open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mehmet Bayrak

**Mehmet Bayrak** lêkolîner û rojnamevanê kurd e. Bayrak gelek kitêbên ser dîroka kurdan nivîsan. Bayrak xwediyê Weşanên Özge ye.
Firaz Baran di sala 2008an bîyografiya Mehmet Bayrak nivîsand. Ev kitêb bi zimanê tirkî ye û di weşanên Öz-Ge hate çap kirin. Navê kitêbê "Karanlığa Süzülen Işık" (Tarîtiyê de Ronahiyek). Di vê kitêbê de li ser jiyan û xebatên Bayrak ev agahî hene (rûpela 13-14):

"Mehmet Bayrak di sala 1948an de gundê Dallikavakê (Sariz-Kayserî) hate dine. Zanîngehê li bajarê Ankarayê, beşa tirknasiyê xwend.

### Berhem
* Tevfik Fikret û Şoreş: Weşanên Tel, 1973/Stenbol
* Hozan û Nivîskarên Enstîtuyên Gund: Weşanên TÖB-DER, 1978/Enqere
* Tevgerên Gelêrî û Destanên Hemdem: Weşanên Yorum, 1984/Enqere
* Eşqiyatî û Stranên Eşqiyatî: Weşanên Yorum, 1985/Enqere
* Pir Sultan Abdal: Weşanên Yorumê, 1986/Enqere
* Pêkenokên Gelerî: 1987/Enqere
* Kilam û Stranên Kurdî: Weşanên Öz-Ge, Enqere/1991
* Ji Redkirin û Şemartinê Ber Bi Qebûlkirinê - Têkoşîna Nasnameya Kurd (Axaftinên Parastinê û Biryarên Dadgehan: Weşanên Öz-Ge, Enqere/1992
* Kurd û Tekoşînên Neteweyî yên Demokrat/Belgeyên Veşartî, Lêkolîn, Nîşe: Weşanên Öz-Ge, Enqere/1993
* Belgeyên Kurdolojiyê I: Yên Vekirî-Veşartî/Fermî-Nefermî: Weşanên Öz-Ge, Enqere/1994
* Bi Çîrokan Vebêjeyên Stranên Gelerî: Weşanên Öz-Ge, Enqere/1996. Ev kitêb çêtirkirina kitêba bi navê "Eşqiyatî û Stranên Eşqiyatî" ye ku di sala 1985an de hatiye weşandin.
* Alawîtî û Kurd: Weşanên Öz-Ge, Enqere/1997
* Pirsgirêka Kurd û Çareseriya Demokratîk: Weşanên Öz-Ge, Enqere/1999
* Enstîtuyên Gund û Wêjeya Gundî: Weşanên Öz-Ge, Enqere/2000
* Muzîk, Reqs û Stranên Kurdî I-II-III: Weşanên Öz-Ge, Enqere/2002
* Di Dema Borî Hetanî Îro - Jinê Kurd: Weşanên Öz-Ge, Enqere/2002
* Bi Gravûran Kurd: Weşanên Öz-Ge, Enqere/2002
* Ji Serdema Navîn heya Serdema Nûjen Elewîtî: Weşanên Öz-Ge, Enqere/2004
* Belgeyên Kurdolojiyê II: Yên Vekirî-Veşartî/Fermî-Nefermî: Weşanên Öz-Ge, Enqere/2004
* Di Wêjeya Elewî-Beştaşî de Aşiqên Ermenî: Weşanên Öz-Ge, Enqere/2005
* Li Torosên Navîn Eşîrên Kurd-Elewî: Weşanên Öz-Ge, Enqere/2006
* Jinê Kurd di Serdema Osmanî de: Weşanên Öz-Ge, Enqere/2007"

## Çavkanî
Firaz Baran: Tarîtiyê de Ronahiyek (Karanlığa Süzülen Işık) Mehmet Bayrak, Weşanên Öz-Ge, 2008/Ankara

Kategorî:Lêkolînerên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Nefî

**Nefî** (jdb. 1572 Erzirom − m. 1635 Stembol) helbestvanê bi eslê kurd ê mezin e, helbestên xwe bi zimanê tirkî û kurdî nivîsandiye, lê yên kurdî zêde negihiştî destan.

## Jiyan
Navê wî yê rastî Omer e, ji Erziromê ye. Paşê çûye Stembolê û li wê derê di karên dewletê de wezîfe standiye. Lê ji ber rexne û gazinên xwe gelek caran têkiliyên wî û serwêran xirab bûne, û di dawiyê de ew xeniqandine. Digel zimanê kurdî û osmanî, wî zimanê farisî û erebî jî baş zanibûye. Ji bilî dîwanên wî yên osmanî û farisî, bi navê Sîham-i Kaza (Tîrên qedayê) berhevokek wî ya hîcîvan jî heye. Niha hay ji berhemên wî ya bi zimanê kurdî tune ne ka nivîsandiye yan na.

Kesekî ku ji alî Nefî ve hatiye hîcîvkirin, ji bo ku Nefî xirab nîşande wî bi bûyîna (kurdê pîs) tawanbar dike:

:Nef’î-yî rû-sîyehîn nîydüşünü hep bîldîk
:Kendî çîngene dîr ama babasi Kürd-î pelîd

## Berhemên wî
* Sihâm-ı Kazâ (helbest).
* Dîwana Tirkî (Türkçe Dîvan)
* Dîwana Farisî

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1572
Kategorî:Kesên ji Erzîromê
Kategorî:Mirin 1635
Nabî

**Nabî** (jdb. 1642 − m. 1712), yek ji helbestvanên kurd yên şiêra dîwanê de ye.

Nebî şairekî naskirî û bi eslê xwe kurd e. Navê wî yê rastî Yûsif e û ji Rihayê ye, di navbera salên 1642 û 1712an da jiyaye. Ew jî wek Nefî diçe Stembolê û di hinek karan da wezîfe digre, lê piştî demekê ji wir diçe li Helebê bi cî dibe û beşekî mezin ji jiyana xwe li wir derbas dike. Ji bilî Dîwana Osmanî, du mesneviyên bi navê Hayriyye û Sûrname û gernameyeke wî ya bi navê Tûhfetu’l-Harameyn hene. Ev berhema dawîn behsa çûyîna wî ya Hîcazê dike.

## Pirtûken wî
* Tûhfetu’l-Harameyn
* Hayriyye û Sûrname

300px|Niviseki Nabî

## Çavkanî

* Mehmet Bayrak

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1642
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1712
Mis

**Mis** an jî **sifir**  () metal û elementek e. ** bi latînî tê maneya metala ji Qibrisê. Ji ber ku li Qibrisê () bi zêdebûn sifir heye.

## Çavkanî

Kategorî:Element
Sait Elçi

**Sait Elçi**, **Seîd Elçî** (jdb. 1925 - m. 5'ê pûşperê, 1971) sekreterê gistî yê T-KDPê bû. Di sala 1971ê de hat kuştin.

Seîd Elçî sala 1925an li bajarê Çewlikê li gundê Zeynebê ji dayîk bûye. Piştî xwendina navîn, di gelek karên cuda de xebitiye. Seîd gelek zû ketiye nav xebata siyasî û kurdeyatî bi serbilindî dikir.

Di sala 1959an de, Seîd jî li gel hinek welatparezên kurd hate girtin û 149 rojan di bin şertên xirab de ma girtî û wî qet di bin lêdanê de serê xwe netewand û ji bîr û baweriya xwe taviz nedan.

Di 1963an de, dîsa li gel 23 hevalên xwe hate girtin. Dewleta Tirk ew wek pêşkêşek tevgera kurd li Tirkiyeyê û ji bo piştgiriya Barzanî tawanbar kir. Lê Seîd Elçî di dadgehê de li doza kurd xwedî derket û parastinek serfiraz kir. Vê yekê Seîd di nav hevalên wî de da pêş.

Seîd li gel hevalên xwe karek berbiçav ji bo damezirandina partiyeke kurdî dikir. Piraniya kurdên rewşenbîr di wê demê de xwe nêzîkî fikra partiyek kurd nekirin û di Partiya Karkerên Tirkiyeyê (TİP) de siyaset dikirin. Lê Seîd bi israr li gel hinek demokrat û welatparezên kurd ji bo pêkanina partiyeke kurdî kar dikir.

Di Temûza 1965an de li bajarê Amedê, Elçî li gek hinek welatparêzên kurd wek Emer Turhan û hinek kesayetên din (ji ber ku ew kesayet hîn dijîn, em navê wan li vir nabêjin) Partiya Demokrata Kurdistana Tirkiyeyê damezirandin û Seîd bû yekemîn serokê partiyê.

Di sala 1968an de, Seîd li gel 16 hevalên xwe yên partiyê hate girtin. Ew 16 kes ji bo damezirandin û virêvebirina PDK-T hatin dadgeh kirin. Dewleta Tirk dadgehek taybet ji bo wan li bajarê Antalya danî û wan pirsa kurd di dadgehê de bi zanyariyeke mezin û mêranî parastin. (Dema Seîd û hevalên wî li Antalya hatin girtin û dadgeh kirin, di wê demê de Seîd Kirmizitoprak hate ba wan û naskirin di nav wan de çêbû).

1971 hatina rêjîma eskerî li Tirkiyeyê bû.

Elçî ji bo çareseriya hin pirsgirêkên nav partiyê çû Başûrê Kurdistanê û li wir hate kuştin.

Wekî berpirsyarê ji bo kuştina wî Dr. Şivan hat nîşan dan, her wiha gelek kes dibêjin ku Elçî ji aliyê PDK-I hatiye kuştin.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Çewlîgê
Elçi, Said
Sait Kırmızıtoprak

thumb|Sait Kırmızıtoprak
**Sait Kırmızıtoprak** an jî Dr. Şivan (jdb. 1935 − m. 26ê sermawezê 1971 Civarik, Dêrsim), şoreşgerekî kurd bû. Li Îzmîrê û Stembolê xwend.

Ew yek ji kesên Doza 49an e ku di salên 1959 - 1960an de girtî ma û hikûm xwar.

Di payîza 1969an de tevî çend hevalên xwe çû Kurdistana başûr û li wir bijîşkî kir. li wir amadekarîya danîna partîyekê kir. bi danîna partîyê re, Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê, nakokîya di navbera partîya wî û PDKT ya Sait Elçi xurttir bû. Di dawîyê de, komployeke ku destê mîta dewleta tirk jî nav de ye, bi tawanbariya kuştina Sait Elçi ve tê tawanbarkirin. Ji ber vê yekê Dr. Şivan û hevalên wî Çeko Hikmet Buluttekin û Brûsk Hasan Yıkmış di 26ê mijdara 1971ê de ji aliyê KDPÎê ve hat kuştin.

## Berhemên wî
* Kürt Millet Hareketleri ve Irak’ta Kürdistan İhtilali
* Kuzey Irak Kürt Halk Hareketi ve Baas Irkçılığı
* Zmanê Kurd
* Cahş û Cahşîtî
* Ezen ve Ezilen Milletler Sorunu
* Memo Qol
* Ferheng Kurdî û Tırkî (werger)

## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê

## Çavkanî

## Girênanên Derve
* http://www.saradistribution.com/dr-sivan-sait-kirmizitoprak.htm
* http://drsivan.info/tr/biyografi.aspx malpera fermî
* http://www.youtube.com/watch?v=wfPF336lhbA Belgefîlma Dr. Şivan

Kategorî:Jidayikbûn 1935
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kirmizitoprak, Sait
Kategorî:Mirin 1971
Anatolyaya navîn

thumb|Anatolyaya Navîn
**Anatolyaya navîn** herêmeke erdnîgarî ye ku di nav sinorên Tirkiyeyê ya niha û di nav erdnîgariya navîn a Anatolyayê de ye. Li gel bajarê paytext Enqere bajarên mezinên wekê Qonye û Qeyserî di nav herêma Anatolyaya Navîn de ye. Li gorî dabeşkirina îro rûbera herêma Anatolyaya navîn 151.000 km² ye.

Li qadeke berfirehê Anatolyaya navîn ku li ser deşteke berfirehê di navbera parêzgehên wekê Qonye, Enqere, Axsere, Qirşehîr û Afyonê hatiye dabeşkirin Kurdên Anatolyayê dijîn.

Çemê Kizilirmakê (çemê sor) û çiyayên wekê Çiyayê Erciyesê, Çiyayê Hesena li vê herêmê ye û herêma geştiyarî û herêma dîrokî ya Kapadokyayê ku beşa herî zêde di nav sinorê parêzgeha Niğdeyê de ye li Anatolyaya navîn e.

## Wêne

Mount Erciyes (Argaeus), Turkey (31870998063).jpg|Bajarê Qeyserî û Çiyayê Erciyesê.
Ankara from bus station.jpg|Navenda Enqere ku yek bajarên mezinê herêmê ye.
CAPPADOCIA Göreme National Park and the Rock Sites. World Heritage List. Turkey.jpg|Herêma Kapadokyayê, navçeya Göremeyê.
Konya 21 (cropped).JPG|Navenda Qonyeyê ku yek ji bajarên mezinê herêmê ye.
Vulkan Hasan Bagi.jpg|Deşta Axsereyê û ji Çiyayê Hesena.


## Mijarên têkildar
* Kurdên Anatolyaya Navîn

## Çavkanî
Veger (kovar)

thumb|Hejmara 3 ya kovara Veger
**Veger**, kovara siyasî, çandî, hunerî, dîrokî û lekolînî ya kurdên Anatolyaya navîn bû ku di sala 2003an de dest bi weşanê xwe kiriye. Nivîsên wê bi kurdî û tirkî bûn.

## Armanca kovarê
Armanca bingehîn a kovarê ew bû, ku karên siyasî, çandî, hunerî, dîrokî û lekolînî yên li ser kurdên Anatoliya Navîn pêk bîne û pêş de bibe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Kovara VEGER 

Kategorî:Kovarên kurdî
Reşwan (eşîr)

**Reşwan**, êleke kurdan e. Xelkên êla Reşwan bi zedêyî li dor Meletîyê, Semsûrê, Dîlokê, Xorasanê û Anatoliya Navînê dimînin. Bo dîn, xelkê Reşwan Misilman in û pirê li Sunîtî (gorê mezhebê henefî) yan jî li Elewîtî bi kêmanîya Şiîtîya Ceferî girêdayî ne. Êzdîtî jî di nav de tê dîtin.

## Dîrok
Di dema osmaniyan de kesên vê êla kurdan wek gelekî serbixwe dihatin dabilandin: di gelek salname û pirtûkên osmaniyan de ji reşwaniyan wek *Kara Ulus*, bi wateya "Neteweyê Reş", tê behskirin. Hemû parêzgarên parezgeha Edene heta sedsala 19an ji vê êla kurdan bûn. Di sedsala 18an de osmaniyan bi zordarî vê êlê ji hev parve dikin: hin tîrên (qebîle) reşwanan li Reqqa, hin li Anatoliya Navîn û bakur, hin jî li rojavayê Sûriyê tên bicîkirin. Kesên reşwan li Anatoliyê (Qonye, Çorûm, Yozqad, Amasya, Enqere û Qirşehrê) belav bin jî, ziman û çanda xwe heta îroj parastine, bi taybetî ên li rojavayê Sûriyê hatin pişaftin û dest ji kurdî û çanda kalê xwe berdan e.

## Êla Reşwanê îro
Di lîsteyên pirtûka Mehrdad Izady ya êl û eşîrên kurdan de çend eşîrê bi navê Reşwend tên ditin. Li Qesra Şirîn û Lekistanê êşîreke bi navê Reşwend dijî. Eşîr bi eslê xwe elewî ye.

Li Semsurê, bi taybetî jî li Kolikê êla herî mezin reşiyan e. Reşiyê, li herêmên Kolikên çiyayî bi temamî, li deştê jî 1/4an belav bûnê. Sinorên xwe ji gundê Narinceyê yî giredayî Kolikê dest pê dikê heta bakurê çemê Kolikê û navçeya Sincik bi temamî dike nava xwe û heta navçeya Tutê dirêj dibe. Bê guman, êlên mîna canbegî (îkîzce, adali, ekîncî, eceler, bostanli û hwd), mirdêsî (Narince), şadî, cêlikî û yen din jê hene ku parçêyek ji wanî li Anatoliya Navîn dijî.

Serjimara reşiyan nêzikî 250 hezar e. Kolikê serjimara xwe 100 hezare û ji % 80'ê xwe; Sincik 10 hezar in û gîştik, Çelîkhan 25 hezar e û ji % 60'î xwe; Pinarbaşi û Kûrû Dere jî 20 hezar in û tevahî Reşî ne.

## Bicihbûnên û gunden Reşî
### Anatolîya Navîn

### Dîlok
### Heleb
### Meletî
### Semsûr
### Sêwas
### Xazar
### Xorasan
## Not

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka kurdan
Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Burhan Karadeniz

**Burhan Karadeniz** (jdb. 1973 li Amed - m. 2003 li Bochum, Almanya) rojnamevanê kurd bû.

Xortekî ji qirna 90î bû. Xorteke çalak, zana û serwext bû. Dema rojnamevaniya xwe de li Amedê bi dest çekdarên dewletê yên veşartî ve hate birindarkirin û ji ber vê êrişê heta dawiya emrê xwe jiyana xwe li ser kursiyê gerê derbas kir. Burhan piştî birindariya xwe derket derveyê welêt û li nexweşxaneyên Almanyayê li çareseriya felca xwe geriya. Mixabin hate zanîn ku Burhan dê êdi nikaribe piyên xwe bikar bine.

Burhan bi jiyana xwe ya li ser kursiya gerê dest ji bawerî û xebata xwe berneda û xebata xwe berdewam kir. Destpêkê de li rojnameya kurdan ya li Almanya çap dibû xebat kir. Piştre bi destpêkirina weşana TVya kurdan MED TV, li wir karê rojnamegeriya xwe domand.

Televîzyonên kurdan hatin girtin û vekirin, nav guhartin lê Burhan her dem xebata xwe berdewam kir. Burhan li nav hemî tebeqeyen kurd de dihate naskirin û hezkirin. Ji karkeran, ji xwendevanan, ji şoreşgeran û ji rewşenbîran hevalên wî hebûn.

Wî li mala xwe tenê bi serê xwe mirin pêşwazî kir. Cenazê wî li Bochum bajarê Almanyayê piştî merasîmekê hate şandin bo Kurdistanê. Bedena wî li Amedê hate binaxkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2003
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Miraz Ronî

**Miraz Ronî**, bi navê xwe yê fermî Mulazim Özcan e. Endamê Senatoya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye, endamê PEN'a Kurd a Navneteweyî, nivîskar, helbestvan û wergêr e.

## Kurtejiyan
Miraz Ronî di sala 1966'an de li gundekî Betlîsê yê bi navê Nîst hatiye dinê. Dibistana seretayî li Norşên û Tetwanê, ya navîn li Tetwanê û lîse li Tetwan û Betlîsê qedandiye. Li Zanîngeha Anadoliyê ji dûr ve (bi sîstema açikogretîmê) beşa Îktîsadê xwendiye û belgeya karê hesabdariyê girtiye.
Piştî sala 1992'yan di nav gelek karên çandî û siyasî de cih girtiye. Di avakirin û kargeriya rêxistina HEP'ê (Halkin Emek Partîsî) de li Norşêna Betlîsê cih girtiye. Her wiha di damezrandina DEHAP'ê (Demokratîk Halk Partîsî) de wekî damezrîner cih girtiye û demekê serokatiya rêxistina DEHAP'ê ya bajarê Mersînê kiriye. Di damezrandina NÇM'yê ya şaxa Mersînê de bi awayekî cih girtiye û li wir demekê dersa zimanê kurdî daye zarokan.

Di sala 1998'an de di desteya kargeriya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de cih girtiye. Di vê maweyê de tevlî hemû kar û barên rojane yên enstîtuyê, bi awayekî aktîf tevlî xebata dersa kurdî, xebatên li ser ziman, karên redaksiyonê, karên weşanê, werger û her wiha wekî panelîst beşdarî gelek semîner, panel, konferans û sempozyuman bûye û li ser çand û edebiyata kurdî gelek axaftinan kiriye. Karên xwe yên Desteya Kargeriyê ya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê heta sala 2003'yan domandiye. Hêj wekî endamekî Senatoya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê xebatên xwe didomîne.

Miraz Ronî, di sala 2000'î de tevlî qursa zimanê kurdî ya li Zanîngeha Uppsala ya Swedê bûye û sertîfîkaya mamostetiya kurdî girtiye. Di salên xwe yên li Enstîtuyê de çend caran wekî wergêrekî fermî li DGM'yê (Devlet Guvenlîk Mahkemesî) wergera kurdî-tirkî kiriye.
Di salên 2014-2015'an de Li Zanîngeha Yûzûncî Yilê ya Wanê li ser ziman û çanda Kurdî master xwendîye.

## Berhem
* Di Siya Dara Xaçê de Serhildan; helbest, Weşanên Pêrî, Stenbol 1999.
* Pratik Kürtçe Konuşma Klavuzu; Mulazim Özcan, Gün Yayınları, Stenbol 2002.
* Tesewira Xaniyê Fîlozof; H. Mem, Wergêr Miraz Ronî, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Stenbol 2004.
* Keça Ardil; Cafer Şahîn, Wergêr Miraz Ronî, Weşanên M, Stenbol 2004.
* Xebatên Rewşenbîrîya Kurdî Li Bakur(1900-2000)
* Li ser çand û edebîyats Kurdî hin gotarên lêkolînî

## Girêdanên derve
* Hevpeyvîna bi Miraz Ronî re - Bernameya Deriyê Din li ser Youtubê

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Lîtyûm

**Lîtyûm** () metalê alkalî ye. Hên jî lîtyûm elementek e.

## Nav
thumb|Pîlê lîtyûmê
Navê lîtyûm ji zimanê yewnanî λιθος, *lithos* yê ku bi kurdî tê wateya *kevir*.

Kategorî:Element
Kategorî:Tirş
Kategorî:Zû dişewte
Qelye

**Qelye** () elementek e û di koma metalên alkalî da ye.

Kategorî:Element
Kategorî:Tirş
Kategorî:Zû dişewte
Fransiyûm

**Fransîyûm** (, ji ) metalek û elementek e.

Kategorî:Element

Kategorî:Zanist û teknolojî li Fransayê
Berîlyûm

**Berîlyûm** () metalek û elementek e.

## Nav
Berîlyûm ji zimanê yewnanî tê: βήρυλλος, anku *béryllos*.

## Çavkanî

Kategorî:Element
Kategorî:Jehrî
Magnezyûm

**Magnezyûm** (, ji ) metalek û elementek e.

## Magnezyûm di xwarinê de
Magnezyûm di gelek xwarinan de heye, bi taybetî di nav:
* Ava mîneral
* Masî
* Dendikê kundiran
* Gûz
* Fekiyan
* Kartolan de.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Element
İbrahim Bilgin

**İbrahim Bilgin**, çalakdarê siyasî yê tirk bû ku di nav bi kurdan re têkoşîna azadiya Kurdistanê dimeşand. İbrahim Bilgin, di sala 1983an de li Çiyayên Qendîl li gel Mehmet Karasungur ji aliyê YNKê ve hat kuştin.

Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin
Bîlgîn, Îbrahîm
Kategorî:Mirin 1983
Bîlgîn, Îbrahîm
Wolfram

**Wolfram** (/ˈwʊlfrəm/) an **Tungsten** (/tʌŋstən/) jî ye te zanîn elementeke kîmyewî bi sembola kîmyewî W û nimra atomîk 74.
    
## Dîrok
Di 1871,  asideke nu peydekir, tungstik asid.

## Etîmolojî
Tungsten di  yanî "kevire gîran" te, le belê ew ji di bejin wolfram.

Wolfram jî di gelek zimane awrupa da te gotin.

## Teybetîya Fîzîkî
Wolframe xam î hişk di renge gewra-pola û zu te şîkestin. Di nav elementade germa helandine ya heri zeda a wolframe ya.
          
Wolfram di elektronike de X-ray, ampul û gelek vedore elektronîkte te amelkirin.

Kategorî:Element
Bohriyûm

**Bohrîyûm** () metalek û elementek e. Navê bohriyûm ji fîzîknasê danîmarkî Niels Bohr tê.

## Hên seke
* Kîmya

Kategorî:Element
Rûtenyûm

**Rûtenyûm** () metalek û elementek e.

Ruthenium elementek kîmyewî ye ku bi sembola Ru û jimara atomî 44 e. Ew li herêma metalên veguhastinê ya pergala periodoidê pêk tê û girêdayî koma 8-ê ya serdema 5-ê ye. Ew metalek zîv, hişk û hişk e. Ruthenium di 1844-an de ji hêla kîmologê Alman Karl Ernst Claus di Platinum Siberian de hate vedîtin. Ruthenium pir kêm e û di piçûkên piçûk de tête bikar anîn. Di pîşesaziya elektro de û wekî katalîzator tête bikar anîn.
-This reading edit from:Zafer-

Kategorî:Element
Enzel (nahiye)

**Enzel**, yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Nahiye dikeve parezgeha Azerbaycana Rojava a Rojhilata Kurdistanê.

## Dabeşkirina nahiyeyê
### [[Enzel]]
* Enzela Serî
* Enzela Binî

## Çavkanî

Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)
Yekemîn pûlê kurdî

[rast|frame|Yekemîn [pûlê kurdî; li ser wî pûlî bi pîtên erebî *Hikumetî Kurdistan Cenûbî* hatiye nivîsîn ku tê wateya "Hikûmeta Kurdistana Başûr".]]

**Yekemîn pûlê postayê yê kurdî** berî 70 salan ji aliyê Hikûmeta Kurdistana Başûr (Hikûmeta Şêx Mehmûdê Berzencî) ve di meha çiriya pêşîn a sala 1923'an de hatiye derxistin û di warê muemeleyên nava dewletê de wek pûlê malî hatiye bikaranîn. Li gor agahiyên Tariq Cambaz ku di rojnameya el-Îttihad de belav kirî sê babet pûl li ser kaxizên rengîn derketine.

## Buhayên pûlan

# Buhayê pûl ê bi rengê kesk 8 ane nîv rûpî (yanî 32 qûriş).
# Buhayê pûl ê bi rengê şîn 1 rûpî.
# Buhayê pûl ê bi rengê mor qîmeta wî 3 rûpî.

Li ser pûl "Hikumetî Kurdistan Cenûbî" hatiye nivisandin û di ortê de wêneyê du xencerên çapraz heye û di binî de jî "ane" hatiye nivisandin.

## Çavkanî

* Malpera Webkurd

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Kurdistan
Kategorî:Pûlê postayê
Kopernîsyûm

**Kopernîsyûm** (, ji navê "Nicolaus Copernicus") metalek û elementeke kîmyawî ya radyoaktîv e. Navê wê ya berê ûnunbyûm bû.

## Çavkanî

* Wikipedia bi zimanê îngilîzî (15.04.2010).

Kategorî:Element
Talyûm

**Talyûm** (, ji ) metalek û elementek e.





Kategorî:Element
Kategorî:Jehrî
Kategorî:1861 di zanistê de
Sirb

thumb|îngota seriyê
**Sirb** ya **sirîç** (; ) metalek û elementek e, nîşan û hêmayê wê yê zanistî (Pb), û hijmara atomên wê ji (82) yan pêkdihê.

## Çavkanî

Kategorî:Element
Kategorî:Jehrî
Polonyûm

**Polonyûm** (, ) metalek û elementek e.

Kategorî:Element

Kategorî:Zanist û teknolojî li Polonyayê
Bedirxan Sindî

**Dr. Bedirxan Sindî** (Rojbûn 1943 li Zaxo li Başûrê Kurdistanê) nivîskar, helbestvan û wêjevanekê kurd e.

## Jiyan
Di sala 1943 an de, li bajarê Zaxoyê ji dayîk bûye. Di sala 1966 an de, li Îraqê zanîngeh bi dawî aniye û di sala 1979 an de, li Ingilîstanê doktora wergirtiye. Her ji sala 1960ê, dest bi nivîsîna helbestan kiriye.
Mişe gotar, vekolîn û helbest bi kurdî û erebî jî, di kovar û rojnameyan de belav kirîne. Wî ji destpêkê helbest li ser qalibê klasîkî divehandin û gelekî tê de biserkeftî bû, paşê yên serbest jî nivîsîn. Gelek helbestên wî yên bû ne stran. Çend pirtûkên wî bi zimanê kurdî û erebî çap bûne.

## Berhem
Ev pirtûkên jêrî gehandîne çapê:

* Civata kurdî di edebê wîda
* Sadiq Behaeddîn Amêdî nivîskarekî kurd e, 1983
* Memê Alan ji kurdî wergerandiye erebî
* Zêmarên Çiyayî,hozan
## Helbest

* ASO (bûye sitrane ji hêla tahsîn taha ve hatiya gotine).
* EY FELEK (bûye sitrane ji hêla şivan Perwer ve hatiya gotine).
* BÊRÎVAN (bûye sitrane ji hêla tahsîn taha ve hatiya gotine).
* EZ KEÇIM KEÇA KURDANIM (bûye sitrane ji hêla Gulbuhar ve hatiya gotine).

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Sindî: Akademiya Kurdî li Kurdistanê tembelxaneye

Sindî, Bedirxan
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Sindî, Bedirxan
Berken Bereh

**Berken Bereh** helbestvanekî kurd e. Di sala 1954an de li bajarê Şirnexê ji dayîk bûye. Di sala 1978an de dest bi nivîsandinê bi zimanê kurdî kiriye. Yekemîn car helbestên wî di kovara Tîrêj de (yekemîn kovara kurdî ye li Bakur) de hatiye belav kirin.

Heta niha helbest û nivîsarên wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî mîna (Tîrêj, Nûdem, Jiyana Rewşen, Hîwa, Azadiya Welat, Tîroj û yên internetî û hwd.) de belav bûne. Di sala 1999an de bi navê "Kulîna Kulîlkan" kovareke internetî amade kir. Çar hejmar derket. Ev yekemîn kovara internetî li Bakur bû. Pirtûkek helbestan bi navê "Êş" Di sala 2001ê de, herweha yek bi navê "Şagirtên Evînê" di 2003yan de bi rêya Weşanên Sî li Stembolê û "Pandomîm" 2006 li Amedê Weşanen Belkî û "Şîna Helbestê" 2008 weşanên Doz çap bûn.

Li zanîngeha Bilgiyê ya Stembolê, ya Colemêrg û her wiha li gellek bajarên Kurdistanê wek Hewlêr, Dihok, Amed û Wanê tevlî festîval û konferansan bû û teblîx pêşkêş kir. Ji bilî navê xwe Berken Bereh bi mexlasên mîna Serwer Botî, Argeş Amedî û Mem Bêtîr jî gotar û nivîs lê kir û weşand. Niha jî di malpera Diyarnameyê de panzdeh rojn carekê gotarên xwe belav dike.

## Berhem
* *Êş*, Helbest, Weşanên Sî (2001)
* *Şagirtên Evînê*, Helbest Weşanên Sî (2003)
* *Pandomîm*, Helbest, Weşanên Belkî (2006)
* *Şîna Helbestê*, Helbest, Weşanên Doz (2008)
* *Dilê Min Palgeh e ji Işqê re*, Helbest, Weşanên Lîs (2010)
* *Ji Dûriyê re*, Helbest, Weşanên Lîs (2013)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Kulîna Kulîlkan 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Mêr
Casimê Celîl

**Casimê Celîl** helbestvan, nivîskar û wêjevanêk kurd e.

Casimê Celîl di sala 1908an de li Ermenistanê ji dayîk bûye. Casimê Celîl di sala 1931an de dixebite. Ew li vira dibe redaktorê pirtukên nivîskarên Kurd, bo lê mêzekirinê, di ber destê wî ra derbas bûne.

Casimê Celîl di warê wêje, zargotin û Dîroka Kurdistanê da bê sekinandin û bê westan hettanî van rojên dawiyê jî gelek xebat pêk anîne. Wusa herdu kurên wî Ordîxanê Celîl, Celîlê Celîl û keça wî Cemîla Celîl ser folklor, dîrok û sazbendiya Kurdî xebatên hêja pêkanîne.

Di nav helbestên Casimê Celîl de welathizî û enternasyonalîzmê cîhikî fireh girtiye. Di sala 1954an de pirtuka Casimê Celîl ya pêşîn bi navên Elegez li Erîvanê hat çapkirinê. Pey vê pirtukê ra di sala 1960în de Casimê Celîl pirtukeke bi navê "Roja min" nivîsî. Di vê pirtukê de nivîskar nîşan dide ku, gelên Sovyet, wusa jî pareke kurdên li Yekîtiya Sovyeta berên çawa paşî Şoreşa Çiriya Pêşîn hatine gîhîştine van rojên dilşa, bextewar û azad.

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Mirin 1998
Kategorî:Nivîskarên êzîdî
Mehmet Boncuk

**Mehmet Boncuk** rojnamevanekî kurd e.

Mehmet Boncuk di sala 1974'a li gundê Mişecerkê ku girêdayî Pîrsûsa Rihayê ye hatiye dinê. Di malbateke xwedî çar bira û çar xwîşk mezin bûye. Xwendina xwe ya pêşin û navîn li Pîrsûsê, ya bilind jî li Zanîngeha Anadoluyê di beşa Civaknasiyê kir. Dema xwendina xwe di hin rojnameyên herêmî de dest bi nivîsê kir. Di sala 1998'a bi derxistina rojnameya Fıratta Yaşamê *Jiyana li [[Ferat]]ê* li Dîlokê bi cîh bû. Xebata xwe ya di Fıratta Yaşamê de heta sala 2002'a berdewam kir. Niha di rojnameya Sabahê de xebeta xwe ya rojnamegeriyê berdewam dike.

Heta roja îro di hin rojname, kovar û malperên li ser înternetê de nivîs, nûçe û şiroveyên wî yên li ser pirsgirêkên civakî û netewî têne weşandin. Mehmet Boncuk zewîcî ye û bavê sê zarokên e.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Rojnamevanên kurd
K

Pir manên **k** ya **K** hene.

* Herfê *K* li alfabe da, seke K (herf)
* *K* kurtenavê Qelye li kîmya da ye.
* *K* kurtenavê bajarê Köln li Almanya ye.
Medenî Duran

**Medenî Duran** nivîskarekî kurd e.

Medenî Duran di sala 1971an de li Nisêbînê hatiye dinyê. Perwerdeya xwe ya dibistanê li Mardin û Stanbolê qedand. Ji sala
1988 ve mina bi milyonan kurd derketiye derveyî welat. Nêzî 13 salan li Stenbolê jî, di wê demêde jî li Navenda Çanda Mezopotamya MKM karê şanoye kiriye, Di sala 2001an de pirtûka xwe ya yekemîn bi rêya Weşana Perî bi navê
Pênûsa Min Azdiyê dinivîse weşand. Ji ber pisgirêken bi vî rengî di destpêka sala 2002an de derkete derveyî welat. Vêga jî li Elmanya li bajarê Meiningenê dijî.

Li Almanya jî karê xweyî nivîsê berdevam dikê û pirtûka xwe ya bi navê Welatêmin Qîra dide dîse bi rêya Weşana Perî weşand. Endamê PEN'a Kurd ya Navnetewiyêxabatkarê MHA Navenda Nûçeyan a mezopotanya ye Nivîskar karê xwe yê rojane di navbera Navenda Nûçeyên mezopotamya (MHA), de dike nivîsê û bi piranî di Özgür Politika,Roja Azadiya Welat, Yenîden Özgür Gündem,de weke nûçe û hevpeyvîn hatine veşandin
## Çavkanî

Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Serhad B. Rênas

**Serhad B. Rênas** rojnamegerekî kurd e. Damezrînerê malperekî kurdî ya online HAWAR NETê ye.

Ji navçeya Erxenî a bajarê Amedê ya Bakurê Kurdistanê ye. Perwerdehiya xwe ya akademîk di Zanîngeha Dîcleyê de li beşa Endezyariya Makîneyê pêk anîye. Yekem car di sala 2001an de dest bi weşandina hin gotar û helbestên xwe yên kurdî kiriye. Piştî sala 2003an dest bi weşandina lêkolînên xwe kir û di gelek rojname, kovar û malperên kurdî û tirkî de nivîs, lêkolîn û hûrnêrînên wî hatin weşandin. Bi taybetî li ser dîroka medya, muzîk, sînema û çanda kurdî hûrnêrîn û nivîsên wî hatin weşandin. Di hin weşanên kurdî de peyamnêriyê kir. Di qada medyayê de jî di sala 2005an de rojnameya dîjîtal HawarNetê damezrand. Herwiha di karên wekî vebûna beşên kurdî û wergerandina ji bo zimanê kurdî ya weşanên navneteweyî ên wekî Google, Facebook, Wikipediya û hwd. de jî cîh girtiye.

Pirtûka wî ya bi navê "*Medyaya Kurdî û Medyaya Nû*" ku tê de bi berfirehî girîngî û bandorên vê pergala nû ya medya û ragihandinê ya li ser civaka kurd û têkoşîna rizgariya Kurdistanê dinirxîne di sala 2014an de ji Weşanxaneya Ronahî ku navenda wê li Amedê ye derket.

## Berhem
Medyaya Kurdî û Medyaya Nû, Weşanxaneya Ronahî 2014 (ISBN: 978-605-5855-29-68)

## Girêdanên derve
* Malpera HAWARNETê 

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Erxeniyê
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Rojname

**Rojname** weşana rojane ya bûyeran e ku li ser kaxiz tê çapandin û dû re tê firotin. Rojnameyên hefteyî û mehane jî hene. Rojnameya pêşîn a bi zimanê kurdî ''Kurdistan'' bû ku di sala 1898'an de li serbajarê misrî Qahîreyê derketiye. Roja îro jî gelek rojname li ser înternetê derdikevin.

## Rojname
Ragihandin bi destpêbûna mejûya mirovan destpêkiriye. Pêwîstiya ragihandinê bi amûr û şêwazên cûda berdewam kiriye. Lê di nava amurên ragihandinê de herî bibandor ku hîma wî dema romayiyan hatîye avetin û di sedsala 17'an de bi awayê rojnemegerîye derketiye holê û her berdewame. Ber çemê Nîlê tabletên 3500 sal berê hatiye dîtin ku ser wan de buyerên rojane hatiye nivîsandin û her wiha tabletên ku ji dema imperatoriya Roma hatiye çêkirin ku ser wan de jî wekî rojnameyek bûyerên rojane heye jî em nekin nava hesabê rojnameyên bi navê "The weekly News From Italy and German", "La Gazette", "Avisa", "Gedenck Wurdige Zeitung" û çend rojnameyên din rojnameyên pêşîn a cîhanê ne.

## Destpêka Rojnamegeriya kurdî
Rojnamevaniya kurdî bi rojnameya *Kurdistan* ku di 22'ê nîsana 1898'an de dest bi weşanê kiriye. 22'ê nîsanê lewma wekî salvegera rojnamegeriya kurdî tê pîroz kirin û li Kurdistana Başûr jî ev roj bi awayekî fermî wekî "Roja Rojnamegeriya Kurdî" tê qebûl kirin.

## Rewşa niha ya rojnamegeriya kurdî
Rojnameyên me piranî ne rojane ye û hinek wan jî ne vedorî derdikevin. Piraniya wan wekî rewşekê xwezayî li Başurê Kurdistanê derdikevin, wekî rojnameyên Evro û War (2012) li Duhokê. Rojnamegeriya kurdî her çi qas li bakur pêşketî be jî ji ber rewşa ziman a xirab rojnameyek rojane tûneye. Rojnameyên ku derdikevin jî ji ber polîtîkayên înkarê yên dewletê zêde nayên firotin. Ev rewş jî bi girêdayê rewşa sîyasî û perwerdehiya bakurê Kurdistanê ye.

## Lîsteya rojnameyên kurdî (2004)
* Lîsteya rojnameyên kurdî

## Çavkanî

Rojname Nûçeyên ji rojnameyên kurdî

Kategorî:Çapemenî
Kategorî:Formatên medyayê
Kategorî:Medya
Kategorî:Metbee
Weşanvaniya kurdî li ser înternetê

Li Cîhanê di 1995'an de bi awayekî giştî înternet hat bikaranîn û wê demêde nêzî 11.000 malper hebû, niha bi mîlyonan malper hene. Kurd yekem car di sala 1997'an de cihê xwe di Web'ê de girt. Yekem malperên Kurdî a partiyan û malpera MED TV bû. Niha ji rojnamegeriyê heta teknolojiyê,ji danûstandin bigrin heta li ser perwerdeyê, ser dezgehên Hikumeta Kurdistan bigrin heta li ser turîzma Kurdistanê jî bi hezaran malperên Kurdî hene û roj bi roj ev hejmar zêde dibe û naveroka wan jî dewlementir û rengîntir dibe. Înternet belkî di cîhanê de herî pir feydeya gelê Kurd bû. Ger rêjeya bikaranîna înternetê nav Kurdan da zêde bibe ev sûdwergirtin jî zêde dibe.Ji ber ku înternet cihêkî azad e, erzan e û sînor nasnake. Welatê Kurdan buye 4 perçe lê bi saya înternetê ev sînor hinek be jî radibin. Kurd dikarin kêmasiya ku rojnamegeriya Kurdî de heye bi înternetê ji holê rakin lê heman demê de pêwîst e ku eleqeya gelê Kurd jî bo bikaranîna înternetê zêde be û ji hêsaniya înternetê sûd wer bigirin. Di malperên hin dewletan de jî beşên Kurdî vebûne. Wekî malpera VOA. Motora lêgerîna bi navûdeng a Google û Dmoz, MUSICMOZ de jî beşên Kurdî hene. Û niha Gelê Kurd li bende Wîndowsa Kurdî û Linux a kurdî ne. Tîrajên hin malperên Kurdî wekî tzpkurdi.com, azadiyawelat.com, rojaciwan.com, presskurd.com, Kurdishinfo.com, rojev.com, Kurdishmedia.com, rojname.com, kurdishpoint.com, demanu.com.tr, ekurd.net... di nav malperên kurdî de yên herî zêde ne.

Kategorî:Medya
Selahedîn

# Selahedînê Eyûbî (1138-1193)
# Parêzgeheke Iraqê: Selahedîn (parêzgeh)
# Nahiyeyeke Şeqlaweya Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê): Selahedîn, Şeqlawe
Nâzım Hikmet Ran

**Nâzım Hikmet Ran**, bi kurtî **Nâzım Hikmet** (, jdb. 15ê kanûna paşîn a 1902, li Selanîkê, Împeratoriya Osmanî (Yewnanistana îro) - m. 3ê hezîrana 1963, li Moskowê, Sovyet (Rûsyaya îro)), nivîskar û helbestvanê tirk bû ku di 1902an de li bajarê Selanîkê hatiye dinê.

## Jiyan
Gorî Nazim Hikmet bavê wî tirk bû û diya xwe bi eslê xwe alman, polon û gurcî bû. Lê bi rastî bavê xwe lawikê Çerkez Nazim Paşa ye û bi eslê xwe çerkez e. Dayîkê bapîra xwe Hasan Enver Paşa serb bû. Ji ber vê yekê ji malbateke çerkez hat, ew bi xurtî tevlî komên etnîkî yên din bû.

Nazım Hikmet di 15ê kanûna paşîn a 1902an de li Selanîkê ji dayik bûye. Helbesta xwe a bi navê *Feryad-i Vatan* di sala 1913an de nivîsandiye.

Nazım Hikmet wek helbestvanekî şoreşger hate naskirin û 15 salan wek penaber derveyî welatê xwe dijiya. Bêguman ev penabertî tesîreke mezin li ser helbestên wî daniye. Ew 13 salan jî di zindanên Tirkiyeyê de maye.

Hikmet xwediyê 27 pirtûkan e.

Nâzım Hikmet di 3ê hezîrana 1963an de li Moskowê koça xwe ya dawî kiriye.

## Helbestên wî
* Jakond ile Sİ-YA-U, 1929
* 835 Satır, 1929
* Varan 3, 1930
* 1+1=1, 1930
* Sesini kaybeden şehir, 1931
* Benerci kendini niçin öldürüldü, 1932
* Gece gelen telegraf, 1932
* Taranta Babu'ya mektuplar, 1935
* Simavna kadısı oğlu Şeyh Bedrettin destanı, 1936
* Kurtuluş savaşı destanı, 1965/1968/1973
* Saat 21-22 şiirler, 1965
* Rubaîler, 1966
* Dört hapishaneden, 1966
* Yeni şiirler, 1966
* Son şiirleri, 1970
* Tüm eserleri, 1980
* Nâzım Hikmet ve seçme şiirleri, 1975

## Şanoya Nâzım Hikmet
* Kafatası, 1932-66
* Bir ölü evi yahut Merhumun hanesi, 1932 (Ocak başında, 1966)
* Unutulan adam, 1935, 1966

## Berhemên wî yên piştî mirinê
* Sabahat, 1965
* İnek, 1965
* Ocak başında - Yolcu, 1966
* Yusuf ile Menofis, 1967

## Berhemên wî yên din
* Kan konuşmaz, roman, 1965
* İt ürür kervan yürür, hizir, 1965
* Yaşamak güzel şey be kardeşim, roman, 1967,1970
* Sevdalı bulut, çîrvanok, 1968
* Kemal Tahir'e Mapusaneden mektuplar, 1968
* Oğlum, canım evladım, Memedim, name, 1968
* Vâ-Nû-lara mektuplar, 1970
* Nâzım ile Piraye, name, 1976

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Helbestvanên komunîst
Kategorî:Jidayikbûn 1902
Kategorî:Mirin 1963
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Şoreşgerên tirk
Stokholm

**Stokholm** (bi swêdî: *Stockholm* ), paytext û bajarê herî mezin ê Swêdê ye û mezintirîn devera bajarî ya Skandînavyayê ye. Li herêma şaredariyê nêzîkî 980.000 kes, li devera bajarî 2,1 milyon û li devera metropolê 2,4 milyon kes li bajêr jiyan dikin. Bajêr li çardeh giravên li Gola Mälarenê (*Mälaren*) ku diherike Deryaya Baltîk dirêj dibe. Li derveyî bajêr li aliyê rojhilat û li ser peravê, zincîra giravên Komgiravên Stokholmê heye. Navenda bajêr ji Serdema Kevirî ve, di hezarsala 6ê  de hatiye cihwarkirin û di sala 1252an de ji hêla dewletmendê swêdî Birger Jarl ve wekî bajarek hatiye damezrandin. Di heman demê de bajêr navenda Parêzgeha Stokholmê ye. Stokholm çend sed salan wekê beşek ji Swêdê paytextiya Fînlendayê kiriye (bi fînî: Tukholma).

Stokholm navenda çandî, medyayî, siyasî û aborî ya Swêdê ye. Herêma Stokholmê bi serê xwe ji sêyeka dahata welat pêk tîne û ji aliyê dahata kesane ve bajêr di nav deh herêmên herî pêşîn ên Ewropayê de ye. Stokholm wekî bajarekî *alpha-global* hatiye diyarkirin ku bajarê herî mezin ê Skandînavyayê ye û navenda sereke ya navendên pargîdaniyê yên li Skandînavyayê ye. Bajar cihê hinek zanîngehên payebilind ên Ewropayê ye ku zaningehên wek Enstîtuya Karolinska (*Karolinska Institutet*), Dibistana Aboriyê ya Stokholmê (*Handelshögskolan i Stockholm*), Enstîtuya Teknolojiyê ya KTH (*Kungliga Tekniska högskolan*) û Zanîngeha Stokholmê li bajêr in. Merasîmên Xelata Nobelê ya salane û şahiyên li bajêr li Salona Konserê ya Stokholmê (*Konserthuset*) û li avahiya Şaredariya Stokholmê (*Stadshuset*) tê lidarxistin. Yek ji muzexaneyên herî bi qîmet ê bajêr, Muzexaneya Vasayê (*Vasamuseet*) ye ku li Skandînavyayê muzeya ne-hunerî ya herî zêde ye ku tê dîtin. Metroya Stokholmê ku di sala 1950an de hatiye vekirin, bi dekora rawestgehên xwe tê zanîn. Metroya Stokholmê wekê dirêjtirîn galeriya hunerî ya cîhanê hatiye binavkirin.

## Nifûs

## Wêne

Hoghus 1-5 2007a.jpg|Navenda Bajarê Stocholmê.
Kistavictoriahotelnr1 Publish.jpg|Victoria Tower yek ji avahiyên herî bilind ên Stokholmê ye, ku li Kistayê ye.
View of Stockholm-170351.jpg|Dîmenek ji bajêr.
Kistacentralparts Publish.jpg|Birca zanistî ya Kistayê ku li Kista li bakurê bajarê Stokholmê ye.
Globen September 2014 01.jpg|Arenaya *Globen* a Stokholmê.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Swêdê
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Parastina gelekî (pirtûk)

***Parastina gelekî*** pirtûkeke siyasetmedarê kurd Abdullah Öcalan e. Di sala 2004an de derket. Öcalan tê de îktidar, şîdet û dewlet rexne dike û tezên xwe ser civaka demokratîk-ekolojîk eşkere dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Parastina Gelekî di înternetê de  (html, dû beş)

Kategorî:Abdullah Öcalan
Kategorî:Pirtûk
Frankfurt

**Frankfurt**, bi fermî **Frankfurt am Main** (), bajarekî Almanyayê ye û mezintirîn bajarê federaldewleta Hessenê ye. Frankfurt wekî navenda bazirganiyê û bankayên Almanyayê tê naskirin. Navenda Banka Navendî ya Ewropayê jî li Frankfurtê ye.

## Nifûs

## Galerî

Wêne:Skyline Frankfurt am Main.jpg|
Wêne:Hauptwache Frankfurt.jpg|
Wêne:01-01-2014 - Messeturm - trade fair tower - Frankfurt- Germany - 01.jpg|


## Çavkanî
### Nîşe

### Jêder

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 1ê
Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Hessen
WLAN

**WLAN** (**w**ireless **l**ocal **a**rea **n**etwork) teknolojiyeke ji bo afirandina torên nav komputeran bê kablo e.'''

## Em Dikarin Pé WLAN'é çi bikin ?
# Dikarin Tor'a Cîhanî bi afirînî û dosyeyén xwe dikarin bar bikin.
# Ser Bingeha Tor'a Cîhanî Lehîstoka bilehîzî.

## Di Kompîtûren Sermase û Serlingde WLAN
Kompîturén Serling taybetîyén wireless kû li ser xwe amade dike bi saya wan li Tor a Cîhanî re Té girédan. Lé belé Kompîtûren Sermasede Gelek Caran Bi arîkarîya Qerteki Hundurde WLAN'é re té girédan.

## Çeşîdén WLAN'é
Peer to Peer(P2P)
Bridge (Pir)
Roaming

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Teknolojî
Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê

**Muzeya Arkeolojiyê** muzeyek e li Amedê (Bakurê Kurdistanê). Muze bi giştî berhemên ji zemanê hîtît, asûr, romayî, bîzantî, ertuqî, aqoyunî û osmaniyan ku li Diyarbekir û hawirdora wê hatine dîtin tê de têne nîşandan. Her wiha di vê muzeyê de berhemên heyamên neolîtik jî peyda dibin û ji 10.000î zêdetir berhemên arkeolojîk û etnografîk tê de hene.

Di salên 2008-2009an de Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê girtî bû.

Kategorî:Amed
Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Muze
Minareya Çarling

[thumb|200px|Minareya Çarling a [Amedê]]
**Minareya Çarling** yan jî  **Mizgefta şêx Matar** mizgeft û  minareyeke dîrokî yê li Amedê ye ku minare bi avakirina xwe ya bêhempa ku li ser çar stûnan hatiye avakirin, tê nas kirin.

Minare li ser kolana deryê nû yê li navçeya dîrokî ya Sûrê hatiye avakirin. Mizgeft bi navê Şêx Matar (Mutahhar) hatiye binavkirin ji ber ku tê bawerkirin ku di milkê mizgeftê de gora Şêx Matar heye.

Minareya Mizgefta Şêx Matar (Şêx Muteher) ji abîdeyên balkêş e ku di 1500'î de ji aliyê Qasim Xanê Aqoyunî ve hatiye çêkirin ku ev minare li ser çar stûnên yekpare kevir hatiyê danîn.

## Pêşangeh

Wêne:Minareya Çarling Amed 2 2010.JPG|Çar "lingên" Minareya Çarling a Amedê.


## Çavkanî

Kategorî:Amed
Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Mizgeftên Amedê
Hamburg

**Hamburg** (; bi almaniya nizm: *Hamborg*) bajarekî li bakurê Almanyayê û di heman demê yek ji 16 welatên federal yê Almanyayê ye. Hamburg li pey Berlînê duyem bajarê herî mezin ê Almanyayê ye.

## Nifûs

## Galerî

Wêne:Hamburg Rathaus.jpg|Hamburg bi şev.
Wêne:Map_hamburg_1800.png|Hamburg di sala 1800ê de.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Dewletên Konfederasyona Alman

Kategorî:Herêmên Almanyayê
!
Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê
Pişika mirovî

thumb|300px|Pişik endama sereke ya koendama henasê ye.
**Pişik** , **sî** an jî **siy** (bi îngilîzî:*lung*) endama bingehin a koendama henasê ye.

Alûgorkirina gazan a di navbera xwînê û hewayê derve, di nav pişikan de rû dide.

## Pekhateya pişikan ji aliyê derve
thumb|300px|Pişika rastê sê pil, pişika çepê du pil e.
Cotek pişikên mirov heye, di nav sîngekelênê de. Pişik bi şeweyê qoçekî ne. Aliyê jorê pişikê zirav û glover e, binê pişikê fireh û çal e û li ser qoqiza navpençikê de cih bû ye. Dilê mirov di navbera herdu pişikan, nezikê pişika çepê de cih digire. Loma pişika çepê ji ya rastê piçûktir e. Pişka rastê sê pil, pişka çepê du pil e. Her pilên(bi îngilîzî:*lobe*) pişkê jî di nav pişikê de dabeş dibin boy pilên hê hûriktir ên bi navê pilokn( bi îngilîzî: *lobule*).Dora pişikan bi perasûyan û navpençikê dagirtî ye.Pişik pêkhateyek nerm e, dişibe îsfencê û hertim bi hewayê tijî ye.Pişik rasterast bi sîngekelênê ve giridayî nin in, derveyê pişikan bi perdeya pilûr ve dapoşî ye. Perdeya pilûr ji du çînan pêk tê. Çînek pilûrê bi pişikan ve, çîna din jî bi diwarê sîngekelên û navpençikê ve girêdayî ye. Valahiya navbera çînên pilûrê, wekî kelêna pilûr bi nav dibe. Xaneyên pilûrê, şileyek der dide nav kelênê, ev şile di navbera pişik û derûdora pişikan de lêkxişandinê kêm dike. Liqê borîhewa, lûleyên lîmfê, xwînber û xwînhênerên pişikê di heman cih de dikevin nav pişikê an jî ji pişikê derdikevîn, ev cih wekî devê pişikê kar dike, navê vê beşê, hîlûm e (bi latînî: *hilum*).

## Pekhateya pişikan ji aliyê hûndir
thumb|300px|Di navbera xwîn û hewayê de alûgorkirina gazan, di sikildanokan de rû dide.
Borrîhewa di sîngekelenê de şax dide boy du liqên borrîhewayê. Her yekê liqê borrîhewayê dikeve nav pişikek. Liqên borrîhewayê di nav pişikan de şax dide boy liqê borrîhewayên ziravtir û hê ziravtir. Ev şaxdayîn di nav pişikê de 9-12 car dubare dibe. Bi her şaxdayinek, liqê borrîhewayan hê zirvtir dibin. Liqê borrîewayên ko tîreya wan ji yek mîlîmetreyê ziravtir e, êdî wekî borîkehewayê tê bi navkirin. Dîwarê liqê borrîhewa yên stûr, kirkirkî ye, lê yên borrîkehewayan bêkirkirkin. Di kotahiya borrîkehewayê de sikildanokên hewayê hene. Sikildanok pêkhateyên bi şeweya guşiya tirî ne. Bi lûleyên xwînê dorpêçî ne.Tîreya sikildonakan 0.25- 0.5 mîlîmetre ye. Herdu pişik bi qasî 300 milyon sikildanok li xwe digirin. Ji ber hebûna borrîkehewa û sikildanokan rûyê navî yên pişikan bi qasî 70 m2 fireh dibe. Ev rûyê fireh alûgora gazan hêsantir dike.

## Erka pişikan
Guhaztin û alugorkirina gazên oksîjen û karbona dîoksîdê di navbera xwîn û hewayê de, karê sereke yê pişikan e. Ango oksîjena hewayê di pişikanda derbasî xwînê dibe, herwiha karbona dîoksîd a nav xwînê jî ji pişikan derbasî hewayê dibe. Xwîna kêmoksîjenî, bi navbeynkariya xwînber û xwînberokên pişikê, ji dil digihîje sikildanokan. Xwîna têroksîjenî jî ji pişikan bi rêya xwînhênerok û xwînhênerên pişikê ber bi dil ve tê guhaztin. Pişik ne bi tena serê xwe, lê bi alîkariya navpençik û masûlkeyên parsûyan, guhaztin û alûgorkirina gazan dike. Henase girtin û henase dayîn di bin kontrola koendama demare de rû dide.

## Çavkanî

Kategorî:Endam (biyolojî)
Ferhadê Içmo

**Ferhadê Içmo** (jdb. 1960, Qamişlo - m. 8ê xizîrana 2017, Qamişlo) helbestvanekî kurd bû.

Ferhadê Içmo di sala 1960î de li bajarê Qamişlokê hatiye dinyayê. Li dibistanên bajarê Qamişlo xwendina xwe bi dûmahî aniye. Di sala 1984 an de bawernameya bakaloryos di endazyariya şaristaniyê de ji zaningeha Helebê wergirtiye. Berî helbestê dil ketiye muzîkê û di sala 1970î de dest bi lêdana tembûr û gîtar û cumbişê kiriye, lê di 29ê tîrmeha 1978an de helbesta xwe ya pêşî bi navê Ey Zeman daniye. Di piraniyên kovar û rojnameyên kurdî de helbestên xwe weşandine û nêzîka çil helbestên wî bi dengê Mihemed Şêxo, Beha Şêxo Adil Hiznî, Selahê Osê, Ismaîl Cuma, Gulistana Sobarî û Şeyda bûne sitiran.

Helbestvan di 8ê xizîrana 2017an de li Qamişlokê çû ber dilovaniya Xwedê.

## Berhem
* *[[Lêmişta Zozan]]*, 1988
* *[[Pişti Çi]]*, 1995
* *[[Evîna te]]*, 1998
* *[[Landik I]]*, Helbestên zarokan, 1998
* *[[Pelên Sipî]]*, 2000
* *[[Landik II]]*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Çend helbestên Ferhadê Içmo 
* Roka evînê 
* Gotareke ser wî 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Çiyayê Cûdî

**Çiyayê Cûdî** (navê kevn: *Çiyayê Qardû* yan jî *Qardo, Kardû, Kardo*) yek ji çiyayên mezin ên Bakurê Kurdistanê ye ku dikeve navbeyna Şirnex û Silopiyê.

## Çiyayê Cûdî û temenê wê yê jeolojîk
Çiya Cûdî beşeke ji çiyayên başûrê rojhilat ên Torosê ye û bi gelemperî ji kevirên kilsê (kalker) û dolomî pêk tê û dema wî ya çêbûnê ji serdema triyasî ya navîn û heta di serdema kretasî ya navîn ve xwe dirêj dike.

## Çiyayê Cûdî û Nûh Pêxember

Li gorî bawerîya olên birahîmî, Cûdî ji wextê Nûh Pêxember, ku keştîya wî heta îro jî meşhur e û niha çîyayek gelekî giring e. Tê bawerkirin, ku heta keştîya Nûh Pêxember di wextê Tofana Nûh de liser çiyayê Cûdî sekiniye. Ji hingê û heta niha, Cûdî wekî çiyayek bi xêr tê naskirin. Her sal ji gelek derdorê Kurdistanê û heta ji derveyê Welat jî mirov dihatin ku herin ser Sefîneya çiyayê Cûdî. Mehek an jî heyvek sax diman liser Sefîneya çiyayê Cûdî.

## Çiyayê Cûdî û operasyonên leşkerî yên dewleta tirk

Di navbera salên 1995an heta 2013an de çiyayê Cûdî hatiye qedexekirin, ji ber ku eve 10 sal bûye dewleta tirkî operasyonên xwe yên leşkerî di vê menteqê û heremê de bicih anîne.

Çiyayê Cûdî û daristanên wê di nav sala 2006an de gelek caran ji aliyê leşkerê tirk ve hatiye şewitandin. Wextê ku xelkê herêma Şirnex, Cizîr û Silopî nerazîbûna xwe li dijî agiberdana çiyayê Cûdî nîşan didan, leşkeran ne dihêlan ku agir werde vemirandin. Di sala 2006an de heta çar û pênc caran ji aliyê leşkeran ve agir berdane Cûdî.

## Cûdî di helbestan de

:**Çiyayê Cûdî**

: *Serê çiyayê Cûdî tu raweste û binêr.*
: *Axa welatê kurdan hemû zîv û tev zêr.*
: *Ji wê dê tu dibînî Şernex, Zaxo û Cizîr*
: *Sed heyf û sed mixabin hemî bê hakim û mîr*
: Berwarî û Sindî, Silopî weko eynê diyar e*
: *Bêspin, Bêþêr û Hevler hatin bi yadîgar e*
: *Berde, Dêrgul, Herekol, heta bicit Piştkever*
: *Tor û Singar û Bêxêr kêla Memê Beranber*
: *Hemî qesta te dikin ey Cûdiyê miradan*
: *Tu qiblegah î îro ji bo vî qewmê kurdan*
: *Çendî xweşî, bilind î tu ey çiyayê Cûdî*
: *Te çend nav û nîşan hişt ji bo vî qevmê kurdî*
: *Bejna te bejna Zînê, mêranî wek Memê Al*
: *Dinalim ser te îro, ji qehran bûme evdal*
: *Taca serê te zêrîn, tu serbilinê Eyran*
: *Wextek hebî te zû da hemî ji bo te heyran*
: *Heke nîzîk heke dûr, weko Mekeh Medînê*
: *Ev ji cihek meqedes werin da em herinê*
: *Ko roj hate rasta te, heval heyv û stêr in*
: *Li vê rewş û xemla te hemî pêkve dinêrin*
: *Selam û erzi hirmet ji bo Cudî Nûh-Nebî*
: *Tu misteheq î fexr î bibêjî ma kî hebî*
: *Botî bo te dibêjit hero sed car ezbenî*
: *Taqê eywanan Kesra li pêş te her dikenî*
*
: *[[M.E. Botî]], [[Antolojiya edebiyata kurdî|Antolojiya Edebîyata Kurdî]]*

## Çavkanî

Cûdî
Kategorî:Çiyayên Bakurê Kurdistanê
Cûdî
Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê
Kategorî:Keştiya Nûh
Kategorî:Toros
Kategorî:Zagros (rêzeçiya)
Kemal Xoşnav

Rektorê Zanîngeha Silêmaniyê û Endamê Mekteba Siyasî ya YNKê yê kevn **Prof Dr. Kemal Xoşnav**, 12.12 2004an de li Amerîkayê çû ser dilovaniya xwedê.

## Kurtejiyan
Xoşnav, di sala 1939an de li bajarê Şeqlawayê hatiye dinê. Ji mala begzadeyê Şeqlawayê ye. Xoşnav, dibîstana serate û ya navîn li Şeqlawayê xwendiye. Dibistana amadehiyê jî, li Hewlerê xwendiye.

Li Zanîngeha Bexdayê, Beşa Zanîngeha Çandinê xilas kiriye. Li Yugoslavya yê doktora xwe xilas kiriye. Paşê dîsa vegeriya ye zanîngeha Bexdayê li Kuliya çandiniyê mamostetî kiriye.

Xoşnav, di dest pê ka sala 1960 î de beşdarê Şoreşa Îlonê bûye.
Di sala 1975'an de di vê şoreşê de birîndar bûye û çûye Ewropayê ji bo dermankirinê.

Di sala 1968 a de Zanîngeha Sileymaniyê avakiriye (damezrandiye).

Di sala 1976 ê de li Sûriyeyê tevê hinek hevalên xwe (Mam Celal) YNKê avadikin.
Di van dema de li hinek li Lîbyayê jî, dimîne.

Xoşnav, ji sala 1976an heta sala 1985an wek endamê dibistanê ramyarî di nav YNKê de cîh girt.
Di sala 1982 a heta 1985 a wek berpirsê malbenda 4 emîn ya YNKê li herêma Hewlêr karkir.
Di sala 1988 a heta 1989 a berpirsê giştiyê YNKê yê Îranê bû.
Di sala 1989 a heta 1993 a berpirsê têkliyên giştiya YNKê ya Sûriyeyê bû.

Di sala 1993 a de vegeriya Başûrê Kurdistanê. Di van salan de mamostetiya Kolîca Koştokalê (Zanîngeha Çandinê) ya Zanîngeha Selahedinê kir.

Di sala 1996 a de heta ku çû li ser dilovaniya xwe Rektorê Zanîngeha Silêmanîyê dikir

Xoşnav, ji sala 1978 a heta ku çû ser dilovaniya xwe, di nav şoreşa Kurdistan de wek pêşmergeyekî cîh girtîye. Xoşnav, dema ku çû ser dilovaniya xwe, bi navê Zervan û Zinar du keçê wî hebûn.

## Çavkanî

Kategorî:Kurd
Kategorî:Profesor
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Hefte

**Hefte** yan jî **heftî** heyamek ango demek/wextek e ku ji heft rojan pêk tê.

## Rojên hefteyê
* Şemî
* Yekşem
* Duşem
* Sêşem
* Çarşem
* Pêncşem
* În

## Bide ber
demsal, heyv, meh, roj, sal

Kategorî:Salname