open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hêlîpan

thumb|330px|hêlîpan û hêlîlar

Di erdnîgariyê de nexşeya cîhanê wekî **hêlîpan** û **[[hêlîlar]]** hatiye parvekirin. Hêlîpan ew xet in yên ku ji rojhilatê diçin rojavayê. Hêlîlar ew in yên ku ji bakur diçin başûr.

Ev ji bo mirov cihê derekê zû belî bike û bibîne pêwist e.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya fizîkî
Kategorî:Kartografî
Hêlîlar

thumb|330px|hêlîpan û hêlîlar

Di erdnîgariyê de nexşeya cîhanê li gor hêlîlaran û hêlîpan hatiye parvekirin. Hêlîlar ew xet in yên ku ji bakur diçin başûr. Hêlîpan ew xet in yên ku ji rojhilatê diçin rojavayê.

Ev ji bo mirov cihê derekê zû bibîne pêwîst e.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgarî
Kawa Îbrahîm

**Kawa Îbrahîm** an **Kamîran Îbrahîm** (Rojbûn 1965 li gundê Letîfiyê, Qamişlo, Rojavayê Kurdistanê ) stranbêjekî kurd e.

## Jiyan
Wî sala 1980 dest bi jenîn û stranbêjiyê kiriye. Wî sala 1987an bawernameya amadeyî ya beşê zanistî li Sûriyê wergirtiye.

Kawa Îbrahîm li sala 1988ê Koma Senabil ya muzîkê damizrand û bi wê ku beşdarî çendîn boneyên niştimanî û neteweyî bû. Du salan derentir, 1990ê Koma Buhar ava kir. Wî herwiha serperiştê rahênanên Koma Xelat ya folklorê kurdî bû û di sedan ahengên millî û festîvalên niştimanî û neteweyî de li Qamişlo û Heleb û Libnanê beşdar bû.

Kawa Îbrahîm li Bingeha Hunerî ya Muzîkî ser bi xwendina taybetî ya wezareta perwerdeyê li Sûriyê ji alî Dr. M.E. Zaza li Qamişloyê xwendiye û sala 2001 tewaw kiriye. Wî wek mamostayê amîrê sazê, tembûrê û baxlemeyê li Bingeha Hunerî ya Muzîkî ta sala 2004an kar kir.

Kitêba wî ya yekem Awazên Keskesorê ji stranên Seîd Yûsic li Bingeha hunerî li Qamişlo sala 2003an derçû.

Kawa Îbrahîmî li Festîvala Muzîka Neteweyî ya Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) sala 2005an beşdarî kiriye û tê de xelata rêzgirtinê wergirtiye weku jenyarekî amûra biziqê.

Kawa Îbrahîm niha çavdêriya koma muzîkê ya Kombenda Kawa bo Çanda kurdî li Hewlêrê dike. Ew herwiha serperiştiya rahênanên Zanîngeha Selahedînê dike. Dîsan niha (sala 2006ê) li beşê muzîkê ya kolîca Hunerên spehî li zanîngeha Selahedênê dixwîne.

## Çavkanî

Kategorî:Hunermend
Cax

**Cax** (an **jax**) pincareke ku li herêma serhedê bi taybetîli Gimgimê, Milazgirê,Agirî yê û Mûşê di destpêka biharêde tê xwarin.

Kategorî:Xwarin
Egîna Jêrîn

**Egîna Jêrîn** an jî Axin () yek ji navçeyên Mezrayê (Xarpêtê) ye. 80 km li bakur-rojavayê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 260 km², nifûsa wê bi giştî nêzîkî 3.200 kesan. Sê aliyê erdê navçeyê Bendava Kebanê ye. Herwekî bi Dêrsim û Melediyê ye cîran e. Piştî avabûna Bendava Kebanê rewşa hewayê ya herêmê hatiye guhertin û klîmaya sar a Kurdistanê êdî nîne.

Dîroka navçeyê jî wekî ya Kurdistanê ye. Hîtît, Ûrartû, Roma, Mîrîtiyên Kurdistanê, Osmaniyan li vir desthilatî kirine. Di salên 1700 da bingeha navçeyê li gundê Axinê hatiye avabûn. Li herêmê gelekî bermayiyên dîrokî hene û mixabin pirraniya wan jî di bin ava Bendava Kebanê de mane. Derên Filehan bi giştî hatine tehrîpkirin. Dîsa jî Dêra Paxnîkê wekî xerabe maye û gelek tûrîst tên bo dîtinê. Kela Xoşrîkê, Nekropola Axinê, Pireya Şikefta Reş hwd balkêş in.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Elezîzê
Aldûş

**Aldûş** (), navçeyeke Semsûrê ye. Di sala 1954an de bi navê *Gerger* bûye navçe û bi Semsûrê ve hatiye girêdan. 45 gund û 107 mezreyên navçeyê hene. Gelê herêmê bi zaraveyê kurmancî û kirdkî (dimilkî, kirmanckî, zazakî) diaxive. Li gorî hejmartinên sala 2000î hejmara niştecihên navenda Aldûşê 5.500 e.

## Dîrok
Di sala 1954an de ku Semsûr ji Meletiyê veqetî û bû wîlayet, Aldûş jî kirin qeza wê. Wê demê Aldûş gund bû û bi Mirûnê (Pêtirgeyê) ve girêdayî bû. Aldûş kirin qeza û nave wê yê fermî jî kirin *Gerger*.

## Çavkanî
Sergol

**Sergol**, **Serê Golê** an **Qereçalik** () yek ji navçeyên Semsûrê ye. Di sala 1958'an de bûye navçe. 33 gundên navçeyê hene. Aborî bi pirranî li ser çandiniyê ye. Li navçeyê fabrîka arwan, derxistina komirê hene. Gelê herêmê ji kurdan pêk tê. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e.

## Çavkanî
Xulaman

**Xulaman** an jî **Guleman** (?) (tr: *Alacakaya*) yek ji navçeyên Mezrayê ye. Navê Xulaman di sala 1987 da hatiye qedexekirin. 78 km li başûr-rojavayê Mezrayê dikeve. Di sala 1990 da bûye navçe û bi Mezrayê ve hatiye girêdan. Bilindahî ji rûyê avê 1.150 m ye. Firehiya erdê navçeyê 318 km², hejmara niştecihan nêzîkî 8.700 in (di sala 1997an da). Aborî li ser çandinî, derxistina krom, mermer û xwedîkirina ajalan e. Herwekî karê mozhinguvî jî heye.

Dîroka navçeyê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Herêm ji aliyê madenên binerdî ve gelek dewlemen e. Ji 60 % derxistina krom a dinyayê li Xulamanê ye. Mixabin ji vê dewlemendiyê gelê herêmê sûdwernagire. Gelê herêmê ji aliyê aboriyê ve xizan e. Hemî dewlemendî bi destê fîrmayên dewleta Tirk ji Enqereyê re tên şandin. Mermerê herêmê heya Ewropa belav dibe. Gelê herêmê ji kêmahiya dibistanan, nebirêkûpêkbûna elektrîkê, xerabiya riyan, bêkarî û kêmahiya bijîşkan gilîdar e.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Elezîzê
Miyaran

**Qerebegan**, **Miyaran** an jî **Mîrvan** (tirkî: *Arıcak*) yek ji navçeyên Mezrayê ye. Navê Mîrvan di sala 1960 da hatîye qedexekirin. Mîrvan 112 km li başûrrojhilatê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê Mîrvanê 257km², bilindahî ji rûyê avê 1.100m ye.

Piraniya axa navçeyê daristan e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan e. Çemê Berkilîn û Mîrvan ku her du jî şaxên Robara Dîcleyê ne, di axa Mîrvanê de derbasdibin. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Gorî îdiyan navçeyê navê xwe ji Çemê Mîrvan girtiye. Di qeydên dîrokî yê Ereban de navê navçeyê wekî Meravîn û ya Farsan de Miyanrûyan (ango meyanê / nava du rûyan / robaran) derbasdibe. Dîroknas di wê baweriyê de ne navçe wekî gund di destpêka 1500 da avabûye. Di sala 1972 de bûye şaredarî û di sala 1987 de jî bûye navçe.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Elezîzê
Diyarname.com (malper)

**Diyarname.com** malpera nûçe, çand û hunerî ye. Di malperê da gel nûçeyan, beşên nivîskar, hevpeyvîn, çapemenî, serbest, klîba hefteyê, foto-nûçe, çîrok, werger û helbest jî hene.

## Dîrok
Diyarname di 21ê nîsanê 2005an da dest bi wêşana xwe kiriye.

## Girêdanên derve
* Rûpela ''diyarname.com''
* Vîdeo: Deh saliya Diyarnameyê, Bernameya Beyanîbaş Kurdistan, Kurdistan TV, 5ê gulana 2015an

## Çavkanî

Kategorî:Înternet
Kategorî:Malperên kurdî
Zimanê tigrînya

**Zimanê tîgrînî** an **zimanê tîgrînya** (ትግርኛ) zimanekî etyo-semîtîk e ku bi gelemperî li Erîtrea û herêma Tîgray ya bakurê Etiyopyayê ji aliyê gelên Tigrinya û Tigrayan ve tê axaftin.

Hemû bi hev ra nêzîkî şeş milyon kes bi vî zimanî diaxivin.

## Zimanê fermî
Tigrînya zimanê fermî li dewletê Erîtrea ye.

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Pîvaz

**Pîvaz** (latînî: *Allium cepa*) sebzeyek ji çîna Allium e. Di famîleya sîr û pîvazan de cih digire. Ev famîle jî binekomeke Alliaceae ye.

## Dîrok
Pîvaz ji rojavayê û ortê Asya tê, yê pir ji erdê dora Efxanistanê. Kesên misirê kevin berê pîvaza wek pere didan.

## Xwarin
Mirov pîvazê bi xavî bixwe, ew pir tûj e. Eger pîvaz berî xwarinê hatibe birajtin, tamê xwe şêrîn e.

## Galerî

Wêne:Pyaz shalgahi1.JPG|پیاز در شلگهی دزفول
Wêne:Piyaz shalgahi.JPG|پیاز دزفول 1390
Wêne:Onion.jpg|thumb|Pîvazên neqeşartî, qeşartî û hûrkirî


## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleya sîr û pîvazan
Kategorî:Sebze
Deryaya Sor

**Deryaya Sor** (erebî: البحر الأحمر, *al-Bahr al-ahmar*, bi îbranî: ים סוף, *Yam Suf*; tigrînyanî: ቀይሕ ባሕሪ, *QeyH baHri*) deryayeke mezin di navbera Nîvgirava Erebistanê û parzemîna Afrîkayê ye. Rûava vê 445.816 km² ye.

## Cografiya
### Gol
Deryaya Sor di bakûrê digê Deryaya Navîn û di başûrê da jî Deryaya Erebî di nav Okyanûsa Hindî da.

### Dewlet
Ev dewletên Afrîkayê digihên Deryaya Sor:
* Misir
* Sûdan
* Erîtrea
* Cîbûtî

Ev dewletên Asyayê digihên Deryaya Sor:
* Erebistana Siûdî
* Yemen
* Urdun
* Îsraêl

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Sor
Kategorî:Deryayên Afrîkayê
Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên Yemenê
Kategorî:Erdnîgariya Afrîkaya Bakur
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn
Kategorî:Komên avê yên Erebistana Siûdî
Kategorî:Komên avê yên Îsraêlê
Kategorî:Komên avê yên Misirê
Kategorî:Komên avê yên Sûdanê
Kategorî:Komên avê yên Urdunê
Kategorî:Qoçê Afrîkayê
Keban

**Keban** yek ji navçeyên Mezrayê ye. Rûber 543 km², bilindahî ji rûyê deryayê 780 m ye. Hejmara niştecihên navendê (di sala 2000'î de) 6.577 û bi tevî gundan jî 9.210 e. 30 gund girêdayî Kebanê ne. Gelê herêmê, ji xeynî karmendên dûgela Tirk, hemî ji Kurdan pêk tê. Keban li ber Çemê Bazirganê ye. Li rojavayê Mezrayê dikeve. Erdê navçeyê çiyayî ye û daristan nemane. Aboriya gel li ser çandinî, xwedîkirina ajalan e. Karê masîgeriyê û mozhinguviyê jî heye.

## Galeriya wêneyan

Wêne:KebanDam.JPG|Bendava Kebanê


## Çavkanî
Xûx

**Xûx**, **Xox**, **Gola Hezarê** an jî **Sîvrîce** () yek ji navçeyên Mezrayê ye. Navê Xûx di sala 1962 da hatîye qedexekirin. Xûx 30 km li başûrê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 634 km², nifûsa wê bi giştî nêzîkî 14.200 kes in. Aborî li ser çandinî, xwedîkirina ajalan, masîgerî, karê hevrîşimê û karê mozhinguviyê ye. Fabrîka gûbre, kîremît û ava mîneral jî hene.

Pîştî avabûna Komara Tirkiyê pêl bi pêl ji Balkan û Asyayê koçberên misilman û Tirk anîne li Kurdistanê bicihkirine. Di salên 30 û 40 de ji Romanya û Yûgoslaviyayê 142 malbat anîne li Xoxê bicihkirine. Herwekî di sala 1992 de 3 malbat ji naxçevan, malbatek ji Rûsya, 3 malbat jî ji Çêçênistanê (sala 1999) anîne bicihkirine. Nakokî di navbera niştecihên herêmê yên Kurd û koçberan de gelek in. Gelê herêmê bi pirranî Kurd in. Çiyayên Hezarbaba (2.347 m) û Mestar (2.140 m) li herêmê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Elezîzê
Maden

Du cihên bi vî navî hene:

* **[[Maden (navçe)|Maden]]**, navçeyeke Xarpêtê ye.
* **[[Maden, Gercan|Maden]]**, gundekî Gercanê ye.
Palo

**Palo** an jî **Palî** yek ji navçeyên Mezrayê ye.

76 km li rojavayê Mezrayê dikeve. Rûber 722 km², bilindahî ji behrayê 850 m ye. Hejmara niştecihên navendê 10.103 û bi giştî 25.550 (di sala 2000'î de). 36 gund girêdayî navçeyê ne.

## Dîrok

Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cûdatir e. Di dîroka kevn de navê Paloyê *Şebetarîa*, *Romanopolîs*, *Asmosata*, *Arsamosata*, *Arşemşat*, *Şîmşat*, *Aşmûşat*, *Sumaysat* derbaz dibe.

Navê niha Palo ji Balo tê di qeydên Grekî de wekî *Balouos* derbaz dibe. Tekujî Ermenî di salî 1915'an afirîn. Di qeydên Ermenî de *Bahakhovît*, di hîn qeydên Osmaniyan de *Sekerat*, *Mirdêsî* tê bikaranîn. Gorî dîroka Şerefxan Palo wargehê eşîra Mîrdesîyên bûye. Tê fêhmkirin ku kîjan şarezayiyê li vir desthilatî kirine navê wê bi awayeke dîn bikaranîye. Di dema Osmanîyên de her dem di bin desthilatdarîya Mîrên Kurdistanê de bûye.

## Navdarên Bajêr
* Mele Ehmedê Palo
* Katherine Magarian (1906 – 2001)
* Selahattin Demirtaş
* Şêx Seîd

## Gundên Paloyê
* Ardûrek
* Hor, Palo

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Giyadîn

**Giyadîn** () yek ji navçeyên Agiriyê ye. Li rojavayê Agiriyê dikeve. Rûber 1.274&nbsp;km², bilindahî ji rûyê avê 1.825 m ye. 62 gund û 67 mezre girêdayî navçeyê ne. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.

Li Giyadînê gelek cihên turîstîk hene. Wekî Kela Avnîkê,Kela Koço, Çiyayê Tendûrekê, Miraşe - Kela Kujer, Kela Giyadînê (Kela Birîndaran), Kela Meyan, Şikeftên Meyan, Pira Qudretê, Germava Dawîd, Germava Marjengê hwd. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Beriya Terteleya Filehan li herêmê wargehên Filehan (Ermeniyan) jî hebûne. Mixabin niha nînin.

## Navdarên Bajer
* Şahe Bedo

## Çavkanî
Xamûr

**Xamûr** an **Xêmûr** an jî **He(a)waran, an jî xanwêran** () yek ji navçeyên Agiriyê ye. 12 km li başûrê Agiriyê dikeve. Rûber 898 km², bilindahî ji rûye avê 1.675 m ye. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Li herêmê gelek madenên binerdî hene û ji aliyê fîrmayên dûgela Tirk ve tên bikaranîn. Mixabin ji vê dewlemendiyê gelê herêmê sûd wernagire. Gelê herêmê xizan e. Gel ji xeynî karmendên KT, bi tevahî ji kurdan pêk tê. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e.

Dengbêja navdar **Gula File** ango **Gulê** keça keşîşê Xamûrê li vî navçeyê bû. Gulê û Evdalê Zeynikê li vê derê ji hevudu re kilam gotin.

## Wargehên turîstîk ên navçeyê

* Kumbeta Îbrahîm Paşa (kurê Îshaq Paşa)
* Kela Şoşikê
* Kela Hewaran
* Şikefta Hewaran
* Çemê Xêmûrê - Çemê Sêwiyan

## Çavkanî
Panos

**Panos** an jî **Patnos** yek ji navçeyên Agiriyê ye. Di sala 1936an de bûye navçe. Bingeha navçeyê digihe dema ûrartûyan. Ûrartûyan wekî "Aladrî", romayiyan jî "Patûsîs" bi nav kirine. Gelê herêmê bi tevayî ji kurdan pêk tê. Dîroka wê wekî ya Kurdistanê ye. Rûber 1.421 km², bilindahî ji rûyê avê 1.650 m ye.

Navçe li ser xeta erdhejê ye. Di salên 1891, 1903, 1907 û 1919an de erdhejên mezin pêk hatine. Di demên dawî de hemî daristanên herêmê ji aliye dûgela Tirk ve hatine rûxandin. Axa herêmê ji aliyê giya ve xizan e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Deşta Panosê 20 km dirêj e. Çemên Baxdîşan û Avzer, girên wekî Eznewir, Giresor, Ziyaret û Kevirspî balkêş in.

## Navdarên bajêr
* Abdullah Varlı
* Şakiro

## Çavkanî
Avkevir

**Avkevir** an jî **Avekevir**  () yek ji navçeyên Agirîyê ye. Di sala 1954'î de bûye navçe û bi Agiriyê ve hatiye girêdan. Rûber 798 km², bilindahî ji rûyê avê 1.660 m ye. Ji aliyê sirûştê ve erdê navçeyê gelek ciwan e.Çemê Muradê û şaxên wê, Çemê Botî, Mîrzexan , Kûbik , Geldûş û Dîdem , Çiyayê Sînegê , Çiyayê Eledaxê , Gola Sodo , Gola Tirşo û Gola Qulingê hwd xwedî sirûşteke pirr ciwan e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.

Gelê herêmê heya avabûna Komara Tirkiyê bi tevahî ji Kurdan pêk dihat. Di salên 40, 50 û 90'î de dewleta Tirk ji Asyayê gelek malbat aniye û bicihkiriye. Vêgav 87 % Kurd, 13 % jî Terekeme, Azerî hwd dijîn. Beriya Terteleya Filehan li herêmê gundên Filehan jî hebûn, lê niha nînin. Gorî hejmartinên sala 2020'î hejmara navendê 6.500 û bi giştî jî 21.839 e. 37 gund û 21 mezre girêdayî navçeyê ne.

## Çavkanî
Dutax

**Dutax** () yek ji navçeyên Agiriyê ye. Li başûr-rojavayê Agiriyê dikeve. Rûber 1.562 km², bilindahî ji rûyê avê 1.565 m ye. Di qeydên dîrokî yên Osmaniyan de hin caran navê Dûtaxê wekî *Dûrtax*, *Entab* jî derbas dibe. Êzidî li vê herêmê re dibêjin *Êzdîxan* an jî *Êzdîxane*, berê li vê derê Êzdî pir bûne. her wuha tê gotin ku Kurdên vê derê hemû êzdî bûne. ev herêm herêma êla Sîpkî ya ye û Sîpkî vê dawiyê de bûne Misilman. Axa herêmê pirranî çiyayî ye. Deşta Dutaxê (Entabê) berbiçav e. Robara Miradê û şaxên wê Sêvik, Dadikan, Kêrsing, Çemik di axa navçeyê de derbas dibin. Gola Zer ciheke xweşik ê herêmê ye. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.

## Wargehên turîstîk ên navçeyê

* Dêra binerdî ya Noktûlî
* Keleha Katavînê
* Keleha Humê

## Çavkanî


Kategorî:Êzdîtî
Bismil

**Bismil** (1928: بسميل / *Bismîl*) yek ji navçeyên Amedê ye. Di sala 1936'an de bûye navçe. 55 km ji Amedê dûr dikeve. Rûber 17.000 km² ye û nifûsa wê 118.605 e. navçe li qeraxa çemê dîjleyê hatiye avakirin. Herweha li ser riya Amed û Batmanê ye û li navçeyê riya hesinî jî derbas dibe.

## Dîrok

Li Bismilê koçerên Bulgar bi destê dewletê hatibûn niştecihkirin ku bo demografiya herêmê biguhere. Herwiha hemû axa navçeyê ji van koçeran re hatibû pêşkêşkirin. Ji loma koçeran nedihiştin Kurd li navçeyê bicih bibin û ew diqewirandin. Di salên nodî de ji ber şer û pevçûnên PKKê û dewletê gundiyên Stewra Mêrdîn gundê xwe terikandin û zextê li ser van koçeran çê kirin. Piştî çend pevçûn û şeran karibûn xwe li navçeyê bicih bikin û ji bin hakimiyeta koçeran derbixin. Piştî hakimiyeta koçera neman ji hemû navçeyê derdora Bismilê koç çêbûn. Ji Hezro, Pasûr, Sason, Stewrê gundî ber bi bismilde hatin. Niha piraniya navçeyê Kurd e û tirkên koçer di gundên weke Tezeka, Koselo de mane. Bingeha Bismilê bi qasî 2000 sal berê hatiye avêtin. Gelek şarezayiyan li vir desthilatî kirine. Li gundê Kerxê 3 girikên çêkirî hene ku tê kotin kelehê çavdêriyê bûne. Dîroka navçeyê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Navê navçeyê di qeydên farsan de "Bîstmal, Pîs Mîl, Basmîl" derbas dibe. Gorî hin îdiayan ev nav ji eşîra mîllî ya kurd tê.

## Taxên Bismilê

* Taxa Kurtuluş
* Taxa Fırat ( berê bozkurt)
* Taxa Akpınar
* Taxa Dicle
* Taxa Altıok
* dumlupınar (demekî Avaşîn bu)
* Taxa ulutürk ( demekî Rojava bu)
* Taxa Tekel
* Taxa Şentepe
* Taxa Seyrantepe
* Taxa Esentepe
* Taxa Sanayi
* Taxa Fatih

## Bajarokên Bismilê
* **Bismil**
* Tepa Barava (Tepebarava, Behramkê) ()
* Seletê (Seleta Jor)
* Embarê

## Gundên Bismilê

* qorixçî
* boçelê
* hola
* gundê evdî
* cedê
* sînanê
* seletê
* ofê
* çoltepe
* qurmişlû
* tezeka
* zerê
* kinan
* Girê Izêr
* Qoperetîf
* Se`diyê
* Xerbe hina
* Embarciyan
* Çilsitûn
* Qamişlo
*

## Galerî

Wêne:Bismilê-3.JPG|Ji Qelaçê Qurmuşlû Bismil
Wêne:Bismilê.JPG|Dîmenek ji Bismilê
Wêne:Pireya reş.jpg|Pireya Reş
Wêne:Bismil-5.jpg|Dîmenek ji Bismilê
Wêne:Zadçinok.jpg|Bîçer li nava zad
File:Bismilê-2.jpg|Bismil
File:Zad.JPG|Ji Koşka Muharrem Begê Dîmenek
File:Bismil 2014.jpg|Ji Qooperatîfê dîtîna Bismilê
File:Bismil-şev.jpg|Bi şevê Bismilê
Pira Bismilê.jpg|Pira Bismilê
File:Ji Tezeka Bismil.jpg|Ji Tezeka Bismilê
File:Bismil panorama.jpg|Bismil Panoramîk


## Çavkanî
* https://www.nufusu.com/ilce/bismil_diyarbakir-nufusu
Leyl-name

***Leyl-name*** pirtukeke Ayhan Geverî ya ku di bin siya Dîwan'a Melayê Cizîrî û gotinên nivîskarê hêja Elî Şerîetî hatiye nivisîn. Pirtûk bi çar beşan ve hatiye pêk û bi zimanek hestyarî û helbestane honandîye. Ligel vê, pirtûk hevpeyvîneke navxweyî ye ya ku nivîskarî ligel xwe, ligel yara xwe Leylayê û şev û leylên Stenbol, Wan û Mahabadê. Pirtûk ji nava Weşanxaneya Nûbiharê derketîye. bnr.: https://ayhangeveri.wordpress.com/2014/10/20/leyl-name/, https://ayhangeveri.wordpress.com/2014/11/26/leylname-ceja-wejeyeke-resen/.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Şankuş

thumb|300px|rast| Çüngüş
**Şankuş** an jî **Çinguş** (, , ) navçeyeke Amedê ye. Di sala 1953'an de bûye navçe. 117 km dûrî Amedê ye. 37 gund û 32 mezre girêdayî navçeyê ne. Rûber 489 km², bilindahî ji rûyê avê 550 - 2.200 m ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 4.713 û bi giştî jî 15.308 e. Gel ji xeynî karmendên dewletê ji kurdan pêk tê.

Axa navçeyê ji bo çandiniyê û xwedîkirina ajalan bikêr nîne. Hemî daristanên mayî hatine rûxandin. Gelê herêmê xizan e. Bendava Qereqeyayê (*Karakaya*) di axa navçeyê de ye û salê 9 mîlyar KWh hilberîna elektrîkê dike. Dewleta Tirk elektrîkê difiroşe welatên cîran. Li navçeyê gel ji tunebûna elektrîkê, bêkarî û xizaniyê gilîdar e.

## Mehelle
40  Şankuşê hene:

* Adis
* Aktaş
* Almadere
* Ardûva
* Avut
* Babayan
* Bosma
* Camiikebir
* Camiisuk
* Cevdere
* Cîvîlêr
* Derdere
* Egreg
* Elyos
* Gundecî
* Handere
* Hindîbaba
* Karşıyaka
* Keleşan
* Kilîsa Texte Meşet
* Lîdo
* Mehmûdan
* Mensûran
* Mîdiye
* Norla
* 
* Norşîn
* 
* Pîran
* Polatan
* Qerekilîse
* Sarsap
* Seferan
* Selwas
* Simaqî
* Şişveran
* Xowe
* Yencavût
* Yenîkoy
* 

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Malpera şaredariya Çinguşê
Erxenî

**Erxenî** yan **Dixan** (), yek ji navçeyên Diyarbekrê ye. Gorî hejmartinên sala 2008an hejmara niştecihên navendê 62.300 î bi giştî jî 122.000 e. 81 gund, 2 bajar û 103 mezre girêdayî navçeyê ne. 57&nbsp;km dûrî Amedê ye. Rûber 1.489&nbsp;km², bilindahî ji rûyê avê 955 m ye. Aborî li ser çandiniyê ye. Daristanên mayî ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye rûxandin. Li navçeyê fabrîkayeke çementê, yeka ard û yeka jî şîr heye.

Dîroka herêmê digihîje heya b.z. 7000î. Di qeydên dîrokî de wekî Erxenî, *Ekranya*, *Arkanîn*, *Erkanîkana*, *Ekanîna*, *Ûrxana*, *Aşat* hatiye binavkirin. Hin kes dibêjin navê navçeyê ji zimanê hîtîtan tê.

## Pêşangeh

## Çavkanî
Pasûr

**Pasûr** () an jî **Qulb** (, ) yek ji qezayên Diyarbekrê ye.

127 km ji Amedê dûr e. Du bajarok (Pasûr û Cixsê), sê nahiye (Ciqs, Aqçesîr û Bahemdan), 50 gund û 135 mezre bi navçeyê ve girêdayî ne. Gel bi tevayî ji kurdan pêk tê. Dewleta tirk statîstîkên navçeyê bi dizî digire.

## Gundên Pasûrê, 1928

## Çavkanî
Kela Dimdimê (pirtûk)

***Kela Dimdimê*** ango **Keleha Dimdimê** pirtûka pêşîn a nivîskarê kurd Jan Dost e, wî ev dastan sala 1985an nivîsiye, ango temenê wî wê demê bîst û yek sal bûn. Sala 1991 an ji hêla Weşanxaneya Rewşen li Bonn hate wesandin. Di eynî salê de jî li Stembolê ji alî Weşanxaneya Melsa yê ve dûbare hate weşandin.

Vê pirtûkê roleke pir giring di edebiyata kurdî ya li bakurê Kurdistanê lîst. Ew pirtûka yekem bû ku bi firehî li bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê hate belav kirin û xwendin. Gelek nivîskar û xwendevan li bin bandora wê mabûn. Ew çîroka Keleha Dimdimê ya Emîrxan Lepzêrîn ve dibêje. Bi rengekî helbestî û bi xeyaleke nazik û trajediyeke dilêş.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Romanên kurdî
Çêrmûg

thumb|Çiyayê Bûkê (Çêrmûg, Diyarbekir)
**Çêrmûg** (, ) yek ji navçeyên Amedê ye. Rûber 1.032 km², bilindahî ji rûyê avê 700 m ye. 90 km li bakur-rojavayê Amedê dikeve. Li gorî hejmartinên sala 2000î hejmara navendê 16.056 û bi giştî jî 45.570 e.

*Çêrmûg*, *Çêrmik*, *Çermik* û *Aberne* navên di qeydên dîrokî de ne. Dîroka herêmê heya dema hûrî - mîttanî tê zanîn (b.z. 3500 - 1260). Çêrmûg navê xwe ji Çêrmûgên li herêmê digire. Dîroka navçeyê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Aboriya herêmê bi giranî li ser turîzma Çêrmugan e. Salê li dora 350.000 hezar kes çêrmûgen xwezayî yên herêmê ziyaret dike. Herwekî xwedîkirina ajalan û çandinî jî heye. 76 gund û 41 mezre girêdayî Çêrmûgê ne. Nifûs bi tevayî ji kurdan pêk tê. Kurdên herêmê bi zaravayê kurmancî û dimilî diaxivin.

## Wargehên turîstîk yên navçeyê

* Şelaleya Şêxanê Dedan ()
* Pireya Xabûrmanê
* Mizgefta Kabûnî ()
* Çêrmûga Belqisê (*Çermik Kaplicasi*)
* Kela Çêrmûgê (ji dema Medan)
* Kaniya Xanimê (ji dema Medan, paşê gelek caran hatiye nûkirin)
* Kaniya Bandîzade
* Kaniya Şîr
* Kaniya Kalo ()
* Kaniyên dîrokî yên (Pîro, Kayme, Avdest, Çirik, Aşûr, Xorafind, Mîrza, Babko û hwd)
* Medreseya Evdila Paşa - Şêrko)
* Qesra Began
* Tekkeya Sêkinan
* Sînegoga Cihûyan
* Dêra Aşûriyan

## Navdarên Çêrmûgê

* Ziya Gökalp, nîjadperestê tirk
* Memed Drewş, edîtor, pêşkêşvanê nûçeyan û rojnamevanekî kurd

## Çavkanî
Elcewaz

**Elcewaz** () yek ji navçeyên Bedlîsê ye. Rûber 812km², bilindahî ji rûyê avê 1.650 m ye. Di qeydên dîrokî yên beriya hatina Ereban de navê wê wekî **Arcîgeh** derbas dibe. Bi hatina artêşên Ereban ve di qeydên Erebî de navê wê wekî *Wad el-Cawz* (ango "herêma bi gûz") an *Zal el-Cawz* derbas dibe. Bi rastî jî herêm ji aliyê gûzan ve dewlemend e. Piştre navê Kurdî yê Arcîgeh tê jibîrkirin û ji ber ku Osmaniyan jî navê Elcewaz bikaranîne, êdî wisa maye. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye.

Arcîgeh 94 km ji Bedlîsê dûr dikeve. Gorî hejmartinên sala 2000´î bi giştî hejmara niştecihan 34.171 e. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e.

## Çavkanî
Sazek ji çavên Kurdistan re

**Sazek ji çavên Kurdistan re**, kitêbeke helbestan ya Jan Dost e, ku bi zimanê Erebî û Kurdî (Kurmancî) li sûriyê derketîye. orîjînal Kurdî ye û bi Erebî jî hatine wergerandin. Helbestên di vê kitêbê de di navbera sala 1989 û 1992 an de hatine nivîsandin. Ew helbest bi temamiya xwe helbestin neteweyî û welatperwer in. Ew bi rengekî Illegal li sûryê hatibû çapkirin.

Kategorî:Pirtûk
Bedayiulluxe

Ferhenga **Bedayiulluxe** di orîjînala xwe de, kurdî-farisî bû. Ew ji hêla mêjûnûs û dîroknasê kurd Elî Ekber Kurdistanî ve di salên 1869-1870yî de hatiye nivîsandin. Li Tehranê ji hêla lêkolînerê kurd Mihemed Reûf Tewekkulî ve hatiye belavkirin di sala 1985'an de. Bêhtirî 2500 wêjeyên kurdî yên resen têde hene, ku nivîskar ew ji devên kurdên Sine yê wergirtine. Hêjayî gotinê ye ku Jan Dost ew niha bi kurdî-kurdî jî amade kiriye.

Farisî
Norşîn

**Norşîn** an jî **Çuxûr** (navê herêmê) (), yek ji navçeyên bi ser parêzgeha Bedlîsê ve ye. Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa navçeyê 25.724 kes e. Rûbera navçeyê 650 km² ye û bilindahiya ji asta deryayê 1.320 mêtre ye. Norşîn di sala 1988an de bûye navçe û 25 gund û 13 mezrayên navçeyê hene. Gel ji Kurdan pêk tê. Di salên 60´î de hemî navên cografîk hatine qedexekirin û yên Tirkî pêve kirine. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Gel di nava xizaniyeke mezin de dijî.

## Çavkanî
Xîzan

**Xîzan** (, ) yek ji navçeyên Bidlîsê ye. Di sala 1936an de bû navçe. Hejmara niştecihên navendê û bi giştî nayê zanîn. Gorî texmînan li navendê 12.000 û bi giştî jî nêzîkî 45.000 kes dijîn. Gel ji kurdan pêk tê. Hemî daristanên herêmê yên mayî ji aliyê hêzên ewlekarî yên dûgela Tirk ve hatine rûxandin.

## Navdarên Hîzanê
* Bazê Dostikî
* Bedîuzzeman Seîdê Nûrsê
* Kemal Fewzî
* Selim Silêman
* Mele Xelîlê Sêrtî
* Feqî Huseyîn Sagniç

## Çavkanî
Motkî

**Motkî** yek ji navçeyên Bedlîsê ye. 20km li rojavayê Bedlîsê dikeve. Rûber 1.060km² ye. Di statîstîkên dewletê yê ji bo Motkî de şik hene. Li navendê li dora 5.000 kes dijîn.

## Dîrok
Navçeya Motkîyê Bêdlîsê bi zagona ku di sala 1935an da hat derxistin û di 4ê Çileya 1936an da hat tertîpkirin bû parêzgeh û avahiya Hikûmetê ya ku di sala 1938an da li gundê Miritagê dest bi avakirina wê kiribû temam bû.

Nifûsa navçeyê ji kurd, ereb û hejmareke kêm ji zazayan pêk tê. Her wiha kesê herî dirêj ê cîhanê Zaro Axa yê ji Motkî ye.

## Çavkanî
Tetwan

**Tetwan**, **Tûx** an **Tûxtewan** (bi tirkî, *Tatvan*) yek ji navçeyên Bidlîsê ye ku li perava rojavayê Gola Wanê hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa navçeyê 79.214 e ku yek ji navçeyên herî mezin û yek ji navçeyên herî qerebalixê Bakurê Kurdistanê ye. Rûbera navçeya Tetwanê 1.235 km² û bilindahiya ji asta deryayê 1.700 mêtre ye.

Navçe ji aliyê nifûs û ji aliyê rûberê ve ji bajarê Bidlîsê mezintir e. Rêya trênê ya Stasyona Haydarpaşa-Îranê di nav navçeyê re derbas dibe. Bi pêşveçûna salên dawî re navçe bûye xaleke serlêdana geştiyarên xwemalî û biyanî.
## Dîrok
Keleha Tetwanê ihtimal heye ku di serdema ûrartûyan de hatibe avakirin. Tê texmînkirin ku bi kêmanî ve keleh heya sedsala 17an hatiye bikar anîn. Navçe di sedsala 20an de ji komek xaniyan pêk dihat ku tenê gundekî biçûk bû. Navçe di dema ku tora veguhastinên li dora nîvê sedsalê de pêş dikeve û bi avakirina rêhesinê ku di salên 1950an hatine çêkirin û bi nûjen kirina rêya Wanê ku di sala 1964an hatiye çêkirin vegeriya bajarokeke biçûk.

Dema ku Tetwan dibe navçe niştecihek gundî ya piçûk bû ku nifûsa wî nêzîkê sêsed kesan bû. Nifûsa navçeyê di sala 1950an de digihîje 3179 kes, di sala 1965an de digihîje 10 hezar kesan, di sala 1980an gihîştiye de ji 40 hezar kesan û di sala 1985an de jî gihiştiye 50 hezar kesê.

Navçe di serdema nûjen de yek ji navçeyên Bakurê Kurdistanê ye ku bi awayeke bilez mezin bûye.

## Erdnîgarî
Tetwan yek ji navçeyên li ser perava Gola Wanê ku navçe li rojavayê golê hatiye avakirin. Piraniya axa di nav sinorên navçeya Tetwanê de çiyayî û zozan in. Çiyayê Nemrûdê bi bilindahiya 2 hezar û 878 mêtre yê xala erdnîgarî ya herî bilindê navçeyê ye. Qada ku navçe lê hatiye avakirin 1.690 mêtre bi ser asta deryayê ve ye.
## Wêne

Tatvan1.JPG|Dîmenek ji navçeya Tetwanê.
Bitlis_-_Tatvan_.JPG|Bergeha Tetwanê.
Tatvan Gece Uzun Pozlama.jpg|Dîmenek bi şevê ji Tetwanê.


## Çavkanî

## Girêdanên derve
Azarpêrt

**Azarpêrt** (navê fermî 1928: *Azaqpert*; 1946: *Azapirt*; bi tirkî: *Adaklı*) yek ji navçeyên Çewlîgê ye. Di sala 1839'an wekî gund gundekî girêdayî Erzeromê bû. Sala 1926'an de bi Erzinganê ve û sala 1936'an de jî wekî nehiye bi Çewlîgê ve hatiye girêdan. Navê Azarpêrtê di sala 1968'an de hatiye qedexekirin û navê tirkî *Adakli* pêve kirine. Di sala 1987'an de bûye navçe. Li bakur-rojhilatê Çewlîgê dikeve.

Rûber 841km², bilindahî ji rûyê avê 1.500 m ye. 35 gund 69 mezreyê wê hene. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 3.370 û bi giştî jî 10.856 e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.

## Eşîr

* Xormekan
* Qubatan
* Qurêşan
* Karabaşan
* Lolan
* Omeran
* Sevkarlılar
* Kimsoran
* Mele Ûsiviyan
* Dimlagiyan

## Gundên Azarpêrtê
Nahiyeyek û 33 gundên navçeya Azarpêrtê hene:

## Çavkanî
Gêxî

**Gêxî**, anku **Gêẍî** (, ), yek ji navçeyên Çewlîgê ye. Navê wê ji dema Dara yê medan tê. Di dema medan de jê re gotine Keyaxa (ango "keyê keyan"). Di qeydên dîrokî de wekî Keyaxan, Kîxan, Kîxa û Kîga derbas dibe. Rûber 438 km², bilindahî ji rûyê avê 1.430 m ye. 145km ji Çewlîgê dûr e. Gorî hejmartinên sala 2000î hejmara navendê 4.652 û bi giştî jî 6.757 e. 28 gund û 64 mezreyê navçeyê hene. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Di sala 1663î bi Amedê ve, sala 1839î de bi Erzeromê ve, sala 1881î bi Bedlîsê ve, 1926 Erzingan û sala 1936î de bi Çewlîgê ve hatiye girêdan.  Piraniya nifûsê Kurmanc in. Li Gêxî nifûsek girîng a Elewî jî heye.

## Çavkanî
Bongilan

**Bongilan** an jî **Solaxan** () yek ji navçeyên Bîngolê ye. 60&nbsp;km ji Çewlîgê dûr e. 26 gund û 137 mezreyê wê hene. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara navendê 14.325 û bi giştî jî 33.604 e. Di sala 1929´î wekî nehiye bi Mûşê ve hatiye girêdan. Di sala 1936´î de wekî navçe bi Çewlîgê ve hatiye girêdan.

## Wargehên dîrokî – turîstîk ên Bongilan

* Giravên gerok
* Kela Bokar
* Mizgefta dîrokî
* Gola Qulingî

## Çavkanî
Qisle

**Qisle** (an **Qizilkilîse**) an jî **Nazimiye** yek ji navçeyên Dêrsîmê ye. Rûber 553&nbsp;km², bilindahî ji rûyê avê 1.550 m ye. 37&nbsp;km ji Dêrsîmê dûr e. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 2.840 û bi giştî jî 5.574 e. Mixabin şik di van statîstîkan de hene. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Li navçeyê mermer tê derxistin. Mixabin gel xizan e.

## Dîrok

## Erdnîgarî

## Gundên Qisleyê
3 nahiye û 26 gundên navçeya Qisleyê hene:

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Pêrtag

**Pêrtag** (1928: *Pértéque*; 1946: *Pertek*), navçeyê Dêrsimê ye. Rûber 947&nbsp;km², bilindahî ji rûyê avê 1.050m ye. 52&nbsp;km ji Dêrsimê dûr dikeve. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara navendê 5.737 û bi giştî jî 13.199 e. Hemî daristanên herêmê ji aliyê hêzên ewlekariyê ya dûgela Tirk hatine rûxandin.

## Dîrok

## Erdnîgarî

## Gundên Pêrtagê
4 nahiye û 47 gundên navçeya Pêrtagê hene:

## Galeriya wêneyan

Wêne:Pertek Burg1.jpg|Kelha Pêrtagê ji Xarpêtê
Wêne:Pertek Burg3.jpg|Kelha Pêrtagê
Wêne:Pertek Kalesi.jpg|Kelha Pêrtagê
Wêne:Pertek kalesi.JPG|Ferîbota Pêrtag/Elezîzê (Bendava Kebanê)


## Çavkanî

## Girêdanên derve
Pilemor

**Pilemor** an **Pilemûriye** (, 1946: *Pülümür*; bi tirkî: *Pülümür*) yek ji navçeyên Dêrsîmê ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 1.870 û bi hemûyê jî 4.050 ye. 49 gund û 5 nehiyeyê navçeyê heye.

## Çavkanî
Dapak

**Dapak** an **Dapag** (bi romî kirine: *Sağlıcak*) gundekî girêdayî Gimgima (Varto) Mûşê ye.

## Dîrok

Hin dibêjin navê gund bi ermenîkî ye, lê ev ne rast e. Wekî tê zanîn tirk, ereb, fars çawa ji xwe re dîrokên fermî çêkirine, bi hilweşîna YKSS'ê ve ermenî jî ketin heman hewlê. Hin ji van kesan peyvên kurdî yên dişibin peyvê ermenî tesbît dikin û dibêjin "ev gundê hayan (ermeniyan) bûye". Ev ne awayê zanistiyê ye. Helbet zimanê ermeniyan jî nêzîkê yê kurdî ye, ji heman koma zimanî ye. Gelek peyvên kurdî û ermenîkî dişibin hev, ev xwezayî ye. Helbet wextekê gundên ermeniyan hebûne li vir. Lê ev nayê wê wateyê ku mirov înkariyê bike.

Dapak çawa bi koka xwe ve bêjeyek kurdî be, Dapag jî wisa ye. *Pag* bi kurdî tê wateya erse, erazî, xakê.

Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin lê bi texmînî navê gund tê wateya "eraziyên hatine dayîn yên axa wê pak e, bikêr e".

## Erdnîgarî
15 km li bakurê Gimgimê dikeve û di ber Çiyayê Bîngolê de ye. 15 km ji Gimgim, 76 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr e.

### Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan li herêmê gelek dijwar derbas dibin. Serma û qeşa gelek e.

## Aborî
Aboriya gund ji ber şer, qedexeya zozanan û pêkutiyan gelek xirab bûye. Ajalvanî û çandinî tê kirin. Gundî bo xebatê diherin bajarên Tirkiye û Ewropayê.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Dapagê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Gulê Neçe (albûm)

**Gulê Neçe** navê albûmek stranan ya hunermend Diyar e ku sala 2004ê derketiye.

*Gulê neçe* herwiha yek ji stranên wê albûmê ye.

## Naverok
# Lawikê Agirî
# Zeynebê
# Gulê Neçe
# Hawar Pîro
# Erdalê Me
# Diçim Diçim
# Henê
# Bariş
# Eman Eman
# Derdî
# Keçê Dînê
# Yarê
# Eman Dilo
# Sewê

## Girêdanên derve
* https://www.discogs.com/Diyar-Gul%C3%AA-Ne%C3%A7e/release/11998494

Kategorî:Albûmên kurdî
Melkişî

**Melkişî** an **Çemişgezeg** () yek ji navçeyên Dêrsîmê ye.

## Erdnîgarî

Rûber 877 km² û bilindahî ji rûyê avê 975 m ye.
Ev navçe bi qasî 117 km yan li rojavayê Dêrsimê ye. Li bakurê wê Zerenik, li rojhilatê wê Xozat û li bakurê rojavayê wê Erzingan heye. Li başûrê wê jî bendava Kebanê heye. Ji bo çûyina Dêrsimé bi Pêrtagê re rê derbaz dibe. Li bi piranî bi ferîbotê derbasî Xarpetê dibe.

32 gund û 47 mezreyê wê hebûn lê niha piraniya mezreyan ji aliya dewleta Tirk hatine valakirin. Herwiha gelek gund hatine rûxandin. Li gora qeyda ya nifûsê ya sala 2000an de li navçeyê 3.685, li gundên navçeyê 6.088 kes hene. Mixabin bawerî bi van statîstîkan nabe. Bi texmînî hejmara niştecihên navçeyê nêzîkî 100.000 e. Ji ber pêkutiyên hêzên ewlekariyê ya dûgela Tirk û valakirina gundan, gelekan koçberkirine.

## Dîrok
Di sala 1881 an de şaredariya wê hatiye avakirin.

## Galerî

Wêne:Tagar çayına köprüden bakış - panoramio.jpg|Melkişî


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî
Qubîn

**Qubîn** (1928: قوبن, *Qobin*, *Qûbin*; 1946: *Beşiri*; bi Tirkî, *Beşiri*) yek ji navçeyên Êlihê ye. Bingeha navçeyê heya dema Hûrrîyan kevn e. Asûrî, Med, Pers, Makedonî, Roma, Bîzans, Mongol, mîrîtiyên Kurdên, Osmanî li vir desthilatî kirine. Di sala 1926'î de wekî navçe bi Sêrtê ve û di sala 1990'î de jî bi Êlihê ve hatiye girêdan. 16 km ji Êlihê dûr e. Rûber 889 km², bilindahî ji rûyê avê 680 m ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara niştecihên navendê 8.523 û bi giştî jî 33.152 ye. 1 nehiye, 51 gund û 64 mezre girêdayî Qubînê ne. Aborî piranî li ser xwedîkirina ajalan û çandinîyê ye. Herwekî li navçeyê kargehên piçûk û çend jî fabrîk hene. Ji bo mînak fabrîka nîsk, fabrîka xalîçeyan.

## Navdarên Bajêr
* Zeynelabidin Zinar
* Zübeyde Bulut

## Çavkanî
Qabilcewz (navçe)

**Qabilcewz** an jî **Sason**, (bi ermenî: Սասուն, *Sasun*, ) yek ji navçeyên Batmanê ye.

Rûberê navçe 710&nbsp;km² ye. Gorî hejmartinên sala 2000î hejmara niştecihên navendê 9.825 û bi giştî jî 37.122 ye. Aborî li ser çandiniyê, xwedîkirina ajalan, karê mozhinguviyê, hilberîna gûzan û titûnê ye.

Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Bi belavbûna ola îslamê û hatina artêşên ereban ve navê navçeyê bûye *Qabilcewz*, ango "wargehê gûzan". Navê navçeyê di qeydên dîrokî de wekî bajar derbas dibe û bingeha vê navê ji dema ûrartûyan tê. Di dema osmaniyan de bi Amedê ve, bi avabûna Komara Tirkiyeyê re bi Sêrtê û di sala 1990î de jî bi Êlihê ve hatiye girêdan.

Îro di gundên navçeya Qabilcewzê bi piranî kurd û kurmancî diaxivin. Li hin gundan jî zimanê erebî xeber didin.

## Bîst û sê çiyayên Sasonê
* çiyayê Karmilêh
* çiyayê Karnêk (Kornêk)
* çiyayê Arziv
### Di rojhilatê de
* çiyayê Fersek
* çiyayê Sipirgîs
* çiyayê Kêkirnûs
* çiyayê Pûragan
* çiyayê Şînas
### Di rojavayê de
* çiyayê Helqîz
* çiyayê Qendil
* çiyayê Halûra (Ḧalûra)
* çiyayê Qemtûra
* çiyayê Dêrqeretin
* çiyayê Herşewat (Ḧerşewat)
### Di bakur de
* çiyayê Horemor
* çiyayê Reben
* çiyayê Mereto (Meleto)
### Di başûr de
* çiyayê Lele
* çiyayê Helizdirunan
* çiyayê Şelaş
* çiyayê Mirîçine
* çiyayê Kekwas
* çiyayê Milêxaçê

## Çemên Sasonê
* çemê Artirêre
* çemê Kuskêt

## Pêşangeha wêneyan

Sason 2012.JPG|Navenda Sasonê, 2012
Sason 2 2012.JPG|Navenda Sasonê, 2012
Çiyayên Sasonê.jpg|Çiyayên Sasonê, 2017


## Çavkanî
Stewr

**Stewr** yan jî **Stewrê** () yek ji navçeyên Mêrdînê ye. 47km ji Mêrdînê dûr e. Gorî hejmartinên fermî yê sala 2000´a hejmara niştecihên navendê 11.240 û ya gundên jî 29.866 e. Aborîya herêmê piranî li ser çandiniyê ye. Sala 2005´a li herêmê karistanek xemrê avabûye. 3 şaredarî, 33 gund û 1 mezre girêdayî Stewrê ne.

## Dîrok

Bingeha navçeyê gelek kevn e. Di qeydên dîrokî de navê Stewrê wekî, Stûr, Staûras, Sauras, Ştarû, Şarû derbasdibe. Herêm him di dîroka Kurdan, him jî di ya Suryanîyan de cihekê girîng digire. Di sala 1930 de li Stewrê serhildanên mezin li dijî Komara Tirkiyê tê sazkirin. Mala Hamo ji Birîva benda derewerya li dijî dewleta Tirk serîhildane û ji bo mafê Kurd û Suryanîyan têkoşîne. Lê serhildan têkçûye û dewletê pêkutiyên mezin li gelên herêmê kiriye.

## Bajarên Stewrê (2009)

* **Stewrê** ()
* Ewîna ()
* Elfan ()
* Barman ()

## Galeriya wêneyan


Wêne:Savur_crop-fm.jpg| Dîmenek ji Stewrê
Wêne:Stewrê.jpg| Stewr
Wêne:Stewr.jpg| Dîmenek ji Stewrê (2011)
Wêne:Stewrê.JPG| Stewr
Wêne:Stewre.JPG| Malên Stewrê
Wêne:Malen stewrê.jpg| Malên Stewrê



## Çavkanî

* Köylerimizin adlari (1928). Dahiliye Vekaleti Nüfus Müdüriyet-i Umumiyesi.

## Girêdanên derve


Kategorî:Tor
Mehsert

**Mehsert** () yek ji navçeyên bi ser parêzgeha Mêrdînye ve ye ku di sala 1953an de bûye navçe. Li gorî hejmartinên sala 2000an hejmara niştecihên navendê nêzîkî 7000 kes e. Hejmara niştecihên gundên bi ser navçeyê nêzîkî 9000 kes in. Aboriya navçeyê li ser çandiniyê û bazirganiyê ye. Mehsertê him di dîroka kurdan de û him jî di dîroka ya Suryanî de xwedî cihekê girîng e. Gundê Fafîtê cihekî arkeolojîkê li navçeyê ye.

## Çavkanî


Kategorî:Mihelemî
Kategorî:Tor
Rişmil

**Rişmil** () yek ji navçeyên Mêrdînê ye. Li bakur-rojhilatê Mêrdînê dikeve. Dîroka herêmê heya b.z. 3000î kevn e. Di dîroka Kurd û Suryanîyan de xwedî cihekê girîng e. Gorî hejmartinên sala 2000î hejmara niştecihên navendê 30.000 û ya gundan jî 2.337 e. Rişmil ji Mêrdîn 15&nbsp;km dûre. Niştecihên Rişmil ereb in, dehl û rezêvê pir dewlemend in ava wê piri. Silk û bexdunis li wir pir şîn tê rezê (qeres,hinar,guvîz û tirî) lê çêdibe. Piranî aboriya xwe li ser ereban çûyîna Îraqê dikin.

## Çavkanî
Niştecihên hemû bi Erebî qisa dikin ama eslê xwe 90% Kurd û 10% Erebin. Hemû ji bi kurdî dizanîn u bi kurdî û Erebî li mal qisa dikin. Eşirê Rismil gelek ji Qoser, Nisêbin û Midyade hatine.
Dih

**Dih** () yek ji navçeyên Sêrtê ye. 15 km ji Sêrtê dûr e.

Pirraniya gundên Dihê ji aliyê hêzên ewlekariyê ya dûgela Tirk ve hatine valakirin û rûxandin. Bi vê yekê jî piraniya runiştvanê wê eslê xwe ji gundê Dihê ne. Herwekî statîstîkên navçeyê jî têne veşartin.

## Navdarên Bajêr
* Sebrî Botanî
* Şêx Ebdurehmanê Garisî
* Mele Seîdê Nîvilî
* Muhemmed Şoşikî

## Çavkanî
Tilo

**Tilo** an jî **Tillo** ( an **), yek ji navçeyên Sêrtê ye. Di sala 1990'î de bûye navçe.Hiljimarîyen navçeyê veşarî ne.

## Pêşangeh

Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|Tirbeya Îbrahîm Heqî Erziromî, li Tiloyê.


## Çavkanî
Şêrwan

**Şêrwan** an jî **Kufre** (, ), yek ji navçeyên Sêrtê ye.

Yek ji navendan e ku di dîroka Kurdistanê de cihekî fireh digire. Mîrnişîna Mîrektiya Şêrwanê bû. Kurmanciyeke spehî li vê navenda Kurdistanê tê axaftin.

## Çavkanî
Kird

**Kird**, xwebinavkirina kurdên herêma Çewlîg û hin deverên Xinûsê ye. Yek ji navên kurdên zazakî axêvan (kurden bi zaraveyê zazakî, dimilî, kirdkî, kirmanckî, ginî diaxivin) e. Ew ji xwe re dibêjin kird û ji zimanê xwe re jî kirdkî yan kirdî.

## Çavkanî

Kategorî:Kurd
Kategorî:Xinûs
Xisxêr

**Xisxêr** an **Xesxêr** an jî **Perwarî** () yek ji navçeyên Sêrtê ye. Du şaredarî, 40 gund û 24 mezre girêdayî Xesxêrê ne. Sê gund û neh mezre niha vala ne. Lewra ji aliyê dûgela Tirk ve hatine rûxandin. Rûber 1.459 km², bilindahî ji rûyê avê 1.380 m ye. Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 7.453 û bi giştî jî 23.640 e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Karê mêşhingiviyê û hilberîna fistiqê jî heye.

## Çavkanî
Ginî

**Ginî**, yek ji xwebinavkirinên Kurdên Zazakîaxêv e. Li herêma Qoçgirî û Sêwasê Kurdên bi Zazakî (Dimilî, Kirmanckî, Kirdkî) diaxivin ji zimanê xwe re dibêjin Ginî.
Kurdên Zazakîaxêv xwe bi hin navên cuda binavdikin. Li herêma Dêrsîmê ji xwe re dibêjin Kirmanc û ji zimanê xwe re jî Kirmanckî. Li herêma Çewlîgê Kird û ji zimanê xwe re Kirdkî yan Kirdî, li herêma Sêwêrekê ji zimanê xwe re dibêjin Dimilî. Zaza yan Zazakî binavkirineke derveyî ye. Ango kesên ku ne Zazakî diaxivin bi vî navî binavdikin.

## Not

Kategorî:Devokê kirmanckî
Derûnnasiya civakî

**Derûnnasiya civakî** yek ji şaxên zanîstiya derûnnasiyê ye. Lêkolînan li ser tevgerên mirov û ajalan dike. Wekî tê zanîn cara pêşîn Wilhelm Wundt di sala 1879an de bi avakirina laboratuwareke ceribandinê bingehê zanîstiya derûnnnasiyê avêtiye yan jî derûnnasî ji zanistiyên din veqetandiye. Pişt re hin şax û dibistanên derûnnasiyê pêşketiye. Yek ji van jî derûnnasiya civakî ye.

Ceribandin, destxistin û angaştên derûnnasiyê di warê jiyana sosyal de bikartîne. Derûnnasiya civakî wekî mirovan, li ser jiyana ajalan jî xebatan dike. Tekiliyên mirovan, têkiliyên koman, têkiliyên li kargehê û polîtîkayê, jiyana ciwanî, zaroktî û temenmeziniyê û têkiliyên generasyonan, şer û bandora şer hwd mijarên derûnnasiya civakî ne.

## Çavkanî


Kategorî:Zanistên helwestî
Kurmeş

**Kurmeş** () gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera gundê Kurmeşê 

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Botijê

**Botijê**() gundekî navçeya Kerboran a bi ser Mêrdînê ve ye. Giredayî eşîra Basqilîyan e.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Germero

**Germero**, (), gundekî gellekî dîrokî û xwesik ku girêdayî Kerborana Mêrdînê ye. Germero di sala 1994an de ji aliyê dewleta tirk ve hate valakirin. Gundê Germero ji 20 malan pêk dihat û nêzîkî 200 kesî lê dijiyan.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Botika

**Botika** (Tr: Yemişli) gundekî girêdayî navçe Kercews ya Êlîhê ye. Nêzîkî tixûbê Sêrtê ye.

Nifûs: 810

Hêjmara mal: 147

Dûrahî ya ji navçeyê: 43,2 Km

Aborî: Aboriya gund li ser çandinî û ajalxwedîkirinê ye.

Rewşa rê: Rê bi asfalte

Rewşa ava Xwarinê: Av heye

Qereqol: Heye

Mixtar: İbrahim TAŞ (2009)

## Çavkanî
* http://www.gercus.gov.tr
* http://www.haberler.com/batman-in-yemisli-koyu-sakinleri-sandik-basina-haberi

Kategorî:Gundên Êlihê
Derêca

**Derêca** () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye. Derêce bi rok, dehlik û fêkî navdar e. Li gorî gotinên navseran heta berî 15 salan jî rok boş bû lê di demên dawîn de bi taybetî jî havînan av pirr hindik tê de dimênê. Berê Zêwê (bı tirkî: *Sarp*) mezraya Derecayê ye. Wek tê zanîn ev gund jî hatiyê vale kirin di sala 1993a de. Piştî demekî dirêj hinek malik vegerehane gund lê belê ji ên vegerehayî pirranî pîr in. Herweha ên gênc jî di betlanan de têne serdanan.

## Gelhe

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.dargecitilcesi.com/

Kategorî:Gundên Kerboranê
Heştwan

**Heştwan** (, , ) gundekî Kercewsê ye. Di sala 1993yan de ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin. Di hinga valakirinê de gundekî xwedî nifûseke navîn bû. Piştî valakirinê gundî mecbûrî jiyana mihaciriyê bûne. Beşeke mezin li navenda wilayetê Êlih bi cih bûne. Hinan jî koçî bajarê mezin ên Tirkiyeyê kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kercewsê
Kerben

**Kerben** () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye. Gundekî biçûk e. Hijmara rûniştvanên Kerbenê 525 kes in (2009).

Kategorî:Gundên Kerboranê
Çêlik

**Çêlik** () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Şibêbî

**Şibêbî**, **Şibêbiyê** (), gundekî Kerboranê ye. Ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Zimanê terekemeyî

**Terekemeyî**, zimanê Terekeme, Qerepapaxan e. Zimanê Terekemeyan nêzîkî zimanê Azeriyan e. Gelek peyvên Erebî tê de hene. Herwekî ji Kurdî, Gurcî, Qazaxî, Farisî, Ermenî û Ûrisî gelek bêje girtiye. Herçendî Terekeme xwe nêzî Azeriyan dibinîn jî, Azerî wan ji xwe qebûl nakin. Terekeme ji xwe re dibêjin "Terkekeme" û gorî hin îdiayan di dema belavbûna ola Îslamê de Terkeme ji Erebistana Siûdî hatine û peyva Terekeme jî ji "Terakî Mekke, Terakîme" tê û tê wateya "Kesên ji Mekke hatine, kesên Mekke terikandine" ye.

## Hin peyvên kurdî di zimanê terekemeyan de

Êge, Ferik, Gêj, Xirxal, Kod, Qurre, Xozan, Kewanî, Kodik, Kurrik, Kûz, Lezgî, Lûle, Mar, Mozik, Gamêş, Naxir, Dewar, Noker, Nehtik, Hogeç, Papûl, Pêşgîr, Pêş, Paş, Pirtî, Pisîk, Pûngal, Boçik, Pûç, Sîtil, Şilope, Tar, Teşgere, Telîs, Têlî, Terek, Teşt, Teşî, Tûle, Wêran, Zêr, Zox, Ziqûm

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Zimanê gurcî

**Gurcî** (bi gurcî: ქართველები, *kartvelebi*) zimanê gelê gurcî ye ku bi taybetî li Gurcistanê tê xeberdan. Zimanê gurcî ji malbata zimanên qefqazî şaxa başûrê qefqazî ye. Nêzîkî svanî, lazî, megrelî ye. Gurcî li Gurcistan, Tirkiye, Îran, Azerbaycan, başûrê Osetya û li hin welatên Ewropayê dijîn. Li Kurdistana Bakur jî gurcî hene û osmanî û dûgela tirk ew anîne bicihkirine.

Zimanê gurcî yek ji kevntirîn, dewlemendtirîn zimanê Qefqazê ye. Di sedsala 3. de bi zimanê gurcî pirtûk hatine nivîsîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gurcistan
Kategorî:Şablon (Gurcistan)
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên kartvelî
Gurcî
Kategorî:Zimanên Gurcistanê
Kategorî:Zimanên Îranê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Gurcî
Henbelî

**Hebelî** yek ji şaxên (mezhebên) ola îslamê ye û ji kesên vê mezhebê re jî henbelî tê gotin. Mezheba henbelî ji mezhebên din bêtir qîmetê dide neql û rivayetên olî. Lê bi van neqlan ewle nabe. Quran, jiyana sehabeyan, sunet rastiyên herî xurt in.
Li welatên ereban pirr belav nebûye. Ehmed bîn Henbel bingeha vê mezhebê avêtiye û bi xebatên Ebdulqadirê Geylanî pêşketiye.

## Çavkanî

Kategorî:Mezhebên îslamê
Senteza Tirk-Îslamê

**Senteza Tirk-Îslamê** îdeolojiya ku di dema Şerê Sar de ji aliyê DYA’yê ve ji bo têkoşîna li dijî çepîtî û komunîzmê hatiye afirandin e. Li Tirkiyeyê navê vê polîtîkaya DYA’yê senteza Tirk-Îslamê hate kirin. Îslamiyên radîkal û nijadperestên tirk ên radîkal di yek armanc û bingehê de bûn yek û li dijî komunîzmê şer kirin.

Cudahiya vê îdeolojiyê û Kurdayetiya îslamî ew e ku Kurdayetiya îslamî ji aliyê kurdên rasteqîn ve hatiye afirandin, senteza Tirk-Îslamê jî ji aliyê amerîkiyan û Alparslan Türkeş ku ajanê CIAyê bû hatiye afirandin.

En senteza han Tirkan û berjewendiyên dewleta Tirk wekî xwedî û pêşengê ola Îslamê dibîne. Dijminahiya Ereb, Kurd, Ermenî, Grek, Laz, Pontûs, Çerkez, Cihû, ola Xrîstiyanî hwd dike.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Îslamîzm li Tirkiyeyê
Kategorî:Neteweperweriya tirkî
Elbak

thumb|300px|rast| Saint Bartholomew Armenian Monastery in Başkale district
**Elbak** () yek ji navçeyên Wanê ye. 112 km li başûr-rojhelata Wanê dikeve. Ji Kurdistana Îranê 20 km dûr e. Rûber 2.599 km², bilindahî ji rûyê avê 2.460 m ye. Pirraniya daristanên herêmê ji aliyê hêzên ewlekarî yên KT hatina rûxandin. 63 gund û 69 mezre girêdayî Elbakê ne. Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 14.114 û bi giştî jî 55.563 ye. Aboriya navçeyê pirranî li ser xwedîkirina ajalan e. Li herêmê ji aliyê fîrmayên dewleta Tirk gelek madenên binerdî tên derxistin.

## Çavkanî
Şax

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Şax, Wan|Şax]]** (), navçeyeke Wanê ye.
* **[[Şax, Cizîr|Şax]]** (), gundekî ser Cizîrê ye.