open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nivîsa mîxî

thumb|Nivîsa mîxî
**Nivîsa mîxî** an jî **tîpên bizmarî** yek ji şiklên nivîsê ên herî kevn e. Ji aliya Sumeriyan di salên navîn a B.Z. 3400-3300 hatiye avakirin. Orjîna sîstema vê nivîsê Pîsografîk bû lê xwe adapteyî zimanên din ên herêmê jî kiribû û berbî sîstemek fonetîkê feresînî bû.

Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin.

Ev nivîs ji aliyê Akadiyan, Elamiyan, Hîtîtan û hwd. hat bikaranîn.

Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka nivîsînê
Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê
Kategorî:Nivîs

Kategorî:Tîp
Kategorî:Zimanê sumerî
Zevra

**Zevra** (), gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye.

Zevra gundê Ezidiya ye. Gundê Merwana.

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Qedaosman

**Qedaosman**, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
 

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Ûçgol

**Üçgöl**, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
 

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Oglakçi

**Oxlaqçî** (, ), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Wêranşarê
Tilcahfer

**Tilcahfer** an jî **Tilcafer** (), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Kela Çimdîn

**Kela Çimdîn** (), gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

## Cîwarê dîrokî: Kela Çimdîn
Şûnwarê dîrokî Kela Çimdîn a li navçeya Wêranşarê ya ser bi Rihaya Bakurê Kurdistanê ve di çend salên dawî de piştî Girê Mirazan û Qûça Keçlê sêyemîn cih e ku bala miroveyetî û cîhanê dikşîne. Di kolandinên heta niha de gelek berhem û cihên dîrokî hatin dîtin. Berpirsên Wêranşarê jî hêvî dikin xebatên kolandinê zû birêve biçin, da ku ev cih bibe navendeke geştiyariyê.

Pispor pêşbînî dikin ev der jî wek Girê Mirazan ku dîroka wê vedigere berî 12 hezar salan, yek ji cihê herî kevin ê niştecîbûna mirovayetiyê ye.

Berî 2-3 salan Girê Mirazan li cîhanê di asta xwe de tekane cih dihate qebûlkirin. Bi van projeyan hat dîtin ku ji rojhilatê Rihayê heta rojavayê wê gelek cihên hevdem û pêwendiya wan bi Girê Miraza re hene. Ev ji bo jinûve nirxandina serdema Neolîtîk gelekî girîng e. 

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Mexter

**Mexter** gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Mexter gundekî Wêranşarê yê gelekî kevn e. Gund di destê eşîra Xidrekan de ye. Li vî gundî mirov kêm in, piraniya wan li bajêr dijîn. Gund di destê 5 birayan de ye, ji van ê mezin re dibêjin "Ehmedê mezin". Li dora gund gundên bi navê Tûlik, Cerdelî, Birêmî, Saqo û Tillag hene. Nêzîkî gund Riya Hevrîşimê (îpekê) heye.

Gund ji bo xwedî kirina sewalan gelekî fireh e. Li vî gundî bi piranî pembo, nîsk ,genim, ceh û ne bipiranî be jî zebeş, kelek, êmidî (şilingo), xitti, xiyar, acur û gelek fêkî jî lê tên çandin.

Li mexterê 30 hezar donim erdê çandinîyê û der dora 3 hezar donim ji erdê ji bo çêrê heye, xaniyên gundîyan bi prani ji kevirê reş û, pirketan hatina avakirin, di salên 2000 pêve li mexterê xaniyên ji beton, liser du qata hatine çêkirin, ruyê gund bi aliyekidin ve guherîye, erdên gund bi piranî avî ne, xebatkarên erdê liser birên artizênan di xaniyan di ji diminin

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Kela Dodika

**Kela Dodika** gundekî navça Rihayê Wêranşarê ye. Ew gundê cerdewanan e.
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Nîjer

**Nîjer** () dewletek li Afrîka ye. Li wir dora 22,3 milyon kes hene (sal: 2020). Paytextê xwe *[[Niamey]]* (bi kurdî: *Nîyamêyî*) ye. Nîjer di salê 1960 da serbixwe bû û xwe ji Fransa qetand.

## Erdnîgarî
Rûberê Nîjer nêzîkî 1,267 milyon km² ye. Nîjer di bakurê da digê Cezayêr û Lîbya, di rojavayê da digê Malî, di rojhilatê da digê Çad û di başûrê da Nîjêriya û Bênîn. Du sêyek ji dewletê li Sehra da ne.

## Dîn
Li Nîjer da 94 % dînê xwe Îslame, kesên din Xiristiyanî ne.

## Ziman
Zimanê fermî yê Nîjer fransî ye, hên li wir kes zimanê hausa dengdikin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Çarkelan

**Çarkelan** (bi tirkî:*Duran*) mezrayeke ser bi gundê Bileh, Colemêrgê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Ev gunde li dora gundên Bileh, Binevşiya, Gundik, Dêrzengil û Nîşê ye. Gund sala 1994ê bi destê leşkerên dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Xendek

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Xendek, Culemêrg|Xendek]]**, gundekî ser Culemêrgê ye.
* **[[Xendek, Hezex|Xendek]]**, gundekî ser Hezexê ye.
* **[[Xendek, Erxenî|Xendek]]**, gundekî ser Erxenîyê ye.
Kaniya Mehan

**Kaniya Mehan** (bi tirkî:*Oymak*) mezrayeke ser bi gundê Bileh, Colemêrgê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Mafka

**Mafka** (bi tirkî:*Atbaşı*) mezrayeke ser bi gundê Bileh, Colemêrgê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Bazê

**Bazê** (), gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Nifûs

## Mezrayên gund
# Alantûs
# Gocîcê
# Şavûte
# Tûvî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Kotranîs

**Kotranis** an jî *'Qotranis* (bi tirkî: *Ördekli*) gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

## Mezrayên gund
# Orîte
# Pixînk
# Îlîk
# Xerdelanis
# Xerûzan

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Baglica

**Baglica**
* gundekî Culemêrgê ye, binêrin *[[Baglica (gundê Culemêrgê)]]*.
* Gundekî Xesxêrê ye binêrin ''Baglica (gundê Xesxêrê).
Sergelî, Colemêrg

**Sergelî** (bi tirkî:*Derebaşı*) mezrayeke ser bi gundê Kelêtanê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Veregos

**Veregos**, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Geverê
Rezik

*Rezik () navçeyekê Amedê
*Rezik, gundekî navçeya Culemêrgê Gewerê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
* Rezik () gundekî Qoserê
Bêdawê

**Bêdawê** (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Ramses II

thumb|250px|Ramses II, Abû Sîmbel

**Ramses II**, fîrewnekî Misirê bû û bi navê Ramsesê mezin jî tê naskirin. Di salên derdora 1320 bz de ji dayik bû. Hukumdariya wî ji salên 1290 bz hetanî B.Z. 1224an yanî 66 salan dewam kiriye.

Kurê Setî I û neviyê Ramses I e. Li dijî Hîtîtan şer kir û gellek perestgeh avakirin. Ji van perestgehan yên herî navdar Abû Sîmbel e. Li cihina navê wî mîna "Ramesès" hatiye nivisandin û ji aliyê Yewnanan ve bi navê "Sésostris" tê naskirin. Piştî Şerê Kadeşê (B.Z. 1286) ê hemberî artêşa Mûwatallî yê Keyê Hîtîtan sînorê ser Orontê bi cih bû.

Hukumdariya wî ya 66 sala di dîroka Misira kevn de cihekî cuda girtiye.

Ramses II şeş cara zewiciye:

* Nêfertarî
* Iset-nofret
* Hênûtmîre, xûçka wî an keça wî ye.
* Maathornêferûre
* Bent-Anat, keça wî bû.
* Mêrîtamon keça wî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Fîrewn
Kategorî:Jidayikbûn 1300î b.z.
Kategorî:Mirin 1213 b.z.
Ankay

**Ankay**, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Bêgalte

**Bêgalte** an jî Bêgallte, **Bêgertê** () gundekî navçeya Culemêrgê Rûbarokê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rûbarokê
Alekan

**Alekan** (, ), gundekî navçeya Culemêrgê Çelê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çelê
Çeman

Çend cihên bi vî navî hene:
# Çeman (Bedlîs)
# Çeman (Qileban)
# Çeman (Hênê)
# Çeman, Motkî
Engesor

**Engesor** (, bi tirkî navê *Dalda* lê kirine) gundekî navçeya Bidlîsê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tetwanê
Avetax

**Avetax**, (, bi tirkî: *Kolbaşı*, *Oruçlu*, ermenkî: Havatax) gundekî navçeya Bedlîsê ya Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve di sala 1992an de hatiye valakirin. Lê piştî sala 2000an, bi xilasbûna rewşa awarte, şêniyên vî gundî ji metropol û bajarên Tirkiyeyê vegerane gundên xwe.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tetwanê
Gulpik

**Gulpik** (, ), gundekî ser Xîzana Bedlîsê ye. Gund di salên 90î de ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xîzanê
Hiset

**Hiset**, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Xîzanê
Basan, Şirnex

**Basan** navçeyeke parêzgeha Şirnexê a li Bakurê Kurdistanê ye. Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa navçeyê 11.915 kes e. Rûerda vê 466 kîlometre çargoşe ye. Bajêr ji kurdên eşîra Harunan pêk tê. Li gundên derdorê jî gelek gundên ku Şikak lê dijîn hene.

Navçe heta ku di sala 1990an de bi parêzgeha Şirnexê ve hate girêdan, bi parêzgeha Sêrtê ve girêdayî bû.

Di sala 1995an de, dema ku parêzgeha Şirnexê di rewşa awarte de bû, ew bû cihê komkujiya Basanê ku tê de 11 mêran jiyana xwe ji dest dan. Hewledanên komkujiyê ajansên JİTEM bûn. Heta çileya 2020an, ti kes ji ber komkujiyê nehatiye tawanbarkirin.

## Nîşe

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî
Elkê

**Elkê** () navçeyeke Şirnexê ye. Hejmara niştecihên bajêr 6586 û ya navçeyê jî 19.462 kes e.

## Nav
Elkê di nav berhemên klasîk ên Îslamî de wek Elqîy (أٌلقِي9 derbas dibe. Taybetî di berhema Yâqût el-Hamevî, Mu'cemul-Bûldan de wek Elkê derbas dibêje ;Kela Elkê girêdayî nahiyeya ez-Zevzana girêdayî hikûmdarê Mûsilê. Navê Bêşebap jî di çavkaniyên Osmaniyan de peyda dibin. Her çend bi wateya Erebî *mala ciwanan* bête zanîn jî îdîyek heye ku dibêje ji *Beth Şabath*a Aramî ye.

## Dîrok
Elkê di dîrokê de gelek şaristan dîtîne. Hurrî, Mîtanî, Asurî û Urartuyî li vê derê di dîrokê de desthilat bûn. Ev herêm di navbera Persan û Bzansiyan de bû. Dema hatina Îslamiyetê de ev herêm di bin desthilata Sasaniyan de bû. Di dema xelîfe Omer de ket bin destê mislimanan. Paşî ket bin destê Emewiyan û Ebbasiyan. Her wisa şaristanên Eyyubiyan, Selcukiyan, Mongolan jî dît. Di dema Osmaniyan de girêdayî sencaqa Hekarî bû. Piştî Osmaniyan jî, di dema dewleta Tirk de Hekarî sala 1936ê de bû parêzgeh û Elkê jî bû navçeya Hekariyê. Sala 1990ê de jî piştî parezgehabûna Şirnexê, bû qezaya Şirnexê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî
Şoreş (hunermend)

**Şoreş** di sala 1978an de li Diyarbekirê hatiye dinê. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Diyarbekirê xwendiye. Bi piştre li bajarê Wanê Zanîngeha 100. Beşa Perwerdeyiya Muzîkê xwendiye û xelas kiriye. Di sala 1996an de li saziyeke çanda Kurdî (Med-Kom) de dest bi muzîke dike. Piştî demekê li Navenda Hunerî ya Dîcleyê xebatên xwe yên muzîkê didomîne. Demekê bi Koma Dengê Aşitî re û bi endamên Koma Dengê Azadî re dixebite. Di sala 2005an de bi navê “Fîsqaya”yê albumeke Kurdî çêkir.
Stranênku di albumê de cih girtine ev in; Fîsqaya, Rozerîn, Tûzik, Hemdila, Gulîzer, Bêrîvan, Ne Go Erê Ne Go Na, Nebû.

Kategorî:Hunermend
Ferheng: Kurdî-Tirkî (Gazî, 2006)

frame|Ferhenga Mustafa Gazî
**Ferhenga Mustafa Gazî** ferhengeke kurdî-tirkî ye.

Enstîtuya Kurdî ya Amedê di meha tebaxa 2006an de ferhengeke kurdî-tirkî çap kir. Nivîskarê ferhengê Mustafa Gazî ye. Ferheng li ser herêma Qerejdaxê û xebateke taybet e. Ferhenga Mustafa Gazî ji bo enstîtuyên kurdî, zimanzanan, etîmologan û hwd. nimûneyeke balkêş e. Ferheng sed û heftê rûpel e û tê de ji heft hezarî zêdetir bêje û bi sedan biwêj hene.

## Çavkanî

Tirkî
Études kurdes

***Études kurdes***, kovarek agahî û lêkolînên li ser gelê kurd e. Ji aliya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ve tê çêkirin. Kovar bi pirramanî ye û di nava beşên xwe de jî ev raman hatine nivîsandin.

Ev kovar ne bi taybetî ji xwendekarên zanîngehê re ye. Lê, di koverê de ji bo çûyîna armanca ê xwe diyarkirî, kovar bipêşaniye xwe dide xwendevanên nivîs ên bilind.

## Girêdanên derve
* Titres Etudes Kurdes Malpera fermî bi fransî ye.

Kategorî:Kovarên lêkolînê
Simanis

**Simanis**, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Şaxê
Ferhinis

**Ferhinis** an jî **Ferhenis** (navê gund bi tirkî *Övecek* lê kirine), gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şaxê
Ezdinan

**Ezdînan**, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Şaxê
Kelehê

**Kelehê**, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Krecewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kercewsê
Malêsavûwar

**Malesavûwar**, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Miksê
Kela Elodîno

thumb|270px|Kelê ji paş ve.
**Keleha Elodîno** (), gundekî Heskîfa Batmanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gundekî li kêleka Çemê Dîcleyê li blindahiyekê hatiye avakirin, li aliyê rojhilat gundê Mirdesê, li yê rojava jî gundê Qentar heye. Li gund keleheke gelek kevn lê hilweşiyayî heye.

Debara gundiyan bi granî bi xwedîkirina heywanan e. Li kêleka çem li çend zeviyên biçûk zad jî dihê çandin.

## Galerî

Wêne:Kelê-Heskîf.jpeg|Kelê ji paş ve.
Wêne:Tahtên Elodîno 2016.JPG||Tahtên Elodîno 2016.
Wêne:Tahtên Elodîno.jpg|Tahtên Keleha Elodîno.


Kategorî:Gundên Heskîfê
Merdîs

**Merdîs**, **Mirdês**, **gundê Merdîsê**, **gundê Mirdesê** (1946: *Merdis*; ), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

thumb|çep|Pira Mirdesê

Kategorî:Gundên Heskîfê
Berdehol

**Berdehol** (, , ), gundekî bi navçeya Kercewsa Batmanê ve girêdayî ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Qismekî mezin ên gundiyan barkirine navenda Êlihê (Batmanê).

Berdehol ji Batmanê 95 km û navçeya Batmanê Kercoşê 35 km dûr e. Di sala 1993an de gund ji destê dewletê hate vala kirin. Berî ku were valakirin dora 90-100 mal tê de dijiya û jiyana xwe tê de derbas dikir. Heştwan (bi tirkî: *Çalışkan*), Êzdara (bi tirkî: *Dereli*) û Xerbekûr (bi tirkî: *Palamut*) cîrane Berdeholê ne. Di navbera çiyayî mava de ye. Geliyê hewka di neqebêna Berdehol û Xerbekûr de ye.

Neqebêna Berdehol û Heştwan û Êzdara jî deştê. Aboriya ve pir cotkari bû lê belê ye ku heywana ji xwedî dikin hebûn.

Piştî ji deste dewletê hate valakirin û kedexe kirin. Gundiyan pir malên xwe bar kirin Batmanê. Di sala 2003a de kedexe rabû. Gundî çarekî dî vegerane ser milkê xwe. Gund ji deste gundiyan hate avakirin. Extiyarên berê vegerane gund û vega ji 20-25 mal di gund jiyane xwe derbas dikin û aboriya xwe berdewam dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kercewsê
Bêcirman

**Bêcirman** (), gundekî girêdayî navçeya Kercewsê ye. Bêcirman her çiqasî wekî gelek gundên cîran nehatibe vala kirin jî rewşa ku niha a tê de ye zêde nebaş e. Yek ji van tiştên nebaş windakirina nifûsê ye. Salên ku di gund de şer û berberî hebû qismekî gund ji ber tehdeyî û neçariyê barkirin qezaya Misircê () ya sêrtê.

Û ji ber bûyerên çeşîtdar nifûsê dide bajarên mezin û navenda wilayetê (Batman).
Li gundî tirba Seyîd Bilal jî heye. Bi hezaran insan meha îlonê hefteya duyemîn de têne vê ziyaretgehê Û serdana Seyîd Bilal.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kercewsê
Hermêsê

**Hirmesê** an jî **Hermêsê** (), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kercewsê
Zivinga Abirbinya

**Zivinga Abirbinya**, gundekî bi ser navçeya Êlihê Kercewsê ve ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kercewsê
Bilexşê

**Bilexşê** (), gundekî girêdayî navçeya Kercewsê ye ku di sala 93 yan de ji aliyê dewletê ve hatiye valakirin. Di wextê valakirinê de bi qasî 55-60 xanî lê hebûn. Nifûsa gund piştî valakirinê bi giştî li navenda wilayetê (Batman) bi cih bûne.

Cîranên gund Bêcirman, Heştwan, Seyara û Xanika ye. Gundên wek seyara û heştiwan jî bi bilexşê re eynî aqûbetê behr dikin. Ango ew jî ji aliyê dewletê ve hatine şewitandin. Bilexş, gundekî berav û bişînahî bû. Piştî valakirina gund rezên gundiyan û şînahiya mayî ji aliyê eskerên qereqola bêcirman ve hate şewitandin. Her çiqasî piştî salên 2000 an ji aliyê dewletê ve ji bo vegera gund sozên arîkirinê hatibe dayîn jî ev pêk nehatin. Dîsa li wilayetê (Batman) hilbijartina muxtêr û ezayan pêk hat. Di hin belgeyên fermî de ji ber vê yekê gund wek ava xuya dike. Lê di rastiyê de gund di halekî kavil de ye. Piraniya gundiyan li batmanê bi cih bûbin jî li herêma îç Anadolî, Akdenîz û marmarayê jî bilexşiyên bicihûwar hene.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kercewsê
Çalikê

**Çalikê**, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kercewsê
Resûlê Qereqoçanî

Navê rasteqîn yê nivîskar-wergervanê **Resûlê Qereqoçanî** Resûl Yildirim e. Li Gundê Miramed ya Kovancilar a Xarpêtê hatiye dine. Xwendina xweyi pêşin li Miramedê ya navîn ji Li îmam Hatîp Lisesi ya Xarpêtê kiriye. Jiber dîtin û ramanên xweyî polîtîk berî qedandina dibistanê, jê hatiye avêtin. Demekê li gundan feqîtiyê kiriye. Paşê bi awayeki dijwar, Li Germenîstanê bûye penaber.

Li Germenistanê ji ber xebatên xweyî polîtîk hatiye girtin. 4 Sal di Girtîgehê de maye. Ji ber ku di girtîgehê de Încil û hinkariya Îsa Mesihnas dike, baweriya xwe bi Îsa Mesih ve tîne. Di sala 1987'an de dest bi wergera Încil û Pirtûka Pîroz dike. Tevi Mehmet Sait ALPASLAN vê xebata xwe di sala 2002'an de dibe serî. Nuha li ser werger û weşandina Pirtûka Piroz dixebite.

Zewiciye û bavê sê zarokî ye û li Germenîstanê dijî.

Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Wergêr
Îsmaîl Xeyat

**Îsmaîl Xeyat** wênesazê kurdek navdar e. Sala 1944ê da li Xaneqînê da dayik bû.

## Biyografî

* 1965 - Endamê Rexistinê Artîstan Irakî bû.
* 1966 - Dîploma Zaningeha Mamostêyan - Baakouba.
* 1980 - Endametiya Rêxistinê Navnetewî ên Artistan.
* 1991 - Piştî 24 salên ku di xizmeta perwerdê Navnetewî de xwe şûnde kişand
* 1992 - Salek pistî, rêvebiriya beşa Wênesaziya Karên Çandî digire.
* 1998 - Ew li Silêmanî çavdêrê Hunerên Plastîkî ye

## Girêdanên derve
http://www.ismailkhayat.com/ 

Kategorî:Wênesaz
Hergemo

**Hergemo** (, ) gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Gundekî kevn e. Çar taxên wi heye. Lê gund wisa kevn e ko menzelê wî de nav her çar taxan de dimîne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezoyê
Papor

**Papor** (, ), gundekî ku bi navçeya Hezoya Batmanê ve girêdayî ye. Ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezoyê
Herend

**Herend**, **gundê Herendê** (bi tirkî: Acar''), gundekî ser Sasona Batmanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Qabilcewzê
Herîb

**Herîb**, **Herib**, **gundê Herîbê** (bi tirkî: *Balbaşı*) gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Qabilcewzê
Sêbanê

**Sêbanê**, **gundê Sêbanê** (, bi tirkî: *Karameşe*) gundek e ku bi Qabilcewza Batmanê ve girêdayî ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qabilcewzê
Cacas

**Cacas** (), bajarokekî ser navçeya Qabilcewza Êlihê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Gotinekî pêşiya heye dibêjin. Cacasa Xiya, Şînasa Qulpiya, Eynerasta Xerziya. Demek berê Cacas gula xiya bû. Navenda Xiya Cacas bû. Lewra heft bavê xidê ku ji wan re tê gotin: Hemedî, Seydê, Silêmîn, Elê, Hisê, Laçê, Bavê hefta wareş çuye. Di wir de dijiyan.

Ji ber vê yekê daw o dozên gundê Xiya li Cacasê dihatin dîtin. Cacasê gundekî gellek kevn o dîrokîye ji dewrekî kevn de bûye nahiye. Dibêjin heft dêr o heft kanî di Cacasê de hene. Kanî vêga jî hene le belê dêr xerabûne dewsawan hê kifşe. Zemanê berê gundê roma bûye, ne gundê ermeniya bûye.

## Taxên Cacasê
Taxên Cacasê ev in:
* Gerexîl
* Melkîşka
* Polayê
* Somiqê
* Ardê
* Ma'bê
* Malê Seydê
* Malê Silêmîn
* Tayê Sêvî
* Tawiyê

## Gundên li derdora Cacasê
* Helîsê
* Sêxika
* Heştêrê
* Tanzê
* Permisê
* Kêxanî
* Qeysêr
* Sinda
* Mehmedka

Ev her sê gundên paşî girêdayî bi navçeya Pasûrê ve ne.

## Gelhenasî

## Projeyên avakirina bendavan li herêma Cacasê
Di navbera wan de du heb çem debas dibin li Cacasê bı hev digîjin o diherikin ser bendava Mala Badê.

Dibêjin îro Cacas weki berê ne xweş e. Lewra xweşî bi însanetiyê ye bi biratiyêye xweşî bi yekîtiyêye bi rastiyêye ku evana tinebin hizûr tineye. Ku hizûr tinebe, xweşî li kur heye?

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qabilcewzê
Şêxhamza

**Sêxhemze** (), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Qabilcewzê
Herdayê

**Herdaye**, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Qabilcewzê
Gomik (cudakirin)

Çend cihên bi vî navî hene:
* **[[Gomik, Îdir|Gomik]]**, gundekî ser Îdirê ye.
* **[[Gomik, Kaxizman|Gomik]]**, gundekî ser Kaxizmanê ye.
* **[[Gomikan|Gomik]]**, gundekî ser Xinûsê ye.

## Binêre
* Komik
* Gom
Antarktîka

thumb|Antarktîka li cîhanê da
thumb|Alê Antarktîka
**Antarktîka** yan jî **Antarktîk** () yek ji parzemînên dinyayê ye. Li başûrê dinyayê dikeve û parzemîneke bêşêniye, ango ji xeynî zanîst û lêkolîneran kes lê najî. Li başûrê Okyanosya û Afrîkayê dikeve.

Ji vir bi qasî 200 sal berê Charles Wilkes da pejirandin ku Antarktîka ne tenê derya û bûz e, parzemînek e. Rûbera vê parzemînê 14 Milyon km² ye. Rûyê Anktarktîkayê ji bûzê (cemedê) ku stûriya wê ji 2.000´î heya 4.335m ye dagirtiye. Gelek giravên ji bûzê hene û hin ji wan salê 1-3m tevdigerin. 92 % buzê tevahiya dinyayê li Antarktîka ye.

Ev parzemîn a herî sar e. Germahî -20 heya -70C ye. Li perên parzemînê gelek ajal dijîn. Wekî Pengûen, Fok hwd.

Herçendî li Antarktîka niştecih nînin jî koda têlefonê ya Antarktîkayê +672 ye. Herwekî kodê Înternetê da jî *.aq* ye.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Girêdanên derve


Kategorî:Cîhan
Kategorî:Parzemîn
Charles Wilkes

thumb|rast|Charles Wilkes
**Charles Wilkes** (jdb. 3. nîsan 1798 li New York; m. 8. sibat 1877 li Washington) kaşîfekî Emerîkayê ye û bi keşfkirina Antarktîkayê tê nasîn.

Cihê ku Wilkes li Antarktîkayê derketibû reşayiyê navê wî lê hatiye danîn, ango Wilkesland.

Di sala 1844an da pirtûkek ku têda qala riwîtiya xwe dike weşand.

Kategorî:Jidayikbûn 1798
Kategorî:Keşifvan
Kategorî:Mirin 1877
Krîstofor Kolumbus

**Krîstofor Kolumbus** an jî **Krîstof Kolomb** (bi latînî: *Christophorus Columbus*, bi genovîzî: *Christoffa Corombo*, bi îtalî: *Cristoforo Colombo*, bi portûgalî: *Cristóvão Colombo*, bi ketelanî: *Cristòfor Colom*, bi spanî: *Cristóbal Colón*; *di navbera 25ê çiriya pêşîn û  li Genova; m.  li Valladolidê, Spanya) yek ji kaşîfên navdar e û ji bo key Ferdinandê Aragonê û keybanû Îsabela Kastîlyayê kaşîfî kiriye. Kolumbus bi keşfkirina parzemînên Amerîkayê tê nasîn.

## Jiyana Kolumbus
Li ser jiyana wî gelek nayê zanîn. Debavên wî Domenico Colombo û Suzanna Fontanarossa cihûyên spanî-ketelanî ne. Dema 14 salî ye korsanî dike, dû re dikeve rêwîtiyê deryayê, diçe girava yewnanî ya Xiyosê. Di sala 1476an de dema portûgalî li dijî genovayiyan şer dikin Kolumbus alîkariya portugaliyan dike, diçe Lîzbonê, serbajarê Portûgalê. Di sedsala 15-em de Lîzbon navenda giring a bazerganiyê ye û li bajêr gelek keştîvan, stêrnas, erdnîgarînas û zanyarên cuda cuda kom dibin.

Dema Kolumbus 27 salî ye jin tîne. Jina wî, Felipa Perestrello e Moniz, keça malbateke bijarte û giring e, bavê wê kaptanekî navdar e. Piştî zewacê li girava Madeira bi cih dibin.

Di 1484an de Kolumbus ji keyê Portûgalê Joao II re planên xwe yên rêwîtiyê pêşkêş dike, lê key pê bawer nake û naxwaze alîkariya Kolumbusî bike. Di dawiyê de key Ferdinand û keybanû Îsabela (yên Kastîlya û Aragonê) bala xwe didinê û alîkariya wî dikin.

Di 3ê tebaxa 1492an de ji bendera spanî Palosê didin rê: keştiya ku li bin fermandetiya Kolumbus Santa María û du karavelên din ên bi navê Pinta û Niña (*Nînya* bilêv bikin). Bi tevayî 120 meriv derdikevin vê rêwîtiya pêşîn a ber bi Amerîkayê.

### Rêwîtiyên wî
thumb|200px|Çar rêwîtiyên Kolumbus.
Yekem sefera Kolumbus ji  de heya  didome. Ji vê seferê serkeftin çênabe. Di ´î de Kolumbus "Cîhana Nû" ango parzemînên Amerîkayê keşfdike. Navê Hindistanê () pê vedike. Lewra niha ji niştecihên resen ên vê dinya nû re "îndiyan-hindistanî" tê gotin. Herwekî navê herêmeke federal a DYA jî wisa ye.

Mixabin ev keşfa nû dibe sedem ku gelên "îndiyan" an gelên "çermesor" bên qirrkirin û dîlgirtin. Ewropî piştî ku "Cîhana Nû" tê vedîtin, pêl bi pêl dimeşin parzemînên Amerîkayê û li wir bicihdibin û tevkujiya çermesoran dikin. Keşfa Kolumbus him riya bicihbûna Amerikayê vedike, him jî dawî li şarezayiyên çermesoran tîne. Ewropayî ji bo zêr û dewlemendiyê bi deh milyonan mirovên herêmî dikujin.

## Çavkanî
* David Crystan (1994). The Cambridge Biographical Encyclopaedia. Cambridge University Press, Cambridge.

Kategorî:Jidayikbûn 1451
ên spanî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1506
Kategorî:1492 li Amerîkaya Bakur
Îslenda

**Îslenda** (bi îslendî: *Ísland*) dewletek giravî li ser herêma Nordîk ye, ku di navbera Okyanûsa Atlantîka Bakur û Okyanûsa Arktîk de ye, li ser Kevirê Atlantîka Navîn di navbera Amerîkaya Bakur û Ewropayê de. Ew ji hêla çandî û siyasî ve bi Ewropa û welatê herî kêm niştecîh ê herêmê ve girêdayî ye. Paytext û bajarê wê yê herî mezin Reykjavîk e, ku dora 36% ji nifûsa 380,000 niştecîhên wî welatî ye. Zimanê fermî yê welêt îslendî ye.

Îslenda di navbera lewheyên tektonîk de li ser şikestinekê ye, û çalakiya wê ya jeolojîk geyzer û teqînên volkanîkî yên pir caran pêk tê. Navxweyî ji deştek volkanîkî pêk tê ku bi zeviyên qûm û lava, çiya û cemedan ve tê taybetmendîkirin û gelek çemên cemedî di nav deştên nizm re diherikin deryayê. Îslenda ji hêla Çeka Kendavê ve germ dibe û xwedan avhewa nerm e, tevî ku li başûrê çembera Arktîkê ye. Dirêjbûn û bandora wê ya deryayî havînan sar dihêle, û piraniya giravên wê avhewayek polar heye.

Li gorî destnivîsa kevnar Landnámabók, rûniştina Îslendayê di sala 874an de dest pê kir, dema ku serekê norwêcî Ingólfr Arnarson bû niştecihê yekem ê giravê. Di sedsalên paşerojê de, Norwêcî, û hindiktir jî skandînaviyên din, koçî Îslendayê kirin, bi xwe re janên (ango xulam an jî xulam) yên bi eslê xwe ji gelê galî anîn.

Heya sedsala 20an, Îslenda bi giranî xwe dispêre masîgiriyê û çandiniyê. Pîşesazîkirina masîvaniyê û alîkariya Plana Marshall piştî Şerê Cîhanî yê Duyem bextewarî anî, û Îslenda bû yek ji neteweyên herî dewlemend û pêşkeftî yên cîhanê. Di sala 1994an de ew bû beşek ji Qada Aborî ya Ewropî, ku aboriya xwe di sektorên wekî darayî, biyoteknolojî, û çêkirinê de bêtir cihêreng kir.

Îslenda li gorî welatên din ên OECD, xwedî aborîya bazarê ye ku bi bacên nisbeten kêm e û her weha endametiya sendîkayên herî bilind li cîhanê. Ew pergalek refaha civakî ya Nordîk diparêze ku lênihêrîna tenduristî ya gerdûnî û perwerdehiya sêyemîn peyda dike. Îslenda di danberhevên navneteweyî yên performansa neteweyî de, wek qalîteya jiyanê, perwerdehî, parastina azadiyên sivîl, şefafiya hukûmetê, û azadiya aborî, pir rêz digire. Ew xwedî nifûsa herî piçûk a endamên NATO ye û yekane ye ku bê artêşek domdar e, ku tenê xwedan parêzvanek behrê ya sivik e.

## Nifûs

## Çavkanî
### Nîşe

### Jêder

## Girêdanên derve

* Rûpelê Îslendayê (bi inglîzî)

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên endamê NATOyê
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1944an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê
Çay

Çend wateyên vê peyvê hene:

* **[[Çay (vexwarin)|Çay]]**, vexwarin û riwek.

#### Gund
* **[[Çay, Sason|Çay]]**, gundekî Sasonê.
* **[[Çay, Macîran|Çay]]**, gundekî Macîranê
Amazon

**Amazon** yan jî **Çemê Amazonê** (bi spanî: *Río Amazonas*, portûgalî: *Amazonas*), çemekî mezin e li Amerîkaya Başûr. Çemê Amazonê yek ji çemên herî dirêj ên cîhanê ye ku ji çiyayên Andê yên Peruyê derdikeve û dirije Okyanûsa Atlantîkê. Dirêjiya çem 6.400 kîlomêtre ye. Ava Amazonê ji çemên herî mezin ên cîhanê wekî Çemê Mîsîsîpî, Nîl û Yangtzeyê zêdetir e. Firehiya Amazonê li cihê ku diherike Okyanûsa Atlantîkê, 300 kîlomêtre ye.

## Etîmolojî
Amazon di destpêkê de ji hêla Ewropiyan ve wekî Marañón dihat zanîn û beşa peruyî ya çemê îro jî bi wî navî tê zanîn. Paşê bi spanî û portûgalî wekî *Rio Amazonas* hatiye pênasekirin. Navê *Rio Amazonas* hate ragihandin piştî ku şervanên xwecihî di êrîşa seferek sedsala 16an de ku li Francisco de Orellana çêbûye, lê hatiye kirin.
## Dîroka Amazonê
### Dîroka jeolojîk
Lêkolînên jeolojîk ên vê dawîyê destnîşan dikin ku bi mîlyonan salan çemê Amazonê berevajî diherikî - ji rojhilat ber bi rojava ve. Di dawiyê de Çiyayên Andê ava bûn, herikîna wê ber bi Okyanûsa Mezin ve asteng kir û bû sedem ku ew rê li ber devê xwe yê niha yê li Okyanûsa Atlantîk biguherîne.
### Serdema berî kolombiyan
Di dema ku gelek arkeologan jê re qonaxa damezrandinê digotin, civakên amazonî bi di derketina pergalên çandiniyê yên bilind ên Amerîkaya Başûr de bûn. Di dema ku gelek arkeologan jê re qonaxa formasyonê digotin de, civakên Amazonî di derketina pergalên çandiniyê yên bilind ên Amerîkaya Başûr de bi gelemperî beşdar bûne. Bazirganiya bi şaristaniyên andî re li qadên avên serê li çiyayên Andê, ji bo pêşkeftina civakî û dînê ya şaristaniyên mezintirîn ên mîna muisca û înkayî de alîkariyek bingehîn ava kir. Niştecîhên mirovan ên destpêkê bi gelemperî li ser girên nizm an zozanan bûn.

Girên Shellê delîlên pêşîn ên niştecîbûnê bûn ku ev girên bermayên mirovî (çopê) temsîl dikin û bi giranî di navbera 7500 û 4000 salên  de ne. Ev gir bi çandên serdema seramîkê ve têkildar in ku heta niha tu Girên Shellê yên berê serdema seramîkê ji aliyê arkeologan ve nehatibûn belge kirin

### Hatina ewropiyan
Di adara sala 1500an de Vicente Yáñez Pinzón ê spanî yekem ewropî ya belgekirî bû ku bi keştiyê xwe hatiye çemê Amazonê. Pinzón navê çemê danî *Río Santa María del Mar Dulce*, ku paşê bi *Mar Dulce* ("Deryaya Şîrîn") hate kurtkirin. Keşifgerekî din ê spanî, Francisco de Orellana, yekem ewropî bû ku ji koka çemên jorîn, ku li çiyayê Andê, li ber devê çem in, geriyaye. Tê texmînkirin ku navê *Amazonas* ji şervanên xwecihî yên ku êrîşî vê seferê kirine, bi piranî jin bûn, hatiye wergirtin, ku De Orellana şervanên jin ên efsanewî yên Amazon ji çanda kevnar a helenî ya li Yewnanistanê tîne bîra De Orellana.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Çem
Kategorî:Çemên Amerîkaya Başûr
Yangtsê

[thumb|290px|Yangtsê, çemê herî dirêj ê Asyayê, ji [Tîbetê diherike ber bi rojhilatê Çînê û nêzîkî bajarê Shanghai dikeve deryayê]]
**Yangtsê**, yan jî **Çemê Yangtsê** piştê Çemê Nîlê û Çemê Amazonê sêyem çemê herî mezin a cîhanê ye. Beşên wî yên herî kevn di sedsala 5an a beriya zayînê de ji aliyê avê ve hatine çêkirin. Dirêjiya çem 6.300 kîlomêtre ye û çemê herî dirêj a parzemîna Asyayê ye. Çemê Yangtsê sinorê başûr ê çanda kevnar a çînî ye ku dikeve navbera çemê zer a li bakur û çemê dirêj a li başûr.

Yangtz di dîrok, çand û aboriya Çînê de roleke mezin lîstiye ku bi hezaran salan e çem ji bo av, avdanî, paqijî, veguhastin, pîşesazî, kivşekirina sinoran û ji bo parastina şeran hatiye bikaranîn. Deltaya Yangtze ya dewlemend bi qasî ji %20 ê GDP ya Çînê pêk tîne. Bendava Sê Newala li ser çemê Yangtze santrala hîdro-elektrîkê ya herî mezin a cîhanê ye. Di sala 2014an de hikûmeta Çînê ragihandiye ku ew torgilokek veguheztinê ya pir-ast ava dikin ku ji rêhesin, rê û balafirgehan pêk tê ku li kêleka çem kemberek aborî ya nû tê avakirin.

Yangtze di nav cûrbecûr ekosîsteman re diherike û ji bo çend cureyên endemîk ku di xetereyê de ye jîngeh e ku di nav de Aligatorê çînî, Porpoza bê perçik û Masiya Yangtzê, hene. Di heman demê de çem jingeha Delfîna Çemê Yangtze ya windabûyî bû.

## Erdnîgarî
thumb|290px|Nexşeya şaxên avdana Çemê Yangtsê
Çem ji çend şaxên li rojhilatê Deşta Tîbetê derdikeve ku ji du ji wan şaxan bi gelemperî wekî "çavkanî" ya çem hatine binav kirin. Bi kevneşopî hikûmeta Çînê çavkaniya çem Çemê Tuotuo li binê cemedek ku li rojavayê Çiyayê Geladandong li Çiyayê Tanggula ye nas kiriye. Ev çavkanî li koordînata  tê dîtin û çavkaniya herî bilind e ku 5.342 mêtre bi ser asta deryayê ve dikeve. Çavkaniya rastîn a Yangtzê, ji hêla hîdroolojîkî ve dûrahiya çemê herî dirêj ji deryayê ye û li Girê Jariyê li serê Çemê Dam Qu ye. Çavkanî bi qasî 325 kîlomêtre dikeve başûrê rojhilatê Geladandongê. Ev çavkanî di dawiya sedsala 20an de hatiye dîtin û li koordînat a  cih digire û bi bilindahiya 5.170 mêtre bi ser asta deryayê ve dikeve. Çavkanî li başûrê rojhilatê bajarokê Chadan a parêzgeha Zadoi ya Prefektora Yushu ya Qinghaiyê ye. Wekî çavkaniya giyanî ya dîrokî ya Yangtzê, çavkaniya Geladandong hêj jî ji ber vedîtina çavkaniya li Girê Jariyê bi gelemperî wekî çavkaniya Yangtzê tê binav kirin.

## Galerî

Wêne:The Qutang Gorge along the Yangtze river.JPG
Wêne:Qutang Gorge on Changjiang.jpg
Wêne:Wu Gorge on Yangtze.jpg
Wêne:Xiling Gorge along Yangtze.jpg
Wêne:Xiling Gorge along Yangtze.jpg
Wêne:A container carrier on yangtze.jpg
Wêne:A vehicle carrier on yangtze.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Çemên Çînê
Mîsîsîpî (çem)

[thumb|Tejaneya Mîsîsîpî, çem ji bakur ber bi başûr (DYA) ve diherike û li [New Orleans dikeve nav Kendava Meksîkê]]
**Mîsîsîpî** anku **çemê Mîsîsîpî** (bi îngilîzî: *Mississippi River*), çemekî Amerîkaya Bakur e. Bi piranî li nav axa DYAyê (98,5%) û hinek jî di nav axa Kanadayê de ye. Mîsîsîpî bi zimanê amerîkiyên resen ên anishinaabe tê wateya "Çemê Mezin". Dirêjiya rûbarê Mîsîsîpî 6.051 km ye û li New Orleansê dikeve Kendava Meksîkê.

## Pêşangeh

Wêne:Lake Itasca Mississippi Source.jpg|Kaniya rûbarê Mîsîsîpî gola Itasca ye.
Wêne:Mississipi River - New Orleans.JPG|Çemê Mîsîsîpî nêzîkî New Orleansê.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Çemên DYAyê
Mêkong

**Mêkong** yan jî  **çemê Mêkong** çemekî başûr-rojhilatê Asyayê ye. Sêyemîn çemê drêj ê Asyayê û Heştemîn ê cihanê ye. Dirêjiya Mêkongê 4.500 km. ye.
Mêkong, ji nava Tîbetê dest pê dike û di Çîn, Myanmar, Laos, Taylenda, Kamboca û Viyetnamê re derbas dibe.

Kategorî:Çem
Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Kambocayê
Kategorî:Çemên Laosê
Kategorî:Çemên Myanmarê
Kategorî:Çemên Taylendayê
Kategorî:Çemên Viyetnamê
Kongo (çem)

**Kongo** duyemîn çemê herî drêj ê Afrîkayê ye. Dirêjiya Kongoyê 4.374&nbsp;km. ye.

Kategorî:Çemên Afrîkayê yên navneteweyî
Pîran

Çend cihên bi vî navî hene:
;Navçe:
* **[[Pîran, Diyarbekir|Pîran]]**, navçeya Diyarbekirê

;Gund:
* **[[Pîran, Şemrex|Pîran]]**, gundekî Şemrexê ye
* **[[Pîran, Kop|Pîran]]**, gundekî Kopê ye
* **[[Pîran, Şankuş|Pîran]]**, gundekî Şankuşê ye
* **[[Pîran, Colemêrg|Pîran]]**, gundekî Xezekiyan î Colemêrgê ye.

;Eşîr:
* Pîran, eşîreke kurdan e

;Nihye:
* Pîran, parêzgeha Hewlêrê
Zuvêk

**Zuvêk**, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Bidlîsê
Zila

**Zila** gundekî Batman è ye. Ji ber ku di kubekî li vî gundî de şèx Mihemed radze, hemû kes jê re*Quba Zila* dibêjin.
 her sal duyemin ina gulane, gulan te pirozkirin. ji gelek b
ajaran kes ten vi gundi. 3 hefte ticarete dikin.
Qesrik

Çend gundên bi vî navî hene:

* Qesrik, Bidlîs
* Qesrik, Cizîr
* Qesrik, Dêrik
* Qesrik, Nisêbîn
* Qesrik, Şemrex
* Qesrik, Payizava
Seyfiyê

**Seyfiye**, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Bidlîsê
Behavs

**Behavs** ([sic], , bi tirkî: *Karabağ*) gundekî ku bi navçeya Misirca Sêrtê ve girêdayî ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Misircê
Cefan

**Cefan** an jî gundê **Cefanê** (, , bi tirkî: *Tulumtaş*) gundekî herêma Bamerdê ser bi navçeya Misirca Sêrtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Misircê
Jacques Cartier

**Jacques Cartier** (jdb. 31ê kanûna pêşîn, 1491 li Saint-Malo (Fransa); m. 1ê îlonê, 1557) deryavan û kaşîfekî navdar ê Frensî ye.

Wekî kaşîfê Kanadayê tê nasîn. Cartier gelek cih û gravên nû keşfkiriye. Deryavanekî serketî bûye. Ji keyê Frensayê Franz I. du keştiyan distîne û ji bo keşfkirina cihên nû roja 20ê nîsana 1534an ji bajarê xwe Saint-Malo diqete. Cartier heya sala 1544an gelek cih û gravan keşf dike.

Kategorî:Jidayikbûn 1491
Kategorî:Keşifvan
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1557
Kategorî:Sedsala 16an li Kanadayê
Xirbê

# Xirbê, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
# Xirbê, gundekî Dêrika Çiyayê Mazî.
# Xirbê Belek
Til, Misirc

**Tilê** an jî **Tila Navro** (), gundekî ku li sala 2020an li bin ava bendava ılısuyê mayî. Li herêma Bamerdê girêdayî navçeya Sêrtê Misircê bû. Li devera ku çemên dîcle û botanê dibûne yek nîvgiravek bû.

Li salên 90î ji aliyê dewleta Tirk ve hatibû valakirin.

Li gund kelehek û benderek ji bo kelekan hebû. Ji bo rêwîyên kelekê ku di navbera diyarbekir û mûsilê de seyahat dikin piştî heskîfê rawestgek bû. Sebeb nayê zanîn lê piştî sedsala 16em wek rawestgeh nehatîye bikaranîn, ihtîmal e ku ew wext bendera wê xira bûye.

Kategorî:Gundên Misircê
Dimserk

**Dimserk**, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Misircê
Destan (wêje)

**Destan**, berhemên ku kirinên awarte yên lehengan bi coş, şêweyekî dêlindêz tîne zimên û bi piranî ji gelek beşan pêk tên û helbestî ne. Wekî cureyekî herî kevin ê wêjeyî tê zanîn. Bi bêhtirên zimanên Ewropî, gotina "epos" tê bikaranîn, "epos" bi koka xwe ji zimanê Yewnanî hatîye. Destan, hêmanên mîtolojî, gotegot (efsane), zargotin (folklor) û dîrokî jî di nav xwe de dihewîne. Destan û çîrokên destanî, teşeyên wêjeyî ne ku ji çerxên herî kevin ve li her aliyê dinê ji bo kevneşopî ji nifşên nû re bête hilanîn, bi hevkarî (kolektif) hatine afirandin.

Cureyên destanan:Destanên siruştî,Destanên çêkirî

Çêbûna destanan:Serdema çêbûna destanê,Serdema belavbûna destanê,Serdema berhevkirina destanê

Kategorî:Çanda Asyaya Navendî
Kategorî:Wêje
Mose

**Mose** an jî **Mans** () yek ji navçeyên Ezirganê ye. Navê wê yî Mose (Mans?) di sala 1954 de ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye qedexekirin û navê *Çayırlı* hatiye danîn.

Navçe li bakurrojhilatê Ezirganê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.480 km² û bilindahî ji rûyê avê 1.520 m ye. Li dora navçeyê çiyayên Keşîş, Spîkor û Coşan hene. Gorî hejmartinên sala 2000 hejmara navenda navçeyê 6.547 û bi giştî jî 18.401 e.

Mans yek ji navçeyên Bakurê Kurdistanê ye. Dîroka herêmê dişibe wekî dîroka Dêrsim û Xarpetê. Di sala 1918 de herêm ketiye bin dagirkeriya dûgela Tirkiyê.

## Çavkanî
Mezra Şexan

**Mezra Şexan**, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Şêrwanê
Hesko

**Hesko** () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye. Hesko ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şêrwanê
Bestan

**Bestan**, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Hawêlê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Hawêlê
Xerxor

**Xerxor** an jî **Xerxûr**, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Xesxêrê
Bayîkan

**Bayîkan** (), gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Hawêlê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Gundî sê payî niha li navenda Bajaroka Weysil Qeranî rûdinên.

Kategorî:Gundên Hawêlê
Keleh

Çend wateyên vê peyvê hene:

#Keleh, Xesxer, Gund
#Keleh, Nisêbîn, Gund
#Keleh (Kelh), Qele, Kel
#Keleh (sedrenc), kevirekî sedrencê ye.
Bane Aziza

**Banê Aziza**, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Xesxêrê
Lîsteya Çemên Cîhanê

* Amazon
* Nîl
* Wolga
* Firat
* Dîcle
* Yangtsê
* Obûzin
* Mîsîsîpî-Mîsûrî
* Yênîsey
* Amûr
* Huáng Hé
* Mêkong
* Kongo
* Seine
* Don
* Dinyaper

Kategorî:Çem
Şêx Şehwelî

**Sehveli**, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Dihê
Kehniya Biyê

**Kehniya Biyê** (1946: *Kanibiyi*), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Di Dêruya Kureşan de ye.

Kategorî:Gundên Dihê
Çemê Zer

thumb|Hukou, sûlavek ji sûlavên Çemê Zer e. Rengê avên wî ji xîz û axê zerokî ye, ji ber vê hindê jê re dibêjin Çemê Zer.
thumb|Nexşeya Çemê Zer
**Çemê Zer** an jî bi çînî *Huanghe*, 黄河, bi pinyin: *Húanghé*, duyemîn çemê herî dirêj ê Çînê ye. Dirêjiya Huanghe 4.845 km ye. Çemê Zer dikeve kendava Bohaiyê ya Deryaya Zer.

## Girêdanên derve

Zer
Daran

**Daran**, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Dihê
Garisan

Çend peyvên bi vî navî hene:

;Eşîr
* **[[Garisan (eşîr)|Garisan]]**, Eşîra mazina ku li Dihê heta Xisxêrê (Pervari) dijin. Niha piraniya ve eşîretê li Sêrtê dijî. Garisi weki di pirtuka kamuran ali bedirxan de ji di helbesta Abdurrahmanê Garisî'de nivisi nîvî koçerin û nîvî ji demaninê (ango kurdên li gondan rudunin.) Garisî di şerê azadiyede wek hemû kurdên bakur zulmên mezin ji dewletê dîtiye. Ji ber vê sedeme hemû gundên Garisan hatine wala kirin. hejmarek mezin a Garisiyan koçê metropolên bajarên tirka bune.

;Herêm
* **[[Garisan (herêm)|Garisan]]**, navê herêmê ye ji ku ev herem ji çend gundên Dihê heta heft heşt gundên Xisxêre ji dinavda. navên gund : Tal,Tirya,Hut,Kevzin,Erkênd,Kuçnis,Xerxur e.
Nêhkê

**Nêhkê**, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Dihê
Kategorî:Gundên Şirnexê (navend)
Emtê

**Emtê** (1946: *Emti*, dû re bi romî navê *Gönülaldı* lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dihê
Parês

**Parês**, **Parêz** an jî **Parîs** (, ), gundekî bi ser navçeya Diha Sêrtê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dihê
Memira

**Memîra**, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye.
Ev gund li ser riya navbeyna Dihê û Şirnexê ye. Piraniya gundiyan ji gund derketibe jî gund ne vala ye. Gundî debara xwe bi sewalan û çandiniyê dike. Gundiyên derketîn di serîde Mêrsînê li gelek bajaran dijîn. Dewleta Tirk bi hemu cihên din ê Kurdan re navê Memîra jî di fermî da guherandîye û kiriye Gorendoruk lê bi hemu mirovên wê deverê ve bi Memîra tê zanîn û bi kar anîn.

Kategorî:Gundên Dihê
Turkiz

**Turkiz**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Şirnexê
Fêrisa

**Fêrisa** ango **Ferisan** (), gundekî Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Kategorî:Gundên Şirnexê (navend)
Banê Botuyan

**Banê Botuyan** (), gundekî Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Şirnexê (navend)
Şerefiya

**Şerefiya**, ango **Şerefiyan** () gundekî Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Şirnexê (navend)
Avka Masya

**Avka Masya** (), gundekî Şirnexê (Bakurê Kurdistanê) ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Şirnexê
Kategorî:Gundên Şirnexê (navend)
Zorava

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Zorava, Şirnex|Zorava]]**, gundekî Şirnexê.
***[[Siwîk, Xinûs|Zorava]]** ,gundekî Xinûsê.
* **[[Zorava, Gimgim|Zorava]]**, gundekî Gimgimê.
* **[[Zorava, Dêrika Çiyayê Mazî|Zorava]]**  (), gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî.
* **[[Zorava, Nisêbîn|Zorava]]** (), gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
* **[[Zorava, Qoser|Zorava]]**, gundekî Qoser.
Çala

**Çala**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
2- Gundekî êlihê ye.

Kategorî:Gundên Elihê
Kategorî:Gundên Şirnexê
Banê

**Banê** (), gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.

Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Neviya

**Neviya**, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Baseyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Basan
Kanîhejîr

**Kanîhejîr**, **Kanîhejîra**, **Kaniya hejîran** () gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Basan
Gerê

**Gerê** (), gundekî navçeya Basanê a parêzgeha Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Gundê Gerê yek ji gundên êla şikakan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Basan
Ziving

# Zivinga Hecîeliyan gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Baseyê.
# Zivinga Şikakan, (navê tirkî Ağaçyurdu lê kirine), gundekî navçeya Basan ya Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
# Zivinga Mendan (bi tirkî: Armutalan) gundekî navçeya Stewrê ye ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye.
# Ziving gundekî girêdayî navçedarîya Mangêşkê ya ser bi parêzgeha Dihokê ve yê, dikeve di navbera navçedarîyên Mangêşk û Bamernê de
# Ziving gundekî girêdayî navçedarîya Kanîmasê ya ser bi parêzgeha Dihokê ve yê, niha tenê şûnwarên wî mane.
# Ziving gundekî Efrînê ye.
# Zivinga Çelo gundekî navçeya Kerboran a ser bi Mêrdînê ve.
# Ziving  ( bi  tirkî: Eskimagara ) gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
# Zivinga Abirbinya, gundekî bi ser Kercewsê ve ye
# Zivinga Dirêj (), gundekî navçeya Midyadê ya bi ser Mêrdînê ve ye.
# Ziving, Pira Reş, gundekî bi ser Pira Reş a Ruhayê ye.
Derahine

**Dêrahînê** gundekî bi ser navçeya Şirnexê Elkê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Gundê Dêrahinê gundekî gelekî ciwan e, bi çiyayên xwe, ava xwe gelekî gundekî taze ye. Di gund de çar babik hene: Mala Nasir, Mala Bapîr , Mala Xarî , qebîla Hur . Ev qebîle di nava xwe de jî babik babik in û bi giştî 24 babik in.

Kategorî:Gundên Elkê
Bilbes

**Bilbês**, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye.Salên 1989 û heya 1995 ji alîyê dewleta nijadperestve xwest bê valakirin lê belê Bilbêsî'yan jî berxwedaneke bêhempa û bersiveke xurt da leşkerên xwînrej...

Kategorî:Gundên Elkê
Suxurpaşa

*'Suxurpaşa* gundeki gıredayı beşebaba navçeya şırnex e ya sala 90 jıber ku şere dujwar lı ve hereme qewimine hatiye şewitandın u xırakırın gundiyen suxurpaşa jıvır koçber bune adana mersin ceyhan antep van u gelek metropolen dın e tırkı suxurpaşa gundeki mamxuran a lı bıhare ku xezaya ye dewlemende mehvaniye li koçeren kıça sora şemskiya dike lı bıhare xeşiya zozanen suxurpaşa be şirove xeşin xedi kevne dirokeye gelek medeniyeta lı ve hereme mehvani kırıye heja ji bermayen va medeniyeta lıvır mane dirhe u mezelen wan nıhe jı lı vır berçavın.
Pirdoda

**Pirdoda**, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Pîrdoda taxekî gundê Feraşînê ye.

Kategorî:Gundên Elkê
Geznex

Geznex (Gaznakh)|thumb|250px
**Geznex** (bi suryanî : Gaznakh), gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Elkê
Hewsa Bekir

**Hewsa Bekir**, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Elkê
Delekan

**Delekan** an jî **Deleka**, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilabanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Qilebanê
Alos

**Alos** (bi tirkî: *Başarı*) gundek e li Çêrmûga Diyarbekirê (Bakurê Kurdistanê). Niştecihên vî gundî zaza ne.

## Navdarên gund
* Yılmaz Odabaşı, helbestvan.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çêrmûgê
Kiror

**Kiror** an **Giror** an jî **Geror** (), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

## Gelhenasî

## Mijarên têkildar
* Komkujiya Qilabanê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qilebanê
Sipazyan

**Sipazyan** gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilebanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Qilebanê
Bazyan

**Bazyan** (bi suryanî : Baznayé), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Navê wî bi tirkî *Doğan* lê kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qilebanê
Girê Çolya

**Girê Çolya** an jî **Girê Çoliya** (1928: *Giri Çölyan* (girê çeloyan), bi tirkî *Derebaşı*) gundekî navçeya Silopiyê ku bi Şirnexê ve girêdayî ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Silopiyê