Cerdewan

**Cerdewan**, () ji kesên ku bo berjewendiyên xwe yên ferdî, malbatî yan taybetî bi dijberên têkoşîna terxankirina çarenûsa gelê kurd re têkilî datînin û di bin fermana wan de bi pereyan dixebitin re tê gotin.

Gorî gelek zimanzanan di zimanê kurdî de bêjeyên bo dijberiya gelê kurd, hemî biyanî ne. Ango di xwezaya zimanê kurdî de ji gelê xwe re bêbextî, îxanet û xerabî kirin nîne. Lewra di felsefeya kurdan de ji gelê xwe re bêbextî û îxanetkirin nebûye. Pirraniya van bêjeyan ji zimanên wekî erebî, romî (tirkî) hwd ketine kurdî. Kengî ku civakên Kurdan têkçûn, hatin bindestkirin, ziman û çanda wan hatin guhertin wê demê jî civak pûç bû û nexweşiyên derûnî, sosyal û neteweyî xwe dan der û bikaranîna van bêjeyan destpêkir.

Di dema desthilatdariya împaratoriya Osmaniyan de pirranî peyva *şane* dihate bikaranîn. Ji peyayên Alayên Hemîdiyeyê re jî herwiha şane digotin. Li Başûrê Kurdistanê peyva *cehş* navdar e. Ji sala 1984î vir de, li Bakurê Kurdistanê ji bandora zimanê tirkî *qorîcî* () û hin caran jî *cerdevan* tê bikaranîn.

Niha li bakurê welatê Kurdan, bi fermî 87.000 cerdewan li dijî gelê xwe têdikoşin û gorî statîstîkên nefermî bi hezaran ciwanên kurd bo îxanetê bi gelê xwe re jî, tên perwerdekirin. Navê cerdevanan di gelek karên kirêt û dijmirovane de derbas dibe. Gelek dozên navneteweyî jî dide xûyakirin ku qorîcî gelek mirovên bêsûc dikujin, eroîn û madeyên din ên vexwarinê difiroşin, daristanên Kurdistanê dişewitînin, êşkence hwd dikin.

Sîstema cerdewanî di halê hazir de li Tirkiyeyê û li Îranê heye. Ev sîstem li dijî serhildanên kurdan hatiye ava kirin.

## Sîstema cerdevaniyê li Tirkiyeyê
Bingeha sîstema cerdevaniyê digehe Hengên Hemîdiye ku Osmaniyan bi vê hêzê dixwast rojhilatê welatê Osmaniyan li dijî serhildanan biparêze. Sîstema cerdevaniyê bi tirkî {Geçici Köy Koruculuğu} bi dûçûna qanûna 442 ya Qanûna Gund di makezagoniya Tirkiyeyê de cihê xwe digire. Ev qanûn li sala 1924ê derketiyê. Wî wextî li dijî nexweşiyên gundan, şer û pêvçûnan ev qanûn hatibû weşandin. Lê ji ber zêdebûna ççalakiyên PKKê, 26.03.1985ê bi guherandineke qanûnê Dezgehê Cerdevaniyê hate ava kirin. Bi rêdana Wezareta Navxweyî ya Tirkiyeyê kesên gundî dikarin bibin leşkerên demkî ji bo parastina gund û herêmên xwe. Bi rêdana dewletê ev kes dikarin çek werbigirin û çalakiyên leşkerî bikin. Li 22 parêzgehên Tirkiyeyê ev sîstem hate danandin. Bi dûçûna daneyên Wezareta Navxweyî ya Tirkiyeyê li sala 2009ê 71 hezar cerdevanên dewletê li herêmên kurdnişîn hebûn. Li gorî bajaran;
* Amed: 5 hezar û 187
* Şirnex: 6 hezar û 756
* Êlih: 2 hezar û 887
* Çolig 2 hezar û 511
* Bêdlîs: 3 hezar û 730
* Mêrdîn: 3 hezar û 323
* Mûş: hezar û 860
* Sêrt: 4 hezar û 661
* Wan: 7 hezar û 320
* Hekarî 7 hezar û 614
* Dêrsim: 368
* Semsûr: hezar û 485
* Agirî: hezar û 838
* Erdexan: 91
* Elazîz: 2 hezar û 83
* Dîlok: 555
* Îdir: 362
* Kilîs: 33
* Mereş: 2 hezar û 236
* Qers: 558
* Meletî: hezar û 365
* Riha: 934

## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê
* Lîwayên Hemîdiye
* Komkujiya Mêrdînê

## Pirtûk û lêkolîn
* Hamidiye Alaylarından Köy Koruculuğuna, Osman Aytar, Weşanên Perî, 1992

## Çavkanî

Kategorî:Civak
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê