open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ehmedê Murşîdî

**Ehmedê Mûrşîdî** an jî **Ehmedê Amîdî** (jdb. 1689 - m. 1761) yek ji nivîskar, wêjevan û fîlozofekî kurd û zanyarê ola Îslamê yên ji navçeya Amedê ye.

Hevalbendî û şagirtiya Şêx Ebûbekirê Rihayê kiriye. Li ser zanînên ola Îslamê kolaye û gihîştiye encamên taybet.

## Hin ji berhemên Ehmed Mûrşîdî

* Ehmedîyye
* Ûsiv û Zilêyxa
* Mewlûdî Nebî
* Vîladedî Hûmayûn Risalet penahî
* Pendname

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1689
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Kesên sedsala 18an
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1761
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Zanyarên îslamê
Endam (biyolojî)

**Endam**, an jî **lebat**, di biyolojiyê da komek ji şaneyan in ku ji bi hezaran anko milyonan xaneyan pêkhatine û erk anko komek ji erkan anko funksyonan bi cih dikin. Di her endamekê da hindek şaneyên serekî û hindek şaneyên neserekî hene. Ji bo mînak di dilî da dilemasûlke anko miyokardiyûm şaneyeka serekî ye û xwînborî û demar şaneyên neserekî ne. Carina komên çend endaman ku erkên wan ji hev nêz in koendamekê pêk tînin.

Mirov û hin ajal xwedî endamên mîna; dil, kezeb, pişik, çav, gurçik, guh, dev, poz û hwd ne.

## Endamên lawiran
Di laşê lawiran da (ji wan mirov jî) gelek endam hene. Hindek ji endamên giring ev in: dil, sih, çav, aşik, gurçik, cerg, rûvî û pîst,...

Ji endamên hundirîn yên laşê lawiran ra hinav dibêjin.

## Endamên giyayan
Endamên giyayan dabêşî du beşan dibin: endamên hişînbûnê û endamên zaûzêyê.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî

Kategorî:Sîstema organan
Mêjîdank

**Mêjîdank** pareyê jorîn ê kiloxî ye ko mêjî diparêzit. Di laşê mirovan da mêjîdank ji heşt hestiyan pêk dihêt ko ne bi rêya girêçikan lê bi rêya dirwaran bi hevra hatine girêdan.

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Anatomî
Cemilê Seyda

**Cemîlê Seyda** (1880 li Licê, Parêzgeha Amedê - 1937 li Bismil, Parêzgeha Amedê) yek ji leheng û têkoşerên Bakurê Kurdistanê yê destpêka sedsala 20emîn e.

Ji Licê, lawê Seydayê Licî ye. Di serhildana Şêx Seîd de cihgirtiye. Piştî têkçûna vê serhildanê ji bo nûvejîne vedikişe Kurdistana Sûrî (Binxetê). Di serhildana Agirî de alikarî û keda wî heye. Bi destpêka serhildana Dersîmê veji bo alîkariya serokê Kurd Seyîd Riza bikin, bi tevî komeke têkoşerên din dikevin Bakurê Kurdistanê. Artêşa Tirkiyê pêşî li wan digire û bi rojan şer dikin. Leşkerên Tirk di şer de bi wan nikarin.

Li ser îstixbaratekê Cemîlê Seyda û komeke têkoşerên Kurd di bênderekê nava zeviyeke genim de di xewê de diqefilînin. Agir berdidin bênder û zeviyê û wan di xewê de dikujin. Li ser wan gelek stran hatine afirandin. Kilama Cemîlê Seyda behsa serpêhatiya wî dike.

Kategorî:Kesên ji Liceyê
Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Elewîtî

thumb|320px|Elewîtî li Tirkiye, Anatolya û Kurdistanê
**Elewîtî** (, zazakî: *elewi*, ) baweriyeke dînî yê li Kurdistan, Anatoliya û li Rojhilata Navîn e. Ji navê pismamê pêxemberê dînê îslamê Muhemmed ji Elî navê xwe digire.

Piştî wefata Muhemmed, ji bo xelîfetiya olî hinde nakokî derdikevin. Herwekî mezheb, kom û ber derdikevin. Eva dibe sedem ku di nava ola îslamê de him ji aliyê feylesofî, him jî ji aliyê tevgerî têkoşîna beran pêk were. Bawermendên ku xelîfetiya Elî dilxwaz dikirin, piştî kuştina wî li mizgeftê, nerazîbûnên xwe nîşanî serokatiya dewleta îslamê didin. Li Kerbelayê zarokên Elî û îmamên pêşeng tên êşkencekirin û qetilkirin. Nakokî êdî riya sunî û şiîtiyê zexm dike. Sunî parêzvaniya xîlafeta heyî dikin, şîa jî li dijî têdikoşin.

Bingeha elewîtiyê wiha dest pê dike. Mixabin elewî ne şîa ne û pirranî bi şaşî wisa tên zanîn. Wekî tê zanîn îslam dema ku li dinyayê belav dibe li cihê ku çûye, gelek ol û kultur hene. Îslam kêm zêde bi wan kultur û olên herêmî re digemûşe. Dema îslam li Kurdistanê belav dibe, hin kurd bi 100 % dipejirînin, hinek wekî êzîdiyan ji zerdeştîtî û îslamê gemûşek diafirînin hwd. Kurdên ku li wargehên bilind ku xweparastina wan hêsan e dijîn, nîvenîn îslamê dipejirînin. Helbet eva kurtiya derketine mezheb û baweriyên cuda li Kurdistanê ye. Bo mirov baş têbigihêje, divê mirov dîroka olan û civakan analîz bike, bizanibe.

Elewî baweriyeke taybet e. Ji zerdeştîtiyê, şamanîzmê (bo mînak elewîtiya berên tirkên koçber) û îslamê sûdwergirtiye, gemûşiye. Elewîtî ji Kurdistanê belav nava berên tirk, ereb, çerkez hwd dibe.

Elewîtî li Kurdistanê baweriyeke girîng e. Ji wan re li Tirkiyeyê "qizilbaş" jî dibêjin. Bawermendên elewî gelek zil û zordariyê ji sazûmaniyên sunî (wekî osmanî, emewî, komara Tirkiyê hwd) dibînin û hêj jî wisa ye.

Îro li Tirkiyeyê naskirina fermî ya dewletê ya elewîtiyê nîne. Şowenîzma îdeolojiya fermî ya tirk-îslamê ya li dijî bawerî û nasnameyên din didome.

## Mijarên têkildar
*Bektaşîtî
*Ehlê Heq (Ahl-i Haqq, yarsan)
*Nuseyîrî (alawî, elewîtiya erebî)
*Qizilbaş (elewî, elewîtiya anatolî)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Elewîtî xwe di bin kirasan de vedişêre
* Elewîtî û nêrîna dewletê ya fermî

Kategorî:Dîn li Tirkiyeyê
Kategorî:Elewî

Kategorî:Mezhebên îslamê
Partiya Civaka Demokratîk

**Partiya Civaka Demokratîk** (bi fermî: *Demokratik Toplum Partisi*, bi kurtî: DTP) partiyeke kurdan li bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê ye.

Serî de wekî Tevgera Civaka Demokratîk (*Demokratik Toplum Hareketi*) xwe birêxistin kir. Ev partî rê û mîsyona HEP, DEP, HADEP, DEHAPê dişopîne û pirsgirêka kurd wekî pirsgirêka herî mezin û herî girîng a Tirkiyeyê dibîne û li çareseriya wê digere. Bo cara yekem pergala *"heman serokatî*"yê xistiye nava birêvebiriya partiyên Tirkiyê. Aysel Tuğluk û Ahmet Türk heman-serokên pêşîn in. Paşê Ahmet Türk û Nurettin Demirtaş serokatiya vê partiyê kirin. Piştî ku Nurettin Demirtaş hate girtin û jibo leşkeriya tirkan hate birê kirin, Ahmet Türk û Emîne Ayna serokatiya DTPê kirin. Paşê Emîne Ayna bi wekalet serokatiya DTPê û serokatiya grûba DTP-ê a parlamena Tirkiye kir.

Di Kongreya partiyê ya duyem de, ku di 20ê tîrmehê 2008a li Enqereyê hate lidarxistin, Ahmet Türk û Emîne Ayna bûn serokê DTPê.

Di hilbijartinên herêmî yên 29ê adara 2009a de DTP hejmara şaredariyên xwe ji 56a hilda 98a û bi vê yekê serkeftî ji van hilbijartinan derket.

Di roja 11.12.2009an de ji aliyê Dadgeha Yasaya Bingehîn a Tirkiyeyê ve hat girtin û ji damezênerê Ahmet Türk, Aysel Tuğluk û Leyla Zana re heyta 5 salan siyaset hate qedexe kirin.

Kategorî:Avabûnên 2005an li Tirkiyeyê

Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2005an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Abdi İpekçi

**Abdi İpekçi** (jdb. 9ê tebaxê 1929, Stembol – m.1ê sibatê 1979, Stemnbol) rojnamevanê tirk, berpirsiyarê karê nivîsaran ê giştî yê berê yê Milliyetê ye. Ew di sûîkastekê de jiyana xwe jidestdide.

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Galatasarayê, di zanîngeha Stenbolê de çendekê perwerdeya dadnasiyê dibîne. Di sala 1943ê de bi amatorî dest bi rojnamevaniyê dike. Di sala 1954î de dikeve rojnameya Milliyetê û di sala 1959î de dibe redaktorê giştî.

Ew xwedî gelek xelatên çapemeniyê yên navxweyî bû. Di saziya radyo-TV ya dewleta Tirk TRTê de di nava salên 1961 - 1970ê de bername çêdikir. Di sendîkayên çapemeniyê de cihdigirt û lêdigeriya ku di standardên navneteweyî de karê çapemeniyê were kirin.

Ew ji aliyê Mehmet Ali Ağca ve hat kuştin.

## Berhemên wî

* Afrika - Afrîka (1955)
* İnönü Atatürk'ü Anlatıyor - İnönü ji Atatürk diaxive (1968)

Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1979
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Cumhuriyet (rojname)

**Cumhuriyet** (bi kurdî tê wateya *Komar*) rojnameyeke li Tirkiyeyê ye. Bi fermana Mustafa Kemal Atatürk ji aliyê Yunus Nadi ve di 7'ê gulanê 1924'an de hat derxistin. Îro (2012) yek ji rojnameyên mezin ên Tirkiyeyê ye.

Ev rojname ji aliyê damezrênerê Tirkiyeyê Atatürk ve ji bo propagandaya partiya tekane ya dewletê CHP'ê, çêkirina neteweya tirk, ravekirina alfabeya nû ya latînî û pesindayîna komara nû ya Tirkiyeyê hatiye damezrandin. Yunus Nadi bi xwe karsazekî bingeh cihû bû. Di rojnameyê de kesên wekî Ziya Gökalp ê îdeologê avakirina neteweya tirk cih girtine.

## Rojnameya ku di her serhildanê de Kurdistan dikir goristanê
Cumhuriyet ji derketinê heya îro piştevaniya artêşa tirk dike, nêrînên dijminane bo kurdperweran dihewîne. Di serhildanên kurdan de gelê kurd û şervanên wê reş dikir, kurd wekî mirovên hov û paşdemayî nîşan dida. Di dawîanîna serhildana Agirîyê de sernivîsa xwe wiha avêtibû *"Kurdistana xeyalî li vir binerdkiriye! Me di ser Kurdistanê de beton rijand êdî hew şîndibe".* Dîsa vê rojnameyê bi serbilindî serê jêkirî yê serokê kurd Elîşêr Beg û xanima wî Zerîfe Xanimê weşandibû. Herwekî wêneyên di sêpiya mirinê de yên Şêx Seîd û wêneyê di nava kincên Ewropayî de yê piçûkxistinê yên Seyîd Riza jî weşandibû û di bin sernivîsa "Binêrin me ev Kurdê di şikeftan de jiyaye kir şareza" pêşkêşî xwendevanan kiribû.

Cumhuriyet polîtîkaya xwe wiha bi nav dike "Rojnameyeke çepgiriya neteweperest, kemalîst û unîterîst e". Navenda rojnameyê li Stenbolê ye û tîraja wê li dora 100.000 e.

## Çavkanî

## Malperên têkildar

* Malpera Rojnameya Cumhuriyet

Kategorî:Avabûnên 1924an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Milliyet

***Milliyet*** rojnameyeke tirk e û navenda wê li Stembolê ye. Ji  virde tê weşandin û niha weşana xwe yeli ser înternetê jî heye. Slogana vê rojnameyê *Basında Güven* ("Bawerî di çapemeniyê de") ye.

Damezrênerê wê Ali Naci Karacan bû û niha yek ji rojnameyên holdînga Doğan grubu ye. Di bin gerînendetiya Abdi İpekçi de li hemberî rojnameyên Cumhuriyet, Hürriyet û Millî Gazeteyê cihê xwe digire û li polîtikayeke çepa navendê digere. Piştî kuştina İpekçi ji aliyê Mehmet Ali Ağca yê endamê tevgerên zêderastgîr, vê rojnameyê jî polîtîkaya xwe guhert û nêrînên uniter û fermî hilbijart. Niha yek ji rojnameyên ku îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk diparêzin ên mezin ê Tirkiyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1926an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Hasan Celal Güzel

**Hasan Celal Güzel** (jdb. 1945 Dîlok- 19 Adar 2018) yek ji siyasetmedar, bûrokrat, rojnamevan, karsaz û nivîskarên Tirkiyê ye.

Dibistana seretayî, navendî û amadeyî li Meletîyê bidawîdike. Li Zanîngeha Enqereyê , fakûlteya zanînên polîtîk, beşa aborî û bûtçeyê de dixwîne. Di DPTê *(saziya plansaziya dewletê)* de dixebite û ji aliyê artêşê ve ji bo derkirina kêmasiyan û perwerdeya bilind bo DYAyê tê şandin. Di Kara Harp Okulu *(Dibistana şerê bejayiyê)* ya artêşê de demekê dirêj dixebite. Rola wî ya di vê dibistanê de pirr baş nayê zanîn. Herwekî Güzel de dema cûntaya leşkerî ya 1980ê de ji bo artêşê şêwirmendiyê û di sala 1983î de jî ji bo serokwezîr şêwirmendiya aboriyê dike. Sala 1986î de di nava refên partiya ANAPê de wekî parlamenterê Dîlokê tê hilbijartin.

Di 23ê çiriya paşîn 1992î de bi navê Yeniden Doğuş Partisi (YDP) partiyekê dadimezirîne. Piştî mirina Turgut Özal û polîtîka guhartina ANAPê bêhtir bi karsaziyê û karên weşanêre bilîdibe.

Xwedî nêrînên rastgîriya navendiyê ne û lîberalîzmê di nava çarçaviya îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk û di bin kontrola artêşê de diparêze. Güzel herwekîyek ji hezkiriyê mîrata Osmanî ye.

Hasan Celal Güzel niha di rojnameya tirk ya Radikalê de nivîsaran dinivîse.

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Karsaz
Kategorî:Kesên ji Dîlokê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2018
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Hürriyet

***Hürriyet*** yek ji rojnameyên li Tirkiyê derdikeve ye. Wekî logo serê Mustafa Kemal Atatürk, alaya Tirkan û slogana « Tirkiye ya Tirkan e! » bikartîne.

Ji aliyê Sedat Simavi ve di 1'ê gulanê 1948'ê de bo cara pêşîn hatiye derxistin. Niha girêdayî holdînga Doğan grubu tê derxistin. Gorî hin ronakbîrên Tirk Milliyet rojnameya fermî ya serkaniya artêşa Tirk û Hürriyet jî ya saziya sîxuriyê ya Tirk MİTê ye û ew nêrînên xwe bi van rojnameyan tînin zimên û belavdikin. Lê tê zanîn hemî rojnameyên mezin ên Tirkiyê îdeolojiya fermî ya dewletê dihewînin û diparêzin.

Rojnameya Hürriyetê di çapa xwe ya Ewropayê de nêrînên lîberal û Ewropayî û li ya Tirkiyê jî li dijî lîberalîzmê, YE û krîterên Koopenhagenê derdikeve. Herwekî di çapa xwe ya Ewropa de kiryarên neyînî û nebaş dixe para Kurdan û li ya Tirkiyê jî navê Kurdan pirr bikarnayne. Hürriyeta Ewropa û ya Tirkiyê mirov dikare bêje hîç naşibin hevûdu.

Polîtîkaya Hürriyetê di nava tixûbên îdeolojiya fermî ya dewletê û di bin kontrola leşkeran de rewadîtina hemî rê û rêbazan e. Bi tundî li dijî Kurdperweran derdikeve û heya van nêzîka hebûna Kurdan jî nedipejirand. Gorî hin zanayên Tirk polîtikayeke « lîberalîzmeke leşkerî û alatûrka » dimeşîne û ji bo înkarkirina mafên Kurdan têdikoşe.

Dirûşmeya rojnameyê « Türkiye Türklerindir » / « Tirkîye ya tirkan e » ye.

Kategorî:Avabûnên 1948an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Erdal İnönü

**Erdal İnönü** (jdb. 1926, Enqere - m. ) siyasetmedarekî tirk e.

Lawê İsmet İnönü yê heval û alîkarê Mustafa Kemal Atatürk e. Sala 1947an de li Enqereyê zanîngehê bidawîdike û dîploma fizîknasiyê wergirt. Li DYAyê perwerdeya bilind dît. Salên 1964 - 1974 li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn xebitî. 1983an de dest bi siyasetê dikir û partiya SODEPê damezrand. Ev partî bi partiyeke din re SHPê dertînin holê û Erdal İnönü jî dibe serokê SHPê. 1991 - 1995an de alîkariya serokwezîr û wezîrtiya karê derve kir. Di van salan de bi hezaran gundên kurdan ji aliye dewletê ve tên rûxandin an valakirin. Li seranserê Kurdistanê pêkutî, êşkence û kuştin çêdibin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Kesên ji Enqereyê
Kategorî:Mirin 2007
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:İsmet İnönü
Świnoujście

**Świnoujście** gundek li başûrê rojhilatê Polonyayê ye. Gundê Świnoujście nezîkê herêma Świnoujście û herêma Rojavayê Pomeranya ye.

## Girêdanên derve
* Serûpelê Świnoujście 

Kategorî:Gundên Polonyayê
Deniz Baykal

**Deniz Baykal** (20ê tîrmeha 1938an, Antalya — 11ê sibata 2023an) siyasetmedarekî Tirkiyeyê û serokê Partiya Gel a Komarî (CHP) yê berê bû.

## Pêşveçûn
Baykal di 1959an de beşa dadnasiyê li Enqereyê bi dawî kiriye û ji bo perwerdeya bilind çûye DYAyê. Di salên 60î de di nava refên tevgerên xwendekaran de dest bi polîtîkayê kiriye. Di hilbijartinên  de wekî parlamenterê CHPê yê Antalyayê hatiye hilbijartin. Di nava CHPê de cihekî payebilind bi dest xistiyee û têkiliyên wî bi Bülent Ecevit re xurt bû. Du caran di hikûmetên Ecevit de bûye wezîr.

Piştî cûntaya leşkerî ya 1980an bi qasî 5 salan nikaribû siyasetê bike. Dûv re li dijî serokê CHPê wê demê Erdal İnönü têkoşîna serokatiyê kiriye. Gorî nêrînên fermî ew kesekî bi eslê xwe qefqasî bû. Lê çend caran li hinde rojnameyan Dersîmîbûna wî hatiye nivîsandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Mirin 2023
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Alfa

**Alfa** (bi yewnanî ; bi herfa mezin **Α**, bi herfa biçûk **α**) tîpa yekem a alfabeya yewnanî ye. Tamarên vê herfê li herfê fînekî *alef* ne. Ew herfa nîşanekî serî gayekî pêşdikir. Îro jî mera herfa *alpha* bigerîne mera kane serî gayekî bibîne.

Transkrîpsiyona kurdî *[[a]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Murat Karayılan

**Murat Karayılan** bi lêvkirina bi kurdî **Mirad Qerayîlan** ( li Bîracik, Parêzgeha Riha, Bakurê Kurdistanê) yek ji pênc kesên payebilind û damezrênerên Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) ye ku ji sala 1999an de, dema ku rêveber û demaziranê PKKê Abdullah Öcalan radestî Tirkiyeyê kirin, dibe serokê wekalet a rêveberiya PKKê. Di sala 2014an de ji peywira serkirdayetiya PKKê derket û bûye fermandarê giştî yê baskê çekdarî yê PKKê ya Hêzên Parastina Gel.

## Jînenîgarî
Karayilan li navçeya Bîracikê bi ser Rihayê ji dayik bûye xwendina xwe li zanîngeha pîşeyî ya makîneyan qedand û di sala 1979an de beşdarî PKKê dibe. Heta sala 1980an berê ku derbasê Suriyeyê bibe, li bajarê Bakurê Kurdistanê li bajarê Rihayê bi awayekî çalak beşdarî xebatên siyasî dibe. Karayilan bang li kurdan kiriye ku ji dewleta tirk re leşkeriyê nekin, bac nedin û dev ji zimanê tirkî berdin.

## Çavkanî

Kategorî:Apoyî
Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Bêta

**Bêta** (bi herfa mezin **Β**, bi herfa biçûk **β**) tîpa duyem a alfabeya yewnanî ye.

## Bikaranîn
* Di alfabeya cîhanî ya fonêtîk (IPA) da herfa bêta yê biçûk [] ji denga frîkatîvê bîlabîyalî bi deng e.
* Di fîzîkê da çalakiya bêta heye, çalakîyekî atomî

Transkrîpsiyona kurdî *[[b]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Gama

**Gama** (carina wek *gamma* jî tê nivîsandin, herfa mezin **Γ**, herfa biçûk **γ**) tîpa sêyem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[g]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Gamma (cudakirin)

Pir wateyên **Gamma** hene.
* Ji herfê sîsîyem yê alfabeya yewnanî ra li Gamma seke.
* Ji çalakîyekî atomî ra li çalakiya gamma seke.
* Gamma hên jî berê di mêdîsînê da ji mîkrogram ra dihate bikaranîn.
* Ji yekê *Gamma* ra li Gamma (yeke) seke.
* Ji modelekî makînan yê Lancia ra li Lancia Gamma seke.
* Gamma navî bajarekê di DYE, Missouri da ye. Ji wê bajarê ra li Gamma (Missouri) seke.
* *Gamma* paşnavî Erich Gamma, înformatîkerekî swisrî û serokî OTI (merkezekî teknolojî), ye.
Delta (herf)

**Delta** (herfa mezîn **Δ**, herfa biçûk **δ**) tîpa çarem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[d]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Delta

Pir wateyên **Delta** hene.
* Deltayek di erdnîgariyê da
* Delta, tîpekî alfabêya yewnanî
* Heremek di Nîjerya da, Delta (Nîjerya)
* Modelekî makînan yê Lancia, Lancia Delta
* Sarûxekî amerîkî, Delta (sarûx)
* Şirketekî balefiran yê amerîkî, Delta Air Lines
* Leşkerên amerîkî yê taybet, Delta Force
* Navên pir bajaran
** di DYA da
*** Delta (Alabama)
*** Delta (Kolorado)
*** Delta (Iowa)
*** Delta (Louisiana)
*** Delta (Missouri)
*** Delta (Ohio)
*** Delta (Pensîlvanya)
*** Delta (Utah)
*** Delta (Wisconsin)
*** Delta Junction (Alaska)
** di Brezîl da
*** Delta (Minas Gerais).
Zwickau (cudakirin)

**Zwickau** navî

*Zwickau, bajarekê di Sachsen, Elmanya da
*Cvikov, bajarek di heremê Česká Lípa, Çîk da
*Zvíkov, gundek di heremê Český Krumlov, Çîk da
Zwettl

thumb|Zwettl li Awistiryaya Jêrîn
**Zwettl**, bajarek e li welatê federal ê Awistiryaya Jêrîn (Awistirya). Li wir nêzikî 11.000 kes dijîn.

## Koordînat
* 

## Girêdanên derve
* Malpera fermî yê Zwettl

Kategorî:Awistirya
Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Awistiryayê
Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn
Zwickau

**Zwickau** bajarek di başûr-rojavayê Sachsen, Almanya da ye. Ew piştî bajarên Leipzig, Dresden und Chemnitz bajarê çarîyem yê mezin li Sachsen e. Li Zwickau nêzîkî 97.100 kes dijîn. Rûberê xwe 102,54 km² e.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Saksonya
Celadet.com (malper)

**Celadet.com** malpereke li ser Celadet Alî Bedirxan bû. Xwedî û rêveberê malperê Zekî Ozmen bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malper li ser web.archive.orgê (hezîrana sala 2012)

Kategorî:Malper
Kategorî:Malperên kurdî
Epsilon

**Epsilon** (bi yewnanî ; bi herfa mezin **Ε**, bi herfa biçûk **ε**) tîpa pêncem a alfabeya yewnanî ye. Tamarên vê herfê li herfa fînekî *he* ne.

Transkrîpsiyona kurdî *[[e]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Hasret Gültekin

**Hasret Gültekin** (jdb. 1ê gulanê 1971 li Macîran, Sêwas − m. 2ê tîrmehê 1993 li Sêwas) sazbend û muzîkvanekî navdar bû. Bi kurdî û tirkî stiriye.

Di 2ê tîrmeha 1993an de Hasret Gültekin tevlî Festîvala ''Pir Siltan Evdal'' li Sêwasê dibe. Li wir Gurên Boz û JÎTEM di hotela bi navê Madimak Oteli de dor li 35 hunermend, nivîskar û zanayên elewî û kurd digirin û agir berdidin hotelê. Bi saetan li ber çavên leşker û polîsên dewleta Tirkî dişewitin û jiyana xwe ji dest didin. Di heman bûyerê de ji aliyê tîmên felatker ên dewletê ve nivîskarê dewletê Aziz Nesin tê felatkirin lê yên din di nava agir de tên hiştin. Gültekin jî bi hovane jiyana xwe ji dest dide.

## Berhem

* *Celal Oglan* (Lawo celal) (1985)
* *Gün olaydı* (Roja wê be) (1987)
* *Gece ile gündüz arasında* (Di nava tarî û ronahiyê de) (1989)
* *Newroz - Kürtce ezgiler* (Newroz - lorînên kurdî) (1990)
* *Rüzgarın kanatlarında* (Li ser baskên bayê) (1991)
* *Emekci* (Kedkar)
* *Türküler Yalan Söylemez* (Stran derewan nakin)
* *Bitmeyen Türküler* (Stranên bêdawî)
* *Dostlar Muhabbeti* (Cananiya hevalbendan)
* *Egenin Iki Yakasi* (Du perên Egeyê)
* *Yelkovan* (şengil)

## Malperên têkildar
* Hasretgultekin.com  

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Komkujiya Sêwasê
Kategorî:Kurdên elewî
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1993
Servet Kocakaya

**Servet Kocakaya** (z. 19'ê gulanê 1973, Bongilan Çewlîg) hunermendekî kurd e.

Wekî malbat ji Çoligê ne û pirranî bi zimanê tirkî distire. Li Mersinê dibistana seretayî û amadeyî bidawî dike û li Enqereyê perwerdeya endazyariya xêvjimêrê (komputer) dibîne.

## Albûmên wî

* Keke-Zor Günler (Kekê- Rojên Dijwar) - 1999
* Ki Zava - 2001
* Duvar Şarkıları (Stranên dîwaran) - 2002
* Pencere - 2005
* İki Dil Bir Heves - 2011

## Çavkanî

Kategorî:Hunermend
Kategorî:Kesên ji Bongilanê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Fonksiyona dîgamayê

thumb|250px|Fonksiyona digamayê
**Fonksiyona dîgamayê** an jî **vatiniya dîgamayê**, li gor termînolojiya matematîkê wek muşteqeke logarîtmîk a fonksiyona gamayê dihê pênasekirin. Ya yekem a ji fonksiyonên polîgamayê ye.

 \psi(x) = \frac{d}{dx} \ln{\Gamma(x)} = \frac{\Gamma'(x)}{\Gamma(x)} 

 \psi(n) = H_{n-1} - \gamma ,

 H_n  -  n ,  \gamma 

 \psi(1-x) - \psi(x) = \pi \cot(\pi x) 

 \psi(x+1) = \psi(x) + \frac{1}{x} 

 \psi(x) = \ln(x) - \frac{1}{2x} + \sum_{n=1}^\infty \frac{\zeta(1-2n)}{x^{2n}} 

 \zeta(x) 

 \psi(x) = \sum_{n=0}^\infty \frac{1}{n+1} \sum_{k=0}^n (-1)^k\binom{n}{k}\ln(x+k) 

 \frac{\Gamma'(p/q)}{\Gamma(p/q)} = -\gamma - \ln(2q) - \frac{\pi}{2}\cot\left(\frac{\pi p}{q}\right) + 2 \sum_{0,

 p, q ,  0 .

## Çavkanî
* Wikipedia bi zimanê îngilîzî (2010-03-23).

## Girêdanên derve
* http://functions.wolfram.com/GammaBetaErf/PolyGamma
* http://mathworld.wolfram.com/DigammaFunction.html
* http://www.math.sfu.ca/~cbm/aands/page_260.htm

Kategorî:Fonsiyona analîtîk
Yıldız Tilbe

**Yıldız Tilbe** (jdb. 16ê tîrmeha 1966an li Îzmîrê) sitranbêjeke muzîka popê ya navdar e ku bi eslê xwe kurd e.

Bi serkevtinî hin awaz û teknîkên muzîka kurdî di muzîka tirkî de bi cih kiriye. Di malbateke kurd a xizan de jidayîk bûye. Di temenekê ciwan de mêrkiriye û bî maye. Piştî betalkirina marê di mercên awarte û dijwar de jiyaye. Wê madeyên raxwarinê (kokaîn û hwd) bi kar anîne û heya çend sal berê hêj jî terapiya wê didîtiye. Beriya ku navdar bibe bi keda dest-pê jiyaye. Sala 1991ê de di klûbekê de ji aliyê hunermenda navdar Sezen Aksuyê ve hatiye keşfkirin û di kadroya wê de cihgirtiye. 

Tilbe di bernameyên TV'yan de, eslê xwe wekî gelekên din înkar nekiriye û kurdbûna xwe aniye zimên. Herwiha soz daye ku beriya mirina xwe albûmekê xwerû bi kurdî amade dike. Lê heya niha xwe ji cîhana kurdan û hunermendên kurdan dûr girtiye. 

## Dîskografî
### Album
* 1994: Delikanlım
* 1995: Dillere Destan
* 1996: Aşkperest
* 1998: Salla Gitsin Dertlerini
* 2001: Gülüm
* 2002: Haberi Olsun
* 2003: Yürü Anca Gidersin
* 2004: Yıldız'dan Türküler
* 2004: Sevdiğime Hiç Pişman Olmadım
* 2005: Papatya Baharı
* 2006: Tanıdım Seni
* 2008: Güzel
* 2009: Aşk İnsanı Değiştirir
* 2010: Hastayım Sana
* 2011: Oynama 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Zeta

**Zeta** (bi yewnanî: ; bi herfa mezin **Ζ**, bi herfa biçûk: **ζ**) tîpa şeşem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[z]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî

**Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî**, *(Amnesty International-AI)*, saziyek civakî ye ku mafên mirovan û Danezana Gerdûnî Ya Mafên Mirovan diparêze ye. Ev sazî di heman demê de li dijî, cezaya ramanê, cezaya îdamê, êşkence û sûcên siyasî jî ditekoşe.

Amnesty International di sala 1961'an de bi hewldana parêzerekî îngilîz ku ji bona serbestberdana du xwendekarên portûgalî ku ji bona ramanên xwe hatibûn cezakirin ve hate avakirin. Ev tevger ji bo mafên mirovan li her derê cîhanê kampanyayan dide meşandin. Ji hemû hikumetan, ji hemû bîrdoziyên sîyasî û berjewendiyên aborî û olan, serbixwe ye. Xebatên wê girêdayî lêkolînên terwende û standartên civaka navneteweyî ye. Rêkxistin li hember hedîseyên binpêkirina mafên mirovan, aktivîstên xwe yên dilxwaz yên li her derê cîhanê dixe tevgerê.

## Sekreterên Giştî
* Peter Benenson, 1961-1966
* Eric Baker, 1966-1968
* Martin Ennals, 1968-1980
* Thomas Hammarberg, 1980-1986
* Ian Martin, 1986-1992
* Pierre Sané, 1992-2001
* Irene Khan, 2001- niha
 
## Girêdanên derve
* Malpera Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî
* Malpera ai bi kurdî 

Kategorî:Avabûnên 1961ê li Înglistanê
Rêxistina Efûyê ya Navneteweyê
Kategorî:Rêxistinên ku di 1961ê de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên navneteweyî
Vejîn (pirtûk)

**Vejîn** pirtûkeke Nîzamettîn Akkurt e ku di sala 2001'ê de di nav weşanên Sarya-Baran de derketiye.

## Naveroka pirtûkê

Kategorî:Pirtûk
Nivîsa Qafikên Entîke

**Nivîsa Qafikên Entîke** pirtûka Nizamettin Akkurt e ku di sala 2003'yan de di nav weşanên SZK de weke du cild derketine.

## Naveroka berhemê

Kategorî:Pirtûk
Baden-Wurttemberg

**Baden-Wurttemberg** () yek ji herêmên Almanyayê ye û paytexta xwe Stuttgart e. Gorî nifûs û rûerda xwe ew sêyem mezintir herêma Almanyayê ye. Sînorên wê bi herêmên Rheinland-Pfalz, Hessen û Bavyera hê ye. Ew li başûr bi Swîsre û li rojava jî bi Fransa tê sînor kirin. Sînorên wê ser Gola Boden re jî bi Awûsturya re heye. Li Stuttgart bêtir hin bajarên xweya giring wiha ne; Karlsruhe, Mannheim, Heidelberg,Tübingen, Ulm.

## Bajar û navçeyên Baden-Wurttemberg
400px


Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1952an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Henîf Yûsif

**Henîf Yûsif** helbestvanekî, rojnamavanekî û peykervanekî kurd e.

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Peykervan
Kategorî:Rojnamevan
Bavyera

**Bavyera** (, ), li başûr rojhilata Almanyayê dikeve û gorî rûerda xwe herêma herî mezina Almanyayê ye. Gorî nifûsa dihêwirîne jî, ji Nordrhein-Westfalen şunda duyem mezintir herêmên Almanyayê ye. Sînorên wê bi herêmên Baden-Wurttemberg, Hessen û dewleta serbixweya Turîngiya û Saksonya re hene, li başûra wê Awistirya, ser Gola Boden re bi Swîsre re û li rojhilat jî bi Çekyayê re heye.

Paytexta Bavyerayê Munîh (München) e. Gorî mezinahiyên xwe Nürnberg û Augsburg jî du bajarên din ên girîng ên Bavyerayê ne.

Çemê herî girîng î Bavyerayê Duna (Danûb) e.

## Çavkanî


Kategorî:Boii
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Mecklenburg-Vorpommern

**Mecklenburg-Vorpommern** federaldewletekî Almanyayê ye ku li bakur-rojhilatê ya welêt dikeve. Navenda îdarî bajarê Schwerin ye. Sinorên vê bi Deryaya Baltîk, Brandenburg, Schleswig-Holstein, Saksonya Jêrîn û Polonya re hene. Li serbajar Schwerin bêtir bajarên wek Rostock, Neubrandenburg jî di sinora wê de dimên. Navê *Mecklenburg-Vorpommern* di 12ê kanûna paşîn 1947an de wek 'Mecklenburg' hatîbû navkirin. Ji pê şunda yekbûna Almanya re wek niha hatiye navkirin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1946an li Almanyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Ziman (endam)

thumb|Zimanê mirov
**Ziman** endamek masûlkî ye, li her aliyê dev de bi hêsanî dilive. Rûyê ziman bi çîna lînce dagirtî ye. Li gel lîncê, rijênên lîkê, lîk der didin ser ziman, loma ziman hertim şil e. Ziman erkên wekî çêjtin(tamgirtin), peyvîn û daqurtin bi cih tîne .

## Ziman û heris

Ziman erka heriskirina kîmyayî û makanîkî pêk tîne. Enzîma lîpaz ji boy heriskirina çewrî, di pankreasê de tê berhemkirin û derdan, lê zimanê mirov jî hinek lîpaz der dide, ev lîpaz wekî lîpaza zimanî(lingual lipase) bi nav dibe. Ev lîpaza zimanî ne di devê mirov de, lê di gedeyê de çalak dibe û hinek çewrî heris dike. Li ser rûyê ziman de hin rijênên lîkê hene, bi derdana lîkê xurek nerm dibe, hê zûtir perçe dibe. Lîk enzîma amîlazê lixwe digire, amîlaz xurekên karbohîdradî diherisîne. Ango ziman ji boy herisa kîmyayî enzîm der dide. Her wisa ziman erka herisa mekanîk jî pêk tîne. Xurek bi alîkariya ziman di nav dev de serûbin dibe, bi vî awayê lîk tevahiya xurekê şil dike û nerm dike. Dema cûtinê, ziman bi navbeynkariya masûlkeyên xwe, loqên xurekê aresteya nav diranan dike, bi vî awayê diran bi hêsanî xurek dicûn. Piştê cûtinê, ziman loqa xurekê ber bi gewriyê pal dide.

## Ziman û çêjtin
thumb|300px |Goçkeyên li ser ziman, tama (çêja) xurekan wekî şor,şîrîn, umamî, tirş, tal dinase.
Li ser rûyê ziman de goçke (bi înglîzî, yekjimar papilla, pirrjimar papillae) hene , di nav van goçkeyan de komên gopkeya tamê (çêjegopke) heye. Çêjegopkeyek ji koma xaneyên çêjewergir, xaneyên palpişt, xaneyên binçîne û demarên hestê pêk tê. Xaneyên çêjegopkeyê 10-14 rojê carek tên nûkirin. Li ser parzûna xaneya xaneyên çêjewergir de wergirên kîmyayî (kîmîkewergir ) heye. Ji xaneyên wergir pêkhateyên mûyî ji kunika çêjegopkê dirêjê derve dibe, ev pêkhateyan wekî kûlkên çêjê bi nav dibin. Ji boy mirov tama xwarin û vexwarinê bigire, divê xurek di nav lîkê de şil bibe û bihele. Ji xurekên helandî molekulên kîmyayî derdikeve, molekulên kîmyayî bi navbeynkariya kûlkên çêjê tên girtin. Molekulên kîmyayî kîmîkewergirên xaneyên çêjewergirê çalak dikin. Bi vî awayê sînyal ji xaneyên çêjewergir derbasî demarên hestê dibin. Demarên hestê sînyalan radigihînin mejî, di mejî de cureya çêjê an jî hestên din tê şîrovekirin. Li ser rûyê ziman de ne yek , lê çar cure goçke heye . Şewe û erka her goçkeyek ne yek e. Li gor cureyên xaneyên çêjewergirên nav goçkeyan, mirov tamên xurekan wekî tirş, şîrîn, şor, tal an jî umamî hest dike. Her beşê rûyê ziman heman çêjan dinase, lê hin tam li hin beşê rûyê ziman de hê pirtir tê hestkirin. Li ser rûyê ziman hin hestewergirên din jî hene. Wekî mînak hestên wekî hişkbûn an jî nermbûna xurekan, germî an jî sariya xurekan ji aliyê wergirên li ser ziman ve tên girtin.

## Çavkanî

Kategorî:Çêjîn
Kategorî:Endam (biyolojî)
Kategorî:Koendama herisê
Kategorî:Seh
Kategorî:Sîstema sehkirinê
Howard Gardner

**Howard Gardner** (jdb. 1943 li Scranton, Pensîlvanya, DYA) psîkologekî navdar ê Amerîkayî ye. Li ser neurozan xebatên wî hene û bi pirtûkên xwe yî zîrek tê nasîn. Ew yek ji kedkarên hişmendiya kompleks e. Ango ew qîma xwe bi testên yekberî yên ku hişmendiya mirovan dipîvîn nayne û gorî tevlîhevî û kompleksbûna kesayetiyê pêwîstî bi test û normên nûjen û pirrberî dibîne.

Malbata wî ji Almanya ne û ji ber Cihûbûna xwe sala 1938î de reviyane DYAyê. Ew pêdiviya fîlozofiyê di xebatên derûnînasî de dibîne û li ser fîlozofiya neurozan gihîştiye asteke bilind.

## Hin ji berhemên wî

* *Frames of Mind. The Theory of Multiple Intelligences.* ISBN 0465025102

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Psîkolog
Enkîdû

[thumb|Enkîdû bi [şêr re, şer dike]]

**Enkîdû** karakterekî mîtolojî yê Sumerê ye. Enkîdû heywanekî mezin e. Ew di epîka Gilgameş hevalî Gilgameşê ye û di vê êpîkê da tê dinê û dîsa di vê êpîkê da dimire.

Enkîdû, di destana Gilgamêş de tê ziman. Weke rêhevalê Gilgamêş jî tê ziman. Bi hev re dikevine rêwîtiyê de. Di her rewş û şert û mercê de, Enkîdû li cem Gilgamêş e. Di destanê de, tê ziman ku Enkîdû, dimire û tê şandin li cîhana binerdê. Lê Gilgamêş li dûv wî, ji yezdanan dixwaze ku herê wir û wî bêne. Înanna, tê gotin alî dike û berê wî dide wir.

Lê di destanê de, di dawiyê de, ti kêvalbarên dawiyê de, tê gotin ku Enkîdû berdestkê Gilgamêş a jî. Ev vegotina di kêvalbarên dawiyê de, bi vegotina kêvalbarên pêşî re dikeve nanokîyê de. Lê, qanaate herî mazin ew a ku ew rêhevalên hevdû ên pirr baş in.

Gilgamêş, keyê Urukê ya. Ew ji Urukê dikeve rêwîtîyekê ku were cem Utnapîştim ku ji wî ava jîyanê ya ku wê jîyaneka sermedî bidê wî. Gilgamêş, di pêşîya jîyaneka sermed de ya. Enkîdû, di rêwîtîya wî de, bi wî re ya. Wî bi tenê ne berdê. Tevî, di rêya wan de gelek tişt têne serê wan jî.

## Çavkanî
* Destena Gilgamêş

Kategorî:Mîtolojî
Kategorî:Sumer
Devê mirov

**Dev**, **dem** (bi latînî: *os*) di anatomiya laşê mirov de, endamekî Sîstema herisê an hezmê ye ku bi riya wê mirov û caneweran xwarinê dixwin û avê vedixwin. Xwarinê pê di cûyê. Cûtin, di dev de deme ku bi diran re dibe û hûrkirin bi xwarinê re dibe, hingî ew lîka di deme me de ku weke enzîma hezmê ya, bi wê re bi cûtine re rewşeka bi pergalî di dev de tê holê.

## Erk û karê devê mirovî
Erka giştî ya dêv xwarin e, ku bi rêya diranan dicû, û mirov bi dêv dipeyive û deng dertîne - bi rêya zimên. Di Dawiyê de me zanî ku erkên dêv peyvîn, dengkirin, xwarin, vexwarin, ramûsandin û rûdemên rûyê mirov dide.

## Anatomiya devê mirovî
Dev, herdu aliyên wê yên ji hestî vala ji wan re aloq tê gotin. Di hindirê dêv de ziman heye. Ji wî zimanê mirovî re zimanê mezin tê gotin. Lê ji zimanê mezin wirdetir di devê qirika mirovî de zimankê biçûk(zimanok) jî heye. Hem zimanê mezin û hem jî zimankê biçûk, her yekî li gor xwe karek di laşî de heye.

### Pêkhatiyê dêv
Dev di anatomiya mirov de parçeyê yekem ê koendamê hersê ye. Ji valahiya pêş a dêv (bi latînî: vestibulum oris) û valahiya dêv a rastîn (cavitas oris propria) pêk tê. 

## Herwiha binêre
* Sîstema herisê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Dev
Kategorî:Sîstema bêhngirtinê
Kategorî:Koendama herisê
Malbata zimanên afrîkayî û asyayî

thumb|350px|Nexşeya malbata zimanên afrîkayî û asyayî (zerî)

**Zimanên afrîkayî û asyayî** yan **zimanên afroasyayî** (berê zimanên *hamî-semîtîk*) malbateke zimanan e ya ku ji zimanên li Afrîkaya Bakur û Rojhelata Navîn pêk tê. Ew ji pênc an şeş şaxan ê bi tunî 350 zimanan (ji wan nêzî 40 mirî ne) pêk tê û 350 milyon kes pê diaxîvin .

## Malbata zimanên afrîkayî û asyayî
* Afrîkayî û asyayî, 354  ziman, ji wan 43  mirî ne, 347 milyon axêver li Afrîkaya Bakur û Rojhelata Navîn:
** Zimanên misirî, 1 ziman, mirî ye: misirî;
** Berberî, 24 zimanan, ji wan 5 mirî ne, 13,5 milyon axêver li Mexrib;
** Zimanên semîtîk, 62 ziman, ji wan 28 mirî ne, 261 milyon axêver li Afrîkaya Bakur, Rojhelata Navîn, Nîvgirava Erebistan, Malta, Etiyopya;
** Zimanên kuşitî, 47 ziman, ji wan 2 mirî ne, 38 milyon axêver li Afrîkaya Bakur rojhelat;
** Zimanên omotî, 27 ziman, 4 milyon axêver li Etiyopya û Sudan;
** Zimanên çadî, 193 ziman, ji wan 7 mirî ne, 31 milyon axêver li Çad, Nîjer, Nîjerya .

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnîk li Afrîkayê
Kategorî:Komên etnîk li Asyayê
Kategorî:Komên etnîk li Ewropayê
Noir Désir

**Noir Désir** komekê rock ya fransizanê ye û derketinê wî jî bordoyî ye, salan 1980'an de xwe avakir. Stranbêjek karizmatîk, Bertrand Cantat, evînekê nîvîsarê ye, ev ku navan nîvîsarên xwe dide nîşan.
Endamên din ya komê Serge Teyssot-Gay bi gîtar, Denis Barthe bi baterî û Frédéric Vidalenc

(sala 1996'anda bi Jean-Paul Roy cîh guhartin) bi basê ye. Kariyera Noir Désir behtirî 20 salan û salan xwe di nav salan 1990'an da dît.

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî ya Noir Désir 
* Noirdesir.org
* nwardesir.free.fr

Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1980an de hatine avakirin
Elcanya

**Elcanya**, gundêkî Bafê ye, girêdayî navçe ya Hezex a ser bi Şirnex ê ve ye. Gund li rojhilatê Bafê ye û berî niha bi 50 salî ji Bafê veqetiya ye. Di gund de 30 mal û mizgeftek hene. Ava gund ji Kaniya Heciya tê.Bi 5 Km dûrî Bafê ye û Bi 14 km'yî dûrî Hezexê ye. Di Gund de dibistan tuneye.jibona xwendinê zarokên Gund bi Rêya Piya diçine Deşta Dêra.

Kategorî:Gundên Hezexê
Bertrand Cantat

**Bertrand Cantat**, 5ê adarê 1964an de li Pau jê dayikbû, stranbêjê Koma Noir Désirê ye.

## Girêdanên derve

* A tribute to Bertrand Cantat 

Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Mirovên zindî
Cantat, Bertrand
Zimanên semîtîk

**Zimanên semîtîk** an **zimanên samî** yek ji şaxên malbata zimanên afrîkayî û asyayî, li Efrîqaya Bakur rojhelat peresî bûn. Ew îroj ji aliyê 280 milyon kesî ve tên axaftin.

Semîtîk ji navê, yek ji lawên Nûh pexember, Samî de tê ye û gorî Tewratê gelî Rojhelata Navîn bi piranî ji zayenda wî de tê ye.

## Parva bûn
Zimanên semîtîk wiha tên parva kirin: zimanên semîtîk ên rojhelatî, zimanên semîtîk ên rojavayî û zimanên semîtîk ên başûrî. Gorî hin zimannasan serve van gruban "zimanên semîtîk ên navînî" jî tê diyarkirin.

## Zimanên semîtîk ên rojhelat
** Akadî (mir)
*** Babîlî (mir)
*** Asûrî (mir)
*** Eblaitî (mir)

## "Zimanên semîtîk ên navînî"
** Zimanên semîtîk ên bakur-rojava
*** Amûrî (mir)
*** Ugaritî (mir)
*** Kenanî (mir)
**** Fenîkeyî (mir)
**** Moabitî (mir)
**** Amonitî (mir)
**** Îbranî
***** Îbraniya kevin
***** Îbraniya Tewratî
***** Îbraniya Rabinî
***** Îwrîtî
*** Aramî (ji aliya Aramîyan)
**** Aramiya rojava
***** Nebatayî (mir)
***** Palmîrenî (mir)
***** Aramiya cûyî
***** Samaritanî (mir)
***** Xristiyanên felestenî
***** Aramiya nûya rojava
**** Aramiya rojhelat
***** Sûrî
***** Aramiya cûyen babilî
***** Mandaî
***** Zimanê sûrî
** Erebiyên bakurî
*** Erebî
*** Erebiya nû
*** Maltesî (li Maltayê tê axaftin)

## Zimanên semîtîk ên başûrî
** Etiyopyayî
*** Zimanên semîtîk ên bakur ên etiyopyayî
**** Gez
**** Tigrinyayî
**** Tigréyî
*** Zimanên semîtîk ên başûr ên etiyopyayî
***** Amharî
***** Argobayî
***** Harari
***** Silt'eyî
***** Zayî
***** Wolaneyî
**** Zimanên semîtîk ên başûrê etiyopyayî yên derve
** Zimanên erebî yên kevin ên başûrî
*** Sabayî (mir)
*** Mînayî (mir)
*** Suqutr
*** Mehrî
*** Cîbalî

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên afroasyayî
Armando Diego Maradona

**Diego Armando Maradona** (jdb. 30ê çiriya pêşînê 1960 li Villa Fiorito, ya îro li Partido Lomas de Zamora, parêzgeha Buenos Aires, Arjentîn - m. 26ê çiriya paşîn 2020) gogbazekî navdar ê arjentînî bû.

Ew wekî "bavê futbolê" jî dihate naskirin û gorî gelekan ew yek ji futbolîstên herî baş ên cîhanê bû.

Maradona di 26ê çiriya paşîn a 2020an de li Tigre, Buenos Aires, mir.

## Jiyana wî ya futbolê
* 1976-1981 di tîma Argentinos Juniors de dest bi futbolê dike
* 1981-1982 di tîma Boca Juniors
* 1982-1984 di tîma FC Barcelona
* 1984-1991 di tîma SSC Napoli
* 1992-1993 di tîma Newell's Old Boys
* 1993 di tîma Sevilla FC
* 1995-1997 di tîma Boca Juniors de lîstiye.

## Xelat û serkevtinên wî
* 1981 Qehremaniya lîga Arjentînayê (Boca Juniors)
* 1982 Kasa keyê Spanya (FC Barcelona)
* 1982 Kasa kasgîran (FC Barcelona)
* 1987 Qehremaniya Serî A (SSC Napoli)
* 1987 Kasa Îtalya (SSC Napoli)
* 1988 Serkeftiyê laqan (gol) ê Serî A (SSC Napoli)
* 1989 Kasa UEFA (SSC Napoli)
* 1990 Qehremaniya Serî A (SSC Napoli)
* 1991 Kasa sûper a Îtalya (SSC Napoli)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpereke hezkiriyên Maradona

Kategorî:Arjentîn
Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mêr
Ferdosê

**Ferdosê**, gundekî Bafê ya girêdayî navçeya Hezexa bi ser Şirnexê ve ye. Ev Gund di neqebeyna Bafê û Elcanya de ye. Gund tenê ji 2 malan pêk dihat, Gundêkî gelekî bi şinahî ye. Di vî Gundî de Dehlên pir mezin hene. lê mixabin di van Salên Dawî de Xwediyê Malan ji ber zextên Dewleta Tirk mecbur man berî 13 Salan derbasî Bafê bibin u ji Dehlan pêvetir tiştekî li duv xwe nehêlin! bi vî awayî ev Şînatiya Mirov jê têr nedibu, Her çiqas (Remezanê Mistê Xwediyê ji Sedî 80% yî Dehlê ya, ewqas Ked jî da u hîna jî didê dîsa ev Xwezaya Kurdistanê ber bi Hişk bunê ve diçê!

Roj tuneye Remezan´ê Mistê Sere kî li Dehlê nedê, heger Rojekî neçê, jibona wî Jiyan bê Wateye. Lê jiber go ew bixwe jî hedî Hedî di nav salan re derbas dibê Ev Şînatî jî hêdî hêdî Winda dibê.

Kategorî:Gundên Hezexê
Zêwê

Cend cihên bi navê Zêwê hene:
* **[[Zêwê, Basan|Zêwê]]**, gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye.
* **[[Zêwê, Hezex|Zêwê]]**, gundekî navçeya Hezexê ya bi ser Şirnexê ve ye.
* **[[Zêwê, Bismil|Zêwê]]**,  gundekî navçeya Bismilê ya Amedê ye.

## Binêre ji
* Zêwe
Hêtmê

**Hêtmê** (), gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye.

Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Basan
Rheinland-Pfalz

**Rheinland-Pfalz**, yek ji herêmên Almanyayê ye li başûr rojavaya welatê dikeve ye. Paytexta wê Mainz e. Sînorên wê bi herêmên Nordrhein-Westfalen, Hessen, Saarland, Baden-Wurttemberg û dewletên Belçîka, Fransa û Lûksembûrg re hene.

Çemên wê herêmênê girîng Reyn, Mosel, Saar û Lahn in.

## Çîrok
Dewleta Rheinland-Pfalz piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn di 30ê Tebaxa 1946an de hat damezrandin. Ew bi giranî ji beşa başûrê parêzgeha Rhine ya Prûsya (navçeyên îdarî yên Koblenz û Trier), ji Rhenish Hesse, ji rojavayê Nassau û ji Rhine Palatinate, ku girêdayî Bavaria ye (ji bilî navçeya Saarpfalz) derket holê. Xaka hevpar a Alman-Luksemburgê li eyaleta Rheinland-Palatinate yekane qada bênavber e. Ev kondomînium ji hêla çemên Mosel, Sauer û Our ve hatî çêkirin, ku ew li ser sînorê di navbera Luksemburg û Rhineland-Palatinate û Saarlandê de derbas dibin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1946an li Almanyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Almanyayê
Kendava Baffin

**Kendava Baffin** (bi danîmarkî: *Baffin Bugten*) deryeyek qiraxî li bakura Okyanûsa Atlantîk de ye. Derya di navbera Grînlenda û arşîpelên Kanadayên arktîk dimîne û di ser tengava Davis re digêhê Okyanûsa Atlantîk, û li bakur di Smithsund re, li rojava di Lancastersund û Jonessund re bi Okyanûsa Arktîk ve tê girêdan. Kendav di 1585an de ji aliya John Davis hat keşf kirin, lê bi navê William Baffin, ew kesî di 1616an de cara pêşin tê re derbaz bûyî, hat navandin. Dera wêyê herî kûr digêhê 2905 metre. Di wê de girav kêm in û encax hinên biçûk hene.

## Çavkanî

Kategorî:Deryayên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Deryayên Kanadayê
Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur
Baffin
Tengava Davis

**Tengava Davis** (bi fransî: *Détroit de Davis*, bi inglîzî: *Davis Strait*, bi danîmarkî: *Davis Strædet*) tengavekî di navbera Grînlenda û girava Baffin ya Kanadayê ye ku li navçeya Nunavutê cih digire. Tengav bi navê dahênerê inglîzî John Davis (1550–1605) binavkirî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Deryayên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Deryayên Kanadayê
Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Grînlenda
Davis
Mejî

**Mejî** an demax Mejî beşa sereke ya pergala demarî ya laşê mirov e. Mejiyê mirov yek ji organên herî hestiyar û tevlîhev e di laşê mirov de, ji sedî 2 ê giraniya mirovan pêk tîne, lê rojane zêdetirî ji sedî 30 enerjiya mirov dixwe. Piraniya vê enerjiyê ji karbohîdratan (glîkoz) tê û zû dişewite. Di dema xewê de jî mejî ji hemû organên din zêdetir oksîjenê bi kar tîne.noyron dihewîne,  û hejmara texmînkirî ya neuronan di mêjî de 55-70 mîlyar e.  Her neuron bi sînapsan bi çend hezar neuronên din ve girêdayî ye. Ev norûn bi gelemperî bi navgînên fîberên dirêj ên bi navê axons ku bi pêlên sînyalê yên bi navê potansiyela çalakiyê vediguhezin deverên dûr ên mejî yan jî laş ku hucreyên wergirên taybetî hedef digirin, bi hev re diaxivin.

## Çavkanî

Kategorî:Anatomiya heywanan
Kategorî:Endam (biyolojî)
Movikdar

Di jînewerzanistî an biyolojîk da, **movikdar** ji wan caneweran yan lawiran a dihêt gotin ku hestiyê piştê anku movik hene. Heta niha nêzî 57,739 cureyan ji movikdaran hatine dabeşandin. Werara movikdaran 530 milyon salan berî niha li qonaxa berîkamberiyan dest pê bû. Movikdar bin-tayek ji tayê davdaran ji silsile ya lawiran in.

Movikdar mezintirîn bin-tayê davdaran in û gelek lawiran berniyas ji vî bintayî ne. masî, dujî, mirx anku balinde, xijende û guhandar (ji wan jî mirov) ji movikdaran in.

## Etîmolojî
Bêjeya Vertebrata ya latînî,wateya wê ku movikê hestiya piştê..

## Dabeşandin
* **Binfîlûma** Movikdar(*Vertebrata*)
** **Joreçîna [[Movikdarên bê çeneyan|Agnatha]]** or Cephalaspidomorphi (lamprey û masiyên bê çeneyan)
** **Infraphylum [[Movikdarên bi çeneyan|Gnathostomata]]** (Movikdarên bi çeneyan)
**** Çîna †Placodermi (Masiyên çekdarê nemabûyî)
**** Çîna Chondrichthyes (cartilaginous fishes)
**** Çîna †Acanthodii (Segmasiyên movikî nemabûyî)
*** **Joreçîna [[Osteichthyes]]** (Masiyên hestî)
**** Çîna Actinopterygii (Masiyên hestî ray-finned )
**** Çîna Sarcopterygii (lobe-finned fishes, ji hinek bapîran ta tetrapods)
*** **Joreçîna [[Tetrapoda]]** (four-limbed vertebrates)
**** Çîna Amphibia (Bejavî, ji hinek bapîran ta amniotes)
**** Çîna †Synapsida (xijendeyê dirûvê guhandaran, ji hinek bapîran ta guhandaran , carne di çîna Reptilia tê dabeşandin)
**** Çîna Reptilia (xijendeyan, ji hinek bapîran ta balindeyan )
**** Çîna Aves (Balinde)
**** Çîna Mammalia (Guhandar)

## Pêşangeh

Wêne:Spindle diagram.jpg|Daiyagrama movikdaran klasîk
Wêne:Acanthostega BW.jpg|*[[Acanthostega]]*,labyrinthodont.
Wêne:Haikouichthys cropped.jpg| *[[Haikouichthys]]*
Wêne:Gills (esox).jpg|Gill arches bearing gills in a northern pike


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Tree of Life 
* Tunicates and not cephalochordates are the closest living relatives of vertebrates
* Vertebrate Pests  chapter in United States Environmental Protection Agency and University of Florida/Institute of Food and Agricultural Sciences National Public Health Pesticide Applicator Training Manual
Movik

**Movik** hestîyekê laşê lawirên movikdar e ko masiya piştê pêkdiînin. Di laşê mirovan da bi awayekê asayî 33 movik hene.

Kategorî:Anatomî
Tengava Koreyê

**Tengava Koreyê** tengaveke Deryaya Rojhelata Çînê û Deryaya Japon bi hev ve girê dide ye. Ew li bakur bi Nîvgirava Koreyê, li başûr bi giravên Japonyayê Kyuşu û Honşū tê dorpêç kirin.

Kûrahiya wê nêzî 90 mitir e û bi giravên *Tsuşima* tê parva kirin. Ew tengava bûyê du paran li rojhelat ew hin caran *tengava Tsuşima*, li rojava jî wek *Tengava Chosen* tê navandin.thumb|300px|Nexşeya Tengava Koreyê (bi îngilîzî: ''Korea Strait'')|çep

Kategorî:Erdnîgariya Japonê
Kategorî:Kore
Koreyê
Firdewsî

[thumb|200px|Aramgeha Firdewsî li bajarê [Tûsê, Îran.]]
**Firdewsî** (bi farisî: فردوسی) yan jî **Ebûlqasim Hesen ibn Elî Tûsî** (bi farisî: ابوالقاسم حسن بن علی طوسی) wêjevan û nivîskarekî farisî yê sedsala 10an e.

Mîna ji nû ve avakerê zimanê farisî hatiye binavkirin. Wî destana herî mezin a farisî, bi navê Şahname (Pirtûkên Keyan) nivisiye. Ev pirtûk bandorek mezin li ser wêje û hunera farisî kiriye. Firdewsî, li gundê Bajiyê nêzîkî Tûsê li Xorasanê (Îran) ber bî salên 940î ji dayik bûye û berbî salên 1020an jiyana xwe ji dest daye.

## Berhemên Fîrdewsî
* Şahname (Pirtûkên Keyan)

Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 10an
Kategorî:Jidayikbûn 940
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin sedsala 11an
Kategorî:Nivîskarên îranî
Kadir Dilsiz

Kadir Dilsiz programçêkere Kurd taybetî zanist ser Linuxe, software kodkirin û geşedaniya torê. Dilsiz damezrandinêrê projeya Linux a kurdî ye.

Dilsizm, Kadir
Linuxa Kurdistan

Linux Kurdistan projeya di sala 2003 yande li Fransayê ji aliye Kadir Dilsiz ve hatiye destpekirin.
Armanca projeye wergera Linuxe ser zimane Kurdî ye.

Malpera Kadir Dilsiz Data Conception - Kurdish Developpement Center

Kategorî:Komputer
Bernamesaz

**Bernamesaz** nivîskarekî koda çavkaniya komputerê ye ku ji kesên ku dikarin bernamenivîsiya komputerê binivîsin ve tê nivîsandin.

## Nasname
Carinan bernamesaz an pozîsyonek kar bi zimanê ku tê bikaranîn an platforma armanc tê destnîşankirin. Bo nimûne, bernamesazekî assembly, pêşdebirê webê.

## Dîrok
girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ada_Lovelace_portrait.jpg|rast|thumb|287x287px|Ada Lovelace ku tê gotin ku wê yekem bernamesaz bû.
Kontes û matematîkzanyara brîtanî Ada Lovelace pir caran wekî bernamenûsa komputerê ya yekem tê hesibandin. Wê algorîtmayek nivîsand ku di cotmeha 1842an de hate weşandin, ji bo hesabkirina hejmarên Bernoulli li ser motora analîtîk a Charles Babbage. Ji ber ku makîne di jiyana wê de nehatibû temamkirin, wê qet algorîtmayê di çalakiyê de tecrûbe nekir.

Di sala 1941ê de, endezyarê sivîl ê alman Konrad Zuse yekem kes bû ku bernameyek li ser kompîturek elektronîkî ya xebatkar, bi bername-kontrolkirî, pêk anî. Ji sala 1943an heta 1945an, li gorî zanyarê komputerê Wolfgang K. Giloi û profesorê jîriya çêkirî Raúl Rojas û yên din, Zuse yekem zimanê bernamesaziyê yê asta bilind, plankalkil, afirand.

Endamên tîma bernamenûsiyê ya ENIACê ya 1945an ji Kay McNulty, Betty Jennings, Betty Snyder, Marlyn Wescoff, Fran Bilas û Ruth Lichterman pêk tên, ji wê demê ve wekî bernamenûsên komputerê yên profesyonel ên pêşîn têne hesibandin.

## Çavkanî


Kategorî:Endustriya nivîsbariyê
Kategorî:Komputer
Kategorî:Pîşeyên komputerê
Kategorî:Teknolojiya agahiyê