Mafên xwezayî û qanûnî

Li gorî fîlozofan du cureyên mafan hene û wan ji hev cuda dikin: **mafên xwezayî** û **mafên qanûnî**.
* Mafên xwezayî ew in ku ne girêdayî qanûn an adetên çandek an hukûmetek taybetî ne, ji ber vê yekê ew *gîştî*, *[[fundamental rights|bingehîn]]* û *nalemirî* ne (bi qanûnên mirovî nayên betalkirin, her çend mirov dikare bi kirinên xwe, wek binpêkirina mafên kesekî din, ji kêfa wan bêpar bimîne). Qanûna xwezayî qanûna mafên xwezayî ye.
* Mafên qanûnî ew in ku ji aliyê sîstemek qanûnî ve ji kesekî re têne dayîn (ew dikarin bêne guhertin, betalkirin û bi qanûnên mirovî bêne sînordarkirin). Têgeha qanûna pozîtîv bi têgeha mafên qanûnî ve girêdayî ye.

Qanûna xwezayî yekem car di felsefeya Yewnana kevn de xuya bû, û ji aliyê fîlozofê Romayî Cicero ve hat behskirin. Paşê di Încîlê de jî behsa wê hat kirin, û di Serdema Navîn de ji aliyê fîlozofên katolîk ên wek Albert the Great, şagirdê wî Thomas Aquinas, û Jean Gerson di xebata wî ya sala 1402an de "*De Vita Spirituali Animae*" hat pêşxistin. Di Serdema Ronakbîriyê de, têgeha qanûnên xwezayî ji bo dijberîkirina mafê xwedayî yê padîşahan hat bikaranîn, û bû alternatîfek ji bo damezrandina peymana civakî, qanûna pozîtîf, û hukûmetê – û bi vî awayî mafên qanûnî – di forma komarparêziya klasîk de. Berevajî vê, têgeha mafên xwezayî ji aliyê hinan ve ji bo dijberîkirina rewayiya hemû damezrandinên bi vî rengî hat bikaranîn.

Ramana mafên mirovan ji teoriyên mafên xwezayî derketiye. Ew kesên ku cudahiyek di navbera mafên mirovan û mafên xwezayî de red dikin, mafên mirovan wek şûna wan dibînin ku ne girêdayî qanûna xwezayî, teolojiya xwezayî, an doktrîna teolojîk a Xiristiyanî ye. Mafên xwezayî, bi taybetî, wekî tiştên ku ji desthilatdariya her hukûmetek an rêxistinek navneteweyî re nayên redkirin têne dîtin. Daxuyaniya Gîştî ya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî ya sala 1948-an amûrek qanûnî ya girîng e ku têgehek mafên xwezayî di qanûna nerm a navneteweyî de dihewîne. Mafên xwezayî bi kevneşopî wek mafên neyînî dihatin dîtin, lê mafên mirovan mafên pozîtîf jî dihewînin. Tewra li ser têgeha mafên xwezayî ya mafên mirovan, her du têgeh dibe ku ne heman tişt bin.

Têgeha mafên xwezayî bi gîştî nayê pejirandin, bi qismekî ji ber têkiliyên wê yên olî û nehevgirtina wê ya tê dîtin. Hin fîlozof dibêjin ku mafên xwezayî tune ne û mafên qanûnî tenê maf in; mînak, Jeremy Bentham mafên xwezayî wek "bêmaneyî ya sade" bi nav kir. Iusnaturalîzm, bi taybetî, dibêje ku normên qanûnî zanîna gîştî ya mirovî dişopînin. Ji ber vê yekê, ew qanûnên ku li dijî zanîna gîştî ne wek neheq û ne rewa dibîne, lê hin iusnaturalîst dibe ku çavkaniya qanûna xwezayî bi rêzek xwezayî ve girêbidin ne bi fermana xwedayî.

## Dîrok
Ramana ku hin maf xwezayî an nalemirî ne, dîrokek heye ku bi kêmî ve digihîje Stoîkan ên Antîka Dereng, di nav qanûna Katolîk a destpêka Serdema Navîn de, û bi Reforma Protestan û Serdema Ronakbîriyê re heta îro berdewam dike.

Hebûna mafên xwezayî ji aliyê kesên cuda ve li ser bingehên cuda, wek ramana felsefî ya *[[A priori and a posteriori|a priori]]* an prensîbên olî, hatiye pejirandin. Mînak, Immanuel Kant îdia kir ku mafên xwezayî tenê bi aqil hatine derxistin. Daxuyaniya Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî, di vê navberê de, li ser "rastiya xwe eşkere" ye ku "hemû mirov ... ji aliyê Afirînerê xwe ve bi hin mafên nalemirî hatine xwedîkirin".

Bi heman awayî, fîlozof û siyasetmedarên cuda lîsteyên cuda yên mafên ku ew bawer dikin xwezayî ne, çêkirine; hema hema hemûyan mafê jiyanê û azadiyê wek du pêşîniyên herî bilind di nav xwe de digirin. H. L. A. Hart argûman kir ku ger mafek hebe, divê mafê azadiyê hebe, ji ber ku hemû yên din girêdayî vê yekê ne. T. H. Green argûman kir ku "ger tiştek wek maf hebe, wê demê divê mafê jiyanê û azadiyê, an, bi awayekî rasttir, jiyana azad hebe." John Locke bal kişand ser "jiyan, azadî û milk" wek yên sereke. Lê belê, tevî parastina bi bandor a Locke ya mafê şoreşê, Thomas Jefferson di Daxuyaniya Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî de "şopandina bextewariyê" li şûna "milk" danî.

### Kevn
Stephen Kinzer, rojnamevanekî pispor ê *The New York Times* û nivîskarê pirtûka *All The Shah's Men*, di pirtûkê de dinivîse:

40 Prensîbên Sereke yên Epîkûrîyan fêr kirin ku "ji bo bidestxistina parastinê ji mirovên din, her amûrek ji bo gihîştina vê armancê tiştekî xwezayî ye" (PD 6). Wan bawerî bi exlaqek peymanî dikir ku mirov li hev dikin ku zirarê nede an neyê zirarkirin, û qanûnên ku peymanên wan birêve dibin ne yekcar in (PD 33), lê divê bi guhertinên rewşê re biguherin (PD 37–38). Doktrînên Epîkûrî diyar dikin ku mirov di rewşa xwe ya xwezayî de xwedî serweriya kesane ne û divê razîbûna xwe ji qanûnên ku wan birêve dibin bidin, û ev razîbûn (û qanûn) dema ku rewş diguhere dikare ji nû ve bê nirxandin.

Stoîk bawer dikirin ku kes bi xwezayî kole nînin; kolebûn rewşek derveyî bû ku li hember azadiya hundirîn a giyanê (*[[sui juris]]*) dihat danîn. Seneca the Younger nivîsî:

Ji bo pêşveçûna ramana mafên xwezayî, derketina ramana wekheviya xwezayî ya mirovî girîng bû. Wekî ku dîroknas A.J. Carlyle destnîşan dike: "Di teoriya siyasî de guhertinek wusa bi temamî şaşker tune ye ku ji teoriya Arîstoteles ber bi nêrîna felsefî ya paşîn ve ku ji aliyê Cicero û Seneca ve tê temsîlkirin. ... Em difikirin ku ev bi awayekî çêtir ji teoriya wekheviya xwezaya mirovî ve nayê nîşandan." Charles H. McIlwain bi heman awayî dibêje ku "ramana wekheviya mirovan tevkariya herî kûr a Stoîkan di ramana siyasî de ye" û ku "bandora wê ya herî mezin di guhertina têgeha qanûnê de ye ku bi qismekî jê derketiye." Cicero di De Legibus de argûman dike ku "em ji bo edaletê ji dayik bûne, û maf ne li ser nerînan, lê li ser xwezayê ye."

### Modern
Yek ji ramanwerên rojavayî yên yekem ku ramana nûjen a mafên xwezayî pêşve bir teologê Fransî Jean Gerson bû, ku teza wî ya sala 1402-an *De Vita Spirituali Animae* wek yek ji yekem hewldanên ji bo pêşxistina tiştê ku dê wek teoriya mafên xwezayî ya nûjen bê navkirin tê hesibandin.

Yekîtiya Polonya-Lîtvanya di Council of Constance (1414–1418) de dozek mafên xwezayî pêşkêş kir, bi rêberiya Paulus Vladimiri, rektorê Jagiellonian University. Wî rewayiya Ordara Teutonîk a şerê li dijî Lîtvanyayê bi pirs kir, argûman kir ku Ordar tenê dikare şerekî parastinê bike ger pûtperestan mafên xwezayî yên Xiristiyanan binpê bikin. Vladimiri herwiha destnîşan kir ku pûtperest xwedî maf bûn ku diviyabû bêne rêzgirtin, û ne Papa ne jî Împeratorê Romaya Pîroz desthilatdariya binpêkirina wan tune bû. Lîtvanyayan jî komek nûnerên Samogîtî anîn da ku li ser hovîtiyên Ordarê şahidiyê bikin.

Doktrîna Stoîk ku "beşa hundir nikare bê teslimî kolebûnê"  sedsalan şûnde di doktrîna Reformasyonê ya azadiya wijdanê de ji nû ve derket. Di sala 1523-an de, Martin Luther nivîsî:

Fîlozofê Îngilîz ê sedsala 17-an John Locke di xebata xwe de mafên xwezayî nîqaş kir, wan wek "jiyan, azadî, û milk (mal)" nas kir, û argûman kir ku ev mafên bingehîn di peymana civakî de nayên teslîmkirin. Parastina mafên xwezayî yên jiyan, azadî, û milk wek sedemek ji bo serhildana koloniyên Amerîkî hat dîtin. Wekî ku George Mason di pêşnûmeya xwe ya ji bo *[[Virginia Declaration of Rights]]* de got, "hemû mirov bi wekhevî azad ji dayik bûne", û "hin mafên xwezayî yên xwedî ne, ku ew nikarin, bi ti peymanekê, neviyên xwe ji wan bêpar bikin." Îngilîzekî din ê sedsala 17-an, John Lilburne (bi navê *Freeborn John* tê zanîn), ku bi monarşiya Padîşah Charles I û dîktatoriya leşkerî ya Oliver Cromwell re ket nakokiyê, ji bo mafên bingehîn ên mirovî yên wekhev ên ku wî wek "*[[freeborn]] maf*" binav kir argûman kir, ku wî wek mafên ku her mirov bi wan ji dayik bûye, li hember mafên ku ji aliyê hukûmetê an qanûna mirovî ve têne dayîn, pênase kir.

Cudahiya di navbera mafên veguhestî û nalemirî ji aliyê Francis Hutcheson ve hat destnîşankirin. Di *Inquiry into the Original of Our Ideas of Beauty and Virtue* (1725) de, Hutcheson Daxuyaniya Serxwebûnê pêşbînî kir, got: "Her ku êrîşek li ser mafên nalemirî bê kirin, divê mafek bêkêmasî, an derveyî, ji bo berxwedanê derkeve. ... Mafên nalemirî di hemû hukûmetan de sînorên bingehîn in." Lê belê, Hutcheson li ser têgeha xwe ya mafên nalemirî sînorên zelal danî, diyar kir ku "ne mafek, ne jî sînorek mafê ku bi qenciya giştî ya herî mezin re ne lihevhatî be, tune ye." Hutcheson ev ramana mafên nalemirî di *A System of Moral Philosophy* (1755) de, li ser prensîba Reformasyonê ya azadiya wijdanê, bêtir vekir. Mirov bi rastî nikaribû kapasîteya dadweriya taybet (mînak, li ser pirsên olî) dev jê berde, bêyî ku peymanên derveyî an sondên ji bo desthilatdarên olî an laîk hebin, ji ber vê yekê ev maf "nalemirî" ye. Hutcheson nivîsî: "Ji ber vê yekê tu kes bi rastî nikare raman, dadwerî, û hestên xwe yên hundirîn, li gorî dilê kesekî din biguherîne; ne jî ew dikare ji bo qenciyekê bibe sedem ku ew tiştekî li dijî dilê xwe bipejirîne. Mafê dadweriya taybet ji ber vê yekê nalemirî ye."

Di Ronakbîriya Alman de, Hegel vê argûmana nalemirî bi awayekî pir pêşkeftî derman kir. Mîna Hutcheson, Hegel teoriya mafên nalemirî li ser nevegûhastina de facto ya wan aliyên kesayetiyê yên ku mirovan ji tiştan cuda dikin, ava kir. Tişt, mîna parçeyek milk, bi rastî dikare ji kesekî bo kesekî din bê veguhestin. Li gorî Hegel, heman tişt ji bo wan aliyên ku mirov dikin kes nayê sepandin:

Di nîqaşa teoriya peymana civakî de, "mafên nalemirî" wek ew mafên ku welatî nikaribûn ji serwer re teslîm bikin hatin gotin. Tê fikirîn ku mafên bi vî rengî *mafên xwezayî* bûn, ji qanûna pozîtîf serbixwe bûn. Hin teorîsyenên peymana civakî, lê belê, argûman kirin ku di rewşa xwezayî de tenê yên herî bihêz dikaribûn ji mafên xwe sûd werbigirin. Ji ber vê yekê, mirov peymanek civakî ya nepenî çêdikin, mafên xwe yên xwezayî ji desthilatdariyê re vediguhezînin da ku mirovan ji binpêkirinê biparêzin, û ji wê şûnde di bin mafên qanûnî yên wê desthilatdariyê de dijîn.

Gelek parêznameyên dîrokî yên kolebûnê û hukûmeta neazad li ser peymanên eşkere an nepenî yên bo veguhestina her "mafên xwezayî" yên azadî û xwe-birêvebirinê bûn. Argûmanên de facto yên nalemirî yên Hutcheson û pêşiyên wî bingeh dan tevgera antî-kolebûnê ku ne tenê li dijî kolebûna neçarî, lê li dijî her forma peymanî ya eşkere an nepenî ya kolebûnê argûman bike. Her peymanek ku hewl dida bi qanûnî mafek bi vî rengî veguhezîne, bi xwezayî ne derbasdar bû. Bi heman awayî, argûman ji aliyê tevgera demokratîk ve hat bikaranîn da ku li dijî her peymanên civakî yên eşkere an nepenî yên bindestiyê (*pactum subjectionis*) argûman bike ku tê de gelê bi awayekî gumanbar mafê xwe yê xwe-birêvebirinê ji serwer re veguhezîne, mînak, di *[[Leviathan (Hobbes book)|Leviathan]]* a Thomas Hobbes de. Li gorî Ernst Cassirer,

Van mijaran di nîqaşa serxwebûna Amerîkî de li hev kom bûn. Dema ku Jefferson Daxuyaniya Serxwebûnê dinivîsî, nekonformîstê Welsh Richard Price piştgirî da îdiaya kolonîstan ku Padîşah George III "hewl dide ku wan ji wê azadiyê bêpar bike ku her endamê civakê û hemû civakên sivîl xwedî mafekî xwezayî û nalemirî ne." Price dîsa argûman li ser bingeha de facto ya nalemirî ya "wê prensîba spontanî an xwe-birêvebirinê ku me dike nûner an jî me dide ser destên me li ser kirinên me, wan bi rastî yên me dike, û ne encamên xebata sedemek biyanî" ava kir. Her peymanek civakî an kompaktê ku bi gumanî van mafan veguhezîne dê ne girêdayî û vala be, Price nivîsî:

Price nerazîbûnek wusa mezin rakir ku di sala 1777-an de wî traktorek din nivîsî ku helwesta wî zelal kir û dîsa bingeha de facto ya argûmanê dubare kir ku "azadiya mirovan wek nûner ew hêza xwe-birêvebirinê ye ku hemû nûner, wek wusa, xwedî ne."
Di *Intellectual Origins of American Radicalism* de, Staughton Lynd ev mijar li hev kom kirin û wan bi nîqaşa kolebûnê ve girêdan:

Di vê navberê de, li Amerîkayê, Thomas Jefferson "cudakariya xwe ya mafan di nav veguhestî û nalemirî de ji Hutcheson girt, ku cudahî populer û girîng kir", û di Daxuyaniya Serxwebûnê ya 1776-an de, bi navdarî ev yek kurt kir:

Di sedsala 19-an de, tevgera ji bo rakirina kolebûnê vê beşê wek prensîpek destûrî girt, her çend Destûra Dewletên Yekbûyî saziya kolebûnê nas kir û parast. Wek parêzerekî, Serdadwerê Pêşerojê Salmon P. Chase di doza John Van Zandt, ku bi binpêkirina Qanûna Koleya Revî hatibû tawanbarkirin, li ber Dadgeha Bilind argûman kir:

Têgeha mafên nalemirî ji aliyê Jeremy Bentham û Edmund Burke ve wek bêbingeh hat rexnekirin. Bentham û Burke îdia kirin ku maf ji kirinên hukûmetê derdikevin, an ji kevneşopiyê pêşve diçin, û ne yek ji van dikare tiştekî nalemirî peyda bike. (Binêre rexneya Bentham ya "Doktrîna Mafên Nalemirî, Xwezayî", û *[[Reflections on the Revolution in France]]* a Burke). Bi berevajî nêrînên Burke û Bentham, zanyar û dadwerê Patrîot James Wilson nêrîna Burke wek "zordarî" rexne kir.

Îmzakerên Daxuyaniya Serxwebûnê wek "rastiyek xwe eşkere" dîtin ku hemû mirov "ji aliyê Afirînerê xwe ve bi hin mafên nalemirî hatine xwedîkirin".
Di *[[The Social Contract]]* de, Jean-Jacques Rousseau îdia dike ku hebûna mafên nalemirî ji bo hebûna destûrek an komek qanûn û mafan ne hewce ye. Ev ramana peymana civakîku maf û berpirsiyarî ji peymanek razî ya di navbera hukûmet û gel de derdikevinalternatîfa herî berfireh e.

Yek rexneya teoriya mafên xwezayî ev e ku mirov nikare norman ji rastiyan derxîne. Ev îtîraz bi awayên cuda wek pirsgirêka divê-ê, xeletiya xwezayî, an bangewaziya xwezayê tê îfadekirin. G.E. Moore, mînak, got ku exlaqê xwezayî dikeve bin xeletiya xwezayî. Hin parêzvanên teoriya mafên xwezayî, lê belê, bersiv didin ku têgeha "xwezayî" di "mafên xwezayî" de li hember "çêkirî" tê berevajîkirin, ne ku behsa xwezayê bike. John Finnis, mînak, dibêje ku qanûna xwezayî û mafên xwezayî ji prensîbên xwe eşkere, ne ji prensîbên spekulatif an rastiyan, têne derxistin.

Herwiha nîqaş heye ka hemû maf xwezayî ne an qanûnî ne. Serokê çarem ê Dewletên Yekbûyî James Madison, dema ku nûnertiya Virginia di Meclisa Nûneran de dikir, bawer dikir ku hin maf, wek dadgehkirina bi jurî, mafên civakî ne, ne ji qanûna xwezayî ne jî ji qanûna pozîtîf (ku bingeha mafên xwezayî û qanûnî ne) lê ji peymana civakî ya ku hukûmet desthilatdariya xwe jê digire, derdikevin.

#### Thomas Hobbes

[upright=0.7|thumb|rast|[Thomas Hobbes]]
Thomas Hobbes (1588–1679) di felsefeya xwe ya exlaqî û siyasî de nîqaşek li ser mafên xwezayî kir. Têgeha Hobbes a mafên xwezayî ji têgeha wî ya mirov di "rewşa xwezayî" de derket. Ji ber vê yekê wî argûman kir ku mafê xwezayî (mirovî) yê bingehîn ev bû ku "hêza xwe, wek ku ew bixwaze, ji bo parastina xwezaya xwe; yanî, jiyana xwe; û bi vî awayî, kirina her tiştê ku di dadwerî û aqilê wî de, ew ê wek amûra herî guncav bibîne." (''Leviathan''. 1, XIV)

Hobbes bi tundî ev "azadiya xwezayî" ji "qanûnên xwezayî" cuda kir, ku bi giştî wek "fermanek, an qaîdeyek giştî, ku bi aqil hatiye dîtin, ku mirov jê tê qedexekirin ku tiştekî ku jiyana wî xera dike, an rêyên parastina jiyana wî jê digire, bike; û tiştekî ku ew difikire ku dikare jiyana wî herî baş biparêze, nehêle." (''Leviathan''. 1, XIV)

Di rewşa xwe ya xwezayî de, li gorî Hobbes, jiyana mirov bi temamî ji azadiyan pêk dihat û qet ji qanûnan pêk nehat – "Ji vê yekê tê ku di rewşek wusa de, her mirov mafê her tiştî heye; tewra li ser laşê yekî din. Û ji ber vê yekê, heta ku ev mafê xwezayî yê her mirovî ji her tiştî re berdewam bike, tu ewlehî ji tu mirovî re tune... ku dema ku xwezayê bi gelemperî destûr dide mirovan bijîn, bijî." (''Leviathan''. 1, XIV)

Ev yek bêguman dê bibe sedema rewşek ku wek "şerê hemûyan li dijî hemûyan" tê zanîn, ku tê de mirovên din dikujin, didizin û kole dikin da ku bijîn, û ji ber xwesteka xwe ya xwezayî ji bo "qezenc", "ewlehî" û "navûdeng". Hobbes argûman kir ku ev cîhana kaosê ya ku ji mafên bêsînor hatî afirandin pir nexwestî bû, ji ber ku ew ê bibe sedem ku jiyana mirov "tenê, belengaz, pîs, hov, û kurt" be. Ji ber vê yekê, ger mirov bixwazin bi aşîtî bijîn, divê ew piraniya mafên xwe yên xwezayî dev jê bikin û erkên exlaqî çêbikin da ku civakek siyasî û sivîl ava bikin. Ev yek yek ji yekem formulasyonên teoriya hukûmetê ye ku wek peymana civakî tê zanîn.

Hobbes li dijî hewldana derxistina mafan ji "qanûna xwezayî" derket, argûman kir ku qanûn ("lex") û maf ("jus") her çend bi gelemperî tevlîhev bibin, berevajî hev in, ku qanûn behsa erkên, lê maf behsa nebûna erkên dike. Ji ber ku bi xwezaya me (mirovî), em hewl didin ku qenciya xwe herî zêde bikin, maf ji qanûnê, xwezayî an sazûmanî, pêşdetir in, û mirov dê qanûnên xwezayê bişopînin bêyî ku yekem car di bin desthilatdariya serwer de bin, bêyî ku hemû ramanên rast û xelet bêwate ne – "Ji ber vê yekê berî ku navên Rast û Neheq cihê xwe bigirin, divê hêzek zordar hebe, ku mirovan bi wekhevî neçar bike ku peymanên xwe bi cih bînin..., da ku milkê ku mirov bi peymana hevbeş bidest dixin, baş bike, ku ew mafê gîştî yê ku ew dev jê berdidin: û berî damezrandina Komonweltê tu hêzek wusa tune." (''Leviathan''*. 1, XV)

Ev yek ji teoriyên qanûna xwezayî ya serdema navîn, ku pêşî li erkên li ser mafan dida, cûdahiyek girîng nîşan da.

==== John Locke ====

[[Wêne:John Locke by Herman Verelst.jpg|upright=0.7|thumb|rast|[[John Locke]], *"Jiyan, Azadî, Milk* ([[property]])"]]
John Locke (1632–1704) fîlozofekî rojavayî yê navdar bû ku maf wek xwezayî û nalemirî têgihîşt. Mîna Hobbes, Locke bawerî bi mafekî xwezayî yê jiyan, [[liberty|azadî]], û [[property|milk]] dikir. Carekê aqilmendiya gelemperî bû ku Locke bi nivîsarên xwe yên mafên xwezayî bandorek mezin li [[American Revolution|Şoreşa Amerîkî]] kir, lê ev îdîa di dehsalên dawî de bûye mijara nîqaşek dirêj. Mînak, dîroknas Ray Forrest Harvey diyar kir ku Jefferson û Locke di felsefeya xwe ya siyasî de li "du polên berevajî" bûn, wek ku ji bikaranîna Jefferson a biwêja "şopandina bextewariyê" li şûna "milk" di Daxuyaniya Serxwebûnê de xuya dike. Nêzîktir, dîroknasê qanûnî yê navdar John Phillip Reid rexne li zanyarên hevdem kir ji ber "baldariya wan a xelet li ser John Locke", argûman kir ku rêberên şoreşger ên Amerîkî Locke wek şîrovekerê prensîbên destûrî yên sazkirî dîtin. [[Thomas Pangle]] bandora Locke li ser Damezrandinê parast, îdîa kir ku dîroknasên ku berevajî vê dibêjin an alternatîfa komarparêziya klasîk a ku dibêjin rêberên şoreşger lê girêdayî bûn xelet temsîl dikin, Locke fêm nakin, an jî behsa kesekî din dikin ku bi awayekî biryardar ji Locke bandor bûye. Ev helwest ji aliyê [[Michael Zuckert]] ve jî hatiye piştgirîkirin.

Li gorî Locke, sê mafên xwezayî hene:
* Jiyan: her kes mafdar e ku bijî.
* Azadî: her kes mafdar e ku her tiştê ku bixwaze bike heta ku ew bi mafê yekem re neyê nakokî.
* Milk: her kes mafdar e ku hemû tiştên ku ew diafirîne an bi diyariyê an bazirganiyê bidest dixe xwedî bike heta ku ew bi du mafên yekem re neyê nakokî.

Di pêşxistina têgeha xwe ya mafên xwezayî de, Locke ji raporên li ser civaka di nav [[Indigenous peoples of the Americas|Mirovên Xwecihî yên Amerîkayê]] de bandor bû, ku wî wek gelên xwezayî yên ku di "rewşa azadiyê" û azadiya bêkêmasî de dijiyan, lê "ne rewşa bêqanûnî" dihesiband. Ev yek jî têgeha wî ya [[social contract|peymana civakî]] agahdar kir. Her çend ew bi eşkereyî vê yekê negotibe, helwesta wî diyar dike ku tewra bi taybetmendiyên me yên yekta jî divê em ji cîran an hukimdarên xwe cuda neyên derman kirin. "Locke argûman dike ku tu taybetmendiyek xwezayî ya têr tune ku yek kes ji yekî din cuda bike... bê guman gelek cudahiyên xwezayî di navbera me de hene" (Haworth 103). Tiştê ku Haworth ji Locke digire ev e ku John Locke bi piştgirîkirina wekheviya di civakê de mijûl bû, her kes wek wekhev derman kir. Lê belê ew bi felsefeya xwe cudahiyên me ronî dike ku em hemû yekta û ji bo civakê girîng in. Di felsefeya wî de tê destnîşankirin ku hukûmeta îdeal divê her kesî biparêze, û maf û azadiyê ji her kesî re peyda bike, ji ber ku em hemû ji bo civakê girîng in. Ramanên wî paşê di tevgerên ji bo azadiya ji Brîtanyayê de, ku hukûmeta me afirand, hatin pêşxistin. Lê belê, ramana wî ya nepenî ya azadiya ji bo hemûyan bi giranî di çanda me ya îro de tê sepandin. Destpêk bi tevgera mafên sivîl, û berdewamkirina bi mafên jinan, bangewaziya Locke ji bo hukûmetek adil wek bandora di van tevgiran de tê dîtin. Ramanên wî bi gelemperî tenê wek bingeha demokrasiya nûjen têne dîtin; lê belê, ne nerast e ku Locke bi çalakvaniya civakî ya di dîroka Amerîkayê de were kredîkirin.

Bi damezrandina vê hesta azadiya ji bo hemûyan, Locke bingeha wekheviya ku îro heye danî. Tevî bikaranîna xelet a felsefeya wî di demokrasiya Amerîkî ya destpêkê de. Tevgera Mafên Sivîl û tevgera mafên jinan her duyan jî rewşa demokrasiya Amerîkî di dema dijberiya xwe ya li hember nêrîna hukûmetê ya li ser wekheviyê de destnîşan kirin. Ji bo wan eşkere bû ku dema sêwiranerên demokrasiyê gotin hemû, wan mebest hemû mirov in ku divê ew mafên xwezayî yên ku John Locke ew qas bi qîmet digirt bistînin. "rewşek jî ya wekheviyê, ku tê de hemû hêz û dadwerî hevbeş e, kesek ji yekî din zêdetir tune" (Locke II,4). Locke di kaxezên xwe yên li ser felsefeya xwezayî de bi eşkere diyar dike ku ew hukûmetek dixwaze ku hemû di azadiyan de wekhev bêne derman kirin. "Nêrînên Locke yên li ser toleransê ji bo wê demê pir pêşkeftî bûn" (Connolly). Nivîskarên wek Jacob Connolly piştrast dikin ku ji bo wan Locke bi van ramanên pêşkeftî pir li pêşiya dema xwe bû. Ev yek e ku ramana wî bi rewşa me ya niha ya demokrasiyê re, ku em hewl didin ku her kes di hukûmetê de xwedî gotin be, û her kes şansê jiyanek baş hebe, li hev dike. Bêyî ferqkirina nijad, zayend, an rewşa civakî, destpêk bi Locke eşkere bû ku ne tenê divê hukûmet mafan peyda bike, lê mafan ji her kesî re bi peymana xwe ya civakî bide.

Peymana civakî peymanek e di navbera endamên welatekî de ku di nav sîstemek qanûnên hevpar de bijîn. Formên taybet ên hukûmetê encama biryarên ku ji aliyê van kesan ve bi kapasîteya xwe ya kolektîf hatine girtin in. Hukûmet ji bo çêkirina qanûnên ku sê mafên xwezayî diparêzin tê damezrandin. Ger hukûmetek van mafan bi rêkûpêk neparêze, ew dikare bê hilweşandin.

==== Thomas Paine ====

[[Wêne:Thomas Paine rev1.jpg|upright=0.7|thumb|rast|[[Thomas Paine]]]]

Thomas Paine (1731–1809) di xebata xwe ya bi bandor *Rights of Man* (1791) de, mafên xwezayî bêtir vekir, tekez kir ku maf ji aliyê tu destûrekê ve nayên dayîn ji ber ku ev yek bi qanûnî tê wê wateyê ku ew dikarin bêne betalkirin û di bin van şertan de, ew dê tenê bibin îmtiyaz:

=== Anarşîstên ferdperest ên Amerîkî ===
[[Wêne:BenjaminTucker.jpg|thumb|rast|upright=0.9|[[Benjamin Tucker]]]]Di destpêkê de [[American individualist anarchists|anarşîstên ferdperest ên Amerîkî]] bi pozîsyonên mafên xwezayî ve girêdayî bûn, lê paşê di vê serdemê de bi rêberiya [[Benjamin Tucker]], hinan pozîsyonên mafên xwezayî dev jê berdan û berê xwe dan [[Max Stirner]] ya [[Egoist anarchism|anarşîzma egoîst]]. Redkirina ramana mafên exlaqî, Tucker got tenê du maf hene: "mafê hêzê" û "mafê peymanê". Wî herwiha got, piştî veguherîna li ferdperestiya egoîst, "Di demên borî... adeta min bû ku bi hêsanî li ser mafê mirovî yê axê biaxivim. Ew adetek xirab bû, û min ew demeke dirêj e dev jê berdam. ... Mafê yekane yê mirovî yê li ser axê hêza wî ya li ser wê ye."

Li gorî [[Wendy McElroy]]:


Gelek kovaran "bê guman ji pêşkêşkirina egoîzmê ya *Liberty* bandor bûn, di nav de *I* ku ji aliyê C.L. Swartz ve hat weşandin, ji aliyê W.E. Gordak û J.W. Lloyd (hemû hevkarên *Liberty*) ve hat edîtorîkirin; *The Ego* û *The Egoist*, ku her du jî ji aliyê Edward H. Fulton ve hatin edîtorîkirin. Di nav kaxezên egoîst ên ku Tucker dişopand de Almanî *Der Eigene*, ku ji aliyê [[Adolf Brand]] ve hat edîtorîkirin, û *The Eagle* û *The Serpent*, ku ji Londonê derketin. Ya paşîn, kovara egoîst a herî navdar a bi zimanê Îngilîzî, ji 1898 heta 1900 bi binavê 'Kovarek Felsefeya Egoîst û Sosyolojiyê' hat weşandin. Di nav anarşîstên Amerîkî yên ku bi egoîzmê ve girêdayî bûn de [[Benjamin Tucker]], [[John Beverley Robinson (anarchist)|John Beverley Robinson]], [[Steven T. Byington]], [[Hutchins Hapgood]], [[James L. Walker]], [[Victor Yarros]] û E.H. Fulton hene.

=== Leo Strauss: Rexne û Parastina Mafê Xwezayî ===
[[Leo Strauss]] mafê xwezayî li hember rexneyên Almanî yên ku rê li ber Reichê Sêyem vedikin di dersên xwe yên Walgreen û di xebatên paşê de diparêze û herwiha bi teologê qanûnî yê Nazî [[Carl Schmitt]] re li ser mijarên têkildar nîqaşekê dike. Xemgîniya wî tirsên Locke yên li ser şerê hemûyan li dijî hemûyan vedibêje. Parastina wî pir alî ye û teza wî ya sereke bi piranî nepenî dimîne—bêyî parastinek xebatî ya mafê xwezayî, civak dê ji hev belav bibe û nîhîlîzmên ji cureya ku Reichê Sêyem derxistiye dê serdest bibin. Bi awayekî efektîv: Mafê xwezayî dibe ku di pratîkê de bê betalkirin, lê ya ku dimîne dê ne ji sazûmanekê derbas bibe ku bi rastî wek 'civakî' an 'mirovî' tê hesibandin, ku tê de têgeha azadiyê bêwate dibe. Çi argûmana ji bo mafê xwezayî di wateya mutleq an bi awayekî tenê fermî de maqûl be, ew ê dîsa jî parastinek têr populer a lîberalîzmê li hember transendentalîzma (bi heman awayî xelet an bi şert) ya faşîzmê motîve bike, wekî ku [[Leo Strauss]] difikirî. Argûmana Strauss, li gorî bi şertbûna wê ya fermî an girêdayîbûna wê bi tevgera gel, ne temam e heta ku lîberalîzm nepratîk bibe an neparastî bibe—bi awayekî xuya (bi nîqaş) ji hêla serdestiya komarparêziya lîberal (an kapîtalîzma demokratîk a nûnertî) di jeopolîtîkê de di qonaxên paşê yên sedsala 20-an de tê piştgirîkirin, lê bi têkçûna heman tiştî dibe ku bikeve.

== Serdema Nûjen ==
Gelek belge naha biwêja ku di [[United States Declaration of Independence|Daxuyaniya Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî]] de hatî bikaranîn dubare dikin. Pêşgotina Daxuyaniya Gîştî ya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî ya 1948-an diyar dike ku maf nalemirî ne: "nasîna rûmet û mafên wekhev û nalemirî yên hemû endamên malbata mirovî bingeha azadî, dadwerî û aştiyê li cîhanê ye." Beşa 1, xala 1 ya [[California Constitution|Destûra Kalîforniyayê]] mafên nalemirî nas dike û hin (ne hemû) ji van mafan wek "parastina jiyan û azadiyê, bidestxistin, xwedîkirin, û parastina milk, û şopandin û bidestxistina ewlehî, bextewarî, û [[privacy|nepenî]]" diyar dike. Lê belê, hê jî gelek nîqaş li ser ka kîjan "maf" bi rastî mafên xwezayî ne û kîjan ne, hene, û têgeha mafên xwezayî an nalemirî hê jî ji bo hinan nakokî ye.

[[Erich Fromm]] argûman kir ku hin hêzên li ser mirovan tenê ji hêla Xwedê ve dikarin bêne bikaranîn, û ku ger Xwedê tune be, tu mirov nikarin van hêzan bi kar bînin.

Felsefeyên siyasî yên hevdem ên ku kevneşopiya lîberal a klasîk a mafên xwezayî berdewam dikin di nav de [[libertarianism|lîbertarîzm]], [[anarcho-capitalism|anarko-kapîtalîzm]], û [[Objectivism|objektîvîzm]] hene, û di kanona xwe de xebatên nivîskarên wek [[Robert Nozick]], [[Ayn Rand]] û [[Murray Rothbard]] hene. Nêrînek lîbertarî ya mafên nalemirî di *The Market for Liberty* ya Morris û Linda Tannehill de tê danîn, ku îdîa dike ku mirovek mafê xwedîtiyê li ser jiyana xwe û ji ber vê yekê milkê xwe jî heye, ji ber ku wî dem (yanê beşek ji jiyana xwe) di wê de razandiye û bi vî awayî ew kiriye dirêjkirina jiyana xwe. Lê belê, ger ew li dijî mirovekî din hêzê destpê bike û zirarê bide, ew xwe ji mafê wê beşa jiyana xwe ya ku ji bo dayîna deynê wî hewce ye dûr dixe: "Maf *ne* nalemirî ne, lê tenê xwediyê mafê dikare xwe ji wê mafê dûr bixe – kesekî din nikare mafên mirovekî jê bistîne."

Pênaseyên cuda yên nalemirîbûnê ne-vedan, ne-firotin, û ne-veguhastinê dihewînin. Ev têgeh ji hêla lîbertarîyan ve wek navendî ji bo pirsa [[voluntary slavery|kolebûna dilxwaz]] hatîye nasîn, ku [[Murray Rothbard]] wek ne rewa û tewra xwe-nakokî red kir. [[Stephan Kinsella]] argûman dike ku "dîtina mafan wek veguhestî bi temamî lihevhatî ye – bi rastî, ji hêla prensîba lîbertarî ya [[non-aggression principle|ne-êrîşkeriyê]] ve tê pejirandin. Li gorî vê prensîbê, tenê destpêkirina hêzê qedexe ye; hêza [[defensive force|parastinê]], [[restitutive|vegerandinê]], an [[retaliatory force|tolhildanê]] ne qedexe ye."

Fîlozofên cuda lîsteyên cuda yên mafên ku ew wek xwezayî dihesibînin çêkirine. Parêzvanên mafên xwezayî, bi taybetî Hesselberg û [[Rothbard]], bersiv dane ku aqil dikare were bikaranîn da ku mafên bi rastî [[axiom|aksîomatîk]] ji mafên gumanbar cuda bike, diyar dikin ku her prensîbek ku xwe bi xwe red bike aksîomek e. Rexnegir bal kişandine ser nebûna lihevhatinê di navbera parêzvanan de wek delîl ji bo îdiaya ku ramana mafên xwezayî tenê amûrek siyasî ye.

Hugh Gibbons argûmanek raveker li ser bingeha biyolojiya mirovî pêşniyar kiriye. Îdiaya wî ev e ku mirov bi mecbûrî li hember yên din lênêrî bûn, da ku ji lêçûnên pevçûnê dûr bikevin. Bi demê re wan hêviyên ku kes dê bi awayên diyarkirî tevbigerin pêş xistin ku paşê ji hêla civakê ve hatin diyarkirin (erkên lênêrînê hwd.) û di dawiyê de di mafên çalak de krîstalîze bûn.

=== Dêra Katolîk ===
[[Catholic Church|Dêra Katolîk]] qanûna xwezayî wek [[Dogma in the Catholic Church|dogma]] dihesibîne. Dêr dihesibîne ku: "Qanûna xwezayî hesta exlaqî ya orîjînal diyar dike ku dihêle mirov bi aqil qencî û xerabî, rastî û derew ji hev cuda bike: 'Qanûna xwezayî di giyanê her mirovekî de nivîsî û neqişî ye, ji ber ku ew aqilê mirovî ye ku wî ferman dike ku qenciyê bike û wî ji gunehê qedexe dike . . . Lê ev fermanê aqilê mirovî dê hêza qanûnê nebe ger ew ne deng û şirovekarê aqilek bilindtir be ku giyan û azadiya me divê jê re bê teslîmkirin.'" Qanûna xwezayî, ji bo Dêra Katolîk, ji prensîbek yekane û gîştî pêk tê ku hemû erkên me yên exlaqî yên xwezayî an erk jê derdikevin. Thomas Aquinas ramanên cuda yên ramangerên exlaqî yên Katolîk li ser ka ev prensîb çi ye vedibêje: ji ber ku qencî ew e ku di serî de di bin têgihîştina aqilê pratîk de ye, prensîba herî bilind a kiryara exlaqî divê qencî wek ramana xwe ya navendî hebe, û ji ber vê yekê prensîba herî bilind ev e ku qencî divê bê kirin û xerabî bê dûrxistin.

== Çavkanî ==


== Xwendina Zêde ==
* Ellerman, David, *Neo-Abolitionism: Abolishing Human Rentals in Favor of Workplace Democracy*, SpringerNature, 2021 
* Grotius, Hugo, *The Rights Of War And Peace*: Three Volume Set, 1625
* Haakonssen, Knud, *Grotius, Pufendorf and Modern Natural Law*, 1999 
* Hutcheson, Francis. *A System of Moral Philosophy*. 1755, London.
* Locke, John. *Two Treatises of Government*. 1690 (bi giranî beşa duyem)
* Lloyd Thomas, D.A. *Locke on Government*. 1995, Routledge. 
* 
* Pufendorf, Baron Samuel von,* Law of Nature and Nations*, 1625
* 
* Siedentop, Larry, *Inventing the Individual: The Origins of Western Liberalism*, Belknap Press, 2014. 
* Tierney, Brian, *The Idea of Natural Rights*, Eerdmans, 1997. 
* Tuck, Richard, *Natural Rights Theories: Their Origin and Development*, 1982 
* Waldron, Jeremy [ed.] *Theories of Rights'' 1984, Oxford University Press. 

## Girêdanên derve

Kategorî:Desthilatdarî
Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê