open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Genim

thumb|250px|Tiştên xwarinê yê ji genimê tên çêkirin

**Genim** (bi latînî, *Triticum*), giyayekî ji famîleya *Poaceae* ye.

Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya cureyên cuda yên genim, giyayekî gelek kevin e û warê wî yê çandinê Anatoliya, Kurdistan  û Mezopotamya ye. Genimê roja îro jî ji van cureyên genim ên kevin e. Ji genim arvan û ji hevîrê arvan jî cure cure nan tên çêkirin. Di kulînên hemî welatan de nan wekî xurdemeniyeke bingehîn cihê xwe digire.

## Dîrok
### Jêder

## Şayes

## Rêyên Çandinî

## Nexweşiyên genimê

## Bikaranîn wekî xwarinê

## Cureyên genim
* Triticum aestivum
* T. aethiopicum
* T. araraticum
* T. boeoticum
* T. carthlicum
* T. compactum
* T. dicoccoides
* T. dicoccon
* T. durum
* T. ispahanicum
* T. karamyschevii
* T. macha
* T. militinae
* T. monococcum
* T. polonicum
* T. spelta
* T. sphaerococcum
* T. timopheevii
* T. turanicum
* T. turgidum
* T. urartu
* T. vavilovii
* T. zhukovskyi

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Information on wheat genome sequencing
* Price history of wheat, according to the IMF
* Photos of wheat fields
* Watch Australian science documentary on developing drought-resistant wheat
* Wheat Foods Council Est. 1972
* NAWG—Web site of the National Association of Wheat Growers
* CIMMYT —Web site of the International Maize and Wheat Improvement Center
* Triticum species at Purdue University
* A Workshop Report on Wheat Genome Sequencing
* Molecular Genetic Maps in Wild Emmer Wheat
* Winter Wheat in the Golden Belt of Kansas  by James C. Malin, University of Kansas, 1944
* ''Varieties of club wheat'' hosted by the UNT Government Documents Department
* '''Triticum aestivum''': facts, developmental stages, and inflorescence at GeoChemBio 
* Major topic "Triticum": free full-text articles in National Library of Medicine
* "Gold Harvest Feeds The World" *Popular Mechanics*, July 1949, post World War Two modernization of wheat harvesting

Kategorî:Çandinî
Kategorî:Famîleya genim û kurtîjan
Kategorî:Zad
Bakurê rojava

**Bakurê rojava** aliyeke erdnîgarî ye ku xala navendî ya bakur û rojava rave dike. Berevajiyê vê aliyê Başûrê Rojhilat e. Ev rêwerz bi gelemperî di veguhestina deryayî û hewayî de têne bikar anîn. Li ser kompasê, bakurê rojava wekê NW (North-West) tê nîşandan.
## Çavkanî

Kategorî:Aliyên Erdnîgarî
Soghomon Tehlirian

**Soghomon Tehlirian** () (jdb. 2'ê avrêlê 1897 li Pakarij nêzîkê bajarê Erzingan – m. 23'ê gulanê 1960 li DYE) Ermeniyê ku wezîrê karê hundirîn ê Osmaniyan û birêvebirê Nîjadkujiya ermeniyan Talat Paşa li paytextê Elmanya Berlînê kuştiye ye.

Tehlirian di komkujiya Ermeniyan de hemî malbat, xizm, heval, bi gotina wî "jiyana xwe" winda dike. Ji aliyê leşkerên Tirkan ve bi giranî tê birîndarkirin. Bi rêwîtiyeke dûr û dirêj xwe digihîne Elmanya. Bi serê xwe kuştina Talat Paşa organîze dike û bicihtîne.

Tehlirian di dadgehê de komkujiyê radixîne berçav û berevaniyeke dîrokî û mirovî dike. Dadger wî serbest berdidin. Di 23'ê gulanê 1960an da li DYE jiyana xwe jidestdide.

## Girêdanên derve

Kategorî:Ermenî
Kategorî:Jidayikbûn 1897
Kategorî:Jidayikbûn 1896
Kategorî:Mirin 1960
Okyanûsa Atlantîk

thumb|Okyanûsa Atlantîk
**Okyanûsa Atlantîk** (bi navê **Etlantîk** jî tê nasîn), li Okyanûsa Mezin şinda duwem mezintir Okyanûsa Cîhan e. Ewê navberê Ewropa û Afrîka di Amerîka de ye. Bi deryayên dor hevre 106,2 milon km² aqarê xwe heye. Xala tê de herî kûr bi 9.219 m Korta Porto Rîko ye. Ji bo ragihandinê navbera Ewropa û Emerîka de, ew deryaya herî pir li ser tê ragihandin e.

## Nav
Navê xwe ji mitolojiya yewnanan de tê. Bi yewnanî navê xwe **Atlantis thalassa** ango Derya Atlas bû. Ew nava herî pêş de di Dîroka Herodot de hat dîn.
 
## Sînorên Atlantîk
Atlantîk ê pir li nîvkadiya bakurê cîhanê ye. Sînorên xwe wiha ne; li bakur Cemsera Bakur û Okyanûsa Arktîk, li bakur rojhelat Ewropa, li başûr rojhelat Efrîka, li başûr Antartîka, li başûr rojava Emerîkaya Başûr, li bakur rojava Emerîkaya Bakur. Ji bo Atlantîk di bakur de derê başûr wek Atlantîka Başûr û Atlantîka Bakur jî tê par ve kirin.

### Deryayên Derdorê
Deryayên dor Atlantîk gorî mezin bû ne xwe wiha ne:

Deryaya Bakura Ewropayê (1.380.000 km²), Deryaya Bakur (575.000 km²), Deryaya Rojhelat (413.000 km²), Deryaya Navîn (2.596.000 km²), Deryaya Reş ( 424.000 km²), Deryaya Navîn ya Emerîkayê (4.354.000 km²), kendava Hudson (1.230.000 km²), kendava Baffin û Deryaya Labrador.

Li cem wan deryayan bi kenalê çekirî jî radigîhê deryayan. Kenala Suweyşê Deryaya Sor radigîhîne Deryaya Navîn, Kenala Panama jî Deryaya Navîn ya Emerîkayê radigîhîne Okyanûsa Mezin.

## Girav
Girava herî mezin a cîhan a di Okyanûsa Atlantîk de ye. Ew Grînlenda e. Hin giravên din ê mezin wek Îslenda, Giravên Brîtanî, Îrlenda û Girava Nû. Koma giravan yên di Atlantîk de jî Kanarya, Azor, Bahama, Antîl, Kap Verde û Giravên Falklandê. Çend giravên biçûkê wek Saint Helena jî hene.

Heta Emerîka hat dozkirin, hin mirovan zen dikir ku di Okyanûsa Atlantîk de parzemîneke bi navê Atlantîs heye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Partiya Demokrasiyê

**DEP** () yek ji partiyên siyasî yên kurdan e ku li Tirkiyeyê hatiye girtin.
 
DEP ji rêç û şiveriya HEPê ye. Di  de DEP hatiye damezrandin. Yekemîn serokê partiyê Yaşar Kaya bû. Pêkutiyên hovane li dijî partiyên legal ên kurdan tên lidarxistin. Bi sedan endamên partiyên kurdan tên kuştin, windakirin an zîndanîkirin. Heya bigire parlamenterê kurdan jî dikujin. Parlamenterê DEPê Mehmet Sincar ji aliyên hêzên tarî yên dewleta tirk ve tê kuştin. Yaşar Kaya davêjin zîndanê. Dema ew di zîndanê de ye, kongreya partiyê di  de Hatip Dicle wekî serok hildibijêrê.

Di  de parlamenterên DEPê di derê meclîsa Tirkiyeyê de bi awayekî piçûkxistin tên girtin. DEP di  de bi fermî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin.

Kategorî:Avabûnên 1993an li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1993an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Power of the Dollar (albûm)

**Power of the Dollar** albûmê yekemîn yê 50 Cent e, lê ev albûma derneket. Columbia Records, ew labela yê vê albûmê çêdikir, peymanê xwe bi 50 Cent ra rakir. Ev albûma di salên 1998 û 1999 hate çêkirin û gireke di salê 2000 da deketa.

## Stran
Ev stran li vê albûmê ne:
# *The Hit*
# *The Good Die Young*
# *Corner Bodega*
# *Your Life's on the Line*
# *That Ain't Gangsta*
# *As the World Turns* (feat. U.G.K.)
# *Ghetto Qu'ran (Forgive Me Part)*
# *Da Repercussions*
# *Money by Any Means* (feat. N.O.R.E.)
# *Material Girl*
# *Thug Love* (feat. Destiny's Child)
# *Slow Doe*
# *Gun Runner Skit*
# *You Ain't No Gangsta*
# *Power of the Dollar*
# *I'm a Hustler*
# *How To Rob* (feat. Deric Angelettie)

Kategorî:Albûm
Kategorî:Albûmên 2000an
Kategorî:Rap
Zarava

**Zarava**, bi kurdî: Zarava, zarawe, zarav, zaraw, di zimanekî de devok û ankû dîyektên ku tên axiftin in. Bi gotina Zarava, ev tê ser ziman. Zarava, koka wê ji "zar" tê. Zar, di wate dengdanê de tê ser ziman. Dengên bi qêrîn, dengên bi axîn, dengên bi helbestî û hwd, mirov karê her weha hê gelek awayê gotinê di vê çerçova wê de bêne ser ziman. Minaq, ji dengên helbestî re "zargotin" tê gotin. Zar, weke gotinaka kokî, di serî de, şeklê axiftin û ankû gotinê têne ser ziman. Li hin herêmne "devok jî weke gotina zarava di wate wê de tê bikarhanîn. Lê di temenê etîmolojikîya gotinê de ku mirov wê bêne ser ziman, mirov wê dibîne ku devok bidevkî axiftinên bin zarava re têne ser ziman. Minaq, di zaravayê kurmancî de li herême botanê devokê botkî heya. Devokê serhedkî heya. Di hundurê zaravayan de devokên ku tên axiftin ên jev cuda ji wan re devok tê gotin.

Li Kurdistanê, pirr devok hene. Minaq, di zaravayê soranî de jî devokên cuda bi demê re pêşketina. "Devokê hêwlerkî" û hwd pêşketina. Gotina devok, ne di wate zarava de lê di wate devkên jevcuda ku di hundurê wî zaravayê de jî tên axiftin têne ser ziman. Li kurdistanê, bi dehan devikên axiftinê hene. Lê hemû Devik jî, di bin zaravayên sereke ên kurdî ên weke Zazakî yanî kirmanckî, kurmancî, Soranî Goranî û hwd re tên komkirin. Devikên di kurmancî de tên axiftin, devikên ku di soranî û zazakî de tên axiftin û devikên ku di goranî de tên axiftin, çend ku li gorî herêmê cudahîyên wan hebin jî, di asta zarava de dibina yek. Zarava jî, di asta ziman de dibina yek.

Bo mînak di kurdî de bi navê kurmancî, dimilî (kirmanckî, zazakî, kirdî, ginî), soranî, goranî zarave hene. Hemî ziman xwedî zarave bûne/ne. Mixabin hin caran tevlîhevî di nîşankirina zaraveyan de derdikevin. Divê mirov cudatiya di navbera zimanê kolanê (zimanê argo), zimanê tevlîhev, zimanê standart û zaraveyan baş têbigihêje.

Hin kurd jî gorî daxwaz û hestên xwe zimanê kurdî şîrove dikin, zaraveyan kêm û zêde dikin. Pirraniya van kesan hîç agahdarî ji zimanzaniyê nîne. Welatan gorî berjewendiyên xwe zimanê xwe yî standart bipêşxistine. Hinekan yek zarave bingeh girtine û kirine zimanê standart. Hinekan ji hemî dewlemendiyên zaraveyan zimaneke serdest ê nû afirandine, hineka wekî tirkan rûniştine li ser maseyê ji xwe re ziman çêkirine, peyv afirandîne. Mixabin kurd hêj jî xwedî nêrîneke yekgirtî nînin û ev derengmayîna kurdan dibe sedem ku, kes, kom an hêzên nexêrxwaz li ser zimanê kurdî kiryarên kirêt lidarbixin.

Îro zimanê navneteweyî bûye îngilîzkî. Di paşerojê de wê hemî mirov kêm bi du zimanan biaxivin.

Kategorî:Leksîkolojî
Kategorî:Termînolojiya zimannasiyê

Kategorî:Ziman
Yaşar Kaya

**Yaşar Kaya** (jdb. 1938, Qers - , Hewlêr) Yek ji siyasetmedar, nivîskar û rojnamevanê Kurdan e.

Piştî qedandina dibistana amadeyî li Stenbolê dest bi perwerdeya aborînasiyê li Zanîngeha Stembolê dike. Di sala 1959'î de wekî 49 kes ji ber Kurdbûyîn û xwedîderketina mafên rewa yên Kurdan tên darizandin. Ev darizandin di dîroka Kurdistanê de bi navê "Doza 49an" tê binavkirin. Ev doz 10 salî didome û di vê pêvajoyê de Yaşar Kaya rastî gelek zilm û zordariya sazûmaniya Tirk tê. Di sala 1968î de sirgûnê bajarê Konya dikin. Kaya herçendî karsaz û aborîzanek bû/e jî jiyana wî bi tevayî di xizmeta Kurd û Kurdistanê de diborî/e.

Kaya yek ji endamên damezrêner ên Weqfa Kurd, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê û PKDW´ê bû. Xwedî û berpirsiyariya yekemîn rojnameya rojane ya Kurd Özgür Gündemê bû. Yekemîn serokê partiya legal a Kurd DEPê bû. Kaya herçendî du caran ji dilê xwe emeliyat bûbe jî, hêj jî li sirgûnê karên xwe yî rojnamegerî, nivîskarî û polîtîk didomîne.

## Berhemên wî
* Gündem Yazıları
* Özgür Ülke Yazıları
* Kürt Portreleri
* Erbil-Venedik hattı
* Polemik Yazıları
* Öcalan'la Konuşmalar
* Türk Solu ve Kürt Siyaseti
* Kürt Bilgesi Musa Anter
* Gotin
* Midye Kabuğunda Aşk

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Kesên ji Qersê (bajar)
Kategorî:Mirin 2016
Kaya, Yaşar
Kaya, Yaşar
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt

**Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt** (PKDW), saziyeke siyasî bû ku di 12ê nîsana 1995an de li Lahey, Holendayê hate danîn.

PKDW bi beşdariya parlamenterên DEPê yên ku ji Tirkiyê reviyabûn, nûnerên şaredariyan, rewşenbîr û nûnerên saziyên kurdan li Ewropayê hate demizrandin. Armanca sereke ya vê Parlamenê ev bû ku doza kurdan di qada navneteweyî de bide naskirin û ji bo çareseriyeke siyasî li Ewropayê xebatên dîplomatîk bimeşîne. Di sala 1999-2000î de bi avakirina Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê (KNK) re Parlamen bi dawî bû û cihê xwe da KNKê ya ku platformeke berfirehtir bû.

## Çavkanî

Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Rojnamegerî

thumb|Rojnamegereke ku karê xwe dike
**Rojnamegerî** yan **rojnamevanî** karê kesên ku bi awayekî profesyonel ji bo berhevkirina agahiyan di forma nivîsanê an tîştekî bihîstî an wêneyan de, bi rengek hêjayî bi nûçe û pêvajoyê dikin û ji bo raya giştî belav dikin. Çalakiya an pêvajoyê bi taybetî ji aliyê rojnameger an jî rojnamevanan ve tê kirin, di nav rojnamegeriyê de.

## Çavkanî


Kategorî:Rojnamevan
Okyanûsa Arktîk

**Okyanûsa Arktîk**, herweha bi **Derya Cemsera Bakur**, **Derya Cemedêya Bakur**, an bi tenê **Arktîk** jî tê navandin, heta 5.608 m kûr bûnê xwe heye û bi aqarê 14,056 milon km² ve ew okyanûsa herî biçûka cîhanê ye.

## Sinorên Okyanûsa Arktîk
Okyanûsa arktîk li nîvkada bakurê dinya ye. Ew navberê parzemînên Asya, Ewropa û Emerîkaya Bakur de ye. Ji bo parzemînên li dorin ew tê okyanûsak hejmertin jî, ew hin caran deryaka navî jî tê hejmertin.

Sînorên Arktîk bi Alaska(Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê), Keneda, Gronland (Danimarka), Îslanda, Norwêc û Rûsyayê re heye.

Li hindê wan parzemînan çend girav û komagravên re jî Okyanûsa Arktîk sînoren xwe hene: girava Banks, giravên Şahbanûya Elizabeth, giravên Ellesmere, Gronland, Îslanda, giravên Spitsberg, girava Kolguyev, xaka Franz Josef, Novaya Zemliya an Zemliyaya Nû, Severnaya Zemliya an Zemliyaya Bakur, giravên Sîbiryaya Nû û girava Wrangel.

## Cemsera Bakur
Cemsera Bakurê li ser Okyanûsa Arktîk de ye.

thumb|rast|Hirçên Cemsera Bakur

## Dane
14,056 milon km² aqara Okyanûsa Arktîk heye û rû xwe ê pir bi cemed hatiya girtin. Li Korta Molloy (140 km bakura Spitsbergen) de kûr bûne xwe radigîhê 5.608 m.

## Deryayên li dor
Gronland û Skandinavya Okyanûsa Arktîk li Derya Ewropayê Bakur, li Okyanûsa Atlantîk vediqetîne. Li Tengava Bêrîng jî Alaska û Sîbîrya Rojhelat Okyanûsa Arktîk li Derya Bêrîng, ango li Okyanûsa Mezin vediqetîne. Deryayê dinê li dor ewna ne Derya Beaufort, Derya Gronlandê, Derya Bakur (hinek li ser Okyanûsa Atlantîk jî dihejmerin), Derya Barents, Derya Karayê, Derya Laptev, Derya Sîbîryaya Rojhelat û Derya Çukçî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* bi elmanî li ser Arktîk 

Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Adîgey

**Adîgey** an Çerkes navê neteweyekî li Qefqas e. Ew xwe bi navê Adîgey binavdikin û zimanê xwe jî wek Adîgeyî binavdikin.

Pirrê caran Çeçen û Çerkes tên tevlîhevkirin, ji hev cuda ne. Dîroka Adîgeyan heya b.z. 4000´î kevn e. Tê îdîakirin ku ji bêrên Kîmmer in. B.z. 400´î de dewleteke xurt li perên Derya Reş damezirîne ku paytextê vê desthilatiyê bajarê Gorgippa (îro Anapa) bûye. Piştî pejirandina ola Îslamê zimanê wan ketiye bin bandora Erebî. Wekî Kurdî wan jî hêj kêşeyên xwe yên alfabe, zimanê standart hwd safî nekirine.

Di dawiya sedsala 19. de nakokî û şerê Osmanî û Ûrisan bandora xwe li gelê Adîgey jî dike. Bi fermî 750.000 Çerkes ji Rûsyayê têne derkirin. Osmanî wan li Kurdistanê û hin deverên Anatoliya bicih dike. Îro li bajarên wekî Bolu, Düzce, Bursa, Istanbul hwd ên Tirkiyê bi milyonan Çerkes dijîn. Mixabin dûgela Tirk nasnameyê wan ê neteweyî napejirîne. Ziman û çanda Adîgeyan di bin xetereya mirinê de ye.

## Hejmara Gelê Adîgey

* Li Tirkiyê 2.400.000 (sala 2000)
* Li YE 10.000
* Li DYE 1.000
* Li Adîgeya (herêma otonom) nêzîkî 170.000
* Li Urdun 40.000
* Li Sûrî 80.000
* Li Îsrael 3000
* Li Kosovo 2500
* Li Sirbîstan 1000
* Li Karaçay - Çerkesyan 50.000
* Li Kabardîno - Balkarya 400.000
* Li derên din (bi giştî) nêzîkî 500.000

Zimanên wan ji zimanmalbata Qefkasî ji şaxa bakurê rojavayê ne. Du zimanên an zaravayên wan ên sereke hene: Adîgeyî û Kabardînî.

## Alfabeya Adîgeyan

А а Б б В в Г г Гу гу Гъ гъ Гъу гъу Д д
Дж дж Джъ джъ Дз дз Дзу дзу Е е Ё ё Ж ж Жъ жъ
Жъу жъу Жь жь З з И и Й й К к Ку ку Къ къ
Къу къу КI кI КIу кIу Л л Лъ лъ ЛI лI М м Н н
О о П п ПI пI ПIу пIу Р р С с Т т ТI тI
ТIу тIу У у Ф ф Х х Хъ хъ Хъу хъу Хь хь Ц ц
ЦI цI Ч ч ЧI чI Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь
Э э Ю ю Я я I

## Girêdanên derve

* Malperekî têkildar (ne bi Kurdî ye)

Kategorî:Gel
Ceh

**Ceh** an jî **ce** (bi latînî: *Hordeum*) giyayek ji malbata *Poaceae* ye.

Wekî genim xurdemeniyeke kevn ê di dîroka mirovahiyê de ye. Di serdemên dawî de pirranî bo xwarina ajalên kedîkirî yên malê tê bikaranîn û hilberîn. Cara pêşîn li Mezopotamyayê hatiye nûveçandin. Bi tevayî 115 cureyê cehê heye. Lê îro tenê 30-35 cure tên bikaranîn. Li hin cihên ku çandiniya genim ne gengaz e, wekî xurdemeniya bingehîn tê bikaranîn. Bo mînak, li hin deverên Çîn, Tîbet.

Gava mirov behsa cehê bike divê mirov bîrayê jî bibîrbîne. Bîra ji ceh çêdibe û îro li rûyê dinyayê wekî vexwarineke navdar tê zanîn. Welatê ku herî pirr lê ceh tê çandin, Rûsya ye.

## Çavkanî

Kategorî:Çandinî
Kategorî:Famîleya genim û kurtîjan
Kategorî:Zad
Urdun

**Urdun** (*Urdûn, Urdin, Ordûn, Ordîn, Ordin*) an jî **Keyaniya Haşemî ya Urdunê** (bi erebî: المملكة الأردنيّة الهاشميّة, *al-Mamlaka al-Urduniyya al-Hāshimiyya*), welatekî erebî yê li Rojhilata Navîn e.

Welatekî ereban e. Di 25'ê gulana 1946'an de azadiya xwe ji Brîtanya distîne. Bi sazûmaniya monarşîk tê desthilatdarkirin. Zimanê Urdunê erebî ye. Gel 94% ereb, 2% çerkez, 2% kurd û 2% ermenî ne. Pirraniya gelê Urdunê bi eslê xwe ji Filistînê ne. Piştî avabûna dûgela Îsraêlê hatine li Urdunê bi cih bûne. Zimanê fermî herçendî erebî ye, zimanê bazarê îngilîzî ye. 88% gelê Urdunê ola îslamê dihewînin. Kurdên ku li Urdunê dijîn îslam, elewî û êzdî ne.

## Dîrok
Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Peymana Versayê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya Fransa û Îngilîstanê dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Îraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Jixwe Urdun di nav herêma Filistînê de cihê xwe digire. Herêma Filistînê di bin kontrola İngilîzan de bû. Kurê şerîf Huseyîn yê Mekeyê; Evdilla li sala 1921ê dest bi rêvebirina Urduna kir heta sala 1951ê. Li sala 1951ê de ji ber sedema nêzîkbûna key Ebdula bo Îsraêlê ji aliyê hindek netewperestên Ereb hate kuştin. Li sala 1957ê de jî Brîtanyayê hemî hêzên xwe ji Urdunê vekêşan.

## Galerî

Wêne:Amman-amphiteater01(js).jpg|Emman, serbajarê Urdunê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1946an li Urdunê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin
San Marîno

**San Marîno** (bi romanyolî: *San Maréin* an *San Maroin)* bi fermî **Komara San Marînoyê** (bi îtalî: *Repubblica di San Marino*) û wekî din jî bi **Komara herî rehet ya San Marîno** teyê naskirin (bi îtalî: *Serenissima Repubblica di San Marino*), mîkrodewletekî li Ewropayê e ku ji aliyê Îtalyayê ve hatiye dorpêçkirin. San Marîno ku li bakur-rojhilatê çiyayên Apenîn ye, pêncemîn welatê herî piçûk ê cîhanê bi rûerda xwe bi qasî 61 kîlometre çargoşe bi nifûsa xwe 33,562 nîştecîh digire.

San Marîno welatekî bê derya ye; Lêbelê dawiya bakur-rojhilatê di nav deh kîlometreyan de ji bajarê Rimini ya Îtalyayê nêzikî peravên Adriyatîkê ye. Balafirgeha herî nêzîk jî di sînorên Îtalyayê ye. Paytexta welêt bajarê San Marîno ye ku li jora Monte Titano ye, dema ku rûniştgeha wê ya herî mezin Dogana ye di nav şaredariya herî mezin a Serravalle de. Zimanê fermî yê San Marîno îtalî ye. Welat navê xwe ji Saint Marinus girtiye, ku kevirek ji girava Rab bûye ku wê demê ya di bin kontrola Romayî bû û li sînorên Kroatyaya îro ye. Marinus di sala 275 PZ de ji dayik bû, û beşdariya nûavakirina dîwarên bajarê Rimini bû piştî hilweşandina wan ji hêla şêlevanên Lîburniyan ve. Dûv re Marinus di sala 301an PZ de li ser çiyayê Monte Titano civatek rahîbên serbixwe ava kir; Ji ber vê yekê, San Marîno îdîa dike ku ew dewleta herî kevnar a serwer a heyî, û her weha komara destûrî ya herî kevn e.

Aboriya welêt bi giranî li ser darayî, pîşesazî, karûbar, firotanê û geştyarî ve ye. Dewlet yek ji wan welatên herî dewlemend ê cîhanê ye ku di serjimara TBH de, bi jimarek bi herêmên herî pêşkeftî yên Ewropî re tê berhev kirin. Digel vê rastiyê, San marîno di rêza 44an de di lîsteya Pêrista Pêşveçûna Mirovî li cîhanê ye û li Ewropaya rojava di rêza herî kêm e. Pergala lênihêrîna tenduristiyê ya welêt di yekem analîza Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ji pergalên tenduristiyê yên cîhanê de di rêza 3yemîn de ye.

## Wêne

Wêne:View of Mount Titano - San Marino.jpg| an Guaita


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 301ê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 300î de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê
Kategorî:Enklav û ekslav
Mehmet Sincar

**Mehmet Sincar** (jdb. 1953 li Ter, Mêrdîn - m. 4ê îlona 1993 li Êlihê), nûnerê partiya legal a kurd li Tirkiyê DEPê yê ku di sala 1993an de ji aliyê hêzên tarî yên dewleta Tirkiyê ve hatiye kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Goriyên mêrkujiyê
Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Mirin 1993
Kategorî:Parlamenterên Mêrdînê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Under Construction (albûm)

**Under Construction** albûmê çarîyem yê rapvanê Missy Elliot e. Ew albûma di rojê 12'ê sermawezê 2002 derket. Labelî Elektra Records ji wê ra *Under Construction* çêkir.

## Stran
Ev stran li ser CD ne:

# *Go To The Floor*
# *Bring The Pain* (feat. Method Man)
# *Gossip Folks* (feat. Ludacris)
# *Work It*
# *Back In The Day* (feat. Jay-Z)
# *Funky Fresh Dressed* (feat. Ms. Jade)
# *Pussycat*
# *Nothing Out There for Me* (feat. Beyoncé)
# *Slide* (feat. Ms. Jade)
# *Play That Beat*
# *Ain't That Funny* (feat. Nicole Wray)
# *Hot*
# *Can You Hear Me* (feat. TLC)
# *Work It (Remix)* (feat. 50 Cent)
# *Drop Tha Bomb*

Kategorî:Albûm
Kategorî:Albûmên 2002an
Kategorî:Rap
Tonus

**Tonus** () navçeyeke herêma bakurê Kurdistanê ye bi ser Sêwasê ye. Navê wê di sala 1972î de ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye qedexekirin û navê tirkî pêvekirine.

Tonus di sala 1972î de bûye şaredarî û di sala 1990´î de jî navçe. Rûbera navçeyê 647&nbsp;km² ye. Axa wî pirranî zozanî ye. Zozanên Qeretonus, Mêrgesen û deşta wê ya Tonusê navdar e.

Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Kleopatra VII

**Kleopatra VII** (, , z. li dora 69 berî zayînê - m. 10ê tebaxê 30 berî zayînê li Îskenderiye, Misir) keybanûya dawîn serdema helenîstîk a Misira Antîk e. Keça key Ptolemaîos XII Neos Dionusos ("Ptolemaîos Auletes") e. Bavê wê, wê bi birayê wê re zewicandiye. Wê demê zawaca navmalbatî ji rêzê bû. Ji bo keybanûtiyê perwerdeyeke baş dîtiye. Ji muzîk û estetîkê pir hezdikirîbûye. Kleopatrayê zimanên misrî (kiptîkî), îsraîlî, erebî, sûrîkî, etiyopyayî, farisî û kurdî (Medî) dizanîbûye.

Malbata bavê wê helenî bûn. Helenî li Misirê hindikayî bûn. Ji bo ku bi gelên herêmê re têkiliyek baş dayne, xwe dide ser fêrbûna dînê Misirê. Ji ber vê helwesta wê ji aliyê birayê wê ve ji welêt tê derkirin. Kleopatra diçe palasa Romayê û li vegera bi siyasetmedar Romayê navdar Iulius Caesar (Sezar) ve jiyana xwe dike yek.

Bi alîkariya Caesar li textê Misrê rûdine. Birayê wê di robara Nîlê de dixeniqe yan tê xeniqandin. Ji Sezar zarokek wê peyda dibe. Armanca wê ew e ku herdu împaratoriyên mezin ên serdemê bike yek û wekî Îskenderê Mezin desthilatdariyeke cîhanî avabike. Mixabin Sezar tê kuştin xeyalên Kleopatrayê sêwî dimînin. Bi qasî demekê ji nakokiyên palasa Romayê sûdwerdigire û dixwaze Romayê bixe bin desthilatiya xwe. Lê bisernakeve. Di 39 saliya xwe de bi jehra marên kobra dawî li jiyana xwe tîne.

Kleopatra bi zîrekî, wêrektî û fenên xwe di dîroka mirovahiyê de cihê xwe girtiye. Li ser jiyana wê gelek fîlmên bêhempa hatine çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Fîrewnên ptolemeyî
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 1ê b.z.
Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.
Kategorî:Jin
Kategorî:Keybanû

Kategorî:Mirin 30 b.z.
Gemerek

**Gemerek** an **Gemereg** yek ji navçeyên Sêwasê ye.

Di sala 1953'î de kirine navçe û 5 şaredarî pêve girêdane. Rûber 1.150 km², bilindahî ji rûyê avê 1.200 m û gelhe zêdetirî 55.000 e.

Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Wilhelm II

**Wilhelm II**, **Wilhelmê Duyem**, an jî **Friedrich Wilhelm Albert Victor von Preußen** (jdb. 27ê kanûna paşîn a 1859an li Berlînê - m. 4ê hezîrana 1941an li Haus Doorn, Holendayê) qeyserê dawîn ê Almanya û Prûsyayê bû.

Wî ji sala 1888an heya 1918an keyakseriyê kir. Di dema desthilatdariya xwe de bingeha gelek alavên civakî yê dewletê datîne.

## Çavkanî

Kategorî:Alman
Kategorî:Împeratorên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1859
Kategorî:Kesên ji Berlînê
Kategorî:Keyên Prûsyayê
Kategorî:Keyên Prûsyayê yên sedsala 19an
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1941
Kategorî:Neteweperwerên alman
Zimanê grînlendî

**Kalaallisut**, anku **grînlendî**, zimanekî eskîmo-alotî ye ku li Grînlendayê 50.000 kes pê diaxivin. Ew taqrîbî bi 13.000 kes jî li Danimarkayê tê peyivîn. Li Grînlendayê ew zimanê fermî ye.

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Danîmarkayê
Tengav

**Tengav** rêyeke avê ye ku du deryayan an jî girseyên avê bi hev ve girêdide. Her çiqas topografya bi gelemperî herikîna girseya avê hinekî teng bike jî, ava rûyê erdê bi piranî li her du aliyan li heman bilindahiyê ye û dikare di nav tengavê de ber bi her du aliyan ve biherike. Hinek caran li hinek tengavan herikîna avê dikare bi herikîneke serdest ber bi aliyekê ve biherike. Bi gelemperî, tengav qenaleke teng e ku di navbera du beşên bejahî de ye.

Tengav bi gelemperî deryayan ji hev vediqetinîn. Wekê mînak Deryaya Reş û Deryaya Navîn li Tengava Stenbolê li hev veqetiyane. Tengav ji bo gerên keştiyan ji berê ve gelek cihên gerînê bûn.

thumb|250px|Tengava Stembolê ji esmên de
thumb|250px|Tengava Cîbraltar
thumb|250px|Tengava Berîngê, Sîberya (li çepê) û Alaska (li rastê)
thumb|250px|Tengava Golden Gate ya San Francisco

## Tengavên cîhanê
### [[Deryaya Navîn]]
* Tengava Cîbraltarê
* Tengava Tîran
* Tengava Bunifaziuyê
* Tengava Sîcîlyayê

### [[Deryaya Bakur]] – [[Okyanûsa Atlantîk]]
* Lamanş (English Channel) navbera Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda û Fransa
### [[Deryaya Rojhelat]]
* Tengava Öresund navbera Danimarka û Swêdê
* Belta Mezin Danimarka
* Belta Biçûk navbera Fünen û Jutland li Danimarka
* Kattegat navbera Danîmarka û Swêdê de
* Skagerrak navbera Jutland (Danimarka) û Swêd de
* Fehmarnbelt navbera Fehmarn û Lolland
* Fehmarnsund navberan Fehmarn û Elmanya
* Strelasund navbera Stralsund û Rügen
### [[Deryaya Norwêcî]]
* Suðuroyarfjørður navbera Suðuroy û Giravên Faroe
### [[Deryaya Reş]]
* Tengava Kerçê
* Tengava Stembolê
### [[Deryaya Îyon]]
* Tengava Bunifaziuyê navbera Korsika û Sardûnya
* Tengava Messina navbera Kalabriya û Sîcîlya
* Tengava Tunisê navbera Sîcîlya û Tunis
### [[Deryaya Adrîyatîk]]
* Tengava Otranto navbera Apoliyen û Albanî
### [[Deryaya Egeyî]]
* Tengava Çanakkaleyê
* Kanala Euripos navbera Euboia û Atîka (Tengava cîhanê ya herî teng e, 40m)
### [[Deryaya Erebî]]
* Tengava Hormuz navbera Îran û Ûmanê
### [[Deryaya Sor]]
* Bab El Mandab
### [[Okyanûsa Hindî]]-[[Okyanûsa Atlantîk]]
* Tengava Melakayê navbera Sumatra û Nîvgrava Malai
* Tengava Johorê navbera Nîvgrava Malai û Singapur
* Tengava Sunda navbera Sumatra û Java
* Tengava Lombok navbera Bali û Lombok
* Tengava Torres navbera Gîneyê nû û Awustralya
* Tengava Bas navbera Victoria û Tazmanî

### [[Deryaya Japonê]] – [[Okyanûsa Mezin]]
* Tengava Tatarî navbera Saşalin û Amur
* Tengava La-Pérouse navbera Saşalin û Hokkaidō
* Tengava Tsugaru navbera Hokkaidō û Honshū
* Tengava Inlandsee navbera Honshū, Shikoku û Kyūshū
* Tengava Kore navbera Kyūshū û Kore
### [[Okyanûsa Mezin]]
* Tengava Juan-de-Fuca
* Golden Gate San Francisco
### [[Okyanûsa Atlantîk]]
* Tengava Macellan navbera Patagonya û Feuerland
### [[Okyanûsa Arktîk]]
* Tengava Bering navbera Alaska û Sîbîrya
### [[Deryaya Cemsera Bakur]]
* Tengava Davis navbera Keneda û Grînlenda
* Tengava Nares Gronland û Girava Ellesmere

## Çavkanî
Kleopatra

[thumb|[Cleopatra VII|Kleopatra û lawî wê]]
**Kleopatra** yan **Klêopatra** navê çend keybanûyên Misira Kevnare bû.

* Kleopatra I
* Kleopatra II
* Kleopatra Thea
* Kleopatra III
* Kleopatra IV
* Kleopatra V Selênê
* Kleopatra VI
* Kleopatra VII, Kleopatraya ku di dîroka Misira Kevnare de ya herî navdar bû.
* Kleopatra Selênê, dota Kleopatra VII

## Çavkanî

Kategorî:Serdema helenîstî
Diyar Bohtî

**Diyar Bohtî** nivîskarekî kurd e.

Diyar Bohtî, li herêma Bohta, li gundekî çiyayî (Girdara ser navçeya Dihê) di sala 1958 an de hatiye dinyayê. Piştî ku dibistana destpêkê diqedîne dest bi xwendina medreseyê dike. Berî çûna medreseyê, ew jî weke gundiyan karê rêncberiyê dike. Xwendina wî ya medreseyan, geh li Bohta, geh li Torê, geh li Herêma Xerza û geh li herêma Amedê derbas dibe.

Piştî ku xwendina medreseyê diqedîne dest bi xwendina Dibistana Çandiniyê dike. Piştî dibistana çandiniyê di saziyeke dewletê de şeş salan fermanberiyê dike.
 
Di sala 1987 an de çend caran tê girtin û çend mehan di girtîgehê de dimîne. Di serê sala 1988 an de dev ji fermanberiyê berdide û bi awayekî derwêşî tevlî karê welatpêrêziyê dibe. Hê jî vî karê xwe yê derwêşiyê didomîne. Di ber karê xwe re xebata wêjeya kurdî jî dike.

Heta niha du pirtûkên wî (Şehîdname û romaneke bi navê Gul Bişkivîn) hatine çapkirin û bi navê Tûrikê Xewnan nivêsên wî yên fabl di televizyonê de hatine lîstin. Romaneke li ser penaberên Kampa Mexmûrê jî niha li ber çapê ye. Niha di Radyoya Dengê Mezopotamyayê de bernameyan çêdike.

## Berhem

# Şehîdname -Helbest- Weşanên Mezopotamya - 2005
# Gul Bişkivîn - Roman- Weşanên Mezopotamya - 2006

Anha jî yek ji rêvebirên Radyoya Dengê Kurdistanê dike kû li Belçikayê weşanê dike. www.denge-kurdistane.com

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Giravên Feroe

**Giravên Feroe** (bi feroeyî: *Føroyar* tê wateya "Giravên Mîhan"; danîmarkî: *Færøerne*) komeke giravan li Bakurê Ewropayê ne. Feroe di navbera Deryaya Norwêcê û Okyanûsa Atlantîk de navînê Îsland û Norwêcê de ye. Ji sala 1948an vir ve, ev 18 giravan bi otonomiyê bi Danîmarkayê re girêdane.

## Erdnîgarî
thumb|Feroe ji ezmanê deGiravên Feroe li başûr Brîtanya Mezin, li başûrê rojhilat bi giravên Shetland, li rojhilat bi Norwêcê (Skandînavya) û li bakur rojavayê Îslendayê di navberê de ye.

Giravên Feroe bi 18 giravên xwe û giravên biçûk re 1.395,74 km² rûerdî dike.

## Demografî
Ji sedî 98 kes li Feroeyê dijîn û hevwelatiye Feroe ne, ango li Feroe, li Danîmarkayê, an jî li Grînlenda hatine dinyayê. Gorî welatên lê hatinê dinyeyê, gelê Feroeyê wiha ye:% 91,7 ji Feroeyê, %5,8 ji Danîmarkayê, %0,3 jî ji Grînlendayê ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Official site 
* Official tourist site
* Flick photo set

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1948an de hatine avakirin
Kategorî:Erdên neserdest li Ewropayê
Kategorî:Girav
Zimanê feroeyî

**Feroeyî** (bi zimanê feroeyî: *føroyskt*) zimanekî germanî ye ku bi statûsa fermî li ser giravên Feroe aliyê 60.000-100.000 kesan ve tê axaftîn. Ew teqrîbî bi 12.000 kes jî li Danîmarkayê tê axaftin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Danîmarkayê
Nîsk

**Nîsk** (bi latînî: *Lens culinaris*), giyayeke ji famîleya *Lens* e.

Bo xurdemenî û derman tê çandin. Tenê li Hindistanê 50 cureyên nîskê tê çandin. Lê, sê cureyên nîskê yên bingehîn hene. Nîska sor, zer û kesk. Lê pirranî ya sor tê bikaranîn. Ji vir 8.000 sal bêrê li Mezopotamya û perên Derya Navîn hatiye nûveçandin. Di kulînên Rojhilata Navîn û devedorên Derya Navîn de cihekê girîng digire. Dîsa di çêkirina dermanan de jî tê bikaranîn.

## Welat û dîrok
Welatê nîskê Mezopomya û Asya Biçûk e. Di medenîyetên Asûr, Babîl, Med û Ûrartûyan de çandinîya wê pir hatîye kirin. Jibo wan medenîyetan nîsk xurekek sereke bû. Herweha dervayî bizir, hemi nebata wê jî jibo heywanan dikirin qût (êm).
Ji wan medenîyetan derbasî Misrê bûye. Ji Misrê derbasî Filistîn, ji wir jî derbasî welatên Derya Spî, Ewropa, Rûsya, Argentîn, Şîlî, USA û hwd bûye. Niha di hemi deverên dinê de çandinîya wê tê kirin. Lê devera herî zêde lê tê çandin germîyanên bakurê Kurdistanê ye. Di salê de bi kêmanî 600 hezar ton nîsk di wan bajarên Kurdistanê de (wek Mêrdîn, Ruha, Dîyarbekir û hwd tên hilberandin(rakirin).

## Têdahî
kalorî, proteîn, karbonhîdrat, kolestrol, rûn, lîf, fosfor, kalsîyûm, hesin, sodyûm, potasyûm, sifir (paxir), çînko vîtamîm A, B1, B2, B3, beşek zêde asîdên folîk

Di nîskê de vîtamîn B, hesin, kalsîyûm, magnezyûm, sifir, çînko û madarek zêde fosfor heye. Nîsk hêza beden û zêhnê zêde dike, aşikê bihêz dike. Jibo kuxuk û bronşîtê gelek baş e. Jibo kesên lewaz û jar zêdebûna xwînê pêk tîne. Rûvikan nerm dike. Tevgêra xweragirînê bihêz dike. Jibo çavan jî zehf bi kêrhatî ye. Nirxa wê ya kalorî jî bilind e, enerjîyê dide û westîyanê

hiltîne. Kolestirola xwînê dadixe. Li gor hevîya (nisbeta) parastina nexweşîyê ji hişkbûna rehan, jîyan û rîşîyan re dibe alîkar. Rîska qrîza dil kêm dike. Rûvîyan dixebitîne. Jibo dûrxistina madeyên xisardar ji bedenê re dibe alîkar û pêşîya qebizbûnê digire. Heke nîsk bê kelandin û ava wê bê vexwarin, êşên qefesa sing kêm dike û kuxukê dibire. Lewre divê xwarina nîskê neyê ihmalkirin.

## Çavkanî

* malpera ellahmezar 

Kategorî:Çandinî
Kategorî:Riwek
Kategorî:Xwarin
Prag

**Prag** (bi çekî: *Praha*) paytext û mezintirîn bajarê Çekyayê ye.

Bajarê Pragê navenda parêzgeha (stana) Pragê ye jî. Bajarê Pragê li ser rûbarê Vltava li navenda herêma Bohemyayê ji bo heyama nêzî 1000 salan navenda ferheng, huner, aborî û siyaseta wê herêmê bûye.

Rûbera parêzgehê 496&nbsp;km², gelhe 1 275 406 (2012) e. Wekî bajarê herî rind ê li Ewropayê dihêt niyasîn. Di Şerê Cîhanî yê Duyem da pirraniya wê hat wêrankirin. Îro bermahiyên dîrokî yên bajêrî ji aliyê UNESCOyê ve dihên parastin.

Bajar xwediyê zanîngehên navdar e. Muze û mîmariya Pragê pir balkêş e.



## Galerî

Prag-3910-Hradschin-vom Petřín-Aussichtsturm-2008-gje.jpg
Prag-5780-Altstaedter Wasserwerk-Karlsbruecke von Sued-2008-gje.jpg
Prag-5820-Karlsbruecke nach Sueden-Altstaedter Wasserwerk-2008-gje.jpg
Prag-5230-Pulverturm-2008-gje.jpg
Prag-5260-vom Pulverturm-Altstadt-Teynkirche-2008-gje.jpg
Prag-4950-Malé náměstí-Laterne-2008-gje.jpg
Prag-4990-Galluskirche-2008-gje.jpg
Prag-6800-Nerudova-Schluessel-2008-gje.jpg
Prag-7290-Schlossstiege-2008-gje.jpg
Prag-3790-Laurentiuskirche-vom Petřín-Aussichtsturm-2008-gje.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* www.praha.eu Malpera Pragê
* Malpereke agahiyan di derbarê Pragê de
* Hlavní město Praha

Kategorî:Avabûnên 880î
Kategorî:Bajarên Çekyayê
Kategorî:Herêmên Çekyayê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Çekyayê
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Zimanê çekî

**Çekî** zimanê Çekyayê yê fermî ye. Herwekî ji taybetiyên gelê çek re çekî tê gotin.

Zimanê çekî ji malbata zimanên hind û ewropî ji şaxa zimanên slavî, ji koma zimanên slaviya rojavayî ye.

## Kodên zimanê çekî

* ISO 639-1: cs
* ISO 639-2: (B) cze/ces (T) -
* SIL ISO 639-3: CES

## Alfabeya çekî:

A, (Á), B, C, Č, D, (Ď), E, (É), (Ě), F, G, H, Ch, I, (Í), J, K, L, M, N, (Ň), O, (Ó), P, Q, R, Ř, S, Š, T, (Ť), U, (Ú), (Ů), V, W, X, Y, (Ý), Z, Ž.

Kategorî:Zimanên slavî yên rojava
Kategorî:Zimanên Çekyayê
Kategorî:Zimanên Slovakyayê
Ûranûs

**Ûranûs** (gerstêrk) ji aliyê dûrbûnê ve 7emîn, ji aliyê mezinbûnê ve 3emîn û ji aliyê giraniyê ve 4emîn extera Roj a me ye.

Bi qasî 10 xelkeyên exterê hatine keşfkirin. Ji aliyê meziniya xwe ve 63 carî ji Erdê (Dinyayê) mezintir e. Herwekî ji aliyê giraniya xwe ve jî 15 carî ji dinyayê girantir e.

## Peykên (Heyvên) Ûranûsê

Bi navê Miranda, Umbriel, Ariel, Oberon û Titania heyvên wê yên mezin hene. Dîsa bi navê Cordelia, Ophelia, Bianca, Cressida, Desdemona, Juliet, Portia, Rosalind, Belinda, Puck, Caliban, Stephano, Trinculo, Sycorax, Prospero, Setebos, S/1986 U10, S/2001 U2, S/2001 U3, S/2003 U1, S/2003 U2, S/2003 U3 peykên wê yên piçûk hene.

Kategorî:Gerstêrk
Okyanûsa Başûr

thumb|200px|Okyanûsa Başûr
**Okyanûsa Başûr** (**Deryaya Cemsera Başûr**, **Deryaya Cemeda Başûr**, **Okyanûsa Antarktîka** jî tê nav kirin) okyanûsa li başûra dinya dikeve ye. Okyanûsa Başûr bi 20.327 milyon km² aqara xwe Okyanûsa duhem a herî biçûk a cîhanê ye. Kûr bûna xwe heta 5.805 m heye.

## Erdnîgarî

Okyanûsa Başûr li başûra hêlîpan 60, li dor parzemîna Antarktîka ye. Li bakura wê Okyanûsa Atlantîk, Okyanûsa Hindê û Okyanûsa Mezin heye. Okyanûsa Başûr, okyanûsa herî nû hatiye salixdan e. Di bihara 2000an de Organîzasyona Navneteweyî ya Hîdrografiyê ( bi îngilîzî: *International Hydrographic Organisation* - IHO) bi fermî ew bi Okyanûsa Başûr salix da. Sinorên wê gorî Hevûdaniya Antarktîk (bi inglîzî: *Antarctic Convergence*) hat nişankirin. Ew dera ko ava germ û ava sar digîhen hev e. Navbera hêlîlkanên başûra 40an û 60an de ye.

## Dane
Okyanûsa Başûr 20,327 km² aqara xwe heye. Heta 5.805 m kûr bûna xwe heye û li dor 44° qerinc(boylam) a rojhelat û 61° hevêrkên berahiya başûr dikeve. Kûr bûnake 7235 m. radigîhê Okyanûsa Başûr jî, ji bo ew li bakura 60° hêlîpan dikeve ew xala di Okyanûsa Atlantîk deye.

## Deryayên dor

Deryayên dor Okyanûsa Başûr ev in: Deryaya Amundsen, Deryaya Bellingshausen, Deryaya Ross û Deryaya Weddell.

## Girav

Giravên di Okyanûsa Başûr de ev in: Girava Alexander-I., Girava Balleny, Girava Berkner, Girava Ross, Girava Georgiya Başûr, Girava Başûra Orkney û Girava Başûra Şetlandê.

## Girêdanên derve

* Geography.about.com: Okyanûsa pêncem
Neptûn

**Neptun** (nîşan: 16px|♆) yek ji gerstêrkên Rojê ye.

Ji aliyê dûrbûna ji Rojê ve 8em, ji aliyê giraniyê ve 3em û ji aliyê meziniyê ve jî 4em gerstêrka Rojê ye. Bi qasî ku tê zanîn 13 peykên (heyvên) Neptûnê hene. Gorî destkeftiyên nû, xelekên Neptûnê jî hene. Ji ber ku gerstêrkeke dûr e, kêm agahî hene.

## Agahdariyên Neptûnê

* Germahî li rûyê exterê: 47 K
* Kişandina exterê: 11,15 m/s²
* Kalîbreya ekvatora exterê: 49.528 km.
* Dûrbûn ji Erdê (Dinyayê): 4.305.900.000 km.
* Sala exterê: 60.189 roja Erdê, 164,8 sala Erdê
* Hevrêzbûna exterê bi Erdê re: 367,49 roja Erdê

Kategorî:Gerstêrk
Plûton

thumb|Plûton

**Plûton** an **134340 Pluto** (nîşanan: 16px|⯓ an 16px|♇) ji aliyê dûrbûna ji rojê ve nîvgerstêrka herî dawî ye. Yek ji exterên Roja me dihate zanîn. Van salên dawiyê gerstêrbûna wê dihate guftûgokirin. Gorî destkeftiyên astronoman ên nû Plûton ne gerstêrk lê nîvgerstêrk e.

Tê payîn ku navê Plûtonê ji lîsteya gerstêrkan derbikeve wekî kevir û geranokên valahiyê were binavkirin. Herçendi civîna herî dawîn a astronoman a li Pragê pêk hat, biryara negerstêrkbûna Plûtonê daye jî, hêj ev biryar belav nebûye. Navê wê yê nû 134340 ye. Lewra geranok û kevirên valahiyê wisa tên binavkirin. Pênc peykên wê hene Xaron, Stiks, Niks, Kerberos û Hidra.

## Agahiyên Plûtonê

* Kalîbreya ekvatora Plûtonê: 2.300 km
* Dûrbûna wê ji Erdê: 4,9 milyar km
* Saleke Plûtonê: 248 sala Erdê
* Hişkiya axa wê: 2 carî avê ye
* Germahîya rûbera (setha) gerstêrka Plotonê, 228 dereceya Santîgrad li jêr sifrê ye.
* Ya balkêş ew e ku ji dema jidayikbûna Galîle heya niha, hê Ploton, 2 sala xwe neqedandîye û 2 car li dora Tavê negeriyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Stêrnasî
Tanzanya

**Tanzanya** yan **Yekîtiya Komarên Tanzanya** (bi zimanê Swahîlî *Jamhuri ya Muungano wa Tanzania* yek ji welatên li rojhilata Afrîkayê dikeve ye.

Nifûsa vê welatê ciwan e. Mixabin 20 % gelê welêt ji vîrusa AIDS bêzar e.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1964an de hatine avakirin
Zerîfe Xanim

**Zerîfe Xanim** jineke kurd a elewî yê ji Dêrsimê bû ku wekî hevjîn û rêhevala siyasî ya nêzîk a helbestvan û kesayetiya neteweperwer a kurd Elîşêr Efendî dihay naskirin. Ew ji ber rola xwe ya di piştgiriya ragihandina naveşîrî de di dema aloziyên di salên 1930an de û ji ber mirina xwe li kêleka Elîşêr di qonaxa destpêkê ya kampanyaya Dêrsimê ya 1937an de tê bîranîn.

Derbarê jiyana destpêkê ya Zerîfe de gelek kêm tişt têne zanîn lê kevneşopiyên devkî yên li Dêrsimê wê wekî jineke xwende û muzîkjeneke jêhatî vedibêjin ku bi kûrahî di hawîrdora çandî ya derdora mêrê xwe de beşdar bûye. Ew di dema xebata wî ya siyasî de, bi taybetî di bihara aloz a 1937an de, dema ku dewleta Tirkiyeyê operasyonên leşkerî li herêmê zêde kir, bi Elîşêr re bû. Çend gotin tekez dikin ku wê wekî bawermend û piştgir tevdigeriya ku hem xetereyên rêwîtiyê û hem jî zehmetiyên mantiqî yên ku tora rewşenbîrî ya serhildanê pê re rû bi rû ma parve dikir.

## Mirin
Zerîfe di sala 1937an de li herêma Paxê ya Dêrsimê di heman kemîna ku hêzên tirkan tê de Elîşêr hedef girtin bûn, hatiye kuştin. Li gorî şahidiyên gundiyên derdorê, ew demek kurt piştî ketina Elîşêr hat gulebarankirin û her du cenaze wek hişyariyek ji bo nifûsa derdorê hatin hiştin. Mirina wê bûye beşek ji bîra kolektîv a berfirehtir a komkujiyên Dêrsimê û pir caran wekê mînakek tê destnîşankirin ku kampanyayê ne tenê serokên eşîran lê di heman demê de kesayetên çandî û sembolîk ên di nav civakê de jî hedef girtin.

## Mijarên têkildar
* Serhildana Qoçgiriyê

## Çavkanî

## Bîbliyografî

* 
* 
* 
* 

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirin 1937
Kategorî:Serhildana Qoçgiriyê
Keywan

thumb|240px|rast|Keywan

**Keywan** an **Satûrn** (nîşan: 16px|♄) yek ji gerstêrkên (exterên) roja me ye.

Ji aliyê dûrbûna bi rojê re 6emîn û ji aliyê mezinbûnê ve jî 2emîn gerstêrka roja me ye. Ew jî wekî Berçîsê pirranî ji helyûm û hîdrojenê pêk tê. Keywanê bi xelekên xwe tên nasîn. Mirov dikarê Keywanê bi çavan temaşebike. Helekên Keywanê di dûrbuna ji rûyê wê 67.000 km heya 480.000 km´yê de ne. Herçendî ewqas berfireh in jî stûriya wan ango bera wan bi qasî 100 m yê ne. Xelek ji geranokên ku ekvatora wan ji 1 cm heya 10 cm yê ne pêk tên. Ango wekî toz û xişrûgê ne. Heya niha 47 heyvên Keywanê hatine keşfkirin. Gelek agahî derbarê sîstema xelekên Keywanê û heyvên (peykên) wê de nîne.

Li rûyê Keywanê bahozên ku leza wan digihêjin 1800 km/kat´î hene.

## Agahiyên Keywanê

* Kişandina exterê: 8,96 m/s²
* Kalîbreya ekvatora exterê: 120.536 km.
* Dûrbûn ji erdê: 1.658.500.000 km.
* Hevrêzbûn bi erdê re: 378,09 Roja Erdê
* Sala Keywanê: 10.755,7 Roja erdê, 29,4 Sala Erdê
* Germahî kêm-zêde: 95 K

Kategorî:Gerstêrk
Ewropaya Rojhilat

**Ewropaya Rojhilat** para Rojhilatî ya parzemîna Ewropayê ye ko bi gelek awayan hatiye pênaskirin:

# Herêmên ko dikevin navbera sînorên ne gelek zelalên Ewropaya Navîn û Rûsyayê. Ev pênas nemaze piştî nemana Peymana Warşoyê gelek hezkirîtir û berbelavtir bûye.
# Herêmên gelek berfireh ji rojhilatê ber bi rojavayê, wekî li jêr dihên:
::- Sînorên wê yên rojhilatê ji Çiyayên Ural di nav axa Rûsiyayê da an jî ji peravên Okyanûsa Aram li perê rojhilatî yê Rûsiyayê dest pêdikit.
::- Sînorê rojavayî yê wê jî sînorê navbera Yekîtiya Ewropayê û Komarên Hevpişkên Xweser e.

Li aliyê siyasî ve, reng e zarava *Ewropaya Rojhilat* hemî welatên Ewrasyayê vegirit. Ji ber hindê ko Rûsya welatekê mezin e ko li herdu parzemînan cih digirit. Hidek caran welatên mîna Ermenistan, Gurcistan û Azerbaycanê jî ji Ewropaya Rojhilat dihesibînin, herçind e ko ji aliyê cihnasiyê ve (geografiyê) ji parzemîna Asyayê ne.

Hêşta di hindek jêderan da kêm-zêde ji wan herêman ra ko heta dawîbûna Şerê Sar li sala 1989'ê parek ji Welatên Komunîst bûn dihêt gotin. Gelek ji xelkên welatên mîna Polonya, Çekya, Slovakya, Mecaristan û Slovenyayê xwe parek ji Ewropaya Navîn dihesibînin.

Kategorî:Erdnîgarî

Kategorî:Herêm
Kategorî:Herêmên Ewropayê
Emînê Evdal

**Emînê Evdal** (1906-1964), nivîskar, zimannas û helbestvanekî kurd bû. Ew li gundê Yamançayir nêzî bajarê Qersê kû di wan demê de li bin destê Rûsya bû, hate dinê. Di encamê şerê navbera tirk û ermenî de, wî gundê hate kavil kirin û Emîn malbata xwe ji dest da. Di sala 1924ê, wî beşdariya xwendingeha karkeran li Tiflîsê kir û di sala 1926 wî dest bi mamostetiyê kir li gundên Êzidiyên ser bi devera çiyayê elegezê. Di sala 1931ê de, ew bûye xwendkarek li pişka zimannasiyê ya Zanîngeha Êrîvan û di wê salê de jî, xebatê xwe li rojnama kurdiya *[[Riya Teze (rojname)|Riya Teze]]* dest pê kir. Wî yekem kitêba kurdiya xwe, bi navê *Casim û Tosin* di sala 1924ê belav kir.

Di nav salên 1933-1937 an de, wî hinek kitêbên xwe li ser hînkirina zimanê kurdî li çap da. Sala 1944 ê, bi babeta *vekolîna li ser rolê jin di malbata qedîma kurdî*, têza doktoraya xwe xweyî kir. Sala 1959 ê de, li pişka rojhilatnasiyê ya Akademiya Zanistiya Ermenistanê hate damezrandin û di sala 1960 ê, ji aliyê parleminta Ermenistanê ve bi navê *Mamostayê emekdar* hate xelat kirin. Wî hinek gotar û kitêb bi zimanên din wek Ermenî û Rûsîyê jî bilav kiriye, bi taybet kitêbên *Gulîzer* (1956), *Çîrokên gelê kurd* (1957) û *Bihara ewlin* wî bi zimanê ermeniyê nivîsandiye. Dewleta ermenistanê ji bo rêz girtin ji xizmeta wî, dibistana kurdiyê ya gundê *Qundesaz* (ku li wir ji bo hinek salan wî ders gotibû), kiriye ser navê wî.

## Berhemên wî

* Casim û Tosin, koma çîrokên kurt, 1924.
* Kitêba Zimanê Kurmancî Bona Koma Çara, 1933.
* Kitêba zimanê kurmancî Bona Koma Pênca, 1934.
* Bihar, Koma helbestan, 1935.
* Kitêba Zimanê Kurmancî Bona Dersxana Çara, 1936.
* Mêtodîka Hînkirina Xwendin û Nivîsandinê, 1936.
* Folklora Kurmanca, di gel *Heciyê Cindî*, 644 pp., 1936.
* Mêtodîka Zimanê Kurmancî, 1937.
* Kitêba Zimanê Kurmancî, Bona Dersxana Şeşa, digel *Casimê Celîl*, 1937.
* Tolhildana Xûnê Li Nav Kurdada û Dewî Anîna Bermayên Wê Li Ermenistana Sovêtê, 1952.
* Deba kurdên Ermenistana Sovêtê, 1953.
* Gulîzer, Bi ermeniyê, 1956.
* Patronîma cem kurdên Ermenistanê di sedsala 19 da, 1957.
* Deba kurdên Pişkovkazê, 1957.
* Çîrokên gelê kurd, Bi ermeniyê, 1957.
* Ferhenga Kurdiyê rastnivîsaryê, 1958.

## Çavkanî

Emînê Evdal , Eskerê Boyîk, Govara Dema Nû, 2006.( herwisa li vir http://www.kurdistan.nu/dk-yazilar/100_saliya_emine_evdal.htm ).

Kategorî:Jidayikbûn 1906
Kategorî:Kesên ji Qersê (bajar)
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1964
Kategorî:Nivîskarên êzîdî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Dema gerdûnî ya bisazûmankirî

thumb|upright=2.0|Bûyerên demjimêrên li Cihanê
**Dema gerdûnî ya bisazûmankirî** () kurtenavê koordînasyona navneteweyî ya demê ye.

Mirovahiyê ji zû ve ye li standardkirina demê digeriya. Wekî tê zanîn di kozmozê de bi serê xwe dem nîne. Herwekî di valahiyê de cih, jor jêr hwd jî nîne. Hemî ji şîrovekirinên, ji ceribandinên û ji nirxandinên mirovan tê. Zanistan ji bo ku di jiyana nûjen a bilez de alozî dernekevin Greenwich wekî xêzeke bingehîn pejirandine û pergaleke demê ava kirine.

Yekem Dema Gerdûnî ya Bisazûmankirî ya nefermî li ser 1ê kanûna paşîn 1960an hate pejirandin.

Kurdistan nakeve yek komeke demê. Bakurê Kurdistanê û Başûrê piçûk ê Kurdistanê dikeve koma dema rojhilatê Ewropayê, ango EET, GMT+2. Herêmên din ên Kurdistanê dikeve dema Bexdayê (BT), GMT+3. Hin welat bi fermî yekkirina demê di nava tixûbê xwe de pejirandine. Hinan jî wekî Rûsya gorî herêmê dem pejirandiye. Li Kurdistanê hêj pergala demê nehatiye nîqaşkirin.

Pergal çend caran hate guhertin, di nav demeke kurt de, ku dem bi zelalî koordînasyona weşana radyoyî bi herdu UTC û "Dema Gavavêtina Atomê (SAT)" bû, heta ku UTCya nû di sala 1970an de hate qebûlkirin û di sala 1972an de pêkanîn. Ev guhertin jî pêngaveke duyem pejirandin û lihevanîna pêşerojê asan kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeya demê
Zimanên slavî yên rojhilat

thumb|300px|

**Slaviya Rojhilatî** tayek ji sê tayên herêmî yên zimanên Slavî ye ko li Ewropaya Rojhilat pê diaxivin. Ev ta mezintirîn tayê zimanên Slavî ye ko hijmara axivtinkerên wan bi tenê ji koma herdu zimanên dî anko zimanên Slaviya Rojavayê û Slaviya Başûrî zêdetir e. Zimanên heyî yên Slaviya Rojhilatî ev ziman in: Rûsî, Belarûsî, Ûkraynî û Rusînî. Zimanê dawiyê zimanê kêmanîyeka neteweyî ye ko li rojhilata Slovakyayê, başûrê rojhilatê Polonyayê, rojhilata Mecaristanê û başûrê rojavayê Ûkraynayê dijîn. Hindek şehreza vî zimanî wekî devokeka zimanê Ûkraynî dihesibînin.

## Rewşa Niha
Her yek ji van zimanên tayê rojhilatî yên zimanên Slavî niha wekî zimanên xweser dihên dîtin. Li sedsala 19'ê rewş ne wiha bû. Wî çaxî zimanê Ûkraynî (Rûsiya Biçûk) û Belarûsî wekî du devokên zimanê *Rûsiya Mezin* dihatin dîtin. Bi ser hindê ra ko zimanên Slaviya Rojhilatî li herêmên gelek berfirhên cihnaskî (cîyografîk) da belav in, gelek wekhev in û di sînorên navbera wan da devokên navincî û tevlihev hene.

Ev ziman hemî Alfabeya Krîlî bi hindek guhêrandinên biçûk ve bikardiînin.

## Dîrok
Ne sanahî ye bihêt gotin ka kengî Zimanê Slavî yê Rojhilatî yê Kevin ji zimanê hevpişkê Slavî cida bû. Lê reng e heyamekê di navbera sedsala 6'ê heta sedsala 11'ê ev qewimîbit.
EET

**EET** yan jî **dema rojhilata Ewropayê** (bi îngilîzî: *Eastern European Time*) li gorî Greenwichê komeke demê ye.

Welatên ku dikevin vê komê ev in:

* Helsînkî, Fînlenda
* Vilnius, Lîtvanya
* Rîga, Letonya
* Mînsk, Belarûs
* Kîew, Ûkrayna
* Chisinau, Moldawî
* Bûkareşt, Romanya
* Atîna, Yewnanistan
* Stenbol, Tirkiyê
* Amed, Bakurê Kurdistanê
* Qamişlo, Rojavayê Kurdistanê
* Orşelîm, Îsraêl
* Amman, Urdun
* Qahîre, Kiptî (Misir)
* Xartûm, Sûdan
* Kîsanganî, Kongo
* Kîgalî, Rûanda
* Bujumbura, Brondî
* Lûsaka, Zambiya
* Windhuk, Namîbya
* Gaborone, Botswana
* Lilongwe, Malawî
* Maputo, Mozambîk
* Harare, Zîmbabwe
* Kap, Afrîkaya Başûr

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Navçeya demê
GMT

**GMT** (=Greenwich Mean Time [*griniç mîn taym*]) kurtenivîsandina dema Greenwichê ye.

Greenwich taxeke Londonê ye. Ev xêzik ji bo demê wekî bingehîn hatiye pejirandin. Greenwich wekî zeroyê (sifirê) tê girtin ruyê Erdê gorî 24 Katî tê parvekirin.

Kategorî:Navçeya demê
BT

**BT** *(Bagdad Time - Dema Bexdayê)* gorî Greenwichê komeke demê ye.

Hin deverên Kurdistanê jî dikevin vê komê. Bo mînak Kurdistana Başûr, Kurdistana Rojhilat. Bakurê Kurdistanê û Başûrê piçûk dikevin EET'ê.

Kategorî:Navçeya demê