open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aboriya Asyayê

**Aboriya Asyayê** di nav xwe de 49 dewlet û 4,5 milyar (60% gelheya dinyayê) mirovan dihewine. Asya herêma ekonomik a herî bil ez mezin dibe û li gorî GDP Nominal (Dahatûya Naxweyiya Nesade ya Nomînal) û PPP (Parîteya Hêza Kirînê), ekonomiya parzemînî ya herî mezin a li dinyayê ye. Herwiha, Asya, ji destpêka mucîzeya aborî ya Japonan (1950-1990), Mucîzeya Çemê Hanê (1961–1996) ya li Başûrê Koreyê, hilperîna aborî (1978–2013) ya Çînê, Ekonomiyên Tiger Cubê (1990 – niha) ya li Îndonezya, Malezya, Taylenda, Fîlîpîn, û Viyetnamê, û hilperîna aborî (1991–niha) ya Hindistanê heta niha bûye cihê gelek hilperînên aborî yên herî demdirêj.

Wek hemû herêmên dinyayê, dewlemendiya Asyayê jî li gorî dewletên wê di nav xwe de diguhere. Ew ji ber mezinayiya parzemînê, hebûna her cûre kultur û çandan, cihêbûna xwezayan, guherînên dîrokî û sîstemên rêvebirinê diguhere. Li gorî PPP (Parîteya Hêza Kirînê), Çîn, Hindistan, Japon, Îndonezya, Tirkiye, Koreya Başûr, Erebistana Siûdî, Îran, Taylenda û Taywan û li gorî GDP Nominal (Dahatûya Naxweyiya Nesade ya Nomînal) jî Çîn, Japon, Hindistan, Koreya Başûr, Îndonezya, Erebistana Siûdî, Tirkiye, Taywan, Taylenda û Îran ekonomiyên herî mezin ên Asyayê ne. thumb|303x303px|Nexşeya AsyayêDewlemendiya  ya Asyayê; li Rojhilata Asyayê, Hindîstan û Başûr-rojhilatê Asyayê kom bûye. Lê dema li gorî Dahatûya Naxweyiya Nesade ya serane (GDP per capita) were pîvandin, dewlemendiya Asyayê; li rojhilata Asyayê, Japon, Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong, Makaw, Sîngapûr û Burundî, û li dewletên zengînên neftê yên li rojavayê Asyayê yên wek Erebistana Siûdî, Qatar, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Bahreyn, Kuweyt û Oman kom bûye. Îsraêl û Tirkiye jî aboriyên sereke yên li Rojayê Asyayê ne. Îsrail (bi teşebusên li ser endûstriyên curbecur ve) dewleteke pêşketî ye, Tirkiye jî (endamê damezrîner ê OECD) welatekî di bin geşiyê de ye. Asya, xêyn ji Japon (endustriya giran), Koreya Başûr (endustriya giran û teknolojiya agahî û ragihandinê), Taywan (endustriya giran û hilberandina parçeyên hi-techê), Hong Kong (endustriya fînansî û sektora servîsê) û Sîngapor (hilberandina hi-techê, biyoteknolojî, servîsên fînansî û endustrî û turîzm), di bin bandora mezinbûna bi lez û sanayibûnê de ye. Çîn (hilberandin û mezinbûna FDI-led) û Hindîstan (eşya, nivîsbariya kombersê û çavkaniyê serveyî) li dinyayê, du aboriyên sereke yên heri bi lez mezin dibin.

Welatên Rojavayê Asyayê û ASEANê bi pirranî pala xwe dane hilberandin û danûstandinê (û hêdika bo endustriyê û ticaretê bilind dibin), û bo mezinbûnê, gav bi gav endustriya high-techê û endustriya fînansê ava dikin.  Welatên Rojhilata Navîn jî bi pirranî, bo beralîkirina astengiyên hewayî yên rêya mezinbûna aborî û hilberandina tiştan digirin, girêdayiyê endazyariyê ne. Salên borî, bi mezinbûna bi lez a aboriyê û nirxê zêdeka ticarî ya bi dinyayê re û biservekirina firehiya par a aboriya Asyayê ya sektorên sêyemîn û çaremîn, Asya ji zêdetirî 8,5 trîlyon dolara rezervên diwîzî – ji nîvê dinyayê zêdetir- cevandin.

## Çavkanî


Kategorî:Aborî
Kategorî:Aborî li gorî parzemînan
Kategorî:Asya
Arif Hîto

**Arif Hîto**, anku ** 'Arif Ḧîto** (jdb. 1968 li gundê Baleta, parêzgeha Dihokê, Başûrê Kurdistanê), nivîskarekê kurd ji parêzgeha Dihokê ye.

## Jiyan
Dr. Arif Hîto di sala 1968an de li gundê Baleta li parêzgeha Dihokê ji dayik bûye û di sala 1992an de koleja doktorî li Zanîngeha Mûsilê bi dest xistiye. Di sala 2001ê de dîplomaya bilind ji bo çareseriyên derûnî yên zarokan û sinêlan li weltê sûyidê bi dest xistiye.

Di sala 1993an de yekem berhem xwe yê helbestan belav kiriye. Her wesan di salên 2005 û 2006 û 2007an de bûye sekretêr û nivîserên çendîn govar û rojnameyan weka govarên Peyv û govar Seykolociya. Niha jî ew rêveberê giştî yê wezareta karûbarên civakî ye li Hevlêrê.

## Berhem

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Molokan

thumb|Ûrisên molokan (1870)
**Molokan**, an jî **ûrisên molokan** (bi rûsî: Молокане, *molokanye* yan jî молоканин, *molokanîn*) mirovên ku li dîjî tevgerên Peterê Mezin rabûne, baweriya xwe bi şêwazeke jiyanê û tevgereke olî bi navê molokanîzmê anîne

## Molokan
Molokanîzm, tarîkateke ku ji Dêra Ortodoksan veqetiyaye. Ev vegetandin ji 28ê adara 1805an heya 22ê adara 1809an dom kir. Molokanên ku li herêmên Saratof û Dambûx diman di wê demê de bi rûsan re guftegofek derket. Li gorî baweriya rûsan, kevneşopiyek hebû ku heftiyên du caran dikarîbûn şîr vexwûn. Li gorî mologana tu astengî li peşiya wan nîn bû, ji bo ku her roj şîr vexwûn. Jixwe di rûsî de peyva *Moloko* tê wateya şîr û *Molokan* jî tê wateya kesên ku şîr vedixwûn. Di sala 1682an de, ev kesên ku ji ber vê sedemê ji Dêra Ortodoksan veqetiyan, ewilî li bakurê Qefqasyayê û dûv re jî li parêzgehên Tiflîs, Êrîvan û Bakû yên li ser sînorên Osmanî û Îraniyan de hatin bicîkirin.

Di şerê osmanî û ûris ê 1876-1877an de, ev kes ji aliyê ûrisan ve li Qersê hatin bicîkirin û bi salan li vir man. Piştî gelek salan ku li vir man, koçî dewletên wek DYAyê û Awistralya bûn. Îro hê jî li Qersê molokan hene.

## Molokan di romana Şivanê Kurmanca ya Erebê Şemo
Di wêjeya kurdan de romana ewil Şivanê Kurmanca de, Erebê Şemo qala molokana li gelek caran kiriye. Her wiha bûyer jî bi piranî li Qersê derbas dibin. Di beşa *Merkeba me. Rêncberîya nava Molokana* de qala molokanan dike.

"Gundiyê Alêksandrovskê parê vedibûn ser du qebîla yan du tayîfa: nivî molokanê postayanî bûn, nîvî jî meleganê *prigûn* bû, eva her qebîleke wan ji hev dihatine kivşê her aliyê dîn va; dêra wan û keşîşê wan ji hev başqe bûn."

Li gorî Erebê Şemo, molokan di nav xwe de jî ji hev cûda dibûn û her wiha dêrên wan û keşayên wan jî ji hev cûda dibûn.

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnodînî
Hecî Behcet

**Hecî Behcet** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Haje Bahjat*) navê ji dayikbûnê **Behcet As'ed Mehmûd** e (jdb. 1990 li gundê Banka li Dihokê, Başûrê Kurdistanê) listikvanekî komîk e. Ew kesekî navdare li ser astê parêzgeha Dihokê û ew xwediyê gelek fîlim û berhemên komîk e.

## Jiyan

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1990
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Mirîd (êzdî)

**Mirîd** yek ji hiyerşiyên dînî yên ezdiyan e. Ji bo tevahiya mirîdan dibêjinê mirîdxane û li gorî nivîskara êzdî Xanna Omerxalî nêzîkî 93-94% ê hejmara giştî ya êzdiyan pêk tînin.

## Çavkanî

Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê
Joe Shuster

**Joseph „Joe“ Shuster** (jdb. 10ê tîrmeha 1914 li Toronto, Ontario, m. 30ê tîrmeha 1992, li Los Angeles) xêzkarê xêzeromanî yê amerîkan û hevdahênerê karakterê xêzeromanên Superman bû.
## Jiyan
Gava Shuster neh salî bû, malbata wî çû Cleveland, Ohio, û li wir wî Jerry Siegel nas kir. Herdu zû zû bûn heval û bi hev re wan çîrokên xweyên yekem ên honaka zanistî weşandin. Di vê demê de, Shuster jî behreyên xwe yên nîgar çêtir kir. Wî ji bo rojnameya dibistana amadeyî The Glenville Torch nîgarên ku ji hêla Jerry Siegel ve hatine bi nivîs kir . Sala 1936 wî û Siegel ji bo DC Comics dest bi xebatê kirin û karakterên din ên nû wekî Dr. Okult, Slam Bradley û Radio Squad berî ku di 1938an de mafên Superman ji bo 130 $ bi DC-yê bifroşin.

Îlhama karakterê Superman bi piranî ji hêla xêzeromanên wekî *Wash Tubbs -a* Roy Cranes ve bandor bû. Joe Shuster û Jerry Siegel piştî ku çend caran destê xwe li kesayetek bi navê Funnyman diceribînin, Superman di sala 1932 de sêwirandin. Çavên ku kêm dibin pişt re kariyera Shuster kurtir dike. Lêbelê, wê demê Shuster û Siegel berê xwe dan çanda pop û dîroka Amerîkî. Shuster di 30ê Tîrmeha sala 1992an de mir. Di heman salê de ew hate girtin nav Hola Xelata Will Eisner.

Navê Xelata Joe Shuster ji navê wî hat dayîn, ku bi wan re di warê xêzeroman û romanên grafîkî de destkeftî têne xelatkirin.

## Wêje

* Craig Yoe: *Secret Identity: The Fetish Art of „Superman's“ Co-creator Joe Shuster: The Fetish Art of „Superman's“ Co-creator Joe Shuster.* Harry N. Abrams, New York/London 2009, .
* Voloj, Julian & Campi Thomas: *The Artist Behind Superman: The Joe Shuster Story.* Super Genius, New York 2018, .

## Girêdanên derve

* *
* S. Svik: Ästhetisch wie inhaltlich gehaltvolle Biographie der Superman-Erfinder Rezension der Graphic Novel: Joe Shuster: Vater der Superhelden. comicradioshow.com, 2. August 2020

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1914
Kategorî:Mirin 1992
Kategorî:Superman
Kategorî:Xêzkarên xêzeçîrokan ên amerîkî
Çêja şîrîn

thumb|248x248px|Ji bo naskirina çêja xurekê, divê xurek di nav lîkê de bihele û bikeve nav çêjegopkeyan.
**Çêja şîrîn** yek ji pênc corên çêjê ye.
thumb|245x245px|Rêbaza hesteveguherandinê di xaneya çêjewergir a bo çêja şîrîn.
Mirov bi navbeynkariya xaneyên çêjewergir, çêja xurekan ji hev derdixe. Xaneyên çêjewergir, li gel xaneyên palpişt û xaneyên binçîne, di nav çêjegopkeyan de cih digirin. Bi eslê xwe xaneyên çêjewergir demarexane nîn in, xaneyên rûkeş in. Çêja xurekan bi navbeynkariya kîmîkewergirên xaneyên çêjewergir tê nasîn. Ji bo naskirina çêja xurekê, divê xurek di nav lîkê de bihele û bikeve nav çêjegopkeyan. Her corek xaneya çêjewergir, bi rêbazek taybet molekulên çêjdar dinase. Pênc çêjên serekî ji aliyê çêjewergirên mirov ve tên nasîn. Evan; çêja şor, çêja tirş, çêja tal, çêja umamî û çêja şîrîn e.

Bi gelemperî awêteyên endamî (bi îngilîzî: *organic compounds*) dibin sedema çêbûna hestê çêja şîrîn. Glukoz, fruktoz, sukroz, glîserol, alkol mînak in ji bo awêteyên kîmyayî ko ji aliyê çêjewergirên bo çêja şîrîn ve tên naskirin.
 
Wergirên çêja şîrîn, corek ji “wergirên bi proteîna-G ve gêrêdayî” ne. Şekirên nav xurekan, yên wekî glukoz, fruktoz, sukroz di nav lîkê de dihelên. Bi vî awayê li derdora çêjegopkeyan de xestiya molekulên şekir zêde dibe. Molekula şekir gava rastê wergira guncav a li ser parzûna xaneyê te, bi wergirê ve girê dibe. Piştê girêdanê , proteîna-G ji wergirê diqete. Serbestmayina binebeşên proteîna-G, adenîl sîklazê çalak dike, bi vî awayê di nav xaneyê de rêzereaksiyonan dide destpêkirin. Adenîl sîklaz, adenozîna sêfosfatî (Adenosine triphosphate (ATP)) han dike ko biguhere û ji wê, molekula cAMP peyda bibe. Molekula adenozîna yekfosfatî ya sîklîk (bi îngilîzî: *cyclic adenosine* *monophosphate* (cAMP)) di nav xaneyê de wekî peyambera duyem kar dike. cAMP cogên potasyumê(K+) digire û berevajîbûna cemsergiriya xaneya çêjewergirê dide destpêkirin. Li dawiya van gavan, ji xaneyê demareguhêzer tê derdan. Ev rêbaz ji bo wergirtina çêja şîrîn a şekirên asayî ye. Lê ji bo çêja şîrîn a ji madeyên din, wergirek din a ji wergirên bi proteîna-G ve giredayî çalak dibe. Wekî mînak, sakkarîn şîrîndarek çêkirî (sentetîk) ye. Gava sakkarîn bi wergira çêja şîrîn ve girê dibe, di nav xaneya çêjewergir de enzîma fosfolîpaz C çalak dike ko IP3 (*Inositol trisphosphate*) û DAG (*diacylglycerol*) berhem bike. Bi zêdebûna IP3, retîkûlûma endoplazmî kalsiyum (Ca+2) der dide nav sîtoplazmayê. Herwisa zêdebûna DAG jî dibe sedema çalakbûna PKA (Protein Kinase A). PKA cogên potasyumê digire. Ev rewş berevajîbûna cemsergiriya xaneya çêjewergir dide destpêkirinê û ji xaneyê demareguhêzer tê derdan

Derdana demareguhêzer, demarexaneya hestê çalak dike. Demarexaneya hestê sînyalên kîmyayî yên ji molekula çêja şîrîn, bi şêweyê demareragihandin ber bi demax ve dişîne. Sînyalên çêjtinê pêşî digihîjin talamusê, ji wir jî tên guheztin bo navenda çêjtinê ya tûkila mejî.Têgihîştina çêjtinê di mejî de peyda dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Mergehe

**Mergehe** di nava Laleş de navê ciyekî ye, ku hemî avahiyên êzdiyan ên miqades li wir in. Ev avahiyên han bi navên mirovên mezin hatine çêkirin.

## Navên hin avahiyan
Derê melek Ferxedîn, mixara Şêx Mend, Quba melek şêx Husên, Avaniya Sicanîn, quba Şêx Şems, avaniya Nasredîn, avaniya Şerefedîn Mehdî, avaniya Şêx Bekir, avaniya mîr Hesen Mema (serekê pîran) Avaniya Şêx Mihemed Reşa, avaniya Amadîn, avaniya Şehsiwar, avaniya Xidir û Îlyas, avaniya Şêx Xidirê Şemsan, avaniya Şêx Xalê Şemsan, avaniya Şêx Tokilê Şemsan, avaniya Babadînê Şemsan, avaniya Hesnalek, (pîr) avaniya, Xatûna Fexra, avaniya Îsibiya, avaniya Şêx Mişelih, (gava ev şêx ji yekî dilxweş nebe, wî dişelîne) avaniya Şêx Bedir, avaniya Musê Sor, avaniya Şêx Îbrahîmê Xitmî, avaniya Şêx Îdrîsê xeyat, avaniya pîr xebît Sî, avaniya Alî, avaniya pîr Balî, avaniya pîr Bûtarî, avaniya Şêx Zendîn, avaniya Şêx Sêva, avaniya Mihemed Xuristanî, avaniya Çêl mêra, avaniya Bilêlê Ebêş, avaniya Şêx Hemê, avaniya Şêx Deqê Mêra.

Ji van pê ve jî gelek avahî hene. Ji wan avahiyên han pê ve di Mergeheyê de bi navê Berê Reş ê Mieleq, Zimzim, Kaf û Kaniya Spî çar ziyaretgeh hene ko bê dîtina wan heca mêrê êzdî tekûz nabe.

### Berê Reş ê Mieleq
Berê Reş ê Mieleq ev berê han di pencereyeke avahiya ava Zimzimê de bi dar de kirî ye. Her Êzdiyê dixwazê heca xwe tekûz bike, divê destê xwe di Berê Reş bike ko ev jî şertên hecê yek e.

### Zimzim
Zimzim navê golekê avê ye ko di şikefta kafê de bi der têt. Bi kasî du dest av jê diherike.

### Mixar
Ji şikefta ser ava Zimzimê re dibêjinê Mixar.

### Kaniya Spî
Kaniya Spî ev ava han deh gazan di nîvroyê ava Zimzimê de der tê. Heciyên Êzdiyan xwe di vê de jî dişon, ko ev şûştin jî ji şertên heca wan in. Li ber vê avê, sê hewz hene ko yek ji bo mêran, yek ji bo lawan û ya din ji bo keçan e. Ji van her sê biran kes xwe di hewzê ê din de naşo.

## Çavkanî

Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Laliş
Firset Sofî

**Firset Sofî Elî** ( , zayîn 21ê gulana 1978an - mirin 18ê Çiriya Paşiyê 2020ê)  siyasetmedarekî Kurdê Iraqê yê Partiya Demokrata Kurdistanê (KDP) bû.

## Jiyana wî
Ew li gundê Gezne ya Navçeya Çoman ji dayik bû . Ew Waliyê Hewlêrê bû heya ku ew ji ber COVID-19ê di 18ê Çiriya 2020ê de mirî.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê (parêzgeh)
Kategorî:Mirin 2020
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Lower East Side

**Lower East Side**, (axlebî wek LES tê kurtkirin), taxeke Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye ku li başûrrojhilatê herêma Manhattan ya wîlayeta New Yorkê ye. Bi giştî bi Allen Street, East Houston Street, Essex Street, Canal Street, Eldridge Street, East Broadway û Kolana Grandê sînordar e.

Kategorî:Hawirdorên Manhattanê
Kurdiname (kovar)

***Kurdiname*** kovareke kurdî ya akademîk e ku di sala 2019an de dest bi weşanê kiriye.

## Weşana kovarê
Di sala 2019an de ji aliyê mamosteyê beşa kurdî ya zanîngeha Dicleyê ya Amedê Osman Aslanoğlu ve hatiye damezrandin. Li ser malpera fermî ya kovaran dergiparkê cih digire. Salê du jimaran derdixe. Yek payîz, yek jî biharê. Jimara payîzê di meha çiriya paşîn de, jimara biharê jî di meha nîsanê de derdikeve. Kovara akademîk bi hakem e û navneteweyî ye. Mijarên kovarê ziman, wêje, çand û dîroka kurdî ne. Kovar bi zimanên kurdî, tirkî, înglîzî, farisî û erebî gotaran diweşîne. Bi hemû zaravayên kurdî jî gotar dikarin werin nivîsandin. Her gotar herî kêm ji aliyê du hakeman ve tê kontrolkirin.

## Girêdanên derve
* Malpera kovarê ya bi înglîzî: https://dergipark.org.tr/en/pub/kurdiname
* Malpera kovarê ya bi tirkî û kurdî: https://dergipark.org.tr/tr/pub/kurdiname
* Lînka lîcneya edîtoran: https://dergipark.org.tr/en/pub/kurdiname/board
* Jimara yekê: https://dergipark.org.tr/en/pub/kurdiname/issue/50233
* Jimara duduyan: https://dergipark.org.tr/en/pub/kurdiname/issue/54064

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kurtlar Vadisi

**Kurtlar Vadisi** Ew rêzefîlmek televîzyonî ya tirkî ye ku di celebê siyasî, mafya û çalakiyê de ye, ku ji hêla Osman Sınav ve hatî çêkirin û sêwirandin. Pêşandan di 15 Çile 2003 de li Show TV hate weşandin û 97 beş derket. Rêzefîlman di sezona xweya dawî de li Kanal D dest bi weşanê kir. Ji ber ku bûyer û karakterên rêzefîlmê ji rastiyan hatine girtin û dişibin ên rastîn pir bal kişandiye. Rêzefîlm di RTÜK, Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê, Yekîtiya Ewropî û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de bûye mijara nîqaşê. Kurtlar Vadisi ji ber ku li Tirkiyê bandorek bêhempa çêkir û bûyerek pir mezin îmze kir bû yek ji rêzefîlmên efsanewî.

## Mijar
Aslan Akbey, nûnerê Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT), kurê baron Mehmet Karahanlı ku qaçaxçitiya çek, tiryak, drav, mirov, qumar û bacê kir, revand. Kaynak metin Kurê bi navê Efe Karahanlı later pişt re li malbata Candan, hevalên nêz ên Aslan Akbey hate qebûl kirin. Malbata Candan navê lawik Alî Candan dike. Gava Alî mezin dibe, ew dibe burokrat, û di bin çavdêriya Aslan Akbey de, ew her gav dibe ajan û diçe peywiran. Ali Candan ji bo operasyona bidawîkirina mafyayê rûyê xwe diguheze. Ali Candan piştî emeliyata xwe ket nasnameya Polat Alemdar. Wekî xizmê mafyayek bi navê Duran Emmi, tevlî mafyayê bû, Polat wekî hevalek nêzê bavê mafyayê Süleyman Çakır tevlî mafyayê bû û navê wî li cîhana mafyayê bi Çakır re hat bihîstin.

## Çavkanî
* Kurtlar Vadisi IMDb

Kategorî:Rêzefîlmên tirkî
Aboriya Japonê

thumb|Shinjuku, Tokyo, Japon

**Aboriya Japonê**, aboriya bazara serbest a gelek pêşketî ye. Li gori GDP Nominal (Dahatûya Naxweyî ya Nesade ya Nomînal) sêyemîn aboriya heri mezin e û li gorî PPP (Parîteya Hêza Kirînê) çaremîn e li dinyayê  û her wiha duyemîn aboriya pêşketî ya herî mezin a dinyayê ye.  Dewleta Japonê endamê G7 û G20ê ye. Li gorî Fona Pereyî ya Navneteweyî (IMF) Dahatûya Naxweyiya Nesade ya serane ya vê dewletê di 2016an de 38,937 bû.

Japon, li dinyayê sêyemîn dewleta herî mezin a hilberînerê otomobîlan e, xwediyê endustriya tiştên elektronîk a herî mezin e û li gorî patentên gerdûnî, yek ji dewletên sereke yên herî nûger e. Ji ber reqabeta Çîn û Koreya Başûr a roj bi roj zêde dibe, Japon bala xwe ya ser sektora hilberandina teknolojîk zivirandine aliyê teknolojiya bilind û tiştên bihêja yên wek alavên optîkal, wesayîtên hîbrîd û amûrên robotîk.

Japon, bi pirranî li ticareta salane nirxê zêdek dide û li veberanîna navneteweyî xwediyê nirxê zêdek e. Ji 2010an ve Japon xwediyê 13.7% (15.2 trîlyon dolar) ê dewlemendiya finansî (li dinyayê sêyemîn) ya taybetî ya dinyayê ye. Ji 2017an ve, 51 şîrketên Fortune Global 500ê girêdayî Japonê ne. Sêyemîn aboriya herî mezin a dinyayê ye.

Pêşketinên aborî yên piştî 1960an, di deh salan de, mezinbûna bi lez a wek mûcizeya ekonomik a piştî-şer a Japonî hatiye binavkirin dest pê kiriye. Bi rêberiya Wezareta Aborî, Bazirganî û Endustrîyê, bi rêjeyên 10% di salên 1960an, 5% di salên 1970yan û 4% di salên 1980yan de, dewleta Japon kariye ku heta 2010an bi awayek berdewam bibe duyemîn aboriya herî mezin a dinyayê, ku 2010an de Komara Gel a Çînê ew bihurandiye. Piştî 1990an, dahatûya serane ya Japonê gelek dewletên rojavayi re wekhev bûye an jî bihurandiye.

## Dîroka aborî

Dîroka aborî ya Japonê gelek serdemên mezin bihurandiye. Sê serdemên mezin ên aboriya Japonê hene: a yekem, damezirandin û belavkirina Edoyê (di sala 1603an de) bo hemû pêşketinên aborî yên welatê bû; a duyem, Restorasyona Meijiyê ya ku bû yekemîn hêza ne-ewropayî ye; a sêyem, piştî têkçûna Şerê Cîhanî yê Duyem, ji nû ve avabûna welêt û bûna duyemîn aboriya herî mezin a dinyayê.

## Sektorên aboriya Japonê

### Çandin
[thumb|Zeviyên birincê yên [Tawaramotoyê]]
Sektora çandinê ya Japonê nêzikê 1,1% a GDP ya welêt e. Tenê 12% ya erdên Japonê ji bo çandinê misaîd e. Hema hema hemû çandina Japonê birinc e. Japon duyemîn ithalatvana hilberînên çandiyan a herî mezin e. Birinc, bi baca 777,7%an, genima herî girîng e.

### Masîvanî
Sektora masîvaniyê ya Japonê piştî felaketa nûkleer a Fukushimayê ya 2011an derbeke mezin xwariye. 1996an de, bi girtina tonek masiyan, Japon bûye çarem li dinyayê.

### Endustrî
Sektora endustrî û hilberandina Japonê gelek cûr bi cûr a teknolojiya pêşketî ye ku gelek serkeftî ne. Rêjeya endûstrî 30,1% a GDPyê digire. Encama hilberinda vî welatê li dinyayê sêyemîn herî mezin e.

### Hilberandina otomobîlan
Japon, li dinyayê sêyemîn hilberînera otomobîlan a herî mezin e. Toyota li gorî îstatîstîkên nû çêkera erebeyan a herî mezin û çêkerên wek Nissan, Honda, Suzuki û Mazda jî din nav şîrketên heri mezin de ne.

## Çavkanî
Deşta Mişarê

**Deşta Mişarê**, deşteke li navçeya Dihê ye Deşt di navberê  Çiyayê Gabar, Çiyayê Şêx Emer, Çiyayê Reş û Çiyayê Kehnîya de cih digire. Li dora deştê nezîkî 25-30 gund hene. Piraniya herêmê ji eşîra Jêliyan pêk tê lê endamên Dudêrî û Garisiyan jî li hinek gundan cih digirin.

## Gundên Deştê
Eynê, Zovanya, Girhiseynî, Girdara, Tanzê, Qêwix, Îsxasan, Balûkan, Basnê, Diyê, Bêdarê, Tilmişar, Kûşê, Gûveşîl, Zorava, Bilcûnan, Xalidiyê, Lodê, Gundikê Şêx (Şêx Şehwelî), Şîşil, Êmtih, Reşêne, Serxete, Bikat, Awal, Basixrê, Nît, Meylana

## Çavkanî
Celadet Elî Bedirxan : Hawar

Kategorî:Deşt
Kategorî:Dih
Xiraberût

**Xiraberût**, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dûbisê
Çirax

**Cirax**, **Çiraẍ**, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dûbisê
Qeşem (pirtûk)

**Qeşem**, navê pirtûka helbestan ya Bêrî Bihar e ku di sala 2002an de ji Weşanên Sî derçûye. Edîtorê berhemê Müslüm Yücel e. Berhem ji 64 rûpelan pêk tê.

## Naveroka pirtûkê

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Çêja umamî

**Çêja umamî** (bi japonî: 旨味/うま味), yek ji pênc çêjên serêkî.

Gellek mirov dizane ko çêjegopkeyên laşê mirov bi navbeynkariya çêjewergiran, çar çêjên serekî; çêja şor, şîrîn, tal û tirş digire. Lê bi eslê xwe koendama çêjtinê ya mirov ne çar, lê pênc cor çêjên serekî dinase. Çêja umamî di van salên dawî de wekî corek nû ya çêjê hat pêjîrandin. Umamî peyvek japonî ye ji bo xurekên tahma wan xweş, ango tamxweş tê bikaranîn.

Ji ber ko çêjewergirên ji bo çêja umami ji aliyê asîdên amînî ve tên çalakkirin, di xurekên proteînî de hê pirtir çêja umamî peyda dibe. Her wekî mîna yên çêja şîrîn û tal, wergirên çêja umamî jî “wergirên bi proteîna-G ve girêdayî” ne.
[thumb|250x250px|Profesorê kîmyayê [japonî Kikunae Ikeda kifşkarê çêja umamî bû.]]
thumb|355x355px|Asîda glutamî bi wergira li ser parzûna xaneya çêjewergir ve girê dibe.
Asîdên amînî yên bi navê glutamet (asîda glutamî) û aspartat (asîda aspartî) molekulên çêja umamî ne ko dikarin bi wergirin xaneya çêjewergir ve girêdan ava bikin.

Çêja goştav (ava goştê kelandî), goşt, firingiyê hişkkirî, çaya kesk, hin corên penêr, masî, karok hin ji xurekên mînak in ji bo çêja umamî.

Gava mirov xurekên bi çêja umamî dixwe, asîda glutamî di nav lîkê de dihele û dikeve nav çêjegopkeyan. Ji bo peydabûna çêja umamî, peyambera seratayî asîda glutamî ye. Di nav çêjegopkeyan de xaneyên çêjewergir hene. Asîda glutamî bi wergira li ser parzûna xaneya çêjewergir ve girê dibe. Bi girêdana asîda glutamî, proteînên-G ji wergirê diqetîn û di nav sîtoplazmayê de rêzereaksiyonan didin destpêkirn. Bi vî awayê di xaneya çêjewergir de peyambera duyem ava dibe , di xaneyê de berevajîbûna cemsergiriyê (bi îngilîzî: *depolarization*) rû dide. Piştê berevajîbûna cemsergiriyê, ji xaneya çêjewergir demareguhêzer tê derdan. Demareguhêzer demarexaneyên hestê çalak dikin, di demarexaneya hestê de erkê kar didin destpêkirin. Sînyalên kîmyayî yên ji molekula çêjdar bi navbeynkariya demaran, bi şêweyê sinyalên elektrîkî ber bi demax ve tê şandin. Ji hev derxistin, nasîn û têgihîştina çêja umamî di tûkila mejî de, di navenda çêjtinê de rû dide.

Xwêya sodyumê ya asîda glutamî wekî monosodyum glutamet(MSG) tê navkirin. MSG wekî molekulek çêjdar tê bikaranîn. MSG bi awayekî destkarî, ji bo peydakirina çêja umamî li hin xurekan tê zêdekirin. 

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1908an li Japonê
Kategorî:Biyolojî
Liaoyang

**Liaoyang**, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.859.768 kesî
## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Çînê
Mirovdostî

**Mirovdostî** an jî **fîlantropî** ​​ji "destpêşxeriyên taybetî, ji bo berjewendiya giştî, li ser kalîteya jiyanê disekine" pêk tê. Mirovdostî ​​bi destpêşxeriyên karsaziyê re, ku înîsiyatîvên taybetî yên ji bo berjewendiya kesane ne, li ser berjewendiya madî disekinin û digel hewldanên hikûmetê, yên ku ji bo berjewendiya gelemperî însiyatîvên gelemperî ne, berevajî dibe, berevajî, li ser dabînkirina karûbarên gelemperî. Kesê ku xêrxwaziyê dike mirovekî xêrxwaz e. Mirovdostî ​​ji xêrxwaziyê cûda ye, her çend hinek li hevûdu hebin jî. Mirovdostî ​​armanc dike ku êşa pirsgirêkek taybetî ya civakî derxîne, lê xêrxwazî ​​hewl dide ku sedema bingehîn a pirsgirêkê çareser bike.

## Çavkanî
Charles III

**Charles III** (bixwîne wek: Çarlz, ; z. 14ê çiriya paşîn 1948), keyê Keyaniya Yekbûyî ye.
Ew ji 1952 ve Kontê Cornwallê û Kontê Rothesayê bû, herwisa di dîroka Brîtanya de mîratgirê herî kevn û herî dirêj-karmend bû. Ew di heman demê de Mîrzayê Wêlsê, ku wî sernav ji 1958an ve girtî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Brîtanî
Kategorî:Hikûmdarên Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Windsor
Ayhanê Bêrtî

**Ayhanê Bêrtî** wergêr, lêkolîner û nivîskarekî kurd e ku di sala 1974an de li navçeya Depê ya ku jê re Qereqocana Elezîzê tê gotin ji dayikê bûye.

Wekî ku ji navê wî jî diyar dibe ku bi eslê xwe ji Eşîra Bêrtiyan e û ji ezbeta Melemeran neviyê Mahmûdê Qeyê ye. Ayhanê Bêrtî du salan piştî dibistana amadeyî û navîn derketiye Ewropayê û ji sala 1993yan vir ve li Almanyayê dijî. Bêrtî ji 1991ê ve heta niha bi zimanê kurdî gelek meqaleyên li ser dîrok, wêje, zimanê kurdî, çand û folklora kurdan nivîsîne ku di rojname, kovar û malperên kurdî de hatine weşandin. Ji xeynî van xebatan, Ayhanê Bêrtî ji bo weşanxane, kovar, malper û televîzyonan karê wergerê kiriye. Gelek berhemên wî heta niha di pirtûkxaneya kurdî de cihekî taybet girtine.

## Ji xeynî wergeran, hinek berhemên Ayhanê Bêrtî

# Împeratoriya Med, dîrok/lêkolîn, 329 rûpel, Weşanên Han (Han-Grafik-Verlag & Werbeagentur, Berlin, edîtor: Zeynel Abidîn Han) 2008; ISBN 978-3-940997-08-1
# Dîroka Împeratoriyên Berî Zayînê cîld 1, dîrok/lêkolîn, 321 rûpel, Weşanên Han (Han-Grafik-Verlag & Werbeagentur, Berlin, edîtor: Zeynel Abidîn Han) 2008; ISBN 978-3-940997-09-8
# Eşîra Bêrtiyan, lêkolîn/dokumentasyon, 364 rûpel, Weşanên Han (Han-Grafik-Verlag & Werbeagentur, Berlin, edîtor: Zeynel Abidîn Han) 2009; ISBN 978-3-940997-24-1
# Dîroka Împeratoriyên Berî Zayînê cîld 2, dîrok/lêlolîn, 333 rûpel, Weşanên Han (Han-Grafik-Verlag & Werbeagentur, Berlin, edîtor: Zeynel Abidîn Han) 2009; ISBN 978-3-940997-23-4
# Dîroka Împeratoriyên Berî Zayînê cîld 3, dîrok/lêkolîn, 317 rûpel, Weşanên Han (Han-Grafik-Verlag & Werbeagentur, Berlin, edîtor: Zeynel Abidîn Han) 2009; ISBN 978-3-940997-21-0
# Dîroka Împeratoriyên Berî Zayînê cîld 4, dîrok/lêkolîn, 323 rûpel, Weşanên Han (Han-Grafik-Verlag & Werbeagentur, Berlin, edîtor: Zeynel Abidîn Han) 2009; ISBN 978-3-940997-22-7
# Dîroka Împeratoriyên Berî Zayînê cîld 5, dîrok/lêkolîn, 333 rûpel, Weşanên Han (Han-Grafik-Verlag & Werbeagentur, Berlin, edîtor: Zeynel Abidîn Han) 2010; ISBN 978-3-940997-19-7
# Folklora Zimanekî Birîndar, folklor/çand, 435 rûpel, Weşanên Han (Han-Grafik-Verlag & Werbeagentur, Berlin, edîtor: Zeynel Abidîn Han) 2011; ISBN 978-3-940997-02-05; ISBN 978-3-942735-02-5
# Wêjeya Kurdî û Pêşengên Wêjeya Kurdî, wêje/lêkolîn, 328 rûpel, Weşanên Gardoon (Gardoon Verlag, im Hedayat Haus der Kunst & Literatur, Berlin, edîtor: Abbas Maroufi) 2013; ISBN: 978-3-86433-098-8
# Qêrînên Zimanê Kurdî, ziman/lêkolîn, 324 rûpel, Weşanên Gardoon (Gardoon Verlag, im Hedayat Haus der Kunst & Literatur, Berlin, edîtor: Abbas Maroufi) 2014; ISBN: 978-3-86433-097-1
# Bingeha Cejna Newrozê, dîrok/lêkolîn, 317 rûpel, Weşanên Gardoon (Gardoon Verlag, im Hedayat Haus der Kunst & Literatur, Berlin, edîtor: Abbas Maroufi) 2015; ISBN 978-3-86433-096-4

## Girêdanên derve

* Pirtûkên Ayhanê Bêrtî yên ku li pirtûkxaneya Zentral-und Landesbibliothek Berlîn katalogkirî ne
* Pirtûkên Ayhanê Bêrtî yên ku li Enstîtuya kurdî ya Parîsê (Institut Kurde de Paris) katalogkirî ne

Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Kesên ji Elezîzê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Sedîq Şero

**Sedîq Şero** ( z. 1954 - m. 2020) helbestvanekî kurd e û xelkê parêzgehe Dihokê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Aboriya Koreya Başûr

thumb|Seûl, paytexta Koreya Başûr
**Aboriya Koreya Başûr** aboriyeke têkilhev a pir pêşketî ye ku ji aliye komên bi navê chaebols a ji komên malbatî pêk tê. GDPya çaremin herî mezin li Asyayê û dehemîn herî mazin li dinyayê ye. Koreya Başûr di navbera 2-3 jenerasyonan de ji asta dewletên heri feqîr hilweşiya bo asta dewletên herî dewlemend. Ev mezinbûna aborî wek Mûcizeya li Çemê Hanê ya ku Koreya Başûr xistiye di refên OECD û G-20 de tê zanîn. Koreya Başûr piştî Bûhrana Mezin hê jî yek ji dewlêtên herî bi lez mezin dibe ye.

Sîstema perwerdehî ya tund û sazkirina gelheyekî gellek motîvebûyî û perwedekirî, sedemên sereke yên teşvîkkirina teknolojiya bilind a dewletê û hilperîna bi lez a aboriyê. Ji ber tunebûna çavkaniyên xwezayî û gelheya gur, zêdebûna rêjeya gelheyê û çêbûna bazara mezêxer a naxweyî asteng dibe. Di 2014an de Koreya Başûr heftemîn ixracadkar a herî mezin û heftemîn îthaalatkar a herî mezin a li dinyayê bû.

## Dîroka aboriyê
Piştî Şerê Koreyê, Koraye Başûr gelek feqîr bû û heta di salên 1960an de dahatê serane 79 dolar bû.

### Mezinbûna bi lez a di navbera salên 1960an û 1980yan
Bi derbeya General Park Chung-hee re polîtîkayên aborî yên tund hatin lidarxistin. Ji bo teşvîkkirina pêşketinê, teşvîkên endûstriyê hatin dayîn û her wiha ji bo berhemên ji derveyî welêt tên hatin qedexekirin. Sistema fînansî hat netewekirin û bandora artêşê li ser bazarê hat kêmkirin.

### 1990an û krîza finansî ya Asyayê
Teşvîkên ji bo şîrketên wek Hyundai, Samsung û LG hatin zêdekirin. Û herwiha Koreya Başûr gelek alîkariyan ji DYAyê jî stend. Ev alîkarî bi deh salan berdewam kir. Piştî van bûyeran mazinbûna Koreya Başûr salane 8% zêde bû. GDPya dewletê ji 2,7 (1960) milyar dolaran gihişt 270 (1080) milyar dolaran.

### 2000an
Bi planên navendî û veberhênanên hikûmetê, Koreya Başûr heta 2001an salane 10% mezin bû lê bi hêdîbûna aboriya gerdûnî û bi kêmbûna ixracatê di sala 2001an de 3,3% mezin bû. Bi avakirina aboriyek lîberal û serbixwe, veberhênanên endûstrî, polîtîkayên pereyî yên tund Koreya Başûr heta sala 2007an bi wayek stabîl mezin bû. 

## Çavkanî
Samsung Galaxy ên M

**Samsung Galaxy M** rêzeyek taybetin ên ku ji hêla Samsung Electronics ve hatine çêkirin . Modelên yekem ên rêzê, Samsung Galaxy M10 û M20, di 5ê Sibata 2019 de derketin; li pey wan di 7ê Adarê de Samsung Galaxy M30 û di 18ê Hezîranê de jî ji hêla Samsung Galaxy M40 ve hat şandin. Galaxy M10s û M30s di 18ê 9 de hatin ragihandin, û her du jî di 29ê 9 de serbest hatin berdan.  Galaxy M01 û M11 di 2-ê Hezîranê de serbest hatin firotinê. . 

## Telefon

### Rêzeya 2019 (nifşa 1)
**Samsung Galaxy M10**

* Dîmendera 6.2 "HD + PLS TFT Infinity-V (720 x 1520 pixel)
* Android 8.1 (Oreo); Ezmûna Samsung
* Samsung Exynos 7870 Octa
* 16 an 32 GB ROM / 2 an 3 GB RAM
* 13 MP, 5 MP Kamerayên Paş
* 5 MP Kamera Pêş
* Pîlê 3,400 mAh

**Samsung Galaxy M10s**

* 6,4 "HD + Super AMOLED Dîmendera Bêdawî-V (720 x 1560 pixel)
* Android 9.0 (Pie), Yek UI 1.1
* Samsung Exynos 7884B Octa
* 32 GB ROM / 3 GB RAM
* 13 MP, 5 MP Kamerayên Paş
* 8 MP Kamera Pêş
* 4000 pîl mAh
* .Anogerê tiliya tilî

**Samsung Galaxy M20**

* 6.3 "FHD + PLS TFT Infinity-V Display (1080 x 2340 pixel)
* Android 8.1 (Oreo); Ezmûna Samsung
* Samsung Exynos 7904 Octa
* 32 an 64 GB ROM / 3 an 4 GB RAM
* 13 MP, 5 MP Kamerayên Paş
* 8 MP Kamera Pêş
* 5000 pîl mAh
* Neranogerê tiliya, 15W ,arjkirina Bilez

**Samsung Galaxy M30** (li Çînê wekî Galaxy A40s tê firotin) 

* 6.4 "FHD + Super AMOLED Dîmendera Bêdawî-U (1080 x 2340 pixel)
* Android 8.1 (Oreo); Ezmûna Samsung
* Samsung Exynos 7904 Octa
* 64 an 128 GB ROM / 4 an 6 GB RAM
* Kamerayên Paş 13 MP, 2x 5 MP
* 16 MP Kamera Pêş
* 5.000 mAh Pîl
* Neranogerê tiliya, 15W ,arjkirina Bilez

**Samsung Galaxy M30s**

* 6.4 " FHD + Super AMOLED Infinity-U Display (1080 × 2340 pixel )
* Android 9.0 (Pie) ; Yek UI
* Samsung Exynos 9611 Octa
* 64 an 128 GB ROM / 4 an 6 GB RAM
* 48 MP, 8 MP, 5 MP Kamerayên Paş
* 16 MP Kamera Pêş
* 6000 mAh Pîl Li-Po
* Neranogerê tiliya, 15W ,arjkirina Zû

**Samsung Galaxy M40**  (li Çînê wekî Galaxy A60 tê firotin)

* 6.3 "FHD + IPS LCD Infinity-O Display (1080 x 2340 pixel)
* Android 9.0 (Pie); Yek UI
* Qualcomm Snapdragon 675
* 64 an 128 GB ROM / 4 an 6 GB RAM
* 32 MP, 8 MP, 5 MP Kamerayên Paş
* 16 MP Kamera Pêş
* 3.500 mAh Pîl
* Neranogerê tiliya, 15W ,arjkirina Bilez

### Rêzeya 2020 (nifşa 2yemîn)

## Çavkanî
Firuz Aşkın

**Firuz Aşkın** (bi navê rastî; *Ali Füruzan Aşkın*, jdb. 3ê tebaxa 1924 li Stembol - m. 3ê çiriya pêşîn 2011), nîgarvan, xêzkar û karîkatursazekî tirk bû. Dibistana seretayî û navîn li Enqereyê xwend. Paşê wî dibistana rêzimanî ya xortên İstanbul Kabataş Erkek Lisesi, ku wî di 1943an de xelas kir, xelas kir. Jixwe di dema dibistana amadeyî de wî di kovara Akbaba de wekî pêşnumayek xebitî. Piştî nîv sal li Akademiya Hunerê ya Stembolê - ew bi rastî ji bavê xwe fêrî xêzkirinê bû - ew jixwe wênesazek ​​lêgerîn bû. Wî wêneyên rojnameyên wekî Milliyet û Tanin û posterên fîlimê sêwirand. Ew bi karîkaturên xweyên rojane navdar bû. Mînakî, wî ji sala 1946an ve di kovara kartonê Tasvir de xebitî. Ji sala 1959an ew li Munîhê dijî û xebitî. Li vir wî u çêkir. yek. gelek wêneyên bergê ji bo romanên lênûsk, lê her wiha wek mînak berhemên nû yên Karl May. Di 1997an de li Stembolê pêşangehek şexsî pêk hat, ku Firuz Aşkın wek nîgarvanek navnîş dikir. Pirtûkek hunerî ya li ser Aşk bi sernavê *Illustration* li cem Heider li Almanya di 2010 de hate weşandin. Firuz Aşkın zewicî bû û bavê du kuran bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malper 
* Titania-medien.de 
* Lebenslauf auf Türkisch in der Milliyet

Kategorî:Jidayikbûn 1924
Kategorî:Mirin 2011
Kategorî:Tirk
1789

## Bûyer
### Cîhan
21ê çiriya paşîn – Karolînaya Bakur, bû 12emîn dewleta DYA'yê.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Gelto

**Gelto** (bi ermenî: Կանչ, Kanç) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

## Çavkanî

* RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Kategorî:Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Civaka berdar

**Civaka berdar** (bi almanî **Die Fruchtbringende Gesellschaft**, lat. *societas fructifera*) civakeke wêjeyî ya almanî bû ku di 1617 de li Weimarê ji hêla zana û zadeganên alman ve hate damezrandin. Armanca wê standardkirina zimanê almanî ya gelêrî bû û pêşvexistina wê hem wekî zimanekî zanistî û wêjeyî, wek nimûneya Accademia della Crusca li Firenze û komên bi vî rengî ku berê li Îtalyayê geş bûn, piştî salên paşîn jî li Fransa (1635) û Brîtanya.

Di heman demê de wekî **Palmorden** (" Rêhevaliya darqespê") jî dihat zanîn ji ber ku amblema wê civakê darqespa fêkîdar ya gûza hindî bû. Caspar von Teutleben (1576–1629), Hofmarschall li qesra Weimarê, bavê damezirînerê civakê bû. Di ciwaniya xwe de ew çûbû Îtalyayê û ji akademiyên zimanê Îtalî îlham girtibû. Di dema pîrozbahiyên cenazeyê Dûkbanû Dorothea Maria de di tebaxa 1617 de ku gelek mîrek beşdar bûn wî fersend dît ku damezrandina civakek bi mînaka Accademia della Crusca ya Îtalî pêşniyar dike. Bi taybetî Mîrê Anhalt-Köthenî Ludwig I. ku berê beşdarî bû Accademia della Crusca di 1600an de raman girt û bû serokê yekem ê Civaka berdar.

Civakê di nav endamên xwe de keyek, 153 mîrên alman, û zêdeyî 60 baron, zadegan, û zanyarên cihêreng hesiband. Ew di 1668 de belav bû.

Yekem pirtûka derbarê Civaka berdar de, *Der Teutsche Palmbaum*, ji hêla Carl Gustav von Hille ve hatî nivîsandin û di 1647 de li Nürnbergê hate weşandin.

## Endam
Civak bi 890 endam bûn. Ji vana, navnîşa jêrîn tenê yên ku gotarên wan li ser Wîkîpediya Kurdî hene. Ji bo navnîşek bêkêmasî, navên wan ên berhemdar jî tê de, li vê gotara almanî binêrin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1617an li Ewropayê
Kategorî:Dîroka Weimarê
Kategorî:Hilweşînên 1668an li Ewropayê
Kategorî:Perwerde li Weimarê
Kategorî:Saziyên nivîskaran ên almanî
Ayşe Deniz Karacagil

rast|thumb|300x300px| Endamên Tabûra Azadî ya Înternasyonal di merasîm Karacagil li Merzelî Şehîdan Kobanê, tîrmeh 2017

**Ayşe Deniz Karacagil**, ango **Destan Temmuz** (z. 1993 - m. 29 gulan 2017) çalakvaneke çep a tirk bû ku di dema şerê Serhildana Rojavaya Kurdistanê yê Sûriyê de bi Partiya Marksîst – Lenînîst Komunîst (Tirkiye) ya re şer kir. Karacagil di dema tevlîbûna Bûyera Parka Geziyê ya Taksîmê ya 2013-an de li Tirkîyê hatibû bal neteweyî. Ew hate kuştin bi destê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê û li Reqayê, nahiye di dema Xezeba Firatê ji şer Rojava-îslamî . Ew li Merzelî Şehîdan Kobanê tê veşartin . Dêûbavên wê ji ber ku di sersaxiya wê ya li Sûriyê de tiliya bilind rakir li Tirkiyê hatin dadgeh kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mirin 2017
Kategorî:YPG
Yan'an

**Yan'an**, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shaanxiyê de cih digire.
## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2012an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.198.100 kesî
## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Çînê
1804

## Bûyer
### Cîhan

### Kurdistan

## Jidayikbûn
7ê sibatê – John Deere, dahênerê amerîkan

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Şêxan, Dûbis

**Şêxan**, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dûbisê
Elawî Mehmûd

**Elawî Mehmûd**, ** 'Elawî Meḧmûd**, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dûbisê
Qeretepe

*Qeretepe, Dûbis
*Qeretepe, Makû
*Qeretepe, Meledî
*Qeretepe, Miyanduaw
*Qeretepe, Navenda Xoyê
*Qeretepe, Şahîndij
*Qeretepe, Wêranşer
Sîma Semer

**Sîma Semer** (bi farisî: سیما سمر, *Sima Samar*) (z. 3 sibat 1957), parastvaneke jin û aktîvîsta mafên mirovan e. Di forûmên neteweyî û navneteweyî de aktîvîsteke û civakî ya navdar e. Ji kanûn 2001-2003 ew wezîra jinên Efxanistanê bû.

Niha serokê Komîsyona Serbixwe ya Mafên Mirovan a Exanistanê (AIHRC) ye û, ji 2005an ve, Raporterê Taybet yê Neteweyên Yekbûyî li ser pirsa mafên mirovan li Sûdanê ye. Di sala 2011an de bû endamê Partiya Heqîqetiyê û Dadmendiyê.

## Jînenîgarî
Dr. Sîma Semer di 3ê sibata 1957an de li Caxoriya (Jaghori) ya Efxanistanê ji dayik bû û bi eslê xwe xezarî ye. Wê di sibata 1982an de Zanîngeha Kabulê beşa tenduristiyê xilaskir û li nexweşxaneyek hikûmî ya li Kabul dest bi bijîşkiyê kir. Piştî çend mehan jiber rewşa ewlehiyê neçar ma çû bajarê Caxoriyê. Li bajarê Caxoriyê dest bi bijîjkî kir û ji bo nexweşan li seranserê deverên dûr ên Efxanistana navîn derman peyda dikir. Dr Sîma Semer niha serokê komîsyona mafên mirovan ya Efxanistanê ye.

## Xelatên wê
Dr. Sîma Semer ji bo xebata xwe ya parastina demokrasî û mafên mirovan  gelek xelatên navneteweyî standine. Çend xelatên ku ji aliyê saziyên ve hatiye dayîn ev in.

* Xelata Ramon Magsaysay ji bo serokatiya civakê di 1994 de;
* Rêberê Navnetewî ya Xelata Pêşerojê ji li Foruma Aborî ya Cîhanê li Swîsreyê di sala 1995 ;
* Di sala 1998an de li Amerîkayê Xelata 100 Qehremaniyê;
* Paul Grunninger Xelata Mafên Mirovan a li Swîsreyê di adar 2001 de;
* Xelata Dengên Cesaretê, New York, Hezîran 2001;
* Xelata Azadiyê ya John Humphrey, Kanada 2001;
* Mrs. kovar, Jinên Salê li ser navê Jinên Efxanî, DYA Kanûn 2001;
* Xelata Jina Mehê, Toronto, Kanada, Kanûn 2001;
* Xelata Xebatkarê Civakî ya Çêtirîn, Weqfa Baweriya Mailo, Quetta, Pakistan adar 2001;
* Xelata Mafên Mirovan a Navneteweyî, Washington, DC nîsan 2002;
* Xelata Azadiyê, Barcelona, tîrmeh 2002;
* Xelata Mafên Mirovan a Perdita Huston 2003;
* Profîl di Xelata Cesaretê de 2004;
* Yek ji 15 Championsampiyonên Demokrasiya Cîhanê yên *Dîmenek Cûda* , çile 2008
* Sala 2008an li Belçîkayê Xelata Aşitiyê ya Bajarê Ieper (Ypres)
* Xelata Demokrasî û Mafên Mirovan a Asyayê di kanûn 2008an de.
* Karmendê Rûmetê yê Fermana Kanada, 2009
* Xelata Jiyana Rast di 2012nan de
* Xelata Mother Teresa ji bo Dadweriya Civakî, çiriya Paşîn 2012.
* Di 2013an de Doktoraya Rûmetê ya Zanîngeha Salem Dewletê.
* Xelata Allard 2013, Xelata Fînalîst a CDN 25,000 $

## Çavkanî

Kategorî:Aktîvîstên mafên mirovan ên Efxanistanê
Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan
Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên efxan
Kategorî:Mirovên zindî
Fîlîp, Dukê Edinburghê

| consortreign       =  – 
| sernav             = Duke of Edinburgh
| roja mirinê        = 
| cihê mirinê        = Windsor Castle, Berkshire
| pênasê pêşîn       = His Royal Highness
| sernavên din       = 
| şûngirî            = Duke of Edinburgh
| serwerî            =  – 
| yê paşî            = Charles III
}}
**Prens** **Fîlîp, Dukê Edinburghê** (navê rastî **Fîlîp, Mîrzayê Yewnan û Danîmarkayê**,  - 9ê nîsana 2021), hevserê keybanûya Brîtanî Elizabeth II ji sala 1947 û mîrzayê Brîtanî ji sala 1957. Ji sala 1947an pê de dikeve nav malbata Mountbattenan de.

Fîlîp di nav malbeta mîrî a Yewnanê de jidayîk bû. Bi eslê xwe ji malbata Glücksburgan e. Bavê wî Andew, Mîrzayê Yewnan û Danîmarkayê lê dayka wî jî Alice Battenberg bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Brîtanî
Kategorî:Mountbatten
Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên sedsala 20an
Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên sedsala 21ê
Kategorî:Windsor
Kategorî:Yewnan
Fuzûlî, Azerbaycan

**Fuzûlî** (,  — *Varanda*), bajare li herêma Qerebaxa Jorîn. Li salên 1992-2020 bin kontrola Komara Nagorno Qerebaxê. Ji 8ê çiriya paşîn, 2020 bin kontrola Azerbaycanê dibe. Ji salên 1991 kes li Cebrayîlê namîne, û ev dibe bajarekî mirî.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycanê
Kategorî:Qerebaxa Jorîn
Berde

**Berde** ( ) merkeza navçe ya Berde yê Azerbaycanê. Ji sedsala 4emîn ev peytexta Elbenistanê Qefqasyayê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycanê
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Şerîl

**Şerîl** ( , berê **Noraşên** (1930-1964), **Îliyîç** () an **Îliyîçêvsk** (Ильичёвск) (1964–1991) navkirî piştî Lenînê), bajarek li Naxçivanê, komara otonomî ya Azerbaycanê.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycanê
Nesrîn Sutûde

**Nesrîn Sutûde** (;  Lengerud) parêzera mafê mirovan a Îranê ye. Ji ber lihemberderketina hilbijartina serokatîya Îranê ya hezîrana 2009an kete girtîgehê.

Di nav muwekîlên wê de, rojnamevan Isa Saharxîz, xwediyê Xelata Aştiyê ya Nobelê Şîrîn Ebadî û Serokê Eniya Demokratîk a Îranê ya mûxalefeta qedexekar Hîşmet Tabarzadî hebûn.

Sutûde di îlona 2010an de bi sûcdariya ku propaganda û zerar ê dide ewlekariya dewletê hate girtin û bi tena serê xwe li girtîgeha Evînê hate girtin. Di çileya 2011an de rayedarên Îranê 11 sal cezayê girtîgehê li Sutûde birî, lê 20 salan jî qedexe li derveyî welat û hiqûq lê hate birîn. Dadgeha îtirazê pişt re cezayê girtîgehê yê Sutûde daxistin şeş salan û qedexeya wî ya li dijî qanûnê daxistin deh salan.

## Jînenîgarî
Nesrîn Sutûde di sala 1963an de li nav malbatekî îranî ya dîndar de ji dayik bû. Dixwest felsefeyê li zanîngehê bixwîne. Ew di ezmûna ketina zanîngeha neteweyî ya Îranê de di rêza 53emîn de bû lê pola wî ya bilind tune bû ku têkeve wî beşê. Nesrîn perwerdeya xwe li zanîngeha Şehîd Beheştî ya Tehranê bi beşa hiqûqê dewamkir. Sutude di sala 1995an de ezmûna baroyê girt û bi ser ket, lê neçar ma heşt salên din jî li bendê bimîne ku bibe parêzer. Nesrîn Sutûde bi Reza Xendanê re zewicî ye û du zarokên wî hene. Sutude destnîşan kir ku hevjîna wî Reza "mirovekî bi rastî modern" bû ku di dema têkoşîna wan de li rex wî û karê wî sekinîbû.
## Girtina wê
Di 28 Tebaxa 2010an de rayedarên Îranê êrîş birin ser ofîsa Sutûde. Sutûde ew dem parêzerê Zahra Bahrami bû, Zehra Bahramî du-hemwelatiyê Holenda û Îranê bû ku bi tawanên ewlehiyê hatibû tawanbarkirin. Ne diyar bû gelo serdegirtin bi Zahra Bahramî re têkildar bû an nebû. Di 4ê îlona 2010ê de, karbidestên Îranê bi tawanbarkirina propogandayê û zirara ewlehiya dewletê Sutude girtin. Rojnameya Washington Post girtinê wiha şîrove kir: "Wê tekez kir ku parêzerên ku siyasetmedar, çalakvan û rojnamevanên bi bandor ên dijber diparêzin di bin zextek giran de ne." Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî ji bo serbestberdana Sutude bangawazî kir, û tê de got ku ew girtiyê wîjdan bû, "di bin metirsiya êşkence an muameleyên xirab de" ye. Hat ragihandin ku Sutude, ku di zindana bi navê Evin de girtî bû û bi tenê hate ragirtin. Di 9 Çile 2011an de, karbidestên Îranê bi tawana "çalakiyên dijî ewlehiya neteweyî" û "propogandaya dijî rejîmê" 11 sal cezayê hepsê da Sutûde. Bi ser de, wî qedexe kir ku wekî parêzer kar bike û 20 salan ji welêt derkeve. Di nîvê Îlona 2011an de, dadgehek temyîzê cezayê girtîgehê yê Nasrin Sutude daxist şeş salan û qedexeya xebata parêzeriyê jî daxist deh salan.

## Xelatên wê

* Xelata Nivîsa Azad (2011)
* Xelata Sakharov (2012)
* Xelata Mafên Mirovan Franz Werfel (2019)
* Xelata Jiyana Rast (2020)

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan
Kategorî:Kesên ji Tehranê
Kategorî:Mirovên zindî
Gyumrî

**Gyumrî** () bajarekî Ermenistanê ye û navenda parêzgehê Şîrak e. Navên kevin bajêr heta 1992 — *Kumeyrî*, heta 1990 — *Lenînakan*, heta 1924 — *Alêksandropol*, heta 1840 — *Kumeyrî*.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Ermenistanê
Şûşa

**Şûşa** (, ), bajarekî li herêma Qerebaxa Jorîn ya Azerbaycanê ye. Di sala 1920ê de, Şûşe bû cihê komkujiyên li ser gelên ermenî yên herêmî ji hêla çeteyên Azerbaycanê ve. Li salên 1992-2020ê bin kontrola Komara Nagorno Qerebaxê ye. Ji 8ê çiriya paşîn a 2020ê bin kontrola Azerbaycanê dibe.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1752an
Kategorî:Bajarên Azerbaycanê
Kategorî:Navçeyên Azerbaycanê
Kategorî:Qerebaxa Jorîn
Spîtak

**Spîtak** (), bajarekî Ermenistanê ye li parêzgehê Lorî ye. Navê kevin ya bajêr heta 1948 — *Hemamlî* bû. Li 7ê kanûna pêşîn, 1988 s. ji ber erdhejiya kembax, bajer bi timamî hate hilweşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Ermenistanê
1893

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 26ê nîsanê - Celadet Alî Bedirxan siyasetmend, rojnamevan û zimannasê kurd

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Longkou

**Longkou**, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2003an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 626.000 kesî
## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Çînê
Anushka Sharma

**Anushka Sharma** (jdb. ) lîstikvan û hilberînera Hindî ye ku di fîlmên Bollywood de lîst. Wê gelek xelat stendin, di nav de Xelatên Filmfare ye. Sharma, yek ji lîstikvanên herî populer û payegirên Hindistanê ye.

Di 2012an ve di navnîşana 100a Navdar a Forbes India de ye û ji hêla Forbes Asia ve di nav lîsteya kesên popûler ku ji 30 salê ciwantirên a sala 2018an hate diyarkirin.

## Jînenîgarî
Anushka Sharma li Ayodhya ji dayik bû û li Bangalore mezin bû. Sharma li Dibistana Artêş xwend û bawernameya hunerê ji College Carmel wergirt. Wê di destpêkê de xwesteka wî ya lîstikvaniyê tunebû û pêşnumaya pîşesaziyê an nûçegihaniyê dikir.

Sharma, ji bo ku piştî mezûniyetê bêtir kariyera xweya modeliyê zêde bike çû bajarê Mumbai. Di sala 2007an de, wê rola xweya yekem wekî modelek ji hêla sêwiranerê modayê Wendell Rodricks ve girt û piştra li Mumbaiyê bicîh bû ku karekî xweyê timam wek model bidest bixe.

Di sala 2008an de bi rola Taanî Sahnî di fîlmê Lord Ne Bana Di Jodî, ya bi derhêneriya Aditya Chopra ve dest bi kariyera xwe ya lîstikvaniyê kir. Di sala 2014an de di fîlma Amîr Xan PK de jagat "Jaggu" Janini de lîst.

Sharma, hevdamezrînera şîrketa hilberînê Clean Slate Filmzê ye. Ji bo gelek brand û berheman sefîr e, ji bo jinên bi navê Nush xeta xwe ya cilan çêkiriye. Herweha piştevaniya xêrxwazî û mebestên curbicur dike, di nav de wekheviya cinsî û mafên ajalan heye, diparêze.

## Fîlmografî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 

Kategorî:Aktrîsên hindistanî
Kategorî:Hunermend
Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Jinên hindistanî
Kategorî:Mirovên zindî
Goristan

[thumb|Goristan, nêzîkî [Qabilcewz|Sasonê, li Bakurê Kurdistanê]]
**Goristan**, cihê ku gor û mezel lê tên kolan û mirî lê tên çalkirin.

## Çavkanî
Goristana Sêmêlê

thumb|Goristana Sêmêlê

**Goristana Sêmêlê**, goristana mezin a Sêmêlê ye ku dikeve parêzgeha Dihokê.

## Çavkanî

Kategorî:Goristanên Kurdistanê
Francisco de Zurbarán

**Francisco de Zurbarán** (Fuente de Cantos, Badajoz, 7ê çiriya paşîn a 1598 - Madrîd, 27ê tebaxa 1664) nîgarkêşê Serdema Zêrîn a Spanî bû

Hevdem û hevalê Velázquez, Zurbarán di nîgarkêşiya dînî de, ku tê de hunera wî hêza dîtbarî ya mezin û mîstîsîzma kûr vedibêje, jêhatî bû. Ew hunermendek nûnerê Counter-Reformation bû. Di destpêka rojên wî de ji hêla Caravaggio ve bandor bû, şêwaza wî pêşve çû ku xwediyên Mantalî Mannerîst nêzîkê hev bibe. Nûnerên wî ji realîzma Velázquez dûr in û besteyên wî bi modela chiaroscuro ya bi awazên asîd zêdetir têne xuyang kirin
thumb| ''Mesîhê Xaçparêz'', 1627 (290 x 168 cm), Enstîtuya Hunerê, Chicago.

Kategorî:Jidayikbûn 1598
Kategorî:Mirin 1664
Kategorî:Wênesazên spanî
Kategorî:Wênesazên spanî yên sedsala 17an