open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
21ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 2011 – Li nêzîkî gundê Seletê ya li ser rêya Amed-Êlihê kamyonekê li pêçavê mîdîbusekê da. Di encamê de 25 kes mirin û 8 kes jî brîndar bûn.

### Cîhan
* 1832 – Şerê Misirî û Osmaniyan; Li nêzîkê bajarê Qonyeyê artêşa misirî zora artêşa Osmaniyan bir.
* 1937 – Galaya yekem xêzefîlmê rengîn Heft qambost û prensesa berfîn pêk hat.
* 1968 – Apollo 8 ji bo heyvê hatiye şandin.
* 1979 – Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîstan welatê Efxanistanê dagir kir.
* 1987 – Duyem hikûmeta Turgut Özal hatiye damezrandin. Ev hikûmeta 46emîn a Tirkiyeyê bû.
* 1988 – Balafira *Boeing 747* ya sefera navbera London-New Yorkê dikir li Skotlendayê teqiya. Di encamê de 270 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 1991 – Rûsya, Belarûs, Ûkrayna, Qazaxistan, Moldova, Azerbaycan, Ermenistan, Ûzbêkistan, Tacîkistan, Tirkmenistan û Qirgizistanê yekîtiyeke bi navê Koma Dewletên Serbixwe damezrandin.
* 1995 – Rêveberiya bajarê Betlehemê ji destê Îsraêlê derket û kete destê Filîstînê.
* 2005 – Li Înglistanê destûra zewaca hevzayendan de pêk hat. Bi vê destûrdayînê re Elton John û David Furnish zewicîn.

## Jidayikbûn
* 1917 – Heinrich Böll, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1937 – Frank Billings Kellogg, dadnas û dîplomatê xwediyê Xelata Nobelê
* 1967 – Mîxeîl Saakaşvîlî, serokê Gurcistanê

## Mirin
* 1375 – Giovanni Boccaccio, nivîskar û helbestvanê îtalî
* 1940 – F. Scott Fitzgerald, nivîskarê amerîkan

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
22ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1978 – Li Mereşê bûyerên komkujiyê destpê kirin. Di van bûyerên ku heta 26ê kanûna pêşîn domîn de 111 kes hatin kuştin û 176 kes jî brîndar bûn.

### Cîhan
* 1831 – *[[Trên]]a baran* a yekem li bajarê Rûrkî ya Hindistanê xebitî.
* 1885 – Samurayekî bi navê Itō Hirobumi bû yekemîn serokwezîrê Japonyayê.
* 1932 – Li Hindistanê hikûmeta brîtanî, 28 hezar girtî serbest berdan. Di nav wan girtiyan de Mahatma Gandî jî hebû.
* 1940 – Şerê cîhanê yê duyem; Herêma Hîmarê ya Albanyayê ji aliyê artêşa yewnanî ve hatiye dagirkirin.
* 1942 – Şerê cîhanê yê duyem; Adolf Hitler fermana pêşvebirina weke çekê ya moşeka V-2 îmze kir.
* 1944 – Şerê cîhanê yê duyem; *Artêşa Gel a Viyetnamê* ji ber ku li dijî dagirkirina Japonyayê li ber xwe bide hatiye damezrandin.
* 2011 – Li Bexdayê di encama çendek êrîşên bombeyî de, herî kêm 57 kes mirin û 176 kes jî brîndar bûn.

## Jidayikbûn
* 1856 – Frank Billings Kellogg, dadnas û dîplomatê xwediyê Xelata Nobelê
* 1930 – Dr. Ebdulrehman Qasimlo siyasetmedarê kurd

## Mirin
* 1870 – Gustavo Adolfo Bécquer, nivîskarê spanî
* 1951 – Mihemed Şerîf Paşayê Babanî, siyasetmedarê kurd
* 1989 – Samuel Beckett, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
23ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1914 – Şerê cîhanê yê yekem; Hêzên Awistralya û Zêlanda Nû gihane bajarê Qahîreya Misirê.
* 1947 – Cara pêşîn danasîna transîstorê ji aliyê *Laboratuarên Bell* ve hatiye kirin.
* 1972 – Li paytexta Nîkaraguayê, Managua erdhejeke 6.5 a li gorî pîvana Richter çêbû. Di encamê de ji 10 hezaran bêhtir mirovan jiyana xwe ji dest da.
* 1973 – Li Fasê balafira rêwiyan ket. Di encamê de 106 kes mirin.
* 1979 – Artêşa Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîstan bajarê Kabûlê dagir kir.
* 1985 – Şoreşgerê kurd Mehmet Nazif Aktaş li Parîsê ji aliyê endamên partiyeke kurd ve hatiye kuştin.
* 1990 – Li Slovenyayê referandûm pêk hat. Di encamê de xwesteka gel a veqetînê ya ji Yûgoslavyayê biser ket.
* 2002 – Li Îranê bajarê Ardistanê balafira Ûkraynayê ket. Di encamê de 46 zanyarên rûs û ûkraynî mirin.

## Jidayikbûn
* 1938 – Migirdîç Margosyan, nivîskarê ermenî
* 1975 – Yasmîn Levy stranbêja ji cihûyên sefardî

## Mirin
* 668 – Mor Gabriel, metran û ezîzê Mêrdînî
* 1985 – Mehmet Nazif Aktaş (Celal), şoreşgerê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
17ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1946 Alayê Kurdistanê bo yekemîn car li Mehabadê li rojhilatê Kurdistan hatiye heldan.

### Cîhan
* Îro roja Ala Kurdistanê ye.
* 1399 - Li Ewropayê dagiriya mongolan dest pê kir.
* 1637 - Li Japonê serhildanên Shimabarayê dest pê kir.
* 1718 – Brîtanyayê li dijî Spanyayê îlana şer kir.
* 1777 – Fransayê bi awayê fermî dewleta DYA'yê nas kir.
* 1903 - Birayên Wright bi balafira xwe yên bi navê Wright Flyer ve fira pêşîn pêk anîn.
* 1918 – Artêşa Fransayê bajarên Edene û Mersinê dagir kirin.
* 1967 – Serokwezîrê Awistralyayê Harold Holt dema xwe soba dikirn, winda bû.
* 1981 – Li Polonyayê polîsan gule barande ser xwepêşandêran. Di encamê de karker mirin.
* 1983 – Li Madrîdê di klubeke şevê de şewat derket. Di encamê de 82 kes mirin.
* 1989 – Li Brezîlê piştî nêzîkê 30 salan hilbijartin pêk hatin.
* 2010 – Kesekî bi navê Mihemed Buezîzî li Tûnisê bedena xwe da ber agir. Bi vê bûyerê re gelê Tûnisê dest bi xwepêşandanan kirin û hikûmeta Zeynel Ebîdîn Bîn Elî hatiye hilweşandin. Herwiha vê bûyerê bandorek li gelên ereb ên li welatên din jî kir.
* 2013 - Li Tirkiyê operasyona bêrêtî dest pê bû.
## Jidayikbûn
* 1797 - Joseph Henry, fizîknasê amerîkî.
* 1937 - John Kennedy Toole, nivîskarê amerîkî.
* 1948 – Kemal Kılıçdaroğlu, siyasetmedarê tirk.

## Mirin
* 1273 – Celaledîn Rûmî, mitesewifê îslamê (jdb. 1207)
* 1830 – Simón Bolívar, têkoşerê Venezuelayî (jdb. 1783)
* 1964 – Victor Francis Hess, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê (jdb. 1883)
* 1986 – Mihemed Arif Cizîrî, dengbêjê kurd (jdb. 1912)
* 2011 – Kim Jong-il, serokê Korêya Bakur (jdb. 1941)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
* Roja Alaya Kurdistanê

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
24ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1144 – Îmadedîn Zengî bajarê Rihayê zemt kir.
* 2008 – Li Şirnexê gerîlayên PKK'yê li dijî maşîneke leşkerên tirk êrîş li dar xistin. Di encamê de 3 leşker mirin û 12 brîndar bûn.

### Cîhan
* 1919 – Li bajarê Bayburtê serhildana ji aliyê Şêx Eşref ve li dijî rêveberiya Ataturk hatibû destpêkirin, têk çû.
* 1924 – Li Albanya rêveberiya komarî hatiye îlankirin.
* 1941 – Şerê cîhanê yê duyem; Bajarê Kuching ê Malezyayê ji aliyê hêzên japon ve hatiye dagirkirin.
* 1951 – Lîbyayê ji Îtalyayê serxwebûna xwe îlan kir.
* 1964 – Li Srî Lanka û Hindistanê bager çêbû. Di encamê de nêzîkê 7 hezar kesan jiyana xwe ji dest da.

## Jidayikbûn
* 1881 – Juan Ramón Jiménez, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1956 – Hemîd Kerzeî, serokdewletê Efxanistanê
* 1961 – Îlham Eliyev, serokdewletê Azerbaycanê
* 1981 – Xatar, rapvanê kurd

## Mirin
* 1469 – Vasco da Gama, kaşîfekî navdar ê portugalî
* 1982 – Louis Aragon, nivîskar û helbestvanê fransî
* 2008 – Harold Pinter, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
26ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1805 – Awistirya û Fransayê peymana Pressburgê îmze kirin.
* 1898 – Marie Curie û Pierre Curie, ragihandin ku wan radyûm keşf kiriye. Bi vedîtina radyûmê wan di sala 1903an de Xelata Nobelê wergirt.
* 1991 – Federasyona Rûsyayê serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1996 – Keçika *keybanûya bedewiyê* ya şeş salî JonBenét Ramsey li malê kuştî hatiye dîtin.
* 2003 – Li Îranê parêzgeha Kirmanê erdhejeke bi mezinahiya 6.6 a li gorî pîvana Richter çêbû. Di encamê de, bi giştî li bajarê Bamê, 20.000 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 2004 – Li Okyanûsa Hindê erdhejeke bi mezinahiya 9.3 ya li gorî pîvana momentê bû sedema tsunamiyê. Di encamê de li Hindistan, Srî Lanka, Îndonezya, Taylenda, Malezya û Maldîvan bi tevahî 230.000 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 2006 – Li bajarê Nîjeryayê Lagosê boriya neftê teqiya. Di encamê de herî kêm 260 kes mirin.

## Jidayikbûn
* 1874 – Norman Angell, nivîskar û weşangerê brîtanî
* 1893 – Mao Zedong, şoreşger û damezrînerê Çînê
* 1949 – José Ramos-Horta, serokwezîrê Tîmora Rojhilat
* 1981 – David Motadel, dîroknas û rojnamevanê siyasî yê alman
* 1986 – Selen Soyder , model û lîstikvana tirk 

## Mirin
* 1972 – Harry Truman, serokkomarê berê yê DYA'yê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
27ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1923 – Xwendekarekî japon ê bi navê *Daisuke Namba* hewl da ku împeratorê Japonê Hîrohîto bikuje.
* 1939 – Erdheja Ezirganê: Li bajarê Kurdistanê Ezirganê erdheje bi mezinahiya 7,2 ya li gorî pîvana Richter çêbû. Di encamê de 32.962 kesan jiyana xwe ji dest da û nêzîkî 100.000 kesî jî brîndar bûn.
* 1944 – Navê herêma Çewlîgê bû Bîngol.
* 1968 – Maşîna fezayê Apollo 8ê peywira xwe ya pêşî ya li derdora Heyvê qedand û xwe berda ser Okyanûsa Pasîfîk.
* 1978 – Li Cemsera Başûr pileya germahiya hewayê weke 7,5&nbsp;°F (−13,6&nbsp;°C) hatiye pîvandin. Ev pileya herî bilind a tomarkirî ya Cemsera Başûr bû.
* 1978 – Piştî 40 saliya dîktatoriyê li Spanyayê demokrasî hatiye sazkirin.
* 1985 – Di êrîşên ji aliyê filîstîniyan we li balafirgehên Roma û Viyanayê pêk hatin de 18 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 2001 – Di navbera Çîn û DYA'yê de peymana daîmî ya têkiliyên bazirganiya asayî pêk hat.
* 2002 – Di êrîşeke li dijî baregehên Rûsyayê yên li Grosniyê de 72 kes mirin û 200 kes jî brîndar bûn.
* 2007 – Serokwezîra Pakistanê Benazîr Butto di encama êrîşekê de jiyana xwe ji dest da.
* 2008 – Îsraêlê li derdora Xezeyê êrîşa hewayî pêk anî. Di encamê de 230 kes mirin û bêhtirî 400 kesî brîndar bûn.

## Jidayikbûn
* 1822 – Louis Pasteur, zanyarê fransî (m. 1895)

## Mirin
* 1925 – Sergey Yesenîn, helbestvanê rûs (jdb. 1895 )
* 2003 – Hemreş Reşo, siyasetmedar û nivîskarê kurd (jdb. 1939)
* 2007 – Benazîr Butto, serokwezîra Pakistanê ya esilkurd (jdb. 1953)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
28ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1929 – Komara Tirkiyeyê biryar da artêşa tirk bişîne ser Serhildana Tendûrekê.
* 2011 – Komkujiya Robozkê: Li gundê Robozkê yê navçeya Qilabanê 34 kurdên qaçaxçî, ku yê temenê wî herî biçûk 12 salî bû, ji aliyê firokeyên şer ên Tirkiyeyê ve hatin qetilkirin.

### Cîhan
* 1612 – Galileo Galilei, bû stêrnasê pêşî ku gerstêrka Neptûnê keşf kir, lê dîsa jî wî ew weke stêrkê bi nav kir.
* 1836 – Spanyayê serxwebûna Meksîkayê pejirand.
* 1846 – Iowa, bû dewleta 29em a DYA'yê.
* 1879 – Li bajarê Dundee ya li Skotlandê di dema derbasbûna trênê de pirek xira bû. Di encamê 75 kesan di ava qerisî de jiyana xwe ji dest da.
* 1908 – Li bajarê Messîna ya li Sîcîlyayê erdhejeke bi mezinahiya 7,2 a ligorî pîvana Richter çêbû. Di encamê de 75.000 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 1973 – Aleksandr Soljenîtsin berhema xwe ya li ser zîndanên Sovyetê ya bi navê *şîpalê Gûlag 3 Bend* derxist.
* 1989 – Li bajarê Newcastle yê li Awistralyayê erdhejeke bi mezinahiya 5,6 a ligorî pîvana Richter çêbû. Di encamê de 13 kes mir.
* 1990 – Kurdê penaber ê bi navê Nîhat Yusufoglu li Hachenburgê ji aliyê naziyan ve hatiye kuştin.

## Jidayikbûn
* 1856 – Thomas Woodrow Wilson, serokdewletê DYA'yê yê 28em
* 1969 – Linus Torvalds, damezrînerê bernameya Linuxê
* 1981 – Sienna Miller, lîstikvana îngilîz-amerîkan

## Mirin
* 1997 – Heikki A. Alikoski, stêrnasê fînlandî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
29ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 2011 – Li Qilebanê, nêzîkî gundê Roboskiyê balafirên F-16 ên tirk bi bombebaranê, bêhtirî 35 kurdên sivîl ên karê qaçaxiyê dikirin, kuştin.

### Cîhan
* 1778 – Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê 3.500 leşkerên brîtanî bajarê Savannah a li Georgia zemt kirin.
* 1845 – Teksas, bû dewleta 28em a DYA'yê.
* 1876 – Li bajarê Ashtabula ya li Ohioyê di dema derbasbûna trênê de pirek xira bû. Di encamê de 92 kes mirin û 64 jî brîndar bûn.
* 1890 – Leşkerên amerîkan bêhtirî 200 mirovên hoza Oglala Lakota yên ji çermsorên DYA'yê kuştin.
* 1911 – Mongolyayê ji Çînê serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1940 – Şerê cîhanê yê duyem: Ji sedema êrîşa bombeyên şewatê yên naziyan, li Londonê nêzîkê 200 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1989 – Nivîskar Václav Havel weke serokdewletê Çekoslovakyayê hatiye hilbijartin. Piştî 40 salan kesekî ne komunîst bû serokdewlet.
* 1994 – Balafira Tirkiyeyê ya di navbera bajarên Mersîn û Wanê de seferê dike, ket. Di encamê de 59 kes mirin û 22 kes jî brîndar bûn.
* 1997 – Li Hong Kongê ji sedema bidawîkirina nexweşiya kujer a arsimê kuştina 1,25 milyon mirîşkan destpê kir.
* 2001 – Di şewateke li firoşgeheke li bajarê Lîma ya Perûyê de herî kêm 291 kesan jiyana xwe ji dest da.

## Jidayikbûn
* 1808 – Andrew Johnson, 17em serokdewletê DYA'yê (m. 1875)
* 1809 – William Ewart Gladstone, serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî
* 1982 – Alison Brie, lîstikvanek amerîkî

## Mirin
* 1924 – Carl Spitteler, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1926 – Rainer Maria Rilke, helbestvanê alman-awistriyayî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
31ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1534 – Artêşa Osmaniyan bajarê Bexdayê dagir kir.
* 1862 – Bi îmzekirina biryara Abraham Lincoln destûr hatiye dayîn ku Vîrjînyaya Rojava tevlî DYA'yê bibe. Bi vê bûyerê re Vîrjînya dibe du beş.
* 1879 – Thomas Edison ampûla elektrîkê bi gel da nasandin.
* 1944 – Şerê Cîhanî yê Duyem: Mecaristanê li dijî Almanyaya Nazî şer da destpêkirin.
* 1963 – *Federasyona Afrîkaya Navendî* belav bû û Zambiya, Malavî û Rodesya hatin damezrandin.
* 1992 – Biryara du parçekirina Çekoslovakyayê *(weke [[Çekya]] û [[Slovakya]])* hatiye pejirandin.
* 1994 – Şerê Çeçenistanê yê yekem destpê kir. Hêzên Rûsyayê êrîş birin ser bajarê Grosniyê.
* 1999 – Serokdewletê Rûsyayê Borîs Yeltsîn bi biryareke ji nişka ve ji peywira xwe îstifa kir û da zanîn ku wê serokdewletiyê dewrî Vladîmîr Pûtîn bike.

## Jidayikbûn
* 1491 – Jacques Cartier, kaşifê fransî
* 1880 – George Marshall, generalê xwediyê Xelata Nobelê
* 1983 – Deniz Çakır, aktrîsa tirk

## Mirin
* 1970 – Michael Balint, psîkoanalîstê mecar

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
30ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1066 – Li Granada ya Spanyayê komeke alîgirên misilmantiyê di serdegirtina qesra keyaniyê de wezîrê cihû û gelek mirovên cihû yên bajêr kuştin.
* 1903 – Di şewata şanogeheke li Şîkagoyê de 600 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 1922 – Vladîmîr Îlyîç Lenîn da zanîn ku Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst hatiye damezrandin.
* 1972 – Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bombebarana li ser paytexta Viyetnamê, Hanoi, rawestand.
* 1993 – Di navbera Îsraêl û Vatîkanê de têkiliyên dîplomatîk destpê kirin.
* 1997 – Li Alceryayê mirovên çekdar li çar gundan bêhtirî 400 kesî kuştin.
* 2004 – Li klûbeke şevê ya Buenos Airesê di encama şewatekê de 194 kesan jiyana xwe ji dest da.

## Jidayikbûn
* 1865 – Rudyard Kipling, nivîskarê brîtanî xwediyê Xelata Nobelê
* 1955 – Gabriel Aghion, senaryonivîs û rejîsorê fransî

## Mirin
* 1691 – Robert Boyle, zanyarê îngilîz-îrlendî
* 1944 – Romain Rolland, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
15ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1256 – Hulagû Xanê mongolî keleha Heşhaşiyan a li Îranê ya bi navê Elemût zemt kir û xera kir.
* 1914 – Şerê Cîhanî yê Yekem; Artêşa serb bajarê Belgradê ji destê Awistriya-Mecaristanê stend.
* 1923 – Li Stenbolê di navbera Tirkiye û Mecaristanê de peymana dostaniyê hatiye îmzekirin.
* 1941 – Hêzên naziyan li geliyekî nêzî bajarê Xarkiv *(Kharkiv)* a Ûkraynayê 15.000 cihû kuştin.
* 1972 – Ji ber ku pasaport nedane Yaşar Kemal, ew neçû civîneke navneteweyî. Lê ji sedema nerazîbûnan, dewletê piştî 15 rojan pasaport da Yaşar Kemal.
* 1976 – Welatê Samoa tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1978 – Serokdewletê DYA'yê Jimmy Carter da zanîn ku ewê Komara Gel a Çînê nas bikin û hemû pêwendiyên xwe yên bi Taywanê re bibirrin.
* 1994 – Welatê Palaû tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.

## Jidayikbûn
* 1852 – Henri Becquerel, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1945 – Nacî Sebrî Akreyî, nivîskar û rojnamevanê kurd

## Mirin
* 1890 – Gayê Rûniştî, yek ji serokên navdar ên çermsorên DYA'yê
* 1958 – Wolfgang Pauli, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
2ê kanûna paşîn

Roja duyem a salê ya salnameya gregorî ye.

## Bûyer
### Kurdistan
* 1920 – Sonda Misak-i Milli hate xwendin.
* 1935 – Li Tirkiye û Kurdistana Bakûr, ji aliyê rejîma tirk ve, qanûna ‘Paşnavitiyê’ kete meriyetê de.
* 2002 – Serdozgerê Dadgeha Bilind a Komara Tirkiyeyê Sabîh Kanadoglu, ji bo girtina partiya HADEPê serî li Dadgeha Destûra Bingehîn da.
* 2002 – Li Tirkiye û Kurdistana Bakur, encamên jimartina şêniya giştî piştî du salan hate eşkerekirin. Şêniya Tirkiye û Kurdistana Bakur giş bi hev re weke 67.844.903 kes hate eşkerekirin.

### Cîhan
* 1523 – Girava Rodosê, ji aliyê artêşa osmaniyan ve hate dagirkirin.
* 1757 – Keyaniya Yekbûyî bajarê Hindistanê Kolkata dagir kir.
* 1922 – Di navbêra hikumeta tirk û hikumeta Ûkraynayê de "peymana dostaniyê" hate morkirin.
* 1935 – Li Tirkiyeyê li giravên Marmara û Erdekê erdhej qewimîn; di encamê de 5 kes mirin, 600 avahî jî xisar dîtin.
* 1951 – Tirkiye, Holenda û Brezîl bûne endamên nû yên rêxistina Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî.
* 1959 – Fidel Castro yê li Kûbayê li dijî rêveberiya Batîsta şer dikir, bi 12 hevalên xwe re ku di nav wan de Che Guevara jî hebû, piştî ku dîktator Batîsta reviya Komara Domînîk, rêveberî bidest xist.
* 1941 – Şerê cîhanê yê duyem: Artêşa almanan li bajarê Kardîf a Wêlsê ziyan dane katedrala bajêr Llandaffê.
* 1942 – Şerê cîhanê yê duyem: Hêzên japon Manîla paytexta Filipînê dagir kirin.
* 1968 – Dr. Christina Bernard Afrîkaya Başûr yekem car dilê mirovekî derbasî mirovekî din kir.
* 1978 – Li Bruksela paytexta Belçîkayê, avahiyeke ku tê de ji bo bankeya tirkan xebat dihate kirin, ji aliyê hin kesan ve hate bombekirin.

## Jidayikbûn
* 1954 – Ertuğrul Edirne, xêzkarê tirk
* 1967 – Tia Carrere, lîstikvan, stranbêj û modela amerîkan
* 1997 – Melis Sezen, lîstikvaneke tirk

## Mirin
* 1557 – Pontormo, wênesazê îtalyan

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
4ê kanûna paşîn

Roja çarem a salê ya salnameya gregorî ye.

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1717 – Brîtanya, Holenda û Fransayê peymaneke sêalî îmze kirin.
* 1762 – Brîtanya li dijî Spanya û Napoliyê îlana şer kir.
* 1878 – Bajarê Sofyayê ji destê rêveberiya osmaniyan hate rizgarkirin.
* 1896 – Utah, bû 45em dewleta DYAyê.
* 1948 – Birmanya ji Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1951 – Komara Gel a Çînê û Korêya Bakur bajarê Sêûlê dagir kirin.
* 1987 – Trêneke ji Washington, D.C. ya ku diçû Bostonê pêçavê trêneke dî ket. Di encamê de 16 kes mirin.
* 1990 – Li Pakistanê trêna rêwiyan li pêçavê trêna baran ket. Di encamê de 300 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1996 – Komkujiya girtîgeha Ümraniyeyê li Stembolê pêk hat û çar girtî hatin kuştin.
* 1999 – Êrîşkarên çekdar li bajarê Îslamabadê êrîş birin ser mizgefteke şiiyan. Di encamê de 16 kes mirin û 25 kes jî brîndar bûn.

## Jidayikbûn
* 1940 – Gao Xingjian, nivîskar û wergêrê xwediyê Xelata Nobelê
* 1966 – Faysal Dağlı, rojnamevan û derhênerê kurd

## Mirin
* 1941 – Henri Bergson, fîlozofê xwediyê Xelata Nobelê
* 1960 – Albert Camus, nivîskarê fransî
* 1961 – Erwin Schrödinger, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1963 – Muzaffer Sarısözen, stranbêjê muzîka tirkî
* 1965 – T. S. Eliot, nivîskar û helbestvanê xwediyê Xelata Nobelê
* 2007 – Bro Omerî, nivîskar û helbestvanê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
5ê kanûna paşîn

Roja pêncem a salê ya salnameya gregorî ye.

## Bûyer
### Kurdistan
* 1995 – Rêveberê HADEPê li Wêranşarê Fethi Yıldırım ji aliyê kontrayan ve hate kuştin.
* 1995 – Eser Altınok agir berda bedena xwe û jiyana xwe ji dest da.

### Cîhan
* 1675 – Artêşa Fransayê li Kolmarê zora artêşa Brandenburgê bir.
* 1854 – Li San Franciscoyê keştiyek noqav bû. Di encamê de 300 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1909 – Dewleta Kolombiyayê serxwebûna Panamayê qebûl kir.
* 1974 – Li Antarktîkayê pileya germê ya herî bilind weke +15&nbsp;°C hate pîvandin.
* 1974 – Li Lîmaya paytexta Perûyê, di encama erdhejê de şeş kes mirin û bi sedan xaniyan ziyan pêk hat.
* 1978 – Sendîkaya Sînemageran SINE-SEN li Tirkiyeyê hate damezirandin.
* 2005 – Gerstêrka qambost a herî biçûk Erîs hate keşfkirin.

## Jidayikbûn
* 1762 – Constanze Mozart, hevjîna Wolfgang Amadeus Mozart
* 1846 – Rudolf Eucken, nivîskar û fîlozofê xwediyê Xelata Nobelê
* 1932 – Umberto Eco, zimannas û nivîskarê îtalyan
* 1932 – Raisa Gorbachova, hevjîna Mîxaîl Gorbaçov
* 1938 – Juan Carlos I, keyê Spanyayê
* 1957 – Şevger Hovik, nivîskar û stranbêjê kurd
* 1975 – Bradley Cooper, lîstikvan û fîlmçêkerê amerîkî

## Mirin
* 1939 – Amelia Earhart, firokevana amerîkan
* 1956 – Mistinguett, aktrîs û stranbêja fransî
* 1970 – Max Born, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1970 – Roberto Gerhard, bestekar û rewşenbîrê ketelan
* 1990 – Arthur Kennedy, aktorê amerîkan
* 1991 – Vasko Popa, helbestvan û akademîsyenê serbî
* 1995 – Fethî Yildirim, rêveberê HADEPê yê Wêranşerê
* 2000 – Kumar Ponnambalam, parêzger û siyasetmedarê tamîl ê srîlankayî
* 2007 – Momofuku Ando, bazirgan û îcradkarê taywanî-japonî, danerê Nissin Foods
* 2012 – Isaac Díaz Pardo, wênesaz û peykertraşê spanî
* 2018 – Karin von Aroldingen, balerîna alman

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
6ê kanûna paşîn

Roja şeşem a salê ya salnameya gregorî ye.

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1912 – Nû Meksîk bû dewleta 47em a DYAyê.
* 1921 – Artêşa Iraqê hate danîn.
* 1930 – Ajotina ceribandinê ya yekem tirombêla bi motorê dîzel di navbera Indianapolis û New York City de pêk hat.
* 1931 – Thomas Edison, ji bo patenta keşfa xwe ya dawî serîlêdan pêk anî.
* 1950 – Keyaniya Yekbûyî bi awayê fermî dewleta Komara Gel a Çînê nas kir.
* 1983 – Yılmaz Güney û Cem Karaca ji hevwelatiya Tirkiyeyê hatin derxistin.
* 1995 – Konferansa zimanê kurdî li Berlînê dest pê kir.

## Jidayikbûn
* 1883 – Cibran Xelîl Cibran, nivîskarê libnanî-amerîkî
* 1938 – Adriano Celentano, stranbêj û aktorê îtalî
* 1966 – A. R. Rahman, hundermendê hindî

## Mirin
* 1918 – Georg Cantor, matematîknasê alman
* 1919 – Theodore Roosevelt, serokdewletê 26em ê DYAyê
* 1990 – Pavel Çerenkov, fîzîknasê rûs

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
7ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1940 – Li Mehabadê kovara Kurdistan dest bi weşanê kir.

### Cîhan
* 1610 – Stêrnasê îtalyan Galileo Galilei, çar peykên Berçîsê keşf kirin (Îo, Europa, Ganymede, Callisto).
* 1797 – Ala Îtalyayê ya nûjen cara pêşîn hate bikaranîn.
* 1927 – Axaftina di ser okyanûsê re, ya pêşîn ku di navbera bajarên New York û Londonê de bû, pêkhat.
* 1935 – Di bin serweriya Benito Mussolini û Pierre Laval de, peymanek di navbera Îtalya û Fransayê de hate girêdan.
* 1959 – Dewleta DYAyê hikûmeta Kûbayê ya di bin seroktiya Fidel Castro de nas kir.
* 1979 – Artêşa Viyetnamê paytexta Kambocayê, Phnom Penh, dagir kir.
* 1980 – Li Hindistanê partiya Îndra Gandî bi ser ket.
* 2004 – Beşa kurdî ya Wîkîpediyayê bi navê "Wîkîpediya - ensîklopediya azad" kete weşanê.

## Jidayikbûn
* 1834 – Philipp Reis , dahêner û fizîknasê alman
* 1858 – Elîezer Ben-Yehuda, jînkerê zimanê îbranî
* 1948 – Ichiro Mizuki, stranbêj û aktorê japon

## Mirin
* 1943 – Nîkola Tesla, fîzîknasê serb
* 1984 – Alfred Kastler, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1989 – Hîrohîto, împeratorê Japonyayê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
8ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1995 – Kongreya PKKê ya pêncem dest pê kir û heta 27ê mehê dom kir.

### Cîhan
* 1297 – Monakoyê serxwebûna xwe bi dest xist.
* 1780 – Li Îranê, Tewrêzê erdhejeke bi mezinahiya 7,7 a li gorî pîvanên Richter pêk hat. Di encamê de nêzîkê 80.000 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1912 – Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê hate damezrandin.
* 1914 – Prînsîbên Wilson ku ji 14 xalan pêk dihatin, ji bo kongreya DYA'yê hatin pêşniyarkirin.
* 1961 – Li Fransayê di encama referandûmekê de ji bo polîtîkayên Charles de Gaulle yên li Alceryayê piştgirî derket.
* 1982 – Ji bo Yılmaz Güney ji sedema "propandakirina komunîzmê" 7,5 ceza hate birrîn.
* 1995 – Di 8 û 27ê kanûna paşînê de 5emîn *Komcivîna Jinan a Neteweyî* pêk hat.
* 1996 – Nûçegihanê rojnameya Evrenselê Metin Göktepe bi destê polîsan hate kuştin.
* 1996 – Balafireke kargoyê li bajarê Kînşasa kete nav cihê bazarê. Di encamê de 350 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 2003 – Balafira THY'yê ya di navbera Stenbol-Amedê de seferan dike, li Amedê kete xwar. Di encamê de 74 kes mirin û 3 kes jî brîndar bûn.

## Jidayikbûn
* 1867 – Emily Greene Balch, nivîskar û aştîxwaza xwediyê Xelata Nobelê
* 1891 – Walther Bothe, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1981 – Lauren Hewett , awistrilyayî ye û ku berê lîstikvan bû

## Mirin
* 1642 – Galileo Galilei, stêrnasê îtalî
* 1888 – Auguste Maquet , nivîskar û libretîstê fransayî
* 1896 – Paul Verlaine, helbestvanê fransî
* 1996 – Metin Göktepe, nûçegihanê tirk
* 1996 – François Mitterrand, serokkomarê Fransayê
* 2002 – Aleksander Proxorov, fîzîknasê rûs

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
1ê kanûna paşîn

Roja yekem a salê ya salnameya gregorî ye.

## Bûyer
### Kurdistan
* 1959 – Tevgera duyem a Dêrsimê dest pê kir.
* 1995 – Endamê HADEPa Edeneyê Hacı Sait Macir ku di 28ê kanûna pêşîn a 2004an de ji aliyê kontrayan ve hatibû gulebarandin, ji cîhanê koç kir.
* 1998 – Kovara Özgür Kadın a jinên kurd ên Bakurê Kurdistanê bi tirkî û kurdî dest bi weşana xwe kir.
* 2000 – Kanala esmanî ya Kurdsatê li Başûrê Kurdistanê dest bi weşanê kir.
* 2005 – Radyo Newa ji Herêma Kurdistanê dest bi weşanê kir.
* 2009 – Televîzyona dewletê TRT 6ê dest bi weşana xwe ya asayî kir.

### Cîhan
* 630 – Muhemmed, bi artêşekê kete bajarê Mekeyê.
* 1788 – Rojnameya herî kevn a Londonê *[[The Times]]* dest bi weşanê kir.
* 1891 – Li ser nîqaşên di maça navbera yaneyên Stoke City û Notts ên di lîga Îngilistanê de hate kirin, penaltî kete pirtûka qaîdeyên futbolê.
* 1945 – Fransa, tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1959 – Bi serokatiya Fidel Castro şoreşa Kûbayê pêkhat.
* 1965 – Rêxistina Feteh, di nava Filistînê de yekemîn çalakiya xwe li dar xist.
* 1973 – Brîtanya bi fermî tevlî Civata Aborî ya Ewropayê bû.
* 1981 – Yewnanistan bû endamê 10em ê Civata Aborî ya Ewropayê.
* 1986 – Spanya û Portûgal, tevlî Yekîtiya Ewropayê bûn.
* 1987 – Li Çînê bi hezaran xwendekaran li meydana Tîanenmanê meşiyan.
* 1993 – Çekoslovakya bû du parçe. Bi vê bûyerê re Çekya û komara Slovakyayê hatin damezrandin.
* 1994 – Peymana NAFTA derbasî jiyanê bû. Di peymana ku jê re dihate gotin Herêma Bazirganiya Serbest a Amerîkaya Bakur, tê de dihate pêşdîtin, dîwarên di navbêra Kanada û Meksîkayê were rakirin.
* 1994 – Zapatîstan ji ber pirsgirêka xwe ya neteweyî bi rêberiya Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst (EZLN) li Meksîkê dest bi têkoşîna azadiyê kirin.
* 1995 – Awistriya, Fînlenda û Swêd tevlî Yekîtiya Ewropayê bûn.
* 1996 – Yekîtiya Gumrikê a di navbêra Tirkiye û Yekîtiya Ewropayê de kete meriyetê.
* 1998 – Îtalyayê biryara parastina mafên gelê kurd a di warê navneteweyî de wergirt.
* 1999 – Pereyê Ewropayê Ewro kete meriyetê de.
* 2002 – Bi kanûna derketina Zagona Medenî ya Tirk re, mêran di fermiyetê de reîstiya hundirê malê winda kir.
* 2005 – Şeş sifirên di pereyên tirkan de hatin rakirin û YTL kete merîyetê de.
* 2007 – Pêjimarên ISBN ji 10an bûne 13.

## Jidayikbûn
* 1938 – Halit Akçatepe, lîstikvanê tirk
* 1945 – İsmail Çoban, wênesazê kurd-tirk
* 1947 – Nusret Kılıçaslan, siyasetmedarê kurd
* 1948 – Devlet Bahçeli, serokê partiya neteweperest (MHP)
* 1950 – Mistefa Kewê, helbestvanekî kurd
* 1952 – İbrahim Tatlıses, stranbêjê tirk
* 1953 – Mehmed Uzun, nivîskarê kurd
* 1956 – Muzaffer Ayata, yek ji kadroyên pêşeng ên PKKyê
* 1968 – Ganî Mîrzo, hunermendê kurd
* 1971 – Emrah Erdoğan İpek, stranbêjekî kurd
* 1976 – Şahê Bedo, stranbêjê kurd
* 1986 – Deşnê Murad, stranbêja kurd
* 1986 – Colin Morgan, lîstikvanê brîtanî

## Mirin
* 874 – Hesenê Eskerî, îmamê şia yê yazdehem

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
3ê kanûna paşîn

Roja sêyem a salê ya salnameya gregorî ye.

## Bûyer
### Kurdistan
* 1952 – Li Erzîrom û Hesenqelayê erdhej qewimî; di encamê de 69 kes mirin 299 kes jî brîndar bûn.
* 1984 – Li girtîgeha Amedê Berxwedana Kanûna Paşîn dest pê kir. Di wê berxwedanê de Necmettin Büyükkaya, Kemal Arat, Orhan Keskin û du girtiyên din jiyana xwe ji dest da.
* 1993 – Şaxa Amedê ya Navenda Çanda Mezopotamyayê vebû.
* 1995 – Endamê HADEPê li Êlihê Vasfi Çetin hate kuştin.
* 1997 – Partiya Girseya Demokratîk (DKP) ji aliyê Şerafeddîn Elçî û hevalên wî hate damezrandin.

### Cîhan
* 1496 – Leonardo da Vinci ceribandina makîneke firînê pêk anî, lê bi ser neket.
* 1815 – Dewletên Awistirya, Keyaniya Yekbûyî û Fransayê li dijî Rûsya û Prûsya yekîtiyek ava kirin.
* 1889 – Friedrich Wilhelm Nietzsche hişê xwe winda kir.
* 1925 – Li Îtalyayê hemû hêza dewletê kete destê Benito Mussolini.
* 1959 – Alaska weke dewleta 49em a DYAyê hate pejirandin.

## Jidayikbûn
### Berî zayînê
* 106 – Cicero, fîlozof û siyasetmedarê Romayî
### Piştî zayînê
* 1831 – Adolf Mützelburg, nivîskarê alman
* 1892 – J. R. R. Tolkien, zimannas, helbestvan û nivîskarê brîtanî
* 1925 – Kim Dae Jung, siyasetmedarê Korêya Başûr
* 1977 – Mayumi Iizuka, stranbêj û aktrîsa japon
* 1983 – Katie McGrath, lîstikvana îrlendî
## Mirin
* 1903 – Alois Hitler, karmendê dewletê yê awistirî
* 1911 – Alexandros Papadiamantis, nivîskar û helbestvanê yewnanî
* 1923 – Jaroslav Hašek, nivîskar û rojnamevanê çekî
* 1981 – Prenses Alice, Kontesa Athloneyê
* 1988 – Rose Ausländer, nivîskar û helbestvana ûkraynî-alman
* 2009 – Betty Freeman, fîlantropîst û fotografera amerîkan
* 2011 – Yozef Shiloach, aktorê kurd ê cihû
* 2023 – Elena Huelva, aktîvîsta şêrpenceyê û bandorkera medyayên çivakî ya spanî
* 2025 – Niko Lekişvili, siyasetmedarê gurcî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
9ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1788 – Connecticut bû dewleta pêncem a DYA'yê.
* 1861 – Mississippi di encama şerê sivîl ê navxweyî de ji DYA'yê veqetiya.
* 1917 – Şerê cîhanê yê yekem; Di navbera Brîtanya û Osmaniyan de li ser tixûbê Misir û Filîstînê şer qewimî.
* 1920 – Hêzên tirk li meydana *İnönü* li hemberî hêzên yewnanî ketin nav şer.
* 1937 – Yek ji pêşengên şoreşa Bolşevîkan Lev Trotskî piştî ku ji aliyê Josef Stalin ve hate mişextîkirin, çû Meksîkayê.
* 1941 – Şerê cîhanê yê duyem; Keştiya yewnan a noqav *Triton (Y-5)* , keştiya noqav a Îtalyayê ya bi navê *Neghelli* îmha kir.
* 1945 – Şerê cîhanê yê duyem; Hêzên amerîkan girava Luzonê ya li Filîpînê dagir kirin.
* 2007 – Balafira ku karkerên ji Tirkiyeyê tê de bûn, di dema ji Edeneyê diçû Iraqê, li Bexdayê kete xwar. Di encamê de 34 kes mirin.
* 2013 – Suîqesta kurdan a li Parîsê

## Jidayikbûn
* 1908 – Simone de Beauvoir, nivîskara fransî
* 1958 – Mehmet Ali Ağca, kujerê tirk
* 1959 – Rigoberta Menchú Tum, çalakgera xwediyê Xelata Nobelê
* 1982 – Henriette Richter-Röhl , lîstikvana alman
* 2002 – Julieta Poggio, model, lîstikvan û mamosteya dansê ya arjentînî

## Mirin
* 1324 – Marco Polo, kaşif û gerokê îtalî
* 1867 – Emily Greene Balch, nivîskar û aştîxwaza xwediyê Xelata Nobelê
* 1990 – Cemal Sureya, helbestvanê tirkî yê esilkurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
10ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1916 – Hêzên împeratoriya Rûsyayê li Erzeromê bi Osmaniyan re dest bi şer kirin.
* 1918 – Cemiyeta Tealiya Kurd hate damezirandin.

### Cîhan
* 1810 – Napoleon Bonaparte ji hevjîna xwe Josephine cihê bû.
* 1861 – Di şerê navxweyî yê amerîkanan de Florîda ji DYA'yê veqetiya.
* 1928 – Rêveberiya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst Trotskî û 30 pêşengên din ên mixalif sirgûnî Almatiyê kirin.
* 1941 – Şerê cîhanê yê duyem; Hêzên yewnan bajarê Këlcyrë yê li Albanyayê dagir kirin.
* 1959 – Yekîtiya Sovyetê aştî pêşniyazî Almanyayê kir.
* 1984 – Piştî 117 salan di navbera DYA û Vatîkanê de pêwendiyên tevahî yên dîplomatîk pêk hatin.
* 1985 – Di kanala neteweyî ya Tirkiyeyê, TRT, de peyvên weke "anı (serpêhatî), devrim (şoreş), özgürlük (azadî)" hatin qedexekirin.

## Jidayikbûn
* 1913 – Gustav Husak, serokdewletê Çekoslovakyayê

## Mirin
* 1778 – Carolus Linnaeus, zanyarê swêdî
* 1951 – Sinclair Lewis, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1957 – Gabriela Mistral, nivîskara xwediya Xelata Nobelê
* 1986 – Jaroslav Seifert, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1986 – Ernst Angel, nivîskar û helbestvanê awistirî
* 2005 – Bahattin Karakütük, rojnamevanê tirk

## Cejn û salveger
* 1961 – Cejna Rojnamevanên li ser kar.

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
11ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1693 – Çiyayê Etna yê volkanîk teqiya. Di encama pêkhatina erdhejê de hinek beşên Sîcîlya û Maltayê xira bûn.
* 1861 – Ji sedema şerê navxweyî yê amerîkanan Alabama ji DYA'yê veqetiya.
* 1922 – Cara pêşîn însulîn li ser nexweşekî diyabetî hate bikaranîn.
* 1935 – Firokevan Amelia Earhart cara yekemîn firrîna bi tenê di navbera Hawaii û Kalîforniyayê de pêk anî.
* 1942 – Şerê cîhanê yê duyem; Japonyayê li dijî Holandê şer îlan kir.
* 1942 – Şerê cîhanê yê duyem; Hêzên Japonyayê bajarê Kuala Lumpurê dagir kirin.
* 1943 – Şerê cîhanê yê duyem; DYA û Brîtanyayê li Çînê dev ji mafên herêmî berdan.
* 1946 – Komara gel a Albanyayê hate damezrandin.
* 1962 – Li Perûyê di encama teqîna çiyayê Huascaran ê volkanîk de 4.000 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 1972 – Navê Pakistana Rojhilat bû Bengladeş.
* 1992 – Rêveberê partiya kurdên Bakurê Kurdistanê; HEPê Tevfik Bazitçi hate kuştin.
* 1995 – Rojnamevan û nivîskar ê tirk Onat Kutlar hate kuştin.

## Jidayikbûn
* 347 – Theodosius I, împeratorê Romayê (m. 395)

## Mirin
* 1556 – Fuzûlî, helbestvanê mutesewif
* 1969 – Şêx Ehmed Barzanî, yek ji pêşengên têkoşeriya kurd
* 1988 – Isidor Isaac Rabi, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 2008 – Edmund Hillary, kaşifê ji Zêlanda Nû

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
13ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 2001 – Enstîtuya Kurdî ya Tehranê hate damezrandin.
### Cîhan
* 1785 – Yek ji rojnameyên pêşîn ên cîhanê *Daily Universal Register* a ku piştre navê wê weke The Times hate guhertin, cara pêşîn çap bû.
* 1915 – Li bajarê Avezzano li Îtalyayê, erdhej qewimî. Di encamê de 29.800 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 1964 – Li Kolkatayê li dijî misilmanan bûyer pêk hatin. Di encamê de bêhtirî 100 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1971 – Redkarê wijdanî yê polîtîk ê yekem, Pepe Beúnza li Spanyayê hate girtin.
* 1992 – Japonyayê, ji ber ku di şerê cîhanê yê duyem de bi hezaran pîrekên korêyî bi zorê weke bendeyên seksê bikaranîbûn, lêborîna xwe xwest.
* 2001 – Li El Salvadorê bi mezinahiya 7,6 a li gorî pîvana Richterê erdhej qewimî. Di encamê de bêhtirî 800 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 2007 – Li bakurê Japonyayê, di Okyanûsa Mezin de erdhejeke bi mezinahiya 8,3 a li gorî pîvana Richterê qewimî.

## Jidayikbûn
* 1864 – Wilhelm Wien, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1901 – A. B. Guthrie, Jr., romannivîs, senaryonivîs û dîroknasê amerîkan (m. 1991)
* 1904 – Richard Addinsell, bestekarê inglîz (m. 1977)
* 1906 – Zhou Youguang, zimannas, sînolog û akademîsyenê çînî (m. 2017)
* 1910 – Yannis Tsarouchis, wênesaz û îlustratorê yewnan (m. 1989)
* 1921 – Necati Cumalı, nivîskar û helbestvanê yewnan-tirk (m. 2001)
* 1925 – Gwen Verdon, aktrîs û danskera amerîkan (m. 2000)
* 1927 – Sydney Brenner, biyolog û akademîsyenê başûrafrîkî, xwediyê Xelata Nobel (m. 2019)
* 1936 – Renato Bruson, operabêjê talyan
* 1938 – Tord Grip, lîstikvanê futbolê û antrenadorê swêdî
* 1940 – Edmund White, romannivîs, yadnivîs û ceribandin nivîsê amerîkan (m. 2025)
* 1941 – Pasqual Maragall, akademîsyen û siyasetmedarê ketelan, serokê 127em ê Hikûmeta Otonom a Ketelonyayê (Generalitat)
* 1946 – Ordal Demokan, fizîknas û akademîsyenê tirk (m. 2004)
* 1947 – Carles Rexach, lîstikvan û antrenadorê ketelan
* 1949 – Rakesh Sharma, fermande, pîlot û kozmonotê hindistanî
* 1950 – Gholam Hossein Mazloumi, lîstikvanê futbolê û menecerê futbolê (m. 2014)
* 1959 – Winnie Byanyima, endazyar, siyasetmedar û dîplomatê ûgandayî
* 1972 – Vitaly Scherbo, cîmnastê belarûsî
* 1980 – Krzysztof Czerwiński, orgjen û bestekarê polonî
* 1982 – Kamran Akmal, lîstikvanê *cricket*ê yê pakistanî
* 1983 – Ender Arslan, lîstikvanê basketbolê yê tirkî
* 1992 – Dinah Pfizenmaier, lîstikvana tenîsê ya alman
* 1995 – Natalia Dyer, aktrîsa amerîkan
* 1997 – Luis Díaz, lîstikvanê futbolê yê kolombiyayî
* 2005 – Iker Bravo, Spanish footballer

## Mirin
* 1909 – Şêx Rizayê Talebanî, helbestvanê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
* Gaxand, sersala elewiyên Dêrsimê.

## Çavkanî

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
14ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1998 – Şaxa Navenda Çanda Mezopotamyayê *NÇM* ya Amedê hate girtin.

### Cîhan
* 1539 – Kûba kete bin serweriya Spanyayê.
* 1907 – Li bajarê Kingston a Jamaîkayê erdhej qewimî. Di encamê de bêhtirî 1000 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1914 – Mihemed Şerîf Paşayê Babanî li Parîsê rastî êrîşekê tê.
* 1938 – Peymana Seedabadê ya di navbera Tirkiye, Iraq, Îran û Efxanistanê de hatibû îmzekirin, li meclîsa Tirkiyeyê hate pejirandin.
* 1943 – Şerê cîhanê yê duyem: Serokdewletê amerîkî Franklin Delano Roosevelt û serokwezîrê Brîtanyayê, Winston Churchill, li Marokoyê di derbarê şer de civîn pêk anîn. Roosevelt bi vê re bû yekemîn serokê amerîkî ê bi balafirê rêwîtî kiribû.
* 2007 – Balafireke Venezuelayê ya di navbera Panama û Karakasê de çûnûhatin pêk dianî, kete xwar. Di encamê de 14 kes mirin.

## Jidayikbûn
* 1875 – Albert Schweitzer, fîlozofê xwediyê Xelata Nobelê
* 1901 – Bebe Daniels, aktrîsa amerîkan (m. 1971)
* 1904 – Emily Hahn, rojnamevan û nivîskara amerîkan (m. 1997)
* 1907 – Georges-Émile Lapalme, parêzer û siyasetmedarê kanadayî (m. 1985)
* 1911 – Anatoly Rybakov, nivîskarê rûs-amerîkan (m. 1998)
* 1914 – Selahattin Ülkümen, dîplomatê tirk (m. 2003)
* 1919 – Giulio Andreotti, rojnamevan û siyasetmedarê talyan, dewletserokê 41em ê Îtalyayê (m. 2013)
* 1921 – Murray Bookchin, nivîskarê sosyalîst ê amerîkî
* 1925 – Yukio Mishima, nivîskar û şanonivîsê japonî (m. 1970)
* 1927 – Zuzana Růžičková, klavsenjena çekî (m. 2017)
* 1928 – Lars Forssell, nivîskar, helbestvan û strannivîsê swêdî (m. 2007)
* 1940 – Vasilka Stoeva, dîskavêja bulgaristanî
* 1941 – Faye Dunaway, aktrîs û fîlmçêkera amerîkan
* 1948 – Muhrizê Negeri Sembilan, Yang di-Pertuan Besarê Negeri Sembilan
* 1948 – Nasrollah Mardani, helbestvanê îranî, (m. 2004)
* 1949 – İlyas Salman, aktor, derhêner û senaryonivîsê tirk
* 1956 – Étienne Daho, stranbêj û strannivîsê cezayirî-fransî
* 1963 – Steven Soderbergh, derhêner, fîlmçêker û senaryonivîsê amerîkan
* 1966 – Nadia Maftouni, fîlozofa îranî
* 1981 – Jadranka Đokić, aktrîsa xirwatî
* 1990 – Lelisa Desisa, bezayê etiyopî

## Mirin
* 1753 – George Berkeley, fîlozofê îrlendî
* 1867 – Jean Auguste Dominique Ingres, helbestvanê fransî
* 1908 – Holger Drachmann, helbestvan û şanonivîsê danîmarkî (jdb. 1846)
* 1937 – Jaishankar Prasad,helbestvan, nivîskar û şanonivîsê hindistanî (jdb. 1889)
* 1944 – Mehmet Emin Yurdakul, nivîskar û siyasetmedarê tirk (jdb. 1869)
* 1972 – Key Frederîk IX yê Danîmarkayê (jdb. 1899)
* 1977 – Anaïs Nin, rexnenivîs û yadnivîsa fransî-amerîkan (jdb. 1903)
* 1987 – Turgut Demirağ, derhêner, fîlmçêker û senaryonivîsê tirk (jdb. 1921)
* 1996 – Onno Tunç, bestekarê ermen-tirk (jdb. 1948)
* 2004 – Uta Hagen, aktrîsa alman-amerîkan (jdb. 1919)
* 2012 – Txillardegi, zimannas û siyasetmedarê bask (jdb. 1929)
* 2012 – Rosy Varte, aktrîsa erman-amerîkan (jdb. 1923)
* 2025 – Tony Slattery, aktor, komedyen û kesayetiyê televîzyonê yê brîtanî (jdb. 1959)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

## Çavkanî

{{Çk}

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
19ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1829 – Berhema navdar a Johann Wolfgang von Goethe ya bi navê *[[Faust]]* cara pêşîn li ser dikê hate pêşkêşkirin.
* 1917 – Şerê cîhanê yê yekem; Hêzên almanan bi zeplînan bombe barandin ser bajarê Yarmouth ê Înglîstanê. Di vê êrîşa ku cara yekem zeplîn hatibûn bikaranîn de, bêhtirî 20 kesan mirin.
* 1942 – Şerê cîhanê yê duyem; Hêzên japon welatê Burmayê dagir kirin.
* 1949 – Kûba Îsraêlê bi awayê dîplomatîk nas kir.
* 1969 – Xwendakarê çek ê bi navê Jan Palach, ku li dijî dagirkirina Çekoslovakyayê ya ji aliyê YKSS'yê ve pêk hatibû, bedena xwe dabû ber agir, jiyana xwe ji dest da.
* 1977 – Li Miami-Florîdayê cara pêşîn berf barî.
* 1988 – Di meclîsa Tirkiyeyê de parlementerê SHP'yê Mehmet Ali Eren got; *Li Tirkiyeyê pirsgirêka kurdan heye û zext li ser kurdan tê kirin.* Bi vê axaftinê di meclîsê de pevçûn derket.
* 1991 – Şerê Kendavê; Di êrîşa Iraqê ya bi moşekan de 15 kes brîndar bûn.
* 1993 – Çekya û Slovakya tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
* 2001 – *Kongreya Aboriya Kurdistanê* ya yekem li bajarê Holendayê Rotardamê pêk hat. Di encamê de biryara avakirina KARSAZê hate girtin.
* 2007 – Rojnamevanê ermenî Hrant Dink li Stenbol (Tirkiye) hate kuştin.

## Jidayikbûn
* 1736 – James Watt, dahênerê îngilîz
* 1809 – Edgar Allan Poe, helbestvan û çîrokvanê amerîkan
* 1999 – Krystyna Pyszková, modela çekyayî

## Mirin
* 1865 – Pierre-Joseph Proudhon, fîlozofê fransî
* 1915 –Anna Leonowens - perwerdekar û nivîskara brîtanî-hindî
* 2007 – Hrant Dink, rojnamevanê ermenî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
20ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1992 – Rêveberê partiya kurdên Bakurê Kurdistanê yê fermî yê şaxa HEP'a Nisêbînê Abdurrahman Sögüt bi destê kontrayan hate kuştin.
* 1992 – Endamê partiya kurdên Bakurê Kurdistanê yê fermî yê şaxa HEP'a Mûşê Harbi Arman li Amedê hate revandin û bi êşkenceyê hate kuştin.

### Cîhan
* 1815 – Napoleon, bi hêzeke 140.000 leşker û 200.000 kesên dildar kete bajarê Parîsê.
* 1841 – Girava Hong Kongê ji aliyê hêzên brîtanî ve hate dagirkirin.
* 1921 – Meclîsa tirk "Teşkîlat-i Esasî" ya yekem pejirand.
* 1945 – Şerê cîhanî yê duyem; Dewleta Mecaristanê bi hêzên hevalbendan re peymana çeksekinandinê îmze kir.
* 1945 – Şerê cîhanê yê duyem; Naziyan li rojhilatê Prûsyayê dest bi koçberkirina 1,8 milyon mirovan kir.
* 1968 – Tirkiye bû welatê yekem ku rejîma leşkerî ya Yewnanistanê nas kir.
* 1996 – Li Filîstînê cara pêşîn hilbijartinên serokatiyê pêk hatin û di encamê de Yaser Erefat hate hilbijartin.

## Jidayikbûn
* 1775 – André-Marie Ampère, fîzîknasê fransî
* 1873 – Johannes V. Jensen, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1931 – David M. Lee, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê

## Mirin
* 842 – Theofîlus, împeratorekî bîzansê
* 1871 – Pierre Alexis Ponson du Terrail, nivîskarê fransayî
* 1900 – John Ruskin, nivîskarê brîtanî
* 1968 – Reşîdê Kurd, helbestvanê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
12ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* BZ 521 – Ferwertîşê medî li Medyayê li dijî Daryûsê Mezin serî hilda.
* 1923 – Li Parîsê ji bo nexweşiya derdê kopanê serûm hate çêkirin.
* 1969 – Koma muzîkê Led Zeppelin albûma xwe ya yekem derxist.
* 1973 – Hejmara yekem a rojnameya bi tirkî Millî Gazeteyê derket.
* 1991 – Şerê Kendavê; Kongreya DYA'yê destûr da ku bi hêzên leşkerî Iraqê ji Kuweytê derxe.
* 1995 – Endamê partiya kurdên Kurdistana Bakur; HADEP a Edeneyê Bahattin Oğuz ji aliyê kontrayan ve hate kuştin.
* 2006 – Li Erebistana Siyûdiyê di dema ayîna kevir avêtina şeytên de, 362 hecî mirin.
* 2006 – Kujerê neteweperest ê tirk, Mehmet Ali Ağca, serbest hate berdan.
* 2010 – Li Haîtiyê bi mezinahiya 7,0 a li gorî pîvana Richter erdhej qewimî. Di encamê de nêzîkê 316.000 kesan jiyana xwe ji dest da û 250.000 kes jî brîndar bûn.

## Jidayikbûn
* 1628 –Charles Perrault,nivîskarê fransî
* 1876 – Jack London, nivîskarê amerîkî
* 1905 – Nihal Atsız, yek ji pêşengên îdeolojiya tirkperestiyê
* 1973 – Hande Yener, stranbêj û strannivîsa tirk

## Mirin
* 1976 – Agatha Christie, nivîskara navdar a îngilîz

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
22ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1946 – Komara Kurdistanê ji aliyê Qazî Mihemed ve li Meydana Çarçirayê hate îlankirin.

### Cîhan
* 1771 – Spanyayê giravên Falklandê bi dev Brîtanyayê ve berdan.
* 1905 – Li Rûsyayê şoreşa 1905ê dest pê kir. Hêzên çar, êrîşî karkeran kir. Di encamê de 500 karkeran jiyana xwe ji dest da. *(Yekşema xwînî 1905)*
* 1941 – Şerê cîhanê yê duyem: Hêzên Brîtanyayê bajarê Tobrukê *([[Lîbya]])* ji destê Îtalyayê stand.
* 1949 – Hêzên Mao Zedong, bajarê Pekînê bi dest xistin.
* 1995 – Pirsgirêka Îsraêl-Filîstînê; Li bajarê Netanyayê du êrîşkerên bombeyî xwe teqandin. Di encamê de 19 cihûyan jiyana xwe ji dest da.
* 2007 – Li Bexdayê di encamên êrîşên bombeyî de herî kêm 88 kesan jiyana xwe ji dest da.

## Jidayikbûn
* 1561 – Francis Bacon, fîlozofê îngilîz
* 1891 – Franz Alexander, psîkoanalîstê mecar
* 1906 – Robert E. Howard , nivîskarê amerîkan
* 1908 – Lev Davidovich Landau, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1915 – Heinrich Albertz, siyasetmedarê alman
* 1937 –Uwe Hans Wilken nivîskarê alman
* 1947 –Vladimir Oravsky nivîskarê swêdî li Çekoslovakyayê ji dayik bûye

## Mirin
* 1901 – Keybanû Victoria, keybanûya Brîtanyayê
* 1922 – Fredrik Bajer, siyasetmedarê xwediyê Xelata Nobelê
* 2018 – Ursula K. Le Guin, nivîskareke amerîkî

## Cejn û salveger
* Îlankirina Komara Kurdistan ya Mehabadê

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
21ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1926 – Serhildana Hezroyê.
* 1926 – Rojnameya *Jiyan* li Silêmaniyê dest bi weşanê kir.
* 1986 – Wexerkirna hunermendê mezin Eyaz yusif zaxoyî.
* 1993 – Endamê partiya kurdên Bakurê Kurdistanê yê şaxa Elihê yê HEPê Mehmet Ertan hate kuştin.
* 1996 – Rojnameya Azadiya Welat dest bi weşanê kir.
* 2007 – Li Dutaxê erdhejeke bi mezinahiya 5,0 a li gorî pîvana richter qewimî. Ziyan giha avahiyan.

### Cîhan
* 1720 – Swêd û Prûsyayê peymana Stockholmê îmze kirin.
* 1899 – Şîrketa hilberîner a tirimbêlan, Opelê yekemîn erebeya xwe çêkir.
* 1941 – Şerê cîhanê yê duyem: Awistralya û Keyaniya Yekbûyî êrîşî Lîbyayê kirin.
* 1999 – Li DYA'yê li dijî tilyakfiroşan yek ji mezintirîn operasyonan pêk hat. Di encamê de 4.300&nbsp;kg kokaîn hate desteserkirin.
* 2003 – Li bajarê Colima ya Meksîkê erdhejeke bi mezinahiya 7,6 a li gorî pîvana momentê qewimî. Di encamê de 29 kes mirin û nêzîkê 10.000 kesan bê mal man.

## Jidayikbûn
* 1965 – Jam Master Jay, rapvanê amerîkan
* 1991 – Dilber Cizîrî, stranbêja kurd

## Mirin
* 1924 – Vladîmîr Îlyîç Lenîn, serokê Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
* 1950 – George Orwell, nivîskarê brîtanî
* 2002 – Fadime Şahindal, keçika kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn
23ê kanûna paşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1994 – Endamê partiya kurdên Bakurê Kurdistanê yê şaxa Amedê yê DEPê A. Selam Kizman hate kuştin.

### Cîhan
* 393 – Împeratorê Romayê Theodosius I kurê xwe Honorius weke alîkarê împerator da nasandin.
* 1719 – Di nav Împeratoriya Romê ya Pîroz de mîrektiya Liechtensteinê hate damezrandin.
* 1793 – Rûsya û Prûsyayê cara duyem welatê Polonyayê di nav xwe de parve kirin.
* 1870 – Li Montanayê artêşa amerîkî, bi pirranî jin û zarok, 173 çermsor kuştin.
* 1943 – Şerê cîhanê yê duyem: Hêzên Keyaniya Yekbûyî bajarê Trablûsê *([[Lîbya]])* ji destê artêşa alman-îtalî stand.
* 1943 – Şerê cîhanê yê duyem: Hêzên DYA û Awistralyayê, hêzên japonyayê li herêma Papuayê têk birin.
* 1973 – Li Viyetnamê agirbest hate îlankirin.
* 1995 – Sendîkaya Perwerdehiyê ya Tirkiyeyê Eğitim-Sen hate damezirandin.
* 1996 – *Komeleya Piştgiriya Malbatên Girtiyan* TUYAD li Tirkiyeyê hate damezirandin.

## Jidayikbûn
* 1783 – Stendhal, nivîskarê fransî (m. 1842)
* 1907 – Hideki Yukawa, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê (m. 1982)
* 1930 – Derek Walcott, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1955 – Şivan Perwer hunermendê kurd
* 1984 – Arjen Robben, futbolvanê holendî

## Mirin
* 1989 – Salvador Dalî, wênesazê ketalan (jdb. 1904)
* 2002 – Robert Nozick, fîlozofê amerîkî (jdb. 1938)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Kanûna paşîn
kanûna paşîn