open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hêraklios

**Hêraklios**, **Flabios Hêraklios** (bi latinî: *Flavius Heraclius [[Augustus (unvan)|Augustus]]*; yewnanî: Ηράκλειος, *Hērakleios*), (jdb. nêzî 575 - m. 641) yek ji împeratorên Bîzansê di navbera 5ê kewçêra 610 û 641an de kargerî kirî bû.

## Malbat
Hêraklios bi malbata xwe ve ji Ermenistanê bû. Hêraklios lawê Heraclius bû û ew generalekî giringê împerator Maurice bû.

## Serîhildana li dijî împerator Fokas
Di 608an de bav û law herdu Hêraklios an li dijî împerator Fokas serîhildan. Di wê demê de di 609an de Hêrakliosê biçûk çû Misirê (wê demê Aegyptus) û li wir generalê Fokas (Phocas Bonosus) bin xist û ew navçeya Roma dest xwe xist.

Ji pê wê re Hêrakliosê biçûk di Sîcîlya û Kîpros re derbaza Konstantînopolîsê bû. Li wir bi arîstokratên bajer re beraftin kir û wek împerator da zanîn. Kênge ew gehîşte bajêr hin piştgirtiyên împerator rû li Fokas badan û piştgirî ji Herakliyo re kirin. Herakliyo bi hêsanî kete bajêr û Fokas bi xwe kuşt.

Di 5e kewçêra 610an de şunda hat tackirin û derbaza texta împeratoriye bû.
thumb|Împeratoriya Romê ji 526an ta 600an

## Cenga li dijî persan
Kênge Herakliyo li textê runiştî bû, ji bo cenga hundur li Balkan hembera Awaran, li Sûrî jî hembera Sasanî hin xak hat wunda kirin bû.

Di wê demê de Hêraklios aşitî xast jî sasaniyan dewama êrîşên xwe kir û di 613an de Şam, di 614an de Orşelîm û di 616an de jî navçeya Misir dest xwe xistin. Wan dewama êrîşên xwe kir û heta hundurên Anatoliya xakên Bîzans dagir kirin û heta bajarekî nêzî paytexta Bîzans Konstantinopolis Chalcedon hatin.

Rewşa împeratoriyê ew qas zor bû ku împerator qala birina paytextê ji Konstantînopolîs de Kartaca dikir. Lê ji pê re Bîzansan êrîşa sasaniyan kir û xakên ji aliya sasaniyan hat dagir kirî bû şunda qezenc kirin. Di wê demê de di 626an de Awaran Konstantinopolis dagir kirn jî ji pê re Bîzansan şunda dest xwe xist.

Artêşên Hêraklios li dijî sasaniyan dewama cengê dikir û di 627an de gehîşte paytexta sasaniyan Ctesiphon û Şahê Sasaniyan ji aliya pêşengên Persan hat ji texte danîn. Paşwerê Xoşrû II Kavadh II bi peymaneke bi Herakleios re lihev hat û xakên Sasaniyan bi tunî dana Bîzansan. Herakliyo xwe li wir wek "Şahanşah" da zanîn jî, di 629an de şuna unvana împeratorên Bîzansên berê "Augustus" unvana *[[Basileus]]* girt û ew nêzî 800 salan heta hilwaşandina împeratorî ma.

Di 630an de jî Herakliyo Orşelîm dagir kir.

## Cenga li dijî ereban
thumb|Împeratoriya Romê (641)
Di dema Hêraklios Muhemmed Pexêmber di Nîvgirava Erebîstan de dest bi belav kirina îslam û dagir kirina xakên wan deran kir.

Misilmanan ji pê vefata Muhemmed pexember re di 634an de êrîşa Sûrî û Felestîn kir. Di 636an de Cenga Yermuk de misilmanan Bîzans bin xist û Sûrî û Felestîn dagir kirin û çerxa ser Misir bûn. Kênge Hêraklios di 641ê de mir Misir bi piranî hat dagir kirî bû.

## Çavkanî


Kategorî:Împeratorên Bîzansê
Kategorî:Împeratorên Romê
Kategorî:Jidayikbûn 575
Kategorî:Mirin 641
Melkesî

**Melkesî** (*Teknebaşı*), gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Şikefta, Qoser

**Şikefta** () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Kekan, Hezro

**Kekan** (*Gedikalanı*), gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Helhel

thumb|Kaniya Helhelê
**Helhel**, gundekî navçeya Hezroyê ya li ser bi Amedê ve ye. Helhel ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Beriya şewitandina 1993'an de pir gundeki mezin bûye. Gundiyên Helhelê ewil de karê titûnê dikin.

## Derûdora Helhelê
Cîranên Helhelê ji aliyê rojhelat ve gundên Sinê (ser bi bajarê Licê ve) û Şimşimê, ji aliyê başûr ve jî gundên Dedaş û Îndarê ve hevsînor e. Ji aliyê rojavavê gundên Zengê û [Kerwes]]ê ve û ji aliyê başûr ve jî gundên Mişirfê, Intaxê û Şatihê ve (vana gundên ser bi Licê ve ne) dorpêç kiriye. Helhel gundek bi erdê xwe ve jî mezin e.

## Kaniyên Helhelê
Di nav gund de kaniyeke dîrokî û têrav heye dertê. Li ber kaniyê hewzek vekirî û du hewzên sergirtî hene. Serşoyeke jinan jî dorgirtî heye. Mizgefta gund li jorê kaniyê ye.
Li ber kaniyê deverek ji kevirên çêkirî ji bona limêjê bi haweyeke servekirî hatiye çêkirin. Li dora kaniyê çend darên tuwan yên mezin yên tûyên sor û spî hene.
Erdên gund yên jêrê kaniyê hemî bi ava vê kaniyê tên avdan û gundî debara xwe bi giranî li ser ajotina tutûna van erdan debara xwe dikin.

Li Helhelê hema bêje her cûre darê. Fêkiyan hene. Lê muxabin gundî pir kêm darê. Fêkiyan pirtir dikin.

Li biniya gundê Helhelê hema bêje di rêzekê de çar kaniyên avsar û kaniyeke avgerm jî henin. Ava ku ji van kaniyan derdikevin dibin destpêka çem. Di nav çemê Helhelê de sê aşên avê hene. Ji berê de genimê gundên derdorê livir dihatin hêran.

Her weha gundî pez û dewaran jî xwedî dikin. Rez û darên gûzan jî têra xwe hene. Darên hewran jî jibona keresteyan û xeratan tên xwedî kirin.
Dibistanek seretayî ji sala 1961ê vir de li gund heye. Telefon û elektrî hatiye gund. Rêyeke erebeyan ya pir xirab jî ji Hezroyê heta Deşta Fîsê ji gund dibuhure.

## Şêniyên Helhelê
Piraniya şêniyan bi eslê xwe (80%) kird (zaza) in, lê niha tenê çend mal bi kirdî dipeyivin yên din bi kurmancî dipeyivin.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Kecemaxa

**Kecemaxa** (), gundekî girêdayî navçeya Albistanê ya ser bi Gurgumê ve ye.

Kategorî:Gundên Albistanê
Zoxbirîn

**Zoxbirîn**, *(tr:Kirmataş)* gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye. Zoxbirîn xwedî sed û bîst malan e û heftsed kes lê dijîn.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Palavar

**Palavar** (bi tirkî: Kayageçit), gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.

Kategorî:Gundên Albistanê
Lîsteya wênesazên amerîkî

__NOTOC__

**Lîsteya wênesazên Amerîkî**

## A

* Ad Reinhardt
* Ivan Albright
* Anders G. Aldrin
* Washington Allston
* Charles Alston (wênesaz)
* Arman
* John James Audubon

## B

* Aleksander Balos
* Jean-Michel Basquiat
* George Wesley Bellows
* Tony Bennett
* Morris Louis Bernstein
* George Caleb Bingham
* Romaine Brooks

## C

* Paul Cadmus
* Captain Beefheart
* Mary Cassatt
* Vija Celmins
* Frederic Edwin Church
* Chuck Close
* Thomas Cole
* Cassius Marcellus Coolidge
* John Singleton Copley

## D

* Henry Darger
* Charles Demuth
* Robert De Niro (wênesaz)
* Jim Dine

## E

* Thomas Eakins
* Richard Estes

## F

* Manny Farber
* Lyonel Feininger
* Audrey Flack
* Sam Francis
* Jane Frank
* Arthur Burdett Frost

## G

* William James Glackens
* Ralph Goings
* Arshile Gorky
* Douglas Gorsline
* Red Grooms
* Robert Guinan
* Philip Guston

## H

* Peter Halley
* Elaine Hamilton
* Keith Haring
* Childe Hassam
* Albert Herter
* Edward Hicks
* Bobby Holcomb
* Winslow Homer
* Edward Hopper

## I

* Robert Indiana
* George Inness

## J

* Joan Mitchell
* Jasper Johns

## K

* Allan Kaprow
* Ellsworth Kelly
* William Klein
* Anna Klumpke
* Willem de Kooning

## L

* Roy Lichtenstein
* Richard Lindner

## M

* Eugene James Martin
* Sophie Matisse
* Willard Leroy Metcalf
* Francis David Millet
* Earl Moran
* Malcolm Morley
* Robert Motherwell

## N

* Bruce Nauman
* Barnett Newman
* Kenneth Noland

## O

* Georgia O'Keeffe

## P

* Max Papart
* Maxfield Parrish
* Ed Paschke
* Sophia Peabody
* Charles Willson Peale
* Margaretta Angelica Peale
* Raphaelle Peale
* Rembrandt Peale
* Rubens Peale
* Titian Ramsay Peale
* Lilla Cabot Perry
* John Frederick Peto
* Charles Adams Platt
* Jackson Pollock

## R

* Robert Rauschenberg
* Man Ray
* Granville Redmond
* Frederic Remington
* Stan Rice
* Norman Rockwell
* Severin Roesen
* James Rosenquist
* Mark Rothko
* Charles Russell
* Mark Ryden
* Robert Ryman

## S

* Will Sampson
* John Singer Sargent
* Julian Schnabel
* Shag
* Frank Stella
* Gilbert Stuart

## T

* Yves Tanguy
* Abbott Handerson Thayer
* Ting Shao Kuang
* George Tooker
* John Trumbull
* Cy Twombly

## W

* Anne Walker
* Andy Warhol
* Tom Wesselmann
* Benjamin West
* James Abbott McNeill Whistler
* Edwin Whitefield
* Robert Williams
* Beatrice Wood
* Grant Wood
* Andrew Wyeth

## Z

* Zuka

Kategorî:Hunermend
wênesazên amerîkî
Lîsteya wênesazên ermenî

**Lîsteya wênesazên Ermenî**

## A

Ivan Konstantinovitch Aivazovsky

## G

Arshile Gorky

Kategorî:Hunermend
wênesazên ermenî
Lîsteya wênesazên awûstûryayî

__NOTOC__

**Lîsteya wênesazên Awûstûryayî**

## A

* Josef Abel
* Kurt Absolon
* Arnulf Rainer

## B

* Franz von Bayros

## C

* Antoine Cardon

## E

* Willy Eisenschitz

## F

* Suzanna Fritscher
 
## G

* Johann Nepomuk Geiger
* Richard Gerstl
* Günter Brus
* Albert Paris Gütersloh

## H

* Raoul Hausmann
* Friedensreich Hundertwasser

## K

* Gustav Klimt
* Oskar Kokoschka
* Anton Kolig
* Alfred Kubin

## L

* Mariette Lydis

## M

* Koloman Moser

## S

* Egon Schiele
* Jacob van Schuppen

## W

* Ferdinand Georg Waldmüller
* Max Weiler

awûstûryayî
Blekinge (län)

**Blekinge län** yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Karlskrona ye.

## Cografya
Blekinge län 0,7% ji Swêdê ye û parêzgeha herî biçûk a Swêdê ye.

## Hejmara nîştecihan

## Herêmên sereke yên Blekingê û hejmara nîştecihan
* Karlshamn (31.075)
* Karlskrona (61.548)
* Olofström (13.396)
* Ronneby (28.421)
* Sölvesborg (16.573)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1683an li Swêdê

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1683an de hatine avakirin
Kategorî:Parêzgehên Swêdê (län)
Kategorî:Swêd
Karlskrona

**Karlskrona** , bajar û navenda parêzgeha Blekinge (Blekinge län) ya Swêdê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1680an li Swêdê
Kategorî:Bajarên Swêdê

Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Swêdê
Dalarna (län)

**Dalarnas län** ango parêzgeha Dalarna (heta sala 1997an navê wê Kopparbergs län bû) parêzgeheke Swêdê ye.

## Erdnîgarî
Rûerda parêzgehê Dalarna 6,8% ji Swêdê ye.

## Hejmara nîştecihan
Nifûsa parêzgehê Dalarna nêzikê 3,2% ji ya Swêdê ye.

## Herêmên sereke yên Dalarna û hejmara nîştecihan

* Älvdalen (7.430)
* Avesta (21.996)
* Borlänge (47.121)
* Falun (55.297)
* Gagnef (10.116)
* Hedemora (15.532)
* Leksand (15.391)
* Ludvika (25.606)
* Malung (10.509)
* Mora (20.193)
* Orsa (7.033)
* Rättvik (10.901)
* Säter (11.005)
* Smedjebacken (10.806)
* Vansbro (7.064)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1634an li Swêdê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1634an de hatine avakirin
Kategorî:Parêzgehên Swêdê (län)
Kategorî:Swêd
Falun

**Falun** () navê hem bajar û hem jî navçeyeke Swêdê ye. Serbajarê herêma Dalarna ye. Çemê Faluån di Falunê ve diherike.

Li herêmê kana madenê ya Falunê (*Falu Koppargruva*) bi nav û deng bû. Kana madenê ku jê sifir hatibû derxistin, di sala 1992an de girtî bû.

Navê bajêr Falun e, lê gelek caran *Falu* jî tê dîtin. Falu tê wateya "ya, yê Falunê", yanê Falu+ån, ava Falunê ye. Peyva swêdî "å" heman peyva kurdî "av" e.

## Çavkanî

* Wîkîpediya swêdî, 23.09.2012.

Kategorî:Bajarên Swêdê
Gotland (län)

**Gotlands län** parêzgeheke li rojhilata Swêdê ye. Ew ji parêzgeheke dîrokî ye. Navenda parêzgehê bajarê Visby ye.

## Erdnîgarî
Gotlands län 0,7% ji Swêdê ye.

## Hejmara nîştecihan
Nifûsê Gotlands län nêzikê 0,6% ji Swêdê.

## Herêmên parêzgeha Gotland û hejmara nîştecihan
* Burgsvik (335)
* Fårösund (816)
* Havdhem (343)
* Hemse (1.766)
* Klintehamn (1.431)
* Lärbro (512)
* Ljugarn (295)
* När (202)
* Romakloster (877)
* Roma kyrkby (282)
* Slite (1.617)
* Stånga (334)
* Tingstäde (277)
* Väskinde (280)
* Västerhejde (296)
* Vibble (1.057)
* Visby (22.017)

## Çavkanî

Kategorî:Parêzgehên Swêdê (län)
Kategorî:Swêd
Elhediyet elhemîdiye

**Elhediyet elhemîdiye**, **Elhediyetu'l-hemîdiye**, di sala 1883 an ji hêla Yûsiv Diyaedîn Paşa Elxalidî ve hatiye nivîsandin. Wî dema ku hakimê Motkiya Bedlîsê bû ferhenga xwe bi alîkariya hin zana û melayên kurdan nivîsî.

Ev ferheng ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan hate wergerandine tirkî û di sala 1978an de ji aliyê Çıra Yayınları ve bi navê Kürtçe-Türkçe Sözlük hate weşandin.

## Çavkanî

Tirkî
Län

**Län** navê swêdî yê parêzgehên Swêdê ye. Ji sala 1998an ve li Swêdê 21 parêzgeh hene.

## Parêzgehên Swêdê
{| border="0"
|+
|-
|

## Çavkanî

Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê

Kategorî:Swêd
Zekiye Alkan

**Zekiye Alkan** (jdb. Dêrsim - m. 31.3.1990 li Amed) di newroza 1990an de li ser bedena Amedê ji bo şermezarkirina qedexekirina newrozê canê xwe da ber agir.

Di bajarê Silêmaniyê de peykereke Zekiye Alkan heye.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Kurd
Ferhenga Henbane Borîne

**Ferhenga Henbane Borîne**, ji hêla mamoste Hejar ve hatiye nivîsandin, bi tîpên erebî ye û ferhengeke mezin e ku şiroveya peyvên wê bi zimanê Kurdî/soranî û farisî ye.

Farisî
Ferhenga Jîn: kurdî-erebî (Cemîlê Seyda, 1987)

thumb|Ferhenga Jîn a Mihemed Cemîlê Seyda
**Ferhenga Jîn** a kurdî û erebî, ji hêla Mihemed Cemîlê Seyda ve hatiye nivîsandin û di sala 1987an de li Qamîşlokê derket. Li weşanxaneya Emîral a Beyrûtê çapbû.

Erebî
Ferhenga Kurdî Nûjen (Gewranî, 1985)

thumb|Ferhenga Kurdî ya Nûjen a Elî Seydo Gewranî

**Ferhenga Kurdî Nûjen** ferhengeke kurdî-erebî ye ku ji hêla rehmetiyê Alî Seydo Gewranî ve hatiye nivîsandin. Ew sala 1985 an li Emmanê, paytexta Urdunê hatiye çapkirin.

Kategorî:Ferhengên erebî
Erebî
Visby

**Visby** bajar û navenda parêzgeha Gotland (Gotlands län) ya Swêdê ye. Bajarê herî mezin ê girava Gotlandê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Swêdê
Kategorî:Swêd
Gävleborg (län)

**Gävleborgs län**, parêzgeheke li rojhalata Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Gävle ye.

## Erdnîgarî
Gävleborgs län 4,4% ji Swêdê ye.

## Hejmara nîştecihan
Nifûse Gävleborgs län nêzîkê 3,2% ji Swêdê ye.

## Herêmên Gävleborg û hejmara nîştecihan
* Bollnäs (26.233)
* Gävle (92.257)
* Hofors (10.190)
* Hudiksvall (36.956)
* Ljusdal (19.278)
* Nordanstig (9.842)
* Ockelbo (6.057)
* Ovanåker (11.849)
* Sandviken (36.736)
* Söderhamn (26.440)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1762an li Swêdê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1762an de hatine avakirin

Kategorî:Parêzgehên Swêdê (län)
Kategorî:Swêd
Gotina neteweyî

**Gotina Neteweyî** gotineke ji aliya neteweyekî ango gelekî hat hilbijartin e. Ew hin caran bi peyva Îtalyanî Motto jî tê navandin. Îroj gelek dewlet an welatan gotineke xweya neteweyî he ne.

## Nimûnên gotinên neteweyî
* *E pluribus unum* , latînî ye, tê wateya *Ji piran de bitunî* – Gotina Netewiya DYa , j, 1956an de *In God We Trust* , Îngîlîzî: *Em ewleya Xwedê dibin*
* *Liberté, Egalité, Fraternité!*, fransî ye, tê wateya "Azadî, Wekhevî, Biratî!" – ji Şoreşa Fransî di 1789 vir de Gotina Netewiya Fransa
* *Elefthería í thánatos / Ελευθερία ή Θάνατος*, yewnanî ye tê wateya "Azadî an Mirin" - Gotina Netewiya Yewnanistan
* *Le ilaha illa llah we Mûhammadûn rasûlu llah* erebî ye, tê wateya "Ji Xwedê bêtir tu xwedê tune, û Mihemed pexemberê wî ye" Gotina îmaniya misilmanan.

Kategorî:Dewlet
Kategorî:Welat
Vedîtin

**Vedîtin** (bi îngilîzî ) pîvana dûrahiyaê ye ku tiştek an ronahiyek bi zelalî pê were naskirin. Di meteorolojiyê de ew bi şefafîbûna hewaya derdorê ve girêdayî ye û bi vî rengî ye. Vedîtin bandorên xwe yên mezin li her cûreyên trafîkê dike: rêyên tirimbêlan û rêyên keştiyan û esmanî û hewavaniyê .

## Dîtina meteorolojîk
rast|thumb| Balafir ji bo daketinê di nav ewran de difire
ICAO Annex 3 *Xizmeta Meteorolojiyê ya Navigasyona Hewayî ya Navneteweyî*  van pênaseyan û têbînîyê dihewîne:
thumb| Rêya sibê ya mij
thumb| Di rojên zelal de, asoya Tel Aviv ji çiyayên Carmel, 80 km li bakur xuya ye

## Çavkanî
Taçî

**Taçî** *(bi romî kirine: Taşçı)*, gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok
Navê gund bi eslê xwe ne Tirkî ye, dema nav bo gundan hatine dayîn, dewletê navê gund şibandiye bêjeya tirkî "Taşçi - Kevirkar". Lêkolîneke zanistî li ser bingeh û wateya gund nehatiye kirin.

## Erdnîgarî
5 km ji Gimgim, 65 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve.

## Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan gelek dirêj û sar in.

## Aborî
Axa gund bêhtir bo ajalvaniyê bikêr e. Aboriya gund ji ber şer gelek xirab bûye. Alîkariyên koçberbûyan gelek girîng e.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Taçiyê

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Pira Evdirehmanpaşa

**Pira Evdirehmanpaşa** di navbera Mûş û Gimgimê de ye. Nêzîkî 13 km ji Gimgimê dûr e. Li ser Çemê Mezin ê yek ji şaxên Rûbara Miradê (Mûrad) ye.

Pire di dema Osmanîyan de ji aliyê Mîrekî Kurd ê bi navê Evdirehmanpaşa ve hatiye çêkirin. Teqrîben di salên 1760 - 1770' de hatiye çêkirin. Tê texmînkirin ku Mîr Evdirehman pire çênekiriye lê restorasyon kiriye. Ango bingeha pireyê gorî hin îdîayan bêhtir kevn e.

Pire gelek caran tehrîp bûye. Di şerê Osmanî û Rûsan ê beriya Şoreşa Kewçêrê li Rûsya de pire ji aliyê hêzên Kurdan ve bo astengkirina Rûsan hatiye tehrîpkirin lê Rûsan dîsa temîr kirine. Herwekî artêşên Rûsan di heman demê de riya di navbera Mûş û Gimgimê, Gimgim û Kopê li ser Melhemiyê re hwd jî çêkirine. Pire di salên 90'î de ji bo hêsankirina operasyonên li dijî PKKê, ji aliyê dewleta Tirk ve ji nûve hatiye çêkirin. Ji aliyê leşkeriyê ve cihekê stratejîk de ye. Riyên Çiyayê Şerevdînê, Çiyayê Bîngolê û Çiyayê Qolîbaba kontrol dike. Ji ber wê dewleta Tirk baregehekê xwe yê leşkeriyê li wir avakiriye.

## Giringiya Pirê di dîrokê de

Di gelek dokûmentan de tê diyarkirin ku serokê Kurd ê nemir Şêx Seîd li vir ji aliyê Qaso (Dêlo Qaso) ê hevlingê Şêx Seîd bû ve bi îxbarî teslîmê dewleta Tirk tê kirin. Gorî hin îdîayan jî ne li wir lê li ser Pira Çarbihurê tê dîlgirtin. Pira Çarbihurê hema di ber Pira Evdirehmanpaşa de ye û li gundê Çarbihurê de ye. Herêm bi tevayî dikeve axa Gimgimê.

Kategorî:Pir
Kategorî:Pirên Kurdistanê
Pira Çarbihurê

**Pira Çarbihurê** li gundê Çarbihur a Gimgimê ye. Li ser riya Gimgim û gundê Dêrik a Anêrê ye. Li ser çemekê ku digihîje Miradê (Mûradê) ye û di nava gund re derbasdibe.

## Aya [[Şêx Seîd]] li vir hate dîlgirtin?

Gorî gelek dokûmentên fermî yên dewleta Tirk li vir îxbariya wê û hevalên wê ji aliyê Qaso (Dêlo Qaso) ve hatiye kirin û ew ketine destê hêzên dewletê. Lê berevajî wê gelek dokûment û neql hene ku serokê Kurd ê nemir li ser Pira Evdirehmanpaşa dîl ketiye destên Tirkan. Divê mirov rave bike ku di navbera herdu pireyan de 1-2 km navber heye û dibe ku şaşîtî û nakokî ji ber vê nêzîkayiyê derhatiye.

Kategorî:Pir
Kategorî:Pirên Kurdistanê
Zimanên îtalî

**Zimanên îtalî** yek ji şitleke zimanmalbata zimanên hind û ewropî ye.

Zimanên îtalî di dema antîk de li nîvgirava îtalya û Sîcîlya dihat axaftin, lê ewan ji aliya zimanê latînî hat dewisandin. Ji pê bandora latiniya ser wan zimanan re, malbata zimanên romanî hat çêbûn. Ji wan gelek ziman îroj mirîne û êdî neaxaftine.

Zimanên romanî yên ji zimanên îtalî de der ketin û îroj li Italya, Spanya, Portekîz, Romanya û Emerîkaya Başûr-navend tên axaftin.

## Endam
* **Zimanên latînî û faliskî**
** Latinî
** Zimanên romanî
** Faliskî
* **Zimanên oskî û umbrî**
** Oskî
** Umbrî
** Equî
** Marrukinî
** Marsî
** Paelignî
** Picenî
** Sabinî
** Vestinî
** Volskî
* Bê malbat:
** Elymî
** Sikulî

Kategorî:Malbatên zimanan
Kategorî:Zimanên hind û ewropî
Kategorî:Zimanên Ewropayê
Kategorî:Zimanên Îtalyayê
Çat

Sê cihên bi vî navî  hene :
* Çat (navçe)
* Çat, Gercan
* Çata Jêrê, gundê Zêtka, Agirî
Pasîna Jêr (navçe)

**Pasîna Jêr**, **Zanzaq**, **Xursîn** an jî **Xuristan** () navçeyeke parêzgeha Erzîromê ye. 84 km ji Erzîromê dûr dikeve. 77 gund û 4 mezreyên wê hene. Şeniyên Xursînê 70% kurd in û nîvê gundên Xursînê jî ên kurdan ne. Lê tiştek heye ku gotina wî pêwîst e hejmara kesên gundên kurdan ji yên tirkan pir zêdetir e. Serokê şaredarê kurd e lê belê ji partiya AKP ve hatiye hilbijartın. Li nava navçeya Xursînê pirani zimanê kurdî tê axaftin.Piranî ji eşîrên wekî Badilî, Kurdkî, Redkî, Şadî, Piseyan, Celalî, Sîpkan, Bekiran û hin eşîrên dinê Serhedê ne.

Di sala 1953an de bûye navçe. Navê wê di qeydên dîrokî dewekî *Skuhat* derbas dibe.Gunde kurdan lı jer hatiye nivisandın.

Komesor

Tüdüveren

Qazicelal

Yüzören

Xosıri

Dalbaşı(tevlihev)

Mişki

Sajlıg

Pirhesen

Endeg

Çiflik

Sekman

Qalbulas

Xedik

Xotık

Eşegilyas

Aşkırag

Delibab

Dodî

İdeli

Tawşancıx

Tanışman

Heşxeli

Şexüsıf

Ceresûn

Axûlî

Pirali

Porik

Arpeçayir

Melhamed

Hasebeg

Êxırbêxır

Mıxarcık

[Ertaşa newale]

[Ertaşa raste

Qayneca

Exelika Jor

Exelika Jêr

Heyderkom

Heyderkoma Aş

Axpar

Teynecıx

Akkeran

Yazılıtaş

Qereceweran

## Agahiyên bikêr
* Bilindahiya axa wê ji rûyê avê: 1.662 m

## Çavkanî

## Girêdayî
* Malpera kurdên Erzîromê
Çêrmik

Çend cihên bi vî navî hene:

# Çêrmik, navçeyeke Erzîromê
# Çêrmik, gundekî Bardîzê
# Çêrmik, gundekî Erxewanê
Espîr

**Espîr** (, , , ) navçeyeke parêzgeha Erzîromê ye. 142 km ji Erzîromê dûr dikeve.

Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Spiritis, Sper, Şeşper, Şaşpar û Sasapar derbas dibe. Ereban wekî Sispirh an Sibirh bi nav kirine.

## Erdnîgarî
Bilindahî ji rûyê avê: 1.050 m

## Demografî
Navend 11.244 û bi giştî jî 30.260 (sala 2000î) (Ev statîstîkên fermî ne)

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Herêmên dîrokî yên Gurcistanê
Narman

**Narman** navçeya parêzgeha Erzîromê ye.

Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Nerman, Nemiran, Nemirvan û Îdê derbasdibe. 1 nehiye, 42 gund û 4 mezreyên wê hene. Hebûna 3 mezreyan dewlet bi fermî napejirîne.

## Hin agahiyên derbarê Nermanê de
* Bilindahî ji rûyê avê: 1.650 m
* Gelhe: Navend 9.100 û bi giştî jî 27.690 (2000) (Ev statîstîkên dewletê ne)

## Aborî

Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Gel xizan e û koçberê bajarên mezin dibe.

## Çavkanî
Azort

**Azort** () yek ji navçeyên Erzîromê ye. 84 km ji Erzîromê dûr dikeve.

Navê wê ji dema Ûrartû yan Medan tê û beriya Komkujiya Ermeniyan gelek Ermenî jî li vir dijiyan. 10 gund girêdayî Azortê ne.

## Erdnîgarî
Bilindahiya axa navçeyê ji rûyê avê: 1.050 m

## Demografî
Navend 4.815 û bi giştî jî 11.556 (2000) (Ev statîstîkên fermî yên dewletê ne)

## Aborî

Aboriya gel pirranî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Herwekî karê mozhinguviyê û bazirganiya piçûk jî heye. Gel pirranî xizan e û ji tunebûna riyan, nebirêkûpêkbûna elektrîkê, nebûna bijîşkan, bêkarî hwd gilîdar e.

## Wargehên balkêş

* Gola Tortimê
* Dêra Vankê
* Kela Azortê
* Dêra Davîdê Mezin
* Goristanên dîrokî

## Çavkanî
Tortim (navçe)

**Tortim** () navçeyeke girêdayî parêzgeha Erzîromê ye. 52 km ji Erzîromê dûr dikeve. 5 nehiye, 47 gund û 3 mezreyên wê hene. Hebûna mezreyan ji aliyê dewletê ve tê înkarkirin.

## Hin agahiyên bikêr
* Bilindahî ji rûyê avê: 1.600 m
* Gelhe: Gorî statîstîkên dewleta Tirk ên fermî bi giştî nifûsa navçeyê 38.697 (sala 2000) e.

## Aborî

Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.

## Galeriya wêneyan

Wêne:Lake Tortum 01.jpg|Gola Tortimê
Wêne:Khakhuli1.jpg|Manastira Xaxû (Xaxûvank) li bajarokê Xaxû (*Bağbaşı*)


## Gundên Tortimê
* Hinzorik
* Xins

## Çavkanî

Kategorî:Herêmên dîrokî yên Gurcistanê
*
Zimanê portûgalî

thumb|300px|Welatên portûgalîaxêv li cîhanê.
**Zimanê portûgalî** (carina jî zimanê portekîzî, bi portûgalî: *português*), ji malbata zimanên romanî ye. Çend ji zimanên romanî jî ev in: spanî, fransî, îtalî û portûgalî. Zimanên romanî jî lînkeke ji zimanên hind û ewropî ne.

Portûgalî li Portûgal û Brezîlê û li koloniyên berê yên Portûgalê tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Portûgal
Kategorî:Sao Tome û Prînsîpeyê
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên romanî
Kategorî:Zimanên Brezîlê
Kategorî:Zimanên Gîne-Bissauê
Kategorî:Zimanên Hindistanê
Kategorî:Zimanên Kap Verdeyê
Kategorî:Zimanên Makaoê
Kategorî:Zimanên Mozambîkê
Kategorî:Zimanên Portûgalê
Kategorî:Zimanên Tîmora Rojhilat
Vasîlî Tredyakovskî

thumb|200px|Vasîlî Tredyakovskî (1703-1769)
**Vasîlî Kîrîlovîç Tredyakovskî** (bi rûsî: Василий Кириллович Тредиаковский (Тредьяковский), *Vasily Kirillovich Trediakovsky*) di sala 1703'an de li Astraxanê di malbateke halxweş de hate dinyayê. Piçûktiya xwe de diçe medreseyê û pişt re jî diçe Fransayê ji bona ku xwendina xwe ya bilind li zanîngeha Sorbonê, bike. Sala 1730 de vedigere Rûsyayê. Di sala 1769'an de li Sankt Petersburgê miriye.

## Berhemên wî
Pirtûka bi navê *Voyage de l'isle d'amour* dinivîse û çap dike. Ev pirtûk ji du beşan pêk tê: beşa yekem ji wergera berhema nivîskarê firansî Paul Tallemant e û ya diduyan jî ji helbest devkî û yên evînê pêk tê.

Tredyakovskî ev berhem bi zimanên rûsî, fransî û latînî nivîstiye. Tredyakovskî yekemîn zaneyê rûs e ku bi pir zimanan dinivîse.

## Sedemên serkeftina wî
* Edî jin ne wek objeyeke şeytanî, lê belê wek objeyeke evînê tê dîtin û wateya evînê jî nema guneh e.
* Ew yekem kes e ku reforma zimanê rusî pêk tîne. Ew dibêje ku zimanê rûsî zêde qaba, zêde zanistî ûzede jî ber bi zimanên germen ve diçe.

## Bikaranîna zimanê slavonî
Ew di pêşgotina xwe de sedema kêm bikaranîna zimanê slavonî vedibêje:

* Slavonî zimanê dêrê ye û pirtûka wî behsa cîhaneke welatî dike.
* Slavonî zimanekî tarî ye û bi zimanekî tarî mirov nikarê evînê bîne ziman û bi herkesî bide femkirin.
* Dengên slavonî li guhên meriv xweş nayê.

Armanca wî ew e ku kovara pêşverû xurtir bike, ji bona avakirina Rusyayeke xurtir.

Kategorî:Jidayikbûn 1703
Kategorî:Mirin 1769
Kategorî:Nivîskarên rûs
Medrese

[thumb|[Medreseya Sor li Cizîra Botan (Bakurê Kurdistanê)]]

**Medrese**, dibistaneke olî ye. Dibe ku dibistanek misilman jî be û dibe ku xiristiyan jî be.
Berî ku dibistanên laîk bên avakirin, medrese cihên wan digirtin.

## Hevotinên medreseyan
* Quran, pirtûka pîroz a dînê îslamê
* Hedîs, gotinên Mihemed pexember
* Mentiq
* Faraiz (huquqa mal)
* Akaid (baweri)
* Îlm-î heyet (stêrnasî, hwd)
* Îlm-î hesab (matematîk û geometrî)

## Mijarên têkildar
* Medreseya kurdî

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên dibistanan
Kategorî:Dibistan
Kategorî:Îslam
Denîs Fonvîzîn

**Denîs Îvanovîç Fonvîzîn** () yek ji nivîskarên şano yên herî navdar ên rûs e.

Denîs Îvanovîç Fonvîzîn di 14ê nîsana 1744 an jî 1745an de hate dinyayê û di sala 1792an de mir. Ew herî zêde bi nivîsên xwe yên komedî-satîrîk yên li ser arîstokrasiya rûs tê naskirin. Di sala 1769an de, gava ku li Zanîngeha Moskowê dixwend, di heman demê de ji bo birêvebiriyê wergervanî dikir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1744
Kategorî:Jidayikbûn 1745
Kategorî:Mirin 1792
Kategorî:Nivîskarên rûs
Zimanên romanî

300px|rast
**Zimanên romanî** yan **zimanên neolatînî**, şitleke malbata zimanên hind û ewropî ye. Zimanên romanî ji latinî pêş ve çûyî ne. Çiqas latinî di zimanên Îtalî de ye jî, bandora wê ya mezin li ser zimanên romanî he ye.

## Zimanên standard ên îroj

Zimanên romanî yên standard ên îroj ew in:

## Milên zimanên romanî

### Zimanên îberoromanî

Di gruba zimanên îberoromanî de zimanên spanî, portûgalî, galîsiyayî û ketelanî hene. Lê zimanê ketelanî wek navbarê zimanên îberoromanî û zimanên galloromanî de ye. Zimanên din:

* Aragonî
* Astûrî
* Sefardî

### Zimanên galloromanî

Di zimanên galloromanî de zimanê herî mezin fransî ye. Zimanên din wiha ne:

* Zimanê "d’oïl".
** Gallo
** Pikardî li bakur-rojhelatê Fransa û Belçîkayê
** Walonî li bakur-rojhelatê Fransa û Belçîkayê
** Anglonormannî
** Jèrriais li girava Jerseyê
** Dgèrnésiais li girava Guernseyê
** Sercquiais li girava Sarkê

* Franko-provenzalî
* Oksîtanî
** Auvergnatî li Auvergne
** Gaskonî
*** Aranî
** Languedokî
** Limousinî
** Nîsayî
** Provenzalî

### Zimanên retoromanî

Zimanên retoromanî:
* Furlanî
* Bündnerromanî
* Ladînî

### Zimanên îtaloromanî

Zimanên îtaloromanî
* Îtalyanî
* Îstriotî
* Korsîkî
* Monegassî :

### Zimanê sardî
Zimanê sardî li Sardînya tê axaftin.

### Zimanên balkanromanî

Zimanên balkanromanî:
* Rûmenî
* Moldawî

## Zimanên mirî

Zimanên îroj mirî ne:
* Dalmatî
* Muserebî
* Romanîya Afrîkaya Bakur
* Moselromanî
* Maurowalakî

Kategorî:Malbatên zimanan
Bardîz, Erzîrom

**Bardîz** () navçeyeke parêzgeha Erzîromê ye. 185 km ji Erzîromê dûr dikeve. Navê wê yê berê hatiye qedexekirin.

## Erdnîgarî
5 şaredarî, 47 gundên wê hene. Gelek gundên piçûk ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin.

## Demografî

* Gelhe: Navend 3.647 û bi giştî jî 16.740 e. (Ev statîstîk ên fermî ne).

## Gundên Bardîzê

## Girêdayî
* Malpera kurdên erziromê 

## Çavkanî
Tengava Berîngê

**Tengava Berîngê**  tengaveke navbera Asya xala Amerîka yê bakur, welatên Rusya û DYA (Alaska) de ye.

Tengavê û Deryaya Berîngê navê xwe ji dahênerî xwe Vitus Bering, yekî danîmarkî, di 1728an de tengav doz kirî de girtî ye.

## Erdnîgarî

Firehiya tengavê nêzî 85 km û kûrahiyê xwe 30-50 m ye û li bakur Deryaya Çukşen û li başûr Deryaya Berîngê digêhîne hev. Herdu parzemînan li rojhelat Asya û li rojava Amerîka ji hev vediqetîne.

Di tengavê re Xêzedema Guhertinê derbaz dibe ye. thumb|Deryayên dor tengava Berîngê|çepthumb|Tengav ji ezmen de (NASA)|çep
## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur
Berîngê
Deryaya Bering

thumb|300px|Deryaya Bering

**Deryaya Bering** deryayeke qiraxêyê di bakura Okyanûsa Pasîfîk de navbera Emerîkaya Bakur û Asya de ye.

## Erdnîgarî
Deryaya Berîng navbera bakura Emerîka Alaska û beravên rojhelatê Sîbîrya, Nîvgirava Kamaşatka (Rûsya) de ye. Li bakur ew bi Tengava Bering ji Okyanûsa Arktîk vediqete ye. Li başûr jî sînorên wê deryayê û Pasîfîk ve Giravên Aleut (DYA), Nîvgirava Alaska û girava Kommandeur (Rûsya) e. Ew bi navê deryavanê danîmarkî Vitus Bering hatiye navandin.

Pîvanê wê deryayê 2,26 milon km² ye û heta 4.096 m jî kûrahiya xwe heye.

## Giravên Deryaya Bering
* Giravên Prîbîlov
* Giravên Komandorskî, bi Girava Bering ve
* Girava St. Lawrence
* Giraven Diomede
* Girava King
* Girava St. Matthew
* Girava Karagînskî

## Bibîne

* Tengava Bering

Bering

Kategorî:Deryayên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên DYAyê
Kategorî:Deryayên Rûsyayê
Teoriya peresanê

thumb|Darwîn
**Peresan** ango **werar** an jî **evolusyon** behsa guhertina taybetiyên genetîk ên populasyona cureyekê dike, yên ku derbasî cisnên/neslên nu dibin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Kurditan-Netew 
* Pazdeh (15) Delîlên Teoriya Darwîn
* Persana Bêdawî- Prof. Dr. Abidin Kumbasar

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Zanist
Norgeh

**Norgeh** () yek ji navçeyên Erzîromê ye. 121&nbsp;km ji Erzîromê dûr dikeve. 35 gundên wê hene. Çend mezre jî bi fermî nayên pejirandin. Di sala 1989'î de bûye navçe.

## Hin agahiyên bikêr
* Gelhe: Navend 4.665 û bi giştî jî 9.313 (Ev statîstîkên dewletê yên fermî ne)

## Aborî

Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Herwekî karên mozhinguviyê û turîzmê jî tên kirin.

## Gundên Norgehê

* Sîdons ()
* Xozaxpûr ()
* Panîs ()
* Gadmîr ()
* Cîlasor ()
* Keskesor ()

## Çavkanî
Hîroşîma

**Hîroşîma** (bi japonî: 広島市, *Hiroshima-shi*), bajarekî Japonê ye.

## Dîrok
Amerîkayê li Hîroşîmayê di 6ê tebaxa 1945an de bombaya atomê ya yekem bi kar anî. Bi vê êrîşê tevahî 66.000 mirov mirin û 70.000 kes jî birîndar bûn.

## Mijarên têkildar
* Bombebarana atomê ya Hîroşîma û Nagasakiyê
* Nagasaki

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1589an li Asyayê
Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Japonê
Hesenqela

**Hesenqela** an **Parsîn** () yek ji navçeyên parêzgeha Erziromê ye. Di sala 1924'î de kirine navçe lê heya salên 40'î ti saziyeke birêkûpêk a hikûmetê nebûye. Pirranî bi fermanên leşkeran hatiye îdarekirin.

57 gund girêdayî navçeyê ne. Gelek mezre û gundên piçûk jî hene. A rastî dewlet statîstîkên herêmê vedişêre. Di dawiya Osmanîyan de 17 nehiye, 199 gundên wê hebûne û wê demê nifûsa wê 46.651 bûye. Derbarê wê de qeydên Osmaniyan henin. Gorî statîstîkên dewletê di sala 2000'î de nifûsa navendê 21.938 û bi giştî jî nêzîkî 44.000 e.

Li herêmê pirraniya navên cografîk bi Kurdî û Ermenî ne. Hemî hatine qedexekirin û navên Tirkî pêvekirine.

## Lîsteya gundên Hesenqelayê
* Bedciwan ()
* Hertev ()
* Hins ()
* Keyvank ()
* Miyadîn ()
* Sansor ()
* Tortan ()

## Çavkanî
Tawûsker

**Tawûsker** () navçeyeke parêzgeha Bakurê Kurdistanê, Erzîromê ye. 160 km ji Erzîromê dûr dikeve. Di sala 1958'î de bûye navçe û navên wê yî berê hatiye qedexekirin. Beriya Komkujiya Ermeniyan gelek Ermenî li herêmê dijiyan. Ji ber wê tevahiya navên cografîk Kurdî yan Ermenî ne.

## Hin agahiyên bikêr
* Bilindahî ji rûyê avê: 1.300 m
* Gelhe: Navend 2.870 û bi giştî jî 11.546 (1997) (Ev statîstîkên dewletê ne)

## Aborî

Pirranî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Ji ber xizanî û pêkutiyên dewleta Tirk di salên 80 û 90'î de gelek Kurd koçberê bajarên mezin bûn.

## Wargehên balkêş

* Bermahiyên Pertûsê
* Mizgefta Tawûskerê
* Şikefta Kîvê

## Lîsteya gundên Tawûskerê

* Penesgîrta Jêr ()
* Pirdanos ()
* Keleşot ()
* Niyakom ()
* Horket ()
* Orî ()
* Ortîz ()
* Arkunîs ()
* Oxdadap ()
* Haynes ()

## Çavkanî
Tengava Messinayê

**Tengava Messinayê** tengava navbera pozikî rojhelata Sîcîlya û başûra Kalabriya de ye. Di dera herî teng de firehiya wê 3,1 km û dirêjahiya xwe jî 32 km ye. Ew Deryaya Yonî û Deryaya Tîrenê digêhîne hev.

Planeke ji bo çêkirina pireke navbera Nîvgirava Apennîn û Sîcîlya de heye.

## Galerî

Locatie Straat van Messina.PNG|Şûna Tengava Messina.
MessinaStrait-EO.JPG|Tengava Messina ji ezmên de.


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Projeya Pirayê Ser Tengava Messina re (it/en)

Kategorî:Deryaya Yonî
Kategorî:Şiklên erdê yên Sîsîlyayê
Messinayê
Tengava Otranto

Tengava Otranto Deryaya Adriyatîk û Deryaya Îyon digêhîne hev. Ew bi navê bajarê Îtalya Otranto hatiye navandin.
Firehiya wê navbera Otranto û Vlora de nêzî 71 km ye.thumb|Nexşeya Tengava Otranto|çep

Kategorî:Deryaya Adriyatîk
Kategorî:Deryaya Yonî
Otranto
Oltî

**Oltî** () yek ji navçeyên parêzgeha Erziromê ye.

Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Oltî, Oxtîk û Oltîk derbasdibe. Derbarê avabûna wê de kêm agahî hene.

## Hin agahiyên navçeyê
* Bilindahîji rûyê avê: 1.275 m
* Gelhe: Navend 23.064 û bi giştî jî 39.537 (2000) (Ev statîstîkên fermî yên dewleta Tirk in)

## Wargehên balkêş

* Keleha Oltiyê
* Mizgefta Mîr Mamed (bi tirkî kirine *Arslanpaşa Camii*)
* Tirbeya Misrî Zînnûn
* Dêra Pernekê
* Dêra Ûrisan
* Hemama Mîr Mamed (bi tirkî kirine *Arslanpaşa Hamami*)
* Keleha Pernekê (bi tirkî kirine *Iriagaç Kaleleri*)

## Çavkanî
Babu'l-Mendeb

**Babu'l-Mendeb**, **Babûlmendeb** (bi ) tengaveke parzemîna Asya (Yemen li Nîvgirava Erebistan) û Afrîka (Cîbûtî, bakura Somalî li hev vediqtîne û Deryaya Sor û Okyanûsa Hindê (Kendava Aden) digêhîne hev e.

Firehiya tengavê nêzî 27 km û dire ye. Girava Perim tengavê dike du paran û ya rojhelat wek Bab Îskender bi firehiyeke 2 km, û ya rojava jî wek Dextu'l-Mayûn (Dextûlmayûn) tê zanîn firehiya xwe 25 km ye. Nêzî Afrîka giravên Heft Birayan hê ne.

## Çavkanî


Kategorî:Kendava Adenê
Kategorî:Komên avê yên Yemenê
Kategorî:Mîtolojiya erebî
Kategorî:Tengav
Çepkî

**Çepkî**, cureyekî govenda herêma Gimgim û Xinûsê ye. Ji ber ku govend çep diçe navê wê çepkî ye.

Di govenda çepkî de meriv bi pêçiya xwe ya bicuk hev du digire û dileyze.

## Leystina çepkî
* Bi hevre, bi reyeka sînkron û bi takta muzikê re meriv sê pêkan hêla raste dike.
* Pistrev bi lingê cepê meriv gavek li pêsiyê dixe, demek disekine. Bi lingê rastê û yê çepê du gavan vedigere. Ev gavan 4 caran tê dubare kirin û meriv wisa xwe hêla cepê hereket dike.
* Dîsa meriv sê pêkan hêla rastê dike û leystik wiha berdewam dibe...

## Stranên çepkiyê
* Agirê Jiyan - Zer Mircan
* Agirê Jiyan - Yar Yeman
* Sener Yildiz - Çepkî

Kategorî:Govend
Kategorî:Xinûs
Deryaya qiraxî

**Deryaya qiraxê** deryayeke ji Okyanûseke de bi komgiravan, arşîpelan, an nîvgiravan tê vediqetandine.

## Hin deryayên qiraxê
### Deryayên qiraxiyên [[Okyanûsa Pasîfîk]]
* Derya Bering (bi giravên Aleutian vediqete ye)
* Derya Chukchi (bi Girava Wrangel û Tengava Bering vediqeteye)
* Derya Japon (bi Arşîpela Japon vediqete)
* Derya Okhotsk (bi giravên Kurile)
* Derya Çîna Başûr (biFîlîpînan)
* Derya Çîna Rojhelat (bi giravên Ryukyu)
* Derya Zer (bi Nîvgirava Kore)
* Derya Fîlîpîn (bi giravên Ogasawara, giravên Mariana, û Palau)
* Derya Coral (bi giravên Solomon û Vanuatu)
* Derya Tasman (bi Zelanda Nû)

### Deryayên qiraxiyên [[Okyanûsa Atlantîk]]
* Derya Bakur (bi Brîtanya)
* Derya Îrlandî (bi Îrlenda)
* Derya Norvecî (bi Îslenda, giravên Feroe û Şetland)
* Derya Skotlendî (bi giravên Falkland, Georgiaya Başûr û Giravên Sandwich yên Başûr)

### Deryayên qiraxiyên [[Okyanûsa Hindî]]
* Derya Andaman (bi Giravên Andaman û Giravên Nicobar )
* Derya Java (bi Giravên Sundayê Mezin)

### Deryayên qiraxiyên [[Okyanûsa Arktîk]]
Derya Laptev (bi Severnaya Zemlya û Giravên Sîbîriyên Nû)

## Bibîne
* Derya Navîn
* Derya

qiraxî
Deryaya Çukçî

**Deryaya Çukçî** (bi rûsî: Чуко́тское мо́ре) deryayeke qiraxî di Okyanûsa Arktîk e ku di bakurê Amerîka û Asyayê e. Li bakurê Derya Çukçî "Derya Cemedê" heye û bakur rojava bi Girava Wrangel û bi Derya Sîbîriya Rojhilat re sinordar e. Li rojhilat ew digêhê bakur rojavayê Alaskayê (DYA) û ji bakurê rojhilat jî digêhê Deryaya Beaufort. Li başûr ew bi Tengava Berîngê ji Deryaya Bering tê vediqetindin. Li rojava Sîbîryaya rojava (Rusya, Asya); Nivgirava Çukçî heye.

## Çavkanî

Çukçî

Kategorî:Deryayên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên DYAyê
Kategorî:Deryayên Rûsyayê
Rewandiz

**Rewandiz**, navçeyeke Herêma Kurdistanê ye û yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê ye ku nêzîkî sînorên Rojhilata Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê ye û 10 kîlomêtre li rojhilata Şelala Bêxalê ye. Navçe 123 kîlomêtre dûrî Hewlêrê ye û bi zincîre çiyayên Zagrosê hatiye dorpêçkirin ku li başûr Çiyayê Korek, li bakur Çiyayê Hindren, li rojava Çiyayê Zozikê û li rojhilat Çiyayê Bradostê heye.
thumb|300px|rast|Weney Panorami Dolli Rewanduz

## Etîmolojî
Navê Rewandiz ji navê eşîra kurdên rewandizî (rewadiya) ye ku Selahedînê Eyûbî ji vî eşîrê bû.

## Dîrok
Di serdema Împeratoriya Asûriya Nû de, ji sedsalên 10an heta sedsala 7an a berî zayînê, ev herêm li ser rêya bazirganiyê ya Nînewayê bû.

Navçe piştî şerê Çaldiranê di sala 1514an de ket bin desthilatdariya Mîrnişînên Bradostê û piştre heta sala 1836an ketiye bin desthilatdariya Mîrnişînên Soran.

Di sala 1915an de di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de navçe ji aliyê rûs û asuriyan û ermenî ve hate dagirkirin û Komkujiya Rewandizê. Gelê navçeyê ji aliyê artêşa Rûs û çekdarên Asûrî yên hevalbend ve hatin qetilkirin ku piştî kozakên Nikolay Baratov bajar ji nû ve hate sitandin, tenê ji sedî 20ê nifûsa kurdan karibûn ji komkujiyan xilas bibin. Di sala 1922an heta dawiya salê ku ji navçeyê hatine derxistin bajar ji aliyê Tirkan ve hatibû dagirkirin. Leşkerê îngilîz di 22ê nîsana 1923an de bajar bidestxistin. Jiber ku hêzên îngilîzî di wê baweriyê de bûn ku ger ew derkevin dê leşkerên tirk vegerin, îngîlîzan biryar da ku li cihê xwe bimînin û li benda hatina komîsyonek taybetî ji bo sererastkirina sînorê di navbera Tirkiye û Iraqê de bin.

Di navbera salên 1928 û 1932an de îngilîzan rêyeke stratejîk ji Hewlêrê, ji Rewandizê, heta sînorê Îranê li nêzîkî Pîranşara îro ava kirin. Çêkirina rê ji hêla endezyarê Zelanda Nû A.M. Hamilton ve hatibû birêve kirin.

## Geştiyarî
A.M. Hamilton vedibêje ku Geliyê Rewandizê geliya herî xweş a Asyayê ye.
thumb|Dîmenek ji Geliyê Xarandê li Rewandizê.
Pank Tourist Resort ku di sala 2007an de hatiye vekirin, ew yekem havîngeh e li Iraqê û li Başûrê Kurdistanê hatiye vekirin. Di heman demê de otêlek pêncstêrk, xwaringeh, hewz, sauna, kortên tenîsê, qada danîna helîkopterê û qadên golf yên biçûk jî hene. Çiyayê Korekê yek ji wan 10 cihên herî baş ên serdanê yên li Herêma Kurdistanê ye ku bi dirêjahiya 4 kîlomêtre xeta teleferîkê heye ku ji stasyona wê ya Bêxalê heta Çiyayê Korekê dirêj dibe. Havîngeh, havîngehek havînê ye ku dema ku tevahiya herêmê di bin germên bilind de gerim dibin, jîngehên sar peyda dike. Di zivistanan de, herêm vediguhere Navenda (kaşok) dadanê.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kifrî

**Kifrî**, bajarekî Başûrê Kurdistanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Şeqlawe

**Şeqlawe** (bi tîpguhêziya ji alfabeya erebî: *Shaqlawa*) bajarekî Başûrê Kurdistanê ye û weke bajarekî geşt û guzarê tê naskirin û bi biharên xwe bi nav û deng e.

## Galerî

Wêne:A (490).JPG|Dîmenek ji kolaneke Şeqlaweyê


## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kategorî:Cihên turîstîk li Başûrê Kurdistanê
Mendelî (bajarok)

**Mendelî** ( û bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Mandali*), nahiye û bajarokekî bi ser navçeya Mendelî ya parêzgeha Diyala (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Diyalayê
Bîcar

**Bîcar**, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, bi ser Rojhilatê Kurdistanê (Îran) ve. Gelê Bîcarê bi zaravayê gerrusî yê zimanê kurdî diaxêvin.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)
Qurwe

**Qurwe**, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.

Dîroka wê diçe nêzîkî 200 salan.

Şûna dîrokiya wê, qeslan , prdin ferawa, Bawe gurgur, Seraw.
thumb|Seraw qurwe.
alt=Qrwe|thumb|bajarên Qurwe
thumb|pidí Ferawa

## Dabeşkirina navçeya Qurwê
ĉar nahiye û pênc bajar li navçeya Qurwê hene

Nahiye:

1.navendî(Qurwe)

2.Čerdawrû(Dize)

3.Terwal(Sirêŝava)

4.Dilberan(Dilberan-Maluce)

:

## Ziman
Zimanê piraniya gelê qurwe bi kurdî ya soranî (Erdelanî), kelhorî(kurliyaî-Čerdawru), hewramî (Qelaî) ye.kemîneŝ bi trky dxebitn.

## Çavkanî

Dabeŝ karî êdariy

https://www.amar.org.ir/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%A7/%D8%AA%D9%82%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C
Kirin

**Delahû** an jî **Kirênd** yek ji qezayên parezgeha rojhilatê Kurdistan Kirmaşan e. Delahû wek nevanda ola Yarsan tê nasîn. Seyîdên Yarsaniyan ên ji êla Gûran hertim li wî şehrê dijîn. Li Delahû nika 7 993 (2009) kes rûdinen. Gelê Delahû kurdê ji êla Gûranin û zaravayek taybet, a Hewramî diaxivin. Dehistanên/Bajarokên Delahû ewin:
* Giware (4 767)
* Ban Mezaran (1 527)
* Zerdê (1 219)
* Gavsûr (905)

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Kategorî:Kirmaşan
Kategorî:Yarsantî
Sunqûr

**Sunqur** an jî **Sûngir** (), bajarekî Rojhilata Kurdistanê ye. Nifûsa bajarê 43.184 kes e.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Riwanser

**Riwanser** (an Rwansar (ڕوانسەر)), bajarekî rojhilatê Kurdistanê ye ku dikeve parêzgeha Kirmaşanê.

Li Riwansarê devoka Erdelanî tê axaftin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Ciwanro

thumb|Ciwanro
**Ciwanro** (, ), bajarekî Rojhilata Kurdistanê ye ku be zaraveya sorani ji zimanê kurdî de axaven u dekeve parezgeha Kirmaşan (parêzgeh).

Ji bakur ve bi Ormane Lehûn û Pira Pol Do Ab, ji başûr ve bi bajarê Serpêla Zehaw, ji rojhilat ve bi Kirmaşanê û ji rojava ve bi Iraqê ve girêdayî ye. Ji aliyê cihê erdnîgarî ve ev bajar di navenda herêma Oramanat de ye û sê bajarên Pawe, Selasê Bawecanî (navçe) û Rewanser (navçe) hatiye dorpêçkirin. Li vî bajarî daristanên xwezayî û yên bakîrî hene. Hinartina kelûpelên biyanî û hinartina kelûpelên Îranî bi rêya sînorên Ciwanro-Iraqê (Daruleh), Selas-Iraqê (Şêx Salih) û Pawe-Iraqê (Şoşmî û Sazan) bazarek geş bo vî bajarî bi xwe re aniye. Bajar berhemên ewlekarî yên temam, navendên niştecihbûnê yên guncaw, avhewa nerm, xwezaya bêkêmasî û dîmenên geş, dûrbûna nêzîktir ji navendên girîng ên welêt wekî Tehran, Îsfehan û Meşhed û başûrê welêt, axên rê yên rehet û nêzîkbûna li bajaran pêşkêş dikin. herêmên geştyarî yên gundên Taqbostan, Bîston, Ghar Ghoriqala, bendava Dariyan û gundên Oramanat. Xelkê Ciwanroyê kurd in, bi kurdiya soranî û zaravayê cafî diaxivin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Gabar

**Gabar**, anku çiyayê **Gabarê** yek ji çiyayên mezin ên Bakurê Kurdistanê ye[*Ev çiya dikeve kîjan herêman?*].

## Çiyayê Gabarê û gerîlaya PKKê
Çiyayê Gabarê bi taybetî ji ber fermandarê navdar Mahsum Korkmaz (Egîd) li wira şehîd ket, ew çiya ji hêla raya giştî ve nêzîk tê nasîn.

Li çiyayê Gabarê pir gerîla hene. Belafirên dewleta dagirker a tirk gelek caran çiyayê Gabarê bombebaran dikir. Çiyayê Gabarê di salên 2005-2008an de pir xesar dîtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Çiya
Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Hezex
Tîkab

**Tîkab** an jî **Tîkantepe** (), bajarekî li parêzgeha Azerbaycana Rojava ye ku dikeve rojhilatê Kurdistanêê.

## Pêşangeh

Wêne:Takht-e-soleiman-1.jpg|Textê Silêman


Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Herêmên Kurdistanê

Kurdistan ji herêmên (parêzgeh) jêr yên sereke pêk tê. **Herêmên Kurdistanê** li gor erdnîgariyê, çandê û devokan ji hev tên veqetandin.

## Herêmên sereke yên Kurdistanê:

* Baban
* Bakur
* Behdînan
* Binxet
* Botan
* Dêrsim
* Diyarbekr (navê kevn: Sofênê)
* Erdelan
* Germiyan
* Hewraman (Oraman)
* Kirmaşan
* Mezopotamya jorîn (Serxet)
** Riha
** Mêrdîn
* Metînan
* Mukriyan
* Pehle
* Qoçgirî
* Rojkî
* Serhed
** Ararat
* Soran
* Tolhildan (an Rojava)
* Xerzan
Herekol

**Çiyayê Herekol** () çiyayek ji çiyayên mezin ên Bakurê Kurdistanê ye. Herekol li herêma Bohtan yek ji zozanên herî bi nav û deng e. Zozanê Mîrê Bohtan bûye. Herekol niha di destê eşîra Garisan de ye. Tê gotin demek berê eşîra Garisan ji bo Mîrê Botan hin kesan kuştine û hatine kuştin jî. Şûnve Mîre Botan bang wan kiriye û gotiye hûn ji min çi bixwazin ez ê bidim we. Garisan jî ji Mîrê Botan Herokol xwestiye. Mîrê Bohtan daye wan. Ji bo wê di derheqê Herekol de dibêjin "Xwîna Mêra" ye. Herekol di dilê Garisan de gelek şîrîn e. Gelek cara ji bo Herekol şer kirine.

## Navên cihên Herekolê
### Zozanê Jor
* Deşta Sor
* Kaniya Bûzî
* Xuhka
* Bêma Ber Egir
* Bana
* Bemka Axîn
* Bêmeskpikê
* Bêmê Zêr
* Bemê Raşê
* Kevirê Qul
* Berkê Benqenot
* Kurtka Sevê
* Keviya Berfê Pîrê
* Dula Delarûtê

### Zozanê Jêr
* Ava genima
* Kaniya Şeşo
* Deşta Rava
* Teviya Giredayî
* Boriye Şikeftkê
* Çemê Hêliz
* Girê Barana
* Geliyê Tijêx
* Serkaniya Rû
* Dûla Zer
* Şikefta Kuştiya
* Girê Baranê
* Kunavê
* Stukorê
* Kelha Sar
* Merga Duşu

## Gotinên li ser Herekolê
* Herekol e / Têr şîr e / Têr panîr e.

## Mijarên têkildar
*Hêraklês (Herkules, Herkûl)

## Çavkanî

Kategorî:Çiya
Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Sêrt
Fêkî

[thumb|rast|350px|Mêweyên cuda cuda li sûka La Boqueria [Le Bûkeriye] ya [Barselona, Ketelonya (Spanya)]]

**Fêkî**, Mêwe û Meywe bi kurtî cureke ji curên xwarinê ku em bi çandinê dertînin. Şêwên fêkiyan gelek in, wek sêv, tirî, lîmon, mûz, zebeş û hwd.

Havilên fêkî li tendirustiya mirov pir heye, ji ber ku vîtamîn û elementên yê rind tê de heye vîtamîn (A, B, C...), dîsa fêkî hêz û enerjî dide laşê mirov bi şîraniyî û şekirê ku tê de û çend hevilên (faydeyên) din. Di kurdî da navên xwe yên din ew in:

## Çavkanî


Kategorî:Riwek
Qiyamet

**Qiyamet** an jî **roja piştdawiyê** () wekî bêje tê wateya "nûvejîn" û bi ola îslamê ve derbasî zimanê kurdî bûye.

Hema di hemî baweriyên olî de baweriya qiyametê heye.

## Qiyamet di dînê îslamê de
Di pirtûka pîroz a îslamê, Quranê de qiyamet wekî "roja ku jiyana li rastegîniya cîhanê bidawî dibe, mirov ji bo darizandinê tên zindîkirin" tê şîrovekirin. Baweriya qiyametê yek ji baweriyên bingehîn tê hesibandin. Gorî dînê îslamê çi misilman çi ne misilman, hemî mirov tên darizandin û gorî xêrû gunehên xwe yan bi cezayê dojehê yan jî bihuştê tê xelatkirin.

Herwekî behsa Pira Siratê kirin ku "ji mû ziravtir, ji şûr tûjtir" e. Heger kiryarên mirov ên baş hebin mirov bê astengî ji vê pireyê derbasdibe û diçe bihuştê. Heger nîne, mirov dikeve nav agir û pêtê, ango dojehê.

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Dîn
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Îslam
Kategorî:Xirîstiyanî
Kategorî:Zerdeştî
Deryaya Laptev

**Deryaya Laptev** (bi rûsî: мо́ре Ла́птевых, *more Laptevykh*) deryayeke qiraxîyê li Okyanûsa Arktîkê de ye. Ev di navbera Sîbîrya, Nîvgirava Taimyr, Severnaya Zemlya û Giravên Sîbîryaya Nû de ye. Sinorên xwe li bakur nêzî koordînatên 79° Bakur û 139° rojhilat xilas dibe. Deryaya Karayê li rojava, Deryaya Sîbîryaya Rojhelat rojhilatê wê dikeve. Pîvana rûyî wê derya nêzî 672,000 km² ye. Wê navê xwe ji dahênerên xwe Dmîtrî Laptev û Xarîton Laptev de girtî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Laptev

Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên Rûsyayê
Şaredarî

**Şaredarî**, **bajarvanî**, **şehredarî**, **rêdarî** an jî **belediye** ji saziyên ku li nehiye, navçe yan bajaran karên bingehîn ên wekî rê, elektrîk, kanalîzasyon, paqijî hwd birêvedibin re têgotin. Ji ber bandora erebî li Bakurê Kurdistanê pirranî peyva erebî "belediye" tê bikaranîn.

Ji ber mercên parçebûyî û mêtingerî rewşa şaredariyan li Kurdistanê ne baş e û li pirraniya deverên Kurdistanê belediyeyên hene nikarin xizmeteke birêkûpêk û gorî pêdiviyên mirovan ên sedsala 21emîn bicihbînin. Dîsa di nav şaredariyên Kurdistanê de têkilî û birêxistinbûn ên cografîk nîne.

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Deryaya Sîbîryaya Rojhilat

**Deryaya Sîbîryaya Rojhilat** deryayekî di Okyanûsa Arktîkê ye ku ji bakurê Asyayê dikeve. Derya li rojavaya Giravên Sîbîryaya Nû û rojhilata Girava Wrangel dikeve. Li başûr jî ew bi parzemîna Asyayê re sinordar e. Ew beravên ser xakên Asya wek Sîbîryaya Rojhilat tê navkirin û derya jî wiha tê nav kirin. Çemên tala wê derya dibin Indigirka û Kolyma ne. Deryayên qiraxî Derya Sîbîryaya Rojhelat li rojava Derya Laptew û li rojhelat jî Derya Çukşi ne.

## Çavkanî

Sîbîryaya Rojhilat

Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên Rûsyayê