open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pîr Şaliyar

**Pîr Şaliyar** yan jî **Pîr Şalyar** zanayekî zerdeştî bû ku sedsala 11an de li herêma Hewreman a Rojhilata Kurdistanê jiyaye. Pîr Şaliyar di roja îro de wekê kesayeteke dînî tê zanîn ku li gorî çîroka wî ew di hema ku jiyan kiriye bi derman kirina keça Qiralê Buxarayê, Şah Bahar Xatûn û piştê ku keçik baş dibe qiral ew keça xwe bi Pîr Şalîyar re dizewicîne. Her sal di meh an roja ku tê texmînkirin ku qiral keça xwe daye Pîr Şalyar li Rojhilata Kurdistanê li herêma Hewraman bi şahiyeke kevneşopî ya kevn tê pîrozkirin. Pîrozbahî her sal di roja 40em a zivistanê de tê lidarxistin.

## Jiyana Pîr Şaliyar
Pîr Şaliyar zanayekî zerdeştî bû ku di sedsala 11an de li Hewramanê jiyan kiriye. Qeralê Buxarayê keça xwe ya bedew Şah Bahar Xatûn, di axaftin û bihîstinê de zehmetiye dikişand ji bo dermankirinê dişîne ba Pîr Şaliyar. Dema ku qeral keçike tîne ba Pîr Şaliyar, jêr dibêje "Eger ku tu vî keçê baş bikî ezê jibo zewaca te û keçike destûrê bidim" Piştî dermankirineke dirêj keçik baş dibe û qeral li li ser soza xwe keça xwe dide ku bi Şaliyar re bizewice. Piştî ku qeral keçik da Pîr Şaliyar, jiber ku Pîr Şaliyar di jiyaneke tinetiyê de dijî û nikare merasîma daweta xwe bike. Piştî ku gelê herêma Hewremanê bi vî yekê dihese, gel ji bo daweta Pîr Şaliyar di navbera xwe de alîkariyek mezin lidardixe. Bi vî alikariya gelê herêmê merasîma daweta Pîr Şalîyar û Şah Bahar Xatûn tê lidarxistin û herdu dizewicin.

## Şahiya daweta wî di roja îro de
Pîr Şaliyar ji aliyê kurdên hewramanî ve bi hezar salan e ku tê bi bîranîn û şahiya daweta wî ji aliyê kurdên herêmê ve her sal tê dûbarekirin. Şahî di meha Rebendan a salnameya kurdî de tê bibîranîn ku li gorî salnameya mîladî di navbera 21ê Çile û 20ê Sibatê de ye. Di 10ê roja meha Rebendanê de jî şahiya daweta Pîr Şaliyar tê lidarxistin. Şahiya daweta Pîr Şalîyar li ber mala wî ya ku hêj jî li ser textê Ûramanê ye û pîroz tê dîtin, tê vejandin.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê
Tevgera Ciwanên Şoreşger ên Sûriyê

thumb|270px|alaya rêxistina ciwanên şoreşger
**Tevgera Ciwanên Şoreşger** li ser esasiya civaka demokratîk, ekolojîk û azadîxwaziya jin de, di tevahiya Sûrî de xwe rêxistin dike , Abdullah Öcalan ji xwe re wekî Rêberê îdeolojîk, felsefîk û polîtîk dibîne.

## Damezrandina rêxistinê
Tevgera ciwanên şoreşger di sala 2011 an de di sûriyê de xwe bi rêxistin kir,li aliyê Heleb ,Efrîn ,û Kobanî xebatên xwe dan meşandin ,lê wê demê hîn ne wekî tevgerekê bû ,piştî ku şerê navxweyî li Sûriyê dest pê kir êdî kongireya xwe li dar xist û xwe wkî tevger îlan kir di 2012 an de wekî ciwanên şoreşger xwe bi rêxistin kir ,

piştra xwe wekî Yekîtiya Ciwanên Rojava YCR bi kongireyekê navê xwe gûhert ,di 2018 an de li bajarê Rimêlan kongireya  xwe li dar xist û navê xwe ji Yekîtiya Ciwanên Rojava **YCR** kir **Tevgera Ciwanên Şoreşger ê Sûriyê ,**li gelek deverên Rojava yê kurdistanê bi navê Ciwanên Şoreşger tê naskirin.

### Derbarê rêxistinê de
Ciwanên şoreşger rêxistin kirina hemû ciwanên sûriyê hedef dike ,aliyê xwe yê werzişê û çandê heye,girêdayî sîstema rêverberiya xwesere desteya xwe ya ciwanan û werzişê heye ,bi hemû karên werzişê re mijûl dibe .

= Çavkanî =

## Girêdanên derve
Malpera fermî

Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê
Metroya Mîlanoyê

thumb|270px|Nexşeya xet û rawestgehên Metroya Mîlanoyê
thumb|270px|Stasyona Amendola ya metroya Mîlano, mezzanine
**Metroya Mîlanoyê** (bi îtalî: *Metropolitana di Milano*), pergaleke metroyê ye ku ji aliyê pargîdaniya Azienda Trasporti Milanesi ve li bajarê Mîlano ya Îtalyayê tê xebitandin. Metroya Mîlanoyê, ji 101 kîlomêtre dirêjahî, çar xetên cuda yên ku bi hejmar û rengên cuda hatine diyarkirin û xwedî 113 rawestgehan e. Piraniya rawestgehên xetê di binê erdê de ne û xet rojane bi navînî 1,5 mîlyon rêwî dadigire.

Xeta yekem a metroya Milanoyê, xeta sor, di sala 1964an de, piştî pênc salan xeta kesk di sala 1969an de, xeta zer di sala 1990an de û xeta mor di sala 2013an de hatine vekirin.

## Dîrok
Li pêy mînakên torên veguheztina binerd li bajarên din ên Ewropî yên mîna London û Parîsê yekem projeyên ji bo xeta metroyê li bajarê Mîlano di sala 1914an û di sala 1925an de hatin çêkirin. Proje di sala 1938an de ji bo avakirina sîstemeke ku ji 7 xetan pêk dihatin hate sewirandin.

Piştre ev proje piştî destpêkirina Şerê Cîhanê yê Duyemîn û ji ber kêmbûna diravî hate rawestin. Di 3yê tîrmeha 1952an de rêveberiya bajêr ji bo projeyek pergala metroyê deng da û di 6ê cotmeha 1955an de pargîdaniyek nû jibo ku avakirina binesaziya birêve bibe pargîdaniya Metropolitana Milanese, hate damezrandin. Proje bi 500 milyon ₤ ji şaredariyê û yên mayî jî bi deyn hat fînansekirin. Cihê avakirina xeta yekem di 4 gulana 1957an de li viale Monte Rosa hate vekirin.

## Xetên metroyê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1964an li Îtalyayê
Kategorî:Îtalya
Kategorî:Mîlano
Mîlano
Reşîd Feyznejad

**Reşîd Feyznejad** () stranbêj, bestekar û kemançêkerê kurd e. Stran û muzîka wî bi şêwaza muzîka gelêrî ya kurdî û bi her du zaravayên soranî û kirmancî hatine çêkirin ku di berhevoka muzîka kurdî de wek referans û muzîkeke pak e.

## Jînenîgarî
Reşîd Feyznejad di malbateke kurd de li Rojhilata Kurdistanê ji dayik bûye, lê piraniya jiyana xwe li sirgûnê li diyasporaya kurdan , bi taybetî Fînlendayê, derbas kiriye. Li gundê Areboẍllûy Serû ya bajarê Seqizê ji dayik bûye. Xwendina xwe ya seretayî li Seqezê qedandiye. Ji bavê xwe fêrî lêxistina Ney û Setar bûye. Malbateke wî ya hunerhez hebû ku di meyldariya wî de pir bibandor bû û di nav hunera muzîkê de bû. Eleqeya wî ya bi muzîkê re wisa bû ku giranî da lêdana amûrên din ên muzîkê yên wekî bilûr, def û kemanê. Herî dawî jî kemançê ji xwe re taybetmendî hilbijart.

Zêdetirî pêncî sal e di warê muzîka kurdî de çalak e û bi gelek hunermend, muzîkvan û dengbêjên Kurdistanê re hevkarî kiriye, ji wan Nasir Rezazî, Mamlê, Mihemed Nahîd, Sedîq Zohrî, Hesen derzî, Qader Eliassî û hwd. Ji bo Kurdên li wir dijîn li Ewropa û Amerîkayê gelek konser dane.

Her wiha bi berdewamî bi navendên radyo û televizyonê yên wekî Mehabad, Senendaj, Kurdistan TV, Roj TV û Tishk TV û hwd re hevkarî kiriye. Piştî şoreşa Îranê û bûyerên Kurdistanê, di xebatên xwe yên muzîkê de bi giranî tê astengkirin û neçar maye bixebite. ji bo Rêxistina Perwerdehiya Seqqezê ji bo debara jiyanê. Di dawiyê de neçar ma ku ji Îranê derkeve û li derveyî Kurdistanê li sirgûnê bijî.

## Dîskografî
thumb|250px|riɡht|Koma muzîkê ya dibistanê li Seqiz di salên 1960
Çend stranên wî yên herî navdar ev in:

* Sawza (سەوزە)
* Vahatawa pêşmerge (واهاتەوە پێشمەرگە)
* Mangi chvarda (مانگی چواردە)
* Soora gol (سوورە گوڵ)
* Mastoora (مەستوورە)
* Taza golakai dazgiran (تازە گوڵەکەی دەزگیران)
* Ba einvani (بە عینوانی)
* Silav maro maro (هەی مەڕۆ مەڕۆ)
* Ezîzakam (عەزیزەکەم)
* Xaldarî (خاڵداری)
* Karkook (کەرکووک)
* Dlakam ghamgina (دڵەکەم غەمگینە)
* Rehaney Jwanm (رێحانەکەی جوانم)
* Bawan Giyan (باوان گیان)
* Tayarakay Garmein (تەیارەکەی گەرمێن)
* Shirin gyan (شیرین گیان)
* Kurdistan (Kurdistan)
* Ba rebvart bm (بە رێبوارت بم)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Kesên ji Seqizê
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Metroya Madrîdê

thumb|270px|Trêneke metroyê digihîje stasyona Marqués de Vadillo ya berbi Casa de Campoyê
thumb|270px|Nexşeya xet û rawestgehên metroyê Madrîdê
thumb|270px|Trêneke metroyê li stasyona Ventura Rodríguez
**Metroya Madridê**, (bi spanî: Metro de Madrid) pergalek veguhastina bilez e ku ji bajarê Madrîd a paytexta Spanyayê re dixebite. Pergal 14emîn pergala derbasbûna bilez a herî dirêj a cîhanê ye ku bi dirêjahiya pergalê digihîje 293 kîlomêtreyê. Di navbera salên 1995 û 2007an de ew di wê demê de di nav torên herî zûtirîn ên li cîhanê de cihê xwe digire, ku bi gelek metroyên Asyayî yên wekî Railway Transit Mass, Metroya Şanghayê, Guangzhou Metro, Metroya Pekînê, û Metroya Delhiyê re pêşkepiyê dikir.
## Dîrok
Di 19ê îlona 1916an de bi biryarnameyeke qiraliyetê plana 4-xet ji bo afirandina metroya Madrîdê hate pejirandin. Endezyarên ku plan amadekirin Mendoza, González Echarte, û Otamendi paşê dest bi pêvajoya berhevkirina 8 mîlyon pesetan kirin ku qonaxa yekem a projeyê, avakirina Xeta 1 ji Sol heta Cuatro Caminos dest pê bike. Carlos Mendoza bi Enrique Ocharán, rêveberê Banco de Vizcaya re têkilî danî û bi şertê ku gel 4 mîlyonek din jî soz bide 4 mîlyon peseta pêşkêş kir. Mengemor ji bo ku gel razî bike bexşê bidin, broşûrek weşand. Mengemor, ji 4 milyon pesetên ku hewcedariya wan hebû tenê 2.5 milyon peset berhevkirin. Qiral Alfonso XIII mudaxele kir û 1.45 milyon peseta pereyên xwe razandin.

Qonaxa yekem a avakirinê di sala 1919an de qediya. Jiber ku xet di beşek teng de hate çêkirin dirêjahiya platforma rawestgehan 60 mêtre bû. Berfirehbûna vê xetê û avakirina du yên din piştî 1919an de piştî demek kurt destpêkir û Metroya Madrîdê di 17ê Cotmeha sala 1919an de ji aliyê Qiral Alfonso XIII ve hat vekirin.

## Xetên metroyê

## Çavkanî


Kategorî:Torên metroyê
Percy Liza

**Percy Liza** (jdb. 10ê gulanê 2000, Chimbote) lîstikvanekî goka pê (futbolê) ê Perûyî ye. Percy Liza yek ji baştirîn lîstikvanên ciwan ên futbolê li Peru hate binav kirin.

## Gîrêdan

Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Jidayikbûn 2000
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Perûyî
Deniz Poyraz

**Deniz Poyraz**, (1983, Mêrdîn - 2021, Îzmîr) jineke siyasetmedar û endamê Partiya Demokratîk a Gelan e ku di 17ê hezîrana sala 2021ê de ji aliyê kes yan kesên nijadperestên tirk ve li bajarê Îzmîrê bi êrîşek nîjadperestî hatiye kuştin.

## Jînenîgarî
Denîz Poyraz di sala 1983an de li navçeya Mehsert a bi ser parêzgeha Mêrdînê hatiye dinyayê. Piştî koçbûna malbata wê ya Îzmîrê, Denîz Poyraz di temenê ciwaniya xwe de beşdarê xebatên siyasî dibe. Yek ji endamên Partiya Demokrata a Gelan (HDP) bû û di demên cûrbecûr de beşdarî xebatên HDP'ê ya jinan bûye. Denîz Poyraz, cara yekem di sala 2008an de dema ku malbata wî li mal nebû rastî êrîşeke nijadperestî hatibû. Nijadperestan di wî demê de xwestibûn ku wê ji avahiyê de bavêjin lê bi alikariya cîranek wanên kurd Denîz Poyraz ji vê êrîşê xilas bibû.

## Kuştina wê
Di 17ê hezîrana 2021ê de li navçeya Konak a Îzmîrê dema ku li Denîz Poyraz li avahiya rêxistina HDP'ê ya Îzmîrê bû rastî êrîşeke nijadperestî hat, di êrîşê Denîz Poyraz jiyana ji dest da.
## Biryara dadgehê
Dadgeha Îzmîrê di derbarê kujerê Denîz Poyraz de di 27ê kanûna pêşîn a sala 2022an de biryara xwe da.

Di rûniştina dadgehê ya kujer Onur Gencer ku li Girtîgeha Alîaga Sakranê de biryar hat dayîn, heyeta dadgehê ji bo kujerê Denîz Poyraz, "jibo kûjeriya palankirî û zaneyî" cezayê sermendê ya giran (cezayê tevahiya jiyana wî ya girtîgehê), li kujer birî. Ji ber sûcê "zerar daye avahiyê" 4 sal, ji ber sûcê "binpêkirina parêzbendiya niştecihbûnê" 2 sal û ji ber binpê kirina qanûna çekan jî 3 sal, bi giştî 9 sal cezayên din li kujer hate birîn.

## Bertekên li dijî kuştina wê
**[[Partiya Demokratîk a Gelan]]**: (HDP) Li dijî avahiya me ya Îzmîrê êrîşeke qirêj pêk hat û xwîşka me ya Denîz Poyraz hat qetilkirin. Ev êrîşek qirêj e, lê kuştinek eşkere ye.

**Pariya EMEP**: Êrîşa çekdarî ya li dijî Rêxistina HDP'ê ya Îzmîrê provokasyoneke tirsonek e. Em ji malbata şehîd Denîz Poyraz re sersaxiyê dixwazin.

**Partiya TKPê**: Berpirsiyarê êrîşa li dijî HDP’ê û qetlîamê ew in ku dixwazin bi zext û tirsê welat bi rê ve bibe. Nûnerên AKPê û Wezîrê Karên Hundir ên ku bi armanca bêberpirsiyarî siyasetê dikin, berpirsyarê vê provokasyona giran in. Careke din em ê rê nedin ku kujer li vî welatî beraat bibin, em bi rêxistin û hevgirtinê ji vê tarîtiyê derkevin! Em ê vê tarîtiyê ji hev biqetînin!

**Partiya DBPê**: Ji ber ku bi zext, binçavkirin û girtinan nikarin bêdeng bibin; Difikirin ku bi hewldan û êrîşan dikarin encamê bi dest bixin! Eger li dijî avahiya HDP'ê ya ku di bin dorpêça polîsan de ye êrîşeke çekdarî bê kirin, kiryar eşkere ye!

**Malagel:** (*Halkevleri*) Xebatkarê partiyê Denîz Poyraz di êrîşa li Îzmîrê ya li dijî HDP’ê de jiyana xwe ji dest da. Ji hemû hevalên me yên HDP’ê re sersaxiyê dixwazin. Em ê mil bi mil li dijî faşîzmê têkoşînê bikin!

'''Komeleya Mafên Mirovan''': (İHD) Em vî êrîşê şermezar dikin û ji HDP’ê û malbata Poyraz re sersaxiyê dixwazin. Em dixwazin bi lêpirsîneke bi bandor êrîş bi hemû aliyên xwe ve bê ronîkirin, axaftina nefretê ya li dijî HDPê bi dawî bibe û avahiyên HDPê bi rastî bên parastin.

## Çavkanî
Metroya Brukselê

thumb|270px|Trêna Metro ya Brukselê (Xeta M6 "Boa") li rawestgeha metro Erasme/Erasmus
270px|thumb|Nexşeya tora Metroya Brukselê
thumb|270px|Rawestgeha Demey
**Metroya Brukselê**, (bi frensî: Métro de Bruxelles, bi almanî: Brusselse metro) pergalek metroya bilez e ku ji bo beşekî mezin a Herêma Bruksel a paytexta Belçîkayê re dixebite. Sîstem, ji çar xetên metroyê yên kevneşopî û ji sê xetên nûjen pêk tê. Xetên metro-pola M1, M2, M5, û M6 bi hinen beşên hevpar in. Bi tevahî 39.9 kîlomêtre rê û ji 59 rawestgehan pêk tên.
## Dîrok
Pargîdaniya Veguhastina Navberî ya Brukselê (bi fransî: Société des Transports Intercommunaux de Bruxelles an STIB, bi hollandî: Maatschappij voor het Intercommunaal Vervoer te Brussel an STIB) di sala 1954an de hate afirandin. Yekem xeta tramwaya binerdê (an premetro) di navbera salên 1965 û 1969an de, ji Schuman heta De Brouckère hate çêkirin. Di sal 1970an de xeta duyemîn di navbera Madou û Porte de Namur/Naamsepoort de hate vekirin. Li Diamant di sal 1972an de rawestgeheke metroyê hate vekirin û di sala 1975an de xeta Greater Ring ji Diamant heta Boileau hate dirêj kirin. Ev beşa tramwayê ya binerdê hêj bêtir nehatiye pêşve xistin û ev xet ji hêla xetên tramwayê 7 û 25 ve tê bikar anîn. Rawestgeha Rogier di sala 1974an de hate vekirin.

## Xetên metroyê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1976an li Belçîkayê

Kategorî:Torên metroyê
Metroya Viyanayê

thumb|270px|2 trênê yên xetên U6 û U4 diçin
 rawestgeha pevguhertinê Längenfeldgasse
thumb|270px|Nexşeya tora Metroya Viyanayê
thumb|270px|Peykerê rawestgehên Museumsquartier
**Metroya Viyanayê**, (bi almanî: U-Bahn Wien), ku U-Bahn kurteya peyva almanî Untergrundbahn e, bi îngilîzî: underground railway) pergalek veguhastina bilez e ku jibo Viyana ya paytexta Awistiryayê re dixebite. Bi vekirina îlona sala 2017an a 4.6 kîlomêtre, dirêjkirina pênc-stasyonê ya xeta U1, tora U-Bahn ya pênc-xet ji 83.1 kîlomêtreyan pêk tê. Sîstem jibo 109 stasyonan dixebite. Sîstem li gorî UITP (Komeleya Veguhastina Giştî ya Navneteweyî) di hezîrana 2009an de yek ji çêtirîn pergalên veguheztina gelemperî li çaraliyê cîhanê ye.
## Dîrok
Plansazkirina rêhesina binerd ya Viyanayê salên 1840an ve destpêkir. Ji wî demê ve, gelek plan û niqaş hene ku ji bo avakirina projeyek sîstema metroyê. Bi vî planê xwestin ku Viyana bibe bajarê herî baş a sîstema metroyê. Daxwaza endezyar Heinrich Sichrovsky ji sala 1844an ve bi fikrê rêhesinek atmosferî ya li ser bingeha pergala Medhurst û Clegg ye. Trên bi riya pompeyên hewayê motorên hilmê yên rawestayî bi rengekî pneumatîk bi pêş ve bihatana û rêya Sichrowskys divê ji Lobkowitzplatzê li binê Viyana Glacisê berbi çemê Wienê berbi Hütteldorf ve biçe. Her çend trênên bi vî awayî li London û Parîsê hatibin çêkirin jî lê li Viyanayê ji bo pargîdaniyê veberhêner nedîtin, ji ber vê yekê ev fikir nehate pejirandin. Projeya girêdana trênê ya Julius Pollak (1849) jî wekî pergalek atmosferê hate fikirîn. Daxwaza Sichrovsky xala destpêkek ji bo rêzeplanên ku bi piranî nehatine pejirandin bû. Di sala 1858an de plansazê bajêr Ludwig Zettl pêşniyar kir ku li cihê tijîkirina xendeqan rêhesinek çêbike û piştre re di vê xendeka dorpêçkirî de tramvayek rêhesin were danîn. Vê yekê dê têkiliyek di navbera stasyona navendî û salonên sûkê de biafiranda, di heman demê de tunelên ku bi gazê têne ronî kirin dê wekî depoyên xwarinê bêne bikaranîn. Di sala 1873an de, bi kêmî 25 plansazkirina ji bo seyrûsefera trenê ya şaredariyê dest pê kir.

## Xetên metroyê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1978an li Awistiryayê
Kategorî:Torên metroyê
Wêjeya cîhanê

**Wêjeya cîhanê** ji bo binavkirina tevaya wêjeya neteweyî ya cîhanê û tîraja berheman li cîhana berfireh li derveyî welatê wan tê bikar anîn. Berê, di serî de behsa serberhemên wêjeya Ewropa Rojava dikir; lêbelê wêjeya cîhanê îro bi awayekî zêde di çarçoveyeke navneteweyî de tê dîtin. Naha, xwendevan di wergerên cûrbecûr de xwe bigihînin cûrbecûr berhemên cîhanî.Gelek lêkolîner îdia dikin ku tişta ku berhemekê dike wêjeya cîhanî, belavbûna wê li derveyî welatê wê ye. Bo nimûne, Damrosch dibêje, "Berhemek bi pêvajoyek ducar dikeve nav wêjeya cîhanî: Yekem, bi xwendina wêjeyê; duyem, bi belavkirina cîhanek berfirehtir ji xala xwe ya zimanî û çandî wêdetir". Bi heman awayî wêjenasê cîhanê Venkat Mani jî di wê baweriyê de ye ku “cîhana” wêjeyê bi “veguhestina agahiyê” ku bi giranî ji pêşveçûnên çanda çapê pêk tê, pêk tê. Ji ber hatina pirtûkxaneyê, "Weşanxane û pirtûkfiroşên ku pirtûkên bi arzanî çap dikin û difroşin, hemwelatiyên xwendewar ên ku van pirtûkan distînin, û pirtûkxaneyên giştî yên ku van pirtûkan digihînin kesên ku nikaribin wan bi awayekî kolektîv bikirin de rolek pir girîng dilîzin "çêkirina" wêjeya cîhanê".

## Çavkanî

Kategorî:Wêje
Kategorî:Wêje li gorî welatan
Kategorî:Wêje li gorî zimanan
Ezîzan

Çend wateyên Ezîzan hene:
* **[[Ezîzan, Kanîreş|Ezîzan]]**, gundekî Kanîreşê
* **[[Ezîzan (eşîr)|Ezîzan]]**, eşîreke kurdan
Ezîzan (eşîr)

**Ezîzan** an **Azîzan**, yek ji hozên mezin ên eşîra Kîkan e. Hin gundên vê eşîrê Qermanê, Xenamiyê, Bîr kinêsê, Sefer, Sindoqlî, Melek, Delîk, Qefê yan jî Inabiya, Fethelah, Bişêriyê, Qasimiya Azîza, Zêdiyê ne. Hin malbatên sereke; malbata Hecî Derwêş, malbata Bozo, malbata Îso, malbata Kerê ne.

Kesayetên navdar: Mîr Bedirxan Beg, Mîr Celadet Bedirxan, Derwêş Îso, Hemîdê Hecî Derwêş

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
2022

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
## Mirin
*  – Bob Saget, aktorê amerîkî (jdb. 1959).
*  – Thiago De Mello, helbestvanê brezîlî (jdb. 1926).
*  – Louie Anderson, komedyen û aktorê amerîkî (jdb. 1953).
*  – Sebastian Bieniek, hunermend û nivîskarê polonî-alman (jdb. 1975).
*  – Migirdîç Margosyan, nivîskarê ermenî (jdb. 1938).
*  – Kazuki Takahashi, mangakayê japonî (jdb. 1961).
*  – Enver Çingizoğlu, edîtor û nivîskarê azerî (jdb. 1962).
*  – David Trimble, siyasetmedarê bakurîrlendî (jdb. 1944).
*  – Mîxaîl Gorbaçov, Sekreterê Giştî yê Paşîn ê Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê [1985 - 1991] (jdb. 1931).
*  – Elizabeth II, Keybanûya Keyaniya Yekbûyî û ya Împeratoriya Brîtanî (jdb. 1926).
*  – Jîna Emînî, keça kurd a ji aliyê polîsê Îranê ve hatiye kuştin (jdb. 2000).
*  – Gallagher, aktor û komedyenê amerîkî (jdb. 1946).
*  – Mehran Karîmî Nasserî, penaberê îranî (jdb. 1945).
*  – Tabassum, aktrîsê hindî (jdb. 1944).
*  – Bob McGrath, aktorê amerîkî (jdb. 1932).
*  – Ichiro Mizuki, stranbêjê japonî (jdb. 1948).
*  – Munzur Çem, rojnamevan, nivîskar, wergêr, zimannasê kurdê zaza (jdb. 1945).
*  – Mîr Perwer, hunermendê kurd (jdb. 1993).
*  – Pelé, futbolvanê brezîlî (jdb. 1940).
*  – Papa Benedîkt XVI, papayê 265em ê Dêra Katolîk (jdb. 1927).
Lîsteya welatan ji hêla hilberîna pola

Ev gotar hilberîna pola li ser asta cîhanê li gorî welat bi kurtî vedibêje.

Di sala 2020 de, tevahiya hilberîna pola xav a cîhanê 1877,5 mîlyon ton bû. Welatê herî mezin ê hilberînera pola niha Çîn e, ku di sala 2020-an de %57 hilberîna pola ya cîhanê pêk tîne.  Di sala 2020 de Çîn bû welatê yekem ku zêdetirî mîlyar ton pola hilberand.  Hilberîna pola xav di sala 2019an de ji xeynî Asya û Rojhilata Navîn li hemû cîhanê kêm bû.

## Lîsteya welatan ji hêla hilberîna pola

## Hinardekirin

## Imports

## Çavkanî

 

## Girêdanên derve

* Komeleya pola cihanê
* Enstîtuya Hesin û Pola ya Amerîkî

Kategorî:Hesin

Kategorî:Pola
Loka Zahîr

**Loka Zahîr** (1985 li Hewlêrê), stranbêjeke ji Başûrê Kurdistanê ye.

## Jiyan
Loka li Hewlêrê ji dayîk bûye û di sala 2000an de derbasî cîhana hunerî bûye. Zahîr bi destên hunermendan derbasî cîhana hunerê bûye û yek ji hunermenda jin a kurd ya herî çalak tê hesibandin. Di dawiyê da dê di sala 2008an da dest bi karê xwe yê pêşîn bike. Mayin xwe wekî klîbeke bi navê "Fear" derdixîne yek ji stranên albûma *[[sms]]*ê ye ku di sala 2009an de hatiye weşandin.
Wî beşdarî gelek sirûdên netewî kiriye, wek "Bo Kurdistanê", li gel çend hunermendên weke Payvand Jaff, Ebdulqahar Zaxoyî, Monîka û Mîra û herwiha strana serxwebûnê. Rêzgirtin ji bo gel û serxwebûna Kurdistanê û herwiha strana nû û strana hemûyan.

## Berhem
### Albûm

* SMS (2009)
* tunebû (2010)
* Kesî mîna te ji min hez nekir ( 2011 )
* Speda Album (2012)
* Gunehkirî (2012)
* Loka Live Music (2016)

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1985
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Artropodolojî

**Artropodolojî** şaxê zoolojiyê ye ku li girêçikpêya (arthropoda) gercust û lêkolîn dike. Pirpê, arachnida, kêzik û qalikdaran di nav girêçikpêya da lêkolîn dike.

Artropodolojî di warên bijîjkî, beytarî û krîmînolojîyê de xwedîyê cihekî girîng e. Warê bijîjkîyê dê bi piranî lêkolîna bandora parazît a girêçikpê ye û bi dermankirina nexweşîyan wan de ceh digire. Di beytarîyê de jî ji bo dermankirina ajalan û krîmînolojîyê de jî piranî ji bo fêmkirina dema mirinê de agahîyan artropodolojiyê tê bikar anîn.

## Etîmolojî
(Yewnanî; ἄρθρον|ἄρθρον - *arthron*, "girêçik" û "πούς|πούς", *ποδός|ποδός - *pous*, *podos*, "pê", her du bi hev re tê wateya "girêçikpê")

== Tesnîfa Zanistê ==
* [[Zanistên Siruştî]]
** [[Biyolojî]]
*** [[Zoolojî]]
**** *'Artropodolojî'''

## Mijarên Têkildar
* Entomolojî
* Mîryapodolojî
* Karsînolojî
* Araknolojî

## Çavkanî


Kategorî:Binebeşên zoolojiyê
Îxtiyolojî

**Îxtiyolojî** yan jî **masînasî** şaxê zoolojiyê ku li hemû masiyan di nav wan de masiyên bi hestî (*[[Osteichthyes]]*), masiyên bi kirkirik (*[[Chondrichthyes]]*) û masiyên bê alûşk (*[[Agatha]]*) gercust û lêkolîn dike.

Mîna zanistên zoolojîyên ên din, îxtiyolojî jî cîhana ajalan nêzî me dike. Bi saya vê şaxê zoolojîyê, em cureyên masiyên cihê yên ku hene kifş dikin û di derbarê taybetmendiyên wan ên biyolojîkî de xwedî agahdarî dibin. Ji bilî çawaniya mezinbûna masiyan, îxtiyolojî di heman demê de gelek agahdarî li ser parastin û hilberîna van afirîdên avî yên ji bo xwarinê peyda dike.

Dema ku tê hesab kirin ku mirov ji demên pêşdîrokî ve masî wekî xwarin bikar tînin, em jê fam dikin ku îxtiyolojî zanistek pir kevn e. Her çend di destpêkê de ne pir zanistî be jî, ev zanîna kevnar di warê masîgiriyê de gelek feydeyên xwe hebû. Wekî din, ew bi dîsîplînên din ên wekî limnolojî, oseonografya û ekolojîyê ve girêdayî ye.

## Etîmolojî
Peyva masîn*asî* ji *[[masî]]* û *-nasî* têt. Paşgira *-nasî* di kurdî de têt wateya zanistê yan pirsporiyê

(Yewnanî: ἰχθύς, *ikhthus* ("masî") û λόγος, *logos* ("zanîn", "zanist")).

## Tesnîfa zanistê
* Zanistên Siruştî
** Biyolojî
*** Zoolojî
**** **Îxtiyolojî**

## Çavkanî

Kategorî:Beşên zanistê
Kategorî:Binebeşên zoolojiyê

Kategorî:Zanist
Kategorî:Zoolojî
Ornîtolojî

**Ornîtolojî** yan jî **balindenasî** şaxê zoolojîyê ye ku belavbûn, koçkirin û tevgerîye nêzîkê 10.000 cureyên çûka lêkolîn dike. Di nav ornîtolojîyê de serxistin û tevkarîye ornîtolog ên amator pir girînge.

## Etîmolojî
Yewnanî; **ὄρνις-ornis** ('balinde', 'çûk') û **λόγος-logos** ('zanîn', 'zanist').

## Tesnîfa Zanistê
* Zanistên Siruştî
** Biyolojî
*** Zoolojî
**** **Ornîtolojî**

## Mijarên Têkildar
* Oolojî; yan jî **hêknasî** şaxê ornîtolojîyê ye ku hêka çûkan gercust û lêkolîn dike.

## Çavkanî

Kategorî:Beşên zanistê

Kategorî:Zanist
Kategorî:Zoolojî
Coga hêkê

**Coga hêkê** an jî **coga Falloppio** (bi înglîzî: *oviduct / Fallopian tube / uterine tube* ) cotek cog in ji herdu aliyên malzarokê derdikevin û ber bi hêkdankan ve dirêj dibin.
thumb|400x400px

## Pêkhate

Cogên hêkê di zekekelênê de cih digirin. Cogên hêkê ji herdu aliyên malzarokê, di navbera biniya malzarokê û laşê malzarokê dirêjê derve dibin. Dirêjiya cogên hêkê bi qasî 10 -13 cm e û tîreya wan 0.5 – 1.2 cm e.

Coga hêkê ji sê beşan pêk tê: kovik, kûp û îsthmus

### Kovik (bi latînî: ''infundibulum'')

Cogên hêkê nêzikê hêkdankê ne lê bi hêkdankê ve girêdayî nin in, di navbera hêkdank û coga hêkê de valahiyek heye. Serê serbest a coga hêkê dişibe kovikê. Ji kovikê pêkhateyên mîna tilî ber bi hêkdankê dirêj dibin, evana wekî poxik (bi latînî: *fimbriea*) tên navkirin. Poxik hêka ji hêkdankê hatiyê berdan digire û ber bi nav coga hêkê araste dike.

### Kûp (bi înglîzî: ''ampulla'')

Di zimanê latînî de ji bo kûpên biçembil ên ji axê hatine çêkirin re peyva 'amphora' tê bikaranîn. Di zimanê înglîzî de amphora guheriye û bûye ampulla.Beşa naverasta coga hêkê, di serî de fireh e lê her ko ber bi malzarokê dirêj dibe, ziravtir dibe û dişibe kûpê loma ev beş wekî ampulla tê navkirin. Pîtîna hêkê li vir rû dide. Ango sperm ji zêyê heta kûpê ajne dikin ko rastê hêkê werin.
thumb|400x400px|Cogên hêkê ji herdu aliyên malzarokê, di navbera biniya malzarokê û laşê malzarokê dirêjê derve dibin.

### Îsthmus

Di zimanê yewnanî de ji bo pêkhateya zirav a di navbera du pêkhateyên fireh de peyva “isthmos” tê bikaranîn.Beşa coga hêkê ji kûpê şûnve heta malzarokê zirav e, ev beşa zirav, wekî isthmus tê navkirin. Dirêjiya isthmusê bi qasî 2cm e.

## Dîwarê coga hêkê

Dîwarê cogên hêkê ji sê çînan pêk tê. Çîna derve wekî betan tê navkirin. Di vê çînê de bester cih digire. Çîna naverast ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Çîna navî ango navpoşê cogên hêkê, bi rûkeşexaneyên kûlkdar dapoşrav e.Gava hêk di nav coga hêkê de ye, kûlkên rûkeşexaneyan û masûlkeyên cogê, hêkê ber bi malzarokê pal didin.

## Erkê coga hêkê

Coga hêkê ji hêkdankê hêkê digire û bi livîna perîstaltî ya lûsemasûlkeyan û bi kulkên rûkeşexaneyan ber bi malzarokê pal dide. Derdanên coga hêkê, xurek dabîn dike ji bo hêk û sperman. Coga hêkê ji malzarokê sperman digûhêzînê bo hêkê. Ji hêkadankê hêkê digûhezîne bo pîtîna bi spermê ve. Hawirdorek guncav dabîn dike bo pîtîna hêkê û dabeşbûna hêka pîtandî.Pîtîna hêkê di nav coga hêkê de rû dide. Hêka pîtandî dest bi dabeşbûnê dike, û bi navbeynkariya kûlk û masûlkeyên cogê, ber bi malzarokê dilive bo çeqînê.

## Girêdana cogên hêkê

Girêdana cogên hêkê (bi înglîzî: *tubal ligation*) yek ji rêbazên rêgirtina ducaniyê ye. Bi vê rêbazê, ji hêkdankê hêk dîsa çêdibe lê ji ber ko rastê sperman nayê, hêk nayê pîtandin û ducanî rû nade. Gellek corên niştergeriya girêdana cogên hêkê heye. Bi gelemperî cogên hêkê tên girêdan bi vî awayê cog dixitime, sperm li alîkî, hêk jî li aliyê din a cogê dimîne û rastê hev nayên. Hin caran jî cogên hêkê tên birrîn û devê cogan tê girêdan. Herwisa dibe ko hin caran jî cogên hêkê bi tevahî ji laş were derxistin.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin
Bob Saget

**Robert Lane** "**Bob**" **Saget** (jdb. 17ê gulanê 1956an li Fîladelfiya, Pensîlvanya, DYA) aktorekî amerîkî ye.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Derhênerên fîlman ên amerîkî
Kategorî:Derhênerên televîzyonê yên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Karsazên amerîkî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2022
Isfendiyar

[thumb|Isfendiyar, [Sîmurg dikuje]]

**Isfendiyar**, **Esfendiyar** (bi farisî: اسفندیار), lehengê efsanewî yê Îranê û yek ji karakterên Şahnameyê. Ew kurê mezin ê Guştasb, mîrê Keyaniyan, yek ji xanedanên beriya îslamê yên Îranê ye.

Di çavkaniyên pehlewî de wek parêzvanê pêbawer û pêşengê Zerdeştiyê tê binavkirin. Digel vê yekê, di edebiyatê de herî zêde bi têkoşîna xwe ya bi Ristemê Zal re navdar bû û bi mirina xwe ya trajîk re behsa wî hat kirin. Berhema ku kesayeta wî ya efsaneyî daye Isfendiyar û lehengiya wî kiriye dastan, Şahnameya Firdewsî ye.

Isfendiyar dema bavê wî sax bû, ji bo belavkirina dînê zerdeştî beşdarî gelek şeran bû û serkeftinên girîng bi dest xist. Piştgir û şêwirmendê wê yê herî mezin meleyê Zerdeştî Pesûtan e. Hesûdiya serkeftina wî, bavê wî Guştasb, kurê xwe di qesrê de zindan kir, ji tirsa ku kurê wî, textê wî bigire. Di vê navberê de Mîr Ercasb leşkeran dişîne û Îranê talan dike û du keçên Guştasb dîl digire. Ji ber ku Gustasb di rewşeke dijwar de ye, Isfendiyar dişîne da ku keçên xwe rizgar bike. Isfendiyar xwîşkên xwe xilas dike.
Paşê bavê wî jê dixwaze ku Ristemê Zal girêbide û bîne; Îsfendiyar ku di heman rojê de çûye Şebistanê, bi Ristemê Zal re ketiye şer. Ristemê Zal di dema têkoşîna wan de çavên Isfendiyar bi tîreke çeqel kor dike. Isfendiyar dema kor dibe, ji kedera xwe dimire.
Erdeşîr Behmen Daraz, kurê Isfendiyar, dikeve ser textê Îranê ku ji ber mirina Guştasb vala bû.

## Cihê wî di nav edebiyatê de
Isfendiyar jî, hema hema hemû lehengên Şahnameyê, di edebiyata rojhilat-îslamê û bi taybetî jî di edebiyata kevnar a tirkî de gelek caran behsa wê tê kirin û helbestvanan cesaret, hêz û bêserûberiya wî radigihînin. Ji ber vê sedemê di helbestê de paşnavê Rûyinten ji navê xwe zêdetir dihat bikaranîn. Ji ber cihê wî yê girîng di mîtolojiya îranî de bi Ristemê Zal re hatiye berawirdkirin, ji ber şerkeriya wî navê wî wekî "Isfendiyar-ı ma'reke" li gel peyva "ma'reke" (qada şer) hatiye binavkirin. Di pêkhatina "Isfendiyar-ı mihr" de behsa Ristemê Zal tê kirin.

## Nîşe
:1.Mahmoud Omid-Salar, “Isfandiyār and the Question of His Invulnerability” ("Îsfendiyar û Pirsgirêka Parastinê"), Iran Nameh, I/2, Washington 1983, rûpel: 254-281.
:2.Ferheng-i Fârsî Muhammed Muîn, Ferheng-i Fârsî, I-VI, Tahran 1342 hş.
:3.Nurettin Albayrak, TDV Ansîklopediya Îslamê, berg: 22, rûpel: 511-512

Kategorî:Karakterên Şahnameyê
Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Mîtolojiya Farisî
Nesrîn Rojkan

**Nesrîn Rojkan** (jdb. Tetwan, Bakurê Kurdistanê), mamoste, wergêr û nivîskareke kurd e. Ew li Swêdê dijî û seroka Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Swêdê ye.

Di 2021ê de wê deh çîrokên Hans Christian Andersen wergerandin bo kurdî. Di rojname û kovaran de gotaran û hevpeyvînan dinivîse.

Keça nivîskar Mele Îsmet e.

Sala 2023 pênc çîrokên Oscar Wilde ji Ingilizî wergerande bo kurmancî.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kategorî:Wergêrên kurd
Protozoolojî

**Protozoolojî**, şaxê zoolojîyê ye ku bi protozoan re mijûl dibe. taybetmendiyên morfolojî û dewreyên jiyanê protozoan lêkolîn dike.

Protozoolojî lêkolîna protozoayan e, ku protîstên "wek ajala" (ango tevger û heterotrofîk) ne. Protozoa wekî binê protîsta têne hesibandin. Ew zîndewerên azad in ku hema hema li her jîngehekê têne dîtin. Hemî mirovan di laşê wan de protozoayên zindî hene, û dibe ku gelek di dema jiyana xwe de bi yek an çend kesan vegirtî bûye.

Anton van Leeuwenhoek yekem kes bû ku protozoa bi mîkroskopa ku xwe çêkirî vedît. Peyv ji bo pêşveçûna têgihîştina têkiliyên pevçûn ên eukaryotan ve hatî destnîşan kirin. Wek mînak, "Komeleya Protozoologan", ku di sala 1947-an de hate damezrandin, di sala 2005-an de wekî "Civaka Navneteweyî ya Protîstologan" hate guhartin. Lêbelê, ev têgeh nikare wekî şaxek zoolojîyê were binav kirin ji ber ku ew gelek afirîdên ne-ajal dihewîne.

## Etîmolojî
Yewnanî: πρῶτος-prôtos "yekem" û ζῶα-zôa pirjimarê ζῶον-zôon "ajal", λόγος-logos "zanîn, zanist".
## Tesnîfa Zanistê
* Zanistên Siruştî
** Biyolojî
*** Zoolojî
**** Protozoolojî
## Çavkanî

Kategorî:Beşên zanistê

Kategorî:Zanist
Kategorî:Zoolojî
Hoodwinked!

***Hoodwinked!*** fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2005ê de ji aliyê Cory Edwards ve hatiye hênandin. Tê de Anne Hathaway, Glenn Close, Jim Belushi, Patrick Warburton, Anthony Anderson, David Ogden Stiers, Xzibit, Chazz Palminteri û Andy Dick xwedî rolên sereke ne.

## Lîstikvanên fîlm

* Anne Hathaway bi navê Red Puckett
* Glenn Close bi navê Granny Abigail Puckett
* Jim Belushi bi navê Kirk, the Woodsman
* Patrick Warburton bi navê Wolf W. Wolf
* Anthony Anderson bi navê Det. Bill Stork
* David Ogden Stiers bi navê Det. Nicky Flippers
* Xzibit bi navê Chief Ted Grizzly
* Chazz Palminteri bi navê Woolworth
* Andy Dick bi navê Boingo
* Cory Edwards bi navê Twitchy
* Benjy Gaither bi navê Japeth the Goat
* Ken Marino bi navê Raccoon Jerry
* Tom Kenny bi navê Tommy
* Preston Stutzman bi navê Timmy
* Tony Leech bi navê Glen
* Joshua J. Greene bi navê Jimmy Lizard
* Mark Primiano bi navê 2-Tone
* Kevin Michael Richardson bi navê P-Biggie
* Tara Strong bi navê Zorra
* Tye Edwards bi navê Dolph
* Kathryn J. Lovegren bi navê Quill

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Anîmasyon
Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên 2005an
ABBA

thumb|ABBA (1974)
**ABBA** komek ji komên popê yên swêdî bû ku di destpêka salên 1970'î de li Stockholmê (Swêd) derket û bi taybetî di navbera salên 1974-1980'an de gelek bi nav û deng bû. Kom ji çar endaman pêk dihat: Agnetha Fältskog, Anni-Frid Lyngstad, Björn Ulvaeus û Benny Andersson. Komê di navbera 1973 û 2021'î de li Swêdî 9 albûmên studyoyê (LP) û 73 *[[single]]s* (sêlikên ku li her aliyekî wê stranek heye) tomar kirin û sêlikên wan bi milyonan hatin firotin.

## Albumên komê û dîskografî

* *Ring Ring* (1973)
* *Waterloo* (1974)
* *ABBA* (1975)
* *Arrival* (1976)
* *The Album* (1978)
* *Voulez-Vous* (1979)
* *Super Trouper* (1980)
* *The Visitors* (1981)
* *Voyage* (2021)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1972an li Swêdê

Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1972an de hatine avakirin
Ûzûn Hesen

**Ûzûn Hesen** (osmanî : اوزون حسن; azerî: **, farisî: ; jdb. 1423 - m. 6ê kanûna paşîn 1478) mîrê aqqoyûniyan di navbera 1453 heta 1478an bû ku dibin desthildariya wî cihên îro yên Îran, Iraq, Azerbaycan, Ermenistan û beşên Kurdistanê hikûm kir.

## Salên Desthilatdariyê
thumb|311x311px|Nexşeya Dewleta Aqqoyûnî ya dema Uzun Hasan mir, 1478
Ew neviyê Kara Yuluk Osman Beg bû, ku Tîmûr tayîn kir li Diyarbekir, Mêrdîn, Sêwas, Riha û Erzinganê û Mîrê Aqqoyûnîmiyan Cîhan Şah (1467) têk bir. Împeratorê Trebzonê IV. Wî hewl da ku vê dewletê bixe bin parastina xwe bi Despina Xatûn (Theodora Megali Komnini) keça Ioannis re zewicî. Di sala 1453an de li Diyarbekirê bû serokê dewletê, Karakoyunlular û neviyê Tîmûr têk bir, sînorên dewleta xwe ber bi başûr ve berfireh kir û di sala 1466an de Tebrîz kir paytext.

Berfirehkirina sînorên xwe û bi destxistina hêzeke wisa Uzun Hasan bi Osmaniyan re rû bi rû anî. Pevçûnên di navbera Akkoyunluyan û Osmaniyan de di dema kampanya Fatih Siltan Mehmed a li dijî Împeratoriya Trebzonê de dest pê kir. Uzun Hasan jî bi keça Împeratorê Trebzonê re zewicî bû û ji bo rawestandina artêşa osmanî hêz şand Trebzonê. Artêşa Osmanî ya di bin fermandariya Gedîk Ehmed Paşa de ji van hêzan têk şikest. Fatîh piştî ku di sala 1461an de Trebzon bi dest xist, li dijî Aqqoyûniyan derket operasyonê. Tevî ku Uzun Hasan qezenc Şerê Meletiyê di 1473, wî nehişt ku derbeyên giran li dijî Fatih di Şerê Otlukbeli. Piştî vê têkçûnê hêza xwe ya siyasî û leşkerî di nav axa xwe de heta asteke mezin winda kir. Lê Uzun Hasan di sala 1474-1478 de êrîşî Gurcistanê kir. Tsar VI di 1477 de Gurcistanê Li gor peymana ku bi Bagrat re hat kirin , Rojhilatê Gurcistanê ku Tbîlîs jî di nav de bû, ket bin desthilatdariya Aqqoyûniyan. Piştî mirina Uzun Hasan di sala 1478an de, şerên ji bo textê di navbera kurên wî de, Dewleta Aqqoyûniyan qels kir.

Keça Uzun Hasan, Alemşah Halîme Begûm dê bibe diya Şah Îsmaîl ê mîrê dewleta Sefewî. Heft kurên Uzun Hasan hebûn: Uğurlu Mehmet Beg, Halîl Mîrza, Maksud Beg, Yakub Beg, Masih Beg, Yusuf Beg û Zeynel Beg.

## Çavkanî

* Woods E. John. Konfederasyona Eşîrên Aqqoyunlu, Împaratoriya. Zanîngeha Chicagoyê. 1976
* Ozhan Ozturk. Derya Reş: Ferhenga Ansîklopedî. 2nd. Çerm. Weşanxaneya Heyamola. Stenbol. 2005. ISBN 975-6121-00-9.

Kategorî:Category:Rêveberên Akkoyunlu
Kategorî:Jidayikbûn 1423
Kategorî:Jidayikbûn 1425
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mirin 1478
Meşale Tolu

**Meşale Tolu Çorlu** (* 1984 li Ulmê , Almanya bi navê Meşale Tolu) rojnamevan û wergêreke kurd e. Di nîvê gulana 2017’an de ji raya giştî re hat ragihandin ku di dawiya nîsana 2017an de di çarçoveya xebatên xwe yên çapemeniyê de bêyî ku rayedarên Alman bên agahdarkirin li Tirkiyeyê hatiye girtin. Çarenûsa wê û rojnamevanên din ên li Tirkiyeyê girtî ne, mijara ragihandin û xebatên dîplomatîk e. Dadgehkirina wê di 11ê Cotmeha 2017an de dest pê kir.

Di 18'ê Kanûna 2017'an de bi merc ji girtîgehê hat berdan. Di sala 2018an de Meşale Tolu û hevjînê wê Suat Çorlu karîbûn ji Tirkiyê derkevin Almanyayê. Di Çileya 2022’an de Tolu û mêrê wê ji aliyê dadgeha Stenbolê ve hatin berdan.

## Jiyan
Meşale Tolu li Ulmê mezin bû û Abitura xwe li Lîseya Anna Essinger li wir derbas kir. Deh sal beriya ku ew ji dayik bibe, bavê wê, mekanîkê otomobîlan Elî Riza Tolu, li pey dê û bavê xwe çûbû, yên ku berî çend salan li Ulmê diman. Malbata Tolu bi eslê xwe kurd e. Diya wê di sala 1990'î de dema ku li Tirkiyeyê betlaneyê bû di qezayeke trafîkê de jiyana xwe ji dest da. Tolu li zanîngeha Goethe ya Frankfurt am Mainê li dibistanên amadeyî dersên etîk û spanî xwend. Di sala 2007an de hemwelatîbûna Almanyayê wergirt û di heman demê de dev ji hemwelatiya Tirkiyê berda.Di dawiya sala 2014an de Tolu û mêrê xwe Suat Çorlu bûn dê û bavên kurekî.

Ji sala 2014an vir ve ji bo radyoya taybet Özgür Radyo ya Stenbolê nûçegîhanî dike. Kanal piştî hewldana derbeyê ya Tîrmeha 2016’an bi biryarnameya hikûmetê hate girtin. Her wiha di ajansa nûçeyan a ETHA'yê de wergerî dikir, li gorî parêzer Kader Tonc û birayê wê Huseyîn Tolu, beriya ku were girtin tenê car caran diçû Tirkiyeyê û karê wergêr û nûçegihaniyê dikir. Berî girtina wê, bi qasî sê mehan ew li Tirkiyê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên alman
Kategorî:Rojnamevanên alman ên jin
Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin
Kategorî:Wergêrên kurd
Gola Nazikê

**Gola Nazikê**, goleke ava şirîn e ku li parêzgeha Bidlîs a Bakurê Kurdistanê ye. Gol li parlela bakur 38,855547°B û li 42,286783°E dirêjahiya rojhilat de ye. Gola Nazikê 1816 mêtre ji asta deryayê bilind e. Rûava golê 44.5 km² ye û kûrahiya golê ya herî zêde 50 mêtre ye.

Ji ber ku ava golê şêrîn û ji hêla xurdemeniyê ve dewlemend e, di golê de gelek cûreya Masî ya Masîpank têne hilberandin û karê masîgeriyê li golê tê kirin. Ji xeynî vî cureya Masiyê masîyekî bi navê qoçût di golê de heye.

## Afirîna golê
Gola Nazikê yek ji golên volkanîkî ye ku di encamên teqînên volkanîkî de rê ber avê hatiye girtin çêbûye. Golên volkanîkî bi girtina eniyên geliyan di encama teqînên volkanan de çêdibin. Ava Gola Nazikê ava şîrîn e û gol bi çeman, ava berfê ya biharê û bi ava baranê tê xwedîkirin.
## Erdnîgarî
Gola Nazikê 16 de km li bakurê rojava ye navçeya Xelatê ye û rûbera wê 44.5 km² ye.

## Jiyana xwezayî
### Fauna
Li herêmê û derdora wê golê 4 cureyên ajalên xişok hatine tesbîtkirin. Xeyn jivan 2 ajalên cureyên amfîbîyan û 5 cureyên ajalên guhandar li ser golê û peravê hatine dîtin. Di golê de 4 cureyên masiyan dijîn. Li herêma derdora golê 63 cureyên çûkan hatine dîtin. Yek ji wan cûreyên çûkan jibo hebûna xwe di kategoriya xetereyî de ye.

### Flora
Nebatên gihayê golê ku ji hêla mirovên hatine çandin û zêdekirin serdest e. Li deverên rojhilat û rojavayê herêmê komên qamîşên piçûk hene. Li gundan û li herêmên başûr darên Bî (dar) têne dîtin. Li herêma derdora golê cûreyên babetên giha wekî Polygonum amphibium, Butomus umbellatus, Schoenoplectus lacustris subsp. Tabernaemontani, Phragmites australis, û di nebatên avî de Potamogeton lucens û P. perfoliatus hatine dîtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Nazikê
Nazikê
Kategorî:Golên Tirkiyeyê
Hokkabaz (fîlm)

***Hokkabaz*** fîlmeke dirêj e ku ji aliyê Cem Yilmaz ve hatiye nivîsandin û derhêneriya wê jî Ali Taner Baltacı ye. Fîlm dema ku li ser gerê ne, serpêhatiyên hoqebaz (Îskender) û alîkarê wî (Maradona) vedibêje.

## Mijar
Îskender ku ji zarokatiya xwe ve bi sêhrbazê re eleqedar e, bi israr îdia dike ku ew sêhrbaz e, lê ji bilî hevalê wî yê nêzîk Maradona kes vê yekê qebûl nake û bi heqaret dibêjin ku ew efsûnkar e. Bavê Îskender,  efserekî kevnar ê Kîprosê yê teqawîtbûyî, jî qet qîmet nedaye kurê xwe, ji ber ku ew jî bi karê kurê xwe serbilind nabe.

Ji ber sedemên zordar, dudoyên ku wek ku ji Stembolê direvin, neçar man ku biçin gerê, Saît jî bi xwe re bibin. Her çend bav û kur bi saya vê gerê piçekî nêzikî hev bibin jî, bûyerên balkêş ên ku dê biqewimin dê bibe sedem ku her tişt ber bi rêyek din ve biçe.

## Lîstikvan

* Cem Yilmaz (Îskender Tünaydın)
* Mazhar Alanson (Sait Tünaydın)
* Özlem Tekin (Fatma Nur Gaye Türksönmez)
* Tuna Orhan (Maradona - Orhan Direk)
* Tuncer Salman (Aslan Türksönmez)
* Kemal Încî (Cemal Axa)
* Gürgen Oz (Erkut)
* Caner Alkaya (Samidîn)
* Ayçe Abana (Nuran Denizgün)
* Bahtiyar Engin (Gazanfer Denizgün)
* Ozan Uygun (Îskender 8 salî)
* Onuryay Evrentan (Sîbel)
* Suat Onen (Doktor)
* Selîm Erdogan (Sabahattîn)
* Gamze Demirbilek (Aynur)
* Sennur Kaya (Emîne)
* Ali Saribas (Mandaci Ali)
* Orhan Eskin
* Mufit Aytekin
* Ezgî Mola (Hemşîre)
* Metin Keçeci (Şivan)
* Can Yilmaz (Ophthalmologist)
* Suat Onen (Doktor)
* Seyhan Kaya (Polîs)
* Fevzi Müftüoğlu (Şagirtê Beqalê)
* Baran Akpinar (Roja Deryaya Baran)
* Bengisu Özkaya (Ece Denizgün)
* Şinasi Yurtsever (Jenderme)
* Tevfik Yapici (Master Ellez)
* Funda Cansever
* Levent İntepe (Jenderme)
* Bahrî Beyat
* İpek Bilgin

## Xelat

* 18. Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Enqereyê , Xelata Pêşbaziya Fîlmên Dirêj a Neteweyî ya "Lîstikvanê Nû yê Sozdar" ( Tuna Orhan )

## Girêdanên derve
Malpera Fermî

Kategorî:Fîlmên tirkî
Kategorî:Fîlmên 2006an
Spongîolojî

**Spongîolojî**, **porîferolojî** yan jî **lûfnasî** şaxê zoolojîyê ye ku li lûfan (porifera) gercust û lêkolîn dike.

Lûfên ku ajalên bêmovik in, li binê avê bi zinaran, qalikên ajalan an jî li erdê disekinin. Lûf avê dikişîne û parzûn dike, bi vî awayî avê paqij dike. Paşê ew mîkroorganîzmayên di nav wan de asê mane jî dixwin. Ew dikarin bi pirbûna zayendî an pirbûna nezayendî zêde bibin. Weki din lûfên ku heterotrof in ji hêla mirovan û hin delfînan ve têne bikar anîn. Wekî din jî, lûf ajalên xwedî potansiyela bijîjkî ne di dermankirina gelek warên wekî penceşêr, tumor, vîrus û bakteriyan de. Zanistvanan dixwazin ku li va nexweşîyan da lûfa bikar bînin.

## Etîmolojî
Yewnanî; σπόγγος-spongos "lûf", λόγος-logos "zanîn, zanist"

## Tesnîfa Zanistê
* Zanistên Siruştî
** Biyolojî
*** Zoolojî
**** **Spongîolojî**
## Spongîologên Girîng
* Céline Allewaert
* Patricia Bergquist
* James Scott Bowerbank
* Maurice Burton
* Henry John Carter
* Max Walker de Laubenfels
* Arthur Dendy
* Édouard Placide Duchassaing de Fontbressin
* Randolph Kirkpatrick
* Robert J. Lendlmayer von Lendenfeld
* Edward Alfred Minchin
* Giovanni Domenico Nardo
* Eduard Oscar Schmidt
* Émile Topsent

## Çavkanî
Snowdrop

***Snowdrop*** (bi koreyî: 설강화, *Seolganghwa*) rêzefîlmekî televîzyona Koreya Başûr e ku tê de Jung Hae-in, Jisoo, Yoo In-na, Jang Seung-jo, Yoon Se-ah, Kim Hye-yoon û Jung Yoo-jin dilîzin. Rêzefîlm ji 18ê Kanûna Paşiyê 2021ê dest pê dike her Şemî û Yekşem di 22:00 de li ser JTBC tê weşandin.

## Lîstikvan
* Jung Hae-in - Im Soo-ho / Ri Tae-san
* Kim Ji-soo - Eun Young-ro
* Yoo In-na - Kang Chung-ya
* Jang Seung-jo - Lee Kang-moo
* Yoon Se-ah - Pi Seung-hee
* Kim Hye-yoon - Kye Boon-ok
* Jung Yoo-jin - Jang Han-na

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malperra fermî (bi korêyî)
* Snowdrop - IMDB (bi inglîzî)

Kategorî:Rêzefîlmên Koreya Başûr
Normandî

() herêmeke Fransa ye. Bi eslê xwe ji peyva "mêrê bakur" di çend zimanên Skandînavî ye. Ew yek ji 18 herêmên Fransa ye. Ev herêm ji hêla 5 parêzgehan ve hat dabeş kirin: Calvados, Eure, Manche, Orne û Seine-Maritime.

Kategorî:Avabûnên 2016an li Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2016an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Fransayê
Occitanie (herêm)

**Occitanie**  herêmeke li Fransayê ye. Ev herêm di 1ê çileya 2016an de hatiye avakirin. Nifûsa vê herêmê 5973969 milyon e.

Kategorî:Avabûnên 2016an li Ewropayê
Kategorî:Avabûnên 2016an li Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2016an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Fransayê
Hetîketî

**Hetîketî** ( sernavê resen *Disgrace*) romaneke John M. Coetzee ye ku di sala 1999an de hatiye çapkirin, Xelata Man Booker wergirtiye. Herwiha 4 sal piştî weşana wê nivîskar Xelata Nobelê ya Wêjeyê jî wergirtiye.

## Wergera kurdî
Wergêrê kurd Ciwanmerd Kulek di sala 2010ê de vê kitêbê wergerand bo kurdî. Kitêb ji Weşanên Avestayê derket.

## Çavkanî
Aya Nakamura

**Aya Coco Danioko,** (; ), bi navê xwe ya şanoyî wek **Aya Nakamura** ( ) tê naskirin , ku hunermedekî popa Malî yên Fransayê ye. Ew di strana xwe ya bi navê "Djadja" zêdetir tê naskirin.

Ew li bajarê Bamako ya welatê Malî jidayikbû û bi malbata xwe re koçî Fransa kir, ku li bajarê Fransayê ya Aulnay-sous-Bois mezin bû. Ew ji malbatekî griot (çîroknûsên Afrîkaya Rojavayî, pesnê dengbêjan / helbestvanên kevneşopiya devkî) ye, ku ew ji pênc xwişk û bira ya herî mezin e. Nakamura li La Courneuve li ser modevanî xwend. Paşê Nakamura bi navê şanoyî wekî Aya Nakamura dest bi muzîkê kir, piştî karaktera Hiro Nakamura ya NBC bi çîroka zanistî drama rêzefîlm destpêkir.

Nakamura muzîka xwe li serhêlê weşand, ku bi "Karma" û "J'ai mal" re şopînerek bi dest xist. Dembo Camara, hevalekî demdirêj, bû hilberîner û rêvebirê wê. Wekî dadgerî, strana wê ya "Brisé" ji hêla Christopher Ghenda ve hatî çêkirin û li ser YouTube bi qasî 34 mîlyon kesan ve hate temaşe kirin, herwiha duoyek bi rapper Fababy "Love d'un voyou" di encama nexşeya wê ya li Fransayê ve derket.. Albûma xwe ya pêşîn bi gelek hevkariyan re derxist. Di heman demê de Nakamura konserekî mezin li stadyuma Modibo-Keïta ya li Bamako jî hebû, ku wê ji stêrka Nîjerî Davido vekir.

## Dîskografî

### Albûm

### Stranên yekane

#### Taybetmendî

*Ne di helwestên lûtkeya fermî yên Belçîkayê Ultratop 50 de xuya bû, lê di binê helwestên lûtkeya Ultratip de di gulikê de xuya bû.

### Stranên din yên nexşandî

## Xelat û Namzetkirin

## Çavkanî

Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî
Kategorî:Hunermendên fransî
Kategorî:Mirovên zindî
Hauts-de-France

**Hauts-de-France** herêmêkî li bakurê Fransa ye, ku yek ji 18 herêmên wî ye. Parêzgehên (departman) wî wekî Aisne, Nord, Oise, Pas-de-Calais û Somme ye û bi giranî bi herêma dîrokî ya Pîkardî û Nord-Pas-de-Calais re têkildar e. Rûbera vî herêmê bi qasî 31.813 km² ye. Gelhe ya vî herêmê ji 6.004.947 mîlyon kesan e.

## Erdnîgarî
Herêm ji zêdetirî 31.813 km2 (12,283 sq mi) rûberek digire. Li bakur-rojhilatê wî welatê Belçîka (Flanders û Wallonya), li bakur Deryaya Bakur, li rojava Kanala English, hem jî li rojhilat-başûr-rojhilat bi herêmên fransî Grand Est, li başûr bi Île-de-France re hevsînor e. Normandî li rojava-başûr e. Ew bi Keyaniya Yekbûyî ve bi Tunela Channelê ve girêdayî ye.

çep|thumb|Nexşeya herêma nû bi pênc departmanan, li gorî parêzgehên dîrokî yên heta sala 1790'an hebûn, hatine rengîn kirin.

## Departman

### Departmanên herêmê
Hauts-de-France ji pênc beşan pêk tê: Aisne, Nord, Oise, Pas-de-Calais, û Somme.

### Civakên sereke

# Lille (227,560; parêzgeha herêmê; derdora 1.5 mîlyon niştecîhan malek e)
# Amiens (133,448)
# Roubaix (94,713)
# Tourcoing (91,923)
# Dunkirk (90,995)
# Calais (72,589)
# Villeneuve-d'Ascq (62,308)
# Saint-Quentin (55,978)
# Beauvais (54,289)
# Valenciennes (42,691)

### Dîmenên Bajaran

File:Notre Dame de Laon, France.jpg|Notre Dame de Laon, France
File:Lille vue gd place.JPG|Lille
File:0 Amiens - Place du Don - Cathédrale (1).JPG|Amiens
File:France manche vue dover.JPG|Nêrîna Kevirên Spî yên Doverê, Keyaniya Yekbûyî, ji Cap Gris Nez, Fransa


Kategorî:Avabûnên 2016an li Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2016an de hatine avakirin
Grand Est

**Grand Est** (; ), herêmeke li bakur-rojhilatê Fransa ye, ku di  de ji xaka herêmên berê wekî Elsas (bi fransî: *Alsace*), Lothringen (*Lorraine*) û Champagne-Ardenne hatiye afirandin.

Herêm li ser sê hewzên avê (çemê Seine, Meuse û Reyn) rûdine, bi rûbera 57.433 km2 (22.175 mîl çargoşe), pêncemîn herî mezin a Fransa ye; ew du rêze çiya (Vosges û Ardennes) dihewîne. Sînorên wî bi Belçîka, Lûksembûrg, Almanya û Swîsre ve parve dike. Di sala 2017an de, nifûsa wî bi qasî 5.549.586 kesan bû. Parêzgeh û bajarê herî mezin Strasbourg e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 2016an li Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2016an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Fransayê
ISO 3166-2:FR

## Herêm
rast|mini|450px|Nexşeya herêmên fransî (ji 2016)

## Departmen

Kategorî:Departementên Fransayê
Kategorî:Herêmên Fransayê
Kategorî:ISO 3166-2