open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çiyayê Elbrûs

rast|thumb|300x300px|Elbrûs 3D
**Çiyayê Elbrûs** (bi rûsî:Эльбрус), bi 5642 m bilindayî ve çiyayê herî bilind ê çiyayên Qefqasê û ê Rûsyayê ye. Çiyayê Elbrûs stratovolkaneke bi du bandevî ye.Di navbera van her du bandevan de 1500 m dûrayî heye.Di heman katî de jî *Çiyayê Elbrûs*, piranî bi qeşem ve rûgirtî ye. Her wiha ew bi qeşema 145 km²î nixamtî ye.

Eger Qefqasan wek tixûbê Ewropayê bihatana qebûlkirin, Çiyayê Elbrûs niha çiyayê herî bilind ê Ewropayê dibûn.

## Erdnîgarî
Elbrûs, 11 km li bakurê Gurcistanê û nêzîkî 270 km li bakurê rojavaya Tbîlîsî dur e.

Gelek salan di mijara parzemînê de gengeşî hatiye kirin. Hin kes dibêjin ku Çiyayên Qefqasê di navber Asya û Ewropayê de tixûb e.Ji ber vê yekê Çiyayê Elbrûs, çiyayê herî bilind ê Ewropayê ye.Hin kes jî vê ramanê qebûl nakin.

Di dîrokê de tixûbê Ewropa û Asyayê gelek caran guheriyaye. Ji ber vê yekê  bi hêsanî biryar nayê danîn.


Wêne:Elbrus 2008.jpg|thumb|350px|left|Çiyayê Elbrûs, 2008


## Rapelikîna Yekem
Rapelikîna yekem a li bandeva Rojhelatê di 22yê Tîrmeha sala 1829an de ji aliyê *Killar Haçirov* ve hatiye pêkanîn. Rapelikîna yekem a li bandeva Rojavayê jî di 28ê Tîrmeha sala 1874an de ji aliyê *Frederick Gardiner, Florence Crauford Grove, Horace Walker û Peter Knubel* ve hatiye pêkanîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Elbrûs
Kategorî:Heft Bandev
Henry Cavendish

**Sir Henry Cavendish** FRS (z. 10 çiriya pêşîn 1731 - m. 24 sibat 1810), kîmyager û fizîknas bû ku di 10ê çiriya pêşîn a 1731ê de li Nice, Mîrîtiya Sardînyayê, hatiye dinyayê. Wî li Zanîngeha Cambridge ya Brîtanyayê, xwend.

Di sala 1766an bi zêdekirina Mermer li ser asîd, karî gaza sabit yan heman CO2, berhem bîne. Ew bi zêdekirina asîd li ser hesinê jî, karî "Hewaya agirok", "Hewaya şewatok" (*inflammable air*) yan tirşînza, berhem bîne. Wî, keşf û vedîtinên xwe ranegihandin, lê piştî sed salan, James Clerk Maxwell, deftera bîranînên Cavendish peyda kir û hemû xebatên wî tê da dîtin.

Cavendish, îsbat kir ku av ji du unsurên cihê ku bê bihn in, pêkhatiye.

Bariste (*density*) yan çiriya Erdê û li gor wê jî cirma (*mass*) goga Erdê, ji azmayîşên Cavendish, hatine bidestxistin. Sabit û neguhera Kaşa Erdê yan G (*gravitational constant*) ku Cavendish, hesab kiriye, ev e: 6.754 × 10−11N-m2/kg2.

Piştî mirina wî, li gor wesiyeta ku ew bixwe tanzîm kiribû, giş mal û hebûna wî ji bo çêkirina avahiya labaratuwara bi navê Cavendish (*Cavendish Physical Laboratory*) hate xerckirin. Di heman labaratuwarê di sala 1897an da, Joseph Thomson, karî elektronê keşf bike û 6 zaniyarên din jî bi riya xebatên xwe yên li wir, xelata Nobelê wergirtin.

Cavendish, di 30 saliya xwe da bû endamê Encumena Seltenetê.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1731
Kategorî:Kîmyager
Kategorî:Mirin 1810
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Mestîzo

**Mestîzo**, bi navê bikaranîna ji bo taybetmediyên hîbrîd a li welatên cuda ye.

Li Navend û Amerîkaya Başûr de, wateya kesên bi eslê tevlîhev ên xwecihên Îberî ye. Ev xwebêjeke civakî û çandî yên li hin welatên wekî Ekuador hildigire; herwiha wek xwîna paqij cilên Ewropayî û gumrikê de bi navê **Mestîzo** an **Çolo** pejirandin û tê gotin. Bi qasî di wateyên cuda li Meksîkê ji dabeşandina qeyda şêniyên hiştin tê bikaranîn.

Biyanî yên li Filîpînê ku xwecihên tevlîhev ên Mestîzo ji koka (wek nimûne. Çînî) tê zanîn.

Kategorî:Çanda Amerîkaya Latînî
Kategorî:Komên etnîk li DYAyê
Xwecihên Kolombiyayê

Beşên hewandina çermesorên şêniyên herî bilind li Kolombiyayê: Amazonas (% 43,4), La Guajira (% 40), Guainía (% 32), Vichada (% 31), Vaupés (% 29), Cauca (% 19), Putumayo (% 12)..

## Gel
### Şêniyên panav

### Şêniyên deştê

## Çavkanî

Kolombiya
Deryaçeya Dûkan

**Gola Dûkan** an jî **Deryaçeya Dûkan**, deryaçeya herî mezin a başûrê Kurdistanê ye. Ew nêzîkî li bajarê Ranyeyê ye. Asasî gola Dûkan rezervûarek e ku li ser çemê zapa biçûk hatiye çêkirin. Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959an de ji bo depokirin, avdanî û hîdroelektrîkê hate çêkirin.

Qada rûxarî ya deryaçeyê  e. Di rewşa asayî de zerengiya (kapasîte) rezervûarê  e. Lê di rewşa maksîmûm de qewareya avê digihîje ê. Di vê rewşa maksîmûmê de bilindiya rûxarî ji asta deryayê 515 metre zêde ye. Ji bo xebitandina îstasyona Hêzê jî divê bilindayiya rûxarî di navbera 469 û 511 metreyan de bibe. Qada Tejaneyê (hewza) jî  11,700 km² e.


Wêne:Lake_Dukan.jpg|thumb|Rezervûara Dûkan, 2001
Wêne:Lake_Dukan_12.JPG|Gola Dûkan


## Çavkanî

Kategorî:Cihên turîstîk li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Golên Iraqê
Kategorî:Golên Kurdistanê
Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê
Departmenên Kolombiyayê

## Lîsteya Departmenan

Departmenên Kolombiyayê ji 32 herêman pêk tê.

## Çavkanî

Kolombiyayê
Kolombiyayê
Kolombiya
Departmenên Perûyê

Navê Departmen binebeşekî ji Perû bû ku hate dayîn. Ev 24 Departmen şûnekî dema ji aliyê 25 herêmên Perûyê heta sala 2002'an bûn.

Parêzgeha Callao, ku beşek ji wezaretê kiribû nebû, herêma xwe bû.

## Lîste

* Amazonas
* Ancash
* Apurímac
* Arequipa
* Ayacucho
* Cajamarca

* Cusco
* Huancavelica
* Huánuco
* Ica
* Junín
* La Libertad

* Lambayeque
* Lima
* Loreto
* Madre de Dios
* Moquegua
* Pasco

* Piura
* Puno
* San Martin
* Tacna
* Tumbes
* Ucayali

Perûyê
Perû
Departmenên Hondûrasê

**Departmenên Hondûrasê** ji 18 herêman pêk tê.

rast

Çavkaniya Daneyên Gelhe: http://www.geohive.com/cntry/honduras.aspx 

## Çavkanî

Hondûrasê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Amerîkaya Bakur
Hondûrasê

Hondûras
Abdurrahman Adak

**Abdurrahman Adak** (*Ebdurehman Adak*) (jdb. 1977, Hezex) nivîskar û akademîsyenê kurd e.

## Jînenîgarî
Di sala 1977an de li Hezexê hat dinyayê. Di sala 1998an de Fakûlteya Îlahiyatê ya Zanîngeha Enqereyê xilas kir. Di gel perwerdehiya fermî perwerdehiya medreseyê jî wergirt. Ji 1999an heta 2002an li Amedê mamostetî kir û paşê di sala 2003yan de li Zanîngeha Dîcleyê Fakûlteya Îlahiyatê Beşa Edebiyata tirkî ya Îslamî dest bi wezîfeyê kir. Di sala 2006an de li Enstîtuya Zanistên Civakî ya Zanîngeha Enqereyê, di warê Edebiyata tirkî ya Îslamî de bernameya doktorayê xilas kir.

Di sala 2009an de ji bo ku damezrandina beşa Kurdî de cih bigre derbasî Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê bû. Di sala 2013an de pîleya doçentiyê bi dest xist. Demekê li wekî Serokê Beşa Ziman û edebiyata kurdî ya Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê xebitî. Li heman zanîngeha di warê edebiyata klasîk a kurdî dersan pêşkêş dike. Bi derketina kovara *[[Nûbihar Akademî]]* ye edîtoriya wê kir. Demekê di televîzyona TRT 6ê de li gel Kadri Yıldırım bernameyeke li ser edebiyata klasîk amade kir.

## Berhem
* *Sultan Memduh Divanı (Mahzenu’l-Esrar)* 3 Berg, Wergera ji Erebî û Farisî bi bal Tirkî ve, Li gel Prof. Dr. Mehmet Akkuş, Prof. Dr. A. Turan Aslan û Doç. Dr. Nusrettin Bolelli, 2009
* *Müntehebat-ı Fahrî*, Wergera ji Erebî û Farisî bi bal Tirkî ve, Li gel Prof. Dr. Mehmet Akkuş, Dr. Abdülmecit İslamoğlu, 2010
* *Ali Emîrî Gözüyle Diyarbakırlı Şairler*, 2011
* *Za’fî-i Gülşenî Divanı*, 2011.
* Kurdî 5 - Kurdî 6 Pirtûka Dersê ji bo Dibistanên Navîn, (digel lijneyê) Weş. Wezareta Perwerdeyê ya Tirkiyeyê, 2012
* *Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk*, Nûbihar, 2013

## Mijarên têkildar
* Nûbihar Akademî

## Girêdanên derve
* CV ya Abdurrahman Adak (bi tirkî)
* Rûpela wî ya li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê 
* Rûpela wî ya Twitterê 
* Vîdeo: Bernameya Dawiya Hefteyê ya TRT 6ê

## Çavkanî
* Destpeka Edebîyata Kurdî Ya Klasîk, Adak Abdurrahman, Weşanên Nûbiharê, rûpel:4

Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Kesên ji Hezexê
Kategorî:Mamosteyên zanîngehê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Qedrî Yıldırım

**Qedrî Yıldırım** (jdb. 5ê sibata 1959an, Licê, Diyarbekir - m. 26ê adara 2021an, Diyarbekir), akademîsyen, nivîskar û parlamenterê kurd e. Ew di 5ê sibata 1959an de li navçeya Licê ya Diyarbekirê ji dayik bû. Navê bavê wî *Masûm* û navê diya wî jî *Xanim* e. Di heman katî de jî ew ji bilî zimanê kurdî zimanên tirkî, erebî, farisî û îngilîzî jî dizane.

Ew dozîneya xwe di Fakulteya Îlahiyatê ya Zanîngeha Harranê de temam kir. Paşî 13 sal jî mamostetî kir. Ew li Zanîngeha Dîclê û Zanîngeha Artukluyê de xebitî.

Qedrî Yıldırım der barê ziman, dîrok û wêjeya kurdî de gelek pirtûk nivîsandiye. Hejmara pirtûkên ku bi xwe nivîsandiye 14 e.

Qedrî Yildirim di 24ê adara 2021an de ji ber nexweşiya xwînçûna mejiyê rakirin nexweşxaneyê, piştre di 26ê adara 2021an de wefat kir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Kesên ji Liceyê
Kategorî:Mirin 2021
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Jacobus Henricus van ’t Hoff

thumb|Jacobus Henricus van ’t&nbsp;Hoff

**Jacobus Henricus van ’t Hoff** (jdb. 30ê tebaxa 1852 li Rotterdamê, Holenda - m. 1ê adara 1911 li Berlînê, Almanya) yekemîn wergirê Xelata Nobelê ya Kîmyayê ye. Ew di zanîngehên Amsterdam û Berlînê da mamosteyê kîmya-fizîkê bûye.

Hoff, damezrînerê kîmyaya fezayî yan kîmyaya 3-alî di sala 1877an da ye. Girîngiya xebatên wî yên zanistî piştî 10 salan bi riya [Bel Joseph Le Bel]], hate zanîn. Wî di warên zanistî yên cihê da bi berfirehî xebatên pir hêja kiriye. Wek mînak di warê Hevkêşe yan hevsengiya kîmyewî (*chemical equilibrium*), kînîtîkên kîmyewî (*chemical kinetics*), pestoya osmozîk, kîmyaya 3-alî (*stereochemistry*), şêwazên nû ji bo texmînkirina kêş yan wezna molekulan û jihevveqetandina elektrolîtan da, encamên pir balkêş bidest xistiye.

Hoff, ji ber keşfa qanûnên pestoya osmozîk (*osmotic pressure*) di sala 1901ê da, Xelata Nobelê ya Kîmyayê wergirt.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1852
Kategorî:Kîmyagerên holendî
Kategorî:Mirin 1911
Kategorî:Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Aaron Swartz

**Aaron Hillel Swartz **(jdb. 8ê çiriya paşîn a 1986 - m. 11ê kanûna paşîn a 2013), bernamesaz, nivîskar û çalakvanê înternetê yê amerîkî bû. Di heman katî de jî di organîzekirina RSS de cihekî mezin girtiye. Ew di 6ê kanûna paşîn a 2011an de ji aliyê hikûmeta DYAyê ve ji ber ku wek nehênî dosya ji JSTOR daxistine, hate girtin.

## Kariyer û zayîna wî
Swartz di 8ê çiriya paşîn a 1986an de li bajarê Şîkagoyê federedewleta Illinoisê de ji dayik bûye. Ji ber ku dibistana amadeyî hez nedikir, di pola 10em de jê derket. Ew di Zanîngeha Stanfordê de xwendiye. Di sala 2008an de malpera *Watchdog.netê* derxist. 

## Mirina wî
Swartz emrê xwe yê 26 salî de li Broklynê di apartmana xwe de xwe daleqand û mir. Bavê wî di cenazeyê wî de wiha got ku "Aaron ji aliyê dewletê ve hate kuştin û Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts jî jê re xiniztî kir".

Di sala 2014an de derbarê wî de belgewarekî bi navê (*The Internet's Own Boy*) hatiye kişandin.

## Çavkanî

Kategorî:Bernamesazên amerîkî
Kategorî:Çalakvanên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Kategorî:Nivîskarên ji Şîkagoyê
Kategorî:Xwekuj
Dîlokî (devok)

**Dilokî** devoka di herêmê Enteb û Kilîs hatin diaxive. Ev devok bi devoka Rihayî pir nezîk e û bi ev devok ji zimanê erebî pir peyvan derbas bû.

## Peyv
Peyvên yekem ji bo devokê Dilokî, peyvên duyem ji bo kurmanciya standardî ye.

## Lêker

## Nimûneya axiftin
Selam biraderem. Nawım ....e. Ez di Enteb dijim. Ez zimanani Kurmancî û Turkî mizanım. Lêkin niha di zimani Kurmancî qıse dikim. Enteb di Cenûbî Turkiya yek şehre. În şeher xêyli gowreye. Teqrîben di Enteb dû milyon nefer dije. Ayzen di în şeher bi Sûriya xêyli nezîke. Pes niha bi în şeher ji Sûriya xêyli mültecî köç dike.

**Bi Kurmanciya standardî:** Silav birayê min. Navê min Azad e. Ez li Entebê dijim. Ez zimanên Kurmancî û Tirkî dizanim. Lêbelê niha bi zimanê Kurmancî diaxivim. Enteb di Başûrê Tirkiyê de bajarek e. Ev bajar pir mezin e. Kêm-zêde li Entebê du milyon kes dijî. Wekî din ev bajar bi Sûriyê ve pir nêzîk e. Niha ji vî bajarî re ji Sûriyê pir penaber koç dike.

Kategorî:Devokên kurmancî
Wêjeya tirkî

**Wêjeya tirkî** ev wêje ye ku ji pirtûkên bi zimanê tirkî hatine nivîsandin pêk tê. Wêjeya tirkî vediqete du çiqila yek pêşiya îslamê û piştî îslamê.

Wêjeya tirkî piştî îslamiyetê bi alfabeya erebî ve hate nivîsandin. Wêjeya tirkî piştî wêjeya erebî, farisî û kurdî wêjeyek bi wêjeke fireh e.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda Tirkiyeyê
Seluloz

thumb
**Seluloz**, madeya kîmyewî ya asas e ku avaniya sereke ya riwekan pêk tîne. Makromolekûlê ku li ser cîhanê herî pir tê dîtin seluloz e.Jê cûda jî seluloz elyaf e.

Seluloz ji glukozan tê û ew piraniya dîwara şaneyê ya şaneyên riwekê pêk tîne. Di heman katî de jî seluloz ji aliyê mirovan ve nayê herisandin.

## Çavkanî

Kategorî:Biyokîmya
Deravê Rojhilatê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê

**Deravê Rojhilatê** li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li gorî dîroknasên tevî ku cîhêrengiya li Deravê Dewletên Yekbûyî di bakurê Okyanûsa Atlantîk de ye. Vê herêmê jî wek Qiraxê Rojhilatê li Deravê Atlantîkê tê zanîn. Deravê dewletên ku bi girî li ser Okyanûsa Atlantîk in, ji bakûr, ji başûr, Maine, Nû Hampshire, Massachusetts, Rhode Island, Connecticut, New York, Nû Jersey, Delaware, Maryland, Vîrjînya, Karolînaya Bakur, Karolînaya Başûr, Georgia û Florîda in.

## Çavkanî


Kategorî:DYA
Kategorî:Herêmên DYAyê
Şoreşa Amerîkayê

**Şoreşa Amerîkayê** sazgar û siyasiya ku di navbera salên 1765'an û 1783'an de di dema ku dagirkerên Sêzdeh Koloniyên Amerîkayê ku di monarşîyê Brîtanî û arîstokrasiyê, desthilatî ya Brîtaniya Mezin de gêr kirin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ava hilda bû.

Guherandinên di sala 1765'an de, endamên civakên koloniyalê Amerîkayê ji bo desthilata parlamena Brîtanya red kir û ji wan re bacê ji bo avakirina qanûnên din tesîra xwe li nûnerên wan bê koloniyala di hikûmetê de kirin. Piştî deh salan, berdemama xwepêşandan ji aliyê koloniyan (naskirî wek Patrîotan) gur bûn, wekî ku di Partiya Çayê ya Bostonê di sala 1773'an de, dema ku welatparêzên karên şandinê ya bacê ji Parlamena kontrolkirin rûxandin û Şirketa Rojhilatê Hindistanê qedirkirin. Brîtanya bersiv di esasa qanûna zextkirin li ser Massachusetts di sala 1774'an hate naskirin wek şandiyan û tepeseriyê piştî Patrîotên di koloniyên din de li pişt Meşa Massachusetts bûn. Di dawiya sala 1774'an de, Patriot hikûmeta alternatîf xwe bi xwe ji bo hewldanên berxwedanê li hember jî Brîtanyaya Mezin hevahengî baştir damezirandin, dema ku koloniyên din tê zanîn ku dilsozan tercîh kir ku rêzkirina li Taca Brîtanyayê mane.

## Çavkanî

DYA

Kategorî:Şoreşên sedsala 18an
Kategorî:1770î li DYAyê
Kategorî:1780î li DYAyê
Makromolekûl

**Makromolekul** an jî **nûn**, molekulekê ku ji gelek atoman pêk tê. Di nav xane û şaneyên hemû zîndeweran de makromolekul heye. Karbohîdrad, lîpîd, proteîn, asîdên nukleyî makromolekul in. Makromolekul ji molekulên hûrik (monomer) pêk tê. seluloz yek ji makromolekula herî belavî ya li ser cihanê ye.

Makromolekul ango molekulên aloz, ji binebeşên hûrik, ji molekulên sakar pêk tên.

Bo nimûne:
* Proteînên ji asîdên amînî pêk tên
* Asîdên nukleyî (Asîdên navikê) ADN û ARN ji nukleotîdan pêk tê.
* Karbonhîdradên polîsakkarîd ji monosakkarîdan pêk tên.
* Lîpîd (çewrî) ji trîglîserîtan pêk tên.
* Naylon ji polîamîdan pêk tê.

Wêne:Main protein structure levels ku.svg|Proteîn makromoekul e
Wêne:Glycogen structure.svg|Glîkojen makromoekul e
Wêne:Fat triglyceride shorthand formula.PNG|Lîpîd makromoekul e
Wêne:Bdna cropped.gif|ADN makromoekul e


## Çavkanî

https://www.khanacademy.org/science/biology/macromolecules

Kategorî:Biyokîmya
Kategorî:Biyolojî
896

## Bûyer
### Cîhan
### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Danezana Mafê

thumb|rast|Danezana Mafê
**Danezana Mafê**, (), Makezagona Amerîkayê ye, ku yekem 10 madeyên din jî wek beşa bi tenê di 15ê kanûna pêşîn 1791an de pejirand. Nobetdar û sînorkirinên li ser hikûmeta federal û hikûmeta herêmê li ser mafên kesên bi van madeyan xurtkirin.

Çavkaniyên serekî yên Danezana Mafê Magna Carta, Daxuyaniya Danezana Mafê ya Îngilîzî, kolonyalîsta li dijî key û parlamenê û berfireh ên wekheviyê di nav gelê Amerîkayê de diçe ramankirin. Beşek mezin ji George Mason ku di sala 1776an de Danezana Mafê ya Virginia nivisî, wek Danezana Mafên nûçegihanê tê jimartin. Danezana Mafê, ku tê de misoger dike esas bê serekî hiqûqiyê girtin jî hildigire. Bi Qanûna Danezana Mafê Kongreyê (makezagon), ji ber bê nedestûrî dikare Dadgeha Bilind a Amerîkayê binpêkirin.

Kategorî:Dad
Kategorî:Dadweriya destûra bingehîn
Dewleta yekpare

**Dewleta yekpare** dewletek e ku tê de desthilatdariya dewletê li ser tevahiya xaka neteweyî bi piranî navendî ji paytextê tê kirin. Weke formeke taybetî ya dewleta yekpare, carina behsa dewleta yekpareya nemerkezî tê kirin, ku organên xweser ên nenavendî yên wekî navçe an jî beş, lê bi navendî têne çavdêrîkirin. Dewletên yekbûyî li yekîneyên îdarî, dibe ku di nav dezgehên xweser ên serbixwe de jî werin dabeşkirin, lê ne wekî dewletên federal wekî dewletên cihê. Ji hewildana ji bo dewletek yekpar re yekîtîparêzî tê gotin, ji hewildana ji bo pergaleke federal re jî federalîzm tê gotin.

## Lîsteya dewletên yekpare
thumb|upright=1.5|

### Komarên yekpare

* **'
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* **'
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* **'
* 
* 
* **'
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* **
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Monarşiyên yekpare

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya siyasî
Kategorî:Şiklên birevêbirinê
Lîsteya dewletan li gorî gelheyê

thumb|upright=2|Nexşeya Gelhe ya Cîhanê
Ev lîste, welat û navçeyên girêdayî yên ji aliyê şêniyan e. Ev di nav dewletên serbixwe de deverên girêdayî dijîn û di hinek rewşan de, welatên nifûsê ji dewletên serbixwe ve bi hevbendiya di nava lîsteya serî de li ser bingeha ISO ISO 3166-1 ye. Ji bo nimûne, Keyaniya Yekbûyî jî wekî yekeyeke hesab dikirin dema welatên nifûsê ji Keyaniya Holendayê bi hev cûda hatin nirxandin. Li gel vê lîsteyê de dewletên hin bi naskirina sînor li ISO 3166-1 nehate dîtin heye.

Ew kesayetiyên şêniyên çi pratîkê de ji welatên ku bo raporkirina gelên cuda bi awayekî welatiyên hundur û giştî roniyê ne. Hin welatan, bi taybetî jî Taylenda, ma giştî şêniyên bo raporkirina ne, tenê ji hemleyeke welatiyên; ji bo giştî gelên ku ajansa navnetewî divê texmîna bidin.

Jî di sedî gorî nifûsa cîhanê de, ku li Neteweyên Yekbûyî de li ser 7.8 milyar şêniyên her welatî di kanûna pêşîn a 2022 texmînkirin dayîn e.

## Lîsteya Dewletên Gelhe ya Cîhanê

## Not


## Çavkanî

Kategorî:Afrîka
Kategorî:Amerîka
Kategorî:Ewrasya
Kategorî:Lîste
Mezoamerîka

thumb|rast|400px|Mezoamerîka û herêma çandê
**Mezoamerîka** (), li Amerîkaya Navîn ji Meksîk di nîvê Belîze, Guatemala, El Salvador, Hondûras, Nîkaragua û di warê bakurê Kosta Rîka heta sedsalên 15'emîn û 16'emîn berî dagirkeriya spanyolan li ber berî Kolombiyayê ji aliyê civakên li herêmê û çanda vala tên afirandin.

## Gel

## Çavkanî

Amerîka
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên Amerîkaya Bakur

Xwecih
Xwecihên Amerîkayê
Kolombiyayî

**Kolombiyayî** yan jî **kolombiyan** (), gelên Komara Kolombiyayê, welatekî etnîkî yên Amerîkaya Başûr in û kesên ku bi nasnameya çandî an neteweyî yên Kolombiyayê tê nasandin. Kolombiyayî bi piranî xiristiyan in û navhevketî yên ewropî, xwecihên Amerîkayê, Afrîka û Rojhilata Navîn in.

## Kolombiyanê mestîzo
49% ji xelkê Kolombiyayê mestîzo ne an jî têkel ên Ewropayê û kurtirîn bapîrên xwecihên Kolombiyayê ne.

## Çavkanî

Kolombiya

Xwecih
Xwecihên Kolombiyayê
Ron (çem)

**Çemê Ron** () çemekî ku di navbera Fransa û Swîsrê de dimîne ye. Dirêjiya wî 812 km ye. Ew ji qeşayiya Ron a li Swîsrê dest pê dike û bi gihîştina Deryaya Navîn jî dawî lê tê.

Debiya wî di saniyeyek de 1.700 m³ e. Ev nirx gava ku seylav (rabûyî) çê dibe digihîje 12.000 m³ê.

## Mijarên têkildar
* Garon
* Sên

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk li Fransayê
Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Fransayê
Kategorî:Çemên Swîsreyê
Medellín

**Medellín** (), bi fermî **Şaredariya Medellínê** (), duyemîn bajarê herî mezin a li Kolombiyayê ye û and paytexta departementa Antioquia ye. Ew li Geliyê Aburrá de cih digre, ku herêma navendî ya Çiyayên Andê ya li Amerîkaya Başûr e. Li gorî Kargêriya Departementê Neteweyî ya Statîstîk, bajar xwediyê şêniyek texmînkirin ji 2,44 milyon kes  in. Bi derdora wê de, ku tê de neh bajarên din jî, ji herêma bajarê mezin a Medellín li nêrîna bajêr duyemîn herî mezin li Kolombiyayê di warê nifûsê û aborî de, bi zêdetir 3,7 milyon kes in.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1616an li Amerîkaya Başûr
Bajar
Kolombiya
Erol Şaybak

**Erol Şaybak** an jî bi nasnavê wî yê edebî **Bawer Ronahî** (jdb. 1987, Miks) wergêr û nivîskarekî kurd e.

## Jînenîgarî
Erol Şaybak di sala 1987an de li navçeya Miksê ya bajarê Wanê ji dayik bûye. Beşa zimanê kurdî li Zanîngeha Mêrdînê qedandiye. Nivîsên wî pêşî di malperên wek Kronik Muhalif û Koala Kültür de hatin weşandin. Kurteçîrokên wî di kovarên wekî *[[Çirûsk]]*, ''W'', *[[Kovara Pêngav|PênGAV]]*, *[[Vejîn Fanzîn]]*, *[[Jehr]]* û *[[Mülemma]]*yê de hatine weşandin. Yekemîn pirtûka xwe ya bi navê *[[Şaneşîn]]* bi bernavê xwe Bawer Ronahî da weşandin. Di sala 2011an de di Pêşbazîya Çîrok û Helbestan a Hüseyin Çelebi de xelat wergirt. Niha di gel karê wergêrî û dûblajê xwendina wî ya bilind li Zanîngeha Mêrdînê berdewam e.

## Berhem
* *[[Şaneşîn]]*, kurteçîrok, Weşanên Avesta, 2012 (bi nasnavê Bawer Ronahî)
* *[[Xewndank]]*, Weşanên Avesta, 2015
* *[[Perîşanname]]*, Weşanên Avesta, 2023 (li gel Shahab Vali)

## Xelatên wî
* Xelata Pêşbazîya Çîrok û Helbestan a Hüseyin Çelebi, 2011

## Çavkanî

* Erol Şaybak li ser Kurdîlîtê

## Girêdanên derve
* Hevpeyvîn - Erol Şaybak: Heke di edebiyata kurdî de paltoyek hebe û hinek nivîskar jê derketibin, ew paltoyê Occo Mahabad e.

Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Kesên ji Miksê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Chiapas

**Chiapas** (), bi fermî **Dewleta Azad û Serbixwe ya Chiapasê** (), dewletekî ji 31 dewletên Meksîkê ye, ku bi Navçeya Federal, 32 hebûnên federal ên Meksîkê ve xemilandin. Ev di 122 şaredar û paytexta wê jî bajarê Tuxtla Gutiérrez tê dabeşkirin. Navendên din ên şêniyên girîng li Çîpasê wek Ocosingo, Tapachula, San Cristóbal de las Casas, Comitán û Arriaga ne. Cih li Başûrrojavayê Meksîkê digre, ku ew ji başûrê dewletê ji aliyê dewletên Oaxaca li rojava, Veracruz li ser bakurrojava û Tabasco li ser bakur ve sînorkirin, û ji aliyê departementên Guatemalayê a li ser rojhilat û başûrrojhilatên Petén, Quiché, Huehuetenango û San Marcos in. Çîpas li ser peravên Okyanûsa Pasîfîk li başûr de cih digre.

## Navê ''Çîpasê'' ya bi kurdî
Navê Çîpasê ya rastî bi spanî *Chiapas* e. Ev nav bi kurdî wek *Çîpas* tê gotin. Ji ber ku, ev nav di helbestên stranên kurdî de gelek caran tê gotin. Herwiha ev navê bi kurdî di rojname û medayayên Kurdistanê de jî tê dubarekirin û vegotin.

## Dîroka leşkerî
Dema ku Meksîk ava bû, ew di bin dîktatoriya Porfirio Diaz birêvekirin. Li dijî vê dîktatoriyê ji aliyê Emiliano Zapata Şoreşa Meksîkê hatiye destpêkirin. Piştî şerê şoreşa Meksîkê bi dawî bû û Emiliano Zapata jiyana xwe ji dest da, Chiapas ketiye bin rêvebertiya partiya hatiye hilbijartin. Li hemberî vê rêvebertiyê, hêzên Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst *EZLN* di sala 1994an de ji bo îdeolojiya Emiliano Zapata ji nû ve bidin jiyandinê, yekemîn êrîşa xwe li Chiapasê li dijî Artêşa Meksîkê pêk anî. Di vê salê de Chiapas hatiye dagirkirin. Di van salan de Gelên Chiapasê jî piştgirî dan çepgirên Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst. Piştî erîşa çekdarî Rêvebertiya Meksîkê biryar dan ku Artêş bikevin Chiapasê, ku herêmê ji Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst rizgar bikin.

## Çavkanî

Bajar
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1824an de hatine avakirin
Kategorî:Komarên berê
Meksîk
Hêzên Çekdar ên Şoreşger ên Kolombiyayê

**Hêzên Çekdar ên Şoreşgerên Kolombiyayê - Artêşa Gel** (, *FARC–EP* û *FARC*) tevgera gerîlayekî tev li Pevçûnên Çekdar ên Kolombiyayê ji sala 1964an de dewam dike ye. Ev hatiye zanîn ku karê cîhêreng ên taktîkên leşkerî ji bilî metodên deranîna zêdetir, tevî terorîzmê ye. FARC-EP di dema Şerê Sar de, wekî hêzeke Marksîst-Lenînîst a gundiyan avakirin, ku piştgiriyên xeta siyasî ya tevgera reforma çandinî û antî-emperyalîzm e. Operasyonên FARCê ji aliyê revandin û gerewê tê fînsanse kirin; kananê neqanûnî; xerac an bacdariya flêweyên cuda yên çalakiyên aborî; wek bacdarî, hilberîn û belavkirina dermanên neqanûnî. Neteweyên Yekbûyî texmîn kir ku 12% ji hemû kuştinên sivîl ên di pevçûnên Kolombiyayê ve ji aliyê gerîlayên FARC û ELNê lixwegirtî kirin, bi 80% lixwegirtî yên ji aliyê milîsên rastgir û 8% lixwegirtî yên ji aliyê hêzên ewlekariyê de mayî ne.

## Çavkanî

Artêş
Kolombiya
Rêxistin
Kategorî:Rêxistinên ku di 1964an de hatine avakirin
.mx

**.mx** navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Meksîk e. (ccTLD)

mx
Meksîk
Kovara Zanko

***Kovara Zanko*** (slogan: *Zanista Xwedê nayê firotin*), kovarekê ku di mijarên zanist, teknolojî, otomotîv, înternet, bernamewarî û hwd. de di nav 2-3 mehan de carek der dikeve, ye. Hemû nivîs bi kurdî ne. Kovar bi du zaravayên kurdî wek kurmancî û zazakî derdikeve. Li aliyê din kovar li ser înternetê wek online e. Edîtoriya Kovarê bi kurmancî ji aliyê Cûneyt Ewrareş ve, bi zazakî jî ji aliyê Selepatî Nuwîskar ve tê kirin. Kovar heta niha 5 jimar derxistiye.

## Jimarên wê
* *Zanko* jimar 1 (https://docviewer.yandex.com.tr/?url=ya-disk-public%3A%2F%2FDktwU1A9H7YVrzrCSHgf3AHFCyHkphHcB%2BJ3Kc1pJp8%3D&name=Zanko%20Jimar%201.pdf&c=5865f6f928dd)
* *Zanko* jimar 2 (https://docviewer.yandex.com.tr/?url=ya-disk-public%3A%2F%2FFaIvFYMHrxRO5W9FxCO8dJ3bv7OrDkRIxpUT4soSllU%3D&name=Zanko%20Jimar%202.pdf&c=5865f743f8f0)
* *Zanko* jimar 3 (https://docviewer.yandex.com.tr/?url=ya-disk-public%3A%2F%2FwLqudjSBr8JZehWmdC5ERtijlnGRQR1ufg0YwwKVSsw%3D&name=Zanko%20Jimar%203.pdf&c=5865f73e9691)
* *Zanko* jimar 4 (http://zaningeh.net/kovara-zanist-u-teknolojiye-zanko-hejmara-xwe-ya-4an-derxist/ )
* *Zanko* jimar 5 (https://drive.google.com/file/d/0B4HHIbl2EOL6ZDljS19tZy1Bems/view)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://zaningeh.net/ 

Kategorî:Kovar
Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Kovarên zanistê
Zimanê aymara

**Aymara** yan jî **aymarayî** () yek ji zimanên malbata zimanî ya aymarayî ye. Zimanê gelê aymara ye û nemaze li çiyayên Andê yên Bolîvyayê tê xeberdan.

## Du zaraveyên sereke
Du zaraveyên sereke hene ku li gorî SIL International (Ethnologue) wek du zimanên cuda tên hesibandin:
# Aymaraya navendî, bi koda zimanî *ayr*, li Bolîvya, Perû, Şîle û Arjentînê.
# Aymaraya başûrî, bi koda zimanî *ayc*, li Perûyê (Titikaka).

## Ferhengoka aymarayî

### Hejmar

### Hin peyvên din

## Alfabeya aymarayî




## Çavkanî

Aymara
Ziman
Kategorî:Zimanên Arjentînê
Kategorî:Zimanên Bolîvyayê
Kategorî:Zimanên Perûyê
Kategorî:Zimanên Şîleyê
Zimanên aymarayî

**Zimanên aymarayî** (), koma zimanekî kesên xwecih ên li Perû û Bolîvyayê ye.

## Dabeşandina zimanên aymarayî
* Aymara
* Hakaruca (jaqaru, haqearu, haqaru, haq'aru, aru) ligel kavkiyî (kawki, cauqui, cachuy)

Kategorî:Malbatên zimanan
Jan Mayen

**Girava Jan Mayen** giravek e di Okyanûsa Atlantîk de. Ew li herêma Arktîkê de ye û girav bi Norwêcê ve ye, ji aliyê parêzgarê Osloyê ve tê îdarekirin. Ew nêzîkî 600 km li bakurê Îslendayê û 500 km jî li rojhilata Grînlendayê ye. Rûbera wê 377 km² e. Bilindiya bandeva wê ya herî bilind 2.277 m ye. Di sala 1614an de ji aliyê deryavanê îngilîz ê bi navê John Clark ve hate vedîtin.

Li giravê bi tenê personelên ku ji bo *Hêzên Çekdar ên Norwêcê* û *Enstîtûya Meteorolojî ya Norwêcê* dixebitin, tê de dimînin. Di heman katî de jî çiyayê Beerenberg ê ku volkana çalak a tenê ya Norwêcê ye, di vê giravê de ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

center|thumb|Peravê bakurê rojavaya Jan Mayen|794x794px

Kategorî:Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Sirûda Neteweyî ya Meksîkê

thumb|Francisco González Bocanegra
thumb|Jaime Nunó

**"Himno Nacional Mexicano"** ji sala 1943an vir ve sirûda neteweyî ya fermî ya Meksîkê ye. Rêza yekem a nivîsê bi gelemperî wekî sernav tê bikar anîn: *"Mexicanos, al Grito de Guerra"* ("Meksîkî li banga şerê"). Sirûd ji sala 1854an vir ve di karanîna fermî de ye.

## Dîrok
Nivîsa ku banga parastina welatê dike û derbarê serkeftinên Meksîkê de ye, ji aliyê helbestvan Francisco González Bocanegra ve di sala 1853 de dema ku ji aliyê hevjîna xwe ve di odeyekê de girtî bû, hatiye nivîsandin. Muzîk di sala 1854an de ji hêla bestekarê Jaime Nunó ve ji hêla Bocanegra ve hatibû çêkirin.

Sirûda neteweyî ya dawîn encama pêşbirkek e ku ji hêla serokê yanzdehcarî general Antonio López de Santa Anna ve hatibû destpêkirin.

Sirûd yekem car di 15ê îlona 1854an de, di şeva roja Serxwebûna Neteweyî ya Meksîkê de, bi gelemperî hate pêşkêş kirin, lê yekem car di sala 1910an de di pîrozbahiyên sedsaliya serxwebûna Meksîkê de wekî sirûda neteweyî hate bikar anîn.

## Wêne

Wêne:Himno mexicanos text.jpg|Pelê not, Rûpel 1
Wêne:Himno mexicanos text2.jpg|Pelê not, Rûpel 2


## Çavkanî
Matthew W. Taylor

**Maddie Taylor** (z. 31ê kanûna pêşîn 1966'an li Flint, Michigan, DYA) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê û amerîkî û medyayên sosyal e.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Aktrîsên bîseksuel ên amerîkî
Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Karsaz
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Gelheya Cîhanê

**Gelheya cihanê** *an jî* **gelheya dinyayê**, hejmara mirovên ku li ser cîhanê dijîn e . Ji 1ê kanûna paşîn a sala 2017an pê ve li gorî rawêjên xurt gelheya cîhanê 7.475.182.600 e.. Heta niha 110 milyar mirov ji dayik bûne.

## Xalên Werçexê
* Gelheya cîhanê di sala 1802an de 1 milyar bû.
* Gelheya cîhanê di sala 1927an de 2 milyar bû.
* Gelheya cîhanê di sala 1961an de 3 milyar bû.
* Gelheya cîhanê di sala 1971an de 4 milyar bû.
* Gelheya cîhanê di sala 1987an de 5 milyar bû.
* Gelheya cîhanê di 12ê çiriya pêşîn a sala 1999an de 6 milyar bû.
* Gelheya cîhanê di meha çiriya pêşîn a sala 2011an de 7 milyar bû.

## Ji bo salên pêş rawêjên gelheya cîhanê
* Di sala 2020an de gelheya cîhanê dê 8.3 milyar bibe.
* Di sala 2030an de gelheya cîhanê dê 9.6 milyar bibe.
* Di sala 2040an de gelheya cîhanê dê 10.3 milyar bibe.
* Di sala 2050an de gelheya cîhanê dê 12 milyar bibe.

## Di birêzkirina gelheyê de 10 welatên pêş

## Çavkanî

Kategorî:Cîhan
Kategorî:Cîhanîbûna çandî
Ampûl

rast|thumb|150px|Ampûleke geş (akkor)
**Ampûl** an jî **gilope** şûşeya cama ku tê de gaza argon heye û wexta ku bi tezûya elektrîkê re temas dibe, derbasê rewşa geş dibe û li derûdora xwe ronî dide, ye. Di hundirê ampûlê de têlekî pir zirav ê ku ji metala tungstenê hatiye çêkirin heye. Ji vî têlê re filaman tê gotin. Tezûya elektrîkê ku ji ser vî têlê derbas dibe, vî têlê pir germ dike (nêzîkî 3000&nbsp;°C). Bi saya vê jî têl li derûdora xwe re ronî dide.

Ampûl ji aliyê Thomas Edison ve hatiye çêkirin. Ev dahên yek ji dozînên Edisonê ye û di heman katî de jî dahêna herî mezin e.

Ampûlên ku îro tên bikaranîn, emrê wan 2 sal e. Lê carna heta 8 salan jî tên bikaranîn.

## Dîrok
rast|thumb|150px|Ampûlê ku ji aliyê Thomas Edison ve hatiye çêkirin.
Der barê ampûlê de gelek xebat hatine çêkirin. Mûcîda ampûlê Humphry Davy e. Lê belê emrên ampûlên wî pir kin bûne.Di heman salan de Thomas Edison û Joseph Wilson Swan ampûleke emrdirêj dîtine. Paşî Edison di sala 1880an de vê ampûlê pêşvebir û ampûla modern çêkir.

## Filaman
Di ampûlê de parçeyê ku germbûnê pêk tîne, ye. Filaman ji metala wolframê tê çêkirin.

## Qedexekirina wê
Ampûl ji ber ku berdariya wê kêm bû û li derûdora xwe re karbondîoksît berdidan, di 1ê kewçêra sala 2012 de li welatên ku endamên Yekîtiya Ewropayê ne, hate qedexekirin. Bi vê qedexeyê ve hate armanckirin ku 40 milyar kîlowatseet enerjî bê sixurandin û emisyona karbondîoksîtê jî 15 milyon ton kêm bibe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Elektrîk
Kategorî:Îcadên sedsala 19an
Rojvegera havînê

**Rojvegera havînê**, kêliya ku tîrêjên rojê li kelûya kevjalê salê carek bi awayekî çik tên e. Li nîvkada bakur de roya herî dirêj tê dîtin û roj dest pê kinbûnê dikin. Li nîvkada başûr de jî roya herî kin tê dîtin û roj dest pê dirêjbûnê dikin. Ev tarîx li hin welatên ku li nîvkada bakur de ne, wek destpêka havînê tê qebûlkirin. Îcar li hin welatên ku li nîvkada başûr de ne jî, vê rojê wek destpêka zivistanê qebûl dikin. Li ber vana jî li hin welatan de ev roj wek nava havîn an jî nava zivistanê tên qebûlkirin.

## Jê cuda binêrin
* Rojveger
* Ekînoks

## Çavkanî

Kategorî:Demsal
Kategorî:Havîn
Êrîşa li ser kluba Reinayê ya Stembolê 2017

**Êrîşa li ser kluba Reinayê ya Stembolê 2017**, êrîşeke bi çekan e ku di 1ê kanûna mezin a 2017'an de li kluba şevê ya bi navê Reina ya Ortakoya Beşiktaşa Stembolê (Tirkiye) çêbû. Hat ragihandin ku di êrîşê de 39 kes hatine kuştin û zêdeyî 69 kes jî birîndar bûne. Tê bawerkirin ku kiryarê(n) êrîşê rêxistina Daiş e.

Hat zanîn ku ew êrîşkar 7 deqîqeyan li cihê bûyerê maye, ketober gule reşandine, kincên xwe guherandine û wiha derketiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  http://diyarname.com/news.php?Idx=25205 Ji diyarname.com

Kategorî:Komkujî li Tirkiyeyê
École nationale de l'aviation civile

**École nationale de l'aviation civile** (**ENAC**) e a Zanîngeha Hewaya Fransa li 1949 hat damezirandin.
Li Toulouse, ew bi taybetî li hewavaniyê, hewayî û balefiran e. Ev li Zanîngeha Aferîqayê de, di sala 2017 de li Ewropayê ye.

## Mirovên navdar
* Gérard Mestraller
* Gérard Feldzer
* Franck Goldnadel
* Béatrice Vialle
* Patrick Ky

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* ENAC
* Fondation ENAC
* ENAC Alumni

Kategorî:Avabûnên 1949an li Fransayê
Kategorî:Zanîngehên li Fransayê
Zanîngeha Versayê

**Zanîngeha Versailles-Saint-Quentin-en-Yvelines** an **UVSQ** () yek ji zanîngehên Fransayê ye ku di sala 1991ê de hate sazkirin.

Li zanîngehê beşên zanista civakî, zanista xwezayî, zanista siyasî, endezyarî, teknolojî û bijîskiyê hene. Zanîngeh ji heşt kampûsên cuda pêk tê li Versay, Saint-Quentin-en-Yvelines, Mantes-en-Yvelines û Vélizy-Villacoublay / Rambouillet.

Di sala 2017an de yek ji baştirîn zanîngehên Fransayê bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* UVSQ

Kategorî:Avabûnên 1991ê li Fransayê
Kategorî:Zanîngehên li Fransayê
Mihemed Pîro

**Mihemed Pîro** (jdb. 1952, Dihok, Başûrê Kurdistanê – m. 2016 Enqere, Tirkiye), dengbêjekî navdar ê kurd bû ku di 1952an de li Batîfa, parêzgeha Dihokê, hatiye dinyayê. Ew ji eşîreta Hosta bû.

Mihemed Pîro ji zarokiyê dest bi gotina stranan kiriye û berdewam bûye heta roja wexerkirinê û beşdarî çend bernameyên folklorî bûye. Mawê rojên borî hunermend tûşî nexweşiyeke giran bû û li nexweşxaneyê mabû û pişt re bo welatê Tirkiyeyê hatibû şandin.

Di 31ê kanûna biçûk a 2016an de hunermend Mihemed Pîro li Enqereya paytexta Tirkiyeyê çû ber dilovaniya Xwedê. Ew di 1ê kanûna mezin a 2017an de li Kurdistanê hate veşartin.

## Çend stranên wî
* *Çiyayê Simoqiyan*
* *Delalê Eyşe*
* *Kewa Bedirxanbegê*
* *Lê lê dînê*
* *Lo lo siwaro*
* *Qado*
* *Wey dinyayê*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Wey dinyayê, Youtube.com

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 2016
Kemana min mîna gundekî digirî (pirtûk)

***Kemana min mîna gundekî digirî*** yekemîn pirtûka helbestan a Ferîd Xan e.

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Enstîtuya Polîteknîkî ya Lêkolînê ya Pêşkeftî

**Enstîtuya Polîteknîkî ya Lêkolînê ya Pêşkeftî** ( sernavê fermî **Institut polytechnique des sciences avancées** (**IPSA**) ) a zanîngehê Fransa di sala 1961 de tên afirandin e. Ew li hewavaniyê û hewavanî ya taybetmend e.
Located in Paris, Liyon, Marseille û Toulouse, endamê koma IONIS, yekem a taybet ji komeke perwerdeya bilind li Fransayê ye.

## Mirovên navdar
* Éric Boullier
* Philippe Harache
* Julien Simon-Chautemps
* Nicolas Tenoux

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* IPSA

Kategorî:Avabûnên 1961ê li Fransayê
Kategorî:Zanîngehên li Fransayê
Altı Katlı İnsan Kulesi (pirtûk)

***Altı Katlı İnsan Kulesi*** (Barûya Şeşqat a Mirovan) duyemîn pirtûka helbestvanê kurd Ferîd Xan e. Pirtûk wek pexşan û bi zimanê tirkî hatiye nivîsandin.

Kategorî:Pirtûkên tirkî
Klîpa Marên Birçî (pirtûk)

***Klîpa Marên Birçî*** duyemîn pirtûka helbestan a Ferîd Xan e. Ji 29 helbestan pêk tê. Di pirtûkê de helbesta *Çîroka Kûçikên Birçî* gellek derkete pêş û ji aliyê gellek kesan ve hate xwendin.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Hikûmet

**Hikûmet** lijneya şalyaran, rêveberiya dûgelê; rêveberiya dûgelekê û koma ji vê rêveberiyê berpirsyar e. Xwermend, pêvajoya sepandina biryar û polîtîkayê ji aliyê peywirdarên di hundirê amûreke polîtîk de ne ye. Di heman demê de ji koma ku ji peywirdarên berpirsyarî wergirtina biryarên polîtîk ên girêder pêk tê jî "hikûmet" tê gotin.

Hema hema li serê hemû hikûmetên di dîrokê de şah an jî şahînşah hebûn. Li serê piraniya xwermendên hemdem de mirovên ku desthilatî bi riya rakendê bidest nexistine, yên bi taybetmendî û pisporiyên xwe hatine hilbijartin an jî peywirdarên tayînkirî cih digirin. Di hin şahîtiyan de jî dikare li cem şah xwermendek hilbijartî yan jî tayînkirî hebe.

## Şêweyên hikûmetan
* Civakparêzî: Welatên hemû navgînên hilberînê di destê dûgelê de ye û bi giştî bi partiyekê tê rêvebirin e.
* Komavaparêzî: Şêweya çînên rêveber tune, jiyaneke sîyasî ya bêsînor û bêçîn e.
* Teokrasî: Rêveberiya ji aliyê bijareyek olî ve tê kirin e.
* Totalîtarîzm: Rêveberiya ji aliyê xwermendeke totalîter ku hema hema ji her hêlê ve jiyana gelemperî û takekesî dipergalîne ye.
* Faşîzm: Bîrdoziya siyasî ya neteweparêziya desthilatdar a tundrew e. Derkirina bandorên biyanî yên tê hizirîn ku li ser neteweyê dibe sedema xetîşiyê û ahengê li ser çanda neteweyî pêk nîne dike armanc.

## Çavkanî

### Nîşe

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Gotarên mijarên sereke

Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê
Ewliya Çelebî

thumb|Ewliya Çelebî
**Derwiş Mehmed Zillî** yan jî navê ku pê tê zanîn **Ewliya Çelebî**, (bi tirkiya osmanî: اوليا چلبي; jdb. 25, Adar, 1611, Stenbol - m. 1682, Qahîre) gerokekî tirkê osmaniyan bû ku pêncî salan li erdê osmanî, ewropayê û li bajarên Kurdistanê geriyaye û gera xwe bi pirtûka xwe yê bi navê "Seyahatname" de berhev kiriye. Ev berhem yek ji girîngtirîn di derbarê cîhana Osmanî ya di dawiya sedsala 17an de ye û di sala 2013an de ji bo Mîrateya Cîhanî ya Belgeyê hate ragihandin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1611
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1682
Brandon Hardesty

**Brandon Allan Hardesty** (jdb. 13ê nîsanê 1987an li Baltimore, Maryland, DYA) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê amerîkî û medyayên sosyal e.

## Jiyan

## Fîlmnîgarî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Mêrên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Faks

thumb|300px|Faksekê ku ji aliyê Samsung ve hatiye çêkirin.
**Faks**, alavekê pevguhazî ye. Faksek, materyalên ku hatine sehkirin, bi alîkariya xetên telefonan dişeyinê ji faksekî din re.

Di serî de belgeya resen (orjînal), bi makîneya faksekî tê sehkirin. Îcar makîneya stînerê ya faksê jî vê belgeya ku di serî de hati bû kodkirin, van kodan didewîne, analîz dike, û dîsin vê belgeyê dadigerîne halê xwe yê berê.

## Dîrok
Di sala 1843an de ji aliyê *Alexander Bain* ve patenta faksê hatiye girtin.Lê belê faksa ku îro tê bikaranîn, di sala 1924an de ji aliyê şîrketa Amerîkî ya bi navê *Radio Corporation of America* ve hatiye sêwirandin. Ev şîrket di 24ê çiriya paşîn a sala 1924an de wêneyekî ji New Yorkê şiyand Londonê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Amûr
Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Îcadên japonî
Eartha Kitt

**Eartha Mae Kitt**, wek **Eartha Kitt** jî dihat nasîn (jdb. 25ê kanûna pêşîn 1927an li North, Karolînaya Başûr, DYA — ), aktrîs, stranbêj û stêreya şowên televîzyonê ya amerîkî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1927
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirin 2008
Steven Seagal

**Steven Seagal** (navê wî yê rastî **Steven Frederic Seagal**; jdb. , li Lansing, Michigan) aktor û fîlmçêkerekî amerîkan ye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktor
Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Amerîkiyên bi eslê xwe cihû
Kategorî:Gîtarvanên amerîkî yên mêr
Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Mirovên zindî
Enrico Macias

thumb|Enrico Macias li Tel Avîvê (2011)
**Enrico Macias** stranbêjekî fransizê. Navê wî ye dayikî Gaston Ghrenassia û di sala 1938an li Cezayîrê ji dayik buyê. Di sala 1961î de piştî azadîya Cezayirê koçberî Fransa buyê û heta îro ji li vir jîyana xwe berdewam dike.

Malbata Enrico cihû bû û wî ji zaroktîya xwe dest bi muzîka Cezayirê kir ku ew muzik bi gelenk rengên xwes dihate çekirin (erebî, cihûyî, endilusî, kereçî, espanyolî û frensizî).

## Berhem
;Helbestên wî:

* 1983: *Deux ailes et trois plumes*
* 1984: *Générosité*
* 1987: *Enrico*
* 1989: *Le vent du sud*
* 1991: *Enrico*
* 1992: *Mon chanteur préferé*
* 1993: *Suzy*
* 1994: *La France de mon enfance*
* 1995: *Et Johnny Chante L'amour*
* 1999: *Aie Aie Aie Je T'Aime*
* 1999: *Hommage à Cheikh Raymond*
* 2003: *Oranges amères*
* 2005: *Chanter*
* 2006: *La Vie populaire*
* 2011: *Voyage d'une mélodie*
* 2012: *Venez tous mes amis!*
* 2016: *Les clefs*
* 2019: *Enrico Macias & Al orchestra*

## Girêdanên derve

* Malpera Fermî  (Zimanê Fransî)

Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên cihû
Kişik (pirtûk)

***Kişik*** () yek ji berhemên navdar ên Stefan Zweig e ku li Brezîlê dema mişextiya xwe de nivîsiye. Çapa wê ya ewil 250 heb û di sala 1942yan de ji Buenos Aires derket. Kişik li Almanyayê ji 1.200.000î bêhtir hate firotin.

Wergera wê ya kurdî ji aliyê Salîh Badilî ve di 2012an de ji Weşanên Lîsê derketiye.

## Mijar
Çîrok di keştiyeke behrê ya ku berê xwe ji New Yorkê daye Buenos Airesê de derbas dibe. Hinek ji rêwiyên keştiyê şampiyonê kişikê yê pirtûkê Mirko Czentovic vedixwînin yariyê. Di yariya ewil de wek herkesî texmîn kirî şampiyon bi ser dikeve. Di rovanşa yariyê de dema hindik mabû têk biçe yekê navê wî Dr. B tevlî dibe, yariyê de kes bi ser nakeve û wekhev dimînin. Li ser vê yekê rêwiyên keştiyê ji bo Czentovic û Dr. B de yariyekî amade dikin. Berî yarî dest pê bike, Dr. B ji vebêjê pirtûkê re behsa çîroka xwe dike. Ji aliyê Gestapo ve Dr. B tê girtin û dikin hicreyekî de. Rojekî berî lêpirsînê ji montê bi dîwêr ve daliqandî pirtûkeke kişikê didize. Li gor yariyên di pirtûkê de di hicreya xwe de bêyî textikê kişikê di serê xwe de dest bi lîstikê dike. Ev yariya kişikê Dr. Byê ku hindik mabû ji qehra dîn bibe ji nû ve jiyanê dide Dr. B. Lê paşiya paşî digihe cihê ku ew jê re dibêje "xeleka mirinê" û hemû lîstikên pirtûkê hîn dibe, dîsa dikeve wê rewşa berî pirtûk bikeve destê wî. Li ser vê êdî ew di serê xwe de yariyên nû çêdike û ev yariyên şîzofrenîk heta krîzê derbas dike bi xwe re dilîze. Dawiyê ji hepsê tê berdan. Di keştiyê de yariya wî û Czentovic ya ewil wekhev diqede. Dr. B bi wan tecrubeyên xwe yên hicreyê ku ewqas yarî di serê xwe de bi xwe re lîstibû, hemû gav û hemleyên Czentovic beriya wî texmîn dikir û dema dor digihişt Dr. B gelek zû hemle dikir. Di yariya duyem de Czentovic ferq kir ku Dr. B tê de xira dibe û dîno mîno dibe bi qest êdî hêdî hêdî dilîze û Dr. B dîsa dikeve krîzê û yarî di nîvî de dimîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Berhemên Stefan Zweig
Mezhebên xiristiyanî

Di xristiyaniyê de sê mezhebên bingehî hene:
* Ortodoks
* Protestan
* Katolîk

Kategorî:Xiristiyan
Kufe

**Kufe **() bajarekî li başur-rojavayî Iraqê ye. Xelifeyê îslamê yê çaremin Elî li vê bajarê hatiye kuştin.

## Girêdanên derve
* 
* Bajarê Kufeyê: Rojbûn û salên destpêkî

Kategorî:Iraq
Nejmedîn Qezwînî

**Nejmedîn Qezwînî** (1203 - 1277) zanistvanê fars e ku li ser stêrnasî û matematîkê xebitiye, ji bilî van çiqilên zanistê aliyê wî yê fîlozofiyê jî hebû. Bi xwe di bin bandora Nesredîn Tûsî de mabe jî dema hatiye cem wî bi xwe zanistvan bûye.

## Berhem
* *Risale-i Şemsiyye fi-l-Kavaid al-Mentiqiyye*
* *Eyn al-Kawaid fi-l-Mentik we-l-Hikme*
* *Hikmet el-eyn*
* *Camî ad-dekaik fi keşf al-hakaik*

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1203
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1277
Kategorî:Mirin 1276
Kategorî:Stêrnasên faris
Neyrîzî

**Neyrîzî** (;  an ) stêrnasê fars bû ku di navbera salên 865–922an de jiyaye. Bi xwe ji bajarê Neyrîzê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 865
Kategorî:Mirin 922
Kategorî:Stêrnasên faris
Elîbardaxan

thumb|Elîbardaxan
thumb|Portreyek ji Elîbardaxan

**Elîbardaxan**, gundekî Amedê ye. Di navbera Amedê û Karazê de ye. Mezrayeke wê bi navê Girikê Tahliyê heye.

Kategorî:Gundên Amedê
James Adomian

thumb|James Adomian (2016)
**James Adomian** (jdb. 31ê kanûna paşîn 1980an li Omaha, Nebraska, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Mirovên zindî
Ebûbekirê Şaşî

**Ebû Bekir Şaşî** an **Muhemmed Meyahanî** yek ji zanyarekî îslamê yê girîng yê kurd ê mezheba şafiî ye.

Navê wî yê rastî Muhemmed Meyahanî ye lê Ew bi xwe bi navê Ebû Bekir Şaşî hatiye naskirin. Şaş navê herêmekî li Farqînê ye. Navdanka wî "*Fexrul-Îslam*" e.

Di sala 1037-38an de li Farqînê ji dayik bûye, Navê bavê wî Ehmed e. Ji bo perwerdehiya xwe çûye Bexdayê li cem Şêx Ebû Îshaq Şîrazî xwendiye. Li ser fiqihê gelek pirtûk nîvîsandiye.

Bi xwe di sala 1113-14an de li Bexdayê wefat kir.

## Pirtûkên wî
* 1-“Hilyet-ul ulema
* 2- El-Mutemed
* 3- Et-Terxîb fil-mezheb,
* 4- Eş-Şafiî fî şerhi muhtasar-ul-Muzenî,
* 5- El-Umdet
* 6- Eş-Şafî şerh-iş-Şamil li Ebî Nasr bin Sebbax.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fiqihnasên kurd
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Kesên ji Farqînê
Kategorî:Kesên sedsala 11an
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Zanyarên îslamê
Silêmanê Hacî Bedriya

**Silêmanê Hacî Bedriya** (z. 1922 - m. 2012), yek ji kesayetiyên navdar yên devera Zaxoyê ye. Kolîja leşkerî ya Îraqê qetandiye û bûye efser. Di şerê cîhanî yê duyem de di nav rêzên leşkerê Brîtanî de efser bû û li Kîprosê li dijî Almanyaya Nazî şer kiriye. Rolê wî di şoreşa îlonê de pir mezin bû, berpirsê hêza Helgord bû û kesayetiyek herî nêzîk yên serkirde Mistefa Barzanî bû. Di gelek şeran de li dijî rêjîma melbendî ya Bexdê pişikdar bûye, weke şerê serê Metînî, Geliyê Zaxo, Eyn Zale, Makok, Karox, Hendrîn, Geliyê Elî Beg, Sefîn û gelek şerên din.

## Çavkanî

Kategorî:Kurd
Radyoya Swêdê

**Radyoya Swêdê** (bi swêdî: *Sveriges Radio*, bi inglîzî: *Radio Sweden Kurdish*) pişka kurdî ya Radyoya Swêdê ye. Bi kurmancî û soranî rapor û nûçeyên derbarê Swêdê û revenda kurd li Swêdê pêşkêş dike.

Programa xwe ya pêşiyê di 6ê kanûna paşîn a sala 2001ê de ji Stokholmê weşand. Navê beşa kurdî di destpêkê de "Zayele" bû, lê di sala 2015ê de ev nav ji ser xwe guherî û tenê ma "Radyoya Swêdê".

Xebatkarên ku heta niha demên dirêj di pişka kurdî ya Radyoya Swêdê de kar kirine:
Nasser Sîna, Zana Schiroyi, Şîlan Diljen, Lorîn Berzencî, Nazanîn Mahmoud, Niştiman Irandoust, Beşir Kavak, Şaho Mwany û Robin Şahin.

## Çavkanî

Kategorî:Malperên nûçeyan
Kategorî:Swêd
Teleskopa Fezayê ya Hubble

**Teleskopa fezayê ya Hubble** an jî **Teleskopa esmanî ya Hubble** () teleskopa fezayê ku di sala 1990an de ber xulgeha Zemînê ya nizm hatiye şandin, û hê li kar e. Tevî ku ew ne teleskopa esmanî ya pêşîn jî be, Hubble ya herî mezin û piralî ye. Teleskopa *Hubble* bi navê esmangerê amerîkayî Edwin Hubble binavkirî ye.

Neynika wê 2-4 metre e. Xulgeha Hubble ku li derveyî çelexwariya atmosfera Erdê digere, rê dide wê wêneyên bi kalîteya zêde bikşîne, ji ber ku ronahiya paşxaneyê ji teleskopên zemînî gelek kêmtir e. Hubble wêneyên ronahiya berçav ên herî kitekit kişandin, rê dide bergeheke kûr ber valageh û demê. Gelek ji çavdêriyên Hubble astrofizîkê pêş xisitye, wek diyarkirina rêjeya radana gerdûnê.

## Çavkanî

hubble
Galaksiya Andromedayê

**Galaksiya Andromedayê**, wek **Messier 31**, **M31**, an **NGC 224** jî tê nasîn, galaksiyeke lûleyî ye ku ji Zemînê teqrîben 2,50 milyonên salên ronahiyê bi dûr e. Ew galaksiya herî nêzîk ji Kadizê û gelek caran wek **Nebuloza Mezin a Andromedayê** di nivîsên kevn de dihat nişankirin.

Dirêjahiya Andromedayê teqrîben 220,00 salên ronahiyê, û a herî mezin li Koma Deverî, a ku tê de Kadiz û Galaksiya Triangulumê jî hene, û galaksiyên din ên biçûk. Tevî keşf û vedîtinên berê ku bêhtir hêmana tarî di Kadizê de heye û dibe ku galaksiya herî mezin di komê de, di sala 2006an de çavdêriyê Teleskopa Esmanî ya Spitzer eşkere kir ku di Andromedayê de 10 trilyon stêrk hene: bi kêmî du caran hejmara stêrkên Kadizê ye, ku li gorî texmînan 200-400 milyar in. Girseya Andromedayê wek 1.5×1012 girseyên rojê tê texmînkirin, lê girseya Kadizê wek 8.5×1011 girseyên rojê tê texmînkirin.

Tê pêşbînîkirin ku Kadiz û Andromeda dê piştî 4.5 milyar sal bi hev bixin, û di dawiyê de dê bibin yek û galaksiya hêkeyî ya girs çêkin. Mezinahiya xuya ya Galaksiya Andromedayê 3,4 e, wê bi çavê rût di şevên bê heyvê de dixwiye.

## Çavkanî

Kategorî:Andromeda (komstêr)
Kategorî:Cismên NGCyê