Xoybûn

thumb|Alayê partiyê
[thumb|Birayên [Malbata Bedirxaniyan|Bedirxan]]
**Xoybûn** partiyeke siyasî ya kurdperwer bû ku di 10ê cotmeha sala 1927an de li Libnanê ji aliyê rewşenbîr ên kurdên ku ji Bakurê Kurdistanê hatibûn sirgûn kirin ve hatibû damezrandin. Biryara damezrandina partiyê bi kongreyeke ku 45 rojan berdewam dike hatibû dayîn. Têkoşîna sereke ya Xoybûnê yekîti ya kurdan û rizgariya axa Kurdistanê ya dagirkirî bû. Li hemberê dagirkeriya Tirkiyê bi serhildana Agiriyê ku ji aliyê Îhsan Nûrî Paşa ve hatibû birêvebirin û li der dora Çiyayê Agirî û li devereke berfireh ê li herêmê bi damezrandina Komara Agiriyê rêveberiya xwe ragihandibû. Partî li hemî deverên Kurdistanê çalak bû heta ku di sala 1946an de hemî xebatên partiyê bi xwe bi dawî bûye.

Nûnerên Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd, Partiya Gelê Kurd, *Comité de l’independance kurde*, nûnerên *Lîga Kurd* û yên din beşdarî kongreya damezrîner bûne. Kongre 45 rojan berdewam kiriye û serxwebûna Kurdistanê wekê armanca xwe ragihandiye.

## Damezrandin
[girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|thumb|Kongresa Xoybûn li [Libnanê, 1927]]
Di 5ê cotmeha sala 1927an de, li Bêhemdûn, Libnan, di kongreyeke çend kesayetên navdar ên kurd de, Xoybûn ji aliyê endamên Cemiyeta Tealiya Kurd, Azadî, Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd û Partiya Gelê Kurd ve hatiye damezrandin. Endamên girîng ên kongreyê Kamiran Alî Bedirxan, Celadet Alî Bedirxan, Memdûh Selîm, Îhsan Nûrî, Mehdî Seîd (birayê Şêx Seîd), Bozan Şahîn Beg, Haco Axa, Hemze Efendî, Nûrî Dêrsimî û çend kesên din bûn. Di heman mehê de Xoybûnê peymanek bi Federasyona Şoreşa Ermeniyan (ARF) re îmze kiribû ku peyman di 29ê cotmehê de li Beyrûtê ji aliyê Vahan Papaziyan ve ji bo ARF û ji aliyê Celadet Alî Bedirxan, Mehmet Şükru Sekban, Elî Riza (kurê Şêx Seîd) û kesên din ên li aliyê Xoybûnê ve hatibû lihev kirin. Xoybûn ji du beşên cuda pêk dihat ku beşek çekdarî û beşek din ê rêxistinê siyasî bû. Baskê çekdarî ya Xoybûnê ji aliyê Îhsan Nûrî ve ku leşkerekî kurdê osmanî bû dihate birêvebirin. Baskê siyasî jî li Şamê bû ku li gelek welatên rojava û bi piranî ji aliyê endamên malbata Bedirxaniyan ve dihate temsîl kirin. Xoybûn xwe wekî rêxistinek pêşverû lê pragmatîk pêşkêş dikir ku serxwebûnê wekê armanc digirt û dixwest ji biryarên berê yên ku bibû sedema têkçûna serhildana Şêx Seîd dersan werbigire.

Celadet Alî Bedirxan ku wekî serokê partiyê hatibû hilbijartin û herwiha Silêman Kerîm Rûstem Beg, Memdûh Selîm, Mehmet Şükrü Sekban, Haco Axa, Ramanlî Emîn, Alî Rîza, Bozan Şahîn Beg û Mustafa Beg Şahîn wekî endamên komîteya navendî ya yekem a Xoybûnê hatibûn hilbijartin. Xoybûn dikare wekî dijberiya SAKê ya bi serokatiya Seyîd Ebdulqadir were dîtin ku li cihê serxwebûnê xweseriya kurdan tercîh dikir. Tirkiye bi tundî li dijî çalakiyên ji bo serxwebûna kurdan derket ku di sala 1928an de çalakiyên Xoybûnê li Helebê hatibû rawestandin.

## Dîrok

Piştî têkçûna mezin a serhildana Şêx Seîdê Pîranî di sala 1927an de, civaka kurd li Bakurê Kurdistanê bi krîzeke kûr a siyasî û civakî re rûbirû mabû. Ji bo ku komara Tirkiyeyê ya nû damezrandî, bi biryardarî desthilatdariya xwe xurt bike û nasnameyek neteweyî ya homojenkirî bicîh bîne, bernameyeke berfireh a tepeserkirinê li dijî nifûsa kurd pêk anibû. Qanûna Parastina Aramiyê desthilatên berfireh dabû leşker û polîsan ku rê dida girtin, darizandin û bidarvekirinên kêfî yên serhildêrên gumanbar. Dadgehên komara tirk bi çavdêriya qanûnî ya hindik kesan darizandin. Dibistan û çapxaneyên kurdî hatin girtin, komeleyên çandî hatin hilweşandin û serokên dînî û eşîrî an hatin bidarvekirin an jî neçar man ku sirgûn bibin. Malbat ji kokê hatin rakirin, gund hatin valakirin û milk hatin desteserkirin ku nifûs bê moral û ji hêla civakî ve perçe perçe dihêle.

Elîtên kurd ên sirgûnkirî bi giranî li herêmên di bin mandayên Fransa û Brîtanyayê de li Sûriye, Libnan û Iraq û herwiha li Farsistanê penageh dîtin. Ev civak dibin navendên girîng ên ji bo ji nû ve rêxistinkirina rewşenbîrî û siyasî ya tevgera neteweperwer a kurd. Efserên leşkerî yên berê, arîstokrat û çalakvanên xwende dest bi ji nû ve têgihîştina têkoşîna ji bo xweseriya kurdan kirin û fêm kirin ku serhildanên eşîrî û dînî tenê bi serê xwe êdî nikarin bi bandor li hemberê dewleta tirk derkevin. Wan rêxistinek hevrêz xeyal dikirin ku stratejiya leşkerî, parêzvaniya siyasî û destpêşxeriyên çandî bi hev re bike yek ku bi vî rengî bingehên neteweperweriya kurd a nû deynin.

Di heman demê de, serokên sirgûnkirî pêşketinên li herêmên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê dişopandin. Di sala 1926an de, eşîrên kurd ên li herêma Serhedê ku di nav de eşîrên Hesenan û Heyderiyan hebûn serhildana yekem ya Agiriyê dabûn destpêkirin. Her çend bi piranî bi serokatiya sirgûnkirinê re nehevrêz bû jî, serhildan kapasîteya domdar a civakên kurd nîşan daye ku li hember desthilatdariya tirk bisekinin, nemaze li deverên bi erdên dijwar ku parastina xwezayî pêşkêş dikirin. Artêşa tirk hewl dabû ku serhildanê bitepisîne lê jîngeha çiyayî û piştgiriya herêmî ji bo serhildêran berxwedanê dirêj kiribû. Her çend serhildan di dawiyê de têk çûbe jî, dersên girîng da sirgûnên kurd ku çalakiya hevrêzkirî li herêma Agiriyê dikare wekî platformek guncav ji bo seferberiya neteweperest a berfirehtir xizmet bike.

### Serhildana duyem yê Agiriyê (1927-30)

[thumb|[Xalis Begê Sipkî, Îhsan Nûrî û Ferzende Beg, 1927]]

Di dawiya sala 1927an de, Xoybûn asta ji plansaziyê derbasî çalakiyên çekdarî bûye û serhildana ku piştre wekê serhildana duyem yê Agiriyê bihata zanin dest pê kir. Îhsan Nûrî Paşa ku efserê berê ya artêşa osmanî bê, wekê fermandarê hêzên serhilanê hatibû erkdar kirin. Pisporiya wî ya leşkerî rê dide Xoybûnê ku milîsên eşîrî yên berê yên nehevrêzkirî veguherîne tugayên bi hiyerarşiyek û zincîreke fermandariyê ya zelal. Tevî hewldanên leşkerî yên Tirkiyeyê ji bo astengkirina rêyên dabînkirinê, torên lojîstîkî li seranserê Sûriye û Îranê hatibûn damezrandin ku piştrast kiriye ku çek, cebilxane û dabînkirin dikarin bigihîjin cihên serhildêran. Di navbera salên 1927 û 1928an de, Xoybûnê hikûmetek demkî ya kurdî li herêma Serhedê ragihandibû ku bi navê Komara Agiriyê, encumenên îdarî yên bingehîn, pileyên leşkerî û alayeke ku sembola serweriya kurdan bû ava kiribû. Ev yek guherînek girîng di berxwedana kurdan de nîşan daye ku serhildanên carinan veguherandiye tevgerek neteweperest a hevgirtî bi armancên siyasî û axî.

Serhildan gelek qonaxan de pêk hatiye ku di destpêkê de, hêzên kurdî bal kişandin ser xurtkirina kontrola xwe yên li ser bilindahiyên derdora çiyayê Agiriyê ku dest bi ewlekirina gund û rêyên çiyayan kirine ku herêmên nîvxweser biafirînin ku bandora desthilata tirk li van deveran bi sinor bû. Di heman demê de, Xoybûn destpêşxeriyên dîplomatîk şopand ku serî li Komeleya Neteweyan da û bi hêzên ewropî re, bi taybetî Brîtanya û Fransayê re pêwendî pêk anî û di heman demê de bi Federasyona Şoreşger a Ermeniyan re jî li hev kir. Van hewldanên dîplomatîk bi piranî di misogerkirina piştgiriya madî de têk diçin lê wan têgihîştinek sofîstîke ya siyaseta navneteweyî nîşan dan û neteweperweriya kurdî wekî mijareke rewa li ser dika cîhanî danî.

[thumb| Sernivîsa rojnameya [Cumhuriyetê di 13ê tîrmehê 1930an de wiha dinivîse: ''Qirrkirin destpêkir, xelkê Geliyê Zîlanê bi giştî hatin qirrkirin.]]

Heta sala 1929an, hikûmeta Tirkiyeyê stratejiyeke berfireh a dij-êrîşê bicîh anîbû. Rêyên leşkerî ber bi deverên ku berê negihîştî bûn ve hatin çêkirin, yekîneyên topxaneyê hatin bicihkirin û piştgiriya hewayî ji bo bombebarankirina çeperên serhildêran hat bikar anîn. Hevrêziya Tirkiyê ya bi Îranê re tevgerên bi sinor, sinordar kir û xetên dabînkirinê yên girîng ji bo serhildêran qut kirin. Di havîna sala 1930an de, bi deh hezaran leşkerên tirk, bi piştgiriya guleavêj û balafiran, êrîşeke mezin ji bo dagirkirina dever ên nîvxweser ên li dijî serhildêrên Agiriyê dabû destpêkirin. Tevî berxwedana bi biryar, hêzên kurdan hatin têkbirin û heta îlona 1930an, Îhsan Nûrî Paşa û şervanên mayî vekişiyan Îranê. Gelheya sivîl a li herêma Agiriyê bi zorê ji cih û warên xwe hatin derxistin û gelek gund hatin wêrankirin an jî terikandin.

Her çend serhildan bi têkçûna leşkerî bi dawî bûye jî, ezmûna Xoybûnê di vê serdemê de rola wê wekê yekem rêxistina neteweperwer a kurd serdema nû ku stratejiyên leşkerî, siyasî û dîplomatîk li hev dicivîne, xurt kiriye. Rêxistinê di organîzekirina berxwedana çekdarî, hevrêzkirina lojîstîka navneteweyî û rêvebirina dîplomasiya navneteweyî de, zanîna bêhempa bi dest xistiye ku dersên ku dê rêça tevgerên neteweperwer ên kurd di dehsalên pêş de awa bidin.

### Têkçûna serhildanê û zehmetiyên neteweyî (1930-32)
[thumb|Kovara [Hawar (kovar)|Hawar]]
Piştî têkçûna giran ya serhildanê ku di sala 1930an de diqewime, ji ber ku têkçûna leşkerî, tepeserkirina siyasî û pirsgirêkên rêxistinî dest pê kirin, Xoybûn dikeve serdemeke paşketinê ya bilez. Bi xurtkirina desthilatdariya komara Tirkiyeyê li ser parêzgehên Bakurê Kurdistanê, di nav axa Tirkiyeyê de ti bingehek operasyonel a ewle nema ku bi awayeke bi bandor têkiliya di navbera serokatiya Xoybûnê ya li sirgûnê û nifûsa kurd a li Bakurê Kurdistanê qut kiribû. Wekî din, rayedarên mandayên fransî li Sûriye û Libnanê ku dixwestin têkiliyên xwe bi Tirkiyeyê re baştir bikin, çalakiyên sirgûnên kurd zêdetir bi sinor kiribûn. Van tedbîran sinorkirinên li ser perwerdehiya leşkerî, bidestxistina çekan û kombûnên siyasî di xwe de vedihewîne ku bi giranî rê li ber kapasîteya Xoybûnê ya parastina avaniyeke operasyonel a hevgirtî girtiye.

Li hundir, Xoybûn bi kûrbûna partîzaniyê re rûbirû mabû. Nakokîyên li ser pêşînîyên stratejîk, meyla îdeolojîk û rolên serokatiyê di navbera endamên damezrîner de alozî çêkiriye. Malbata bedirxaniyan ku piştgirîya hem rewşenbîrî û hem jî darayî peyda kiribû, xwe li ser girîngiya berxwedana leşkerî, tevlêbûna dîplomatîk an pêşketina çandî dabeş kiribûn. Hinek alîyan tevî dijwarîyên lojîstîkî û siyasî piştgirîya berdewamiya têkoşîna çekdarî dikirin, hinek aşiyên din jî israr dikirin ku li ser çalakvaniya rewşenbîrî û çandî wekê rêbazek parastina nasnameya kurdî bisekinin. Ji ber ku berdewamiya operasyonên bi sinor û demkî, fînansekirina weşanan û piştgirîkirina şervanên sirgûnkirî çavkaniyên ku her ku diçû dijwartir dibûn hewce dikirin, astengiyên darayî van aloziyan girantir kirin. Van nakokiyên navxweyî yekîtiya rêxistinê qels kirin û rê li ber şiyana wê ya şopandina stratejîyek hevgirtî girtin.

Tevî van dijwariyan, Xoybûn armanca xwe ya îdeolojîk û çandî berdewam dike. Kovarên wekî Hawar û Ronahî dibin amûrên navendî yên neteweperiya kurdî, alfabeya kurdî ya latinî pêşve xistin, folklor û kevneşopiyên devkî belge kirin û ramanên neteweperwer belavkirin. Ev weşan di parastina hesta nasnameya kolektîv di nav civakên kurd ên li gelek dewletan belav bûne de girîng bûn. Di heman demê de ev yek bûye alîkar ku vîzyonek neteweperwer a sekuler kod bike ku ji girêdanên eşîrî û dînî derbas bibe û çarçoveyek ji bo tevgerên siyasî yên pêşerojê biafirîne. Her çend bandora leşkerî û siyasî ya rêxistinê kêm bibe jî, xebata wê ya çandî berdewamî û rewatiya doza neteweperweriya kurd peyda kir.

### Belavbûn û mîras (1932-33)
Heta sala 1932an, Xoybûn bi piranî wekî yekîtiyeke siyasî û leşkerî ya yekgirtî dev ji fonksiyona xwe berda. Têkeliya dabeşbûnên navxweyî, zehmetiyên darayî, kapasîteya operasyonê ya sinorkirî di bin çavdêriya Fransayê de û nebûna bingehek herêmî ya guncaw, berdewamiya rêxistinkirinê ne pratîk kiribê. Civînên serokatiyê her ku diçû kêm dibûn, hevrêziya bi torên eşîrî yên mayî li Bakurê Kurdistanê kêm dibû û bermahiyên dawîn ên berxwedana çekdarî bi tevgerên îzolekirî li herêmên çiyayî yên bi sinor ve sinordar bibûn. Îhsan Nûrî Paşa û serokên din ên sax ku li sirgûnê dijiyan, hewl dabûn ku têkiliyên xwe bi civakên kurd re biparêzin lê hevgirtina rêxistinê bi awayekî bêveger zirar dîtiye.

Lêbelê hilweşandina fermî ya Xoybûnê nabe dawiya çalakiyên neteweperwer ên kurd. Mîrateya wê ya çandî û rewşenbîrî berdewam dike û bingeh ji bo tevgerên paşîn peyda kiribû. Tekezkirina li ser neteweperweriya laîk, kodkirina nasnameya kurdî bi rêya weşanan û modela rêxistina pirneteweyî bandor li partî û tevgerên siyasî yên kurd ên paşê li seranserê Başûrê Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê dike. Hewldanên Xoybûnê yên ji bo avakirina dewletê di dema serhildana Agiriyê de, her çend bi ser neketin jî, ji bo nifşên pêşerojê yên çalakvanên kurd wekî xalek referansê ya sembolîk xizmet kiriye û potansiyela çalakiya rêxistinkirî û hevrêzkirî ji bo şopandina armancên neteweyî nîşan daye.

Bi paşveçûnê re Xoybûn beşek girîng di dîroka nûjen a kurdan de temsîl dike. Ew yekem rêxistina kurdî bû ku hewl daye sentezek berfireh a stratejiyên leşkerî, siyasî, dîplomatîk û çandî çêbike. Ezmûna wê hem potansiyela tevgereke neteweperwer a hevrêz û hem jî sinorkirina giran ên ku neteweyên bêdewlet ên ku di bin zextên avakirina dewletên piştî-împeratorî de dixebitin re rûbirû dimînin, ronî kiriye. Her çend rêxistin di dawiyê de ji ber nakokiyên navxweyî, tepeserkirina derveyî û astengiyên darayî radest bibe jî, tor, weşan û çarçoveyên îdeolojîk ên ku wê ava kiriyr berdewam kirine ku neteweperweriya kurdî heta nîvê sedsala bîstan û piştre jî şekil bidin. Bi vî rengî çîroka Xoybûnê rageşiya domdar a di navbera xwestek û sînordarkirinê de nîşan dide ku têkoşîna kurdan ji bo naskirin, xweserî û dewletbûnê nîşan daye.

### Çalakiyên dawî yên Xoybûnê û neteweperiya kurdî (1933-1946)
[thumb|[Kamiran Alî Bedirxan li sirgûnê, Parîs]]
Piştî hilweşandina bi bandor a Xoybûnê di destpêka salên 1930an de, çalakiya siyasî ya kurd winda nebû. Rêber û endamên berê li seranserê Rojhilata Navîn, bi taybetî li Sûriye, Libnan û Iraqê, torên nefermî yên xwe berdewam kirin. Her çend operasyonên leşkerî bi her awayî birêxistinkirî û rawestî bin jî, ezmûna Xoybûnê çarçoveyek ji bo têgihîştina sinorkirin û îmkanên rêxistina neteweperwer a kurd peyda kiriye. Rêberên sirgûnkirî zêdetir li ser xebata çandî û rewşenbîrî wekî rêyek ji bo berdewam kirina nasnameya kurdî û amadekirina nifşên pêşerojê ji bo çalakiya siyasî ya nûvekirî bal kişandin. Weşanên wekî Hawar, di bin edîtorên cûda de berdewam kirin, xwendin û nivîsandina bi alfabeya kurdî ya latînî pêşve xistin, dîrokên devkî belge kirin û ramanên neteweperwer di nav civakên kurdî de li seranserê gelek deveran belav kirin.

Di salên 1930an de, jîngeha jeopolîtîk bi awayekî kûr ajandaya neteweperwer a kurd awa da. Rayedarên mandeya fransî li Sûriye û Libnanê, ji bo ku deverên xwe aram bikin û têkiliyên baş bi Tirkiyeyê re biparêzin, rêxistina siyasî ya eşkere ya kurd bi sinor kirin. Lê dîsa jî di nav van sinordarkirinên de, çalakvanên kurd berdewam kirin ku komeleyên çandî, komên wêjeyî û siyasî yên veşartî pêş bixin. Li Iraqê, rewşenbîr û serokên eşîrên kurd van pêşketinan ji nêz ve dişopandin, hewl didan ku torên sirgûnê bi nifûsa kurd a navxweyî ve girêbidin. Bi heman awayî, civakên li Rojhilata Kurdistanê bi bermahiyên serokatiya Xoybûnê re têkiliya bi sinor û demkî berdewam kirin û berdewamiya gotara neteweperwer, tevî nebûna kampanyayên leşkerî yên çalak misoger kirin.

Destpêkirina Şerê Cîhanî yê Duyem û guhertinên jeopolîtîk ên piştre ji bo neteweperestiya kurdî derfet û dijwarîyên nû afirandin. Ji ber ku hêzên ewropî ji ber şer û qelsbûna bandora Fransayê li Sûriye û Libnanê eleqeder dibûn, sirgûnên kurd hewl dan ku ji hevpeymanên guherbar sûd werbigirin ku destpêşxeriyên siyasî û çandî vejînin. Hinek endamên berê yên Xoybûnê hewl didin ku encumenên siyasî organîze bikin ku ji bo naskirina mafên kurdan, xweserî, an avakirina saziyên çandî yên kurdî, lobiyê li rayedarên brîtanî û fransî bikin. Lêbelê rewşa aloz a dema şer, digel israra hikûmetên Tirkiye û Iraqê li ser navendîbûnê, rê li ber her destkevtiyên siyasî yên girîng girtin. Digel vê yekê, xebata rewşenbîrî û îdeolojîk a Xoybûnê berdewam dike û wekî nexşeyek ji bo ramana siyasî ya kurd ya piştî şer xizmet dike.

Heta nîvê salên 1940î avaniya rêxistinî ya Xoybûnê bi piranî lawaz bibû. Tevgerê êdî şiyanên leşkerî yên çalak neparastibû û komîteyên wê yên fermî di bin zexta hikumetên mêvandar û paşveçûna navxweyî de hilweşiyan. Lê dîsa jî, bandora wê ya çandî, zimanî û îdeolojîk berdewam kir. Weşanan berdewam kirin, rewşenbîrên kurd ên ku di serdema Xoybûnê de hatine perwerdekirin di rêxistinên nû de rolên serokatiyê girtin ser milê xwe û têgeha nasnameyeke kurdî ya laîk û neteweperwer ku bi ser dabeşbûnên eşîrî an dînî bû û di xeyala neteweperwer a berfirehtir a kurd de navendî mabû. Ev serdem ku heta sala 1946an dirêj dibe, bi bandor veguherîna ji rêxistina serhildêr a çalak ber bi bandora îdeolojîk û çandî temsîl dike, bingeh ji bo derketina holê ya partî û tevgerên kurdî yên paşê di serdema piştî şer de datine.

Heyama ji 1933 heta 1946an nîşan dide ka çawa bandora rêxistineke siyasî dikare ji temenê xwe yê operasyonel wêdetir jî berdewam bike ku nasname, îdeolojî û torên ku paşê dê bi şêweyên siyasî yên rêxistinkirîtir ji nû ve derkevin holê, biparêze. Ji ber vê yekê girîngiya dîrokî ya Xoybûnê ji bûyerên leşkerî û siyasî yên yekser ên serhildanên Agiriyê wêdetir diçe û xwe di nav vegotina berdewam a neteweperweriya kurd de li seranserê Rojhilata Navîn bicih dike.

## Binerê

* Mehmet Şükrü Sekban

## Çavkanî

### Nîşe

### Jêder

### Bîbliyografî

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Girêdanên derve

* Kurtedanasînek li ser rêxistina Xoybûnê, Dîlawerê Zengî, 1/10 2008, NEFEL 

Kategorî:Komên serhildêr li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1927an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Kategorî:Rêxistinên ku di 1927an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên neteweperwerê kurd
Kategorî:Serhildanên Agiriyê