open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nehcu'l-Enam

**Nehcu'l-Enam** berhema Mele Xelîlê Sêrtî a kurdî ye.

Ji nesîhet û xwe gotinên olî ava bûye. Ji 22 sernav û 271 malikan saz bûye. Malik bi kê?, nikl û qafiye hatine amadekirin, bi yanzdeh kiteyan diki?in û her du rêz jî bi eynî qafîyeyê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 19an
Berxwedana Sûrê, 2015-2016

**Berxwedana Sûrê, 2015-2016**, navê berxwedana kurdan a Sûra Amedê ye ku di 2ê kanûna biçûk a 2015an de dest pê kir û heta niha (adara 2016) berdewam e.

## Çavkanî

Kategorî:Berxwedanên kurdan
Xebat (rojname)

***Xebat*** (dirûşima rojnameyê: *Ta Jiyan Berdewam Bê, Xebat Berdewame*), rojnameke siyasî ya rojane bi zimanê kurdî (soranî) ji aliyê Partiya Demokrat a Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê tê weşankirin, Elî Ebdullah xwediyê imtiyaza Rojnameya Xebat ye û herweha Selam Ebullah jî sernivîskarê rojnameyê ye, Rojnameya Xebat organ û zimanhalê Partiya Demokrata Kurdistanê ye û bi vê yekê ji kevintirîn rojnameyên Kurdistanê ye, rojane derdora çar hezar heb tên belavbûn, hejmara yekem a Rojnameya Xebat di 4ê nîsana sala 1959an de derket.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî: http://www.xebat.net/

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kategorî:Rojnameyên Iraqê
Bêkes (fîlm)

**Bêkes** fîlmeke kurdî ji aliyê derhênerê kurd Karzan Qadir hatiye deranîn û nivîsandin, û di sala 2012an de hatiye belav kirin, fîlm bi zaravayê soranî hatiye kişandin.

## Kurte
Çîroka fîlmê derbare du birayên bêmal e (Zana, 7) û (Dana, 10) di qeraxê mayînê ve dijîn. Di destpêka çîrokê de, ew wêneya Superman li ber Sinemayê dibînin. Zana û Dana biryarekê didin ku herin Amerîkayê û li gel Superman bijîn. Piştî ku ew li wir bighînin ew dikare pirsgirêkên wan çareser bike, jiyana wan hêsantir bike, û her kes ziyanên li wan digihand siza bike. Zana birayê biçûk, lîsteyek dinivîse bi kesan ku ji Superman re dê bibêje wan siza bike. Sedam Huseyn di serika lîsteyê de ye. Li aliyekî din, Dana planeke berbiçav çêdike ji tiştên ku pêwist in li wir wan bigihînin; pere, pasaport, guhastin û rêyek ji bo ew di sînorê re derbas bibin. Mixabin, tiştekî ji wan tune. Tevî her tiştî jî ew biryara xwe didin ku li pey xewna xwe bên.

## Xelat û berandamî
Ew fîlm Xelata People's Choice qezenc kir û her wiha di festivala filma Dubayê ji bo Xelata Muhr Arab berendamî bû. 

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên li ser sêwiyan
Kategorî:Fîlmên li ser zarokan
Kategorî:Fîlmên 2012an
Bekir Begê Erizî

**Bekir Begê Erizî** helbestvan û peykertraşê kurdan e, bi taybetî li deverên Behdînan, Hekarî û Botan navdar e. Bekir Beg kurê Behder Begê ye, ji gundê Erizê ye, ku dikeve ser Çiyayê Metînan. Li rojavayê Bamernê Bekir Beg ji malbateke navdar bûye û li herêma Behdînan, ji ber navê gundê wî, paşnavê wî bûye Erizî.

Bekir Beg li sala 1767 hatiye dinê û li gor rewiştên malbat û malmezinan xwedî bûye. Ji ber ku malbata wî dewlemend bûye, di jiyaneke xweş de mezin bûye, her ji zarotiyê de li ba mirovên zana û şarezayên wî çaxî ketiye ber xwandinê, ta ku fêrî xwendina qoran û nivîsînê bûye. Paşan li dibistanên Amêdî, Bamernê û Mayê li ba mamoste û zanayên navdar xwendiye. Lê ta niha nehatiye zanîn, ka bawernameya zanatî wergirtiye yan na. Weke tê gotin, Bekir Beg ji şagirtên herî zîrek, bîr tûj û dûrbîn bûye; mîna ku mamostayên wî pesna wî didin. Ew di nav heval û kesûkaran de xweşewîst bûye. Dibêjin, hêşta Bekir Beg di jiyekî biçûk de bû, dema peyv li hevdianîn û rêkdixistin û mîna helbestan digotin. Ev yeke jî guman têde nîne, ji ber ku cihê jiyana wî li Berwarî Bala û bi taybet gundê wî Erizê li ser çiyayê metîna bûye, ku dîmenên pir ciwan û spehî têde hene; weke kanî, robar û hemû cureyên gulçîçekan, awazên kew, şalûl û bilbilan li ser zinaran, li derdora gundê wî. Vê yekê bala helbestvanê me kişandiye, ku afirandinê ji van dîmenên ciwan û spehî bike. Ji vê yekê xuya dibe, ku Bekir Beg çiqas aşiqê Kurdistanê bûye û bedewiya wê çiqas bandor li nivîsên wî kiriye. Mamostayê nemir Enwer Mayî di pirtûka xwe de, ya bi navê „Kurdên Behdîna“ de qala wî dike.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1767
Kategorî:Kesên sedsala 18an
Kategorî:Nivîskarên kurd
Köpek (fîlm)

***Köpek*** (ji tirkî bi wateya *Kûçik*) fîlmekî sê beşî yê derhênera tirk-swîsrî Esen Işik e û di sala 2015'an de kete sînemayan.

Rolên sereke ji aliyê Oguzhan Sancar, Beren Tuna û Cagla Akalin têne lîstin. Ev yekemîn fîlma dirêj a derhêner Işik e û cara ewil di çarçoveya Zurich Film Festival a 2015 de hat nîşandan û di sala 2016'ê de Xelata Fîlma Swîsrî (*Schweizer Filmpreis*) wergirt. 

Ev fîlm ji hunermenda îtalyanî Pippa Bacca re hatiye diyarkirin ku ji bo projeya xwe ya bi navê *Seyra Aşitiyê* bûkanî li xwe kir, bi vê yekê li ser navê aşitiyê dixwest ji Mîlano biçe Orşelîmê û li Stembolê bûbû qurbana destdirêjî û kuştinê. 

## Mijar
Rojek ji rojan Stembol, sê jiyanên cuda.

Li şûna ku biçe dibistanê, Cemoyê deh salî li kuçe û kolanan desmalan difiroşe da ku alîkariya malbata xwe bike.

Rojekê Cemo kûçikeke sêwî dibîne û xwedî lê derdikeve. Saya wî kûçikî, ew digel keça delal a ku zarokê maleke zengîn e dikeve diyalogê, dilê wî dikeve wê lê her cara ku dixwaze bi wê re biaxive, ji aliyê pasvanê mehelê ve tê qewitandin. 

Hayat bi zilamekî qehrok re zewiciye û rastî şîdeta navmalî tê. Rojek tê, evîna wê ya ciwaniyê ku Hayat digot mirî ye, dikeve pêşiya wê û ew her du li çayxaneyekê de hevûdin dibînin. Tiştek nebûbe jî, gava vedigere malê, hevjîna wê hesabê jê dipirse û Hayat rastî lêdana hevjîna xwe tê.

Ebru, forqeke transseksuel ji ber cudabûna xwe hertim rastî êrîşa zimandirêjî û lêdana gel tê. Ew bi xwe evîndara zilamekî ye û dixwaze ji nû ve dilê wî bistîne.

Lê evîna wê biryar daye ku bi jinekê re bizweice û malbatek avabike.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên tirkî
Kategorî:Fîlmên 2015an
Hêvî Îbrahîm

**Hêvî Îbrahîm Mistefa** ( li Girkê Legê, Hesîçeyê), di 2014an de serokwezîra Kantona Efrînê ya Rojavayê Kurdistanê bû.

## Jiyana berî

### Zarokatî
Îbrahîm li Mabeta li parêzgeha Helebê, ku girêdayî Herêma Efrînê ye, ji dayik bûye.Ne diyar e ka malbata wê çawa li Mabeta bi dawî bûye, bi teoriyek ku dibêje ku malbata wê neçar ma ku di dema serhildana Dêrsimê ya 1937-38 de ji parêzgeha Tunceliyê birevin.

Lêbelê, teoriyê delîl tune û bi gelemperî tê bawer kirin ku malbata wê ji yek ji du bajarên gengaz ên Tirkiyê, Kahramanmaraş an Adiyaman e.

### Mamostetî li Helebê
Îbrahîm demeka berçav li Helebê derbas kir û bîst û pênc salan mamostetî kir. Wê di destpêka bîstsaliya xwe de, di sala 1987an de, dest bi mamostetiyê kir, berî ku derbasî bajarê Efrînê bibe di nav alozî û nediyariya şerê navxweyî yê Sûriyê de di sala 2012an de.

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Yekîtiya Demokrat
Elisha Cuthbert

**Elisha Cuthbert**, navê wê tevda **Elisha Ann Cuthbert** (jdb. 30ê çiriya paşîn 1982 li Calgary, Kanada), lîstikvaneke kanadayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên kanadayî
Kategorî:Blogerên kanadayî
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Jinên kanadayî
Kategorî:Mirovên zindî
Zahid Birîfkanî

**Zahid Birîfkanî** hunermend, nivîskar û kemanjenekî kurd bû ku di 1967an de li Dihokê (Başûrê Kurdistanê) hatiye dinyayê. Ew kurê helbestvan Şêx Memdûhê Birîfkanî bû û xwediyê gelek berhemên hunerî bû.

## Jiyana wî
Xwendina seretayî û navincî li bajêrê Dihokê temam kiriye û dû re li Zanîngeha Mûsilê beşa kîmyayê xwendiye.

Hunermend Zahid Birîfkanî demekê jî li welatê Swêdê jiyaye.

## Mirina Zahid Birîfkanî
Di roja 23ê adara 2016an de hat ragihandin ku sê rojên berî li mala xwe hatibû kuştin. Polîsên Dihokê ragihand ku bikujê hunermend Zahid Birîfkanî yek ji karkerên wî yê bi navê Simîr Mûsî Isî bû, lê hêj li bin lêkolinê ye.

## Berhemên wî
* *Laleşîn: Dîwana Şêx Memdûhê Birîfkanî* (1997), beşa yekê, çapxaneya APEC, Stockholm, Swêd.
* *Dîdarê yar: Dîwana Şêx Şemseddînê Qutbê Exlatî yê Birîfkanî* (2001), weşanên Roja Nû, Stockholm, Swêd.
* *Zibanê kurdî: Dîwana Şêx Nûreddînê Birîfkanî* (2001), weşanên Roja Nû, Stockholm, Swêd.
* *Exlatî: Dîwana Şêx Memdû’hê Birîfkanî* (2001), beşa duwê, weşanên Roja Nû, Stockholm, Swed.
* *el-Heqîqe we'l-beyan fî tercûmet sadat Birîfkan* (1961). Nivîskar: Şêx Memdûhê Birîfkanî, Zahid Birîfkanî berhev û amade kiriye

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Mîr Seyfedîn Elî

**Mîr Seyfedîn Elî** yan jî bi bernavkê xwe **El-Meştûb** (wateya bi kurdî: *Rûxof* an jî *Rûbixof*, li Ewropayê weke *Le Balafré*) (navê bi giştî: *Mîr Seyfedîn Eliyê kurê Ehmedê Hekarî*), fermanderekî kurd ê Selahedînê Kurdî ye, ku bi xwe ji herêma Hekariyê bû. Di şerê li dijî Xaçperestan de fermandariya artêşa Selahedîn kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Fermandarên kurd
Kategorî:Kesên ji Hekariyê
Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan
Kategorî:Mîrên kurd
Baserî

thumb|Baserî
**Baserî** gelekî koçber li başûrê Îranê , li parêzgeha Farsê li dedora Şîrazê ye.

## Pêşangeh

Wêne:Basseri-Harm.jpg
Wêne:Persian rug.jpg
Wêne:Basseri handcrafts.png


## Çavkanî
* Fredrik Barth (1964). Nomads of South Persia: the Basseri tribe of the Khamseh Confederacy
* Ehsan Yousefi (2014). Nomads of Persia: the Basseri tribe


Kategorî:Îran
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Teşûp

200px|thumb||Teşûp û Warpalawasê ji Tiyanê
thumb|Xwedeya seqa ya Hîtîtî, dest a Brûsk û Bivr

**Teşûp** (Teşûb) Xwedeya Ezman û Bahozê Xûrî bû.

Kardoxiyan, bavkalên Kurdan, jî bawerî vî Xwedeyê dikirin.

## Şayes
Destê Teşûpê de Brûskeke sêcar û Bivreke du qot an jî rihn hebû.

Ajêla ke wî Nîşan didî jî Gaye.

Kategorî:Keyên xwedawendan
Kategorî:Xwedawendên hîtîtî
Kategorî:Xwedawendên hurî
Pedanios Dioskûrîdês

**Pedanios Dioskûrîdês** (, , jdb. 40 - m. 90), zanyar, bijîşk û pisporê farmakolojiyê yê serdema Împeratoriya Romayê ye. Ew bi xebatên xwe yê li ser riweknasiyê ve tê naskirin.

## Galerî

Dioscorides01.jpg|Dioskûrîdês


## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 40
Kategorî:Mirin 90
Kategorî:Yewnanistana kevnare
Jason Bateman

**Jason Bateman** (jdb. ) aktorekî amerîkan e. Di sala 1969an de li bajarê Rye yê New Yorkyê ji dayîk bûye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Derhênerên fîlman ên amerîkî
Kategorî:Derhênerên televîzyonê yên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Mîrze Riza Kelhûr

**Mîrze Riza Kelhûr** (jdb. 1829 Kirmanşah - m. 1892 Tehran) xetçêker, helbestvan û dîroknasekî bi eslê xwe kurd ê ji Rojhilata Kurdistanê ye.

Ji wekî endamê hoza Kelhûr a Kirmanşa, ew di destpêkê de riya hoza tîpîk, fêrbûna siwarî û şûtê fêr kir. Ew di zarokatiya xwe de bala wî li xweşnivîsiyê kir, û ew ji hoza xwe hişt ku ji bo hînbûnê bêtir bike . Di dema kariyera xwe de, ew gelek nûjenî li xweşnivîsiya Nastaʿlīq kir, hem guherîna estetîkê û hem jî mekanika teknîkê guherand.

Mîrze Riza Kelhûr guherand û adaptî Nastaʿlīq kir ku bi hêsanî bi makîneyên çapkirinê û çapberiya rojnameyê re were bikar anîn, ku ev jî di nav xwe da belavkirina berfireh ya tîpguhêziyên wî alîkarî kir. Wî di heman demê de ji bo hînkirina Nastaʿlīq rêbaz jî çêkir û ji bo wê qaîdeyên berbiçav ên zelal diyar kir, yên ku pir kes dikarin bişopînin.

Ew ji ber kolera li Tehranê di 65 saliya xwe de mir, ku neh zarokan sire kir û gelek xwendekarên xweşnivîsiyê hîn kir, çend ji wan jî bi serê xwe di nav wan de balkêş bûn. Ew li goristana Ḥasanabadê hate definkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1829
Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1892
Kategorî:Xetçêkerên kurd
Kategorî:Xweşnivîsên îranî
Edward Snowden

**Edward Joseph Snowden** (jdb. 21 hezîran 1983) pisporê komputerê yê amerîkayî ye û xebatkarekî NSA bû. Bi aşkerekirina dosyayên veşartî yên NSAyê ew raperîneke mezin çê kir. Li gorî hin kesan ev raperînê ku çêkiriye wî dike xiniz. Li gorî hin kesên din jî wî dike gernas.

Snowden di meha tîrmeha sala 2013an de çû Rûsyayê. Rûsya ji Snowden re di serî de salek pey wê jî sê sal destûra rûniştinê da. Îro hevwelatîbûna Rûsyayê ya Snowden heye.

Ji ber gernasiyekê kiriye der barê wî de hinek fîlm hatiye kişandin. Sala 2014 an de Citizenfour û sala 2016 an de jî bi navê Snowden du fîlm hatiye pexşkirin.

## Çavkanî
* http://rudaw.net/kurmanci/culture/160520141?keyword=edward&isArchive=True

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Penaberên li Rûsyayê
Fritz Lang

**Friedrich Christian Anton "Fritz" Lang** (jdb. 5ê kanûna pêşîn, 1890 - m. ) fîlmçêker, senaryonivîs û derhênerekî elmanî bû. Fritz Lang, lawê Anton Lang û Pauline Lang, li Wienê hat dinyayê. Dê û bavê Fritz wek îsewî dijîn. Malbata Pauline Lang cihû bûn lê paşê baweriya xwe diguherîne îsewiyî. Ji ber ku Lang di malbateke îsewî de mezin bû, di fîlmên wî de bandora dîn (îsewî) heye.

Piştî dibistana bilind Lang di zanîngeha Teknîkî ya Wienê de beşa endazyarî xwend, lê paşê beşa xwe guherand û beşdarî beşa hûnerê bû. Lang xwendina xwe nîvco dihêle û li Ewropa, Afrîka û Asya geriya. Di 1913 de Lang li Parîsê kêşanê (resimandin) xwend.

## Çavkanî

Kategorî:Alman
Kategorî:Derhênerên fîlman ên amerîkî

Kategorî:Jidayikbûn 1890
Kategorî:Mirin 1976
Îbrahîmê Goranî

**Îbrahîmê Goranî** (jdb. 1616 Şehrezûr - m. 1690 Medîne) alimê mezheba şafiî û nivîskarekî kurd e.
Navê wî yê dirêj **Îbrahîmê kurê Hesen kurê Şihabedînê Goraniyê Şehranî yê Şehrezûrî ye** (*İbrahim bin Hasann bin Şihabedîn el-Goranî eş-Şehranî eş-Sehrezûrî*) Leqeba wî Burhanedîn e. Navdankên wî Ebul-Îrfan, Ebû Îshaq û Ebû Muhemmed e.

Îbrahîmê Goranî perwerdehiya xwe pêşyê di nav malbata xwe de girt, piştî demekî diçe Medîneyê bicîh dibe. Li Medîneyê li cem alimên mezin dersên olê û fenê yên weke fiqih, mentiq, hedîs û matematîkê hîn dibe. Îbrahîmê Goranî gellekî pirtûk jî nivîsandiye tê gotin hêjmara pirtûkên wî 80 ne lê hemî vê gavê tunene.

## Pirtûkên Goranî

* 1-İbda-un-ni’meti bi-tahkîki sebk-ir-rahmeti,
* 2-İthaf-ul-halef bi-tahkiki mezheb-is-selef,
* 3-İthâf-uz-zekî bi-şerh-it-tuhfet-il-murseleti ilen-Nebiyyi,
* 4- El-İsfar an asli istihareti a’mal-il-leyli wen-nehar,
* 5-lşrak-uş-şems bi-ta’rîf-il-kelimat-il-hams,
* 6-El-İlan bi-def’it-tenakudı fî sûret-il-a’yan,
* 7-A’mal-ul-fikri ver-rivayât fî şerhi Hadîsi “İnnemel-a’malu bin-niyyat”,
* 8-El-İlmam,
* 9-İmdâdu zev-il-isti’dad,
* 10-İnba-ul-enbâi alâ tahkîki i’rabu La ilahe illallah,
* 11-Tekmîl-ut-ta’rîf,
* 12-Tenbîh-ul-ukûl,
* 13-El-Cewab-il-meşkûr anis-sual-il-menzûr,
* 14-Şevarik-ul-envar fil-meslek-il-muhtar,
* 15- Diyâ-ul-misbah fî şerhi Behçet-il-ervah,
* 16- Kasd-us-sebîl ilâ tevhîd-il-hakk-ıl-wekîl,
* 17-El-Kavl-ul-mübîn fî mes’elet-it-tekwîn,
* 18-El-Lem’ at-us-seniyye fî tahkîk-il-ilkai fil-emniyeti,
* 19-El-Levami’ul-lealî fil-erba’în-el-avalî,
* 20-Mesalik-ul-ebrar ilâ ehadîs-in-nebiyy-il-muhtar,
* 21-Meslek-ul-i’tidal ila ayeti halk-il-a’mal,
* 22-El-Meslek-ul-celî fî hukmi şath-il-welî,
* 23-Meslek-us-sedad ila mes’eleti halk-il-ibad,
* 24-El-Meslek-ul-garîb, ilâ sualat-il-habîb,
* 25-Matla’ul-cûd bi-tahkîk-ıt-tenzîh fî vahdet-il-wucûd,
* 26-En-Nebras li-keşf-il-iltibas,
* 27-Şerhu Kasîdet-il-Endelusiyye,
* 28-Şerh-ul-Avamil-il-Curcaniyye,
* 29-Şerh-i akidet-is-sahîha.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1616
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1690
Kategorî:Nivîskarên kurd
Besamê Kurdî

**Besamê Kurdî** helbestvanê kurd ê sedsala 9an yê serdema îslamê ye ku di derbarê jiyana wî de vê gavê agahî tune ye. Helbestên xwe bi zaravaya kurdiya goranî nivîsîne. Li ser jiyana wî lêkolîn werekirin wê cîhê jidayîkbûn û mirina wî zelal bibe.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 9an
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wêjevanên kurd
Imelda Marcos

rast|thumb|Imelda Marcos (2006)

**Imelda Marcos** (jdb. 2 tîrmeh 1929), siyasetmedar û jina serokê berê yê Filipînê Ferdinand Marcos e. Ew "First Lady" ya Filipînê ji sala 1965an heta 1986an bû. Bi navên *pirpirîka hesinî* yan *pirpirîka pola* tê nasîn.

## Çavkanî

Kategorî:Diz
Kategorî:Filipîn

Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Jinên filîpînî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedar
Siratu Selahedîn ibn Eyûb

**Siratu Selahedîn ibn Eyûb** pirtûka dîroknasê kurd a Behaedînê Şedad e. Ev pirtuka wî li ser jiyana Selahedînê Eyûbî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên jînenîgariyê
Kategorî:Pirtûkên sedsala 13an
Ebûlwefayê Kurdî

**Ebûlwefayê Kurdî** yan **Ebûlwefayê Hulwanî**
carinan jî wek **Ebûlwefayê Bexdadî** tê naskirin (jdb. 1026, gundê Kusan -  m. 1107), damezrênerê terîqeta elewiyan e. Dibêjin ew bixwe bi koka xwe, xwe digihîne xelîfe Elî.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1026
Kategorî:Mirin 1107
Kategorî:Zanyarên îslamê
Êrîşa bi bombe li Enqereyê 2016

thumb|Piştî teqîna bombeyê li Kızılay, Enqereyê
**Êrîşa bi bombe ya 13ê adara 2016an li Enqereyê**, êrîşeke bi bombe ku di 13'ê adara 2016'an de li îstgeha otobusan a Kızılaya Enqereyê (Tirkiye) çêbû. Di encamê de 37 kes hatin kuştin û gelek kes jî birîndar bûn. Li gorî hin çavkaniyan kiryarê êrîşê rêxistina bi navê Teyrên Baz ên Azadiya Kurdistanê bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Car bomb targets busy hub in Turkey's capital; at least 27 die, Los Angeles Times
* Ankara'da patlatılan bombalı BMW Viranşehir'den geldi, T24
* Mmart 2016 Ankara'da bombalı saldırısı ve ayrıntıları, Milliyet
* Turkish government 'blocks Twitter and Facebook' as part of alleged media ban following Ankara blast, The Independent

Kategorî:Enqere
Kategorî:Êrîşên bi bombe
Kategorî:Komkujî li Tirkiyeyê
Kategorî:Terorîzm
Kategorî:2016
Kategorî:2016 li Tirkiyeyê
Parêzgeha Der'a

**Parêzgeha Der'a** yek ji 14 parêzgehên Sûriyê ye ku dikeve başûr-rojavayê wî welatî. Li başûr parêzgeh digihêje sînorê Urdun, li rojava digihêje Parêzgeha Qinêtra, li rojhelat digihêje Parêzgeha Siwêyda û li bakur digihêje Parêzgeha derdora Şamê.

## Navçeyên Parêzgehê
Li parêzgehê 3 navçe (mentîqe) û 17 bajarok (nehiya) hene.
* Der'a
* Izra
* Sanemîn

## Çavkanî

Kategorî:Parêzgehên Sûriyê
The Apple

**The Apple** (*Sêv*) fîlmekî derhênera bi navê Samira Makhmalbaf e. Fîlm çîroka du xwişkên cêwî ki ji jidayikbûn ta yazdeh salên xwe li malê dimînin vedibêje. Bavê wan bûye kal û li derve parsekî dike, diya wan jî kor e, serûçavên wê girtî ne û ji malê qet dernakeve. Malbata xwişkan bi tenê xwarinê didin wan û deriyên mal û hewşê kilît dikin da ku kur û zilam li wan mêze nekin û dest nekin wan. Ciranên wan ji wê rewşê aciz dibin û serî li karkerên civakî dixin û ji wan dixwazin ku xwişkan ji wê zilmê rizgar bikin.

Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên îranî
Kategorî:Fîlmên zimanê farisî
Kategorî:Fîlmên 1998an
Seyidan

**Seyidan** an **Seyidî**, eşîrek Wêranşarê ye. Eşîrek ji konfederasyona eşîrên Milan e. Ev eşîr ji heft beran pêk tê: Qaloya, Hemoya, Dena, Kurmîya, Çerkezya, Eyşokya, Torina.

Gundên Seyidan piranî li hêla roavayê Wêranşarê ne. Ji van gundana çend mînak: Şabo, Xaçûk, Cinaz, **Tilgoran**, Tûlik, Xirbebis, **Çoxran**, Elî...
Gulzar

**Gulzar** berhema Îsmaîlê Bazîdî ye. Îsmaîlê Bazîdî vê pirtûkê ji bo zarokên kurdan yên di Medreseyên Kurdî de dixwînin nivîsiye. Ferheng a sê ziman kurdî, erebî û farisî ye.

## Mijara pirtûkê

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
SSerfa Kurmancî

***SSerfa Kurmancî***, pirtûkeke Eliyê Teremaxî ye. Rêzimana erebî, bi kurdî şirove dike. Tê de 33 xal hene ku her yekê awayekî cuda yê rêzimaniyê eşkere kiriye, minakan ji zimanê erebî û farisî wergirtine û bi kurdî re rûqal kirine. Ev pirtûk di medreseyên Kurdistanê de bi dersîtî hatiye xwendin.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kulîlka Nîsanê

***Kulîlka Nîsanê*** pirtûka helbestan ji aliyê Şêx Edhem Berzanî ve di 1976an de li Bexdadê hatiye nivîsandin. Dema Şêx ev pirtûk nivîsiye, temenê wî 14 sal bûye.
 
Pirtûk ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve hatiye veguhaztin bo tîpên latînî û di 08/2010an de ji aliyê Pencînar Weşanxaneya Çanda Kurdî ve li Stockholmê hatiye weşandiye.
 
Di pirtûkê de  24 sernavên babetcihê hene ku her yekê hunerekî di helbesta kurdî de afirandiye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kratera Ebûlfida

200px|thumb|Wêneyê Kratera Ebûlfida û Descartes li berhev

**Kratera Ebûlfida** navê kraterekî li ser heyvê ye ku bi navê zanistvanê kurd Ebûlfida ve hatiye binavkirin.

## Wêne
200px|thumb|nêzik ve

## Çavkanî

Kategorî:Heyv
Kategorî:Krater
Parêzgeha Qinêtra

**Parêzgeha Qinêtra** yek ji 14 parêzgehên Sûriyê ye ku dikeve başûr-rojavayê wî welatî. Li başûr parêzgeh digihêje sînorê Urdun, li rojava digihêje Girên Colanê ku piştî Şerê şeş rojan ketiye bin destê Israîl de, li rojhelat digihêje Parêzgeha Der'a û li bakur digihêje Parêzgeha derdora Şamê û tixûbê Libnanê. Di vê parêzgehê gelê Drûz jî dijîn.

## Navçeyên Parêzgehê
* Fîq
* Qinêtra
Pars (welat)

thumb|250px|Pars (Persis) bin Meda (Media) yê da ye.

**Pars** an jî **Parsistan**(Parsiya kevn: *Pars-a/Parš-e*, Akkadî: *Pars-u-aš/Pars-um-aš/Pars-ua*, Aramî: *Paras*, Farisî: *پارس/Pars*) navê şûnekê binê Wirmê û Azerbaycanê bû û niştîmanê Gelê Farisiyên îrohiyan bû. Navê vê Welatê dûre hat şûna Bakûrê-Rojhilata kendava Farisî yê û îro bo navê parêzgeha Fars ê tê nivísandin.
Dîroka îslamê

Dînê îslamê di sedsala 7'an de derket, îslam dînekî ji îbrahîmî ye, ji aliyê  Muhemmed pêxember ve û piştî wefata Muhemmed pêxember ji aliyê xelîfeyan ve hate belavkirin.

## Dema nezantî

Ev dem ji dema pêşya îslamê re tê gotin ku nexwendin, şerr, pevçûn, koletî û bi saxî ve kuştina keçên piçûk hebû li Erebistanê û bi hatina Îslamê ew hawe hatin qedexekirin. Bi erebî ji vê serdemê re *Cahiliye* dibêjin.

## Dema seadetê

Ji bo dema ku Muhemmed li jiyanê bû tê gotin, Bi erebî "Esra Seadetê" dibêjin ku tê wateya "Dema xweşiyê" Lê li gorî hin çavkaniyan Esra Seadetê ji bo dema çar Xelîfeyan jî tê gotin.

## Dema xelîfeyan

Piştî wefata Muhemmed Pêxember Îslam ji aliyê Ebûbekir, Omer, Osman û Elî ve hate belakirin.

## Gelê kurd û îslam

Hevnasbûna gelê kurd bi îslamê re digîhîje dema Muhemmed Pêxember, Lê pirraniya kurdan di dema Omer de bûne misilman.

## Dema umeye

thumb|nexşeya Umeye

## Dema ebasiyan

## Serdema zêrîn

Ji sedsala 8'an dest pê kir û heta sedsala 13'an, (li gorî hin çavkaniyan heta 14'an 15'an) di na misilmanan de zanist û xwendin pêşve ket û gellekî nûvenan hate kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka dîn li gorî dînan

Kategorî:Îslam
Kategorî:Îslamnasî
Dînên kurdan

**Dînên kurdan** kurd berî îslamê li ser dînê zerdeştîtiyê bûn, dînê zerdeştîtî ji aliyê Zerdeşt ve di navbera salên 660-583 BZ ve hatiye belavkirin. Pirtûka Zerdeşt Avesta ye. Tê gotin Avesta lê ser çermê 600 ga hatibû nîvisandîn lê wextâ ku Îskender hat wê erdê Mezopotamyayê stand. Ew pirtûka şewtandin.

Îslamiyet di sedsala 7'an de derket wê demê kurd di navbera du dewletên mezin Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Bîzansê de perçekirî dijiyan, artêşa îslamê di dema Omer de di sala 637'an de erdê Kurdistanê fetih kir û îslamiyetê li Kurdistanê belakir û pir kêmê kurdan ne têde pirraniya kurdan misilmantî pijirand.

Li Kurdistanê çawa ku gelek gelên cûda bicihûwarin, gelek olên cuda jî hene. Ji xeynî misilmanan, êzîdî, zerdeştî, xiristîyanî, cihû

## Îslam

[thumb|Qibleya misilmanan [Kabe ]]

Piraniya kurdan misilman in, kurdên ku bi hewramanî, kurmancî û soranî diaxifin bi piraniya xwe sunî ne û ji mezhebe şafiî ne. Li Başûrê Kurdistanê herêmen Kirmaşan, Luristan û Hamedan kurdên şia jî hene ku bi kelhûrî an jî feylî diaxivin. Ji xeynî sunî û şiiyan kurdên bêmezheb ên tenê Quranê çavkanî dibînin jî hene.

Qasî 4-5 milyon kurdên elewî li Bakurê Kurdistanê, li herêmen Dêrsim, Mereş, Meledî, Erzingan, Sêwasê hwd dijîn.

## Yarsan

Kurdên yarsan bi piraya xwe kirmaşanî, lekî û hewramî axifin û li herêmen wek Kirmaşan, Gûran, Lekistan, Behdînan û Germiyan dijîn.

## Êzîdîtî

kurdên êzîdî bi piranî li Başûrê Kurdistanê, li herêmên Şengal, Şêxan û Mûsilê dijîn. Li Bakurê Kurdistanê jî hejmareke biçûk ji kurdên êzîdî hene. Herweha hejmareke biçûk li Ermenistan, Gurcistanê û Rûsyayê dijîn.

## Mesîhîtî (filehtî, xiristiyanî)

thumb|Xaç û Încîla xiristiyanî

Dînê xiristiyanî ji aliyê Îsa pêxember ve hatiye.
xiristiyantî di nav kurdan de pir kêm e. Belê gelek ermenî û sûryanî yên li ser dînê xiristiyanî li Kurdistanê dijîn.

## Cihûtî

thumb|Simgeya cihûtî

Kurdên cihû li Behdînan, Hamedan, Luristan, û Kirmaşanê dijîn

## Zerdeştî

Zerdeştî navê dînê ariyanê ku halê Pêxember Zerdeştê hatû belakirin. Îro kesên ku pê bawerî bînin kêm in.

[thumb|[Firawer semboleke zerdeştan e.]]

## Pirtûk
* Kürdistan Tasavvuf Tarihi, Muhammed Rauf Tavakkolî, Weşanên Hîvdayê

## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Civaka Rojhilata Navîn
Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Dîn

Kategorî:Dîn li Rojhilata Navîn
Kategorî:Kurd
Kategorî:Xiristiyanî li Kurdistanê
Kategorî:Xirîstiyanî
Kategorî:Yarsantî
Kategorî:Zerdeştî
Çîrokên Gelerî (pirtûk)

**Çîrokên Gelerî** pirtûka Xalid Sadinî ye.

Berhevkare van çîrokan di navbera salên 1992 - 2002’yan de di zîndane de maye û we demê ji hundir ev çîroken ku ji çavkaniyen curbecur berhev kirine û ji derudora xwe bihistine şandiye navenda Nubihare. Bi vî awayî gelek Çîrokên ku di ve kitebe cih digrin di wan salan de bi nave "Çîrokên Gelerî" di jimaren curbecur yen Nubihare de weşiyane.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Xwendina Medresê

**Xwendina Medresê** pirtûkekî Zeynelabidin Zinar e. Lêkolînek e ku li ser Medreseyên Kurdistanê hatiye kirin. Rewşa wan bi awayekî kurtedirêj û domandina li xwendinê hatiye şirovekirin. Ji du beşan hatiye holê, yek rewşa xwendinê û ya din pirtûkên ku dihatin xwendin bi nav û navê nivîskarên wan ve eşkere kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kuşniya kurdî

thumb|
**Kuşniya kurdî** (bi çoxe) werzişeke gelêrî û kevneşopî ya Kurdên Xorasanê u Kurdên Efxanistanê ye. Di nav kurdên Xoresanê de gelek minasebet hene ku kuşnîzanên pehlewan lîstik û xurtbûna xwe nîşan bidin. Ev lîstik hema hema bûye sembola kurdên Xoresanê.

Kuşniya bi çoxe, li gorî hinek rêbazan tê girtin. Pehlewan divê ji aliyê stû û milên xwe ve xurt bin.

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* Kelîmolah Tewehodî pirtûka herket tarîxî kurd bi xorasan bi zimanê farisî
* Pirtûka çoxê poşan navdar -şadrûz emanî bi zimanê farisî

## Malper
* Wêne ji Kuşniya kurdî kurdên xorasanê 


Kategorî:Navçeyên parêzgeha Xorasana Rezewî
Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Elkamîl fî tarîx

**Elkamîl fî tarîx**, Pirtûka nivîskarê kurd a Elî îbn Elesîr e di 1230-1231'an li Mûsilê nivîsandiye. Pirtûkekî pir girîng e ji bo dîroka serdema navîn.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên dîrokê
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 13an
Kategorî:Pirtûkên 1230î
Muzeya Axên Încîlê ya Orşelîmê

thumb|Muzeya Axên Încîlê (Bible Lands Museum) li Orşelîmê (Îsrael)
**Muzeya Axên Încîlê ya Orşelîmê** (bi îbrî: מוזיאון ארצות המקרא ירושלים, *Muzeon Artzot HaMikra Yeruşalayim*) muzeyeke arkeolojîk a Orşelîma Îsraelê ye.

## Çavkanî

* The Bible Lands Museum

Kategorî:Avabûnên 1992an li Îsraêlê
Kategorî:Îsraêl
Usman Efendiyê Babij

**Usman Efendiyê Babij** (1847 - 24.03.1929) Li taxa Camî-î Kebîr a Sêwregê hatiye dinyayê. Bavê wî Hecî Eyub Efendî ye. Ji alimekî Sêwregê yê bi navê Zulfîkar Zuhtî Efendî ders û îcazet stend. Di sala 1884an de tayina wî derket endamtiya Mehkemeya Bidayetê ya navçeya Sêwregê. Piştî mirina miftiye Sêwregê Zulfîkar Zuhtî Efendî, di sala 1903'yan de bu miftiye Sêwregê.

Usman Efendiyê ku zîrek û xwedî kesayetiyeke dilnem bû ji aliyê gel ve hate hezkirin û baweriya wan pê hat. Gelek gelemşeyên li dora xwe çareser kir. Gelek caran kesên ku jê hez nedikirin daxwazneme di deheqî wî didan û giliyê wî dikirin. Ev giliyê ku di derbarê wî dihatin dayin hemû vala derxist û pêşiya wan girt.

Li ser zaravayê zazakî yê kurdî sekinî. Bi Zazakî mewlida ewil nivîsand. Gava mewlid nivîsand him gihîşt kurahiya zimên û him jî gihîşt radeyeke estetîkê.

Celadet Bedirxan pêşekeke dûvedirêj ji mewlida ku Usman Efendiyê Babij nivîsandiye nivîsiye û li Şamê çap kiriye. Di kovara "Hawar"û de li ser girîngiya mewlida Usman Efendiyê Babij nivîsandiye û besnê wî daye.

Ji bo taybetmendiya wî ya ku alim e bi payeya "mahreç"ê hatiye xelatkirin. Li Sêwregê miriye.

### Gotinake Wî

"*Marifet ew e ku ji tunebûnê bête çêkirin. Kirina tiştên ku herkes dizane û herkes dike ne marifet e.*"

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1848
Kategorî:Jidayikbûn 1852
Kategorî:Kesên ji Sêwregê
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1929
Kategorî:Zazakî
Ehmedê Merwan

**Ehmedê Merwan**, an **Nasiruddewle Ehmed ibn Merwan** an (**Ehmedê kurê Merwan**) li gundê Kormasê yê girêdayî Şêrwanê hatiye dinyayê. Ji eşîra (Hamidi) Humediyye, milê Charbuhtiyye ye. Zavayê Mervan ê bi navê Baz bîn Dostek lawazketina nifuza Hamadiyan ya li Amedê û Cizîrê wekî firsandekê dibîne û gelek eşîrên kurd ên wekî Beşneviyye Buhatiyye ve Hakkariyye li dora xwe dicivîne. Li ser kuştina Baz a di şerekî li Mûsilê, birayê Nasruddewle yê mezin Ebû Elî Hesen Merwan hate Heskîfê û bingeha dewleta Merwanî avêt. Piştî mirina Ebû Elî birayê wî Sa'd ket şûna wî. Piştî ku Sa'd li Licê bi êrîşekê hate kuştin, Nasiruddevle çûye Farqînê û li ser serê dewleta Kurdan Mervanî rûniştiye.

Sînorê welatê xwe li rojhilatê heta Erdîşê, li rojavayê Xarpêtê, li başûr heta Nisêbînê, li bakur heta Mûşê berfireh kiriye. Çemê Muradê sînore di navbera Merwaniyan û Bîzansiyan de bû.

Nasiruddevle Piştî ku li welatê xwe aramî pêk anî, îcar dest bi xebatên îmarê kir. Parastina xwe xurt kir. Li Farqînê nexweşxane, xan hemam, sûk, pir, kuleya saetê û camî ava kir û pê ra cihokên mezin ên avê vekir. Bajarê Nasriyyeyê ava kir. Bi devletên cîran aşîtî pêk anî.

Li welatê xwe xweşdîtina di navbera olan de derxist pêş. Farqîn bû navendeke girîng a zanînê ya wê serdemê. Gelek lêkolîner, wêjekar û oldaran li wir şert û mercên xebata bi azadî dîtin.

Welatê xwe 50 salan bi edaletê tev gerand. Pirbûn, zêdebûn û bereket li her derê welat geş bibû.

## Gotinên ji bo wî
Gotina Mesûd Berzanî ji bo Nasiruddevle Ehmed Îbn Merwan gotiye;

"*Ji nav gelê me pêşengên mezin û zilamên têkoşînê derketine, vana ji bo heqê gelê Kurd bi qehremanî têkoşiyane. Her Çiqasî ji bo van heqan ji fedakariyê nereviyane jî, di mijara binpêkirin, talankiriana van heqe de qet tiştek neguheriye.<br />
Bi ya min sedemên bingehên yê wê ev tişt in:<br />
Nebûna koordînasyon û rêvexistinê ya di navbera serhildan û raperînan. Weka mînake; gava herêmek serî hildide, xebera herêmên din ji vêya çe nabe.<br />
Her tim dijminan wextê despêkirina tevgera Kurdan diyar kirine. Ez bawer nakim ku Kurdan carekê jî ji bo serhildanên xwe wexta rast hilbijartibin.<br />
Ji ber ku şert û mercên objektîv û subjektîv baş nenirxandine, Kurd ji dê la ku serî hilbidin, şerê çekdarî bikin, ketine nav têkiliyên dîplomatîk, ji dêvla ku li rêya aştiyê bigerin jî şer kirine.<br />
Dijmin timî dewlemendtirin, xurttir û fetbaztir bûne.*"

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 11an
Kategorî:Kesên Dewleta Merwanî
Kategorî:Mirin 1061
Newala Qoriyê

**Newala Qoriyê** yan **Newala Hespistê** () dikeve nava tixûbên Hezex Basa û Kerboran  Çemê Dîcleyê di nava newalê re derbas dibe. Gundê Hespistê li ber newalê hatiye avakirin.li vê newalê gelek cih û gundên dîrokî hene.gelek baxçe û dahl ji Têne çandin. Newala qoriyê 600 metrî kûrahiya xwe heye û ava wê gelek cemidiye.li ava newalêde nêzîkî 10 cureyên masiyan dijîn. Her weha ajalên wek beraz, gur, rovî, pezkovî, torik, sîxur, joji, kurbeş, mar, req, kosi û bi dehan çûk û çivîk dijîn mînak kew, bilbil, şaulul, çureş, kevok...

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Vîdeoya Newala Qoriyê li ser youtubeê

Kategorî:Basan
Kategorî:Hezex
Kategorî:Newalên Kurdistanê
Qoşme (aleta muzîkê)

**Qoşme**, yek ji aletên mûzîka bayî û herêmî yên herêmê Xorasanê Bakur a Îran e. Ev saz di gelek herêman de di şênîyan û cîybûnên xweş de tê lîstin.

## Mena ya Qoşme
Li gor lêkolînên ziman‑nasî, peyva «Qoşme» ji kokê tirkî ya ‘‘qoşmaq’’ (bi maneya hevrakirin û hevgirêdan) hatiye çêkirin. Ev peyv di nîqaşeya avahiyê zimanê tirkî de wek navê mîfûlî «hev girêdayî» tê afirandin, û li ser sazê ku bi du qemiş an jî hêlka estûxan çêdibin tên dîtin. Şahidên vê kok‑nasînê di berhemên ferhenga kevn wek ‘‘Dîwana Lûgat‑it‑Tûrk’’ ya Mehmûdê Kaşgarî (sêra 5an hicrî) û di ferhengên tirkî–farisî de wek berheman a Behzad Behzadi û Şahmersî hatine qeyd kirin.

## Li menteqa Kurmanj ya bakûra xorasanê sê cûr Qoşme tên dîtin
1 – Qoşmên ku pênc kun hene (Qoşmên pênc kunî) 2 – Qoşmên ku şeş kun hene (Qoşmên şeş kunî) 3 – Qoşmên ku heft kun hene (Qoşmên heft kunî), li paş gişt Qoşman ti kun tunin. Qoşme pirtir li dawetan bi def (dayre) û yan jî dihola ku bi destan tê lêxistin hengên lîstikê îcra dike. Qoşme pirtir ji hestîyên qanatên têr û yan jî yên durnê (quling) û carina ji qamîş (nêy) û heta carina jî ji hesin (lûlên hesinî mîna lûlên antîna tilivîsyonan) çê dibe, ku dengê Qoşma hestîyî dilnişîntir û rindtir e. Qoşme sazek cotî (dutayî, du lûlên dengdar) ye û dirêjîya wê bi gir û qiçik bûna hestîyê firendan ne. Li serî her yêk ji lûlên Qoşmê, pîzpîzk (ser pîq) ku ji qamîş in siwar dibe. Her du lûlên Qoşmê bi piranî hevdeng kok dibin, lê mimkun e ku carina (helbete pir kêm) kokên din yê hevnasîn, mîna koka sêyim û heta carina koka duyim bêbin dîtin. Van kokana pirtir Qoşmevanên hostakar îstifade dikin. Şayed hinek van kokana ji natewan bûna (nekar bûna) Qoşmevan li ser kok kirina deqîq û serast a Qoşmê daynin, hema wer nîne û îstifade kirin ji van kokên neaşina û hevnas bi giştî û tevahî agahane ye û sa daynamîsm û cûlîna (livîna) pirtir pîyade dibe. Qoşmevan dîsa sa çêkirina daynamîsm û cûlînê carina jî du dengên ferqdar ku pirtir li kêleka hev in ji rêya lûlên Qoşmê xwe çêdikin.

## Muzîkên Qoşmê
Muzîkên mihelî (herêmî / navçeyî) li bakûra Xorasanê jî va mijara (babeta) bi ronayî tê dîtin. Li alîyê Rojava Îranê û herêma Îlam va saza bi navê duzile tê naskirin. Zil yani qamîş / nêy, û duzile yani dunêy / duqamîş ku li hevdu nûsikandine / girêdane. Li zemana berê va saza bi navên nirmar‑al‑mosena jî dihatine nasîn. Aleta qoşmê li herêma Kurdên Xorasanê bi taybet bilûrvan û qoşmevan yên hostakar û destbikar ku li kelan / gundan û nav koçer û bînan in, li şûna qamîşan ji hestiyên lingê têr / şahîn îstifade dikin.
## Qoşmevanê navdar
* Alî abçûrî
* Alî ekber behadûrî
* Menoçhrê yezdanî

## Çavkanî

* Kelîmolah Tewehodî pirtûka herket tarîxî kurd bi xorasan bi ziman farsî
* Hengê Torxê (Kemançe: Welî Rehîmî, Bexşî (stiranbêj): Husên Ezîzî
* Hengê Torxê (Bexşî (stiranbêj): Berat Moqîmî
* Hengê giraylî (Lologer: Morad Hesenzade, Xwendeva: Mehbûbe Siadetmend, Dutar: Mohin Mîrzade
* Hengê Heray û şewata evînê (Bexşî: Nêmet Zembîlbaf
* امد تیگرس،نامزدی و عروسی در فرهنگ کرمانجی کردها
* malpera delal
Kemançe

**Kemançe** yek hi sazê Îranê ye ew yek ji wan sazan e ku aşiq li bakûra Xorasanê lêdixin. Kemançe hem ji sazên ku li hundir malê tê lêxistin û hem jî li dereva îstifade dibin e. Dengê kemançê carina jî li merasimên xemgîniyê belav dibe. Kemançe li bakûra Xorasanê pirtir tê dîtin û her çi ku rû li jêrtir li Xorasanê herî (meselen li şehrî Nîşabûrê) va saza kêmtir tê dîtin û şayed jî hêç nêbe dîtin. Kemançên bakûra Xorasanê sê sîm hene lê îro carina kemançên çar sîmî jî îstifade dibin. Sazên zerbî ku bi kemançê ra tên lêxistin def (dayre) yan jî dihol e ku ew jî bi destên aşiqan têne lêxistin.

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên muzîkê
Enstîtuya Perestgehê ya Orşelîmê

thumb|Modela Perestgeha Menorah a Enstîtuya Perestgehê ya Orşelîmê (Îsrael)
**Enstîtuya Perestgehê ya Orşelîmê** (bi îbrî: מכון המקדש, *Machon HaMikdash*), enstîtu û muzexaneyeke bajarê Orşelîma Îsraelê ye. Enstîtu di sala 1987an de ji aliyê mamoste Yisrael Ariel ve hat avakirin.

## Çavkanî

* The Temple Institute
* 

Kategorî:Avabûnên 1987an li Îsraêlê
Orşelîmê
Kategorî:Îsraêl
Tarîx dewlet el-ekrad (pirtûk)

***Tarîx dewlet el-ekrad [- we'l-etrak]*** (*Tārīkh dawlat al-akrād [- wa'l-atrāk]* an jî **Tarîxû dewletûl Ekrad (We'l Etrak)**; bi kurdî: *Dîroka dewleta kurdan [û tirkan]*) pirtûka dîronasê ereb ya Hezrecî (El Hezrecî) ye.
Navê El-Hezrecî yê rastî: Muhemmed bin Îbrahîm bin Muhemmed bin Ebi'l-Fewaris Ebdulazîz el-Ensarî el-Hazrecî ye.

Di pirtûkê de qala dewleta kurdan a Eyûbî dike. Tenê çend pel wî xwe gihîştine roja me. Ev pirtûk niha li Stembolê di pirtûkxaneya Silêmaniye (*Süleymaniye Kütüphanesi*) de ye. Berhem di sedsala 13an de hatiye nivîsandin.

Tirkan li ser pirtûkê bi dizî û ji çavnebariya kurdîtiyê li kêleka *Tarîx dewlet el-ekrad* "we'l-etrak" ji nivîsandine, yanê kirine Dîroka dewleta kurd û tirkan, lê pir eşkere ye ku peyva "we'l-etrak" ji dû re hatiye nivîsandin.

Müfid Yüksel jî gotiye ku peyva "Wel-Etrak" ji durre li ser nivîsîne, û dibêje ku ewê "Wel Etrak" jî li ser nivîsiye mehtemelen Prof. Ramazan Şeşen e.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka kurdan
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên dîrokê
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên li ser dîroka kurdan
Kategorî:Pirtûkên sedsala 13an
Zawdex

**Zawdex** an jî **Bezabde** (bi zimanê ermenî: Ծավդեք, *Tsavdek* an Զավդեք, *Zavdek*), bi yonanî: Ζαβδιχηνής *Zavdichinís*, bi latînî: *Zabdiccena*, bi sûryanî: *Zawdai*) begîtiyeke kardoxî bû. Ew begîtiye li rojavaya Akeyê, başûr rojavayê Ancewasiyê û bakûrê Hezewanê bû.

Dibêjin ku Zawdex asêgaya roman a watedar bû. Di sala 360î de Şapûrê Duyem êrîşê Zawdexî kir û ew şikand. 

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka Ermenistanê
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Kurdistan
Ancewasî

thumb|300px|Vir de wek ''Anjevatsik'' nivîsandî ye

**Begitiya Ancewasiyê** xanedaneke medî-kardoxî bû, Kurdistana navendî yê. Va begîtiya li başûr rojhilatê deryaçeya Wanê û bakur rojavayê begîtiya Akeyê, navenda xwe kela Kengwarê bû.

Xanedan bi belavbûna Xanedana Ebasiyan çêbû, û li salan 780, dema serhildana wan, bi aliya serhildana Sadakiyan, dû dewletên kurd veqetîn û serbixwe bûn.

## Mijâren tekîldar
* Xanedana Sadakiyan
* Xanedana Selariyan

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dîroka kurdan
Kardoxî (cudakirin)

## Xanedanên Kardoxî
* Gordiyan
* Ancewasî
* Mox
* Ake
* Kayusiyan

## Çiya
* Cûdî (Qardû, Qardo, Kardû, Kardo)
Mala Kayus

**Mala Kayus** an jî **Mala Kavos**, xanedaneke kardoxî (kurdî) bû. Keyaniya Kayus li Başûrê Kurdistanê (li navenda Kurdistanê) û Kirmaşanê bû û ji sala 226 heta 380î  hikmê wi rê dikir.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Dutar

**Dutar** , ji sazên nav mal û colegan e (ji sazên çiyayî û zozanî nîne) û bi destên bexşîyan tê lêxistin.
Dutar li nav  Kurdên Xorasanê du cûr kok dibin: yêk li bira çarim ya din jî li bira yan nisbeta pêncim e. Bi dîtina cenabê Alî Xolamrezayî (honermendê Almecoqî) bi koka çarim ra koka Newayî û bi koka pêncim ra koka Kurdî dibêjin û hengên Farisî ya bakûra xorasanê jî bi koka pêncim îcra dibin.
Cenabî Mihemed Yêgane (Dutarvanê Hostakar) li vê bawera ye ku, kokên dutarê yêk Kurdî ye û a din jî Tirkî ye. Bi kokên Kurdî hengên Kurdî mîna: Ela mezar (ela / la / lo mezar), durne (quling), Lo, Ceferqolî, û … îcra dibin, bi kokên Tirkî jî hengên mîna; Giraylî, Tecnîs, û … tên îcra kirin. Li meclîsên şadî û dawetan li destpêka şevê sa çêkirina lîstik û heyecanê ji Zirnê û Dihol û Qoşmê îstifade dibe, û li axira şevê (dû / dawîya şevê) jî Bexşî li hundirê malê Dutarê lêdixin û kilaman
rast|thumb|300x300px|Dudar kurdî le nav kurdên xorasanê
## Dutarên zemana berê
Dutarên zemana berê (qedîm) li bakûra xorasanê ji sazên îro qiçiktir bûne. Kasik û rûpel a dutarê pirtir ji dara Tûtê (dartû) û destê dutarê jî pirtir ji dara zerdalû (qeysî)yê çê dibin. Li zemana berê li şûna sîm ji hevrîşim (ebrîşim / herîr) îstifade dikirine. Li bakûra xorasanê qîyas û modilên Dutarê ti standardek bêlû tune. Dutarên îro, yazdeh û carina jî duazdeh perdên xwe hene. Perdên dutarê li navbeyna nîv-perdê pir deqîq û serast nayên girêdan û navberên qiçiktir ji nîv-perdê li perdebendîya dutarê tune ye.

## Çavkanî

* Dutar (Hunermend: Bano Monewer Morewic , Kurdên xorasanê
* Dutar (Hunermend: Elî-Reza Şîrwanî , Kurdên xorasanê
* کتاب دیارو دوتار اسماعیل حسین پور
* malpera delal
* Kelîmolah Tewehodî pirtûka herket tarîxî Kurd be Xorasan bi zimanê farsî


Kategorî:Muzîka Asyaya Navendî
Mox

thumb|300px|çep|Vir de wek ''Mok'' hatî nivîsandin.

**Begitiya Moxê** bi Gordiyan û Zawdexê Xanedana "Kardoxî" (Kurdî) bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 360î de hatine avakirin
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Mardpetakan

**Mardpetakan** navê herêmeke dîrokî ya Kurdistanê bû.

## Deverên Mardpetakanê
* Mardastan (Welatê Medan/Merdan)
* Bûn Mardastan (Welatê Medan/Merdana serekî)
* Çiwaşrot
* Tornavan
* Arcîşakovît
* Xûlanovît
* Alanrot
* Kirçûnîk
* Naxşewan
* Garnî

## Gundên li Mardpetakanê
* Marakan (cihê Medî)
* Maravan (bajařokê Medî)

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Bêmxo

**Bêmxo**, navê deverekê girêdayî gundê Sumanê yê girêdayî Colemergê ye.

Kategorî:Colemêrg
Rêzefîlma televîzyonê

**Rêzefîlma televîzyonê**, fîlmeke li ser mijarekê ji ber demdirêjî ya wan parçe parçe tê weşandin re tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Bernameyên televîzyonê
Terman

**Terman** (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Semsûrê
Kategorî:Semsûr
Xêzeçîrok

thumb|Xêzeçîrok
**Xêzeçîrok**, **xêzeroman** an jî **wêneçîrok** romanên ku bi alîkariya xêzên wêneyan hatine nivîsandin.

Di halê normal de xêzeçîrokeke bi pir wêneyên xêzkirî ne û sirayekî keyskirî û terxankirî ne. Eger kesekî di xêzeçîrokê de tiştekî dibêje paşê meriv dikarê wê di balona axaftinê de bixwîne. Misira kevnar ji berê de wêne hebûn li ber ku meriv tiştekî nivîsandin. Ema tenê li dor salên 19ê xêzeromana ku em wek îro nas dikin hene. Du komên xêzeromanan hene.
Di xêzeçîrokên kenawer fîgûran zêdekirî xêzkirî ne. Ew wek mînak çav û pozên mezin hene wekî Asterîks û Obelîks an jî wek ajalan xuya dibin wek Mickey Mouse.

Di xêzeçîrokên din de derbarê lehengan de ne. Ew mêr û jinên hêz eynî mirovên rastî xuya dibin. Çîrokan liserhev hê sernerm in. Wek mînak Superman, xêzeçîrokên Western an jî çîrokên serpêhatiyên Tintin in. Li Japonya de şêwaz bi xwe yê hezkirî ye ku ji wan xêzeçîrokan re meriv manga dibêje.

## Çavkanî
Qalî

**Qalî** navê wî yê rast **Ebû Elî Bin el-Qasim** e (*Ebû Elî kurê Qasim*). Qalî di sala 901ê de li paytexta Kurdistanê li bajarê Amedê hate cîhanê û di sala 967an de jî mir.

Qalî du sal li Mûsilê dersên Hedîsê li cem Ebî Yalî xwend, di sala 918an de jî diçe li Bexdadê dixwîne. Dema gehaye Bexdadê bazirganên Qalîkaliyan pê re bûne, ji ber hindê ew bi navê Qalî hatiye naskirin.
Herweha Qalî li gelek welatan geriya û paşê diçe Kordobayê.

Qalî helbestvan û wêjevanê zimanan bû. Û li ser zanistiyê jî gelek zana û zîrek bû.

## Berhem
* İlim El Luga (Li ser zimannasiyê ye)
* El Bar-i
* El-Amaî, el-Maksur we el-Memdud
* Hula el-Însan
* Şerh el-Kasaîd wel-Mualekat

## Çavkanî

Kategorî:Gerokên kurd
Kategorî:Hedîsvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 901
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 967
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zanyarên îslamê
Kategorî:Zimannasên kurd
Hewz

**Hewz** cîhê ku hindirê wî av dikinê û ji bo xweliavêxistin tê çêkirin.

## Galeriya wêneyan

Ludolac Vesoul bassin olympique.jpg|Hewza olîmpîk a Ludolac Vesoul


## Çavkanî

Kategorî:Komên avê
Tas

thumb|tasekî Buweyhî

thumb|terega tasan
**Tas** (Firax) tişta ku mirov ji bo xwarinê bikar tineye, tê de xarin dixwe.

## Çavkanî

Kategorî:Firax
Misîn

**Misîn** ew tişta ku av têde ye û ji bo destnimêj û serçav şûştinê lazim dike re tê gotin.

thumb|misinekî piçuk a av vexwarinê
Fiskiye

**Fiskiye** hacetekî avê dipekine ji bo mêrg, ber derê malan û avdana daran tê bikarhanîn.

thumb|250px|Berderê malekî Spanyayê

## Çavkanî
Çardeh Masûmê Pak

**Çardeh Masûmê Pak** (bi tirkî: 14 Mâsûm-u Pâk). Li Masûmê Pak yên Elewîtî termê/îfade tê bikaranîn ji bo danasîna a temenê ciwan kuştin û Diwanzdeh Meleyên Kurên Ehlê Beyt ye.

## Çavkanî
Çemê Zerganê

**Çemê Zerganê** li bajarê Qosera Mêrdînê ber bi aliyê Rojavayê Kurdistanê ve diherike û bi qirêjiya xwe hatiye nasîn. Ji sala 2009an ve ji aliyê herêma pişesaziyê ve qirêj tevlî çem tê kirin.

Çem ji pênc tax û gelek gundan derbas dibe. Navê tirkî yê van taxan ew e: Atatürk, Turgut Özal, Tepebaşı, Koçhisar û Ersoylu.

## Çavkanî

Zerganê
Mezgitlî, Semsûr

**Mezgitlî** (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Semsûrê
Kategorî:Semsûr
Çawîşî

**Çawîşî**, **Çawîşê** (, ) gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Semsûrê
Kategorî:Semsûr
Ariyawerte

thumb|300px|firehiya Ariyawerteyê di dema Wedayê
**Ariyawerte** (Sanskrîtî: आर्यावर्त, *Zaniya/mala Ariyan*, (ÎPA:aːɾjaːˈʋəɾtə) navê dîrokiya bakurê-Hindûstana îrohîn e, bi herêmên Hindistan, Pakistan (axên Hindûyî) û Nepalê.

## Bide ber
* Ariyanzevî

Kategorî:Hindistan
Girên Golan

**Girên Golan** (bi erebî: هضبة الجولان, *Haḍbatu 'l-Jawlān*, bi îbranî: רמת הגולן, *Ramat HaGolan*) herêmeke pir bi gir e ku kêm xelk lê dijîn. Girên Golan li Sûriyê bûn lê piştî Şerê Şeş Rojan di sala 1967an de, piraniya herêmê ketiye bindestê Israêlê. Israêl wek parçeyek ji Navçeya Bakûr li ser desthilat dike û Sûrî herêm wek parçeyek ji Parêzgeha Qinêtra hesab dike. Xetek zirav di nav herdû dijberan ji aliyê Neteweyên Yekbûyî tê kontrolkirin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn
Kategorî:Îsraêl
Kategorî:Sûrî
Kategorî:Şerê navxweyî yê Sûriyê
Zekat

**Zekat**, **zikat** (bi erebî: الزكاةٌ, *al-zakat*) yek ji şertên îslamê ye. Dayîna mal ji bo feqiran e.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Garo Paylan

**Garo Paylan** siyasetmedarek e ku di 1972an de li Stembolê ji dayik bûye. Ew yek ji avakerên partiya HDPyê ya Stembolê ye.

## Jiyana wî
Malbata wî ermenên Meletiyê ne û ew di sala 1972an de li bajarê Stembolê hatiye dinê. Ji nav sê zarokên malbatê yê navîn e. Di Zaningeha Stembolê Fakulteya Îşletmeyê de master kiriye. Gellek salan rêvebertiya dibistanên ermenan kiriye. Avakerê partiya HDPyê ye û hîn jî endamê Komîteya Rêveberiya Navendî ya HDPyê ye.

Di hilbijartinên hezîran û çiriya paşîna 2015an de bûye parlementerê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Stembolê.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an
Kategorî:Ermenî
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên ermenî
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Ennab

**Ennab**, ango ** 'Ennab** (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Semsûrê
Robot

**Robot** cîhazên ku pêşta rên programkirin ku bi xwe bi xwe dixebitin. Cîhazên elektro-mekanik in.

200px|thumb|Robotekî meriv , modern sedsala 20'an

[200px|thumb|Robotên sazbend ya [Îsmaîlê Cizîrî (Sedsala 12'an)]]

## Çavkanî


Kategorî:Teknolojî
Kategorî:Zanist
Abdulkadir Bingöl

**Abdulkadir Bingöl** nivîskarekî kurd e ku di sala 1953yan de li navenda Cizîra Botan hatiye dinyayê.

Serê pêşî li cem bavê xwe Qurana Pîroz xwend. Paşê li cem melayên herêmê kitêbên rêzê yên zimanê erebî û tefsîr û fiqih û hedîs xwend. Perwerdeya pêşî li Silopya, Cizîr û Şirnexê qedand. Di sala 1995an de Zanîngeha Eskîşehîrê, Fakulteya Perwerdeyiya Derve ya Dusal-Beşa Civaknasiyê xilas kir.

Di sala 1976an di Gerînendetiya Gelemperî Ya Rêyê Bejayî de weke hoste dest bi kar kir. Paşê derbasî qeymeqamtiya Cizîrê bû. Sala 1986an di heman daîreyê de bû gerînendeyê kar û barê nivîsê. Di sala 1996an malnişîn bû. Hê jî li bajarê Cizîrê dimîne.

Ji bilî zimanê dayikê yê kurdî, ew tirkî û erebî û hinek jî farisî dizane. Zewicî ye û bavê heft zarokan e

## Kitêbên wî yên çapkirî
# Evdilahê Mînyewî (werger, 2003, Nûbihar)
# Gotinên Pêşiyan û Biwêjên Herêma Botan (Nûbihar-2005)
# Kulîlkên Baxê Botan (2008-Enstîtuya Kurdî-Amed)
# Rîsaleya Nameyan-Mektûbata Bedîuzzeman. (Weqfa Zehrayê)
# Der Were bikene/nekene! (Pêkenînên)
# Nûbihara Mezinan (Ferhenga helbestî-erûz)

## Kitêbên wî yên neçapkirî
# Sîyabend û Xecê (Bi Helbest)
# Nêrgiza Mest û Xiram (Gotinên Pêşiyan bi helbest)
# Gulistana Şîrazî (werger ji farisî bo kurdî)
# Destê We Çawa Çû Me (Roman-Emîne Şenlîkoxlû-werger ji tirkî bo kurdî)
# Mirovê li Xwe digere (roman-werger-Ji tirkî bo kurdî)
# Dîwana Seyîd Muhemed Qedrî (ji tîpên erebî, bo latînî)
# Dîwan

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Kesên ji Cizîrê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wêjevanên kurd
Kûhî

**Ebûsehl Bîjenê Kuhî**, bi kurtî **Kuhî** (farisî: ابوسهل بیژن کوهی آملی), stêrnas û matematîknasê fars ê sedsala 11an e. 

Di warê dayîkbûna Kuhî ve kêm tê zanîn, li gundê Kûhê (Qûh) ku ser bi Taberistanê ve ye hatiye dinyayê. Di sala 1014an de wefat kiriye. Wî ji bo stêrnasiyê gellekî hacet çê kir û xebatên hesaban jî kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 11an
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Mirin 1014
Kategorî:Mirin 1000
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên faris