open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bill Gates

**William "Bill" Henry Gates III** [] li  li bajêrê Seattle li wilayetê Washingtonê hatiye ser dinyayê. Ew tev-hîmdaner, serok, kevne mezin-endazyarê nermamrazan yê şîrketa Microsoftê e. Her wiha, ew damezrînerê şîrketa Corbis ya arşîvkirina wîneyên dîgîtalî e. Li goreyê lîsteya *Bilyonerên Cîhanê* ya Kovara Forbesê, Gates zilamê herî dewlemend ê cîhanê li van 12 salên bihurî ye. Li sala 1999ê, ji bo heyamekê dewlemendiya Gates ji 100 bilyon dolarên Emrîkî bihurî û bi vî awayî Gates bû sedbilyoniyê yekê di dîrokê da. Li goreyê Kovara Forbes 2006ê, Gatesî niha zêdetir ji 50 bilyon dolaran hene. Malbata Gates bi dû malbata Waltonî malbata herî zengîna cîhanê e.

Gates yek ji bernyastirîn sermayedarên şoreşa Komputera kesanî e. Ew bi berfirehî ji ber dûrbînî û meraqa karî cihê rêzê e. Hindek kes jî rexneyan lê dikin ko bi awayên nedadwerane û bêqanûnî şîrketa Microsoftê ava kiriye. Piştî komkirina serweta xwe, di gelek karên mirovxwazane da Gêytsî gelek pare (nêzîkî 50 % ji malê xwe) bi rêya *Binyatê Bîl û Melînda Gates*î, ya ko li sala 2000ê hatiye damezrandin, daye rêxistinên xêrxwaz û lêkolînên zanistî.

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Bernamesazên amerîkî

Kategorî:Dîroka komputeran
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan

**Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan** ji aliye Neteweyên Yekbûyî di 10ê kanûna pêşîn a 1948an de hatiye pejirandin. Ev danezan bû belgeyeke bingehîn ji bo tekoşîna mafên mirovan di hemû cîhan da.

## Wergera kurdî
* Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan
Ev werger ji hêla Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve hatiye kirin.

Kategorî:Dîroka mafên mirovan
Kategorî:Mafên mirovan
Eliyê Herîrî

**Eliyê Herîrî** an **Şêx Ehmedê Bûtî** (jdb. 1009/10 - m. 1079/80) nivîskar û helbestvanekî klasîk ê wêjeya sofî yê kurd di serdema merwaniyan a sedsala 11an bû. Eliyê Herîrî bi kurmancî nivîsand.

## Jînenîgarî
Li gorî piraniya çavkaniyan, Eliyê Herîrî di sala 1009an li gundê Herîr ku îro parçeyekî parêzgeha Hewlêrê ye, jidayikbû. Eliyê Herîrî û malbata wî di dema xwe de li herêma xwe bihêz bûn. Ew di nav malbatê de ji biçûkatî dest bi xwendinê dike û heta ku mezin dibe jî xwendina baş û qanc werdigire. Li gorî dîroknasê ereb Mûxibî, Herîrî ji bo xwendinê diçe Şamê û lawikekî wî hebû, Şêx Ehmed (jdb. 1048) ku mele û fiqeh bû.

Herîrî li Şamê bi gelek zanistên îslamî û wêjeyî re civiya. Piştre pênc salan Herîrî vedigere û tê Cizîra Botan. Li wir jî demekê dimîne û dest bi pirtûka xwe ya bi navê *Maqamat*ê dike û temam dike. Piştre ku ew pirtûka xwe bidawî dike, meşrûhrbûna wî di nav aliman zêde dibe. Piştre ku ew ji bo xebatên xwe herwiha mezin tê naskirin, êdî ew bixwe, dike ku here Hewlêr û Bexdayê. Li Hewlêrê demekê ne diyar dimîne û bi pir zaniyarên mezin yên wê demê re rûdine û diaxive.

Li Bexdayê jî, Eliyê Herîrî ji bo xebatên xwe yên wekî pirtûkên Dîwan jî navdar dibe. Ew bi xelîfeyê ebasiyan civiya û dûr ve jî pir alim û zanistên îslamê ji li wir dicivîn. Ew jî di dema xwe de ku weke zaniyarekî tê naskirin, êdî weke zanistekî îslamê jî tê naskirin. Wî xwest ku bi axiftinê nêzîkatiya vacê di îslamê de bide rûnandin. Li ser vê yekê re bi pir zaniyarên dema xwe re jî dikeve niqaşên mazin de. Li Bexdayê, li navenda xelîfeyan jî dikeve wan niqaşan de. Bi vê yekê re, tê gotin ku hin rexne jî li ser vê yekê lê têne girtin. Lê ew ji ya xwe nayê xwarê di wê heyamê de.

Di sala 1080an de, ew li Cizîrê mir. Gora wî wekî cihekî pîroz tê hesibandin û her sal gelek kes serdana wê dikin.

## Tesîr û mîras
Helbestên wî li ser evîn, evîna ji bo Kurdistanê, xwezaya wê ya xweşik û bedewiya gelê wê disekinîn. Helbest populer bûn û li seranserê Kurdistanê belav bûn.

### Hinek ji helbestên wî

## Berhem
* *Dîwan*
* *[[Maqamet]]*

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* Blau, Joys; Die Wissenschaft von der kurdischen Sprache. In: Kurden Azadi, Freiheit in den Bergen, Schallaburg 1992
* Balî, Awe; Antolojiya Helbestvanên Kurd, Istanbul 1992
* Kurdo, Qanatê; tarîxa edebyata kurdî I, Stockholm 1983
* Kurdo, Qanatê; tarîxa edebyata kurdî II, Stockholm 1985
* Zinar, Zeynelabidin Nimune, Stockholm 1991 http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-a/Nr-11.htm

Kategorî:Elî Herîrî
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1009
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Kurdên sedsala 11an
Kategorî:Mirin 1080
Kategorî:Mirin 1079
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wêjevanên kurd
Hecî Fetahê Hezroyî

**Hecî Fetahê Hezroyî** yek ji zana û rewşenbîrên kurd ê Sedsala 20'an e.
Hecî Fetah di sala 1892an de li gundê Zuxra Hezroyê hatiye dinyayê û di 21ê Sibata 1975an de jî ku roja Înê bûye, çûye ber dilovaniya Xwedê û li goristana bajarê Hezroyê ketiye wargeha xwe ya sermedî.
Fetah Hezroyî kurê Sofî Muhemmed e û bi eslê xwe ji Hezana Licê ye. Di zarûktiya xwe de dev bi xwendina olî kiriye û piştre li Medreseya Kurdî domandiye. Dema ew bûye şazdesalî, bi xalê xwe Mela Ebdulah re çûye Hecê. Ji ber vê yekê ye ku ew, bi nasnavê hecîtiyê hatiye naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1890
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1975
Huner

**Huner** cûrbecûr çalakiya çandî ye ku li dora karên ku jêhatîbûnên afirîner an xeyalî bikartînin, ku tê çaverê kirin ku ezmûnek hêja derxînin navendê ye, bi gelemperî bi vegotina hêza hestyarî, ramanên têgehî, jêhatîbûna teknîkî, û/an bedewiyê.

Pênaseyek bi giştî lihevhatî ya ku huner pêk tîne tune û şirovekirina wê di dîrokê de û di nav çandan de pir cûda bûye. Di kevneşopiya rojavayî de, sê şaxên klasîk ên hunera dîtbarî ev in: nîgar, peyker û mîmarî. Şano, dans, û hunerên din ên performansê, herwiha wêje, muzîk, fîlm û medyayên din ên wekî medyaya înteraktîf, di nav pênaseyek berfireh a "hunerê" de cih digirin. Heya sedsala 17an, *huner* ji her perfomans û re dihat gotin û ji karvanê destan û zanistan nayê cûda kirin. Di karanîna nûjen a piştî sedsala 17an de, ku têgehên estetîkî serekî ne, hunerên xweşik ji hunerên bidestxistî bi gelemperî têne veqetandin û têne cûda kirin, mîna hunerên xemilandî an sepandin.

Xwezaya hunerê û têgînên pê ve girêdayî, mîna afirînerî û şirovekirinê, di şaxeke felsefeyê de ku bi navê estetîk tê zanîn, têne lêkolîn kirin. Berhemên hunerî yên ku derketine di warên pîşeyî yên rexnegiriya hunerî û dîroka hunerê de têne lêkolîn kirin.

## Binerê

* Hunermend

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Kategoriya "Çand û Huner"  a dmoz a kurdî
* Huner çî ye?
* Taybetmendiyên berhema hunerî

Kategorî:Çand

Kategorî:Hunerên dîtbarî
Kitêbeke Hisabî

Perçeyek ji meqele “Klasîkên me – an şahir û edîbên me ên kevin” ya Celadet Bedirxan:

Vê paşiyê kitêbeke kiçik ketiye destên min, Kitêbeke mewzûn. Tê de qala hisabî kirine. Ev in çend beytên wê:

Neh caran neh bi xwe hesêb ke biltemam
Heştê û yek in, tu bizan ya ez xulam.
Heşt caran çar çend in eya şîrînbira
Ew sih û dû ne herçî zêde ji te re.
Heft caran pênc çend in eya tiflê piçûk
Ew sih û pênc in da ko pê nebî xudûk.
Şeş caran sê çend in eya sahib meqal
Ew deh û heşt in tu bizan ya pîrê kal.
Pênc caran pênc çend in ey mêrê çak
Ew bîst û pênc in tu bizan ey canê çak.
Çar caran heft çend in tu bêje vê demê
Ew bîst û heşt in da tu hilnegrî xemê.
Sê caran neh bo te beyan kim ya delal
Ew bîst û heft in tu bizane ya heval.
Du caran çar çend in min bo te kirye xet
Ew heşt temam in der vê nezma pir xelet.
Êk caran êk êk e bizan ya nasiha
Bo feqîrê koyî bêjin fatiha.

Di dawiya vê kitêbokê de bi erebî şerhek heye. Li gora vê şerhê xwedî kitêba xwe di sala 1345ê romî de nezim kiriye; berî hevdeh salan. Gelo li kû derê? Li Tirkiyê, Iraqê an Sûriyê?

Klasîkên kurdî

Kategorî:Pirtûk
Kongreya Gelê Kurdistanê

thumb| Kongra-Gel - Kongreya Gelê Kurdistanê
**Kongreya Gelê Kurdistanê**, bi kurtasî Kongra-Gel, di sermawezê 2003'an de di kongreya xwe ya damezrandinê de li çiyayên Qendîl hat avakirin. Kongra-Gel piştî belavkirina KADEK'ê hat afirandin. Kongra-Gel rêxistinek ji kevneşopa PKK'ê ye. Kongra-Gel parlamenta Koma Civakên Kurdistanê e.

Wek serokê Kongreya Gelê Kurdistanê Zübeyir Aydar hat hilbijartin.

## Lijneyên giştî
* 1.: 27.10-6.11.2003 (Civîna damezrandinê)
* 2.: 16.-26.4. 2004 (awarte)
* 3.: 4.-21.05.2005
* 4.: 17.-22.04.2006 (awayî)
* 5.: 16.-22.05.2007 (awayî)

Di 5’emîn Lijneya Giştî ya Kongra-Gel ku di 16 û 22’yê gulanê de li qadên gerîla pêk hat navê Koma Komalên Kurdistanê (KKK) hat guhartin, bû Koma Civakên Kurdistanê (KCK).

## Binêre
* Bernameya Kongra-Gel

## Girêdanên derve
* Kongra-Gel 
* Kurdish Info 

Kategorî:Kongre
Kategorî:Rêxistin
Programa Partiya Karkerên Kurdistan

**Programa Partiya Karkerên Kurdistanê**, ango Bernameya Partiya Karkerên Kurdistanê, bernameya siyasî ya PKK'yê ya ku di pêncemîn kongreya PKK'yê ya 8-27'ê rêbendana 1995'an hat pejirandin. Bernameya pêşîn a vê partiya siyasî di sala 1978'an de hatibû qebûlkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Bernameya partiyê
Microsoft

**Microsoft** yek ji şirketên Navneteweyî yên herî mezin li dinyayê ye. Ev şirket di warê teknolociyaya kompyoterê dixebitit û hersal bihayê zêdetir ji 44.28 hezar milyon (bilyon) Dolarên Emrîkî berhemên corane li seranserî cîhanê difroşit û heta heyva Xêveya (Hizîrana) 2006ê zêdetir ji 71,553 karmendan li 102 welat û herêmên cîhanê hebûn. Berhemên Microsoftê berî her tiştî bernameyên ji bo kompyoteran in. Berhemên Microsoft yên herî bi nav û deng sîstemên xebitandinê DOS û Microsoft Windows û bernameya karûbarên nivîsandinê *Word* in. Sazumankar û xwediye Microsoftê Bill Gates e.

## Girêdanên derve


Kategorî:Şirketên elektronîkê yên DYAyê
Kategorî:Şirketên teknolojiyê yên DYAyê
Mela Huseynê Bateyî

**Melayê Batê** yan jî **Mela Hesenê Bateyî** (jdb. 1417, Colemêrg - m. 1491 Colemêrg) helbestvan, wêjevan û nivîskarekî klasîk ê kurd e.

Navê Melayê Bateyî yê rastîn *Hesen/Husên* e. Lê belê di pirtûka Ensîklopediya Îslamê de hatiye nivîsandin ku navê wî *Ehmed* e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, Mihemed Emîn Zekî û Eladîn Secadî jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine.

Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê Zeynelabidin Zinar ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li Stembolê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê *Mele Ehmedê Batê* nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, *Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)* nivîsandî ye. Tê zanîn ku Bate navê gundê wî û Ertoş jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. Ebdulreqîb Yûsif di Dîwana Kurmancî de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: *Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e* 
Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be.

## Berhemên wî
Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in:

* *[[Mewlûda Melayê Batê]]* (Mewlûda kurdî)
* *[[Dîwana Bateyî]]*
* *[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]*

## Binihêre
* Klasîkên kurdî
* Mewlûda Melayê Batê

## Girêdanên derve
* [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber]

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1417
Kategorî:Kesên ji Colemêrgê
Kategorî:Kurdên sedsala 15an
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî

Kategorî:Mirin 1491
Kategorî:Mirin 1495
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wêjevanên kurd
Îsmaîlê Bazîdî

**Îsmaîlê Bazîdî** (jdb. 1654 Bazîd − m. 1709 Agirî), wêjevan û helbestvanekî kurd ê klasîk yê Bazîdî ye.. Li cem Ehmedê Xanî perwerde dîtiye. Fîlozofekî mezin bû. Jiyane xwe bi perwerde kirina zarokên kurd re bûhûrand. Pirtûkek jî bi navê "Gulzar" bo perwerde kirina zarokên kurd nivîsand.

## Berhem
* *[[Gulzar]]*

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1654
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Kesên ji Bazîdê
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1709
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wêjevanên kurd
Şahan Axa

**Şahan Axa**, encamekî eşîra Bextiyaran ê. Ew Eşîr li derdora Mamekîya û Xozat diji.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1937
Kategorî:Kesên ji Xozatê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Microsoft Windows

**Windows** (bi inglîzî *pencere* an *pace* an *teqa*), sîstemeke xebitandinê ya komputer e. Ji ber ku qutuyên wekî şibake bi kar tîne, navê wê 'Windows' bû. Numuneya sîstemeke bê şibakeyê DOS e.
Wîndows berhemek şirketê Microsoft e.

Reqebetkarek ji bo Windows sîstema Linux e.

Microsoft Windows *ne* nivîsbariya azad e.

## Guherto
Versiyonên Wîndows ev in:
* Windows 3.1
* Windows 3.11
* Windows 95
* Windows NT 3
* Windows NT 4
* Windows 98
* Windows Millenium Edition
* Windows 2000
* Windows XP
* Windows 2003 Server
* Windows Vista
* Windows 7
* Windows Thin PC
* Windows Server 2012
* Windows 8
* Windows 8.1
* Windows Server 2012 R2
* Windows 10

## Wîndowsa kurdî

Microsoft Windows hîn bi zimanê kurdî tune, lê projeyek bi navê « Wîndowsa Kurdî » heye. Lê di Windowsa nû ya Microsoftê Windows 8de bi navê "Centeral Kurdish (Iraq)" heye.

Kategorî:Avabûnên 1985an li DYAyê
Kategorî:Komputerên kesanî

Kategorî:Nivîsbariya 1985an
Kategorî:Pergalên Xebatê ya Microsoft
Kategorî:Platformên komputeran
Rohat Alakom

**Rohat Alakom** (jdb. 13'ê gulanê, 1955 Qebaqom, Kaxizman) nivîskarekî kurd e.

## Jiyan

Di roja 13ê gulana 1955an de li gundê Qebekom ku bi Qaxizmanê ve girêdayî ye (qezayeke bajarê Qersê) ji dayik bûye. Dibistana pêşîn, navîn û lîse li wir xelas kir. Paşê wi li Enqereyê, li serbajarê Tirkiyeyê xwendina bilind qedand (1974-1978). Du salan 1979-1980î li Bulgaristanê û di salên 1980-1982an de li Almanyayê ma, li bajarê Frankfurtê. Di sala 1983ê de koçberî Swêdê kir. Ji wê demê heta niha li Stockholmê dijî.

Qasî 20 pirtûkên Rohat Alakom bi zimanê kurdî, tirkî û swêdî li ser dîrok û wêje hatine weşandin. Pirtûka wî ya yekem bi zimanê swêdî bi navê "Di Hezar Salan de Pêwendiyên Swêdiyan û Kurdan" derketiye. Hin lêkolînên wî bi zimanê din jî der çûne.

## Berhem

* Kürdoloji Biliminin 200 Yıllık Geçmişi (Komkar, 1987)
* Çağdaş Türk Edebiyatında Kürtler (Vejîn-1989, Fırat-1991, Avesta-2010)
* Di Çavkaniyên Swêdî de Motîvên Kurdî (Vejîn-1991)
* Unutulmuşluğun Bir Öyküsü: Said-î Kürdi (Fırat-1991)
* Ziya Gökalp’in Büyük Çilesi: Kürtler (Fırat-1992)
* Yaşar Kemal’in Yapıtlarında Kürt Gerçeği (Fırat-1992)
* Di Folklora Kurdî de Serdestiyeke Jinan (Nûdem-1994)
* Li Kurdistanê Hêzeke Nû: Jinên Kurd (Apec-1995)
* Bir Kürt Diplomatının Fırtınalı Yılları: Şerif Paşa (Apec-1995, Avesta-1998)
* Eski İstanbul Kürtleri (Avesta-1998)
* Hoybun Örgütü ve Ağrı Ayaklanması (Avesta-1998, Avesta-2011)
* Svensk-kurdiska kontakter under tusen år, (Apec-2000)
* Arîstokratên Kurd: Torin (Apec-2003. Torin: Arîstokratên Serhedê, Avesta-2009)
* Orta Anadolu Kürtleri (Apec-2003, Evrensel 2004, Evrensel-2007)
* Kurdên Swêdê (Serkland-2006)
* Kurderna-Fyrtio år i Sverige (Serkland-2007)
* Ronahîya Dîrokê (Aran-2008)
* Dünyanın En Yaşlı Adamı-Zaro Ağa (Avesta-2009)
* Kars Kürtleri (Avesta-2009)
* Kağızman-Kars’ın Tadı Tuzu (Kağızman Belediyesi-2012)
* Komkujiya Ermenîyan -1915 (Avesta, 2015)
* Xatirê Te Stockholm! Selahaddîn Rastgeldî (Apec, 2016)
* Dîroka Kurdistanê di çapemeniya swêdî de (Apec, 2016)
* Jinên kurd di çavkaniyên swêdî de (Apec, 2016)

;Çend pirtûkên ku Rohat Alakom weşandina wan amade kiriye:
* Jesidkurder (Apec-2001)
* Kurdisk resa (Apec-2005)
* Bir Türk Subayının Ağrı Dağı İsyanı Anıları (Avesta-2011)

;Pirtûkên dengdar (Talböcker), bi swêdî:
* Svensk-kurdiska kontakter under tusen år (2000)
* Kurderna- Fyrtio år i Sverige (2007)

;Çend pirtûkên Rohat Alakom bi erebî:
* Rêxistina Xoybûn û Serhildana Araratê (Bi zimanê erebî, werger: Şukir Mistefa, Weşanxaneya Kawa, 2000).
* Şerîf Paşa (Bi zimanê erebî, werger: Şikur Mistefa, Weşanxaneya Spîrêz, 2004).
* Di Folklora Kurdî De Serdestıyeke Jinan ( Werger: Xelat Ehmed, Kalime-2011, Abu Dabî)

;Du pirtûkên Rohat Alakom bi zaravê soranî:
* Rêxistina Xoybûn û Serhildana Araratê (Bi zaravê soranî, werger: Şukir Mistefa, Weşanxaneya Aras, 2000).
* Kurdên Îstenbola Kevn (Bi zaravê soranî, werger: Ahmad Taqana, Weşanxaneya Mukrîyanî, 2005)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* e-pirtûk Folklor û jinên kurd 

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mirovên zindî
Alakom, Rohat
Microsoft Reader

**Microsoft Reader** bernameya belaş ya Microsoftê ye û ji bo xwendina e-pirtûkan e. Microsoft Reader di komputerên PC û Pocket PC de dixebite. Ev bername teknîka ClearType bi kar tîne da mirov bikare di ekranên LCD de e-Pirtûkan bi rehetî bixwîne.

Fontên ku Microsoft Reader bi kar tîne ev in:
* Berling Antiqua
* Frutiger Linotype
* Lucida Sans Typewriter

Kategorî:E-pirtûk
Kategorî:Nivîsbarî
Mem û Zîn

***Mem û Zîn*** an jî ***Memozîn*** pirtûka herî girîng ya Ehmedê Xanî ye. Tê de evîna mezin nav *Mem û Zîn* tê îfadekirin.

Destana kurd ya neteweyî "Mem û Zîn", bi sedsalan di nav gelê kurd de bi devkî û bi destnivîskî jiyaye. Paşê gelek caran hatiye çapkirin. Cara pêşîn di sala 1919an de li Stembolê; paşê di sala 1947an de li Helebê, 1954 li Hewlêrê, 1957 li Şamê, 1960 li Bexdayê, 1962 li Moskoyê, 1968 li Stembolê, 1988 li Ûrmiyeyê û di 1995an de li Swêdê li bajarê Uppsalayê û Şamê, û di sala 2006an de jî li Dihokê hatiye çapkirin.

"Mem û Zîn", bi tîpên latînî cara pêşîn di sala 1968an de, ji aliyê M. Emîn Bozarslan ve li Stembolê hat çapkirin. Mamoste Bozarslan, bi munasebeta 300 saliya Mem û Zînê, ew bi tîpên latînî û bi şîrovekirineke hêja di sala 1995an de ji nû ve çap kir. Ev çap ji metnê orijînal û ji wergera kurdiya xwerû pêk hatiye.

Wezareta Çandî û Turîzmê ya Komara Tirkiyeyê berhema Ehmedê Xanî ya bi navê "Mem û Zîn" di sala 2010an de da weşandin. Di pirtûkê de, rûpelekî de nivîsa orjînal ya ku bi tîpên erebî ne heye û di rûpela din de beramberê wê bi tîpên latînî bi tirkî û kurdî heye. Ji vê pirtûkê 2.500 heb hate çapkirin. Ji van pirtûkan hinek wê li pirtûkxana bên belavkirin û hinek jî wê bên firotin. Ev cara yekem e ku wezareteke Komara Tirkiyeyê pirtûkekî bi zimanê kurdî amade dike û dide weşandin.

Her wiha nivîskarê kurd Jan Dost jî bi eynî munasebetê ev berhema hêja wergerande ser zimanê erebî û bi şîroveyeke berfireh, ku ew sê caran li paytexta Sûriyê Şam û li Beyrûtê û li Dihokê jî hate çapkirin. Dîsa Jan Dost sala 2007an Mem û Zîn bi kurdiya îro û bi kêş û qafiye nivîsî û tefsîreke berfireh bi kurmancî jê re danî.

alt=Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin|thumb|Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin (2009)

## Pirtûk
* 1992: Li Tirkiyê fîlmek li ser Mem û Zînê ji aliyê Ümit Elçi ve hatiye çêkirin. Şanoya bi navê “Şoreşa Evînê: Trajediya Mem û Zîn” ji aliyê Kemal Mîraudalî ve ji Kermancî Mîanî re hatiye nivîsandin û di adara 2012’an de li Silêmaniyê hatiye çapkirin.
* 1995, 2005: Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Wergerê tîpên latînî û kurdiya xwerû: M. Emîn Bozarslan. Stembol: Weşanên Deng. .
* 
* 2010: Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Şirove û kurdiya îro: Jan Dost. Stembol: Avesta. .
* 2021: Tîma anîmasyon dê xeta berhemanîna filmê 3D Mem and Zein bi derhêneriya Ferdîn Zareî, derhênerê hunerî Delir Maleki û rêvebirê berheman: Xê Bat Kerîmî, bi bikaranîna teknolojiya herî bilind a cîhanê li Sineyê dest pê bike, paytexta parêzgeha Kurdistanê Îranê dest bi nasandin û şandina vê berhema mezin a wêjeya kurdî bo festîvalên cîhanî kiriye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Çîrokên evînê
Kategorî:Destanên kurdî
Kategorî:Mîtolojiya kurdî
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an
Kategorî:Wêjeya ronesansê
E-pirtûk

**e-Pirtûk** an jî **e-kitêb** dikare versiyona dîjîtal ya pirtûkeka liserkaxezêweşandî yan her pirtûkeka bi awayekê dîjîtal û multîmedyal amadekirî be. Herwiha ew dikare aparateka xwendina pirtûkên elektronîk be: wekî Rocket eBook yan Pocket PC.
 
Çend formatên ji bo e-pirtûkan "LIT", PDF û RB ne.

POD (*Print on demand*): Çapa li ser daxwazê, Print on demand, awayekê nû yê weşandina e-pirtûkan e. Faylên dîjîtal yên e-pirtûkan li nik çapxaneyan hene û gava ku mirov bixwaze mirov dibêje ka ji filan pirtûkê ewqas hejmaran ji min re çap bike. Yanî dibe ku mirov yekê tenê bixwaze û hingê ew yekê tenê ji mirovî re çap dikin.

## Mijarên têkildar
* Listeya e-pirtûkên kurdî

## Web
* eLibrary - Open Ebooks Directory


Kategorî:Formatên pirtûkan
Kategorî:Formatên pirtûkê
Kategorî:Teknolojî
.lit

**LIT**, kurteka bêjeya "litterature" ye. ".lit" formateka nû ya E-Pirtûkan e ko Microsoftê amade kiriye. Ji bo xwendina E-Pirtûkên bi vê formatê divê bi yekî re Microsoft Reader hebe. ".lit" li ser bingehê XMLê ava bûye.

Kategorî:Formata faylê
Kategorî:Teknolojî
Bernameya Kongra-Gel

**Bernameya Kongra-Gel** ev bername ye, ya ku ji hêla Kongreya Gelê Kurdistanê (Kongra-Gel) ve di sala 2003'an de li kongreya xwe ya damezrandinê hat pejirandin.

Kategorî:Bernameya partiyê
Mehmûd Baksî

**Mehmûd Baksî** () (jdb.  - m. ) nivîskarekî kurd bû.

Mehmûd Baksî, di sala 1944an de li gundê Suphiyê ku bi ser Hezoya Batmanê () ve ye, hatiye dinyayê. Berî ku xwendina xwe ya li Dibistana Mamostetiye a Dicle xelas bike, wî dev ji karê xwendinê berda. Di sala 1967an de cara pêşî li Batmanê di rojnameya Batman Gazetesi (*Rojnameya Batmanê*) de dest bi karê rojnamegeriyê kir. Di sala 1968an de bû serokê TİPê (*Partiya Karkeran a Tirkiyeyê*) ya Batmanê. Di sala 1969an de bi navê Mezra Botan romana wî ya yekem li Stenbolê derket. Paşê di sala 1970yî de pirtûka xwe ya bi navê Sadi Akkiliç Davası (*Doza Sadi Akkiliç*) derxist. Sadi Akkiliç komunîstekî tirk bû û ji ber gotareke wî heft sal û nîv cezayê hepsê lê birîbûn.

Mehmûd Baksî di wan salan de sendîkavan bû û wî karê xwe yê sendîkavaniyê li DİSKê didomand. Karê wî ê sendîkavaniyê ji sala 1968an heta sala 1970yî dewam kir. Paşê bi hinceta ku ew kurdîtiyê dike û ji ber herdu pirtûkên wî ên ku hatin çapkirin, 15 sal cezayê hepsê lê hate birîn. Loma di 1970yî de ji bêmecaliyê mecbûr ma ku derbasî Almanyayê bibe. Ew di sala 1971ê de jî li Swêdê bi cih bû.

Mehmûd Baksî li Swêdê jî vala nesekinî û heta dawiya jiyana xwe nivîsand. Wî heta niha 22 pirtûk nivîsandine û pirtûkên wî wergeriyane gelek zimanan. Lê Baksî bi xwe bi sê zimanan; bi kurdî, tirkî û swêdî dinivîsand.

Mehmûd Baksî di 19ê meha 12an ya 2000î de li Stokholmê wefat kir û li Diyarbekirê hate veşartin.

## Berhem
### Berhemên bi kurdî
* Zarokên Îhsan (1978)
* Keça Kurd Zozan (1979)
* Hêlîn (1984)
* Gundikê Dono (1988)
* Serhildana Mala Eliyê Ûnis (2001)

### Berhemên bi tirkî
* Mezra Botan (Mezrabotan) (1968)
* Sadi Alkılıç Davası (Doza Sadî Alkiliç'î) (1969)
* Vatandaş Hakkı (Mafê Hemwelatiyan) (1970)
* Kürt Sorunu (Kêşeya Kurdî)(1971)
* Kürt Tarihi (Dîroka Kurdan) (1972)
* İsveç İsveç Dedikleri (Swêda ku Timî Behsa Wê Dikin) (1976)
* Kamışlı Katliamı (Komkujiya Qamişloyê) (1981)
* Şıvan'ın Sevdası (Evîna Şivan'î) (1984)
* Kürt Gözüyle Yılmaz Güney (Bi Çavê Kurdan Yilmaz Guney), Weşanên Zêl, Nîsana 1994an.
* Her Kuş Kendi Sürüsüyle Uçar (Her Teyr Bi Refa Xwe Re Difire), Weşanên Aram, ISBN 9758242122, 2000.
* Roma Yürüyüşü (Birêveçûna Romayê), Weşanên Aram, 2000.

### Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Hezoyê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Edîb Polat

**Edîb Polat** ( jdb. 25 tîrmeha 1962 li Farqîn, Diyarbekir, Bakurê Kurdistanê ) wergêr, lêkolîner û nivîskarekî Kurd e.

## Jiyan û kar
Edîb Polat di sala 1962 li gundê Zengilo ku bi ser Farqînê ve girêdayiye hatiye dinyayê. Wî dibistana seretayî li gund û Batmanê xwendiye, pişt re li Diyarbekirê pêvajoya xwe ya perwerdehiyê dewam kir. Wî weke mamostayê Biyolojiyê dest bi karmendiyê kir. Lê ji bo xebatên xwe yên polîtîk, di sala 1988an de ji kar hat avêtin. Di vekirina Komeleya Nivîskarên Kurd Kurd Pen de wekî Serokê Lijneya Damezrîner hate hilbijartin û heta kongreya yekem a komeleyê ev peywira xwe domand. Di kongreya yekem a asayî û kongreya yekemîn a awarte de jî ji bo rêveberiya komeleyê hate hilbijartin.

Edîb Polat ji bo van pirtûkên xwe û çalakiyên ji bo ramana azad pênc sal û nîvan di zîndanê de ma.

Polat heta îro di gelek rojname û kovaran de çîrok, helbest û nirxandinên polîtîk nivîsîne. Hin ji wan ev in: Milliyet Sanat, Berfin Bahar, Yaba, Hêvî, Ronayî, Özgur Gündem, Tîroj, ÎHD Bülten, Çorba, Ütopya, Nûdem. Edîb Polat niha li Diyarbekirê dijî û li ser zimanê Kurdî xwendina masterê didomîne.

## Berhem
* Şorbe û Fedî, Xela û Xeyidî (Bi Kurdî-2005)
* (Diyarbakır Gerçeği) (Bi Tirkî)
* Newrozladık Şafakları (Bi Tirkî)
* Duvpişk Bi Xwe Venade(Bi Kurdî-2011 )
* Bilim Dilinde Kürtler (Bi Tirkî-2008-3 çap)
* Devletsiz Ülkeden İzdüşümler (Bi Tirkî)
* Zinacı (Bi Tirkî-1999)
* Sevgilim Sevgisiz Ölüm (Bi tirkî)-1998)
* Ristemê Zal (Bi Kurdî, Çapa Duem, 2021)
* Hawara Roboskî (Bi Kurdî-2012)
* Pênc Mifte û Wijdanek (bi Kurdî-2015) 
* Hakîkat Savunucusu İsmail Beşikci (Bi Tirkî-2025)
* Pênûsa Şikestî (Bi Kurdî-2025)

Wergerên wî:
* Günlüğümden Notlar-M. Gorki
* Dımdım Kalesi Erebê Şemo
* Kundê Kor- Sadiq Hîdayet
* Cesur Yeni Dünya-A. Huxley
* Darbe -Edward Luttwak
* Meridyen- Alice Walker
* Cîgerxwîn in yaşamı ve şiir anlayışı Ordîxanê Celil
* Kürt Çoban-Erebê Şemo
* Mutlu Hayat-Erebê Şemo
* Afganistan'da Halk Demokrasisi Mücadelesi- M. Eşref
*Yoldaş Hopo-Erebê Şemo-2025

## Xelat
Xelatên ku Polat heta niha wergirtine:
* U.S.A PEN Barbara Goldsmith xelata Azadiya nivîsê
* Human Right Watch, Xelata Azadiya Ramanî

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskar
Firat Cewerî

**Firat Cewerî** (jdb. 1959 li gundê Belfîsê, Dêrika Çiyayê Mazî, Bakurê Kurdistanê) nivîskar û wergêrekî kurd e. 

Firat Cewerî li sala 1959ê li gundê Balfisê yê li ser bi Dêrika Çiyayê Mazî nêzîkî Mêrdînê hatiye dinyayê. Di salên heftêyan de digel malbata xwe li Nisêbînê bi cîh bû. Piştî wê bi demekê Ciwarî ji bo kar çûye Îzmîrê. Çûyîna wî ya Îzmîrê bû guhertina jiyana wî, nihêrîna welathezî li wir jê re çêbû. Di navbera 1978 û 1980î de Cewerî serokê komeleya Xortên Şoreşger ên Demokrat bû û piştî Darbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î diviya koçberî Swêdê bike û heta niha jî li Swêdê dimîne. 

## Firat Cewerî, zimanê kurdî û kovara Nûdem
Wî berî 80ê dest bi nivîsîna bi kurdî kir. Wî deh salan kovarek bi navê Nûdemê derdixist. Di şaxên cihê de nêzîkî deh pirtûkan nivîsîne û deh–donzdeh pirtûk jî wergerandine zimanê kurdî. Her wisa pirtûkên wî jî ji bo zimanên dî hatine wergerandin. Pirtûka bi navê Kevoka Spî bi farisî jî belav bûye. Payiza Dereng dê bi tirkî jî çap bibe.

Firat Cewerî li 24ê gulanê di kongreya PENa Swêdî de wekî endamê komîteya wê ya nû ya kargêr hat hilbijartin. Ew ji sala 1987ê endamê PENa Swêdê ye.

Firat Cewerî amadekarê Antolojiya çîrokên kurdî e. Ji vê pirtûkê çend danasîna çîroknivîsan ji bo vê Wîkîpediyayê bi destûra Firat Cewerî hatin bikaranîn.

## Kitêbên Firat Cewerî
* Êrîş Dikin, 1980
* Mezin Dibim, 1981
* Dê Sêrîn e, 1983
* Girtî, 1986
* Kevoka Spî, 1992
* Kultur, Huner û Edebiyat, 1996
* Gotinên Navdaran, 1995
* Çîroka Malbata Evdo, 1999
* Li mala mîr Celadet Alî Bedir-Xan, 1998
* Pêlên derya reş, 1997
* Romanseke çilmisî, 2002
* Antolojiya Çîrokên Kurdî, 2003
* Payiza Dereng, roman, 2005
* Ez ê yekî bikujim, roman, 2008

## Wergerên Firat Cewerî

* Dostoyevskî (Şevên Spî) 1993
* John Steinbeck (Mişk û mirov) 1993
* Anton Çexov (Bexçeyê Vîsne) 1995
* Samuel Beckett (Li benda Godot) 1995
* Yaşar Kemal (Dara hinarê) 1998
* Sartre (Dîwar)
* Astrid Lindgren (Emîl li Lönneberga) 2000
* Astrid Lindgren (Sûmiyên Emîl yên nû) 2000
* Astrid Lindgren (Emîl hê jî li Lönnebergayê dijî) 2000
* Barbro Lîndgren (Çîroka apoyê hûrik) 2000
* Henning Mankell (Hingura êvarê) 2002
* Gunilla Bergström (Birek bive ye Alfons Oberg) 2002
* Gunilla Bergström (Alfonsê Şûm) 2002

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Bi Firat Cewerî re li ser ’Ez ê yekî bikujim’, Hevpeyvîn: Mûrad Ciwan, NETKURD 
* Hevpeyvînek bi Firat Cewerî re, Hevpeyvîn: Mahabad F. Arda, Amîda Kurd
* FIRAT CEWERÎ: Ez li cîhana xwe ya hundirîn vegeriyam, Hevpeyvîn: Seyîdxan Kurij, Rizgarî 
* Firat Cewerî: Min xwe ji otosansurê rizgar kiriye, Hevpeyvîn: Kris Lauwerys, NEFEL 

Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Kesên ji Dêrika Çiyayê Maziyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê
Adar Jiyan

**Adar Jiyan** nivîskarekî kurd e.

Adar Jiyan di sala 1965an de li gundê xwe Dengiza ku bi ser Stewra Mêrdînê ve ye, hatiye dinyayê. Dibistana Seretayî li gundê xwe xwend. Dibistana navîn li Stewrê, peyre jî Amadeyiya Îmam-Xetîbê a Mecanî li Mêrdînê, Enstîtuya Perwerdehiyê li Rihayê kuta kir. Sê salan Li Beşa Zanîngeha ziman, dîrok û erdnîgariyê Beşa Zimanê Fransî û Wêjeyê xwend, belê ji ber sedemên siyasî nivco hişt. Gelek caran hat girtin û darizandin. Wekî mamosteyê polê hate wezîfedarkirin. Li gelek bajaran geriya û hate mişextin. Vêga mamoste ye. Heta niha di gelek kovar û rojnameyên kurdî û tirkî de nivîsên wî hatine weşandin. Wî di Azadiya Welat, Jiyana Rewşen, Tîroj, Vesta, Hîwa, Kevan, Bîrnebûn, Nûbihar, Zend, Kovara W, Güney Tûrik (pêveka Azadiya Welat), Gulistan û Rojevê de nivîsandiye.

## Berhemên wî
* *[[Seyrê]]* Destan (kurdî)
* *[[Raveya Peyvan]]* (kurdî) (Weşanên Perî)
* *[[Ziman û Jiyan]]* (kurdî) (Weşanên Perî)
* *[[Sekeftina Morîstanan]]* (kurdî) (Weşanên Perî)
* *[[Şevên Koçber]]* (çîrok, kurdî) (Weşanên Perî)
* *[[Nêzîkahîtêdanek Perwerdekar Ji bo Arîşeyên Perwerdehiyê]]* (tirkî)
* *[[Mamoste Bi Hezkirinê Tê Nasîn]]* (tirkî)
* Fêrname, Perwerdehî, weşanên J&J, 2005, Kurdî
* Hebûn, Felsefe Weşanên J&J, 2005, Kurdî
* Hewisîn, perwerdehî/pedagojî, weşanên J&j, 2005, Kurdî
* Mewlûd, wêje/qesîde, weşanên J&J, 2005, Kurdî
* Xwendina Pirtûkê, Perwerdehî, Weşanên Sîtavê, 2006, Kurdî
* Şîva Rovî û Leglegê, Perwerdehî, Weşanên Sîtavê, 2006, Kurdî
* Gerdêleya Baxçevan, perwerdehî, Weşanêm Sîtavê, 2006, Kurdî
* Sabûna Kesk, Perwerdehî, Weşanên Sîtavê, 2006, Kurdî
* Jina Ciwan û Sê Kalemêr, Perwerdehî, Weşanên Sîtavê, 2006, Kurdî
* Kêvroşka Jêhatî, Perwerdehî, Weşanên Sîtavê, 2006, Kurdî
* Bexişandin, Weşanên Sîtavê, 2006, Kurdî
* Pêşbaziya Bezê, Perwerdehî, Weşanên Sîtavê, 2006, Kurdî
* Hechecik û Beytik, Üerwerdehî, Weşanên Sîtavê, 2006, Kurdî
* Banga Kêvroşka Ciwan, Perwerdehî, Weşanên Sîtavê, 2006, Kurdî

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Kesên ji Stewrê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Linux a kurdî

thumb|Logo ya Linux Kurdistan
thumb|Logo ya Linux be kurdî
Ji bo hewldanên wergerandina Linux bi kurdî, navê "Linux a kurdî" jî tê bikaranîn. Lînuxa "kurdîtirîn" Ubuntu 6.10 e. Di Ubuntu 6.06 de salname, klavye, kontrola rastnivîs, beşên mezin a pergala bingehîn û gelek bername bi kurdî ne.

Di 16. 11. 2006'an de li Amedê di resepsiyonekê de Ubuntu GNU/Linux bi kurdî hat nasandin.

## Soranî

Projeyek bi nave **Linux be kurdî** ji bo wergerandina Linux û KDE bi soranî jî heye. Her dû projeyên vekîrî ne, her kes dikare tevlê bibe.

## Girêdanên derve
* Linux bi kurdî (bi kurmancî)
* Malpera Ubuntu ya kurdî 
* Kovara Azadiya Welat ser Linux a kurdî
* Kovara înternetê "Rojev" ser Linux a kurdî
* Gotareke Özgür Politika ser Linux-ku.com  (tirkî)

* Linux be kurdî  (bi soranî)
* KDE bi kurdî (soranî bi herfên latînî)

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kesên dîrokî

## A
:Astiyages

## B
:Şerefxan Bedlîsî

:Buxarî

## H
:Harpagos

## K
:Kyros

## R
:Celaleddîn Rûmî

## S
:Sedam Huseyîn

## T
:Alexis de Tocqueville
Wîndowsa Kurdî

Wîndowsa Kurdi navê qampanyayeke ku ji bo derketina sîstema "Microsoft Windows" bi zimanê kurdî hewl dide.

Projeyên din bi navên Linux Kurdistan û Linux be kurdî ji bo wergerandina Linux jî heye.

## Girêdanên derve
*Qampanyaya "Windowsa Kurdî" 
*Linux a kurdî 
*Linux be kurdî 

Kategorî:Komputer
Televîzyon

[thumb|Braun HF 1, [Almanya, 1958 ]]
**Televîzyon** an ji **Wêneguhêz** teknolojiyek ji bo tomarkirin, şandin, di ciyeke din de pejirandin û dîsa nişan dan wêne û dengan e.

## Dîrok
Bi zimanê yewnanî: tele: dûr, vision: wêne. Bi Kurdî wêneguhêz, ango wêne diguhêze, neqil dike.
Di sala 1883 de cihazek bi navê *teleskopa elektrîk* ji aliye Paul Nipkow hat îcad kirin, îro ew wekî televîzyona yekemîn tê pejirandin.

## Mijarên têkildar
Ji bo televîzyonên kurdî, bibîne gotara Televîzyonên kurdî.

## Girêdanên derve

Kategorî:Elektronîka mezêxeran
Kategorî:Hunerên ahengê
Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Îcadên rûsî
Kategorî:Îcadên sedsala 20an
Kategorî:Teknolojiya dijîtal
Kategorî:Teknolojî

Kategorî:1925 di teknolojiyê de
Kategorî:1927 di teknolojiyê de
Midyad

thumb|300px|rast| Bajarê nû û bajarê kevin (2013)
**Midyad** (,  *Medyad*; bi suryaniya Midyadê: *Miḏyôyo*) navçeyekî Bakurê Kurdistanê ye û yek ji navçeyên bi ser Parezgeha Mêrdînê ve ye. Li rojavayê Midyadê bajarokê Hezexê, li başûrê Nisêbîn, li rojava Mehsert û li bakûrê Midyadê Kircews û Kirboran hene. Midyad navenda herêma Torê ye ku bi taybetî di dîroka Xiristiyaniyê de cihekî girîng digire. Ji Medyadê re ji ber zêdebûna dêrên bajêr *Bajarê heft dêran* jî tê gotin.

## Civak

Li navenda bajêr û gundên derûdorê bi piranî Kurd dijîn, lê hejmarek biçûk Suryanî û Ereb jî dijîn. Li vî bajerî ji aliyekî ve dengê naqosên dêra, ji aliyê din ve bangên melayan di heman demê de tên bihîstin. Îro Midyad ji du beşan pêk tê. Yek jê Êstil e ku piraniya şêniyên wê Mihellemî ne, ya din jî Midyada kevn e ku piraniya şêniyên wê Mihellemî û  Kurdên Sunî û Aramî – Suryanîyên Xirîstiyanî ne. Li gundên derdora Midyadê heta beriya çend salan gelek gundên Kurdên Êzdî jî hebûn lê ji ber zextên  li hemberî wan neçar mane kudi salên heştî û notî de warê xwe biterikînin û koçberî welatên Ewropayê bibin. Ji ber heman sedeme piraniyê rûniştvanên Xirîstiyanî jî Midyad û gundên derûdorê terikandin û wan jî koçberî Rojavaya Tirkiyê - bi taybetî Stembolê - Ewropa û welatên din kirin. Îro hejmarek kem Xirîstiyanî û Kurdên - Êzdî li Midyadê û gundên derdorê wê mane. Li gor serjimartinên şêniyan di sala 1997a de 61.378 kes li Midyadê dijiyan.

## Dîroka Bajêr

Belgenameyên nivîskî yên pêşî derbarê Midyadê de digihêjin sedsala 13an B.Z. ev der herêmek e ku divê ji bo keyayên Asûrê were talankirin. Aşûrnasîpalê Duyem bi gewzî di 879an de dibêje wî ev herêm xistiye bin desthilatdariya xwe. Midyad di serdema Hz. Omer de dikeve bin darazê Îslamê de (640).

## Ajalên herêma Midyadê

Li Midyadê wekî hemî deverên Kurdistan ê, xwedî hinek taybetmendiyên ajalên cude ne.

Li herêmê Ajalên kedî û yên berî bi du beşa ne
# yên Kedî; Mê=Mîh/Mêşin, Bizin, Çêlek, Qantir, Mirîşk, Şamî, Mehîn, Kevok, Qaz,
# Yen Kedî; Nêr= Beran, Nêrî, Ga, Qantir, Dîk, Elok, Hesp, Kevok, Ordek,

## Jiyana Civaknasî

## Wargehên Midyadê
## Pîşeyên Midyadê

Li Midyadê cûrbecûr kar û pîşeyên herêmê yên bi nav û deng hene:
# Zîvkerî
# Cumik
# Kevirbirîn
# Kurtankerî
# Hekîmtî
# Hosteyî ya kevira
# Hedadî
# Terzîti

### Gundên Xirbe

Xirbê Ilto, Dêrhadet, Kûndelê, Xerabê Fêro, Qêsra Jêrî, Qêsra Jorî, Qûzre, Xirbê Koçek, Xirbê Diza, Bamered, Mamûsiva û Qiryasa.


Kategorî:Mihelemî
Kategorî:Tor
1883

## Bûyer
### Cîhan
* Cîhazek bi navê teleskopa elektrîk ji aliye Paul Nipkow hat îcad kirin, îro ew wek televîzyon a yekemîn tê pejirandin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
* Keyfî feqe û helbestvanekî kurd
Wîkîpediya

**Wîkîpediya** () ensîklopediyeke pirzimanî ya azad e ku ji aliyê civakek dilxwazê wîkîpediyayê ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediya di dîrokê de xebata referansê ya herî mezin û herî zêde ye ku li çar aliyên cihanê tê xwendin. Wikipedia di dîrokê de xebata referansê ya herî mezin e û ensîklopediya herî zêde ye ku tê xwendin û bi domdarî di nav deh malperên herî zêde deye ku tê ziyaretkirin ku di tîrmeha sala 2024an de ji aliyê Semrush ve di rêza pêncemîn de û ji hêla Similarweb ve di rêza heftemîn de cih girtiye. Wîkîpediya ji hêla Weqfa Wîkîmedyayê ku rêxistineke ne-qezenc a amerîkî ye tê birêvebirin ku bi piranî ji hêla bexşan ve tê fînansekirin.

Wîkîpediya projeyeke navneteweyî ku niha bi 304 zimanan cihanê têne nivîsandin. Li gorî daneyên sala 2024an Wîkîpediyaya kurdî li gorî zêdebûna gotaran di nav lîsteya sed wîkîpediyayên cîhanê de ye û di rêza 84an de cih digire. Taybetiya vê ensîklopediyê ev e ku her kes dikare her gotarê biguherîne û naverokan li gotaran zêde bike. Her çiqas ji bo bikarhênerekê çalak nav û profîla wî/wê ya ji bo xebatan mihûm be jî lê ji bo guhertina xweqeydkirin li wîkîpediyayê ne pêwîst e. Zêdekirin naverokên gotaran û nivîsandina gotaran bi şêwazek fermî û bi zimanek bêalî têne nivîsandin.

Wîkîpediyaya herî mezin wîkîpediya îngilîzî ye ku tê de ji î zêdetir gotar hene. Di hemû zimanên ku di Wîkîpediyayê de xwedî malper in ji 17.000.000î zêdetir gotar hene.

Logoya Wîkîpediyayê dinyayeke ku ji tîpên alfabeyên cûr bi cûr pêk hatiye. Wekî Wîkîpediya ev dinya jî vekirî ye.

## Wîkîpediyaya kurdî

Taybetiyeke girîng ya Wîkîpediyaya kurdî ev e ku yekem ensîklopediya bi zimanê kurdî ye ku cara yekemîn e li ser înternetê de ensîklopediyeke bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin. Beşa kurdî ya Wîkîpediya di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de ji aliyê Erdal Ronahî ve hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya kurdî ki ji aliyê bikarhênerên çalakên Wîkîpediya kurdî her ku diçe pêşve diçe ku heya niha  gotarên bi kurdî hatiye nivîsandin.

## Dîrok
Wîkîpediya cara yekem di 15 çileya sala 2001ê de ji aliyê Weqfa Wîkîmedyayê bi zimanê îngilîzî hatiye destpêkirin.

## Lîsans
Naveroka Wîkîpediyayê di bin Lîsansa Belgekirina Azada GNU (GNU Free Documentation License)de tê weşandin. Ev tê wateyê azad e û wê her dem azad bibe. Her kes dikare naveroka Wîkîpediyayê gora keyfa xwe belav bike. Kes nikare Wîkîpediyayê bifroşe an bikire. Naveroka Wîkîpediyayê naveroka azad e. Nivîsbariya Wîkîpediya bi navê MediaWiki jî nivîsbariya azad e.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 2001ê li DYAyê
Kategorî:Ensîklopediyên înternetê
Kategorî:Malper
Kategorî:Weqfa Wikimedia
Jîr Dilovan

**Jîr Dilovan** nivîskar û wergêrekî kurd e.

Sala 1956'an li gundê Hêştireka Midyadê hatiye cîhanê. Dibistana seretayî li gund, ya navîn li Midyadê û dibistana mamostetiyê jî li Kirşehir bajarê Tirkiyeyê, sala 1975an qedandiye. Dû re jî xwendina xwe ya bilind li Zanîngeha Anatolî ya Eskîşehirê kuta kiriye. Di gelek kovar û rojnameyan de nivîs û helbestên wî hatine weşandin. (Welat, Welatê me, Rewşen, Jiyana Rewşen, Nûdem, Huner, Amara, Kovara W) Di kovarên Huner û Amara de di desteya weşanê de cîh girtiye. Leyîstika wî ya bi navê Qolinc (15 beş) û gelek skeçên wî di Med Tv de hatine weşandin. Di Televizyona Mezopotamya de, di bernameya Rojbaş Kurdistan de, dersên zimanê Kurdî dane û demekê bernameya "Destpêka Rojê" amade û pêşkêş kiriye. Di Radyoya Dengê Mezopotamya de, sê bernameyên wêjeyî yên bi navê "Ji Kaniya Wêjeyê," "Şana Helbestê" û "Li Benda Rojê" amade û pêşkêş dike. Niha li Almanya dijî.

## Berhem
* *[[Zenga Zêrîn]]* – roman , weşanên Mezopotamya 2003
* *[[Ji Biçûkan re Çîrok Ji Mezinan re Dîrok]]* – Helbestên Fabl, weşanên Şaredariya Sûr a Amedê 2006
* *Qolinc -Senaryo* – ristefîlm DVD 1-2-3
* *Bi Pirs û Bersivan Dîroka Kurd û Kurdistan* Cild-1, Weşanên Pêrî 2007
* *Ji bo Kesên Gihîştî, Mamoste û Perwerdekaran*
* *Waneyên Kurdî-Kurmancî* – Weşanên Înstîtûta Kurd, REWSEN 2008

## Werger
* *[[Arî Mezin]] - [Kurdên Elewî Di Dorpêça Agir de]*, Weşanên Eylem, 2001
* *Abdullah Öcalan: [[Ji dewleta rahib a Sumer ber bi Şaristaniya Demokratîk]]*, Cild-I (2003)]°
* *Abdullah Öcalan: Ji dewleta rahib a Sumer ber bi Şaristaniya Demokratîk*, Cild-II (2003)
* *Bextiyar Qehreman: Banga Ji Heskîfê* – helbest, Weşanên Pêrî - 2006

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Nivîskar

thumb|Gaspar Melchor de Jovellanos, Nivîskarê spanî.
**Nivîskar**, an jî bi zazakî û goranî: nûsker, di zimanê kurdî de, bi zaravayê kurmancî nivîskar ji wan kesana re tê gotin ku nivîsandin ji wan re bûye pîşe, herweha nivîsên wan çap bûne û hatine weşandin, yan jî meqale û gotar di kovar û rojnameyanm de dane weşandin. Di kurdî de ji van kesan re nivîsevan, nivîser û nûser jî tê gotin. Kesê kû berhemên xwe yên nivîskî, wekî pirtûkekê, gotar û nivîsên xwe her wek dirêj an jî bi kurtasî bi awayî wêjeyî an teknîkî, ava dike.gorî zagona mafên berhemên nivîskaran û her wekî din wênesaz, peykervan û hunermendên din parastî ye.

Nivîskar dikarin çîroknivîs, helbestvan, romannivîs yan şanonivîs bin. Hin kes jî nivîskarên zanistî ne anku berhemên zanistî anku agader dinivîsin.

Nivîskarî, di roja me de bi beşî pêk tê. Yanî, minaq, nivîskarîya wêjeyî, Nivîskarîya Felsefî, Nivîskarîya zanistî û hwd, beş bi beş pêşketîya. Mirovên ku pirtûkan di nivîsênin in. Nivîskarî, bi gotinî bingihê xwe ji nivîsînê dihilde. Yanî, li Pênûs dan û hwd. Gotina nivîskarîyê bi serê bi tenê nin a. di temenê wê de gotina rewşenbîr weke kirdeyeka veşartî heya. rewşenbîrî, mirovê bizane û bi zanebûna xwe re li pêş a, ku karê bi zanebûn û gotinên xwe re rê şanî mirov bide na. Nivîskarî, ku mirov di qadakê de xwe birewşên kir yanî bibîr û zanebûn kir, hingî, li ser wê re nivîsandin a.

## Nivîskariya zanistî

## Nivîskariya wêjeyî

## Nivîskariya dînî û civakê

## Nivîskariya civaknasiyê, civakê û felsefa wê

## Nivîskariya psikolojiyê û felsefe wê

Li gorî zagona mafên berhemên nivîskaran û her wekî din wênesaz, peykervan û hunermendên din parastî ye.

Nivîskar dikarin çîroknivîs, helbestvan, romannivîs yan şanonivîs bin.

Hin kes jî nivîskarên zanistî ne anku berhemên zanistî anku agader dinivîsin.

## Nivîskarên kurd û yên cîhanê

* Lîsteya nivîskarên kurd
* Lîsteya nivîskarên rûs
* Lîsteya nivîskarên îngilîz
* Lîsteya nivîskarên îranî

## Çavkanî

Kategorî:Dîzayna ragihandinê

Kategorî:Wêje
Helîm Yûsiv

**Helîm Yûsiv** nivîskarekî kurd e ku di sala 1967an de li Amûdê (biniya xetê) hatiye dinyayê. Wî li Zanîngeha Helebê xwendina hiqûqê qedandiye û ji sala 2000î û vir ve li Almanyayê dijî.

Bi dehan gotarên wêjeyî di kovar û rojnameyên erebî û kurdî de weşandine.
Heta niha berhemên wî bi Kurdî, Erebî, Tirkî û Elmanî hatine weşandin. Hemû berhemên wî yên bi Kurdî ji hêla weşanxaneya Avesta yê ve li Stembolê hatine weşandin.

Heta niha ev berhemên Helîm Yûsiv çap bûne: Mêrê avis, çîrok, 1991 bi erebî, 1997 bi kurdî. / Jinên qatê bilind, çîrok, 1995 bi erebî, 1998 bi kurdî. / Mirî ranazin, çîrok, 1996 bi kurdî, 1998 bi tirkî. / Sobarto, roman, 1999 bi kurdî û erebî.

Wekî din çend çîrokên Helîm Yûsiv bûne şano û wî herweha li Sûriyê di antolojiyeke çîrokên Sûriyê de jî cih girtiye.

## Berhem
# *[[Mêrê avis]]*, çîrok, (1991 bi erebî, 1997 bi kurdî, 2004 bi elmanî).
# *[[Jinên qatê bilind]]*, çîrok, (1995 bi erebî, 1998 bi kurdî).
# *[[Mirî ranazin]]*, çîrok, (1996 bi kurdî, 1998 bi tirkî).
# *[[Sobarto]]*, roman, (1999 bi kurdî û erebî).
# *[[Memê bê Zîn]] *, roman, 2003 bi kurdî.
# *[[Tirsa bê diran]]*, roman, 2006 bi kurdî.
# *[[Gava masî tî dibin]]*, roman, Amed 2009, bi kurdî, Weşanên Lîs.
# *[[Romana kurdî]]* lêkolîn, 2011, bi kurdî, Weşanên Ronahî.
# *[[Ausländer beg]]* çîrok, 2011, bi kurdî, weşanên Lîs.
# *[[99 Morîkên Belavbûyî]]*, roman, 2015, bi kurdî, Weşanên Peywend.

### Ji şanoyên ku ji nivîsên wî hatine girtin
# Komara dînan
# Bidarvekirina pozekî
# Sol û serî

## Xebatên televizyonê
Ji 11ê çiriya paşîn sala 2000an, bernameyeke wêjeyî, bi navê Gava Sêyemîn, heftane, di Medya TV û Mezopotamya TV û niha jî di Roj TV de amade û pêşkêş dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî ya Helîm Yûsiv

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Kesên ji Amûdê
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê

**Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê** (PÇDK) di 5ê adarê sala 2002 de li herêma Kurdistana Fedseral hat damezrandin. PÇDK di Iraqê de kar dike. Serokê PÇDK Diyar Xerîb e. Armanca PÇDK çaresereke demokratîk ji bo pirsgirêka kurd û aşitî ji bo hemû gelên Rojhilata Navîn e. Heya niha çar kongire sazkiriye û sê kes serokatiya wî partiyê girtine dest, wek: Hoşyar Husên, Dr. Fayiq Muhemed Gulpî û Diyar Xerîb.

## Girêdanên derve
* Malpera PÇDK Malpera PÇDK yê nû Malpera PÇDK (bi soranî û zimanên din)

Kategorî:Avabûnên 2002an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Konfederalîzma demokratîk
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Iraqê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2002an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Karsaz (rêxistin)

**KARSAZ** saziya karderên kurd li Ewropayê ye.

## Komîteya rêveberiyê

Bi tevlêbûna 165 delegan, di 31 kanûna paşîn-02 sibat 200. li Almanyê bajarê Frankfûrtê Kongra 3. ya Aboriya Kurd hate lidarxistin. Biryarên di vê Kongrê de hatin standin, ji alî hemû delegan ve hatin pejirandin.

Di daxuyaniya encamê de vana cîh girtin:
* Destûra KARSAZê kêmasiyên xwe yên naverokî henin, divê heta kongrekî din wekî pronivîs (taslak) destûreke were amade kirin,
* Ji bo çareserkirina pirsgirêkên bazirganî yên di têkiliyên endamên KARSAZê de, komîsyoneke hakemtiyê bête sazkirin,
* Ji bo alîkariya perwerda xwendekarên rewsa wan ê aborî ne bas, di binesaziya KARSAZê de foneke bê avakirin,
* Endamên nû têne qeydkirin û yên ji endametiyê dikevin, di kovara “DENGÊ KARSAZ” de bêne wesandin,
* Bi desteka endaman KARSAZ bigihêje hebûnên neguhêzbar (gayrîmenkûl) û ji alî kongrê ve li komîta rêveber bê teslîm kirin.
Navenda KARSAZê ji pênc besên bingehîn Pêk tê.

## Saziya navenda KARSAZ
# Dîwana Serokatiyê: Temsîla hiqûqî ya ji karûbarên KARSAZê dike û dîrekt berpirsiyar e. Kordîna fealiyetan, çavdêriya rêberiya pratîk, hev dîtinên bi biyaniyan re, rêkupêk kirina darayî, kontrola Dengê KARSAZ û malpera wê jî di nav peywirên Dîwana Serokatiyê de ne.
# Dayra Kordînatoriya Navendî û Hilbirîna Projeyan: Di pratîkê de, Kordîne û rêveberiya îlanên ji alî Komîta Rêveber ve tên amade kirin, ev dayre birêve dibe. Ji bo endaman proje afirandin, çareserkirina pirsgirêkên wan ê kar, di derbarê huqûqa welatê ku lê dijîn de ji wan re agahdarî dayîn, alîkariya sêwirmendî û têkiliyên di nav wan de jî, peywirên vê dayrê ne.
# Dayra Agahdariyên Çapemenî û Wesanê: Di derbarê xebata KARSAZê de, bi rêya çapemniyê agahdarkirina raya gistî, çalakiyên nasandina KARSAZê û rêveberiya malpera KARSAZê, wezîfeya vê dayrê ne.
# Sekreterya: Bi cîh anîna nivîsên di navbera endamên KARSAZê, organîza civînên KARSAZê, ragahandina biryarên Komîta Rêveber ji bo endaman, sopandina mehanatên endaman û mesandina her cure nivîsên di nav Komîta Rêveber û derve de, bi gistî xebatên di çarçova sekreteryayê de ne.
# Darayî: Birêkupêkkirina çûn û hatinên KARSAZê û ragahandina wan ê rayedaran, peywirên darayiyê ne.

Di navenda gistî de, 3 kesên navendî, 4 kes jî ji Komîta Navendî, bi tevahî 7 kes wek grup kar dikin. Ev kom di heman demê de bi komîsyona ku ji curbecur sektoran hatine hilbijartin û 3 kes in re xebateke hevbes dikin.

Xebatên navendiya gistî, di radeyek wisa de ye ku dikane bi zimanê kurdî, îngilîzî,elmanî û tirkî xizmetê bike. Bi alîkariya endaman di pêseroj de navenda me yê gistî, bi hîn kesên pispor, ku hakimên karê xwe ne, wê êdî xebatên bi kalîte û bi îdîayên encam standinê, wê ji endamên xwe re xizmetê bikin.

## Girêdanên derve
* Malpera KARSAZ

Kategorî:Komele
Navenda PEN a Kurd

**Navenda PEN a Kurd**, ango **PENa Kurd** yekîtiyeke nivîskar û rewşenbîrên kurd e ku ji bo bihêzkirina wêje û zimanê kurdî dixebite. Beşeke ji PENa Navneteweyî ye û ji sala 2013an û vir de di komîteya nûhilbijartî de nûneriya xwe ya her çar perçeyên welêt û zaravayên zimanê kurdî tê de reng girtine û sê jin di komîteya birêveber a giştî de cih girtine. Di 2013an de serokê PENa Kurd a Amedê Şêxmûs Sefer e.

## Dîroka PENa Kurd
### PENa Kurd li Ewrûpayê
Navenda PEN a Kurd ji aliyê Hüseyin Erdem hat damezrandin. Endamen ewil Hüseyn Erdem, Yayla Mönch-Bucak, Abdurrahman Nakshabandy, Hüseyn Kartal, Emine Erdem, Haydar Işik û Mehmet Uzun bûn. Serokê navenda PEN a kurd Dr. Zerdeşt Haco bû.

### PENa Kurd li Amedê û Komeleya Nivîskarên Kurd

PENa Kurd a Amedê di sala 2004an de, li Amedê hate avakirin, lê ev avakirin her çiqas bi daxwaza Navenda PENa Kurd pêk hatibe jî, ne bi destûra PENa Navnetewî pêk hatiye û endamiya wan hêj jî nehatiye pejirandin. Daxwaznameyên serîlêdana endamiya PENa Kurd a Amedê dê di sala 2006an de ji aliyê PENa Navnetewî ve were nirxandin. Di sala 2006an da ev daxwaz nehate pejirandin. Ji lewre, vê rêxistina li Amedê navê "PEN" ji ser xwe rakir û tenê wek Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Amedê û paşê Komeleya Nivîskarên Kurd hat binavkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Navenda PENa Kurd

Kategorî:Komele
Kategorî:Medyaya kurdî
Kategorî:Wêje