open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kiyaksar

**Kiyaksar**, **Key Xusrew** an jî **Kiaksarês**, Li gorî *Herodot keyê* sêyem yê împertoriya Med. Ew ji bavê xwe Frawartiş û ji bapîrê xwe Deyoses (Diyako) jî hêjatir bû. Ji hêla leşkerî ve Ew gelek yê bi navûdeng bû. Keyxusrew bi komkirna piranîya êl û hozên Îrana kevn karî dast bi dagîrkirina deverên cîranên împeratoriya Medî bike.

Pîştî kuştîna Frawartiş. Kurê wî yê bi navê Key Xusrew desthilatîyê digir e. Key Xusrew bi Rengekî serkî ji bo bi Rêvebirine karûbarên welat serokekî bêhempa bû. wî şervanên herî beş ji leşkerên xwe dirustkir. Û di nav de jî tîrhavêjên kêrhatî û ji hajî hebûn û şervanên wî yên Rimhavêj jî hebûn.

Ji berkû welatê mad welatekî ji hajî bû sebarat Hespsûriyê û karûbarên şervaniyê de. lewme jî ev yaka ji dibú sedam ku Huxşter bi kara xwefîdayên bi cûrat û ji hajî li xwe kombike. ew leşkerê ji çû şeran ne di tirsan. Bi dirstikirina wî leşkerî û şervanên xweragir wan karîn skayiyekan ji nav bibin. ku ew Demêkî dirêj bû skayiyekan li wilatê maddiya kuştin û wêranî dijî xelkên sivîl dikirin. Bi wê serkeftinê jî wî karî Heyfa bavê xwe wilatê xwe ji skayiyekan vekin.

Paşra Huxşter têkîldarî û havgirtinê bi paşayê babiliya ra çêdike. Ji hajî gotinê ye. ku babilya bi hilgirtina havkariya laşkerî ji madd karîn xwe ji bin destiyê xilsa bikin. Û bi havgirtina Med û babilya Aşûriyan tên şikestin. û bajarê Neynewa li sala 612ê berî zayînê tê dagîrbikin ji hêla madday û babiliya ve. Sarakus paşay Împertoriya aşûriyan xwe û jin û zarokên xwe dike dinav agir de eva jî diba sedam ku bi timamî hûkmê hezar salî ya împeratoriya aşûr ju nav harit. Û huxşterda di sala 584ê ya berî zayînê jiyane xwe ji dest dide.

## Çavkanî

## Not

Kategorî:Keyên medî
Kategorî:Med
Kategorî:Mirin 585 b.z.
Astiyag

**Iştovigo** padşahê dawî ya Mad bû. Paş Kiyaksar, kurê wî ku navê wî Asteyax bû deselat girte dest. Ew jî nêzîkey 34 sal deselatdarî kir. Li serdema wî de wilatî Mad hêmin û kir û kip bû. Astiyag be lasayîkirdinewey patşayanî Aşûrî baregay drust kird û xelkêkî zor tiyaî kewtine kar kirdin. Derbariyekan cilî rengawrengiyan leber dekird û le rêwresim û bone taybetiyekanda zincîr û milwankey zêrîniyan dekirde mil.

Astiyag kiçêkî hebû be nawî Mandana, em kiçe dirabû be mêrd be yekê le serkirdekanî pars le başûr. Ewîş diwacar kurêkî debê ke nawî denên Kûruşê (Mezin). Katê Kûruşê gewre debêt xoy be Parsêkî tewaw dezanê û biriyarîş deda ke wilatî Mad dagîr bikat.

Lem law ewla supayek ko dekatewe û be siyasetîş xoy le babiliyekan nizîk dekatewe û dawayan lê deka ke pêkewe helmet berne ser împiratorî mad. Babiliyekanîş ke demêk bû le hesretî Haranda bûn ke rêgay hatuçoy nêwan Sûriya û Babil bû û lejêr destî Madekanda bû, debin be hawpeymanî parsekan û dû qolî hêriş debene ser wilatî Mad û paş gelê şerî qurs û giran, Astiyag ke zorîş betemen bû upatşa û serkirdey supay Mad bû, le layen parsekanewe be dîlî degîrê û çemeserî zor debînê. Bew cor e deselatdarî Madekan dekewête destî parsekan û Kûruşê Mezin detwanê hukûmetî hexamenşiyekan bo yekemcar damezrênê.

Bew cor e împiratorî Mad le salî 550î pêş le zayînda estêrey deselatî le tirûske dekewê.

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Med
Feleknas Uca

**Feleknas Uca** (jdb.  li Celle), nûnera Partiya Sosyalîzma Demokratîk (PDS) ya Almanyayê li Parlamena Ewropayê ye.

## Jînenîgarî
Feleknas di sala 1976an de li malbateke kurd a êzidî ji Bakurê Kurdistanê li Celle ya Saksonya jêrîn li Almanyayê ji dayik bû. Birayek û şeş xwişkên wê hene.

Wê xwendina xwe ya pîşeyî wekî alîkreka pizişkî qedand û lîseya xwe jî paştir dawî kir.

Feleknas di sala 1999an de, li temenê xwe yê 22 saliyê, wekî nûnera 5ê ji şeş di rêzika neteweyî ya nûnerên Partiya Sosyalîzma Demokrat de ji bo Parlemana Ewropayê hatiye hilbijartin. Di gera 5ê ya Parlemana Ewropayê da (1999 heta 2004an) ew di komîteya ferhengî (kultûrî), perwerdeyî û weşanan û delîveyên wekhev de bû.

Feleknasê pêwendiyeke nêzik digel partî yên çep ên Tirkiyeyê, bi taybetî jî partî yên kurdî, hebûye û bi yek ji piştevanên Leyla Zana tê nasîn. Ew endameke komîteya parlemanî ya hevpişk a Yekîtiya Ewropayê û Tirkiyeyê bû.

Di hilbijartinên ji bo gera 6ê ya Parlemana Ewropayê (2004 heta 2009an) Feleknas ji pêgeha xwe ya 5ê di lîsteya nûnerên Partiya Sosyalîzma Demokrat de ber bi pêgeha 7ê dakevt û mana wê di Parlemana Ewropayê da kevt ber gefeyan. Lê di wê hilbijartinê de kursiyên nûnerên Partiya Sosyalîzma Demokrat li Parlemanê zêdetir bûn Feleknas karebû li Parlemanê bimîne.

Heta sala 2006an jî Feleknas hêşta nezewicî ye û her li Cellê dijî.

## Çalakiyên Wê
* Endametiya desteka GUE/NGL
* Komîsyona mafê jinê û derfetên wekhev
* Endam û koordînatora pêşveçun û xebat û delegasyona hevpişka Tirkiyê
* Serokcigira destekên havildar yên dijberî nijadperêsiyê û neyartiya biyaniyan
* Berpirsa darayî ya Partiya Çep (Linkspartei) li Parlamena Ewropayê
* Berpirsa Partiya Çep li Parlamena Ewropayê ji bo rêkxistina Eyaleta Nordrhein-Westfahlen
* Ji 1998ê vir da, endama PDS
* Li gulana 1998ê endametiya rêkxistina Eyaleta Niedersachsenê
* Yek ji damerezrînerên PDSê li Celle yê Niedersachsenê
* Ji 1998ê vir ve endama Parlamena Ewropayê

## Girêdanên derve

* Malpera feleknas Uca 

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an
Uca, Feleknas
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Diyarbekirê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd li Almanyayê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Otto von Bismarck

**Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen** (jdb. 1 nîsan 1815 − m. 30 tîrmeh 1898), dewletmedar û siyasetmedarekî Almanyayê bû. Ji 1862 ta 1890 - bi kurtahî di 1873 de - ew bû serokwezîr (Şansolye, ) li Prûsyayê, ji 1867 ta 1871 jî serokwezîrê Konfederasyona Almanyaya Bakur û ji 1871 ta 1890 yekem serokwezîrê Împeratoriya Almanyayê, damezrandina ku ew girîngî dabûyî. Wan jê re digotin "Şansolyeyê hesinî" ( ).thumb|Otto von Bismarck

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1815
Kategorî:Mirin 1898
Kategorî:Neteweperwerên alman
Bismarck, Otto von
Cicero

**Marcus Tullius Cicero**  (jdb. 106 berî zayînê - m. 43 berî zayînê) fîlozof û siyasetmedarekî romayî bû.

## Kurtejiyan

## Gotinên Cicero

## Girêdanên derve


Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.
Kategorî:Mirin 43 b.z.
Kategorî:Siyasetmedar
Niccolò Machiavelli

**Niccolò Machiavelli** (bixwîne: Nîkolo Makyavêlî, jdb. 3ê gulanê 1469–m. 21ê pûşperê 1527) fîlosof, muzîkvan, helbestvan û şanonivîsekî îtalî bû.

Machiavelli herî zêde bi pirtûka xwe *Il Principe* (Mîr) tê naskirin, ku yek ji giringtirîn berhema fîlosofiya dewletê ya serdema nû û pendnameyek jibo birêveberên dewletê ye. Berhema wî ya herî giring di warê polîtîk de *[[Discorsi]]* (Raman li ser Polîtîkayê û rêvebirina dewletê) hinekî di siya berhema wî Mîr de maye.

Machiavelli ji aliyê gelek kesan ve hate rexne- û nahletkirin, lê gelek kes jî wî weke yek ji mezintirîn nivîskarê politîk û afirînerê zanistiya politîk (ya siyasî) qebûl dikin. Navê Machiavelli bi bêjeya *[[Machiavellizm]]* ji ber şaşnaskirin anjî tênegihiştina berhemên wî îro di gelek waran de û bi taybetî di warê polîtikayê û aboriyê de weke hevwateya (sînonîma) xerabî û bêehlaqiyê tê dîtin. Li gor vê şîroveyê kesekî ku bi *awayê machiavelli* tevbigerê, tenê li gor berjewendiyên xwe, bi hemû aletên xapandin û derewan û dûr ji ehlaq û zagonên dînî ji bo armancên xwe dixebitê.

## Berhem
**Giringtirîn berhemê Machiavelli:**

* Il Principe (Mîr)
* Discorsi (Raman li ser Polîtîkayê û rêvebirina dewletê)

**Berhemên din:**

*

## Girêdanên derve

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Fîlozofên îtalî
Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1469
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1527

Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Şanonivîsên îtalî
Jonathan Swift

**Jonathan Swift** (jdb. 30ê çiriya paşîn a 1667 li Dublînê, Keyaniya Îrlendayê; m. 19ê çiriya pêşîn a 1745 li Dublînê, Keyaniya Îrlendayê), nivîskar û rexnegirekî îrlendayî bû. Swift herî baş bi pirtûka xwe *[[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)|Ger û Geştên Gullivero]]* têt nasîn.

## Girêdanên derve

Kategorî:Helbestvanên îrlendî
Kategorî:Jidayikbûn 1667
Kategorî:Mirin 1745
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên mêr
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 18an
Stendhal

**Henry Beyle** anku bi navê naskirî **Stendhal** (1783 — 1842) nivîskarek frensî bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1783
Kategorî:Kesên ji Grenobleê
Kategorî:Mirin 1842
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Nivîskarên fransî yên sedsala 19an
Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr
Kategorî:Romanivîsên fransî yên sedsala 19an
Kategorî:Romannivîsên fransî
William Blake

thumb|rast|William Blake (1807)
**William Blake** (jdb. 28'ê sermawezê 1757, London − m. 12'ê gelawêjê 1827), helbestvanek inglîz bû.

Husein Muhammed hin helbest û gelek gotinên wî wergerrandine kurdî.

## Girêdanên derve

Kategorî:Helbestvanên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1757
Kategorî:Mirin 1827
Kategorî:Pêxember
Marcel Proust

**Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust** (1871 - 1922) nivîskarek frensî bû. Çîroka Marcel Proust ya bi navê Mirina Baldassare Silvande ji alî Husein Muhammed ve hatiye wergerrandin û di hejmara 39 - 40 ya Nûdemê de û herwiha jî di Kovara Mehname de hatiye weşandin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1871

Kategorî:Mirin 1922
Kategorî:Nivîskarên fransî
Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê
Kategorî:Romannivîsên fransî
Kategorî:Wergêrên fransî
Graham Greene

**Henry Graham Greene** (jdb. 2ê çiriya pêşîn a, 1904 li Berkhamsted, Hertfordshire; m. 3ê nîsana 1991 li Vevey, Swîsre) romannivîs, şanonivîs, çîroknivîs û rexnegirekî îngilîz bû ku ji hêla pir kesan ve wekî yek ji romannivîsên sereke yên îngilîzî yê sedsala 20an tê dîtin. Greene rêzdariya wêjeyî bi gelek popûlerbûn re berhev kir, ew di destpêka jiyana xwe de wekî nivîskarek mezin, hem ji yên romanên katolîk a cidî, ​​hem ji handaran (an "hewandin" ji ber ku ew wê wisa binavkir) navûdengî bidest xist. Ew di salên 1966 û 1967an de, ji bo Xelata Nobel ya Wêjeyê, hat listandin. Bi 67 salên nivîskarî, yên ku ji 25 romanan pêk tê, ew pirsên biexlaq û ramyarî yên cîhana nûjen, pirê caran bi perspektîfek katolîkî ve girêdide.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1904
Kategorî:Mirin 1991
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên mêr
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Kategorî:Şanonivîsên îngilîz
Vincent van Gogh

**Vincent Willem van Gogh** (jdb.  li Zundert, Holandê; m.  li Auvers-sur-Oise, Fransayê) holendî bû yek ji wênesaz û xêzkarê herî mezin yê nûjen têt hesibandin.

## Şewaz
Vincencent Van Gogh ê ku ligel Gauguin xalên wan ên hevpar hene, kurê bawermendekî Hollandî bû, Di wêneyên xwe yên pêşîn de, sermesele di Petatxurekan de, bi bihîstyariyeke erjeng, hewl dabû ku jiyana nefsbiçûk a gel di wêneyê de bi cih bike, Piştî ku Hollanda terk kir û berê xwe da Parîsê, feraseta xwe ya rengan ji binî ve guherand û derbirînên wî berê xwe dan bikaranîneke rengan a balkêş, bi azwerî û bi coş, Tê zanîn ku piştî ku Van Gogh hevaltiyeke demkurt bi Gauguin re kir, qeyranên giyanî jiya û vê serdema bi êş heta xwekuştina wî ya sala 1890î domiya, Van Gogh bawerî pê dianî ku hemû realîte tiştên sembolîk in, Tişt û heyberên di wêneyên wî de ji jiyana rojane hatibûn hilbijartin û ev tişt ji bo vê têgihiştinê ne asteng bû, Ji ber ku rastiyeke wilo hebû ku, wî ev nirxekî ku ji nirxên heyî yên ev tiştên hanê dida ev tişt û heyberan, Yek ji wêneyê Van Gogh ê herî balkêş, ê ku di wêneyên wî de wateyên takekesî hene, yek ji wêneyê wî yê dawîn Qijikên Li Ser Zadên Genim e, Ev wêne wekî yek ji belge û mikurhatina wî ya hilweşandina giyanî û venehewîna wî ya di tu derfetan de ye, Wêneyên bi vî rengî, berhemên wî yên wilo ne ku tê de kelecanên zêde yên Van Gogh tên belavkirin û meyla şibandina hebûna wî ya trajîk xwe didin der, Tu wênesazekî din tune ye ku karibe wêneyên xwe bi heman tîrbûna bi hêrs ava bike, Van Gogh bi ev taybetiya xwe hatiye naskirin û deriyekî din ê giyanî yê wêneyê modern vekiriye,

## Hevkarîyên hemdemî yên wî
Piştî sala 1890î tekane wênesazê empresyonîst ê ku li Parîsê ma, wênesaz Degas e, Cézanne, Monet û Renoir li gundan dijiyan, Di vê demê de em dibînin ku li Parîsê Kont Henri de Toulouse-Lautrec, bi meyleke li ser a Degas, di xebatên xwe de girîngiyê dide tevger û fîgurên jinan, Dîsa di sala 1890î de komeke biçûk a li ser şopa Gauguin, tevgereke wêneyê ya bi navê Nabi ava kirine, Nabi peyveke bi Îbranî ye ya ku tê wateya pêxember, Di danezana vê tevgerê de ya ku Maurice Denis pêşengiya wê dike, hatiye gotin ku deng, reng û peyv nirxeke wan a mûcîzevî ya derbirînê heye, Denis û hevalên xwe nikaribûne ku fikrên xwe li gorî bernameyeke çalakbûnê ava bikin,

## Mîras û bandor
Bandora wan li ser şêwaza tezyînî ya bi navê Art Nouveau, bi awayekî ne yekser dikare were dîtin, Ji nav wan hunermendên wekî Edouard Wuillard (1868-1940), Pierre Bonnard (1867-1947) xwe li ser wêneyê kirin û li ser feraseteke empresyonîst li hev kirin, Di dawiya sedsala 19an de li welatên dîtir ên Ewrûpayê hin hunermend hene ku, ev hunermendên hanê di warê avabûna wêneyê modern de, rol lîstine, Sermesele, li Anversê James Ensor (1860-1949), li Berlînê Munch (1863-1944), li Amsterdamê Toorop (1858-1928), li Londrayê Steer (1860-1942), Sickert (1869- 1942), Beardsley (1872-1898), James Whistlerê Amerîkî hene.thumb|rast|Vincent van Gogh

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Holendî
Kategorî:Jidayikbûn 1853
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1890

Kategorî:Wênesaz
Pîrozname

**Pîrozname** têt wateya *[[Peymana Kevin|Peymana Kevn]]* (Tewratê) ya ku ji Mûsa pêxember û *[[Peymana Nû]]* (Incîl anku Mizgînê) ya ku ji Îsa re hatine.

Bo pirtûkên din yên pîroz, binere:
* Quran

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîn
Kategorî:Pirtûk
Baruch Spinoza

**Baruch Spinoza** (24ê çiriya paşîn a 1632ê Amsterdam – 21ê Reşemeh 1677ê Lahey) fîlozofekî holendî yê ko bi eslê xwe cihuyê sefardî bû.

Ev nav mezinên cihûyan li wî kiribû. Lê Amesterdamiyan jê ra digot Benedictus de Spinoza an Bento d'Espiñoza. Bi René Descartes û Gottfried Leibniz ra ji rasyonalîstên herî mezin ên sedsala 17ê ye. Ew ji ber kitêba xwe ya herî grîng *Ethica* yê wekî yek ji mezintirîn sincbaweran dihêt niyasîn. Ew bi pîşeya xwe berçaviksaz bû û nîskok (lênz) çêdikirin. Nivîsînên wî nîşa didin ko wî şehrezayiyeka mezin di warê matêmatîkê da hebûye.

Bandora wî ya mezin li paş mirina wî, dema kitêba wî Opera Posthuma belavbûy, diyar bû. Ew wekî rêxweşkerekê ruhnhizriyê anko enlightmentê li sedsala 18ê û wekî rexnegirê nûdem yê Tewratê dihat naskirin

## Jînenîgarî

Débavên cihû yên Spînozayî ji tirsa hindê ko bizor nebin Fele (Xiristan) ji Portûgalê revîn û çûn Holendayê. Spinoza kurê bazirganekê dewlemend ê Portûgalî bû. Di 6 saliya xwe da malbata xwe winda kir û li Amsterdamê li dibistaneka Cihûyan hat qeydkirin.Ji ber ramanên wî yên dijî dînî, di navbera wî û xwendekarên dî û berpirsiyarên dibistanê da arîşe derkevtin û li sala 1656ê ji dibistanê hat derkirin.

Li sala 1656ê ji ber bawerî ya bi hindê ko Xudê mêkanîsma hebûnê ye û çi kesayiyeka diyarkirî wekî ko dihêt fêmkirin nîne û Tewrat kitêbek e bi zimanekê mecazî hatiye nivîsîn, ji civaka dînî ya cihûyan hat derêxistin.

Spinoza demekê li vê dibistanê ma û latînî û yewnanî ya xwe pêşve bir.

Spinoza ji dibistanê veqetya û di atolyekê da xebitî. Piştî atolyê, li gundekî biçûk akincî dibit û het du sê salên dawî ya jiyana xwe xebatên xwe li vî gundî meşandin.

Spînoza li Laheyê jiyana mir.

## Havriyek li Felsefeya Wî
Li berahiyê Spînozayî wekî Dekartî bawer dikir ko mirov ji du pêkhateyên cida pêkhatiye: Can û Laş. Lê paşî qayîlbû ko ew herdu aliyên ji hev cida yên yek tiştî ne. Wî bawerî bi hindê hebî ko Xudê û Hebûn (Kewn) du aliyên yek tiştî ne. Wî ji wî tiştî ra digot *substans*, lê ramana vê peyvê li nik wî ne *madde* bû. Ramana ko wî pê mebest bû *bin û koka her tiştî* bû.

## Girêdanên derve

* Baruch Spînoza – 1632-1677 

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Jidayikbûn 1632
Kategorî:Mirin 1677
Ernest Hemingway

**Ernest Miller Hemingway** (jdb.  – m. ) roman- û çîroknivîsek amerîkî û wergirê Nobela Wêjeyê ya sala 1954ê ye.

Nivîskarê nemir di 21ê tîrmeha sala 1899an li Oak Pak/Illinoisê hatiye dinê. Ernest kurê Clarence Edmond û Grace Hallê bû. Bavê wî bijîşk û diya wî stranbêja operayê bû.

Dibistana bilind hêj pêşiya neqedandinê berda, li ba rojnameyeke niştecih li bajarê Kansan City wek hevpeyvînwanekî dst bi xebatê kir. Di sala 1918an bi refek kesên Xaça Sor re çû Îtalya yê û di eniya şer de cih girt. Birîndar bû û şûn de jî di sala 1919an de vegeriya welatê xwe.

Hemingway li ser serboriyên xwe yên şerê yekemîn ya cihanê pirtûka bi navê orîjînal "A Farwell to Arms" (Bi Xatirê Çekan) nivîsand û di sala 1929an de jî ji hêla Charles Scribner ve li New Yorkê hate çapkirin.

Çend sal şûn de li bajarê Şîkago helbestvan û pisporê wêjeyê Sherwood Andersonê nas dike. Di nav bîst salan de Hemingway wextekê xwe li Parîsê di nav derûdora hunermend û wêjevanan de, bi yên wekî Ezra Pound, Gertrude Stein, James Joyce û F. Scott Fitzgerald re derbas kir. Nivîskar di heman demê de xebata xwe wek şîrovwan domand. Ji Çînê û li ser şerê Gel a Spanyayê daxûyaniyên şîroveyî da. Piştre Şerê Gel a Spanyayê romana xwe ya "Zengil Ji Bo Kî TÊn Lêxistin" di sala 1940an de diweşîne. Ev Romana ji bo sînemayê tê adaptekirin. Gava ku di 1952an de romana xwe ya "The Old Man and the Sea" (Kalemêr û Behr) dinivîse navdariya wî radigehe qada herî bilind. Piştê vê serkeftina xwe yê mezin di sala 1954an de Xelata Wêje ya Nobelê distîne.

Di 2ê tîrmeha sala 1961an de bi awayekî xwekuj dawiya jiyana xwe tîne.

## Bi kurdî

Ta niha romanên wî yên *[[Bi xatirê sîlehan ( pirtûk)|Bi xatirê sîlehan]]* (Farewell to arms) û Kalemêr û Behr (The Old Man and the Sea) li kurdî hatiye wergerandin

Ji bilî van romanan, hin kurteçîrrokên wî jî bi kurdî derketine.

## Girêdanên derve

Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Kategorî:Nivîskarên ji Şîkagoyê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Oscar Wilde

**Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde** (jdb.  – m. ) şanonivîs, helbestvan û eseyîst îrlendî bû. Hê ti pirtûkên Oscar Wilde bi kurdî derneketine. Lê Husein Muhammed çend çîrrok û gelek gotinên wî kirine kurdî.

Berhemê wê ya bi navê "Portreya Dorian Gray" serê nivîskar têdixe bela û aliyê dadgeh vê pirtêk bêsinc dibîne. Li gorî nêrîna dadgehê Wilde hevzayend bû û ew hevzayendî ya xwe meşru dikir. Ji bo vî havî du sal girtîgehê dimîne. Oscar Wilde hevzayendî (homoseksûelî) ya xwe kiribû felsefeya jiyana xwe.

## Berhemên wî
* The Happy Prince(Prensê Dilşad)
* The Picture of Dorian Gray(Wêne yê Dorian Gray)
* The Ballad of Reading Gaol
* Louis Napoleon
* Madonna Mia
* Magdalen Walks
* My Voice
* On The Massacre Of The Christians In Bulgaria
* On The Sale By Auction Of Keats' Love Letters
* To My Wife--With A Copy Of My Poems
* Tristitiae
* Under The Balcony
* Urbs Sacra Aeterna

## Gotinên wî
* "Em hemî di nav herriyê re ne lê berê hinan ji me li stêran e."
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Helbestvanên bîseksuel
Kategorî:Jidayikbûn 1854
Kategorî:Mirin 1900
Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên mêr
Kategorî:Nivîskarên îrlendî
Kategorî:Rojnamevanên bîseksuel
Kategorî:Rojnamevanên sedsala 19an
Kategorî:Romannivîsên bîseksuel
Kategorî:Romannivîsên viktoryayî
Groucho Marx

**Julius Henry "Groucho" Marx** (1890 - 1977) komediyen û aktorek emerîkayî bû.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1890
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1977
Kategorî:Şanoger
Mistefa Kewê

**Mistefa Kewê** helbestvanekî mirovahî ye.Çewa ê mirovahî?.

Di 1ê kanûna paşîn 1950’an de li Mûşê ji dayîk bûye. Navê gundê wî Soktilî ye. Ev gund navçeya Kopê ye. Helbestvan Mistefa hem jî gundiyê helbestvanê bênavdar Mele Weysiyê Soktîlî ye.

Mistefa heta temenê 25 saliya xwe li vê gundî ma.

Kewê, di navbera salên 1970-1971’an de ji bo vê çend sedeman de bêgavî/mecbûrî malbatê xwe koçberiya bajarên rojava dike.

**Mistefa Kewê** zehf bajarên Tirkiyê xebitî û niha li bajarê Bûrsayê dijî. Lê jiyana xwe li ev bajarê biyaniyan derbas dike. Helbestvan di ev jiyanê dijwar de jî helbestên xwe dest bernedaye. Hê jî dinivîse.

**Helbestvan Mistefa** Kewê helbestên xwe zimanê kurdî û zimanê tirkî dinivîse. Ji ber vê yekê her çiqas ew bi kurdî jî binivîse li tirkî jî dinivîse. Helbestên wî li ser mirovahî, li ser xweza, li ser dinya, li ser Xweda, li ser pêxember û hwd e.

Mixabin helbestên wî hezaran e lê ji bilî du helbestên wî zêdetir ne hatîye weşandin. Du helbestê wî ya yekemîn tenê di sala 2005’an de li Kovara Mehname li aliyê Metîn Kewê Dilxêrî hate weşandin.

Paşê navê helbestvan guherî bû Mistefayê DILXÊRÎ

Kategorî:Helbestvanên kurd
Søren Kierkegaard

thumb|rast|Søren Kierkegaard
**Søren Aabye Kierkegaard** (jdb. 1813 − m. 1855), fîlozof, nivîskar û teologek danmarkî bû.

Felsefeya wî ne sîstematîk e. Ew bi vê serbilind e. Li dijî Hegel e. Mirov û jiyana wî ya herî rast e. Wî tim bala xwe da jiyanê û hal û rewşa mirovan. Li ser gelek mijaran fikirî. Riya felsefeyekê nû vekir ku jê re dibêjin Existentializm(derketina ber bi hebûnê). Baweriya wî bi Xwedê hebû. Lê di olê de jî girîngî dida baweriyên kesanê.

## Berhem
Ji pirtûkên wî çend mînak

* Xof û cirifîn
* Ken li hêla min e

## Çavkanî

* Çavkanî Mihemedê Çanoxcî (Mamosteyê Felsefê)

## Girêdanên derve

Kategorî:Ezîzên anglîkan
Kategorî:Jidayikbûn 1813
Kategorî:Kesên ji Kopenhagê
Kategorî:Mirin 1855
Kierkegaard, Soren
Abidin Parıltı

**Abidin Parıltı** (bixwîne wekî: Abîdîn Parilti) nivîskar û çîroknivîsekî kurd e. Parilti di sala 1978an de li Nisêbînê hatiye dinyayê. Heta dest bi zanîngehê bike li Nisêbînê xwendiye û paşê ji bo perwerdehiya zaningehê koçî Îzmîrê kiriye. Ew li Îzmîrê, li zanîngeha bi navê Dokuz Eylül Üniversitesi (zanîngeha nehê îlonê) beşa drama û nivîskariyê dixwîne. Angaşta xwe li ser dengbêjan da. Heta niha gelek nivîs, hevpeyvîn û wergerên A. Parilti yên bi kurdî û tirkî di kovar û rojnameyên kurd û tirkan de hatine weşandin.

Niha li Stenbolê di weşanên mîna Radikal Kitap, Virgül, Kitaplık, Gündem, Esmer de dinivîsîne. Di filmê Hiner Saleem ê bi navê DOL de asîstaniya Hiner Saleem kir. Li Stenbolê dijî.

### Berhemên wî
* Dengbêjler, Sözün Yazgısı; Weşanên İthaki, 2006, Lêkolîn, Tirkî (Dengbêj, Qedera Gotinê)
* Heveskuşu, Weşanên İthaki, 2008, Tirkî, (Teyrê Hewesê)

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Kesên ji Nisêbînê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Babayê Keleş

**Babayê Keleş** (jdb. 1947 - m. 10 îlon 2014) çîroknivîs û nivîskarekî kurd bû .

## Jiyana wî
Babayê Keleş di sala 1948an li gundê Eynelûyê (naha Lênûxî) li navçeya Êçmîazînê li Ermenistanê de hat cîhanê. Kalikê wî, Dodoyê Baba, hişmendekî dema xwe bû. Wî neviyê xwe Baba bi serpêhatî, destan, beyt û çîrokên kurdan mezin kir.

Keleş beşa kurdnasiyê ya Zanîngeha Erîvanê xelas kir. Paşê 18 salan di redaksiyona rojnameya kurdî Riya Teze de kar kir.

Heta niha pirtûkeke wî bi sernivîsa Nîşanî çap bûye ko tê de 14 serhatiyên bijare hene.

Xên ji vê pirtûkê, gelek serhatiyên wî di almanaxa Bahara Teze de çap bûne, ko her sal li Êrîvanê çap dibû. Çend serhatiyên wî bi zimanên ermenî û rûsî jî çap bûne. Pirtûkeke wî ya din jî li ber çapê ye.

Keleş jî mîna gelek rewşenbîrên kurdên Sovyetistana Berê ji dest rewşa aborî, ji Ermenistanê derket û berê xwe dabû biyanistanê. Ew di gel malbata xwe li Rûsyayê dijiya.

Keleş di 66 salên temenê xwe de 10ê îlona 2014an li nexweşxaneya Êrêbûnî ya bajarê Êrîvanê ji ber nexweşiya dil çû ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

Keleş, Babayê
Bûbê Eser

**Bûbê Eser** (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1955an li gundê Xozberiya, Dêrika Çiyayê Mazî), nivîskarekî kurd e.

## Kurtejiyana wî
Bûbê Eser di sala 1955an de li gundê Xozberiya Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê. Wî dibistana xwe ya destpêkê li Qesra Qenco, navîn û lîse jî li bajarê Mêrdînê di sala 1973yê de qedand. Wî di sala 1971ê de dest bi siyasetê kir. Di sala 1975an de li Enqerê dest bi xwendina bilind a bi navê Akademiya Zanistiyên Aborî û Bazirganî (bi tirkî: *Ankara İktisadi Ticari İlimler Akademisi*) kir.

Di sala dawîn de ko wî yê zanîngehe xwe biqedanda, polîsan di dîroka 2ê sibata sala 1980yî de li Diyarbekirê, li cihê karê wî ew girtin. Ew 72 rojan di îşkencê û nêzîkê sê salan jî li girtîgeha bi nav û deng ya Diyarbekirê ko navê wê "5 nolu" bûyî ma û di 19ê gulana sala 1983an de ji girtîgehê hat berdan.

Piştî berdana xwe ya girtîgehê, ji ber binçavkirina polîsan û nexweşiya xwe mecbûr ma ko welatê xwe biterkîne.

Ew di 24ê çiriya paşîn a 1983an de li Swêdê bi cih bû û hê jî li wir dijî.

## Jiyan
Bûbê Eser ji sala 1992an û vir de dinivîsîne. Berhemeke wî a bi navê Gardiyan ko li ser rewşa wê girtîgeha bi nav û deng e di sala 1994an de di nav Weşanên Roja Nû de hatiye weşandin. Ew roman bi zimanê yewnanî jî hatiye wergerandin û weşandin. Her weha wî di Kovara Niştiman, Berbang, Nûdem û di Roja Nû de nivîsî ye. Wî di rojnameya Azadî, Dengê Azadî, Ronahî, Hêvî de nivîsî ye û niha jî nivîskarekî rojnameya Dema Nû ye.

Bûbê Eser niha di malpera înternetê ya bi navê nerinaazad.netê de gotarên xwe dinivîse.

## Berhem
* *Jiyanek*, Roman, Çapa Yekêm, Weşanên Dozê, Stockholm/Swed, 2005; Çapa Duyêm, Weşanên Dozê, gulan 2006, Stenbol.
* *Gardiyan*, Roman, Weşanên Roja Nû, 1994.
* *Rastıya Me*, Makale, Çapa Yekêm, Weşanên Dozê, 2007.
* *Zewaca Şaş*, Şano (Piyes), Weşanên Jndane, 1998.
* *Sîno Bû Efendî*, Kurteçîrok, Çapa Yekêm, Weşanên Dozê, 2006.
* *Dîroka Rûreş*, Şano (Piyes), Weşanên Sara, 2009.
* *Anfal û Jenosîd*.
## Çavkanî
* *Jiyanek*, Çapa Duyêm, Weşanên Dozê, gulan 2006, Stenbol, ISBN 975-6875-77-8.
* *Sîno Bu Efendî*, Çîrok, Çapa Yekêm, Weşanên Dozê, 2006, ISBN 975-6876-87-6.
* *Gardiyan*, Roman, Weşanên Roja Nû, 1994, ISBN 9789944227155.

## Girêdanên derve
* http://www.finalpazarlama.com/Product/Detail?productID=010087477 
* http://www.saradistribution.com/bubeeser.htm
* Gotarên wî yên ku di înternetê de ne- http://www.nerinaazad.net/columnists/bube_eser 

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kesên ji Dêrika Çiyayê Mazî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kilîse, Tatos

**Kilîse** () gundekî Tatosê e. Kilîse bi sêsed nifusê xwe gunde kî li rojavayê Tatosê ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tatosê
Mizgîn

#Gurbet Aydin, canigoriya Kurdistanê
#Încîl, pirtûka pîroz a xiristiyanan
#Koma Mizgîn, koma Dibistana Şehîd Sefkan
#Koma Mizgîn, komeke muzîkê li Almanyayê
#Kovara Mizgîn
Ovidius

**Publius Ovidius Naso** (20-ê adarê, 43 B.Z. li Sulmo, belkî 17 AD li Tomis) helbestvanekî romayî ya kevnare bû. Ew yek ji sê helbestvanên mezin ên serdema klasîk di dîroka wêjeya Împeratoriya Romê de ligel Horatius û Vergilius e. Ovidius di gava destpêkê de helbestên evînê, di gavekeke navîn de çerxên destanî û di gava dereng de stranên gazinê nivîsand. Berhema baş parastî yê Ovidius, piştî ku di entîka dereng de kêm bal kişand, bandorekî mezin li ser helbest, hunerên dîtbarî û muzîka serdema navîn û barokê de kir. Di serdema romantîzm de, bandor paşde çû, lê di paşiya sedsala 19-an de ji nû ve vejîn.

Bîranîn bi kûr ve xemilandî li ser nifşên pêşerojê ; Berî her tiştî, divê xebata wî ya bingehîn, Metamorphoses ( veguherîn), li vir were navandin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.
Kategorî:Mirin 10î
Erebistana Siûdî

**Erebistana Siûdî** welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e û dikeve navbera Kendava Farisî û Deryaya Sor.

## Dîrok
Hêj Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de dewam dike, Şerîfê Mekeyê Huseyîn li dijî Osmaniyan derhildanên dide dest pê kirin û Hîcazê dixe bin kontrola xwe û xwe wekî qralê Hîcazê dide nasîn. Lê li nava Erebistanê hikûmraniya Siûdiyan jî her berfirehtir dibû. Ebdulezîz Hîcaz û Mekeyê dixe bin kontrola xwe û dewletê 1953yê rêvedibe.

## Herêmên Erebistana Siûdî

**Navçeyên Erebistana Siûdî**:

## Çavkanî

### Jêrenot


Kategorî:Avabûnên 1932an li Erebistana Siûdî
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên G20ê

Kategorî:Keyanî
Dante Alighieri

**Dante Alighieri**  (jdb. 1265 - m. 1321) helbestvanekî îtalî û nivîserê berhema epîk a bi navê *[[Divina Commedia (pirtûk)|Divina Commedia]]* (Komediya Xwedayî) ye.

*Divina Commedia* wek yek ji berhemên ewropî yên Çaxa Navîn ên herî giring û bingehdanîna zimanê îtalî têt pejirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1265
Kategorî:Mirin 1321
Kategorî:Nivîskar
Charlotte Whitton

**Charlotte Whitton** (1896 - 1975) femînîstek navdar ya kanadayî û parêzgara (waliya) paytext Ottawayê bû. Whitton yekem jin bû ku li Kanadayê sala 1951ê wek parêzgar hat hilbijartin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Femînîstên kanadayî
Kategorî:Jidayikbûn 1896
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Jinên kanadayî
Kategorî:Mirin 1975
Sûra Cizîrê

thumb|Dîmenêk ji karên arkeologan di nava sûra Cizîrê de (2010)
thumb|Bermayiyên Birca Belek di sala 2009an de

**Sûra Cizirê** cîheke dîrokî li Cizîra Botan e.

Sûrha Cizîrê ew a ku Cizîrê seranser dorpêç dike, eserên gelek saxlem û bi heybet in. Di demê gudiyan de hatiye avakirin. Sûrha Cizîrê di şiklê wê Keştiya Nûh Pêximber ya li ser çiyayê Cûdî rawestiyayî de hatiye avakirin. Ji nav deriyên wê yê kevin de, deriyê Torê û deriyê Deştê wekî mecrefên keştiyê dihatin dîtin.

Tevayê sûrhê bi kevirên reş hatiye avakirin. Her çiqas piraniya kevirên wê ji wan kevirên reş û hişk û bê kûnik bin jî, ew burca li aliyê rastê yê pozê serayê û hindek ji sûrha wê, ji wan kevirên reş, bi kûnik û wekî sûngerî hatiye çêkirin. Bilindahiya sûrhan 14-15 m ye, sitûrahiya dîwarê wan jî nêzîkî du metreyan e. Vê gavê li aliyê başûr pênc bûrc, li aliyê rojava 1 bûrc, li aliyê bakur jî 2 bûrc heyîne. Ew bûrcên dî û sûrhên wan, di êrîş û şerên derbazbûyî de hatine hilweşandin û li ser erdê ti eserên wan nemayî ne. Kevirên van sûrhan bi piranî di nava kelhê de di avakirina avahiyên wekî melbex û firin û avahiyên cûda-cûda de hatine bikaranîn.

Tê gotin ko sûrha Cizîrê, pêşiya zayînê bi 4000 salan ji aliyê gudiyan ve hatiye avakirin. Di demê piştî gudiyan de bi êrîş û şeran cih bi cih hilweşaye. Di demê aşûriyan de tamîratek mezin lê hatiye kirin. Piştî aşûriyan bi karesatên xwezayî û bi êrîşên dijminan dîsa cih bi cih hilweşayiye û ji aliyê sasaniyan ve hatiye tamîrkirin. Piştî zayînê di sala 639an de demê artêşa misilmanan hate ser Cizîrê, ji ber ko gelê Cizîrê bi viyana xwe Îslamîyet qebîl kirin, ji aliyê misilmanan ve hatin ecibandin. Ew sûrhên hilweşayîn ji nû ve hatin tamîrkirin û li ser wan Qûrana Pîroz bi tevayî hate nivîsandin. Di sala 1596an de, ji aliyê yek ji begên Cizîrê Mîr Şerefê kurê Mîr Muhammed kurê Han Abdal ve Burca Belek hatiye avakirin û ji wê burcê re bi zimanê erebî gotîne Burcu’l-Ebleq. Ji berk o ew burc rêzekevirên wê yek reş û yek jî sipî hatibû avakirin, bi wî navî hatibû navdan. Tê gotin ko hostayê ew burc avakiriyeke ji dîndarên îsewiyan bû, navê wî jî hosta Henna bû.

Di roja me ya îro de jî, ji aliyê Wezareta Çand û Turîzmê ve sûra Cizîrê bi kelha wê ve hatine tescîlkirin û di bin parastina wezaretê de ne.

## Çavkanî

Surhên Cizîrê
Kategorî:Cizîr
Hurmizgan (helbest)

**Hurmizgan** (an jî: Hormizgan, Hurmuzgan) helbesteke kevin a kurdî ye ku li dema êrişên erebên misilman bo ser Kurdistanê hatiye nivîsandin.

Ew helbest ku li ser pêstê askê hatiye nivîsîn di destpêka sedsala 19'an de li nêzîkê gundê Hezarmerd a ser bi bajarê Silêmaniyê ve hatiye dîtin.

Dîroknasê kurd yê bi nav û deng Mehrdad Izady di derbarê vê helbestê de di pirtûka xwe a bi navê Kurds de wisa dibêje: Ev helbesta ku bi navê *Hurmizgan* ku tê de behsa Misilmanan li Zerdeştiyan zilmê kirine bêguman bi sextekarî ve hatiye çêkirin. Jiber ku;
* Ji bo bi pêşkeve hîna lazime ku 1000 sal derbas bibe yanê bi Soranî hatiye nivîsandin. (Ku helbest rast ba wê bi Goranî ve hatiba nivîsandin).
* Cîhê ku dibên ev helbest lê hatiye dîtin di sedema Belavbûna îslamê de bi pirranî Xiristiyan bûn û yên din jî Yaresanî bûn. (Zerdeştî û Cihû bûn)
* Li ser vê helbestê tu car xebatên zanistî nehatiye çêkirin û lêkolîn nehatine kirin û wêneyê wî jî tuneye.

## Gelo kî/kê çima vê helbestê nivîsand ?

## Armanca nivîsandinê
Armanca nivisandinê Mehrdad Izady wisa dibêje: "*Muhtemele ku kurdekî bêumidê neteweperwerê sextekar xwestiye ku destpêka [[Wêjeya kurdî]] wek bi Soranî ve destpêkiriye bide nîşandan*".

## Helbest
:*Hurmizgan riman, Atiran kûjan*
::*Wişan şardewe gewrey gewrekan*
:*Zorkar ereb kirne xapûr*
::*Ginay paleyi heta Şarezûr*
:*Jin û kenikan we dîl beşîna*
::*Mêrd aza tlî we rûy hwêna*
:*Reweşti Zerdeşt manuwe bêkes*
::*Bezeyika neka Hewrmez we hwîçkes*.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestên kurdî
Ûrartû

thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de
**Ûrartû** yek ji gelên kevnar ên Ermenistanê û bakûrê Kurdistanê bû.

Li nav çenda Zagros de, cihê ûrartiyan pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin Zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin Asûriya, Hititan hatubun ber daviyê. Îda li Zagrosê çanda asuriyan, li Qefqazê ji çandin Qefqaz zor didane çanda Zagros. Çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda ûrartiyan derdikeve holê. Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300 çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin.

Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike.
vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose.

## Cihên dîrokî
* Keleha Wanê
* Çawiştepe
* Kela Bêgirî
* Toprakkale
* Kela Korsotê
* Kela Elcewazê
* Gola Kesişê

## Çavkanî

Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de
Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Ermenistana kevnare
Kategorî:Herêmên Asyayê
Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.
Kategorî:Keyaniyên ermenî
Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare
Hurî

[thumb|Herêma ku huriyan di [Serdema bronzî de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]]
[thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [Zimanê Hûriyan|hûriyî yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]]
**Hurî**, **hurrî** yan **ḧûrî**  yan jî **xurî**  (bi nivîsa mîxî: ** ) yek ji gelên Mezrabotana kevnar a bakur ango Kurdistanê bûn. Paytexta welatê Hûriyan bajarê Kerkûk bû.

Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî Subaroyan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. Sumer û Akad ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî grekiyan ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine Mezopotamya.

Piştre navê Subaro bûye *Hurî*. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.

Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin.
Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan hind û ewropî bûye.

Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta Amed, Riha, Mêrdîn, Kerkûk, û beşek ji Sûriya îro û heta Deryaya Spî jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn.

Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne.

Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne.
Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye.

## Herweha
* Zimanê huriyan

## Çavkanî

Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012.

Kategorî:Dîrok
Hezewan

**Hezewan** (Adiabene), keyaniyake Kurd bû a kevnar li bakûrê Mezopotamya bi pêtextiya Hewlêrê bû. Li sedeya 1em paş zayinê ji Xiristîyanîyê vegeryane.

## Hakimên Adiabene
# Izates I Nêzîk. 15 zayini
# Bazeus Monobazus I 20?-30?
# Heleni nêzîk. 30-58
# Izates II bar Monobazus Nêzika. 34-58
# Vologases (a Parthian rebel oposing Izates II) c. 50
# Monobazus II bar Izates 58-70'yan
# Meharaspes ? -116
# Emperatoria Romiyan 116-117
# Narsai c. 170-200
# ne naskirî 200. 310
# Aphraates . 310
# emperatoriya Sasaniyan 226-649

## Qeşeyên Adiabenê
* Pkidha (104-114)
* Semsoun (120-123)
* Isaac (135-148)
* Abraham (148-163)
* Noh (163-179)
* Habel (183-190)
* Abedhmiha (190-225)
* Hiran (225-258)
* Saloupha (258-273)
* Ahadabuhi (273-291)
* Sri'a (291-317)
* Iohannon (317-346)
* Abraham (346-347)
* Maran-zkha (347-376)
* Soubhaliso (376-407)
* Daniel (407-431)
* Rhima (431-450)
* Abbousta (450-499)
* Joseph (499-511)
* Huana (511-?)
## Çavkanî

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 4an de hilweşiyan
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Eşkaniyan

Kategorî:Hilweşînên 116an
Kategorî:Keyaniyên berê
Kanî Yilmaz

**Kanî Yilmaz** (navê jidayikbûnê: Faysal Dunlayici; 1950 li Serê Kaniyê ya Rihayê - m. 11ê sibatê 2006 li Silêmanî) rayedarekî payebilind ê Partiya Karkerên Kurdistanê bû û paşê jî muxalifekî rêxistinê bû. Kanî Yilmaz endamê destpêkê yê PKKê bû. Di derbeya leşkerî ya sala 1980an de li Tirkiyeyê hate girtin û duwanzdeh salan di Zîndana Amedê de ma.

## Jînenîgarî
Kanî Yilmaz çend salan li Ewropayê pêşengiya Eniya Rizgariya Neteweyî ya Kurdistanê kir, ku rêxistineke binesaziya PKKê ye. Di 26ê Cotmeha 1994an de li Brîtanyayê hat girtin û di sala 1997an de radestî Almanyayê hat kirin da ku rû bi rû bimîne. Bi giştî “55 talan û 59 êrişên şewitandinê li dijî konsolosxane, bank û dikanên tirkan pêk hatin”. Di van erîşan de herî kêm kesek mir. Di darizandina Düsseldorfê ya sala 1998an de ji ber şewata giran 7,5 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn. Bi biryarê - piştî nîvê maweya hepsê, bi girtina pêşwext - serbest hat berdan.

## Mirin
Di sala 2004an de ji PKK û Abdullah Öcalan veqetiya û Osman Öcalan re rêxistineke muxalefetê ya bi navê “Partiya Welatparêzên Kurdistanê” (PWD) ava kir. Piştî salekê Kanî Yilmaz di sûîqestekê de hat kuştin. Sebrî Torî (navê rastî Serdar Kaya) pê re jiyana xwe ji dest da. Berê jî di peyama Komîteya Jinûve Avakirina PKKê ya di 25’ê Tebaxa 2004an de li ser ekrana Roj TV hatibû xwendin, weke xayîn hatibû binavkirin. Civaka ji bo gelên metirsîdar texmîn dike ku PKK ev cînayet kiriye. PWDyê got endamekî PKKê ku bombe di otomobîla Kanî Yilmaz de bi cih kiribû, derbasî nav rêxistinê bûye. Tê gotin ku kiryar ji cerdevaniya Murat Karayılan bûye. Navê wî yê kod Nûman e. Malbatê ragihand ku Kanî Yilmaz berê jî ji aliyê PKKê ve gefên kuştinê xwariye.

## Jiyana taybet û tirb
Kanî Yilmaz salek beriya mirina xwe bi nivîskara îngilîz Sheri Laizer re zewicî. Kanî Yilmaz li Rihayê hat definkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2006
Kategorî:PWD
Yilmaz, Kanî
Keleha Cizîrê

thumb|Keleha Cizîrê û Birca Belek, di sala 2009'an de.
thumb|Kelheya Cizîra Botan di sala 1908'an de. Li aliyê rastê Birca Belek jî tê dîtin.

**Keleha Cizîrê** yek ji cihên dîrokî û kevnar ên Cizîrê ye.

Li bakûrê Cizîrê li ber ava Dicle ye. Ev kelha xwediyê şatoyeke mezin, di dema Gudîyan de hatiye avakirin, piştî wan di demê Aşûrîyan de ji nû ve hatiye tamîrkirin. Salên pêşî yê îslamiyetê de hindek tamîrat lê hatine kirin û di demê Ebasîyan de jî ciyên xirab boyîn ji aliyê Emerê kurê Ebdilezîz ve hatîne tamîr kirin. Hindek ji vê kehlê bi sê qetî, hindek jî bi du qetî hatiye ava kirin. Tevayê kelhê di demê tekûziya xwe de 365 ode bo.

Ji mîrên Cizîrê Emîr Seyfedînê kurê Izedînê kurê Seyfedîn, li ser navê xwe di nava kelehê de Medreseya Seyfiye da avakirin. Di demê îro de mizgefta wê medresê li ser piya ye dîwarên wê saxlem in, bes serbanê wê hatiye xwarê, lê belê mixabin medrese bi tevayî hilweşaye. Di navbeyna Medreseya Seyfiye û Birca Belek de cihek bilind û bervekirî hebo, ji wî cihî re Şaneşîn dihat gotin. Di nava kelehê de ji bilî wan tiştê me gotîn hemam jî hatibî avakirin. Ava kelehê bi boriyên kûzîn ji Cehfer Sadiq hatibû kişandin.

Di nava kelehê de zîndanek jî heye, niho jî dimîne. Deriyê zîndanê dinêre aliyê başûr. Dîwarên wê pir sitûr, avahiya wê girover, serê wê jî bi qûbbe hatîye çêkirin. Dû pencereyên wê yê dinêrin aliyê jiderve û çar deriyê wê hene. Nava zindanê 3-4 metre ye, wekî bîrekê fireh e serê wê jî qûbbe ye. Te gotin di demê berî îslamiyetê de ew zindan wekî cihê potperestîyê dihate kar anîn. Li bakûrê kelhê, di navbeyna kelhê û ava Dicle de valahîke heye ji wê valahiyê re tê gotin Rezê Mîran. Wekî ji navê wê jî tê fêhmkirin ev valahî heta demê 1700’an jî bi cûre cûre darên fêkî, darên gûl û çîçek û cûre cûre ajalên kedî ve wekî baxçeyek yên ajalan xwe nîşan dida.

Di sala 2010'an de biryar hat dan ku Birca Belek wê ji leşkerê tirkî bihê valakirin û bibe şûnewareke navneteweyî û bihê nûjenkirin.

## Galerî

Wêne:Kela Cizîrê Dicle 2009.jpg|Keleha Cizîrê û çemê Dicle (2009).
Wêne:Birca Belek 2009 2.jpg|Birca Belek (2009).
Wêne:Kela Cizîrê 2009.jpg|Keleha Cizîrê (2009).


## Çavkanî

Kela Cizîrê
Kategorî:Cizîr
Mizgefta Nûh Pêxember

thumb|Mizgefta Nûh Pêxember a restorekirî di sala 2009'an de. Li aliyê çepê, cihê ku dibêjinê gora Nûh e.
thumb|Çend turîst serdanî tirbeya Nûh a li Cizîra Botan dikin.
**Mizgefta Nûh Pêxember** û tirbeya wî ji yek cihên dîrokî û kevnare li Cizîrê ye.

Tê gotin cihê Mizgefta Nûh û tirba wî berî îslamê Dêr bo û navê wê jî “Derebuna” bo. Bi hatina îslamiyetê re wergerandinê mizgeftê hatîye kirin. Li qeta bin mizgeftê de tirba Nûh Pêxember heye. Li ser tirbê mizgefte û pêşiya deryê mizgeftê jî tirbeya Ebûliz Îsmaîlê kurê Rezaz heye. Tirbeya Nûh Pêxember pênc metreyan dirêj e.

Ziyaretkirin û dîtina tirbeya "babê mirovayetiyê yê dûwemîn" bala turîstên bîyanî û navxweyî dikişîne. Ew qeta bodrumê ya tirbeya Nûh Pêxember têde teng û dirêje.

Pêşî bi derincan mirov diçe xwarê, mirov digihêt cîyek yê nimêjê ya xwedî mîrabek kevnar, di nava mîhrabê de li ser kevirek sipî bi rengên sor û şîn nexşek hatîye çêkirin.

Li ser kevirekê nivîsandinek jî berî dûsed salan heye û di wê nivîsandinê de dibêje:
“Kamûsa Fîrozabadî ka cihê tirbeya Nuh pêximber li kîjan cihîye dibêje.”

## Çavkanî
* www.bedirxani.com

Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Cizîr
Kategorî:Mizgeft
Lotikxane

**Lotikxane** malperek satîrîk yê xwerû bi zimanê kurdî ye.Lotikxane radigihîne ku ew bêsansûr e û xwendevanên xwe hişyar dike ku belkî ew aciz bibin. Malpera Lotikxane di sala 2006ê vebûye.

Nayê zanîn ka berpirsên wê kî ne yan jî ka gelo ew serbixwe yan girêdayî dezgehekê ye. Ya ta niha diyar ew e ku Lotikxane hem kurdan û hem jî biyaniyan dide ber devê dasa xwe ya qerf û henekan.

## Çavkanî

Kategorî:Malperên kurdî
Dengê Mezopotamya

Radyoya **Dengê Mezopotamya** radyoyeke kurdî ye.

Radyoya Dengê Mezopotamya di 27'ê gulanê 2001'ê de dest bi weşana xwe kir. Dengê Mezopotamyayê pêşî bi 6 saetan dest bi weşana xwe kir û di serê sala 2002'a de dema weşana kir 12 saet. Radyoyê Dengê Mezopotamyayê îro bi weşana xwe ya 16 saetan, bi zarava û devokên kurdî weşana xwe dikê. Radyo her roj bi saeta Amedê di navbera 7 û 22'an, li pêla kurt 25 metir 11 hezar û 530 khz weşanê dike.

Radyo bi 5 zarava û devokên kurdî, bi Kurmancî, Soranî, Zazakî, Hewremanî û Lorî weşanê dike. Ev di dîroka kurdan de hemle û rûpelekî nû ye. Weşan hem zindî û hem jî wek pakêt dibe.

Coxrafya weşana Radyoya Dengê Mezopotamya fireh e, li seranserê Rojhilata Navîn, Kafkasya, Bakurê Efrîka û saetên piştî nîvro jî li Ewropa weşanê dike.

## Girêdanên derve
Malpera Radyoya Dengê Mezoptamya 

Kategorî:Radyo
Kategorî:Radyoya kurdî
Ferhenga kurdî-holendî (Qilorî & Qilorî, 2002)

**Ferhenga kurdî-holendî** ((Koerdisch-Nederlands Woordenboek) ferhengek e ku tê de peyvên kurdî bi zimanê holendî hatine şirovekirin. Ferheng ji alî birayan Mahabad B. Qilorî û Nêçîrvan Qilorî ve li sala 2002ê hatiye amadekirin.

## Bi giştî

Ferhenga Kurdî-Holendî yek ji mezintirîn ferhengên kurmancî û zimanek ewropî ye ku ta niha hatine weşandin. Ferhenga 365-rûpelî ji alî birayan Mahabad B. Qilorî û Nêçîrvan Qilorî ve hatiye amadekirin û 2002yê di nav weşanên Bulaaq de li Amsterdamê derketiye.
Ferheng bi çapek bedew û zelal e û bo bikaranînê pirr asan e. Ji bilî ferhenga yekalî ya kurdî-holendî, tê de nivîsarek dirêj ya rojhilatnasê navdar yê holendî Prof. dr. Martin van Bruinessen jî heye. Li gel nivîsara holendî wergera wê ya kurdî jî di pirtûkê de cî digire. Mijara nivîsarê ne tenê ev ferheng e lê Bruinessen bi kurtî dîroka ferhengên kurdî û zimanê kurdî bi giştî jî dide nasîn.

Bo asankirina bikaranîna ferhengê, danerên wê çend rûpel şîretên bikaranînê jî pêşkêş kirine.

## Naverrok

Di vê ferhengê de hema hemû peyvên pirr tên bikaranîn yên kurdiya kurmancî û gelek jî yên soranî û dimilî (zazakî) û bergind û wateyên wan yên holendî hene. Lê pirrî caran tenê wateya bingehîn ya peyvê hatiye dan û bikaranîna peyvê di rewşên taybet de bi berfireyî û bi nimûneyan nehatiye ravekirin.

## Nirxandin

Li ber wê rastiyê ku tevî ku bi sedan hezaran kurd li welatên Rojava dijîn lê hê jî ferhengek tekûz û bikêrhatî ya kurmancî û zimanek Rojavayî peyda nabe, ev ferheng biserketinek mezin e. Di ferhengê de gelek peyv ji hemû devokên kurmancî hene û her kurmanc dikare vê ferhengê bi asanî bi kar bîne.

Kêmasiya serekî ya ferhengê ne ferheng bi xwe ye lê ew e ku ferheng kurdî-holendî ye. Holendî ne zimanek mezin e ku gelek kurd têkildarî wî bin. Ne tenê kurdên "sade" lê zimannasên kurd jî dê bikarin mixabin tenê sûde û mifayek bisinor - eger qet - jê werbigirin. Eger ferheng kurdî-îngilîzî yan ta kurdî-fransî yan kurdî-elmanî jî ba, dê rewş têvel û cuda ba.

## Çavkanî
Husein Muhammed: Kovara Mehname, hejmar 40, 5/2003

Holendî
Ferhenga tirkî-kurdî (1999, Tanrıkulu)

thumb|Ferhenga tirkî-kurdî ya Mehmet Tanrıkulu
Ferhenga Tirkî-Kurdî (Kurmancî) (Türkçe-Kürtçe Sözlük) ya Mehmet Tanrıkulu yek ji wan çendîn ferhengên tirkî-kurdî ye ku di salên 1990î de derketine. 

## Naverok

Ev ferhenga yekalî (tirkî-kurdî) û ji zêdeyî 520 rûpelan pêk tê û bi li Stockholmê di nav Weşanên Podium de bi hevkariya li gel Kitêbxaneya Kurdî ya Stockholmê derketiye. Ji bilî rêzkirina peyvan, di ferhengê de çend rûpel şîretên bikaranînê (tenê bi tirkî) hene.

## Nirxandin
Li gor kurtedaxwiyaniyek bi swêdî ya bi ferhengê ve hatiye zeliqandin, Tanrikulu bîst sal li ser vê ferhengê xebitiye. Rast e ku daner xwe pirr bi diyarkirina tîp û bingehên peyvên tirkî ve westandiye lê mixabin gelek ji bergind û wateyên wan yên kurdî pirr qels in - eger ne ta şaş jî bin. Ferheng bi xwe bi tidarikek sivik hatiye danîn ango tenê peyv hatine wergerandin û bikaranîna wan û pend û biwêjên têkildarî wan nehatine dan. Bêşik ferheng bi awayek wa sivik jî dibe. Lê, li aliyê din, daner ta etîmolojî û serekaniya peyvan jî lê zêde kiriye û bikaranîna wê bo xwendevanan dijwar bûye. 

Hatiye diyarkirin ku di ferhengê de zêdeyî 23 hezar peyv hene. Mixabin dikare bêt gotin ku beşek ne kêm ji van peyvan yên ji zimanên ewropî ne. Ne ku dijî rêzkirina wan peyvan im di ferhengan de lê di vê ferhengê de bergind û wateyên wan tenê her eynî peyv hatiye dan û bi ti awayî nehatine ravekirin. Mînak: "anket anket; dantel dantêl; gotik gotîk" û bi hezaran peyvên din. Dikare bêt pirsîn: Eger bikarînera/ê vê ferhengê vê peyvê fam bike, dê çima di ferhengê de lê bigere yan jî eger di "anket, dantel, gotik" nege, dê çi feyde ji "anket, gotîk, dantêl" hebe?

## Çavkanî

*

Tirkî
Raman (ferheng)

thumb|Berga ''Bayê Azadiyê''
**Raman** ferhengek inglîzî-kurdî (soranî) ye.

## Naverrok
Raman bi peyvên inglîzî pêşkêş dike û wateya wan bi kurdî (soranî) û alfabeya kurdî-erebî dide.

Di Ramanê de dorî 30 000 peyv û biwêj hene.

## Çavkanî

* http://www.ferheng.co.uk/index.htm 

Îngilîzî