open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Euboia

**Euboia** (, *Eúboia* an jî bi bilêvkirinê îroj: Εύβοια, *Évvia*) bi rûerda xwe ya 3.660 km² û bi nifûsa xwe yê nêzî 220.000 kes (2005) ji pê Kretayê re duyemîn girava mezin a Yewnanistanê ye. Paytexta wê giravê Chalkida ye û bo wê berê wek Chalkis jî dihat nav kirin. Girav bi du pirayan bi reşahiyê Yewnanistanê bingeh ve tê girêdan. Niştîmanê giravê di demên antîk de wek Abantes dihatin navkirin.

Euboia giraveka dirêj e. Bi beravên xwe yên dorê 678 km, ew nêzî 175 km dirêj e û firehiyê xwe jî navbera 6 km de heta 45 km diguhêre.

## Erdnîgarî
frame|Euboia|çepTê gotin ko Euboia bi reşahiyê Yewnanistanê ve girêdabûye, lê pê erdhêjekê re ew ji wir veqetiye. Navbera Euboia û reşahiyê Yewnanistanê de kanala Euripos cih digire.

## Girêdanên derve


Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî
Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Tengava Torres

**Tengava Torres** tengaveke di navbera nîvgirava Awistralya yê herêma Cape Yorkê û girava Nû Gîne de ye. Firehiya wê dorê 185 km ye di wê de girav û gir reşîne. Her çiqas di sala 1606an de girav dorê şeş mehan li ber Luiz Vaéz de Torresê yê Spanyol, ji hêla Willem Janszê yê holendî tê kişf kirin jî ew bi navê *Torres* tê nav kirin.

## Girav

Giravên di tengava Torresê de bi piranî eyda Awistralyayê ne. Rûerda nêzî wan 270 giravan dorê 48.000 km² şûn digire. Li wan 270 giravan encax 17ên wan jiyanbar in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Torres
Yekîtiya Lublînê

300px|rast|thumb|Tabloya Civîna Yekbûyîna Lublînê
300px|thumb|rast|Yekîtiya Polonî-Lîtvanî, 1569

**Yekîtiya Lublînê** (lîtvanî:*Liublino unija*, polonî:*Unia lubelska*) bi tevlîbûna Keyaniya Polonyayê û Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê dewleta Polonî-Lîtvanî hate avakirin. Ev peyman kete cihê peymana kesane ya di navbera Keyaniya Polonyayê, Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê û Prûsyaya Keyaniyê de. Ev yekîtî piştî mirina duyemîn Zîgmuntê August çêbûye. Di 1'ê tîrmeha 1569'an de li bajarê Polonyayê, Lublînê, hatiye morkirin. Heta sala 1795'an Polonya û Lîtvanya bi qralekî û meclîs *(ango [[Sejm]])* û senatoya hevbeş hate birêvebirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet
Kategorî:Dîroka Ewropayê
Kategorî:Fermanên siyasî
Kategorî:Sedsala 16an li Ûkraynayê
Kategorî:1569 li Lîtvanyayê
Kategorî:1569 li Polonyayê
Tengava Bass

**Tengava Bass** tengavekî ye ku girava Tazmanyayê ji başûra Awistralyayê vediqetîne. Tengav di Okyanûsa Hîndê li rojava bi Deryaya Tazmanyayê ve girêdide. Ev ji hêla gernasekî ewropî cara yekem di sala 1798an de ji hêla Flinders tê kişf kirin û Flinders navî tabîbî keştiyê xwe, George Bass dide tengavê. Li dera xweya herî teng de firahiyê wê dorê 240 kîlometre ye. Di tengavê Bass de dorê 60 girav hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Awistralya
Bass
Girê Aukštojas

thumb|350px|Kevirê Girê Aukštojas
**Girê Aukštojas** cihê berztirîn ê Lîtvanyayê ye ku nêzîkî 24 kîlometreya bi dûrahî dikeve başûr rojhilatê paytext Vilnius. Li ser herêma Medininkai dimîne. Bilindahî 294 metreye. Ev gir mîna remzekêye li welatê Lîtvanyayê.

Kategorî:Cihên merkezî li Lîtvanyayê
Kategorî:Çeveng
Kategorî:Girên Lîtvanyayê
Kategorî:Lîtvanya
Luterîtî

thumb|Gula Luter, yek ji nîşanên luterîtiyê ye
**Luterîtî**, ** mezheba Luter**, **luterîzm** şaxekî sereke yê mezheba protestanên xiristiyaniyê ye ku ji aliyê nûsazîparêzê alman Martin Luther ve hat fêrkirin. Cudahiya di navbera luterîzm û Dêra roman a katolîk xwe di berî pejirandina Yezdan de dide xuyakirin. Luteriyan Mizgînî yê pirtûka sereke bo ola xwe dibînin. Di rojame de nêzîkî 70 milyon bawermendên luterîzmê hene li serê rûyê dinyayê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Protestanî
Aso (rojname)

**Aso** rojnameyeke rojane ya siyasî û giştî ya kurdî ye ku li Başûrê Kurdistanê tê weşandin.

Rojnameya Aso ji Nîsana sala 2004an derdikeve, û li Bexda û Kurdistanê tê belav kirin. Ji aliyê Dezgeha Xandan tê weşandin.

## Girêdanên derve
Malpera Rıojnameya Aso 

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Süleyman Tekin

thumb|Süleyman Tekin
**Süleyman Tekin** (z. 1979 li Nisêbînê) rojnamevanekî kurd e.

Di heman demê de berpirsyar û xwediyê rojnama Mavi ve Kent ê ango Şahr-î Şîn e.

Li Nisêbînê ji dayik bûye. Gelek salan ragihênderiya ajansa Dîcle kiriye. Ji ber gelek sozên xwe neçar maye ku di sala 2012an de ji welat derkeve. Niha li welatê Austirya, li paytexta wê Viyana dijî.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Kesên ji Nisêbînê
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Saarbrücken

**Saarbrücken** paytexta Saarlandê, yek ji herêmên Almanyayê ye. Nifûsa wî derdorê 180.000 kes e.

Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê
Qermîtliq

**Qermîtliq**, Gundekî Kurda ye herêma Efrînê li ser sînorê Tirkiyê ji hêla rojava ve dikeve (Hatay) nifûsa gundê Qermîtliq dora 3000'î ye. di we gundî da 5 malbête mezin hêne jera di bejin mala Abdulah (Qadî,
Khalil,Ahmad,Abduhla) u mala osmanî îbrem u mala dewrîş u mala beklere u mala bekrî şexo

Kategorî:Gundên Efrînê
Sîdar Bengîn Epozdemir

**Sîdar Bengîn Epozdemir** (Carna: Sidar Bengin Epozdemir, yan jî Sidar Epozdemir, 1987 li Rotterdam, Hollanda) hiqûqnas û parêzerekî kurd e. Kurê nivîskar Bedirxan Epozdemir e.

Epozdemir di 2010-ê de ji Fakûlteya Hiqûqê ya Zanîngeha Maastricht destûryariya xwe ya di warê Hiqûqa Ewropî (European Law) stand û ji wê salê ve wek hiqûqnasekî dixebite. Di 2011-ê de Master kir li Zanîngeha Leiden û di 2012-ê de li ber dadgeha Lahey (Den Haag) sond xwar û bû parêzer.

Ji 18 saliya xwe ve û di ber xwendina xwe de Epozdemir karê rojnamegerî û kunciknivîskariyê jî kiriye. Ji bo malpera Azady.nl Epozdemir wek rêveber û redaktor xebitî û wî herwiha 2 sal sernivîskarê beşa holandî ya heftenameya Rûdaw bû. Ji bilî nivîsên wî yên bi holandî û ingilîzî, di heftenameya Rûdawê de û li ser malperên cuda-cuda wek Netkurd, Rizgarî û Avestakurd nivîsên Epozdemir û kurtelekolînên wî yên hiqûqî bi kurdî jî derketin. Epozdemir hê jî carna ji bo Rûdaw dinivîse bi kurdî. Herwiha nivîsên wî yên holandî di malpera Rojane.nl de derdikevin.

## Çend ji nivîsên Epozdemir

* Rojane.nl: Majesteit, u bent toch ook moeder? (Ezbenî, ne hûn jî dayik in, ma ne?) 

* Rudaw.nl: U bent een moeder, met een zoon in de bergen (Bifikirin hûn dayikek in, ku kurê wê li çiya ye) 

* Rudaw.nl: Haat ik de Turken? (Gelo ji tirkan nefret dikim?) 

* Kurdmedia.com: On Valentine’s Day, I miss her (Di roja Valentînê de ez bêriya wê dikim)

Kategorî:Rojnamevanên kurd
Cakbini.com

**Cakbini.com** (yê rast *Çakbînî.com*, lê ev nivîsandina di înternetê da ne tê qebûlkirin) malperek e ku di sala 2008ê de hate holê.

Weblogek e ku divê ciwanên kurd teşwîqî nivîsandina bi zimanê kurdî bike.

Sernivîskarê wê Sîdar Bengîn Epozdemir e.

## Girêdanên derve
* Malpera cakbini.com

Kategorî:Malper
Kaunas

**Kaunas** (, ), piştî Vilniusê re bajarê herî mezin ê duyem ê Lîtvanyayê ye. Di zimanê îngilîzî de bi piranî mîna *Kovno* dihat binavkirin heta serxwebûna Lîtvanya. Her du rûbarên mezin yên Lîtvanya *([[Rûbara Neman]] û [[Nerîs|Rûbara Nerîs]])* dikevin derdora vî bajarî. Piştî şerê cîhanî yê duyem ev bajar ji aliyê pîşesaziyê ve bû şarê sereke yê Lîtvanyayê. Li gorî serjimêra 2001ê nêzîkî 378.943 kes li vî şarî dijîn.

## Pêşangeh

Wêne:Savanuriy_pr_Garnisonskirche.jpg|
Wêne:KaunasTownHall.jpg|Wêneyek ji navenda Kaunas
Wêne:Kaunas Castle.jpg|Kelata Kaunas


## Çavkanî

Lîtvanya

Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Lîtvanyayê
Palanga

**Palanga** bajarek ji bajarên Lîtvanya ye ku dikevê rojavayê welat û li kevî ya Deryaya Baltik dimîne.Ev bajar xwedî beravên bedew in.Li gorî dîrokzanan ev bajar bêrî 5,000 sal ji niha ve hatiya bi cîbûn ji aliyê mirovan ve.Cara pêşîn navê Palanga di sala 1161'î de ,di nivîseke dema kelat ji aliyê Key Valdemar ê Yekemîn ê Danîmarka ve hatiye zemt kirin de derbas dibe.

Kategorî:Bajarên Lîtvanyayê
Kategorî:Dîroka cografî ya Letonyayê
Nerîs

[300px|thumb|rast|[Pira Žirmūnai li ser rûbara Nemîs]]
Rûbara **Nerîs** yek ji du dirêjtirîn rûbarên Lîtvanya ye ku dirêjahiya wê nêzîkî 510 kîlometre ye. Ji Belarûsê derdikevê û di derbasbûna Lîtvanya re li Kaunasê dibê şaxeke rûbara Neman. 275 kîlometre yê vê rûbarê di Belarûsê re derbas dibê û jêre *Vilija* tê gotin. Ev çem du paytextên kevnare yê Lîtvaniyan digihîjênê hev (Kernavė û Vilnius) .

## Girêdanên derve

Kategorî:Çemên Belarûsê
Kategorî:Çemên Ewropayê
Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Lîtvanyayê
Cahş

**Cahş** an jî Cehş ji bo kesên kû bi dewletê re kar dikin û li dijî serhildêran şer dikin, tê gotin. Herwekî ji kerên çêlik re jî Cahş anjî kurrîk tê gotin. Di dîroka Kurdistanê de gelek caran dewletên serdest ji nava civaka kurd kesên ku li dijî tevgerên azadîxwaz şer kirine ji xwe re bi kar anîne û ew bi serhildêren kurd dana şerkirin. Di van şeran de bi hezaran kurd bi destê hevûdû dane kuştin. Armaca wan dewletên ku Cahş û Cerdewanan bi kar tînin ewe ku civakê bikin çend beş û berxwedana şervanan bişkînin. Îro bi taybetî li bakurê Kurdistanê sistema Cahşîtiyê tê bi kar anîn û li derdora 60.000 kes weke Cahşê ( bi tirkî: Köykorucu) dewlêtê kar dikin. Serokeşîr û axayên kurd yên ku tenê li berjewendiyên xwe yên şeqsî dinêrin, ji vê sistemê re dibin alîkar.

Kategorî:Civak
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Adil Zozanî

**Adil Zozanî** nivîskar û rojnamegerekî kurd e yê ku di sala 1970î de li Colemêrgê hatiye dinyayê.

Zozanî ji sala 1990î pêve dest bi karê nivîsandinê kiriye. Yekemîn berhema wî ya bi zimanê kurdî teksteke tiyatroyê ye. Ev tekst bi navê 'Van Gulan' di kovara Newrozê de wekî tefrîka hate weşandin. Ji bo demeke dirêj di kovara Newroz û piştre jî rojnameya Newrozê de nivîsên wî hatin weşandin.

Ji ber nivîsên wî yên di van weşanên navborî de hatine weşandin û berpirsiyariya wî ya karê nivîsan hate darizandin. Nêzî sal û nîvan di girtîgehê de ma. Ji sala 2000î pêve dest bi weşangeriya dîtbarî jî kir.

Di sala 2001'î de yekemîn romana wî ya bi navê "Kejê" hate weşandin. Romana Zozanî ya duyem "Mişextî" jî di adara 2009ê de hate weşandin. Zozanî ji sala 2004î û pêve li Amedê bi cih bûye û li wir dijî.

Adil Zozanî di 23ê adarê 2006î de li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê yekemîn car weşana bi zimanê kurdî pêk anî. Bernameya "Dergûşa Çandê" amade dike û pêşkêşvaniya wê dike.

Zozanî her wiha di nav koma xebatê ya yekemîn rojnameya rojane ya bi zimanê kurdî Azadiya Welat de cih girtiye. Zozanî di rojnameya Azadiya Welat de ligel qunciknûsiyê, di heman demê de edîtoriyê jî dike. Her wiha ligel karê rojnamegeriyê xebatên xwe yên wêjevaniyê jî didomine.
  
Zozanî zewiciye û du zarokên wî hene.

## Berhemên wî
* *Kejê* (Roman), nîsan, 2001.
* *Mişextî* (Roman), adar, 2009.

Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Kesên ji Hekariyê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Wolfgang Schäuble

**Wolfgang Schäuble** (*bilêvkirina bi [[kurdî]]: Volfgang Şoybil* jdb.  li Freiburga Breisgau) siyasetmedarekî alman ê partiya Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê (CDU) ye û ji sala 2005an vir ve wezîrtiya karê hundirîn dike. Di çiriya pêşîn a 2021ê de, Wolfgang Schaüble cihê xwe yê wekî Serokê Bundestag ji Bärbel Bas re datîne.

Kategorî:Mirin 2023
Kategorî:Siyasetmedarên alman
Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê
Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê
Lothar Bisky

**Lothar Bisky** (jdb.  li Zollbrück, parêzgeha Rummelsburg) siyasetmedarekî çepgir ê alman e (Die Linke). Serokê giştî yê Partiya Sosyalîzma Demokrat (PDS) û çepgirên Ewropayê ye.

Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Siyasetmedarên alman
Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat
Hemdem (malper)

**Hemdem.com** wekî malpereke nûçeyan weşana xwe dike. Ji aliyê Hemdem Desing ve hatiye vekirin. Xwediyê Hemdem Design jî Mîrhac Mistefa ye, ku bixwe ji Herêma Kurdistana Bakur e û ji sala 2005'an ve li Hewlêrê rûdine.

Di Hemdemê de nûçeyên di warê Aborî, Çand, Cîhan, Ji Çapemeniyê, Jin, Jiyan, Huner, Magazîn, Perwerde, Polîtîka, Rojev, Sînema, Zanistî, Zarok de têne weşandin.

Di malpera Hemdem.com de her wisa gelek nivîskarên wekî Cewher Namiq Salim, Dara Bilek, Jîr Ehmed, Hasan Huseyin Deniz, Mehmet Sait Alpaslan û gelekên din dinivîsin.

## Raman
Hemdem.com bêhtir wekî serûpeleke serbixwe ya nûçegihaniyê xwiya dike. Di malperê de ji gelek baskên siyasî û navendên cuda nivîskar hene. Ji ber ku herkes hîn bûye di weşanan de heval û dostên xwe bibînin, mirov zû bi zû hînî xeta Hemdemê nabin. Lê ji bo navendeke azad ku her nivîskar dikarin ramana xwe bînin ziman, bê sansur û kotekî nîqaş bikin, navendeke wiha girîng e.

Di malperê de ji ber ku xwendevan jî dikarin nivîs û nûçeyan şîrove bikin, azadiya ramanê li malperê pêşvetir diçe.

Wekî raman, ji sedema ku rêveberiya malperê ne nêzî tu hêz û partiyên siyasî ye, malperê kariye ku nêzî hemû navendê siyasî raweste û tenê berjewendiyên netewî derxe holê. Ramana Hemdem.com bi kinasî **Rexne serbest, Dijminatî Qedexe** ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Hemdemê
* Arşîva Salan

Kategorî:Malperên nûçeyan
Avestakurd

**Avesta kurd** malperek nuçe, çandî û hunerî ye.

Di malperê de nûçeyên rojane, hevpeyvîn, şîrove û nivîsên siyasî û civakî tên weşandin. Malpera avestakurd bi zaravayê kurmancî weşanê dikê û ji aliyê rojnamevan û nivîskar Dilbixwîn Dara ve tê birêvebirin. Avestakurd yek ji malperên kurmancî ye, ku herî zêde tê xwendin. Avestakurd roj bi roj di xebata xwe ya rojnamegerî de ber bi asteke bilindtir ve diçe.

## Dîroka malperê
Avesta kurd di sala 2000'î de li Almanyayê li bajarê Bonnê dest bi weşana xwe kir. Avestakurd destpêkê li ser kaxetê dihate çapkirin. Piştî 10 hejmara dawî li weşana xwe ya çapkirî anî û piştre rojnameya Avesta li ser internetê weke malpera Avesta kurd weşana xwe berdewam kir.

## Girêdanên derve
* Malpera avestakurd

Kategorî:Malperên nûçeyan
Zimanê letonî

**Letonî** zimanê fermî yê welatê Letonya ye. Ji bilî Letonya, li Rûsya, Kanada, Swêd, Lîtvanya û hin welatên din tê axaftin.

## Çavkanî

Kategorî:Hînd û Ewropî
L
Kategorî:Zimanên Letonyayê
Şêxbûban

**Şêxbûban**, weke **Şêxbûba** dihêt xwendin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Înikan

**Înikan**, wek **Înikan** tê xwendin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Beyrok, Dêrika Çiyayê Mazî

**Beyrok** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Zimanê estonî

**Estonî** (eesti keel) zimanê fermî yê Estonya ye ku ji aliyê 1,1 milyon kesî ve li Estonya û ji aliyê hezaran kesan ve li hin herêmên dî tê axaftin. Yek ji zimanên malbata fînî-ûgrî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Estonya
E
Kategorî:Zimanên Estonyayê
Kategorî:Zimanên Letonyayê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Amara (kovar)

***Amara*** kovareke wêjeyî, hunerî û çandî bû. Amara kovareke demsalî bû û heşt (?) hejmarên wê hatin weşandin. Hejmara yekê di sala 2001'ê û ya dawî jî di sala 2003 de derçû. Navenda kovarê li Almanya, li bajarê Wuppertalê bû. Edîtorê kovarê Ferîd Xan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Kovarên rawestandî
Avxerab

**Avxerab**, gundekî navça Rihayê Wêranşarê ye.

## Bînere
Gundên Wêranşarê

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Zimanê lîvonî

**Lîvonî** (līvõ kēļ) zimanekî ji zimanmalbata Ûralî ye.Têkiliya vî zimanî bi Fînî re heye û zor nêzîkî Estonî jî ye. .Ev ziman di roja me de tenê ji aliyê 35 kesan ve tê axaftin û hêrema vî zimanî di kevê welatê Letonya.

Kategorî:Letonya
Kategorî:Lîvonya
L
Kategorî:Zimanên bi alfabeya latînî
Kategorî:Zimanên Letonyayê
Kûlabî

thumb|Kûlabî
**Kûlabî** () gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye. Kûlabî gundê eşîra kûran e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Navrasta Erdnîgarî ya Ewropa

thumb|300px|Li ser vê nexşeyê hin cihên ku mîna ''Navrasta Ewropa'' tên binavkirin hene
Cihê ku mîna **Navrasta Erdnîgarî ya Ewropa** tê gumankirin e. Lê di roja me de hîna guftûgo li ser vê navendê têne kirin. Bi hejmariyên cuda ev navend tê rawêjandin.

**Hin cih ji wan ev in :**

* Bernotai, an jî Purnuškės nêzîkî Vilnius li Lîtvanya;
* Cihekî girava Saaremaa li Estonya;
* Gundê Krahule, nêzîkî Kremnica li navrasta Slovakya;
* Bajarokê biçûk Rakhiv, an jî gundê Dilove nêzîkî Rakhiv,li rojavaya yê Ûkrayna;
* Suchowola, bakurê Białystok, li bakur-rojhilatê Polonya; û Toruń li beşa bakurê Polonya ya Navendî;
* Babruysk an jî Vitebsk li Belarûs

Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Vilnius
Taraf

**Taraf** (bi kurdî: hêl, alî, lay, bere) rojnameyeke li Tirkiyêyê, bi zimanê tirkî bû.

Tarafê di  de dest bi çapê kir. Berpirsiyarê karê nivîsaran Ahmet Altan û alîkara wî jî Yasemin Çongar e. Dirûşmeya rojnameyê "*Düşünmek taraf olmaktır*" / "Fikirîn alîgirtin e" ye.

Taraf di  de bi sernûçeya kurmancî ya *Ji min re avê bîne* derket. Ew daxwaza Sırrı Sakık bû ku dema xwepêşandaneke bo hilbijartinên,  hatibû bilêvkirin. Li ser vê gotina Sakik li dijî doz hatibû vekirin. Rojnameya Tarafê bi vê sernivîsa xwe dida nîşandan ku bo cara yekemîn be jî diviyabû mirov sernivîsên bi kurdî biceribandiba.

Rojnameya Taraf, bi bihayê 1 TL Türk Lirası (diravê Tirkiyeyê) dest bi weşanê kir, pêşî çapa xwe ya taşrayê (li gorî çapkirina rojnameyên tirk, taşra herêma ji bilî Stenbolê û piranî jî bajarê rojhilatê Tirkiye ye) kir 25 kuruş û di adara 2008an de bihayê xwe li bajarên mezin daxiste 40 kuruş (hûrdiravê Tirkiyeyê).

Taraf di  de hate qedexekirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Rojnameya Tarafê 
* Her ku dibe "teref" tîraja xwe bilind dike, Fadil Özçelik, AVESTA

Kategorî:Avabûnên 2007an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Deryaya Hindir a Seto

**Deryaya Hindir a Seto** (bi japonî: 瀬戸内海 *seto-naikai*) deryayekî hindirî ye ku giravên Honshū, Shikoku û Kyūshū yê Japonyayê ji hev vediqetîne. Di hindira wê deryayê de gelek girav, yên ku ya herî mezin a wan Awayî ye, hene. Kendava Osaka Deryayê Seto bi Tengava Kitanê ve girêdide.

Deryaya Hindir a Seto bi çar tengavan bi deryayên din ve tê girêdan.

* Tengava Kanmon li rojava wê yê bi Deryaya Japonê ve girê dide;
* Tengava Hōyo li başûr rojhelat wê bi Okyanûsa Pasîfîk ve girê dide;
* Ew li bakur rojava bi Tegava Akaşî tê sînorkirin;
* Li aşûra wê yê jî Tengava Naruto dimê.

Ew bi tunî xwediyê pîvanekê dorê 21.827 km² e. Kûrahiyê wêyê bi nîvekî dorê 37,3 metre e.

## Girêdanên derve
* Pirayên navbera Honshu-Shikoku de 

Hindir a Seto

Kategorî:Deryayên Japonê
Kategorî:Tengav
Tengava La-Pérouse

**Tengava La-Pérouse** (Bilêvkirinê Japonî *Sōya Kaikyō*, rûsî:Пролив Лаперуза) tengaveka ko başûrê girava Rûsyayê Saşalîn ji bakurê girava japonyayê Hokkaido vediqetîne ye.

Ew Deryaya Japonî li rojavayê digêhîne Deryaya Oxotskê li rojhelat. Dirêjahiyê wê 94 km ye û di dera xweya herî teng de firehbûna wê 43 km ye.

Ew ji pê Jean-François de La Pérouseyî ko ew kanala di 1787an de kişf kirî re hatiye nav kirin.

Kategorî:Erdnîgariya Japonê
Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê
La-Pérouse
Axkûs

**Axkûs** an **Axkîsa Kavarê** gundekî girêdayiyê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin û valakirin.

Ev gund li herêma Kavarê ye. Piştê 2004an gundiyên ku ji gund hatî bûn derxistin
carek din vegeriyan gundê xwe û niha ev gund dîsa ava ye, lêbelê piraniya gundiyan dîsa li derve ne.

Axkûs 20 km ji Tetwanê dûr e û dikeve li ser riya Wanê.

Kategorî:Gundên Tetwanê
Bejan Matur

**Bejan Matur** helbestvan û nivîskareka kurd e ku helbestên xwe bi zimanê tirkî dinivîse.

Ewê di sala 1968an de li gundekî Elewîyanê bi Bazarcixa Gurgumê ve girêdayî de hate dinê. Wê hevotîna xweya pêşin li gundê xwe dît û pê perwerdahiya xweyê navîn li Dîlokê xelas kir re, bo xwendina xweyê bilind çû Enqereyê û li Zanîngeha Ankarayê li ser dadê hevotina xwe temam kir. Ew demekê parêzerî kir re dest bi nivîsîna helbestan kir. Wê di 1996an de berhema xweya pêşinê bi navê *Rüzgâr Dolu Konaklar*(Qonaxên Tijî Ba) weşand. Wê pê re di 1999an de pirtûka xweya duyemê bi navê *Tanrı Görmesin Harflerimi*(Xwedê bila nebîne tîpên min) weşand. Wê di sala 2002an de du pirtûkên xweyên bi navên *Ayın Büyüttüğü Oğullar* (Zarokên Hîve Mezin Kirinî) û *Onun Çölünde*(Di Çola Wî de) weşan kir. Ew niha li Stenbolê dijî û dem bi dem li rojnameya Zamanê de dinivîse.

## Berhemên wê yên çapkirî:

* *Rüzgâr Dolu Konaklar* (Qonaxên Tijî Ba), 1996
* *Tanrı Görmesin Harflerimi* (Bila Xwedê Nebîne Tîpên Min), 1999
* *Ayın Büyüttüğü Oğullar* (Zarokên Hîve Mezin Kirinî), 2002
* *Onun Çölünde* (Di Çola Wî de), 2002
* *İbrahim'in Beni Terketmesi*, (2008)
* *Doğunun Kapısı Diyarbakır*, (2010)
* *Kader Denizi*, (2010)
* *Dağin Ardina Bakmak*, (2011)

## Çavkanî
* Poetry internatiol web

## Girêdanên derve
* Siyasetmedarên kurd divê ji xwe re zimanekî nû peyda bikin
* Pêdivî bi rûbarîyeka kurd heye

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Helbestvanên zimanê tirkî
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên elewî
Kategorî:Mirovên zindî
Tengava Macellan

**Tengava Macellan** (Latînî: "Fretum Magellanicum") tengaveka navbera parzemîna Emerîkaya başûrî û çend giravan ji hev veqetandî ye. Ew ji 1881an vir ve di sînorên Şîlîyê de dimîne.
 
Dirêjiya vê tengavê dora 670 km ye û firehiya wê ya herî kêm dadikeve heya 4,5 km. Tengav Okyanûsa Atlantîk û Okyanûsa Pasîfîk bi hev ve girêdide. Heya çêkirina Kanala Panamayê xwedî girîngiyeke mezin bû.

Tengav di sala 1520'an de ji hêla deryagerê Portugalî, Ferdinand Magellan ve hatibû kifşkirin û bi navê wî hatibû binavkirin. Lê Magellan wexta ku ev kanal kifş kiribû, bi navê *Estreito de Todos los Santos* (Tengava Herî Pîroz) binavkiribû.

Nivîskar û lêkolînerê Îngîlîzî Gavin Menzies di pirtûka xwe ya bi navê *1421 - Wexta ku Çîn dinyayê Kifşdike* de îddîa dike ku Çînîyan, beriya Macellan, ew di sala 1421/22an de vedîtine.


File:NaoVictoria.JPG
File:Commerson's_dolphins_(Cephalorhynchus_commersonii)_in_the_Strait_of_Magellan.jpg
File:US_Navy_040621-N-6536T-066_The_Nimitz-class_aircraft_carrier_USS_Ronald_Reagan_(CVN_76)_cruises_through_the_Straits_of_Magellan.jpg
File:Ferry_magallanes.jpg
thumb|rast| Tengava Macellan
## Girêdanên derve

Macellan
Tengava Tatarî

**Tengava Tatarî** (Rûsî **Татарский пролив**, Tengava Nevelskoy) tengaveka di Okyanûsa Pasîfîk de ye ku girava Rûsyayê Saxalîn ji Asyayê vediqetîne ye û Deryaya Oxotsk bi Deryaya Japon ve girêdideye. Dirêjahiyê wê dorê 900 km ye û firehiyê wêyê di dera xweyê herî teng de dorê 7.3 km e.

Di Rûsî de dera tengevêyê herî teng bi navê *Tengava Nevelskoy* (Пролив Невельского) tê nav kirin. Ew nava ji navê amîralê Gennady Nevelskoyê ko di sala 1848an de ew tengava kişf kirî de tê ye.
Ew bi Japonî wek *Mamiya Rinzo* tê nav kirin. Ew yekî ko di sala 1808an de di kanalê de seyehat kiriye. thumb|Tengava Tatariyê ko Deryayên Oxotsk û Japon bi hev ve girêdide ye|çep

Tatarî
Abruzzo

thumb|250px|Nexşeya Abruzzo
**Abruzzo** yek ji herêmên Îtalyayê ku li başûra welatê navbera Deryaya Adrîyatîk û Apennin de dimê ye.

## Erdnîgarî
Sînorên Abruzzo bi herêmên li bakur Marken, li rojava Latium li başûr Molise û li rojhelat bi Deryaya Adrîyatîk hene. Çiyayên bilindahiyê xwe dorê 3.000 mitir di sînorên wê de belav bûne.

Çemên wêyê girîng wiha ne:
* Tronto
* Pescara
* Sangro

Bajarê aboriyê herî girîng Pescara ye.


Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1963an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Îtalyayê
Rahşan Demirel

**Rahşan Demirel** (jdb. 15ê tebaxa 1975an, li Nisêbînê - m. 21ê adara 1992an, li Îzmîrê) keçeke ciwan a kurd bû ku li hemberî qedexeya Newroza sala 1992an ku ji aliyê hikûmeta Tirkiye ve hatibû qedexekirin bedena xwe şewitandiye. Rahşan Demirel di 21ê adara sala 1992an de li taxa Kadifekale ya Îzmirê ku di roja îro de jî bi gelemperî niştecihên taxê ji kurdan pêk tê, çalakiya xweşewatê pêk anîbû.

## Jînenîgarî
Rahşan Demirel di 15ê tebaxa sala 1975an li navçeya Nisêbîn a bi ser parêzgeha Mêrdînê ji dayîk bûye. Dema ku ew yek salî bû malbata wê yek ji wan malbatên kurd bûn ku ji ber sedemên zextê Tirkiyeyê ji Bakurê Kurdistanê koçî bajarê Îzmîrê, bi taybetî koçî taxa Kadifekaleyê bibûn.

## Bûyerên berê çalakiya wê
Newroza sala 1992an bi daxuyaniyên tund ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hatibû qedexekirin. Wezîrê karên navxweyî yê wê demê, İsmet Sezgin, di êvara 20ê adara sala 1992an bi rêya weşanên televîzyonê daxuyaniyeke belavkiribû û di daxuyaniya xwe de gef li kurdan xwaribû û gotibû "Îsal Newroz nayê pîrozkirin. Ger kesek pîroz bike, dê çi pêwîst bin werin kirin". Di roja 21ê adarê de li gelek navçeyên ku lê Newroz hatibûn pîroz kirin bi dehan ciwanên kurd ji aliyê polîs û leşkerên Tirkiyeyê ve hatibûn kuştin.
## Çalakiya wê
Piştî vê daxuyaniya Îsmet Sezgîn, Rahşan Demirel ku di temenê 17e salî ya xwe de bû di serê sibeha 21ê adarê de li taxa Kadifekale ya Îzmîrê ku mala wan li wir bû xwe dişewitîne. Rahşan Demirel berê ku agir berde bedena xwe, name û tomarkireke bi deng li pey dihêle û di nameya xwe de di derbarê çalakiya xwe de wiha dibêje: "Ez li Kadifekaleyê cejna newrozê pîroz dikim. Divê ez bersiva Cizîr, Mêrdîn û Nisêbînê bidim. Piştgiriya min bikin. Ez ji Îsmet Sezgîn re radigihînim dê Newroz were pîrozkirin... Her çiqas bi lastîkan nebe jî, dê bi bedena min were pîrozkirin!"

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd ên jin
Kategorî:Kesên ji Mêrdînê
Agirê Jiyan

thumb|Konsereke Agirê Jiyan, li Stembolê (2009)
**Agirê Jiyan** yan jî bi navê berê **Koma Agirê Jiyan** komeke muzîka kurdî ye ku navbera salên 1992 û sala 2014an xebatên muzîkê meşandine û piştê navberek carek dîsa di sala 2025an endamê komê kom bûne û dest konser û xebatên muzikê kirine.

Agirê Jiyan wekî yek ji komên muzîkê ya NÇM a Stembolê bi navê "Koma Agirê Jiyan" dest bi xebatên xwe kiriye. Kom bi yekem albuma xwe yê bi navê *Bêhna Adarê*' hatine naskirin û piştre heta sala 2014an bi albumên bi sê albumên din ên wekê *Helîn*, *De Were* û *Aştî* xebatên xwe yê muzikê berdewam kirine.

## Dîrok
thumb|Di 3ê tîrmeha sala 2009an li Stembol dîmenek ji konsera Agirê Jiyan
Koma Agirê Jiyan yek ji ew komên salên 90'iyan e ku hewl dan muzîka kurdî bi eslê xwe yê orîjînal bigihînin asteke nujên û populer. Ev kom ji aliyê endamên NÇMê ve di sala 1992an de hate damezirandin.

Kom di nava salên 1992 û 1996an de bi konser û sênahiyan xwe ji raya gitsî ya kurd re dane nasîn û pistî xebatên kûr û dirêj di sala 1996an de bi derxistina albuma 'Adarê' xwe ji gelê kurd re dane qebûlkirin.

Amadekariyên vê albumê - ku yekemîn albumê komê bû - 4 sal ajotibûn. Ev albûm ji niska ve rastî ecibandina gelek guhdarvanên kurd hat û kom bi vê serkeftinê li derveyî welêt û li her car perceyên Kurdistanê gelek bi nav û deng bû.

Êdî kom di sala 1999an de pistî xebatên berfireh duwemîn albûma xwe ya bi navê 'Helîn' derxistin. Digel pêvajoya ku ev albûm derket, kom bi awayeke xurt dest bi dayîna konserên mezin ên li hundir û derveyî welêt kirin. Di nava ew konseran de bêguman bi taybetî konserên li Şanoya Vekirî ya Mîmar Sînan a Edeneyê û Stadyûma Ataturk a Semsûrê ketin bîr a guhdarvanan. Her ciqas tengasî derketibin hemberî komê jî, ev kom hewl dabû ku ber xwe bidin.

Kom pitştê 26 salan, di sala 2026an beşdarê Newroza Amedê û beşdarê Newroza Wanê bûne.

## Dîskografî
* *Adarê* (1996)
* *Hêlîn* (1999)
* *De were* (2006)
* *Aştî* (2014)

## Çavkanî

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Qûmik

**Qûmik**, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Depê
Melek Rojhat

**Melek Rojhat**, ( li Elbak, Wan, Bakurê Kurdistanê) stranbêjeke kurd e ku bi vîdeoklîba bi nave *Welat* ku bi çend zaravayên kurdî gotiye, hatiye naskirin.

## Jînenîgarî
**Melek Rojhat** di sala 1991ê de li devare Elbakê ya Wanê ji dayik bûye. Ew keçeke ji 8 zarokên malbata xwe ye. Melek Rojhat Ji zarokatiya xwe dest bi gotina stran gotine kiriye. Di sala 2002ê de yekemîn albûma xwe ya stranan a bi navê “Eşqa Dilan” belav kir. Di sala 2006ê albûma duyemîn a bi navê “Jana Evînê” belav kir. Di sala 2007ê de cara yekemîn serdana Başûrê Kurdistanê kir û li wir çend konseran saz kiriye.

## Dîskografî
;Albûm
* *Esqa Dila* - 2002
* *Jana Evînê* - 2006
* *Dûriya Evînê* - 2011
* *Çîroka Me* - 2018
;Single
* *Welat*
* *Zeriyê*
* *Dil Kevirê*
* *Gewrê*
* *Min Xem Derya*
* *Taqîkê*
* *Xemilî Zozan*
* *Eman Cîhan*
* *Dolabê*
## Fîlmografî
;Klîb
* *Welat*
* *Gulazer*
* *Ez kalbûme*
* *Zeriyê*
* *Dil Kevirê*
* *Min Xem Derya*
* *Taqîkê*
* *Xemilî Zozan*
* *Eman Cîhan*
* *Gewrê*
* *Sevdasiza Min*
* *Bes e Yarê*

## Girêdanên derve

* Hunermend Melek Rojhat Malpera fermî 
* Hunermend Melek Rojhat Facebook Page
* Hevpeyvîn Bi Hunermenda Dengxweş Melek Rojhat, Hevpeyvîn: Selîm Zencîrî, Rojnameya Agirî, Hejmar:80 

Kategorî:Kesên ji Elbakê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Balûlî Dana

**Balûlî Dana** an **[[Behlûlê Mahî]]** helbestvanekî kurdî ku di sedsala 8'an de jiyabû. Ew li Loristanê, li herêma Mahilkûfe hatibû dinê. Ew mexlasa xweya *Mahî* dihate maneyê Medî. Wî bi zaraveyên kurdiyê lorî û goranî nivisîbû. Ew şopînerên wî yên wî wek Mahî an Yarsan dihatin binavkirin.

Balûlî Dana bo perwerdehiyê ji Loristanê de diçe Bexdayê û xwe li wir li medreseya Îmam Caferê Sediq qeyd dike. Ew pê re ji wir der dikeve û diçe Qermasînê. Ew ji ber rexneyên xwe yên ser hikmetê, Harûnê Reşîd bi cêzayê mirinê dihêt hukimkirin. Xocayî xwe li Mahî telqînê tevgerînê nola dîna dike û Balûlû Dana demekê teqlîdê dîna dike û jê wê cezayê xwe difilitîne pê re jî dibe hevalê Harûn Reşîd. Lê ew bi yekcarî ne vebiriye ku ew herdu Balûlan hevşêwe kes in an ne. Mahî di sala 837an de li gundê Kanîspî diçe rihmetê.

## Çavkanî
* Kürt Şiiri Antolojisi

Kategorî:Helbestvan
Bêhûd

**Bêhûd** helbestvanekî kurd bû. Ew di sala 1878an de li Silêmanî hatiye dinê. Li pê perwerdehiya xwe ya olî re, di sala 1900an de li Helebçeyê dest bi dadrêsiyê kir. Wî li Silêmanî encûmenî û miftîtî jî kir û di 20ê tebaxê 1955an de jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

* Kürt Şiiri Antolojisi

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1878
Kategorî:Mirin 1955
Bindehlok

**Bindehlok** an **berfînk** (bi latînî: *Galanthus nivalis*) riwekeke bikulîlk e ku li biharan çîçek vedidin. Bindehlok dikeve famîleya *Amaryllidaceae*.

thumb|Galanthus

Kategorî:Riwek
Xanedana Gedimînan

thumb|250px|rast|Nîşaneya Xanedana Gedimînan
**Gedimîn** xanedana hikûmdarên ku di navbera sedsalên 14'an û 16'an de li Lîtvanya xwedî serweriyê bû.

## Lîsteya hikûmdarên Gedimînî
* Gedimînas
* Jaunutis
* Algîrdas
* Jogaila
* Kęstutis
* Vytautas
* Švitrigaila
* Žygimantas Kęstutaitis
* Kazimieras Jogailaitis
* Aleksandras
* Žygimantas Senasis
* Žygimantas Augustas

## Çavkanî

Kategorî:Lîtvanya
Kategorî:Xanedan
Asîda hîdroklorî

**Asîda hîdroklorî** an jî **hîdrojenklorîd**, gazekî vê reng, lê bi bêhneka zêde pîs û makin e. Direfşa xwe *HCl* e.

## Çêkirin
Asîda hîdroklorî ji mirovan bi natrîyûmklorîd û asîda kibrît dikare were çêkirin:
:\mathrm{2 \; NaCl + H_2SO_4 \rightarrow Na_2SO_4 + 2 \; HCl}
:Natrîyûmklorîd û asîda kibrît dibin natrîyûmsulfat û hîdrojenklorîd

## Hebûn
Asîda hîdroklorî di mîdê mirovan da ye wek asîda mîdê.

## Çavkanî

Kategorî:Bestinê Hîdrojen
Kategorî:Bestinê Klor
Kategorî:Gede
Kategorî:Jehrî
Kategorî:Klorîd
Kategorî:Tirş
Jonava

**Jonava** nehemîn mezintirîn bajarê welatê Lîtvanyayê ye. Dikevê eyaleta Kaunasê.

## Galerî

Wêne:Abraomaskulvietispaminklas.jpg
Wêne:Achemos akmuo.jpg
Wêne:Fountains in Jonava.jpg
Wêne:JKKC1.jpg
Wêne:Jonava library.jpg
Wêne:Jonavos rajono teismas1.jpg
Wêne:Jonavos seniejis laiptai.jpg
Wêne:Santavres fontanai.jpg
Wêne:Zeimiu gatve Jonavoje.jpg
Wêne:Sold ollar clock.jpg
Wêne:Vasario 16 gatves pabaiga.jpg
Wêne:Misciukaites mokykla.jpg
Wêne:JSG5.jpg
Wêne:Jonavos kulturos namai.jpg
Wêne:Jonavos savivaldybe.jpg
Wêne:Central stadium of Jonava.jpg


## Girêdanên derve

* Malpera Jonava 
* Malpera Zeimiai Navçeyeke biçûk a Jonava ye, bi 7 mîla dûrî Jonava ye.

Kategorî:Bajarên Lîtvanyayê
Meşkînan, Qoser

**Meşkînan** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Ahmet Altan

**Ahmet Altan**, (jdb: 1950, Enqere), nivîskarekî bi navdar ê Tirkiyeyê ye. Kurê nivîskar û parlamenterê kevn ê bi nav û deng Çetin Altan û birayê nivîskar û profesorê aborî yê zanîngeha Stenbolê Mehmet Altan e. Ahmet Altan berpirsiyarê karê nivîsaran ê rojnama Tarafê ye.

## Berhemên wî

* Sudaki İz (Rêçên li avê) (roman)
* Gece Yarısı Şarkıları (Stranên nivêşevê) (ceribandin)
* Dört Mevsim Sonbahar (Çar werz payîz) (roman)
* Yanlızlığın Özel Tarihi (Dîroka taybet a tenêbûnê) (roman)
* Aldatmak (Nizmxistin) (roman)
* İçimizde Bir Yer (Cihek ji derûna me) (ceribandin)
* İsyan Günlerinde Aşk (Evîn di rojên serhildanê de) (roman)
* Karanlıkta Sabah Kuşları (Di tariyê de balindeyên berbangê) (ceribandin)
* Kılıç Yarası Gibi (Wekî birîna şûr) (roman)
* Kristal Denizaltı (Noqekeştiya krîstalî) (ceribandin)
* En uzun gece (Şeva herî dirêj) (roman)
* Ve kırar göğsüne bastırırken (Û dişkênîne singê bi pêlêkirinê) (ceribandin)
* Tehlikeli masallar (Çîrokên xeterdar) (roman)

Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Kesên ji Enqereyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Nanoteknolojî

**Nanoteknolojî**, Zanistiya **nano** îro li cîhanê ji nav hemû beşên zanistiyê herî zêde di rojevê de ye. Herêma ko mijara nanoteknolojiyê ye di keve nav sînorên kîmya, fizîk û biyolojiyê de. Nanoteknolojiyê rê diveke, da mirov keresteyan atom bi atom avabike. Wurdiya (precision) ecêb ya vê zanistiyê derfetan dide, da mirov madeyên nû, yê xwedî taybetmendiyên nû biafirêne.

Cara pêşî sala 1991 li Japonya nanolûle hatine vedîtin. Bêjeya nano ji zimanê yewnanî tê, wateya nano jî acûck e. Bi alîkariya nanoteknolojiyê mirov dikare taqên atoman yek li pey ya din li ser hev deyne û madeyên nû ava bike, na, di hin mercan de mirov dikare atom li pey atomê li ser hev deyne û binyata (structur) madeyê li gor daxwaza xwe ava bike. Delîveyên avakirin û pevgehandina binyatên renge reng, bi piranî, bê dawî ne.

Yek nanometr dike yek li ser milyonî ji mîlîmtrê, yan jî weke dirêjiya rêza pênc atomên li pey hev in; laşê bi vî gewdî sînor e ji piçûbûna tiştekî ko mirov karibe çêbike. Dema made û binyat di endazeya nano de têne çêkirin, ew dibine xwediyên taybetmendiyên nû. Weke nimûne rengê nanoparçekî zêr ne zer e, li gor mezinbûna her nanoparçekî reng sor, kesk yan jî şîn e. Di heman wextî de nanoparçeyên zêr gelekî ji parçên mezin hişktir in.

Ji nû di van deh salên dawî de mirov karîbû bi awayekî dîtaneyî (theoretically) û azmûnî (experemantaly) bi ferehî lêkolînan li ser nanobinyatan çêbike. Berî niha komputerên pir bi hêz û amêret nebûn. Ji heyama vedîtina makîna hêza hilmê û vir de nanoteknolojî giringtrîn serketina teknîkî ye.

## Delîveyên bêsînor

Delîveyên bikaranîna nanoteknolojiyê bêsînor in. Eger bi tenê basa hêzdarî (strength, firmness) û gehênîtiyê (conductivity) were kirin, nanoteknîk şoreşekê di karbarîtiyê (performance) de bi xwe re têne. Ew jî dê guhertinên radîkal di pîşesazî û dorhêla me de çêbike. Karbon di forma elmasî de 50-70 carî ji pola hêzdartir e û giraniya wê çaryeka giraniya polayê ye. Ka encama peydebûna madeyeke nû bêne ber çavên xwe, eger ew made sed carî ji pola hêzdartir be û giraniya wê şeşyeka giraniya polayê be, û bi ser de jî gehênîtiya wê weke ya paxir (copper) be!

Giraniya balafirên ji vê madeyê bêne çêkirin dikare bike pêncyeka giraniya balafirên îro hene û perên wan balafiran dê li gora perên balafirên dema îro pir tenik bin. Bidestxistina enerjiyê ji ardûyê di motoran de dişewite dikare pir mezin be û gera motoran di yek xuleyê de dê karibe pir xurt be. Kablên gehênîtiya wan 50-100 carî ji ya paxir zêdetir be dikarin şoreşekê di karîgerîtiya (efficiency) guhastina wizeyê de pêk bêne.

Bikaranîna nanoteknîkê dê cihê xwe li her warê ko bikeve bîra mirov de bigire û di pêşerojê de gelek hêvî hene ko ev tiştên li **jêr bi cih bibin:**

* Terembêl û balafirên siviktir
* Heyberîn xwedî rûyên hêzdartir û xweragir li ber zingarbûnê
* Paqijkirina av û bê
* Alîkarî ji bo naskirina nexweşiyan,
* Amêrên vedîtina berwext ya nexweşiya penceşêrê…
 
Bikaranîna nanoteknolojiyê di hin waran de bûye rastî, lê ewê di hin warên din de 10-30 salên bikişêne.

Kategorî:Teknolojî
Kategorî:Zanist
İlhan Selçuk

**İlhan Selçuk** (bilêvkirina bi kurdî: *Îlhan Selçûk*) (jdb. 1925, Aydın- m. 2010, Stembol) rojnamevan û nivîskarekî tirk e. Xwedî û berpirsiyarê giştî yê rojnameya Cumhuriyet e.

Xwedî nêrînên *kemalîst* (ango kesên rê û metodên Mustafa Kemal Atatürk dişopînin) û neteweperwer e. Di cûntaya leşkerî ya sala 1961î de ji ber çalakiyên xwe yên di nava refên TKP (Partiya Komûnîst a Tirkiyeyê) tê girtin û bi awayeke şikbar tê serbestberdan. Gorî gelekan ew ji aliyê dewleta Tirk ve bo sîxuriya di nava eniyên çepgir, pêşverû û sosyalîstan tê perwerdekirin. Gelek seyahetên wê yên DYAyê jî hene.

Bi teslîmbûna serokê TKPê Haydar Kutlu û hilweşîna YKSSê ew di nava rojnameya Cumhuriyet de cihê xwe xurt dike û li dijî têkoşînên Kurdan û sosyalîstan bi ziravî li alternatîvên di xizmeta Komara Tirkiyeyê de digere.

## Ergenekon û hewldanên komkujiya Kurdan

Di  de hêzên ewlekariyê yên Tirkiyeyê Selçuk ji ber têkiliya bi rêxistina dizî Ergenekonê û serokatiya wê ya îdeolojîk tê binçavkirin. Ji ber rexne û protestoyên Kemalistan û rastgiran serbest tê berdan.

Tê gotin ku artêşa Tirk ji bo pêdiviyên têkoşîna îllegal a lêşkerî bi dehan rêxistin avakiriye û yek ji van jî Ergenekon e. Artêşê ev rêxistin gelek bikaraniye û hatiye wê radeyê ku rêxistin êdî zêde çûye. Bi van girtinên sembolîk artêşê xwastiyê van rêxistinan ji nû ve organize bike û kontrola xwe jidestbernede.

Ergenekon yek ji rêxistinên şerê taybet ên Komara Tirkiyeyê ye û di bin kontrola artêşê de ye. Herçendî derbarê van organîzasyonan de kêm agahî hebin û yên henin jî dezînformasyon (belavkirina agahiyên şaş û nedirust) bin, pisporên polîtîkayê didin zanîn kû li Tirkiyeyê hêza serdest artêş e û tenê di bin fermana wê de hêzekê dikare li Tirkiyeyê xebatê bike.

Gorî rojnameyan û rêxistinên mafê mirovan Ergenekon tevlî sedan operasyonên li dijî Kurdan bûye. Gelek caran wan bombe avêtine sîvîlan û xistine para PKKê. Wan gelek Kurd kujtine, êşkence, operasyonên provokatîv hwd kirine. Ergenekon hewl û propagandaya Komkujiya Kurdan, qet nebe derxistina wan ji bajarên Tirkan û hilweşandina desthilatdariya Başûrê Kurdistanê dike.

Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Kesên ji Sêwregê
Kategorî:Mirin 2010
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an
Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî

**Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî** an jî bi navê nasnama wî **Abdurrahim Rahmi Zapsu** yek ji helbestvan û siyasetmedarekî kurd bû.

Rehmiyê Hekarî di sala 1890an de li bajarê Elbakê hatiye dinê. Ew ji malbatên hekariyan ê Mala Hekariyan de bûye. Wî perwerdehiya xweyê pêşin li Elbakê, pê re jî li Wanê temam kiriye û dest bi Darulmualimînê kiriye. Wî di hevşêwê wextê de ji Seyid Tahayê Arvasî jî dersên olî heldigirtine. Ew demekê mamosteyiyê dike şunda, li Zaningeha Stambolê dest bi xwedênasiyê dike. Wextê ku Şerê cîhanî yê yekem dest pê dike ew teva hêzên Seîdê Nursî dibe û li hembera Rûsan şer dike. Ew di vî şerî de bi birin dibe û wek dîl dikeve destên rûsan. Wextê ku ew li wargehê dîliyê de dimê dersan dide zarokan. Gorî hin gotinan wî di dema dîliyê de du pirtûkên bi tirkî nivisîne û wextê ku serbest dimê jî wan diweşîne. Ew wextê ku ji pê Şoreşa Cotmehê re tê berdan dihere Stembolê û li wir teva *[[Kürt Talebe Cemiyetî]]* û *[[Kürdistan Teali Cemiyeti]]* dibe. Ew di kovara Jînê de helbest û nivisên xwe û piyeseka bi navê Memê Alan diweşîne. Di sala 1919an de be hevalên xwe ve wî berhema Mem û Zîn a Ehmedê Xanî û Dîwana Melayê Cizîrî weşand. Dîsa di wan wextan de kovareke bi navê ehlê sunetê mehê du caran dihat weşandin weşand. Wê kovarê heft salan dewama weşaniyê kir. Wî di  li Stembolê wefat kir û li pê xwe 25a zêdetir pirtûk hîşt.

## Berhemên wî
* *Esir Bir Çocuğun Başına Gelenler*(Tiştên Hatinî Serê Zarokekî Dîl). Ew di wexta dîliyê xwe de nivisîbû.
* *Eqîda Kurda*, Êlmêhalekê bi kurdî
* *Memê Alan*, di hejmerên 15 û 16ên kovarê Jînê de hatibû weşandin.
* *Gaziya Welat*
* *Büyük İslam Tarihi* (Dîroka Îslamê yê Mezin)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1890
Kategorî:Kesên ji Wanê
Kategorî:Mirin 1958
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Ebdulsemedê Babek

**Ebdulsemedê Babek** (b. 972 an 951, Colemêrg - m. 1019, Bexda ?) helbestvan û nivîskarê kurd e ku herî pêşîn bi zimanê kurdî bi zaravayê kurmancî helbest nivîsandiye.

Kunya wî bi temamî Ebdulsemedê kurê Babekê kurê Ebdulqasimê kurê Mensûrê hozanvan e.
Leqeba wî *Ebûl Qasim* (Bavê Qasim) e, li gelek bajaran cîhên wek; Bexda, Nîşabûr, Mûsil û Hamedan xwendiye û geriyaye.

Gorî Îbn Xelikan di pirtûka xweya Wefat el-Eyan de dinivîse ku Ew di sala 972'an li Colemêrgê tê dinê û di 1019'an de jî wefat dike. Lê gorî hin çavkaniyên din ew navbera salên 938 û 995'an de jiyabûye. Ebdulsemedê Babek di dewra xwe de jî navdar bû û ji hêlê xelk de jî pir dihat hesibandin û xwendin.

Sadiq Behaedîn Amêdî wî wek helbestvanê kurdê pêşin bû ku ji Îslamê şunda pêşde der ketibû. Dîsa Amêdî dibêje ku bixwe sê dîwana Babek ditiye. Wî helbestên xwe bi piranî li ser mijarên olî û xweristî nivisîne.

## Helbestek wî

*"Besna Biharê"*

## Çavkanî

* *[[Kürt Şiiri Antolojisi]]*

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Kategorî:Jidayikbûn 972
Kategorî:Kesên ji Colemêrgê
Kategorî:Kurdên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 1020
Kategorî:Mirin 1019
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wêjevanên kurd
Partiya Demokrat a Neteweyî ya Almanyayê

**Partiya Demokrat a Neteweyî ya Almanyayê** (bi almanî: *Nationaldemokratische Partei Deutschlands* - **NPD**) partiyeke neteweperest a Almanyayê ye.

Di  de li bajarê Hannoverê hatiye damezrandin. Rê û metodên nêzîkê desthilatdariya nazîstan diparêze û li sîstemeke nêzîkê wan digere. Di hilbijartinan de, bi hêviya bêtir wergirtina dendan, gelek caran propaganda di dijî welatiyên ne esilalman (biyanî) dikê. Li dijî partiyê gelek doz hatine vekirin.

Partî bi taybetî li rojhilat û bakurê welêt bihêz e.Tê texmînkirin ku li dora 5.400 endamên wê hene. Rejeya jina di nava NPDê de 27% .

## Birêvebirên NPDê

* Friedrich Thielen: 1964 - 1967
* Adolf von Thadden: 1967 - 1971
* Martin Mußgnug: 1971 - 1991
* Günter Deckert: 1991 - 1996
* Udo Voigt: 1996 - 2011
* Holger Apfel: 2011 - 2013
* Udo Pastörs: 2013-2014
* Frank Franz: ji sala 2014

Kategorî:Avabûnên 1964an
Demokrat a Neteweyî>
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1964an de hatine avakirin
Demokrat a Neteweyî>
Kalabriya

**Kalabriya** (bi îtalî: *Calabria*) herêmek li başûrê Îtalyayê ye. Kalabriya li bakur bi Basilicata, li rojhilat Kendava Taranto, li başûr Deryaya Îyon re, li başûrrojavayê Tengava Messina ku herêmê ji Sîcîlyayê vediqetîne û li aliyê rojava jî bi Deryaya Tîrenî re, sinor parvedike.

## Erdnîgarî
Kalabriya li bakur bi Basilicata, li rojava Deryaya Tîrenê û li rohelat bi Deryaya Îyon tê sînor kirin. Tengava Messina wê ji Sîcîlyayê vediqtine. Rûerda Kalabriya dorê 15.080 km² û li ser wê gorî hejmerên 2005an 2.007.000 kes dijiye.

Paytexta Kalabriyayê Catanzaro ye. Ew nav xwe de tê parve pênc navçeyên bi navên Catanzaro, Cosenza, Crotone, Reggio Calabria û Vibo Valentia kirin.
## Çavkanî

Kategorî:Herêmên Îtalyayê
Bengi Yıldız

**Bengi Yıldız** (bilêvkirin: *Bengî Yildiz*), (jdb. 15ê çiriya paşîn 1965 li Hezoya Êlihê) parlamenterê DTP'yê yê Êlihê yê di Meclisa Mezin ya Netewa Tirkiyê (meclîsa dewleta Tirk de) ye.

## Jiyan

Parêzer e û perwerdeya xwe li zanîngeha Stembolê, fakulteya dadnasiyê girtiye. Nûçegihaniya rojnameya hefteyî Yeni Ülke kiriye. Herwiha di rojnameyên Özgür Gündem, Demokrasi (rojname), Ülkede Özgür Gündem de nivîsiye.

## Çavkanî û malperên têkildar

* http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_sicil=6489

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Kesên ji Hezoyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parêzer
Kategorî:Parlamenterên Batmanê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Rojnamevan
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Çarşema Sor

**Çarşema Sor,** cejna êzdiyan ya herî naskirî ye ku her sal, di yekemîn çarşema meha nîsanê ya li gorî salnama kevin de tê pîrozkirin. Li gorî baweriya êzdiya, Xwedayê alemîn her sal melekekî rê dike ruyê erdê, ji bo ku nebaşiya li nav însanan ji holê rake û başî di nav însanan de belav bibe.

Cejina Çarşema Sor cejina herî mezinê baweriya û civaka Êzidîya ye. Ev cejin her sal di roja çarşema heftey ya yekemîn a meha nîsanê tê pîroz kirin. Li gorî Baweriya Êzidî, Xwedê dema ku cîhanê avakiriye ev avabûn 365 roj berxwe dide û çarşema berî ya meha nîsanê temam dibe. Di vê cejinê de civaka Êzidî hêka dikelînin û renge reng dikin, ew hêk jî temsîla nû avakirina gerdûnê dike. Di aliyê zanistî de ji dibêjin ku diniya yan jî gerdûn piştî teqîna mezin ku bi zimanê Ingilîzî dibêjinê (Big Bang) pêk tê û gerdûn hatiye avakirin. Civaka Êzidî bi hezar salan e ku vê cejinê pîroz dikin. Wateya kelandina hêkê ev e ku dema hêj dikele awayî gerdûnê vedigire. Wek tê zanîn di nav hêkê de şeklê rojê jî heye, ew jî zerka hêkê ye. Serê sibeha cejinê her kes zû ji xew radibe û berê xwe dide rojê ji bo hemû diniyayê ibadet dike, piştî wê ji bo mêhvana serbir tê serjêkirin û şîrnahî tê belavkirin û hêk bi hemû rengan tên rengkitin ji ber ku dema gerdûn hat avakirin her der bi gulên renge reng hat xemlandin. serê sibê her kes berê xwe dide çolê kulîlkên sor berhev dike û dibe mal di gel qalikên hêka bi deriyê malê ve dikin wata vê yekê jî, ji bo ku ji her êrîşê bên parastin. her wisa di roja cejinê de qalikên hêkê her kes dibe nav dexil û danê xwe ji bo ku Xwedê berket bavêje nav. serê sibê yên ku miriyê wan yên nû jiyana xwe ji destabine hene diçin ber mezagehên xwe yên pîroz û serdana miriyên xwe dikin, her wisa xwarinê dibin li wir belav dikin. di roja cejinê de nabê kes biçe ser karê xwe. her wisa di meha nîsanê de nabê kes bizewice rêzgirtin ji meha pîroz a nîzanê re.
   
gelk cejinên Êzidiya hene her yek ji wan cejina wata xwe ya tayîbet heye û hemû cijin grêdana xwe bi xwezayê re heye, mînak. Êzidî di meha 12an ji her sal sê rojan xwarin naxwin yan jî bi rojî dibin, ev her sê rojî dikevin sê rojên herî kurt ji salê. civka Êzidî van her sê rojiyan diger ji ber ku her diçû roj kurt dibû û şev dirêj dibû. Êzidî bi rojî bûn, sê roja xwarin ne xwarin heya roj vegeriya di roja ku roj vedigere di nav civakê de dibe cejin. Serbir tên serjêkirin û şirnahî tên belavkirin. piştî her du çele, çilê zivstanê - çilê havînê dibe cejin ji ber ku di dema kevin de çilê zivstanê glek sar bû dema ku bi dawî dibû û ji sermayê qurtal dibûn dikirin cejin her wisa dema ji çilê havînê jî rizgardibûn dikrin cejin ji ber ku ji germa zor rizgarbûn her wisa kesên oldar her çil rojî bi rojî dibin û ji serê sibê heye êvarê xwarin naxwin .

## Çavkanî

Kategorî:Cejnên êzdiyan
Kategorî:Êzdîtî
Bêjih

**Bêjih**, **Bêcûh**, anku **Bêcûḧ** (1928: *Bîcûḧ*; 1946: *Becü*; di salên 60î de navê wî bi tirkî *Gülyazı* lê kirine) gundekî li ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qilebanê