open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yurî Gagarîn

**Yurî Alekseyevîç Gagarîn** (bi rûsî: Юрий Алексеевич Гагарин; z. 9 adar 1934 - m. 27 adar 1968), esmangerekî rûs bû û yekem mirovê li fezayê bû. Di hêzên hewayî yên Sovyetê de serheng bû û bi xelata lehengê Yekîtiya Sovyetê hat xelatkirin.

## Jiyana wî
Yûrî Gagarîn di 9'ê adara 1934'an de li gundê Klûşîno yê nêzî Gschatsk di malbatek gundî ya rûs de hate cîhanê.Bavê wî Aleksey Îvanovîç Gagarîn (1902-1973) li wê derê di kolektîfê de xeratkar bû, diya wî Anna Timofejewna Gagarina, bi navê keçiktiyê Matveeva (1903-1984), şîrkêş bû. Sê xwişk û birayên wî hebûn: birayên Walentin (1924-2006) û Boris (1936-1977) û xwişka wî Zoya (1927-2004).Di 1ê Îlona 1941ê de li dibistana gundê Klûşînoyê tê tomarkirin. Çûna dibistanê bi Şerê Cîhanî yê Duyem û dagirkirina gund ji aliyê leşkerên Alman ve di 12'ê Cotmeha 1941'an de hat astengkirin.Di Sibata 1943 de, Walentin û Soja ji bo karê zorê li Almanyayê hatin şandin.Piştî şer vegeriyan. Tenê piştî ku gund di 9'ê Nîsana 1943'an de ji aliyê Artêşa Sor ve hat rizgarkirin, waneyên dibistanê dikarin berdewam bikin.

Di dema şer de ezmûnek çêker jî hebû: Gagarîn dît ku pîlotek şerkerê Sovyetê li nêzî wî dadikeve da ku balafirek din a ku daketina awarte pêk anîbû bigire û bi vî rengî wî ji dîlgirtina Alman bifilitîne .

Piştî ku di havîna 1945-an de çû bajarê Gschatsk (niha Gagarîn), Gagarîn şeş pola xwend li dibistana navîn.

Dema ku di sala 1946'an de serlêdana Zoya ya ji bo wezîfeya hemşîre bi ser neket, piştî ku wê bi rastî di pirsnameyekê de diyar kir ku ew rastî dagirkerî û girtîgehê hatiye, li gorî gotinên paşerojê yên diya wî, wî ev yek wekî hişyariyek girt.


File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|
File:1976 4569.jpg|
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|


## Çavkanî

Kategorî:Esmangerên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Lehengên Yekîtiya Sovyetê
Kategorî:Mirin 1968
Stem

**Stem** an jî **zilm** tê wateya ku li yekî bêmaf zordestî were kirin.

Ew kesên bêmaf zordestî li mirova dikin ji wan re "stemkar" an jî "zalim" tê gotin. Di dîrokê de pirrê caran ji aliyê pirraniyê ve li hindikan zilm hatiye kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Nîjadperestî

Kategorî:Têkiliyên piranî û kêmaniyan
Dadmendî

thumb|alt=Peykera xwedawenda dadmendiyê Justitia

**Dadmendî** an jî **edalet** ji bo ku mafê her kesî werê parastinê heye.
Dadmendî nahêle ku mafê kesî li ser kesî bimîne û firqî naxê nav ol, esl, mezheb u îdeolojiya.
Peyva *Dadmendî* û *Wekhevî* ji hev cûda ye.

Her wiha *Qencî* û *Xirabî* bi dadmentiyê ve ji nav hev dertê.

## Çavkanî

Kategorî:Bêhnpakî

Kategorî:Felsefeya dadê
Kategorî:Prensîbên etîkê
Îbn Heysem

thumb|200px

**Îbn Heysem** (erebî: ابن الهيثم), (965 Besre - 1040 Qehîre) Li rojava bi navê **Alhacen** yan jî **Alhazen** ve tê nas kirin. matematîknas, fizîknas û fîlozofekî ereb e. Bi taybetî bi xebatên xwe yên li ser Optîkê tê naskirin.

Îbn Heysem sala 965an de li bajarê Besrê hatiye dinyayê û hevotina xwe ya dîn ji li vir girt, Piştê wî diçe Bexdayê hevotina xweya matematîk, fizîk û stêrnasiyê jî li vir girtiye.

## Berhem
* Pirtûka Optîkê

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên ereb
Kategorî:Fîlozofên misilman

Kategorî:Jidayikbûn 965
Kategorî:Kesên ji Besreyê
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 1040
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Kategorî:Stêrnasên iraqî
Rewşenbîr

**Rewşenbîr**, ji kesê ku di nava civakê de ku bi zimanê wê ramanên weke felsefe û hwd pêş dixin re tê gotin. Kesê ku di nava civatê de ku bi zimanê civate ramanên xwe bi vî rengî li ser aqil re tînê ser ziman, ji wî re rewşenbîr tê gotin.

Navê rewşenbîr, li ser koka *rewşen* ku rewşa bi rohnî û bihiş tînê ser ziman ava ya. Gotina *rewşen* jî, di kurdî de li ser koka *re* û ankû *rê* ava ya ku bahse rêya têreçûnê dike ya.

Di çerçoveya gotina rewşen de ev dibê weke çûyinek bi hiş û hişmendî. Farqe di nava gotina "rewşenbîr" ya "nivîskar" de jî ew a ku nivîskar, tenê yê ku dinivîsêne ya. Mirovên nivîskar ên weke rojnemavan û hwd in. Rewşenbîr jî, zaneyên ku ramanê bihişmendî pêşdixin in. Mirov dikarê ji yekî rewşenbîr re di her rewşe de jî bêje nivîskar. Lê mirov nikarê ji yekî nivîskar re di her rewşê de bêje rewşenbîr. Rewşenbîr, bi ramana ku pêş dixe re xwediyê wê rewşenbîrîyê ya.

Mirovên weke Mîtra, Zerdeşt, Manî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Ehmedê Xanî û hwd mirov dikarê weke rewşenbîr bi nav bike.

## Çavkanî

Kategorî:Akademî
Kategorî:Civaknasiya çandê
Kategorî:Çînên civakî
Kategorî:Dîroka ronakbîrî
Kategorî:Pîşe
Kategorî:Raman
Kategorî:Ronakbîrî
Zanîna ziman

Zanîna ziman, navê zanista ku ziman ji hîm ve lêkolîn dike ya. Hebûna gotina, çawa tên avakirin û bi hevdû re çawa tên bikarhanîn li ser wê lêkolîn dike. Di nava zanista zanîna ziman de beşên weke bêjazanî(morfolojî) ku weke ´peyvzanî´ tê bi navkirin, dengnasî(fonetik) ku ji hîm ve dengan û levkirina wan û pêvajoyên wan ên pêşketinê bi gotinê re lêdikolê. Zanîna ziman, weke zanistekê, dîroka ziman, rengê pêşketina wê, koka gotinan û pergalîya wê lê dikolê. Weke zanistên ku ziman lêdikolîn zanyarên ziman ên weke Ferdinand de Saussure, Noam Chomsky û hwd, ên lêkolînê bi pêşketina mirov û dîrokê re bi ziman re dikin in.

Zanîna ziman, wê di bikarhanîna ziman de jî zanînaka bingihînî bide mirov. Mirov, çêtir hem nas dike û hem jî di bikarhanîna gotinan de serwaxta. Di roja me de, ku weke serdemeka zanînê tê zanîn, zanîna ziman weke temenekî giring ê pêşketina ziman jî ya bi jîyane civatî re. Di serdema zanînê de gotin bi rengê tên bi watekirin re wê temenê pêşketinê bi wan re were çêkirin. Her rengê pêşketinê bi ziman re temenê wê tê çêkirin. Rengê gotinan û bikarhanîna wan, dikarê rengê pêşketina mirovî a dîrokê jî bide dîyarkirin. Zanîna ziman, di roja me de weke zanistekê pêşketîya. Navê "samantik" jî li vê zanistê hatîya kirin. Weke zanistekê zanîna ziman, di roja me de gelek zanistên bingihînî ku ji wê û di nava wê de hatina avakirin hena.
Passengers (film)

**Passengers** () filmekî amerîkayî û kanadayî ye ku di sala 2008an de hatiye çêkirin. Di rola sereke de Anne Hathaway û Patrick Wilson dilîzin û Rodrigo García derhêneriya wî kiriye. Cara pêşî li DYAyê ji aliyê TriStar Pictures di tarîxa 24'ê cotmeha 2008an hat nîşandan.

## Lîstikvan
* Anne Hathaway wek Claire Summers
* Patrick Wilson wek Eric Clark
* Andre Braugher wek Perry
* Dianne Wiest wek Toni
* David Morse wek Arkin
* William B. Davis wek kalikê Ericê
* Ryan Robbins wek Dean
* Clea DuVall wek Shannon
* Chelah Horsdal wek Janice
* Don Thompson wek Norman
* Brad Turner wek bavê Shannonê
* Claire Smithies wek dayika Shannonê

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên kanadayî
Kategorî:Fîlmên 2008an
Mele

[thumb|Meleyek û du şagirtên keç li [Artvînê (1905-1915)]]
**Mele** yan jî **mela**, alimên diyanetê ne ku bi taybetî li Îran, Kurdistan û Asyaya Navîn di medreseyan de bi hêvotina îslamê mijûl in. Mele bi pirranî di salê piçuk de di medreseyên Kurdistanê dest bi xwendina Quranê dikin dû re hînî hedîs, şerîet, îcma, tefsîr û kelamê dibin.

## Meleyên navdar
* Melayê Bateyî
* Melayê Cizîrî
* Melayê Erwasî
* Mele Mehmûdê Bazîdî
* Mele Xelîlê Sêrtî
* Mele Yûnisê Erqetînî
* Mele Mehmûdê Kurdî
* Mele Ebdulmecîd
* Mele Zahirê Tendûrekî
* Mele Mûsayê Kurdî
* Mele Mistefa Barzanî

## Mijarên têkildar
* Melayê Meşhûr

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Minafiq

**Minafiq** peyv bi zimanê erebî ye bi kurdî tê wateya "du rûtî" Ew kesên ku xwe wek misilman rava didin, Lê bi Xwedê û Muhemmed bawerî neanîbin ji wan re tê gotin. Ew kesên ku li cem misilmanan xwe misilman nişan didin lê belê pişt re li ber muşrîkan xwe wekî muşrîk didin nişandan.

Ew mirovên li ser navê dînê Îslamê dest davêjin jinê millet, zarokan dikujin, mizgefta hildişînin, tirba ji hevda dixin minafiq ji yê wisa re tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Bawerî û doktrîna îslamî
Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Qutbedîn Şîrazî

**Qutbedîn Şîrazî** (jdb. 1236 Şîraz – m. 1311 Tebrîz) () stêrnas, fizîknas, matematîknas û fîlozofê misilman bû. Ji bili fenê li dîn jî gellekî alim bû.

## Jiyan
Qutbedîn Şîrazî di sala 1236 li Şîrazê ji dayik bûye. Piştî perwerdeya pêşîn hatiye Sêwas û Meletîyê jî, li cîhên weke Şam jî geryaye lê di dawî de çûye li Tewrêzê bi cîh bûye. Li ser felsefeyê, stêrnasiyê û tefsîrê berhemên wî hene. Qutbedîn Şîrazî bi xwe li ser mezheba şafîî bûye.
Perwerdeya stêrnasî, matematîk û felsefeyê ji Nesredîn Tûsî girtiye.

Qutbedîn li cem Sedredîn Qonewî jî perwerdeya olî ditiye û pirtûkek bi navê Fethûl Menan a tefsîrê nivîsiye .

## Berhem û kirinên wî

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên faris
Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Jidayikbûn 1236
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Mirin 1311
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên faris
Kategorî:Zanyarên îslamê
Neil Armstrong

**Neîl Armstrong** (jdb. 5ê tebaxa 1930 - m. 25ê tebaxa 2012) esmanger û endezyareke hewayî ya amerîkî bû ku di sala 1969an de bûye yekem mirov ku derketiye Heyvê. Armstrong di heman demê de pîloteke deryayî, pîlotê ceribandinê û profesorê zanîngehê bû.

Neil Armstrong li Wapakoneta, Ohio ji dayik bûye û li wir mezin dibe. Dema ku Armstrong li Zanîngeha Purdueyê beşa endezyariya hewavaniyê dixwend, Hêza Deryayî ya Dewletên Yekbûyî di bin Plana Hollowayê de lêçûna wî yê zanîngehê dida. Di sala 1949an de dibe xwendevanê dibistana şer ên deryayê û piştî salekê jî dibe balafirvaneke deryayî. Di dema Şerê Koreyê de wekê pîlotê balafira şer Grumman F9F Panther a ku ji keştiya balafiran USS Essex a Dewletên Yekbûyî difiriya kar kiriye. Piştî şer wî pîleya lîsansa xwe li Purdueyê diqedîne û li Komîteya Şêwirmendiya Neteweyî ya ji bo Aeronautics (NACA) ya li Stasyona Firîna Acele ya li Bingeha Hêza Hewayî ya Edwardsê ku li Kalîforniyayê ye dibe pîlotê ceribandinê.

Dema ku derketiye heyvê vê peyva xwe yî dîrokî gotiye :

"That's one small step for [a] man, one giant leap for mankind."

Bi Kurdî: *Ji bo mirov(ekî) piçûk,*
Ji bo mirovahiyê gavekî mezin e."

## Derketina heyvê

## Girêdanên derve

Kategorî:Apollo 11
Kategorî:Astronomên DYA
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 2012
Blaise Pascal

**Blaise Pascal** (19 hezîran 1623 – 19 tebax 1662) matematîknas, fîzîknas û bîrewerekî xirîstiyana yê fransî bû.

## Jiyana wî

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên fransî
Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1623
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Matematîknas
Kategorî:Matematîknasên fransî
Kategorî:Mirin 1662
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Mecdedîn îbn Elesîr

**Mecdedîn îbnûl Esîr** (1149 Cizîr – 1210 Mûsil), zimanasekî misilman bû. Ew ji malbata Îbn Esîr bû. Ew birayê mezin bû.

## Berhem
* *Cemiy el-Usul*
* *Kitab el-Nihayet Garib el-Hedîs*
* *Kitab el-İnsaf Tefsk el-Qur'an*
* *Kitab el-Mustefa we l-Muhtar fi l-Udiyeti we l-Efkar*
* *Divan-ı Resail ve Kitab-ı Şafii*

## Girêdanên derve
* Îbn Esîr

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1149
Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan
Kategorî:Mirin 1210
Diyadîn îbn Elesîr

**Diyadîn îbn Elesîr** (jdb. 1163 - m. 1239) birayê piçûk ê malbata Îbn Esîr e. Ew bi xwe wêjevan û nivîskar bû.

## Girêdanên derve
* Îbn Esîr

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1163
Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan
Kategorî:Mirin 1239
Kategorî:Nivîskar
Îbn Esîr

**Îbnûl Esîr** (**Malbata Esîr**) navê malbetek e. Sê birayên ku bi eslê xwe kurd in.
Li Cizîrê hatinê dinyayê û di dewlata kurdan a Eyûbiyan de xebat kirin e.

* Mecdedîn îbn Elesîr (1149 - 1210, birayê mezin)
* Elî îbn Elesîr (1160 - 1233, birayê ortê ye)
* Diyadîn îbn Elesîr (1163 - 1239, birayê piçûk e)

## Têkildar
* Lîsteya malbatên naskirî
## Çavkanî

Kategorî:Malbatên kurdî
Kategorî:Nivîskarên zimanê erebî
Tikrît

**Tikrît** bajarokekî li nêzikê Bexdayê ye ku li ser parave çemê Dîcleyê hatiye avakirin. Tikrît navenda îdarî yê parêzgeha Selahedîn e.

## Wênedank

Wêne:بقايا الكنيسة السريانية ( الكنيسة الخضراء ) مدينة تكريت العراقية.jpg|Bajarê kevn a Tikrîtê
Wêne:مدخل مقبرة تكريت القديمة.jpg|Bajarê kevin a Tikrîtê
Wêne:Monastery.JPG|Dîmena modern a keşîşxaneya li Tikrîtê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Iraqê
Mehmûdê Kurdî

**Mehmûdê Kurdî** yan jî **Mehmûd îbn Kurdî** hunermendekî kurd ê ku di sedsala 15an de jiyaye. Wî gelek berhem çêkirine, lê hemû li derveyî Kurdistanê ne, bûne alavên muzeyên Brîtanî û Victoria û Albert li Londonê û muzeya Ermîtaj a Sankt Petersburgê. Li Brîtanyayê weke *Mahmud the Kurd* tê naskirin, di nava ereban de jî wek *Mahmud al-Kurdi*.

## Jiyan û kar
Mehmûd wekî yek ji damezrînerên şêwazek hunerî tê hesibandin ku ji hêla dîroknasên hunerê ve wekî Veneto-Saracenic (Wênîsî-Îslamî) tê binavkirin.

Berhemên Mehmûd çend jêr-komên stîlîstîk dihewîne, yên ku di nav wan de pir caran bikaranîna şeklên ewropî bi hev re bi şêwazek nû ya xêzkirina zîv a xêzkirî ku şêwazek neadetî ya erebeskiyê nîşan dide. Xemilandina wan pêwendiya xwe bi metalên ku di heman serdemê de ji bo xanedana Tîmûriyan li Asyaya Navîn û rojhilatê Îranê û mîrên Memlûk ên Misir û Sûriyê hatine çêkirin, nîşan dide. Li gorî Tahera H. Tajbhai "sêwiranên wî yên jêhatî dike ku şêwaza wî tavilê were nas kirin, û wî wekî yek ji pîşesazên pêşeng ên Veneto-Saracen nîşan dide. Stîla wî şêwaza nû ya nû pejirand û di heman demê de hêmanên kevneşopiya Memlûk diparêze."

Cihê kargeha Mehmûd tê nîqaşkirin. Tê bawer kirin ku ew koçî Wênîsê bûye û li wir jiyaye û di nîvê duyemîn ê sedsala 15an de atolyeyek ava kiriye û karê metalên rojhilatî kiriye Wênîsê. Lêbelê, hin lêkolîner li ser teza ku hunermendên misilman li Wênîsê kar kirine, pirs kirine. eşyayên xwe li welatên xwe hildiberandin û dişandin Ewropayê. Ji ber vê yekê, du teoriyên din ên alternatîf li ser şêwaza xebata Mehmûd têne pêşniyar kirin, hin lêkolîner destnîşan dikin ku xebata wî ji axa Aq Qoyunlu ya li rojhilatê Anatolyayê an jî rojavayê Îranê ye. Hinên din îdia dikin ku tu delîlên dîtbarî ji bo girêdana di navbera homologên Veneto-Saracenî û Îranî an Aq Qoyunlu de tune ne, û ew xebata wî li Siltanata Memlûk li Misir an Sûriyê bi cih dikin.

Tenê 13 tişt, ku 12 ji wan navê wî yê tam û yek jî bê Nisba (Kurd) e, sax mane. Ew li Muzexaneya Brîtanî, Muzeya Victoria û Albert li London û Muzeya Hermitage li Sankt Petersburgê têne girtin. Wî bi gelemperî navê xwe li ser berhemên xwe yên bi tîpên erebî û latînî bi "mu'allim mahmud al kurdî" îmze dikir, ku tê wateya: Hoste Mehmûdê Kurd.

## Berhemên Mehmûdê Kurdî

Wêne:Mu'Allim Mahmud ibn al-Kurdi - Tray (Salver) - Walters 54527.jpg
Wêne:Mu'Allim Mahmud ibn al-Kurdi - Tray (Salver) - Walters 54527 (2).jpg

## Girêdanên derve
* Berhemeke wî

## Çavkanî

Kategorî:Endazyarên kurd
Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 15an
Fizîknas

thumb|Fizîknas
**Fîzîknas** an jî **zanyarê fizîkê** ew zanyar e ku li ser fizîkê dixebite û pirtûg dinivîse re.

## Xebatên fîzîkê
## Fîzîkvanên navdar
* Aristoteles
* Arşîmed
* Bîrûnî
* Îbn Heysem
* Isaac Newton
* Albert Einstein

## Çavkanî
Ebû Nesr Mensûr

**Ebû Nesr Mensûr** ( z. 960 - m. 1036) matematîknas û stêrnasekî misilmanê faris bû.

Ew bi xebata xwe yên li ser *Teoremiya Sînus* ve tê nas kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 960
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Mirin 1036
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên faris
Kîmyager

**Kîmyager** an jî **kemîger**, zanyarên ku li ser Kîmyayê xebat dikin ji wan re tê gotin. Cabir bin Heyan wek bavê Kîmyayê tê zanin.

## Çavkanî

Kategorî:Kîmya

Kategorî:Zanist
Suhrewerd

**Suhrewerd** (bi farskî: سهرورد), bajarekî eyaleta Zencanê ya Îranê ye. Di sînorê Rojhilata Kurdistanê de ye.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Zencanê
Kategorî:Rojhilata Kurdistanê
Welatên Rojavayê

**Rojava**, **Welatên Rojavayê**, **Dewletên Rojavayê**, **[[Frengistan]]**{ an jî **[[Kafiristan]]** (, ), navên berê yên welatên Rojavaya Ewropayê ne bi taybetî Almanya, Brîtanya, Fransa, Îtalya û Nîvgirava Îberî.

Îro hê jî wek "Rojava" û "Welatên Rojavayê" tên nasîn.

## Mijarên têkildar
* Ewropaya Rojava
* Rojhilat, Welatên Rojhilatê

## Çavkanî

Kategorî:Çanda rojavayî
Kategorî:Dîroka Ewropayê
Kategorî:Herêmên dîrokî
Îşraqîtî

**Îşraqîtî** an jî **îşraqî** tê wateya hilhatina rojê an jî derketina ronahiyê, navê rewtekeke felsefî ya îslamî ye ku ji aliyê fîlozofê kurd Şihabedînê Suhrewerdî ve hatiye damezrandin.

Gelekî fîlozofên Rojhilata Navîn û yê Ewropayê di bin bandora vê herikê de mane.

## Îşraqîtî çi ye?

## Dîroka wê

## Girêdanên derve

Kategorî:Felsefe
Hesenweyhê kurê Huseyn

**Hesenweyhê kurê Husên**, bi erebî *Hasanweyh bin Huseyin*, damezrênerê Dewleta Hesnewiyan e. Wî di navbera 959 - 1121ê de rêbertî kir.

## Jiyana wî

## Girêdanên derve

Kategorî:Desthilatdarên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Kurdên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 979
Astrolojî

[thumb|Demjimêra Astrolojîk li [Venedîkê ]]
**Astrolojî** demaku mirovekî tê cîhanê Zanistvan li stêrkan mêze dikin û li gorê jiyana wî hinkî îdîda davên ortê ji wan kesan re **Astrolog** tê gotin.
## Çavkanî


Kategorî:Baweriyên xurafe
Nihawend (navçe)

thumb|Şaristana Nihawendê
**Nihawend** an **Nawen** (), şaristanekî Îranê ye, dikeve nêzîkî Hemedanê.

## Herêmên şaristana Nehawendê
* Herêma Navendî ya Şaristana Nehawendê
** Navendên bajarî: Nehawend
* Herêma Xezel
** Navendên bajarî: Fîrûzan
* Herêma Zerîndeşt
** Navendên bajarî: Berzol
* Herêma Giyan
** Navendên bajarî: Giyan

## Pêşangeh

Wêne:پوشش_گیاهی_نهاوند.jpg|Erdnîgariya Nihawendê


## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Hemedanê
Mufesîr

**Mufesîr** (bi erebî: **مُفسر**, mufassir, dirêjiya wî: مفسرون, mufassirūn), peyva erebî ye ku Ew alimên Quranê tefsîr dikin ji wan re dibejin.

Mufesîr bi belabûna Îslamê ve pêdivêtî bûye ji ber ku Îslam li Mekeyê ve dest pê kir û bela bû çaxa hate Îran û cîhê weke Kurdistanê ji ber ku yên erebî nizanibin Quranê fahm nedikirin mufesîran ji wan re Quranê şîrove dikirin.

Pêvuste ku ew mufesîrên Quranê tefsîr dikin zimanê erebî û wêjeya erebî jî bizanîbin.

## Çend Mufesîrên Kurd

* Şêx Seîd
* Ebdulqadirê Geylanî
* Bedîuzzeman Seîd Nûrsî

## Çavkanî

Kategorî:Quran
Kategorî:Zanyarên îslamê
Elî bin Îsa

**Elî bin Îsa** (), di sedsala 9'an de li Bexdayê hatiye dinyayê di sala 1039'an de wefat kiriye.

Ew zanistvanekî misilman bû li ser stêrnasî, erdnîgarî û optîkê xebat kiriye

Xebata wî ya herî girîng jî pîvandina dev û dorê dinyayê ye, Wî bi Xalit bin Ebdulmelîk ve di sala 837'an de dev û dorê dinyayê pîvaye û 40.248 km dîtîye li gorî hin çavkaniyan jî 41.136 km buye.

Elî bin Îsa li ser nexweşiya çavan jî pirtûk nivîsiye, Bi salan li Rojhilata Navîn û li Ewropayê hatiye xwendin.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 1039
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Zanyarên ereb
Xirawreşk, Hewag

thumb|Wêneyê gundê Xirawreşk e.
**Xirawreşk** (, ), gundekî ye li Bakurê Kurdistanê (Kurdistana Bakur) û mezrekî li Hewage. Sala 1980î da bi alikariya Kadiri Reşid, Hemi Heso, Ayzeri Mehmud, Hesoy Mise hwd hat avakirin.

Li gundê Xirawreşk, dibistanek (mehelle), şûnek (mizgeft) û mala şîngeha (mala pirsê) hene. Gund ji bo li peydayîna perwerdeya xwe yê bingehîn dibistana xwe hene, mizgefta wan ji bo civata îbadet û mala şîngehê jî ji bo pirs û rêzgirtina xwişkan û hevûna mirovî ya gundiyanî xizmeta gelê xwe dikin.

Piraniya gundiyan cotkar in û zêdetirî bi cotkirina pembû û fisteq xebitînin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hewengeyê
Ebûlwefa Bûzcanî

**Ebûlwefa Bûzcanî**, (bi erebî *Ebu'l Wefa el-Buzcanî*, (jdb.  - m. ), matematîknas û stêrnasekî îranî bû.

Xebata wî yên girîng li ser sêgoşenasiyê ye.

## Berhemên Ebûlwefa
* *Kitab'ul Kamil*, Di vê berhemê de behsa Trigonometri û Astronomiyê dike.
* *Kitab'un fi Amel-il Mistarati we'l Pergarvel Gunye
* *Kitabab ma Yahtacu-İleyh-İl-Kuttab vel Ummal min İlm-il-Hisab*
* *Kitabun Fahirün bil Hisab*
* *Kitab'un fi'l İlmi Hisab'il Musellat''
* Kitab'un fi'l Felek
* Kitab'un Zic-iş Şamil
* Kitab'un fi'l Hendese
* Kitab'ul Medhal ila Aritmetik
* Tefsir-i Xwarezmî fi Cebri we'l Mukabele

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 940
Kategorî:Matematîknas
Kategorî:Mirin 998
Kategorî:Stêrnasên faris
Uatsdîn

**Uatsdîn** (bi osetî: Уацдин) an jî **Ætsæg Dîn** (Æцæг Дин) baweriyeke gelêrî ye li welatê Osetyayê. Wateya navê vê baweriyê "dînê tam" an "dînê rastî" ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bawerî
Kategorî:Osetya
Osetî

**Osetî** (bi zimanê osetî: ир, ирӕттӕ, *ir, irættæ*; дигорӕ, дигорӕнттӕ, *digoræ, digorænttæ*) gelekî îranî yê ku bi piranî li Qefqasyaê dijî. Ew gel bi Zimanê osetî diaxivi wekî zimanêkî ji Bakur-rojavayê zimanên îranî ye û têkildariya xwe bi kurdî heye. Xelkên xwe bi bawerî Xiristiyanî ye, lê hindekariya xwe Misilman li Tirkiye û di Sûriyê de ye. Kesên osetî ji welatê xwe re dibêjin „*Îriston*“ (bi gurcî: *oseti*).

## Etîmolojî
Osetî û Alanistanê navê xwe ji rûsan wergirtine, yên ku navên gurcî Osi û Osetî (welatê Osi ოსეთი) qebûl kirin.

## Eşîrên osetî
thumb|Eşîretên osetî
* Îron, li başûrê Alanistanê dijîn û zaraveya Îron diaxivin. Ew beral çando komên xwe hene: Alagirî, Kurtatî, Tagaurî, Kûdar, Tûal, Urstual û Xsan.
* Digoron, li rojavayê Alanistanê û bi Zaravaya Dîgor diaxivin.
* Lasi, koçeriya Mecaristanê di sedsala 13an bûn.

## Çand
Baweriyên xwemaliyên gelê Osetî bi eslê xwe ji gelê Sarmatî ve girêdayî dibejin, ku bi guhertoyek herêmî bi Folkloriya Ortodoks ve hatine hevrêz kirin, ku tê de hin xwedayên pûtperest bûne pîrozên Xristiyan. Nart, Daredzant û Tsartsiat, wekî wêjeya bingehîn a mîtolojiya gelêrî li herêmê ne.

## Dîrok
Di sedsala 8an de padîşahiya Alanî hevgirtî bû, ku di çavkaniyên serdemê de wekî Alanistan tê binavkirin, li çiyayên Bakûre Qefqasyayê, bi qasî li cîhê Çerkeziya û Osetiyayê Bakur- Alanistanê ya nûjen derketiya holê. Di lûtkeya xwe de, Alanistan padîşahiyek navendî bû û hêzek leşkerî ya bihêz hebû û xwediyê aborîyek bihêz bû ku ji Rêya Îpekê sûd werdigirt.

Piştî êrîşên Mongolan ên salan 1200an, erîşên û xelkên Alanî bêtir koçeriya Çiyayên Qefqasyayê kirin, li wir wê sê komên Eşîr ava bûn; Hesin, Digoron û Kudar. Tê bawer kirin ku eşîrê Çasîk (eşîrek Alanî) koma çaremîn a dibe ku di sedsala 13an de koçî Mecaristanê kiriye.

Di dîroka nûjên de, Osetî beşdarî Pevçûnên Osetî-Îngûşî (1991-1992) û Pevçûnên Gurcistanê-Alanistanê (1918-1920, destpêka salên 1990-an) û di sala 2008an de di şerê Alanistana Başûr de di navbera Gurcistanê û Rûsyayê de.

## Ziman

Zimanê Osetî ji şaxê îraniya rojhilatî (alanî) ya malbata zimanên hind-ewropî ye.

## Mijarên têkildar
* Alan (kevnar)
* Ariyan

## Çavkanî

Kategorî:Alan (kevnar)
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Kategorî:Komên etnîk li Sûriyê
Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê
Roger Bacon

thumb|Roger Bacon

**Roger Bacon** (wekî *Rocer Beykon* bixwîne) (1214 - 1294) fîlozof û zanistekî îngilîz bû. Ew jî weke Arîstotelês, Îbn Sîna û Îbn Heysem li ser optîkê xebat kiriye. Di bin bandora Zanyarên Misilmanyên serdema navîn de maye.

Ji bo fikrê xwe yên azadî 14 sal di girtîgehê de maye.

Li gorî wî Arîstoteles û Îbnî Sîna fîlozofên herî mezin in.

Kategorî:Fîlozofên îngilîz
Kategorî:Îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1220
Kategorî:Mirin 1292
Optîk

thumb

**Optîk** çiqilekî fizîkê ye, li ser ronahiyê dimeşe madde û tevgera ronahîyê lêkolîn dike.

## Dîroka Optîkê

Di dîrokê de her gav zanistvan li ser Optîkê xebitîne pêşyê zanistvanên weke Arîstotelês û Betlemyûs dûrra jî zanistvanên misilman yên weke Kîndî, Îbn Heysem, Îbn Sehl û Îbn Sîna xebitîne. Lê Îbn Heysem teoriyên Betlemyûs ne pijirandiye û li ser Optîkê pirtûkeke bi navê *Kitab al-manazir* (Pirtûka Optîkê) nivîsandiye, û ev pirtûka wî paşê zivirandin zimanê latînkî û nêzikê 350-400 sal li Ewropayê hate xwendin jê fêr girtin û li ser xebitin.

[thumb|rast|upright| Ev wêne ji alîyê [Ibn Sehl ve hatiye çêkirin şikestina ronahîyê ye]]

## Girêdanên derve
Fizîk

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Fizîka sepandî û navdîsîplînî

Kategorî:Ronahî (fizîk)
Çê, Amêdî

thumb|Wêneyek ji Çê
thumb|Herêma Çê li ser xerîtê. چێ = Çê

**Çê**, **gundê Çê**, êk ji gundên devera Amêdiyê bû û miruv dişêt bêjît kû êk ji mezintirîn gundên devera Behdînan bû kû nofusa wê digehîşte nêzîkî 12.000 bo 13.000 kesan.

Gundê Çê ser bi eşîra Doskiyan e. Herwisa beşek ji gundê Çê dikeve Bakurê Kurdistanê. Gundê Çê ji çend hezar malbatî pêk tê di nava gundên devera Behdînan gundê herî mezîn bi nifûsa xwe.

Gundê Çê sala 1988 ji ber enfala rejîma Sedam hat çolkirin û dema hatiye çolkirin PKKê bi derfet zanî û ew dever hemo xistin bin destê xwe û sala 2018 ji ber hatina operasyonên Artêşa Tirkiyeyê ew dever ji PKKê hatin paqijkirin lê heya îro ku dibe sala 2025 hêjî nehatiye avakirin bi sedema şerê navbera Tirkiyê û PKKê de.

## Wênên girêdayî gundê Çê

Doski.jpg|Gundê Çê
Girê_Himbê.jpg|Weneyek ji girê Himbê ku dikeve başurê gundê Çê
Kêryê_Afîf.jpg|Kêryê Afîf dikevîte rojavayê gundê Çê


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amêdiyê
Epîgrafî

thumb|280x280px
**Epîgrafî** zanista çiqilekî dîrokê te ku nivîsên li ser kevir û mermeran lêkolîn dike re tê gotin.

## Dîrok
Kronolojî

**Kronolojî** an **xronoloji** () zanista bûyerên ku di dîrokê de çê dibin ji rêzkirina wî re tê bikaranin. Peyv kronolojî  ye, ji  û .

## Girêdanên derve
* Dîrok


Kategorî:Zanistên Erdê
Kategorî:Zeman
Şikefta Hirayê

thumb|Şikefta Hirayê
**Şikefta Hirayê** (), li gorî bawermendên misilman şikefta ku pêxemberê Îslamê Muhemmed tê de peyyam jê re hatiye. Ev şikeft li bajara Mekeyê ye.

Ayeta herî ewil a "Îqre" ("*Bixwîne*") di vir de ji pêxember re hatiye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Îslam
Kategorî:Meke
Mekanîk

rast|thumb|200px

**Mekanîk** çiqilekî fizîkê ye ku xebat û lêkôlîna hêzên cîsîma û gerandina wan dike.

## Dîroka wî

Dîroka mekanîkê ji zanistvanê yewnan Arşîmed (B.z 287-212) ve dest pê dike ji xwe Wî *Hêza rakirina avê* dît. Dûra jî di Serdema zêrîn a îslamê de zanistvanên misilman yên weke Îbn Heysem, Îbn Bace û zanistvanê bi eslê xwe kurd Îsmaîlê Cizîrî mekanîktiyê pêşve xistine, Tê zanîn Ewropayiyan zanista xwe ji Cizîrî girtine.

Di Ewropayê de jî Galileo Galilei û Leonardo da Vinci û Newton e.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Zanist
Şêx

**Şêx** peyveke ku ji bo serok/însanên muhîm ên peywendarî dîn tê şuxilandin e.

## Girêdanên derve
* Alim

Kategorî:Îslam
Mele Guranî

**Mele Guranî** (jdb. 1410, Amed - m. 1488, Stembol), fiqihzan, mufesîr û qaziyekî kurd ê Dewleta Osmaniyan bû.

Li gorî hîn çavkaniyan jî Ew bixwe kurdê ji Şehrezûrê ye.

## Pirtukên wî

* *Gayet-ul-Emanî fî Tefsîr-i Seb'il-Mesanî*
* *El-Kevser-ul-Carî ala Riyad-il-Buharî*
* *Şaibiyye Kasîdesi'nin Ca'berî şerhine dair bir [[haşiye]]
* *Keşf-ul-Esrar an Kıraat-il-Eimmet-il-Ahyar*
* *Şerh-i Cem'ul-Cevâmi* (Ev li ser [[fiqih]]ê ye)
* *Qasîde''

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1410
Kategorî:Kesên sedsala 15an
Kategorî:Kesên Dewleta Osmaniyan
Kategorî:Mirin 1488
Kategorî:Nivîskarên kurd
Aqşemsedîn

**Aqşemsedîn** (jdb. 1389, Şam - m. 1459 ?) alim û zanyarê tibê yê bi eslê xwe tirk bû.

Navê wî Mihemed bû, lê ji ber ku kincên sipî lixwe dikir ji ber wî weke Aqşemsedîn hatiye naskirin. Aqşemsedîn bi tirkî tê wateya Şemsedînê Sipî.

## Pirtûkên wî
* Risaletü'n-Nûriye
* Hall-i Müşkilât
* Makamât-ı Evliyâ
* Kitabü't Tıb
* Maddetü'l-Hayat

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1389
Kategorî:Mirin 1459
Kategorî:Mîkrobiyolojî
Kategorî:Zanayên îslamê
Kategorî:Zanyarên osmanî
Kategorî:Zanyarên tirk
Xelîfe Yûsif

**Xelîfe Yûsif** (1885 Bazîd, Agirî -1965) alim û helbestvaneke kurd ê Bazîdê ye.

## Helbesteke wî

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1885
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Kesên ji Bazîdê
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1965
Dakuk

**Daqûq** qesebayeke mezin li Iraqê di navçeya Kerkukê de ye.

Tê de bi pirranî kurd hene lê hinekî ereb û tirkmen jî dijîn ew qesebe berê di Dewleta Enazî de cîheke girin buye.

## Çavkanî
Mele Perîşan

**Mele Perîşan** yan jî **Perîşan Dînewerî** (jdb. 1356, Kirmaşan, Rojhilata Kurdistanê - m. 1416) helbestvanekî kurd e.
Mele Perîşan ji Herêma Dînewerê ye ku bi ser Kirmanşanê ve ji dayik bûye. Ew bi Perîşanê Dînewerî jî tê nas kirşn. Ew heta niha bi helbestvanê yekê yê ku bi kurdiya goranî pesna mezhebê şiî daye tê nasîn.

Dîwana wî ya bi sernavê "*Dîwana Mela Perîşanê Kurdî"* di sala 1916-yê de li Kirmanşanê hatibû çap kirin. Pênasname û Saqîname du berhemên wî yên hêj neçapkirî ne. Kartêkirina rêbaza sofîtiyê »Elhirûfiye« ya şîî ya wî wextî li ser helbestên wî diyar e. Ji helbestên wî xwiya ye ku wî hem zimanê erebî û hem zimanê farisî jî baş zanîbûye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1356
Kategorî:Kurdên sedsala 14an
Kategorî:Kurdên sedsala 15an
Kategorî:Mirin 1416
Kategorî:Mirin 1431
Xelîlçawûş

**Xelîlçawûş** an **Kaniyan Maran** (), bajarokekî di navçeya Xinûsê a parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Aborî

Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e. Şer aboriya gund xirab kir, berê ev gundana pirr dewlemend bûn.
## Dîrok
Navê wê gund di Şerefnamê Mîr Şerefxan de weke Pazûkan derbas dibe.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Norşînê
Kategorî:Gundên Xinûsê
Skotlendî

**Skotlendî** (bi zimanê skotî: *Scots Fowk*, bi skotiya gaelî: *Albannaich*) ji neteweyeke kelt e li Brîtaniya û Îrlendayê, ku piraniya wan li Skotlendayê dimînin.

## Çavkanî

Kategorî:Civaka Skotlendayê
Kategorî:Komên etnîk li Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Komên etnîk li Skotlendayê
Kategorî:Neteweyên kelt
Kategorî:Skotlenda
Dîn (bêaqil)

**Dîn** ew kesên hişê xwe wendakirin in.
Hinekî mirov ji dayika xwe de dibin dîn in, hineki mirov ji ji ber bûyer û trajedîyê giren din dibin.
Îbn Firnas

**Îbn Firnas** an jî **Ebas Qasim ibn Firnas** (erebî: عباس بن فرناس, z. 810 Kordoba - m. 888) yek ji zanyarekî misilman ê Serdema Zêrîn a Îslamê ye. Îbn Firnas stêrnas, sîmyager û helbestvan yê bi eslê xwe berberî bû.

## Jiyan

## Nûvedanên wî

Li gorî çavkaniyan wî ji xwe re ji qumaş perr çêkiriye û firdaye û gelekî li hewayê maye dû re jî hêdîka pêyabûye rûyê erdê. Îbn Firnas ji kevirekî rind çêkirina caman jî dîtiye û bûye yekem pêşesaziya caman.

## Gotinên ji bo Îbn Firnas
Philip Khuri Hitti, di pirtûka xwe a *Dîroka Ereban* de gotiye "Di dîroka mirovan de herî pêşîn Ibn Fîrnas firdaye".

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Helbestvanên berber
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 9an
Kategorî:Jidayikbûn 810
Kategorî:Mirin 888
Kategorî:Mirin 887
Kategorî:Zanyarên berber
Kategorî:Zanyarên misilman
Narî Kekê Hemê

**Narî** (1874 - 1944 Merîwan) Mele Kekê Heme, helbestvan û niviskareke kurd yê Rojhilata Kurdistanê bû.Dîwana wî hatiye çapkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Jidayikbûn 1874
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1944
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mîrza Elmas Xan

**Mîrza Elmas Xan**, anku **Elmas Xanî Kenoleyî** (1763 - ? ), helbestvanekî kurd yê bi zaravaya hewramî bû.

## Jiyana wî

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1763
Kategorî:Jidayikbûn 1706
Kategorî:Kurdên sedsala 18an
Kategorî:Mirin 1777
Têkiliyên Îtalya û Tûnisê

Têkiliyen li navbera Tûnis u Îtalya têkiliyên biyanî ne.Tekiliyên dîplomasî yên herdû welatan di sala 1957 de hatine danîn. balyozxaneyek û 3 konsulxaneyên fexrî hene.(Li Bizerte.Sfax û Sousses)Balyozxaneyeke Tûnsiê li Romayê heye û konsulxaneyeke giştî li Palermayê heye li gel 3 konsulxaneyan (Li Geneoa ,Milan û Naplesê) û 2 konsulxaneyên fexrî (li Barî û Novarayê) jî hene.

Her du welat jı bı temami endamen Yekgîrtiya Rojhelata Navîn in.Ji berî serxwebûna Tûnisê komeleyeke mezin a Îtalyayê dijiya.

Kategorî:Têkiliyên dualî yên Îtalyayê
Stêrnas

thumb|Stêrnas
**Stêrnas** an jî **Astronom**, Ew zanistvan in ko li ser stêrnasiyê anko astronomiyê dixebitin. Ew li ser stêr, heyv, roj û bûnewerên dî yên esmanî yên derveyî goka Erdî lêkolînan dikin. Lêkolînên wan an li Çavdêrîxane dihên kirin û lêkolînên ezmûnî û kiryarkî ne (stêrnasiya stêrvangehanî), an jî bi awayekê ramanî anko teorîk in (stêrnasîya ramanî).

## Koka peyvê
Peyva "stêrnas" ji stêr û nas tê. Paşgira -nasî di kurdî de tê wateya zanistê yan pisporiyê.

Peyva "astronom" ji peyvên yewnanî ástron (stêr) û nómos (dad) pêk hatiye.

## Stêrnasên navdar
* Talês BZ 624 – 546
* Arşîmed (Bz) yê yewnanî.
* Dînewerî (820-896) stêrnasê kurd
* Bîrûnî (973-1048) yê Fars.
* Galileo Galilei (1564-1642) stêrnasê Italî
* Omer Xeyam (1048-1123) yê Fars.

## Çavkanî


Kategorî:Stêrnasî
Kategorî:Zanist
Muhemmedê Şedad

**Muhemmedê Şedad** an **Muhemmedê kurê Şedadê kurê Kurto** (*Muhammad bin Shaddad*) pêşengeke kurd û damezrênerê dewleta kurdan ya Xanedana Şedadiyan û serwerê pêşîn bû.
Di salên 951-971 de pêşengtî kir.

Muhemmedê kurê Şedad Ji ber ku navê bavê wî "Şedad" bûye loma navê dewletê danine Şedad.
Dewletê li ser navê bavê xwe ava kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Desthilatdarên Şedadiyan
Kategorî:Kurdên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 955
Kategorî:Sedsala 10an li Ermenistanê
Mîrnişîna Ake

**Mîrgeha Ake** ji mîrnişînike Kurd bû ew xanedana ji li dewama Kardoxiyan an jî ya Medan bû û li hikmê Bakurê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê dikir.
Li cihê herêmê ji nav dola centritis jorrînê û zapa jorrînêye, başûrêrojhilata Wanê, nav Arzanene û Adiabeneyê kîjan bi encarnî başûrê Vaspurakanê ye. Pismîrên Akeyê ji serhildana 451 û ew jî cenga Avarayrê da zahf aktîv bûn. Wan çaxa êrîşên ereban da li Bakurê Kurdistanê rolike gir hebû.

## Çavkanî

Kategorî:Mîrektî
Lîsteya pêşengên kurd

Ev lîste lîsteya pêşengên kurd e, yên ku di dîrokê de dewlet avakirine û xwestibin dewletek kurd ava bikin cîh digrin.

* 50px Selahedînê Eyûbî damezrênerê kurd yê Dewleta Eyûbiyan e.

* Sadaqê Elî avakerê Sadakiyan e.

* Muhemmedê Şedad damezrênerê dewleta Şedadyan e.

* Muhemmedê Enaz damezrênerê Dewleta Enazî ye.

* Ebû Tahir damezrênerê xanedana Hezarhespî ye.

* Hesenweyhê kurê Husên damezrênerê Dewleta Hesnewiyan ye

* Bazê Dostikî damezrênerê dewleta kurdan a Merwanîyan ye.

* 50px Kerîm Xanê Zend

* تصغير|عبد السلام البارزاني مع |50px|Ebdulselam Barzanî

* Şêx Ebdulselamê Berzanî

* 50px Şêx Mehmûdê Berzencî

* Mîr Muhemmed

* Şîrkûh

* Şêx Ûbêydullahê Nehrî

* 50px Simkoyê Şikak

* 50px Şêx Seîd

* Salih Begê Hênê

* 50px Îhsan Nûrî Paşa

* Biroyê Heskî Têlî

* Seyîd Ebdulqadir

* 50px Xalîd Begê Cibirî

* 50px
* Ferzende Beg

* 50px Seyîd Riza
* 50px Qazî Mihemed
* 50px Mistefa Barzanî
* 50pxMesûd Barzanî
* 50px Abdullah Ocalan

## Binêre herwiha
* Lîsteya kurdan
* Lîsteya fîlozofên kurd
* Lîsteya helbestvanên kurd
* Lîsteya muzîkarên kurd
* Lîsteya nivîskarên kurd
* Lîsteya wênesazên kurd
* Lîsteya zanyarên kurd
* Lîsteya zimannasên kurdî

## Çavkanî

Kategorî:Kurd
pêşengên kurd
Bêkes Reşîd

**Bêkes Reşîd** (navê wî bi ) nivîskarekî kurd e, di 25 meha çiriya paşîn ji sala 1979an, li bajarê Qamişloyê yê Rojavaya Kurdistanê ji dayik bûye. Bi zimanê kurdî û erebî helbest, pexşan û gotarê dinivîsîne.

Di dema xwendina zanîngehê de bi çend xwendekaran re Kovara Ar ya ku yek hejmar jê derket - ku yekemîn kovara serbixwe bû di Rojavayê Kurdistanê de, bi destên xwendekaran hatibû damezirandin û weşiyabû.

## Berhemên wî

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Çevengên kurdan ên neteweyî

Ev rûpel ji çevengên neteweyî yên gelê kurd pêk tê û çand û eslê wan nîşan dide.

## Ala

* Kesk û Spî û Sor û Zer

## Nîşan

## Sirûd
* Ey Reqîb
* Ey Niştîman

## Çevengên bêhiş
* Çiya 
* Roj

## Himdaran

## Destan

## Helbestvan

## Dengbêj
* Şakiro
* Eyşe Şan

## Zanistvanên mezin

* Dînewerî
* Ziryab
* Îsmaîlê Cizîrî
* Kemaledînê Yûnis
* Nalî
* Mehmûdê Kurdî
* Melayê Erwasî
* Amîdî
* Ehmedê Xanî
* Ebdurehmanê Axtepî

## Candar

Wêne:Golden Eagle RWD2.jpg|Eylo (*neteweperwerî*)
Wêne:Bezoarziege.jpg|Pezkûvî (*çendî û netewî*)
Wêne:Alectoris-chukar-001.jpg|Kew
Wêne:Van kitten.jpg|Pisîka Wanê (*herêmî*)


## Dar

Wêne:Quercus cerris.JPG|Berû


## Pirtûkên Kurdîtiyê

* Mishefa Reş
* Cilwe
* Şerefname
* Mem û Zîn
* Serfa Kurmancî
* Mezinên Kurdan
* Mewlûda Kurdî
* Qewlê Hespê Reş
* Nehc-ul Enam
* Adetên kurdan
* Tewarîxî cedîdî Kurdistan
* Xeberdana Zimanê Kurmancî
* Erdê Xweda
* Gulzar
* Nûbihara biçûkan
* Tarîxû Kurdistan berhema Muhemmedê Şehrezûrî

## Çêşt

## Binêrin
* Pêşînên kurdan
* Lîsteya pêşengên kurd

## Çavkanî

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Çevengên neteweyî
Dewlat abat

**Dewllat abat**, navê yek ji gundên gundistana Mazul li navçeya MarkaMarkaziyê ye. Markazi girêdayî şaristana Nişapur ye.
## Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dewlat abat 415 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 110 e.

Kategorî:Gundên Îranê
Îbn Sehl

**Îbn Sehl** (; 940 - 1000) matematîknas û fîzîknasekî misilman bû. Ew bi xebatê xwe yê li ser optîkê tê nas kirin.

## Binêre herwiha
* Lîsteya zanyarên misilman

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 940
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 1000
Kategorî:Zanyarên faris
Îbn Şatir

**Îbn el-Şatir** (*Ala Al-Din Ebu'l-Hasan Ali İbn Îbrahîm İbn-Shatir* jdb. 1304 - m. 1375) (erebî: ابن الشاطر) stêrnas, matematîknas, endazeyar û alimekî misilman yê bi eslê xwe ereb bû.

Îbn el-Şatir hîna piçûk bû, diçe Qehîreyê perwerdehiya stêrnasiyê dibîne, piştî demekî dîsa tê Şamê di mizgeftekî de kar dike, û di wî serdemê de li ser gerstêrkan hesabên girîng kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1304
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Mirin 1375
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Zanyarên ereb
Qerekilîs

**Qerekilîs** (), gundekî girêdayî navçeya Erdîşê û parêzgeha Wanê ye. Nufûsê gund nêzîkî hezar û çarsed kesiye. 15&nbsp;km dûrî navçeyê ye. Li gund zêdetir, genim, kartol, tivir û silq têne çandin. Qerekilîs zêdetir bi hêşînayi ya xwe meşhûr e. Li Rojavayê gund aveke sarogerm derdikeve, ew av zivistanê jî germe, ji bo vê yekê ji wê derê re dibêjin "Germik". Li aliyê rojhilatê gund girekî mezin bi navê Kengekox heye. Gund di aliyê tariş de zêde pêşketî nîne. Di demên borî de li gund sê heb aş hebûne, lê îro her sê aş jî bi erdê ve bûne yek.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erdîşê
Fexredîn Razî

250px|thumb|Fexredîn Razî
**Fexredîn Razî** (jdb. 1148, Îran, Rey - m. 1209, Herat), tefsîrvan û fizîknasekî Îranî ye. Navê wî yê temamî ***Fexredîn Muhemed bin Omer bin el-Husên bin el-Hesen bin Eli et-Temimi el-Bekri er-Razi eş-Şafiî*** ye.

## Jiyan
Fexredîn di sala 1148an de li Reyê hatiye dinyayê, pêşyê li cem bavê xwe Omer bin el-Huseyn perwedehiya îslamê tefsîra Quranê ditiye, dûre jî dest bi hevotina fizîkê kiriye,
Wî gelek pirtûk nivîsandîye li ser fîzîkê û dengê cisma lêkolin kiriye.

Ravekarekî (şirovekarekî) bihêz yê Qûranê ye. Tefsîra wî pir navdar e.

## Pirtûkên Fexredînê Razî

* Mefatih'ul xeyb (tefsîra Quranê) ye.
* Risaletun fîn Nubuwet
* Menakib-u Îmamê Şafiî
* Tehzib'ud Delaîl
* Muhassalu Efkar-il-Mutekaddimîn wel-Muteahhirîn minel-Ulema wel-Hukema wel-Mutekellimîn,
* Îrşad-un-nuzzar îla Letaîf îl-Esrar,
* Uyûn-ul-Mesaîl,
* El-Mahsûl,
* El-Burhan,
* Nilimu Usûlîddîn,
* Kitabu Fedailis Sahabe,
* Kitab-ul exlaq,
* Şerhu wecîz-lîl Xezalî,
* Tehzîb-ud-Delail,
* Kitabî Esrar-ul-kelam,
* Şerhu Nehc-ul-belaxa,
* Kitab-ul Kaza wel-qedee,
* Kitabu Ta'cîz-il-wel qeder,
* Kitab-ul Berahin-il-Behaiyye,
* Kitab-ul Hamsîn fî Usûl-id-dîn,
* Kitab-ul Hak wel-Ba's,
* Kitabu îsmet-îl-Enbiya,
* Risaletun fin-nubuwet,
* Esrar-ul Mewedde fî Ba'dı suwer-îl-Qur'an,
* Kitab-ul Firaset,
* Kitabun-fî Zemm-id-dunya,
* Kitab-uz-zubde,
* El-Mulehhas,
* El-Metalib-ul aliye,
* Kitabun fil Hendese,
* Kitab-ul-Cami'il Kebîr,
* Kitabun fil-Kabz,
* Risaletun fin-Nefs,
* Kitab-ı Umdet-un-nezzar we Zînet-ul-efkar,
* Risaletun fit-Tenbîh ala Ba'd
* Mealimu Usûl-id-dîn.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Gerdûnnas
Kategorî:Jidayikbûn 1148
Kategorî:Jidayikbûn 1150
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Mirin 1209
Kategorî:Nivîskarên faris
Kategorî:Tefsîrvanên fars
Kategorî:Zanyarên faris
Kategorî:Zanyarên îslamê
Kategorî:Zanyarên misilman
Raffaello Sanzio

**Raffaello Sanzio da Urbino** (1483 - 1520) ku bi navê Raffaello tê zanîn, nîgarvan û mîmarekî îtalîyanê yê Ronesansa Bilind bû. Wî wêneyeke Zerdeşt jî çekiriye.

Xebata wî ji ber zelaliya form, hêsaniya pêkhatinê û destkeftiya dîtbarî ya îdeala Neoplatonî ya mezinahiya mirovî tê heyrankirin. Bi Leonardo da Vinci û Michelangelo re, ew sêyek kevneşopî ya mamosteyên mezin ên wê serdemê pêk tîne.

Raffaello pir berhemdar bû, kargehek neasayî mezin dimeşand û tevî mirina xwe ya zû di 37 saliya xwe de, xebatek mezin hişt. Kariyera wî bi xwezayî dikeve sê qonax û sê şêwazan, ku yekem car ji hêla Giorgio Vasari ve hatî vegotin: Salên wî yên ewil li Umbria, paşê demeke nêzîkî çar salan (1504-1508) kevneşopiyên hunerî yên Firensa dişoxilîne, dûv re diwanzdeh salên wî yên dawîn ên dijwar û serfiraz li Romayê, ji bo du papa û hevkarên wan ên nêzîk xebitî. Gelek berhemên wî li Qesra Vatîkanê têne dîtin, ku li wir Odeyên Raffaello ên frescokirî yên navendî, û mezintirîn xebata kariyera wî bûn. Berhema herî naskirî Dibistana Atînayê ya li Stanza della Segnatura ya Vatîkanê ye. Piştî salên destpêkê yên wî li Romayê, piraniya karên wî ji hêla atolyeya wî ve ji xêzên wî, bi windabûna giran a kalîteyê ve xira bûn. Ew di jiyana xwe de pir bibandor bû, her çend li derveyî Romayê xebata wî bi piranî ji çapkirina wî ya hevkar dihat zanîn.

Piştî mirina wî, bandora hevrikê wî yê mezin Michelangelo heta sedsalên 18 û 19-an berbelavtir bû, dema ku taybetmendiyên Raffaello aramtir û lihevhatî dîsa wekî modelên herî bilind hatin hesibandin. Bi saya bandora dîroknasê hunerê Johann Joachim Winckelmann xebata wî bû bandorek çêker li ser wênesaziya Neoklasîk, lê teknîkên wî dê paşê bi eşkere û bi awakî ji hêla komên wekî Biratiya Pre-Raffaellît ve bêne red kirin.

Bavê wî ji hukumdarê bajarê piçûk lê pir çandeyî Urbino re nîgarkêşê dadgehê bû. Ew mir dema ku Raffaello yanzdeh salî bû, û Raffaello dixuya ku ji vê nuqteyê ve di rêvebirina atolyeya malbatê de rolek bilîze. Wî di atolyeya Perugino de perwerde dît, û di sala 1500-an de wekî "mamosteyek" bi tevahî perwerdekirî hate binav kirin. Ew li gelek bajarên bakurê Îtalyayê xebitî heta ku di sala 1508-an de li ser vexwendina papa biçe Romayê, da ku li Qesra Vatîkanê bixebite. Li wir û li deverên din ên bajêr çend komîsyonên girîng jê re hatin dayîn û dest bi karê mîmariyê kir. Ew di mirina xwe de di sala 1520-an de hîn jî di bilindahiya hêza xwe de bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1483
Kategorî:Mirin 1520
Astrolab

thumb|yek ji Astrolabên berê

thumb
thumb|Astrolabekî nû a Îranê

**Astrolab** (Yewnanî: ἁστρολάβον, astrolabon)
ji bo pîvandina astronomîyê stêrk, roj, heyv hwd. tê xebitandin, haceteke gellekî dîrokî ye.

Tê texmin kirin herî pêşyê BZ ji aliyê Appolinius û Hipparkos ve 240- 150 hatiye xebitandin.

Zanistvanên Misilmanan jî yên weke Bîrûnî, Bettanî, Meryem el-Îcliye, Nesredîn Tûsî û Şerafedîn Tûsî gelekî li ser Astrolabê xebitine ezman lêkolîn kirine û stêrkan pîvane.
Bi taybetî Şerafedînê Tûsî şeklê Astrolabê guherandiye û daha pêşta xistiye.

Kategorî:Stêrnasiya cîhana îslamî ya serdema navîn
Kategorî:Stêrnasî
Kategorî:Zanist
Ferxanî

**Ferxanî** (; jdb. 800-805, m. 870) stêrnasê misilman yê Îranî bû. Kratera li ser heyvê  bi navê Ferganî ve hatiye binavkirin.

## Berhem
* *Usul el-İlm el-Nucum* (Ev pirtûk li ser stêrka ye)
* *El-Kamil fî el-Usturlab* (Li ser çêkirina Astrolabê ye)

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 800
Kategorî:Mirin sedsala 9an
Kategorî:Mirin 870
Kategorî:Stêrnasên faris
Lîsteya zanistvanên misilman

Ev lîsteya zanistvanên misilman yê serdema zêrîn a îslamê ne. Ji sedsala 8an de dest pê dike û heta sedsala 16an.
Zanistvanên misilman yên ku li ser çiqilên zanistê ên weke astronomî, fizîk, kîmya, matematîk, biyolojî, endezyarî, jeolojî, dîrok, bijîşkî, erdnîgarî, civaknasî û hwd xebitînin cih girtine.

## Sedsala 8an

## Sedsala 9an

## Sedsala 10an

## Sedsala 11an

## Sedsala 12an

## Sedsala 13an

## Sedsala 14an

## Sedsala 15an

## Sedsala 16an

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Lîste
Kategorî:Misilman
Kategorî:Zanist
Şerafedîn Tûsî

**Şerafedîn Tûsî** (jdb. 1135, Tus - m. 1213) zanyarê matematîknas û stêrnasê ye ku bi eslê xwe fars bu.

Perwerdehiya xwe li Şam, Heleb, Bexdad û li bajarê Mûsilê girtiye. Perwerdehiya matematîkê wî da zanistvanê kurd Kemaledînê Yûnis .

## Xebatên wî

## Pirtûk
* el-Muadelat
* Risale fil ateyn elezî yaqrûban we la yeltaqiyan.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1135
Kategorî:Mirin 1213
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên faris
Kategorî:Zanyarên îslamê
Zanîngeha Baltimoreyê

**Zanîngeha Baltimoreyê** (bi îngilîzî: *The University of Baltimore*) zanîngeheke dewletî ya bajarê Baltimoreyê yê eyaleta Marylandê ya DYAyê ye. Ew zanîngeh yek ji Sîstema Zanîngehê ya Harvardê ye ku di 20ê gelawêja sala 1925an de hatiye avakirin.

## Girêdanên deranî
* Malpera Zanîngehê

Kategorî:Zanîngehên li DYAyê
Fuad Mesûm

**Fuad Mesûm** (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: *Fuad Masum*), ango **Mihemed Fuad Mesûm**, siyasetmedarekî kurd ê Îraqê ye.

Ew ji sala 2014an ve 7em serokkomarê Îraqê ye. Siyasetmedarekî serpêhatî yê siyaseta kurdên Iraqê ye. Piştî Celal Talabanî, 2em serokkomarê Iraqê ku ne ereb e. Mam Celal û Fuad Mesûm razgir û hevalên hevdu ne jî.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Kurdên misilman
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokkomarên Iraqê
Kategorî:Serokwezîrên Herêma Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Teqiyedîn

**Teqiyedîn bin Merûf** (; jdb. 1526 - m. 1585) stêrnas, matematîknas û endezyarekî dewleta osmaniyan bû.

Teqiyedîn ji bo stêrnasiyê çavdêrîxane ava kiriye û piştî demekî di 1580an de hatiye hilşandin. Sedemê hilşandinê di çavkaniyan de ji hev cuda tê nivîsandin. Li gorî hin îdeyan hilşandin siyasî bûye.

Ji stêrnasên herî girîng yê Osmaniyan e. Bi xwe li sala 1526an de li Şamê jidayîk bûye, û li Şam û Misirê xwendiye. Di sala 1550î de hatiye Stembolê û di sala 1577î bi fermana Murad III li Tophaneyê çavdêrî avakiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1526
Kategorî:Jidayikbûn 1521
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Mirin 1585
Kategorî:Stêrnasên tirk
Kategorî:Zanyarên ereb
Kategorî:Zanyarên osmanî
Elî bin Ridwan

**Elî bin Ridwan**, ango **Ebûlhesen Elî bin Ridwan el-Misrî** (jdb. 998 - m. 1068) bijîşk, fizîknas û stêrnasekî misilman yê Misirê bû.

Ew li ser xebatên bijîşkê yewnanî Galen pir xebat kiriye. Pirtûka wî a "Ars Parva"yê şîrove kiriye.

Li rojavayê bi navê *Haly Abedrudian* tê nazkirin.thumb|Elî bin Ridwan li gorî kitekita dêreke li Rojavaya Ewropayê

## Çavkanî

Kategorî:Ereb
Kategorî:Fizîknasên ereb
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 998
Kategorî:Jidayikbûn 980î
Kategorî:Mirin 1068
Kategorî:Mirin 1061
Kategorî:Stêrnasên ereb
Nûredîn Betrûcî

**Nûredîn Betrûcî** weke damezrênerê stêrnasiya nûjen tê zanîn. Navê wî yê dirêj *Cafer Nûredîn Ebû Îshaq el-Batrûcî el-Îşbîlî* ye. Nûredîn li Endulusê hatiye dinyayê lê dîroka ji dayikbûna wî nayê zanîn. Ew talebeyê Ibn Tufeyl bû. Di sala 1217an de wefat kiriye.

## Pirtûkên wî
Pirtûkên wî îro tenê "Kitab Fi'l Hey'e" (Rêzikên Astronomîyê) heye yên dinê hemî wendakirî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Endulus
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 12an
Kategorî:Mirin 1217
Kategorî:Mirin 1204
Kategorî:Stêrnasên ereb
Zerqalî

**Zerqalî** an jî **Abū Isḥāq Ibrāhīm ibn Yaḥyā al-Naqqāsh al-Zarqālī al-Tujibi** (); (jdb. 1029 - m. 1087) stêrnasekî bi eslê xwe erebê Endulusê bû.

## Berhem
* "Al Amal bi Assahifa Az-Zijia"
* "Attadbir"
* "Al Madkhal fi İlm Annoujoum"
* "Rissalat fi Tarikat Istikhdam as-Safiha al-Moushtarakah li Jamiâ al-ouroud"
* "Almanac Arzarchel"

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1029
Kategorî:Mirin 1087
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Zanyarên ereb
Kategorî:Zanyarên misilman
Fatime

**Fatime**, **Fatime bint Muhemmed** (Fatimeya keça Muhemmed), yan jî **Fatima Zehra** (; jdb. 606 - m. 632), dota Muhemmed pêxember û jina Elî bû.

Fatime bi xwe sala 624an de bi Elî re zewiciye.

Ji piçûktiya xwe de alîkariya Muhemmed kiriye û weke dê li Muhemmed xwedî derketiye ji ber wê Muhemmed Pêxember jê re gotiye *Ûmmu Ebîha* ("Dêya bavê xwe").

## Zarok
Zaroken wê yên ji Elî

* Muhsin bin Elî (Law)
* Hesen bin Elî (Law)
* Huseyn bin Elî (Law)
* Zeyneb bint Elî (Dot)
* Ummugulsim bint Elî (Dot)

## Çavkanî


Kategorî:Jidayikbûn 606
Kategorî:Jidayikbûn 615
Kategorî:Jidayikbûn 605
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 632
Parzûn

**Parzûn** pînekî pir zirav û qul qulkîye ku ji bona jûjûya mast were jêderketin hatiye çêkirin.