open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Famîleya narewanan

[thumb|''[Castanopsis sieboldii*]]

*'Famîleya narewanan*' (*Fagaceae*) famîleya [[riwek]]an e, di desteya [[Fagales]] de cih digire. Heşt heya 12 çîn, 670 heya 900 cure hene di vê malbatê de. Bi taybetî li nîvkada bakur a [[erd]]ê belav bûye.

== Sîstematîk ==
Famîleya Fagaceae sala 1829'ê ji aliyê [[Barthélemy Charles Joseph Dumortier]] ve, di *Analyse des Familles de Plantes*, 11, 12'ê ye hatiye binavkirin. Navekê din ê vê malbatê jî, Quercaceae Martinov. ye.

Famîleya Fagaceae di bin du binekoman de, wekî 7-12 çîn, 670-1000 cureyan hatiye bikategorîkirin:
* Binekoma Fagoideae K.Koch: Tekane çîn, bi qasî 10 cureyan:
** [[Narewan]] (*Fagus* <span class="Person">L.</span>): Bi qasî deh cureyan li rojhilatê [[Meksîk]] û [[DYA]]yê û Ewrasyayê.
* Binekoma Quercoideae Õrsted: Bi qasî heft çîn û 640 cureyan:
** [[Kestane]], şambelot (*Castanea* <span class="Person">Mill.</span>): Bi 7-12 cureyan li nîvkada bakur.
** [[Kestaneya Çînê]] (*Castanopsis* <span class="Person">(D.Don) Spach</span>): Bi 120 heya 200 cureyan li [[Asya]]yê.
** *Chrysolepis* <span class="Person">Hjelmq.</span>: Du cure li rojavayê DYAyê.
** *Lithocarpus* <span class="Person">Blume</span>: 120-300 cure li bakurê Amerîka û rojavayê Asyayê.
** [[Berû]] (*Quercus* <span class="Person">L.</span>): Bi qasî 400 heya 600 cureyan li nîvkada bakur.
** *Trigonobalanus* <span class="Person">Forman</span> (Syn.: *Colombobalanus* <span class="Person">Nixon & Crepet</span>, *Formanodendron* <span class="Person">Nixon & Crepet</span>): Bi qasî sê cureyan li [[Kolombiya]] û Asyayê.

== Çavkanî ==
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/fagalesweb.htm#Fagaceae Agahî li ser Fagaceae] di [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite.] (almanî)
* [http://delta-intkey.com/angio/www/fagaceae.htm Die Familie der Fagaceae s.l.]  bei [http://delta-intkey.com/angio/ DELTA von L.Watson & M.J.Dallwitz.]  (ne bi kurdî ye)
* Chengjiu Huang, Yongtian Zhang & Bruce Bartholomew: *Fagaceae* in der *Flora of China*, Volume 4, 1999: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10338 Online.]
* Kevin C. Nixon: *Fagaceae* in der *Flora of North America'', Volume 3, 1997: Online.

## Girêdanên derve
* Fagaceae Genomics Website.  (îngilîzî)
* Beschreibung der Familie  (dalmanî)
Hîp-hopa kurdî

**Hîp-hopa kurdî** beşeke nûjen a muzîka kurdî ye û bandora xwe ji muzîk û binçandeya hîp-hopê girtiye.

## Pêkhatina hîp-hopa kurdî
Li gorî çend şîroveyan beşa rapê ya muzîka hîp-hopê hinkî dişibe kevneşopiya dengbêjiya kurdan. Yek ji stranên kurdî ku mirov dikare bibêje wek rap hatiye xwendin strana Şivan Perwer a bi navê *[[Kîne em?]]* e. Gotinên vê stranê ji helbesta Cêgerxwîn pêk tên - û ji xeynî dîsgotinê (naqarat) - weke straneke rapê hatiye xwendin. Lê hîp-hop wek beşeke muzîkê di 21emîn sedsalê de hate damezirandin û lewra hê beşeke pir teze ya muzîka kurdî ye.

Hîp-hop bi weşandina albûma Serhado ya di sala 2007an de wek beşeke kete nava muzîka kurdî . Wer xuya dike ku hîp-hop di hunera kurdî de êdî cihe xwe yê metîn dîtiye, û ji ber vê yekê serhildaneke dijwar pêk tîne, mîna ku tola xwe ji zext u zoredariyên li ser çand u hunera kurdî hilbide. Qey lewra ye ku di sedsala 21em de çend komên nû yên Hip-Hopê hatin damezirandin û albûmên wan hatin belawkirin. Meriv kare bibêje ku yekemîn rapperê kurd ê ku nav û dengê xwe ji gelê kurd re da nasîn Serhado ye. Bi stîla xwe ya rapê hunera kurdî hejand û bi awayeke bêhempa ciwanên kurd di bin tesîra xwe de hişt.

Serhado bi vî awayî bû mînakek ji bo gelek ciwanên kurd ên ku xwe bi muzîka hîp-hopê mijûl dikin û moraleke mezin da wan. Lewra kom û rapperên din derketin holê, mîna Dezz Deniz - ya ku weke yekemîn jina kurd a hîp-hopê tê qebûlkirin û koma Tolhildan, yekemîn koma hîp-hopa binerd (*underground*). Bi albûma Rêzan Cemal stîlên *House* û R&B jî ketin nava hîp-hopa kurdî. Dengvedana hîp-hopê zehf xurt bû - hê jî potansiyela wê mezin e û bala li ser hîp-hopa kurdî jî her ku diçe meztir dibe. Wek li hemû cîhanê, hîp-hop ji bo ciwanên kurd bû muzîka şoreşê û hunermendên ciwan bi rêya muzîka xwe êş û birîn, daxwaz û hêviyên ciwanên kurd tînin ziman.

### Çend kom û stranbêjên hîp-hopa kurdî
#### Bi zaravayê kurmancî
* Azad
* Dezz Denîz
* Delil
* KC Rebell
* Kejoo Beats
* Pîroz
* Rêzan 
* Serhado
* Sherif Omeri
* Tolhildan 
* Xatar

#### Bi zaravayê soranî

## Çavkanî
Gergerî

**Gergerî** an **Şikakî** navê eşîreke şebekan û êzidyan e.
 
## Şebekan

Di nava eşîrên şebekan de ev a herî mezin e. Gergerî qasî heft gundan de jiyan dikin. Tê xuyandin ku navê vê eşîrê kurdî ye û koçeriyek wan ya di demên borî de nişan dide. Ji gergeriyan re şikakî jî tê gotin.

Herwiha li bakûrên warê şebekan, li herêma Botan jî eşîreke kurdên kurmancîaxiv bi vî navê heye. Gergeriyên li Botan îdîa dikin ku qebîleke şikakan e, yên ku di Şerefnameye de li ser eşîrên Botan hatine jimartin. 

Dîsa, çawa ku tê zanîn, li Dêrsimê jî eşîreke kurdan bi navê Şavak heye. Manendiya navê wan bi navê şebekan (belê ji vanan re şabak jî tê gotin) re xuyayî ye. Dibe ku dengê -b- û -v- hatibine veguherandin. Di vê kontekstê de pêwendiya vê eşîrê jî bi êla Şikak re gelekî balkêş e. Heta navê Şavakan ê xwemalî Şikakî ye. 

## Êzidî
Êla Gergeriyan di nav Êzdîxanê da Pîr bûne. Niha dijîn Şengalê, Qafqasyê û Elmanya yê.

## Çavkanî

Kategorî:Şebek
Jeremy Renner

**Jeremy Lee Renner** (jdb. 7ê kanûna paşîn a 1971) muzîkvan û lîstikvanekî amerîkan e. Di sala 1971an de li bajarê Modesto yê Kalîforniyayê ji dayîk bûye.

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

### Televîzyon

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Mirovên zindî
Josh Duhamel

thumb|Josh Duhamel
**Joshua David "Josh" Duhamel** (jdb. 14ê çiriya paşîn a 1972an) model û aktorekî amerîkan e. Di sala 1972an de li bajarê Minot ê Dakotaya Bakur ji dayik bûye.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Mirovên zindî
Narewan

[thumb|[Narewana sor, darbûka belavbûyî (*Fagus sylvatica*)]]
**Narewan**, **darnize** (*Fagus*) tekane çîna riwekên darî yên malbata **[[Fagoideae]]** ye ku di famîleya narewanan de cih digire.

Ji bo mirovan dareke bikêr e. Di mobîlyayan de gelek tê bikaranîn. Li Kurdistanê bi şewitandina daristanan ve daristanên narewan ên xwezayî jî neman. Kêm be jî li Serhed, Xerzan ê Amedê tên dîtin. Li hin bajarên Kurdistanê şaredariyan, bo xemla kolan û parkan narewana bigen jî çandine.

## Sîstematîk
[thumb|[Narewana japonî (*Fagus japonica*)]]
[thumb|[Narewana Taywanê (*Fagus hayatae*)]]
Cara pêşîn navê zanistî yê *Fagus* sala 1753'yê di *[[Species Plantarum]]*, 2, rûpel. 997–998'ê de lê hatiye dayîn. Bi qasî deh cureyên vê riwekê hene.

* *[[Fagus chienii]]* W.C.Cheng
* Narewana bigen, darbûka bikirt, narewana kêrtkêrtî (*Fagus crenata* Blume)
* Narewana Engler (*Fagus engleriana* Seemen ex Diels)
* Narewana amerîkan, darbûka pelpelî (*Fagus grandifolia* Ehrh.):
** *Fagus grandifolia* Ehrh. subsp. *grandifolia*
** *Fagus grandifolia* subsp. *mexicana* (Martínez) A.E.Murray (Syn.: *Fagus mexicana* Martínez)
* Narewana Taywanê (*Fagus hayatae* Palib. ex Hayata)
* Narewana japonî (*Fagus japonica* Maxim.)
* Narewana çînî (*Fagus longipetiolata* Seemen)
* Narewana birbisokî (*Fagus lucida* Rehder & E.H.Wilson)
* Narewana sor (*Fagus sylvatica* L.):
** *Fagus sylvatica* subsp. *moesiaca* (K.Malý) Szafer (Syn.: *Fagus moesiaca* K.Malý)
** *Fagus sylvatica* subsp. *orientalis* (Lipsky) Greuter & Burdet (Syn.: *Fagus orientalis* Lipsky)
** *Fagus sylvatica* L. subsp. *sylvatica*
* *[[Fagus taurica]]* Popl. (Syn.: *Fagus* ×*taurica* Popl.)

## Di wêjeyê de
;Narewan an darbûk di berhemên wêjeyî de pirr hatiye bikaranîn
* *[[Narewanên cihûyan]] (Die Judenbuche)* romaneke Annette von Droste-Hülshoffê ye.
* Eduard Mörike helbestek li ser narewanan nivîsiye.

## Girêdanên derve
* Weidbuchen im Schwarzwald (bi almanî)

Kategorî:Dar
Mîkroskop

thumb|Hûrbîn
**Mîkroskop** (ji yewnaniya kevn mîkro= hûr an biçûk, skop= mêze kirin/nêrîn) an jî **hûrbîn** amûrek e ku dihêle tiştên biçûk girstir bên dîtin an pê ve tiştên ku bi çavan neyên dîtin tên xuyandin. Mîkroskop di biyolojî û bijîşkiyê de tê bikaranîn, pê ve şaneyên mirov, heywan, riwek û hûrjînewer tên berçav.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Alavên optîk
Şavak

**Şavak** an **Şikak** navê eşîreke koçer li Dêrsimê ye.

## Mijarên têkildar
* Şikak

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* (tr) ''Yerleşik hayatın isyancıları: Şavaklar''  − Malpera gundê Kurmeşê

Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Bûyrûx (Şebek)

**Bûyrûx** an **Burux** ((bi kurdî tê wateya **ferman**ê) bi tirkmenî: *buyruk*, bi erebî *Kitab el Menaqib*) pirtûka pîroz a şebektiyê ye ku bi zimanê tirkmenî hatiye nivîsandin. Ev pirtûk di nava elewiyan de jî belavî ye, belê resenê wan yek be jî di Bûyrûxa şebekan de cîhêrengiyên peyreyî bi şîroveya aliman ve derketine holê.

## Çavkanî

Kategorî:Şebek
Lissy Schmidt

**Lissy Schmidt** (jdb. 1959 li Wiesbaden, Elmanya - m.  li Silêmaniyê, Başûrê Kurdistanê) rojnamevaneke alman bû ku li ser rewşa kurdan lêkolîn dikir. Ji ber vê hindê Lissy û parêzkarê wê Aziz Kadir Ferag ji aliyê faîlên nediyar ve hatine kuştin.

## Xebatên Lissy Schmidt
Schmidt endama Medico International, rêxistineke serbixwe ya bijîşkên cîhanê ji bo mafê tendûristiya mirovan, bû. weke rojnamevaneke azad li Silêmanî ji bo rojnameyên Agence France-Presse (AFP), Frankfurter Rundschau û Der Tagesspiegel xebitî.

### Rojnamevanî
Rewşa kurdan û pirsgirêka kurd bala wê dikişand, lewra ew ji bo xebitandina bona mafê gelê kurd çû Kurdistanê û ji wir ve xebatên xwe yên bijîşktî û rojnamevaniyê bimeşîne. Wê xebatên xwe bi taybetî li herêma Kurdistanê dimeşand. Ji ber lêkolînên derheqê hêzên kûr û tarî yên pirsgirêka kurd, karê wê bi tahlûke bû, lewra ew pêwîst mabû ku parêzkarekî ji xwe re bigire û ji ber tehdîdên nediyar nikaribû bi tenê hereket bike.

Demeke dirêj Lissy li bakûrê Kurdistanê xebatên xwe dimeşand û ji bo rojnameya Frankfurter Rundschau nivîsand. Lê wê zû bala kontrgerîlayan (hevkariyên tarî yên di nava siyasetmedar, mafya û hêzên parastina tirk) kişande ser xwe û kete lîsteya mirinê ya wan.

### Bijîşktî
Lissy, ya ku hay ji van tiştan dibe, derbasî başûrê Kurdistanê dibe. Di çarçoveya xebatên ji nu ve avakririnê ew li ser navê medico international wek bijîşk xebitî û alîkariya mexdûr û penaberên komkujiya Enfalê kir.

## Kuştina wê
Lissy Schmidt di roja  de ji mal derket û digel parêzkarê xwe Aziz Kadir Farag bi erebeya xwe bi rê ket. Ew li şopa lêkolîneke taybet û bi tahlûke bû, û hindik mabû ku lêkolînên xwe biqedîne û bide weşandin. Wê derheqê karên narkotîk lêdikoland û gihiştibû vê agaihyê ku li başûrê Kurdistanê jî xebatên kûr û tarî di nava mafya, siyaset û hêzên parastinê de hene. Bi vî havî bala Lissy Schmidt bi taybetî li ser mafyaya narkitîk bû û wê dixwest ew hevkariyên qirêj ji çapemeniyê re bide eşkerekirin. Li gorî Lissy, ew li hemberî felaketa însanî ya li herêmê xwe bi êşên mirovan zengîn dikirin. Lê ew rêxistinên tarî hay ji Lissy hebûn û zanîbûn ku ev ji wê zû bi zû dest ji qiriqê wan bernede.

Di wê rojê de Lissy digel parêkrazê xwe Aziz bi erebeyê li şopa wan kesan dibe. Dema ku erebeya wan li qada Baxçiyan du kîlometreyan ji cihê kontrolê derbas dibe, erebeyeke din rexkî li wan dide û erebeya wan gulebaran dike. Lissy Schmidt û parêzkarê wê Aziz Kadir Ferag derhal jiyana xwe ji dest didin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Pirraniya agahiyên derheqê Lissy Schmidt ji malpera medico.de hate stendin:
* medico.de: Die Ermordung der Lissy Schmidt 
* iisg.nl: Lissy Schmidt Collection

Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Mirin 1994
Kategorî:Rojnamevanên alman
Darya Dadvar

**Daryā Dādvar** (bixwîne **Derya Dadver**) (jdb. Meşhed, Îran) solîsteke soprano û bestekara îranî ye ku li Parîs a Fransayê dijî. Derya bi gelek zimanên Îranê (azerî, ermenî, farisî, gîlekî, kurdî û mazenderanî) stranan distre.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên îranî
Lekistan, Salmas

**Lekistan** navê gundistaneke li navçeya Salmasê (Dilmaqan) ya parêzgeha Azerbaycana Rojavayê ye. Ev gundistan (nahiye) ji 15 gundan pêk tê. Navê xwe ji êla lek girtiyê, ya ku di sedsala 18'emîn de li vê herêmê hatiye akincîhkirin. Niha piraniya lekan ên ku di wê demê de li vira hatina bicîhkirin asîmîle bûne û bi zimanê azerî ve diaxivin.

Kategorî:Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
Kategorî:Lekistan
Eren Derdiyok

**Eren Derdiyok** (jdb. 12ê hezîrana 1988an li Basel, Swîsre) lîstikvanê futbolê yê swîsrî ye û bi eslê kurd e.

## Kurtejiyan

Eren Derdiyok di sala 1988an de wek zarokê penaberên kurd li bajarê Baselê, ji dayik bû. Dê û bavên wî kurdên elewî ne û wek xebatkar koçî Basel (Swîsre) kiribûn. Bajarê Baselê bi nasnameya xwe ya pirrçandî nas e û xwediyê jimara herî mezin a kurdên Swîsreyê ye.

### Kariyer
Eren ji zarokatiya xwe pê ve dest bi futbolê kir û tevlî Old Boys a Baselê bû. Di sala 2005an de klûba wî li dijî FC Baselê lîst û Eren di vê maçê de golek avêt. Di sala 2006an de ew derbasî klûba FC Basel bû û ji wê rojê pê ve di nava Superlîga Swîsrî ji bo vê klûbê dilîze. Di 6ê nîsana 2008an de FC Baselê, Swisscom Cup qezenc kir û evya yekemîn kûpa Derdiyok bû. Wî di lîstika fînalê de heya dawiyê lîst û di deqeya 31. de gola yekem tomar kir. Ji bo sezona 2009/03 Derdiyok derbasî Bayer 04 Leverkusenê (Bundesliga) bû û di lîstika xwe ya ewil de golek avêt.

Derdiyok ketibû şûna Theofanis Gekas, yê ku ji ber birîneke giran ji bo demeke dirêj nikarîbû bilîsta. Bi performansa Derdiyok ya baş  Leverkusen di şampiyontiya havînî de serketinên erênî bidest xist. Ev yek bû sedema mayîna Eren û ew êdî bû lîstikvanekî girîng ê klûbê. Lê di dawiya sezonê de Bayer dorên Lîga Şampiyontiyê revand.

Di sala xwe ya duwem de Derdiyok demeke dirêj di nava yanzde lîstikvanên yekem de lîst û klûb di şampiyontiya sezona 2011/2012an de bû duwem.

Di 20ê gulana 2012an de 1899 Hoffenheim eşkere kir ku Derdiyok ji klûba Kraichgauern re îmzeya xwe daye ku ewê heta 30ê hezîrana 2016an ji bo wan bilîze.

## Di tîmên neteweyî de

Di 24ê kanûna 2008an de Derdiyok cara ewil ji bo tîma A ya neteweyî ya swîsrî di stada Wembley ya Îngilistanê de lîst û yekemîn gola xwe avêt. Tîma wî di dawiya maçê de bi encama 1:2 têk çûbê jî, Derdiyok di deqeya 57. de gol avêtibû û maç anîbû asta beramberiyê.

Di şampiyontiya Ewropî ya 2008an de Derdiyok ji bo tîma Swîsreyê tevlî sê maçan bû û ji wan re çend golên girîng avêtin.

### Golên navneteweyî
Di 26ê gulana 2012an de Eren Derdiyok bi tîma neteweyî ya Swîsreyê li dijî tîma Almanyayê hat-tricka xwe ya yekem a navneteweyî pêk anî. Ev maça dostaniyê 5-3 bi serkeftina Swîsreyê bi encam bû.

#### Tîma U-21

#### Tîma neteweyî

## Çavkanî

Kategorî:Futbolvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Mirovên zindî
Kněžpole

**Kněžpole** (bixwîne weke:*kinyejpole*) navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 1.124 kes e û 6&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1220'an de qala wê hatiye kirin. Di demên cuda de bi navê nêzîkî hevdu hatiye binavkirin; Zneispole (1220), Knesepole (1228), Gnespul (1372), Kniezpole (1522), Kniespol (1751), Kněžpol (1918).

## Galerî

Wêne:Kněžpole, č.p. 33.jpg|Xaniyên kevn
Wêne:Kněžpole, kostel.jpg|Dêr


## Çavkanî

Kategorî:Uherské Hradiště
Košíky

**Košíky** (bixwîne weke:*koşîky*) navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 424 kes e û 12&nbsp;km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1618'an de qala wê hatiye kirin.

## Galerî

Wêne:Košíky-centrum.jpg|Rastika Košíkyê
Wêne:Košíky, č. p. 65.jpg|Xaniyekî kevn


## Çavkanî

Kategorî:Uherské Hradiště
Henase

** Henase** an **nefes** pêvajoyeke bo jiyanê gelek girîng e. Mirovên ku henaseya wan biraweste, ewê jiyana xwe ji dest bidin. Bi gelemperrî henase veguhestina keşê (kişandina oksîjen û berdandina CO2) ya di pişikê de ye.

Du beşên henaseyê hene:

* Henaseya derveyî veguhastina gazan di peqokê pişikê de ye.
* Henaseya hindirrî wergirtina wize di şaneyê de bi rêye mîtokondirî

Gihandina gazan ji peqokê pişikê heta tevinekên laş û berevajî bi rêya koendama gerra xwînê peyda dibe.

## Koendama henasedanê
Koendama henasedanê li gorrî erkê wê debeşî du beşan dibe:
* Beşên borandina keş: poz, gewrî, qirrik, qilqancik, bronşên pişikê.
* Beşa veguhastinê keş peqoka pişikê ye.

Di beşên borandina keş de, keş derbasî hindirrî pişikê heta peqoka pişikê dibe. Erka wê borandina û germkirina û têrkirina keş bi hilmê avê ye. Di navbara keşa hindirrî peqokê pişikê û xwîna hindirrî hûrxwînborî de kospa keş-xwînê (*aires-blood barrier*) heye, têre gazên henaseyê vediguhastin bi rêya belavbûnê (*diffusion*)

## Mekanîka henasedanê

Kategorî:Fizyolojî
Alûcar

**Alûcar** navê gundekî Qereyaziya Erzîromê ye. Gelheya wî di sala 2000an de 950 kes bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Kişo

**Kişo** (romîkî: *Sulutaş*) gundekî girêdayê qereyaziya Erzîromê ye.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Soylemeza Jêr

**Soylemeza Jêr** navê gundekî Qereyaziyê ye.

Vê gund, ji Eşîra Zirkan/Zirkî. Soylemeza Jêr, eslê xwe van Kurdên Êzidî û Ermenî bû.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Komkujiya Qerqeliyê 1943

[thumb|150px|[Mustafa Muğlalı]]
**Komkujiya Qerqeliyê**, komkujiyek e ku di sala 1943an de li Qerqeliya Wanê çêbû. Di çapameniyê de car bi car weke "Bûyera Muxlalî" jî hat binavkirin.

Di nava kurdan de, weke "Komkujiya Qerqeliyê" jî, hat zanîn û binavkirin. Lê piştî ku helbestvanê bi eslê xwe kurd Ahmed Arîf ku li ser komkujiya Qerqeliyê helbesteke bi navê "Sih û Sê Gule" nivîsand, êdî di çapameniyê de dem bi dem weke "Bûyera Sih û Sê Gule" jî hatiya binavkirin.

Di wê demê de, dewleta tirk, bi armanca tafisandin û tirsandin kurdan bi leşkerî li herê diçê bi ser gundan de. Di wê demê de generalê tirk yê serokê artêşa sêyem Mistefa Muxlalî, agahiyê di hilde ku gelek gundî ji sînor buhurtina û çûna mêhvandariya xizmên xwe yên aliyên din yên sînor. Ev generalê tirk, ji bo çavê xalkê bide tirsandin û careka din êdî ti kesek weke wan nekê û sînor derbas nekê û neçê aliyê din ê sînor, wan li berçavên herkesekî li ber hêt dide rêzkirin û wan dide gulebarankirin û dikujê. Ev komkuji jî, piştre, di çapemeniya tirk de, weke "hin kaçakçî di deme ku sînor derbas kirine hatine kuştin" hat nivîsandin. Lê ev gotin û nivîsandin, hemû jî, derew bûn. Ew, ji bo ku çavên hemû kurdên ku li ber sînor dijîn bê tisandin bi plan program hatibû kirin.

Komkujiya Qerqeliyê, hewl hat dayin ku ser werê girtin û ew were nixûmandin. Di sala 1950´î de, di deme ku partiya DPê, ji bo ku di nava gel de li herêmê alîgiriyeke xwe çêkê, û wê dijberiya di nava gel de hinekî jî li dijî dewletê ku afiriya ji holê rakê, mijar hanî roja meclisê. Lê di wê deme ku mijar wê hanî rojava meclisê, ne bi armanca kujarên wê bêde derizandin bû. Piştre, ji ber ku êdî li herêmê, bertek zêde bûn, êdî ji bo ku pêşiya wan bertekan bidina girtin, bi awayekî li berçav, dozek hat vekirin û Mistefa Muxlalî, hat derxistin li pêşiya dadgehê ji bo komkujiya Qerqeliyê. Lê di deme ku ku doz hat vekirin, dewlet, ji bo ku ti rayadarên wê ji komkujiya kurdan, newina mahkumkirin, bi awayekî bi gûman, Mistefa Muxlalî di deme ku girtî di girtîgeha leşlerî de mir. Çend ku piştre, dadgeha tirk, bi awayekî li berçav ji bo kuştina 33 mirovan 20 sal danê de jî, piştre, ew ceza jî, dadgeha bilind xira kir.

Îsmet Înonû, ku li got hin gotina ku dihat gotin ku ew biaslê xwe kurd jî bûya, li herêmê, ji bo ku bi wê derizandinê xwestibû ku derkeve li pêş weke mirovekî demokrat. Lê wê derizandinê jê, piştî ku hatibû kirin jî, piştre, tişta ku dewletê armanc dikir û xwestibû jî, bidest ne xistibû. Dewletê, komkujiya Qerqeliyê, ji bo çavtirsandinê pêkhanîbû. Ji ber vê yekê jî, piştî darizandinê re, ji bo ku bandûra ku wê di xwest ku bidest bixe, ji bo ku bi darizandinê re ji holê nerabê, navê Mistefa Muxlalî, da qişlaya artêşa tirk ya sêyem. Peykerê wî jî, li wir da çikandin. Bi wê navdayinê û peyker danînê re xwest ku wê armanca xwe ya ku ji bo wê ew komkuji pêkhanî bû, li gorî wê were li cih. Hertimî, ku kurdên wir li wî peykerî meyîzendin û navê qişlayê bihîstin, ew tirs bikeve dilê wan de û êdî zêde gavên xwe neavêjin.

## Mijarên têkildar
* Sî û Sê Gule (albûm)
* Dîroka Kurdistanê

## Çavkanî

Qerqeli
Qerqeli
Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan
Qerqeli
Peyker

**Peyker**, ji aliyê hunerî û tevgerî ve ku bi dest tê çêkirin û awa lê tê dayîn. Yê ku peykeran çêdike jî, jê re peykervan tê gotin. Bi taybetî, ji aliyê, teybetmendiyan ve ku li berçavan tên girtin û li gor wan awa tê dayin û bi wê re tê sûretkirin a. peykerê mirov, peykerê sawêl û hwd, ku li gorî teybetmendiyên jîndî tê afirandin a. Bi vê yekê, êdî peykerî û an jî peykerîtî weke nirxekê dihê li holê û diafirê. Berî zayînê, Di deme sumeriyan de, li sawalan dihat nerîn û ji kevir dihat çêkirin. Pişt re, li mirov dihat nerîn û peykerê wan dihat çêkirin. Mirov û an jî jîndiya din, ku rabûyî, an jî, rûniştî û an jî çûwan û an jî pîrr û hwd, teybetmendî û xoslet li berçav dihatina girtin û dihatina çêkirin. Ji aliyê nirxî ve wateya wê, wênekirina rewşa mirov ya wê kêlîkê û an jî wê rewşa ku ew tê de dijî û hwd, bi wê re peyker êdî dibê berhemeka çandî û nirxî.

Medyaliyan, di dema xwe de, keyên wan, ji kevir peykerên xwe dane çêkirin. Bi xwe re peykerê şêr û teyrê baz jî di rex xwe de dane çêkirin. Di deme grekiyan de, peykerê Zeus û hwd, hatiye çêkirin. Mirovan, her peykerê ku di kîjan demê de çêkiriye, li gorî demê hin xoslet jî li wan çêkeriyên xwe yên peykerî kirina. Hin teybetmendiyên ku wan hizirkirine, dane wan. Minaq, hewl dane ku mirovekî ku bi hêz bê, wê çawa bê. Jineka xweşik çawa ya, hewl hatiye dayin ku bi xweşikatiya wê re, ew were ser ziman. Bi vê yekê re, peyker, hertimî, bûya sembola hin teybetmendî û xosletna ku mirov xwestîya ku wan bide domandin û an jî bijî.

## Çavkanî

Kategorî:Çand
Kategorî:Huner
Peykervan

**Peykervan** û an jî **peykerkar**, ji yên ku peykeran bi qûsandinê re çêdikin re tê gotin. Peykervan, bi qûsandin û qawartinê peykeran çêdikin. Ew, ku bixwezin peykerê çi çê bikin, wê li gor xoslet û teybetmendiyên wî tişt û an jî jîndîyî, Kevir bi qawêrên. Peykervan, çêkeriyên ku bi têgihiştinê re li ser xoslet û teybetmendiyan re şekil û awa didina kevir û an jî text. Bi qawartin û qaşartinê re, li gor xoslet û teybetmendiyê ku di serê xwe de bicihkirina û an jî li berçav dibînin çêdikin.

Dîroka peykervaniyê, diçêt ta demên Berî demê Şaristaniyê. Di deme ku mirov bicih bû, êdî bidest awa û şekil dane kevir û text kir. Pêşî, Kêr û Şûrên xwe yên ku bi wan nêçîrvanî bi wan dikin çê dikin. Piştre, tiştên ku dibînin, awa û sûretê wan çê dikin. Her wênakirina bi peykerîyê re, teybetmendiyeka mirovî bi xwe re tînê. Peykervanî, di serî de, pêşî têgihiştina xweşikbûnê kifş dike. Xoslet û teybetmendiyên wê kifş dike û wê bi wêne dike. Bi awayekî din ku mirov bibêje, tişta ku bi xwe re bi têgihiştin kir, ji wê têgihiştina wê wênekirinê bi qawartin û çêkirîya qawartinê çêdike.


Kategorî:Pîşe
Kurdên Belûçistanê

**Kurdên Belûçistanê** komeke diyasporaya kurdan a dîrokî li welatê belûçiyan e.

## Dîrok
### Kurdên Xaşê
Hatina yekem a kurdan li Belûçistanê (a Îranê) digîhe heyama desthelatiya Şah Ebasê Yekê li Îranê. Ewî di çarçoveya siyasete xwe ya parandina êl û eşîrên xetere û yên ku zor hatibûne kontrolkirin, hin bavikên kurdan li serheda Belûçistanê bicîhkiriye.
Li vê derê kurd cîhen cografî yên stratejîk, herwiha dedora serekaniya avê ya tekane li Kohî Taftan (Çiyayên Taftan) û deşta fireh a Xaşê zeft dikin. Zêde nakişîne ku kurd li herêmê dibin faktorek desthelat a feodalî, ji ber ku malbatên kurdan hemî yên şervanên pêhesî bûne. Li herêmê komên biçûk ên nîvkoçer lib û lib dikevin bin bandora malbatên kurd. Vana bi alîkariya Sefewiyan, bi sîstema reiya (gûran) ve li ser herêma Xaşê hukm dikin. Desthelata malbatên kurdan ên ku ji aliyê belûçan ve wek *hakomat* û ji aliyê farisan ve wek *serdarên serhedê* hatine binavkirin, bi sîstema mîrneşînî heya 1880an li Xaşê berdewam dike. Li vê *hakomat*a (hikumet) mîrneşînî *hakom*ekî (hekîm) bi piştgiriya bavika xwe (*hakomzat*) û hin eşîrên belûçan ve serwerî kiriye.

#### Serdarên Serhedê (hikumeta kurdan)
* **Hesen Kurd** (hemdemê Şah Ebasê Yekê (1588-1629))
* **Mîrza Xan** (hemdemê Nadir Şahê Avşar (1730-1747)
* **Mîrxûlamşah**
* **Saabxan**
* **Bey Xan**
* **Medet Xan** (1838)
* **Seîd Xan** (1872)
Ji vir şûnda mîrneşîna *hakom*an li sê milan belav dibe:
* **Elî Xan**
** kurê wî **Nur Mihamed** dibe hekîmê devera Tumînê (heta 1925an).
* **Mehrab Xan**
** kurê wî **Newroz Xan** dibe hekîmê deverên Kuşe û Tumendan.
* **Abd -ul Mirad ul-Kerîm Xan** (1896)
** kurê wî **Behroz Xan** dibe hekîmê devera Senganê.
*** **Hecî Emîr Xan** heya 1970eyan de li Senganê xwedî hêzekî giring a milkî bûye.

### Kurdên Bampûrê
Pêla hatina duyem a kurdan li Belûçistanê di beramberiya hilweşandina dewleta Zend de ye. Litf Elî Xanê Zend ji destê Aẍa Mihemed Qecer bi çend bavikên kurdan ve direve bajarê Bamê. Ew bavik bapîrên kurdên ku îroyî li navçeya Îranşar, gundistana Bampûrê dijîn e. Evana yên ku di sala 1794an dane pey Litf Elî Xanê Zend û hatine devera Bamê, ji wir jî diçin li gundistana îroyî li Bampûrê akincîh dibin.

## Çavkanî

Belûçistan
Heron

**Heron**, navê firokên bêmirov ku karin bên firîn û ji ardê bên kontrolkirin in. Heta niha, ji aliyê Îsreal û Emarîka ve hatine çêkirin in. Tirkiye, bi îstîhbarate ku emarika bi wan girtîya û dayê de li dijî Kurdan şer dike. di nava kurdan de, herî zêde di deme komkujiya Roboskî de ketine rojevê de. Amerîka, Heronan, û bi koordîna Îsrealê re şerê li dijî Kurdan koordîne dike. Dewleta tirk jî, ji Amerîka dixwaze ku firokên bêmirov bifiroşê wê, da qana li dijî Kurdan bi kar bîne.

Heron, bi teknolojiyeka taybet hatina xemilandin. Bi wê teknolojiyê, ji ardê, hemû tevgeriyên ku di bin, dikarê bi dîmenî bigirê û bişêne navenda xwe ya ku jê tê kontrolkirin. Di şerê Îraqê, Libya û hwd de, Amerîka ev firokên bêmirov bikarhanîn. Heta roja me, bi zanîn û îstihbarate ku bi wan firokên ku bi teknolojiyeka mazin hatina xamilandin re ku hatina girtin û Emarika û Îsreal dide tirkîyê, tirkiye şerê li dijî kurdan didomêne.

## Teknolojiya van firokan ya taybet

## Qapasîta wan ya şer
Tolika Bavê Seyro

**Tolika Bavê Seyro**, **birinca bi tolikê**, bi rizê (birinc) tê kelandin. Di pêjgeha kurd de cihê pincarên biharê gelek e û herwiha yê tolik (pincar)ê jî.

Standarda vê xwarinê nîne, lê heger riz û tolik nebin, nabe "tolika bavê Seyro". Heger sebze yan biharbêhneke din lê bê zêdekirin jê re dibêjin "tolika bi birincê ya filan sebze/biharatê".

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) [[riz]]*
* *1 heb [[kartol]]*
* *1/2 [[lîmon]] (ava wê)*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) rûnê ron (rûnê zeytê yan gulberojê ûêd)*
* *Xwê (solin)*
* *Hindik şekirê toz*
* *1 baq [[tolik (pincar)]]*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *1 heb [[gizêr]]*

## Ravek
Tolikê pakij bişon, mezin hûr bikin. Bi tevî pîvaza hûrkirî berdin nava quşxane, verok, kilince, rûnbirêşkeke kûr yan beroşê, bidin ser agir.

Kartol, riz û gizêrê jî tevlî bikin, bi qasî 3-4 deqeyan biqelînin. 2 SA ava şîregerm berdin navê, xwê, şekirê toz, ava lîmonê jî û bi qasî 20-30 deqeyan bikelînin. Bi germî yan li ser daxwazê, sarî bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Tolik bi sîr û goştê kişandî

**Tolik bi sîr û goştê kişandî**, **avsîra tolikê ya berfiratiyan** hêyavkeke pêjgeha kurd e ku bi tolik (pincar)ê didin ser. Heger ava wê zêde û sebzeyên wê li makîneyê hatibe xistin, mirov dikare vê xwarinê bike bin kategoriya şorbeyan jî. Ji xwe li hin deveran bo şorbeyê peyva *avsîr* tê bikaranîn.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *100 gr [[goştê kişandî]]*
* *500 gr [[tolik (pincar)]]*
* *4 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 KX [[merge]]*
* *2 SA (stekana-qedeha avê) av*
* *2 KX [[riz]] (birinc)*
* *1/2 baq [[pûjan]] (tihtavik, nane)*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) ava lîmonê*
* *1 KX rûnê nivîşkî*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*

## Ravek
Tolikê pakij bişon lewra beho û bakterî jî jê hezdikin. Pîvaza hûrkirî û goştê kişandî di nava rûn de biqijilînin. Tolikê jî berdin navê, tev bidin, avê bikin ser.

Tolik nermijî bûn birincê tevlî bikin. Birinc jî keliya, sîrê bi xwê bikutin û bi tevî ava lîmonê berdin nava xwarinê. Du kelan pê bînin û ji ser agir daynin. Bi germî bê servîskirin baştir e.

Kategorî:Hêyavk
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Çewirme, Tatos

**Çewirme** () gundekî li bajarê Erzîromê ya navçeya Tatosê ye. Gund ji aliyê kesekî bi navê Xelîl Axa hate damêzrandin.

## Erdnîgarî

Çewirme ji bajarê Erzîromê 131 km dûre û ji navçeya Tatosê 21 km dûre

## Girêdanên derve

* Yerelnet

Kategorî:Gundên Tatosê
Dengiz

**Dengiz** () gundekî li Bakurê Kurdistanê ya bajarê Erzîromê ya navçeya Tatosê ye.

## Erdnîgarî
Ji navenda bajarê Erzîromê 150 km û ji navçeya Tatosê 5 km dûr e.

## Gelhe

Kategorî:Gundên Tatosê
Qeliya tolikê

**Qeliya tolikê**, bi taybetî li başûrê Kurdistanê didin ser. Tolik (pincar) di gelek xwarinên pêjgeha kurd de cihê xwe digire. Bi Xerzan, Serhed, herêma Êzdîxanê, gelek deveran tolikê berhev dikin, di xwarinan de bikartînin.

## Berkeliya (melzemeyê xwarinê) vê xwarinê bo 4 kesan
* *500 gr [[tolik (pincar)]]*
* *3 dd (dendik) [[sîr]]*
* *2 SA (stekana-qedeha avê) [[mast]]*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) îsota tûj (îsota sor, îsota pûlpelî)*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *3-4 KX rûnê zeytê*

## Çêkirin
Tolikê baş bişon lewra hin cureyên beho û bakteriyan jî jê hezdikin. Bidarivînin bi berayiya tiliyê (bêçî) de hûr bikin (helbet li ser daxwaza we ye hûrkirin). Pîvazê wekî zarê kûbîkî hûr bikin, di rûnbirêşkê de heya zerayî pê ket biqijilînin.

Tolikê berdin navê, lê li hev nexin (tev nedin). Derxûnê (devanga rûnbirêşkê) bigirin, di agirê kêm de bikêlînin. Hinekê keliya îcar tev bidin, nehêlin binî bigire. Îsota tûj û xwê pê werbikin, tev bidin û ji agir daynin bila sar be.

Sîrê bi xwê bikutin, tevlî mastê çelqandî bikin. Vê sosê berdin ser biikên xwarinê servîs bikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarinên rûnbirêşkê
Savara tolikê

**Savara tolikê**, cure girareke (savar pêjgeha kurd e. Gelên cîran romî (tirk) û ermenî jî ji tolik (pincar)ê xwarinan didin ser.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *Bi qasî 2 baq [[tolik (pincar)]]*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *2 SA (stekana-qedeha avê) [[savar]]a (bulxur, girar) pîlawê*
* *[[Bîbera reş]] (filfil)*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşkî*

## Ravek
Lask û qemçikan bavêjin bila tenê pel bimînin. Pakij bişon tolika xwe di nava avê de bidin sekinandin. Pîvazan bi xelekî hûr bikin, di nava rûn de zerayiyê pê bixin.

Paşê tolika hûrkirî jî berdin nava rûnbirêşkeke kûr an quşxaneyê, bi pîvazê re bi qasî 3-5 deqe biqelînin. Dawiyê savarê berdinê û wê jî bi qasî 4-5 deqeyan sor bikin.

Xwê, îsota reş, 3 SA ava kelî tevlî bikin. Binê agir kêm bikin, heya ava xwe kişand bikelînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Girar
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Hamurabî

thumb|250px|Babîl di dema serweriya Hamurabî de

**Hamûrabî** (jdb. BZ 1792 - m. BZ 1750) keyê Babîlî yê şeşem bû. Hamûrabî di dema xwe de. Akadî û Sumerî jî, kirine bin serweriya xwe de. Hamûrabî ji Başûrê Kurdistana îroyîn, ji herêmên Kurdistanê ên weke Kerkûkê û heta ku digihijê Mûsilê û ji wanderan jî heta ku digihijê ber Firatê, dike bin desthilatdariya xwe de. Hamûrabî, ji sala berî zayînê 1792an heta 1770î rêveberiyeke xurt li herêmê ava dike. Piştre wî herêma Amîdê ku îro jî navê wê Amed e, dike bin destê xwe de. Hamûrabî, ji Gutiyan jî, fêrî pirr tiştan dibe û piştgiriyê ji wan distîne.

Hamûrabî di dema xwe de desthilatdariya ku ava kir, gihand asta împeratoriyekê. Di dewleteka îro ya hemdem de çi sazî hebûn, (weke saziyên ewlakariyê û rêveberêyê û hwd) ava kirin. Her aqilmendekî berdestê xwe bi wasif kir û di bin wasiftiya xwe de bi cih kir. Hamûrabî, çend ku di dema me de, weke keyekî ku koledarî bizagon jî kir tê nasîn jî, divê ku mirov bibêje ku wî, di bin desthilatdariya xwe de ku gelek xanadan hebûn, wî kir ku konfederasyoneke wan ava bike. Sumerî û Akadî di dema wî de di bin desthilatdariya wî de bi xanedanî jiyan. Di serî de Hamûrabî, li hemû xwedayên Sumerî û Akadî xwedî derket û xwe "weke peyamnêr ku ji aliyê wan ve hatî hilbihartin û hatî şandin," da nasîn û herê kirin. Piştre zagonên xwe dane nivîsandin. Ew zagonên wî îroj bi navê Zagonên Hamûrabî tên zanîn û nasîn. Ew zagonên Hamûrabî bi gotina wî hatine nivîsandin û ji 282 xalan pêk tên û li ser 12 tabletan hatine nivîsandin. Ew bi zimanê akadî ku li Babîlê ji aliyê her kesê xwendavan ve dikarîbûn werin xwendin ve hatine nivîsandin. Hamûrabî, xwe weke peyamnêrê xwedayê Sumer û Akadiyan Marduk dan nîşandan û xwest ku bi wê xwe bide herê kirin.

Di zagonên xwe de, ji zewacê heta ku digihişt waristiyê kifş kirin. Tê gotin ku wî di bajaran de ku wê çawa were jiyîn jî kifş kiriye. Wî xanî jî bi hejmar û navnîşan kirine û sûk avakirine. Zagon û destûrên ku nivîsandine, hewl daye ku hemû tiştên di jiyanê de kifş bike. Mezopotamya, di wê demê de, xwediyê pêşketin û dewlemendiyeke mezin bû. Wî xwest ku bibe xwediyê wê jî. Xwest ku li ser Mezopotamyayê desthilatdariya xwe ava bike.

## Çavkanî

* Tabletên Zagonên Hamûrabî
* Zagonên hamûrabî, ji 282 xalan pêk tê.
* Ji xale 170 heta xale xale 196, û ji xalên 159 heta ye 163ûan, hemû xalên di derbarê zawac û malbatitiyê de.
* Ji xale 5´an heta xale 53´an, hemû hemû xalên di derbarê sazîbûna civatê de na.

Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 19an b.z.
Kategorî:Keyên Larsayê
Kategorî:Mirin sedsala 18an b.z.
Taşkesan, Tatos

**Taşkesan** navê gundekî Tatosa Erzîromê ye. Gundiyan pîrê wi jî eşîra Siwêdîyanîn. Eşîra Siwêdiyan ji girêdayê Dimilîyane.
dî gund da Malbata herî mezin Mala Abo ye.

* http://www.kimsoran.com/emkine_k%C3%BCrt_beylikleri.htm 

Kategorî:Gundên Tatosê
Zagonên Hamurabî

thumb|Zagonên Hamurabî li muzeya Louvreyê

**Zagonên Hamûrabî** an jî **Destûrên Hamûrabî**, ji zagonên ku Hamûrabî yên di dema wî de hatina nivîsandin re tê gotin. Wî, di dema xwe de bi wan zagonan desthilatdarîiya xwe ava kir. Ew zagonên wî, weke zagonên destûrî yên ku cara pêşî hatine nivîsandin têne binavkirin. Lê em dizanin ku di dema Sumeriyan de Destûrên Lipît Îştar, Destûrên Eşnûna, Destûrên Urukagîna, Destûrên Ur-Nammû, hatine nivîsandin. Hê gelek destûrên din hatine nivîsandin. Di dema Mîtanî, Gûtî û Naîriyan, Lolo û Kardoxan de jî, bi heman awayê nivîsandin bûne. Mînak, di dema Mediyan de Avesta ya Zerdeşt û hwd, hatine nivîsandin. Bi vê rengê, hemû nivîsandinên ku bûne yên ji bo gelan pîroz bûn. Wan nivîsandinan, dema xwe û serdema xwe kifş kirine. Zagonên Hamûrabî, ji 282 xalan pêk tên. Li ser tabletên ku bi kurdî ji wan re Kêvelbar tên gotin re hatine nivîsandin. Kêvelbar ji axa kîlê hatine çêkirin. Ev ax jî, tenê li dora Cizîr, Nisêbîn û dora wan tê peydekirin. Li herêmên din ên Kurdistanê jî peyde dibe. Lê li van herêman ji wê axê, axa herî dewlemend û ya ji zixuran paqijkirî tê dîtin.

Kategorî:Babîl (bajar)
Kategorî:Dîroka dadê
Kategorî:Dîroka Iraqê
Kategorî:Dîroka Îranê
Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê
Kategorî:Hamurabî
Kategorî:Zanista dadê
Kategorî:1901 li Îranê
Avnîg

**Avnîg** an **Avnîk** () navê gundekî dîrokî yê navçeya Parsîna Jorê ya Erzîromê ye. Kela Avnîgê serdestê vî gundê ye. Navberâ Erzîrom û Xinûsêye Gelheya vî ji romiyan û kêmî ji kurdan pêk tê.

Kategorî:Gundên Parsîna Jorê
Kategorî:Xinûs
Kelawspî

**Kelawspî** (ji Soranî: *kulaxê spî*), li Kurdistanê têgîneke cotwateyî ye.

* Kelawspî yekem li devera êla dîrokî ya Bilbas bi gûran re hemwateyî hatiye bikaranîn,
* duyem sîpehên hewremanî yên Mîrgeha Erdelanê weha hatine sernavkirin.

## Çavkanî
* Kelawspî, Kurdica

Kategorî:Dîroka kurdan
Marduk

**Marduk**, (bi zimanê akadî: AMAR.UTU, îbrî ya tewratê: *Merodach*, yewnanî: *Mardochaios*), bi vê rengê vegerî ji kêvalbarên sumerî hatiye kirin. Lê Marduk, di kurdiya deme de bi navê "mardok" Piştre, tê gotin ku wê navê Marduk, bi ber "Mazda" guharinî bike. Li gorî hin gotinan, guheriye weke *yazda*yê jî.

Mardûk, xwûdayê Sûmerîyan bû. Di qanûnên Hamurabî bixwe de jî, li gorî vê nirxê ew tê ser ziman. Ku weke destana Babiliyan jî tê ser ziman Destana Babîiliyan ya Afirandinê de, Enûma Eliş, weke xwûdayê mezin derdikeve li pêş. Enûna-elîş jî, xwûdaya çêkirin, bereket û dayin û afirandinê ya. Sûmerîyan, baweriya, bi pirranî, bi Mardûk haniya. Ji ber vê yekê, tê gotin ku Mardûk, weke "yek-xwûdayê pêşî" jî ya. Misira kevnare, çand Aton û Amon ji wê digirin û yek-xwûdatiyê bi wan di nava xwe de pêş dixin. Lê Mardûk, xwûdayekî mezopotamyayî bû. Baweriya li wî, li ber Diclê û Firatê di nava pirranîyan de hebû. Hemû xwûdanên din ên ku hebûn jî, di bin wî de cih digirtin. Mardûk, weke xwûdanê rojê ya. Baweriya li rojê, di Mazda yanî ku piştre bi navê Ahûra mazda jî tê zanîn de heye.

Mardûk, hemû hêz diparêzê, ti hêz li ser ya wî re nîn e. Ew kifşkar a. Jiyan, li gorî fikirkirina li gorî wî, hatiye kifşkirin û ser ziman.

Lê divê ku mirov bibêje ku hatiye ser ziman ku Marduk, weke wî melekê ku li dijî xwûdê rabûya yê ku piştre bi navê "şaytan" hatiye ser ziman bi navkirin. Bi vê yekê, piştre, navê wî jî, bi nexweşî hatiye ser ziman.

Di demê de, weke xwûdayê sereka "Enlîl jî tê û derdikeve li pêş. Enlîl, weke yê ku hemû hêzê dike destê xwe de diafirêne. Lê tê gotin ku Mardûk, piştre, ew hêzê wî kêm dibe. Piştre bi navê Baal tê ser ziman. Lê Baal, di demên piştî sûmerîyan de, heta ku tê deme Gûtî û mîtanîyan jî, wê navê wî bijî. Di deme Sumerîyan de, navê Tammûz derdikeve li pêş.

Li ser Mardûk, du nerîn û çavkaniyên ku bi hev re di nakokiyên de hene. Yek, ew a ku di deme pêşî ya Sumerîyan de, Mardûk, weke xwûdayê, baş û mezin û sereke tê ser ziman. Lê di deme duyemin ya sûmerîyan de, bi ne başiya wî re tê ser ziman û teswîra şaytan li ser wî re tê kirin. Ev jî, hin dîroknas, bi şerên Babilîyan ên di deme sumerîyan de bi bajar-welatên sumerîyan ve girêdidin. Lê li ser vê jî, zêde zanîn bidest ne ketina. Ev xal, di nekifşiyê de dimêne.

Ku mirov, li wê rewşa Mardûk, dinerê, Melekê Tawis yên kurdên Êzîdî tê bîra mirov. Di serdemên xwe yên dawiyê de, Tawusê Melek, di islamîyetê de, hatiye xwestin ku bi tefsiya şaytên were tefsîrkirin. Binketina Mardûk, wê têne berbîra mirov. Mardûk, divê ku mirov bibêje ku xwûdayê pêşî yê ku xwediyê yekîtiyê ya. Yekîtî, yê ku di nava xwûdayan de çêkir ew bû. Misre kevn, ji wê çanda Mardûk, çanda xwe ya xwûdayî ya ku bi çdan Aton û Amon re tê ser ziman dide afirandin.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên xwedawendan
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên afirîner
Kategorî:Xwedayên avê
Kategorî:Xwedayên dadmendiyê
Kategorî:Xwedayên efsûnî
Kategorî:Xwedayên tenduristiyê
Temûz

[thumb|Zewaca [Înanna û Temûz]]

**Temûz** (bi îbrî: *Tammuz*, erebî: *تمّوز Tammūz*, sumerî: *Dumuzî(d)*, akadî: *Duʾzu*) navê yezdanê Sumeran ê xwarin û gulûgiyayan bû. Peyva Dumuzî bi zimanê sumerî tê wateya *kurê rasteqîn*. Di destena Gilgamêş de, weke evîndarê dilê Îştar tê ser ziman. Di wir de, weke şivanekî tê ser ziman. Lê di hin kêvalbaran de ku ji dema Sumeriyan mane jî, weke bawermend û an jî yekî ku bi bawerî pirr bi wê ve girêdayî ye tê ziman.

Di destana Gilgamêş de, mirina Temûz û piştre li dûv wî çûna Îştar ya cîhana binerdê ji bo ku wî xilas jî bike tê ziman. Lê bi heman awayê, tê gotin ku Gilgamêş jî, ji bo rêhvalê xwe Enkîdû kiriye. Temûz, weke ku cihê ku ew lê jiya ye, ber Firatê û bi taybetî jî, Herran tê ziman. Temûz, weke sembola wî, "gîsk" tê zanîn. Gîsk, heta roja me jî, li navbera Firatê û Dîcleyê, di havînê de, di meha temûzê de, weke dema wî ya zipika tê zanîn û hertimî di wê demê de, xwêdana wan tê kirin. Bi taybetî, xwêdana sewalan di wê mehê de li herêma Botanê, weke kevneşopiyekê jî, heta dema me berdewam bûye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Keyên sumerî
Kategorî:Mîtolojiya fînîkî
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên adaniyê
Guhûşk

[thumb|[Belalûk cureyeke guhûşkê ye, herwiha bo fêkiyên guhûşkan jî ev nav tê bikaranîn]]

**Guhûşk** *(Cornus)* navê çîneke riwekên famîleya guhûşkan(Cornaceae) e. Nêzîkî 55 cureyên vê malbatê hene. Di floraya Kurdistanê de çend ji riwekên famîleya guhûşkan tên dîtin.

[thumb|[Helhelok (*Cornus officinalis*)]]
[thumb|[Şindî yan guhûşka swêdî]] 
[thumb|[Guhûşka kanadayî (*Cornus canadensis*)]]
[thumb|[Guhûşka kulîlkdar a asyayî (*Cornus kousa*)]]

## Sîstematîk
* Guhûşkan
(binekom *Cornus*, *Sinocornus*, *Afrocrania*) fêkiyên wan sor, pelên kulîlkên wan zer in
:* Belalûk an guhûşka pert (*C. mas* L.), Ji Ewropa heya rojavayê Asyayê
:* Helhelok an guhûşka asyayî (*C. officinalis* Siebold & Zucc.), li Çîn, Japon, Korê
:* Guhûşka çînî (*C. chinensis* Wangerin), Çîn
:* *[[Cornus eydeana]]* Q. Y. Xiang & Y. M. Shui, li başûrê Çînê
:* *[[Cornus sessilis]]* Torr., Kalîforniya
:* *[[Cornus volkensii]]* Harms, li herêmên tropîk ên rojhilatê Afrîkayê

* Guhûşkên amerîkan
(binekom *Cynoxylon*, *Discocrania*) 
:* Guhûşka kulîlkdar, belalûka Florîdayê (*C. florida* L.), 
:* Guhûşka kulîlkdar a Pasîfîkê (*C. nuttallii* Audubon ex Torr. & A. Gray)
:* *[[Cornus disciflora|C. disciflora]]* Moc. & Sessé ex DC.

* Guhûşkên asyayî 
(*Syncarpea*)
:* Guhûşka kulîlkdar a asyayî (*C. kousa* F. Buerger ex Hance), Çîn, Japon, Korê
:* Belalûka Hîmalayayan (*C. capitata* Wall.)
:* Guhûşka Hongkongê (*C. hongkongensis* Hemsl.)
:* *[[Cornus elliptica|C. elliptica]]* (Pojark.) Q. Y. Xiang & 
:* *[[Cornus multinervosa|C. multinervosa]]* (Pojark.) Q. Y. Xiang, Yunnan, Szetschuan

* Guhûşkên darên wan temendirêj in 
(*Arctocrania*)
:* Şindî yan guhûşka swêdî (*C. suecica* L.)
:* Guhûşka kanadayî (*C. canadensis* L.)
:* *[[Cornus unalaschkensis|C. × unalaschkensis]]* Ledeb.

* Guhûşkên Kraniopsis
:* Guhûşka spî (*C. alba* L.)
:* Guhûşka pûrtebreşûmî (*C. amomum* Mill.)
:* *[[Cornus drummondii|C. drummondii]]* C.A. Mey.
:* *[[Cornus racemosa|C. racemosa]]* Lam.
:* Guhûşka sor (*C. sanguinea* L.)
:* Guhûşka ebreşûmî (*C. sericea* L.)
:* bi qasî 25 cureyên din

* Guhûşkên perestgehan an darbelalûkên mezin
(*Mesomora*)
:* Guhûşka pelguherbar (*C. alternifolia* L. f.)
:* Guhûşka perestgehan (*C. controversa* Hemsl.)

* *Yinquania* 
:* *[[Cornus oblonga|C. oblonga]]* Wall.
:* *[[Cornus peruviana|C. peruviana]]* J. F. Macbr.

## Çavkanî
* Chuanzhu Fan, Qiu-Yun Xiang: *[http://www.amjbot.org/cgi/content/full/88/6/1131 Phylogenetic relationships within Cornus (Cornaceae) based on 26S rDNA sequences.] * In: *American Journal of Botany.* Columbus 88. 2001, S.1131–1138. 
* Qiu-Yun Xiang, David E. Boufford: *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10219 Cornaceae.]* In: *Flora of China* (FOC). Bd 14. Missouri Botanical Garden Press, St. Louis 2005, S.206ff. ISBN 978-1-930723-41-2
* Paul Cappiello, Don Shadow: *Dogwoods.* Timber Press, Portland Or 2005. ISBN 0-88192-679-5

## Girêdanên derve
* Qiu-Yun Xiang: Lêkolîn li ser çîna Cornusê, North Carolina State University  (ne bi kurdî ye)

Kategorî:Famîleya guhûşkan
Enlîl

**Enlîl** (*yezdanê bahozê*), yezdanê sereke yê Mîtolojiya Mezopotamyayê ye. Navê wî weke "Bel" û "Belûm" jî hatiye bi navkirin. Enlîl, kurê Anûm e. Piştî ku bavê wî mir êdî ew li cihê wî rûnişt û bû herî mezin. Li ser rûyê erdê serdestî û hikimdartî jî bi wî re û bi navê wî re bi têgihiştin tê ser ziman. Bûna bahoz û zipikan, tofan û felaketên mezin, vedana berqê jî, ji wî tê nasîn. Navê jina wî Belîd e, lê tê gotin ku navê wê Nînlîl e jî. Li çiyayê Elam dirûnin. Li Nîppurê bi navê wî, perestgeh hatiye çêkirin û lê ji wî û jina wî re dehîkirin hatiye kirin.

## Di destana Tofanê de Enlîl

Di destana tofanê de, weke yezdanê sereke jî tê ziman. Weke xudayê ku hertimî kifş dike, navê wî tê ziman. Destana tofanê, hemû beşên wê, bi tememî ne hatine xwendin. Lê ji beşên ku hatine xwendin de tê têgihiştin ku weke ku ew biryara tofanê jî û xirakirinê û avakirinê jî dide.

## Di Destûrên Lipît Îştar de Enlîl

Di destûrên Lipît Îştar de jî, Enlîl, weke xudayê mezin yê bav tê zanîn. Ew, di derbarê hemû jiyan û zindiyan de biryarê dide. Ew, li ser hemû xudayên din re tê dîtin.

## Di Kêvalbarên Enkî de Enlîl

Enkî, bi navê wî yê din jî "Ea" ye. Ea, weke xudayekî ku pirr bi aqil û şahreza jî tê zanîn. Ea, weke xudayekî fênek jî tê zanîn. Lê di wir de jî, weke xudayê bav tê zanîn. Taybetmendiyeke ku di vê tabletê (kêvalbarê) de tê ziman ew e ku Enlîl, li dijî xudayên din têkoşîn daye û bi serketiye. Piştre jî bûye serokê hemûyan.

## Çavkanî

* Kêvalbarên ji dema Sumeriyan mane

Kategorî:Xwedawendên hîtîtî
Kategorî:Xwedawendên hurî
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên dadmendiyê
Ea

thumb|Enkî

**Ea** an jî **Enkî** yezdanekî sumerî ye ku wekê yezdanê, jîrîtî û avê tê naskirin. Di dema Babiliyan de jî, bi navê xwe yê "Ea" tê ziman. Perestgeha Enkî ya sereke li Erîdû bû. Enkî, kurê Anu ye. Anu, wek tê zanîn bi navê "An" jî bû. An, bavê Enlîl e jî. Enkî, weke yezdanê av û jîrîtiyê ye, lê piştre, hêza çêkirinê jî dike destê xwe de û bereketê jî bide. Şînkirin û zêdebûna sewalan jî, ji wî hatiye zanîn. Bi wê yekê re, hêza wî mezin dibe. Bi taybetî, li ber Dicleyê dijî. Lê bandora wî li ber Firatê jî heye. Du tiştên ku weke sembol bi wî re û bi navê wî re tên ziman, bizin û masî e. Enkî, bi mezinatiya xwe re di dema sumeriyan de, bi Nînhursag re tê zanîn. Lê piştre û heta ku tê dema babiliyan jî, di demên piştre de bi Nînmah re tê zanîn.

Perestgeha wî li Erîdû ye. Ji wir, navê wî belav dibe. Enkî, weke parêzvanê hemû hêzên gerdûnî, ku bi navê "me" jî tên ziman, diparêze. Ewlekariya wan dike.Tenê ew karê wan bikar bîne.

Pênc mîtên ku enkî bi wan weyn leyistîya:

* Enki û Ninhursag: Mîtolojiya sumerî ya bihştê
* Enki û Ninmah: Afirandina mirov
* Enki ve İnanna: ser rûyê û rastkirina pêvajoyên çandî.
* İnanna ve Enki: Huner û çanda şaristanîyê ji Eridu buhurandina Urukê
* Enki ve Eridu: xwûdayê rojê rêwîtîya wî ya li Nippurê

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Rewanî

thumb|Rewanî
**Rewanî** şîranîyeke kurdî û îranî ye. *Rewan* di kurdiya kevn de di wateya *ruh* de ye. Navê vê xwarinê wateya "şîraniyeke wiha bitehm e ku rewanê / ruhê mirov diarimîne, rehet dike, kêfê dide" dide.

Di tevgerên mirovan de bo hereketên mirovane, paqij, hinekê zarokî (lewra zarok hêj xirab nebûne) rewanî dibêjin. Navê bezeke hespê jî rewan e, lewra beza hespê ya wiha, rewanê siwar, ruhê siwar diarimîne, vedihêsîne, rehet dike. Gelek peyv ji rewanê bingeha xwe girtine. Rewanê navê xwe daye deşta Rewan, bajarê Rewanê (Erîvan) ûêd jî.

Li vir raveka (terîfeya) rewaniya nûjen hatiye parvekirin. Di rewaniya orjînal de çîkolate nîne, hin biharbêhn lê dihatibûne zêdekirin.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *3 [[hêk]]*
* *1 SÇ (stekana-qedeha çayê) [[şîr]]*
* *1 SA (stekana avê) ard (arvan)*
* *1 SA şekirê toz*
* *1 SA [[ardik]]*
* *3-4 KX (kevçiyê xwarinê, [[behîv]]a di makîneyê de hatiye kişandin (bila ne hûrik be)*
* *1 bestek (pakêt) an 80 gram çikolate*
* *1 bestek toza hevîr dipoxpoxîne, diqepişîne, bel dike (gijkera hevîr)*

Bi xemlandina wê:
* *2 KX fistiqa Dîlokê ya kişandî*
* *2 KX Behîva kişandî*
* *9-10 nîvê [[gûz]]ê (gûzan qet bikin, bikin du nîvî)*

Bo doşavê:
* *5 SA av*
* *1 KX ava lîmonê*
* *3,5 SA şekirê toz*

## Ravek
Bo doşaviyê av û şekir bi qasî 4-5 deqeyan bikelînin, ango şerbetê bikelînin. Ava lîmonê tevlî bikin, 2-3 deqe dîsa bikelînin û ji ser agir daynin.

Di badiyekê de hêkan biçelpînin. Ardik, ard, şekir, behîv, şîr û gijkera hevîr berdin navê û tev bidin. Çîkolateyê li rêşkerê (rende) bidin berdin navê.

Hevîr bikin qalibên pijînê, ango tiyanên, sêniyên wekî qalibê. Beriya pijînê, firneya xwe vekin, germiyê bikin 160 pile. Di vê tînê de bi qasî 30-40 deqe bipijînin.

Pijîn bidawî bû, rewaniyê di sêniyekê de kerî bikin, hêj germ e doşaviya sar hêdî hêdî bi ser de bikin. Sar bû, bi dilê xwe bi gûz, behîv ûêd bixemilînin, li binikên servîsê parve bikin.

Kategorî:Kulîçe
Kategorî:Pêjgeha albanî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Afrîkayê
Kategorî:Şîranî