open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dîno

**Dîno** an jî **Hozan Dîno** yan jî navê wî yê rastî **Yusuf Şahin** (jdb. sala 1969 li gundê Xewiskar, Hasköy, Erdexan) hunermendekî kurd e.

## Jînenîgarî
Dîno di sala 1969an de li gundê Xêwîsqerê girêdayî Erdexanê jidayikbûye.

Dibistana xwe ya yekem û ya navend li Navca Xasê (Hasköy, Xoçvan) qedand. Dibistana xwe ya bilind li Dibistana Mamosteyan a Gumuşxane berdewam kir û piştî vê derbasî Stembolê bû. Ji ber sedemên şexsî mecbûr ma dibistana maomosteyan di sinifa dawî de biterikîne.

Piştî demekê ew di çarcoveya Navenda Çand a Mezopotamya de cara ewil tevlî xebatên muzîkê dibe. Lê ji ber sedemên aborî heta demekê dev ji xebatên xwe yên muzîkê berdide. Di wê demê de (salên 90'i) şerek li dijî kurdan destpê kiribû, yê ku hê bênav bû û Dîno jî di bin tesîra vî şerî mabû. Lewra di sala 1995'an de ji ber 'piştgiriya rêxistineke qedexe' hat binçavkirin.

Di dema ku li Kurdistanê dijî di derbarê jiyana xwe yê li Kurdistanê wiha behs dike:

Piştî ku serbest dimîne di sala 1998an de mecbûr dibe ku welêt biterikîne.

Dîno li ser li mafê penabertiyê li Holendayê dijî. Di werê jiyana xwe yê li sirgûnê wiha dibêje:

## Hunera Muzîkê
Dîno bi alîkariya Mîr û Kom Muzîkê çar albûm da weşandin. Taybetiya herî balkêş a albumên xwe ev e ku gotin û muzîk bi tevahî ya Dîno ne. Bi dengê xwe yê bêhempa ew xwe ji gelê kurd re da qebûlkirin û cihê xwe yê metîn di nava muzîka kurdî de girtiye.

Hozan Dîno hunera xwe bi vî havi dide nasîn:

Dîno bi taybetî bi strana xwe ya "Lê dayê" bi nav û deng e.

## Dîskografî
### Album
* *Lê Dayê* (2002)
* *Çû* (2005)
* *Namûs* (2007)
* *Dîsa Çu* (2011)
* *Roj* (2020)

### Single
* Min Dixwest (2025)
* Dilê Min (2024)
* Dîle Rezîl (2024)
* Veger (2024)
* Neçe Dûr (Akustîk) (2024)
* Tenahî (ft. Yasir Yıldız) (2023)
* Qêrîna Rojhilat (2023)
* Were Gulê (2015)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Yuksekovahaber.com: Hozan Dino ile Röportaj
* Dengejiyan.com: Hozan Dîno - Kurtejiyan / Biyografisi 

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Fafît

**Fafît**, gundekî gellekî dîrokî ye û girêdayî navçeya Mêrdînê Mehsertê ye

Kategorî:Gundên Mehsertê
Zazê

**Zazê** (), gundekî navçeya Midyadê ye ku bi ser Mêrdînê ve ye. Gundê Zazê di neqeba bajarê Midyadê û Kerboranê disekine. Şêniyên gundê Zazê bi piranî suryanî ne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Ferzinde Qaya

**Ferzinde Qaya** (Ferzende Kaya) rojnamevan û nivîskarekî kurd e.

Qaya di sala 1978 de li navçeya Elbakê ku bi ser Wanê ve ye, ji dayik bûye. Rojname û kovarên wek Politika, Selam, Nokta, Radikal, Yeni Gündem û Turkish Daily News da karkir. Pir nivîsên wî li se pirsgrêkên Kurd,mafên mirowan û Rojhilata Nawin hene. Heman demê li Zangoya USA Newport University de dixwine. Pirtukên wî yên bîyografî jî hene.

Kovarên wek Öküz, Yeni Harman û Hayvan de karkir. Wê demê rêwebirê Kovara Esmerê ye.

## Berhem
* Başım Belada (Gam Yayınları)
* Seri Min Ketiye Belayı (Gam Yayınları)
* Mezopotamya Sürgünü (Alfa Yayınları)

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Koma Pêşeng

**Koma Pêşeng** di sala 1989an de li Amedê ava bû. Koma Pêşeng di sala 1990an de bi awayekî amatorî kasetek çêkir. Stranên ku di kasetê hatibûn xwendin ev in:
* Delalê
* Gula Baxçê Min
* Were Gulê Canê
* Bo Welatê Xwe Dinalim
* Xeber Hat
* Welatê Min Tu Her Hebî
* Bêrîvan
* Gaziya Welat
* Apê Cîgerxwîn
* Keko
* Qurban im Dayê

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Filipîn

**Filipîn** an jî **Komara Filipînê** *(Repúbliká ng̃ Pilipinas)*, welatekî Asyayê ye, ku ji komek gravan pêk tê. Hejmara gravan 7 107 e. Filipîn li rojavayê Okyanûsa Pasîfîk e. Li Asyayê tenê li Filipînê katolîk (xiristiyan) ola herî mezin e. Filipîn koloniya Spanya û DYAyê bû û herdu dewletan bandorek mezin li ser çanda vî welatî hîştin. Ji ber vê yekê çanda Filipîn çandek di bin bondora rojava-rojhilat mayî deye. Bajarê herî mezin Quezon City ye. Seroke komarê Gloria Macapagal Arroyo ye

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1565an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1898an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin

Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Soran

;Herêm, bajar û gund 
*Soran, navçeyeke parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê]], Herêma Kurdistanê, Iraq).
*Soran, Elbak, gundek e li Bakurê Kurdistanê.
*Soran, Hezex, gundek e li Bakurê Kurdistanê.
*Soranê, gundek e li Bakurê Kurdistanê.
*Soranî Jêrî, gundek e li Başûrê Kurdistanê.
*Soranî Jorî, gundek e li Başûrê Kurdistanê.

;Mîrektiyeke dîrokî
*Mîrektiya Soran.

;Zaravayekî kurd
*Soranî, zaravayekî kurdî.
SBS Radio

SBS (Special Broadcasting Service) dezgeheke australî ya ragîhandinê ye. SBS RADIO bernameyên bi bi 64 zimanan, kurdî jî di nav de, diweşîne: www.sbs.com.au/kurdish
## SBS Kurdî: Australya

Bernameyeke heftane ya dusaetî ye; rojên Înî saet 6:00 ta 7:00 êvarê û Yekşemê, ji saet 2.00 p.n ta 3:00 p.n, bi dema rojhilatê Australyayê, zindî dihêt ser bê. Yek ji bernameyên dezgeha radyo ya *Special Broadcasting Service* (SBS) ya australî ye ku bi 64 ziman û zaravayan bernameyan li Australya pêşkêş dike, bo civatên etnîk yên li Australya cîhwar.

Bernameya kurdî di sal 1985 de dest pê kir. Ji wê demê ta 2015, Şahînê Bekirê Soreklî berpirsiyar û pêşkêşerê bernameyê bû. Niha Mayada Kurdî Xelîl berpirsiyar û pêşkêşera bernameyê ye. Bername ji navenda SBS ya Sydney dihêt belavkirin û dikare li Sydney, Melborn û dever û bajarokên nêzikî wan bihêt guhlêdan. Bername dikare bi rêya înternêt jî bihêt bihîstin.

SBS AUDIO/ Beşê Kurdî bernameyên xwe bi buletena nûçeyan û raportên hevkarên xwe ji Kurdistanê û Ewropayê dest pê dike. Di bernameyê de hevpeyvîn û babetên corbicor hene, her weha muzîk û stranên kurdî. Bername bi zaravayên kurmancî û soranî ye.

Radyo SBS herwekî li ser înternetê jî xwe dide guhdarîkirin.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya radyoyê 
* Malpera beşa kurdî

Kategorî:Radyoya kurdî
Filistîn

Çend wateyên vê peyvê hene:

* **[[Filistîn (herêm)|Filistîn]]**, herêmeke Rojhilata Navînê yê.
* **[[Dewleta Filistînê|Filistîn]]**, dewletekî Rojhilata Navînê yê.
*  (Urduna Rojava, Rojhilata Orşelîmê û Şirîta Xezeyê)
Gambiya

**Gambiya**, anku **Komara Gambiyayê**, (bi îngilîzî: *Republic of The Gambia*), welatekî li Afrîkaya rojava ye. Bi çemê Gambiyayê di nava Senegalê de ye û piçek axa wê digihije Okyanûsê.

Gambiya di dawiya sala 2015an de nîşaneya dewletê kir Komara Îslamî.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1965an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1965an de hatine avakirin
Kategorî:Enklav û ekslav
Giravên Salomon

**Giravên Salomon** (bi inglîzî: *Solomon Islands*) welatekî ku ji komgiravan pêk tê ku bi tevahî ji 2 giravên mezin û 990 giravên biçûk pêk tên. Giravên Salomon li başûrê rojavayê Okyanûsa Mezin û li rojhilatê Papûa Gîneya Nû ne. Giravên Salomon, perçeyek ji Civata Miletên Îngilîzî (*commonwealth*) ye. Melanesia behsa başûrê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk dike ku ji welatan wekî Papûa Gîneya Nû, Giravên Solomon, Vanûatû, Fîcî û Kaledonyaya Nû pêk tê.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin
Giravên Marşal

thumb|Ala Giravên Marşalê
thumb|Nexşeya Giravên Marşalê
**Giravên Marşal**, *(en: Republic of the Marshall Islands), (marşalî: Aolepān Aorōkin M̧ajeļ)*, welatekî ji koma giravan (hin ji wan volkanîk in) pêk tê ye û li rojhilatê Giravên Carolîn, bakurê Giravên Gilbert û li başûrê Girava Wakeyê ye.

Zimanê fermî: Marşalî, ingîlîzî
Paytext: Dalap-Uliga-Darrit 
Rûber: 181&nbsp;km²
Nifûs : 70 822 kes 
Serxwebûn: 21 çiriya pêşîn 1986
Nîşana înternetê: .mh 
Koda telefonê: +692

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1986an de hatine avakirin
Papua Gîneya Nû

**Papua Gîneya Nû**, bi fermî **Dewleta Serbixwe ya Papua Gîneya Nû** (bi tok pisin: *Papua Niugini*; ) welatekî li nîvê girava Nû Gîne ya rojhilat yê ku li Okyanûsyayê e. Dewleta Papua Gîneya Nû di sala 1975an de serbixwe bûye. Welatê Papua Gîneya Nû ji nîvê rojhilatê girava Nû Gîne û giravên wê yên deryayî yên li Melanezyayê pêk tê. Sînorê xwe yê bejahî tenê li rojavayê bi Endonezyayê re heye, ku ji herêmên îndonêzî yên Papua û Rojavayê Papua pêk tê. Li başûrê rojava Okyanûsa Pasîfîk heye. Cîranên din ên nêzîk Awistralya (li başûr) û Giravên Salomon (li rojhilat) in. Paytexta wê ya ku li perava wê ya başûr e, Port Moresby ye. Bi bi rûbera xwe ya qasî 462.840 km2, welat sêyemîn welatê girava herî mezin a cîhanê ye.

Girav di salên 1880î de wek Gîneya Nû ya Alman li Bakur, û Herêma Brîtanî ya Papua li başûr hat parçe kirin. Tevahiya Papua Gîneya Nû ya îroyîn piştî Şerê Cîhanî yê Yekem ket bin kontrola Awistralya. Herêma Gîneya Nû ya ku bi qanûnî cûda bû, ji koloniya Alman a berê wekî erkek Yekîtiya Neteweyan hate damezrandin. Welat di dema Kampanyaya Gîneya Nû ya Şerê Cîhanî yê Duyemîn de cîhê şerên dijwar bû. Papua Gîneya Nû di sala 1975an de bi Elizabeth II wekî keybanûya xwe bû herêmek serbixwe ya Commonwealth. Ji mirina Elizabeth II di sala 2022an de, Charles III bû keyê giravê.

Qasî 840 zimanên naskirî yên Papua Gîneya Nû (îngilîzî jî di nav de) hene, ku ew dike welatê herî cihêreng ê cîhanê di warê zimanî de. Di heman demê de ew yek ji welatên herî gundewar e, ku di sala 2019an de tenê %13.25 ji nifûsa wê li navendên bajaran dijîn. Piraniya xelkê wê di civatên heremî (customary communities) de dijîn. Her çend li gorî texmînên hikûmetê nifûsa welêt 9,4 mîlyon be jî, di kanûna 2022an de hate ragihandin ku nifûsa wê di rastiyê de nêzî 17 mîlyon bû. Bi vî rengî Papua Gîneya Nû welatê girava Pasîfîkê ya herî qelebalix e.

Tê bawer kirin ku welat cihê gelek cureyên nebat û ajalan e, yên ku nehatine belgekirin.

Papua Gîneya Nû ji hêla Fona Diravî ya Navneteweyî ve wekî "aboriya ku pêşdikeve" tê dabeş kirin; Nêzîkî %40 ê nifûsê jiyanek serbixwe bi cotkariyê derbas dikin û ne giredayî aboriya pereyê ne. ku bi awayekî nisbeten ji aboriya pereyan serbixwe dijîn. Kombûnên wan ên civakî yên kevneşopî ji hêla Destûra Bingehîn a Papua Gîneya Nû ve bi fermî têne qebûl kirin, ku daxwaziya "gund û civakên kevneşopî wekî yekîneyên zindî yên civaka Papua Gîneya Nû" diyar dike û girîngiya wan a domdar ji bo jiyana civaka herêmî û neteweyî diparêze.

Papua Gîneya Nû ji sala 1976an ve di Yekîtiya Neteweyên Asyaya Başûr-Rojhilatê (ASEAN) de dewleteke çavdêr e û ji bo statuya endamtiya tam serlêdana xwe kiriye. Ew endamek tam a Hevbendiya Neteweyên Yekbûyî, Civata Pasîfîkê, Foruma Giravên Pasîfîkê, û Neteweyên Yekbûyî ye.

## Nifûs

## Not

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin
Guatemala

**Guatemala** an jî **Komara Guatemalayê** (bi spanî: *República de Guatemala*) dewleteke Amerîkaya Navîn e. Di navbera Meksîk, Belîze, Deryaya Karîbê, Hondûras, El Salvador û Okyanûsa Pasîfîkê de ye. Ew dewletekî Amerîkaya Latînî e û berê koloniyê Spanyayê bû.

Serokî niha yê Guatemala Alejandro Giammattei ye.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1821ê li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1821ê de hatine avakirin

Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Guyana

rast|150px
thumb|Ala Guyanayê
thumb|Cihê Guyanayê li ser erdê
**Guyana**, *(Co-operative Republic of Guyana)*, welatekî Emerîkaya Başûr e. Li Emerîkaya Başûr tenê ev welat koloniya Brîtanyayê bû û navê wî **British Guiana** bû. Bajarên mezin Linden (27 200 kes) û New Amsterdam (17 700 kes) in. Bi Brezîlya, Venezuela û Sûrînam re cîran e.

Zimanê fermî: Ingîlîzî
Paytext: Georgetown 
Rûber: 214 970 km²
Nifûs : 735 909 kes (2016) 
Serxwebûn: 26 gulan 1966
Nîşana înternetê: .gy 
Koda telefonê: +592

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1966an li Amerîkaya Başûr
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1966an de hatine avakirin

Kategorî:Welatên Amerîkaya Başûr
Hondûras

**Hondûras**, *(República de Honduras)*, welatekî Emerîqaya Navîn e. Yek ji welatên Emerîqaya Latîn e. Cîranên Hondûrasê Deryaya Karaib, Gûatemala, Nîkaragûa, El Salvador û Okyanûsa Pasîfîk in.
Navê Hondûrasê Krîstof Kolomb lê kiriye (1502) û bi Spanî tê wateya **Kûr**.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1821ê li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1821ê de hatine avakirin

Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Jamaîka

**Jamaîka** (), welatekî Deryaya Karîbê ye. Jamaîka, giraveke li başûrê Kûbayê û li rojavayê Hîspanyola ye.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1962an de hatine avakirin

Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Kategorî:Welatên giravî
Gîne-Bissau

**Komara Gîne-Bissau**, *(República da Guiné-Bissau)*, welatekî Afrîkaya rojava ye. Gînê-Bissau koloniyek kevn a Portûgalê ye. Cîranên Gîne-Bissau; Senegal, Gîne û rojava Okyanûsa Atlantîkê ne.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1974an de hatine avakirin
Grenada

**Grenada** (bi inglîzî: *Commonwealth of Grenada*: fransî: *Communauté de Grenade*) welatekî li Amerîkaya Navînê ye. Grenada bakurê Tobago ye. Ev girav di dîrokê de gelek caran di navbera Brîtanya û Fransayê de dest guhertiye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1649an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Avabûnên 1763an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Avabûnên 1974an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1974an de hatine avakirin

Kategorî:Welatên giravî
Duzgin Bava

**Duzgin Bava** çiyayekî li Dêrsimê ye. Ji bo gelê herêmî gelek girîng e.

Helbest û stran li ser Duzgin Bava hene. Yek ji wan ev e:

:Werwa qislê de, makan goreto
:Name duzgin o, duzgin bava o, bava duzgin o

:Hinke efkar keno, çira vêneto
:Name duzgin o, duzgin bava o, bava duzgin o

:Xo çarnon jêle, ciron ve wero
:Jêla zalala, marê havala

:Wana efkar meke, nawo rusneno
:Name duzgin o, duzgin bava o, bava duzgin o

Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Dêrsim
Weşanxane

Ew sazgehên kû bi karên çapkirina tiştên çapemenî (pirtûk, kovar, rojname CD û kaset hwd) mijûl dibin.

Kategorî:Medya
Kevoka Spî

**Kevoka Spî** navê çîrokek Firat Cewerî û herwiha navê wê pirtûka wî ye ya ku ev çîrok jî tê de cih digire.

Kategorî:Çîrok
Kategorî:Pirtûk
Hevalê Bargiran im (albûm)

**Hevalê Bargiran im** duyemîn albûma hunermendê kurd Şivan Perwer e.

Hevalê Bar Giranim di sala 1976an de derket di albûmê de neh stran hene. Albûm li Tirkiyê duyemîn car di sala 1997an de ji aliyê Ses Plak ji nû ve hatiye çapkirin. Di albûmê de tenê amûra tembûrê hatiye bikaranîn.

## Berhemên di albûmê de
# Hevalê bar giran im
# Tirba min çêkin li Kurdistanê
# Karker, cotkar, rênçber û şivan tev bibin yek
# Lenîn hat û gel xelas bûn
# Ban dikim te ruhayê Diyarbekir pir deng dayê
# Ey heval Pol Robson
# Pir xweş e Serxwebûn
# Ala rengîn pîroz û xweş
# Em dixwazin ala xwe hildin

## Çavkanî

## Girêdanên derve
https://music.apple.com/us/album/heval%C3%AA-bar-giran-im/1077744407

Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Şivan Perwer
Govenda Azadîxwazan (albûm)

**Govenda Azadîxwazan** yekemîn albûma hunermendê kurd Şivan Perwer e. Albûm di sala 1975an de derket û di albûmê de 9 stran cih digrin. Albûm di sala 1997an de ji aliyê SES PLAK ve ji nû ve hate çapkirin.

## Berhemên Di Albûmê De

# Ger Ez Şehîd Bim, Dayê Tu Negrî
# Govenda Azadîxwazan
# Ey Karker û Xebatkar
# Bila Buhar Bi Xêr Bê
# Hêstirên Min Dibarin
# Ka Kurdistanim Ka
# Li Dêrsimê
# Tev Jîr û Zana Bin
# Ey Felek

Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Şivan Perwer
Herne Pêş (albûm)

**Herne Pêş** albûma sêyemîn ya hunermendê kurd Şivan Perwer e. Di albûmê de 9 stran cîh digrin. Albûm li Tirkiyê cara duyemîn di sala 1997an de ji aliyê SES PLAK ji nû ve hatiye çapkirin. Stranên albûmê bi piranî terza sirûdî hatiye amadekirin.

## Berhemên Di Albûmê De

# Herne Pêş
# Rabin Hawarê Xweş Bikin
# Hawar Hey Hawar
# Girînge Jin û Mêr Tev Rabin
# Ey Reqîp
# Ez Dayika Kurda Me
# Pêşmerge Canfîdayên Welat in
# Îlmê Sosyalîzmê Xebata Tekoşînê
# Parlamento

Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Şivan Perwer
Baqûz

**Baqûz** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye. Nîfûsa Gundî gorî Saal 2007 bi 493 Kes ê.

## Dîrok

Gundê ku berê jê re kurdî *baqûz* dihat gotin, xwedî dîrokeke 800 salî ye.

## Erdnîgarî

Ji Amedê 94&nbsp;km û ji Farqînê 12&nbsp;km dûr e.

## Nifûs

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Farqînê
Goran Haco

**Goran Haco** helbestvanekî kurd e.

Di sala 1958'an de li gundê Dirbêspiyê ya Qamişloyê ji dayik bû ye. Heta sala 1974'an ango heta ku xwendina xwe ya lîseyê qedand, li Qamişloyê bû. Piştre ji bo xwendina xwe ya bilind çû Helebê û li wir **Fakulteya Endezyariya Elektrîkê** xwend. Piştî çûyîna leşkeriyê, bi qasî du salan li Dirbêspiyê di Daîreya Elektrîkê de xebitîm. Di dawiya sala 1985'an de jî derbasî Ewropa welatê Norwêcê bû.

Ji gelek helbestên wî ji aliyê pismamê wî hunermend Ciwan Haco ve stran hatiye çêkirin.

Li Norwêcê yek ji berpirsên 'Pirtûkxaneya Deîchmanskeyê' beşa **'Pirzimanî li derveyî zimanên norwecî**' ye

Niha li paytexta Norwêc Osloyê dijî.

## Girêdanên derve
* Salihê Kevirbirî; Hevpeyvîn -Helbestvan Goran Haco: 'Xwendina bi kurdî her diçe zêdetir dibe'- (Azadiya Welat-2000) 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Başnîq

**Başnîq** () gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye. 17&nbsp;km dûrî Hezro ye û ji Farqînê pirtir nêzî Hezro ye. Başnîq li ser rêvegera Hezro û Farqînê dimîne. Başnîq li deştê dimîne û li derdora wî gundên wek Dersil, Kifercin hene. Aşek li Başnîqê heye û ji vî aşî gellek mirov xizmetê dibînin. Herwiha Başnîq ew gundekî ku girtina rojê herî baş lê hatibû dîtin di sala 2000'an de.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Farqînê
Başqê

thumb|Başqê
thumb|Keleha Başqê
**Başqê** (), gundekî bi ser navçeya Farqîna Amedê ve ye. Li tixûbê Farqîn û Pirsûsê ye.
Navê gund ji Başqaleyê hatiye qutkirin û bû ye Başqê.

Kategorî:Gundên Farqînê
Bernameya Kurdî ya WDR

**Bernameya Kurdî** bernameyeke Radyoya WDR. WDR (*Westdeutscher Rundfunk*) yek ji radyoyên mezintirîn a Almanyayê ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Bernama Kurdî 

Kategorî:Radyoya kurdî
Baxça

thumb|300px|Baxça
**Baxça** (1946 bi alfabeya tirkî: *Bahça*, îro bi tirkî *Behçe*) gundekî navçeya Farqîna Amedê ye. Li ser rêya Farqînê û Malabadê di nava çiyayekî de ye. Şikeftên bi nav û deng Şikeftên Hesûnê li vî gundî ne.

Gundê siyasetmedara navdar Leyla Zana ye.

Kategorî:Gundên Farqînê
Boşat

**Boşat**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

## Birca Boşatê
**Birca Boşatê** li bakura Farqînê ye. Ji dema Artûkiyan da maye. Di bircêda gellek şikeft hene. Di dema berêda birc bi avayê zindanê hatîye bikaranîn.

Kategorî:Gundên Farqînê
Dîda

**Dîda** () gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Farqînê
Etşa

thumb|250px|Etşa
thumb|250px|Gavanê Etşayê

**Etşa**, ango ** 'Etşa** (, , ) gundekî bi ser navçeya Farqîna Diyarbekirê ve ye.

Etşa gundê Farqînê ye, ji Farqînê heft km ber bi Amedê ve li ser rêya Hezroyê ye. Li seriya gund çiya heye û li biniya gund jî deşt heye, ev deşt diçe heta rêya Amedê. Ji gund bi rastî rê diçe digihîje rêya Amedê. Şeş rê ji Etşayê diqetin; yek diçe Farqînê, yek diçe Pîrexala gundê alî rojhelatê Etşayê, yek diçe ser rêya Amedê, yek di nav mezelên Etşayê da diçe Bilbil, gundê li aliyê rojava yê Etşayê, yek di jor de diçe ser rêya Hezroyê, yek jî di jor de diçe çiyayên seriya Etşayê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Farqînê
Rojî Kurd (kovar)

thumb|Hejmara pêşîn a ''Rojî Kurd'' ku di sala 1913an de li Stembolê derket.
***Rojî Kurd***, anku ***Roja Kurd***, kovareke kurdan a bi kurdî û tirkî bû.

Kovara *Rojî Kurd* di sala 1913'an de li Stenbolê bi kurdî (kurmancî-soranî) û tirkî derket. Xwedî îmtiyaz û mudîrê wê yê mesûl: Evdilkerîmê Silêmaniyê bû. Di bin navê kovarê de bi tirkî weha hatiye nivîsîn: "*Şimdilik ayda bir neşr olunur*" (Nika mehê carekê derdikeve). Li ser bergê hejmara pêşîn a kovarê wêneyê Selahedînê Eyûbî, li ser hejmara diduyan wêneyê Kerîmxanê Zend, li ser ya sisêyan wêneyê Huseyin Ken'an Paşayê Bedirxanî (1857-1913, kurê Mîr Bedirxan bû, li girava Kretayê ji dayik bûye) û li ser ya çaran jî rismê bajarê Erzerûmê hebû.

Her sê hejmarên pêşîn ên kovara *Rojî Kurd*, ji aliyê Cemal Xeznedar ve, di 1981'ê de li Bexdayê ji nû ve wek cild hatin çapkirin. Pişt re di 2005'an de Ebdulla Zengene, li Silêmaniyê her çar hejmar bi hev re çap kirin.

Her hejmareke wê 32 rûpel bû. Ebada wê (li gor çapa nû): 24,2x17 cm bû.

*Rojî Kurd*, organa Civata Telebeyên Kurdan Hêvî (Kurd Talebe-î Hêvî Cemiyeti) bû. Ev cemiyet jî di 1912'an de li
Stembolê hatiye damezrandin.

Kovara *Rojî Kurd* zêde dewam nekiriye hetanî çar hejmaran derketiye dûre kovar hatiye rawestandin, lê li şûna wê kovara *[[Hetawî Kurd]]* dest bi weşanê kir.

## Hejmarên ''Rojî Kurd''
Tarîxa derketina her çar hejmaran weha ye:
# 6 Xizîran 1329 / 14 Receb 1331/1913
# 6 Tîrmeh 1329 / 14 Şaban 1331/1913
# 1 Tebax 1329 / 11 Remezan 1331/1913
# 30 Tebax 1329 / 1913

## Bo zêdetir agahdarî binêre
* Malmîsanij û Mahmûd Lewendî; *Li Kurdistana Bakur û Li Tirkiyê Rojnamegeriya Kurdî (1908-1981)*, cild-1, Weşanên Jîna Nû, Uppsala, 1989, r: 53-57
* Ebdulla Zengene, *Rojî Kurd*, (1913 Estemûl). *Govarî Civatî Hêvîy Qutabyanî Kurd*, Binkey Jîn, Silêmanî 2005

## Çavkanî

* Mahmud Lewendî (2006). Yekem çîroka modern a kurdî. Malpera Amîda Kurd, 7 îlon 2006.
* Rojî Kurd 1913 (2002). Weşanên War, Stembol.

Kategorî:Kovarên kurdî
Hêlîn

Çend wateyên "Hêlîn" hene.

thumb|Hêlîna çûkan
* **[[Hêlîn (çûk)]]**, cihê çûk hêkên xwe dihêlin.
* **[[Hêlîn, Farqîn|Hêlîn]]**, gundekî bi ser navçeya Amedê Farqînê ve ye.

## Navê Hêlîn
Hêlîn wekî navê keçan tê bikar anîn. Kesên bi wî navî:
* Evrim Hêlîn Baba, siyasetmedara li Almanyayê
* Hêlîn jî navê straneke Koma Agirê jiyan e.
* Şanoya Hêlîn şanoya NÇMya Stembolê ye.
* Hêlîn romaneke Mahmûd Baksî ye.
Huseyna

thumb|250px|Xwenevanek ji Huseyna
thumb|250px|Xwendevanek Ji Huseyna-2
**Huseyna**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.Ji Amedê 60 km. ji farqînê 26 km dûr e.4 km ji rêya Amedê ber bi hindur ve ye.Rêya gund asfalt e û dibistan lê he ye.

Kategorî:Gundên Farqînê
Malabadê

thumb|300px|Malabadê
**Malabadê** (1928: مالا بادى / *Mala badi*; 1946: *Malabado*; bi tirkî: *Çatakköprü*), gundekî navçeya Farqîna bi ser Diyarbekrê ve ye.

Pira bi heman navî di navbera Batman û Farqînê de jî navdar e (li Pira Malabadê binêre).

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Farqînê
Pîrexala

**Pîrexala**, gundekî li ser navçeya Farqîna a Amedê ve ye. Gund 5 km li rojavaya Farqînê de dikeve. Di nav bera gundê Şifqet u Etşayê de ye. Ji ali bakur ve çiya û ji aliyê başur ve jî deşta Pîrexala a ku dirokî ye heye. Em dikarin gorên yên demên berê yên weki koça(oda)hatıne çêkirin u niha lı bindestê reza ku li ali çiye de dıkevın minak bıdın. Dinava gund de newaleke kur heye ku tim av ji lê diherike û li aliyê çiya çavkaniyeke bi navê Eynexala heye ku ji 7 sala carek tê dizê û piştî dawiya havinê disa dimiçiqe.

Kategorî:Gundên Farqînê
Qulfa

**Qulfa** (), gundekî navçeya Farqîna bi ser Amedê ve ye. Gund li ser rêya Batmanê 5 km dûrî navçeyê ye. Bakurê wê çiya, başûrê wê jî deşt e ku bi alî Bismilê ve drêj dibe heyta çiyayê Stewrê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Farqînê
Reşik, Farqîn

thumb|300px|Dîmenek ji Reşikê
thumb|300px|Nava Reşikê

**Reşik** (), gundekî navçeya Farqîna bi ser Diyarbekrê ve ye. Jê re Reşika Şêxdawudan tê gotin.

Kategorî:Gundên Farqînê
Salika

**Salika** (bi tirkî: *Eşme*) gundekî navçeya Farqîna bi ser Diyarbekirê ve ye.

Kategorî:Gundên Farqînê
Sûsa

**Sûsa** (), gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Sûsa gundekî farqînê ye ku demekî di vî gundî de hîzbilacî derketibûn û gundiyê welatparêz bi alîkariya dewletê kuştibûn... Neha hîzbulacî ji gund derketine û 10 malbat tê de dijîn..

Hîzbilacî di vî gundî de xebatên xwe di nava 1990 û 1992'an de gelekî pêş xistibûn. Di şevekî de (1992) 11 hîzbilacî hatin kuştin û di peyda hîzbilacî ji dewletê piştgrî girt û gundiyên ku nehîzbulacîne ji gund derxist. Di peyda gelekî gundiyên welatparêz bi destê van hîzbulaciyan hat kuştin.

Hîzbil-kontra û kesên paşverû li gund bi cih bûn û gund bû biryargeha wan kesên paşverû.Li gund gelek çalakî lidarxistin . Mizgefta gund kirin îşkencexane û bi navê xwedê gelek mirov qetil dikirin. Dema ev kesên paşverû li hember karker kedkar û welatparêzan ev çalakî lidardixistin dewleta mêtînger jî alîkariya wan dikir û bi hevkarî li hemberî têkoşîna kedkar û karkerên Kurd tevdigeriyan.

Piştî 1996'an gundiyên ku ji gundê xwe dûrin xwestin herin gundê xwe. Ew gundiyên ku bi salan neçûbûn gundê xwe dan pew Xalîs(Halis, xwendevanên zanîngeha Firatê bu, di beşa TIP'ê dixwend) û çûn gund. Dema gundî vegeriyan gund li hemberî xwe bı çek kırın . Gundî û hîzbilacî bi heta sal û nîv bi hevra di gund de man(bes her roj pevçun dıqewimin). 1997'a da Xalîs'ê ku jêre digotin Doktor û li Farqîn'ê bi nav û deng bû bi destê hîzbilaciyan hat kuştin. Di peyda hizbilacî ji gund derketin û hêjî neçûne gund. Niha li gund bi qasî 10-15 malbat dimînin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Farqînê
Sêdeqnê

**Sêdeqnê** (), bajarekî navçeya Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Sédeqné gündé heri mezın yé farqiné ye u lı ali çiya lı bakurrojavayé farqiné dıkeve, lı sédeqni néziki 500 mal hene lé jıber zordestiya dewlwta tırk u cerdevana piré kesa mecbur man ku jı sédeqné koç bıkın. Lı Sédeqné dıbıstana seretayi lise u nexweşxaneyeka bıçuk u qereqola leşkera heye. Her wiha lı Sédeqné şaredarî ji heye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Bajarokên Diyarbekirê
Kategorî:Gundên Farqînê
Taxik

**Taxik** (), gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Farqînê
Zerbiya

**Zerbiya**, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Di gund de 2 malbat hene, Mala Qasê û Mala Biro. Nifûsa gund di salên heşteyî de nezîkî 30 xane bû, lê niha beş pênc şeş xane maye. Di salên şêştî de kesê ku cara yekem li Farqinê agirê Newrozê pêdixe Mihemed Tahirê ji mala Qasê ye.

Kategorî:Gundên Farqînê
Kurdsat

**Kurdsat** televîzyoneke kurdî ya esmanî ye. Di 1ê kanûna paşîn sala 2000an dest bi weşanê kir. Ji Başûrê Kurdistanê rojane 24 saetan weşanê dike û navenda wê li bajarê Silêmaniyê ye. Zimanê sereke ya kanalê kurdî ye her wiha bi zimanên erebî, farisî, inglîzî û tirkî jî bernameyan pêşkêş dike. Kurdsat kanalekî nêzîkê YNKê ye. Slogana Kurdsatê "Kurdsat dengê hemûyan e – Kurdsat rengê kurdan e" ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Kurdsat 
* KurdSat Zindî 

Kategorî:Avabûnên 2000an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Ey Ferat (albûm)

**Ey Ferat** albûma çaremîn ya hunermendê kurd Şivan Perwer e. Albûm di sala 1978an de derketiye. Ey Ferat di sala 1997an de ji aliyê SES PLAK ê ve ji nû ve hatiye çapkirin. Şivan Perwer di albûma Ey Feratê de tenê amûrê tembûrê bikaraniye. Di albûmê de 10 stran cih digrin.

## Berhemên Di Albûmê De

# Ey Ferat
# Kî Dibêje Nezan in
# Xezala Xelatê
# Ka Welatê Te
# Serfiraz Kin
# Gelî Şoreşvan Gelî Şoreşger
# Ez Dilgeşê Can im
# Xanima Min
# Lê Dotmamê
# Buharê Hat Buharê

Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Şivan Perwer
Tirbespî, Farqîn

**Tirbespî**, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.

Navê bajarokekî li Başûrrojavayê Kurdistanê jî Tirbespî ye.

Kategorî:Gundên Farqînê
Kîne Em (albûm)

**Kîne Em** albûma pêncemîn ya hunermendê kurd Şivan Perwer e. Albûm di sala 1979an de derket. Kîne Em di sala 1997an de ji aliyê SES PLAKê ve ji nû ve hate çapkirin. Di albûmê de 6 stran cih digrin.

## Berhemên Di Albûmê De

# Sebra Malan
# Behra Wanê
# Keça Kurda
# Apê Ho
# Kîne em?
# De Lorî

Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Şivan Perwer
Kamboca

**Kamboca**, **Kamboçiye**, **Kamboçya**, **Kambodya** , bi fermî **Keyaniya  Kambocayê**, welatek e li başûrê rojhilata Asyayê. Dewlet li bakurê rojava bi Taylendayê re, li bakur bi Laosê re, li rojhilat bi Viyetnamê re sinor e û li başûrê rojavayê jî bi Kendava Taylendayê re xeteke peravê heye. Rûbera welêt 181.035 kîlomêtre çargoşe ye û nifûsa welêt nêzîkî 17 milyon e. Paytext û bajarê wê yê herî qelebalix Punom Pen e.

Piştî dagirkirina ji êla dûgela japoniyan Kamboçyayê di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de, di sala 1953an de serxwebûna xwe bi dest xistiye. Şerê Viyetnamê di sala 1965an de bi rêyên Ho Chi Minh û Sihanouk ve derbasî welêt bû. Di sala 1970an de derbeyek Komara Kmerî ya hevalbendiya DYAyê hatiye sazkirin ku di sala 1975an de ji hêla Kmerên Sor ve hatiye hilweşandin. Komara Gel a Kamboca di bin dagirkeriya Vîetnamê de dibe hikûmeteke defakto. Piştî Peymana Aştiyê ya Parîsê ya 1991ê ku bi fermî şerê bi Viyetnamê re bi dawî dike, Kamboca ji hêla mîsyonek Neteweyên Yekbûyî ve hatiye birêvebirin (1992–93). Neteweyên Yekbûyî piştî hilbijartinên giştî yên Kambocayê ya sala 1993an ku ji hêla %90 ji dengdêrên qeydkirî ve biryar da, vekişiya.

Kamboca endamê Neteweyên Yekbûyî, ASEAN, RCEP, Civîna Bilind a Asyaya Rojhilat, WTO, Tevgera Ne-Peymanan û Rêxistina navneteweyî ya Frankofoniyê ye û hevkarê diyalogê yê Rêxistina Hevkariya Şanghayê ye. Çandinî sektora aborî ya serdest dimîne, digel mezinbûna tekstîl, avahî, cilûberg û tûrîzmê ku dibe sedema zêdebûna veberhênana biyanî û bazirganiya navneteweyî. Ji ber guherîna avhewayê welêt di nav welatên herî xeternak de ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 802an
Kategorî:Avabûnên 1953an li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1993an li Asyayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 800î de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1953an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1993an de hatine avakirin

Kategorî:Keyanî
Kirîbatî

**Kirîbatî**, welatekî li Okyanûsa Pasîfîkê ye û ji koma giravan pêk tê. Navê wî yê kevn bi îngilîzî "Gravên Gilberts" e. Di sala 1837'an de ket bin destê Brîtanyayê. Di sala 1999'an de bu endamê NY'yê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1979an de hatine avakirin
Erebûk

**Erebûk** (bi tirkî: Tutumlu), gundekî navça Rihayê Siwêregê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sêwregê
Ekvator

thumb|300px|Ekvator wiha derbaz dibe

**Ekvator** an jî **hevêrka ekvatorê** hevêrkakê xiyaliya dor dinê re di hurd cemsaran heman dûriyê de dizivirî ye. Ew dinê bi Nîvkada Başûr û Nîvkada Bakur dike du paran. Ekvator hêlîpana (paralel) 0° ye û gorî dirêjahiya xwe ya herî mezin e. Dirêjahiya hevêrka ekvadorê 40,075.0 km e

Roj salê du caran di ser ekvator de di ekînoksa biharê û ekînoksa payizê de derbaz dibe. Di wa rojnan de li ser ekvator tirêjên roj bi 90° têne dinê.

Derên ekvator derbaz dibe bi gelemperî okyanûs in. Ji bo dor ekvator tirêjên roj qiraçên tîk, an jî nezika tîk heldigirin siruştê germa û siruşta ekvatorî tê gotin.

Eger hereketa gerstêrka Erdê li dora xwe bisekine hingî dê tofanên ku leza wan 1670&nbsp;km/seetekê ne, li ser Xetta Istiwayê(Equator) pêkwerin ku dikarin jiyana ser goga Erdê, jiholê rakin.

Xetta Istiwa, navê xetteke ferzî ye ku goga Erdê dike du bešên nîvgoga Bakûr û nîvgoga Bašûr. Ev xêz di nîveka her du cemserên Bakûr û Başûr da ye û fasileya hemû nuqteyên ser vê xettê ji her du cemseran, wekhev in.

Xetta Istiwayê, xwediyê mezintirîn muhîta ser erdê ye û dirêjahiya wê 40070&nbsp;km e.

Rûbara goga Erdê, li Xetta Istiwayê di šev û rojekê da bi qasî 40000&nbsp;km, hereket dike. Ew tê wateya ku leza goga Erdê li dora xwe 1670&nbsp;km/seetekê ye.

Navçeyên nêzîkê Xetta Istiwayê, baştirîn cih jibo çandina Qehwe û Kaoçoyê ne.

## Welatên ekvatorî
[rast|thumb|150px|''Ev lewhe li ser ekvatorê ye'', li [Kenyayê (Afrîka)]]
Ekvator li wan 13 welatan re derbaz dibe:

* Sao Tome û Prînsîpe
* Gabon
* Komara Kongo
* Komara Kongoya Demokratîk
* Ûganda
* Kenya
* Somalî
* Maldîv
* Îndonezya
* Kirîbatî
* Ekuador
* Kolombiya
* Brezîl

Çi qas navê Gîneya Rojbendî de ekvator derbaz be jî ekvator di wê welatê re derbaz na be.

Kategorî:Erd
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Kelû
İrfan Aktan

**İrfan Aktan** rojnamevan û nivîskarekî kurd ê tirkînûs e.

Aktan sala 1981'î de li Gewerê, gundê Befircan ji dayik bûye. Zanîngeha Enqereyê, beşa rojnamevaniyê bi dawî kiriye. Di rojname û kovarên wekî Birgün û Expressê de xebitiye.

## Berhemên wî (bi zimanê romî)

* Nazê/Bir Göçüş Öyküsü - Nazê/Çîroka koçberiyek (weşanên Iletişim Yayınları)
* Zehir ve Panzehir - Jehr û Panjehr (weşanên Dipnot Yayınları)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Komara Demokratîk a Kongoyê

**Komara Demokratîk a Kongoyêyê** welatekî Afrîkayê ye û navê wî yê kevn **Zaîre** ye. Kongo Sêyemîn mezintirîn dewletê Afrîkayê ye. Cîranên Komara Demokratîk a Kongoyêyê ew in: li rojava Komara Kongo, li bakur Komara Afrîkaya Navîn, Sûdan li rojhilat û başûr Ûganda, Rûanda, Bûrûndî, Tanzanya, Zambiya û Angola ne. Sînorê Kongo bi okyanûsê re tenê 40&nbsp;km ye. Navê Kongo ji eşîra Bakongo tê û wateya wê "nêçîrvan" e.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Navendî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Kongo

# Komara Demokratîk a Kongoyê, paytext: Kinshasa. Zaire ya kevn.
# Komara Kongo, paytext: Brazaville. Kongo-Brazaville ya kevn.
# Kongo (çem)
Kosta Rîka

**Komara Kosta Rîka** *(República de Costa Rica)*, Welatekî Amerîkaya Navîn e. Li bakurê Kosta Rîkayê Nîkaragûa li başûr Panama li rojava Okyanûsa Pasîfîk û li rojhilat Deryaya Caraîb heye. Kosta Rîka dewleta yekemîn e ku artêşa xwe bi fermî ji holê rakiriye.

## Parazgehên/Kantonên

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1821ê li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1821ê de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Kuweyt

**Kuweyt**, bi fermî **Dewleta Kuweytê**, (bi erebî: دولة الكويت, *Dawlat al-Kuwayt*) dewleteke li Rojhilata Navînê ku li ser peravê Kendava Farsê hatiye damezrandin. Cîranên Kuweytê li başûr Erebistana Siûdî û li aliyê bakur jî Iraq e. Kuweyt ji aliyê petrolê ve gelekî dewlemend e û endamê OPECê ye.

## Nifûs

## Herêmên Kuweytê
thumb|Nexşeya herêmên Kuweytê

* Al Ahmadi
* Al Farwaniyah
* Al Asimah
* Al Jahra
* Hawalli
* Mubarak Al-Kabeer

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1961ê de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin
Kategorî:Kendava Farsê

Kategorî:Mîrgeh
Sebrî Silêvaneyî

**Sebrî Silêvaneyî** an **Sabri Silevani** (), nivîskar û romannivîs e ji Başûrê Kurdistanê. Li sala 1972ê li gundê Qesra Mela Teyib ku dikeve ser rûbarê Dîcle hatiye vê dunyayê. Li sala 1987ê dest bi xwandin û nivîsîna edebiyatê kiriye, yekemîn berhem li sala 1992ê belave kiriye. Li sala 1992ê tev li xebata siyasî bû, belê ji ber rewşa awarte a başûrê welat û hindek sedem û pirsgirêkên siyasî, neçar bû ku koçberî Ewropayê bibe. Heya sala 2006ê li welatê Holenda maye, evcar vegeriya Başûr û aniha li devera Sêmêlê ser bi parêzgeha Duhokê ve, akincî ye.
## Jiyannameya Sabri Silevani

Li gor nasnameyê Sabri Silevani li 1ê Tîrmeha 1972an hatiye vê jiyanê, belê wek ku ew bi xwe dibêje 01 Tirmehê tenê hejmarek e, bele pa li gor xizm û kesûkarên wi Sabri li 10-10-1972ê ji dayik bûye, lê ji ber nexwandewariya piraniya daybaban li wî çaxî, roja jidayikbûna zarokan dikirin 01 Tîrmehê. 
Li sala 1975ê ku Sabri tenê 3 sal bû, malbata wî jî wek a piraniya Kurdên Başûr ji gund hate veguhastin u li qeza Sêmêle binecî bû.Sabri xwandina xwe a destpêkê û navîn li Sêmêlê qediyand, pasî çû Duhokê ji bo xwandina karê mamostayan û li beşê sosiology hate wergirtin, ew bû ku li sala 1992ê diploma mamosyatiyê wergirt.Piştî serhildana buhara 1991ê, Sabri tev li karê siyasî dibe, belê ji ber sedem û pirsgirêkên siyasî di navbera hizbên Kurdistanî de li wî demî, Sabri neçar dibe ku welatî bihêle û diçe heta ku digîhe Ewropa û li welatê Holenda jiyana xwe dibe serî. 
Li Holenda dest bi kar u xwandinê dike heya sala 2006ê evcar bi yekcarî vedigere welatî. Piştî vegera wi, Sabri dest bi kare rojnamegeriyê dike û di wi barî de aktîv dibe, ji bo piraniya kovar u rojnamên welat dinivîse û bernamek edebî li televziyona Duhok bi navê Helîvan pêşkêş dike u hejmareka mezin ji genc û lawên deverê tev li xebata edebî dike. Li kovara Nûbûn wek sekreterê nivisînê kar dike, piştî demek kurt dibe sernivîskarê malpera Yeketiya Nivîskarên Kurd tayê Duhok, li pey re Sabri dibe birêveberê ofîsa kenalê NRT li parêzgeha Duhok berî ku bibe sernivîskarê kovara Lîteratora Cîhanî ku giringî bi edebiyata nîvdewletî dide u tenê berhemên biyanî werdigerîne zimanê kurdî. 
Piştî kar û xebata edebî, Sabri hewl dide di bare nûkirina hizrê de kar bike bi taybet hizra siyasî, hizra civakî û hizra ayinî û gelek debate û semînar u nivîs di wi barî de peşkêşkirine, ango pirojeya wî a taybet derbare nûxwaziyê heye. 
Sabri Silevani niha bi xêzana xwe re li qeza Sêmêlê jiyanê dibe serî, wek mamosta kar dike û berhem û pirojên xwe di wan hersê baran de amade dike.

## Berhem
Heya niha ev berhem çap kirine:
### Roman
* *Avamezin - kêlîka ku masiyên xwe tî dihêle*
* *Bîst sal û êvarek*
* *Miryema - keçejinek ji zemanek din*
* *Sîfra Silîvî*
* *Dergehê Dunyayê*

### Helbest
* *Deh xewn*

### Hizr û rexne
* *Payiza Peyvan*
* *Ji destpêkê heya destpêkê*
* ''Eqlê Kurdî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* romana Miryema di kenala Aljazeera de
* kenala DW derbare romana Miryema
* Sabri Silevani li Youtube

Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Nivîskarên kurd
Wanê

**Wanê** an jî **Wahnê** (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye. Navê xwe yê tirkî *Sırataşlar* e.

## Şkeftên gundê Wanê: Bûk û Zava

Skeftên gundê Wanê li herêmê gelek nas in. Yek ji wan jî şkefta **Bûk û Zava** ye. Bûk û Zava şkefteke pirqatî û bilind e. Kî dizane, cend hezar salan berî vê li hindurê zinarekî de hatiye avakirin û li ber behra Feratê, li hemberî gundê Wanê (li Xelfêtî) disekine.

thumb|çep|150px|Buk û Zava di sala 2006an de

Nêzî neh qatên şkefta Bûk û Zava hene û bilindbûna xwe diguhêje 40 metran.
Ji hêla mimarî de Bûk û Zava xwediyê taybetiyeke ecêb e: hemî neh qat ji aliyê korîdorên teng bi hev re girêdayî ne. Korîdorên di nav qatan bi gelemperî tîkane hatine cêkirin û meriv ji bo ku biguhêje qatên bilind wan korîdorên tîkane hildikeve.

Dû têketinên Bûk û Zava hene: ya mezin du qatî ye û heman li ber kenara behra Ferêt disekine. Ya dûwemîn ji ya din ilindtir radiweste: Ev têketin ewqas taybet e ku li erdê, di kevirê kilsînî de merdêwanek hatiye cêkirin û ev merdêwan li ber têketina dûwemîn diqede. Dirêjbûna merdêwana kevirî qasî 15-20 metran e û ji nêzî 30 gihanekan pek tê.
 
Derveya Bûk û Zava xwariyeke bi rengê qehweyî tê dîtin. Ev derên ku qehweyî xuya dikin dibe ku ji aliyê însanan ve hatine bandor kirin. Bi rêya oksîdasyonê ev deran rengên xwe wergerandine qehweyî.

## Tirbên dîrokî
thumb|rast|150px|Tirbeke dîrokî li gundê Wanê di navceya Xelfêtî, Riha. Sal 2007

Di gelek gundên Xelfêtiyê tirbên dîrokî têne dîtin. Ewan, bi gelemperî di tehtan de hatine cêkirin û lewmane bi hêsanî têne dîtin. Ev tirb ji boy kevnbûna ew gundan bernîşanên xort in. Heman heman li nêzî hemî gundan, li cihên ku erd bi tehtên duz pêk tê ew tirb têne dîtin, lê mixabin gelek tirb bêxwedî mane î lewmane zerarên mezin dîtine.

Xuyabûna her tirb cûda ye û werganî xuya dike ku her tirb bêhempa ye. Li gundê Wanê bi dehan tirbên werganî hene û bi gelemperî merdêwan wan hene. Ew merdêwan dicin jêr û meriv dibin têketina tirbê. Gelek têketinên tirban bi dekorasyonên cûr bi cûr hatine xemilandin. Terzê têketinan bile taybet in û wek qentirme xuya dikin.

Hundurê tirban ji cend odeyên bicûk pêk tên. Dema ku meriv dikeve hundir, li her hêla rastê, cepê û li hemberî dêrî yek ode hene.

Tê gotin ku ew tirb berê wek ên malbatan hatine bikaranîn, lê kes nizane ew tirb kîcax hatine avakirin. Li gorî lêkolîneran ew tirb diguhêjin heta dema berî jidayikbûna Îsa.

Bi taybetî gundê Wanê ji boy tirbên xwe yên dîrokî nas e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Serê Kanî

Çend cihên bi vî navî hene:

* Serê Kaniyê, Hesîçe, bajarekî Rojavayê Kurdistanê.
* Serê Kaniyê, Riha () navçeyeke Rihayê.
* Serêkaniyê, Nisêbîn, gundek.
Lîberya

**Komara Lîberyayê**, *(Republic of Liberia)*, welatekî rojavayê Efrîqayê ye.
Lîberya di sala 1822'an de ji aliyê Şîrketek Emerîkî a kolonîsatinê *(The National Colonization Society of America)*, bi armanca bicihkirina dîlên (koleyên) reşik ên azad bûne, hate avakirin.
Lîberya di 26'ê tîrmeha sala 1847'an de dibe Komarek azad.
Berderya Aç, Gînê û Sierra Leone

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1847an de hatine avakirin
Liechtenstein

**Liechtenstein** (, carina nav tê kurdîkirin wek *Lîxtinştyîn*, *Lîxtênştêyn*, *Lîxtinşteyn*, *Lixtinştayn*, *Lîxtinştayn*) an jî **Mîrektiya Liechtensteinê** (), welatekî biçûk ê Ewropayê ye û di navbera Awistirya û Swîsreyê de ye. Piştî Vatîkan, Monako û San Marînoyê re çarem dewleta herî biçûk a Ewropayê ye.

## Mijarên têkildar
* Keleha Liechtenstein (bi almanî: *Burg Liechtenstein*)
* Mala Liechtenstein (Xanedaniya Liechtenstein, bi almanî: *Haus Liechtenstein*)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Konfederasyona Alman
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1866an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê

Kategorî:Mîrektî
Makedonya

thumb|Perçeyên Makedonyayê:
**Makedonya** (bi grekî: Μακεδονία *Makedonía*, bulgarî: Македония *Makedonya*, makedonî: Македонија *Makedoniya*), welatekî li başûr-rojhilatê Ewropayê ye. Makedonya ji sê perçeyan pêk tê. Başûrê Bulgaristanê, bakurê Yewnanistanê û Makedonyaya Bakur (Yûgoslavyaya kevn).

Îro Makedonya dewleteke biçûk e lê di dîrokê de roleke mezin lîstiye. Fermandar û Împeratorê navdar Îskenderê Mezin makedon bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistanê
Kategorî:Herêmên dabeşkirî
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Komara Makedonyayê
Malawî

**Malawî** yan jî **Komara Malawiyê**, *(Republic of Malawi/Dziko la Malaŵi)*, weletekî li başûr-rojhilatê Efrîqayê ye. Malawî bi Tanzanya, Mozambîk û Zambiya re cîran e. Gola Malawî (Gola Nyasa) ya ku li rojhilatê Malawiyê ye ji pêncî yek rûberê vî welatî digre û ji bakur ber bi başûr dadikeve. Gola Malawî sêyemîn mezintirîn gola Efrîqayê ye. Malawî di sala 1963an de ket nava Koma Gelên Îngilîz (Commonwealth) û di sala 1964an de bûye serbixwe. Aboriya Malawiyê bi piranî li ser çandiniyê ye. Herî zêde çay, titûn û şekir difroşe derve. Zimanên fermî chichewa û îngilîzî ye. Zimanên din herêmî ne.

## Nifûs

## Pêşangeh

Wêne:Lake Malawi seen from orbit.jpg|Gola Malawî (Gola Nyasa)
Wêne:Initiation ritual of boys in Malawi.jpg|Merasîma destpêkirina kurikan


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1964an de hatine avakirin

Kategorî:Monarşiyên berê
Lesoto

**Keyaniya Lesoto**, *(Mmuso wa Lesotho)*, welatekî başûrê Afrîkayê ye. Bi temamî di nav axa Komara Afrîkaya Başûr de ye. Navê Lesoto ê kevn **Basutoland** e. Lesoto tê Wateya "welatê kesên ku bi zimanê xwe diaxivin". Lesoto di sala 1822'an de ava bû û di sala 1843'an de ji aliyê Brîtanyayê ve hat naskirin. Di sala 1868'an de bi navê "Basutoland" ket bin destê Brîtanyayê. 4 cotmeh 1966'an de careke din serxwebûniya xwe bi dest xist.

## Lesoto ji 10 herêman pêk tê:

* Berea
* Butha-Buthe
* Leribe
* Mafeteng
* Maseru
* Mohale's Hoek
* Mokhotlong
* Qacha's Nek
* Quthing
* Thaba-Tseka

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1966an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1966an de hatine avakirin
Kategorî:Enklav û ekslav
Pira Malabadê

250px|thumb|Pireya Malabadê - ji jor ve. Li çepê pireya nû (jê re dibêjin "pira tirkan") tê dîtin.
thumb|250px|Pira Malabadê
**Pira Malabadê** pireke dîrokî yê di navbera navçeya Farqîna bi ser Amedê ve û Batmanê de ye ku li ser Çemê Batmanê hatiye avakirin.

Pira Malabadê di sala 1147an da hatiyê çêkirin. Dirêjiya pirê 150 mêtre ye û firehiya pirê 7 mêtre ye. Xala herî bilind ê pirê digihîje 19 mêtreyan.
 
Pir bi kevirên rengîn hatiyê avakirin û di nav pirên ji kevirên birî yê cihanê de xwedîye kemberên herî fireh e. Di navbera her du kêlekên kemberê de du ode hene û ji pênc çaviyan pêk tê. Fireyiya kembera pirê 40 mêtro û ji nîvê kemberê bilindahî jî 20 mêtro ye. Bi van pîvanan, pir dikare qubeya Ayasofyayê bi hêsanî di nav xwe de biveşêre.

Pira Malabadê di dinyayê de, di nav pirên kevir de xwedî kembera herî mezin û fireh e. Li gorî ku di nav gelê herêmê de tê gotin, pir ji aliyê Badê kurê Dostik ve di dema Desthilatdariya Merwaniyan de hatiye avakirin ku loma jê re gotine Mala Bad ango *Mala Badê*.

Heya roja îro Pira Malabadê çend car xera bûye. Ji bo avakirina pirê kalkerê gewr hatiye bikaranîn. Li ser pirê hin nivîstek û fîgur hene ku neha baş nayêne xwendin. Lewra zarokan bi ramana şaş a ku ev heykel ji aliyê gawiran ve hatiye çêkirin, xwe hildikişandine jor û bi kevir û biviran ev nivîstek û fîguran dişikandin. Lê ev nivîstek û fîgurên li ser vê pirê, dişibine nivîstek û fîgurên Heskîfê û pirên li Cizîrê.

Di salên 1950yan de ji bo çûnûhatina wesayîtan li kêleka pira Malabadê pireke nû hatiye çêkirin. Di roja îro de pira nû ji bo çûnûhatina di navbera Farqîn û Batman û Bedlîsê tê bikaranîn.

Pira Malabadî ya dîrokî ya li Farqînê navê Bad (Baz) Bazê Dostikî damezrînerê Xanedana Merwaniyan e. Malabadî bi kurdî tê maneya "mal û milkê Bad". Koka Eşîra Badikan (eşîr) a ku li herêma Diyarbekir û Mûş’ê hebûna xwe didomîne, li ser Bad (Baz) e. Serokê Eşîra Badîkan Wekîlê Mûş’ê Zekî Eker e.

## Pêşangeha wêneyan

Wêne:Pire ya Malabadê.JPG|Pireya Mala Badê ji jêr ve
Wêne:Pire ya malabadê - ji jor ve.JPG|thumb|Pireya Mala Badê
Wêne:Li ser Pira Malabadî.JPG|Ser Pira Mala Badê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avahiyên di 1154an de hatine xilaskirin
Kategorî:Farqîn
Kategorî:Pirên Kurdistanê
Malezya

**Malezya**, (bi zimanê malayî: *Malaysia*), welateke başûrê rojhilatê Asyayê ye ku padîşahiyeke destûrî ya federal e. Welat ji 13 parêzgeh û ji sê herêmên federal pêk tê ku ji hêla Deryaya Çîn a Başûr ve bi du deverên wekê Malezyaya Nîvgirav û Malezyaya Rojhilat a Borneo hatiye dabeş kirin. Malezyaya nîvgiravî bi Taylandê re sinorê bejayî û deryayî parvedike û bi Sîngapur, Vîetnam û Endonezyayê re jî sinorên deryayî parvedike. Kuala Lumpur paytexta neteweyî ye û bajarê herî mezin ê welêt e û navenda şaxê qanûnî ya hikûmeta federal e. Putrajaya navendeke îdarî ye ku hem kursiya şaxê rêveberiyê (kabîne, wezaretên federal û ajansên federal) û hem jî şaxa dadwerî ya hikûmeta federal temsîl dike.

## Dewlet û herêmên otonom ên Malezyayê

Malezya ji 13 dewlet û 3 herêmên federal pêk tê.

## Malezyaya Rojava

* Johor
* Kedah
* Kelantan
* Kuala Lumpur (herêma federal)
* Melaka (Malacca)
* Negeri Sembilan
* Pahang
* Perak
* Perlis
* Penang (Pulau Pinang)
* Putrajaya (herêma federal)
* Selangor
* Terengganu

## Malezyaya Rojhilat

* Labuan (herêma federal)
* Sabah
* Sarawak

## Dîn li Malezyayê

Li geli Malezyayê 63,5% xwe misilmanên ne. 18,7% en xwe budîst, 9,1% xiristiyan û 6.1% hindû ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1963an li Malezyayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1963an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1948an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1957an de hatine avakirin