Komkujiya Enfalê 1988

[thumb|Hestiyên qurbaniyekî komkujiya Enfalê yên ku di 15 tîrmeha 2005an de ji [gora bi kom|goreke bi kom a nêzîkî Zaxo, Badînan (Herêma Kurdistanê) hatine derxistin.]]

**Enfal** navê komkujiyeke (tevkujiyeke) li Başûrê Kurdistanê ji aliyê sazûmaniya Be's ve hatiye pêk anîn e. Navê xwe ji ayeta Quranê ya Enfalê digire.

A rastî Enfal ne navê qetlîamekê ye, lê navê rêze-tevkujiyan e. Pêla dawî ya Enfalê di 23ê sibata 1988an de li dijî hêzên YNKê li Silêmaniye destpêdike. Li Dola Caf (Cafetî) tevkujî tê destpêkirin û di 6ê îlona 1988an de li Zaxoyê bidawî dibe. Ji Zaxoyê heya Çiyayê Hemrînê ti wargehekî kurdan nayê hîştin. Dîsa Qeladizê, Şivan, Axçeler û hwd gelek navçe tên rûxandin. Gelên li vir tên kuştin û hinek ji wan jî direvin Îran an Kurdistana di bin dagirkeriya Tirkiyeyê. Gelek jî dîl tê girtin û di kampên tunekirinê de tên komkirin.

Gorî statîstîkên navneteweyî li dora 182.000 kurd hatine windakirin. Îro hinek ji wan windayiyan di goristanên giştî de tên dîtin. Dîsa hatiye tesbîtkirin ku pirraniya kurdan bi saxî hatine binerdkirin. Keç û jinên kurdan bo şêxên dewlemend ên ereb dihatibûne veqetandin, qismekê wan bo fihûşê dibiribûne Misir (Egîpt) an Tirkiyê. Piştî têkçûna sazûmaniya Be's li seranser Iraqê, gelek gorên bikom qurbaniyan hatine dîtin û li ser wan lêkolîn hatine kirin.

Lawên Kurd ji bo perwerdeya leşkerî dibiribûne kampan û bi navê *"Lawên Saddam"* binavdikiribûne. Rejîma Be's di sala 1983an de 8.000 mêrên eşîra Barzanî dîl digire û dikuje. Bi deh hezaran kurdên feylî herwiha dikuje û bi programa Enfalê jî dixwaze vîna gelê kurd ji holê rabike.

## Qonaxên Enfala Kurdan

Enfal bi fermî di sala 1988an de, di heşt qonaxan de (Enfal 1 - Enfal 8) hate kirin.

### Qonaxa Yekem

Enfala Geliyê Cefayatê, 23ê Sibatê heta 19ê Adarê. Kampanya di 23ê Sibata 1988an de bi êrîşeke li ser gundên Sargalubargalu li Geliyê Cefayatê dest pê kir. Ew 80 km ji Bangirdê ber bi rojhilatê Gola Dukan û bajarokê Dukan, ji wir heta Silêmanî, Mawat û Çavertayê ve girt. Armanca vê êrîşê ew bû ku 25-30 gundên li Geliyê Cefayatê werin hilweşandin û baregeha hêzên Pêşmerge li herêmê were dagirkirin. Êrîş ji aliyê Wezîrê Parastinê, Sultan Haşim ve hate birêvebirin. Hêzên leşkerî yên beşdarî vê operasyonê bûn ji 20 tugay û şêst hêzên leşkerî pêk dihatin. Di êrîşê de çekên giran ên herî dawî hatin bikaranîn ku wêraniyek mezin li herêmê çêkir, di encamê de gundên wê (Qamçoxa, Maluma, Çoxmakh, Sargalo, Yaxsemr, Şaxareş, Dolarut, Qzler, Karasard, Assos, Karaçetan, Şadala, Piramagrun, Zewe, Garade, Daban, Marga û Şarsten) û her weha gelek gundên din hatin wêrankirin. Bi vî awayî tu yek ji van gundên li vê herêmê nehat xilaskirin, û yên mayî jî rastî talankirinê hatin. Hemû xelkê herêmê reviyan Îranê, hinek jî çûn Silêmaniyê.

### Qonaxa Duyem

Ji 22ê Adarê heta 1ê Nîsana 1988an. Ev êrîş herêma Karadagê li gundên jêrîn (Takya, Sewsenan, Sagrma, Derbendbasare, Qopi Karadag û çend gund û wargehên din ên li vê herêma erdnîgarî) girt nav xwe. Hin ji wan reviyan Silêmaniyê, lê koma ku reviya Germiyanê hate girtin û paşê winda bû. Ew welatiyên Kurd ên ku hatin girtin an teslîm bûn, hatin veguheztin baregeha leşkerî (Qoratuyan), ku nêzîkî 8,000 kes bû. Ew hatin veguheztin kampa leşkerî ya Tobzawa ya nêzîkî Kerkukê. Ji wir, ciwan ji yên din hatin veqetandin û şandin cihekî nenas. Ew şandin Nugrasalmanê û li çola Samawa hatin girtin. Gelek ji wan ji ber birçîbûn, tîbûn û nexweşiyê mirin û cenazeyên wan li derveyî girtîgehê hatin avêtin.

### Qonaxa Sêyem

Ji 7 heta 20ê Nîsana 1988an. Kampanyaya Enfalê sê herêmên Germiyanê girt nav xwe, êrîşa herî mezin û berfireh a li ser Kurdistanê di sala 1988an de, ku van deveran girt nav xwe (Doz, Qadir Keram, Kelar, Kufrî, Çemçemal, Teleko, Pebaz, Sangao, Takya, beşek ji Axceler). Di 14ê Nîsana 1988an de, çar bajarok di heman demê de hatin wêrankirin. Nêzîkî 20,000 mêr û jin şandin baregeha leşkerî ya Koratu. Ji ber vê yekê, ev roj wekî rojek ji bo bîranîna sûcê wî yê Enfalê li Kurdistanê hatiye destnîşankirin. Sedema hejmara zêde ya girtin û windabûnên li Germiyanê ew e ku parêzgarê Silêmaniyê, bi rêya parêzgarê Çemçemalê, ragihandibû ku emîr dê her malbatek bi 300 metreçargoşe erd û krediyên xanî tezmînat bike. Ev yek bû sedem ku xelk aram bibin û nerevin, ji ber vê yekê gelek kes hatin girtin.

### Qonaxa Çarem

Çemê Biçûk ê Çemê Biçûk, 8ê Nîsanê heta 3ê Gulana 1988an. Hêzên rejîma Baas piştî ku sûcên Enfala III temam kirin, ku di encamê de hejmara herî mezin a qurbanî û windabûnê çêbû. Wî êrîşên xwe li ser deverên din ên Kurdistanê jî berdewam kirin. Erdnîgariya êrîşê hewza Zey Baçûk bû, ku sînorê di navbera parêzgehên Kerkûk û Hewlêrê de pêk tîne. Çemê avê bajarokên Redar, Axceler, Teq Teq û çend gundên mezin ên wekî Esker û Goptapa, ku deşta Koyî pêk tîne, Teq Teq û Şêx Bzenî. Enfala çaremîn bi êrîşa kîmyewî ya li ser gundê Goptapa di 3ê Gulana 1988an de dest pê kir. Balafirên şer bombeyên kîmyewî li ser xelkê herêmê avêtin, ku tê texmînkirin ku 300 kes mirin. Gundê Eskerî jî bi heşt bombeyên kîmyewî hate bombebaran kirin. Ji bo ku rê li ber revîna niştecihên gundên Goptapa, Esker û Heyderbeg bigire, rejîmê ava Bendava Dukanî berda da ku mirov nikaribin çem derbas bikin.

### Qonaxên 5, 6, 7

Geliyên çiyayên Şeqlawa û Rewandzê, 15ê Gulanê heta 26ê Tebaxê, Êrîş di 15ê Gulana 1988an de, roja dawî ya Remezanê dest pê kir. Çend balafiran gundên Wara, Nazanin, Kamusk, Spindara, Aliawa û Smaqulî bombebaran kirin, gelek gundî û pezên wan kuştin. Ev êrîşa herî dijwar a artêşa Iraqê li ser Geliyê Balîsanê bû, lê qurbanî ji êrîşên berê kêmtir bûn, ji ber ku piraniya deverên li parêzgeha Hewlêrê hatibûn valakirin. Zirara herî mezin li vê herêmê gihîşt gundê Blay Khawaro, ku xelkê wî winda bûn. Di 7ê Hezîranê de, kampanyaya pêncemîn a Enfalê bi dawî bû.

Enfala şeşemîn di 26ê Tîrmehê de bi bombebarankirina Geliyê Balîsan, Geliyê Malekan, Geliyê Warte, Geliyê Hiran û Smaqulî bi çekên kîmyewî dest pê kir. Efûyek giştî heye, ji ber vê yekê hejmareke mezin ji mirovan hatin xapandin, teslîm bûn û piştî girtinê winda bûn. Di êrîşên li ser Anals (5, 6, 7) de, (52) gundên li navçeyên Xelîfan, Rewandz û Xoşnav hatin wêrankirin, bi tevahî (2602) malbat.

### Qonaxa dawî

Badînan, 25ê Tebaxê heta 6ê Îlonê, Piştî rawestandina şerê Iraq-Îranê, piştî ku kampanyaya Enfalê di 8ê Tebaxa 1988an de dest pê kir, artêşa Iraqê li Badînanê ji bo Enfalê vekirî bû. Ev êrîş tevahiya herêman (Zaxo, Amedî, Şêxan û Akrê) girt nav xwe. Di destpêkê de, herêm ji aliyê artêşa Iraqê ve bi çekên kîmyewî hate bombebarankirin. Êrîşa herî dijwar a bombeya kîmyewî di 24ê Tebaxê de li gundê Spîndariyê li quntarên Çiyayê Gara bû, ku li seranserê 30 kîlometreyan hate bombebarankirin; Lêbelê, hejmara qurbaniyan li gorî vê bombebarana dijwar kêm bû ji ber ku Pêşmergeyan berê bi şîret û talîmatên ji bo pêşîlêgirtinê xelkê herêmê hişyar kiribûn, lê hemû pezên wan hatin wêrankirin û zevî jî hatin wêrankirin.

## Komkujiya Enfalê ya ji 23ê sibata 1988an heta 6ê îlona 1988an
### Enfala yekem, 23 sibat 1988 - 19 adar 1988

### Enfala duyem, 22 adar 1988 - 1 nîsan 1988

### Enfala sêyem, 7 nîsan 1988 - 20 nîsan 1988

### Enfala çarem, 3 gulan 1988 - 8 gulan 1988

### Enfala pêncem, ya şeşem û ya heftem, 15 gulan 1988 - 26 tebax 1988

### Enfala dawî, 25 tebax 1988 - 6 îlon 1988

## Film
* Al-Anfal, "bi navê Allah, Baes û Saddam"

## Mijarên têkildar
* Dîroka Başûrê Kurdistanê
* Komkujiya Helebceyê

## Çavkanî

Kategorî:Be's (bîrdozî)
Kategorî:Dîroka Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan
Kategorî:Komkujî li Kurdistanê
Kategorî:Sedam Huseyn
Kategorî:Şerên Başûrê Kurdistanê û Iraqê
Kategorî:1988 li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:1988 li Iraqê