open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Endezyarî

thumb|250px|Çêkirinê balexaneya Petronas li Malezya bi endezyarî gengaze.
thumb|250px|Gerîdeyên Mercedes-Benz tê çêkirin bi bersa endezyarî

**Endezyar** an jî **endazyarî** (bi înglîzî *engineering*) karbendekî teknîk û diperise. Cûrên endezyariyê pir in. Hinek ji vana, endezyariyên karebayê, endezyariyên avahiyê û hinek mînakên din. Endezyarî ji bo ku jiyana mirova hêsan bike û bi vî hawî wan dilşad bike heye. Her çiqasî endezyarî mîna pîşeyên ku ji bû mirovahiyê û cîhanê gelekî pêwîstin nînbe jî, qasî dîroka mirovahiyê kevne. Ji şikeftên ku di heyama(çağ) bestelekê(qeşayî) da hatine çêkirin heta balexaniyên rojane, ji dîtina karebayê heta amêr(cîhaz)ên nanoteknolojîk, ji îcadkirina giloverok(tekelek) heta makîneyên ku bi jîrayiya çêkirî dixebitin, ji projeyên makîneyên ku Îsmaîlê Cizîrî anjî Da Vîncî çêkiribû heta amrazên(hacet) fezayî û gelekî pêşketinên mîna vana bi tevahî newazeyên endezyariyê ne. Mirovên endezyar zanista matematîk û fizîkê tevî hev dikin û amêrên(cihaz) ku bi kêra mirovahiyê tên disêwirînin.

Di dirokêde beşa endezyariyê ya herî kevn endezyariya avahiyê ye. Rê û pir û kel û mal û çihên avdanê bi destên van endezyaran hatîne çêkirin. Beşa yekemîn ku digûhere û ji endezyarên avahiyê diqete endezyariya makîneyan e. Vana ji beriyê xwe zêdetir mekanîk û dînamîkê dixebitînin û roj bi roj ji avahiyên sekan(statîk) dûr dikevin. Pişt re endezyariya karebayê, endezyariya elektronîkê, endezyariya endustriyê û gelekî cureyên endezyariyê derketine holê û endezyarî zef pêş ket.

## Qadên endezyariyê

*	Endezyariya avahiyê
*	Endezyariya makîneyan
*	Endezyariya endustrî
*	Endezyariya elektrîkê
*	Endezyariya bestir (tekstîl)
*	Endezyariya ziraetê
*	Endezyariya hawirê
*	Endezyariya kareba-elektronîk
*	Endezyariya jeofizîkê
*	Endezyariya erdzaniyê
*	Endezyariya berbesê
*	Endezyariya lajwerdnasî û kelûmel
*	Endezyariya kîmyayê
*	Endezyariya qût
*	Endezyariya petrol û gaza xwezayî
*	Endezyariya fizîkê
*	Endezyariya nivisbariyê
*	Endezyariya kompîterê
*	Endezyariya esmangerî û fezayê
*	Endezyariya mekatronîkê

## Girêdanên derve
* Malpera Endezyarên Kurd 
* Platforma Endezyarên Jin 
* Endezyarî bi îngilîzî


Kategorî:Etîk
Kategorî:Felsefeya zanistê
Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Kategorî:Pîşeyên endezyariyê
Tatkinikan

**Tatkinik** *(bi tirkî navê wê neguherîne, herwiha Tatkinik e)* an **Tatkinikan** yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Erxewanê
Normam

**Normam** *(bi [[tirkî]]: Morhamam)* yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Di salên 60'î de nifûsa wê behtir bû lê niha kêm e. Li dora 40 mal lê dijîn û gelheya wê 150-200 kes in. Aborî li ser çandinî û pereyên ji xebata li bajaran e. Bandora pişavtina dûgela Tirk li herêmê, mezin e.

Kategorî:Gundên Erxewanê
Kurecik

**Kûrecux** an bi navê xwe yê Tirkîzekirî **Kürecik** *(wekî kûrecîk tê bilêvkirin)* nehiyeke girêdayî navçeya Meletîyê Arxayê ye.

Di bin qûntara çiyayên Nûrhaqê de hatiye avabûn. Niştecihên herêmê Kurd in û ola Elewiyê dihewînin. 24 gund girêdayî nehiyeya Kürecikê ne.

## Gundên girêdayî Kûrecîkê

Navê Kurdî (berê) - Navê dewleta Tirk pêvekiriye

* Qasiman - Kasımuşağı
* Amokan - Taşevler
* Bêraman - Bayramuşağı
* Bekiran - Bekiruşağı
* Bîlaman - Çakılpınar
* Çarkozan - Çerkezuşağı
* Çawurma - Çevirme
* Gezhêcî - Kayadibi
* Hêsinkar - Demirciler
* Heciyan - Dutlu
* Harûnan - Harunuşağı
* Kalikana Jor - Esenbey
* Kalikana Jêr - Kolköy
* Karxan - Çobanuşağı
* Kelan(Çelan) - Gürkaynak
* Kêlar - Keller
* Kêxan - Kahyalı
* Kurdan - Kurtuşağı
* ? - Kirliuşağı
* ? - Sarıhacı
* ? - Bağköy
* Lewend - Levent
* Qurniyan - Küçükkürne
* Korsilêmanan - Durulova
* Memediyan - Ortaköy
* Mêzre - Mezra
* Palanga - doğantepe
* Çirlawik - Yenipınar
* Qajikan - Yaylımlı
* Şaran - Kepez
* Penik - Yalınkaya
* Qasiman - Kasımuşağı
* Qubatan - Tataruşağı
* Samax - Çatalbahçe
* Şamîskan - Düvencik (Güneşli)
* Taşikan - Taşolar
* Tapkiniyan - Aksüt
* Tariçiyan - Darıca
* Tûmikan - Dümüklü
* Xartut - Kozalak
* Xençeran - Hançerli

Kategorî:Arga
Kategorî:Meletî
Xeçuwa

**Xeçuwa**, **Xaçova** (), yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye. Gund, bi hemû kurd in.

20 km li Başûrê Rojavayê Çirmikê dikeve. Tê texmînkirin ku bingeha gund di dema serdestiya bîzansiyan de hatiye avêtin û niştecihên wê yên herî kevn ermenî bûne. Di salên 1500'î de dikeve destê mîrên kurd ên Semsûrê.

Gund gelek koçberî daye. Ji ber ku axa wê ne biavî ye, aborî li ser firotina kedê ye. Gelek kes ji vî gundî li Ewropa dijîn. Bandora polîtîkaya asîmîlasyonê ya dûgela Tirk li vî gundi xurt e.

* Ali Çağatay li TV'ye HT Bloomberg e xebatkarekin.

## Mezreyên wê

* Fadilan (mezre)
* Çat (mezre)
* Xaniyan
* Gêdûk
* Mûsîn
* Tarîdare

## Zozanên wê

* Fadilan (zozan)
* Cîhan (zozan)
* Komiran (zozan)

Kategorî:Gundên Çirmikê
Dî Jêr

**Dî Jêr**, **Gundê Jêr** (bi tirkî: *Aşağıköy*) yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

8 km li başûrê rojhilata Çirmikê dikeve. Nêzîkî 500 sal berê avabûye. 6 mezreyên wê hene. Gundekî mezin e. Gel xizan e û ji nebirêkûpêkbûna elektrîkê û bêkariye gilîdar e. Asîmîlasyon li vir gelek bipêşketî ye.

Kategorî:Gundên Çirmikê
Pîrpîrim

**Pîrpîrim** (bi tirkî: *Çayırköy*) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

20 km li bakurê Çirmikê dikeve. Axa wê bêav e. Kêm be jî çandiniya silq û titûnê tê kirin. Tê gotin ku bi qasî 200 sal berê bingeha gund ji aliyê pîreke elewî yê giregir ve hatiye avêtin û navê wê jî her wisa maye. Gundê ji rê û xizaniyê gilîdar in.

Kategorî:Gundên Çirmikê
Lolan, Erxewan

**Lolan** an **Lolican** *(bi [[tirkî]]: Kızık)* gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundekî mezin bû, lê ji ber xizanî û polîtîkaya ewlekariyê ya dewleta Tirk, gelek koçberî daye. Niştecihên gund bi eslê xwe Dersîmî ne lê gelek assîmîle bûne. Niha li dora 300 kes lê dijîn. 10&nbsp;km ji Erxewanê û 70&nbsp;km jî ji Meletiyê dûr e. Li gund pisrgirêka ava paqij heye. Heya niha gelek kes ji ber ava gund a nehîjyen jiyana xwe jidestdane.

## Gelhenasî

## Cihên balkêş
* Parka masiyan

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Ebasiyan, Erxewan

**Ebasiyan** an jî **Ebasî** () gundekî girêdayî Erxewana Meledîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Cefana

**Cefana** ( ) yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

16&nbsp;km li rojavayê Çirmikê dikeve. Li axa gund ji aliyê fîrmayên dewletê ve madentên derxistin. Herçendî axa wê dewlemend e jî, gel xizan e. Gundekî kevn û dîrokî ye. Heya damezrandina Komara Tirkiyê di bin desthilatdariya mîrên Kurdistanê de bû. Li axa gund gelek bermahiyên kevn ên şarezayiyên Kurd, Bîzansî, Grekî û Ermeniyan hatine dîtin an talankirin. Bandora pişavtina dewletê gelek xurt e.

Kategorî:Gundên Çirmikê
Xozane

**Xozane** () yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

49&nbsp;km li rojavayê Çirmikê dikeve. Li axa gund fîrmayên dewletê madenan dertînin. Gundekî kevn û dirokî ye. Hemî navên cografîk kurdî û ermenî ne. Bandora pişavtinê gelek xurt e. Gorî hin gundiyan, bav-kalên wan ji Semsûr û Dersîmê hatine. Lê lêkolîn nehatine kirin.

Kategorî:Gundên Çirmikê
Dirêjan

**Dirêjan** (bi tirkî: *uzun, uzunlar, eskiden gelenler*) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye. 32 km li rojavayê navçeyê dikeve.

Ji ber ku ev gund di dema osmaniyan de di lîsteya *"gundên dijmin"* de bû, li wan gelek zilm hatibû kirin. Bi damezrandina dewletê ve jî heman pêkutî berdewam kir. Wekî heqaret dewleta tirkî navê gund kir *Budalausağı*, "gundê bêhişan". Gundî ji eşîra kurd a dirêjan in. Di salên 70'î de dewletê navê gund kir *Isıklı*. Aborî pirranî li ser xwedîkirina ajalan e. Pirraniya gundiyan ji gund barkirin. Dewleta tirkî dixwaze kurd birevin û axa wê bidin kirkên koçber.

Kategorî:Gundên Çirmikê
Berazê erdê

**Berazê erdê** (*Orycteropus afer*), cureyekî guhandarên bidiranên borî ku mûrîxwer e û xweciyê Afrîkayê ye.

## Şayes

## Reftar

## Belavbûn û jîngeh

## Binecure
Nêzî 17 nijad an binecureyan ji berazên erdê ku hatine dabeşandin û saloxandin heta niha:

* *Orycteropus afer afer*
* *O. a. adametzi*  Grote, 1921
* *O. a. aethiopicus*  Sundevall, 1843
* *O. a. angolensis*  Zukowsky & Haltenorth, 1957
* *O. a. erikssoni*  Lönnberg, 1906
* *O. a. faradjius*  Hatt, 1932
* *O. a. haussanus*  Matschie, 1900
* *O. a. kordofanicus*  Rothschild, 1927
* *O. a. lademanni*  Grote, 1911
* *O. a. leptodon*  Hirst, 1906
* *O. a. matschiei*  Grote, 1921
* *O. a. observandus* Grote, 1921
* *O. a. ruvanensis* Grote, 1921
* *O. a. senegalensis* Lesson, 1840
* *O. a. somalicus* Lydekker, 1908
* *O. a. wardi* Lydekker, 1908
* *O. a. wertheri*  Matschie, 1898

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* 

## Girêdanên derve

* IUCN/SSC Afrotheria Specialist Group - Aardvark website 
* Antbear/Aardvark  at wackywildlifewonders.com
* Information at Animal Diversity Web: University of Michigan Museum of Zoology


Kategorî:Canewerên ku di sala 1766an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Komêran

**Komêran** gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye.

5 km ji Şaxê dûr e.Gund di nav daristanan de ye. Li daristanên wê gelek darên gûzan hene.

## Cihên balkêş ên Komêranê

* Kanîsipî Cihekê bo seyranê ye.

Kategorî:Gundên Şaxê
Azbîr

**Azbîr** (bi tirkî: *Kırlangıç*) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

27 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Navê gund berê dikin *Cevizpinari* *(wargeha gûzan)* , paşê karmendên dewletê ji Enqereyê re nameyek dişînin, dibêjin "Ev nav hîç nabe wê bi me bikenin. Li herêmê çivîkên reşêlek gelek hene, werin em navê wê bi tirkî bikin *Kirlangic*". Aborî li ser xwedîkirina ajalan, firotina kedê li bajarên mezin û çandiniyê ye.

Kategorî:Gundên Çirmikê
Vartanîs

**Vartanîs** (bi tirkî: *Kuşdoğan*) gundekî bi ser Çirmika Meletiyè ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Berê gundekî ermeniyan bû û piştî komkujiya ermeniyan wekî xelat dane hin malbatên karmendên dewletê, wan jî firotine. Aborî li ser xwedîkirina ajalan, firotina kedê li bajarên mezin û çandiniyê ye. Li gund silq û titûn jî tê çandin.

Kategorî:Gundên Çirmikê
Zeydanî

**Zeydanî**, **Zêdanî**, **Kaloyan** ( bi tirkî: *Oluklu*) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gund berê wekî *Kurdo, Heydoyan* jî hatiye binavkirin. 40 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Bingeha gund ji alî eşîra Zêdanî ve hatiye avêtin. Lewra jî pirranî bi heman navî tê binavkirin. Di sala 1977'î de bo cara dawî navên wê yên kurdî tên qedexekirin û navê tirkî lêdikin. Gund niha bûne du par, Zêdaniya Jêr û ya Jor. Aborî li ser bax-rezan û xwedîkirina ajalan e. Bandora pişavtina kurdî gelek e. Li gund ristina xalîçeyan û karê mozhinguviyê jî tê kirin.

Kategorî:Gundên Çirmikê
Sarsiya Mezin

**Sarsiya Mezin** (bi tirkî: *Ortaköy*) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

35 km ji Çirmikê dûr e. Xwedîkirina ajalan, mozhinguvî û titûn bilîbûnên sereke ne. Herwekî ajotina loviyan jî pêşketî ye.

## Mezreyên wê

* Sarsiya Piçûk (bi tirkî: *Sarsı*)
* Îlyas (bi tirkî: *İlyaskolu*)

Kategorî:Gundên Çirmikê
Geliya Kevn

**Geliya Kevn** (bi tirkî: *Salkonak*) yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

45 km ji navçeyê dûr dikeve. Aboriya wê li ser çandinî, mozhinguvî û xwedîkirina ajalan e. Hinguvê gund navdar e.

## Mezreyên wê
* Geliya Nû (bi tirkî: Geli)
* Kûran (bi tirkî: Küran)
* Mendik
* ? (bi tirkî: Karlı)

Kategorî:Gundên Çirmikê
Kozik

**Kozik** (), gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye. Li Bakurê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Çirmikê
Yazlax

**Yazlax** (bi tirkî: *İkizce*) yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

8 km ji Çirmikê dûr dikeve. Aborî bi giranî li ser çandiniyê ye. Li gundên rezên tiriyan hene û ji aliyê çandiniya tiriyan ve gundekî navdar e. Li ser bungeha gund kêm lêkolîn hene.

Kategorî:Gundên Çirmikê
Pîr Hemzik

**Pîr Hemzik**, **Bîloyan**, **Qadîran** (), gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Axa wê pirr bi kêrî çandiniyê nayê lê dîsa jî gundî ji bo jiyana xwe çandiniyê dikin. Giraniya aboriyê li ser xwedîkirina ajalan e. Temendirêjên gund dibêjin bav-kalên wan ji Semsûrê hatine. Herêm bi tevayî her dem di bin desthilatdariya mîrên Besnî de bûye.

Kategorî:Gundên Çirmikê
Komorbîdîte

Di psîkolojiyê de dema di heman demê de li cem heman nexweşî ji yekê zêdetir nexweşî hebin, ji vê re **komorbîdîte** tê gotin.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Nexweşî
Nexweşiya zextê ya piştî trawmayê

**Nexweşiya zextê ya piştî trawmayê** bi kurteya **PTSD** (ji îngilîzî: *post-traumatic stress disorder*) tê nasîn. Mebesta vê peyvê nexweşiyên piştî serboriyên trawmatîk derdikevin holê ne. Ev mijar ji bo psîkolojiyê yek ji mijarên herî girîng ên lêkolînê ye. Serboriyên ku dibine sedema trawmayê di serî de şer û çanda şîdetê, serboriyên ku şîdeta fizîkî, derûnî, cinsî û aborî digire nav xwe.

Kategorî:Encamên şer
Kategorî:Leşker
Kategorî:Nexweşî
Metaanalîz

**Metaanalîz** metodeke ku cara yekem ji aliyê Derûnnas Gene V. Glass ve hatiye bikaranîn. Mirov dikare Metaanalîzê weke analîza analîzê bi nav bike.

Kategorî:Derûnnasî
Çandîbûn

thumb|Thear formên bingehîn ên qirkirinê: 1- Veqetandin, 2- Yekbûn, 3- Asîmîlasyon, 4- Marjînalkirin
**Çandîbûn** (an jî **Akulturasyon**) qesd pêvajoya ku ferdek têde helwest, bawerî, kirin an jî tevgerên bi çanda serdest re lihev adapte dike an jî digire ye. Di serî de civaknasî û psîkolojiyê di zanistên civakî de ev têgîn tê bikaranîn.
Têgîna çandîbûn weke bi hev re herikîna rîtuwal û kirinên gelêrî, tercîhên xwarin û aktîvîteyan, kompozîsyona etnîk ya navkesî ya kesekî, nirx, nasnameya tê hîskirin û guherbarên rewşa koçberiyê (weke mînak, cihê ji dayikbûnê, rewşa nifş di nava civaka mêvandar, dirêjiya dema mayîna welatê mêvandar), û pêwîstiyan (huner û zext) pêk hatiye.

Kategorî:Antropolojî
Kategorî:Lêkolînên çandî
Kategorî:Penaberî
Kategorî:Têkiliyên piranî û kêmaniyan
Silav.net

## Armanc û Danasîn
Silav.net malpereke kurdî ye, Malpera SILAV serbixwe ye. SILAV.net di sala 2006ê de dest bi weşanê kir ye.

## Beşên SILAV.net
* Destpêk
* Zindî
* Wêne
* Navên kurdî
* Serokê Kurdistanê
* Nûçe
* Lêgerîn
* Kompûter
* Yarî Online
* Dibistana kurdî
* Stran û Muzîk
* Peywendî

## Girêdanên derve
* Malpera silav.net 
* SILAV English 

Kategorî:Malper
IBM

172px|rast|thumb|Logoya IBM
**IBM** kurtnav jibo *International Business Machines Corporation* anko *Şerîkeya Navneteweyî ya Makîneyên Karweriyê*, şerîkeyeka pirneteweyî ya teknolojî ya kompiyoter û rabêjiyê ye ko binkeyê wê yê serekî li bajarê Armonk li welatê Nû Yorkê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Ev şerîke yek ji wan şerîkeyên tekolojiya pêzanînan e ko ji sedsala 19ê were berdewam kardikit. IBM hişkalav û nermalavên komputerê difiroşit û xizmetkariyên rabêjiyê û mêhvandarîtiyê pêşkêşdikit.

Di dîroka hevçerix da, IBM wekî mezintirîn şerîkeya komputerê li cîhanê dihêt niyasîn. Şerîkeyê zêdetir ji 350,000 karmendan li seranserî cîhanê hene. IBMê zêdetir ji her şerîkeyeka dî ya Amerîkayî mafên pawankirî yên berheman anko *patent* hene. Wê li zêdetir ji 170 welatên cîhanê endezyar û rabêj hene. Karmendên IBMê 3 Xelata Nobelê, 4 Xelata Turing, 5 Nîşanên Neteweyî yên Teknolojiyê û 5 Nîşanên Neteweyî yên Zanistî wergirtine.

Di 1ê gulana 2005ê şerîkeya Çînî ya Lenovo pişka komputerên kesanî (PC) ya IBMê kirî.

## Dîrok
Şerîkeya IBMê li sala 1888ê wekî Herman Hollerith and the Tabulating Machine Company anko *Şerîkeya Herman Hollerith û Makîneyên Xişteyandinê* hat damezirandin. Şerîke li sala 1911ê bû Computing Tabulating Recording Corporation (CTR) *Şerîkeya Tomarkirina Xiştandin a berisandinê*. Li sala 1916ê ew çû lîsteya Sûka Pişkan ya Nû Yorkê û dema li sala 1924ê bûye yek ji şerîkeyên Fortune 500, navê IBMê ji xwe ra hilbijart.


Kategorî:Şirket
Kategorî:Şirketên di Borsaya New Yorkê de tên lîstekirin
Kategorî:Şirketên elektronîkê yên DYAyê
Hişkalav

[thumb|upright|[PDP-11 CPU board]]
Di zanista komputerê de **hişkalav** parçeyên fîzîkî yên komputerê ne, mîna kerxên tivilmanî. Ev zarav beranberî zarava nermalav dihêt. Hişkalavên komputerê bilez wekî nermalavn nahên guhartin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 


Kategorî:Kerxa tivilmanî
Kategorî:Komputer
Kerxa tivilmanî

**Kerxên tivilmanî** ew pergalên elektronîkî ne ko li şûna îşareta analog îşareta tivilman bikardiînin. Elektronîka tivilmanî yek ji mişetirîn nûnerên Cebra Bûlî û binaxe a hemî kerxên tivilmanî yên kompiyoteran, telefonên gerok e.

Yek ji bingehîntirîn parên her kerxeka tivilmanî dergehê mantiqî ye. Bi komkirina çend dergehên mantiqî (ji dehan heta sed hizaran) dergehên mantiqî yên aloztir peyda dibin.


Kategorî:Zanist
Dergehê mantiqî

**Dergehê mantiqî** kiryareka mantiqî li ser yek an zêdetir derxweran (input) dikit û derdayîyekî (output) didit. Mantiqê ko bi awayekê edetî bikardihêt Mantiqê Bûlî ye û piranî di kerxên tivilmanî da bikardihên. Dergên mantiqî zêdetir bi awayekê elektronîkî û bi rêya dayodan û tranzîstoran dihên bicihkirin. Lê bicihkirina wan bi rêyên velerandin a karevayî-asinrevayî, şileyîk anko *fluidics*, ruhnîk anko *optîks* û mekanîk jî dibit.

Kategorî:Zanist
Mantiqê Bûlî

**Mantiqê Bûlî** pergal an dozeneka tivav û kemilan ya kiryarên mantiqî ye. Navê wê ji Corc Bûl dihêt ko jibo cara pêşîn li nîvî ya sedsala 19ê pergaleka cebrî ya mantiqî pênasekirî. Mantiqî Bûlî di elektronîk, nermalav û hişkalavên kompiyoterê da gelek mifa hene û bingehê elektronîka tivilmanî ye. Li sala 1938ê, Klod Şanunî nîşada ka çawa kerxên elektronî yên ko dihên velerandin dikarin bibin modelên mantiqê Bûlî. Ev rastî bi peydabûna kompiyoterên elektronî gelek verêjdar bû.


Kategorî:Zanist
Koma Jiyana Welat

**Koma Jiyana Welat**, Komeke muzîkê ye ku di sala 1997 an de,li NÇM ya şaxa Îzmîrê hatiye avakirin.

## Endamên komê:

# Îsmet Dax,
# Xafûr,
# Welat Özer,
# Feyruzşah Özer

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Kategorî:Muzîk
George Boole

**George Boole** ( – ) matematîknas û fîlozofê Brîtaniyayî ye. Wî Cebra Bûlî vedîtîye ko bingehê hemî hijmartinên komputerî yên nûjen e. Ji ber vê yekê, Bûl wekî yek ji damezirînerên zanistê komputerî dihêt niyasîn, herçind e ko li dema jiyana wî komputer nebûn.

Kategorî:Dîroka felsefeyê
Kategorî:Dîroka zanistê
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fîlozofên îngilîz
Kategorî:Mantiqê Bûlî
Kategorî:Matematîk
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên sedsala 19an
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an
Kategorî:Nivîskarên viktoryayî
Telefona destan

thumb|250px|Telefonine gerok
**Telefona destan**, telefona gerok an telefona beriyê an jî mobîl (mobayl) coreyekê amîrên elektronîkî yê sivike ko mirov dikarit bi xwe ra bibit û ji bo peywendîkirinê bikarbiînit. Bil ji karê veguhastina dengî ko telefoneka edetî jî dikit, telefonên gerokên niha bikardihên gelek karên dî yên mîna xizmatkariya peyama kurt (XPK) anko *SMS* jibo peyamhinartina nivîskî, eposte, bikaranîna înternêtê, û xizmetkariya peyamên çendnavgînî (XPÇ) anko *MMS* jibo şandina wîne û vîdyoan dikit. Piraniya telefonên gerok peywediyê bi toreka şaneyî ya bingehên telefonan dikin. Ev tor jî danûstandinê digel tora telefonên kilîlkirî yên giştî anko *Public Switched Telephone Network* dikit (tenê telefona heyvokan wiha nîne).

Kategorî:Teknolojî
AI

* AI (*Artificial intelligence*), Jîriya çêkirî
* AI (*Amnesty International*), Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî
Servîsa peyama kurt

[thumb|200px|Peyameke kurt a bi [zimanê çînî]]
**Servîsa peyama kurt** anko bi înglîzî *Short Message Service* rêyeka hinartin û wergirtina peyamên kurt bi telefona gerok e. Di pêşda, li sala 1985'ê, XPK wekî parek ji servîsên standard yên Pergala Giloverandî ya Peywendiyên Gerok (bi înglîzî *Global System for Mobile Communications*) hat pênasekirin. Hingî di wê servîsê da 160 karakter bi rêya telefonên destî yên ko di sîstema GSM'ê da kar dikir dihatin hinartin û wergirtin.

Kategorî:Ragihandin
Kategorî:Teknolojî
Kategorî:Telefonên mobîl
Pergala Gloverandî ya Peywendiyên Gerok

**Pergala Gloverandî ya Peywendiyên Gerok** (bi Inglîzî *Global System for Mobile Communications*) di koka xwe da ji kurtnavê *Groupe Spécial Mobile* hatiye û niha berbelavtirîn standera telefonên gerok li cîhanê ye. Zêdetir ji 2 bilyon kesan li nêzî 212 welatan PGPG bikardiînin. Berbelaviya PGPG îmkana roaming anko çûna nav torên behevkarên xizmetkariyên telefonên gerok sanahî dikit. Bi vî awayî bikarhînerên telefonên gerok dikarin telefonên xwe li welatên cidacida bikarbiînin.

Kategorî:Teknolojî
Amonyûmnîtrat

**Amonyûmnîtrat** xoyek e, yê ji amonyak û hidrogennîtrat çêdibe.

## Bi tevayî
Amonyûmnîtrat pir baş di avê da dihele. Cem 20&nbsp;°C 1183 g amonyûmnîtrat di litrek avê da dihele, cem 100&nbsp;°C 8710 g ji wê di litrek avê da dihele. Hên jî amonyûmnîtrat kane di mêtanol da jî bihele.

## Bikaranîn
Amonyûmnîtrat pir caran di semadê da tê bikaranîn.

Kategorî:Bestinê Amonyûm
Kategorî:Dêle bişewte
Kategorî:Nîtrat
Tac Mehel

thumb|Tac Mehel
**Tac Mehel** an **Taca Mehelê** (bi ûrdû: تاج محل, *Tāj Mahal*, hindî: ताज महल, *Tāj Mahal*) yek ji bermahiyên bêhempa yên cîhanê ye.

Bi xwe aramgeheke bîranînê ye. Ji aliyê Şah Cîhan (yek ji Mongolê Mezinan) ve ji bo bîranîna jina wê Mimtaz Mehelê (ya ku di çanda devkî ya kurdî de Banûya Bêhngul e ) hatiye çêkirin.

Li federedewleta Hindistanê Ûttar Pradeşê lê nêzîkî bajarê Agrayê ye. Di nava salê 1631 - 1648 de hatiye çêkirin. Li ser bingeheke 100 m x 100 m mermerî wekî mozoleyeke 58 m bilind, 56 m fireh hatiye sazkirin. Gorên Mimtaz Mehel û Şah Cîhan li wir in. Bi tevî minare, lêzim û baxçeyê xwe li ser xakeke mezin e. Wekî arkîtektî bermahiyeke bêhempa ye û di lîsteya bermahiyên bêhempa yên cîhanê de ye.

Tac Mehel di sala 1983 de ji aliyê UNESCO ve bo mîraseke çanda dinyayê hate girtin û kete bin parastina wê. Nimûneyeke bêhempa yê arkîtektiya Îslamê ye. Di xemlandina wê de gelek zêr, kevirên zimrût û yaqut hwd hatine bikaranîn. Ji aliyê xetçêkeran ve gelek ayetên Quranê hatine nivîsîn. Di çêkirina şaheserê de zêdetirî 20.000 karker tên bikaranîn.

## Serpêhatiya Tac Mehelê ya gelêrî

Mongolê Mezin bi dileke mezin ji xanima xwe Mimtaz Mehelê hezdikiribûye. Bi tevî jina xwe tevlî dagirkirina welatan dibûye. Jina wê di anîna zaroka 14em de jiyana xwe jidestdide. Ev yeka han key dixe şîneke mezin û hêdî hêdî key dest ji desthilatiyê vedikişîne û bala xwe berdide çand û hunerê. Şah Cîhan li ser wesiyeta wê biryar dide kû bîranîneke bêhempa ji mermerên spî ji bo wê û li perê çemê Cemunayê din jî ji mermerên reş ji bo xwe bîranîneke bide çêkirin. Mixabin ew di jiyana xwe de tenê dikare ya spî bi dawî bike. Ew ji aliyê lawê wî ve ji text tê daxistin û heya mirinê tê zîndanîkirin. Piştî mirina wî jî wî tînin li cem Mimtaz Mehelê vedişêrin.

## Pêşangeh

Wêne:Tombs-in-crypt.jpg|Gorên Şah Cîhan û Mumtaz Mehelê li Tac Mehelê
Wêne:Taj Mahal, Agra, India-23Feb2007b.jpg|Tac Mehel ji perê çemê Cemunayê de
Taj Mahal, Sunset, Agra, India.jpg
Taj Mahal, Sunset 2, Agra, India.jpg
Taj Mahal 4, Agra, India.jpg
Taj Mahal, Twilight, Agra, India.jpg
Taj Mahal, Early twilight, Agra, India.jpg


## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1654an li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1650î li Hindistanê
Kategorî:Avahiyên di 1654an de hatine xilaskirin
Kategorî:Bermahiyên bêhempa yên cîhanê
Kategorî:Hindistan
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Hindistanê

Kategorî:Turîzm li Hindistanê
Hespê çemî

thumb|Hespê çemî
**Hespê çemî**, **hespê avî**, **hîpo,** yan **hîpopotamus** (*Hippopotamus amphibius*), cureyek guhandarên bêmû û giyaxwer yên parzemîna Afrîqayê ne. Tenê du cureyên vê malbata jînewer hene ku bi awayê serbixwe dijîn û wek hespên avî -Hippopotamidae- têne hesibandin.
## Belavbûn
Hespên çemî li parzemîna Afrîqayê dijîn. Piştî fîlan û kergedenan, ev ajel sêyemîn ajelên guhandar yên hişkatiyê û bigirstirîn cureyên simdaran in. Ev ajel, nîv-avjî ne ku xwe di nava av û lîtira çeman de hênik dikin. Kêşa mêyên wan bi giştî 1300 kg û ya nêrên wan 1500 kg e. Hevcotbûn û zayîna wan di nava avê de pêk tê û şevan jî, ji bo çêrînê ji avê derdikevin û giya dixwin. Ev bi tenêtî diçerin û ajelên deverparêz in. Egerçi ajelên bigirs û pêkurt in lê leza wan 30 km li her demjimêrê ye û dikarin baş birevin û derbên xedar li dijminên xwe bidin. Ew dikarin tîmseh yan mirovên ku nêzî wan dibin, letûpar bikin.
## Peyvnasî û navlêkirin
Bêjeya *Hippopotamus*, ango hespê çemî ji zimanê yewnanî klasîk hatiye ku (ἵππος: *hippos* ango hesp û ποταμός *potamós* ango çem).

## Pêşangeh

Wêne:Hippo.ogv|Vîdiyo yê hespên çemî li bejiyê.
Wêne:Hippo at dawn.jpg|Hespên çemî bin royê.
Wêne:Hippo and baby.jpg|Hespeke çemî yê mê bi çêlika xwe.
Wêne:Hippo pod edit.jpg|Hespên çemî di avê de ne.
Wêne:Hippo mouth.jpg|Hespeke çemî devê xwe pehn vekirî ye.
Wêne:Hippo fight.jpg|Du hespên çemî yê nêr şer dikin.
Wêne:Anthracotherium magnum.jpg|*Anthracotherium magnum*.
Wêne:Hippo skull dark.jpg|Kiloxê hespekî çemî.
Wêne:Hippovictora.png|Hespên çemî dihatine nêçirkirin ji bo xwarin ê li çaxên berê.
Wêne:Obaysch 1852.jpg|Hespeke çemî li bexçeya ajal û caneweran li Londonê (1852)


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* IUCN Hippo Specialist Group 
* Pablo Escobar's Fugitive Hippo Shot Dead by *The Telegraph*
* Section 8. King Tut may have been killed by a hippopotamus Ancient History Encyclopedia

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Guhandarên Bêmû
Kategorî:Hîpo
Machu Picchu

**Machu Picchu** (wekî *Maçû Pîkçû* tê bilêvkirin, dibe ku di zimanê kevnexwediyan de bûbe wateya *şêwra kevn*) yek ji bermahiyên bêhempa yên cîhanê li Perûyê ye. Ji şarezayiya înkayan ye.

Li ser Çiyayên Andê di bilindiya 2.360 m de hatiye çêkirin. Li deşta Urubamba ye û 88&nbsp;km dûraniya bajarê Cusco de ye. Navê bajêr ê orîgînal nayê zanîn. Piştî hatiye vedîtin, navê lûtkeyek Andê lêdikin. Tê texmînkirin ku di salên 1400'î de hatiye avakirin. Ji ber ku di cihekê asê de ye, dagirkerên spanyolî û çermespiyên din nekarîbûne bibînin û xerabikin.

Bajar di gerekê zanistên Zanîngeha Yale de di  de hatiye vedîtin. Li ser damezrandina bajêr agahiyên sedî sed rast nîn. Tê texmînkirin ku wextekê giregirên oldarên Înkayan li vir jiyane û bajar ji bo parastina wan ji xeterayan hatiye avakirin. Hin angaştên din jî hene lê rastî kes nizane.

Sala 1983'î de kete bin parastina UNESCO û bû yek ji bêhempayên cîhanê. Rojê bi hezaran tûrîst serîlêdana herêmê dike. Bajar wekî pêpelûkan di qûntara çiyê de hatiye avakirin û lê çandiniyeke nûjen hatiye kirin. Pirraniya avahiyên bajêr hêj jî li ser lingan e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avahiyên di 1450î de hatine xilaskirin
Kategorî:Bermahiyên bêhempa yên cîhanê

Kategorî:Perû
Azad Zal

**Azad Zal** nivîskar, rojnamevan, wergêr û rexnegirê wêjeyê yê kurd e.

Azad Zal di 8ê adara 1972an da li Gundê Çawuşelîkeya (Çawişelikya / Çavşeliqya; navê kevin *Gulemîran*) ku bi Navçeya Sûrê ya Amedê ve girêdayî ye hatiye dinyayê.

Wî li ber destê bavê xwe perwerdehiya sereke ya bi kurdî û erebî dîtiye. Şûn de li gund dibistana seretayî ya tirkî xwendiye (1979-1984). Sala pêşî ji ber ku mamosteyê wî kurd bûye û mirovekî baş bûye, zêde bandora çanda tirkî li ser wî çê nebûye. Ji ber ku nasnameya wî tune bûye li gund pênç salên dibistana seretayî bê nasname xwendiye. Lê ji bo ku ew dibistanê berdewam bike û li bajêr perwerdebe nasname pêwist bû. Piştî dibistana sereta sê salên wî diqedin hê nasname nay derxistin. Navê wî jî diguhere dibe Mehmet.
 
Dibistana navîn û Dibistana amadeyî li Amedê dixwîne. Bi kutakirina dibistana amadeyiyê re di kanûna pêşîna 1992 an da ji ber sedemên polîtîk tê girtin. Li ser pirsgirêkên siyasî lê doz tê vekirin û tê darizandin. Di encama darizandinê de 22 sal û şeş meh ceza lê tê birîn. Li Zîndana Amedê, li ya Dîlokê, li ya Giresunê, û li Zindana tîpa Feyê ya Sîncanê (Enqere) bi tevahî 12 salan girtî dimîne.

Di çiriya paşîna 2004an da ji zindanê tê berdan. Piştî tê berdan li Rojnameya Azadiya Welat dest bi karê rojnamegeriyê dike. Li Azadiya Welat edîtoriya beşa cîhan û dîplomasiyê dike û karê wergerê dimeşîne. Şûn de derbasî Enstîtuya Kurdî ya Amedê dibe û di rêveberiya Enstîtuyê de wekî berpirsê kar û barê weşanê cih digire. Her wiha piştî ku Kovara W dewrê Enstîtuya Kurdî ya Amedê dibe; ji hejmara 13mîn şûn de edîtoriya weşanê ya kovarê jî digire ser xwe.

Di duyemîn Kongreya Asayî ya Komeleya Niviskarên Kurd de ji bo lijneya rêveberiyê hatiye helbijartin û wekî cîgirê serokê komeleyê peywir girt.
Zal di heman demê de li Akademiya Dîrokê ya Rojhilata Navîn jî kar û barê redaksiyona xebatên kurdî dike. Di derveyê vana de mamostetiya zimanê kurdî, wergera sîmultane, ya nivîskî, tîpguhezî û tîprêzî (ya erebî-latînî / latînî-erebî), grafik, dîzayn û rûpelsaziya (mîzanpaj) pirtûk, kovar û hwd., dike.

Zal, di 22yê nîsana 2011ê de bi navê Weşanên J&J weşanxaneyekê vekir û dest bi weşana J&J Ensîklopediya Kurdî kir. Ew gerînendetî û berpirsiyariya giştî ya Weşanên J&J dike.

Azad Zal zewicandî ye û du keç û lawekî wî hene.

## Berhem
* *[[Teşî (pirtûk)|Teşî]]* (hezîran-2009), Weşanên AVA, Helbest, ISBN 978-605-89342-0-7
* *Zimanê Kurdî* (îlon-2009) Enstîtuya Kurdî ya Amedê, Rêziman, 238 rûpel, ISBN 978-605-60745-2-3
* *Sûzê û Hirç* (kanûna pêşîn]]-2009) Weşanên Şaredariya Kayapinarê, (Berhevkirin, çîroka gelêrî ya zarokan), ISBN 978-605-88972-4-3
* *Rêwî* (çiriya pêşîn-2010). Weşanên AVA, helbest, ISBN 978-605-88436-9-1
* *J&J Ensîklopediya Kurdî*-Fasîkul-1 [A-ADEM] (gulan]]-2011). Weşanên J&J, Ensîklopedî, ISSN 977-2146-6238

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Lêkolînerên kurd
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Amonyûmklorîd

**Amonyûmklorîd** (NH4Cl) xoyekî sipî ye.

## Bi tevayî
Amonyûmklorîd baş di avê da dihele (370  \frac {g}{l}). Amonyûmklorîd di xwarinê da tê bikaranîn di bin navî *E 510* da. Nirxa pH yê 1 % amonyûmklorîd di avê da dibe 5,5, yanî tirş dibe. Amonyûmklorîd xerab di êtanol dihele û tewr di asêton û êter da nahele.

Mera bazên makin tevle amonyûmklorîd bike, amonyakî gazî jê derdikeve.
:\mathrm{NH_4Cl + KOH \longrightarrow NH_3 \uparrow + KCl + H_2O}
:Amonyûmklorîd û kalyûmhîdroksîd (bazê makin) dibin amonyakî gazî, kalyûmklorîd û av.

## Pirtûk
* Pradyot Patnaik: *Handbook of Inorganic Chemicals*. McGraw-Hill, New York 2002 ISBN 0-07-049439-8 (inglîzî)

Kategorî:Bestinê Amonyûm
Kategorî:Klorîd
Kategorî:Xeterî
Osman Efendî

**Osman Efendî**, **Usman Efendîyo Babij** nuştox bî.

Osman Esad Efendî serra 1852 di Sêwreg di amo dinya. Lajê Hecî Eyyûb Efendî yo. Hecî Eyyûb Efendî Muftiyê Sêwregî bîyo. Osman Esad Efendî Babij o. Na eşîri hewna Sêwreg di esta û aşîra gird a. Na eşîri bi ziwandê Dimili ya (Zazakî) qisey kena. Na eşîri ra bol alîmî resayê.

Osman Esad Efendî badê tehsîldê xwi yê siftekênî (verênî), Muftîdê Sêwregî Zulfîqar Zuhtî Efendî het di wendo. Serra 1882 di îcazet giroto. Osmanî, Erebî, Kirdasî û Dimilî zanaynê.

Destpêkerdeya memûretiya ey serra 1884 di bî. Û Sêwreg di Azayê Mahkemaya Bîdayetî bî. Serra 1905 di badê mergdê Muftiyê Sêwregî Zulfîqar Zuhtî Efendî di, Sêwreg di bîyo miftî. Serra 1929 di merdo, 25 serrî miftîyêyi kerda.

Serra 1917 di cirê rutbeyê mexracî dîyayo ki, o rutbe îlim di rutbeyêdo gird û biqîmet bi.

Çirê ki bi sarixada kiho ya millet mîiyandi geyrayo Osman Esad Efendî rê Yeşîlbaş Osman Efendî vajîyayo. Ê wenden ra bol hez kerdo û bi wenden da xwi ya kar kerdo. Wezîfeyê xo bêkemaney ardo herûn. Labelê qandê ney zî millet cirê bol îtîmat kerdo ew cira bol hez kerdo.

Osman Esad Efendî serra 1901 di Menga Remezanî di yew mewlîd nuşto. Mewlidê ci ziwandê dimilî yo. Alfabeya ci jî erebî ya. Vanê ki Hecî Ûsib Efendî bi ziwandê Tirkî ya mewlidêk nuşto, mewlidê cira mileta Sêwregî bol hes kerdo. Ney sera Osman Esad Eefendî menga rojeyî di hefteyêk teber nêvejîyayo. Nê heftî miyan di mewlîdê dimilî nuşto. Ey vato ki: ‘’Marîfet, çiyo ki çinê bo kes ey virazo, o çiyo ki her kes zano, kerdişê ey marîfet niyo’’. Osman Esad Efendî çaxo ki no mewlîd nuşto, mewlidê xwi neşr nêkerdo.

Heta ew ro destnuşteyê nê mewlidî, Sêwreg di wanîyeno. Bi wasitayê dê Mila Nezîrî Sêwregî jî serra 1933 di Şam di bi terefê Mîr Celaded Bedirxan bi name dê Bîyîşa Pêxemberî, kitabxanayê Hawarî di neşr bîyo.

Mewlidî Osman Esad Efendî, bi ziwandê dimilî di kitabo siftekên (verên) o. Verdê ney bi ziwandê Dimili ya kitabêk nênusîyayo, Qandê ci jî no mewlidê Osman Esad Efendî bol kiymetlî yo.

Osman Esad Efendî mewlidê xwi bi dimiliyê Sêwregî û fekdê eşîrda xwi ya nuşto ew ziwanê mewlidê ci jî bol pak o.

Tarîxzano Kirdas Mehmed Emîn Zekî Beg kitabê ciyo Meşhûrê Kurd û Kurdistan di qalê Osman Esad Efendî û mewlidê ci kerdo ew mewlidê Osman Esad Efendî bol bol metih kerdo.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskar
Carl von Linné

**Carl von Linné** (Carl Linaeus, Carolus Linnaeus) [bilêvkin: Karl fon Linê] (jdb. 1707 − m.1778), zanistyar, siruştnas, ajelnas û giyanasê swêdî ye ku bingehên rêzdanê zanistî yan zanista taksonomiya biyolojiyê daniye. Di sala 1735an di pirtûka xwe bi navê *Systema Naturae* ku tê de der dorî 4.400 cure ji canewer an ajalan rêzkiriye û der dorî 7.700 cure ji giyanan rêz daye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Biyolog
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Jidayikbûn 1707
Kategorî:Mirin 1778
Kategorî:Swêdî
Dîwarê Çînê

thumb|Nexşeya ku tê de Dîwarê Mezin ê Çînê diyar e
**Dîwarê Mezin ê Çînê** yan **Dîwarê Çînê** (bi çîniya hêsankirî: 长城; bi çîniya kevneşopî: 長城; bi pinyin: *Chángchéng*; ango, "bedena dirêj") ji gelek birc û dîwarên sitûr pêk tê yên ku li bakurê Çînê ji bo parastina welatê Çînê hatiye avakirin. Ev dîwar gelek caran di şer de hatiye xirakirin û ji nû ve hatiye avakirin. Navê wê gelek caran hatiye guhertin, lê belê navê wê yê herî naskirî "Dîwarê Mezin ê Çînê" ye û wê ev nav di dema hikumdariya Ming de girtiye. Dirêjiya vê bedenê li gor çavkaniyan tê guhartin. Li gor raporeke ku di sala 1999an de hatiye amade kirin, dirêjiya wê 6.700 km ye.

## Pêşangeh

Wêne:Noel 2005 Pékin 031 muraille de chine Mutianyu.jpg|Dîwarê Çînê
Wêne:GreatWallNearBeijingWinter.jpg|Dîwarê Mezin ji dûr de li zivistanê
Wêne:Great Wall of China July 2006.JPG|Dîwarê Çînê li havînê


## Girêdanên derve

Kategorî:Bermahiyên bêhempa yên cîhanê

Kategorî:Erdnîgariya Çînê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Çînê
Kategorî:Qin Shi Huang
Cristo Redentor (peyker)

thumb|200px|Cristo Redentor, peykerê Mesîhê Xilaskar yê bajarê Rio de Janeiro.
thumb|200px|Rio de Janeiro ji peykerî de.
thumb|200px|Peykerê Mesîhê Xilaskar li ser çiyayê Corcovadoyê.

**Cristo Redentor** (, ku tê wateya "Mesîhê Xilaskar") peykerekî bîrdarî ya Îsayê Mesîh e ku li başûrê Rio de Janeiro (Brezîl) li ser lûtkeya çiyayê Corcovado hatiye avakirin. Peyker 30 metre bilind e û di şêwaza Art Deco de di sala 1931ê de hate amadekirin. Ew ji gelek peykerên mezin ên Îsa re bû modelek. Di bingehê bi qasî heşt metre bilind de dêrek heye.

Bilindahiya peyker 30 metre, bera wî 28 metre û giraniya wî jî 1200 ton e. Peyker ji her derê bajarê Rio de Janeiro xuya dike. Ramana vî peykerî di sala 1921ê di çarçoveya pîrozbahiyên sedsaliya rizgarbûna Brezîlê (1822) ji pêşbirkek bi navê berhemek dînî ku ji aliyê dêrê ve hatibû pêşniyarkirin deholê.

## Mijarên têkidar
* Heft nuwazeyên cîhanê

## Çavkanî

Kategorî:Avahiyên di 1931ê de hatine xilaskirin
Kategorî:Bermahiyên bêhempa yên cîhanê
Kategorî:Brezîl
Kategorî:Peyker
Tora Hevêrka

**Tora Hevêrka** navê herêmeke cografîk e.

Ji çiyayan pêk tê. Bi zimanê Sûryanî ji herêmê re turabdîn tê gotin di nav Kurdan de wekî tor an jî tora hevêrka tê bi nav kirin.Ev nav jiber go herêm salên 1800 hetanî 1950 dibin deshilatdariya êla hevêrka da maye lê hatîye kirin û ji wir û vêda bi vî navî hatîye bi navkirin

Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Herêmên Kurdistanê
Bêmrîn

**Bêmrîn**, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Kategorî:Gundên Silopiyê
Silib

**Silib** (bi tirkî: Damlaca) gundekî navçeya Silopiya ya ser bi Şirnexê ve ye.

Dema ku di sala 1994an de gund ji ber terora li herêmê hat valakirin û di sala 2004an de ji bo niştecihbûnê hat vekirin, navê tirkî "Beşiktaş" girt. Gundê ku berê girêdayî navçeya Silopî ya Mêrdînê bû, di sala 1990ê de bi navçeya Silopiya ya Şirnexê ya ku nû hatiye avakirin ve hatiye girêdan.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Silopiyê
Kulya

**Kulya**, anku **Kulyan** (bi romì: *Çardaklı*) gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Navek wê dı ji «ZÜRÂ» ye.Gelê wê zige xwe bi gemin û bêz û berxâ terdiki.

Ağa yê gundî tine.Telebe dibistana xwe li Silopyâ di qedinin.

Kategorî:Gundên Silopiyê
Girê Gewre, Silopî

**Girê Gewre** (), gundekî navçeya Silopiya ser bi Şirnexê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Silopiyê
Wehsid

**Wehsid** (), gundekî navçeya Silopiya ya Şirnexê ye.

Wehsid gundê Smaîle Hesenê Osman e; kurê wî Berces heye, dengbêjekî pir mezin e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Silopiyê
Hurisya

**Hurîsya**, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.

Kategorî:Gundên Silopiyê
Zêdga

**Zêdga**, anku **Zêdka, Zêdika, Zêdikan** () gundekî navçeya Silopiya ye ku ser bi Şirnexê ve ye.

Kategorî:Gundên Silopiyê
Sofî Salim

**Sofî Salim**, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye. Li vî gundî nêzikaya 10 mala heye. Aboriya gund li ser xwedîkirina heywanan û çandinê ye. Herî zêde genim , pembû,garis tê çandin. Lê dîsa jî aboriya wan zêdetir ser xwêdîkirina heywanan e. Ev gund dundekî biçûk e ji ber wê girêdayê Basûrîn e ye û Basûrîn jî girêdayê Rihanî yê ye.Li rojavayê gund sûrî heye û navbera wan de ava Dîcleyê dibore. Li bakurê gund jî Iraq heye û navbera wan de jî ava Hêzil dibore.

Kategorî:Gundên Silopiyê
Terabersivîn

**Terabersivîn** (bi Inglîzî *transducer*) amûrek e ko jibo meremên mîna pîvanê an veguhastina pêzanînan (informasiyonan) teherekê wize anko enerjiyê dikit teherekê dî yê wizeyê. Ev amîr piranî karevayî, elektronîkî, elektromîkanîkî, karevayî-asirevayî, fotonîk anko fotovoltaîk in. Bi awayekê giştîtir, terabersivîn her amîrek e ko îşaretekê ji teherekî dikit teherekê dî.

## Coreyên Terabersivînan

Hinek ji terabersivînan ev in:

* Antên anko Arîyel ko pêlên karevayîasinrevayî dikit sirêmeka karevayî û bervajî.

* Borî ya tîrêja katodî îşaretên karevayî dikit yên bînahî.

* fotosel anko patiriya rojê guhartinên asta ruhniyê dikit guhartinên bergiriyê.

* maykrofon anko guhok guhartinên pesta hewa anko bayî dikit guhartnên voltînî ya karevayê.

* birîbêj anko loudspeaker guhartinên voltîniya karevayê dikit guhartinên denganî.

Kategorî:Teknolojî
Îşareta tivilman

**Îşareta tivilman** jibo zêdetir ji têgehekê bikar dihêt: jibo îşareta demdiyarkirî û jibo îşaretên pêlanî (ji rengê pêlan) di sîstemeka tivilman da.

## Îşaretên demdiyarkirî
Îşaretên tivilman bi awayekê edetî pêşberkirina tivilmanane ya îşaretên demdiyarkirî ne ko piranî ji îşaretên analog dihên wergirtin.

Îşareteka analog dayî anko datumek e ko bi demê dihêt guhartin, mîna germahiya cihekê diyarkirî an voltînî ya girêyekê di kerxeka karevayî da. Ev dibit ko wekî kiryareka matîmatîkî bihêt pêşberkirin, bi awayekî ko dem têda berguhêra azad e û îşaret bi xwe jî berguhêreka vebestî anko berbar. Îşareta demdiyarkirî nimûneyeka îşareta analog e: îşaret di navberên diyarkirî yên demê da dihêt wergirtin ( jibo mînak her mayrosaniyekê anko yek li ser hizara saniyeyê) ne bi berdewamî.

Kategorî:Teknolojî
Kategorî:Telekomunîkasyon
Volt

**Volt** yek ji yekînên SI anko sîstema navneteweyî ya yekînan e. Volt yekîn a cidatiya potansiyelê anko hêza karevalivîn (electromotive force) e. Ev nav jibo rêzgirtina li fîzîkzanistvanê Îtaliyayî Alessandro Volta yî, ko pîla vpltayîk afirandî, hatiye danan.

## Pênas
Volt wekî cidatiya potansiyelê dinavbera du serên gehîneka karevayê da dihêt pênaskirin dema sirêmeka yek amperî xurtanîyeka yek watî belavbikit. Pêşberkirina wê ya bingehîn di sîstema navneteweyî ya yekînan (SI) da bi vî awayî ye: m².kg.s-³.A-¹ anko jûleka enerjî jibo her kûlombeka barê karevayî.

Kategorî:Alessandro Volta
Kategorî:Elektrîk
Tevgera vegera Orşelîmê

**Tevgera Vegera Orşelîmê** (bi çînî: 传回耶路撒冷运动, bi pinyin: *chuánhuí yēlùsālěng yùndòng*)) navê tevgereke dînî ya hindek mesîhiyên çînî ne ji bo evangelîkkirina hemî welatên bûdayî, hindû û misilmanên cîhanê. Ev tevger li salên 1920an dest pê bû, lê ji ber tepeserkirina wan ji aliyê komûnîstan ve xwe veşart. Armanca niha ya vê dêra nepenî ya çînê evangelîkkirina 51 welatên cîhanê ye ko dikevin ser Riya Hevrîşimê (ji Çînê heta Deryaya Navîn). Niha nêzî 100.000 hinartî yên wan li wan welatan dixebitin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Xiristiyanî li Çînê
Alessandro Volta

Kont **Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta** (18ê reşemeha 1745ê - 5ê adara 1827ê) fîzîkzanistvanê îtaliyayî ko jibo afirandina bateriya karebayê li sala 1800ê navdar e.


Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Jidayikbûn 1745
Kategorî:Mirin 1827
Şiyan (fizîk)

**Şiyan**, **zor**, bi soranî: **tiwana**, **tuwana** (sembol: ) di fizîkê da, şiyan nirixa bicihbûna karî an enerjiya veguhastî ye. Bi gotineka dî, şiyan enerjiya mezaxtî an pêdivî di yekîna demî da ye. Bi vî awayî, şiyan (P) dibît kar (W) dabêşî demê (T). 

## Yekîn
Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan anko SI da, şiyan enerjî dabêşî demê ye. Di SIyê da, yekîna şiyanê wat e ko dibît joule dabêşî saniyekê. 

Yekînên ne-SIyî yên şiyanê ev in: şiyana hespî (horsepower) û pê-pawend di deqîqeyê da. Her şiyaneke hespî 33,000 pê-pawend di deqîqeyê da ne, anko şiyana pêdivî ji bo pêyekî bilinkirina 550 pawendan di sanûyeyekê da. Ev jî beranberî 746 Watan e. Yekînên dî jî hene mîna dBm, pîvaneka logarîtmî ko hezaryeka Watê dikit bingehê pîvanê, û kalorî di çaxik anko seetê da ko zêdetir jibo zadî û bi awayê kîlokalorî anko hezar kaloriyan bikar dihêt.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Çendaniyên fizikî
Kategorî:Elektrîk
Kategorî:Hêz
Îşareta analog

**Îşareta analog** (bi înglîzî *analog signal*) îşareteka berguhêr e ko ji aliyê demê û mezinahiyê ve berdewam e. Bervajî vê, di îşareta tivilman da biçûktirîn guhartin guhartineka ramandar e. Behsa anaolgiyê piranî di karevayê da dihat kirin, lê sîstemên mîkanîkî, avikanî (haydrolîk) û bayanî (pneumatik) jî dikarin îşaretên analog vebiguhêzin.

Hemî pêzanîn (informasiyon) bi îşaretên analog dihên şandin. Jibo vê, her îşaretek bersiveka pîvayî beranberî guhartina di diyarokeka fîzîkî da ye, jibo mînak, deng, ruhnî, germahî, pest an pêgehî da ye û ev bi rêya transducer anko terabersivînekê pêkdihêt.

Jibo mînak, di tomarkirineka analog ya dengî da, guhartina pesta dengî di mîkrofon anko guhokekê da dibit sedema guhartina mezinahî ya voltînî ya sirêma karevayê ko ji guhokê derbaz dibit. Zêdebûna mezinahî ya dengî dibit sedema guhartina voltînî ya karevayê bê guhartina nizim anko rîtma wê.

## Çavkanî

Kategorî:Teknolojî
Pergala Navneteweyî ya Yekeyan

[thumb|Yekeyên bingehîn ev in: [second (s), metre (m), kîlogram (kg), ampere (A), kelvin (K), mole (mol) û candela (cd)]]
**Pergala Navneteweyî ya Yekeyan** (bi înglîzî *The International System of Units*) ko ji ber navê wê yê fransî (*Le Système international d'unités*) wekî SI dihêt kurtkirin tehera nûdem ya pergala metrîk e. Ev pergal di warê bazirganî û zanistî da berbelavtirîn pergala yekeyan li cîhanê ye.

Pergala metrîk ya kevin çend destekekên yekeyan tê da bûn. SI li sala 1960ê li ser bingehê pergala metre-kîlogram-saniyeyê hat avakirin. Ev pergal gelek pergaleka jînwer e û gelek yekeyên nû bi lihevhatinên navnetewî û li goreyê pêşdaçûna teknolojî yên pîvanê pênase dikit an jî pênaseyên kevin yên yekeyên kevin diguhêrit.

Piraniya welatên cîhanê pergala SI wekî pergala fermî pejirandî ye. Lê hêşta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di gelek biyavan da sîstema kevin jî dixebitînin. Li Brîtanyayê siyaseta hikûmetê wergerandina pergala kevn e, lê hêşta ev pergal di hemî waran da bi temamî nahêt xebitandin. Welatên ko hêşta SI bi tewawî nexebitandî (mîna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û KYB) yekeyên xwe yên pergalên kevin li goreyê SIyê jinûve pênaskirine.

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Standardên navneteweyî
!
Şiyana hespî

**Şiyana hespî**, **hêza hespî**, bi soranî: **espetiwana** (bi înglîzî: *horsepower*, bi kurtî: *hp*), navê çend yekînên ne SIyî yên şiyanê ne. Di axivtinên zanistî da şiyana hespî nahêt bikaranîn. Sedema vê jî ne zelalî ya zaravê û hebûna berdêlekê (Wat) di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da ye. Lê dîsa jî, di hindek biyavên mîna pîşesazî ya tirombêl anko automobîlan da, hêşta ev zarav ji bo şiyana herî mezin ya makîneya hundirîn-suj dihêt bikaranîn.

Li dema serederîkirina digel zarava şiyana hespî da dibê du hokran li ber çavan bin:

* Pênaseyên cidacida yên yekînê bi xwe

* Standerên cidacida ji bo pîvanê bi xwe

Lewma dema dihêt gotin ko xurtaniya makîneyekê 100 şiyana hespî ne, gelek ramanên cida yên vê gotine hene. Lê dema Wat, ko yekîneka SI ye, dihêt bikaranîn çi cidatî di navbera pênaseyan da nîne.

## Pêçnase
Ji sala 1782ê were ko James Watt zarav şiyana hespî bikaranî, gelek pênase ji bo wê hatine pêşberkirin:

* Şiyana hespî ya mekanîkî: 0.74569987158227022 kW
* Şiyana hespî ya metrîk: 0.73549875 kW
* Şiyana hespî ya karevayî: 0.746 kW
* Şiyana hespî ya Boiler: 9.8095 kW

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Hêz
Pê (yekeya pîvanê)

**Pê** (bi înglîzî *foot*) yekeyeke pîvana dirêjahiyê ye. Li goreyê gelek sîstemên yekeyan pê bi gelek awayan dihêt pênasekirin. Lê bi giştî, ji sê-yeka heta çar-yeka metreyê ya SIyê ye. Her yardek 3 pê ye û her pêyek jî 12 înç e.

## Pênase
Li sala 1958an, DYA û welatên Hevberjewend yarda navneteweyî 0,9144 metre dana. Bi vî awayî her pêyek dibit 0,3048 metre.

## Dîrok
Di gelek kultur û ferhengên cîhanê de zarav û yekeya pê heye. Cara pêşîn, li sala 2575ê berî zayînê, sûmeriyan ev yeke bikaraniye.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Yekeyên dirêjiyê
Watt

Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînanda, **watt** yekîneka xurtaniyê ye ko dibit yek jûl di sanîyekê da. Mirovekê ko li peyîskan bserdikevit karekî dikit bi nirxekê nêzî 200 wattan. Pehlevanek dikarit jibo heyama 30 deqîqeyan bi nirixa 300 wattan bixebitit. Trombçlek dikarit bi 30,000 watan xweş bibezit û glopekê ruhnahiyê li malan nêzî 60 heta 100 wattan ji enerjî ya karevayê dimezêxit.

## Pênase

Yek watt yek jûl (yekîna SI jibo enerjî) di saniyeyekê de (1 watt = 1 J/s), anko yek niyoton metir di sanîyeyê da ye.
Bi kurtasî tenê jî "W" tê nivîsîn.

Di karevayê da, yek watt dibit yek volt caran yek amper. Anko, eger yek volta cidatiya potansîyelê di navbera du serên gehîneka karevayê da hebit û yek ampera karevayê ji gehînê derbaz bibit, hingî yek wat xurtanî hatiye belavkirin.
Navê Watt ji navê Zanyarê inglîz "James Watt" hatî ye.

:1 mW (Milliwatt) 0,001 W.,
:1 W (Watt) 1 W.,
:1 kW (Kilowatt) 1000 W.,
:1 MW (Megawatt),
:1 GW (Gigawatt),
:1 TW (Terawatt),
herweha...

Kategorî:Fizîk
Yard

**Yard** (bi Inglîzî *Yard*) yekîneka pîvana dirêjahiyê ye. Li goreyê gelek sîstemên yekînan yard bi gelek awayan dihêt pênasekirin. Lê bi giştî, 0.9144 metira SIyê ye. Her yardek 3 pê.

## Pênase
Li sala 1958ê, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û welatên Hevberjewend yarda navneteweyî 0.9144 metir dana. Her yardeka navneteweyî dibit:

* nîv fatom,

* 3 pê (yekîn)

* 36 înç

* 0.9144 metira SI (her metireka SI dibit 1.0936 yardên navneteweyî)

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Yekeyên dirêjiyê
Basûrîn

**Basûrîn** (), gundekî girêdayî navçeya Silopî ye.Hin kes dibêjin navê Basûrînê ji Asûriyan tê, hin kes jî dibêjin ji ber ku nêzî Sûriyê navê wê bûye Basûrîn. Di gund de nêzîkî 70 mal hene.Li Başûrê gund Iraq, li Rojavayê gund jî Sûrî heye.Di navbera gund û Sûrî de ava Dîcleyê derbas dibe,lê sînor ji aliyê dewletê ve hatiye dîwar kirin.Li Başûrê gund girek heye. Dibêjin ev gir ji aliyê Asûriyan ve bi destî ji bo xeberdanê hatiye çêkirin.Dû Asuriyan re gund ketiye bin destê Sasaniyan.Aboriya gund li ser çandina pembû,garis,fisteqên binerdî û ajokariyê ye. Hin mal koçî bajêr kiriye û ev koç hêj jî dewam dike.Di gund de kesê herî pîr Hecî Evdirehman e û temenê wî jî nêzî 120 ê ye. Lê hêj lêkolînek û roportajek bi vî kesî re nehatiye kirin.

Kategorî:Gundên Silopiyê