open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daryûsê Mezin

[thumb|rast|200px|[Împeratoriya Hexamenişî di sînorên wê yên herî mezin de]]
[thumb|200px|Gora Daryûs I li [Neqşî Rustemê (Îran)]]
**Daryûs I**, ango **Daryûsê Yekê**, an jî **Daryûsê Mezin** (wekî *Daryûş* û *Dara* jî tê zanîn). (549 b.z.– nêzî 485 b.z.), şahanşahekî dewleta farisên Hexamenişî bû. Ew lawê Vîştaspa (yewnanî: *Hystaspes*) bû û bavê Xeşeyerşa bû. Şahê Daryûs I di navbera salên 521ê berî zayînê û dor 485ê berî zayînê de şahîtî kir.

## Etîmolojiya navê ''Daryûs''
* Daryûs bi latînî *Darius* an jî *Dareus* e û ji peyva yewnanî *Dareios* e. *Dareios* jî kurteya navê bi farsiya kevin *Dārayavauš* e.
*Dārayavauš* ji zimanê elamî *Da-ri-(y)a-ma-u-iš* tê. Nav bi akkadî dibe *Da-(a-)ri-ia-(a-)muš*, bi aramî *Dryhwš* û bi aramiya kevn *Drywhwš* e.

* Li gora zimannas *Dâr* peyvekê "farsiya kevn" e, û wergerina vê peyv "parastin / ragirtin / dest dan ser" e. Herweha manaya "vau" bi "farsiya kevn" "baş" e.

## Dîrok
Di dema Daryûs I de li împeratoriyê gelek serîhildan der ketin. Dema wî de Babîl du caran, sê caran, Elaman sê caran, Îyonya li hembera karger serîhildan. Ji bo wan serîhildanan jî Împeratorî lawaz bû û Daryûs I li hembera Yewnana kevnare di Cenga Maraton de bin ket. Lê dîsa jî wî Împeratorî li Qefqasya, Pontos û Ermenistan belav kir û bi Saka û Turaniyan re ceng kirin. Di wan cengan de wî dest bi nerîtên nûyên wek dan dana leşkeran û wan antrenman kirin, kirin.
 
Daryûs I di dema xwe de dewlet organîze kir û gorî Satrap ango herêman karger kir. Gorî Herodot wî împeratorî parva 20 satrapan kirî bû û ew satrapan ji aliya satrapan dihat karger kirin û wek otonom bi navenda împeratorî ve girêde bû.
[thumb|Daryûs, [fîrewn, pêşkêşiyan dide  ()|çep]]

## Avakirinên wî
Daryûş di dema xwe de paytexta împeratoriyê Persepolis çêkir. Li ber wî dema Kûruş de Pesargad paytexta împaratorî bû û paş wî persapolis ava kir re kargera xwe bira wir. Li persapolis bêtir wî navbera Sûweyş û Nîl de kanaleke bo keştiyan kola. Dîsa gorî tabletên Persapolisê wî navbera Susa (bajerekî îroj li Xûzistanê) û Sardis (îroj nêzi Manisayê) rêyeke keyî çêkiribû.

## Girêdanên derve
* 
* [Daryûs I û [Wergera nivîskên Bêstûnê|nivîskên Bêstûnê] ] 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 550î b.z.
Kategorî:Keyên Hexamenişî
Kategorî:Mirin 486 b.z.
Daryûs

**Daryûs**, **Daryûş** an jî **Dara** navêkî bi gelemperî ji aliyê îraniyan ve tê bikaranîn. Di dîrok de di Împeratoriya Hexamenişî de sê Şahên bi hewşêwe navî hebûn;
*Daryûs I *Daryûsê Mezin*
*Daryûs II
*Daryûs III
Awaza Mê

**Awaza Mê** bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.

Ev heftiyê de sê rojan bi rengekî zindî ku ji aliyê gel we tê ne hejê kirin, têne weşandin.

Kategorî:Bernameya Roj TV
Temir Axa

**Temir Axa**, **Tewmiraxa**, **Te mir axa**, yek ji cureyên hilperkînên Kurdan e. Lîstik a mêran e û pirranî li herêmên Tolhildanê, Dersîm û hin deverên din tê lîstin.
Du mêr rûbirû dilîzin. Jinûyê (çokê) rastê wekî beranan erdê dixwîrine û qesta êrîşê tê girtin. Her du govendger li navendê digihên hev û bi carekê lêdana destan cih diguherînin. Ev wisa didome.

## Fîlozofiya Temir Axa

Govendger qesta axatiyê dikin û yê herî baş dansdike, tevgeren xwe bêhtir dişibîne axayan. Wekî govendeke pesindayîn, mêraniyê ye.

Kategorî:Govend
Tûra

**Tûra** yek ji cureyên hilperkînên Kurdan e. Pirranî li herêmên Tolhildanê tê lîstin. Govend tenê ya mêran e, ango mêr dilîzin. Bêî destgirtinê govendger wekî bazan milên xwe vedikin û berepêşiyê ve dikevin rêzê. Bi rêzek an komên dijber tê lîstin. Gorî pergala lîstinê 1 an zêdetir qamçî tên bikaranîn. Ji bo ku laşê mirovan ne zêde biêşe bi tiştekê ku dişibe qamçiyan jî tê lîstin.

Divê qamçî hîç nekeve erdê, kê avêt hewa yên li wî didin. Bo govendê cihekê kivşekirî heye. Heya wê derê kes nikare qamçiyê xwe bavêje û ji govendê bireve yan derkeve, fedî ye. Dema hatin wê cihê jî divê qamçî were avêtin. Govendgerê herî baş hin caran diqire û qamçiyê xwe li erdê dide û govendgeran dicoşîne.

Divê govendê de teqlîda şer tê kirin û gelek caran ji ber lêdana qamçiyan laşê govendgeran sor-morî dibin. Laşê kê pirr sor-morî bû, yê/yên din pesnê xwe dide/didin.

Kategorî:Govend
Dîko (govend)

**Dîko** yan **Dîk** yek ji cureyên hilperkînên Kurdan e. Pirranî li herêmên Mezra, Meletî, Sêwas hwd tê lîstin.

Sê gavên govendî bere rastê tê çûyîn û bi pêşîbirîna lingê çepê ve li ser lingê çepê tê çokşikestin. Di dora duyemîn de ji vana zêdetir bi lingêrastê 3 carî heya çokê (jinûyê) tê lêdan. Di vê govendê de sergovend divê bêhtir çalak be. Di her dorê de govend bileztir dibe. Heger def-zirne hebe, tempo bileztir dibe. Sergovan diçe di ber def-zirneçî de wekî dîk çawa li dora mirîşkan xwe qure dike û wan ji xetereyan diparêze, dansa xwe dike û bi carekê vegerê li pêşa govendgeran dîsa dikeve serê govendê.

Kategorî:Govend
Bazkiyan

**Bazkiyan**, **baztiyan**, **bazkî** cureyekî dansa jinan e û pirranî li herêmên Tolhildanê (Meletî, Dîlok, Gurgum hwd) tê lîstin. Nîşaneya destpêka dîlanan e. Helbet di berdewamiya dîlanê de jî tê lîstin. Ne bi destgirtinê lê bi dûhevrêzkirinê tê danskirin. Jinên ku di pêşiya govendê ne xelata defger (Daholçî) û zirneger (zirneçî) didin. Xelata wan jî pirranî qumaşên hevrîşimî ne.

Pêwîst e di destên jînan de temezî yan destmalên rengîn hebin. Lingên xwe di bera rêveçûyînê de pi panî û pêçiyan diqirpînin û bi destên xwe pêşwaziya çep û rastê dikin. Ev cureyê lîstinê heya xelatdayînê wiha didome. Piştî dayîna xelatan, destên çepê li jor û yên rastê jî teqlîda teşîristinê de bi çokan diqirpin. Lêzimên bûk-zava yên herî pêşî vê dansê dikin.

Mirov ji bo vê cureyê dansê dikare bêje lîstineke silavdayîna mêvanan, daholçî-zirneçiyan e.

## Çavkanî

Kategorî:Govend
Tolhildan (herêm)

**Tolhildan** yek ji binavkirinên bo herêmên Meletî, Dîlok, Îskenderûn, Gurgum, perên Deryaya Spî ye.

## Bingeha peyva Tolhildanê

Bingeha vê peyvê ne pirr kevn e. Di dawiya Împeratoriya Osmaniyan de, ji Îskenderûnê, bi ser Mersînê re berî bi Antalyayê ve di ber Deryaya Spî de pirranî kurd dijiyan. Wargeha eşîra sînemilî bû. Bi têkçûna osmaniyan di Şerê Cîhanî yê yekem ve Anatoliya û Kurdistan jî ji aliyê serkeftiyên şer (Brîtanya, Fransa, Îtalya hwd) ve hate parvekirin. Komkujiya ermeniyan pêk hat û ji wê komkujiyê Kurdên êzîdî jî para xwe girtin.

Di heman demê de serhildanên kurdên Deryaya Spî, wekî Serhildana Bozan Beg rûdidan û kurd têkoşîna Kurdistaneke serbixwe yan heger nebe federal didan. Komara nû ava bûbû, Komara Tirkiyê rasterast nedigot *"Em mafê Kurdan qebûl nakin"*, lê bi hiştina ser demê, birêxistinkirina nakokiyên di nav kurdan û fêl-fûtan ve kurd dixapandin û hêdî hêdî ji perên Deryaya Spî dikirin der. Komkujiyeke ziravane li dijî eşîra sînemiliyan lidardixist û bi hezaran kesên bijarte ji wan dida tunekirin.

Serhildana Bozan Beg têkiliyeke baş û dostanê di navbera kurd û ermeniyan de diparast. Ji ber vê yekê dewletê jî antîpropagandaya wê dikir û digot "Bozan Beg dixwaze kurdan bike xiristiyan". Di eniya şerê çekdariyê de bi serhildêran nedikarî. Generalê tirk ê navdar, hevalê Atatürk Kazım Karabekir, bi soz dayîn û xapandinê serhildêrên kurdan radike hevûdu. Qereyilan bi sozê tirkan tê xapandin û hêzên xwe yên çekdarî radike ser Bozan Beg û wî dikuje. Di yek rojekê de tê gotin li Albistan, Bazarcix û ji perên Deryaya Spî ji kurdên ku alîkarî didan Bozan Beg 4.000 mêr tên dîl girtin û pirraniya wan hîç venagerin malê, tên windakirin. Bi darê zorê ji gund û warên xwe tên derxistin û tirk tên bicihkirin. Li ser vê komkujiyê têgotin ku ev gotin derketiye. Hin jî dibêjin ev gotin a Bozan Beg bi xwe bûye.

## Eyaleta Tolhildanê

PKKê beriya ku stratejiya xwe biguherîne ji bo Kurdistanê (bi taybetî bo Bakurê Kurdistanê) sazûmaniya federal a gorî eyaletan diparast. Di heman sîstemê de jî herêmên tê behskirin bi navê *"Eyaleta Tolhildan "* dihate binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Herêmên Kurdistanê
Tolhildan (cudakirin)

Çend wateyên "Tolhildan" hene.

* Herêma **[[Herêma Tolhildan|Tolhildan]]**
* Davîdê Tolhildan (David der Tolhildan), fîlmeke Mano Xelîlê
* Koma Tolhildan, komeke Hîp hopa kurdî
Hecî Nemet

**Hecî Nemet**, ango **Nemetula Mukrî Ceyhûnabadî** (jdb. 1871 - m. 28'ê reşemiyê, 1919), nivîskar û helbestvanekî mîstîk e ji Rojhilatê Kurdistanê ye. Ew di nav bawermendên yarsan de weke ezîzekî tê qebûlkirin.

Hecî Nemet, di navbera salên 1871-1920an de jiyaye û di nav berhemên wî de pirtûkeke bi navê “Pirtûka Qralên Rastiyê” heye ku li Fransayê, ji aliyê Henry Corbin ve li ser zimanê fransayî hatiye wergerandin û bi navê “Le livre des Rois de Vérité” hatiye weşandin. Henry Corbin, ji vê pirtûka Hecî Nemet re dibêje “eynî wek Încîlê ye.”

Bavê Ustad Îlahî û Melek Jan Nemetî (Azize Janie-Canê) ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* www.hadjnemat.com

Kategorî:Ezoterîzm
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Kategorî:Jidayikbûn 1871
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1919
Kategorî:Mîstîzm
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Yarsantî
Kazım Karabekir

**Musa Kâzım Karabekir** (jdb. 1882 li Stenbol - m. 26ê kanûna paşîn a 1948 li Enqere) hevalê nêzîk ê Mustafa Kemal Atatürk, generalê artêşa Osmanî, yek ji serokên Parlamena Tirkiyê, yek ji damezrênerên Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (Partiya Komara Pêşverû) ye.

Di dawiya Osmaniyan û damezrandina Komara Tirkiyê de xwedî cih û roleke girîng e. Tevlî hemî şerên Osmaniyan ên beriya têkçûnê dibe û têkiliyên Mustafa Kemal Atatürk û YKSSê birêvedibe. Piştî damezrandina komarê nakokî di navbera wî û Atatürk de derdikevin û hemî erk û peywirdariyên wî jê tê girtin. Heya bigire Atatürk qesta kuştina wî û nivîskarê sirûda neteweyî ya Tirkiyê Mehmet Akif Ersoy, Rafet Bele hwd gelekên ku berê hevalên Atatürk ên nêzîk bûn dike.

Di dema Şerê Cîhanî yê I. de yek ji fermandarên mezin ê Osmaniyan li Kurdistanê ye. Tevlî şerê Osmanî û Rûsan dibe. Derbarê pirsgirêka Kurdistanê de nêrînên wî û Atatürk hevûdu nagirin. Wî wekî keyên Rûsan û gelên bindest ên li Rûsyayê mînak digirt û ne li dijî Kurdistaneke sist û qels bû. Lê Atatürk pişavtina Kurdan û Tirkkirina wan digot.

## Pirtûkên wî heya van nêzîkan qedexe bûn

Tenê çend pirtûkên wî yên di ciwaniyê de nivîsîbû li pirtûkxaneyan hebû yên din qedexe bûn. Lewra ew piştî damezrandina komarê ji ber nêrînên xwe ji aliyê Atatürk ve hatibû aforozkirin. Hêj jî çend pirtûkên wî û bîranînên wî yên dawiya temenê xwe de nivîsîne, veşartîne.

## Atatürk û Karabekir an Stalîn û Troçkî

Gorî hin rewşenbîrên Tirkiyê rewş û têkiliyên wan dişibiyan hevûdu. Herdû mînak jî ji bo berjewendiyên ferdî û nêrînên egosantrîk destdirêjiya hevalbendên xwe dikir. Karabekir ji ber ku fermandarê mezin ê artêşa Tirk li Kurdistanê bû di pirtûkên xwe de gelek behsa Kurdan û Kurdistanê dike û ji bo dîroknasên Kurd girîng e. Heya bigire ji aliyê İsmet İnönü ve bi "Kurdperweriyê û têvlîbûna serhildana Şêx Seîd" ve jî tê tewanbarkirin.

## Hin ji berhemên wî

* Ankarada Savaş Rüzgarları - Li Enqereyê bayên şer
* Bir Duello ve Bir Suikast - Dûelloyek û sûîkastek
* Cehennem Değirmeni 1-2 - Aşê dojehê
* Hayatım - Jiyana min
* Kürt Meselesi - Pirsgirêka Kurd
* Sarıkamış-Kars ve Ötesi - Sariqamiş-Qers û hew
* Nutuk ve Karabekir'den Cevaplar Nutuk (a Atatürk) û bersîvên Karabekir

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Generalên artêşa osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1882
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1948
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Paşa
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Deryaya Japanê

thumb|300px|Deryaya Japanî
**Deryaya Japonyayê**, **Deryaya Japanî** yan jî Deryaya Japanê, korêyî wek Deryaya Baltîk nav dikin, deryayeke qiraxiyê di Okyanûsa Pasîfîk de li rojhilat Asya dikeve ye. Ew li başûr û rojhilat bi giravên Japon, li bakur bi girava Sachalin û li rojava bi Rûsya û herdu Korêyan tê sînorkirin.

Ew bi Pasîfîk ve bi Tengava Koreyê (başûr), Tengava Tsugaru (navbera giravên Japonya Honshu û Hokkaido), Tengava La-Pérouse (navbera Hokkaido û Sachalin) û Tengava Tartaren (bakur) re digêhe hev.

Aqara Deryaya Japanî 1.048.950 km² ye û kûrahiya xwe jî nîvekî di 1.752 m de heta 3.742 m diguhere.

Giravên Deryaya Japanî girîng wiha ne: Sado, Tsuşima, Ulleungdo, Liancourt-Felsen, Hatsushima, Okushiri, Rebun und Rishiri.

## Nav

Ew ji aliyê Japan û Rûsyayê ve û bi gelemperî bi awayê navneteweyî wek Deryaya Japanî tê navandin. Korêya Başûr wek Deryaya Rojhelat; Korêya Bakur jî wek Deryaya Korêya Başûr nav dikin.

## Çavkanî

Japanê

Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên Japonê
Kategorî:Deryayên Korêya Bakur
Kategorî:Deryayên Korêya Başûr
Kategorî:Deryayên Rûsyayê
Kategorî:Erdnîgariya Japonê
Rencber Ezîz

**Rencber Ezîz** *(Aziz Rencber)* (jdb. 1955, Çewlîg - m. 1988 li Hannover aAlmanya) yek ji hunermendên kurd ên navdar e.

Ji gundê Wusfan *()* a girêdayî Çewlîgê ye. Perwerdeya olî dîtiye. Bi Tirkî, Kurdî (Dimilî û Kurmancî) stran digot. Ew pirranî bi stranên xwe yî Dimilî tê naskirin. Di stranên xwe de behsa şoreşgeriya Kurdistanê, pêkutiyên cûntaya leşkerî ya 1980î li Tirkiyeyê, xizanî û hesreta welat dike.

Li Stenbolê ji ber tewanbarkirina "Kurdperweriyê" carekê heft meh û neh roj di zîndanê de dimîne.

Rençber Eziz sala 1978î derdikeve derveyî welêt û li Almanya bicihdibe. Gelek kasetên wî hene. Ezîz bi bûyerekê bişik jiyana xwe jidestdide.

Tê zanîn wî de yek saliya xwe de ji ber nexweşiyeka mîkrobîk çavên xwe windakiribû ango çavên wî nedidîtin û ew ji avahiyekê bilind de dikeve erdê. Nehate ravekirin ka ew çi digeriyabûye li ser avahiyê û aya ketiye yan hatiye avêtin.

## Hin ji stranên wî
* *Ez nîwesa*
* *Nazewicim*
* *Welatê me Kurdistan e*
* *Merhaba*
* *Evren Yeno*
* *Kurdistan welatê ma yo*
* *Wey nîna*
* *Hesret*
* *Wisar diyon*
* *Lo bira*
* *Hamal Seyfettin*

## Malperên têkildar
* Malpera Rencber Ezîz 

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kesên ji Çewlîgê
Kategorî:Mirin 1988
Hokkaidō

thumb|Nexşeya Hokkaido di Japonya de
**Hokkaido** girava herî bakura di arşîpela Japon de ye. Bajarê weyê herî mezin Sapporo ye.

## Erdnîgarî
Bi 83,453.57 km² aqara xwe Hokkaido girava duyem mezina Japonya ye û 21em mezina dinê ye. Ew navbera li bakur Derya Japon, li bakur rojhelat Derya Okhotsk, li başûr rojhelat Okyanûsa Pasîfîk, li başûr Tengava Tsugaru de dimê ye.
Ew ji girava Honshu bi Tengava Tsugaru vediqete û ewna bi Tunela Seikan bihev ve girêdane.

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Japonê
Komgirava Japonî

**Komgirava Japonî** an jî **arşîpela japonî** (bi japonî: *Nihon Rettō*) komek giraveke ku ji 6852 giravan pêk tê ku welatê Japon a îro pêk tînin. Dirêjahiya temamiya giravan ji 3.000 kîlomêtreyan pêk tê ku ji Deryaya Okhotskê heya Rojhilata Çînê û ji Deryaya Filîpînê ve heya peravên Okyanûsa Mezin a parzemîna Ewrasyayê dirêj dibe. Komgirav ji bakur berbi başûr ve ji sê giravên mezin pêk tên. Japon bi rûerda 377.975,24 km² yê welatê girava herî mezin ê Asyaya Rojhilat e û çaremîn welatê giravî ya herî mezin ê cîhanê ye.

## Erdnîgarî
Komgirav ji 6852 giravan pêk tê. Pênc giravên sereke yên wekî Hokkaido, Honshu, Kyushu, Shikoku û Girava Okinawayê ne. 6847 giravên dûr hene û Giravên Ryukyu û Giravên Nanpō li başûr û rojhilatê giravên sereke ne. Rûerda giştî ya giravan 377.973,89 km² (çarçik) e. Japon çaremîn welata giravî ya herî mezin ê cîhanê ye û welata giravî ya herî mezin ê Asyaya Rojhilat e. Erd bi piranî çîyayî ye û ji %66 daristan e. Nifûs li herêmên bajarî yên li qerax, deşt û geliyan kom bûne. Giravên Japonê li bakurê rojavayê Xengê Agir e û li ser gelek lewheyên tektonîkî ye. Li rojhilatê Arşîpela Japonî sê xendekên deryayê hene. Xendeka Japonê wekî Plateya Pasîfîk a okyanûsê di binê Pelgaya Okhotsk a parzemînî de hatiye çêkirin. Pêvajoya binavbûna domdar dibe sedema erdhejên pir caran, tsunamî û stratovolkanan.

Çar giravên mezin ên sereke ku welatê Japon pê tînin ev in:

# Hokkaidō
# Honshū
# Shikoku
# Kyushu

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Japonê
Kategorî:Komgirav
Tengava Tsugaru

**Tengava Tsugaru** (Japonî. 津軽海峡 *Tsugaru Kaikyō*) tengaveke navbera giravên Honşû û Hokkaido di arşîpela Japon de ye. Ew Derya Japon û Pasîfîk ve digêhîne hev e.

Di bin wê tengavê de Tunela Seikanê bi dirêjahîyeke 19,5 km herdu aliyan bi hev ve girê dide ye.

Tsugaru
Nîvgirava Tsugaru

**Halbinsel Tsugaru** (Japonî: 津軽半島, *Tsugaru Hantō*) nîvgiraveke bakura girava Honşûyê di arşîpela Japon de ye. Ew di nîvgirava li bakur bi Tengava Tsugaru ji girava Hokkaido tê veqatandin. Li hembera nîvgirava Tsugaru, li beravên tengava Tsugaruya bakur rojhelat, Nîvgirava Matsumae dimê ye û ewna di bin tengavê re bi Tunela Seikan bi hev ve tên girêdan.thumb|Nîvgirava Tsugaru ji ezmen de

thumb|Şuna Nîvgirava Tsugaru

## Çîrok
Di serdema Edo de, nîvgirav beşek ji hewşa Hîrosakî bû û ji hêla eşîra Tsugaru ve dihat birêvebirin. Tsugaru, ku bi kevneşopî yek ji deverên herî xizan û dûrtirîn ên Japonyayê ye, herî zêde wekî cihê jidayikbûna nivîskar Osamu Dazayî tê zanin ku rêwîtiya mordant Tsugaru li ser rêwîtiyên xwe yên li dora nîvgiravê û ji bo Tsugaru-jamisen, guhertoyek herêmî ya cihêreng a amûra têl a Japonî shamisen nivîsandiye. Piştî têkçûna Ayîzû di dema şerê Boshin de, gelek ji samurayên dawîn şandin kampên dîlên şer ên li nîvgirava Tsugaru.

## Çavkanî

Kategorî:Nîvgirav
Tunela Seikan

thumb|Rêgeha(rota) Tunela Seikan
**Tunela Seikan** ( *Seikan tonneru*) bi dirêjahîyeke îroj (heta Gotthard-Basistunnel çê bû ye) 53,9 km tunela herî dirêja dinê ye. Li wan 53,9 kilomitiran 23,3 km yên xwe di bin re derê ye û bi wê perçeyên xweyên bin avê ve ji Eurotunnel şunda duyem dirêjtir tunela dinê ye. Rêhesina wê di 1988an de hat vakirin û ew herdu giravên arşîpela Japon Hokkaidō û Honshū bi hev ve girê dide ye.

## Girêdanên derve

* Seikan – der längste Tunnel der Welt : Li ser Tunela Seikan

Kategorî:Avabûnên 1988an li Japonê
Kategorî:Erdnîgariya Japonê
Kategorî:Tunelên rêhesin
Mehmet Akif Ersoy

**Mehmet Âkif Ersoy** (jdb. 1873 li Fatih, Stenbol; m.  li Stenbol), yek ji helbestvanê navdarekî tirk e. Nivîskarê sirûda neteweyî ya Tirkiyê bi navê "Korkma - Netirse" ye. Navê wî yê di malbatê de *Raghîyf* bûye. Dibistana ajalnasiyê bidawîkiriye. Di dawiya Osmaniyan de doza ji nû ve vejîna Împeratoriya Osmanî dikir. Xwedî nêrînên Tirk-Îslamîst bûn. Dema Komara Tirkiyê ava dibe dewlet biryarekê distîne ku sirûdeke neteweyî were çêkirin. Ji bo wê pêşbirkekê tê lidarxistin. Di wê pêşbirkê de helbesta Ersoy a bi navê "Netirse!" tê hilbijartin û Ersoy 500 Lîra xelatê werdigire.

Piştre nakokî di navbera wî û Mustafa Kemal Atatürk de derdikevin û sirgûnê Misirê dikin. Heya beriya mirinê nahêlin ew were Tirkiyeyê.

## Berhemên wî

* Safahat
## Çavkanî

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 1ê
Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1873
Kategorî:Nivîskarên sirûdên neteweyî
Tengava Oresund

**Oresund** (Danimarkî: Øresund) tengaveke navbera Seeland (Danîmarka) û Schonen (Swêd) de ye. Di tengava Oresund de giravên Ven (Swêd) Amager, Saltholm û Peberholm (gîşk Danîmarka) hê ne.
Li dor tengavê du bajarên mezin û paytext Kopenhag û Malmö, hê ne û bi pirayeke digêhine hev. Dera herî tenga di tengavê de navbera bajarên Helsingør û Helsingborg de ye.

Piraya Oresund îroj herdu welatên dor xwe, Danîmarka û Swêd, digêhîne hev û ew di 2000an de hati bû avakirin.thumb|Tengava Oresund ji sala 1888|çep
thumb|Tengava Oresund|çep

Kategorî:Deryayên Danîmarkayê
Kategorî:Erdnîgariya Kopenhagê
Oresund
Honşû

thumb|Nexşeya Honshū.
**Honşû** (kurdî: Herêma Bingehî) girava herî mezina di arşîpela Japonê welata Japonya li ser e. Ew li bakur bi Tengava Tsugaru ji girava Hokkaidō vediqete ye. Li başûra wê derya Seto û girava Şikoku dimê ye. Li başûr rojavaya wêyê girava Kyūşū, ya bi tengava Şimonoseki vediqete, dimê ye. Payrtexta Japonya Tokyo jî li ser Honşû ye.

## Erdnîgarî
Dirêjahiya Honşû 1.300 km ye û firahiya wê jî ji 50 km de heta 240 km diguhere. Bi Aqara nêzî 230.500 km², ew nêzî %60a xakên dihêwirîneye. Dirêjahiya beravên xwe 5.450 km ye. Çiyayê wêyî herî bilind bi 3.776 m Fuji e.

Li ser wê giravê, gorî hejmerên 2000, 100 milon kes dijî ye. Hin bajarên xweya mezin wiha ne;Kyoto, Osaka, Kobe, Hîroşîma, Akita û Nagoya.

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Japonê
Deryaya Norwêcî

thumb|300px|rast|Deryaya Norwêcî
**Deryaya Norwêcî** an **Deryaya Bakur a Ewropa**yê, deryayeke qiraxiyê di Okyanûsa Atlantîk de ye. Ew bi Grînlenda, Spîtsberg, Norwêc, giravên Feroe û Îslenda tê sînorkirin. Ew di navbera Deryaya Bakur, Deryaya Grînlendayê û Deryaya Barents de ye.

## Çavkanî

Norwêcî

Kategorî:Deryayên Norwêcê
Kategorî:Komên avê yên Îslendayê
MusicMoz

**MusicMoz**, (*The Open Music Project*) malperek çêkirî ji bo projeyekê azad e û ji aliya edîtoran malpera dmoz.org ODP hatê çêkirin. Armanca malper dewlemendkirina agahî ser naskirina hunermend e. Musicmoz armanca xwe wek projeyek berhevkirina profîlên artist, dengbêj, stranbêj, hunermend, gotin û stranan û gellek çavkaniyên di derbarê wan de ye.

Herkes ji bo piştgiriya vê projeyê dikare zanînên xwe yên di derheqê hunermendên navdar de wek agahiyan dewlemend bide naskirin. Projeya Musicmozê weşana xwe bi alikariyan edîtor û wergêran dike, malper pirzimanî ye.

## Girêdanên derve
* MusicMozê kurdî  Ji bo serdaniyê beşê kurdî.
* Kurdish World Agahiya MusicMozê kurdî.

Kategorî:Malper
Rêz

Rêzek bi giştî amurekê fihrist (hevgirt) ji bo hêzê navan anjî yan navnîşan e:
* Li Komputer, **rêz** pel taybet bi naveroka navnîşanên pelan din e. **Rêz** bi piranî ji aliya peldank yên ku pêlên tê da ne nîşan dide.

* « Rêza Web » hevwate « Fihrista Web »ê  ye.

* Li arşîv de, **rêz** wek amûreke lêgerînê ye bi xwe naveroka giştî dide bê hundirketina hemû detayan.
Dîktator

**Dîktator** (lat. *Zorbazî, Fermandarî*) erkdarekî di Komara Roma de kargerî dikirî bû. Di demên taybetî de konsûlê Roma bi pejirandina senato dîktatorek tayîn dikir. Ew dîktatorî dihat tayîn kirinî him dewlet him jî artêş karger dikir û dijwer di dest xwe de kom dikir. Lê mewa erka wî bi 6 mêhan dihat tixûb kirin.

Hin dîktatorên Romayê navdar Cincinnatus, Fabius Maximus, Sulla û Julius Caesar bûn. Ji wan Julius Caesar xwe bi tunî jiyana xwe wek dîktator da bû zanîn. Ji pê mirina wî re dîktatorî şunda hat ra kirin.

## Dîktatorên Hevdem

Îroj mirov ji dîktator de ew kesî ku kargerî bi tunî dest xwe de kom kirî fehm dike. Nîşanên dîktatorî ew helbijartinên bê serbestî û xerab kirina mafên mirovan e.

Hin dîktatorên dîrokê yên navdar wiha ne;
* Adolf Hitler, Almanyaya Nazî
* Augusto Pinochet, Şîle
* Benito Mussolini, Îtalya
* Francisco Franco, Spanya
* Idi Amin, Ûganda
* Yosîf Stalîn, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
* Mao Zedong, Çîn
* Sedam Huseyn, Iraq

## Binere

* Dîktatorî
* Dîktatoriya leşkerî

## Girêdanên derve

* Dîktatorên dinê (elmanî-îngilzî)

Kategorî:Desthilatdar
Kategorî:Dîktatorî
Kategorî:Serokên hikûmetê
Dîktatorî

**Dîktatorî** (lat. *dictatura*) ew teşeyê kargeriyê ku dîktatorek, partîyek,an hindikahiyê grupa mirovanê li ser komeke serwerîye dajo ye. Ew dîktatoriyê ji aliya leşkeran pêk tê re Cûnta tê gotin.

## Girêdanên derve


Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Îdeolojî
Kategorî:Olîgarşî
Kategorî:Siyaset
Konsûl

**Konsûl** (latînî: *consulatus*) saziya leşkerî û neferm a herî bilind a Komara Romayê bû. Ew herdû konsûlan ji aliyê gelê Romayê ve dihatin hilbijartin.

Kênge yek ji endamên konsûlê dimir, li şûna wî konsûldarekî cîgir dihat hilbijartin. Konsûl pêşanga senato bû.

## Çavkanî

Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê
Kategorî:Împeratoriya Romê
Senato

**Senato** (bi latinî: *senatus*), anku **Encûmena Pîremêran**, erka kargerî ya bingehî ya Komara Romê û Împeratoriya Romê bû. Ew ji bêjeya "senex" ("pîremêr") hate çêkirin û bêje tê maneyê *civata pîran*. Di dîroka Romê de wê 509 b.z. de dest pê kir û heta sedsala 6an dewam kirî bû.

Li Romê ew ser civata kargêriyê bû. Ew ji nêzî 300 endaman pêk dihat.

Îroj jî li gelek demokrasiyan senato serê kargêriyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratoriya Romê
Kategorî:Siyaset
Elî Hesen Ebdulmecîd

thumb|200px|Elî Hesen Ebdelmecîd di dadgehê de (2004)

**Elî Hesen Ebdelmecîd et-Tikrîtî** (bi erebî: علي حسن عبد المجيد التكريتي, *ʿAlī Ḥasan ʿAbd al-Majīd al-Tikrītī*) (jdb. 1941 - 2010) general û peşervanekî îraqî bû.

## Jiyan
Elî Hesen Ebdelmecîd et-Tikrîtî Ew pismamê Sedam bû û yek ji xwînvexwarên Komkujiya Helebceyê bû û wek Eliyê Kîmyawî tê naskirin. Ew di tebaxê 2003an de ji hêla artêşa Amerîka ve hat desteserkirin.

Wî di navbera 1987an û 1989an de li Kurdistana başûr kargerî kir bû. Di dema wî de ya 16ê adarê 1988an de, Komkujiya Helebceyê hatibûye kirin, ku bi çekên kîmyawî nêzîkî 5 hezar kurdan li Heleb ceyê jiyana xwe ji dest dan.

Ew dîsa yek ji berpirsiyarên qir kirina Şîyanê, ya serîhildana li Besra. ji pê Şerê Kendavê yê duyem re bû.

Ew di navbera salên 1991an û 1995an de li kardariyê wezareta karûbarên hundur û wezerata parêzvaniyê kardikir. Lê ew bi sedemeke li hev nehatinê ya bi Uday Huseyn-ê lawê Sedam re ji kardariyê hatiye ezlkirin.

Di rojê 21ê hezîranê mehkemeyek biryar sêdaredana Elî Hesen Ebdelmecîd de.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1940î
Kategorî:Mirin 2010
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Tarık Ziya Ekinci

**Tarık Ziya Ekinci** (jdb. 1926 Licê, Amed - m. 15 tebax 2024, Stembol, Tirkiye) siyasetmedar, parêzvanê mafê mirovan û nivîskarê kurd bû.

Li Stembolê perwerdeya bijîşkiyê dîtiye û pisporê nexweşiyên hundirîn e. Di ciwaniya xwe de tevlî têkoşîna mafên Kurdan dibe û di nava baskên Partiya Karkerên Tirkiyeyê (bi turkî: TİP - *Türkiye İşçi Partisi*) de têdikoşe û heya sekreteriya giştî yê vê partiyê payebilind dibe.

Ji 1965an heya 1969an parlamenteriya Amedê dike. Di cûntaya leşkerî ya 60î de bi qasî 3 sal ji ber ramanên xwe tê zîndanîkirin. Dîsa di cûntaya leşkerî ya 80î de jî gelek caran tê girtin û êşkencekirin. Di sala 1982an de direve Ewropayê û heya 1985an li Parisê dimîne.

Yek ji damezrênerên DEMOSê, kurtnivîsa saziya *Lihevhatiya demokratîk û pêşdestiya ji bo çareseriya pirsgirêka kurdî* () ye. Herwekî gorî hêza xwe di nava hemî tevger û çalakiyên demokratîk de cihdigire.

## Berhemên wî

* Demokrasi ve çok kültürlülük - Demokrasî û plûralîzm, 1999
* Doğu Dramı - Drama rojhilatê, 1996
* Devlet ve ben - Dewlet û ez, 1995
* Vatandaşlık açısından Kürt Sorunu - Ji aliyê hevwelatiyê ve pirsgirêka Kurd, 1997
* Liceden Parise Anılarım
* Türkiye'de demokrasi ve insan hakları sorunları
* Sol siyaset sorunları: Türkiye İşçi Partisi ve Kürt aydınlanması
* Türkiye'nin çağdaşlaşması ve Kürtler: makaleler, konferanslar, söyleşiler
* Türkiye İşçi Partisi ve Kürtler
* Demokrasi, çokkültürlülük ve bir yargısal serüven
* Kürt Siyasal Hareketlerinin Sınıfsal Analizi
* Türkiye'nin Kürt siyasetine eleştirel yaklaşımlar

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Kesên ji Liceyê
Kategorî:Kurdolog
Kategorî:Kurdolojî
Kategorî:Mirin 2024
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Yusuf Azizoğlu

**Yusuf Azizoğlu** (jdb.1916 Farqîn - m. 1970) siyasetmedar û yek ji wezîrên berê yên Komara Tirkiyê yê ji Amedê ye.

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1917
Kategorî:Kesên ji Farqînê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1970
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Cahit Sıtkı Tarancı

**Cahit Sıtkı Tarancı** (jdb. 2ê çiriya pêşîn 1910 li parêzgeha Amedê, Împeratoriya Osmanî - m. 13ê çiriya pêşîn 1956an li Viyanayê, Awistriya) helbestvanekî kurd ji Amedê ye.

Piştî bidawîkirina dibistana seretayî li Amedê, li Stenbolê û Parisê perwerdeya zanînên polîtîk dibîne. Di sala 1940î de ji Ewropa vedigere û di nava saziyên dewletê de dixebite. Helbest û nêrînên wî di bin bandora romantîzma Fransî û pêşverûtiya Ewropa de ye.

## Berhemên wî

* Otuzbeş yaş - 35 salî
* Düşten güzel - Rind ji xewnê

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1910
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1956
Windows Mobile

**Windows Mobile**, yek ji pergalên xebitandinê yên Microsoftê yê ku ji bo telefona destan bi bingeha Windowsê hatiye amadekirin.
Microsoft Windows *ne* nivîsbariya azad e.

Kategorî:Pergala xebitandinê
Kategorî:Sîstemên xebitandinê yên mobîl
Celal Güzelses

**Celal Güzelses**, yan jî **Sesigüzel Celal**, navê wî yê rastî **Mehmed Celalettin** (jdb. 1899 - m. 2ê sibata 1959an), stranbêjekî kurd ê bi navûdeng ê Amedê (Bakurê Kurdistanê) ye.

Bi sedan stran û awazên kurdî berhevkiriye û bigotinên tirkî stiriye. Ango bi sedan stranên kurdî kiriye tirkî. Ew wekî pêşengê İzzet Altınmeşe, Belkıs Akkale, Arif Sağ, İbrahim Tatlıses hwd tê zanîn. Di asîmîlasyona kurdan de xwedî roleke mezin e.

Gorî civaknasê tirk İsmail Beşikçi  ev kesana ji aliyê dewletê ve hatine birêxistinkirin û têkiliyên wan bi saziyên asîmîlasyonê yên li Kurdistanê hatine damezrandin hebûne. Dîsa gorî Beşikçi van kesana ne tenê stranên û awazên kurdî, herwekî gotinên pêşiyan, pêkenok hwd ji çanda kurdî jî kirine dewlemendiya tirkî.

Celal Güzelses di 2ê sibata 1959an de çû ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1900
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mirin 1959
Kategorî:Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Güzelses, Celal
Migirdîç Margosyan

**Migirdîç Margosyan** (jdb. , li taxa Xançepek ango taxa Filehan a Amedê - m. , li Stembolê, Tirkiye) yek ji nivîskarên ermenî yên Amedê ye.

Piştî dibistana navendî (miyandî) diçe Stembolê û perwerdeya xwe didomîne. Li zanîngeha Stembolê fakûlteya wêjeyê beşa fîlozofiyê de û li dibistana amedeyî ya Surp Haç Tibrevank a li Stembolê de perwerdeyê dibîne. Wekî nimûneyê dawî yê wêjeya herêmî ya ermeniyan tê zanîn. Xwedî xelata weqfa Eliz Kavukçiyan e.

## Berhemên wî
* Mer Ayt Goghmerî, 1984.
* Gâvur Mahallesi, 1992.
* Li ba me Li wan deran, 1999. Avesta, Stembol ISBN 975-7112-57-7 (Navê pirtûkê yê orijînal: *Gâvur mahallesi*; wergera ji tirkî Rûken Bağdu Keskin).

## Çavkanî

* Li ba me Li wan deran, 1999. Avesta, Stembol.

Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Nivîskarên ermenî
Lîsteya welatên kurdîaxêv

Ew listê dibinî li çiqas welatên di cihanê de bi kurdî tê axivtin.
## Kurdaxêv (Wek Kurd tê gihistin) li Rojhilatê Navîn

## Kurdaxêv (Wek Kurd tê gihistin) li Ewropa
* 1.300.000 Parlamena Ewropayê (7'ê tîrmehê 2006) 
* 850.000 Enstîtuya kurdî ya Parîsê (1997) 
* 850.000 Wezareta Parastî ya Fransa (1997) 

## Kurdaxêv (Wek Kurd tê gihistin) li Amerîka
* Navbera 21.000 û 28.000 Enstîtuya kurdî ya Parîsê (1997) 

## Kurdaxêv (Wek Kurd tê gihistin) li Awistralya

## Kurdaxêv (Wek Kurd tê gihistin) li Asya
* 495.000 Enstîtuya kurdî ya Parîsê (1997) 

## Çavkanî


Kategorî:Zimanê kurdî
Hikmet Çetin

**Hikmet Çetin** (jdb. 1937 li Licê, Amed) yek ji siyasemedarê tirk ê bi eslê xwe kurd e, ji Amedê ye.

Sala 1960î de li Enqereyê di fakûlteya zanînên polîtîk de perwerdeya aboriyê dibîne. Di saziya DPTê *(Saziya Palansaziya Dewletê)* de wekî pispor dixebite. Ji bo hin perwerdeyên pêdivî bo DYAyê tê şandin. Sala 1968î de li *California Stanford University* de li ser modelên plansaziyê xebatan dike. Sala 1977î de di nava partiya CHPê de dibe parlamenter. Him di beriya cûntaya leşkerî ya 1980î û him jî piştî wê gelek caran di nava hikumetan de peywirdariyê digire.
 
Ji sala 1991î heya 1994î wezîrtiya karê derve yê Tirkiyê dike. Di hikûmeta Tansu Çiller de cihdigire. Di heman demê de bihezaran gundên Kurdan ji aliyê hêzên ewlekarî yên dewletê tên rûxandin û valakirin.

## Kê fermana bombebarankirina gundê xwe daye?

Di hikûmeta koalîsyonê ya DYP û SHPê de, di bin serokatiya Tansu Çiller de di civîna MGK *(Lijneya Ewlekariya Neteweyî)* de fermana bombebarankirina erda gundê ku lê hatibû dinyayê dide. Musa Anter vê biryarê di rojnameyê de dinivîsîne û herwekî behsa rola bapîrê Çetîn di serhildana Şêx Seîd de dinirxîne.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Jidayikbûn 1937
Kategorî:Kesên ji Liceyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Diyarbekirê
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Baqî Xido

**Baqî Xido** (jdb. 1920 − m. ), dengbêjê deşta Sirûcê ye. Baqî Xido dengbêjekî mezin e. Ew yek ji wan dengbêjane ku bi dengê xwe klasîkên, destan û serpêhatiyên Kurdan parastiye.

Baqî Xido di sala 1920 de li bajarê Kobanî ji dayîk bû ye û di  de çû ser dilovaniya xwe. Wî di sala 1995 de ji ber sedemên nexweşiyê dest ji dengbêjiyê berda. Jiyana Baqî Xido di feqîrî û perîşaniyê de derbas bû ye. Di dengbêjiya wî de rola Mihemedê Dûman (jêre li Kemanê dida) û Mihemed Gulî (li tembûrê dida) gelekî mezin e. Jiyana Baqî Xido ya hunerî gelekî dewlemend bû, wî gelek sêlên muzîkê, û piştra jî gelek kasêt tomar kirin. Ew bi stranên weke Delalê Edûlê, Dewrêşê Evdî, Bêmal, Mem û Zîn, Teyar, Delalî Qîzikan, Lo Dilo û gelekên din navdar e.
Baqî Xido li seranserê Deşta Sirûcê, Eyaleta Riha, Dîlok û Cizîrê bi nav û deng e.

## Girêdanên derve
* Wêne 

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1920
Kategorî:Kesên ji Kobaniyê
Kategorî:Mirin 2009
Bekirê Îdirê

**Bekirê Îdirê** yan **Bekirê Dengbêj** (jdb. 1945 Alûtê, Îdir) dengbêjekî navdar ê ji deşta Îdirê ye. Bekîrê Îdirê bi navê Apê Bekir jî tê nasin.

Ji gundê Alûtê () ye. Ji malbata Emo ya ku girêdayî eşîra Birûkan e.

12 saliya xweda dest bi kilam gotinê kiriye. Di dîwanên dengbêjê girîng mînak: Keremê Kor, Şakiro, Zahiro, Şêx Hemîd, İsmaîlê İmam û Neviyê Dengbêj da rûniştiye. Piranî di bin tesîra Neviyê Dengbêj û Reşîdê Mihemedê Eyûb ta maye. Piranî kilamên wana gotiye. Hinek kilamên ku gotiye evanane: Evdila Begê, Kejik, Koçero, Evdalê Zeynikê. Vê gavê jiyana xwe didomîne û li Îdirê ber dikana xwe ye.

## Berhem
* Nalîna Serhedê 1 – Bazîd (2007)

## Girêdanên derve
* Malpera Dengbêj Apê Bekir
* youtube--Apê Bekir--bazîd
* youtube--Apê Bekir--girtîno
* youtube--Apê Bekir--memet paşa

## Çavkanî
* Jiyana dengbêjan (tirkî) 

Kategorî:Dengbêj
Aşık İhsani

**Aşik İhsani** (jdb. 1932 li parêzgeha Amed) yek ji hozanên navdar ên ji Amedê û bi zimanê tirkî distirê ye.

Navê wî yê rastî *İhsan Sırlıoğlu* ye. Di sala 1958'î de bo cara yekemîn di radyoya dewletê de dest bi strangotinê dike. Pirranî stranên polîtîk û rewşa xizanan tînin zimên distirê. Wî herwekî helbest jî dinivîsandin. Herçendî ji Amedê bû jî, di stranê xwe de behsa Angola, Mozambîk, Kore, Viyetnamê hwd dikir lê behsa Kurdistanê nedikir. Kurdî jî nedistra. Ji aliyê Kurdên bakur ve gelek hez jê dihate kirin.

## Hin ji berhemên wî

* Bakalım hele - Em ê binêrin
* Vur ağanın başına - Lêdin li serê axê
* Bıçak kemikte - Kêr gihîşte hestiyê
* Ağalı dünya - Cîhana bi axayan

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Stranbêj
Tuncer Necmioğlu

**Tuncer Necmioğlu** (jdb. 1936 - m. 2006) yek ji aktor, senarîst û şanogerên Tirkiyê ye û ji Amedê ye.

Perwerdeya bijîşkî û endazyariya makîneyan dîtibû. Damezrênerê saziya şanogeriyê Halk Oyuncuları - *Lîstikvanên gel* bû û di gelek şanoyên navdar ê Tirkiyê de dilîst. Di pêşbirkên sînemayê (kînoyê) yên Tirkiyê de gelek caran xelat wergirtiye.

## Hin ji fîlmên tê de rol girtibû
 
* Hudutların Kanunu - Zagona Tixûban
* Kızılırmak Karakoyun - Rûbara Sor û miha reş
* Pir Sultan Abdal - Pîr Siltan Evdal
* Kuma - Hêwî
* Estergon Kalesi - Birca Estergonê
* Hoşçakal Yarın - Xatirê te sibe
* Dil Yarası - Birîna Ziman

Kategorî:Aktor
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Şanoger
Xanik

**Xanik** an jî **Xanika Feyzo** (), gundekî bi ser Milazgira Mûşê ve ye.

Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li Sîpanê Xelatê dinêre, li milê wiyê rastê jî Çîyayê Qertewînê heye.

## Dîrok

Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund xan bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine.

Di sala 1994an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin.

## Aborî

Gundî çandiniya xwe wek cureyên nok, nîsk, genim, ceh, kuşne û ket ango nefelê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde pez û dewaran xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin.

## Binemal

Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin.

Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê.

Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Milazgirê
Mahmut Gazi Yaşargil

**Mahmut Gazi Yaşargil** (jdb. 6 tîrmeh 1925, Licê, Diyarbekir - m. 11 hezîran 2025) profesor, zanîst û bijîşkê biriknasiyê bû.

Piştî bidawîkirina zanîngeha bijîşkiyê li Tirkiyeyê, Yaşargil koçî Ewropa kiriye û li Swîsreyê perwerdeya xwe ya bilind kiriye.

Wî di beşa xwe de gelek serkevtin pêk anîne û gelek xelat wergirtine. Wî nêrînên di warê niştergeriya mêjî û demar de jî nû ve payebilind kirine û gelek teknîkên nû afirandine.

## Afirandin
* Mîkroskopa avjenîker
* *Self-retaining adjustable retractor*
* Klîpên ergonomîk anevrîzmayê

## Xelat
Di sala 1999î de Yaşargil ji aliyê Congress of Neurological Surgeons (CNS) ve wekî "Mirovê sedsalê yê niştergeriya mêjî, 1950-1999" hatiye pîrozkirin.

## Mirin
Mahmut Gazi Yaşargil di 11ê hezîrana 2025an demir. Ew 99 salî bû.

## Ferhengok

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Kesên ji Liceyê
Kategorî:Mirin 2025
Kategorî:Norolog
Mehmûd Baran

**Mehmûd Baran** (jdb. 1923 parêzgeha Dersîm) dengbêjek e li Bakurê Kurdistanê.

Baran li gundê Bargîniya Xozatê ji dayik bûye. Li herêma Dersîmê gelek navdar e.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1923
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Mehmûd Qizil

**Mehmûd Qizil** (Mahmut Kızıl) dengbêjekî kurd e.

Qizil di sala 1939'an de li Diyarbekirê hatiye dinê û vê gavê jî jiyana xwe li wê derê didomîne. Li gorî ku ew dibêje, di sala 1965'an de bi awayekî profesyonelî, ji bo dengbêjiyê dest bi xebatê kiriye û di heman salê de plaq ango sêlika xwe ya 45'î derxistiye. Dengbêj Qizil, heta sala 1974'an bi rêk û pêk karê xwe yê dengbêjiyê domandiye û heta wê mêjûyê 53 heb sêlikên 45'î derxistiye. Li hêla din şayanî gotinê ye ku Mehmûd Qizil, li bakurê welêt yekem kes e ku plaqa bi kurdî çêkiriye. Dîsa li gorî gotina wî, Eyşana Elî (Eyşe Şan) ya dengzêrîn, piştî wî bi salekê plaqa xwe derxistiye.
  
Ew, ji sala 1974'an heta 1999'an ji ber hin sedemên ku naxwaze vebêje, dest ji kar û barê dengbêjiyê berdide. Qizil, di dawiya sala 1999'an de, 'rojiya xwe! ya strandinê dişikîne û bi navê "Ax Ciwaniyê" kaseteke nû derdixe.
  
Mehmûd Qizil, di dengbêjiya Diyarbekirê de bi serê xwe ekolek e. Di nav kilam û gotinên Mehmûd Qizil de ligel xemgînî, evîndarî û hesreta welêt; dijberî ango muxalefeteke xurt jî tê dîtin. Ev muxalefet û dijberî, ne bi tenê ji bo bindestiya hezar salan e; her wiha wî her daîm tîrên xwe arasteyî beg, şêx û axayên herêmê ku xwîna gel mijandine, kiriye. Tu car nebûye stûxwar û bendewarê van mijokan. Jixwe cudatiya di navbera Mehmûd Qizil û dengbêjên herêmê de jî ev e.
  
Her wiha şayanê gotinê ye ku kilama "Lîdero" ku ji devê Mehmûd Qizil belav bûye, bi taybetî li herêma Diyarbekir û Xerzan di nava gel de bûye benişt û geriyaye. Wekî tê zanîn kilama "Lîdero" piştî mirina parlamenter û Wezîrê Tendirûstiyê Dr. Yusuf Azîzoglu ji hêla vî dengbêjê dengxweş ve hatiye çêkirin û gotin.

## Çavkanî
(Ji gotareke Salihê Kevirbirî ku di pirtûka wi ya bi navê "Gera Pênûsê", Wesanên Sî 2003 Stenbol hatiye wesandin de hatiye wergirtin)

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Hunermend
Adil Tekin

**Adil Tekin** (jdb. 1910 li Pasûr a Amedê) yek jî fotografîstên Amedê ye.

Kategorî:Fotografîst
Kategorî:Kesên ji Pasûrê
Remzi İnanç

**Remzi İnanç** (jdb. 1935 li parêzgeha Amed) rojnamevan û nivîskarekî Amedî ye.

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Amedê, ji bo perwerdeya dadnasiyê diçe Enqereyê. Di saziyên wekî Türk Kültür Dernekleri - *Saziyên Çanda Tirk*, TDK *(Saziya Zimanê Tirk)* de wekî birêvebir dixebite û xizmetên giranbiha ji bo çand û zimanê tirkî dike. Bi navê *Toplum* û *Memleket* weşanxaneyan dadimezirîne û pirtûkên giranbiha bi zimanê tirkî diweşîne. Ew ji yek kesên navdar ê ku zimanê tirkî dewlemendkiriye ye.

Di sala 1963î de dikeve TİPê *(Partiya Karkerên Tirkiyê).* Heya niha bi zimanê tirkî ji sedî zêdetir pirtûk nivîsîne.

## Hin ji berhemên wî

* Şey - Tişt, weşanên Toplum Yayınevi, 1965

Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Rojnamevan
Şevket Baysanoğlu

**Şevket Baysanoğlu** (jdb. 1920 - m. 2002) yek ji nivîskarên Amedî ye.

Bi xwe perwerdeya dadnasiyê dîtiye lê ew bi nivîskariya xwe tê nasîn.

## Hin ji berhemên wî

* Diyarbakır Folkloru - Folklora Amedê
* Bütün cepheleriyle Diyarbakır - Bi hemî eniyên xwe Amed
* Ziya Gökalp

Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Nivîskar
Îbn Ezraq

**Îbnûl Ezraq Fariqî** yan **Îbnûl Ezraq Fariqî** (jdb. 1116 Farqîn - m. 1176) yek ji dîroknasê kurd yê ji Amedê yê Serdema Zêrîn a Îslamê ye. Îbnul Ezraq li Bexdadê xwendiye. Pêşiyê perwerdehiya Quranê û tecwîd girtiye ji wî şûnde xwe da ser dîrokê.

Navê wî yê dirêj *Ehmedê kurê Yûsifê kurê Eliyê Ezraq* e.

## Jiyana wî

## Berhemên Ezraq
* Tarixî Meyafarqîn - Dîroka Farqînê

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknas
Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1116
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Mirin 1176
Mele Çelebî

**Mele Çelebî** navê rastî **Mihemed Çelebî Kurdî** (jdb.? li Amedê - m. 1655) yek ji nivîskar û tefsîrvanekî bi eslê kurd yê ji Amedê ye.
Ji derheqê jiyana wî de agahî zêde tuneye.

## Berhemên Mele Çelebî

* Fewîbe
* Red û qebûl
* Şerha rojhilatê

## Girêdanên derve

Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1655
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Tefsîrvanên kurd
Seîd Paşa

**Seîd Paşa** (jdb. 1832 - m. 1891) yek ji bûrokratên dewleta Osmanî yê ji Amedê ye.

Li ser têkiliyên mîrên Kurdistanê û dewleta Osmanî di nava sazûmaniyê de cihgirtiye. Li Amed, Gurgum, Mezra, Mûş û Mêrdînê karmendiyên bilind bo dewleta Osmanî û mîrên Kurd kiriye. Mirovekî herwiha nivîskar û dîrokhez bû. Tê payîn ku gelek pirtûkên wî yên din jî hebin û di arşivên dewleta Tirk de veşarî bin.

## Hin ji berhemên Seîd Paşa

* Mîrat-ul Îber (10 cîld)
* Dîroka Amedê
* Salnameya Amedê (ji du beşan pêk tê)

Kategorî:Dîroknas
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Nivîskar
Adnan Binyazar

**Adnan Binyazar** (jdb. 1934) yek ji nivîskar û rexnegerên Amedê ye.

Jiyan û nivîsandina xwe bi zimanê tirkî dike. Ji bo pêşketina ziman û çanda tirkî xwedî ked û xebateke mezin e. Di gelek kovar û rojnameyan de nivîsiye. Çîrok, metelok û zargotina kurdî berhevkiriye û wekî ku yên tirkan e, weşandiye.

## Hin ji berhemên wî

* Ağıt Toplumu - Civaka loriyan
* Dedem Korkut´tan Öyküler - Ji bapirê min Korkut çîrok

Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rexnegerên tirk
Suleyman Nazif

**Silêman Nazîf** (jdb. 1869 – m. 1927), yek ji nivîskar û helbestvanên Amedê ye.

Ji yeynî zimanê kurdî, farisî, erebî û fransî dizanibû. Doza Kurdistaneke serbixwe dikir, ji ber wê serê wî bi dewleta Osmaniyan re dikete belayê. Gerînendetiya çapxaneya Amedê û redaktoriya rojnameya Amedê dikir. Ji destê hikumetê direve Parisê û li wir bi navê Meşweret rojnameyekê dertîne. Li ser rexneyên mîrên Kurd cezayê wî hinekê tê sistkirin û ji Ewropayê vedigere. Li hatinê tê girtin û bi cezayê 12 sal sirgûnê dişînin bajarê Bursayê.

Dema ku Siltan Ebdulhemîd ê Osmanî ji textê tê daxistin û bûyera *"Meşrûtiyet"*, ango kêmkirina erkên keyên Osmaniyan rûdide, têkiliyên wî bi Osmaniyan re dîsa baş dibin û wekî walî li gelek bajaran dixebite. Di sala 1915'î de li Stembolê bicihdibe.

Êdî dawiya Osmaniyan e. Gelek tevger hene û jin ji wan jî doza azadiya Kurdistanê dikin. Ew di rojnameyên wekî Hadîsat, Halk de dinivîsîne. Bajarê Stembolê ji aliyê Îngîlîzan ve tê dagirkirin û pirraniya tevgeran viya şermezar dikin. Herwekî pirraniya tevgerên Kurdan jî li dijî Brîtanyayê derdikevin û doza *"Biratiya Kurd û Tirk"*, *"Biratiya Îslamê"* hwd dikin. Nazîf ji ber nivîsarekê xwe ji aliyê dewletê ve bi sirgûna girava Maltayê tê cezakirin. Sala 1922'î de, beriya îlankirina Komara Tirkiyê ji Maltayê vedigere. Pirraniya pirtûkên wî di arşîvên dewleta Tirk de veşartî ne.

Li sala 1914ê li Mûsilê parêzgariyê dike, Şêx Ebdulselamê Barzanî bidarve dike. Bi dûçûna hinek çavkaniyan kîneke mezin d dilê Suleyman Nazîf de hebû li dijî Şêx Ebdulselam 

## Hin ji berhemên wî yên neveşartî ne
* Salnameya parêzgeha Amedê (1894 - 1895)

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknas
Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Helbestvanên zimanê tirkî
Kategorî:Jidayikbûn 1869
Kategorî:Jidayikbûn 1870
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1927
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Rojnamevan
Elî Emîrî

**Elî Emîrî** ( jdb. 1857 - m. 1924) yek ji lêkolîner, berhevkarê pirtûkan û nivîskarê Amedê ye.

Ji malbata mirên Kurd ên Amedê bûye. Xwedî pirtûkxaneyeke mezin bûye. Pirtûkên ku wî berhevkiribûn piştî mirina wî dikevin destê dewleta Tirk û hin ji wan ji nû ve hatine weşandin. Pirtûkên derbarê Kurd û Kurdistanê de ne, hêj veşarî ne. Li Amedê navê wî li hin kuçe û dibistana hatiye danîn.

## Berhem
* Tezkîreyî Şûarayî Amîd
* Vîlayetî şarqiyeyî Osmanî we Kurdistan
* Amîd-î Sewde (Kovar)

Kategorî:Jidayikbûn 1857
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Lêkolînerên kurd
Kategorî:Mirin 1923
Kategorî:Nivîskarên kurd
İhsan Işık

**İhsan Işık** (4ê gulana 1952an Amed) yek ji siyasetmedar, bûrokratê dewleta tirk û nivîskarên ji Amedê ye.

Piştî bidawîkirina dibistana seretayî, navendî (miyandî) û amadeyî li Amedê, diçe Erziromê di zanîngeha Atatürk fakûlteya wêjeyê beşa ziman û wêjeya Tirk de dixwîne. Di sala 1976an de zanîngehê bidawî dike û li Stembolê bicihdibe. Karmendî, şêwirmendiya çapemeniyê, gerînendeyê kovar (pêserok) û çapxaneyan, bazirganî û mamostetiye dike. Di salên 1995 - 1996an de gerînendetiya İETTê *(Saziya şaredariya Stembolê bo elektrîk, telefon û troleybûsan)* dike. Herwekî gerînendetiya SHÇEKê *(Saziya bo zarokên sêwî)* jî dike.

Ew herwekî di siyasetê de şêwirmendiya gelek wezîran dike. Herçendî jiyana wî pirranî di polîtîka û bûrokrasiyê de jî boriye, ew yek ji endamên TYBê *(Yekîtiya Nivîskarên Tirkiyê)* ye.

## Hin ji berhemên Işık

* Sevgili anneciğim - Mamacana min (Dayika min î xoşewîst), 1987
* Bediüzzaman Said Nursi ve Nurculuk - Bedîûzeman Seîdê Nûrsî û Nûrperestî.

Kategorî:Bûrokrat
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Siyasetmedar
Amîdî

**Ebû'l Hesen Seyfûdîn Amîdî** yan jî bi tenê **Amîdî** (jdb. 1156 Amed - m. 1233 Şam) feqîh, û kelamnasekê navdar ê Amedê ye ku bi eslê xwe kurd e. Ew zanayekê fiqhê Şafiî ye ko bizav kiriye bi rêya zanistê kelamî fiqh û şerîetî li hev bîne.

Yek ji zanayên sedsala 12em tê nirxandin. Zêdetirî 20 berhemên wî hene. Xebatên xwe li ser fîlozofî, hedîsên pêxemberê Îslamê, dîrok, fiqihê û mentiqê bi kar aniye.

## Berhem

Dihêt gotin ko berhemên Amîdî yên li ser kelam, fiqih û mentiqê nêzikî 20an in, lê îro hemî li ber destan nîne. Ên ko hene ev in

* Xayet-ul-meram fî ilm-ul-kelam,
* Deqaiq-ul-heqayiq fil-hikme,
* Îhkam-ul Ehkam,
* Ebkar-ul-efkar fî usûliddîn,
* Xayet-ul-emel fî ilm-il-cedel,
* Rumûz-ul Kunûz,
* Menaih-ul Keraîh,
* Kitab-ul-Bahir fî ulûm-il-ewail wel-ewaxir,
* Munteh-es-salik fî ruteb-el-mesalik,
* Munteh-es-sûl fî ilm-el-usûl,
* Kitab-ul-mubîn fî şerh-el-meanî el-hukema we-l-mutekellimîn,
* Et-Tercihat fî-l-Xilaf,
* El-Muaxizat fi-l-Xilaf,
* Lubab-ul-elbab,
* Et-teilîqat-us-sexîre we-l-kebîre fî-l-xilaf.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1156
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Mirin 1233
Kategorî:Nivîskarên kurd
Hamid Aytaç

**Hamid Aytaç** , **Şêx Mûsa Ezmî El-Kurdî**, **Azmî** (jdb. 1891 - ) yek ji hostayên xetçêkerî yên navdar ê Amîdê.

Navê *Hamid Aytaç*, piştî derketina zagona paşnavan li Tirkiyê xwe dike. Ji malbateke Kurd î xettat ji dayik bûye. Neviyê Xettat Amîdî (Seyîd Adem), kurê Zilfiqar Axa ye. Di zaroktiya xwe de bala xwe berdaye wêne û xetçêkeriyê. Bi alîkariya bûrokrat û mîrên Kurdan ên ji xetçêkeriyê hezdikirin, perwerdeya dibistanê jî dîtiye.

Di demeke kurt de bi xetên xwe yên bêhempa di cîhanê de tê naskirin. Dewleta Osmanî jî dixwaze ji wê sûdwerbigire û jê çêkirina nexşeyan dixwaze. Ji bo fêrbûnê jî wî dişînin Berlînê. Bi têkçûna Osmaniyan û avabûna Komara Tirkiyê ve ji xwe re kargehekê vedike û him xetên xwe difiroşê, him jî şagirtan perwerde dike. Ji Misirê, Almanyayê heya Japonyayê gelek kes bo perwerdeyê tên cem Ezmî. Di gelek mizgeftan de hêj jî xetên wî tên pêşkêşkirin.

Miroveke oldar bûye. Mezelê wî niha li goristana Karacaahmet a Stembolê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1891
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Wênesazên kurd
Kategorî:Xetçêkerên kurd