open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şerê navxweyî yê Amerîkayê

**Şerê navxweyî yê Amerîkayê** ji ev şer re tê gotin ku ji sala 1861ê heya sala 1865ê ajot û tê de dewletên başûr (ku ji DYAyê veqetiyabûn) û dewletên bakur (dewletên yekîtiyê) bi hev re şer dikirin.

Sedema şer ciyawaziyên aborî, civakî û siyasî yên di nava dewletên bakur û başûr bûn ku bi giranî bi pirsa xulamiyê derdiketin pêş û di sala 1830ê de her ku diçûn kûrtir dibûn. Bi hilbijartina Abraham Lincolns wek serokê DYAyê, ku dijminatiya xulamiyê dikir pirraniya dewletên başûr zivistana 1860/61ê ji yekîtiyê cuda bûn.

Şer roja 12ê adarê 1861ë bi êrişa konfedereyan a bi ser Fort Sumterê destpê kir û roja 9ê adarê 1865ê bi teslîma Artêşa North Virginia li Appomattox Court House bi dawî hat. Leşkerên dawî yên konfedere xwe di roja 23ê pûşperê 1865ê li herêma îndiyaniyan (bakur-amerîkiyên resenan) de teslîm kirin.

Piştî serkeftina bakuriyan dewletên başûrî di çarçoveya Reconstruction de ji nu ve ketin nava yekîtiyê. Wek encam, hêza navendî hat xurtkirin û xulamî li DYA bi tevahî ji holê rakirin. Wekî din hat diyarkirin ku DYA wê bibe dewleteke sanayî.

## Çavkanî

Kategorî:Siyaseta DYAyê
navxweyî yê Amerîkayê
Kategorî:Şerên DYAyê

Kategorî:1860î li DYAyê
Şîzma

**Şîzma** tê wateya cudabûnê di hundirê civakeke olî de, bêyî ku têgîneke nu (heresî) derkeve holê.

Ev cudabûna di nava vê olê de dibe sedema veqetînekê û bi vê yekê baskeke serbixwe ya vê olê pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê

**Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê**, têkiliyên siyasî, ekonomîk, çandî yên di navbera Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê de dihundirîne.

Bingeha têkilî digehe dema Cihûyên Kurdistanê li nav Başûrê Kurdistanê dijiyan. Di wê demê de tê gotin ku têkiliya kurdan bi taybetî jî li gel eşîra Barzan ku Nexşebendî ne, gelek baş bûn. Piştî salên 1900an li herê derê dinyayê cihû ji bo welatekê nû ava bikin diçûn Filîstînê. Her wisa cihûyên Kurdistanê jî hêdî hêdî ber bi Filistînê ve diçûn. Ev çûna cihûyan nasandina Kurd û Cihûyan zêdetir dikir. Li salên 1960an de yekemîn têkiliya Kurdan û Îsraêlê çêbû. Îsraêlê bi rêya Şahê Îranê alîkarî ji hêzên Mela Mistefa Barzanî re dişand. Ev alîkariye heta Şoreşa Îslamî ya Îranê bi rêya Şahê Îranê dewam dikir. Li salên 2000an de jî bi aşkera îsraêliyan digot em dixwazin pêşmerge perwerde bikin. Lê ji bo ku kurd û ereb ji ber vê têkiliyê nebine dijmin bi veşartî tê kirin. Her wisa Mesud Barzanî jî dibêje gelek dewletên ereban têkilî li gel Îsraêlê hene, çima têkiliya kurdan nebe?

## Nêrîna dîrokî

Serê têkiliya kurdên Başûrê Kurdistanê û Israiliyan digehe sala 1931ê ku serokê Mossadê Reuven Shiloah li wê tarîxê têkiliyê li gel kurdan ava dike 

Piştî avabûna Îsraîlê, Kamiran Alî Bedirxan têkiliya xwe li gel Israiliyan ava kir û bi vê rêye kurdên başûrî jî tevlî vê têkiliyê kirin . Her wisa Îran jî navbeynkariya kurdan û cihûyan dike ku têkiliyan bidanin.

Têkiliya kurdan û Îsraîlê teqrîben li sala 1963ê destpê dike. Her wisa têkiliya kurdan li gel şahê Îranê jî bi awayekî erênî li sala 1962ê destpê dike

Di şerê 1967ê ku di navbera dewletên Ereb û Îsraîê de Mela Mistefa Barzanî bêalî dimîne. Ne leşkerên xwe dişîne alîkariya filistîniyan li gor cîhada ereban îlan kirî ne jî li Iraqê dijî leşkerên iraqî çalakiyan lidar dixe 

Li sala 1964ê Şîmon Peres û Kamiran Alî Bedirxan hevdîtinekê dikin. Di encamê de Israîl di dawiya sala 1965ê de sê efseran dişîne Başûrê Kurdistanê ku perwerdehiya pêşmergeyan bike 

Li sala 1967ê yekem car Mela Mistefa Barzanî seredaneke veşartî dike bo Israîlê, seredana duyem li sala 1973ê tê kirin. 28 îlona 1980ê serokwezîrê Israilê daxuyand ku wan alîkariya kurdan kiriye 

Serokê Rêxistina Neteweyî ya Cihûyên Kurd li Israêlê Haviv Şimoni di daxuyandineke xwe de dibêje ku li İsrailê 90 hezar kurd dijîn 

Piştî Peymana Cezayîrê têkiliya kurdan û Israilê kete di bin bêedengiyekê de heta şerê 1991ê .

## Pirtûk û lêkolîn
* Irak ve Ortadoğu'da Mossad, Şalom Nakdimon, Weşanên Elips, 2004
* Israels Secret Wars a History of Israels Intelligence Services, Lan Black & Benny Morris

## Mijarên têkildar
* Cihûyên Kurdistanê yên li Îsraêlê
* Rêxistina Dostaniyê ya Kurdistan û Îsraêlê
* Operesyona Ezra û Ehemya
* Rêxistina Neteweyî ya Cihûyên Kurd li Israêlê
* Têkiliyên Îsraêl û Tirkiye

## Çavkanî

Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Siyaseta Îsraêlê
Kategorî:Têkiliyên derve yên Îsraêlê
Kategorî:Têkiliyên navneteweyî
Hespikê Avê

**Hespikê Avê** (, ) navê rêzefîlmeke kertonî ye ku bingeha wî pirtûkên *Petit Potam* e û ku ji aliyê Christine Chagnoux ve hatine nivîsandin.

Rêzefîlm di cara pêşîn di 1ê kanûna paşîna 1997an de li ser kanala France 3 weşandî bû. Rêzefîlma Hespikê Avê di cara pêşîn li ser kanala Kurd 1ê bi kurdî hatibû dûblajkirin û weşandin. Niha kanala Zarok TV wê rêzefîlm diweşîne.

## Naverok

## Kesên rêzefîlmê

* Hespikê avê
* Tessie
* Tim
* Tam

## Fîlm
* "Petit Potam – Le film" fîlmekê ku li ser rêzefîlmê binyatkirî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlm
Kanî Masî

**Kanî Masî** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Kani Masi*), navenda nahiyeya Birwarî Bala (Berwarî Bala, Berwara Jorîn) ya Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê ye. Li Başûrê Kurdistanê ye.
78 gund tê de hene.

## Çavkanî

Kategorî:Dihok (navend)
Kategorî:Gundên Berwarî Bala
Jack LaLanne

**Francois Henri** "**Jack**" **LaLanne** (jdb.  – m. ) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê û *[[fitness]]*a amerîkî û medyayên sosyal e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1914
Kategorî:Karsazên amerîkî
Kategorî:Mêr
Anna û şah (fîlm)

**Anna û şah** (sernavê resen ê bi îngilîzî: *Anna and the King*) fîlmeke amerîkî ji sala 1999an de ye. Andy Tennant derhênerê fîlm bû. Fîlmname ji aliyê Steve Meerson ve û li gorî bîranînên Anna Leonowens ve hatibû nivîsandin. Jodie Foster û Chow Yun-Fat serlîstikvanên fîlmê bûn.

## Naverok
Fîlm çîroka perwedekara îngilîzî Anna Leonowens (1831-1915) vedibêje, ku di sala 1862an de bi kurê xwe Luis û du xulamên Hindî re diçe Siyamê û da ku 58 zarokên şahê Siyamê Mongkut (Rama IV) fêrî zimanê Îngilîzî û perwerdeya rojavayî bike.Leonowens wek jinebî rêwîtiyê dike, mêrê wê Tom, asûdarekî brîtanî, hema du sal berê miriye.

Leonowens şaş dibîne ku di heman demê de piştî sê hefte mayîn jî, ew li pêşberî şah temaşek nayê dayîn ku wî di peywira pêşerojê de wê ferman bide

## Xelatên wergirtî

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên 1999an
Pismamê min Vinny (fîlm)

**Pismamê min Vinny** (bi îngilîzî: *My Cousin Vinny*) fîlmekî komedî yê ku ji aliyê Dale Launer ve hatiye nivîsandin.

## Naverok

## Xelatên wergirtî

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên komediyê
Kategorî:Fîlmên 1992an
Stefán Karl Stefánsson

**Stefán Karl Stefánsson** (10ê tîrmeha 1975 – 21ê gelawêja 2018) aktor û stranbêjekî îslendî bû.

Kategorî:Aktorên îslendî
Kategorî:Îslendî
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2018
Kekê heyran, ka seyareya min? (fîlm)

**Kekê heyran, ka seyareya min?** (bi îngilîzî: *Dude, where‘s my car?*) fîlmekî komedî yê sala 2000ê ye û ji aliyê derhêner Danny Leiner hate nivîsandin. Tê de Ashton Kutcher û Seann William Scott xwedî rolên sereke ne.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên komediyê
Kategorî:Fîlmên 2000an
Tom Felton

**Thomas "Tom" Andrew Felton** (jdb. 22ê îlona 1987 li Epsom, Surrey, Înglistan) lîstikvan û stranbêjekî brîtanî ye. Ew bi taybet bi rola xwe ya Draco Malfoyê ve di fîlmên Harry Potterê tê nasîn.

## Jiyan
Tom Felton li taxa Kensington a Londonê, wek kurê Peter û Sharon Felton ji dayik bû.Di heft saliya xwe de, ew dest bi stranbêjiyê li koroya dêrê kir û di dema xwe de bû endamek gelek koroyên din.Ew bi malbata xwe re li Surrey dijiya û beşdarî dibistanek seretayî ji bo kuran bû.

Ji heşt saliya xwe de Felton li ber kamerayê sekinî. Ew di 1997 de di rolê Peagreen Clock de di fîlma *The Borrowers* de hat nas kirin.Di sala 1999an de ew di rola Louis Leonowens de tevî Jodie Foster di fîlma Anna û şah de dilîst.Digel rola sêrbaz Draco Malfoy di fîlmên Harry Potter de ew di dawiyê de navneteweyî jî navdar bû .

Digel û piştî fîlmên Harry Potter, Felton di rola piştgiriyê de li ser projeyên din jî hate destnîşan kirin.

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

### Wêneguhêz

## Dîskografî

### EPs

* *Time Well Spent* (2008)
* *All I Need* (2008)
* *In Good Hands* (2009)
* *Hawaii* (2011)

### Singles

* "Silhouettes in Sunsets" (2008)
* "If You Could Be Anywhere" (2010)
* "Time Isn't Healing" (2008)

## Navzedî û xelatên wergirtî

## Agahiyên din

* Ew pêşiyê xwe ji bo rolên Harry Potter û Ron Weasley pêşkeş dikir.
* Ji bo rola xwe ya Draco Malfoyê ew geleka porê xwe ye zêr-çûr biçilmisînya.
* Ji serî de ew dixwast di pey perwendişa dibistana xwe ye masîgirîzanî bixwîne. Ew ema wê raman ji bo lîstikvanî ber de.
* Ji çend salan ew li ser navê *Feltbeats muzîk dike .*

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên brîtanî
Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Mirovên zindî
Magnús Scheving

**Magnús Örn Eyjólfsson Scheving** (z. 10ê sermaweza 1964an li Borgarnes, Îslenda) nivîskar û aktorekî îslendî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên îslendî
Kategorî:Îslendî
Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên îslendî
Roja serxwebûnê (fîlm)

**Roja serxwebûnê** ( sernavê resen **Independence Day** ) fîlmeke honaka zanistî yê amerîkane ji sala 1996an de ye û ku di bin derhêneriya Roland Emmerich hatiye çêkirin. Fîlm derbarê candarên derasayî li ser erdê û parastina wê rojgerê ji aliyê mirovan ve de ye. Jeff Goldblum, Will Smith û Bill Pullman rolên serekî dilîstîn. Di 24"ê pûşpera 2016an de berdewamiya fîlmê Inderpendence Day: Resurgence ( Roja serxwebûnê 2 ) li sînemeyayên amerîkî hatibû nîşandan.

## Çavkanî
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Independence_Day_(1996)

Kategorî:Fîlmên honaka zanistî
Kategorî:Fîlmên 1996an
Danny Jacobs

**Daniel Charles** "**Danny**" **Jacobs, Jr.** (jdb. 7ê tîrmehê 1968an li Detroit, Michigan, DYA) aktorekî amerîkî ye.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Karsazên amerîkî
Kategorî:Mêrên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Endezyariya kîmyayê

**Endezyariya kîmyayê**, **Kîmendaze** an **kîmendazyarî** tayekê endazyarîyê ye ko binemayên kîmyayê, fîzîkê, [**Kîmendaze** an **kîmendazyarî** tayekê endazyarîyê ye ko binemayên kîmyayê, fîzîkê, matematîkê û aborîyê ji bo berhemînan, terraguhartin û terraguhastina keristeyên kîmyayî û wizeyê dixebitîne. Kîmendazyar anko zanayê kîmendazeyê ji bo guhartina keristeyên kîmyayî, keristeyên xav, xaneyên zindî, hûrendamweran û wize anko enerjîyê ji bo reng û form û berhemên mifadêr pêvajoyên di astê mezin da dadirêje.

Kîmendazyar di gelek warên dariştin û xebitandina karxaneyan da pişikdar in, mîna silametî û êmnahîyê, helsengandina metirsîyan, dariştin û şirovekirina pêvajoyê, endazyarîya hevsarkirin anko kontrolkirinê, endazeya karvedanên kîmyayî, taybetmendîyên nijandin û avakirinê û rênumayîyên xebitandinê.

## Koknasî
Li goreyê nivîsareka kovara zanistî ya Brîtanyayî, dibêje ko James Donnelly behsa wê dike ko li sala 1839 seba berhemînana gogirîktirşî anko Asîd Sulfurîkî navê kîmendazeyê hatîye. Lê her di wê nivîsarê da şerefa dahînana wî navî bi George Davis, şêwirmenê ingilîz, hatîye dan. Davîsî her weha ji bo damezirandina 'Civata Kîmendazyaran' jî bizav kirîye, lê li şûna wê navê wê civatê bû Civata Pîşesazîya Kîmyayî (1881) û Davîs bi xwe bû debîr anko sekreterê wê yê pêşîn. Lê ensîklopedîyayeka Amerîkayî xebitandina vê zarav anko termê vedigerrîne sala 1890ê. Kîmendaze an jî endazyarîya kîmyayî bi maneya xebitandina amûrên mekanîkî di pîşesazîya kîmyayî da piştî salên 1850an li Ingilistanê tiştekê belav bû. Li sala 1910ê, kîmendaze wekî pîşeyeka naskirî li Brîtanyayê û Amerîkayê belav bûbû.

## Dîrok
Kîmendaze li ser bingehê kiryara yekîneyanî hat avakirin. Kiryara yekîneyanî çemk anko mefhûmeka bingehîn ya kîmendazeyê ye. Bawerîya pirranîya rayedaran ew e ko Davîsî çemka kiryara yekîneyanî dahîna. Wî li sala 1887ê, çend dersgotar li Xwandingeha Teknîkî ya Mançesterê (ko paştir bû parçeyek ji Zanîngeha Mançesterê pêşkêş kirin, ko wesa dihêt bawerkirin ko dersgotarên herî pêşîn di kîmendazeyê da bin. Sê salan berî dersgotarên Davîsî, Henry Edward Armstrong di xuleka kîmendazeyê da li Binkeyê Bajar û Pîşekarên Londonê (City and Guilds of London Institute) ders dida. Xula Armstrongî bi ser nekevt, hema ji ber wê ko ... derçûyên wê xulê bi dilê kardaran nebûn. Kardarên wê demê zêdetir ji kîmyanasan û endazyarên mekanîkê hez dikir. Xulên kîmendazeyê li Bingehê Teknolojîyê yê Masaçûsetê (MIT) li Amerîkayê, Zanînkoma Owensê (Owens College) li Mançesterê û li Zanînkoma Zanîngehî ya Londonê tûşî wê arêşeyê bûn.
Li destpêka 1888ê, Lewis Nortonî li MITyê dest bi xula yekê ya kîmendazeyê li Amerîkayê kir. Xula Nortonî hevdem û hevrengî xula Armstrongî bû. Her du xulan bi sanahî babetên kîmyayê û endazyarîyê digel nitilandin anko dîzayna berheman tev li hev dikirin.

kîmya
Peyami Safa

**Peyami Safa** (jdb. 2ê nîsana 1899 li Stembolê; m. 15ê hezîrana 1961 eynî bajêr de) rojnamevan, kunciknivîs û romannivîsekî tirk bû.

## Jiyan û xebat
Bavê wî, nivîskarê hêja Ismail Safa, ligel malbatê li Sêwas jiyaye. Ew mir dema Peyami Safa du salî bû. Dûv re Safa bi diya xwe re çû Stenbolê. Ji ber nexweşiyek giran a hestiyê, Safa di temenê 8 salî de reviya û bi tenê ampûziyek destê wî hat qewirandin û neçar ma ku di vî temenî de kariyera dibistana xwe betal bike.

Safa dema ku ew 13 salî bû, dest bi çapkirinê kir wekî çapker. Ew kurteçîroka xwe ya yekemîn di temenê 14ê de weşand. Di sala 1912an de ew li Wezareta Post a Tirkiyê karek wergirt û perwerdehiya xwe ya dibistanî berdewam kir . Ji salên 1914 ta 1918 ew wek mamoste xebitand û di rojnameya stenbolî Yirminci Asır de nivîsan nivîsand.

Hêdî-hêdî, ew dikar bû wekî nivîskar cih bigire. Ew domandina weşana xwe di rojnameyên mîna Cumhuriyet û Son Posta û kovarên cihêreng de kurteçîrok, ceriban, roman û çîrok nivîsand. Di bin bernavka xwe Server Bedi de ew romanên polisye weşand, bi wan re ew êwrana xwe sencand.

## Berhemên wî

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an
Mirovên hejar (roman)

**Mirovên hejar**  (bi fransî: *Les Misérables*) romaneke Victor Hugo ye ku ew wê di sala 1862an de li Hauteville House di sirgûnê de nivîsand. Ew berhemeke wêjeyî ji serdema Romantîzmê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Romanên klasîk
Kategorî: Romanên Victor Hugo
Karxane

thumb|300x300px|Karxaneya makîneyê û karxaneya hesin ya Halle A.G.(1903)
**Karxane** an jî **paluke** cihekê pîşesazîyê ye ko bi rengekê edetî ji xanîyan û makîneyan pêk dihêt. Bi awayekê gelek berbelavtir ew komeka çend avahîyan e ko karker têda tiştan çêdikin an li ser wan makîneyan dixebitin ko hindek keristeyan diguhêrrin û dikin keristeyên dî.

Karxane bi peydabûna makîneyan li destpêka Şoreşa Pîşesazî mişe bûn, dema sermaye û qebare hind mezin bûn ko êdî di kargehên biçûk da cihê wan nedibû. Lê pirranîya karxaneyên nûdem xwedîyên inbarên mezin in û avahîyên mezin yên mîna inbaran têda hene ko amûrên giran yên hêlên montajkirinê di wan da dixebitin. Karxane an berhemên dîyarkirî çêdikin an coreyekê berdewam yê keristeyên mîna maddeyên kîmyayî an kaxezê, an berhemên parzinandî yên neftê. Karxaneyên ko keristeyên kîmyayî çêdikin pirranîya amûrên xwe, mîna tankên keristeyan, amanên pestandî, karvedangehên (reaktorên) kîmyayî, pompe û borrîyên xwe li derveyî avahîyan bi cih dikin û ji dûr ve, ji odeyên kontrolê, wan kontrol dikin. Pirranîya amûrên parzinîngehên neftê li derveyî avahîyan in.

Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê
Dewlik (komstêr)

thumb|Komstêrka Dewlikê
**Komstêrka Dewlikê** anko Aquariusê, komstêrkeka çerxa bircan e ko dikeve navbera komstêrka Gîsikî û komstêrka masîyan. Peyva dewlika kurdî jî mîna Aquariusa yewnanî ji navê amanê avkêşanê hatîye. Ev komstêrk yek ji kevintirîn komstêrkan e ko di çerxa bircan da hatîye niyasîn. Ew yek bû ji lîsteya 48 komstêrkên Betlemyûsê (Ptolemy) stêrnasê yewnanî di sedsala duyê da. Ew niha jî yek ji 88 komstêrkên nûdem anko yên dema me ye. Ew di herêmeka çerxa bircan da ye ko bi rengekê edetî jê ra dibêjin "derya", ji ber ko tijî ye ji komstêrkên ko bi awayekî an yê dî girêdayî avê ne, wekî komstêrka nehengî anko Cetus, komstêrka masîyan, û komstêrka rûbarî.

Bi mezinahiya berçav ya 2.9ê, stêra Beta Aquarii geştirîn stêra wê komstêrê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Komstêr
Spehrê asmanî

**Spehrê asmanî** di stêrnasîyê û rêşeqînîyê da spehr anko gokeka abstrakt anko tecrîdî ya mezin e ko hemî asmanê berçav vedigire û navenda wî Erd e. Mirov dikare bibêje ko hemî tiştên ko li asmanî dihên dîtin dikevin alîyê hundirê spehrê asmanî ko navenda wê dikare Erd an bîner bi xwe be. Eger bîner bibe navenda spehrî, wê demê spehr dê bibe perdeyekê nîvgokanî ko li ser cihê bînerî hatîye vedan. Spehrê asmanî di destê stêrnasan da alavekê kiryarkî anko praktîkal e. Stêrnas bi wê cêgeh anko posîsyona tiştan li asmanî diyar dikin, dema dûriya wan nehatibe zanîn an jî giring nebe.
Komstêrk

**Komstêrk** komeka stêran e ko wîneyekê xeyalî li spehrê asmanî çêdikin, ko gelek caran ew wîne wîneyê lawir anko heywanekî, kes an bûnewerekê çîvanokî (mîtolojîk), an êzidokekî an hema tiştekê bêcan e.

Koka komstêrkên destpêkê dibe ko ji demên berî dîrokê be. Xelkî ew ji bo vegêrrana bawerî, serhatî, afirandin an çîvanokên xwe bi kar diînan. Ferheng û welatên corbicor komstêrên cida li goreyê xwe dorxêz kirine ko hindek ji wan heta sedsala 21ê jî mane. Her 48 komstêrên kevneşopî yên rojavayî bi koka xwe ji Yewnanê ne. Navên wan di kitêba Pedîtaran ya helbestvanê yewnanî Aratusî da û di kitêba Mecestî ya Betlemyûsî da hatine, her çend e ko dibe gelek berî wan kitêban jî hebûbin. Komstêrkên asmanê nîvgoka başûrî yê Erdî ji sedsala 15ê heta sedsala 18ê hatin zêdekirin, dema ewropayiyan dest bi gerra nivgoka başûrî kir. 12 ji wan 48 komstêrkan yên çerxa bircan in (ko gerriyana berçav ya Rojê, heyvê û exteran li ser kerxa wê ye).
Mark Twain

**Samuel Langhorne Clemens** (jdb.  li Florîda, Missouri, DYA - m.  li Redding, Connecticut, DYA), nivîskarekî amerîkî bû ku bi nasnavê xwe ya wêjeyî **Mark Twain** tê nasîn. Mark Twain bi taybetî wek nivîskarê pirtûkên li ser serpêhatiyên Tom Sawyer û Huckleberry Finn tê naskirin.

## Jiyan

Kategorî:Karsazên amerîkî

Kategorî:Masonên amerîkî
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Daniel Radcliffe

**Daniel Jacob Radcliffe** (jdb. 23ê tîrmeha 1989 li Fulham, London, Îngilistan) lîstikvanekî brîtanî ye. Ew bi taybetî bi rola xwe yê Harry Potter, ku bingeha wan romanên J.K. Rowling ne, tê nasîn.

## Jiyan û kariyer
Daniel Radcliffe di sala 1989an de wek zaroka yekane ya nivîskarê wêjeyê Alan George Radcliffe û ajana castingê Marcia Jeannine Gresham (bi navê zayînê Jacobson) li nexweşxaneyek li Londona rojavayî hat cîhanê. Bavê wî Protestan e û ji Îrlendaya Bakur tê, dayika wî Cihû ye, paşnavê wê Gresham îngilîzîkirina navê Gershon e. Daniel Radcliffe bixwe bêol e.

Daniel Radcliffe di sala 1999 de di temenê deh salan de di hilberîna televîzyona Brîtanî de David Copperfield, lîstikek fîlmê ya romanê ji hêla Charles Dickens ve, David Copperfieldê ciwan lîst. Ew pêşkeşa xwe ya yekemîn a sînemayê ya di 2001ê de wekî kurê filmî ya Jamie Lee Curtis û Geoffrey Rush di adaptasyona John Le Carré de John Bo Carré de The Tailor of Panama temam kir.

Di 2001ê de, Radcliffe ji ber serfiraziya mezin *Harry Potter and the Philosopher's Stone*, wekî herdu hevpîşeyên wî Emma Watson û Rupert Grint, ku rolên Hermione Granger û Ron Weasley lîstin heman demê de li cîhanê de zû navdar bûn.

Piştra berdewamiyan bi sernavên *Harry Potter and the Chamber of Secrets* (2002), *Harry Potter and the Prisoner of Azkaban*(2004), *Harry Potter and the Goblet of Fire* (2005), *Harry Potter and the Order of the Phoenix* (2007) û *Harry Potter and the Half-Blood Prince*(2009) çê dibûn. Ji bo *Harry Potter and the Deathly Hallows*, pirtûka paşîn a rêzeromanê, ku du fîlmî hate veqetandin, Radcliffe di heman demê de li Parceya 1 û Parçeya 2 jî rolkirî bû. Ew di fîlma December Boysê de serlîstikvaniya *Maps* dilîst.

## Fîlm

## Wêneguhêz

## Şano

## Pêşwîsteya vîdyoyên muzîkî

## Xelatên wergirtî
çep|thumb|Nîşaneyên destan, şopên pêlavan û şopên dîwarê (ji çepê berbi rastê) yên Watson, Radcliffe, Grint, li Grauman's Chinese Theatre li Hollywoodê de.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1989
Kategorî:Mirovên zindî
Sezai Temelli

**Sezai Temelli** (jdb. 15ê tîrmeha 1963 li Stembolê, Tirkiye) ramyar, hevdamezrîner û hevserokê berê yê HDP ye.

## Jiyan
Temelli li Fakulteya Aborî ya li Zanîngeha Stenbolê zanista fînansê xwend. Ew doktoraya xwe wergirt û wek mideris di beşa rêveberiya giştî, darayî û ramyariyê de xebitî û piştî hewla derbeya sala 2016an hate ji kar derxistin. Temelli ji 25-ê serdema zagonî ve endamê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê bû. Ew di hilbijartinên çiriya paşîn 2015 de hate hilbijartin. Temelli ji 11-ê sibata 2018an ve digel Pervin Buldan HDPê ye. Pasaporta Temelli di gulana 2018 de hate desteser kirin. Temelli daxwaza serbestberdana Selahattin Demirtaş û ramyarên din yê girtî yê HDPê dike.

Temelli zewicandî ye û bavê zarokekî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Mûşê
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Parlamenterên Wanê
Kategorî:Serokên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan
Pasadena (rêzefîlm)

**Pasadena** rêzefîlmeke amerîkan e ku di navbera mehên rêzber û sermaweza sala 2001 ji aliyê Fox Broadcasting Company ve dihat weşandin.

## Naverok
Malbata rêzdar Greeley ji Pasadena her tişt heye ku meriv dikare bixwaze: Ji çend nifşan de wan împaratoriyek saz kirine, serbilindiya wan ev e "L.A. Sun, rojnameya herî xwendî ya li Kalîforniya ye . Lê sîyek tarî li ser malbatê dimeşe - di heman demê de Lily McAllister, neviya serokê pargîdaniyê, hest dike ku tiştek çewt e. Rojek, mêrek biyanî tê di xaniyê McAllisteran de û di odeya xwarinê de û gule ber xwe dide. Bi hemdibistanî û paşê hevalê xwe Henry Bellow re ew dest bi vekolîna veşartinên ku malbata wê vedişêrin dikin.

## Lîstikvanên rêzefîlmê

* Alison Lohman di rola Lily McAllister de
* Alan Simpson di rola Henry Bellow de
* Martin Donovan di rola Will McAllister de
* Dana Delany di rola Catherine McAllister de
* Chris Marquette di rola Mason McAllister de
* Natasha Gregson Wagner di rola Beth Greeley de
* Mark Valley di rola Robert Greeley de
* Nicole Paggi di rola Jennie Bradbury de
* Balthazar Getty di rola Nate Greeley de

## Hilberîn
### Desteya karî
Pasadena ji hêla Mike White ve hat afirandin, ku li Pasadena, Kalîforniya ku , dibistana seretayî û lîse de xwend. Actress / derhêner Diane Keaton beşa pîlotî deranî, û di nav de hilberînerên kargêr ên pêşandanê bû. Di nav hilberînerên din de Mark B. Perry, Dana Baratta, R. W. Goodwin, û Bill Robinson hene. Beşa pîlotî ji hêla Tatiana S. Riegel ve hat sererastkirin.



### Bişûndekirinî
Her çend pêşandan bi baldarî hat rexne kirin, lê tenê ji 4.3 mîlyon temaşevanan hate temaşekirin. Pêşbîniya giştî di wê demê de ew bû ku, digel vê pêşangehê du hefte piştî êrîşên 11ê Îlonê, 2001, temaşevanên amerîkî ne amade bûn ku temaşe bikin pêşandanek wek Pasadena, bi atmosfera xwe ya tarî û xeta çîrokê sînist.

## Girêdanên derve

Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî
John Doe (rêzefîlm)

**John Doe** rêzefîlmekî amerîkan ji sala 2002an e.
## Naverok
Mêrekî ciwan tazî û bi bîrwindakrineke tam li ser giravek hişyar dibe. Ew dibîne ku ew rengkor ê û li ser singê wî jî nîşaneke ecêb he ye. Her wiha ew zanîna tam ya cîhanê li xwe tomarkirî ye . Di beşan de ew zanîna xwe bikar tîne ji bo alîkariya polisan bike û dozên tawanî çareser bike. Armanca wê naskirina nasnameya xwe ye.

## Motîva bingehî
Rêzefîlm li ser kok an jî nasnamê mêrê ku tazî li ser giravek hişiyar bû ye û lê çima bîrwindakrineke tam he ye xwe John Doe binavdike . Ji Theresa, kesek ku ew bi rengî dibîne, û ku ew wisa dixuye ku ji paşeroja xwe dizanin, jê re Tommy tê gotin.Theresa jî her wiha xuya dike ku mirovek bi karînên taybetî ye. Koma Phoenixê li seranserê vê yekê tiştek digerin. Di vê lêgerînê de, koma Phoenix di nav wan de jî teknolojiya xêvjimêrê ya bilind bikar tîne. Di dawiya dawîn de, ew temaşevanên dûr in ku John Doe dixin binê dara veşartinê ya Koma Phoenix.

### Rengkorî
John Doe bîranîna xwe ya yekem rengkor e. Ji demên din, lêbelê, ew dibe ku tiştên din an mirov bi reng bibînin e. Wan tiştan / mirovan dixuye ku wateyek taybetî heye û agahiyên derbarê pêşeroja wî didin. Di rêzeyê de sedemek nayête diyar kirin ku çima John Doe tenê dikare hin mirovên bi reng bibîne.Beriya her tiştî, tiştê balkêş ev e ku mirovên ku ew di derbasa rêzefîlmê de bi reng dibîne eşkere ye ku têkiliya wan bi hevûdu re tune. Yek ji wan wêneyan keçek revandî ye ku wî alîkar dike ku bibîne, duyemîn wêneya hevalê şervan ê ji Digger e û wêneyê sêyemîn yê Theresa ye. Taybetmendiyek taybet a Koma Phoenix ev e ku endamên vê komê tenê bi zimanê nîşankirinê agahdar dikin .

### Phoenix
Di vê komê de di nîvê duyemîn a rêzefîlmê de tê gotin. Ev kom çi dike, kîjan armancê dikeve mebestê an jî armanca wî çi ye, bi piranî ne diyar e. Taybetmendiyek taybet a Koma Phoenix ev e ku endamên vê komê tenê bi zimanê nîşankirinê agahdar dikin .

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlm
Çenaqpînar

**Çenaqpînar** (bi tirkî: *Çanakpınar*), gundekî bi ser Hekîmxana Melediyê ve ye.

Kategorî:Gundên Hekîmxanê
Nicole Paggi

**Nicole Collier Paggi** ( jdb. 15ê tebaxa 1977 li Travis County,Teksas) lîstikvaneke amerîkî ye ku bi taybet bi rola Sydney Shanowski di sezona yekem a rêzefîlma Hope & Faithê de tê nasîn.

## Jiyan û kariyer
Nicole Paggi li Travis County dizêya û li Austinê mezin dibû . Ji ber ku bibe lîstikvan ew 2 sal li Los Angeles û Nû Yorkê de dixwend . Kariyera wê di sala 2001an de bi roleke serekî di rêzefîlma Pasadena destpê dikir. Di sala 2002an de ew di rêzefîlmên Providence û Glory Days de dilîst. Di sala 2003an de Nicole Paggi di fîlma Frozen Impact de dilîst. Her wiha ew di rêzefîlmên Fastlane û Judging Amy de di sezonekî de dilîst. Di eynî sal de ew ji aliye American Broadcasting Company( ABC) ve rola *Sydney Shanowski* di rêzefîlma Hope & Faith wergirt. Lê ew piştî sezona yekem re ew derdiket ji ber ku emrê wê ji emrê rola xwe zêdetir bû. Rola wê paşê Megan Fox dilîst. Di navbera salên 2005î û 2006î an de ew di 22 beş di rêzefîlma One on One dilîst. Di sala 2007an de Nicole Paggi tevî Alejandro Alcondez di fîlma Cielito Lindo an de dilîst. Alcondez derhêner, hilberînerê û senaristê wê fîlmê bû.

## Jiyana kesane
Paggi niha li Los Angeles dijî, ku ew dema xwe ya serbest bi rêwîtiyê, xwarinê, xwendinê û bezê derbas dike.

## Fîlmnîgarî

## Xelat û navzedî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Alison Lohman

**Alison Marion Lohman** ( jdb. 18ê îlona 1979an li Palm Springs, Kalîforniya,DYA) lîstikvaneke amerîkan e.

## Jiyana berî
Alison Lohman li Palm Springs, Kaliforniyayê wek keça Diane ( bi paşnavê zayinê Dunham), xwedan patisserie, û Gary Lohman, kevnegerek ku li Minnesota zayîn bû, hat dinyayê û, Birayekî wê piçûk, bi navê Robert (1982) he ye. Di neh saliya xwe de, ew rola Gretl li muzîkala Sound of Music li Şanoya Palm Desert McCallum. Du sal şûnda, ew Xelata Lîga Şanoya Desertê ji bo lîstikvaniya herî pêşketî di muzîkala de ji bo rola sernavê li Annie wergirt. Ew berdewam kir wekî stranbêjek zarokî, ku tevî Frank Sinatra beşdarî lihevrûniştinek benefîsent li Palm Springs bû, performansa herêmî kir.

Lohman li dibistana bilind xelas kir, û ji bilî drama, di hemî dersên dibistanê de notaya herî rind wergirt, ji ber ku ew şermok bû. Di sala xwe ya mezin de, Lohman xelatgirê Weqfa Neteweyî ya Pêşveçûnê ya Hunerê bû. Wê stîpendek bêkêmasî hatiye dayîn ku beşdarî zanîngeha Nû York-ê bibe, lê red kir, li şûna ku ew xwe rasterast ji bo kariyera lîstikvaniyê biryar kir.

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

### Televîzyon

## Girêdanên derve

* 
* Interview at Stumped Magazine

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Qozdere

**Qozdere** (bi tirkî: *Kozdere*), gundekî bi ser Hekîmxana Melediyê ve ye.

Kategorî:Gundên Hekîmxanê
Tîmus

thumb|350px
**Rijênê tîmus** an jî **tîmus** endama koendama lîmfê ye û alikariya bergiriya laş dike. Ji bilî vî, tîmus hormon jî berhem dike, loma tîmus wek endamekî koendama korrijên (hormon) jî tê hesîbandin. Şiklê tîmusê dişibe pelên zembûrê(awîşen) loma navê xwe ji vî riwekê (Thymus vulgaris) girtiye.

## Ciyê tîmusê

Tîmus, li hêla jorê sîng, di navbera pişikan de cih digire. Li paşiya tîmusê kevanê şahxwînber (bi inglîzî: *aortic arch*) li pêşiya tîmusê jî hestiyê sîngê heye. Li jêrê tîmusê de dil heye. Beşa laş a tîmus tê de cih bûye, wekî “medîastînum” tê navkirin .

## Pêkhateya tîmusê

Tîmus ji du beşên sereke pêk tê; pişka (*lob*) çepê û pişka rastê. Pişkên tîmusê bi xaşeye dorpêçî ne. Li binê xaşê de tûkil û kiroka tîmusê heye. Xaşe ji bestereşaneyê pêk tê û pişkên tîmusê diparêzê. Li hin beşên tîmusê de xaşe xwe dirêjî nav tîmusê dike ev niçikên xaşeyê yên di nav tîmusê, wekî trabekul (*trabecula*) tê navkirin. Trabekul pişkên tîmusê dabeş dike û pişkên hê hûriktir (*lobul*) çêdibin. Endama tîmus bi serekî ji xaneyên epîtelî (rûkeşexane), lîmfosît( Xaneyên lîmfê) û şaneya çewrî pêk tê.

Di laşê dergûşan û zarokan de tîmus gewre ye, bi salên ciwantiyê hê gewretir dibe. Tîmusa mirovên pêgihîştî her diçe diquncise û biçûk dibe.Tîmusa dergûşan bi qasî 10-15 gram e. Di salên ciwaniyê de giraniya timusê dibe 30-40 gram, lê di salên paş de giraniya tîmusa mirovê pêgihîşti kêm dibe û dibe 10-15 gram. Tîmus herî zêde di salên zarokatiyê û ciwaniyê de çalak e.

## Erka tîmusê
Her wekî mîna hemû xaneyên xwînê, lîmfexane (lîmfosît) jî di moxê sor a hestî de tên berhemkirin. Lîmfexaneyên li moxê hestî de berhembûyî bi navbeynkariya xwînê, xwe digihînin tîmusê. Peresîn û geşebûna lîmfexaneyan li tîmusê pêk tê. Gava di nav tîmusê de peresîna lîmfexaneyan diqede, êdî lîmfexane wekî lîmfexaneya T an jî xaneya T tê navkirin. Hinek ji lîmfexaneyan jî di nav moxê hestî de peresîna xwe diqedînin, ev lîmfosîtan jî wekî lîmfexaneya B an jî xaneya B tên navkirin. Lîmfexaneyên pêgihîştî ji tîmusê dubare derbasî nav xwînê dibin. Hinek ji wan di nav şaneya lîmfê de dimînin, hinek jî di nav lûleyên xwînê de belavê laş dibin. Lîmfosîtên T, şane û xaneyên laş nas dikin, lê li hember xaneyên biyanî û dijepeydakeran bertek nîşan didin. Li ser rûyê lîmfexaneyên B û T yê de wergirên proteînî heye. Wergir, proteînên curbecur lixwe digirin. Bi alîkariya van wergiran, xaneyên T û B, xaneyên asayî yên laş dinase. Eger Lîmfexaneyên T di nav laş de rastê xaneyên bi nexweşiya şêrpence, xaneyên ziyangirtî, xaneyên biyanî, an jî dijepeydakeran were, wan nas nake, loma li hember wan êrîş dike û wan bêbandor dike.

Peresîn û geşebûna tîmusê û şaneya lîmfê ji hêla hormona tîmozînê ve tê rêkxistin. Tîmozîn li xaneyên epîtelî yên tîmusê de tê berhemkirin û derdan. Ji ber derdana hormona tîmozînê, endama tîmus hin caran wekî rijênê tîmus (tîmosarijên) jî tê binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Anatomiya guhandaran
Kategorî:Endam (biyolojî)
Kategorî:Koendama lîmfê
Hisamedînê Bedlîsî

**Hisamedînê Bedlîsî** zanayekê navdarê kurd û bavê Îdrîsê Bedlîsî bû. Li ser jiyana wî gelek tişt nahên zanîn.
Lê ji kitêbên ko wî nivîsîne dihêt zanîn ko zanayekê pirrxwenda bûye û şehrezayê zanistên serdema xwe bûye. Tefsîr anko şiroveyeka Quranê bi navê wî heye ko li dora salên 900ê mişextî anko 1494-1495ê piştî zayînê hatiye nivîsîn. Ew tefsîr bi rastî nîşana zanabûna wî ye.

Ew di zimanên erebî, farisî û kurdî da desthil bûye.

## Jiyan
Tiştekê zêde li ser jiyana wî nahêt zanîn, lê wesa dîyar e ko hema ji zû ve gehiştiye terîqeta nûrbexşiye ya sofiyan. Terîqeta nûrbexşiye bi xwe jî tayekê terîqeta kubrewiyeyê bû ko Necmedînê Kubra serkêşê wê ye. Wesa dihêt bawerkirin ko Hisamedînê Bedlîsî li destpêkê mirîdê Mehmedê Nûrbexş bûye û paşî bûye cêgirê wî.
Hisamedîn li sala 900ê mişextî anko 1494-1495ê piştî zayînê miriye û li bajarê Bedlîsê hatiye veşartin.

## Berhemên wî
### Bi zimanê farisî
* 1. Şerha Gulşena Razan ya Mehmûd Şebisterî (bi farisî: Şerhê Golşenê Raz, شرح گلشن راز شیخ محمود شبستری). Destnivîseka wê di Kitêbxaneya Antalyayê da parastî ye.
* 2. Heft Rengên Dilan (bi farisî: Etwarê Sebeyê Qelb, اطوار سبعه ی قلب) ko niske anko kopîyeka wê di Kitêbxaneya Giştî ya Bayezîdî li Stembolê parastî ye.
* 3. Peyv û Nivîsar (bi farisî: Kelîmat we Meqalat, کلمات و مقالات). Destnivîseka wê di Kitêbxaneya Antalyayê da parastî ye.

### Bi zimanê erebî
* 1. Koma Dahinartîyê û Teiwîlê, tefsîreka du-bergî ya Quranê ye (bi erebî: Camii el Tenzîl we el Teiwîl, جامع التنزیل و التاویل). Niske anko kopîyeka wê li Kitêbxaneya Selîmiyeyê li bajarê Edirneyê parastî ye.
* 2. Şerha Zaravên Sofîtîyê (bi erebî:Şerh el Istilahat el Sofîye, شرح الاصطاحات الصوفیة) ko şiroveyeka kitêbeka Ebdurezaqê Kaşanî ya her bi wî navî ye. Niskeyeka wê li Kitêbxaneya Şaredarî ya bajarê Manîsayê parastî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 15an
Kategorî:Kurdên sedsala 15an
Nûrbexşiye

**Nûrbexşiye**, anku **terîqeta nûrbexşiyeyê**, terîqeteke sofîyan e ko mirîdên Mehmedê Nûrbexş damezirînerê wê terîqetê ne. Ev terîqet bi xwe tayek ji tayên terîqeta kubrewiyeyê ye ko damezirînerê wê Necmedînê Kubra ye.

Mehmedê Nûrbexş yek ji şagirdên Ishaqê Xetlanî bû û di baweriyên dînî yên xwe da jî şîe bû. Mehmed Kerîmê Xurasanî di kitêba xwe ya bi navê *[[el-Tenbîhat el-celiye fî keşf el-esrar el-batiniye]]* da behsa wê nake ko Mehmedê Nûrbexş mirîdê Necmedînê Kubra bûbe. Lê dema behsa wan 14 an 16 terîqetan dike ko mirîdên Meirûfê Kerxî ne, navê terîqeta nûrbexşiyeyê jî diîne.
Paştir, Mehmedê Nûrbexş xwe wekî îmam Mehdî daniyasîn. Li goreyê Daîret ul-mearifê farsî ya Xulamhisênê Musahibî ji ber vê, nûrbexşiye jî wekî cewriye û qizilbaşan li pey meremên siyasî bûn. Ew her weha dibêje ko baweriya wan têkhileyek bû ji baweriyên sunniyan û şîetiyê. Bi ser wê ra, bi sedema xurbûna sefewiyan li Îranê wan nekarî gelek bi pêş bikevin. Lê li derveyî Îranê, nemaz li Keşmîrê belav bûn.

Di nav navdarên kurdan da jî dihêt gotin ko Hisamedînê Bedlîsî babê Îdrîsê Bedlîsî jî li ser vê terîqetê bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Terîqet
France24

**France 24** () toreyeka televizyonî ya navneteweyî ya nûçeyan ya hukmeta Fransayê ye. Ew li 6ê kanûna paşîn ya sala 2006ê hat damezirandin û bi rêya têleyan û heyvokan, bi zimanên fransî, ingilîzî, spanî û erebî weşanê dike.

## Girêdanên derve
Malpera fermî ya televiyona France24ê: http://www.france24.com/en/ Official website

Kategorî:Avabûnên 2006an li Fransayê
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê fransî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî
Kategorî:Medyaya dewletê
Mehmûd Şebisterî

**Seidedîn Mehmûd kurê Emînedîn Ebdulkerîm kurê Yehyayê Şebisterî** naskirî wekî **Şêx Mehmûdê Şebisterî** (bi farisî: شیخ محمود شبستری) yek ji arif û sofî yên navdar yên îranî ye ko li sedsala 8ê yê mişextî jiyaye. Ew ji bo kitêba xwe ya bi sernavê Gulşena Razan (bi farisî Gulşenê Raz: گلشن راز) navdar e. Gelek şirove an şerh ji bo vê kitêbê hatine nivîsîn û yek ji wan jî ya sofî û zanayê kurd Hisamedînê Bedlîsî ye. Ew di sofîtîyê da alîgirê bawerîyên arif û feylesofê navdar Îbn Erebî bû.

## Jînenîgar
Sala ji dayikbûna wî bi gelek rengan hatîye gotin, lê dibe ko sala 487ê mişextî ji hemiyan zêdetir nêzîkî rastîyê be. Ew li gundê Şebisterê ya nêzîkî bajarê Tevrêzê hat dinyayê. WÎ êrîşa Mexolan û wêrankirina Tevrêzê bi çavê xwe dîtîye. Ew paşî çû bajarê Kirmanê û li wêderê zewicî.

Ew şehrezayekê Irfana teorîk anko ramanî bû û gelek hogirê kitêbên Fitûhat Mekkîye û Fisûs el Hikem yên Şêx Mihyedîn Ibn Erebî bû. Ew jî li pey şêxê xwe gerriya û bû mirîdê Şêx Emînedînî. Her wekî ko di kitêba xwe da dibêje: شیخ و استاد من امین الدّین --- داد الحق جواب‌های چنین / من ندیدم دگر استاد چنین --- کآفرین بر روان پاکش باد

Anko, Şêx û ustadê min, Emînedîn, bi rastî bersivên weha da. Min ustadekê dî mîna wî nedîtîye, aferîn li riha wî ya pakij bin.

## Berhemên wî
Berhemên wî yên pexşankî û helestkî hene.

### Berhemên Helbestkî
* Gulşena Razan (Gulşenê Raz, گلشن راز)
* Seadetname (Bextewerîname, سعادتنامه)
* Xizîneya Rastiyan (Kenz el Heqayiq, کنز الحقایق)

### Berhemên Pexşankî
* Rastîya bêguman (Heq el Yeqîn, حقّ‌الیقین)
* Neynika Lêkolînvanan (Miraat el Muheqqiqîn, مرآةالمحقّقین)
* Gevah (Şahid, an Şahidname, شاهد یا شاهدنامه)

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Îbn Erebî
Kategorî:Jidayikbûn 1288
Kategorî:Mirin 1320î
Balduin Groller

**Balduin Groller** bi navê rastî **Adalbert Goldscheider**, (jdb. 5ê îlona 1848 li Arad, Împeratoriya Awistiryayê; m. 22ê adara 1916 li Viyana) rojnamevan, nivîskar û karkervanêkî werzişê yê awistirî bû.

## Jiyan
Adalbert Goldscheider zarokatiya xwe li Arad û Dresden derbas kir û li Zanîngeha Viyanayê xwend,di nav tiştên din jî felsefe û dad bû. Jixwe di dema xwendina xwe de, wî karibû bi beşdariyên piçûk re di beşa taybetmendiyên rojnameyên cûda de debara xwe bike. Di sala 1880an de ew navê xwe mecarî kir Gál Béla.

Di 22 saliya xwe de, Groller di loca Széchenyi li Aradê de bû mason. Ew di 23 saliya xwe de, di sala 1871 de, wî li Algenmeine Kunstzeitung li Viyana di sala 1871ê de damezrand, ligel ku ew tenê piştî demek kurt bi îflasê ket. Dûv re wî Deutsche Schriftstellerzeitung, Neue Illustrierte Zeitung û Neue Wiener Journal edîtor kir û wekî nivîskarê taybetmendiyê xebitand.

Groller ji bo kovarên Die Gartenlaube û Über Land und Meer çend salan wek xebatkarê serbest xebitî. Ji bo çend salan, Groller serokatiya komeleya rojnameger û nivîskaran Concordia kir wekî cîgirê serokwezîr, û wekî wisa bû endamê Komîsyona Hunerî ya Wezareta a Awistiryayê.

Di  de, Komîteya Giştî ya werzişê ji bo Awistirya hat damezrandin  û wekî komîteya rêveber, ji bilî serok Viktor Silberer û sekreter Siegfried Hochermann û Groller wekî cîgirê serok hatiye wezîfedarkirin. Ev komele îro wekî pêşengê Komîteya Olîmpîk a Awistiryayê tête hesibandin.

Di  de, Komeleya Navendî ji bo Berjewendiyên Werzişê Hevbeş li Viyana hat damezrandin û Groller wek serokê xwe yê yekem hatiye hilbijartin. Ji Alîkarê Serokwezîr Alexander Hornaczek û Gustav Magg re hatiye arîkar kirin.

Di nav hev de, ew bi nivîskarê Bertha von Suttner re heval bû, ku ew di bîranînên xwe de radigihîne.

## Resepsiyon
Wekî nivîskarek an kunciknivîs, Balduin Groller îro hema hat ji bîr kirin. Bi tenê û tenê Dagobert Trostler balkêş e, ji ber ku wî serfiraz kir ku guhertoyek awistirî ya Sherlock Holmes çêkir.

## Berhem

* Junges Blut. Novel, Leipzig 1882
* Weltliche Dinge. Novel. 1883
* Gräfin Aranka. Roman. 1887
* 'Die Tochter des Regiments. Novelan. Budapeşt 1888
* Aus meinem Briefkasten der Redaktion : Unfreiwillige Humore. Selbst erlebt u. selbst erlitten. Reclam, Leipzig 1900 (Reclams Universal-Bibliothek. 4053)
* Detektiv Dagoberts Taten und Abenteuer. dewra novelan . 1910–1912 (6 berg)

## Çavkanî

Kategorî:Awistirî
Kategorî:Jidayikbûn 1848
Kategorî:Masonên awistirî
Kategorî:Mirin 1916
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Rojnamevanên awistirî
Sofîtî

**Sofîtî** an **tesewwuf** an ′′′sofîgerî′′′ rêbazek ji rêbazên Îslamî ye. Li goreyê sofîtiyê benî anko ebidê Xwedê dibê bi rêya îbadet anko peristina Xwedê, û xwedûrgirtina ji gunehan û terikandina xirabiyan û evîna dinyayê rêyekê ber bi Xudê û niyasîna wî bibîne. Ew dibê nefsa xwe bi peristinê û terikandina gunehan û xweşîyên cihanê pakij bike ko Xudê û mezinahî û bedewî ya Wî di dilê rêvîngê rêya sofîtiyê da eşkira bibe.

Di nav Îslamê da, nemaze di sedsala 20ê û 21ê da, bi giştî piştî serdestbûna baweriyên selefîtiyê di nav misilmanan da, baweriyeka weha heye ko sofîtî varrêbûn û derkevtina ji Îslamê ye. Her çend e, berî wê jî kes hebûne ko digot sofîtî ne ji Îslamê ye. Lê koma zanayên Îslamê, bi giregire yên mîna Şêx Muhyedîn îbn Erebî, Îmam Mehmedê Xezalî, Mewlana Celaledînê Rûmî û gelekên dî ji wan in.

Ji aliyê baweriya kelamî ve, pirraniya sofiyan ji sunniyan in, lê sofiyên şîe jî hene û hebûne.

## Peyva Sofî
Gengeşe û lihevnehatineka mezin li ser koka peyva "sofî" di Îslamê da heye. Bawerîya herî belav ew e ko ew peyv ji peyva "sewf" (bi erebî: صوف) ya erebî hatiye ko mehnaya wê "hirî" ye. Sedema vê bawerîyê ew e ko pirranîya sofiyan ji ber terikandina dinyayê kincên nedirûtî yên ji hiriyê çêkirî li xwe dikirin ji wan ra sofî dihat gotin, anko "hirîpoş". Yek ji kesên ko li ser vê baweriyê ye Îbn Xeldûn e.

## Çavkanî

Kategorî:Bawerî, tradisyon û hereketên dînî
Kategorî:Îslam
Siltan Weled

**Siltan Weled** (bi farisî: سلطان وَلَد) an ′′′Behaedîn ahmed pisê Celaledînê Rûmî pisê Behaedîn ahmed′′′ (bi farisî: بهاءالدین احمد بن جلال‌الدین احمد بن بهاءالدین محمد) (bûn: 623ê mişextî, bajarê Larinde anko Karaman, mirin: 712ê mişextî, Qonye) pisê Celaledînê Rûmî bû. Piştî mirina Hisamedînê Çelebî xelîfeyê duyê yê babê xwe, ew bû şêxê terîqeta Mewlewîyeyê.

## Jînenîgar
Behaedîn li bajarê Qeremanê li bakurê çiyayê Torosê hat dinyayê. Ew li ser daxwaza babê xwe bi Fatîmexana Zerkûb dota Selahedînê Zerkûb xelîfeyê yekê yê babê xwe ra zewicî. Çar pis an kurrên Siltan Weledî (Arifê Çelebî, Abidê Çelebî, Zahidê Çelebî û Wacidê Çelebî) û du dot anko keçên wî hebûn (Abida û Arifa).

## Berhemên wî
* Dîwana helbestan
* Mesnewîyên Sêkanî (3 Mesnewî)
* Mearif

## Nivîsarên girêdayî vê nivîsarê

* Celaledînê Rûmî
* Hisamedînê Çelebî
* Selahedînê Zerkûb

Kategorî:Mirin 1312
Kategorî:Wêjeya yewnanî
Hisamedînê Çelebî

thumb|Tirbeya wî|300px
**Hisamedînê Çelebî**, **Husamedînê Çelebî**, zanyarekî Îslamê  e ku di sala 1225an li Qonyayê hatiye dinyayê, Lê bi koka xwe ji Îran ye. Talebeyê Celaledînê Rûmî ye ji xwe bernavka Çelebî jî Mewlana lê kir. Ew di 1284an de mir.

Leqeba wî "Ahî Turk" e ji berku bavê wî bazirganekî mezin yê Qonyayê bû loma lêbûye.

Mewlana di kitêba xwe a Mesnewiyê de besna wî dide.

Tê gotin ku tornê ewê ku gotiye *"Ez raketim Kurdbûm, Hîşarbûm bûm ereb"* e

## Jiyan
Ew li sala 622ê mişextî beranberî 1225ê piştî Îsayî li bajarê Qonyeyê li Anatoliyayê hat dinyayê, lê ji ber ko bavê wî Hesen ji bajarê Ormiyeyê bû, di kitêba Mesnewîyê da hindek caran navê wî wekî HIsamedînê Ormewî jî hatiye.
Bavê wî mezinê yek ji terîqetên sofîtîyê bi navê exiyan bû. Piştî mirina babî, ew bû mezinê wê terîqetê. Lê piştî hevaltîya wî bi Mewlana Celaledînî ra, ew digel hemî mirîdên xwe bû mirîdê Mewlanayî. Eflakî di kitêba Menaqib el Arifînê da dibêje ko Wî hemî malê terîqeta exiyan jî bi Mewlanayî da.

Mewlanayî li ser daxwaza wî dest bi vehandina Mesnewîyê kir, lê li destêka Deftera Duyê ya Mesnewiyê banî anko jina Hisamedînî mir û ji ber wê karê vehandina Mesnewiyê du salan bi paş ket.

Piştî mirina Selahedînê Zerkûb, xelîfeyê yekê yê Mewlanayî, ew bû xelîfe. lê piştî mirina wî li sala 683ê mişextî beranberî 1286ê piştî zayînê, di navbera mirîdên Mewlanayî da lihevnehatinek peyda bû. Ji ber ko hindek ji mirîdên wî dixwast ko pis anko kurê Mewlanayî, Siltan Weled li şûna Mewlanayî bûba şêxê terîqetê. Lê Siltan Weledî bi xwe got ko Hisamedîn ji wî hejîtir bû. Bi vî awayî tenê piştî mirina Hisamedînî Siltan Weled bû şêxê terîqetê.
Hisamedîn li Qonyeyê mir û li wî bajarî jî hat veşartin.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1225
Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê
Kategorî:Kurdên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1284
Selahedînê Zerkûb

**Selahedîn Fireydûnê Zerkûb ê Qonyewî** (bi farisî: صلاح‌الدین فریدون قونوی زرکوب) yek ji mirîd û xelîfeyê yekê yê Celaledînê Rûmî bû. Selahedîn li destpêkê yek ji mirîdên Birhanedînê Tirmizî bû. Wî ji bo heyama 10 salan, ji sala 647ê heta 657ê mişextî Mewlana kir şeydayê xwe. Vê yekê agirê hesadeteka mezin di nav mirîdên wî da hilkir. Mewlanayî nêzîkî 70 qesîdeyên dîwana xwe ya mezin Dîwana Kebîr bi navê wî pîroz kirine.

Selahedîn li sala 657ê mişextî nesax kevt û li heyva Miherrema wê salê çû ber dilovanîya Xudê. Piştî mirina wî, Hisamedînê Çelebî bû xelîfeyê Mewlanayî.

## Nivîsarên girêdayî vê nivîsarê
* Celaledînê Rûmî

* Hisamedînê Çelebî
Menaqibu'l-'arifîn (pirtûk)

***Menaqibu'l-'arifîn*** (bi farisî: مناقب‌العارفین) kitêbeka Ehmedê Eflakî yek ji mirîdên terîqeta Mewlewiyeyê ye. Ev kitêb yek ji kitêbên giring di warê zarav û termên sofîtiyê û rewşa sofiyan da ye.

## Naveroka wê
Kitêb di deh pişkan da bi rêz behsa jiyana van dike: Behaedîn Weled bavê Celaledînê Rûmî, Birhanedînê Tirmizî, Celaledînê Rûmî, Şemsê Tevrêzî, Selahedînê Zerkûb, Hisamedînê Çelebî, Siltan Weled, Celaledînê Çelebî Mîr Arif, Şemsedînê Çelebî Mîr Abid, û zaroyên dî yên wan.

Kitêba *Menaqib el-'arifîn* neynikeka zelal ji jiyana serdema xwe ye. Zimanê wê sade û rehwan e û tijî ye ji zarav û termên dîwanî yên dema Selcûqiyên Rûmê.

Lêkolînvanê tirk Tehsin Yazıcı ev kitêb di du bergan da li weşanxaneya Civata Dîroka Tirkan di salên 1959 û 1961ê da li Enqereyê çap kir.

Kesekê bi navê Ebdilwehabê pisê Celaledînê Mehmedê Hemedanî (mirî 954ê mişextî) kurtkiriyeka vê kitêbê bi navê *Sewabit el-menaqib* nivîsiye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Balafirgeha Stembolê

**Balafirgeha Stembolê** () balafirgeha navneteweyî ya nû ya Stembolê ye. Balafirgeh li kersaxa deryaya Reş a devera Arnavutköyê 35–40&nbsp;km dûrî Stembolê ye û di 29ê çiriya pêşîn a 2018an de wek "mezintirîn balafirgeha cîhanê" hatiye vekirin.

## Avakirina balafirgehê (2010-2018)
Kompaniyên avakirina balafirgehê konsorsiyûma grûpeke hevkariyê “joint-venture” ye ku ji çend kompaniyên avakirinê pêk tê, wekî grûba Cengiz-Mapa-Limak-Kolin-Kalyon. Avakirina balafirgeha ku salane xwedî qebareya 90 milyon rêwî ye, wek fikir di sala 2010ê de ji aliyê serokwezîrê wê heyamê Recep Tayyip Erdogan ve hat rojevê.

Bedela îhalê wek 22 milyar euro hatiye destnîşankirin û bikaranîna balafirgehê dê 25 salan di destê kompaniyên avakirinê Limak, Kolin, Cengiz, Mapa û Kalyon de be.

Bi giştî li ser 76,5 milyon metre çargoşe erd tê avakirin. 30.000 karmend li ser dixebitin û heta niha di dema xebatê de 27 kesan jiyana xwe ji dest dane.

## Karxistina balafirgehê (2018)
Geşta yekem ji aliyê firokeya THYê Boeing 777 di 31ê çiriya pêşîn de bo Enqere bê kirin. Di destpêkê de rojane 5 firoke dakevin û rabin.

Di qonaxa yekem de balafirgeh dê bikare 90 milyon kesî li xwe bigire. Ji bo beşa yekem 6 milyar euro hatiye xerckirin. Beşên din dê heta sala 2023yê bidawî bibin. Rojane 3 hezar û 500 firoke dê bikarin dakevin û rabin. Balafirgeh dê xizmetê ji bo 250 kompaniyên geştên esmanî pêşkêş bike.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2018an li Tirkiyeyê
Kategorî:Balafirgeh
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî
Kategorî:Balafirgehên navneteweyî yên herî qelebalix ên cîhanê
Stembolê
Bikarhêner

**Bikarîner** yan jî **bikarhêner** peyveke kurdî ye ku bixwe ji sê peyvên cuda pêk hatiye: "Bi + Kar + Îner" û tê bi wateya kesekî ku tiştekî bi kar tîne. Niha ew kes dikare her kes bibe û ew kar jî dikare her karek bibe.

Di zanistên kompiyoterî de "Bikarîner" ew kes e ku sepan, malper yan jî nermalaveke taybet bi kar tîne û carinan wek endam tê dikeve di vê sepan ya malperê de.
Walî Bedelpûr

**Walî Bedelpûr** di roja 27ê sibata 1988an de li bajaroka Nûşîn Şehir a bajarê Ûrmiyeyê ji dayîk bûye. Helbestvanekî kurd e û bi terza klasîk bi zimanê kurdî helbestan dinivîse.

Zêdetir ji 100 helbest heya niha nivîsîne û ta niha 2 pirtûkên helbestan çap kirîne.. Zêde helbestên evîndarî dibêje lê di helbestên wî de xweza, welat û netewe, civak û malbatê jî cihek taybet hene.

Walî ji bilî helbestan, Nermalav û Appên telefonan jî çê dike û heya niha çend Appên kurdî jî çêkirine, wekî Telegrama Kurdî, Nermalava Rojhejmêra Kurdî, Nermalava Kaniya Helbestan, Leyîstoka Ew çi ye?, Stranên Kurmancî û hwd.

## Pirtûkên wî
# Kaniya Pêncçavî (Çapbûyî - Weşanên Sîtav 2019))
# Êvarên Payîzî (Çapbûyî, Weşana Pênivîs, Tehran, 2021)

## Appên wî
# Kaniya Helbestan
# Rojhejmêra Kurdî
# Telegrama Kurdî
# Lîstoka Peyvan
# Ew çi ye?
# Stranên Kurmancî

## Nermalavên [[Microsoft Windows|Windowsê]]
# Textekilîla Kurmancî
# Lîstoka Peyvan

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Rojhejmêra Kurdî (nermalav)

**Rojhejmêra Kurdî** navê nermalaveke telefonên Androidî ye bo nîşandana dîrok û bûyerên rojane yên kurdî ku ji aliyê Walî Bedelpûr ve hatiye amadekirin.

Ev sepan bi 6 zimanên kurdî (kurmancî û soranî),farisî,
îngilîzî,erebî û tirkî kar dike.

## Çavkanî

Kategorî:Nermalav
Kaniya helbestan (nermalav)

**Kaniya helbestan** bernameya appeke kurdî ye ku hewl dide dîwanên helbestvanên kurd di yek cihî de kom bike û bigihîne destê xwîner û bikarhîneran.

Di vê sepanê de ku ji boy sîstema Androidê hatiye amadekirin nêzîkî 100 dîwanên helbestan ji helbestvanên navdar û helbestvanên serdemî yên kurd hatine zêdekirin.

## Amadekarên vê nermalavê
# Walî Bedelpûr, terrah, kodnivîs û komkerê helbestan.
# Qasimê Xelîlî, komkerê helbestan.
# Îrec Mêhrbexş, komkerê helbestan.
# Memê Miksî, komkerê helbestan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
https://play.google.com/store/apps/details?id=com.noushinsoft.KaniyaHelbestan

Kategorî:Nermalav