open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gîyanê mirovî

***Gîyanê mirovî*** - *Human body*. *Wênêt gîyanê mirovî û navêt nexoşya* navê pirtûkeke anatomiyê ku Dr. Ezîz Reşîd Akreyî di sala 1978an de derxist. Bi zimanên kurdî (bi tîpên latînî û erebî), erebî û îngilîzî tê nivîsîn. Li çapxaneya Kora Zanyara Kurdî ya Kurdistanê çapkirî ye.

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Pirtûk
Îsahak Marogûlov

**Îsahak Marogûlov** (bi rûsî: Исаак Марогулов; z. 1868 – m. 6ê îlonê 1933) zimannasekî asûrî bû. Di sala 1928an de bi Erebê Şemo re alfabeya kurdî ya latînî ya siftê amade kir.

## Jiyan

Îsahak Marogûlov ku bi eslê xwe asûrî ye, di sala 1868an de tê dinê. Bavê wî di sedsala 19an de ji Îranê koçî Ermenistanê kiriye û li gundê Divîn a Yêrîwana Ermenistanê bi cih bûye. Marogûlov piştî temamkirina xwendina xwe di sala 1888an de li gundê Şaxtaxteya Nehçiwanê, dûre di sala 1893yan de li gundê Qemerlî mamostetiyê dike.
 
Marogûlov, dema her sal tevî malbata xwe çûye zozanên Elegezê bi zarokên kurd re jiyaye û kurdî wekî zimanê xwe yê zikmakî hîn bûye. Tayina Marogûlov di sala 1905an de derdikeve gundê Zor. Li gundê Zor ku girêdayî Surmeliyê ye, li wir bi rûsî û kurdî dersê dide û li wî gundî dest bi amadekirina pêvajoya çêkirina alfabeya latînî ya ji bo kurdî kiriye.

## Çêkirina alfabeya kurdî
 
Di salên 1920î de li Sovyetê ji bo çêkirina alfabeyek ji kêmaran re komîsyon çêdibin. Komîsyon ji bo kêmarên weke kurd, tirk, asûrî û oset biryara alfabeya latînî dide û ji bo çêkirina xebatê elfabeyê dest bi amadekariyan dikin. Ji bo çêkirina alfabeya kurdî jî di salên 1920an de zanyar Orbeli û N. Marr xebitîn, lê temam nekirin. Di vî warî de Îsahak Marogûlov pir dixebitî. Wî li gorî dîroka nivîsandina kurdî û fonetîka kurdî alfabeyeke kurdî çêkir û pêşkêşî komîsyonê kir.

Komîsyonê di sala 1928an de alfabeya ku Marogûlov amade kiribû pejirand û di sala 1929an de jî komarên Qafkasyayê ev alfabeya Marogûlov bi awayekî fermî wekî "alfabeya kurdên Kafkasyayê" pejirand. Lê di sala 1941ê de Ermenistan vê alfabeyê betal dike û di cihê wê de bi zagona hejmara 909an alfabeya kirîlî bi cih dike.

Kategorî:Jidayikbûn 1868
Kategorî:Mirin 1933
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Zimannas
Hîcret

**Hîcret** (, ango ) bi gelemperî bo qesta koça pexamberê Muhemmed û sehabeyên xweyên ji Mekke de berve bajarê Medîne di sala 622an de pêk hatibû, tê gotin. Lê li ber 622an jî di sala 615an de dîsa hin misilman bo zordestiyan koça Habeşîstanê (îroj Etiyopya) kiribû. Di vê koçê de Muhemmed pexamber teva wanên koçgirînî tune bû.

Li pê zordestî û çapên bêpaşên ji hêlê qebîleya Mihemed pexamber, Qureyşê de, dihatinî û dewatekê ji Yesrîb tê re Mihemed pexamber bo koça Medîneyê bîryarê dide. Di îlona sala 622an de Muhemmed pexember bi sehebeyên xwe ve koça Yesrîbê, 320&nbsp;km. ji Mekke dûr, dike. Paş ko Muhemmed pexember tê wir re bajar êdî wek Medinetûn Nebî (bi kurdî: bajarê Pexember) tê nav kirin. Lê ûn nebî pê re ji navî wê ger dibe û wek Medîne tê nav kirin. Di dema xelîfetiya xelîfe Omer de bi emra wî re salnameya hîvêyê ko bi hîcreta Muhemmed pexember re dest pê dike tê hazir kirin. Gorî wê hesabê roja destpêka hîcretê 16ê tîrmehê wek roja siftêya salnameyê tê girtin. Lê gorî hin dîroknasan, hîcret birast di îlonê de tê holê. Ew texwîma demeka dirêj ji hêlê dewletên misilmanan tê bikaranîn. Bo wê sedemê demên dîrokiyên li ser herêmên misilmanan îroj jî pir caran bi texwîma hîcrî jî tê hesab kirin. Îroj salnameyên rojiyên ko hîcreta Muhemmed pexember referans digirin bi tenê li Îran û Efxanistanê, bi navê Salnameya Îranî, têne bikaranîn.

Sûreyên Qûranê jî ji hêla zaneyên Îslamê wek sûreyên Mekî û Medenî tên parvekirin. Sûreyên wextê ko Muhemmed pexember li Mekkeyê bû jê re hatinî wek Mekî, yên ko wextê ko li Medîneyê bû jê re hatinî jî wek Medenî tên nav kirin.

## Xronolojiya Hîcretê
* Roja pêşin: sêşem 26 Sefer Piştî Hîcretê(PH) 1, 9ê îlonê 622
** Der ketin ji Meke. Mayîna sê rojan li şikefta Sewr nêzî Mekke.
* Roja pencan: duşem 1 Rebîûl evvel P.H. 1, 13ê îlonê 622 
** Der ketina ji herêma Meke.
* Roja duwazdehem: duşem 8 Rebîûlevvel P.H: 1, 20ê îlonê 622
** Gêhiştîna Quba nêzî Medîne.
* Roja şezdehem: Înî 12 Rebîûl evvel p.h. 1, 24ê îlonê 622
** Serdana Medîne bo nimêja îniyê.
* Roja bîst û şeşem: duşem 22 Rebîûlevvel p.h. 1, 4ê çiriya pêşîn 622
** Hatina Medîneyê.

Her çiqas hîcret di 9ê îlonê de destpêdike jî, destpêka texwîma hîcrî 16ê tîrmehê 622an e.

## Binêhêre
* Salnameya Hîcrî

## Girêdanên derve
* IslamiCity.com Li ser hîcretê 

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kategorî:622
Deryaya Mîrtoyî

**Deryaya Mîrtoyî** yek ji perçeyên Deryaya Navîn e. Ew navbera giravên Kîkladê û Peloponêsê de dimê. Ew perçeyeka Deryaya Egeyê jî ko li başûra Euboia, Atîka û Argolîs dimê ye.

Kendava Saronî, yan kendava Atînayê, di navbera Berzaxa Korintê û deryaya Mîrtoyî de dimê.

## Nav
Ew tê gotin ko navê wê ji qehremanê mîtolojîkê Mîrtîlos, yê ko bi acizkirina Pelops re xwe avêtibû wê deryayê re, hatibû girtin. Ew tê gotin ko navê wê ji girava Mîrtos jî hatiye afirandin.

## Çavkanî

Mîrtoyî
Kategorî:Deryaya Egeyî
Kategorî:Deryayên Yewnanistanê
Deryaya Botnî

thumb|250px|Deryaya Botnî (di vê nexşeya bi zimanê swêdî wek ''Bottenhavet'' tê dîtin)
**Deryaya Botnî** an **Kendava Botnî** (bi finî: *Selkämeri*, bi swêdî: *Bottenhavet*) ji kendavika Botnî û deryaya Botnî pêk te. Ew navbera li rojava Swêdê û rojhilat Fînlandê de dimê.

Pîvana Deryaya Botnî dorê 79,000 km² şûn digire.

Botnî
Kategorî:Deryaya Baltîk
Kategorî:Kendavên Swêdê
Kategorî:Komên avê yên Fînlendayê
Daniel C. Tsui

**Daniel Chee Tsui** **崔琦** (*bilêvkirina bi [[kurdî]] Danyel Çî Tsûî:* jdb. , Henan/Çîn) fizîknaseke Çînî-DYAyî ye. Li ser cîhana fizîka taybetiya elektrîkî ya fîlmên tenik ên mîkrostrûktûrên nîv-ragihandêr, radiweste.

Tsui, di sala 1998î bi tevî Robert B. Laughlin û Horst Ludwig Störmer, Xelata Nobel a fizîkê wergirtiye.

Tsui sala 1958î diçe DYA, bo perwerdeyê li Augustana College a Rock Island (Illinois) û li zanîngeha University of Chicago jî bidawî dike. Ji sala 1982î virde wekî profesor li Princeton kar dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Fizîknasên çînî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Selim Çürükkaya

**Selim Çürükkaya** (**Rovî**) (jdb. 1954, li Tûnst a Mûsiyan a Darahênê, Çewlîg) siyasetmedar, nivîskar û endameke kevn ê PKKyî ye.

Li Dersîmê perwerdeya mamostetiyê dît. Di ciwaniya xwe de tevlî têkoşîna azadiya Kurdan dibe û tevlî PKKyê bû. Di gulana 1980î de ji aliyê hêzên ewlekariyê yên Tirk ve hate girtin. Li Zîndana Amedê, rastî gelek êşkenceyan hat.

Ji ber têkoşîna xwe bo mafên Kurdan 28 sal ceza girt. 11 salî zêdetir li zîndanê dimîne û di sala 1991î de hat serbestberdan.

Bi qasî demekê dirêj li kampên perwerdeyê yên PKKê ma. Li Ewropa xebatên legal û rewa kir. Ji ber nakokî û nêrînên xwe yên taybet ji PKKê veqetî û dijberiya wê kir. Wekî penaber bi tevî malbata xwe li Almanyayê dijî.

Niha birêvebiriya malperekê dike û birêkûpêk ji hin malper û rojnameyan re dinivîsîne. Herwiha çend pirtûkên wî jî hatine weşandin.

## Berhem
* O Türküyü söyle (wê stranê bistrê), weşanên Komal
* Beyrut Günlüğü, Apo'nun Ayetleri (rojînnameya Bêrûtê, Ayetên Apo), weşanên Doz
* Sırlar Çözülürken (Di eşkerebûna sirran de)
* Demirci Kawa ve çağdaş Kawa Destanı (Destane Kawa yê Hesinker û Kawa yê hevdem)
* Beni yıldızlara Gömün (Min li stêrkan bigorînin)
* Güvercini de vurdular (Kevok jî kuştin)
* 12 Eylül Karanlığında Diyarbakır Şafağı1- 2 (Di tariya îlonê de berbanga Amedê)
* PKK: die Diktatur des Abdullah Öcalan, Fischer Verlag
* Susmak ölmektir (Bedengi mırıne)
* Sing That Song (ingilizi)
* Veywek (Dokumenter film)

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Şükrü Gülmüş

**Şukrî Gulmuş** *(navê fermî yê bi tirkî: Şükrü Gülmüş)* yek ji nivîskar, û rojnamevanên Kurd e. Endamekî berê yê PKKê bû.

Di dema cûntaya artêşa Tirk a sala 1980'î de tê girtin û zêdetirî 11 salan li zîndanan dimîne. Li Zîndana Amedê rastî gelek êşkenceyan tê. Bi serbestberdanê re dîsa tevlî nava refên PKKê dibe û diçe baregehên PKKê yên Rojhilata Navîn.

Ji ber nakokî û sedemên ferdî ji PKKê vediqete. Bi qasî demekê gerînendetiya giştî ya rojnameyên Kurd, Özgür Gündem û Özgür Ülkeyê dike. Dîsa bo demeke kurt brêvebiriya weşanxaneya Zagrosê kiriye.

Bi giranî nexweş dikeve û derdikeve Ewropa. Niha wekî penaber li Almanya dijî. Gulmuş yek ji kedkarên malpera Nasname bû, niha nîne.

## Berhem

* Korkum gölgem gibi (tirsa min a wekî siya min)

Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Rojnamevan
Dêra Surp Gregos

**Dêra Surp Gregos** an jî **Dêra Surp Gregos a Ermeniyan** yek ji dêrên navdar û dîrokî yên li Amedê li hundirê Sûra Amedê ye.

Ev dêr li ser kuçeya Yenîkapiyê ye. Li gorî agahiyên tomargehên tapûyan ev dêr ji hêla ermeniyan ve hatiye bikaranîn. Her çiqas niha qubeya wê xera bûbe, hin aliyên wê di rewşeke ne baş de bin jî, bi mîmariya xwe hêjayî dîtinê ye.

Di dîroka yekemîn belgeya ku tê de qala Dêra Surp Gregos hatiye kirin, Seyahatnameya Simeonê polonî ya ku salên 1610-1615'an de hatiye nivîsandin e.

Dêr li ser navê Gregos ê sê salî hatiye çêkirin. Dêr di dema Komkujiya Ermeniyan de ji aliyê dewleta Tirk ve hate rûxandin.

## Serpêhatiya Gregos

Gregos (Gîragos ) lawê Hûgîdaya Konyayî ye. Gregos hêj di sê saliya xwe de ji ber pêkutiyên li xristiyanan tê kirin bi diya xwe re direve Tarsûsê. Li wir tên dîlgirtin û dertînin dadgehê. Gelek êşkence li diya wî tên kirin. Dadger di dadgehê de di dileke xemgîn û xapanok li Gregos dinêre. Ev yeka han dilê Gîragos diêşîne. Gregos pirr li ber diya xwe dikeve û tenê wê difikire.

Diya wî di dadgehê de berevaniyê dike û dibêje *"Ez Mesîhî me û bawerî bi Îsa tînim"*. Ev gotina wî dadger diqeherîne. Dadger dixwaze Gregos bixapîne lê Gregos jî herçendî sê saliye jî, gotina diya diqîre. Dadger gelek aciz dibe û Gregos ji pêpelûkên kevirî davêje û dikuje. Piştre diya wî jî di sala 305'î de bi êşkenceyan dikujin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Dêrên ermeniyan
Kategorî:Dêrên Amedê
Mizgefta Hezretî Silêman

thumb|Mizgefta Hezretî Silêman
thumb|Mizgefta Hezretî Silêman
**Mizgefta Hezretî Silêman** yek ji mizgeftên dîrokî yên li Kela Hundirîn a Amedê ye. Ji aliyê ola Îslamê ve mizgefteke girîng e.

Ji aliyê mîrên Kurdan ve bo xatirê lawê serfermandarê artêşa Îslamê yê Amed dagirkiriye Xalid bin Welîd, di nava salên 1155 – 1169'î de hatiye çêkirin. Lawê Xalid Bîn Welîd, Silêman di dagirkirina Amedê de jiyana xwe jidest dida. Gorî hin qeydan mîrê Kurd Ebûl Qasim Nîşanî camî ne çêkiriye lê ji nû ve temîr kiriye.

Ji aliyê dewleta Mervanî ve mizgeft hatiye nûkirin. Li nêzîkî mizgeftê goristanên mezinên artêşa Îslamî ya bo dagirkirina Amedê hatibûn, hene. Ev goristan e ji aliyê bawermendên Îslamê ve wekî ziyaretgeh tên dîtin û ji gelek deveran bawermend bo serîlêdana wan tên. Herwiha mizgeft jî di dilê wan bawermendan de xwedî cihekê taybet e.

## Çavkanî

Kategorî:Avahiyên di 1169an de hatine xilaskirin
Kategorî:Mizgeftên Amedê
Xana Delîlan

**Xana Delîlan** yek ji xangehên (xanên) dîrokî yên Amedê ye.

Ji aliyê mîrên Kurdan ve di salên 1200'î de hatiye çêkirin. Mixabin derbarê avakirina wê ya pêşîn de agahiyên rastîn nayên zanîn û kêm lêkolîn hatine kirin. Ji aliyê Husrev Paşa ve di sala 1527'î de hatiye temîrkirin. Wekî hoteleke niha, xaneke bêhnvedanê bûye. Rêwiyên diçûne serîlêdana heca Îslamê li vir bêhna xwe vedidabûne.

## Angaştek li ser navê xanê

Tê gotin ku di serdema navîn de ji rêberên komên rêwitiya hecê re wê demê bi Erebî "Delîl" dihatibûye gotin û navê xanê jî wisa maye. Lê di nava gel de gelek binavkirinên wê yê din jî hene: *Xirabeyê Heciyan, Xana Husrev Paşa* hwd.

Xan li nêzîkî Deriyê Mêrdînê ye. Cihên bo ajalan yek-qatî, yên din du-qatî hatine çêkirin. Ji kevirên reş û spî hatiye avakirin. Li qatên binî dikan hene. Îro xan wekî hotel tê bikaranîn. Di arkîtektiya wê de nexş û ristinên ciwan ên Kurdewarî tên parastin.

## Çavkanî

Kategorî:Amed
Kategorî:Xangehên Kurdistanê
Mazî

**Mazî** an **dara maziyê** an **darmazî** (bi latînî, *Quercus infectoria*), dareke li famîleya narewanan e. Dareke biçûk e, bi piranî bilindbûna wê 1,80 m ye, lê belê yên bilind jî henin. Mêwe (berrûyên mazî) û qalikê darê di bijîşkiyê de tên bikaranîn û wekî êm ji pez û dewaran re tên hevdan. Ji darê maziyê komir tê çêkirin. Li ser saxikên dara maziyê pir car mazî û şekalor tên dîtin.

Bi zimanê îngilîzî "Aleppo Oak" (bi kurdî "darberûya Helabê") an jî "mazi" dibêjin.

## Ji gotinên pêşiyên kurdan
* Mazîvanê ku tu bi zorê bişinî maziyan, tu maziyan nayne.
* Mazîvanî ne karê axa ye.

## Navên cihan bi navê mazî
* Çiyayê Mazî: navê çiyayên li nava Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê e.
* *Mazıdağı*: navê Şemrexê bi tirkî ye.

## Mazî û şekalor

Wêne:Mazî Dêrika Çiyayê Mazî.JPG|Mazî ne mêweya dara mazî ye, lêbelê, hêlîna kurmikê parazîteke dara mazî (*Quercus infectoria*) ye. Di bijîşkiya gelêrî de gelek tê bikaranîn.
Wêne:Shekalor 2010.JPG|Şekalor, cureyekî maziyê jî ye, evên hanî ji Çiyayê Mazî ne.
Wêne:Shekalor 2011.JPG|Şekalorên Çiyayê Mazî.



Kategorî:Berû
Kategorî:Riwek
Kendava Saint Lawrenceyê

thumb|Kendava Saint Lawrenceyê
**Kendava Saint Lawrenceyê** (, ) deryayeka perçeya Okyanûsa Atlantîk a ko li Amerîkaya Başûr e.

Dor wê li bakur bi nîvgirava Labradorê, li bakurê rojhilat bi Newfoundlandê, li başûrê rojhilat bi girava Gaspésieyê û başûr bi giravên New Brunswickê û yên Kap-Bretonê tê girtin.

## Giravên wê
* Québec
** Giravên Magdalenan
** Anticosti
* Newfoundland û Labrador
** Newfoundland
* Nova Scotia
** Kap-Breton
* Girava Prince Edward

## Çavkanî

Saint Lawrenceyê
Saint Lawrenceyê
Kategorî:Kendavên Kanadayê
Robert Hofstadter

**Robert Hofstadter** (jdb. , New York City; m. , Stanford/California) fizîknasekî navdar ê DYAyî bû. Sala 1961î, bi tevî Rudolf Mößbauer, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Di malbateke Cihû yê ji Polonya koçber bûne hatiye jiyanê. Sala 1938î zanîngeha Princeton bidawî dike. Di şerê cîhanî yê duyem de, di agirbarandina firokekeyên şer de peywirdar dibe. Piştî şer dîsa vedigere Princetonê. Wê demê li ser tîrêjên înfrarot lêkolînan dike.

Di nava salên 1950 û 1985î de li zanîngeha Stanford dersdariyê dike. Ji bo pîvandin û lêkolînên mîsogerî li ser nûkleonan, lêkolînên mezin dike. Rewşa têgihîştina neutron û protonan baştir dike.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Ayetula

thumb|330x330px
**Ayetula** (; ) di şiîtiyê de meqameke îmaman e. Ew hin caran wek *elame* jî tê bikaranîn.

Meqama ayetulahî bi tenê di mezheba şiîtiyê de tê bikaranîn. Suniyê ew meqama tune ye. Gorî hin çavkaniyan îroj li Îranê nêzî 5.000 hezar kes wê unwanê digirê. Lê ji wan bi tenê 80 bi fermî têne nas kirin. Ayetulayên girîng wek *Ayetulayê Mezin* tê zanîn.

Ayetulahî bi perwerdibûnê pê deh salan re tê wergirtin. Ayetulahî li ser meqamê şiîtiyê Hucet el-Îslamê disekine. Ayetula îroj eyni wextê de wek muctehîda têne zanîn û ewna dikarin fetwaya bidin.

## Çavkanî
* Gibb, H.A.R. & J.H. Kramers (1995). Shorter Encyclopaedia of Islam. E.J. Brill, Leiden. ISBN 9004 00681 8

Kategorî:Îslam
Kategorî:Teolog
Seyîd

**Seyîd** (, ) ew unvanekê ko bo ew kesên ko Ehlê Beytê de û ji zayendên Muhemmed pexemberê ji rêyê Huseyn bin Elî de tên re tê gotin. Yên ko ji Hesen bin Elî de tên bi unvana "Şerîf" tên nas kirin.

Jinên ko ji zayendê Huseyn de tên re wek *Seyîde* tê gotin.

## Girêdanên derve
* li ser seyîdan bi tirkî 

Kategorî:Fatime
Kategorî:Îslam
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirovê olê
Kizwak

**Kizwak** (, , bi tirkî: *Kıyıdüzü*), gundeki Tetwanê ye û li ser riya Tetwan û Xelatê ye. 14 km ji Tetwanê dûr e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tetwanê
David M. Lee

thumb|Lee (2007)
**David Morris Lee** (jdb.  li Rye, New York) fizîknasekî DYAyî ye.

## Jînenîgarî

Di malbateke Cihû yê ku binemaliyên wan ji Brîtanya û Lîtwan hatine de ji dayik bûye. Perwerdeya xwe li zanîngeha Harvardê bidawî dike û sala 1952î diçe peywirdariya leşkeriyê. Vegerê perwerdeya bilind li zanîngehên Connecticut û Yale dike. Li zanîngeha Cornell, wekî profesor dersdariyê dike.

## Xebat û girîngî

Lee di sala 1996î de bi tevî Douglas D. Osheroff û Robert C. Richardson Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Bi giranî li ser fîzîka atomê, elementa Helyûm, di germahiyên mezin de rewş û polarîzasyona elementan hwd lêkolîn kiriye. Niha jî di nava komeke lêkolînvanan de, li ser elementa Helyûmê xebatên xwe didomîne.

## Xelat û paye

* 1976, Sir Francis Simon Memorial Prize a British Institute a fîzîkê
* 1981, Oliver Buckley Prize a American Physical Society, bi tevî Doug Osheroff û Robert Richardson
* 1996 Xelata Nobel a fîzîkê
* Endamtiya National Academy of Sciences û ya American Academy of Arts and Sciences

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mazik

**Mazik**, **mazig** an **thuya** (bi latînî, *Platycladus orientalis*), dareke li famîleya seruyan (*Cupressaceae*) e. Eslê vê dara emirdirêj Asya ye lê heta Îran û Kurdistanê jî belavbûye. Bilindbûna darê 15-20 m ye.

Kategorî:Riwek
Peyam

**Peyam** an jî **wehî** () ew rewşa ku emr, qedexe û ramanên Xwedê yên ji pêxemberan re tê şandin. Ew di her sê dînên îbrahîmî de jî tê bawerkirin ku Xwedê Tewrat, Quran û Zebûr bi peyaman ji pêxemberan re şandibûn.

Gorî îslamê Xwedê pêxem, ango Quran jî, ji Muhemmed pêxember re bi firîşte Cibrayîl re şandibûn.

## Mijarên têkildar
*Peyama Yûhenna

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Amerîkaya Latînî

thumb|rast|Nexşeya Amerîkaya Latînî
**Amerîkaya Latînî** welat û herêmên ko li başûra DYA dimên û bi zimanên latînî an zimanên romanî di axafvin. Erdnîgarî Meksîk (Amerîkaya Bakur), Amerîkaya Navîn, Karîbîk û Amerîkaya Başûr dikevine vê herêmê. Lê ew welatên ko li ser zimanên romanî nayên axivîn, wek îngîlîzî (Belîze, Guayana an Jamaîka) holendî (Sûrînam, Antîlên Holendî) tên axivîn, nekevine Amerîkaya Latinî. Amerîkaya Latîn li ser nêzÎ 20 mîlon km² dimê û li ser wê rûerdê nêzî 500 mîlon kes dijîn.

Ji bo ko zimanên romanî herwiha wek zimanên latînî jî tên navkirin van herêmên ko li ser wan zimanên latinî dihatin axaftin jî wiha hatine nav kirin.

## Dewletên Amerîkaya Latînî

### Amerîkaya Bakur
* Meksîk

### Amerîkaya Navîn
* Kosta Rîka
* El Salvador
* Guatemala
* Hondûras
* Nîkaragua
* Panama

#### Karîbîk
* Domînîka
* Kûba
* Porto Rîko

### Amerîkaya Başûr
* Arjentîn
* Bolîvya
* Brezîl
* Şîle
* Ekuador
* Kolombiya
* Paraguay
* Perû
* Ûrûguay
* Venezuela

## Ziman
Li welatên Amerîkaya LatînÎ bi piranî zimanê spanî tê axaftin. Li Brezîlê, ya ko welatê herî qelebalixa wê herêmê, portûgalî tê axaftin.

Li hindê wan zimanan zimanên dinên ewropayê jî, wek almanî, îngîlîzî, îtalyanî, walesî li wê herêmê der bi der belav bûne. Zimanên îndîgî(zimanên niştecîhên berê) jî li Meksîk, Bolîvya, Guatemala, Perû, Ekuador têne axaftin.

Li Perûyê zimanê qeçwayî li hindê spanî zimanê fermî ye. Li Bolîvyayê hindê spanî zimanên aymarayî, qeçwayî û guaranî zimanên fermî ne. Nîkaragua jî îngîlîzî û hin zimanên dinên wek mîskîto, sûmo û rama zimanên fermî ne.

## Ol
Amerîkaya Latînî bi gelemperî, nêzî 80% ji derê katolîk in.

## Çavkanî
Douglas D. Osheroff

**Douglas Dean Osheroff** (jdb. 1ê tebaxê 1945 li Aberdeen, Washington) fizîknasekî DYAyî ye. Sala 1996î bi tevî David M. Lee û Robert C. Richardson, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Sala 1973î perwerdeya xwe ya fîzîkê li zanîngeha Cornell a li Ithaca/New York bidawî kiriye. Niha wekî fîzîkprofesorek li zanîngheha Stanford a California dersdariyê dike.

Di lêkolînên xwe yên li ser manyetîka taybetiyên Helyûm-3, a di germahiyên ekstrem de (di bin 0,5 Kelvîn) sûpralûîd fazê (bagerên bêberxwedanî) dike. Di fîzîka germahiyên ekstrem de xwedî cihekê mezin e.

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Robert C. Richardson

**Robert Coleman Richardson** (jdb.  li Washington D.C., - m. ) fîzîknasekî amerîkî bû Sala 1996î bi tevî David M. Lee û Douglas D. Osheroff Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jiyan

Perwerdeya xwe di sala 1966an de li Virginia Polytechnic Institute û zanîngeha Duke bi dawî kiriye. Sala 1975î wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Cornell dest bi xebatê kiriye. Ji sala 1990î gerînendetiya laboratûarên bo lêkolînên atom û fîzîka parçeyan kiribû.

## Xebat û girîngî

Di herikbarên supraflûîd de, atom taybetiya tevgerên xwe winda dikin. Richardson jî yek ji wan kesan e ku bi lêkolînên xwe yên li ser Helyûm-3 ên di germahiyên ekstrem de keşfên nû kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Komunîzm

thumb|150px|rast|Sembola komunîzmê das û çakûç
**Komunîzm**, (ji peyva latînî *communis* "digel hev" tê girtin) îdeolojiyekê ko civakekî bêçîn, bo vê jî qedexe kirinê milk kirina şexsiyê navgînên hilberînê armanc dike ye. Yanê gorî komunîst sîstemê ew navgînên ko hilberînê pêk tînin divê ko bi tunî eyda cîvakê gîşkê bin. Karxane, çewlîg û hecetên ko hilberînê dikin eyda tu kesan nabin. Komunîzm teşeyeke sosyalîzmê ye. Ew bi hin teşeyan, bo mînak li Çîn û YKSS hatibû nerîtandin.

## Felsefeya komunîzmê
Felsefeya komunîzmê ji pê kapîtalîzmê ko xwe pala xwedaniya taybetî dike re, çînê karkeranê kontrolê dest xwe xine û xwedaniya taybetî ra kin û civakekê bêçîn pêk bînine û navgînên hilberînê bi her kesî re par ve kine. Gorî van teoriyan dewletê heta ko gel bixwe hîn dike ko kî hewceyî çi û çiqas dibe diyar bike û pê re jî civakê sîstemê were peresendîna komunîzma rast û li wê şunda xelk hewceyî dewletê jî nabe û gelê navbera xwe de kom bi kom xwe îdare bike.

Gorî hin teorîsyenên komunîzmê dewletên demokratîk de xelkê bixwe bixwaze ko sîstem were peresendîne komunîzmê û partiyên komunîstê bi hilbijartinê werine desthildariyê û pê re sîstemê were wergerandina komunîzmê. Lê hinên din jî bawer dikir ko di dewletên demokratîk de xelk naxwaze ko sîstem çerxa komunîzmê be û bo wê şêr an şoreş pêwist in.

Li dewletên ko komunîzm hatinî nerîtandin hilbijartin dibûn jî encax yên endama partiya komunîst dikarîn beşdara hilbijartinan bin.

## Dîrok
[thumb|150px|rast|[Manîfestoya Komunîstî]]
Di 1848an de, Karl Marx û Friedrich Engels Manîfestoya Komunîstî ko bingehên sîstema komunîzmê nîşan dide weşandibûn. Di wê pirtûkokê de, manîfestoya partiya komunîstî bû, wan rewşa komûnîzmê û peresendîne sîstemanê komunîzmê teswîr kiribûn. Gorî Marx heta ko sîstem çerxa komûnîzmê bûye, dewrekê deraziyê he be û pê re çînê karkeran ango proleterê werine kargeriyê.

Ew li Rûsyayê ji hêla Bolşevîkanê pêşengiyê Vladîmîr Lenîn û Lev Trotskî de di 1917an de hat pêkanîn û dewleta YKSS hat saz kirin. Ew cara pêşin bû ko komunîzm dihat ceribandin. Lê ew teoriya Marx û Engelsê ko hatina dewra bêdewlet pêknehat.

[thumb|150px|çep|[Friedrich Engels]]
[thumb|150px|rast|[Karl Marx]]

Ji pê Rûsyayê re di sedsala 20'an de li hin dewletên din komunîzm hat ceribandin. Di 1940an de li Çînê sîstem bi pêşengiya Mao Zedong hat çerxandin e komunîzmê. Di 1950an de jî li Kûbayê bi pêşengiyê Fidel Castro û Che sîstema komunîzmê hat pêkanîn.

Di 1991an de pê xirab bûna Dîwarê Berlînê re YKSS dest ji Komunîzmê ber da. Lê îroj Çîn, Koreya Bakur, Kûba, Vîetnam û Laosê sîstema komunîzmê dewam dikeye. Li hin dewletên din bi taybetî li Amerîkaya Latînî tevgerên Komunîstiyê hene.

## Çavkanî

Kategorî:Aborî
Kategorî:Çanda siyasî

Kategorî:Marksîzm-Lenînîzm
Kategorî:Sosyalîzm
Navgînên hilberînê

**Navgînên hilberînê** ew navgîn, hecet, makine û tiştên ko karker pê hilberînê pêk tînine.

Ew di teoriya Marksîzmê yê ko ji hêla Karl Marx hatibû salixdan de bi orjînala xwe wek *Produktionsmittel* derbaz dibe. Marx navgînên hilberînê wek ferdî û civekî dike du paran û ji hev vediqetîne.

Kategorî:Kapîtalîzm
Kategorî:Komunîzm
Kategorî:Sermaye
Kategorî:Sosyalîzm
Rih

**Rih**, **ruh** an giyan gorî dîtinê gelek ol û felsefeyan beşa mirovê bêbûjen e. Dibe ku gor dîn, bawerî û nêrînan curecur bê fêmkirin. Di îlahîyatê de rih alîyê mirov, yê îlahî temsîl dike; pişt mirina beden hebûna mirov bi rihê wî berdewam e. Di warê zanistnî de rih pir caran bi maneya psikolojî jî tê bilêvkirin.

Gorî her sê olên semîtîk, rihê mirov heye û ew namire. Gorî îslamê rihê mirov dikalûbela de hatiye afirandin. Ew di kardanka/hemla dayikê de dikeve bedena mirov û mirinê re jê vediqete û ewê di axretê de jî şunda pêgêhê.

Fîlozof jî bi piranî hebûna giyanê mirov qebûl dikin. Hebûna rih li girêdayî bedena mirov nîne û bi mirina beden re namir e, rih nemir e. Beden tenê ji bo rih cîhek e, cîhe ku di tê de hatîye girtin. Dema beden mir rih jê derdikeve, diçe. Gor pir bawerîyan rih li pêş afirandina bedenan hatîye afirandin. Çavkanîya jîyanê rih e.

Her çiqas pirayîya mirovan hebûna rih qebûl bikin jî yên qebûl nekin jî ene. Materyalîst mirov tenê ji bedena fîzîkî dibînin. Gor hinek bawerîyan jî rih bi mirina bedenekî derbazî bedenek din dibe. Ji wê bawerîyê re dibêjin tenasux /reinkarnation.
Hinek bawer û nêrîn rih û can ji hev cuda dibînin, hinek jî nabînin. Di axavtina rojane de pir caran herdu peyîv di cîhên hevûdin de tên karanîn. Rih bi xwe peyîvek erebîye û derbazî zimanên dinên gelên misilman bûye. Di maneya rih de di dînê Îslamê de du peyîv hene. Ji wan yek “nefs” yek jî “ruh” e. Her çiqas di zimanê rojane de herdu peyîv pir caran cîhên hevûdin de bên karanîn jî cudabûnek jî navbera wan de he ye.

Di Qur’anê de ayetên di derheqê rih de zêde nînin û pir jî malûmat nadin. Di sûreya îsra de wusa dibêje: “Ew yê pisyara ruhê ji te dikin, tu bêje wa: Ruh ji emrê Rebê min e (ji wî pêvetir qet kesekî dî nuzanît kanê ew çî ye û ya çewaye) Ne ji îlîm û zanînê hema kêmek bo hewe ya hatîye dan (Îsra 85).” Di hinek ayetan de mîna Ruh-ul Quds derbaz bûye û bi cîhê ferişte Cebraîl de hatîye karanîn. Zêdetir di tesewûf li ser mijara rih sekinî ye.

Rih: Can, nefs, Cebraîl. Di tesewûfê de: a) Têgihîna însan a muceret (Kaşanî). b) Di însan de têgihîna bi zana û bi îdraq. Di elema fermanî de hatîye û di însanan de li ser rihê heywanî danîye, jê fêm kirin nemumkîn e. c) Rihê heywanî a di însan de ye. Maddeyek muceret e ku çavkanîya wî dil e. d) Rihê cemadî û nebatî ye ku hêza zindîtîyê dide. Di însan de rihê, maddi, rihê nebatî, rihê heywanî hene, yek jî rihê însanî ye. Rihê însanî ji alîyê Xwedê ve hatîye pifkirin û însanîyetê dide însan. Rihê di beden de mîna agirê di êzing de û rûnê di şîr de ye. Dî mirina mirov re jî dije. Mukellefetîya mirov ji wî rihê ye.

## Çavkanî
 
* http://de.wikipedia.org/wiki/Seele
* http://tr.wikipedia.org/wiki/Ruh
* Süleyman Uludağ; Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, Istanbul 1996
* http://rojaneya-min.blogspot.de/2013/09/peyivek-biwejek-teginek-bi-kurdi.html

Kategorî:Bawerî û doktrîna dînî
Kategorî:Dîn
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Konseptên metafizîkê
Kevin Rudd

**Kevin Michael Rudd** (jdb.  li Nambour, Queensland, Awistralya), siyasetmedar û dîplomatekî awistralî ye ku ji çiriya pêşîn a 2007an heta 2010an serokwezîrê Awistralyayê bû.

Ji Partiya Karkeran a Awistralyayê ye û ji çiriya pêşîn a 2006an virde serokatiya partiyê dike. Di hilbijartinên  de partiya wî bi radeyeka dengdayîna bilind biserket û di  de Rudd bû 26emîn serokwezîrê Awistralya.

Rudd di propagandaya hilbijartinê de soz dabû ku heger ew bisebikeve dê ji gelê aborjîn lêborînê bixwaze û pêşî li asîmîlasyon û zordariya li wan tê kirin bigire. Berê jî carcaran ev yeka han dihate rojevê lê ji aliyê hikûmetan ve nedihate bicihanîn. Rudd piştî damezirandina hikûmeta xwe soza xwe digire û ji gelê aborjîn lêborînê dixwaze.

Hikûmeta Rudd Protokola Kyoto îmze kiriye.

Kategorî:Dîplomatên Awistralyayî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokwezîrên Awistralyayê
Kategorî:Siyasetmedarên Awistralyayî
Yahya Menekşe

**Yahya Menekşe** (jdb. ? - m.  li Cizîr, Bakurê Kurdistanê) ciwanzarokekî Kurd bû û di  de, li bajarê Cizîrê ji aliyê hêzên dewleta Romê ve hate kuştin.

Menekşe, di xwepêşandanên şermezarkirina dîlgirtina serokê PKKê Abdullah Öcalan de, ji aliyê hêzên ewlekariyê yên Tirkiyê ve bi panzerê tê pelixandin û jiyana xwe jidestdide.

## Çavkanî

Kategorî:Goriyên mêrkujiyê
Manîfestoya Komunîstî

thumb|200px|Pirtûka Manîfesto
***Manîfestoya Komunîstî*** (bi almanî: *Das Manifest der Kommunistischen Partei* an jî tenê *Das Kommunistische Manifest*) ew manîfestoya ko ji hêla Karl Marx û Friedrich Engels di sala 1847'an de li Londonê bi daxwaza yekîtiya Komunîstan re hatibû nivisîn. Ew di 1848'an di dema Şoreşa Şibatê de li London û Fransayê dema Şoreşê Adarê jî li welatên din belav bû.

## Çapa Pêşin û Çapên bi Zimanên din
Bingehên program û lênêrîna jiyanêyê Marx û Engelsê ko paşê bi gelemperî wek Marksîzm hat zanîn di vê manîfestoyê de hatibû rave kirin. Di rûpela destpêkê manîfestoyê de navê Marx û Engels tev şûn digirin. Lê di 1883'an de di pêşgota çapa Elmanî de Engels wiha dinivise: "Fikrên bingehên ko di manîfesto de serwer ditînî... bitenê û bitûnî eyda Marx in."

thumb|Karl Marx

Çapa Manîfestoya pêşinê ko bi rengekî keska tîr, di 1848'an li Londonê hatibû çap kirin. Ew çapa bi zimanê almanî bû. Wergera wêyê îngîlîzî ji hêla *Helen MacFarlane* di 1850'î de hat kirin. Ew navbera 1872'an de heta 1893'an bi pêşgotinên cida yên ko hin zimanên din hat çap kirin: Di 1871'an de bi fikrên Marx û Engels ên li ser Komûna Parîsê, di 1882'an de bi pêşgotinekê ji nû ve bi rûsî, bi Marx di 1883'an de mir re jî, 1890'an de bi pêşgotinên Engels almanî, 1892'an de bi zimanê polonî, 1893'an de jî bi îtalyanî hat çap kirin.

Manîfesto bi peyvên ko komunîzmê dişibîne şevreşkekê dest pê dike „Şevreşkek li Ewropayê digerê – Şevreşka Komunîzmê. Hêzên Ewropayê kevin bo ko vê şevreşkê def bikin hevlabendîyekê pîroz pêkanîn: Papa û çar, Metternich û Guizot, radîkalên fransî û ajanên polîsê almanê..."
Ew bi bangê navdar jî xelas dibe: „Prolêterên hemû welatan, yekbin!“.

Ew manîfestoya 30 rûpelan ji çar beşan pêk tê.

## Beşa pêşin: Birjûva û Proleterya
Marx û Engels di va beşa manîfestoyê de pêşketinên cîvakîyên heta wê çaxê wek têkoşîna çînan salix didi. Heta niha Azad û Sklav, Patrîsyan û Pleb, Baron û serf... Gorî Marx û Engels jî niha ew têkoşîna çînan peresendîye têkoşîna navbera birjûva û proleteran.

thumb|Friedrich Engels

## Beşa duyem: Proletar û Komunîst
Gorî Marx Komunîst Partî ne li hembera tu partiyên karkeran e. Gorî Marx û Engels Komûnîst bo ra kirina milkên şexsî têkoşînê dikine. Dîsa gorî Manîfestoyê Komunîstan tu welat tune ne û hemû komûnîst di çîna proleterê de ne.

## Beşa sêyem: Lîteratûra Komunîzm û sosyalîzm
Di vê beşê de Marx û Engels beşên Komunîzm û Sosyalîzm û merhaleyên wan salix didin.

## Beşa çaram: Şûna Komunîst Partî di li hembera Partiyên hember de
Di vê beşê de Marx û Engels li hin welatên dijên tevgerên komunîstan û rewşê wan salix didin.

thumb|Banga navdara Manîfestoyê ''Prolêterên hemû welatan, yekbin!'', li ser tirba Karl Marx li Londonê

## Girêdanên derve
* Teksta orjînal bi hin zimanên din ve
* wek mp3 bo guhdane ser
* http://diyarname.com/news.php?Idx=4679

## Çavkanî

Kategorî:Komunîzm
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên 1848an
Kategorî:Sosyalîzm
Kategorî:1848 di siyasetê de
Kapîtal

thumb|Bergê çapa yekem ya pirtûka Kapîtal
***Kapîtal*** (bi almanî: *Das Kapital*) yek ji giringtirîn pirtûkên Karl Marx e. Di vê pirtûkê de Marx rewşa kedkarên sedsala 19'an lêdikolê û sistema Kapîtalîzmê şîrove û rexne dike. Va pirtûkê Karl Marx bandorekê mezin li tevgera kedkaran û siyasetê sedsalê 20'an kir.

Berga yekem ya pirtûka Kapîtal di sala 1867'an de hate çapkirin. Piştî mirina Marx di sala 1883'an de, hevalê wî Friedrich Engels ji destnivîsên wî dû bergên din kom kirin û dan çapkirin.

## Girêdanên derve

### Das Kapital bi zimanê almanî
* Berga I: Der Produktionsprozeß des Kapitals 
* Berga II: Der Zirkulationsprozeß des Kapitals 
* Berga III: Der Gesamtprozeß der kapitalistischen Produktion 

Kategorî:Îdeolojî
Kategorî:Komunîzm
Kategorî:Marksîzm
Kategorî:Siyaset
Mêmalî

**Mêmalî** (tr.: *Kesmetepe*) beldeyekê bi navçeya Semsûrêyê Bêsniyê ve girêdaye. Nifûsa wê gorî hêjmarê 2000an de 4.566 kes e. Ew di 1992an de bû belde.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malperekê li ser wê beldeyê 

Kategorî:Gundên Bêsniyê
Kêsûn

**Kêsûn** (tirkî: *Çakırhüyük*) yek ji beldeyên Bêsnîyê ye. Gorî hejmêrtina nîfûsêyê di 2000an de nifûsa wê 6037 kes e. Ew 34&nbsp;km dûra Bêsniyê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malperak li ser wir 

Kategorî:Gundên Bêsniyê
Anarşîzm

**Anarşîzm** îdeolojî û felsefeyek siyasî ye ku armanc dike ku civakek serbixwe (civak xwe bi rêve bibe), bêyî sazî û çavdêriya komarê, bê milkiyeta kesane, bi hevpariya xebatê pêkan e.

## Anarşîst

### Almanya

* Franz Kafka
* Max Stirner

### '''Brîtanya'''

* Anna Campbell

### Dewletên Yekbûyî

* David Graeber
* Eugene O'Neill
* Henry David Thoreau
* Murray Bookchin
* Noam Chomsky
* Ursula K. Le Guin

### Fransa

* Albert Camus
* Jean-Paul Sartre
* Pierre-Joseph Proudhon
* Simone Weil

### Japonya

* Kenzaburo Oe

### Norwêc

* Henrik Ibsen

### Rûsya

* Lev Tolstoy

## Herwiha

* Anarşî
* Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst
* Konfederalîzma demokratîk
* Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê
* Şerê navxweyî yê Spanyayê
* Şoreşa Cotmehê


Kategorî:Çanda siyasî
Kategorî:Çepgirên tund
Kategorî:Ekol û tradîsyonên felsefeyê
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Îdeolojiyên siyasî
Kategorî:Sosyalîzm
Kategorî:Teoriyên civakî
Kategorî:Tevgerên siyasî
Kapîtalîzm

**Kapîtalîzm** teoriyekê aborîyê ko navgînên hilberînê şuna dewlet û civakê ji hêla xwedaniya taybetiyê ango şexsî an kesîtiya darazî tê kontrol kirine. Di vê sîstemê de bihayê hilberîn, mal û xizmetan ji hêla bazara serbest tê diyar kirin. Îroj li dewletên dinê bi piranî sîstemê kapîtalîstê tevlihevê ko hin bihayan kontrol dikin tên karger kirin û va bi gelemperî wek sîstema digelhev (tevlihev) tê nav kirin.

## Nav
Navê Kapîtalîzm ji peyva latînî *capitalis* hatiye ku tê wateya *bingeh* afirandine. Ew cara yekem jî ji aliyê David Ricardo hatiye bikaranîn.

Di sîstema kapîtalîst de ger ku yek dixwaze tiştekî xwe bifiroşe û yekî din dixwaze ku wî tiştî bikire û ew herdu kes li hev werin, ew ne hewce ye ku ew ji kesî destûre bistînin. Ev sîstema bazara serbest e. Di vê sîstemê de bi tunî (temamî) kirîn, firotin, deman kirin serbest e. Teorîsyenê pêşîn ê kapîtalîzm û bazara serbest fîlozof Adam Smith e û wî di pirtûka xwe ya bi navê *The Wealth of Nations* de teoriyên xwe weşandibûn.

Kapîtal di teoriya aboriyê de her kes dikare bi riya tiştekî xwe an pereyên xwe hilberînê bike û pereyan jê qezenc bike. Kapîtalîst ew xwediyê kapîtal e. Ew kesê ku ji bo aboriya xwe kar bike û ji bo vê sermayê xwe beden, zêhn û keda xwe ya dikeve çîna karkeran an proleteran.

## Komunîzm û kapîtalîzm

Komunîzm û kapîtalîzm du sîstemên aboriyên ko li dijê hev in. Herwiha sosyalîzm û gorî teorîsyonên komunîstan merhaleyê paşina Komûnîzmê Anarşîzm jî li dijê kapîtalîzmê ne. Gorî yek ji teorîsyenên komunîzmêyê bingeh Marx, bo ko di sîstema kapîtalîstî de çîna karker û kedkaran her tim bindest in û kedên xwe têne xwarin ewnê bi şoreşê werine serdestiyê û sîstemê ko karker serdest pêk bînine. Lê va teorî an senaryoyê ko Karl Marx û Friedrich Engels di Das Kapitalê de nivisî hîn birastî nehate holê.

## Çavkanî

Kategorî:Aborî
Kategorî:Çanda rojavayî
Kategorî:Felsefeya civakî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fînans

Kategorî:Karwerî
Eraf, Divina Commedia

***Purgatorio*** (bi wateya Eraf an jî Berzex) beşa duyem a berhema epîk a Dante Alighieri ya bi navê Divina Commedia ye.
 
Li gorî mîtolojiya dînên birahîmî Eraf tepeyeke navbera dojeh û bihuştê ye. Ew şûna, yên ko li dinê gunekar bûn li Erafê demekê dipên û pê cezayê xwe dikişînin re derbaza bihuştê dibine.

## Mijarên têkildar
* Eraf (sûre)

## Çavkanî

Kategorî:Divina Commedia
William Shockley

thumb|rast|William Shockley
**William Bradford Shockley** (jdb.  li London; m.  li Stanford) fîzîknasekî DYAyî ye. Di sala 1956î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Shockley, bi tevî John Bardeen û Walter Houser Brattain keşfa transîstorê kiriye. Li zanîngeha Stanford dersdarî kiriye. Lêkolîn, keşf û xebatên wê di warê teknîka elektronîkê de riya pêşketinan vekiriye. Sala 1963î bûye profesor. Sala 1951î dibe yek ji şêwirmendên bipêşxistina çekan ên artêşa Amerîkayê. Herwiha sala 1962î de dibe şêwirmendê serokatiya welêt.

Wî li ser çekan, fîzîka parçeyan, fotoelektron, zîvklorîd, fîzîka transîstoran, angaştên vakûmê hwd lêkolîn û xebat kiriye.

## Ceribandineke Schokley a neyînî û rexne

Herçendî ew ne pisporê fîzyolojîyê bû, li ser wê di sala 1963î de hin tişt got û weşand. Di wan de behsa nîjadên baş û nebaş dikir. Digot mirov bikaribe nîjadên "qels, nizm û nebaş" ji holê rake. Wî behsa xetereyên dahatûya gelheya DYAyê jî dikir û digot, ew ê rojekê were mirovên çermereş zêdebin. Gotinên wî wê demê gelek deng vedide û ew bi nîjadperestiyê tê rexnekirin. Gorî hinekan diviyabû Xelata Nobel ji wî bihatiba stendin ku ew li dijî mirovahiyê ye û xebat li ser çekên ku ziyanê didin genetîkê kiriye.

## Xelat û paye

* Medal for Merit, 1946
* Morris Leibmann Memorial Prize, Institute of Radio Engineers, 1952
* Oliver E. Buckley Solid State Physics Prize, American Physical Society, 1953
* Cyrus B. Comstock Award, National Academy of Sciences, 1954
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1956
* Holley Medal, the American Society of Mechanical Engineers 1963

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Gerd Binning

thumb|Gerd Binnig (2013)
**Gerd Karl Binnig** (jdb.  li Frankfurt am Main) fizîknasekî Alman e. Sala 1986î bi tevî Heinrich Rohrer û Ernst Ruska, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jiyan

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Rudolf-Koch-Gymnasium a Offenbach am Mainê, dest bi perwerdeya fîzîkê dike.

Sala 1978î li Zanîngeha Goethe ya Frankfut am Main bi teza xwe ya "tûnnelspektroskopî di sûperragihandêran de (SN)x" doktorayê werdigire. Herwekî hin cureyên mîkroskopan jî wî û hevalên wî çêkirine.

Sala 1994î dikeve karê bazirganiya teknîkê û fîrmayeke dadimezirîne. Navenda fîrmaya wî îro li Münchenê ye.

## Hin ji berheman (çapên bi zimanê almanî)

* Gerd Binnig und Heinrich Rohrer: *Gerät zur rasterartigen Oberflächenuntersuchung unter Ausnutzung des Vakuum-Tunneleffekts bei kryogenischen Temperaturen*, Europäische Patentanmeldung 0 027 517, Priorität: 20. September 1979 CH 8486 79
* Gerd Binnig, Heinrich Rohrer, C. Gerber und E. Weibel: *Tunneling through a COntrollable Vacuum Gap*, Appl. Phys. Lett. **40**, 178 (1982)
* G. Binnig, H. Rohrer, C. Gerber, E. Weibel: Surface studies by scanning tunneling microscopy. Phys. Rev. Lett. 49/1, S. 57 – 61 (1982)
* *Aus dem Nichts. Über die Kreativität von Natur und Mensch.* (1997), ISBN 349221486X

Kategorî:Alman
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Xewnên zîvîn (pirtûk)

**Xewnên zîvîn** pirtûkeke helbestvana kurd Fatma Savci ye.

Ew pirtûka wiha tê danasîn: Di vê kitêbê de; “tayên Nêrgizan, gazinên Ehmedê Xanî, hêviya jinên ‘dara şikestî’, helbestên bi bask yê Feqiyê Teyran, bîranînên zarokên berdêliya welatekî...

“Hesreta du Qumriyan, fira Kevokan, firîkên genim yê deşta Qoserê, kenê Xecîcokan yên li hinarikên rûyê Nîsanê, tama ava kaniya zozanan, hêstirên çavên Xezalan...

“Şîretên rîspiyên êlan, hepriya jineke koçber, pelikên dara gwîzê, kildankek tije ji kilê Siphanî, emrê dara çinarê, dengê bilûrê, xeyala eşqiyayekî demê, giriyê girtiyekî mêr yê veşarî...

“Neynikek şikestî, şehek ji hestî, straneke birîndar ya mişextiyekî, bêdengiya gundekî kaviltirî...

“Şerbikek suryaniyan, şekirê îda ermeniyan, agirek ji tifika êzdiyan û kêfa civateke êvara Midyadiyan...” hene.

## Çavkanî
*  

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Gulên Qasid

**Gulên Qasid** navê yekemîn pirtûka helbestan ya helbestvan û nivîskara Kurd Fatma Savci ye. Pirtûk di dema ku nivîskar û helbestvan di girtîgehê de bû hatiye nivîsandin.

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Nokleon

Di fîzîkê da, **nokleon** navê komê yê du baryonan e: notron û proton. Ev herdu ji pêkhateyên navok a atomê ne û heta salên 1960an wekî keriyên hîmanî dihatin hesibandin. Wî çaxî karlêkkirinên wan (ko niha dibêjinê karlêkkirinên navnokleonî) wekî karlêkkirinên bihêz dihatin hesibandin. Niha ew wekî keriyên pêkhatî dihên dîtin ko ji kuarkan û gluonan pêkhatine.

Kategorî:Fizîk
Baryon

Di fîzîka keriyan da, **baryon** malbateka keriyên atomê ye ko ji 3 quarkan pêkdihên. Vê malbatê niha 2 endam hene: notron û proton. Lê gelek baryonên netebitî (bi îngilîzî: *unstable*) yên dî jî hene. Peyva "baryon" ji peyva yewnanî ya βαρύς (*barys*) dihêt, bi ramana "giran". Sedema vê navkirinê jî ew bû ko li dema vedîtina wan da wesa dihat hizirkirin ko ew ji hemî keriyên dî girantir in.

Kategorî:Fizîk
Ewrasya

thumb|Ewrasya di dinê de
**Ewrasya** biwêjeke erdnîgarîyê ku parzemînên Asya û Ewropayê wek parzemîneke yekgirtî digire ye. Ew xwediyê rûerdeke dorê 55 milyon km² û 4,7 milyar kes dihewirîne.

Ew di demên antîk vir ve ye ku pir kes Ewropa û Asyayê wek parzemîneke tenê dibînin. Îro li dibistanên Japonyayê jî 5 parzemînên dinêyê ku yek ji wan Ewrasyayê hene. Li welatên Ewropaya Rojhilat jî Asya û Ewropa wek parzemînekê tenê tê ditîn.


Kategorî:Superparzemîn
Ebxazya

**Ebxazya** yan jî **Ebxazistan** (bi ebxazî: Аҧсны, *Aṗsny*, gurcî: აფხაზეთი, *Abxasetî*, rûsî: Абхазия, *Abxazya*) welateka li Kafkasya li beravên Deryaya Reş dimêye. Wê xwe ji Gurcistanê wek dewleteka serbixwe dazanîn jî statûya wê hîn bi tunî neyê vebirî ye.

## Erdnîgarî
Ew li başûra Kafkasyayê li beravên Deryaya Reş ên bakur û rojavaya çemê Enguri li Gurcistanê dimê.

## Gel
Hejmertina nifûsêyê dawiyê ko di dema YKSS di 1989an de hatibû kirin de nifûsa wê derê dorê 500.000 kes bû. Ji wan 48% gurcî û 17% ebxazî bûn. Lê di dema şerê navbera wan û Gurcistanê de nêzî 250.000 kes, yên 200.000 gurcî bûn, ji wir hatin der xistin. Gorî hejmertina di 2005an de 125.000 (45%) ê xwe ebxaz, 60.000 (18,2%) ermenî, 40.000 (12,9%) gurcî, 22.000 rûs û 6.000 (0,2%) estonî hebûn.

## Pêşangeh

Wêne:Ridge view from pitsunda cape.jpg|Ebxazya


## Girêdanên derve

Kategorî:Asyaya Rojava


Kategorî:Herêmên dîrokî yên Gurcistanê
Kategorî:Qefqasya
Keriyê atomê

**Keriyê atomê** kerîyekê made ye ko ji atomê biçûktir e. Keriyê atomê du core ne: keriyê hîmanî û keriyê pêkhatî. fîzîka keriyan û fîzîka navokî liser van keriyan, karlêkkirinên wan û madeyên ko ji wan pêkdihên û nabin atom lêkolînan çêdikin.

Elektron, nutron û proton ji keriyên atomê ne. Nutron û proton keriyên pêkhatî ne û ji kuarkan pêkhatine. Her protonek ji du kuarkên jor û kuarkeka jêr pêkhatiye. Kurak bi keriyên bi navê gluon anko venûson bihevra dihên girêdan. Şeş coreyên kuarkan hene: jor, jêr, bin, serî, ecêb û cadûyî. Keriyên dî ên mîna foton û nutrinos jî hene ko di stêra Rojê da çêdibin. Piraniya keriyên atomê ko heta niha hatine vedîtin di rewşên asayî da li ser rûyê Erdî peyda nabin. Ew di Tîrêja Keyhanî da û li dema pêvajoya bijandinê di lezgînkera keriyan da çêdibin.

## Parçekirina atomê
Lêkolîna karevakîmya anko elektrokîmyayê, li sala 1874ê, berê G. Johnston Stoney da hindê ko bawer bikit tiştek bi navê elektronê di pêkhateya atomê da heye.

Kategorî:Fizîk
Rojhilata Dûr

**Rojhilata Dûr** an jî **Rohelatê Dûr** herêmeke erdnîgarî ye ku li rojavaya Asya dimîne. Ew wateyekê ko ji Ewropa wek navend tê girtin de der ketiye.

Ew wexta sedsala 19an de dema Împeratoriya Brîtanî de, bi wateyên dinên bo Rojhilat Rojhilata Nêzik û Rojhilata Navîn ve, wek *Far East* hatibû bikaranîn û di wir de jî derbaza zimanên din bûye. Di wa herêmê erdnîgarî de Hindistan û Hindistana Rojhilat û Hîndiya Çînî û Çîn û Japon û Kore û axên Rûsyayê rojhilat cih digirtin. Ew îroj bi piranî wek Asyaya Başûr, Asyaya Başûr-rojhilatê û Asyaya Rojhilat tê salixdan. Her çiqas Rojhilata Dûr li rojavaya DYAyê dikeve jî, Emerîka jî wa têgiya bikar tîna.

## Çavkanî

Kategorî:Asyaya Rojhilat
Kategorî:Başûr-rojhilatê Asyayê
Kategorî:Herêmên cografî
Kategorî:Herêmên Asyayê
Frederick Reines

**Frederick Reines** (jdb. 16ê adarê 1918 li Paterson, New Jersey; m. 26ê tebaxê 1998 li Orange, California) fizîknasekî DYAyî bû. Sala 1995î bi tevî Martin L. Perl, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Malbata wî bingeh Cihû û ji Rûsyayê hatibûne. Piştî perwerdeyê bi fîzîka teorîk dest bi xebatên xwe dike. Di sala 1945î de li laboratûara neteweyî Alamosê dibe serokê komeke lêkolînan. Di destpêka 1950î de dest bi xebatê li laboratûarên *Hanford and Savannah River* dike.

Reines di jiyana xwe ya zanistiyê de li gelek mijarên fîzîkê dikole. Li ser neutronan, protonan, elektronan radiweste. Dîsa sûpernova û keşfên nû yên stêrzaniyê ji mijarên xebatên wî bûne.

Sala 1988î bûye profesor. Zewicî bûye û du zarokên wî hebûne (Robert G., Alisa K. Cowden).

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1918
Kategorî:Mirin 1998
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Owen Chamberlain

**Owen Chamberlain** (jdb.  li San Francisco; m.  li Berkeley) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1959î bi tevî Emilio Segré, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî
Lawê radyolog ê W. Edward Chamberlain bû. Piştî bidawîkîrina kolêjek di sala 1941î de, dest bi perwerdeya fîzîkê li zanîngeha Californiayê dike.

Beriya ku bi Emilio Segrè re dest bo projekta Manhattan bike, peywirdariya xwe ya leşkeriyê bi cih tîne. Alîkariyeke mezin ji Enrico Fermi dibîne. Sala 1949î dibe doktorê fîzîkê û doktoraya xwe jî bi angaşta li ser rewşa neutronên qels di herikbaran de dide.

Li heman zanîngehê sala 1958î dibe profesor. Sala 1959î bo demekê li Harvardê dixebite. Sê caran evînmarî bûye (zewiciye). Sê keç û lawekî wî çêbûne.

## Xebat û girîngî
Dema di projekta Manhattan de dixebitî, li ser fîzîka dendîkî lêkolîn dikir. Dîsa lêkolîn li ser efekta polarîzasyonê, antîproton, proton, T-Sîmetrî li cem elektron-protonan hwd lêkolîn kiriye. Keşfa antîprotonan kiriye.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Ernest Walton

thumb|rast|Ernest Walton
**Ernest Thomas Sinton Walton** (jdb. 6ê çiriya pêşîn 1903 li Dungarvan/County Waterford; m. 25ê hezîranê 1995 li Belfast) fizîknasekî navdar ê Îrlandî bû. Sala 1951î bi tevî John Cockcroft, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Di malbateke oldar de hatiye jiyanê. Piştî bidawîkirina kolêjeke metodîst li Belfast, sala 1922î li Dublin dest bi perwerdeya matematîk û fîzîka ceribandiniyê dike. Sala 1926/27î bidawîdike. Li laboratûarên *Cavendish-Laboratorium* a zanîngeha Cambridge derfeta lêkolînkirinan dibîne. Heya sala 1934î li wir dimîne û vedigere Trinity College. Sala 1946î dibe profesorê fîlozofiya xwezayê û fîzîka ceribandiniyê.

Sala 1934î evînmarî bûye (zewiciye) û çar zarokên wî çêbûne.

## Xebat û girîngî

Bi tevî John Cockcroft gelek lêkolînan dike. Bi hevre jeneratora bi navê *Cockcroft-Walton-Generator* çêdikin. Bi giranî li ser cîhana atomê radiweste.

## Xelat û paye

* Hughes-Medaille, Royal Society London, 1938
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1951

Kategorî:Fizîknasên îrlandî
Kategorî:Jidayikbûn 1903
Kategorî:Mirin 1995
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Martin Lewis Perl

**Martin Lewis Perl** (jdb.  li New York) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1995î bi tevî ist Frederick Reines Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Malbata wî Cihû bûye û ji Poloniyên Rûsyayê bûye. Sala 1948î enstîtuya polîteknîk a Brooklynê bidawî kiriye. Wî kariyera xwe li zanîngeha Michiganê kiriye. Li Stanfordê xebat û lêkolîn kiriye.

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Mirin 2014
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
John Cockcroft

**Sir John Douglas Cockcroft**, OM, KCB, CBE, FRS (jdb.  li Todmorden/Brîtanya; m.  li Cambridge) fîzîknasekî brîtanî bû. Sala 1951î bi tevî Ernest Walton, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Di malbateke dewlemend î fabrîkator de hatiye jiyanê. Sala 1914î li zanîngeha Manchester, dest bi perwerdeya matematîkê kiriye.

Bi vegera ji leşkeriyê ve perwerdeya elektroteknîkê dibîne. Li *Metropolitan Vickers Electrical Company* du salan dersdariyê dike. Sala 1924î dawî li perwerdeya xwe ya matematîkê jî tîne. Sala 1934î li *Royal Society Mond Laboratory* a Cambridge xebatê dibîne. Sala 1939î dibe profesorê fîlozofiya xwezayê û heman salî dibe gerînendeyekî lêkolînên dûgelê.

Ji bo artêşê hin sîstemên radaran çêdike. Sala 1944î dibe endamek projektên atomenerjîyê ya Kanada. Sala 1954î dibe endamek saziya atomenerjiyê ya Brîtanya.

Sala 1925î bi *Eunice Elizabeth Crabtree* re evînmarî bûye (zewiciye).

## Xebat û girîngî

Li *Cavendish-Laboratorium* bi tevî Pyotr Kapitsa li ser fîzîka meydanên manyetîk û germahiyên ekstrem û awarte lêkolîn kiriye. Ji sala 1928î pê ve bi tevî Ernest Walton li ser protonan xebitiye. Cara pêşîn wî, bi tevî Ernest Rutherford îzaha mîsogerî ya sîklotronê kiriye.

## Xelat û paye
* Hughes-Medaille, Royal Society London, 1938
* Ritter, 1948
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1951
* Knight Commander of the Bath, 1953
* Royal Medal a Royal Society, 1954
## Çavkanî

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên brîtanî