Pêşmerge

**Pêşmerge** hêzên leşkerî ya kurd e ku li gorî Destûra Bingehîn a Iraqê berpirsê ewlehiyê ya Herêma Kurdistanê (Başûrê Kurdistanê) ye. Di heman demê de li gorî qanûnên Iraq û Herêma Kurdistanê hêzên Iraqê nikarin derbasê qada ewlehiya hêzên pêşmerge bibin û hikumetên Herêma Kurdistanê ji bo "avakirin û rêxistinkirina hêzên ewlehiya navxweyî yên Herêma Kurdistanê wekê polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" berpirsyarin. Di heman demê de ji bo parastina Herêma Kurdistanê dezgehên ewlekarî yên kurd ên wekê zêrevanî, asayîş (ewlekarî û dij-terorîzmê) û parastin û zanyarî (ajansa istixbaratê) li herêmê çalak in.

Dîroka Pêşmerge vedigere sedsala 18an ku di dema osmanî û safewiyan de wekê hêzên parastina Başûrê Kurdistanê dest pê kiriye û paşê jî di sedsala 19an de guherî hêzeke gerîlayî ya bi dîsîplîn û perwerdekirî. Di sedsala 20an de hêzên pêşmerge wekê artêşeke nîzamî berpirsyariya ewlekariya Başûrê Kurdistanê girtiye ser xwe. Pêşmerge bi fermî di bin fermandariya Wezareta Karûbarên Pêşmergan a Hikûmeta Herêma Kurdistanê de ye. Lê belê di pratîkê de niha hêzên pêşmerge bi piranî ji aliyê du partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê ve (Partiya Demokrat a Kurdistanê û Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê) hatiye dabeşkirin û hatiye kontrolkirin. Her çiqas yekkirin û entegrekirina Pêşmerge ji sala 1992an vir ve di rojeva giştî ya Herêma Kurdistanê de be jî, hêzên takekesî ji ber partîzanîyê dabeş bûne ku ev yek bûye astengiyeke ku hêzên pêşmerge bibe yek.

Piştî operasyona Iraqê ya sala 2003an, Pêşmerge di operasyona girtina serokê Iraqê yê hilweşiyayî Sedam Husên de roleke girîng lîstiye û alîkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kiriye. Di sala 2004an de, hêzên ewlehiya Herêma Kurdistanê, Pêşmerge terorîstê pakistanî ye ku bi eslê xwe Siûdî bû Hesen Gul girtiye ku li Iraqê ji bo El Qaîdeyê tevdigeriya. Gul di demek kurt de radestî efserên îstîxbarata amerîkî hatiye kirin û di dema lêpirsîna xwe de nasnameya çend kesayetên girîng ên El Qaîdeyê eşkere kiriye ku di dawiyê de bû sedema kuştina Ûsame bîn Ladin di operasyoneke veşartî ya leşkerî ya amerîkî de li Pakistanê di sala 2011an de hatibû kuştin.

## Etîmolojî
Peyva "Pêşmerge" tê wateya "pêş girtina mirinê". Valentine diyar dike ku ev nav yekem car ji aliyê Qazî Mihemed ve di dema Komara Mehabadê de (1946-1947) hatiye bikaranîn.

## Dîrok
[thumb|Mele [Mistefa Barzanî yek ji siyasetmedar û pêşengên kurd e ku di gelek qadan de ji bo serxwebûna Kurdistanê têkoşîn kiriye.]]
[thumb|[Margrêt Corc (1946-1969), yekem pêşmergeya jin a kurd bû ku bi eslê asûrî bû.]]
Kevneşopiya serhildanê ya şervanên kurd bi hezar salan li gel daxwazên serxwebûnê heye û şervanên kurd ên destpêkê li dijî Împeratoriyên farisî, Împeratoriya Osmanî û Împeratoriya Brîtanyayê şer kirine.

Di dîrokê de Pêşmerge cara yekem wekî rêxistineke gerîlayî hebûn lê di bin Komara Kurdistanê a Mehabadê ya xweser (1946-1947) de, hêzên Pêşmerge bi serokatiya Mistefa Barzanî bû artêşa fermî ya komarê. Piştî rûxandina Komara Kurdistanê a Mehabadê û bidarvekirin serokê komarê Qazî Mihemed, hêzên Pêşmerge dîsa wek rêxistineke gerîlayî derketiye holê.

Li Başûrê Kurdistanê piraniya pêşmergeyan bi serokatiya Mistefa Barzanî û Partiya Demokrat a Kurdistanê dihate birêvebirin. Di sala 1975an de Pêşmerge di şerê duyem ê Iraq û Kurdistanê de têk çû. Endamê serkirdayetiya PDKê Celal Talebanî di heman salê de ji bo zindîkirina berxwedanê derket û Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê damezrand. Ev bûyer dibe bingehek ji bo nerazîbûna siyasî di navbera PDK û YNKê de ku heta îro hêzên Pêşmerge û piraniya civaka Kurdistanê ku li Kurdistanê parçe bûye.

Piştî mirina Mistefa Barzanî di sala 1979an de kurê wî Mesûd Barzanî cihê wî girt. Ji ber ku alozî di navbera PDK û YNKê de zêde bû, piraniya pêşmergeyan şer kirin ku herêmekê di bin kontrola partiya xwe de bihêlin û di heman demê de li hember êrişên artêşa Iraqê jî bisekinin.

Di sala 2022an de ji bo yekkirina hêzên Pêşmerge niqaş hene.

Yek ji operasyonên girîng ên hêzên Pêşmerge ev bû ku di sala 2015an Kerkûkê ji destê DAÎŞê rizgarkiriye.

## Hêza çekdarî
thumb|Dîmenek ji hêzên Pêşmerge.
thumb|Şervanekî Pêşmerge ku di dema erka xwe de ye.

Pêşmerge bi piranî di navbera hêzên dilsoz ên Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) û yên dilsoz ên Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) de dabeş dibe ku di heman demê de partiyên din ên biçûk ên kurdî yên wekê Partiya Sosyalîst a Demokrat a Kurdistanê jî yekîneyên wan ên piçûk ên Pêşmerge hene. Tevgera Îslamî ya Kurdistanê jî xwedî yekîneyên Pêşmerge bû ku di dema şerê Îran û Iraqê de bûye şaxek fermî ya Pêşmerge û di sala 2003an de bêçek maye. PDK û YNK derbarê pêkhateya hêzên xwe de ti agahî ji hikûmet an medyayê re eşkere nakin. Ji ber vê yekê hejmareke diyar a pêşmergeyan nayên zanîn. Di roja îro de ewlehiya Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên cuda yên pêşmergeyan ve tê kirin. Herêmeke zer a ji aliyê PDKê ve tê birêvebirin ku Dihok û Hewlêrê di nav xwe de digire û herêmeke kesk a ji aliyê pêşmergeyên YNKê ve tê birêvebirin ku Silêmanî û Helebce di nav xwe de digire. Her herêmek xwedî şaxekî pêşmerge ye û saziyên wê yên rêveberiyê hene ku bi şaxên din re hevahengiyê nakin.

Ji ber dabeşbûna hêzên Pêşmerge, navendeke fermandariya navendî tine ye ku berpirsiyarê tevahiya hêzê be û ji ber vê yekîneyên pêşmerge li gorî dilsoziya partiyên siyasî hiyerarşiyên leşkerî dişopînin. Ji sala 1992an vir ve gelek hewldanên yekkirin û bêpolîtîkkirina pêşmergeyan hatine kirin. Lê heta niha hemî demên diyarkirî hatine derbaskirin, reform hatine paşxistin û piraniya pêşmergeyan heta roja îro di bin bandora KDP û YNKê de ne ku ew jî hêzên xwe yên cuda yên pêşmerge diparêzin. Piştî bûyerên Şerê Navxweyî yê Iraqê ku di sala 2014an de derketibû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û çend welatên ewropî zext li ser PDK û YNKê kirin ku lîwayên hevbeş ên pêşmergeyan wek şertek ji bo alîkarî û fînansekirinê ava bikin. YNK û KDP 12 heta 14 lîwa di bin fermandariya Hêzên Parastina Herêmî de kirin yek ku piştre jî ev lîwa di bin fermandariya Wezareta Karûbarên Pêşmerge de hatine birêvebirin. Lêbelê efser berdewam dikin ku rapor bidin serokên partiyên xwe û fermanên wan bigirin, yên ku di heman demê de bicihkirina hêzên dilsoz ên wan kontrol dikin û fermandarên eniya pêşîn û sektoran tayîn dikin.

#### Payeyên leşkerî

## Çek
### Çekên sivik

### Wesayîtên şer

### Çekên giran (Guleavêj)

### Parastina hewayî

### Wesayîtên hewayî

## Pêşangeha wêneyan

Wêne:Peshmerga on a T-55-Tank outside Kirkuk in Iraq..jpg|Pêşmerge li Kerkûkê
Wêne:Zerevani QRF Peschmerga - Training (15761692209).jpg|Zêrevanî
Wêne:Peshmerga soldier.jpg|thumbnail|Pêşmerge
Wêne:Peshmerga parade.jpg|Dîmenek ji kombuna yekîneyeke pêşmerge
Wêne:Kirkuk ISIS Kampflinie - Panzer (15762014747).jpg|Dîmenên hêzên pêşmerge di dema şerê rizgariya Kerkûkê 2015


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Bîranîna 23 saliya tomarkirina destana Xwakurk 
* Strana Şivan Perwer ya bi navê Pêşmerge
* Strana Ciwan Haco ya bi navê Pêşmerge
* Hevpeyvîneke Sefer Yusif Mîrxan, ''Bîranîna 23 saliya tomarkirina destana Xwakurk''
* Pêşmerge  li ser Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî
* Wêne

Kategorî:Artêş li gorî welatan
Kategorî:Avabûnên 1920î li Iraqê
Kategorî:Dîroka leşkerî ya Herêma Kurdistanê

Kategorî:Rêxistina leşkerî