Medya (herêm)

**Medya** herêmeke ji serdema hesinê bû ku li Rojhilata Kurdistan a îro bû ku wekê warê bingeha siyasî û çandî ya medan hatiye naskirin. Di serdema hexamenişê de herêm deverên îro ya Rojhilatê Kurdîstanê û beşek ji Azerbaycan a Îranê û rojavayê Teberîstanê di nav xwe de vegirtiye. Di bin desthilatdariya Hexamenişiyan de wekî satrapiyekê, sinorên Medyayê berfireh bûye û li bakur heta başûrê Daxistanê dirêj bûye.

## Dîrok
### Di dema medan de
thumb|250px|Siwariyeke bi "Cilê Medan"Di 678ê  de, Deyoses eşîrên medî yên Medyayê di bin sîwanekê de kom kiriye û yekem Împeratoriya Medyayê ava kiriye. Împeratoriya Med di serweriya nevîyê wî Kiyaksar (d. 625–585 ) de û bi hilweşandina Împeratoriya Asûriyan (612 ) re med bûye hêzeke girîng ê herêmê. Di sala 585ê  de herêma medan zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe dibe. Gava ku Kiyaksarî dimire Asteyax di 550ê  de derdikeve texta împeratoriyê ku bi vê awayê bûye keyê dawî ya Împeratoriya Medyayê.

### Di dema hexamenişî de
thumb|250px|Nameya Gencê kevirekî nivîsk e li Ekbatana ye tê de dibe. Nivîskên bi aliyê Daryûs û lawê wî Xeşeyerşa I ê hatiye çêkirin
thumb|250px|Salona Apadanayê, di xêzkirineke sedsala 5emîn  de leşkerên Faris û Med bi cil û bergên xwe yên kevneşopî hatine xuya kirin. (Med kulîlkên girover û pêlav li xwe kirine.)

Di sala 553 yê  de, Kûruşê Mezin, (qiralê faris), li dijî bapîrê xwe (qiralê Medî) Asteyax kurê Kiyaksar, serhildanek daye destpêkirin ku di dawiyê de wî di sala 550  de serkevtinek biryardar bi dest xistiye û di encamê de Asteyax ji aliyê esilzadeyên nerazî ve hatiye girtin û radestî Kûrûş kirine.

Piştî serketina Kûruş li dijî Asteyax, rêveberiya medan hilweşiyaye û rêveberiya heyî ya împeratoriyê dikeve destê xizmên wan ên nêzîk, farisan. Di împaratoriya nû de mediyan cihekî girîng girtin; di şer û pevçunan de li kêleka farisan sekinîn; beşdariyên wan ên ji bo di merasîmên qesrê, ji aliyê serwerên nû ve hate pejirandin ku di mehên havînê de li Ekbatanayê mane û gelek medên esilzade wekê karmendên, satrap û general hatine peywîrdar kirin. Di destpêkê de dîroknasên yewnanî Împeratoriya Hexamenişî re wekê Împeratoriya Med bi nav kirine.

Piştî kuştina desteserkarê împeratoriyê Bardiya, fravartîşekî medî (Phraortes) ku hatiye îdia kirin ku kurê Kiyaksar e, hewl daye ku împeratoriya medan vegerîne lê ji aliyê generalên faris ve têk çûye û li Ekbatanayê hatiye bidarvekirin (Darius I di nivîsara Behistun de). Serhildaneke din ê di sala 409ê berî zayînê de ku li dijî Darius II qewimiye demek kurt berxwe daye. Lê eşîrên îranî yên li bakur, bi taybetî kadusî, her tim bi pirsgirêk bûne ku di tomaran de behsa gelek seferên bêencam ên padîşahên paşîn ê li dijî van eşîretan hatiye kirin.

Di bin desthilatdariya Hexamenişî de welat li du sadrapitan hatiye dabeş kirin; li başur, Ekbatana û Rhagae (Rey îro li nêzîkê Tehranê), Medya an jî bi taybeti ku bi piranî wekê Medyaya Mezin dihat zanîn, digel Parîkaniyan û Ortokorîbantiyan di rêxistina Daryûsê Mezin de sadrapiya yanzdehem ava kiriye; li bakur, herêma Matîenî, digel çiyayê yên Zagros û Asûrî (li rojhilatê Dîclê), bi Alarodiyan û Saspûriyan re li rojhilatê Ermenistanê bû yek û satrapiya hijdehem ava kiriye.

Albanyaya Qefqasyayê (ku ji bakurê rojhilatê Azerbaycana îro û başûrê Daxistanê pêk hatiye) bi awayekê lez ji aliyê farisên hexamenişî ve hatiye îlheq kirin û di serdema paşîn de jî ketiye bin fermandariya satrapî ya Medyayê.

Ji ber ku yewnanan, Împeratoriya Hexamenişî wekê berdewamiya medan dîtiye û gelek kevneşopiyên qesra medan, cil û berg û sîstema wan a îdarî girtibûn, dema ku Ksenefon hatiye Nînovayê (401 ) di nivîsên xwe de bi piranî ji deverê wekê Medya binav kiriye.

### Di dema seleukî de
Li gorî Arrianusê Îskender, di havînê 330  de pîştî ku dagir kirina satrapiya Medyayê di 328  de generalê xwe yê kesekî bi navê Atropatê ku Daryûsê Mezinê IIIê bi satrap tayîn kir. Di parvekirina împeratorî de li Medyaya başûr ji Peithonê Makedonî re hate dayîn; lê bakurê ku ji bo generalên di nav mirasê Îskenderê de şer dikin ne pir girîng, Atropates re hate hiştin.

## Not

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên kevnar
Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Erdnîgariya dîrokî
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê

Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare
Kategorî:Serdema hesinî