open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
New York

**New York** an jî **Nû York** yek ji 50 dewletên DYAyê ye. Bajarê wê yê herî mezin New York City ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1788an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Komgirav

**Komgirav** an jî **Arxîpel** , wûşe *archipelagus* di zimanê latînî de derbasa zimanên din bûye. Ew ji bo koma giravên nêzî hev tê bikaranîn. Bi yewnanî "ἀρχι-" (*arxi*) ango "ser", "πέλαγος" (*pelagos*) ango "derya" ye. Ew herî pêşîn ji bo giravên Egeyê dihat bikaranîn. Paş de jî bi gelemperî, ji bo komgiravên gîşkan hat xebitandin.

## Hin Komgirava Cîhanê Mezin
### [[Okyanûsa Atlantîk]]
* Giravên Brîtanî
* Giravên Kanarya
* Giravên Hîndiyên Rojava

### [[Okyanûsa Mezin]]
* Giravên Society
* Giravên Hawai
* Komgirava Malezyayê
* Giravên Japon
* Giravên Karolin
* Nû Zelenda
* Fîlîpînan
* Giravên Salomon
* Komgirava Tuamotu
* Vanuatu

### [[Okyanûsa Hindê]]
* Giravên Andaman
* Maldîv
* Seychellen

### [[Okyanûsa Arktîk]]
* Giraven Keybanû Elisabeth
* Sewernaya Semliya
* Spitsbergen

### [[Okyanûsa Başûr]]
* Giravên Georgie Başûr
* Giravên Başûra Shetland

## Çavkanî


Kategorî:Şiklên erdê yên beravî û okyanûsî
Zimanên slavî

thumb|rast||350px|Slavî yên başûr
Zimanên **slavî** an **slavonî** komeka zimanên jihevnêzîk in ko neteweyên slav pê diaxivin. Ev ziman tayekê zimanên Zimanmalbata hind û ewropî ne ko piranî ya axivtinkerên wan li Ewropaya Rojhelat, hindek deverên Balkanê, Ewropaya Navîn û hindek herêmên Asyayê dijîn.

## Tayên zimanên Slavî
Zana zimanên Slavî dabêşî sê tayan dikin:

* **[[Slaviya rojhilatî]]**: zimanên rûsî, ûkraynî, belarûsî û rusînî ji vî tayî ne.

* **[[Slaviya rojavayî]]** bi xwe dibe çend çiqilên dî:
** Çekî û Slovakî
** Sorbiya Jêrîn û Sorbiya Jorîn ko du zimanên hindek kêmaniyên Elmanyayê ne.
** Zimanên lehî anko *lechitic*: Polonî, pomeranî/keşûbî û zimanê mirî yê polabî.
* **[[Slaviya başûr]]** ko van çiklên jêrîn bi xwe ve digirit:
** bindesteka rojavayî ko ev ziman in: slovenî, krowatî, bosnayî, montenegrî û serbî.
** bindesteka rojhilatî: bulgarî û makedonî (hindek ji şehrezayên zimanên slavî zimanê Makedonyayî yek ji devokên zimanê Bulgarî dihesibînin.

Kategorî:Malbatên zimanan
Îzmîr

**Îzmîr**, berê wek **Smîrna** dihat zanîn (, , , ji  an ; ), bajarekî metropolê ye li qeraxa rojavayê Anatolyayê û serbajarê Parêzgeha Îzmîrê ye. Bajêr piştî Stembol û Enqereyê sêyem bajarê herî qelebalix ê li Tirkiyeyê ye û mezintirîn qada bajarî ya li ser Deryaya Egeyê ye. Di sala 2019an de nifûsa Îzmîrê 2 milyon û 965 hezar û 900 kes û nifûsa Parêzgeha Îzmîrê jî 4 milyon û 367 hezar û 251 kes hatiye hejmartin. Nifûsa qada bajêr ya avakirî (yan metro) 3.209.179 kes bû. Îzmîr yek ji bajarên Tirkiyeyê ku bi sed hezaran kurd di salên 90î û di salên dawiyê de ji Bakurê Kurdistanê koçê vî bajarê bûne.

Bajêr li ser peravên deryayî yên Kendava Îzmîrê û li hundir ber bi bakur ve li seranserê Deltaya Çemê Gedizê dirêj dibe, li rojhilat li kêleka deşteke aluviyal a ku ji aliyê çend çemên piçûk ve hatine çêkirin û li aliyê başûr jî li ser erdekî hişk hatiye avakirin. Dîroka bajêr ji serdema neolîtîk û vir ve 3000 salan zêdetir dîroka bajarvanî ya tomarkirî heye û heta 8500 sal jî dîroka bicih bûna mirovahî ya bajêr hatiye tomarkirin. Di kevnariya klasîk de bajar bi navê Smîrna (/ˈsmɜːrnə/ SMUR-nə; bi yewnanî: Σμύρνη, bi romanî: Smîrnî/Smîrnê) hatiye binavkirin. Heya sala 1923an ku navbera Yewnanîstan û Tirkiyeyê de pevguhertina nifûsê pêk hatiye, li Îzmîrê nifûsek mezinê yewnanan hebû.

## Etîmolojî
Navê bajêr ê berê Simîrna ye ku ji zimanê grekî tê. Îzmîr heya piştî avakirina Komara Tirkiyeyê bi piranî ji niştecihên yewnanan pêk dihat. Di şerê tirk û yewnanan de grekiyên li Anatolyayê dijiyan hatin derkirin û Simîrna jî bi şerekî dijwar hate bidestxistin. Navê bajêr a berê ji aliyê rayedarên Tirkiyê ve tê qedexekirin û bajêr wekî İzmir hatiye binavkirin.

## Gelhe
Li gorî hejmarinên sala 2019an gelheya bajêr 4 367 251 kes e.  Li bejarê serê km2 yê 367 kes dikeve.  Li gorî daneyên dawî ya sala 2019an, Belavbûna gelheyî ya herî zêde, 14 649 km2/kes, li navçeyê Konakê dijî. Rêjeya zêdebûna gelheya salane ya li bajarê ji sedê 1,08% an navçeya Konakê ye. Navçeya ku herî zêde gelheya wê zêde bûye ji sedê (3,99%) navçeya Torbali ye. Navçe ya herî zêde ku gelheya wê qêm bû ye, ji sedî kêm (-,336%) navçeya Kınıkê ye.

## Dîmenên ji Îzmîrê

Skyscrapers in Izmir - Turkey.jpg|Dîmenek ji navçeya Bayrakliyê ku di salên bûye navenda bazirganiya Îzmîrê.
TR Izmir asv2020-02 img31 Konak Square.jpg|Dîmenek ji Qada Konaxê li lavçeya Konakê.
Celsus-Bibliothek2.jpg|Derveyî Pirtûkxaneya Celsus li Efesê, Îzmîr.
Pergamon - 04.jpg|Perestgeha Trajan li Pergamon, Îzmîr.
Mavibahçe.jpg|Navenda Danûstandin ya Baxçeyê Şîn, li navçeya Karşıyaka, Îzmîr.
TR Izmir asv2020-02 img63 Folkart Towers.jpg|Dîmenên ji avahiyên cêwî ya li navçeya Bayraklı, Îzmîr.
Mistral and Ege Perla.jpg|Dîmenek ji Birca Mistral Ofisê.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Alaska

**Alaska** eyaleteke Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya ne hevgirtî ye ku li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur e. Eyaleta herî bakur, a herî rojava û a herî rojhilata Dewletên Yekbûyî ye. Giravên Eleutî ji merîdyana 180an derbasê nîvkada rojhilatê dibe. 

## Nifûs

## Wêne

Wêne:Qeşa li Tengava Frederick(Alaska).JPG|Qeşa li Tengava Frederick a Alaskayê
Wêne:Sîpana kendava leconte(Alaska).JPG|Besteleka li Kendava Leconte ya Alaska

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Avabûnên 1959an li DYAyê
Kategorî:Bakurê Amerîkayê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1959an de hatine avakirin
Kategorî:Enklav û ekslav
Kategorî:Okyanûsa Arktîk
Kategorî:Rojavaya DYAyê
Arîzona

**Arîzona** yek ji dewletên DYAyê ye. Paytexta wê Phoenix e.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Avabûnên 1912an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1912an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Kategorî:Rojavaya DYAyê
Arkansas

**Arkansas** bi 3.011.524 niştecîh (2020) yek ji dewletên başûrê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Nasnavên Arkansas *The Natural State* ("Dewleta xwezayî") û *Land of Opportunity* ("Welatê îmkanan") in. Paytexta Arkansas Little Rock e.

Navê Arkansas ji bilêvkirina fransî ya peyva *[[Quapaw]]* tê ku tê wateya "welatê mirovên ku li jêrzemînê dijîn". Bilêvkirin bi fermî di sala 1881 de bi biryara dewleta federal - li ser bilêvkirina koçberên fransî an îtalî hate damezrandin.

## Hin agahiyên derbarê Arkansasê de

* Rûber: 137.732 km² (29emîn mezin)
* Gelhe: 2.752.629 (33emîn mezin)
* Paytext: Little Rock
* Zimanê fermî: Îngilîzî
* Postkod: AR
* Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.state.ar.us


Kategorî:Avabûnên 1836an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1836an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Karolînaya Başûr

**Karolînaya Başûr** (bi îngilîzî: *South Carolina*) yek ji herêmên federal ên DYE ye.

Kategorî:Avabûnên 1788an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1788an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kolorado

**Kolorado** yek ji herêmên federal ên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Koloradoyê

* Rûber: 269.837 km²
* Gelhe: 4.601.403 (2004)
* Paytext: Denver
* Zimanê fermî: inglîzî
* Postkod: CO
* Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.colorado.gov

Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1876an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1861ê de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê

Kategorî:Rojavaya DYAyê
Connecticut

**Connecticut** (bixwîne: *Konektîkit*) yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên Connecticut

* Rûber: 14.371 km²
* Gelhe: 3.503.604
* Paytext: Hartford
* Postkod: CT
* Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.ct.gov


Wêne:USS Nautilus SSN571.JPG
Wêne:Yale University Old Campus.JPG
Wêne:LighthousePoint NewHavenCT.JPG


Kategorî:Avabûnên 1788an li DYAyê

Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1788an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kategorî:New England
Dakotaya Bakur

**Dakotaya Bakur** (bi îngilîzî: *North Dakota*) yek ji dewletên DYA ye.

## Agahiyên derbarê North Dakota
* Rûber: 183.272 km²
* Gelhe: 642.200 (2000)
* Paytext: Bismarck
* Postkod: ND
* Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.nd.gov

Kategorî:Avabûnên 1889an li DYAyê

Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1889an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Dakotaya Başûr

**Dakotaya Başûr** (South *Dakota*) yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Dakotaya Başûr

* Rûber: 199.905 km²
* Gelhe: 754.844 (2000)
* Paytext: Pierre (Dakotaya Başûr)
* Postkod: SD
* Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.state.sd.us 

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1889an li DYAyê

Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1889an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Delaware

**Delaware** yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Delaware

* Rûber: 6.452 km²
* Gelhe: 830.364
* Paytext: Dover (Delaware)
* Postkod: DE
* Malpera fermî ya parêzgehê: http://www.delaware.gov

Kategorî:Avabûnên 1787an li DYAyê

Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1787an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Karolînaya Bakur

thumb|Ala Karolînaya Bakur
thumb|Nîşana Karolînaya Bakur

**Karolînaya Bakur** (bi înglîzî: *North Carolina*) yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Karolîna Bakur

* Rûber: 139.509&nbsp;km² (28emîn mezin)
* Gelhe: 8.049.313 (11emîn mezin)
* Paytext: Raleigh
* Zimanê zikmakî: inglîzî
* Postkod: NC
* Malpera fermî ya dewletê: http://www.nc.gov

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1789an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Florîda

**Florîda** yek ji dewletên DYAyê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1845an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1845an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê

Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Hawaii

**Hawaii** (bi zimanê hawaiiyî: *Mokuʻāina o Hawaiʻi*) dewleta herî nû ya DYAyê ku di  de bû dewleta 50em a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.

Hawaii ji 137 giravan pêk tê û di nav Okyanûsa Mezin de ye dikeve. Wargeheke turîstîk e. Bi milyonan tûrîst her sal diçin Hawaiiyê û aboriya wê jî li ser turîzmê ye.

## Giravên sereke yên Hawaiiyê
thumb|Rêzegirava Hawaiiyê
* Hawaii
* Maui
* Kahoolawe
* Lānai
* Molokai
* Oahu
* Kauai
* Niihau

## Mijarên têkildar
* Girava Hawaiiyê
* Rêzegirava Hawaiiyê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1959an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1959an de hatine avakirin

Kategorî:Okyanûsya
Kategorî:Rojavaya DYAyê
Idaho

**Idaho** [], yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Idaho

* Rûber: 216.632 km²
* Gelhe: 1.429.096
* Paytext: Boise
* Postkod: ID
* Malpera fermî ya dewletê: http://www.state.id.us

Kategorî:Avabûnên 1890an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1890an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê

Kategorî:Rojavaya DYAyê
Indiana

**Indiana** (bi kurdî: *Indiana*) yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Indiana de
* Rûber: 94.321 km²
* Gelhe: 6.237.569 (2004)
* Paytext: Indianapolis
* Postkod: IN
* Malpera fermî ya dewletê: www.in.gov

Kategorî:Avabûnên 1816an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1816an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Iowa

**Iowa** [], yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Iowa

* Rûber: 145.743 km²
* Gelhe: 2.954.451
* Paytext: Des Moines
* Postkod: IA
* Malpera fermî ya federedewletê: www.iowa.gov

Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1846an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Gotar

**Gotar** an meqale, nivîseke ser mijarekê ye. Ji bo madeyên Wîkîpediyayê, em jî dibêjin "gotar".

Kategorî:Wêje
Georgia

**Georgia** (bilêvkirina kurdî: *Corciya*) yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Georgiayê

* Rûber: 154.077 km²
* Gelhe: 9,072,576
* Paytext: Atlanta
* Postkod: GA
* Malpera fermî ya dewleta federal: http://www.ga.gov

Kategorî:Avabûnên 1788an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1788an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Karl Barth

**Karl Barth** (10 gulan 1886, Basel, Swîsre - 10 kanûna pêşîn 1968, Basel) dînnasekî protestan ê swîsrî bû.

Barth ji sala 1911ê ve wek sosyalîstekî tundrawdemokrat çalak bû. Ji sala 1914an de wî ji dînnasiya lîberal a almanî ya mamosteyên xwe yên ku piştgiriya Şerê Cîhanî yê Yekem kiribûn şikand. Wî bi şîroveyên xwe yên li ser Nameya ji Romayiyan re (*Der Römerbrief*, 1919/1922) dînnasiya diyalektîk ava kir.

Kurê profesorê dînnasiyê, li Bern, Berlîn, Tübingen û Marburgê xwendina xwe dişopîne. Di sala 1904an de li Jenevê dibe keşe. Ew bi tevlî Partiya civaka demokratîk dibe û ji bona civakeke nûjen dixebite.

Di sala 1921ê de li Götingenê (Almanya) dibe profesorê dînnasiyê. Di salên 1919an de wî şîroveya Nameya ji Romayiyan re derxist. Ev yek bû sedema rexneyên giran û li sînorên dêra reformîst jî nesekinîn. Di sala 1932an de beşa yekem a *Kirchliche Dogmatik* (Dogmatîka Dêrane) derxist. Berhemek bê dawî ku bi heta dawiya jiyana xwe li serê xebitiye. Ev xebata baldar wî ji rastiya wextê wî qut nake. Barth dînnasiyê têkilî jiyana rojane dike.

Di 1934an de ew nivîskarê sereke yê danezana Barmen e. Danezana Barmen nivîsek e ku muhalefeta xiristiyanan li dijî nazîstan nîşan dide. Di 1935an de ew vedigere Swîsreyê û wek profesorê dînnasiyê li Zanîngeha Baselê kar dike.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Jidayikbûn 1886
Kategorî:Mirin 1968
Kategorî:Swîsrî
Keşe

[thumb|200px|Du keşeyên [katolîk]]
**Keşe** ya **keşa** di ola xiristiyaniyê de rutbeyeke mirovekî oldar e. Wek melayê misilmanan.

Keşe di duakirinê pêşengiyê dike. Di dêrê, mirovên ku tên û lê dirûnihin, ew li pêşiya wan ku berê wî li wan bê disekinê û ew çawa dibêje, mirovên filah yên ku hatine dêrê jî, weke wî dikin. Rêz û hûrmete mirovên filah hemûyan jê re heye. Ji aliyê, zanîna xwe ve jî, jê tê xwestin ku kxwediyê zanîna bingihîn ya ola filahiyê bê, ku karibê di duakirinê de pêşengiyê bike.

Kategorî:Fileh
Kategorî:Xirîstiyanî
Arîzona (cudakirin)

Çend wateyên **Arîzona** hene.
*Arîzona, heremî DYA'yê
*Arizona City, bajarek li Arîzona (heremî DYE'yê)
California (cudakirin)

Pir wate bi navî **California** hene.
* Kalîforniya, heremek li DYA'yê
* California (dîrokî), perçekî kevin li rojavayê DYA'yê
* Nîvgiravê California li Meksîkê
** Baja California, heremek li bakurê Nîvgiravê California
** Baja California Sur, heremek li başûrê Nîvgirava California

Pir navên bajaran li cîhanê **California** ne.
* Bajarên DYA:
** California City li Kalîforniya, heremekî DYA'yê
** California (Kentakî) li Kentakî, heremekî DYA'yê
** California (Maine) li Maine, heremekî DYA'yê
** California (Maryland) li Maryland, heremekî DYA'yê
** California (Michigan) li Michigan, heremekî DYA'yê
** California (Missouri) li Missouri, heremekî DYA'yê
** California (Karolînaya Baku) li Karolînaya Bakur, heremekî DYE'yê
** California (Ohio) li Ohio, heremekî DYE'yê
** California (Pensîlvanya) li Pensîlvanya, heremekî DYA'yê
* Bajarên Brîtanya:
** California (Buckinghamshire) li Buckinghamshire
** California (Norfolk) li Norfolk
* Bajarên Kanada:
** California (Nû Brunswick)
** Lower California
** California (Lanark County)
** California (Leeds and Grenville County)
Delaware (cudakirin)

Pir wateyên **Delaware** hene.
*Delaware, heremek li DYE'yê
*Delaware (çem), çemek li DYE'yê
*Bajarê Keneda
**Delaware (Ontario)
*Bajarê DYE
**Delaware (Iowa) li Iowa
**Delaware (Ohio) li Ohio
**Delaware City li Delaware
**Delaware Water Gap li Pennsylvania
*County'yên DYE
**Delaware County (Indiana) li Indiana
**Delaware County (Iowa) li Iowa
**Delaware County (New York) li New York
**Delaware County (Ohio) li Ohio
**Delaware County (Oklahoma) li Oklahoma
**Delaware County (Pennsylvania) li Pennysylvania
Florîda (cudakirin)

Çend wateyên **Florîda** hene.
*Florîda, heremek li DYA'yê
*Florîda (Massachusetts), bajarek li Berkshire County di heremê Massachusetts da
*Florîda (Departamento), departamentoyek li Ûrûgûay
*Florîda (Ûrûgûay), paytexta Florîda (Departamento)
Kansas

**Kansas** yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Kansasê de
* Rûber: 213.283 km²
* Gelhe: 2.735.502 (2004)
* Paytext: Topeka
* Postkod: KS
* Malpera fermî ya dewletê: kansas.gov

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1861ê li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1861ê de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kentakî

**Kentakî**, anku **Kentucky**  (bi inglîzî: *Kentucky*) yek ji federaldewletên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1792an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1792an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kansas (cudakirin)

Çend wateyên **Kansas** hene.
*Kansas, heremek li DYE'yê
*Kansas (çem), çemek di Kansasê da
*Kansas (muzîk), komekî muzîk bi navî *Kansas*
*Pir bajar di DYE'yê da bi navî *[[Kansas City]]*
Louisiana

**Louisiana** (bi kurdî: *Lûîzîyana*) yek ji federedewletên DYE ye.

## Hin agahiyên derbarê Louisianayê de
* Rûber: 134.382 km²
* Gelhe: 4.496.334 (2002)
* Paytext: Baton Rouge
* Postkod: LA
* Malpera fermî ya federedewletê: louisiana.gov 

Kategorî:Avabûnên 1812an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1812an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Kansas City

Pir bajar di DYA'yê da bi navî **Kansas City** ne.

* Kansas City (Kansas) di Kansas da
* Kansas City (Missouri) di Missouri da
* Kansas City (Oregon) di Oregon da
* Kansas City (Tennessee) di Tennessee da
* Kansas City (Mîsîsîpî) di Mîsîsîpî da
Kolorado (cudakirin)

Çend wateyên **Colorado** û **Kolorado** hene.
* Kolorado, herêmeke DYAyê
* Kolorado (Rio Grande do Sul), bajarek li Brezîlê
* Kolorado (çemê rojavayê), çemek li rojavayê DYAyê
* Kolorado (çemê rojhilatê), çemek li rojhilatê DYAyê, herêma Texas
* Çemê Koloradoyê (Arjentîn), çemek li Arjentînê
Maryland

**Maryland** (bixwîne: *Marîland*) yek ji federedewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Marylandê de

* Rûber: 32.160 km²
* Gelhe: 5.296.486 (di sala 2000î de)
* Paytext: Annapolis
* Koda posteyî: MD
* Malpera fermî ya federedewletê: state.md.us 

Kategorî:Avabûnên 1788an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1788an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Michigan

**Michigan** () yek ji federedewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Michiganê
* Rûber: 250.941 km²
* Gelhe: 9.938.444 (2000)
* Paytext: Lansing
* Postkod: MI
* Malpera fermî ya federedewletê: michigan.gov

Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1837an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Minnesota

**Minnesota** federedewleteke DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Minnesotayê de
* Rûber: 225.365 km²
* Gelhe: 4.919.479 (2004)
* Paytext: Saint Paul
* Postkod: MN
* Malpera fermî ya federedewletê: mn.gov

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1858an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1858an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Maine

**Maine** (bi kurdî: *Meîn*) yek ji federedewletên DYE ye.

## Agahiyên derbarê Maineyê de

* Rûber: 91653 km²
* Gelhe: 1.305.728
* Paytext: Augusta
* Postkod: ME
* Malpera fermî ya federedewletê: http://www.me.gov 


Image:Portland Head Lighthouse, Maine.jpg
Image:Photo of the Week - Moose in mist (ME) (12637633223).jpg
Image:Hamlin Peak seen from Baxter Peak.jpg


Kategorî:Avabûnên 1820an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1820an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê

Kategorî:New England
Massachusetts

**Massachusetts** () yek ji dewletên DYAyê ye.

## Pêşangeh

Wêne:Lexington Battle Green during performance of Old Guard Fife & Drum Corps.jpg|Lexington Common
Wêne:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg|Boston
Wêne:131023-F-PR861-033 Hanscom participates in World Series pregame events.jpg|Fenway Park


## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1788an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1788an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê

Kategorî:New England
Beşa saetê

thumb|Nexşeya beşên saetê yên Dinyayê
thumb|350px|Xêzedema guhertinê
**Beşa saetê** an jî **beşa demê**, bi kurtasî **UTC** (bi inglîzî: *Coordinated Universal Time*) navçeyê ko li deman heman heye. Gorî we dinya bi toziya 15° niqira, qasî ko navberê de herî pir saetek bibe, hatiya par kirin e. Gorî wê dinya li 24 navçeya saeta par bûya. Li Cemseran 24 saet jî hêne, lê li Antarktîka tim UTC heye.

Bi rast li derekê roj gîşte xala herî bilind, li wir saet 12 ne. Lê gorî navçeya saetî jî li ser nexşeke, an jî bi rast mirov aliya rojhilat de hara saet kêm dibe, ku rojava da hara jî saet pêş de dera. Ew saet kêm bûn, an jî pir bûn e sînoraka xwe he ye. Bi wê re Xêzedema Guhertinê tê gotin. Mirov aliya rojhilat de wê xêzê derbaz bike rojakî kar dika, aliya rojava de derbaz bike jî rojakî winda dike.

## Dîrok
Beşa saetê ya herî pêşîn li Brîtanyayê, di 1ê kanûna pêşîn a 1847an de ji bo British Railways hat bikaranîn. Ya tevayî li cîhanê herî pêşîn jî Sandford Fleming endazeyarê rêhesinî li Kanada 1879an bi "saetê rêhesin" pêşniyarî kir. Di çiriya pêşîn a 1884an de Washingtonê di konferanseke li ser meridyenan (Konferansa li ser Meridyanên Navneteweyî) de hat pejirandin ku dinya bi 24 beşên saetê, her yek di 15 meridyenan hatî pê, parve bibe. Navbera her navçeyekê de jî bila saetek, 60 hûrdemin bibe. Disa di wê konferansê da hat biryardan ku bila dîdexaneyê Greenwich a li Londonê meridyena sifir be.

Li dinya niha gorî beşa saetê (UTC) hatiye parvekirin. Ji bo wê Greenwich Mean Time tê hilgirtina bal e. UTC gorî meridyena sifir li Greenwichê li Londonê tê mîhengkirin.

Her dewletek beşeke xwe ya saetê heye. Welatê li rojhelat û rojava dirêj dibin li yeka pitir beşa xwe ya saetê hene. Rûsya bi 11, DYA 6, Kanada 5, Brezîl 4, Awistralya û Meksîk jî bi 3 beşên saetê hatine parvekirin. Tevî ku Çîn jî li ser rojava û rojhilat welatekî gelek fireh jî be beşeke saetê ya tenê heye. Ji bo wê sînorên Efxanistan û Çin de sê saet cuda heye.

## Saeta havînî
Li biharan gelek welat derbazî beşeke saetê ya din dibin, payîzan jî şûnde vedigerin. Minakî welatên ewropayî; zivistanan piraniya welatên ewropayî di beşa saetê ya UTC+1 de ne. Ji bo havînan roj hîn pir bibînin derbazî beşa saetê ya UTC+2 dibin. Li payîzê jî şûnde vedigerîne UTC+1.

## Binerê

* Saet (yeke)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* www.welt-zeit-uhr.de (Beşên saetê li Cîhanê)
* Nexşeya bi beşên saetê 
* http://www.instanttimezone.com/ 

Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Navçeya demê
UTC-12

**UTC-12** navçeyakê demjimêrî ye. International Date Line West (IDLW) tê nav kirin. Li Girava Baker û li Girava Howland tê bikaranin. Ew navçeye herî paş de dest bi roj dike ye.

Kategorî:Navçeya demê
UTC-11

**UTC-11** yek Beşên Demjimêrê ye. Li ew dernan tê bikaranin;

* Samoa
* Samoaya Emerîka
* Giravên Midway
* Tokelau

Kategorî:Navçeya demê
UTC+14

**UTC+14**, easternmost time zone tê nav kirin, yek Beşên Demjimêrê ye. Li ew deran tê bikaranin;

* Kiribati (li hin deran)
* Giravên Rêzê(Line Islands)
* Girava Christmas

Kategorî:Navçeya demê
Mîsîsîpî

**Mîsîsîpî** (bi inglîzî: *Missisippi*) yek ji dewletên federal ên DYA ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1817an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1817an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Missouri

**Missouri** yek e ji federedewletên DYAyê.

## Hin agahiyên derbarê Missouriyê de
* Rûber: 180.693 km²
* Gelhe: 5.595.211 (2000)
* Paytext: Jefferson City
* Postkod: MO
* Malpera fermî ya federedewletê: mo.gov

Kategorî:Avabûnên 1821ê li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1821ê de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Montana

**Montana** yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin ahagiyên derbarê Montanayê

* Rûber: 381.156 km²
* Gelhe: 909.453 (2002)
* Paytext: Helena
* Postkod: MT
* Malpera fermî ya dewletê: state.mt.us 

Kategorî:Avabûnên 1889an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1889an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê

Kategorî:Rojavaya DYAyê
Nebraska

**Nebraska** yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Nebraskayê

* Rûber: 200.520 km²
* Gelhe: 1.711.263 (2000)
* Paytext: Lincoln
* Postkod: NE
* Malpera fermî ya dewletê: nebraska.gov

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1867an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1867an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Nevada

**Nevada** yek ji dewletên DYAyê ye. Nevada di nav 50 dewletan de heftemîn herî mezin e, lê yek ji wan ên herî kêm niştecîh e. Carson City, li beşa rojava ya dewletê, paytext e.

## Dîrok
Herêm di 1519 de ji hêla Spanyayê ve hate îdîakirin, lê gava ku Meksîkê di 1821ê de serxwebûna xwe ji Spanyayê bi dest xist, erd bû beşek ji Meksîkê. Dûv re di sala 1848an de, di dawiya Şerê Meksîkî-Amerîkî de, Dewletên Yekbûyî li herêmê girt.

Di sala 1859an de li herêmê zêr û zîv hatin dîtin û bi hezaran niştecîh bi hêviya ku dewlemend bibin li wir bazdan. Nevada di 1864an de bû dewlet.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera Fermî ya Nevada 
* navenda dermankirinê ya Nevada

Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1864an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê

Kategorî:Rojavaya DYAyê
UTC-10

**UTC-10** yek Beşên Demjimêrê ye. Alaska-Hawaii Standard Time(AHST) jî tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-9 dibin û tê Hawaii Daylight Time(HDT) nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;

* Giravên Cook
* Polynesiya Fransî
* DYE
** Alaska (hin deran)
** Hawaii

Kategorî:Navçeya demê
Maine (cudakirin)

Çend wateyên **Maine** hene.
* Maine, heremek li DYE'yê
* Maine (Fransa), heremek li Fransayê
* Maine (çem), çemek li Fransayê
Mîsîsîpî (cudakirin)

[thumb|Çemê [Mîsîsîpî (çem)|Mîsîsîpî di DYA'yê da]]

Çend wateyên **Mîsîpî** an jî **Mississippi** hene.
* Mîsîsîpî, heremek li DYA'yê da
* Mîsîsîpî (çem), çemek li DYA'yê da
* Mîsîsîpî (Kanada), çemek li Kanadayê da
* Du county'yên amerîkî
** Mississippi County (Arkansas) li Arkansas da
** Mississippi County (Missouri) li Missouri da
Missouri (cudakirin)

Pir wateyên **Missouri** hene.
* Missouri, heremek li DYE'yê
* Missouri City, bajarek li Texasê da
* Missouri (çem), çemek li DYE'yê da
* Missouri (fîlm), fîlmekî Western, yê di salê 1971 da derket.
New Hampshire

**New Hampshire** dewletek li  herêma Nû Înglistan a  Dewletên Yekbûyî ye. Ew ji hêla Massachusetts ve hat li başûr, Vermont ber bi rojava, maine û Kendava Maine ber bi rojhilat, û parêzgeha Kanadayî ya Quebec ya bakur. Ji 50 eyaletên Dewletên Yekbûyî, Nû Hampshire ji hêla deverê ve pêncemîn piçûktir e û dehemîn herî kêm nifûs e, bi piçek zêdetirî 1.3 mîlyon niştecîhan. Concord paytextê eyaletê ye, dema Manchester  bajarê herî mezin e. Dirûşma Nû Hampshire, "Azad bijî an Bimire", rola wê di Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî de nîşan dide; Nasnavê wê, "Dewleta Granît", ji avabûnên wê yên granît û kanên wê yên berfireh vedibêje.


Wêne:New hampshire in autumn .jpg
Wêne:Nashua NH Main Street 50.JPG
Wêne:Atlantic Swimmers.JPG


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1788an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1788an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kategorî:New England
Montana (cudakirin)

Pir wateyên **Montana** hene.
* Montana, heremek li DYE'yê da
* Montana (Montana), bajarek di heremê Montana da
* Montana (Bulgaristan), bajarek di Bulgaristanê da
* Crans-Montana, cihek di heremê Wallis di Swîsre da
* Montana VS, gundek di Crans-Montana di heremê Wallis di Swîsre da
* Montana Austria, xetekî balafiran li Awistirya navberê salên 1970 - 1980

Ev kesan bi navî **Montana** ne:
* Joe Montana, gogbazekî amerîkî
* Patsy Montana, stranbêjekê amerîkî
* Bissy Montana, rapvanekî alman
Nebraska (cudakirin)

Çend wateyên **Nebraska** hene.
*Nebraska, heremek li DYE'yê da
*Albûmek û stranek ji Bruce Springsteen
Nevada (cudakirin)

Pir wateyên **Nevada** hene.
*Nevada, heremek li DYE'yê
*Bajarên DYE:
**Nevada (Iowa) li Iowa da
**Nevada (Missouri) li Missouri da
**Nevada (Texas) li Texas da
**Nevada City (California) li California da
*County'yên DYE:
**Nevada County (Arkansas) li Arkansas da
**Nevada County (California) li California da
*Sierra Nevada, sehrayek li Nevada da
Nû Jersey

**Nû Jersey** an **Nû Cersey** an jî **New Jersey** dewletek li  herêmên Atlantîka navîn, Bakurrojhilat ya  Dewletên Yekbûyî ye. Ew li bakur û rojhilat bi eyaleta Nû Yorkê re sînordar e; li rojhilat, başûrrojhilat, û başûr bi Okyanûsa Atlantîk; li rojava li aliyê Çemê Delaware û Pensîlvanya û li başûrê rojava ji hêla Delaware Bay û eyaleta Delaware. Bi 7.354 mîl çargoşe (19,050 km2), Nû Jersey pêncemîn eyaleta herî piçûk e ku li gorî qada erdî ye, lê bi nêzîkê 9,3 mîlyon niştecîhan re, 11-emîn-herî nifûs û herî niştecîh e. Paytexta eyaleta Nû Jersey Trenton e, dema ku bajarê herî qelebalix ê eyaletê Newark e. Ji bilî wîlayeta Warren, hemû wîlayetên eyaletê di nav herêmên statîstîkî yên hevgirtî Bajarê Nû Yorkê an Fîladelfiya de ne; ji ber vê yekê, qada metropolê ya herî mezin a dewletê dikeve nav Nû Yorka Mezin.

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1787an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Oklahoma

**Oklahoma** yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Oklahomayê

* Rûber: 181.196 km²
* Gelhe: 3.450.654
* Paytext: Oklahoma City
* Postkod: OK
* Malpera fermî ya dewletê: http://www.ok.gov
* Allen Williamson Bridge, Oklahoma
* Politician Gary Richardson, Oklahoma
* [Representative Allen Williamson, Oklahoma](http://en.wikipedia.org/wiki/Allen_Williamson_(Representative))
* Politician John Jarman, Oklahoma
* Senator James Allen Williamson, Oklahoma

Kategorî:Avabûnên 1907an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1907an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Pensîlvanya

**Eyaleta Pensîlvanya** (bi îngilîzî: *State of Pennsylvania*) yek ji dewletên DYAyê ye.

## Hin agahiyên derbarê Pensîlvanyayê
* Rûber: 119.283 km²
* Gelhe: 12.281.054 (2000)
* Paytext: Harrisburg
* Postkod: PA
* Malpera fermî ya dewletê: http://www.state.pa.us


Wêne:Bethlehem Pennsylvania Main Street.jpg
Wêne:City Hall, 2013, Philadelphia PA.jpg
Wêne:Duquesne Incline from top.jpg


Kategorî:Avabûnên 1787an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1787an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Deryaya Adriyatîk

thumb|200px|Deryaya Adriyatîk ji ezman de
thumb|200px|Nexşa Deryaya Adriyatîk
**Deryaya Adriyatîk** an jî bi kurtî **Adriyatîk** deryayeke li Ewropayê ye. Ew berê de, gorî Herodot, bi navî bajarekî Îtalyayê Adria li ber wê hatîye navendin. Ew bi îtalyanî *Mare Adriatico*, elbanî *Deti Adriatik*, serbî *Jadransko Morje*, slovenî *Jadransko Morje* tê navandin. Ewê Nîvgirava Balkan û Nîvgirava Apennîn li hev vediqetine. Navçe xweyê başûr di derve bi Deryaya Îyon jî tê nav kirin.

Dewletê li dor wê Îtalya, Slovenya, Kroatya, Bosniya û Herzegovîna, Montenegro û Albanya ye.

## Erdnîgarî û dane
Deryaya Adriyatîk di bakur rojava de, başûr rojhelat heta 820 km direj dibe. Fireh bûnê xwe jî bi nîvekî 180 km ye. Fireh bûnê xwe herî mezin digehe 220 km 132.000 km² aqara wê heye. Kûr bûnê herî mezin 1.251 m ye, û ew xalê di navberê Bari û Durres de ye.

Berava bakurên dûzin û benderê xweristî hêne.

Berava Kroatyayê, nîvgirava Istrien de, ji bo ko çiyayî ye, di Adriyatîk de jî gelek girav hêne. Beravên rojava bi navê Dalmaçya (bi kroatî: *Dalmajica*) tê navkirin.

### Bender
* Îtalya: Trieste, Venedîk, Chioggia, Ankona, Pescara, Barî, Brindisi
* Slovenya: Koper
* Kroatya: Pula, Rijeka, Ploče, Zadar, Split, Dubrovnik
* Montenegro: Kotor, Bar
* Albanya: Durrës, Vlora

### Girav
* Kroatya: Di berava Kroatyayê de 1185 girav hêne. Le li wan pirekê biçûkin û li ser jiyan tune . Li wan hinekên mezin ewnana; Brač, Cres, Čiovo, Dugi Otok, Îlovik, Korčula, Lastovo, Lopud, Lošinj, Pag, Premuda, Olib, Rab, Susak, Sveti Nikola, Vis, Unije
* Montenegro: Sveti Stefan Bucht von Kotor: Mamula, Ostrvo cvijeca, Gospa od Skrpjela û Sveti Djordje
* Albanya: Sazan
* Îtalya: Tremiti

## Çavkanî

## Giradanên derve
* Wênen Adrîyatîkê di peykan de

* 

Adriyatîk

Kategorî:Deryaya Navîn
Kategorî:Deryayên Albanyayê
Kategorî:Deryayên Îtalyayê
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Komên avê yên Bosniya û Herzegovîna
Kategorî:Komên avê yên Montenegroyê
Kategorî:Komên avê yên Slovenyayê
Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê
UTC+3:30

**UTC+3:30** yek Beşên Demjimêrê ye. Li Îranê tenê tê bikaranin. Iran Time (IRT) tê nav kirin.

## Girêdanên derve
* Bajarên di UTC+3:30 de

Kategorî:Navçeya demê
Nû Meksîk

**Nû Meksîk** (bi îngilîzî: New Mexico ; bi spanî *Nuevo México )* dewletek e li başûrê rojavayê Dewletên Yekbûyî. Ew yek ji dewletên çiyayî yên başûrê Çiyayên Rocky ye, ku herêma Çar Corners a rojavayê Dewletên Yekbûyî bi Utah, Kolorado û Arîzona re parve dike û ji rojhilat û başûrê rojhilat ve bi Teksas, li bakur-rojhilat Oklahoma û eyaletên Meksîkî yên Chihuahua û Sonora li başûr sînorkirî ye.

## Pêşangeh

Wêne:KiMo Albuquerque.jpg
Wêne:Very large array clouds.jpg
Wêne:Chaco Canyon Hungo Pavi ruins staircase NPS.jpg


Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1912an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Ohio

**Ohio** () yek ji dewletên DYAyê ye.

Kategorî:Avabûnên 1803an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1803an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
UTC+4:30

**UTC+4:30** yek Beşên Demjimêrê ye. Li Efxanistanê tenê tê bikaranin.

## Girêdanên derve
* Bajarên di UTC+3:30 de

Kategorî:Navçeya demê
Tênêsî

**Tênêsî**, anku **Tennessee**  (bi inglîzî: *Tennessee*, bi zimanê cherokee: ᏔᎾᏏ *Tanasi*) yek ji dewletên DYAyê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1796an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1796an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Vermont

**Vermont** [], yek ji dewletên DYAyê ye.

## Pêşangeh

Wêne:Burke from Lyndonville.jpg
Wêne:Burlington, Vermont.jpg
Wêne:Bartonsville Covered Bridge.jpg


Kategorî:Avabûnên 1791ê li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1791ê de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kategorî:New England
Dilovan Seîd

**Dilovan Seîd**, hozanvan û peyvnivêsê kurd li sala 1979ê li kurdistana başur ji dayik bûye. ji sala 2005ê ta niha hozana dinivise .Yekem albuma xwe ya hozanan li sala 2006'an derxistiye bi navê azar û duyem albuma xwe bi navê hîvî tomar kirîye ku hijmareka zur jê hatiye firotandin bu êkemîn car di kurdistanê da albumek hozana bi hête tomar kirin herwesa li Iraqê ya dilovan seîdîye. Gelek hozan dayine sitranbêjên kurd mîna hindirîn cemîl-cutyar zaxoyî-şilan hejar-mihemed can-Siyar mizîrî û yên din. Klipên dilovan seidi li kenalên kurdî navxuyî û jiderve hatine pexiş kirin û temaşevanek baş ji xwe razî kirîye . Dilovan seid nika li Zaxo dijît û li gelek radyoyên kurdî li zaxo karkirîye .

## Berhem

* Azar
* Hîvî

Kategorî:Hozan
Kategorî:Hunermend
Kategorî:Stranbêj
Teksas

**Eyaleta Teksas** (bi îngilîzî: *State of Texas*) yek ji dewletên DYAyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1845an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1845an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê

Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Utah

**Utah** [], dewletek li binavçeya Çiyayê Rojava ya Rojavayê Dewletên Yekbûyî ye.

Utah dewleteke Dewletên Yekbûyî yên bexşîn e ku li rojhilatê wê bi Kolorado, li bakurê rojhilatê wê bi Wyoming, li bakurê wê bi Idaho, li başûrê wê bi Arîzona, û li rojavayê wê bi Nevada re sînordar e. Utah di heman demê de li başûr-rojhilatê quncikek Nû Meksîk jî digire.

Ji pêncî dewletên Dewletên Yekbûyî, Utah ji hêla dewletê ve 13emîn a herî mezin e; bi nifûsa xwe ji sê milyonî zêdetir e, ew 30emîn a herî nifûs û 11emîn a kêmtir nifûs e.

Pêşkeftina bajarî bi piranî li du deveran kom dibe: Eniya Wasatch li beşa bakur-navendî ya dewletê, ku ji sê parên duyê nifûsê tê de ye û paytext, Salt Lake City dihewîne û Washington County li başûr-rojavayê, bi zêdetirî 180.000 niştecîh. Piraniya nîvê rojavayê Utah li Great Basin dikeve.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1896an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1896an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Kategorî:Rojavaya DYAyê
Îştar

**Îştar**, bi navekê din Înanna, ku di kurdî de ji "stêr" û an jî "star" xwedawenda adanî û xweşikiyê, di baweriyên rojhilata Navîn (Mezopotamya) de xwedî cihek pir girîng e. Sûmeriyan jê re digot Înanna, lê Akadî û Babîliyan jê re digot Îştar, an Astarte.

Îştar wek xwedaya evînê û ya şer jî tê niyasîn. Wê jiyan û mirin jî birêve dibir.
220x124px|thumb|rast|Inanna

Wê li ser jîyane rûnistî zagon û destûriyên jîyane kifşkirin. Di malbatê û jîyane de wê jin jî û mêr jî, wê xwediyê çi awayê bê û çi cihî bê, wê da kifşkirin. Ew di çanda mezopotamya de xwediyê wateyeka mazin û gîring a. Cihê wê mazin a. Hizrên wê yên ku bi destûriyên wê yên ku nivîsandin, di pêşketina jîyanê de bûna hîmê pêşketina bi deman re.

Di deme Sumeriyan de jî û di deme Akadiyan de jî, bandora wê û destûriyên wê pirr mezin hebû. Di hizrên wê de, ew "wekhevi"yekê ji bo jin û mêr rast dibîne. Bi vê re li malbatê difikirê û li ser wê yekê hanî ser ziman.

## Girêdanên derve
Destûriyên Lipît Îştar 

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Nexweşiyên psîkologîk

**Nexweşiyên psîkologîk** nexweşiyên ku bingeha wan ne organîk (laşî) in in.

Ji sedemên ne organîk dikarin sîmptom an nexweşiyên organîk peyda bibin. Bo mînak nexweşiyên psîkosomatîk. Nexweşiyên psîkologîk ên ku organîk in dikevin warê psîkîatrîyê. Gorî daxûyaniya herî dawî ya WHO´yê ji 1800´î zêdetir nexweşiyên derûniyê (psîkologiyê) hene. Ev nexweşiyan gorî bingeh û bandora xwe di nava xwe de hin koman lidardixin.

Bi nexweşiyên psîkologîk re derûnnas bilî dibin. Derûnnas bi rêbazên wekî psîkoterapî, test, psîkodrama, Hîpnotîzma hwd li tedawîkirina wan digerin. Kesê ku dixwazin biçin cem psîkologek divê cara pêşîn biçe cem bijîşkên din û psîkiyatrîstan û îsbat bike ku nexweşiya/yên wê ne bingeh laşî ne.

Kategorî:Derûnnasî
Derûnnas

**Derûnnas** an jî **psîkolog**, kesên ku bi rêbazên zanîstiyê li ser derûniya (ruhê, giyanê) giyandêran lêkolîn dike, probleman tesbît dike û li tedawîkirina wan digerin in.

Derûnnas di beşa derûnnasiyê ya zankoyan de perwerde dibînin. Piştî 4-5 salên perwerdeya lîsansê û 2-3 sal hostatî û doktorayê dikarin dest bi karê xwe bikin. Dîsa ji bo hin rêbazên taybet ên derûnnasiyê perwerde pêwîst in. Bo mînak hîpnotîzma. Derûnnasên ku perwerdeya hîpnotîzmayê nedîtine, nikarin vê rêbazê bikarbînin, qedexe ye.

Derûnnas li zankoyan, li ofîsên xwe, nexweşxaneyan, dibistanan, zîndanan, fîrmayên aboriyê hwd kar dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
İlhan Kızılhan

**Ilhan Kizilhan** psîkolog, nivîskar û rojnamevanekî kurd ê navdar e.

Di dawiya salên 60´î de li Kurdistana Bakur ji dayîk bûye. Di sala 1973´î de bi tevî malbata xwe koçberî Almanyayê bûye. Li Almanya û DYA´yê li zankoyan perwerdeya psîkolojîyê, zanîna dadmendiyê, civaknasî û orîentalîzmê dîtiye. Niha li zankoyên wekî Freiburg, Konstanz hwd dersê dide. Dîsa îdareya klînîkeke psîkolojîk dike, di warê hindikayî, lêkolînên aştiyê, diyaloga di nava çandan û di warê terapiya psîkolojîk de xebatan dike.

Prof. Dr. Kizilhan bi qasî du salan berpirsiyariya giştî ya karê weşandina Med TV kiriye. Bi dehan kovar û rojnameyên kurdî, almanî û ingîlîzî de nivîsiye. Gelek caran di têlevizyonên navneteweyî de, di bernameyan de cihdigire.

Prof. Dr. Kizilhan ji aliyê dadgehên Almanyayê ve wekî pispor tê naskirin. Di dozên ku alîkariya psîkologan tê xwastin de cih digire. Kizilhan li dinyayê wekî zanayek li ser êzîdîtiyê jî tê naskirin.

## Hin ji pirtûkên Kizilhan
* Die Yeziden (*Êzîdî*). Çapxana *[[medico international]]*, Frankfurt am Main, 1997 ISBN 3-923363-25-7
* Stumme Gedanken (*Ramanên bêdeng*). Psîko-roman
* Die Unendlichkeit des Horizonts - Ein Roman aus den kurdischen Bergen. *Angela Hackbarth Verlag*, 2000, ISBN 3-929741-23-7
* Der Sturz nach oben. Kurden in Deutschland - eine psychologische Studie, 1995
* Depressionen. 2004
* Ehrenmorde. - "Honourkillings"- The impossible try of an explanation, *Regener Verlag*, Berlin 2006
* PMR - Entspannungsverfahren. *Hackbarth-Verlag*, St. Georgen, 2006
* Die Allgegenwärtigkeit der Gegenwart -Past in the Present- Posttraumatic stress and Memory of different generations in war. *Regener Verlag*, Berlin, 2008
* Depresyon ve Psikolojik Ağrılar-Hastalığı Yenmenin Yolları/ Depression und somatoforme Schmerzen -Wege aus der Krankheit (Türkçe/türkisch). Berlin: VWB Verlag 2011.
* Êzîdî kî ne? / Wer sind die Êziden? (kurmancî/almanî). Berlin: VWB Verlag 2013, ISBN 978-3-86135-298-3.

## Girêdanên derve
https://www.facebook.com/muderrishane/posts/1612185952269105?__tn__=K-R


Kızılhan
Kategorî:Nivîskarên êzîdî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Psîkologên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Vîrjînya

**Vîrjînya** (bi inglîzî: *Virginia*) yek ji dewletên DYAyê ye. CIA û Pentagon li vê dewletê ne.

Koda Vîrjînyayê "VA" ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1788an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1788an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Vîrjînyaya Rojava

**Vîrjînyaya Rojava** (bi îngilîzî: *West Virginia*) yek ji dewletên DYAyê ye.

Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1863an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Hêrodotos

**Hêrodotos**, **Hêrodot** an jî **Hêrodotê Halîkarnasosî** (; ), (rawejî 484 b.z.), m. (425 b.z.) dîroknas û nivîskarek yewnanî bû. Qasî ku tê zanîn Hêrodot dîroknasê herî pêşî ye, Marcus Tullius Cicero ji bo wî gotîye "Bavê Dîrokê". Ew bi pirtûka xwe ya bi navê Dîroka Hêrodot tê naskirin.

## Jiyan
Hêrodotos li Halîkarnasosê, Bodruma îro li Tirkiyeyê, hatiye dinê. Li gorî ensîklopediya bîzansî ya Sûda (Souda), li ser *Dîrokê*, wî hewldaye hikûmeta stemkar bide erdê, lê bi ser neketiye. Ji ber vê yekê, ew çû Girava Samosê xwe li wir veşart. Paşê ew derkete gerekê û çû welatên farisan, Misir, Babîl, Ûkrayna, Îtalya, Sîcîlya, Atînayê. Ew careke din venegeriya Halikarnasosê. Dema çûyî Atînayê wî bi kesên mezinên wê demê re pêwendiyên xurt danîn û di nav van kesan de Sofokles û Perîkles jî hebûn. Di nêzikê dawiya jiyana xwe de di bajarê Thuriumê niştecih bû. Ji sedema pîrbûne nekarî edî ji Thuriumê derkeve, li wir dimire. Di pirtûka xwe hindik jî be behsa Şerê Peloponêsî dike. Ji ber vê yekê tê texmin kirin ku ew di sema destekli vê şerê, di sala b.z. 425 de miriye.

## Pirtûk
Hêrodotos pirtûkekê li ser dîrokê û gerên xwe bi nave ''Dîroka'' nivisand. Ev pirtûk para bêhtir li ser împeratoriya Farisan, Misira kevnare, Med û jiyana rojane ya gelên wî dîtî bû.200px|thumb|rast|Bustê Herodotos
## Binêre
Dîroka Hêrodot

## Çend gotinên wî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.gutenberg.org/etext/2707 *Dîroka* Herodot.
* http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_text_herodotus.htm  Li ser Herodot di About.com de.
* http://www.livius.org/he-hg/herodotus/herodotus01.htm Li ser Herodot di Livius.org de.
* http://www.losttrails.com/pages/Tales/Inquiries/Herodotus.html Pirsyarên li ser Herodot .
* http://www.sacred-texts.com/cla/hh/index.htm *Dîroka* Herodot bi yewnanî û îngilîzî.
* http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.6.1 *Dîroka* Herodot.

Kategorî:Dîroka Asyayê
Kategorî:Dîroknas
Kategorî:Jidayikbûn 480î b.z.
Kategorî:Mirin 420î b.z.
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Yewnan
Kesayetiya şîzofrenîk

**Kesayetiya şîzofrenîk** yek ji cureyên kesayetiyên nexweşketî ye. Tabloya gelek nexweşiyên psîkologîk e.

Di raman û tevgerê de bêwateyî, kêmketina têkiliyên rojane, di axavtinê de dijwarî, têkçûna jiyana sosyal, jarketina laş hwd ji sîmptomên wê ne.

Kesayetiya şîzofrenîk nîşaneya gelek nexweşyan e, divê li klînîkan were tedawîkirin.

Kategorî:Derûnnasî
Washington (parêzgeh)

**Washington** , wek **Waşîngton** jî tê nasîn, yek ji dewletên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.

## Hin agahiyên derbarê dewleta Washingtonê

* Rûber: 184.824 km²
* Gelhe: 5.894.121
* Paytext: Olympia
* Postkod: WA
* Malpera fermî ya dewleta Washingtonê: http://www.access.wa.gov

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1889an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1889an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Cheyenne, Wyoming

**Cheyenne** paytextê federedewleta Wyomingê li DYA ye.

1ê kanûna paşîn 1867î de bingeha bajêr bi avakirina asinbanê (riya hesinî) ve hatiya avêtin. Li bajêr her sal şahiyên Cowboy´an *(bi [[Kurdî]]: [[Gavan]])* tê lidarxistin û bi sed hezaran tûrîst ziyaret dikin. Di hejmartinên fermî yên sala 2000´î de gelheya bajêr 53.011 bûye.

Kategorî:Paytextên DYAyê
Wisconsin

**Wisconsin** (, bi kurdî **Wiskonsin** jî tê nasîn), yek ji dewletên DYAyê ye.

## Bajar
* Milwaukee
* Madison
* Green Bay
* Eau Claire

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1848an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1848an de hatine avakirin
Kategorî:DYAya Parzemînê
Wyoming

**Wyoming** [], yek ji dewletên DYAyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1890an li DYAyê
Kategorî:Dewletên DYAyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1890an de hatine avakirin

Kategorî:DYAya Parzemînê

Kategorî:Rojavaya DYAyê
Horst Köhler

**Horst Köhler** (jdb. 22ê sibata 1943an li Skierbieszów, Polonya) serokdewletê (Almanya) bû.

Köhler ji 1ê hezîrana 2004an vir de serokdewletiyê dike. Ew beriya ku bibe serokdewlet gerînendetiya FND´ê (Fona Navneteweyî ya Dirav) dikir.

Malbata Köhler li herêmên almanan ên li Polonyayê dijiya. Di dawiya Şerê cîhanî yê duyem wekî hemî alman ên li derveyî Almanya direvin berî bi Almanyayê. Heya sala 1953´an li DDR´ê dijîn. Piştre direvin Almanyaya Rojava´ê . Li wir heya sala 1957´an di kampa penaberan de dimînin.

Köhler li bajarê Tübingenê li Zanîngeha Tübingenê perwerdeya aborînasî û polîtîk dibîne. Di nava baskên SPD´ê de karê polîtîk dimeşîne.

Köhler zewicî ye û xwedî du zarokan e.

## Çavkanî

Kategorî:Alman
Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Mirin 2025
Kategorî:Mirovên zindî
IMF

**FND** **F**ona **N**avneteweyî ya **D**iravan *(bi [[îngilîzî]]: IMF, Internationale Monetary Fund)* saziyeke taybet a NY (Neteweyên Yekbûyî) ye ji bo pêşxistina aboriya dinyayê.

FND di 22ê Tîrmeha 1944an de hatiye damezrandin. FND li têkiliyên navneteweyî yên derbarê debarê digere. Ji aliyê dirav û teknîkê ve alîkariya welatan dike. Deyn dide, pêşengiya avakirinên aboriyê dike, rêyên bûrokrasiyê yên tevlihev hêsan dike û hwd.

Hin kes di wê baweriyê de ne ku FND tenê piştgiriya polîtîkayên welatên dewlemend ên ku di komîteya ewlekariyê ya NY de cih digirin dike. Dîsan ew kes bawer dikin ku FND li welatên dinyaya sêyem û paşdemayî li sazûmaniyên di bin siya G-8 de ne digere.

Heya niha 184 welatên endam ên fonê hene. Ew gorî sermayeya xwe di wir de xwedî deng in. Sermayeya herî mezin jî ya DYA ye (17,08 %).

## Organên FNDyê

* Komîta gerînendeyan
* Komîteya têkildariya dirav û krediyan a navneteweyî
* Dîrektoryûma Exekûtîv
* Têkildariya pêşxistinên hundirîn

Malpera fermî ya FNDê: http://www.imf.org

Kategorî:Rêxistin
Kategorî:Rêxistinên ku di 1944an de hatine avakirin
Komara Demokratîk a Almanyayê

**Almanyaya Rojhilat** an jî **Komara Demokratîk a Almanyayê** (bi almanî: *Deutsche Demokratische Republik* - *DDR*) navê komara sosyalîsta Alman a ku di sala 1989´î de tevlî Komara Federal a Almanya bû ye.

DDR bi fermî ji 7'ê kewçêrê 1949'î heya 2'ê kewçêrê 1990'î berdewamkiriye. Wekî tê zanîn piştî têkçûna Almanyayê di Şerê Dinyayê yê II. de Almanya ji aliyê serkeftan ve tê dagirkirin. Li rojhilata Almanyayê parçê ku di bin dagirkirina YKSS´ê de dimîne, komarek sosyalîst tê damezrandin. DDR wisa dest bi jiyana xwe dike.

Di dema Şerê Sar de herdu Almanya ji hevre dijminatiyê dikin. Lewra DDR sosyalîzmê diparast û BRDê jî kapîtalîzm. Her yek ji wan di blokekê de cihdigirt.

Yekemîn serokê (an sekreterê komîta navend a partiya SEDê) Walter Ulbricht bû. Ji 1971 heya 1989 Erich Honecker û di hilweşanê de jî Egon Krenz serokatî dikir.

## Girêdanên derve


Kategorî:Avabûnên 1949an li Almanyayê
Kategorî:Bloka rojhilatê
Kategorî:Dewletên berê li Ewropayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hilweşiyan