open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mücahit Bilici

**Mücahit Bilici** (z. 1973, Farqîn, Amed) civaknasekî kurd e. Ew li Zanîngeha New York, John Jay College, dersên civaknasiyê dide.

## Jiyana wî
Di 1973an de li Farqînê ji dayîk bûye. Wî ji Dibistana Amadehî ya Farqînê mezûn bû, beşa civaknasiyê li Zanîngeha Bosforê xelas kir û doktoraya xwe li Zanîngeha Michigan Ann Arbor temam kir. Bîlîcî, ku berê ji bo rojname û kovarên wekî, Taraf, Yeni Yüzyıl, Kovara OT de qunciknivîsiyê dikir. Bîlîcî, di navbera 2013-2015an de di rojnameya *Taraf*ê de, di navbera 2015-2016an de di rojnameya *Yeni Yüzyıl*ê de û di navbera salên 2018-2019an de di *OT Dergi*’yê de nivîsandiye. Ji 2019an û pê ve di *Gazete Duvar*’ê de qunciknivîsiyê dike.

## Pirtûkên wî

### Bi tirkî
* *Hamal Kürt*, Weşanên Avestayê, 2017.
* *İslamda Savaş Bitmiştir* (2016).
* *Bir İsme Tutunmak* (2017).
* *Amerikan Rüyası - Yeni Başlayanlar İçin* (2006).
* *Kırk Aynadaki Güneş* [2006, çapa berê *Gökçekimi* (1999)].

### Bi îngilîzî
* *Finding Mecca in America: How Islam Is Becoming an American Religion*, (University of Chicago Press, 2012)

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Kurdolojî
Kategorî:Mirovên zindî
Nezîr Ocek

**Nezîr Ocek** (, gundê Xumar, qezaya Şaxê, Wan) lêkoler û wergêrê kurd e.

## Heyata wî
Di sala 1961ê de li gundê Xumarê, bi ser navçeya Wanê Şaxê ve ji dayik bûye. Dibistana seretayî û navîn li Wanê xwendiye, lîseyê li Cizîrê xwendiye. Dû re derbasî Sûriyeyê bûye û li Kuliyata Şamê Beşa Ziman û Wêjeya Erebî xwendiye. Di 2002an de li Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê dersa zimanê kurdî dîtiye. Di 2004an de li Wanê di fêrgeha fermî ya zimanê kurdî de dersên rêzimanê û dersên wêjeya kurdî daye. Di 2006an de di avakirina komeleya Kurdî-Der a Wanê de cih girtiye û li wir dersên ziman dide.
thumb|Nezîr Ocek pirtûka xwe îmze dike
## Berhemên wî

### Kitêb
* *Waneyên Rêzimana Kurmancî*, Weşanên Sîtav, Wan, 2015.
* *Dersên Edebiyata Kurdî*, Weşanên Sîtav, Çapa Yekem, Wan, 2016.
* *Rêzimana Farisî-Kurdî*, ISBN: 9786058139572, Weşanên Sîtav, Wan, 2018.
* *Destana Rustemê Zal*, ISBN: 9786057920430, Weşanên Sîtav, Wan, 2019.

### Werger
* *Xoxek û Hezar Xox*, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013.
* *Rastî û Nîgaşa Rojekê*, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013.
* *Çîroka Hezkirinê*, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013.
* *Masiya Reş a Biçûk*, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013.
* *Kevokvanê Keçel*, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013.
* *Zarokê Silkfiroş*, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013.
* *Stêrê û Pitiks Axiver*, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013.
* *Stêrê û Qirk*, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013.
* *Serpêhatiyên Kuliyeke Berfê*, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2016.
* *Gelo Zerdeşt Pêxember e?*, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2016.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Wanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kurdemîr

**Kurdemîr**, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kerkûkê (navend)
Kurkeçal

**Kurkeçal**, **Kurkeçał**, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kerkûkê (navend)
Elbû Sebah

**Elbû Sebah**, **Elbû Sebaḧ**, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tazexurmatûyê
Deylem

thumb|Deylem
**Deylem** () an jî **Deylemistan** (), **Deyleman** () navê dîrokî yê herêma perav a başurê Deryaya Qezwînê, li bakurê Îrana îroyîn e. Deylem dikeve du beşan de, rojhilat Mazenderan û rojava Gîlan.

## Bide ber
* Kurdên Deylemê

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)
Kurden Deylemê

**Kurdên Deylemê** li bakurê Îranê, li herêma dîrokî ya deylemê, hatine belavkirin.

## Erdnîgarî
Kurd li vê herêmê pirranî li parêzgeha Gîlan, li şehristanê Rûdbar bexşa Amerlû, şehristanê Siahkal bexşa Deylaman û şehristanê Rûdsar bexşa Rahimabadê belavbûne. Herweha li Mazenderan, bajarê Sarî kurdên kurmancîaxiv, li devera Nowşar jî êla Lek a Xecewen dijî. Eşîrên Mafî û Reşvend li bakurê parêzgeha Qazwênê dijîn û xwediye gelheke kurdî ya balkeş in. Dîsa li parêzgeha Erdebîlê li devera Xalxalê çend gundan de kurmacîaxiv hene.

## Dîrok
Êl û esîrên kurdan ku îro li sê - çar parêzgehên peravîyên deryaya mazenderan belavî dijin hemî ji kurdistanê an jî ji kurdistana xorasanê hatine koçberkirin.

## Çand û hûner

## Êl û eşîr
Êlên kurdan ên xwedî gelhe giring Amerlû, Celîlvend, Mafî û Xecevend in. Ji vanan êla Amerlû ya herî mezin e.
* Abdelmalikî
* **[[Amerlû]]**
** Baha Davalû
** Beysan
** Şamlû
** Şaqulan
** Staqûlan
* Bacalanî
* Belikan
* Bextî (Botî?)
* Celîlavend
* Canbeglû (Canbegî)
* Çemişgezeg
* Çînginî
* Elikan
* Gûran
* Kakavend
* Kelhûr
* Kirmanî
* Larijanî
* Lek
* Mafî
* Modanlû
* Neka
* Pazûkî
* Qereqoçlû
* Reşî
* Topkanlû
* **[[Xecevend]]**
** Dilfan
** Kakavend
** Sultanqulîxanî
* Xiyasvend
* Zend

## Navdarên kurdên ji Deylemê

## Çavkanî

Deylemê
Komeleya Lawan

**Komeleya Lawan** li sala 1930an hate ava kirin. Parêzer Îbrahîm Ehmed jî di nav vê rêxistinê de bû. Li sala 1934ê ev rêxistin beşdarî Partiya Komûnîst ya Iraqê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Komele
Têkiliyên kurd û ereban

**Têkiliyên kurd û ereban** hemû têkilî û peywendiyên miletê kurd û ereban dihundirîne

Li sala 1937ê rojnameyên ereb, kurdên Îskenderûnê sûcdar kirin 

Li sala 1958ê Celal Telebanî li gel serokê Misirê Ebdulnasir hevdîtinekê dike. Di encamê de li Qahîreyê radyoyeke bi kurdî tê vekirin  Her wisa Celal Talabanî dbêje ku piştgiriya ereban bo kurdan yekem car Misirê kir.

## Mijarên têkildar
* Dîplomasiya kurdan
* Têkiliyên Îsraêl û Tirkiye

## Çavkanî

ereban
Ciwarbûna mirovan a pêşî li dinê

Ev listeya dîrokî ya rûniştina Mirovan e.

thumb|450px|Mirovbûna dinê (bi awayê homo sapiens) (hejmar bi hezara nin)

Lîste ji çar pariyan pêk tê. Paleolîtîk ya Navîn (beriya 50 hezar sal ) , Paleolîtîk ya Jorîn (Ji 50 hezar salan heya 12.500 sal berê) , Holosen (Ji 12.500 salan heya 500 sal berê) û dema Modern. Tomarên lîsteyê li gor herêman hatine nivîsandin.

Rûniştina mirovan navê ku bidome , dibe ku carinan rûniştgeh hatibin vala kirin ji ber mercên avûhewa , tekîna Çiyayên agirî, mînak tekîna volkanîk ya Toba yê.
Derketinên Afrîka yên pêş li dora 270.000 sal in. Herwiha derketinên mayînde dibe ku li derdora 70.000 salan bin.

## Paleolîtîk ya Navîn
Beriya Homo Sapîens , ji xwe Homo Erectus milyonek sal berê (lê biner Derketina ji Afrîka) li Afrîka û Ewrasya ya ne-Arktîk belav bibû.
Çavkaniya herî kevin ji bo Mirov yê Modern (Homo Sapîens) hatiye dîtin fosîlen Cebel Irhoud ,Maroko  yên 300.000 sal berê nin
## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Xi'an

**Xi'an** (bi çînî: 西安, *Xī'ān*), serbajarê parêzgeha Shaanxi ya Çînê ye. Ew yek ji bajarên herî kevnare yên Çînê ye ku xwedî dîrokek 3100 sal e. Hejmara nîştecihan di sala 2010an de 13 milyon kes e.

## Cografya

## Dîroka Xi'anê

## Dînên nîştecihên Xi'anê
### Dînê Tao

### Dînê Bûda

### Mesîhî

### Îslam
50,000 misilmanên hui hene. Heft mizgeft hene. Mizgefta herî mezin a bajêr "Mizgefta Mezin a Xi'anê" (西安大清真寺, *Xīān Dà Qīngzhēnsì*) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Çînê
Kategorî:Çîn
Kategorî:Paytext
Kategorî:202 b.z.
Kerbela

**Kerbela** (; *Karbalā*’) bajareke Iraqê ye û bajar dikevê 100 km başûrê rojavayê Iraqê. Di dema Huseyn bin Elî de bi navê Elqediriye (al-Qadiriya) û Şatu'l-Firatê (Shatt al-Firat) jî dihata zanîn.

## Etîmolojî
Di nav vekolînerên cihê de, di derheqê eslê peyva *Karbala* de, gelek nêrîn hene. Hinek destnîşan kirine ku Karbala têkiliyek bi zimanê *karbalato* re heye, hinên din hewil didin ku wateya peyva Karbala der bixin û lêker û zimanê xwe analîz bikin. Ew encam digirin ku ew ji peyva erebî *Kar Babel* tê wergirtin, ku ew komek ji gundên Babilî yên kevnar bû ku tê de ne.

Lekolîner Yaqût Hemawî destnîşan kiribû ku wateya Karbala dikare gelek ravekirinan bike, yek ji wan ev e ku cîhê ku Huseyn bin Elî lê şehîd bûyî ji erdek nermî pêk tê, bi erebî *al-Karbalat*, yanî "erdeke nerm". Li gorî baweriya şiiya, serfirîşte Cebraîl çîroka wateya rastîn ya navê Karbalā ji Hezretî Muhemmed re gotiye: ji peyvên *karb* (bi erebî: كَرْب, "axa ku dê bibe sedema gelek agiran") û * balî' * (bi erebî: بَلَاء, "êş, bibe sedema êşan") pêk tê.

## Bûyera Kerbelayê

Bûyera Kerbela di 10ê çiriya pêşîn a sala 680an de di navbera artêşa ya duyem a Emewî, artêşa kurê Muawiye I Yezîd û artêşek biçûk ya Huseyn bin Elî neviyê Hezretî Muhemmed, li bajarê Kerbelayê qewimiye.

## Cîhên dînî
Bi bajarê Necefê re cihê ku bi pirranî mezheba şiîtî lê dijîn bajarê Kerbela ye. Piştê bidawîkirina rêveberiya Sedam Huseyn, bajar pêşket û bû yek ji wan bajarên turîstîkên Iraqê.

Çend cihên navdar û cihên dînî ya bajarê ev in

* Mizgefta Al Abbas
* Qebra Huseyn bin Elî
* Wêranên Mujada (dikevê 40 km rojavayê bajarê)

## Balafirgehên bajarê
* Balefirgeha Bakur-rojhilata Kerbelayê
* Balefirgeha Navneteweyî ya Kerbelayê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Zanîngeha Kerbelayê

Kategorî:Bajarên pîroz
Kategorî:Bajarên Iraqê
The King (2019 film)

**The King** fîlmekî drama yê dîrokî ye ku di sala 2019an de hatiye weşandin. Fîlm ji piyesa Henriad ya William Shakespeareê ve binyatkirî ye. Ji aliyê David Michôdê ve hatiye deranîn û ji aliyê David Michod û Joel Edgertonê ve hatiye nivîsîn. Stêrên fîlmê Timothée Chalamet, Joel Edgerton, Sean Harris, Lily-Rose Depp, Robert Pattinson û Ben Mendelsohn in.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên zimanê inglîzî
Kategorî:Fîlmên 2019an
Ayhan Meretowar

**Ayhan Meretowar**, mamoste û nivîskarekî kurd e ku di sala 1969an da li gundê Holê ya Hezoya Batmanê hatiye dinyayê.
 
Xwendina xwe ya pêşîn, li gundê Kififê (Dogancikê) kiriye, li navçeya Qubînê (Bişêriyê), dibistana navîn xwendiye, li bajarê Sêrtê, lîse qedandiye. Di sala 1997an da li Zanîngeha Dicleyê ji beşê “Mamostetiya Ziman û Edebiyata Tirki" mezûn bûye. Di sala 2016an da, ji Zanîngeha Mêrdînê ya Artûklûyê destûrnameya Lîsansa Bilind a Ziman û Çanda kurdî girtiye.

Di gelek kovaran da meqaleyên wî hatine weşandin.

## Xebat û berhemên wî

* *Kovara Rojî Kurd, Kovara Cemîyeta Hêvî (1913)*, werger, Tîpguhêzî (Ayhan Meretowar, Cemîl Amedî, Weşanên Warê, 2002)
* *Hunera Axaftina Xweş û Nivîsandina Rind* (Ayhan Meretowar, Weşanên Enstîtuya Amedê, 2005)
* *Xutbeya Şamê, Munazeratê, Mûcîzatê Ehmedîye, Mûcîzatê Qur'aniye, Mûcîzeya Şeqqa Qemerê, Risaleya Munacatê, Rîsaleya Remezan û Îqtîsadê Werger*, Bedîuzzeman Seîdê Kurdî (Ayhan Meretowar, Weşanên Zehrayê, 2009)
* *Hesreta Hezkirinê* (Şano), (Weşanên Şaredarîya Bajarê Mezin a Amedê, Ayhan Yildiz, Pêşbazîya Berhemên Şanoyî, Xelata Mansîyonê, 2011)
* *Şev û Rojên Mubarek*, (Ayhan Meretowar, Weşanên Nûbiharê, 2011)
* *Kelimeya Bist û Sisêyan, Risaleya Uxuwwetê, Rêbera Ciwanan, Rîsaleya Nexweşan*, Werger, (Ayhan Meretowar, Weşanên Xizmetê, 2012)
* *Lemeat*, Werger, Bediuzzeman Seîdê Kurdi, (Ayhan Meretowar, Aydin Unesi Weşanên Xizmetê, 2012)
* *Dersên Civakî*, (Ayhan Meretowar, Mela Îbrahîm Xellê Amedî, Azîz Samûr, Weşanên Zehrayê, 2013)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Sefa û Merwe

**Sefa û Merwe** bilindahiyek pîroze ku di navbera Meke û Medîneyê de ye.
Di hec de îbadete ku misilman diçin wan deran ziyaret dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Meke
Kanîzar (kovar)

**Kanîzar**, malper û kovareke ziman û zimannasiya kurdî ye. Hejmara pêşîn di 2015an hate çêkirin û heya 2018an de 16 hejmar derketine.

Sernivîserê kovarê Husein Muhammed e û armanca wê pêşkêşkirina vekolîn û xebatên li ser zimanê kurdî bi kurmancî, soranî, zazakî û inglîzî ye bo xwandevanan. Dirûşma kovarê jî ev e: "Kanîzar xezînên zimanê kurdî sererd dike!"

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Malper
Xining

**Xining** (çînî: 西宁), serbajarê Qinghai ya Çînê ye. Rûerdê bajar 7.472 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da 2.208.708 kes e.

## Çavkanî
"Qinghai Province"

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Çînê
Kategorî:Çîn
Kategorî:Paytext
Yinchuan

**Yinchuan** (çînî: 银川) serbajarê parêzgeha Ningxia ya Çînê ye. Rûerdê navçeyê 4.467 km² e.

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Çînê
Kategorî:Çîn
Kategorî:Paytext
Huhhot

**Huhhot** (çînî: 呼和浩特; "Hūhéhàotè"), serbajarê Mongolya Hundir ya Çînê ye. Ew di sedsala 16an de ji hêla Altan Kağan (yek ji nevîyên Împeratorîya Mongolane) va hate damezrandin.

## Demografî
rêjeya gel %85 Han, %15 Mongol, %1,6 Hui, %1,2 Mançu ye. Hinek gelên din û Koreyî jî hene. Herêm balê dikişîne ser xwarin, nemaze xwarinên Mongol û hilberên şîr. Çaya şîr (bi çînî: "naicha" wateya: "çaya şîr"), ku vexwarina civaka Mongolî ye, bûye vexarineke balkêş ji bo kesên ku têne bajêr.

## Galerî
200x200px| girêdan=Wêne:Торговый_цент_%22Wang_Da%22.jpg|150x150px| 150x150px| girêdan=Wêne:Музей_%22_Bo_Wu_Guan%22.jpg|150x150px|

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1581ê li Çînê
Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Çînê
Kategorî:Çîn
Kategorî:Paytext
David Michôd

**David Michôd**, (ji dayikbûn :30ê çiriya paşîn Sala 1972'yan), senaryonivîs,derhêner, lîstikvan û hilberînerekî Awistralyayî ye. Fîlmên wî ku ji aliyê rexnegran ve herî ecibandî ev in û bi derhênandina drama ya tawanbarî Animal Kingdom (2010) û drama ya dîstopîk The Rover (2014) re tê nasîn. Herwiha Hesher ê(2010) jî pêkve nivîsî.

Kategorî:Mirovên zindî
Holosen

thumb|
**Holosen** dema jeolojîk ya niha ye. Guman dikin ku 11 650 sal berê dû Qeşayî ya Dawî dest pê kiriye. Holosen û Pleîstosen bi hevdû re Quaternarî pêk tînin.

## Etîmolojî
Ji Yewnana Kevnar e. Peyv ji du peyvên cuda pêk tên. *Holos* ("hemû") û -cene ji peyva yewnanî *kaînos* ji bo nuh.

## Çavkanî

Kategorî:Epokên jeolojiyê

Kategorî:Serdemên dîrokê
Urumçî

**Urumçi**, (uygurî: **ئۈرۈمچی, Ürümchi**, çînî: 乌鲁木齐 / 烏魯木齊, *Wūlǔmùqí*), serbajarê Xinjiang ya Çînê ye. Rûerdê bajar 10.989 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da 2,5mîlyon kes e.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Çînê
Kategorî:Paytext
Nicholas Britell

**Nicholas Britell** (jdb. 17ê çiriya pêşîn 1980an) bestekar, piyanîst û derhênere fîlmê ya New York City ve binyatkirî ye.

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Piyanîst
Hewram (gel)

Gelê Hewram yek ji qewmên miletê kurde. Navê zimanê wan Hewramî (zarava)ye.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê
* Şebek
* Kakêyî
* Gûran
* Gûran (êl)
* Kelawspî
* Cumûr
* Becwanî

## Çavkanî
Lor (gel)

350px|thumb|Belavbûna kurdên başûr, lek û loran
Gelê **Lor** yek ji qewmên miletê kurd e. Navê zimanê wan Lorî (ziman)ye. Li Rojhilata Kurdistanê niştecih in.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê
* Lur
* Xanedana Xurşîdiyan
* Lorê Mezin
* Bala Gariva

## Çavkanî
Lorî (ziman)

Lorî navê zimanê loran e.

## Nav

## Dengnasî

## Alfabe

## Peyvnasî

## Rêziman

## Mînakên hevokan

## Wêjeya lorî

## Têkildar
* Lurî
* Bextiyarî
* Mamêsenî
* Kûgîluyî
* Xurremabadî
* Şahrî-kurdî
* Lurî (kurdî)

## Çavkanî
Bayêsis

**Bayêsis** an **Baysiz** (bi ermenî: Օթևան, Otêvan) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

## Çavkanî

* RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Kategorî:Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Han (netewe)

thumb|netewe yên çîn
**Han** an jî **Çînên Han** (çînî: 汉族, çînî klasîk: 漢族, "Hàn zú") koma herî mezin a etnîkî ye ku li Çînê dijîn Ew ji sedî 92% nifûsa Çînî û % 19ê nifûsa cîhanê pêk tînin. Di zîmanê kurdî de, peyva "Çînî" bi gelemperî ji bo vê netewî tê bikar anîn.

Ev nav jî xanedana Han ,ya ku di navbera B.Z. 206-P.Z. 220an de hukum kirîye, tê. Xanedana Han piştî xanedana Qin Çîn bi rêva bir. Vê xanedanê bandorên kûr li ser çanda Çînî hîştîye. Gelek mirovên ku îro li Çînê dijîn, ji xwe re dibêjin mirovên Han (Hànrén).

Çîniyên Han yek ji wan zimanên Çînî diaxivin. Ev netewe yekrêziya zimanî nîşan nadin, lê tîpên çînî ku li seranserê Çînê tê bikar anîn bingeha yekîtiya çandî û polîtîk e. Ji ber vê yekê jî, kesekî ji Hong kongê û kesekî ji Beîjîngê ji zimanê hevdu fêm nekin, ew dikarin bi tîpên çînî hev fêm bikin.

Îro zaravayê Beîjîngê (Mandarin an jî Çînîya Standard ), ku di Çînê de wekî zimanê fermî ji hêla piraniya Çînên Han ve wekî zimanê duyemîn tê axaftin.

Hejmara netewê ya Han 1.310.000.000 kesin
## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî

Kategorî:Komên etnîk li Çînê
Kategorî:Netewe
Kategorî:Neteweyên Asyayê
Kelegerx

**Kelegerx** (bi ermenî: Շենավան, Şênavan) gundekî êzîdiyan û ermeniyan li parêzgeha Armavîr ê Ermenistan e.

## Çavkanî

* RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Kategorî:Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Razî

[thumb|Ebûbekir Razî xortekî nexweş muayene dike. Nîgara bi destê [Hossein Behzad (1894–1968) ye.]]
thumb|Kitêba Ebûbekir Razî ya li ser bijîşkiyê
**Razî** (farisî: الرازي, *al-Razi*, latînî: *Rhazes*), navê wî yê tam **Ebûbekir Muhemmed bin Zekeriya Errazî**, hekîm, kîmyager û fîlozofê fars e ku di sala 865an de li bajarê Reyê hatiye dinyayê û di ciwantiya xwe de xwe daye ser wêjeyê, karê zêrkerî kiriye. Di sala 925an de cardin li Reyê miriye.

Li bajarê Reyê perwerdeya matematîk, felsefe, astronomiyê girtiye û paşê çûye Bexdayê xwendina xwe temam kiriye. Piştî wextan kî perwerdeya bijîşkî girtiye.

Pirtûkên Razî hema nêzîkî temamî wergerandine latînî û berhema wî a bi navê Hawî heta sedsala 17an jî li rojavayê hatiye xwendin û jê îstifade ditîne.

## Berhemên Ebûbekir Razî

* Kitābu'l-ḥāwī fī'ṭ-ṭibb (كتاب الحاوي في الطب), ji 20 cîldan pêk tê.
* Kitābu'sh-Shukūk ʿalā Jālīnūs (كتاب الشكوك على جالينوس)
* Kitābu'ṭ-ṭibbi'r-rūhānī (كتاب الطب الروحاني)
* Kitābu's-sīrati'l-falsafiyyati (كتاب السيرة الفلسفيّة)
* Kitābu'l-manṣūrī fī'ṭ-ṭibb 
* Man lā yaḥḍuru ṭabīb
* Kitābu'l-mudḫal at-taʿlīmī
* Kitab sirrû sina'ati't-tib.
* Kitabû't-Tecarib.
* Et-Tibû'l-Mansûrî.
* Maqāla fî emarati'îqbal we'dewle

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkên faris
Kategorî:Jidayikbûn 865
Kategorî:Jidayikbûn 864
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Kîmyagerên fars
Kategorî:Mirin 925
Kategorî:Mirin 935
Kategorî:Nivîskarên faris
Muhemmed: Qasidê Xwedê (fîlm)

**Muhemmed: Qasidê Xwedê** (Navê rastî: **Muhammad: The Messenger of God**) fîlimek Îranî ya sala 2015an e ku ji hêla Mecîd Mecîdî ve hatî pêşandan.
Fîlim li ser bûyerên ku li dora zaroktî û ciwaniya yekem a pêxemberê îslamê Muhemmed di sedsala 7an de qewimiye ye. Yekemîn pêşandana fîlimê di 12ê Sibata 2015an de li Îranê derket.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên dînî
Kategorî:Fîlmên dîrokî
Kategorî:Fîlmên îranî
Kategorî:Fîlmên li ser îslamê
Kategorî:Fîlmên 2015an
Kategorî:Nakokiyên dînî li Hindistanê
Peyam (fîlm)

**Peyam** (Navê rastî: **The Message**) fîlmeke li ser derketina îslamê ye ku pêşkarê wî Mistefa Eqad e. Fîlm di sala 1976an hatiye kişandin. Fîlm hema nêzîkî temamî li Lîbyayê hatiye kişandin û pir kêm jî li Fasê hatiye kişandin.

## Lîstikvan

* Anthony Quinn, Hemze bin Ebdulmutelib
* Irene Papas, Hind bint Utbe, Jina Ebu Sufyan
* Michael Ansara, Ebû Sûfyan bin Herb
* Johnny Sekka, Bilalê Hebeşî
* Michael Forest, Xalid bin Welîd
* André Morell, Ebû Talib bin Ebdulmutelib
* Robert Brown, Utba
* Garrick Hagon, Emar bin Yasîr
* Rosalie Crutchley, Sumeyye
* Damien Thomas, Zeyd
* Bruno Barnabe, Ûmeyye
* Martin Benson, Ebû Cehîl
* Neville Jason , Cafer
* John Bennett, Îbn-Selûl
* George Camiller, Welid
* Donald Burton, Emr
* Nicolas Amer, Suheyl
* Earl Cameron, Necaşî
* Ronald Chenery, Musebb
* Michael Godfrey, Barra
* Habib Ageli, Hudeyfe
* John Humphry , Asir
* Hassan Jundi, Kisra
* Wolfe Morris, Ebû Leheb
* Abdullah Lamrani, İkrime
* Ronald Leigh-Hunt, Herakleios
* Elaine Ives-Cameron, Arwa
* Salem Gedara, Wehşî
* Gerard Hely, Helbestvan Sinan

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên dînî
Kategorî:Fîlmên li ser îslamê
Kategorî:Fîlmên 1976an
Kategorî:Nakokiyên dînî li Hindistanê
Safiye bint Ebdulmutelib

**Safiye bint Ebdulmutelib** (, jdb. 567 - m. 640), meta Muhemmed pêxember û sehabe ye.

Pêşiya misilmanbûyîna xwe du car zewiciye. Kurê wê Zubeyr, ji merê wê yê dûdiyan e.
Wextê bi banga Muhemmed pêxember dihese bi kurê xwe Zubeyr ve dibe misilman û piştgirî dide Muhemmed pêxember.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 567
Kategorî:Jidayikbûn 569
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Mirin 640
Kategorî:Sehabeyên jin
Hui (netewe)

thumb|Netewa Hui
thumb|Ma Zhongying
**Hui**, (erebî: هوي; çînî: 回族; " *Huízú "* ), komeke etnîkî ye ku li Çînê dijî. Di warê ziman û binyata laşî de, Hui heman netewê Han e û ew bi ola îslamê ve girêdayî ne. Zimanê wan Çînî ye û dî zimanê wan da gelek peyvên Erebî û Farisî hene. Hejmara wan 9.82 milyone.

## Dîrok
Nêzî 600 sal berî niha, di salên paşîn ên xanedana Yuan û salên pêşîn ên xanedana Ming de, koma etnîkî ya Hui derketin hole.

Di reveberîya xanedana Qing (1644 - 1911) de, lihevnekirin di navbera misilman û Çînîyên ne-misilman de dest pê kir. Rêveberîyê, serjêkirina qurbanê, avakirina mizgeftên nû û çuyina hec qedexe kir. Rêvebirîye xanedana Qing kete destê Mançu'yan û vana di navbera komên etnîkî da şer derxistin. Ev potîkayên zordar bun encama serhildanên Hui. Di parêzgeha Yunnan da serhildana Panthay (navbera 1855-1873an da), li Sincan, Shaanxi û Gansu serhildana Dungan (navbera 1862-1877an da) derket. Rêvebirîya Mançu'yan ji bo tepisandina van serhildana komkujî pêk anîn. Bi milyonan kes hate kuştin. Ev "paqijkirina ji misilmanan" (洗 回, xi Hui) bu siyaseta fermî ya rêveberiya Manchu ji bo demek dirêj.



## Ol
Baverîya wan bi ola îslamê va ye. Ji bo jin û keçên Hui gelek dibistanên olî hene, piraniya wan li Mizgeftan e, dibistan ji hêla baxşên Hui ve têne fînanse û têne rêve kirin. Jin wekî ahang (kurdi: mamoste) dixebitin.


* Qur'an (古蘭經 / 古兰经)
* Mizgeft (清真寺 veya 回教堂)



## Kesên navdar

* Zheng He 鄭和 / 郑和 - 馬三寶 / 马三宝 - Admiral û keşif di xanedana Ming de.
* Ma Huan, Nivîskar
* Ma Zhongying 馬仲英 / 马仲英 - Generalê ku Komara Îslamî ya Rojhilatê Turkîstan hilweşand.
* Shi Zhongxin, şaredarê bajarê Harbin e.
* Li Zhi (1527–1602), Zanyarek ji parêzgeha Fujian.
* Hai Rui (1514–1587), Siyasetmedarek di dema xanedana Ming de.
* Hui Liangyu, Cîgirê serokwezîrê çînê û endamê Polîtburoyê ye.

## Binêre

http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-hui.htm

## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî

Kategorî:Komên etnîk li Çînê
Kategorî:Netewe
Kategorî:Neteweyên Asyayê
Kabîneya hikûmeta Herêma Kurdistanê 2020

**Kabîneya hikumeta Herêma Kurdistanê**, ji serok û wezîrên hikûmeta Herêma Kurdistanê ya Îraqê pêk tê.

## Serokê/a wezîran
### 2020
* Mesrûr Barzanî

## Cîgire/a wezîran
### 2020
* Qûbad Talebanî (Qûbad Tałebanî, Qubad Talabani)

## Wezîrê/a Dadê
### 2020
* Ferset Ehmed Ebdulla (Farsat Ahmad Abdullah)

## Wezîrê/a Navxweyî
### 1994
* Yûnis Rojbeyanî (Yunis Rozhbayani)
### 2020
* Rêber Ehmed Xalid (Rebar Ahmad Khalid)

## Wezîrê/a Karûbarê Pêşmergayetiyê
### 1994
* Cebar Ferman (Jabbar Farman).
### 2020
* Şoriş Ismaîl Ebdulla (Shorish Ismail Abdulla)

## Wezîrê/a Darayî û Aboriyê
### 1994
*
### 2020
* Awat Cenab Nûrî Salih (Awat Janab Nuri Salih)

## Wezîrê/a Tenduristî
### 1994
* Kemal Şakir (Kamal Shakir), wezîrê Tenduristî û Karûbarê Civakî.
### 2020
* Saman Berzincî (Saman Barzinji)

## Wezîrê/a Perwerdeyê
### 1994
* Nasih Xefûr Remezan (Nasih Ghafur Ramazan), wezîrê Perwerdeyê.
### 2020
* Alan Heme Seîd (Alan Hama Said)

## Wezîrê/a Avedankirin û Nîştecihankirinê
### 2020
* Dana Ebdulkerîm Hime Salih (Dana Abdulkarim Hima Salih)

## Wezîrê/a Şarevanî û Geşt û Guzar
### 1994
* Kafiye Silêman (Kafiya Sileman), wezîra Bajarvanî û Tûrîzmê
### 2020
* Sasa Usman Ewnî (Sasa Usman Awni)

## Wezîrê/a Xöndî Bala u Töşînewey Zanistî
### 2020
* Aram Mihemed Qadir Emîn (Aram Muhammad Qadir Amin)

## Wezîrê/a Plandanan
### 2020
* Dara Reşîd Mehmûd (Dara Rashid Mahmud)

## Wezîrê/a Karûbarê Komelayetî
### 2020
* Köstan Mihemed Ebdulla (Kwestan Muhammad Abdullah)

## Wezîrê/a Rewşanbirî û Lawan
### 2020
* Mihemed Seîd Elî (Muhammad Said Ali)

## Wezîrê/a Şehîd û Enfalkiriyan
### 2020
* Ebdulla Mehmûd Mihemed (Abdullah Mahmud Muhammad)

## Wezîrê/a Kiştûkal û Serçavên Avê
### 2020
* Bêgerd Talebanî (Begard Talabani)

## Wezîrê/a Pîşesaziyê
* Mihemed Emîn Mewlûd (Muhammad Amin Mawlud), wezîrê Pîşesazî û Enerjiyê
### 2020
* Kemal Mûslîm Seîd Qerenî (Kamal Muslim Said Qarani)

## Wezîrê/a Guhastin û Gihandinê (Guwastinewe u Geyandin)
* Îdris Hadî (Idrid Hadi)
### 2020
* Ebû Cûhir Ebdulmesîh (Abu Juhir Abdulmasih)

## Wezîrê/a Ewqaf û Karûbarê Ayînî
### 1994
* Mihemed Ebdulqadir, wezîrê Waqif û Karûbarê Îslamî
### 2020
* Piştîwan Sadiq Ebdulla (Pishtiwan Sadiq Abdullah)

## Wezîrê/a Karebayê
### 2020
* Kemal Mihemed Salih Xelîl (Kamal Muhammad Salih Khalil)

## Wezîrên Heremê
### 2020
* Aydin Merûf Selîm (Aydin Maruf Salim)
* Valafrîd Ibrahîm (Valafrid Ibrahim)
* Xalid Selam Seîd Şiwan (Khalid Salam Said Shiwan)

## Serokê/a dîwana encumenî ya wezîran
### 2020
* Omêd Sebah Usman (Omed Sabah Usman)

## Witbêjê/a hikûmeta Herêma Kurdistanê
### 2020
* Cutyar Adil Mehmûd (Jutyar Adil Mahmud)

## Çavkanî

Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kategorî:Wezîrên hikûmeta Herêma Kurdistanê
Lahu (netewe)

thumb|Lahu|341x341px
**Lahu** (çînî: 拉祜族) **Ladhulsi** , **Kawzhawd**; vîyetnamî: La Hủ) gelekî li Asyaya Başûr dijîn e. Ew li parêzgeha Yunnan ya Çînê, Burma, Taylenda, Viyetnam û Laos dijîn. Hejmara wan 711.500 kes e. zimanê wan Lahuî ye. Baverîya wan bi olên Anîmîzm, Budîzm, Xiristiyanî va heye.

## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Komên etnîk li Çînê
Kategorî:Komên etnîk li Myanmarê
Kategorî:Komên etnîk li Taylendayê
Kategorî:Komên etnîk li Viyetnamê

Kategorî:Netewe
Kategorî:Neteweyên Asyayê
Yi (netewe)

thumb|325x325px|Gelên Yi
**Yi** (çînî: 彝族; "*Yì zú"*; Yi: ꆈꌠ) an jî **Lolo**, komeke etnîkî ye ku li Çîn, Viyetnam û Taylenda yê dijî. Ew bi gelemperî li herêmên gundewarî yên parêzgehên Sichuan, Yunnan û Guizhou û herêma xweser a Guangxi dijîn. Hejmara wan 9 milyon kes e.


## Çavkanî
http://www.china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136960.htm

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Komên etnîk li Çînê
Kategorî:Komên etnîk li Laosê
Kategorî:Komên etnîk li Taylendayê
Kategorî:Komên etnîk li Viyetnamê
Kategorî:Netewe
Kategorî:Neteweyên Asyayê
Muhemmed bin Mesleme

**Muhemmed bin Mesleme** () (jdb. 591 ? - m.666) Sehabeyê Muhemmed pêxember e.

Ji hîcretê sî û pênc sal şûnde li Yesrîbê (Medîne) hatiye dinyayê. Navê bavê wî Mesleme û navê dêya wî Huleyde ye ku ji qebîleya Hezrac e.

Bi xwe bi seya Mus'eb bin Umeyr ve bûye Misilman.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 6an
Kategorî:Kesên ji Medîneyê
Kategorî:Mirin 666
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Naci Kutlay

**Naci Kutlay** nivîskar û siyasetmedarekê kurd e. Di sala 1931î de li Agiriyê hatiye dinyayê.

## Berhemên wî
* İttihat Terakki ve Kürtler
* Kürt kimliğinin oluşum süreci
* Kürtlerde değişim ve milliyetçilik
* Osmanlı'dan günümüze Kürtler: Kürdoloji notları
* Kürt kimliǧi: oluşum süreci

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Kurdolog
Kategorî:Kurdolojî
Xanedana Wessex

thumb
**Xanedana Wessex** , anku wekî **Xanedana Cerdic** jî tê zanîn(di Îngilîzîya Kevn de : Cerdicingas), Keyaniyeke ku di rojavayê başûr a Îngilistanê de di serî de wekî Wessex hatibû zanîn û di bin serkêşiya Cerdic a Wessex ê ji sedsala 6-an heta yekbûna keyaniyên Îngilistanê ji aliyê Alfred a mezin û cîgirên wî ve birêvebirina Îngilistanê îfade dike.

## Dîrok
Xanedan, piştî neviyên Alfredê Mezin (871-899) bû desthilatdara hemû netewa îngilîzan heta Edwardê Şareza (sala 1066'yan).Kurê Alfredê Mezin Edwardê Kal Bi Wessexê ve Merciayê û Rojhilata Angliayê ji dagirkirina Vîkîngan rizgar kir û di bin serweriya xwe de yek kir.Paşê kurê wî Æthelstan, desthilatiya xwe heta Bakûrê, Keyaniya Northumbriayê dirêj kir.

## Lîsteya Şahên Xanedana Wessexê

#

## Mijarên Têkildar
-Wessex

-Alfredê Mezin

## Çavkanî
Doza 23yan

**Doza 23yan** piştî Doza 49an rûdide. Li sala 1963yê hindek rewşenbîr û xwendekarên kurd, cesaretê ji makezagona azadîxwaz werdigrin û kovarên kurdî diweşînin. Lê ev azadî ji bo kurdan nebû, hemû tên binçav kirin. Her wisa xwendekarên kurd yên ji başûr û rojhilat hatine Tirkiyeyê ji bo xwendinê, jî hatin girtin. Tê îdia kirin ku li gel kurdên Tirkiyeyê dixwazin "Kurdistana Mezin" ava bikin 

## Kesên hatine girtin
# Ebdulsetar Hemawendî: başûrî
# Doğan Kılıç Şihhesenanlı
# Hasan Buluş
# Îbrahîm Mamxidir: başûrî
# Gazî Dizeyî: başûrî
# Necat Remzî: başûrî
# Fuat Derviş: başûrî
# Talat Şerif Muhtar: başûrî
# Sait Abdurrahman: başûrî
# Cemal Alemdar: başûrî
# Firuz Felahat: rojhilatî
# Musa Anter
# Ziya Şerefhanoğlu
# Enver Aytekin
# Sait Elçi
# Edip Karahan
# Medet Serhat
# Yaşar Kaya
# Ergün Koyuncu
# Ali Anagür
# Kemal Bingöllü
# Mehmet Bilgin
# Fethullah Kakioğlu

## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka kurdan
Kategorî:Dîroka Bakurê Kurdistanê
Kategorî:1963 li Tirkiyeyê
Perdeyên mejiyê

thumb|Demarekoendama navendî bi sê perdeyên mejî dapoşî ye
**Perdeyên mejî**, parêzgerê demarekoendama navendî.

Demax di nav hestiyê kiloxê de, dirkepetik di nav hestiyên birrbirre de tên parastin. Herwiha demax û dirkepetik ji aliyê perdeyên mejî ve dorpêçkirî ne.Di navbera perdeyên mejî û hestiyê kiloxê de şileya mejî- dirkepetik heye. Perdeyên mejî û şileya mejî-dirkepetik, valahiya navbera demax û kiloxê tijî dikin. Şileya mejî-dirkepetik ji boy xwedîkirina xaneyên demaxê, madeyên sûdbexş dabîn dikin. Herwiha şileya mejî – dirkepetik mîna balifek destek dide demaxê û wî ji derbên hawirdorê diparêzê.

Demax û dirkepetik bi sê perdeyên parêzger ve dapoşî ne. Perdeyên mejî ( bi latînî: yekjimar *meninx*, pirjimar *meninges*) navê gelemperî ye ji boy van hersê perdeyan.

## Perdeya req
Perdeya req (bi latînî: *dura mater*) di navbera hestiyên kiloxê û perdeya tevnepîrikî de cih digire. Perdeya req, perdeyek qalind û zexm e, ji du çînên bestereşaneyê pêk tê. Karê sereke ya perdeya req, parastina demax û dirkepetikê ye. Çîna aliyê derve, rûyê hundir ê hestiyê kiloxê dapoş dike û wekî bergê hestî kar dike. Çîna navî ya perdeya req, demaxê ji aliyê derve ve dorpêç dike, ji boy demaxê parêzgerî dike. Di perdeya req te, hin pêkhateyên mîna xwînhêneran hene, xwînê ji mejî ber bi dil ve diguhazîne.
thumb|Her sê perdeyên mejî ji bestereşaneyê pêk tên.

## Perdeya tevnepîrikî

Di navbera perdeya req û ya tenik de perdeya tevnepîrikî ( bi latînî: *arachnoid mater*“) cih digire. Şêweyê vî perdeyê dişibe tevnepîrikê, loma vî navê lê kirine. Ji bestereşaneya rîşalî pêk tê. Navbera perdeya tevenepîrikî û perdeya tenik bi şileya mejî-dirkepetik tijî ye.

## Perdeya tenik

Perdeya tenik (bi latînî: *pia mater*) ji çînek tenik a bestereşaneyê pêk tê. Perdeya tenik raste rast bi rûyê demax û dirkepetikê ve di nav tekilî de ye, rûyê demax û dirkepetikê mîna pêçek plastîkî dapoş dike. Lûleyên xwînê yên ko demarekoendama navendî xwedî dikin, di navbera perdeya tenik û şaneyên demar de cih digirin.

Ji ber hokarên nexweşiyê, kulbûna perdeyên mejiyê wekî nexweşiya menenjîtê tê navkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Mus'eb bin Umeyr

**Mus'eb bin Umeyr** (erebî: **مصعب بن عمير** z. 585 Meke, m. 625 Medîne), yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember e. Ji malbateke herî dewlemend ê Mekeyê bû.

Wextê ku Muhemmed pêxember teblîx li gel kiriye Mus'eb pê dihesiyaye û hatiye mala Îbn Erkan û li wir Îslamiyetê pejirandin û bûye Misilman. Ji ber wê sedemê eqrebeyên Mus'eb heps dikin lê Ew bi koça Misilmanan a Hebeşistanê dihese û bi wan re koçî Hebeşistanê kiriye.

Muhemmed pêxember ji bo wiha gotiye: *Min di Mekeyê de bi qasê Mus'eb li ser xwe, kincê rind li xwe bike û nav dewlemendiya giran de cîwan neditiye*.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 585
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Mirin 625
Wehiy

**Wehiy** (erebî: **وحي**), di dînan de emir û fermanên ji Xwedê ku ji pêxemberan re tên re wehiy tê gotin ku wehiy bi Cebraîl ve ji pêxemberan re hatiye.

## Çavkanî

Kategorî:Bûdîzm
Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Dîn
Kategorî:Îslam
Kategorî:Pêxember
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kategorî:Xirîstiyanî
Kategorî:Zerdeştî
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Fransayê

**Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Fransayê** hemû pêywendiyên van herdu pêkhateyên dewletî dihundirîne.

## Nêrîna dîrokî
Di Şerê Kendavê de Celal Telebanî bi rêya berpirsê YNKê Ehmed Bamernî têkiliyê bi Fransayê çêdike. Wezîrê berê yê tendurustiya Fransayê Bernard Kouchner qanî dibe û tê Kurdistanê 

Her wisa alîkariyên jina Serokkomarê berê yê Fransayê,Danielle Mitterand jî hêjayî gotinê ye. Jixwe li sala 5ê cotmeha 2009ê bi navê wê li Hewlêrê dibistanek tê vekirin

## Mijarên têkildar
* Têkiliyên derve yên Başûrê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Têkiliyên kurdan
Jingpo (netewe)

thumb|328x328px|Netewa Jingpo
Gelê **Jingpo** komek etnîkî ye ku bingehê herî mezin ê gelên Kaçin e, ku piranî li çiyayê Kaçin li parêzgeha Kaçin ya bakurê Myanmar dijîn. Li parêzgeha Yunnan ya Çînê û bakurê Hindistanê jî dijîn. Baverîya wan bi olên Anîmîzm, Budîzm, Xiristiyanî va heye. Hejmara wan li her sê welata tevahî 1.2 milyon kes e.


## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî

Kategorî:Komên etnîk li Asyaya Başûr
Kategorî:Komên etnîk li Çînê
Kategorî:Komên etnîk li Hindistanê
Kategorî:Komên etnîk li Myanmarê
Kategorî:Netewe
Kategorî:Neteweyên Asyayê
Kategorî:Penaberên li Malezyayê
Sibe (netewe)

thumb|307x307px|Neteweyê Sibe
**Sibe** (ᠰᡞᠪᡝ *Sibe*; çînî: 锡伯; " Xībó") komek etnîkî ye, yek ji 56 komên etnîkî yên fermî ya Çînê ye. Ew li bakur rojavayê Çînê û parêzgeha Xinjiang dijîn. Dî sala 2002an de hejmara wan 188.000 kes e. Ol ên wan budîzm û şamanîzm e.



## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Komên etnîk li Çînê
Kategorî:Netewe
Kategorî:Neteweyên Asyayê
Zhuang (netewe)

thumb|358x358px|Neteweyê Zhuang
**Zuhang** (Zhuangî: Bouxcuengh; çînî: 壮族 Pinyin: Zhuàngzú) komek etnîkî ye, yek ji 56 komên etnîkî yên fermî ya Çînê ye. Ew komek mezin a etnîkî ye ku li Çînê li nêzîkî sînorê Viyetnamê li parêzgehên Guangxi û Yunnan dijîn.

Gorî jimartina sala 2000an hejmara wan 16,187,163 kes e.

## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Komên etnîk li Çînê
Kategorî:Netewe
Kategorî:Neteweyên Asyayê
Miao (netewe)

thumb|Neteweyê Miao
**Miao** (çînî: 苗族, *Miáozú*; viyetnamî: *Mèo an jî H’Mông*; tayî: แม้ว, *Maew*), komeke etnîkî ye, yek ji 56 komên etnîkî yên fermî ya Çînê ye. Ji bilî Çînê, ew li Viyetnam, Laos û Taylendayê dijîn. Hejmara wan tevahî 12 milyon e.

## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Komên etnîk li Çînê
Kategorî:Komên etnîk li Laosê
Kategorî:Komên etnîk li Taylendayê
Kategorî:Komên etnîk li Viyetnamê

Kategorî:Netewe
Kategorî:Neteweyên Asyayê
Xelîfan, Hewlêr

**Xelîfan**, bajêrekî bi ser navçeya Soran ve ye li parêzgeha Hewlêr, Başûrê Kurdistanê (Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Soranê
Ruqiye bint Muhemmed

**Ruqiye bint Muhemmed** (erebî: **رقية بنت النبي محمد**) Keça Muhemmed pêxember û Xedîceyê ye.
Di sala 601an de hatiye dinyayê û di sala 624an de wefat kiriye.

Du caran ku hîcretê kiriye jê re gotine "Zatûl Hîcreteyn" (bi erebî: ذات الهجرتين). Bi xwe tev li hîcreta Hebeşistan û Medîneyê bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 601
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 624
Selçuklu

**Selçuklu**, yek ji wan navçeyên navend ya bajarê Qonya yê û navçeya navend ya herî mezin e.

## Gelhenasî
Navçeya Selçukluyê yek ji navçeyên kozmopolîtê navenda bajêr e. Li gorî daneya sala 2018an gelheya navçeyê 648 hezar 850 kes hatiye tomarkirin. Selçuklu navçe navenda bajêr e ku herî zêde Kurd tê de dijîn. Hêjmarek girîng a Kurdên Anatoliya Navîn li vê navçeyê dijîn.

## Erdnîgarî
Navçeya Selçuklu dikevê bakurêrojhilatê navenda bajar. Li bakûrêrojhilat navçeya Karatay, li başûrêrojava navçê ya Meramê cih digire. Zanîngeha herî mezin ya bajêr, Zanîngeha Selçukê li navçeyê ye.

## Girêdanên derve
* Malpera şaredarîyê
* Malpera Zanîngeha Selçukê

Kategorî:Kurdên Anatolyê
Kategorî:Navçeyên Qonyeyê
Mançû (netewe)

[thumb|305x305px|[Cixi • Guangxu

Yoshiko Kawashima • Puyi]]
**Mançû** xelkê tunguz e ku bi eslê xwe Mançûrî ne û îro li bakurê Çînê dijîn. Wan di sedsala 17an de xanedana Ming li Çînê têk bir û xanedana Qing damezrand. Xanedana Qing welatê Çîn heya 1912an birêvabir. Paşê Komara Çînê hate damezrandin. Bi piranî li parêzgehên Heilongjiang, Jilin û Liaoning dijîn. Hejmara wan 10,7 milyon e.

## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Komên etnîk li Çînê
Kategorî:Mançurya

Kategorî:Netewe
Kategorî:Neteweyên Asyayê
Têkiliyên kurd û amerîkiyan

**Têkiliyên kurd û amerîkiyan** hemû pêwendiyên dîrokî, çandî, siyasî, leşkerî dihundirîne.

## Nêrîna dîrokî
Li sala 1952yê balyozê DYAyê li Enqereyê ji dewleta xwe re peyamekê dişîne. Di peyamê de wiha dibêje ''Her çend Tirkiye bibêje jî li nav welatê me pirsgirêka kurd tine ye, li Tirkiyeyê 11.5 milyon kurd dijîn ku îhtimal heye bibe pirsgirêke mezin 

## Mijarên têkildar
* Dîplomasiya kurdan
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û DYAyê

## Çavkanî

amerîkiyan
Alanya

**Alanya** yek ji wan navçeyên Antalya ya turîstîk e. Navçe li perava Deryaya Navîn hatiye avakirin.

## Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçeyê 312 hezar 319 kes hatiye hejmartin. Lî navçeyê 23 hezar 45 kes gelê Ewropayî dijî.

## Erdnîgarî
**Alanya** navçeyek li ser perava Deryaya Navîn hatiye avakirin. Li bakûrê navçeyê Çiyayê Torosê, li başûrê Deryaya Navîn cih digire. Navçe, 70 kîlomêtro dirêjahiyî, li ser perava Deryaya Navîn cih girtiye.
## Cîhên turîstîk
Çend cihên turîstîk a navçeyê ev in.

* Qelha Alanya
* Şikefta Damlataşê
* Birca Kizilkule
* Şikefta Dîm
* Perava Kleopatra
* Perava Damlataşê

## Girêdanên derve

Kategorî:Cihên turîstîk
Kategorî:Navçeyên Antalyayê
Manavgat

**Manavgat**, yek ji wan navçeyên Antalya ya turîstîk e.

## Gelhenasî
Gelheya navçeyê li gorî hêjmara sala 2019an 241 hezar 011 kes e.

## Erdnîgarî
**Manavgat** bi 2283&nbsp;km² e mezinbûna rûerdîyê de navçe ya duyem ya bajarê Antalyayê ye. Bakurê navçeyê bi Çîyayê Torosê hatîye dorpêçkirin. Li rojhilatê navçeyê Çemavoka Alara û Çemavoka Zebeşa cih digire. Di navenda navçeyê de çemek bi navê Çemê Manavgatê diherikê û tevlî Deryaya Navîn dibe.

## Cîhên turîstîk
* Side (Bajarok)
* Rêjgeha Manavgatê
* Bendava Manavgatê
## Girêdanên derve
Marmaris

**Marmarîs**, navçeyek geştiyarî yê bi ser parêzgeha Muğlayê ve ye.

## Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelhe ya navçeyê 94,247 kes hatiye tomarkirin. Hêjmarek zêde welatîyen Ewropayî li navçeyê dijîn.

## Erdnîgarî
Navçe, li deverê perava Deryaya Navîn hatiye avakirin. Li rojavayê navçeyê, nîvgirav a Datça û xalîça Kerme, li bakûrê wê navçeya Ula, li rojhilatê navçeyê Çiyayê Balan û Tepeyê Gûnlûkê cih digire. Başûrê navçeyê bi Deryaya Navîn ve dorpêçkirî ye.

## Cîhên turîstîk
* *Qela Marmarîsê*
* *Navenda dîrokî ya navçeyê*
* *Perava Kizkumu*
* *Girava Kleopatra*

## Girêdanên derve
* Malpera şaredarîyê
Kamal Soleimani

**Kamal Soleimani**, anku **Kemal Silêmanî**, nivîskar û dîroknasekî kurd e ji Rojhilatê Kurdistanê (Îran). Di sala 1999an de wek penaber koçî DYAyê dike. Îro (2025) li Koleja Meksîkê (El Colegio de México, Centro de Estudios de Asia y África), Meksîko, D.F. paytexta Meksîkê, wek mamoste dixebite.

## Berhem
* Îslam, Îslamîzim, Dewlet û Netewepeweriya Kurdî, Weşanên Peywendê, 2018, Stembol
* Ortadoğu'da İslam ve Çatışan Miliyetçilikler, Weşanên Peywendê, 2019, Stembol

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Kurdolojî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Axîleûs

**Axîleûs** an jî **Aşîl** (bi yewnaniya kevin: Ἀχιλλεύς, [a.kʰilˈleu̯s] *Achilleus*) di mîtolojiya yewnanî de lehengê Şerê Troyayê, şervanê herî mezin ê şervanên yewnanî û lehengê sereke yê Îlyadaya Homerê ye. Kurê Tetîs û Pêleûsê qiralê Ftiayê ye.

Axîleûs ji hêla Xeîron ve hate  perwerde kirin. Ew herî zêde bi kuştina Hektorê prensê Troyayê tê naskirin. Di dema Şerê Troyayê de li ber deriyên sûrên Troyayê ji bo tola hevalê xwe Patroklos hilîne bi Hektor re şer dike û di dueloyê de Hektor dikuje. 
thumb|Axîleûs di dema Şerê Troyayê de
Her çiqas mirina Axîleûs li Îlyadayê nehatibe qalkirin jî li gorî hinek çavkaniyên din, di dawiya Şerê Troyayê de ji aliyê Parîs ve tê kuştin. Parîs bi avêtina tîrekî li pehniya Axîleûs, ew dikuje.

Li gorî hinek efsane û çîrokan, Aşîl tenê di pehniya xwe de nemir nîn e ji ber ku diya wî Tetîs bi girtina pehniya wî ew xistiye di nav ava nemiriyê (Çemê Stîxê) de. Ji ber wê yekê pehniya Axîleûs ango tendona Axîleûs wek zeîfbûn û kelsbûna yekî pênase dike û herwiha ev têgeh di warê tibê de jî tê bikaranîn.

## Çavkanî


Kategorî:Kesên Şerê Troyayê
Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mêdeia
Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk
Kategorî:Prensên di mîtolojiya yewnanî de
Bodrum

**Bodrum** yek ji wan navçeyên turîstîk a bajarê Muglaya Tirkiyeyê ye.

## Etîmolojî
Navê navçeyê di demê kevnar de Halîkarnassos bû. Dema binavkirina (Qela Bodrumê) Qela Ezîz Petrus, navçê bi navê Petrium hatiye binavkirin. Nav, di nav deman de petrum, potrum û wekê Bodrum hatiye guhertin.

## Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2015an hêjmara gelhe ya navçeyê 155,815 hatiye tomarkirin.

## Erdnîgarî
Navçe, li ser perava Deryaya Egeyê û li rojavayê bajarê Muglayê cih digire, Rûrerdî ya navçêya ya herî zêde li ser nîvgirav a Bodrumê de cîh digire.

## Cihên turîstîk
* Mozole ya kevnar a Halîkarnas
* Qela Bodrumê
* Mûzexane ya arkeolojî a bin avê
* Perava Yahşî
* Perava Bodrumê
* Mîlta Bodrum Marîna
* Pedasa (Bajarê Kevnar)

## Girêdanên derve
Malpera şaredarîyê

Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Navçeyên Tirkiyeyê
Wehşî bin Herb

**Wehşî bin Herb** an jî **Ebû Desme** (, jdb. ?;- m. 644an şunde) yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember ê Hebeşistanî ye.

Di şerê Uhudê de ku wî çaxê kole (xulam) bû û di nav şer de Hemze bin Ebdulmutelib kuşt. Û piştî wextan bû misilman.

## Çavkanî

Kategorî:Sehabeyên ne ereb
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Kemer, Antalya

**Kemer**, yek ji wan navçeyên turîstîk a bajarê Antalyayê ye.

## Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçeyê 43 hezar 226 kes hatiye hejmartin.

## Erdnîgarî
Navçeya **Kemer** 43&nbsp;km dûrî bajarê Antalyayê ye. Navçê, yek ji wan navçeyên li ser perava Deryaya Navîn e. 46 kîlomêtro dirêjahiya perava navçeyê ye. Rûerda Kemerê 53.483&nbsp;km² ye.

## Cîhên turîstîk
* Olîmpos (Bajarê Kevnar)
* Chimera, Kevirên hildibî
* Newala Gonyukê
* Tekîrova (bajarok)

## Girêdanên derve
Malpera navçeyê
Datça

**Datça** navçeyeke turîstîk a bi ser bajarê Muglayê ve ye.

## Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçe ya Datçayê 22 261 kes hatiye hejmartin.

## Erdnîgarî
Datça yek ji wan navçeyên bi ser parêzgeha Muglayê ve ye û li ser perava Deryaya Egeyî hatiye avakirin.

## Cihên turîstîk
## Girêdanên derve
Malpera şaredarîyê
Fethiye

**Fethiye** navçeyeke turîstîk a bajarê Muglayê ye.

## Gelhe
Li gorî hêjmara sala 2018an hêjmara gelhe ya navçeyê 157.745 hatiye tomarkirin.

## Erdnîgarî
Navçeya Fethiyeyê li ser perava Deryaya Navîn hatiye avakirin. Di derbarê rûerdî yê de navçe ya herî mezin ya parêzgeha Muglayê ye. Li rojhilatê navçeyê, sînorê parêzgeha Antalya, li başûr û başûrêrojava Deryaya Navîn, li bakûrê navçeyê bajarên Denîzlî û Burdur cih digire.

## Cîhên turîstîk
* Geliyê Perperikan
* Girava Gemîle
* Perava Olu Denîzê
* Kevirtirbên Amîntas
* Perava Çaliş
* Telmessos (Bajarê Kevnar)

## Girêdanên derve
* Malpera şaredariyê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Navçeyên Tirkiyeyê
Didim

**Dîdîm**, navçeyek turîstîk ya bi ser bajarê Aydînê ye.

## Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçe 85 hezar 55 kes hatiye tomarkirin. Li navçeyê hêjmarek girîng Kurd lê dijîn.

## Erdnîgarî
Dêdîm, navçeye giradayê parêzgeha Aydînê ye. Navçe li ser perava Deryaya Egeyê hatiye avakirin û rûerda navçeyê 402 km2 ye hatiye pîvandin.

## Cîhên turîstîk
* Perestgeha Apollon
* Perava Altinkumê
* Perava Manastirê
* Seyrangeha Tavşanburunê
* Perava Sagturê

## Girêdanên derve
Çeşme

**Çeşme**, navçeyek turîstîk ya bajarê Îzmîrê ye.

## Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an hêjmara Gelheya navçeyê 43 hezar 489 kes hatiye tomarkirin.

## Erdnîgarî
Navçeya Çeşmeyê li rojavayê bajarê Îzmîrê cîh digire û li ser nîvgirav a Urla yê hatiye avakirin. Li rojhilatê navçeyê Urla û li bakûr, rojava û başûrê navçeyê bi Deryaya Egeyê hatiye dorpêçkirin.

## Cîhên turîstîk
* *Perava Ilica*
* *Qela Çeşme*
* *Perava Goldensand Beach*
* *Perava Fly-Inn Beach*
* *Perava Pirlanta*
* *Perava Madeo Beach*

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Îzmîrê
Lîsteya Monarşiyên Çînê

Va ye **Lîsteya Monarşiyên Çînê** ye.

Li Çînê, serokan ji xanedana Zhou heya xanedana Qin bi gelemperî sernavê "padîşah, key" (çînî: 王, *wáng*) bi kar aniye.

Pişt re yekem împeratorê Çînê yê ku sernavê "împerator" (*huángdì*) bi kar kiriye Qin Shi Huang bû. Navê împeratoriyê li Çînê, di serdema împeratoriya Çînê de heya hilweşîna xanedana Qing ya di sala 1912an de berdewam kir.

## Sê Monark û Pênc Împerator

## [[Xanedana Xia]]



## [[Xanedana Shang]]

## [[Xanedana Zhou]]

## [[Xanedana Qin]]

## [[Xanedana Han]]

## [[Sê Împeratorî]]

## [[Xanedana Jin (265-420)|Xanedana Jin]]

## [[Şanzdeh Keyanî|Pênc Hu Şanzdeh Keyanî]]

## [[Xanedanên Bakur û Başûr]]

## [[Xanedana Sui]]

## [[Xanedana Tang]]

## [[Pênc Xanedan Deh Keyanî]]

## [[Xanedana Liao]]

## [[Xanedana Song]]

## [[Xanedana Xia ya Rojava]]

## [[Xanedana Jin (1115–1234)|Xanedana Jin]]

## [[Xanedana Yuan]]

## [[Xanedana Ming]]

## [[Xanedana Qing]]

## Împeratorîya Çînê


## Çavkanî
* Bo Yang (1977). *Timeline of Chinese History* (中國歷史年表). Taipei: Sing-Kuang Book Company Ltd.
* 

## Girêdanên derve

* https://web.archive.org/web/20130615034730/http://www.thailex.asia/THAILEX/THAILEXENG/LEXICON/List%20of%20Chinese%20Dynasties%20and%20Rulers.htm

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka siyasî ya Çînê
Kategorî:Hikûmdarên çînî
Kategorî:Împeratorên Çînê
Benoke

**Benoke** (بەنۆکە) gundekî nahiya Xelîfan a bi ser navçeya Soranê ve ye li parêzgeha Hewlêrê (Herêma Kurdistanê, Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Soranê
Împeratorê Çînê

thumb|404x404px|Împeratorê Çînê
**Împeratorê Çînê** (bi çînî: 皇帝; " Huangdì" ) ji damezrandina xanedana Qin di 221 BZ de heya hilweşîna Xanedana Qing di sala 1912an de, sernavê serokên Çînê bû.

Împeratorên ku ji heman malbatê bun, xanedan pêk danîn. Piraniya împeratorên Çînê bi gelemperî wekî endamên netewe yê Han têne dîtin. Di dema xanedanên Yuan û Qing de, Çîn ji hêla Mongol û Mançû ve hate desthilatdar kirin. Van împeratora ji bo Çîn rêve bibin xwe wek "Cîgirê Esman" îlan kirin.

Yekem împeratorê Çînê Qin Shi Huang bû (damezrînerê Xanedana Qin di 221 B.Z. de) û împeratorê dawî Puyi bû, ku piştî şoreşa Xinhai hate hilweşandin û komar hate damezrandin (di sala 1912an de).


## Binêre
* Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

* PRC Qin Shi Huang site

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Hikûmdarên çînî
Kuşadası

**Kuşadası**, yek ji wan navçeyên turîstîk a bajarê Aydînê ye.

## Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçeyê 113 hezar 580 kes hatiye tomarkirin.

## Erdnîgarî
Navçe, yek ji navçeyên turîstîk a bajarê Aydînê ye û li ser perava Deryaya Egeyê hatiye avakirin. Li bakûrê navçeyê bajarê Îzmîrê, rojhilat Söke û li rojavayê navçeyê Deryaya Egeyê cîh digire.

## Cîhên turîstîk
* Perestgeha Artemis
* Mala Meryemana (cîhek dîrokî)
* Qela Kuşadasîyê
* Dêra Azîz Yohannes
* Perava Deryaya Jinan
* Girava Gûvercînada

## Girêdanên derve
Malpera şaredarîyê
Mescîda Nebewî

250px|thumb|Mescîda Nebewî
**Mescida Nebewî** an **Mescîda pêxember** (erebî: المسجد النبوي), mescîda ku piştî hîcretê ji aliyê Muhemmed û sehabeyan ve li Medîneyê hatiye avakirin e.

Qebra (gor) Muhemmed pêxember di vir de ye.

Ev mecsîd piştî Mescîda heram a ku li Mekeyê du wî re mescîda herî pîroz e ji bo Misilmanan.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 623an
Kategorî:Avabûnên 622an
Kategorî:Avahî
Kategorî:Erebistana Siûdî
Kategorî:Îslam
Kategorî:Medîne
Kategorî:Muhemmed
Pamukkale

**Pamukkale**, navçeya bajarê Denizli ya turîstîk e. Navçe di derbarê gelheyî de navçeyê herî mezin ya bajarê ye.

## Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2018an hêjmara gelhe ya navçeyê 344,065 kes hatiye hejmartin.

## Erdnîgarî

## Cîhên turîstîk
* *Travertenlerên Pamukkale*
* *Hierapolis (Mûzexana Arkeolojî)*
* *Paragliding Pamukkale*
* *Hierapolis şanogeha kevnar*
* *Amphitheatre şanogeha kevnar*

## Çavkanî

Kategorî:Cihên parastî yên Tirkiyeyê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê
Kategorî:Navçeyên Denîzlîyê
Enemy at the Gates (fîlm)

***Enemy at the Gates*** (bi kurdî: *Dijminê li ber derî*) fîlmekî şerî yê di sala 2001ê de ji aliyê Jean-Jacques Annaud ve hatiye hênandin. Mijara fîlm ji pirtûka William Craig ya bi navê *[[Enemy at the Gates: The Battle for Stalingrad]]* hatiye hilgirtin. Pirtûk li ser Parastina Stalîngradê ya salên 1942 û 1943an hatiye nivîsandin.

Lehengê sereke yê fîlmê versiyona honanî ya nîşanbaz Vasily Zaytsev e ku yek ji lehengên Yekitiya Sovyetan ê Şerê Cîhanî yê Duyem bû. Fîlm qala dueloya di navbera Zaytsev û Serdar Erwin König ê ya ku rêvebirê dibistana nîşanbaziyê Wehrmachtê bû dike.

Listîkvanên fîlm wiha ne: wek Zaytsevê Jude Law, wek Tania Chernovayê Rachel Weisz, wek Königê Ed Harris.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên almanî
Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên 2001ê
Küçükçekmece

**Küçükçekmece** (), yek ji navçeyên bajarê Stembolê ye li hêla Ewropayê.

## Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2018an gelheya navçe yê 770.317 kes hatiye hejmartin.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Stembolê