open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rojavayê Asyayê

**Rojavayê Asyayê** herêmeke erdnîgarî ye ku herêma herî rojavayê Asyayê ye rave dike. Ev herêm ji tevahiya Anatolyayê (di heman de tevahiya erdnîgarî ya Kurdistanê digire nav xwe) Nîvgirava Erebî, Îran, Mezopotamya, Şam, girava Qibrisê, Nîvgirava Sînayê û Qefqasya Başûr pêk hatiye. Herêm bi qenala Suweyşê li Misirê ji Afrîkayê veqetandî ye û bi rêyên avê yên tengava Dardanelê tengava Stembolê û bi hewza qefqasya mezin ji Ewropayê veqetandî ye. Asyaya Navendî li bakurê rojhilat û Asyaya Başûr jî li rojhilatê herêmê ye. Diwanzdeh derya li dora herêmê hene (li gorî gera saetê) Deryaya Egeyê, Deryaya Marmarayê, Deryaya Reş, Deryaya Qewzînê, Kendava Farsê, Kendava Omanê, Deryaya Erebî, Kendava Adenê, Deryaya Sor, Kendava Akabayê, Kendava Suweyşê û Deryaya Navîn e.

Her çiqas gelek caran her dû têgeh bi heman wateyê bi were bikaranîn jî, Rojavayê Asyayê û Rojhilata Navîn ne yek in. Rojhilata Navîn têgeheke siyasî ye ku ji aliyê erdnîgarên rojavayî ve hatiye afirandin û li gorî çarçoveya siyasî û dîrokî, di dîrokê de gelek deverên asyayî dihewîne lê Rojavayê Asyayê têgeheke erdnîgarî ye ku xwedî rastbûn û xwedî lihevkirineke giring e.

Rojavayê Asyayê rûberek 5.994.935 km² erd digire nav xwe û nifûsa herêmê nêzîkî 313 milyon kes e. Ji 20 welatên endamên Neteweyên Yekbûyî ku bi tevahî an qismî di nav herêmê de ne ku 13 ji wan welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên li Rojavayê Asyayê Kurdistan, Îran, Tirkiye, Iraq, Erebistana Siûdî û Yemen in.

Di nexşeya erdnîgarî ya cîhanê ji bo tomarkirina belavbûna nebatan (WGSRPD) de, Rojavayê Asyayê Nîvgirava Erebistanê nagire nav xwe û Efxanistan di nexşeyê de ye.

## Danasîn
Têgeha "Rojavayê Asyayê" bi awayekî pragmatîk tê bikaranîn û pênaseyeke "rast" an jî bi gelemperî qebûlkirî ya têgehê tune ye. Pênaseyên têgeha herêmê bi gelemperî lê ne bi tevahî, bi pênaseyên têgeha Rojhilata Navîn, Rojhilata Deryaya Navîn û Rojhilata Nêzîk (ku ji hêla dîrokî ve nas e lê îro bi berfirehî nayê bikaranîn) re li hev tên.

## Çavkanî


Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Kategorî:Herêmên Asyayê
Mandaya Mezopotamyayê

[thumb|Pêşnûmeyên mandayên ji bo [Mezopotamya û Filistînê wekî ku di 7ê kanûna pêşîn a 1920an de ji bo pejirandina Komeleya Neteweyan hatine pêşkêş kirin.]]
**Mandaya Mezopotamyayê** (bi erebî:  الانتداب على بلاد ما بين النهرين, romanîzkirin: *al-Intidāb ʿalā Bilād mā bayn an-Nahrayn*) mandayekê pêşniyarkirî ya Komeleya Neteweyan bû ku axa Başûrê Kurdistanê û Iraqê girtiye nav xwe. Diviyabû ev raye bispêrî Împeratoriya Brîtanî bihata kirin lê bi Peymana Anglo-Iraqî ku peymanekê di navbera Brîtanya û Iraqê de ku hinek dişibin mandaya pêşniyarkirî, hatiye bidawîkirin. Rêveberiya mandayê li ser kaxazê, ji sala 1920an heta sala 1932an berdewam kiriye.

## Nexşe

Wêne:Lawrence of Arabia's map, presented to the Eastern Committee of the War Cabinet in November 1918.jpg|Nexşeya ku ji hêla T. E. Lawrence ve di mijdara 1918an de pêşkêşî Komîteya Rojhilat a Kabîneya Şer hatiye kirin
Wêne:Middle East in 1921, UK Government map, Cab24-120-cp21-2607.jpg|Nexşeya brîtanî li memoranduma kabîneya CAB24/120 ya 1921an hatiye zêdekirin ku fermanên pêşniyarkirî nîşan dide.


## Binêre

* Mandaya Brîtanî ya Iraqê

## Çavkanî

Kategorî:Kolonyalîzm
Kategorî:Mandayên brîtanî
Kategorî:Sedsala 20an li Iraqê
Huseyîn, keyê Urdunê

**Huseyîn bîn Telel el-Haşimî** (jdb. 14ê mijdara 1935an - m. 7ê sibata 1999an) ji sala 1952an heta mirina wî di sala 1999an de keyê Urdunê bû. Wekî endamekî malbata haşemiyan, ew wekî neviyê rasterast ê nifşê 40ê yê pexemberê Muhemmed dihate hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1935
Kategorî:Keyên Urdunê
Kategorî:Kurên keyan
Kategorî:Mirin 1999
Huseyîn, keyê Hîcazê

**Huseyîn bîn Elî el-Haşemî** (bi erebî: ٱلْحُسَيْن بِن عَلِي ٱلْهَاشِمِي, romanîzkirin: *al-Ḥusayn bin 'Alī al-Hāshimī*; jdb. 1ê gulana 1853an - m. 4ê hezîrana 1931an) serokeşîrekî ji Hîcazê ji şaxa benû qatadeh ya eşîra haşimî bû ku ji sala 1908an ve şerîf û mîrê Mekeyê bû û piştî ragihandina Serhildana Ereban li dijî Împeratoriya Osmanî, keyê Keyaniya Hîcazê bû, her çend wî ev nav red kiribû jî, di navbera salên 1916an heta 1924an. Piştî ku şandeyên ji Hîcaz û herêmên cîran wî teşwîq kirin ku wê bigira ser xwe, wî xelîfetî qebûl kiriye, heta sala 1925an dema ku herêma Hîcazê ji aliyê Siltanatiya Necdê ve hatiye dagirkirin, ew li ser desthildariyê ma. Împeratoriyên brîtan û fransî, siyonîst û wehabiyan li dijî xelîfetiyê derketin. Wî ji hin derdorên dînî yên hîcazî û hin şandeyên ereb piştgirtiyek sembolîk wergirtiye, lê naskirina berfireh a misilmanan pêk nehatiye. Nivîskarên neteweperestên ereb ên paşîn carinan wî wekî *bavê pan-erebîzma nûjên* nîşan dan, lê hîn dîroknas û lêkolîner dibêjin ku haşimî di sala 1916an de hîn ji nû ve veguherînê erebîzmê û ne ji pêşve neteweperestên erebî bûn.

## Mirin
girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Funeral_of_King_Hussein,_Jerusalem_LOC_matpc.13456.jpg|rast|thumb|Merasîma Huseyîn, Orşelîm
Ew di 4ê hezîrana 1931an dimire. Huseyîn bîn Elî li Orşelîmê hatiye definkirin, ji ber ku ew nekarî li Mekeyê were definkirin, wekî ku wî dixwest û wekî ku heta wê demê ji bo şerîfên Mekeyê norm bû, ji ber ku Ebdulezîz Siûdî nexwest ku ew li wir were definkirin. Rûmetdar û rêberên herêmî dixwestin ku ew li kompleksa Mescîda Eqsa were veşartin. Ev fikir hatiye parastin û piştî merasîmek ku 30,000 kes beşdar bûn, ew li Orşelîmê hate definkirin. Kurê wî Feysal ku têkiliya wî di wê demê de pir xirab bû, beşdarî merasîmên cenazeyê wî nebûye, bi îdiaya ku "karekî hikûmetê" hebû ku mijûl bibe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîroka ereban
Kategorî:Dîroka Erebistana Siûdî
Kategorî:Jidayikbûn 1853
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Keyaniya Hîcazê
Kategorî:Keyên Hîcazê
Kategorî:Mirin 1931
Kategorî:Mîrên ereb
Kategorî:Neteweperestên ereb
Kategorî:Siyasetmedarên ereb
Kategorî:Şoreşa Erebî
Fritz Grobba

**Fritz Konrad Ferdinand Grobba** (jdb. 18ê tîrmeha 1886an - 2ê îlona 1973an) dîplomatekî alman bû ku di navbera salên 1922 heta 1955an çalak bû.

## Bîranînên wî
Grobba di bîranînên xwe yên sala 1957an de, *Mirov û Hêz li Rojhilat*, siyaseta Almanya ya li Rojhilata Navîn di salên 1930an de wekî "derfetên winda" bi nav kiriye. Wî difikirî ku Almanya ji dijminatiya ereban a li hember hem Împeratoriya Brîtanî û hem jî Fransayê têra xwe sûd wernegirtiye. Li gorî Grobba, têkçûna Almanya li Rojhilata Navîn rasterast bi Adolf Hitler ve girêdayî bû ye; Grobba îdia kiribû ku ji ber ku Hitler bi Rojhilata Navîn re eleqedar nebû, wî li dijî brîtaniyan xwe da ber berjewendiyên Îtalyayê li herêma Deryaya Navîn.

Grobba her wiha îdia kiriye ku Hitler jî nerazîbûna xwe ya ji bo jiholêrakirina bi tevahî ya hemû desthilatdariya brîtanî nîşan daye. Di dawiyê de, Grobba destnîşan kiriye ku Hitler qet ne amade bû ku piştgiriyê bide serxwebûna ereban û xweseriya neteweyî.

## Çavkanî

Kategorî:Balyozên almanî
Kategorî:Dîplomatên almanî
Kategorî:Jidayikbûn 1886
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mirin 1973
Nîjadkujiya Şirîta Xezeyê

**Nîjadkujiya Xeze**, destdirêjîya ya bi armanc û bi rêxistinî ya Gelê Filistînê li Xezayê ye ku ji aliyê Îsraêl ve di Şerê Xeze de pêk hat. Ew kuştinên girseyî, birçîbûn bi armanc, zirarên mezin ên beden û zihniyî û pêşîgirtina li ser dayikbûnê di nav de ye. Çalakiyên din jî, dorpêçkirin, rûxandina avakî sivîl, rûxandinê avahiyên tenduristiyê, kuştina karmendên tenduristiyê û kesên alîkarî dixwazin, sedema koçberkirina zorê ya girseyî, sûcdarkirina tundûtûjî ya cinsî û rûxandina malperên perwerdeyê, olî û çandî.

## Çavkanî

Kategorî:2020î li Îsraêlê
Elî Larîcanî

**Elî Larîcanî** (bi farisî: علی لاریجانی; jdb. 9ê hezîrana 1958an; li Necef, Iraqê - m. 17ê adara 2026an; li Tehran, Îranê) siyasetmedarekî îranî, efserê leşkerî yê berê û fîlozofeke îranî bû ku ji sala 2025an vir ve wekê sekreterê konseya bilind a ewlekariya neteweyî kar kiriye. Berê ji sala 2005an heta 2007an wî di vê heman erkê de wekê rayedarekî dewletê kar kiriye.

Di erka xwe yê di heyama sekreteriya di navbera salên 2005an û 2007an de ew wekî danûstandkarê sereke yê li ser mijarên ewlehiya neteweyî, tevî xebatên bernameya nukleera Îranê, kar dikir.

## Kariyera siyasî
Larîcanî fermandarekî berê ya Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê û şervanekî şerê Îran Iraqê (1980-1988) bû. Larîcanî di karên dewletê de pêşî wekê cîgirê wezîrê kar û karûbarên civakî xebitiye û piştre wekê cîgirê wezîrê teknolojiyên agahdarî û ragihandinê hatiye erkdarkirin. Di adara 1994an de, ew li cihê Mihemed Haşimî Refsencanî, wekê serokê saziya radyo û televîzyonê ya Komara Îslamî ya Îranê hatiye erkdarkirin. Elî Laricanî heta 21ê tîrmeha sala 2004an li ser erka xwe maye û piştî deh salên di vê wezîfeyê de, Ezzatullah Zerghamî cihê wî girtiye. Di tebaxa sala 2004an de ew bûye şêwirmendê ewlehiyê yê rêberê bilind Elî Xamineyî.

Larîcanî di hilbijartinên serokkomariya sala 2005an de bûye namzedê serokomariyê û bi qasê ji %5.94ê dengan di rêza şeşem ê hilbijartinê de maye û nehatiye hilbijartin. Di vê hilbijartinê de wekî namzedê serokatiyê yê herî girîng ê hevpeymaniya mihafezekar hatiye dîtin. Di heman hilbijartinê de ji aliyê komên din ên mihafezekar û her wiha civaka endezyarên îslamî ve hate piştgirî kirin. Ev hilbijartina dawî ya konseya koordîne kirina hêzên şoreşger ên mihafezekaran bû ku ji nûnerên hinek partî û rêxistinên mihafezekar ên bi bandor pêk hatibû. Elî Laricanî di sala 2005an de li cihê Hesen Rûhanî wekê sekreterê konseya bilind a ewlekariya neteweyî hate erkdarkirin ku ew dezgehek e ku di çêkirina polîtîkayên nukleerî û yên din de alîkariya Elî Xamineyî kiribû.
## Mirina wî
Wezîrê berevaniya Îsraêlê Yisrael Katz di 17ê adara 2026an de bi fermî ragihandye ku sekreterê konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê Elî Larîcanî di êrîşeke Artêşa Îsraîlê de jiyana xwe jidest daye. Demek kurt piştî daxuyaniya Îsraêlê, peyameke bi destnivîs ku hatibû îdiakirin ku Larîcanî bi xwe nivîsiye hatibû weşandin. Di peyamê de hatibû gotin ku peyama roja berê ye û di peyamê de hatibû nivîsandin ku ji bo bîranîna deryavanên îranî yên ku di êrîşa Amerîkayê de jiyana xwe ji dest dane û tê payîn ku merasîmên cenazeyên wan werin lidarxistin. Piştre di heman rojê de, di roja 17ê adarê de rayedarên Îranê mirina Larîcanî piştrast kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Mirin 2026
Donkervoort

**Donkervoort**, navê fermî: **Donkervoort Automobielen BV,** hilberînerekî otomobîlan (hilberînerê erebeyan/tirimpêlan) e ku navenda pargîdaniyê li Lelystad, Nederlendayê ye. Bi taybetî otomobilên werzişî yên zêde sivik bi dest çêdikin.

## Girêdanên derve
https://www.donkervoort.com/nl/ Malpera fermî ya Donkervoort Automobielen B.V.

Kategorî:Lelystad
Kuştina armanckirî

thumb|Dronekê amerîkî mûşekeke Hellfire diavêje ku ji wan cureyê ku di kuştinên armanckirî yên li dijî terorîstên gumanbar de tê bikaranîn.
**Kuştina armanckirî** cureyekê ji suîqestê ye ku ji aliyê hikûmetan ve li derveyî prosedurek dadwerî an meydanek ku tê şer kirin tê bikaranîn.

Ji dawiya sedsala 20an vir ve, rewşa yasayî ya kuştina armanckirî di nav neteweyên cûda de û di navbera wan de bûye mijara nîqaşê. Ji aliya dîrokî ve, herî kêm ji nîvê sedsala hejdehan vir ve, ramana rojavayî bi gelemperî karanîna kuştinê wekî amûrek dewletparêziyê neqanûnî dibîne. Hinek lêkolîner, endamên arteşê û fermandaran, kuştina armanckirî di çarçoveya parastina xwe de wekî rewa dibînin, dema ku li dijî terorîstan an şervanên ku di şerê neasimetrîk de ne, tê bikaranîn.

Ew dibêjin ku wesayîtên hewayî yên şer ên bêmirov (dron) ji wesayîtên bi mirov mirovîtir û rasttir in.

Zanyar herwiha li ser vê yekê dabeş bûne ka gelo kuştinên hedefgirtî stratejiyek bibandor a dijî-terorê ye.

Ev stratejî herwiha ji aliyê aktorên ne-dewletî û dewletên nenaskirî yên wekî Dewleta Îslamî ve jî hatiye bikaranîn.

## Binêre

* Kuştina peymanî

## Çavkanî

Kategorî:Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê
Kategorî:Asayîşa neteweyî
Kategorî:Dadweriya navneteweyî
Kategorî:Sûc
Şerê asîmetrîk

[thumb|Leşkerên îsraêlî di dema êrîşa bejayî ya li ser [şirîta Xezeyê de wekî beşek ji operasyona "Şûrên Hesinî" (2023)]]
**Şerê asîmetrîk** cureyeke şer e di navbera şerkeran de ku hêza wan a leşkerî, stratejî an taktîkên wan bi girîngî ji hev cuda ne. Ev cureyê şer pir caran serhildêr, komên terorîst, an milîsên berxwedanê di nav axa ku bi piranî ji hêla hêza serdest ve tê kontrol kirin de tevdigerin.

Şerê asîmetrîk dikare şerekî wiha jî rave bike ku tê de çavkaniyên madî yên şerkeran ne wekhev in, û di encamê de, her yek dikare hewl bide ku qelsiyên nisbî yên hev bikar bîne. Têkoşînên wiha pir caran şerê ne-kevneşopî dihewîne ku aliyê qels hewl dide ku stratejiyê bikar bîne da ku kêmasiyên di hejmar an kalîteya hêz û alavên xwe de telafî bike. Dibe ku stratejiyên wiha ne hewce ne ku leşkerî bin. Ev berevajî şerê sîmetrîk e ku tê de du hêz xwedî hêzek leşkerî ya berawirdî, çavkanî, taktîk û pîvanên serketinê yên wekhev in.

Leşkerên kevneşopî şerê asîmetrîk wekî celebek şerê nerêkûpêk dibînin - pevçûnên ku tê de dijberên qelstir ne hêzên leşkerî yên birêkûpêk ên dewletên neteweyî ne. Ji bo analîstên leşkerî ev têgeh pir caran wekî têgehek sîwan tê bikaranîn da ku tiştê ku jê re ''şerê gerilayî'', *dij-serhildan*, *serhildan*, *terorîzm* û *dij-terorîzm* jî tê gotin, rave bike.

## Binêre

* Kuştina armanckirî

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên şer
Kategorî:Şer
Kategorî:Zanista leşkerî
Kuştina peymanî

[thumb|Nerîna hunermendê fransî li ser kuştina [Jean-Baptiste Kléber ji aliyê Silêman Helebî ve - Antoine-Jean Gros.]]
**Kuştina peymanî**, carinan wekî **kuştina bi kirê** jî tê nasîn, celebek ji kuştin an suîqestê ye ku tê de aliyekê partî yê din dixebite ku kesek an kesên hedefgirtî bi awayekî bêdadwerî bikuje, bi rêya peymanekê neqanûnî ku tê de hin celeb tezmînat, pere an tiştek din heye.

Çete û sendîkayên sûcên rêxistinkirî carinan endam an hevkarên xwe yên taybet wekî peymankar (her wekî bicihker tê nasîn) digirin da ku kuştina armanckirî, lînçkirin, mutîlasiyon an kiriyarên din ên tundûtûjiyê pêk bînin, bi gelemperî ji bo armancên şerê serdestiyê, dijminatî, zorbazî, an jî wekî celebek tundûtûjiya siyasî ji bo terorîzêkirina mixalefetan an bêmoralêkirina komên din.

## Çavkanî

Kategorî:Sûc
Kategorî:Şer
Kujî

[thumb|Kuştina [Jakob Schikaneder li pêşiya malê wî, sala 1890ê]]
**Kujî** kuştina neqanûnî ya mirovekî din e bêyî heqîqet an hincetek derbasdar û bi niyeta pêwîst wekî ku ji aliyê qanûnê ve di dadgehekê taybetî de hatî destnîşankirin, tê kirin.

Piraniya civakan kujî wekî sûcekî pir giran dibînin, û ji ber vê yekê tê bawer kirin ku kesekî ku bi kujî hatiye mehkûhmkirin, divê ji bo armancên tolhildanê, tirskirinê, rehabîlîtasiyonê, an manîpulêkirina cezayên dijwar. Li piraniya dewletan, kesekî ku bi kujî hatiye mehkûhmkirin bi gelemperî cezayê girtîgehê ya demdirêj, cezayê muebbetê, an cezayê îdamkirinê werdigire. Hin dewlet, eyalet û herêm, di nav de Keyaniya Yekbûyî û welatên din ên ku qanûna hevpar a ji brîtaniyan wergirtî ne, ji bo kuştinê cezayê muebbetê ferz dikin, çi ew dabeşî kuştina pileya yekem bibe an bi awayekî din.

## Pênase
Hiqûqnasê brîtanî ê sedsala 18an William Blackstone (behsa vegotinên Edward Coke), di şîrovên xwe yên li ser pirtûka *[[Commentaries on the Laws of England]]* de pênaseya qanûna gelemperî di derbare kuştinê destnîşan kiriye:

Li gorî qanûna gelemperî, kuştin bi gelemperî bi îdamkirin hatibû cezakirin.

Hêmanên kujî di qanûna gelemperî ev in:

* neqanûnî: Ev kujî ji qirkirinê ku di nav sinorên qanûnê de têne kirin, wekî cezayê mirinê, xweparastina merhemet, an kuştina dijmin ji aliyê şervanên qanûnî (mînak leşker) ve û herwiha zirara alîgir ji bo neşervanan di dema şer de cuda dike.
* kujî: Li gorî qanûna gelemperî, jiyan bi sekinandina dil û pişikê bi dawî dibe - rawestandina tevahî û bêveger a gera xwîn û nefesê. Bi pêşketinên teknolojiya bijîşkî re, dadgehan rawestandina bêveger a hemî fonksiyonên mêjî wekî nîşana dawiya jiyanê qebûl kirine.

* bi rêya kiryar an nekirina sûc: nekirina kiryarê ye ku bi gelemperî encamên qanûnî yên cuda ji tevgerên erênî dikişîne. Di qanûna cezayî de, nekirin dê *kirinekê sûc* pêk bîne û tenê dema ku qanûn erkê kiryarê ferz dike û bersûc wê erkê binpê dike, bibe sedema berpirsiyariyê. Di qanûna de, bi heman rengî, berpirsiyarî dê ji bo nekirinê tenê bi awayekî awarte were ferz kirin, dema ku dikare were îspat kirin ku bersûc di bin erkê kiryarê an erkê lênêrînê de bû.
* ya mirovekî: Ev hêman mijara dema destpêkirina jiyanê pêşkêş dike. Li gorî qanûna gelemperî, fetus mirovek naye. Li gorî qanûnê, dema ku fetus ji zêyê derbas bû û nefesa xwe ya yekem kişand, jiyan dest pê dike.
* ji aliyê mirovekî din ve: Di qanûna gelemperî ya destpêkê de, xwekuştin wekî kujî dihat hesibandin. Mercê ku kesê ku tê kuştin ji bilî sûcdar kesek din be, xwekuştinê ji pênaseya kuştinê derxist.
* bi xerabiyê: kuştina kesekî din bi niyeta xerab. Ji bo kuştinê, pêwîst bû ku di navbera pêkhatin û pêkanîna niyeta kuştinê de demek berbiçav derbas bibe.

## Çavkanî

Kategorî:Sûc
Kategorî:Tundî
Lînçkirin

thumb|Lînçkirin li DYAê li dijî mirovên reş (1920)
**Lînçkirin** kuştinekê bêdadwerî ji aliyê komekê ye. Ev pir caran ji bo destnîşankirina îdamên nefermî yên giştî ji aliyê komekê ve tê bikaranîn da ku sûcdarekî gumanbar an mehkûmkirî ceza bike an jî yên din bitirsîne. Ev dikare be formekê nefermî û tund a kontrola civakê ji aliyê komekê, û ev pir caran bi pêşandanekê giştî (pir caran bi şiklê daliqandê) ji bo tirskirina hêrî zêde tê kirin. Nimûneyên lînçkirin û tundûtûjiya komê ya bi vî rengî di hemî civakan de têne dîtin.

Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku peyva “lînçkirin” (bi inglîzî: *lynching*) bi îhtîmalekê mezin li vir derketiye, ev pratîk bi dadmendî parêzvaniyê ya li ser sinor û êrîşên komî yên li ser kêm neteweyên Amerîkayê, bi mînak li ser afroamerîkiyan ku bi sûcan hatine tawanbarkirin û bi vî awayî hatiye girêdan. Ev yek serdema piştî nûavakirina DYAê de, nemaze di dema herî xirab di têkiliyên di nav nîjadên Amerîkayê de, li başûrê welêt pir caran pêk dihatiye. Tê texmînkirin ku mirovên reş li Dewletên Yekbûyî qurbaniyên sereke yên lînçkirinê ne (nêzikî %72ê ji tevahî).

## Çavkanî

Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan
Kategorî:Cezayên leşî
Kategorî:Tund
Kategorî:Tundiya bi armanca dînî
Mucteba Xamineyî

**Mucteba Huseynî Xamineyî** (bi farisî: مجتبی حسینی خامنه‌ای; jdb. 8ê îlona sala 1969an; li Meşhedê) siyasetmedar û kesekî dînî ya îranî ye ku ji 8ê adara 2026an vir ve wekê rêberê bilind ê Îranê hatiye erkdarkirin. Mucteba Xamineyî endamê malbata xameneyiyan e ku kurê rêberê bilind ê berê Elî Xamineyî ye ku di sûîqesta ku ji aliyê Îsraîl û Dewletên Yekbûyî ve hatibû organîzekirin de jiyana xwe jidest dabû. Mucteba Xamineyî di vê êrişê de birîndar filitiye.

## Jînenîgarî
Mucteba Xamineyî di 8ê îlona sala 1969an li Meşhedê wekê zaroka duyem ji Elî Xamineyî dayik bûye. Dema ku ew di temenê neh saliya xwe de bû dema ku bavê wî Elî Xamineyî di dema Şoreşa Îranê ya 1978-79an de wekê kesayetiyek pêşeng derketibû holê. Wî xwendina xwe ya destpêkê li Serdeşt û Mehabadê wergirtiye û lîseyê jî li Tehranê qedandiye û piştre jî li ber destê bavê xwe û Mehmûd Haşimî Şahrûdî teolojiya îslamî xwendiye. Mucteba Xamineyî di sala 1987an de tevlî Sipaha Pasdarên Şoreşa Îslamî bûye û di Şerê Îran-Iraqê de di qada leşkerî de xebitiye. Di sala 1999an de ji bo ku bibe mele xwendina xwe li bajarê Qumê berdewam kiriye û piştre jî wekê mamosteyê îlahiyatê tevlî semînera Qumê bûye. Wî di sala 2009an de kontrola milîsa xwebexş a paramîlîter a besîcê girtiye ser xwe.

Piştî kuştina bavê wî di şerê Îranê yê 2026an de ku yek ji xwişkên wî û jina wî jî jiyana xwe jidest dane, Xameneyî ji aliyê meclîsa pisporan ve wekê sêyem rêberê bilind hate hilbijartin; lêbelê, nebûna wî ya dirêj ji raya giştî piştî erkdarkirinê di derbarê çarenûsa wî de tevliheviyeke çêkiriye.

Di îdeolojiya siyasî û hiqûqê de, ew wekê yek ji prensîbparêzên îranî yên herî tundrew hatiye hesibandin û li gorî raporek ji konseya Atlantîkê ku navendeke ramanê ya alîgirê NATO ye, têkiliyên wê yên nêzîk bi hinek ji "dîndarên herî tundrew ên îdeolojîk" re heye. Analîst bi gelemperî wî wekî kesekî ji bavê xwe vekirîtir ji bo pêşxistina bernameyeke çekên nukleerî dibînin ku ew li dijî fitû ya bavê xwe ya li dijî çekên nukleerî derketiye. Lêbelê ji ber ku ji dema ku ew wekî rêberê bilind hatiye destnîşankirin ve wî tu xuyabûn an daxuyanî li ber raya giştî nekiriye ku ji ber vê yekê nayê zanîn ka felsefe û pratîkên wî yên niha çi ne.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Mirovên zindî
OECD

**Rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê** an bi kurtî **OECD** (bi îngilîzî: *Organisation for Economic Co-operation and Development*, bi fransî: *Organisation de coopération et de développement économiques*) rêxistineke navneteweyî ya aborî ye ku endamên rêxistinê ji 38 welatan pêk hatiye ku rêxistin di sala 1961ê de ji bo teşwîqkirina pêşketina aborî û bazirganiya cîhanê hatiye avakirin. Rêxistin forumek e ku welatên endam xwe wekê pabendên demokrasî û aboriya bazarê bi nav dikin û platformek peyda dike da ku ezmûnên polîtîkayê bidin ber hev, bersivên pirsgirêkên hevpar bigerin, pratîkên baş destnîşan bikin û polîtîkayên navxweyî û navneteweyî yên endamên rêxistinê koordîne bikin.

Piraniya endamên OECDyê bi gelemperî wekê welatên pêşketî, xwedî aboriyên dahata bilind û xwedî endeksa pêşveçûna mirovan a pir bilind hatine hesibandin. OECD di sala 1961ê de li ser bingeha peymana Parîsê ku di 14ê kanûna 1960an de hatiye şanenav kirin, hatiye damezrandin û mîratgirê rasterast ê rêxistina hevkariya aborî ya Ewropayê (OEEC) ye ku di sala 1948an de ji bo ji nû ve avakirina Ewropaya ji şer wêranbûyî di bin Plana Marshall de hatibû damezrandin. Welatên OECD ji welatên pîşesazî û welatên di pêşveçûnê de pêk tên. Di roja îro de 38 welatên endamên rêxistinê hene.

## Armanca OECDyê
Xayeya rêxistinê wekê ku di rêziknameya rêxistinê de hatiye destnîşankirin, wiha ye:
* Baştirkirina asta jiyana nifûsê li welatên endam û bi taybetî li welatên di pêşketinê de, di heman demê de parastina aramiya darayî; piştgirî û alîkariya polîtîkayên ku pêşketina aborî ya berdewam û hevseng misoger dikin; û ji holê rakirina bêkariyê;
* Şiyarkirina siyaseta berfirehbûna aborî û piştgirîkirina pêşketina koordîne kirina aboriya civakî;
* Li gorî erkên navneteweyî, piralî û piştgiriya geşepêdana bazirganiya cîhanî ku cudahîyê naxe navbera welatan.
* Welatên ku endamên OECDyê ne, an jî serlêdana endametiyê kirine, sê prensîbên jêrîn wekê nirxên bingehîn di jiyana xwe ya siyaseta civakî û aborî de pejirandine:
** Demokrasî
** Mafê mirovan
** Pabendbûna bi azadiya sivîl
Ev qaîde di heman demê de ji bo bidestxistina armancên ku li jor hatine behs kirin jî xizmetê dikin. OECD hewl dide van heman qaîdeyan li welatên endam û di heman demê de li welatên ne endam pêş bixe.

## Welatên endamên OECDyê
i sala 2021an vir ve 38 welatên endam ên OECDyê hene. Komîsyona Ewropayê jî beşdarî OECDyê dibe. Yugoslavya bi statûyek taybetî beşdarî çalakiyên rêxistinê dibû. Bi hilweşîna Yugoslavya di sala 1992an de, têkiliya wê bi rêxistinê re bi dawî bûye.

30 ji welatên endam (bi * hatine hatine diyar kirin) di sala 2005an de ji aliyê Banka Cîhanî ve wekê welatên bi dahata bilind hatine wesifkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1948an li Fransayê
Kategorî:Rêxistinên ku di 1948an de hatine avakirin
Rehabîlîtasiyon (penolojî)

**Rehabîlîtasiyon** pêvajoya ji nû ve perwerdekirina sûcdarên tawanbar û amadekirina wan ji bo vegera civakê ye. Armanc ev e ku sedemên bingehîn ên sûc werin çareserkirin da ku piştî serbestberdana girtiyan ji girtîgehê, pêşî li dubarebûna sûc were girtin. Bi gelemperî ev li ser nêzikatiyên psîkolojîk dihewîne ku li ser xirabûnên nasnameyî yên bi celebên taybetî yên tawanbarên ku ji aliyê sûcdaran takekesî ve têne kirin, hedef digirin, lê dibe ku perwedehiya gelemperîtir a wekî jêhatîbûnên xwendinê û perwedehiya pîşeyî jî dihewîne.

## Rêbaz
Ji bo rehabîlîtasyonekê serkeftî ya girtiyekî/ê jî dibe alîkar ku kesên mehkûm:

* di rewşek xirab de ne ku tenduristiya wan tehdît dike, ji wergirtina lênihêrîna bijîşkî sûd werdigirin û ji awayên din ên muameleya xerab a cidî têne parastin,
* dikarin têkiliyên xwe bi cihana derve re biparêzin,
* fêrî jêhatîyên nû bibin da ku ji wan re di jiyana kar a li derveyî welêt de bibin alîkar,
* ji rêziknameyên qanûnî yên zelal û berfireh sûd werbigirin ku ewlehiyên pêkan zelal dikin û karanîn û jiholêrakirina her tomarên daneyan ên têkildarî mijarên sûc birêve dibin,
* di hin rewşan de bi kîmyewî têne dermankirin,
* û wergirtina cezayên girtîgehê yên dirêjtir.

## Çavkanî

Kategorî:Sûc
Kategorî:Girtîgeh
Elîreza Erafî

**Elîreza Erafî** (jdb. 1959) dîndar û siyasetmedarekî îranî ye ku ji sala 2019an vir ve endamê Encumana Parêzvanan û ji sala 2022an vir ve jî endama Meclîsa Pisporan e.

## Jiyana berê
Elîreza Erafî di sala 1959an de li Meybod, Îran, wekê endamê malbatekê kurdên lek ji dayik bûye. Tê gotin ku bav û kalê wî di sedsala 19an ji baweriya zerdeştî derbasa îslamê bûne. Herwiha tê îdiya kirin ku bavê wî ayetula Mihemed Îbrahîm Erafî hevalekê nêzik yê Ruhola Xumênî bû ye; lê hinek lêkolîner vê nêrînê piştgirî nakin.

Erafî xwendina xwe ya dibistana seretayî li Qumê temam kiriye. Paşê wî beşdarî qursên dînî (semînar) jî bûye, li vir bi zimanên erebî û inglîzî hîn bûye û herwiha dabeşên matematîk û felsefe xwendiye.

## Kariyera siyasî
Zanyar û ayetulayê hiqûqê wekî nûnerê dilsoz ê pergalê tê hesibandin ku rolekê sereke di misogerkirina lihevhatina kiryarên dewletê bi şîrovekirina şiîtî ya şerîetê de dilîze. Erefî bi eşkereyî ji bo guhertoyekê siyasî ya îslama şiî parêzvaniyê dike. Erefî herwiha xwediyê pileya *muctehid* e ku bi fermî mafê dide wî ku biryarên serbixwe yê hiqûqî yên îslamî derxîne.

Erafî piştgiriya nûjênkirina saziyên îranî dike û parêzvaniya karanîna jîriya çêkirî (AI) di rêveberiya dînî de û ji bo belavkirina îdeolojiyê dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîndarên îranî
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Kurdên lêk
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên îranî
Koma Bankeya Dinyayê

**Koma Bankeya Dinyayê** an **Bankeya Dinyayê** (bi îngilîzî: *World Bank Group*) malbateke ku ji pênc rêxistinên navneteweyî pêk hatiye ku deyn didin welatên di asta pêşketinê de. Bankeya Dinyayê banka herî mezintirîn û banka herî navdartirîn a pêşketinê ya cîhanê ye û çavdêrek li koma pêşketinê ya Neteweyên Yekbûyî ye. Navenda bankê li Washington, D.Cyê, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di sala darayî ya 2021ê de, bankeyê nêzîkî 98,83 milyar dolar deyn û alîkarî daye welatên "di asta pêşketinê de" û welatên ku di qonaxa veguhêz de bûn. Erka diyarkirî ya bankeya Dinyayê ev e ku bigihîje du armancên xwe yên bidawîanîna xizaniyê û avakirina aramiya hevbeş ê aboriyê. Tevahîya deynên ku ji sala 2015an vir ve di nav 10 salên dawî de bi rêya fînansa siyaseta peşepêdanê hatine dayîn, bi qasî 117 milyar dolarên amerîkî bû. Pênc saziyên ku bi demê de wekê saziyên di nav Bankeya Dinyayê hatiye avakirin ev in:
* Banka Navneteweyî ya Ji bo Nûavakirin û Geşepêdanê
* Yekîtiya Pêşveçûna Navneteweyî
* Saziya Darayî ya Navneteweyî
* Ajansa Garantiya Veberhênanê ya Piralî

Hinek caran her du saziyên despêkê bi hev re wekê Bankeya Dinyayê hatine binavkirin. Ew ji bo pêşveçûnên aborî deyn û alîkarîyan didin hikûmetên welatên kêmdahat û welatên bi rêjeya navîn. Ev çalakî xebatên di warên pêşketina mirovî (mînak perwerde, tenduristî), çandinî û pêşketina gundan (mînak avdanî û xizmetên gundan), parastina jîngehê (mînak kêmkirina qirêjiyê, danîn û bicîhanîna rêziknameyan), binesazî (mînak rê, nûjenkirina bajaran û elektrîk), projeyên mezin ên avakirina pîşesaziyê û rêveberiyê (mînak têkoşîna li dijî gendeliyê, pêşxistina saziyên yasayî) vedihewîne. Banka Navneteweyî ya Ji bo Nûavakirin û Geşepêdanê û Yekîtiya Pêşveçûna Navneteweyî ji bo welatên endam deynan bi rêjeyên ribaya tercîhî peyda dikin û her wiha ji bo welatên herî xizan jî alîkarîyan peyda dikin. Kredî an jî alîkarîyên darayî ji bo projeyên taybetî pir caran bi guhertinên polîtîkayên berfirehtir ê di sektor an jî di aboriya welêt de bi tevahî ve girêdayî ne. Wek mînak krediyek ji bo baştirkirina rêveberiya jîngehê ya peravê dikare bi pêşxistina saziyên jîngehê ya nû li ser astên neteweyî û herêmî û bicîhanîna rêziknameyên nû yê ji bo sinorkirina qirêjiyê ve girêdayî be. Di heman demê de Koma Bankaya Dinyayê wekê fînansorek pêşeng a veberhênanên avhewayê li welatên pêşketî hatiye naskirin.

Bankeya Dinyayê û Fona Diravan a Navneteweyî di konferansa Bretton Woods a sala 1944an de hatine damezrandin. Di destpêkê de deynên ku saziyê daye ji bo alîkariya ji nû ve avakirina welatên ku ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem wêran bibûn hatiye dayîn. Bi demê re Bankeya Dinyayê bala xwe kişandiye ser pêşketinê ku di nav de jiholêrakirina xizaniya zêde û zêdekirina aramiya hevpar hene.

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistinên ku di 1944an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên ku di 1945an de hatine avakirin
Mirovekî pir girîng

[thumb|Deriya VIPê yê Balafirgeha Don Mueang li [Bangkokê]]
**Mirovekî pir girîng** (bi inglîzî: *Very important person*, kurtasiya wê: **VIP** an **V.I.P**) kesek e ku ji ber pileya xwe ya bilind a civakî, statu, bandor an girîngiya xwe îmtiyazên taybetî werdigire. Ev têgeh heta piştî Şerê Cîhanî yê Duyem, dema ku ji aliyê pîlotên Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê ve populer bû, ber vê ev têgeh bi gelemperî nehatiye bikaranîn.

Nimûnê kesayetên navdar, serokên dewlet an hikûmetekê, siyasetmedarên din ên pilên bilind, an jî her kesekî din a girîng yê civakê ku ji ber her sedemekê muameleyekê taybetî werdigire ne. Muameleya taybetî bi gelemperî veqetandina ji mirovên asayî û astekê bilindtir ji rehetîbûn û xizmetê vedihewîne.

## Binêre

* Kesekî meaşa bilind

## Çavkanî

Kategorî:Mirov
Kategorî:Navdarbûn
Kategorî:Statûya civakî
Kesekî meaşa bilind

[thumb|400px|Ji sala 2017an vir ve, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, [Çîn û Hindistan di warê belavbûna kesên bi meaşa bilind pêşeng in.]]
Di sektora xizmetguzariyên darayî de, **kesek bi meaşa net a bilind** (bi inglîzî: *high-net-worth individual*, kurtasiya wê: **HNWI**), kesek e ku hebûnên xwe yên şile li ser an jî li jor bi astekê diyarkirî diparêzê. Bi gelemperî pîvan ev e ku nirxa hebûnên darayî yên kesê (ji bilî cihê rûniştina wî a sereke) bi mînak li Dewletên Yekbûyî 1 milyon dolarên amerîkî zêdetir dibe ye. Kesekî asta duyem, **kesekî bi meaşa net a pir bilind e** (inglîzî: *very-high-net-worth individual*, kurtasiya wê: **VHNWI**) ku herî kêm xwediyê 5 milyon dolarên amerîkî ye. Asta termînal **kesekî bi meaşa net a ûltra bilind** (inglîzî: *ultra-high-net-worth individual*, kurtasiya wê: **UHNWI**) e ku xwediyê herî kêm 30 milyon dolarên amerîkî ye ku dikare were verbehênan kirin. Kesên ku meaşa wan a net ji 1 milyar dolar zêdetir e wekî beşek taybet ya UHNWIê têne hesibandin. Ev pîvan bi berfirehî di lêkolînên li ser newekheviya dewlemendiyê, rêziknameyên hikûmetê, şertên guncawbûna veberhênanê, marketing, standardên fînansekirinê û stratejiya giştî ya pargîdaniyê de têne bikaranîn.

Kesên UHNWIê %0,003ê nifûsa cihanê pêk tînin, lê dîsa jî %13ê dewlemendiya giştî ya cihanê di destê wan de ye. Di sala 2017an de, 226,450 kes wekî kesên UHNWIê hatin destnîşankirin û dewlemendiya wan a giştî gihîştiye 27 trilyon dolar.

## Binêre

* Mirovekî pir girîng

## Çavkanî

Kategorî:Dewlemendbûnî
Profesyonel

thumb|300px|Dixtor ji tîrêjên X şîrove dike.
**Profesyonel**, endama pîşeyekê ye an jî her kesê ku di çalakiyekê pîşeyî ya profesyonelî de dixebite. Ev têgeh herwiha pîvanên perwerde û rahênanê rave dike ku endamên pîşeyê bi zanîn û jêhatiyên taybetî yên pêwîst ji bo pêkanîna rola xwe ya taybetî di vê pîşeyê de amade dike. Herwiha, piraniya profesyonelan di bin rêziknameyên hişk ên tevgerê ne ku erkên exlaqî û moralê mecbûrî yên dijwar bicih tînin. Standardên pratîk û exlaqê yên pîşeyî ji bo qadekê taybetî bi gelemperî rêya komeleyên pîşeyî ku bi berfirehî têne naskirin û wekî Enstîtuya Endazyarên Elektrîk û Elektronîk têne lihevkirin û parastin. Hin pênaseyên "profesyonel" vê têgehê bi wan pîşeyan ve sinordar dikin ku xizmetê ji hin aliyên girîng ên berjewendiya giştî û qenciya giştî ya civakê re dikin.

Di hin çandan de, ev têgeh wekî kurtenivîsek ji bo danasîna tebeqeyek civakî ya taybetî ya karkerên baş-xwendekar tê bikaranîn ku xwedî xweseriyeke kar a berbiçav in û bi gelemperî bi karên afirîner û rewşenbîrî-dijwar re mijûl dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Pîşe
Hêzên neasayî

[thumb|Hêzên neasayî yên kurd li derdora [Rihayê ku li dijî dagirkerên fransî şer kirin (1920)]]
**Hêzên neasayî**, hêzên çekdar in ku ji aliyê saziyên dewletê ve nayên kontrolkirin û ji ber ve yekê bi awayekê serbixwe ji desthildata dewletê tevdigerin. Ji ber ve yekê jî ev berevajiyê arteşekê birêkûpêk in.

Ev hêz pir caran ji "arteşa birêkûpêk" kêmtir hiyerarşîk ava dibin û kêmtir çekdar in. Di hin mercan de, endamên hêzên neasayî dikarin wekî şervanan werin hesibandin û ji ber ve ji aliyê Peymana Cenevreyê a Seyem ve werin parastin.

## Çavkanî

Kategorî:Arteş
Kategorî:Hêzên çekdar
Pete Hegseth

**Peter Brian Hegseth** (jdb. 6ê hezîrana 1980an) dewletmedarekî amerîkî ye û kesayetekî televîzyonê ya berê ye ku ji sala 2025an vir ve wekî 29em wezîrê parastinê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xizmet dike.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên DYAê
Dan Caine

**John Daniel Raizin Caine** (jdb. 10ê tebaxa 1968an) fermandar û sermayedarekî amerîkî ye ku di sala 2025an de bû serokê 22em yê fermandariya hevbeş yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Wî ji sala 2021ê heta 2024an wekî rêveberê hevkar ji bo karûbarên leşkerî li Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê xizmet kiribû.

## Çavkanî

Kategorî:Fermandarên DYAê
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Mirovên zindî
Newroza Akreyê

**Newroza Akreyê** şahiyeke Newrozê ye ku navçeya Akreyê li Başûrê Kurdistanê tê pîrozkirin. Her sal di êvara 20 adarê de pîrozbahiya Newrozê bi meşa bi meşaleyên agirê û bi daliqandina Alaya Kurdistanê ji girê li kêleka navçeyê tê lidarxistin.
## Dîrok
Yekem car di salên 1990î de bi zêdebûna pîrozbahiyên girseyî Newroz li Akreyê hatiye pîroz kirin. Bi wergirtina statû û rêveberiya Kurd, her ku diçe navçe bûye xwedî nasnameyeke Newrozê.

Di destpêka salên 2000an de, rêveberiya herêmê bi organîzekirina pîrozbahiyên bi şêwazê Akreyê, pîrozbahiya Newroza navçeyê di qada navneteweyê de bal kişandiye ser pîrozbahiyê. Her sal bi sedan saziyên medyayê û ji gelek deverên Cîhanê bi hezaran kes beşdarê Newroza Akreyê dibin.

Di roja îro navçe nasnameye "Paytexta Newrozê" wergirtiye ku bi şêwaza pîrozbahiya Newrozê di qada navneteweyê de hatiye naskirin.
## Wêne

## Çavkanî

Kategorî:Newroz
Brad Cooper

**Charles Bradford Cooper II** (jdb. sala 1967an) admîralekî amerîkî ye ku ji sala 2025an vir ve wekî efserê Fermandariya Navendî ya Dewletên Yekbûyî xizmet dike. Wî di ber ve ji salên 2024an heta 2025an wekî cigîrê fermandariyê xizmet kiribû û berî ve jî wekî fermandarên Hêzên Hewayî yên Dewletên Yekbûyî, Flota Pencem a Dewletên Yekbûyî, û Hêzên Deryayî yên Hevbeş bû. Wî di dema Qeyrana Deryaya Sorê û Şerê Îranê yê 2026an rêberiya hêzên Dewletên Yekbûyî di operasyonên şer de kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Fermandarên DYAê
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Mirovên zindî
Ezîz Nasirzade

**Ezîz Nasirzade** (bi farisî: عزیز نصیرزاده; jdb. sala 1964an - m. 28ê sibata 2026an) efserekî leşkerî yê arteşa îranî bû ku di navbera salên 2024 heta 2026an wekî wezîrê parastinê yê Komara Îslamî ya Îranê xizmet kiribû. Ew berê, ji îlona 2021ê heta tebaxa 2024an wekî cigîrê fermandar yê Hêzên Çekdar ên Îranê xizmet kiribû û berî wê meqamê, ji tebaxa 2018an heta îlona 2021ê fermandarê Hêzên Hewayî yê Îranê bû. Wekî kesekî xazî yê Şerê Îran û Iraqê, ew wekî pîlotekî F-14 ê sertîfîkayî mezûn bû ye, lê ew qet di şerekî de xizmet nekiriye. Di 28ê sibata 2026an de Hêzên Parastina Îsraêlê ragihandin ku Ezîz Nasirzade di nav bombardmanên Şerê Îranê ya 2026an de hatiye kuştin.

## Kuştina wî
Nasirzade di 28ê sibata 2026an de di şerê Îranê ya 2026an de ji aliyê Hêzên Parastina Îsraêlê ve hatiye kuştin. Hikûmeta Îranê mirina wî di malperên nûçe ên fermî û kanalên televîzyonê yên hikûmetê de ragihandiye.

## Çavkanî

Kategorî:Fermandarên Îranê
Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Mirin 2026
Lîsteya kendavên Cîhanê

[thumb|Dîmenek ji Kendava Donostia-San Sebastian ([Welatê Baskî, Spanya) ku ji satelîtê ve hatiye girtin]]
Lîsteya kendavên Cîhanê ye ku beşek ji okyanûs an deryayan e. Hinek taybetmendiyên jeolojîk ên ku dikarin wekê kendav werin hesibandin ji ber berfirehiya erdnîgarî dikarin wekê derya werin binavkirin.

Kendav bi gelemperî xwedî devikeke teng ê okyanûs an deryayê ye ku ber bi hundirê bejahiyê ve dirêj dibe. Li gorî kendavokan, kendav zêdetir zêdetir ber nav axa bejahiyê de dirêj dibe û bi peravê bejahiyê ve dorpêçkirî ye û ji kendavokê mezintir e. Peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser qanûna deryayê kendavê wekê çalek nîşankirî yê di xeta peravê de pênase dike; divê ev çal xwedî xêzek be ku avên di qada kendavê de li gorî firehiya devê kendavê divê zêdetir berfireh be. Devê kendavê teng e û qada ava kendavê jî berfireh be an jî bi qadeke berfireh di nav beşa bejahiyê de cih bigire.

## Afrîka

## Amerîka

## Asya

## Ewropa

## Okyanûsya

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Mihemed Pakpûr

**Mihemed Pakpûr** (bi farisî: محمد پاکپور; jdb. sala 1961an - m. 28ê sibata 2026an) serbazekî îranî bû ku ji hezîrana 2025an heta sibata 2026an ve wekî fermandarê giştî yê Artêşa Pasdaran xizmet kiribû.

## Suîqest
Di 13ê hezîrana 2025an de, piştî mirina fermandarê giştî ya berê Huseyîn Selamî ku di êrîşekê esmanî ji aliyê Îsraêlê hatiye kuştin, rêberê bilind a ve demê Elî Xamineyî, Mihemed Pakpûr wekî fermandarê giştî yê artêşa Pasdaran tayînkiriye. Di çileya 2026an de, wî hişyarî Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê, û ragihandiye ku Hêzên Parastinên Îranê di her keliyê de ji bo çalakiyê amade ne. Di 28ê sibata 2026an de, Hêzên Parastina Îsraêlê ragihandin ku Pakpûr di êrîşên esmanî yên Îsraêl û DYAê de hatiye kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Fermandarên Îranê
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Mirin 2026
Elî Şamxanî

**Elî Şamxanî** (bi farisî: علی شمخانی; jdb. 28ê îlona 1955an - m. 28ê sibata 2026an) fermandarekî îranî bû û sekreterê Encumena Ewlekariya Neteweyî ya Îranê bû. Ji sala 1997an heta sala 2005an, ew wekî wezîrê parastinê yê Îranê xizmet kiribû.

## Hewldana kuştina wî û mirin
Şamxanî di 13ê hezîrana 2025an di dema êrîşekê nişkeve ya Îsraêlê de di şerê 12 rojan ji ber teqinekê bi giranî birîndar bû ye. Di destpêkê de hatibû ragihandin ku ew hatiye kuştin, lê ew ji vê êrişê bi giranî birîndar dibe û ji êrîşê sax ma filitîbû. Di ve demê, lîngê wî yê çepê hatiye torkirin.

Di 28ê sibata 2026an de, Hêzên Parastina Îsraêlê ragihandiye ku Şamxanî di êrîşên esmanî yên Îsraêl û Dewletên Yekbûyî de hatiye kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Fermandarên Îranê
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mirin 2026
Gulam Huseyîn Muhsînî-Ejeyî

**Gulam Huseyîn Muhsînî-Ejeyî** (bi farisî: غلام حسین محسنی اژه‌ای; jdb. 29ê îlona 1956an) siyasetmedarekî îranî û hiqûqnasekî îslamî ye ku ji sala 2021ê vir ve wekî 8em serokê dadwerî yê Komara Îslamî ya Îranê xizmet dike. Jeta ku ew bi nişkê ji aliyê hikûmeta îranî ji ve meqamê hatiye dûrxistin, ji sala 2005an heta tîrmeha 2009an wekî wezîrê sîxurî û ewlekariyê ya Îranê xizmet kiribû. Ji sala 1984an vir ve, wî di meqamên curbicur ên hikûmetê de cih girtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Hiqûqnasên îranî
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên îranî
Kendava Gabésê

**Kendava Gabésê** berevajî Sîrtîsa Mezin a li Lîbyayê, kendaveke ku li perava rojhilatê Tunisê ye û yek ji kendavên Deryaya Navîn ê li derveyî Afrîkaya Bakur e. Kendav bi qasî peravê ji Sfaxê heta Çerbayê dirêj dibe. Li serê kendavê bajarê Gabès (Ghannouche) hatiye avakirin ku di demsalên biharê de bi çûnûhatina avê bilindahiya ava kendavê heta 2,1 mêtreyan bilind dibe. Hem Gabès û hem jî Sfax benderên sereke yên kendavê ne ku piştgiriyê didin masîgiriya îspong û tonê û Gabès navenda aborî û îdarî ya kendavê ye.

## Erdnîgarî
Piraniya çavkaniyan Kendava Gabèsê wekê di navbera xeta di navbera serê bakurê rojavayê Girava Djerba (Jerba) li başûrê rojhilat û Ras Yonga (Xala Yonga) li bakurê rojava de dibînin. Ras Yonga li bakurê girava Cezîrat Xûnayis û li zozanên giravê ye û nêzîkî 52 kîlometre li başûrê rojavayê Sfaxê ye. Erdnîgarnas Strabo destnîşan kiriye ku devê kendavê li giravên Cercinna (Kerkennah) û Meninx (Djerba) bû. Piştî Strabo, xet ji bakurê Sfaxê heta Girava Djerba dirêj dibe û herêmeke mezin vedigire nav xwe. Ev herêma mezin beşek ji Giravên Kerkennah û peravên derdora Sfaxê di nav xwe de girtiye. Navenda kendava biçûk li 33°59′29″N 10°24′09″E ye û berfirehiye kendavê 68,5 kîlometre ye û dirêjahiya kendavê (ber bi bejahiyê ve) 51,0 kîlometre ye. Kendava mezintir jî firehiya kendavê 150 kîlometre berfireh e û dirêjahiya kendavê (ber bi bejahiyê ve) 90 kîlometre ye û navenda kendavê li 34°04′48″N 10°28′36″E ye.

Hemû Kendava Gabesê, hem guhertoyên wê yên mezintir û hem jî yên biçûktir, di binê kendavê de ji aliyê refê parzemînî ya plaqeya Afrîkayê ve hatiye çêkirin û ti dever ji 200 metreyan kûrtir nîne. Kendav di Serdema Permî û Serdema Triyasî de, mîneralên wekê karbonat û evaporît li Kendava Gabesê kom bûne ku niha qûmez û dîapîrên xwêyê çêdikin. Her wiha karbon û hîdrokarbon ku bi piranî ji nebatan pêk hatiye di binê kendavê de kom bûne. Ev niha bingeha pîşesaziya petrol û gazên li kendavê pêk tînin. Di nav qadên herî girîng ên petrol û gazê yên li kendavê de qada Aştart û qada Çergiyê hene. Termînala neftê ya Aştartê li derveyî kendavê li 34°17′N 11°23′E ye ku tanker dikarin bi hêsanî neftê veguhezînin wir.

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Îsrael Katz

**Îsrael Katz** (bi îbranî: ישראל כ"ץ; jdb. 21ê Îlona 1955an) siyasetmedarekî îsraêlî û endamê Knessetê ya partiya Likudê ye ku niha wekê wezîrê berevaniya Îsraêlê û endamê kabîneya ewlekariyê ya Îsraêlê kar dike. Katz ji ber rola xwe di modernîzekirina binesaziya veguhastinê ya Îsraêlê ku di nav de berfirehkirina otobanan, pêşxistina trênên bilez û reformên li benderên Îsraêlê ku reqabetê zêde kiriye û lêçûnên barkirinê kêm kiriye, hatiye nas kirin. Îsrael Katz di demên berê de wekê wezîrê çandiniyê, wezîrê veguhastinê, wezîrê îstîxbaratê, wezîrê enerjiyê, wezîrê darayiyê û du caran jî wekê wezîrê karên derve yê Îsraêlê kar kiriye. Di 5ê mijdara sala 2024an de, hatiye ragihandin piştî ku Yoav Gallant ji karê xwe hatibû dûrxistin, serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu wî wekê wezîrê berevaniya Îsraêlê destnîşan bike.

## Jînenîgarî
Îsrael Katz li Aşkelonê ji dayik bûye. Dê û bavê wî, Meir Katz û Malka, ji herêma Maramureşa Romanyayê ji Holokostê rizgar bûbûn. Îsrael Katz li Moshav Kfar Ahim mezin bûye û di sala 1973an de ji bo erka xwe yê leşkeriyê di koma pereşûtan de wekê leşker û serokê tîmekê xizmet kiriye. Di sala 1976an de, wî dibistana namzedê efseran qedandiye û wekê fermandarê tabûrê vegeriya lîwaya pereşûtan. Piştî dest ji leşkeriyê berdide di sala 1977an de li Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê xwendiye û di warê hunerê de bawernameyên (dîploma) lîsans û masterê wergirtiye. Di destpêka salên 1980î de, serkêşiya yekîtiya xwendekaran kiriye. Di adara 1981ê de, ji ber beşdarbûna wî di xwepêşandanek li dijî tundûtûjiya erebên li kampusê de ku tê de rektor Raphael Mechoulam jî di jûreya xwe de hatibû girtin, salekê ji zanîngehê hatibû dûrxistin.

Îsrael Katz zewicandiye ye û bavê du zarokan e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedar
Eyal Zamir

**Eyal Zamir** (bi îbranî: אייל זמיר; jdb. 26ê çileya 1966an) efserê leşkerî yê îsraêlî ye ku ji 5ê adara 2025an ve fermandarê giştî yê Hêzên Parastina Îsraêlê ye. Zamir berê wekê rêveberiyê giştî yê Wezarata Parastinê ya Îsraêlê xizmet kiribû (2023-2025), di navbera salên 2018an û 2021an wekê cigîrê serok yên fermandarên başûr, sekreterê leşkerî ya serokwezîrê, fermandarê tevgera 36em û fermandarê tevgera zirxlî ya 7em xizmet kiribû.

## Çavkanî

Kategorî:Fermandarên Îsraêlê
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mirovên zindî
Kendava Hemamatê

**Kendava Hemamatê** (bi erebî: خليج الحمامات) kendaveke mezin ê li bakurê rojhilatê Tûnisê ye.

## Erdnîgarî
Kendava Hemamatê li başûrê nîvgirava bozikê Bonê ye. Li aliyê din ê nîvgirava bozikê Bonê Kendava Tûnisê heye.

Hemamat bajarekî cihê bêhnvedanê ya populer e ku li qiraxa bakurê rojavayê kendavê hatiye avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Tomer Bar

**Tomer Bar** (bi îbranî: תומר בר; jdb. 11ê hezîrana 1969an) generalekî îsraêlî ye ku aniha fermandariya Hêzên Hewayî yên Îsraêlê dike. Berî ve meqamê ku ew wekî li şûna Amikam Norkin hatibû hilbijartin, Bar wekê serokê rêveberiya sêwirana hêzên Îsraêlê xizmet kiribû ku guhertoyekê ji nû ve rexistinkirî ya Rêveberiya Plankirinê bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Fermandarên Îsraêlê
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Mirovên zindî
Mihemed Bakir Zolqedîr

**Mihemed Bakir Zolqedîr** (bi farisî: محمدباقر ذوالقدر; jdb.  1954 an jî 1955an) fermandarekî teqawîtbûyî yê artêşa îranî ye ku ji adara 2026an ve li şûna Elî Larîcanî wekî sekreterê Konseya Bilind a Ewlekariya Neteweyî xizmet dike.

## Jiyan
Mihemed Bakir Zolqedîr di sala 1954an de li Fesa, nêzîkî bajarê Şîrazê ji dayik bûye. Wî xwendina bilind li Zanîngeha Tehranê wergirtiye, û beriya Şoreşa Îslamî ya sala 1979an li wir ji Fakulteya Aboriyê bawernameya lîsansê di warê aborînasiyê de wergirtiye.

Di destpêka salên 1980ê de, Zolqedîr hevserokê beşê perwerdehiyê yê Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî bûye. Zolqedîr di sala 2007an de wek cigîrê serokê erkantiya giştî ya Hêzên Çekdar ên Îranê bo karûbar û xizmetên girêdayî Besîcê hatibû tayînkirin. Li gorî raporê, ew "yek ji damezrînerên" Ensarul Hezbûlleh ye.

Zolqedir di 14ê gulana 2012an de wek cigîrê serokê Dadweriyê ji bo karûbarên stratejîk hatibû tayînkirin, ji sala 2010an vir ve wek şêwirmendê serokê dadwer Sadiq Larîcanî xizmet dikiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Fermandarên Îranê
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Îranê
Mîr Şeref

[girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kurdish_tribes_in_1602-03_(BNF,_Turc_127).jpg|thumb|Wêneya şahidan ji mîrê kurd Mîr Şeref û peyayên wî li [Cizîrê di salên 1602-03an de.]]
**Mîr Şeref** mîrekî kurd bû ku sedsala 16 û 17an de mîrê herêma Botanê bû. Navê wî yekem car li dora salên 1602-1603an di raporekê seyahatê ya rayedarê osmanî Çerkez Hadim Paşa de hatiye tomarkirin.

Li gorî agahiyan, keça Mîr Şeref bi Nasûh Paşa re ku dewletmedarekî osmanî yê ku bi eslê xwe alban bû, zewicî ye. Wisa dixuye ku ev gelek dewlemendî û meqamekê mezin aniye ji bo Nasûh Paşa û ev hevalbendî piştgirî daye beşdarbûna wî yê di seferekê li dijî Farisîstanê ya di sala 1606an de.

## Çavkanî

## Wêje

* 

Kategorî:Kurdên sedsala 16an
Kategorî:Kurdên sedsala 17an
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mîrên kurd
Kategorî:Mîrên Botanê
Kendava Tûnisê

**Kendava Tunisê** (bi erebiya tinûsî: خليج تونس) kendaveke mezin ê Deryaya Navîn e ku li bakurê rojhilatê Tûnisê ye ku ji pozikê Farîna li rojava heta pozikê Bonê li rojhilat bi qasê 63 kîlomêtreyan dirêj bûye. Bajarê Tûnisê ku paytexta Tûnisê ye li qeraxa başûrê rojavayê kendavê ye. Çiyayê Djebel Resasê, nêzîkî 15 kîlometreyan li başûrê kendavê ye û bi qasê 795 metreyan bilind e.

Beşa navendî ya kendavê ku bi bajarê Tunisê re têkildar e, ji ber ku ew herêmeke baş parastî ye, ji bo avakirina bendergeheke bazirganî guncaw e. Bajarê navdar ê Kartacayê li ser peravên kendavê hatiye avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Kategorî:Kendavên Afrîkayê
Kuweyt (bajar)

**Bajarê Kuweytê** (bi erebî: مدينة الكويت) paytext û bajarê herî mezin yê dewleta Kuweytê ye. Bajar li navenda welêtê ye ku li başûr perava Kendava Kuweytê li bakurê Kendava Farsê de cih digire. Bajarê Kuweytê navenda siyasî, çandî û yê hikûmdarê ye ku di Qesra Seyfê meqamên hikûmetê û baregehên piraniya şîrketan û bankayên Kuweytê dihewînen.

Di sala 2018an de herêma metropolî bi qasî ji aliyê sê milyon nîştecihan pêk hatiye (zêdetirî %70 ji nifûsa welêt). Bajar bi xwe statûsekê îdarî nîne. Her şeş herêmên Kuweytê beşên ji herêma metropolî di nav sinorên xwe dihewînen. Bi wateyekê girantir, Bajarê Kuweytê tenê dikare navenda dîrokî ya bajêr angaşt bike ku îro beşek ji herêma paytext ye û bi deverên cîran (beşên ji herêma metropolî) re dibe yek.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Kuweytê
Kategorî:Paytextên Asyayê
Berbûdî

**Berbûdî** kesek e ku di pêşiya xêlîvana de diçe xeberê dide maliyên bûkê.

## Çavkanî

Kategorî:Çand
Şilang

**Şilang** demeke çandiniyê ye ku di dema dirûtina nokan de ku nok diweşin (dikevin) erdê. Wekî dirûtina ceh an jî genim de, ceh û genim diweşin erdê ku wekê simbil tê binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Çandinî