open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qîvar

thumb|400px|Wêneyê qîvarê

Qîvar, Kîvar, Kîfar an Qifar bi latîni (*Carduus nutans*) Giyayek buharê di nav zadan, newalan û kêlekê rêyan da şên dihê. Dema şên e qaşikê wê dihê qeşirîn û navika wê ya rexdik dihê xwarin; dema hişk dibe jî nêrekê wê dihê şikandin û mejîkê hundirê wê dihê derxistin û xwarin. Pelên wê û şaxên wê giş bi strî ne. Di jiyana gundiyan de nexasim buharan ciyê wê cuda ye.

## Di gotinên pêşiyan de qîvar

## Binêre
* Givzonik
* Kerbeş

Kategorî:Giya
Pîrqelaçik

**Pîrqelaçik**, giyayek di buharê de li qelaçan şên dihê û dihê xwarin.

## Çavkanî

Kategorî:Giya
Kategorî:Xwarin
Nivîşk

thumb|250px|Nivîşk
**Nivîşk** an jî **nîvişk**, cureyekî rûn e. Nivîşk, rûnekî ji şîrê ajalên wek mî (mih, pez) û mange (çêlek) tê çêkirin e. Rûnê ku ji dewê keyandî hatiye girtin nivîşk tê gotin. Nivîşk ji sedî 82 rûnê şîr e û wekî din jî av, şekirê şîr, mîneral, kolesterîn, vîtamînên di avê de heliyayî, proteîn, asît pêk tê.

Kategorî:Hilberînên şîremenî
Kategorî:Rûn
Tevşo

275px|thumb|Tevşoyekî nûjen
Alava ku pê bizmar tê kutandin yan jî kişandin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Alavên bibir
Teşt

thumb|Teşt
**Teşt** amêreyê ku tê de hevîr dihê kirin an jî cil dihê şûştin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Alavên malê
Hestem

**Hestem** cûreyeke keviran e. Pê xar û kêrên kevîrî dihên çêkirin û agir dihê vêxistin. Ev kevir li her derê nayê dîtin, li hinek çiyayan (wekî Çiyayê Stewrê) li hinek herêman dihê dîtin. Rengê nava vî kevirî sor, qehwe û berzere ye.

Bi bikaranîna vî kevirî ji kevirên dêrîşî, kevzgal û yên xuristanî xarên rengîn ku berê li hinek gundan zarok û zilam giş pê xarmenaj dileyistin dihê çêkirin.

Kategorî:Kevir
Rêsî

Qeysele ya ku ji gihayên şên ji bo êm hatine badan û hûnandin. Pêsî, ji bi dayîna xwarinê ya li sawalan tên çêkirin. Di mehên ên weke pûşperê de tên çêkirin û tên kirin li kadînan. piştre ku demên din ên ku êdî şînatî nîna û gayê nayê dîtin, di demên saqam û berf û baranê de ku sawal dayimî li mal dimênin, hingî didina wan.
Nefel

Gelek navên wê bi Kurdî hene , **Nefel** , **Hespist** , **Ket** , **Koringe** , **Argud** , **Once** an jî **Sewere** . Giyayek e ku ji kulîlka wê Rêsî tên çêkirin. Nêzîkê 300 cûreyên wê hene. Ji Famîleya baqilan e. Cureyên herî zêde tên çandin Nefela spî û Nefela sor e.

## Bawerî û Remz
Nefela **Shamrock** remza gelê Îrlandê ye. Ev nefela spî ya sêpel e.
 
Li gorî baweriyekê Nefela çarpel şansê mirovan zêde dikê. Lê Nefela çarpel kêm tê dîtin. Herwiha Nefelên pênc, şeş an jî bêhtir pel hene. Evên bêhtir pel pir kêm tên dîtin. Rekora nefela herî zêde xwedî pel di 10'ê Gulana 2009'an de hatiye tomarkirin ku ev nefel xwediyê 56 pelan bû. Dîsa nefela 21-pel ji aliyê heman kesî ve hatibû dîtin û ev rekor di Pûşpera 2008'an de hatiye tomarkirin.

## Çavkanî
* Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî
* Nefela 21-pel
* Rekora nefela herî zêde xwedî pel 

## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleya baqilan
Kategorî:Kulîlk
Şikeva (hevîr)

[thumb|[Kilorên ji hevîrê şikeva]]
**Hevîrê şikeva** (herwiha *pelhevîr*) ji girikên hevîr ên bi tîrikê hatine vekirin, tenikkirin re tê gotin.

Pelhevîr bo çêkirina nanê sêlê, kilor, rişteyê (hevîrriste, riste) tê bikaranîn. Gorî pêdiviyan stûr an tenik tên vekirin. Bo vekirina pelhevîrê ji xeynî tîrikan, textê hevîrê jî pêwîst e.

## Hin cureyên pelhevîrê
* Pelhevîra ardê (arvanê) garisê (lazût): Stûr e bo klor û parxacên hevîrê lazûtê yên biçûk in.
* Pelhevîra koçerkî: Aliyekê wê rûnkirî ye. Hin caran aliyên rûnkirinê bi hev ve tên pevkirin. Pirranî ev tê vekirin, lewra hêsan e. Bo mêvanan nabe, mêvan werin malekê divê tenik bên vekirin.
* Pelhevîra kodikê: Ji kodikek biçûk, girik di dirûvên zarekê de tê birrîn û vekirin. Dişibe ya koçerkî, stûr e.
* Pelhevîra pîrejinan: Gelek tenik e, her kes nikare vebike.
* Pelhevîra bajarkî: Tiştan (gûz hwd) tevlî hevîrê wê dikin.

Hevîrê şikeva
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha Rojhilata Navîn
Qetûf

**Qetûf**, selikek pahn û mezin e ku ji şivê dahlan yan jî ji yê mêwan hatiye çêkirin. Li pişta keran, qantiran yan jî hespan bi herdu aliyan ve tê girêdan û pê axilbe tirî, bacana sor tên ragihandin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Alavên malê
Karê aziban

Di dawetan de mafê kesên ku azib in. Piştî bidawîbûna dawetê zava vexendî malek dost an jî merivê xwe dibe.Li wir piştî şîvan xortên azib radihêjin daran û ji kesên zewicandî miqtarek dirav *(pere)* dixwazin. Heger da da, ne da bi dara lêdixin û ew mîqtara ku biryar li ser hatiye birîn bi zorê jê distînin.Piştî ku berhevdana peran xelas dibe xort diçin xwarin û vexwarinê dikirin bi wî perî û tev de gişê şevê heyta dema zava birêbikin dixwun û vedixwun.

Kategorî:Çanda kurdî
Dar û pil

**Dar û pil**, leyistikek zarokan e. Yeko yeko jî bi grûban jî dihê leyistin. Amûrên leystikê darek (şıva qalind) û pil[darik]eke. Dar bi qeysî 75 cm, pil jî bi qeysî 25 cm drêj e. Dar wek şivekê ye û rast e. Lê pil kinik û qalind e û ji bo dar xweş were lêxistin û ji  erdê xweş were rakirin her du serikên wê jî tûjik in.

Zarok berî ku bileyizin ciyê li pilê xistinê bi xêzikekê tespît dikin û çîtikê diavêjin ku ka wê dora lêxistina pêşî  a kî/kê be. Dor li kî/ê bikeve ew radihêje **dar û pilê **  û ji bo lêxistinê diçe lingê xwe datîne ser xêzikê, li gorî qeîdê dema dar li pilê bixe divê lingê wî ji xêzikê derbas nebe. Piştî li pilê dixwe darê xwe bi razandî li ser xêzikê datîne.

Yên din jî diçin besta ku piştî lêxistinê pil wê werê. Mebesta wan heyta ku karibin pilê li hewa zevt bikin,heger ev nebû rahêjin pilê ji ciyê ku hatiyê û bavêjin ba xêzikê. Pilê çiqas nêzî xêzikin ewqas ewantaja wan he ye. Lewra lêxistvan wê zehmetî bikşîne ku pilê vê carê bi dar ji xêzikê dûr bixe. Heger pil ji aliyê zevtkaran li hewa were zevtkirin yan jî pil bi avêtina destan li darê ser xêzikê were xistin leystok dor diguherîne.

Piştî pil hate cem xêzikê vê carê lêxistvan radihêje darê xwe ku li pila erdê xe, wê bi hewa xe û li hewa jî lêxe û bi vî haweyî wê ji xêzikê dûr bixe.Sê mafên lêxistvan he ye ku li pila erdê xe. Piştî Sê mafan lêxistvan diçe ba xêzikê û ji wir heyta ba pilê bi gavan dipîve. Her gavê bi ser navê qalekê ji xwe re dihesibîne. Bi vî haweyî leyistok berdewam dike. Di dawiyê de qalên kî/ê pir bin ew qezenckirî dihê pejirandin.

Kategorî:Lîstikên zarokan
Dûrik

**Dûrik**, kilamên jinan yên li ser kul û derdên xwe dibêjin re dihê gotin.

Kategorî:Gel
Kategorî:Stranên kurdî
Serbizêr

**Serbizêr** xwarineke ku ji nîsk û savarê çêdibe. Weke şorbeyê bi ekl û weke girarê kêmav e.

Kategorî:Xwarin
Maşot

**Maşot**, kurmikê larva perîdankan e.

## Pêşangeh

Wêne:Maşot.jpg|Maşot
Wêne:caterpillar-2.jpg|Maşot-2
Wêne:Chenille de Grand porte queue (macaon) Fausses pattes.jpg|Proleg *[[Papilio machaon]]*


Kategorî:Kêzik
Quling

**Quling**, **Qulingê nas** an jî **qazîquling** (*Grus grus*), cureyekî balindeyan ji famîleya qulingan (*Gruidae*) e. Gerden û pê û stûyên qulingan dirêj e, nîv kund, çengdirêj in û nikulê wan stûr û dirêj e û fesala leglegeyî. Şaperrên wan bi ser kuriya wan de dihên. Nêr û mê rengek in. Li ser axê hêlînê çêdikin.

Li Kurdistanê du cure jê hene: qulingê nas û qulingê stûreş a biçûk.

## Şayes
thumb|çep|190px|Qulingê nas
Quling 115 cm dirêj e. Şînekî bi ser risasiyê tarî ve ye. Enî û piştpatik û serê kuriyê reş in, erzing û binerzing bi ser reşî ve ne, gîxeke spî ji alekan dest pê dike heta ser milan diçe. Kulovanka serî sor ve ye. Nikil risasiyekî bi ser keskî ve ye û binê wî sor ve ye û ji yê leglegeyî û şaqavî kurttir e. Çav sor in. Pê û roq (baskê pêyî) reş in.

## Reftar
thumb|180px|çep|Refeke qulingan ku wekî forma tîpa Vê lê dike.
Balindeyek sil û gelekî kûvî ye. Rêveçûna wî giran e. Dema dest bi tirsê dike serê xwe radike û stûyê xwe jêk tîne der. Komkome digerin. Li çûnê li hewa refa xwe wekî şêweya tîpa V lê dike.

## Jîngeh
Di nav reviyan de li perê çem û robaran dijîn. Zivistanan qesta deştan dikin. Li ser erdê hêlînê çêdikin.

## Belavbûn û koçerî
thumb|190px|Refên qulingên nas yên koçber
Îlonê ji milê bakurê rojava ve ber bi başûrê rojava ve qesta Kurdistanê dikin. Li welatên skandînavî û Ûrisê û heta Almanya û welatên Balkanê û Tirkiyeyê û Tirkmenistanê bo nişîv û heta rojavayê Sîbîryayê bo milê rojhilatê û li hindek cihan ji başûrê Spanyayê û li bakurê Îtalyayê têjikan tîne derê. Zivistana xwe li hevda Deryaya Spî û Îraqê û bakurê Afrîkayê heta Sûdanê û Etiyopyayê li nişîv diborin.

thumb|Hêk
## Çavkanî

* Îsmaîl Taha Şahîn (2006). Balindeyên Kurdistanê. Spîrêz, Dihok.
* H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28

## Girêdanên derve

* International Crane Foundation's Eurasian Crane page 
* Eurasian Crane (''Grus grus'') from *Cranes of the World* (1983) by Paul Johnsgard
* Common Crane videos, photos & sounds 
* Cranes found breeding in the Fens of East Anglia for the first time in 400 years 
*  Common cranes discovered in Champagne (France) 
* Photos of the Common Crane 
* Observing cranes without disturbing them 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Beravî
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Nixrût

**Nixrût** yan jî **Nuxrût**/**Nuhrut** () gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

## Bi cih bûn
Gundê Nixrût nêzî 20 km li rojhilata bajarê Xelfêtî disekine û gundekî kevn e. Lo gorî lêkolîneran ev gund berî jidayikbûna Îsa hatiye avakirin û di gelek nivîsên rêwiyên nas de navê gund derbas dibe.

## Dêra Nixrût
Nixrût yek ji gundên ku berê xwediyê dêrekî bun e. Li gundên Xelfêtiyê ew dêr bi tunebûnê re rûbirû bimînin jî, nêzî her car dîwarên dêra Nixrûtê hîn li ser pê ne, lê bana dêrê bi timî mixabin hilweşî ye.

Li gorî lêkolîneran dêra Nixrûtê dêreke bîzantînî ye û di sedsala 500an de hatiye avakirin. Dirêjbûna dêr digihêje 17 metran, firehiya wê jî 10 metran e. Li ber dîwara rojavayê de odeyekî bicûk heye, plana odeyê jî gilover e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Keferan

**Keferan** yan jî **Kufirxan** () gundekî Xelfetîyê di parêzgeha Rihayê de ye.

Kategorî:Gundên Xelfetî
Helbînî

**Helbînî** (, , ), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Harvenek

**Harvenek** (, , ), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Eyno

thumb|rast|320px|Kaniya Eyno (sal 2007)
**Eyno** (, ), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

### Kaniya Eyno
Di navceya Xelfêtî de kêm kanî hene, lê ew ji ber zelalbûna xwe ji aliyê gelê Xelfetî ve têne naskirin û hezkirin.

Ji ew kaniyan navê hinekan wisa ne:
* Tat-Eyn: girêdayî gundê Tat-Eynê ye.
* Kaniya Eyno: girêdayî gundê Eyno ye.

Kaniya Eyno ji ava ku ji zinarên bilind ve derdikeve û diherike jêr pêk tê. Ava ku rêya xwe digere ji ber qewareke xwezayî xwe kom dike û dibe wek goleke bicûk. Kûrahiya vê golê digijêhe 1.5m metran, lewra dema havîn dibe gelek malbat bi zarokên xwe ji têne wê derê û pîknîk dikin. Der û dora kaniya Eyno gelek kesk e û li wê derê hinek dar jî peyda ne.

Dema ku meriv ava kaniya Eyno disopîne meriv digihêje ber ava Ferêt, ji ber ku ava kaniya Eyno berdewama rêya xwe dike û diherike behra Ferêt. Ji ber avakirina Bendava Bêrecûgê cihên herî taybet û xwesik ên kaniya Eyno mixabin ketin bin avê. Lê di sala 2006an de rêyek ku ji gundê Eyno ve digihêje kaniyê hat cêkirin û lewra girîngbûna kaniya Eyno ji bo turîzma herêmê bilindtir bû.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Erih

**Erih**, anku **Eriḧ** (, ), gundekî Xelfêtiyê yê parêzgeha Rihayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Çêwek

**Çêwek** () gundekî navceya Xelfêtî ye û di parêzgeha Rihayê de cih digre.

## Erdnîgarî

Gundê Çêwek li ser sînora parêzgeha Riha û Dîlokê radiweste û yek ji gundên herî bakûr ên Xelfêtî ye. Li rojavaya Çêwek gundên Dîlokê, li bakûrê jî gundên Elihê têne dîtin. Behra Feratê ji gund 1&nbsp;km dûr e û sînora parêzgehên Riha û Dîlokê diyar dikin. Ji bajarê Rihayê 123&nbsp;km, ji yê Xelfêtiyê 32&nbsp;km û ji Dîlokê 117&nbsp;km dûr disekine. Jimara gundiyan di sala 2000an nêzî 173 bû, ji wan 99 jin û 74 mêr bûn. Nêzî 65 mal di gund de hene.

### Bi cih bûn

Gundê Çêwek li ser tepeke hatiye avakirin û lewmane bayek hunik hertim ji ser ve derbas dibe. Behra Ferêt 1&nbsp;km ji gund dûr e û li basûr-rojavayê gund derbas dibe, lê ji ber ku rêya dice behrê dijwar e nemimkûn meriv bi alîkariya erebe biguhêje wê derê.

Derdorê gund tijî darên zeytûn û fisdeqan bin jî (yên ku ji boy cotemeniyê hatina candin) darên xwezayî jî di vê herêmê de têne dîtin. Li basûrê bax û baxce, li bakûr û rojavayê jî erdên betal ên ku ji boy cêrandina mih û sewalan tên bikaranîn. Daristaneke bicûk û xwezayî li **Qada Guran ** (li rojavayê) peyda ye. Ew daran gelek hêdî mezin dibin û ne di bin parastinê de ne.

### Avhewa

Îqlima herêmê weke ya Behra Spiyê ye, lê demsalên herêmê dijwar derbas dibin. Mehên Hezîran heta Gelawêjê gelek hişk derbas dibin. Di zivistanê de bi gelemperî pir berf dibare. Bayê ku ji hêla Ciyayên Torosê tê zivistanê dijwartir dike.

### Ajalên xwezayî

Li derdorê gund ajalên xwezayî - wek rovî û gur - dijîn. Tê gotin ku li kenarê Ferêt pisika kûvî/givir jî hatiye dîtin. Heta salên 90iyan di vê herêmê de bizinên ciyayê jî hebûn. Yek ji ajalên ku jimara xwe zêdetir bûye gur e. Li gorî gundiyan eftar jî hatine dîtin.

Li bakûrê gund ji dûr ve Çiyayên Torosê têne dîtin. Heta meha Gulanê serê wan ciyan ji ber berfê gewr in. Xuyana ew ciyan ji boy herêmê taybet in.

## Ahagiyên sosyolojîk

Çêwek heta salên 1990iyan bi gundê Keferanê ve girêdayî bû û ji vê demê bisunde xwe ji keferanê veqetand û bû gundekî serbixwe. Ceyran di sala 1985an û ava vexwarinê jî di sala 200an de gihîstin gund. Ji ciwanên gundan sedî 85 ji ber sedemên aborî kocberiya xurbetiyê kirine. Di gund de dibistanek û dikanek hene. Wekî din gund xwediyê girêdayî înternet-cafeke ye û girêdayî înternetê jî buye.

Civaka gund zêdetir ji kal û pîran pêk tê. Heman heman gîs mêriyên hev in û lewmane têkiliyên xwe bi hev re rind in. Malên gundiyan nêzî hev in, bi pirranî duqatî ne û ji boy sert û mercên wê derê modern xuya dikin. Qata jêrîn weke axir ji boy xwedikirina heywanan tê bikaranîn.

## Aborî û binavayî

Gelê gund bi cotemenî û ajaldarî xwe derbas dike. Wekî din, gundiyên li derva welêt pere disînin malên xwe û alikariyê didin gundiyan. Bi taybetî ji ber pirsgirekên aborî gelek gundî ji sala 1960an ve kocberiya Ewrupa kirine.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Çeqelan

**Çeqelan** (, ), gundekî Xelfêtiyê yê parêzgeha Rihayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Bîlesûr

**Bîlesûr** an jî **Belesûr** (, ), gundekî Xelfêtiyêyê yê parêzgeha Rihayê ye.

Gund heta sala 1999an de li kênara cemê Feratê bû û li hemberî Hromklayê disekiniya. Pistî cêkirina Bendava Bêrecûgê gundê Belesor bi timî kete bin avê. Tenê minareya camiya gund ji avê derdikeve ber b jor û dîmeneke taybet tîne pês cavan. Ji aliyê hikumetê ve gund li cihekî din ji nu ve hat avakirin.

## Dîrok
Tê gotin ku dîroka vî gundî digihêje heta berî jidayikbûna Îsa, ji ber ku li dîwarên derdora gund gelek nivîsên asûrî hatine dîtin. Herwiha, gelek sikeft û tirbên dîrokî hebûn, lê pirek ji wan ketin bin avê. Sikefta gund a ku berê wek dêr dihat bikaranîn li herêmê binavûdeng e.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Bazûr

**Bazûr** (, ), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.

## Dîrok

Li ser diroka gundê Bazurê heya niha tu lêkolînên fireh nehatine kirin. U ji ber ve yekê jî dîroka xwe pir nayê naskirin. Lê belê tê zanîn ku gund nistecihê ermenî û romayiyan bûye.

Dîroka gund a dem dirêj wisa tê zanîn; gundiyên xwe yê destpêkê 400 ango 500 sal beriya niha ji êsîra Dugerîn a Rihayê qut dibin û cihê niha ku gund lê avabuyû nistecih dibin.
Li gor pîremêrên gund; tê gotin ku xwediye gund ê destpêkê *Mala Ommê* (Geleç’ler) bûne. Çend malbatên derve hatine û gund hêdî hêdî mezin bûye.

Bazur di demên kevnar de li ser rêya kervanên bazirganan bû. Ji ber cihê wê berê kerwanên bazirganan pir têre diçûn û dihatin. Gund di navbera bajarên kevin yê wek Zeugma (Belkiz), Hromkla (Rumkale) û Samsatê (Malatya) de bû. Cihekî xwe yê stratejîk hebû.

### Kela Bazûr
thumb|200px|çep|Yek ji şikeftên li derdora Kela Bazûr

Kela gund kes nizanê ku kê û kîjan demî hatiye avakirin. Kela di xebatên arkeolojik de hatiye dîtin. 1998’an de ji bo bendava Birecikê de cihên ku divê di bin avê de bimînin de kela Bazurê jî hebû.
Li gorî pîvanan kel xwediyê 185 dirêjahî û 15/20 m firehiyê bû. Sikeftekî takê xwe yê teng tê de hatiye dîtin. Herêma ku kel lê ye, ji ber vê yekê jê re KaLacix tê gotin. Di roja me ya îro de bermayên kela Bazurê pir kêm mane.

### Îna

Çiyayên bakurê Kalacixê li ber qiraxa çemê Feratê re tê, ji wê herêmê re Îna tê gotin. Li vir jî gelek kevnarên dirokî hene. Riyên xwe yê ku bi destan hatine çêkirin balkês in. Disa di vê herêmê de nêzîk 40 sikeftên balkês, yên bi destê û yên ku bi rêya xwazayî hatine çêkirin hene. Mixabin di roja me ya îro de piraniya van sikeftan di bin ava bendava Bêrecûgê de mane.

### Dêr

Mixabin dêra gund negihîstiye heya roja me ya îro. Lê tê zanîn ku di dema Fileyan de hatiye çêkirin. Gundiyan kevirên dêrê di avakirina avahiyên xwe de bi kar anîne. Cihê dêrê jî ji camiya gund 15/20 m li hêlê bakûr dikeve. Li cihê dêrê îro xanî hatine çêkirin.

### Şikeftên binerd

Bi gistî 3 sikeftin ku dicin bin erdê hene. Li ser ew sikeftan jî pir li ser lêkolîn nehatine kirin. Disa wek pir acebên gund di kijan demê de û ji aliyê kê ve hatine çêkirin nayê zanîn. Yek ji ewan sikeftan xwediyê 100 m2 an e û bilindahiya xwe jî 2m ne. Yek derî, yek sipak û stûnên xwe hêne. Tê bawerkirin ku dyiyare seweyê sikeftê û çêkirina wê kedekî mezin xwastiye: ji xwe zinar hatiye kolandin û bi vî rengî hatine çêkirin.

Her wiha li gund pir cûrnên avê yên mezin ûbiçûk , dîsa li aliyê Kalacixê sikeftên mezin û biçûk yên ku bi keda desta nû bi xwazayî hatîne çêkirin jî hene.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Cibîn

**Cibîn** (, ), gundekî Xelfetiya parêzgeha Rihayê ye.

Cibîn yek ji gundên Xelfetiyê bi eslê ermenî ye. Îro di Cîbînê tenê misilman bijîn jî, dêra gund ya berê û sembolên xirîstiyanetiyê têne dîtin.

Di gundê Cibîn de dêra berê îro weke camî were bikaranîn jî, dêriya dêrê hîn jî li cihê xwe radiweste.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Emeran, Xelfetî

**Emeran** (1928: عمرلو / *Eumérlu*; 1946: *Ömerli*; ) gundekî navçeya Xelfetiyê ye, ku li parêzgeha Rihayê ye.

Ev gund cihê jidayikbûna Abdullah Öcalan, damezrînerê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK), ye ku di 4ê nîsana 1949an de li wir jidayikbûye. Rojbûna wî her sal ji aliyê bi hezaran kurdan ve tê pîrozkirin. Di 4ê nîsana 2009an de, komek ji 3,000 kurdan ber bi Emeranê ve dimeşiyan da ku 60 saliya rojbûna Öcalan pîroz bikin. Meş ji aliyê rayedarên tirk ve hate astengkirin û di encamê de pevçûn çêbûn. Du zilaman jiyana xwe ji dest dan.

Herwiha, gund cihê jidaykbûna birayê Abdullah, Osman Öcalan û xwerzî wî Ömer Öcalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Gundê Amara 

Kategorî:Gundên Xelfetî
Aram, Xelfetî

**Aram** (, ) gundekî Xelfetiyê yê parêzgeha Rihayê ye.

## Dîroka gund

Li gorî gotinan be, koka vî gundî tirkmenî ye. Di gotûbêjên gundiyan de hîn jî parçeyên zimanê tirkmeniyan peyda ne. Lê balkêş e ku navê gund Aram gotineke bi zimanê aramî ye jî.

Dema ku mirov dîroka aramiyan dikolîne mirov li vê gotinê rast tê, ji ber ku Aram navê welatê Aramiyan bû.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Aram (nav)

**Aram** li gorî pirtûka Mûsa (di Încîla pîroz de) bavê Aramiyan e û yek ji zarokên Samî ye. Brayên wî yên din Elam, Asûr, Arpaxşad und Lûd in. Bi vî awayî Aram û brayên wî neviyên/torinên Nuh in.

Lawikên Aram Ûz, Hul, Geter û Maş in.

Kategorî:Kesayetekî tewratê
Destar

[thumb|150px|Destarek ji [Tîbetê ]]

**Destar**, cureyekî aşê prîmîtîv e. Ji du kevirsêlên gilover pêk tê. Kevirê ser tê gerandin û gorî mezinahî û giraniya kevirsêlan genim, ce, nîsk û hwd tê de dihê hêrandin.

## Çêkirina savarê
Bo çêkirina savarê jî tê bikaranîn. Li hin gundan bo çêkirina savarê ding hene. Ding milkê hemî gundiyan e. Kevirê wî yê ser wekî gogê, yê binî jî wekî tasê ye. Bo yek an du cot ga, hêştir an kerê ding tê gerandin. Di demeke kurt de bo savara hemî gundiyan tê çêkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên hêrandinê
Kategorî:Îcadên çînî
Toraq

**Toraq**, xwarinek ji ava penêr ya kelandî dihê çêkirin û dihê xwarin. Toraqa Dêrîşê li derdora Bismilê û Stewrê gelek navdar e.

## Galerî

Wêne:Toraq Amed 2010.JPG|Toraq
Wêne:Toraqa hishk Amed 2010.JPG|Toraqa hişk


Wuha reng e toraq li ser deyne rûn

Digel nane buxde qe nade cunûn

Mela Birhanê Tarînî...

Kategorî:Hilberînên şîremenî
Kategorî:Penîr
Heftok

**Heftok**, leyistinek bi pênc kevir ên biçûk ji aliyê keçikan ve rûniştî dihê leyistin.

Kategorî:Lîstik
Şevbihurk

**Şevbihurk**, civat û sohbeta êvaran a ku heta nîvê şevê didome. **Şevbêrk** jî dihê gotin.

Berî ku televîzyon dihê kevin jiyana rojane li gundan her şev li malek yan jî li du sê malan şevbihurk dihate çêkirin. Carina bi sohbet carina bi kulam û leystinan heyta derengiya şevê didomiya.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda kurdî
Zerêya Jor

**Zerêya Jor** gundekî Bismilê ya Amedê ye. Li perava çemê Dîcle li ser qelaçekî ye. Li jêra wê Zerêya Jêr li jora wê jî rêya ji Bismil diçe Batmanê û Çoltepe he ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Tezeka

**Tezeka** an jî **Tezekan** (, berê *Tezekli* bû), gundekî Bismilê ye. Li kêleka çemê Dîcle, li ser rêya Tepê û Stewrê ye. Niştecihê wê tirk in lê mezra wê ku nav kooperatîv kurmanc in. Debara gund bi çandiniya avî ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Omera

**Omera** () an jî **Omeran**, gundekî li ser navçeya Çinarê ve ye. Ev gund berê navçeya Bismilê ve girêdayi bû. Gundekî eşîra Omera ye. Ji ber wê yekê navê gund Omera ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çinarê
Zerêya Jêr

Gundekî Bismilê ye.Li perava Dîcle di newalekê de ye.Li Jora wê Zerêya Jor û li jêra wê jî çem û Tepê ya ku li wî alî çem e, he ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Darloya Jor

**Darloya Jor** an jî **Dariloya Jor** (1928: *Yukarı Fetle* (**Fetleya Jor**); bi tirkî: *Yukarıdolay*), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Bismil, Koşkê, Kemberlû ya Xetîbegê he ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Darloya Jêr

**Darloya Jêr** an jî **Dariloya Jêr** (1928: *Aşağı Fetle* (**Fetleya Jêr**); 1946: *Aşağıfetle*; bi tirkî *Aşağıdolay*), gundekî Bismilê ye

Kategorî:Gundên Bismilê
Şikefta Çilstûn

**Şikefta Çilstûn**, şikefteke li gundê Çilstûnê (Kirkdîlekê) ye. Di hundir de çil (40) stûnên wê hene. Ji ber bêxwedîtiyê nuha ev şikeft heyta nêvî bi axê tije bûye.

Kategorî:Şikeft
Bingeh

Bingeh (ji dido peyven bi kurdi cedibe. bin dijberî ser u geh jî ji gehabune anjî ji merhaleya feydabune te)
:* Bingeh di ole Îslamede penç riknên Îslamê u şeş Şartê Îmanêne. (Îslam)Îslam#Her .C5.9Fe.C5.9F .C5.9Fert.C3.AAn baweriy.C3.AA

:* Dema go dar kurme xwe jidihay an ase di nav erdede diberdin bigehê dare başa.(Zanyariya şînahî,Zanyariya daristanî)
:* Go mirow dest bi avakirina haniyan dike peşî yek bingeh dideyne u li ser bingeh pistra hani te avakirin. (tekniqe avakirine)
:* Bingehê xwendin u nivisandine di dibistana seretayî de te deynin. Bingehê zaningehe di dibistana navîn u bilind de te deynin. (Perwerde)
:* Li gora Sigmund Freud di pirtuka wî bi nave "Şîrovekirina xewne" bingeha "hişe veşartî" bi mirov re ji destpeka cebuna mejî di zike dayike de heta gihiştina amre sise sali tedeynîn. Jiber we yeke mirow kare hate amre sise salî şunve tista tene bîra xwe u tişte berî sise salî mirav bi xwe bawere go wî jibîrkiriya. Bele Sigmund Freud dibeje ev ne jibîrbuye tene veşartiye. (Psîkanalîtîk)
## Çavkanî
http://arbeitsblaetter.stangl-taller.at/WISSENSCHAFTPSYCHOLOGIE/PSYCHOLOGEN/Freud.shtml

Kategorî:Îslam
Kategorî:Perwerde
Kategorî:Psîkoanalîz
Belê, Bismil

**Belê** (1946: *Belli*; ), gundekî ku bi navçeya Bismila Diyarbekrê ve girêdayî ye. Gund 14 km dûrî Bismilê ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Dims

thumb|250px|Dimsê tiriyê
**Dims** an jî **dimis** xwarin û vexwarinek ji tû an tiriyê esirandî ku hatiye kelandin û bûye pelûl çêdibe. Di çanda xwarinê de ciyekî girîng digire.

## Girêdanên derve

Kategorî:Xwarin
Lordi

thumb|250px|Lordi 2009.
**Lordi** komeke finlandî ya şêweya muzîka hard rock, heavy metal û shock rock e. Kom di sala 1992'an de ji hêla Mr. Lordi ve hat avakirin.

Di Festîvala Stran û Kilaman a Eurovisionê ya sala 2006'an de Lordi koma herî serkevtî bû.

## Endamên Lordi
* Mr. Lordi (1992–ana)
* Hella (2012–ana)
* Hiisi (2019–ana)
* Amen (1996–ana)
* Mana (2012–ana)

Endamên berê:
* G-Stealer (1996–1999)
* Magnum (1999–2002)
* Enary (1997–2005)
* Kalma (2002–2005)
* Kita (2000–2010)
* Awa (2005–2012)
* Otus (2010–2012)
* OX (2005–2019)

## Albumên Lordi
* Napalm Market (1993)
* Bend Over and Pray the Lord (1997)
* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Monster Show (2005)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Zombilation (2009)
* Babez for Breakfast (2010)
* Scarchives Vol. 1 (2012)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)
* Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016)
* Sexorcism (2018)
* Killection (2020)
* Lordiversity (2021)

Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1992an de hatine avakirin
Kategorî:Muzîkvanên birûpoş
Etar

[thumb|rast|Etarekî kurd bi xêzkirina wênesaz [Auguste Wahlen (1843)]]
**Etar**, kesê ku bi kerê, qantirê yan jî bi ereba hespan li gundan digere û tiştên wek şekir, sabûn, benîşt, nepox, ta û derzî, kêrik, misîn û hwd difroşe.

Etar tiştên xwe ji peran pirtir axilbe bi ceh, genim, nîsk, hêk û hwd re teqas dikin. Ji amûra ku pê ceh û genim dipîvin re kodik dihê gotin. Wekok, bi kodikek ceh 10 şekir, bi kodikek genim 20 şekir difrotin.


Wêne:Etar.jpg|Etarek ji Bismilê


Kategorî:Pîşe
Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê

**Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê** (), rêveberiya Komara Tirkiyeyê ye.

Di 23ê nîsana 1920an da hatiye damezrandin, parlamena tirkî ya mezin e. 550 endamên wê hene. Di hundurê wê de, her komên ku cihdigirin, beş û koma wan heye. Têde, her kom, ku derket ser 21´ê re karê komê ava bike. Tevî ku li tirkî, gelek komên din hene, yek ji wan komên din mixabin têde nimînadina (temsil) xwe nabînin. Hemû endamên wê bi navê tirk têde cih digirin. Çend ku kurd, ser 25 milyonan re ku di nav sînorê tirkî de cih digirê li Bakurê Kurdistanê hene jî, ti mafê wan nîn a ku bi navê xwe nimînan bişênina wir. Zimanê kurdî li wir qedexe ye. Tenê li wir, ti dikarê zimanê tirkî bikar bêne.

Kar û kerkirina wê, bi çêkirina zagon û destûrê ya. Karkirina wê, bi serok, dîwana serok û komîsyonan re dibêt. Bi çar û çar sal bûna Hilbijartinan re endamên wê tên hilbijartin.

## Parlamen
* **Hikûmet (319)**
**  Ak Parti (264)
* Piştgiriya ji bo hikûmetê
**  MHP (50)
**  Hüda Par (4)
**  DSP (1)

* **Opozîsyon (281)**
**  CHP (130)
**  HDP (57)
**  İYİ (43)
**  SP (20)
**  DEVA (15)
**  YRP (5)
**  TİP (4)
**  DP (3)
**  EMEP (2)
**  DBP (2)

## Girêdanên derve


Tirkiyeyê
Mele Şafiî

**Mele Şafiî** di helbijartinên meha gulanê 2005an de bû serokê Civaka Îslamî ya Kurdistanê. Mele Şafiî sedeyi çar salan hejî serokatiya civakê bireve dibe.

## Jiyana wî
(bi devê wî)

## Çavkanî
http://www.cik-baweri.com/index.php?option=com_content&task=view&id=3

Kategorî:Oldar
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Xarmenaj

thumb|Xar
thumb|Xarmenaj

**Xarmenaj** yan jî **xarmenaş**, leyistokek bi xarên kevirî yên ku ji kevirê Dêrîşî bi kevirê hestem hatiye çêkirin dihê leyistin. Li gundên Bismilê û yên Stewrê gişan berî nuha 30 salî di zivistanê de li bestên rast yên ku tavê dibînin dihate leyistin.Ji dervî keç û jinan gundî giş bi mezin û zarokan rojên xwe yên çile bi granî bi vê leyistikê derbas dikirin.

## Xarmenaj wiha dihê leyistin

Pêşî çend kes ketibin leyistokê ewqas pereyên hesin lî dûv hev her yek bi qasî du metre ji hev dûr bi haweyekî qûçkirî dihê niçikandin û rêzkirin.Paşî ji ciyekî bi qasî sê metroyan dûrî pereyan ku jê re **serek** dihê gotin, xar bi tilîkan bi xwêr re dihê avêtin wan ku li wan ke ve û bi qulipîne. Kî perê kî biqulpîne wî pereyî dixwe berîka xwe.Ango dibe jê re. Kî xara xwe li serê xara kî xe wî dikuje, ango têk dibe; bi vî hawî jî pereyê qûçkirî ji kesê têkçûyî diçe.Kî têk biçe ji leystikê heyta careke din derdikeve û leystik bi yên mayî(nemirî) dom dike. Ji ber vê yekê jî leystikvan heyta ku derfet he be xarên xwe nayinin nêzî hev.Piştî ku pere giş hatin qulipandin,yan jî ji dervî yê dawî gişên leystikvanan kengî hatin kuştin,leystik bi dawî dibe.

Ev leyistok di salên dawî de hilat.

## Girêdanên derve
* http://www.youtube.com/watch?v=ez44ciBk8I4&feature=youtu.be

Kategorî:Bismil
Kategorî:Lîstik
Kategorî:Stewr
Yekîtiya Meleyên Welatparêz

**Yekîtiya Meleyên Welatparêz**, *(bi [[tirkî]]: yursever imamlar birliği)* di sala 1991ê de hate damezrandin. Ev yekîtî bu bingeh ji bo avakirina sazî û dezgehen olî yên kurdên misilman.
* Yekîtiya Meleyên Welatparêz di sala 1992 de Hereketa Îslamiya Kurdistanê damezrand.
* Pedivî û xwesteken nû yên demê hişt ku di sala 2004an de Civaka Îslamiya Kurdistan bibe warîse wê yê xebatê û were damezrandin.

Kategorî:Îslam
Kategorî:Yekîtiya meleyan
Nêçîr

**Nêçîr**, di zivistanê de bi amûr û haweyên guherbar seyda ajalên berrî. Ji vî karî re nêçîrvanî û ji kesê ku vî karî dike re jî nêçîrvan (seydvan) dihê gotin.

Hinek ajal bi li pey bazdanê, hinek bi xwe veşartina li kozikan û bi çekan, hinek bi tajîyan, hinek bi kewan dihên seydkirin.

Amûrek nêçîrvaniyê dehbik (dabik) e.
Dehbik

**Dehbik** yan jî **dabik**, amûrek nêçîrvaniyê ye ku bi granî ji bo girtina çûkan û ajalên bi zerar yên wek rêvî (rovî, rûvî), mişk, gur û hirç dihê bikaranîn.

Dehbika çûkan ji mûyê teriya hespan û bi grêdana xilboqî dihê çêkirin. Li ser sergoyan yan jî li ser reşahiyek li nav berfan dihê danîn û pê beytik, kebok (kevok), çîq(reşçêlek) û çûkên hwd dihên girtin.

Dehbika ajalên bi zerar hesinî ye û xwediyê sîstemekê ye.

Kategorî:Nêçîrvanî
Arsenal F.C.

**Yaneya Futbolê ya Arsenal** (bi îngilîzî:Arsenal Football Club) yaneyeke îngilîz a futbolê ye û weke FC Chelsea yek ji yaneyên herî navdar a Îngilistanê ye.
Yarîgeha Arsenalê Stadyuma Emirates e.

## Pozîsyon 2009/10

Kategorî:Avabûnên 1886an li Înglistanê
Kategorî:Yaneya futbolê ji Londonê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê
Merxendê

**Merxendê**, gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Erebkent, Qerepêçê û Şêxûsivê he ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
FC Girondins de Bordeaux

**FC Girondins de Bordeaux ** yaneyeke fransî ya futbolê ye û ligel Marseille yaneyeke futbolê ya fransîyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Bordeauxê Stade Chaban Delmasye

Kategorî:Avabûnên 1881ê li Fransayê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Fransayê
Mala Şêx Hamid

Şêxên Ehmedîyê ya ku gundekî navçeya Stewrê ya bi Mêrdînê ve girêdayî ye.Ew bixwe Ereb û ji zemaniyan [demê kevn] ve ji aliyê Erebîstanê hatine û li vî gundî bi cî bû ne.Ocaxa wan qadirî ye û şêxantî ji bavan derbasî kuran dibe.Kesê ku bi xwîna xwe ne ji şêxan be ilmê wî çi dibe bila bibe nikare bibe şêx.

Li derdora Stewrê,Bismilê û Batmanê gelek mirîdên wan he ne.

Kategorî:Stewr
Dorikan

**Eşîra Dorika** (**Dorikan**, **Dorekan**, **Dorek**) yek ji eşîrên herî kevin û mezin e di Kurdistanê de. Nevîyên **Mir Dorik Xanê Bedlîsê** ne. Mîr Dorek, mezinekî rojkiyan bû, û apê Şerefxanê Bedlîsê bû. Serokê Aşira Dorika, Malbata Abbas in, li Gundê Dugirê ne. Bêtir ji 140 Gundên Eşîra Dorika di herçar perçên Kurdistanê de hene. Herêm û Gundên Eşîra Dorika li Bakure Kurdistanê li Heskîf, Midyadê, Mêrdînê, Êlihê, Nisêbînê, Amedê û Mêrsînê; li Rojava (Cizîrê); li Başur (Mouzul û Şengale) û le Rojhilat (le Mehabate û li çiyayê Zagrosê ) hene.

## Girêdanên derve
* asiret dorik
* Eşîra Dorikan
* http://dorika.de/

Kategorî:Eşîra Dorikan
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Dêrîşî

thumb|Kevirê dêrîşî
**Kevirê dêrişî** yan jî **[[kevzgal]]**, kevirekî gelek rengîn e ku tenê li çiyayê Dêrîş û Quzêrîbê he ye û jê xarên kevirî û kevirên mermerî dihê çêkirin. Di nava kevir de reng, reh û reh û xet xet li hev dilefin.

Kategorî:Kevir
Hesen Guneylî

**Hesen Guneylî** endazyarekî kurd û nivîskarê pirtûka Matematîkê ye a ku ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatiye çapkirin.

## Jiyan
Li gundê Sûsayê ku bi navçeya Farqînê ya Amedê ve girêdayî ye, ji dayik bû. Piştî sala 1992'yan jiyana xwe li navenda Amedê berdewam kir. Li Zanîngeha Dîlokê beşa Endezyariya Elektrîk û Elektronîkê di sala 2008'an de kuta kir. Pişt re di 2009an de li heman zanîngehê dest bi Lîsansa bilind (Master) kiriye û di 2011an de xelas kiriye. Beşa wî ya Masterê Vedor û Pergal (Circuits ans Systems) bû.

Di dema xwendina zanîngehê de dest bi projeya kurdîkirina materyalên endezyariyê kir û ji bo vê yekê bi navê *endezyar.org* malperek amade kir. Bi riya vê projeyê hewl da ku di hemû warên endezyariyê de materyalên kurdî derxe holê, yên heyî bide naskirin û li ser yên nû jî nîqaşên zanistî bide destpêkirin. Pirtûka matematîka kurdî jî parçeyekî biçûk ê vê projeyê ye.

Yekem pirtûka matematîkê ya bi navê MATEMATÎK ji aliyê Hesen Guneylî ve hatiye nivîsandin. Herweha pirtûka Fizîkê jî nivîsandiye. Di navbera 2011 û 2014 de Komxebata Zaravên Teknîkî ji aliyê TMMOB û TZP ve hatiye çêkirin. Ev komxebat ji aliyê Hesen Guneylî ve hatiye pêşniyarkirin û birêvebirin. Serokê lijneya ku vê xebatê jî meşandiye dîsa Hesen Guneylî ye. Di encama vê komxebatê de du Fasîkul û Ferhenga Zaravên Teknîkî hatiye çapkirin.

Hemû pirtûkên wî li ser pirtûkxaneya googleyê hatine weşandin. Û di play.google.com de jî hene.

## Herwisa
* Pirtûka Matematîk
* Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
* Ferhenga Zaravên Teknîkî

## Girêdanên derve
* www.endezyar.org 
* www.matematikakurdi.com 

## Çavkanî
* www.matematikakurdi.com:Hesen Guneylî ki ye?  

Kategorî:Endazyarên kurd
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zanist
Kaxidlî

**Kaxidlî**, gundekî Bismilê ye û li ser rêya Farqînê û Diyarbekrê ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Hilanê

thumb|Ji Mezra Çêlikan dîtina Hilanê
thumb|Hilanê
**Hilan**, gundê **Hilanê** (1946: *Hillan*; ), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Mezra Filan û Xanoserê û Dêrsilav he ne.

Kategorî:Gundên Bismilê
Ronibaran

**Ronibaran.de**, Malpereke Kurdî ye. Li ser vî malperî zêdeyî 1400 gotinên stranên Kurdî ji her aliyê Kurdistanê hene. Wekî din li ser malperê nivîsarên li ser çand, huner û dîroka Kurdan jî cîh digrin. Ev malpera ji alî Ali Serhat Baran ve tê amadekirin. Baran endamê Koma Dengê Azadî û rojnamevanek Kurd e.

Navnîşana malperê:

http://www.ronibaran.de 

Kategorî:Malper
Kurdreport

**Kurdreport**, malpereke nûçeyan û şiroveyan li ser Kurdan e. Nûçeyên li ser vî malperî bi giranî li ser zimanê Elmanî ne. Wekî din nûçeyên bi Kurdî, Tirkî û Englizî jî dikarin bên xwendin. Bi giranî nûçeyên li ser rewşa Kurdan û rewşa mafên mirovan li Tirkiyê li ser vî malperî cîh digrin. Ev malpera ji alî rojnamevanê Kurd Ali Serhat Baran ve tê amadekirin.

Navnîşana malperê:

http://www.ronibaran.de/kurdreport 

Kategorî:Malper
Xar

thumb|300px|Xara kevirî
thumb|300px|Kevirê qalib
**Xar**, amûrek leystokê ye ku biçûk û gulover e û yan ji keviran yan jî ji camê hatiye çêkirin. Ji yên camî re **xarik** yan jî **xarikê dîndoqî** dihê gotin.

Xarikên camî di vê sedsala dawî de derketine û tenê ji aliyê zarokan ve bikar dihê. Lê xarên kevirî ji demên kevn ve he ne û mezin biçûk, di gelek leystokan da, ji aliyê herkesî ve dihê bikaranîn.

## Çêkirina xara kevirî
Pêşî kevirekî Dêrîşî, kevzgalî yan jî yekî xuristanî bi kevirê hestem dihê perçekirin û ji van perçeyan yê herî çê û xweşik dihê neqandin û veqetandin û dîsa bi vî kevirî ji bo gulover kirinê bi seetan dihê kutan. Piştî ku bi vê kutanê kevirê xarê gulover bû û bi biçûkbûniya xwe hate qeysa nav du tilîkan, îcar jî ji bo rast kirin û şayîk kirinê dihê xistin nav qaliban. Qalib(Kevirê Qerejdaxî) jî destarekî biçûk e, ji kevirekî reş û qulqulî hatiye çêkirin ku dişibite penêr. Pîştî bi qalip şayîk kirinê kevir dihê xistin nava potikekî bi rûn ku bi birqe û rengên navîn der bibin. Rojek du roj di nav vî potikî de li ciyek tahrî dimîne û bi temami dibe xar.

## Leystokên bi xar û xarikan
thumb|250px|Xarên rengorengo
Xarmenaj, xar û pere, Xizê

## Xarmenaj wuha dihê leystin
Çend kes ketibin leyistokê ewqas pereyên hesin lî dûv hev her yek bi qasî du metre ji hev dûr bi hawekî qûçkirî dihê niçikandin û rêzkirin, û ji ciyekî bi qasî sê metreyan dûrî pereyan ku jê re **serek** dihê gotin, xar bi tilîkan bi xwêr re diavêjin wan ku li wan ke ve û bi qulipîne. Kî perê kî biqulpîne wî pereyî dixwe berîka xwe.Ango dibe jê re. Kî xara xwe li serê xara kî xe wî dikuje, ango têk dibe; bi vî hawî jî pereyê qûçkirî ji kesê têkçûyî diçe.Kî têk biçe ji leystikê heyta careke din derdikeve û leystik bi yên mayî(nemirî) dom dike. Ji ber vê yekê jî leystikvan heyta ku derfet he be xarên xwe nayinin nêzî hev.Piştî ku pere giş hatin qulipandin,yan jî ji dervî yê dawî gişên leystikvanan kengî hatin kuştin,leystik bi dawî dibe.

Ev leyistok di salên dawî de hilat.

Kategorî:Lîstik
Kategorî:Lîstikên qabiliyeta fizîkî
Kategorî:Pêlîstokên kevneşopî
Pêjimar

thumb|300px|Deh pêjimaran

Di matematîk û zanista komputer de, **pêjimar** an **reqem** dawereke (sembol) ku bo nimandina hejmaran tê bi kar anîn.

Hemû hejmar bi pêjimaran çêdibin. Yanî hejmar bi alîkariya pêjimaran tên nivîsandin û nîşandan. Deh pêjimar hene.

0-1-2-3-4-5-6-7-8-9

Hemû pêjimar ev in, ji vana pêştir tune ne.

Dema mirov ji sifirê heta dehan dijimêre ew hejmarên ku mirov dibîne hem hejmar in hem jî pêjimar in. Yanî her pêjimar hejmarek e jî lê her hejmar dibe ku ne pêjimar be. Mîna ku pêjimara 1 an jî 5 hejmar in. Lê hejmarên 13 an jî 184 ne pêjimar in. Lê dîsa jî 1, 3, 8 û 4 pêjimar in.

## Herwisa Binêre
* Hejmar

## Çavkanî

Kategorî:Matematîk
Tamhejmar

thumb|100px|Nîşan
:\mathbb{Z}= \{\, \ldots ,  -3,  -2,  -1, 0, 1, 2, 3,  \ldots \,\}
Ji her endamê vê komê re **tamjimar** (herwisa: *tamhejmar*, *hejmara tam* ; bi soranî: *jimarey tewaw*, *ژمارەی تەواو*) tê gotin. Herwisa ku xuyaye, koma tamjimaran ji hejmarên xwezayî, negatîfa wan, û sifir pêk tê. Sifir bi xwe, ne pozîtîfe ne jî negatîfe.

Nîşana koma hejmarên tam pîta **Z** e ku yekem pîta peyva *Zahlen* e. *Zahlen* di Almaniyê de tê wateya *hejmaran*.

## Tamjimarên pozîtîf (Erênî)

Hejmarên ku ji sifirê mezintir in pozîtîfin. Jimarxêz ji sifirê dest pê dike û bi du aliyan ve diçe, yek jê yek bi yek ji sifirê mezintir dibe. Ev aliyê pozîtîf e. Ya herî biçûk yek (1) e. Ji yekê (1) dest pê dike û heta bêdawîyê diçe. Di vê koma hejmaran de sifir (0) tune ye.

:\mathbb{Z}^+= \{\, +1, +2, +3, \ldots \,\}

## Tamjimarên negatîf (Nerênî)

Hejmarên ku ji sifirê biçûktirin negatîfin. Aliyê negatîf di jimarxêzê de, aliyê çepe. Mezintirîn tamjimara negatîf **-1** e.

:\mathbb{Z}^-= \{\ldots\, ,-3, -2, -1\}

## Çavkanî

Kategorî:Hejmar
Matematîk (pirtûk)

***Matematîk*** pirtûkeke ku bi zimanê kurdî hinek xalên sereke yên matematîkê rave kiriye.

Rêzdar Hesen Guneylî di encama xebateke demdirêj de ev berhem çêkiriye.

Ev kitêb ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatiye çap û belavkirin.

## Gotarên girêdayî
* Hesen Guneylî
* Enstîtuya Kurdî ya Amedê

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Gijok

thumb|''Rhamnus cathartica''

**Gijok, rîxok, mûrdeşe** dareke wek hejan e.

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Dar
Bêdawî

thumb|200px|rast|Sembola bêdawîbûnê
**Bêdawîbûn** (bi soranî: *bêkotayî*, *bêdiwayî*, *بێ‌کۆتایی*، *بێدوایی*) hinek têgihên cuda destnîşan dike - pir caran girêdayî ya bîra "bê-sinûr-bûnê" - di felsefe, bîrkarî, û teolojî yê da.

## Di bîrkarî yê de
Di bîrkarî yê de, "bêdawîbûn" gelek caran li van kontekstan tê bikaranîn ku mîna hejmarek ber bi bêdawîbûnê ve diçin (nimûne: di hejmartin û pîvandinê de: "hejmarekî bêdawî ji teriman"), lê hejmar nîne û ciyawze digel hejmarên rastîn. têgeha bêdawîbûnê di gelek têgehên dinên bîrkariyê de jî derdikeve.

## Di dîroka kevn de

#### Li Hindistanê
Di Îşa Upanîşad a Yajurveda de (sedsala sêyem heta çaremê pêş zayîn) hatiye: eger hûn perçeyek ji "bêdawî" yê cuda bikin, an perçeyek bi wê zêde bikin, hêj ew ku jê dimîne bêdawî ye.

*Pūrṇam adaḥ pūrṇam idam*

*Pūrṇāt pūrṇam udacyate*

*Pūrṇasya pūrṇam ādāya*

*Pūrṇam evāvasiṣyate.*

ew tevayî ye, ev tevayî ye

ji tevayî , tevayî bilind dibe,

dema ku tevayî ji tevayî bête girtin,

hêj tevayî dimîne. - Îşa Upanîşad

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Matematîk
Sefar

thumb|Sefarek li Mêrdînê, Bakurê Kurdistanê
**Sefar**, di demên berê de ji mirovên ku li gundan digeriyan û sefarî dikirin re digotin û ev karker bi giranî fileh bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Kar
Bîr (aqil)

Bîr, gotineka ku di kurdî de aqiliya mirov dihêne ser ziman. Di kurdî de, gotina bîrê, heyîna zanebûna di xêvê de jî dihêne ser ziman. Aliyê din jî, di kurdî de bi hişkirinê re dihê ser ziman. Bîr, gotinek ji wan gotinên kurdî ên pir kevn a.

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Zanist
Hejmarên rastîn

Di bîrkarî yê de, **[[kom]]a hejmarên rastîn** (bi soranî: *jimarey rasteqîne*, ژمارەی راستەقینە) hem hejmarên aqlî li xwe digre (mîna: 42 û −23/129) û hem jî hejmarên na aqlî (mîna: hejmara Pî). Nîşanê koma hejmarên aqlî \mathbb{R} ye.

Hejmarên rastîn bi vî avayî tên polînkirin:

* Hejmarên na aqlî, \mathbb{R}/\mathbb{Q}
* Hejmarên aqlî, \mathbb{Q}
* Hejmarên temam, \mathbb{Z}
* Hejmarên xwezayî, \mathbb{N}

Kategorî:Hejmar
Avkêşk

thumb|Zarokek û avkêşk
thumb|Avkêşkek
**Avkêşk** an jî **tirimpe**, amûrek pê (bi wê) av ji bîran dihê kişandin. Çembilekî, di hundur de pîstonek û devekî wê he ye. Bi lêxistina çembil av hildikşe û ji devê wê derdikeve. Cara yekem ji aliyê Arşîmed ve di sedsala 3. ya B.Z. de hatiye fikirîn.

## Çavkanî

Kategorî:Çal
Kanal 4

**Kanal 4**, kanaleka profesyonel a kurdî ye. Weke te dîtin ev kanal ji alîye hunermendê kurd Aramo ve tê birêvebirîn. Hîn ev kanal weşana testê de ye. Kanal 4 wê demek nêz de dest bi weşana xwe ya normal bike.

Frekansên Kanal 4 ev in:

Hotbird:
* 12245
* Horizontal
* 27500
* 3/4

Eurobird:
* 12245
* Horizontal
* 27500
* 3/4

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Kanal 4 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Melhêb

**Melhêb**, amûrek pê kaş û melû dihê hevdan û dîsa pê tê avêtin patozê. Pênc tilîyên wê û doxek (destik) wê ya dar he ye. Du cûre ne: ya tilî hesin û ya tilî dar.

Melêbên tilî hesinî ji bajaran tê kirîn, lê yên dar gundî bixwe ji dar û şivikan û ji çerm çêdikin.

Di hin deweran bi ya hesin dibêjin şene û bi ya dar dibêji lempe.

## Çavkanî

Kategorî:Alavên çandiniyê
Asosat

**Asosat** televîzyoneke kurdî ya esmanî ye. Bi giranî bi zaravayê soranî û zimanê farisî weşanê dikê. Çend bernameyên bi kurmancî jî di kanala Asosatê de tên weşandin. Asosat bi taybetî ji bo rojhilatê Kurdistanê weşanê dikê. Ew ji başûrê Kurdistanê tê wêşandan.

## Frekansa Asosatê
11604

Horizontal

27500

3/4

## Girêdanên derve
* Malpera Asosat 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Peyam TV

**Peyam TV**, kanaleka kurd a islamî ye. Ev kanal nêzîkî komela Îslamiya Kurdistan e û ji Başûre Kurdistanê weşan dikê.

Frekansên Peyam TV ev in:

Hotbird:
11585
Horizonta
27500
3/4

Eutelsat W2A:
11171
Horizontal
2532
3/4

Malpera Payam TV 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kliksat

**KlikSat**, kanaleka kurdî û farisî ye. Ev kanal xwe wek televîzyona yekemîn a kurdî û farisî dibînê.

Frekansên KlikSatê ev in:

Hotbird:
12207
Horizontal
27500
3/4

Eurobird:
11566
Horizontal
27500
3/4

KlikSat 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Tevn

**Tevn** (bi soranî: *tewn*, *تەون*), ji wê amûra re tê gotin ku pê xalî, tej, tejîk, şijde û hwd dihên çêkirin.

## Amûrên tevnê

* Hepo
* Masûr
* Gurd
* Befş
* Paşgurd

Kategorî:Amûr
Kategorî:Makîne
Kategorî:Xanedana Han
Speda TV

**Speda TV,** kanaleke satelîtî ya kurdiyê li Herêma Kurdistanê ye ku bi kurdî weşanê dike. Speda TV, di sala 2009an de li Başûrê Kurdistanê ji alîyê partîya Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê ve hatiye damezrandin û wêşanên televizyonê li Rojhilata Navîn û li Ewropa dikare bê temaşekirin.

Navenda kanalê li Hewlêrê paytexta Herêma Kurdistanê ye û li piraniya bajar û bajarokên herêmê ofîs û ekîbên ragihandinê hene.

## Çavkanî

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Herta Müller

**Herta Müller** (jdb.17ê tebaxa 1953an li Nitzkydorf, Romanya) romannivîs û helbestvana alman ya ku li Romaniyayê hatiye dinyayê. Ew zêdetir ji ber karên xwe di nîşadana zehmetiyên jiyana li Romaniyaya dema Nicolae Ceauşescuyî û sitema ko li almanên Romniyayê û Sovyeta dema Stalînî da navdar e. Herta ji salên 1990an ve bi karên xwe bi awayekî navneteweyî navdar bûye, û kitêbên wê bi zêdetir ji 20 zimanan hatine wergerandin. Wê li sala 2009an Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt. Berî wergirtina Xelata Nobelê jî, wê zêdetir ji 20 xelatên navneteweyî wergirtibûn.

Kategorî:Ceribanvanên alman
Kategorî:Helbestvanên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên ji Berlînê
Kategorî:Romannivîsên alman
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Yajurveda

**Yajurveda** pirtûka sêyem ji çar pirtûkên şer'î yên hindûyane.

Kategorî:Dîn
Kategorî:Pirtûk
Çandinî

thumb|rast
[thumb|300px|[Hîvika biadan]]

**Çandinî**, cotemenî, kiştûkal, werzêrî, zîraet xebata çandin, çinîn û hilanîna zadê, bi giştî ye. Berê çandinî bi amûr,gîsin û ga, yan jî bi hêza ajalên malê wekî hesp ûêd dibû.

Li Kurdistanê heya van nêzîkan jî mirovan das, tirpan, tirmix, moşene, gêre û alavên din ên kevnare dihate kirin. Îro riya xwe daye teknîkê, traktor ûêd dibe.

## Wêje
* Wilhelm Abel: *Geschichte der deutschen Landwirtschaft vom frühen Mittelalter bis zum 19. Jahrhundert.* Stuttgart 1962 (almanî)
* R. Hendler, P. Marburger, P. Reiff, M. Schröder: *Landwirtschaft und Umweltschutz.* Erich Schmidt Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-503-09760-9 (almanî)
* Marcel Mazoyer, Laurence Roudart, *Histoire des agricultures du monde: Du néolithique à la crise contemporaine*, Paris: Seuil, 2002, ISBN 2-02-053061-9, engl. *A History of World Agriculture: From the Neolithic Age to the Current Crisis*, New York: Monthly Review Press, 2006, ISBN 1-58367-121-8 (fransî û îngilîzî)
* Günter Rohrmoser: *Landwirtschaft in der Ökologie- und Kulturkrise*. Gesellschaft für Kulturwissenschaft, Bietigheim/Baden 1996, ISBN 3-930218-25-9 (almanî)

## Girêdanên derve

* Schweizer Landwirtschaft
* Peter Gaß: Internetseite, die in Blogs, Fotostrecken und Filmen erläutert, wie der Landwirt schafft  (private Initiative) (almanî)
* meine-landwirtschaft.de (18. Januar 2012) (almanî)
* "GREENPILOT": ''Die virtuelle Fachbibliothek für Ernährung, Umwelt und Agrar'' (almanî)
* Initiative der Jägerschaften in Nordwestdeutschland zum Schutz der Arten der Feldflur (almanî)
Şamborek

thumb|Şamborek
**Şamborek** xwarinek ji şikeva, goşt, pîvaz, bexdenûs û hwd dihê çêkirin.

## Çêkirina Şamborekan

* Pêşî navoşk (goşt yan lorik û pîvaz,beqdenûs û hwd yên kelandî) dihê çêkirin.
* Paşî li ser textê nan bi tîrikê hevîr dihê vekirin ku bibe şikeva.
* Her şikeva dihê veqetandînî du perçeyan û navoşk dihê xistin nav wan û dihê pêçan. Kêlek û quncên wan bi serikê tilîkan dihê eciqandin ku hevîr venebe û navoşk jê nerijên.
* Li ser tifikê agir dihê vêxistin û sêl dihê datînin ser agir.
* Şikevayên ku bi navoşkan hatina dagirtin dihê datînin ser sêlê.
* Di navbêna 5 deqiqeyan de şamborek dihên braştin.

Kategorî:Kilor
Kategorî:Kutilk
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Xwarin
Heso û Nazê (destan)

**Heso û Nazê**, destaneke evîndariyê ye ku pir navdar e. Li serê kilam hatine gotin.

Kategorî:Destanên kurdî
Koma Marsîs

Koma Marsîs


Eslê komê
Laz, Behra Reş


Stîla komê

 Muzîka Behra Reş, Rocka Lazî


Etîket
Kalan Muzik


Malpera komê
http://www.marsis.biz


Endamên komê


Korhan Özyıldız (deng)
Ceyhun Demir (kemançe)

Mustafa Gökay Ferah (cewar)
Çagatay Kadı(gîtar)
Evren Arkman (gîtara bas)
Yaşar Kadir Baş (def)



**Koma Marsis** komeke Lazî yê ku muzika Rock pêşkêş dike, ye.

## Derheqa koma Marsîs
Koma Marsîs di sala 2007an de ji aliyê Ceyhun Demir ve hate avakirin. Marsîs navê çiyayê herî bilind ê Kaçkaran e û li Rîze radixweste. Kom i xwe li gelek der û festîvalên mezin ên Tirkiye - wekî Barışarock (2007), Zeytinli Rock Fest (2008) û Livane - derketiye ser sehneyan.

Piştî xebateke dirêj koma Marsîs di sala 2009an de albuma xwe ya yekemîn a bi navê "Marsis" pêşkeşiyê hezkiriyên xwe kir. Di xebatên albumê de hunermendên wekî Selim Bölükbaşı û Ayşenur Kolivar jî cih girtine. Herwiha, dengê Nurdoğan Demir Abaşişi (ku stranbêjeke Lazî yê gelek nas e û bavê solîstê koma Marsîsê ye) û dengê Emine Ana jî di abumê de tên bihîstin.

Muîka koma Marsîs senteziyeke muzikat etnîkî ya Lazî û muzika Rockê ye.

## Dîskografî
2009 - Marsis

## Çavkanî
* www.marsis.biz

Kategorî:Kom
Kategorî:Muzîk
Kiryar (matematîk)

Di sadetirîn wate ya xwe di matematîk û lojîkê de, **kiryar** (bi soranî: *kirdar*, *کردار*) karek e ku ji yek an zêdetir nirxê têkirî nirxekî nû diafirîne. Du cûre kiryar hene: yaknî û duyanî. Kiryarên yekanî tenê yek nirx têkil dikin (nimûne: negatîf kirin). Ji aliyê din ve, kiryarên duyanî du nirxan digrin.

Çar karên serekî hene: zêdekirin, derkirin, carkirin, parkirin

## Perawêz

Kategorî:Matematîk