open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
5ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
Roja Jîngehê ya Cîhanê
----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
7ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan
* 2004 – TRTê bi zimanê zikmakî dest bi weşanê kir

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
*1866– Ernest William Hornung, nivîskarê îngilîz
*1877– Charles Glover Barkla , fîzîknasê brîtanî
*1952 – Orhan Pamuk , nivîskar, rojnamevan û xwediyê Xelata Nobelê yê tirk.
*1959 – Mike Pence, Cîgirê serokê ê  48emîn ê Dewletên Yekbûyî û 50emîn parêzgarê Indianayê.

## Mirin
* 1954 – Alan Turing, zanyarê xêvjimêrê Brîtanî, li Wilmslow mir.

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
9ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
*1983 – Alektra Blue, pornostêrka amerîkî

*1986 – Sofia Cucci, pornostêrka ya berê ya îtalyan bi eslê romanyayî
*1991 – Melanie Memphis, pornostêrka mecar

## Mirin
* 1974 – Miguel Ángel Asturias, dîplomat û nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
12ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn

* 1924 – George H. W. Bush ,
* 1969 – Glori-Anne Gert , lîstikvan û modeleke berê ya amerîkî
* 1969 – Heinz-Christian Strache , siyasetmedarê awistirî
* 1981 – Adriana Lima , modela brezîlî
* 1988 – Eren Derdiyok , gogbazê kurdê swîsrî

## Mirin
2023 – Silvio Berlusconi, karsaz û siyasetmedar, serokwezîr, wezîr ê îtalyan û endamê Parlamena Ewropayê.

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
14ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan
* 2005 – Zagros TV dest bi weşana xwe ya esmanî kir.
* 2007 – Dadgeha Dewletê ya Bilind a Tirkiyê bi sedema biryara Şaredariya Sûrê ya "*Di kar û xebatên şaredariyê de [[pirzimanî]]*" Şaredarê Sûrê ya Amedê birêz Abdullah Demirbaş ji wezîfê girt û meclîsa Şaredariya Sûrê felişand.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1946 – Donald Trump

## Mirin
* 1920 – Max Weber, civaknasê alman
* 1936 –Gilbert Keith Chesterton, nivîskarê îngilîz

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
15ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1954 – UEFA li bajarê Swîsre Baselê hatiye damezrandin.

## Jidayikbûn
1973 - Antoinette Abbott , lîstikvana amerîkî

## Mirin
* 1950 – Pîremêrd, helbestvanê kurd
* 1961 – Peyami Safa rojnamevan, kunciknivîs û romannivîsekî tirk

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
11ê hezîranê

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1899 – Kawabata Yasunari, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1910 – Jacques Yves Cousteau, zanyarê fransî

## Mirin

* 1936 – Robert E. Howard, nivîskarê amerîkan

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
19ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
2003: Li Stembolê Komeleya Jinan a Gokkuşagiyê (Gökkuşağı Kadın Derneği) vebû.

## Jidayikbûn

* 1975 – Anna Valle, lîstikvan û modela îtalyan
* 1985 – Carmel Moore , modeleke karbesî, modela tazî, strîper û pornostêrkeke îranî-brîtanî

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
20ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1819 – Jacques Offenbach, bestekarê alman
* 1967 – Nicole Kidman, lîstikvan, fîlmçêker û xelatgira Oscarê ku hemwelatiyê 2 dewlet, Awistralya û Amerîkayê ye.
* 1974 – Jami Ferrell, model û lîstikvana amerîkî
* 1975 – Özz Nûjen, komedyenê kurd
* 1985 – Caitlin Bell , pornostêrka amerîkî

## Mirin
* 1933 – Clara Zetkin, siyasetmedar û parêzvana mafên jinan ku alman bû.

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
21ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1905 – Jean Paul Sartre, fîlozof û nivîskarê fransî
* 1926 –Lou Ottens, endezyar û dahênerê holendî

## Mirin
* 1957 - Johannes Stark, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
25ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1971 – Şehîdbûna Seyda Salih Yûsivî li Bexda
* 1999 – Yekem hejmar ji rojnameya (Botan) li bajarê Dihokê hatiye weşandin

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 1971 – Şehîdbûna Seyda Salih Yûsivî li Bexda
* 1995 – Ernest Walton, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1997 – Jacques Yves Cousteau, zanyarê fransî
* 2009 – Michael Jackson, qiralê muzîka popê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
28ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1895 – El Salvador, Honduras û Nîkaragûa, *Komara Mezintir yê Amerîkaya Navîn* (Greater Republic of Central America) ava kirin.
* 1914 – Arşdûkê Awistriyayê Franz Ferdinand û jina wî Sophia ji alî nîjadperestek sirb yê bi navê Gavrilo Princip ve hatiye kuştin. Ev bûyer ji Şerê Cîhanî ya Yekem re bû sedem (casus belli).
* 1919 – Di dawiya Şerê Cîhanî ya Yekem de di navbera Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem û Almanyayê de *[[Peymana Versayê]]* hatiye îmzekirin.
* 1936 – Japonya, li bakurê Çînê bi navê *Mengjiang*ê dewletekî kukla ava kir.
* 1942 – Şerê Cîhanî yê Duyem: Almanyaya Nazî li dijî Yekîtiya Sovyetan bi nasnavê *Case Blue* dest bi êrîşek havînê yê stratejîk kir.
* 1950 – Şerê Koreyê: Bajarê Sêûlê ku aniha li Korêya Başûr dimîne ji aliyê qewetên Korêya Bakur ve hatiye bidestxistin.
* 1950 – Şerê Korêyê: Tê îdiakirin ku di navbera 100,000 û 200,000 sempatîzanên komunîst yên gumanbar di *Komkujiya Bodo Leagueyê* de hatine qetilkirin.
* 1964 – Malcolm X, Rêxisitina Yekîtiya Afro-Amerîkiyan ava kir.
* 2000 – Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, qerar da ambargoya ku li dijî Kubayê danîbû û 41 sal dewam dabû kirin nerm bike.
* 2006 – Montenegro wekî endamê 192. ji Neteweyên Yekbûyî re hatiye qebûlkirin.
* 2011 – Google projeyê xwe ya nû yê torên civakî a bi navê Google+ê îlan kir.

## Jidayikbûn
* 1712 – Jean-Jacques Rousseau, fîlosof, nivîskar, awazvan û têorîstek siyasî yê swîsreyî-frenseyî
* 1867 – Luigi Pirandello, helbestvan, şanonivîs, nivîskarê îtalî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1906 – Maria Goeppert-Mayer, fîzîknasa alman-amerîkayî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1940 – Muhammad Yunus, aborînasê bangladeşî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1943 – Klaus von Klitzing, fîzîknasê alman, xwediyê Xelata Nobelê

## Mirin
* 1836 – James Madison, siyasetmedarê amerîkî, Serokdewletê Çarem yê Amerîkayê
* 1914 – Franz Ferdinand, arşdûkê împeratoriya Awistirya - Mecaristanê
* 1942 – Yanka Kupala, dramatîker, weşanger, wergêr û helbestvanê neteweyî yê Belarûsê
* 2007 – Orhan Dogan, siyasetmedar, dadnas û parlamenterê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
29ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1999 – Abdullah Öcalan bi îdamê hatiye mehkûmkirin.
* 1925 – Şêx Seîd hatiye dardekirin.

### Cîhan
* 1534 – Jacques Cartier bû ewropiya yekem yê ku gihîşt *Girava Prince Edwardê*.
* 1880 – Fransa, *girava Tahitiyê* li ser erdên xwe zêde kir.
* 1925 – Rêberê gelê kurd, alima mezin Şêx Seîd û 46 hevalên wî ji aliyê Dadgehên Serxwebûnê yê Amedê ve hatin dardekirin.
* 1934 – Zaro Axa jiyana xwe ji dest da. 160 sal jiyabû.
* 1976 – Giravên Seyşelê serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî bi dest xist.
* 1990 – Li Yûgoslavyayê herbê navxweyî dewam dike; Artêşa Federal dixebite ku daxwazên serxwebûnê yên li Slovenya û Kroatyayê serkut bike.
* 2007 – Apple, Inc., telefona xwe ya yekem yê bi navê IPhoneê pêşkêş kir.
* 2014 – Terorîstên DAIŞê li Sûrî û bakura Iraqê xelîfetiya xwe îlan kirin.

## Jidayikbûn
* 1900 – Antoine de Saint-Exupéry, nivîskarê û balafirvanê xelkê Fransa ji dayik bû.
* 1929 – Oriana Fallaci, rojnamevana navdara xelka Îtaliya ji dayik bû.
* 1978 – Nicole Scherzinger , stranbêj , strannivîs û dansvana amerîkî

## Mirin
* 1861 – Elizabeth Barrett Browning, helbestvan û wergêrê îngilîz-îtalî
* 1925 – Şêx Evdilahê Melekan, alim û pêşewayê kurd, hevalê Şêx Seîd
* 1925 – Salih Begê Hênê, alim û pêşewayê kurd, hevalê Şêx Seîd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
30ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan
* Zeynep Kinaci ango Zîlan, di 30 hezîrana 1996an de li meydana Komarê ya li Dêrsîmê li hemberî leşkerên Tirk ku merasîma Alê dikirin, çalakiyeke cangorî pêkanî û bi vê çalakiya xwe di dîroka Kurdistanê de kire yek ji sembolên tekoşîna azadiyê.

### Cîhan
* 1882 – Charles Guiteau serokê Amerîkayê yê 20. James Garfieldê kuşt û ji ber vê yekê hatiye darvekirin.
* 1905 – Albert Einstein nivîsara xwe ya bi navê *Elektrodînamîka Cismên Bihereket* di kovara ilmî yê *Annalen der Physik* de çap kir û bi vî awayî jî *teoriya îzafiyetê* hatiye derpêşkirin.
* 1908 – *Bûyera Tunguskayê* qewimî. Di vê bûyerê de li herêma Sîbîryayê li nêzî robara (çemên biçûk) Tunguskayê teqînek esmanê pêk hat. Tê texmînkirin ku ev teqîna li hewayê ji ber parçeyek dûvstêrkek an jî astroîdek çêbû. Agirên teqînê ji 800&nbsp;km dûrîtiyê jî dihate xuya.
* 1912 – Bahoza ku li wîlayeta Saskatchewan yê Kanadayê qewimî, bû sedema mirina 28 kesan.
* 1934 – Operasyona bi navê *Şeva Kêrên Dirêj* ê ku Adolf Hitler 85 heb endamên payebilind yên SAyê (Sturmabteilung) yên reqîbên wî ji efserên SSan (Schutzstaffel) re dabû qetilkirin dest pê kir.
* 1936 – Împaratorê Etiyopyayê Haile Selassie, piştî ku Mussolînî welatê wî îşgal kir li Cemiyeta Miletan (navê kevin yê Neteweyên Yekbûyî) ji bo daxwaza alîkariyê xeberdanek kir.
* 1941 – Şerê Cîhanê yê II'yem: *Operasyona Barbarossayê* - Almanyaya Nazî bajarê Lviv yê Ûkraynayê bi dest xist.
* 1960 – Kongoya Belçîkayê, serxwebûna xwe ji Belçîkayê bi dest xist.
* 1990 – Almanyaya Rojhilat û Almanyaya Rojava birryar girtin ku ekonomiyên xwe bigihînin hev.
* 1997 – Keyaniya Yekbûyî, rêvebiriya Hong Kongê ji Çînê re hişt.

## Jidayikbûn
* 1911 – Czesław Miłosz, nivîskar û helbestvanê polonî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1976 – Marie Plosjö , modela swêdî
* 1982 – Aylin Kontente, şanovan û lîstikvaneke tirk

## Mirin
* 1919 – John Strutt, 3. Baron Rayleigh, fizîknasê brîtanyayî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1930 – Simkoyê Şikak, serhildêr û rêberê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
23ê hezîranê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1912 – Alan Turing, zanyarê xêvjimêrê brîtanî, li London jidayik bû.
* 1972 – Selma Blair, lîstikvana amerîkî

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Hezîran
hezîranê
Sedsala 19an

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn
* 1808 – Komara Ragusayê ji aliyê Fransayê ve hate dagirkirin.
* 1814 – Fransayê di şerê Brienne de zora Rûsya û Prûsyayê bir.
* 1821 - Şoreşa Yewnanistanê ji bo serxwebûna dest pê kir.
* 1821 – El Salvador serxwebûna xwe dest xwe xist.
* 1821 – Perû serxwebûna xwe dest xwe xist.
* 1821 – Trînîdad û Tobago serxwebûna xwe dest xwe xist.

## Kesên navdar
* Bjørnstjerne Bjørnson, siyasetmedarê û helbestvanê xwediyê Xelata Nobelê
* Charles Baudlaire, nivîskarê fransî
* Fyodor Dostoyevskî, nîvîsakareke rûsî
* Evdirehmanê Axtepî
* Edgar Allan Poe, helbestvan û çîrokvanê amerîkan
* Keyfî, feqe û helbestvanekî kurd
* Mîhrîbana Berwarî, helbestvaneke kurd a jin
* Marquis de Sade, romannivîsê fransî
* Sirî Xanim, helbestvaneke bi eslê xwe kurd
* Samuel J. Tilden, siyasetmedarê amerîkan

## Nûvedan û keşf

Kategorî:Hezarsala 2an
19
Sedsala 20an

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn
* 1905 – Li Hindistanê erdhej çêbû: 20 hezar kes mirin.
* 1908 – Rojnameya Kürt Teavün ve Terakki (Alîkarî û Pêşketina Kurd) li Stenbolê dest bi weşanê kir.
* 1908 – Serhildana Şêx Ebdulselamê Berzanî
* 1914 – Komîteya ya Tirk ya bi navê Îtihad û Teraqî ji bo perçiqandina serhildanên Kurd li hev civiya.
* 1915 – Destpêkirina Nîjadkujiya hayan.
* 1919 – Serhildana Batê destpêkir.
* 1925 – Şêx Seîd li hemberî Kemalîzmê serî ra kir.
* 1938 – Seyîd Riza li Dêrsimê serî ra kir.
* 1946 – Qazî Mihemed Komara Kurdistanê îlan kir.
* 1978 – PKK ava bû

## Kesên navdar
* Cegerxwîn, helbestvanê kurd
* Dildar (Yunis Rauf), derhênanê sirûda neteweyî ya kurdan
* Henry Fonda, lîstikvanê amerîkî
* Emily Pauline Johnson, helbestvana kanadayî
* Hecî Qadirê Koyî, helbestvanê kurd
* Reşîdê Kurd, helbestvanê kurd
* Hesenê Metê, nivîskarê kurd
* Abdullah Öcalan, siyasetmedarê kurd
* Bram Stoker, nivîskarê îrlendî
* Şêx Seîd
* Emiliano Zapata, şoreşgerê meksîkî
* Émile Zola, nivîskarê fransî

## Nûvedan û keşf
* Edwin Hubble ezman lêkolîn kir, Big Bang hate keşif kirin

Kategorî:Hezarsala 2an
20
Zanîngeha Silêmaniyê

**Zanîngeha Silêmaniyê**, anku **Zankoy Silêmanî**, zanîngeha bajarê Silêmaniyê ye li Başûrê Kurdistanê (Herêma Kurdistanê, Iraq). Kampûsa pêşîn a zanîngehê di 1968an de hate vekirin.

Di sala akademîk 2016-2017an de li zanîngehê 10 925 xwendekarên tamrojî hebûn. 1 898 mamoste û endamên hîndekariyê jî lê hebûn.

Îro li zanîngehê de 19 kolej hene. Pirtûkxaneya zanîngehê Kitêbxaneya Navend a Zanîngeha Silêmaniyê ye.

[rast|thumb|Dergehê sereke yê [kampûsa Zanîngeha Silêmaniyê]]

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Zanîngeha Silêmaniyê

Kategorî:Avabûnên 1968an li Iraqê
Kategorî:Avabûnên 1992an li Iraqê

Silêmanî
Partiya Sosyal Demokrat a Gel

**Sosyal Demokrat Halk Partisi** (Partiya Sosyal Demokrat a Gel) partiyeke siyasî ye ku di Tirkiyê de çalak e.

Di hilbijartinên heremî yên sala 2004an de SHP %5.10 ji dengan stand.

* Serokê SHP: Murat Karayalçın
* Nivîsevan: Cafer Yüksel
* Mêjûya avakirina partiyê: 2002

Kategorî:Avabûnên 2002an li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2002an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Hozan Canê

**Hozan Canê** ( li Qereyaziyê), hunermedeke kurd e.

## Jînenîgarî
Canê di sala 1969an de li bajarê Erzîrom navca Qereyazîyê hatiye dinê. Dibistana serete jî, li heman navçê xelaskiriye. Ew dibistana navendî li bajarê Edenê qedand. Piştî hîngê jiyana wê ya muzîkê destpêkir. Di dibistana ASM û Arîf Sağ de, bi alîkariya mamoste Ferqîn Şiyar û Kazim Bora, sê salan dersa deng û stranbêjiyê wergirt. Ji bo kaseta xwe ya yekem, di studyo ASM de xebitî. Mereq û heskirina muzîkê di dilê wê de, hê ji piçûkatiyê ve destpêkiribû. Hozan Canê di wan deman de guhdariya Radyoya Erîvanê dikir. Kêfa wê pir ji stranên Meryem Xan, Eyşe Şan û Şakiro re dihat. Ew bi hunermendên mezin re yên weke Eyşe Şan û Şakiro'ra dixebitî. Daxwaza wê ew bû ku bibê hunermendeke mezin wek Meryem Xan. Mîna wê stranên Kurdî bêje û rêya wan hunermendan bişopîne. Piştî xebata sê mehan li studyo ASM ê, li ser navê "Rê Waye, lê lê Dayê" bi rêya Fîrma Ataman kaseta wê ya yekemîn derket. Li dûv viya, kaseta "Hozanê Kurdî" derket. Di bin zor û zehmetên li Tirkiyê, ligel van xebatên kasetan wê, konsert jî çêdikirin. Ji ber van xebatan, polêsên Tirk her tim Hozan Canê dawetê qereqolan dikir, êşkence û zehmetî didan wê. Herwiha, di konsereke xwe hatî girtin û birîndarkirin. Ji bo ku derfetên xebata hunerî nemabû, mejbûr mam derket derveyî welêt.

Xebata wê ya muzîkê li Almanya, di bin banê Akademiya Çand û Hunera Kurdî de domkir. Piştî çend salan, bi rêya Kom Muzîkê, kaseteke bi navê "Esqa Welat" derxist. Kaseta wê ya pençemîn di studyo D&D Sound Production GbR de, bi navê "Wezîrê Min" derket.

Di  de ji ber tawana "endamtiya rêxistina terorî" ji aliyê hêzên rejîma tirk ve hatiye girtin û heta  di zindanê de maye.

## Dîskografî
* *[[Rê Waye, lê lê Dayê]]*
* *[[Hozanê Kurdî]]*
* *[[Eşqa Welat]]*
* *[[Wezîrê Min]]*
## Fîlmografî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Hozan Canê 

Kategorî:Êzîdî
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Kesên ji Erzîromê
Kategorî:Kesên ji Qereyaziyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Kemal Pir

**Kemal Pir** an jî wek **Kemalê Laz** tê nasîn (jdb. 1952an, li gundê Güzelolukê, parêzgeha Gumuşxane, Tirkiye - m. 7ê îlona 1982an, Zîndana Amedê, Bakurê Kurdistanê) yek ji damezrînerên rêxistina nezemîn a Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) û berpirsê navendî yê rêxistinê ye. Ji aliyê alîgirên PKKê ve Kemal Pir weke şehîdekî tê binavkirin.

## Jiyan
Kemal Pir ji malbatekî cotkariyê dihat. Di sala 1952an de li gundê Güzeloluk ê navçeya Torul a parêzgeha Gumuşxaneyê jidayik bûye.

Kemal Pir di salên 1970î yên aloz de, li Enqereyê xwend, ku di nav aloziyên tund û tûj de derbas bû. Di sala 1974an de li koma zanîngehê (Ankara Yüksek Öğrenim Kültür Derneği) Abdullah Öcalan nas dike û tevlî koma wê demê ya Marksîst-Lenînîst a Öcalan dibe. Kemal Pir yek ji kadroyên damezrîner ên PKKê bû, ku bi eslê xwe ne kurd e.

Di 3ê hezîrana 1977an de Kemal Pir li Enqereyê bi çekê hat girtin. Kemal Pir di girtîgeha Enqereyê û piştre jî li Orduyê ma ku ji wir reviya. Di 8ê kanûna 1978an de dîsa li Bazarcixê tê girtin û dîsa kariye bireve. Ew ji aliyê partiyê ve ji bo peydakirina kadroyên nû hat wezîfedarkirin û di sala 1979an de jî demekê li kampeke perwerdehiyê ya filistîniyan li Libnanê derbas kir. Ew dîsa di payîza 1980an de hate girtin.

## Mirin
Di 14ê tîrmeha 1982an de li salona dadgehê bi Mehmet Hayri Durmuş re ji bo şermezarkirina şert û mercên girtîgehê dest bi "rojiya mirinê" kir. Ev roj ji aliyê PKKê ve her sal bi bîranîna “Roja mirinê ya 14’ê tîrmehê” an jî “Berxwedana 14ê tîrmehê” tê binavkirin. 55 roj piştî destpêkirina operasyonê Kemal Pir li girtîgeha Amedê jiyana xwe ji dest da. Di çalakiya greva birçîbûnê de Mehmet Hayrî Durmuş, Ali Çiçek û Akif Yılmaz jî jiyana xwe ji dest dane. Kemal Pir ji wê demê ve ji aliyê rêxistinê ve wekî “şehîdê yekemîn ê enternasyonalîst” hate binavkirin.

Gotinên ku jî wî re tê gotin: “Hêza wê tera min nake ku ez bijîm.“ Yek ji gotinên Kemal Pir ku îro wek motîveke ji aliyê PKKê ji bo amadebûna çalakên xwe heye ku di dema ku li girtîgehê di greva birçîbûnê de bû, ji aliyê midûrê girtîgehê ve hat pirsîn "Ma tu ji jiyanê hez nakî Kemal?" û bi awayekî navdar wiha cevab da:

Ev helwest di nava rêxistinê de weke “ruhê 14ê tîrmehê” tê binavkirin û dema ku pêwîstî bi îradeya taybet a fedekarî û dilsoziya bi partiyê re hebe, tê gotin.

## Jiyana taybet
Biraziyê wî Ziya Pir siyasetmedarekî Partiya Demokratîk a Gelan ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Em kîne?  

* Malpera şehîd Kemal Pir ya PKKê  

Kategorî:Apoyî
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Mirin 1982
Kategorî:Şoreşger
Rêzan Tovjîn

**Rêzan Tovjîn** (jdb. 1978, Dêrika Çiyayê Mazî), nivîskar, bernamenivîs û wergêrekî kurd e.

## Jiyan û zarokatî
Rêzan Tovjîn di 1993an de dest bi rojnamegeriyê kiriye. Di gelek rojname û kovaran de nivîsiye û edîtorî kiriye, ji Kovara PCKurd û Bername NET re gerînendetî kiriye. Di salên rojnamegeriyê de hatiye girtin û yek ji wan kesan e ku di temenê zaroktiyê de gelek salan girtî maye.

## Xebat
Bi ciwanî dest bi nivîsê kir. Çîroka wî ya yekem "Pîra Zînê" di 1998an de li Swêdê di kovara Helwest de hate weşandin. Helbesta wî ya yekem jî di 1998'an de di Kovara Jiyana Rewşen de hate weşandin.

Di 2004an de bi 11 nivîskaran re beşdarî xebata Kovara W bû, di kovarê de li ser roman û çîrokên hatine weşandin gelek gotar nivîsî. Di avakirina Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê de cih girt. Demek kin serokatiya vê komeleyê jî kiriye.

Di avakirina Komeleya Lêkolîn û Pêşxistina Çand û Ziman (Karger) de cih girt û seroktiya wê kir. Di 2005an de tenê hejmarek Kovara teknolojiyê bi navê Kovara PCKurd derxist û piştre dîsa tenê hejmarek kovara teknolojiyê bi navê Bername NET derxist. Heta dawiya sala 2006an seroktiya Kargerê kir. Ji 2006an ve bi sedan gotarên wî di malpera Amîda Kurd de hatin weşandin.

## Werger
Mirin di xewê de bû, Cuma Boynukara, lîstik, 2010, Weşanên Lîs, ji tirkî

## Xebatên IT, Nivîsbarî û Bernamenûsî
Wî geroka Opera û Avant Browser, scriptên wekî PostNuke, Mambo, Joomla, Php-Fusion, Squirrel Mail û bernameyên wekî anti-spyware a Winpooch û Ad-aware, PSPad, FileZilla di navbera salên 2004-2006an de wergerand kurmancî. Di wergera Abiword Ubuntu û OpenOffice de gelek salan kar kir. Ji bo zimanê kurdî li Facebookê were zêdekirin kampanya da destpêkirin û piştî hate qebûlkirin jî wergera wê pêk anî.

Wî heta îro gelek bernameyên tîcarî yên pirzimanî (kurdî, tirkî, îngilîzî, erebî) afirandiye. Hin ji van bi navê Koberz, New-C, Karger, Baro CMS, BIYS, BBYS û Otopas A di bazarê de ne. Ev pergalên webê (scrîpt) ku hemû bi zimanên kurdî, tirkî û îngilîzî hatine afirandin ji aliyê gelek sazî û dezgeyên fermî û civakî ve hatin bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Bernamenivîsên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
1984

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
* 15ê tebaxê - Bi êrîşên li Şemzînan û Eruh tekoşîna çekdarî a PKKê dest pê kir.

## Jidayikbûn

* 2ê nîsanê - Breanne Benson, pornostêrka albanî-amerîkî
* 20ê kanûna pêşîn - Stanley Milgram hatiye dinê
* 22ê kanûna pêşîn - Basshunter stranbêj û DJê

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Sedsala 18an

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn

## Kesên navdar

## Nûvedan û keşf

Kategorî:Destpêka Dema Nûjen
Kategorî:Hezarsala 2an
18
Anatomiya bedena mirovan

***Anatomiya bedena mirovan*** pirtûkekê ku Doç. Dr. Hüseyin Bektaş ser anatomiyê nivîsandiye. Pirtûk di sala 2004an de ji Weşanên Deng derketiye.

Pirtûk bingehên ilmê anatomiyê bi 51 şikil û şanan dide naskirin. Ew pirtûk ne ji bo zanîngehên li ser ilmê bijişkiyê ye. Lê ji ber ku bi zimanekî zelal hatîye nivîsandin zarokên dibistana navberî, zarokên dibistanên jorîn, beşdarên kursên kurdî li welat û derveyî welat û hemû kesên ku zimanê kurdî dixwazin hîn bibin dikarin bi wê pirtûkê bixebitin.

## Gotarên ji vê pirtûkê
* Anatomî
* Organên mirovan

## ISBN
* ISBN 975-7011-32-0

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Zanist
Hüseyin Bektaş

**Hüseyin Bektaş** doktorekî kurd û nivîskarê pirtûkeke ser anatomiyê ye.

Prof. Dr. Hüseyin Bektaş li sala 1961ê li Kurdistana bakur li Lîçik (Kaynarpınar) hatiye dinê. Li Kanireşê li hêla bajarê Çewaxçurê lîse xwend. Piştî xwendina Lîsê, derket derveyî welêt û li Almanya federal da li ser îlmê bijîşkî xwend.

Di sala 1990î da fakûlte qedand û niha li nexweşxana zanîngeha Hannover da li ser bêrê cerahî û naqîlkirina organa wek Professor dixebite.

Bektaş nivîskarê pirtûka *[[Anatomiya Bedena Mirovan]]* e ku di sala 2004an de derket.

## Çavkanî

Kategorî:Zanyar
Alan Dilpak

**Alan Dilpak** zimannas û nivîskarê kurd e.

## Jiyan
Dilpak ji herema Gurgumê ji gundekî bajarê Albistanê ye. Malbata wî kurd û elewî ye. Ew zarokê 6em yê dawî û *lawêk bi tenê* ye. Li gor gotina bavê wî, dema ku ew hatibû dinyayê, wan ew wek zarokekî bi temena yeksalî dabûn tomar kirin. Lê li gor gotina dayîka vî jî; dema ku Alan Dilpak hatibû dinyayê çîçek li daran diketin û apê wî yê Elî ji leşkerê hatibû. Ji bo vê yekê Alan Dilpak nizane, ku ew kingê ji dayîka xwe bûye. Ew dibê, ku emrê wî nezikî 50 salan e.

Ji bo ku Alan Dilpak here dibistanê malbata wî bi wî re gund bi gund û bajer bi bajer bû koçber.

Ji zilm û destzoriya cûnte ya leşkerî ya tirk di sala 1972an de, du sal zindan jî ketin para Alan Dilpak. Pişt rê wî zanîngeha Hacettepe li Ankara qedand û bi hatine cûnteyeke nû, di sala 1980î de, ew derket dervayî welat.

Alan Dilpak ji sala 1981ê vir ve li Almanyayê wek mamostekî zimanê almanî ji bo ciwanên biyanî dixebite.

Alan Dilpak dixweze bi xebat û berhemên xwe yên ji bo perwerdehîkirina zarokên kurd ya zimanî, dijî komkujiya çendî li ser kurdên derkeve û li ser hildan.

Alan Dilpak zewicî ye û bavê keç û lawekî ye.

## Berhem
* Pirtûkê ABC bi Wêneyan 1 - 1998, Almanya
* Pirtûkê ABC bi Wêneyan 2 - 1998, Almanya
* Pirtûkê ABC bi Wêneyan 3 - 1998, Almanya
* Xwendin Ronahî ye 1, 1998, Almanya (du çap, Istanbul 1998, Almianiya 1998)
* Binêre, Binivîsîne, Birengîne - 1998, Almanya (du çap, Istanbul 1998, Almianiya 1998)
* Gencîneya Peyvan 1 : Tebayên Kedî, Tebayên Kovî, Tebayên Dirinde - 1998, Almanya
* Gencîneya Peyvan 2 : Tebayên Avî, Tebayên Binavî, Kurm û Kêz, Çûçik û Balinde - 1998, Almanya
* Gencîneya Peyvan 3 : Mêwe û Sebze - 1999, Almanya
* Gencîneya Peyvan 4 : Endamên Bedenê - 2000, Almanya
* Xewna Shîlanê (Kurteçîrok) - 2000, Almanya
* Kurmê Çavbirçî (Kurteçîrok) - 2000, Almanya
* Beqokê Dilawêr Zoto 1 (Kurteçîrok) (resh/spî) - 2000, Almanya
* Beqokê Dilawêr Zoto 2 (Kurteçîrok) (rengîn)- 2000, Almanya
* Zimanê mine taybetî 1 û Kasetek - 1998, Holenda
* Zimanê minê taybetî 2 û Kasetek - 2000, Holenda
* Pirtûka Hîndariyan (Zimanê minê taybetî 2) - 2000, Holenda
* Zimanê minê taybetî 3 - 2000, Holenda

### Bi [[Younus Bahram]]
* Shêr, mih û gur - 2000, Almanya
* Ker û heft gur - 2000, Almanya
* Roviyê terîqut - 2000, Almanya
* Shêr û rovî - 2000, Almanya
* Çûk û pîre - 2000, Almanya
* Rovî û zembîl - 2000, Almanya

### Bi [[Mustefa Reshîd]]
* Çîroka Bizê - 2000, Almanya

### Bi [[Lerzan Jandîl]]
* Pirtûkê Wênan bi ABC 1 - 1998, Almanya
* Pirtûkê Wênan bi ABC 2 - 1998, Almanya
* Wendene Roshtî ya - 1998, Almanya
* Niyade, Binivisne, Birengne - 1998, Almanya

### Bi [[Aydin Bingöl]] (kirmanckî)
* Shanika beqê ceresunî BOZO 1 (bêreng) - 2000, Almanya
* Shanika beqê ceresunî BOZO 2 (rengin) - 2000, Almanya
* Hewnê Shîlane - 2000, Almanya
* Xezneya Çekûyan 1 - 2000, Almanya
* Xezneya Çekûyan 2 - 2000, Almanya
* Xezneya Çekûyan 3 - 2000, Almanya
* Xezneya Çekûyan 4 - 2000, Almanya
* Shanika Bize Kole - 2000, Almanya

## Girêdanên derve
* Malpera Alan Dilpak

Dilpak, Alan
Dilpak, Alan
Mûrad Ciwan

**Mûrad Ciwan** nivîskar û siyasetmedarê kurd e.

Ciwan li sala 1956ê li Amedê hatiye dinyayê. Heta dawiya Xwandingeha Mamostetîyê li Amedê xwandiye, lê destûrnameya xwe ya dersgotinê ji Xwandingeha Mamostetiyê ya Akşehirê - Qonyayê wergirtiye. Salekê li Amedê dersên zimanê ingilîzî û salekê jî li Zanîngeha Stembolê dad xwandiye, lê ji ber xebata xwe ya siyasî xwandina xwe temam nekir. Piştî Darbeya 12ê îlonê ya sala 1980ê ya Tirkiyeyê, li nîsana 1980ê, derket derveyî welêt û li Swêdê bi cî bû. Heta dawiya sala 1992ê di xebata şoreşgeriya kurdewarî de çalak bû. Demekê sekreterê giştî yê Partiya Pêşeng a Karkerên Kurdistanê anko PPKK bû. Li sala 1992ê ji xebata siyasî ya çalak vekişiya û xwe da karûbarê lêkolîn û nivîsînê.

Ji 1981ê heta tîrmeha 1997ê berpirsiyariya redaksiyona rojnameya Armancê kiriye. Gelek nivîsarên wî yên bi tirkî û kurdî li ser pirsgirêkên siyasî, li ser ziman, dîrok û wêjeya kurdî di kovar û rojnameyên cûrbicûr de hatine weşandin.

Ew bi Mukkades Çılgın re zewicî ye û bi navê Rûken, Nûşîn, Rûgeş û Ariya çar zarokên wan hene.

## Berhem
* *[[Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi - Kurmanc Lehçesi]]* (Rêzimana Kurdî bi Şîrovekirina bi Tirkî-Lehceya Kurmancî)
* *[[Ahmedê Xanî - Jîyan, Berhem û Bîr û Baweriyên Wî]]*

## Girêdanên derve
* Malpera Mûrad Ciwan 

Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Bîrnebûn (kovar)

**Bîrnebûn** kovareke hunerî, çandî û lêkolînî ya kurdên Anatolyayê ye.

Komek rewşenbîrên ji kurdên Anatoliyê, li Almanyayê li ser derxistina kovarekê li hev kirin û li Newroza 1997an de bi hejmara yekem a Bîrnebûnê derketin pêşberî xwendevanên xwe.

Kovarê ji hejmara duyemîn bi şunda di bin Weşanxaneya Apecê li Swêdê dest bi weşanê kir.

Bîrnebûn bi sernavê “kovara hunerî, çandî û lêkolînî ya kurdên anatoliyê” derdikeve û heta niha di derbarê kurdên Anatoliyê de gelek çavkanî weşand. Dîrok, civaknasî, erdnîgarî, etnolojî, folklor û devoka kurdên Anatoliyê; eşkerekirina belge û agahiyên ku heta îro nehatine vekolîn û veguheztina çavkaniyên devkî ji armancên herî girîng ên kovarê ne.

Di kovarê de dîrok, wêje, kurteçîrok, çîrok, helbest, şano, folklor, efsane û wergerên li ser kurdên Anatoliyê cîh digrin.

Nivîskarên Bîrnebûnê di kovarê da li ser lêkolînên çandî, dîrokî û edebî disekinin. Ji ber vê yekê kovar, di çerçoveya prensîba bêalîbûnê de tê çapkirin. Ev yek jî di hejmara “Destpêk” a hejmara yekem a kovarê de, ku li ser dîrok û çanda kurdî radiweste, hatiye teqezkirin.

Her wiha heta niha gelek nivîskaran di kovarê de cîh girtin û gelek nivîs, hevpeyvîn û nûçe amadekirin.

Ji destpêkê da heta îro wek Nebî Kesen, Nuh Ateş, Ali Çiftçi, Seyfi Dogan, Fikret Yıldız, Muzaffer Özgür, Mem Xelikan, Berivan Keskin, Mehmet Bayrak, Rohat Alakom, İhsan Türkmen, Mehtab İdeli, Altun Başaran, Osman Alabay (Curukî), İrfan Baysal, Bekir Darî, Hacı Erdoğan, Vahid Duran, Amed Tigris, Mahmud Lewendî, Memê Hilkecikî, Hesenê Metê, Neçîrvan Qilorî, Memê Mala Hine, Prof. Dr. Haci Akman, Xizan Şîlan, Yusuf Yeşilöz, Yusuf Polat, Ecevit Yıldırım, Memduh Selim, Nesrîn Bayram, Fatoş Koyuncuer, Mille Evindar, Mistoyê Heco, Adem Özgür, S. Erdem, Enes Rojvan, Bilal Celebli, Hizir Akbîna û gelek kesên din di kovarê da cih girtin.

## Girêdanên derve
* Malpera kovara ''bîrnebûn'' 

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1997an
Kategorî:Kovarên kurdî
Salihê Kevirbirî

**Salihê Kevirbirî** nivîskar û rojnamevanekî kurd e.

Di sala 1973 de li Batmanê hate dinyayê. Bi eslê xwe ji Misricê (Kurtalan) ya Xerzan e. Xwendina xwe ya destpêkê, navîn û lîseyê li navçe û bajarên wekî Batman, Farqîn, Misirc û Edeneyê kir.

Di sala 1992 de bi derketina rojnameya Welat re, ji zimanê dayîka xwe haydar bû. Li herêma Çokurovayê di rojnameya Welatê Me de cara yekem dest bi karê rojnamegeriyê kir û heta rojname hate girtin, li herêmê berpirsiyariya rojnameyê kir. Piştî girtina Welatê Me, kar û barê rojnamegeriyê di rojnameya Azadiya Welat de berdewam kir.
 
Di destpêka sala 1997 de hate Stenbolê, di heman rojnameyê de bû berpirsiyarê Karê Nivîsaran û ji ber vê peywira xwe, bi dadgeh, girtîgeh û dozgeran re nasraw bû. Ji bilî Welat, Welatê Me û Azadiya Welat, nivîsar, hevpeyvîn û lêkolînên wî di kovar û rojnameyên weke Ozgur Politika, Demokrasî, Ozgur Bakiş, Yeni Gundem, Jiyana Rewşen, Avaşîn, Nûbihar û Nûdem de hatin weşandin. Her wiha di malpera Netkurdê de di qûncika xwe ya bi navê *Hevîrtirş* de nivîsaran dinivîse.

Beriya ku biçe ser dilovaniya xwe, bi nivîskar Mehmûd Baksî re li ser romana Serhildana Mala Eliyê Ûnis kar û xebat kir.

Salihê Kevirbirî, li ber qedandina Antolojiya Dengbêjan e û dest bi romana Koçero kiriye.

Salihê Kevirbirî, endamê PENa Kurd, endamê PENa Navneteweyî û endamê Senatoya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye.

Heta niha 5 (pênc) berhemên Salihê Kevirbirî hene:

## Berhemên wî
* Filîtê Quto - Weşanên Pêrî
* Karabetê Xaço
* Gera Pênûsê - Weşanên sî - 2003
* Kürt Halk Türkülerinden Seçmeler (Ji Kurd bo Tirkî werger: Mazlûm Dogan) Evrensel Yayinlari- 2004
* Bir Dunya Ozani: Sivan Perwer (Ozanekî Cîhanê: Sivan Perwer)(Wesanên Elma-Elma Yayinlari) Stenbol Serwamez (Kasim) 2004, Tirkî, 160 rûpel

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Cemal Ebdo

**Cemal Ebdo** (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: *Jamal Abdo*), wekî **Mîrê Hêkan** jî tê nasîn, hunermend û wênesazekî kurd e. Ebdo ku di sala 1961ê de ji dayîk bûye, îro li Almanyayê dijî.

## Jiyan
Hunermend Cemal Ebdo (Mîrê Hêkan) di  de li gundê Til Kidîş (Tilgidîş) nêzîkî bajarê Dirbêsiyê li başûrê-rojavayî Kurdistanê ji dayik bûye.

Piştî bidawîkirina xwendina dibistanê di sala 1980î de, Mîrê Hêkan di sala 1981ê de berê xwe da Almanyayê. Li wê derê, wî di Zanîngeha FH-Aachen de dest bi xwendina bilind kir. Di 1988an de, wî xwendina xwe bi dawî anî û dîplom wergirt.

Di ber xwendina xwe re, Mîrê Hêkan di warê şanogerî û derhêneriyê de xebitî. Herweha wî demek dirêj dîlana balet û ya caz dikir û di vî warî de gelekî serkevtî bû.

Piştî xwendina xwe, Mîrê Hêkan di gelek waran de kar kir û bi taybetî di amadekirina hovk û dîkorên kanalên televizyonê yên almanî WDR û ARD de.

Hunera nûjen û modern roleke bingehîn di jiyana Mîrê Hêkan de dilîze. Ew bi enerjiyeke mezin û fantaziyeke xurt ramanên xwe di tabloyan de pêk tîne û ew li gelek welatên ewropî pêşkêş kirine.

## Bîbliyografî
* Xemgînê Remo, *Hevpeyvînek ligel Mîrê Hêka: Cemal Ebdo*. Zanîn, 9 (1994).

## Girêdanên derve
* Malpera Cemal Ebdo (Mîr Hêk)
* Hêka Jiyanê 

Kategorî:Wênesazên kurd
Rojiya mirinê ya 14ê tîrmeha 1982an

**Rojiya Mirinê ya 14ê tîrmeha sala 1982an** destpêkirina berxwedaneke rojiya mirinê ya girtîyên PKKê bû. Bûyer di navbera rojên 14ê tîrmehê û 17ê îlona 1982an de çêbû.

Çar endamên PKKê Mehmet Hayri Durmuş, Kemal Pir, Ali Çiçek û Akif Yılmaz di 14ê tîrmeha 1982an de li girtîgeha Amedê dest bi rojiya mirinê kiriye.

## Armanca Rojiya Mirinê
Girtîyên PKKê yên girtîgeha Amedê, li dijî êrîşên rejîma 12ê Îlonê û rêzaniye wê ya tunekirin û şemartinê ya li ser gelê kurd protesto kirine.

Piştî Durmuş, Kemal Pir, Akif Yılmaz û Ali Çiçek, girtîyên din wek Mustafa Karasu, Çavgun, Kılıç, Kavak û Kankılıç jî tevlî Rojiya Mirinê bûne.

## Encama protestoyê
Di encamê de di 7ê îlonê de Kemal Pir jîyana xwe ji dest da, dû re di 13ê îlonê de Mehmet Hayri Durmuş, di 15ê îlonê de Akif Yılmaz, di 17ê îlonê de jî Ali Çiçek mirine.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Gutî

**Gutî** an jî **Kuti**, **Kurti**, **Qurti**, **Kurdu** di dirokê de yek ji pêşiyê kurdan e li çiyayê Zagros û li kêlêka çemê Zapê jiyan e, 2700 sal beriya zayînê, dewleteke xurt û serbixwe sazdikin û tênê heta Mezopotamya, lewre axa wir gelek xweş û bijun bû. Di sala 2649'an a pêşiya zayînê de êrîş dibin ser sumer û akadiyan welatê akadiyan ji zevt dikin du qerna wan îdare dikin, peşe di sala 2400'î ya beriya zayînê de bi biraye xwe gele lolora yekbunê çêdikin dewleta wan bi vî rengî gelek xurt û pêşve diçe. Lê piştre li hember akadayî dîsa mexlûb dibin û diçin warê xwe yê kevn çiyayê Zagrosê. Piştre di sala 2270'î ya beriya zayînê de di dema padişahê asûriyan Salmanasarê yekem de bi wan re şereki giran datinin. Navê keyê dawî yê gutiyan Tîrîgan bû.

Guti dema wan de, serdestîya wan pirr mazin hebûya. Bi teybetî, Li dora Çîyayê Cudî û heta ku digihişt ber Zagrosan serdestîya wan mazin hebûya. Ku dikeve bakûrê Şrnaxa Roja me de û ji Şîrnaxa Roja me 35 kîlometre dûr a ji navendê Bajarê dema berê bi navê "finîkê ku Mîrên botan hertimî ji xwe re weke cihekî seyrangehê bihardihînin jî, kirmanên wir, tê gotin û bawer kirin ku ji dema wan in. Kirmanên bilind, peylekê mirovekê i ser hasp sûwar, û hwd, çend ji wan bermehîyên ku mana ji wê demê û hê jî li wir ku heyîna xwe diparêzên in.

## Lîsteya keyên Gutî

[thumb|[Narām-Sîn-Stele]]

* Erridupizir li dora. 2141–2138 BZ Li Nîppûrê
 
* Imta û ankû Nibia li dora. 2138–2135 BZ
 
* Inkişuş li dora. 2135–2129 BZ (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya.)

* Zarlagab li dora. 2129–2126 BZ
 
* Şulme li dora. 2126–2120 BZ
 
* Silulumeş û ankû Elulmeş li dora. 2120–2114 BZ
 
* Inimabakeş li dora. 2114–2109 BZ
 
* Igeşauş li dora. 2109–2103 BZ
 
* Yarlagab li dora. 2103–2088 BZ
 
* Ibate li dora. 2088–2085 BZ
 
* Yarla û ankû Yarlangab li dora. 2085–2082 BZ
 
* Kurum li dora. 2082–2081 BZ
 
* Apilkin li dora. 2081–2078 BZ
 
* La-erabum û ankû Lasirab li dora. 2078–2076 BZ
 
* Irarum li dora. 2076–2074 BZ
 
* Ibranum li dora. 2074–2073 BZ
 
* Hablum li dora. 2073–2071 BZ
 
* Puzur-Suen li dora. 2071–2064 BZ (kurê Hablûm a)

* Yarlaganda li dora. 2064–2057 BZ (Li bajarê ´Umma´ ..)
 
* Si'um û ankû Si'u li dora. 2057–2050 BZ (.. Umma)
 
* Tirigan li dora. 2050–2050 BZ (bi navê Utu-hengal re li Uruk navê wî heya.)

## Çavkanî

* *[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]* 1-90.

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Keyaniyên berê
Lolobî

[thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [Anubanini temsîl dike (herêma Kirmaşanê, Rojhilatê Kurdistanê, Îran)]]

**Lolobî** (wek **lullu**, **lullubî** û **lulluyî** jî tê naskirin) gelekî ji civakên Zagrosa mezin ku ji zûda li herêma Silêmaniyê jiyane û kalên kurdan e. Di gelek çaxên dîrokê de dewlet saz kirin, xwediyê serxwebûn û azadiyê bûne. Di ilm û karbend û çand û pisporiye da gelek pêşta çûne. Ji bo parastina ax û welate xwe bi gelê asûr û akadî re pir cara ceng û şerr kirine. Bi gora lewha entika kevnara, ya çaxê qiralê lolobiyan ku di 2800 sal berî zayînê de ku li herêma Zehawê hatiye ditin, ji herêma Halman (Hilwan) ê heya herema Zehaweyê hemû di bine destê lolobiyan de buwe. Sinorên dewletê wan, di xwe de bajarê Silêmanî, Sexan, Zehawe, Şehrezûr û Kerkûke ji digirt. Paytexta wan bajarê Zimriye buwe.

## Dewleta lolobî

Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin.

Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê asûrî paytextê wan bajarê Zimriye zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û Împeratoriya Medya tê sazkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Akadî
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Zimanên kevnare
Haki Karer

**Haki Karer** (bixwîne wekî: Hakî Karer) (1950-1977) têkoşêrekî PKKê ye ku bi eslê xwe ne Kurd bû. Di 18'ê gulanê 1977an de hat kuştin. Kuştina wî bû sedema damezrandina PKKê.

Hakî Karer, di sala 1950an de li Ulubeya Orduyê hate dinê. Dibistana sereta, navîn û lîseyê li Orduyê xwend. Li fakûlteya zanînên pozîtîv a Zanîngeha Enqereyê dest bi zanîngehê kir.

Haki Karer, ji tevgera şoreşgerî ya piştî 1970an, bi tesîr bû û di demeke kin de dest bi nêrînên şoreşgerî kir. Di heman demê de Kemal Pir û Abdullah Öcalan jî nas kir. Di sala 1973an de li ADYÖDê di asta organizatorî de berpirsyarî girt ser xwe. Di sala 1976an de biryara vegera welêt a li taxa Enqereyê Dikmenê hate wergirtin, pêşî Batman û paşê jî çû Dîlokê Li Dîlokê pratîkeke serkeftî nîşan da.

Gorî gotinan rêxistina bi navê "Stêrka Sor" bi fermana MİTê bo kujtina wî peywirdarî werdigire. Li Dîlokê endamekî vê rêxistinê Alaattin Kaplan Haki Karer dawetî nîqaşekê kir. Civîn di 15'ê gulanê de li qehwexaneyeke Dîlokê pêkhat. Di encama vê komploya kirêt de Heqî Karer di 18'ê gulanê sala 1977an de tê kujtin. Şehadeta Heqî Karer, di dîroka Têkoşîna Azadiya Gelê Kurd de û di damezirandina Partiya Karkerên Kurdistanê de qonaxeke dîrokî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Mirin 1977
Karer, Hakî
Hozan Mistefa

**Hozan Mistefa** di sala 1966 de li bajarê Sêrtê di navçeya Dihê (Erûh) de hate Dinê. Zarokatiya xwe li ser axa bav û kalê xwe de derbas kir. Li ciwaniya xwe de dest bi muzîkê kir. Di sala 1981 de di kawirhana Cukurova’yê de (awaz) ku di nava muzîkvanên amator de, hate li darxistin, xelata yekemîn wergirt. Mîna gelek mirovên Kurd, zor û astengiyan ew jî bu penaberek û êdî li metrepolan jiyana xwe berdewam kir. Di sala 1991'an û vir de xebatên xwe di NÇM (Navenda Çanda Mezopotamya) yê de bi rengekî profesyonel dimeşîne. Di despêka xebata NÇM’ê de du salan bi navê «Koma Dilbirîn» pişt re qasî sê salan bi “Koma Gulên Xerzan”’re xebatên xwe meşand. Hozan Mistefa 1997 vir de xebatên xwe ê hunerî bi rengekî hozantî dimeşîne, ji despêka NÇM’ê vir de di welat û derveya welat de gelek qonser darxist û naha jî êş û daxwazên gelê xwe , xistiye dilê xwe û bi tîna agir û roja gelê xwe bi hunera xwe diafirîne.

Kategorî:Hunermend
Peymana Zehabê

Pisti cenga Çaldiranê (1514) di navbera Osmanî û Îraniyan de şer û cengê li ser Kurdistanê nêzîkî 130 salan dewam kir. Heta ku di sala 1639an de Osmanî û Sefewî li hev hatin û li bajarê Qesra Şîrîn civiyan **Peymana Qesra Şîrînê** (1639) çêkirin. Piştî vê peymanê, herêma Erdelanê ji Îranê re dima, herêma Mukrî û Şehrezûr (Silêmanî) jî ket destê Osmaniyan. Herêmên Kurdistanê yên din, weke mîrnîşîna Cizîrê, Umadiye, Soran û Baban jî, li ser rewşa xwe ya berê man. Lê ceng û şer ji Kurdistanê xilas nebûn. Ji aliyekî serê birakujiyê ji aliyek din de jî, îstîla û dagirkeriya Osmanî û Îraniyan. Heya sala 1831 peymana Qesra Şîrîn bi her rewş û bendên xwe cih girt û Kurdistan bi tevayî ket bin destê wan û di navbera wan de hate bêskirin û bû du parçe.

Bi vê encamê welatê kurdan ji aliyê du dewletan ve hate dorpêçkirin; Kurdistana Osmaniyan û Rojhilatê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka leşkerî ya Ermenistanê
Kategorî:Dîroka leşkerî ya Iraqê
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Peyman
Kategorî:Sedsala 17an li Îranê
Kategorî:1639
Kategorî:1639 li Asyayê
Kategorî:1639 li Ewropayê
Parêzgehên Îranê

**Parêzgehên Îranê** (bi farisî: *ostan*), yekeyên îdarî yên herî mezin ên welatê Îranê ne. Îro Îran ji 31 parêzgehan pêk tê. Karûbarên îdarî yên parêzgehê ji aliyê karmendekî dewletê yê bi navê parêzgar (ostandar) ve tên kirin.




# Tehran
# Qom
# Merkezî
# Qazwên
# Gilan
# Erdebîl
# Zencan
# Azerbaycana Rojhilat
# Azerbaycana Rojava
# Kurdistan
# Hemedan
# Kirmaşan
# Îlam
# Loristan



Xuzestan
Çarmihal û Bextiyarî
Kûgîluyî û Buwêr Ehmed
Bûşehr
Fars
Hormozgan
Sîstan û Belûçistan
Kirman
Yezd
Îsfehan
Simnan
Mazenderan 
Gulistan
Xorasan
Elborz



250px




Li Rojhilatê Kurdistanê (Kurdistana Îranê) pênc parêzgeh hene:
* Parêzgeha Azerbaycana Rojava
* Parêzgeha Kurdistanê
* Parêzgeha Kirmaşanê
* Parêzgeha Îlamê
* Parêzgeha Loristanê

Gelek rewşenbîr û lêkolîner parêzgeha Hemedanê jî wekî Parêzgeh ji Kurdistana parçekirî dihesibînin. Ger em wê jî bihesibînin, wê çaxê dibin şeş parêzgeh.

## Çavkanî

Îranê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Asyayê
Kategorî:Erdnîgariya Îranê
Kaxizman

**Kaxizman** an jî **Qaxizman** girêdayê bajarê Qersê ye. Temamiya navçeya Kaxizmanê bax baxçe, gul û gulistan e, navçeyek bi heşinayî ye.

Di navçeyê de dibistanek mezin heye. Gundên herêma Kaxizmanê û gundên Îdir, Qulp, Selîm, Sarîqamîş, Dîxor, Erdehan ê bi temami tên vê dibistanê. Eva yêka jî bi destê dewleta tirk tê kirin. Bi taybetî, ji bo ku zarokan di biçûktiyê da asîmile bikin. Lêbelê zarok mezin dibin û xwe nas dikin, dizanin ku ew kî ne. Di vî dibistanê da gellek mirovên navdar derketine. Navê dibistanê Dibistana herêmî ya leylî ya Kaxizmanê (bi tirkî: *Kağizman yatili bölge okulu*) tê binav kirin.

Dema Rusa de di sala 1897 de nufusê Kurda li wî navçeyî de 17.773 buye.

## Galerî

Wêne:Kağızman tabelası.jpg|Tabeleya Kaxizman


## Çavkanî

## Bîblîografî
* Rohat Alakom, *Kağızman – Kars'ın Tadı Tuzu* (Qaxizman – tam û xwêya Qersê), Kağızman Belediyesi, 2012
* Rohat Alakom, *Kars Kürtleri*, Avesta Yayınları, 2009.
* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* *Köylerimizin adlari* (1928).

## Gredanên derve
* Malpera navçeyê
* Malpera şaredariya Kaxizmanê
*
Kazım Öz

**Kazım Öz**, yan jî **Kazim Oz** derhêner û fîlmçêkerê kurd e.

Oz di sala 1973an de li Dêrsimê hate dinê. Dîplomeya zanîngeha muhendîsiyê girt. Di sala 1998an de xwendegeha sînemeyê tewa kir û di nav koma teatra Jiyana Nû de wek lîstikvan û senograf çar salan cîh girt. Ji sala 1996an vir de li Stembolê di Navenda Çanda Mezopotamya şaxê sînemayê de kar dike. Wî gellek berhemên mîna belgefîlm, kurtefîlm û fîlmên dirêj derxistin holê û hindek ji van berheman di qada navnetewî te xelat jî girtine.

## Fîlm
* *[[Ax (fîlm)|Ax]]* (1999)
* *[[Fotograf (fîlm)|Fotograf]]* (2000)
* *[[Dûr (belgefîlm)|Dûr]]* (2006)
* *[[Bahoz (fîlm)|Bahoz]]* (2007)
* *[[Zer (fîlm)|Zer]]* (2017)
* *[[Atê Elif (fîlm)|Atê Elif]]* (2021)
* Jiyana Berfê (2023)
* Em hatin lîstikê (2024)

Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Fîlmçêkerên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Mirovên zindî
Lîsteya navdarên kurd ên Qefqasyayê

*Arsênê Reşît Polatov
*Ahmedê Mîrazî
*Aslîka Qadir
*Casimê Celîl
*Cemîle Celîl
*Celîlê Celîl
*Cerdoyê Genco
*Egîdê Cimo
*Ehmedê Gogê
*Emînê Evdal
*Erebê Şemo
*Fêrîkê Ûsiv
*Heciyê Cindî
*Karabetê Xaço
*Keremê Seyad
*Kinyazê Brahîm Mîrzoyêv
*Mehmedê Siloyê Bava
*Mîkaîlê Reşîd
*Nûra Polatuv
*Nûrê Cewarî
*Qanatê Kurdo
*Şehîd Ceow
*Sehîdê Îbo
*Sûsika Simo
*Şerefê Eşirî
*Şeroyê Biro
*Tîtalê Efû
*Ûsivê Evdile
*Ûsiv Beg
*V. Çetuyev
*Ordîxanê Celîl
*Zara

Kategorî:Kurdên Qefqasyayê
Kategorî:Lîste
Zikula

**PostNuke** li ser daxwaza malpersazê malpera www.malpersaz.com Serhad Ronahî, ji alî rexnegir Rêzan Tovjîn (edîtorê malpera rexnegirî www.nirxandin.com û edîtorê çand û hunerê yê rojnameya heftane Azadiya Welat) ve li kurdî hate wergerandin. Tovjîn berê jî Opera 7.23, Opera 5.51 û Opera 7.53 wergerandibû kurdî û versiyona Opera 7.53 di malpera www.opera.com de hatibû weşandin.

PostNuke nivîsbariya azad bin GPL e.

Binêre: Nivîsbariya kurdî

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
PSPad

rast|frame|PSPad
**PSPad** bernameyeke edîtorî ye. Bi alîkariya vê amûrê, mirov dikare script'an binivîse, an bernameyan saz bike, an jî wergera bernameyekê, an dosiyekê bi hêsanî, di demeke kin de pêk bîne. Her wiha cudahiyên di navbera gelek guhertoyan de jî bi hêsanî tê dîtin.

**PSPad** bernameyeke bi gelek zimanan hatiye weşan. Lê kurdiya wê tunebû. Ji bo hêsankirina nivîsandina script û bernameyan PSPad gelekî pêwist bû.

Binêre: Nivîsbariya kurdî

## Girêdanên derve
* Malpera PSPad

Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Kategorî:Nivîsbarî
Qanatê Kurdo

**Qanatê Kurdo** (; z. 1909 li Qersê − m. ) zimannas û nivîskarekî kurd  bû.

## Jiyana Qanatê Kurdo
Qanatê Kurdo li gundê Sûsizê, qeza Qersê ji dayika xwe bûye. Sala 1922an bi înisiyatîva nivîskarê êzîdî Ehmedê Mîrazî, ewledê gelê ermenî, dost û xêrxwazê gelê me Lazo (Hakob Xazaryan) û hinekên din, li bajarê Tilbîsê ji bo wan zarokên kurd dibistan vedibe. Di dibistanê de zaroka him dixwend, him hînî kar dibûn, him jî tê de radizan. Qanat dibe şagirtê wê dibistanê. Tev Qanat ji wê dibistanê xwendina xwe dest pê kirin usa jî zimannasê kurdî bi nav û deng, doktorê fîlologiyê Çerkez Bakayêv, nivîskar, berpirsyarê rojnama Riya Teze yê ewlin Cerdoyê Gênco, mêr xwesê Yekîtiya Sovyêtê Semendê Siyabendov û gelekên din.

Sala 1928an komerkeziya Partiya Komûnîstên Ermenistanê bi pêşniyaza Erebê Şemo heş xortên kurd dişînin Lenîngradê (Sankt Petersbûrg) ji bo xwendinê. Qanat di nav wan de bû. Berê ew di fakûltêta karkira ya Enstîtuya Zimanên Rojhilatê yên zêndî de dixûne, paşê xwendina xwe li Unîversiteya Lenîngradê beşê ziman, dîrok û edebiyatê tê de pêşda dibe. Saya xebathizî, zên û rind zanîbûna zimanê dê di demek kin de guhdar ya dersdaran, ya rojhilatzanên dinyayê yan N. Mar, H. Orbêlî, A. Frêyman dikşîne ser xwe. Hê xwendkar ew dersê zimanê kurdî dide xwedkarên unîversiteyê û bi xebata zanyariyê ve mijûl dibe.

Ji pey xwendina unîversiteyê re ew aspîrantûra unîversiteyê tê de xwendina xwe berdewan dike. Sala 1941ê bi babeta "Çêkirina fêlêd bargiranî di zimanê kurdî da" têza doktorya xwe, ya ewlin xweyî dike. Piştî şer ew di înstîtût a rojhilatnasiyê de pirsên Kurd zaniyê yên cude cuda ve mijûl dibe, kûrsên zimanê kurdî de dersê dide.

H. Orbêlî sala 1959an para rojhilatnasiyê ya Enstîtûya Lenîngiradê ya zanyariyê de koma Kurdnasiyê başqe dike. Ji pey salekê re Qanat dibe serokê wê komê. Heta dawya jiyana xwe jî wî ew karê kurdewariya pîroz bi serbilindî û hiskirin pêş de bir, li dû xwe bi sedan xebatên Kurdnasiyê yên bingehîn û giranbiha hişt, navê xwe bi herfê zêrîn di dilê gelê xwe de nivîsî.

Qanatê Kurdo, ji sedî zêdetir monografiya, pirtûk û gotarên zaniyarî li ser ziman, zargotin, dîroka kurdî weşand, ji 20î zêdetir kurdnas hazir kirine.

Di  de li Lenîngradê zaniyarê mezin di 76 saliya xwe de çû ser dilovaniya xwe.

## Berhemên wî
* *[[Zimanê Kurdî: Rêziman]]* (Kurmancî) (1957),
* *Ferhenga kurdî* (Kurmancî)-Rûsî (1960),
* *Ferhenga Kurdî* (soranî) – Rûsî tevî Zara Yûsûpovayê (1983),
* *[[Beranderkirina rêzmanên dîalêkta Kurdî]] (Kurmanciya jor û Kurmanciya jêr)* (1973),
* *[[Tarîxa edebiyata Kurdî]]* cilda 1 (1983), cild 11 (1985),
* *[[Gramêra zimanê Kurdî]]* (1990),
* *[[Duwanzdeh varîant, Mem û Zîn]]* (1996)

Zarokên kurd li welatê sovyêtê bi pirtûkên wî hînî zimanê dê dibûn. Heta salên 1990î deh pirtûkên wî yên dersa li Ermenistanê hatine weşandin.

## Çavkanî

* http://www.peyama-kurd.com/9/14.pdf 

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1909
Kategorî:Kesên ji Qersê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdolog
Kategorî:Mirin 1985
Kategorî:Mirin 1986
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî

Kategorî:Wêjevanên kurd
Kategorî:Zimannas