open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eladîn Secadî

**Eladîn Secadî**, ankû **Elauddîn Seccadî**, nivîskarekî kurd e ku di sala 1907an de li Başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê.

Di sala 1938an de destûra meletiyê wergirtiye û li Bexdayê, li Mizgefta Neîme Xatûnê meletî kiriye. Di 1939an de ketiye nav qada rojnamevaniyê, di 1941ê de bûye berpirsiyarê kovara Gelawêj û heta 1949an dewam kiriye. Di sala 1948an de kovareke bi kurdî û erebî ya bi navê Nizar derxistiye. Di navbera salên 1958-1974an li Zanîngeha Bexdayê mamostetiya edebiyat û dîroka edebiyata kurdî kiriye.

## Çendîn ji berhemên Secadî
* Ristey Mirwarî, ji 1-8, sala 1957-1938.
* Mêjuya edebiyata kurdî, 1952.
* Şoreşên kurdan û şoreşa Iraqê.
* Hemîşe Behar, kurteçîrok, 1960.
* Destûr û ferhenga zimanê kurdî, 1961.
* Edebê kurdî û lêkolîna edebê kurdî, 1986.
* Kurdewarî, 1974.
* Deqekanê edebî kurdî, 1978.
* Nawî kurd.
* Geştêk le Kurdistan.
* Nirx Sinasî.

Eladîn Secadî di 13ê kanûna biçûk a 1948an de çû ber dilovaniya Xwedê û li Bexdayê, li Goristana Şêx Evdilqadirê Geylanî veşartî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1907
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1984
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Eliyê Ebdilrehman

**Eliyê Ebdilrehman** nivîskarekî kurd e.

**Eliyê Ebdilrehman** di sala 1920î de li Kurdistana Tirkiyeyê hatiye dinyayê, û di sala 1994an de wefat kiriye. Hê di şeşsaliya xwe de digel malbata xwe ji ber zilma tirkan koçî Kafkasyayê dike.

**Eliyê Ebdilrehmanê** xwendinhez tavilê dest bi xwendinê dike, ji bilî zanistgeha Yêrêvanê ew herweha li Bakûyê enstîtuya pedagojiyê jî xelas dike.

Sala 1955an li Yêrêvanê dîsa rojnama Rya Teze tê çapkirin. **Eliyê Ebdilrehman**, di vê rojnamê de digel gotarên civakî gotarên edebî jî dinivîsîne. Riya **Eliyê Ebdilrehman** ya edebî ji vê rojnamê dest pê dibe.

Kitêba wî ya pêşî di sala 1959an de çap dibe. Di berhevoka Xatê xanim de çar afirandinên cihê hene. Ew di derheqê jiyana kurdan ya doh û îro de ne.

Eliyê Ebdilrehman gotar, helbest, çîrok û roman nivîsandine. Hin ji kitêbên wî ev in:

## Berhem
* Morof
* Gundê mêrxasan
* Şer çiya da
* Dê (pirtûk)
* Hesreta min
* Gulistan (pirtûk)
* (Xatê Xanim)

## Çavkanî
* http://lccn.loc.gov/91965104

Kategorî:Nivîskarên kurd
Enwer Mehemed Tahir

**Enwer Mehemed Tahir** çîroknivîsekî kurd e. Enwer Mehemed Tahir di sala 1949an de li gundê Êtîtê, nêzîkî bajarê Dihokê hatiye dinyayê. Serî, navî û berhevî li Dihokê xwendiye û di sala 1974an de beşê kurdî li zanîngeha Bexdayê bi dawî aniye. Wî destpêkê bi zimanê erebî dinivîsî û yekem çîroka xwe di sala 1967an de belav kiriye. Paşê dest bi nivîsîna kurdî kiriye û yekem çîroka xwe di sala 1972an de, di kovara Hîvî de –li Dihokê derdiket– belav kiriye. Gotarên rexneyî û nivîsînên xwe di kovar û rojnameyên kurdî de belav kirine, di festîvalên edebî de, li Kurdistana Başûr, beşdarî kiriye.

## Pirtûk

Heta niha du pirtûk çap kirine:
* Ev çîroke bi dîmahî nehat, Kurdistana Başûr, 1983.
* Çend gotarekêt rexneyî, Kurdistana başûr, 1988.

Her wisa berhemên wî yên amade ji bo çapê ev in:
* Kitêbeke kurteçîrokan.
* Kitêbeke çîrokên zarokan.

Ew endamê Yeketiya Nivîskarên Kurd e û niha jî li Kurdistana Başûr dijî.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Nivîskarên kurd
Eskerê Boyîk

**Eskerê Boyik** (jdb. 31ê tebaxa 1941, li Qundaxsaz, Axbaranê, Ermenistan) helbestvan û nivîskarekî kurd ê Ermenistanê ye. Niha ew li Almanyayê de dijî.
 
## Jiyan
Eskerê Boyîk di sala 1941ê de li gundê Qundexsazê (niha Riya Teze), li Ermenistanê hatiye dinyayê. 

Berê li gundê xwe, paşê li gundê cîran: Elegezê xwendina navîn standiye. Sala 1966an Enstîtuya bajarê Yêrêvanê ya Malhebûna Gundîtiyê xelas kiriye. Teza kandîdatê ulmê ekonomiyê standiye. Gelek berhemên wî yên ilmî (pirtûk, biroşûr, gotar) di derheqê pirsgirêkên aboriya malhebûna gundîtiyê de bi zimanê ermenî û rûsî çap bûne. 

Di salên 1960î de helbest û gotarên wî di rojnameyan de çap bûne, di radyoyê de hatine weşandin. Helbest û nivîsên wî rojname û kovarên mîna Özgürlük Yolu, Riya Teze, Deng, Dema Nû da hatîye weşandin.

Mijara helbestên wî zêdetir xweza û evînîye û bi devoka kurdên ermenîstanê nivîsîye.
 
Gelek helbestên wî li tirkî jî hatîye wergerandin. 

Eskerê Boyîk niha jî li Almanyayê dijî.

## Berhem
1.ŞIVERÊ, helbest, Yêrêvan, 1966.
2.KULÎLKÊN ÇIYA, helbest, Yêrêvan, 1975,
3.KULÎLKÊN ÇÎYA, helbest, bi zimanê tirkî,kurdî, Stembol,1979.
4. SINCO KEÇA XWE DIDE MÊR, şano,Yêrêvan,1980.
5.MEM Û ZÎN, şano, Stokoholm,1989.
6.TÎRÊNC, (di berevoka BAHAR da), helbest, Yêrêvan,1987.
7.KULÎLKÊN ÇÎYA,helbest, bi zimanê tirkî,kurdî, Stokoholm,1990.
8.LI ÇÎYA, kurteçîok, Yêrêvan,1991.
9.DUAYA SERÊ SIBÊ, helbest, Roja nû, 1997.
10.ODA ÇÎROKAN 1, helbestên zarokan, Roja nû,1997.
11.KULÎLKÊN BIRÎNDAR, helbest, Stokoholm,1998.
12.GOVENDA HERFAN, helbestên zarokan, Stokoholm 2002.
13. Çîrokên oda me; kurteçîrok, weşenên Afîş Medîa, 2004
14. Nûra Elegezê; edebyetzanî, Dengê Êzdiyan, Oldenburg, 2004
16. Xezeva Xwedê, roman, beşa ewlin, weşena Deng, Îstenbol, 2004.
15. Êzdiyatî, Mîrzikê Zaza, Fermanên reş, dîrok; Dengê Êzdiyan, oldênbûrg, 2006
17. Xezev; roman; beşa dudan, weşena Deng, Îstenbol, 2008
18. Ez kilameke melûlim, helbest, weşena Deng, 2009
19. Nûra Elegezê, bi tîpê erebî, Duhok 2011
20. Bahoz, roman, weşena AVÊSTA, Istenbol, 2011

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên êzîdî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Fawaz Husên

**Fawaz Husên** (jdb. 1953, li Kurdo, Amûde (Rojavayê Kurdistanê, Sûrî)), nivîskar û wergêrekî kurd e.

Fawaz Husên di sala 1953an de li gundê Kurdoyê ji derdora Amûdê yê Binxetê hatiye ser dinyayê. Ew ji sala 1978an heta bi 1992an li Parîsê li zanîngeha Sorbonneyê dixwîne û di sala 1988an de dibe doktorê ziman û edebiyata frensî . Fewaz Husên endamê Yekîtiya Nivîskarên Swêdê û endamê Rêxistina Nivîskarên Fransayê ye. Nivîskar îro (2012) li Parîsê dijî.

## Kitêb û werger
* *Siwarên êşê*. Kurteçîrok. Stockholm, weşanxaneya Welat, 1994.
* *Biyanî*. Wergera L’Étranger, berhema Albert Camus. Stockholm, weşanxaneya Nûdemê, 1995.
* *[[Mîrzayê Biçûk (pirtûk)|Mîrzayê Biçûk]]*. Wergera Le Petit Prince, berhema A. de Antoine de Saint-Exupéry. Stockholm, weşanxaneya Nûdemê, 1995.
* *Le Fleuve*. Kurteçîrok. Parîs, weşanxaneya Méréalê, 1997.
* *Dîroka edebiyata firansî, sedsala hivdehan û hîjdehan*. Antolojî. Stockholm, weşanxaneya APEC'ê, 1998.
* *La Poursuite de l’ombre*. Wergera Siya Evînê, romana Mehmed Uzun. Parîs, weşanxaneya Phébusê, 1999.
* *Chroniques boréales*. Kurteçîrok. Parîs, weşanxaneya L’Harmattanê, 2000.
* *Kurdên Haymanayê*. Gotara Georges Perrot. Werger û amadekirin. Stockholm, weşanxaneya APEC'ê, 2000.
* *Amîdabad*. Kurteçîrok. Stembol, weşanxaneya Avestayê, 2001.
* *Le Fleuve*. Çapa nû ya bêrîkê, weşanxaneya Le Rocher / Le Serpent à Plumes : Motifs, 2006.
* *Prof dans une ZEP ordinaire*. weşanxaneya Le Rocher / Le Serpent à Plumes, 2006.
* *Les Sables de Mésopotamie*. (meha adarê sala 2007). Le Rocher, 2007.
* *En direction du vent*. Parîs, weşanxaneya Non Lieu, 2011.
* *Parîsabad*. Roman. Stembol, weşanxaneya Avestayê, 2010.
* *Barê Şevê*. Stembol, weşanxaneya Avestayê, 2012.
* *Biyanî*. Wergera L'Etranger, romana Albert Camus. Stembol, weşanxaneya Avestayê, 2012.
* ''La Marche Tetue/Meşa Bi Serhişki-Les Couteaux Dans Le Sable/Keren Di Xize De-Feu Nomade/Agire Koçer, werger

## Çavkanî
* Fawaz Husên (2012). Barê Şevê. Weşanxaneya Avestayê, Stembol.

Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Kesên ji Amûdê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wergêrên kurd
Fazil Umer

**Fazil Umer** çîroknûsekî kurd e. Ew di sala 1962an de, li gundê Girreşê, nêzîkî bajarê Zaxoyê hatiye dinyayê. Serî, navî û berhevî li çendîn gund û bajaran xwendiye û di sala 1986an de, pişka nojdariyê li zanîngeha Mûsilê bi dawî aniye û niha jî li Duhokê doktoriyê dike. Wî di sala 1980ê de çîrokên xwe di kovar û rojnameyên kurdî de belav kirine.

Heta niha kitêbeke kurteçîrokan bi navê Kalê peşêman çap kiriye.

Fazil Umer niha li Başûrê Kurdistanê dimîne.

## Berhemên wî
* Kalê peşêman, kurteçîrok.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* ''Biyografiya çîroknivîsên kurd'', www.nefel.com, 2005 

Kategorî:Nivîskarên kurd
Ferhad Pîrbal

**Ferhad Pîrbal**, nivîskar, helbestvan û lêkolînerekî kurd e. Ew di sala 1961ê de li Hewlêrê hatiye ser dinyayê.

Ferhad Pîrbal di sala 1983an de li Zanîngeha Selahadînê (Başûrê Kurdistanê) beşa ziman û edebiyata kurdî temam kiriye. Di sala 1986an de derket derveyî welêt, li Îranê bû penaber û bo salekê çû Polonya û Almanyayê û pişt re li Danîmarkê mafê penaberiya siyasî wergirt. Dû re Pîrbal çû Fransayê û di 1987an de li Parîsê li Zanîngeha Sorbonne edebiyata kurdî û îrannasî xwendin.

Di sala 1994an de vegeriya Kurdistanê. Li Hewlêrê dezgeha kulturî Mala Şerefxanê Bedlîsî ava kir.

Kitêba wî Çolistan ji aliyê Firat Kelehkî li ser zaravê Kurmancî hate vegguhastin.

Nivîskar û wergêrê kurd Besam Mistefa jî 2 kitêbên wî, bi navê Santiago de Compostela û Hotêl Europe ji Soranî wergerandin Kurmancî û ji aliyê Weşanxaneya Avestayê, li Stenbolê hatin çapkirin.

## Kitêbên Ferhad Pîrbal
* *Mal ava ey welatê min*, şano, 1984.
* *Sibeha te bi xêr ey xerîbî*, şano, 1988.
* *Exile*, şiîr, 1994.
* *Rojnamevaniya kurdî bi zimanê fransî*, Hewlêr 1998.
* *Çavkaniyên kurdnasiyê/Serçavkanî Kurdistan*, lêkolîn, 1998.
* Wêneyên kurd ji arşîva kurdnasên Ewropî, lêkolîn, 1999.
* Manîfestoya duwem î wêran spiyên nav reş–reşên nav spî, şiîr, 1999.
* *Zêrê di nav ziblê de*, wergera nivîsên rojhilatnasan li ser kurdan, ji fransî werger, 1999.
* *Încîl di dîroka edebiyata kurdî de (1857–1957)*, 1999.
* *Destpêkên serhildana pexşana kurdî*, lêkolîn, 1999.
* *Cudahî, tevî neh şaîrên hewlêrî*, 1999.
* *Mele Mehmûdê Bayezîdî*, 2000.
* *Petatxwer/Petatxurekan*, çîrok, 2000.
* *Efser Tehsîn û tiştine din jî*, kurteroman, 2001.
* *Cewayez*, çîrok û berhemên hevbeş bi helbestvanên Hewlêrê re, 2001.
* *Ebdilrehîm Rehmiyê Hekarî*, lêkolîn, 2002.
* *Santiago de Kompostêlla*, roman, 2002.
* *Mêrekî kumreş î paltoreş î pêlavşîn*, roman, 2003.
...
* *[[Hotel Europe (pirtûk)]]*. Weşanên Avestayê, Stembol, 2012.
## Bîbliyografî
* Firat Cewerî (2003). Antolojiya çîrokên kurdî (1856-2003). Nûdem, Stembol.
* Mehmed Uzun (1995). Antolojiya edebiyata kurdî. Tümzamanlar, Stembol.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Fewaz Ebdê

**Fewaz Ebdê** nivîskarekî kurd e.

 

Fewaz Ebdê di sala 1961ê de li gundekî nêzîkî Qamişlo bi navê Niqare hatiye dinyayê.
Wî xwendina destpêkê li gund qedandiye, ya navîn û lîse jî li Qamişlo xwendiye.

Di sala 1980ê li zanîngeha Şamê zimanê erebî (tore û edebiyata erebî) xwend.

Di sala 1995an de li binxetê xelata Koma Xanî ya çîrokê wergirt. Bi navê Xewaro kitêbeke wî ya kurteçîrokan çap bûye.

Fewaz Ebdê digel çend hevalên xwe di sala 1986an de tiyatro bir gundan û di hizûra gundiyan de pêşkêş kir.

Fewaz Ebdê niha li Qamişlo dijî.

## Çavkanî
* Firat Cewerî

Ebdê, Fewaz
Fûad Temo

**Fûad Temo** nivîskar û ronakbîrekî kurd e ku ji bajarê Wanê ye û kurê mebûsê Wanê Tewfîq Begê Wanî ye. Li Stembolê digel ronakbîrên kurdan ew jî yek ji aktîvtirîn kesan e ko beşdarî kar û barên siyasî û kulturî yên kurdan dibe. Di komele û kovarên kurdan de dixebite. Di 1912an de digel Qedrî Cemîl Paşa, Cerrahzade Zekî Beg û hin ronakbîrên din, li Stembolê komeleya pêşîn a xwendekarên kurdan a bi navê Civata Telebeyên Kurdan–Hêvî datînin.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Wanê
Temo, Fuad
Temo, Fuad
Kamiran Haco

**Kamiran Haco** nivîskarekî kurd e ku di sala 1959an de, li Tirbespiya binxetê hatiye dinyayê. Xwendina seretayî, navendî û amadeyî li Tirbespiyê û Qamişlo temam kir. Sala 1983an xwendina endezyariyê beşê Mekanîk li zanîngeha Helebê qedand...

Ji destpêka salên 1990î ve, wî dest bi nivîsandinê kiriye. Di kovar û rojnameyên wek: Gelawêj, Gurzek Gul, Stêr, Xunav, Metîn, Armanc, Pirs, Deng, Medya Güneşi, Çira û Nûdemê de nivîsî ye.

Ji dawiya sala 1997an ve li Swêd dijî û niha di redaksiyona kovara Rastî de dixebite.

Di sala 1977an de pirtûkeke wî ya kurteçîrokan bi navê Kelevajî di nav Weşanên Avestayê de derketiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1959
Haco, Kamiran
Keça Kurd

**Keça Kurd** nivîskar û helbestvaneke kurd e ku di 1948an de di maleke welatperwer de li Xirbê Cihûyan yê Binxetê hatiye dinyayê.

Wê di navbera salên 1972-1974an de li zanîngeha Silêmaniyê beşa kurdî xwend.

Keça Kurd niha li Almanyayê dijî û di karê xwe yê nivîskariyê de berdewam e.

## Berhemên weşandî
* Çîrokine helbijartî, Azîz Nesîn; ji erebî bo kurdî, sala 1990.
* Xoybûn, Mihemedê Mele Ehmed, sala 1993.
* Zayenda mê û nêr.
* Lêkolînek li ser giramera zimanê kurdî, Kurmanciya bakur, sala 2001.
* Helbest, heta niha dîwanek belav bûye, bi navê "Pela dawî" sala 2002.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Muhemmed Elî Kut

**Muhemmed Elî Kut** çîronivîsekî kurd e.

Muhemmed Elî Kut di sala 1964an de li Zoravaya Nisêbînê hatiye dinyayê, di sala 1983an de hatiye Swêdê û niha jî li Swêdê dijî. Bi navê Mehkûm kitêbeke wî ya kurteçîrokan heye.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Mehemed Mewlûd (Mem)

**Mehemed Mewlûd** an jî **Mem** (z. 1927 Şeqlawe - m. 1987) çîroknivîsekî kurd e.

Mehemed Mewlûd di sala 1927an de li Şeqlawe, li Kurdistana Iraqê hatiye dinyayê. Wî di salên xwe yên xortaniyê de çîrokên xwe di kovar û rojnameyan de dane weşandin. Heta niha du cild çîrokên Mem hatine weşandin. Cildê yekê di sala 1970ê de û cildê dudan jî di sala 1984an de hatiye weşandin.

Mem di sala 1987an de wefat kir.

Kategorî:Nivîskarên kurd
Mişel Temo

**Mişel Temo** (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: *Mashaal Tammo*, jdb. 1957 - m. 7 çiriya pêşîn 2011), siyasetmedar û nivîskarekî kurd bû. Ew di sala 1957an de li gundekî herêma Dirbêsî, Hesîçe, Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. Avaker û serokê partiya Şepêla Pêşeroj a Kurdî li Sûriyê bû.

## Kariyer
Temo di sala 1980î de li Zanîngeha Helebê xwendina Endezyariya Çandiniyê qedandiye. Ji sala 1972an heta mirina xwe tevlî çalakiyên tevgera kurdî bûye. Ew yek ji danerên Navenda Celadet Alî Bedirxan a Rewşenbîrî bû ya ku li Qamişlo di 10ê kanûna pêşîn a 2000î de hat avakirin.

## Mirin
Mişel Temo, di 7ê çiriya pêşîn a 2011an de li bajarê Qamişlo li Sûriyê hate kuştin.

## Pirtûkên wî yên çapkirî
* *Gotina dawî*, 2001 (bi erebî)
* *Bawerî û nêrîn*, 2002 (bi erebî)
* *Rûpelên welatekî bêwelat*, 2002 (bi kurdî)
* *Gopalê sor*, çîrok, 2003 (bi kurdî)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Mirin 2011
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê
Mihemed Ferîq Hesen

**Mihemed Ferîq Hesen** nivîskarekî kurd e.

**Mihemed Ferîq Hesen** di sala 1941ê de li gundê Qazanqayê girêdayî bi Qeredaxê ye hatiye dinyayê. Xwendina destpêkê li Qeredax û navendî li Helebçe û xwendina Akademî ya Mamostayan li Silêmaniyê bi dawî aniye. Salên 1979–1982an endamê **Desteya Birêvebir ya Yekîtiya Nivîskarên Kurd**/tayê Silêmaniyê bû. Sala 1989 çîroka Nêrgiz bûka Kurdistan ko ji derhênana Ce'fer Elî ye û **yekemîn fîlmê sînemayî yê kurdî** (35 mlm) e, nivîsîye? Sala 1991ê (piştî serhildanê) serokê tayê Silêmaniyê yê **Yekêtiya Nivîskarên Kurd** bû. Ji sala 1998an û vir de li Danîmarkayê dijî.

## Kitêbên çîrokan ko weşandine

* Sêberî Espeşê 1978 Silêmanî
* Ristêk Zengîyaneî Awî 1979 Bexda
* Perîxan 1991 Swêd, Dûrbîn 1992 Swêd
* Bapîrê Kurdo 1992 (çîrokên zarokan) Swêd

## Kitêbên din yên çîroknivîsî

* Huner û Meselekanî Serdem 1985 Silêmanî
* Memleketî Masî 1997 Hewlêr
* Deselatî çwarem 1998 Hewlêr
* Dujminî Gel (werger) 1986 Bexda
* Melî Awat (werger) 2002 Hewlêr

Kategorî:Jidayikbûn 1941
Hesen, Mihemed Ferîq
Mehmet Sanri

**Mihemed Evdila** an jî **Mehmet Sanri** nivîskar û rojnamevanekî kurd e.

Di sala 1967an de li gundê bi navê Gundikê Melê ko girêdayî Şirnexê ye hatiye dinyayê.

Di sala 1988an de dest bi karên nivîsandin û rojnamevaniyê kiriye. Niha jî gerînendeyê giştî yê kovara Serbestî ye ko li Stenbolê bi zimanê tirkî derdikeve.

Her wiha di malpera Nefel.comê de quncikan dinivisîne.

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Kesên ji Şirnexê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Murad Pola

**Murad Pola** nivîskar û wergêrekî kurd e. Ew xelkê Bazîda ku kela wêjeya kurdî ye. Ji zozanên serhedê yê bi nav û deng Sînegê ji diya xwe re bûye. Ji Zanîngeha Stembolê mezûn bûye. Zewicîye û keçeka wî heye. Nivîs û wergerên wî di Nûbiharê de tên weşandin.

**Heya nika ev wergerên wî hatine çapkirin:**
* Mislimanê Heqîqî
* Dîn li Hember dîn
* Rîsala Gorîkirinê
* Wateya Jîyanê

**Wergerên ku dê bên çapkirin jî evna ne:**
* Bi Îbrahîm Re Hevdudîtin
* Gunehên Mezin
* Di Dîn De Sê Esas
* Kîtabu't-Tewhîd
* Çil Hedîs
* Kêfxweşiya Giyan
* Di Qur'anê De Çar Têgehên Bingehîn
* Nameyên Zîndanê

Pola, Murad
Pola, Murad
Hesenê Qizilcî

**Hesenê Qizilcî**, ankû **Hesenî Qiziłcî** (jdb. 15ê îlona 1914an - m. 1985), siyasetmedar û nivîskarekî kurd bû ku di 15ê îlona 1914an de li gundekî di navbera Bokan û Mehabadê de hatiye dinyayê.

Hesenê Qizilcî di nav malbatek zana de mezin bû. Li ber destê mamê xwe hînî farisî û erebî bû, lê meletî nekir. Piştî avakirina PDKê bû endamê partiyê. Di dema avakirina Komara Mehabadê (1946) Qizilcî sernivîskariya kovara Helale kir û di kovara Kurdistanê de nivîsî. Piştî hilweşandina komarê, derbasî Kurdistana Iraqê bû, li wir bi nihênî jiya.
 
Kurteçîrokên Hesen Qizilcî di kovarên Bexdayê de, û nemaze di kovara Hîwa (1957-1963)a ku Hafez el-Qadî derdixist, de belav dibin. Piraniya wan bo zimanê erebî tên wergerandin. Di sala 1963an de ji Iraqê derdikeve û diçe Sofyayê, cem malbata xwe. malbata xwe. Li wê derê, bi saya zanîna zimanên bulgarî û rûsî, di Radyo Bulgarîstan de dixebite. Di ber de jî ji kovarên kurdî yên Iraqê re nivîsaran dişîne.

Bi ketina rejîma Şah re, di 1979an de vegeriya Îranê. Ew endamê Tudeh û berpirsiyarê rojnameya *[[Namêyê Mardom]]* bû. Di sibata 1984an de hat girtin. Li gorî nivîskar Firat Cewerî, ji roja girtina wî û vir de kesî tu xeber jê nestand, kes nizane çi pê hat.

## Berhemên wî
* *Pêkenînî Geda*. Bexda, 1985.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Hozan Zîlan

**Zîlan** (Dilek Küçüker) Muzîkzan, stranbêj û hunermendeka kurd e.

**Zîlan** Di sala 1972'an de li Amedê ji dayikê bûye. Xwendina xweyi pêşîn û navîn li Amedê bir seri. Di sala 1989'an de bi azmûnekê kete koroya muzîka gel ya şaredariya Amedê. Di sala 1992'an albûma xwê ya yekem Îro derket lê ji aliyê mehkemê ve hate qedexe kirin. Di sala 1999'an de kaseta wê ya duwem Edlê derket.

## Berhem
* Îro, 1992
* Edlê, 1999

Kategorî:Hunermend
Îro (albûm)

**Îro** kaseta hunermend û Hozan Zîlan ya yekemîne. Di sala 1990'an de ji aliyê Koçer Muzik ve li Stenbolê da derketiye.

## Stran
Stranên ku tê de cih digirin:

# Newroz Hat
# Îro
# Canê
# Em Azadî Dixwazin
# Hatin
# Dinyayê
# Gula Azad
# Vaye

Kategorî:Albûmên kurdî
Edlê (albûm)

**Edlê** kaseta hunermend û Hozan Zîlan ya Duwemîn e. Di sala 1999'an de ji aliyê Aşanlar Muzik ve li Stembol a Tirkiyê derketiye. Stranên ku tê de cih digirin:
# Edlê
# Glîzer
# Dilberam Dilber
# Yarê
# Cizîrê
# Heyran
# Leyla
# Dosto

Kategorî:Albûm
Pîv û pîvan

Kurdan, berî pîvên giranî û dirêjahiyê yên niha, hin pîvên din bi kar anîne.

## Pîv û pîvanên kevneşop ên kurdan
Çend ji van pîvên kevneşop ên kurdan ev in:
### Pîvên giraniyê
* Çap an şînik (8 kg bo tene)
* Elb
* Fitre
* Kêl
** Kêla Gêxiyê (160 kg)
** Kêla Paliyê
* Men (2,20 kg)
* Ritil an rîtil (8 kg bo tiştên ron)
* Tilm (23 kg)
* Tuxt (325 gr)
* Welçe
* Weqî (28,35 gr)

### Pîvên dirêjahiyê
* Çapan (bi qanda navbera serê tiliya beran û ya Şehadetê ye)
* Donim
* Gaz (bi qanda dirêjahiya ji nava îngê heta serê tiliyên milê dirêj kirî ye; bi texminî 70-75 cm)

## Pîvên îro
### Pîvên endezyariyê
Di lîsteyê da, pîvên endezyariyê yên ku tê karkirin ji bo hejmara 10 (deh). Ji bo karkirinê caran deh, peyvên kurtkirin ê yewnanî hene. Mesela, ji bo gotina 1.000.000 pîksel ({1*10^{6}} pîksel), mirov dikare bêje *1 *'mega**pîksel''. An 160.000.000.000 (<math>{160*10^9}</math>) bayt, dibe ''160 **gîga*'bayt*. Ew karkirin di nav teknolojî û endezyariyê da zehf girîng e.

## Çavkanî

Kategorî:Cureyê pîvanê
Kategorî:Yeke
Kategorî:Zanist
Romûlûs û Remûs

thumb|Dêlegura kapîtolonî şîr dide herdu çêwî Romulus û Remus .
[thumb|Romulus û Remus, li gorî wênesaz [Peter Paul Rubens]]
**Romûlûs û Remûs**, damezrînerên efsaneyî ên bajarê Romayê, paytexta Romaya Kevnare û ya Îtaliya îroyîn in. Bavê wan Mars, xwedawendê şer bûye, û diya wan jî Rhea Silvia an jî Îlia, yek ji bismilên kinaçe bûye. Rhea Silvia keça Numitor keyayê Alba Longa bûye, evî dawîn ji alî birayê xwe î biçûk Amulius ve ji ser desthilatdariyê hate rûxandin, û bo keça wî Rhea Silvia tu zarokan di pêşerojê de çêneke û doza desthilatdariyê li apê xwe venekin, Amulius biraziya xwe dike kahîne. Piştî Rhea Silvia bi Mars re mar dibe, du zarokên wan çêdibin, lê ev yek endîşeyê dixe dilê Amulius û ditirse ku ev herdu zarok sibe hereşe li desthilatdariya wî bikin, lewre wan dixe qufekê (sepetekê) û davêje rûbarê Tiber.

Lê çarenûsa cêwî li gorî vîna Amulius naçe, ango ew di avê de nafetisin. Cêwî ji alî dêlegurekê ve tê xilas kirin, û ew gura cêwî çend rojan bi şîrê xwe li ber girê Palatine dimêjîne û ji dêw û hovan diparêze. Dêlegur çavdêriya herdu zarokan dike heya rojekê şivanekî bi navê Faustulus tûşî wan dibe û bi xwe re dibe mal. Jina şivanî Acca Larentia cêwî xwedî dike heya ew mezin dibin, piştî Romûlûs û Remûs digihînin, ew vedigerin ser warê bapîrê xwe Numitor û wî piştî rûxandina Amulius ji nûve vedigerînin ser desthilatdariyê.

Demek derbas dibe (dora 753 B.Z) herdu bira biryarê distînin ku bajarekî nû ava bikin. Lê ew li ser cihê bajêr li hev nakin û ji lewre pevdiçin, piştî pevçûnê, ew li hev dikin ku bajar li ser girê palatine bê avakirin. Romûlûs di despêkê de dîwarekî dadimezrîne, lê Remûs wek çawa dixwaze kelevajiya xwe bi dîwarê Romulus bike, dibeze û xwe di ser wî dîwarî re davêje. Ev yek bêhna Romulus teng dike û pêngava Remus wek kîmasiyê li xwe dihesbîne, lewre ew radibe û birayê xwe Remus dikuje. Pê kuştina Remus re, Romulus dibe serwerê tekane ê bajêr.

Romûlûs li ser girê Monte Capitoline sengerekê ava dike û ew senger dibe parêzxana benî û kuştarên ji dadweriyê reviyane, demek diçe, Romûlûs dixwaze kevaniyan ji wan kesên ku li cem wî bûbûn penbar re bîne, radibe êrîşekê dibe ser gelê Sabine (gelekî ku di Îtaliya navîn de dijiya û têkiliyên xwe ji nêzîk ve bi Romanan re hebûne) û jinên wan direvîne û dide wan kuştar û beniyan. Kiryara Romûlûs dibe sedema şerekî tund û dijwar di navbera wî û Sabinan de, lê li dawiyê herdu alî aşitiyê datînin, û Romûlûs dibe keyayê herdu gelan. Angorî efsanê Romûlûs hildikşe cem bavê xwe Mars û di civaka xwedawendan de dibe xwedawendê şer Quirinus.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojî
Îbrahim Rojhilat

**Îbrahîm Rojhilat** (jdb. 1969 li Bazîd, Agirî, Bakurê Kurdistanê stranbêjekî kurd e.
## Jînenîgarî
Îbrahîm Rojhilat di sala 1969an de li li navçeya Bazîdê hatiye dinyayê û dibistana seretayî, dibistana navîn û lise li Bazîdê dixwîne. Di sala 1991ê de bi damezrîna Navenda Çanda Mezopotamyayê re di warê muzîkê de dest bi xebatên xwe yê profesyonel dike û di heman salan de Koma Rojhilat ava dike. Tevî komê di sala 1997an albuma "Mezrabotanim ez" çêdike. Li aliyê din Radyoya Êrîvanê ji bandoreke mezin li serê kiribû. Ev hest bi xebatên li ser huner û muzîkê ya li nav NÇMê gihaşt û bi pêş ket. Di vê demê de tevî koma xwe li welat, li Ewropa, li Qefqasya û li deverên din ên dinyayê konseran lidar xistiye. Piştî demeka di kargêriya beşa muzîkê ya NÇMê de di sala 2001ê de ji bo programeke Newrozê diçe Awistralya û li wê derê dimîne. Bi taybeti lêkolînên xwe yên liser kelepora dengbejiyê û muzîka otantik li Awistralya didomîne. Hunermend xebatên di vê albumê de wek dilopek di derya ked û bîreweriya welatê xwe de dibîne. Ew albûm bi repertuar û şîroveya hunermend hêza wi ya radebilind û nasnameya wi ya hunerî derdixe holê.
## Dîskografî
### Album
* Ez (bi Koma Rojhilat re)
* Bengî (2006)
* Ji te dûr bûm (2008)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Rojhilat, Îbrahim
Hilbijartin (şano)

**Hilbijartin**, lisîtkekî şanoyê ye.

Leyîstik a Şano. Ji aliyê Mehmet Sait Alpaslan ve hatiye nivîsandin û di sala 2004 an de beri hilbijartina şaredariyan, ji aliyê Şanoya Şaredariya Sûrê ve hatiye lîstin.

Kategorî:Şano
Idrîs Barzanî

**Idrîs Mistefa Barzanî** (1944, li gundê Barzan-31ê kanûna 1987'an, li Wirmiyê, Rojhilatê Kurdistanê ) pêşmerge û siyasetmedarê PDKê bû û yek ji 10 kurê Mela Mistefayê Barzanî, birayê Mesûd Barzanî û bavê Nêçîrvan Barzanî bû.

## Her wisa binere
* Malbata Barzaniyan

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Malbata Barzaniyan
Kategorî:Mêr
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Ehmed bin Henbel

**Ehmed bin Henbel** (erebî: ‏أحمد بن حنبل**‏‏**, z. 780 - m. 855)
ji zanyarek ola îslam û îmamê Mezhebê Henbelî ye.

Di sala 780î de li bajare Bexdayê ji dayîk bûye. Perwerdeyek rind dibîne û zêdetir di warê hedîsan da dixebite. Zedetir di bin bandora Îmam Şafîî da dimîne. Ew jî wek alimên din zilm û zorê dibîne, tê girtin, dikeve girtîgehan, dersdayîn lê tê qedexe kirin.

Li ser 1.000.000 ekî hedîsa kom dike û ser dixevite, le tenê ji wan 30.000 hevê dike pirtûka xwe a bi navê Musned.

Di nav her çar mezhebên mezin îslamê da alîgirin herî hindik ên mezheba Henbelî ye bêtir li Erebîstana Siûdî belav bûye.

Di sala 855î de diçe ser dilovaniya xwe.

## Berhem

* Musned

## Çavkanî

Kategorî:Îmam
Kategorî:Jidayikbûn 780
Kategorî:Kesên ji Bexdayê
Kategorî:Mirin 855
Kategorî:Nivîskarên ereb
Kategorî:Zanyarên îslamê
Ebû Henîfe

**Ebû Henîfe**, anku **Ebû Ḧenîfe** ( jdb. 699, Kufe - m. 767, Baxda), **Îmamê Ezem Ebû Henefe** navê dirêj **Ebû Henîfe Numan bin Sabit bin Zûta bin Merzuban**, zanyarekî dînê îslamê û îmamê mezhebê henefî ye.

Di sala 80yê hîcretê li bajarê Kufeyê ji dayik dibe. Navê wî yê rast Numan bin Sabît e. Ji malbateke dewlemend bûye. Li ser fiqih û hedîsan xebitiye.

Berê bazirganiye dike, le dûre dev ji bazirganiye ber dide û di medreseyan de dest bi dersdayîne dike. Zêdetir di bin bandora Hamad bîn Ebû Silêman de dimîne.

Îmam-i Azam him dema Emewîyan de him jî dema Ebasîyan gelek tedayiya dibîne, tê girtin. Di sala 150 yê hîcretê de li Bexdayê çûye ser dilovaniya xwe.

## Berhemên wî
* El-Fiqh el-Ekber
* El-Fiqh el-Ebsat
* Reddş Kaderiyye
* Rîsale-ş Reddş Hawarîç

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Îmam
Kategorî:Jidayikbûn 699
Kategorî:Kesên ji Kufeyê
Kategorî:Kesên sedsala 8an
Kategorî:Mirin 767
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Kategorî:Zanayên îslamê
Kategorî:Zanyarên îslamê
Ebû Mensûr Maturîdî

**Ebû Mensûr Maturîdî** an jî **Îmam Maturîdî**, (863 -944) zanyarekî îslamê û îmamê mezhebê Maturîdî ye. Navê wî ê rast *Ebu Mansûr Muhammed bîn Mahmud el-Maturîdî* ye. Di sala 863 de li bajarê Semerqendê ji dayîk bûye.

Li gor hinekan wek berdewamiya mezhebê Henêfî tê pejirandin, zêde belav nebûye.

## Berhem
* Kitab el-Tewhîd (Kitabu-l-Tewhîd)
* Te'wîlat el-Quran (Te'wîlatu-l-Quran)
* Kitab el-Cedel (Kitabu-l-Cedel)

## Çavkanî

Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Îmam
Kategorî:Jidayikbûn 853
Kategorî:Mirin 944
Kategorî:Zanyarên îslamê
Ebûlhesen Eş'erî

**Ebûlhesen Eş'arî** (873 - 935) zanyarê îslamê û îmamê mezhebê Eş'arî ye.
Li bajarê Besraye ji dayîk dibe û li Bexdayê çûye ser dilovaniya xwe.

Di îtîqadê de şafii, malikî û henbelî li ser vê mezhebê ne.

## Berhem
* Rîsaletu'l-Îman
* Makalatu'l Îslamiyyîn

## Çavkanî

Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Îmam
Kategorî:Jidayikbûn 873
Kategorî:Kesên ji Besreyê
Kategorî:Mirin 935
Kategorî:Mirin 936
Kategorî:Zanyarên îslamê
Malik bin Enes

**Malik bin Enes**, an **Îmam Malîkî** zanyarek ola îslam û îmamê mezhebê Malîkî ye.
Di sala 93 hîcrî li bajarê Medînê hatiye dinê. ji ber malbata jî li ser hedîsên şerîf ra mijûl dibûn wîjî piçûktiya xwe dest bi perwerda li ser hedîsan kir, Dûra tehere cem alimê navdar Îbn Hurmuz û 13 salan perwerde dibîne.

Di warê hedîsan da 17 saliya xwe da dest bi dersdayînê kirîye. kesên ku jê ders girtiye yek jî îmamê Mezhaba Şafiî Îmam Şafîî ye.
Têt gotin ku 100.000 zêdetir hedîs kom kiriye û li ser wan lekolîn çêkiriye, le nav vanan da tenê 1.720 hev kiriya pirtûka xwe a bi nave Muwatta.
Di sala 179 yê hîcretê li bajarê Medîneyê çûye ser dilovaniya xwe.

## Berhem
* Muwatta

## Çavkanî

Kategorî:Îmam
Kategorî:Jidayikbûn 711
Kategorî:Mirin 795
Kategorî:Zanyarên îslamê
Peyk

thumb|200px|Peykên xwezayî yên sereke

**Peyk** cismên esmanî ne ku li gorî rêgeheke diyar li dora gerstêrk an peykên din digerin. Peykên xwezayî û yên çêkirî (satelît) hene. Peyka dinyayê ya xwezayî heyv e.

## Peykên xwezayî yên çembera Rojê
Di sîstema rojê de 240 peyk hene. 163 ji wan di yên gerstêrkan, çar ji wan yên gerstêrkên qambost û yên din peykên SSSB (îngilîzî: *Small Solar System Bodies*) in.



## Binerê

* Peyk (teknolojî)

Kategorî:Stêrnasî
Mahatma Gandî

**Mohandas Karamchand Gandhi** (bi gujaratî: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) (jdb. 2ê çiriya pêşîn a 1869 – 30ê çileya paşîn 1948) bi navê **Mahatma Gandî** tê naskirin. Pêşeng û avakirê dewleta Hindistanê ye.

Di sala 1888ê de li Brîtanyayê dest bi perwerdeyiya dadê kir. Di sala 1896ê de bû parêzer. Derbasî Afrîkaya Başûr bû. Gandî li vir dest bi xebatên siyasî kir. Bi vê xebatê, navê wî li Hindistan û Brîtanya belav bû û hat naskirin.

Di sala 1914ê de vegeriya Hindistanê, Gandî li welatê xwe li dijî kolonyalîzma Brîtanyayê di nav gelê xwe de roleke mezin lîst. Ewqas bandor li gelê xwe kir ku êdî bi navê *Mahatma* (rihê mezin) dihat naskirin.

Navekî wî yên din jî *Bapû* (bavo) bû. Gandî li dijî zordariyê rabû. Ji ber vê yekê dixwest ku bêyî xwînrijandin, Hindistanê ji kolonyalîstan rizgar bike. Di vê xebata xwe de Gandî biser ket û di sala 1947ê dewleta Hindistanê hat damezirandin. Gandî 30ê kanûna paşîna sala 1948ê de ji aliyê olperestekî hîndûyî ve hate kuştin.

## Heft gunehên sereke yên civakî, bi dîtina Gandhi

1. Bidestxistina pere ya bê hewldan

2. Lezzet û kêfxweşiya ku wûjdanê esas nagire

3. Zaniyariya ku têde xidexûyê merivantîyê tine be

4. Bazirganîya ku têde exlaq tine be

5. Zanista ku li ser esasa mirovantîyê nebe

6. Peristina bê fedekarî û berxwedan

7. Siyaseta bê bingeh û bê usûl

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Jidayikbûn 1869
Kategorî:Mirin 1948
Gandî, Mahatma
Muhemmed Mukrî

**Muhemmed Mukrî** nivîskarekî kurd e.

Mukrî, di sala 1949? de li Kerkûkê hatiye dinyayê. Ew edebiyatvanekî piralî ye. Ew helbest, çîrok û romanan dinivîsîne. Digel du romanên bi navên Segwir û »Heres« wî çend kitêbên din jî nivîsandine.

Mihemed Mukrî niha li bajarê Silêmaniyê dimîne.

Kategorî:Nivîskarên kurd
Mistefa Aydogan

**Mistefa Aydogan** () nivîskarekî kurd e.

Mistefa Aydogan di sala 1957an de li Qosera Mêrdînê hatiye dinyayê. Ew di sala 1985an de li Swêdê bi cih bû û heta niha jî her li Swêdê dimîne.

Mistefa Aydogan li Swêdê ket nav tevgera kulturî û heta niha ji Jack London, Yaşar Kemal, Aziz Nesin, Edîp Karahan, Ann Eriksson û Orhan Pamuk kitêb wergerandine û bi xwe jî bi navê Pêlên Bêrîkirinê û Berê gotin hebû du kitêb nivîsandine. Wekî din Aydogan di kovar û rojnameyên cihê de li ser mijarên cihê gotar nivîsandine.

## Wergerên wî
* *Navê Min Sor e*, Orhan Pamuk, Roman, 586 rûpel, Weşanên Doz, 2002, ISBN 975-6876-23-9
* *Fîl Hemdî*, Aziz Nesin, Çîrok, 155 rûpel, Stenbol, Gelawêj 1999, ISBN 975-6876-10-7
* *Siltanê Fîlan*, Yaşar Kemal, Roman
* *Zaroka Şevê*, Jack London

## Girêdanên derve
* Mistefa Aydogan: Xerîbî kirasekî hesinî ye, Hevpeyvîn: Enwer Karahan, 5 Rezber 2007 Stockholm, NEFEL 
* Vîdeo: Hevpeyvîna bernameya WÊJE ya Tishk Tv bi nivîskar Mistefa Aydogan re li ser wergerê

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kesên ji Qoserê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wergêrên kurd
Necîbe Ehmed

**Necîbe Ehmed** (jdb. 1954 li Kerkûk, Başûrê Kurdistanê) nivîskareke kurd e.

## Jiyan û kariyera wê
Necîbe Ehmed di sala 1954an de li bajarê Kerkûkê hatiye dinyayê. Wê li Zanîngeha Silêmaniyê ziman û edebiyata kurdî xwendiye. Ew ji sala 1975an û vir ve dinivîsîne û di nivîsandinê de yek ji jinên pêşeng û xwediyê dengekî taybetî ye.

Ew niha jî li Kurdistana Îranê, li bajarê Seqizê dimîne.

## Pirtûk
# *Bihara digirî* Tewrêz, Îran, 1994
# *Rasan (kurteçîrok)* Tewrêz, Îran, 1994
# *Çîroka dara sêvê* Hewlêr, Başûrê Kurdistanê, 1998
# *Perperikên mirinê (kurteçîrok)* Hewlêr, Kurdistan, 1998

Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Kesên ji Kerkûkê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Mehmet Emîn Hunik

**Mehmet Emin Hunik** mîlîtanekî PKK bû.

Mehmet Emin Hunik jı Sêwrek gundê Haştaş dayik buye navê kod "ZAFER". Mehmet Emîn HUNİK yan jî bi navê gelê kurd dıbêjı "MEXEMEDO" di sala 1979'an de ket nava PKK û cihê xwe girt. Gellek cara dıkevı zindanan cara dawi sürgüna sêwrek dıbı nêzika salki sêwrek dıminı dura gurubakı terı LÜBNAN-BEKAA teviwan terı bekaa rojeki İSRAİL êrışa Qampawan dıkı ew u hevalê xu Qehremaniyeki nahatiyı diyın va bı İSRAİL va dıkevın şer u İSRAİL paşta vedıkşı hina ew şerrêwan bı hêla LÜBNAN niyan dê gotın dura bı aliyê serok apo va tên şandına herama Amed,RRiha,Mêrdîn, Batman,Eleziz.SEMSUR jı van deran gel şiyar kırın u keşva en ewul bu görevawan dura rojeki çun herama QEREJDAX lı wır xaineki bı navê FETHİ wana gıliyê tsk dıkı<gora kı gundiyê DIMIRLİ dıbêjın heb dıkı nava xoarınêwan<dura ew u hevalêwi CELALÖZALP KOD<SALMAN< dıkevın dest romi<tsk< gellek zext u zori şunda tsk wana dıbı gundê KALECİK<ÇERMİK< lıwır hınık gerilla va tên hemberê hev gorakı êkı dıbinın dıbêjın hevalê ZAFER radıbı ser xu u dıkirı<gazi dıkı< hevalênxunara dıbêjı me bıkujın vana gellek zext u zorê bı me dıkın dura jı wır YÜZBAŞI ki<tsk<radıbı u tıfengêxu bervı MEXEMEDO dıkı u ser MEXEMEDO gulle dıbarinı lıwır şehit dıkeve dura hevalêwiyênkı van tıştana dıbinın u cihê kı xu vedışşêrın derdıkevın u tsk va dıkevın şer 2 hevalêndınji lıwır şehit dıkeve hevalêxuyen kı şehit dıkevın <tevi wi 3 heval şehit dıkevı bı navê kod <ZAFER.ALİ.CABBAR.< lı AMED tevi kınc u sol tên veşartın jı ba me yani hevalênwiye tekoşinê ew hevaleki pır QEHREMAN bu jı şexsêwi em xemu şehida tên bir anin
wi tışti em biranekın heval ZAFER nava PKK da êkı gerilla eğitimi ditıbu u bı çatışmakida şehidê en ewule
DEM 27.04.1985
Bizd û bad

Du lîstikvan çend gavan ji hev dûr derin û berê xwe didin hev. Bi dorê yek piyekî davêje û dibêje: "Bizd im!" Yê din piyekî davêje û dibêje: "Bad im". Bi vî avahî qinika "Biz dim, bad im, yasîn im, kir misîn im, hatime te di xesîn im" tê gotin. Piyê kê, berê bigihihêje yê din ew ji pîriktiyê rizgar dibe.

Kategorî:Lîstik
Kurów

thumb|150px|Nîşanka gundî
thumb|150px|Gundê Kurówê
**Kurów** gundekî li başûrê rojhilatê Polonyayê ye, hata tiwa 1431 damezrandin û hatanê 1442 azadî bû.

Gundê Kurówê nêzîkî herêma Puławskiyê û herêma Lublinê ye.

Kategorî:Gundên Polonyayê
Wêranşar

* Wêranşar, Riha , navçeyeke Riha ()
* Wêranşar, Meletî, navçeyeke Meletî ()
* Weranşar, gundekî Kanîreş
Îrlenda

[thumb|175px|Cihê [Komara Îrlendayê û Îrlendaya Bakur]]
**[[Îrlenda (girav)|Îrlenda]]** giraveke li Okyanûsa Atlantîka Bakur e.

Ji bo maneyên din ên **Îrlendayê** binêre:

## Dewlet û herêmên li girava Îrlendayê
* Îrlenda, herwiha Komara Îrlendayê, dewleteke serbixwe
* Îrlendaya Bakur, parçeyekî Qiraliya Yekbûyî
Îrlendaya Bakur

**Îrlendaya Bakur** (; ; bi zimanê scots ê Ulsterê: *Norlin Airlann*) welat û beşek ji Keyaniya Yekbûyî yê li bakurê rojhilatê girava Îrlendayê ye ku wekê welat, parêzgeh an herêmek bi awayên cûrbecûr hatiye rave kirin. Îrlendaya Bakur li başûr û rojava bi komara Îrlendayê re sinoreke vekirî parve dike. Li gorî daneyên sala 2021ê de nifûsa Îrlendaya Bakur 1.903.175 kes bû ku ji sedî 3 ji nifûsa Keyaniya Yekbûyî û ji sedî 27 ji nifûsa girava Îrlendayê pêk aniye. Meclîsa Îrlendaya Bakur ku ji aliyê qanûna Îrlendaya Bakur a sala 1998an ve hatiye damezrandin, berpirsiyariya rêzek mijarên siyaseta neqilkirî digire ser xwe û di heman demê de warên din de jî bi hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ve girêdayî ye. Hikûmeta Îrlendaya Bakur li gorî şertên peymana îniya baş di gelek waran de bi hikûmeta Îrlendayê re danûstandinan dike. Di heman demê de Komara Îrlendayê bi rêya konferansa navdewletî ya Brîtanya û Îrlendayê de di mijarên hikûmetê yên ne-dewrkirî de roleke şêwirmendiyê dilîze.

## Binêre
* Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Bakurê Îrlandê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1921ê de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên otonom

Kategorî:Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan
Dêra Rastîn a Îsa

[thumb|Dêra Rastîn a Îsa li [Kuala Lumpur (Malezya)]]
**Dêra Rastîn a Îsa** (bi çînî: 真耶穌教會/真耶稣教会) an **TJC** (bi inglîzî: *True Jesus Church*) mezhebeke serbixwe ya mesîhî ya protestant e ku di sala 1917an de li Pekîna paytexta Çînê hate damezrandin.

Serokê encumena navnetewiya wî Yung-Ji Lin e. Li cîhanê de nêzîkî 1,5 milyon bawermendên wî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1917an li Çînê
Kategorî:Çîn
Kategorî:Xirîstiyanî
Bêhna Axê

**Bêhna Axê** romana duyem a Omer Dilsoz e. Di sala 2005'ê de ji Weşanên Berçem der çûye.

Roman ji 206 rûpelan durist dibe. Sê lehengên wê yên sereke hene: Dilgeş, Soza û Roza. Soza û Dilgeş ji zindanê derketine û çu tiştê wan nîn e, di nava heyiyê de neyî ne, di nava kesanên xwe de bêkes in; her wiha Roza jî ku bi Midûrê Dibistanê yê temenmezin re zewicî ye, desgirtiya berê ya Dilgeş e.

Kul û xem, têkoşîna li jiyanê mayinê di Bêhna Axê de bi awayekî aşkera mirov ber bi xwe ve dikêşe. Her wisa roman bi zimanekî lîrîk î sivik hatiye nivîsandin, hevok kin û sade ne; roman bi serdanpê ji diyalogan hatiye pê.

Kategorî:Roman
Kamiran Bêkes

**Kamiran Haj Abdo** (Kamiran Hac Ebdo) an jî **Kamiran Bêkes** nivîskarekî kurd e, di sala 1966an de li Başûrê Rojavaya Kurdistanê, li herêma Efrînê ji dayîk bûye. Dibistana seretayî heta lîsê li bajarê Helebê xwendiye. Dûra diçe Kroatiyayê û li wir dest bi xwendina bijîşkiyê dike. Di sala 1993 xwandina li zanîngehê kuta dike û dest bi bijîşkiyê dike.

Ji sala 2000î û vir ve li Almanyayê dijî. Helbest û nivîsên Dr. Kamiran Bêkes di gelek kovarên kurdî ên mîna Newroz, Pênûs, Pirs de hatine weşandin.

## Berhem
* Kurd - Miletek bê dewlet- 1993 bi zimanê kroatî
* Ez ne xemgîr im - Helbest 1994
* Di baweşa bagerê de - Helbest 1995
* Bingehên Rêzimana Kurdî - zaravayê kurmanciya bakur - 2004 Almanya

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zimannasên kurd
Silêman Gulî

**Silêman** li gundê Rûsê li devera Gullia ji dayîk bûye, lê piştî xerakirina gundên kurdan çû bajerê Batifa û li wêderê dest bi dibistana seretayî kir û xwendina seretayî li wir bi dawî ani. Piştî  Enfala sala 1991'ê Silêman Gulî ji Batifa jî barkir û çû bajarê Zaxo yê û li wêderê dest bi karê hunerî kir.

## Berhem
* *Helîyam* 2002 Albûm
* *Esmerê Yaman* 2005 Albûm
* *Bejne 2007* Albûm

Kategorî:Hunermend
Kategorî:Mêr
Epîlog (pirtûk)

***Epîlog***, navê kitêbeke Hesenê Metê ye. Kitêb bi tevayî ji 128 rûpelan pêk tê û tê da 9 çîrok henin.

## Sernavên çîrokan
* Êş
* Nakokî
* Xoce Xizir
* Monsieur et Madame
* Panorama
* Welle
* Evîneke melodramîk
* Kubarname
* Ya star

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên 1998an
Zimanê holendî

**Holendî** yan jî **nederlendî** (bi zimanê holendî: *Nederlandse taal*), zimanekî germanî yê rojavayî ye, derdorên 25 mîlyon mirovî wek zimanê dayikê li seran serî cîhanê pê diaxivin.

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên germanî
Kategorî:Zimanên Belçîkayê
Kategorî:Zimanên Holendayê
Ziyaret

Çend cihên bi vî navî hene:

* Ziyaret (ol) (Mêrdîn)
* Ziyaret (3071 m) çiyayekî Pilûrê (Çiyayên Mizûr)

#### Gund
* Ziyaret, Mûş
* Ziyaret, Pulur
* Ziyaret, Qoser
* Ziyaret, Şirnex

#### Bajarok

* Ziyaret, Hawêl
PDK-Xoybun

**PDK-Xoybun** rêxistineke polîtîk e.

Di Malpera xwe de PDK-Xoybun li ser xebata xwe û armancên xwe van agahdariyan rêz dikê:

## Armanc û Mîsyon

Wek tê zanîn gelê kurd di demekî tevlihev û dîrokî de derbas dibe û divê ji bo pêşketin, serkeftin û azadiya gelê kurd em tev bi hemî quweta xwe bixebitin. PDK-Xoybun.com malperekî Sîyasî, Hunerî û Çandî ye û Redaksîyona wê ji aliyên xebatkarên kevneşopên PDK-1965 tê kirin. Armanca PDK-Xoybun.com pêşketina PDK di bakurê Kurdistan de, çareseriya paşvemayîna partiyê, nasandina mîsyona PDK'ê yê, tekoşîna siyasi û xebatên li ser dîrok, huner û çanda kurd e.

Herçiqas malpera PDK - XOYBUN ji aliyê kevneşopên PDK li Bakurê Kurdistan hatibe amadekirin jî, her kurdek dikare bi qaideyên weşanên PDK-Xoybun.com ê ku li jor hatiyê ziman fikir û ramanên xwe bi azadî di vê malperê de bide weşandin û bîne ziman.

## Armancên PDK - Xoybun bi taybetî
* Nasandina mîsyona sîyasî ya PDK'ê
* Xebat ji bo ji holê rakirina kêmasiyên li ser dîroka kurd û Kurdistanê di înternetê de.
* Lêkolîn û guftûgo liser tekoşîna netewa kurd, şaşitiyên sîyasî yên tên (hatine) kirin, niqaşên li ser stratejiya siyasî ya pêşeroja kurd.
* Tehdeyîyen siyasi û civakî li ser jina Kurd û çareseriyên pirsgirekên jinan.
* Xebaten li ser çand û hunera kurd û nasandina berheman.
* Xebat ji bo yekîtî, pêşketin û serkeftina gelê kurd, lêkolîn û xebat ji bo çareserkirina pirsgirekên civakî, sîyasî di nav kurdan de.
* PDK-Xoybun.com wê bi weşana xwe de hewl bide ku pirsgirêk werin çareserkirin. Ji ber vî wê weşanekî pozîtîv were kirin û wê armanc çareserî û pêşketin bê, ne heqaret, rexne û mezinkirina pirsgirêkên kurdan bê.

## Girêdanên derve
* Malpera PDK - XOYBUN 

* XOYBUN -TV 

* XOYBUN -TV 

Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Bername.net

**bername.net** kovareke komputergerî û înternetê bû ku weşana xwe bi kurdî kir. Kovar weşaneke Komeleya Karger e û Hejmara Taybet di çiriya paşîna 2006an de wekî pêveka Azadiya Welat derket. Hejmara Taybet ji bo Ubuntu û OpenOffice.Org hatiye terxankirin.

Malper di sala 2008an de hatiye girtin.
## Girêdanên derve
* bername.net di Archive.org de

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Michael Jackson

**Michael Joe Jackson** (jdb. 29ê tebaxa 1958an li Gary, Indiana, DYA - m. 25ê hezîrana 2009an, li Holmby Hills, Los Angeles, Kalîforniya, DYA) yek ji mezintirîn stranbêjên muzîka pop ên amerîkî bû.

Jackson di 29ê tebaxa sala 1958an de li Gary, Indiana (aniha berbajarekî Şîkagoyê ye) ji dayîk bûye. Michael ji malbateke govanên Yehowa ya neh zarokan yê heftem bû. Wextê ew şeş salî bû bi birayên xwe Jackie, Tito, Marlon û Jermaine re li koma muzîkê ya bi navê The Jackson Five endam bûye, pişt re navê komê guhartin, bû The Jacksons.

Albûma wî ya solo ya pêşîn *Off The Wall* di sala 1979an de derket; di sala 1982an de albûma xwe bi navê *[[Thriller]]* derxist û 35 milyon sêlik firotin. Vîdeoklîpên vê albûmê hêjta bi nav û deng in û bi derketina *Thriller* di nav stêrkên herî navdar û serkevtî yên muzîka pop de ji xwe re cihek dît. Di sala 1987an de jî albûma *Bad* derket. Li ser hev di dirêjahiya kariyera xwe de 750 milyon sêlik firotine.

## Çavkanî

Kategorî:Danserên amerîkî
Kategorî:Danserên amerîkî yên mêr
Kategorî:Danserên ji Kalîforniyayê
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Koma Azad

**Koma Azad** komeke muzikê a kurdî ye.

Koma Azad li navçeya Dêrikê ya bi ser Mêrdînê ve di sala 1987an de bi awayekî amatorî bi navê “*Grup Özgür*” (kurdî: *Koma Azad*) ê ji aliyê Bawer Can û Turhan Yapıştıran ava bû. Grup Özgür di sala 1990î de koçî Edenê dike û li wir navê xwe diguherîne û dike Koma Azad. Koma Azad di sala 1991ê de li Edenê di bin banê Navenda Çanda Mezopotamya de xebatên xwe didomîne. Di sala 1993an de dema Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) li Diyarbekirê ava dibe, Koma Azad tê li vir xebatên xwe didomîne. Di sala 1995an de şaxa Navenda Çanda Mezopotamya ya Diyarbekirê ji hêla dewletê ve hate girtin û Koma Azad jî koçî Stenbolê dike û li wir di bin banê Navenda Çanda Mezopotamya yê de xebatên xwe didomîne. Piştî ku di sala 2003an de li Diyarbekirê Navenda Çandî Hunerî ya Dîcle-Firatê ava dibe Koma Azad ji Stenbolê bar dike û tê li wir xebatên xwe didomîne.

Ji destpêka avakirina komê heta îro, gelek hunermend di komê de cih girtin û ji ber sedemên cuda ji kome veqetiyan. Hunermendên di nav komê de gihîştine niha di gelek komên kurdî de cih digirin.

## Endamên Çalak yê Komê
* Turhan Yapıştıran, di sala 1987 bi Bawer Can re komê ava kir.
* Farqîn (Yılmaz Dünen), di 1992an de tevlî komê bû.
* Zelal Gökçe
* Abdullah Karakaş
* Rauf Bozkurt
* Ahmet Ata Birer

## Endamên Kevin yê Komê
* Bawer Can

## Berhem
Albûma yekemîn ya Koma Azad, Şemal pêşî li Ewropayê di sala 1993an de hate çapkirin û bi piştre jî di sala 1994an de li Tirkiyê hate çapkirin.

* Şemal 1993
* Bihuşta Min 2001
* Şar 2004

## Girêdanên derve
* Malpera endamê Koma AZAD Farqîn 
* Hemû gotinên stranên Koma Azad 
* Gotinên stranên Koma Azad 
* Koma Azad (tirkî)

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Dawet Nebî

**Dawet Nebî** adetek ê Gundigiyan bû. Her heftî, evarên îniyan mirov li derekî kom dibûn. Her malekê lalîyeka (ferax) xwarinê rêdikirin wêderê. Zelam u zarok jî, kevçikên xwe dikirin kurgên (berîk) xwe de u diçûn xwarin xwarinê.

Heta va salên paşiyan jî (1980) dewam kir. Bapîrê Nihê bang dida û herkes dawet dikir. Lêbelê iro ev adet dewam nake. Hem milet têr bûye, xela jî nîne. Bapîrê Nihê ji ne sax e ku bang hildêre.

Kategorî:Dab
Şefik Yaktın

**Şefik Yaktin** muzikvan û stranbêj û çalakvanekî kurd bû ku di sala 1975an li Norşîna Bidlîsê (Bakurê Kurdistanê) ji dayik bûye.

Hemû zarokatiya xwe heya 14 saliya xwe li Norşîne dijî. Piştî wî bi xwesteka xwe berê xwe dide bajarên Tirkiyê wek Muğla û Îzmîrê. Li wan deran karên cûda cûda dike. Karên wî yê muzîkê bi salên 90î dest pê dike. Sala 1994an têkiliyên xwe ji malbatê xwe dibire û welatparêziya xwe di domîne. Ji sala 1993 heya 1998an karê xwe ya hunerî li nav Navenda Çanda Mezopotamya dide meşandin. Cihê xwe li nav Koma Agirê Zerdeşt û demekî pir kurt ji li nav Koma Agirê Jiyan digire.

Piştî 1998an berê xwe dide Qafqasyayê û ji wir ji derbasi paytexta Moskowa Rûsyayê dibe. Li wê derê jî xwe karên muzîkê dûr naxîne. Sala 2000 bi hêstên welatparêzî tevlê Artêşa PKK dibe û êdî bi navê *Argeş Norşinî* tê naskirin. Li nav rêxistina navhatî ji demekî karên xwe yî muzîkê dimeşîne, bes piştî demekî din bi pêşnêyarê xwe wek endamekî artêş cihê xwe li nav gerîla digire. Di 21ê çiriya pêşîn a 2004an de li Çiyayê Cûdî jiyana xwe ji dest da.

Hunermend Argêş li Tirkiye û Rûsya û li ser çiyan gelek sitran çê dike. Sitranên wî 20 - 25 tên zanîn. Mînak ji wan sitrana Zîlan ya ku Koma Agirê Jiyan di albuma xwe da xwendiye, Dara Jînê ye ku Koma Azad albuma xweda xwendiye. Albumek Argêş Norşînî ku hatî be lalavkirin tune, tenê çend kasetên amator yên ku dest hevalen wî da mane hene.

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 2003
Emînê Erbanî

**Emînê Erbanî** (navê wî yê eslî: **Mehmet Emin Erden**, jdb. 1966 - m. 18 adar 2026) stranbêjekî kurd bû. Ew ji gundê Erbanê li ser Qosera Mêrdînê bû. Ji salên 1990an ve bernameyên xwe yên televîzyonê "Gundê Erban" û "Gundê me" û gelek bernameyên din pêşkêş kirine.

Emînê Erbanî bi albûmên xwe yên dîlan û govendê hate nasîn.

## Albûm
* Demîrvaj - gorî gorî. Kaya, Stembol.

## Çavkanî

Kategorî:Stranbêjên kurd
Vilnius

**Vilnius** an jî **Vîlnûs** (bi belarûsî: Вiльня, *Vilnia*,almanî: *Wilna*, latînî: *Vilna*, letonî: *Viļņa*, polonî: *Wilno*, rûsî: Вильна / Вильно, *Vilna* / *Vilno*), paytexta Lîtvanyayê ye ku 553.904 kes tê de dijîn û ew bajarê herî mezin e di nav welat de. Nêzîka 40 km dûr e ji tixubê Rûsyaya Sipî.

## Nifûs

## Pêşangeh

Wêne:Vilnius Old Town Skyline at dusk, Lithuania - Diliff.jpg|Serbajarê Vîlnûsê.
Wêne:Vilnius Old Town Skyline at dusk, Lithuania - Diliff.jpg
Wêne:Vilnius Cathedral Exterior 2, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg
Wêne:La tour de Gediminas (Vilnius) (7667471896).jpg
Wêne:Wilno - Pałac prezydencki.jpg
Wêne:Les églises St-Anne et St-François des Bernardins (Vilnius) (7670908128).jpg


## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Lîtvanyayê
Kategorî:Paytextên Ewropayê