Komkujiya Geliyê Zîlan 1930

**Komkujiya Geliyê Zîlan** yan jî **Birîna Geliyê Zîlan** komkujiyeke mezin e ku li Geliyê Zîlan a bakurê Erdîşê û li gundên deverê geliyê pêk hatiye. Komkujî di 12 an 13ê tîrmeha sala 1930an de destpêkiriye û bi şêwazên cihêreng ên ku di nav de bi şewitandin ên komî ya mirovan, bi îşkencekirinan û bi komkujiyên komî bi hezaran kurd ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve hatine kuştin. Komkujiya herî mezin li Geliyê Zîlan pêk hatiye ku kurdên ji gundên geliyê û ji gundên deverê hatine komkirin ku di nav wan de zarok û jin jî hebûn li Geliyê Zîlan bi awayeke girseyî hatine kuştin. Rojnameya ''Cumhuriyetê'' di dema komkujiyê de hejmara kurdên ku li geliyê Zîlan hatine kuştin 15.000 ragihandin. Li gorî rojnameyê kurdên li geliyê Zîlan hatine kom kirin û hemî hatine kuştin. Her çiqas hêjmara temamî ya kurdên ku di komkujyan de hatine kuştin ne diyar be jî lê nivîskarê kurd Hesen Hîşyar Serdî hêjmara qurbaniyên ku li seranserê herêma ku komkujî lê pêk hatiye wekê 47.000 kes diyar kiriye. Komkujiya geliyê Zîlan ji aliyê milên 7em û 9em ê artêşa Tirkiyeyê ve ku di wî demê di bin fermandariya Ferîk Salih Omurtak de bû pêk hatiye.

Ji ber ku hêjmara kesên ku di van komkujyan de hatine kuştin hatiye veşartin ji aliyê çavkaniyên cihêreng ve hêjmarên cihêreng hatine parvekirin. Hinek çavkaniyan tenê behsa komkujiyên lokal ên ku bi tenê li gundan pêk hatiye dike. Li gorî çavkaniyên ku behsa komkujiyên di nav gundan de dikin kurdên ku ji aliyê Tirkiyeyê ve li gundan hatine kuştin hêjmara wan di navbera 4.500 û 5.000an de ye. Li gorî çavkaniya rojnameya Cumhuriyetê di Geliyê Zilan de 15.000 kurd hebûn û bi temamî hatine qirkirin. Li gorî nivîskarê kurd Hesen Hîşyar Serdî li seranserê herêma ku lê komkujî pêk hatiye 47.000 kurd ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine kuştin.

Beriya ku komkujî pêk were ji aliyê artêşa Tirkiyeyê nexşeya topografî ya herêmê hatiye xêzkirin û lêkolîneke erdnîgarî hatiye kirin ku bi vî awayî geliyên kûr ên ji bo komkujiyan hatine tespîtkirin. Ji bo komkujiyan pêk bînin cihê herî guncav milên Geliyê Zîlan hatine diyarkirin.

Komkujî navê xwe ji qirkirinên komî yên li Geliyê Zîlan werdigire ku komkujiya herî girseyî li vir pêk hatiye. Ji xeynî Geliyê Zîlan li gelek gundên deverê komkujî pêk hatine ku di nav wan de jin, zarok û extiyar jî hebûn di dema vê komkujyê de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine kuştin.

## Komkujî
Beriya ku komkujî pêk were artêşa tirk bi alîkariya hevkarên xwe yên li herêmê bi propagandayên nerast ên wekê "efû ji kurdan re derketiye", "leşker tên li gundiyan şîret dikin" xelkên gundewarî dixapînin û nahêlin ku gel ji gundên ku baweriya xwe bi wan tînin derkevin. Kesek bi navê Mele Mihemed ku ji dewletê re sixûriyê dikir beriya ku here Erdîşê ji gundiyên gundê Bonuzilî re gotiye "Divê kes neçe cihekî. Gava leşkerên Derwiş Beg hatin, çend dewar û pez serjê bikin, goşt û savar çêkin ku leşker bixwin."

Abdurrahman Gürbüz ku yek ji şahidê komkujiyê ye ku ji komkujiyan filitiye di hevpeyvînekê de di derbarê komkujiya Geliyê Zîlan de wiha gotiye:

Tirkiyeyê ji bo komkujyê ji 8ê tîrmeha 1930an ve ji bo operasyona qirkirina kurdên li herêmê artêşa 7em û artêşa 9em û 80 balafirên şer bikar aniyê. Dîroka komkujiyê ji aliyê artêşa tirk ve wekê 13ê tîrmeha sala 1930an hatibû plankirin lê Yusuf Mazhar ku nûçegihanê taybet ê rojnameya *Cumhuriyetê* (rojnameya herî zêde ya Tirkiyeyê bû ku di salên 1930 û 1940î de dihat xwendin) di 12ê tîrmeha sala 1930an de bi telefonê ragihandiye ku "qirkirinên li gundên derdora Çiyayê Sîpanê, gundên Erdîşê û Geliyê Zîlanê temam bûye."

Li gorî çavkaniyan ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve bi xencerên serê tivingan zarokên dergûş hatine kuştin. Li gel komkujyan di heman demê de gundên kurdan ku tê de komkujî qewimîne hatine talan kirin û hatine şewitandin. Li gorî hevpeyvînên bi şahidên komkujiyan re, ji bo gustîleke zîv tiliya keçeke ciwan ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye jêkirin. Ji xeynî komkujyê girseyî ya ku di newala Geliyê Zîlan de pêk hatiye li gundên deverê bi awayeke komî kurd hatine kuştin. Li seranserê ku komkujî pêk hatiye 44 gund hatine şewitandin û li hinek gundên deverê kurd di nav avahiyên wan de bi saxî têne şewitandin.

Li gorî şahidekî komkujyê Abdulbaki Çelebi li Birhanê gelek gundî di nav avahiyên xwe de bi saxesaxî hatine şewitandin. Şahidê komkujiya gundê Birhanê Abdulbaki Çelebi wiha dibêje:

Geliyê Zîlan ji du milan wekê Geliyê Zîlan û Geliyê Hacîderê pêk tê. Gundên Geliyê Zîlan ev in; Komir, Zorava, Kaşesor, Eqis, Bazengê, Xarxus, Îlanî, Hacikaş, Çakirbey, Hesenabdal û Qerekîlîs e. Gundiyên di van gundan de gundan kom bi kom girtine, wan bi werîsan girêdane û bi çekên giran gulebaran kirine û kuştine. Gundiyên ku li vir hatine kuştin bi piranî ji eşîrên Bekirî û Hemoyîyan bûn. Li Geliyê Haciderê jî ji gundên wekî Bonizlî, Konduk, Sicalî, Ardoxan, Mixarê, Soqitlî, Kerx pêk tên. Piraniya wan jî ji eşîra Haciderê bûn ku di nav wan de jin, zarok û extiyar jî hebûn bi temamî ji aliyê artêşa tirk ve hatine kuştin û hemî gund hatine şewitandin. Kesên din ên ku ji herêmê hatine kom kirin di Geliyê Zîlan de hatine qetilkirin. Li gorî Mele Heyder Varli hejmara kesên hatine qetilkirin 15 hezar û 170ê kes bûn. Di rojnameya Cumhuriyetê ya di roja 16ê tîrmeha sala 1930an de bi sernavê ‘kesên hatine qirkirin’ wiha gotiye: “Gund û gundiyên ku alîkariya eşqiyayan kirine bi temamî hatine şewitandin û gundî jî hinek hatine qirkirin û hinek ji wan jî sewqî Erdîşê tê kirin.

Komkujî ji aliyê artêşan 9em ve ku di wî demê di bin fermandariya Salih Omurtak de bû pêk hatiye. Li gorî rojnameya Cumhuriyetê ku di 16ê tîrmeha 1930an de ragihandiye 15.000 kurd hatine kuştin. Li gorî nivîskarê kurd Hesen Hîşyar Serdî ku di serhildanên Agiriyê de jî cih girtibû, ji 18 gundên ku ji eşîrên Ademan, Sipkan, Zîlan û Hesenan pêk tên 47.000 hezar gundî ji aliyê artêşa Tirkiyeyê hatine kuştin. Di heman demê de li gorî lêkolînerê ermenî Garo Sasûnî 5.000 jin, zarok û extiyar ku di gundan de mabûn ji aliyê artêşa tirk ve hatine kuştin. Rojnameya *Berliner Tageblatt* a ku navenda rojnameyê li Almanyayê ye, di hejmara xwe ya di 3ê cotmeha sala 1930an de wiha behsa komkujiyê kiriye: “Tirkan li herêma Zîlanê 220 gundên kurdan tunekirin û 4 hezar û 500 jin û extiyar qetil kirin." Akademiya Zanistê ya Yekîtiya Sovyetê wiha behsa gundên ku hatine şewitandin û komeke kurd ku di komkujiyan de hatine kuştin dike: "Di newaleke li herêma Zîlanê 1.550 kes hatin qetilkirin, li herêma Erdîşê 200 gund hatin şewitandin, li herêma Panosê jî gundek ku nehatibe şewitandin û nehatibe hilweşandin nemaye."

Wezareta karên derve ya Îngilîstanê di derbarê komkujiyê de wiha gotiye: "Di derbarê vê bûyerê de qeneet me ew e ku 'serketina' Tirkiyeyê ya li deverên Erdîş û Zîlanê li hemberê çend kesên çekdarî û li hemberê rêjeyeke zêde ya kesên sivîl pêk hatiye."

## Piştê komkujyê
Leşkerên Tirkiyeyê hemî sewal û milkên gundiyan desteser dikin. Bi hezaran kurdên ku ji ber komkujiyan filitîne ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine sirgûnkirin û çûnûhatina herêmê ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Gundiyên piştî ku bi salan li sirgûnê dijîn, piştî ku qedexeya herêmê radibe, vedigerin gundên xwe û bi erdên xwe vala re rû bi rû dimînin. Gelek gundiyên li Erdîşê bi cih bûne û bi salan di bin şert û mercên zehmet de jiyan kirine. Bîst sal piştê komkujyê ji aliyê gundiyên herêmê ve doz hatiye vekirin. Gundiyên ku di sala 1950an de serî li Dadgeha Cezayê Esliye ya Erdîşê dane û daxwaza erdên di serdema tabûyên xwe wergirtine wekê delîl pêşkêşî dadgehê kirine. Gundî dixwazin Komkujiya Zîlan bê ronîkirin daxwaz dikin ku vegerin gundê xwe yên ku sewqî xezîneyê hatiye kirin û herêma qedexe hatiye ragihandine. Piştê 50 salan di sala 2006an de bi hinceta ku tapûyên gundiyan nederbasdar in, doza ku gundiyan vekiribû, hatiye girtin.
### Bandora çandî ya di çanda dengbêjiyê de
Di derbarê komkujiyê de gelek kilamên dengbêjî û stiranên nûjen ji aliyê dengbêj û hunermendên kurd ve hatiye gotin. Repertuareke berfireh a kilaman li ser Zîlanê ava bûye. Kilamên li ser serhildana Agiriyê û Zîlanê qewî zêde ne. Folklornasê kurd Ordîxanê Celîl destnîşan dike ku wî di navbera salên 1951-1973yê de 14 stran li ser Serhildana Araratê û lehengên wê ji devê heşt dengbêjên başqe başqe tomar
kiriye ku ji dewletên cihê yên wekî Sûriye, Ermenistan, Qazaxistan û Qirgizîstanê bûne .

Wêjevanê kurd Yaşar Kemal di hevpeyvînên xwe yên salên 1950î de diyar kiriye ku dema ku wî ji Komkujiya Geliyê Zîlan agahiyê hildaye gelekî bi bandor bûye. Piştre di romana xwe ya bi navê *Deryaya xeyidî* de behsa komkujiyê kiriye.

## Sansûra li dijî komkujyê
Di sala 2007an de nûçegîhanên DÎHAyê ya Wanê Oktay Candemir û Ercan Öksuz hevpeyvînek bi serenavê "Şahidê Komkujiya Zîlanê Diaxive" weşandibû û di derbarê komkujiyan de yek ji şahidên Komkujiya Zîlanê Kakil Erdem ê 94 salî şahidî di hevpeyvînê de axivîbû. Piştî hevpeyvînê di derbarê her du nûçegihanan de ji aliyê dewleta tirk ve doz hat vekirin. Di encama doza ku di 9ê îlona sala 2008an de li 2yem Dadgeha Cezayê Esliye ya Wanê dest pê kiriye de, ji bo her du nûçegihanan re sal û nîv cezayê girtîgehê hatiye birîn.

## Mijarên têkildar
* Geliyê Zîlan
* Serhildanên Agiriyê
* Dîroka Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan
Kategorî:Komkujiyên li dijî sivîlan
Kategorî:Komkujî
Kategorî:Komkujî li Kurdistanê
Kategorî:Komkujî li Tirkiyeyê
Kategorî:Serhildanên Agiriyê
Kategorî:Tawanên şer ên li dijî kurdan
Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê
Kategorî:1930