open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Darcêwî

thumb|250px|''Acacia constricta''
thumb|250px|Fêkiyên darcêwiya zîvzêrkî (''Acacia dealbata'')
thumb|250px|''Acacia karroo''
thumb|250px|''Acacia melanoxylon''
thumb|250px|''Acacia drepanolobium''
thumb|''Acacia sp.''

**Darcêwî**, **akasya** *([[latînî]]: Acacia)* komekê riwekan ji binekoma mimosoideae ya malbata famîleya baqilan e. Tenê li Awistraliyayê 900 heya 1000 cureyên vê komê digihên. Li seranser erdxanê (dinya) 1350-1450 cureyên wê digihên. Ji cihên germ hez dikin.

Pirranî gupikên wan zer, carnan jî sor vedidin. Hin cureyên wê bo xemla baxçeyan tên çandin. Li Bîrmanya û Çînê dara cureyê *A.catechu* tê kelandin, ji wê bo boyaxkirina bestiran sûd tê wergirtin. Ji *A.arabica* û *A.senegal* jî, şîrêz tê çêkirin. Qalikên darcêwiyê di çermvaniyê de tên bikaranîn.

## Hin cureyên wê yên li Kurdistanê belavbûyî ye
* Darcêwiya zîvzêrkî (acacia dealbata)
* Darcêwiya gupikrojkî, dara zanzîbarê, darcêwiya hindî/erebî (acacia arabica)
* Darcêwiya şîrêzê, xasheb (acacia senegal)

## Cureyên navdar


Kategorî:Famîleya baqilan
Kategorî:Riwek
Hîçhar

thumb|Ji Mecaristanê
thumb|Gupik vedaye
thumb|Hîçhara sor

**Hîçhar**, îsota heşînê, bîbera dolmehê, bîbera spanî (capsicum annuum), bîberek ji koma capsicum a famîleya balîcanan (solanaceae) ye. Li Kurdistanê gelek cureyên bîberê digihên, îsot, bîbera reş jî bi tevî hîçharê di pêjgeha kurd deç cihekê taybet digirin. Hîçhar biharbêhneke pêjgeha kurd e.

Li Kurdistanê çandiniya wê tê kirin. Rengê wê berê kesk e, paşê sor dibe lê hin cureyên wê hene ku dema digihên rengên wan mor, zer an çakar dibin. Ji hewaya germ, axa ne zêde avî hez dike. Tehma wan gorî cureyê şîrîn, tûj (no) an nîvtûjî ye.

Welatê vê bîberê parzemîna Amerîkayê ye ku piştî vedîtina Amerîkayê belav bûye.

## Çavkanî
* Harald Zoschke: *Das Chili Pepper Buch – Anbau, Rezepte, Wissenswertes*, Suncoast Peppers GmbH, Kressborn, 1997, ISBN 3-924685-05-3. (almanî)

Kategorî:Bîber
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya balîcanan
Bazincan

**Bazincan** navê eşîreke kurdan a dîrokî ye. Navê vê eşîrên di çavkaniyên îslamî û di şahnameyê de derbas dibe. Gorî Mesûdî (di sala 943an d) û Îştaxrî (951î de) êv eşîr li herêma Îsfehanê hatibû bicîhkirin. Firdewsî di şahnameyê de îdia dike ku kurd ji pênc eşîran Ciloya (Kuhgîlu an Celalî), Sîwan, Lawalîcan, Kariyan û Bazincan û 500.000 nefêran pêkhatibûn e. Di eynî çavkaniyê de tê gotin ku kurd hemû di şerrên hember artêşên îslamê ve hatibûne qirkirin, xeynî yekê bi navê Alak, ê ku bibû misilman û xwedî zuret bû. Bi guman ev eşîr bi piraniya xwe asîmîle bûye û îroyî bi farisî diaxive. Navê vê eşîrê bi dawî di lîsteya Mardux Kurdistanî ya êl û eşîrên kurdan de derbas dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Serdû

**Serdû** an **serdûya** eşîreke esilkurd li parêzgeha Kirmanê ye. Serdûyî ji aliyê Xanên Zend ve li Kirmanê hatine bicîhkirin.

Kategorî:Eşîr
Çahardowalî (eşîr)

**Çahardowlî** an **Çardowlî** an bi kurdî **Çerdawrî** an **Çerdawru** navê eşîreke kurd e. Ev eşîr biesil ji parêzgeha Îlamê ye, heta îroyî jî li Îlamê, li ŝaristana Çerdawel (navçe) , kesên ji vê eşîrê dijîn. Hin şaxên çardowalî jî berê 200 salan serdema qajar li parêzgeha Azerbaycana Rojava, li bajêristana Şahîndij, û li parêzgeha Kurdistanê, li bajêristanê Qurwe, parêzgeha Hemedan bajêristanê Ased Abad u Melayêr hatine bicîhkirin .

Kategorî:Eşîrên lek
Gêjnak

thumb|Gêjnaka bikok
thumb|Kulîlkên bexdenûsê spî ne
thumb|Bexdenoz, bexdenûs ev e
thumb|Cehperî li Kurdistanê kêm tê xwarin

**Gêjnak**, **bexdenûs**, **bexdenoz***(petroselinum crispum),* navê komekê riwekan ji famîleya bexdenûsan e. Rengê wê kesk e, di seleteyan de, yan xwarinan de çi bi xabî, çi jî wekî biharbêhn (biharat) tê bikaranîn. Divê mirov bi gêjnaka biaxû (aethusa cynapium) re tevlîhev neke. Gêjnaka biaxû gelek jehrîn e. Li Kurdistanê ji vê gêjnakê re *giyayê tûj/teyîsî*, *mendika maran* jî dibêjin.

Riwekeke dusalane ye. Bilindiya wê 30-100 cm, kulîlkên wê spî de. Axa avî dixwaze. Hundirê qemçika wê vala ye. Bizirên wê hurik, çakarî (qehweyî) ne. Pelên wê jî tên xwarin, kok û fêkiyên wê jî. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, bo derbirina kinêr û perçan tê pêşniyarkirin.

Di Greka antîkî de gêjnak di tenduristiyê de dihate bikaranîn. Bijîşkên wê demê xwarina wê pêşniyar dikirin.

## Cureyên wê yên li Kurdistanê navdar in
* Bexdenoz an bexdenûs, bi taybetî di pêjgeha kurd de gelek tê bikaranîn. Pirranî bi tevahiya gêjnakan tê bikaranîn, lewra ya li Kurdistanê herî zêde tê xwarin ev e.
* Cehperî, pelikên wê hûrik, qurçimokî, strîlokî ne, wekî hêliz, kinkorê. Bi almanî jê re *Krause Petersilie* tê gotin.
* Gêjnaka bikok, *(Petroselinum crispum subsp. tuberosum (Rchb.)* Soó), li bakurê Ewropayê çandiniya wê tê kirin. Wekî silkê kokên wê hene û ew kok tên bikaranîn. Bi almanî jê re *Wurzelpetersilie* dibêjin.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya bexdenûsan
Xavlêcan

thumb|Xavlêcan

**Xavlêcan** *(alpinia officinarum)*, ji famîleya zencefîlan (zingiberaceae) ye. Welatê wê Hindistan, başûrê rojhilata Asyayê ye. Bi qasî 30 cm bilind dibe, kulîlka wê spî an helesor e. Di xwarin û tenduristiyê de tê bikaranîn. Yek ji biharbêhnên pêjgeha kurd e.

Dişibe zencefîlê (zingiber officinale) lê tehma wan ne yek e. Xavlêcan tehl e.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya zencefîlan
Kategorî:Riwek
Awîşen

thumb|Awîşen

**Awîşen**, **ezbûwe**, **zembûr**, **catirî** , **anux** li nav kurdên xurasanê *(Thymus vulgaris)* navê komekê riwekan ji famîleya gezika derewîn (famîleya lamiyasiyan, *Lamiaceae*) ye. Navê giştî yê *catirî (cehter)* û *zembûr*ê ye. Navê van cureyan ê zanistî ne diyar e, lewra zimanzanên kurd li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nekirine, nav û têgînên wê standard nekirine. Li Kurdistanê pirranî tê berhevkirin.

Ji vê riwekê rûnekê tê çêkirin. Dîsa wekî çay û biharbêhn jî tê bikaranîn. Ji germê hez dike. Bêhna wê gelek xweş e. Di Greka antîkî de bo xatirê xwedaya bedewiyê Afrodîtê dihat vêxistin, bixura wê dihate bêhnkirin. Ji aliyê vîtamîna C ve dewlemend e.

## Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de

Bi tevî hingivê tê tevlîhevkirin, ev ji bo derbirîna birînên mîdeyê bikêr e. Bo nexweşên ku çermên wan dixurên, diweşin jî tê pêşniyarkirin.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya gezika derewîn
Mêxek

thumb|Mêxek

**Mêxek**, **qernefîl** (dianthus caryophylllus) navê darekê ye ku darik û gulîkên wê tên bikaranîn. Bejna darê 10-15 m bilind dibe. Di pêjgeha kurd de, di gelek xwarin-vexwarinan de tê bikaranîn.

## Bijîşkiya gelêrî ya kurd de

Hezmê hêsantir dike. Bêhna devê derdibe. Bi şîr tevlîhev bikin û bixwin daxwaza seksê zêde dike. Dijî sermagirtinê kêrbar e. Bo lêdana dil, astma, depresyonê jî tê pêşniyar kirin. Belxamê dibe, madeyê vedike. Ji ber ku di laş de avê kêm dike, divê ji pêdiviyê zêdetir neyê bikaranîn.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Dar
Mehemdiyan

**Mehemdiyan** êleke êzidî yên li Ermenistanê ye. Êla mehemdiyan li du koman belavdibe: Mehemdiyan û Memreşan. Mehemdiyan di 1828an de ji herêma Wanê li ser Îranê ve reviyane Ermenistanê, herêma Aparanê û li vê derê bicîhbûn e.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên êzdiyan
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Eva ku divê bê gotin (helbest)

**Eva ku divê bê gotin** (bi almanî *Was gesagt werden muss*) navê helbesteke siyasî ya nivîskar û helbestvanê alman ê xwedî Xelata Nobelê ya Wêjeyê Günter Grass e.

Ev helbest di 4ê nîsana 2012ê di rojnameyên Süddeutsche Zeitung, New York Times, La Repubblica û El País de hatiye weşandin. Günter Grass di vê helbestê de Îsraêl ji bo krîza atomî li hember Îranê bi zimanekî tund rexne dike û dibêje ku Îsraêl aşitiya cîhanî hereşe dike. Berpeyiyên çapemenî gelekî xurt bûn. Hinekan gotin ku gotinên wî dirust in, ên din jî gotin ku nedirust in û Günter Grass antîsemîtîzmê (dijminiya cihûyan) dike.

## Çavkanî
* Ne Îran, Îsrael talukeye 
* Grass präzisiert Kritik an Israel

Kategorî:Günter Grass
Kategorî:Helbest
Baxçiq

**Baxçiq**, anku Baxçix navçeyel Gundekî Kurdê Komara Îraniyê Bocnurdê ye. Nifûsa xwe 4000 (2000) e. bi 8&nbsp;km'yî dûrî Bocnurdê ye. Elîxan beg kurê Husênxan Îlxanî Yarmuhemmed xan Şadlû li Qebîleya Bûxanlû ji wî Gunda ye.

## Sernasên Baxçiqê
* Elîxan beg Îlxanî Eşîreya Bûxanlû
* Yehya Elewî Ferd Helbesvan
* Yehya Baxçixî stranbêjê strana Blûrê
* Mistefa delîrîyan Codoker
* Mijteba Baxçixî Codoker
* Mehdî Baxçixî Codoker
* Mella Neqdelî Baxçixî Dengbêj û Mella
* Yedilla Baxçixî stranbêjê strana Dutar
* Neqelî Elewî Ferd Endazyar Nivîskar
* Omîd Baxçixî stranbêjê strana Dutar
* Ferhad Baxçixî stranbêjê strana qûşmi
* Sîamek îmanpûr wêneger
* Benûşe Elewî Ferd Nivîskar
* Mehdî Elewî Ferd wergêr
* Qasim Baxçixî peliwan
* Ferhad Baxçixî peliwan
* Misirxan Baxçixî peliwan
* Ezîz emanî peliwan
* şehbaz Baxçixî peliwan
* Qenber Baxçixî peliwan
* Sefer delîrîyan peliwan
* Berateli emanî peliwan
* Mohemed eli Baxçixî peliwan
* Ezîm hemîdî neseb verzişwan
* Rehîm hemîdî neseb verzişwan
* Husin şojaê zadih verzişwan
* Berat Baxçixî verzişwan
* Ismet Baxçixî verzişwan
* Nimetollah bihjeti şorayi Xorasanê
* Eliriza Baxçixî şorayi Bujnûrt

## Girêdanên derve
* Malpera Gundê Baxçiqê
* Malpera Baxçiqê Îro 
* Malpera Şorayên Baxçiqê

Kategorî:Kurdên Xorasanê
Mil û Zil

**Mil û Zil** du bendên eşîrên kurdan ên xwederî (menşeyî) ne. Gorê efsaneyê Mîl û Zil du bira bûne. Yek ji wanan ji başur yek ji rojhilatê hatiye Kurdistanê. Kêm û zêyde baweriya hemû eşîrên kurdên kurmancî- û kirmanckîaxiv ewe ku koka wan ji van herdû birayan hatiye. Herwiha li Kurdistanê du êlên kurdan ên mezin, bi navên Mîllî (Mîlan) û Zillî (Zîlan) hene. Bênden eşîrên kurdan ên xwederiye din Botî, Mehmedî, Babanî (Bebeyî), Silivî, Xorkan û Cûwana ne.

## Êl û Eşîrên Zillî
* Celalî
* Redkî
* Cemaldînî
* Geltûrî
* Birûkî
* Siwêdî
* Delkî
* Dilxêran
* Pîrexalî
* Mamzêdî
* Kurdkî

## Êl û Eşîrên Millî
* Canbegan
* Îzolî
* Şêxhesenan
* Dirêjan
* Hesenan
* Dekûrî

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Assembly

thumb
**Assembly** (bixwîne *esêmblî*), zimanekî bernamesaziyê ye. Ew zimanekî asta nizm e. Jibo kodên bernameyan ji aliyê mirovan de kanibin bên xwendin hatiye peydakirin. Prosesên CPU bi bêjeyên mirov fêm dike tên nîşandan, û ji van bêjeyan ra mnemonîk tê gotin.

## Dîroka ''Assembly''

Bernameyên pêşîn bi destan li komputeran dihatin barkirin. Bi vî awayî lazimbû ku bernamesaz hemû instrakşin-set (en: instruction set)ên CPU
bizane. Serê dorê pirr xeta çêdibûn û gere hertişt ji nû ve destpêkira. Dûre bi pêşve çûna teknolojîyê bername bi rêya monîtorekê dihatin barkirin.
Ji bo asankirina bernamesaziyê fikrê ku mere bernameyek ku kane kodên bernameyê bi awayê dosyekê bigire û bizivirrîne zimanê makîneyê binivîse derket.
Bi xêra vê bernameyê:
* Xeta kêm dibûn
* Êdî bername zûtir dihatin barkirin
* Guhartina bernameyan dibû asantir
Vê bernameyê assembler bû ku bernameyên bi zimanê assembly hatine nivîsandin wek dosyekê digirt û mnemonîkan jixweberê vedigerrand instrakşin setên makîneyê.

## Assemblir

### Assemblirên asta bilind

## Bikaranîna îroyîn

## Çavkanî

Kategorî:Komputer
Kategorî:Zimanê asta nizm ê bernamesaziyê
Kategorî:Zimanê bernamekirinê
Demanan (eşîr)

**Demanan** eşîreke mezin e li Dêrsimê. Warê eşîra demanan li navçeyên Xozat û Pilûrê dikeve. Pêwendiya navê "demanan" bi ademan ve heye. Ev eşîr yek ji eşîrên êla Dêrsima rojava ya şêxhesenî bûye.

## Galerî

Wêne:Wile Mosige - panoramio.jpg|Gora pîrekî demanan


## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Şeylanlî

**Şeylanlî** (bi azerî: *Şeylanlı tayfası*) eşîreke kurdên Azerbaycanê ye, berê şerê Qerebaẍê li gundê Laçînê ên bi eynî navê (bnr Şeylanlî) diman. Ev eşîr yek ji qebîlên ela Kurdên Azerbaycanê ya dîrokî bi navê Qereçorlû ye, ya ku di dema Sefewiyan de li xoresanê hatiye bicîhkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka kurdan
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Azerbaycanê
Kategorî:Qerebaxa Jorîn
Kubêba

thumb|Îsota Seylanê, kubêba

**Kubêba**, **îsota Seylanê**, **çaya Çînê ya bîberî** *(piper cubeba),* riwekek ji famîleya îsota reş *(piperaceae)* ye. Welatê wê Îndonêzya û Çîn e.

Li Kurdistanê demekê di bijîşkiya gelêrî de gelek dihatibûye bikaranîn, bi taybetî wekî çayê. Biharbêhna (biharat) wê ji dendikên wê tê çêkirin. Riwekeke pirrsalane ye. Qaçaxçî û etaran, ji Îranê dianîn, difirotin. Xelkê pirr kêm bikardianî, wekî çayeke dermanî dihate dîtin. Jê re pirranî *îsota/çaya Seylanê* gotinê.

## Bijîşkiya gelêrî ya kurd de

Belxamê pakij dike, êşa serî derdibe. Mîkroban dikuje, bo ragirtinên bronşan (bronşît) baş e. Li dijî ragirtinên riya mîzê û vagînayê, dijî prostatê bikêr e. Bêhna devê derdibe. Bizirên wê di nava avê de tên kelandin, tehma xwe didin avê. Ev av rojê 2-4 caran tê vexwarin. Êşa qirikê kêm dike, bo ketina dengê kêrbar e.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Famîleya îsota reş
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha Afrîkayê
Reşke

thumb|Reşke, zîre

**Reşke**, **zîre**, **kemyon** *(cuminum cyminum),* riwekek ji famîleya bexdenûsan *(apiaceae)* e. Bejna wê 40-60 cm bilind dibe. Riwekeke salane ye, Rojhilata Navîn belav bûye. Di pêjgeha kurd de kêm be jî tê bikaranîn.

Biharbêhna (biharat) wê ji dendikên hişkkirî tê çêkirin. Dendikan dihêrînin. Vê biharbêhnê di xwarinên bigoşt û hevîrê, kebab, vexwarinan de bikartînin. Li Kurdistanê, ji ber ku şer aborî û çandinî serobino kiriye, çandiniya wê pirr kêm e. Li Hindistan, Meksîk, Şîle, Misir, Îran, Tirkiye û gelek welatan tê çandin.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya bexdenûsan
Tarxûn

**Tarxûn** *(artemisia dracunculus)* riwekek ji famîleya beybûnan (asteraceae) e. Riwekeke pirrsalane ye. Li cihê ku hatiye ajotin, 8-10 salan beî problem ber dide. Ji Sîbîryayê belav bûye.

Bejna wê 120-150 cm bilind dibe. Wekî biharbêhn (biharat) di pêjgeha kurd de tê bikaranîn. Bi taybetî tevlî hin hêyavk, şorbe û seleteyan dikin. Di pêjgeha fransî de cihekê girîng digire.

## Bijîşkiya gelêrî ya kurd de

Tehma wê gelek xweşe e, teze yan hişkkirî tê xwarin. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de li dijî kêma mîdeyê (gastrît) dihate bikaranîn. Gazê dertîne, kurman dixîne, mîzewaqiyê kêm dike.

## Çavkanî

Kategorî:Biharat
Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Famîleya stêregulan
Zerdeçal

thumb|Zerdeçav an zerdeçal
thumb|Toza zerdeçalê

**Zerdeçal**, **zerdeçav** *(curcuma longa),* ji famîleya zencefîlan *(zingiberaceae)* riwekek kulîlkzer, pelmezin û pirrsalane ye. Ji başûrê Asyayê belav bûye.

## Bikaranîn
Di boyaxkirina çermên tenik, bestirên ebreşûmî tê bikaranîn. Wekî biharbêhn (biharat) jî tê bikaranîn lê divê beriya wê di avê de bê kelandin. Yek ji kulîlkên malê ye jî. Kokên kelandî ziwa dikin, dihêrin. Ev biharbêhn di pîlaw, hin hêyavk û şorbeyan de tê bikaranîn. Tevlî sosan jî dikin.

## Bijîşkiya gelêrî ya kurd

Di kevçiyekê toza ê de nêzîkî 30-90 gr kurkumîn heye ku ev bûjen dijî şêrpenceyê ye. Herwiha li Kurdistanê behs tê kirin, zerdeçav hestiyan bihêz dike, sîstema parastina laş xwedî dike. Kêm û ragirtinên sîstema hilmijê (tenefûs) derdibe, bênhngirtinê hêsan dike.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Famîleya kakule û zerdeçalan
Zencefîl

thumb|Zencefîl navê famîleyekê ye, gelek cureyên wê hene

**Zencefîl** *(zingiber officinale),* riwekek ji famîleya zencefîlan *(zingiberaceae)* e. Ango zencefîl navê famîleyeke riwekan e lê cureyê wê yê bi navê zingiber officinale bêhtir tê naskirin û bikaranîn. Bejna wê heya 1 m bilind dibe. Pelên wê zirav û dirêj in, kulîkên zer-sor vedidin. Ji avhewaya tropîk an nîvtropîk hez dike. Li Çîn, Hindistan, Viyetnam, Îndonêzya, Japonê gelek digihê.

## Bikaranîn
Wekî biharat, pirranî di kilor, kateyan de tê bikaranîn. Tevlî tirşînan jî dikin. Tê gotin ji nexweşiyên madeyê re bikêr e. Vîtamînên C û B dihewîne. 80 %ê vê riwekê ji avê, 2 % proteîn, 1 % rûn, 12 % devtî , kalsiyum, hesin, fosfor ûêd e.

Madeyê vedike, gazê dertîne, hilmijê hêsantir dike. Barê demaran sivik dike, laş germ dike. Di xwarinan de gelek tê bikaranîn. Tevlî şorbe, kutilk, hêyavk, selete, kulîçe, xurabî, sosîs, biraşteyên kartol û goştê ûêd dikin. Kesên madeyên wan li hev dikevin, zencefilê davêjin devê xwe, derdibe.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Famîleya kakule û zerdeçalan
Pûjana ajgulî

thumb|Pûjana ajgulî

**Pûjana ajgulî** *(mentha longifolia),* wekî nane, tihtavik, pûng ûêd cureyek ji pûjanê *(mentha)* ye ku ev koma riwekê ji famîleya gezika derewîn *(lamiaceae)* ye.

## Çavkanî
* Haeupler/Muer: *Bildatlas der Farn- und Blütenpflanzen Deutschlands*, Ulmer Verlag, Stuttgart, 2000, ISBN 3-8001-3364-4
* Adler, Oswald, Fischer: *Exkursionsflora von Österreich*. Ulmer Verlag, Stuttgart und Wien, 1994, ISBN 	3-8001-3461-6
* Binz, Heitz: *Schul- und Exkursionsflora für die Schweiz*, Schwabe & Co. AG, Basel, 1986, ISBN 3-7965-0832-4
* Oberdorfer: *Pflanzensoziologische Exkursionsflora*, Ulmer Verlag, Stuttgart, 1990, ISBN 3-8001-3454-3
* Garcke: *Illustrierte Flora*, 1972, Verlag Paul Parey, ISBN 3-489-68034-0

Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya gezika derewîn
Kategorî:Pûjan
Ûştinî

**Ûştinî** navê mîrgeheke kurdan li herêma Şemzînan, a ku Şerefnameyê de derbas dibe ye. Ev mîrgeheka ku ji aliye ezbeta Nehrî ve hatiye avakirin, li Ûştinê (îroyî Stûnê?) bi navendbûye û heta destpêka sedsala 17'mîn hebûna xwe parastiye.

## Çavkanî

Kategorî:Mîrgehên kurdî
Kakao

**Kakao** *(theobroma cacao),* riwekek ji famileya tolikê *(malvaceae)* ye. Bejna darê 4-8 m bilind dibe. Bizirên wê di hilberîna şîranîyê de tên bikaranîn. Ji vê riwekê rûn jî tê çêkirin. Kakao wekî vexwarinek jî tê bikaranîn.

Welatê wê başûrê Amerîka, rojavayê Afrîka û herêmêm tropîkal e. Ji kevnexwediyên parzemîna Amerîkayê (îndiyanayî, çermesor) derbasê ewropayiyan bûye. Li Kurdistanê çandiniya wê gengaz e yan na, ne diyar e.

## Hilberîna kakaoyê

## Pêşangeh


Wêne:Theobroma cacao0.jpg|Gupikên vedane (Cauliflorie)
Wêne:Theobroma cacao5.jpg|Dara wê û kulîlik
Wêne:Cacao-fruits.jpg|Fêkiya kakaoyê
Wêne:Früchte des Kakaobaumes.JPG|Fêkiyên hişkkirî
Wêne:Cacao-pod-k4636-14.jpg|Fêkiya wê ya jêkirî û dendik
Wêne:Assortiment de cabosse-Madagascar-oct-09.JPG|Fêkî, ji Madagaskarê
Wêne:Theobroma cacao fruit, Botanical Garden, Hamburg IMG 1548 edit.jpg|Fêkiya kakaoyê, wêne ji baxçeyê botanîk ê Hammburgê
File:Theobroma cacao MHNT.BOT.2004.0.204.jpg|Theobroma cacao - Museum specimen


## Çavkanî
* Heinrich Fincke: *Handbuch der Kakaoerzeugnisse*. 2. Auflage. Springer-Verlag, Berlin, 1965 (almanî)
* Allen M. Young: *The chocolate tree - a natural history of cacao.* Smithsonian Inst. Press, Washington 1994, ISBN 1-56098-357-4 (îngilîzî)

Kategorî:Dar
Kategorî:Famîleya tolikê
Fistiqên çaman

thumb|Dendikên gûzika darûkê (dara çamê) ji Îtalyayê
thumb|Gûzika yan gangnûza darûkê

**Fistiqên çaman**, **fisdeqa qajê**, **gangnûz** (pinus pinea) ji gûzikên (gangnûz) darûkê (dara çamê) re dibêjin ku ji viya biharbêhn (biharat) jî heye. Gangnûzên (gûzik) hişk tên şikênandin, hundirê wê tê bikaranîn. Li gelek welatan çandiniya wê tê kirin.

Li Kurdistanê bi taybetî li Erdêxan, Qers, Erzîrom, Îdirê daristanên çaman hene. Lê pirraniya wan di bin kontrola dewletê de ne. Ji dema osmanîyan ve heya niha darên xetên telefon û elektrîkê ji daristanên Kurdistanê tên birrîn. Li aliyê romiyan (tirkan) daristan tên parastin û daristanvan hene. Lê li Kurdistanê ev nîne û Tirkiyeyê pirraniya daristanên bakurê Kurdistanê di salên 1990'î de şewitand. Ji ber wê çandiniya gûzikan (gangnûz) nîne.

Biharata gûzika darûkê (dara çamê) di gelek xwarinan de tê bikaranîn, di pêjgeha kurd de cihê wê heye. Bikaranîna vê biharatê ya zêde ne baş e, dikare ziyanê jî bide.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Biharat
Gormiz

thumb|Gormiz ji famîleya selketûran e
thumb|Dendikên spî yên gormizê
thumb|Spiyaw ji gormiza spî
thumb|Gormiza çorsane
thumb|Gormiza şîrîn a Bavyerayê
thumb|Gormiza narîn a Dijonê
thumb|Gormiza navdar a fransî

**Gormiz**, **xerdel** navê komekê riwekê ji famîleya selketûran an famîleya teviran *(brassicaceae)* e. Di pêjgeha kurd de wekî biharbêhn (biharat) tê bikaranîn. Dendikên gormizê tên hişkkirin, hêrandin. Tevlî sosan jî dikin.

Kurd vê biharatê dikirrin, çandiniya wê nakin. Lewra ji ber ku floraya Kurdistanê gelek dewlemend e kurd viya jî berhev dikin, an dikirrin. Tevlî tirşînê dikin, bi gormizê masî û xwarinên din ên ji çêjên deryayê ne, tên amadekirin.

Dendik bêî hêrandinê jî tên bikaranîn. Hêrayiya wê ne zêde tehl e. Di amadekirina xerdelê de baştir e ava sar bê bikaranîn. Avê tevlî dendikên gormiza hêrayî dikin. Ji bo bêhn û taliya wê biçe, sirkeyê jî tevlî dikin.

## Cureyên sosa gormizê yên sereke
* Gormiza çêjdar, xerdela nîv-tehl e
* Gormiza Dijonê, ji bajarê fransî Dijonê belav bûye
* Gormiza xwarina masî û çêjên deryayê, xerdele tehl
* Gormiza şîrîn, xerdela sosîsan
* Rotisseur-gormiz, xerdela biraşte û kebabê
* Gormiza îngilîzî, pirr tehl e lewra tiştekê nayê tevlîkirin
* Gormiza Kremsê, ji bajarê Almanya Kremsê belav bûye, hinekê şekir, şerabê jî tevlî dikin
* Mostî, ava triyan û sirke jî tevlî dibe
* Moutarde violette de Brive, xerdeleke markayî ya fransî ye

Kategorî:Biharat
Famîleya teviran
Gormiza Dijonê

thumb|Gormiza Dijonê ya klasîk

**Gormiza Dijonê**, ji bajarê Dijon a Fransayê belav bûye. Ev sos sala 1856'ê ji aliyê Jean Neigeon ve hatiye çêkirin. Neigeon ne sirke lê qurî tevlî kiriye. Axa Dijonê ji bo gormizê gelek bikêr e.

Gormiza Dijonê berê sade bû, têkelekê tevlî nedikirin. Îro jî sade ye, tenê ji dêl quriyê ve şerab, sirke yan ava fêkiyan tevlî dikin. Hin cureyên wê yên aromayî jî hene.

Kategorî:Dijon
Kategorî:Gormiz
Kategorî:Pêjgeha fransî
În, Xozat

**În** (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xozatê
Pixamî

**Pixamî** (), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye. Eşîra Mîlan lê dijî.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xozatê
Sendroma Gabar

**Sendroma Gabar**, navê nexweşiyeke/travmayeke psîkolojîk e. Ji pêşmergeyên ku bi salan li ser çiyan mane û piştî vegerandina malê êdî nikarin di hundirê derên girtî de razin re tê gotin.

Çiyayê Gabar, yek ji çiyayên herî bi heybet ên Kurdistanê ye.
Vanîlya

thumb|Vanîlya

**Vanîlya** *(vanilla planifolia)* riwekek ji famîleya salepan *(orchidaceae)* ye. Welatê wê girava Madagaskar, Meksîk e. Ji herêmên tropîkal hez dike. Dirêjiya fêkiyên wê 15-20 cm ye. Fêkiyên wê bibêhn û tehl in.

Nêzîkî 150 cureyên vanîlyayê hene. Çandiniya wê gelek dijwar e. Neh mehan li benda fêkiyên wê dimînin. Divê bê hişkkirin jî. Çandiniya wê bi destan tê kirin. Piştî [zeferan (riwek)]ê, bihatirîn [biharbêhn e.

Kevnexwediyên Amerîkayê *(îndiyanayî, çermesor)* vanîlyayê bo dûrxistina rewanên bed (ruhên nebaş), bêhnxweşkirina axê diajotin. Meksîkaniyan vanîlya xistin nava vexwarinên xwe. Piştî vedîtina Amerîkayê derbasê Ewropayê jî bû.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya salepan
Bayram

thumb|Bayram

**Bayram** an **bay ram** (*pimenta racemosa, herwiha pimenta acris an di tomarkirinên kevn de caryophyllus racemosus),* ji famîleya myrtaceae riwekek e ku ji Amerîkayê belav bûye. Peyva bayram ji îngilîzî yan jî zimanekê din ê ewropayî ye. Bi îngilîzî jê re *West Indian bay tree* dibêjin. Bi almanî *Bay* e.

Di dema osmanîyan de derbasê Kurdistanê jî bûye, wekî biharbêhnek bikartînin, lê di pêjgeha kurd de kêm cih digire. Bizirên vê riwekê hişk dikin. Biharateke bibêhn û hinekê jî tûj (no) ye. Tevlî kufte û tirşînê dikin ku çêjdar bike.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Riwek
Wasabi

thumb|Wasabi
thumb|Koka riwekê
thumb|Pel û gupikên wê

**Wasabi** *(bixwîne wasabî)* (*eutrema japonica yan wasabia japonica*) riwekek ji famîleya selketûran (brassicaceae) e ku wekî biharat jî tê bikaranîn. Di demên dawiyê de derbasê pêjgeha kurd jî bûye, di aşxaneyên lûks de li gel suşî û hin xwarinên masiyan tê xwarin.

Tehma wê dişibe gormizê. Tê gotin ku kurmên rodîkan (lople, rovî) dikuje. Di pêjgeha Ewropayê de herwiha cih digire.

Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya selketûran
Kategorî:Pêjgeha Japon
Rûl

**Rûl**, **jale**, **ziqûm** **(nerium oleander)** riwekek ji famîleya apocynaceae ye ku axûdar e (bijehr). Di nava mehên gulan û rezberê de kulîlk vedidin. Kulîlkên wê spî, sor, zer, helesor an ji rengê kremê ne. Bejna wê 2-5 m bilind dibe. Devên çeman, axa avî dijî. Zû bi zû hişk nabe, bi zivistanê pelan naweşîne. Di baxçeyan de bo dekorasyonê jî diajon.

Herçendî axûdar e jî, di bijîşkiyê de tê bikaranîn. Tevlî dermanên mîzewaqiyê sax dikin, dikin. Di kardiyolojîyê de herwiha sûd jê tê wergirtin. Tevlî kremên girê (gurî) derdibin jî dikin. Goştê ajalên ku bi rûlê mirine jî, bijehr e.

## Ferhengok
* **Zeqnepûrt**, ji kulîlkên wê re dibêjin
* **Lûrik**
* **Hîlor**, dara rûlê, dara ziqûmê
* **Jale**, navê kulîlka rûlê ya baxçeyan dixemilîne ye

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya kinfan
Kategorî:Riwekên axûdar
Bargînî

**Bargînî** (, , ), gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye. Gelê gund kurdên Elewî yên ji eşîra axûçan in.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xozatê
Giyajehrk

thumb|Giyajehrk bi şaşî bi zirgêjnokê ve tê tevlîhevkirin
thumb|Ji 2 m'yê bilindtir jî hene
thumb|'' Conium maculatum ''

**Giyajehrk**, **zirgêjnok** *(conium maculatum)* ji famîleya bexdenûsan *(Apiaceae)* riwekek e. Gelek cureyên vê riwekê hene. Di zimanê kurdî ji zirgejnok ji giyajehrka aviyan re *(cicuta virosa)* tê gotin. Lê ji ber ku li herêmên Kurdistanê cureyên cuda digihên, bi giyajehrkê re tê tevlîhevkirin. Di ferhengên kurdî de wekî hevwate hatine tomarkirin lê ev ne rast e. Heya niha zimanzanên kurd xebatekê birêkûpêk û zanistî li ser floraya Kurdistanê nekirine.

Di bijîşkiyê de, dijî êşa siyatîk, epîlepsî (adir, fê, adiroyî), tregemînal nevraljî, tetanos û spazman tê bikaranîn. Lu Ewropa, bakurê Afrîkayê û gelek deverên Asyayê digihê. Li Kurdistanê bi taybetî li herêma Xerzanê tê dîtin. Bejna wê 80-200 cm bilind dibe. Hin cureyên wê hene bilindtir jî dibin.

## Kerr û lal dike
Di wêjeya devkî ya kurd de bo giyajehrkê dibêjin "kerr û lal dike". Bi rastî jî wisa ye, jehra wê beriya beriyê bandora xwe li sîstema tûreyê dike, ziyanê dide fonksiyona axavtin, bihîstinê. Herwiha kê xwar nikare tiştekê daqultîne, ziyanê dide vê fonksiyonê jî.

Sê cinsên wê yên sereke hene:
* **Cins** : *[[Cicuta]]*
:* **Cure** : *[[Cicuta bulbifera]]*
:* **Cure** : *[[Cicuta douglasii]]*
:* **Cure** : *[[Cicuta maculata]]*
:* **Cure** : *[[Cicuta virosa]]*
* **Cins** : *[[Conium]]*
:* **Cure** : *[[Conium chaerophylloides]]*
:* **Cure** : *[[Conium maculatum']]')
* *'Cins** : ''[[Oenanthe]]''
:* **Cure*' : *Oenanthe crocata* - ya herî axûdar *Oenanthe'' ye.

Kategorî:Famîleya bexdenûsan
Kategorî:Riwekên axûdar
Berfî

thumb|Sosin navê komekê kulîkan e
**Berfî**, **zembeq** navê komekê riwekên kulîlkdar e ji famîleya lîliyan (Liliaceae) ku pîvaz, tule jî dikevinê.

Ji binekoma *Lilium*. Riwekeke werzane (demsalane) ye. Nêzîkê 110 cureyên vê riwekê hene. Berfî pirranî bo baxçeyan tê çandin. Li hin welatan kokên wê dixwin. Li hin deveran bi şaşî jê re leylank jî dibêjin lê leylank ne ji vê komê ye, ne ji berfiyan e.

## Cureyên berfiyên yên li Kurdistanê navdar in
Mixabin ji ber ku li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nehatiye kirin, navê van cureyan ên latînî çine ne diyar e.
* Zembeq, sosina spî (*Lilium candidum*)
* Berfiya sor (*Lilium pomponium*)
* Berfiya martagî (*Lilium martagon*)
* Berfiya belek ?
* Pûlik ?
* Berfiya qamîşan (*Lilium bulbiferum*)
* Berfiya Kranjskayê, berfiya Karniyolayê (*Lilium carniolicum*)

Kategorî:Famîleya lîliyan
Kategorî:Kulîlk
Kategorî:Sosin
Cûcikkebab

thumb|Cûcikkekab bi fringiyê

**Cûcikkebab**, **cûcekebab**, biraşkek (kebab) ji goştê ferîk û zîxankan, ango bêçeyan (çêt, ferûc, şelûvk, varik) e. Di orjînalê de bi goştê cûcikê bûye, navê xwe ji wir girtiye. Faris *jūje-kabāb* (farisî: جوجه‌کباب) dibêjin. Bi heman navê derbasê romiyan (tirk) jî bûye, li Tirkiyeyê jê re *cüce kebap* dibêjin. Di pêjgeha Azerbaycanê de bi navê *Cücə kabab* derbas dibe. Li Îranê kebabeke navdar e.

## Berpijiya (melzemeyê pijînê) vê kebabê
* *285 gr goştê ferûcê yan di wê giraniyê de ferûcek ([[bêçe]], varik)*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *1/2 [[lîmon]] (ava [[hinar]]ê jî dibe)*
* *10-15 gr [[to]]*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *Qevdekê yan li ser daxwazê zêde [[gijnîj]] (10-15 gr, pêşniyar)*
* *Qevdekê yan zêde [[bexdenûs]] an [[cehperî]] (ji [[gêjnak]]an) (10-15 gr, pêşniyar)*
* *[[Îsot]]a pûlpelî (îsota tûj, îsota sor)*

## Amadekirin
Varika xwe amade bikin, pakij bişon û bikin du qet. Xwê, biharatê pê werbikin, li şîşan bixin. Toyê li rûyê goşt bidin, bidin ser mantêzê (manqel).

Binikên xwarinê bînin, goştê pijiyayî parve bikin. Lîmonê ziravkî kerî bikin û pîvazê xelekî hûr bikin, bi vana binikan bixemilînin. Bo servîsê amade ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Cûcikkebab .

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Zembeq

thumb|Sosina spî, zembeq

**Zembeq**, **sosina spî** *(lilium candidum),* navê sosineke navdar e ku li Kurdistanê jî gelek e. Ji malbata famîleya tuleyan an famîleya pîvaz, pîvok û sosinan (liliaceae) e. Bejna wê heya 1 m bilind dibe, riwekeke pirrsalane ye.

Di mehên gulan-pûşperê de gupik vedidin. Pirr ji aviyan hez neke. Li bejiyan, axa kevirî digihê. Kulîlkên wê spî ne lê yên rengê kremê de ne, herwiha tên dîtin. Li ser gûşiyekê 3-6 kulîlk mezin dibin. Bêhna wê hezkirî ye.

## Galerî

Wêne:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|*Lilium candidum*


Kategorî:Kulîlk
Kategorî:Sosin
Biraşka Edeneyê

**Biraşka Edeneyê** an jî **kebaba Edeneyê** , gelek dişibe biraşka Kerkûkê, heya bigire mirov dikare bêje ew e jî. Jixwe em dizanin kebab li Rojhilata Navîn, Kurdistan û Îranê derketine û belav bûne. Xwarinên ereb û asûriyan gelek dewlemend in, gelek ji wan derbasê pêjgeha kurd jî bûne.

## Bûye marka bêî destûrê hilberîna wê qedexe ye
Biraşka Edeneyê ji aliyê *Odeya bazirganiyê ya Edeneyê* û *saziya patentê ya [[Tirkiye]]yê* ve wekî marka hatiye naskirin û girtine bin parastinê. Bêî destûra *Odeya Bazirganiyê ya Edeneyê* kes nikare hilberîna wê bike, qedexe ye.

Ji goştê nêrî û berxan tê çêkirin. Goşt bi kêreke mezin an satorê tê çêtîkirin. Mergeya îsotê, îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor) û dûmê (dûvê mihê) tê amadekirin. Xwê (solin) jî dikeve têkela wê. Ti biharbêhneke (biharat) din nakevê. Ev biraşk (kebab) bi seleteya pîvaza bi simaqê û xiyarê re tê servîskirin.

Divê betan bên girtin, goşt baş bê hûrkirin. Têkel tê strandin, di stûrî 0,5 cm, berayî 3 cm, dirêjî 90-120 cm de li şîşan tên xistin. Tevî şîşan bi qasî 1 katjimêr tên hîştin ku kewa xwe bigire. Bi agirê darberûyê tê pijandin.

## Çavkanî

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Becwanî

**Becwanî** an **becwenî** an jî **baceronî** navê terîqeteke şiî ye (ẍûlatî). Becwanî şaxeke dîrokî ya êla Bacelan a li xaneqînê ne, û rêxistina wan a civatî heta îro jî eşirî (trîbal) ye. Bacwanî li Başurê Kurdistanê, li gundên 45-50 km li başûrê rojhilata Mûsilê dijîn. Wana ola xwe wek yarsantî dizanin, belê gelek kurdolog bawer dikin ku ola becwanan cûda ye, lê hemanên yarsantî, qizilbaşî û şebekî di nav de hene.

## Çavkanî

Kategorî:Yarsantî
Muzeya Îsraêlê

**Muzeya Îsraêlê** (îbranî: ‏מוזיאון ישראל „Muze'on Yisrael“) di sala 1965'an de li Îsraêl weke muzexaneya neteweyî hatiye avakirin. Muzexane li Orşelîmê hatiye avakirin.

## Galerî

Jerusalem Modell BW 2.JPG|Modela *Perestgeha duyem* li muzeyê.


## Girêdanên derve
* Israel Museum (bi îngilîzî)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1965an li Îsraêlê
Kategorî:Îsraêl
Kategorî:Muze
Kategorî:Muzeyên Îsraêlê
Ceferqulî Zengêlî

**Ceferqulî Zengêlî** (jdb. 1855 - m. 1897), helbestvanê navdar ê kurdên Xorasanê. Ceferqulî di 1855an de li Goglînê, gundekî Qûçanê, hatiye dinê. Jiyane xwe tevayî li vê herêmê derbas kiriye. Ceferqulî Zengêlî bi kurdî, tirkomanî û farisî gelekî helbest nivîsandine. Kurdên Xorasanê ji vî helbestvanê gelekî hez dikin. Jê dîwaneke bi navê "şiîrên kurdî" hatiye çapkirin û li nav kurdên Xorasanê belav bûye.

Parçeyek ji helbestên Ceferqulî Xan

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê
Kategorî:Jidayikbûn 1855
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Kategorî:Mirin 1897
Tuleya ecem

thumb|Tuleya îranî, nav tule ye, lê bi xwe ne tule ye.

**Tuleya ecem** (Eschscholzia), **tuleya/laleya îranî** kulîlek ji famîleya bûkaniyan (Papaveraceae) e. Herçendî navê wê tule (lale) ye jî, ev kulîlk ne ji koma tuleyê ye. Çima li hin deveran wekî tule binavkirine ne diyar e. Dibe ku şibandina tuleya bejî.

Ji dehê zêdetir cureyên vê kulîlkê hene. Hin ji wan kulîlkên salane, hin jî pirrsalane ne. Di zanistiyê de bi navê vebînerê wê Johann Friedrich von Eschscholtz (1793-1831) hatiye navandin. Kulîlkên wê zer an tirincî ne.

## Cureyên wê
* *[[Xacxacoka zer]]* (Eschscholzia caespitosa)
* *[[Tuleya îranî ya Kalîforniyayê]]* (Eschscholzia californica)
* *[[Tuleya îranî ya bijare]]* (Eschscholzia elegans)
* *[[Eschscholzia glyptosperma]]*
* *[[Eschscholzia hypecoides]]*
* *[[Tuleya îranî ya lîmonî]]* (Eschscholzia lemmonii)
* *[[Eschscholzia lobbii]]*
* *[[Eschscholzia minutiflora]]*
* *[[Eschscholzia palmeri]]*
* *[[Eschscholzia parishii]]*
* *[[Eschscholzia ramosa]]*
* *[[Eschscholzia rhombipetala]]*

Kategorî:Famîleya bûkaniyan
Kategorî:Kulîlk
Gula çolistanê

**Gula çolistanê** *(Adenium)* navê riwekek ji famîleya aposînasiyan, bi gotineke din famîleya kinfan *(Apocynaceae)* ye, li Afrîkayê gelek tê dîtin. Li çolter û çolistanan digihê, koka wê ji nava xîzê tê derxistin, pirranî kulîlk bi giştî jî di nava qûmê de dimîne, xwe vedişêre.

## Pêşangeh

Wêne:Adenium boehmianum.jpg|*Adenium boehmianum*.
Wêne:Adenium obesum (Kyoto Botanical Garden).JPG|*Adenium obesum*.


## Çavkanî

Kategorî:Famîleya kinfan
Famîleya bûkaniyan

**Famîleya bûkaniyan** (famîleya papaverasiyan, *Papaveraceae*), ji desteya riwekan *[[Papaverales]]* famîleyeke riwekê ye. Li cemsera bakur û li cihên avhewaya wê subtropîkal in digihê. 26 cins û 250 cureyên vê famîleyê hene. Li Kurdistanê çend cureyên wê hene ne diyar e, lewra xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin. Bi texmînî 30-40 cureyên wê tên dîtin.

Hin cinsên wê salane, hin jî pirrsalane digihên. Hin cureyên wê li deviyan dijîn. Pirraniya wan avzêyek (xwizî, îfraz) zer an sor didin der. Pelgên wê lobikî ne. Ji vê desteyê Androkeum 16 – 60 stamenan dihewînin, anterên wê bazîfîkî ne. Ji *[[Papaver somniferum]]* efyon tê bidestxistin û çandiniya wê tê kirin. Gulebûk (*Papaver rhoeas*) riwekek salane ye, mêrg û deviyên Kurdistanê dixemilîne. Xaşxaşik (*Papaver somniferum*) jî salane ye, ji viya heşîş tê çêkirin.

## Girêdanên derve
* Famîleya bûkaniyan di APWebsiteyê de. (almanî)
* Mingli Zhang, Zhiyun Su, Magnus Lidén & Christopher Grey-Wilson: *Papaveraceae* s.l. in der *Flora of China*, Volume 7, 2008, S. 261: Online. (Abschnitt Beschreibung und Systematik)
* Robert W. Kiger: *Papaveraceae* s.l. in der *Flora of North America*, Volume 3, 1997: Online. (Abschnitt Beschreibung)
* Agahî li ser famîleya bûkaniyan û floraya Pakistanê. (îngilîzî)
Famîleya gulehingivînan

thumb|(''Lonicera tatarica'') ji vê famîleyê ye

**Famîleya gulehingivînan** *(caprifoliaceae),* navê famîleyekê riwekê ji koma gulehingivîn û adoksasiyan dipsacales e. Bi giranî li cemsera bakur cihwar e. 18 cins, nêzîkî 400 cureyê wê hene. Çend cins û cureyên wê li Kurdistanê digihên, ne diyar e.

## Celebên wê
* *[[Heptacodium]]*
** *[[Heptacodium miconioides]]*
* *[[Leycesteria]]*
** *[[Leycesteria crocothyrsos]]*
** *[[Leycesteria formosa]]*
* *[[Lonicera]] (gulehingivîn)*
** *[[Lonicera alpigena]]*
** *[[Lonicera altmannii]]*
** *[[Lonicera caerulea]]*
** *[[Lonicera calcarata]]*
** *[[Lonicera caprifolium]]*
** *[[Lonicera carnosifolia]]*
** *[[Lonicera chrysantha]]*
** *[[Lonicera confusa]]*
** *[[Lonicera dasystyla]]*
** *[[Lonicera deflexicalyx]]*
** *[[Lonicera dioica]]*
** *[[Lonicera etrusca]]*
** *[[Lonicera ferdinandi]]*
** *[[Lonicera fragrantissima]]*
** *[[Lonicera giraldii]]*
** *[[Lonicera gracilipes]]*
** *[[Lonicera graebneri]]*
** *[[Lonicera gynochlamydea]]*
** *[[Lonicera hemsleyana]]*
** *[[Lonicera henryi]]*
** *[[Lonicera heteroloba]]*
** *[[Lonicera hispida]]*
** *[[Lonicera hispidula]]*
** *[[Lonicera iberica]]*
** *[[Lonicera inconspicua]]*
** *[[Lonicera involucrata]]*
** *[[Lonicera japonica]]*
** *[[Lonicera koehneana]]*
** *[[Lonicera maackii]]*
** *[[Lonicera maximowiczii]]*
** *[[Lonicera microphylla]]*
** *[[Lonicera modesta]]*
** *[[Lonicera morrowii]]*
** *[[Lonicera myrtillus]]*
** *[[Lonicera nervosa]]*
** *[[Lonicera nigra]]*
** *[[Lonicera nitida]]*
** *[[Lonicera orientalis]]*
** *[[Lonicera periclymenum]]*
** *[[Lonicera pileata]]*
** *[[Lonicera prostrata]]*
** *[[Lonicera pyrenaica]]*
** *[[Lonicera reticulata]]*
** *[[Lonicera rupicola]]*
** *[[Lonicera ruprechtiana]]*
** *[[Lonicera sempervirens]]*
** *[[Lonicera similis]]*
** *[[Lonicera sovetkinae]]*
** *[[Lonicera spinosa]]*
** *[[Lonicera standishii]]*
** *[[Lonicera subsessilis]]*
** *[[Lonicera syringantha]]*
** *[[Lonicera tangutica]]*
** *[[Lonicera tatarica]]*
** *[[Lonicera tragophylla]]*
** *[[Lonicera vesicaria]]*
** *[[Lonicera xylosteum]]*
* *[[Pterocephalodes]]*
** *[[Pterocephalodes hookeri]]*
* *[[Symphoricarpos]]*
** *[[Symphoricarpos albus]]*
** *[[Symphoricarpos hesperius]]*
** *[[Symphoricarpos occidentalis]]*
** *[[Symphoricarpos orbiculatus]]*
** *[[Symphoricarpos sinensis]]*
* *[[Triosteum]]*
** *[[Triosteum angustifolium]]*
** *[[Triosteum aurantiacum]]*
** *[[Triosteum himalayanum]]*
** *[[Triosteum perfoliatum]]*
** *[[Triosteum pinnatifidum]]*
** *[[Triosteum sinuatum]]*
Achariaceae

***Achariaceae*** (famîleya *axariyasiyan*), famîleyeke riwekan ji desteya Malpîgiyalan *([[Malpighiales]])* e. Nêzîkî 30 celeb û 145 cureyên vê famîleyê hene. Hinek zanist bi awayekê din bikategorî dikin û ji xeynî 3 celeb û 40 cureyê, yên dixin bin kategeriyên famîleyên din. Lê hejmara wan gelek hindik e.

Li başûrê Afrîkayê cihwar e. Gelek hevparî bi famîleya kundiran *(Cucurbitaceae)* û famîleya selketûran / famîleya tevran *(Brassicaceae)* re hene.

## Komên vê famîleyê

## Galerî

Wêne:Carpotroche platyptera.jpg|Fêkiyên cureyekê vê famîleyê ji desteya *[[Carpotroche platyptera]]*
Famîleya kundiran

thumb|Cehik (''Cucumis sativus'')
thumb|(''Acanthosicyos horridus'')
thumb|Ajê nêr (jor) û yê mê (jêr), zebeş

**Famîleya kundiran**, **famîleya dolmikan** (*Cucurbitaceae*), ji koma kundirawayan (Cucurbitales) famîleyekê riwekan e. Ji cihên germ hez dike. 100 cins, 850 cureyên riwekên vê famîleyê hene. Li Kurdistanê çend ji vana digihên, çandiniya kîjanan tê kirin, ne diyar e, lewra statîstîkên Kurdistanê ne di destên kurdan de ne û sazî, dezgehên kurdan jî xwe ji xebatên wiha dûr digirin.

Hin cureyên wê salane, hin jî pirrsalane ne. Giyayên leflefok, lemlemok (ango lem davêje, xijende ye) in, hin ji wan li deviyan digihên.

## Cinsên wê yên sereke
* *[[Bryonia]]*
* *[[Citrullus]]*
* *[[Cucurbita]]*
* *[[Cucumis]]*
* *[[Ecballium]]*
* *[[Lagenaria]]*
* *[[Luffa]]*

## Cureyên navdar

* Gindor (qawin, petêx) (*Cucumis melo*)
* Dolmik, kundir (*Cucurbita*)
* Cehik (xiyar, arûf) (*Cucurbita sativus*)
* Gelek cureyên Kundirê, bo mînak (*Luffa cylindrica*)
* Kundirê avî, kulindê avî (*Lagenaria siceraria*)
* Xiyarê keran (*Ecballium elaterium*)
* Feltîşok, henzel (*Citrullus colocynhis*)
* Zebeş (*Citrullus lanatus*)

## Çavkanî
# Simson, M.G. Plant Systematics. Elsevier Academic Pres. California, 2006


Kategorî:Koma kundirawayan
Famîleya adoksasiyan

thumb|(''Sambucus racemosa'' subsp. ''sieboldiana'')

**Famîleya adoksasiyan** *(Adoxaceae)* ji pevjilan (*[[Dipsacales]]*) famîleyekê riwekan e. Gelek cinsên vê famîleyê hene. Nêzîkî 220 cureyên riwekan dihewîne û li cemsera bakur cihwar e. Hin cureyên wê, darî ne, li deviyan dijîn.

Sala 1839'ê Ernst Heinrich Friedrich Meyer vê famîleyê rave dike û 198 cureyan dixe bin kategoriyekê. Celebên wê yên sereke *Adoxa, Sinadoxa, Sambucus, Viburnum* in. Guloka berfê ji bazgeyê re dibêjin, ji cinsê *Vibirnum*, devî ye. Jê re murwer an jî mûrîwer/morîwer *(Sambucus)* jî tê gotin û li Kurdistanê jî digihê.

## Pêşangeh

Wêne:Adoxa moschatellina kz inflorescence.jpg|(Adoxa moschatellina*)
Wêne:Sambucus racemosa fruits 1.jpg|(*Sambucus racemosa*)
Wêne:Sambucus nigra0.jpg|'Sambucus nigra*)
Wêne:Viburnum utile0.jpg|(*Viburnum utile*)
Wêne:Viburnum carlesii B.jpg|(*Viburnum carlesii*)
Famîleya beqewaran

thumb|(''Alisma plantago-aquatica'')

**Famîleya beqewaran** *(Alismataceae)* famîleyeke riwekan e. Di desteya beqewaraniyan (Alismatales de cih digire. 11 cins, nêzîkî 95 cureyên wê hene.

Li cihên germ û hênik ên cemsera bakur digihên. Bi almanî jê re *"famîleya kevçiyên beqan"* dibêjin. Ji ber ku hin cureyên wê wekî baqê *(qevçe, pirnag)* digihên, mirov dikare wekî binekom, bi navê *koma baqeweran* (wekî baqê) binav bike. Ji ber ku xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin, carnan tevlîhevî derdikevin.

## Cinsên wê
* *[[Alisma]]*
* *[[Baldellia]]*
* *[[Burnatia]]*
* *[[Caldesia]]*
* *[[Damasonium]]*
* *[[Echinodorus]]*
* *[[Limnophyton]]*
* *[[Luronium]]*
* *[[Ranalisma]]*
* *[[Sagittaria]]*
* *[[Wiesneria]]*
Îlana Eliya

**Îlana Eliya**, () stranbêjeke kurd a îsraelî ye ku muzîka xwe ya etnîkî û weke hunermenda muzîka cîhanê ya Îsraelê tê naskirin.

Îlana di sala 1992an de yekem albuma xwe ya solo bi navê "Cebaliyo" (ji peyva kurdî-erebî Cebel, ku tê maneya "kurê çiyan" derxist. Taybetmendiya vê albûmê ew e ku hemû stran bi amûrên muzîka klasîk hatine tomarkirin û ji nû ve nehatine çêkirin. Gelek stranên wê yên ku hatine gotin xwe dispêrin muzîka gelêrî ya kurdî û bi şêwaza wê ya nû hatine şîrovekirin. Di stranên Eliya de peyamên siyasî yên weke azadiya Kurdistanê û azadiya jinê hene û stranên din jî li ser evîn û şahiya jiyanê ne ku bi taybetî bi deng û strana wê diyar dibin.

## Jînenîgarî
Malbata Îlana Eliya bi eslê xwe ji Başûrê Kurdistanê bû û piştî demeke kurt a piştî damezrandina Îsraîlê koçî Orşelîmê bûne. Di zarokatiya xwe de, bi giranî ji karîyera muzîk û helbestên bavê xwe bi bandor bûye.

Di ciwaniya xwe de tu derfet tune bû ku li Rojhilatê Qudsê perwerdehiya muzîkê bibîne. Ji ber vê yekê, dêûbavên wê ew şandin YMCAyê ku li wir ariyan distira û nivîsara pîroz dixwend.

Wê di wê demê de bal kişand ser muzîka olî ya Cihûyan. Piştre dest bi xwendina etnolojiyê dike û bi koka xwe ya kurdewarî re eleqedar dibe. Herî dawî piştî mirina bavê xwe, di sala 1988an de, eleqeya wê bi muzîka kurdî re zêde dibe, ev jî dibe sedem ku di 37 saliya xwe de dest bi karê muzîkê dike.
## Şêwaz
Şêwaza muzîka Îlana Eliya ji muzîka etnîkî, bi folklora kurdî û muzîka cîhanê ya Îsraîlî ve têkel e. Gelek caran stranên kevneşopî yên kurdî bi şêweyekî nû û hinek bi bandorên muzîka Îsraîlî distirê ku ji ber vê yekê ye, stîla wê di muzîka kurdî de taybetmendiyeke taybet çêkiriye. Ji ber ku di stîla Eliya û koma wê, şêwazên rojhilatî û rojavayî tevlî hev e, bandora muzîka kurdî û îsraîlî di berhema wê de têne naskirin.

## Dîskografî
* *Cebeliyo* - 1992
* *Ilana Eliya* - 1996

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî 

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kurdên cihû
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên cihû
Android

**Android** (navê androidê ji peyva yewnanî ya *androides* tê ku wateya *wekê mirovan*) pergaleke xebitandinê (sîstemeke xebitandinê) ya mobîlê ye ku li ser bingeha guhertoyek guhêzbar a kernela Linux û nivîsbarê din ên çavkaniya vekirî ye ku di destpêkê de ji bo amûrên sivikên wekî telefonên destan û tabletan hatiye çêkirin. Android pergala xebatê ya komputerê ye ku li seranserê cîhanê pergala xebitandinê ya herî zêde ye ku tê bikar anîn. Ji cotmeha sala 2024an ve Android ji %45 ji bazara pergala xebitandinê ya gerdûnî vedigire û li piştê androidê ji %26 Windows bazara gerdûnî ya pergala xebitandinê vedigire.

Android di dîrokê de ji aliyê konsorsiyomeke pêşdebiran ve hatiye pêşve xistin ku wekî Hevbendiya Destana Vekirî tê zanîn lê guhertoya sîstemê ya ku herî zêde tê bikar anîn di serî de ji aliyê Google ve hatiye pêşve xistin. Sîstema xebatandinê di meha mijdara sala 2007an de hatiye ragihandin û yekem telefona Androidê ya bazirganî HTC Dream e ku di îlona 2008an de hatiye ragihandin.

## Dîrok
Di havîna 2005an de Google şirketa *Android* a ku di havîna 2003an de hatibû damezirandin kirî. Di wê demê de Android hê nedihate nasîn. Tenê dihate zanîn ku evya pergalan ji bo telefonên bêrikê amade dikir.

Di 5ê çiriya paşîn 2007an de Google da nasîn ku ewê bi hevkariya 33 endamên Open Headset Alliance ji bo telefonên bêrikê pergaleke xebitandinê ya bi navê 'Android' pês bixe. Ji 11'e çiriya pêşîn 2008an pêve Androîd êdî bi awayeke fermî ji raya gistî re amade ye.

Yekem guhêzbarê ku bi alîkariya pergala xebitandinê ya Android kar dikir smartphone a bi navê HTC Dream bû û ev di 22ê çiriya pêşîn 2008an de li DYAyê bi rêya T-Mobile G1 kete piyasê. Yek ji taybetiyên vê smartphoneê ev bu ku karibû Global Positioning System bikarbîne û xwediyê sensorên hereketê bû jî. Herwiha, ev taybetî heta îro beseke bingeh a Androidê ye. Ji wir û pê ve gelek guhêzbarên reng bi reng ên sîrketên cuda hene û bi Androidê kar dikin. Ji sala 2010an heta îro Google êdî guhêzbarên xwe yên Androidê jî bi xwe amade dike, wek guhêzbarên Nexusê.

## Ekran û bikaranîna androidê
[thumb||çep|[HTC Dream: Yekemîn guhêzbarê piyasê ku bi rêya Aandroid kar dike.]]
Bikarhênerên Androidê wê bi rêya *touchscreen* (ekrana destdayînê) û çend tûşên software an jî hardware bikartîne. Ji vê bêhtir gelek sepanên cuda hene, yên ku digel birêvebirîna axaftinê karin bên bikaranîn. Rûyê bingeh ê ekranê ji 3 heta 7 ekranên destpêkê pêk tê û her yek ji wan rûyê guhêzbarê tijî dike.

Kenarê jorîn wek 'perpaza agahiyan' kare bê dîtin: Li milê xwe yê rastê agahiyên derheqê saet, rewsa sarjê, girêdana înternetê, bluetooth û WLANê nîsan dide. Li milê xwe yê cepê jî agahiyên derheqê pergalên aktîf û peyamên cûr bi cûr (wek ên pergalê) hene.

## Çavkanî

Kategorî:Alphabet Inc.

Kategorî:Nivîsbariya mobîl a azad
Kategorî:Nivîsbariya 2008an
Kategorî:Pergala xebitandinê
Kategorî:Platformên komputeran
Famîleya sosinên înka

thumb|''Alstroemeria aurea''

**Famîleya sosinên înka** *(Alstroemeriaceae)* navê famîleyeke riwekan e, di desteya sosiweran (sosinkî) Lilialesê de cih digire. Du şax, çar cins (celeb), 170 cureyên vê malbatê hene.

Ji ber ku bi vedîtina parzemîna Amerîkayê re gelek cureyên wê derbasê Ewropa bûne, hin riweknasan bi navê înka bi nav kirine. Hin cureyên vê malbatê, ketine xetereya tunebûnê. Li Kurdistanê kîjan cureyên wê tên naskirin an çandin ne diyar e.

## Sîstematîka sosinên înka
Barthélemy Charles Joseph Dumortier sala 1829ê famîleya *Alstroemeriaceae* wekî binekomekê *Iridarieae* tomar kiriye. Bi *Alstroemeria salsilla* sala 1762yê, cinsê *Alstroemeria* ji aliyê Carl von Linné ve di bin navê *Planta Alströmeria* hatiye rêzkirin û ji bo bîranîna Claus Alstroemer (1736–1794), navê wê di riweknasiyê de Alstroemeriaceae maye.

## Du şax û çar cinsên îro hene û winda nebûne

* Şaxa *Alstroemerieae bernhardi*: Du cins 165 cureyên vê şaxê hene û di deh salên dawiyê de hebûna wan jî ketiye xetereyê:
** Sosina înka (*Alstroemeria* L.): Bi qasî 65 cureyan.
** *[[Bomarea]]* (*Bomarea* Mirb.): Bi qasî 100 heya 110 cureyan.
* Şaxa *[[Luzuriageae]]* Bentham & Hooker (Syn.: Luzuriagaceae Lotsy): Du celebên wê hene:
** *[[Drymophila (riwek)|Drymophila]]* R.Br.: Du cureyên wê hene.
** *[[Luzuriaga]]* Ruiz & Pav. (Syn.: Enargea Banks ex Gaertn.): Sê cureyên xwe hene.

## Çavkanî
Amborella trichopoda

thumb|Pelên wê ne standard in
thumb|''Amborella trichopoda''

***Amborella trichopoda***, ji malbata *[[Amborellaceae]]* riwekek e tekane ne, monotîpîk e. Biçûk, her dem hêşîn e, heya hişk bibe. Pelên wê dikarin hinekê ji hev cuda bin. Fêkiyên wê dema digihên sor dibin. Li Kurdistanê digihên an çandiniya wê tê kirin, ne diyar e.

Kategorî:Amborellaceae
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Kategorî:Riwekên monotîpîk