open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mazhar Aktaş

**Mazhar Aktaş** serokê giştî yê Kurdî-Derê (Komeleya Lêkolîn û Pêşvexistina Zimanê Kurdî) ye.

Li gorî nasnameya xwezayî li Binxetê çêbûye. Bavê wî Mele Reşîd, diya wî Xedîce ye. Di 24ê nîsana 1954an de li gundê Xeşma ku bi Dirbesiyê ve girêdayî ye ji dayik bûye. Di zarokatiya xwe de dema ku di pola 5an ya dibistana seretayî de bûye koçê Ser Xetê bûye. Lewre bavê wî ji Ser Xetê bûye. Piştî ku hatine dîsa ji nû ve dest bi dibistana tirkî kiriye. (1966-67). Dibistana seretayî li gund, ya navîn li Qoserê xwendinê. Di sala 1974an de çuye lîseya Îmam Xetîbê li Mêrdînê di sala 1977an de kuta kiriye. Di sala 1978an de qeyda xwe li Enstîtuya Perwerdeyê (Egitim Enstitusu) çêkiriye.

Piştî ku wê xelas kiriye dest bi mamostetiyê kiriye. 26 salan mamostetiyê kiriye. Di nava salên mamostetiyê de dewletê ji ber rewşa awarte ya herêmê de surgunê Sêwasê bûye. Piştî 4 salan tayina wî hatiye navçeya Amedê Hênê û piştî wî tê Amedê bi cih dibe. Li Amed di nava xebatên sendîkavaniyê de cihdigire. Dîsa bi sirgunê re rû bi rû dimîne. Surgûnê Tekirdagê dibe(1999). Piştî salek li Ruhayê mamostetiyê dewam dike. Demek li Siwêregê dimîne, şûn de dîsa vedigere Amedê. Şûn de malnişîn dibe û bi xurtîtî dikeve nava kar û barê pêşxistina Zimanê Kurdî. Piştî damezrandina Kurdî-Derê di nava xebatên komeleyê de dimîne. Di kongreya yekemîn ya Kurdî-Derê de wekî Serokê Giştî tê helbijartin.

Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Kurd
Bilê

**Bilê** yek ji bajarokên Başûrê Kurdistanê ye. Ev bajarok li devera Barzan û ser bi navçeya Mêrgesorê li stan anko parêzgeha Hevlêrê ye. Niha, Bilê yek ji navendên bazirganî û kargêrî yên çalak li devera Barzan e.

Eger sikir an bendava Bêxmê bihêt çêkirin, heye ko Bilê hemî bin ava sikirî ve bibit. Astê ava sikirê Bêxmê, eger hemî qonaxên wê bihên bicihkirin, dê 600 metiran li ser astê deryayên azad da bit û Bilê 530 metiran bilind e.

## Erdnîgarî
Bilê li 36° 51' 43 yên bakur û 44° 3' 54 yên rojhilat hilkevtîye. Bilê li ser rûbarê Zêyê Mezin anko Zêyê Behdînan anko Zabê Mezin e. Li perava bakurî ya Zêyî, li rojhilatê gundê Rêzan hevsî ya Bilê ye û li perava başûr, Bîrakepra, Seftê, Pirêse, Zoregvan û Alka hevsiyên wê ne.

## Hêşet
Xelkê Bilê tevayî Kurd in û bi Kurmancî diaxivin. Dînê Bileyiyan Îslam û Mezhebê wan Şafiî ye.

Kategorî:Mêrgesor
Ebdurehmanê Benî

**Ebdurehman Benî** mehkûmê navdar yê kurd e.
Ebdurehman li gundê Licê Benê ji ber sedema pefçûnekê dibe mehkûm. Demekê li deşt û çiyayên Amedê digere û xwe ji hêzên fermî diparêze û şûn de di bin hîmayeya lawê Seyfedîn Paşa Xetîb Begê de li gundê Meyqûnê bi cih dibe.
Xwişkeke Ebdurehman ya bi navê Gulê li ba peyayekî begleran bûye. Ev peya Sîsî bûye û ji aliyê begleran ve li Çawuşelîkeya hatiye bicihkirin. Wê demê Mistefayê lawê Mehmed Keyayê Kerwezî jî di asta serbaziya çeteyan de bûye.
Mistefa di zivistana 1932yan de li ser şopa Evdirehmanê Benî tevî peyayên xwe diçe Çawuşelîkeya. Mistefa ji keyayên Çawuşelîkeya dixwaze ku Evdirehman radestê wî bikin. Lê Çawuşelîkî radestê wî nakin. Ji ber vê yekê Mistefa bi alikariya hêzên dewletê gund dagir dike dide ber agir. Evdirehman û birayê xwe dîwarên malan qul dikin û ji agir direvin. Di terka dîwarê malekî de keysê li Mistefa tîne û bi tifinga mîrî ber didê, Mistefa û du peyayên xwe têne kuştin. Piştî wî hêzên dewletê û peyayên Mistefa yên din vedikişên. Ebdurehman û birayê xwe ji Çawuşelîkeya dertênê û direvin. Şûn de diçin Binê Xetê.
Di sala 1950î de bi derxistina efûyê vedigere, diçe li gundê xwe bi cih dibe.

Kategorî:Kurd
Bendava Germavê

**Bendava Germavê** an **Bendava Îlisuyê** an jî **Sikurê Îlisuyê** () yek ji 21 bendavên Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê yên Tirkiyeyê ye. Sikur di salên 2011-2020 de li ser rûbarê Dicleyê hate avakirin û mezintirîn pişka hêza karevayîavî ya wê projeya mezin e. Dema sikur heta bilintirîn asta xwe tije bibit nêzî 10,4 bilyon m³ av dê bihêt pengandin, rûberekê bi qasî 313 km² dê bibit gola bendavê û nêzî 1.200 Megawatên xurtaniya hêza karevayê berhem biînit. Karevaya ko dê li dema salekê li bendavê berhem bihêt dê bibit 3.800 GWh. Li 5ê tebaxa 2006ê bi amadebûna serokwezîr Recep Tayyip Erdoğan dest bi avakirina bendavê hat kirin.

## Jihevnegirtinên li ser bendavê
Sikur tenê 65 kîlometiran dûrî tuxîbê Sûriya û Îraqê ye.

Ev sikur dê bajarê kevnar yê 10.000 salî yê Heskîfê û zêdeyî 60 gundên dî yên kurdan bi hêşeteka nêzî 25.000 kesan bi tivavî binav bikit. Nêzî 85 gundên dî jî dê parek ji wan binav bibit.

## Çavkanî

Kategorî:Bendavên di 2020an de hatine xilaskirin
Germavê
Kategorî:Santralên hîdroelektrîkê li Tirkiyeyê
Pêşgir

**Pêşgir**, **pêşpirtik**, **pêşbendik** (bi îngilîzî: *prefix*), di zimanzanistiyê de, morfemeka vebestî ye ko dikeve beriya morfema kok û ramaneka nû çêdike. Ji bo mînak, peyva *pêşgir* bi xwe jî ji pêşgira *pêş* û paşgira *gir* çêbûye. Pêşgir ew cure qertaf in ku têne ber peyvê û wateyeke nû li peyvê bar dikin.

Di zimanê kurdî û tevaya zimanên zimanên hind û ewropî de, gelek cureyên gireyan hene: pêşgir, paşgir, navgir û dorgir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Qertaf
Kategorî:Termînolojiya zimannasiyê
Kategorî:Zimannasî
Mega-

**Mega** di zimanê zanistî yê piraniya gelên cîhanê da pêşgir anko pêşpirtek bi ramana *yek milyon* e.

Li sala 1960ê,mega wekî pêşgireka firmî di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da hat hilbijartin.

## Peyvnasî
Mega ji peyva Yewnanî μέγας *megas* anko *mezin* hatiye.

Kategorî:Yeke
Morfem

**Morfem** an morfêm, di zimanzanistî da, biçûktirîn yekîna zimanzanistî ye ko ji aliyê ramanzanistî anko sîmantîkê ve xwedî ramaneka xweser e. Di zimanê axivtinê da, morfem ji foneman anko biçûktirîn parên denganî yên ko dihên vavartin pêk dihên.

Têgeha *morfemê* ji têgeha *peyvê* cida ye. Morfem hindek caran bi tena serê xwe nahên (morfema vebestî) û hindek caran bi tena serê xwe dihên (morfema azad). Di koka xwe da, morfem bi *morf*-an xwe nîşa didin. Her ramana ko bi morfemekê dihêt pêşberkirin mumkîn e bi çend morf an şiklekan bit. Her yek ji van morfan *alomorf* anko alîmorfekê ji morfema xwe pêkdiînin. Jibo mînak, di zimanê înglîzî da, morfema *s* ko raman komê didit, carina wekî *-s* dihêt (mîna peyva *cats* [kets]), carina wekî *-es* (mîna peyva *dishes* [dîşiz]) û carina jî wekî *-z* (mîna peyva *dogs* [dagz]) dihêt. Hindek caran jî bi awayekê bitivavî guhartî wekî *-ren* (mîna peyva *children* [çîldrin]) dihêt. Ev hemî (-s, -es, -z û -ren) alomorfên morfema *s* ya ramana komê di înglîzî da ne.

## Coreyên morfeman

* morfema azad, ko bi tena serê xwe dihêt û piranî wekî peyvan dixoyin, mîna *bajar*, *stran*.

* morfema vebestî ko bi tena serê xwe çi ramanan nadit û dibê digel morfemeka dî bihêt, mîna *-van* di peyva *bajarvan* da û *-bêj* di peyva *stranbêj* da.

* morfema gerdandinê ko jibo gerdankirina peyvan anko çêkirina peyvên nû ji peveka heyî bikardihên, mîna *-î* di peyva *ciwanî* da.

* morfema tewandinê ko jibo tewandina peyvekê bikardihêt, mîna dema ko mirov demên karî di zimanî da nîşa didit an hijmarê. Di zimanê kurdî da, jibo mînak *di-* morfemeka tewandinê ye ko jibo îfadekirina ramana dema niha an dema ko gotin qala wê dikit dihêt bikaranîn (mîna *diçim* ko ramana dema niha didit karê *çûn*ê û *diçûm* ramana dema heyî li dema qalkirinê didit karê *çûn*ê). Mînakeka dî ji morfemên tewandinê di zimanê Kurdî da morfema *-an* e ko jibo ramana komê li kar e (mîna *mirovan*, *welatan*, *morfeman*).

* Alomorf ko rengên cida yên morfemeka zimanî ne (mîna morfema ramana komê di zimanê înglîzî da).

Kategorî:Termînolojiya zimannasiyê
Kategorî:Zimannasî
1793

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Vac

**Vac** (ji farisî: *Vaj*) anko fonem (ji yewnanî: φώνημα, *phōnēma*, "deng", "peyv"), di zimanasiyê da, awayê teorîk yê nîşadana dengên her zimanekî ye. Vac dengekê zimanî ye ko bê amajekirina bib pêgeh an jihê wê di peyv an hevokê da dihêt pênaskirin. Vac ew deng e ko eger di peyvê da bihêt guhartin ramana peyvê diguhêrit an hema dengekê bêyî raman çêdikit. Carina çend deng weha xwe nîşadidin ko yek awayê ramanî pêkdiînin, dibêjî qey heman deng in.

Jibo mînak di zimanê kurdî da, vaca /k/ û vaca /b/ hene. Dema di peyva *bar* da, cihê dnegê /b/ dengê /k/ birûnit, peyva *kar* çêdibit. Ramana *bar*ê ji *kar*ê cida ye. Lê di peyvên mîna *heft* da, bi eşkirayî kurd wê bi du awayan bilêvdikin ko di awayekî da dengê /h/ wekî piraniya Zimanên Hindûewropî ye û di awayê dî da /h/ mîna dengê /h/ di peyvên erebî yên mîna *Hesen û Hisên* da dihêt bilêvkirin. Lê ev guhartina deng anko vaca /h/ di peyva *heft* da ramana peyvê naguhêrit. Bi vî awayî, herdu /h/ di zimanê Kurdî da alofon anko alîvac in. Lê di zimanê erebî da du vac in jiber ko ramana du peyvên *herebe* (bi erebî: حرب anko *şer kir*) û *herebe* (bi erebî: هرب anko *reviya*) ji hev cida ye. Mînakeka dî ya alîvacên zimanê kurdî alîvacên /s/ ne, di peyvên *stran* û *sal* da. Bi eşkirayî, kurd wan herdu /s/-an mîna hev bilêv nakin. Lê guhartina wan yek li cihê ya dî, ramanê naguhêrit.

Gelek kesên ko şehrezayê zimanzanistî nîne wesa difikirin ko vac her ew tîpên alfabeyê ne. Lê ev hizir şaş e û ne rast e. Alfabeya gelek zimanan (mîna alfabeya latînî jibo zimanê kurdî) kêm-zêde alfabe ji deng anko vacên zimanî nêzîk bûye. Lê di hindek zimanên mîna fransî û înglîzî da, alfabe û vacên zimanî gelek ji hevdu dûr bûne. Jibo mînak, di zimanê înglîzî da, "ph", "gh", "f" û "ff" hemî li şûna vaca /f/ dihên xebitandin. Herwesa, "sh", "ssio", "sio", "tio" û carina "ch" jî li şûna vaca /ş/ li kar in.

Di alfabeya zimanê kurdî da, tîpeka wekî "k" heye ko du vacên /k/ û /k'/ nîşadidit. Ev du vac xwe di peyvên cidacida da nîşa didin, lê di alfabeya Kurdî da, çi alfabêya latînî, çi alfabeya erebî da, tenê yek tîp nûneratiya wan dikit. Li peyvên mîna *kar* mêze bikin. Du ramanên vê peyvê hene, bi du bilêvkirinên ji hev cida yên tûpa "k" (kar anko *îş* û *têşikê bizinê*).

Kategorî:Denganî
Kategorî:Dengnasî
Kategorî:Termînolojiya zimannasiyê
Kategorî:Zimannasî
Raman (zimannasî)

**Raman**, di zimanzanistî de, **raman** ew naverok an peyam e ko peyv an nîşan vediguhêzin, dema xelk bi rêya zimanî danûstandinê dikin. Bi gotineka dî, veguhastina ramanê armanc û erkê xebitandina zimanî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Zimannasî
Zimanê çînî

**Çînî** anko **çîniya mandarîn** (bi çînî: 中文, *Zhōngwén*) devoka pîvankî anko standard e ko niha li Komara Gelêrî ya Çînê, Komara Çînê anko Taywanê û Singapûrê ji bo karî û axivtina fermî dihêt bikaranîn. Fonolojiya zimanê çînî yê mandarîn li ser hîmê devoka Pekînê hatiye avakirin. Devoka Pekînê bi xwe yek ji devokên mandarîn e ko devokeka mezin û berfireh ya zimanê çînî ye ko li bakur û başûrê rojava ya Çînê pê diaxivin.

## Çavkanî

Kategorî:Çînnasî
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Çînê
Kategorî:Zimanên Singapûrê
Kategorî:Zimanên Taywanê
Peyv

Di zimanzanistî da, **peyv** (an jî **bêje**) yekîneka zimanî ye ko ramanê digehînit û ji morfîmekê an zêdetir ko kêm-zêde bi hevra girêdayî ne pêk dihêt û ji aliyê fonetîkê ve cihê xwe heye. Bi awayekê nimûneyî (tîpîk), her peyvek ji morfîmeka kok an bingehîn û gîrekeka sifir an zêdetir pêkdihêt. Peyv digehin hev da hevokan an nîvhevokan û hevoksaran pêkbiînin.

## Zehmetiya pênasekirin û diyarkirina peyvê
Herçind e ko di piraniya awayên nivîskî yên zimanan da, peyv bi navberan ji hev dihên cidakirin, di hindek zimanên nivîskî yên mîna Çînî û Japonî da, peyv di nivîsînê da ji hev nahên cidakirin. Di zimanên dî yên mîna Inglîzî an Kurdiyê jî da, carina peyv hene ko cidacida dihên nivîsîn û navber parên ji hev cidayên wan ji hev vediqedînin. Mînakên wê di zimanê Inglîzî da ev in: *ice cream*, *cell phone*.

Pirsgirêk nemaze wê demê girantir dibit ko mirov qala zimanên sîntetîk yên mîna Inuktitut bikit ko gelek keriyên peyvanî bi hevra girê didin. Ev kerî gelek bi zehmet ji hev dihên veniyasîn û cidakirin. Hindek zimanên mîna Vîyetnamî hêşta zehmettir in jî, ji ber ko ramana navberê hemî caran jihevveqedandina peyvan nîne û gerek ji naveroka axivtinê mirov bizanit ka peyv kî ne.

## Girêdanên derve

Kategorî:Zimannasî
Xorsê, Basan

**Xorsê** (navê tirkî *Bulmuşlar* lê kirine), gundekî navçeya Basan a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Kategorî:Gundên Basan
Mehmûd Ehmedînejad

**Mehmûd Ehmedînejad** (; jdb. 28ê çiriya pêşîn a 1956an) siyasetmedarekî îranî bû ku şeşêm serokkomarê Komara Îslamî ya Îranê bû, piştî serkevtina wî di hilbijartinên serokkomariyê yên sala 2005an li Îranê, ew ji 6ê tebaxa 2005an heta 3ê tebaxa 2013an di vê meqamê xizmet kiriye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1956

Kategorî:Mirin 2026
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Îranê
Paşgir

**Paşgir**, **paşpirtik**, **paşbendik** (bi îngilîzî: *suffix*), di zimanzanistiyê da, coreyekê gireyan e ko bi paşiya morfemeka dî vedinûse. Ji bo mînak, peyva *paşgir* bi xwe jî ji pêşgira *paş* û paşgira *gir* çêbûye.

Du coreyên paşgiran hene: paşgirên tewandinê û paşgirên gerdandinê.

## Paşgirên zimanê kurdî
Di zimanê kurdî da, gelek paşgir hene. Hindek ji wan paşgirên tewandinê ne, anko jibo diristkirina ramanên mîna kesê ko karî dikit an dema karî dihên xebitandin. Mînakên van coreyên paşgiran, paşgira *-an* e. Ev paşgir navê kom çêdike. Jibo mînak *mirov* dibe *mirovan*, kitêb dibe kitêban. Paşgireka dî *-î* ya tewandinê ye. Jibo mînak dema mirov dibêje: "Wî mirovî got". *-î* peyva *mirov* ditewîne, çawa ko *ew* jî tewandiye û kiriye *wî*.

Paşgirên dî navên nû çêdikin. Ev paşgir di zimanê kurdî da gelek ji yên bertir zehftir in. Jibo mînak paşgira *-van* peyvên mîna "Şivan", "bajarvan", "gavan", "bêrîvan", "bilûlvan" û gelekên dî çêdike.

Di zimanê kurdî da, carina peyv jî dikarin bibin paşgir. Jibo mînak dema kesek dibêje "sorgul", peyva "gul" ko bi tena serê xwe peyvek e, kevtiye paş peyva "sor" ko ew bi xwe jî peyvek e. Lê niha peyva *Sorgul* peyveka nû ye.

## Hindek paşgirên kurdî

### Paşgirên tewandinê
Ev paşgir ji paşgirên gerdandinê kêmtir in, lê hindek ji wa ev in:

* -an, jibo komkirinê

* -î, jibo tewandina navên nêr jibo doxa tewandî

* -ê, jibo tewandina navên mê jibo doxa tewandî

* -im, jibo diyarkirina bikerê karî jibo kesê yekê yê kithejmar di doxa netewandî da.

* -î, jibo diyarkirina bikerê karî jibo kesê duyê yê kithejmar di doxa netewandî da.

* -it, jibo diyarkirina bikerê karî jibo kesê sêyê yê kithejmar di doxa netewandî da.

* -n, jibo diyarkirina bikerê karî jibo kesên pirhejmar di doxa netewandî da.

### Paşgirên gerdandinê

Di zimanê kurdî da, peyvên xweser jî dikarin wekî paşgiran bihên bikaranîn. Lê dîsa jî, gelek paşgir hene ko tenê wekî paşgir dihên xebitandin û bi zelalî xwediyên çi ramanên dî nîne. Hindek ji wan ev in:

* -an
* -ar
* -av
* -bar
* -ber
* -bir
* -birr
* -dar
* -der
* -dêr
* -dir
* -dirr
* -e
* -er
* -gar
* -ger
* -gêr
* -hêr
* -nak
* -ma
* -mak
* -me
* -nak
* -van

## Çavkanî


Kategorî:Qertaf
Kategorî:Termînolojiya zimannasiyê
Kategorî:Zimannasî
Partiya Dad û Geşedanê

**Partiya Dad û Geşedanê** (bi tirkî: *Adalet ve Kalkınma Partisi*, bi kurtasî; *AKP*) yek ji partiyên siyasî yên Tirkiyê ye. Ev partî xwe wekî partiyeke şopparêz a navend-milê rastê di keskesora siyasî ya Tirkiyê da dide naskirin. Hevrikên wê vê partiyê wekî partiyeke ne bi awayekê fermî Îslamî didin niyasîn ko bizavê dike di çarçoveya nijara bi-rijdî sekûlara Komara Tirkiyê da xebata xwe bimeşînit.

## Kurtiyek

Ev partî xwe şopparêzeka nerim-rê didit niyasîn. Vê partiyê di hilbijartinên parlemanî yên Tirkiyê li 22ê Tîrmeha 2007ê da 46.3% kursiyên parlemana Tirkiyê (340 kursî) bi dest ve anîn. Bi berhevdanana kursiyên wê di hilbijartinên sala 2002ê da, zêdebûneka berçav di kursiyan da peydakiriye. Li sala 2002ê tenê 34% ji kursiyan bi dest xistibûn.

Serokê partiyê, şaredarê berê yê Stembolê, Recep Tayyip Erdogan e ko niha serokwezîr e.

## Dîrok

Kevne-endamên Partiya Refahê ev partî pêk anî. Partiya Refahê jibo demeka kin li sala 1996ê hukmeteka hevalbendane pêk anî, lê li sala 2000ê ji aliyê Dadgeha Bilind ya Qanûna Bingehîn bi tawana bizava jibo nehêlana sîstema sekûlara Tirkiyê hat berbendkirin.

Komeka endamên şopparêzên nerim-rê di Partiya Refahê ya berbendkirî da, ko bi *Yenilikçiler* (anko "guhartinxwaz") dihatin niyasîn, li 14ê Tebaxa 2001ê, Partiya Dad û Geşedanê damezirand. Bizava wan jibo xweşkirina biyava şopparêziyeka nerim-rê di sîstema sekûlar ya demokratîk ya Tirkiyê da bû. Li dema damezirandina partiyê da, Recep Tayyip Erdoğanî got ko kurî ya partiyê dîn nîne.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2001ê li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2001ê de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Kategorî:Recep Tayyip Erdoğan
Kategorî:Sansûr li Tirkiyeyê
Muhafizekarî

**Muhafizekarî** yan **kevneperestî** felsefeyek siyasî û civakî ye ku piştevaniya saziyên kevneşopiyê yên civakî dike. Rêgezên navendî yên muhafizekariyê bi nirxên kevneşopiyê yan edetên çand û şaristaniyê yên civakekê girêdayî ne.

Komeke siyasetên ku wek muhafizekarê bê hesibandin tune ye, ji ber ku wateya muhafizekariyê bi urf û edetên cih û demê ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê muhafezekarên cihên cuda yên cîhanê, her yek piştgiriya kevneşopiyên xwe dike, dibe ku li ser gelek mijaran li hev neyên.

## Çavkanî

Kategorî:Siyaset
Kategorî:Teoriyên civakî
Kategorî:Teoriyên siyasetê
Gire

**Gire**, **gîrek** (bi îngilîzî: *affix*), di zimanzanistî da, morfîmek e ko bi morfîmeka bingehîn, wekî rihe an qurmî vedinûsit da peyvekê çêbikit. Gire morfîmên vebestî ne.

## Coreyên gireyan
Li goreyê pêgehê wan beranberî riheyê, gîrek bi ser çend coreyan da dihên dabêşkirin.

### Pêşgir
* Pêşgir bi berî morfîmeka dî vedinûsin.

### Paşgir
* Paşgir bi piştî morfîmeka dî vedinûsin.

### Navgir
* Navgir di nav morfîmeka dî da cih digirit.

### Dorgir
* Dorgir dormandora morfîmeka dî an komeka morfîman digirit.

### Navbergir
* Navbergir cihên vala yên navbera çend morfîman digirit.

### Tevgir
* Tevgir an guhêrgîrek gîrekeka neberdewam karî li riheyeka neberdewam dikit.

### Jorgir
* Jorgir bi awayekê jorparçeyî bi morfîmeka dî ra dihêt girêdan.

### Dubaregir
* Dubaregir dubarbûna riheyê an morfîmeka dî.

## Çavkanî


Kategorî:Termînolojiya zimannasiyê
Kategorî:Zimannasî
Ziving, Nisêbîn

**Ziving** (), gundekî girêdayî Stilîlê ya bi ser navçeya Mêrdîn, Nisêbînê ve ye. 55 km dûrî Mêrdînê, 30 km dûrî Nisêbînê ye.

Musa Anter li Zivingê hate dinê.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Milê rastê

**Milê rastê** an hema **rastgerî**, di siyasetê de, zaravek e di çarçûvê siyaseta rast-çep de ji bo wesifandina siyasetên wesa dihêt bikaranîn ku kêm-zêde hîmanek ji van hîmanan têda hebit: şopparêzî, keyatîxwazî anko monarşîzm, faşîzm, azadîbaweriya milê rastê, sermayedariya belbeşûxwaz anko anarko-kapîtalîzm, kevneazadîbawerî anko paleolîberalîzm, nûazadîbawerî anko nûlîberalîzm, kevneperêsî anko reaksiyonîzm, keyxwazî anko royalîzm, hindek rengên gelperestî, dînbaweriya milê rastê anko The Religous Right, neteweperêsî anko Neteweperestî, leşkerxwazî anko mîlîtarîzm, xwecihxwazî anko nativism û ketwarhebînî (siyaset) anko realîzm (siyaset).

## Çavkanî


Kategorî:Şebenga siyasî
Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê
Realîzm (siyaset)

**Realîzma siyasî** di çarçoveya pêvendiyên navneteweyî de gelek teorî û boçûnan vedigire, hemî di vê de hevpar in ku dewlet bi awayekî destpêkanî bi hez û xwestekên leşkerî û aborî û desthilat û tenahiyê dixebitin. Xebata wan ne tiştekî bîrûbaweran an exlaq û sincî ye. Ev cureyê nihêrîn gelek caran hevramana siyaseta desthilatê tê hesibandin.

## Saloxetên hevpişik
Teoriyên li dor realîzmê di van saloxetan da hevpişik in:

* Sîstema navneteweyî anarşîst anko belbeşûxwaz e. Welat biryarên xwe bi xwe didin û guhdarî û beremrî jibo Hukmeta Cîhanê nîne.

* welat ên xwedîserwerî lîstikvanên qada siyaseta navneteweyî ne.

* Welat bi tevayî lîstikvanên jîrmend in ko bi awayekê jîrane li pey berjewendiyên xwe yên neteweyî diçin. Reşbîniyek di piştbestinên dirêjdem bi hevalbendiyan ra heye.

* Tiştê ko dikarit berjewendiya neteweyî bin pê bikit ewlehiya neteweyî û mana welatî ye.

* Jibo ewlehiya neteweyî welat jêderên xwe berfireh dikin.

* Tikhiliyên welatan bi hev ra li ser rêjeya desthilata wan ya leşkirî û aborî dimînit.

## Mijarên têkildar
Realîzma êrîşber

Hans Joachim Morgenthau

John Mearsheimer

Robert Gilpin

Raymond Aron

## Çavkanî

Kategorî:Siyaset
Kategorî:Teoriya têkiliyên navneteweyî
Çiğdem Özgül

**Çiğdem Özgül** (jdb. li gundê Qeremêş a Gimgimê - m.  li heman cihê) keçikeka kurdperwer û zana bû û jiyana xwe bi destên xwe bidawî kir.

Ji Qeremêş a Gimgima Mûşê bû. Keça Mendo (Memduh Özgül) bû. Ji qebîla Beyteş in. Bavê wê dibe cerdewan û li dijî hêzên kurdperwer têdikoşe. Ev yeka han ji aliyê malbata wê ve tê şermezarkirin. Mendo gelek caran bi alîkariya hêzên dewletê zilm û zordariyê li malbata xwe û li gundiyan dike. Gundê Qeremêşê ji ber ku nebin cerdewan gelek berxwedide.

Di  de *Çîdo ya şêr* çeka ku dewleta Tirk dabû bavê wê digire û li meydana gund ji bo şermezarkirina îxanetê xwe dikuje. Beriya ku dawî li jiyana xwe bide, bi hestên kurdperwerî axavtineke dirêj dike û bi bangewaziyan tetikê dikişîne.

Tê gotin ku bavê wê bi 12 Milyon pereyî cerdewani pejirandiye.

## Girêdanên derve
* [Nûçe di qeydên [İHD]ê de] 

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Mirin 1994
Kategorî:Xwekuj
Şêx Dawudan

**Şêxdawudan** gundekî Kurdan; kevnare û dîrokî ye, li bakûrê Kurdistanê dikeve.

### Îdare
**Şêxdawudan**, gundekî bajarê Amedê bi navçeya Farqînê ve girêdayî ye.

### Dîrok
Ev beş tê amadekirin

### Nijad
Gund ji çend binemalan tê der.

### Çand
Di der barê çand, tore û vexwarinên taybet yên gund de agahî tune ne.

### Erdnîgarî
Ji Amedê 50 km, ji Farqînê 40 km dûr e. Gund li deşta Amedê, di navbera Amed û Farqînê de li ser kilomitroya 50yan e. Ji aliyê gundên Qasimiya Kevnl, Reşik,sofya,safya Qeyik, Heydereka, Qasimiya Nû, ve tê dorpêçkirin. Newala Sukir di ber gund re diçe.

### Avhewa
Avhewaya gund, havîna germ, zivistana sar e.

### Nifûs

### Aborî
Aboriya gund li ser çandinî û ajalxwedîkirinê ye. Her wiha gundî wekî xebatkar û karkerên demsalî diçin bajaran dixebitin.

### Keyatî
Heta 2004an wekî mezraya Qasimiyê bûye. Ji 2004an şûn de keyatî hatiye navenda gund.

Keyayen gund yen li gorî salan:
:2004 - M. Şakir SAGLAM (Şakirê Mala Qolê)
:1999 -
:1994 -
:1989 -
:1984 -

### Agahiyên Binesaziyê
Gund ji 70 malan tê der. Li gund dibistana sereta û mizgeft (camî) heye. Di gund de 2 dikan hene. Şebekeya avê di payîza 2006an de hatiye sazkirin û ji bo ku kanalîzasyona nava gund û binesaziyê xebat didomin.
Gund 5 km ji riya Amed-Farqînê dûr e. Riya gund şose (xîç) ye. Ji sala 1986an vir de Kehreba çûye gund. Şebekeya telefonê li gund heye.

Kategorî:Gundên Farqînê
Teysîr Hecer

**Teysîr Hecer**, helbestvanekî kurd e. Ew di sala 1977 de li Rojavayê Kurdistanê li bajarê Serêkaniyê hatiye dinê.

## Girêdanên derve
* Li Helbeste Teysir binere

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên ji Serê Kaniyê, Hesîçe
Felat Özsoy

**Felat Özsoy** nivîskarekî kurd î bi zimanê tirkî ye ku di sala 1974an de li gundê Çilkaniyê yê Çewlîgê hatiye dinê.

Özsoy dibistana seretayî û ya navîn li gund xwendiye û dûre çûye Çewlîgê dibistana amadehiyê xwendiye. Di 1990î de li Zanîngeha Dîcleyê dest bi beşa biyolojiyê kir. Paşê ji ber xebatên siyasî dest ji xwendinê berdaye û di nav şoreşa bakur de cih girtiye.

Di sala 1995an de li Stembolê hatiye girtin û nêzî 10 salan li girtîgehê maye. Di sala 2004an de ji girtîgeha Bursayê hate berdan. Di sala 2005an de wekî damezirînerê DTPê û berpirsiyarê Çewlîgê peywir girt.

## Berhem
Yekemîn pirtûka Felat Özsoy di sala 2007an de bi navê "Öncesi ve Sonrasıyla 1925 Kürt Direnişi" (Berxwedana 1925an a kurdan û berî wê û piştî wê) derket. Pirtûk wekî lêkolîneke dîrokê di sala 1998an de li girtîgeha Bayrampaşa ji aliyê Felat Özsoy û Tahsin Eriş ve hatiye nivîsandin. Felat Özsoy endamê Komeleya Nivîskarên Kurd e.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Çewlîgê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Devlet Bahçeli

**Devlet Bahçeli**, (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1948 li Osmaniye) siyasetmedarekî neteweperst ê, rastgir a tund ya Tirkiyê ye. Serokê partiya radîkal MHPê ye. Ew bi taybetî bi înkarkirina hebûna gelê kurd û dijberiya kurdan tê naskirin.

Piştî perwerdeya amadeyî li zanîngeha zanistiyên bazirganî û aboriyê ya Enqereyê dixwîne û di zankoyê de dixebite. Sala 1967î de tevlî refên rastgîrên radîkal dibe û bingeha xozên ciwanan davêje. Sala 1987î de ji peywirdariyên xwe yên zanîngehê vedikişe û di nava refên MÇP de dest bi polîtîkayê dike. Heman salî wekî serokê vê partiyê tên hilbijartin. Bahçeli, niha serokê MHPê ye. Di hilbijartinên giştî yên 1999î de partiya wî di desthilatdariyê de cih digire û ew jî wekî cihgirê serokwezîr kar dike. Di jiyana xwe de bi fermî hîç nezewiciye. Di hilbijartinên 2007ê de wekî parlamenterekî MHPê dikeve parlamena Tirkiyeyê.

## Çavkanî

Kategorî:Apoyî
Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:MHP
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Mehmet Ağar

**Mehmet Kemal Ağar** (jdb.  li Enqere, Tirkiye) yek ji pisporê şer û siyasetmedarên rastgîr ên Tirkiyê ye. Damezrênêrê DP yê ye.

Bi eslê xwe ji Mezrayê ye. Gorî gotinan bapîrê wî zarokek dîlgirtî ji Komkujiya Ermeniyan e. Di ciwaniya xwe de dikeve nava refên nîjadperestên Tirk û têkiliya wî bi hêzên sîxuriyê yê dûgela Tirk ve çêdibe. Bavê wî polîs bû û wî jî perwerdeya polîsiyê dît. Bi alîkariya gerînendeya giştî ya ewlekariya Tirkiyê sala 1972 de Zanîngeha Zanistiyên Polîtîk a Enqereyê bidawî dike.

Di cûntaya leşkerî ya 1980î de wekî birêvebirek beşa antîteror a polîsê Stembolê kar dike û tevlî gelek êşkenceyan dibe. Wekî endameke hêzên tarî yên dewleta Tirk navê wî tevlî gelek operasyonên taybet ên dewletê dibe.

Bi destpêkirina şerê çekdarî yê PKKê ve dewlet wî wekî berpirsiyar dide xebitandin. Saziya Çalakiyên Taybet (Özel Hareket Dairesi) dadimezirîne. Li dijî hêzên çekdar ên PKKê pirr bisernakevin û berê xwe didin sîvîlan. Gorî polîtîkaya wan, heger pişta gel bihata şikîn, pêşmergeyên Kurd jî êdî nedikarîn berxwebidin.

Di bin peywirdariya Ağar de sed hezaran Kurd êşkence dîtin, birîndar bûn an seqet man. Milyonan Kurd ji Kurdistanê hatin derêxistin. Ciwanên Kurd bi darê zorê xistin karên narkotîkê. Li dijî PKKê perwerdeyeka mezin didin cerdewanan û bi deh hezaran îtîrafkar û sîxuran birêxistin dikin. Têkilî bi serokê cerdewanan Sedat Bucak re datîne û bi hev re ji bo fînansekirina şer li ser navê dewletê karên krîmînal dikin. Eroîn û maddeyên din ên narkotîkê belavdikin. Bi derfet û alavên dewletê riya narkotîkê ya ku ji ji Efxanistanê bi ser Tirkiyê ve berî bi Ewropa diçe kontrol dikin. Li Almanyayê derbarê narkotîkê de hin doz li dijî berpirsiyarên Tirkiyê hatin vekirin.

Di sala 1997î de li ser daxwaza Ewropa li dijî hin endamên payebilind ên dewleta Tirk lêpirsîn hatin vekirin. Ağar bi sûcdarkirinên mezin hat tewanbarkirin lê wî xwe parast û got hemî kar ji bo dewleta Tirk kirine û ew nikarin werin darizandin. Sala 1995î de wekî parlamenterê Mezrayê tê hilbijartin û gorî zagonan dibe xwedî parastina zagonî.

Sala 2002î de wekî serokê DYP *(Partiya Riya Rast)* tê hilbijartin û berê xwe bi xurtî dide polîtîkayê. Di hilbijartinên giştî yên 2007î de têk diçe û dest ji serokatiya DPê vedikişîne.

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Kesên ji Enqereyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:Skandala Susurlukê
Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Tirkiyeyê
Antoine-Louis-Claude

thumb|rast|Antoine-Louis-Claude
**Antoine-Louis-Claude** (20ê Tîrmeha 1754ê - 9ê Adara 1836ê) feylesof û arîstokratê ruhnhizirî ya Fransayê ko zarava "aydiolocî" dahîna. Ew kontê De Tracy bû.

Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1754
Kategorî:Mirin 1836
Pratibha Patil

thumb|187x187px|Pratibha Patil
**Pratibha Patil** (bi Marathî: प्रतिभा पाटील) (19'ê berfanbarê 1934) serokkomora dozdehem ya komara Hindistanê ye. Ew jina herî pêşîn e ko dibit serkomara Hindistanê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Mirovên zindî

Kategorî:Serokdewletên Hindistanê
Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî
Zimanê marathî

thumb|250px|Bilavbûna marathîaxêvan li Hindistanê.
**Marathî** ( **) yek ji zimanên hindû-aryan, ko li rojava ya Hindistanê li Maharaştrayê tê axivîn e. Ev ziman, di gel zimanê bengalî yek ji kevintirîn zimanên xwecihî yên Hindistanê ne ko xwedî edebiyateka xwesr ya nivîskî ne. Marathî zimanê fermî yê wîlayeta Maharaştrayê ye û nêzî 90 milyon kesan wekî zimanê dayikê pê diaxivin. Ev ziman bi kêmanî 1500 salan kevin e.

Marathî ji aliyê rêzimanê ve li zimanê palî û prakît hatiye. Di kevin da, ji vî zimanî ra *maharaştrî*, *maharathî*, *malhathî* û *marthî* jî digot.

## Belavbîna cihnaskî

Marathî zêdetir li wîlayeta Maharaştrayê belav e, lê li Guceratê, Madhiya Pradêşê, Goayê, Karnatakayê, Tamîl Naduyê û Andhra Pradêşê û herêmên ser bi Hindistanê yên Daman-Diuyê, Nadra Nagal Haveliyê jî tê axivtin. Bajarên Baroda û Ahmedabadê hêşetên mezin yên marathîaxiv hene.

## Pêgehê fermî
Ev ziman zimanê fermî yê wîlayeta Maharştra ya Hindistanê ye. Qanûna Bingehîn ya Hindistanê vî zimanî yek ji 22 zimanên fermî yên Hindistanê dihesibînit.

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên hind û arî
Zimanê mîtanî

**Zimanê mîtanî** yek ji zimanên hind û arî ko destekek tayê hind û îranî yê zimanên hind û ewropayî ye. Ew zimanê mîtaniyan bûye.

## Çavkanî

M
Çemçe

**Çemçe**, herêmeke Serhedê, nêzîkî bajarê Qersê ye. Riya Baharatê di vê herêmê re derbas dibe. Herêmek çiyayî ye, bi taybetî bi çiyayê Madûr, û kelha madûrê tê naskirin. Çemê Arasê jî di vê herêmê re derbas dibe.

Kategorî:Herêm
Kategorî:Qers
Kategorî:Serhed
Riya Hevrîşimê

thumb|350px|Riya Hevrîşimê
**Riya Hevrîşimê**, yek ji riyên herî navdar yên bazirganiyê ye. Ev rê ji Çînê dest pê dike, ji Kurdistanê derbasî Tirkiye dibe û ji wir jî hetanî Ewropa yê diçe. Ev rê beriya zayînê bi sed salan ji aliyê Hindistan û Misirê ve ji bona ku hevrîşim ji Çînê bînin hatiye bikaranîn. Ji bona vê yekê navê wê kirine riya hevrîşimê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka têkiliyên navneteweyî
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Çînê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Qazaxistanê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tacîkistanê

Kategorî:Xanedana Han
Vedat Aydın

**Vedat Aydın** (jdb. 1953 - m. 5 tîrmeh 1991) serokê HEPê yê bajarê Amedê bû ku di sala 1953an de li gundê Heciya Kurdan ê ku bi Bismilê ve girêdayî ye ji dayik bûye.

## Kuştin
Ji ber ku Aydın di kongreyeke IHDê ya Amedê de kurdî axivî hate girtin. 5ê tîrmehê ya sala 1991ê de polîsan Vedat Aydin ji mala wî birin û piştî vê bi du rojan li Madenê mirî hate dîtin. Di 10ê tîrmeha sala 1991ê de bi hezaran mirovên ku li ber derê avahiya HEPê ya Amedê kom bûn berê xwe dan Madenê û ketin rê.

## Veşartin
Bi hezaren kesên ku di wesayîtan de cih nedîtin û ji bo merasîma cenazeyî çûn ber Mizgefta Sûmerê. Kesên ku gihiştine Madenê ji deh hezarî zêdetir bûn. Hemûyan erebeyên xwe bi pûşiyên kesk, sor û zer xemilandibûn. Karkeran kar berda, jin ji malê derketin û esnafan dikan girtin û tevli cenazeyê bûn. Jin, zarok, keçên ciwan kal û pîr jî bi dirûşman konvoy pêşwazî kirin û bi hezaran erebe ketin nava Amedê. Wê rojê li Amedê jiyan sekinîbû. Di dîroka Amedê de cara yekem bû ku ew qas leşker jî kom bûbûn. Konvoy di Ofîsê re derbas bû, rê ji aliyê polîsan ve hatibû girtin. Ji bo ku gel û konvoy negihije hev serê kûçeyan hatibû girtin. Ofîs bi girse û erebeyan hatibû dagirtin. Ên ji erebeyan peya dibûn berê xwe didan riya Mizgefta Sûmerê. Piştî ku 10 hezar mirovan nimêja cenazeyî kirin, ber bi Deriyê Mêrdînê ve bi rê ketin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ji malpera kulturname.com 

Kategorî:Bismil
Kategorî:Goriyên mêrkujiyê
Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1991
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Zerebxanê

**Zerebxanê**, gundekî girêdayî navçeya Qersê, Kaxizmanê ye. Niştecihên vî gundî 2500 e. ji Kaxizmanê bi 30 kmî dûr e. Ev gund bi zerdaliyên xwe navdar e.

Kategorî:Gundên Kaxizmanê
Ingmar Bergman

**Ernst Ingmar Bergman** [] (jdb. 14 tîrmeh 1918 - m. 30 tîrmeh 2007) derhênerê swêdî yê şano û fîlman e.

Bergman di sala 1918an de li Uppsalayê hatibû cîhanê û di sala 1944an de dest bi derhêneriyê kiribû. Bergman derhêneriya 40 filmî û ewqas jî şanoyî kir. Bergman bi filmên xwe yên bi navê "Bêdengî" û "Fanny û Alexander" nav da û bi filma Fanny û Alexander di sala 1982an de Xelata Oscarê wergirt. Bergman di Festîvala fîlman a Cannesê ya 50. (1997) de jî wek derhênerê herî mezin ê hemû deman hat hilbijartin.

Bergman 10 salên xwe yên dawî li girava Fåröyê derbas kir û li wê di sala 2003an de filmê xwe ya dawî "Sarabande" çêkir. Ingmar Bergman girava Fåröyê di 89 saliya xwe de wefat kir.

## Çavkanî

Kategorî:Derhênerên fîlman ên swêdî

Kategorî:Nivîskarên swêdî
Kategorî:Senaryonivîsên swêdî
Canhêştir

**Canhêştir**, **hêştirga** yan jî **zurafe** (*Giraffa camelopardalis*), cureyek guhandarên giyanxwerê girs j koma Dubarpêçiyan an Artiodactyla ye.Canhêştir li Afrîkayê dijî û stûyê wê di navbera guhandarên Cîhanê de yê herî dirêj e. Stûyê wê digihêje bêtirî 5,85 m û giraniya wê 2000 kg. Bi merîtî canhêştir dighêje xezal û ajalan ji ga û mangayan, lê xêzanek an famîleyek e wê cihê heye û navê wê bi latînî *Giraffidae* ango famîleya canhêştiran. Canhêştir ji daran dixwe bi alîkariya ûstiya wê ya dirêj. Canhêştir ji 20-28 salan dijî.

## Etîmolojî
Navê cins û cureyan an navê zanistî (*G. camelopardalis*) ji peyva romanî ya klasîk hatiye,ku wateya wê hêştirparsê ango wekî pars û hêştir xuya dike. Bi rastî navê nûjen ya înglîzî *Giraffe* ji zimanê îtalî û fransî di sedsala 19'an.  Navê niha ji zimanê erebî (), ku bi rola wê ger ji zimanê somalî hatiye peydakirin,ku wek yê bi lez dimeşe hatiye wergerandin.

## Binecure
thumb|''Giraffa camelopardalis peralta'' ku bin xeterê
* *Giraffa camelopardalis*, Canhêştir.
* *[[Giraffa camelopardalis antiquorum]]*.
* *[[Giraffa camelopardalis angolensis]]*.
* *[[Giraffa camelopardalis reticulata]]*, canhêştira somalî.
* *[[Giraffa camelopardalis tippelskirchi]]*.
* *[[Giraffa camelopardalis rothschildi]]*.
* *[[Giraffa camelopardalis giraffa]]*.
* *[[Giraffa camelopardalis thornicrofti]]*.
* *[[Giraffa camelopardalis peralta]]*.

## Pêşangeh

File:Flickr - Rainbirder - High-rise living.jpg|Canhêştirê nêr dixwe.
File:Giraffe08 - melbourne zoo.jpg|Nêzî serê Canhêştirek e.
File:Giraffe skeleton.jpg|Qîqa Canhêştirek e.
File:Giraffa camelopardalis reticulata-atTobuZoo-2012.ogv|Video.
File:Flickr - Rainbirder - Reticulated Giraffe drinking.jpg|Canhêştirek xwe xwar dike ji bo vexwarinê.


## Çavkanî

## Girêdanên dreve

* ARKive – images and movies of the giraffe ''(Giraffa camelopardalis)'' .
* Animal Diversity Web – ''Giraffa camelopardalis''
* Giraffe,African Wildlife Foundation
* Giraffa camelopardalis, Encyclopedia of Life

Dubarpêçiyan
Xerzanî

Malbatê **Xerzaniyan** li gor agahiya, kêm û zêdetirîn digêhêje mêjûwa 1320 heta 1500 yan jî li hawirdora Xerzan (Hezzo) bastirin bi cih bûnin. Ev qism dibe ku navên xwe jî ji xwe bi xwe bi wî mintîqayî ve zexm û zor danin bi rah kirin. dibe ku car ji caran gellek nav û shan wek li gor rewsheyên li gor sersazî û serdestiyan bi hatibin gûherandin lê disan jî, eslên hemû malbatekanî Xerzanî yan bi Hezzo we tên girêdahîn. Hezzo bi xwe bi xwe her car bi serbestî û serdar ji hemû mintiqeyên kurdistanê bi serbixwe didîtîn û ji bilî heman yekî ve jî car ji carî ji wan kesên Hezzo yî re tên gotin Xerziyê çîyayî. Êv mûfr ji didet xûyan kû mîrayetî li di jî mirayetî din xwe hertim serdest û serbixe dihesibandin.

Îro, bi baweriya me navê xerzanî gellek kêm kes li wanin. Ji bilî kû hercar di bi dest de ketin zor û zeftên kêsên kû nû bi cih bû û bandorekanî xwe li heman heremande dest rast kirin.

Inca dibe kû ji van malbatên kevin, wek Xerzanî yan li derweyî Kurdistan de hebin, lê mixabin heta îro tu his û deng ji hejmarên wan nînin.

Yên kû zedetirîn bizanibin, dê ji kerema xwe re agahî di heman refî de zedetirîn bikin.

Kategorî:Malbat
Mîxaîl Lomonosov

**Mîxaîl Vasîlyevîç Lomonosov** (bi rûsî: Михаи́л Васи́льевич Ломоно́сов, *Mikhail Vasilyevich Lomonosov*) nivîskar, dîroknas, stêrnas, wênesaz, helbestvan, zimannas, muzîkvan, deryager û bêjekarê rûs di navbera salên 1711-1765an de jiyaye. Zilamê, bi coş, dilşad û evîndarê zanistê, zanîngeha Moskowê ku bi navê wî tê naskirin Pûşkîn, wî bixwe ava kiriye.

Lomonosov di sala 1731ê de ji gundê xwe diçe Moskowê û li vir xwe mîna kurê mirovekî dewlemend nîşan dide, ji bona ku wî bigirine zanîngihê (wî wextî mafê gundiyan û xwendinê nebû). Ew di xwendina xwe de bi derecek pir baş bi ser dikeve û ji loma li Almanyayê bûrsek bas bidest dixe. Vê dema ku li Almanyayê dijî, gelekî li ser hûnerê nazim disekine û di vê navberê de difikirê, ku ji bona pêşketina hunerê nazim, di zimane rusî de çêbibe, divê ku şoreşa ziman pêk bê.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1711
Kategorî:Mirin 1765
Kategorî:Nivîskarên rûs
Kategorî:Rûsya
Kategorî:Wêje
Nodşe

Şaroçkey **Nodşe** () ser bi navçeya Hewramanê ye li rojhillatê Kurdistanê.
Nodşe pênc kîlometreyan nêzî sînorê di nevbera Îran û Iraqê de ye û 50 kîlometreyan dûrî bajarê Merîwanê ye.
Şêniyên vê navçeyê bi zaravayê Hewramî diaxivin. Nodşe deverêke çiyayî ye û piraniya şêniyên navçeyê bi baxdarî û xwedîkirina sewalan debara xwe dikin.

Le kelle mirovên vê deverê dikarin beriya di çend sedsalên buhurî de bi "Mela Ehmedî Nodşî" ku miftiyê mezin ê Silêmanî û feylesof û riyazî zaneyekî mezin bû û Mela Ehmedî Deymî û Cafer Saniyê Mezin nîşan bikin .

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Kategorî:Navçeyên Hewramanê
Faşîzm

**Faşîzm** (bi Inglîzî: *Fascism*) nêrînek rastgiriya tundê nîjadperestiya otorîter e ku bi hêza dîktatorî, bi darê zorê tepeserkirina opozîsyonê û karakterîzekirina bihêzê civak û aboriyê ye ku di destpêka sedsala 20an de li Ewropayê derketiye holê. Tevgerên yekem ên faşîst di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de beriya ku li welatên din ên Ewropayê belav bibin, li Îtalyayê derketine holê. Li dijî anarşîzm, demokrasî, lîberalîzm û marksîzmê, faşîzm li ser baskê rastgira tund de di çarçoveya kevneşopî ya çep-rast de cih digire.

## Zarava faşîzmê
Ev zarav jibo cara pêşîn ji aliyê diktatorê faşîstê Îtalyayî Benito Mussolini ve hat bikaranîn. Wî ev peyv ji peyva fascio çêkir ko bi raman *yekîtî*yê ye. Peyva *fascio* bi xwe jî ji peyva *fasces* ya Latînî hatiye. Fasces destikekê çîlik anko darikên zirav bû ko li dor bivirekî hatibûn girêdan û li Roma Kevin çeveng anko sembola$desthilata macîstrayên bajêrwar bû. Dema çîlik digehin hev bihêztir dibin û bivir nikarit wan zûka bişikênit.
## Çavkanî

Kategorî:Antîkomunîzm
Kategorî:Dîktatorî

Kategorî:Gelperestî
Kategorî:Îdeolojiyên siyasî
Kategorî:Rastgiriya tund
Kategorî:Sîstemên siyasî
Metallica

thumb|300px|Logoya Metallica
thumb|300px|Koma Metallica li konsertekê
**Metallica** yek ji mezintirîn komên şêweya Muzîka Metal e li cîhanê ku di sala 1983'a de bi albuma (Kill 'Em All/wan hemûyan bikuje) ; çalakiya xwe ya çandî bi şêweyê xwe yê resen destpêkir.

Ev kom ji van kesan pêk tê :

* James Hetfield, amûra gîtar û dengbêj(guitar-vocal)
* Lars Ulrich, amûra tapll (drums)
* Kirk Hammett, amûra gîtar (guitar)
* Rob Trujillo, amûra bas gîtar (bass guitar)
* Dave Mustaine, amura gitar (guitar)

Ta êsta (2007) metallîka 9 albumên fermî derxistine,navên wan:
* Kill 'Em All (1983)
* Ride the Lightning (1984)
* Master of Puppets (1986)
* ...And Justice for All (1988)
* Metallica (di bin navî *The Black Album* da jî tê naskirin) (1991)
* Load (1996)
* ReLoad (1998)
* Garage Inc. (1998)
* St. Anger (2003)
* Death Magnetic (2008)
* Hardwired...to Self-Destruct (2016)
* 72 Seasons (2023)

Albuma dahatû ya metallîka di dawiya 2007 û destpêka 2008'a derdikeve

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya Metalîka

Kategorî:Heavy Metal
Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1981ê de hatine avakirin
Kategorî:Thrash Metal
Zelmay Xelîlzad

**Zelmay Xelîlzad** ( bi îngilîzî: **Zalmay Mamozy Khalilzad** ; jdb. 22ê adara 1951ê li Mezarê Şerif, Efxanistan) nûnerê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Neteweyên Yekgirtî ye. Ew bilindtirîn karbidestê misilman di dîroka Amerîkayê da ye û yek ji endamên hikûmeta GeorgeW. Bush û ji Partiya Komarî ya Emrîkayê ye. Berî niha jî ew balyozê WYE li Efxanistan û Îraqê bû. Ew yek ji siyasetmedarên tundrê yên Amerîkayê ye.

## Jînenîgarî

Ew dinav malbateka Peştûn ji eşîra Kakar li bajarê Mezarê Şerîf li Efxanistanê hat dinyayê. Bavê wî ji ber xizaniyê mişextî Kabûla paytext bû û wî xwîndina xwe ya destpêkê û ya navîn li Kabulê qedandin. Jibo xwîndina dibistana berhevî anko dibistana bilind (high school), Zelmay bi rêya bernameyeka pêkveguhartina xwîndinkaran çû Amerîkayê.

Wî Bekaliryos û magister li Zanîngeha Emrîkayî ya Beyrûtê xwîndin û PhD jî li Zanîngeha Şîkagoyê. Ew bî hevalekê Albert Wohlstetter ko dijberî ya nehêlana çekên navokî dikir.

Di Cotmeh 2021 de, CNN ragihand ku Zalmay Khalilzad, nûnerê sereke yê Dewletên Yekbûyî ji bo Efxanistanê, dê dev ji karê xwe li Efxanistanê berde, piştî bidawîbûna vekişîna hêzên Amerîkî li Efxanistanê.

## Çavkanî

Kategorî:Efxanistan
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Peştûn
Kategorî:Siyasetmedar
Derazînka xizaniyê

**Derazînka xizaniyê** an **hêla xizaniyê** an **tuxîbê xizaniyê** qedareyeka dahatî ye ko wesa dihêt berisandin (xeminandin) ko têra standera jiyanê dikit. Her mîna pênasekirina xizanî anko nedariyê, pênasekirina hêla nedarî û xizaniyê jî li welatên werarkirî û welatên werarker da newekhev e.

Hema bibêj, li hemî civak û welatan kesên xizan û nedar anko feqîr û hejar hene, lê pênasekirina derazînka xizaniyê alavekê bihêz yê aborî ye jibo vedîtina wan kesan û vedîtina çareseran jibo bernameyên baştirkirina rewşa jiyana wan (mîna bernameyên jînfirhî (welfare) û ewlekariya bêkariyê).

Derazînka xizaniyê bi hesibandina tevaya mezaxtinên ko kesekê asayî anko normal jibo dabînkirin û ewlekirina pêdvîtiyên herî destpêk yên jiyaneka asayî anko normal dikit dihêt pênasekirin. Ev pêdvîtî ew in yên ko bi kêmanî jiyanê dikin tiştekê tehemulkirinê. Xwarin, vexwarin, kinc, xanî û pêdvîtiyên nivistin û bçhnvedanê, sexbêriya destpêkî ya saxlemiyê, û hwd. ji wan pêdvîtiyan in ko jibo hesibandina mezaxên tevane dihên berçavgirtin. Li piraniya welatan pareka mezin ji mezaxan jibo ewlekirina cihê manê anko xanî ne.

## Arîşeyên bikaranîna derazînka xizaniyê

Bikaranîna zarava derazînka xizaniyê bê arîşe jî nîne. Jibo mînak, jiyana hema li serveyî hêla xizaniyê û hema li bin derazînkê ne gelek ji hev cihê ne. Wesa diyar e ko xizanî bi awayekê berdewam, ne dabirkirî, tesîrê li jiyana mirovan dikit. Hemî kes jî bi yek awayî bi wê nahên hingavtin. Lewa niha sirêmek anko hezek heye ko li şûna derazînka xizaniyê zarava nîşanek anko îndeksên xizaniyê bikarbînin. Jibo gengeşeyeka vî babetî, li pîvanên newekheviyên dahatê binihêre.

Jibo hesibandina derazînka xizaniyê dahat bi awayekê çendatî anko hijmar û reqeman dihêt hesibandin. Lê standera jiyanê, nemaz eger mirov bixwazit tiştên mîna xwîndin û perwerdeyê anko saxlemiyê jî li ber çavan bigirit, ewqas bi hêsanî bi hijmar û reqeman nahên hesibandin.

Kategorî:Aborî
Xizanî

**Xizanî** anko **hejarî** yan jî **feqîrî** zaravek e ko li goreyê gelek nihêrînan û pîvanan bi gelek awayên corbicor dihêt pênasekirin. Bi awayekê giştî, nebûna zad anko xwerekekê têra geşe û saxlemî ya mirovî bikit, nebûna kincên ko mirovî ji tesîra derdorê biparêzin û nebûna cihekê manê û bêhnvedanê ko mirovî ji derdorê biparêzit û destvêranegehiştina bi sexbêrî ya saxlemiyê hemî dikarin wekî hîmanên pênasekirina xizaniyê bihên berçavgirtin. Lê nebûna perwerdeyê, nebûna îmkanên pêşdabirina aiyanên xwe û nebîna îmkanên haydarbûna li ser rewşa xwe jî dikarin di pênasekirina xizaniyê da hebin.

Li goreyê Banka Cîhanî dahata kêmtir ji yek an du Dolarên Emrîkayî wekî xizaniyê dihêt pênasekirin.
Li dinyayê xizanîya herî pir li afrîkayê ye

## Awayên pîvan xizaniyê
Gelek awayên pîvana xizaniyê hene. Li gelek welatan derazînka xizaniyê wekî alavekî jibo niyasîna xelkên xizan dihêt bikaranîn.

Kategorî:Aborî
Kategorî:Kar
Robert Koçaryan

**Robert Sedraki Koçaryan** (, ; jdb. 31ê tebaxa 1954 li Stepanakert, Oblasta xwesera Qerebaxê, Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst) serokkomarekî berê yê Ermenistanê bû.

Kategorî:Ermenistan
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Mirovên zindî
Tora hevêrka

**Tora hevêrka**, ev herêm ji sala 1800 hetanî 1950 dibin desthildariya êla hevêrka da ye, ji bo vê sedemê navê herêmê vekî tora hevêrka jî tê binavkirin.

Kategorî:Herêm
Armawîr (parêzgeh)

[rast|thumb|Parêzgeha Armawîr li [Ermenistanê]]
**Armawîr** (bi ermenî: Արմավիրի մարզ) parêzgehek Ermenistanê ye. Navenda vê parezgehê bajarê Armawîr e. Armavîr dikevê Deşta Arasê di navbera çiyayên Agirî û Aragazê. Rûerda parezgehê 1.242 km² û hejmara niştecihên wê jî 255.861 kes e. Bajarên giring ên parezgehê Ejmiatsin, Metsamor û Margara ne.

Li başûr û rojava sînorê navbera parezgehê û Tirkiyê bi wasî 60 km ye.

## Girêdanên derve
* ArmeniaPedia.org


Kategorî:Çiyayê Agirî
Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê
Fars Ermenistan

rast|thumb|250px
**Ermenistana Parsî** yek ji parezgehên dewleta Persî a kevn bû. Êv parazgeh ji herêma Serhed û Ermenistanê pek diahat.

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 7an de hilweşiyan
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 430î de hatine avakirin
Kategorî:Ermenistana kevnare
Emara

**Emara** (an carna **Amara**, bi tirkî *Temelli*) gundekî navçeya Kerborana ser bi Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Jînfirehî

**Jînfirehiyê** gelek raman hene:

* Jînfirehî, xweşî, zengînî, berxwerî (berxwedarî), saxlemî, bextewerî

Coreyên jînfirehiyê jî hene:

* hukmeta jînfirehiyê, siyasetên ko ber bi xizmetkariyên civakiyên hukmetê jibo welatiyan in.

* jînfirehî (arîkariya darayî), arîkariyeka diravî û darayî ye ko hukmat didit welatiyan.

* aboriya jînfirehiyê, aboriyek e behsa qezencên maddî û encamên dilxwaz dikit, li xizmeta jînfirehiya civakî binihêre.

* jînfirehiya civakî, di siyasetên civakî da, alîgiriya vedabêşîna dahatî dikit da jibo hemî kitekesên nava civakê astekê standerê pêdvîtiyên jiyanê ewle bibin.

* jînfirehiya lawiran, baştirkirina jiyana lawiran e.
Sohriwa

**Sohriwa**, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Kerboranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Ziyareta Bamuskê

Zîyaret li gundê hêştrekê li ser riya xanika ya.Tê gotin go qencekî xwedê berya pêxember lê meftune.

Kategorî:Ziyaret
Hukmeta jînfirehiyê

**Hukmeta jînfirehiyê** zaravek e bi sê ramanan:

* Ewlekirina jînfirehiyê ji aliyê hukmetê ve.

* Modêleka îdeal ko hukmet hemî pêdvîtiyên jiyanê û jînfirehiyê wekî erk û berpirsyariyeka serekî ewle û dabîn dikit. Di vê nihêrînê da, erka hukmetê ev e û welatî jî xwedî maf in ko hukmet vî erkî jibo wan bicih bikit.

* Ewlekirina jînfirehiyê erkê civakê bi tevayî ye û hukmet jî wekî parek ji civakê dihêt temaşekirin. Ev nihêrîn zêdetir li welatên Ewropaya Navîn belav e û hukmet, Rêkxistiyên Ne-Hukmetî, rêkxistiyên xêrxwaz û şerîkeyên karwerî û kesokî jibo ewlekirina jînfirehiya welatiyan dixebitin.

Kategorî:Aborî

Kategorî:Kapîtalîzm
Kategorî:Siyaset