open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peykerê xaneyê

**Peykerê xaneyê** (bi înglîzî: *cytoskeleton* / *cell skeleton*) tora rîşên proteînên nav sîtoplazmayê ye

Hemû xane xwediyê peyker in. Peyker şikil dide xaneyê. Endamokên xaneyê bi alîkariya peykerê xaneyê, di nav sîtoplazmayê de cih diguherin, an jî xwe bi peykerê xaneyê ve girê didin û ciyê xwe sabit dikin. Li gel endamokan, xane jî bi alîkariya peyker dilive. Herwisa peykerê xaneyê dema dabeşbûna xaneyê de ji bo parvebûna kromozom û sîtoplazmayê jî alîkarî bi xaneyê dike. Peykerê xaneyên êkaryotî (navikrasteqîn) ji sê cor proteînan pêk tê.

## Deziyê aktînê (''actine filament'')
* Livîna amîbî (*ameboid movement*) bi proteînên aktînê dibe.
* Dema dabeşbûna xaneyê de parvebûna sîtoplazmayê (sîtokînez) pêk tîne.
* Herwisa girjbûna xaneyê jî bi alîkariya rîşaloka aktînê pêk tê.
thumb|250px|Aktîn bi rengê sor, mîkrotubul bi rengê kesk dixuye

## Deziyê navber (''intermediate filament'')
* Rîşaloka navber di sîtoplazmayê de, di nav endamokan de belav bûyî ye.
* Zexmbûna xaneyê pêk tîne.
* Xaneyê bi xaneyên cînar ve girê dide.
* Di navikê de ji bo zexmbûna qalika navikê qata navikê (*nuclear lamina*) çêdike.

## Mîkrotubul (''microtubules'')
* Sentrîol jî ji mîkrotubulan çêdibin.
* Kûlk (*cilium*) û dûçik (*flagellum*) ên xaneyê ji mîkrotubulan çêdibin.
* Vezîkûl (kîsik) ên hilgir bi riya mîkrotubulan di nav sîtoplazmayê de cih diguherin.
* Rîşê teşî (*spindle fibers*) karê parvebûna kromozoman pêk tîne û ji gurzên mîkrotubulan çêdibin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* https://www.nature.com/scitable/topicpage/microtubules-and-filaments-14052932

* http://bscb.org/learning-resources/softcell-e-learning/cytoskeleton-the-movers-and-shapers-in-the-cell/

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Endamok
Navikok

thumb|250px|(a) Nîgara naviki û navikokê <br>(b) Di bin mîkroskoba elektronî de wêneya navik û navikokê.
Di nav navika xaneyên navikdirust (eukaryotî) de hin deverên plazmaya navikê tîr û tarî ye, ev deverên gogî yên bêparzûn, wekî navikok bi nav dibe(bi îngîlîzî: *nucleolus*). Li dora navikok parzûn tune ye û navikok ji navikê cihê nîn e. Navikok ji ADN (Asîda deoksîrîbonukleî), ARN (Asîda rîbonukleî) û proteînên di nav navikê pêk tê. Dema dabeşbûna xaneyê di despêka qonaxa înterfazê de navikok belav dibe û di qonaxa telofazê de cardin çêdibe û tê xuyakirinê.

thumb|250px|Navik û navikok
Navikok navend e ji bo çêkirina rîbozoman. Her rîbozomek ji du binebeşan pêk tê. Binebeşa gir û binebeşa piçûk. Van herdu binebêş jî di nav navikê de li nav navikok tên çêkirin, paşê ji kunikên(por) li ser parzûna(qalika) navikê derbasê sîtoplazmayê dibin.

## Girêdanên derve
* http://jcs.biologists.org/content/118/7/1335
* http://biologywise.com/nucleolus-function

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Endamok
Bêrok

**Bêrok** (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Suîqesta li Restorana Mykonos a Berlînê, 1992

[thumb|Gorên Fetah Ebdulî, Muhemmed Sadiq Şerefkendî û Humayûn Erdalan li goristana [Père Lachaise ya li Parîsê (Fransa)]]
**Suîqesta li Restorana Mykonos a Berlînê** di 17ê îlona 1992an de li restorana yewnanî ya bi navê Mykonos li Berlînê (Alemanya) çêbû. Di vê restoranê de sekreterê giştî yê PDK-Î Muhemmed Sadiq Şerefkendî, Fetah Ebdulî, Humayûn Erdalan û wergerê wan Nurî Dehkordî 17ê îlona 1992yê de ji aliyê îstîxbarata Îranê ve bi awayeke terorîstî hatin kuştin.

Kazim Darabî yek ji kujeran bû ku endamê îstîxbarata Îranê ye, bi dûçûna dadgeha Almanyayê Kazim Darabî bi talîmatên serokê dînî Elî Hamaney û serokkomar Haşimî Rafsancanî ev sûîkast plan kirin.

Piştî van kuştinan dewletên Ewropa balyozên xwe yên li Tehranê vexwendine welêt. Îranê jî dîplomatên xwe yên li Ewropayê vekişiyan. Lê di 16ê mijdara 1997ê de cardîn 11 dewletên Ewropayê balyozên xwe şandin Tehranê.

Ji bilî Nurî Dehkordî her sê cenazeyên din li goristana Père Lachaise ya li Parîsê hatin veşartin.

## Çavkanî

Kategorî:Suîqest
Retîkûlûma endoplazmî ya lûs

thumb|Retîkûlûma endoplazmî
thumb|Retîkûlûma endoplazmî ya lûs

**Retîkûlûma endoplazmî ya lûs**, beşa retîkûlûma endoplazmî ya ku rûxarê wî bêrîbozom û şayik e.

Li gor dirf (teşe) û erkê wan, du beşên retîkûlûma endoplazmiyê hene. Beşa ku rûxara wî bi rîbozom e, di bin mîkroskopa elektronî de zivirî dixuye, loma ev beş wekî retîkûlûma endoplazmî ya zivir tê bi nav kirin. Beşa retîkûlûma endoplazmî ya ku rûxarê wî bêrîbozom e û şayik e, wekî retîkûlûma endoplazmî ya lûs bi nav dibe. Cudahiya van her du pariyên RE ne tenê ji aliyê teşeyê ye, lê erkên van beşan ji ne wek hev in. Retîkûlûma endoplazmî ya lûs, lîpîd, fosfolîpîd, kolesterol û steroîdan çêdike. Her wisa metabolîzmaya karbohîdratan jî li vir dibe. Xaneyên masûlkeyan jî xwediyê retîkuluma endoplazmî ya lûs in, lê navê wî retîkûlûma sarkoplazmî ye (RS). Retîkûlûma sarkoplazmî îyonên kalsiyûmê embar dike, dema kalsiyûm ji RS ber bi plazmayê tê berdan, girjbûna masûlke dest pê dike. Xaneyên kezebê, ji bo ku ji xaneyê jehrê an jî derman û alkol dûr bixe, bi alîkariya retîkûlûma endoplazmî ya lûs karê detoksîfîkasyonê jî dike.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Endamok
Mîtokondrî

thumb|250px|Nîgara pêkhateya mîtokondriyê
**Mîtokondrî** endamoka bi cot parzûnan dorpêçkirî ye. Mîtokondrî ji bo xaneyên ajal, riwek, karok û protîstan navenda henase ya xaneyê ya bioksîjenê ye. Bi kurtasî, ji xeynî prokaryotan hemû xaneyên eukaryotî di nav sîtoplazmayên xwe de xwediyê mîtokondrî ne. Her ku pêdiviya xaneyê bi ATP zêde yê, hejmara mîtokondriyên xaneyê jî zêde ye. Xirokên sor(erîtrosît), tu mîtokondrî li xwe nagirin, lê xaneyek kezebê ji 1000ê zêdetir mîtokondrî li xwe digire. Mîtokondrî bi qase 0.5 – 10 μm(mîkron) gir ê.

Mîtokondrî enerjiyên di nav bendên kîmyayî yên molekulên organîk, diguherîne enerjiya ATP yê. Du endamok di guherandina enerjiyê de cih digire, a yek mîtokondrî ye a din jî kloroplast in. Van herdu endamokan jî cotparzûnî ne û xwediyê ADN, ARN, enzîm û rîbozomên bi xwe ne. Matrîksa mîtokondrî dişibe sîtoplazmayê. Piraniya reaksiyonên henasê(hilmijê) li vir çêdibe. Li ser parzûna hundir de enzîma ATPaz heye, dema proton ji valahiya navbera parzûnan ve ber bi matrîksê diçe ji ADP, ATP çêdibe. Ji bo demeke kin Kalsîyûm di matrîksê de tê enbarkirin. Mîtokondrî dikare bi serê xwe bi dabeşbûna nîvekî dabeş bibe û mîtokondriyên nû çêbike. ADN ya xaneya mirov û ADN ya mîtokondriya heman xaneya mirov ne wek hew in. Nîvê ADN ya mirov ji dê, nîvê din ji ji aliyê bavê tê, lê ADN ya mîtokondriyê tenê ji aliyê dê(mak) tê. Ango mirov mîtokondriyên pêşîn ji hêka makê digire, mirov ji spermên bavê tu mîtokondrî nagire. Mîtokondrî û kloroplast ji lebatokan bêhtir, dişibin xaneyên xweser.

thumb|250px|Nîgara xaneya ajalan
Li gor teoriya endosîmbîosîs, mîtokondrî di destpêkê de xaneyek prokaryotî bû. 2 milyar sal berê niha di nav avê de tenê xaneyên prokaryotî hebûn. Hin ji wan xaneyan, xwe xweyker(ototrof) bûn hin jî hazirxwur(heterotof) bûn hin ê wan aerobî hin jî anaerobî bûn. Xaneya prokaryotî ya pêşî(bapîrî), bi xaneyên din ve xweyî dibû. Xaneya bapîrî, xaneya aerobî bi fagosîtozê dadiqurtê, lê wî di hundirê vakuola adanê de nedihine û naxwe. Xaneya bapîr bi xaneya daqurtî ve jiyana hevpar ava dike. Bi vî awayê endamok mîtokondrî pêk te. Ji bilî endamokên plastîd û mîtokondrî, hemû endamok biparzûn, ji parzûna plazmayê çêbûyî ne.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Endamok
Psychology Kurdî (kovar)

***Psychology Kurdî*** yekem kovara derûnnasiyê ya kurdî ye ku di sala 2016an de dest bi weşana xwe kiriye.

Kovar heya niha 16 hejmar derxistiye û ji her çar mehan carekê diweşe. Kovara derûnnasiyê Psychology Kurdî di her hejmarê de cih dide dosyayekê û ji bilî dosyayê nivîsên curbicur ên qada derûnnasiyê û zanistên civakî jî di kovarê de tên weşandin.

Psychology Kurdî heya hejmara xwe ya 10an di bin banê Weşanên J&Jyê de bû û ji hejmara xwe ya 10an vir ve xebatên xwe di bin banê Weşanên Avesta de didomîne.

Di edîtoryaya kovarê de Abdulsıttar Özmen, Siyabend Aslan, Samed Doğan, Leyla Turhan û Gülperi Gündüz cih digirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî
* Hesabê Medyaya Ciwakî
* Psychology Kurdî
* Êdî bi kurdî emê derûniyê bixwînin: Psychology kurdî derket

Kategorî:Kovarên kurdî
Eintracht Frankfurt

**Eintracht Frankfurt**, yaneyeke futbolê ya Almanyayê ye.

Yarîgeha Eintracht Frankfurt arenaya Deutsche Bank Park ye.

## Pozîsiyon 2025/26

Kategorî:Avabûnên 1899an li Almanyayê
Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê
Leyal Ebûd

thumb|Leyal Ebûd (2015)
**Leyal Ebûd** () popbêjeke libnanî ye ku di 15'ê gulana 1982an de li Knîseha Libnanê hatiye dinyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Jinên libnanî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên libnanî
Risteya mercî

**Risteya mercî**, **risteya merc û daxwazê**, **raweya merc û daxwazê**, raweyeke rêzimanî ya zimanê kurdî ye.

## Risteya mercî di behdînî de
Risteya mercî di behdînî de ew corê ristê ye ku ji du beşan pêk têt; layekî di bêjinê karê merc û layê dî jî welamî merc. Ji sê coran pêk têt:

# Risteya mercî (1)
# Risteya mercî (2)
# Risteya mercî (3)

### Risteya mercî (1)
Corê êkê behsê wî tiştî dike yê ku di şiyan de ye çê bibe. 
* **Rêsa**: Heke + neboriyê sade (biker + lêker ), ayindeyê sade (biker + dê + lêker). *(erê, pozîtîv)* 
** **Mînak**: *Heke ez bihême xelat kirin, babê min dê gelek keyf xweş bît.* 
* **Rêsa**: Heke + biker + ne + lêker , biker + na + lêker . *(nerê, negatîf)* 
** **Mînak**: *Heke ez ne hême xelat kirin, babê min keyf xweş nabît.*

### Risteya mercî (2)
Corê duyê derbareyî rewşên amadekirî yan hizirkirî ye. 
* **Rêsa**: Heke + boriyê sade (Biker + lêker), boriyê mercî (da + lêker). *(erê, pozîtîv)* 
** **Mînak**: *Heke ez girtbam, da min zîndan ken.* 
* **Rêsa**: Heke + biker + ne + lêker (dema borî), biker + ne + lêker (borî 'mercî'). *(nerê, negatîf)* 
** **Mînak**: *Heke ez ne girtbam, ez zîndan nedikirim.*

### Risteya mercî (3)
Corê sê ye, derbirrîna wan rewşane yên ku mehale rwî bidin. Ku her di borî da rwî daye û di borî da bi duhamîk jî hatiye, herdem ev corê ristan derbirrîna peşêmaniya mirovî diyar dike. 
* **Rêsa**: Heke + boriyê temam (biker + lêker + temamkarî) , boriyê mercî (da + temamkarî + lêker). *(erê, pozîtîv)* 
** **Mînak**: *Heke ez bi bame mamostayê zankoyê, da gelek çalakiyan bo qotabiyan kem.* 
* **Rêsa**: Heke + biker + ne + lêker + temamkarî, biker + ne + temamkarî + lêker. *(nerê, negatîf)* 
** **Mînak**: *Heke ez ne bi bame mamostayê zankoyê, ez ne dişiyam van çalakiyan bo qotabiyan bikem.*

### Têbînî
* Di şiyan de ye cihê rista karî merc û welamî merc bê guhatrin jî, lê divê farîze rabibe.
** **Mînak**: *Babê min dê gelek keyf xweş bît heke ez bihême xelat kirin.*
* Tu dikarî li şûna *Heke*, van jî bikarbînî *eger*, *heger*.
** **Mînak**: *Eger/heger ez bihême xelat kirin, babê min dê gelek keyf xweş bît.*
* Di rista welamî merc de, tu dikarî van peyvan jî bikarbînî: Şiyan, Viyan...
** **Mînak**: *Heta ez bi bime dadwer, pêdviye es gelek bxînim.*

## Çavkanî

Kategorî:Zimanê kurdî
Lîzozom

**Lîzozom** kîsikek bi parzûn dorpêçî ye. Di hundirê wî de enzîmên herisê heye. Navlêka lîzozom ji du peyvan pêk te "lysis "+ "soma" Di zimanê latînî de wateya lysis ’nermkirin, helandin’ e. Di zimanê grekî te wateya soma ‘laş’e. Bi gelemperî xaneyên ajalan xwediyê endamoka lîzozom in, lê bi taybet, xaneyên wekî xiroka spî, ji xaneyên din pirtir lîzozom lixwe digirin. Di nav kîsikê lîzozoman de ji 40î pirtir corên enzîm hene. Hemû enzîmên lîzozomê di nav retîkûlûma endoplazmî de çêdibin û di hundirê heybera Golgî-yê de tên guhertin û paketkirin. Bi gelemperî lîzozom ji bûtikên Golgî’yê çêdibin, lê carna ji endozoman jî lîzozom çêdibin. Endozom jî kisik in, kîsikê endozomê ji parzûna xaneyê çêdibe. Molekulên ko di hundirê endozomê de cih digire, ji derveyî xanêyê tên û van molekulan bi endosîtozê dikevin nav xaneyê.

## Erkê Lîzozomê
thumb|250px|Di nav xaneyên ajalan de endamoka bi navê '''''lîzozom''''' heye.
Ji bo mirov kar û girîngiya gedeyê çi be, ji bo xaneyên ajalan jî lîzozom ew e. Lîzozom endamoka ji bo herisîna nav xaneyê yê. Lîzozom endamok û molekulên bêerk ên xaneyê diherisîne, bi vî awayê molekulên hûrik cardin di nav xaneyê de ji bo çêkirina endamok an jî molekulên gir tên bikaranîn (otofaj). Erkê sereke ya lêkosît, parastina laş ê. Dema bakterî an jî vîrus ket nava xwîna mirov, ji aliyê lêkosît ve tên qefaltin. Lekosît bi hellûşenerîyê van mîkroban digire nav sîtoplazmaya xwe û bi alîkariya lîzozoman wan diherisîne. Dema di laşê zîndewerên firexaneyî de xaneyek mir, lîzozom ew xaneya mîrî diherisîne û molekulên wê yên bikêr tevlê laşê zîndewerê dike.

Beqên ko hê nû ji hêkê derketiye bidoçik in û wekî beqmasî tên navkirin. Beqmasî roj bi roj hem gir dibin hem jî bi metamorfozê dirfên wan ê mîna masî diguhere û dişibe beqê. Beqên bidoçik dema têra xwe civirîn, doçika wan bi alîkariya lîzozoman diqete. Herwisa dema jiyana margîsk (gumgumok) di bin xeterê de be, wê gavê ji bo xwe ji êrîşên dijmin bifilitine, doçika xwe bi alîkariya enzîmên lîzozoman diqetîne, dema doçik diqete, hê jî dilive loma êrîşkar berê xwe didin doçikê û margîsk jî baz dide û xwe di cihekî ewle de vedişêre.

Enzîmên di nav lîzozomê tenê li dorhêlên asîdî de çalak in, loma pH-ya nav lîzozomê der dora 4 e. Ji bo berdewamiya asîdîtiye, proteînên li ser parzûna lîzozome, ji sîtoplazmayê proton (H+) pompeyê lîzozomê dikin. Van salên dawî di hin weşanên zanistî de tê diyarkirin ko hin riwek jî lîzozom lixe digirin. Bi rastî, di xaneyên riwekan de lîzozom tune. Lê dibe ko hin enzîmên lîzozom di nav vakuolên riwekan de hebe. Riwek wan enzîman ji bo herîskirina molekulên nav xaneyê bi kar tînin. Ji ber ko xaneyên riwek bi dîwarê ji selulozê dorpêçî yê, xaneyên riwekan fagosîtoz nakin.

## Girêdanên derve
* https://www.britannica.com/science/lysosome

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Endamok
Endamok

thumb|350px|Nîgara xaneya ajalan û endamokên di nav sîtoplazmayê
Pekhateyên ku di nav sîtoplazmayê de cih digirin û ji bo xaneyê hin karên taybet dikin, wekî **endamok** (organel)tên bi nav kirin. Piraniya karûbarên xaneyê di nav sîtoplazmayê de pêk tê. Bi gelemperî, xaneyên ciwan ên ku metabolîzmayê wan bi lez û bez in, sîtoplazmaya wan jî pir e. Beşa sîtoplazmaya bêendamok wekî sîtozol tê binavkirin. Xaneyên prokaryotî ji bilî rîbozom, tu endamok lixwe nagirin.

Di nav sîtoplazmaya eukaryotiyan de sê kom endamok heye.

**Endamokên bêparzûnî**: Sentrozom û Rîbozom

**Endamokên yekparzûnî**: Retîkûlûma endoplazmî,
Heybera Golgî, Lîzozom, Vakuol, Vezîkul.

**Endamokên cotparzûnî**: Mîtokondrî û Plastîd

Hejmara endamokên hemû xaneya ne wek hev e. Li gor erka xane û şaneyê dibe ku hejmara hin endamokên xaneyê ji xaneyên din pirtir be. Wekî mînak, xaneyên masûlke û xaneyên kezebê gelek pêdivi bi ATP tînin, loma di nav sîtoplazmaya van xaneyan de hejmara mîtokondriyê ji xaneyên din ên laşê mirov zêdetir e.

## Girêdanên derve
* http://biology.tutorvista.com/animal-and-plant-cells/animal-cell.html 

Kategorî:Biyolojî
Sîtoplazma

thumb|250px|Di nav sîtoplazmayê de gelek endamok hene.
Li gel **sîtoplazma**, tegîna protoplazma jî ji boy vî pêkhateyê tê bikaranîn. Sîtoplazma dişibe spîka hêkê, nîvherikoyî û nîvruhnik e. Ji ber ku di nava wê de molekulên hûrik û gir hene û bi hev re tevdigerin, sîtoplazma madeyek kolloîdal e û hundirê xaneyê de, navbera endamok, navik û parzûnê tijî dike. Sîtoplazma bi parzûna xaneyê dorpêçî ye.

thumb|250px|Di nav sîtoplazmaya xaneya navikdestpêkî(prokaryotî) de tenê endamoka rîbozom heye.
Xaneyên prokaryotî di nav sîtoplazmayê de ji bilî rîbozom, tu endamokok nahewînin. Pekhateyên ku di nav sîtoplazmayê de cih digirin û ji bo xaneyê hin karên taybet dikin, wekî endamok tên binavkirin. Beşa sîtoplazmaya bêendamok, wekî sîtozol tê bi nav kirin. Sîtoplazma 80% ji avê pêk tê. Ji bilî avê, gelek molekulên organîk û înorganîk ên wekî glukoz, asîdên amînî, asîdên nukleî, asîdên rûnê, sodyûm, kalsîyûm hwd.jî di nav sîtozolê de cih digirin. Ji xeynî vana, rîşalkên proteîn jî wekî torek di nav sîtoplazmayê de belav dibin û kakûtê xaneyê (*cytoskeleton*) pêk tînin.

Piraniya karûbarên xaneyê di nav sîtoplazmayê de pêk tê. Bi gelemperî, xaneyên ciwan, ên ku metabolîzmayê wan bi lez û bez in, sîtoplazmaya wan jî pir e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Endamok
Heyder Elebadî

**Heyder Cewed Kazim Elebadî**, anku **Heyder Elebadî**, **Heyder el-Ebadî**, **Heyder Ebadî** (; jdb. , li Bexdayê, Iraq) siyasetmedarekî iraqî ye û heta 24ê çiriya pêşîn a 2018an, serokwezîr bû. Nuha ew serokê aliyê hevpeymaniya "Serkeftin" (Nasr) e ku di 14ê kanûna 2017 de hate damezrandin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Kesên ji Bexdayê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokwezirên Iraqê
Kategorî:Serokwezîrên Iraqê
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê

**Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê** () partiyeke siyasî ya Iraqê ya şîî ye. Serokê vê partiyê Humam Hamoudî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1982an li Iraqê
Kategorî:Iraq
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1982an de hatine avakirin
Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê

Yek ji rêxisteneke leşkerî ye li Îraqê û di bin sîwana Heşdî Şebî şer dike.

Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê
Kategorî:Îslamîzm li Iraqê
Kategorî:Komên cîhadîst li Iraqê
Kategorî:Komên cîhadîst li Sûriyê
Kategorî:Komên îslamîst
Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê
Kategorî:Rêxistinên antîsîyonîst
Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Iraqê
Kategorî:Terorîzm li Iraqê
Kategorî:Tevgerên berxwedanê
Tevgera Nuceba

**Tevgera Nuceba** an jî **Hereketa Nuceba**, yek ji rêxistinên şîî yê Îraqê ye. Di bin sîwana Heşda Şebî de şer dike. DYA bi biryarekê ev tevger wek rêxistineke terorî îlan kir
## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2013an li Iraqê
Kategorî:Komên cîhadîst li Iraqê
Kategorî:Komên cîhadîst li Sûriyê
Kategorî:Komên serhildêr li Iraqê
Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Iraqê
Kategorî:Rêxistinên siyasî
Kategorî:Tevgerên berxwedanê
Ambazoniya

[rast|250px|thumb|Alaya [Kamerûna Başûr]]

thumb|Nexşeya Kamerûna Başûr (Ambazoniya)

**Ambazoniya** bi fermî **Komara Ambazoniyayê**, an jî wek **Anglofonan** tê zanîn, ku ji du saziyan re tê vegotin. Yek ji bo berxwedana têkoşînê ji bo restorekirina tevgera dewleta Lîga Neteweyi yên Manda ya Brîtanî yên Kamerûna Başûr. Ew ji bo rêxistinên ji bo hilweşandina di sala 1961'an de yekîtiya Kamerûnê bi têkoşîna Kamerûna Başûr re tê bikaranîn. Beşek ji civaka Kamerûna Başûr xwe di nav welatê Kamerûn de bindest dibînê û serxwebûna herêma xwe dixwazê. Ew ji bo Kamerûna Başûr peyva Ambazoniya anjî Ambazaniya bikar tînin.

## Etîmolojî
Peyva "Ambazoniya" ji peyva Ambas Bay, derê li devê Mungo yê derheqê, sînoriya sirûştî ya di navbera Komara Kamerûnê û CKamerûna Başûr ve tê gotin.

Kategorî:Hereketên serxwebûnê
Kategorî:Kamerûn
Giştpirsiya Serxwebûna Ketelonyayê ya 2017an

**Giştpirsiya Serxwebûna Ketelonyayê ya 2017an** bi Hikûmeta Herêmî ya Ketelonyayê ji bo serxwebûna Ketelonyayê ve di 1ê çiriya pêşîn 2017an de giştpirsiyek damezrandin. Ev giştpirsî cara yekem bû, ku di hezîrana 2017an de hatibû danîn û di rûniştina 6ê îlonê 2017an de di parlamena Ketelonyayê de hatiye destnîşankirin. Partiyên opozîsyonê ji bo beşdarî rûniştinê nebûn û li ser dengdêrên xwe ji bo dengdana boykotê, ji bilî digotin Catalunya Sí que es Pot, ku dest pê kir û tevlîbûna beşdarî piştgiriyê dike. Li gorî qanûna Destûra Xweseriya Ketelonyayê pêwîstî bi piraniya sêyemîn di meclîsa Ketelanan de ji bo her guhartina li rewşa Ketelonyayê neqanûnî ye. Di referandûmê de xwe li gorî Destûra Spanî bi neqanûnî ye. Ev ji aliyê Dadgeha Makezagonê, di 7ê îlonê 2017an de hatibû rawestandin, bi hikûmeta Ketelan re diyar kir ku biryara dadgehê Ketelonya ne derbas bû û piştgiriya 750 şaredariyên ji 948 şaredariyên Ketelonyayê tevlî piştevaniya bi Barselonayê re parçeyek partî ye. Ev ji bo krîza destûrî de li Spanyayê birin û dest bi operasyoneke polîsan ji bo rawestandina referandûma bû.

Hikûmeta Spanyayê ji bo referandûmek jixweberkirina xweseriya ketelonî dijber kir, ji ber ku li gorî destûra spanyayê serxwebûnekî herêmî ya spanyayê destûr nabe û herwiha ev bêyî destûra spanî qedexe ye. Ev şîrove ji aliyê Encûmena Mîsogeriya Ketelanî hatiye piştgirîdan. Lêbelê, Hikûmeta Ketelanî mafê xwe ya rastiyê kir û banga dengdêran da ku referandûmê de dengên xwe bidin.

Li gorî Makezagona Hikûmeta Spanyayê xwestiye, ku Dadgeha Destûra Spanyayê biryara Parlamena Ketelonyayê da, ku ew dengdana xwe bigire. Hikûmeta Ketelonyayê, parastin ku dê dengdan hê li ser 1ê çiriya pêşîn 2017an were lidarxistin.

Hikûmeta Katalanê li ser navê Hikûmeta Spanyayê ji hêla piraniya hêsan bi hiqûqa xwe referandûmek rûbirû ve hatibû destnîşankirin, ku di îlonê de ragihandin ew dê bi riya "tenê-ketelanî" yekta bikin. Serokwezîrê Spanyayê Soraya Sáenz de Santamaría ragihand, ku hikûmet û dewlet wê piştî derbasbûna hiqûqa referandûmê bigire.

## Li gel divê referandûmê be

## Çavkaniyên anketan


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Catalan independence referendum, 2017   
* Catalonia Votes     

Kategorî:Giştpirsiyên serxwebûnê


Kategorî:2017 li Ketelonyayê
Nessun dorma

**Nessun dorma** (, bi kurdî: *Tu kes raneze*) aryayeke operaya bi navê Turandot a bestekarê îtalî Giacomo Puccini ye.

## Nivîs

## Girêdanên derve
* Pavarotti - Nessun Dorma 1994
* Amira Willighagen - Nessun Dorma - Holland's Got Talent 2013

Kategorî:Opera
Kategorî:Operayên îtalî
Tîn

**Tîn** şiklekî enerjî ye. Ev enerjî ji madeyen germ ber bi madeyen hênik (sar) diherike.Yekeya tînê kalorî an jî joul e. Tîn ji germahiyê cuda ye. Germahî bi termometreyê ve tê pîvandin. Gava em bêjin îro derve 25 pileye, ev germahî ye. Lê eger em bêjin Tîna vî avê 3000 kîlokaloriye, ev enerji ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Wize
Ralphie May

thumb|Ralphie May (2009)
**Ralph Duren** "**Ralphie**" **May** (z. 17'ê reşemiyê 1972an li Chattanooga, Tênêsî, DYA - m. 6ê kewçêrê a 2017) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Mirin 2017
Firta Elektromeknetîs

Pêla **Firta Elektromeknetîs** (**FEM**), (*EMP*), carinan jî tengahiyek elektromagrafî re tê gotin, ku razikek kurtahî ya radyasyona elektromeknetîs e. Wek hûrgelan ji vî rengî dibe, ku xwezayî an jî çêkirina wekî radyasyayî, elektronîkî qada magnetîkî an jî anketa elektrîkê pêk tê, girêdayî çavkaniya xwe.
Esahib Ehlî Heq

**Esahib Ehlî Heq** hêzeke leşkerî ya şîî ye. Ji layê hêzên Qudsê ya Îranê ve hatiye perwerdekirin. Her wiha di bin siwana Heşda Şebî de şer dike. Di dagirkirina Kerkûkê de roleke mezin lîst.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 2006an li Iraqê
Kategorî:Komên cîhadîst li Iraqê
Kategorî:Komên cîhadîst li Sûriyê
Kategorî:Komên serhildêr li Iraqê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2006an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê
Kategorî:Rêxistinên antîsîyonîst
Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Iraqê
Zîgot

thumb|250px|Pîtandin di riya hêkê de pêk tê
thumb|250px|Di nav xaneyê de du navik dixuyê. Yek ji spermê hat a din ya hêkê ye.
Hêka pîtandî wekî **zîgot** tê bi nav kirin. Zîgot ji yekbûna du navikên haploîdî pêk tê, loma zîgot xaneyek dîploîd e. Ji ber ku kromozomên sperm û yên hêkê li xwe digire, ji boy çêkirina zîndewerêk, zîgot xwediyê hemû zanyariyên genetîkî ye. Zîgot xaneya seretayî ya mirov e. Ango mirov di despêkê de zîgot e. Zîndewerên firexaneyî bi dabeşbûna mîtozî ya zîgotê gir dibin.

## Çavkanî

## Çavkaniyên derve
* https://www.britannica.com/science/zygote

Kategorî:Biyolojî
Yeşilçam

***Yeşilçam*** navê cureyê sînemageriya tirkî ye ya ku di navbera salên 1950 û 1990an de hate çêkirin. Têgeha wê ji riya *Yeşilçam Sokağı* li navçeya Beyoğlu ya Stembolê ye, ku piştî navenda sîstema stûdyoyê ya tirkî bû.

## Çavkanî

## Wêje
* Ekkehard Ellinger: *Geschichte des türkischen Films*. deux mondes, Mannheim 2016, ISBN 978-3-932662-14-0

Kategorî:Sînemagerî li Tirkiyê
Mûsan

**mala Mûsa** mala musa Rihaya Wêranşarê ye. Serokê pêşîn ê eşîretê mirovê bi navê Mûsa bû, li Rihayê hatiye dinyayê. Bavê wî Ebdilhemid bû.

Musa li Rihaya Wêranşarê hat dinê lawê Ebdilhemid e. Nav zarên Ebdilhemid de pirsgirêk derdikeve. Lawên Ebdilhemid gişt belav dibin, Mûsa tê Mûşê. Gundekî çêdike, navê wî dixe kawar. Di wî gundê de pisgirêkekê rû dide, mala Mûsa ji Mûşê dertikevin, diçin Erzirom, Xinûsê, û li wir gundekî
çêdikin navê wir jî dîsa dikin Kawar.

## Çavkanî

Kategorî:Curnê Reş
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Xinûs
Pirdê

**Pirdê** (bi erebî: *Altun Koprî*, bi tirkî: *Altınköprü*) bajarrokekî Başûrê Kurdistanê yê Iraqê ye. Bi ser Parêzgeha Kerkûkê ye li kêleka Zêyê Biçûk. Bilindiya wî ya ji asta behrê 250 metre ye. Li bakurê bajarrokî, rêhesina Hewlêr-Kerkûkê derbas dibe. Nifûsa Pirdê li gorî serjimariyê digehe 9.275 kesî û nifûsa wî ji kurd, tirkmen û ereban pêk tê. Pirraniya rûniştvanên Pirdê wek rêncber an jî di qadên neftê de li Kerkûkê dişoxulin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê
Opozîsyona Sûriyê

**Opozîsyona Sûriyê** ( **) ji bo sazkirina sîdanka demajo ya polîtîkaya ji aliyê Koalîsyona Niştimanî ya Sûriyê ve girêdayî ye û komên sûrî yên girêdayî hikûmeta Sûriyê bi hinek kontrola erdê wekî dewleta proto ya Hikûmeta Alternatîv a Sûriyê ye, ku îdîa dixwaze qanûnî be Komara Erebî ya Sûriyê. Opozîsyona Sûrî ji destpêka Şerê Navxweyî yê Sûrî ve ji bo desthilatdariya Beşar Esed li Dewleta Sûrî û yên ku li hember Hikûmeta Baasê ye. 

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2013an de hatine avakirin

Kategorî:Siyaseta Sûriyê
Kategorî:Sûrî
Proto-dewlet

[thumb|285px|Herêmên ji aliyê [Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAÎŞ'ê ve tê kontrolkirin, gelek caran wek "proto-dewlet" tê gotin, di gulan 2015|alt=Nexşeya Rojhilata Navîn nîşandana herêmên bin kontrola DAÎŞ'ê ya di gulan 2015an de: gelek bajarên mezin ên bakurê Sûrî û Îraqê korîdorên wan ve girêdayî ye.]]

**Proto-dewlet** (ji yewnaniya kevn: πρωτο- *prōto-*, "yekem"), wekî *kêm-dewlet* jî tê zanîn, (ji latînî: *quasi-*, "hema hema"), yekîtiyek siyasî ye ku dewletek serbixweyek sazûmanî an xweseriya xweserî ye. Têkoşîna di sala 2014'an de derketiye holê, nirxandinekî wekî ji bo Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (DAÎŞ) destnîşan kir.

Dîroka rastîn ya "proto-dewletê" li ser çarçoveya di wêjeya polîtîk ve tê bikaranîn. Wek nimûne, ew ji alîyê hinek pisporên nûjen têne bikaranîn ku ji hêla kolonyayên xweserparêzî û rexnegiran re diyar kirin ku forma xaniyê xwe bikar anîn, lê beşên parçeyek berbiçav ên Îngilîzîya Brîtanî dimînin û yekem li ser îdareya metropolê ye. Wekî din, Komarên Yekîtiya Sovyetê, ku yekîtiyên îdarî yên bi neyekên neteweyên xwe ve temsîl dikin û pêşkêş dikin jî wekî dewletên proto têne gotin. Bi vî awayî dewletên proto wek Serhildana Tuaregê 2012, di navbera Komara Serbistan û Bosniya û Herzegovîna ve di dema Şerê Bosnayê û Azawadê re tê gotin. Dewleta Îslamî ya Îraq û Şamê jî pir mezin e, ku nimûneyeke wekî proto-dewleta nûjen e.

## Çavkanî

Kategorî:Dadweriya navneteweyî
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê
Kategorî:Erdnîgariya siyasî
Kategorî:Şiklên birevêbirinê
Birayên Karamazov (pirtûk)

***Birayên Karamazov*** romana dawî ya nivîserê rûs Fyodor Dostoyevskî ye û romana wî ya herî serkeftî ye. Roman ji kanûna paşîn a 1879an heya çiriya paşîn a 1880î mîna rêznivîsa kovara Русскій Вѣстникъ (Russkiy Vestnik) dihate belavkirin.

Di pirtûkê de babetên mîna xwedênasî, hebûna xwedê yan na, peywendiyên civakî û revanzanstî dihêne şirovekirin. Romanê cihê xwe di dilê kesên mîna Albert Einstein, Sigmund Freud, Martin Heidegger û Ludwig Wittgenstein vekir û bi baweriya wan yek ji romanên herî rêkûpêk ên Dostoyevskî bû.

## Leheng û çend bûyerên romanê
Roman ji çar beşan û epîlogekê pêk tê û kesê sereke yê tê de mirovekî bi navê Fyodor Pavlovîç Karamazov e û çar lawên wî (birayên Karamazov ên bi navê Dmîtrî, Îvan, Aleksey û Pavel).

## Çavkanî

Kategorî:Romanên Fyodor Dostoyevskî
İyi Parti

**İyi Parti** bi kurdî "Partiya Baş", yek ji partiyên siyasî yên Tirkiyê ye, ku di 25ê Çiriya pêşîn a 2017an de ji aliyê Meral Akşener ve bi nûnerên ji Partiya Tevgera Neteweparêz (MHP) û partiyên din re hate sazkirin.

Partiya Baş di buyera gengeşiyê di sala 2017an de, referandûma destûra Tirkiyê, piştî sîstema siyasî ya Tirkiyê ji parlemana yek serokatiyê bi piştgiriya ji AKP û MHPê derbasî bû hat avakirin. Hinek endamên sereke yên paşîn li ser guhertinên destûrî yên dijberî, lê an jî ji partiyê rakirin û ji aliyê rêberê partiyê ve hatibû veşartin. Meral Akşener, ku di sala 2016an de ji rêveberiya MHPê nerazîbûnek berbiçav bû, di 8ê îlonê de ji partiyê hate derxistin. Di dawîyê de hate ragihandin, ku ew bi partiyeke nû li ser 25ê cotmehê 2017an de li Navenda Çanda Nâzım Hikmet ve ava bike. Di wê rojê de, bi navê logoya partiyê û dirûşmê ji bo raya giştî hate eşkerekirin.
[thumb|Logoya partiyê [temxaya êleke dîrokî ya tirkên oxûz a bi navê qayî (qeyix) temsîl dike.]]

Ji ber ku partiyên siyasî yên sazkirî yên damezrandinê, Partiya Baş di Meclîsa Niştimanî ya Tirkiyê de parlamenterê Partiya Gel a Yekîtiya Demokrat Aytun Çîre û şefê MHPê yê Yusuf Halaçoğlu re bû.

## Dîrok

## Îdeolojî

## Birêvebirî

### Serokê partiyê
* Meral Akşener (25 cotmeh 2017 — didome)

### Cîgirê serokê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2017an li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên rastgir
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2017an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Silav li te Meryem

[thumb|rast|300px|[Mizgîniya Meryemê]]
**Silav li te Meryem** an jî **Ave Maria** — diayeke xiristiyanî li hember Meryem. Navek din yê diayê — *Silava Mileketan* (latînî: Angelica salutatio).

## Stran
thumb|bi latînî

Kategorî:Dua
1848

**1848** di salnameya gregorî da saleka kebîse ye ko roja wê ya herî pêşîn rojeka şemî bû. Lê di salnameya julianî da, saleka kebîse bû ko bi rojeka pêncşem dest pê dibû. Di destpêka sala 1848ê salnameya Gregorî 12 rojan ji Salnameya julianî pêştir bû. Ew salnameya julianî heta sala 1923ê jî li hindek deveran dihat xebitandin, lê piştî hingî bi giştî qad ji bo salnameya gregorî çol kir. Di Sala 1848ê bi giştî sala gelek şoreşên mezin bû, ji Brezîlê heta Mecaristanê.

## Rûdanên sala 1848ê

. Mestûre Erdelanî li vê sala wefat kir.

. 2ê Sibatê: Dawîbûna Şerê Amerîkayê-Meksîkayê. Bi dawîbûna wî şerrî û Peymana Guadalupe Hidalgoyê tivava wan herêmên ko niha dibijinê başûrê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji Meksîkê vebûn.

. 21ê Sibatê: Karl Marx û Friedrich Engels bi hev ra Manîfestoya Komunîstî belav kir.

Kategorî:Sal
1886

**1886** di salnameya Gregorî da saleka nekebîse ye ko roja wê ya herî pêşîn rojeka heynî bû. Lê di salnameya Jûlyûsî da, saleka nekebîse bû ko bi rojeka çarşenbî dest pê dibû. Li destpêka sala 1886ê salnameya Gregorî 12 rojan ji salnameya Jûlyûsî pêştir bû. Ew salnameya Jûlyûsî heta sala 1923ê jî li hindek deveran dihat xebitandin, lê piştî hingî bi giştî qad ji bo salnameya Gregorî çol kir.

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 3ê kanûna pêşîn − Manne Siegbahn, fîzîknasê wêdî
* 14ê nîsanê − Edward Noel, serhengê artêşa brîtanî

## Mirin
* Şêx Evdirehmanê Taxî
* 15ê gulanê − Emily Dickinson, helbestvana amerîkî
* 4ê tebaxê − Samuel J. Tilden, siyasetmedarê DYAyê
Peymana 11ê Adarê

**Peymana 11ê Adarê** yan **Beyana 11ê Adarê** lihevhatinek bû di navbera rêberê kurdan di Şoreşa Îlonê de, Mela Mistefayê Barzanî, û cihgirê serokkomarê wê demê yê Îraqê Sedamê Hisên de li roja 11ê Îlona sala 1970ê çêbû.

Ew peyman di dîroka xebata geleê kurd da xaleka werçrxanê bû jiber ko ji bo cara pêşîn bi awayekê fermî zimanê Kurdî wekî zimanekê fermî li Îraqê hat dîyarkirin û bi awayekê fermî ji layê hukmeta Îraqê ve dana mafê xwerêvebirinê anko otonomîyê bo 3 parêzgehên Kurdistanê hat niyasîn. Herçend e ko pişt ra Seddamî nexwest bi wê soza xwe wefadar bimîne û careka dî di sala 1974ê da şerr di navbera kurdan û Îraqê da derkevt, lê ew peyman her wekî bingehekê qanûnî di çarçûveyê qanûnên Îraqê da giring e. Tenê Destûr anko qanûna bingehîn ya Îraqê ko piştî nemana Seddamê Hisên li Îraqê hat pejirandin mafekê zêdetir ji wî mafê di Beyana 11ê Adarê da hatiye diyarkirin bi kurdan daye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kim Woo Chung

**Kim Woo Chung** (z. 19ê kanûna paşîn 1936 - 2019.12.9) damezrîner û serokê Desteka Daewooyê ya pîşesazî ya Komara Korêyê bû. Ew yek ji hîmdarên Koreya nû bû ko şîyan Koreyê ji xizanî û nedarîyê ber bi pîşesazbûn û pêşkevtineka mezin ya Aborî û civakî bibin.

## Jiyanname

Ew li bajarê Daeguyê hat dinyayê. Salên jîyana wî ya zarotîyê salên bindestîya Koreyê di destê Japonê da bûn. Babê wî fermandarê herêmê bû. Lê paşî rewşa wan xerab bû û wî ji bo debara jiyana malbata xwe dest bi karkirinê kir. Wî li destpêkê dergehdergeh rojname difirotin.
Wî xwanidna xwe li dibistana bilind ya navdar, Kyunggi-yê bi dûmahî îna, paşî bawernameya aborînasîyê ji Zanîngeha Yonsei ya paytexta Koreya Başûrî Sêûlê wergirt. Babê wî seydayê serokkomarê berê yê wî welatî Park Chung Hee bû. Ji bo wê qencîya babî, serokkomarî ji alîyê aborî û bazirganî ve arîkarîya Kim Woo Chungê pis kir.

PIştî qedandina zanîngehê, ew li şerîkeyeka biçûk ya bazirganîyê xebitî ko paştir bû taybetmenda warê qumaş û pertalan.Paşî kompanyaya xwe damezirand û dest bi karê pîşesazîyê kir. Li destpêkê navûbangê wî ji ber wê ko wî kompanyayên ber bi şkestinê dikirrîn û ew dikirin kompanyayên serkevtî. Piştî 30 salên xebatê, kompanyaya Daewoo ji alîyê sermayeyê ve bû jimare 2, ji alîyê dahatê ve bû jimare 3. Ev ji bo kompanyayeka wekî ya wî gelek giring bû ko dihat rêja kompanyayên wekî Hyundai, LG û Samsungê.

Lê di Tengasîya Darayî ya Asyayê da, ew jî neçar ma ko zêdetir ji 50 kompanî û liqên xwe bifiroşe û tenê liqên xwe yên serekî bihêle. Bi sedema deyindarîyên wî di wê tengasîyê da, navê wî kevt nav lîsteya navên xwestî yên Interpol anko Polîsê Navneteweyî. Ew li sala 2005ê hat zindanîkirin û daxwaza lêborînê kir jiber ko bi herrifiyana kompanyaya xwe neteweya Koreyê birîndar kiribû. Ew bi 10 salên zindanê û 22 bilyon dolarên Emrîkayî hat cezakirin, lê paşî li sala 2007ê ji bo sersalê ew ji alîyê serokkomarê welatî, Roh Moo-hyun ve hat efûkirin.

Di dema serkevtina xwe da, ew kesatîyeka naskirî li cîhanê bû. Kitêbeke wî, bi navê Zêrr ji Axê Mişetir e (Every Street is Paved with Gold), ko zêdetir şîretên wî li ciwanên Koreya Başûrî bûn, li welatê wî û li cihanê bû yek ji kitêbên pirrfirotî. Ew kitêb bi kurdî hatîye çapkirin, û Weşanxaneya Spîrêzê li sala 2007ê bi paçiveya Lezgînê Çalî li bajarê Dihokê çap û belav kir.

Kategorî:Jidayikbûn 1936
Kategorî:Korêyî
Kategorî:Mirin 2019
Grup Munzur

**Grup Munzur**, komeke muzîkê ye ku muzîka protest çêdike. Kom sitranên xwe bi tirkî û bi kurdî dibêje ku kom bi stranên xwe yên li ser şoreşgerî, azadî û wekhevî û nêrînên xwe yên sosyalîzmê hatiye naskirin. Ji damezrandina xwe heya niha komê 8 albûm derxistîye û li gelek bajaran konseran lidarxistine. Kom bi gelek zimanên wekî kurdî, (kurmancî û zazakî) tirkî û bi lazî stranên xwe pêşkêşî guhdarvanên xwe dikin. Kom ji destpêka damezrandina xwe ve ji ber ku li ser xetek sosyalîste endamên komê rastî zextên Tirkiyê hatiye û di derbarê endamên komê de gelek doz hatine vekirin û endamên komê hatine dadgeh kirin.

## Dîskografî
### Album
# 1993 - *Babanın Türküsü*
# 1995 - *Hep Birlikte*
# 1997 - *Tutuşturun Geceleri*
# 2000 - *Beklenen Uzak Değil*
# 2003 - *Bahara Çağrı*
# 2008 - *Kızıl Anka*
# 2010 - *Haykırış*
# 2016 - *Hava Kurşun Gibi Ağır*

## Binêre
* Grup Yorum

Kategorî:Avabûnên 1985an li Tirkiyeyê
Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1985an de hatine avakirin
Komara Ketelanî

**Komara Ketelanî** yan jî **Komara Ketelonya** (, , ), wek Ketelonya jî tê zanîn, dewleteke serbixwebûyî ye ku di 27'ê cotmeha 2017'an de li Nîvgirava Îberî bi awayekî yekalî hate îlankirin. Parlamena Ketelonyayê danezana serxwebûnê di navbera krîza destûrî ya li ser encama Giştpirsiya Serxwebûna Ketelonyayê, 2017 ji Spanyayê girt.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Hikûmeta Ketelonyayê  
* Parlamena Ketelonyayê

Kategorî:Dewletên Ewropayê
Under the shadow (fîlm)

**Under the Shadow** (bi kurdî: *Bin Siyê*), fîlmê pêncan ê Babak Anvari ye ku di sala 2016an de hate pêşkêşkirin.

## Çîroka fîlm
Fîlm çîroka keçek û diya wê dike. Piştî şoreşa Îranê, di salên 1980'î de, di navbera Îran û Iraqê de şer diqewime. Tehran tê bombebarankirin. Şîdeh (dê) û Dorsa (keç) ji şer aciz bûne lê xirabiyek din jî musellitê wan dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên 2016an
Hoker

**Hoker** di rêziman de ev peyvên ku rewş û mercên pêkhatina lêkeran nişan didin. Mînak: *Hêdîka, zûzûka, bi lez, kutanî, kurdane, nîvrokî* û hwd. Hoker di hevokê de bersiva "bi çi awa?", "çawa?", "çiqas?", "li kû derê?", "kengî?" didin. Heft tewr hoker hene.

## Çavkanî

Kategorî:Rêziman
Rijên

thumb|200px|Memik rijênê şîr e.
thumb|200px
thumb|200px|Rijênên kor ên sereke yê laşê mirov
thumb|200px|Pankreas hormon û enzîm berhem tîne loma pankreas rijênê têkel e.
**Rijên** an jî **toşpî** ji bo peyva “*gland*” a bi zimanê îngilîzî tê bikaranîn.Di laşê mirov de derkirina madeyên wek hormon, enzîm, çewrî (rûn), xwêdan, şîr, lîncemade hwd, wekî derdan tê navkirin.

Xane an jî koma xaneyan (ango şane) derdan çêdikin û ji xaneyê der dikin. Eger derdan ji aliyê xaneyek ve were berhemkirin û derkirin, ew xane wekî xaneya derdanî bi nav dibe. Eger derdan ji hêla komek xaneyan va were derkirin, îcar ew koma xaneyan wekî rijên tê navkirin. Di dibistan û zanîngehên başûrê Kurdistanê de ne peyva toşpî, lê peyva rijên tê bikaranîn. Ev peyv di nav xwendekarên Başûr de zindiyê û belavî ye.nDi laşê mirov de sê cor rijên heye.

## Rijênê cogedar (rijênê bicogî)

Hin minak ji bo derdana rijênên cogedar; enzîm, xwêdan, lîncemade (mukus) û şîr e. Xane derdana xwe der didin nav cogê, cog ji rijênê dirêj dibe û derdanê dikişîne ber bi cihê ku derdan bê bikaranîn. Rijênê memik, rijênê prostad, rijênê xwedanê û lîkerijên (rijênê tûkê) rijênên cogedar ên sereke ne.

## Rijênê kor (korerijên)

Ev rijênan hormon çêdikin û der didin. Rijênên kor derdanê xwe der didin nav xwînê. Mînakên sereke ji bo korerijên; rijênê hîpofîz, rijênê adrenal, rijênê tîroîdê.

## Rijênê têkel

Kezeb û pankreas rijênên têkel in, derdanên vana hem enzîm hem jî hormon e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* https://www.youtube.com/watch?v=LGuw2-RgLiI&t=900s&list=LLsYV7ZUGOhP9WlrMWXTNLCg&index=52
* http://www.hormone.org/hormones-and-health/the-endocrine-system 
* http://www.majordifferences.com/2013/06/difference-between-exocrine-glands-and.html
Kia

thumb|Fabrîqaya Kia Motorsê li Korêya Başûr
**Kia** li sala 1944ê li Korêya Başûr hatiye damezirandin. Hilberînerê ewil ya duçerxe û otomobîlan ê Korêyê ye. Li sala 1998ê ji hêla konsorsiyûma ortaxiya Hyundai û Daimler-Chryslerê ve hatiye kirrîn. Kia hilperrîna xwa ya rast ji vê noxtayê şûnda pêk aniye.

Di hedefa 2010yê ya ku Kia Motors diyar kiriye da di rêhya 5emîn markaya otomobîlê ya herî mezin bûnê da gelek miwahedeyên sponsoriyê kiriye.
Sponsoriyên xwa di werzişên tenis û futbolê da bi miwahedeyê sponsoriya sereke ve di navbera salên 2007-2014ê zêde kiriye.

## Model
**Wasiteyên siyarbûnê**
* Kia Sephia-1994
* Kia Picanto-2004
* Kia Rio
* Kia Cerato-2004
* Kia cee'd
* Kia Magentis-2002
* Kia Opirus
**SUV & MPV**
* Kia Venga
* Kia Carens
* Kia Carnival
* Kia Sportage-1995
* Kia Sorento-2003
**Ticarî**
* Kia K2500
* Kia K2700
* Kia K2900

## Girêdanên derve

* Malpera Kiayê

Kategorî:Otomotîv
Monomer

Peyva **monomer** (*mono*, ”yek” û *-mer*, “parçe, heb”) ji zimanê yewnanî çêbûye. Monomer bi serê xwe molekulên hûrik in, loma wekî molekulên sakar tên navkirin. Monomer bi reaksiyona dehîdrasyonê, di navbera hev de bendên kîmyayî ava dikin û dibin polîmer. Ango, monomer yekeya polîmerê yê.

**n(monomer) → polîmer + (n-1)H<sub>2</sub>O**

Di zanista biyolojiyê de asîdên amînî, glukoz, asîdên rûnê û nukleotîd hin ji monomerên xwezayî ne.
 
Asîdên amînî monomerên proteînan e.
 
**n(Asîda amînî) → [[proteîn]] (polîpeptîd) + (n-1)H<sub>2</sub>O**

Glukoz monomera polîsakkarîdan e.

**n(Glukoz)** → **([[nîşa]] an [[seluloz]] an jî [[glîkojen]]) + (n-1)H<sub>2</sub>O**

Nukleotîd monomerên asîda deoksîrîbonukleyî (ADN) û asîda rîbonukleyî (ARN) ne.

**n(nukleotîd) → [[ARN]] + (n-1)H<sub>2</sub>O**

**n(nukleotîd) → [[ADN]] + (n-2)H<sub>2</sub>O**

Xurekên wekî rûn, proteîn û karbohîdrad makromolekul in, ango molekulên aloz in. Ji boy derbasbûna nav xwînê û xaneyan divê ji aliyê enzîmên herisînê ve werin parçekirin û bibin monomer. Xurekên karbohîdradî bi enzîmên herisînê hîdrolîz dibin û monomerên wekî glukoz, fruktoz û galaktoz çêdibin. Xurekên proteînî jî bi enzîmên herisînê, tên dehandin û asîdên amînî wekî monomer çêdibin. Van monomeran têra xwe hurik in û dikarin derbasî nav xwînê bibin.

## Çavkanî
* https://bio.libretexts.org/TextMaps/Map%3A_General_Biology_(OpenStax)/1%3A_The_Chemistry_of_Life/3%3A_Biological_Macromolecules/3.1%3A_Synthesis_of_Biological_Macromolecules
* http://www.biology-online.org/dictionary/Monomer

## Girêdanên derve
* https://socratic.org/biology/molecular-biology-basics/monomers-and-polymers

Kategorî:Biyolojî
Galaktoz

thumb|250px| Galaktoz monosakkarîdek şeşkarbonî ye
**Galaktoz** (ji peyvên *galacto* + *ose*, "şekira şîrê" çêbûye) karbohîdradek monosakkarîdî ye. Wekî "şekira şîrê" tê binavkirin. Şîrîniya wê ji ya fruktoz û glukozê kêmtir e. Di siruştê de galaktoza serbest tune ye. Galaktoz di pêkhateya laktozê de heye. Ji xeynî şîrê ajalan, hin riwek an jî berhemên riwek jî galaktoz dihundirînin. Wekî mînak, hêjîr, bindeq û fasûlî. Ji bilî vê, di çêbûna molekulên bi navê glikoprotinê jî pêdivî bi glaktozê heye. Li ser parzûna xaneyên mêjî de gellek molekulên galaktozê heye, loma navek din a galaktoz şekira mêjî ye.

Guhandar (memikdar) di xaneyên memikên xwe de ji glukozê galaktoz çêdikin. Ji glukoz û galaktozê jî şîr çêdikin. Laktoz karbohîdradek dîsakkarîdî yê şîrê ye. Laktoz ji galaktoz û glukozê pêk tê. Enzîma laktaz ji bo dehandina laktozê tê bikaranîn. Formula kîmyayî ya galaktozê C6H12O6 e.

**Laktoz + laktaz → glukoz + galaktoz + laktaz**

## Cureyên galaktozê

Wêne: D-Galactose_Haworth ku.svg

* http://www.sciencedirect.com/topics/biochemistry-genetics-and-molecular-biology/galactose
* http://orthomolecular.org/nutrients/mono.html

Kategorî:Adan
Kategorî:Biyolojî
Yanni

**Yannîs Xrîsomallîs** (Yannis Chrysomallis, yewnanî: Γιάννης Χρυσομάλλης, Giánnis Chrysomállis; z. 14ê Çiriya Paşîn a 1954ê), ko di qada hunerê muzîkê de wekî **Yannî** (/ˈjɑːni/ YAH-nee) hatiye niyasîn, muzîkvan û pîyanojenekê yewnanî ye ko pirraniya jiyê xwe yê piştî sinêleyiyê li Welatên Yekgirtî yên Amerîkayê bihurandiye.

Ew parçeyên muzîkê dinivîsit û karên muzîkî jî berhem diînit. Di karên xwe da ew pirranî li ser piyanoyê û depkilîl anko keyboarda elektronîkî dixebite û muzîka caz, klasîk, raka nerim û muzîka Cîhanî tev li hev dikit da muzîkeka bi giranî amûranî biafirînit. Yannî bi rêvebirina konserên muzîkî li cihên dîrokî yên cihanê navdar e. Wî li Çînê, Tac Mehela Hindistanê, Akropolîsa Yewnanê, Birca Xelîfe ya Mîrgehên Yekgirtî yên Erebî û gelek cihên dî konsert çêkirine û vîdeoyên wan konseran jî gelek caran li ser perdeyên televizyonan dihên nîşa dan.

Vîdeoya konsera wî ya bi navê Zindî li Akropolîsê (albûm) di rêza vîdeo-muzîkên pirrfirotî yên cîhanê da ya duyê ya hemî dem û dewranan e.
Bi kêmanî, 16 albûmên Yannî di rêza "Albûmên Dema Nû yên Gelêrî" (Top New Age Album) da jimare yek bûne, û du albûm jî (Dare to Dream
û In My Time) bûn berbijarên xelata Grammy Award. Wî li zêdetir ji 30 welatan û li 5 parzemînan konser çêkirine
û zêdetir ji 40 albûmên platînî û zêrrîn li seranserî cihanê firotine. Bi giştî, hijmara albûmên wî yên firotî zêdetir ji 25 milyon niskeyan e.

Yannî harîkariya berbelavbûna civandina muzîka elektronî û muzîka sîmfonîka tivav kir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvan
Piyano

alt=|thumb|220x220px|Piyano
**Piyano** () yek ji amûrên denganî yê jêdar yê muzîkê ye. Dahînerê wê Bartoloîyoyê Krîstoforî ye ko li dora nêzîkî sala 1700ê zayînî ew çêkirîye. Di pîyanoyê da çekuçek bi têle anko jêyan dikeve û deng jê derdikevit. Mêzîkjen bi rêya depkilîl anko keyboardekê pîyanoyê dijenit. Depkilîla pîyano ji rêzeka kilîlan pêk dihêt ko bi jêrdaşidandina wan bi tibil anko tilîyan muzîk dihêt jenîn. Di jenînê da her 10 tibilên destan dihên bikarînan. Di pîyanoya pîvankî anko standard ya nûdem da 88 kilîl hene ko di 7 oktavên tivav da hatine rêzkirin.

Kategorî:Amûrên muzîkê
Kategorî:Îcadên sedsala 17an
Bartolomeo Cristofori

alt=|thumb|304x304px

**Bartolomyoyê Krîstoforî** (Bartolomeo Cristofori di Francesco) (bilêvkirina bi zimanê îtalî: bartoloˈmɛːo kriˈstɔːfori di franˈtʃesko) (bûn 4ê Gulana 1655ê - mirin 27ê Kanûna Paşîn 1731ê) hostayekê çêkirina amûrên muzîkê yê Îtalyayî bû ko wekî dahînerê pîyanoyê dihêt niyasîn.

Kategorî:Jidayikbûn 1655
Kategorî:Mirin 1731
Amûrên jîdar

[thumb|[Gîtar]]
[thumb|[Keman]]
**Amûrên jîdar** anko amûrên têldar ew amûrên muzîkê ne ko di wan da dengê mûsîqayî bi rêya velerizandina têl anko jiyan çêdibe.

Di hindek ji wan amûran da muzîkjen têlan bi tibil anko tiliyên xwe an bi perr an tiştekê zirav yê mîna nînokan an bi lêdana çekuçekê darîn an jî bi malîna têlan bi kivanekê vedilerizîne û dengî ji wan derdiêxe. Di hindek ji amûran da, mîna piyanoyê muzîkjen bi rêya şidandina kilîlên depkilîlekê çekuçî li têlan dide. Di amûrên ko kivan di wan da heye, muzîkjen kivaneka ji mûyê hespan bi têlan ra dixişîne û dengî ji wan der diêxe. Di hindek ji amûran da jî muzîkjen çerxekê dizivirrîne û bi awayî têlan vedilerizîne.

Amûrên bi kivan ew in ko di orkestraya muzîka klasîk da dihên bikarînan, û ev in: keman anko viyolon, viyola, çelo. Hindek ji wan jî yên kurdî û rojhilatî ne, mîna: ribab, kemançe û qîçik. Hemî amûrên kivandar dikarin bi tibil anko tiliyan jî bihên jenîn, ko ji vî karî ra dibêjin pizzîkato.

Hindek ji amûrên jîdar yên bê kivan di muzîka kilasîk da jî dihên bikarînan, mîna gîtara kilasîk. Lê pirraniya wan amûran yên kurdî û rojhilatî ne, mîna: tenbûr anko saz, ûd, tar, sêtar, sîtar, qanûn.

Hindek ji amûrên dî yên jîdar bi çekuçî dihên jenîn. Pîyano yek ji wan e. Lê di piyanoyê da muzîkjen bi awayekê ne rasterast çekuçî li têlan dide. Ew kilîlên ser depkilîlekê dişidîne û bi şidandina wan çekuçek bi têlan dikeve. Lê di hinedk amûrên dî yên mîna sentûrê da, muzîkjen rasterast çekuçekê sivik yê darîn ko serê wî bi hirî an tiştekê wekî libadê hatîye dapoşîn li têlan dixe.

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên muzîkê
Bewek

**Bewek** an **Bebek** gundekî kurdên Axserayê ye ku 22 kîlometreyan dûrî navenda bajêr e. Li gorî agahiyên sala 2010an di gund de 503 kes dijîn. Tevahiya gund ji kurdên kurmancîaxêv pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aksarayê
Storsjön

**Storsjön**  (tê wateya "Gola Mezin") yek ji deh golên herî mezin ên Swêdê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Golên Swêdê
Whataburger

**Whataburger** navê rêzeke restoranên bilez ên ku bi taybetî hamburger û xwarinên "fastfood" çêdikin. Di sala 1950 de li bajarê Corpus Christi, Texas hat sazkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwarin
Kategorî:Zincîrên xwarina bilez
Torneträsk

**Torneträsk**  (bi zimanê sápmi: *Duortnosjávri*), yek ji deh golên herî mezin ên Swêdê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Golên Swêdê
Hornavan

**Hornavan** (bi zimanê sápmiya lule: *Tjårvek*) yek ji deh golên herî mezin ên Swêdê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Golên Swêdê
Karbohîdrat

thumb|250px
**Karbohîdrat** an ji bi navekî din "sakkarîd" ji atomên karbon, hîdrojen û oksîjenê pêk tê. Di zimanê yewnanî de wateya ‘’sakkharon’’ şekir e. Karbohîdradên wekî glukoz, sukroz, maltoz molekulên hûrik in û bi gelemperî wekî şekir tên binavkirin, lê glîkojen, seluloz, kîtîn û nîşa, karbohîdradên makromolekul (polîsakkarîd) in.

Karbohîdrat, ji boy enerjiya zîndeweran çavkaniya yekem e. Adanên karbohîdratî bi şeklê glîkojen an jî wekî nîşa di xaneyên zîndeweran de tê enbarkirin. Polîsakkarîda kîtînê di çêbûna kakûtê (îskelet) arthropodan (kêzik, dûpişk, mûrî, hwd) cih digire. Dîwarê xaneyên riwekan ji selulozê pêk tê. Her wisa, karbohîdrat di pêkhatina ADN, ARN, ATP û parzûna xaneyê de jî heye. Navkirina karbohîdrat (sakkarîd) li gor mezinahiya molekula wê, an jî hejmara monomerên di nav molekula wê de dibe. Karbohîdratên ji yek molekul çêbûyî wekî monosakkarîd, ên ji du molekul pêk tê, wekî dîsakkarîd, ên ji gelek molekul pêk tên wekî polîsakkarîd tên binavkirin.

## Girêdanên derve
* http://www.rsc.org/Education/Teachers/Resources/cfb/carbohydrates.htm

Kategorî:Adan
Kategorî:Biyolojî