open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maria Goeppert-Mayer

thumb|Maria Goeppert-Mayer
**Maria Goeppert-Mayer** (jdb.  li Kattowitz, Oberschlesien; m.  li San Diego, California) fîzîknaseka navdar a alman-amerîkayî bû, guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatibû dîtin.

## Jiyan

Goeppert-Mayer sala 1906 wekî yekemîn zaroka profesorê pedîatriyê Friedrich Göppert (1870–1927) û hevjîna wî, mamosteya ziman û muzîkê Maria Göppert tê jiyanê. Bapirê wî profesorê dadê bû, Heinrich Robert Göppert (1838–1882), bavbapîrê wî profesorê botanîkê bûye, Heinrich Göppert û bavbavbapîrê wî jî profesorê dermannasiyê bûye.

Bi tevî dê-bavê xwe sala 1910 bar dikin Göttingenê. Piştî dibistana amadeyî sala 1924 dest bi perwerdeya fîzîkê dike. Sala 1930 doktoriya xwe li ser qûantan dide, li cem xelatwergirê Nobelê Max Born.

Bi Joseph Edward Mayer (1904–1983) re marî dibe (dizewice), ku ew paşê dibe serokê Civaka Fîzîkhezên Amerîkayê, diçe DYAyê. Du zarokên wan çêdibin. Sala 1940 bi tevî hevjînê xwe pîrtûka bi navê *Mekanîzma Statîstîkî* diweşîne.

Di salên 30yî de bi tevî Karl Herzfeld dixebite. Herwiha bi Herzfeld re li ser çêkirina çekên atomî jî dixebite. Sala 1946 dibe profesor li Zanîngeha Chicago.

## Xebat

Ew sala 1949 bi bandora Enrico Fermi dest bi fêhmkirin û tesbîtkirina hejmarên bisêhr ên fîzîkê dike ku zû de bû bi stabîlîteya dendikên atomî dihate zanîn. Bêî wê J. Hans D. Jensen jî dixwest tesbît bike. Ew bi hev re sala 1955 pirtûka bi navê „Elementary theory of nuclear shell structure“ dinivîsînin.

Goeppert-Mayer sala 1963 bi J. Hans D. Jensen re nîvê Xelata Nobel a fîzîkê parve dike ku ji bo rohnîkîrina wê ya dendikên atomî ji wan re hatibû dayîn. Nivê din ê xelatê jî didin Eugene Paul Wigner.

## Li ser Maria Goeppert-Mayer

* Judith Rauch: *Werde nie eine Frau, wenn du groß bist - Ti carî nebe jinek, dema mezin dibî*. In: Charlotte Kerner: *Nicht nur Madame Curie - Frauen, die den Nobelpreis bekamen - Ne tenê Madame Curie - Jinên Xelata Nobelê wergirtine*. Beltz Verlag (Weşanxaneya Beltz) li Weinheim û Basel 1999, ISBN 3-407-80862-3

## Girêdanên derve
* FemBiographie (jînenîgarî) Maria Goeppert-Mayer
* Maria-Goeppert-Mayer-Programm bo jinên navneteweyî- û lêkolînên zayendiyê 

Kategorî:Jidayikbûn 1906
Kategorî:Jinên alman
Kategorî:Mirin 1972
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Petûnya

thumb|240px|Cureyek ji malbata petûnyayê
thumb|240px|

**Petûnya** (bi latînî: *Petunia*), hevnavê malbatekê kulîlkan e.

Navê wê ji zimanê Çermesoran e, di wateya titûnê de ye. Di dema mêtingeriyê de ev nav derbasê Ewropayê bûye. Heger baş li kulîlkê bê nêrîn, bi salan li cihê xwe aj dide. Lê pirranî bo salekê tê heşînkirin.

16 cureyên wê hene, ji başûrê parzemîna Amerîkayê belav bûye. 14 cureyên wê di zanistiyê de hatine tomarkirin, ji heya şaneyan hatine rohnîkirin.

* *[[Petunia altiplana]]* T.Ando & Hashim.
* Petûnyaya pelspî (*Petunia axillaris* (Lam.) Britton, Sterns & Poggenb.)
* * *Petunia axillaris* subsp. *axillaris*
* * *Petunia axillaris* subsp. *parodii* (Steere) Cabrera
* * *Petunia axillaris* subsp. *subandina* T.Ando
* *[[Petunia bajeensis]]* T.Ando & Hashim.
* *[[Petunia bonjardinensis]]* T.Ando & Hashim.
* *[[Petunia exserta]]* Stehmann
* *[[Petunia inflata]]* R.E.Fr.
* Petûnyaya mor (*Petunia integrifolia* (Hook.) Schinz & Thell.)
* * *Petunia integrifolia* subsp. *integrifolia*
* * *Petunia integrifolia* subsp. *depauperata* R.E.Fr.
* *[[Petunia interior]]* T.Ando & Hashim.
* *[[Petunia mantiqueirensis]]* T.Ando & Hashim.
* *[[Petunia occidentalis]]* R.E.Fr.
* *[[Petunia reitzii]]* L.B.Sm. & Downs
* *[[Petunia saxicola]]* L.B.Sm. & Downs
* *[[Petunia scheideana]]* L.B.Sm. & Downs
* *[[Petunia secreta]]* Stehmann & Semir

Hin cureyên wê ji aliyê molekûlar ve hatine analîzkirin lê hêj li ser koma jor nehatine hesabkirin. Xebatên biyologan didomin.

* *Petunia alpicola* L.B.Sm. & Downs
* *Petunia helianthemoides* Sendtn.
* *Petunia kleinii* L.B.Sm. & Downs
* *Petunia ledifolia* Sendtn.
* *Petunia pubescens* (Spreng.) R.E.Fr.
* *Petunia variablis* R.E.Fr.

Sala 1985 H. J. W. Wijsman û J. H. de Jong lêkolînek dikin li ser vê komê, petûnyayan di binê du binekomê de tomar dikin.

## Bikaranîn
thumb|Hybride 'Sweet Sunshine'
Yekemîn cureyê hatiye çandin bi texmînî *Petunia axillaris* e. Îro pirranî di baxçeyan de bo xweşikiyê tê çandin.

### Li ser petûnyayê
* T. Gerats und J. Strommer: *Petunia − Evolutionary, Developmental and Physiological Genetics*, weşanxaneya Springer, 2009, ISBN 978-0-387-84795-5.
* Armando T. Hunziker: *The Genera of Solanaceae.* A. R. G. weşanxaneya Gantner K. G., Ruggell, Liechtenstein 2001. ISBN 3-904144-77-4.
* William D'Arcy & A. Rakotozafy: *Famille 176 - Solanaceés*. In: *Flore de Madagascar et des Comores*, Muséum National D'Historie Naturelle, Parîs, 1994, ISBN 2-85654-197-6.

## Girêdanên derve
* Petunia Platform  - Agahiyên aktûal li ser lêkolînên petûnyayê (îngîlîzî)

Kategorî:Kulîlk
Elegez

**Elegez** (bi ermenî: Ալագյազ, *Alagyaz*; bi kurdî: *Elegez*, herweha bi tîpên romanî wek Alagëz; heta 1938, *Camuşvana Mezin*) bajarokekî parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

Li dorê 11 gund hene. Pirraniya niştîvanên Elegezê êzîdî ne. Li Elegez kurmancî tê axavtin. Straneke rockê a Koma Wetan li ser Elegezê navdar e.

Li bajêr karxaneyeke penîr heye.

## Çavkanî

* Elegez - Koma Weten
* Report of the results of the 2001 Armenian Census, National Statistical Service of the Republic of Armenia
* Kiesling, Rediscoving Armenia, p. 23, available online at the US embassy to Armenia's website
* The Kurdish Question 

Kategorî:Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Tûreşk

thumb|250px|Tûreşk.
rast|thumb|250px|Tûreşk.
**Tûreşk** (bi latînî: *Rubus sectio Rubus* e ji koma *Rubus caesus*, jê re jî dibêjin **tûdirik**, **trîreşk**, **dirîreşk**,dirişk **dirînermk**, **temeşk**, **dendûreşk** û **cinisrî**), navê fêkiyeke hejikên deviyan e. Fêkiyên wê sor an reş in, bi xavî tên xwarin yan wekî marmelad (rîçal) tê bikaranîn. Ji aliyê mîneralên bikêr ve gelek dewlemend e.

Li her deverê Kurdistanê bi navekê tê binavkirin, lewra gelek cureyên wê hene. Li Ewropa, bakurê Afrîka, Asya û bakurê Amerîkayê gelek e. Kêm an zêde diriyên wan di bin. Kîjan fêkiyên wê berê heşîn bûne, ew berê reş di bin, heya payîzê jê tê sûdwergirtin.

Li Kurdistanê ji xeynî rîçalê, şirûba wê jî tê çêkirin, ji ber ku ji liyê vîtamînan ve dewlemend e, didin nexweşan jî. her wesa di şîrînahiyan jî de tê bi karînan.

## Galerî

Wêne:Blackberry_fruits05.jpg|Dirîreşk li berojên hişkî gelek in.
Wêne:Blackberry with fruits2.jpg|Dîmenek ji cureyên tûreşkê
Wêne:BrombeerblüteMitKäfer.jpg|Dîmenek din


## Li ser tûreşkê (dirîreşk)
* A. Petersen et al.: *Atlasek tûreşkê (bi almanî)*, Niedersächsischer Landesbetrieb für Wasserwirtschaft, Küsten- und Naturschutz, Hejmar 28, 1993, 202 rûpel, ISBN 978-3-922321-64-4.
* H.E. Weber:*Gebüsche, Hecken, Krautsäume (almanî)*, 2003, Weşana Eugen Ulmer, 256 rûpel, ISBN 3-8001-4163-9.

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî
Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya Kurdistanê
Kategorî:Fêkiyên bejî
Kategorî:Fêkiyên hejikan
Kategorî:Fêkî
Serdeşt Osman

**Serdeşt Osman** (bi tîpguherîna latînî ji alfabeya erebî: *Sardasht Osman*, jdb. 1988 - m. 4ê gulana 2010an) rojnamenivîsê serbixwe û xwendekarê kurd ê qonaxa dawî ya zimanê îngilîzî ya Zanîngeha Selahedînê bû.

Serdeşt Osman sibeha 4ê gulana 2010an de li ber zanîngehê bi destê kesên nenas hatiye revandin. Piştî du rojan termê wî yê gulebarankirî li Mûsilê hat dîtin. Serdeşt Osman yê ku ji ber rexnegiriya xwe li dijî Hikûmeta Herêma Kurdistanê û KDPê gefên kuştinê lê kiribûn li malperên mîna Kurdistan Post, Kurdistan Net, Livînpress, Hewlatî, Awêne û Aştîname nivîskar bû. Tê gotin Serdeşt Osman bi sedema nivîsîna gotara *[[Ez aşiqê keçika Barzanî me!]]* hatiye kuştin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.cpj.org/killed/2010/sardasht-osman.php
* http://www.serdasht-osman.org/ 

Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Rojnamenivîsê ku hat kuştin
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kelûya Kêvjalê

thumb|350px|Kelûya Kêvjalê
**Kelûya Kêvjalê** (bi Îngilîzî:*Tropic of Cancer*) Hevêrkeya ku 23 derece 27 deqiqe li bakurê ekwatorê ye. Salê carekê tîrêjên rojê bi 90 dereceyî yanî bi eşkêleke tîk tên ser vê hevêrkeyê. Ev bûyer, di 21ê hezîranê de pêk tê û jibo nîvkada bakur destpêka havînê ye.21ê hezîranê, jibo nîvkada bakur roja herî dirêj û şeva herî kin e. Li nîvkada başûr jî rewş, berevajiya bakur e.

Kategorî:Kelû
Pêcanik

**Pêcanik, çavreşok, hûfhûfik** (*bi [[latînî]]: Tussilago farfara)* riwekek ji hejikan e, di bijîşkiya gelêrî ya kurd de tê bikaranîn.

Bi qasî 10-30 cm bilind dibe. Li berojên kevirî hene, herwiha çandiniya wê jî tê kirin. Di bihara teze de aj didin. Li Kurdistan, Ewropa û gelek welatên Asyayê tê dîtin. Riwekek bihêz e, riwekên devedorê xwe têk dibe. Li perên avê jî rast li wan tê.

## Bikaranîn
Ji bo astma û kuxikê tê bikaranîn. Pelgên wê tên kutan, hişkkirin, zivistanan jî bikêr tên. Bi heşînî xavî jî tê xwarin. Bijîşkên rojavayî jî bi kêrbariyên wê dizanin. Divê pirr neyê bikaranîn, lewra ji ber hin madeyên pê re hene dikarin bandora xwe bi neyînî bikin. Bêî destûra doktoran pêwîst e mirov bikarneyne.

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî
Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya Kurdistanê
Kategorî:Famîleya kardî û zîlgurzan
Kategorî:Hejik
Rojveger

thumb|Tevgerên Rojê

**Rojveger** (bi îngilîzî:*Solstice*) di her nîvkadekê de salê carekê şeva herî dirêj û carekê jî roja herî dirêj pêk tê. Tîrêjên rojê di 21ê tîrmehê de tîk tên ser tropîka kevjalê. Di vê rojê de li nîvkada bakur roja herî dirêj pêk tê û demsala havînê dest pê dike .Li nîvkada başûr jî berevajiya vê ya pêk tê. Di 21ê berfanbarê de tîrêjên rojê tîk tên ser tropîka karê, di vê demê de li nîvkada başûr roja herî dirêj pêk tê û demsala havînê dest pê dike. Pîştî van deman dirêjbûna şev an rojê disekine, kinbûn dest pê dike. Ji ber vê rewşê ji van deman re rojveger tên gotin.

thumb|rast

## Binêre herwiha
* Rojvegera havînê
* Ekînoks

## Çavkanî

Kategorî:Klimatolojî
Kategorî:Salname
Sping

**Sping** *(Scorzonera hispanica),* spang, span(k), spilk, hisping, hişping navê pincarek biharê ye. Li Kurdistanê pirranî bi xavî û heşînî tê xwarin. Herwiha kokên wê di bijîşkiya gelêrî ya Kurdistanê de tê bikaranîn.

Hin zanistên rojavayî ji ber ku navê wê dişibe Spanyayê, dibêjin ji wir belav bûye. Navê wê yê kurdî jî ji heman bingehê ye. Lê ev îdîayek e.

Li Kurdistanê ji xwezayê tê berhevkirin lê li Ewropayê çandiniya wê dikin. Ji aliyê vîtamîn û mîneralan ve gelek dewlemend e û şîrê ji kok û pelgên wên derxistin di bijîşkiyê de tê bikaranîn, bo nexweşên şekir gelek bikêr e.

Çend cureyên wê hene, hin riwek dişibin wan divê mirov tevlîhev neke.

## Cureyên wê


Wêne:Scorzonera purpurea rosea0.jpg|
Wêne:Scorzonera humilis.jpg|
Wêne:Schwarzwurzeln.jpg|
Wêne:Illustration Scorzonera hispanica0.jpg|
Wêne:SchwarzwurzelPflanzeShispanica.jpg|
Wêne:SchwarzwurzelWurzelnBundware.jpg|
Wêne:SchwarzwurzelBestandShispanica.jpg|
Wêne:SchwarzwurzelMilchsaftShispanica.jpg|Li Kurdistanê gelek e


Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya Kurdistanê
Kategorî:Pincar
Kategorî:Riwek
Kelûya Karê

thumb

**Kelûya karê**  (Bi Îngilîzî:*Tropic of Capricorn*) Hevêrkeya 23 derece 27 deqiqe li başûrê ekwatorê ye. Di 21ê kanûna pêşîn de tîrêjên rojê bi eşkêleke 90 derece tên ser vê hevêrkeyê. Cihên ku di nabêna her du tropîkan de dimîne, salê du caran tîrêjên rojê bi eşkêleke 90 derece dibînin. Cihên ku li bakur an başûrê tropîkan dimîne, tu caran tîrêjên rojê tîk nabînin. Bi gotineke din tropîk, sînorê tîkhatina tîrêjên rojê ne. Ji xwe grîngiya tropîkan jî ev e.

Kategorî:Kelû
Sîrim

**Sîrim** ''(Allium longicuspis) riwekek ji çîna Allium a famîleya sîr û pîvazan e. Pincarek biharê ye.

Li mêrgan, cihên avî û kêmavî lê hinekê ji rûyê avê bilind heşîn dibin. Bi xavî tê xwarin an hişk dikin, wekî biharbêhnê (biharat) bikartînin.

## Binêrin
* Sîr

Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya sîr û pîvazan
Kategorî:Pincar
Ziyaret, Hawêl

**Ziyaret** () bajarekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera şaredariya Ziyaretê  

Kategorî:Gundên Hawêlê
Çavmark

thumb|rast|220px|Melajo, meroje yan kilig bo xwarinê amade ye

**Çavmark**, **meroje** an jî **melajo** (navê zanistî yê latînî *Asparagus*) navê komek riwekan ji famîleya çavmarkan (*Asparagaceae*) ye. Pincareke biharê ye. Li Kurdistanê jî heşîn dibe.

Li dora 100 cureyên wê hene, lê li Ewropa û Asyayê nêzîk 15-20 cure tên dîtin. Pirranî li Afrîkayê heşîn dibe.

## Gelo bo ganecaniyê (seks) bikêr e?
Di axa dewlemend de aj dide. Ji aliyê vîtamînên C, A û B1, B2 ve baş e. Li Serhedê û gelek deveran pirr tê zanîn, avsîra wê jî tê çêkirin.

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de cihê wê girîng e, dibêjin performansa seksê zêdetir dike. Lê xebat û lêkolînên zanistiyê nînin, hebin jî em nizanin.

## Hin ji cureyên wê yên navdar in

Dibe ku di ferhenga kurdî de bi navên din hatibin binavkirin. Ji dirûvê wan û binavkirinên zimanên din, hin ji melajoyan ev in:

* Çavmarka strîlok (*Asparagus acutifolius*)
* Çavmarka sûsê (*Asparagus densiflorus*)
* Çavmarka strîdas (*Asparagus falcatus*)
* Çavmarka tilîper (*Asparagus filicinus*)
* Kilig (*Asparagus officinalis*)
* Çavmarka çorsane (*Asparagus pseudoscaber*)
* Çavmarka pûrtik (*Asparagus setaceus*)
* Çavmarka narîn (*Asparagus tenuifolius*)
* Çavmarka rîşrîş (*Asparagus trichophyllus*)
* Çavmarka xelekî, Gungilmelajo (*Asparagus verticillatus*)

## Çavkanî


Kategorî:Pincar
Çavmarka strîlok

230px|rast|thumb|Melajoya strîlok

**Melajoya strîlok**, melajoya peldirî, melajoya pelzirav, melajoya pelstrî, **çavmarka strîlok** (*Asparagus acutifolius*) cureyek melajoyan e, ji malbata Asparagaceae.

Bi qasî 1-2 metro bilind dibe. Navê xwe ji pelgên xwe yên kesk ên wekî diriyan (striyan) digire. Ji Asyayê, ji peravên Deryaya Naverast belav bûye. Heya 1525 metro bilindahiya ji rûyê avê jî tê dîtin.

## Çavkanî
* Eckehardt J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): *Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen*. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8. (almanî)

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Çavmark
Kategorî:Pincar
Çavmarka sûsê

thumb|rast

**Melajoya sûsê**, melajoya rindik, melajoya xemlxweş, çavmarka sûsê (*Asparagus densiflorus*) cureyek melajoyê ye ji koma melajoyan, ji malbata (Asparagaceae).

Tê gotin ev cure ji başûrê Afrîkayê bi, bi taybetî ji Mozambîkê belav bûye.
thumb|çep
## Çavkanî
* Eckehardt J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): *Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen*. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8. (almanî)

Kategorî:Çavmark
Kategorî:Pincar
Nefela çarpel

thumb|rast|175px| Nefela çarpel
**Nefela çarpel** cureyeke nefelan e ku xwediyê çar pelan e. Li gorî baweriyê nefela çarpel şansê mirovê ku ew dîtî zêde dikê û bi taybetî ku ev nefel bi tesadûfî hatibê dîtin. Li gorî efsaneyê her pel tê wateyekê : Pela yekemîn Bawerî, ya duyemîn Hêvî, ya sêyemîn Evîn û ya çaremîn Şans e.

## Çavkanî
* 1. Mabey, Richard, Flora Britannica, Sinclair-Stevenson, London, 1996, p. 225. ISBN 1-85619-377-2
* 2. Child, Madge (letter); and Dodge, Mary Mapes (magazine editor) (1877), Letter entitled "Four-Leaved Clovers", St. Nicholas (Scribner's Illustrated Magazine for Girls and Boys), Volume 4 (November 1876- November 1877), Scribner & Co., New York, New York, U.S.A., pp. 634-5, in the subsection of letters called "Jack-in-the-Pulpit", July 1877

Kategorî:Famîleya baqilan
Kategorî:Nefel
Kategorî:Şans
Bror Abelli

**Bror Abelli** (jdb. 26ê hezîranê 1880; m. 12ê çiriya paşîn 1962 li Överjärna, Södermanland) lîstikvan, stranbêj, derhêner û nivîskarekî swêdî bû.

### Xebat
### Fîlmnîgarî
* *Janne Modig*, 1923
* *Karriär*, 1938
* *Spökreportern*, 1941
* *Fröken Kyrkråtta*, 1941
* *I mörkaste Småland*, 1943
* *Hotell Kåkbrinken*, 1946

### Senaryonivîs û derhêner
* *Janne Modig*, 1923
* *Gamla gatans karneval*, 1923
* *Löjen och tårar*, 1924

### Derhêner
* *Janne Modig*, 1923
* *Gamla gatans karneval*, 1923

### Pirtûk
* *En ropandes röst*, 1911
* *Salt och peppar*, 1915
* *Droppen som längtar till havet*, 1930
* *Javes bok*, 1931
* *Vindfallskungen*, 1937
* *En kort historik över Olaus Magnus Gothus och nordens geografi*, 1940
* *Vi! evighetslågor*, 1955
* *Mirakelresor genom tidlösheten*, 1956

Kategorî:Jidayikbûn 1880
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1962
Kategorî:Nivîskarên swêdî
Kategorî:Rejîsorên swêdî
Kategorî:Stranbêjên swêdî
Famîleya baqilan

**Famîleya baqilan** (navê botanîk *Fabaceae*) famîleyeke fireh a riwekên kulîlkdar e. Di koma baqilan (Fabales) de cih digire. Piştî famîleya orkîdeyan û famîleya beybûnan sêyem famîleya fireh e.

Li gorî agahiyên fermî (binêre:Royal Botanical Gardens) 730 cins û bêhtirî 19,400 cureyên riwekan hene di vê komê de. Bi hejmara bêhtirî 2,000 cureyan cinsê herî mezin gonî, darcêwî zêdetirî 900 cure, Wesme nêzîkê 700 cure ye. Cinsekî din ê mezin heye ku *Crotalaria*, xwediyê 600 cure ye û giyaşîrîn jî 500 cure.

## Pel
Pelê wan bi gelemperî alternatîf û bi hevdu ve ne. Gelek cure xwediyê pelên bi binyateke wisa ne ku moriyan dikişîne xwe û ev morî jî riwekan ji kêzikên giyaxur diparêzin.

## Kulîlk
Kulîlk bi gelemperî ji pênc pelên çeperê yên pevkelijî û pênc pelên tancikê yên serbest pêk tên. Bi giştî nêremo ne.

## Fêkî
Hêkel bi giştî di nava teneyêke de mezin dibe an jî geşedanî dibe. Tene ji fêkiyekî ziwa yê sade pêk tê.

## Ra
Li ser rayên gelek baqilan bakterî hene ku ev nîtrojena serbest a li hewayê digirin û didine nav axê. Bi saya van bakteriyan baqil nîtrojenê ji axê distînin.

## Pêşangeh

File:MG 7005.jpg|*[[Acacia baileyana]]*
File:Starr_050419-0368_Alysicarpus_vaginalis.jpg| *[[Alysicarpus|Alysicarpus vaginalis]]*
File:CalliandraEmarginata.JPG|*[[Calliandra|Calliandra emarginata]]*
File:Desmodium gangeticum W2 IMG_2776.jpg|*[[Desmodium gangeticum]]*
File:Sickle Bush (Dichrostachys cinerea) in Hyderabad, AP W2 IMG 9903.jpg|*[[Dichrostachys cinerea]]*
File:Indigofera-gerardiana.JPG|*[[Indigofera gerardiana]]*
File:Lathyrus odoratus 5 ies.jpg|Tendrils of *[[Lathyrus odoratus]]*
File:Blauwschokker Kapucijner rijserwt Pisum sativum.jpg|*[[Pisum sativum]]*
File:Smithia conferta W IMG_2191.jpg|*[[Smithia conferta]]*
File:Trifolium repens in Kullu distt W IMG 6655.jpg| *[[Trifolium repens]]*
File:Zornia gibbosa W IMG_1666.jpg|*[[Zornia gibbosa]]*


## Çavkanî

* Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî
* Agahiya Navneteweyî di derbarê teneyan de
* Dara Jiyanê ya Fabaceae 
* Beanref - Girêdana lêgerîna fasuliyan
* [Famileya baqilan li [îsraîl] ]Îsraêlê 
* [Famîleya baqilan li [Mongolya] ] Mongolyayê
Giyaşîrîn

**Giyaşîrîn** an jî **Mîmoza** cinsekî famîleya baqilan e ku ji 400 cureyên devî û giyayan pêk tê. Peyva botanîk *mîmoza* ji peyva μιμος (mimos) a yewnanî tê.

Du cureyên sereke yên cinsê giyaşîrînan hene. Yek jê *Mimosa pudica* ye ku li Amerîka bakur û navrast hêşîn dibe. Ya dî *Mimosa tenuiflora* ye ku di ayînên şamanî de tê bikaranîn.

## Girêdanên derve
* Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî
* http://www.mimosa-pudica.de/e_index.html 
* Vîdeoyên di derbarê riwekan de 

Kategorî:Famîleya baqilan
Gonî

thumb|''Astragalus hamosus''

**Gonî**, **gûnî** an jî **gwînî** cinsekî fireh ê ji famîleya baqilan e ku nêzîkê 3.000 cureyan e. Di zimanê botanîkê de mîna *Astragalus* tê nasîn.

## Çavkanî
* Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî
* Agahî ji malperekê
* Agahî bi Îngilîzî

Kategorî:Famîleya baqilan
Kategorî:Riwek
Wesme

**Wesme** an jî **Nîl** an jî **Xim** cinsekî firehe ku ji 700 cureyan pêk tê. Ji Riwekên bi kulîlk ên famîleya baqilan e. Di zimanê botanîk de mîna *Indigofera* tê nasîn.

## Çavkanî
* Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî

Kategorî:Famîleya baqilan
Maregîsk

**Margîsk**, **Maregîsk** an jî **Marê mirdarok** (*Vipera*), cinsek jehremarekî ji binefamîleya maregîska rast (*Viperinae*) û ji famîleya margîskan(*Viperidae*) e.

## Şayes
Cinsê maregîsk, xwediyê du diranên vala yên dirêj in ku ev diranên jehrê ne û li paş van, diranên biçûk ên ji bo nêçîr girtinê hene. Maregîsk şevger e ango bi giştî êvaran nêçîrê dikin.

## Cure
* ''Vipera albicornuta''
* ''Vipera albizona''
* ''Vipera ammodytes''
* ''Vipera aspis''
* ''Vipera barani''
* ''Vipera berus''
* ''Vipera bornmuelleri''
* ''Vipera bulgardaghica''
* ''Vipera darevskii''
* *Vipera raddei*, margîska Kurdistanê
* *Vipera wagneri* , maregîska Ûrmiyê
* ''Vipera xanthina''

## Çavkanî

* Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Zana Farqînî

## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleya margîskan
Famîleya margîskan

**Famîleya margîskan** (*Viperidae*), famîleyeke marên jehredar e. Ji xeynî Antarktîka, Awistralya, Îrlenda, Zelendaya Nû, Madagaskar, Hawaii û hin giravên din ên girtî pê ve li hemû cîhanê hene.
## Şayes
## Reftar
## Jehr
## Binefamîle

Cinsê nimûne = Maregîsk (*Vipera*)—Laurenti, 1768

## Hinek cureyên maregîskan (''Vipera'')
* Maregîsk (*Vipera*)
* Margîska Kurdistanê (*Vipera raddei kurdistanica*)
* Maregîska Ûrmiyê (*Vipera wagneri*)

## Çavkanî

* Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî.

## Girêdanên derve
Margîska Kurdistanê

**Maregîska Kurdistanê** (*Montivipera raddei kurdistanica*), binecureyekî maregîskan (*Vipera*) e.

## Belavbûn
Maregîska Kurdistanê li bajarên Qers, Agirî, Wan, Îdir û Colemêrgê yên Kurdistanê tên dîtin. Herwiha li welatên Îran, Azerbaycan û Ermenistanê jî tên dîtin,lê belkî li Iraqê jî heye.

## Taksonomî
Maregîska Kurdistanê nêzîkî maregîska çîleçepê çiyayan (*Vipera albicornuta*) û maregîska newala Îranê (*Vipera latifi*) ji aliya taksonomî.

## Şayes
Dirêjiya maregîska Kurdistanê di navbera 70-80 cm de ye û herî zêde dibin 100 cm li ba maregîskên nêr, lê li ba maregîskên mê digihîje 79 cm. Rengê vî marî bijehr qehweyî tarî bi lekeyên zer li ser pelikên wî.

## Navên nas
Ji ber ku jîngehê sereke Kurdistanê ye, di zimanê latînî de mîna *Vipera raddei kurdistanica* hatiye binavkirin.
Tevî navê maregîska Kurdistanê, çend navên nas hene weke di zimanê tirkî:maregîska Agirî (*Ağrı engereği*),di zimanê îngilîzî:maregîska zinarê (*rock viper*), maregîska çiyayên Ermenistanê (*Armenian mountain viper*) û maregîska Raddei(*Raddei’s viper*). , .

## Çavkanî

## Xwendina zêde
* European Reptile & Amphibian Specialist Group (1996). Vipera raddei. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. www.iucnredlist.org. Retrieved on 12 May 2006.
* Nilson G, Andrén C. 1986. The mountain vipers of the middle east: The Vipera xanthina complex. Bonner Zoologische Monographien 20.
* Mallow D, Ludwig D, Nilson G. 2003. True Vipers: Natural History and Toxinology of Old World Vipers. Krieger Publishing Company, Malabar, Florida. 359 pp. ISBN 0-89464-877-2.

## Girêdanên derve

* http://www.youtube.com/watch?v=TWL3yfyexFY| Vîdiyoyek ser maregîska Kurdistanê
* http://www.youtube.com/watch?v=WoCfM65xt2A| Vîdiyoyekî din ser maregîska Kurdistanê
* http://www.inaturalist.org/observations/78214
* ''Vipera raddei'' at Checklist of Armenia's Amphibians and Reptiles, Tadevosyan's Herpetological Resources. Accessed 30 March 2007.
* http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Montivipera&species=raddei&search_param=%28%28search%3D%27Montivipera+raddei%27%29%29

Kategorî:Famîleya margîskan
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Qatil

**Qatil** (bi tirkî: *Yeşilpınar*), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Kategorî:Gundên Hekîmxanê
Xelican

**Xelican** (bi tikî: *Yürektaşlı*), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.

Kategorî:Gundên Hekîmxanê
Meman

**Meman** yek ji êlên mezin ê bakurê Kurdistanê ye. Ev êla jimara xwe li dora 5 hezar kesan, li Şirnex, Cizîr û derdora wê dimîn in. Rêberê êla Meman Tahir Güven e.

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Pêşvebirina Webê

Pêşvebirina Webê termeke belavbuyî ji bo pêşvebirina website ya Internetê (World Wide Web) yan jî Intranetê ye.
Richard E. Taylor

**Richard E. Taylor**, (jdb.  li Medicine Hat, Alberta) fîzîknasekî navdar ê Kanadayî ye, sala 1990 guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.

## Jiyan

Taylor perwerdeya xwe ya fîzîkê li Zanîngeha Alberta, li bajarê Edmonton dîtiye. Sala 1952 masteriyê dike û heman salê diçe Stanford bo perwerdeya bilind. Ji sala 1954 heya 1958 li wir di labora Fîzîka Energiyên Mezin de dixebite. Ji sala 1958 heya 1961 li Fransa di lêkolînên bilezkirina lînearan de dixebite li Orsay. Sala 1962 dîsa vedigere Stanford.

1961 Taylor wekî zanyarekî di Lawrence Berkeley National Laboratory li Berkeley kar dike, sala 1962 li Satnford berpirsiyariya avakirina laboratûara lînearanStanford Linear Accelerator Center digire. 1968 li fakûlteyê ye dîsa. 1971 heya 1972 li Genewa ya Swîsreyê di projekta CERNê de kar dike.

1981 diçe Hamburg. Heya sala 1989 ew li CERNê berdevkê LEP e.

Di nava salên 1982–87 de, gerînendeyê beşa lêkolînan a SLACê ye ku girêdayê Akademiya zanistan a DYA û Royal Society of Canada ye herwiha doktorê rûmetê yê zanîgehên Parîs, Edmonton, Calgary û Lethbridge e. 1990 Taylor bi tevî Jerome I. Friedman û Henry W. Kendall guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin ku ji ber xebatên wî yên li ser rohnîkirina protonan bû.

## Xebat û girîngî

Taylor yek ji giregirên fîzîka dendikê û fîzîka parçeyab bû li SLAC. Ew berê li ser tîndana elektron û protonan rawestiya. Herwiha li ser elastîkî û neelastîkiya weşana wan. Piştre strûktûra elektron û protonan rohnî kir. Bandora wî li ser teoriyên li qûarkan gelek e.

## Girêdanên derve
* Nobelwergirê Kanadayî 

Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Kanadayî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2018
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jerome Isaac Friedman

**Jerome Isaac Friedman** (jdb.  li Şîkago, Illinois) fîzîknasekî DYAyê ye. Sala 1990 bi tevî Richard E. Taylor û Henry W. Kendall guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin ku ji ber xebat û lêkolînên wî yên li ser elastîkiyeta kûr a têhna (tîn) elektron û protonan bû. Xebatên wî û Taylor bandorek mezin li ser fîzîka qûarkan kiriye. Herwiha li ser parçeya dendikî Hadronê. Friedman ji malbateke bingeh-Rûs e. Serî de xwestiye li ser hunerê perwerde bibîne. Heya bigire bo wê bûrs jî girtiye lê paşê biryara xwe dide, dest bi xwendina fîzîkê dike.

Li Zanîngeha Şîkagoyê li cem Enrico Fermi mastera xwe bidawî dike, sala 1953 û doktorayê jî 1956. Sala 1957 bi tevî Taylor û Kendall, dikeve koma Robert Hofstadter a li Stanford Linear Accelerator Center (SLAC) ku li wir xebatên xwe yên bipêşxistina bilezkirina partîsîpan dike. Ev lêkolînên wê jê re Xelata Nobelê tîne.

Ji sala 1960î ve ew li Înstîtuta Massachusettes a Teknologiyê Massachusetts Institute of Technology fîzîknas e, sala 1980 dibe gerînendeyê laboratûara fîzîka dendikî (xebatên nûklearê) û di nava salên 1983 heya 1988 jî birêveberê fakûlteya fîzîkê ye.

Sala 1989 bi tevî Kendall û Taylor Panofsky-Xelatê digire.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Henry Way Kendall

**Henry Way Kendall** (jdb. 9ê kanûna pêşîn 1926 li Boston; m. 15ê sibatê 1999 li Wakulla Springs State Park, Florîda) fizîknasekî ji DYAyê bû ku guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.

Kendall li Deerfield Academy û Amherst College dixwîne û sala 1950 dîploma matematîkê digire. Dûv re ew perwerdeya fîzîkê dibîne li Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts. Li wir sala payeya doktoriyê werdigire.

Berê li ser pozîtronyum xebatan dike. Bi ketina koma Robert Hofstadter a li Zanîngeha Stanfordê û li wir li SLAC xebatê ve, ew jî bala xwe dide cîhana elektron û protonan. Ew di lêkolînên xwe yên li ser fîzîka energiyên mezin de, bi tevî hevalên xwe yên paşê bi hev re Xelata Nobel a fîzîkê werdigirin, Jerome I. Friedman û Richard E. Taylor re dixebite.

Xebatên vê komê bandorek mezin li ser teoriyên qûarkan dike ku ew jî riya naskirina cîhana Hadron, Nûkleon û bi giştî fîzîka dendikî hêsantir dikin.

Kendall sala 1990 bi tevî Jerome I. Friedman û Richard E. Taylor Xelata Nobelê parve dike.

Sala 1989 Panofsky-Xelatê digire.

Kendall hevdamezirenêrê û bi salan jî serokê *[[Union of Concerned Scientists]].* bû. Herwiha endamê JASON Defense Advisory Group jî. Kendall ji fotograf û sporta çiyageriyê hez dikir. Ew di ceribandinek noqbûna avê de bi giran birîndar dibe li Florîdayê û jiyana xwe jidest dide.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1999
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Nîşabûr

**Nîşabûr** bajarekî di parêzgeha Xorasana Rezewî de li Îranê ye.
Etarê Nîşabûrî ji vê bajarê ye û tirba wî jî li vir e.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî
Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan

Kategorî:Xorasan
Kategorî:Xorasana Rezewî
Leon M. Lederman

**Leon Max Lederman** (jdb.  li Buffalo, New York) fîzîknasekî navdar ê Amerîkayî ye.

Lederman li City College of New York (lîsans 1943) perwerde dibîne û Zanîngeha Columbia jî didomîne. Sala 1951 xwendina bilind bidawî dike û ji sala 1952 ve li heman zanîngehê dest bi kar dike. Sala 1958 dibe profesor.

Di nava salên 1961 - 1979 wekî gerînende li laboratûarên Nevis kar dike. Sala 1979ê ve îcar jî gerînendetiya laboratûarên Fermilab dike. Vê karê heya sala 1989 birêve dibe. Ji sala 1992 ve li Illinois Institute of Technology dersdariyê dike.

Lederman sala 1988 bi tevî Melvin Schwartz û Jack Steinberger guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin. Sedemê xelatê lêkolînên wî yên li ser neutronan bû. Wî da nîşandan ku gelek cureyên neutrînoyan hene. Herwiha wî sala 1977 li Laboratûara Fermi ja li Illinoisê jî keşfa Bottom-Qûarkan kiribû

1992 bû serokê American Association for the Advancement of Science. Ji sala 1965 ve endamê National Academy of Sciences ye. 1965 xelata National Medal of Science digire û 1982 jî Wolf-Xelat a fîzîkê. 1992 guncavê Enrico-Fermi-Xelatê tê dîtin.

## Nivîs
* Lederman, Dick Teresi *'The God particle - if the universe is the answer, what is the question?*, Boston, Houghton Mifflin 1993, 2006
* Lederman, Christopher Hill: *Symmetry and the beautiful universe*, Prometheus Books 2004
* Lederman, David Schramm: *From quarks to the cosmos - tools of discovery*, Freeman 1989
* Lederman *The discovery of the bottom quark, upsilon and b-meson*, in Hoddeson, Brown, Riordan, Dresden (Hrsg.): *The rise of the standard model*, Cambridge University Press 1997, S.101-113

## Girêdanên derve
* Rêç şopandin di baxçeyê parçeyan (ne bi kurdî ye)
* Jînenîgariya wî di APSê de 

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1922
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2018
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Melvin Schwartz

**Melvin Schwartz** (jdb.  li New York; m.  li Twin Falls, Idaho) fîzîknasekî navdar ê Amerîkayî bû. Sala 1988 bi tevî Leon Max Lederman û Jack Steinberger guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin.

## Jiyan û xebat
Ew di dema krîza mezin a aboriyê ya cîhanê de mezin bû li bajarê New York City û perwerdeya xwe li Bronx High School of Science kir.

Sala 1953 lîsansa xwe bidawî dike û sala 1958 dibe doktorê fîzîkê li Zanîngeha Columbia, ku paşê fîzîknasê mezin Isidor Isaac Rabi birêveberiya wê fakûlteyê dike.

Di heman demê de ji 1956 heya 1958 li Brookhaven National Laboratory jî dixebite. Schwartz sala 1958 dibe asîstan profesor li Zanîngeha Columbia. Sala 1963 ew êdî profesor e. Tsung-Dao Lee yek ji hevalên wî yên xebatê ye ku Nobelwergir e, di lêkolînan de piştgiriya wî dike.

1966, piştî 17 salên xwe yên li Columbia, diçe Zanîngeha Stanford, ku wê demê li wir teknîka bilezkirina parçeyên atomî hatibû çêkirin, ango SLAC. Ew li wir tevlî pirraniya lêkolînên girîng û mezin dibe.

Di salên 1970yî de Digital Pathways dadimezirîne û ji sala 1970 heya 1991 serokatiya wê dike. 1991 heya 1994 cihgirê gerîndeyê xebatên fîzîka energiyên mezin û fîzîka dendikî ye li Brookhaven National Laboratory. Di heman demê de li Columbia dersdariya fîzîkê jî dike.

Ji sala 1975 ve endamê National Academy of Sciences bû.

## Li ser girîngiya wî
* Schwartz *The early history of high energy neutrino physics*, in Hoddeson u.a. (Hrsg.) *The rise of the standard model*, Cambridge University Press 1997
## Girêdanên derve
* Jînenîgarî (îngîlîzî)
* Jînenîgariya wî li APS 

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1932
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2006
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Jack Steinberger

**Jack Steinberger** (jdb. 25ê gulanê 1921 bi navê *Hans Jakob Steinberger *li Bad Kissingen - m. ) fizîknasekî navdar ê Amerîkayî bû. Sala 1988 Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Malbat
Bavê wî Ludwig Steinberger – yek ji 12 zarokên bazirganê dewaran bû ji Schonungen – ji sala 1896 ve wekî şefê koroyê û mamosteyê olê yê civaka Cihûyan kar dikir. Diya wî Berta Steinberger, ji malbateke şerbetfiroş a Nürnbergê bû, Malbata May.[thumb|Steinberger-Peyker<br/><small>Cih: [Jack-Steinberger-Gymnasium]]
## Jiyan
Jack Steinberger di xortiya xwe de ji sala 1931 heya 1934 diçe dibistana amadeyî Dibistana Amadeyî ya Kissinger ku niha bi navê wî tê binavkirin, Jack-Steinberger-Gymnasium. Beriya ku terora Nazî dstpê bike malbat herdu lawên xwe, Jakob û Herbert bo xwendinê dişîne DYAyê Chicagoyê.

Li Chicago Jack Steinberger bo perwerdeya kîmyayê diçe New Trier High School, lê li wir fikra xwe diguherîne werdigerîne ser fîzîkê. 1948 doktoraya xwe li cem fîzîknasê mezin Enrico Fermide, sala 1954 jî dibe profesor liZanîngeha Columbia.

1962 li „Brookhaven National Laboratory“ bi tevî Leon Max Lederman û Melvin Schwartz dest bi xebat û lêkolînan li ser neutrînoyan dike ku ev xebat ji wî û hevalên wî re xelata Nobelê tîne.

Piştî şerê II. vedigere Europa ji sala 1968 ve li CERN dest bi lêkolînên fîzîka parçeyan dike

Di demên dawiyê de bala xwe dida ser kozmosnasiyê û ji bo wê bikaranîna teknîkên nûklear.

## Girêdanên derve
* Dibistana Amedeyî ya Jack Steinberger

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Cihû
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Fizîknasên swîsrî
Kategorî:Jidayikbûn 1921
Kategorî:Mêr
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Johannes Georg Bednorz

**Johannes Georg Bednorz** (jdb.  li Neuenkirchen a parêzgeha Steinfurt) fîzîknasê Alman e. Sala 1987 Xelata Nobel a fîzîkê digire.

## Jiyan
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî ya bi navê Martinum li Emsdettenê, sala 1968ê bo xwendina kîmyayê xwe li zanîngeha bi navê Westfälischen Wilhelms-Universität a li Münsterê ye qeyd dike. Serî de bisernakeve û xwe li beşa mîneralogiyê dinivîsîne. Doktoraya xwe li cem Prof. Wolfgang Hoffmann di warê krîstalografiyê de dide.

Havîna sala 1972 Bednorz bo cara yekemîn li IBM Zurich Research Laboratory a li Rüschlikon wekî xwendekarê havînê kar dike.

Sala 1982 li IBM dest bi kar dike û ji sala 1983 ve jî dest bi lêkolînan dike. Bi giranî li ser fîzîka energiyên mezin radiweste ku ev xebatên wî jê re Xelata Nobelê tîne.

Kategorî:Fizîknasên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Karl Alexander Müller

**Karl Alexander Müller** (jdb. 20ê nîsanê 1927 li Basel) fîzîknasekî Swîsreyî ye.

Müller sala 1987 bi tevî Johannes Georg Bednorz guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin ku herdu bi hev re li ser fîzîka energiyên mezin lêkolîn kiribûn.

Ji xeynî karê xwe yê li IBM û nivîsarên li ser fîzîkê ji sala 1970 heya 1994 wekî profesor dersdarî kiriye li Zanîngeha Zurîhê.

## Berhem
* (bi J.G. Bednorz): *Possible High T<sub>c</sub> Superconductivity in the Ba-La-Cu-O System*. Di: *Zeitschrift für Physik (Kovar bo fîzîkê). B: Condensed matter* Band 64 (1986) S. 189–193. . (Volltext).
* *Paramagnetische Resonanz von Fe<sup>3+</sup> in SrTiO<sub>3</sub> Einkristallen*. Diss. ETH Zürich 1958. (Abstract).

Kategorî:Fizîknasên swîsrî
Kategorî:Jidayikbûn 1927
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2023
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Çavmarka tilîper

**Melajoya tilîper** an jî **çavmarka tilîper** (*Asparagus filicinus*) riwekek ji cureyên melajoyan, ji malbata Asparagaceae. Melajo pincareke biharê ye, li Kurdistanê bi taybetî li cihên bilind aj didin. Ev cure gelek kêm tê dîtin.

Melajo bo xwarinê tê berhevkirin. Li Ewropa û gelek deveran çandiniya wê tê kirin. Hin kes bawer dikin ku melajo bo pirsgirêkên împotansiyê (kêmbûn di potansiyela seksê de) bikêr e. Ev agahî bawerî ye, ya rast bijîşk dizanin.

Dibêjin ev cureyê melajoyê ji cihên bilindiya wê ji rûyê avê 1.200 - 3000 metro ne hez dike. Li Hîmalaya, Çîn, ew deran gelek e.

Kategorî:Çavmark
Çavmarka xelekî

thumb|Dîmenek ji melajoya xelekî

**Melajoya xelekî**, melajoya pelxelek, çavmarka xelekî (*Asparagus verticillatus*) cureyekê melajoyan e (*Asparagus*) ji malbata Asparagaceae.

## Belavbûn
Melajoya xelekî li Kurdistanê gelek e. Herwiha li Qefqas, Îran, Rûsya, navenda Asya, Anatoliya û Balkan jî tê dîtin û herwiha li Ewropa û Rûsya çandiniya wê jî tê kirin. Ev melajo ji axa avî hez dike, li perên rûbaran hene.

## Çavkanî
* Eckehardt J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): *Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen*. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008. ISBN 978-3-8274-0918-8 (bi Almanî ye)

Kategorî:Çavmark
Çavmarka narîn

thumb|Melajoya narîn (Asparagus tenuifolius)

**Melajoya narîn** an jî **çavmarka narîn** (*Asparagus tenuifolius*) cureyek melajoyan e (*Asparagus*) ji malbata Asparagaceae.

## Vorkommen
Li başûrê Ewropa, Anatoliya, Kurdistan, Balkan, Awistriya tê dîtin. Ji bilindahiya 1.300 metro hez dike. Di nava daristanan, cihên tavî de divê mirov lê bigere. Li Ewropa, Rûsya, bakurê Amerîka çandiniya wê jî tê kirin.

Kategorî:Çavmark
Çavmarka pûrtik

thumb|Melajoya pûrtîk, melajoya baweşînok

**Melajoya pûrtik**, melajoya baweşînok, melajoya bajen , çavmarka pûrtik (*Asparagus setaceus*) yek ji cureyên melajoyan e (*Asparagus*), ji malbata Asparagaceae.

## Belavbûn
Ev cure ji rojhilatê Afrîkayê, ji cihên tropîkal belav bûye. Li Ewropa, bakurê Amerîkayê çandiniya wê jî tê kirin. Ji daristan hez dike.

## Çavkanî
* Eckehardt J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): *Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen*. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8. (bi almanî ye)

Kategorî:Çavmark
Çiya (kovar)

**Çiya**, navê kovara pêşîn a bi zarê badînî (kurmanciya jorîn) bû. Di sala 1970'yî de li Hewlêrê  bi kurdî û erebî derketiye û sernivîserê kovarê mamoste Bedirxan Sîndî bû. Di karê vejandina zimên û pêşketina bizava çandî û rewşenbîrî ya Badînan de roleke giring lîstiye.

## Çavkanî
* Şivan Elî Adem, "*Êkemîn kovara kurdî bi zarê kurmanciya jorî (badînî) di pêdaçûneka kurt da*". Evro, 23/04/2008, hejmar 235, Dihok.

Kategorî:Kovarên kurdî
Abdullah Çatlı

**Abdullah Çatlı** (jdb. 1ê hezîranê 1956 in Nevşehir; m. 3ê çiriya paşîn 1996 li Balıkesir) yek ji rastdarîkalên (zêde-rastgirên) navdar ên dewleta veşarî ya Romê (Tirkiye) bû. Di nava giregirên Gurên Boz (Bozkurtlar) û mafyaya rastgir de cih digirt. Li Tirkiye û derveyê wê gelek doz li wî hatibûn vekirin ku wî organîzasyona narkotîkê jî dikiriye.

## Biyografî
Çatlı li parêzgeha Nevşehir a li Kappadokya ye, mezin bûye.

Bi tevî Haluk Kırcı tevlî Komkujiya Bahçelievler dibin (9ê çiriya pêşîn 1978 ku heft alîgirên Partiya Karkerên Tirkiyeyê jiyana xwe jidest dabû, dibe.

Dibêjin di Şerê Sar de Tirkiyeyê bi pereyan carnan ji Bloka Sosyalîst re alîkarî kiriye ku bi tevî Mehmet Ali Ağca, wî jî li Ewropa xebat kiriye.

Çatlı sala 1996 di qezayek otomobîlê de jiyana xwe jidest da ku ev qeza bi navê Skandala Susurluk tê binavkirin. Di heman otomobîlê de giregirekî polîs Hüseyin Kocadağ, serokê cerdevanan Sedat Bucak jî hebû.

## Çavkanî
* Soner Yalçın û Doğan Yurdakul: *Reis - Gladyo'nun Tetikçisi / Reîs - Kujerê Gladioyê*; Weşanxaneya Doğan Kitap, ISBN 975-293-093-X (Di pirtûkê de bal ji Ergenekonê tê dûrxistin, mirov dikare bêje pirtûkek dezînformatîv e)
* Hakan Türk: *Abdullah Çatlı Kimdir?*; Weşanxaneya Akademi Yayıncılık, ISBN 979-975-8208-00-4 (bi tirkî, danasîn û jînenîgarî)

Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Kujerî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1996
Kategorî:Rastradîkalîzm
Kategorî:Tundiya siyasî li Tirkiyeyê
Kesire Yıldırım

**Kesire Yıldırım** (jdb. 21ê çiriya pêşîn a 1951, li Dep a Mezrayê), endameke berê ya PKKê û hevjîna berê ya serokê PKKê Abdullah Ocalan e. Di 1988an de ji ber nakokiyan ji PKKê vediqete, diçe Ewropayê.

## Jînenîgarî
Bi malbatî ji Dêrsimê ne. Di salên 1940î de malbata wê ji Mêzgirê bar dikin Depê. Ew ji kurdên kirmanckîaxêv in. Kesire ji şeş zarokan a mezintirîn e. Di sala 1973an de dibistana amadeyî li Xarpêtê bi dawî dike. Bo demekê li gundek Depê mamostetiyê dike.

Di 1974an de li dibistana bilind Gazi ya li Enqereyê, di beşa çapemenî-weşanê (bo rojnamegeran e) de dixwîne. Di sala 1978an de ji beşa radyo-televîzyonê dîplom digire. Sê meh şûn de bi Abdullah Öcalan re marî dibe.

Herçendî êdî ne di nava siyasetê û têkoşîne de be jî, ji ber ku wextekê hevjîna Ocalan bûye, rayagiştî jiyana wê mereq dike, navê wê gelek caran di medya û çapemeniyê de cih digire.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Gerîlayên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Jinên kurd
Orhan Miroğlu

**Orhan Miroğlu** (li Midyad) siyasetmedar û nivîskarekî ji Kurdistanê ye. Bi eslê xwe Mehelmî ye, bi kurdî jî dizane.

Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê de, wekî endamê serbixwe bo parêzgeha Mersinê cehd kir, lê nekaribû bikeve parlamenê.

Ciwaniya xwe li Êlih û Amedê borandiye, tevlî tevgerên ciwanan ên beriya 12ê îlonê (1980) bûye. Di cûntayê de bi ser rêxistina TKSP (partî) hatiye girtin û bi 15 salan ceza girtiye. Sala 1998 tê berdan.

## Birîndar dibe
 ji aliyê JİTEMê ve êrîş lê tê kirin, bi giranî birîndar dibe. Di heman êrîşê de Musa Anter (Apê Mûsa) dikeve nav refên pakrewanên Kurdistanê. Niha di rojnameya tirkî Taraf (rojname)ê de dinivîsîne.

Orhan Miroğlu marî bûye (hevjînî, zewac) û bavê du zarokan e.

## Berhem
* Dijwar – Onlara Dair Her Şey (Weşanen Avesta, 2004) (tirkî)
* Çapraz Ateşte İki Halk: Türkler ve Kürtler – Yeni Jeopolitika ve Nasyonalizm / Çeprast gulebaranê de du gel: Tirk û Kurd - Jeopolîtîkaya nû û neteweperwerî (Weşanên Beybûn, 2005) (tirkî)
* Hevsel Bahçesinde Bir Dut Ağacı (Weşanên İletişim, 2005)
* Ona Zarfsız Kuşlar Gönderin Uğur Kaymaz Kitabı (Weşanên Agora Kitaplığı, 2006)
* Barışa Dair Bir Hikayemiz Olsun (Weşanên Agora Kitaplığı, 2007)

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Miroglu (tirkî) 

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Kesên ji Midyadê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Rojnamevan
Kategorî:Siyasetmedar
Dabeşandina biyolojîk

thumb|150px|Dabeşandina biyolojîk
**Dabeşandina biyolojîk** (bi înglîzî *biological classification*) ango **dabeşandina zanistî** di biyolojiyê de, awayekî ku biyolojînsan organîzman bi riya nimûneyê biyolojîk kom û kategorî dikin wek celeb yan *cins* (genus) û *cureyan* (species).

Dabeşandina biyolojîk şaxek ji taksonomiya zanistî (*scientific taxonomy*) ye.

## Dîrok
Bingehîna dabeşandina biyolojîk a nûjen bi çalakiya zanyarê swêdî Carolus Linnaeus hate damezirandin, dema ku cureyên zîndeweran komkir gor rûdemên yan xuyayên fîzikî di sala 1735an de..

## Danasîn
Ernst Mayr têgiha **dabeşandin** danaskir wek ″ew amedekariya heyîniyên di rêzek e heyayerikî ya çend polên yan sefên hêlînkirî, ku di kîjan polên wekhevî yan ji polên nêzîik di asteyek e heyayerikî têne yek kirin bi awayek gelemperî di polên hindirrandî pirtir li asteyê bilindtir ya piştî wê.

## Çavkanî


Kategorî:Taksonomî (biyolojî)
Zimanê talişî

**Zimanê talişî**, zimanekî şaxa zimanên îranî yên bakûr rojavayê malbata zimanên hind û ewropî ye. Piraniya gelê li Talişistanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê dayîkê yê piraniya talişan ev ziman e.

Sê zaravayên talişî hene, talişiya bakûr (Azerbaycan, Îran), talişiya navîn (Îran) û ya başûr (Îran).

Zimanê talişî nezî zimanê kurdî ye, bi taybetî nezî zazakî ye û hinek zanistvan hene dibêjin ew jî yek ji zaravayên kurdî ye.

## Alfabeyên talişî
;Ya latînî

;Ya rûsî

## Hilsengandina talişî ligel kurdî

## Girêdanên derve

Kategorî:Talişistan
Talişî
Talişî
Talişî
Heinrich Rohrer

**Heinrich Rohrer** (jdb. 6ê hezîranê 1933 li Buchs SG - 16 gulan 2013, li Wollerau) fizîknasekî swîsreyî ye. Bi tevî Ernst Ruska û Gerd Binnig sala 1986, ji ber bipêşxistin û çêkirina mîkroskopa ji tûnelên rîşeyî hatiye avakirin, Xelata Nobel a fîzîkê digire.

Payîza sala 1951ê li Dibistana Bilind a Teknîkê ya Federal ETH li Zurich di beşa fizîkê dest bi xwendinê dike. Ew perwerdeya xwe ya bingehîn ji Wolfgang Pauli û Paul Scherrer digire. Ji sala 1955an ve dersdarî û lêkolînan dike. Di 1963an de derbasî IBMê dibe.

Sala 1982an dawî li xebata xwe ya çêkirina mîkroskopa nû dide û bi fermî dibe mûcîdê mîkroskopa ji tûnelên rîşeyî pêkhatiye.

## Berhem
* K. W. Blazey û H. Rohrer: *Antiferromagnetism and the Magnetic Phase Diagram of GdAlO<sub>3</sub>.* Phys. Rev. 173/2, S. 574–580 (1968) (almanî)
* Gerd Binnig û Heinrich Rohrer: *Gerät zur rasterartigen Oberflächenuntersuchung unter Ausnutzung des Vakuum-Tunneleffekts bei kryogenischen Temperaturen*, Europäische Patentanmeldung 0 027 517, Priorität: 20.9.1979 CH 8486 79 (almanî)
* Gerd Binnig, Heinrich Rohrer, C. Gerber und E. Weibel: *Tunneling through a Controllable Vacuum Gap*, Appl. Phys. Lett. **40**, 178 (1982) (almanî)
* G. Binnig, H. Rohrer, C. Gerber, E. Weibel: *Surface studies by scanning tunneling microscopy.* ''Phys. Rev. Lett.'' 49/1, S. 57–61 (1982) (almanî)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Heinrich Rohrer hevpeyvîn bi Magazin NZZ Folio

Kategorî:Fizîknasên swîsrî
Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Muhsin Yazıcıoğlu

**Muhsin Yazıcıoğlu** (jdb. 1954 li Şarqije; m.  li Gurgum) parlementer, siyasetmedarekî tirk û serokê partiya neteweperest BBP'yê bû.

## Jiyan
Muhsin Yazıcıoğlu di malbateke cotkar de hatiye jiyanê. Perwerdeya bingehîn li Şarqijeyê dibîne û ji sala 1972 ve li paytext Enqereyê dest bi perwerdeya veterîneriyê dike.

Hêj di ciwaniya xwe de tevlî Gurên Boz (Bozkurtlar) dibe û li dijî çepgir û Kurdan têdikoşe. Di demekê kurt de dibe yek ji kadroyên sereke yên MHPê û li cem serokê MHP û Bozkurtlaran Alparslan Türkeş cih digire. Di cûntaya 12ê îlonê (1980) de bo demekê tê girtin.

Ew xwe ji MHPê diqetîne, partiya xwe dadimezirîne, BBP. Gorî MHPê hinekê bêhtir meyla ol û Osmanîperweriyê die. 25ê adara sala 2009 di qezayek babirokê de jiyana xwe jidest dide. Hin dibêjin ev qeza nebûye kujerî bû, ew xistine dafikê (kendê).

Muhsin Yazıcıoğlu marî bûbû û bavê du zarokan bû.

## Hin agahî
* Muhsin Yazıcıoğlu sala 2005 li ser lînckirina Kurdan wiha gotibû: „Heger dewleta me bi xwe nikaribe me biparêze [...], gel jî êdî nikare tehemûl bike. Mafê gel heye bo ewlekariya xwe tevbigere (ango kujtin û lînckirina Kurdan pesinand).“
* Dema behsa têkiliyên partiya wî û kujtina Hrant Dink hat rojevê, Yazıcıoğlu got, „hêzên navneteweyî berpirsiyar in“.

## Çavkanî

Kategorî:BBP
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2009
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Tirk
Talişistan

thumb|Devokên Talişî
**Talişistan** yan **Tolişistan** () navê welatê talişan e. Talişistan di nava Azerbaycan û Îranê de hatiye parçe kirin û li ser Zeryaya Xezerî ye. Paytexa herêmê Lenkeran e.

## Dîrok
Di serdema navîn de Talişistan ket bin deste selçûqîyan de, tevdî ku bindest bûn gelê talişî di sedsala 17'de dewlet (Xanat) ava kirin. Piştî peymana Gulîstanê Talişistan di navbera Rûsya û Îran hate parçekirin. Di şoreşa bolşevîk de xelkê Talişistana bakûr demekî zor derbas kir, endamên KGB'ê dixwestin wan asîmile bikin û gelek talişî dişandin Sibîryayê. Di sala 1993'an de gelê talişî serhildanek çêkirin û dewleteke bi navê komara Taliş-Mûxan rakirin, lê serhildan têk çû û Talişistan dîsa ma parçeyeke Azerbaycanê.

## Çavkanî


Kategorî:Welat