open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mihemedê Mîrzo

**Mihemedê Mîrzo**, navê bavê wî Mîrzo, diya wî Gewrê ye. Ji eşîra redkî ye û ji Îdirê gundê Hesexan e.

Yek ji dengbêjên mezin ê dema xwe bûye lê mixabin ku di dema wî alavên qeydê tunebûne ku dengê wî bê qeydkirin. Di alaya Resûl Begê neviyê Gulî Cewer Axa de dengbêj bûye. Dema ku alay çûye şeran wî li pêşiya alayê kilamên wêrektiyê (wek marşên îro) gotiye. Ew di navbera 1910 û 1915an de, di dema xelayê de diçe Giyadînê gundê Tewleyê genim bikire, wî dixapînin dibine gund û dikine mêvanê xwe, di xewê de dikujin û pereyê wî hildidin. Mixabin ku nayê zanîn ku çi anîne serê cinyazê wî, cihê gora wî nayê zanîn. 

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kesên ji Îdirê
You (rêzefîlm)

**You** (bi kurdî: *Tu*) rêzefîlmekî dêrûnî-rageşî ye ku ji hêla Greg Berlanti û Sera Gamble ve hatiye derhênandin.

## Sezona yekem, 2018
Sezona yekem a rêzefîlmê li ser romana Caroline Kepnesê ya bi heman navî hatiye vegirtin. Rêzefîlm qala Joe Goldbergî dike ku ew pirtûkfiroş û rêzekujerekî New Yorkê ye. Piştî ku dilê Joe dikeve mişteriyekî bi navê Guinevere Beck, ji nişka ve ev evîndarî Joe dixe nav obsesyînekê tund, jehrayî û xapandinî. Sezona yekem a rêzefîlmê ji aliyê Lifetimeê li ser Netflixê 9ê îlona 2018an de hatiye weşandin.

## Sezona duyem, 2019
Sezona duyem jî di 26ê kanûna pêşîn a 2019an de dîsa li ser Netflixê hatiye weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlm
Kategorî:Rêzefîlmên Netflixê
George R. R. Martin

**George Raymond Richard Martin** (jdb. **George Raymond Martin**; 20ê îlona 1948) wekî **GRRM** jî tê zanîn, senaryonivîs û nivîskarê amerîkî yê cureyên fantastîk, tirsnakî û honaka zanistî ye. Wî rêzeromanên fantastîk ên epîk, *[[A Song of Ice and Fire (pirtûk)|A Song of Ice and Fire]]* nivîsand ku ji aliyê HBOyê ve bi navê *[[Game of Thrones]]* (2011–2019) wekî rêzefîlmekê hate adaptekirin.

Di 2005an de Lev Grossmanî George R.R. Martin wekî "Tolkienê Amerîkî" bi nav kiriye, û di sala 2011an de ew di lîsteya salane ya Time 100 de di nava kesên herî bi bandor yên li cîhanê de bû.

## Berhemên Wî

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkiyên bi eslê xwe cihû
Kategorî:Blogerên amerîkî yên mêr
Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Kategorî:Senaryonivîsên amerîkî
Şakirê Piçûk

**Dengbêj Şakirê Piçûk**, **Şakiroyê Kopê** bi navê xwe yê fermî **Şakîr Eçun**, di sala 1961an de li Şêrwanşêxa Kopa Mûşê ji dayîk bûye. Pêşiyên wî yên ji eşîra Redkî, di sala 1918an de li devdora Rewan û Îdirê hatine deşta Mûşê bicih bûne. Malbata Şakir jî zivistanan li gundê Elîcana Bello, biharan jî li zozanên wan ên li çiyayê Elegezê diman. Bello yê ku navê xwe daye gundê Elîcana Bello, kalikê dengbêj Şakir e. Şakir, şagirtê dengbêjê binavûdeng Nûroyê Meter (Nûroyê Agirî) e. Şakir li Îzmirê dijî û beriya ku MKM a Îzmîr nehatibû girtin, dengbêjê wir bû. 

## Çavkanî
Xalid bin Welîd

**Xalid bîn Welîd** (erebî: **خالد بن الوليد**, jdb. 592 - m. 642) Seyfullah (*Şûrê Xwedê*) yek jî sehabeyên Muhemmed pêxember û fermandarek îslamê bû.thumb|200px|Navê Xalid bîn Welîd bi erebî|çep

## Çavkanî

Kategorî:Fermandarên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 592
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Kesên sedsala 7an
Kategorî:Mirin 642
Kategorî:Sehabe
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Mewlûd

**Mewlûd** di wêjeya îslamê de helbestek dînî (îlahî) jî bo rojbûyina Muhemmed pêxember pîroz bibe tê xwendin.

## Binêre
•Mewlûda Melayê Batê
•Mewlida Nebî

## Çavkanî
Zîlî

**Zîlî** navê eşîreke kurdan e ku li welatên Sovyeta kevn û Bakurê Kurdistanê, bi taybetî li herêma Serhedê dijîn.

Endamên vê eşîrê ji xwe re him redkî û him jî zîlî dibêjin.  Geliyê Zîlan zozanên vê eşîrê, Geliyê Berezan jî zozanên eşîra berazî bûn. Li herêma Zêdkaya Agiriyê çiyayên bi navê Çiyayên Zîla, li gundê Agiriyê Dormeliya Jorîn Kaniya Zîlî,  li Qubadliya Azerbaycanê jî gundekî bi navê Zîlanlî heye ku endamên vê eşîrê li wir dijîn. Bi piranî pişaftine. Vê eşîrê, navê xwe daye Konfederasyona eşîrên zîlan.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Geliyê Berezan

**Geliyê Berezan** di navbera Agirî û Erziromê de herêmeke ku zozanên eşîra berazî bû.

Berazî berê biharan li vir, zivistanan jî li Rihayê diman. Li gorî ferhenga Apê Mûsa ya kurdî û tirkî, li vir eşîrên redkî û berazî dijîn. Li bakurê Kurdistanê sê gelî hene ku navê eşîrên xwediyên wan deran hildane: Geliyê Berezan, Geliyê Zîla û Geliyê Goyan.

Di gelîye da, kurdên mihacir ên ku ji Erîvan u derûdora wê revîbûn jî hene. Van kurdan, di serdema Herba Yekem a Cîhanê da ji ber êrîşên Ermenîyan koç kiribûn.

## Çavkanî

Kategorî:Gelî
Nîv

**Nîv** (, , bi tirkî: *Arpalı*) bajarokekî li ser navçeya navenda Baybûrdê (parêzgeha Baybûrdê, Tirkiyê) ve ye. Jimara niştecihan digihe 2.030 kesî (2010). Nîvê hejmara nîştecihan kurdên eşîra redkiyan in.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Êrgî

**Êrgî** (bi tirkî *Taşocağı*) gundekî kurdên ji eşîra Redkî ye li Bayburtê.

Kategorî:Baybûrd
Pilûrek

**Pilûrek**, **Pulûrek** (, , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Kurdên Pilûrekê
Li vî gundî kurdên ji eşîra redkî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kisantê
Medreseya Nîzamiyeyê

**Medreseya Nîzamiye** medreseya herî mezin li Bexdayê ye ku gellek alim û zanistvanên misilman yên mezin di van medreseyan de xwendine.

## Lîsteya Medreseyan

•Medreseya Nîzamiyeyê a Bexdayê
•Medreseya Nîzamiyeyê a Îsfehanê
•Medreseya Nîzamiyeyê a Mûsilê
•Medreseya Nîzamiyeyê a Besrayê
•Medreseya Nîzamiyeyê a Belxê
•Medreseya Nîzamiyeyê a Nîşabûrê û wekî din gelekî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kategorî:Zanîngehên li Îranê
The Kurdish Globe

**The Kurdish Globe** , ku berê bi sernavê **Hewler Globe** dihat nas kirin, rojnameya yekem bi zimanê îngilîzî ye ku li Hewlêr a başûrê kurdistanê, tê weşandin.

Rojname cara ewil di 31 Adar 2005 de hat weşandin, serweşanger û damezrînerê rojnameyê Jawad Qadir e. Nav ji "Hewler Globe" wekî "The Globe Kurd" hat guhertin ji ber ku kovar di nav de babetên pan-Kurd, di nav de hemî perçeyên Kurdistanê li Tirkiye, Iran, Iraq û Sûrî, û ne tenê li Hewlêrê.

Ew rojnameya heftane her Sêşem tê weşandin. Ew di serî de bala xwe li ser mijarên kurdan, ji ramyariyê heya çandê, û her weha mijarên têkildarî û ramyariya rojhilata navîn dikişîne.

Pêşbazê wê yê sereke SOMA Digest e, rojnameya duyemîn bi zimanê îgilîzî li herêma Kurdistanê tê weşandin. Digel ku The Kurdish Globe ji hêla dîtina Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatî weşandin, SOMA Digest ji nêz ve bi Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) re têkildar e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Rojnameyên Iraqê
Cemîl Sidqî Zehawî

**Cemîl Sidqî Zehawî** an *Cemîl Sidqî bin Muhammed Feyzî bin Mele Ehmed el-Babanî ez-Zehawî* (jdb. 1863 - m.1936) yek ji nivîskarên kurd bû. Bi xwe hem zimanê kurdî hem jî erebî pir baş dizanîbû.

## Jiyan

thumb|Nivîskarê kurd Cemîl Sidqî Zehawî|çep
Zehawî di qebîla girîng a Baban de, bi eslê xwe ji Silêmanî, ji dayik bû. Ji ber ku dê û bavê wî cuda diman (bavê wî Feydî Muftiyê Bexdayê bû, diya wî ji çîna jorîn a kurd bû), ew pêşî bi diya xwe re dijiya, lê paşê ji hêla bavê xwe ve bi zimanê klasîk ê erebî hat perwerdekirin. Destpêkê ez -Zehwî bi otodîdaktîkî mijûl bû - wekî ku wî jê re digot - zanistên nûjen - û dûvre ji bo meclîsa Me'arifê li Bexdayê hate tayîn kirin piştî ku demekê li dibistana li Silêmaniyê mamostetî kir. Paşê bû rêvebirê şirketa çapkirinê ya dewletê, di rojnameyekê de xebitî û bû endamê dadgeha temyîzê. Piştî sefera dervayî welêt, ew paşê bi qanûnê re ket nakokiyê, hat binçavkirin û demekê di girtîgehê de ma, paşê vegeriya Bexdayê û dûvre jî li Darülfünun a Stenbolê bû profesorê felsefeya îslamî û wêjeya erebî. Piştî ku Iraqê di sala 1921ê de serxwebûna xwe bi dest xist, ji bo parlamena Iraqê hat hilbijartin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1863
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1936
Kategorî:Nivîskarên kurd
Emîn Paşa

**Emîn Paşa** yan **Emîn Paşayê Heyderî**, kurê apê Kor Hiseyîn Paşa, Hesen Axa ye. Di dema Hesen Axa de li Dedeliya Panosê diman. Di dema Emîn Paşa de jî, li gundên Panosê Gamêşvan û Ziyaretê diman. Emîn Paşa, paşayê mûlkiyeyê bû. Kilama Şerê Gamêşvanê ya ku Aqlîka Qadir dibêje li ser malbata Emîn Paşa ye. Dengbêj Sêwî Silo beriya ku here Qelenîyê li gundê Ziyaret dengbêjê Emîn Paşa bû. Evdalê Zeynikê li Ziyaretê di dîwanê Emîn Paşa de bi Sêwî Silo re kilam gotiye.  Her wusa Dengbêj Şêx Taho yê ji gundê Ziyaretê jî dengbêjiya Emîn Paşa kiriye.

## Çavkanî
Ebû Leheb

sağ|200px|thumb|Sura Tebet
**Ebû Leheb** an **Ebduluza bin Ebdulmutelib** (erebî: عبد العزى بن عبد المطلب, *Abd al-Luza bin Abd al-Mutalib*, z. 563 - m. 624), yek ji apên Muhemmed pêxember e ku bi dijminatiye xwe ya li dijî Muhemmed tê naskirin.

Navê jina wî Ûm Cemîl (erebî: أمّ جميل) e ku ew bu xwe jî weke Ebû Leheb li dijî pêxemberiya Muhemmed bû, û li Muhemmed zilmê dikirin. Ebû Leheb tê wateya "Bavê Agir".

Sureya Tebet jî bo wî pêya bûye. Û di Sûrê de behsa jina wî jî tê kirin

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 563
Kategorî:Jidayikbûn 549
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 624
Şerê Gamêşvanê

**Şerê Gamêşvanê**, şer û pêkdaneke desthilatdariyê ku di 1907an de li gundê Gamêşvana Panosa Agiriyê (Bakurê Kurdistanê) çêbû.

Li Yemenê erebên şîe li hemberî osmaniyan serî hildidin, Hiseyîn Paşa diçe Stembolê. Piştî têkçûna erebên şîe, Siltan Evdilhemîd wî dişîne Hîcazê, ji wir bi keştiyê ve diçe Trebzonê ku ji wir re here jî Panosê. Heya diçe Stembolê, ji wir re Hîcaz, ji wir re Trebzon, du sal derbas dibin. Di tunebûna Hiseyîn Paşa de, di hezîrana 1907an de li Panosê di navbera malbata Hiseyîn Paşa û Emîn Paşayê pismamê wî de li gundê Gamêşvana Panosa Agiriyê şerê desthilatdariyê dertê. Di vî şerî de ermeniyên herêmê jî alîkariya malbata Emîn Paşa dikin û zorê didine malbata Hiseyîn Paşa. Di vî şerî bi tevî Mûsayê Zorav (Xelikî) û Ûsivê Bozo (Laçekî) yê mirovên Hiseyîn Paşa, bi giştî 80 kes dimirin. Strana Aslîka Qadir a bi navê Şerê Gamêşvanê li ser vî şerî ye. 

## Çavkanî

Gamêşvanê
Almişke

**Almişke** (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Gundê Rojhilat

**Gundê Rojhilat** ( gundek bi ser bajarê Hesekê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Rojavayê Kurdistanê
Şemdîn Axa

**Şemdîn Axa** yan jî **Şemsettîn Axayê Redkî**, di belgeyeke Osmaniyan ya sala 1781an de wek serokê eşîra Redkî derbas dibe.  . Wexta ku eşîra redkî li Rewanê bû, paşnava vê malbatê Şemseddînov bû. Di sala 1780î de Îshak Paşa raporekê dewletê re dişîne û ji wan daxwaz dike ku eşîra Redkî ya li Rewanê dijî û serokê wê Şemdîn bînine nav sînorên Osmaniyê.  . Qîzeke Şemdîn Axa, jina Hiseyîn Xanê Xanê Rewanê bû. Ji vê qîza wî Gulam Alî hate dinê. Gulam Alî piştî bavê xwe bû Xanê Rewanê. Lê ji ber ku Gulam Alî xwarziyê kurdan bû, ermenî û gurciyan ew di sala 1783an de kuşt û birayê wî yê ji wî biçûktir ê diya wî gurcî Mihemed kirine xan.  Mihemed Xan, piştî ku dibe xan, di sala 1785an de nîşana fermî dide Ahmed Xanê Redkî û Mîrza Axayê Sîpkî. Ahmed Xan li Rewanê, Mîrze Axa li Makoyê dima.  Şemdîn Axa, bavê Hiseyîn Axayê Çongdeve û Elî Axa yê bavê Gulî Cewer Axa ye. Piştî mirina Şemdîn Axa, Hiseyîn Axa serokatiya redkiyên li Qersê, Gulî Cewer Axa jî serokatiya yên li Rewan û Îdirê dike. Di belgeyeke rûsan a sala 1847an de dibêje: "Cafer Axayê Redkî, wek serokê hemû kurdên misilman ên di nav sînorên rûsan de hate qebûl kirinê". 

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Şêx Taho

**Şêx Taho** ("Tahir"), di dema Evdalê Zeynikê, Feqiyê Qizqapanê û dengbêj Şêx Silê de dengbêjek bû. Ji gundê Ziyareta Panosa Agiriyê bû. Li gundê Ziyaretê dengbêjê Emîn Paşa bû. Ji ber ku Ziyaret gundê şêxan e û hemû xizmên hev in, ên ji vî gundî hertim bi nasnavê "şêx" tên nasandin.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Feqiyê Qizqapanê

**Feqiyê Qizqapanê**, dengbêjekî Serhedê yê bi nav û deng e. Kilama "Helîmcanê" ya wî ye. Feqiyê Qizqapanê yê gundê Qizqapana Panosa Agiriyê, dengbêjê Huseyîn Paşayê Heyderî bû. Feqiyê Qizpanê, etmanekî ye. Etmanekî li Agiriyê xwe wek heyderî, herêmên din wek eşîreke serbixwe didine nasandin.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Walîereb

**Walîereb** (bi tirkî: *Kavacık*), gundekî bi ser navenda bajarê Agiriyê ve ye. Dengbêj Îsmaîlê Mixo ji vî gundî ye.

Kategorî:Gundên Agiriyê
Îsmaîlê Mixo

**Îsmaîlê Mixo** (*Ismail Akkuş*) dengbêjekî bi nav û deng ê herêma Agiriyê bû. Ji gundê Walîerebê bi ser Agiriyê ve bû û ji eşîra redkî bû. Mixabin ku ji ber ku di dema wî de amûrên qeydê tunebûn, dengê wî nehatiye qeydkirin. 

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Nîhat Öner

**Nîhat Öner** nivîskar û berhevkarekî kurd e ku di sala 1985an de li Agiriyê ji dayîk bûye.

Pêşiyên wî ji Rewanê hatine Îdirê. Li wir jî di Serhildana Agiriyê de gundê wan dibe herêma qedexe û koçî gundekî Agiriyê dikin. Heya niha çar pirtûkên wî yên bi kurdî derçûne. Di gelek kovar, rojname û malperan de nivîsên wî hatine weşandin. Xebatên wî yên berhevkariyê yên li ser dîroka devkî û çanda devkî ya kurdan, berdewam in.

## Pirtûkên wî
* Mîrza Mihemed, Gurzek Çîrok Ji Herêma Serhedê, Weşanên Avestayê, 2016.
* Dendo, Weşanên Wardozê, 2018.
* Ji Bînbîra Kurdan Baweriyên Gelêrî, Weşanên Wardozê, 2019.
* Tivinga Kurda Ya Çillûle, Weşanên Wardozê, 2020.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Norbert Wiener

thumb|Nobert Wiener

**Norbert Wiener** (z. 26ê çiriya paşîn 1894 – m. 18ê adarê 1964) zanyarê matematîkê ê DYEyê bû. Li ser sîbernetîkê ji xebat kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Aştîxwazên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1894
Kategorî:Mirin 1964
Hiseyîn Axayê Çongdeve

**Hiseyîn Axayê Çongdeve** (b.? m.1842) kurê Şemdîn Axayê (b.1750, m.1807) serokê eşîra redkîye. Beşeka eşîra Redkî li Rewanê dijiya û ev herêma di bin destê Rûsan de bû. Vê malbatê li wir ji ber bapîrê xwe Şemdîn Axa, paşnava Şemseddînov hildabû. Di çavkaniyên Rûsan de ev malbata wek Kurdên Şemseddînov derbas dibin . Piştî mirina bavê xwe Şemdîn Axa, Hiseyîn Axa dibe serokê eşîrê . Di pirtûka Mele Mahmûdê Bazîdî ya bi navê Camî'yê Rîsaliyan û Hîkayetan bi zimanê kurmancî' de, di derheqê Hiseyîn Axa de du çîrok hene . Her wusa di pirtûka Seydayê Tîrêj ya bi navê Serpêhatiyên kurdan di derheqê Hiseyîn Axa de çîrokek heye . Hiseyîn Axa di sala 1842an de li Qaqizmanê gundê Kêrsê dimire û wî gundê Pifika Şêxa ya ser bi Qaqizmana Qersê çal dikin. Di sala 1960î de di erdhejekê de merzelê wî yê wek kumbetan xera dibe. Piştî mirina wî, kurê wî Şemdîn Axayê Piçûk dibe serokê eşîrê. Sirmelî Memed Paşa yê ku Evdalê Zeynikê dengbêjê wî bû, xwarziyê Hiseyîn Axa ye.

## Di kilameke Evdalê Zeynikê de Hiseyîn Axa
Ey mîr
Hayde bavo...
Axayo de siyar be,
Mîrê min siyar be,
Ji siyara siyarekî rindî karîbar be.
Di ser dilbijûyê Erebî hûr da xar be,
Di wêrana Deveboynê da xar be,
Şayol li milê teyî rastê ye, nêzîk e
Lêxe, di Sînega Êzdiya ra
Di Çemçê ra, di warê Huseyîn Axa de xar be,
Li ber derê Gulî Cewar Axa,
Axayê Torina Kose û Huseyîn Axayê Çongdeve peya be,
Fîncanek qawe vexwe,
Bira can û bedena te belav be,
Bira ji bona kekê min zewq û şîfa be... .

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1842
Kategorî:Redkî
Kategorî:Serokeşîr
Ebdullah bin Ebas

**Ebdullah bin Ebbas** (erebî:**عبدالله بن عباس**), jdb. 619, Meke - m. 687, Taîf), zanyarê tefsîr, fiqih û hedîsê ye. Lawê apê Muhemmed pêxember e û sehabekî navdar e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 619
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 687
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Îbn Nefîs

**Îbn Nefîs** nav û kunyeya wî: **Ebul-Hesen Elaudîn Elî bîn Ebîl-Hazm Îbn Nefîs el-Karaşî ed-Dimeşqî** (jdb. 1210 Şam- m. 1288 Qehîre) (erebî: علاء الدين أبو الحسن عليّ بن أبي حزم القرشي الدمشقي)
zanistvanê ereb e ku li ser psîkolojiyê, bijişkiyê, teolojiyê, kozmolojiyê, dîrokê, astronomiyê û di gellek şaxên zanist û olê de xebitiye.
Bi xwe li Şamê ji dayîk bûye û li Misirê, Qahîre wefat kiriye.

## Jiyan û Berhemên Îbn Nefîs

## Xebatên wî yên li ser bijîşkiyê

thumb|rights|Rûpeleke ji pirtûka Îbn Nefîs

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkên ereb
Kategorî:Jidayikbûn 1210
Kategorî:Jidayikbûn 1213
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1288
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Kategorî:Zanyar
Kategorî:Zanyarên ereb
Gulî Cewer Axa

**Gulî Cewer Axa**, yan **Begê Cewer Axa** yan jî **Begê Mezin** (jdb. 1806, m.1877) neviyê Şemdîn Axayê serokê eşîra redkîye . Piştî mirina kalikê xwe, ew bû serokê yên li Rewanê, apê wî Hiseyîn Axayê Çongdeve jî bû serokê yên li dora Qersê. Gulî Cewer Axayê serokê redkiyên li sovyetê, di sala 1847an de wek serokê kurdên misilman ên li sovyetê hate qebûl kirinê. Gulî Cewer Axa û eşîra wî bac nedidane dewletê, herêma wan xweser bû. Lê di şeran de bi artêşa xwe ya ji kurdên herêmê pêk dihat ve alîkariya dewletê dikirin. Gulî Cewer Axa jî bi payeya xwe genereliyê ve serokatiya vê artêşê dikir. Ji sala 1839a heta 1877-78an Rûsya li ser sînorê Bakurê Kurdistanê û Başûrê Qefqaz de bi piştgiriya kurdên ji eşîrên Sîpkî (yên Êzdî) Celalî û Redkî ve li Qers, Bazîd û derdorên wî birêve dibir. Li gorî agahiyê albûma Xaka Efsûnan di arteşa Rûsan de hejmara kurdên siwarî gihîştiye 500 kesî. Gulî Cewar Axayê Elî Begê xudanê malbeteke pir mezin bûye û li gundê Parnavût a Îdirê jiyan kiriye (merzelê wî li gundê Kolî ya Îdirê ye). Çawa di belgê wî yê fermî da tê xuya kirinê çar jinê wî hebûne: Mexrêyîp xanim, Siltan xanim, Cewad xanim û Xanê xanim. Ji Jina yekem - kurê wî Seyîd - Axa (Eyûb Paşa) ku sala 1833an ji dayik bûye û qîza wî Zerê xanim, ji jina wî ya duyem kurê wî Eleşref Axa (Eleşref Beg) ku sala 1849a ji dayik bûye û qîzên wî Nenê xanim, Têlî xanim, Kûşey xanim, Gûney xanim. Ji jina wî ya çarem Xanê xanimê kurên wê Ehmed Axa (1865), Mehmûd Axa (1869), Memed Axa (1877) û qîzên wî Xezal xanim (1871), Seyrê xanim (1873) hebûne.. Rû spiyê Gulî Cewer Axa, Feqî Hesen ê ji eşîra Redkî bavê Kumkî Mala Şemê bû. Dengbêjê wî jî Erebê Ahmed ê ji heman eşîrê bû .

## Çavkanî
Erebê Ahmed

**Erebê Ahmed (***Arap Korkunç)* dengbêjê serokê eşîra redkî, Gulî Cewer Axa bû. Di salên 1800î de li Rewanê hatiye dinê. Malbata wî niha Agirîyê gundê Sirdo dijî.
Îbn Seîd

**Îbn Saîd**, *Îbn Saîd el-Mexrîbî* (), carna wek Îbn Saîd el-Endulusî tê naskirin. Koleksiyonerê Emewiyên Endulusê ê dîrok û erdnîgariyê ye.

Di sala 1213an de li Alcalá la Real'ê ku nêzîkî Granadayê ji dayîk bûye û li Meraqeşê mezin bûye. Bi xwe perwerdeya li Sevillayê girtiye û jiyana xwe li Tûnis, Qudis, Qahîre, Îskenderiye û li Helebê derbas kiriye. 1286an de jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1213
Kategorî:Mirin 1286
Ferhenga Têgihên Hiqûqê

***Ferhenga Têgihên Hiqûqê*** ferhengeke têgihên hiqûqê ya kurdîya kurmancî ye ku pênaseyên têgihan tê da cih digirin.

Ev ferheng ji alîyê Komxebata Hiqûqê hate amadekirin û di Çirîya paşîna 2019an de li ji nav Weşanên Weqfa Mezopotamyayê weşîya. Edîtorên ferhengê Mîkaîl Bilbil û Sabîr Ebdulahîzad in. Ferheng ji du beşan pêk tê. Beşa yekem li ser bingeha kurdî hatiye dariştin û beşa duyem jî weke pêveka ferhengê ye tirkî, kurdî, ingilîzî, farisî û erebîya têghihan hatiye rêzkirin. Xebat ji aliyê Komxebeta Hiqûqê ve hatiye meşandin û di encama bîst û du komxebatan derketîye holê. Danasîna ferhengê di 25ê Çirîya Paşîna a 2019an de di resepsîyona Baroya Dîyarbekirê de bi rayagiştî ve hate kirin.

## Komxebata Hiqûqê
Komxebata Hiqûqê bi înîsîyatîfa Weqfa Mezopotamya û Baroya Dîyarbekirê ava bûye. Komxebat ji bîst kesên pisporên hiqûqê, zimannas û lêkolînerên pêk hatîye.
### Endamên Wê
* Dr. Bahîz Omer Ehmed, Zimannas, Zanîngeha Duhokê
* Beyar Tahir Seîd, Pisporê Hiqûqê
* Bîlal Zîlan, Pisporê Hiqûqê, Baroya Dîyarbekirê
* Cemil Çelik, Pisporê Hiqûqê
* Dr. Ebdilah Casim Receb, Lêkolîner
* Ebdilah Çager, Pisporê Hiqûqê, Baroya Dîyarbekirê
* Dr. Ebdilwehab Xalid Mûsa, Zimannas, Zanîngeha Zaxoyê
* Fexrî Karakoyunlu, Pisporê Hiqûqê Baroya Dîyarbekirê
* Gevriye Atli, Pispora Hiqûqê Baroya Dîyarbekirê
* Hekar Findî, Pisporê Hiqûqê Zanîngeha Newrozê
* Mehdî Caferzade, Lêkolîner
* Dr. Mîkaîl Bilbil, Zimannas, Weqfa Mezopotamyayê
* Nasih Husên Silêman, Ferhengnûs
* Rênas Xendekî, Pisporê Hiqûqê Baroya Şirnexê
* Sabîr Ebdulahîzad, Pisporê Hiqûqê
* Dr. Sebah Reşîd Qadir, Zimannas, Zanîngeha Raperînê
* Selehedin Elçi, Pisporê Hiqûqê Baroya Dîyarbekirê
* Semire Nergiz, Pisporê Hiqûqê Baroya Dîyarbekirê
* Serdal Öğmen, Pisporê Hiqûqê
* Sezgin Dinç, Pisporê Hiqûqê, Baroya Mêrdînê
* Veysel Vesek, Pisporê Hiqûqê, Baroya Mêrdînê

## Girêdanên derve
* Mikaîl Bilbil: Ferhenga Kurdî ya Têgihên Hiqûqê dê bibe bingeheka baş ji bo xebatên akademîk, Rûdaw, 29.12.2019 
* Yekemîn ferhenga têgehên hiqûqê ya Kurmancî hat amadekirin, Kurdistan24, 28.12.2019

## Çavkanî
* Ferhenga Têgihên Hiqûqê, Komxebata Hiqûqê, Weşanên Weqfa Mezopotamyayê, Dîyarbekir, 2019
* Resepsîyona Danasîna Ferhenga Têgihên Hiqûqê, https://www.diyarbakirbarosu.org.tr/haberler/resepsiyona-danasina-ferhenga-tegihen-hiquqe-kurtce-hukuk-terimleri-sozlugu-tanitim-resepsiyonu

Hiqûq
Sabir Ebdulahîzad

**Sabir Ebdulahîzad** (, gundê Dizê, navçeya Mirgewerê, Ûrmiye) hiqûqnas, parêzvanê mafên mirovan û wergêr e.

## Jiyana wî
21ê îlona 1986ê li bajarê Ûrmiyeyê, navçeya Mirgewerê, gundê Dizê ji dayik bûye. Dibistana seretayî, dibistana navendî û lîse li li vê navçeyê xwendiye û sala 2006ê lîsansa hiqûqê li Zanîngeha Ûrmiyeyê kiriye. Pişt re sala 2011ê ji bo berdewamkirina xwendina xwe diçe bajarê Tehranê û Lîsansa Bilind a Hiqûqê (Şaxa Hiqûqa Navnetewî) li Zanîngeha Azad a Îslamî dixwîne. Sala 2014an wekî xwendekarê doktoraya Hiqûqa Navneteweyî li Zanîngeha Hemedanê hatîye wergirtin. Di heman salê de li Zanîngeha Mihabadê dest bi dersdêriya hiqûqê kiriye. Niha li bajarê Wanê dijî.

## Berhem
* *Ferhenga Têgehên Hiqûqa Navnetewî 1*, ferheng, Weşanên Sîtav, 2018, ISBN: 9786058139565.
* *[[Ferhenga Têgihên Hiqûqê]]*, ferheng, wek Komxebat, Weqfa Mezopotamyayê, 2019, ISBN: 9786058097544.
* Sefîzade, S. (2021), Nameya Serencam yan Kelama Xezîneyê. (werg. M. Ozdemîr & S. Ebdulahîzad), Wan: Sîtav, ISBN:9786257734110.
* Begikhani, N, (2021). Serdema Paş-Heqîqetê. (werg. S. Ebdulahîzad). Le Monde Diplomatique- Kurdî, 65, 1-2.
* Kurdistanî, M. (2020). Dîroka Erdelanê. (werg. S. Ebdulahîzad). Wan: Sîtav ISBN: 9786057920805.
* Abdollahizad, S . (2020). Giringîya Zimannasîya Hiqûqî di Pergaleka Hiqûqî ya Dadmend da . Folklor u Ziman , 1 (1) , 77-92 . Retrieved from 
* Ebdulahîzad, S. (2021) Hiqûq, şax û Jêrşax. Aşdad, 1 (1), 41-45.
* Ebdulahîzad, S. (2019). Hiqûqa Navneteweyî, Astengî yan Derfet?. Tîşk, 21 (52), 372-377.

## Çavkanî
* Ferhenga Têgehên Hiqûqa Navnetewî hatiye çapkirin, Ferîd Demîrel, Bianet, 13.11.2018
* Nameya Serencam yan Kelama Xezîneyê https://www.pirtukakurdi.com/Nameya-serencame-yan-kelama-xezineye-en?search=Nameya%20Serencam%20yan%20Kelama%20Xez%C3%AEney%C3%AA 
* Dîroka Erdelanê https://www.pirtukakurdi.com/Diroka-Erdelane-tr 
* Serdema Paş-Heqîqetê  
* Hiqûqa Navneteweyî, Astengî yan Derfet  
* Giringîya Zimannasîya Hiqûqî di Pergaleka Hiqûqî ya Dadmend da https://dergipark.org.tr/en/pub/folklorziman/issue/54068/689893
* BÎRA WÊJEYÊ - SABÎR EBDULAHÎZAD https://www.youtube.com/watch?v=7XWyRSbvpvU
* Kürtçe için bir ilk: İranlı hukukçudan Kürtçe Uluslararası Hukuk Terimleri Sözlüğü https://www.indyturk.com/node/447601/haber/k%C3%BCrt%C3%A7e-i%C3%A7in-bir-ilk-i%CC%87ranl%C4%B1-hukuk%C3%A7udan-k%C3%BCrt%C3%A7e-uluslararas%C4%B1-hukuk-terimleri-s%C3%B6zl%C3%BC%C4%9F%C3%BC

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Kurd
Veysel Vesek

**Veysel Vesek** helbestvan û parêzerê kurd e.

Di sala 1979an de li Hezexê li gundê Bafê hatiye dinê. Dibistana seretayî û ya navîn li navçeya Hezexê qedand. Ji ber şerê li welêt tevî malbata xwe koçî Edeneyê kir û li wir lîse qedand. Li Zanîngeha Dîcleyê beşa hiqûqê xwend. Di dema xwendekarîya xwe ya zanîngehê dest bi nivîsandina kurdî kir. Helbest û nivîsên wî di kovarên Kulîlka Ciwan, Zembîlfiroş, W, Tîroj, Hawara Botan û di rojnameya Azadiya Welat her wiha di malpera Diyarnameyê de hatin weşandin. Di 2015an de di Komxebata Hiqûqê de cih girt. Veysel Vesek zewicîye û bavê du zarokan e vê gavê li Mêrdînê parêzertîyê dike. Zêdayî berhema wî ya yekem e.

## Berhem
* Zêdayî, Helbest, Weşanxaneya Ava, 2013, ISBN, 978-605-4652-28-0
* Ferhenga Têgihên Hiqûqê, Li gel Bahîz Omer Ehmed, Beyar Tahir Seîd, Bîlal Zîlan, Cemîl Çelîk, Ebdilah Casim Receb, Ebdilah Çager, Ebdilwehab Xalid Mûsa, Fexrî Karakoyunlu, Gevrîye Atli, Hekar Findî, Mehdî Caferzade, Mîkaîl Bilbil, Nasih Husên Silêman, Rênas Xendekî, Sabîr Ebdulahîzad, Sebah Reşîd Qadir, Selehedîn Elçî, Semîre Nergîz, Serdal Ogmen, Sezgîn Dînç, Weşanên Weqfa Mezopotamyayê, Dîyarbekir, 2019, ISBN:978-605-80975-4-4

## Çavkanî
* Zêdayî, Weşanxaneya Ava, 2013, ISBN, 978-605-4652-28-0

## Girêdanên derve
* Hesabê Wi yê Twitterê
* Bloga Wî
* Nivîsên wî yên li Diyarnameyê
Kobe Bryant

**Kobe Bean Bryant** (jdb. 23ê tebaxa 1978 li Philadelphia, Pensilvanya, DYA – m. 26ê kanûna paşîn a 2020 li Calabasas, California) basketbolvanekî amerîkî bû. Bejna wî 1,98 metre bû û yek ji efsaneyên Lîga Basketbolê ya Amerîkayê (NBA) bû. Wî di pozîsyona skorer gard û sazkariya lîstikê de peywir girtibû ser milên xwe.

## Kariyer
Di sala 1996an de ji bo NBAyê hatibû hilbijartin û ji wê rojê de bîst salan di tîma Los Angeles Lakers de lîstibû. Ew li ser navê DYAyê li gel tîmê çend caran beşdarî olîmpiyatan jî bûbû.

Bryant jiyana xwe bi serketinan borand. Li NBAyê 5 caran bû şampiyon, du caran ser hev de lîstikvanê herî serketî yê fînalan hat hilbijartin.

Dema temenê wî 34 sal û 100 rojî bû bendava 30 hezar hejmarî derbas kir û bi vê yekê bû lîstikvanê herî ciwan ê ku bendava 30 hezarî derbas dike.

Dîsa di sala 2005-2006an de di maçekê de tam 81 hejmar bi dest xist û bi vê yekê piştî Chamberlain (pîvotê efsanewî yê Philadelphiayê bi navê Wilt Chamberlain ku di maçekê de 100 hejmar bi dest xistibû) bû duyemîn lîstikvanê di maçekê de herî zêde hejmarê diavêje.

## Mirin
Kobe Bryant di 26ê kanûna paşîn a 2020an de li Calabasas, Californiayê di qezayeke helîkopterê de mir.

## Girêdanên derve
* 

## Çavkanî

Kategorî:Basketbolîstên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Mirin 2020
1635

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

* Nefî helbestvanê bi eslê kurd ê mezin
1859

## Bûyer
### Cîhan
* Oregon wekî eyaleta 33-an bû endamê DYA
### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
* 27ê kanûna paşîn - Wilhelm II. qeyserê dawîn ê Almanya û Prûsyayê li Berlînê ji dayîk bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1771

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 22ê kanûna paşîn – Spanyayê giravên Falklandê bi dev Brîtanyayê ve berdan.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1866

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

* 29ê kanûna paşîn – Romain Rolland, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Veliko Tarnovo

**Veliko Tarnovo** () bajarekî mezin ê turîstîk ê Bulgaristanê ye.

## Galerî

24 hours in Bulgaria (24126052410).jpg|
G.k. Varusha - north, 5000 Veliko Tarnovo, Bulgaria - panoramio (4).jpg|
G.k. Varusha - south, 5000 Veliko Tarnovo, Bulgaria - panoramio (24).jpg|
Muzej bugarskog preporoda - panoramio.jpg|
Sveta gora - panoramio.jpg|
Veliko Tarnovo - panoramio (5).jpg|


## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Bulgaristanê
Şît

**Şît**, (îbranî: שֵׁת, *Šēt*, yewnanî: Σήθ, *Sḗth*, erebî: شيث, *Shīt*) pêxemberek e. Kurê Adem e.

## Çavkanî
Kurudo no Hoshi

**Kurudo no Hoshi** (クルドの星 anku *"Stêra Kurdan"*), navê mangayeke Yoshikazu Yasuhiko ye.

A rastî li Japonê wê demê hebûna kurdan baş nedihat zanîn, ji ber vê yekê manga baş nehat firotin. Lê, mirovên japonî bi nivîsîna vê mangayê bi hebûna kurdan hesiyan.

## Mijara Mangayê Stêra Kurdan
Xortê bi navê Jiro Manabe ku bavê wî profesorekî japonî û diya wî keça serokeşîreke kurd e, ji bo naskirina kalikên xwe û dîtina dê û bavê windabûyî dikeve dû şopa wan.
Li Stenbolê ew şervanê kurd Demiler *destê hesin* nas dike. Demiler gelekî hez ji wî dike û li nav eşîra xwe wî wekî peyreê xwe destnîşan dike. Jiro di destpêkê de naxwaze peyrewiye bipejirîne, lê paşê di qonaxa jiyana rojane de ku digel Demiler derbas dike, hêdî hêdî dibe xwediyê nasnava kurdî û teklîfa Demiler dipejirîne. Her wiha ew dibe şervanekî kurd û dikeve nava şerê li hemberî tirkan jî.

Çîrok bi gav bi gav dikeve dirûvêçîrokeke evînî û macerayê. Dilê Jiro dikeve keçeke kurd a bi navê Urma, mezin dibe û dest bi meşeke leşkerî ya dirêj dike; ji Stenbolê ta Hewlêrê ji wir jî heta Agiriyê Mezin tên, ji wir jî diçin heta Bazîdê. Ew li Bazîdê rastî bavê xwe tê, lê bavê wî bîrkor bûye. Jiro û bavê wî diçin çiyayê Agirî ku li diya wî bigerin. Di vê demê de hêzên rûsî û hêzên tirk di şer de ne. Diya wî jî laboratuareke azmûnên li ser laşên mirovan a rûsan (a li baregehekî nehênî) ye. Di şer de ew bavê xwe jî winda dike û biryar dide ku bibe şervanekî kurd î rastîn.

**Karakter**
* Jiro Manabe
* Lila (リラ)
* "Demiler" (デミレル *Destê Hesîn*) - Serokê Stêra Kurdan.Nave wî rast:Kasım
* Lûk (ルーク)
* Urma (ウルマ)
* Irmak (ウルマク)
* Miyata (ミヤタ)- rojnamevana Japon
* Doktor Manabe (ドクター・マナベ) - bavê Jiro
* Sali (サリ)- diya Jiro

## Çavkanî

Kategorî:Manga
Îşbonos

**Îşbonos** (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Attack on Titan

***Attack on Titan*** (bi kurdî: "Hêrşa li ser girgiran", bi japonî: 進撃の巨人, *Shingeki no Kyojin*) navê mangayeke Hajime Isayama ye. Rêz di kovara mangaya Kodansha Bessatsu Shōnen Magazine de di sala 9 îlon 2009 de hate weşandin.

## Çîrok
Eren Yeager û malbata wî li Shiganshina dijîn. Berî 100 sal hût (Kyojin, Titan) derketin holê û mirovan dixwarin. Bajar sê cihên wî hebûn: "Dîwarê Maria", "Dîwarê Rose" û "Dîwarê Sina". Ev dîwar pir bilind in û mirov dîwaran diperêstin. Rojekê Tîtanê Gewre (*Colossus Titan*) dîwarê Maria qul dikê û dêw êrîşî mirovan dikin. Diya Eren Yeager li ber çavên wî dixwin. Hevalê wî Armin Arlert û zirxwişka wî Mikasa Ackerman ji bo tolhildanê sond dixwin û ji bo dêwan re şer bikin li beşdarî artêşê dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Manga
1648

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* 30ê kanûna paşîn – Di navbera Holenda û Spanyayê de peymana Münsterê hate girêdan û şerê heşt salan bi dawî bû.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesên ku di vê salê de ji dayîk bû ne.)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
* 8ê tebaxê – Brahîm I padîşahê osmaniyan
1847

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* 30ê kanûna paşîn – Navê bajarê Kalîforniyayê *Yerba Buena* weke San Francisco hat guhertin.
* 26ê tîrmehê – Lîberya komarek azad bû.
* Agnes Grey ya Anne Brontë hat çapkirin
* Sirûda neteweyî ya Şîle ji aliyê Eusebio Lillo hat nivîsandin
* Manîfestoya Komunîstî ji aliyê Karl Marx û Friedrich Engels li Londonê hatibû nivisîn.
* Massey Ferguson, fîrmayeke kanadayî, ji aliyê Daniel Massey ve hat damezirandin.

### Kurdistan
* Hukimranê dawî ya Baban Ehmed Paşa di şerê nêzikî Koyeyê bi osmaniyan re de têk çû.
## Jidayikbûn
(Kesên ku di vê salê de ji dayîk bû ne.)
* 3ê adarê – Alexander Graham Bell, dahênerê telefonê
* 11ê sibatê – Thomas Alva Edison, dahênerê amerîkan
* 8ê çiriya paşîn – Bram Stoker, nivîskarekî îrlendî
* Şêx Fethullah Werqanisî, alim û nivîskarê kurd

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1882

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesên ku di vê salê de ji dayîk bû ne.)
* 30ê kanûna paşîn – Franklin D. Roosevelt, serokdewletê 32em ê DYAyê li New Yorkê ji dayîk bû.
## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1740

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
* 2ê hezîranê – Marquis de Sade, romannivîsê fransî

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1808

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* Komara Ragusayê ji aliyê Fransayê ve hate dagirkirin.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
James Clerk Maxwell

thumb|James Clerk Maxwell

**James Clerk Maxwell** (jdb. hezîran 1831 - m. 5 sermawêz 1879), matematîknas û fizîknasê teorîk ê Skot e. Tê gotin ku Albert Einstein di odeya xwe a ku tê de dixebite li dîwar wêneyê Michael Faraday, Isaac Newton û yê James Clerk Maxwell darde kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Dahênerên skotlendî
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên skotlendî

Kategorî:Jidayikbûn 1831
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Mirin 1879
Meryem Mîrzaxanî

**Meryem Mîrzaxanî** (, jdb. 3ê gulana 1977an, Tehran, Îran - m. 14ê tîrmeha 2017an, Stanford, DYA), matematîknasa iranî û profesora matematîkê li Zanîngeha Stanfordê bû. Mijarên wê yên lêkolînê teoriya Teichmüller, geometriya hîperbolîk, teoriya ergodîk, û geometrîya sîmplektîk bûn. Di sala 2005an de, di encama lêkolîna wê de, ew di çaremîn "Brilliant 10" ya salane ya Popular Science de hate xelat kirin û tê de wek yek ji 10 hişên ciwan ên ku qadên xwe ber bi rêyên nûjen ve birin, hate pejirandin.

Di 13ê tebaxa 2014an de, Mîrzaxanî bi Medalya Fields, xelata herî bi prestîj di matematîkê de, bû yekem îranî ku bi xelatê hate xelat kirin û ya yekem ji du jinan heya îro. Komîteya xelatê xebata wê di "dînamîk û geometriya rûberên Riemann û mekanên modulên wan" de destnîşan kir.

Di 14ê tîrmeha 2017an de Mîrzaxanî di 40 saliya xwe de li DYAyê ji şêrpençeya pêsîrê koça dawî kir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Kesên ji Îranê
Kategorî:Kesên ji Tehranê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 2017
Forûma Aborî ya Cihanê

**Forûma Aborî ya Cîhanê** (**FAC**), rêxistinekê neqezenc a ku di sala 1971ê de li Cenevreya Swîsreyê hatiye damezrandin. Erkê FACê "ji bo pêşxistina dewletên cîhanê ji hêla kargêrkirina karsazî, siyasî, akademî û rêberên din ên civakê ve ji bo pêkanîna rojeva gerdûnî, herêmî û pîşesaziyê" hatiye destnîşankirin.

Kategorî:Avabûnên 1971ê li Swîsreyê
Kategorî:Davos
Kategorî:Konferansên gerdûnî yên aboriyê
Kategorî:Rêxistinên ku di 1971ê de hatine avakirin
Şêx Muhyedînê Hênî

**Şêx Muhyedînê Hênî** nivîskarekî kurd yê sedsala 19an e. Bi texmînî di sala 1849'an de hatiye dinyayê û bi dîtina Kêla wî ji teref Mela Birhan ve bi teqez di sala 1899an de li Hênê wefat kiriye. Gora wî li Hênê ye û li cem qubeya bavê wî ye.

Navê bavê wî Şêx Ehmed,
navê diya wî jî Emîne ye.
Diya wî bi xwe keça Ebdullah Efendiyê Karazî ye û ji ber ku li Karazê koçî dawiyê kiriye li wir li goristana malbatê hatiye veşartin. Şêx Muhyedîn ji diya xwe tenê ye ji van agahiyan
derdikeve meydanê ku cihê jidayîkbûna wî Karaz e.

## Çavkanî
* Mela Birhanê Tarînî, Beyana Xwarinan û Zewqên wan

Kategorî:Jidayikbûn 1849
Kategorî:Mirin 1897
Danzût

**Danzût** yan **Tanzût** (bi ermenî: Տանձուտ, *Tandzut*, , , ,  ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Erdexan kora

Erdexan Gund ê Kora a Xoçvan’ê ji ser devera sînor e, bi vê sedemî li gelek çande re jî xwedanî kir. Uratur ,Med û Pers, Bîzans, Gurcî û Osman’yan re jî, bi vê sedemê li ser axa wî de şopên cûdayê pirin. Rasti van çan de navberên xwe de dihewîne. Ser deverê de ev pêk hatin û destguherîn ser çande û aborî yê de

Bandorek mezin hîşt ye û aktîfek e aha lîstîye..
Ev herem’a bi salên dirêj bin bandor û dagirkirina Rus’an de pir ma , ji bo vî ye Gundê Kora’ ê vê rewşê pelîsa xwe heldaye , bêguman ser vê axê de pir rêç û şop henin û evanan rast hatinên bêdergfetin. Bi Kora’ê û heremê de ji Ermen de wêran û kavil pir hebin jî derheqê van jimayan û kavilan de besîtî agahî tenuneye.
Herema Kora’n bi hê nav deye devera wî çaxa serdem (dönem) a dêrînî (antik) ji wî vir de keyên Urartu, Med, Pers,Ermen û Gurcî’yan, ên din jî alîyên Bizans, Ereb, Kurd, Selçuk, Osman’liyan hatine kargerandin (İdare etmek) gelek caran dest guherîyandî ye .Ser hîmê bêjeya Kora’ê heta vê roj ê lêgerîn nehatîye çêkirin. Hîmê bêjeyî an girêdaîya Osmanlî ye an jî Kurdî ye! Dibe ku ji van zimana ve hatîye afirîndin.Li giştîya cîhanê de peyîvê Kora ji nave gunde kî zêdetir bi cudatî wateya wî û pêşberîya wî heye.
Çandin û ajaldarî ji bo mirovên heremê pir girînge û çavkanîya debarê ye. Dûrahîya gund jî Erdexan’ê 42 km ye. Bi cînarên Gundê Kora ê Haskoy (Xas), Nebîoğlu, Binbaşar(Murka), Lehîmli, Tunçoluk(Panîk), Yaylakarakolu, Ömerağa (Ömeraxa), Gündê Haciali (Hecîelî) ye. Gundê Kora sala 1998 ê bi qasidîya Computer ê (İnternet) veser dinêde bu gundeki pir navdar û binavûdeng bi nimûne hat nas kirin salix û pesinê wî ket ser zimanan..
Ji herema Rojhilatê de hemû gund dişibîn hev.Ji hevdû zedetir navberê wan de cudatî û firqa wan tu tuneye. Bi Gundê Kora bi navdarîya xwe deh salane bi nv roejevê de ye navê wî tim navdarî didome wusa tê nas kirin. Giştî yê Cîhan ê de gelek cî û cem kesan. Bi hevdemî de Erdexan, Qers û ji Îdir ê bi nav hemû navçe û gundan de weşendina internetê de a yekem a hat naskirin Mehmet Ali Arslan bi salên dirêj de Gundê Kora ê domdarî nav rojevê de da girtin. B hewêr de, ji sedema rêba Gundê Kora xwedî yê rêba ke pir sar e.
Ardahan markaköy kora bayramoğlu köyü
Undertale

**Undertale**, lîstikek 2d û RPG'ye û ji aliyê Toby Foxî hat afirandin. Lîstik bi Game Maker hatiye çêkirin. Lîstikvan, sehêta zarokekî ketiye bin erdê dikê. 101 Muzîkên vî lîstikê heye û pir hat hêzkirin.Lîstik di sala 2015 ji bo Microsoft Windows û OS X derket. Her wiha di sala 2016 ji bo Linux, 2017 ji bo PlayStation 4, Playstation Vita û Nintendo Switch derket.

## Mijar
Mirov û cinawir şer dikin û mirov cinawira heps dikin bin erdê
Zarok dixwazê derkevê rûyê erdê lê cinawir derdikevin peşya wî.Zarok dikarê cinawira bikujê an ji efû bikê, li gorî vî lîstikê bandor dikê.

## Çavkanî

Kategorî:Game Maker

Kategorî:Lîstikê Linux
Kategorî:RPG
Îbn Sîde

**Îbn Sîde** yan jî **Ebulhesen Elî îbn Îsmaîl** (erebî: أبو الحسن على بن اسماعيل, *Abū’l-Ḥasan ʻAlī ibn Ismāʻīl*, jdb. 1007 - m. 1066), yek ji wêjevan û zimannasên ereb e.

Di şeş saliya xwe de Quranê jiber kiriye. Li ser gramera zimanê erebî pir zane bû.

Berhema wî a bi navê *el-Muḥkem we’l-muḥîṭu’l-aʿẓam* 12 cîld e û li ser lugatê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1007
Kategorî:Mirin 1066
Kitabu'l-heyewan

**Kitab el-Heyewan** (kurdî: *Pirtûka ajalan*, Îngilîzî: *Book of Animals*, erebî كتاب الحيوان;)
pirtûka Cahiz a herî girîng e ku li ser ajalan e. Ji 7 cîldan pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên erebî
Eyşe

**Eyşe**, **Aîşe** yan jî **Ayşê** (bi erebî: عَائِشَةْ بِنْتِ أَبِي بَكْرْ, * 'Aisha bint Abubakir*), jina Muhemmed pêxember bû. Di sala 614an de li Mekeyê hatiye dinyayê û di 678an de li Medineyê wefat kiriye. Eyşe bi xwe keça Ebûbekir û ji eşîra Qureyşê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 614
Kategorî:Jinên ereb
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Kesên sedsala 7an
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 678
Çiyayê Erefatê

**Çiyayê Erefetê** (bi erebî: جبل عرفة, *Jabal 'Arafat*), çiyayê Erefetê ji Mekeyê 25 km dûr e û bilindahiya wî 454 metre ye.

Li gorî îslamê Muhemmed pexember Xutbeya Xatirxwestinê li vê derê xwendiye.

## Çavkanî

Kategorî:Meke
Îbn Hecer Esqelanî

**Îbn Hecer Esqelanî** (18 sibat 1372 - 2 sibat 1449), zanyarê fiqih, hedîs û tefsîrê ye.

## Berhemên wî
* Elîsabe fî temyîz essahabe
* Fethu'l-barî
* Buluxu'l-meram
* Nuhbetu'l-fiker
* Taxliku't-ta'lîk
* Tehzibu't-tehzib
* Lisanu'l-mizan
* Ed-Durer’u'l-kamîne

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên ereb
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Jidayikbûn 1372
Kategorî:Mirin 1449
Kategorî:Nivîskarên sedsala 15an
Ebû Hûreyre

**Ebû Hûreyre** (erebî: **أبو هريرة**, z. ? - m. 678, Medîne, *Ebû Hûreyre Ebdurehman bin Sahr ed-Dewsî*) sehabeyên Muhemmed e. Ebû Hûreyre bixwe ji Yemenê bû.

Ji bo ku pisîka xwedî dikir û hez dikir jê re gotine *Ebû Hûreyre* ku tê wateya "Bavê Pisîkan".

## Çavkanî
Ez-Zehebî (1956). Tezkiretul-Huffâz. I. Haydarabad. r. 32

Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Jidayikbûn 603
Kategorî:Mirin 678
Kategorî:Mirin 679
Mizgefta Mezin a Xinûsê

**Mezgefta Mezin a Xinûsê** (tirkî **Hınıs Ulu Camii**, mizgefta dîrokî a Xinûsê ye ku di sala 1734an de ji aliyê Eladîn Beg ve hatiye çêkirin.

Şêx Seîd, kurê wî Şêx Elî Riza û gellek alimên herêmê di vê mizgeftê de weaz dane nimêj kirine.

Mizgeft ku di newalê de hatiye çêkirin ji ber wî yekê kurdên Xinûsê carna wek ji mizgeftên re dibêjin "*Camiya Newalê*"

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Mizgeftên Kurdistanê
Kategorî:Xinûs
Şirîn û Xusrew

**Şirîn û Xusrew** pirtûka nivîskarê kurd a Xanayê Qubadî ye

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Tomleya Jêrîn

**Tomleya Jêrîn**, **Tomle** (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Şota Rûstavelî

**Şota Rûstavelî** (bi gurcî: შოთა რუსთაველი, *Shota Rustaveli*), nivîskar û helbestvanê neteweyî yê Gurcistanê ye.

## Jiyana wî
Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Tê texmînkirin di sedsala 12an an jî 13an de jiyaye. Navê wî di nava klasîkên edebiyata dinyayê de diçiriske

## Wergera bi kurdî
"ŞOTA RÛSTAVÊLÎ" WERGIRÊ POSTÊ/KEVILÊ PILING... Ev pirtûk sala 2007 bi destê CERDOYÊ ESED bi zimanê Kurdî hatiye wergerandin....303 perr e û 1382 bendên 2 malkî ne.... Xudana pirojê NAYÎRA GÊLAŞVÎLÎ ye ....Bepirsyar KEREMÊ ANQOSÎ ye û Neqişkar KOTÊ SÛLABÊRÎZÊ ye...ji destxetê/rênivîsa wergêr ya kîrîlîkî bi latînî hatiye guhastinê ....ISBN 978-9941-400-02-05

## Çavkanî

Kategorî:Gurcistan
Kategorî:Jidayikbûn 1160î
Kategorî:Mirin 1216
Şemsedîn Xefrî

**Şemsedîn Xefrî** wekî **Xefrî** tê zanîn, an jî *Shmsams al-Din Muhemmed bin Ahmad al-Khafri al-Kashi* (m. 1550), zanyar û stêrnas e. Di dema Sefewî yan de jiyaye û bi eslê xwe fars e.

## Çavkanî

Kategorî:Mirin 1550
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên faris
Muhemmed Exsasî Mewqit

**Muhemmed Elexsasî Elmewqit** (bi erebî: محمد الاخصاصي الموقت) stêrnasek Misrî yê sedsala 17an e.

## Çavkanî

Kategorî:Stêrnasên ereb
Maşallah Etherî

**Maşallah ibn Berî el-Besrî** an bi tenê **Maşallah** an jî **Maşallah Etherî**  () di derbarê jiyana wî agahî kêm e. Li Besrayê di sala 730î de jidayîk bûye û 815î de wefat kiriye.

Bi eslê xwe Cihû ye lê dûre bûye Misilman û navê xwe dike Maşallah.
Maşallah bi xwe çanda Mezopotamya û Misirê pir baş zanibû, di nav misilman de ji stêrnasên herî pêşîn e.
Li ser stêrnasiyê gellekî berhem nivîsandiye.

Berhema wî a li ser Astrolabê di sedsala 12an de wergerandine latînî. Navê Maşallah di Ewropayê de wek Messahella derbas dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 8an
Kategorî:Jidayikbûn 750
Kategorî:Kesên ji Besreyê
Kategorî:Mirin 815
Kategorî:Stêrnas
Kategorî:Zanyar
Xeberdana Zimanê Kurmancî (pirtûk)

***Xeberdana Zimanê Kurmancî*** an jî ***Risaleyî Tuhfe en-Nehlen fî ez-Zimanî Kurdan*** pirtûka Mele Mehmûdê Bazîdî ye ku di sala 1864an nivisiye.

* Navê Berhemê:Bi Kurdî: Xeberdana Zimanê Kurmancîye
* Mielif (Daner) û Mustensix: Mele Mehmûdê Bazîdî
* Cureyê Berhemê: Pexşan (Axaftina zimanê Kurdî)
* Zimanê Berhemê: Kurdi (Kurmancî)
* Dirok û cîyê Istînsexê: (wr. 87b) 1865, Erzirom.

* Pêşîya Destnivîsê: 
Sûal: Roja we bi xêr.
Cewab: Bi xêr hatî.
Sûal: Tu ji ku yî?
Cewab: Ez Mûşî me.
Sûal: Ji ku ve têyî?
Cewab: Ji Rewanê têm.

* Dawîya Destnivîsê:
Sûal: Ji bo çi gerek ji hemû salan zêdetir bê ye?
Cewab: Isale çire kêm hasil nebû.
Sûal: Xwedê xweşî bidit serê hemûyan ew e.
Cewab: Belê welleh xeber ew e.

* Têbinîyên Girîng:
Wereqên 1b-44a'yê nivîsara Mele Mehmûdê Bazîdî ye û bi xeta wî ye. Bazîdî rahênanin li ser axaftina bi Kurmancî, bi şêweya pirs û bersivê, ji bo şexsê Jaba amade kirine. Hevokên xwe ji jîyana rojane hilbijartine, da ku Jaba karibe danûstendinê bi mirovan re bike.

## Çavkanî

## Çavkanî

Pirtûk

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 19an
Wêjeya japonî

thumb|Hinek pirtûkên bi japonî
**Wêjeya japonî** serdema du hezar salan dorgirt. Serdemên ewil bi piranî ji aliyê ragihandina çandî ya bi çîn û wêjeya çînî ve hatin bandor kirin û bi çîniya klasîk hatibûn nivîsandin. Ji ber belavbûna Bûdîzma li Japonya, wêjeya hindî di wêjeya japonî de jî bandorker e. Di paşiya paşîn de, wêjeya japonî bi şêweyek xweyên cûda cûreyek xwe pêşve biriye ku nivîskarên Japonî dest bi nivîsandina li ser Japonya kirine. Ji aliyekî din ve, bandora wêjeya çînî û bandora klasîk a çînî heya dawiya serdema Edo domand. Ji ber ku Japonya di sedsala 19an de benderên xwe ji bazirganî û dîplomasîya rojavayî re vekir, wêjeya rojavayî û rojhilat bandorek xurt li ser hevûdu kir. Ev bandor hîn jî îro tête dîtin.



## Çavkanî
Soskun

**Soskun** an **Sozun** (), gundekî bi ser navçeya Erdîşa Wanê ve ye. Li nav gund heft dibistan hene. Tê texmînkirin ku hejmara nifûsa gundê digihe 3 - 4 hezarê.

## Gelhe

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Erdîşê
Muhemmed Rûdanî

**Muhemmed Rûdanî** an jî tenê **Rûdanî** (, Navê dirêj: *Ebû Ebdullah Şemsûdîn Muhemmed bin Muhemmed bin Silêman er-Rûdanî*) hedîsvan û stêrnasê berber yê sedsala 17an e.

Rûdanî sala 1621î de li nêzîkî bajarê Sûsê li Tarûdantê hatiye dinyayê. Dîroka ji dayîkbûna wî di hinek çavkaniyan de 1627-28 jî derbas dibe.
Bi xwe carna bi navê "Mexrîbî", "Sûsî", "Malîkî", "Mekî" jî tê naskirin.
Di donzdeh saliya xwe de çûye Marakeşê li cem Nasir ed-Derî û Muhemmed bin Ebûbekir ed-Delaî perwerdeya gramera zimanê erebî, hedîsên pêxember, tefsîr, fiqih û stêrnasiyê girtiye û paşê li welatên weke Fas, Misir, Cezayîr, Meke, Medîne û Şamê geriyaye.

## Berhemên Rûdanî

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1621
Kategorî:Jidayikbûn 1627
Kategorî:Mirin 1683
Kategorî:Nivîskarên berber
Kategorî:Nivîskarên marokan
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Stêrnasên marokan
Kategorî:Zanyarên ereb
Sait Kendirci

**Sait Kendirci** (jdb. 1959, li Zehvanê, Sirûc (Riha) - m. 17 tîrmeh 2024, li Sirucê) helbestvanekî kurd bû.

## Jiyan
Sait Kendirci bavê şeş zarokan bû û jiyana xwe li navçeya Sirûcê derbas dikir. Di sala 1976ê de dest bi nivîsandina helbestan kir û bi helbestan 37 sal derbas kir, heta mirina xwe nêzîkî 400 helbest nivîsandine.

Gelek helbestên wî li ser radyo û rojnemeyan hate weşandin, her helbestek cîhê  xwe cihê ye. Di sala 2010ê de ev helbest bi navê "Tû jî Dilgêş Nabî Sirûc?" hunermendê ciwan Necatî Canpolat bi vê stranê rap xwend û zor hate ecibandin. Helbestvan Sait Kendirci li ser vê helbestê xwe ragihand ku "Min vê helbestê 20 sal berê nivîsand lê ez dibînim min di naveroka helbestê de çi kêmasî û pirsgirêk nivisiye, hîn jî ev pirsgirêk û kêmasî hemû îro li ser axa Sirûcê jîn dike. Ev  helbesta hate ecibandin, nîşana deng û qêrîna Sirûcê ye."

Her çend wî di sala 1979an de wekî leşker hat hesibandin, ew li navçeya Sirucê 14 demjimêran hat îşkencekirin.

Helbestvan bi albuma xwe ya ku ji sala 2009an ve ew di platformên cuda de xebitî ye, bi taybetî li ser YouTubê, albûmeke wî ya helbestan ji 13 parçeyî pêk tê.

## Mirin
Kendirci di 17ê tîrmeha 2024an de li Sirûcê mir.

## Nimûneyên karên wî
: **Sare**
:: Lê sar e sar e
:: Dilê min girtî pûk e
:: Xeber hatî ji orta şevê
:: Nazliya min dibê bûk e,

:: Lê zalimê anê tû vê înada neke
:: Qederê herdu delala bike.

:: Bira bişevûtê çemlig û deyşta Sirûcê
:: Dumanê xwe rabê erşan e
:: Lê Keçê, Rebê alemê
:: Kî sedemê, şa neke bi tu kesan e.

## Pirtûka helbestê
Di 5ê tîrmeha 2014an de, Waliyê Sirûcê Zira Çöker jî xebata xwe li *Şafak Vakti*, pirtûka yekem a dibistana dibistana seretayî, amade kir. Pirtûka helbestê ya ku ji hêla weşanxaneya Şanlıurfa Sembol ve hatiye weşandin 165 rûpel e û ew di nav 82 berheman de ye.

## Albûma helbestê
Ew albûmek helbestê ye ku bi navê Kalbim Ağriyor tête weşandin, ji 16 berheman pêk tê, 6 ji wan bi kurdî ne û 10 ji wan bi tirkî ne, ji bernameyên radyo û televîzyonê ku ew di sala 2009an de hoste kir. Ev yekem albuma helbestkarê helbestê ji hêla Mehmet Kendirci ve hat çapkirin û ev albûm bi riya înternetê belaş hate belavkirin.

## Helbestên naskirî

:* Bise Felek
:* Masî Bin Behrê
:* Birinê Min Xwîn Diveşê
:* Hespê Nezanan
:* Mala Metê
:* Lo Dilo
:* Cansız Bedenim
:* Şafak Vaktinde
:* Umutlar Peşinde

## Girêdanên derve
* Nûçeyeke malpera ''urfayasam.com'' li ser helbestvanê 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Kesên ji Sirûcê
Kategorî:Mirovên zindî