open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azeriyên Îranê

**Azeriyên Îranê** (bi farisî:  ایرانیان آذربایجان), komek îranî ye ku zimanê xwe yê azerî jibîr kirin e û bi devoka tirkiya oxuzî diaxivin. Nêzîkî du qat zêdetir azerî li Îranê dijîn. Hikûmeta Îranê behsa navbera 10-15 milyon azeriyên li Îranê dike ku li gorî neteweperestên Azerbaycanê jî hejmar digehe 23 milyon kesî. Li gorî World Fact Book 2018, ew 14% (dora 12 milyon) nifûsa Îranê ye. Azeriyên Îranê bi taybetî eslê xwe îranî ne.

Nêzîkî dawiya Şerê Cîhanî yê Duyem, leşkerên Rûs û Brîtanya bi ve rêzê bakur û başûrê Îranê dagir kirin. Bi serweriya Rûsyayê di sala 1945an de li seranserê herêma niştecihbûna Azeriyên Îranê belav bibû Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê hat avakirin . piştî salek şûnde piştî vekişîna Rûs û Brîtaniyan ev rêveberiya xweser ji aliyê îranê ve hate hilweşandin.

Azeriyan di sala 1979 de piştgirî da Şoreşa Îslamî ji ber ku wan hêvî dikir ku ev şoreş wan ji şovenîzma farisî ya xanedana Pehlewî rizgar bike. Lê belê Komara Îslamî nasyonalîzma farisî parastiye, loma jî pabendbûna azeriyan bi sîstema siyasî re kêm dibe. Lê belê wek serdema Pehlewî hestên xwe yên biçûkxistinê nabînin. Azerî li Îranê dikarin li gorî pirraniya Farisan bi pêş bikevin. Di nava hêzên çekdar ên Îranê de roleke girîng dilîzin û beşeke mezin ji bazara Tehranê di destên wan de ne. Rêberê olî yê Îranê Elî Xaminêyî jî ji aliyê bavê xwe ve bi eslê xwe azerî ye. Rûniştevanên Komara Azerbaycanê xwe pêşvetir û kêm olî dibînin û ji ber vê yekê ji Azeriyên Îranê bi guman in. Ji bo serkirdayetiya Îranê, hebûna Komara Azerbaycanê ya serbixwe pirsgirêkek e, ji ber ku ew dikare ji ber çavkaniyên wê yên madenê li gorî nifûsa hindik, standardek jiyanê ji Îranê zêdetir pêşkêşî niştecihên xwe bike. Bi vî awayî, metirsî heye ku nerazîbûna Azerî li aliyê Îranê bibe pêkhateyeke etnîkî, ku ev yek jî li ser têkiliyên Azerbaycan-Îranê teng dibe.

## Mijarên têkildar

* Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê
* Tevgera Hişyarbûna Netewî ya Azerbaycana Başûr
* Têkoşîna azeriyan li Îranê
* Rêxistina Netewî ya Berxwedana Azerbaycanê
* Seyîd Cefer Pîşeverî

## Çavkanî


Kategorî:Azerî
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Kronoberg (län)

**Kronobergs län** yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Växjö ye.

## Çavkanî


Kategorî:Parêzgehên Swêdê (län)
Kategorî:Swêd
Västernorrland (län)

**Västernorrlands län** yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Härnösand e.

## Çavkanî

Kategorî:Parêzgehên Swêdê (län)
Kategorî:Swêd
Heyder Letîfiyan

**Heyder Gholî** **Letîfiyan** (bi farisî : حیدر قلی لطیفیان ) (1879 - m. 16'ê berfanbarê 1915 ) jî bi navê **Heyder** **Letîfiyan** (bi farisî : حیدر لطیفیان ) tê nasîn, Alîgirê Şoreşa Destûrî ya Farisî û Partiya Demokrat a Îranê bû.

## Jîyan

### Pabendbûna destûra bingehîn
Ciwaniya wî hevdem bû bi kuştina Nasereddîn Şahê Qacar re, piştî wê jî paytext rastî gelek guhertinan hat. Niştecihên nêzî paytextê jî wek îraniyên din beşdarî geşedanên mezin ên Îranê bûn.

### Hikûmeta koçberan
Rûsya wê demê cîranê bakurê Îranê bû û di serdema Qacaran de bi Îranê re gelek şer kir. Hêzên Îngîlîz li başûr û başûrê rojhilatê Îranê bi dagîrkirina beşekî ji axa Îranê ji bo parastina berjewendiyên xwe, nerazîbûna îraniyan tehrîk kirin. Ji ber vê yekê tê gotin ku îraniyan nefreteke xurt ji karkerên madenê re hebû.

### Şerê Dawî
“... Artêşa Rûsyayê ji aliyekî ve digihêje gundê Kolmê (bajarokê Fecrê, Nesimşehr ), ku dikeve navbera rêya Robat Kerîm û Tehranê, 

Û şervanên herêmê ji sê aliyan ve dorpêçkirî ne. Rûsan ji kîlometreyekê dûrî herêmê dest bi bombebaranê dikin. Lê her kes sax dimîne. Lê danê êvarê siwarên piyade yên rûsî nêzîkî hev bûn û şerê şûr dest pê kir û piştî şerekî bi xwîn 70 kes hatin kuştin. . Hesen Ezam Qudsî (Azam El-Wozra) di berga yekem a bîranînên xwe de bi navê “Bîranînên Min an Ronahîkirina Dîroka Sed Salî” nivîsiye.

Heyder Letîfiyan jî weke hevalên xwe yên din şehîd bû. Li gorî kevneşopiya gelê herêmê, Rûsan bi jêkirina serê miriyan, naskirina cenazeyan zehmet kirin. Cenazeyê Heyder Letîfiyan ku li bakurê gundê Vahan Abadê hatibû veşartin, tenê bi cil û bergên wî hat naskirin. (Niha ji Balafirgeha Navneteweyî ya Tehranê kîlometreyek dûr e).

## Binêre herwiha

* Îran

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan
Kategorî:Îranî
Kategorî:Jidayikbûn 1879
Kategorî:Mirin 1915
Kategorî:Siyasetmedarên Îranê
Lîsteya navçeyên Ketelonyayê (comarca)

Eva ha lîsteya navçeyên Ketelonyayê ye. Ketelonya ji 42 navçeyan (*comarca* [kuˈmarkə]) pêk tê.
thumb|Nexşeya komarkayên Ketelonyayê (''comarca'')

## Navçeyên Ketelonyayê (''comarca'', "komarka")

## Mijarên têkildar
* Lîsteya parêzgehên Ketelonyayê (província)

## Çavkanî

Kategorî:Ketelonya
navçeyên Ketelonyayê (comarca)
Kolumbiya Brîtanî

**Kolumbiya Brîtanî** (bi îngilîzî: *British Columbia*) yek ji parêzgehên Kanadayê ye ku li aliyê rojavayê Kanadayê ye.

## Bajarên parêzgehê
**Bajar û navendên parêzgeha Kolumbiya Brîtanî**


## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1871ê li Kanadayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1871ê de hatine avakirin
Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê
SkyTrain ya Vancouverê

**SkyTrain (**) pergaleke veguhestina bilez a kapasîteya navîn li Navçeya Herêmî ya Metroya Vancouverê ye, ku xizmeta li Vancouver, Kolombiyaya Brîtanî, Kanada dike. SkyTrain bi temamî  dişopîne û trênên bi tevahî otomatîkî li ser riyên ji pola veqetandî yên li ser rêgezên binerd û bilind dimeşin bikar tîne. SkyTrain dihêle ku bi domdarî pêbaweriya wextê bilind bigire. Navê "SkyTrain" di dema Expo 86 de ji bo pergalê hate çêkirin, ji ber ku rêza yekem (Expo) bi bingehîna li ser rêgezek bilind a li derveyî Downtown Vancouverê dimeşe û dîmenên panoramîkên qada metropolê peyda dike. SkyTrain ji bo derbaskirina Çemê Fraser, pira duyem-dirêj a cîhanê ya tenê bi kabloya destekkirî ye, ku bi navê SkyBridge tê zanîn, bikar tîne.

Bi vekirina Evergreen Extension di 2ê kanûna pêşîn a 2016an de, SkyTrain bû pergala veguhastina bilez a herî dirêj û bê-ajokar bi tevahî otomatîk a li cîhanê. Bi tevahî dirêjahiya xetên otomatîk ên Metroya Shanghai,  Singapore MRT, Kuala Lumpur Rapid KL û Dubai Metro ji hingê ve ji yên SkyTrain derbas bûne.

SkyTrainê di 53 stasyonan ve derbas dibe, ku ji aliyê sê xetan ve têne xizmet kirin: Xeta Expo, Xeta Millennium û Xeta Kanadayê. Xetên Expo û Millennium ji aliyê Pargîdaniya Guheztina Lezgîn a Kolumbiyaya Brîtanî ve di bin girêbesta TransLink (bi eslê xwe BC Transit), saziyek veguheztinê ya hikûmeta herêmî de têne rêve kirin. Xeta Kanada li ser heman prensîban ji aliyê konseyonerê taybetiya ProTrans BC ve di bin peymana TransLink re tê xebitandin û beşek yekbûyî ya pergala veguhastina herêmî ye. SkyTrain pergalekî bihayên bi karûbarên veguhastina herêmî yên din re parvekirî bikar tîne û ji aliyê Polîsa Veguhastinê ya Metro Vancouver tê parastin. Peywirdarên SkyTrainê (STAs) alîkariya yekem, bersiva acîl, rêwerz û karûbarê xerîdar peyda dikin, bihayan kontrol dikin, xeletiyên trênê bişopînin û ger hewce be trênan bi destan bixebitînin.

### Rêbar
center|800x900px

## Makînevan

#### Dergehên Rêbarê
girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/Skytrain_ticket_machine.jpg/220px-Skytrain_ticket_machine.jpg|thumb| Makîneyek firoştina bilêtan (rast), li hevbenda erêkerek kevn a tomargeha rêbarê|center|438x438px

[girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/New_Westminter_fare_gates.jpg/220px-New_Westminter_fare_gates.jpg|thumb| Dergehên Rêbarê li [Stasyona New Westminster|New Westminster|center|457x457px]]

## Binêre herwiha

* Lîsteya pergalên metro

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* TransLink - Desthilatdariya veguhastinê ya SkyTrain
* Evergreen Line  - Rûpela parêzgeha Kolumbiyaya Brîtanî ji bo Berfirehkirina Evergreen ya Xeta Millennium
* Berfirehkirina Xeta Millennium - Lêkolîna pêşîn ji aliyê bajarê Vancouver
* Nexşeya Google ya SkyTrain Lines Vancouver - Nexşeya Vancouver SkyTrain bi riya Nexşeya Google
Brukî (eşîr)

**Eşîra Brukiyan**, eşîreke ku ji 500 hezar heta 1 milyon kesan kurd pêk tê, bi piranî li erdnîgariya Kurdistanê û diyasporaya wan belav bûne ku bi piranî li seranserê Rojhilata Navîn, Qefqasya, Ewropa, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Qazaxistan, Awistralya dijîn. Nifûsa Eşir di sala 1609 de bi 500 hezar kes hatî texmînkirin.

Tarîxa Birukîyan a devkî vedibêje ku navê birukî ji peyva "bir" a kurdî de tê.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kategorî:Kurd
Lîsteya parêzgehên Ketelonyayê (província)

thumb|Parêzgehên Ketelonyayê (''província'')

Vaye lîsteya parêzgehên Ketelonyayê ye. Ketelonya ji çar parêzgehan (*província*) pêk tê: Barselona (Barcelona), Girona, Lleida û Tarragona.

## Lîsteya parêzgehên Ketelonyayê û navçeyên wan
### Parêzgeha Barselonayê
* Alt Penedès
* Anoia
* Bages
* Baix Llobregat
* Barcelonès
* Berguedà (ji bilî şaredariya Gósol ya ku ya parêzgeha Lleidayê ye)
* Garraf
* Maresme
* Moianès (ji sala 2015an ve)
* Osona (ji bilî şaredariyên Espinelves, Vidrà û Viladrau ku yên parêzgeha Gironayê ne)
* Vallès Occidental
* Vallès Oriental

### Parêzgeha Gironayê
* Alt Empordà
* Baix Empordà
* Cerdanya (11 şaredarî)
* Garrotxa
* Gironès
* Pla de l'Estany (ji sala 1988an ve)
* Ripollès
* Selva (ji bilî şaredariya Fogars de la Selva)
* Osona, sê şaredarî lê hene.

### Parêzgeha Lleidayê
* Alta Ribagorça (ji sala 1988an ve)
* Alt Urgell
* Cerdanya (ji şeş şaredariyan pêk tê)
* Garrigues
* Noguera
* Pallars Jussà
* Pallars Sobirà
* Pla d'Urgell (ji sala 1988an ve)
* Segarra
* Segrià
* Solsonès
* Urgell
* Val d'Aran

### Parêzgeha Tarragonayê
* Alt Camp
* Baix Camp
* Baix Ebre
* Baix Penedès
* Conca de Barberà
* Ribera d'Ebre
* Montsià
* Priorat
* Tarragonès
* Terra Alta

## Mijarên têkildar
*Lîsteya navçeyên Ketelonyayê (comarca)

## Çavkanî

*

Kategorî:Ketelonya
Alopochen

***Alopochen***, celebek teyran e ku ji famîleya *[[Anatidae]]yê* ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cinsên çûkan
Amadina

***Amadina***, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya *[[Estrildidae]]yê* ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cinsên çûkan
Alexornis

***Alexornis***, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya *[[Alexornithidae]]yê* ye ku niha neslê wî xilas bûye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cinsên çûkan
Zimanê almanî li Awistiriyayê

**Almaniya Awistiriya,** forma zimanê Almanî ya li Awistiryayê wekî bi almanî „Österreichisches Deutsch“ jî tê zanîn, bi kurtasî bi Almaniya Bilind a Awistirya û Almaniya Standard a Awistirya, bi kurtasî Awistirî tê zanîn. Ew cûrbecûr zimanê standarda Almaniya Bilind a Nû ye ku li Avusturyayê tê bikar anîn. Mîna celebên standard ên din ên li devera Almanîaxêv, Almaniya Bilind a Swîsre û zimanê Almaniya Bilind, ew ji zimanê nivîsgeha Jor Sakson derket.

## Belavbûna erdnîgarî
thumb|Belavbûna zaraveyê Bavyerî an ji Almanîya Awistirya
## Çavkanî
Riya Ewropayê E8

thumb|Nîşaneya Riya Ewropayê E8'''.
**Riya Ewropayê E8**, yek ji rêyek ewropî ye ku ji bajarê Tromsø a Norwêc ve berbi Turku ya Fînlendayê ve diçe. Dirêjahiya Riya Ewropayê E8 1410 kîlometre ye.

## Bajarên li ser rê
Tromsø – Nordkjosbotn – Skibotn – Kilpisjärvi – Kaaresuvanto – Muonio – Tornio – Keminmaa – Kemi – Oulu – Liminka – Raahe – Kalajoki – Kokkola – Vaasa – Pori – Rauma – Turku
## Çavkanî

Kategorî:Riyên Ewropayê
Adelina Tahiri

**Adelina Tahiri** ( Makedonî : Аделина Тахири, albanî: Adelina Tahiri), stranbêja albanî. Di sala 1991 de li Skopyayê ji dayik bûye.

Tahiri ku niha li Albanyayê dijî, di sala 2007an de, dema ku tenê 16 salî bû, bi strana *Më Trego* ya ku bi zimanê albanî derxistibû dest bi kariyera xwe kir û stran li Îtalya, Albanya û Kosovayê hat lêxistin. Wî di cotmeha 2010-an de albûma xwe ya duyemîn *Nuk Jam Penduar*' jî bi Albanî derxist. Tahiri di sala 2011an de bi fermî bû hemwelatiyê Albanyayê .

## Albûm

* 2007-Me Trego
* 2008-Elîksir
* 2010-Nuk Jam Penduar
* 2011-Manipulator
* 2012-Mjaft

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1991
Kategorî:Mirovên zindî
Air Liquide

**Air Liquide** komek pîşesazî ya fransî ya navneteweyî ye ku di gazên pîşesazî, tenduristî, hawîrdor û lêkolînê de pispor e. Ew li heştê welatên cîhanê heye û ji zêdetirî 3.6 mîlyon xerîdar û nexweşan re xizmet dike.

Koma Air Liquide li borsaya Parîsê, û her weha di navnîşa CAC 40, Euro Stoxx 50 û FTSE4Good de tête navnîş kirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Air Liquide yê fermî.

Kategorî:Parîs
Riya Ewropayê E9

thumb|Nîşaneya Rêya Ewropayê E9.
**Riya Ewropayê E9** beşek ji tora rêya Ewropayê ya navneteweyî ya Neteweyên Yekbûyî ye. Rê ji bajarê Orléans a Fransayê dest pê dike û heta başûrê Barselona ya ​​Spanyayê berdewam dike.

## Fransa
Li Fransayê rêyên ku E9 dişopîne û bajarên ku tê re derbas dibin ev in:
* A71: Orléans - Vierzon
* A20: Vierzon - Châteauroux - Limoges - Cahors - Montauban - Toulouse
* A61: Toulouse - A66 Junction
* A66: A66 Junction - Foix
* N20: Foix - Ax-les-Thermes - Spanya

## Spanya
Li Spanyayê rêyên ku E9 dişopîne û bajarên ku tê re derbas dibin ev in:
* N-152: France — Puigcerdà
* N-260: Puigcerdà — Queixans
* C-162: Queixans — Riu de Cerdanya
* C-16: Riu de Cerdanya - Berga - Manresa - Terrassa - Barselona

## Çavkanî

Kategorî:Riyên Ewropayê
Aigny

**Aigny**, komuneke li departmena Marne ya li bakurê rojhilatê Fransayê ye.

## Nifûs

## Mijarên din
* Komunên departmena Marneyê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Marneyê
Komunên departmena Marneyê

thumb|Cihê departmena Marneyê li ser nexşeya Fransayê.
Li jêr lîsteya 613 komunên li departmena fransî ya Marne yê hatiye diyarkirin.

## Çavkanî

Marneyê
Kategorî:Komunên Marneyê
Julie Cialini

**Julie Lynn Cialini** (jdb. 14ê çiriya paşîn a 1970 li Rochester, Nû York) model û lîstikvaneke amerîkî ye ku di sibata 1994an de û 1995an de di kovara Playboyê Playmate a salê bû. Ji bilî derketinên wê di kovarê de, ew di çend vîdyoyên Playboy û hejmarên taybetî yên kovarê de jî cih girt.

## Fîlmnîgarî

* ''American Crime'' (2004) : Diana Cox
* *[[Wolfhound (film, 2002)|Wolfhound]]* (2002) : Siobahn
* *[[Watchful Eye]]* (2002) (TV) : Amber
* *[[Blue Heat: The Case of the Cover Girl Murders]]* (1997) : la serveuse
* *[[South Beach Academy]]* (1996) : Phyllis Glass
* *[[Cover Me]]* (1996) : la serveuse
* *[[The Price Is Right]]* (1994) (TV)
* Surfers détectives (1994) : Annie
* *[[Un privé à Malibu]]* (1995) : Alexa

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 
* 

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Modelên amerîkî yên jin
Kategorî:Playmate
Xeta Evergreen (SkyTrain)

**Xeta** **Evergreen** xetek metroyê ya SkyTrain ya Vancouver e, pergala veguhastina girseyî ya konbajarê Metro Vancouver li Kanada. Xet bi pîvana standard 10,9 km dirêj e, û şeş stasyonan dihewîne. Stasyona *Lougheed Town Centre* li Burnaby bi *Lafarge Lake–Douglas* li Coquitlam ve girêdide. Xebatên avakirinê di sala 2012an de dest pê kir. Rêhesin di kanûna 2016an de vebû. Xeta Evergreen beşek ji Xeta Millenium beriya heyî digire. Trênên bi tevahî otomatîkên bi motorên xêzikên ku li ser SkyTrain standard in têne bikar anîn.

## Danasîna rê

girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/Evergreen_Line.svg/220px-Evergreen_Line.svg.png|600px|center|Rêkirin

## Girêdanên derve

* Malpera operator TransLink (Îngilîzî)
* Nexşeya Rêka Skytrain (PDF)

## Çavkanî
Conchita Wurst

thumb|Conchita Wurst di Pêşbirka Strana Eurovision a 2014an de
**Conchita Wurst** an **Thomas Neuwirth** (jdb. 6 çiriya paşîn 1988) stranbêj û dragqueenekî awistirî ye ku bi kesayetiya xwe Conchita Wurst (an jî bi tenê Conchita) tê zanîn. Neuwirth piştî ku bi strana "Rise Like a Phoenix" di Pêşbirka Strana Eurovision 2014 de wekî beşdarê Awistiryayê serkeftî bû, bala navneteweyî kişande ser xwe.

Neuwirth li Gmunden ji dayik bû, çû Grazê da ku azmûna xweya maqûlê bi giranî li ser modeyê bike, berî ku di sala 2007an de dest bi kariyera stranbêjiyê bike bi pêşandana 2007an de li Starmania. Dûv re ew bû endamê damezrîner ê koma Jetzt Anders!. Di 2011an de, Neuwirth wekî Conchita -karakterek jin ku bi rihê xwe tê nas kirin - kete ser dikê û di pêş-hilbijartina Avusturya ya ji bo Pêşbaziya Strana Eurovision 2012an de bû duyem.

Du sal şûnda, Neuwirth hate hilbijartin ku nûnertiya Awistirya wekî Conchita di Pêşbirka Strana Eurovision 2014 de bike, ku performansa wî herî zêde puan wergirt û di pêşbaziyê de serketî bû. Vê yekê bala navneteweyî kişand û ew wergeriya îkonek hevzayendan. Dûv re wî li pêşandanên cihêreng ên serbilindiyê, Parlamena Ewropayê, û Ofîsa Neteweyên Yekbûyî li Viyanayê kir.

## Çavkanî

Kategorî:Dragqueen
Kategorî:Hevzayendîtî
Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Mirovên zindî
Zimanê mecarî

[thumb|Muzexaneya zimanê mecarî li [Széphalom]]
**Zimanê mecarî** (navê xwe *magyar nyelv*) ji şaxê ûgrî yê zimanên fîn û ûgrî yên di nav malbata zimanên ûralî de ye. Mecarî li başûrê navendiya Ewropayê berbelav e û ji hêla 13,5 milyon mirovî ve tê axaftin; vezanînên din heta 15 milyon axiver vezanîn dikin. Mecarî li Mecaristanê zimanekî fermî ye û ji 1ê gulana 2004an vir ve jî yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye. Berevajî piraniya zimanên ewropî, mecarî ne girêdayî malbata zimanên hind û ewropî ye û ji ber vê yekê bi wan ve ne girêdayî ye. Kodên zimanê mecarî li gorî ISO 639  û  in.

## Jêder û dîrok
### Têkiliya ziman

Zimannasiya berawirdî zimanê mecarî ligel xantî û mansî, zimanên du gelên xwecihî yên rojavayê Sîbîryayê, ku her yek çend hezar axiver hene, dide binkoma ûgrîkî ya zimanên fîn û ûgrî. Zimanên fîn û ûgrî, bi koma piçûk a zimanên samoyedî re, malbata zimanên ûralî pêk tînin.

Têkiliya di navbera zimanên cihêreng ên ku ji vê malbatê re têkildar in, pir caran dikare berî her tiştî bi riya avahiya ziman were destnîşan kirin, di heman demê de ferheng carinan tenê çend hevsengiyan nîşan dide. Arketîpên fînî û mecarî ji gelek hezar salan ve ji hev veqetiyane û têkilî ji têkiliya di navbera zimanên cûda yên hind û ewropî yên wekî almanî û farisî de ne nêzîktir e.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên Awistiryayê
Kategorî:Zimanên Çekyayê
Kategorî:Zimanên Mecaristanê
Kategorî:Zimanên Romanyayê
Kategorî:Zimanên Serbistanê
Kategorî:Zimanên Slovakyayê
Kategorî:Zimanên Slovenyayê
Kategorî:Zimanên Ûkraynayê
Kategorî:Zimanên Xirwatistanê
Tîrola Başur

**Tîrola Başur** (bi almanî: Südtirol) parazgehîya bakure Îtalya ye. Komen etnîk be piranî Almanên û zimanê fermî ji Zimanê almanî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Diyasporê Alman
Kategorî:Parêzgehên Îtalyayê
Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Tîrola Başûr
Agonges

**Agonges**, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.

## Nifûs

## Binêre
* Komunên departmena Allierê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Allierê
Komunên departmena Allierê

thumb|Nexşeya komunên Fransayê
Li jêr 317 komunên departmena Allier ya Fransayê hatiye diyarkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Komunên Allierê
Allierê
Perseverance (amûra kefşê)

thumb|Dîmenek ji Perseveranceê li ser rûyê Marsê.
thumb|Dîmena dema ku Perseverance dakete li ser rûyê Marsê (19ê îlona sala 2021ê).
***Perseverance***, amûrek Marsê ya bi mezinahiya otomobîlê ye ku ji bo keşfkirina Kratera Jezero ya li ser Marsê wekî beşek ji mîsyona Mars 2020 ya NASAyê hatiye çêkirin. Amûra kefşê ji aliyê Laboratûara Jet Propulsion ve hatiye çêkirin û çêkirina amûrê di 30yê tîrmeha sala 2020an de, saet di 11:50 UTC de hatiye destpêkirin. Pejirandina ku amûra kefşê bi awayekî serkevtî daketiye li ser rûyê Marsê di 18ê sibata sala 2021ê de, saet di 20:55 UTC de hate wergirtin. Ji 19ê îlona sala 2022an pê ve, Perseverance ji dema daketina xwe ve 562 sol (578 rojên erdê, yan 1 sal û 7 meh û 1 roj) li Marsê çalak e.

## Erk û armanca Perseverance
### Armancên zanistî
Çar armancên zanistî yên serekeyên amûrê ku hene, armancên zanistî yên Bernameya Lêgerîna Marsê ku piştgirî dikin ev in:
* Gerîn a jiyana niştecîhbûnê: naskirina hawîrdorên paşîn ên ku dikarin jiyana mîkrobialî piştgirî bikin.
* Gerîna biyoîmze ya biyolojîk: li wan hawîrdorên niştecîh, nemaze di celebên kevir ên taybetî de ku têne zanîn ku bi demê re nîşanan diparêzin, li nîşanên jiyana mîkrobîkî ya berê ya gengaz bigerin.
* Komkirina mînakan: nimûneyên kevirên bingehîn û regolith ("ax") bê berhev kirin û li ser rûyê Marsê bê hilanîn.
* Amadekirina ji bo mirovan: testa hilberîna oksîjenê ji atmosfera Marsê.

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên NASA yên kefşê
Kategorî:2020 li DYAyê
Herêmên cografîk ên dîrokî yên Swêdê (landsdel)

thumb|Sê herêmên cografîk ên dîrokî ya Swêdê: Götaland, Svealand û Norrland
**Herêmên dîrokî yên Swêdê** (bi swêdî: *landsdel*) yekeya cografîk a dîrokî ya Swêdê ye. Ji herêmên Götland, Svealand û Norrlandê pêk tê.

## Herêmên cografîk ên dîrokî yên Swêdê (''landsdel'')

## Çavkanî

Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Swêd
Vaduz

**Vaduz** paytexta welatê Liechtenstein ê û di heman demê de navenda parlamena neteweyî ye. Civat şeş navçe hene û ji ber vê yekê yekîneyek îdarî ya heft beş e.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Liechtensteinê
Kategorî:Lîsteya şaredariyên Liechtensteinê
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Mafên kesên LGBT li Çînê

thumb
rast|thumb|Jinek sîxuriyê li du evîndarên mêr dike.
Lezbiyen, hevzayendan, bîseksuel û transgender (LGBT) li Komara Gel a Çînê bi pirsgirêkên hiqûqî û civakî re rû bi rû dimînin ku ji hêla niştecihên ne LGBT ve nayên ceribandin. Zewacên hevzayendî nikanin bizewicin an jî bipejirînin, û malbatên ku ji wan zewacên weha re serokatî dikin ne mafdar in ji bo heman parastinên qanûnî yên ku ji bo zewacên heteroseksuel peyda dibin. Çîn ji bo kesên LGBT parastina dijî-cudakariyê nade, ne jî sûcên nefretê yên li ser bingeha meyla cinsî an nasnameya zayendî qedexe dike.

Homoseksuelî û homoerotîzm li Çînê ji demên kevnar ve hatine belgekirin. Li gorî hin lêkolînên Dr. Bret Hinsch, ku niha bi Zanîngeha Fo Guang a Taywanê re têkildar e, ku di kovarek ku ji hêla Zanîngeha Londonê ve hatî çap kirin de hatî lêkolîn kirin, homoseksuelî wekî rûyek normal a jiyanê li Çînê dihate hesibandin, berî ku bandora rojavayî ya ji 1840 û pê de. Çend împaratorên çînî yên pêşîn tê texmîn kirin ku bi têkiliyên heteroseksuel re têkiliyên hevzayendî hebûne. Heta sedsalên 19-an û 20-an, bi hewildanên rojavabûnê yên xanedana Qing a dereng û komara çînî ya destpêkê, dijberiya li hember hevzayendî, hema hema tune bû. 

Di serdema Mao de homoseksuelî bi piranî nedihat xuya. Di salên 1980-an de, mijara homoseksueliyê ji nû ve di qada gelemperî de derket holê û ji wê demê ve nasname û civakên homoseksuel di nav raya giştî de berfireh bûn. Lêbelê, lêkolînên cûda destnîşan dikin ku raya giştî ya Çînê di derbarê homoseksueliyê de ne eleqedar e. Herwiha, hestên kevneşopî yên li ser berpirsiyariyên malbatê û cihêkarî faktorên girîng in ku rê li ber derketina kesên hevzayendî digirin.

Nêzîkatiya hukûmetê ya ji bo mafên LGBT wekî "neguhêz" û wekî "naye pejirandin; naye nepejirandin; naye pêşkeftin" hate binav kirin. Ji ber ku di salên dawî de gelek çalakiyên LGBT hatine qedexekirin, ji aliyê desthilatdaran ve gelek berxwedan heye. Di salên niha de, Çînê nîşandana têkiliyên homoseksuel li ser televizyona giştî, û her weha nîşandana mêrên fena bi giştî qedexe kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Mafên mirovan li Çînê
Hîcra

thumb|Komek hîcra li Bangladeşê
**Hîcra** cara jî wek **Ewnûç** peyvekî li Hindistanê ji bo kesên interseks an transgender ye ku di civakên guru-xela de dijîn û xwe wek xizm dibînin. Civata hicra li Hindistanê, ku bi navê aravani, aruvani, û jogappa jî têne zanîn, tercîh dikin ku xwe wekî "kinnar" bi nav bikin, ku behsa heyînên mîtolojîk dinkin ên ku di stran û dîlanê de peyda ne. Li Pakistanê, ew wekî khawaja sira têne zanîn, ku di zimanê Urdu de hevwateya transgender e.

Hicre bi fermî wekî zayenda sêyemîn li parzemîna Hindistanê tê pejirandin, ne bi tevahî nêr û ne jî mê tên hesibandin. Hijra ji dema kevnar ve, wekî ku di pirtûkên Kama Sutra de tê dîtin, li binê parzemîna Hindî xwedî dîrokek tomarkirî ye. Ji destpêka sedsala 19-an ve, hîcra ji hêla desthilatdarên kolonyal ên Brîtanî ve hatin armanc kirin ku dixwest wan ji holê rakin. Ew li gorî Beşa 377 a Qanûna Cezayê ya Hindistanê (1860) hatin sûcdarkirin, û di 1871 de wekî komeke sûcdar hatin binavkirin. Vê yekê li seranserê parzemîna Hindistanê hestên dijî hîcrayê teşwîq kir, ku mîrata wan di serdema post-kolonyal de jî berdewam kir.

Gelek hîcra îro di nav civakên rêxistî de dijîn, ku ji aliyê guruyekî ve têne rêvebirin. Ev civak ji kesên ku di nav xizaniyeke giran de ne an jî ji aliyê malbatên xwe ve hatine redkirin an reviyane pêk tê. Gelek ji wan wek karkerên seksê dixebitin.

Peyva hîcra peyveke hindûstanî ye. Ew bi kevneşopî ji bo îngilîzî wekî "Eunuch" an "hermaphrodite" hatî wergerandin. Lêbelê, bi gelemperî hîcra di dema jidayikbûnê de wekî nêr hatine nas kirin, tenê çend kes wek interseks hatine dinyayê. Hin hîcra ji ayîneke bi navê nirvan de derbas dibin, ku tê de qijik, skrotum û testîk têne rakirin.

Ji dawiya sedsala 20-an vir ve, hin çalakvanên hîcra û rêxistinên nehikûmî lobî kirine ku hîcra bi fermî wekî "cinsê sêyem" an "zayendê sêyemîn" were pejirandin, wekî ne mêr û ne jî jin. Hîcra li Bangladeşê bi serfirazî ev naskirin bi dest xistine û di perwerdehiyê de û hin cûreyên karên kêm-drav ji bo pêşîniyê mafdar in. Li Hindistanê, Dadgeha Bilind di Nîsana 2014 de hîcra, transgender, eunuchs, û mirovên interseks wekî "zayendiya sêyemîn" di qanûnê de nas kir. Nepal, Pakistan, Hindistan û Bangladeş hemî bi qanûnî hebûna zayenda sêyemîn qebûl kirine, digel Hindistan, Pakistan û Nepal vebijarkek ji bo wan li ser pasaport û hin belgeyên fermî hene.

## Çavkanî
Curiosity (amûra kefşê)

thumb|Dîmenek ji Curiosity, li ser ruyê Marsê.
***Curiosity***, amûra kefşê ya Marsê ye ku bi mezinahiya otomobîlekî ye û ji bo keşfkirina Kratera Gale ya Marsê wekî beşek ji mîsyona Laboratoriya Zanistî ya Marsê (MSL) ya NASAyê hatiye çêkirin. Curiosity ji Cape Canaveral (CCAFS) di 26ê mijdara sala 2011an de, saet 15:02:00 UTCyê de hatiye şandin û di 6ê tebaxa sala 2012an, saet di 05:17:57 UTC de, li Aeolis Palus di hundirê Kratera Galeyê ya Marsê de daketiye ser rûyê Marsê.

Armancên amûra kefşê vekolînek li ser avhewa û erdnasî ya Marsê, nirxandina ku cîhê qada bijartî li hundurê Kratera Gale ti carî şert û mercên hawîrdorê yên guncan ji bo jiyana mîkrobial peyda kiriye (tevî lêkolîna rola avê) û lêkolînên jîngeha gerstêrkan di amadekirina keşifkirina mirovan de hene.

Di 6ê tebaxa sala 2022an de, kurtasî ya berfireh a serkevtinên ku ji hêla Curiosity ve di deh salên dawî de pêk hatiye, hate ragihandin. Curiosity hêj jî kar dike û ji 19ê îlona sala 2022an vir ve, Curiosity 3598 sol (3696 roj bi tevahî; 10 sal, 44 roj) ji dema daketina xwe ve li Marsê çalak e.

## Erk û armanca Curiosity
Armancên ku ji hêla Bernameya Lêgerîna Marsê ve hatiye destnîşan kirin, armancên zanistî yên sereke yên mîsyona MSL ev e ku were destnîşankirin ka Mars dikare piştgirîya jiyanê bike an na. Li gel van yekan destnîşankirina rola avê û lêkolîna avhewa û erdnasiya Marsê ye.

Erk û encamên vî kefşê ya din jî ev e ku ji bo çûyîna mirovî ya Marsê lêkolîn bê kirin. Ji bo beşdarbûna van armancan, heşt armancên zanistî yên sereke yên MSLê ku hene ev in:
### Biyolojî
* Kifşkirin a xweza û envantera pêkhateyên karbonê yên organîk.
* Vekolîna blokên avakirina kîmyewî yên jiyanê wekî karbon, hîdrojen, nîtrojen, oksîjen, fosfor û sulfur.
* Taybetmendiyên dibe ku bandorên pêvajoyên biyolojîkî (biosignatures û biomolecules) temsîl bikin bêne naskirin.

### Erdnasî û jeokîmya
* Lêkolîna li ser pêkhateya kîmyewî, îzotopîk û mînerolojî ya rûberê Marsê û materyalên erdnasî yên nêzî rûyê Marsê.
* Pêvajoyên pêkhatina kevir û axê û şirovekirina guherandine.
### Pêvajoya gerstêrkê
* Pêvajoyên pêşveçûna atmosfera Marsê ya demdirêj (yan jî 4 mîlyar sal) binirxînin.
* Diyarkirina rewşa heyiya belavkirina gerîdeya av û karbondîoksîtê.
### Radyasona rûyê Marsê
* Karkterîzekirina radyasyonên galaktîk û kozmîk, rûdanên protonên rojê û neutronên duyemîn jî spektruma berfireh a radyasyonên rûxê.

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên NASA yên kefşê
Kategorî:Îcadên amerîkî
Mafên kesên LGBT li cîhanê

300px|thumb|'''Qanûnên cîhanê yên têkildarî jiyan û nasnameyên hevzayend'''
rast|thumb|300px|'''Qanûnên der barê nasnameya zayendî- îfadekirina li gorî welat an herêmê de'''

Mafên ku bandorê li kesên lezbiyen, hevzayendan, bîseksuel û transgender (kesên êlcîbîtî, LGBT) dikin li gorî welat an dadrêsiyê pir diguhere - ji naskirina qanûnî ya zewaca hevzayendan bigire heya cezayê darvekirinê ji bo homoseksueliyê.

Nemaze, ji tîrmeha 2022an ve, 32 welatan zewaca hevzayendan nas kirine. Berevajî vê yekê, bêyî jimartina aktorên ne-dewletî û kuştinên bê daraz, tenê welatek tê bawer kirin ku cezayê îdamê li kiryarên cinsî yên hevzayendî yên lihevhatî ferz dike: Îran. Cezayê îdamê li Morîtanya, Erebistana Siûdî, Somalî (li dewleta xweser a Jubaland) û Mîrektiyên Ereb ên Yekbûyî bi awayekî fermî qanûn e, lê bi gelemperî nayê pêkanîn. Her wiha li Afganîstana di bin desthilatdariya Talîbanê de û li herêma Çeçenîstanê ya Rûsyayê jî LGBT bi kuştinên bê daraz re rû bi rû dimînin. Sûdanê di sala 2020-an de cezayê îdamê yê ji bo seksê anal (hetero- an homoseksuel) betal kir. Panzdeh welatan wek ceza ji bo zînayê, kevirkirinê danîne, ku dê zayenda homoseksuel jî tê de hebe, lê ev yek ji hêla desthilatdarên qanûnî yên Îran û Nîjeryayê ve tê sepandin.

Di sala 2011 de, Encumena Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî biryara xwe ya yekem derxist ku mafên LGBT nas dike. Piştî wê Ofîsa Komîseriya Bilind a Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî raporek weşand û binpêkirinên mafên kesên LGBT, di nav de sûcên nefretê, krîmînalîzekirina çalakiyên homoseksuel û cudakarî, belge dike. Piştî weşandina raporê, Neteweyên Yekbûyî bang li hemû welatan kir ên ku heta niha ev yek nekirine, da ku qanûnên ji bo mafên bingehîn ên LGBT diparêzin derxînin.

Lêkolînek 2022-an dît ku mafên LGBT (wek ku ji hêla Indeksa Rainbow ya ILGA-Ewropa ve hatî pîvandin) bi kêmbûna bûyerên HIV/AIDS-ê di nav mêrên gay û bîseksuel de têkildar e.

## Çavkanî
Anser (teyr)

***Anser***, celebek Werdek e ku ji famîlyaya *[[Anatidae]]yê* ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cinsên çûkan
Kategorî:Qaz
Anseranas

***Anseranas***, celebek Qaz e ku ji famîlyaya *[[Anseranatidae]]yê* ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cinsên çûkan
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Qaz
Kategorî:Qaza qijik
Anthocephala

***Anthocephala***, celebek ji çûkên biçûk e ku ji famîlyaya *[[Trochilidae]]yê* ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cinsên çûkan
Henterîk

Henterîk lampeyek destanî ye, ku bi pîlan dixebite.

## Hênrîk/Henterîk
thumb|Henterîk

Kategorî:Îcadên amerîkî
Charles Ernest Butler

**Charles Ernest Butler** (jdb. 1864, St Leonards, Hastings, Rojhilata Sussex, Îngilîzî - m. 1918 an 1933) wênesazekî ​​îngilîz bû ku pisporê tabloyên alegorîk û mîtolojîk, portre, tabloyên celeb û bergehê bû.

## Jiyana wî
Wî perwerdehiya xwe ya hunerî li Dibistana St John's Wood û Akademiya Keyaniyê ya Hunerê wergirt.

Di salên 1889-1918an de ew xebatên xwe li Akademiya Keyaniyê nîşan da.

Tabloyên herî naskirî yên Butler ev in The Flood Episode (1890), Saint Tena (1893) û Key Arthur (1903).

## Galerî

Wêne:Charles Ernest Butler - King Arthur.jpg|alt=«Кey Arthur » (1903)|«Key Arthur » (1903)
Wêne:Charles Ernest Butler Siegfried und Brunnhilde.jpg|«Siegfried û Brunhilde» (1909)
Wêne:Sigurd and Brynhild, C. Butler 1909.jpg|alt=«Cenazeyê şervanekî vîkîng » (1909)|«Cenazeyê şervanekî Vîkîng » (1909)
Wêne:Blood and Iron Art.IWMART6492.jpg|«Xwîn û hesin» (1916) - li ser mijara Şerê Cîhanî yê Yekem


## Çavkanî

Kategorî:Wênesazên îngilîz
Playboy

**Playboy** kovareke jiyan û şahî ya mêran a amerîkî ye, berê çap bû û niha serhêl bû. Ew li Şîkago di sala 1953an de, ji hêla Hugh Hefner û hevkarên wî ve hate damezrandin, û beşek ji deynek $1,000 ji diya Hefner ve hatî fînanse kirin.
 
Playboy ku bi modelên xwe yên tazî û nîv tazî (Playmates) tê nasîn, rolek girîng di şoreşa zayendî de lîst û yek ji markayên herî naskirî yên cîhanê dimîne, ku di nav Playboy Enterprises, Inc. (PEI) de derketiye û li hema hema hemû medya.Ji bilî kovara ala li Dewletên Yekbûyî, guhertoyên taybet ên netewe-taybet ên Playboy li çaraliyê cîhanê têne weşandin, di nav de yên ku ji hêla lîsansan ve têne weşandin, wek DHS Media Group ya Dirk Steenekamp.

Kovar bi kevneşopiyeke dirêj kurteçîrokên nivîskaran wekî Arthur C. Clarke, Ian Fleming, Vladimir Nabokov, Saul Bellow, Chuck Palahniuk, P. G. Wodehouse, Roald Dahl, Haruki Murakami û Margaret Atwood weşandiye.Bi karîkaturên rengîn ên bi rêkûpêk tije rûpel, ew bû pêşangehek ji bo karîkaturîstên wekî Harvey Kurtzman, Jack Cole,Eldon Dedini, Jules Feiffer, Shel Silverstein, Erich Sokol, Roy Raymonde, Gahan Wilson, û Rowland B. Wilson.

Playboy hevpeyivînên mehane bi kesayetiyên giştî yên wekî hunermend, avahîsaz, aborînas, bestekar, rêvebir, derhênerên fîlmê, rojnamevan, romannivîs, şanonivîs, kesayetên olî, ramyar, werzîşvan û ajokarên pêşbaziyê re mehane diweşîne. Kovar bi gelemperî helwestek edîtoriya lîberal digire, her çend ew pir caran bi navdarên kevneperest re jî hevpeyivîn dike.

Piştî salek ji rakirina piraniya wêneyên tazî yên kovara Playboy, di hejmara adar/nîsana 2017an de dîsa tazî hat nîşandan.

## Mijarên têkildar
* Penthouse
* Playgirl

## Çavkanî

Kategorî:Kovar
Kategorî:Kovarên mêran
Kurdvîn Eyûb

**Kurdvîn Eyûb** (jdb. sala 1990 li Dihokê, Başûrê Kurdistanê) derhêner û senarîsteke awistirî-kurd e.

## Jiyana wê
Kurdvîn Eyûb di sala 1990ê de li Dihokê wek keça hevjînek bijîşkan hatiye cîhanê. Piştî ku dê û bavê wî koçê Awistiryayê dibin, Eyûb li bajarê paytext ya Viyanayê mezin dibe. Ji sala 2008 heya 2013an de Eyûb li zanîngeha Hunerên Sepandî li Viyanayê herêmên wênesaziyê û fîlma anîmasyon a ezmûnî xwendiyê. Di heman demê de, wê li Akademiya Hunerên Bedew li Viyanayê hunera performatîv xwendiye. Ji sala 2010an vir ve bi fîlmên kurt û dirêj beşdarî gelek festîvalên fîlman bûye, di nav wan de Viennale, Diagonale û Seville Festival de Cine Europeo ne.

## Xelatên wergirtî
[thumb|Kurdvîn Eyûb bi Ulrich Seidl re li [Festîvala Navneteweyî ya Fîlman a Berlînê (2022)]]
* 2011, 2012: Xelata Kurtefîlm a Viennale
* 2013: Vienna Independent Shorts Newcomer Filmpreis
* 2016: Preis für die beste Kamera bei der Diagonale 2016 für *Paradies! Paradies!*
* 2016: New Waves – Non-Fiction Award beim Sevilla Festival de Cine Europeo 2016
* 2016: Carte Blanche Nachwuchspreis bei der Duisburger Filmwoche
* 2022: Internationale Filmfestspiele Berlin: GWFF-Preis Bester Erstlingsfilm

## Girêdanên derve

* 

## Çavkanî

Kategorî:Derhênerên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1990
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Senaryonivîsên kurd
Komunên departmena Alpes-de-Haute-Provence

thumb|Nexşeya komunên Fransayê.
Li jêr 198 komunên departmena Alpes-de-Haute-Provence ya Fransayê hatiye nivîsandin.

## Çavkanî

Kategorî:Komunên Alpes-de-Haute-Provence
Alpes-de-Haute-Provence
Erk Acarer

**Erk Acarer**, (jdb. 1972 li Stenbol, Tirkiye) rojnemavan, bernamevanê radyoyê û nivîskarekî tirk e.

## Jînenîgarî
Erk Acarer xwendina xwe ya seretayî û navîn li bajarê Stenbolê qedandiye û di sala 1996an de li Fakulteya Ziman, Dîrok û Erdnîgariyê ya Zanîngeha Enqereyê de beşa Antropolojiya Civakî qedandiye. Di rojnameyên *Global*, *[[Milliyet]]*, ''Sabah'', ''Habertürk'' û ''Cumhuriyet'', ''BirGün'' û *[[Tageszeitung]]* a ku rojane li Almanyayê derdikeve, xebitiye. Çîrok û gotarên wî di gelek kovaran de hatine weşandin. Di Özgürüz Radio de bernameyeke bi navê *Geyik Muhabbeti* pêşkêş dike.

## Berhemên wî
Berhemên wî yên (bi zimanê tirkî) ku nivîsiye ev in
* *Matruşkadan Tayyare*
* *%100 İstanbul*
* *Mekân ve Sırlar*
* *Dârül Fesad (Bir İstanbul Masalı)*
* *Cellatbaşı (Taht Şehrinde Zaman)*
* *Anekdot ve Çizgilerle Atatürk*
* *Korsan Kitap*
* *Çarşı Ulan!*
* *Işid ve Türkiye - Katili Tanıyoruz*
* *Osmanlı Masalı*
* *Taht Şehrinde Zaman*

## Xelatên wî
* Xelata Rojnamegeriyê ya Metin Göktepe
* Xelata Rojnamegeriyê ya Şehîdên Çapemeniya Azad û Mûsa Anter
* Xelata Komeleya Rojnamegerên Hemdem
* Xelata Odeya Bijîjkî

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Allons, Alpes-de-Haute-Provence

**Allons**, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.

## Nifûs

## Binêre
* Komunên departmena Alpes-de-Haute-Provence
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên Alpes-de-Haute-Provence
Pornografî

thumb|Karîkaturek li ser "Nexweşiya epîdemîk a pornografiyê", nîgara fransî ya sedsala 19-an
**Pornografî** (pir caran bi *porn* an jî *porno* tê kurtkirin) nîşandana mijara zayendî ye ji bo mebesta taybetî ya harbûna cinsî. Cûdahî dikare di navbera hunera erotîk a eşkere an hişk a bêsansûr û pornografiyê de were danîn. Dibe ku pornografî di medyayên cûrbicûr de, di nav de kovar, anîmasyon, nivîsandin, fîlim, vîdyo û lîstikên vîdyoyê de, were pêşkêş kirin. Ev peyv pêşangehên zindî yên mîna pêşandanên seksê û striptîzê nagire. Mijarên bingehîn ên nîgarên pornografîk ên îroyîn modelên pornografîk in, ku ji bo wêneyên stûyê poz didin, û aktorên pornografîk (pornostêrk) ên ku tevli kiryarên seksê yên hatine kişandin in.

Komên cûrbecûr di nav civakê de taswîrên cewherê zayendî bêexlaqî, tiryak û zerardar dihesibînin, wan bi pornografîk bi nav dikin, û hewl didin ku wan di bin qanûnên hovîtiyê de bitepisînin, sansur bikin an neqanûnî bikin. Bingehên weha û hetta pênaseya pornografiyê di çarçoveyek dîrokî, çandî û neteweyî de ji hev cuda bûne.[3] Di dawiya sedsala 19-an de, fîlimên cihêreng ên Thomas Edison li Dewletên Yekbûyî wekî nebaş hatin şermezar kirin, lê Le Coucher de la Mariée ya Eugene Pirou li Fransa pir populer bû. Helwestên civakî yên li ser nîqaş û pêşkêşkirina zayendîtiyê li welatên rojavayî toleranttir bûne, û pênaseyên qanûnî yên bêaqiliyê hindiktir bûne, di sala 1969-an de bi Blue Movie ya Andy Warhol, yekem filmê erotîk yê mezinan ku têkiliya zayendî ya eşkere nîşan dide ku li Dewletên Yekbûyî serbest hat berdan. Li dû wê Serdema Zêrîn a Pornoyê (1969–1984) hat, ku tê de fîlimên pornografîk ên herî kalîte bûn beşek ji çanda sereke.

Pîşesaziyek mezin a ji bo hilberîn û vexwarina pornografiyê di nîvê paşîn a sedsala 20-an de pêşket. Destpêka vîdyoya malê û Înternetê di pîşesaziya pornoyê ya cîhanê de ku salane bi mîlyaran dolar derdixe pêşkeftinek dît. Pornografiya bazirganî tenê li Dewletên Yekbûyî zêdetirî 2.5 mîlyar dolar e, tevî hilberîna medyayên cihêreng û hilber û karûbarên têkildar. Pîşesaziya pornoyê li Dewletên Yekbûyî di navbera 10-12 mîlyar dolaran de ye. Di sala 2006 de, dahata pornografiya cîhanê 97 milyar dolar bû. Ev pîşesazî bi hezaran performans ligel xebatkarên piştgirî û hilberînê dixebitîne. Di heman demê de weşanên pîşesazî û komên bazirganiyê yên diyarkirî, pêşandanên xelatan ên wekî Xelatên AVN, û her weha çapameniya sereke, rêxistinên taybet (komên nobedar), saziyên hukûmetê, û rêxistinên siyasî li pey wê tê. Vîdyoyên ku bi naveroka ne-lihevhatî û qaçaxçîtiya cinsên sîber ve girêdayî ne, di sedsala 21-an de li ser malperên pornografî yên populer hatine mêvandar kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Zayendîtî
İlkay Akkaya

**İlkay Akkaya**, (jdb. 26ê gulana 1964an li Stenbolê) stranbêjeke tirk e ku bi komên muzîkê çepgir ên wek Grup Yorum û Grup Kızılırmak re wek solîst cih girtiye.
## Jînenîgarî
Ilkay Akkaya wekî yek ji çar zarokên bavê karmendekî ji navçeya Antalyayê ya Manavgatê û dayikek ji bajarê Muğlayê hatiye dinyayê. Akkaya beşa çapemenî û weşanê ya Zanîngeha Marmarayê qedandiye û bi tevlêbûna koma muzîkê a Grup Yorum dest bi muzîka xwe ya profesyonel kiriye. Bi Grup Yorum re di albûmên *Berîvan- Haziranda Ölmek Zor* û *Türkülere* de xebitiye. Di sala 1989an de bi Tuncay Akdogan re ji Grup Yorumê derket.

Di 10ê çileya sala 1990an de bi Tuncay Akdogan û Îsmaîl Îlknur re koma Grup Kızılırmak ava kir û bi koma Grup Kızılırmak re sêzdeh albûm derxistine.

## Dîskografî
* *Kül* - 1997
* *Unutma* - 2000
* *Hücre* - 2000
* *Yine* - 2003
* *Yalnız* - 2005
* *Umut* - 2013
* *Kurtuluş Yok Tek Başına* - 2014
* *Ey Vicdan* - 2014
* *Bir Gökyüzü Çiz* - 2015
* *Hayat* - 2015
* *Gelmedin Diye* - 2015
* *Sizlerle 25 Yıl* - 2015
* *Gelme* - 2019
* *Köleler Ve Kilitler* - 2019

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên tirk
Jimmy Neutron: Boy Genius

***Jimmy Neutron: Boy Genius*** fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2001ê de ji aliyê John A. Davis ve hatiye hênandin. Tê de Debi Derryberry, Patrick Stewart, Martin Short, Rob Paulsen û Jeffrey Garcia xwedî rolên sereke ne.

## Lîstikvanên fîlm

* Debi Derryberry bi navê Jimmy Neutron
* Patrick Stewart bi navê King Goobot V
* Martin Short bi navê Ooblar
* Carolyn Lawrence bi navê Cindy Vortex
* Rob Paulsen bi navê Carl Wheezer, Mr. û Mrs. Wheezer, Kid in Classroom
* Jeffrey Garcia bi navê Sheen Estevez
* Crystal Scales bi navê Libby Folfax û Courtney Tyler
* Frank Welker bi navê Goddard, Poultra, Worm, Demon, Girl-Eating Plant, Oyster
* Candi Milo bi navê Nick Dean, Britney, PJ
* Megan Cavanagh bi navê Judy Neutron, VOX, Mrs. Vortex
* Mark DeCarlo bi navê Hugh Neutron, Pilot, Arena Guard, Mr. Vortex
* Carlos Alazraqui bi navê Mr. Estevez
* Kimberly Brooks bi navê Zachery, Reporter, Angie
* Andrea Martin bi navê Ms. Winfred Fowl
* Billy West bi navê Bobby's Twin Brother, Butch, Old Man Johnson, Robobarber, Yolkian Officer, Jailbreak Cop, Anchor Boy, Flurp Announcer
* Bob Goen û Mary Hart bi navê Yolkian newscasters
* Dee Bradley Baker bi navê NORAD Officer
* Greg Eagles bi navê Mr. Folfax
* David L. Lander bi navê Yolkian Guard, Gus
* Jim Cummings bi navê Ultra Lord, Mission Control, General Bob

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 

Kategorî:Anîmasyon
Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên 2001ê
Komunên departmena Hautes-Alpesê

thumb|Nexşeya komunên Fransayê.
Li jêr 162 komunên departmena Hautes-Alpes ya Fransayê hatiye nivîsandin.

## Çavkanî

Hautes-Alpesê
Kategorî:Komunên Hautes-Alpesê
Ebû Elî Hesen Merakuşî

**Ebu Elî Hesen Merakuşî** (bi berberî: ⵍⵃⴰⵙⴰⵏ ⴰⵎⵔⵔⴰⴽⵛⵉ, bi erebî: *Abu Ali al-Hassan al-Marrakushi*) (dawiya sedsala 13an) astronom û matematîknasê berberî ji Padîşahiya Marrakeşê bû. Ew bi taybetî di warê sêgoşenasî û stêrnasiya pratîk de girîng bû.

Ew nivîskarê gotareke berfereh li ser stêrnasiya gewherî û amûrên stêrnasî (roj, astrolab) bi navê Jamiʿ al-mabādiʾ wa’l-ghāyāt fī ʿilm al-miqāt (Berhevoka Prensîp û Armancên Zanista Demê) ye. Nîvê yekem ji hêla J. J. Sédillot ve di destpêka sedsala nozdehan de ji bo fransî hate wergerandin û di sala 1834an de piştî mirinê hate çapkirin. Ev niha wekî çavkaniya herî bêkêmasî ya li ser amûrên stêrnasî yên îslamî yên serdema navîn tê hesibandin. Di salên 1276–1282an de li Qahîreyê ev destan nivîsî.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên marokan
Kategorî:Stêrnasî li Misirê
Fazil Mîranî

**Fazil Mîranî** siyasetmedarekî kurd ê iraqî ye ku di 1ê tîrmeha 1948ê de li bajarê Mûsilê ji dayik bûye. Mîranî postê sekreterê polîtburoya Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) digire.

## Jiyan
Di 1ê tîrmeha 1948an de li Mûsilê hatiye dinê. Di sala 1966ê de tevlî Partiya Demokrat a Kurdistanê dibe û di heman salê de dibe kadroyê komîta herêmî ya Zemar û piştre di sala 1967an de dibe şervanê pêşmerge. Di Hizba Demokrata Kurdistanê de derçû û di postên cuda de cih girt, heta ku di sala 1975an de bû endamê Rêxistina Navendî ya Rêkxistinê di Mekteba Siyasî de, lê di heman salê de piştî peymana Cezayîrê ji Mistefa Barzanî penaberî Îranê kir. Her wiha di nav Partiya Demokrat a Kurdistanê de li ser erkên cihêreng berdewam bû, herwiha di navbera salên 1996-2001ê de wek Wezîrê Navxwe yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê kar kir. Di heman demê de wek çavdêrê dezgeha îstîxbarata kurdî ya bi navê “El-Berastan” kar dikir.

Ji sala 2004ê ve sekreterê mekteba siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê ye.

## Çavkanî
Pornografiya înternetê

thumb|400px|Peyvên sereke yên ku bi pornografiyê ve girêdayî têne lêgerînkirin
thumb|400px|Sensûra pornografiya li ser înternetê li cîhanê

**Pornografiya Înternetê** her pornografiya ku li ser înternetê tê gihîştinê ye, di serî de bi riya malperan, pêşkêşkerên FTPê parvekirina pelên *[[peer-to-peer]]*, an komên nûçeyan ên Usenet. Di dawiya salên 1990an de hebûna gihandina gelemperî ya berbelav a tevna gerdûnî ya cîhanî bû sedema mezinbûna pornografiya înternetê.

Lêkolîneke sala 2015an di dîtina pornografiyê de di van çend dehsalên borî de helperkîneke mezin dibîne, ku zêdebûna herî mezin di navbera mirovên di 1970an de ji dayik bûne û yên di 1980an de ji dayik bûne pêk tê. Yên ku di salên 1980an de ji dayik bûne, di heman demê de yekem in ku di salên xortaniya xwe de dest bi înternetê dikin mezin dibin û ev îmkana zû ya gihîştina pornografiya înternetê dibe ku ajokara bingehîn a zêdebûnê be. Rêzeya konferansa seks û teknolojiyê Arse Elektronika konferansa xwe ya 2007an ji ya ku jê re dibêjin *[[pronnovation]]* veqetand. Konferans ji hêla teorîsyenê çandê Mark Derye ve gotarek sereke pêşkêş kir û di derbarê vî mijarî de nivîsek weşand.

Ji sala 2018an ve, pargîdaniyeke yekane, MindGeek, xwediyê gelek malperên pornografîk ên navdar e û kar dike, di nav de karûbarên parvekirina vîdyoyê Pornhub, RedTube û YouPorn û her weha hilberînerên fîlimên mezinan Brazzers, Digital Playground, Men.com, Reality Kings û Sean Cody (di nav de yên din jî), lê ne xwediyê malperên xHamster û XVideos in. Tê îdiakirin ku yekdestdar e.

## Çavkanî

Kategorî:Pornografî
Morbus K

**Morbus K** (bi îtalî: *il Morbo di K*) navê nexweşiyeke neheyî ye ya ku di dema dersînorkirina cihûyan a Romayê de ji aliyê Dr. Giovanni Borromeo ve hate îcadkirin.

Ji 16ê çiriya pêşîn a 1943an, sirgûnkirina cihûyên Îtalyayê li Romayê di bin fermandariya Theodor Dannecker de dest pê kir. Getoya Romayê li pêşiya Girava Tiberê bû, ku Nexweşxaneya Ospedale Fatebenefratelli îro jî lê ye, saziyek Orderê Birayên Xêrxwaziyê ya Saint John ê ji Xwedê ye. Berê fermanê wê demê, Bira Maurizio, ji rêvebirê nexweşxaneyê Dr. Giovanni Borromeo xwest ku ji bo veşartina Cihûyan stargehek bibîne. Borromeo ji 40 heta 50 cihûyan li odeyên bi navê "beşa tecrîdê" bi cih kir. Ji bo her kesî dosyayek bijîjkî hat çêkirin û nexweşiya "Morbus K" tê de hatibû nivîsandin. Mufetîşên Alman ev yek wekî "Nexweşiya Kooch", ango zirav şîrove kirin û kesên eleqedar bi tenê hiştin.

Tê texmînkirin ku Dr. Borromeos têgîna "Morbus K" wekî nîşanek an ji bo fermandarê wê demê yê Polîsê Ewlekariyê û SD li Romayê Herbert Kappler bikardianî, an jî ji bo Albert Kesselring, Fermandarê Giştî yê wê demê yê Wehrmacht li Îtalyayê.

## Çavkanî
Viega

**Viega** xwediyê malbatek hilberînerek navneteweyî ya çareseriyên Lûlekarî û GHB ye. Viega PEXê ji bo pergalên germkirin û avjeniyê Radiant digel lûleya sifir, zengarnegir, aligirê metal û hilberên pêvekirina zexta mekanîkî difroşe.

## Dîrok
Viega di 1899an de, ji hêla Franz Viegener ve hate damezrandin, Viega çîpên bîraya tûncê firot û heta sala 1901an derbasî hilberên paqijkirina malê bû. Di 1999an de, Viega dest bi operasyonên xwe yên Amerîkaya Bakur kir ku navenda xwe li bajarê Wichita, Kansas bi sazgehek Perwerdehiyê li Nashua, New Hampshire di sala 2006an de ligel nebatek li McPherson, Kansas di 2008an de û Reno, Nevada di 2006an de hate vekirin. Di sala 2016an de, Viega ji Wichita barî Broomfield, CO bû.

## Nûkirinî
Di sala 1995an de, Viegayê teknolojiya çapemeniyê pêşkêş kir ku lûleyên sifir û PEXê bi pêlavên avjeniyê ve girêdide. Berhemên Viegayê wekî ProPress û MANABLOC meylekî ji bo kêmkirina xeletiyên sazkirinê diyar dikin. Avahiyên kesk an nûjen ên Viega an hilberên din ên têkildar ji bo serîlêdanên germkirina tîrêj û helîna berfê bikar tînin. Kêmkirina, xerckirina avê, tevlihevkirina lûleya avê û mezinahiya boriyê zêde dike, ku ava pêvajoyê ji bikarhêner re kêm bike.

Viega di nav xelatên ji ISH 2007 û 2008 Xelata Pîşesaziya ASPE heye. Viega avakirina hilber û nûjeniya xwe temsîl bike.

## Berhem

### ProPress
ProPress rêzek hilberîna li ser bingehên pêlavên sifir têne çêkirin. Ev pêlavan hewcedariya tîrêjkirina boriyek sifir a bi tin û lebata lîberê tune.

### PureFlow MANABLOC
MANABLOC hilberek cûrbecûr e, ku destûra birêvebirinê ya şilavan li ser alavên avjeniyê dide. Her lingê pirtirkêmek heye ku valveyeka lênihêrînê bike.

### ProRadiant
ProRadiant rêzeka hilberan e, ku di sazkirina germkirina tîrêjê de dibe alîkar. Ev hilberan sazkirina tuba PEXê li ser an li qatek avahîsaziyê birêve dibin.

### Visign
Têkiliyên bişkojka ji bo kontrolên serşokê.

### Bêhtir
Germên Sêwirana Dor, Dergehên Gazê Têkilî yên Bilez

### MegaPress
MegaPress pergala tevlêbûna boriyek hesin yê reş e, ku ji bo karanîna li ser SCH 5-40 ji bo gaza xwezayî û sepanên mekanîkî maqûl e. Pîvan, di mezinahiyê de ji 1/2" heta 4" e.

## Çargeh
Li Almanya, Danîmarka, Fînlenda, Îtalya, Mecaristan, Holenda, Norwêc, Polonya, Swêd, Belçîka, Kanada, Awistralya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nivîsgeh û an jî kargehên hilberîna Viegayê hene.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1899an li Almanyayê
Kategorî:Şirketên îmalatê yên Almanyayê