open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avdirehmanê Selîmê Şetunisî

**Avdirehmanê Selîmê Feqî** (jdb. 1897 - m. 16ê îlona 1961ê) li gundê Şetunisê li devera Doskî Joriyan ji malbateke kurdperwer ji dayik bûye. Her zû di gencatiya xwe de dikeve jêr bandora fikra neteweperweriyê. Ew bi merdatiya xwe li deverê bi navûdeng dibe, ji ber vê Şêx Ehmedê Barzanî çend caran wî daxwaz dike cem xwe li gundê Barzanê û wî xelat dike. Piştre bi emrê Şêx Ehmedê Barzanî û bi tifaqa rihspî û maqûlan dibe serokê eşîreta Doskî Joriyan.

## Şehîdbûna Wî
Li destpêka şoreşa îlonê, herdu qasidên Mela Mistefa Barzanî Mela Hesenê Barzanî û Mihoyê Benanî hatin cem Avdirehman Axayî û jê re gotin "Em qasidên Barzaniyê Nemir in ku dijminî ew li serê Akrê dorpêç daye, wî ferman li me kiriye ku em bihên vêderê da hûn çekdarên xwe berhev bikin û tevî hêzên Nêrweyî, Nihêlî û Herkiyên Binecî di hewara Mihemed Axayê Çemankî biçin li Çemankê ku dijmin bihîviye êrîşî ser wan bike". Evdirehman Axa radibe qasidên xwe dişîne hemî gundên Doskî Joriyan da ku leşkerekî dirist bikin.
thumb|Kitêba Eşîrên Behdînanê ya nivîsînkar Hêrişê Kemalê Rêkanî
thumb|Kitêba "Bo Aazdiya Welatî" ya Fermandar Mistefa Nêrweyî, Rûpel: 97-98
Avdirehman bi fermandariya 103 pêşmergehan dide rê. 25 pêşmerge diçin Serê Akrê û Nehlê Avdirehman tevî 78 pêşmergeyan berê xwe dide Çemankê. Li 16ê îlona 1961ê pêşmergeyan li çemankê pilana şer danî û êrîşî dijmin kir, şerekê mezin rû da. Ji ber giraniya çekê dijminî pêşmergeyan du caran êrîş kir û nekarî bi ser kevin. Lê cara sêyê pêşmergeyan êrîş kir û karî hêzên dijminî bişkênin. Pêşmerge ketin dû dijminî, dijmin reviya çiyayê Gare. Hindek serbazên dijminî xwe di nav qesra Baremînkê de asê kiribû û teqe li pêşmergeyan dikirin. Avdirehman Axa tevî pêşmergeyan êrîşî wan kir, lê Avdirehman Axa li berderê qesrê bi fîşekek wan jiyana xwe ji dest da. Ew tenê 6 roj bûn ku şoreşê dest pê kiribû, bi vê jî Avdirehman dibe yekemîn fermandarê şoreşa îlonê li devera Behdînanê ê ku jiyana xwe ji dest daye. Piştî mirina wî û çend pêşmergeyên dî Şêx Ehmedê Barzanî sê rojan şînî û matemîn li devera Barzanê ragihand.
thumb|Pesenda Fermandar Seîdê Xelîlê Xoşevî
Piştî wî, kurê wî Seîdê Avdirehmanî cihê wî digre. Avdirehman bavê helbestvan, Sidqiyê Şetunisî ye, ku ew jî di sala 1995an de di cengê de dimire.

## Çavkanî
Ömer Dinçer

**Ömer Dinçer** (jdb. 10ê îlona 1956an li Qeremanê) siyasetmedarekî tirk e ku endamê Partiya Dad û Geşedanê ye.

## Xwendin û siyaset

Dinçer dibistana seretayî, navîn û amadeyî li bajarê Qeremanê xwendiye. Dinçer di navbera salan 1974 û 1978an de li Zanîngeha Erziromê Rêveberiya Karsazî û Siyasetnasiyê xwendiye. Master û doktoraya xwe li Zanîngeha Stembolê xilas kirine. Di sala 1988an de li Zanîngeha Marmarayê dereceya akademiyê ya Doçentî wergirtiye û di 1994an de bûye profesor.

Di sala 2007an de ji Stembolê ji bo AKPê bûye endamê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê. Piştî Faruk Çelik, Dinçer ji 1ê gulana 2009an heya 6ê tîrmeha 2011an Wezîrê Xebat û Ewlehiya Civakî bû. Dinçer di 6ê hezîranê de li şûna Nimet Baş ketiye û ji tîrmeha 2011an heya 24ê kanûna paşîn a 2013an Wezîrê Perwerdeyê bû. Piştî wî, Nabi Avcı wekî Wezîrê Perwerdeyê hatiye wezîfedarkirin.

## Jiyana taybet
Dinçer zewicî ye û bavê sê zarokan e.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Celal Adan

**Celal Adan** (jdb.  li Qerekose) siyasetmedarekî tirk, ku bi esle xwe kurd e. Di sala 2011an de ji bo Partiya Tevgera Neteweparêz bû endamê 24em Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê.

Di salên 1980an û 1990an de Adan bi Mehmet Ağar re têkiliyekî nêzîk hebû; di destpêka salên 1980î de ji ber sûcê ku di sala 1980an de di kuştina sendîkavan Kemal Türkler de cih girtibû, hatiye darizandin û beraat kir.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Karsaz

[thumb|Karsaz û serokê [Chobani , Hamdi Ulukaya bi alîkara Rêvebirê Karsaziya Piçûk a Dewletên Yekbûyî (SBA) Marie Johns (çep) û Rêvebira SBA Karen Mills (rast).]]
**Karsaz** kesekî ku pargîdaniyeke taybet damezrand, xwedan an jî parek wî heye (tevî wekî veberhênerê firişteyî). Karsazek ​​çalakiyan dike (bazirganî an pîşesazî) bi mebesta peydakirina herikîna drav, firotan û dahatê bi karanîna hevgirtî ya sermaya mirovî, darayî, rewşenbîrî û fîzîkî bi mebesta geşkirina pêşkeftin û mezinbûna aborî.

## Çavkanî


Kategorî:Karwerî
Sinopspor

**Sinopspor** klûbeke sporê ya Tirkiyeyê ye ku di sala 1970an de hatiye damezrandin. Rengên klûbê mor û spî ne. Klûb maçên xwe bi gelemperî li Stadyûma Zanîngeha Sînopê dileyize.

## Dîrok
Klûb di sala 1970'î de ji aliyê dermansaz Ozcan Tekinalp û hevalên wî ve hatiye avakirin û ketiye meriyetê, di sezona 1984-85'an de bi awayekî profesyonel ketiye Lîga 3'yemîn a Tirkiyeyê û di Lîga 3'yemîn a Futbolê ya Tirkiyeyê de ku 5 demsalan lîga asta 3'yemîn bû. di navbera 1984-89 de. Di sezona 1988-89an de koma xwe di rêza dawî de qedand û ji Lîga Amatoran daket.

Di sala 2001’an de piştî têkoşîna 12 salan a Amatorê derbasî Lîga 3’yemîn bû. Sinopsporê ku di navbera salên 2001-05an da 4 demsalan di Lîga 3emîn da pêşbirk kir, Sînopsporê di sezona 2004-05an da di rêza 15emîn da koma xwe temam kir û daket Lîga 1emîn a Amatoran a Sînopê.

Di sezona 2013-14an de di Lîga 1. a Amator a Sînopê de hemû maçên ku lîstin bi ser ket û bû Şampiyon û derket Lîga Amator a Herêmê.

## Puangirtinên salên bihurî

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1970an
Kategorî:Sinop
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê
Graie

**Graie** di mîtolojiya yewnanî de cureyeke canewaran e. Xulamên xwişkên xwe Gorgonan in. Se kesan pêk tên navê wan Pephredo, Enyo û Dîno ye. Kesandina kal-pîr bunê ne.
[thumb|''Perseûs çavê graieyan dîsa dide -'' [Henry Fuseli]]

Pîr û gewr hatine dinê û her dem jî wisa jiyane. Pişte wextên dereng ya civaka kevnar de kesên pir sik , xwedî yek çav yek diran û hewcehiyan wan bi perûkê heye dihat teswîr kirin. Perûkekî wan hebû çaxê yekî dixwasta bête dinê perûkê jî we dibir.Di mitolojiya yewnanî de leheng Perseûs diran, çav û perûkê wan ji bo agahiyekî ji wan stand paşê agahiyê dixwast ji wan stand û disa diran, çav û perûkê wan dane wan.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Mihemed Afşîn Qadirzade

**Mihemed Afşîn Qadirzade** (jdb. 22ê tîrmeha 2001ê li Bokan, Rojhilata Kurdistanê) weke mirovê herî kurt ê cîhanê hatiye bijartin ku rekora kesê herî kurt a sala 2022an a Guinnessê şikandiye.

## Jînenîgarî
Mihemed Afşîn Qadirzade, ciwanek 20 salî ye û ji bajarê Bokanê ye. Jiber ku bejna wê 65 santîm dirêj e di jiyana wî de dibe sedema hinek sinoran. Mehrûmbûna ji xwendinê û nekarîna hinek karên rojane yên girêdayî jiyana gundewarî yek ji pirsgirêkên wî yên herî girîng e. Ev xort jî mîna hevsalên xwe hez dike ku here dibistanê û guh bide axaftinên mamosteyan û bixwîne, lê bi gotina bavê wî, ew ji ber pirsgirêkên laşî û berdewamkirina dermankirinên pizîşkî, dest ji dibistanê berdaye. Tevî ku Afşîn 20 salî ye, mîna zarokên 4-5 salî xuya dike. Ev yek bûye sedem ku di vê qonaxa jiyana xwe de rastî gelek pirsgirêkan were. Ev ciwanê piçûk, jibo ku xwedî fikrên baş û xûyek başe e di nav gundiyan de pir bi nav û deng e û her kes bi navê wî yê duyem Mihemed nas dike.

## Çavkanî

Kategorî:Îranî
Kategorî:Jidayikbûn 2002
Kategorî:Kesên ji Bokanê
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Gav

***GAV***, berniyas e bi ***Gav News*** ajanseke nûçeyan e û pirziman e û ji Kurdistan, Îraq û Rojhilata Navîn nûçeyên siyasî, aborî û civakî digihîne raya giştî. Kurdistan ku bûye navendeke girîng ya pêşhatên siyasî û aborî yên Rojhilata Navîn, bala rojnamevanên damezrîner yên *Gav*ê kişandiye û armanc ew e ji herêmê bi awayekî rast û bêalî nûçeyan bigihînin raya giştî.

Hejmarek rojnamevanên bi ezmûn yên ji navçeyên cuda cuda yên Kurdistanê tê de cîh digirin. Baregeha *Gav*ê li Dihokê ye.

*Gav* li Kurdistana Îraqê nûçeyên taybet çêdike. Ajansa wan wêneyên fotograferên bi ezmûn ku pêşhat û bûyerên girîng ên Kurdistanê dokument dikin, pêşkêş dike. *Gav*, ligel wan ajans, rojnamevan û dezgahên navdewletî ku girîngiyê bi herêmê didin di têkiliyê de ye.

## Girêdanên derve
* Gav website

## Çavkanî

Kategorî:Ajansên nûçeyan ên kurdî
Kategorî:Rojnameyên kurdî
Pussy Riot

**Pussy Riot** (bi kurdî: *[[serhildan]]a [[Zê|quzê]]*) komek hunera protesto û performansê ya femînîst-rûsî ye ku li Moskoyê bi cih e. Koma ku di tebaxê 2011an de hat damezrandin û qasî 11 endamên wê heye ji ber muzîka xwe ya punk rockê ya provokatîf populer bû. Komê li cihên giştî çalakiyên gerîla yên bê destûr û provokatîf li dar xistin. Ew performans wek klîb hatin kişandin û li ser înternetê hatin weşandin. Temayên lîrîk ên komê femînîzm, mafên LGBT, dijberiya serokê Rûsyayê Vladimîr Pûtîn û polîtîkayên wî û girêdanên Pûtîn ên bi serokatiya Dêra Ortodoks a Rûsyayê re.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2011an li Rûsyayê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 2011an de hatine avakirin
Kategorî:Muzîkvanên birûpoş
Kategorî:Muzîkvanên femînîst
Kategorî:Rûpoşên siyasî
Kategorî:Siyaseta Rûsyayê
Îfîklês

**Îfîklês** (yewnaniya kevn: Ἰφικλῆς, *Iphikles*), ku jê re **Îfîklos** jî tê gotin, di mîtolojiya yewnanî de nîvbirayê Hêraklês e. Yek ji nêçîrvanên berazên Kalydonî bû.

## Binemal
Îfîklês kurê Alkmênê û mêrê Alkmênêyê Amfîtrionê bû, lê Hêraklês kurê Alkmeneyê ya ji Zeus ê bû. Xwişkek wî jî hebû bi navê Laonome. Du keçên wê ji keça Kreon ê Pîrrayê çêbû.

## Mîtolojî
Şeva Hêraklês, marên ku ji aliyê Hêra ve hatibûn şandin xeniqandin, wê şevê Îfîklês tirsiya. Îfîklês, wek birayê xwe yê navdar, li cem zilamek bihêz de mezin bû, lê ji hêla hêzê ve nikaribû bi Hêraklês re wekhev bibe. Dema ku Hêraklês ji aliyê Hera ve hate dîn kirin, du zarokên Îfîklês û Pîrrayê avêt nav agir û di encamê de her du zarok jî mir.

Lê dîsa jî, Îfîklês bi Hêraklês re çû seferek cezakirinê li dijî Troyayê. Sebeba cezakirinê: Key Laomedon soz dabû mehînan bide Hêraklês lê nedida. Gava ku gihîştin Troyayê, Îfîklês û Telamon bi fermana Hêraklês ve, çun bajar ji bo mehînan bistînin, lê ew her du ji aliyê Laomedon ve hatin avêtin zîndanê. Lê Prîamosê kurê keyê, biryara bavê xwe razî nebû, du şûr ji her du leheng re şand û planên li dijî Hêraklêsê eşkere kir. Gava ku Îfîklês û Telamon ev bihîstin, nobedarên xwe bi şûran kuştin û ji bo ku planên Laomedon eşkere bikin, vegeriyan ba Hêraklês. Paşê Hêraklês û zilamên xwe hatin ba key û di dawiyê de keyê kuştin.

Dema ku Hêraklês danzdeh peywirên xwe qedandin, Key Eurystheus ew bi kuştina wî ji ser text tawanbar kir û ferman da ku Hêraklês bi Alkmênê û Îfîkles re ji bajarê Tîrînsê derkevin. Îfîklês ji bo cezakirina Hippocoona Spartayî Hêraklês re beşdarî seferek bû û hev ra hatin Arkadyayê. Di şer de, Îfîklês hat kuştin û Hêraklês ji ber mirina birayê xwe bêzar bû û bi dilxwazî çû sirgûnê bajarekî din.

Li gor hîn çavkaniyên din de, Îfîkles di şerê yekem a Hêraklês de li dijî Eleans û Augeas şer kir, û ji aliyê Molionidesa Elîsî ve hate birîndar kirin. Di rewşek bêhiş de, Îfîkles ji hêla xizmên xwe ve hate birin Pheneus ê, mala dapîra wî Laonomeyê. Li wir ji hêla hemşîreya Pheneusê Buphagus û jina wî Promne ve hate xwedî kirin. Dema ku ew ji ber birîna xwe mir û bi lehengiyekê hate binavkirin.

## Çavkanî

* Pausanias, Danasîna *Yewnanîstanê* bi Wergera Îngilîzî ji hêla WHS Jones, Litt. D., û HA Ormerod, MA, di 4 cildan de. Cambridge, MA, Weşana Zanîngeha Harvardê; London, William Heinemann Ltd. 1918. Guhertoya serhêl li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus
* Pausanias, *Graeciae Descriptio.* *3 cild* . Leipzig, Teubner. 1903. Nivîsa Yewnanî li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus heye
* Pseudo-Apollodorus, *Pirtûkxaneya* bi Wergera Îngilîzî ya Sir James George Frazer, FBA, FRS di 2 cildan de, Cambridge, MA, Weşana Zanîngeha Harvardê; London, William Heinemann Ltd. 1921. Guhertoya serhêl li Pirtûkxaneya Dîjîtal a Perseus. Nivîsa Yewnanî ji heman malperê peyda dibe

Kategorî:Argonot
Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya Hêraklês
Ulisse Aldrovandi

**Ulisse Aldrovandi** (jdb. 11ê îlona 1522 - m. 4ê gulana 1605an) bijîşk û siruştnasekî îtalî ye ku xebatên xwe yên li ser zanist û dîroka siruştê tê nasîn.

Aldrovandiyî di sala 1568an de li Bolognayê di damezrandina baxçeyekî botanîkî de rolekî girîng lîst, paşê li Zanîngeha Bolognayê bû profesorê botanîk û dîroka siruştê. Weşanên wî yên li ser dîroka siruştê bi xêzkirinên Aldrovandiyî yên teyr, kêzik û masiyan têne zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1522
Kategorî:Mirin 1605
Skandala gendeliyê ya Qeterê li parlamena Ewropayê 2022

**Skandala gendeliyê ya Qeterê li Parlamena Ewropayê**, ku di medyayê de bi gelemperî wekî **Qatargate** jî tê binavkirin, dozeke gendeliyê ye li Parlamena Ewropayê ku di kanûna pêşîn a 2022an de derket holê.

Di skandaleke siyasî ya berdewam de, siyasetmedar, xebatkarên siyasî, lobî, karmend û malbatên wan têne îdiakirin ku di berdêla bandora li Parlamena Ewropayê de beşdarî gendelî, şûştina pereyan û sûcên organîze yên dewletên Fas û Qeterê bûne. Hat ragihandin ku hin endamên meclîsê di berdêla parastina berjewendiyên Qeterê de pere standin. Fas jî tê gumankirin ku endamên hilbijartî yên Parlamena Ewropayê gendel kirine.

Qeter van îdiayan bi tundî red dike. Rayedarên qanûnê yên li Belçîka, Îtalya û Yewnanistanê dest danîn ser 1,5 milyon euro dirav, dest danîn ser komputer û têlefonan, û çar kes bi sûcên îdiakirî tawanbar kirin. Ev yek bû sedema zindankirina cîgira seroka parlamenê Eva Kaîlî.

## Çavkanî

Kategorî:Parlamena Ewropayê
Kategorî:Skandalên siyasî
Kategorî:2022 li Belçîkayê
Kategorî:2022 li Ewropayê
Kategorî:2022 li Îtalyayê
Kategorî:2022 li Qeterê
Kategorî:2022 li Yewnanistanê
Eva Kaîlî

**Eva Kaîlî** (bi yewnanî: Εύα Καϊλή; jdb. 26ê cotmehê 1978an) siyasetmedareke yewnan e ku ji sala 2014an vir ve wekî endama Parlamena Ewropayê kar dike. Ew di kanûna paşîn a 2022an de wek çardeh cîgira serokê Parlamena Ewropayê hate hilbijartin, heya ku di kanûna 2022an de ji ber skandala gendeliyê ya Qeterê li parlamena Ewropayê hat girtin û tawanbarkirin.

Kaîlî endama berê ya Parlamena Yewnanistanê û pêşkêşvana nûçeyên televîzyonê ya berê ya kanala MEGA Channel e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Kesên ji Selanîkê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên ji Selanîkê
Michael B. Jordan

**Michael Bakari Jordan** (jdb. 9ê sibatê sala 1987) lîstikvan, derhêner û hilberînerek amerîkî ye.

Ew bi rolên xwe yên fîlmê wekî qurbanê gulebaranê Oscar Grant di drama Fruitvale Station (2013), bokser Donnie Creed di fîlma Creed (2015), û Erik Killmonger di Black Panther (2018) û berdewamiya wê de Black Panther: Wakanda Forever (2022) tê zanîn. Her çar fîlm ji hêla Ryan Coogler ve hatine nivîsandin û derhêner kirin. Jordan rola Creed di Creed II (2018) de, û Killmonger di What If...? (2021) de dubare kir. Tê destnîşan kirin ku wê di Creed III (2023) de lîstikvanî û derhêneriya xwe bike.

Jordan di destpêkê de di rolên televîzyonê de derket, di nav de rola Wallace di sezona yekem a rêzefîlma drama sûc a HBO The Wire (2002); rola Reggie Montgomery di soap operaya ABC ya All My Children de (2003–2006) û rola Vince Howard di rêzefîlma drama werzişê ya NBC ya Friday Night Lights (2009–2011). Performansên wî yên din ên fîlmê Red Tails (2012), Chronicle (2012), That Awkward Moment (2014), Fantastic Four (2015), û Just Mercy (2019) hene.

Di sala 2018an de, Jordan ji bo Xelata Emmy ya Primetime ji bo Outstanding Television Movie, wekî hilberînerê fîlma televîzyonê Fahrenheit 451 berendamtî wergirt. Di sala 2020an de, Jordan ji hêla kovara Time ve wekî yek ji 100 kesên herî bibandor li cîhanê hate destnîşan kirin, û wek Sexiest Man Alive (Mirovê Herî Seksî yê Zindî) hate hilbijartin. Di heman salê de, The New York Times ew xiste rêza 15an di navnîşa xwe ya 25 Lîstikvanên Herî Mezin ên Sedsala 21an de.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Mirovên zindî
Tirombêla elektrîk

**Tirombêla elektrîk**, **otomobîla karebayî**, **otombîla elektrîkî** wesayitek e ku ji hêla yek an çend motorên elektrîk ve tê meşandin û tenê enerjiya ku di pîlê de hatî hilanîn bikar tîne.

Li gorî wesayîtên motora şewitandina hundurîn, otomobîlên elektrîk bêdengtir in, gazên egzozê tune ne, û bi giştî xwediyê emîsyonên kêm in. Li DYA û Yekîtiya Ewropîayê, ji sala 2020an pê ve, lêçûna giştî ya xwedîtiya wesayîtên elektrîkî yên vê dawiyê ji yên bi motora şewitandina hundurîn erzantir e, ji ber lêçûnên sotemenî û lênêrînê kêmtir. Barkirina otomobîlek elektrîk dikare li stasyonên şarjê yên cihêren bê kirin; ev stasyonên şarjê hem li xaniyan hem jî li qadên giştî dikarin bên sazkirin.

Li çaraliyê cîhanê, di sala 2021an de 6,6 mîlyon otomobîlên elektrîk ên pêvekirî hatin firotin, ku ji sala 2020an bêtir du qat kir, û 9% ji bazara gerîdeya nû ya gerdûnî bi dest xist. Otomobîlên hemî-elektrîkî di sala 2021an de 71% ji firotana gerîdeya pêvekirî temsîl kirin. Ji kanûna 2021an vir ve, 16 mîlyon otomobîlên elektrîk ên pêvekirî li ser rêyên cîhanê bûn. Gelek welatan teşwîqên hukûmetê ji bo wesayîtên elektrîkî yên pêvekirî, krediyên bacê, yarmetîdan, û teşwîqên din ên ne-drav saz kirine, û gelek welatan qanûn derxistine da ku firotina otomobîlên sotemeniya fosîl rawestînin, ji bo kêmkirina qirêjiya hewayê û bisînorkirina guherîna avhewayê.

Tesla Model 3 di destpêka sala 2020an de bû otomobîla elektrîk ya herî-firotanê ya cîhanê, û di hezîrana 2021an de bû yekem otomobîla elektrîk ku 1 mîlyon firotana gerdûnî derbas kir. Modelên din ên bi pejirandina berbelav Mitsubishi i-MiEV û Nissan Leaf in. Otomobîlên elektrîk vîzyona tevgerê ya pêşerojê bi navê Autonomous, Connected, Electric û Shared Mobility dihewînin, ligel teknolojiyên nû yên otomotîvê yên wekî ajotina xweser, wesayîtên girêdayî û tevgera hevpar.

## Çavkanî
Pan Entertainment

**Pan Entertainment** () şirketeke hilberîna dramayê ya koreyî ye . Ew di 3ê avrêla 1998an de bi navê **HS Media Co., Ltd** hatiye damezrandin. Ofîsa wê ya sereke, bi navê *The PAN*,  li navçeya Mapo ya Seulê ye.

Slogana şirketê *Cîhaneke naverokên efsûnî* ye ().

## Lîsteya xebatên wan

## Binsaziyên wan

### Şirketa Pan Stars
**Şirketa Pan Stars** saziyek rêveberiya hunermendan e ku xwediyê wê Pan Entertainment e.

#### Artîstên wan
* Ryu Jin
* Take Jae-hoon
* Kim Yoon-seo
* Ha Joo-hee
* Choi Sung-jae
* Pyo Ye-jin
* Lee In-ha
* Jeon Ye-seul
* Jung Ji-oh
* Park Joo-hyun

## Çavkanî



## Girêdanên derve
*  

Kategorî:Rêzefîlmên televizyonê yên ji Pan Entertainment
Kategorî:Şirketên merkezên wan li Seulê ne
Tuareg

Gelekî di bakûrê Afrîkayê dijîn.Zimanê wan ji cureyê zimanê Berberiyan e. Gelhe ya wan nêzîkê 1,2 mîlyon e. Di nav hidûdên Burkîna Faso , Cezayîr , Lîbya , Malî , Nîjer de dijîn. Nivîsên Tîfînaghê ku nivîsekî kevnarê yên Lîbyayê ye ew diparêzin.

Kategorî:Komên etnîk li Nîjeryayê
Gayê Pîroz ê Krîtê

Di gorî mitolojiya yewnanî de ew ga aliyê xwedawend Posîdon ve hatibû şandin. Posîdon vê gayê diyariya gelê Mîkênê kiribû. Ji behrê hatibû şandin, pir spehî dixwuya. Xatûna Mîkenê Pasîfaê ji Dedalosê xwest ku çêlekekî sextê çêke û ew jî biçe nava wê çêlekê. Dedalos vê gotinê cih anî Pasîfaê pê çêleka sexte, gayê ra tekîliyên cinsî kir. Di encama vê tekîliyê Mînotor hate dinê. 

Girtina gayê di nav donzdeh peywirên Hêraklêsê hebû. Li aliyê Hêraklêsê tê girtin. Piştî vê girtinê Hêraklês dîsa wê gayê serbest berdide. 
[thumb|Hêraklês Gayê Krîtê digre - [Bernard Picart (1731)]]

## Çavkanî

Kategorî:Cinawirên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Têseûs
Nebza avê ya helandinê 1B

thumb| Kêla bilindbûna asta deryayê ya piştî qeşayê û pêlên avê yên helandinê (MWP)
**Meltwater pulse 1B** ( **MWP1b** ) navê ku ji hêla erdnasên Quaternary, paleoclimatologist, û okyanûsnasan ve ji bo heyamek bilindbûna asta deryayê ya bi lez an jî bilezkirî ye ku hin hîpotez dikin ku di navbera 11,500 û 11,200 sal berê de destpêka Holocene ê û piştî dawiya Dryasên Ciwan de qewimiye.  Nebza avê ya helandinê 1B wekî **bûyera bilindbûna karesatê ya 2yan**( **CRE2** ) li Deryaya Karîbê jî tê zanîn. 

Navê nebzên avê ya helandina din ên piştî qeşayê bi gelemperî wekî nebza avê ya helandinê 1A0 (pulsea avê 19ka), Nebza avê ya helandinê 1A, Nebza avê ya helandinê 1C, Nebza avê ya helandinê 1D û Nebza avê ya helandinê 2 têne zanîn. Ew û van serdemên din ên pêşniyarkirî yên bilindbûna bilez a asta deryayê wekî nebza avê ya helandinê têne zanîn ji ber ku sedema texmînkirî ya wan berdana bilez a avê li nav okyanûsan ji hilweşîna *qeşayên* parzemînî bû. 

## Çavkanî

Kategorî:Asta deryayê
Kategorî:Hezarsala 10an b.z.
Kategorî:Okyanûsnasî
Rosa Parks

**Rosa Louise McCauley Parks** (4ê sibatê 1913an - 24ê kewçêrê 2005an) çalakvanek amerîkî bû di tevgera mafên sîvîl de ku bi rola xwe ya bingehîn di boykota otobusê ya Montgomery de tê zanîn. Kongreya Dewletên Yekbûyî ew wekî "xanima yekem a mafên sivîl" û "dayika tevgera azadiyê" bi nav kir.

## Çavkanî

Kategorî:Boykota otobusê ya Montgomery
Kategorî:Jidayikbûn 1913
Kategorî:Mirin 2005
Kategorî:Tevgera mafên sivîl
Boykota otobusê ya Montgomery

**Boykota otobusê ya Montgomery** kampanyayek protestoyî ya siyasî û civakî bû li dijî siyaseta veqetandina nijadî ya li ser pergala veguhastina giştî ya Montgomery, Alabama. Ew bûyerek bingehîn bû di tevgera mafên sivîl li Dewletên Yekbûyî. Kampanya ji 5ê kanûna pêşîna 1955an destpê kir: Vê roja duşemê piştî Rosa Parks, jinek afro-amerîkî, ji ber ku red kir ku kursiya xwe radestî kesek spî bike, hatibû girtin. Bi vê yekê gelek kesên afro-amerîkî radestkirina kursiyên xwe bo kesên spî boykot kirin û boykota otobûsê heya 20ê kanûna 1956an ajot, heya ku dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî ragihand ku qanûnên Alabama û Montgomery yên ku otobusên veqetandî dimeşandin wek nedestûrî ne.

## Galerî

Rosa Parks Bus.jpg|Otobusa Rêzên Bajêr a Neteweyî, numreya 2857, ku Rosa Parks li wê siwar bû berî ku were girtin, niha li Muzexaneya Henry Ford li pêşangehê ye.
Rosa Parks being fingerprinted by Deputy Sheriff D.H. Lackey after being arrested on February 22, 1956, during the Montgomery bus boycott.jpg|Rosa Parks piştî girtina wê ji ber boykotkirina radestkirina kursiyê ji bo kesên spî şopên tiliyên xwe dide cîgirê Şerîf D.H. Lackey.


## Çavkanî


Kategorî:Çalakvanî
Kategorî:DYA
Kategorî:Martin Luther King
Kategorî:Tevgera mafên sivîl
Kategorî:1955 li DYAyê
Henry David Thoreau

**Henry David Thoreau** (jdb.  - m. ) endazyarê nexşeyê, nivîskar, fîlozof, helbestvan, dîroknas, dijberê xulamtiyê, anarşîst, berxwedêrê bacê, rexnegirê pêşkeftinê û naturalistê amerîkî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Anarşîzm
Kategorî:Ceribanvanên amerîkî
Kategorî:Fîlozofên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1817
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1862
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
1817

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 12ê tîrmehê — Henry David Thoreau nivîskar û fîlozofê amerîkî.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Kategorî:Sal
Cassiodorus

**Cassiodorus**, navê tevahî **Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus** (PZ 490, Scylletium, Bruttium, Keyaniya Ostrogot - PZ 585, nêzîkî Scylletium , Manastira Vîvarîûm), dîrokzan, dewletvan û keşe. Di dema berbiçavbûna tehdîda barbar de di parastina çanda Romayê de rolek girîng lîstiye.

Kategorî:Jidayikbûn 480î
Kategorî:Mirin 580î
Bahoz (fîlm)

**Bahoz** () fîlmekî dirêj a 2007an e ku cureyê wê dramaya siyasî ye. Derhênerê fîlmê Kazım Öz e ku di Festîvala Fîlman a Mîlanê de bi fîlmê xwe yê Fotoğraf "Xelata Fîlma Herî Baş" wergirtibû.

Di fîlmê de Cahit Gök, Havin Funda Saç, Selim Akgül, Asiye Dinçsoy, Ali Geçimli, Kadim Yaşar, Bertan Dirikolu, Engin Emre Değer, Volga Sorgu, Feyzullah Gürdaş, Ececan Gümeci, Çağlayan Bozacı, Zelal Maraşlı, Ali Sürmeli, Sinan Bengier, lîstikvanên mêvan Turgay Tanülkü, Ümit Çırak û Muhlis Asan dilîzin. Vedat Yıldırım, Ayhan Akkaya û Burak Korucu muzîka fîlmê çêkir.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya Bahoz
* Malpera Özen a Fîlmê "Bahoz".
* Bahoz li ser Cinematurk.com 
* Bahoz li ser the Internet Database Film 

Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên tirkî
Kategorî:Fîlmên 2007an
Ûmmî

**Ûmmî** an jî **Ûmî** kesê ku xwendin û nivîsandinê nizane , bi gelemperî ji bo pêxemberê misilmanan Muhemmed tê bikaranîn.

Dayikî, yê ku wek hê nû ji dayik bûye xwendin û nivîsandinê nizane (yan jî rind nizane), ku di dema Muhemmed pêxember de, piraniya qebîla Qureyş ûmmî bûne; Muhemmed jî ûmmî bûye.

## Çavkanî
Thomas Paine

**Thomas Paine** (jdb.  - m. ) çalakvanê siyasî, fîlozof, nivîskar, teorîsyenê siyasî û şoreşgerekî amerîkî bû. Wî bi ramanê xwe bandor li Şerê Azadiya Amerîka û Şoreşa Fransayê kir.

## Jiyan

Li sala 1737an de li Norfolk (Keyaniya Yekbûyî) ji dayik bû. Berê tîcaret kir. Li 1767an li Londonê dest bi mamostetiyê kir. Li 1774an çû Amerîkayê û piştgiriya azadiya Amerîkayê kir. Bi vê armancê li 1776an broşurê bi sernavê *Common Sense* (aqlê selimî) çap kir. Paşê pişgiriya Şoreşa Fransayê kir û pirtûka *Rights of Man* (Mafên Mirov) çap kir. Ji Meclîsa Fransayê Neteweyî re hate hilbijartin. Li Fransayê ji aliyê Rêveberiya Terorê hate girtin. Di girtîgehê de *Age of Raisonê* (Serdema Hişê) nîvisand. Ji herkesê re pêşniyarê weke mafê dahatê asgarî û hîvaneya emekdar berrevanî kir. Piştî desthilatê îktîdarê Napoleon vegeriya Amerîkayê û li sala 1809an li Londonê mir.

## Berhem
* Mafên Mirov
* Common Sense

## Çavkanî

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên sedsala 19an
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 18an
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an
Kategorî:Şoreşgerên amerîkî
Cevdet Döğer

**Cevdet Döğer** (wekî tê gotîn bi **Abdullah Kurd**, û bi navê **Abdullah al-Kurdi** an **Selaheddîn** jî tê zanîn), (jdb. sala 1977 li Amed - m. di sala 2011 li Çeçenistan), şorêşvanekî ya îslamî yê kurd bû, ku li welatên Çeçenistanê de şer dikir. Döğer cîgirê sereke yê fermandarê meydanî ya Erebistana Siûdî Muhannad bû. Kurd di 3ê Gulan sala 2011an de li herêma Cheberloevsky di Çeçenîstanê ji aliyê hêzên artêşen Rûsyayê hat kuştin.

## Jiyana destpêk û çalakiya serhildanê
Kêm ji destpêka jiyana Döğer tê zanîn, lê tê gotin ku ew li herêma kurdên Tirkiyê, belkî li herêma Diyarbekirê ji dayik bûye. Ew di sala 1999an de ji gundê xwe yê zikmakî çûyê Bakurê Qefqasyayê piştî derbasbûna di Pankîsî ya Gurcistanê re. 

Di dema mirina wî de belgeyên nasnameya Tirkî û Gurcî yên "Cevdet Döger" di çenteyê Kurd de hatin dîtin, ku piştî demekê ji aliyê Hikûmeta Rûsyayê hatî dîtin. Lêbelê hikûmeta Tirk û Gurcistanê her du jî diyar kirin ku di databasesên wan de kesek wisa nehatiye qeydkirin, ev tê wê wateyê ku belgeyên îhtîmala xelet in. Dîroka diyarkirî ya jidayikbûnê, 20ê Avrêl, 1977, jî pir bi guman bû, ji ber ku ev tê wê wateyê ku ew di 14 saliya xwe de beşdarîya şer bû. 
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 2011
Kategorî:Terorîzma îslamîst li Rûsyayê
Lazên Tirkiyeyê

**Lazên Tirkiyeyê**, (bi tirkî: *Türkiye Lazları*, bi lazî: ლაზეფე თურქონაშე *Lazepe Turkonaşe*) hevwelatiyê Tirkiyeyê yên ku bi eslê xwe laz in. Laz komeke etnîkî wekî xwecih li rojhilatê peravên Deryaya Reş a Tirkiyeyê û başûrê rojavayê Gurcistanê ye. Lazên Tirkiyeyê bi piranî di parêzgehên Rize û Artvînê dijîn.

## Navdar

* Kemal Pir, yek ji damezirinerên Partiya Karkerên Kurdistanê
* Kâzım Koyuncu, stranbêjekî laz

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê
Kategorî:Laz
Kategorî:Tirkiye
George Santayana

**George Santayana** (jdb.  - m. ) fîlozof, helbestvan û nivîskarê amerîkî ku bi eslê spanî bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Fîlozofên spanî
Kategorî:Helbestvanên spanî
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Xetên Nazca

thumb|Wêneya hewayî ya yek ji xetên Nazca, ku di Tîrmeha 2015an de hatî kişandin, sêwirana ku wekî "Meymûn" tê zanîn nîşan dide.
**Xetên Nazkayê** çend jeoglîfên mezin ên kevnar in ku li başûrê Perûyê di axa Çola Nazcayê de hatine kolandin.

Ew di navbera salên 500 BZ û 500 piştî zayînê de bi çêkirina kortên hûrik di heriyê de, bi rakirina keviran û bi eşkerekirina axên rengdar hatine afirandin. Du qonaxên sereke yên xetên Nazca hene: qonaxa Paracas ji 400 heta 200 BZ diajo û qonaxa Nazca ji 200 BZ heta 500 piştî zayînê. Di salên beriya 2020an de, ji 80 heya 100 fîgurên nû bi rêya bikaranîna dronan hatine dîtin, û arkeolog bawer dikin ku hêj bêtir figurên nedîtî hene.

Pir xet rasterast li ser rûerdê dimeşin, lê sêwiranên fîgurî yên heywan û nebatan jî hene. Meznahiya jeoglîfên fîgurî yên balkêş di navbera 400 û 1'100 metre ne. Dirêjahiya hemî xetan bi hev re ji 1'300 km zêdetir e, û bi tevahî qadek bi qasî 50 km2 digire. Xet bi gelemperî 10 heta 15 cm kûr in. Ew bi rakirina erdê jorîn an keviran hatine çêkirin da ku binê erdê yê zer-gewr eşkere bibe. Firehiya xêzan bi gelemperî digihêje 30cm heya 33cm, lê li hin deveran firehiya wan digihîje 1,8 m.

Hin fîgurên Nazca çêtirîn ji hewayê têne dîtin (li dora 500 m), her çend ew ji zozanên derdorê û cihên din ên bilind jî xuya dibin. Fîgur bi gelemperî ji yek rêzek domdar hatine çêkirin. Yên herî mezin bi qasî 370 m dirêj in. Ji ber îzolebûna wan û avhewaya hişk, bêba û deştî, xet bi piranî bi xwezayî hatine parastin. Guhertinên hewayê yên ku pir kêm pêk tên dibe ku bi demkî sêwiranên gelemperî biguhezînin. Ji sala 2012an û pêde, tê gotin ku xet ji ber çalakiyên kesên ku li van deran dijîn hinkî xera bûne.

Fîgur xwediyê kompleksîteyên cûda ne. Bi sedan xêz û şeklên jeometrîk sade ne; Ji wan zêdetirî 70 sêwiranên zoomorfîk in, di nav wan de çewrik, pîrê, masî, kondor, masîxwer, meymûn, zozan, kûçik, pisîk û mirov. Şiklên din jî dar û kulîlk in. Zanyar di ravekirina armanca sêwiranan de xwediyê nêrînên cuda ne, lê bi giştî girîngiya olî didin wan. Ew di sala 1994 de wekî Mîrateya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hatine destnîşankirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 5an b.z.
Hanûka

**Hanûka** () an **cejna ronahiyê** cejneke cihû ye ku ji nû ve vejandina Orşelîmê û vekirina Perestgeha Duyem bi bîr tîne. Pîrozbahî digihêje heya serhildana Makabiyan ya ku li dijî Împeratoriya Seleukî di sedsala 2an b.z. de pêk hatibû.

Hanûka heşt şev û rojan diajo û li gorî salnameya îbranî di 25ê Kislevê de dest pê dike. Li gorî salnameya gregorî di navbera dawiya çiriya paşîn û dawiya kanûna paşîn de tê pîrozkirin. Festîval bi pêxistina mûmên li ser mûmdankekê tê pîroz kirin, ku bi gelemperî jê re menora an hanukkiya tê gotin. Menora ji neh şaxan pêk tê û li ser her yekê mûmek tê danîn. Şaxa navendî bi gelemperî ji yên din bilindtir an xwartir e û mûma wê ji bo ronîkirina heşt mûmên din tê bikaranîn. Ji vê mûmê re şemaş () tê gotin. Her şev mûmeke din bi alîkariya şemaşê tê pêxistin heya ku di şeva dawî ya cejnê de agirê her heşt mûman bi hev re dişewitin. Ji bo pîrozbahiyê stranên Hanûka tên xwendin, lîstika *dreidel* tê lîstin û xwarinên latkes û sufganiyot têne amadekirin. Ji salên 1970î vir ve, tevgera navneteweyî ya Cabad Haşdî li gelek welatan menorayeke mezin li cîhên giştî ronî dikin.

Hanûka di eslê xwe de wekî cejneke bi awayê Sukkot hatiye sazkirin, lewma ew di warê olî de betlaneyeke piçûktir e. Lêbelê, Hanûka li DYAyê û deverên din, nemaze di nav cihûyên laîk de, gihîştiye girîngiyekê, ji ber ku pir caran di demsala betlaneyê de dikeve ser cejna Noelê.

## Çavkanî

Kategorî:Cejnên dînî
Kategorî:Çanda cihû
ChatGPT

**Chat Generative Pre-trained Transformer** yan jî bi kurtasî **ChatGPT**, boteke hevpeyvînê (diyalog) ye ku ji hêla şîrketa OpenAIê ve hatiye pêşve xistin û di çiriya paşîn a sala 2022an de hatiye weşandin. ChatGPT wekî prototîpek hate destpêkirin û ji bo bersivên xwe yên berfireh û bersivên eşkereyên di warê zanîn de di demekê kurt de bal kişandiye ser xwe.
## Taybetmendî
Li gorî amûrê berê InstructGPTyê, ChatGPT hewl dide ku bersivên xelet û xapînok kêm bike. Di mînakekê de, dema ku ji InstructGPT pirsa "Ji min re bêje ka kengê Christopher Columbus di sala 2015an de hatiye Dewletên Yekbûyî" wekî rast qebûl dikir. ChatGPT agahdariya li ser seferên Columbus û agahdariya li ser cîhana nûjen bikar tîne ku tevî têgihiştinên Columbus ji bo avakirina bersivek ku texmîn dike ka dê çi bibe ger Columbus di sala 2015an de were Dewletên Yekbûyî.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîsbariya 2022an
Kategorî:Teknolojî
Wörschach

**Wörschach** gundekî di navçeya Liezen de yê. Nifûsê Gund 1150 yê (1ê Çile 2022). Ew gund ji bo Keleya Wolkenstein gelek di kesên Geştyarî navdar ê.
thumb|Dîmenek ji kavilên Wolkenstein heya Wörschach û Ennstal.

## Çavkanî

Kategorî:Steiermark
Rottenmann

**Rottenmann**, bajarekî bi ser parêzgeha Steiermark a Awistiryayê ye. Rottenmann di heman demê de bajarokê herî kevn ê navçeyê û yek ji kevintirîn bajarên li Awistiryayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Awistiryayê
Asoya Helbesta Kurdî

**Asoya Helbesta Kurdî** malper û sepaneke helbestan a bi kurdî (kurmancî, dimîlkî û soranî) ye ku ji aliyê Rênas Xendekî û Mazlum Ozdogan ve hatiye çêkirin û tê birêvebirin. Di malperê de niha (2022) 3.814 helbest û 503 helbestvan hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Malperên kurdî
Qeyserî (bajar)

**Qeyserî** (bi tirkî; *Kayseri*), bajarêkî di Anatolya Navînê yê. Ew bajar paytexta parêzgeha Qeyserî yê, ku bi heman navî li Kapadokya di Tirkiye yê. Bajar hîn di sala 2000 de 536,392 nifûsa xwe bû û parêzgeha Qeyserî 1,50 mîlyon Kes niştecî nê.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Kapadokya
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Serbên Tirkiyeyê

**Serbên Tirkiyeyê** hevwelatiyên Tirkiyeyê yên ku bi eslê xwe serb in an jî kesên ku li Serbistanê ji dayik bûne û li Tirkiyeyê dijîn in. Serbên Tirkiyeyê bi piranî li bajarên mezin wekî Stembol, Kocaeli, Enqere, Antalya û Îzmîrê dijîn. Piraniya wan bi zimanê serbî nizanin û bi zikmakî tirkî diaxivin.

## Dîrok
Di serdema Împeratoriya Osmanî de piraniya erdên Balkanê di bin kontrola osmaniyan de bû. Ji ber sedemên wekî aborî û sirgûnkirinê, gelek serb koçî Stembol û Anatolyayê kir. Di  de Keleya Belgradê bi 250.000 leşkerên osmanî û jî 100 zedetirî gemiyan ji aliyê Silêman Şah ve hatiye girtin. Dûre, piraniya bajar hat xirabkirin û tevahiya nifûsa wî ya Xirîstiyanên Ortodoks ji bo Stembolê hatin sirgûnkirin ku devera ku sirgûnbûn ji hingê ve wekî daristana Belgradê hatiye zanîn.

Gelek yenîçeriyên osmanî bi eslê xwe serb bûn û di zarokatiya xwe de ji malên xwe hatibûn birin û li Împeratoriya osmanî de perwerde dîtin. Hin serb meqamên siyasî bi dest xistine û çend Wezîrên Mezin jî wek serb hatine dinyayê.

thumb|Balyozxaneya serbî li Stembolê

## Çavkanî

Kategorî:Gelên Tirkiyeyê
Kategorî:Serb
Mîtolojiya germanî

**Mîtolojiya germanî** efsaneyên gelên german, di nav de mîtolojiya norsî, mîtolojiya anglosaksonî û mîtolojiya germanî ya parzemînê vedihewîne. Ew hêmanek sereke ya paganîzma germanî bû.

## Jêder
Ji ber ku zimanên germanî ji zimanê proto-hindûewropî pêş ketine, mîtolojiya germanî jî di dawiyê de pêşveçûnek mîtolojiya proto-hindûewropî ye. Bermahiyên şûnwarnasiyê ên wekî petroglîfên li Skandînavyayê bi kêmî ve ji Serdema Bronz a Norsî ve di mîtolojiya germanî de domdariyê pêşniyar dikin .

## Çavkanî li ser mîtolojiya germanî
Çavkaniyên nivîskî yên pêşîn ên li ser mîtolojiya germanî wêjeya nivîskarên romayî ne.

## Çavkanî
Necdet Ünüvar

**Necdet Ünüvar** (jdb. 6ê hezîranê 1960 li navçeya Ceyhanê ya Edeneyê) endokrinologê, mamosteyê zanîngehê û siyasetmedarê Partiya Dad û Geşedanê yê.

Necdet Ünüvar di Zanîngeha Erziromê Fakûlteya Tipê xwendiyê. Perwerdeya xwe ya pîşeyî di warê nexweşiyên navxweyî, endokrinolojî û nexweşiyên metabolîk de li Nexweşxaneya Zanîngehê ya Wezareta Tenduristiyê li Enqereyê wergirt. Necdet Ünüvar paşê bû mamoste û profesor. Di Fakûlteya Tipê ya Zanîngehê Erzîromê de profesorê nexweşiya navxweyî bû. Her wiha li heman zanîngehê Seroka Beşên Endokrinolojî û Nexweşiyên Metabolîk jî kir. Ünüvar bû Sekretera Wezareta Tenduristiyê. Di 23ê Dema qanûndanînê ya Meclisa Mezin a Tirkiyeyê, parlemena parêzgeha Edeneyê yê. Necdet Ünüvar ji hilbijartinên 2007ê yên parlamena Tirkiyeyê vir ve ev wezîfe girtiye.

Necdet Ünüvar îngilîzî dizane, zewicî yê û sê zarokên wî hene.

## Çavkanî

## Girêdanên malperê

* Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê: Jînenîgariya Necdet Ünüvar

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Kesên ji Edeneyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Kategorî:Tirk
Keyaniya Romayê

**Keyaniya Romayê** li gorî dîroknasan serdema şaristaniya Romaya Kevnarê ya yekem e. Çaxê ku Romûlûs û Remûsê bajarê Romayê avakirin dest pê dike, heya keya dawî Tarquinius Superbus dikeve dom kiriye. Serdem 753an b.z. de dest pê kiriye, 509an b.z. de xilas bûye. Derheqê vê serdemê çavkanî pir kêm in.

## Damezrandina bajarê
Piştî Romûlûs birayê xwe Remûsê kuşt bajarê li ser gira Palatînayê ava kir û navê xwe danî bajarê. Xulam û azad hişt her kes bê te bajar. Mêzrekên dînî, siyasî û hiqûqî ava kir. Keyanî bi wî awayî hat damezrandin û Romûlûs bû key.

Romûlûs ji hêla sabînan hate dawetkirin şengekî. Li wir romayî 30 jinên sabînan revandin û bi zorî bûne mêrê wan. Piştî wê bûyerê navbera romayî û sabînan şer derket lê sabîn nekariyan Romayiyan. Aşitiyekî kirin Romûlûs û keyê sabînan Titus Tatius bûn keyên hevbeş. Piştî 37 salan desthilatdariyê Romûlûs winda bû keyên din hatin cihê wî.

## Bilindbûna Şaristaniyê û Ketina Keyan
Piştê Romulus demekî kin bajêr ma bê serî lê wextekî şunde senato Numa Pompiliusê bijart. Ew sabînî bû. Pir dîndar bû ji ber wê reformên dînî çêkir, lê piştî wî Tullus Hostilius bû key, reformên wî xirab kirin. Bi sabîniyan re şer kir bajarê Alba Longayê xirab kir gelheya wê jî entegreyê Romayê kir. Piştê wê bi dorê Ancus Marcius, Tarquinius Priscus, Servius Tullius û dawiyê jî Lucius Tarquinius Superbus bûn key. Her yekî hin şeran hin reforman keyaniyê mezin kirin.

Dawiya keyaniyê tecewiz kirina jina senatorê ji aliyê kurê keyê Sextus Tarquiniusê dest pê dike. Jina senatorê Lucretia ji şermiya bûyerê xwe kuşt. Ev bûyer bû sedema şoreşekî. Di sala 509an b.z. de Key Tarquinius Superbus ji bajêr hate avêtin. Komara Romayê hate damezrandin. Junius Brutus û Tarquinius Collatinus bûne konsûlê komarê yê yekem.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.

Roma
Romayê
Kategorî:Romaya kevnare
Kategorî:750î b.z.
Kategorî:509 b.z.
Zemahşerî

**Zemaxşerî** (bi farisî : محمود زمخشری ; 18'ê adarê 1075 - 13'ê pûşperê 1144) alimekî îslamî yê îranî bû.

Alimê Îslamî û filozofê bi eslê faris bû ku di qada ilmên islamî yên weke tefsîr, kelam, fiqih, ferheng û belaxet de lêkolînên çêkiriye û berhemên curbecur daye. Li sala 1074an de li gundê Zemaxşer ê Xwarezm ji dayik bûye, li 1144an di şevekê erefê de li Kohne Urgenç miriye

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1070î
Kategorî:Mirin 1140î
Edene (parêzgeh)

**Edena**, anku **parêzgeha Edeneyê** (, navê fermî bi tirkî *Adana*) parêzgeheke Tirkiyeyê ku li navenda Kîlîkyayê ye. Navenda îdarî ya parêzgehê bajarê Edene ye, ku 79% ji rûniştvanên parêzgehê li bajêr dijîn.

## Navçeyên Edeneyê
thumb|Nexşeya navcêyen parêzgeha Edene

13 navçeyên Edeneyê hene:

* Qarsantî, bi tirkî Aladağ
* Ceyhan
* Feke
* Qebristana Xerîban, bi tirkî İmamoğlu
* Çeçelî, bi tirkî Karaisali
* Maxarsus, bi tirkî Karataş
* Sîs, bi tirkî Kozan
* Bazendum, bi tirkî Pozanti
* Xaçîn, bi tirkî Saimbeyli
* Seyhan
* Mexare (Mağara), Tufanbeyli
* Ayas, bi tirkî Yumurtalık
* Ûregîr, bi tirkî Yüreğir

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Edene
Dubrovnik

**Dubrovnik** (bi latînî: *Rausium*, paşê *Ragusium*; bi îtalî: *Ragusa*) bajarek li başûrê Xirwatistanê li peravên Adriyatîkê ye, ku ji aliyê turîzmê ve gelek navdar e. Bajarê kevn di sala 1979an de ji aliyê UNESCOyê ve li lîsteya Kelepûra Cîhanê hate zêdekirin.

Bajarê ku nifûsa wî zêdetirî 40,000 e, navenda îdarî ya wîlayeta Dubrovnik-Neretva û cîhê diyoseza katolîk e. Piraniya nifûsê bi etnîkî xirwat in, ku ji %90 zêdetir e. Di nav hindikahiyan de bosnak, sirb, montenegrî, alban û civateke biçûk ya cihû hene. Dubrovnîk ji hêla dîrokî ve bajarekî girîng ê bazirganiyê û paytexta Komara Ragusa ya kevnar bû.

Navê xirwatî yê bajêr ji peyva slavî *dubrava* (daristan) hatiye wergirtin, navê romanî Ragusa/Rausa jî vedigere navê girava piçûk a ku rûniştgeha yekem (Lave, Lausa) lê hatiye avakirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 7an li Ewropayê

Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Mele Tahirê Kewê

**Mele Tahirê Kewê** an **Mele Tahirê Huseynê Kewê** (jdb. sala 1930 li Mûş, m. li Qop sala 1977) helbestvan û alimê kurd bû.

Alim û helbestvanekî navdar bû. Di medreseyan de xwendibû û kurdî , erebî û farisî dizanibû. Bavê wî Huseynê Kewê ye. Huseynê Kewê di zarokatîya xwe de sala 1920ê bajarê Êrîvanê çiyayê Elegezê koçber bûye heta Mûşê.

## Jînenîgarî
Mele Tahir di sala 1930ê de li Mûşê hatiye dinê. Piştre bavê wî di Mizgefta Mezina Mûşê de dikeve hepsê. Mele Tahir heta heşt sal ê bê bav mezin dibe. Di dawîbûna girtî de Huseyn ê Kewê zarokê xwe dibe dibistana medreseyê. Mele Tahir dixwine û perwerdeyê giring hildide. Perwerdeya wan giranî zimanê erebî bûye. Li paşê kurdî û farisî jî hildane. Lê belê ev xwendina wan ne fermî bûye. Hemiya bê fermî bûye. Nemaze, perwerdeya zimanê kurdî bi şêweyeki tund qedexe bûye. Lê disa jî, wan xwendekaran zimanê kurdî dest bernedane. Lê helbesta Cegerxwîn û Ehmedê Xanî her tim xwendine. Diwana Mele Ehmedê Cuzeyrî û Mewlûda Ehmedê Batê jî fêr hildane. Wekî din helbestên Mele Weysîyê Soktili jî gelekî xwendine. Mele Weysî hem hevalê wan û hem jî mamosteyê wan bû. Hezaran helbest nivîs kiriye û hemî jî ji wan xwendekaran re belav kiriye.

Ev hevotina Mele Tahir, ji Mele re gelekî kêrdarî bûye. Mele xwe geşepêdanî û nûbûnî kiriye. Alîya mirovayetîya wê jî geşe bûye.

Di piştê perwerdeyê de Mele, herkesî însan pejirand. Ber çavê wî de herkes wekhev bûye. Ji xelkê re xizmet ji bo wî pêwist bû. Mele gund bi gund digeriya. ji kesekî re dora xizmetê ne dida. Wekî din Mele, ji gundî re jî alikarî û agahtarî jî dibû. Mele di ev xizmeta xwe de vala nebû. Zanîn û agahtarîya xwe jî her car ji gundî re dida. Wê xwest gundî her tişt bizane û mafê xwe bigere. Mele Tahir zanistê ji herkesî re dida. Wekhev armanca wî bû. Lewma zanîna xwe parve dikir.

Belê carinan dixuya xebatê Mele vala derdiket. Digot : "gundî gune û rebene, xendin ji bo wan pirr pêwîste. Lewma ez wisa dixebitim û bêzar nabim.’" Zarokên wî heşt heb bûn.

Mele Tahir xebitî û birastî dema vala nedit. Lewma jî berhemê nivîsî çênekiriye.

Li sala 1977an li Mûşê di gundekî Qopê de mir.

Kategorî:Kurd
Pêleûs

**Pêleûs** (yewnanî: Πηλεύς) di mîtolojiya Yewnanî de keyê Ftiayê yên efsanewî ye.

thumb | Daweta Pêleûs û yên Tetîsê - Jacques de Ghey (1589)

## Binemal

Ew kurê nîvxwedewend Eakos e. Mêrê Nêrêîd Tetîs e. Pêleûs û birayê wî Telamon, hevalên Hêraklêsê bûn. Lê di nav mîtolojiyê de tiştê ku wî girîng dike, ew bavê Axîleûs e.

## Mîta Pêleûs
Pêleûs û birayê wî Telemon zir birayê xwe Fokusê kuştin. Ji ber cezayê Aegînayê revîn hatin Ftîayê. Li wir key Eurîtîon wan bêsûc kir û keça xwe Antîgoneya Ftiayî da Pêleûsê. Wextekî şûnde Key û Pêleûs bi hev re derketin nêçîra Berana laş zêr. Piştî wî dîsa bi hev ra çûn nêçîra Beraza kovî yên Kalîdonyayê, wî nêçîrê da Pêleûs bi xeletî Key Eurîtîon kuşt. Pêleûs ji ber vê bûyerê nekarî Ftîayê bimîne ji wir jî revî.

Pêleûs li Îolkosê aliyê key Acaktusê ji ber kuştina Eurîtîonê bêsûc hat qebûlkirin. Hevjîna Acaktusê Astîdameîa aşiqê Pêleûsê bû lê Pêleûs vê yekê qebûl nekir.Astîdameîa nameyeke ji Antîgonêyê ra şand. Nameyê da nûçeya zewaca keça Acaktus û Pêleûsê da. Antîgonê vê nûçeyê bawer kir û xwe daliqand.Astîdameîa dîsa nesekinî iftira avêt ser Pêleûsê got dest avêtiye namusa min lê nekariye. Acaktus Pêleûsê bire Çîyayê Pelîonê nêçîrê. Li wir Pêleûs kete xewê , Acaktus wî bê çek hişt u vegeriya. Çaxê Pêleûs hişyar bû hindik mabû Hespmêran (Sentor) êrîşê wî bikira. Lê hespmêrê zana Xeîron şûrê wî dîsa da wî. Hin çavkaniyan de Hermês şûrê wî da.
Pêleûs vegeriya Îolkosê pê hêzên xwe Acaktusê kuşt , Astîdameîayê perçiqand û perçeyên wê bin siwariyan da perçiqand.

**Zewaca Pêleûs û Tetîsê**

Pêleûs rasta Proteûs hat , Proteûs ji wê ra rêya destxistina Tetîsê got:
*Ew bi sedan cara şiklên xwe biguherîne jî nêzîkê wî bimîne û bi awayekî şidandî xwe li wê werêne , heya dîsa vegere şiklên xwe yên yekem wê bernede*
Li Magnesîayê leheng , xwedawendê dibîne xwe li wê diwerîne. Lê Tetîs vê yekê aciz dibe şiklên xwe diguherîne. Pêleûs dest jê bernade. Heta Tetîs fêm bike ew wisa dewam dike. Paşê Tetîs zewacê qebûl dike.

Daweta zewaca wan di mîtolojiyê bi meseleya sevê ku heya dibe sedemê Şerê Troyayê ji ber wê navdar e. Ji seva Erîsê pêştir Posîdon du hespên nemir: Balîûs û Xanthus , diyarî dawetê kir.

Tetîs heft kur da Pêleûsê ra lê Tetîs dixwast ku wan bike nemir îlacan da wan û şeş kurê xwe bi wê awayê kuşt. Dixwast ku îlac bide ya heftemîn jî lê Pêleûs nehişt. Kurê heftemîn nemir û mezin bû, bû Axîleûs.

## Çavkanî

Kategorî:Argonot
Kategorî:Axîleûs
Kategorî:Keyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Tetîs
Telamon

[thumb| Telemon ([Ohio)]]
Di mîtolojiya yewnanî de **Telamon** birayê Pêleûs, bavê Ajaksê mezin û hevalê Hêraklês e. Ew bû keyê Salamîsê.

## Mîtoloji

Telamon û birayê wîn Pêleûs zir birayê xwe Fokusê kuştin. Telamon ji ber cezayê Aegînayê revî hate girava Salamîsê. Li wir Key Kîkreûs pir baş pêşwazi kir. Key keça xwe Perîboeayê da lehengê û piştî vê zewacê Aîas hate dinê. Wextekî şunda key, keyaniyê jî da Telamon.

Key Telamon beşdarî sefera Hêraklêsê ku li dijî Troyayê bû. Sebeba seferê: Keyê Troyayê Laomedon soz dabû mehînan bide Hêraklês lê nedida. Gava ku gihîştin Troyayê, nîv birayê Hêraklêsê Îfîkles û Telamon bi fermana Hêraklês ve çun bajêr ji bo mehînan bistînin, lê ew ji aliyê Laomedon ve hatin avêtin zîndanê. Lê Prîamosê kurê key biryara bavê xwe razî nebû, du şûr ji her du leheng re şand û planên li dijî Hêraklêsê eşkere kir. Gava ku Îfîkles û Telamon ev bihîstin, nobedarên xwe bi şûran kuştin û ji bo ku planên Laomedon eşkere bikin, vegeriyan ba Hêraklês. Paşê Hêraklês û zilamên xwe hatin ba key û di dawiyê de keyê kuştin. Telemon ji bo bibe xenîmeta şerê Hesîoneyê bidestxist û ji wê ra zewicî. Encama vê zewacê jî Teucer hate dinê.

Piştî Şerê Troyayê Aîas xwe kuşt, ji ber ku Teucer laşê birayê xwe ne aniye, Key Telamon Teucerê ji Salamîsê der kir.

## Çavkanî

Kategorî:Argonot
Kategorî:Keyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî
Toqad (parêzgeh)

**Parêzgeha Toqadê** (bi tirkî: *Tokat ili*) parêzgehekî li bakurê Tirkiyê yê. Parêzgehên cîran li bakur-rojava Amasya, li başûr-rojava Yozgad, li başûr-rojhilat Sêwas û li bakur-rojhilat jî Ordu yê. Paytexta wê bajarê Toqad e, ku dikeve hundirê herêma Deryaya Reş ya navîn û 422 kîlometre dûrî paytexta Tirkiye, Enqereyê ye.

## Demografîk
Gorî peşbîniyan nifûsa parêzgeh di sala 2018 ji 600.000 kes zedetîr bû. Ew kes bi piranî tirk in, lê kurd, Çerkez, Laz û Gurcî henê.

## Navçeyên Toqadê
thumb|Nexşeya navçeyên Toqadê
12 navçeyên parêzgeha Toqadê heye ku binav:
* Almus
* Artova
* Başçiftlik
* Erbaa
* Niksar
* Pazar
* Reşadiye
* Sulusaray
* **Toqad**
* Turhal
* Yeşilyurt
* Zile

Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê
Amasya (parêzgeh)

**Parêzgeha Amasya** (bi tirkî *Amasya ili*) parêzgehekî Tirkiyê ye ku li bakurê wî welatî li ser çemê kesk li Herêma Deryaya Reş e.
[thumb|Dîmenek berbi ji bajarê [Amasya.]]
Paytexta parêzgehê Amasya ye, *Amaseya* antîk e ku di belgeyên serdema Îskenderê Makedonî de û cihê ji dayik bûna erdnîgar û dîroknas Strabon tê gotin. Di serdema Osmanîyan de Amasya bi medreseyên xwe, bi taybetî jî wek navendeke tayfeya sofiyan a Xelwatî dihat naskirin. Li navçeyê serokê Osmanî Kara Mustafa Paşa jî tê de dijîn û xwecîh bû.

Kategorî:Tirkiye
Ümit Kurt (dîroknas)

**Ümit Kurt** (jdb. 1984an, Dîlok, Bakurê Kurdistanê) dîroknasekî kurd e ku li ser Rojhilata Navîn a nûjen lêkolîn dike. Gelek berhemên wî li ser Nîjadkujiya ermeniyan in. Di sala 2016an de li Zanîngeha Clarkê (Worcester, Massachusetts, DYA), doktoraya lêkolînên nîjadkujiya ermeniyan wergirtiye.

## Xebatên wî

* 
* 
* 
* 

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Ümit Kurt - Kovara New Lines

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Kesên ji Dîlokê
Kategorî:Mirovên zindî