open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Helsînkî

**Helsînkî** (bi fînî: *Helsinki*, bi swêdî: *Helsingfors*) paytext û bajarê herî qerebalix ê Fînlendayê ye ku nifûsa bajêr 665.558 kesan pêk tê. Helsînkî li ser perava Kendava Fînlendayê hatiye avakirin ku bajêr navenda Herêma Uusimaa ya li başûrê Fînlendayê ye. Li qada metropola bajêr 1.5 milyon kes lê jiyan dike. Herêm yek ji dûr û dirêjtirîn devera bajarî ya Fînlendayê ye ku bajêr di warê siyaset, perwerde, darayî, çand û lêkolînê de navenda herî girîng a Fînlendayê ye. Helsînkî 80 kîlomêtre dikeve aliyê bakurê bajarê Tallinn a Estonya, 400 kîlomêtre li aliyê rojhilatê Stokholm a Swêdê û 300 kîlomêtre jî dikeve aliyê rojavayê Sankt Petersburg a Rûsyayê.

Li gel bajarên Espoo, Vantaa û Kauniainen (û bajarokên rêwiyan ên derdorê, tevî şaredariya cîranê rojhilatê Sipoo), Helsînkî herêma metropolê ya Helsinkî ya Mezin pêk tîne ku nifûsa metropolê zêdetirî 1,5 milyon kes e. Bi gelemperî bajêr wekê metropola yekane ya Fînlendayê tê hesibandin ku bajêr devera metroya herî bakur a cîhanê ye ku bi zêdetirî milyonek kes li bajêr heye û bajêr paytexta herî bakur a welatek endamê Yekîtiya Ewropayê ye. Piştî bajarên Kopenhag û Stokholmê, Helsinkî sêyem şaredariya herî mezin a welatên bakur e. Li bajêr zimanên fînî û swêdî her du jî zimanên fermî ne. Bajêr ji hêla Balafirgeha Navneteweyî ya Helsînkiyê ve ku li bajarê cîran a Vantaayê ye, bi karûbarê pir caran ji gelek deverên Ewropa, Amerîkaya Bakur û Asyayê re xizmetê dike.

Helsînkî bûye yek ji standardên herî bilind ên jiyana bajarî ya cîhanê ku di sala 2011an de, kovara brîtanî Monocle, Helsînkî di rêza bajarê herî zindî yê cîhanê de di navnîşa bajarên xwe de destnîşan kiriye. Di anketa (rapirsî) kovaran Economist Intelligence Unit a sala 2016an de, Helsînkî di nav 140 bajaran de di rêza nehan de cih girtiye. Di tîrmeha sala 2021an de, kovara amerîkî *Time*, Helsînkî di sala 2021an de wekî bajarek ku "dikare di pêşerojê de bibe hêlînek çandî ya şînayî" ku jixwe di cîhanê de wekî pêşengek jîngehê tê zanîn, Helsînkî di rêza yek ji mezintirîn deverên cîhanê de destnîşan kiriye.

## Wêne

Suomenlinna (cropped).jpg|Suomenlinna, keleheke ku nêzîkî Helsînkiyê ye.
Helsinki July 2013-27a.jpg|Katedrala Luterî li Helsînkiyê, Fînlenda.
Kamppi Center II.jpg|Navenda Kamppi, Helsinkî, Fînlenda ku sala 2006an vebûye.
Cygnauksen galleria.jpg|Galeriya Cygnauksen, Kalliolinnantie, Helsinki. Mîmar: Johan Wilhelm Friedrich Mieritz. Di sala 1882an hatiye avakirin.
Sotakorkeakoulu.jpg|Akademiya leşkerî ya berê li Kruununhaka, Helsînkî.
Designmuseo 2019.jpg|Muzexaneya sêwiranê, Helsînkî.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 16an li Fînlendayê
Kategorî:Avabûnên 1550an li Ewropayê
Kategorî:Bajarên Fînlendayê
Kategorî:Fînlenda

Kategorî:Paytextên Ewropayê
Letonya

**Letonya** an jî **Komara Letonyayê** (fermî bi letonî *Latvijas Republika*, lîvonî *Leţmō Vabāmō*) welateke li Bakurê Ewropayê ye. Letonya ew yek ji welatên baltîk (Estonya, Letonya, Lîtvanya). Paytexta Letonyayê Rîga ye.

## Dîrok
Letonyayê di 18ê çiriya paşîn 1918an de serxwebûna xwe îlan kir. Letonya di navbera salên 1940 û 1945an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetê û Almanyaya Nazî ve hat dagirkirin. Piştî şer Letonya ket bin serweriya Sovyetê. Di 1991ê de Letonya serxwebûna xwe bi tevahî nû kir. Letonya di 2004an de bû endameke tam a Yekîtiya Ewropî.

## Erdnîgarî
Firehiya xakên Letonyayê li derên herî fireh bakur başûrî de 210&nbsp;km û rojava rojhelatî de jî 450&nbsp;km e. Rûerda wê 64.589&nbsp;km² ye û tixûbên wê bi temamî 1.370&nbsp;km ye. Tixûbên Letonyayê bi çar welatan re hene: Estonya li bakurê (333&nbsp;km), Rûsya li rojhilatê (332&nbsp;km), Belarûs li başûrê rojhilat (161&nbsp;km) û Lîtvanya başûrê (544&nbsp;km) wê dikevin. Ew bi Deryaya Baltîkî li rojavayê (498&nbsp;km) dorpêçkirî ye. Cihê herî bilind ê Letonyayê Gaiziņkalns e, bilindahiya wî 312 metre ye. 54% ji axa Letonya daristan in û 29% ji axa wê kêrî çandiniyê tê.

Çemên mezin ên Letonyayê ev in: Daugava, Gauja, Venta û Lielupe. Gola wê ya herî mezin Rāznas e.

## Herêmên Letonyayê
Letonya bi 10 bajarên dewletê (*valsts pilsētas*) û 33 herêm (*novadi*).

## Gel
Li Letonya bi gelemperî zimanên letonî û rûsî tên axaftin. Letonî zimanê dewletê yê welêt e û zimanê lîvonî li hin deveran zimanek fermî ye.

Li Letonyeyê 62% letonî, 27% rûsî, 3% belarûsî, 2% ûkraynî û polandî dijîn.

### Dînên Letonyayê
Derbarê ayîna gelê Letonyayê de 80% xiristiyan (2011: protestan 35%, katolîk 24%, ortodoks 19%) ne; 19% ateîst û agnostîk in.
400px|thumb|Herêmên Letonyayê (2021)

### Bajarên mezin <small>(2020)</small>

## Werziş
Li Letonyayê werzişa herî giring hokeya ser cemedê û basketbol in. Futbol û tenîs jî giring in.

## Wêne

Wêne:Vistas desde la iglesia de San Pedro, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 12.JPG|Rīga
Wêne:Daugavpils Rīgas iela naktī.jpg|Daugavpils
Wêne:Kolkas rags.jpg|Kolka
Wêne:Kuldyga. ventos krioklys, 2006-09-22.jpg|Çem Venta, Kuldīga
Wêne:Baltā kāpa 2013.g. 27. janvāris - panoramio (1).jpg|Saulkrasti
Wêne:Turaidas-pils.jpg|Keleha Turaidayê, Sigulda
Wêne:Cēsis, Lielā Katrīnas iela - panoramio (2).jpg|Cēsis
Wêne:Dabas parkā "Ogres Zilie kalni", 07.12.2013.jpg|Gola Dubkalnuyê, Ogre
Wêne:Ventspils osta.jpg|Bendera Ventspilsê
Wêne:Blue flag beach Jūrmala - panoramio.jpg|Jūrmala


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Official tourism portal of Latvia

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên endamê NATOyê
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê

Kategorî:Welatên Baltîk
Gêl

**Gêl** an jî **Êgil** (1928: اكيل / *Egîl*) navçeyeke bajarê Amedê ye ku nifûsa wê 19.176 e.

## Pêşangeha wêneyan

Wêne:Bendava Gêlê.jpg|Dîmenek ji Bendeva Gêlê
File:Tahtên Bendava Gêlê.jpg|Taht û Şikeftên Bendava Gêlê
File:Bendava Gêlê 2015.jpg|Taht û şikeft


## Çavkanî
Mezher Xaliqî

**Mezher Xaliqî** (jdb. Gelawêja 1938 li Sineyê) yek ji stranbêj û hunermendên navdar ê kurd e. Mezher Xaliqî li Rojhilatê Kurdistanê li bajarê Sineyê ji dayik dibe. Ew hê di 8 saliya xwe de wekî dengxweşekî nav û deng dide. Ew li ba Esedî fêrî solfej û meqamên kurdî û farisî dibe. Di 12 saliya xwe de li Radyoya Sineyê dest bi stran gotinê dike. Piştî hingî li ba Hesen Kamkar perwerde dibe ku wê demê rêberê orkestrayê bû. Ew, havîna sala 1958’an Sineyê li cih dihêle û ji bo xwendinê diçe Tehranê. Her wê demê dibe hevkarê Radyoya Tehranê. Ew zûtirê têkiliyê digel mamosteyên bi nav û deng yên wekî Henane, Kesrewî, Melah, Beharî, Yusif Zemanî, Nasirî û Muctebay Mîrzade datîne û tevî orkestraya senfonîk, orkestraya mezin a Radyoya Îranê, orkestraya wezareta hunerên ciwan û orkestrayên din ên wê serdemê çendîn awaz û stranan tomar dike.

Xaliqî li Zanîngeha Tehranê beşa fizîkê diqedîne û piştra 4 salan wekî asîstan li zanîngehê dixebite. Lê dest ji warê akademîk ber dide, di warê muzîk û hunerê de kar dike. Berî rejîma îslamî ew li Îranê berpirsê radyo û televîzyona herêma Kurdistanê bû. Piştî ku rejîma şah wergeriya, ew çû Brîtanyayê. Demeke dirêj li wir ma. Li vir jî mastera management endustriel kir. Piştre vegeriya Başûrê Kurdistanê û di sala 2003an de Enstîtuya Kelepora Kurdî ava kir.

Mezher Xeliqî, hunermendê pêşî yê kurd e ku wekî dahênerekî di salên şêstî de stranên folklorîk yên kurdî digel orkestraya senfonîk û orkestrayên mezin yên wê serdemê tomar kiriye. Ew bi taybetî li başûr û rojhilatê Kurdistanê gelekî bi nav û deng e, heya bigire li ba farisan jî.

Mirov dikare ji stranên wî "Asoy Kurd" û "Pepûley Azadî" binav bike.

## Girêdanên derve
* Hejmarek ji Stranên Mezher Xaliqî 
* Hevpeyvîn: Mezher Xeliqî: Têkoşana me têkoşaneke kulturî û ferhengî ye. Amadekar: Cemîl Oguz, Diyarname  
* Mezher Xaliqî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Kesên ji Sineyê
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Yarsan

thumb|Tirba Dawudê li gundê Zarde perestgehek Yarsanan e
**Yarsan** yan jî **Ehl-e heq** (), navê olekê kevin e li Kurdistanê û Rojhilata Navîn.

## Peyvnasî
Ji bo kesên girêdayî dînê Yarsan ev peyvên li jêr tên bikaranîn;
# Yarsan:
# Ehlê Heq:
# Kakeyî:
# Şebek:

## Kesên pîroz
* Siltan Sahak damezrînerê vî dînî ye
* Baba Yadegar
* Yarsan ango Ehl-e Heq ji aliyê rejîma Tehranê ve weke Şîiyan tên bi nav kirin, lê ew ji bo pêkanîn û pratîka dînê xwe terîqeta mîstîk a Nuralî Îlahî û bavê wî Hajj Nematollah dişopînin. Nûr Elî Îlahî pirtûka pîroz Burhan nivîsiye, ku weke pirtûkeke dînê Ehl-e Heq tê dîtin.

Ji bo Yarsanan Tirbeya Siltan Sahak cihekê pîroz e. Ev tirbe li Şêxan (Pawe) ye. Her wisa Tirbeya Baba Yadegar jî pîroz e ku ew jî li Dalahû ye.

## Pirtûkên pîroz
Navê pirtûka pîroza yarsaniyan Serencam e.
* Dîwana Gewre

## Bawerî û rîtuelên dînî
Di baweriya Yarsanan de reenkarnasyon (tenasûh) heye û di wê baweriyê de ne ku Elî vegeriye dinyayê. Ev nêrîn Yarsanan ji Şîîyan cuda dike.

## Dîrok
Dînê Yarsan di sedsala 15ê de ji aliyê Siltan Sahak an jî Siltan Îshaq ve hate damezrandin.

## Erdnîgarî
Hejmara Yarsaniyan li gor hin kesan 4 ji milyonan zêdetir e, piraniyan wan li parêzgeha Kirmanşan a Îranê dijîn. Hejmarek ji wan jî e ku Kakêyî tên navkirin, nêzîkî Kerkûkê bi cîh in. Lê li gor hin çavkaniyan hejmara wan ji milyonekê kêmtir e û civateke wan a girîng li Tehranê, û çend Êlen Yarsan li Bahdînan bi Navê Şebek û Sarlî jî hene.

## Gelhenasî
Yarsanên kurd Hewramî, Soranî, Kirmaşanî, Lorî, Lekî û yarsanên yên din Azerî, Farisî, Erebî diaxivin (zimannas Hewramî û sê terîqetê wan yên ku ji hev gelekî chê ne hene. Yarsan bi piranî Kurd in, her çend hejmareke hindiktir jî bawermendên Tirkî Azerî, Faris û Ereb jî hene.

## Civak
Gelek ronakbîr Yarsaniyan û Êzidiyan wek hev dibînin.

Rejîma Komara Îslamiya Îranê Yarsan wekî dînekî serbexwe qebûl nake û lewma herdem ji aliya parêzerên mafên mirovên cîhanê rexne lê dê girtin.

Gelek caran xwepîşandan û têkhelçûn navberî xelkê Yarsaniyan û Komara îslamiya Îranê diqewme.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Doxa Yarsaniyan li Îranê
* Malperek li ser yarsaniyan
* Malperek li ser yarsaniyan
* Ahle Haqq music , Grûpa muzîka Razbar (Rezber) a Yarsaniyan 
* Yarîkurd malpera Yarsanan 

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Dînên monoteîst
Kategorî:Mîstîzm
Serencam

**Serencam** navê pirtûka pîroz a yarsaniyan e ku di sedsala 15an de li gorî hînkirinên Siltan Sahak hatiye nivîsandin. Yarsaniyan bawer dikin ku Serencam ji cîhanê re peyama paşîn a Xwedê ye û di goranî de ya resen bi fikra ku ji hêla Xwedê ve hatî damezrandin dihesibîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ahl-e Haqq site
* Haji Bektash, Sultan Sahak, Shah Mina Sahib and Various Avatars of a Running Wall von Martin van Bruinessen (PDF-Datei; 2,30 MB)
* Kurdish Worldwide Resources: Yârsânism 

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 15an
Kategorî:Wêjeya kurdî
Kategorî:Yarsantî
Kumet

**Kumet**, gundekî Kanîreşê yê 70 xaneyî ye. Gundekî desteye çiyayê wî yê dewlemend bi bilindiya xwe tê naskirin.
* çiyayê Xirxal û
* kaniya sor.

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Nizamettin Akkurt

**Nizamettin Akkurt**, **Nizamedîn Akkurt**, nivîskarek e ku di sala 1968'an de li gundê Bêkendê ku bi Misirca Sêrtê ve girêdayî ye, ji dayik bûye.

Dibistanê li gund û navçeya Misircê xwendiye. Zanîngehê li Stenbolê beşa Medyayê xwend, lê ji ber xetereyên jiyanî, hestên welatperwerî û şoreşgerî zanîngehê di nîvî de dihêle û tevlî gerîlla dibe. Edîtoriya kovarên weke Dengê Amed û Bergeh kiriye. Li Wargeha Mexmûrê di rojnameya Maxmûr Rojev de weke qunciknivîs xebitiye. Pişt re jî di sala 2004'an de ji nava refên gerîlla îstîfa xwe bi fermî daye û veqetiyaye.

Ji bilî du pirtûkên zimanê tirkî, Nizamettin Akkurt îmze avêtiye çend pirtûkan. Di nava pirtûkên wî de roman, helbest, muzîkal, pexşan û lêkolîn hene.

Nivîskar endamê Pena Kurd e. Ew bi hevjîna xwe Serpîl Kilinc re li Swedê dijî û karê xwe yê nivîskariyê berdewam dike.

## Pirtûkên wî
Hinek ji pirtûkên wî ev in:
* Zagros 1 (öykü)
* Zagros 2 (öykü)
* Çîroka Du Ezîzan (helbest)
* Vejîn (helbest)
* Nivîsa Qafikên Entîke (pexşan)
* Binefşî Heyamên Veqetînê (helbest)
* Kevalên Tenişta Jiyanê (pexşan)
* Gedeyê Şîrîn (roman)
* Xwedavendên Wenda (helbest)
* Maxmûr Dişewite (lêkolîn)
* Vejîn 2 (muzîkal)
* Zimanê kurdî 1 (pirtûka dibistanê ji bo pola 2-5)
* Zimanê kurdî 2 (pirtûka dibistanê ji bo pola 6-9)
* Rastnivîsîna Kurdî (gramer-rêpîvanên rastnivîsandinê)
* Sezgiler (ṣiir-türkçe çeviri)

## Girêdanên derve
* http://www.pen-kurd.org/kurdi/nizamettin-akkurt/nizamettin-akkurt.html 

Akkurt, Nizamettin
Gulistan Perwer

**Gulistan Perwer** (jdb.1962, Riha, bakûrê Kurdistanê) stranbêke kurd e. Xanima stranbêj Şivan Perwer e. Xwediya çendîn stran û kasête ye.

## Jiyan

Gulistan di sala 1962an de li Rihayê ji dayik bû. Heta şeş saliya xwe li gund ma, pişt re heta 16 saliya xwe li Wêranşarê ma jiya. Di 16 saliya xwe de wê berê xwe daye xerîbiyê. Piştî ku derket Ewropayê li wir dest bi hunerê kir. Gulistan bi dehan stranên gelê kurd vegotin. Gulistan bi navê xwe heft û bi Şivan Perwer re du kaset derxistin.
Ji bilî karê stranbêjiyê Gulistan Perwer bi karê pêşkeşkirina bernameyên televîzyonê jî mijûl bûye. Ew çend salan di ROJ TV û berê di MEDYA TV de bernameyan pêşkeş kiriye.

## Çavkanî

Perwer, Gulistan
Perwer, Gulistan
Perwer, Gulistan
PCKURD (kovar)

rast|frame|Kovara PC KURD

Bi qasî ku tê zanîn yekemîn kovara komputergeriyê ya kurmancî latînî ye. Li Herêma Kurdistana Federal di heman salê de kovarên komputergerî bi soranî aramî dihatin weşandin.Koma Pckurd ku di sala 2005'an de ava bû, bi armanca ku bernameyên komputerê wergerînin kurdî û dûre jî kovareke komputergeriyê biweşînin, hate avakirin. Endamên Komê dûre li Amedê bi navê Komeleya Lêkolîn û Pêşxistina Çand û Ziman (Karger) komeleyek ava kirin. Vê komeleyê Kovara Pc Kurd di berfanbara 2005'an de amade kir û hejmara yekem jî di heman mehê de derket.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Malpera Kovara PCKURD

Kategorî:Kovarên kurdî
Rehîma Xalid

**Rehîma Xalid** jineke kurd ya xwenda, zana û keça Xalidê Reşo û bi Dengbêj Seîdê Hemo re zewicî bû...

Kategorî:Jinên kurd
Rêxistina navneteweyî ya Frankofoniyê

**Frankofon** an jî **fransîaxêv**, kesên kû bi fransî diaxivin an jî cîhê ku bi piranî bi fransî diaxivin.

Mînak: Senegal, Bruksel, Quebec (Kanada)

## Girêdanên derve
* Organisation internationale de la francophonie  (Fransızca)

Kategorî:Civak

Kategorî:Rêxistinên ku di 1970an de hatine avakirin
Kategorî:Ziman
Balîsan

**Balîsan**, nahiye, navend û gundekî bi ser navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

Yek ji gundên here mezin a devera Xoşnaw li bajarê Hewlêrê ya Başûrê Kurdistan e. Balîsan wekî navendê komek gundên din tê hejmar; wekî Berawe, Şêxwestan, Kanîberd, Totme, Darereş û hwd.

Balîsan û Şêxwestan li sala 1987 li rêka rijêma Bexdayê a Seddam Husên bi hêrşeke gasa kuşinde hatin bordumankirin ku bu sedema kuştina sedan kes.

## Çavkanî


Kategorî:Gundên Şeqlaweyê
Koma Berxwedan

**Koma Berxwedan**, komeke muzîka kurdî ye. Piraniya stranên Koma Berxwedanê bi kurmancî ne û piştî bi kirmanckî (zazakî), lê hin stranan jî bi soranî û bi goranî hene.

Salên aktîv ên Koma Berxwedan ji 1983 heta 1995 in. Li van salan Koma Berxwedan 16 albûm derxistin. Ew li ser zordestiya Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyê dibêjin. Weke navê wan jî dibêje ew komeke şoreşvan bûn yanê daxwaza wan yan jî ilmê wan ji bo avakirina Kurdistanê ye.

## Endamên Koma Berxwedanê
* Armanc
* Azad
* Ajwan
* Beser Şahîn
* Burhan
* Cemal Tîrêj
* Dilar
* Dilgeş
* Diyar
* Ehmed Samî
* Eylem
* Fatê
* Fîkret
* Gavan
* Gulê
* Guler
* Hêlîn/Xedîce
* Hozan Serdar
* Hozan Comert
* Hozan Kawa
* Îsmaîl Mamlê
* Kazimê Wanê
* M. Arifê
* Maruf
* Medya
* Meryem
* Peyvan Arjîn
* Rotînda
* Sehîd Ciya
* Sehîd Mizgîn
* Hozan Sefkan
* Hozan Serhad
* Sehrîbana Kurdî
* Şemdîn
* Seyîd Xan
* Şehroz
* Sêx Mûsê Îxdirê
* Şiyar Mûnzûr
* Xanemîr
* Xelîl Xemgîn
* Xemgîn Bîrhat
* Xêro Abbas
* Zamanî
* Zelal
* Zerîfe
* Zinar
* Zozan

## Albûmên Koma Berxwedanê

* Dayê 1983
* Bîngol Şewitî 1984
* Dîlan 1985
* Gula Cîhanê 1987
* Kaniya Welat 1987
* Pêşmerge 1988
* Newroz 1989
* Şad Bibe Welatê Min 1990
* Amed 1991
* Meşa Azadî 1992
* 15ê Tebaxê 1993
* Botan 1987
* Marşên Netewî 1984
* Kilamên Klasîk 1994
* Ey Ferat 1992
* Albûma Taybetiya Festîvalan 1995
* Bûka Azadî 2015

## Çavkanî
* http://www.ronibaran.de/berxwedan.html 

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Fatma Savcı

**Fatma Savcı**, anku *Fatma Savcî*, helbestvan û nivîskareke kurd e ku di sala 1974an de li gundê Girê Mîran ê Nisêbîn ji dayika xwe bûye.

## Zarokatî
Bav û kalên wê ji Hêştrekê, gundê Midyadê ne. Li gundê Girê Mîran dibistana bingehîn xwendiye. Tevlî têkoşîna doza azadiya kurdan bûye.

## Salên li girtîgehê
Di sala 1992an de ji aliyê hêzên ewlekariyê yên dûgela Tirk ve hatiye girtin. Cezayê panzdeh salan wergirtiye. Diwanzdeh salan di girtîgehên wekî Colemêrg, Elezîz, Çanakkale, Stembol, Mêrdîn û Mîdyadê de maye. Di zîndanan de dest bi nivîsandina helbestan kiriye.

## Helbestên wê
Helbestên wê di gelek kovar û malperan de wekî Jiyana Rewşen, Azadiya Welat, Tîroj, Peyv, Kovara W, Hîwa, Mavî ve Kent hatine weşandin.

## Niha

Piştî diwanzdeh salan di sala 2003an de ji girtîgehê hatiye berdan. Niha li Stembolê dijî û nivîsandina xwe ya helbest û pexşanên wêjeyî didomîne.

## Berhem
* *[[Gulên Qasid]]* -helbest- Weşanên Avesta 2006
* *[[Xewnên Zîvîn]]* - helbest - Weşanên Avesta 2007
* *[[Bîra Birînê]]* - helbest - Weşanên Avesta 2010
* *[[Şewq û Payiz]]* - ceribandin - Weşanên Avesta 2011
* "Ristika Morîkan"- Çîrok- Weşanên Avesta 2012
* "Rojnivîska Rovaja-Ber Binxetê ve" Weşanên Avesta 2012

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Kesên ji Nisêbînê
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Çiyayê Şaho

**Şaho** çiyayeke berz li Rojhilata Kurdistanê ye. Berzahiya wî 3390 metre ye.

Çiyayê Şaho dikeve navberî parêzgeha Kurdistan û parêzgeha Kirmanşan li Îranê.

Şaho
Kategorî:Çiyayên Îranê
Şaho
Kategorî:Hewraman
Kategorî:Zagros (rêzeçiya)
Apocî

**Apocî** (yan **apoçî**, carine jî **apoyî**) bernavek e ku ji bona kesên ku xwe bi îdeolojiya Abdullah Öcalanê serokê Partiya Karkerên Kurdistan îfade dike re tê bikaranîn.

## Bêjenasî

Peyva *apocî* ji *Apo* û *-cî* tê. *Apo* bi xwe jî ji peyva *ap* (mam, birayê bavê kesekî) û paşgira *[[-o]]* têt û bernavê Abdullah Öcalanî ye. *Apocî* jî wiha tê wateya kesên li dû Apo diçin.

## Bikaranîn
Peyva *apocî* bi giştî bi wateya kesên di PKKê de yan jî sempatîzanên wê re tê bikaranîn.

## Navê berê yê PKKê

*Apocî* di heman demê de navê berê yê Partiya Karkerên Kurdistan bû.

Ev jî diyar dike ku qenc be yan xirab be, PKK bi gelek awayan tê wateya Apo û Apo jî hemî PKK ye.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Apoyî
Kategorî:Rêxistin
Elqaîde

thumb|Alaya Elqaîdeyê.
**Elqaîde** yan jî **Elqaede** (القاعدة anku *bingeh*, bi înglîzî *al-Qaida* yan *al-Qaeda*), rêxistineke tundîxwazên îslamî ye ku di 1988'an de hatiye damezrandin. Rêxistinê di 11'ê îlona 2001'ê de êrîş anîne ser bajarên New York û Washingtonê (DYA) û bi hezaran sivîlên amerîkayî kuştin. Êrîşa Elqaedeyê li dijî Amerîkayê yek ji sedemên cenga Amerîkayê li dijî rêxistinê û rejîma Sedam Huseyn li Îraqê bû. Dema sazkirina rêxistinê Usame bin Ladin serokê wê bû.

Li gorî çend çavkaniyan armanca wê derxistina "kafiran" ji welatên Îslamê ye. Wekî din dibêjin ku ew ne pabendî ti dada navneteweyî ye û ew sivîlan jî wek leşkeran dike hedefa êrişên xwe. Lêbelê agahiyên di derheq vê rêxistinê de gişk biguman in. Lewra bi destê dijminên wan ve tên belakirin. Ji ber wê hindê ne agahiyên piştrast in. Heta ku tê gumankirin ka gelo bi rastî rêxistinke bi vî awayî heye yan ne. Lewra ji hin hêlan ve tê dozkirin ku rêxistineke bi vî rengî tuneye. Tenê hêzên sîxûriyê yên dewletên wekî Îsraêl û DYA li ser navê vê bizava xeyalî daxwazên xwe yê hovane pêk tînin.

Li gorî Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê û DYA'yê rêxistineke terorîst e.

## Çavkanî

Kategorî:Fundamentalîzma îslamî
Kategorî:Komên cîhadîst
Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê
Kategorî:Rêxistinên antîsîyonîst
Kategorî:Rêxistinên îslamî
Kategorî:Rêxistinên ku di 1988an de hatine avakirin
Usama bin Ladin

**Usama bin Ladin** (, *Usāmah bin Muḥammad bin `Awaḍ bin Lādin* (anku, Usamê kurê Mihemedê kurê Ewezê kurê Ladin) (10'ê adarê, 1957 li Riyad, Erebistana Siyûdî - 2'ê gulanê, 2011 li Abbottabad, Pakistan) serokê rêxistina terorîst Elqaîdeyê bû.

## Jiyana wî
Bin Ladin li Riyada Erebistana Siûdî hatiye ser dinyayê. Berê çalakiyên wî yên siyasî bin Ladin bazirgan bû. Di navbera salên 1970 û 1980'î de ji aliyê rêkxistina sîxurî ya Amerîkayê CIAyê ve dijî Sovyetistanê dihat perwerdekirin.

## Êrişên 11'ê îlona 2001'ê li New Yorkê
Nivîsara sereke: Êrişên 11.9.2001

Rêxistina Bin Ladin di 11'ê îlona 2001'ê de bi firrokeyên revandî li New Yorkê û Washingtonê da.

## Mirina wî
Di 1'ê gulana 2011'an de li Pakistanê ji hêla leşkerên amerîkan ve hat kuştin.

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kujer
Kategorî:Minafiq
Kategorî:Mirin 2011
Şivanê Kurmanca

***Şivanê Kurmanca*** an jî **Şivanê Kurd**, di dîroka wêjeya Kurdî de romanê yekemîn bi zimanê Kurdî ye. Ev roman ji aliyê Erebê Şemo hatiye nivîsandin.

Roman bi alfabeya latînî ya Marogûlov - ya ku di 1929an de ji aliyê Îsahak Marogûlov û Erebê Şemo ve hatibû amadekirin - di sala 1935an de ji aliyê Neşra Hikûmetê Rewanê ve hatibû çapkirin. Piştre ji bo zimanê rûsî hatiye wergerandin. Basil Nikitin di sala 1946an de ev pirtûk ji rûsî wergerandiye fransî û Nûredîn Zaza jî ew ji fransî wergerandiye kurmancî û bi navê *Şivanê Kurd û Kurdên Alagoz* di 1947an de li Beyrûtê çap kir. Di encama wergera wergera wergerê de, navê pirtûkê jî dibe *Şivanê Kurd*. Roman di gulana 2009'a de bi navê xwe ê orîjînal *Şivanê Kurmanca* wek pirtûka weşanxaneya Lîsê ya 75em û wek pirtûka rêza Pirtûkxaneya Ehmedê Xanî ya 21em disa hete çap kirin.

## Naverok
Pirtûk sereboriyên niviskar ya dewra zarokatî û xortaniya wî û koçerên Kurd ên Qefqasê ye. Ereb Şemo li dora biraninên dewra zarotî û xortaniya xwe, rewşa civati ya Kurdên Qefqasyayê ji bihûrbilî û bi hosteyî dihone û weke berr û mafêreke rengîn a destkariya keçeke Kurd a bengî radixe ber çavên xwendevanan. Di beşên dawîn ên romana xwe de jî, nivîskar bahsa bûyerên dema şoreşa mezin a 17an, şerê li dijî emperyalîstan û şerê navxweyî jî dike. Her wiha roman, zehmetî û dijwariyên parastina destketiyên piştî şoreşê jî dike û bi awayekî serketî wêneyê demê teswîr dike.

## Çavkanî

Kategorî:Romanên kurdî
Elektrîk

[thumb|250px|Vedana [brûskan elektrîk e]]
**Elektrîk** (an **kareba** an jî **kehreb** tê nasîn) têgiha jorîn ji bo hemû diyardeyên sedemên wan di barên elektrîkyên rawestî an barên hatine livîn û warên wan ên kehrebar û manyetîk e. Barkêşên barên kehrebar elektron bi neyînî, proton û îyon bi erênî hatine barkirin in. Barên wekhev hev û du didefînin û yên cihê hev û du dikşînin. Ji bo sedema hêzên bandorgewrîn kehreb wek wizekêş pir girîng e. Barên kehrebê kaniya warê kehrebar, barên hatine livîn kaniya warên manyetîk in. Pêlên kehrebar, wek ronî, bandora li ser warê kehrebar in û piştî afirandina wan ji barkêşan serbixwe (wek foton) di mekan de dikarin xwe biweşînin, ango bilivin, bandorgewrîna wan bi bûje jî heye.

## Etîmolojiya navên "kareba" û "elektrîk"
Gotina kareba ji gotina kevirê kehrîban tê. Di yewnanî de kehrîban elektron e. Elektrîk jî ji elektronê tê. Yanî ji rêçûna elektronê elektrîk çêdibe.

## Dîrok
Elektrîk pêşîn hatiye fehmkirin di çaxê Yewnanê Antîk û Misrê Antîk. Li Misrê mirovên lêgerînên xwe destpêkirine bi masîyên elektrîkê. Ew masî ji bo parezandinê xwe elektrîkê dikaranî. Di welatê yewnanî de kehrebar hat bikaranîn û bi wî awahî ew hêz re gotin "elektrîk".

Paşê di sedsala 18an de zanyar Benjamin Franklin elektrîkê lêgerand û cerban çêkir. Cerbekî wî yê pir zanîn "Cerbê Bafirok" alîkarî kir bo daxuyandinê hebûna elektrîk.

Di dawiya sedsala 19 û 20î de, gelek zanyaran lêgerînan çêkir li ser elektrîkê. Bi vî, Endazeyarîyê Elektîk hat şixûlandin. Navê zanyaran ku bi elektîkê lêgerandinê ewe: Nikola Tesla û George Westinghouse û Thomas Edison û Samuel Morse û Werner von Siemens û Alexander Graham Bell e.

## Barê elektrîk
Ew hat rind zanîn ku *barên elektrîk* bûyerekî binatom ê û enerjiyê elektromagnetîk jî pêkanê. Ji bo hebuna elektrîkê tevgera elektronan hatiye qebul kirin. Heger cîsmê nêtar elektron hildide ew bi barê negatîv bardibe û dibe *cîsmê negatîv*. Kengê cîsm elektron dide, ew dibe *cîsmê pozîtîv*.

Pirtikan bi barên eynî barkirî be, li hev tehm dikin. Pirtikan bi barên cuda, li hev kaş dikin.

## Potansiyela elektrîk
Di nav zimanê zanistî de, *potansiyel* ewe ku pirtik dixwaze biçe li ser rê. Dirêjiya vê rê bi potansiyela pêwendarê. Potansiyel çiqas zehf bibe, pirtik ewqas rê diçe di valahiyê de.

## Ferhengok

## Girêdanên derve
* Endezyarên Elektrîk 


Kategorî:Wize
Proton

**Proton** nava dendikê de cihê xwe ya taybet girtîye. Cîrana protonê notron e. Giraniya dendikê proton û notron pêk tîne. Proton mîna elektronê ne bitevgere. Bitenê çaxa cîsîmekê bibarbûyê biyekî din re nêzîkê hevdibin proton qarî tevbigere.

Kategorî:Fizîka çalakiya atomî
Kategorî:1910î di zanistê de
Koma Avreş

Koma muzîkê **Koma Avreş** sala 1993'an xebatên xweyê huneri li Navenda Çanda Mezopotamya şaxa Amedê da destpêkirin. Navê xwe li şehideki Kurdistanê girtiye. Xebatê Koma Avreş niha jî li nav Navenda Çanda Dicle-Firat berdewam dike...

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Kemalê Amedê

**Kemalê Amed**, stranbêjekî kurd e.

Navê wî yê rastî Kemal Yaman e. Di sala 1978an li Baxlara Amedê ji dayîk bûye. Ji ber dijwariya şertên jiyanê û kêşeyên aborî ji Amedê koç kir Enqereyê.

Kemalê Amed ji 12 saliya xwe de bi muzîkê mijûl bû. Dibistana seretayî û navincî li Amedê qedand. Di sala 2000ê bi awayekî profesyonelî dest bi muzîkê kir. Heta niha du albûmên wî derketin. Kemalê Amed di fîlmên derhêneriya wan Ganî Ruzgar Şawata kiribû wekî Dumanlı Yol/Riya bidixan û Azad de rol girt.

## Albûmên wî
* Rojek Mindî (2000)
* Ez Hewalim (2005)
* Kela zülme (2009)
* İnkar neke (2012)
* De were (2014)

Kategorî:Mêr
Kategorî:Stranbêjên kurd
Xorasan (Îran)

rast|thumb|Xorasan (parêzgeh), 2004
**Xorasan** an **Xorhelsan** herêm an parêzgehekî mezin bûye li bakûrê rojhilata Îranê.

Ew herêm li sala 2004 bu se parçe an parêzgehan:
* Parêzgeha Xorasana bakûr
* Parêzgeha Xorasana başûr
* Parêzgeha Xorasana rezewî

Xelkên wê Fars û Kurdên Xorasanê bûne. Li parêzgeha Xorasana bakûr piranî Kurd in ku le çaxa Nadirşa ji herêma, Erzirom, Dêrsim, Azerbeycan û Urmê hatin dûrxistn.

Kesayetiya here navdarê wê deverê li dîrok de Ebû Muslim Xoresanî bûye.

## Nav
Li gorî hevpeyvîna Enstîtuya Kurdî ya bi Şoreş Reşî re navê Xorasanê tê wateya *Cîhê rojê û Cîhê helatnê Xor*; ev yek him ji aliyê xwezayî û dîrokî ve him jî ji aliyê olî ve bi rojê ve tekîldar e. Herwiha, Meşhed (paytextê eyaleta Xorasanê) bajarekî nêzikî pênc mîlyon nifûsa xwe heye û navenda şîîtiyê ye. Tirba Îmam Riza (817) li wir e. Ji gelek aliyên dinyayê şîî tên serdanê.


Wêne:IranNorthKhorasan.png|Parêzgeha Xorasana bakûr
Wêne:IranRazaviKhorasan.png|Parêzgeha Xorasana rezewî
Wêne:IranSouthKhorasan.png|Parêzgeha Xorasana başûr


## Kurdên Xorasanê

Kurdê Xorasanê zotir ji nader şahê, li zemanê Sah Ebbasê Sêfevî hatene Xorasanê .

Ew lî zemanê koç kirne pirrtir ji 45000 malbat bûn. Lî zemanê qacar bi Xorasana bakûr ra digoten Kurdistanê şarq.

Kurdên Xorasanê evalin legheb îlxanî lî eranê standin.

Ji nazare nezami o siyasi bol mohem bûn.

Henek jî serok û navdarê Kurdên Xorasanê:
* Şocaodole
* Ceco Xan
* Serdar Eivez
* Gol Mohemed

## Çavkanî

* Ronahiyek li ser Kurdên Xorasanê
Erebkirin

**Erebkirin**, **erebandin** an jî **helmeta te'rîb**, helmetek bû ku ji aliya hikûmetên be's yên Îraq û Sûriyê dijî kurdan dihat birêveçûn û bi sedema wê bi hezaran kurdan ji malê xwe hatin derkirin an kuştin û erebên şûnên din dihînan cihê wan.

## Çavkanî

Kategorî:Be's (bîrdozî)
Kategorî:Ereb
1983

## Bûyer
### Cîhan
* Paytextê Berderya Aç bû "Yamoussoukro".

### Kurdistan

## Jidayikbûn
22ê nîsanê – Tara Mamedova, stranbêja kurd

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Hesp

**Hesp** an **astor** (*Equus ferus caballus*), binecureyekî guhandarê gihaxwer ji cureyê hespê kovî (*Equus ferus*), ji cinsê *[[Equus]]* û ji famîleya hespan an *[[Equidae]]* ye. Hesp ji ker mestir e, bo siwarbûn û barhilgirtin û cotajotinê têt bikaranîn. Ta ku simên wan nêşînin, tên nalkirin.

## Terminolojî
Ji hespên mê re mehîn tê gotin. Yên ciwan jî canî an canîk in. Ji yên berî siwarbûnê re li hin deveran hesptor tê gotin. Cureyekî hespên yê pir mezin heye pê ra dibêjin qedene. Bi hespên çê ra dibêjin kihêl.

## Şayes
Dirêjiyê hespê gor cureyên wî qasî 76 ta 175 cm û giraniyê wî digihîje 54 ta 998 kg.

## Reftar
Hesp pir zexm û hêzdar e. Ew girseya xwe ku çi qas bi kar e jî li hêlekê mixeter ye jî. Ajalên mina ker û hespan zîtan davên, yanê simên xwe yên paş li merivan dixin. Ku hepsek zîtekê rasta berjorî zikî merivan bîne dikan merivan bikuje.
Hespên çê bi rehwanî direvin. Reva rehwanî ew reva ku her du nigên pêşiyê bi hev ra davên e. Mehnê ku hespan hubiki rehwaniyê sindifê davên nigên pêşiyê. Reveka din ya hespan heye ku pê ra dibêjin liq. Liq revê hêdî ya ku hesp nigên bi hev ra navên e.

## Hesp di çandeyê da
Hesp di çandeyê kurdan da ciyekî giring digire. Ji bo şuxul û karan bi kar anîn li hêlekê dema berê bûk li hespan dikirin. Wextê ku bûk diwirin jî xortan hesp xar dikirin.

## Pêşangeh

Wêne:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b35 043-0.jpg|Cureyên hespên xwedîkirî
Wêne:Equus Arabian2.JPG|Hespê ereban
Wêne:Mehin.jpg|Hespeke mehin
Wêne:Pack Horse.jpg|Bargîr
File:Hesp û Cahnûk.jpg|Hesp û Canûk
File:Hesp.jpg
File:Hespek cure nediyar.jpg|Hespekî cure nediyar ê Kurdistanê


## Bide ber
* Qantir
* Hêstir
* Ker
* Maker
* Bargîr an bergîr
* Mehîn

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*  nationalgeographic.com, ''Horse''
*  www.diyarname.com, ''Di zargotina kurdî de hesp''

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Equus
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kurmanc

**Kurmanc**, kurdên ku bi zaravaya serekî ya kurdî anku kurmancî diaxivin.

Kurmanc bi taybetî li Bakur û Başûr-Rojavayê Kurdistanê dijîn.

Lê kurmanc her wiha li Başûr û Rojhilata Kurdistanê jî hene. Li başûr ji Behdînanra dibêjin kurmanc. Li rojhilat jî ji Şikakî ra dibêjin kurmanc, li rojhelati bajarê Urmiyeyê û derdorên wê ber bi bakur ve kurmanc lê dijîn.

## Etîmolojî
Peyva Kurmanc wiha tê vekirin: Kur(d)+Man(c)=Kur(Kurd)+Man(Manda/Med/Medan)=Kurmanc=Merove^ ji ku Medan(Kurde^ ji ku Medan)

Wateya peyva din jî:
**Kur**(**d**)+**Man**+**Cîh** = Kurdên ki Cîhê xwe da Man =Kurdên ki şûna xwe nelivî

teoriya din jî: *Kur* a Sumerî û *mannu* a Avestiyê tê yane *Kur* (Çiya) û *Mannu* (Mêr, Mîrov) "Mêrên çiyayê"

Peyva *kurmanc* di dîrokê de bo hemî kurdan hatiye bikaranîn. Lê niha êdî herî zêde tenê bo axiftvanên kurdiya bakur tê bikaranîn.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê
* Goran
* Soran
* Kelhûr
* Zaza

## Çavkanî

Kategorî:Kurd
Xozat

**Xozat** an jî **Xozad** () navçeyeke Dêrsimê ye. Ji bilî gundên hatine şewitendin 24 gund û 45 mezra girêdayi ye Xozatê hene. Ji hemû gund a dibistan tunene.

## Dîrok

## Erdnîgarî

## Gundên Xozatê
2 nahiye û 38 gundên navçeya Xozatê hene:

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ji bo derbarey xozatê, bikeve malpera http://www.hozat.gov.tr. Ew malper a bi zonê Tirkî ji aliyê saziyê fermî hatîye amadekirin.
Dîlan, Kerboran

**Dîlan** () dikeve başûrê Kerboranê, navbera Xelîla û ava mezin (Dîcle) an jî bi navê din *Şetê Bota*.

Gund bi mezinahiya xwe derdora 50 malî bû. Gund niha vala ye, ji ber ku ji aliyê dewleta tirk ve hate şewitandin û gelê gund jê hat derxistin. Gund ji 5 bavikan pêk tê. Ji van bavikan di serî de mala Qêsim, mala Birhî, mala Hemedkê mala Îsê û mala Silto ne. Gundê Dîlan, aliyek jê tor e, aliyek jî dibe çiya û eşîra wan Eşîra Elîka ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kerboranê
Konsera Ciwan Haco a Batmanê

**Konsera Ciwan Haco a Batmanê**, Ciwan Haco di 12.10.2003'an de piştî 23 salan carê yekemîn di Batmanê de konserek da. Konser gelek biserket, ji 100.000 zêdetir kes hatin. VCD û DVD ya konserê derketin. Di nav Kurdan de ji konsera herî mezin e.

## Çavkanî

Kategorî:Konser
Tiryak

[thumb|[Titûn (cigare) yek ji tiryakên bitalûke yên qanûnî ye.]]
[thumb|Hin cureyên [xaşxaşan di bijîşkiyê de wekê dermaneke êşbir tê bikaranîn.]]
[thumb|[Eroîn, yek ji tiryakên herî ziyankar û xeternak e ji bo tenduristiyê.]]
**Tiryak** an **muxederat** an jî **mewadê muxedir** madeyekê tibbî, întoksîk, performans zêdeker û xudantesîr e dema ku tê wergirtin an jî dikeve nava bedenê mirov an jî nava heywanekî din û wek xwarin nayê pejirandin.

Di dermannasiyê de derman wek *madeyeke kîmyayî bi armanca tedawîkirin,xweparastin,pêşlêgirtin an jî teşhîsa nexweşiyê û her wisa bi armanca başbûna fîzîkî û zihnî tê bikaranîn.Derman hem ji bo demeke kurt hem jî ji bo nexweşiyên kronîk bi awayeke rêkûpêk dikare bê reçetekirin.

Dermanên dilxweşker madeyên kîmyayî ne ku tesîrê li [[Sanral Sîstema Norvus]] dike wek [[opiyoîd]] an jî [[halosînojen]]an.Ev dermanên henê dikarin bên bikaranîn ji bo tesîrên sûdbar li ser hiş,têgehiştin,şexsiyet û kiryar.Hindek derman dibe ku bibin tilyak û xwevegirêder.

== Peyvnasî ==
Peyva [[derman]] ji proto-hîndûewropî(dʰer- (parastin, ragirtin, hilgirtin)), ji wir ketiye avestayî (drve-),ji wir jî bi rêya zimanê pehlewî wek derman ketiye Zimanê Kurdî.

== Dermankirin ==
Dermankirin ji bo tedawîkirin an jî qenckirina semptomên nexweşiyan an jî ji bo rewşên tibbî an jî tê bikaranîn wek dermankirina parastvan ku xwedî sûdên paşerojî.

== Bikaranîna Dînî û Manewî ==
Bikaranîna dînî û manewî ji çêbûna mirovatiyê heta niha heye.Dermanên ku tên pejirandin bi bikaranîna dînî û manewî wek [[entyojens]] tên nasîn.

== Ji Bo Xwe-peresînê ==
Wek *Nêtropîk'' jî tên nasîn.

## Sepana Dermanan
Derman çi yên tibbî çi yên dilxweşker dikarin bi rêyên curbecur bên sepandin.Gelek derman ji gelek rêyan dikarin bên sepandin.
* Bi bêhnwergirtinê (inhaled)
* Bi enjeksiyonê (injected)
* Bi devî (orally)
* Bi rektal (rectally)
* Bi binziman (sublingually)
* Bi topîkal (topically)
* Bi vajîna (vaginally)

Kategorî:Farmakolojî
Kongreya Erzîromê

**Kongreya Erzîromê** kongreyeke neteweperwerên tirk (osmanî) bû ku di navbera 23ê tîrmehê û 7ê tebaxa 1919an de li bajarê Erzîromê ji aliyê Komeleya Parêziya Mafên Rojhilatê Anatolyayê (*Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemayeti)* ve hatiye pêkanîn û armanca wê parastina dewleta Osmanî li dijî hêzên dewletên hevgirtî bû.

Piştî ku dewleta Osmaniyan di cenga cîhanî ya yekem de bindest derket, dewletên hevgirtî di serê sala 1919an de kongreya sulh û aştiyê li bajarê Parîsê amede kirin û biryara serxwebûna gelên ku di bin Osmaniyan de ne girtin.

Li hember vê biryarê tirk liviyan, dest bi xapandinan kirin. Misto Kemal çû bajarê Erzîromê, şêx, axa û serokên kurdan civandin û li wir kongreyek li dar xist, vê mesajê da wan:

Bi vê axaftina xwe ya du rûtî ew hemû qanî kirin, ew xapandin, xistin aliyê xwe, bi vî awayî azadiya Kurdistanê pelişandin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Şerê Rizgariya Tirkiyeyê
Diyarbekir (albûm)

**Diyarbekir** albûma Ciwan Haco ye.

## Stran
Ev stran li ser albûmê ne:
# Diyarbekir
# Behr
# Welatperest
# Hawar E
# Yadê
# Cenga Gel
# Kazacok
# Te Zu Te Deranî
# Leşker
# Enstrumental

Kategorî:Albûmên kurdî
FileZilla

**FileZilla** bernameyeke FTP ji bo Windows û Linuxê ye. FileZilla nivîsbariya azad e.

FileZilla 3 li Zimane kurdî tê wergerandin.

## Girêdanên derve
* Malpera FileZilla

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya 2001ê
Kurdistan TV

**Kurdistan TV** (anku **KTV** yan **Kurdistan Tî Vî**) televizyoneka esmanî ya Kurdistanî ye, yekem televîzyona esmanî ye ku ji başûrê Kurdistanê weşanê dike û weşana xwe ya pêşîn di 17ê kanûna paşîn sala 1999ê de dest pê kiriye.

KTV dikare bi riya satelîtê li seranserî cîhanê bêt temaşekirin.

## Zimanên KTVê
KTVyê bi pirranî bi zimanê kurdî ye. Ew herdu zaravayên serekî yên kurdî (kurmancî û soranî) ye herwiha jî bi zimanên erebî, inglîzî, farisî, tirkî, suryanî û tirkmenî jî bernameyên xwe pêşkêş kirine. Hinek program bi van zimanan ku niha pêwîst nayêne dîtin, hatine rawestandin.

## TVya PDKê
Kurdistan TV bi Partiya Demokrat ya Kurdistana Başûr ve girêdayî ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Kurdistan TV
* Kurdistan TV zindî 

Kategorî:Avabûnên 1999an li Iraqê
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Çand

[thumb|[Dengbêjî kevneşopiyeke gelekî girîng ji bo çanda kurdan e.]]
[thumb|Pîrozbahiya cejna [Newrozê û cil û bergên jinên kurd jî çanda kurdan in.]]
**Çand** an jî **kultur** hemî ferheng, tore û kultura gelekî ye.

Çand herwek civak, zanîn, huner, amojgarî û tenduristî di jiyana me ya civakî de gotineke bi pirmane ye û di dîroka gelan de neteweke bêyî çand wek netewe nayê qebûlkirin. Her neteweyek bi rengê xwe heye û ew jî dibe pirrengiya gerduniyê. Herweki din, neteweyek bi şiklê ruh, xemilandin, xwerin bi tore û baweriya xwe bi xwe re qerektera çande ke taybetî dihuliqîne.
Çanda gelan bi nivîsandina pirtûkan (pirtûkên dîrokî, çandî, zanyarî, olî, çîrok), destan u stranan û seranser di nava jiyana gel de tê afirandin, bi xêzikan, wênean, şano û fîlman xurt dibe û pêş ve diçe.

## Çanda gelê kurd
Lê di dîrokê de heya îro tu car çand azad nebûye û tim û tim di bin destê dewlemandan de ji bo pêdiviyên wan hatiye bikaranîn. An jî di bin hukmê kevneperest û olperestan de şûn de maye. Hatiye qedexekirin yên ku xwestine karê çandî bikin gunehbar bûne û ew hevcedariya çande ke azad û serbixwe ji bo gelê kurd jî bûye hesretekî dûr û dirêj.

Ji bo kurd û Kurdistanê çandeke azad divê di gel mafên çarenusî pêk bê û pêş ve biçe. Heya ku armanca yekîtiya neteweyî, yekîtiya ziman, yekîtiya aborî û ya çandî pêk neyê ev felatî ne mumkîn e.

## Mijarên têkildar
* Ziman
* Şano
* Folklor
* Mûzik
* Wênesazî
* Xêzik
* Xwarin
* Cil

## Çavkanî


Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Kategorî:Konseptên civakî
Ronî mîna evînê tarî mîna mirinê (pirtûk)

**Ronî mîna evînê tarî mîna mirinê** romanekî kurdî û yek ji berhemên Mehmed Uzun e.

Ew roman berhema wî ya şeşem bû û di sala 1998an de li Stembolê hat weşandin. Piştî wê ew roman ji aliyê Muhsin Kızılkaya bi tirkî hat wergerandin û li sala 2000 hat weşandin. Wergera wê ya tirkî gellek ji aliyê xelk ve pêşwazî lê hat kirin û ta niha 19 caran hatiye weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Roman
Merwan Osman

**Merwan Osman** () an Royarê Amedî an Bêwar (bi van navan tevan nivîsandiye ji ber sedemên hebûna rêjîmeke dikator û ne demokrat li sûryayê ) helbestvan û siyastemdar e.

Di sala 1959an li gundê Talikê, yê ku bi bajarê Amûdê girêdayî, ji dayik bûye.

Yek e ji bingehdarên koma serxwebûn a floklorî û rewşenbîrî li amûdê. Yek e ji damezrênerên kovara pirs e û endamê desteya wê ya rêvebir e.

Di sala 1988an de di 11 heyva sebatê de hate girtin ji hêla hêzên ewlekariya leşkerî ya sûryayê û dîwanek wî û ew herdû shano û destnivîsa şanoyeke din hat zemtkirin ji hêla hêzên ewlekariya leşkerî.

Di sala 1990î çend rojan hate binçavkirin dîsa ji hêla hêzên ewlekariya leşkerî û gelek eşkence lê hate kirin ji ber eşkenceyê sê movikên pişta wî ziyan xwarin .

Di sala 2002an di roja gerdûnî ya dazanîna mafên mirov ew mamoste Hesen Salih wek du endamên komîteya navendî û polîtîkbîroya partiya yekitiya kurd li sûryayê serdariya xwepêshindanekê kirin û bi wê sedemê hatin girtin û sê sal hukum li wan hate birîn lê ji ber zexteke cemawerî û navneteweyî piştî salekê û sê heyvan hatin berdan di 24.02.2004 de

Di serhildan kudan de ya 12e adara 2004an de dîsa hate bin çavkirin ango piştî azadbûna wî bi demeke hindik.

Di 01.09. 2004an borseya feylesûfa elman Hannah Arendt li bajarê Hannover stand

## Berhem

* shanoya Mirina mêrxasê chiyê , di newroza sala 1982an ji hêla koma serxwebûn ya ku ew rêvebirê wê bû hate pêşkêşkirin.
* shanoya Reşo di sala newroza 193an hate listin ji hêla heman komê.
* xwîna kewan û siwarên rewrewkê. helbest, di sala 1990î bi nehênî li Şamê paytexta sûryayê hate çapkirin

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Dara Hênî

**Dara Hênî** an jî **Dara Hênê** (), navçeyeke bi ser bajarê Çewlîgê ve ye.

## Nahiyeyên Dara Hênî

* Dara Hênê (navend)
* Nederan ()
* Sîwan ()
* Valêre ()
* Warê Merge ()

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Mehla, Dew û Mezrayanê Dara Hênî''
Bozan Yaman

Helbestvan **Bozan Yaman**,di sala 1964an de li Kurdistana Bakur (li Sirucê) ji dayîk bû.
Wî bi zimanê tirkî dest bi nivisandinê kir. Sê pirtuken wî yên helbestan bi zimanê tirkî hatine weşandin. Helbestê wî ye bi kurdî li ser înternete di "Mehname", "Avesta" û "Nivîs" de hatine weşandin.

Yaman, Bozan
Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Mêr
Şêr

thumb|rast|Vîdyoya şêrekê û çêlikên wê li Rezerva Phinda
**Şêr** (*Panthera leo*), cureyekî pisîkên mezin ku niha li parzemîna Afrîkayê û hinek parçeyên Hindistanê dijî.

## Nav
Nava **Şêr** ji Proto-Aryayî û hevreha Soranî *Şêr* le Zazakî *Şêr* le Farisî *Şîr* le Pehlewî *Şegr* e.

Herwiha ihtimal e ku têkilî peyva şiyan e (rehê dema niha -şê-) anku "şêryê ku dişê/dikare/bihêz e".
## Şayes
Şêr ji alî pî de, yê dirêjtir e di nav famîleya pisîkan (Felidae û cinsê Panthera, lê di mezinahî de di pê piling ê tê ye. Giraniyê şêrên nêr yên mest der dorê 150–250 kg û şêrên mê bi giranî qasî 120–182 kg. Dirêjiya ser û laşê şêrên nêr 170–250 cm û şêrên mê 140–175 cm.

## Belavbûn
thumb|'''Sor''': Welatê Şêranê dîrokî.<br>'''Şîn''': Welatê Şêranê niha
Şêr di çaxên berê li gelek warên parzemîna Asyayê û li Rojhilata Navîn hebû. Lakîn anika şêr bi tenê Efrîqa Navîn da hene emma lê Hindistanê hema Şêrê Îranî hene. Di sala 2017-an de, Koma Pisporê Pisîkan ji nû ve tesnîfkirina şêran weşand (di tabloyek nû de vedibe), pisîkan li du binecureyên nû dabeş kir: Şêrê şêrê Panthera (ku jê re binecureyên bakur jî tê gotin) û Panthera leo melanochaita (bincureyên başûr).

Şêrê Panthera li Afrîkaya Navîn, Rojavayê Afrîkayê (şêrê Afrîkaya Rojava an Senegalî) û Hindistanê (şêrê Asyayê) nifûsa şêran dihewîne. Zanîngeha Kent (di tabloya nû de vedibe) û nifûsên winda yên berê li Afrîkaya Bakur (şêrê Barbary), Ewropaya Başûr-rojhilatê, Rojhilata Navîn, Nîvgirava Ereban û Asyaya Başûr-rojavayê hatine dîtin. Panthera leo melanochaita nifûsa şêran ji beşên başûrê Afrîkayê (şêrê Katanga û şêrê Afrîkaya Başûr-rojhilatê) û Afrîkaya Rojhilat (şêrê Masai û şêrê Etiyopyayê) vedihewîne.

## Bide ber
* Şêrê Îranî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Battle at Kruger: video of a pack of lions fighting against a crocodile and buffalos over a kill

https://www.wuuh.net/lions-fakten-verhalten-und-neuigkeiten/ 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Panthera
Zervan

**Zervan** ( bi farisî: زروان) an jî Zarvan tê wateya dem û navê yek ji xwedayên ola Mazdisna ye. Ev nav di Avestayê de wek Zarvan an jî Zarvan derbas dibe û carinan bi rengdêra Akraneh û carinan jî bi Dargûxudat ve tê girêdan. Di nivîsên Pehlewî de Zervan xwedayê demê ye, lê li gorî ola Zervan, Zervan ew Xwedayê ku Ahura Mazda û Angre Mîno (cin) afirandiye dema ku tiştek tune bû. Lêkolîner çavkaniya vê baweriyê di serdemên gelek dûr ên beriya Zerdeştiyê û heta beriya dîrokê jî dişopînin; Weke ku ew dinivîsin, Zervan di Zerdeştiyê de ne pir girîng bû û tevgera ku Zervan ji dayik bû, ya serdema Partî û Sasaniyan e.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Mîtolojiya Kurdistanê
Kategorî:Mîtolojî
Kategorî:Zerdeştî
Ganî Mîrzo

**Ganî Mîrzo** an jî **Xeniyê Mîrzo**, hunermend û muzîkjenekî kurd e.

Ew di sala 1968an de li Qamişloka Rojavaya Kurdistanê (Sûrî) ji dayik bûye. Ji destpêka sala 1990î û vir de ew li bajarê Barselona yê Ketelonyayê dijî û dixebite. Mîrzo li Heleb (Sûrî) û Spanyayê muzîk xwendiye û elementên muzîka kurdî bi flamenkoya spanî ve girêdaye. Ta niha çar CDyên wî derketine.

## Ganî Mîrzo û Komeleya Muzîkjenên Bêsînor
Di sala 2018an de Ganî Mîrzo bi hevkariya Komeleya Muzîkjenên Bêsînor 250 alavên muzîkê pêşkêşî peymangeh û dibistanên muzîkê yên Kurdistanê kirin.

## Peymangeha Mîrzo ya Muzîkê û projeyên alîkariyê bo êzidiyan 2019
Di sala 2019an de li Xanesora Şingalê navenda hunerî û muzîkê ya bi navê Peymangeha Mîrzo ya Muzîkê bi alîkariya Xeniyê Mîrzo hate vekirin.

## Ganî Mîrzo Ensemble 2022

## Ganî Mîrzo û Îbrahîm Kêvo
* Gera konserên Ganî Mîrzo û Îbrahîm Kêvo li Spanyayê 2022

## Ganî Mîrza û 9em Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê 2022
* Belgefîlmê bi navê Harmoniya Piştî Şer yê Pablo Tosco û Migue Roth
* Belgefîlmê bi navê Çîrokeke Êzidî yê Pablo Tosco û Migue Roth

## Ganî Mîrzo Band 2023

## Dîskografî
* Ronî
* Totico (Totiko)
* 1001 Noches (2006)
* Kampo Domîz (2014)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
http://www.ganimirzo.com/ 

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Weşanên Pêrî

**Weşanên Pêrî** weşanxaneyeke kurdî û pirtûkên li ser kurdan diweşîne.

Weşanên Pêrî, berdewamiya Weşanên Med, Zêl û Nûjen e û di sala 1997an de hatiye damezrandin. Heya niha nêzikî 300 kitêbî çap kirîye û ji wan kîtêban teqrîben 100 lib kurdî ne. Ji bo ku di her salekî de 20-25 kitêban çap bike xwedî bername ye. Di qada azadiya ramanê de her çiqas dad (27 doz) û tadayî ditîbe jî, bê sinor li ba azadiya ramanê xwedî helwêst e.

Berpirsiyarê Giştî yê Pêriyê Ahmed Onal e. Ahmed Onal heta niha ji ber berhemên ku cap kirine, hatiye dadgehkirin û gelek caran cezayê girtin û peran lê hatiye birîn. Weşanxane xebatên xwe ji Stenbolê birêvedibe.

## Mijara Xabetên Pêriyê
Di derheqa wan nasnameyên ku ji aliyê sîstemê ve nayên nasîn û pejoral têne dîtîn weke kurd, ermenî, elewî, jin û hwd. de kitêbên li ser tarîx, lêkolîn, folklor, edebiyat, çand, siyaset û curbecur mijaran de weşangeriyê dike.

Wesanxaneya navborî navê xwe ji Çemê Pêriyê ku dikeve nava sînorê Çewlîgê (Bîngolê) wergirtiye.

## Girêdanên derve
* Lîsteya kitêbên Weşanên Pêrî 

Kategorî:Weşanxane
Yılmaz Odabaşı

**Yılmaz Odabaşı** () helbestvanekî bi eslê xwe kurd e. Odabaşı helbestên xwe bi tirkî dinivîsîne.

## Jiyan
Yılmaz Odabaşı di sala 1961/1962an de li gundê Alos (bi tirkî: *Başarı*), li Çêrmûga Diyarbekirê ji dayik bûye. Malbata wî bi eslê xwe ji Qirwara Sêwregê ye.

Di 1979an de hate girtin û berdan, di derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î de dîsan hat girtin û wî heşt sal ceza girtin. Di navbera 1985-2005 de gotar, çîrok û ceribandinên wî di kovar û rojnameyên mîna Yazko Somut, Günümüzde Kitaplar, Düşün, Sokak, Gerçek, 2000'e Doğru, Özgür Gündem, Evrensel Kültür, Edebiyat û Eleştiri, Varlık, Express, Söz, Cumhuriyet, Siyah Beyaz, Birikim, Öküz, Birgun, Esmer de hatin weşandin.

## Berhemên wî
* Yurtsuz Şiirler (helbest, 1987);
* Reşo Talan Iklimi (helbest, 1987);
* Aynı Göğün Ezgisi (helbest, 1998);
* Feride (helbest 1990);
* Her Ömür Kendi Gençliğinde Vurulur (helbest, 1992);
* Günlerin Çarmıhında (helbest, 1994);
* Cehennem Bileti (helbest, 1995);
* Eylül Defterleri (bîranîn, 1991/çapa 3em 2000);
* Güneydoğu'da Gazeteci Olmak (lêkolîn, 1994/çapa 3em 2001);
* Sevginin Herkesten Şikayeti Var (gotarên hilbijartî, 1996/çapa 3em 2001);
* Bütün Kanamalar Umuttan (rojane, 1996);
* Düş ve Yaşam (gotarên hilbijartî, 1997/Hat qedexe kirin);
* Şafak Keya'da Çıplaktı (çîrok, 1998/çapa 2em 2000);
* Çocuklara Hikâyeler (Ji bo 5-8 saliyan, 12 Pirtûk/2000);
* Hayat Bilgisi Notları (ceribandin, çapa 1em 2001);
* Kuşlar Uzaktı Sonra (çîrok, çapa 1em 2001).

## Xelatên girtî
* Xelata kovara Temmuz a 1em (1987)
* Xelata Tayyad a 2em (1989)
* Xelata Cahit Sıtkı Tarancı (1990)
* Petrol İş Sendikası a 2em (1992)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Jana Seyda

**Jana Seyda** helbestvaneke kurd e.

Di sala 1976an de li Amûdê hatiye dinyayê. Li zanîngeha Helebê endezyarî xwendiye. Di despêka 1990î de nivîs û helbestên wê di gelek kovar û rojnameyên kurdî û erebî da dest bi weşandinê dike.

## Berhemên wê
* *[[Şeva dawî]]*, helbest, Weşanên Avesta, Stembol-Amed, 2001.
* *[[Destê sibê]]*, helbest
* *[[Bîreweriya laş]]*, wergerandina romana romannivîsa cizîrî Ehlam Mistganmî.
* *[[Ber êvarî]]*, helbest.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Amûdê