open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yûgoslavya

**Yûgoslavya** dewleteke berê 1918ê de heta 1992ê başûr-rojhilatê Ewropayê bû. Li dûv Yûgoslavya 1992ê de hilweşî li şûnê welatê nû hat sazkirin; Serbistan û Montenegro. Lê Montenegro jî 2006ê de li Serbistanê veqetî. Dewletê paş Yûgoslavya 1992ê de heta 2003ê bi Komara Federal a Yûgoslavyayê hat binavkirin.

## Belavbûna Yûgoslavyayê
thumb|Belavbûna Yûgoslavya di salan
Dewleta Yûgoslavya di 1992ê de yek bi yek belav bû û bû pênc dewlet: Slovenya, Kroatya, Bosniya û Herzegovîna, Serbistan, Montenegro û Makedonya .

## Dengdana gelan a Yûgoslavyayê ji bo serbestiye

Di dengdanê de derve Serbistanê hemû dewletên di giya serbestî xwest.

Dengdan di 100î de:

* Slovenya: 88 
* Kroatya: 94,7 
* Bosniya û Herzegovîna: 92 
* Makedonya: 91 
* Montenegro: 55,5 

Bi tenê Serbistan û Montenegro di 1992ê de heta 2003ê xwe paşdaniye Yûgoslavya dît. 21ê gulana 2006an de dengdaneke nû ji bo serxebûn a Montenegro kirin. Parlamena Montenegro di 3ê hezîranan 2006ê de serxebûn a Montenegro li Podgorikayê danezanîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hilweşiyan
Kategorî:Monarşiyên berê
Podgorica

**Podgorica** (lefkirin wek; *Podgorîtsa*) paytexta welatê Montenegroyê ye.

Piştî serxwebûna navnetewî Montenegro di 1878. Ev bû di vê balyozên bajar bi lez ji bo avakirina têkiliyên dîplomatîk bi pearl yên ku li peravên Adriyatîk.

Bajar di vir de bû ku saziyên hikûmetê girîng e, ku hikûmet û meclîsê de ne. Lê belê, li paytextê dîrokî ji demên berê ve, ji bo Cetinje nirxandin - navenda çandî û ruhî yên di welêt de.

## Nifûs

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Zebrê nezindekî

**Zebrê Nezindekî**, *(Abiotic Stress)*, Faktorên dervayî ku dikarin li ser şinyayî han xirumirên gelac bikin , nola rewşên gil, bêbaranî, taya bêqam.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Çandinî
Kategorî:Riweknasî
Kategorî:Zorbûna jiyanî
Radyasyona bijarekej

**Radyasyona Bijarekej**, *(Adaptive Radiation)*, Guhorînê corên nû ji bo şûnên şînewarî yên vala dagirtin.

Kategorî:Biyolojî
Elektroforeza bijel

[thumb|Amraza elektroforeza bijel ku bi alîkariya [jela agarozê tê bikaranîn.]]
**Elekroforeza bijel**, bi taybetî **Elektroforeza bi jela agarozê**, (bi îngilîzî: *Agarose Gel Electrophoresis*), rêzgeh pêkhînan bi raweke semyanîkî bijînkirî ku ji bo veqetandin mezinên ADN û ARN gerdan bikarhatî ye.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Jel
Guharto MRNA Şukirana

**Guharto MRNA Şukirana**, *(Alternative mRNA Splicing)*, Têdexistina yan derxistina êkzonên cuda bo rûnivîsên mRNA yên cuda çêbikin.

Kategorî:Biyolojî
Gewre kirin

**Gewre kirin**, *(Amplify)*, Pitirbûna rûnivîsên encama DNA, di nav leşê zindî de bi çikandina nav zayina arastedar ku di nav xanikê birrê de, yan bi PCR re dubare dike.

Kategorî:Biyolojî
Xelata Rafto

**Xelata Rafto** xelata bîranîna Professor Torolf Rafto ye ku her sal ji kesên li warê mafên mirovan dixebitin re tê dayîn.

Xelata Rafto ji sala 1987an vir de tê belavkirin. Çar kesên Xelata Rafto wergirtine dûv re Xelata Nobel a aşitiyê jî wergirtine. Hemû kar û xebatên ku hêza xwe ji *bingehên ramanên Rafto* digirin, ji bo mafên mirovan, azadî û serbestiyê ne.

## Xelatgir
* 1987: Jiri Hajek û Charta 77, Çekoslovak
* 1988: Trivimi Velliste, Estonya
* 1989 - Du Xelat:
** Doina Cornea, Romanya
** Fidesz (Partiya siyasî, Ungarn
* 1990: Aung San Suu Kyi, Burma
* 1991: Jelena Bonner, Rusya
* 1992: Preah Maha Ghosananda, Kambodça
* 1993: Miletê Rojhilatê-Tîmûr (Xelat ji aliyê José Ramos-Horta hat wergirtin)
* 1994: Leyla Zana, Kurdistan
* 1995: Komela dayîkên leşkeran, ji beşdarbûna jinên çeçenî, Rusya / Çeçenya
* 1996: Palermo Anno Uno, Îtalî
* 1997: Mitirb (Xelat ji aliyê Ian Hancock hat wergirtin)
* 1998: ECPAT (End Child Prostitution, Child Pornography and the Trafficking of Children for Sexual Purposes), Tayland
* 1999: Gennadij Grusjevoj, Belarûs
* 2000: Kim Dae-jung, Koreya Başû
* 2001: Şirin Ebadi, Îran
* 2002: Sidi Mohammed Daddach, Rojhilatî-Sahara
* 2003: Paulos Tesfagiorgis, Eritrea
* 2004: Rebiya Kadeer, ji Ûygûriyan Çîn
* 2005: Lidija Jusupova, Tsjetsjenia, Rusya.
* 2006: Thich Quang Do, Viyetnam
* 2007: National Campaign on Dalit Human Rights, India
* 2008: Bulambo Lembelembe Josué, Kongo

Kategorî:Mafên mirovan li Norwêcê
Kategorî:Xelatên aştiyê
Kategorî:Xelatên di 1987an de hatine çêkirin
Kategorî:Xelatên mafên mirovan
Kategorî:Xelatên norwêcî
Navpera astbilind

**Navpera astbilind**, **domaina astbilind**, **pawana astbilind** (, bi kurt: *TLD*), navê navperên (domain) li ser înternetê ye.

Her navekê navper di înternetê de niçikeke xwe heye. Nave ew niçikê ter herî paşê navnîşan e. Minakî di www.wikipedia.org de *org* navperê asta bilind a vê navnîşanê ye.

Du şimşatê TLDên heye. Yek TLDên gelemperîn e: .com, .net, .org an jî .edu, .gov, .mil her TLDek manekê xwe heye.

Yek TLDên din jî ji bo welatan wek: .de ji bo Almanya, .tr ji bo Tirkiye, .cat ji bo Ketelonyayê û hwd.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1980î
Kategorî:Înternet
Ampîsîlîn

**Ampîcîllîn**, *(Beta Lactamase)*, Zîndedijek ji penîsîlîn lêwergirtî ye. Ew zorbuna bektîrya berbend dike bi têhelkeşa bi pêkînanê dîwarê xanikê re.

Kategorî:Biyolojî
Başûr

**Başûr**, aliyê ku Cemsera Başûr a dinyayê lê dimîne.

## Girêdanên derve

Kategorî:Aliyên Erdnîgarî
Bakur

**Bakur**, aliyê ku Cemsera Bakur a dinyayê lê dimîne.

## Etîmolojî

Navê "Bakur" ji dû peyva da çe bû yê ji **Ba** û ** Kur** yanê "Bayê kur" ango "Bayê sar"

## Girêdanên derve

Kategorî:Aliyên Erdnîgarî
Kastamonu (parêzgeh)

**Parêzgeha Kastamonuyê** (bi tirkî: *Kastamonu ili*) parêzgehekî herêma Deryaya Reş ê li bakurê Tirkiyeyê e. Rûbera parêzgehê 13.108km² e û li gorî serjimariya 2021ê nîfûsa parêzgehê 354.122 kes bû. Navenda îdarî ya parêzgehê bajarê Kastamonuyê ye.

## Navçeyên parêzgehê
19 navçe girêdayî Kastamonûyê bi navê Abana, Ağlı, Araç, Azdavay, Bozkurt, Tosya, Cide, Çatalzeytin, Daday, Devrekani, Doğanyurt, Hanönü, İhsangazi, İnebolu, Küre, Pınarbaşı, Seydiler, Şenpazar û Taşköprü hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Antalya

**Antalya** () pêncemîn bajarê herî qelebalix ê Tirkiyeyê û yek ji bajarên Herêma Deryaya Navîn e. Bajêr li gel navçeyên wekê Alanya, Kemer, Sîde û Manavgatê wekê "paytexta tûrîzmê" tê naskirin. Antalya li peravên başûrê rojavayê Anatolyayê, li kêleka rêzçiyayên Torosê li ser deşteke bilind ê li ser perava Deryaya Navîn hatiye ava kirin.

Bajar berê wekê *Attalia* dihat zanîn û 200 sal berî zayînê de ji hêla padîşahê yewnan Attalus II ya Pergamonê ve hatiye ava kirin. Attalia di demek kurt de ji hêla romiyan ve hatiye birêvebirin. Serweriya Romayê bû sedema geşbûna bajêr ku di nav de avakirina çend abîdeyên nû yên wekê Deriyê Hadrian û geşbûna bajarên kevnar ên nêzîk ên wekî Patara, Xanthos û Myra li herêma Lîkyayê; Perga, Aspendos û Sîde li Pamfîlyayê; û Sagalassos, Antakya û Termessos a li Pisîdyayê. Ev bajar beriya bandora împeratoriya romê yek ji navendên girîng ê herêmê bû. Antalya çend caran ketiye destê wan ku di nav de di sala 1207an de ketiye destê selçûqiyan û di sala 1391an de jî ketiye destê osmanîyan. Bajar piştî Şerê Cîhanî yê Yekem sê salan ji aliyê Îtalyayê ve hatiye birêvebirin lê di Şerê Rizgariya Tirkiyeyê de ji aliyê leşkerên kemalîst ve hatiye vegerandin.

Her çiqas li deşta ku bajêr li ser hatiye ava kirin tenê guherînên piçûk ên bilindahiyê hebin jî, Antalya ji her alî ve derdora deşta ku bajêr li ser hatiye ava kirin ji aliyê  çiyayên bilind hatine dorpêçkirin. Ji ber ku avhewaya şil e barana zivistana li bajêr zêde ye lê belê ji ber ku deşta bajêr di kendaveke hundirîn de ye di demsalên havînan de bajar pir germ e.

Antalya di sala 2023an çarem bajarê herî ziyaretkirî yê cîhanê bû ku li pey Stembol, London û Dubai ye zêdetirî 16,5 milyon kesên biyanî serdana bajêr kirine.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Artvîn (parêzgeh)

thumb|Artvîn
thumb|Jinek kurd û zarokên wê li Artvînê, 1905
**Artvîn**, îro bi fermî **Artvin** (), yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyeyê ye.

Erdê Artvînê digihêje tixûbên Kurdistanê. Di ber Deryaya Reş de ye. Gel ji gurcî, laz, terekeme û hwd pêk tê. Rûber 7.436 km², gelhe 191.934 e.

Bingeha Artvînê di dema serdestiya hurriyan de hatiye avêtin. Du dema ûrartûyan de bûye wargeheke stratejîk. Navê Artvînê ji zimanê gurcî tê.

## Navçeyên Artvînê
* Ardanuç
* Arhavi
* Borçka
* Hopa
* Murgul
* Şavşat
* Yusufeli

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Herêmên dîrokî yên Gurcistanê
Cemsera Bakur

thumb| Projeksiyoneke azîmutal ku Okyanûsa Arktîk û Cemsera Bakur nîşan dide. Her wiha nexşe hêlîpana 75em a bakur û hêlîpan a 60em a bakur nîşan dide.
thumb|Dîmenek ji lûtkeya zextê ku Cemsera Bakur bi qasî 1 km dirêj buye ku di navbera du sinorên qeşayê yên çend salî de çêbûne.
**Cemsera Bakur** xala herî bakur a Diyayê ye ku xaleke li nîvkada bakur e û xêza zivirîna Dinyayê li ser vê xalê digijîn hev. Ji bo ku ji cemsera bakur a maynetîk were cuda kirin wekî **Cemsera Bakur a Rastîn** jî hatiye binav kirin.

Cemsera Bakur ravekirina xala herî bakur ê Dinyayê ye ku li hemberî Cemsera Başûr e. Ev xal elateya jeodezîk a 90° bakur û her wiha arasteya bakur a rastîn diyar dike. Li Cemsera Bakur hemî alî ber bi başûr ve ne; hemî xetên hêlîlarê li wir digijîn hev ku ji ber vê yekê hêlîlarên xalê dikare wekê her nirxa pileyê were rave kirin. Ji bo ku li Cemsera Bakur ti herêma demê nehatiye destnîşankirin, ji ber vê yekê her dem dikare wekî dema herêmî were bikar anîn. Li ser xelekên latîfî yên teng, li dijî hêla saetê ber bi rojhilat ve tê dîtin û li gorî saetê jî ber bi rojava tê dîtin. Cemsera Bakur li navenda Nîvkada Bakur e. Her çend hinek qeraxên çakil ên nîvmayînde hinekî nêzîktir be jî, bi gelemperî tê texmîn kirin ku bejahiya herî nêzîk Girava Kaffeklubben e ku li peravên bakurê Grînlendayê ye û bi qasî 700 km li dûrê xala cemserê ye. Nêzîktirîn cihê niştecihbûnê ku nêzîkê Cemsera Bakur e Alert a li Girava Ellesmere a Kanada ye ku 817 km dûrî cemserê ye.

Dema ku Cemsera Başûr li ser girseyeke bejahî ya parzemînî ye, Cemsera Bakur li nîvê Okyanûsa Arktîk di nav avên ku hema hema bi berdewamî bi qeşayên deryayê ku herdem di nav tevgerê de ye, veşartî ye. Kûrahiya deryayê li Cemsera Bakur di sala 2007an de ji aliyê keştiya binavî ya rûsî ve 4.261 mêtre û di sala 1958an de ji aliyê keştiya USS Nautilus ve 4.087 mêtre hatiye pîvandin.

## Çavkanî


Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Nîvkada Bakur
Balikesîr (parêzgeh)

**Balikesîr** (; ) parêzgeheke Tirkiyê ye. Li herêma Egeyê ye.

Rûberê bajêr 14.456&nbsp;km², gelheya wî 1.076.347 e. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Herwekî xwedîkirina ajalan û turîzm jî pêşketiye. Li vê parêzgehê gelek kurd jî dijîn ku pirraniya wan di 20 salên dawî de ji aliyê dûgela tirk ve hatine koçberkirin.

## Navê bajêr
Jêdera navê bajêr *Palaoikos* an *Palao Kastro* ye û bi zimanê grekî ye. Zimanên îranî, bi taybetî jî farisî bandoreke mezin li gelên herêmê kirine. Osmaniyan jî herwekî zimanê farisî bi kar anîne. Ji Palaikosê re gotine Bal-î Qesr (Balîkesir) (bi farisî tê wateya "Qesra Hingivî"), Palao Kasri - Qesra Palao". Piştre di damezrandina Komara Tirkiyeyê de, hemî navên cografîk hatine guhertin an tirkîzekirin. Palao Kasri yan Bal-î Qesr jî kirine Balikkesiri (ango qorên masiyan) û piştre jî Balıkesir.

## Navçeyên Balikesîrê

* Ayvalık
* Susurluk
* Sindirgi
* Bigadiç
* Balikesir navend
* Balya
* Bandırma
* Burhaniye
* Dursunbey
* Edremit
* Erdek
* Gömeç
* Gönen
* Havran
* İvrindi
* Kepsut
* Marmara
* Manyas
* Savaştepe

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê

Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Bîlecik (parêzgeh)

**Bîlecik** () yek ji parêzgehên Tirkiyê ye.

Herêm û bajar xwedî dîrokeke kevn û dewlemend e. Navê bajêr ê herî kevn **Agrilion** e û bi zimanê Grekî ye. Dîsa **Palaokomma**, **Belekoma** jî hatine bikaranîn. Piştî damezrandina komara Tirkiyê wekî hemî navên cografîk, navê bajêr jî hatiye guhertin an tirkîzekirin.

Rûber 4.307 km² ye. Navçeyên Bilecikê: Navend | Bozüyük | Gölpazarı | İnhisar | Yenipazar | Pazaryeri | Söğüt | Osmaneli

## Çavkanî

Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Bolu (parêzgeh)

**Bolu** () yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.

Rûber 10.716 km², gelhe zêdetirî 265.139 (2005) e. Navçeyên Boluyê: Navend | Dörtdivan | Gerede | Göynük | Kıbrısçık | Mengen | Mudurnu | Seben | Yeniçağa.

Li Bolu çerkez, laz, manav û kurd jî dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Çanakkale

**Çanakkale**, **Çenaqqele** (, navê kevnar bi grekî: Δαρδανέλλια, *Dardanellia*) bajarê navend ê parêzgeha Çanakkale li Tirkiyê ye.

Rûbera parêzgehê 9.737 km² û hejmara niştecihan jî 464.975 (2000) e.

## Navçeyên Çanakkaleyê
* Çanakkale, navenda parêzgehê
* Ayvacık
* Bayramiç
* Biga
* Bozcaada (Tenedos)
* Çan
* Eceabat (Maydos)
* Ezine
* Gelibolu (Gelîbolî)
* Gökçeada (Îmbros)
* Lapseki
* Yenice

Herêm ji aliyê bermahiyên dîrokî ve gelek dewlemend e. Navê bajêr di dema Roma û bîzansiyan de Hellespontos bû. Herwekî grekiyan Dardanel, Dardanos jî bikaranîne.

Piştî damezrandina Komara Tirkiyê hemî navên cografîk hatine qedexekirin an tirkîzekirin. Efsaneya Troyan a grekan li vir qewimiye. Lewra bajarê Troya û gelê Troyayê li vir e. Aboriya herêmê pirranî li ser çandiniyê û bazirganiya çandiniyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Çankırı

**Çanqirî**, bi fermî û bi tirkî: **Çankırı** () bajar û parêzgeheke Tirkiyeyê ye. Rûbera parêzgehê 7.388 km², gelhe 269.579 (2000) e.

Navê bajêr ê herî kevn Gangra ye. Bajêr û herêm di bin desthilatdariya Pontosê de bipêşketiye. Di qeydên dîrokî de ji bajêr re herwekî Germanikopolis, Çangiran, Çangirî jî hatine gotin. Li herêmê çend gundên Kurdan jî hene.

## Navçeyên Çankiriyê
* Çanqirî (navenda parêzgehê)
* Atkaracalar
* Bayramören
* Çerkeş
* Eldivan
* Ilgaz
* Kızılırmak
* Korgun
* Kurşunlu
* Orta
* Şabanözü
* Yapraklı

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Giresun

**Giresun** yek ji 81 parêzgehên Tirkiyê ye. Rûbera parêzgehê 6.934 km², gelhe 523.819 (2000) ye.

Navê bajêr ji zimanê yewnanî tê. Kerasous, Cerasous, Chirizonda, Cerasonte, Kerassunde hatine gotin û piştî avabûna Komara Tirkiyê kirine Giresun. Parêzgeh di herêma Derya Reş de ye. Gelê herêmê aboriya xwe bi çandiniyê, masîgeriyê û bazirganiyê dike.

## Dabeşên îdarî
Navçeyên Giresunê: Navenda bajêr Alucra, Bulancak, Çamoluk, Çanakçı, Dereli, Doğankent, Espiye, Eynesil, Görele, Güce, Keşap, Piraziz, Şebinkarahisar, Tirebolu, Yağlıdere

## Navdarên Gîresûnê

* Topal Osman
* Aziz Nesin

## Girêdanên derve
Topal Osman

**Topal Osman** an jî **Yarbay Topal Osman Ağa** (jdb. sala 1883 li Giresunê, Împeratoriya Osmanî - m. 2'ê avrêlê 1923, Enqere, Rêvebirina Enqere) yek ji xwînrêjên mezin ên di dawiya osmanî û damezrandina Komara Tirkiyê de xwedî erkên mezin e.

Têkiliya wî bi serokê tevgera netewî ya Tirk Mustafa Kemal Atatürk re çêdibe û heya dawiya jiyana xwe di bin fermandariya Atatürk de dixebite. Beriya ku bi Atatürk re bixebite, di bin fermandariya Talat Paşa de di Komkujiya Ermeniyan de cihdigire. Herwekî fermandariya Komkujiya Pontûs û Grekan ên ku li Anatoliya mane dike. Bi hezaran Pontûsan dikuje.

Topal Osman di Komkujiya Qoçgirîyê de jî cihdigire. Bi hezaran Kurdên bêguneh dikuje. Serê serokên tevgera netewî ya Kurdan Elîşêr Beg û hevalên wî jêdike û ji Atatürk re diyarî dike. Topal Osman dibe navê hemî xirabiyan. Komara nû ya Tirk hemî karên xwe yî kirêt û tarî bi destê wî dike. Di 2'ê avrêla 1923'an de bi fermana Atatürk tê kuştin û meytê wî li baxçeyê qesra Çankaya ku niha serokkomarê Tirkiyê li wir e tê veşartin. Tê gotin ku Atatürk ji pêşketina wî tirsyaye.

## Jiyan
Gazî Osman Aga li Gîresûnê di malbateke tirk a eşîra Çepnî de hatiye dinê. Di şerê Balkanan de wek dildar şer kir. Ji lingê xwe birîndar bû û nasnavê "Topal Osman" hatiye gotîn. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de wî girtiyên berê li dora xwe civandin û xelkê Gîresûnê, bi taybetî Yewnan û Ermenî, lê tirkên ku diwêrîbûn dijberiya wî jî terorîze hati kir.

Topal Osman wek endamê Teşkilât-ı Mahsusa yek ji beşdarên sereke yên qirkirina Ermeniyan a li herêma Deryaya Reş bû.

Di sala 1920’an de Topal Osman di tepisandina Serhildana Qoçgiriyê de cih girt. Di 29ê cotmehê de, hêzên neqanûnî yên di bin serokatiya Osman de ji bo parastina mala Mustafa Kemal Atatürk hatin erkdarkirin. Topal Osman fermandarê wan bû. Osman di 27ê Adara 1923an de parlamenter Alî Şukru Bey revand û qetil kir. Osman Elî Şukru vexwendibû û di rê de ew xeniqandibû. Şukru li nêzî mala Osman a bi navê Papaz Bagî li quntara Çankayayê hat definkirin. Mustafa Kemal ferman da Serfermandarê Meclîsa Milî Îsmaîl Hakkî ku Osman bê girtin. Osman Aga bi leşkerên xwe re li mala wî barîkat kir. Di dema dorpêçê de leşkerek hate kuştin. Cerdevan bi ser malê de girt û gelek endamên tabloya Osman kuştin û Osman jî bi giranî birîndar kir. Cenazeyê wî li ber avahiya Meclîsê hate daliqandin, piştre derbasî Gîresûnê hate kirin û li wir hate definkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1883
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1923
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Aziz Nesin

**Aziz Nesin** (20ê kanûna pêşîn 1915 - 6ê tîrmehê 1995 li Stembol), yek ji nivîskar, rexnegîr, şanonivîs, çîroknivîs û siyasetmedarê navdarên Tirkiyê ye. Nameyê wî yê berê Mehmet Nusret e.

Nesin li pey xwe jiyaneke têr serkeftî, bi hezaran nivîs, bi sedan çîrok, bi dehan pirtûk, gelek xelat û weqfekê hiştiye. Wî li nûjenkirina civakê digeriya. Herçendî di kêşeya Kurd de hîç roleke erênî neleyîstibe jî miroveke demokrat bû.

## Pirtûkên Aziz Nesin

* Kadın Olan Erkek (1955), Jinemêr
* Gol Kralı Sait Hopsait (1957), Mirê laqan Sait Hopsait
* Erkek Sabahat (1957), Kuremêr Sabahat
* Saçkıran (1959), Porkujer
* Zübük (1961), Qeşmer
* Şimdiki Çocuklar Harika (1967), Zarokên îro bêhempa ne
* Tatlı Betüş (1974), Xwînşîrîn Betüş
* Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz (1977), Yaşar ne dijî ne jî najî
* Surname (1976), Sûrname
* Tek Yol (1978), Yekerê
* Nutuk Makinası (1958), Makîneya gotinên beredayî
* Az Gittik Uz Gittik (1959), Pirr çûn hindik çûn
* Merhaba (1971), Merheba
* Suçlanan ve Aklanan Yazılar (1982), Nivîsarên tewanbarkiri û bêsûcdîtî
* Ah Biz Ödlek Aydınlar (1985), Ax em ronakbîrên newêrek
* Biraz Gelir misiniz (1958), Aya dikanin nêzîk bin
* Bir Şey Yap Met (1959), Tiştekê bike Met
* Toros Canavarı (1963), Hûtê Torosê
* Düdükçülerle Fırçacıların Savaşı (1968), Şerê fîtikvan û xorşimvanan
* Çiçu (1970), Çiçû
* Tut Elimden Rovni (1970), Bi destên min bigire Rovnî
* Hadi Öldürsene Canikom (1970), De ka bikuje canikam
* Beş Kısa Oyun (1979), Pênc kurteleyîstik
* Bütün Oyunları (1982) Hemi leyîstikên Wî
* Korkudan Korkmak (1988), Ji tirsê tirsîn
* Azizname (1970)

Kategorî:Jidayikbûn 1915
Kategorî:Kesên ku çûne ser ateîzmê
Kategorî:Mirin 1995
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an
Gumuşxane

**Gumuşxane** (, bi tirkî: *Gümüşhane*) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.

Rûber 6.575 km², gelhe 186.953 (2000) ye. Di tixûbê Kurdistanê de ye, bi parêzgeha Erzinganê ve cîran e. Li vê parêzgehê gundên kurdan jî hene.

## Navçeyên parêzgehê
* Kelkit
* Köse
* Kürtün
* Şiran
* Torul

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Bursa (parêzgeh)

**Bursa** () yek ji bajar û parêzgehên komara Tirkiyê ye. Rûerda parezgehê 11.087 km² ye û hejmara gelheyê 3,056,120 (2019) kes e.

Bursa, çaremîn mezintirîn bajarên Tirkiyê ye û li bajarê popûlasyona kurda gelek e. Pirraniya kurdan di salên 90î de ji aliyê artêşa tirk ve hatine koçberkirin. Navê bajêr ê orgînal **Prûsa** ye û bi zimanê grekî ye. Bursa di perê Deryaya Mermereyê de ye.

## Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarê 3 milyon 056 hezar 120 kes e.

Di salên 90î de jiber zextê dewleta tirk ji herêma serhedê hêjmareke girîng Kurd koçê vê bajarê bûne. Li navçeyê Osmangazi ya navenda bajarê hêjmarek girîng popûlasyona Kurd livir bicîh bûne.

## Erdnîgarî
Bursa, bajareke Herêma Mermereyê ye û li başûrê Deryaya Mermereyê cîh digire. Li bakûr Deryaya Mermereyê û Yalova, bakûrêrojava Çiyayê Uludağ, Kocaeli û Sakarya, li rojhilat Bilecik cih digire.

Navbera bajarê Bursa û çar bajarê herî mezin ev in.

* Bursa-Stembol: 155 Km
* Bursa-Enqere: 387 Km
* Bursa-Îzmîr: 591 Km
* Bursa-Antalya: 479 Km

## Navçeyên Bursayê

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê
Bûrdûr (parêzgeh)

**Bûrdûr** (, bi fermî û ) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.

Navê herêmê yê orgînal ku bajar lê hatiya avakirin **Psidia** ye û bi zimanê grekî ye. Rûber 7.238 km², gelhe 256.803 (2000) ye.

## Navçeyên Burdurê

* Navenda Burdurê
* Altınyayla
* Bucak
* Çavdır
* Çeltikçi
* Gölhisar
* Karamanlı
* Kemer
* Tefenni
* Yeşilova

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Xetay (parêzgeh)

**Xetay** () yek ji navçe û parêzgehên Tirkiyeyê ye. Li herêma Deryaya Navîn de ye. Navenda parêzgehê Entakya (Xetay) ye. Sê ji qezayên parêzgehê dikevin hundirê sînorên Rojavayê Kurdistanê: Dortyol, Erzîn, Îskenderûn, Qirikan (Kirikhan), Kumlu û Xase.

## Navçeyên parêzgeha Xetayê

(*): Navçeyê Navend

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malperek li ser Entakyayê 
* Li Entakyayê cihên pîroz
* Nexşeya Antîk 

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1939an de hatine avakirin
Kategorî:Dîroka cografî ya Sûriyê
Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)
Isparta (parêzgeh)

**Isparta** parêzgehekê Tirkiyê ye.

Rûber parêzgehê 8.933&nbsp;km² e. Li herêma Derya Egeyê dikeve. Navê bajêr bi Grekî ye û Sparta ye. Navçeyên Ispartayê Ispartayê: Aksu, Atabey, Eğirdir, Gelendost, Gönen, Keçiborlu, Senirkent, Sütçüler, Şarkikaraağaç, Uluborlu, Yalvaç û Yenişarbademli ne.

Herêm ji aliyê aboriyê ve dewlemend e. Karê turîzmê jî tê kirin.

## Navdarên Ispartayê
Süleyman Demirel (1924–2015), siyasetmedarekî Tirkîyeyê ye ku wek Serokkomara 9an a Komara Tirkîyeyê xebitî. Li gundê Îslamköy, Isparta, hatî dinê û piştî xwendina endezyariyê ket siyasetê. Wî serokatiya Partiya Adalet kir û gelek caran wezîrê serok (serokwezîr) bû. Di navbera salên 1993–2000’an de wek serokkomar kar kir. Di 17’ê Hezîranê 2015’an de wî jiyana xwe winda kir.
* Süleyman Demirel

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Nevşehir (parêzgeh)

**Nevşehir** navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.

Di qeydên dîrokî de navê bajêr wekî **Seandos**, **Nissa**, **Muşkara** cih digire. Osmaniyan bi Farisî gotine Newşehr (bajarê nû) û navê îro wiha hatiye holê. Rûber 568 km², gelheya parêzgehê zêdetirî 100.000 e. Navçeyên Nevşehirê: Navenda bajêr, | Acıgöl | Avanos | Derinkuyu | Gülşehir | Hacıbektaş | Kozaklı | Ürgüp

Li Nevşehirê gelek Kurd jî dijîn. Herêm ji aliyê bermahiyên dîrokî ve dewlemend e.

## Çavkanî


Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Niğde

**Niğde** navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Rûber 7.312 km², gelhe 364.707 (2019) e. Parêzgeh di Anatoliya Navîn de cihdigire.

Navê bajêr ê berê **Nahîta** ye. Navçeyên bajêr: Navend, Altunhisar, Bor, Niğde, Çamardı Çiftlik, Niğde, Ulukışla

## Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2019an gelheya bajarê 364.707 kes hatiye tomarkirin.

## Erdnîgarî
Niğde, yek ji bajarên herêma Anatoliya Navîn e û pîvana rûerda bajarê 7.312 km² ye.

Navbera Niğde û çar bajarên mezin ev in.

* Niğde-Stembol: 767,0 Km
* Niğde-Enqere: 320,3 Km
* Niğde-Îzmîr: 789,2 Km
* Nîğde-Bursa: 642,0 Km

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Kapadokya
Qîrşehir

**Qîrşehir** (, îro bi fermî *Kırşehir*) bajarekî Tirkiyeyê ye.

Navê wê yî berê Saravena bûye. Herwekî Macissus jî hatiye bikaranîn. Rûber 6.570 km² û gelhe 253.239 (2000) e. Li vê parêzgehê hejmareke mezin ji akinciyan kurd in, yên ku ji wan re Kurdên Anatoliya Navîn dibêjin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Qeyserî (parêzgeh)

**Parêzgeha Qeyserî** yan **Mazaka** (navê berê yê bajêr Kaisareia, ,  bû, , navê fermî yê îro Kayseri ye) parêzgeheke Tirkiyeyê ye.

Rûbera bajêr 16.917 km² ye û gelheya wî 1.049.659 (2000) e. Beriya komkujiya ermeniyan gelek ermenî li vê parêzgehê dijiyan lê niha nînin. Li Qeyseriyê hejmareke kurd jî dijîn.

## Navçeyên Qeyseriyê

Navenda bajêr Akkışla (Aqişle), Bünyan (Hamîdê Bunyan), Develi (Everek), Felahiye, Hacılar, İncesu, Kocasinan (Erkilet), Melikgazi (Gesî), Özvatan (Çukur), Pınarbaşı (Lîva), Sarıoğlan (Palas), Sarız (Sarîz, Sarez), Talas (Talasa Mazakan), Tomarza (Kustire, Kwestire), Yahyalı (Yehyalî, Qazîbenî) û Yeşilhisar (Hesara Everek).

## Navdarên Qeyseriyê

* Sakıp Sabancı
* Turhan Feyzioğlu
* Hasan Sami Bolak
* Şükrü Karatepe

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kocaeli

**Kocaeli** navê bajêr û parêzgehekê Tirkiyê ye.

Navê wê yî berê Nîkomêdiya bû û bi zimanê grekî ye. Rûber 3.505 km², gelhe 1.206.085 (2000) e. Li bajêr û parêzgehê gelek kurd ên ku ji ber pêkutiyên dûgela Tirk reviyane jî hene. Parêzgeh li herêma Marmarayê dikeve û ji aliyê aboriyê ve gelek bipêşketî ye. Derince, Gebze, Dilovası, Gölcük, Kandıra, Karamürsel, Körfez û navenda bajêr Îzmît navçeyên wê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Torolf Rafto

**Thorolf Rafto** (6ê Tîrmeha 1922ê- 4ê Çirya Paşîna 1986ê) xebatkarekê mafên mirovan û dersdêrekê dîroka aboriyê li Dibistana Norwêcî ya Aboriyê û Rêveberî ya Karwariyê li bajêrê Bergen li Norwêcê bû.

Li sala 1979ê serdaneka Pragê kir da li nav xwîndinkarên ko ji ber sedemên siyasî li zanîngehan hatbûn derêxistin gotarekê bixwînit. Polîsên Tenahiyê yên komyûnîstan ew kuta û riftarên xirab digel kirin. Ew paştir jî jiber sedema birîn û azarên wê kutanê mir. Her li wê salê Bingehê Rafto ji bo Mafên Mirovan hat damezrandin û salekê paştir Xelata Rafto ya pêşîn pêşkêşî Jiří Hájek li welatê Çêkoslovakiyayê kir.

Kategorî:Çalakvanên norwêcî
Kategorî:Jidayikbûn 1922
Kategorî:Mirin 1986
Kütahya

**Kütahya** bajar û navenda parêzgeha Kütahyayê ye ku dikeve rojavayê Anatolyayê (Tirkiye).

Navê bajêr heya damezrandina komara Tirkiyê **Kotî** bû ku ev ji zimanê grekî dihat. Navê wê yî herî kevn *Kotiaeon* an *Cotiaeum* bû. Rûber 11.875 km², gelhe 160.000 (2000) e.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Helbestvan

[thumb|Helbestvan û nivîskarê kurd [Ehmedê Xanî ku di sedsala 16n de jiyan kiriye.]]
**Helbestvan** ew kes in ku helbestan dinivîsin û dixwînin. Di serdema nûjen de gelek helbestvanên kurd helbestên xwe li ser malperên înternetê û li ser medyaya civakî parvedikin. Kesên helbestvan raman û hestên xwe bi şêwazeke helbestî dinivisîn an jî dixwînin. Helbestvan ji pêşdîrokê ve hema hema bi hemî zimanan hene û berhemên pir cihêreng ku di çand û serdemên cuda de ne çêkirine.

Di nav kurdan de gelek kesên bi helbestnivîsê eleqedar in hene. Lê gelek helbestvanê kurdan ji ber ku helbestên xwe bi nivîskî tomar nekirine, beyî ku tu berheman li pey xwe bihêlin hatine jibîrkirin.

Mînakek helbesteke ku bi kurdî ji aliyê helbestvana kurd Gulîstan Dêrikî ve hatiye nivîsandin li jêr e:

Di her şaristanî û zimanî de, helbestvanan şêwazên cûrbecûr bikar anîne ku bi demê re hatine guhertin û di encamê de bêhejmar helbestvanên cihêreng ên wekî wêjeya ku (ji dema hatina pergalên nivîsandinê ve) wan hilberandiye, bikar aniye.

## Binêre

* Lîsteya helbestvanên kurd
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpereke helbestên kurdî 

* 


Kategorî:Wêje
Cemsera Başûr

thumb|
**Cemsera Başûr** xala herî başûrê Dinyayê ye ku xal li Nîvkada Başûr e ku xêza zivirîna Dinyayê li ser vê xalê digihîjin hev. Di heman demê de ji bo cudakirina ji cemsera manyetîk a başûr, xal wekê **Cemsera Başûr a Rastîn** jî hatiye binav kirin.

Cemsera Başûr destnîşankirina xala herî başûrî ya Dinyayê ye ku li hemberî Cemsera Bakur e. 90° ya başûr hêlîpan a jeodezîk diyar dike û her wiha aliyê başûr a rastîn diyar dike. Li Cemsera Başûr hemî alî ber bi bakur ve nîşan didin ku hemî xetên hêlîlarê li wir digihîjin hev ji ber vê yekê her xetên hêlîlarê dikare wekê her nirxeke pileyê were pênasekirin. Ji bo Cemsera Başûr ti herêma demê nehatiye destnîşankirin ku ji ber vê yekê her dem dikare wekê dema herêmî were bikar anîn. Li ser xelekên latîfî yên teng, aliyê saetê ber bi rojhilat û berevajiyê hêla saetê jî ber bi rojava destnîşan dike. Cemsera Başûr li navenda nîvkada başûr e. Li parzemîna Antarktîkayê ye û cihê Îstasyona Cemsera Başûr a Amundsen-Scott a Dewletên Yekbûyî ye ku di sala 1956an de hatiye damezrandin û ji wê salê ve bi awayeke daîmî karmend lê hene.

Ji ber ku Cemsera Başûr bi qata qeşayê ya bi stûriya nêzîkî 3.2 km hatiye nixumandin ku hêdî hêdî diguhere, divê nîşana erdnîgarî her sal çend mêtreyan were guhertin. Her wiha ji ber ku berf nahele avahî hêdî hêdî di bin berfê de dimînin. Her sal li Cemsera Başûr a erdnîgarî nîşaneyek tê danîn û her wiha Cemseta Başûr a merasîmî bi alên cûrbecûr û bi nîşanên taybetî tê nîşankirin.

Roald Amundsen di 14ê kanûna pêşîn a 1911an de weke mirovê pêşîn gihîşt Cemsera Başûr.

## Çavkanî


Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Nîvkada Başûr
Ordu (parêzgeh)

**Ordu** parêzgehekî li herêma Deryaya Reş li bakurê Tirkiyeyê e. Rûbera vê 5.963 km² e. Aborî bi piranî li ser çandiniya bindeqê ye.

## Navçeyên Orduyê

* Navenda bajêr
* Akkuş
* Aybastı
* Çamaş
* Çatalpınar
* Çaybaşı
* Fatsa
* Gölköy
* Gülyalı
* Gürgentepe
* İkizce
* Kabadüz
* Kabataş
* Korgan
* Kumru
* Mesudiye
* Perşembe
* Ulubey
* Ünye

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Kırklareli

**Kırklareli** bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.

Navê wê yî dema Osmaniyan **Kirkkîlîse** (ango çildêr) bû. Ji ber ku navê kîlîse (dêr) tê de derbasdibe ji aliyê sazûmaniya nû ya Tirkan ve hatiye qedexekirin û navê wê kirine Kırklareli. **Kirkkîmesna** jî hatiye bikaranîn.

Rûber 6.550 km², gelhe 328.461 (2000) e. Parêzgeh li herêma Marmarayê dikeve. Ji aliyê aboriyê ve pêşketî ye.

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Milan Kundera

**Milan Kundera** (jdb.  - m. ) nivîskar û romannivîsê navdarê Fransî-Çekyayî bû. Ew yek ji romannivîsên herî navdar li nîviya duyê ya sedsala 20ê bû. Navdarî ya wî zêdetir ji ber romana wî Sivikî ya ji tehemulkirinê der ya bûnê bû.

## Jînenîgarî
Ew li sala 1929ê li bajêrê Birno li Çekoslovakyayê hat dinyayê. Ew li malbateka rewşenhizira Çêkî hat dinyayê. Bavê wî Lûdvîk Kundêra (1891-1971) şagirdekê msîqakarê navdar Leoš Janáček bû. Ew ji sala 1948ê heta 1961ê serokê Akademî ya Mûsîqa ya Birnoyê bû. Mîlan li nik bavê xwe fêrî piyanoyê bû û paştir mûsîknasî xwend.
Mûsîqayê tesîreka mezin li ser wî hiştiye û evê tesîrê di romanên wî jî da rengvedaye.

Wî xwendina dibistana navîn li sala 1948ê qedand. Heyamekê edebiyat û heyamekê jî film xwend. Di bin kartêkirina Şerê Cîhanî yê Duyem da, her ji sinêleyî ya xwe bû endamê Partiya Komunîst a desthilatdar. Li sala 1950ê ji ber *çalakiyên dijberî Partiyê* ji partiyê hat derêxistin. Wî ev bûyer kir muhaneya nivîsîna romana xwe ya binavê Henekê (the Joke an Žert, 1967). Ew ji bo heyameka kurt dîsa vegeriya nav Partiyê, lê ji bo caran dûmahiyê li sala 1970ê hat derêxistin. Digel hindek nivîskarên dî yên mîna Vatslav Havil li sala 1968ê pişikdarî Bihara Pragê bû. paşra Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst Çekoslovakya dagir kir. Ew ji 1975ê were li Fransayê dijît û ji sala 1981ê were welatîyekê Fransayê ye.

## Berhemên wî
Mîlanî berhemên xwe yên destpêkê bi zimanê Çekî nivîsîne û yên dawîtir bi fransî. Tiştê herî balkêş ew e ko wî heta niha jî nehêlaye hindek ji romanên wî yên ko di koka xwe da bi zimanê fransî hatine nivîsîn bo ser zimanê wî yê daykê bihên wergerandin.Ev bûye sedema nerazîbûneka mezin li Komara Çekyayê.

## Berhemên wî
* Henek (the Joke, Žert, 1967)
* Evînên Kenîdar (Laughable Loves, Směšné lásky, 1960)
* Jiyan li dereka dî ye (Life is Elsewhere, Život je jinde, 1969)
* Yakûb û Axayê Wî (Jacques and His Master, Jakub a jeho pán: Pocta Denisu Diderotovi, 1975)
* Valsa Xatirxwestinê (The Farewell Waltz, Valčík na rozloučenou, 1976)
* Kitêba Keniyê û Jibîrkirinê (The Book of Laughter and Forgetting, Kniha smíchu a zapomnění, 1979)
* Sivikiya ji Tehemulê der ya Bûnê (The Unbearable Lightness of Being, Nesnesitelná lehkost bytí, 1984)
* Hunerê Romanê (The art of the Novel, L'art du roman, 1985)
* Nemirî (immortality, 1990)
* Xiyanet li Peymanê (Testaments Betrayed, Les testaments trahis, 1992)
* Kiyînî (Identity, L'Identité, 1998)
* Nezanî (Ignorance, L'Ignorance, 2000)
* Perde (The Curtain, Le Rideau, 2005)

## Girêdanên derve
* http://www.kundera.de

Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Mirin 2023
Kundera, Milan
Kategorî:Nivîskarên postmodern
Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr
Rize

thumb|Rize
**Rize** (bi lazî: *Rizini*), navê bajar û parêzgehekê Tirkiyeyê ye. Li bakurê rojhilata Tirkiyeyê, li perê Deryaya Reş dikeve.

Rubêrê parêzgehê 3.922 km² û gelhe jî 365.938 (2000) e.

Navçeyên Rizeyê: Navenda bajêr, Ardeşen, Çamlıhemşin, Çayeli, Derepazarı, Fındıklı, Güneysu, Hemşin, İkizdere, İyidere, Kalkandere û Pazar in.

Li vê parêzgehê piranî laz dijîn. Aborî li ser masîgerî, çandiniya çay û bindeqê ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Samsun

**Samsun** navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li herêma Derya Reş dikeve.

Navê bajar bi zimanê Grekî ye û orgînala wê Σαμψούντα - **Sampsoúnta** ye.

Navçeyên Samsunê: Navenda bajêr, | Alaçam | Asarcık | Ayvacık | Bafra | Çarşamba | Havza | Kavak | Ladik | Ondokuzmayıs | Salıpazarı | Tekkeköy | Terme | Vezirköprü | Yakakent in.

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Sakarya

**Sakarya** yan **Adapazarı** navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li herêma Marmarayê dikeve.

Navê bajêr ji zimanê grekî tê, *Saccaria*. Niha navê navendê kirine Adapazarı. Li vê parêzgehê gelek kurdên ku ji ber pêkutiyên dûgela Tirk reviyane jî dijîn.

## Navçeyên Sakaryayê

* Adapazarı (Navenda bajêr)
* Akyazı
* Geyve
* Hendek
* Karasu
* Pamukova
* Sapanca
* Kocaali
* Ferizli
* Söğütlü
* Kaynarca
* Karapürçek
* Taraklı

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Tekirdağ

**Tekirdağ** navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li herêma Trakya dikeve.

## Navçeyên parêzgeh
Navçeyên parêzgehê: Çerkezköy, Çorlu, Hayrabolu, Malkara, Marmara Ereğlisi, Muratlı, Saray, Şarköy in.

## Erdnîgarî
Rûber 6.313 km², gelhe 1.107.491 (2021).Bajarekî ku piranî Tirkên Balkan lê dijîn e. Festîvala Kirazê her sal di meha Hezîranê de tê lidarxistin. Navê bajêr berê bi Grekî Βισανθη (**Bisanthe**) û paşê jî bûbû Ρωδοστο (**Rodosto**). Di dema Osmaniyan de jî bi navê Rodos û **Takovar** (bi zimanê Ermenîkî) dihate binavkirin. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê kirin Tekirdağ.

## Aborî
Aboriya parêzgehê bi giranî li ser pîşesazî û çandiniyê ye. Pîşesazî bi taybetî li navçeyên Çerkezköy, Çorlu û Ergene pir pêşketî ye. Yek ji bajarên herî girîng ên pîşesaziyê yên Tirkiyeyê ye. Çandiniya zebeşan û bazirganiya wê bipêşketiye.

## Girêdanên derve

* Rûpela fermî a Tekirdağê
* Rûpela Tekirdağê 
* Zanîngeha Namik Qemal Tekirdağê
* Malpera bajêr 
* Mertalê bajêr 

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Zonguldak

**Zonguldak** () bajar û navenda parêzgeha Zonguldakê ye ku dikevite herêma Derya Reş a Tirkiyê.

Navê bajêr yê beriya hatina tirk-mongolan **Sandraka** bû. Fîrmayên frensiyan ên ku di dema osmaniyan de li vir lêkolîna dewlemendiyên binerdî dikirin navê bajêr bi frensî û tirkî bilêv dikirin û digotin *Jungle-Dağ* ("Çiyayê kûvî"). Ev nav dibêjin wisa hatiye holê û piştî avabûna komara tirk wekî hemî navên cografîk wê jî para xwe ji polîtîkaya tirkîzekirinê girtiye û bûye Zonguldak (bi tirkî ti wateyeke xwe jî nîne).

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Axsere (parêzgeh)

**Parêzgeha Axsere** (, tirkî: *Aksaray*) û parêzgeheke Tirkiyeyê e ku li herêma Anatoliya Navîn ye.

## Navçeyên Axsereyê
* Aksaray (navenda bajêr) (Axsere)
* Ağaçören
* Eskil
* Gülağaç
* Güzelyurt
* Ortaköy (Ortekoy)
* Sarıyahşi

## Cografya
Rûber 7.722 km² û gelhe zêdetirî 377.505 e.

## Kurdên Axsereyê
Li dor 15% ji niştecihên Aksarayê bi eslê xwe kurd in, ji wan 65% kurmancîaxêv in û 35% jî zazakîaxêv in. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye.

### Gundên kurdên Aksarayê

* Şeyhler - Şêxler (dimilî)
* Taptuk - Taptix (dimilî)
* Yanyurt - Kurdalî (dimilî)
* Salmanlı Canan - Sarmalî (dimilî)
* Alayhan - Alaxun / Alaxan (kurmancî û dimilî)
* Büyük Pörnek - Porneg / Porînk (kurmancî û dimilî)
* Borucu - Botucî (dimilî)
* Cangıllı - Cunqilî (dimilî)
* Çalı Bekir - Çalê Bekirî (dimilî)
* Çekiçler - Çekkur (dimilî)
* Ekecik Gödeler (dimilî)
* Ekeceiktolu (dimilî)
* Ekecik Yeniköy (dimilî)
* Karaçayır - Kulan (dimilî)
* Karakuyu - Qereku (dimilî)
* Koyakköy - Qoyax (dimilî)
* Akın - Axîn (kurmancî)
* Babakonağı Doqan - Doqî (kurmancî)
* Bebek - Bewek (kurmancî)
* Çavdarlı - Çivderlî (kurmancî)
* Çolak Nebî - Seyda Jêr (kurmancî)
* Düğüz (kurmancî)
* Fatmauşağı - Sîdun / Siwidun (kurmancî)
* Gökkaya - Qilorî (kurmancî)
* Göksugüzel - Qerememet (kurmancî)
* Kalebalta - Kele / Qeleko (kurmancî)
* Karakova - Xiyrat (kurmancî)
* Küçükpörnek - Porneke Piçuk (kurmancî)
* Macarlı (kurmancî)
* Kışla Sor - Qişla Sor (kurmancî)
* Sağırkaraca - Cerran (kurmancî)
* Sarıağıl - Saraxil (kurmancî)
* Susadı - Susadî (kurmancî)
* Gültepe / Tepesidelik - Depesdelik (kurmancî)
* Salmanli - (Kurmanci)
* Şeyhler - (Kurmanci)
* İsmailağatolu - (dimilî)
* Hatipoğlutolu - (dimilî)
* Gerentolu - (dimilî)
* Kaziciktolu - (dimilî)
* Selecitolu - (dimilî)

## Çavkanî

Kategorî:Aksaray
Baybûrd (parêzgeh)

**Baybûrd** (, bi tirkî: *Bayburt*) navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.

Beriya dagirkirina tirkan navê wê Bagrat bû. Baybûrd di tixûbê Kurdistanê de ye. Bi parêzgeha Erzinganê ve cîran e. Di sala 1989an de kirine parêzgeh, berê bi Gümüşhaneyê ve girêdayî bû. Li vê parêzgehê hejmarekê kurd jî dijîn. Bi navê Kisante (Demirözü), Xart (Aydıntepe) û navenda Baybûrdê navçeyên wê hene. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye.

## Navçeyên Baybûrdê
* Baybûrd
* Kisante (Demirözü)
* Xart (Aydıntepe)

## Navên gundên navenda Baybûrdê di 1928an de
* Axsûnk (ya Jêrîn û ya Jorîn) (Gümüşsu)
* Almişka (Uluçayır)
* Arozqe (Gökpınar)
* Berne (Balca)
* Cemele (Göldere)
* Cîlare (Sakızlı)
* Çitanos (Sırakayalar)
* Dacirak (Yedigözler)
* Danişmend (Danişment)
* Hacîoxlî (Hacıoğlu)
* Hindî (Söğütlü)
* Îşênos
* Keleverek (Sancaktepe)
* Kestesî (Alıçlık)
* Kûder
* Lîpane (Yaylalar), gundekî elewî ye.
* Mam (Değirmencik)
* Melanse (Aydıncık)
* Pinçirkê
* Pûkeyî (Ballıkaya)
* Qalbolas (Kavacık)
* Qalîsqevar (Kabaçayır)
* Qişlaq (ya Jêrîn û ya Jorîn)
* Quqûnûs, Quqûnûsî
* Semkût
* Serayciq
* Sibtiros (Oruçbeyli)
* Tanzût (Buğdaylı)
* Tavûkvank (Yerlice)
* Tomla (Çiğdemtepe)
* Tûta Zar (Tût-i Zar)
* Varicna (Mutlu)
* Varzihan (Uğrak)
* Yenîkoy

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Qereman (parêzgeh)

**Parêzgeha Qeremanê** (bi tirkî: Karaman ili), yek ji 81 parêzgehên Tirkiyeyê e ku li Anatolyaya navîn cih digire.

Qereman di dema osmaniyan de wekî herêma Larendeyê jî dihate binavkirin. Piştî damezrandina komara Tirkiyê navê bajêr wekê Qereman hatiye guhertin.

## Nifûs

## Navçeyên parêzgehê
Navçeyên parêzgehê: Navenda bajêr | Ayrancı | Başyayla | Ermenek | Kazımkarabekir | Sarıveliler in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*  Rûpela fermî a hikûmeta Qeremanê
** Nexşeya siyasetî a parêzgeha Qeremanê
*  Rûpela fermî a bajêrê Qeremanê
*  Nûçeyên avhewayên parêzgeha Qeremanê

Kategorî:Parêzgeha Qeremanê
Kategorî:Parêzgehên Anatolyaya navîn
Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Kırıkkale

**Kırıkkale** yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Li herêma Anatoliya Navîn dikeve.

Navçeyên parêzgehê: Navenda bajêr, | Bahşılı | Balışeyh | Çelebi | Delice | Karakeçili | Keskin | Sulakyurt | Yahşihan in.

Parêzgehehe nû ye: Berê bi Enqereyê ve girêdayî bû. Li vê bajarê fabrîkên çekan ên artêşa Tirk hene. Bi navê "Kırıkkale" gelek cureyên çek û alavên şêr tên hilberîn. Gelê bajêr aboriya xwe ji xebatên li fabrîkên çekan û çandiniyê dike.

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Yalova (parêzgeh)

**Parêzgeha Yalovayê** parêzgeheke Tirkiyê ye ku dikeve herêma Mermere.

## Navçeyên Yalovayê
* Altınova
* Armutlu
* Çınarcık
* Çiftlikköy
* Termal

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1995an de hatine avakirin
Karabük

**Karabük** navê bajar û parêzgeheke Tirkiyê ye.

## Navçeyên Karabükê
* Karabük (navend)
* Eflani
* Eskipazar
* Ovacık
* Safranbolu
* Yenice.

Gelhe 225.409 (2000), rûber 4.145 km² ye. Li vir fabrîka hesin û polayê heye û gel pirranî bi wê aboriya xwe birêvedibe. Di sala 1995an de bûye navçe.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1995an li Tirkiyeyê
Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1995an de hatine avakirin
Düzce

**Düzce** yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Di sala 1999'î de ji ber erdhejê bi zagoneke bilez kirine parêzgeh. Beriya wê bi bajarê Bolu´yê ve girêdayî bû. Şêniyên Düzceyê pirranî Çerkez û Abxaz in.

Beriya hatina Tirk - Mongolan navê bajêr **Prusias Pros Hypios** bûye. Di salên 1321-1323'î de mîrên Osmaniyan bi bazareke berdêlî wê ji Bîzansiyan digirin. Ji ber wê jê re dibêjin Dûzbazar. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê dikin Düzce.

Heya niha statîstîkên fermî yên Düzceyê nehatine aşkerakirin. Gel aboriya xwe bi çandiniya bindeqê dike.

## Gelhenasî
Li gorî daneya sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarê 387.844 kes e. Di bajarê de hêjmarek girîng gelê Çerkez dijî. Ji ber van yekan hinek caran pirsgirêkên etnîkî xwe dide der. Gelên herêmê ji dûgelê doza perwerde û weşan bi zimanê zikmakî (ango zimanên Qefqasî) dikin.

## Erdnîgarî
Düzce, yek ji wan bajarên herêma Deryaya Reş e. Rûerda bajarê 739,1 km² ye.
## Navçeyên Dûzceyê
Navçeyên girêdayî yê bajarê ev in

* Düzce (Navend)
* Akçakoca
* Cumayeri
* Çilimli
* Gölyaka
* Gümüşova
* Kaynaşlı
* Yığılca

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1999an de hatine avakirin
Kinikan

**Kinikan** yan jî **Osmaniye** (), bajarekî parêzgeha Osmaniyê li Bakurê Kurdistanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê
Lazistan

220px|thumb|Zozaneke Lazistanê
**Lazistan** (Lazona - ლაზონა bi Lazî, ლაზეთი - Lazetî an ჭანეთი - Çanetî bi Gurcî) navê welatê gelê Laz e.

Heya dawiya Osmaniyan ji herêma Deryaya Reş ya li Tirkiyê re Pontûs û li cihên ku Laz lê dijiyan re jî Lazistan dihate gotin. Ev peyveke fermî bû. Bi avabûna Komara Tirkiyê re navên Kurdistan, Lazistan hwd hate qedexekirin û hebûna gelan hate înkarkirin.

Îro herçendî pirraniya wan hatibin asîmîlekirin jî ji Trapezonê heya Artvînê ango li welatê Lazan, gelê Laz dijî. Ziman û çanda wan di bin xetereya windabûnê de ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê
Kategorî:Herêmên çandî
Kategorî:Herêmên dabeşkirî
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên dîrokî yên Gurcistanê
Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî
Kategorî:Laz
Kategorî:Welat
Okyanûsa Mezin

thumb|Okyanûsa Mezin
**Okyanûsa Mezin**, anku **Pesîfîk** herweha bi **Okyanûsa Pasîfîk** û **Okyanûsa Aram** jî tê navandin, bi 179,7 milyon km² aqar okyanûsa herî mezin a li cîhanê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 m'yê (li Korta Marianayê, bi îngilîzî: *Mariana Trench*), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye.

## Erdnîgariya Okyanûsa Mezin
Deryaya Mezin navbera bakur li Cemsera Bakur, li bakur rojhilat Amerîkaya Bakur, li rojhilat Amerîkaya Navîn, li başûr rojhilat Amerîkaya Başûr, li başûr Antarktîka, li başûr rojava Awistralya, li rojava Okyanusya û li bakur rojava Asya de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe Cemsera Başûr.

## Danen Okyanûsa Mezin
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon km³ e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 m. ye.

## Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin
Deryaya Bering, Deryaya Japon, Deryaya Çîna Rojhelat, Deryaya Çîna Başûr, Deryaya Tazmanyayê, Kendava Kalîforniyayê, Kendava Alaskayê.

## Nav
Navê Okyanûsa *Mezin* ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa *Pasîfîk* yan *Pesîfîk* jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

## Gehinekê der
* http://www.mapsouthpacific.com/  – Nexşe

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkaya Bakur
Kategorî:Amerîkaya Başûr
Kategorî:Asya
Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Erdnîgariya Asyayê
Kategorî:Erdnîgarî
Mongol

**Mongol** ji gelê Mongolyayê re tê gotin. Zimanê mongolan mongolî e. Mongolya welatekî mezin ê li Asyaya Navendî e.

Tirk û mongol bi êrîşkariyên xwe yên talanker û bi xwîn di dîroka mirovahiyê de cihdigirin. Helbet mongol ên serdema han ne wisa ne. Cengîz Xan, Tîmûrleng, Atîla, hwd., keyên tirk û mongolan heya Ewropayê seferên mezin lidarxistine û şarezeyiya wê demê rûxandine.

## Ziman

Zimanê mongolî ji zimanmalbata altayî, beşa zimanên mongol ên navendî ji binekoma xalxayî mongolî ye. Bi zimanê tirkî re lêzim e, herdu jî ji yek zimanmalbatê ye.

## Binerê
* Împeratoriya Mongolan
## Çavkanî
### Not

### Jêder

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîroka Mongolyayê
Kategorî:Gel
Ker

**Ker** an **her** (*Equus asinus*), binecureyekî kerê kovî ne ku yeksimdar e.

## Dîrok
Li hin deverên Kurdistanê jê re çarpê jî dibêjin. Yek ji canewerên alîkarê mirovan e. Ji kerên mêr re maker an maher tê gotin. Ji pehîna kerê re zîtok tê gotin. Carinan dema mirovek jî pehîneke paşpaşokî bavêje, jê re zîtok dibêjin. Herwekî ji kerên çêlik re kurrîk tê gotin. Li hin deveran ji keran re, çarpê û guhdirêj jî dibêjin lê evana di axavtinên civakî de bo rêzgirtinê tên bikaranîn.

Cara pêşîn li Mezopotamya hatiye kedîkirin. Kerên îro pirranî ji Afrîkayê belav bûne. Cureyên kerên Asyayê jî hene lê evana bi hesp an hêştiryan ve hatine gandin.

Ker herçendî ajaleke bikêr e, ewçendî jî di çanda devkî ya kurdan de cihdigire. Yek ji elementên bingehîn ên zargotina kurdî ye. Ker di şîretkirina zarokan de sîmbola bêhiştî, derenmayînî, mafdaxwarin û kêm agahdariyê ye. Dîsa di kurdî de bi navê kerê çêr/dijûn jî tên kirin.

## Mijarên têkildar
*Lîsteya cureyên kerên kedî
*Lîsteya cureyên kerên kovî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Equus
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Bakur rojhilat

**Bakur rojhilat** an jî **bakurê rojhilat** aliyê navendê bakur û rojhilat dikeve ye. Ew aliyeka navber e.

Kategorî:Aliyên Erdnîgarî
Key

[thumb|[Key Akwa (1875), keyê gelê Duala, li Kamerûnê (Afrîka)]]
[thumb|Keyê fransî [Louis XIV|Louisê 14'an ligel sefîrê mezin ê faris (1715)]]

**Key** an jî **qral**, di sazûmaniyên monarşîk de kesê ku li welatek xwedî rol û erka herî bilind e.

Key li çend welatan otorîteya herî mezin e. Lê belê, roja îro li piraniya welatan key tenê roleke sembolîk dileyize.

Li gorî kevneşopê piştî mirina key, law an keça wî tê ser text. Ji keya jin re keyxanim, keybanû an jî qralîçe dibêjin. Welatên ku monarşiya wan heye jê re keyanî dibêjin. Keyaniya Brîtanî, Keyaniya Swêdê û Keyaniya Taylendayê nimûneyên keyaniyan in.

Key, anku mîr, elementeke girîng a çîrokên mîrên kurd e.

## Bide ber
Keyekser


Kategorî:Monarşî
Sirûda neteweyî

**Sirûda neteweyî** yan **marşa neteweyî** ji stran an melodiya fermî û herî pîroz a welatekê re tê gotin.

Wekî dab û nêrîtek, hemî welat xwedî sirûdek neteweyî ne. Wek mînak, sirûda neteweyî ya kurdan "Ey Reqîb" e. Di sirûdên neteweyî de hezkirina welêt tên diyarkirin. Sirûdên neteweyî dikarin bi tenê bi melodiyê jî bin.

## Çavkanî

Kategorî:Sirûd
Partiya Kedê ya Gel

**HEP** (, *Partiya Kedê ya Gel*) partiya pêşîn a legal e ku li çareseriya kêşeya kurdan li Tirkiyeyê digere.

Di sala 1990î de ji aliyê parlamenterên kurd ên ku ji SHP' yê veqetiyane ve hate damezrandin. HEPê 19 parlamenterên kurd xistine parlamena Tirkiyê. Ji ber ku Leyla Zana bi zimanê kurdî di got "Bijî biratiya kurd û tirk" êrîşên tund li dijî HEPiyan hat. Parlamenterên kurd bi zor û pêkutiyan hatin zîndanîkirin. Dewleta Tirk HEP' ê wekî dijmin nîşan da û HEP mecbûr ma ku were girtin. Di 25ê nîsana 1993an de ji dêvla HEPê ÖZEP (*Özgürlük ve eşitlik partisi*, "Partiya azadî û wekheviyê") hate damezrandin. Îro rêça ku HEPê vekiriye HDP Û DBP dimeşîne.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1990an li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1990an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Rêxistinên siyasî