open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xwekuştin

thumb|Li gorî efsaneyê, helbestvana yewnan Sapfo ji ber hezkirina bêbersiv a ferîbotvan Faon xwe ji zinarekî xiste xwarê. Tabloya Ernst Stückelberg, 1897.

**Xwekuştin**, **xwekujî** an jî **intîhar** bi qestî qedandina jiyana xwe ye. Têgîna xwekuştinê rewşek derûnî ya ku tê de fikir, xeyal, pêl û kirinên domdar, dûbarekirî an jî di nav zêdebûnên qeyranan de ne ku bi mebesta mirina xwe bi mebest têne armanc kirin vedibêje.

Nexweşiyên derûnî (di nav de depresyon, nexweşiya bipolar, şîzofreniya, nexweşiyên kesayetiyê, nexweşiyên tirsê), nexweşiyên laşî (wek sendroma westandina kronîk), û îstismara maddeyan (di nav de alkolîzm û karanîn û vekişîna ji benzodiazepînan) faktorên xetereyê ne.Hin xwekuştin ji ber stresê (wekî ji tengasiyên darayî an akademîk), pirsgirêkên pêwendiyê (wekî veqetîn an hevberdan), an tacîz û zordestiyê kirinên pêk tên.Kesên ku berê hewla xwekuştinê dane, ji bo hewildanên paşerojê di metirsiya zêde de ne. Hewldanên bibandor ên pêşîlêgirtina xwekuştinê di nav xwe de sînordarkirina gihîştina rêbazên xwekujiyê ne, wekî pêşîlêgirtina çek, narkotîk û narkotîkan; dermankirina nexweşiyên derûnî û bikaranîna maddeyan; ragihandina baldar a medyayê ya derbarê xwekuştinê de; û başkirina şert û mercên aborî. Her çend xetên germ ên krîzê çavkaniyên hevpar in jî, bandora wan baş nehatiye lêkolîn kirin.

Nêzîkî 1.5% ji hemî mirinên li seranserê cîhanê bi xwekuştinê ne. Di salek diyarkirî de, ev yek ji 100,000 kesan 12 ye. Rêjeya xwekuştinê bi gelemperî di nav mêran de ji ya jinan zêdetir e, ji 1,5 qat heya 3,5 qat li cîhana pêşkeftî. Xwekuştin bêtir di nav kesên ji 70 salî mezintir de ye; lê belê, li hin welatan, kesên di navbera 15 û 30 salî de di bin xetera herî zêde de ne. Ewropa di sala 2015an de li gorî herêman xwedî rêjeya herî zêde ya xwekuştinê bû. Li gorî texmînan her sal 10 heta 20 mîlyon hewildanên xwekuştinê yên ne kujer hene. Hewldanên xwekuştinê yên ne-kujer dikarin bibin sedema birîndarbûn û seqetiyên demdirêj. Li cîhana rojava hewldan di nav ciwan û jinan de zêdetir in.

Nêrînên li ser xwekuştinê ji hêla mijarên hebûnî yên berfireh ên wekî ol, namûs û wateya jiyanê ve hatine bandor kirin. Olên îbrahîmî ji ber baweriya bi pîroziya jiyanê, bi kevneşopî xwekuştinê wekî sûcekî li hember Xwedê dihesibînin. Di serdema samurayan de li Japonê, rengekî xwekujiyê ku bi navê seppuku (腹切り, harakiri) tê zanîn, wekî amûrek ji bo têkçûnê an wekî rengek protestoyê hate pejirandin. Sati, pratîkek ku ji hêla Brîtanî ve li Hindistanê qedexe ye, ji jinebiyek Hindu hêvî dikir ku xwe li ser cenazeyê mêrê xwe bişewitîne, bi dilxwazî ​​an di bin zexta malbat û civakê de. Xwekuştin û hewildana xwekuştinê berê neqanûnî bû, lê êdî li piraniya welatên rojavayî ne wisa ye. Ew li hin welatan wek sûcek dimîne. Di sedsalên 20. û 21. de xwekuştin di gelek caran de wek şêweyekî protestoyê hatiye bikaranîn û kamîkaze û teqînên xwekujî wek taktîkeke leşkerî yan terorîstî hatine bikaranîn. Xwekuştin bi gelemperî ji bo malbat, xizm û alîgirên din ên nêzîk wekî felaketek mezin tê dîtin, û hema hema li her deverê cîhanê bi neyînî tê dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Depresyon
Keleha Dîlokê

**Keleha Dîlokê** kelehek e ku pêşî ji aliyê Împeratoriya Hîtîtiyan ve weke xaleke çavdêriyê hatiye çêkirin û piştre jî ji aliyê Împeratoriya Romê ve li ser girekî ku li navenda Dîlokê ye di sedsalên 2yem û 3yem ê piştî zayînê hatiye avakirin. Keleh Dîlokê di navbera 527 û 565ê piştî zayînê de di bin desthilatdariya Iûstînianos I de zêdetir hatiye berfireh kirin û hatiye nûve kirin. Dorûbera kelehê bi awayeke dor hatiye avakirin û dirêjiya dijwarên 1200 mêtre ye. Dîwar ji kevir hatine çêkirin û keleh ji 12 bircan pêk tê.

## Dîrok
Serê gir yekem car ji aliyê împeratoriya hîtîtiyan ve weke xaleke çavdêriyê hatiye bikaranîn. Paşê ji aliyê împeratoriya romêyê ve di sedsalên 2mîn û 3mîn piştî zayînê de ew li keleheke sereke hat berfirehkirin. Di navbera salên 527 û 565 piştî zayînê de di bin destê împeratorê bîzansî Iûstînianos I de ve cîhê berfireh kir û ji nûve kir. Derdora keleha bi şeklê dor 1,200 metre ye. Dîwar ji keviran hatine çêkirin û 12 baskên kelehê hene. The circumference of the round shaped castle is .

Keleh gelek caran hatiye nûjenkirin. Ew guhertinên di dema desthilatdariya kurdên eyûbiyan de di sedsalên 12-13an de û dûr ve ji mîrektiya Kilîsê dihatiye rêveberîn, hem jî di dema împeratoriya osmanî de dît û di dema Şerê Rizgariya Tirkiyeyê ya destpêka sedsala 20an de rolek girîng lîst.

Kelehê îro wek Muzexaneya Panoramîk a Parastin û Qehremaniyê ya Dîlokê tê bikaranîn û belgefîlmek li ser parastina bajêr li dijî hêzên fransî piştî hilweşîna osmaniyan dem bi dem tê weşandin.

Di 6ê sibata 2023an de, keleh ji ber du erdhêjên li pey hev zirareke mezin dît. Hin baskên rojhilat û başûr hilweşiyan, rêlên hesinî û dîwarên derdora kelehê zirareke mezin dîtin.

## Wênedank

## Çavkanî

Kategorî:Kelehên Kurdistanê
Kategorî:Kelehên Tirkiyeyê
Îskender Beg

**Georg Kastriota** bi nav **Îskender** (* 6ê gulanê 1405 li herêma Dîbra; m. 17ê kanûna paşîn 1468 li Lezha), mîrekî esilzade yê albanî yê Kastrioti û fermandarekî leşkerî bû ku ji 1423 heta 1443 ji Împaratoriya Osmanî, ji 1443 heta 1447 li Komara Venedîkê û ji 1451 heta mirina xwe ji Padîşahiya Napolê re xizmet kir.

Bi parastina mîrektiya Kastrioti li hember Osmaniyan, wî ji Papa Calixtus III wergirt. sernavê rûmetê *Athleta Christi* ("şervanên Xirîstiyantiyê") û Papa Pius II "Skenderê nû" (ji Îskenderê Mezin re îşaret dike). Ew jî ji aliyê hevalên xwe ve taca *Dominus Albania* ("Xwedanê Albanyayê") hat danîn. Îro ew ji hêla gelek kesan ve wekî qehremanek neteweyî ya Albanî tê rûmet kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1405
Kategorî:Kesên ji Keyaniya Napoliyê
Kategorî:Keyên Albanyayê
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1468
Alar Karis

**Alar Karis** ( 26ê adarê 1958 li Tartu, Estonya SSR ) biyolog û siyasetmedarek estonî ye. Berê ew Profesorê Biyolojiya Pêşveçûn li Zanîngeha Tartu, ji 2007 heta 2012 Rektorê wê, ji 2013 heta 2018 Serokê Ofîsa Kontrola Estonî û ji 2018 heta 2021 Rêveberê Muzeya Neteweyî ya Estonî bû.

Kategorî:Estonya
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Mirovên zindî
Kaja Kallas

**Kaja Kallas** (jdb. 18 hezîran 1977 li Tallinn, Estonya) siyasetmedareke estonî ye. Ji roja 26. Çile 2021an ew Serokwezîra Estonyayê ye. Ew endama Partiya Reforma Estonî ya lîberal *(Eesti Reformierakond)* ye, ku ew ji sala 2018an vir ve serokatiya wê dike. Ji 2014 heya 2018 ew endama Parlamena Ewropayê bû.

Kategorî:Estonya
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê
Republic Records

**Republic Records** (bi kurdî **Tomargeha Komarê**) etîketa tomarê ya Amerîka ye, ku bingeha wê li New York City xwediyê Koma Muzîkê ya Universal (UMG) ye. Ew ji aliyê Avery Lipman û Monte Lipman ve wekî etîketa serbixwe di sala 1995'an de hate damezrandin û di sala 2000'an de ji aliyê UMG ve hate girtin. Tomargeha Komarê di destpêkê de bûye şopa Koma Records Universal/Motown û piştî sala 2006'an ji nû ve hate organîzekirin, hate **guheztin** û bi navê xwe hate guherandin berî ku di sala 2012'an de vegeriya navê xwe yê bingehîn.

## Weşandin
girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Republic_Record%27s_former.png/200px-Republic_Record%27s_former.png|alt=Old black-and-white Republic Records logo|thumb|200x200px| Logoya Tomargeha Komarê ji sala 1994 heta 2006
EP ya Tomargeha Komarê Bloodhound Gang 1994, *[[Dingleberry Haze]]*, û LP ya yekem, *[[Tiliyên xwe bikar bînin|Use Your Fingers]]* derxist. Yekane Kevin Rudolf, "Let It Rock", ji aliyê Komeleya Pîşesaziya Tomarkirinê ya Amerîkî ve bi sê platînum hate pejirandin. Yekeya pêşîn a Jay Sean, "Down", şeş mîlyon kopî li Dewletên Yekbûyî firot û di radyoya cîhanê de lîstikek mezin a hewayê wergirt. Yekane şopandina Sean, "Do You Remember", zêdetirî mîlyonek kopî firot.

## Hunermend
Ji sala 2020'an pê ve, di navnîşa Tomargeha Komarê de ev hunermend hene:

Amanda Reifer, Ariana Grande, Drake, Benee, James Bay, James Blake, Kid Cudi, Florence + the Machine, Seth MacFarlane, John Mellencamp, Julia Michaels, Post Malone, Of Monsters., Hailee Steinfeld, Taylor Swift, Shania Twain, Twice, Stevie Wonder, Conan Grey, Peach PRC, Kim Petras, FLO û bêhtir. Tomargeh di heman demê de gelek hunermendên din jî bi hevkariyên stratejîka etîketên wekî Brushfire Records (Jack Johnson), XO (The Weeknd, Belly, Nav, Black Atlass), Casablanca Records (Lindsay Lohan, MIKA, Tiësto), Cash Money Records (Drake, Jacquees, Nicki Minaj), Young Money Entertainment (Lil Wayne, Nicki Minaj), Hollywood Records (Sofia Carson, Zendaya), Lava Records (Greta Van Fleet, Jessie J, Lorde, Poppy, The Warning), (Mercury Records) Peter Gabriel, Rod Stewart, Monkeywrench Records (Pearl Jam), Tomarên Amerîkî (The Avett Brothers), Roc Nation (Jaden Smith, Justine Skye, The-Dream), Victor Victor Worldwide (Dûmana Pop, Ski Mask the Slump God), Belavkirina Muzîka Imperial (Bo Burnham, G Herbo, Twice, Itzy, Stray Kids, Tomorrow X Together) û yên din xistine bin sîwana xwe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Dîskografiya Tomargeha Komarê di Discogs de
Jack Antonoff

**Jack Michael Antonoff** (zayîn 31'ê Adarê, 1984) stranbêj, pir-instrumentalîst, strannivîs û hilberînerê tomarê Amerîkî ye. Antonoff stranbêjê sereka koma rockê ya Bleachers e, û di koma pop rock Fun de gîtarîst û drummer bû. Ew berê stranbêjê sereke yê koma indie rock Steel Train bû. Ji xeynî xebata xwe ya bi Bleachers û Fun re, Antonoff wekî stranbêj û hilberînerê tomar bi hunermendên cihêreng, ku di nav de Taylor Swift, Lorde, St. Vincent, Florence and the Machine, Lana Del Rey, Fifth Harmony, Kevin Abstract, Carly Rae Jepsen, The Chicks, Tegan and Sara û Clairo re xebitiye. Antonoff bi gelemperî bi bandorek girîng a li ser dengê muzîka populera hemdem tê hesibandin.

Antonoff ji bo Xelata Globeya Zêrîn namzet bû û heft Xelatên Grammy, tevî Grammy 2022 ji bo Hilberînerê Salê wergirt. Wî herwiha ji bo xebata xwe ya bi Fun re xelatên Grammy wergirtiye, ji bo hilberîna li ser albûmên Taylor Swift *[[1989 (Albuma Taylor Swift)|1989]]* û *[[Folklor (Albuma Taylor Swift)|Folklor]]*, ji bo hilberîna li ser *[[Masseduction|albûma]]* St. Vincent *[[Daddy's Home (Albuma St. Vincent)|Daddy's Home]]* û yek bi Masseduction.

## Binêre herwiha

* Lîsteya kesên ji New Jersey
* Muzîka New Jersey

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Mirovên zindî
Hesen Tehsîn Paşa

**Hesen Tehsîn Paşa** (1845–1918), ku bi navê **Hesen Tehsîn Mesarea** jî tê nasîn, efserekî payebilind ê leşkerî yê Osmanî-alban gorî peşbinîyan din xwe bi tirk bû, ku di Şerê Yewnan-Tirkî yê sala 1897an de û di Şerê Yekem ê Balkanan de xizmet kiriye.

Piştî ku ji aliyê Yewnanan ve hat berdan, berê xwe da Fransa û paşê jî çû Swîsreyê. Di sala 1918an de li Lozanê wefat kir û li wir hat veşartin. Di sala 1937an de gora wî birin Selanîkê. Kurê wî Kenan Mesare ku di şer de adjutant bû, bû welatiyê Yewnanistanê û bi taybetî bi tabloyên xwe yên Şerên Balkanan dihat naskirin. Kurê wî yê din, Qemal Mesarea, çû Albanyayê, paşê bû balyozê Albanên Yewnanistanê.

## Şerê Balkan

Her ku tengezariyên bi Lîga Balkan re zêde bûn lê di havîna 1912an de, ew hate guheztin ku fermandariya Korpusa Demkî ya VIII li Selanîkî. Piştî destpêkirina Şerê Balkanê yê Yekem, wî hêzên xwe li dijî Artêşa Yewnanî ya Thessalyayê di bin serokatiya Crown Prince Constantine de bi rê ve bir. Leşkerê Yewnanî, çêtir amade bû û ji hêzên xwe zêdetir bû, di şerên Sarantaporo û Yenidje de Korpusa VIII têk bir. Hesen Tahsîn, ku li Selanîk dorpêçkirî û dorpêçkirî bû û bê hêvîya alîkarîya derve, û hînbûna nêzîkbûna Lîwaya Bulgarî ya 7mîn ji bakur-rojhilat, biryar da ku keleha Selanîkê û 26.000 merivên xwe teslîmî Yewnanan bike.

 Piştî danûstandinên çend rojan, di 8ê Mijdarê de protokola teslîmbûnê hat îmzekirin [O.S. 26 Cotmeh] 1912, bi radestkirinê roja din pêk hat. Aliyê Osmanî yekser ew xayin hesiband û dadgeha leşkerî biryara îdamê da.

## Koçberkirin
Piştî ku ji esareta Yewnanan derket, berê xwe da Fransa û paşê jî çû Swîsreyê. Di sala 1918an de li Lozanê wefat kir û li wir hat veşartin. Di sala 1937an de termên wî derbasî goristana Albanî ya Selanîkê û di sala 2006an de jî derbasî Goristana Leşkerî ya Şerên Balkanan li Gefyrayê hatin kirin. Ji heft zarokên wî tenê sêyan jiyana xwe dirêj kirin, du kur û keçek li Tirkiyeyê zewicîn. Yek ji kurên wî Kenan Messare (1889–1965), ku di dema şer de adjutantê wî bû, bû hemwelatiyê Yewnanîstanê û wênesazekî navdar, bi taybetî bi dîmenên xwe yên şerên ji Şerên Balkanan tê zanîn. Kurê din Qemal Messare çû Albanyayê, di Wezareta Karên Navxweyî de, li Xanî ya Qral Zog wek karmend xebitî û di Çileyê 1933an de wekî Balyozê Yewnanîstanê hate tayîn kirin û heya sala 1934an li wir wezîfe kir.

## Mijarên têkildar

* Enver Paşa

## Çavkanî

Kategorî:Generalên artêşa osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1845
Kategorî:Mirin 1918
Dedalos

**Dedalos** (bi yewnanîya kevn: Δαίδαλος) di mîtolojiya yewnanî de peykersazê yekem, mîmar û makînîst e. Ji xelkê Atînayê ye. Di ajara Erekteûs e. Bavê Îkaros e. Dihata bawer kirin ku cihnîş û birek ê ew îcad kiriye.

Bi hesûdiya xwe birazî û heman demê xwendawanê xwe Talos ji qeleya Atênayê tavêje. Cezaya wî mirin bû lê ew revî çû keyaniya Mîkênê. Li girava Krîtê aliye key Mînos hate pêşwazîkirin.

Xatûn Pasîfaê ji Dedalos makînek xwest. Dedalos wê makîneyê çêkir. Xatûn çu nava makînayê û saya wê makîneyê Gayê Pîroz ê Krîtê re tekîliyên ganê kir. Mînotaur bi wî şeklê tê te dinê. Key Mînos ji bo heps kirina Mînotaur, Labîrîntos ji destê Dedalos anî çêkirin. Labîrîntos binayekî rêyên tikilhev pêk dihat. Yên ku biçûya nava wî nedikariya derkeve derve.
thumb|Pasîfaê dîçe nava makîneya çêlekê sexte

Îxtilaf kete navbera Dedalos û keyê Mîkenê Mînosê ra. Sebeba îxtilafê jî di çavkaniyan da ne yek e. Lê sebeba herî tê te qebûl kirin ew e ku Dedalos alikarî kiribû ku Têseûs û keça key Arîadnê bi hev ra birevin. Bendekî dabû wan. Key Mînos vê yekê aciz bûbû. Ji ber wê wan avête Labîrîntosê. Îkaros û bavê wê Dedalos di Labîrîntosê êsîr mabûn. Derdora girava Krîtê bi temamî awaya leşkerî da hatibû dorpêçkirin ji ber wê bav û kur nedikariyan ji rêya avê jî birevin. Tenê rêyek mabû hewa. Ji xwe ra û kurê xwe Îkaros ra baskan çêdike. Her du pê wan basikan bifirin û ji giravê dûr kevin. Difirin lê rê de şimayên ku parên baskê ji hev giredidin dihelî û Îkaros dikeve erdê û dimire. Îkaros li girava Îkarîayê tê weşartin.
thumb|Dedalos, li ser mozaîkan (Muzeya Zeugmayê, Dîlok)

Dedalos bi awayekî xemgîn dewam dike û diçe girava Sîsîlyayê. Li wir bi awayekî germ ji aliyê key Kokalos tê pêşwazîkirin. Mînos ji vê yekê pir aciz dibe û pê hêzên xwe diçe Sîsîlyayê, Mîmara xwe, ji key dixwaze. Key Kokalos qebûl dike, wê gaziyê germavê dike. Li germavê bi awayekî xaîntî Key Mînos tê kuştin.

Dedalos emrê mayî bi nav sukunetê derbas dike û li wir xebatên hûnerî emrê xwe diqedîne.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Yekîtiya bijîşkî ya cîhanî

**Yekîtiya bijîşkî ya cîhanî** (bi îngilîzî: *World Medical Association*) bi kurtasî **WMA**, konfederasyonek navneteweyî û serbixwe ya yekitîya bijîjkî yên profesyonel ên serbixwe ye ku nûnertiya bijîjkan li çaraliyê cîhanê dike. WMA bi fermî di 18ê îlona sala ​​1947an de hatiye damezrandin û ji sala 2024an vir ve bi 114 yekitîyên bijîjkî yên neteweyî re, digel 1467 Endamên Hevkar, tevî Bijîjkên Junior û xwendekarên bijîjkî, yekitî mezin bûye. WMA bi Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) re di têkiliyên fermî de ye û li ser mafê tenduristiya laşî û derûnî bi Raportorê Taybet ê Neteweyên Yekbûyî re bi hevkariyek nêzîk tevdigere.

## Rêveberî
### Civata giştî
Saziya bingehîn a biryardayînê ya WMA Meclîsa Giştî ye ku her sal dicive û ji hêla şandeyên ji Komeleyên Endamên Neteweyî, karmend û endamên Meclîsa WMA ve û nûnerên Endamên Associate (Endamên Associate bijîjkên takekesî ne ku dixwazin beşdarî WMA bibin) tê damezrandin.
### Konsey
Meclîsa rêxistinê her du salan carekê Civata WMA bi nûnerên ku ji her şeş herêmên WMA, yan jî Afrîka, Asya, Ewropa, Amerîkaya Latîn, Amerîkaya Bakur û Pasîfîk têne kişandin, hildibijêre. Di heman demê de her sal serokê WMA ku Serokê Merasîm ê WMA ye, hildibijêre.

Serok, Serokê Hilbijartî û Serokê berê yê demkî ku amade ye ji bo WMA biaxive û wê bi fermî temsîl bike ava dikin. Wekî serokê rêvebir ê yekîneyên xebitandinê ên WMA, Sekreterê Giştî li Sekreteriyayê ku ji hêla Encumena WMA ve hatiye destnîşan kirin, bi tevdemjimêrî dixebitin.

## Kar
WMA di gelek warên çalakiyê de çalak e lê bi giranî di warê mafparêzî, etnîkî, pergala tenduristiyê, mafê mirovan û tenduristiya mirovan de çalak e.

Di warê exlaqî de, WMA xwedan biryarname û daxuyaniyên cihêreng e ku bi wan re hewl dide ku ji bo rêberiyên yekitiyên nojdarî yên neteweyî, hukûmet û rêxistinên navneteweyî li çaraliyê cîhanê bibe alîkar. Sazî gelek mijarên wekî mafên nexweşan, lêkolînên li ser mijarên mirovî, lênêrîna nexweş û birîndarên di dema şerê çekdarî de, îşkencekirina girtiyan, bikaranîn û îstismara tiryakê, plansaziya malbatê û ne paqijî tê destgirtin.

Hinek karên din ên saziyê ev in:

* Perwerdehiya bijîşkî
* Plansazkirina çavkaniyên mirovî ji bo karûbarên lênihêrîna tenduristiyê
* Ewlekariya nexweşan
* Pêşveçûna rêber û kariyerê
* Parastina mafên bijîjk û ​​nexweşan
* Tenduristî û ewlehiya kar
* Avakirina demokrasiyê ji bo komeleyên bijîşkî yên nû
* Polîtîkaya tenduristiya gelemperî
* Projeyên wekî kontrolkirina tutunê û vakslêdanê

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistinên ku di 1947an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên navneteweyî
Annalena Baerbock

**Annalena Charlotte Alma Baerbock** (jdb. ) siyasetmedareke alman a Hevgirtin 90/Keskan e ku ji 2021ê ve wekî Wezîra karên derveyî ya Almanyayê kar dike.

Ji 2018an heta kanûna paşîn a 2022an, Baerbockê wekî hevseroka Hevbendiya 90 / Keskan, li gel Robert Habeck kar kir. Ew di hilbijartinên federal ên sala 2021ê de berbijara partiyê bû ji bo serokwezîr, ku ew bû yekem namzeda bi vî rengî ji bo Keskan û, piştî Angela Merkel, tenê jina duyem ku ji hêla partiyekê ve wekî namzedê wê ji bo serokwezîr ji hêla partiyeke siyasî ya sereke ya alman ve hate hilbijartin. Piştî hilbijartina Olaf Scholz ji Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê (SPD) wek serokwezîr, Keskan koalîsyoneke ronahiya trafîkê ya bi serokatiya Olaf Scholz ava kir û Baerbock di 8ê kanûna pêşîn a 2021ê de wek yekem wezîra derve ya jin a Almanyayê sond xwar.

Baerbock di sala 1980an de li Hannoverê, li Almanyaya Rojava ji dayik bû, beşdarî Zanîngeha Hamburgê û Dibistana Aborî û Zanistên Siyasî ya Londonê bû. Ew cara yekem di 2013an de ji bo Bundestag hate hilbijartin. Ji 2012an heta 2015an, ew endama meclîsa partiyê ya Hevpeymaniya 90 / Keskan û ji 2009an heta 2013an, seroka koma partiya xwe li eyaleta Brandenburgê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Lîga Lezhë

**Lîga Lezhë** (bi albanî: *Lidhja e Lezhës*) hevalbendiyeke leşkerî û dîplomatîk a arîstokratiya albanî bû, ku li bajarê Lezhë di 2ê adara 1444an de hate afirandin. Komela Lezhë di serdema navîn de wek yekem welatê albanî yê serbixwe yê yekbûyî tê hesibandin, ku Îskender Beg wek serokê serok û esilzadeyên herêmî yên albanî li dijî Împeratoriya Osmanî bûne yek. Îskender Beg wekî "Serokê Komela gelên Albanî" hat îlankirin, lê Skanderbeg her tim xwe wekî *Dominus Albaniae* (bi albanî: *Zot i Arbërisë*, "Serokê Albanya") îmze dikir.

Di meclîsa Lezhë de, endamên ji malbatên: Kastrioti, Arianiti, Zaharia, Muzaka, Spani, Thopia û endamên Balsha û Crnojević ku bi zikmakî an bi zewaca bi Kastrioti re hatine girêdan amade bûn. Endam bi mêr û drav beşdarî Komelê bûn, di heman demê de kontrola karûbarên navxweyî yên domên xwe diparêzin. Zû zû piştî damezrandina wê, Balšići û Crnojevići yên pro-Venetyan di bûyerên ku bûn sedema Şerê Alban-Wenîs (1447-48) de ji lîga derketin. Peymana aştiyê ya şerê Albanî-Wenesî ku di 4ê cotmeha 1448an de hat îmzekirin, yekem belgeya dîplomatîk e ku li ser lîga wekî saziyek serbixwe xuya dike.  Barleti civînê wekî *generalis concilium* an *universum concilium* ("civîna giştî" an "tevahiya meclîsê") binav kir; têgîna "League of Lezhë" ji hêla dîroknasên paşerojê ve hatî çêkirin.

## Avakirin
thumb|Mûzeyîma Îskender Beg
Îskender Beg di 2ê adara 1444an de li bajarê Lezhê (bi Îtalî: Alessio) ku wê demê di bin desthilatdariya Wênîsî de bû, civînek ji mîrên herî girîng ên herêmê pêk anî. Biyografî behsa Komino Araniti û Andreas Thopia bi kurên wî Komino û Muzaki û biraziyê wî Tanush, xwediyên berê yên Krujas, niha axayên Petrela, dikin. Albaniya Navîn ji aliyê çend axayên ji malbata Muzaka û ji aliyê Georg Strez Balšići ve hat temsîlkirin. Ji bakur Pal û Nikollê II Dukagjinî (bav û kur), axayên çiyayê rojhilatê Lezhayê; Peter Span bi kurên xwe Leš, Božidar, Uroš û Mirko re, axayên Kiritalê yên li nêzîkî Drîvasto, ku têkiliyên wan ên nêzîk bi Amselfeldê (li Kosovaya îroyîn) re hebûn, ku ew di xizmeta despotên sirb de bûn; û Lekê û Peter Duşmanî, xwedanên serdestiyek piçûk li bakurê navîna Drîna Reş. Her weha Lekë Zaharia, axayê Dagnum, ku hêza wî jî gundên derdorê dihewand, û Stefan Crnojević, hukumdarê Montenegro, bi kurên xwe Gojcin û Ivan re, amade bûn.

Li hev kirin ku di nav xwe de aşitiyê pêk bînin û bi hev re li dijî osmaniyan şer bikin. Serokê Mala Kastrioti Îskender wek generalê komelê hat hilbijartin. Lêbelê ji bo biryarên siyasî yên berfirehtir, wî hewceyê razîbûna hemî endamên hevalbendiyê bû.

## Fermandarên Îskender
* Gjergj Arianiti
* Nikollë II Dukagjini, weqetî Osmanî salan 1457
* Pal III Dukagjini, weqetî Osmanî salan 1457
* Moisi Arianit Golemi, weqetî Osmanî salan 1457
* Hamza Kastrioti
* Vladan Jurica
* Vrana Konti
* Peter Perlati
* Marin Spani
* Andrea Thopia
* Karl Muzaka Thopia
* Tanush Thopia II

## Çavkanî

Kategorî:Alban
Kategorî:Avabûnên 1444an li Ewropayê
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Konfederasyonên berê
Çiyayê Dêra

**Çiyayê Dêra**, yek ji çiyayên Gabar e, ji milê rojhilat ve digihe Qesrikê û çiyayê Cûdî. Ji Rojava ve digihe heta navçeya Basa.

## Çavkanî

Dêra
Paparazzi (stran)

**Paparazzi** straneke hunermenda amerîkî Lady Gaga ya ji albûma pêşîn a stûdyoyê *[[The Fame]]* (2008) e. Ew wekî albûma pêncem û ya dawîn ji aliyê Interscope Records ve hate berdan. Gaga bi Rob Fusari re stran nivîsand û çêkir. Stran têkoşînên Gaga di lêgerîna navdar de û hem jî serkeftin û evînê hevseng dike. Ji aliyê muzîkê ve, ew stranekî tekno-pop û dans-pop a *uptempo* ye, ku gotinên wê *[[stalker]]*ek li dû kesekê vedibêjin da ku bal û navdariyê bikişîne.

## Kredî û kesane

* Lady Gaga - dengbêj, strannivîs, hevberhem, piyano, sentezker
* Rob Fusari - nivîsandina stranan, hilberîn
* Calvin "Sci-Fidelty" Gaines - bernamekirin
* Robert Orton - tevlihevkirina deng
* Gene Grimaldi - masterkirina deng li Oasis Mastering, Burbank, California
* Li 150 Studios, Parsippany-Troy Hills, Nû Jersey hat tomar kirin

## Çavkanî

Kategorî:Lady Gaga
Beauty and a Beat

"**Beauty and a Beat**" stranekî hunermendê Kanadayî Justin Bieber ya ji albûma sêyem *[[Believe (albûma Justin Bieber)|Believe]]* (2012) e. Stran ligel rapvanê trînîdadî Nicki Minaj pêk hat, ku ew bi Savan Kotecha, Max Martin û Zedd re hev-nivîsandiye. Di heman demê de ew ji aliyê duyên paşîn ve bi makîneyek drumek giran û sentezkerên "lez" ve hate hilberandin. Bi lîrîkî, ew di derbarê Bieber de diaxive ku dixwaze eleqeya evîna xwe bigire klûbek, li wir ew dikarin "partiya wekî 3012'an" bikin. Ew yekane strana ji *Believe ya* Bieber hev-nivîsandiye. Stran bû sêyem albûma single ya fermî.

## Lîsteya stranê

## Binêre herwiha

* Lîsteya single baş-firotina Awistralyayê
* Lîsteya single-yek dansê ya 2013an (DY)

## Çavkanî

Kategorî:Stranên Justin Bieber
Elegez (stran)

**Elegez** yek ji stranên herî navdar ên Koma Wetan e. Stran li ser gundê Elegezê ya Kurdistana Sor e. 

## Çavkanî

Kategorî:Stran
Telephone (stran)

"**Telephone**" stranekî stranbêja Amerîkî Lady Gaga ye, ji EP ya wê ya sêyem, *[[The Fame Monster]]* (2009), ji nû ve weşandina albûma wê ya pêşîn *[[The Fame]]* (2008). Di stranê de jî hunermendê Amerîkî Beyoncé cih digire. Stran ji aliyê Gaga, Rodney Jerkins, LaShawn Daniels, Lazonate Franklin û Beyoncé ve hate nivîsandin. Bi îlhama xwe ji tirsa xeniqandinê, Gaga diyar kir ku gotinên stranên ji bo bersivdana têlefonê evîndara xwe rehetbûna li ser qata dansê tercîh dike metaforek e, ku jê re têlefon tirsa têra xwe nexebitî ji bo serketinê temsîl dike. Digel strana wê ya pêncemîn ji *[[The Fame]]*, "Paparazzi" bi dest xist, duet di heman demê de tirsa ji aliyê medyayê ve were xeniqandin û xefkirin vedihewîne. Di destpêkê de, Gaga stran ji bo Britney Spears nivîsand, ku demo tomar kir. Ji aliyê muzîkê ve, "Telefon" ji pirekî berfireh, ayet-rap û dengekî nimûne ya operatorê pêk tîne û ragihand ku xeta têlefonê negihîştî ye. Beyoncé di nîvê stranê de xuya dike, beytên bi lez û bez, bi lêdanên ducarî re distrê.

## Paşbingeh

"Telephone" bi eslê xwe ji aliyê Gaga ve ji bo albûma şeşemîn a stûdyoyê ya stranbêj Britney Spears, *[[Circus (Albuma Britney Spears)|Circus]]* hate nivîsandin, lê Spears ew red kir. Paşê Gaga stran wekî hevkariyê bi Beyoncé re ji bo *[[The Fame Monster]]* tomar kir. Gaga got, "Min demeke dirêj berê ji bo wê [Spears] nivîsand û wê tenê ji bo albûma xwe bikar neanî. Ew baş e, ji ber ku ez ji stranê hez dikim û ez niha wê pêk bînim. Demo ya Spears ji bo stranê di Gulana 2010'an de derket. Wekî din, dengbêjê mêvan di eslê xwe de Spears bû, lê di dawiyê de Gaga şûna Beyoncé kir dengbêja diyarkirî. Îlhama sereke ya pişt stranê tirsa Gaga ya ji "xeniqandinê" bû, ji ber ku wê hîs kir û ew kêm caran wext peyda dike ku tenê dev jê berde û kêfê bike.

## Kredî û kesane
Krediyên ji notên xêzkirî yên *The Fame Monster* hatine adaptekirin.

### Tomarkirin û birêvebirin

* Dengbêjên Gaga li Darkchild Studios (Los Angeles, Kaliforniya) tomar kirin
* Dengên Knowles li Studio Groove (Osaka, Japon) tomar kirin
* Li Chalice Studios (Los Angeles, Kaliforniya) tevlihev kirin
* Master li Oasis Mastering (Burbank, Kaliforniya), AfterMaster Recording and Mastering Studios (Hollywood, Kaliforniya)
* Knowles ji aliyê Music World Entertainment û Columbia Records ve xuya dike
* Ji aliyê Stefani Germanotta P/K/A Lady Gaga (BMI), Sony/ATV Songs LLC, House Of Gaga Publishing Inc., Glojoe Music Inc. (BMI) Rodney Jerkins / EMI Blackwood Music Publishing (BMI), EMI April Music (ASCAP), EMI Blackwood/RJ Productions LLC, B-Day Publishing û EMI April Music, Inc. (ASCAP)

## Çavkanî

Kategorî:Lady Gaga
Kategorî:Stran
Sê Paşa

**Sê Paşa** jî wekî **sêgoşeya Tirkên** **Ciwan** an jî **sêgoşeya Tirk** tê zanîn, ji Mehmed Talat Paşa (1874–1921), Wezîrê Mezin (serokwezîr) û Wezîrê Navxweyî pêk dihat; Îsmaîl Enver Paşa (1881–1921), Wezîrê Şer ; û Ehmed Cemal Paşa (1872–1922), Wezîrê Deryayî yê ku piştî derbeya Osmanî ya 1913an bi bandor li Împeratoriya Osmanî bi rê ve bir. Li gorî dîroknas Hans-Lukas Kieser, hêza Talat bi demê re zêde bû û piştî salên 1913 heya 1914an de yên din dorpêç kirin.

Sê Paşa, ku hemû endamên Komîteya Îtihad û Tereqî bûn, bi giranî ji ketina Împeratoriya Şerê Cîhanî yê Yekem di sala 1914an de û bi giranî ji kuştina zêdetirî milyonek Ermenî di qirkirina Ermeniyan de berpirsyar bûn. Raya giştî ya Tirk bi awayekî berfireh rexne li Sê Paşa ye girt ku bûne sedem ku Împeratoriya Osmanî têkeve Şerê Cîhanê yê Yekem. Her sê jî piştî şer rastî mirinên tund hatin - Talat û Cemal hatin kuştin, Enver jî di pêşengiya Serhildana Basmaçî de li nêzî Duşanbe, Tacîkistana îroyîn de mir.

Piştî mirina wan, termên Talat û Enver ji nû ve li Bîrdariya Azadiyê ya Stembolê hatin definkirin û ji bo rûmeta wan navê gelek kolanên Tirkiyeyê hatin guhertin.

## Çavkanî
Şebnem Korur Fincancı

**Şebnem Korur Fincancı**, ( li bajarê Stenbolê) nojdar, aktîvîst parastvana mafên mirovan e ku bi eslê xwe tirk e. Fincancı di sala 202an de wekî Serokê Yekitiya Bijîşkî ya Tirk hatiye hilbijartin.

## Jînenîgarî
Şebnem Korur Fincancı di sala 1953an de li bajarê Stenbolê hatiye dinyayê. Di navbera salên 1993 û 1998an de weku seroka Komeleya Pisporên Tiba Edlî kar kirye. Di navbera salên 2002 û 2006an de Sekreterê Giştî yê Odeya Tabîban a Stenbolê û di navbera salên 2006 û 2008an de jî wekî endamê Lijneya Rûmetê ya Yekîtiya tabîbên tirk kar kirye.

Di dema endamtiya xwe ya lijneya rûmetê a Yekîtiya tabîbên tirk de, di sala 2003an de jî wekê endamê Lijneya şêwirmendiya mafên mirovan a serokwezîrtiyê, wekê nûner xebitiye. Di navbera salên 2009 û 2020an de Serokê Weqfa Mafên Mirovan a Tirkiyeyê (TÎHV) bû.

Piştî daxuyaniya Fîncancî ya di derbarê bikaranîna çekên kîmyayî ku leşkerên Tirkiyeyê li dijî gerîlayên PKKê pêk aniye, di der barê Fincanci de lêpirsîn hatiye destpêkirin. Piştî lêpirsînê di 27ê cotmeha sala 2022an de danê sibê li Stenbolê li mala xwe hat binçavkirin û di çarçoveya lêpirsînê da wê dibine Enqereyê û piştre ji aliyê dadgeha dewleta tirk ve hatiye girtin.

Şebnem Korur Fincancı di 11ê kanûna paşîn sala 2023an de piştî dadgeh kirin a li Edliyeya Çaglayan a bajarê Stenbolê hate berdan.

## Çavkanî

Kategorî:Aktîvîstên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parastvanê mafên mirovan
Hêwirzeya Cindaran a Sêûlê

**Hêwirzeya Cindaran a Sêûlê**, bûyerekî girseyî ye ku di 29ê cotmeha sala 2022an de, di dema pîrozbahiyên cejna cindaran de li Itaewon, Seoul, Korêya Başûr, girseyek qewimiye. Di bûyera girseyî de herî kêm 151 kes mirin û li gorî daxuyaniyan 82 kes jî birîndar bûne.

Pevçûna girseyê bi karesata herî kujer a dema aştiyê ya Korêya Başûr ji dema binavbûna keştiya MV ''Sewol'' di sala 2014'an e, ku zêdetirî 300 kes kuştin.

## Paşbingeh
Navçeya Itaewonê ya navenda Sêûlê ji bo kombûnê cîhekî populer e, ji ber ku dever klûbên şevê û baran mêvandar dike. Nêzîkî 100,000 kes beşdarî çalakiya cejna caziyan a Itaewon bûn. Ew ji destpêka pandemiya COVID-19 ve li deverê festîvala cejna caziyan a herî zêde beşdar bû.  Di heman demê de ji destpêka pandemiyê ve bûyera yekem a wiha bû ku pêdivî bi girtina maskê tune.

## Bûyer
Girseya gel saet di 22:20 de bi dema herêmî (KST) li ser kuçeya  nêzikî derketina duyemîn a stasyona Itaewonê û Otela Hamiltonê qewimî.  Komên medya yên herêmî gotin ku xelk di nav barekê qerebalix bûn ji ber gotegotek navdarê nenas amade ye, an şêraniyên bi narkotîkên klûban têne belavkirin.

## Qurbanî
Karbidestên Sêûlê got, bi kêmî 151 kes mirin, bi kuştî bêhtir hêvî kirin. Piraniya miriyan ciwan an kesên di 20 saliya xwe de ne. Di nav kuştiyan de 19 kesên biyanî jî di nav de neteweyên Îran, Ûzbêkistan, Çîn û Norwêcê jî hene. 97 qurbaniyên jin û 54 qurbaniyên mêr mirin. Bi kêmanî 82 kesên din birîndar bûn, tevî ku Ajansa Agiriyê ya Neteweyî û Wezareta Karên Hundir û Ewlehiyê gotibûn nêzî 100 kes birîndar bûne, bi 50 kes ji bo girtina dil guhdana bijîşkî werdigirin.

## Piştî bûyerê

thumb|Nexşeya herêma bûyerê|329x329px
Laş li kolanan hatin danîn, bi pelên şîn ve hatin pêçan, dema ku paramedîk CPR li mirovan dikirin. Hin cenaze bi ambûlansan hatin rakirin. Daîreya agirkujiyê ya Yongsan got, dibe ku jimara miriyan zêde bibe ji ber ku gelek kesên din birîndar rakirin nexweşxaneyên li seranserê bajêr. Gelek ji qurbaniyan hatin veguhestin Nexweşxaneya Zanîngeha Soonchunhyang, ku li nêzikî Itaewon e. Piştî cihê bûyerê ji aliyê polîsan ve hat girtin, bar jî xebatên xwe berdewam kirin. Gelek kes ji ber haya wan ji karesatê tune bû, pîrozbahiyê berdewam kirin.

## Bertek
Serok Yoon Suk-yeol beşdarî kurteya awarte bû. Wî pêşniyara bilez, dermankirina birîndaran û vekolîna ewlehiya cihên cejnê kir. Tê payîn ku ew di 30'ê cotmehê de di saet 09:45 li welêt biaxive, û paşê serdana cihê bûyerê bike. Ji aliyê Serok Yoon ve şîna neteweyî hat ragihandin. Şaredarê Sêûlê Oh Se-hoon di wexta bûyerê de li sefera Ewropayê bû, ku vegeriya Sêûlê.

Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Joe Biden, serokwezîrê Brîtanya Rishi Sunak, serokkomarê Fransa Emmanuel Macron û serokwezîrê Almanya Olaf Scholz ji gelek serokên cîhanê re sersaxî xwestin.

## Çavkanî
Jack-o’-lantern

[girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Balle-%C3%A0-leunettes_10.jpg/220px-Balle-%C3%A0-leunettes_10.jpg|thumb|Fanosekî kevneşopî ya Amerîkî, ji [Kundir (riwek)|kûpekî hate çêkirin, ji hundurê bi mûmekê ve hate pêxistin.]]
[girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Pumpkipedia-47.jpg/220px-Pumpkipedia-47.jpg|thumb|Jack-o’-lantern di şeklê [Logoya Wikipedia|logoya Wîkîpediya de.]]
**Jack-o’-lantern** () kundirê riwek a tîrêjekî xêzkirî, kundir an fanosên din ên nebatiyên kok in, bi gelemperî cejna cindaran re têkildar e. Navê wê ji diyardeya raporkirî ya roniyên xerîb ên li ser torfê diherikin tê, ku jê re dibêjin *[[will-o'the-wisp]]s* an *Jack-o’-lantern*. Nav di heman demê de bi efsaneya îrlendî ya Stingy Jack ve girêdayî ye, serxweşî ya bi Şeytan re danûstendinê dike û mehkûm e ku li ser rûyê erdê tenê bi zincê qulikî bigere da ku riya xwe ronî bike.

Jack-o’-lantern ji kundiran hatine xêzkirin û kevneşopiya cejna cindaran a salane ye, ku li Dewletên Yekbûyî pêşket dema ku koçberên îrlendî kevneşopiya xwe ya xêzkirina sebzeyan bi xwe re anîn.

## Pîşesaziya kundirê
girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Lamp-pumpkin-for-witch-1383167764_94.jpg/220px-Lamp-pumpkin-for-witch-1383167764_94.jpg|thumb|Jack-o’-lantern
Parçeyên kundir an zirav têne qut kirin da ku kundiran çêkin, bi gelemperî rûyekî xuya dikin, ku dibe şad, tirsnak an jî komîk be.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* https://www.history.com/topics/halloween/jack-olantern-history
* https://www.boston.com/news/history/2014/10/29/the-history-of-the-jack-o-lantern-how-it-all-began-with-a-turnip
* http://mentalfloss.com/article/12865/whats-origin-jack-o-lanterns

Kategorî:Çanda DYAyê
Kategorî:Çanda Îrlendayê
Chadwick Boseman

**Chadwick Aaron Boseman** (jdb. 29ê çiriya paşîn, 1976 , m. 28ê tebaxê, 2020) lîstikvaneke amerîkî bû.

Di dema kariyera xwe ya du dehsalan de, Boseman du Xelatên Screen Actors Guild, Xelatek Kûreya Zêrîn, Xelatek Filmek Hilbijartina Rexnegir, û Xelata Primetime Emmy, di nav de xelatên din wergirt. Di heman demê de ji bo xelata Oscarê jî hate berbijar kirin.

Piştî xwendina derhêneriyê li Zanîngeha Howardê, Boseman dest bi kariyera xwe ya di şanoyê de kir, xelatek Derhêneriya Lîga Drama û lîstikvanek AUDELCO wergirt, ligel ku ji bo lîstika xwe ya 2005 a bo Deep Azure berendamek xelata Jeff wergirt. Veguhastina ser ekranê, yekem rola wî ya sereke wekî rêzefîlmek birêkûpêk bû li ser drama NBC ya Persons Unknown (2010) û wî performansa xwe ya serketî wekî lîstikvana bezbolê Jackie Robinson di fîlima biyografîk a 42 ya 2013-an de girt. Wî berdewam kir ku kesayetiyên dîrokî nîşan bide, wekî stranbêj James Brown di Get on Up (2014) û wekî parêzer Thurgood Marshall li Marshall (2017).

Boseman ji 2016an heya 2019-an di gerdûna Sînematîk a Marvel (MCU) de bi lîstina Marvel Comics-a superlehengê Black Panther (MCU) navûdengê navneteweyî bi dest xist. Ew di çar fîlmên MCU de xuya bû, di nav de fîlmek 2018an a binavûdeng, ku jê re Xelata Wêne ya NAACP-ê ji bo Lîstikvanê Berbiçav ji aliyê Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture ve wergirt. Wekî yekem lîstikvanê reş ku sernavê fîlmek Marvel Cinematic Universe dike, ew di Time 100 a sala 2018an de jî hate binav kirin. Performansa dawî ya Boseman wekî karakterê di rêzefîlma antolojiya Disney+ a What if...? de ji bo Performansa xwe ya voice-over xelata Emmy a Primetime wergirt.

Di sala 2016an de, Boseman bi kansera kolonê hat teşhîs kirin. Wî rewşa xwe nepenî girt, heya mirina xwe di sala 2020an de ji nexweşiyê çalakiya xwe domand. Fîlma wî ya dawîn, Ma Rainey's Black Bottom, di heman salê de piştî mirina xwe hate weşandin û ji hêla rexnegiran ve hate xelat kirin, ku wî berendamek Oscarê ji bo Lîstikvanê Herî Baş û Xelata Kûreya Zêrîn ji bo Lîstikvanê Herî Serketî - Motion Picture Drama. Boseman ji bo xebata xwe ya di Da 5 Bloods û *Ma Rainey's Black Bottom* de jî çar berendam li 27emîn Xelatên Screen Actors Guild Award wergirt, jimara herî zêde ji bo lîstikvanek di merasîmekê de, [6] xelata Lîstikvanê Mêr di Rola Serek de qezenc kir.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Mirin 2020
Kategorî:Mirin 2020î
Jan Böhmermann

**Jan Böhmermann**  (* 23.Reşemî 1981 li Bremen) şanoger, stranbêj, pêşkêşvanê televîzyon, radyo û podkastê , muzîkvan, nivîskar, hilberînerê fîlman û rojnamevanek Alman e. Hem bûyera Böhmermann û hem jî *#Varoufake* di *Neo Magazin Royale* de navdariyek navneteweyî Alman bi dest xistin.

## Jiyan
Böhmermann li Bremenê ji dayik bû û mezin bû. Diya wî di destpêka salên 1970î de koçî Almanyayê kiribû, û beşek ji hindikahiya Alman a li Polonyayê bû. Bavê wî dema Böhmermann 17 salî bû ji nexweşiya xwînê mir. Tevî ku ew li ser jiyana xwe ya taybet bêdeng dimîne jî, tê zanîn ku gelek zarokên wî hene.

## Karên xwe

### Radyo

* 1999–2004: Radio Bremen
* 2004: hr3-Morningshow
* 2009–2011: Die ganz große Jan bi (1 Live jê WDR)
* 2010–2011: Beeck & Böhmermann (1 Live) bi Simon Beeck
* 2010–2013: Lateline (Bremen Vier, Dasding ji SWR, MDR Sputnik, N-Joy ji NDR, You FM jê hr)
* 2011–2012: Zwei alte Hasen erzählen von früher (Radio Eins vom RBB) bi Klaas Heufer-Umlauf
* 2012: Joko und Klaas mit Olli und Jan (Radio Eins) hi Olli Schulz
* 2012–2016: Sanft & Sorgfältig (Radio Eins, N-Joy, Bremen Vier, Puls vom BR, You FM, Dasding) bi Olli Schulz

### Podkast

* 2012–2016: Sanft & Sorgfältig (radioeins)– bi Olli Schulz (war hauptsächlich eine Radiosendung von „radioeins“)
* seit 2016: Fest & Flauschig (Spotify) – bi Olli Schulz

### Televîzyon

* 2006: Für heute – Danke!, WDR Fernsehen
* 2007: echt Böhmermann, WDR Fernsehen
* 2009: TV-Helden, RTL – bi Caroline Korneli û Pierre M. Krause
* 2012: Roche & Böhmermann, ZDFkultur – bi Charlotte Roche
* 2012–2013: Lateline, EinsPlus
* 2013–2014: Neo Magazin, ZDFneo
* 2014: Was wäre wenn?, RTL – bi Katrin Bauerfeind, Palina Rojinski û Jan Köppen
* 2015–2019: Neo Magazin Royale, ZDF û ZDFneo
* 2016–2017: Schulz & Böhmermann, ZDFneo – bi Olli Schulz
* Dema 2018: Lass dich überwachen! Die Prism is a Dancer Show, ZDF
* Dema 2020: ZDF Magazin Royale, ZDF
* Dema 2021: Böhmi brutzelt, ZDFneo

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên alman
Samsûn

**Samsûn** (bi tirkî û fermî: *Samsun*) bajarê herî mezin ê herêma Behra Reş a Tirkiyeyê û navenda parêzgeha Samsûnê ya bi heman navî ye. Li perava Derya Reş a tirkî mezintirîn bendergeha wê heye. Pîşesaziya sereke hilberîna tûtinê ye ku li herêmê tê çandin. Ji sala 2013/2014an vir ve reforma rêveberiya herêmî, komûna bajarî ya Samsûnê ji aliyê qad û nifûsê ve wek parêzgehê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Zimankujî

Têgîna **zimankujî** hilweşandina plankirî an bi hişmendî ya pejirandî ya zimanek nîşan dide.Zimankujî bi gelemperî bi tevbîrên destûrî û sazûmanî yên ku bikaranîna zimanekî qedexe dikin.Ji bilî hewildana vekirî ya tepeserkirin an jî "kuştina" zimanekî, tenê hiştina zimanekî an jî piştgirî nedana zimanekî di wêjeyê de wek zimankujiyek veşartî tê dîtin.

## Çavkanî

## Wêje
* Albert Bock: *Linguizid am Bretonischen*. In: *Brennos Studia Celtica Austriaca*, Nr. 1/1996.
* David Crystal: *Language Death*. Cambridge University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-521-65321-5.
* Jaroslav B. Rudnyckyj: *Linguizid. Ein Beitrag zur Soziolinguistik*. In: *La Monda lingvo-problemo* 1 (1), Mouton, Den Haag 1969, S. 27–30.
* Jaroslav B. Rudnyckyj: *Linguicide*, 3. Auflage. Ukrainian Technological University, Winnipeg/München 1976.
* Tove Skutnabb-Kangas: *Language, Literacy and Minorities*. The Minority Rights Group, London 1990.
* Tove Skutnabb-Kangas: *Linguistic genocide in education? or worldwide diversity and human rights?* Lawrence Erlbaum Associates, Mahwah, New Jersey/London 2000, ISBN 0-8058-3468-0.
* Tove Skutnabb-Kangas, Robert Phillipson: *Linguicide*. In: R.E. Asher, J.M.Y. Simpson (Hrsg.): *The Encyclopedia of Language and Linguistics*. Band 4. Pergamon Press, Oxford 1994, ISBN 0-08-035943-4, S. 2211–2212.
* Tove Skutnabb-Kangas, Robert Phillipson (Hrsg.): *Linguistic Human Rights. Overcoming Linguistic Discrimination. Contributions to the Sociology of Language* 67. Mouton de Gruyter, Berlin/New York 1995, ISBN 3-11-014370-4.

Kategorî:Siyaseta zimanî
Kategorî:Zimannasiya sepandî
Zagona Parastina Ziman

**Zagona parastina ziman** zagonek e ku ji bo pêşgirtina peyvên biyanî di cîhê giştî de cih digire.Asta qedexeyan pir diguhere.Wek mînak, li Fransa, Polonya, Mecaristan, Romanya û Swêdê zagonên parastina ziman hatine danîn (2009).

Mînakî, zagona parastina zimanê fransî ya 4ê tebaxê 1994, karanîna nivîsarên bi zimanê îngilîzî di dalberînê de sînordar dike, bi mercê ku ew ne nîşanên bazirganî bin.

Wek mînak, Senatorê Berlînê yê ji bo Karên Hundir Eckart Werthebach (CDU) di 31ê kanûna pêşîn a 2000an de li rojnameya Berliner Morgenpostê ji bo Almanyayê zagonek parastina ziman xwest.

## Her wiha binêre
* Paqijkirina zimanî
* Zagona ziman li Belçîkayê
* Zagona zimanê swêdî
* Zagona zimanê Fînî
* Destûra Zimanê Fransî
* Zimanên Kêmar li Awistirya
* Zimanên li Spanyayê
* Ûkraynkirin

## Çavkanî
* Otto Nüssler: *Das Sprachreinigungsgesetz.* In: Peter Braun (Hg.): *Fremdwort-Diskussion.* München 1979, S.&nbsp;186–189 (älterer Aufsatz zum französischen Sprachreinigungsgesetz, zuerst in: *Der Sprachdienst* 2/1976, S.&nbsp;17–21).
* Falco Pfalzgraf: *Bestrebungen zur Einführung eines Sprachschutzgesetzes seit der deutschen Vereinigung.* In: *German Life and Letters* 4/2008, S.&nbsp;451–469.
* Petra Braselmann, Ingeborg Ohnheiser (Hrsg.): *Frankreich als Vorbild? – Sprachpolitik und Sprachgesetzgebung in europäischen Ländern.* 1.&nbsp;Auflage. Innsbruck Univ. Press (Conference series), Innsbruck 2008, ISBN 978-3-902571-54-0.

Kategorî:Siyaseta zimanî
Keyaniya Bosniyayê

**Keyaniya Bosniyayê** () Keyaniya Slaviya Başûr ya sedsalên 14 û 15an bû. sedsala li Balkan. Ew tenê beşek ji axa Bosniya û Herzegovîna îroyîn, lê di asta xwe ya herî mezin de jî deverên welatên cîranên îroyîn dihewand. Hem avabûna wê û hem jî hebûna wê ya nêzî 80 salî bi pevçûnên çekdarî, hema hema domdar guherînên erdnîgarî û guhertina tifaqan dihatin binavkirin. Keyanî bi dagirkirina herêmê ji aliyê Osmaniyan ve hilweşiya.

## Çavkanî

Kategorî:Bosniya û Herzegovîna

Bosniyayê
Sînorê Iraq û Tirkiyê

thumb|Tirkiye (kesk) û Iraq (pirteqalî).
**Sînorê Tirkiye û Iraqê** yan ji **Sînorê Tirkye û Herema Kurdistanê,** 367 e&nbsp;Kilometer dirêj e. Hêjayî gotinê ye ku Herêma Xweser a Kurdistana Iraqê li vir sînorê Tirkiyê ye. Herêma sînor pir çiyayî ye, ber bi rojhilat ve ji 400 metre bilind dibe heya 3000&nbsp;metre li ser.

Tenê deriyê sînorî yê sînorî yê Îbrahîm Xelîl e li aliyê rojava yê sînor. Ne dûr e sêgoşeya sînorê Tirkiye, Iraq û Sûriyê li ser hev çemê Xabûr û Dîcleyê ye.

Sînor di sala 1926an de dema ku Cemiyeta Miletan li ser pirsa Mûsilê biryar da hatîye diyarkirin. Brîtanyayê piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, axa Iraqê ya berê ya Osmaniyan wek erk hat dayîn. Lê belê di navbera Brîtanyaya Mezin û Tirkiyê de li ser girêdayîbûna wîlayeta Mûsilê demeke dirêj nakokiyek derket. Ev di sala 1926an de di berjewendiya Brîtanya Mezin de biryar hat girtin.

Di van salên dawî de, kompanyayên Tirkî sermayeguzarîyên mezin li Kurdistan bakurê Îraqê kirin, ku çûna bar û rêwiyan li deriyê sînorî yê Îbrahîm Xelîl gelek zêde kir. Ji ber vê yekê ji bo avakirina deriyê sînor ê duyemîn fikirîn. Navçeya sînorî ya Tirkiye û Iraqê ji aliyê PKKê ve wek paşvekişîn û derbasbûna nav Tirkiyê tê bikaranîn, ku bûye sedema çend destwerdanên artêşa Tirkiyê li bakurê Iraqê.

## Terîf
Sînor ji aliyê rojava ve ji sê xala bi Sûriyê re li hevketina çemê Dîcle û çemê Xabûrê Biçûk dest pê dike. Dûv re çemê paşîn ber bi rojhilat ve, û paşê çemê Hezil Suyu ber bi bakur-rojhilat ve dişopîne. Dûv re sînor ber bi rojhilat ve dizivire ser bejahiyê bi rêze xêzên nerêkûpêk li ser qûntarên çiya û çemên piçûk, di dawiyê de ber bi başûr ve dizivire da ku bi çemê Hecî Bak (Hacibey Suyu) ve were girêdan. Dû re ev çem ber bi bakur-rojhilat ve ber bi sê xala Îranê ve diçe. Navçeya serhedê pir çiyayî ye û hema bêje bi tenê Kurd herdu aliyan lê dijîn.

## Deriyên Sînor

thumb|Wêneyî Deriyê sinorî ya Ibrahîm Xelîl
Deriyê sereke Deriyê sinorî yê Ibrahîm Xelîl e.

## Parezgêhen Sînor

### Tirkiye:

* Hekarî (parêzgeh)
* Şirnex (parêzgeh)

### Iraq/Herema Kurdistan:

* Dihok (parêzgeh)
* Hewlêr (parêzgeh)

## Çavkanî
Kirklareli

**Kırklareli** yan jî navkirina ya berê bi **Dêrakırk** (bi yewnanî : Σαράντα Εκκλησιές *Saranta Eksies* ; bulgarî : Лозенград *Lozengrad* ) navenda parêzgeha Kirklareliyê ye .

Kirklareli ji ber cihê xwe yê di dîrokê de parêzgehek e ku gelek wargehên kevnar lê hene. Belgeyên maddî yên ewilêb li ser mirovên li Kirklareliyê û derdora wê, ku dihatin fêmkirin ku di dawiya serdema qeşayê de demeke dirêj di bin avê de mane û taybetmendiyên serdema neolîtîk didin. Trakya, ku navê xwe ji eşîrên niştecihbûyê yên pêşîn ên naskirî girtiye, serxwebûna xwe ya qismî an tam wek qraltî an mîrektiyên piçûk heta nîvê serdema Romayê kevnare, di nav de Kırklareli.

Kirklareli ku di serdema Roma û Bîzansiyan de ji ber ku herêmeke veguhêz bû rastî gelek êrîşan hat, cara ewilê di sala 1363an de di serdema Muratê Yekemîn de ji aliyê Osmaniyan ve hat girtin. Kirklareli ku ji vê tarîxê pêvajoyeke dirêj a aştiyê derbas bû, di 10ê Mijdara sala 1922an de piştî ku di Şerê Balkanan û Şerê Cîhanê yê Yekemîn de di bin dagirkeriya Bulgaristan û Yewnanan de bû, di 10ê Mijdara sala 1922 de azadiya xwe dawî bin dest xist.

## Demografîk

Ji sala 1965an, qalindbûna Kirklareliyê ji asta neteweyî zêdetir bû. Serdema vê yekê jî koçberiya ku parêzgehê ji welatên Balkan bi rêya pevguhertin û koçberiyê wergirtiye. Di navbera salan 1940-1945. Ji ber Şerê Cîhanî yê Duyem nifûsa Kirklareliyê kêm bû û di navbera salên 1950-1955an de bi malbatên koçber ên ji derve hatin dîsa nifûsa wê zêde bû. Rêjeya nifûsa ku heta sala 1960an zêde bû, piştî sala 1965an bi destpêkirina koça derveyî parêzgehê ji îsal ve dest bin kêmbûnê kir. Li gorî daneyên sala 2019an hejmara nifûsa Kirklareliyê 361 hezar û 836, nifûsa Kirklareliyê jî 103 hezar û 42 kes e.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Alija Izetbegović

**Alija Izetbegović** (jdb. 8ê gelawêjê 1925 – m. 19ê kewçêrê 2003) siyasetmedar, hiqûqnas, fîlozof û nivîskarekî îslamî yê Bosnayî bû ku di sala 1992an de bû serokê yekem Serokatiya Komara Bosniya û Herzegovîna ya nû serbixwe. Heya sala 1996an di vê erkê de xebitî û heya sala 2000î bu endamê Serokatiya Bosniya û Herzegovînayê.

Izetbegoviç damezrîner û serokê yekem yê Partiya Çalakiya Demokratîk bû. Di heman demê de ew nivîskarê çend pirtûkan bû, bi taybetî *Îslama di navbera Rojhilat û Rojava* de û *Daxuyaniya Îslamî.*

## Jiyan
Alija Izetbegović di 8ê tebaxa sala 1925an de li bajarê Bosanski Šamac hatiye dinyayê. Ew ji pênc zarokên sêyemê malbata xwe bû ku du kur û sê keçên dêûbavê Mustafa Izetbegović û Hiba (başnava berê Džabija) Izetbegović e. Malbata wî malbatek navdar lê feqîr bû ku ji arîstokratekî berê, Izet-beg Jahić, ji Belgradê ku piştî vekişîna leşkerên Osmanî yên dawî ji Serbistanê di sala 1868an de koçî wîlayeta Bosnayê bûne. Malbata Jahić bi sed salan li Belgradê jiyana kirin e. Kalê Îzetbegovîç, Alîja, dema li Ûskudarê leşkerî dikir, bi jineke tirk a bi navê Sîdîka Hanîm re zewiciye. Di dawiyê de ew zewac koçî Bosanski Šamac kirin û pênc zarok bûn. Bapîrê Izetbegović paşê bû şaredarê bajêr û hate ragihandin ku piştî kuştina Gavrilo Princip a Archduke Franz Ferdinand ê Awistirya di hezîrana sala 1914an de, çil Sirb ji darvekirinê bi destê rayedarên Awistro-Macarîstanê xilas kir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Mirin 2003
Kategorî:Siyasetmedarên bosnak
Togg

**Togg**, (bi tirkî: *Türkiye'nin Otomobili Girişim Grubu A.Ş.*, bi kurdî: Koma karsaziyên otomobîla Tirkiyeyê) pargîdaniyeke otomobîlê ya Tirkiyê ye ku di sala 2018an de wekî pargîdaniyek hevpar
hatiye damezrandin.

Şirketê ragihandiye ku yekem otomobîla ku mafên şirketê yên fikrî heye, heya dawiya sala 2022an ji bo hilberîna zincîre amade be. Li gorî lêkolînekê bihayê otomobîlê heta îlona 2022an 750 hezar lîre yên tirkî ye. Tê pêşbînîkirin ku bihayê firotina otomobîlên Toggê di bin 900 hezar lîreyên tirkî de be.

## Model
thumb|Yek ji modelên otomobîla şirketê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera Togg

Kategorî:Otomotîv
Urakhil

**Urakhil** (bi peşto : اورياخېل) ew etnîkî ya Bastûn a mezin li bakurê Kabul, Nagorno-Karabakh û Baglan, û her weha parêzgehên Laghman û Zurmat li parêzgeha Paktia, û parêzgeha Baglan, Efxanistan.