Xîlafeta Fatimiyan

**Xîlafeta Fatimiyan** xîlafetekî misilmanên şiî bû ku navbera salên 909 û 1171an de li Mexrib, Misir û Sûrî serwerî kirine. Piştî dema Elî misilman wek şiî û sunî bûne du beş. Piştî vê dabeş bûnê xelîfetiya şiayan bi serkêşiya keça Elî Fatima berdewam kiribû. Piştre jî şia wekê îmamî, îsmaîlî û zaidî dabeş bûne.

## Dîrok

thumb|300px|Qertê Fatimîyan sedsala 10

### Fatimiyên li Misirê
Di 969an de Fatimiyan Xanedana Ihşîdiyan bin xist û Misir dagir kir. Di 972an de jî xelîfe el-Muiz paytext bire Qehîre û Ziriyan kirine xanedana pardara împeratoriyê.
 
Ji pê Ebu Tamîn el-Mûîzz Misir kira navenda kargerîye wan heta 978 Filistîn û Sûrî jî dest xwe xist. Di wê demê de wan qontrola Meke û Medîne dest xwe xist û bû serdijwara misilmananê wê deme.

Di dema Fatimiyan de Misirê aborî, çendayî demeke rind dît. Fatimiyan li Misirê Zanîngeha el-Azhar ava kir.

Di dema el-Hekim de, di 1017'an de, li Misir mezhebeke nû yê wek bawer dikir ku Xwedê di el-Hekim de çê bûye der ket. Ji pê re wan wek Durzî hatin navandin.

Di dema xelîfe el-Mustensir de (1036–1094) xelifetiyê dema xweya herî rind dît. Dewletê xakên xwe li Îraqê jî fireh kirin û Îsmaîliyan Bexda di 1059'an de demek kurt dest xwe xist.

Lê ji pê vê belav bûnê re dewlet ji dijwar de ket û lawaz bû. Çiqas Zîriyan li Maxrêb serweriya xwe dewam kir jî Sûrî û Felestîn di 1076'an de derbaza Selçûqiyan bû.

Ji pê Seferên Xaçperestan destpê kir û Quds di Sefera Xaçperest ya Yekem de dest xaçperestan ket re Fatimiyan dijwareke bihêz li hembera xwe dît. Di 1163'an de kargerê Şamê „Nûredîn Zengî, arteşek şande Misir û Selahedînê Eyûbî 1171'an de dewleta Fatimî hilweşand û dewleta Xanedana Eyûbiyan demezrand.

### Fatimiyên li Mexribe
Di sedsala 9an de Ebdela el-Ekber dest bi pêşengiya Îsmaîliyan kir. Lê wî paşwerên xwe ji bo qedexeyan misyonên xwe veşartî dewam dikirin. Li Îraq, Yemen û Mexribê veşartî mezheba xwe bela dikir. Ji pê wan li Mexribê mezheba xwe nav berberan de belav kir û dijwar dest xwe xistin re wan li Mexribê serweriya xanedana Exlebî ya Ifrîqiyeyê leqand û Ebdela el-Mehdî dewleta Fatimî demezrand. Ebdela el-Mehdî xwe wek xelîfe da zanîn û bajarê bi navê xwe El-Mehdiye ava kir. Di dema el-Mehdî de Sîcîlya, Misir, Cezayêr û Fas hat dagir kirin.

Lê di dema Ebu'l-Qasim el-Qaim (910–934) de Sîcîlya bi piranî şûnda ji dest der ket. Dîsa di dema wî de xarîciyan di serdariya Ebû Yezîd de serîhildan û paytext Mehdiye (*al-Mahdiyya*) dorpêç kirin.

Di dema Îsmaîl el-Mensûr (946–953) û Ebû Tamîm el-Muiz (953–975) de dewleta şunda hêza xwe kir û bi generalê Cefer es-Siqilî de heta beravên Atlantîk dagir kirin.

## Hikûmdar

[thumb|218px|[Zanîngeha el-Azher (Qahîre)]]

**Kargerên Fatimî li Misirê**

* Ebû Temîm el-Muiz Me'ed (953–975)
* Ebû Mensûr el-Ezîz Nizar (975–995)
* Ebû el-Hakim el-Mensûr (995–1021)
* Ebû'l-Hesen ez-Zahir Elî (1021–1036)
* Ebû Temîm el-Mustansir Me'ed (1036–1094)
* Ebû'l-Qasim el-Mustelî Ehmed (1094–1111)
* Ebû Elî el-Amir el-Mensûr (1111–1130)
* E^bu'l-Meymûn el-Hafiz Ebdelmacîd (1130–1149)
* Ebu'l-Mensûr ez-Zafir Ismaîl (1149–1154)
* Ebu'l-Qaim el-Faiz Îsa (1154–1160)
* Ebû Mihemed el-Ezid Ebdela (1160–1171)
### Kargerên Fatimî li Mexribê
* Ebdela el-Mehdî (910–934)
* Ebu'l-Qasim el-Qaim (934–946)
* Îsmaîl el-Mensûr (946–953)
* Ebû Tamîm el-Muiz (953–975)

## Mijarên têkildar

* Xanedana Eyûbiyan
* Xanedana Ihşîdiyan
* Zengiyan
* Şiîtî

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 909an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1171ê de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Erebistana Siûdî
Kategorî:Dîroka Maltayê

Kategorî:Hilweşînên 1171ê
Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê
Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê
Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê
Kategorî:Şiîtî
Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê