open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marksîzm

**Marksîzm** rêbazeke siyasî, zanistî û rewşenbîrî ya bibandor e ku hem bi sosyalîzmê û hem jî bi komunîzmê ve girêdayî ye.

Ji nîvê duyemîn ê sedsala 19an de, ji alîgirên felsefevanên alman Karl Marx û Friedrich Engels re wekî Marksîst têne binavkirin. Di wateyek berfireh de, Marksîzm ji bo teoriya aborî û civakî ya ku ji hêla Marx û Engels ve hatî pêşve xistin û hem jî ji bo nêrînên felsefî û siyasî yên têkildar têgînek kolektîf e. Kes û ekolên ramanê yên ku bi rengekî taybetî bi xebata Marks û Engels ve girêdidin jî wekî beşek ji Marksîzmê têne hesibandin.

Kategorî:Karl Marx
Kategorî:Komunîzm

Kategorî:Materyalîzm
Kategorî:Rexnekirina dîn
Kategorî:Sosyalîzm
Kategorî:Teoriyên civakî
Kategorî:Teoriyên dîrokê
Kategorî:Teoriyên sosyolojîk
Kategorî:Tevgerên felsefî
Kategorî:Tradîsyonên felsefeyê
David Schwimmer

**David Schwimmer** lîstikvan, derhêner û hilberînerê fîlmê yê amerîkî ye. Ew herî zêde bi karakterê xwe yê "''Ross Geller''"ê di rêzefîlma TVyê ya *[[Friends]]* de tê nasîn.

## Çavkanî

Kategorî:Derhênerên fîlman ên amerîkî
Kategorî:Derhênerên televîzyonê yên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyonîstên amerîkî
Kategorî:Sîtkomên amerîkî
Qada taybet

**Qada taybet** an **jiyana taybet** tê wateya qada ne giştî ku tê de mirov mafê xwe yê pêşveçûna azad a kesayetiya xwe bikar tîne, bêyî ku ji bandorên derve bê astengkirin. Mafê qada taybet di hemû demokrasiya modern de weke mafekî mirovî hatiye qebûlkirin. Dibe ku ev maf li ser bingeha berjewendiya giştî ya kesek an ji bo mebestên bicîhkirina qanûnê were sînordar kirin.

Qada jiyana taybet bi qismî bi ewlehiyê re têkildar e, ku dikare têgînên karanîna guncaw û parastina agahdariyê bigire. Qada taybet dikare forma yekbûna laş jî bigire û beşeke qanûnên jiyana taybet yên gelek welat û makezagonan e.

Kategorî:Mafên mirovan
Siyaset

[thumb|Axaftina [Mîxaîl Gorbaçov di rûniştina Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî de, sal 1988.]]
**Siyaset** an **polîtîka** (ji yewnanî: Πολιτικά, politiká, 'karûbarê bajaran') an jî **ramyarî** komek çalakiyan e ku bi girtina biryarên di koman de, an celebên din ên têkiliyên hêzê di nav kesan de, wek dabeşkirina çavkaniyan an statûyê ve girêdayî ne. Beşa zanista civakî ku li ser siyaset û hikûmetê lêkolîn dike, wekî zanista siyasî tê binavkirin.

Siyaset di çarçoveya “çareseriya siyasî” de dikare bi awayekî erênî were bikaranîn., ku ji lihevhatin û bêşiddetiyê pêk tê an jî dikare wekî "huner an zanista hukûmetê" bê binav kirin, lê bi gelemperî têgînek neyînî jî hildigire. Têgeh bi awayên cûrbecûr hatiye pênase kirin, û nêzîkatiyên cihêreng di bingeh de jî dihewîne, digel pirsa ka divê ew bi berfirehî an sînordar, bi ezmûnî an normatîf were bikar anîn, û ka nakokî an hevkarî jê re girîngtir e.

Siyaset bi taybetî qada jiyana giştî, lê beşek jî qada jiyana taybet (bihevrejiyan) a welatiyan, kiryar û xebatên ji bo rêvebirina civakê li hundir û derve û her wiha avakirina îrade û biryargirtinê di derbarê mijarên civakê de bi rê ve dibe. Bi awayên razber, di zanista siyasî de behsa "belavkirina nirxan (madî, wekî pere, an ne-madî, wekî demokrasî)" jî tê kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Qada giştî

**Qada giştî** an **jiyana giştî** ev qada jiyana civakê ye ku tê de mirov dicivin da ku pirsgirêkên ku di pêvajoyên siyasî de werin çareser kirin nîqaş bikin. Ji bo vê jî divê gihandina hemû çavkaniyên agahî û medyayê azad be û agahî bi awayekî azad bên nîqaşkirin. Di vê qada (gelemperî ya) ku bi serbestî tê gihîştinê de, divê raya piraniyê ji hêla sansur û astengên din ve bi awayeke azad pêş bikeve.

Qada Giştî cihekî hevpar e ji bo hemûyan, ku tê de fikir û agahdarî dikarin bên danûstandin. Gotûbêja bi vî rengî weke nîqaşa giştî tê binavkirin û weke derbirîna nêrînan li ser mijarên ku raya giştî eleqedar dikin tê pênasekirin. Pir caran, lê ne her gav, ji hêla beşdarên nîqaşê ve nêrînên dijber an cihêreng têne vegotin. Gotûbêja giştî bi piranî bi rêya medyaya girseyî, di heman demê de di civînan de an jî bi riya medyaya civakî, weşanên akademîk û belgeyên siyaseta hikûmetê pêk tê. Ev têgîn di eslê xwe de ji aliyê fîlozofê alman Jürgen Habermas ve hatiye çêkirin, ku qada giştî wiha pênase dike: "Qada Giştî ji kesên taybet ên ku wek gel li hev kom bûne û hewcedariyên civakê bi dewletê re diyar dikin, pêk tê". Zanyarê ragihandinê Gerard A. Hauser wê wekî "qadeke nîqaşê ya ku tê de kes û kom li hev dicivin da ku li ser mijarên berjewendiya hev bipeyivin û li ku dibe bila bibe, der barê wan de bigihîjin darazek hevpar" pênase dike. Qada giştî dikare wekî "di civakên nûjen de şanoyek ku tê de beşdariya siyasî bi navgîniya axaftinê pêk tê" were dîtin, û wek "qada jiyana civakî ya ku tê de raya giştî dikare were damezrandin".

## Çavkanî

Kategorî:Civaka sivîl
Kategorî:Demokrasî

Kategorî:Termînolojiya civaknasiyê
Paqijiya Mezin

thumb|Kevirek ji xaka kampa karê bi darê zorê ya Solovetsky, ku li Meydana Lubyanka di Roja Bîranîna Qurbaniyên Zextên Siyasî de, 30ê Çiriya Pêşîn, 1990 hate saz kirin.
**Paqijiya Mezin a Stalînî** (bi rûsî Чистка Tschistka, pirjimar Чистки Tschistki) serdemek dîroka Sovyetê bû. Li gorî nêrîna Stalînîst, di vê serdemê de kesên siyasî yên “bêbawer” û mixalif bi awayekî girseyî hatin çewisandin û qetilkirin. Hejmara giştî ya qurbaniyan ne diyar e û zehmet e ku were piştrast kirin. Texmînên dîroknasan ji yek mîlyon heta 60 mîlyon mirî ne.

Di nîvê salên 1920an de, Yosîf Stalîn dest bi derxistina dijberên siyasî yên rastîn an gumanbar ji Partiya Komunîst (PKYS) kir. Dûv re, ew kes gelek caran ji bo karê bi zorê yê li Gulagê ketin zîndanê, an jî li ser sûcên derewîn di darizandinên şovenî û veşartî de bi îdamê hatin mehkûmkirin. Îtîrafên bi vî rengî di bin îşkenceyê de dihatin standin.

Paqijiyên siyasî di dema bi navê Terora Mezin a 1936-1938an de, ku jê re "Paqijkirina Mezin" jî tê gotin, gihîşt lûtkeya xwe: Di vê demê de, her roj derdora 1000 kes dihatin kuştin. Ev windabûna berdewam a karmendan êdî erkên bingehîn ên partî, rêveberî û artêşê dixist xeterê. Li hinek deveran hemû berpirsên partiyan ên PKYS hatibûn girtin. Ji ber vê yekê di sala 1938an de bi fermana Stalîn tundiya çewisandinê kêm bû, lê bêyî ku bê rawestandin.

Pêla duyemîn a paqijkirinê di destpêka sala 1948an de dest pê kir. Ew di serî de li dijî Cihûyên Yekîtiya Sovyetê hatin kirin, yên ku wekî "kozmopolîtên bêbinî" dihatin şermezar kirin. Kampanya di destpêkê de bû sedema hilweşandina Komîteya Antî-Faşîst a Cihû û îdamkirina rewşenbîrên cihû, ku di bin navê Şeva Helbestvanên Kuştî tê bibîranîn. Ew bi navê Komploya Doktoran gihîşt lûtkeya xwe û ji nişka ve bi mirina Stalîn di adara 1953 de bi dawî bû.
Serban hilgera tirombêlê

rast|thumb| Veguheztina jorîn a gerîdeyê ya girtî ku bi rêça banê ku ji hêla fabrîkî ve hatî saz kirin ve girêdayî ye

**Serban hilgra tirombêlan** (bi îngilîzî roof rack ) ew cihgireka asinî ye ya ku li ser tirimbêlan e, ew ji bo hilgirtan baran e û ya bi ser banê Trombêlê ve ya girêdayî ye. Ew ji bo hilgirtina tiştên mezin tê bikar anîn, tiştên wekî bisiklêt, rookêra, û çenteyan.

## Wêne
rast|thumb| Li ser gerîdeyek motorê rahiştek banê rast bikin
rast|thumb| Li ser vagonek qereqolê refika banê ku ji hêla kargehê ve hatî saz kirin
rast|thumb| Du bisiklêt li ser refikek banê ya jêhatî ( hilgira bîsîkletan )
alt=Specialized Racks|thumb| Raksên pispor li ser nivînek hilgirtinê

## Çavkanî
Ali Bozer

**Ali Hüsrev Bozer** (jdb. 28ê tîrmeha 1925an - m. 30ê îlona 2020an) siyasetmedar û akademîsyenekî tirk ê hiqûqa bazirganiyê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Lisa Kudrow

**Lisa Valerie Kudrow** (jdb. 30, Tîrmeh, 1963, Kalîforniya) lîstikvaneke amerîkî ye, herî baş bi rola xwe ya Phoebe Buffay li ser *[[Friends]]* tê zanîn.

Ew ji Lee Kudrow û Nedra Stern çêbû. Piştî ku ji Dibistana Navîn a Portola qedand, wê ji Zanîngeha Vassar di biyolojiyê de mezûn bû.

Wî kariyera xwe ya komediyê wekî endamê The Groundlings dest pê kir. Yekem rola wê ya sereke di cîhana televîzyonê de wekî garson Ursula Buffay li ser *[[Mad About You]]* bû. Vê rola wî derfet da ku bibe yek ji lîstikvanên sereke yên rêzefîlma TV Friends . Rola wê di Friends'ê da cewika Ursula'yê Phoebe Buffay bû.Bi wî qerekterê ra di sala 1998 de xelata Emmy wergirt . (Lîstikvanê herî baş di Komediyê de).

Ew di 25ê Gulana 1995an de bi Michel Stern re zewicî, ku ew li ser seta Friends nas kir, û di 7 ê Gulana 1998 an de kurek bi navê Julian Murray çêbû. Ew niha li ser rêzefîlma televîzyonê ya bi navê Web Threapy ye.

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

### Televîzyon

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê
Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Komedyenên amerîkî
Kategorî:Komedyenên jin ên cihû
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xwediye xelatên emmy
Matt LeBlanc

**Matt LeBlanc** (jdb. 25ê tîrmeha 1967an, Massachusetts ) lîstikvan, hilberînerê televîzyonê û komedyenekî amerîkî ye. Wî ji ber rola xwe ya *Joey Tribbiani* di sîtkoma NBCyê ya*[[Friends]]* de navdariya cîhanî bi dest xist.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Sîtkomên amerîkî
Kategorî:Webarchive template wayback links
Yıldırım Akbulut

**Yildirim Akbulut** (jdb.  li Ezirganê; m.  li Enqere) siyasetmedarekî tirk e ku di navbera salên 1989 û 1991ê de serokwezîrê Tirkiyeyê bû.

Yildirim Akbulut endamê Partiya welatê dayîkê (*Anavatan Partisi*) bû.

Di sala 1983an de, ew di Meclisa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê ketiyê, ji bo hilbijartinê Erzirganê. Paşê ji di kabîneya Turgut Özal re wezîrê karên hundir bû.

Ew di rojê 14ê nîsana 2021ê li Enqere bi sala 85 mir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1935
Kategorî:Mirin 2021
Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Transkrîpsiyon û romanîzêkirina navên rûs û ûkrayniyan

Va ye transkrîpsiyon û romanîzêkirina alfabeya kirîlî di kurdî de ji bo navên rûs û ûkrayniyan.

## Çavkanî

Kategorî:Alfabe
Kategorî:Alfabeya kîrîlî
Kategorî:Romanîzêkirin
Kategorî:Transkrîpsiyon
Kategorî:Zimanê belarûsî
Kategorî:Zimanê rûsî
Kategorî:Zimanê ûkraynî
Peter Dinklage

**Peter Hayden Dinklage** (; jdb.11ê hezîrana 1969an) lîstikvanekî amerîkî yê fîlm, televîzyon û sehneyê ye. Wî ji ber rola xwe ya Tyrion Lannister di rêzefîlma televîzyonê ya HBOyê ya *[[Game of Thrones]]* (2011–2019) de gihişt navdariya navneteweyî û ji bo vê yekê wî xelata Primetime Emmy çar caran wergirt.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Mirovên zindî
Encyclopædia Britannica

**** (latînî ji bo "Ensîklopediya brîtanî") ensîklopediyeke bi zimanê îngilîzî ya agahiyên gelemper e. Ensîklopedî ji aliyê Encyclopædia Britannica, Inc. ve tê weşandin. Şirket ji sedsala 18an vir ve heye, her çend di nav sedsalan de gelek caran xwediyê wê guheribe. Ensîklopedî ji aliyê bi qasî 100 edîtorên tam-wextî û ji 4.000î zêdetir beşdaran vê tê birêvebirin. Guhartoya 2010an ya çapa 15an, ku 32 cild vedihewîne û ji 32.640 rûpelan pêk tê, çapa dawî ya çapkirî bû. Ji sala 2011an vir ve, ew tenê wekî ensîklopediya online tê weşandin.

Ji bo 244 salan hatiye çapkirin, *Britannica* bi zimanê îngilîzî ensîklopediya çapkirî ya herî temen dirêj bû. Ew yekem car di navbera 1768 û 1771an de li paytexta Skotlendayê Edinburghê, wekî sê cild hatiye weşandin. Hecma ensîklopedî fireh bû: çapa duyem ji 10 cildan pêk dihat, û bi çapa xwe ya çarem (1801–1810) derket 20 cildan.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1768an li Skotlendayê
Kategorî:Ensîklopedî
Ahmet Bozer

**Ahmet C. Bozer** (jdb. 1960 li Stembol) rêveberê karsaziyê tirk e. Ew cîgirê serok û serokatiya Coca-Cola ya Navneteweyî ye, ku ji kargehên Asya Pasîfîk, Ewropa, Ewrasya & Afrîka, û Amerîkaya Latînî ya Pargîdaniya Coca-Cola pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Karsazên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Empedoklês

**Empedoklês** (, 494-434 BZ) ji filozofên beriya Sokrates bû. Ew hemwelatiyê bajarê Agrigentum e, ku ev koloniyekî yewnanî yê Sîsîlyayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 490î b.z.
Kategorî:Mirin 430î b.z.
Lêda

thumb|''Leda û Qubeqaz'' ji hêla Leonardo Da Vinci.
thumb
**Lêda** (yewnanî: Λήδα [ lɛ͜ɛda͜a ]) li gorî mîtolojiya Yewnanî jinekî jinên Zeus e. Lêda keça keya Aetoliayê Têstîos û jina keya Spartayê Tîndareos bû. Zeus di şiklê qubeqaz de xuya bû xatûna Spartayê ra .Di heman demê da zarokên xwe yên cêwik Kastor û Polluks jî di efsaneyên yewnananda cih digre. Zarokên wê din yên navdar Helena Troyayî û Klîtemnestra ye.

Zeus di şiklê qubeqaz de xuya bû xatûna Spartayê ra. Çaxê wextê wî temam bû wek hêkekî zêrîn anî dinê nav wê da jî Helen derket.

## Çavkanî

Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Hevjinên Zeus
Kategorî:Keybanûyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Zeus
Hawar Mela Mihemed

**Hawar Mulla Mohammed Taher Zebari** (; jdb. hezîrana 1981an) futbolvanekî berê yê iraqî bû.

Wî beşdarî di gelek yaneyan de jirye wek Al-Quwa Al-Jawiya, Al-Ensar, Apollon Limassol, Al Khor, Anorthosis, Persepolis, Esteghlal, Zob Ahan, û Hewlêrê lîst berî ku di 11ê hezîrana 2015an de teqawît bibe.

Hawar bi yek ji baştirîn lîstikvanên iraqî bû di tîma neteweyî ya Iraqê de, û di serkeftina wan a Kûpaya Asyayê ya sala 2007an de futbolvanekê herî serekî bû.

## Statîstîkên kariyerê

### Klûb

## Çavkanî


Kategorî:Futbolvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Kesên ji Mûsilê
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Nintendo 64

thumb|Nintendo 64 bi kontrolker û pakêta lîstikê re
**Nintendo 64** (bi fermî wekî **N64** tê kurtkirin,  bi japonî: ニンテンドウ64, Nintendō Rokujūyon), ku navê xwe ji prosesora wê ya 64-bit girtiye, sêyemîn konsolê lîstika Nintendo ye ku li çaraliyê cîhanê hatî berdan.

Ew serketiya Pergala Entertainment Super Nintendo (SNES) ye û yekem konsolê lîstikê ya bi mîmariya 64-bit e. Yekem car di 23ê Hezîrana 1996an de li Japonya, 29ê Îlona 1996an li Amerîkaya Bakur û 1ê Adara 1997an li Ewropayê hat berdan. Wekî konsolek lîstikê, ew di serî de bi PlayStation û Sega Saturn ya Sony re pêşbaz kir, lê tenê di warê firotanê de konsolê paşîn têk bir.

Nintendo di serbestberdanê de amûrê wekî pergala lîstika vîdyoyê ya herî bilez a li sûkê reklam kir. Mîmariya 64-bit ya prosesorê bi taybetî dihat destnîşan kirin, ji ber ku di wê demê de konsolên pêşbaziyê PlayStation û Sega Saturn tenê bi 32-bit xebitîn. Lêbelê, moda 64-bit hema hema di pratîkê de nehat bikar anîn ji ber ku konsolê tenê 4 MB RAM hebû (4 GB dikare bi 32-bit re were çareser kirin) û bus ne bi têra xwe fireh bû. Digel vê yekê, jimareya xala herikînê ya ku ji bo grafikên 3D asayî ye bi 32 bit ve hate xuya kirin, ji ber ku bandorên aliyî yên wekî 8-byte (li şûna 4-byte) nîşangirên mezin dê bername dijwartir bikira. Prosesora 93,75 MHz karibû di çirkeyê de 125 mîlyon talîmatan bi cih bîne û ji ya PlayStation bilindtir bû, ya ku ku tenê dikaribû 30 MIPS bide xebitandin.

Mîna konsolên pêşîn ên Nintendo, modul (ên bi navê GamePacs) wekî navgîniya hilanînê ji bo lîstikan hatin bikar anîn. Nebikaranîna ajokerek CD-ya biha hîşt ku konsol erzantir bê çêkirin û firotin, û wekî encam. Vê yekê hişt ku konsol bi bihayê destpêkê ya herî zêde 250 $ Amerîkî bê firotin. Demên barkirinê yên modulan li gorî yên konsolên Sony û Sega, yên ku CD-ROM bikar dianîn, kêmtir bûn. Cîhê wan ê hilanînê ji yê Nintendo 64 pir hindiktir bû û ew ji bo hilberandinê jî bihatir bûn. Ev di bihayên firotanê yên bilind ên lîstikan de li gorî pêşbaziyê hate xuya kirin. Ev bû sedema bihayên bilin ên lîstikan.

Piştî ku di sala 2001an de ji hêla Nintendo GameCube ve hat veguheztin, konsol heya 2003an dihat çêkirin. Nêzîkî 32,93 mîlyon yekîneyên Nintendo 64 li çaraliyê cîhanê hatin firotin - hejmara PlayStation ên ku dihatin firotin sê qat jê zêdetir bû. Lîstika N64-ê ya herî firotî 1.9 mîlyon yekîne Super Mario 64 e.

## Çavkanî

Kategorî:Nintendo
Ermeniyên li Tirkiyeyê

**Ermeniyên li Tirkiyeyê** (bi ermenî: *Թուրքահայեր*, bi tirkî; *Türkiye‘deki Ermeniler*), yek ji gelên xwecihî yên Tirkiyeyê ye. Nifûsa wan a texminkirî di navbera 60.000 û 100.000 wekî tê gotin ku piraniya wan li bajarê Stembolê de ye.

thumb| Di wêneyê de kurd û ermenî li Tirkiyê xwepêşandan dikin

Di navbera salên 1914 û 1921an de nifûsa ermenî zêdetirî du milyon kesî bû. Îro piraniya ermeniyên Tirkiyê li Stembolê kom bûne. Rojname, dêr û dibistanên wan ên taybet hene da ku karibin dîn, ziman û çanda xwe biparêzin. Piraniya wan ji baweriya Apostoliya Ermenî ne û beşeke biçûk a ermeniyên li Tirkiyeyê jî girêdayî Dêra Katolîk a ermeniyan an jî Dêra Evangelîst a ermeniyan in.

Heta Nîjadkujiya ermeniyan ya sala 1915an, piraniya nifûsa ermeniyên Tirkiyeyê (wê demê Împaratoriya Osmanî) li herêmên rojhilatê welêt dijiyan, ku ermenî jê re dibêjin Ermenistana Rojava (îro ew der bi bakurê Kurdistanê an rojhilatê Tirkiyê re têkildar e).

## Dîrok
thumb|Nexşeya etnîkî ya Anatolyaya
Gelê ermenî di dîrokê de bi hezar salan li rojhilatê Asyaya Biçûk û başûrê Qefqasya hatiye damezrandin. Lê di sedsala 11an de tirkên ku ji Asyaya Navendî hatibûn, xwe li ser vê herêmê ferz kir û paşê Împeratoriya Osmanî ava kir. Ermenî wê demê bûne hindikahiyeke ku her ku diçe zêdetir tê cudakirin. Di Şerê Cîhanî yê Yekem de piraniya ermeniyan bûne qurbaniyên polîtîkaya komkujî û sirgûnê ku ji aliyê dewleta Tirkên Ciwan hatiye organîzekirin, ku bûye sedema qirkirina Ermeniyan. Ev qirkirina yekemîn a sedsala 20an e. Di dawiya şer de Împeratoriya Osmanî hat parçekirin û cihê xwe da Tirkiyeya nûjen.

## Ermeniyên Stembolê
[thumb|Kilîsekî Ermenî li [Stembol]]
Civata ermenî ya Stembolê, ku tê texmînkirin 60.000 - 70.000 kes e (nêzîkî %75ê nifûsa ermeniyên Tirkiyeyê), îro xwedî 33 dêrên şandî, 12 katolîk û 3 dêrên protestan in; 2 nexweşxane (*Surp Pirgitsch* û *Surp Agop*), 2 sêwîxane û 19 dibistan.

## Kesên navdar

* İlhan Selçuk, rojnamevan û nivîskar (diya xwe)
* Adile Naşit, yek ji komedyenên herî populer a Tirkiyeyê û listikvan
* Cem Karaca, stranbejêkî tirk (diya xwe)
* Hrant Dînk, rojnamevanê Agos
* Etyen Mahçupyan, rojnamevan
* Garo Paylan, siyasetmedar
* Özdemir Erdoğan, stranbêj (diya xwe)
* Nubar Ozanyan, fermandarekî Partiya Karkerên Kurdistanê
* Mesut Yılmaz, siyasetmedar (Hamşen)

thumb|120px|Adile Naşit
thumb|120px|Mesut Yilmaz

## Çavkanî

Kategorî:Ermenî
Kategorî:Ermenîstan
Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê
Adile Naşit

**Adile Naşit** (navê fermî: Adile Keskiner; * 17ê hezîranê, 1930 li Stembolê ; m. 11ê kanûna pêşîn, 1987) yek ji komedyenên herî populer ên Tirkiyeyê bû. Ew lîstikvana sînema û şanoyê bû.

[thumb|Bust li ''Parka Adile Naşit'' ya Çankaya ya [Enqereyê]]

Kategorî:Aktrîsên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Mirin 1987
Jêdera talişan

thumb|Nexşeya Talişîstan
**Ethnogesîya [[Taliş]]î** pêvajoyeke pêkhatina gelên îranîaxêv e ku li başûrê rojhilatê Qefqasyayê û bakurê rojavayê Îranê pêk hatiye.

Gelê Taliş xwe wek neviyên Kardûsî dibînin. Ev gel li basûrê rojavayê zeryaya qezwînê dijiyan, herêma wan digihişt heta Erdebîl û Zengan. Dibe ku navê Deryaya Kaspiyan jî ji vî gelî hatibe.

Li gorî çîrokên zanyar û dîrokzanan, çend guhertoyên eslê talîş hene. Li ser koka Talişî ji Xezerê, û guhertoyên jebêra wan ji Medîyan kevintir ê.

Sadiq Îsfehanî ji Talişê başûrê Qefqasya re gotiye "eşîra Gîlan" û navê xwe ji Talîşê ji kurê Yafet girtiye.

Hinek lêkolîn nîşan didin ku zimanê zazakî bi talişî ji kurmancî nêzîktir e.

## Çavkanî

Kategorî:Taliş
Polîksenê

**Polîksenê** (bi yewnanî: Πολυξένη) keça keya Troyayê Prîamos û ya xatûn Hekabê bû. Zaroka wan ya herî biçûk bû. Dilê Axîleûsê Akayî keti bû wê.
thumb|Qurbankirina Polîksenê, Muzeya Çanakkaleyê (Tirkiye)

Çîroka wê ji xeynî destana Îlyadayê, pêşbîniyên Axîlêûs de hatiye gotin. Polîksenê jî ji bo xwestina laşê Hektorê li bavê xwe hatibû. Dilê wî kete kujerên birê xwe Hektorê. Axîlêûsê ra teklîfa xulamtiya xwe kir, Axîlêûs vê teklîfê qebûl kir û Polîksenê bû xulama wî. Wextekî şûnde Axîlêûs jî aşiqê wê bû. Axîlêûs ji Prîamosê mûsadeya zewaca keça wî daxwaz kir, teklîfa beşdarbûna xwe ya nav hêzên troyayiyan jî kir. Nivîskarên kevnar vê yekê "îxaneta Axîlêûs" bi nav kirin. 

Axîlêûs ji bo ku Polîksenê ra bizewicî çû perestgeha Apolon. Çaxê hêviyên xwe ji peykera Apolonê dikir Parîsê birayê Hektor û yên Polîksenayê piştî peykera Apolon xwe xef kiribû. Derket û pê tîrekî binpehniya Axîlêûs (tendoma Aşîl) xist û ew kuşt.

Piştî Şerê Troyayê Akayiyan nikarî vegerin welatê xwe aciziyek di nav hêzên wan hebû. Nikaribûn derkevin rê, giyanê Axîleûs hate ziman got : Akayî bi tirsan gotina wî pirsîn remilvan Kalxasê Kalxas ji got bila Polîksenê bê gorîkirin.Ji ber ku sax vegerên welatê xwe, Polîksenê ku li ser kom axa Axîlêûsê digiriya kirin qurbanî. Xwîna wî rijandin ser gora Axîlêûs.

Ev çîroka efsaneyî li ser lahîta Polîksenê hatiye nîşandan.

## Çavkanî

Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Zarokên Prîamos
Diana, prensesa Wêlsê

**Diana, prensesa Wêlsê** (bi navê xwe yê fermî **Diana Frances Spencer**; 1 Tîrmeh 1961 - 31 Tebax 1997) endamek malbata keyaniya Brîtanî bû. Ew jina yekem a Charles III (paşê Prince of Wales) û diya prensên William û Harry bû. Heya roja îro, Diana bi gelemperî ne tenê wekî prenses Diana, lê di heman demê de pir caran wekî **Lady Diana** an **Lady Di** jî tê binav kirin, her çend wê sernavê "Lady" bikar neaniye. Çalakî û gewriya wê ew kir îkonek navneteweyî. Wê populerbûneke domdar û çavdêriya gelemperî ya hema hema nedîtî bi dest xist.

## Kurtejiyan
Diana di nav esilzadeya Brîtanî de ji dayik bû û li sîteya xwe ya Sandringham nêzî malbata qral mezin bû. Di sala 1981 de, dema ku wek alîkara mamosteya zarokxaneyê dixebitî, wê prensê Wêlsê, kurê mezin ê keybanû Elizabeth II, nas kir. Zewaca wan di sala 1981an de li Katedrala St Paul pêk hat û wê kir prensesa Wêlsê, rolek ku tê de ew ji hêla gel ve bi coş dihate pêşwazî kirin. Du kurên wan çêbûn, William û Harry, ku wê hingê di rêza paşguhkirina textê Brîtanî de duyem û sêyem bûn.

Zewaca Diana bi Charles re ji ber nehevhatina wan û têkiliyên derveyî zewacê zirar dît. Ew di sala 1992an de ji hev veqetiyan, zû piştî ku têkçûna têkiliya wan bû zanîna gelemperî. Zehmetiyên wan ên zewacê bi berfirehî hatin belav kirin, û ew di sala 1996 de ji hev berdan.

Wekî prensesa Wêlsê, Diana li ser navê Qral erkên padîşah girt û nûnertiya wê li fonksiyonên li seranserê deverên Commonwealth kir. Ew di medyayê de ji ber nêzîkatiya xwe ya ne kevneşopî ya ji bo xebata xêrxwaziyê hate pîroz kirin. Piştgiriyên wê di destpêkê de li ser zarok û kal û pîran bûn, lê piştre ew bi tevlêbûna xwe di du kampanyayên taybetî de hate nas kirin: yek helwestên civakî yên li hember nexweşên AIDSê û pejirandina wan, û ya din jî ji bo rakirina mayînan, ku bi rêya Xaça Sor a Navdewletî dihat pêşxistin. Wê her weha hişyariyê zêde kir û ji bo awayên alîkariya mirovên ku ji penceşêrê û nexweşiya derûnî bandor bûne parêzvanî kir. Diana di destpêkê de ji ber şermîniya xwe dihate nas kirin, lê karîzma û hevaltiya wê ew di nav gel de populer kir û bû alîkar ku navûdengê wê ji hilweşîna dijwar a zewaca xwe xilas bibe. Ew wekî fotojenîk dihate hesibandin û di salên 1980 û 1990an de pêşengek modayê bû.

Di sala 1997an de mirina Diana di qezayek trafîkê de li Parîsê bû sedema şîna giştî û bala medyaya cîhanî. Lêpirsînek piştî Operasyona Paget, ku ji hêla Polîsê Bajarê Mezin ve hatî vekolîn, biryara "kuştina neqanûnî" vegerand. Mîrateya wê bandoreke kûr li ser malbata qral û civaka Brîtanî kir.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên brîtanî yên jin

Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Mirin 1997
Kategorî:Windsor
1548

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* 26ê çiriya paşîn — Artêşa Osmaniyan bajarê Helebê dagir kir.

### Kurdistan
* 25ê tebaxê — Kela Wanê ketiye destê osmaniyan.

## Jidayikbûn

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Kategorî:Sal
Çiyayê Hesena

**Çiyayê Hesena**, (bi tirkî: *Hasan Dağı*) çiyayeke volkanîk e ku bi lûtkeyek 3268 mêtre ji asta deryayê û 1922 mêtre bi lûtkeya hevrazî ji erdê bilind e. Du kraterên mezin ên bi navê Hesena biçûk û Hesena mezin hene. Piraniya Çiyayê Melendizê ji lavên ku ji van her du krateran herikîne çêbûye.

Çiyayê Hesena di nav sînorên parêzgehên Aksaray û Niğdeyê de ye û çiya heta 1750 mêtreyan bi daristanên darên berûyê hatiye dorpêçkirin. Bi taybetî kratera Hesena mezin ku kona volkanîkî yê sereke pêk tîne, ji nişke ve ji deştên Deşta Aksarayê li bakurê rojavayê Deşta Obrukê li rojava û Deşta Borê li başûr radibe, dîmenek xwezayî ya abîdeyî pêşkêşî dike.

## Dîrok
thumb|Dîmenek ji Çiyayê Hesena.
Yekîneya volkanîk a Çiyayê Hesena ji serdema dîrokî ve xewê wî berdewam dike. Li qûntara çiyê bajarê Romaya kevn a Nora cih digire. Mirovên li rûniştgeha kevnare ya Çatalhöyükê ji derdora Çiyayê Hesenê obsîdyan berhev dikirin û dibe ku ew bi tiştên luks re, bi mirovên ji niştecihên din re danûstandinê kirine. Neynikên obsîdîyan û mohr jî li herêmê hatine dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê
Fethi Okyar

**Ali Fethi Okyar** (jdb. 29ê nîsana 1880an - m. 7ê gulana 1943an) dîplomat û siyasetmedarekî tirk bû ku di deh salên dawî yên Împeratoriya Osmanî de efserî, leşkerî û dîplomatî kiriye. Okyar piştî Mustafa Kemalî bûye duyem serokwezîrê Tirkiyeyê (1924-1925) û serokê duyem ê meclîsa Tirkiyeyê.

## Jiyan

Okyar li bajarê Prilepê yê osmanî li Vilayeta Manastirê (îro Makedonyaya Bakur) bi eslê ji malbateke alban, yan jî li gorî hinek çavkaniyên din çerkez, hatiye dinyayê. Di sala 1913an de tevlî Komîteya Îtihat û Teraqî (İttihat ve Terakki Cemiyeti) bûye û wek sekreterê giştî hatiye hilbijartin. Di sala 1924an de piştî İsmet İnönü wek serokwezîr hatiye tayînkirin. Lê tenê çend meh şûnda İnönü di adara 1925an de dîsa ketiye şûna wî, ji ber ku tepeserkirina serhildana Şêx Seîd siyasetekî biqerar hewce bû. Pişt re ew wek balyozê Tirkiyeyê yê li Fransayê di Parîsê de hatiye tayînkirin. Di sala 1930an de destûra damezrandina Serbest Cumhuriyet Fırkası (*[[Partiya Komarî ya Lîberal (Tirkiye)|Partiya Komarî ya Lîberal]])* wergirtiye*,* ku partiyeke mixalefetê ya destpêkî bû. Lê dema hikûmetê dît ku ev partiya mixalefetê piştgirî dide îslamîstan, partî neqanûnî hatiye ragihandin û girtin, rewşeke mîna ya Partiya Pêşverû ya Komarî ku di sala 1924an de çend meh dom kiribû. Paşê, Okyar ji sala 1939an heta 1941an Wezîrê Edaletê bûye.

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* 
* 
* 

## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Endamên Hikûmeta 3an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 12an a Tirkiyeyê
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Tirkiyeyê
Kategorî:Wezîrên Edaletê yên Tirkiyeyê
Irvin D. Yalom

**Irvin David Yalom** (jdb. 13ê hezîrana 1931ê, Washington, DC), psîkoanalîst, psîkiyatrîst, psîkoterapîst û nivîskarekî cihû-amerîkî ye.

Yalom yek ji nûnerên herî girîng ên zindî yên psîkoterapiya hebûnê ye. Ew di heman demê de Xelata Navneteweyî ya Sigmund Freud - Psychotherapy 2009 jî wergirtiye.

Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Psîkiyatrîst
Kategorî:Psîkiyatrîstên amerîkî
Kuopio

**Kuopio** bajarekî li rojhilata Fînlendayê ye. Li dawiya sala 2021an 121 572 kes li Kuopio dijiyan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Fînlendayê
1757

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* Kanûna paşîn — Keyaniya Yekbûyî bajarê Hindistanê Kolkata dagir kir.
### Kurdistan

## Jidayikbûn
* Şêx Xalib — zanist û helbestvanî osmanî

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Kategorî:Sal
TKKG

**TKKG** rêzepirtûkên ciwanan ên alman e û rêzeya şanoyên radyoyê yên bi heman navî li ser bingeha wê ji hêla Stefan Wolf (bernavkê Rolf Kalmuczak) ve hat çêkirin. Piştî mirina wî di sala 2007an de, rêze bi daxwaza eşkere ya afirîner bi nivîskarên cihêreng re hate domandin. Lêbelê, rêzeroman di sala 2011an de hate rawestandin. Rêzeya şanoya radyoyê ji sala 1981ê vir ve ji aliyê Europa ve tê hilberandin û derhêneriya wê Heikedine Körting dike. 14 milyon pirtûk û 33 milyon kaset û CDyên şanoya radyoyê yên vê rêzeyê hatin firotin, ew yek ji rêzeyên ciwanan ên alman ên herî serkeftî ye. Li welatên almanîaxêv, rêze li kêleka rêzeya pirtûk û şanoya radyoyê *[[The Three Investigators]]* wekî rêzeya herî serkeftî ya bazirganî ya şêwaza xwe ye. Şanoya radyoyê 41 sêlikên zêr û yek platîn jî bi dest xistin.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên almanî
Kategorî:Şanoya radyoyê
Europê

**Europê** (yewnaniya kevn: Εὐρώπη ) di gorî mîtolojiya yewnanî dotmîra Fenîke yê. Xoşewîstekî Zeus yên fanî.Bavê keya Fenîkeyê Agenor e.
Rojekî li beravê Europa sosina kom dikir. Zeus wê dît û dilê wê kete wî. Xwe kire şiklê gayekî pir spehî. Europa wê dît û ber bedew bûna gayê mat ma. Nêzîkê gayê bû û gayê miz da disa jî têr nebû. Awayekî bi coş siwarê gayê bû. Ga siwar bûna wî hesîya dest bi bezînê kir ji wir dûr ket. Li ser behrê de çu girava Krîtê.

Li Krîtê Key Asterîos ra dizewice û dibe xatûna Krîte. Di demek şunde sê zarokên Zeusê tîne dinê.Yek ji wan Mînos dibe dadgera dinyaya binerdî ya duyem Sarpedon dibe keya Lîkyayê ya dawiyê Radamanthus jî dibe dadgera dinyaya binerdî.

## Çavkanî

Kategorî:Astartê
Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Keybanûyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Batman (superleheng)

**Batman** (bi îngilîzî ji bo "mêrê baçermok") karaktereke pirtûka xêzeromanê ye ku ji hêla Bob Kane ve hat çêkirin û ji hêla Bill Finger ve hat pêşvexistin e. Nasnameya wî ya sivîl milyarder Bruce Wayne ye û kinceke reş dişibihe baçermokê. Batman yekem car di gulana 1939an de di kovara xêzeçîrokên amerîkî *[[Detective Comics]]* (hejmar 27) de derket. Weşanxaneya ku derdixe paşî navê xwe li dû kurtenivîsa vê rêzeyê di DC Comics de kir; Batman karakterê wî ya herî binavûdeng ê pirtûka xêzeçîrokan tê hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1939an li DYAyê

Kategorî:Çanda DYAyê
Kategorî:Detektîvên camêr ên honakî
Kategorî:Detektîvên superleheng
Kategorî:Kesayetên Batman
Kategorî:Superlehengên DC Comics
Kategorî:Superlehengên DC Comics ên amerîkî
Kategorî:Tawannasên honakî
Meytîs

**Meytîs** (bi tirkî û îro navê fermî: *Dolusalkım*, ), gundekî navçeya Xisxêrê ya Sêrtê ye.

## Dîrok
Navê gund di qeydên sala 1928an de wek Mektîs derbas dibe.

## Erdnîgarî
Gund, 135 km ji navenda bajarê Sêrtê, 39 km ji navenda navçeyê Xesxêrê dûr e.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xesxêrê
Kalîsto

**Kalîsto** (yewnanî: Καλλιστώ), di mîtolojiya yewnanî da dotmîra Arkadyayê. Keça key Lîkaonê. Xoşewîstekî Zeusê ye.

Kalîsto nêçîrvanekî ligel Artemîs bû. Xwe da bû ser rêya nêçîrvaniyê soz dabu ku li ser vê rêyê ti car nezewicî. Lê carekî dilê Zeusî kete wê, Zeus şîklê nêçîrvanekî din da xuya wê bû. Demekî şunda dilê Kalîstoyê jî kete wî. Hera vê yekê agahdar bû û Kalîstoyê kire şiklê hirçekî. Artemîsê rêhevala xwe Kalîstoyê nas nekir û pê tîrekî ew kuşt. Piştê mirina wê Zeus rûmetyarbûna wê komstêrka Arctos ango komstêrka Hirçê çêkir.

Hin çavkaniyan din de yê ku wê dikuje kurê wê ya ji Zeusê çêbûyî Arkas e. Arkas çaxê tê te panzdeh saliya xwe. Diya xwe ji şiklê hirçê dibîne, wê pê tîrekî dikuje. Vê versiyonê jî Zeus Kalîstoyê dike komstêrk, lê vê carê kurê wê ji ligel wê bû komstêrkek din komstêrka Arctosê.

## Çavkanî

Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Nîmfê
Sencaq

**Sencaq** (, ) beşên îdarî yên Împeratoriya Osmanî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Kategorî:Împeratoriya Osmanî
Arkadya

**Arkadya**, ( yewnanî : Αρκαδία, *Arkadía* ) parêzgehek li başûrê Yewnanistanê li Peloponêsê ye. Navenda parêzgehê Trîpolîce ye.

Arkadya navê herêmeke çiyayî bû li beşa navendî ya Peloponês ( Peloponnesos ) li Yewnaniya kevnar . Navê xwe ji Arkas, karakterek mîtolojîk digire.

Ji ber ku di dema êrîşa Doran de (1100 BZ-1000 BZ) de ne dagirkirî bû, zaravayek taybetî ya Yewnaniyên ku li Kîprosê bi cih bûne parastiye. Struktûra wê ya etnîkî bi koçberên Slavî yên di sedsala 8'an a PZ û koçberên alban yên di dema Împeratoriya Osmanî de gelek guherî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1833an li Yewnanistanê
Kategorî:Yewnanistana kevnare
Semelê

thumb|302x302px| Semele Dişewite, Wênesaz: Antonie Caron
**Semelê** di mîtolojiya Yewnanî de keça Kadmos û Harmonîayê ye. Dihate bawerkirin ku Dionîsos ji wê hatiye dinê.

Di bawerkirina çanda Dîonîsos de, Semele jî exleb ne ji Yewnanî ye, lê dibe ku bi eslê xwe Trakî-Frîgyayî be. Wekî din, efsaneya Kadmos, ku bavê Semele ye, eşkere dike ku Kadmos bi eslê xwe Fenîkeyî ye.

## Çîroka wî
Jina Zeusa ya hesûd Hera, dema ku Semele ducanî ye, ji vê bûyerê haydar dibe. Hera bi şiklê pîrejinekî(an go dadîka wî Beroe ) bi Semeleyê re hevaltiyê dike û baweriya wê bi dest dixe. Ji ber vê yekê Semele sira xwe eşkere dike û jê re dibêje ku Zeus mêrê wî ye û bavê zarokê wê ye. Hera'ya pîrejin, xwe dike ku ji Semeleyê bawer nekiriye, bi vî awayî tovên gumanê di hişê Semeleyê de diçîne. Semele di nav guman de Zeusê dixwaze ku bi hemî taybetmendiyên xwe yên xwedayî li ber wê derkeve, da ku ew bawer bike ew xweda ye, ew bi rastî Zeus e. Her çend Zeus hewl dide fikra wê biguherîne û daxwaza Semeleyê red bike jî, nikare bi ser bikeve û bi israra Semeleyê razî dibe ku xwe nîşan bide. Lê belê, ji ber ku mirov bêyî mirinê nikarin li xwedawendekî binerin, Semele li ber mezinahiya xwedawenda Zeus di nav agir de dimire.
[çep|thumb|362x362px| Jupiter û Semele. Rûn li ser canvas ji aliyê [Gustave Moreau, 1895.]]
Di nav vê bûyerê da Zeus bi mûcîzeyî cenîna Dîonîsosê dibine.Ew bi pelên mêwan ji şewatê filitiye. Zeus wê rizgar dike û lingê wê didirû. Piştî çend mehan, Dionîsos ji dayik dibe. Ji ber vê yekê, Dionysus carinan wekî "du caran çêbû" tê binav kirin.

Dema ku Dîonîsos mezin dibe, diya xwe ji Hadesê rizgar dike, û diya xwe dibe Çiyayê Olîmpos bi navekî nû, *[[Tîyone]]* . Li vir ew ji aliyê Zeus ve bi xaniyek tê xelat kirin. Tê gotin ku xwedawenda Romayê Stimula hevreha Thyone ye.

## Çavkanî

* Burkert, Walter, 1985. *Ola Yewnanî,*
* Graves, Robert, 1960. *Mîtên Yewnanî*
* Kerenyi, Carl, 1976. *Dionysus: Wêne Archetypal ya Jiyana Nehilweşîn,* (Bollingen, Princeton)
* Kerenî, 1951. *Xwedayên Yewnanan* pp 256ff.
* Seltman, Charles, 1956. *Diwanzdeh Olîmpî û Mêvanên wan* . Shenval Press Ltd.

Kategorî:Dionîsos
Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Hevjinên Zeus
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Îtakê

[rast|thumb|Girava mezin a li navîn [Kefalonia ye û girava piçûk li milê rastê Îtakê ye.]]
**Îtakê**, **Îtaka** yan **Kefaloniaya Piçûk** (yewnanî: Ιθάκη, *Itháki*) giraveke yewnanî ye ku di deryaya Îyonê de ye. Rûbera wê 96&nbsp;km² ye, nifûsa girava tê texmînkirin ku 5000 kes e. Li bakurê rojhilatê girava Kefalonia ye, Îtakê şaredariyek serbixwe ye ku di bin rêveberiya Kefaloniayê de ye. Wekî din, hin giravên piçûk jî bi awaya rêveberî şaredariya Îtakê ve girêdayî ne.

Paytexta wê Vatî ye, ku yek ji mezintirîn benderên xwezayî li cîhanê ye. Bi taybetî, populerbûna giravê, ku aboriya wê bi giranî bi turîzmê ve girêdayî ye, bi şîrînmeha Charles III û Lady Diana re zêde bûye.

= Di Mîtolojiyê da girav =
Di mitolojiya yewnanî de girav pir girîng e. Welatê Lehengê Şerê Troyayê Odîseûs e. Beriya şer Odîseûs keya giravê bû. Pirtûka Odîseya hin beş behsa wegera rêya vê giravê dike , hin beşên din jî li vê giravê derbas dibe.

Kategorî:Cihên li mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Kategorî:Odesîa
Kategorî:Pages with unreviewed translations
Alkmênê

[thumb|296x296px| Alkmênê hewl dide ku Herakles biparêze - [Bernardo Mei]]
**Alkmênê**, lehengê mîtolojiya Yewnanî û mîtolojiya Romayî de dayika Heraklesê hêzdar. Alkmênê neviya Perseûsê lehengekî mîtolojîk e. Bi bedewî û fezîletiya xwe tê zanîn.

Ji ber şerekî neçar maye koçber bûye û kurmamê xwe Amfîtrîon re zewiciye. Zeus ji şeklê mêrê wê digire da ku Alkmênê bixapîne. Li gorî gotegotan, li ser fermana Zeus, Hermês ferman dide Hêlios ku ronahiya rojê vemirîne, bi saetan bêhna xwe bide û piştre pir hêdî ber bi Heyvê ve biçe, hemû mirovan di xew de bihêle, da ku kes nizane di xewê de çi diqewime. Ev tekîliyên cinsî sê rojên tije dom dike, ji ber ku Zeus ferman daye roj ev dem derbas nebe xuya neke. Dema Zeus barana zêrîn li bajêr barand, Alkmênê ji Heraklesê ra ducanî bû. Zeus tasa Karxesia jî diyarî Alkmênê dike û diçe. Amphitryon jî sibê seferê vedigere û bi jina xwe re radizê, û Alkmênê ji zarokekî duyemîn, Îfîklêsê re jî ducan dike. Qeder jî dibêje ku ev zarokê ku dê ji neviyên Perseûs çêbibe, dê li ser mirovan xwedî hêzek mezin be û derkeve ser textê. Lêbelê Hêra vê yekê seh dike . Jina Zeusê Hera, mîna ku ji çavnebariyê hêrs dibe diçe Mîkenê. Key Stehenolosê kurê Perseûs, li wir keyaniya Mîkenê desthilatdar e. Hera soz dide jina key Stehenolosê Nîkîppeyê kurek berî ya Alkmênê çêbibe; ew lawik Eurîstheus e. Ji bo vê yekê, ew ferman dide Îlîtiyayê (xwedawenda jidayikbûnê), û Moirayan (xwedawendên qederê), ku pêşî li zayîna Alkmênêyê bigirin. Ew neh roj û neh şev û dest û milên xwe girêdidin, li ber deriyê qesrê rûdinin. Dayika belengaz tenê bi hîlekariya Galanthisa hevalê xwe ji wan rizgar dibe: ew xwedawendan agahdar dike ku Alkmênê kurek anî. Hîstorîsa keça Teîresîasê jî, odeya zayînê da bi qîrînek derewîn kir ku wan birevîne da ku zarok çêbe. Ew nehesiyan ketine kemînê. Dema ku xwedawend ji tirs û hêrsê radibin, Alkmênê wê çaxê zayînê dike. Lê dema ku xwedawend pê dihesin ku hatine xapandan, Galanthis dikin heywanek ku jê re dibêjin wesîle. Zeus di pişta Alkmênêyê ve tu carî jinikekî fanî ra ba hev nabe.

Ji zarokê re dibêjin Hêraklês, serkeftina Hêra. Ev sernavek e ku ew heq dike, ji ber ku xwedawend heta ku ew sax be dê bi hovîtî li pey wî biçe, bi taybet jî zorê bide wî ku bikeve xizmeta pismamê xwe Euryîstheus.

## Çavkanî

Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Hevjinên Zeus
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya Hêraklês
Nicholas Sparks

**Nicholas Charles Sparks** (jdb 31ê kanûna pêşîn 1965an) romannivîs, senaryonivîs û xêrxwazekî amerîkî ye. Wî bîst û sê roman û du kitêbên ne-xeyalî belav kirine, hindek ji wan bûne firotîtirîn kitêbên The New York Times, ji 115 milyon kopiyan zêdetir bi zêdetirî 50 zimanan li seranserê cîhanê hatine firotin.

Yazdeh romanên wî bûne film, wekî Hilbijartî, Dirêjtirîn Rêvingî, Baştirînê Min, Behişta Parastî (li dû hemî xebata wî wekî berhemîner), Ê Bextewer, Name di Bitlekî da, Meşiyanek ji bo Bîranînê, Şevên Rodantê, Conê Xweşevî, Stirana Dawiyê û Defterê.

Nicholas li Karolînaya Bakurî dijî ku wî li wê derê pişkdarî di çend çalakiyekên xêrxwaziyê yên navxweyî û neteweyî da kiriye. Wî her wisa ew dever wekî cihê qewimînên romanên xwe jî bi kar aniye. di sala 2011ê de wî Dezgeha Nicholas Sparks vekir, ku rêkxistineke qazancnexwaz a pabend e ji bo pêşxistina fehimandina çandî û navneteweyî bi rêya serborên cîhanî yên perwerandinê ji bo hemî qonaxên xwandinê.

Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Meqbûz

thumb| Meqbûzek ji xwaringehekê ku tê de navnîşek xwarinên ku hatine û digel bihayên bi du dirav û bacek 7,6% tê girtin. Di heman demê de agahdariya têkilî û bacê di derbarê karsaziyê de jî hene.
**Meqbûz** an **Peymanoka kaxazî** (bi îngilîzî Receipt, bi Almanî quittung)  belgeyek e ku Piştrastokeka kaxizî ye ya ku bah û dîrok û agahiyên firotin an kirînê tiştekî li ser heye. Ku kesek di dema kirîna mulkekî an tiştekî de, pêdiviya wî bi piştrastokê heye wek belge bawerpêkerî. Bo nimûne gava kesek tiştekî bikre delîlê ku ew tişt yê wî ji hêla wî ve hatiye kirîn hebûn wê peymanoka kaxazî ye mebesta jê ew ye ku ew tişt hetiye kirîne neku dizîn. Di rastî de, ji bo her tiştî ev yek dihê dayîm dikarî wek bawarnemyê bi nav bikî dema ku kesek bibe doktor yan mamoste ka çawa bawernameya wan şahida. bi heman rengî jî ev Meqsûd heman reman dide û heman kar dike. Jibo kirîn habên nexoşan, an dan dayînekî yan kirêkirin tiştek ev Meqbûzê pêdiviye. Nimûne geva kesek tiştekî bikire û meqbûzê wê winda bike, di wê çaxê de tiştê hatî kirîn eger çi kêmasî an şaşîtî pêra hebe ew tişt nayê vegirindin jiber ku meqbûzê wê hatiye windakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Belgeyên mihasebeyê yên çavkaniyê
Harpiya

[thumb|Harpiya- [Ulisse Aldrovandi (1642)]]
**Harpiya** di mîtolojiya yewnanî de wek xwedawendên tolhildanê ne û sucdaran ceza dikin. Ji sê xwişkan pêk tên. Wateya Harpiyayê *digre direvîne* ye. Keçên Thaumas û yên Elektrayê ne. Navê wan Aelo , Osîpete û Kelaîno ye(di hin çavkaniyên din de navê wan û hejmara wan diguhere). Ew serê wan jinekî zerîn û bedena wan wek sîqalkê tên teswîr kirin. Lewma tu car ji xwarinê têr nabin. Êşa wî dikişînin. Bi dizîna xwarinê navdar in. Xwarinên xwe ew qas qirêj dixwarin ku kes nedikarîbû bermayiya wan bixwe. Hêza wan a taybet ev bû ku dikarîbûn ji bayê leztir bifirin. Di yewnana kevnar de wisa dihat bawer kirin ku kesên di cih de winda dibin ji aliyê Harpîyan dihatin revandin. Hin çavkaniyan de derheqê wan dibêje ku hem zarokan direvînin hem jî giyanên kesên mirî dibin binerdê, warê Hadêsê.
Gora li Ksanthosa(Kinika îroyîn) Lîkyayê hatiye dîtin, gelek xweş wan teswîr dike. Her du milên gorê de rolyefên Harpîyayên ku di nav destên xwe de giyanekê wek pitekekî girtiye û dibe.220x124px|thumb|rast

## Çavkanî

Kategorî:Balindeyên efsanewî
Kategorî:Cinawirên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Kesayetên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Bawer Seîd

**Bawer Seîd**, an jî **Bawer Said** (jdb. 12ê nîsana 2000î li Dihok, Herêma Kurdistanê, Îraq), rapvanekî kurd e.

## Jiyan
Bawer Seîd di 12ê nîsana 2000î de ji dayik bû û di 8 saliya xwe de tevî dê û bav û xwişk û birayên xwe ji bakurê Iraqê weke penaber hat Almanyayê. Bawer Seîd bi muzîka xwe ya li ser platforma vîdyoyê ya YouTubeê hate naskirin. Di sala 2014-an de wî albûma xwe ya yekem derxist, ku ew yekser di nav deh top chartên albûmên Almanî de cih girt. Di heman demê de, lêbelê, Bawer Seîd zehmet e ku meriv wekî rapperek binav bike. Dema ku hunermendên din ên celebê wî yên mîna Bushido bi hevpeyivînên di rojname û pêşandanên TV de li ber çavê gel in, Bawer Said bi tevahî ji karsaziya medyayê dûr dimîne. Rapvan tenê dihêle muzîka xwe, vîdyo û wêne jî tê de, biaxive, ji guhdarên xwe re pirsa vekirî dihêle ka huner çi ye û çi rast e. Bawer Seîd ji biçûkatiya xwe ve eleqeya xwe bi muzîkê re nîşan da. 10 salî bû dema çend awaz çêkirin û sala din dest bi gîtarê kir û dest bi nivîsandina stranan kir. Ji hunermendên muzîka elektronîk ên mîna Dj Tiesto û Kurdo îlhama xwe girtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Rap
Kategorî:Rapvanên kurd
Rosemary Kirstein

**Rosemary Kirstein** ( jdb. 1953) nivîskareke honaka zanistî ya amerîkî ye.

## Jiyan û karê wê
Kirstein li Leominster (Massachusetts) wek keça koçberên alman ji dayik bû.Ew li Connecticut mezin bû û perwerdehiya muzîkê li *[[Zanîngeha Dewleta Navendî ya Connecticutê]]* xwend. Di nav tiştên din de wek stranbêj û bernamesaz kar kiriye. Wê çar roman di rêzeromana *The Steerswoman* de nivîsand . Kirstein li Connecticut, nêzîkî Springfield, Massachusetts dijî.

## Romanên wê

* *[[The Steerswoman]]* (1989)
* *[[The Outskirter's Secret]]* (1992)
* *[[The Lost Steersman]]* (2003)
* *[[The Language of Power]]* (2004) 
* *The Changes of the Dark* (forthcoming)
* *The City in the Crags* (forthcoming)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî
Azeriyên Tirkiyeyê

**Azeriyên Tirkiyeyê** hevwelatî û niştecihên daîmî yên Tirkiyeyê ne ku bi eslê xwe azerî ne. Zehmet e ku hejmara rastîn a azeriyên etnîkî yên ku niha li Tirkiyeyê dijîn were destnîşankirin, ji ber ku etnîsîte di çanda tirkî de têgiheke pir guhêrbar e. Li gorî hin texminan, niha li Tirkiyeyê derdora 800 hezar şopinerên şiîtiya dozdeh îmaman hene, lê dibe ku ev hejmar ji ya rastîn gelek cuda be. Ji bilî azeriyên tirkiyeyî, bi qasî 300 hezar hevwelatiyên Azerbaycanê li Tirkiyeyê dijîn.

## Navdar
* Cem Karaca, stranbejêkî tirk, ku eslê bavê xwe azerî ye.
* Acun Ilıcalı, weşanger û karsaz (bavê xwe)
* Sinan Oğan, siyasetmedar

## Çavkanî

Kategorî:Azerî
Kategorî:Etnîk
Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê
Kategorî:Tirkiye
The IT Crowd

***The IT Crowd*** sîtkomeke brîtanî ye ku eslen ji aliyê Channel 4 ve hatiye weşandin. Derhêner û nivîskarê wê Graham Linehan, hilberînerê wê Ash Atalla û stêrkên sereke Chris O'Dowd, Richard Ayoade, Katherine Parkinson û Matt Berry bûn. Rêzefîlm di ofîsên Şîrketa Reynholm Industries ên xeyalî de li Londonê derbas dibe û derbarê sê karmendên vê şîrketê yên departmana ITyê (Teknolojiya Agahiyê) ye: bernameçêkerê kombersê Maurice Moss (Ayoade), karmendê tiral Roy Trenneman (O'Dowd) û Jen Barber (Parkinson) ku seroka departmanê/gerînendeyê têkiliyan ku di derbarê ITyê de ti tişt nizane. Rêzefîm herwiha balê dikişîne ser patronên Şîrketa Reynholm Industries: Denholm Reynholm (Chris Morris) û paşê, kurê wî Douglas (Matt Berry).

Rêzefîlma komediyê di 3ê sibata 2006an de li ser Channel 4ê derket, û ji bo çar sezonan her yek ji şeş beşan pêk tê dewam kir. Sezona pêncem hatibû sîparîşkirin, lê belê nehatiye hilberandin. Rêzefîlm bi beşeke taybet a "xatirxwestinê" ya ku di 27ê îlona 2013an de hatiye weşandin, xilas bû. Rêzefîlm ji aliyê rexnegiran ve hatiye texdîrkirin û xwedî şopînereke kult e.

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlmên brîtanî
Kategorî:Sîtkom
The Good Place

**''The Good Place** (Cihê Baş)* rêzefîlmekî televîzyonê ya amerîkî ye ku cureyê wê [[Pêkenok|komediya]] fantastîk e û ji aliyê [[Michael Schur]] ve hatiye afirandin. Ew cara pêşîn di 19ê îlona 2016an de li ser [[NBC]]ê hatiye nîşandan, û di 30ê kanûna paşîn a 2020an de piştî çar sezonan û 53 beşan bi dawî bû.

Tevî ku rêzebûyêra fîlm heta domahiya wê gelek diguhere, çîroka destpêkê Eleanor Shellstropê ([[Kristen Bell]]) dişopîne. Eleanor jinek e ku piştî mirina wê wekî xelatekê ji bo jiyana wê ya rast li *Cihê Baş* tê pêşwazîkirin. Cihê Baş mîna [[Bihuşt]]ê utopyayeke pir bijarte ye ku ji aliyê "mîmar" Michael ([[Ted Danson]]) ve hatiye çêkirin û birêvebirin e. Lêbelê Eleanor fêm dike ku ew bi xeletî hatiye şandin Cihê Baş û divê tevgera xwe ya bi kêmasiyên exlaqî ya berê veşêre û hewl bide ku bibe keseke çêtir û [[etîk]]tir. [[William Jackson Harper]], [[Jameela Jamil]], û [[Manny Jacinto]], wekî niştecihên din ên Cihê Baş, [[D'Arcy Carden]] bi rola Janetê (hebûneke çêkirî ya ku alîkariya niştecihan dike) rolên sereke yên din dilîzin.

*The Good Place'' ji bo orîjînalbûn, nivîsandin, lîstikvanî, mekan û ahenga xwe pesnê rexnegiran girt. Bi taybetî dawiya nehêvîkirî ya sezona yekem, vekolîn û bikaranîna afirîner a etîk û felsefeyê hatine pesinkirin. Ji xeyni xelatên din, rêzefîlmê Xelata Peabody û çar Xelatên Hugoyê ji bo Pêşkêşkirina Dramatîk a Herî Baş (Forma Kurt) wergirtin. Ew ji bo 14 Xelatên Primetime Emmy, di nav wan de Rêzefîlma Komediyê ya Bijarte ji bo sezona xwe ya sêyem û çarem, hatiye namzedkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Firîşte di televîzyonê de
Kategorî:Sîtkomên amerîkî