open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deqaq

**Deqaq**, ûtî, tivaker, kewîker alava kinc, berg pê tê tivakirin, kewîkirin, ûtîkirin, deqaqkirin e. Ji bo deqaqkirina tekstîlê, germî û hilm tê bikaranîn ku di qeqaqên nûjen de herdu fonksiyon jî hene.

thumb|Kewîkereka karkera malê kincan dikewîne, ditivîne, ûtî dike, 1908
[thumb|„Kewîker“ li [Cottbus.]]
[thumb|Karkereka kewîker, [DDR 1951]]
Deqaq ku binê wê ji metala sorkirî ye, li ser tekstîlan tê gerandin, qumaş tê tivandin, kewandin, ûtîkirin. Deqaqkirin ne tenê ji bo estetîk û dirûvdanê ye, bi vê rêbazê herwiha qurçim û şopên li ser qumaşê jî tên rastkirin. Ango ne tenê ji bo başxuyandina kincan e.

Deqaqên nûhen curbecur in, gelek fonksiyonên wan hene, bi taybetî yên di kargehan de tên bikaranîn.

## Dîroka deqaqê
Di serdema 15. de derketiye holê. Ji qutiyeke metalî bû, hundirê wê ji koz û pîzota agir dihate dagirtin. Agir metal germ û sor dikir. Li hin deveran jî metaleke panî (pehn) di nava agir de dihate sorkirin û ew li ser qumaşan digerandin.

Piştre yên bi gazê, bi elektrîkê tên bikaranîn jî derketin. Yekemîn deqaqa elektrîkî sala 1880'yê de hatiye bikaranîn.


Wêne:Flat-iron-stove_2.jpg|Sobaya dirwarek û deqaq
Wêne:Bügeleisen_alt.jpg|Ji pîzota darê, devanga wê, qulên hewagirtinê
Wêne:Buegeleisen - Ochsenzunge-2.JPG|Pelikên sorkirî, ev jî gelek hatiye bikaranîn
Wêne:Buegeleisen - Ochsenzunge.JPG|Di forma zimanê de
Wêne:Bügeleisen.jpg|Deqaqa elektrîkî ya kevn
Wêne:Electric_iron_lie.jpg|Ên nûjen bi termostatê



## Çavkanî
* Marianne Strobel: *Alte Bügelgeräte, eine Kulturgeschichte des Bügelns*. 2., überarbeitete und stark erweiterte Auflage. Strobel, München 1987, ISBN 3-9800848-1-7. (almanî)

## Girêdanên derve
* Antike Bügeleisen - Virtual Museum of Textile Arts  (îngilîzî)
* Bügeleisen-Sammlung von Eckhardt Jahn (almanî)
* Bügeleisen-Sammlung von Jürgen Kaufmanns (almanî)
* Dîroka deqaqê  (îngilîzî)
* 

Kategorî:Alav
Kategorî:Amûrên malê
Kategorî:Îcadên sedsala 19an
Cureyên bi kêmtirîn metirsî

thumb|Kêmtirîn metirsî ango ''Least Concern''
[thumb|Riweka [fistiqê di lîsteya kêmtirîn metirsiyê de ye]]
[thumb|Ajala [hêştirmeyê di lîsteya kêmtirîn metirsiyê de ye]]
**Cureyên bi kêmtirîn metirsî** (**LC**), di lîsteya sor a IUCN de ji bo cureyên ku nifşa wan ne di bin xetereyê de ye tê bikaranîn. Cureyên ku bi giştî pir hene di bin vê kategoriyê de tên lîstekirin.
Di lîsteya cureyên bi kêmtirîn metirsiyê de 14033 cureyên ajalan, 101 bincureyên ajalan, 1410 cureyên riwekan, 55 bincureyên riwekan û 35 varyete hene. Herwiha du bingelheyên (*populasyon*) ajalan di vê kategoriyê de hatine lîstekirin. Di vê kategoriyê de ti kuv an jî protîsta nîn in, jixwe tenê çar cureyên kuvan di lîsteya IUCN de ne.
Mirov jî di vê kategoriyê de hatine lîstekirin û di sala 2008an de di lîsteya IUCN de hatiye pejirandin.
Hinek cureyên vê kategoriyê li jêr in:

## Ajal

### Guhandar
* Canhêştir (*Giraffa camelopardalis*)
* Berazê kovî (*Sus scrofa*)
* Balînayê gewr an jî Hûfê gewr (*Eschrichtius robustus*)
* Gur (*Caniz lupus*)
* Cird (*Rattus rattus*)
* Koala (*Phascolarctos cinereus*)
* Cirdê Vîrjînya (*Didelphis virginiana*)

### Balinde
* Hêştirme (*Struthio camelus*)
* Qûya reş (*Cygnus atratus*)
* Penguena biçûk (*Eudyptula minor*)
* Bazê ewropa (*Falco tinnunculus*)
* Çevrîk (*Apus apus*)
* Kewê hêşin (*Columba livia*)
* Zerîleya atlantîkê (*Serinus canaria*)
* Bilbil (*Luscinia megarhynchos*)
* Mirîşka avê ya reş (*Cinclus cinclus*)

## Riwek
* Merxa derewîn (*Juniperus communis*)
* Fistiq (*Pistacia vera*)
* Cût Benk an jî Kirkir (*Cannabis sativa*)

## Herwiha binêre
* Lîsteya Sor a IUCN

## Çavkanî


Kategorî:Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Cureyên nêzîkê xetereyê

**Cureyên nêzîkê xetereyê** (NT), di lîsteya sor a IUCN'yê de ji bo cureyên ku nifşên wan ne di bin xetereyê de ye, lê dibe ku di dahatûyê de nifşên wan bikevin xetereyê tê bikaranîn. Di versiyona 2.3 ya lîsteya sor de 402 cureyên bi kategoriya hewcebûna parastinê ango *Conservation Dependent* (cd) jî di versiyona nû de (3.1) weke cureyên kategoriya nêzîkê xetereyê tên lîstekirin.

## [[Ajal]]
thumb|Leopara di kategoriya nêzîkê xetereyê de
* Morîxwerê dêw (*Myrmecophaga tridactyla*)
* Fîla Afrîkayê (*Loxodonta africana*)
* Pangolîn Hindî (*Manis crassicaudata*)
* Okapî (*Okapia johnstoni*)
* Puku (*Kobus vardonii*)
* Antîlopa reş (*Antilope cervicapra*)
* Împala (*Aepyceros melampus*)
* Xezala Thomson (*Gazella thomsoni*)
* Xezala Tîbetê (*Procapra picticaudata*)
* Bîzona Amerîkayê (*Bison bison*)
* Balînayê yekqoç (*Monodon monoceros*)
* Balînayê spî (*Delphinapterus leucas*)
* Balînayê kujer (*Orcinus orca*)
* Yûnisê qof (*Sousa chinensis*)
* Margay (*Leopardus wiedii*)
* Leopar (*Panthera pardus*)
* Jaguar (*Panthera onca*)
* Keftarê xetxetkî (*Hyaena hyaena*)
* Keftarê qehweyî (*Hyaena brunnea*)
* Segav (*Lutra lutra*)
* Lemura dûvxelek (*Lemur catta*)
* Koala (*Phascolarctos cinereus*)

## [[Riwek]]
thumb|Koknara Spanya ku di kategoriya nêzîkê xetereyê de ye
* *Arrojadoa dinae*
* *Cycas brunnea*
* *Pseudotsuga macrocarpa*
* *Pinus fenzeliana*
* *Pinus muricata*
* Longan *Dimocarpus longan*
* Koknara Spanya (*Abies pinsapo*)
* Koknara Yewnanî (*Abies cephalonica*)
* *Eucommia ulmoides*
* *Picea breweriana*
* *Fokienia hodginsii*
* *Washingtonia filifera*
* *Podocarpus nubigenus*
* *Alluaudia procera*
* *Leitneria floridana*
* *Tetraclinis articulata*

## Herwiha binêre
* Lîsteya Sor a IUCN

## Çavkanî


Kategorî:Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Cûba

**Cûba** (navê wê bi tirkî kirine *Akçagöze*), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.

Kategorî:Gundên Dîlokê (navend)
Gûçke

**Gûçke** yan Gucuge (), gundekî bi ser navçeya Alêbana Dîlokê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Alêbanê
Axceborc

**Axceborc** (), gundekî bi ser navçeya Alêbana Dîlokê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Alêbanê
Cureyên bêparastin

thumb|Bê-parastin ango ''Vulnerable''
**Cureyên bêparastin** (VU), di lîsteya sor a IUCN'yê de ji bo cureyên ku rîska bilind heye nifşên wan bikevin xetereyê tê bikaranîn. Ev kategorî bi gelemperî ji sedema xerabûna habîtata cureyê pêk tê. Cureyên pêparastin têne temaşekirin û dikevine rewşa xetereyê de. Hinek cureyên ajal û riwekan ên di vê kategoriyê de hatine lîstekirin li jêr in:

## Canewer
[thumb|[Hirçê cemserê ]]
* Zîrêpûşê sêkember (*Tolypeutes matacus*)
* Dugong (*Dugong dugon*)
* Zebrayê çiyayan (*Equus zebra*)
* Pezkoviyê Sîbîryayê (*Moschus moschiferus*)
* Bizina kovî (*Capra aegagrus*)
* Berazê Filîpînê (*Sus philippensis*)
* Balînayê qof (*Megaptera novaeanglidae*)
* Şîpa nêçirvan (*Acinonyx jubatus*)
* Hirçê cemserê (*Ursus maritimus*)

## Riwek
thumb|Dionaea muscipula
* *Ariocarpus agavoides*
* *Ariocarpus bravoanus*
* *Ariocarpus scaphirostris*
* *Mimetes chrysanthus*
* *Dendrosicyos socotrana*
* *Dionaea muscipula*

## Herwiha binêre
* Lîsteya Sor a IUCN


Kategorî:Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Mezmexor

**Mezmexor** (, , navê wê bi tirkî kirine *Bağlarbaşı*), gund û taxeke ser navçeya Şahînbeya Dîlokê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dîlokê (navend)
Kilîseciqa Tehtanî

**Kilîseciqa Tehtanî**, ango **Kilîseciqa Jêrîn** (tê wateya *Dêrika Jêrîn*; navê wê bi tirkî kirine *Bayramlı*), gundekî ser navçeya Dîlokê ye.

Kategorî:Gundên Dîlokê (navend)
Gûrenîz

**Gûrenîz** (navê wê bi tirkî kirine *Bilek*), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.

Kategorî:Gundên Dîlokê (navend)
Kêr

thumb|Cureyeke kêra kulînê, pêjgehê
thumb|Kêra aşpêj
thumb|Kêr û vekirox
thumb|Kêra makekêr, bo gelek karan (Victorinox Mountaineer)

**Kêr**, alaveke sereke ya birrînê ye. Bi aliyê wê yê tûj karê birrînê tê kirin. Di serdemên berê de wekî çek, lê îro pirranî bo birrînê tên bikaranîn. Bi sedan cureyên wê hene. Kêrên standard ên pêjgehan ji *destik* û *şûrikê* (cihê hesin ê birrînê) pêk tên.

## Dîroka kêrê
Pirr berê di jiyana komûnal de, mirovan kêrên xwe ji kevirê çêdikirin û bo nêçîrvanî, birrîn û şer bikardianîn. Dûv re ji dar, hestiyê û ji hin lajwerdan hatin pêşxistin.

Kêr ku mirov dikare wekî *kahûr* an *şûrê* jî binirxîne, hêj jî bo pevçûnê tên bikaranîn. Lê ji kêrên wiha re kahûr, kêrik, pîncik, kamir, cozan, qame hwd dibêjin.

Dema mirovan êdî zinarên lajwerdan helandin û metal bipêşket, êdî cureyên kêran jî pirr bûn. Bi texmînî di sedsala 15. de kêrên pê şer û nêçîrvanî tên kirin, ji yên birrînê veqetîne. Li Kurdistanê kahûr û xencer berê li ser her zilamê hebûn, lewra ev wekî nîşaneyeke mêranî û wêrekiyê dihatin dîtin.

## Gotarên têkildar
* Lîsteya cureyên kêrê

Kategorî:Alavên pêjgehê
Qûre

thumb|Koma qûreyan ji sala 1961, çaydankeke sifirî û 6 stekanên çayê
thumb|Qûreyeke japonî ji hesinê
thumb|Qûreyek ji Fürstenbergê, 1999
thumb|Qûreyeke ferfûrî, 1980

**Qûre**, amana ku tê de çay tê dem kirin, kelandin û pêşkêşkirin e. Heger binê wê de bo ava kelandinê parçeyek din jî hebe, bi hev re navê wê dibe **çaydank**. Li Kurdistana Bakur pirranî ji bo hemiyan dibêjin *çaydank*.

## Cureyên qûreyan
* **Qûre**, cihê çay tê de ye û tê de tê dem kirin
* **Çaydank**, taxima wê ye, ji du parçeyan pêk tê, yek qûre ye, yê din jî avdank e, çaydank navê taximê ye
* **Çaykan**, çaydankên mezin ên kargehan e, gelek cureyên wan hene, ji tankên avê (avdank), dikê avê (henîfe, sulav, mûslix), qûre û amanên din ên servîsê pêk tên

Çay ji Çînê belav bûye, bêjeyeke çînî ye û bûye navneteweyî. Li Kurdistanê heya sedsala 19. ji çayê bêhtir, kafê (qehwe) dihatibûye vexwarin, lê niha çaya reş gelek tê vexwarin.

## Gotarên têkildar
* Qûreya Utahê
* Qûreya Russell
* Semawer
* Gaywan

Kategorî:Firax
Kategorî:Îcadên çînî
Kategorî:Xanedana Yuan
Wok

thumb|250px|Wok

**Wok** amaneke aşpêjiyê ye, ji bo xwarinên çînî û pêjgehên rojhilatê Asyayê tê bikaranîn. Mirov dikare wekî rûnbirêşkekê bibîne û bi rastî jî dişibe rûnbirêşka etaran (çerçî) a di pêjgeha kurd de tê bikaranîn.

Taybetiya wê ew e ku binê wê nagire, lewra forma gloveriyê û lajwerda tê bikaranîn rê nade ku tîn li cihekê xwe bişidîne, xwarinê bişewitîne.

Li Kurdistanê kêm tê bikaranîn. Mirov dikare bêje tenê di aşpêjxaneyên xwarinên çînî û asyayiyan çêdikin de navdar bûye. Li Ewropayê niha gelek belav bûye.

Kategorî:Firax
Kategorî:Îcadên çînî
Argûn

thumb|Argûn
thumb|Nan tê pijandin

**Argûn** ji firneyên biçûk re tê gotin. Niha pirranî bi elektrîkê dixebitin û argûnên nûjen bi gelek cureyan in. Argûn navê giştî ye lê îro êdî ji bo argûnên bi elektrîk re dibêjin. Lewra êdî yên berê li gundan kêm mane.

Carnan di bikaranîna argûn, pêxerî, rojing, kuçik, bace, dûkêş, sobe ûêd de tevlîhevî dedikevin.

## Cureyên argûnê
* Argûna girover
* Pêxerî yan bixêrî bi dûkêşê ne, ji kuçikên bi dûkêş re dibêjin.
* Rojing ji sobeyên berê yên li derve di bin tava rojê de bo xwarinan dikatin bikaranîn e.
* Kuç an kuçik, pirranî ji sê keviran in, bo agirê daran e, teknîka herî kevn û prîmîtîv a aşpêjiyê ye.
* Soba yan sobe, berê ji axê çêdikirin, wekî tendûrê, niha lajwerdî ne û him bo germbûnê, him jî bo aşpêjiyê ne
* Bapor
* Hetûn
* Xulçik
* Qozî
* Agirdank, manqel
* Tifik
* Berwesêl, agirê di çalekê de tê vêxistin e, kartol û pîvazan didin ser kozir û pîzolên wê
* Ocax, argûna bi gaz û neftê dixebite, pirranî mobîl in



File:Toaster oven.jpg
File:Lehmbackofen.jpg
File:Tatakua.jpg
File:PompeiiOven.JPG


Kategorî:Alavên pêjgehê
Kategorî:Amûrên çêkirina xwarinê
Makêş

thumb|Safok, makêşa herî biçûk, bo çayê

**Makêş** alava darivandinê, fîltrekirin, parzûnkirinê ye. Di gelek warên jiyanê de tên bikaranîn û di zimanê kurdî de gelek binavkirinên wê hene.

## Cureyên makêşê
* Makêş, navê giştî û herwiha navê ya di wekî meqarneyê xwarin pê tê darivandin e
* Mevsik, ya çorsane û qulên wê mezin e, bo mînak a di înşeatan de tê bikaranîn
* Parzûn, pirranî ji qumaşê ye û tê dardekirin, bo mînak parzûna pê penîr tê parzûnkirin
* Safok, sefînok, ên biçûk in, bo mînak bo çayê
* Palan (makêş)
* Şirşirk
* Kefgîr, heskên qulqulîne, bo girtina kefa xwarinê
* Serad
* Bêjing, bo bijartina heban, bêjinga ard (arvan)
* Moxil, bêjingên ku qulên wan hûrik, bi bejnê mezin in
* Sîtok, cureyek bêjingê ye, qulên wê mezin in

Kategorî:Alavên pêjgehê
Kategorî:Aşvanî
Bista biraşteyê

thumb|rast|250px|Cureyeke izxareyê

**Bista biraşteyê**, caxik, izxare, bista ku pê biraşte tê çêkirin e. Bist ji saca goştqelînê re dibêjin. Mirov dikare hemwate bîkarbîne. *Caxik*, *izxare* jî tên bikaranîn.

Ji ber ku êdî bistên berê yên qeliyan nemane, teknîka biraşteyan (goştbiraştin) gelek bipêşketine, bista biraşteyê bo tevayiyan dikare bê bikaranîn.

Li hin deverên Kurdistanê bist di wateya şîşan de tê bikaranîn û hin jî ji şîşan re bîco dibêjin ku navê xwe daye kebabeke kurdî.

Pirranî ji metalê ne lê yên ferfûrî û ji darê jî hene. Izxare ne tenê di pêjgehan de yan ne tenê ji bo amadekirina xwarinan tên bikaranîn. Lê bista biraşteyê bo xwarinan tê bikaranîn. Ên pêjgehan hesinî ne, di çend awayan de ne.

Kategorî:Alavên pêjgehê
Kategorî:Amûrên çêkirina xwarinê
Hêyavka goşt û kixseyê

**Hêyavka goşt û kixseyê**, **hêyavka dêrê**, **yaxniya (êxniya) dêrê** navê xwarineke kurdî ye. Dibêjin di rojên pîroz de, oldaran bi sîtilan vê xwarinê dikelandine, dibirine dêran. Di pêjgeha kurd, ermenî û suryanîyan de tê kelandin. Heger kixse nebin, pîvazên hûrik jî tên bikaranîn, lê heger kixse be çêjdar dibe.

Ev xwarin li Amedê, Îdir, Dîlok û gelek parêzgehan bi navê hêyavka (yaxniya) kixseyê ya bi sîrê jî tê binavkirin. Sîra kutayî jî dikeve xwarinê.

## Berkeliya êxniya dêrê
* *600 gr [[tîkegoşt]]a (goştê [[golik]]ê)*
* *3 kevçî rûnê tîr, margarîn*
* *200 gr [[kixse]]*
* *2 dendik [[sîr]]*
* *Sirke*
* *Nîv kevçî [[xwê]] (solin)*
* *1 stekan (qedeh) ava goşt*
* *Îsota reş (nû hatiye kişandin)*
* *Li ser daxwazê cureyên [[biharbêhn]]ê (biharat)*

## Çêkirin
Rûnê xwe di rûnbirêşkekê de bihelînin. Rûn qijilî, goşt bikin navê, heya zerayî pê ket tevdin. Kixseya xwe bi saxî (ne hûrkirî, tenê qalikên wê hatine girtin) berdinê, sîra kutayî jî. Heya hinekê zerayî bi rûyê kixseyan bikeve, tevbidin.
    
Ava goşt, sirke, xwê û îsota reş tevlî bikin, bi qasî nîv saetê bikelînin daku kixse û goşt nermijî bibin.

Xwarina xwe bi germî li binikan parve bikin û bi germî bixwin. Bi kêfa xwe hin biharatan jî dikarin bikarbînin.

Kategorî:Hêyavk
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Pêvir

rast|250px

**Komika Sêwiyan**, Perwîn (îng. The Pleiades) komika stêrkan, a di nav Komstêrka Ga de ye. Ji ber ku ew kesên ji ezmên dinêherin re hema bala merîv dikişîne, komika Sêwiyan ji berê de di nav xelkên dinê de bi nav û deng bûye. Ew him li nîvkada bakur, him jî ya başûr dîtbar e.

## Çavkanî

Kategorî:Cismên NGCyê
Kategorî:Ga (komstêr)
Lîsteya cureyên kêrê

* Aîkuçî, bi îngilîzî aikuchi
* Ajîkîrî, bi almanî ajikiri
* Cozan, bi îngilîzî utilitiy knife
* Doxpan
* Gûzan
* Kahûr
* Katir, bi îngilîzî katara
* Kêra birazbanî
* Kêra bizarbanî ya bêkalan
* Kêra dudevî
* Kêra kulavan, dişibe cozanê, cozanên nûjen
* Kêra rişteyê, kêra êrişteyê, bi îngilîzî mezzaluna
* Kêra sêvê, bi almanî apfelteiler
* Kêrdas (karambît)
* Kêrik, bisusta, bi îngilîzî switchblade
* Kêrkerî, kêra kerîkirinê, bi îngilîzî kitchen knife
* Kêrpanik, kêrpanokî (wekî panikiyên-banokiyên cotyaran)
* Kevlo, kevlo, kêra Ristemê Zal, bi îngilîzî athame
* Kurpan (kurpehn, serîpehn), bi îngilîzî kirpan
* Nişter (nişdar)
* Perperik (kêr), bi îngilîzî balisong
* Santokû
* Sator
* Tanto
* Xencer

Kategorî:Kêr
Kategorî:Lîste (çek)
Kategorî:Lîste (teknîk)
Mase

thumb|Maseyek ji sedsala 17. (Muzeya Wittstock)
thumb|Kombînasyona mase û sekûyan, pirranî li seyrangehan mirov rast lê tê

**Mase**, **mêze**, **dişe**, **çarpa** mobîlyayek e ku ji çar pêyan (lingan) pêk tê û li ser wan jî textekê dûz heye. Heger sê pêyên wê hebin jê re sêpa tê gotin ku pirranî textê sêpayan glover in.

Mase li malan, kargehan bi gelek armancan tên bikaranîn. Destexaneyên (sifre) kurdî pirranî sêpa û pêyên wan jî selîpî (wekî xaçê) ne û hinekê nizm in. Helbet kursîyên kurdan jî wekî maseyên wan nizm in. Li Kurdistanê gundî û koçber bo xwarinê textê xwarinê yên glover, bajarî jî, maseyan bikardianîn. Demên dawiyê de mase, sêpa û maseyên ling-xaçî kêm bûn.

## Dîroka sêpa û çarpayan
Zanistên rojavayî dibêjin berê li Misirê mase hatine bikaranîn. Maseyên wan ji kevir û lajwerdê bûne. Grekiyan sêpayên ku piştî bikaranînê tên hildan çêkirine. Bo mînak dixistine bin nivînên xwe.

Dibêjin maseyên kurdan û romayiyan wekhev bûne. Ji kurdan derbasê wan bûne, yan jî ji wan. Cara berê maseyên îro yên xwarinê di sedsala 15. de hatine bikaranîn. Beriya wê gelekan sandoqên (têbar) malê wekî textê xwarinê jî bikaranîne.

Kurdan pirr berê jî mase bikardianibûne lewra bêjeyên tên bikaranîn xwerû bi kurdî/îranî ne û dîroka wan gelek kevn e.

Niha gelek werzîşên maseyê hene. Ango di werzîşkariyê de, herwiha mase heye.

## Hin cureyên maseyan ên sereke
Di zimanê kurdî de tenê ji bo yên çar pêyên wan hene mase tê gotin. Heger sê pêyên wan hebin, di zimanên din de pirranî dîsa mase dibêjin lê di kurdî de nabe, jê re sêpa tê gotin.

* Maseyên lîstik û werzîşan, maseya tenîsê ûêd
* Destexaneya kurdî ya glover
* Maseya seyrangehê
* Maseya buroyê, maseyên masenûsan
* Maseyên gelek mezin, bo konferans, partî ûêd
* Maseya bi berkêşk, bi kêşo
* Maseya bi binkêşk
* Maseya bi çavîk
* Maseya bi totik an bi çerxe
* Maseya endezyar
* Maseya girover
* Maseya pokerê
* Maseya bîlardoyê, bilyard
* Maseya tenîsê
* Maseya kişikê
* Maseya îtalî, bi almanî Wangentisch
* Maseya xêvjimêrê, ya komputerê

## Girêdanên derve
Sêpa

thumb|Sêpayeke sêgoşe

**Sêpa** mobîlyayek e ku ji sê pêyan (lingan) pêk tê. Di malan an kargehan de bo gelek armancan tên bikaranîn.

## Yekpê jî heye
Sêpayên yekpê jî hene, pêyên wan stûr in, binê wan glover an selîpî (di dirûvê xaçê de) ne. Ji ber ku gelek kêm in, mirov dikare wan jî wekî sêpa binavbike. Zimanzanên kurdî ev ji hev cuda nekirine.

## Dîroka sêpayê
Dîroka sêpayê jî wekî ya maseyê gelek kevn e. Li rûyê cîhanê bêhtir mase hene, lewra çar pêyên maseyê zemînê zexm digirin, wernagerin. Sêpa heger textmezin bin û navbera pêyên wê fireh bin, dikarin werbigerin.

Sêpa herwiha alava ku di îdamê de tê bikaranîn e jî. Sê pêyên wê jî hene, di hin devokan de jê re sêdar, sêdara îdamê dibêjin.

## Hin cureyên sereke yên sêpayê
* Sêpaya textbiçûk, bo încane, guldankan
* Sêpaya xwelîdankê, textê wê hinekê mezin e
* Sêpaya sêgoşe, sêpaya xemlê, bi almanî Nierentisch
* Sêpaya Liegnitzê

Kategorî:Mase
Kategorî:Mobîlya
Kursî

thumb|180px|Kursiyek

**Kursî**, **sendelî** an jî **sandalî** mobîlyayek e ku bo rûniştinê tê bikaranîn. Di zimanê zarokan de li jê re *çûço* dibêjin ku zarok ji rûniştinê re dibêjin *çûçî*. Çûço herwiha kursiyê pitokan e ku tê de nakevin.

Piranî çar pêyên kursiyê hene. Kursiyên bêpalpişt (para wan nîne) jî hene ku li kafêxaneyên Kurdistanê gelek tên bikaranîn. Ev kursiyên bêpalpişt jî çarpêyî ne û cihê rûniştinê ji qayîşê yan cîlê hatine ristin. Kursiyên Amedê navdar in.

## Cureyên sereke yên kursiyan
* Kursiyên Amedê
* Kursiyên barê, bi almanî Schemel
* Çûço
* Kursiyên hejînok, bi îngilîzî rocking chair
* Kursiyên buroyê, kursiyên zivirok, kursiyên çerxende
* Kursiyên otomobîlan
* Kursiyên zayanxaneyan, bo zayînê tên bikaranîn
* Kursiyên dêrê
* Kursiyên paldanê, kursiyên mirov xwe li ser wan ber tavê didin
* Kursiyê Windsor, bi îngilîzî Windsor chair
* Kursiyên bermil, bi îngilîzî kneeling chair
* Kursiyên navşeqî, bi îngilîzî saddle chair
* Gelek cureyên kursiyên nûjen

## Girêdanên derve

Kategorî:Rûniştek
Berkêşk

thumb|Berkêşka maseya ber nivînê
thumb|Berkêşkên kivşekirî yên pirtûkxaneyekê

**Berkêşk**, **kêşo**, dexîl parçeyek ji mobîlyayê ye ku bo tiştan bixinê tê bikaranîn. Dolap, mase, nivîn, kincdank (an cildank), camedan ûêd gelek mobîlyayan de berkeşk hene.

## Navê giştî kêşo ye (yan kêşok)
Navê vê fonksiyonê yê giştî, *kêşo* ye. Ango tişta ku tê kişandin. Lê ji ber ku pirranî ji berê ve tên kişandin, bo hemiyan jî *berkêşk* dibêjin. Heger kêşo di binê mobîlyayê de be, *binkêşk* tê gotin.

Kategorî:Mobîlya
Çûço

thumb|Pitikek di çûçôyê de rûniştiye, ji sala 1950
**Çûço** navê rûnişteka pitik û zarokên biçûk lê tên rûniştandin e. Çûço binavkirineke ji zimanê zarokan e. Zarokên kurd ji rûniştinê re *çûçî* dibêjin. Mirov dikare bo vê kursiyê bêje *rûnişteka pitikan* jî.

Taybetiya wan ew e ku di van rûniştekan de pitik (pitok) nakevin û di bilindahiya maseya xwarinê de ne. Zarokên biçûk an pitik him dikarin werin ser destexaneya (sifre) malbatê, him jî cihê wan bi ewle ye, nakevin.

Berê li Kurdistanê destexaneya kurdî dihate bikaranîn ku nizm bûn, pêdivî bi çûçoyan di dirûvê kursiyê de, nedima. Çûçoyên wê demê ji palgeheke di dirûvê tîpa "U" û di binî de jî ji mînderokekê pêk dihatin.

## Çavkanî

Kategorî:Pitik
Kategorî:Rûniştek
Mobîlya

thumb|Destexaneya malê

**Mobîlya** *(ji latînî mobilis=livdar, bi liv, bi hereket)* ji alavên ku bi kêrî rûniştin, bicihkirin, xemlandin û gelek armancên din tên re dibêjin.

Berê li Kurdistanê dartaşan (darteraş, necar, xerat) di kargehên xwe de mobîlya çêdikirin û ew jî ji darê bûn. Mobîlyayên îro ne tenê ji darê, ji darên sentetîk, lajwerd, kevir, plastîk, bestir (kirar, caw, fason, qumaş) û camê ne.

Mobîlya dîsa jî pirranî ji darê tên çêkirin. Mobîlya gorî armanca bikaranînê tên çêkirin. Berê li Bakurê Kurdistanê bajarên Erzîrom, Amed, Dîlokê gelek kargehên dartaşan hebûn, ji darên cuda mobîlya çêdikirin.

Mobîlyayên demên berê yên sereke li Kurdistanê mase, kursî, destexaneya xwarinê, dolapên kincan, sandoq, qefesên bûkan (bo rihêl-cihêz), xemlên dîwanan, awêneyên (neynik) çarçoveyên wan bi dar bûn, vîtrînên biçûk ên bo fîncanan ûêd bûn.

Di dema neolîtîk de çêkirina mobîlyayan destpê kiriye. Grekî, romayî, egîptî (misir), mezopotamyayiyan bingeha kargehên dartaşan avêtine, mobîlyayên curbecur çêkirine.



File:Vrba postelja.jpg|
File:Lundia-hylly.jpg|
File:Table set by tapiovaara.jpg|
File:VOLTAIRE Seat.jpg|
File:A_brown_sofa_(2005-03-03).jpg|
File:Hocker (fcm).jpg|
File:Salemer Münster Musikerzimmer Notenschrank.jpg|
File:Vedel childrens furniture gh.jpg|


Kategorî:Dîzayna sinaî
Kategorî:Mal
Kursîpalek

thumb|Cureyekî kursîpalekan
thumb|Kursîpalek

**Kursîpalek**, **kursiyên mezin**, **paldank**, **palgehên mezin** mobîlyayeke sereke ya malan e. Him ji bo rûniştandinê, him jî paldan, ponijîn, raketin, veketin û vezelînê ne. 

Bi bandora pişavtina kurdî niha li Bakurê Kurdistanê *qoltix* dibêjin ku ev ji romî (tirkî) derbas bûye.

## Cureyên kursîpalekê

* Kursîpalek, kursiya mezin a bo yek kesê û navê giştî yê paldankên dişibin kursiyê ye.
* Paldank, kursîpaleka mezin a bo du-sê kesan (an zêdetir) e. Hin ji wan vedibin û bo xewê tên amadekirin, ji wan re paldankên dibin nivîn tê gotin. 
* Paldankên dibin nivîn. Li Bakurê Kurdistanê bi tesîra romî (tirkî) jê re *çekyat* dibêjin.

Dîroka kursîpalekan ne pirr kevn e, lewra berê terişandina daran dijwan û biha bû. Tenê key, mîr û dewlemendan dîwanên xwe bi kursîpalekan dixemilandin. Bi pêşketina teknîkê ve niha di pirraniya malan de hene.

Ji Ewropayê bêhtir, asyayî bikartînin. Lewra ewropayî ji xemlê û rehetiyê bêhtir bala xwe didin praktîkî, hijyen û erzaniyê. Bi rastî jî pakijxwedîkirina kursîpalekan dijwar e, dem û kedê divê.

Kategorî:Rûniştek
Sêvaxîn bi rûnê zeytê

**Sêvaxîn bi rûnê zeytê**, xwarineke pêjgeha kurd e, lewra kurd gelek hez ji sêvarxinê (sêvaxîn, sêva bin erdê) dikin û wê çi xavî di seleteyan de, çi jî di xwarinan de bikartînin.

## Bo nexweşan tê pêşniyarkirin
Helbet divê bêî temî û pêşniyarên bijîşkên xwe divê em bi serê xwe derbareyê tenduristiya xwe de biryarê nedin. Bijîşkiya gelêrî ya kurd gelek dewlemend û pêşketî ye. Heya salên 1980'î ku li pirraniya gundên Kurdistanê elektrîk nebûn, bijîşkiya gelêrî, nexweşan sax dikir.

Sêvaxîn *(bi latînî: Helianthus tuberosus)* di bijîşkiya gelêrî ya kurd de wekî madeyeke afrodîzyak (hêza zayendetiyê zêde dike) tê zanîn. Bo gurçikan baş e, mîzewaqiyê derdibe. Şîrê pêsîrên pitokmijan zêde dike, bo nexweşên şekirê (diyabet) bikêr e, çermê mirov xwedî dike ûêd.

## Berkeliya xwarinê
* *1 [[pîvaz]]*
* *3-4 [[gizêr]]*
* *1 kg sêvaxîn*
* *1 kevçî [[merge]]ya fringiyê (tomatos, bacanê sor)*
* *Nîv stekan (qedeh) rûnê zeytê*
* *1 kevçî şekirê tozî*
* *[[Xwê]]*, solin
* *Ava oranjekê (portakal, porteqal, narinc)*
* *Av (bi qasî ku ser sêvan re tiliyekê derbastir be)*
* *[[Bexdenûs]]*
* *[[Hêliz]] (pîjinda, şiwît)*

## Çêkirin
Quşxane yan beroşekê bînin, rûn, pîvaza ku kûbîkî (wekî zarê) hatiye hûrkirin û mergeyê berdinê û biqijilînin.

Sêvarxînan pakij bişon, qalikên wan bigirin. Wan mezinî hûr bikin, bi tevî gizêrên mezinhûrkirî berdin quşxaneya xwe.

Şekir û xwê tevlî bikin. Hinekê şûnde avê berdinê (hûn dikarin ava oranjê jî tevlî avê bikin an beriya wê tevlî bikin). Heya ava xwe kişand, sêvarxîn û gizêr nermijî bûn bikelînin.

Beriya ku êdî hûn ji ser argûnê daynin, bexdenûs û hêlizê tevê bikin. Hûn dikarin dema we di nav rûn de berkeliyên xwe (melzemeyên xwarinê) diqeland jî biharbêhnê (biharat) tevlî bikin. Lê baldar bin bila neşewite.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Rêşker

**Rêşker**, **rendeş**, **bikar**, **xuştire** alaveke pêjgehê ye ku bi wê tê rêşkerkirin. Cudatiya rendeyê ji rêşkerê ew e ku, rêşker tenê di pêjgehan de tê bikaranîn. Mirov dikare navê *rendeya pêjgehê* jî bikarbîne, lewra bi heman armancê ne.

Rêşker bo amadekirina berkeliya (melzemeya) xwarinê ye. Bi wê ew tên pişirandin, hûrkirin. Bo mînak penîr, gizêr, xiyar bi wê tên rêşkerkirin.

## Pêşangeha wêneyan

Wêne:Cheese grater.jpg|bo gelek karan
Wêne:Kuechenreibe (fcm).jpg|bo tîkekirinê jî
Wêne:Micro Plane.jpg|cureyeke din
Wêne:Zest Grater.jpg|cureyeke pehn
Wêne:Muskatreibe fcm.jpg|bo gûz û bindeqê
Wêne:GingerGrater.png|ji ferfûriyê
Wêne:Oroshigane.Sharkskin.jpg|Oroshigane


Kategorî:Alavên pêjgehê
Xwêdank

thumb|Cureyeke ji camê û bi devanga lajwerdî

**Xwêdank**, **solindank**, **kûpikê biharatê** alaveke pêjgehê ku bi wê xwê bi xwarinan tê werkirin.

Devê wan bi makêş in, fîltre ne. Berê li Kurdistanê xwê dank dar û ferfûriyê bûn. Niha yên ji lajwerdê û plastîkê pirr in. Kurdan biharbêhn (biharat) di tasikên devgirtî de dianîn ser destexaneyê (sifreyê), niha ne wisa ye, biharbêhn jî êdî di xwêdankan de tê servîskirin. Mirov dikare bo yên biharatan jî xwêdank bikarbîne.

Di serdema 19. de xwêdankên ku devanga wan bi badanê vedibin derdikevin. Dibêjin deranderê wê bi navê John Mason mirovek bûye (sala 1858).

## Binêre herwiha
* Şekirdank

## Girêdanên derve

Kategorî:Alavên pêjgehê
Kategorî:Îcadên amerîkî
Darikê tîrê

[thumb|Dartîrika ji dara [narewanê]]
thumb|Darika tîrê ya balorî, ji ferfûriyê
thumb|Darkate, yên bi du destan tên girtin jî hene

**Darikê tîrê**, **tîrik**, **kirdanek** darika ku bi wê hevîr tê vekirin e. Pirranî di vekirina pelhevîrkan (şikeva) de kêrbar e.

## Cureyên darikê tîrê
* **Tîrik**, biçûk û zirav e, bo pelhevîrkên biçûk e, bo mînak pelhevîrkên (şikeva) şîraniyan
* **Darkilor**, bo vekirina pelhevîrkên kilorê ye. Orteya wê stûr, berî bi seriyan jî zirav e. Helbet bo kiloran ên din jî tên bikaranîn.
* **Darkate**, stûr in û destikên wan hene. Ji ber ku kate, ne ji pelhevîrkan (şikeva) lê ji hevîrê ye, vekirina wê jî dijwar e. Darkate dikarin gelek stûr jî bin.
* **Şûpik**, dartîrika wekî loxê ye, ango wekî rûloyê

## Gotinên pêşiyan li ser darikê tîrê

## Girêdanên derve

Kategorî:Alavên pêjgehê
Qurix

[thumb|[Qurix-A ]]
**Qurix** li başurê Kurdistan:Gelawêj an **Sîriyos** an **α Canis Majoris** (*Alpha Canis Majoris*) ronaktirîn stêrka di ezmana şevê de ye. Bi qedra zahîrî ya −1,46 ve ew hemahema du caran ji stêrka Suheyl, duyemîn stêrka herî ronaktir û geştir e. Ew di komstêrka kûçikê mezin de ye. Herçiqas ew wek stêrkek xwiya dibe jî, esasen ew ji du stêrkan pêk tê. Ya ku wek qurix tê zanîn bi navê îngilîzî Sirius A (*Qurix-A*), yê pircaran bi çavan xwayîn nabe jî wek Sirius B (*Qurix-B*) tê binavkirin.

Qurix herçiqas ne stêrka herî mezin e jî, ji ber nêzikiya wê ya îzafî ew dibe stêrka herî geşa di ezmên de. Ew ji erdê 2,6 parsekan (8,47 salên roniyê) dûr e. Bi vê dûriyê ve ew yek ji stêrkên herî nêzikî dinê ye. Sirius A du caran ji rojê mezintir e û qedra wê ya qedra mitleq jî 1,42 ye. Ew 25 caran ji rojê rewnaqtir e, lê qedra wê ya mitleq ji stêrkên dinên rewnaq wek Suheyl û Rigel hindiktir e.

Stêrka Qurix ji berê de di nav xelkên dinê de bi nav bûye û ew bûye navnîşaneka boyî hesabkirina demên salê. Ji ber ku ew di hin demên salê de li ezmên xwiya nabe, dema ew şûnde li ezmên xwiya dibe ew wek nîşana hin tiştan hatiye diyarkirin. Mînak dema misiriyên kevin tekrar xwiyabûna wê wek nîşana rabûna çemê Nîlê dîtine. Wekî din di nav yewnanên kevin de rojên ku stêrka Qurix li ber helhatina rojê xwiya dibe wek rojên germa kûçikan bi nav bûye ku ew rojan di meheya tîrmehê de ne.

Ew bi erebî wek *Eşîra* (al-Ashira) tê zanîn û di Quranê de navê wê di sûreya necm de wek ", "Xwedêyê Eşîra jî ew e" (49) derbas dibe.
 
Di nav kurdan de jî helhatina qurix wek şikeştina tîna germê tê dîtin. Kînga qurix heltê êdî germa havînê hêdî hêdî kêm dibe. Di nav kurdan de li ser qurix gelek tişt tên gotin. Wek dibêjin bi helhatina qurixê re tîna germê dişkê, û ji quriz şûnde dar zêdetir tî dibin.

* *Wek nêriyê ku çavê wî li Qurixê be*
* *Heta Qurix hilnê zebeş çênabin*

Qurix di serê meheya gelawêjê de, bi rohelat re ji hêla başûr rohelat xwiya dibe û her şevekê re hebekî din bilind dibe. Ew gorî asoya bi çiya an ne bi çiya çend rojan zû an dereng 4-10'ê gelawêjê xwiya dibe.

## Girêdanên derve

Kategorî:Kûçikê Mezin (komstêr)
Quşxaneya hilmê

thumb|Quşxaneya zûkel

**Quşxaneya hilmê** ji quşxaneyên nûjen ên hilmê (dûkel) kêm berdidin û di nava hilmê de xwarinê dikelînin re dibêjin.

Ev quşxane ji hêza hilmê sûd werdigire. Hilmê yan hîç bernade, yan jî kêm. Dema hilm di nava quşxaneyê de ma, pesto û germî zêde dibe. Xwarin di nava germiyeke mezin de zû dikele.

## Hin binavkirinên vê quşxaneyê
* Quşxaneya zûkel
* Quşxaneya bifîq
* Dûzû
* Quşxaneya dûkelê
* Qûşxaneya bipîpik

Di van quşxaneyan de subab hene, dema kelandin bidawî bû hişyariyê dide. Ev subab dişibe fîq an fîrfirkek, bi viya rê nade quşxane devanga xwe bavêje yan biteqe. Divê kesên ku vê quşxaneyê bikartînin, baldar bin, nedin destên zarokan.

## Dîroka zûkelê
Bingeha van quşxaneyan nêzîkî 300 sal berê hatiye avêtin. Fîzîknasê îrlandî Robert Boyle sala 1679'ê de bi rêbaza hewandina û bernedana hilmê ceribandin kiriye. Wî bo devang nefire giranî dadianî ser. Denis Papin jî devanga taybet a niha jî tê bikaranîn bipêşxist.

Berê ev quşxane ji hesin dihatin çêkirin. Niha sifir, alumînyûm, cam ûêd jî tên bikaranîn. Zûkelên nûjen bi subaba hişyariyê ne û bo gelek aramancan tên bikaranîn.

## Hin hişyarî
* Ti carî bêî avê nedin ser agir. Divê kêm an zêde di quşxaneyê de av hebe ku, hilma wê subabê bide xebitandin û ew jî bifîkîne yan hişyariyê bide.
* Ava xwarinê divê ji nîvê quşxaneyê zêdetir nebe. Lewra hilma zêde pestoyê pirr zêde dike, dikare devangê bavêje.
* Kelandina her xwarinekê demekê divê. Divê mirov beriya kelandinê, bizanibe ka bo kelandinê çend deqe pêwîst in.
* Dema kelandin bidawî bû hema devangê venekin, bihêlin bila sar be. Hûn dikarin bidin bin dîkê avê (henîfe, mûslix).

## Cureyên zûkelê
* Veroka zûkel (gelek kêm tên bikaranîn, lewra verok gelek biçûk in)
* Quşxaneya zûkel (dûdiklî li Bakurê Kurdistanê di salên 80'yî de bûbû mode, her malekê dikirrî)
* Beroşa zûkel (bo kelandina goştê bihestî beroşa zûkel li Kurdistanê tê bikaranîn)
* Dista zûkel (bo kargehan in, dist mezin in)

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên çêkirina xwarinê
Kategorî:Firax
Kategorî:Quşxane
Berkêş

**Berkêş**, **sênî**, **mersef**, **lapir**, **mejmexe** ji firaqa ku devedorê wê ne ewçend stûr û giloverikî re dibêjin. Li ser xwarin tê xwarin, ango wekî destexaneyê (sifre) tê bikaranîn. Herwiha bo servîskirina kafê (qehwe), çay û cureyên vexwarinan jî kêrbar e.

Berê li Kurdistanê bazareke xwerû bo berkêşan hebû. Sêniyên ji sifirê hebûn ku gelek mezin bûn. En sêni nexşandî bûn. Berkêşa kê mezin û xemilxweş ba, bi viya pesnê xwe dida. Di malên dewlemendan de berkêşên zîvî hebûn. Li ser hinekan bi tîpên erebî nivîsên olî hebûn.

Berkêş ji bo gelek armancên din jî tên bikaranîn.

## Cureyên berkêşan
* Berkêşok
* Zêrcam
* Tepsiya çaygeran
* Tiyan
* Tablik
* Sêniya bi devang

Kategorî:Firax
Cureyên bi xetereya nemabûnê

thumb|Xetereya nemabûnê ango ''Endangered species''
**Cureyên bi xetereya nemabûnê** (EN) di lîsteya sor a IUCN'yê de ji bo cureyên ku nifşên wan ne di bin xetereya nemabûnê de ne. Ji ber ku populasyona van cureyan kêm bûye an jî bi guhertina hawirdorê rewşa nêçîra wan dikeve xetereyê. Lîsteya Sor a IUCN di rapora xwe ya 2006'an de ji sedî çilê hemû cureyên hatine lîstekirin weke cureyên bi xetereya nemabûnê kategorî kirin.
## Hinek mînakên cureyên lawir û riwekan

Mînakên lawirên ku di bin xetereya nemabûnê:
* Pilingê Sîbîryayê (*Panthera tigris altaica*)
* Fîlê Asyayê (*Elephas maximus*)
* Kerê kovî yê Asya (*Equus hemionus*)
* Tapîra Asyayê (*Tapirus indicus*)
* Tapîra çiyayî (*Tapirus pinchaque*)
* Çîru (*Pantholops hodgsonii*)
* Banteng (*Bos javanicus*)
* Anoa (*Bubalus depressicornis*)
* Balînayê şîn (*Balaenoptera musculus*)
* Kitika masîgir (*Prionailurus viverrinus*)
* Parsa Srî Lankayê (*Panthera pardus kotiya*)
* Parsa Îranê (*Panthera pardus saxicolor*)
* Parsa berfê (*Uncia uncia*)
* Pandaya dêw (*Ailuropoda melanoleuca*)
* Şempanze (*Pan troglodytes*)
* Orangutana Borneo (*Pongo pygmaeus*)
* Gîbona zîvî (*Hylobates moloch*)
* Îndrî (*Indri indri*)

Mînakên riwekan:
* Dara porqîz (*Ginkgo biloba*)
* *Platanthera praeclara*
* *Picea neoveitchii*
* *Nepenthes rajah*
* *Juniperus cedrus*
* *Takhtajania perrieri*
* *Aloe kilifiensis*
* *Puya raimondii*
## Pêşangeh

File:Urocyon littoralis full figure.jpg|Rûviyê giravê di bin sehm an xetereyê nemabûnê ye.
File:Sea otter cropped.jpg| Kûzeyê avî ya deryayê di bin sehm an xetereyê nemabûnê ye
File:Bison skull pile edit.jpg|Komek kiloxên Gayê bîsonê Amerîkayê
File:California-condor.jpg|Sîqalka kondorê Kalîfornyayê biçûk di bin sehm an xetereyê nemabûnê ye
File:Caretta caretta01.jpg|Kêsîlê deryayê di bin sehm an xetereyê nemabûnê ye

File:Arowana.jpg|Masiyê arowana Asyayê di bin sehm an xetereyê nemabûnê ye
File:Panthera tigris altaica 13 - Buffalo Zoo.jpg|Pilinga Sîberyayê di bin sehm an xetereyê nemabûnê ye.

## Herwiha binêre
* Lîsteya Sor a IUCN

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* List of species with the category Endangered as identified by the IUCN Red List of Threatened Species
* Endangered Species  from *UCB Libraries GovPubs*
* Endangered Species & Wetlands Report  Independent print and online newsletter covering the ESA, wetlands and regulatory takings.
* USFWS numerical summary of listed species in US and elsewhere 


Kategorî:Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Kategorî:Zorbûna jiyanî
Sêvarxin bi sosê

**Sêvarxin bi sosê** varyanteke xwarinên ji sêvarxinê tên çêkirin e. Kurd ji sêvarxinê gelek selete û xwarinan dizanin. Herwiha çêncên (sos) kurdan jî dewlemend in. Standardeke sosên ku dikevin nava vê xwarinê nîne. Mirov bi kêfa xwe çi bixe têkela sosê, dikare.

Ji sêvarxinê re herwiha sêvaxîn, *sêva bin erdê*, *qanqic*, *qonqiç* jî dibêjin.

Xwarinên ji sêvarxinê li Bakurê Kurdistanê niha kêm bûne, lewra nivşên nû ji xwarinên pincarên biharê, zebze û fêkiyan hez nakin. Ev li seranser cîhanê wiha ye. Roj bi roj fastfood, xwarinên hazirî bipêşdikevin. Hinek kes ji çêja sêva binê erdê hez nakin.

## Berkeliya terîfeyekê (bo çar kesan)
* *2-3 kerî [[nan]]ê hişk an nanê kartû*
* *1 stekan (qedeh) [[penîr]]ê qaşar ê li rêşkerê xistî*
* *1 kg sêvarxin*
* *4 Fringî (tomatos, bacanê sor)*
* *4 îsota dirêj, stûr û serî tûj (çarlîston)*
* *4 kevçî rûnê tîr, margarîn*
* *2 kevçî ard (arvan)*
* *2 stekan şîr*
* *Nîv baq [[bexdenûs]]*
* *[[Îsot]]a reş*
* *[[Xwê]]*

## Çêkirin
Qalikên sêvarxinê bigirin, bişon û di nava ava bixwê, ava şor de hinekê bixaşînin (bi qasî 8-10 deqeyan). Nivê rûnê xwe yê margarîn di quşxaneyekê de bihelînin, ardê xwe berdinê û heya zerayî bi ardê ket biqelînin.

Hêdî hêdî şîr tevê bikin, tevbidin. Baldar bin bila neşewite. Îsotan hûrik hûrik hûr bikin. Rûnê mabû berdin rûnbirêşkê, îsotên xwe biqijilînin. Qalikê fringiyan bigirin, hûrane tîke bikin, wan jî tevlî îsotan bikin. Heya kewa xwe girt, bêhna sosê pê ket, di agirê nizm de biqelînin.

Li vê sosa we amadekiriye, penîrê qaşar zêde bikin. Hûn dikarin gorî dilê xwe hin sosên hazir û biharbêhnê (biharat) jî bikinê. Xwê û îsota reş pêwerbikin.

Nanê xwe li binikên xwarinê hûr bikin, ango parve bikin. Sêxarxina xaşandî berdin binikan (tebaxan). Sosa we amadekiriye jî li ser wan raxînin. Bi bexdenûsa hûrkirî bixemilînin û bi germî bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Bajarên Kenyayê

thumb|250px|Nexşeya Kenyayê
[thumb|rast|250px|[Naîrobî, Peytaxta Kenyayê]]
[thumb|rast|250px|[Mombasa]]
[thumb|rast|250px|[Kisumu]]
[thumb|rast|250px|[Nakuru]]

**Listeya** bajarên Kenyayê.

# Baragoi
# Bungoma
# Busia
# Butere
# Dadaab
# Diani Beach
# Eldoret
# Embu
# Garissa
# Gede (bajar)
# Hola
# Homa Bay
# Isiolo
# Kajiado
# Kakamega
# Kakuma
# Kapenguria
# Kericho
# Kiambu
# Kilifi
# Kisii
# Kisumu
# Kitale
# Lamu
# Langata
# Lodwar
# Lokichoggio
# Loyangalani
# Machakos
# Malindi
# Mandera
# Maralal
# Meru
# Mombasa
# Moyale
# Mumia's
# Muranga (Navê berê Fort Hall)
# Naîrobî
# Naivasha
# Nakuru
# Namanga
# Nanyuki
# Naro Moru
# Narok
# Nyahururu
# Nyeri
# Ruiru
# Shimoni
# Takaungu
# Thika
# Vihiga
# Voi
# Wajir
# Watamu
# Webuye
# Wundanyi

## Herwiha Binêrin

* Kenya

Kategorî:Afrîka
Kategorî:Bajar

Kategorî:Kenya
Odeya nivînê

thumb|250px|Odeya nivînê, ji Panamayê

**Odeya nivînê'', ''mezela nivînê'', ''nivîngeh** an ji **xewgeh**, odeya yan cihê ku lê tê nivisandin, xewtin (raketin, razan), pal dan e. Odeyên nivînê bo armancên din jî dikarin bên bikaranîn.

Di pirraniya malên îro de odeyên raketinê hene. Li Kurdistanê her malek diviyabû ji xeynî odeya parcotan (mêr û jin) û zarokan, diviyabû odeya mêvanan jî heba. Odeya mêvanan ji hemî odeyên din baştir dihat xemilandin.

## Hin ji odeyên raketinê (razanê)
* Odeya parcotan
* Odeya zarok û pitikan
* Odeya mêvanan
* Odeyên hotel û seyrangehan
* Odeyên nexweşan
* Qawîşên girtîgehan

Di odeyên parcotan de pirranî nivînên parcotan, kincdank an camedan, komodîn, dexîloka kincan, lambe ûêd hene.

Dema mirov behsa odeyên nivînê dikin, berê li Kurdistanê odeyên mêvanan dihate bîra mirov. Lê îro pirranî odeyên parcotan, odeyên mêr û jinan tên bîrê.

Kategorî:Nivîn
Balgeh

thumb|Gelek cureyên balîfan hene

**Balgeh** an jî **balîf** ji bo nivistin (raketin, razan, xewtin), pal dan, veketinê ye. Balîf wekî aksesuar jî tên bikaranîn. Li ser kursîpalek, paldankan jî tên bikaranîn. 

Balge pirranî bo binê serî ye, bo xewê ye. Dema miriv behsa nivînêkê bike, binrax, lihêf û balgeh tên bîra mirov. Nivînekê dikare bêî karyolaya xwe be, ango dikare bêî pêyan be, lê bêî balgehê pirr nabe. Mirov dikare bêî wê jî razê, lê kêm kes ji wê hezdikin.

## Balîf divê zû bên şûştin
Ji ber ku hin cureyên bakteriyan dikarin xwe di nava balîfan de bicih bikin, çêtir e herî kêm mehê carekê bên şûştin, bi taybetî yên pitikan divê pakij bên xwedîkirin.

Kategorî:Tekstîl
Kategorî:Tekstîla malê
Binrax

thumb|Doşekên nûjen dikarin bêî karyola jî bin

**Binrax**, **doşek**, **mitêl**, **nalîk** bo nivisandin (raketin, razan, xewtin), veketin û paldanê ye. Herwiha mirov dikare bo armanceke din jî bikarbîne.

Binrax navê wan ê giştî ye. Mitêl, doşek ji ya di odeya nivînê de, yan odeyên din raketinê de tên bikaranîn e. Lê ji ber ku pirranî tenê ji bi nivisandê (razan) tê bikaranîn mirov dikare di heman wateyê de bikarbîne. Ango hin doşek hene tenê ji bo veketin an paldanê ne, ne ji bo odeyên nivînan in.

Binraxên nûjen rengîn in. Gelek cureyên wê hene. Berê li Kurdistanê ji hiriyê dihatin çêkirin. Nivînên klasîk ên kurdî de herwiha lihêf, balgeh jî hebûn.

## Dîroka binraxê
Dîroka binraxê jî dişibe ya nivînan. Medî, romayî, faris û grekan nivînên bi pê bikaranîne û binraxên xwe li ser karyolayan danîne. Heger karyola neban jî, binraxên xwe stûr çêdikirin. Ji ber wê ye binraxên kurdan gelek stûr in.

Di sedsalên 12. û 13. de ji ereban derbasê ewropayiyan bûye. Li Ewropayê binrax gelek bipêş ketine. Mirov dikare bêje cureyên niha hene, pirranî li Ewropayê hatine pêşxistin.

## Cureyên binraxê
* Binraxa hewayî

Kategorî:Nivîn
Lihêf

thumb|Cureyeke lihêfê ji sala 1940'î
thumb

**Lihêf** parçeyek ji nivînê ye, bo nivisandinê ye. Nivînên klasîk ji binrax, balgeh û lihêfan pêk tên. Lê ev ne mecbûrî ye, niha hin paldank, nivînên kêşokî, nivînên piştê, nivînên avê, nivînên bi hewayê ûêd hene ku ew bi xwe wekî binraxê (doşekê) tên bikaranîn û bo porkirinê jî nivîno (betaniye) hene.

Lihêfên kurdî pirranî ji hiriyê ne, stûr an tenik in, neqşandî ne û ji qumaşên cuda ne.

## Mijarên têkildar
* Nivînoya Sêrtê, betaniyeya Sêrtê
* Nivîno
* Nivînên Bêrtiyan
* Nivîn
* Binrax
* Balgeh

Kategorî:Tekstîl
Kategorî:Tekstîla malê
Sobe

thumb|Sobeyek li dêrê
[thumb|Sobeyên nipnû li [Amedê]]

**Sobe**, (ji osmanî: soba < mecarî: szóba, < almaniya navendî: Stuba (odekî germ)) alava germkirinê ye. Li ser sobeyê xwarin tên çêkirin. Hin sobe hene wekî argûn jî tên bikaranîn. Gelek cureyên sobeyê hene lê niha roj bi roj hejmara wan kêm dibin lewra germîker (kalorîfer) û radyatorên bi gaz û elektrîkê dixebitin pêşdikevin.

Li Kurdistanê pirr tên bikaranîn. Kurdistan bi giranî welateke çiyayî ye. Avhewaya wê sar û berfî ye. Zivistanên Kurdistanê sar in. Bi taybetî li herêmên Serhed, Dêrsim, Xerzan, rojhilatê Kurdistanê, deşta Rewanê bêî sobeyê nabe. Li Kurdistanê di sobeyan de dar, sergîn û komir (*rêjî*) tên şewitandin.

Sobeyên klasîk ji borî, bindanka sobeyê, arkolk (maşe) pêk tên. Niha bi dehan cureyên wê hene. Li Kurdistanê pirranî sobeyên ku wekî argûn jî tên bikaranîn hene. Ango cihê pijandinê heye di van sobeyan de.

Kategorî:Alavên germkirinê
Kategorî:Alavên pêjgehê
Kategorî:Amûrên çêkirina xwarinê
Kategorî:Germkirin, Hewakirin û Basarkirin
Zhengzhou

**Zhengzhou** (bi çîniya hêsankirî: 郑州; çîniya kevneşop: 鄭州; pinyin: Zhèngzhōu) serbajarê herêma Henan ya Komara Gel a Çînê ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Çînê
Nivîn

thumb|rast|250px|Nivînên îro

**Nivîn**, mobîlyaya ji bo xewê, veketin, vezelîn, dirêjbûn, ramedanê ye. Ji bo rehetiya mirovan e. Mirov dikare li ser paldankek, kursîpalekek an li nivînên erdê jî binivise (rakeve, razê, bixewe), li dîwan, wurz, xewgeyên (karyola) hesinî, textî jî. Herwiha di nivînên li odeyên nivînê yên bi gelek mobîlyayan dagirtî jî.

Pirranî êdî odeyên raketinê tên bikaranîn. Mobîlyayên odeyên jin û mêran, parcotan ji yên, eywan, hol, buro, kargeh, zarok û mêvanan cudatir in. Nivînên wan jî cuda ne.

## Dîroka nivînê
Ji kengî ve mirovan nivîn bikaranîne baş nayê zanîn. Berê mirov di şikeftan de dijiyan, nivînên wê demê de ne tenê rehetî, herwiha ewletî jî girîng bû. Dema mirov radiket diviyabû jiyana wê neketa xetereyê, bo mînak ajalên dirinde ew nexwariban.

Mirovên şikeftan ji purt û mûya ajalan, pûş, qirş û giya ji xwe re nivînên çorsane çêdikirin. Li Mezopotamyayê ku parekê axa Kurdistanê jî dikeve vê herêmê, mirovan nivîn jî bipêşxistin. Êdî nivîn ne tenê ji bo razanê, herwiha bo veketinê, paldanê jî bûn.

Egîptiyan (misirî), grekan, romayî, medî, suryanî û farisan nivînên bilind, nivînên bi pê bikaranîne. Nivînên îro bingeha xwe ji wir digirin. Wan nivîn ji dar, kevir, metal çêdikirin. Dibêjin nivînên medî, faris û suryaniyan rengîn bûne, bi kulav û mafiran (xalî, xalîçe) dihatine xemlandin.

Di serdema navîn de, bi taybetî di nava çînên serdest de, nivînên bi perde, xêlî û dekorasyonan derdikeve. Niha jî ev mode heye, gelek bûk û zava nivînên xwe wisa dixemilînin, ango wekî dewlemend û arîstokratên serdema navîn.

Li Kurdistanê berê du cure nivîn hebûn, nivînên erdê û yên sekû, dîwan, xewgeyan. Ên erdê ji binrax (doşek, mitêl), balge (balîf), palge û lihêfên stûr pêk dihatin. Balîfên kurdî balorî, stûr, dirêj bûn ku îro viya bijîşk jî pêşniyar dikin, lewra li anatomiya hestiyên stûyê tê.

Nivînên kurdan ji hiriyê bûn, pembû kêm dihat bikaranîn. Malbatên aboriya wan baş bûn, ji pirtikên firendeyan bûn ku nerm bûn.

## Cureyên sereke yên nivînê
* Nivînên zarok û pitikan
* Nivînên bi binraxê, nivînên bi doşekê
* Nivînên serhevkî
* Nivînên kêşokî, nivînên wekî berkêşkan tên kişandin
* Nivînên guhêzbar, nivînên portatîf
* Nivînên parcotan, nivînên cotik
* Futon (nizm in, japonî)
* Nivînên bi xêlî, nivînên serdema navîn
* Nivînên bilindî
* Nivînên bi hewayê
* Nivînên avê
* Nivînên nexweşan
* Nivînên piştê, nivînên tên qatkirin û dikevin çemedanan
* Nivînên taybet

## Herwiha
* Odeya nivînê


Kategorî:Zayendîtiya mirovan
Baragoi

thumb|Baragoi
**Baragoi** bajarekî Kenyayê ye. Di Kenyayê de ji bajarê re taxa danûstandinê tê gotin. Li bakurê bajarê Maralal û li rojhilata bajarê de jî Newala Sugutayê cîh digire. Beşekê Samburuyê ye. Nifûsa bajarê di gel du beşên eşîran niştecih digihîşe 20.000 kes ê (li gor hejmara 1999)

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Kenyayê
Kategorî:Kenya
Or

**Or** (navê wê bi tirkî kirine *Altaş*), gundekî ser Erdêxanê ye.

Kategorî:Gundên Erdêxanê (navend)
Xarziyana Mezin

**Xarziyana Mezin** (navê wê bi tirkî kirine *Büyüksütlüce*), gundekî ser Erdêxanê ye.

Kategorî:Gundên Erdêxanê (navend)
Perdeya pencereyê

thumb|Dardekirina perdeyan, 1955

**Perdeya pencereyê** perdeya ku di malan an kargehan de tê bikaranîn e. Ji qumaş, têkelên kîmyayî, depîn (textî), lajwerdan tên çêkirin.

*Perde* bêjeyeke kurdî/îranî ye. Herwiha *pencere* jî. Kurd ji pencereyê re pace, berkaz (perkaz), taq(e), mered, pacerê, şibake, sivak jî dibêjin.

Perde bo kontrolkirina tavê û parastina jiyana taybet e. Ango perde jiyana mirov a malê vedişêre, tava zêde nahêle. Gelek cureyên perdeyan hene. Jin ji wan jî tenê bo dekorasyonê ne.

Li Kurdistanê perdeyan malan pirranî ji qumaşê ne. Perde bi kornîşan ve tên dardekirin. Perde bo armancê ne. Perdeyên stûr, perdeyên tûlê, perdeyên duparçe, perdeyên kurt, perdeyên şirikî ûêd hene. Her yek ji armancekê ne.

Kategorî:Tekstîl
Pencere

225px|thumb|Pencere
**Pencere**, vekirîbûnên geometrîk ên ji bo kontrolkirina hewa, ronahiyê ne. Di malan, otomobîlan de mecbûrî ne. Pencere vekirî yan ji camê ne. Herwiha sûna camê plastîk û têkelên din ên kîmyayî jî dibin. Bêjeya pencereyê pirranî pencereyên avahiyan tînin bîrê.

## Cureyên pencereyan û binavkirinên kurdî
* **Pace**, bo pencereyên yek qalpax û çorsane. Herwiha bo pencereyên otomobîlan.
* **Pacerê**, pencereyên ji çend çaviyan in, mezin in û li rûyê navendî yê avahiyan in.
* **Berkaz (perkaz)**, di wateya pencereyê de ye, mirov dikare bo hemiyan bikarbîne lê heger çarçoveya wan nebin nayê bikaranîn.
* **Şibak(e)**, pencereyên ji çar çaviyan in. Pencereyên li dîwarên stûr û aliyê hûndir bi pêşiya, çaviya wan hene. Di xaniyên kevirî yên berê de gelek bûn.
* **Mered**
* **Kulek (qulek)**, bi devang û ne ji camê ne. Bi rojê tên vekirin, tarî û sermayê de tên niximandin. Berê di gom, kadîn û tewleyan de gelek bûn.
* **Pacik**, pencereyên biçûk.
* **Pencereyên nûjen**, bi gelek teknîkan in.
Xalîçe

**Xalîçe**, **mehfûr** an jî **xalî**, berhemeke tevnkeriyê (cûmkerî) ye. Li dezgehên taybet ên xalîkeriyê (mehfûrkerî) tên çêkirin. Girêbendikên hûrik gorî nexş û nîgarên xwestî, li bendên tevnê tên girêdan. Bi giştî dema girê bidawî dibin, xalî jî bidawî dibe. Karekê gelek dijwar e.

Tevnên cilan li Kurdistanê berwarî, yên xaliyan jî emûdî (qinc) ne. Tevnên cilan kêmber ên xaliyan pirranî çargoşeyî û biber in. Xaliyên nûjena di fabrîkan de tên çêkirin û ne tenê ji girêbendikan e.

Mafir ne tenê wekî cîrax an binraxekê tê bikaranîn, mafirên dîwaran jî hene. Li cîhanê xaliyên faris, îtalî, kurd û hayan (ermenî) deng vedane. Xalî bi giranî li Bakurê Kurdistanê, li parêzgehên Meledî, Gurgum, Xarpêt, Wan, Riha, Dîlok û Colemêrgê tê çêkirin. Xaliyên herî mezin û nîgarxweş li Melediyê tên çêkirin.

## Dîroka mafirê (xalî)
Sala 1949ê xaliyek hat vedîtin ku 500 salan b.z. hatiye çêkirin. Ev xalî niha li Rûsya, bajarê St. Petersburgê di muzeyê de tê xwedîkirin.

Kategorî:Mehfûrkerî
Kategorî:Tekstîl
Buda, Budapeşt

thumb|Buda di sala 1493an de
**Buda** (almanî: *Ofen*, çekî: *Budín*, latînî: *Aquincum*) navê beşa rojava yê paytexta Mecaristan, Budapeştê ye ku li kêleka çemê Dunayê ye. Tê gotin ku navê bajar ji navê serdarê hûnan, Bleda, tê ku ev nav jî bi mecarî Buda ye.

Di dema sedsala 15an de bi giştî niştecihên alman li wir dijîn û mecar li bajarê Peştê bêhtir bûn. Keleha Budayê ji aliyê dîroka xwe ve bi nav û deng e.

## Bajarên cêwî
* Capestrano, 

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:Budapeşt