open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jîr Jan Amedî

**Jîr Jan Amedî**, ramanbîr, nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di 11ê pûşbera 1971ê de li Amedê hatiye ser dinyayê.

Jiyana wî ya çapemeniyê bi rojname û kovarên bi zimanê tirkî dest pê kir. Di rojnama Gençlik Dünyası, di sala 1989an de dest bi nivîsê dike. Demên dirêj bi tirkî dinivisîne lê belê hinek nivîsên wî di rojnameya Welat de bi kurdî tên weşandinê.

Bi tirkî pirtûkeke wî ya bi navê *Sözün önü* heye (Gündüz yayınları, Ankara, 2007). Vê pirtûka wî ya bi tirkî bi navê xwe yê li ser nasnameya xwe nivisiye. Navê wî yê li ser nasnameyê Süleyman Ekmiş e.
 
Wî bi kurdî du pirtûkên helbestê bi navê *Girêk* û *Şopa Bêdengiyê* nivîsandine. Heman demê ji bo Kovara Ronahî nivîsên edebî û felsefî dinivîsîne. Demên dirêj bi bazirganî mijûl dibe. Zanîngeha zanîstiya civakî diqedîne û ya rêveberiya gelemperî nîvcû dihêle.
 
Jîr Jan Amedî îro (2013) li Stembolê dijî û berpirsiyariya giştî ya Kovara Ronahî dike.

## Çavkanî
Girêk, weşanxaneya kitaphane, Istanbul; 2011
Şopa Bêdengiyê, Weşanxaneya Kovara Ronahî, Stenbol; 2014
Kovara Ronahî, Istanbul
www.jirjanamedi.com
www.amidakurd.net
www.ronahikovar.com

## Girêdanên derve
* Jir Jan Amedî ser malpera Amîda Kurd 

Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kûzikê nas

**Kûzik** (*Mustela nivalis*), cureyekî kûzeyan (*Mustelidae*) e. Kûzik xweciyê Asya, Ewropa, bakurê Afrîkayê û Amerîkayê Bakur ye. Kûzik nêçîrvanekî xurt û hov e ku dikanê kerguhekî ji wê bi 5-10 caran girsetir bikuje.

## Şayes
Laşê kûzik dirêj û zirav e, stuyê wê dirêj e, serê wê pan û teng û piyên wê kin in.

## Reftar

### Pirbûn

### Xwarin û parêzî
Kûzik guhandarên biçûk wekî kojer, kerguh, mişk, hamester û cirpoq dixwe. Lê demê ku kojer hindik bin, kûzik hêk û ferxên çûkan dixwe. Kûzik qirtîş û mêş û mûr jî dixwe. Di hinek herêmên ku nêçîr hindik bin, kûzik laşê mirî yê mişkê lêmûsê qehweyî dixwe

## Belavbûn û warên sirûştî
Kûzik li hemû welatên Ewropa û Rûsyayê dijî ye ji xeynî Îrlanda û li hemû deverên Kurdistan, Tirkiyê, Îran ,Sûrî, Ûzbekistan, Tacikistan, Mongolya, Çîn, Japon, komara Korêya Başûr û komara Korêyê Bakur li Asyayê tê dîtin. Kûzik li bakurê Amerîkayê Bakur tê dîtin. Kûzik li bakurê Afrîkayê li Cezayir û Maroko dijî ye. Kûzik li mêrg, bejî, daristan, çandingeh, çol û nîvbeybanan dikanê bijî.

## Nêçîrvan û dijminên kûzikan
Tevahiya ku kûzik nêçîrvanê hov û êrîşkar e, lê dijminên ji wê hêzdartir hene wekî rovî, kûzeyê semûr, bûkinkê çolê, bûkinkê daristanan, banevank, şakund, kundê kadînan, kundê spî, bazî an baz û marê cirdonê reş, maregîska serpaxir ku kûzikan dixwin.

## Binecure
Nêzî 18 binecureyên kûzikan hatine danasîn ta sala 2005.
* **Kûzikê nas** (*Mustela n. nivalis*), Linnaeus, 1766.
* **Kûzikê Ewropayê navîn** (*Mustela n. vulgaris*), Erxleben, 1777.
* **Kûzikê Deryaya Sipiyê Navîn** (*Mustela n. numidica*), Pucheran, 1855


File:Mustelanivalisnivalis.png|Kûzikê nas
File:Mustela nivalis -British Wildlife Centre-4.jpg|**Kûzikê Ewropayê navîn**
File:Mustelanivalisiberica.png|**Kûzikê Deryaya Spiyê Navîn**


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Mustela_nivalis/

Kategorî:Canewerên ku di sala 1766an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kategorî:Kûze
Michiel Leezenberg

**Maarten Michiel Leezenberg** kurdnasekî holendî ye ku di sala 1964an de hatiye dinyayê.

## Jiyana wî
Leezenbergî sala 1988an beşê fîlolojiya klasîk qedandiye û sala 1989an felsefe û zimanasî. Di 1988an de ew cara yekem çûye Kurdistanê û dest bi hînbûna zimanê kurdî kiriye. Sala 1992an ew li Başûrê Kurdistanê bû çavdêrekî hilbijartinên 19ê gulanê û paşê jî wekî mamoste li Zanîngeha Selahedînê li Hewlêrê xebitiye. Wî sala 1995an doktoraya xwe staniye, li ser felsefeya zimanî. Sala 1996-1997 ew bûye mamoste li beşê Zimanên Rojhilata Nêzîk li Zanîngeha Utrechtê, mamosteyê ziman û çanda kurdî. Di 1999an de wî karê beşê felsefeya zanistiyê li Zanîngehê Amsterdamê wergirt û heta îro li wir û di programa *Îslam di nav dinyaya nûçeyan de* kar dike.

## Berhemên wî
* *Wetenschapsfilosofie voor geesteswetenschappen* (2001, met Gerard de Vries), Engelse versie: *History and Philosophy of the Humanities*
* *Islamitische filosofie. Een geschiedenis* (2001 en in 2002 bekroond met de eerste Socratesbeker
* *[https://web.archive.org/web/20090423165450/http://home.medewerker.uva.nl/m.m.leezenberg/bestanden/Vloek%20van%20Oedipus.pdf De vloek van Oedipus. Taal, democratie en geweld in de Griekse tragedie]* (2006)
* *Rede en religie. Een verkenning* (2007)
* *De Koran voor beginners (2010)
* *De Minaret van Bagdad (2016)

## Çavkanî

Kategorî:Holendî
Kategorî:Kurdolog
Kûzeyê avî yê Ewropayê

**Kûzeyê avî yê Ewropayê**, **kûzeyê avî**, **kûjeyê avî** an **kûçikê avî** (*Lutra lutra*), cureyekî kûzeyan ku bejavok e.

## Şayes
thumb|çep|140px|Kilox
Kûzeyê avî dirêj û zirav e ku laşê wî minasib e ji bo melevaniyê. Dirêjiya kûzeyê avî di navbera 57-95 cm û yê dûvikê nêzî 35-45 cm.
Giraniya wî qasî 7-12 kg, lê carinan digihîje 17 kg. Rengê kûzeyê avî qehweyî li ser û krêmî li bin. Nêr ji mê dirêjtir e.
## Reftar

### Pirbûn
Kûzeyê avî di zivistanê cot an perîn dikin û avisya mê 60-64 roj dirêji dike. Kûzeyê mê ji 1 ta 4 cewrikan zayîn dike û nêr alîkariya wê di xwedî kirina cewrikan dike.

### Parêzî
thumb|çep|180px|Kûzeyekî avî masiyan dixwe
Kûzeyê avî bi giştî masiyan dixwe, lê carinan kûjeyê avî çûk, beq, qalikdar wekî kevjalan, meymûna avî û mêş û mûr dixwe demê ku masî kêm were dîn di demsala zivistanê.

## Belavbûn û warên sirûştî
Kûzeyê avî di avê şêrîn wekî çem, gol û robaran dijî û li gelek herêmên parzemînên Ewropa, Asya û bakurê Afrîkayê tê dîtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* ARKive  Photographs. Videos.
* UK Environment Agency website about otters and their return
* International Otter Survival Fund
* Shetland Otters
* Sussex Otters and Rivers Partnership 
* Surrey Otters & Rivers Project (U.K.) 
* Isle of Mull Otters 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kategorî:Kûze
Dengdêrên rêza navendî

**Dengdêrên rêza navendî** ji wan dengdaran e, ku di hin zimanan de tên bikaranîn. Di dema bidengkirinê de ziman pozîsyona navîn a di navbera dengdêrên rêza pêş û dengdêrên rêza paş de cî digire.





## Lîsteya dengdêrên rêza navendî li gor [[Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî]]
* Dengdêra rêza navendî ya girtî negilover 
* Dengdêra rêza navendî ya girtî gilover 
* Dengdêra rêza navendî ya nîv-girtî negilover 
* Dengdêra rêza navendî ya nîv-girtî gilover 
* Dengdêra rêza navendî ya navîn neşidandî 
* Dengdêra rêza navendî ya nîv-vekirî negilover 
* Dengdêra rêza navendî ya nîv-vekirî gilover 
* Dengdêra rêza navendî ya vekirî neşidandî 

Carinan  û  wek Dengdêrê rêza navendî ê girtî negilover û neşidandî dihesibînin.

Kategorî:Dengdêr
Fistîk

**Fistîk**, **bûkinkê xar**, **mişkexore**an **fisos** (*Vormela peregusna*) , cureyekî kûzeyan (*Mustelidae*) e.

## Şayes
çep|thumb|çep|90px|Kulab, guh û poz
Dirêjiya fistîk di navbera 29-35 cm û giraniya mê di navbera 295-600 g, lê giraniya nêr di navbera 320-715 g.. Bêvila fistîkê kin e û guhên wê pir mezin in. Piyên fistîk kurt in û kulabên wê dirêj û xurt in. Dûvikê fistîk bi pirç û dirêj e.
Nîşana reş û spî ser rûyê fistîk heye û bi xêzekê spî di nav çavan re derbas dibe û nîşanên spî ser devê wê xuya dikin. Rengê kurkê fistîk zer e bi xarên sor an qehweyî xemilandî ne.

## Belavbûn
Destpêka belavbûna fistîkan ji:Bulgaristan, Gurcistan, Kurdistan, Tirkiyê, Romanya, , Libnan, Sûrî, Urdun, Israîl, Filistîn, Ermenistan, Azerbaycan, Îran, Efxanistan, bakur-rojavayê Pakistan, Sirbistan, Mongolya, Çîn, Qazaxistan û ta çolên Altay in Sîbîrya li Rûsyayê diqede.Lê di 1998 an de, fistîkek e li Sînay li Misrê hate dîtin.

## Jîngeh
Fistîk li daristanan dijî ye.

## Reftar

### Pirbûn

### Parêzî
Xwarina fistîkê ji sihorê erdê, cirdê Libyayê (*Meriones libycus*), hameserê Ermenistanê (*Cricetulus migratorius*), mişkê zevî, mişkê kosnîg (*Spalax lecocon ehrenbergi*), mişkê malan (*Mus musculus*), kerguhê kovî, çûk, qirtîş, masî, beq, qepûşk,mêş û mûr (kêz û çirçirk) çêdibe, lê pir caran mêwe û giha dixwe.Heye ku mirîşk û koterîyan direvîne û dixwe. Fistîk bi diziyê goştê dûman kirî û penîr navdar e.

## Rewşa parastinê
Di sala 2008an de, Fistîk (*V. peregusna*) wek cureyê bê-parastin hate dabeşandin. Gelheyê fistîkan di 10 salên berê kêm bûn bi qas %30 gor lîsteya IUCN ya sor û sedema vê tiştê ew e, ku warên sirûştî bi gelek hatine hilweşandin û kêmasiya xwarina fistkê ji kojeran bi bikaranîna jehrê cirdon û mişkan.Di sala 1996an de, fistîk ji cureyên kêmtirîn metirsî bû.

## Binecure
Şeş binecureyên fistîkan (*Vormela peregusna*) hatine danasîn
* *V. p. alpherakyi*
* *V. p. euxina*
* *V. p. negans*
* *V. p. pallidor*
* *V. p. peregusna*
* *V. p. syriaca*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.arkive.org/european-marbled-polecat/vormela-peregusna/ 
* http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i1545-1410-779-1-1.pdf 

Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kategorî:Kûze
Golan

**Golan**, herêmeke li ser gundê Sûrmana a girêdayî Colemêrgê ye. Di herêma golanê de bi dehan golên Avê hene. Hemû ava bajarê Colemêrgê ji Herêma Golanê diçe. Helbestvanê kurd ê bi nav û deng Melayê Bateyî li ser gola herema golanê jiyana xwe dest daye. Helbesta Melayê Bateyî a bi nav û deng çiriya paşîn jî li vir hatîye nivîsandin. Li kêleka herêma golanê disa zozanên nav û deng zozanên Berçelan heye.

Kategorî:Colemêrg
Kategorî:Gundên Colemêrgê
Kurkurê zikreş

thumb|'' Pterocles orientalis''
**Kurkurê zikreş** (*Pterocles orientalis*), cureyekî qitikan (*Pteroclididae*) ku xweciyê parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê ye.

## Reftar û hawidor
Kurkurê zikreş li nîvçolan, li şûvan û li nav ripinên kevirokî dihên dîtin. Bi granî bi colan dijîn û bi biziran xwedî dibin. Çile hejmara col zêde dibe. Dema qurp ketinê tenê ne lê hêlînên wan nêzî hev in. Di meha gulan û pûşperê de hêkan dikin. Hêlina xwe bi kewşan, li ser ruyê erdê û gelemşe çêdikin.

## Gelhe
* Tirkiye (teve Kurdistanê): 5.000-50.000 cot.
* Spanya: 10.000-20.000 yek; di gelheya de kêmbûnek eşkere he ye.
* Portûgal: 100-1.000 cot; di nav bêhna 1978-84'an de hinek kêmbûn çêbûye.
* Rûsya: 100-1.000 cot.
* Îsrael: 1.000-1.500 cot; di nav bêhna 1983-86'an de.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Qitik
Nexweşiya Sjögren

**Nexweşiya Sjögren** an jî **sîndroma Sjögren** nexweşiyeke kronîk a xwebexşandî (xweberger) e.

## [[Sîndroma Sjögren]]
 
* Pênasîn
* Klînîk
* Teşxîs
* Tedawî û Dermankirin

## [[Pênasîn]]
 
* Otoîmmûn e (xwebergir)
* Ji ber xirabûna xwebergiriyê di salivary gland/ rizînka Xoziyê û rizînka hêsran de, bi keratokonjituvît û kserostomî re xwe derdixwe holê.
* Dibe ku prîmer yan sekonder be.
* Ya sekonder pirên caran bi nexweşiyên romatolojîk yên din re derdikeve.
 
## [[Klînîk]]
 
Nexweşiyake xel û bibinî û binî dest pê dike, her ku dem derbas dibe ziwabûna dev (berjenga herî zêde) û çav bêtir dibe, daqûrtandina gepên xwarinê û ziwabûna dev û xirabûna diranan ji encamên pir ji vê nexweşiyê ne. Enfeksiyonên zimên pir çêdibin. %25-60 xirabûna xwebergiriyê (ya herî pir parotîs) digre û dihêle biwerime. Nexweş hisek bi wan re çêdibe wek ku tiştek ketiyê çavên wan û tê radibe û bi piranî ji ber wê diçin nexweşxaneyê. Wek ekstra glanduler jî tesîrê li movikan dike û pnomonî û kronîk pankrîatît û atrofîk gastrît jî çêdike.
 
## [[Teşxîs]]

* Berjengên çav û dev.
* Vedîtiya keratokonjîktîvît sîkka
* Girtina rizînkên Xoziyê yên tûkê û fokal sîalodent
* Bi teknîkên tibî giştina encama ku rizînkên Xoziyê yên tûkê hatiye girtin ji aliyê nexweşiyê ve.
* Pozîtîvbûna otonatîkoran (*autoantybody*)
* Pozîtîvbûna testa Schirmer
* Ji van her şeşên jor 4 hebin mirov dibêje nexweşî heye.

## Tedawî û dermankirin

* Dermanên alîkar ku laşê nexweş xurt bike
* Ji bo ziwabûna çav û dev bikarhanîna qetra û avên lokal.
* Dana steroîd û dermanên wek NSAÎ.

Kategorî:Nexweşî
Mihemedê Gavan

**Mihemedê Gavan**, anku **Mihemedê kurê Îsayê Xelef**, hunermend û stranbêjekî kurd bû ku di sala 1934an de li gundê Tilşeîra Aşîtan, li Rojavaya Kurdistanê hatiye ser dinyayê. Malbata wî bi eslê xwe ji gundê Girê Mîran ê Nisêbînê bû, lê ber bi hêla Binxetê ve koçberî gundê Tilşeîra Aşîta bûbû. Di 20 saliya temenê xwe de, stran û lawik û dîlokên reqsê digotin û bi demê re bi deng û awazên xwe navdar dibû û hunera wî bi rewanî û bi gavên fireh bi pêş ve diçû.

## Cureyên hunera Mihemedê Gavan
* Stranên şeran, efsane, çîrokên dirêj, pesindarî, bîranîna şehîdan û yên devjeniyê.
* Lawik, dîlokên reqsê, paleyê, dankutê û destarhêrkê.

### Hin nimûneyên ji hunera wî
* Şerek ji pesnê malbata Bedirxaniyan û Şaneşîna Botan de.
* Şerê Dêrûna Qulingan a sala 1956an di navbera kurdên Binxetê û leşkerê tirkan de.
* Strana Celalê Haco.
* Strana Hesenê Amerê Helîmê, bi rengê Şano.
* Stranên folklorî, klasîk û komedî, wekî *Sofî, [[Evdalê Zeynê]], [[Qulungo]], [[Birahîmê Gijal]], [[Şemunê Henê Heydo]], [[Siwaro]]* û hwd.
* Hin dîlokên li ser zimanê lawiran bûn mîna *Hey rovî rovî rovî hewlile*.

Hejmarek ji van stran û dîlokan, Radyoya Kurdî ya Qehîreyê di salên 1958-1967an de diweşandin.

Berhemên hunermendê welatparêz heta sala 1965an gihîştibû deh kasetên tomarkirî yên rengereng; lê li gor malbata wî, bi sedema hin bûyerên xirab hindek ji wan kasetan hatine windakirin.

Hunermend Mihemedê Gavan endamê Partiya Komunîst a Sûriyê bû.

Mihemedê Gavan di 17ê çiriya pêşîn a 1977an, di 43 saliya temenê xwe de çû ber dilovaniya Xwedê û li gundê Tilşeîrê hat veşartin.

## Çavkanî
* Samî Ehmed Namî, *Mihemedê Gavan û Xemoyê Xerzî du hunermendên jibîrkirî*. Di kovara Pirs, 38, havîna 2007an de.

Kategorî:Dengbêj
Meymûna avî

**Meymûna avî**, **cirdonê çeman** an **koypû** (*Myocastor coypus*), cureyekî kojerên avî ku di avê şêrîn wek çem, gol û robaran dijî ne. Meymûna avî cureyekî tenê ku ji famîleya meymûnên avî (*Myocastoridae*) mayî ye.

## Taksonomî
Çar binecureyên meymûna avî hatine danasîn.

## Şayes
thumb|çep|200px|Kilox
Meymûna avî nola cirdonekî girs e an kundûzê ( kojerekî avî ye) xuya dike bi dûvikek glover û biçûk ku qasî 30-45 cm dirêj e. Giraniya meymûna avî ya mezin qasî 5-9 kg û dirêjiya wê 40-60 cm. Rengê kurkê meymûna avî qehweyî tarî ye û rengê binekurkê gewrê vekirî ye. Pînek spî ser bêvila wê xuya dike. Meymûna avî bi lingên paşîn torre kirî ne û diranên pirtqalî mezin tê nasîn.

## Belavbûn û jîngeh
Meymûna avî li hinek welatên parzemînên Afrîka, Amerîkayê Başûr, Amerîkayê Bakur û Ewropayê tê dîtin. Meymûna avî di avê şêrîn wek çem, gol û robaran dijî ne.

## Reftar

### Parêzî
thumb|çep|200px|Diranên pirteqalî mezin yên meymûna avî baş xuya dikin
Meymûna avî riwêk an nebatên çeman dixwe.

### Pirbûn

## Pêşangeh

File:Myocastor coypus - Nutria - coypu - Biberratte 01.jpg|Meymûnek e avî bi kurkê xwe li baxçeya caneweran li Almanya.
File:Nutria population in Weilerswist, Germany low res.ogv|Meymûnek e avî li Almanya


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* History, distribution and spread of coypu introductions worldwide; efforts to eradicate  with links to other nutria sites
* The Effect of Nutria on Marsh Loss in the Lower Eastern Shore of Maryland undated USGS report
* Portland State University  Report on coypus in the Pacific Northwest of North America.
* Species Profile- Nutria (''Myocastor coypus'') , National Invasive Species Information Center, United States National Agricultural Library. Lists general information and resources for Nutria.

Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Teşîreşkê biçûk

**Teşîrêşkê biçûk**, **teşîreşkê biçûk** an **bangovik** (*Falco naumanni*), cureyekî şimqaran (*Falco*) e.

## Şayes
Dirêjiya teşîrêşkê biçûk qasî 27–33 cm û dirêjiya baskan 63–72 cm. Teşîrêşkê biçûk nola teşîlok xuya dike lê dûvika wî kin e.
Rengê pişta teşîrêşkê biçûk qehweyî û beşa binî gewrê xêzxêzokî ye. Ser û dûvika teşîrêşkê biçûk gewr in wekî teşîlokê, lê deqên tarî ser pişta wî hindiktir in, gupa wî bi xêzên reş in û pîneyên gewr ser baskan xuya dikin.

## Reftar
Teşîrêşkê biçûk hêlînên xwe ser avahiyan, kendalan û di kunên daran çêdike ji bo ji 3-6 hêkan bike. Teşîrêşkê biçûk şimqarekî koçer e di havînê de û werzê zivistanê li Afrîkayê bakur, Pakistan û carinan li Hindistan û Îraqê derbas dike

### Parêzî
Teşîrêşkê biçûk mêş û mûr pir caran dixwe, lê balindeyên biçûk, xijende û kojeran bi taybetî mişk jî dixwe.

## Belavbûn
Belavbûna teşîrêşkê biçûk ji Deryayê Spîyê Navîn li Spanya û Morokê destpê dike û di Asyayê navîn bi alî başûrê ta Çîn û Mongolya diqede. Teşîrêşkê biçûk li welatên Afrîkayê navîn û başûr dijî ye.

## Pêşangeh

File:female Lesser Kestrel in flight.jpg
File:Falnau.jpg
File:LesserKestrelGould.jpg
File:Lesser kestrel.jpg
File:LLesser kestrel chicks and their parent.jpg
File:Lesser kestrel chicks - 01.jpg
Falco naumanni MHNT.ZOO.2010.11.104.2.jpg |Museum specimen


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.youtube.com/watch?v=VFi6M0Zg2Mk| Vîdiyo
* Species text in The Atlas of Southern African Birds.
* Lesser Kestrel breeding in a village in the south of France 
* Ageing and sexing (PDF; 3.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Şimqar
Xirbê Reş Meknûş

**Xirbê Reş Meknûş**, **Xirbereş Meknûş** (1928: خرابرش مكنوش / *Xirabreş Meknûş* ; ), nahiye û gundekî bi ser Kaniya Xezalan ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Hawêlkî

**Hawêlkî** an **Hewêlkî** (xwemalî: dimilkî) devokek kurdiya kirmanckî (zazakî) ye. Hawêlkî li navçeya Sêrtê ya Hawêlê bi aliyê eşîrên Hesin û Sosî ve tê axavtin. Ev devok her çiqas nêzê devoka kirmanckî a Motikan û Bedlîsê be jî, gelekî xwemaliyên we sabit in. Nîvaskarê kurd Malmisanij ê ku di kovara Vate de gotareke li ser vê devokê weşandiye, balê dikîşîne ser tesîra kurdiya kurmancî ya li ser wê devokê. Axivên vê devokên wek giravekî di nava kurmancan de mane, îzole ne. Hin minak ji hewêlkî.

## Mînak

Kategorî:Hawêl
Kategorî:Zazakî
Xirbê Me'z

** Xirbê Me'z **, ** Xirbeme'z ** (1928: خربه المعز / *Xirbe el-Me'z* ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Geldîgan

**Geldîgan**, (1928: كولدبكان [sic] / *Guldibigan* [sic], *Geldigiyan* [sic]; ), gundekî bi ser Kaniya Xezalan ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Dîbek, Kaniya Xezalan

**Dîbek**, yan jî **Diwek** (1928: ديبك / *Dîbek* ; ), gundekî bi ser Kaniya Xezalan ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Motkî (devok)

**Motkî** (xwemalî: dimilkî) devokek kirmanckî ya li Motkî û li çend gundên Bedlîsê belavî ye. Axivên vê devokê ji xwe re xwemalî dimilî û ji zimanên xwe re jî dimilkî dibêjin. Motkî bi Hawêlkî, Ginî û Akseraykî ve yek ji deovekên dervê cografiya Kurdistana dimilîaxiv e û gelekî di bin tesîra kurmancî de ma ye.

## Mînak
Çend nimûneyên devokê:

## Bide ber
* Motikan
* Dimilî

Kategorî:Motkî
Kategorî:Zazakî
Hîlkecîkî

**Hîlkecîkî** yan jî **aqseraykî** (bi zazakî: *Aqsarayki*) devokeke zazakî ye ku li gundê Hîlkecîkê li Anatolyaya navîn tê axavtin. Axivên vê devokê ji Amed û Sêwreg hatine koçberkirinê warên xwe ye îroyî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Zazakî
Qûya lal

**Qûya lal** an **qubeqaza lal** (*Cygnus olor*), cureyekî qazan (*Anatidae*) e.

## Şayes
Qûya lal balindeyekî mezin e ku dirêjiya wî di navbera 144-158 cm de û dirêjiya baskan 2-2.5 m. Giraniya wî di navbera 7600-14300 g de. Nêr ji mê mestir e. Rengê pûrtê qûya lal spî ye û rengê nikulan purteqalî ye. Serê qû qehweyî xuya dike ji celbê ava çeman.

## Reftar
Qûya lal balindeyekî hêlînên mezin yên xwe bi gihayên beravê di avên nizm bi şêweyê giravên biçûk di navîna golan de.
## Belavbûn û jîngeh
## Pêşangeh

Wêne:Mute Swan Emsworth2.JPG|Qû
Wêne:Cygnus olor ML0002.jpg|Qûyên lal yên Polonyayê
Wêne:Knolsvanar.jpg|Qûya lal li xwarina xwe digere di bin avê de
Wêne:Mute swan courting.webm|Vîdyo
Wêne:Aabach (Wetzikon) IMG 5012.JPG|Hêlîn
Wêne:Cygnus olor MHNT.ZOO.2010.11.11.2.jpg|Museum specimen - Denmark,


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 
* 
* http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Cygnus_olor/
* Mute Swan on the Internet Bird Collection
* mtDNA Mute Swan video  The mitochondrial DNA sequence of 'Cygnus olor' translated into music.

Kategorî:Anatidae
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Qubeqaz
Hacîekber

**Hacîekber**, (1928: حاجى اكبر / *Hacî Ekber* ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Me'n

** Me'n **, ** Xirbê Me'n **, ** Xirbeme'n ** yan jî **Nusretiye** (1928: خربه المعن / *Xirbe el-Me'n* ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Tileswed

**Tileswed** an jî **Girê Reş** (1928: تل اسود / *Til Eswed*; 1946: *Tilevset* [sic]; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Koşewêran

**Koşewêran**, **Kosewêran** (1928: كوشه ويران [sic] / *Keussé viran* ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Mermer

**Mermer** (1928: مرمر / *Mermer* ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Halawe

**Halawe**, **Halawe Ebû Hare** yan jî **Um el-Qibûr** (1928: حالاوه ابو حاره / *Hallavé ebouharé* ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Xirbê Hedle

**Xirbê Hedle**, ** Xirbehedle** (1928: خربة الهدله / *Harbet ul hedlé* ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Qobek

**Qobek** (1928: قوبك / *Kobak* ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Tilfidana Jor

**Tilfidana Jor** (1928: تل فدان تحتانى / *Tel Fidan Tahtani* ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Çînpolada Jêr

**Çînpolada Jêr** ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Ne'n'eliya Mezin

** Ne'n'eliya Mezin **, **Ne'n'eliya Mezin** an jî **Ne'n'eliya Kebîr** (1928: نعنعلى كبير/ *Maanaali kebir*; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Dorum Elî

**Dorum Elî**, **Torum Elî** (1928: طورم على / *Toroum ali*; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Kerek

**Kerek**, **Gerek**?, **Girik**? (1928: كرك / *Guéreque*; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Mîl, Kaniya Xezalan

**Mîl** (1928: ميل / *Mil*; ), gundekî Kaniya Xezalan e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan
Olîngîto

**Olîngîto** (*Bassaricyon neblina*), ew navê spanî ku li cureyekî rakûnan dikeve ku nû hatiye diyarkirin di sala 2013an li çiyayên Andê li Ekuador û rojavayê Kolombiyayê. Navê olîngîto biçûkirina navê olîngo ku cureyekî dişibê wî.

## Diyarbûn

## Şayes
Dirêjiya olingîto digihîje 35 cm.

## Reftar

## Belavbûn û jîngeh

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.youtube.com/watch?v=tIlKxIGQG4M| Vîdiyoyek ser canewerê ku nî hatiye diyarkirin.
* http://www.nature.com/news/cute-mammal-is-first-carnivore-discovered-in-western-hemisphere-for-35-years-1.13565
* New photos of olinguito female and cub in La Mesenia Reserve Conservation Project, Colombia 

Kategorî:Canewerên ku sala 2013an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Rakûn
Sîsirk

**Sîsirk**, **sirsîrk**, **sîrsîrk**, **susk**,an **zirxîtik** (*Blattodea*), komek e mêş û mûran (*Insecta*) e ku li hemû deverên Erdê dijî ye.

## Şayes
[thumb|çep|Serê ''[Periplaneta americana*]]
Sîsirk ji [[mêş û mûr]]ên mezin in bi gelemperî. Piraniya cureyên sîsirkan qasî neynûkê tiliya mirovan e, lê hinek cureyên din mezin xuya dikin. Sîsirkê tewrî giran di Cîhanê ew e, [[sîsirkê Awistralyayê mezin]] ku dirêjiya wî digihîje 9 cm û giraniya wî digihîje 30 g.

== Reftar ==

== Cureyên sîsirkên nas ==
* *Blattella germanica*
* *Blaptica dubia*
* *Blatta orientalis*
* *Blattella asahinai*, sîsirkê Asyayê
* *Blaberus craniifer*
* *Blaberus discoidalis*
* *Eurycotis floridana*
* *Gromphadorhina portentosa*
* *laxta granicollis*
* *Parcoblatta pennsylvanica*
* *Periplaneta americana*, sîsirkê Amerîkayê
* *Periplaneta australasiae*, sîsirkê Awistralyayê
* *Periplaneta brunnea*
* *Periplaneta fuliginosa*
* *Pycnoscelus surinamensis*
* *Supella longipalpa*
* *Ectobius'' (binecure).

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Jumping cockroaches (Blattaria, Skokidae fam. n.) from the Late Jurassic of Karatau in Kazakhstan 
* Cockroach Fact Sheets on American, Brown-banded and Oriental species
* American cockroach
* Asian cockroach
* German cockroach
* oriental cockroach
* a cockroach egg parasitoid

Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Kategorî:Mêş û mûrên Kurdistanê
Zarokên kuçe û kolanan

thumb|Zarokên kuçe û kolanan (1890)
**Zarokên kuçe û kolanan** ji zarokên bin 18 saliyan re tê gotin, yên ku ji ber pirsgirêkên taybet yan ji mal û malbat reviyane yan jî hatine qewitandin û lewra sêwî, bêwar û bêmal dimînin. Ji ber ku jiyana wan li kuçe û kolanan derbas dibe, ji wan re wiha tê gotin.

Ji bo têkoşîna xwe ya jiyanê yan karên biçûk dikin yan jî li kolanan pars dikin ji bo pere, xwarin û caxrê. Hinek ji wan mecbûr dimînin dizê jî bikin. Pirraniya wan li rawestan, îstasyonan, avahiyên vala, mêrdewanan û hwd dijîn.

Bi taybetî zarokên kuçe û kolanan ên li welatên feqîr pir caran bêçar dimînin û dikevin dizî û fûhûsê. Ji bo eglebûnê û jibîrkirina şert û mercên dijwar ên jiyanê, bêhîskeran bikartînin (wek tînerkêşî).

Ji ber ku ewlekariya wan nîne, ew zarok dibin encama şidet û destdirêjiyê, zû nexweş dikevin û nikarin xwe bidin dermankirin, nikarin perwerdehiyê bistînin, kar û xebatekî mayinde bistînin û hwd.

Ji bo ku di jiyana rojanê de ber xwe bidin, mecbûr dimînin hal û hereketên mezinan hîn bibin.

Zarokên kuçeyan li hemberî rastiya ku pêwîstiya wan bi maf û parastinê heye rastî ecizbûna gel tên û pir caran ji der û doran tên qewitandin.

## Çavkanî

Kategorî:Zarokatî
Jûjiyê sîngspî

**Jûjiyê sîngspî**, **jûjiyê zikspî**, **sîjo** an **jîjo** (*Erinaceus concolor*), cureyekî jûjiyan (*Erinaceidae*) e.

## Şayes
Jûjiyê sîngspî dirûvê jûjiyê Ewropayê di awayê jiyanê û di şêwe de, lê lekeyekî spî ser sîngê wî heye.

## Belavbûn
Jûjiyê sîngspî xweciyê welatên din :Ermenistan, Azerbaycan, Belarûs, Gurcistan, Îran, Îsraêl, Kurdistan, Libanan, Rûsya, Sûrî, Tirkiye û Ûkrayna ye.

## Reftar
Jûjiyê sîngspî malên xwe ser giha ava dike ku ne wekî jûjiyê Ewropayê ku di erdê de dikule.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.iucnredlist.org/details/40605/0
* http://www.youtube.com/watch?v=ix40dZURmbI| Vîdiyoyekî ser jûjiyê sîngspî

Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kategorî:Jûjî
Pedro de Betancur

**Pedro de Betancur**, anku **Pedro de San José Betancur** (wekî *Pêdro de San Xosê Betankûr* bixwîne, jdb.  – m. ), ezîz û mîsyonerekî xiristiyan e.

Ew li Tenerîfeyê wek zarokê malbateke feqîr hate dinê û bi 23 saliya xwe li Guatemalayê ji bo belavkirina ola xiristiyantiyê dest bi mîsyonertiyê kir. Di sala 2002an de ew ji aliyê papa Yûhena Pawlos II wek ezîz hate îlankirin.

Ew wek yekemîn ezîzê Giravên Kenariyê û Guatemala tê qebûlkirin.

## Çavkanî

* Obras del Hermano Pedro 

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1626
Kategorî:Mirin 1667
Kategorî:Xirîstiyanî
Xilxil

**Xilxil** an **pişteçavbaz** (*Anas querquedula*), cureyekî werdek an mîraviyan ku cot û hêk kirinê di hevînê li Ewropa û rojavayê Asyayê û li başûrê Afrîka, Hindistan û Awistralyayê di zivistanê koçer dibe.

## Belavbûn

## Şayes
Rengê rûyê xilxil qehwe-soravî ye û serê wî qehweyî ye, lê rengê pûrt, nikul û lingan gewr in.
250px|thumb|çep|Mêyên xilxil
thumb| ''Spatula querquedula''
## Reftar

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* BirdLife Species Factsheet 
* RSPB A to Z of UK Birds
* Garganey  on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF; 1.1 MB) by Gerd-Michael Heinze & Javier Blasco-Zumeta 

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Kategorî:Werdek
Xanîgalbat

[thumb|Nexşeya dewleta Xanigalbat û peytexta [Waşşûkanî.]]
**Xanîgalbat** navekî din î dewleta **[[Mîtanî]]** ye.

Dîroknas peyva *Xanîgalbat* li ser kevirên asûriyan digeriyan. Ev nav bi zimanê kurdiya ya îroyîn Xanîgalbat = Xanî-gel-Bot (xaniya gelê Bot) dişibe lê ne aşkera ye ku wisa be.

## Çavkanî

## Mijarên têkildar
* Mîtanî
* Karduniaş
* Waşşûkanî

Kategorî:Arkeolojî
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê
Waşşûkanî

thumb|Nexşeya dewleta Mîtanî û peytexta wê Waşşûkanî
**Waşşûkanî** paytexta dewleta Mîtanî bû û gelek mezin bû.

## Cih û warê bajarê Waşşûkaniyê roja îro
Tê bawerkirin ku êdî li ser warê Waşşûkaniyê bajarê kurd Serê Kaniyê dihat avakirin.

Angorî çend pisporan navê paytextê bi kurdiya îroyîn dişibe peyva *Xweşik-kanî* (ango, *Kaniya xweşik*). Li gorî hin çavkaniyan jî peyva *Waşşûkanî* dide navê bajarê Sîkan.

Di sala 1500 a berî zayînê, paşayê pêşîn ê bajarê Waşşûkaniyê Kirta bû.

## Mijarên têkildar
* Karduniaş
* Xanîgalbat

## Çavkanî

Kategorî:Arkeolojî
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê
Şimqar

**Şimqar** (*Falco*), cinsekî balindeyên dirende ku dirûvê bazan e.
## Belavbûn
Şimqar li welatên Afrîka, Amerîkaya Başûr, Asya, Awistralya û Ewropayê belav dibin.
## Şayes
## Reftar
## Cure û binecure
[thumb|upright|[Teşîlok]]
[thumb|upright|[Şimqara Zîlanda Nû]]
[thumb|upright|[Balaban nimûneya şimqaran]]
Derdorî 37 cureyên şimqaran hatiye danasîn heta niha.
* *Falco newtoni*
* *Falco araea*
* *Falco punctatus*
* *Falco duboisi* – extinct (c.1700)
* *Falco moluccensis*
* *Falco cenchroides*
* *Falco tinnunculus*
** *Falco (tinnunculus) rupicolus*
* *Falco rupicoloides*
* *Falco alopex*
* *Falco naumanni*
* *Falco ardosiaceus*
* *Falco dickinsoni*
* *Falco zoniventris*
* *Falco chicquera*
** *Falco (chicquera) ruficollis*
* *Falco vespertinus*
* *Falco amurensis*
* *Falco eleonorae*
* *Falco concolor*
* *Falco sparverius*
* *Falco femoralis*
* *Falco columbarius*
** *Falco (columbarius) aesalon*
* *Falco rufigularis*
* *Falco deiroleucus*
* *Falco subbuteo*
* *Falco cuvierii*
* *Falco severus*
* *Falco longipennis*
* *Falco novaeseelandiae*
* *Falco berigora*
* *Falco hypoleucos*
* *Falco subniger*
* *[[Laçin|Falco biarmicus]]*
* *Falco jugger*
* *[[Balaban|Falco cherrug]]*
** *Falco cherrug altaicus*
* *Falco rusticolus*
* *Falco mexicanus*
* *Falco peregrinus*
** *Falco peregrinus pealei*
** *Falco peregrinus cassini* var. *kreyenborgi*
** *Falco (peregrinus) pelegrinoides*
* *Falco fasciinucha*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Falconidae videos  on the Internet Bird Collection, ibc.lynxeds.com
* The Raptor Resource Project Peregrine, owl, eagle and osprey cams, facts, and other resources, raptorresource.org

Kategorî:Balindeyên dirende
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Sîstema dabeşkirina anatomîk a terapeutîk a kîmyewî

**Sîstema dabeşkirina anatomîk a terapeutîk a kîmyewî** (bi îngilîzî: *Anatomical Therapeutic Chemical Classification System*), an jî bi kurtî **kodên ATCê** ji bo dabeşkirina dermanan tê bikaranîn. Ev sîstem ji layê Navenda Hevkarî ya Rêxistina Tendurustiyê ya Cîhanê (WHO) ji bo metodolojiya statîstîkên dermanan ve tê kontrolkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Daneşandina bijîşkî
Kategorî:Farmakolojî
Kategorî:Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê
X-47B

thumb|X-47B, California (2/2011)
**Northrop Grumman X-47B**, amûreke hewayî ya muxarebeyê ya bêmirov e, ku ji aliyê şîrketa teknolojiyên parastinê Northrop Grumman a DYE'yê ve hatiye pêşvebirin.

## Taybetiyên giştî

* **Peywirdar:** tune (nîvotonom dixebite)
* **Dirêjahî:** 11.63 m (38.2 ft)
* **Bilindahî:** 3.10 m (10.4 ft)
* **Firehiya bask:** 18.92 m/9.41 m
* **Giraniya bê bar:** 6,350 kg (14,000 lb )
* **Giraniya herî pir a rabûnê:** 20,215 kg (44,567 lb)
* **Motor:** 1 × Pratt & Whitney F100-220U turbofan

### Performans
* **Leza herî pir:** ji deng kêmtir
* **Menzîl:** 3,889+ km (2,100+ NM)
* **Nîvçapa tevgerê:** 12,190 m (40,000 ft)

## Girêdanên derve

Kategorî:Balafir
Dermanên dijta

Antîpîretîk,(tabir,dijta)(bi Ingilîzî: Antipyretic,bi Farisî: تببر) bi giştî derman û giyayên ku ji bo kêmkirina agirê laşî anku ji bo tayê tên bikaranîn re tê gotin.Antîpîretîk ew agirê ku bi înterleukîn ve têkildar li hîpotalamusê dibire.Bedenê mirovî piştî wê demê ji bo kêmkirina agirî dixebite û bi kêmbûna tayê encam dide.

Dermanên baştirîn yên Antîpîretîk xwedî hindek armancên din jî ne. Antîpîretîkên herî belave li DYAyê îbuprofen û aspîrîne ku bêhtir ji bo êşbirînê tê bikaranîn. Dermanên non-steroroîdal antî-înflamatuar (NSAID) hem Antîpîretîk, hem antîînflamatuar hem jî analjezîk in. Hindek niqaş hene li ser guncaw bikaranîna hindek dermanan wek ku ta parçeyeke ji bersiva sîstema parastinê li dijî înfeksiyonê.

## Tedawiya non-farmakolojîk
Balavkirin an jî xwefirçekirina bi ava tênşîr an jî ava sar bi awayeke çalak agirê bedenê kêm dike li ser nexweşiyên heraretê lê ne li ser wan nexweşiyên bi ta. Bikaranîna balavên bi alkol metodeke guncaw nîne ji bo sarkirinê,çûnkî rûdanên advers yên bi sîstemîk absorbsiyona alkolê ve têkildar hatiyîne raporkirin.

## Dermanên Antîpîretîk
Gelek derman xwedî tesîrên Antîpîretîkin û lewma ev dermanên han ji bo tayê guncaw in lê ne ji bo nexweşiyên heraretê.Van dermanan dihundirîne:

*NSAIDên wek îbuprofen, naproksen, ketoprofen û nîmesulîd
*Aspîrîn û têkildarên salîsîlatê wek kolîn salîsîlat,magnezyûm salîsîlat û sodyûm salîsîlat
*Parasetamol
*Metamîzol,ji 30an bêhtir dewletan de hatiye qedexe kirin ji ber sedema agranûlosîtozîs
*Nabumeton
*Fenazon,wek antîpîrîn jî tê nasîn
*Kuînîn

### Dermanên giya
Bikaranîna kevnî ya giyayên bilind bi pênasên xwe yên Antîpîretîkî li hemû cîhanê berbelave. Bikaranîna kevnî ya giyayên bilind bi pênasên xwe yên Antîpîretîkî pênaseke hevpar ya hemû cîhanê ya gelek etnobotanîk sîstemên çandî ye. Di etnobotanîkê de ,giya li gel pênasên Antîpîretîk yên bi awayeke siruştî derdikevin gelek caran wek febrîfuge tên nasîn.

### Li ser zarokan

Çalakiya asetomînofenê bi bikaranîna tenê wek Antîpîretîk li ser zarokan biguman e li gel hindek îspatên nîşan didin ku asetomînofen ji metodên fîzîkî baştir nîne. Tedawîyên dozên alternatîf yên têkildar ku ji asetomînofen û îbuprofen tesîrên mezintir nîşan didin ji bikaranîna tenê. Meta-analîzekê îspat kir ku îbuprofen gelek tesîrtire ji asetomînofen li ser zarokan di dozên eynî de wextê tenê tên bikaranîn. Kêm bikaranîna aspîrînê û zêde bikaranîna asetomînofen/parasetamol li gel zêdebûna bêhntengiyê û nexweşiyên otoîmmûn ve, pê hindek xebatan hatiye aşkere kirin ku girêdayî hev in. Bijîşk nesîhet dikin;Asetomînofen/Parasetamol divê bi hişyarî bên bikaranîn û nemaze baldar bibin li dijî nexweşiyên genetîk an jî derdorê ku dibe sebebê bêhntengî û nexweşiyên din yên otoîmmûn.

Kategorî:Dermansazî
Dermanên êşbir

thumb|Dermanên êşbir û analjezîk
**Dermanên êşbir**, **analjezîk** an jî **êşkûj** endameke grûba dermanan e ku ji bo analjeziyê tên bikaranîn li dijî janan. Peyva analjezîk ji zimanê yewnanî αν-, *an-* "bêyî" û άλγος-, *algos-* "jan" e.

Dermanên analjezîk bi gelek rêyan çalak dibin li ser sîstema esebî ya derdorî û sîstema esebî ya navend. Ev dermanên han ji anestezîkan cuda ne ku berevajî hîsên mirovî bêhiş dikin û parasetamolan, NSAIDan wek salîsîlatan û dermanên opiyoîd wek morfîn û opiyum dihundirîne. Ji bo bijartina analjezîkan, tundî û bersiva dermanî li dîjî dermanên din şensê ajan ê diyar dike; Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê di pêlekana êşan de wek pêngava yekê analjezîkên sivik nîşan dide.

Bijêrîna analjezîkê li gor tîpê êşê xuya dibe: ji bo êşa notropîk analjezîkên gelêrî kêm tesîr dikin û gelek caran beşên dermanan bisûd in ku ew bi xwe wek analjezîk nayên pejirandin, wek antîdepresanên trîsîklîk û antîkonvûlsanan.

## Beşên Sereke
### Parasetamol û NSAID
Mekanîzmaya hereketa parasetamol/asetomînofen baş nayê zanîn lê ji şûna hereketa derdorî ya li kurîka esebî, bêhtir hereket li navendê mejî xuya dibe.

## Formên taybetî û bikaranîn

### Ajanên psîkotropîk

Kategorî:Dermansazî
Dermanên dijmalaryayî

[thumb|Kampanyayeke li dijî [lerzetayê di sala 1916an di nava zarokên penaberên anatolyayî û makedonî de hat kirin. Kînîn wekî dermana dijmalaryayî hat bikaranîn.]]
**Dermanên dijmalaryayî**, an jî *antîmalaryal* ji bo pêşlêgirtin an jî tedawiya lerzeta û malaryayê hatiye çêkirin.

## Dermanên dijmalaryayî

## Rezîstans

## Tedawiya kombînasyon

Kategorî:Dermansazî
Dermansazî

**Dermansazî** zanist û teknîkeke amadekirin û belavkirina tiryak û dermanan e. Karekî tenduristiyê ye ku zanistên tenduristiyê bi zanistên kîmyewî ve girê dide û bikaranîna biemniyet û tesîrdar ya dermanan armanc dike.

Berfirehiya praktîkên dermansaziyê gelek rolên gelêrî dihundirîne wek yekkirin û belavkirina dermanan û gelek servîsên modern ku bi tenduristiyê ve têkildar dihundirîne, servîsên klînîkî dihundirîne, dermanan li gor emniyet û tesîrdariyê kontrol dike û pêzanînên dermanî xwedî dike. Ji ber van sebeban, dermansaz li ser tedawiya derman şarazane û karsazên tenduristiyê yên sereke ne ku bikaranîna dermanan optîmîze dikin ji bo sûdwergirtina nexweşan.

## Çavkanî
Sorewîlka mezintir

**Sorewîlk** an **flamîngoyê mezintir** (*Phoenicopterus roseus*), cureyekî flamîngoyan (*Phoenicopteridae*) e.
## Belavbûna erdnîgarî
thumb|çep|Sorewîlkekî nîv-mezin (ser) bi Sorewîlkekî nîv-mezinekî din (binî) dema firrandinê
Sorewîlk ku bi berfirehî belav dibe li hinek herêmên parzemîna Afrîkayê. Sorewîlk li beravên Pakistan û Hindistanê li başûrê Asyayê tê dîtin û li Spanya, Albanya, Tirkiyê, Kurdistan, Yewnan, Kîpros, Portûgal, Îtalya û herêmê Kamargê li Fransayê jî tê dîtin. Hindek gelheyên sorewîlkan pirr dûr koçber nabin.

## Şayes
[thumb|çep|Sorewîlkekî nîv-mezin dixwe li [Walvis Bay]]
Sorewîlk ji navê wî de xuya ye ku ew cureyê mezintir di nav flamîngoyan de, ku dirêjiya wî di navbera 110-150 cm û giraniya wî di navbera 2-4 kg ye. Lê sorewîlkekî nêr ku dirêjiya wî gihîşte ta 187 cm û giraniya wî gihîşte 4.5 kg gor ku hatiye tomar kirin.
Sorewîlkê mezintir nêzî Flamîngoyê Amerîkayê û Flamîngoyê Çîliyê ye.

## Reftar

## Temen
thumb|çep|Komek sorewîlkan li baxçeyê lawiran li Baselê
Sorewîlk ta 60 salî an bêtir dijî di rewşa girtinê de gor baxçeyê lawiran li Baselê.
Sorewîlkê tewerê bi temen mezintir yê nas ew e, ku bêtirî 77 salî ye li baxçeyê lawiran yê Adelayid li Awistralyayê rûniştî bû ji sala 1933an de û ew li wir bû (dema 2011an).

## Têkiliyan bi mirovan re
### Herrêşeyên dijî sorewîlkan
Yek caran ku sorewîlk li çiravê şor ya Kutç li Hindistan û Pakistanê ser kabloyên elektrîktî bi hêza 1000 watên elektrîktî disekine an rûniştî be nêzî jîngehê xwe, tê sotin û kuştin.
### Dîrok
Impratorên romanan zimanên sorewîlkan nolê xwarinên xweş dihesibandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Greater Flamingo
* Flamingo Resource Centre 
* Greater Flamingo videos, photos & sounds 
* Sorewîlk - Nivîsara cureyê sorewîlkê di Atlesa Çûkên Afrîkayê Başûr.

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Flamîngo
Pêlîstokên seksê

thumb|Pêleyîstokên seksî yên rengorengo yên modern ku ji sîlîkon hatine çêkirin.
**Pêlîstokên seksî** ji van aletan re tê gotin, yên ku di çarçoveya pratîkên seksî de ji bo harkirina rih û bedenê mirov têne bikaranîn.

## Çend pêlîstokên seksî
Vîbrator û pêlîstokên din ên seksî bi gelemperî ji bo harkirina rih û bedenê têne bikaranîn. Vîbratorên ku ji bo armancên pratîkên seksî jî bi pirranî bi şeklê penîsan hatine çêkirin.

### Pêlîstokên vajînayê
Ji pêlîstokên ku meriv dikute vajînayê re dîldo (xirê plastîk/sîlîkon) tê gotin. Li gorî armanca bikaranînê ew dîldo xwediyê taybetiyên cuda ye.

### Pêlîstokên penîsê
Ji bo mêran aletên qulikî hene yên ku bi şeklê qulikên bedenê hatine çêkirin da ku mêr xwe pê bikişîne, pê masturbasyonê bike û xwe *vala bike*.

### Pêlîstokên anusê
Dîldo, ango penîsên lastîkî/sîlîkon ên ku ji bo kutandina anusê tên bikaranîn, ji yên vajînal kintirin û ji bo ku bi tevahî neketiv hindurê meriv binê wan firehtir e.

Herwiha, pêlîstokên ku ji bendên morikan pêk tên jî hene û ew jî dixin hindurê anusê û hêdî-hêdî jê kaş dikin.

## Çavkanî
Ibrahîm Kêvo

**Ibrahîm Kêvo** (bi erebî: ابراهيم كيفو, *Ibrahim Keyfo*; wekî *Ibrahim Keivo* jî tê naskirin), hunermend û muzîkjenekî bi eslê xwe ermenî ye ku di 4ê kanûna paşîn a 1965an de li gundekî ser Hesîçeyê (li Sûriyê û Rojavaya Kurdistanê) ji dayik bûye. Wî xwendina xwe ya seretayî li Hesîçeyê kiriye, paşê li Înstîtuta Muzîkê ya Helebê xwendiye. Şagirtê bestekar û muzîkzanê navdar ê suryanî Nûrî Iskender bûye.

Kêvo stranên xwe bi ermenî, kurdî, erebî û suryanî dibêje. Ji xeynî dengê xwe yê xweş, Kêvo lêderekî vîrtuoz î tembûr û baxlema û gelek amûrên têldar ên din jî ye.

Wî wek mamosteyê muzîkê li Hesîçeyê kar dikir.

## Beşdarîkirina wî di festîvalên navdewletî de
Kariyera wî ya navdewletî di 2002an de destpêkir. Tevî kar û çalakiya kompaniya holendî ZT-Hollandia bû. Kêvo li festîvala Kunsten Festival des Arts a Brûselê di versiyona tevî muzîka Nûrî Iskender a trajediya *Bacchus* a Eurîpîd de beşdarî kir. Pişt re di gelek festîval û projeyên muzîkê yên navneteweyî de pişkdar bû, wekî li Maison des Cultures du Monde (Parîs) û li Institut du Monde Arabe (Parîs) û Festival de l'Imaginaire (Parîs) û hwd. Wî di 2008an de jî konsera xwe ya *solo* li operageha Şamê çêkir.

Di 2009 û 2012an de bû mêvanê festîvala Morgenland Festival Osnabrück a Almanyayê. Îsal jî (2013) li Hewlêrê tev li yekem festîvala International Music Summer Erbil bû.

## Çavkanî
* Malpera fermî ya Ibrahîm Kêvo 
* Ibrahîm Kêvo ser Facebookê

Kategorî:Ermenî
Kategorî:Hunermend
Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Kesên ji Hesîçeyê
Sîstema organan

thumb|300px|Mînaka destgehê endaman an sîstemekorganan: Sîstema demarî. Ev diagrama bingehîn şanî dike ku ev koendam ji 4 endamên bingehîn ên cihê peyda dibin: mêjî, mêjîkok, stûnk, û xaneyên demar an.
**Sîstema organan**, **pergala endaman**, **destgehê endaman**, an jî **sîstema biyolojîk**, **sîstema laşê** an **sîstema organê** (bi soranî: *koendam*), di zanista biyolojiyê de komek endamên anatomîk ku hevkarî dikin ji bo peywirekî eseh. Koendamên nas wekî sîstema gera xwînê, sîstema demarî, sîstema bêhngirtinê û gelek din di çend guhandar û lawirên din da hene wekî di anatomiya mirovan de.

Komek koendaman organîzmek peyda dike, wekî mînak: laşê mirov.

## Destgehê endaman an sîstemên laşê mirov
Van koendam an sîstemên organan berfirehî hatine xwendin û lêkolîn kirin di anatomî de.
Bi rastî *Sîstemên organên mirov* di gelek lawirên din jî hene.
* Sîstema gera xwînê
* Sîtema çermdarî
* Sîstema kakûtan
* Sîstema pirbûnê
* Sîstema herisê
* Sîstema mîzê
* Sîstema bêhngirtinê
* Sîstema hormonan
* Sîstema lîmfê
* Sîstema livînê
* Sîstema demarî

## Pêşangeh

Wêne:Skin.png|Qatên çermê mirov
Wêne:Circulatory System en.svg
Wêne:Human_skeleton_front.svg
Wêne:
Wêne:


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Systems Biology: An Overview by Mario Jardon: A review from the Science Creative Quarterly, 2005.
* Synthesis and Analysis of a Biological System, by Hiroyuki Kurata, 1999.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Sîstema biyolojîk
Dermanên dijbakterî

**Dermanên dijbakterî**, yan jî **antîbiyotîk**, ajaneke ku mezinbûna bakteriyî înhîbe dike an jî bakteriyê dikuje. Ev terîmê han gelek caran wek hevwateyê xwe *antîbiyotîk* jî tê zanîn. Îro, her wisa bi zêdebûna zanînên derbarê ajanên ku dibin sebeba nexweşiyên negir, antîbiyotîk ji bo nîşandana berfireh ya naverokên dijmîkrobî ku dijkuv û naverokên din jî dihundirîne tê bikaranîn. Dermanên dijbakterî divê ji dezenfektanan cuda bên dîtin ku ji bo tinekirina mîkroorganîzmayan madeyên kêmbijêr in.

Kategorî:Derman
Hebên pêşlêgirtina ducaniyê

thumb|Hebên kontraseptîvan
**Hebên pêşîlêgirtina ducanîbûnê** an jî **dermanê pêşlêgirtina devkî** , cureyekî dermanên hormonî ku bi armanca berbendiya zayînê bi rêya devî tên bikaranîn.

## Jin

Du nimûneyên hebên pêşlêgirtina devkî ya jin hene, ku rojê carekê tên wergirtin, berbelavî hene:
* Hebên kontraseptîv ên kombîne estrojen û progestînan dihundirîne.
* Hebên tenê biprogestojîn

Hebên kontrasepsiyona lezgîn di dema têkiliyê de an jî di nava 2-3 rojên din de tên wergirtin.

* Rejîma Yuzpe kontraseptîvên kombîne bikartîne.
* Ulîprîstal asetat cureyeke dijprogestojena ye.

Cureyên din yên pêşlêgirtina devkî ya jinan ceribandî ne an jî tenê di warên bisînor de berbelav in.

* Mîfeprîston dijprogestojeneke ku wek oral kontraseptîveke rojane tê bikaranîn di xebatên klînîkî yên lêkolînî.
* Ormeloksîfen moderatora selektîv a estrojen reseptoreke ku di heftiyê de du caran yek heb tê wergirtin.Ormeloksîfen tenê li Hindistanê wek kontraseptîv hatiye erêkirin.

## Mêr

Pêşlêgirtina devkî ya mêr niha ji bo firotinê tine ye , her çend hindek îhtîmalên lêkolînên gav bi gav û perisandinên wan hebin jî.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/birth-control-pill-4228.htm 
* http://www.patient.co.uk/health/combined-oral-contraceptive-pill 

Kategorî:Derman
Kategorî:Dermanên pêşlêgirtinê devkî
Sed sal tenyayî (pirtûk)

***Sed sal tenyayî***, anku ***Sed sal tenêtî*** (bi spanî: *Cien años de soledad*), pirtûka nivîskarê kolombiyayî yê bi navê Gabriel García Márquez e. Wî di sala 1967an de li Meksîkê ev pirtûk nivîsiye û di wêjeya cîhanî ya hemdem de wekî berhemeke serekê tê zanîn. Mijarê pirtûkê li ser jiyana mirovên Amerîkaya Latînî û malbateke pirkesî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk