open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
A. Hicri İzgören

**A. Hicri İzgören** (di sala 1950'yî de li Siwêrega Rihayê hatiye dinê) helbestvan û rojnamevan e.

Di Zanîngeha Dîcleyê de beşa Zanyariya Cîvakî qedandiye. Di sala 1980'yî û vir de bi helbest û rojnamevaniyê re mijûl dibe. Hîn di rojnameya Özgür Politikayê de dinivîsîne. Berhemên wî bi zimanê tirkî ne, lê hin helbestên wî yên bi navê *Bêbaran* jî hatine wergerandin bo kurdî.

Piştî qedandina Enstîtuya Perwerdeyê ya Amedê bi salan mamostetiyê dike.

Helbestên wî di gelek kovaran de hatin weşandin. Ew niha (2012) li Amedê dijî.

## Berhem
* *Acıyla Diri* (1981)
* *Sessizliğin Sağnağı* (1984)
* *Verilmiş Sözdür* (1987)
* *Bedeli Ödenmiştir* (1992)
* *Ve Öteki* (1995)
* *Suç Duyurusu* (1999)
* Bêbaran (2005, wergêr: Lal Laleş û Yaqob Tilermenî).

## Çavkanî

İzgören, A. Hicri
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Mêr
Hemûgê

**Hêmûgê** (bi tirkî: *Küçüktepe*) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok
Li ser dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm pirr ji berê ve cihwar e. Hin dibêjin avakarê gund bi navê *Îsmaîlê Hemê* (Hemikê, Hemî, Hemûkê, Hemûgê) mêrxasek bûye. Bi texmînî pirr berê jî ev gund hebûye. Sala 1961ê navê gund ji aliyê dewletê ve tê guhertin. Ji ber şer, xizaniyê pirraniya gundiyan barkirine. Niha li dora 15-30 malan mane. Beriya 25 salan 56 malbat hebûn li gund.

## Erdnîgarî
22 km ji Gimgim, 82 km ji Mûşê dûr dikeve. Nêzîkê gundên Çorsan, Gundê Mîran, Xwarik, Stûkuranê ye. Tûmê Gomê, Kaşa Sor, Çemê Çaxlekê, Çemê Sorbelaxê, Tûmê Lodan, Tûmê Mezelan ûêd ji axa gund in.

## Aborî
Aborî bi giranî li ser alîkariyên koçberbûyan e. Ajalvanî û çandinî jî tên kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Hebîban

**Hebîban**, *(bi [[tirkî]]: Haksever)* gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok
Gund navê xwe ji kesayetiyeke destanî (an jî rastî) "Hebîbaba yan Heyîbaba" digire ku yek ji 3 birayên Efsaneya Sê biran e. Birayên din Koçkarbaba yan Goşkarbaba û Qolîbaba ne.

Gund di qûntara Çiyayê Şerevdînê de ye û bi havînan herwekî derdikevin lûtkeyên Şerevdînê bo çêrandina pez. Gundên cîran Qeremêş, Goma Hus, Rindalyan û Darebî ye. Pirraniya niştecihan ji eşîra Ezdînî ne û di serhildana Şêx Seîd û Berxwedana Yado de roleke mezin lîstine. Ji ber siyaseta dewleta Tirk a *"Geşkirina birakujiyê di nava Kurdan de"* di sala 1978'î de ev gund tevlî şêrê rûreşî ya mêrkujiyê bû. Lê dîsa jî nivşên nû yên gund êdî li dijî mêrkujiyê têdikoşin û problemên gund safîdikin.

Van salên dawî gelek gundî koçberî metropolên Tirkan û Ewropa bûn. Hebîbayiyan pirranî çûr û çavşîn in û lîstika navdar a goga ço gelek dilîzin. Ev lîstik wekî beyzbolê ye lê prînsîbên wê cûda ne.

## Erdnîgarî
15 km ji Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve. Axa gund 1.900 m ji rûyê avê bilindtir e. Koordînat, hêlîpan: 39.106389, hêlîlar: 41.333889

## Avhewa

## Aborî
Aboriya gund li ser xwedîkirina pez e.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Hebîbabayê (Hebîban)
* Akîf Kendal (Ercan Tekin), şoreşgerekî kurd, 2008 hat şehîdxistin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Gundên Gimgimê
Harik

Çend cihên bi vî navî hene:

Bakurê Kurdistanê:
* Harik, Çinar
* Xarîga Serêne (Nazmiye)
* Xarîga Binêne (Nazmiye)
* Xwarik, Azarpêrt
* Xwarik, Gimgim

Başûrê Kurdistanê:
* Harîka Axa (Amêdî)
* Harîka Şêxa (Amêdî)
Goşkarbaba

**Goşkarbaba** navê kesayetiyeke efsanewî ye. Goristana wî navê xwe daye gundê Goşkara Gimgimê (Mûş) e.

Gorî elewiyên Serhedê ew pêşawayek bûye û goristana wî pîroz e. Navê wî di destana bi navê Gotegota sê birayan de herwiha wekî birayê kumsorî (elewî) derbas dibe. Ev efsane yan destan bi klamkî tê gotin.

Di kilamê de behsa hatina ereban û şerên olî tê kirin. Lê em dizanin di serdema hatine îslamê ji bo Kurdistanê de de mezheb nebûn. Nakokî hene.

Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Efsane
Kategorî:Elewî
Kategorî:Gimgim
Kategorî:Kesê ji Goşkarê
Hecîbega Jor

**Hecîbega Jor** (bi romî kirine: *Yukarıhacıbey*), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok
Axa herêmê ji gelek şarezayiyan ve mazûbanî kiriye. Mediyan, Roma, Bîzans, ûrartû, mîritiyên kurd, osmanî, rûs ûêd. Li ser bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.

Gundiyên Hecîbegê ji eşira Moxilî ye; heta tê zanîn serokê eşira moxiliyan Bastoyê mezin e. Li Hecibegê zarê Kucê, zarê Îvo û zarê Xeto jiyan dikin. Rûniştvanên hecîbegî bi kurmancî dipeyivin.

## Erdnîgarî
16 km ji Gimgim, 64 km ji Mûşê dûr dikeve.

### Avhewa

## Aborî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Hecîbega Jorê
hecî mihemeyê ehmê, reşîtê ehme, elîcanê ehmê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Goma Zîlê

**Goma Zîlê** *(bi romî kirine: Koçyatağı)* , gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok

## Erdnîgarî
19 km ji Gimgim, 76 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.000 m ye. Di ber Kurçikê de ye.

### Avhewa

## Aborî
Aboriya gundiyan bi ajalvanî, çandinî û alîkariyên koçberbûyan dibe.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Goma Zîlêyê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Mêrgemist

**Mêrgemist** *(bi romî kirine: Çayıryolu)* gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Li rojhilatê Gimgimê ye û ji Mûşê 72 (?) km, ji Gimgimê 10-14 (?) km dûr e. Axa gund 1.852 m ji rûyê avê bilind e. Sala 1954 bi fermî bûye gund.

Gundekî stratejîk e. Ji şer û xizaniyê bandora xwe lê daye. Aborî li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Goma Hus

**Goma Hus** *(bi romî kirine: Hüseyinoğlu),* gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok

## Erdnîgarî
15 km ji Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê, 1.850 m ye. Gundên nêzîk Darebî, Hebîban, Goma Gorgol, Rindalyan in.

### Avhewa

## Aborî

## Gelhenasî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Guma Husê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Kunav

**Kunav** (), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok
Gundekî stratejîk e, di serîhildanên kurd de xwedî cihekê taybet e.

## Erdnîgarî
12 km ji Gimgimê dûr dikeve. Koordînat, hêlîpan: 39.17971°, hêlîlar: 41.59046°. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê: 1.755 m.

## Avhewa

## Aborî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Kunavê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Kûzik

**Kûzik**, Kuzike, Kûzikê *(bi romî kirine Gölyayla),* gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

36&nbsp;km ji Gimgim û 96&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve.

## Navdarên Kûzikê
* Firat Gunes (Fırat Güneş) hunermendê muzîkê

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Kimsoran, Gimgim

**Kimsoran** (ango *[[Qizilbaş|Kumsoran]]*) (1946: *Kimsoran*; bi romî kirine: *Kaygıntaş*), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok
Kimsoran navê gelek gundan e li Kurdistanê. Herwiha navê êlekî kurdan e jî. Kurd ji bo kesên baweriya Elewî dihewînin jî 'kumsorî, kimsorî' dibêjin.

## Erdnîgarî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Goma Gorgol

**Goma Gorgol** *(bi romî kirine: Dallıöz*), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Hin ji bilêvkirinên navê Gorgolê: Goma Golgol, Goma Gorgo. 8&nbsp;km ji Gimgimê dûr dikeve. Gundên nêzîk, Alingoza Jor, Alingoza Jêr, Goma Hus in.

## Wateya navê wê

Gund di ber perê avê de ye ku yek ji şaxên Mûradê ye ev. Bi biharan av radibûye û goman dikiriye golgolî. Dibêjin berê li vir gomên gelemperiyê hebûne, ango bêxwedî. Koçerên ku birrên xwe dibirine zozanên Bîngol û Şerevdînê bo demekê ev gom bikardianîne.

Hin dibêjin ev gomên bêxwedî bi zivistan û payîzan dibûne stara guran, ji ber wê gotine "goma gur-guran".

Îdiyak jî ew e, li vir şikeftin guran hebûne, di erdheja sala 1946î de gelek ji xirab bûne, ber bi avê weşiyane.

Lêkolînek zanistî nehatiye kirin.

## Erdnîgarî
Koordînat: Helîpan: 39.15309°, Helîlar: 41.36696°

Bilindahiya axa wê ji rûyê avê: 1.480 metre

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Mengel

**Mengel**, Mengelan, Mengen *(bi romî kirine: Alabalık)*, gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

35&nbsp;km ji Gimgim, 95&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Gundî bi zaraveyê kirmanckî (dimilkî, kirdkî, zazakî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne. Gundên li devedorên wê Emeran, gundên Kanîreşê û Zengel hene.

Axa wê çiyayî, ahhewaya wê sar e. Çemê Mengelê ji nava gund re derbas dibe xwe digihîne Mûradê.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Kêranlix, Gimgim

**Kêranlix** (bi romî kirine: *Omcalı*), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok

Li ser dîrok û bingeha Kêranlixê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Temendirêjên gund dibêjin, bav-kalên wan ji parêzgeha Dêrsimê hatine, di ser parêzgeha Bîngolê re derbas bûne, li vir bicih bûne. Niştecihên gund ji êla Lolan (Lolic) in. Ji aliyê baweriyê ve elewî ne û Dersimkî (kirmanckî, kirdkî, zazakî, dimilî) diaxivin. Malbatên *Cenan*, *Sankan* û *Îvîsan (an Îbîsan)* kevntirîn kes in ku bingeha gundê îro avêtine. Beriya wê jî gund cihwar bûye. Dîroka herêmê gelek kevn e. Ji bav-kalên kurdan Mediyan û mîrîtiyên kurd, gelek bermahî hatine dîtin. Herwiha ji Bizansî, Romayî û Urartûyan jî.

## Erdnîgarî

## Avhewa

## Aborî

## Gelhenasî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Kêranlixê
Melle Abdulrahman düre
Abdulrahim Altinmakas

## Girêdanên derve

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Keçan

**Keçan** (1946: *Keçan*; ), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok

## Erdnîgarî
Gund ji du beşan pêk tê, gundê nû û dewa kevn. Cîranên Keçanê, Koşkarbaba, Geştamerd, Kovik û Mûziran in. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.990 me ye. Koord. hêlîpan: 39.24222°, hêlîlar: 41.42694°. 9 km ji Gimgim, dûr dikeve.

### Avhewa
Klîmaya wê çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan gelek dirêj û sar in.

## Aborî
Şer aboriya gund xirab kiriye. Gundî mecbûr mane herin bajarên mezin ên Tirkiyeyê û Ewropa, bixebitin. Aboriya gund ji ajalvanî û çandiniyê pirrtir, li ser karkeran û koçberbûyan e.

## Navdarên Keçanê
* Türkan Temel (Bêrîvan)
* Baba Kekil

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Hecîbega Jêr

**Hecîbega Jêr** *(bi tirkî kirine: Aşağı Hacıbey*), gundekî girêdayî navçe Gimgima Mûşê ye.

Niha hejmara niştecihên gund kêm bûye, li dora 500-700 kesan e û 60-70 mal lê dijîn. Pirr kes ji gund bar kirine, çûne bajarên Tirkiye û Ewropayê. Herwiha hejmara mirovên xwendî jî gelek e.

Gundî bi havînan diçin Çiyayê Şerevdînê, warên xwe. Xelk pirranî xizan e û aboriya bi xwedîkirina ajalên malê û çandiniya bo malbatê dike. Li dora gund, gundê biçûk Adê, Qeremêş, gundê biçûk Doxtav (Doxdav), Hecîbega Jor, Siltaşêr (Siltaşîr, Siltaşê, Siltaşî) hene.

## Dîrok

## Erdnîgarî

### Avhewa

## Aborî

## Gelhenasî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Hecîbega Jêrê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malperek gundiyan 

Kategorî:Gundên Gimgimê
Sêgiran

**Sêgiran** (bi tirkî kirine: *Diktepeler*) , gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye. Sêgir, Dewa Sêgiran jî tê gotin.

## Dîrok

## Erdnîgarî
Nêzîkê Qerqerût, Geştamerdê ye. Koordînat, hêlîpan: 39.169998, hêlîlar: 41.459999.

## Avhewa

## Aborî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Sêgiranê

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Seferek

**Seferek** (bi romî kirine: Ağaçkorur) gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

15 ji Gimgim, 75 (?) ji Mûşê dûr dikeve. Şer û xizanî bandora xwe li vir jî bi neyînî daye, gelekan ji gund bar kirine. Aborî li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.

Gundî bi zaraveyê kirmanckî (dimilkî) diaxivin û ji aliyê baweriya olî ve Elewî ne.

Kategorî:Gundên Gimgimê
Serçûk

**Serçûk**, Serçûg, Sêrçuge, Serçûkê *(bi romî kirine: Alnıaçık)* gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

24km ji Gimgim, 84km ji Mûşê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê ye. Ji bandora şer û xizaniyê vê gundê jî para xwe girtiye, gelek koçber daye.

Kategorî:Gundên Gimgimê
Sarinc

#Sarinc, alava cemidandinê ya xurdemeniyan.
#Sarinc, gundekî Gimgimê
#Sarinc, gundekî Mêrdînê
Mûskan

__NOTOC__

**Mûskan** *(bi romî kirine: Beşikkaya*), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Li devedorên wê Stûkuran, Harik, Çemê Şorikê, Çiyayê Bîngolê hene. Tê gotin avakarê vê gundê bi navê *Mûsa* mirovek bûye. Dibe ku bi navê bajarê Mûşê re jî têkildar be. Mixabin lêkolînek nehatiye kirin.

Gundî bi zaraveyê kirmanckî (zazakî, dimilkî, kirdkî) diaxivin û ji aliyê olî ve baweriya Elewî dihewînin. Malbatên bingehîn Osmanijan, Sormemedan, Cafkijan, Şerkijan, Alkijan, Ferkijan û Dewdijan in. Tê gotin wextekê ji aliyê Ezirgan û Dêrsimê hatine.

Di erdheja sala 1966 de ziyan dîtiye, li dora 20 kesan jiyana xwe jidest dane. Şer û xizaniyê li vê gundê jî bandor kiriye, gelekan bar kirine.

## Mezreyên wê
* Memîş, Dewa Memîş
* Kalî, Dewa Kalî

Bi havînan derdikevin Warê Sor, Warê Mêrga Sîran ûêd, lê van salên dawiyê rewş xirab bûye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malperek li ser gund (bi tirkî ye) 

Kategorî:Gundên Gimgimê
Tanzîg

**Tanzîg** *(bi romî kirine: Armutkaşı)* gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Gundên nêzîk, Sofyan, Stûkuran, Qeregiwîj in. Ji şer û xizaniyê wê jî para xwe girtiye, koçberî bûye. Gundî bi zaraveyê kirmanckî diaxivin û ji aliyê baweriyê ve Elewî ne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Stûkurana Qij

**Stûkurana Qij**, **Uskura qij**, **Uskura qic**, **Hustkura qicik** (bi romî kirine: *Üçbulak*) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye. Niştecihên gund Elewî ne û bi kirmanckî diaxivin.

## Wateya navê gund

Li Kurdistanê hin navên ku fîzîka mirovan dihewînin hene, wan bingeha xwe ji fîzîka avakarê gund girtine. Yan jî mirovan erdnîgariya gund şibandine fîzîka mirovan. Bo mînak, Koro, Keçelan, Dest/ik/an/o, Qop/ik/an/o hwd. Di salên 1970ê de komeleya mamosteyan (TÖB-DER) li Gimgimê xebatek li ser navên gundan kiribûn, di wê de dihat gotin ku rastiya navê Hustkuran, Ustûkuranê *Stûkuran* e. Tê wateya "gundê erdnîgariya wê dişibe stûyê mirov, gundê avakarê wê mirovekî stûkur bûye".

Di hin devokan de bo stû, hustu, hustû, ustû, isti, histi jî dibêjin. Xelk bo stûkuranê evana bikartînîn: Ustkuran, Huskuran, Ûstkura, Uskuran, Ûstikuran. Du Stûkuran hene, ji ya din re tenê Stûkuran, ji viya re Stûkurana Qij dibêjin.

## Dîrok

Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Dewleta Tirk bi damezrandina xwe ve destpê kir, kurd wekî tirk dan nîşandan. Îdeologên wan ên navdar ji ber xwe bi hezaran pirtûkên dîrokê nivîsandin, di wan de "tirkbûna kurdan" îdîa kir. Dema biser neket jî, hebûna kurdan pejirand. Niha êdî înkariyê nake lê bandora van pirtûk û dezînformasyonan didome.

Gelek kes hêj wan derewan bilêv dikin. Bi taybetî pirraniya malperên Gimgimiyan, dema behsa dîroka herêmê dikin ji wan pirtûkan sûdê werdigirin. Di wan de tê îdîakirin navê Vartoyê "keyê Akkoyunluyan li balindeyan nêriye ku toykusu (?) pirr in, gotiye bila navê vir bibe var+toy+kuşlari. Ew jî bûye Varto".

Di wan pirtûkan de kurmanc û zaza ji hev tên veqetandin. Herwiha Elewî û Sunnî jî. Dezînformator û pisporê şerê psîkolojîk Cemal Şener dibêje "kurdên Elewî bi eslê xwe tirk in. Kurdên zaza jî tirkên xas in". Ev derew li ser xelkê jî bandorek mezin daniye.

Gelek kesên Gimgimê dema mirov jê bipirse dibêjin "eslê me ji Xorasanê ye, em berê tirk bûne". Li TVek wekî Medya TV de jî di bernameyek xwerû li ser dîroka Gimgimê bû, heman derew dihatin gotin, digotin navê Vartoyê ji "pirrbûna toy+kuslari derketiye".

## Erdnîgarî
Gundekî biçûk e. 22 km ji Gimgim, 82 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat: 39.272778 Bakur, 41.2675 Rojhilat.

### Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi zivistanan ziwa û berfî, bi havînan ziwa û tavî ye.

## Aborî
Axa gund ji ajalvanî û çandiniyê re bikêr e. Şer aborî xirab kiriye, gundî mecbûr mane herin bajarên mezin ên Tirkiye û Ewropayê, bixebitin.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Stûkurana Qijê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Siltaşêr

**Siltaşêr** *(bi romî kirine: Ocaklı)*, gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Hin ji bilêvkirinên navê wê ev in: Siltaşîr, Siltaşê. Bi heman navê goristanek jî heye. Dibêjin li ser vê goristanê bi tîpên erebî, bi kurdî navê heft birayan hene ku di şerê li dijî rûsan de jiyana xwe jidest dane û navê birayê mezin Şiltaşêr bûye.

Hin gundî di wê baweriyê de ne ku wextekê bi navê Siltan Şêr li vir desthilatî kiriye. Lê bi texmînî ev nav ji beriya belavbûna ola Îslamê tê û têkiliya wê bi navê *Şerevdîn* heye. Gund di ber Çiyayê Şerevdînê de, bi havînan jî derdikevin lûtkeyên çiyê, Warê Siltaşêrê.

Navê Çiyayê Şerevdînê ji koka şêr tê. Heya salên 1990'î daristanên mein hebûn li herêmê. Heya salên 1970 li daristanan hirç, beraz, pisîkên kovî, şêr ûêd, hebûn.

70&nbsp;km ji Mûşê, 22&nbsp;km ji Gimgimê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê ye. Gund gelek koçber daye. Nifûsa gund niha li dora 600-700 kesan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Qereseyîd

**Qereseyîd** (; ), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok
Li ser bingeh û dîroka gund heya niha lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Ji Mediyan, Roma, Bîzans, mîrîtiyên kurd û Urartûyan gelek bermahî hatine dîtin.

## Erdnîgarî
Ji navenda Gimgimê 7 km dûr e. Koordînat, hêlîpan: 39.11581°, hêlîlar: 41.50515°. Bilindahiya axa Qereseyîdê ji rûyê avê 1.475 m ye.

## Avhewa
Klîmaya Qereseyîdê çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in. Axa herêmê bêhtir ji bo ajalvaniyê bikêr e lê kêm be jî çandinî tê kirin.

## Aborî
Aboriya Qereseyîdê ji ber şer û pêkutiyan di nava 20 salên dawî de gelek xirab bû. Niştecihên gund mecbûr man bar bikin herin bajarên Tirkiyeyê û Ewropayê.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Qereseyîdê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Qeregivîj

**Qeregivîj** (bi romî kirine: *Özkonak*), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok
Li ser bingeh û dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye girin. Tê texmînkirin ku gund navê xwe ji dargivîjê digire. Herêm bi giştî daristanî ye. Mixabin di nava 50 salên dawî de daristan neman. Dewleta Romê daristan şewitandin û xelkê jî bêî zanebûn dar birrîn. Li axa Gimgimê dargivîj, mazî, bizû, kenêr, kevot, dara şîlanê, darêyên fêkiyên bejî (helîtirş, şekok ûêd ) gelek bûn. Di navên erdnîgariya Kurdistanê de dar jî cihekê mezin digirin.

Li herêmê gelek bermahî ji bav-kalên kurdan Mediyan, mîrîtiyên kurd, Roma, Bîzans, Urartûyan tên dîtin.

## Erdnîgarî
Nêzîkê Tatan, Hemûgê û Stûkuranê ye.

## Avhewa

## Aborî
Ji ber şer û pêkutiyan aboriya gund gelek xirab bûye. Gundî mecbûr dimînin herin bajarên Tirkiye û Ewropayê kar bikin. Ajalvanî, çandinî tê kirin.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Qeregivîjê

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Qasiman

**Qasiman** (bi romî kirine: *Köprücük*), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok

Li ser dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm pirr ji berê ve cihwar bûye. Avakarê gund bi navê *Qasim kurê Bro Hus* (Huseyin ?) mirovek bûye, navê xwe daye gund jî. Bi texmîni bingeha gund di salên 1600î de hatiye avêtin. Neviyên Qasim ji ber sedemên nayên zanîn ji gund bar kirine, çûne aliyê Çewlîgê. Di destpêka 1800ê de, Osmaniyan xwedîtiye gund dane mirovek bi navê Mistefa Zeynel. Heft lawên wî hebûne. Îdiayek heye, li vê gundê wextekê malên Hayan (Ermeniyan) jî hebûne, axayên wê demê dest dane ser malên wan.

Mixabin gund ji assîmîlasyonê gelek para xwe girtiye. Di viya de rola sîxurê navdar ê dewletê Mehmet Şerif Fırat gelek mezin e. Lewra wî serokatiya êla Xormekan dabû destên xwe û axavtina Dêrsimkî (zazakî) jî qedexekiribû. Firat nivîskarê pirtûka ku dewleta Tirk di dema înkarkirina hebûna kurdan de wekî delîl nîşan dida *Dîroka Parêzgehên Rojhilatê û Gimgimê (Dogu Illeri ve Varto Tarihi)* ye. Di vê pirtûkê de propagandaya "tirkbûna kurdan" dihate kirin.

Xwendiyên gund gelek in. Pirraniya gundiyan bar kirine, çûne bajarên mezin ên Tirkiyeyê û Ewropa. Şêniyên gund bi kirmanckî (dimilkî, zazakî, kirdkî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.

## Erdnîgarî
25 km ji Gimgim, 90&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Koord: 41° 12' 0* Rojhilat, 39° 16' 59* Bakur.

## Avhewa

## Aborî
Aboriya gund bi giranî li ser alîkariyên koçberbûyan, ajalvanî û çandiniyê ye.

## Gelhenasî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Qasimanê
* Veli İlhan (Welî yê Qasiman)
* Melek İlhan, (Faraşîna Qasiman, Faraşin Özgür), şoreşger
* Mehmet Şerif Fırat, sîxurê navdar ê dewletê, assîmîlator

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Şorik

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Şorik, Gimgim|Şorik]]**, gundekî Gimgimê
* **[[Şorik, Kanîreş|Şorik]]**, gundekî Kanîreşê
Sofiyan, Gimgim

**Sofiyan** *(bi romî kirine: Doğanca)*, gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Li başûrê Çiyayê Bîngolê dikeve, nêzîkê gundên Sêgiran, Reqasan, Tanzîg, Tatan û Stûkuranê ye. Zozanên nêzîk, Seyrangeh (zozan) û Gerînan (zozan) e.

14 km ji Gimgim, 70 km ji Mûşê dûr dikeve. Niştecihên wê bi zaraveyê kirmanckî (kirdkî, zazakî, Dêrsimkî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.

## Dîroka gund
Lêkolînek zanistî nehatiye kirin. Agahiyên hene ji kanên Osmaniyan, ji çanda devkî û temendirêjên gund e.

Dibêjin di salên 1750î de bingeha gund hatiye avêtin. Ên ku viya dibêjin serpêhatiya êla Şevaliyan (êl) bingeh digirin. Dibêjin du birayên ji vê êle bi bertîlan axa vê gundê girtine. Paşayek herêmî yê Osmaniyan, bi navê *Kor Haldûn Paşa* tapoya vê axa dide êla Şevaliyan.

Paşê êlên wekî Lolan (êl) (lolican), Pîrcanan (êl), Feran, Xinzolan ûêd, jî hatine bicih bûne. Hin malbatên dewleta Romê paşnava wan kirine Ulaş, Alkan jî bicih bûne. Hejmara êlan neh in.

## Erdnîgarî

### Avhewa

## Aborî

## Navdarên Sofiyan

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera komeleya alîkariyê ya Sofiyan (bi tirkî ye)

Kategorî:Gundên Gimgimê
Xaş

**Xaş** an jî **Xaşxaşê** (bi romî kirine: *Eryurdu*), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Li gund malbatên *Xormeçik, Alkij, Osmanij, Telkij* û *Qereşij* cihwar in. Bi kirmanckî (dimilkî, zazakî, kirdkî, Dersimkî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.

## Dîrok
Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Di salên 1950 de tirkan ev nav guhertine kirine Eryurdu.

Hin dibêjin di salên 1700î de ji parêzgeha Dêrsimê kurdan bar kirine, hatine li vir bicih bûne. Pêşemîn kesê bicih bûye, *Gulabî* bûye, ji êla Xormekan.

## Erdnîgarî
Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.300 m ye. Li aliyê başûr ê Çiyayê Bîngolê dikeve. Gundên nêzîk Xwarik, Caneseran û Mûskan in. Axa gund çiyayî ye bo ajalvaniyê gelek baş e lê çandinî dijwar e. Daristanên maziyan hene.

## Aborî
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.

## Avhewa
Bi zivistanan serma û qeşa ye, bi havînan ziwa û tavî. Ji ber bilindbûna ji rûyê avê, zivistan gelek sar û dirêj in. Bi biharan û havînan xweza xwe li vir bêhempa dixemilîne.

## Navdarên Xaşxaşê

## Wargehên balkêş
* Kaniya Xizir
* Ziyareta Çilkaniyê

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Ziring

**Ziring** () gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok
Osmanîyan piştî şerên bi Rûsan re (bi taybetî 1878) ji Qefqazê gelek misilman anîne li Kurdistanê bicih kirine. Axa herî bikêr daye wan û Tirkên misilman (herwiha Terekemeyan jî). Yek ji van gundan jî Ziring e. Osmaniyan gelek malbatên Çaçan li vir bicih kiribû.

Navê gund bi kurdî tê wateya "cihê axa wê semaxkirî ye, bikêrtir e". Koka bêjeyê 'Zir an Zîr" e. Wateya sert jî dide. Bi texmînî navê gund ê herî berê Zireng bûye. Ziring herwiha navê mêran e jî. Îhtîmalek din jî, wextekê bi navê Zireng/Ziring mirovekî bingeha gund avêtiye.

## Aborî
Şer bûye sedem ku xelk ji gund bar bikin. Berê gundekî dewlemend bû. Kurd û Çeçen bi hev re bi biratî dijiyan, biratiya wan her xirab nebûye. Berê gundên devedorê ardê xwe dianîn li aşên Ziringê dihêran. Kûltûra Qefqasê xwe bi her awayê dida der. Bo mînak wan li gel tendûran, di sobeyên ji axê çêkirî de, nanên gelek tehmxweş dîpêjan. Mixabin niha ew rewşa berê nemaye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Zengel

**Zengel**, Zengen, Zengelan, Zengena *(bi romî kirine: Güzeldere)* gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Li rojavayê Stûkuranê dikeve. Gundên nêzîk Emeran, Kûzik in. Di gelek stranên dengbêjiyê de navê wê wekî Zengel(an) derbas dibe. Li ser wateya navê wê xebatek zanistî nîne. Bi texmînî têkiliya wê bi navê gundê Mengelê re jî heye. Hin caran bo Mengel(an)ê jî dibêjin Mengen(an).

## Erdnîgarî
32&nbsp;km ji Gimgim, 82&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.945 m ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Qulan

**Qulan**, (bi romî: *Kolan*) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Xelkên wî eşîra li bajarê esferayîn û gundên wê bajarê: serçeşme, nesravat, êîzî ,geraty, kelate sencer dijîne û nîştman dikin. Mezinên vî eşîra ji berê da digotin ji alî Erzrûmê hatine Xorasanê, li nav wan va gotina pir berbilave ku: welatê Min Erzrûme heft salan jê dûr bûme.

## Dîrok
Di serhildana Şêx Seîdê Pîranî yê 1925an de, ev gund roleke girîng lîstiye. Ji ber wê, ji berê de zordestiya Tirkiyeyê jî her zêde bûye li vir. Ji ber şer û xizaniyê gelekan bar kirine.

## Erdnîgarî
30 km ji Gimgim, 90 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve.

## Aborî
Aboriya gund li ser ajalvanî, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e.

## Nifûs

## Navdarên Qulanê

* Qasim Beg

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Edmund Spencer

**Edmund Spencer**, helbestvanekî îngilîz e. Di dema Elîzabet û Jakoben de jiyaye. Edmund Spencer berbî salên 1552 hatiye dinê û di 13 kanûna paşîn a sala 1599an de jiyana xe ji dest daye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1550î
Kategorî:Mirin 1599
Îngilîz

**Îngilîz** komek etnîkî û neteweyek xwecihê Îngilistanê ye, ku bi zimanê Îngilîzî, zimanekî Germaniya rojavayî diaxivin û dîrok û çandek hevpar parve dikin. Nasnameya Îngilîzî bi eslê xwe Anglo-Saksonî ye, dema ku ew di Ingilîziya kevn  wekî Angelcynn  ('nijad an hoza Anglûsan') dihatin nasîn. Etnonîmiya wan ji Anglûsan , gelek german ye ku li dora sedsala 5an a PZ koçî Brîtanyayê kiriye.

## Çavkanî


Kategorî:Komên etnîk li Înglistanê
Kategorî:Komên etnîk li Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Netewe
Thomas Kyd

thumb|Trajediya Îspanyol
**Thomas Kyd**, nivîskarekî lîstikên şano, yê dramê ye. Thomas Kyd, îngilîz e û li Londonê di sala 1558'an de ji dayik bûye û di sala 1594'an de miriye.
Berhema Thomas Kyd a herî bi nav û deng
* "**Trajediya Îspanyol**" *(The Spanish Tragedy)* (1586), e.
Berhemên wî yên din,
* Solîman û Perseda (1588) û
* Jêronîmo (1592) ne.

Kategorî:Jidayikbûn 1558
Kategorî:Mirin 1594
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 16an
Christopher Marlowe

**Christopher Marlowe**, ( - ), helbestvan, nivîskar, lîstikên drama yê şano û wergervanê dema Elîzabet yê îngilîz e.

Marlowe, li Canterbury ji dayik bûye û li zanîngeha Cambridge xwendiye. Di sala 1587an de dîploma xwe ya master a hunerê wergirt. Di sala 1593an de hevalê wî Thomas Kyd hat îşkencekirin û ji aliyê wî de bi tawanbarkirina sûcê ateîzmateîzmê hat îxbarkirin. Ji hêzên taybet ên Keyatiyê ve hatiye girtin û di derheqê wî de lêpirsîn hatiye vekirin. Piştre hatiye berdan û pênc roj şûnde ji aliyê kesekî bi navê Ingram Frizer hatiye kuştin.

= Berhemên wî =

## Şano

* *[[Tamburlaine]]
* *The Tragical History of Doctor Faustus* (*Trajediya bijîjk Faustus*)
* *The Jew of Malta* (*Cihûyê Maltayê*)
* *Edward II* (*Edûward II*).
* *The Massacre of Paris* (*Qetliyama Parîsê*).
* *Dido Queene of Carthage* (*Dîdon Şahbanûya Carthage*).

== Helbest ==

* *The Passionate Shepherd to His Love*
* *Hero and Leander''

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1564
Kategorî:Mirin 1593
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Yalê

**Yalê**, *(bi romî kirine: Yayla)* gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok

## Erdnîgarî
23 km ji Gimgim, 83 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.015 m ye. Koordînat: 41° 17' 25* Rh, 39° 7' 8* Bk.

## Avhewa
Axa gund zozanî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye.

## Aborî
Axa gund bêhtir bo xwedîkirina ajalên malê bikêr e. Aboriya gund ji ber qedexekirina zozanan xirab bû.

## Wargehên balkêş

## Navdarên gund

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
John Donne

**John Donne**, di sala 1572 de li Londonê ji dayîk bû û di sala 1631 de jiyana xwe ji dest da. Helbestvanê inglîz ku di dema keyetiya Jakê yekem de jiyaye wek serkêşê helbestvaniya metafîzîkê tê dîtin. Berhema wî ji, helbestên olî, wergerên latînî, epîgram, stran û ji şîretan pêk tê.

thumb|John Donne|çep

Kategorî:Ezîzên anglîkan
Kategorî:Helbestvanên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1572

Kategorî:Mirin 1631
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Jean Anouilh

**Jean Anouilh** (1910-1987) nîvîskarê lîstikên Fransî ye.

Jean Anouilh di 12 saliya xwe de dest bi nivîsên lîstikên tiyatroyê dike, li zanîngeha Sorbonnê beşa hiqûkê xwendiye, di teatra jouven de nivîskarî kiriye,senaryoyên filma nivîsandiye; giraudoux û pirandello di bin tesîra wan de mane. Di dema xwe de bi lîstikên xwe, nivîskarê wê demê yê herî baş û pêşketiye.

Ser lîstiken wî:
* **Le Bal Des Voleurs** (1932 baloya Dizan),
* **Voyageur Sans bagages** (1936 Rewiyên bê bar),
* 1938 **keçika Wahşî**,
* 1953 **kevoka sîpî**.

Ji xeynî van 15 lîstik nîvisandine.

Kategorî:Jidayikbûn 1910
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1987
Kategorî:Nivîskarên fransî
Vatîkan

**Vatîkan** an jî **Dewleta Bajarê Vatîkanê** (bi îtalî: *Stato della Città del Vaticano*), welatêkî bê derya, dewletbajar û mîkrodewleteke serbixwe li dorpêça Roma, paytexta Îtalyayê. Welat di sala 1929an de bi Peymana Lateran ji Îtalyayê serbixwe bû, û ev herêmek cihêreng e ku bixwe di bin hiqûqa navneteweyî de saziyek serwer e, ku dewleta bajêr diparêze. Bi rûbera 49 hektar û ji sala 2023an de nifûsa xwe nêzî 764 kes e, hem ji hêla rûber û hem jî ji hêla nifûsê ve dewleta herî piçûk a cîhanê ye. Dewlet Bajarê Vatîkanê dewletek dêrî an pîroz-keyîtî e ku ji hêla Papayê ku metranê Romayê û serokê dêra katolîk e ve tê rêvebirin. Karbidestên herî bilind ên dewletê hemî oldarên katolîk ên bi eslê xwe cûda ne. Vatîkan di heman demê de metonîme Meqamê pîroz e.

Meqamê pîroz vedigere heya destpêkê û serekî yê dêra katolîk ku ji sala 2018an vir ve li seranserê cîhanê 1.329 mîlyar katolîkên imadkirî li dêra latînî û 23 dêrên katolîk ên rojhilat hene. Li aliyê din dewleta serbixwe ya Vatîkanê di 11ê Sibata 1929an de bi Peymana Lateran li Îtalyayê de derketa holê, ku behsa wê kir wekî afirînek nû, ne wek paşmayek ji Vatîkana bêre ku beşek mezin ji Îtalyaya navîn kir di dîrok de.

Aboriya bêhempa ya dewlet-bajarê Vatîkanê ji hêla bexşên dilsoz, bi firotina pûl û bîranînên posteyê, xercên ji bo têketina muzeyan, û firotina weşanan ve ji hêla aborî ve tê piştgirî kirin. Bajarê Vatîkanê bac nîne û tişt bê bac in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1929an li Vatîkanê
Kategorî:Enklav û ekslav
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê
Kategorî:Monarşiyên Ewropayê
Erez

**Erez**, **Eres** an **Ava Reş** li Bakurê Kurdistanê dizê û dirije Deryaya Qezwînê. Dirêjiya Erezê 1.072&nbsp;km ye.

Çemê Erezê, li nik kurdan, xwedî wateyeke taybet e, ji ber ku Mela Mistefayê Barzanî û hevalên wî, ji wî çemê derbazbûn û gehiştin Rûsyayê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Azerbaycanê
Kategorî:Çemên Îranê
Kategorî:Çemên Kurdistanê
Kategorî:Çemên Tirkiyeyê
Kategorî:Qers
Kategorî:Xinûs
Bahama

thumb|Nexşeyê Bahamayê
**Bahama**, welatekî îngilîzîaxêv e ku di bin destiya Brîtanyayê de ye. Li nav giravên Karîbê de ye û ji 700 gravan pêk tê. Bahama li rojhilatê Florîda û li bakurê Kubayê ye.

## Herêmên Bahamayê

Bahama ji 21 herêman pêk tê:

## Girêdanên derv

Kategorî:Avabûnên 1973an li Amerîkaya Bakur

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1973an de hatine avakirin
Brezîl

**Brezîl** (carina wek *Brazîl* û *Berazîl* jî tê nivîsandin), an **Komara Federal a Brezîlê**, *(República Federativa do Brasil)*, welatê nifûsa wî herî zêde yê Amerîkaya Latînî e û ji aliyê axa xwe jî pêncemîn di nav mezintirîn dewletên cîhanê de ye. Ji xeynî Şîle û Ekuadorê sînorê hemî welatên Amerîkaya Latînî bi Brezîlê re heye. Sînorê Brezîlê bi Okyanûsa Atlantîk re 7 360 km ye.

## Dewletên federal ên Brezîlê

Brezîl ji 26 dewlet û ji herêmek federal pêk tê.
Dewletên federal ên Brezîlê gorî herêman:

* Herêma Bakur (*Região Norte*)
** Acre
** Amapá
** Amazonas
** Pará
** Rondônia
** Roraima
** Tocantins
* Herêma Bakur-rojhilat (*Região Nordeste*)
** Alagoas
** Bahia
** Ceará
** Maranhão
** Paraíba
** Pernambouc
** Piauí
** Rio Grande do Norte
** Sergipe
* Herêma Navîn-rojava (*Região Centro-Oeste*)
** Goiás
** Mato Grosso
** Mato Grosso do Sul
* Herêma Başûr-rojhilat (*Região Sudeste*)
** Espírito Santo
** Minas Gerais
** Rio de Janeiro
** São Paulo
* Herêma Başûr (*Região Sul*)
** Paraná
** Rio Grande do Sul
** Santa Catarina

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1822an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên G20ê
Kategorî:Welatên Amerîkaya Başûr
Brûney

**Brûney** (carina wek *Brûneî* jî tê nivîsandin; bi zimanê malayî: *Negara Brunei Darussalam*), li ser girava Borneo li başûr rojhilatê Asyayê ye. Brûney ji aliyê petrolê ve gellekî dewlemend e. Ji xeynî Malayzya cîranê Brûneyê nîne. Li bakurê Brûneyê jî deryaya Çînê heye. Ola fermî a Brûneyê îslam e, ji xeynî wê budîst û xiristiyan jî hene.thumb|Nexşeya Brûneyê
## Eyaletên Brûneyê

Brûney ji 4 eyaletan pêk tê û her eyaletek waliyê xwe heye.

* Belait - Rûerd 2 724 km², Walî Kuala Belait.
* Brunei û Muara - Eyaleta paytextê - Rûerd 571 km², Walî Bandar Seri Begawan.
* Temburong - Rûerd 1 304 km², Walî Bangar.
* Tutong - Rûerd 1 166 km², Walî Tutong.
çep|thumb|

## Olên Brûneyê
Ola fermî ya Brûneyê îslam e. Ji weynî wê hin olên din jî hene.
* Misilman (67%)
* Budîst (13%)
* Xiristiyan (10%)
* Yên din, wek ola anîmîst (17%)

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1984an li Brûneyê

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1984an de hatine avakirin
Myanmar

**Myanmar** (*Pyidaungzu Myanma Naingngandaw*), welatekî li rojhilat-başûrê Asyayê li qeraxê deryaya Andamanê û kendava Bengalê, di navbera Hindistan, Laos, Bengladeş û Taylendayê de ye.

## Nifûs

## Not

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cihên parastî yên Myanmarê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1948an de hatine avakirin
Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî
Barbados

thumb|Nexşeya Barbadosê
**Barbados** giravek di sînorê deryaya Karîbê û Okyanûsa Atlantîk de ye.

## Herêmên Barbadosê

Barbados ji 11 herêman pêk tê:

* Christ-Church
* Saint-Andrew
* Saint-George
* Saint-James
* Saint-John
* Saint-Joseph
* Saint-Lucy
* Saint-Michael
* Saint-Peter
* Saint-Philip
* Saint-Thomas

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1627an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Avabûnên 1966an li Amerîkaya Bakur

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1966an de hatine avakirin
Kategorî:Welatên giravî
Belîze

**Belîze** (navê kevn: *Hondûrasa Brîtanî*), welatekî Amerîkaya Navîn e. Li rojhilatê Gûatemala û başûrê Meksîk e. 75&nbsp;km dûrî Hondûrasê ye kendava Hondûrasê di navbera herdu welatan de ye.

## Herêmên Belîzeyê
Belîze ji 6 herêman pêk tê:
* Belize
* Cayo
* Corozal
* Orange Walk
* Stann Creek
* Toledo

## Girêdanên derve

## Çavkanî


Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1981ê de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Mihemed Emîn Zekî

**Mihemed Emîn Zekî**, dîroknas û niviskarekî kurd bû û sala 1880'yî li Başûrê Kurdistanê, li Silêmaniyê ji dayîk bû.
## Jiyan
Navê bavê wî Heci Evdirehman bû ku bazirgan û xwediyê karwanan bû. Malbatekî dewlemend de mezin bû.  Hêj biçûkatîyê emrê xwe de dayîka wî çû dilovaniya Xwedê. Piştî nexweşiyekê dijwar, nexweşiya romatizmayê kû heta dawiya emrê wî pêsîra wî berneda peyda bû.

Ji bo hînbûna xwendin û Quranê dest bi Medreseya Mela Ezîz kir. Pistre bi dorê re dibistana seretayî li Silêmaniyê Amadehiya Leşkerî diqedîne û ji wir derbasî Akademiya Leşkerî dibe a li Bexdayê. Li wir hêdî hêdî dest bi mijûlên hunerî dike. Kêfa wî gelek nigarkirinê tê. Hin tabloyan li wir çêdike.
Paşê li Stembolê Akademiya Şer dixwîne û Akademiya Bilind a Şer bi yekemtiyê diqedîne. Di Şerê cîhanî yê yekem de li gelek cepheyan şer dike.

### Xizmetên Wî Yên Leşkerî
* Di sala 1903'a da li nav hêzên 6em ya Împeratoriya Osmanîya da bi rutbeya serpêl xizmet dide, piştî eşkerekirina meşrûtîyeta duyem de derbasî Edirneyê di nav hêza 2em dibe.
* Dizivire Stenbolê di nav komîteya nexşekirina Stanbolê xebitî.

Sala 1924'an vedigere Iraqê û li Dibistana Şer a Bexdayê dersdarî û rêveberiyê dike. Piştî vê dikeve hikûmetê û dibe Wezîrê Parastina Neteweyî. Mihemed Emîn Zekî Beg piştî ku Hikûmeta Yekem a Nûrî Seîd Paşa ava dibe, tê ser karê Wezareta Aboriyê. Di tîrmeha sala 1948´an de li Silêmaniyê diçe ser dilovaniya xwe.

## Berhem
 
* *[[Dîroka Kurd û Kurdistanê (pirtûk)|Dîroka Kurd û Kurdistanê]]* (2002). Avesta, Stenbol. Ji aliyê Ziya Avci ve bi tîpên latînî û bi kurmancî hate wergerandin.
* *[[Meşahirî Kurd u Kurdistan (pirtûk)|Meşahirî Kurd u Kurdistan]]*
* *[[Tarîxî Silêmanî]]*

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1880
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1948
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Lokman Ayebe

**Lokman Ayebe**, di sala 1981’ê de, li Dêrikê li Kurdistana Bakur çêbû, nivîskarekî Kurd e.

Li Zanîngeha Dîcleyê beşa hesapgeriyê xwend. Di 18 saliya xwe de bi Tirkî dest bi nivîsandinê kir. Dû re li gel ku baş dizanîbûn wê hevdu biêşînin jî, li qedera xwe ango li Kurmanciya xwe vegeriya.

Romana nivîskar a yekem, Jar lê Sermest, di sala 2004an de ji aliyê Weşanên Belkîyê ve hate çap kirin. Piştî wê sê salan, di sala 2007'an de ji aliyê heman weşanxaneyê ve romana wî ya duyem a bi navê Gava Heyatê hate derxistin.
 
Lokman Ayebe di heman wextî de di Kovara Çirûskê de çîrok û gotaran dinivisîne. Ayebe, hîn jî li Dêrikê dijî.

Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Kesên ji Dêrika Çiyayê Maziyê
Kategorî:Nivîskarên kurd
El Salvador

thumb|Nexşeya El Salvadorê
**El Salvador** bi navê fermî **Komara El Salvador**, *(República de El Salvador)*, welatekî Emerîkaya Navîn e. Li rojavayê El Salvador Gûatemala, li bakur û rojhilat Hondûras û li başûr Okyanûsa pasîfîk heye. Li Amerîkayê gorî rêjeya axê nifûsa herî zêde li vî welatî ye û ji aliyê pişesaziyê ve welatê herî pêşveçûyî ye. Bajarên herî mezin; San Salvador, Santa Ana û San Miguel in.

## Herêmên El Salvadorê

Ahuachapan 
Cabanas 
Chalatenango 
Cuscatlán 
La Libertad 
La Paz
La Union 

Morazan 
San Miguel
San Salvador
San Vicente 
Santa Ana 
Sonsonate 
Usulutan


## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1821ê li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1821ê de hatine avakirin

Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Kap Verde

**Kap Verde** an jî Komara Kap Verde (bi portûgalî: *República de Cabo Verde*) welatekî di Okyanûsa Atlantîkê de nêzîkî Senegal û Morîtanyayê ye. Capo Varde ji komên gravan pêk tê. 18 grav in û giravên herî mezin 50-60 km ne. Sê giravên herî mezin: Santiago, Santo Antao û Boa Vista ne.

Gava portûgalî di sala 1456'an de hatin, li ser vê giravê mirov nedijiyan. Ji ber ku nêzîkî Afrîkayê ye, bû navendek bazirganiya koletiyê.

thumb|çep|Nexşeya Kap Verdeyê

Kategorî:Avabûnên 1975an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Afrîkayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin
Kategorî:Welatên giravî
Fîcî

**Fîcî**, bi fermî **Komara giravên Fîcî** (bi fîcî: Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti), welatekî di Okyanûsa Mezin de ye ku ji giravan pêk tê. Fîcî dikeve rojhilatê Vanûatû, rojavayê Tongo û başûrê Tûvalû. Fîcî ji sala 1874an heta 1970î di bin destê Brîtanyayê de ma.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1970an de hatine avakirin
Berçema Mîşrîtî

**Berçema Mîşrîtan** wênesazekê Kurd e.

Di sala 1985 de li Batmanê ji dayik bûye. Lîse li Batmanê xwendiye Di sala 2000 de li kargeha hunerên şêwekarî ya bi navê "Soresor"ê dest bi perwerdehiya wêne kir.

Li Batman, İzmîr, Antalya, Kizıltepe, Agirî u Heskîf beşdari gellek pêşangehên hevbeş û tekaserî bûye. Ji bilî wêne perwerdehiya peyakaran u zimanê kurdî jî dîtiye. Bi wêje(helbest) re jî elekedare.

## Lînkê derve
Soresor 
Berçema Mişrîtan: Di sala 1985 an de li bajarê Batman ê ji dayik bûye. li Zaningeha Ataturk(faqulteya Agirî) beşa wêne qedandiye. Ji sala 2000 a û heya 2007 a li kargeha Wênesaz û Wêjevan Fewzî Bîlge de perwerdehiya li ser hunerên şêwekarî û wêjeya bi zimanê kurdî dîtiye.Ji bilî vêya bi peykeran re jî dilebike, du pêşengehên peykerên piçûk li dar xistiye. Heya nuha li gellek bajaran gellek pêşangehên hevbeş û takeser li dar xistine. Wek helbestvanekî jî tê naskirin, dosyakî wê bi navê “Masiyên ku dikûlin” li ber çapêye û di gelek kovaran de helbêstên wê weşiyane.

Pêşengehên wê yên xweser

-1. pêşangeha wê ya xweser:
26-29 kanûna pêşîn 2004 Izmîr

-2. pêşangeha wê ya xweser:
22 îlon 2004 Qoser
27 îlon - 03 çiriya pêşîn 2004 Batman

-3. pêşangeha wê ya xweser:
27 îlon - 02 çiriya pêşîn 2005 Batman

-4. pêşangeha wê ya xweser:
25-26 gulan 2006 Agirî

-5. pêşangeha wê ya xweser:
24-25 gulan 2007 Agirî

-6. pêşangeha wê ya xweser:
09-11 Pûşber 2007 Bazîdê (Qesra îshak paşa)

-7. pêşangeha wê ya xweser:
22-24 tebax 2008 Farqîn

Pêşengehên wê yên hevbeş

22-30 / 12 / 2001 Batman
04 / 01 / 2002 Batman
09-19 / 07 / 2003 Antalya
03-05 / 09 / 2003 Heskîf
06-12 / 10 / 2003 Batman
17-25 / 12 / 2005 Amed
21-23 / 05 / 2005 Batman
29-4 /12-01/2005-2006 Batman
18 / 04 / 2006 Batman

Kategorî:Jidayikbûn 1985
Mîşrîtî, Berçema
Hêvîjar

**Hêvîjar** wênesazekî Kurd e.

## Jînengarî
Di sala 1982 yan de li gundê Hesarê girêdayî Kercosa Batmanê hate dinê. Di sala 1984'an bi malbati koçi bajarê Batmanê kirin. Dibistana seretayî û lise li wêderê qedand. Di sala 2002 yan de zewici bavê du keçika ye.

Piştî liseyê bi naskirina mamoste Fewzî Bîlge re dest bi hunerê kir. Ev çar salin ku li navenda çanda bihar di kargeha Soresorê de bi wêne re di lebikî. Heya niha beşdarî 3 pêşengehên hevbeş bûye. (Heskîf, Antalya, Batman) û dÎsa li Batmanê pêşangeha xwe ya teybet ku janên wênandî li dar xistiye.

## Girêdanên derve
* Soresor 

Kategorî:Wênesazên kurd
Sînan Karataş

**Ehmed Ronîar** wênevanekî Kurd e.

Di sala 1985 an de li Batmanê ji dayik bûye. Ev çar salên dawî li Kargeha Hunerên Bedew a Fewzî Bîlge de xebatên xwe didomîne. Li şikeftên Heskîfê, Batman û Antalyayê beşdarî pêşengehên hevbeş bûye.

Dîsa li Batman, Sêrt û Edeneyê pêşangeha xwe ya taybet bi navê Rengên Xemgîn vekiriye. Ji bilî Hunerên şêwekarî bi wêjeyê re jî têkildar e di sala 2006 an de ji weşanxaneya belkiyê bi navê "baran ji acizî dibariya" pirtuka wî ya yekemîn weşiya.

## Girêdanên derve
* Soresor 

Kategorî:Wênesazên kurd
Asmîna Zer

**Asmîna Zer** wênesazeke kurd e.

Di sala 1979 an de li Tatwan ê ji dayîk bûye. Di sala 1980 yan de bi malbatî koçi İzmirê kirin dibistana seretayî li wir qedand. Dema di dibistana seretayî de di xwend dest bi wêne çêkirinê kir.

Pişti liseyê ji bo ku bikeve Aqademiya Huneren Bedew dest bi qurse kir. Lê xwestina wê bi cih nehat. Di 2002' an de Fewzî Bilge nas kir. Disa dest avête wene. Hê jî bê rawestan wêneyan çêdike. Heya neha beşdarî 3 pêşengehên hevbeş bûye. Asmina zer ji bilî van xwedi lawekî ye.

## Girêdanên derve
* Soresor 

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Wênesazên kurd
Ronî Îlten

**Ronî Îlten** wênesazekî kurd e.

Di sala 1963 de li gundê Tila Navro ya girêdayî Misircê Sêrtê hatiye dinê. Dibistana seretayî li gund qedandiye. Têkiliyên wî yê hunerê hîn li gund dest pê kiribûn. Gellek sitran afirandiye. Di sala 1994 de ji cih û warên xwe hatiye koçberkirin.

Di sala 2004 de li Navenda Çanda Biharê dest bi xebatên xwe yê şanoyê kiriye. Bi lîstika bi navê "Rastî " beşdarî mîhrîcana Batmanê (2004) bûye. Di heman demê de derhinêriya lîstikê jî kiriye. Bi heman lîstikê beşdarî mîhrîcana Amedê (2005) bûye.

Wekî din lîstikeke şanoyê ya bi navê "Koç" nivîsandiye û derhinêriya wê jî kiriye. Bi vê lîstikê beşdarî mîhrîcana Batmanê (2005) bûye. Di Sala 2005'an de beşdarî du pêşangehan bûye. Yek li Batmanê li Kolana Hunerê u ya din jî li Bulanikê wekî taybet vekiriye.

Perwerdehiya xwe ya wêneyê li kargeha hunerên ciwan a bi navê "Soresor" ê li ba wênesaz,nivîskar û wêjevan Fewzî Bîlge dîtiye û xebatên xwe yê hunerê hîn jî li wir didomîne.

## Girêdanên derve
* Soresor 

Kategorî:Wênesazên kurd
Etiyopya

**Komara Federal a Demokratîk a Etiyopya**  (bi amharî: *Ityopp'ya Federalawi Demokrasiyawi Ripeblik*) an jî **Hebeşistan**, welatekî rojhilatê Afrîkayê ye. Cîranên Etiyopyayê welatên Sûdan, Erîtrea, Cîbûtî, Somalya, Kenya û Ûganda ne. Dewleta Erître berê perçeyek ji Etiyopyayê bû, lê belê piştî referandûma 1993an ji Etiyopyayê veqetiya û bû welatek serbixwe.

Etiyopya yek ji welatên herî kevn ên serbixwe ye. Ji xeynî dagirkeriya Îtalyayê ya di navbera salên 1936-1941 de, di dîroka xwe de ticarî nebûye welatekî bindest. Ji du hezar salî zêdetir e ku serbixwe ye.

Bilalê Habeşî yê ku yek ji misilmanên yekem e û navê wî di dîroka Îslamiyetê de derbas dibe, ji vî welatî ye.

## Herêmên Etiyopyayê
9 herêm û 2 bajar-hêremên Etiyopyayê hêne.

## Nifûs

## Galerî


Wêne:Affe in Äthiopien 4.JPG | Gélada (Nîla Şîn)
Wêne:Yeha Tigray Ethiopia.jpg | Perestgeha Yeha'yê (Keyîtî ya D'mt)
Wêne:Axum northern stelea park.jpg | Aksûm


## Çavkanî

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Xanime

**Xanime** wênezakê kurd e.

Li Batmanê ji dayîk bûye. Heya lîse yê xwendiye. Heye du sal ku li ba wênesaz Fewzî Bîlge perwerde dibe. Zewiciye Diya sê zarokan e. Heta niha sê caran li Batmanê pêşangeh li dar xistîye.

## Girêdanên derve
* Soresor 

Kategorî:Wênesazên kurd
Jovan Horî

**Jovan Horî** wênesazekê jin ya kurd e. nêzikî 7 sala li kargeha soresorê perwerdehî li ser hunera wêne dîtiye.
li gellek bajar û bajarokên cur bi cur gellek pêşengehên hevbeş û tekaser li dar xistiye. pirojeya xwe ya herî dawî, ya bi navê "minminîka" di meha adarê 2011 an de li batmanê pêşkêşî hunerheza kiriye. kurd e.

## Girêdanên derve
* Soresor 

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Wênesazên kurd
Jan Jîndar

**Jan Jîndar** (jdb. 1981 li Heskîfê), wênesazekî kurd e.

Di sala 1981ê de li gundekî Heskîfê çêbûye. Xwendina xwe ya lîseyê li Batmanê qedandiye .

## Girêdanên derve
* Soresor 

Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Kesên ji Heskîfê
Kategorî:Wênesazên kurd
Zerya Zîya

**Zerya Ziya** wênesazeke kurd e. Wênesaziya wê bi wênesaz Fewzî Bîlge re dest pê dike. Zerya Ziya heta niha beşdarî heft pêşengehên hevbeş bûye.

## Girêdanên derve
* Soresor 

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Wênesazên kurd
Ehmed Ronîar

**Ehmed Ronîar** wênevanekî kurd e ku di sala 1985an de li Êliha Batmanê ji dayik bûye.

Ev çar salên dawî li Kargeha Hunerên Bedew a Fewzî Bîlge de xebatên xwe didomîne. Li şikeftên Heskîfê, Batman û Antalyayê beşdarî pêşengehên hevbeş bûye.

Di 2002an de tevlî Kargeha Hunerên Bedew Soresorê a Fewzî Bîlge bû. Di 2013an de ew bû avakarekî “MST (Maseya Seydayê Tîrêj)” manifestoya vê maseyê hat weşandin û di 2014an de li Zaningeha Çukurovayê Fakulteya Hunerên Bedew Beşa Perwerdahiya Wêne qedand.

## Pêşangehên wî yên xweser

2004 “Rengên Xemgîn”
        24/11/2004 Navenda Çanda Bihar / Êlih
        18/12/2004 Navenda Çand û Hunerê ya Botan / Sêrt
        29/12/2004 Mala Çand û Hunerê ya Darayiyê / Edene
2006 “29+1 Bê hestî Hiştina Neteweyekî û…
        02-17 / 09 / 2006 Salona Pêşengehêya Şaredariya Mezin a Amedê  / Amed,
        2006 Parka Aşitiyê a Koserê / Koser-Mêrdin
2008 “Bîst û Du Çirûsk û Mexsena Xwînê”
        30/06/2008 Likêleka Salona Sinemaya Yılmaz Güney pêşiya Çarşiya Jinan / Êlih

**Pêşangehên wî yên hevbeş:**

2003 Şikeftên Heskîfê (03-05.09.2003) Heskîf

2003 Navenda Hunerê ya Dîlek (09-19/07/2003) Antalya

2003 Salona Sinemaya Yılmaz Güney (06-12/10/2003) Êlih

2005 Kolana Hunerê ya Êlihê (21-23/05/2005) Batman

2005 Salona Pêşengehê ya Şaredariya Mezin a Amedê (17-25/12/2005) Amed

2006 Mihrîcana Çand û hûnere a Êlihê -Esentepe- (18/04/2006) Êlih

**Performansên wî:**

2013 “Helbesta Bêdeng” Parka Ataturk / Êlih

2013 “Siya 34 ciwanan” Parka Ataturk / Êlih

2014 “Siya Soma’yê” Zaningeha Çukurova’yê / Edene

**Xelatên di pêşbaziyan de wergirtine:**

2009 “Bajarê Mirinên Bideng” (Di pêşbaziya Abdullah Duran de xilata yekemîn)

2010 “Dewsa Ramûsanên Te”(Di pêşbaziya Abdullah Duran de xilata duyemîn)

2010 “MişkekîEvîndar” (Di pêşbaziya Rewşenbiriya Duhokê de xilata sêyemîn

2010 “ÇavênXewnaMin” (Di pêşbaziya Huseyin Çelebî de xilata mansiyonê)

**Pirtukên wî:**

2006 “Baran ji Acizî Dibariya”(Helbest, Weşanên Belkî)

2010 “Pevşabûnên Şîn” (Helbest, Weşanên Lîs)

2012 “Geometriya Rengên Şikestî” (Rexne,Weşanên Ronahî)

**Di derbarê wêjeyê de xebatên wî yên din:**

2014 “ŞikeftaHelbestê” Hevpeyvîn-Poetika, Çîdem Baran, WeşanênRonahî

## Girêdanên derve
http://e-roniar.blogspot.com.tr/p/kurtejiyan.html

Kategorî:Wênesazên kurd