open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
BIOS

[thumb|[sîsteme BIOS le Komputer]]
**BIOS** kurtenavkirina *Basic Input/Output System* e û vek nasnameya kompûter te naskirin. BIOS qalikek biçûk bi qerta bingehîn ve zeliqîye û wezîfeya we wergirtina agahîyen kompûtere di heqê kijan teknolojîye bikartine tespît bike.

Çaxe ku kompûter vedibe her tim peşîn li BIOS dinere. Ji bo ku kompûter dikaribe hemû amrazên peytandi bitefsîlîne agahiyan ji BIOS dixwaze. Wek hejmar û kijan dîsk, kirar (processor), hafize, û vekîdi kijan giredayîye vek dîskxane, CD-Rom, CD-RW, DVD ûv...

Gûhertina agahîyen BIOS mimkûn e, le ne minasibe ku ne mecbûrî be, ji ber ku eyarkirina BIOS şixûlekî dijbare, gûhertinen careke xeletî pekhat, tene merîven şehraze dikari serast bike.

Piraniya kompûterên nû BIOS bi versiyonek FLASH hatiye xemilandin. Taybetmendiya flash meriv dikare BIOS hesanî rojane bike, Le çaxe ku tu versiyoneke rojane xelet dakîşîne talûka kompûter bi careke venebe heye.

Peşnîyazîyen hilberîne (Producent) kompûter bo BIOS binêre.
Perl

**Perl** xweş vek "CGI" (*Common Gateway Interface*) te naskirin derdorê. Weşankarek peşketî ji bo avekirina tevnika malperaye, piranîye me pirî caran
ji bîr dike vî zimanê hêzdar. Ji xwere bifikir zimanek hemû başîtîyen hemû zimane guzîde wergirtiye nav xwe

1.Ware karanîne

Çaxe ku tû xwe hînî Perl bike, îhtîmalek mezinê ku tû ji bo malper çekirine bikarbîne wekî din Perl platforma Linux/Unix de bi haveyek din jî meriv dikari bikarbîne.

2.Çi pewîste bo ajotina scripten Perl?

Makînek Linux/Unix (ne mecbûrîye, le hesanîtire), û Perl standard hatibe avekirin
Dive tû dizanîbe çava belgedanek tekstnivîs li gor bikarhêner îmtiyaz bike.

Gelek caran vilo ye: chmod a+x fil.pl

3.Naveroka scripta Perl

Tişte ku dikeve hûndire naveroka Perl-script rastî ne geleke, kesen ku PHP dizane ve
hemşibandiya van hesanî bibîne, Rêza peşîn di belgedaneka *.pl ev e:

# /usr/bin/perl

Navnîşena rêgeha wergêrandine ye, di makînek Windows de tene #!perl bese.
Her script li gor zimane xwe hêjahîye van hene, Variable bi kurdî te manêya guhêrok
merîv bikar tîne çaxe ku hêjahîyekî bi nav bike, Munasîbe merîv data (dane) di $variable de qeyd bike.

Guhêrok an jî Variable bi herfa $(dolar) destpêdike, vek:

```perl
$naveMin = "OmeriKeles";
```

Hay jê hebe bi nuqtebêhnok ; davî dibe, ev sinyal dike fermana ve rêzdarê xelas bu.
Em niha dikarin mestereke bi çend rêzika bidin:

```perl
#!/usr/bin/perl -w

 $NaveMin = "OmeriKeles ";

 print $NaveMin;
 print " $NaveMin ";
```

Ve veha be xûyakirin:

 OmeriKeles
 OmeriKeles

Bawerdikim niha tu ji xwere difikire gelo ew jî çiye. bele ne tiştekî zehmete.
Te maneya New Line (Rêzek nû), çaxe ku dibîne diqevizê rêza din.

Em dixwazin ve artîkele bi numûneyek WebScript davî bikin.
Ev Script agahîyen bikarhêner, Server, û IP-adresa te daxûyanî dike.

```perl
#!/usr/bin/perl -w
#şîrove
#heger li vir ! dûvde hebe, ve rêzen dûvde jî berdewam bike.

print "Content-type: text/html "; # dîve bi internet ve gredayî be (Dokument type)

print "Server machine software: $ENV{'SERVER_SOFTWARE'}";
print "Server machine software: $ENV{'REMOTE_ADDR}";
```

* Gihaştin, Pêşxistin: Development
* Serdestpêk: Introduction
* Environment: Derdor
* Weşankar: Editor
* Îmtiyaz: Privilege
* User: Bikarhêner
* Rêgeh: Path
* Guhêrok: Variable
* Semicolon: Nuqtebêhnok

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Komputer
Kategorî:Zimanên programkirinê
Kategorî:Zimanên programkirinê yên asta bilind
@

**@** yan **nîşana @** (bixwîne *nîşana at*) yan jî **nîşana at**, nîşanek e ku bi taybetî li ser înternêtê tê bikaranîn. Wateya @'ê (*at*) bi îngilîzî, "ji bo, bo, jê re" ye.

Ji destpêka ku înternet ket jiyana me heta îro, nîşana "@", bû nîşana ku me herî pir bikaranî. Bikarhênerên amator, şîrketên tîcarî, hunermend, karmend, nivîskar û hwd. hema bêjin herkes, e-nameyek stend û nîşana "@" xist ber navê xwe. Ev nîşan bû sembola modernîzm, têkiliyên hevçax û girêdayîbûna înternetê.

## Dîrok
Nîşana "@" gava yekem wek perçeyeke e-name yê, di sala 1971 ê de ji aliyê Roy Tomlînson ve hate bikaranîn. Tomlînson'ê endezyarê kompûteran ji bo bi kurtasî mesaja elektronîk ku cara yekem ji xwe re şandi bû, îfade biki, nîşana "@" hilbijart. Tomlînson bersîva vê pirsa wiha dide: "Min li nîşanek ku di navê tu kesekî de tunnebe û nebi sedema tevlîheviyê geriya.

Rastî ev bû ku piraniya zimanzanan difikirîn ku nîşana "@" di demek nêzîk de, di sedsala 18. de hatiyê dîtin. Li gor pisporan "@" di wê demê de sembolek ticarî bû ku di têkiliyên aborî de dihate bikaranîn.

Mînak: Dema ku dihate gotin "5 sêv @ 10 penî", dihat wê wateyê ku yekeyek bi 5 sêvî, bi deh peniyê tê frotin.

### Dîrokek 500 salî

Lêbelê, lêkolinerek Îtalyan derxist holê ku di dokumentên sedsala 14. ya Wenedikiyan de bi awayekî berçav tê dîtin ku nîşana "@" hatiye bikaranîn. Di van dokumentan de nîşana "@" wek sembolek pîvanî ji bo "anfora" an jî "kûp" ê dihate bikaranîn. Her wiha lêkolînereke bi navê Gîrogîo Stabîle di ferhengokek Latînî-Spanyolî ku di sala 1492 de hatiye nivîsîn keşf kir ku peyva "anfora" tê wateya "arroba" ku pîvanek giraniyê ye. Di dawiyê de nîşana "@" wek "a ya ticarî" di sala 1885 ê de, di klawyeyên yekem makineya nivîsê ya bi navê Underwood ê de ci! hê xwe girt. Ji wê rojê heta îro di klawyeyên kompûteran de wek nîşana e-name yê hate bikaranîn.

Di van rojên dawî de pirsgirekên li ser xwendina "@" ê de tê ditin. Naveke gerdûnî û hevbeş ya vê nîşanê tuneye. Îspanyol û Portekîzî wek weteya wê ya dirokî jê re dibêjin "arroba", Fransizan jî hinek vê peyvê diguherînin û dibêjin "arobase". Amerîkî û brîtanî jî "at-sign" (nîşana at) bikartînin. Almanan dibêjin "at zeiczhen", Japonan jî! wek "atto maak" dixwînin. Di tirkî de nîşana "@" carna wek "guzel a" (a ya xweşik) tê bikaranîn. Di nav kurdan de ev nîşan bi piranî wek "et" an jî "nîşana et" tê xwendin.

### Gelo dişibe kîjan heywanî

Li hîn welatan ev nîşan li heywanên cûda cûda tê şibandin. Alman, holendî, mecar û afrikiyên ji başûr, nîşana "@" dişibînin wek teriya meymûnekê. Vê nîşanê fransizan wek şeytanokekê, danîmarkiyan wek xortima fîlekê, norwêcî wek teriya berazekê, Çîniyan wek mişkekê biçûk, rûsan wek kûçikekê, fînlandiyan jî wek pisîkek razayî dibînin.

## Çavkanî

Kategorî:Înternet
Kategorî:Teknolojî
Partiya Jina Azad

thumb|Partiya Jina Azad a Kurdistanê (PAJK)
**Partiya Jina Azad** (PJA) partiyeke şoreşgerî bû. Di sala 2004'an de navê xwe guherand û bû Partiya Azadiya Jin a Kurdistan

## Binêre
* Dîroka tevgera jinên kurd

Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Tbîlîsî

**Tbîlîsî**, (bi navên **Tilbîs** yan jî **Tiflîs** tê nasîn, bi gurcî: თბილისი, *Tbilisi*), paytext û bajarê herî mezin ê Gurcistanê ye ku li peravên Çemê Kurayê hatiye avakirin û nifûsa bajarê bi qasî 1.5 milyon kes e. Tiblîsî di sedsala pêncan ê zayînê de ji aliyê Vakhtang I ê îberî ve hatiye avakirin û ji wê demê vir ve bajar bûye paytexta gelek qral û komarên Gurcistanê. Di navbera salên 1801 û 1917an de ku di vê demê beşek ji Împeratoriya Rûsî bû, Tiblîsî navenda Cîgirparêziya Kafkasyayê bû ku hem li bakurê û hem jî li başûrê Qafkasyayê serwerî dikir.

Ji ber ku cihê bajêr li ser xaçerêya di navbera Ewropa û Asyayê ye û ji ber nêzîkbûna bajêr a Rêya Îpekê, bi dîrokek demdirêj, Tiblîs di navbera hêzên cihêrengên cîhanê de bûye cihê nakokiyan. Heta roja îro cihê bajêr pozîsyona xwe wekî rêyek girîng a derbasbûnê ji bo projeyên enerjî û bazirganiyê misoger dike. Dîroka Tiflîsê di mîmariya bajêr de tê diyarkirin ku tevliheviyek ji avahiyên serdema navîn, neoklasîk, Hunerên Beaux, Art Nouveau û mîmariyên Stalînîst heye.

Her çend bajêr bi gelemperî xiristiyanên Ortodoks ên Rojhilatî jiyan kirine, ji hêla dîrokî ve Tbîlîsî bûye wargeha mirovên ji gelek çand, etnîkî û dînî. Di avahiyên geştyariyên girîng ê bajêr, Katedralên Sameba û Sioni, Qada Azadî, Kolana Rustavelî û Avenue Agmashenebeli, Keleha Narîkala ya Navîn, Şanoya Operaya pseudo-Moorish û Muzexaneya Neteweyî ya Gurcistanê hene. Avhewaya Tiblîsê di demsalên havînan germahî bi piranî ji 20&nbsp;°C heta 32&nbsp;°C û di zivistanê de -1&nbsp;°C heta 7&nbsp;°C (santîgrat) diguhere.
## Wêne

Tbilisi, Georgia. View on historical neighborhoods from a hill.jpg|Dîmenek ji taxa dîrokî ya Tiblîsê.
0077 - Kaukasus 2014 - Georgien.jpg| Kaukasus, Tiblîs.
2018 - The Sioni Cathedral.jpg|Katedrala Sîonî.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 5an
Kategorî:Bajarên Gurcistanê
Kategorî:Herêmên Gurcistanê
Kategorî:Paytextên Asyayê
Kategorî:Paytextên Ewropayê
KDE

thumb|100px|Logo
thumb|KDE Plasma 5
**KDE** (**''K** **D**esktop **E**nivironment'', Derdora Sermaseya K'ê) derdoreke sermasê a Linux ê. Armanca KDE'yê û Gnome yek e, lê herdu hinekî ji hevdu cuda ne.

Dîstrîbusiyona Kubuntu KDE'yê bi kar tîne.
KDE nivîsbariya azad e.

## Girêdanên derve
* Malpera KDE

Kategorî:Avabûnên 1996an li Almanyayê
Kategorî:Derdora sermasê
Kategorî:Komputer
Kategorî:Nivîsbariya 1996an
Mozilla

**Mozilla** nivîsbariya ji bo înternetê ye. Mozilla nivîsbariya azad e û heta niha li kurdî nehatiye wergerandin. Li gor statîstikên sala 2005'an ên der barê gerokan (browser)de, li dinyayê textê ku di destê [Internet Explorer]] de ye bi tenê ji aliyê **Mozilla** ve tê hejandin û hejmara kesên ku wê bi kar tînin bi ser 50 milyon kesî ketiye.

## Binihêre
* Mozilla Firefox
* Mozilla Thunderbird
* NVU

## Girêdanên derve
* Malpera projeya Mozilla

Kategorî:Avabûnên 1998an li DYAyê
Kategorî:Komputer
Mozilla Thunderbird

**Mozilla Thunderbird** (bi kurtasî: Thunderbird) programek ji bo e-peyam (*e-mail*) e.

Thunderbird nivîsbariya azad e. Thunderbird hîn nehat wergerandin bi kurdî.

Kategorî:Gerok
Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya 2003an
GNOME

thumb|Logo ya GNOME
thumb|300px|GNOME 2.16 di Ubuntu de
**Gnome** (**''G**NU **N**etwork **O**bject **M**odel **E**nvironment*) [[Derdora sermasê|derdoreke sermasê]] (*desktop'') ji bo Linux e. Bi vî rengî Gnome dibe beşeke gelek bingehî ji bo Linuxê. Gnome ji bo hemû rengên Linuxê heye.

Guhartoya Gnome ya nû her şeş meh (adar û çiriya pêşîn) dedikeve. Ev plansazî û plansaziya Ubuntuyê paralel in. Di Gnome de, guhartoyên wekî 2.10, 2.12, 2.14, 2.16 û hwd. biistîkrar in, guhartoyên 2.13, 2.15 û hwd. ji bo testê ne.

Gnome nivîsbariya azad e. Çend beşên GNOME hatine wergerandin li kurdî.

## Girêdanên derve
* Malpera GNOME

Kategorî:Derdora sermasê
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Kategorî:Nivîsbariya 1999an
OpenOffice.org

[thumb|OpenOffice.org [kontrola rastnivîsa kurdî jî dike]]
**OpenOffice.org** nivîsbariya azad ji bo ofîsê ye. OpenOffice.org dikare her tiştê ku Microsoft Office dike pêk bîne, lê belaş û azad e. Kurtenavê OpenOffice.org'ê **OOo** ye.

Ji bo kontrolkirina rastnivîsê OOo bernameya "MySpell" bi kar tîne. Ji bo MySpell ferhengeke bi kurdî heye. Lewma OOo bernameya yekemîn bi kontrola rastnivîsa kurdî ye. Bi DicOOo mirov dikare ferhenga rastinvîsa kurdî daxe.

OpenOffice.org bi piranî li kurdî hatiye wergerandin. Kurdîkirina wê ji aliyê Komeleya Karger û Koma PcKurd ve hatiye kirin. Yekem car OpenOffice.org 2.1 bi awayê ceribandin bi kurdî hate weşandin. OOo ji bo Microsoft Windows û Linux heye.

## Girêdanên derve

* Rûpelên kurdî yên OpenOffice.org 
* Malpera MySpell a kurdî 
* bi DicOOo ferhenga kurdî daxe  Paketa rastnivîsa kurdî ji bo OpenOffice.org
* Agahiyên bi kurdî

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya Unixê
Kategorî:Nivîsbariya 2002an
GIMP

**GIMP** nivîsbariya azad ji bo karên bi wêne û fotografan e. GIMP dikare her tiştê ku programên wekî Adobe&nbsp;Photoshop dike, pêk bîne. Lê belaş û azad e.

## Girêdanên derve
* Malpera projeya GIMP
* GIMP Professional Presets Archives 

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya çavkaniya vekirî û azad
Kategorî:Nivîsbariya 1995an
3ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 1904 –Theodor Herzl , nivîskar, qunciknivîs û rojnamevanekî awistirî-mecar yê ji Cihûtiyê bû.
* 2000 – Kemal Sunal, yek ji aktorên sînemê yê Tirkiyê da, li Stembolê mir.

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
Osman Öcalan

**Osman Öcalan** (jdb. 1958 li Emeran, Xelfetî - 15 çiriya paşîn 2021, li Hewlêrê, Herêma Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd bû.

Osman Öcalan birayê biçûk ê Abdullah Öcalan bû. Demeke dirêj di nav yek ji birêveberên Partiya Karkerên Kurdistanê bû. Berî ku tevlî PKK bibe, dû salan li welatê Lîbyayê di fakulteya perwerde boy mamostatî dixwend lê temam nekir, piştî damezirandina PKK'ê li sala 1978, vedigere û dibe endamê partiyê, navê kod "Ferhad" hildibijêre, Li sala 1986, dibe endamê komîteya navendîya PKK, li sala 1991 dibe endamê komîteya rêveber ya PKK, ku pênc endam bûn. Piştî şerrê birakujiya sala 1992, gerilayên PKK bi lihevhatin bi PDK û YNK'ê re xwe ji sinûrên Bakûrê Kurdistanê vedikişînin û diçin gundê Zelê ser sinûra Başûr û Rojhilata Kurdistan, çiyayê Qeredax û herweha çiyayê Qendîl'ê, Li sala 1994 bo demek kin ji PKK qut dibe, lê dîsan vedigere. Li nîsana sala 2004, Osman Ocalan qerar dide ku partiyek boy gerîlayên ji Rojhilatê Kurdistanê bêt damezirandin, navê wê dikin Paritya Jiyana Azad a Kurdistan (PJAK).  Hejmara gerîyalên ji Rojhilatê Kursiqtanê piştî girtina Apo rêberê PKK li sala 1999, zêde bûbû, Berî 1999, PKK li Îran û Rojhilatê Kurdistanê tine bû, lê ew rûdana girtina Apo PKK bi temamî bi Kurdên Rojhilata Kurdistanê nasand û li wir piştewanî û hezkirin peyda kir. Di havîna sala 2004, ji ber nakokiyên wî bi Cemil Bayik (Cuma) û Murat Karayılan (Cemal) re bi yekcarî ji PKK qut dibe û tevî çend hevalên xwe partiyek nû ava dikin bi navê Partiya Welatparêzên Demokrat. Piştî damezirandina PWD di navbera wî û hevalên wî de dîsa nakokî derketin û Osman Öcalan ji partiyê vediqete.

Dû caran zewicî bû, cara yekem li sala 1994 bi gerîlayek Kurda Rojhilatê Kurdistanê re, ku ji PKK derdikevin, cara dûyem li sala 2004.  Ji jina dûyem (Sozan Husên) ku ji eşîra Herkiye, sê kurrên wî hene, Firat, Welat û Abdullah. Heta mirina xwe bi awayek yasayî li Başûrê Kurdistanê bi cih bûbû, berê li Silêmanî, piştre li Koye, di dawî de jî li bajarê Hewlêrê. 

Osman Öcalan di wan salên dawî de nexweşiya şekir (diabêt) û nexweşiya pestana xwînê girtibû, tendirûstiya wî ne baş bû, lê nexweşiya COVID-19 girt, 24 se'at li nexweşaneyka bajarê Hewlêrê ma, bi wê nexweşiyê jî li 15ê çiriya paşîn (november)ê sala 2021 wefat kir, termê wî li bajarokê Pîrmam'ê hat bin-axkirin. 

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Kesên ji Xelfetiyê
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Öcalan (malbat)
Kanûna paşîn

**Kanûna paşîn** (**rêbendan** an **çile** an **çileya paşîn** an jî **kanûna mezin**), meha pêşîn a salnameya gregoryen e. Kanûna paşîn 31 roj e û meheke zivistanê ye.
200 px|rast|Venceslao, 1390-1400, ''Kanûna paşîn''

## Navên meha kanûna paşîn

### Çile

### Rêbendan
Navê *rêbendan* ji bendkirina riyan hatiye girtin. Dewra berê çara berfavêtin û vekirina riyan tune bû. Ji ber vê yekê, gava qasek berf dibariya, pêşî li riyan dihat girtin. Ango dibû mîna bendan û bi hesanî riya derketinê ne dida. Ji xwe di mehên zivistanê de, li Kurdistanê zêde barîna berfê, tundiya bager û bapêçê û ketina şapan (aşîd) tê zanîn. Ev bûyer hemî ji sedemên bendkirina riyan bûn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Meh
Sibat

**Sibat** (**şiwat** an jî **reşemî**) meha duyem e.

## Navên meha sibatê
### Reşemî
Ev nav ji meha reş hatiye himatê. Her çiqas peyva *reş* bi têgiha peyvî ya ferhengî, rengdêra rengê reş e, lê bi biwêjkî bi têgiha xwerû, saf, sade tê bikaranîn. Wekî, mêrê reş, jina reş, leşkerê reş, zivistana reş û hwd.

### Sibat, şiwat û çilê piçûk
Gelê Serhedê ji vê mehê re dibêje *şiwat*. Meheke gelek sar e bi teqwîma miladî bîst rojê meha şiwatê çilê piçûk tên hesabkirin. Çilê piçûk ji çilê mezin sartir e. Serma vê mehê meriv dişewêtine. Ber wê yekê gotine meha *şewatê* paşê bûye *şiwat*.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Meh
Adar

**Adar** (**avdar** an jî **axlêve**), meha sêyem a salnameya mîladî ya gregoryen e.

## Navên meha adarê
### Avdar
Adar kurtkirina *avdarê* ye. Ji xwe hinek herêm avdarê bi kar tînin. Têgiha bi av, xwedî av, têrav dide. Him jî têgiha "av dikeve daran" dide.

### Axlêve

## Rojên taybet
21'ê adarê Newroz û destpêka biharê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Meh
Nîsan

**Nîsan** (an jî **avrêl**) meha çarem ya gregoryen e. Nîsan 30 roj diajo

romania favoritii sunteti voi si cantece pentru cei dragi luna aprilie 2022 este cu bine paste fericit!! A la calendar? Da

## Navên meha nîsanê

### Avrêl
Ji peyvên av û rêl (daristana çiyan) hatiye himatê. Di vê mehê de av dikeve rêlan jî; ango rêl jî şiyar dibin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Meh
Gulan

**Gulan** meha pêncem ya gregoryen e. Li Kurdistanê di vê mehê de gul tên çinîn

romania favoritii sunteti voi luna mai 2022 este cu bine paste fericit!! A la calendar? Da

Yekê gulanê roja karkerên cîhanê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Meh
10ê tebaxê

## Bûyer

### Kurdistan
* 1920 – Peymana Sêwrê ku Kurdistan û Ermenîstaneke serbixwe dixwest li dar ket.

### Cîhan
* BZ 612 – Şahê Asûriyan Sînşarîşkun hatiye kuştin. Bajarê Nînewayê ji aliyê Med û Babîliyan ve bi tevahî hat wêrankirin û ji bo demeke dirêj careke din nehate avakirin. Ereb di sala PZ 637an de ketin Nînewayê û li aliyê din ê çema Dîcleyê bajarê Mûsilê ava kirin.
* 610 – Kitêba Pîroz Quran, ji Hezretî Mihemedê re dest pê kir peyabûnê.
* 1675 – Çavdêrxaneya Greenwichê li bajarê Londonê hatiye damezrandin.
* 1702 – Şoreşa Fransayê: Seraya Tuileriesê hatiye talankirin. Louis XVI hatiye girtin.
* 1809 – Paytexta Ekuadorê Quito, serxwebûna xwe ya ji Spanyayê îlan kir.
* 1821 – Missouri bû eyaleta 24em yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.
* 1893 – Yekemîn tirimpêla bi motorê dîzel ya mûcîd Rudolf Dieselê kete xizmetê.
* 1904 – Di navbera keştiyên şerê yên rûs û japonan de Herba Behra Zer derket.
* 1945 – Şerê Cîhanê yê Duyem: Japonya teslîm bû û şerê cîhanî yê duyem, li Pasîfîkê xilas bû.
* 1997 – Komara Afrîkaya Başûr, ji ber binpêkirina mafên mirovan û pirsgirêka Kîprosê firoştina helîkopterên eskerî yên ji bo Tirkiye da sekinandin.
* 2000 – Nifûsa cîhanê gihîşt 6 milyarê.

## Jidayikbûn
* 1874 – Herbert Hoover, endezyar û siyasetmedarê amerîkî, serokê Amerîkayê ya 31em
* 1960 – Antonio Banderas, aktor û fîlmçêkerê spanî
* 1962 – Suzanne Collins, nivîskara amerîkan

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
Çiriya pêşîn

**Çiriya pêşîn** (**kewçêr** an **cotmeh** an **çirî** an jî **çiriyê êkê**), meha dehem ya gregoryen e.

## Navên meha çiriya pêşîn
### Kewçêr
Ji çêrîna kewan hatiye hevedudanîkirin. Di vê mehê de kewên koçber ber bi zivistanwarên xwe ve difirin û bi şev diçêrin. Li gor wê, ev meh weha hatiye bi nav kirin.

### Cotmeh

### Tişrîn/Teşrîn
Ev nav li Torê tê şuxilandin û ji zimanê siryaniyên Torê tê. Ji vê heyvê re "tişrîna pêşî" tê gotin.
## Bûyer
### Kurdistan

* Çiriya pêşîn a 1882 - Şêx Ubeydûllahê Nehrî ji terefê Osmaniyan surgunî Mekkeyê bû.
* 1ê çiriya pêşîn 1962 - Rojnameya Dicle-Fırat li Stembolê derket.
* 2ê çiriya pêşîn 1908 - Kurd Teavun ve Terakî Cemiyetî hate damezrandin.
* 9ê çiriya pêşîn 1956 - Şêx Mehmudê Berzencî çû ber dilovaniya Xwedê.
* 11ê çiriya pêşîn 2007 - Nîviskarê kurd Mehmed Uzun li Amedê çû rehmetê.
* 22ê çiriya pêşîn 1984 - Şaîrê kurd ê mezin Cîgerxwîn li Stockholmê çû ber dilovaniya Xwedê.
* 23ê çiriya pêşîn 1897 - Nîvîskarê kurd, bavê romana kurdî, Ereb Şemo ji dayik bû.
* 23ê çiriya pêşîn 1913 - Kovara "Hatevî" derket. Xwediyê wê Babanzade Ebdulezîz bû.
* 30ê çiriya pêşîn 1918 - Peymana Mondrosê hate îmzekirin
* 31ê çiriya pêşîn 1985 - Pisporê zimanê kurdî Prof. Qanadê Kurdo di 76 saliya xwe de çû ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Meh
Çiriya paşîn

**Çiriya paşîn** (**sermawez** an **mijdar** an **teşrîn** an jî **çiriya duwê**), meha yanzdehem a salnameya gregoriyen e. Çiriya paşîn 30 roj dajo.

## Navên meha çiriya paşîn
### Sermawez
Têgiha navê wê li ser e; sermayê tîne.

### Mijdar

### Tişrîn/Teşrîn
Ev nav li Torê tê şuxilandin û ji zimanê siryaniyên Torê tê. Ji vê heyvê re "tişrîna talî" tê gotin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Meh
Kanûna pêşîn

**Kanûna pêşîn** (**berfanbar** an **çileya pêşîn** an **kanûn** an **berçile** an jî **kanûna biçûk**), meha dozdehem ya gregoryen e. Kanûna pêşîn 31 roj diajo.

## Navên meha kanûna pêşîn
### Berfanbar
Ji barîna berfê ev nav lê hatiye kirin. Di vê mehê de gelek berf dibare, hişkî dikeve, serma zêde dibe û di serê mehê de çile zivistanê dest pê dike.

### Berçile

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Meh
8ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1829 – Pierre Alexis Ponson du Terrail, nivîskarê fransayî
* 1923 – Didier Anzieu, psîkoanalîstê fransî

## Mirin
* 1979 – Sin-Itiro Tomonaga, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
9ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan
* Di sala 2000î de, xebatkara Ozgur Halkê Nesrîn Teke ku ji bo protestokirina zilm û bêdengiya agir berdabû canê xwe, li Edeneyê jiyana xwe windakir.
* Di sala 2000î de, Mehmûd Yener ku ji bo protestokirina komploya navneteweyî agir berdabû canê xwe, li Edenê Mir.

### Cîhan
* Di sala 711an de, fermandarê hêzên Îslamê Tariq bin Ziyad bakûrê Spanyayê dagir dike.
* Di sala 1816an de, Arjentîn ji Spanya cûda dibe û serxwebûna xwe radigihîne.
* Di sala 1850î de, Millard Fillmore dibe serokê sêzdehem yê Amerîkayê.
* Di sala 1900î de, Keybanûya brîtanî Victoria biryara bi navê keyaniya Brîtanî derdixe Comonwiltha Awistralya were damezirandin. Li vê biryarê mêtîngehên parzemîna Awistralya hemuyan dibin ala hikûmeteke federal dibin yek.
* Di sala 1952an de, Hikûmeta Norî El Saîd ya Iraqî radighîne ku ew xwe ji kar dişînin.
* Di sala 1963an de, piştî ku Malezya ji Brîtanyayê rizgar dibin, yektiya xwe radigihînin û Delweta Malezya ya Yekgirtî tê damezirandin.
* Di sala 1991ê de, piştî salên qutbûnê careke din Başûrê Afrîkayê tevlî Olompyada werzişê bû.
* Di sala 2002an de, li patexta Etiyobiya Edîs Ebaba navenda Yekîtiya Afrîkayê tê damezirandin.
* Di sala 2004an de, Dadgeha Dada Nevdewletî ne rewabûna dîwarê ku Îsraêl li Şerîa Rojava avakirî radigihîne.
* Di sala 2006an de, Tîma Îtalyayê bi panaltî zora taxima Fransayê dibe û 18mîn kasa cîhanê ya goka lingan FIFA bi dest dixe.

## Jidayikbûn
1936 – Richard Wilson , lîstikvan , derhênerê şanoyê û moderatorê skotlendî

1979 – Suzanne Stokes , Playmate,  modela mirês  û lîstikvana amerîkî

## Mirin
* 1937 – Zerîfe Xanim, hevjîna rêberê serhildana Qoçgiriyê
* 1937 – Elîşêr, rêberê serhildana Qoçgiriyê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
10ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
150px|thumb|Mahathir Mohamad
* 1856 – Nîkola Têsla jidayîk bû.
* 1925 – Mahathir Mohamad jidayîk bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
14ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1982 – Li zîndana Amedê rojiya mirinê hat dan dest pê kirin. Tê de Kemal Pîr, Mehmet Xeyrî Durmuş, Elî Çîçek ve Akîf Yilmaz jiyana xwe winda kir.
* 2007 – VÎN TV, kanela muzîka kurdî dest bi weşanê kir.

### Cîhan
* 2024: Hewldana kuştinê li ser namzetê serokatiya DYA  -Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê- Donald Trump hate kirin.  Êrîşkarê ku sûîqest pêk anî ê 20 salî bû ku ji aliyê 'Servîsa Veşartî' ya Amerîkayê ve hat kuştin.

## Jidayikbûn
1988 – Ria Antoniou, modela yewnan

## Mirin
*2016 – Bavê Selah, hunermendê kurd
*2025 – Bilind Mihemed, nivîskar û helbestvanê kurd

## Cejn û salveger
* Roja **14'ê tîrmehê** ji bo rojiya mirinê ya 14'ê tîrmehê tê bîr anîn.

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
Lîsteya êlên kurdan

Vaye lîsteya eşîrên kurdan li Kurdistanê û derveyî welêt e.

## Dîrok
Bi dûçûna Mikhail Semenovich Lazarev navên eşîrên kurd %66 ji zimanê Hurîyan e.

## Çavkaniyên îslamî
Êl û eşîrên kurdan di çavkaniyên Îslamî de bifirehî yekem di sedsala 14'emîn de derbas dibin. Di pirtûka Şîbabedîn Omerî ya bi navê *Masalik al Absar* de lîsteyeke eşîrên kurdan mewcut e. Di vê lîsteye de ji çend eşîrên kurdan bi cîhwar û gelheye wan ve têye qalkirin:
* **Gûranî** an **[[Kûranî]]**, Cengawer û cotkar in (li Kurdistanê bi van herdû navan eşîr hebin jî, Mînorsky "al-Kûranî" yên Omerî wek êla îroyî ya Gûran terîf dike).
* **Gilalî**, hinek ji wan koçberê Sûrî bibûne. Mîrê wan, Şerefedîn, di dema moxolan de waliyê Hewlêrê bû ye. Ji aliyê moxolekî ve hatibûye kuştin.
* **Zengalî** (Zengene)
* **Kusa**, li Şarezûr, koçberê Misirê û Sûrî bûne.
* **Mabir**, li Şarezûrê dijîn, bêşeke wan jî koçbere Misirê û Sûrî bûye.

## Rojava

* Hesnan
* alian
* berazî
* sêxan
* Mîran
* Dazwanî (Eşîrên Millî)
* Fikriderin
* Mala Zoro
* Mala Haco

## Bakûr
Azizi, Brûkî, Sipkan Dazwanî, Ertoşî, Sînemilî, Redkan, Mîlan, Koçgirî, Zîlan, Zirkî, Celalî, Cibran, Hevêrkan, Hesenan, Berazî, Motikan, Hemikan, Mehelmiyan, Pinyanişi 

Mijarên têkildar: 

* Lîsteya eşîrên Botan
* Lîsteya eşîrên Dêrsimê
* Lîsteya eşîrên Serhed
* Lîsteya eşîrên Anatoliya Navîn
* Lîsteya eşîrên Çolemêrg
## Başûr
Binihêre: Lîsteya eşîrên kurd ên Kurdistana Iraqê
* HesnanHesni)
* caf
* mizurî
* Zebari
* barzani
* talabani
* dezeyî
* berwarî
* zirarî
* sindi
* nehêlî
* gulî
* surçî
* doskî
* Redkanî
* şerwanî
* Nerweyî
* Ertuşî

## Eşîrên kurden êzdiyan
Binihêre:
Eşîrên kurden êzdiyan
Lîsteya eşîrên êzîdî li Başûrê Kurdistanê kurden kurdistane
Kurdi kurmanci
Kurdistan.

## Xoresan
* Lîsteya êl û aşîrên kurdên xoresan

## Ên esilkurd
* Lîsteya êl û eşîrên esilkurd

## Her wisa binêre
* Kurd

## Pirtûk
* Aktör, Müttefik, Şaki Kürt Aşiretleri, Weşanên İletişimê, Tuncay Şur&Yalçın Çakmak.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kategorî:Lîste
11ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 1989 – Sir Laurence Olivier, aktor Brîtanî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
Îmralî

**Girava Îmraliyê** giraveke girtîgehê a biçûk ê li başûrê Deryaya Mermereyê ye ku li rojavayê nîvgirava Armutlu-Bozburunê ya di nav parêzgeha Bursayê de ye. Girav bi dirêjahiya 8 kîlometre li aliyên bakur û başûr ve dirêj dibe û 3 kîlomêtre berfireh e. Rûbera giravê 9.98 kîlometre çargoşe ye.

Di 1936an de ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve girtîgehek nîvvekirî hatiye avakirin ku girtiyan bi karê çandinî û masîgiriyê pere qezenc dikirin. Piştî derbeya 1960an de, serokwezîrê berê Adnan Menderes hatiye binçavkirin û li serê ve giravê hatiye girtin û hatiye bidarvekirin. Ji sala 1999an ve damezrênerê Partiya Karkerên Kurdistanê Abdullah Öcalan û ji sala 2009an ve 4 girtiyên din ên Partiya Karkerên Kurdistanê bi Abdullah Öcalan re di girtîgehê de ne.

## Çavkanî

Kategorî:Giravên Tirkiyeyê
Kategorî:Girtîgeh
Gulfiroş (helbest)

Gulfiroş yek ji helbestên Cegerxwîn ên bi nav û deng.

 Ez ji xew rabûm, gulfiroşek dî,
 Pir gelek şa bûm, gul bi dil didî.
 Gul bi dil didî.
 
 Hebû me yek dil, tev jan û kul bû,
 Ne bûme bawer, gul bi dil bidî.
 Gul bi dil bidî.
 
 Bazar me kir go, ser bi ser nadim,
 Ê gulperest bî, can û dil didî.
 Dil bi kul didî.
 
 Min go kî didî. Can û dil bi gul,
 Go ev bazar e, dil bi kul didî.
 Dil bi kul didî.
 
 Min can û dil dan, dil kiriye qêrîn,
 Go ho Cegerxwîn, dil bi gul didî.
 Dil bi gul didî.

Kategorî:Helbest
Roja Welat (rojname)

rast|thumb|Roja Welat
**Roja Welat** rojnameya kurdî ya rojane ye. Hejmara yekemîn di  de di înternetê de derket.

**Roja Welat** jî navê rojnameyê ye ku Kemal Burkay û Partiya Sosyalîst a Kurdistan di sala 1977an de di Enqere de derxistibû. Rojnameyeke panzdeh rojî bû, nîv nîvê bi kurdî û tirkî bû. 20-40 hezar çap bûn. Roja Welat, heya ku bi destê hukma leskerî hate girtin 12 hejmar derket.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Roja Welat

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
21ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1590 – Li Stembolê di navbêra Sefewî û Osmanan de peymanek hate mohrkirin. Li gorî vê peymanê, Loristan û Şarezor dikeve bin destê Osmaniyan.
* 1938 – Destpêkirina serhildan û jenosîda Dêrsimê.
* 1946 – Kovara kurdî ya Ciwanên Kurd li bajarê Başûrê Kurdistanê Bûkanê ya bi navê «Hellale« yekemîn hejmara xwe weşand. Kovarê tenê 3 hejmar belav kir.
* 1979 – Rêxistina bi navê *Bizotnewey Sosyalîstî Kurdistan* BSK ji *Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê* YNK cihê bû.
* 1982 – Ji kadroyên sereke yê PKK'ê û di heman demê de endamê komîta navendî ya PKKê Mazlum Dogan di roja Newrozê de li zîndana Amedê bi 3 darikên kuftikê Newroz pîroz kir û ji bo protestokirina kirinên dewletê xwe feda kir.
* 1983 – Kovara „Stêr" li Sûriyê dest bi weşanê kir.
* 1985 – Eniya Rizgariya Netewa Kurdistan ERNK hate damezirandin.
* 1986 – Dewleta Sûriyê êrîşî ser xwepêşandanên Newrozê yên li Şam û Qamişloyê kir.
* 1990 – Zekiye Alkan, li Amedê xwe di roja Newrozê de şewitand.
* 1992 – Endamê HEP'a Şirnexê Mahmut Ertak hate binçavkirin û hîn jî windaye.
* 1992 – Endamê HEP'a Şirnexê Halil Baysal di pîrozbahiya Newrozê de bi gûleyên tîmên taybet hate qetilkirin.
* 1992 – Rahşan Demirel bi navê xwe yê kodî Sosin li Qedîfeqeleya Izmîrê xwe di roja Newrozê de şewitand.
* 1992 – Di serhildanên Nisêbîn û Cizîrê de 93 kes şehîd ketin.
* 1994 – 6 Mebûsên DEP'ê hatin girtin.
* 1994 – Bêrîvan û Ronahî xwe di roja Newrozê de li bajarê Mannheim a Almanyayê şewitandin.
* 1995 – Rêxistina Yekîtiya Netewî ya Demokrata Kurdistan YNDK hate damezirandin ku Doktor Sîrwan sekreterê rêxistinê bû. Her wiha ev rêxistin ji bo Başûrê Kurdistanê yekîtiyeke xurt ava kir û piştî 3 salan bi dawî bû. Di dirêjahiya xebatên xwe de, ev rêxistin gelek caran bû hedefa êrîşên tarî û xêrnexwaz.
* 1995 – Dewleta Tirkiyeyê, ku heta wê rojê cejna Newrozê qedexe dikir û kesên rengê kesk û sor û zer hildigirtin êrîşî wan dikir, îlan kir ku cejna Newrozê ya tirkan e û ev bi deh salane tê pîrozkirin.
* 2001 – Cejna Newrozê di serî de li Amedê û li gelek bajarên Kurdistan û Tirkiyeyê bi beşdariya zêdetirî 500 hezar kesî hate pîrozkirin.

### Cîhan
* 1799 – Êrîşa Napolyon Bonapart ya Akkayê bi binkeftinê encam da.
* 1907 – Ev roj weke Roja Dayikên Cîhanê hate qebûlkirin.
* 1918 – Tevgera Biharê ya Almanan destpêkir.
* 1968 – Îsraîlê êrîşî bajarê Karamehê kir.

## Jidayikbûn
* 1626 – Pedro de Betancur, ezîz û mîsyonerekî xiristiyan e.
* 1949 – Slavoj Žižek, felsefevan û psîkoanalîstê slovenî
* 1957 – Youssef Rzouga, helbestvanê tûnisî

## Mirin
* 1973 – Aşik Veysel Şatiroglu, hozan û helbestvanê tirk
* 1982 – Mazlum Doğan, yek ji kadroyên sereke yên PKK'ê
* 1990 – Zekiye Alkan, keça kurd
* 1992 – Halil Baysal, endamê HEP'a Şirnexê
* 1992 – Birsen Özcan, endama HEP'a Şirnexê
* 1994 – Bêrîvan, keça kurd
* 1994 – Ronahî, keça kurd
* 2008 – Çerkezê Reş, helbestvan û nivîskarê kurd

## Cejn û salveger
* Cejna neteweyî ya kurdan û destpêbûna biharê Newrozê
* Roja Dayikên Cîhanê
* Roja Têkoşîna li dijî Nijadperestiyê

**Ya navneteweyî**
* 21-28 adar Hefteya Qehremantiyê

----

Kategorî:Adar
adarê
Bûyera Sî û Sê Guleyan 1943

**Komkujiya Sî û Sê Guleyan** yan jî **Komkujiya Geliyê Sefo** komkujiyeke ku di 30ê tîrmeha sala 1943an de ji aliyê fermandarê tirk Mustafa Muğlalı li navçeya Qerqeliya Wanê li dijî sivîlan pêk hatiye. Di komkujyê de 33 gundiyên ji gundê navçeya Qerqelî ya Wanê ku ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve hatibûn binçavkirin hatine kuştin. Di komkujyê de kesên binçavkirî pêşî birine avahiya hikûmetê ya navçeya Mehmûdî ya Wanê û piştre jî birine Geliyê Sefo û li wir hatine kuştin.
 
Di 28ê tîrmeha 1943an de 40 merivên esîra Mîlan bi îddîa li ser sînoran qaçaxçîtî kirine, ji gundên wan hatibûn gerten û hatibûn darizandin. Di dadgehê da, ji vî çil kesî tenê pênc meriv ji alî dadgehê ve tewanbar hatibûn dîtin û avêtibûn hundir, her çiqas bê tewaniya ên din tê hatibû dîtin û berdabûn jî, Orgeneral Mustafa Muglali hatibû navça Qerqeliyê, ferman dabû ku ev 33 gundî bên girtin, û li ser sînor bên gulle kirin. Li ser bicihanîna "fermanê" ya ji alî leskeran ve, 33 merivê ku tu sûcekî wan tunne bû, bê pirsiyarî li ser çiyayekî hatibûn gulle kirin; di nav da yekî ku kustî hatiye hesibandin û li wir hatiye histin, bi birîndarî reviyabû Îranê, li ser vê bûyer hatibû bihîstin. Ji bûyerê haydarbûna raya gistiya Tirkiyayê û destpêka dadgehkirina Mustafa Muglali ancax ber bi dawiya desthilatdariya sazûmana yek partîtiyê, di 1949an da pêk hatibû. Di 11ê îlona 1949an dest bi darizandina Mustafa Muglali hat kirin, 2yê adara 1950î dadgehê 20 sal ceza dayê. Biryar ji alî Dadgeha Bilind a Leskerî ve hat betal kirin û ji nû ve darizandina Muglali hat rojevê, lê berî ku darizandin dest pê bike di 11ê kanûna paşîn a 1951î da li girtîgeha ku tê da dima mir. "Bûyera 33 Berik" di serê gelê kurd da wek mînakek ji mînakên herî berbiçav ên ramyariyên qirr kirinên berî dayêne cih girt. Va qirkirinaê bibûya çavkaniyek mafdarbûna tevgera netewî, û ew dê nifs bi nifs bihata gotin. "Bûyera 33 Gulle" ji alî helbestvanê kurd Ahmed Arîf ve bi helbestî hatiye hûnandin û sahberhemek wejeyî ya nahletê li vê bûyerê dibarîne derketiye holê.

Ciwan Haco albûmeke ser Sî û Sê Gule derxist.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê
## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan
Kategorî:Komkujiyên li dijî sivîlan
Kategorî:Komkujî li Tirkiyeyê
Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê
Kategorî:1943 li Îranê
Kurdistan Report

thumb|Kurdistan Report
**Kurdistan Report** kovareke siyasî-çandî ser Kurdistanê ye. Bi zimanê almanî ji sala 1982'an heta tîrmehê sala 2004'an 114 hejmar derket. Kurdistan Report bi çend ziman wek îtalî, îngilîzi, yewnanî jî derket. Îro bi almanî û îtalî derdikeve.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera Kurdistan Report
* Gotar der barê Wîkîpediya

Kategorî:Kovarên kurdî
Özgür Politika

thumb|Özgür Politika
***Özgür Politika***, rojnameyeke rojane ye ku li Elmanyayê bi zimanê tirkî derdikeve. Wêşandina Özgür Politika piştî bombakirina rojnameya Özgür Ülke li Stembolê di sala 1995an de dest pê kir. Özgür Politika wek dengê kurdên li Ewropayê dihate dîtin. Ji ber sedema ku rojnameya ya PKKê ye, rojname di 5ê îlona 2005a ji aliyê Wezareta hundir ya Almanya hate girtin. Di daweya ku rêvebirên rojnameyê li dijî biryara Wezareta hundir ya Almanya vekirin de, xwediyên rojnamê bi ser ketin û biryara girtinê hate betalkirin, lê rojnameyê dîsa dest bi weşêne nekir, ji ber ku di kanûna paşîn a 2006a rojnameyeke din a rojane bi navê Yeni Özgür Politika cihê wê girtibû.

## Mijarên têkildar
* *[[Özgür Ülke]]*
* *[[Yeni Özgür Politika]]*

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê

**Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê**, bi kurtî **PJAK**, li Rojhilata Kurdistanê (Îranê) çalak e. PJAK di sala 2004'an kongreya xwe ya yekem pêk anî. Heveerokên PJAK'ê Emîr Kerîmî û Peyman Viyan ne.

PJAK di Kongreya xwe ya yekem de xwe weke rêkxistinekê ku rêbaza Şaristaniya demokratîk bingeh digre plana xwe darişt. Piştî zêdetirî salek û nîv di kongreya duyem de bi pejirandina Sîstema Konfedralîzma Demokratîk ku ji aliyê Ebdulla Ocalan ve hatibû pêşkeşkirin derbazî pêvajo û asteke nû bû di xebatên xwe de. Ev Kongre di payîza 2005'an de li çiyayên Qendîl li başûrê Kurdistan hat li dar xistin.

Kampên leşkerî yên PJAKê li Çiyayên Qendîlê ne. Her çend PJAK xwe ji PKK cûda bihesibîne jî têkiliyeke xurt heye. PJAK li gor bernameya xwe qada têkoşînê Rojhilatê Kurdistanê bijartiyê. 
Hêjayî gotinê ye ku PJAK yek ji endamên KCKye

Newroz TV (rojhilat) kenala televîzyonê ye ya nêzîkî vê tevgerê bû.

Di sala 2005’an de yekemîn koma endamên PJAK’ê wekî(osman caferî, şîva karger, hebîb tehmasbî, mumamad xoçihre، Yusif hatemî u çen kesin din) ji partiyê veqetiyan û Yekîtiya Demokrat a Kurdistanê (YDKurdistan) ava kirin.

## Binêre
* Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê

## Girêdanên derve
* Malpera PJAK

Kategorî:Konfederalîzma demokratîk
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Îranê

Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Kategorî:Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê
Kategorî:Sosyalîzm li Kurdistanê
Kategorî:Şerê PJAK û Îranê
Lîsteya tevgerên jinên kurd

## Rêxistinên siyasî yên jinên kurd
* Yekitiya Jinen Welatparezen Kurdistan (YJWK, 1987)
* Tevgera Azadiya Jinên Kurdistan (TAJK)
* Yekîtiya Azadiya Jinên Kurdistan (YAJK, 1995-1999)
* Bîrdoziya Rizgariya Jinê (8 Adar 1998)
* Partiya Jinên Karkerên Kurdistan (PJKK, 1999-2000)
* Partiya Jina Azad (PJA, 2000-2004)
* Partiya Azadiya Jin a Kurdistan (PAJK, 2004)
* Yekîtiyên Jinên Azad STAR (YJA STAR, 2004)
* Koma Jinên Bilind (2005)
* Komelgaya Jinen Azad e Rojhilate Kurdistane KJAR 2014

## Alên rêxistinên siyasî yên jinên kurd

Wêne:PJA.jpg|Partiya Jina Azad
Wêne:Yja star.jpg|YJA Star


Kategorî:Dîrok
Kategorî:Jinên kurd
16ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn

* 1980 – Jesse Jane, pornostêrk û modela amerîkî.
* 1989 – Gareth Bale, gogbazê walesî
*1994 – Chloe Lacourt, pornostêrka fransî

## Mirin

* 1985 - Mustafa Remzî Bucak, rewşenbîr, parêzer û siyasetmedarê kurd. 

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
17ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 1912 – Henri Poincaré, matematîknas û fîzîknasê fransî.

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
18ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1853 – Hendrik Lorentz, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1918 – Nelson Mandela, yekem serokkomarê reşik ê Afrîkaya Başûr
* 1987  – Leanna Sweet, pornostêrka mecar

## Mirin
* 1991 – Ebubekir Pamukçu, alîgirê MHP'ê û sîxûrê dewleta tirk

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
19ê tîrmehê

## Bûyer

### Kurdistan
* 2012 – Gelê Kurd bajar û bajarokên kurdî li rojavayê Kurdistanê xistin di bin bandora xwe.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1893 – Mayakovskî, helbestvanê rûs

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
20ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1864 – Erik Axel Karlfeldt, helbestvanê xwediyê Xelata Nobelê
* 1919 – Sir Edmund Percival Hillary, çiyavan û kaşîf

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
Parêzgehên Tirkiyeyê

Tirkiye xwedî 81 parêzgehan an jî wîlayetan (bi tirkî: *il*) e. Her wîlayet di nav çend qezayên (*ilçe*) de hatine dabeşkirin.

## Lîste

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Tirkiyeyê
Kategorî:Dabeşkirina Tirkiyeyê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Asyayê
Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
15ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1410 – Bi yekîtiya Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya û Keyaniya Polonyayê li hemberî Şovalyeyên Tîtonî li gundê Grunwaldê şer qewimî.

## Jidayikbûn
* 1918 – Bertram Brockhouse, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê.
* 1963 – Sezai Temelli ramyar, hevdamezrîner û hevserokê HDP

## Mirin
* 1951 – Celadet Bedirxan, siyasetmedar, rojnamevan û zimannasê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
22ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
1980 – Kate Ryan, stranbêja belçîkayî

1992 – Selena Gomez, stranbêj û aktrîsa amerîkî

## Mirin
* 1908 – William Randall Cremer siyasetmendê Brîtanî xwediyê Xelata Nobelê
* 1999 – Hozan Serhat, hunermendê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
23ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
1989 – Daniel Radcliffe, lîstikvanê brîtanî

## Mirin
* 1955 – Cordell Hull, dadnas û siyasetmedarê amerîkî.

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
24ê tîrmehê

### Kurdistan
* 1923 – Îmzekirina Peyama Lozan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1883 – Victor Francis Hess, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1970 – Hozan Serhat, hunermendê kurd

## Mirin
1981: Dengbêj EIî Merdan li Kerkûkê jiyana xwe ji dest da.

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
25ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1974 – Ceylan Avcı, stranbêj

## Mirin
* 2005 – Kazim Koyuncu, stranbêjê laz (jdb. 1971)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
26ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan
1930: Îsmaîl Axayê Şikakî (Simko) li ser efûyekê ku ji bo wî hatibû derxistin çû Îranê û li wir hat kuştin.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* 1847 – Lîberya komarek azad bû.

## Jidayikbûn
* 1829 – Auguste Beernaert, dadnas û siyasetmedarê belçîkî
* 1855 – Ferdinand Tönnies, civaknas û fîlozofê alman

## Mirin
1930: Îsmaîl Axayê Şikakî (Simko)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
27ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1921 – Komeleya Xwendekarên Kurd " Hêvî" li Stembolê hat avakirin.
* 1958 – Abdulkerîm Qasim ku di 14ê mehê de dest danîbû ser rêveberiya Iraqê bi serokên başûrê Kurdistanê re hevdîtin pêk anî.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1878 – August Aichhorn, pedagog û psîkoanalîst.
* 1972 – Sofia Papazoglou, stranbêja yewnan
* 1984 – Taylor Schilling, lîstikvana amerîkî

## Mirin
* 1946 – Gertrude Stein, nivîskara amerîkî
* 1980 – Mihemed Reza Pehlevî, şahê Îranê.
* 1970 – Antonio Salazar, dîktatorê Portûgalê.
* 2021 — Saginaw Grant, aktorekî amerîkî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
30ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1943 – Bûyêra 33 gule: Bi fermana Mustafa Muglali li Ozalpê 33 gundî hatin kuştin.
* 1983 – Hêzên Rejîma İraqê ji Eşîra Barzanî 8 hezar kes girtin û êdî tu agahî nehat bidestxistin
* 2021 – Li bajarê Qonyayê nîjadperestên tirk êrîşê malbatekî kurd kirin ji malbatê 7 kes hatin kuştin.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1818 – Emily Brontë, nivîskara brîtanî
* 1863 – Henry Ford, hilberînerê otomobîlan
* 1999 – Joey King, lîstikvan û modelekî amerîkî

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

* 1286 - Bar Hebraeus, metranekî suryanî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

## Çavkanî

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
31ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1986 – DGMê ji ber ku bi kurdî axivîn, li hinek endamên SHPê doz vekir.
* 1992 – Nûçegihanê Ozgur Gundemê Yahya Orhan hate qetilkirin.
* 1992 – Xebatkarê Ozgur Halkê Çetîn Ababay li Êlihê hat şehîdkirin.
* 1999 – Medya TV dest bi weşana xwe kir.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1912 – Milton Friedman, aborînasê amerîkî, Xelata Nobel a aboriyê li sala 1976ê (m. 2006)
* 1939 – Susan Flannery, lîstikvan  û derhênereka amerîkî
* 1965 – J. K. Rowling, nivîskara brîtanî

## Mirin
* 1784 – Denis Diderot, nivîskar û fîlozofê fransî
* 2017 – Chris Kutschera (Paul Maubec), lêkolîner, nivîskar û rojnamevanê fransî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
28ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 1794 – Maximilien Robespierre, parêzer û siyasetmedarê fransî (jdb. 1758)

## Cejn û salveger
Roja Zerikê ya Cîhanê
----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
29ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1830 – Li Fransayê Şoreşa Tîrmehê pêk hat, Charles X ji textê anîn xwar, Louis Philippe anîn şûna wî.
* 1900 – Keyê Îtalyayê Umberto I, ji alî anarşîtek bi navê Gaetano Bresci ve hate kuştin.
* 1921 – Adolf Hitler bû seroka Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst.
* 1957 – Saziya Navneteweyî ya Atomê (International Atomic Energy Agency - IAEA) hate damezrandin.
* 1958 – NASA (Daîreya Feza û Hewavaniya Neteweyî ya DYAyê) hate damezrandin.
* 1958 – Serokê DYAyê Dwight D. Eisenhower Qanûna Feza û Hewavaniya Neteweyî yê ku ji alî NASAyê ve hate amadekirin da qanûnî kirin.
* 1981 – Li Keyaniya Yekbûyî Prensê Wêlsê Charles, bi Lady Dianayê re zewicî.
* 1989 – Li Îranê hilbijartina serokatiyê  Elî Ekber Haşimî Refsencanî kar kir.
* 1999 – Cara yekemîn bû ku serokek Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê gava ku li ser karê xwe bû cezayek hilda. Serok Bill Clinton ji sûca îfadeya derew danê ji 90.000 dolar cezayê re hate mehkûmkirin.
* 2005 – Stêrnas dan zanîn ku ewana gerstêrkek biçûk keşf kirine û jê re navê Erîsê dane.

## Jidayikbûn
* 1805 – Alexis de Tocqueville, siyasetmedar, weşankar û dîroknasê fransî
* 1883 – Benito Mussolini, pêşengê faşîzmê yê îtalî
* 1898 – Isidor Isaac Rabi, fîzîknasê amerîkî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1900 – Antoine de Saint-Exupéry, firokevan, helbestvan, rojnamevan û nivîskarê fransî 
* 1900 – Eyvind Johnson, nivîskarê swêdî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1905 – Dag Hammarskjöld, siyasetmedarê swêdî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1910 – Muzafer Şerif, avakerek psîkolojiya komî yê esilkurd
*1972 – Wil Wheaton, lîstikvan û nîvîskarê amerîkî

## Mirin
* 1890 – Vincent van Gogh, wênesazê holendî
* 1913 – Tobias Asser, dadnas û polîtîkerê holendî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1974 – Erich Kästner, nivîskar û helbestvanê alman

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
4ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1776 – Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê serxwebûna xwe îlan kirin.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 1826 – Thomas Jefferson, serokdewletê sêyem ê DYA'yê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
5ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1857 – Clara Zetkin , ramyar û parêzvana mafên jinan ku alman bû.
* 1889 – Jean Cocteau, nivîskar, wênesaz û derhênerê fransî
* 1900 – Dennis Gabor, endazyarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1911 – Georges Pompidou, serokkomarê Fransayê

## Mirin
* 1952 – Safiye Ali ,
* 2020 – Seyidxanê Boyaxçî, dengbêjê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
6ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1946 – Sylvester Stallone, lîstikvan, derhêner, fîlmçêkerekî amerîkî
* 1980 – Eva Green, lîstikvan û modela fransî
* 1985 – Melisa Sözen lîstikvana sînema, rêzefîlm û şanoyê ya tirk

## Mirin
* 2005 – Claude Simon, nivîskara xwediyê Xelata Nobelê.

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
7ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1979 – Ferîd Xan, helbestvanê kurd.
* 1985 – Greta Martini , pornostêrka romanyayî

## Mirin
1930 – Arthur Conan Doyle di 71 saliya xwe de wefat kir.

## [[Arthur Conan Doyle|Cejn]] û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh