open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Silvio Berlusconi

**Silvio Berlusconi** (jdb. li Mîlano ,Keyaniya Îtalyayê, m.12ê hezîrana Segrate /Mîlano , yek ji siyasetmedar û karsazên navdar û hemdemî yê Îtalyayê bû .

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1936
Kategorî:Karsazên ji Mîlanoyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2023
Kategorî:Serokwezîr
Kategorî:Siyasetmedarên îtalî
Kategorî:Siyasetmedarên ji Mîlanoyê
UTC-1

**UTC-1** yek Beşên Demjimêrê ye. Li ew dernan tê bikaranin;

* Kap Verde
* Gronland(Pişkî)
* Portekîz
* Azûran

## Girêdanên derve
* Find cities currently in UTC-1

Kategorî:Navçeya demê
UTC+6:30

**UTC+6:30** yek Beşên Demjimêrê ye. Li Awûstralya ji bo Giravên Coco û li Myanmar tê bikaranin;

Kategorî:Navçeya demê
UTC+7:30

**UTC+7:30** yek Beşên Demjimêrê ye. Li Singapûrê bi biharî de heta payîzî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn tê bikaranin;

Kategorî:Navçeya demê
UTC+12:45

**UTC+12:45** yek Beşên Demjimêrê ye. Li Zelanda Nû di Giravên Chatham de tê bikaranin.

Kategorî:Navçeya demê
Mirîşk

**Mirîşk** Gînewareke pînê ye. Mirîşk bi xwe ji başûr-rojhilatê Asya tên. Ew hêka dîdinin. Hêkên wan bi rengên sipî, mor, kesk û sor hene. Mirîşk kanin 5 - 6 sala dijin, eger ew berî wê wextê netên şerjêkirin.

## Bêjenasî peyvê

Peyv "mirîşk" bi ihtimaleka mezin ji zimanê avesta ji peyva *merekha* (çûkek) tê. Di zimanî sanskrîtî da jî ew peyva *viskira* ye.

Peyv "kurk" di zimanê pehlewî da *kark* tê gotin.

Peyv "dîk" di erebî da jî wek *dîk* derbas dibe.

## Çend tiştên bi eleqeyê mirîşkan

Bi mirîşkên nêr ra dibêjin dîk. Bi giştî dîk ji mirîşkan girtir dibin. Dîk bi awaza û bang kirina xwe yî sibehê navdar e. Ji bo ewê, wexta ber rojhiltê ra dibêjin berbang an jî wextê dîkan an jî qut dîkan. Bi yên ku nûbûyî re dibêjin çêlik. Ku kurkek li ser hêkan radikeve dorê deh çêlikan derdixe. Mirîşk ti dikin ku i derekê hêkan bikin. Li ew derê tim hêkek dixwaze ku bimîne. Bi ew hêkê ra dibêjin pîngal an mod. Yek caran ku hêk tunnene pîvazêka gewr dikin pînê. Yanê pîngal naxwaze ku ti hêk be. Ku mirîşk pîngalê nabînin diherin li derê din hêkan dikin.

## Nexweşiyên mirîşkan
Derdên mîrişkan pir in. Xurî derdekî mirîşkan e û zû belav dibe. Mirîşk xuriyê ji hev vedigirin. Mirîkê ku bi huriyê dikevin serçavên xwe kul dibin. Hin dimirin hin jî kûr dibin. Nexwaşiyeke wek vê nexweşiyê li mirovan jî tê. Mirov kor dibin an jî dimirin. Bi wê nexweşiyê ra jî dibêjin xurî lê ne diyar e ku mirov ji mirîşkan vedigiriye an jî ew nexweşiyeke din e. Nexweşiyeke din jî heye pê ra dibêjin derdê mirîşkan. Ew jî nexweşiyekê ku zû belav dibiyê. Mirîşkê ku bi vî derdî dikevin virikê berdidin û dimirin. Derdekî din jî ev salinan derket ku pê ra dibêjin sitama çûkan. Sitama çûkan nav mirovan jî belav dibe û derdekî mirinê ye. Ew nexweşî ji vîruseke bi navî H5N1 çêdibe.


Wêne:Mirisk_u_celik.jpg|Çêlik heldikşiyê ser piştê kurkê ye
Wêne:Dikek_li_Kurdistan.jpg|Dîk


## Girêdanên derve

Kategorî:Çûk
James Bond

thumb|Romaneke Ian Fleming li ser serpêhatiyên James Bond 007.
|thumb|Cihên cîhanê ku tê de çalakiyên James Bond derbaz bûne
**James Bond**, bi kodnavê xwe **007** jî tê naskirin, navê cesûsek û endamekî parastina brîtanî ye ku di sala 1953'an de ji hêla nivîskarê brîtanî Ian Fleming ve hatiye afirandin. James Bond di zêdeyî 12 pertûkên Ian Fleming de û di gelek fîlman de jî derdikeve.

## Aktorên di rola James Bond de
* Sean Connery (6 fîlm, 1962–67 û 71)
* George Lazenby (1 fîlm, 1969)
* Roger Moore (7 fîlm, 1973–85)
* Timothy Dalton (2 fîlm, 1987–89)
* Pierce Brosnan (4 fîlm, 1995–2002)
* Daniel Craig (3 fîlm, 2006–12)

## Fîlmên ligel cesûsê James Bond 007 ê navdar



## Girêdanên derve

* Rûpelê fermî yê James Bond

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Kesî nerast
Hezar û yek şev

***Hezar û yek şev*** (; ) navê pirtûkek e ya ku di serdema Navîn de li Bexdayê hatiye çapkirin.

Pirtûk bingeha xwe ji pirtûkeke farisî ya bi navê "Hezar Efsane" digire û di bin bandora wê de hatiye nivîsandin. Gorî îdîayan vê pirtûkê bi navê Abu Abdallah Muhammad al-Gahshigar berhevkarek nivîsiye û wî bi xwe jî ev çîrok ji çîrokên pirtûka *Hezar Efsane*, çîrokên kurdî û yên gelên din berhevkiriye.

Pirtûk dema ji aliyê ewropiyan ve tê keşfkirin û di sala 1704´î de çap dibe, baleke mezin dikşîne. Mirovên ewropayî di ber çanda rojavayiyan heyretê de dimînin. Gelek çîrokên kurdî bi awayê vê wergerê derbasê çanda Ewropayê dibe. Bo mînak lehengê çîroka kurdî Teyrê Sîmir û hwd.

Senaryoya pirtûkê wiha avabûye: Keyê girava di navbera Hindistan û Çînê de *Şehriyar*, bi şika ku jina wî bi wî re qelpiyê dike, jina xwe dikuje. Ew dibe dijminê jinan û ji wan diqehere. Ferman dide dê rojê jê re jinekê bînin û pê re bijî heya berbangê û bi berbangê ve îdam bike. Bi vî awayî her roj jinekê îdam dike. Keça wezîrê wî *Şehrazad* vê yekê dibîne û xwe jî di şûna jinên ku wê îdam bibin de dinivîsîne. Roja dor tê wê, heya berbangê ji key re çîrokek dibêje. Lê dawiya çîrokê nabêje. Dema dibe berbang dê wê îdam bikin key wê efû dike ku heya berbanga dûtir dawiyê bêje. Mixabin *Şehrazad* key di mereqê de dihêle û ev yeka han 1001 şev didome. Dawiyê de key li xwe vardiqile û êdî ji jinan naqehire.

Di pirtûkê de dewlemendiya çîrokên kurd, faris û gelên cîran tên zimên. Çapa yekem a bi zimanê fransî ji 12 pirtûkan pêk dihat. Li cîhana erebî pirtûk bi navê *Alf Layla wa-Layla* (Hezar û yek şev) tê zanîn. Peyva "hezar" di çanda devkî ya kurdî de sembola "bêdawîbûnê" ye. Dihat bawerkirin ku kê vê pirtûkê heya dawî bixwîne wê yan dîn bibe yan jî xwedî zanîneke kûr û majîk.

Ev pirtûk dibe kana hilberînên wêjeyî. Li Ewropa û seranser cîhanê di bin bandora wê de bi hezaran fîlm, awaz, lîstikên şanoyî hwd hatine çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Çîrok

Kategorî:Mîtolojiya erebî
Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên li ser zargotinê
Kategorî:Wêjeya erebî
Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn
Kategorî:Wêjeya farisî
Kategorî:Zargotina iraqî
1869

## Bûyer
### Cîhan
* 16ê çiriya paşîn - Kanala Suweyş hat vekirin.

## Jidayikbûn
* 2ê çiriya pêşîn - Mahatma Gandhi ji dayîk bû (m. 1948)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Parastina Stalîngradê

**Parastina Stalîngradê**, parastina li dijî artêşên Almanyaya Nazî li bajarê Stalîngradê ye. Di dîroka şer, çarenûsa Şerê Cîhanî yê Duyem de xwedî ciheke girîng e. Navê bajar ê niha Volgograd e.

Ji gelawêja 1942´î heya destpêka 1943 li bajarê Stalîngradê di navbera hêzên YKSS û Almanyayê de şereke têr bixwîn pêk tê. Ji bo Sovyetistanê ev "Parastina welêt", ji bo Almanan jî "Şikestina şerefê" tê binavkirin. Di parastinê de hêzên YKSSê biserdikeve û ev yeka han qedera şer diguherîne.

Di şer de Almanya têk diçe û sazûmaniya Nazî tê rûxandin. Tenê di parastina Stalîngradê de ji 1 Milyon zêdetir mirov jiyana xwe jidestdidin. Şerê Cîhanî yê Duyem dibe sedemê 50 Milyonî zêdetir kesî. Ne serkeft bi vê şerê hovane şad dibin, ne jî têkeft. Mirovahî son dixwe ku carekê din şereke wiha neqewime.
## Fîlm
* Stalingrad (1993), fîlmekî Elman
* Enemy at the Gates (Dijminên ber derî) (2001), li ser nîşangir Vasily Zaytsev


Kategorî:Pevçûn
Kategorî:Şerê cîhanî yê duyem
Kategorî:Yosîf Stalîn
Tengava Stembolê

**Tengava Stembolê** yan jî **Bosfor** (bi tirkî: *Boğaziçi*) tengaveke ku parzemînên Ewropa û Asyayê ji hev veqetandiye. Tengava Stembolê Deryaya Egeyê bi ser Deryaya Marmarayê ve bi Deryaya Reş ve girêdaye. Tengav ber bi bakurê rojhilat û ber bi başûrê rojava ve dirêj dibe ku bajarê Stembolê wekê hêla Ewropayê û hêla Anatolyayê kiriye du beş. Tengava Stembolê tengava herî teng ê cîhanê ye ku ji bo rêya navneteweyî tê bikar anîn.

Ji xeynî peravên bakur ku ber bi Deryaya Reş diçe, peravên Tengava Stembolê bi giranî nişteciha bajarî ye û nifûsa metropolîtan a bajarê Stembolê ku nêzîkê 17 milyon kes in, ji her du peravên tengavê ber bi derveyê peravê ve belav dibin.

## Nav
Navê tengavê ji yewnaniya kevnare, ji peyva Βόσπορος (*Bósporos*) hatiye ku di etîmolojiya gelêrî de tê wateya derbasoka dewaran.
## Erdnîgarî
thumb|Dîmenek ji Tengava Stembolê ku ji jor ve hatiye wergirtin.
Tengava Stembolê Deryaya Reş bi Deryaya Marmarayê û ji wir jî bi rêya tengava Dardanelê bi Deryaya Egeyê û Deryaya Navîn ve girê daye. Di heman demê de deryayên cûrbecûr ên li rojhilatê Deryaya Navîn, Balkanan, rojhilata nêzîk û rojavayê ewrasyayê bi hev ve girê daye. Bi vî awayî tengava Stembolê rê daye têkiliyên deryayî ji Deryaya Reş heta Deryaya Navîn û Okyanûsa Atlantîk bi rêya Cîbraltarê û bi rêya Kanala Suezê jî heta Okyanûsa Hindî ku ew dike rêyeke avî ya navneteweyî ya girîng ku bi taybetî ji bo derbasbûna kelûpelên ji Rûsyayê di roja îro de tê bikaranîn.

## Çêbûna tengavê
Bi gelemperî erdnîgariya Stembolê û tengava Stembolê di serdema jeolojîk a çarem de çêbûye. Lêbelê nêrînek navneteweyî ya pejirandî tuneye ku dikare bersivek teqez bide pirsa ka tengav çawa çêbûye. Di encama lêkolînên zanistî yên ku heta niha hatine kirin de, nêrîna serdest ew e ku ji aliyê jeolojîk ve, tengav bi daketina geliyê şikestekekê hatiye çêkirin ku bi daketina erdê re bi ava deryayê hatiye dagirtin. Di navbera salên 20.000 û 18.000  de, Serdema Qeşayê bi dawî bûye û girseyên qeşayê yên ku piraniya cîhanê dorpêçkiribûn dest bi helandinê kirine. Di encama pêvajoyeke helandinê de ku bi hezaran salan di navbera salên 8.000 û 7.000 berî zayînê de, ava Deryaya Navîn bi qasî 150 metreyan ji asta xwe ya heyî bilindtir bûye. Ji ber vê bilindbûna asta deryayê ya di asta berfireh de, avên Deryaya Navîn Deryaya Marmarayê tijî dike û di encama bilindbûna berdewam a avê de Deryaya Marmarayê bi Deryaya Reş re bûye yek.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê
Kategorî:Stembol
Stembolê
Xêza navneteweyî ya guhertina demê

250px|thumb|Xêza navneteweyî ya demê li ser qincoka 180an
**Xêza navneteweyî ya guhertina demê** yan jî **xêza navneteweyî ya demê** sinoreke navbera beşa saetê de ye, ku ji bo diyarkirin li ku roj destpê dike û li ku jî dawî dike ye. Ewê li derûdorê qincok 180an di Okyanûsa Mezin de ye. Li rojhilat û rojava yê wê xêzê 24 saet (UTC-12 û UTC+12) cudahî heye.

Gerek bûna xêza navneteweyî ya demê ya herî pêş de, paş Ferdinand Magellan derûdorê dinê re zivirî şinda derket. Ew 1519an de li Spanyayê derket û 1521an de dîsa hata Spanya. Kingê ewna gihîştinê Spanya dema wan di gerê xwe de berisandînî û dema li spanya de ciyawazî he bû. Lê gorî wan pir baldar dem berisandi bûbû gerek tu ciyawazî tune bû ye. Ji bo dinê gindor bû, û him rojava de him jî rojhelat de mirov dikane dor dinê re bizivîre ew xêzedema girîng e. Jules Verne jî di pirtûka xweya navdar de *Le tour du monde en quatre-vingts jours* (80 rojan de derûdorê dinê re zivirîn) li wê gelşe behs dikê.

## Cihê Xêza navneteweyî ya guhertina demê

Xêzedema Guhertinê li ser Okyanûsa Mezin e. Eger mirov Okyanûsa Mezin rojava de derbaz bike, divê ku rojakê kêm bika, an jî rojhelat de derbaz bike divê ku rojakê veser bike.

Qincoka 180an derve Nîvgirava Tşuktşen, ya Rûsya ye, li ser Okyanûsa Mezin e. Lê ji bo ew wek hin derên dina Rûsya di UTC+12 de ye, ew li rojava xêza navneteweyî ya demê dikeve.

Hin Komgiravên di Okyanûsa Mezin de bi qincoka 180an tê par ve kirin. Giravên Aleuten li herdu hêlan xêzedema guhertinê dikevin. Lê ji bo ewna bi gîşkê UTC-10 de ne, li rojhelatê xêza navneteweyî ya demê dikeva ye. Wek wê hin Komgiravên Zelanda Nû de hat avêtina rojavaya xêzê.

Gelek demê, dema mêtingeha Brîtanya bû, Kiribati bi xêza navneteweyî ya demê dihat par ve kirin. Paş serxwebûn dest xwe xwist şinda, di 1995an de xêza navneteweyî ya demê ber va rojhelat de defand û li rojavaya xêza navneteweyî ya demê ma. Ji bo wê hin giravên Kiribati herî pêş de dest bi roj dikin. Ji bo sala 2000an girava Eiland herî pêş de piroz kirî, li wê demê şinda hat bi Girava Millennium nav kirin.

## Girêdanên derve
* Dîroka Xêza navneteweyî ya guhertina demê

Kategorî:Deryaya Bering
Kategorî:Deryaya Çukçî
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Kirîbatî
Kategorî:Navçeya demê
Kategorî:Okyanûsa Mezin
Kategorî:Samoa
Kategorî:Zeman
Pontos

**Pontos** (, ) devereke dîrokî li bakurê rojhilatê Anatolyayê ye. Di demên antîk de yek ji navên Deryaya Reş  bû () ku navê gelê pontî jî heman dihate binavkirin. Pontos wekî peyv tê wateya "Derya bi xof" lê Deryaya Reş tê bibîrxistin.

Welatê Pontos bajarên Trebzon, Sînob, Samsun, Rize û Kolxîsa Gurcistanê û hin herêmên Ermenistanê dihewand. Di dema Împeratoriya Romayê de bi navê Bitînya û Pontos dihate binavkirin û herêmeke bêhtir mezin dihewand. Gelê pontî ji bereke grekiyan (yewnaniyan) pêk dihat û ji hatina berên tirk û mongolan heya avabûna Komara Tirkiyeyê hebûn û welatê xwe parastin. Pontos herêmeke têrçiya ye. Li van deveran de çiyayên Pontî cihekî pir fireh digirin.

Di damezrandina Komara Tirkiyeyê de (1923), gelê pontî rastî komkujiyeke hovane bû. Li seranser welatê Pontos (bi tirkî: *Pontus Cumhuriyeti*) bi fermandariya Mustafa Kemal Atatürk û serdariya Topal Osman komkujî pêk hat. Pontiyên ku li jiyanê man jî reviyan Yewnanistan, DYA û hin herêmên Rûsyayê.

Îro li gelek parlamenên welatan komkujiya pontiyan tê naskirin an nîqaşkirin. Ji Komara Tirkiyê tê xwastin ku ji ber vê tewanbariya li dijî mirovahiyê ye lêborînê bixwaze. Lê heya niha Komara Tirkiyê vê napejirîne.

## Galerî

Pontic Greek men.jpg|Merivên Pontosê di destpêka sedsala 20an de
Pontic Mountains.jpg|Çiyayên Pontî yan jî "Alpên Pontî" rêzeçiyayek in ku îro bi tirkî dibêjinê "Kuzey Anadolu Dağları" (Çiyayên Bakurê Anatolyayê)


## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare
Kategorî:Gel
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî
Zimanê îtalî

**Zimanê îtalî**, yek ji malbata zimanên hind û ewropî de ye. Îtalî mîna fransî, spanî, portûgalî, romanî hwd ji şaxa latînî ye. Ev ziman li Îtalya, kantoneke Swîsreyê, Vatîkan, Slovenya, Kroatiya û San Marînoyê tê axaftin.

Map Italophone World - updated.png|
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Di dibistana Italiantalî de nivîsandî ya destan
Idioma%20italiano.png

## Çavkanî

* 
* 
* 

## Girêdanên derve

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên romanî
Kategorî:Zimanên Îtalyayê
Kategorî:Zimanên Monakoyê
Kategorî:Zimanên San Marîno
Kategorî:Zimanên Slovenyayê
Kategorî:Zimanên Swîsreyê
Kategorî:Zimanên Vatîkanê
Kategorî:Zimanên Xirwatistanê
Papa

**Papa**, serokê dînî yê xristiyanên katolîk û serokê Vatîkanê ye. Peyva *papa* (bi yewnanî: *πάππας, páppas*) tê maneya "bav".

## Girêdanên derve

Kategorî:Katolîkî

Kategorî:Serwerên dewletê
Kategorî:Xirîstiyanî
Coca Cola

[thumb|Dîmenek ji fabrîkaya Coca-Colayê, li [Montreal, Kanada (1941).]]
**Coca Cola** (wekî *Koka kola* tê bilêvkirin) navê vexurikeke bêalkol a navdar a li seranserê dinyayê ye. Ji Atlanta ya DYAyê belavbûye.

Dermanfiroşek bi navê John Stith Pemberton, ji bo serêş û bêmadebûnê şîrûbek amade dike û difiroşe. Şîrûb ji giyayê koka, kafeîn û hin elementên şîraniyê pêk dihat. Rojekê dibîne ku xebatkarên wî bi dizî vê şîrûbê vedixwin û pê kêfxweş dibin. Ew jî diceribîne û bi hin guhertinan vê şîrûbê wekî vexurika bi navê *Pemberton's French Wine Coca* derdixe bazarê. Derketina Coca Colayê wisa ye.

Vêgav Coca Cola li seranserê dinyayê belavbûye û yekemîn vexurika navdar e. Coca Cola herwekî bûye sîmbola lîberalîzma DYAyê. Di dema Şerê Sar de ji aliyê bloka rojava ve wekî elemntekê psîkolojîk li dijî bloka rojhilatê dihate bikaranîn.

Tevahiya formûla Coca Colayê tê veşartin û îdîa heye ku Coca Cola vegirêdanê çêdike. Herwekî Coca Cola ji bo madê nebaş e, ûlserê bipêşdixe. Pispor ji bo zarokan baş nabînin.

## Çavkanî

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Vexwarin
Tengava Çanakkaleyê

**Tengava Çanakkaleyê** () an **tengava Dardanelê** (), tengava Deryaya Egeyî û Deryaya Marmara û ser Tengava Stembolê re jî Derya Reş digîhînê hev e. Di serdema kevnare de bi **Hellespontos** (; ) dihat navkirin. Navekê mîtolojiya yewnanî de tê ye.

Ew navbera nîvgirava Gelibolu (Gallipoli) û Anatolyayê de ye. Tengava Çanakkale 65 km dirjahiya, navbera 1,3 km û 6 km de jî firehiya xwe heye. Kûr bûn jî kêmzêda 50 m. ye. Li dor tengavê bajarê Çanakkale çê bû ye.thumb|Nexşa Tengava Çanakkale

## Dîrok

Di Şerê Pers de şahanşah Împeratoriya Hexamenişî, Xeşeyerşa I, 480 b.z. de bi piraka ser Hellespontos re derbaza Gelibolu ye bûbû. Wek wî Îskenderê Mezin 334 b.z jî derbaza Anatolya ye bûbû.

Ew tengava, wek ya Stembol, di dîrok de gelek gerîng bû. Bi taybetî Împeratoriya Rûsî di Sedsala 19an ji bo wê gelek doz kir. Di Şerê Napoleon de, bi piştgiriyê Brîtanya, di 1807an de tengav sax kir. Dûv di 1828-29an de Împeratoriya Osmanî têk kir şinda, di 1833an de bi Împeratoriya Osmanî re Peymana Hünkar İskelesi kir. Gorî wê peymanê Împeratoriya Osmanî dikir tengavê gorî xwestinê Rûsya keştiyên cengê nê welatê dor Deryayê Reş re asê bike. Pê wê peymanê re Împeratoriya Rûsî di Derya Reş de sax dest xwe xwist.

Dûv Rûsya saxa tengavê dest xwe xwist 1841an de, Brîtanya, Awûstûrya, Fransa, Prûsya zordest li Rûsya kirin ku bila keştiyên cengêyê Împeratoriya Osmanî tenê dema aşitîye de derbaz bin. Di 1853an de dema Cenga Kirim de keştiyên Fransa û Brîtanya ji bo piştgirtîye ji Împeratoriya Osmanî re bikin di tengavê re derbaz bûn. Dûv bin xistina Rûsya di 1856de di Komcivîna Paris de Derya Reş keştiyên cengê gişkan re hat asê kirin.

Dema Şerê Cîhanî yê Yekem de Dijwarên Dubendî jî ji bo saxê wir dest xwe xin êrîşa wir kirin. Di 1915an di Cenga Çanakkaleyê de Dijwarên Dubendî azmûn kirin ku derbaz kin jî paş him wan him Împeratoriya Osmanî êpê berze dan şinda dest jê wir kişandin.

Paş Şerê Cîhanî yê Yekem de Împeratoriya Osmanî hat bin xistin şinda 1920an de bi Peymana Sevrê dor tengavê hat bê leşker kirin. Bi Peymana Lozanê de 1923an de sax hat dane dest Tirkiye jî ew ji keştiyên gîşkan re hat pas hîştin.

## Îroj

Bi dawî di 1936an Peyvname Montreux re jî sax hat dane dest Tirkiye. Tirkiye dikane keştiyên welatên nê li dor Derya Reş, gorî peyvname navnetewiyê li ser deryan, sax bike.

Dema Şerê Cîhanî yê Duyem de ji bo Tirkîye bê alî bû Tengava Çanakkaleyê ji keştiyan gişkan re asê kiri bû.

## Girêdanên derve
* Wênên Çanakkale(bajar)
*  Wênên Tengava Çanakkale]

Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê
Çanakkaleyê
Akropolîs

thumb|250px|Akropolîsa îro
rast|thumb|250px|Plansaziya Akropolisê

**Akropolîs**, platoyek li navsera kendalekî 55 metreyî bilind de hatiye avakirin û rûerda wê ji rojhilat ta rojava 300 m û ji bakur ta başêr 150 m ye.

Têketina wê tenê ji kaşekî piçûk mimkun e. Ev cih kelih, û pîrozgiha Atîna yê bû. Hê di sedsala 13'an a berî zayînê de bi dîwarekî yekpare hatibû pêçan. Her çiqas tirbên dîzik û kiloskan li ser mozaîkan xwiyabikin jî, zêde tu şop ji dema jeometrîk li Akropolîsê nemane. Kêm dîzik û kilosk wî wextî nîşan didin ku avahiyên grîng di sedsala 7'an berî zayinê li Akropolîs hatine çêkirin dema ku Benda Mîseniyan girîngiya xwe winda kiribû. Piştî ku di sala 510 de Pîsîstratide hatin, Akropolîs ji kelihtiyê ket. Hemû pêker û dîwarên ku hatibûn asêkirin dagirkirina persan de hatin xirakirin. Diwar piştî çûna persan re ji aliyê Temîstokl û Sîmon ve hatin avakirin. Atînayiyan ji bo ku çûna persan pîroz bikin, pêkerê Atîna ku ji aliyê Fîdiyas ve hatî çêkirin di salên 450 de çandin.

Kategorî:Çanda Yewnanistanê
Kategorî:Yewnanistana kevnare
Îşemî

thumb|Tiliyên piya mirovek yên ku ji ber îşemiyê ziyanvêketî ne.
**Îşemî** (bi grekî: ισχαιμία, *isxemia*, sekinandin û hema - xwîn) tê wateya sekandina xwînê. Di kardiyolojiyê de, ji bo bêxwînmayîna organan tê bikaranîn.

Heger parçeyek dil ji ber sedeman xwînê negire, dil hêdî hêdî dimire. Wê gavê êşên angîna xwe nîşan didin. Ango sing, bi taybetî singê çepê diêşe. Ev êş tê wateya ku parçeyeke maskûleyên dil xwînê nagire û ketiye xetereyê.

Heger êşên angîna bi qasî zêdetirî 20 deqîqeyan bidome, divê mirov bilez xwe bigihîne nexweşxaneyê, lewra talûkeya mirina dil ango krîza dil heye.

## Çavkanî

Kategorî:Dilnasî
Xeşeyerşa I

**Xeşeyerşa I**, ango **Xeşeyerşayê yekem** (; , , 519 b.z. - 465 b.z.) şahanşahekî mezin ê Împeratoriya Hexamenişî bû.

## Nav
Navê wî bi farisiya kevn *Hšayāŗšā* tê mane "Serwerê gernasan" û bû.

## Ceng û jiyan
Shayar Shah lawê Daryûsê Mezin û Atossa, xwenga Kûruşê Mezin, bû. Dûv bavê xwe Daryûs I 486 b.z. de mir derbaza textê bû. Pêşin, serîhildanê li Babil û Misir de, 486 b.z.an de derketî û dema derbaza text bûyî de dom dikirî, di 485 b.z. de rawestand. Wê demê Persan bi yewnaniyên re dewamî, di Şerên Farisan de, ceng dikirin û Darius di amedeyiya seferberiyeke din de bû. Xeşeyerşa I derbaza textê bû şunda bi Kartaca ve tev di Thermopylen de şahê Spartaan Leonidas, gorî Herodot bi 2 milon leşkeran, bin xist. Lê paş re di cenga Şerê Derya yê Salamîs de di 28'ê rezberê 480 b.z. bi pêşengî padîşahî Themistokles, ji aliya komkeştiyên Atîna hat binxistin.

Dûv binketiniya Şerê Derya yê Salamîs de Xeşeyerşa I vegeriya paytextê xwe Susa. Hin leşkeran li Yewnanistanê man jî di Cengê Plataeayê de di 479 b.z. de hat binxistin.

Li ser Xeşeyerşa qalakê wiha heye: Dû pira, ji bo derbaz bû ne, bi keştiyan li ser Dardanellia re çê kirî helweşiya, derya bi 300 qemçiyan ceza kiri ye. Rast ne rast qalakê wiha tê gotin.

Xeşeyerşa I 465 b.z. de ji aliyê fermandarekî xwe Artabanos ve hat kuştîn.
## Girêdanên derve
* Xerxes I di ''Iran today'' de bi elmanî

Kategorî:Jidayikbûn 510î b.z.
Kategorî:Keyên Hexamenişî
Kategorî:Mirin 465 b.z.
Xerxes

**Xerxes** (Farisî, *Xeşeyer*) du Şahên Farisî ne:
*Xeşeyerşa I., Şahê Pers (485 b.z.-465 b.z.)
* Xeşeyerşa II (424 b.z.)
Sedsala 6an b.z.

**6emîn sedsala b.z.** ango **sedsala 6an berî zayînê** di 1ê kanûna paşîn 600 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 501 b.z.ê jî xelas dibe.

## Gelemperî

## Bûyer/Perisîn

### 590ên b.z.

### 580ên b.z.

### 570ên b.z.

### 560ên b.z.
* 558 b.z.- Kûruş II Împaratoriya Hexamenişî saz kir.

### 550ên b.z.

### 540ên b.z.

### 530ên b.z.

### 520ên b.z.

519 b.z.- Xeşeyerşa I ji dayîk bû(mir, 465 b.z.)

### 510ên b.z.

### 500ên b.z.

## Mirov

### Zayîn

### Mirîn
* 530 b.z., Kûruş II jiyan li dest da.

## Nûvedan û Keşf

Kategorî:Hezarsala 1ê b.z.
Kategorî:Sedsal
Pîşesazî

rast|thumb|250px|Peerless Motor Car Company (Cleveland (USA))
**Pîşesazî** an **îndustrî** an jî **endustrî** (ji latînî *Industria*), ji hemû kargeh û karxaneyan, kû bi alîkariya mekîneyan, kala, xardemenî, ebzar yan jî, madeyên xav berhev û saz dikin, pêk tê.

Bi giştî, ji her desteyeka karweriyê ra ko bi şêwaz û metodên wekhev û hevpişk ji bo bidestveanîna fayîde an qezancê di xebitin **pîşesazî** dihêt gotin, mîna *pîşesaziya muzîkê*, *pîşesaziya tirompêlan* ango otomobîlan. Bêjeyên hemmehne (sînonîm) endustrî an îndustrî, senayî ne.

Bi ramaneka dî, pîşesazî ew tişt bû ko wekî bingehê peydebûna Ewropa ya nû piştî Şoreşa Pîşesaziyê dihêt hesibandin. Di vê ramana nû da, pîşesaziyê wekî metodekê nû yê berhemanîn û aboriyê cihê berhemanîna bazirganane û feudalane girt. Destpêka wan guhartinan bi afirandina makîneya helmê û pêşkevtinên zanistî û teknolocîkî yên dî bû.

Îndustrî di aboriya her welatekê, rolekê gelek giring dibîne. Endezyariya endustrî, karê pilan û sazkirina van kargeh û karxaneyan dike û prosêsa avakirinê heta bi Dawî hatin û karkirinê jî kontrol dike.

## Pîşesaziya destpêkê
Ev pişik ji pîşesaziya her neteweyekê wan pîşesaziya vedigirit ko ji bo hemî pîşesaziyên dî gelek bingehîn û destpêkanî ne. Mînakên vî coreyê pîşesaziyê derêxistina madeyên xav ji madenan, cotkarî û çandin, rêlvanî (daristan), terşdarî (xwedîkirina pez û ga û lawirên dî), masîgirî û hwd ne.

## Cureyên pîşesaziyê
Pîşesazî di aboriyê da dabêşî pîşesaziya destpêk, pîşesaziya duyê û pîşesaziya sêyê dibêt. Pîşesaziya duyê bi xwe dabêşî pîşesaziya sivik û pîşesaziya giran dibit.

## Şaxeyên pîşesaziyê
Pîşesazî ji gelek şaxe an ji beşan pêk tê. Çend beşên giring di vî warî de evin:

* Pîşesaziya xwardemenîyê (xwarin û vexarin)
* Pîşesaziya titûnê (cigare)
* Pîşesaziya tekstîlê
* Pîşesaziya pust û çerm
* Pîşesaziya Çûb û Dar
* Pîşesaziya kaxezê
* Pîşesaziya çapemenîyê
* Pîşesaziya Nefta Xav, Seng Reju û Enêrjiya Atomî
* Pîşesaziya kîmîyawî
* Pîşesaziya plastîkê
* Pîşesaziya hesin
* Pîşesaziya Maşînsazî
* Pîşesaziya Amêrên Defteran (Bûro)
* Pîşesaziya Elektronîk
* Radyo û Televîzyon
* Pîşesaziya Amêrên Mêdîzîn
* Pîşesaziya optîkê
* Pîşesaziya Seetsazî
* Pîşesaziya Tirompêlsazî
* Recycling (Pîşesaziya vegerandina Kirş û Zibale)
* Pîşesaziya tekber
* Pîşesaziya Hewapeyma û Sefînesazî
* Pîşesaziya Keştîsazî
* Pîşesaziya Dermansaziyê
* Pîşesaziya komputerê

Kategorî:Îmalat
Berpêyên panîkî

**Berpêyên panîkî**, reksiyonên panîkî yan **panîkatak** navê nexweşiyeke û tabloyeke psîkolojîk e.

Panîkatak ne tenê tabloyeke psîkolojîk e. Hin rewş û nexweşiyên fîzyolojîk, biyolojîk jî heman reaksiyonê dertînin holê.

## Hin sîmptomên panîkatakê

* Tirsa dînbûn an hiş ji derkirinê
* Tirsa mirinê
* Êşa sing (pirranî singê çepê, li ser dil)
* Madelihevketin, îshal an verêşandin
* Di lêdana dil û kutana xwînê de zêdebûn
* Jixweveçûn, zikêş an serêş
* Xwêdana sar

Bi pirranî ev nexweşî an tablo xwe di salên 18-40´î de dide der. Heger bingeheka organîk neyê dîtin, wê gavê êdî ne tablo lê nexweşiyeke psîkolojîk e. Ji bo teşhîseke rast divê berê testên laşî werin kirin. Bo mînak sîmptomên nexweşiyên dil (Înfarkta-mirina masûlkeyên dil, nexweşiyên koronar ên dil, îşemî hwd) jî dişibin viya. Bijîşk divê hişyar û agahdar be, nexweşê xwe nasbike. Heger tenê psîkolojîk be, wê gavê teşhîsa "Berpêyên panîkî - panîkatak" tê dayîn û gorî wê çareserî tên kirin.

Divê mirov asta sîmptoman ji hev nasbike, veqetîne. Mirina masûlkeyên dil, hîpokondriya, panîkatak hwd. ji gelek aliyan ve dişibin hev. Li ser bingehên genetîk gelek lêkolîn tên kirin, lê ti agahî hêj nîne. Mirov nikare bêje bingeh-genetîk e. Panîkatak pirranî 5-45 deqîqe didome. Nexweş dikeve tirs, xof û kelakela mirinê. Ji wê ye, dilê wê ketiye înfarktê, nikare bêhna xwe vede. Heger derbarê înfarkta dil (qeyrana dil, krîza dil, mirina masûlkeyên dil) de hin agahî bihîstibe dikare têkeve vê şikê û bi ambûlansê xwe zûtir bigihîne nexweşxaneyê û serî li kardiyologan bide. Hin caran nexweş herçendî nîşaneyên laşî dernayên jî, doktor bi doktor digerin. Bawer nabin.

Berpêyên panîki çi bingeh organîk, çi jî nexweşiya psîkolojîk bin, divê werin kontrolkirin û tedawîkirin.

Tedawiya vê nexweşiyê gengaz û hêsan e. Tenê divê nexweş bi bijîşkê xwe bawer be. Hin cureyên dermanan, test, teknîkên bêhvedan û aerobîk, desteka sosyal hwd di tedawiyê de pêwîst in.

Kategorî:Anksiyete
Kategorî:Derûnnasî
Erdhej

[thumb|rast|300px|Piştî erdhejê dîmenek ji bajêr 1906, [San Francisco (DYA)]]
**Erdhej** yan jî **erdlerz** lerizîna rûyê erdê ye ku ji ber derketina enerjiya ji nişka ve di lîtosfera cîhanê de pêk tê û bi xwe re pêlên erdhejê çêdike. Ji şaxê zanistê yê ku van bûyeran lêkolîn dike, jê re sîsmolojî tê gotin. Tundî ya erdhejiyê ji çend celeban pêk tên. Di nav celeban de, celebek erdheja ku ew qas qels in ku nayên hîskirin, celebek kêm tundî ye ku mirov hîs dikin û pê dihesin û celebek tundî ya zêde ye ku mirov bi zehmetî li ser piyan disekinin, zirarê dide binesaziya bajaran û wêraniyê li tevahiya bajaran pêk tîne.

Erdhejên herî gelemperî ji hêla çalakiya şikestekên jeolojîk ve têne hilberandin û di heman demê de erdhej ji ber sedemên din jî çêbibin ku di van sedeman de lihevketina lewheyên tektonîk, teqînên volkanîk, ketina asteroîdan û cismên mezinên din ên esmanî ku li rûyê erdê dikeve yan jî teqînên nukleerî yên ku ji aliyê mirovan ve di bin erdê de têne teqandin hene. Mezinahiya erdhejê bi pîvana Moment magnitudê (yan jî pîvana Richterê, ya berê) tê diyarkirin. Li gorî vê pîvanê, erdhejên bi pileya 3 û jêrtir bi giştî nayên hîskirin, lê erdhejên bi pileya 7 û jor ve dikarin wêrankar bin. Asta kûrahiya xala ku erdhej lê diqewime li ser hêza wêrankirinê bi bandor e. Asta kûrahiyê çiqas ber bi jor ve be bandora erdhejê ewqasî zêdetir çêdibe û zêdetir zirarê dide hawirdorê.

Li qatên erdê yên hêj rûneniştî de şikestin pêk tên û melisandin dibe. Ev bûyer gorî hêza şikestinê herêmên nêzîkê xwe dihejîne. Yek ji katastrofên mezin ên mirovahiyê ye.

Zanîna ku li ser erdhejê lêkolîn dike sîsmolojî (erdhejnasî) ye. Sîsmolog (erdhejnas) lê dixebitin ku agahiyên têkûz û bilez bidestbixin, daku ziyana erhejê kêm bikin. Mixabin dîsa jî ziyaneke mezin dide mirovan. Bi taybetî dide xizanan ku di avahiyên nezexm de dijîn.

## Erdhejên mezin li Kurdistanê
* 1782, hêza wê heşt di pîvana Richter de bû, li Erzinganê 10.000 kes mirî bûn.
* 1938, hêza wê 8,7 li Erzinganê 40.000 mirî, bi hezaran birîndar û ziyaneke mezin.
* 1946, 31ê gulanê, Gimgim û Xinûs (Mûş) nêzîkî 1000 mirî.
* 1966, 19ê tebaxê, Gimgim (Mûş) nêzîkî 4.000 mirî.
* 1992, 13ê adarê, hêza wê 6,8 di pîvana Richter de li Erzinganê, 3.658 mirî û bi hezaran birîndar bûn.
* 2003, 27ê kanûna paşîn, hêza wê 6,1 li Pilemor, mirî kêm lê ziyan mezin.
* 2011, 23ê çiriya pêşîn, li gor pîvana Richterê bi hêza 7,2 li Wanê çêbû.
* 2012, 14ê hezîranê, li gor pîvana Richterê bi hêza 5.5 li navçeya Şirnexê li Silopî çêbû. Navenda wê jî gundê Eywanê bû.
* 2012, 15ê hezîranê, li gorî pîvana Richtere bi hêza 4.2 li navçeya Bedlîsê li Xîzanê bûya. Navenda wê jî, gundê xîzanê yê bi navê "bulutlu" ya.

## Erdhejên mezin li derveyî welat

* 1906, li San Francisco, hêza wê 7,7-8,3, bi xwe re şewatek mezin tîne û bajêr dişewite.
* 1908, li Meksîkoyê, hêza wê 8,1
* 1988, li Ermenistanê.
* 1999, li derûdorên Îzmîtê (Tirkiye), bi fermî, 15.000 mirî bûne.
* 2004, ev erdhej li Okyanûsa Hindî çêbûye û pêlên mezin ên tsunamî rakirin, nêzîkî 300.000 kes mirî bûn.

Di dîroka mirovahiyê de gelek erdhej bûne. Roj bi roj têkoşîna bi erdehejê re pêşdikeve.

## Çavkanî


Kategorî:Sîsmolojî
Jean Baptiste le Rond d'Alembert

**Jean Baptiste le Rond d'Alembert** (16ê çiriya paşîn a 1717an li Paris - 29ê cotmiha 1783an li Paris) Matematiknas û fîlozofek fransî bû. Ew bi xebata xwe ya Ensîklopedik ku bi Denis Diderot re kirî û wek fîlozofekî roniyan jî tê bîra mirovan. Alembert bêhtir wek fîlozofekî zanist tê naskirin.
 

## Zaroktiya wî
Kurê bîjî yê nivîskar Klodîn Gerîn Tensîn (Claudine Guérin de Tencin), û swarî Liwû Kamu Detûs (Louis-Camus Destouches) commissairê Topavêj, Alembert 16 ê çiriya paşîn a 1717an li Parîsê çêbû. çendroj piştî bûna wî, diya wî ew li ser derenceyên dêra Saint-Jean-le-Rond ya Parîsê danî û ew terk kir. Bêgoman navê wî ji vê derê tê. Pêşî wî li cihê zarokên windabûyî bicî dikin lê li wir zêde namêne û di demeke kin de jina camvanekî wî digire cem xwe. Her çiqas siwarî Detûş xwe bi fermî wek bav nîşan nede jî, hey ji xwendi perwerda wî dimêne û xerciyên wî bi cî tîne.

## Jiyana wî
Donzdeh salî ew dikeve "Koleja (collège) çar gelan" bi navekî din (collége Mazarin). Li wir Felsefê, Dad û hûner dixwîne û di sala 1739 de dibe parêzer). Piştre serê xwe bi Bijîjkî û matematîkê dêşîne. Cara yekem xwe bi paşnavê Daremberg dinivîse û pişt re bi Alembert diguhare. Sala 1739 xebatek li ser çewtryên matematikê yên di pirtuka dersê ya Cherles René Raynaud ku di sala 1708an (û wî bixwe jî bingiha ya matemetîkê ji vê pitukê girtibû) derketî çêkir. Di 24 saliya xwe de (sala 1741) bi saya vê xebatê ew baş hatiye naskirin û kete "Koleja zanistiyê" (collège des sciences) de.
Du sal şûnde ew "Traité de dynamique" (peymana dînamîkê) çap dike. Bi vê peymanê ew encamên lêkolînên xwe yên li ser hijmara leptê pêşkêş dike. Di sala 1746 Diderot li rasta Amelbert tê û wî beştarî kerê Ansîklopediyê dike. Salek şûnde sekêşiya projeya Ansîklopediyê dikin. Piştî 5 salên xebatê bi hev re sala 1751 bi beşdariya 200 cîld ê yekemîn yê ansîklopediyê derdikeve. di sala 1759 de Diderot û Alembert ji hav dixeyîdin û Alembert dev ji projeyê ber dide.

Di 23 saliya xwe de dikeve Akademiya zanistiyê, û di 28 saliya xwe de jî dikeve akademiya Berlînê de. Di sala 1754 li akademiya Fransî wek endam tê hilbijartin û li 9 gulana 1772an li wir dibe sekreterê dayîmî tê hilbijartin.

Ji bona ku herê bi avîna xwe ya yek alî, nivîskar Lespinasse re bijî, di sala 1765 de ew ji mala xwe vediqete.

## Girêdanên derve

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Ensîklopedîstên fransî
Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1717
Kategorî:Kesên ji Parîsê
Kategorî:Matematîknasên fransî
Kategorî:Mirin 1783
Kategorî:Nivîskarên fransî
Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê
Anarşî

**Anarşî** gotinek yewnanî ye. Wateya wê ya yekê, bêserîtî ye. Anarşî di sedsala 19an de derketiye holê. Bi gelemperî wek
 
* Nepejrandina her prensibên derve (olî, yan jî polîtîk),
* Li gor Anarşî yê her awayê komarê (bi heta demokrasî jî) zordest e û dikevê pêşiya azadiya mirov de.
* Anarşîzm - Daxwaza birêvebirina civakek serbixwe (civak bi xwe, xwe birê ve dibe), bê sazî û çavdêriya komarê, bê mulkiyeta kesane , bi hevpariya xebata kêrhatiyan mumkin e.

## Çavkanî

Kategorî:Siyaset
UTC+13

**UTC+13** yek Beşên Demjimêrê ye. Li wan dernan tê bikaranin;

* Giravên Enderbury, Kiribati
* Zelanda Nû (ji bo Demjimêra Havîn)
* Tonga

## Girêdanên derve
* Bajarê UTC+13 de

Kategorî:Navçeya demê
UTC+5:30

**UTC+5:30** yek Beşên Demjimêrê ye. ew li Hîndîstan (Indian Standard Time) û li Srî Lanka (Sri Lanka Time) tê bikaranin.

## Girêdanên derve
* Bajaren dem UTC+5:30

Kategorî:Navçeya demê
UTC+9:30

**UTC+9:30** yek Beşên Demjimêrê ye. Australian Central Standard Time(ACST jî tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC+10:30 dibin û tê
Australian Central Daylight Time(ACDT) nav kirin Li wan dernan tê bikaranin;

* Awûstralya
** New South Wales
*** Broken Hill
** Northern Territory
** South Australia

## Girêdanên derve
* Bajarên di UTC+9:30

Kategorî:Navçeya demê
Anders Celsius

**Anders Celsius** (jdb. 27ê çiriya paşîn 1701 li Ovanåker - m. 25ê nîsanê 1744 li Uppsala) stêrnas, bîrkar û fîzîknasekî swêdî bû.

## Jînenîgarî
Anders Celsius li Ovanåkerê ji dayik bû û li zanistgehê Uppsalayê xwend. Di salê 1730î de ew li wir bû profesor. Di salê 1736an de wî ekspêdîsiyonek ji pîvankirinê cîhanê re çêkir. Wî di salê 1741ê de obzervatoriyûm li Uppsalayê çêkir.

Celsius kesî yekem bû, yê ronahiyê stêrkan serkir û derxist, ku ronahiyê Polaran magnêtê erdê eciz dike.

Celsius bi 43 salan ji ber jana ziravê mir û li domê Gamla Uppsala hatiye veşartin.

## Germahiyê Celsius
Anders Celsius di salê 1742 de yekê *[[Selsiyus|Grad Celsius]]* çêkir. Bileksî îro wî ji xala kelînê yê avê ra 0&nbsp;°C digot û ji xala helînê yê avê ra 100&nbsp;°C digot. Wî jî hên zordariyê bê jî nivîsand (760 mm li ser gopalê zîbeqê). Şagirtê wi Carl von Linné di salê 1745, piştî mirinê Celsius, wê xeyrand.

Termomêterî wî (yê wî wê demê çêkir) niha li zanistgehê Uppsalayê ye.

## Pirtûk
* Olof Beckman: *Anders Celsius*. Uppsala 2003, ISBN 91-554-5661-8
* Horst Kant: *Gabriel Daniel Fahrenheit, René-Antoine Ferchault de Réaumur, Anders Celsius*. Leipzig, 1984

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknasên swêdî
Kategorî:Jidayikbûn 1701
Kategorî:Matematîknasên swêdî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1744
Kategorî:Stêrnasên swêdî
Angîna pektorîs

**Dilrêncî**, **janedil**, **dilêşan**, **rêncedil**, **angîna pektorîs**, **anjîna pektorîs**, **anjîn**  an jî **stenokardî** navê êşa taybet singê û ya mirina masûlkeyên dil û miyokardînfarkt e.

Êş tûj, guherbar, hic caran wekî şewatê ye di singê çepê de ye. Di heman demê de milê çepê, bi taybetî ji enîşkê berjêr jî diêşe. Dîsa binê çenê, stû jî dîêşe. Divê mirov bêje ku, ev êş ne standard e lê pirranî wisa ye. Hin caran êşa myokardînfarktê xwe bi awayên din dide der. Li cem nexweşên diyabetîk dikare xwe hîç nede der. Angîna pektorîs ji ber ku sîmptoma înfarkta dil e, girîng e. Hin nexweşiyên bingeh-psîkolojîk wekî berpêyên panîkî hwd jî heman sîmptomê nîşan didin.

## Koda sîmptomê di zanistiyê de

* Angina Pectoris
* ICD-10-Code:I20.9

Angîna xwe di koronarsklerozê ango tengbûna demarên koronar de dide der. Sedemên laşî û psîkolojîk wê ditetîkînin. Nişka ve destpêdike. Heger bi bêhnvedanê derbas bibe baş e. Wê gavê mirov dizane ew ji ber spazma masulkeyan, êşa madeyê, îşemî, prînsmetalangîna hwd e. Heger ji 20 dq zêdetir didome, wê gavê talûke heye ku înfarkta dil destpêkiriye û divê mirov xwe zû bigihîne nexweşxaneyê.

## Hin cureyên anginayê

* Angîna ya ji ber xweêşandina laşî tê
* Angîna ya şevê û di rehetiyê de
* Stabîlangîna
* Nestabîlangîna
* Angîna mirina masûlkeyên dil an angîna ku divê zû were tedawîkirin
* Prînsmetalangîna

## Rewşên angînayê ditetikînin

* Raxwarina sîgarayê
* Xweêşandina laşî
* Rewşên dijwar ên psîkolojîk
* Alkol
* Guherandina klîmayê
* Sar û serma

Helbet heger demarên mirov ên koronar paqij û nexitimî bin, mirov vê êşê nakşîne. Li heger demar ji 30-40 % zêdetir xitimî bin, di van rewşên tetikbar de angîna xwe dide der.

## Sîmptomên nêzîk

* Nexweşiyên gastrointestinal wekî refluksa gastrousofagealer, Ulcus ventriculi, Cholecystitis, Gastritis
* Nexweşiyên pulmonal wekî embolî ya pişikê, Pneumothorax, Pleuritis
* Perikarditis
* Sîndroma HWS-BWSê

## Tiştên ku mirov beriya çûyîna nexweşxaneyê divê bikin

* Veketin, bêhnvedan
* Piştî 20 dq yî sedî sed divê ambûlansek bixwazin
* Bo oksîjenê vekirina pencereyan
* Heger li malê heye cûtina aspîrînê
* Divê laş bêhereket bihêlin daku pêdiviya oksîjenê kêm be
* Sedî sed divê mirov bi serê xwe otoyê najo û bi serê xwe neçe nexweşxaneyê alîkarî bixwaze

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Treatment of stable angina recommendations for patients  in layman terms
* British Heart Foundation - Angina 
* Angina Pectoris Animation Video 3D 
* Guidelines on the management of stable angina pectoris - European Society of Cardiology
* Heart Attack and Angina Statistics by American Heart Association : Final 2006 statistics for the United States

Kategorî:Dilnasî
Kategorî:Nexweşiyên dil
Balora Kûruş

[thumb|250px|Balora Kûruş li [Muzexaneya Brîtanî|Muzexaneya Brîtanyayê ya Londonê]]
**Balora Kûruş** nivîskeke Kûruşê II li ser baloreke gil de nivisandî ye. Dûv Babîl vegirt şunda Kyros ew nivîska li ser serfiraziyên xwe û armancê xwe nivisandî bû. Ew di 1879an de ji aliyê Hormuzd Rassam de li mizgefta Marduka Babîl hat dîtin.

Hin kes bi wê re dê na "Danasîna Mafên Mirovan" herî pêş de . Ji bo di wê da tê gotin ku, azadî hat dane xulamên Babîl û azadiya olan pend dike bi wê re wiha tê gotin.

Kopiyeke wê li navenda Neteweyên Yekbûyîya li New yorkê jî heye.

## Nîşe

## Girêdanên derve
* Balora Kyros

Kategorî:Dîroka mafên mirovan
Kategorî:Hexamenişî
Kategorî:Kûruşê Mezin
Koronarskleroz

**Koronarskleroz** ango tengbûna demarên koronar bingeha beşeke mezin ê nexweşiyên dil - demar e (NDD).

Skleroz tê wateya xitimandinê. Demarên mirov xwînê vediguhêzîne. Rojek tê dixitimin. Demarên her mirovê kêm-zêde selefekê dixitime. Lê yên ku nexweşiyên dil - demar bi wan re hene demarên wan zêde dixitimin. Hin caran ti agahî nade û nişka ve ev xitimandin xwe dide der. Xitimandinên demarên din ne ewçend xwedî talûkeya mirinê ne lê yên koronar, ji ber ku xwînê didin maskûleyên dil bi xwe bi talûke ne. Kesên demarên wan ên koronar xitimîne, nexweşên koronar (NK) an nexweşên dil - demar in (NDD).

## Sedemên ku demaran dixitimînin û NDDyê ditetikînin

*Plakên xwînê, ango kolesterîn û madeyên zêde di organîzmayê de li perên demaran plakan çêdikin, pê ve dizeliqin û hêdî hêdî demaran teng dikin.
*Koronarspazm, bi mînakkokaîn hwd vexwrin ditetikîne.
*Bêhereketî, jiyaneke bêî sportê
*Lêdana bilind a xwînê, hîpertansiyon
*Nexweşiya şekir 
*Sistketina sîstema parastinê (immunsystem) ji ber sedemên diyar an nediyar
*Hîpertrofî
*Losemî
*Anemî

## Kê di bin rîskê de ye

*Ji jinan bêhtir mêr
*Temendirêjî
*Kesên ku di malbata wan de NDD an LBX (Lêdana bilind a xwînê - hîpertansiyon) hene
*Kesên ku jiyaneke bêhereket dijîn
*Kesên ku sîgarayê radixwin
*Jiyaneke têr stresbar

Ji van sedaman hin di destê me de ne ku em wan biguherin, bo mînak xwarina kêm kolesterînî, neraxwarina yan terkandina sîgarayêm sport kirin hwd.

*Sîmptoma taybet a xitimandina demarên koronar: Angîna pektorîs

## Tesbîtkirina xitimandina demarên koronar û tesbîta NDDê

*EKG ya normal
*EKG ya pirralî
*Koronaranjiyografî
*Intravaskuler Ûltraşhal 
*Koronar-CT 
*Koronar-NMR 
*Stresekokardiyografî
*Myokardsîntîgrafî
*Agahiyên nasbar ên nexweş

## Terapiya Koronarsklerozê

*Dermanên alîkar (Nîtrat, Betablocker, Clopidogrel, Trombolîz hwd)
*PTCA û dayîna Stentan
*By-Pass 

Kategorî:Dilnasî
PTCA

rast|thumb|400px|Ji girtineke rontgenîk PTCA

**PTCA** kurtenivîsandina **p**erkutane **t**ransluminale **c**oronare **a**ngioplastie ye û teknîkeke bo lêgerîn, vekirin û dayîna Stentan li demarên koronar e.

Li Kurdistanê hin caran ji vê teknîka terapiyê re "Anjiyo bûn", "Bi balonê vekirin" yan "Gustîla demaran" jî tê gotin. Heger demarên koronar xitimîbin û bi metodên din (bo mînak tenikkirina xwînê bi cureyên heparînê hwd) venebin, PTCA yan jî gorî rewşa nexweşiyê û biryara bijîşk By-Pass tê kirin.

PTCA li laboratûwarên ku teknîka wê lê hene dikare bê kirin. Bijîşk di berbaranê yan piyê nexweş re bi riya demarên mezin kataterê dişîne heya cihê xitimiye. Li wir bi balonekê cihê xitimiye tê vekirin û heger pêwîst be bo carekê din neyê xitimandin Stent lê tê dayîn.

Kategorî:Dilnasî
UTC-9

**UTC-9** yek Beşên Demjimêrê ye. Alaska Standard Time (AKST) an jî Yukon Standard Time(YST) tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-8 dibin û Alaska Daylight Time(ADT) an jî Yukon Daylight Time(YDT) tê nav kirin. Li wan dernan tê bikaranin;

* Polynesia Fransî
* DYA
** Alaska (bi gelemperî)

## Girêdanên derve
* Bajarên di UTC-9

Kategorî:Navçeya demê
Pestoya bilind a xwînê

**Fişara bilind a xwînê** yan **xwînpestêna bilind** yan **hîpertansiyon** an jî **LBX** yek ji nexweşiyên sereke yên *NDD* (Nexweşiyên dil - demar) e.

## Koda nexweşiyê di bijîşkiyê de

* ICD-10-Code Hypertonie I10.0 Arterieller Hypertonus 

## Nirxên xwînpestênê (ên asayî)

* Sîstolîk: 130 mmHg - 139 mmHg
* Dîastolîk: 85 mmHg - 89 mmHg

Heger ji vê radeyê berjêr an berjor be, divê mirov têkeve şika NDD'ê. Ji bo LBX'ê "Mêrkujê malê" yan "Dijminê ji malê" tê gotin. Lewra mirov zû nanase û lê nakeve şikê. Hîpertansiyon yek ji tabloyên herî mezin û ruhstîn ê serdema me ye. Her sal bi milyonan mirov ji ber nexweşiyên ku xwînpestêna bilind sedem in, dimirin.
 
Dilekî asayî û bêkêşe di rehetiyê de li dora 60-100 carî lêdide. Divê mirov hem ji aliyê hêza lêdanê, hem jî ji aliyê hejmara lêdanê carekê dilê xwe bide venêrîn. 

Çiqas zû pêderxistin, ew qas zû çareserî! 
Hîpertansiyon:  Bilindiya pesta/pestoya xwînê, bilindiya xwînpestênê(zêdebûna çewisandina'zexta' xwînê di rehan de(damaran de).) nexweşiyek pirbelavbûyî ye. 
Pêkerên metîrsîdariyê yê ku dihêlin derkeve holê ev in: 
*1. qelewbûn.'obezîte' 
*2. kêm hereketkirin. 
*3. çixare. 
*4. nexweşiya şekir'diyabitis melitus' 
*5. dîslîpîdemî 
*6.temen. jibo mêr >55 jibo jinan >65. 
*7. di malbatê de hebûna heman nexweşî.

## Çareserkirin
bê derman: 

* kêmkirna xwarina 

* xwê_zeyîfbûn 
* berdana çixarê û alkolê:(terkkirin) 
* kirina werzîşê
Derman:
 
1. dîuretîk  

2. înhbîtorên ACE 

3. blokkerên(astengkerên) qenalên kalsiyumê 

4. blokerên reseptorên anjiyotensînê. 

Kategorî:Dilnasî
Kategorî:NDD (Nexweşiyên dil - demar)
Stent

**Stent** navê boriyeke mîlîmetrîk e ku bo demarên koronar dîsa necivin, teng nebin û nexitimin tê danîn. Herwekî bi biryara bijîşk Stent dikare li demarên din jî were danîn. Lê Stent pirranî di kardiyolojiyê de bo nexitimîna demarên koronar tê bikaranîn.

Stent bi riya kateteran li berberaniyê yan piyê têketina demaran tê danîn. Bijîşk ji demaran dikişe heya dil û demarên koronar. Li wir bi balonanjiyoplastiyê xitimandinê vedike û boriyek an Stentê li wir datîne ku dîsa nexitime.

Gelek cureyên Stentan hene ku kîjan pêwîst e bijîşk wê bikartîne. Niha versiyoneke nû derketiye jê re "Stentên bi derman" tê gotin. Ev Stentana gelek biha ne. Stentên bi derman di nahêlin demar dîsa tengbin û di vî warî de gelek bikêr tên. Tê zanîn ku demarên hatine vekirin, di demeke kurt de 40-50 % dîsa li heman cihê dixitimin. Stentên bi derman vê selefê dadixîne heya 10-20 % î.

## Girêdanên derve
* Cardiovascular and Interventional Radiological Society of Europe

Kategorî:Teknolojî
Hîpertrofî

[thumb|140px|Bipêşxistina masûlkeyan a nelirê [Markus Rühl]]

**Hîpertrofî** (bi Latînî: hypertrophia) tê wateya zêde-xwarî. Di bijîşkiyê de pîvaneke bo mezinbûna organan û ya selûlayan (hucre) tê bikaranîn.

## Sedemên ku Hîpertrofiyê pêk tînin

* Nelirêbûna, anormalîteya hormonan
* Sport kirina awarte
* Patolojî, çi ji dayîkbûnê çi jî paşê

Kategorî:Egzersîza fizîkî
Kategorî:Pizişkî
Kategorî:Sîstema livînê
Kategorî:Şane
Anemî

**Anemî** (; ) kêmbûna xwînê nexweşiyeke xwînê ye û xwe bi kêmbûna hemoglobîn û erîtrosîtan yan jî kêmbûna herduyan dide der.

Heger hin nirxên xwînê ne li cih bin, wekî sîmptoman xwe bi nexweşiyan dide der.

## Hin nîşaneyên anemiyê

* Bêhemdketin, westîn (betilîn)
* Di çermê nerm (bo mînak ziman hwd) û hişk (ziwa) de werim
* Xerabûna konsantrasyonê
* Xwêdan
* Serêş
* Lêdana dil an di rîtma lêdanê de xerabûn
* Bêhntengbûn

Piştî testên xwînê nirxên xwînê derdikevin holê û bijîşk gorî wê cureyê anemiyê tesbît dike. Lewra gelek cureyên wê hene.

## Hin cureyên anemiyê

* Renal Anemî
* Tûmoranemî
* Anemiya kêmhesiniyê
* Erythropoietin

Her ji van anemiyan jî nava xwe de gelek binekoman pêk tînin. Anemî tabloya gelek nexweşiyan e.

Kategorî:Hematolojî
Get Rich or Die Tryin' (albûm)

**Get Rich or Die Tryin** (bi kurdî: Dewlemend *bibe ya bimre wextê te dixwazê bibê*) albûmê yekemîn yê rast ê 50 Cent e. Ew li rojê 6'ê reşemiyê 2003 derket. Eminem û Dr. Dre vê albûmê çêkirin. Di wê salê da Get Rich or Die Tryin' albûmê tewrî baş di firotinê da bû. Ew nêzîkî 13 milyon car hate firotin.

## Stran
Ev stran li ser albûmê da ne:
# *Intro*
# *What Up Gangsta*
# *Patiently Waiting* (feat. Eminem)
# *Many Men (Wish Death)*
# *In Da Club*
# *High All the Time*
# *Heat*
# *If I Can't*
# *Blood Hound* (feat. Young Buck)
# *Back Down*
# *P.I.M.P.*
# *Like My Style* (feat. Tony Yayo)
# *Poor Lil Rich*
# *21 Questions* (feat. Nate Dogg)
# *Don't Push Me* (feat. Lloyd Banks & Eminem)
# *Gotta Make It To Heaven*
# *Wanksta*
# *U Not Like Me* (produziert von Red Spyda)
# *Life on the Line*
# *P.I.M.P. [Remix]* (feat. Snoop Dogg, Lloyd Banks & Young Buck)

Kategorî:Albûm
Kategorî:Rap
By-pass

**By-pass** wekî peyv tê wateya piredanînê û di dilnasiyê de navê cureyekî niştergeriya dil a vekirî ye.

Vekirî ango, laş tê jêkirin/vekirin. Di nexweşiya bixetere ya mirina masûlkeyên dil ango înfarkta dil de piştî nirxandina rêbazên din, wekî çareya dawî tê kirin. Pirranî bijîşk berê rêbazên din diceribînin.

*By-Pass* niştergeriyek e. Anesteziya giştî tê kirin. Pirranî dil di operasyonê de didin sekinandin. Dema ku dil sekiniye, makîneyek peywirdariya dil-pişik-gurçikê (DPG) dike. Hin cureyên *by-pass* bêî sekinandinê jî tên kirin.

Ji demarên ven yên di hêt an milê de ne tên jêkirin û bi demarên koronar ên ku êdî bikêrnayên ve tên dirûtin. Paşê dil dîsa tê xebitandin û cihê operasyonê tê vegirtin.

Bijîşk berê rêbazên wekî tenikkirina xwînê, implantasyona Stent hwd diceribîne heger riyeke din nebîne, *by-pass* dike.

Piştî *by-pass* nexweş dikare di nava şeş hefteyan de heger komplîkasyonên giran nebin, jiyana xwe bidomîne. Li vir rola mezinahiya ziyana înfark da dil girîng e. Heger înfark tê cihekê mezin ji dil kuştibe, ritma dil xiravkiribe hwd saxbûn dereng û dijwar dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Dilnasî
Pergala siyasî

**Pergala siyasî** an jî **Sîstema siyasî** pergalakê pê dewlet tê kargerandin e.

Pergala siyasî di dewletakê de karger nîşan dike. Minakî di Demokrasî de tê gotin "Hikim gîşk ya gel e".

Berê de dewlet gorî sîstema siyasî dihatin polandin. Di Çaxa kevnare de Aristoteles dewlet gorî pergalan wiha dipoland;Keyîtî, Arîstokrasî, Siyasetmedar, Tîran, Oligarşî û Demokrasî. Gorî sîyasetmedar û dîroknasê Îtalyanî Niccolò Machiavelli an Otokrasî an jî Komar he ye.

Îroj pergala siyasî bi Dîktatorî û Demokrasî tê polandin. Di dîktatoriyê de hikim gîşkê dest mîrovekî de ye.

Demokrasî jî bi Demokrasiya Parlamenterî û Serokkomarî tê polandin. Demokrasî çi qas hikimê gîşkê dide gel jî, îroj gorî ew çawa dibe demokrasî bi Demokrasiya Radikal, Demokrasiya Dîrek û Demokrasiya Bingehîn jî tê polandin.

## Mijarên têkildar
Lîsteya pergalên siyasî

Kategorî:Civaknasî
Kategorî:Sîstemên siyasî