endamên Royal Society
Disraeli, Benjamin
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên mêr
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 19an
Kategorî:Romannivîsên viktoryayî
Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî
Disraeli, Benjamin
Ralph Waldo Emerson

thumb|rast|Ralph Waldo Emerson
**Ralph Waldo Emerson** ( - ) fîlozof, helbestvan û cerîbanvanekî amerîkî bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Ceribanvanên amerîkî
Emerson, Ralph Waldo
Kategorî:Jidayikbûn 1803
Kategorî:Mirin 1882
Vergilius

**Publius Vergilius Maro** (jdb. 70 berî zayînê – m. 19 piştî zayînê), helbestvanekî romayî bû.

## Kurtejiyan

## Berhem
Sê pirtûkên wî yên navdar ji me re mane: *[[Eclogae]]*, *[[Georgica]]* û *[[Aeneis]]* ya ku destana neteweyî ya Împeratoriya Romayê bû. Vergilius bandoreke mezin li ser yên ji pê xwe re hatibûn ber dabû. Ew di pirtûka Dante Alghieri ya bi navê Komediya Xwedayî de wek karaktera herî giring xuya dibe. Ew di dojeh û di erafê de ji Dante re rêberiyê dike.

## Pendên Vergiliusî bi kurdî

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.
Kategorî:Mirin 19 b.z.
Kategorî:Nivîskar
Voltaire

thumb|François Marie Arouet de Voltaire
**Voltaire** (François Marie Arouet) (21.10.1694 Parîs - 30.05.1778 Malek li sînorê Swîsre û Fransayê ) ku bi navê wî yê rastî *François-Marie Arouet* bû, nivîskar û fîlozofek fransî bû. Di Şoreşa fransî de roleke mezin lîst.
Ji xeynî nivîsên xwe yên li ser ol û Azadiya Ramanê bi nivîsên xwe yên li ser mijara Mafên Mirovan jî tê naskirin. Di berhemên xwe de pêkanînên dêrê û saziyên wê demê ên Fransayê rexne kiriye.

Di gelek beşên wêjeyê de berhemên Voltaire hene.

## Berhemên wî
thumb|''Elémens de la philosophie de Neuton'', 1738

* Oedipe (1718)
* Zaire (1732)
* Lettres philosophiques sur les Anglais (1733)
* Le Mondain (1736)
* Sept Discours en Vers sur l'Homme (1738)
* Zadig (1747)
* Micromegas (1752)
* Candide (1759)
* Dictionnaire philosophique (1764)
* Épître à l'Auteur du Livre des Trois Imposteurs (1770)

**Berhemên [[Şano]]yê**

Voltaire tevlî yên ku xilas nebûye 50-60 lîstik nivisandiye. Hin ji wan lîstikan :
* Ecossaise
* Eriphile
* Mahomet
* Mérope
* Nanine
* Zaire

**[[Helbest]]**

Voltaire cara yekemîn helbestên wî hatine çapkirin.
* Henriade
* Pucelle

**[[Felsefe]]**
* Pirtûka wî ya herî mezin û navdar a felsefê Dictionnaire philosophique (Ferhenga Felsefê) e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîroknasên fransî
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Voltaire
Kategorî:Jidayikbûn 1694
Kategorî:Mirin 1778
Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê
Nalîn Pekgul

**Nalin Pekgül** (1967) siyasetmedareke swêdî ye ku li bajarê Batmanê Tirkiyê hatiye dinê.

Nalîn, li navbera salên 1994-2002 de, endama perlemana Swêdê bû. Niha jî seroka Federasyona netewiya Jinên Sosyaldemokrat yên Swêdê ye.

## Girêdanên derve
* Sïteya S-women

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Jinên kurd di siyasetê de
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Winston Churchill

**Winston Leonard Spencer Churchill**, bi kurtasî: **Winston Churchill**, bi kurdî mîna **Mister Çorçil** tê nasîn (jdb. 30ê çiriya paşîn a 1874 li Blenheim Palace, Oxfordshire - m. 24ê kanûna paşîn 1965 li London, Keyaniya Yekbûyî) tê hesibandin wek giringtirîn mirovdewletê brîtanî yê sedsala 20an. Ew du caran bû serokwezîr - ji 1940 heta 1945 û ji 1951 heta 1955 - û di Şerê Cîhanî yê Duyem de Brîtanya û Împeratoriya Brîtanî rêber kir. Ew berê gelek karên hikûmetê girtibû, di nav de Wezîrê karên navxweyî , Lordê Yekem ê Amîraliyê û Şansolyeyê gencîneyê . Ew jî wekî nivîskarê berhemên ramyarî û dîrokî derket û di sala 1953an de Xelata Nobel ya wêjeyê wergirt.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an
Kategorî:Nivîskarên viktoryayî
Kategorî:Rojnamevanên brîtanî
Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî
Kategorî:Siyonîstên brîtanî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Jean-Jacques Rousseau

**Jean-Jacques Rousseau** (bixwîn: *Jan Jak Ruso*) (jdb. 1712 - m. 1778) fîlosofek, nivîskarek, awazvanek û têorîstek siyasî yê swîsreyî-frenseyî bû.

## Pirtûk
Navdartirîn pirtûka Rousseau *[[Peymana Civakî (pirtûk)|Peymana Civakî]]* (Du contrat social) e.

## Girêdanên derve

* J. Jacques Rousseau – 1712-1778 - Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Fîlozofên fransî

Kategorî:Jidayikbûn 1712
Kategorî:Mirin 1778
Kategorî:Nivîskarên fransî
Kategorî:Protestan
Kategorî:Romannivîsên sedsala 18an
William Butler Yeats

**William Butler Yeats** ( jdb. 13ê hezîrana 1865 li Sandymount, County Dublin; m. 28ê kanûna paşîn a 1939an li Menton, Fransa ) helbestvan, şanonivîs û mîstîkvanek îrlendayî bû. Ew yek ji girîngtirîn nivîskarên îngîlîzîaxêv yên sedsala 20an tê hesibandin. Di 1923 de ew yekem îrlandî bû ku Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt. Ew birayê hunermend û nivîskarê Jack Butler Yeats û bavê ramyar Michael Yeats bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1865
Kategorî:Mirin 1939
Kategorî:Nivîskarên îrlendî
Kategorî:Nivîskarên viktoryayî

Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Konfuçyus

**Konfuçyus** an **Konfiçyus** fîlozofê çînî di salên 551- 479 berî zayînê de li Shandongê hatiye dinyayê û li wir miriye. Navê wî yê rast *Kong-fuzi* (孔夫子, anku "Mamoste Kong") bû. Ew weke mirovekî oldar tê naskirin, li gorî pirrê çavkaniyan ew jî pêxember e.

Ramanên Konfuçyus bi sedsalan bandoreke mezin li Asyaya rojhilat kirine. Ew di dema şerên mîrekên Çînê de, di dema ku mîrektiyên bi navên Bihar û Payîzê şer dikirin de jiyaye. Wî dixwest dinyayê sererast bike, lê belê ew ne giha armanca xwe. Ji bona ku vê ramana xwe bi cî bêne ew yek bi yek li cem hikumdarên Çînê geriya. Di dawiyê de wî zanebûna xwe xurttir kur û bi diravan ders dan. Wateya gotina "Zi" ku li dawiya navê wî ye tê wateya "hosta" û ev yek jî ji mamostetiya wî tê. Ji vê hostayiya xwe ya mîstîk, ji baweriya ku bixwe dianî û ji xwesgotina xwe, ew bûye yek ji mamosteyên herî navdar yê dîrokê.

Fermendiya wî bi giranî li ser birêvebirinê ye û di nav gel de berpirsyariyek giran derpêş dike. Bingiha felsefa wî li ser çar linga ye: rewişt (ahlak), têkiliyên civakî, polîtîka û dad. Wî felsefeya xwe bi van ramanan aniye ziman; "Tişta ku ji kurekî tê xwestin, bide bav, tista ku ji mamur tê xwestin bide hikumdar, tişta ku ji birayê piçûk tê xwestin, bide bêra yê mezin û tişta ku tu ji bo xwe dixwazî bide hevalê xwe." Di van ramanan de hiyerarşiyek xwurt xwuya dike.

Ev felsefe ji nava felsefeyen wek taoîzmê, û hin felsefeyên din cuda dibe, li herêma Asya bi gûr bela dibe û heta ku dibe dîn. Ev bawerî jî konfuçyanîzm hate binavkirin. Hetanî sedsala 20an jî, ji aliyê dewletên Çînê ve wek ola fermî hate pejirandin.

Konfuçyus, ji aliyê E.T.C. Werner ve di pirtûka bi navê "Myths & Legends of China" (1922) de hatiye neqişandin û hemî ramanên wî hatinê berhevkirin. Piştî mirina Werner, ev hemû di pirtûka bi navê "Bijartinên ji Konfuçyus" de hatine berhevkirin. Di van berheman de cî dane hin axaftinên di navbera wî û xwendekarên wî de jî. Di vê berhemêde wiha diyar e ku gelek ji van nivîsan, ne yên Konfuçyus in, lê belê bi wextre ev wek ramanên wî hatine pejirandin. Di van berheman de "Zanebûna Mezin" û "Doktirîna navberê" bi zimanekî zelal hatiye dan.

## Galeriya wêneyan

Confucius 02.png|Konfuçyus
Confucius Statue at the Confucius Temple.jpg|thumb|Peykelekî Konfuçyusî


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Konfiçyûs – B.Z. 551-479 - Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Avakerên dînan
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên çînî
Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 479 b.z.
Kategorî:Teoriya perwerdeyê
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe** (1749–1832) romannivîs, helbestvan, zanistvan, fîlozof û deh salan wezîrek elmanî bû.

J. W. Goethe di 23ê tebaxa 1749an de li Frankfurtê ji dêya xwe bûye. Ji ber ku dê û bavê wî bi zanist û hunerê ve mijûl bûne li hawîrdoreke hunerhez mezin bûye. Di şanzdehsaliya xwe de ji bo perwerdehiya hiqûqê çûye Leipzigê. Piştî ku ji ber nexweşiya xwe vegeriyaye Frankfurtê li ser wêje, kîmya û olê xebitiye. Di sala 1770an de çûye Strassburgê û li wir helbestvanê herî navdar ê wê serdemê, Herder nas kiriye û bi saya Herder bêtir giringî daye helbestê û bi vî awayî dirûvekî nû daye helbesta elmanî. Di sala 1774an de "Jana Werther" nivîsandîye. Ev roman wek destpêka berhemên kemilî yên Goethe tê binavkirin.

Goethe di sala 1776an de bûye şêwirmendê dukê Waimarê û her wiha bûye rêveberê şanoya Waymarê. Wî ev vatinî heya dawiya jiyana xwe domandiye.

Di sala 1786an de çûye Romayê û heya sala 1788an li wir maye. Di van du salan de şaristaniyeta Yewnan û Romayê vekolandiye. Piştî vê serdanê di berhemên wî de bandora herdu şaristaniyetan zêdetir bûye. Wî şanoya xwe ya bi navê Egmont li Romayê nivîsiye.

Di sala 1808an de bi handana Schiller berga şêþîn a berhema xwe ya navdar Faust qedandiye. Wî berga duwem ya vê berhema giranbiha çend hefte berî mirina xwe temam kiriye. Goethe di 22yê adara 1832an de çûye ser dilovanşya xwe.

Berhemên wî yên sereke ev in: West-oest Licher, Faust, Iphigenie, Wilhelm, Meister, Kont, Egmont, Tarkuato Tasso, Herman û Doratho.

Goethe wek serkêþê wêjeya klasîk a Almanî tê binavkirin. Wêjeya Almanî bi saya wî di wêjeya klasîk a Ewropayê de bû xwedî cihekî girîng. Her wisa rexnegîrên wêjeyê hevbîr in ku wî her çiqas bi Almanî û wekî Almanekî nivîsandibe jî her tim nirxên gerdûnî derxistin pêş.

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîroknasên alman
Goethe
Kategorî:Helbestvanên romantîk
Kategorî:Jidayikbûn 1749

Kategorî:Masonên alman
Kategorî:Mirin 1832
Goethe
Kategorî:Pirtûkhezên alman