open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lîsteya gundên Bismil (2009)

Mezra sofya

## Gundên Bismil (2010)
Tezeka, Koselû, Kemberlûya Baravan, Kemberlûya Xetîbegê, Sadiyê, Zerê, Xirbê Hina, Erebkent, Meterê, Girikê Fariz, Girikê Izêr, Qurmuşlû, Çamelû, Başmelû, Îsepar, Qoxî, Bîrikê, Qoşê, Embarçiya, Mezra Hûto, Seledûna Jor, Seledûna Jêr, Babaxakî, Ofê, Fetlê ya jor, Fetlê ya jêr, Elûzê, Xincika, Gundê Îso, Kopeklû, Seyid Hesen, Xanoserê, Dêrbendê, Mezra Ehmed, Mezra Çêlikan, Şêxûsivê, Xasê, Haciya Tirkan, Haciya Kurmancan, Axtepe, Hicetiyê, Kerxê, Sînanê, Seletê, Zengilo, Zerê, Omera, Yasincê, Darloya Jor, Darloya Jêr, Çoltepe, Qoyin, Qorixçî, Boçelû, Gundikê Melê, Zeko, Belê, Enbarê, Tepê, Sofya, Safya, Sergeliya, Qeselê (Mala Emin).

## Gundên Bismilê (lîste ne temam e)

## Gundên Tepa Barava (Behramkê) (lîste ne temam e)

## Gundên Seletê (Selata Jor) (lîste ne temam e)

## Çavkanî
*Bikarhêner Cîrano / Wîkîpediya (2009).
*Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
*"Köylerimizin adlari" (1928).

Kategorî:Gundên Bismilê
Kategorî:Lîste
Şeîra

**Şeîra** an jî **Şiîra**, gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Bîrikê, Qoxî, Melemûs û Qoşê heye. Bi elokên xwe navdar e.

Kategorî:Gundên Bismilê
Qurmuşlû

thumb|300px|Dîmenek ji Qurmuşlû
**Qurmuşlû** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê li ser rêya Stewrê di navbera Bismil û Tepê de li kêleka Çemê Qurmuşlû ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Axtepe

thumb|Mizgefta Axtepeyê
**Axtepe** (), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê gundê Haciya Kurmancan, Qasimiyê, Xitmêran hene.
Gundê helbestvanê navdar Şêx Evdirehmanê Axtepî ye. Di navbera Bismil û Mêrdînê de ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Maran

**Maran** gundekî Bismil e.Li derdora wê gundê Qereçoliya û Sorka he ye.

Debara gund bi xwedî kirina heywanan û bi çandiniyê ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Kerxê

**Kerxê**, gundekî Bismilê ye. Li ser rêya Diyarbekir e. Bi qasî 10 km ji Bismil û 40 km ji Diyarbekir dûr e. Gundekî xwedî girekî gelek dîrokî ye û di encama kolanan de ji vî girî gelek tiştên kevn û dîrokî ku digihêjin dema asûrîyan hatine derxistin.

Debara gund, ji ber ku nêzî çemê Dîcle ye û bi hêsanî dikare ji avê fêde bigre bi granî çandina pembo ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Zengilo

**Zengilo** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Bismilê
Çilstûnê

**Çilstûn** an **Kirkdîrek**, carina jî **Kirdîrek** an **Kirdîlek** () gundekî Stewrê ye. Berê bi Diyarbekrê ve girêdayî bûye. Di encama referandûmekê xwe bi Stewrê ve girê daye. Navê xwe ji Şikefta Çilstûn girtiye û li gorî dihê qalê gundê Şêx Seîdê Pîran yê kevn e.

**Debara gund** bi çandînî û xwedîkirina heywanan e.

**Leyistokên Gund**: xarmenaj, dar û pil, morik, birrê…

## Erdnîgarî
thumb|çep|300px|Çilstûn pire
Li derdora wê Xindeq, Îsepar, Cirzê, Şûtê, Cilîn, Gundikê Pîrê he ye. Di navbera navçeya Amedê Bismil û Ewîna de ye. Rêya ku ji Bismil diçe Ewîna di vî gundî re derbas dibe.

## Gelhe


Wêne:Çilstûnê.jpg|Dîmenek ji gund, 2011
Wêne:Çilstun-11.jpg|Dîmenek ji gund, 2011


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Şûtê, Stewr

**Şûtê** (; ; ) gundekî navçeya Stewra Mêrdînê ye. Li derdora wê Qewsan, Çilstûn, Cilîn û Cirzê he ye.

Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya bexçan li ber Çemê Şûtê ye.

Li gund du dibistan û qereqolek he ye.

Di dema osmaniyan de di bin hîmayeya Ehmed Axayê Ewînî de bû.

## Gelhenasî

## Galerî

Wêne:Şûtê.JPG|Dîmenek ji Şûtê
Wêne:Sê bira ji shutê.jpg|Sê bra ji Şûtê


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Dengiza, Stewr

**Dengiza**, anku **Dengizan** () gundekî Stewrê ye.

Di sala 1993'yan de ew jî weke gundên derdora xwe hate valakirin. Gundî her yek bi ciye kî ve bela bû; hinek çûn Îzmîr, hinek çûn Kirşehir, hinek çûn Mêrsîn, hinek çûn Bismilê ya Diyarbekir û hinek jî li nêzî çemê Stewrê di navbera Ehmedî û Stewrê de gundekî nû bi navê Eynûnê avakirin û li wir bi cî bûn. Sala 2004'an gunde ji niştecihiyê re vebû lê pir hindik kes vegeriyan gund.

Debara gund bi giranî li ser tirî, xwedîkirina heywanan û çandinî bû. Dims û mewîjên Dengiza navdar bûn.

Bi qasî dims û mewîjên wan pêkenokên wan jî li derdorê gelek navdar in.

## Malbatên gund
Ev malbatan gund ava kirine û berî were valakirin lê dijiyan: Malbata Fermano, Malbata Şêxo, Malbata Keço, Malbata Berkêt, Malbata Hacikê, Malbata Mamedo

## Herêmên gund
Delav, Girê Şêran, Şewla, Çahlikê, Xanîka, Çahla Sor, Newala Rezan, Heremê Hemo, Heremê Simo, Çahla Belê, Qarqosekê, Kevirê Mîzê û Tahta Çavê Emero.

## Sirûşta Dengiza
### Balindeyên herêmê
Çûkên ku li vî gundî dihên dîtin ev in: pepûk, pepûka bi timik, çilferşik, berkuteyê mezin (li gund jê re *bilbil* dihê gotin), berkuteyê biçûk, kew, sersorê serhijikan, qereçûnik, xatûna mişk, teyrê maran, teyrê baz, binerdok, çîq, kebok û başoq.

### Giyayên herêmê
Giyayên ku li gund he ne ev in: xelîlok, kulîqqhwan, hindeko, nêrgiz, gihakê sêvo, qîvar, kelbeş, qîvarê devreş, botav, pîqelaçk, kerkor, strîzerdik, strîkeçik, pirpar, kereng, kereng nebî, sosin, sabûna leglegê, kenêr, ereblepo, bûka bêriyê, kulîlka bûkûzavê, lovik, xilindor, bizîlaqa miyan, bizîlaqê kuçikan, bizîlaqê bizinan û hwd.

## Gelhe

## Galerî

Wêne:Dengiza-3.jpg|Gundê Dengiza
Wêne:Dengiza.jpg|Gundê Dengiza
Wêne:Zarokên Dengizî.jpg|Zarokên Dengiza
Wêne:Zarokên dengiza.jpg|Zarokên Dengiza
Wêne:Aporîa crataegî.jpg| Perîdankek ji Dengiza
Wêne:Çılferşik.jpg| Ji Dengiza çilferşikek
Wêne:Sitta tephronota (2).jpg|Ji Delav berkuteyê mezin
Wêne:Gumgumok-5.jpg|Ji Dengiza gumgumokek
File:Pîrikek Dengizî.jpg|Pîrikek Dengizî


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Kelê, Stewr

**Kelê** gundekî Stewrê ya ku navçeya Mêrdîn e. Kela Pozbelek jî tê gotin.

Kategorî:Gundên Stewrê
Mele Feyata

**Mele Feyata** (), gundekî navçeya Bismila Diyarbekirê ye.

## Mezrayên Mele Feyatayê
* Yaqûbiyê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Mezra Ehmed

**Mezra Ehmed** gundekî Bismilê ye. Gund 6-7 mal in û giş mervê hev in. Li Derdora wê Şêxûsivê, Hilanê, Mezra Filan û Mezra Çêlikan hene.

Debara gund bi çandinî(nîsk, ceh, genim, pembo û garis) û xwedîkirina heywanan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
F.C. Internazionale Milano

**Football Club Internazionale Milano** yaneyeke Îtalyanî ya futbolde gal Serie A ket.Navdara be nave [Inter].
nave Yarîgeha Inter milane Stadio Giuseppe Meazza ye.

## Pozîsiyon 2019/2020


Kategorî:Avabûnên 1908an li Îtalyayê

Kategorî:Yaneya futbolê ya Îtalyayê
A.C. Milan

**Associazione Calcio Milan** yaneyeke îtalyanî ya futbolê ye ku di Serie A ditêkoşe. Ev yane bi navê [Milan] navdar e.
Nave yarîgeha Milanê Stadyuma Giuseppe Meazza e.

## Pozîsyon 2011/12


Kategorî:Avabûnên 1899an li Îtalyayê

Kategorî:Yaneya futbolê ya Îtalyayê
Orhan Asena

**Orhan Asena** di sala 1922an de li Amedê ji dayik bû. Dibistana seretayî û navîn li Amedê xwend. Fakulteya Tibbê li Stenbolê di sala 1945an de qedand.

Asena hê zarok bû dest bi nivîsandina helbest û çîrokan kir û bi nivîsandina lîstika şanoya 'Xweda, mirov û Gilgamêş' bal kişand ser xwe.
Berhema Gilgamêş hatiye wergerandin zimanê Fransî, Îngilîzî, Elmanî, Rûsî, Spanî û Îtalî.
Bi qasî 50 berhemên Orhan Asena hene.
Muduriyeta Giştî ya Şanoyan a dewleta Tirk di 27.01.1965an de ev berhem çap kiriye.

Kategorî:Nivîskar
Ahmet Ümit

**Ahmet Umît** (jdb. 1960 li Dîlokê) nivîskarekî tirk ê. Di sala 1983an de Zanîngeha Marmarayê Beşê Birevêbirina Giştî qedand. Di navbera salên 1985-1986an de li Akademiya Zanistên Civakî ya Moskovê ders dîtin. Berhemên wî yên bi navê 'Şeytan di detayê de veşartiye', 'Mij û Şev', 'Patasana', 'Bêhna Berfê', 'Şeva Pêxwas', 'Çîrok di nava çîrokê de', 'Dengek Şevê Diqelêş e', 'Kûkla', 'Rapsodisiya Beyogliyê', 'Eşq kûçikanî ye', 'Serkomîser Newzat', 'Mirina Gulfiroş' û 'Qewm'.

## Berhemên wî

* 
* *Çıplak Ayaklıydı Gece* (1992)
* *Bir Ses Böler Geceyi* (1994)
* *Masal Masal İçinde* (1995)
* *Sis ve Gece* (1996)
* 
* 
* *Patasana* (2000)
* 
* 
* 
* 
* *Başkomser Nevzat, Çiçekçinin Ölümü* (2005) * 
* 
* *İnsan Ruhunun Haritası* (2007)
* *Olmayan Ülke* (2008)
* 
* *İstanbul Hatırası* (2010)
* *Sultanı Öldürmek* (2012)
* *Beyoğlu'nun En Güzel Abisi* (2013)
* 

## Xêzeroman

* 
* 
* 

## Wergerandin
; Bi îngilîzî
* 
* 
* 
*  ;

;Bi almanî
* 
* 
*  ;

;Bi polonî
* 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Kesên ji Dîlokê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Xindeq

thumb|Malên valakirî yên Xindeqê
thumb|Xindeq
thumb|Xindeq 2016

**Xindeq**, mezreya Çilstûnê ye. Berî ku bihête valakirin niştecîhê wê Şêxên Mala Bûbê bûn. Gund niha vala kirine.

**Gund** li kêleka Çemê Xindeq (yê ku ji ewîna dihê û navê wî li nêzîkî Cilîn Çemê Cilîn e) ava bûye. Di van salên dawî de him ji ber çemê xwe yê ku ji bo bindarokê gelek bi derfet e û him jî ji ber mezelê şêxan gund ji aliyê gelek kesan ve dihê zêwîyekirin.

Li derûdora wê Çilstûn, Cirzê, Cilîn û Şûtê heye.

Gumgumokên wê û berî gund were valakirin teyrê tawisên wê yên mala şêx gelek navdar bûn.

Kategorî:Gundên Stewrê
Xanoserê

**Xanoserê** (bi tirkî navê wê *Başhan* e), gundekî giradayî navçeya Bîsmila Amedê ye. Di tixubê Merdînê de ye. Li ser rêya Midyadê ya kevn e. Li derdorê vî gundî, li alî yê bakur Mezra Çêlka û Mezra Filan, li alî yê Başur Hola û Dêrbendê, li alî yê Rojava Meterê û Seledûn, li alî yê Rojhilat jî gundê Dêrsilavê, hene. Gundê Dêrsilavê gundekî girêdayî navçeya Stewrê ya Merdîne ye.
Gundê Xanoserê ji du benda pêk tê; benda jor û benda jêr. Têkilîya va her du benda ev qederê deh sala li gorî berê gelek başê.

Xanoserê di nava newalekê de ye, lê ev newal ne kur e, bi tenê li aliyê Başur û li aliyê Rojava de girên piçuk hene.
Dema ku dibe bihar herder dibe şînahî lê bela ku havîn bi ziwahîyê derbas dibe şînahî havînê namîne.
Rêya wê ya Bismilê sala 2012an de qir kirine û pergala qanalîzasyonê jî li nava gund raxistine û sala 2013an de ji heta nava gund qîr kirine.
Li wî gundî 120 mal hene û nifusa wê gilûr e; malên wê yî kevn bi kelpîça hatine ava kirin, malên ku nû tên avakirin jî bi betonê ava dibin.

## Perwedehî

Xwendakarê vî gundî dibistana serî li gund, dibistana navî û lîse (ev heft sal ku lise vebûye) ji li bajerokê Tepê ku li ser rêya Bismilê ye dixwînin. Xwendekar bi servîsê diçine Tepê û xwendîina xwe bi wî awayî didomînin.

## Aborî
Aborîya vî gundî çotkarî û xwedîkirina heywana ye. Lê ji sala 2006an de baran kêm dibare ji ber vê yekê gundî li sondaşa xistine. Niha sêzdeh sondaş li vî gundî hene. Bi xêra van sondaşa malên ku aborîya wan nebaş bû jî ji xwe re avdanî, emeletî hwd. kar dikin.

## Siyasî
Ev nozdeh sal muxtartîya vî gundî Medenî Göktaş dikir. Medenî ji benda jor bû û her dewr jî ji benda jêr berendamek li ber radibû. Sala 2014an Medenî emeklî bû û Şîrîn Avcı ku ji taxa jor e vê erkê bi cî tîne.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Haciya Tirkan

**Haciya Tirkan** an jî **Haciya Turkmenan**, gundekî Bismilê ye. Niştecîhên gund tirk ên ji Kerkûkê hatine û elewî ne. Li kêleka Haciya Kurdan, Melemûs û Koselû ye. Ji Bismilê 6-7 km dûr dikeve. Rêya gund asfalt e.

Gundî debara xwe bi Çandinîya pembo, garis, ce, genim û bi xwedikirina heywanan yên wek mî, bizin, çêlek, mirîşk û şamîyan dikin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Yasincê

**Yasînce** (), gundekî Bismilê ye. Niştecîhên wê yên kevn Êzdî bûn.
Li derûdora wê Seyid Hesenê, Daraqolê, Heyderqolê û Mele Cebra he ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Seyid Hesen

thumb|300px|Seyid Hesenê û trêna Qûrtalanê

**Seyid Hesen**, gundekî Bismilê ye. Li jora wê Kopeklû, li jêra wê Koşkê he ye.

Kategorî:Elewî
Kategorî:Gundên Bismilê
Kategorî:Tirk
Tepê

**Tepê** (navê wê yê kevn *Behramkê* ye, ), bajarokekî Bismilê ye. Ew 66&nbsp;km ji Amedê, 11&nbsp;km jî ji Bismilê dûr dikeve û hên jî ew li ser rêya Bismilê û Stewrê ye. Li kêleka çemê Dîcle hatiye avakirin. Li derdora wê gundê Kemberlû, Qurmuşlû, Çamelû, Boçelû, Îsepar, Zerê û Sadiyê he ye.

Bajaroka Wezîrê Çandinîyê yên kevn Salîh Sumer ê ku ji malbata Hesen Bajarî ye, yê Wezîrê Çandinîyê yê nuha Mehdî Eker û serekê Diyarbekirsporê Çetîn Sumer e.

## Gelhenasî

## Galerî

Wêne:Qelaçên Tepê.JPG|Qelaçên Tepê
Wêne:Tepê.jpg|Tepê


## Çavkanî

Kategorî:Bajarokên Diyarbekirê
Kategorî:Gundên Bismilê
Embarçiya

**Embarçiya**, ango **Embarciyan** (1946: *Anbarcıyan*; bi romî: ?), gundekî Bismilê ye. Di navbera Kemberlû û Mezra Hûto û Îsepar û Girikê Izêr û Çamelû û Tepê de ye. "Gundê Oxiz Beg" jî jê re dihat gotin.

Kategorî:Gundên Bismilê
Dêrbendê

**Dêrbendê** (), gundekî Bismilê ye. Di navbera Girikê Fariz û Kela Pozreş de li ser qelaçekî bilind e. Çemê Xanê (Çemê Stewrê) ku di ber re derbas dibe li herêmê çemekî navdar e.

Gundî debara xwe bi xwedî kirina heywanan (yên wek mî, bizin, çêlek) û bi çandinî dikin.

## Gelhe

## Galerî

Wêne:Dêrbendê-2.jpg|Dêrbendê
Wêne:Euchloe-4.jpg|Perîdankek ji Dêrbendê
Wêne:Coenonympha pamphilus-3.jpg|Perîdankek ji Dêrbendê
Wêne:Melitaea-3.jpg|Perîdankek ji Dêrbendê


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Seledûna Jêr

**Seledûna Jêr** an **Seladûna Jêr** (bi tirkî: *Aşağı Balcılar*), gundekî navçeya Bismila Diyarbekirê ye. Li ber Çemê Caferî ye û li derdora wê Seledûna Jor, Meterê, Mezra Hûto, Girikê Fariz û Girê Malik he ne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Şêx Ûsiv

thumb|400px|Şêxûsivê ya Jêr û Jor
**Şêx Ûsiv** (), gundekî Bismilê ye. Yek li ser gir yek jî li bestê du gund in: Şêx Ûsiva Jor û Şêx Ûsiva Jêr. Li derdora gund Mezra Ehmed, Erebkent, Gundikê Hecî Bedriya û Mezra Çêlikan hene.

çep|thumb|300px|Şêxûsiva Jêr

Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Kategorî:Gundên Bismilê
Seletê

**Seletê** (, ), bajarokekî Bismilê ye. Li ser rêya Batmanê, li kêleka Dîcle ye. Bi qasî 15 km dûrî Bismilê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Bajarokên Diyarbekirê
Kategorî:Gundên Bismilê
Seledûn

**Seladûn** an **Seledûn** (), ango Seladûna Jor û Seladûna Jêr du gundên Bismilê ne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Çemê Xanê

thumb|350px|Dîmenek ji Çemê Xanê

**Çemê Stewrê**, li Dêrbendê û Kelê navê wî dibe Çemê Xanê; li Girikê Fariz, Mezra Hûto û herdu Seledûnan  ji ber ku li perava çem turbeya Şêx Cafer he ye dibe Çemê Caferî. Di Merxendê re derbas dibe û tevlî Çemê Dîcleyê dibe.

Xan
Kategorî:Stewr
Qoruxçî

**Qoruxçî** anku **Qorixçî** (), gundekî Bismilê ye. Li ser rêya Bismil û Batmanê de 5&nbsp;km dûrî navçeyê ye. Çemê Dîcle di vî gundî re derbas dibe.

Niştecihên gund Mendî ne. Nêzîkî 100-200 sal berê ji Mendan çûne Tepê û ji wir jî hatine Qoruxçî ava kirine.

Debara gund bi çandinîya pembo, garis, şebeş, genim, nîsk, ce û hwd û xwedîkirina heywanan û masîvanîya li ser Çemê Dîcleyê ye.

Gund li ser rêya koçbariya çûkan e. Ji ber vê yekê jî di demsala koçbariyê de gelek çûkên xerîb lê dihên dîtin.

## Gelhenasî

## Pêşangeh

Wêne:Masîvanên Qorixçî.JPG|Masîvanên qorixçî
Wêne:Berxkêşok.jpg|Bêrîvaniya hemdemî
Wêne:Mahmûd-Qoruxçû.JPG|Zarokekî Qoruxçiyê


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Boçelû

**Boçelû** (1946: *Bozçali*; ), gundekî Bismilê ye. Li kêleka Çemê Dîcle ye. Li derdora wê Tepê, Şemşûlê û Qoruxçî he ye.

Debara gund bi çandinî û xwedî kirina heywanan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Mezra Çêlikan

thumb|300px|Dîmenek Ji Mezra Çêlikan
**Mezra Çêlikan**, gundekî Bismilê ye.Li derdora wê Mezra Filan,Xanoserê û Şêxûsivê he ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Qerecuxê

thumb|300px|Ji nêzî Cirêfa dîmenek ji Qerecuxê
**Qerecuxê** (), gundekî navçeya Bismila Diyarbekirê ye. Li kêleka çemê Dîcle ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Çoltepe

thumb|Dîmenek ji gund
**Çoltepe** (1946: *Çöltepe*; ), gundekî Bismilê ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Nuri Sesigüzel

**Nuri Sesigüzel** bi navê rastî Nuri Kaştaş (jdb. sala 1937 li Qeremezre, Xelfetî - 20ê gulanê 2023, Stenbol) hunermendekî kurd e, ku bi tirkî strana dibêjî.

Nûrî Sesîguzel (Dengxweş) li gundê Qeremezre (girêdayê Xelfêtî, parêzgeha Riha jidayik bûye. Ev li Bêrecugê mezin dibe. Paşnavê xwe yê bingehîn Kaştaş e, lê ew paşnavê xwe diguherîne. Car caran hatibe gundê xwe jî, heta neha tu kar û xizmetê wî ji gundê xwe re ne bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Tirk
Abdulmelik Fırat

**Abdülmelik Fırat** an jî bi kurdî **Ebdulmelik Firat**, **Evdilmelik Firat**  (jdb. 1934 li Xinûs, parêzgeha Erzîromê, Bakurê Kurdistanê - m.  li Enqere, Tirkiye) siyasetmedarekî bi eslê xwe kurdê Bakurê Kurdistanê bû.

Firat, perwerdehiya xwe li Dibistana bilind a pîşeyî û zanistî ya civakî ya Amedê (*Sosyal Bilimler Meslek Yüksek Okulu*) xwendibû.

Lawê Şêx Şehabedîn û nêviyê Şêx Seîdê Pîran bû. Piştî darvekirina Şêx Seîd hemû malbata Şêx Seîd hatin nefîkirin (1925). Piştî wê di sala 1929an de, bi efûyekê re, li welatê xwe vegeryan. Lê belê ev jî pirr neajot û ji hêla komara Romê (Tirkiye) ve, di sala 1935an de disa hatin nefîkirin. Wê demê jî Ebdulmelik Firat yek salî bûye.

Û herî dawiyê di sala 1947an de efûyek derket, ku malbat hatin li welatê xwe bi cîh bûn.

Ebdulmelik Firat, di sala 1957an de di Demokrat Parti yê de bû parlementer. Dema cûnta  de ew jî hatiye girtin û nêzîkî 1,5 salê di girtîgeha Yassıadayê ma.

Di sala 1991ê de di Partiya Riya Rast (DYP) de dîsa bû parlementer û kete parlamena Tirkiyeyê. Piştre, ji ber gotinên xwe yê kurdewariyê, ji vê partiyê veqetiya.

Ser dawiyê Partiya Maf û Azadiyan (HAK-PAR) ava kir. Bû serokê vê partiyê. Dema ku çû ber dilovaniya xwedê serokê rûmetê yê HAK-PARê bû.

## Çavkanî

Kategorî:HAKPAR
Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Kesên ji Erzîromê
Kategorî:Kesên ji Xinûsê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2009
Kategorî:Parlementer (Tirkiye)
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Birîva, Stewr

thumb|300px|Malek ji Birîva
**Birîva** an **Brîva** an jî **Birîvan** (1946: *Birivan*; ), gundekî Stewrê ye. Tewfîqê Îsa yê ku serkêşê Serhildana Stewrê ji vî gundî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Bêr (ajalvanî)

**Bêr**, hewşa pez ya ku li derveyî gund bi keviran hatiye lêkirin. Ji peyva bêrî û bêrîvan re bûye qurm.

## Çavkanî
* Gundiyên Cirzê

Kategorî:Ajalvanî
Koselû

**Koselû** (), gundekî navçeya Bismilê ye. Li ser rêya Amedê li perava çemê Dîcle ye.

Niştecihên gund giş Tirkmen in û debara xwe bi çandiniya avî û xwedîkirina heywanan dikin.

## Gelhenasî

## Galerî

Wêne:Koselû.JPG|Koselû


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Trîreşik

Trîreşik an helhelik (?) (bi latînî: *Rubus sp.)*, giyayek ji gulan û fêkiya wê.

Kategorî:Riwek
Pizîlaq

**Pizîlaq** an jî **bizîlaq**, **pirpizêk**, **berfbizêk**, **belbizêk**, **[[bilarzik]]**, **bilazîz**, **belazîz** an jî **gezîze** (bi latînî: *Iris sp*.), gihayek serê buharê û dawiya payizê şên dihê.

## Cureyên pizîlaqan
Sê cureyên wan he ne:
* Pizîlaqa bizinan (*[[Iris bakeriana]]*): serê buharê li serê çiyayan li ciyê bilind ku tenê bizin dikarin bigihêjinê şên dihê. Ji vê yekê jî bi navê bizinan hatiye bi nav kirin.
* Pizîlaqa miyan (*[[Iris persica]]*): serê buharê di meha adar û nîsanê de li qelaçan û li palan li ciyê kewşe şên dihê.
* Pizîlaqa kûçikan: payizê li pal û newalan li nav keviran û kewşan de şên dihê.

## Wêneyên pizîlaqan

Wêne:Pizîlaq.jpg|Pizîlaqa bizinan (*Iris bakeriana*)
Wêne:Pizîlaqa miyan2.jpg|Pizîlaqa miyan (*Iris persica*)
Wêne:Pizîlaqa Kûçikan.jpg|Pizîlaqa kûçikan


## Çavkanî

Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Kulîlk
Çirg

thumb| ''Otis tarda''
**Çirg**, an jî **bet** (*Otis tarda*), cureyekî çirgan (*Otidae*) e. Çûkê herî mezin yê difre ye. Mezinbûna bazikên wî bi firehî digihêje 260 cm'yan. Graniya nêrê wan heyta 18 kîloyan jî dibîne. Lê mêya wan bi qeysî 8-10 kîloyan derdikeve.

Hebûna wê dibin xeterê de ye lewra Nêçirvan ji ber ku goştê wî pirr e pirr bi nezanî seyda vê çûkê dikin.

Li derdora Bismilê û Mûşê tên dîtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* ARKive – images and movies of the Great Bustard 
* CMS Great Bustard Memorandum of Understanding 
* The Great Bustard Project
* http://www.grosstrappe.at/
* Great Bustard in Central Asia
* BirdLife Species Factsheet 
* Field Guide Page on Flickr
* Guardian Q&A on the Great Bustard

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin

Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Çemê Caferî

**Çemê Stewrê**, li Dêrbendê û Kelê navê wî dibe Çemê Xanê; li Girikê Fariz, Mezra Hûto û herdu Seledûnan ji ber ku li perava çem turbeya Şêx Cafer he ye dibe Çemê Caferî.

Him ji aliyê avdanîyê ve him jî ji aliyê bindarokiyê di jiyana herêmê de ciyekî grîng digre.

Cafer
Juventus F.C.

**Juventus Football Club** yaneyeke Îtalyanî ya futbolê ye û de gal Serie A ket.Navdara be nave [Juventus].
Yarîgeha Juventuse Stadio Olimpico di Torino ye. 2 jara UEFA Champions League be ya

## Pozîsiyon 2011/2012


Kategorî:Avabûnên 1897an li Îtalyayê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Îtalyayê
Apik

**Apik**, **apapika malan**, **apapika gurî**, **apapika derya sipî ya navîn**, **gegoyê gurî** (*Hemidactylus turcicus*), cureyekî apapikan e.

## Belavbûna erdnîgarî
Apik cureyekî apapikên tewr navdar e li parzemînên erdê ku têne dîtin li gelek welatên Ewropa,Afrîka, Asya û Amerîkayan. Apik li Yewnan,Portûgal, Spaniya, Îtalya, Tirkiye, Kurdistan, Iraq,Îran, Sûrî, Îsraêl, Urdun, Filistîn, Libnan, Misir, Erebistana Siûdî, Sudan,Yemen, Somalia, Erîtrea, Kenya, Oman, Qatar, Pakistan, Hind, Giravên Balear, Giravên Kenariyê, Panama, Porto Rîko, Belîze, Meksîk, Kuba û başûra DYA dijî ye .

## Şayes
Dirêjiya apikê digihêje heta 15 cm.

## Reftar
Bi gelemperî, di êvarê de çalak dibe û tê dîtin. Da ku apik di êvaran de xwe baş veşêrîne rengê xwe ne tu balkêş e da ku tu canewer wî nebîne.

## Hest
Çavên xwe di êvare de pir baş dibînin û bîboka çavan wekî bîokên qelisî xuya dike.
Li gorî zanyaran apik, canewerek e ku dikane reng jî bibîne, ye (bi piranî heywan nikarin rengan bibînin).
Herwiha, apik pir hîşyar e û bêtewş tevdigere.
Ji ber porikên xwe yên pir biçuk ên ku di bin lingên xwe de peyda ne, apik kare xwe li dîwaran bizeliqîne û bê dijwarî li ser dîwaran bimeşe. Bi alîkariya ev porikan apik kare hêzên Van der Waalsê (hêzeke fîzîkî) bikarbîne û heta li ser pencereyan bile hilmeşe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Apapik
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Xurnûf

**Xurnûf- xwurnûf, berik, hesûk** (bi latînî: *Prosopis farcta*), (bi soranî: خرنیفک), gihayek û fêkiya wê ye. Li kêlekên rêyan û li axa xijik şên tê.

çep|thumb|250px|Xurnûf

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Giya
Dêrteyar

**Dêrteyar** an jî **Dêrtiyar** (), gundekî girêdayî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve ye. Li derdora wê Dêrslav, Kelê û Ehmedî he ne.

Debara gund bi granî li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya bej e.

## Gelhenasî

## Galerî

Wêne:Dêrtiyar.jpg|Dêrtiyar


Kategorî:Gundên Stewrê
Tîtî

**Tîtî**, **kullo**, **pînês**, **tîntîn** an jî **tîntore** (bi navê xwe yê latînî *Galerida cristata*) çûkekî bejî ye ji cinsê *[[Galerida]]* , ji famîleya tîtiyan û ji koma fîkaran e.

## Şayes
Tîtî heta 18 santîman mezin dibe û giraniya xwe digihêje 45 graman. Rengê xwe qehwayiyekî bêmirês e, nikula xwe xurt û tewandî ye, lingên xwe li gorî bejna xwe dirêj in, baskên xwe mezin û berayî ne û li ser serê xwe qubek heye. Rengê konikên xwe qehweyî ye lê li ser konikan çizgiyên grî hene. Binê tîtî (zika xwe) gewr e û derdora baskan hindik sor e. Kenarên boçika tîtî jî gewr in.

## Belavbûn û jîngeh
Bi gelemperî tîtî li sehayên vekirî ên gihayê dijî. Li Ewrasyayê, li Portûgalê, li Çînê, li Hîndistanê û heta li Afrîkayê Başûr jî tê dîtin.

## Reftar
### Pirbûn
thumb|çep|'' Galerida cristata ''
Tîtî li erdê û li ser stiriyan, di berqefa keviran de rind veşartî ava dikin û di nav nîsan (avrêl) û hezîran (pûşper) ê heta pênc hêkan dikin û tîtî heta yanzdeh rojan kurk dibevin. Çêlikên tîtîyan dema ku deh rojî dibin firoke dibin, bi firê dikevin, ji hêlînê vediqetin. Tîtî dema dixwînin dengê "tîtîîî" derdixin.

### Parêzî
Xwarina tîtî bi gelemperî toximên pincaran e, lê di zivistanê zêdetir kurman dixwe.

## Dabeşandin
Derdorî 37 binecureyên tîtiyan hene:

* *Galerida cristata cristata*
* *Galerida cristata pallida*
* *Galerida cristata neumanni*
* *Galerida cristata apuliae*
* *Galerida cristata tenuirostris*
* *Galerida cristata meridionalis*
* *Galerida cristata caucasica*
* *Galerida cristata subtaurica*
* *Galerida cristata cypriaca*
* *Galerida cristata zion*
* *Galerida cristata cinnamomina*
* *Galerida cristata magna*
* *Galerida cristata leautungensis*
* *Galerida cristata coreensis*
* *Galerida cristata iwanowi*
* *Galerida cristata lynesi*
* *Galerida cristata kleinschmidti*
* *Galerida cristata riggenbachi*
* *Galerida cristata carthaginis*
* *Galerida cristata balsaci*
* *Galerida cristata arenicola*
* *Galerida cristata helenae*
* *Galerida cristata festae*
* *Galerida cristata brachyura*
* *Galerida cristata nigricans*
* *Galerida cristata maculata*
* *Galerida cristata halfae*
* *Galerida cristata senegallensis*
* *Galerida cristata jordansi*
* *Galerida cristata alexanderi*
* *Galerida cristata isabellina*
* *Galerida cristata altirostris*
* *Galerida cristata somaliensis*
* *Galerida cristata tardinata*
* *Galerida cristata chendoola*
* *Galerida cristata randoni*
* *Galerida cristata macrorhyncha*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 
* Ageing and sexing (PDF; 2.8 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Ezra Pound

**Ezra Weston Loomis Pound** an bi kurtî **Ezra Pound** (, Idaho, DYA - , Wênîs, Îtalya) helbestvanekî amerîkî bû.

## Çend helbesteke ji Ezra Pound

**Û ROJ BI TÊRANî TIJE NîN IN**

û roj bi têranî tije nîn in

û şev bi têranî tije nîn

û jiyan diherike ji ber çav wek xiltekî

giya jî nahejîn

**Ezra Pound**

Ji îngilizî werger:Felek Baran

**PAN MIR**

Pan mir.Pan ê mezin mir

ax keçînno!

stû xwar bikin hûn giş

û bihûnin taca wî

êdî havîn tune ye ji bo pelan

zil çilmisîn

emê bi çi hawî bihûnin tacekê

yan jî çewa bînin cî soza ji kulîlkan?

divê min negotana Xanimnon.

her dem çors bû mirin

divê min negotana Xanimnon.

lê weke di vê demsala vala de

sedemek çawa dikare bêje ew,

ku veqetandiye Lordê me ji me?

**Ezra Pound**

Ji îngilizî werger : **Felek Baran**thumb|Ezra Pound (1963)|çep

Kategorî:Dîroknasên amerîkî
Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Charles Bukowski

thumb|rast|Bukowski di sala 1988 de
**Charles Bukowski** ( – ), helbestvanekî amerîkî ku navê wî yê esil Heinrich Karl Bukowski ye. Di berhemên xwe de carinan navê Henry Chinaski jî bikaranî ye. Jiyana xwe bi granî li Los Angelesê ya ku bajarekî Kalîforniya ya DYAyê ye derbas kiriye.

Ew, di berhemên xwe de bi granî bi cî dayîna merevên dervî civakê, depresyon û araqxwurîyê navdar e. Ew bixwe jî jiyanek wuha jiya ye.

Hindî, ji çêlek, ga û golikan ra, rêz û hurmet dêdidin, ez jî baweriya wan ra, lê eger gayên wan min bide ber siroyên xwe, hingî nek ez rêzê jê nagirim belke ezê siroyên wan jî biškînim.

Charles Bokowski

## Helbestek ji Bukowski
Ji gelek xortan re şîretên dostanî

:Here Tîbet'ê
:Li devê swar be
:încîlê bixwîne
:boyaxa hêşîn li solên xwe xe
:riyê berde
:bi kanoyek ji kaxiz li dunyê bigere
:bibe aboneyê the saturday evening post'ê
:di cûtinê de tenê kêleka devê xwe ya çep bikarbîne
:bi keçek yek ling re bizewice
:bi dûzanek ko xwe kurr bike
:li milê jinekê navê xwe bikole
:dranên xwe bi benzînê firçe bike
:heyta êvara razê û bi şev jî bi daran ve rapeliqe
:bibe keşe
:bi vîskiyê re bîrayê vexwe
:serê xwe di binê avê de bisekinîne
:li kemanê xe
:li ber tîreja mûmên pembe lotikan bavêje
:kûçikê xwe bikuje
:bibe namzetê serokahiya şaredariyê
:di nava varîlekê de bijî
:serê xwe bike du filqan bi bivirekî
:laleyan biçîne li bin baranê
:lê helbestan nenivîsîne

Charles Bûkowskî

Werger : Dûrzan Cîrano

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1920
Kategorî:Mirin 1994
Kategorî:Senaryonivîsên amerîkî
Thiago De Mello

**Thiago De Mello** helbestvanekî brezîlî ye.

Kategorî:Brezîlî
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mirin 2022
Kategorî:Nivîskar
Yevgenî Yevtuşenko

thumb|2015
**Yevgenî Yevtûşenko** an jî **Yevgenî Aleksandrovîç Yevtûşenko** (bi rûsî: Евге́ний Алекса́ндрович Евтуше́нко, Evgenii Alexandrovich Evtushenko) (jdb. 18ê tîrmeha 1933an, li Zîma, herêma Îrkutskê, Rûsya) helbestvanekî rûsî ye.

## Helbestek ji Yevtûşenko

## Girêdanên derve

Kategorî:Helbestvanên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Mirin 2017
Kategorî:Nivîskarên rûs
Nîkos Gatsos

**Nîkos Gatsos** (8'ê berfanbarê 1911- 12'ê gulanê 1992 ), helbestvanekî yewnan bû.

## Jiyana wî

## Helbestek JI GATSOS

HEYVA JI HENEKAN

Bahr wê çivîkan bihêne

ba wê stêrkên zêrîn

ji bo porê te miz

destê te maç bikin

ji kaxizê ye ev heyva biçûk

ji heneka ye kêleka bahrê

lê carekê tu bawerî min bikî

wê giş bibin bera

bêyî heza te

dem diherike û diçe

bêyî heza te

cîhan biçûktir e

ji kaxizê ye ev heyva biçûk

ji heneka ye kêleka bahrê

lê carekê tu bawerî min bikî

wê giş bibin bera

**Nîkos Gatsos**
Wergêr: Dûrzan Cîrano

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 1911
Kategorî:Mirin 1992
Lale Muldur

thumb|Lale Müldür, 2018
**Lale Muldur** (1956, Aydın), helbestevan û nivîskareke tirk e.

Hîndekariya xwe ya Lîseyê li Koleja Robertê dike. Bi bûrsa helbeste diçe Floransaya Îtalyayê. Di 1977an de diçe Îngiltere û ji Zanîngeha Manchesterê ji beşa Aborîyê lîsans werdigre. Di sala 1983an de bi wênesazê belçîkî Patrick Jacquart re dizewice û diçe Brukselê. Di 1986an de vedigere Tirkiyeyê.

Neqîneyek ji helbestên wê bi navê "Water Music" li Dûblînê hate weşandin. Helbestên ku li ser wêneyên wênesazê fransî Colette Deblé nivîsandibû ji aliyê Enstîtuya Fransayê li bin navê "Keça Baranê Wiha Dibêje" hat weşandin.

Nuha li Stenbolê dijî.

## Berhemên wê

### Helbest
* Uzak Fırtına (1988)
* Voyıcır II (Bi Ahmet Güntan re, 1990)
* Seriler Kitabı (1991)
* Kuzey Defterleri (1992)
* Buhurumeryem (1993)
* Divanü Lügat-it-Türk (1998)
* Saatler/Geyikler (2001)
* Ultrazon'da Ultrason (2006)
* Güneş Tutulması 1999( 2008 )
* Medine Ve Kavun Likörü (Bi Seyhan Özdamar re, 2009 )

### Cerib
* Haller Leyla (2006)

### Roman
* Bizansiyya 2007.

## Helbestek Ji Lale MULDUR

DESTÎNA

Şevîdin dema tu di xew de bûy

min navê te pispisand

û çîrokên hêwilnak

yên ajalan têgihand

Şevîdin dema tu di xew de bûy

min av da kulîlkan

Şevîdin dema tu di xew de bûy

dilê min wek stêrkekê

bi te ve hat grêdan

herê ji ber vê

tenê ji ber vê

navekî nû min da te:

Destîna

bêçare tu wiha

li quncikekê razêy jî nuha

herê ji ber vê

tenê ji ber vê

ji ber ku nêzîkî mirinêyiy

ji jiyanê pirtir,

ji ber ku hewqas

tahlkirine dilê te

ez'ê va

raza jiyana xwe bidim te

Destîna

Lale Muldur

Werger : Dûrzan Cîrano

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mirovên zindî
Semyon Kîrsanov

**Semyon Kîrsanov** (1906 - 1973) helbestvanekî Sovyetê bû.

## Helbestek ji KIRSANOV

HÊLINA BÊDENG

Li hêlîna bêdeng nuha

tirs çaralî ye

wek ajalên dilkovan

dikin qêrîn derî

û ji kûr ve dide grî

maseya ku tenê ma ye

quncên kêmron jî

bi tirsdanokan tije ne...

Hêlîna bêdeng e va

du caran bêdeng

li quncikan nuha

xeyaletên kevn he ne:

gotinên evînê,kenîn

tîrêja lo zemano...

û spehiya dîwaran!

û siyên windayî

yê wan herdu kesan...

ka li kuder in ew ken ,

ew qêrîn,ew grîyîn?

ma giş xeyalbûn gelo?

Hêlîna bêdeng e va

bêrih bêcan...

hêlîna bêdeng e

bêkes,valakirî...

tenê gotinên acisiyê

û nêrînên çilmisî...

Û em:Du xerîb.

Semyon Kîrsanov

Werger : Dûrzan Cîrano

Kategorî:Jidayikbûn 1906
Kategorî:Mirin 1972
E. E. Cummings

**Edward Estlin Cummings** an jî **E.E. Cummings** (jdb.  - ) helbestvan, wênesaz,ceribanvan û şanonivîsekî amerîkî ye. Pêşengekî girîng ê sedsala 20an e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Helbestvanên amerîkî
Konstantînos Kavafîs

**Konstantînos P. Kavafîs** (;  – ) helbestvanekî yewnan bû.

Kategorî:Helbestvanên yewnan
Kategorî:Rojnamevanên misirî
Bêrîvanî

thumb|300px|Bêrîvanî
**Bêrîvanî**, ji çûyîna bêrî û doşandina pêzan re dihê gotin . Ji jinên kurd ên ku diçin bêriyê û pêz didoşin re jî bêrîvan dihê gotin.Peyvan Bêrîvan bixwe qurma xwe ji Bêrê girtiye ku bêr jî ji hewşa beyaran ku pez ji bo dotinê dixine navê re dihê gotin.

## Di hunera kurdî de fîgura bêrîvanê
Di hunera kurdî de bêrîvanî mijara gelek fîlm, gotin û çîrokan e. Fîgura bêrîvanê, ji ber girêdayiya xwe ya ji çand û xwezayê Kurdistanê re weke nasnameyeke pîroz ya jina kurd tê hesibandin. Bi vê yekê bêrîvan jêhatî ye û xweê xuyee rind û serbilind e. Lewra gelek jinên gerîla navê « Bêrîvan » weke navê kod hilbijartine.

Fîgura bêrîvanê di gotinê navdar a bi navê *Bêrîvanê* de wiha tê nas kirin:

## Kesên navdar ên bi navê 'Bêrîvan'
* Bêrîvan Doskî
* Bêrîvan Kaya

### galerî

Wêne:Bêrîvan.jpg


Kategorî:Ajaldarî
Kategorî:Jinên kurd
Jacques Prévert

**Jacques Prévert** (jdb.  - m. ) helbestvanekî surrealîst yê fransî ye. Di sala 1900an de li Neuilly-sur-Seineyê ji dayik bûye.

Di sala 1930î de berhema wî ya yekem di kovara *Bifur* dihê weşandin. Di sala 1948an de helbestên xwe yên ku heyta wê rojê di gelek rojname û kovaran de hatine weşandin li bin navê *Paroles* berhev dike û diweşîne. Diyalogên fîlmên ku Marcel Carné derhênerîya wan dikir nivîsand. Gelek helbestên wî ji aliyê Joseph Kosma ve hatin beste kirin.

Jacques Prévert di  de li Omonville-la-Petiteyê mir.

## Helbestek Ji Prévert

HEZ DIKENE

Dema şêrê biçûk xwarinê dixwe

Şêra mê ciwan dibe

Dema agir para xwe dixwaze

Ax soromoro dibe

Dema mirin qala hezê dike

Jiyan vediceniqe

Dema jiyan qala mirinê dike

Hez dikene

Jacques Prévert
Werger: Dûrzan Cîrano

Kategorî:Helbestvanên fransî
Kategorî:Surrealîzm
Yelda Karataş

**Yelda Karataş** (jdb. 1954, li Zonguldakê, Tirkiye), helbestvaneke tirk e.

Yelda Karataş bi pirtûka xwe ya yekem ya nav *Ürperme* ("Ricifîn") xelata Orhan Murat Ariburnu, bi ya xwe ya duwem ku navê wê *Alacaydınlık* e xelata Dunya Globus girt. Di sala 2007an de xelata yekem ya haîkûyê girt. Di sala 2008an de pirtûkek wê bi navê *Şahdemar* ku ji aliyê Kemal Bûrkay ve hatiye wergerandin ji nav Weşanên Deng derket.

## Helbesteke Yelda Karataş

Qesîdeya dostaniyê

Ji girdava evînê digihêje jiyanê

Paş venagere av

Li heman axê tê xwendin şopa lingên me

Di nava Elmasê reş de yek e çavên mirovan

Li dilê min dixe bizmikê şkandî yê cîranê min

Ax! Di şevan de pişt kişif radizê hîv

Li Diyarbekir çiyayek bêkulîlk

Li Stenbol bêyar dimrin kulamên me

Tune kesê ku mirovan berev bike kardeşim

Brayê min!lêketiyê heman demê ye qedera me.

Ekla trî di zmanê me de nas e

Va ye Jîn û Hebûn

Li bin ezmanê tahl Yaşam ve Varoluş

Rêngê wê yan sor yan rojîn

Yelda Karataş

Werger: Dûrzan Cîrano

## Çavkanî

Kategorî:Haîkû
Kategorî:Helbestvanên tirk
Eynûnê

**Eynûnê** gundekî Stewrê ye. Li ser rêya Bismilê, di navbera Ehmedî û Stewrê de ye. Ev gund ji aliyê hinek Dengiziyên Malbata Fermano yên ku gundê wan hatibû valakirin ve hatiye avakirin.

## Galerî

Wêne:Zarokek ji Eynûnê.JPG|Zarokek ji Eynûnê


Kategorî:Gundên Stewrê
Şerîf Avşar

**Şerîf Avşar**, welatparêzê kurd, ji gundê Babaxakîya ku bi Bismilê ve girêdayî ye. Di 23ê avrêla 1994an de li Amedê ji aliyê hêzên dewletê û cerdavanan ve hate revandin û kuştin.

Kategorî:Bismil
Kategorî:Goriyên mêrkujiyê
Cesare Pavese

**Cesare Pavese** helbestvanekî îtalyanî ye. Di 9 îlona 1908an de li Santo Stefano Belbo ya girêdayî bajarê Torîno ya Îtalyayê ji dayik bûye. Li 27ê tebaxa 1950an de li Torînoyê jiyana xwe ji dest daye.

## Berhemên wî yên grîng
* *Gundên te* - 1941 - Roman
* *Betlaneya Tebaxê de* - 1946 - çîrok
* *Rêheval* - 1947 - Roman
* *Bi Leuko re Hevpeyvîn* - 1947 - Ceribandin
* *Mala li ser Gir* - 1949 - Roman
* *Havîna xweş* - 1949 - Roman
* *Hîv û Agirên Şahiyê* - 1950 - Roman
* *Hewldana Jiyanê* - (1935-1950) - Rojnivîsk
* *Şeytanê li ser Giran* - ? - Roman
* *Di Nava Jinên bi Tenê de* - ? - Roman
* *Xebat Diwestîne* - ? - Şiir

Kategorî:Helbestvanên komunîst
Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Mirin 1950
Kategorî:Nivîskarên îtalî
Kategorî:Nivîskarên ji Torînoyê
Bizûzk

**Bizûzk** (navê zanistî yê latînî: *Tinea*) cureyekî kurman û hinek kêzikan e ku dişibin perîdankan û difirin. Axilbe bi cilxwarinê tên nasîn.

Kategorî:Heywan
Kategorî:Perîdank
Tewfîqê Îsa

**Tewfîqê Îsa**, serkêşê Serhildana Stewrê ye. Tewfîqê Îsa li gundê Birîvan a Stewrê hatiye dinê. Iro ji azbeta tewfiqe isa re dibejin mala Hemo. Mala Hemo iro pire wan li Izmir e dijin.

Kategorî:Kurd
Kategorî:Stewr
Serhildana Stewrê

**Serhildana Stewrê** ( ) di sala 1930'yî de di serokatiya Tewfîqê Îsa de li dijî Dewleta tirkî pêk hatiye. Piştî têkçûnê Tewfîq û çend zilamên xwe, xwe gihandin binxetê (Sûrî. Le pis cendaki de vedigere Merdine u Haco aga wi teslimi turka dike. Dewleta turka Tewfiq isa dikuse och wi li meydana merdine de daletqen. Iro ezbata Tewfiq isa li bajare izmir e dijin.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê

Kategorî:Serhildanên kurdan
Kategorî:Stewr
Planoise

thumb|
**Planoise** bajarekî li başûrê-rojhilatê Fransa (Doubs). Ev piştî Besançonê li duyemîn metropola herêmî ya Franche-Comté e.

Kategorî:Bajar
Kategorî:Besançon
Kategorî:Fransa
Besançon

**Besançon** (bixwîne: *Bezanson*) bajarekî li başûr-rojhilata Fransayê ye, li parêzgeha Doubsê ye. Ev piştî Planoiseyê duyemîn metropola herêma Franche-Comté ye.
## Galerî

Wêne:Besancon boucle Doubs.jpg|Besançon
Wêne:Besancon dot.png|Besançon li nexşeyê
Wêne:0 Besançon - Doubs - Quai Vauban (3).JPG


Kategorî:Bajarên Fransayê

Kategorî:Komunên departmena Doubsê
Kategorî:Prefektorî (Fransa)
Kategorî:58 b.z.
Qijak

**Qijak** (*Corvidae*) ,famîleyekî Firindeyên fîkarên bera ye ku jê: qelereşk, qirika reş an qela mizgînî û zaq navdarên li pir warên Cîhanê. Qijak ji Firindeyên jîrên û eger yên jîrtir di nav caneweran.
Di gotinên pêşiyan de pir cî girtine.

## Şayes

## Reftar

## Belavbûn û jîngeh

## Pêşangeh

Wêne:Rufous Treepie I IMG 9850.jpg| ''Dendrocitta vagabunda''
Wêne:Yellow-billed Blue Magpie I IMG 7393.jpg| ''Urocissa flavirostris''
Wêne:Orvani (1).JPG| (*Garrulus glandarius*)]]
Wêne:Elster wikipedia2.jpg|Zaq, *Pica pica*
Wêne:Plush-crested Jay.jpg| ''Cyanocorax chrysops''


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Corvidae videos  on the Internet Bird Collection
* corvids.de - Corvids-Literature-Database
* Corvidae sounds on xeno-canto.org
* Corvid Corner  A site about the Corvidae
* AvesNoir A site about corvids in art, culture, and literature.
* Rooks reveal remarkable tool use
* Clever New Caledonian crows can use three tools

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Famîleyên balindeyan
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Mîrkut (kovar)

**Mîrkut** kovara mîzahî bû û "kovara her tiştî bû ji bo her kesî bû" ku, hejmara wê ya pêşî di 1985an de li Stokholma paytexta Swêdê derket. Xwedî û berpirsiyarê kovarê Mahmûd Lewendî bû. Li ser hev sê hejmarên wê derketine. Her hejmarek wê 40-50 rûpel bû. Hemû nivîsên kovarê bi kurmancî bûn (sê çar pêkenîn bi zazakî û soranî jî bûn). Tê de gelek karikatur jî hebûn. Ev kovar rawestiyaye.

## Sê hejmarên kovara Mîrkut
### 1
Di 1ê tîrmeha 1985an de derket.
### 2
Di 1ê çiriya pêşîn a 1985an de derket.
### 3
Di 1ê kanûna paşîn a 1987an de derket.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Kovarên rawestandî
Mîrkut (alet)

[thumb|250px|Mîrkut û cirin. Li pêşangeha Muzeya [Cizîra Botan tên dîtin.]]
**Mîrkut** aletek ji bo lêxistinê ye. Di çanda kurdan de bi taybetî ji bo dankutanê tê nasîn.

## Mîrkut di muzika kurdi de
Straneke Şivan Perwer bi navê *Mîrkut* heye, ew yek jî gelek nas e. Ev stran ji aliyê Kardeş Türküler jî hat gotin û lewma di gelemperiya Tirkiye de nas e. Gotinên strana Mîrkut wisa wisa ne:

Kategorî:Alav
Kember

**Kember** (*Capparis spinosa*), gihayek, kulîlk û fêkiya wê ye. Turşûya fêkiya wê jî dihê çêkirin.

## Çend dîmen ji kemberan

Wêne:Kulîlka Kemberê-2.JPG|Li ber vebûnê
Wêne:Fêkiya kemberê-1.JPG|Fêkiya kemberê


Kategorî:Biharat
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Riwek
Kategorî:Tirşîn
Dankutan

300px|rast|thumb|Jinên kurd dankutanê dikine (sala 90îyan)

**Dankutan** kevneşopiyeke çandî ye û tê de genim bi awayeke hunerî tê lêxistin, da ku genim ji hev keve û meriv pê bulxur û ardê çêbike. Dankutan di çanda Kurdan de rolekî pir mezin dileyze û him ji hêla sosyolojîk ve him jî ji hêla hunerî ve rîtueleke balkêş e.

## Rîtuela dankutanê
Dankutan di gelek civatên Rojhilata Navîn de tê dîtin û dîroka dankutanê mixabin baş naye zanîn (?). Di civata Kurdan de dankutan bi pirranî ji aliyê mêran ve tê kirin, lê jin jî yek caran vî karî dikin. Di rîtuela dankutanê de gund piştî ku genim kom kirine ji boy lêxistina genimê tê cem hev, da ku genim bi dankutanê ji hev bikeve û meriv karibe jê bulxur yanjî ard çêbike.

Ji bo ku rîtuela dankutanê were lidarxistin du alet pêwîst in:
* Mîrkut (aleteke bitexte ye û ji boy lêxistina genimê tê bikaranîn)
* Sokanî (kevireke bi kort e û bi genimê tê tijîkirin)

Li gorî mezinbûna sokaniyê ku li ser alaneke tal disekine (bi pirranî di navenda gundan de) sê-çar mêr yanjî jin li derdora sokaniyê kom dibin. Di destên her yekî de mîrkuteke bitexte heye û ewan bi dorê, mîrkutê li hindura kortê dixin. Bi dorê ji wan her yek li mîrkutê dixin û hevokên bihêz emprovîze dikin. Ji vê emprovîzasyonê rîtmek bihevreyî tê girtin û wiha stranek avadibe. Bi vî awayî dîmeneke taybet derdikeve holê. Lewma gelek kes wek temaşevan tevli dankutanê dibin.

## Stranên dankutanê
Stranên dankutanê li gorî herêmên Kurdistanê cûda ne. Mixabin ew stranan bi temamî ne hatine nivîsandin, lewma tenê hinek gotin tên nasîn.

Her yek dema ku mîrkutê li hindura sokaniyê dixe bi dorê gotineke dibêje, wekî:

Rîtma dankutanê (û ya stranê) bi gotinên wiha tê girtin:

### Straneke dankutanê
Strana Şivan Perwer ya bi navê Mîrkut li ser dankutanê hatiye nivîsandin. Di stranê de gotinên dankutanê jî hene, wekî:

## Girêdanên derve
* Klîba Şivan Perwer a bi navê Mîrkut

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Destkar
Sokanî

**Sokanî** hewingeke bikevirî ye û ji boy dankutanê tê bikaranîn. Ji boy rîtuela dankutanê bi genimê tê tijîkirin.
Kêzika xalo

thumb|300px|Kêzika xalo
thumb|300px|Wêne:Larva ya Kêzika xalo
**Kêzika xalo**, kêzikek ji famîleya **Coccinellidae** ye. Kêzika hecê û kêzika mizgînê jî jê re dihê gotin. Kêzikek sor e û li ser bazikên wê deqên reş hene.

* Binêrin: Kêzxatûn

Kategorî:Kêzik
Gangulok

thumb|300px|Gangulok
**Anemon**, kulîlkeke biharê gelemperî li cihê axa jidandî û li qelaçan jîn dibê. Li hinek deran jê re nîsanok jî tê gotin. Her cûre rengên wan hene: spî, sor û binefşî.

Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Kulîlk
Gihakê sêvo

thumb|300px|Gihakê sêvo
**Gihakê sêvo**, gihayek û kulîlka wî ku li ser axên hişk (wek axa ser xaniyan) şên dihê.

Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Kulîlk
Derpîkê dîk

thumb|300px|Derpîkê dîk
**Derpîkê dîk** an jî **derpîkedîk**, giyayek û kulîlka wê ya mezeloqî ye.

Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Kulîlk
Hola Sofî Hemê

thumb|350px|Dîmenek ji Hola

**Hola Sofî Hemê** yan **Hola Pîlo** (), gundekî Bismilê ye. Mezreya Girikê Fariz e. Gund li ber Çemê Caferî li ser qelaçekî bilind e û debara gundiyan bi xwedîkirina heywanan û bi çandinî ya bejî ye. Li derdora wê Meterê, Xanoserê, Kelê, Dêrbendê, Hola Hecî Qado û Girikê Fariz he ne.


Wêne:Kulzer.jpg|Ji Hola kulîlkek
Wêne:Hyacinthella siirtensis.jpg|Ji Textê Qitikan kulîlkek endemîk
Wêne:Zarokek ji hola.jpg|Zarokek ji Hola, 2011
Wêne:Girên Hola.jpg|Girên Hola


Kategorî:Gundên Bismilê
Girînek

Girînek giyayek zerardar.Di qurma şitilan de şên dihê û xwe li wan dipêçe bi gulîkên xwe yên zirav û drêj.

thumb|300px|Girînek

Kategorî:Riwek
Baz

**Bazî** an **baz** (*Accipiter*), cinsekî balindeyên dirende ji famîleya baziyan (*Accipitridae*) e ku li hemû parzemînên Cîhanê hene ji xeynî Antartîkta.

## Şayes û reftar
Dirêjiyê baz ***Accipiter minullus*** (*baziyê tewr biçûktir*), qasî 20 cm û tevî baskan qasî 39 cm, lê giraniyê vî balindeyî 68 gDirêjiyê şabaz ***Accipiter gentilis*** (*baziyê tewr mestir*), qasî 64 cm û tevî baskan digihîje 122 cm, lê giraniyê vî balindeyî qasî 2200 g. Baziyê mê ji nêr mestir e. Baskên bazî pan û glover in. Lingên cureyên cinsê baziyan dirêj in, dûvikên dirêj û kulabên wan xurt û tûj in ku ji bo nêçîran biçirîne. Bazî nêçîrê balinde û guhandarên biçûk dike.

## Cure û binecure
Nêzîkî 50 cureyên baziyan hene.
* Şabaz,*Accipiter gentilis*
* Başok an başîq *Accipiter nisus*
* Baziyê zikgewr *Accipiter poliogaster*
* *Accipiter trivirgatus*
* *Accipiter griseiceps*
* Şabazê sîngsor *Accipiter toussenelii*
* *Accipiter tachiro*
* Başokê Çînê *Accipiter soloensis*
* , *Accipiter francesiae*
** *Accipiter francesiae pusillus*
* *Accipiter trinotatus*
* Şabazê boz *Accipiter novaehollandiae*
* *Accipiter fasciatus*
** *Accipiter (fasciatus) natalis*
* *Accipiter melanochlamys*
* *Accipiter albogularis*
* *Accipiter rufitorques*
* *Accipiter haplochrous*
* *Accipiter henicogrammus*
* *Accipiter poliocephalus*
* *Accipiter princeps*
* *Accipiter melanoleucus*
* *Accipiter henstii*
* *Accipiter meyerianus*
* *Accipiter castanilius*
thumb| (''Accipiter badius'')
thumb|rast| (''A. fasciatus'')
* *Accipiter butleri*
* *Accipiter brevipes*
* *Accipiter luteoschistaceus*
* *Accipiter imitator*
* *Accipiter erythropus*
* Başokê biçûk *Accipiter minullus*
* *Accipiter gularis*
* Başokê esûsik *Accipiter nanus*
* *Accipiter erythrauchen*
* *Accipiter cirrocephalus*
* *Accipiter brachyurus*
* *Accipiter rhodogaster*
* *Accipiter madagascariensis*
* *Accipiter ovampensis*
* *Accipiter rufiventris*
* *Accipiter badius*
* *Accipiter superciliosus*
* *Accipiter collaris*
* *Accipiter striatus*
** *Accipiter striatus chionogaster*
** *Accipiter striatus ventralis*
** *Accipiter striatus erythronemius*
* *Accipiter cooperii*
** *Accipiter gundlachi*
* *Accipiter bicolor*
** *Accipiter (bicolor) chilensis*
* *Accipiter virgatus*
* *Accipiter quartus* (nemabûyî ye)
* *Accipiter efficax* (nemabûyî ye) 

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://theraptortrust.org/the-birds/hawk-facts/baziyan/
* Wêneyên baziyan 
* Wêneyên baziyan

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Bazî
Kategorî:Cinsên çûkan
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Girmalik

Gundekî Bismilê ye. Li ber Çemê Caferî nêzî Seledûna Jêr û Meterê ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Xirbezoq

**Xirbezoq**, gundekî xerabe ye. Di navbera Girikê Fariz û Hola Hecî Qado de ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Sofyan, Bismil

**Sofyan**, an jî **Sofya** (1928: صوفيان / "Sofyan"; 1946: *Sofiyan*; ), gundekî Bismilê ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Safyan

**Safyan**, yan **Safya** (1928: صافيان / "Safyan"; 1946: *Safiyan*; ), gundekî Bismilê ye li kêleka gundê Sofya di navbera Bismil û Farqînê de ye.
Gundê Emer axayê Amedî ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Cirêfê

thumb|300px|Dîmenek ji Cirêfa Jor
**Cirêfê**, du gundên bi navçeya Bismila Amedê ve girêdayî ne. Li kêleka çemê Dîcleyê ne. Cirêfa Jor û a Jêr he ne. Li derdora wan, Seletê, Gundikê Evdî, Qerecixê he ne.

Debara gund bi çandinî, xwedîkirina heywanan û bi masîvaniyê ye.
 

Kategorî:Gundên Bismilê
Şerefîkan

**Şerefîkan**, an jî **Şerefîka** (1946: *Şerefikan*), gundekî Bismilê ye. Nêzî Farqînê ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Şikêra

thumb|300px|Şikêra
**Şikêra** gundekî Bismila Diyarbekirê ye. Li derdora wê Tilşamê, Zêwê, Şêxûsivê û Mezra Ehmed hene.

Kategorî:Gundên Bismilê
Hola Hecî Qado

**Hola Hecî Qado**, gundekî Bismilê ye. Mezreyek Girê Fariz e, li navbera Dêrbendê û Girikê Fariz de ye.

Debara gund bi çandinî û bi xwedîkirina heywanan e.

## Galerî

Wêne:Ji Hola.JPG|Ji Hola Çiyayên Stewrê


Kategorî:Gundên Bismilê
Dûberxok

Giyayek kulîlkê spî vedike.Bi granî di nava nîskan de şên dihê.

Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Kulîlk
Xelîlok

thumb|300px|Kulîlka xelîlokê
**Xelîlok**, riwekek biçûk bi qasî liba nokan e û qaşilkê wê sore. Ev riwek buharan di bin erdê de şîn tê. Li hinek ciyan jê re qaqilok tê gotin. Tehma wê xweş e.

Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Giya
Gûriz

**Gûriz** navê giyayekî ye ku biharê di nav zadan de şîn dibe. Weke ispenaqê tê qelandin û xwarin.

Kategorî:Giya
Botav

**Botav** (bi latînî: *Hypericum*) giyayek bi kulîlk e, jibo heywanan jahr lê jibo mirovan şifayê dibarîne. Gelek navên wê yên din jî hene. Bi kurdî wek batovk, bahtov, sûrinc, nûjdar jî tê nasîn. Bi tirkî *kantaron*, *kizilcirik*, *binbir delik*, *koyun kiran* dibêjin. Li dinê nêzîkî 70 cûreyên wê hene. Rengên kulîlkên wê zer, sor, û binevşî (mor) ketûmat jî spî ne.

Ciyê vî giyayê di çanda bêrîvaniyê de gelek girîng e. Vî giyaya di nava avê dihê kelandin û eyarê bizinan yê ku ji pûrta xwe hatiye qeşartin dihê xistin nav vê avê. Çend rojan vî eyarî di nav de dihêlin ji bo ew tehma tahl jê here ku nekeve nav xwarinan. Ev eyar paşî dibe meşk.

## Çavkanî

Kategorî:Famîleya botavan
Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Giya