open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rûxandina gundên kurdan li Başûrê Kurdistanê

**Rûxandina gundên kurdan li Başûrê Kurdistanê** di Erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê Beesiyan de ji aliyê Partiya Bees hate kirin. Gelek gundên kurdan piştî Peymana Xweseriyê 1970 hatin xerab kirin û ereb lêhatin bicîh kirin.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Başûrê Kurdistanê

## Çavkanî
Serhildana Başûrê Kurdistanê 1983an

**Serhildana 1983yê** di nav Şerê Îran û Iraqê de qewimî. Hêzên pêşmerge yên girêdayî PDK û YNK û Micahîdên li dijî hikûmeta Bees serhildan da destpê kirin.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Başûrê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Şerên Iraqê
Kategorî:Şerên Îranê
Kategorî:Şerê Îran û Iraqê
Kategorî:1983 li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:1984 li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:1985 li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:1986 li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:1983 li Iraqê
Kategorî:1984 li Iraqê
Kategorî:1985 li Iraqê
Serhildana 1979an

Îran di sala 1979an de di kaoseke mezin de bû. Li dijî Şahê Îranê li her derê nerazîbûn peyda bûn. Her wisa li Kurdistanê jî serhildanên gel rûdan. Di adara 1979an de ji aliyê rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê li dijî rrêvebirina Îranê serhildan hate destpê kirin. Kontrola gelek bajarên kurdî di destê kurdan de bû. Şah ji welat derketibû û desthilata Îranê ketibû destê Xumênî de. Di rewşeke wiha de di navbera kurdan de û rêvebirina Îranê de hevdîtin hatin kirin. Kurdan planeke otonomiyê pêşwazî rêvebirina Îranê kir, madeyên planê ev bûn ;
# Di makezagona Îranê de mafên gelê Kurd bi otonomiyê dê were parastin
# Divê cihên kurdnişîn werin tesbît kirin û merzên Kurdistanê werin belî kirin
# Xelkê Kurdistana Otonom ji bo kar û xebatên herêmê dê bi rêya hilbijartinê Meclîse Giştî hilbijêre
# Meclîsa Giştî, ji bo karên aborî, çandî û edarî dê komîsyona rêvebirinê ava bike
# Zimanê kurdî, li gel farisî dê bibe zimanê fermî yê Kurdistanê
# Ewlehî di nav de hemû karên navxweyî dê ji aliyê organên otonom were rêvebirin

Lê rêvebirina Îranê ev şert nepejirandin di encamê de li dijî kurdan êrîş hatin destpê kirin û gelek kurd hatin girtin. Di tîrmeha 1979ê de serkirdeyên Artêşa Pasdaran hatin Merîwanê û li gel kurdan hevdîtin kirin lê çi encam derneket. Kurdan bi rêberiya Şêx Îzedîn Huseynî û Ebdurehman Qasimlo serhildana xwe dewam kir lê hêza kurdan ewqas mezin nebû ku bikarê serbikeve. Hêjayî gotinê ye ku Şêx Îzedîn Huseynî li dijî dewleta Îranê cîhad îlan kiribû . Her wisa Xûmênî jî li dijî kurdan cîhad îlan kiribû lê kîjan pêşiyê hatibû îlankirin, nediyar e.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Rojhilatê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Sedsala 20an li Îranê
Kategorî:Şerên Îranê
Kategorî:1979 li Îranê
Kategorî:1980 li Îranê
Kategorî:1981 li Îranê
Kategorî:1983 li Îranê
Serhildana duyem ya Şoreşa Îlonê

**Serhildana duyem ya Şoreşa Îlonê** li adara 1974ê hate destpê kirin. Partiya Bees sozên xwe bicîh neanîn û dest bi êrîş li dijî kurdan kirin. Heta 1975ê dewam kir. Bi Peymana Cezayîrê, serhildan têkçû.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Başûrê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Şerên Başûrê Kurdistanê û Iraqê
Kategorî:Şerên Pêşmergeyê
Kategorî:1974 li Iraqê
Kategorî:1975 li Iraqê
Serhildana YNKê

Piştî şikestina tevgera kurd li Başûrê Kurdistanê, PDKê bi rêberiya Mela Mistefa Barzanî ji welat derketin û çûn Îranê. Li ser vê YNKê dest bi xebatên leşkerî kir û li dijî leşkerên Iraqê şerê gerîlayî da destpê kirin.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Başûrê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Sedsala 20an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:1976 li Iraqê
Kategorî:1977 li Iraqê
Kategorî:1978 li Iraqê
Kategorî:1979 li Iraqê
Dijî kurdbûn

**Dijî kurdbûn** herwisa **antîkurdîzm** an **kurdofobî**, dijminatî, tirs, bêxweşbînî an jî nijadperestî li dijî gelê kurd, Kurdistanê, çanda kurdî, an jî zimanê kurdî ye. Carinan ji wan kesan re dibêjin "Kurdofob", kesên ku helwestên bi vî rengî digirin.

## Mijarên têkildar
* Nîjadparêziya tirkan li dijî kurdan
* Dîroka Kurdistanê
* Mafên mirovan li Tirkiyeyê

## Çavkanî

Kategorî:Binpêkirinên mafên kurdan
Kategorî:Bişavtin
Kategorî:Cudakarîya li dijî kurdan
Kategorî:Cudakarî li Tirkîyeyê
Kategorî:Dijkurdîtî
Kategorî:Nîjadperestî
Têkiliyên kurd û ermenan

**Têkiliyên kurd û ermenan** hemû têkilî û peywendiyên çandî, dîrokî, hûnerî, siyasî yên xelkê kurd û ermen

## Nêrîna dîrokî
Piştî şoreşa makezagonî li sala 1908ê Îtihad û Teraqiyê xwest ku li nav kurdan terefdaran kom bike. Ji ber vê Seyîd Ebdulqadir wek qasidê hikûmeta nû şand bajarê Wanê ku li gel xelkê herêmê danûstandina bike û xelkê deverê qanî bike ku tevlî piştgiriya Îtihad û Teraqî bibin. Seyîd Ebdulqadir jî dixwast li herêmê hem aştiyekê peyda bike hem jî têkiliyên kurd û ermenan tamîr bike ku hizûr ji deverê kêm nebe. Jixwe 1ê mijdara 1909ê piştî konferansên Seyîd Ebdulqadir û hevalên wî kurd û ermenan peymaneke aştiyê destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê ev biryar hatin girtin. Ev peyman di navbera 33 serokeşîrên kurd û 12 rûspiyên ermenan de hatibû destnîşan kirin ;
# Ji bo cezakirina kesên rêbir û eşqiyayan ku li dijî ermenan cerîme kirin, kurd dê alîkariya hikûmetê bikin
# Axa xelkê ermen dê dîsa jê were dayîn
# Piştgirîkirina sanayiyê û dê dibistan werin vekirin ku xelk perwerde bibe

## Pirtûk
* *The Kurds: The Armenian Question and the History of Armenian-Kurdish Relations*, Vahan Baibourtian (sedsala 19emîn)

## Mijarên têkildar
* Dîplomasiya kurdan
* Armenakan (rêxistin)
* Federasyona Şoreşgerî ya Ermenan(Dashnaktsutyun)
* Partiya Sosyal Demokratên Hinçakan

## Çavkanî

Kategorî:Têkiliyên dualî yên Ermenistanê
ermenan
Sirgûnkirina kurdan

**Sirgûnkirina kurdan** li sala 1916an hêdî hêdî destpê dike heta sala 1934an. Bi dehhezaran kurd ji Bakurê Kurdistanê sirgûnî herêmên tirkan kirin ku kurdbûna xwe jibîr bikin û bibin tirk.

Li sala 1960ê kudeta li Tirkiyeyê çêdibe. Di encama kudetayê de kurd jî dikevin bin givaşa dewleta tirk. Gelek kurd, ji ber hêceta armanca avakirina dewleta Kurdistanê, sirgûn dibin bo rojavayê Tirkiyeyê.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê
* Nîjadparêziya tirkan li dijî kurdan
* Kampa Sêwazê

## Çavkanî

Kategorî:Binpêkirinên mafên kurdan
Kategorî:Bişavtin
Kategorî:Cudakarîya li dijî kurdan
Kategorî:Cudakarî li Tirkîyeyê
Kategorî:Dijkurdîtî
Kategorî:Neteweperweriya tirkî
Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê
Kategorî:1920î li Tirkiyeyê
Kategorî:1930î li Tirkiyeyê
Proseya aştiyê ya PKK û Tirkiyê 2013–2015

**Proseya Aştiyê** di navbera dewleta Tirkiyeyê û PKKê de ji bo çareserkirina pirsgirêkên di navbera kurd û tirkan de hate destpê kirin. Li sala 2012ê destpêkir û heta sala 2015ê dewam kir

## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê
* Pêvajoya pirsgirêka kurd 2025

## Çavkanî

Kategorî:Abdullah Öcalan
Kategorî:Recep Tayyip Erdoğan
Kurdkirin

**Kurdkirin** guherîneke çandî ye di nav gelên hatine Kurdistanê. Bi proseyeke nezordarî bûne kurd.

## Mijarên têkildar
* Kurdayetî

## Çavkanî

Kategorî:Bişavtin
Kategorî:Neteweperweriya kurdî
Kategorî:Siyaseta Iraqê
Hesen Xeyrî Beg

**Hesen Xeyrî Beg** (j 1881 (1497), Xozat, Dêrsim) - (m 1925), siyasetmedarekê kurd e ji Dêrsimê.

## Galerî

Hasan_Hayri_Kanko-2.jpg|Gorra wî li bajarê Elezîzê
Hasan_Hayri_Kanko-3.jpg|Gorra wî li bajarê Elezîzê


## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1881
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Mirin 1947
Kategorî:Mirin 1925
Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Valakirina gundên kurdan ji aliyê Tirkiyeyê

**Valakirina gundên kurdan ji aliyê Tirkiyeyê** yek ji polîtîkayên bê mirov bûn an valakirina Bakurê Kurdistanê ye ku di dîrokên cihêreng de bi valakirina 3 hezar gundên kurdan hatine vala kirin. Tê texmînkirin ku ji salên 1980an û vir ve nêzî 40 hezar kurd ji aliyê hêzên Tirkiyeyê ve hatine kuştin û bi milyonan kurd ji Bakurê Kurdistanê bi valakirin û şewitandina gundan hatine koçber kirin.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê
* Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Kurd di herî dawî tên bihîstin: Tirkiye mal û gundên me şewitand
* Parastina Mafên Mirovan

kurd
Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Tirkiyeyê
Kategorî:Mafên mirovan li Kurdistanê
Şerê Iraq-Başûrê Kurdistanê yê 2017an

Piştî encamdana Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê di 2017an de dewleta Iraqê xwest ku deverên derveyî Başûrê Kurdistanê bixe nav axa xwe. Li ser vê êrîş bir ser Kerkûkê û hinek herêmên girêdayî Mûsilê. Di encamê de şerê pêşmergeyan û Iraqê derket.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Başûrê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Parêzgeha Kerkûkê
Kategorî:Şerên Başûrê Kurdistanê û Iraqê
Kategorî:Şerên Pêşmergeyê
Kategorî:2017 li Iraqê
Qaçaxo

**Qaçaxo** (), gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Têrcanê
Pewlika

**Pewlika** (), Bajarokeke girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Têrcanê
Bellîk

** Bellîk** (1917: * Bellik*,; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.

## Nifûs

## Çavkanî

Kategorî:Taxên Sirûcê
Axacî

**Axacî** an **Axaciya Mezin** (; ), taxeke (mehelle) bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî qebûlkirina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye mehelle.

## Nifûs

## Çavkanî

Kategorî:Taxên Sirûcê
Chang'an

**Chang'an** (çînî: 长安; pinyin: *Cháng'ān*), di Çînî de bajarekî dîrokî ye ku ji zêdetirî deh xanedana ra paytextî kirîye. Navê bajar dî zîmanê Çînî da tê wateya "aştiya bêdawî". Navê bajar yê îro Xi'an e. Di dema Xanedana Ming de, navê bajar hate guhertin û navê Xi'an hate lê kirin, ku tê wateya "aştîya li rojava". Ev navnîşanê hêj jî tê bikar anîn.

Li bakurê Xi'an Gora Qin Shi Huang û Artêşa terrakotayî heye û evana ji alîyê Qin Shi Huang va hatîye çêkîrîn.

Gorî çavkanîyên çînê, di derdora salên (P.Z.) 750an de Chang'an bû bajarêkî metropol ku tê da bi mîlyona kes dijî. Li gorî texmînên îro, di nav dîwarên bajêrda nêzîkî 800.000-1.000.000.000 kes dijîyan. Li gorî serjimêrîya sala 742an, li herêma Jingzhao Fu (京兆府) da di 362.921 malbatîda 1.960.188 kes dijîya.



## Girîngiya aborî û stratejîk a Chang'an
Bajar li cîhekî navendî bû. Rê yên ku ji Gansu, Sichuan, Henan, Hubei ve Shanxi dahatin li vir digîhîştin hev. Ji ber vê yekê Chang'an devereke girîng bu ku ji Riya Hevrîşimê sûd werbigire.

## Binêre

* Xanedana Sui
* Xanedana Tang
* Xanedana Qin



## Çavkanî



Kategorî:Bajarên dîrokî
Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Paytext
Kategorî:Xanedana Han
Kategorî:Xanedana Tang
Kategorî:Xanedana Xin
Erasmus

**Desiderius Erasmus Roterodamus** (-), fîlozofekî holendî û alimê mezheba katolîk bû. Bi navê Erasmus an jî Erasmusê Roterdamê tê nasîn. Yek ji alimên mezin demên ronesansa bakûr bû. Wekî keşeyekî katolîk, ji ber ku bi safî zimanê latînî dinivîsand fîgurekî girîng bû di dibistanên klasîk de. Navbera Humanîstan bi navê *Prensa Humanîsta* an jî *Rûmeta Humanîsta Xirîstiyan* navdar bû bi vî nav va dihat gazîkirin. Di nivîsên kevin de bi teknîka humanîsmê bir kar anî û bi zimanê latînî û yewnanî incîlên nû amade kir û berhemên wî pirsên nû ava kir û ji ser Reforma Prostestan û Reforma Katolîka de bandordar bibû.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên holendî
Kategorî:Mêr
Koşmaşat

**Koşmaşat** (), gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Moseyê
Heyarnî

**Heyranî** (), gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Moseyê
Kosan

*Kosan, Xinûs, Gundekî girêdayî Xinûsa Erzîromê ye
*Kosan, Sirûc, Taxekî girêdayî Sirûca Rihayê ye.
Omeriya Mirsom

thumb|The book of historian Şerefxan Cizîrî|Pirtûka Nivîskar**Omeriya Mirsom** pirtûka nivîskar Şerefxan Cizîrî ye. Mijara pirtûkê eşîr , herem û dîroka Omerî ya ye. Cizîrî pirtûka xwe bi zimanê Kurdî nivîsandiye.
Erasmus Darwin

**Erasmus Darwin** (jdb. 12ê kanûna pêşîn a 1731 - m. 18ê nîsana 1802) bijîşkekî îngilîz e. Yekê muhimtirê fikirdarê Ronîbuna birminghamê ye û jixwe him fîlozofê xwezayî him endamerkzan him dahêher û helbestvan him jî xebatkarê rakirina tîcareta koletî, bu .
Zefê helbestên wî li ser dîroka tabîatê ye û ramanê xwe li ser Pêşveçûn û hemû formên jiyan dihundirîne.
Darwin endama Malbata Darwin–Wedgwood bu ku ew malbat Charles Darwin û Francis Galtonê dihundirîne.
Li ser daxwaznameyê George III Darwin bijîşkê qralê bu.

## Mala wî îro
Mala Darwin îro jî heye û wek muzeyeke hatîye zivirandin û bo xebatên darwin hatîye nezirkirin. Mala wî li ser kar û armanca wî tê bikar anîn.
[thumb|[mala Erasmus Darwin|Mala Darwin li Lichfield, niha muzeyekê bo xebatên Darwin hatîye nezirkirin .]]
[thumb|[Joseph Wrightê Derby, *Erasmus Darwin* (1770;li Muzeya Birminghamê).]]

## Berhemên Çapkirî
* Erasmus Darwin, *A Botanical Society at Lichfield. A System of Vegetables, according to their classes, orders... translated from the 13th edition of Linnaeus' Systema Vegetabiliium*. 2 vols., 1783, Lichfield, J. Jackson, for Leigh and Sotheby, London.
* Erasmus Darwin, *A Botanical Society at Lichfield. The Families of Plants with their natural characters...Translated from the last edition of Linnaeus' Genera Plantarum*. 1787, Lichfield, J. Jackson, for J. Johnson, London.
* Erasmus Darwin, *[[The Botanic Garden]], Part I, The Economy of Vegetation*. 1791 London, J. Johnson.
* Part II, *The Loves of the Plants*. 1789, London, J. Johnson.
* Erasmus Darwin, *[[Zoonomia]]; or, The Laws of Organic Life*, 1794, Part I. London, J. Johnson,
* Part I–III. 1796, London, J. Johnson.
*  (last two leaves contain a book list, an apology for the work, and an advert for "Miss Parkers School".)
* Erasmus Darwin, *Phytologia; or, The Philosophy of Agriculture and Gardening*. 1800, London, J. Johnson.
* Erasmus Darwin, *The Temple of Nature; or, The Origin of Society*. 1803, London, J. Johnson.

## Dara malbatê
580px

Kategorî:Bijîşkên îngilîz
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Helbestvanên îngilîz
Radik

**Radik** (), gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Cîmînê
Qerekilîse, Cîmîn

**Qerekilîse** (), bajarokeke girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Cîmînê
Axildere

**Axilder** (), gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Îlîçê
Cemaledîn Buxarî

**Cemaledîn Buxarî** (Çînî: 札馬剌丁) **Jamal ad-Din Muḥammad ibn Ṭāhir ibn Muḥammad al‐Zaydī al‐Bukhārī** yek ji stêrnasê fars e. Xebatên xwe yên li ser astronomiyê li paytexta Çînê Pekînê kiriye.
Navê çînî Zhamaluding e.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam li Çînê
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Stêrnasên faris
Zîmêg, Melkişî

**Zîmeg** (), gundekî girêdayê navçeya Melkişî ya Dêrsimê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Melkişiyê
Çakan

**Çakan** yan jî **Çayxan** (), gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Depê
Xamila Jêr

**Xamila Jêr** (), gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Paloyê
Nacaran

**Nacaran** (), bajarokeke girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Paloyê
Hatek

**Hatek** (), gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.

## Dîrok

## Navdarên gund

* Selahattin Demirtaş

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Paloyê
Muxtesar fî exbarîl beşer

**Muxtesar fî exbarîl beşer** an **Elmuxtesar** (bi erebî: **المختصر**) pirtûka dîroknasê kurd yê Xanedana Eyûbiyan a Ebûlfida ya herî navdar e. Pirtûk li ser dîroka cîhanê a giştî ye. Ew berhem di navbera 1315 û 1329 de wekî berdewamiya Dîroka Tevahî ya ji hêla Elî îbn Elesîr ( li dora 1231) ye . Ew di forma salnameya ku ji afirandina cîhanê de heya sala 1329 dirêj dibe. Ew du beşan tê veqetandin, yek dîroka dîroka Erebistana berî Îslamî û ya din jî dîroka îslamê ta sala 1329 ye . Berhem ji hêla Îbn Werdî heta 1348 û ji hêla Îbn Elşihna heta 1403 ve hate rojane kirin .

Pirtûk bi latînî, Frensî û îgilîzî hatî wergerandin û di dîroka misilmaniyê de berhema giringtirîn bû ku ji hêla rojhilatnasên sedsala 18an ve dihat bikaranîn, di nav wan de Jean Gagnier (1670-1740) û Johann Jakob Reiske (1754).

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên dîrokê
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 14an
Futûhu'l-Buldan

**Futûhu'l-Buldan** (erebî: **فتوح البلدان**) berhema Belazûrî a dîrokê ye. Li ser Fetîhên misilmanan, awayî û çandî ye.

Ji berhemên herî kevin ê ku li ser Fetîhên Misilmanan e û gihîştî roja me. Mesûdî bi xwe jî ji vê berhemê îstîfade ditiye.

Futûhu'l-Buldan cara yekem ji aliyê Michael Jan Goeje ve di salên 1863-1866an de bi sê beşan ve hatiye weşandin.

Cara duyem 1968an de li Qahîreyê hatiye weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên dîrokê
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an
Urwe bin Zubeyr

**Urwe bin Zubeyr** (erebî: عروة بن الزبير) Navê wî yê rastî **Ebû Ebdullah Urwe bin Zubeyr bin Ewam bin Xuweylid el-Qureşî el-Esedî** (m. 94/713) ji herft alimên navdar ê Medîneyê ye. tabîûn û dîroknasê siyer û hedîsan e.
Kurê sehabêyê Muhemmed pêxember Zubeyr bin Ewam û Esma bint Ebûbekir e.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîsvanên ereb
Kategorî:Kesên sedsala 7an
Kategorî:Mirin 713
Goma Osmanaxa

**Goma Osmanaxa** yan jî **Osmanaxa** (bi tirkî: *Osmanağa*), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qowanciyan
Mûşiyan

**Mûşiyan** (bi tirkî: *Uyandık*), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qowanciyan
Qazana Jêr

**Qazana Jêr** (bi tirkî: *Aşağıkazan*), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qowanciyan
Îbn Şihab Zuhrî

**Îbn Şihab Zuhrî** (erebî: ابن شهاب الزهري) navê dirêj: Muhemmed bin Muslim bin Ubeydullah bin Şihab el-Zuhrî, (m. h. 124/m. 741), tabîûn û nivîskarê siyerê ye.
Di wextê Xanedana Umeye wexta Ebdulmelik de ji Medîne]yê yê koçê Şamê kiriye.
Tê gotin ku ji pirtûkên wî negihiştine roja me.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Jidayikbûn 677
Kategorî:Kesên sedsala 8an
Kategorî:Mirin 724
Ealhswith

**Ealhswith** yan **Ealswitha** (m. 5ê kanûna pêşîn sala 902an) qiralçeya Wessexê (871–899) û jina Alfredê Mezin bû. Bavê wê, Æthelred Mucel ku mîrê Gainiyê bû ya ku Gaini wekî komekî eşîrî tê zanîn, esilzadeyekî Merciayî bû. Diya wê Eadburh e û endama xanedanekî Merciayê ye û li gor Cyril Hartê ew yek ji neviyên Coenwulfê Merciayê ye. 20ê tîrmehê de ji aliyê fileyên rojhilat û rojavayê ve wekî rahîbe tê yadkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Key
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 902
Weşî, Qerebaxan

**Weşî** (bi tirkî: *Erimli*), bajarokeke biser navçeya Qerebaxana Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerebaxanê
Kedak

**Kedak** (bi tirkî: *Kambertepe*), gundekî bi ser navçeya Qerebaxana Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerebaxanê
Ropîn, Palo

**Ropîn** (bi tirkî: *Kayahisar*), gundekî bi ser navçeya Paloyê Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Paloyê
Merzîle

**Merzîle** yan jî **Merzîlî** (bi tirkî: *Erbağı*), gundekî bi ser navçeya Qerebaxana Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerebaxanê
Bişaran

**Bişaran** yan jî **Bahro Bişaran** (bi tirkî: *İncebayır*), gundekî bi ser navçeya Xulamana Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xulaman
Engene

**Egene** (bi tirkî: *Çataklı*), gundekî bi ser navçeya Xulamana Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xulaman
Bervî

**Bervî** yan jî **Goma Bervê** (bi tirkî: *Yoncapınar*), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Madenê
Gezîn

**Gezîn** (bi tirkî: *Gezin*), bajarokeke biser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Madenê
Deştek

**Deştek** yan jî **Deştik** (bi tirkî: *Dereboynu*), gundekî bi ser navçeya Xûxa Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xûxê
Bişirto

**Birişto** (bi tirkî: *Akbuğday*), gundekî bi ser navçeya Xûxa Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xûxê
Sînana

**Sînana** yan jî **Sînan** (bi tirkî: *Suyatağı*), gundekî bi ser navçeya Baskila Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baskilê
Şêxhesena

**Şêxhesena** (bi tirkî: *Tabanbükü*), gundekî bi ser navçeya Baskila Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baskilê
Îmikan

**Îmikan** (bi tirkî: *İmikuşağı*), gundekî bi ser navçeya Baskila Xarpêtê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baskilê
Lotan

**Lotan** an **Kurlot** (bi tirkî: *Alangören*), gundekî bi ser navçeya Baskîlana Xarpêtê ve ye. Li dihê Lotanê gel bi kurmancî diaxive.
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baskilê
Mûrûc Ezeheb

**Muruc Ezeheb** (erebî: **مروج الذهب ومعادن الجوهر** ,latînî : Mûrûc ez-Zeheb we Me'adin el-Cewahir) Pirtûka dîroknasê ereb ya Mesûdî ye ku berhema wî ya herî girîng û herî navdar ya serdema navîn e.

Ji Adem pêxember û Hewayê hetanê dema Ebasî nivîsiye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên dîrokê
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 10an
Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn
Şavalan

**Şavalan** , Eşîra tirkan. Tirkî û zazakî diaxivin. Koka wê li bakurê Çînê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baskilê
Dornî

**Dornî** (bi tirkî: *Bozkanat*), gundekî bi ser navçeya Bongilana Çewligê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bongilanê
Gema Şewitî

**Qema Şewitî** (bi tirkî: *Gençtavus*), gundekî bi ser navçeya Bongilana Çewligê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bongilanê
Zhu Yuanzhang

thumb|Zhu Yuanzhang

**Zhu Yuanzhang** (21'ê cotmeha 1328 - 24'ê hezîrana 1398) damezrîner û yekemîn împaratorê xanedana Ming e. Navê din yê Zhu Yuanzhang, *Ming Taizu* ye.

Wexta ku Zhu Yuanzhang hate rû dînê, Çîn di bin rêvebirîya Xanedana Yuan ,ya ku ji alîyê Mongolan hatîye damezrandin, da bû. Di nîvê sedsala 14an de, dema ku serhildanên gundewarî li seranserê Çînê çêdibû, Zhu Yuanzhang xanedana Yuan bi dawî kir. Paytexta xanedana Yuan Khanbaliq (Beijing a îro) bi dest xist û xwe wek tianming îlan kir. Xanedana Ming damezrand. Tênê bawerîya wî bi malbata wî ra hebû û kurên xwe wek prens lî bakûr û newala Yangtsê belav kir. Piştî mirina wî, neviyê wî, Jianwen, derket ser text.

Piraniya nîgarên dîrokî yên di derbarê Zhu Yuanzhang de li bajarê Nanjing (paytexta xanedana Ming) ê ne.



## Binêre
Lîsteya Monarşiyên Çînê


## Çavkanî



Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka Nankînê
Kategorî:Hikûmdarên avaker
Kategorî:Împeratorên Çînê
Kategorî:Jidayikbûn 1328
Kategorî:Mirin 1398
Zevika Jêr

**Zevika Jêr** (bi tirkî: *Aşağıyağmurlu*), gundekî bi ser navçeya Kanîreşa Çewligê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Zevika Jor

**Zevika Jor** (bi tirkî: *Yukarıyağmurlu*), gundekî bi ser navçeya Kanîreşa Çewligê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Ezîzan, Kanîreş

**Ezîzan** (bi tirkî: *Sudurağı*), gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewligê ve ye û gelê wî bi zazakî diaxive.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Cûnan

**Cûnanî** (bi tirkî: *Çevreli*), gundekî bi ser navçeya Azarpêrta Çewligê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Xarsek

**Xarsek** yan jî **Mirûn** (bi tirkî: *Batıayaz*), gundekî bi ser navçeya Xorxola Çewligê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xorxolê
Zenan, Xorxol

**Zenan** (, bi tirkî: *Zeynelli*), gundekî bi ser navçeya Xorxola Çewligê ve ye.

## Dîrok
Gundê Zenanê yek ji gundên Bakurê Kurdistanê ye ku di salên 90î de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatibûn valakirin. Piştî valakirina gund careke din dîsa gundê Zenan wekê gundeke nû li nêzîkî gundê valakirî hatiye ava kirin. Zenana berê yek ji gundên bi ser navçeya Gêxî yê ve bû û piştî damezrandina navçeya Xorxolê Zenan wekê gundekî navçeya Xorxolê, bi ser navçeya Xorxolê ve hatiye girêdan.

## Nifûs

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xorxolê
Ziya Avcı

**Ziya Avcı** (Ziya Avcî) siyasetmedar, nivîskar, lêkolîner, wergêr û dîroknasekî kurd e ku li bajarê Bidlîsê ji dayika xwe bûye. Ew ji 1982 û pê ve li Swêdê dijî. Wî bi taybetî ji soranî gelek pirtûk wegerandine (adaptekirine) kurmancî. Gelek ji van pirtûkan bi Dîroka Kurdistanê ve eleqadar in.

## Berhem û wergerên wî
* Şerefname, tarîxa qedîm a Kurdistanê: Mîr Şeref Xanê Bedlîsî
* Tabloyên Şerefnameyê yên minyatûr: Ebdulreqîb Yusif
* Şairên klasîk yên kurd (Dîwana Kurmancî): Ebdulreqîb Yusif
* Kurdistan û kurd: Ebdurrehman Qasimlo
* Di rêya azadiyê de çil sal xebat: Ebdurrehman Qasimlo
* Komara Kurdistanê: Kerîmê Husamî
* Çend rûpel ji dîroka gelê kurd Cild I û Cild II: Dr. Kemal Ehmed Mezher
* Kurd û Kurdistan di belgeyên nehênî yên Brîtanyayê de: Dr. Kemal Ehmed Mezher
* Dîroka kurd û Kurdistanê: M. Emîn Zekî
* Simko (Îsmaîl Axayê Şikakî): Mehmed Resûl Hawar
* Serhildana Şêx Ubeydallahê Nêhrî di belgeyên qaçarî de: Mihemed Baqî
* Adet û rusûnatmeyên ekradiye: Mele Mehmûdê Bazîdî
* Çil hikayet: Mele Mehmûdê Bazîdî
* Jana gel: Îbrahîm Ehmed
* Pêşmerge: Rehîmê Qazî
* Koka kurdan a etnîkî: Vilchevisky
* Kurdistan û prosesa îslamkirina kurdan: Şivan Osman Mistefa
* Yadaşt: Refîq Hilmî
* Ebdurehîm Rehmî Hekarî: Ferhad Pîrbal
* Li pişt deriyên daxistî (Bîranîn-Belge): Arêz Ebdulla
* Mele Mistefa Barzanî di belgeyên Sovyetê de: Efrasyab Hewramî
* Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de jiyana siyasî û rewşenbîrî ya kurdan: Celîle Celîl
* Bîranîn û şahidiya Hinek Bûyeran: Ziya Avci
* Foklara Kurdî-Sadiq Bahaeddin Amêdî-Amedekar:Ziya AVCI-Weşanxaneya Lîs
* Meseleya Wijdanê-Ahmed Muxtar Caf- Wergêr: Ziya AVCI-Weşanxaneya Avesta

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Exdat, Xorxol

**Exdat** (bi tirkî: *Yaylabağ*), gundekî bi ser navçeya Xorxola Çewligê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xorxolê
Conag

**Conag** (bi tirkî: *Sarıtosun*), gundekî bi ser navçeya Xorxola Çewligê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xorxolê
Haşur

**Haşur** (bi tirkî: *Kütüklü*), gundekî bi ser navçeya Aldûşa Semsûrê ve ye.

## Çavkanî

# Nişanyanmap Gundên Aldûşê

Kategorî:Gundên Aldûşê
Peşval

**Peşval** yan jî **Pêşval** (bi tirkî: *Gürgenli*), gundekî bi ser navçeya Aldûşa Semsûrê ve ye.

## Çavkanî

Di dîrokê de navê gund û bajarokên Aldûşê

Kategorî:Gundên Aldûşê
Petirge

**Petirge** (bi tirkî: *Güngörmüş*), gundekî bi ser navçeya Aldûşa Semsûrê ve ye.

## Çavkanî

Di dîroke de navên gund û bajarokên Aldûşê

Kategorî:Gundên Aldûşê
Bilêle

**Bilêle** (bi tirkî: *Çobanpınarı*), gundekî biser navçeya Aldûşa Semsûrê ve ye.

## Dîrok
Gundê Bilêle gundekî Kurdane di Gund da kurd ermenî û tirk dijîn

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Çamik

**Çamik** ( an  ?), mezreke gundê Seydmehmûdê bi ser navçeya Aldûşa Semsûrê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Barzo, Aldûş

**Barzo** (bi tirkî: *Korulu*), gundekî bi ser navçeya Aldûşa Semsûrê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Xorsayîk

**Xorsayîk** (bi tirkî: *Horsayik*), gundekî bi ser navçeya Aldûşa Semsûrê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Pûpar

**Pûpar** (bi tirkî: *Pupar*), gundekî bi ser navçeya Aldûşa Semsûrê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Gerger, Aldûş

**Gerger** (bi tirkî: *Oymaklı*), gundekî bi ser navçeya Aldûşa Semsûrê ve ye..

## Binêre
* Keleha Alduşê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Stêrnasiya cîhana îslamî ya serdema navîn

250px|thumb|Gutlek stêrnasî a farsî

Astrolabek Farisan ya sedsala 18an|thumb|250px

**Stêrnasî di cîhana îslamî** de pêşketinên stêrnasî pêk anîne. Nemaze di Serdema Zêrîn a Îslamê de (sedsal 8 û 15), û piranî bi erebî hatine nivîsîn. Ev geşedan bi taybetî li rojhilata dûr û Hindistan, piştre li Rojhilata navîn, Asyaya Navîn, Endulus û Afrîkaya bakur pêk hatin. Wekî din jî ji ber ku stêrnasiya îslamî bandoreke girîng li ser stêrnasiya Bîzansî û Ewropî kir (binihêre wergerandinên latînî di sedsala 12an de), di gel li ser stêrnasiya Çîn û Malî ji bandorek gelek mezin dikir. Hejmarek ber bi çav ji stêrkên li esman, wek "Aldebaran", "Altair", û "Deneb", û têgehên stêrnasî kî yên wekî "Alîdade" "Azimuth" û "Nadir" hîn jî bi bêjeyên erebî têne bi navkirin. Îro jî piraniya wêjeyê hejî ji stêrnasiya îslamî tê. Di seransera cîhanê de zêdetirî 10.000'an destnivîsê îslamî yên derbarê stêrnasiyê de hene li piraniya wan nayê xwendin an jî tomarên ku katelogê wan nehatiye amadekirin. Dîsa jî, çalakiya îslamî ya di qada stêrnasiyê de dikare bi rengekî rehetî were şîrovekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Serdema navîn
Kategorî:Serdema zêrîn a îslamê

Kategorî:Stêrnasî
Gomik, Xorxol

**Gomik** (bi tirkî: *Çatalkaya*), gundekî bi ser navçeya Xorxola Çewligê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xorxolê
Ehliyet

**Ehliyet**, **ajoname**, **ajotname**, **karta ajotinê**, belgeyeke fermî ye, bi gelemperî plastîk û mezinahiya karta krediyê, destûr dide takekesek taybetî ku karibe yek an jî zêdetir cûre wesayîtên motorî, wek motorsiklet, otomobîl, kamyon, an otobusek li ser kolaneke gelemperî.

## Dîroka ehliyetê
Dîroka ehliyetê heya dawiya sedsala 19an vedigere. Konsepta ehliyeta ajotinê ji 1888an (Prûsya) ve heye. Car carinan, destûrnameyeke ku ji hêla pêşengê otomobîlê û sêwirînerê makînê hilmê Léon Serpollet di tîrmeha 1888an de hatî destûr kirin ji hêla bajarê Parîsê ve ji bo ajotina rêwiyên xwe di riyên giştî de wekî "yekemîn ehliyeta cîhanê " tête navandin. Yekemîn vepirsîna fermî di sala 1901an de li Viyanayê pêk hat.

## Temenê herî kêm ji bo ehliyetê
Mîneya herî kêm ji bo lîsansa ajotinê ji bo gerîdeyên rêwîtiyê, bi vî rengî "destûra ajotina rêwîtiyê" an "lîsansa ajotina erebeyê" bi gelemperî di navneteweyî de tête berhev kirin.

Li piraniya welatên cîhanê, ajotina bêbingeh, ajotina bêsînor ji 18 temenê ve gengaz e. Li hin welatan qanûnên ji bo ehliyetê ya qedexekirî hene, nemaze ji bo ajotinê bi şofêrê bin 18 salî re, ku ji welat ve girêdayî ye, carinan jî rêwîtiya şevê jî nayê qedexekirin. Li 23 eyaletên Dewletên Yekbûyî, ajotina otomobîlan a bêsînor di temenê 16 sal de gengaz e, û li sê dewletên bi sînorkirinên ji temenê 15 salî re.

Temenê destpêkirinê ji bo ehliyetê li welatên koçberî yên klasîk ên din Kanada, Awistralya û Nû Zelenda bi heman awayî kêm e, lê ji bo şofêrê şert e.

## Çavkanî

Kategorî:Tirimbêl
Îbn Sefar

**Îbn Sefar** (erebî: **ابن الصفار**) navê dirêjî: أبو القاسم أحمد بن عبد الله بن عمر الغافقي, Ebûlqasim Ehmed bin Ebdullah Omer Xafiqî bin Sefar Endulusî ye. Stêrnasê ereb e.

Ew li dibistana ku ji hêla hevkarê xwe Mecrîtî li Kordoba ve hat damezrandin xebitî. Xebata wî ya herî naskirî ezmûnek li ser astrolabê bû, nivîsek ku bi çalakî heta sedsala 15an hate bikar anîn û bandor li xebata Kepler kir. Wî jî li ser Zij el-Sindhind şîroveyek nivîsand û hevrêyên Mekkê pîvand.

Bandora wî li ser karên Ebû Salt jî çêbûye û di sala 1035an de li Deniayê wefat kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Mirin 1035
Deşta Mûşê

thumb|250x250px|Dîmenek ji Deşta Mûşê û ji bajarê Mûşê
**Deşta Mûşê** (bi tirkî: *Muş Ovası*), yek ji deştên tektonîkî yên Bakûrê Kurdistanê ye ku 80 kîlomêtre dirêjahî û 30 kîlomêtre firehiya deştê heye. Lî seranserê milê bakûr çîyayê Xaçê Reş û li seranserê milê başûr Çiyayê Şerefdîn û milên wî cih digire.

## Erdnîgarî
Li Rojhilat Çîyayê Nemrûdê û navçe Norşîna Bidlîsê, li başûr, Çîyayê Xaçê Reş, li bakûr Çîyayê Şerefdîn û milên wî li rojhilat navçeya Bongilana Çewligê cîh digire. Rûerda deştê 1650 km² ye.

### Çemên deştê
Li rojhilat Çemê Ava Reş, li bakûr Çemê Miradê cîh digire. Dirêjiya Çemê Ava Reş 68 kîlomêtroye ku ji binê Çiyayê Nemrûdê derdikeve û piştê herikîna li seranserê dirêjahiya Deşta Mûşê tevlê Çemê Miradê dibe.
250px|thumb|Dîmenek ji Çemê Miradê û pira dîrokî ya li Deşta Mûşê

## Navçe û gûnden deştê
Di deşta Mûşê de navçeya Dêrxas, Tîl, bajarê Mûşê û gelek gund û bajarok cîh girtiye. Li herêmê roniştvanên ku di herême deştê rodinin bi navê "deştî" tê binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Deşt
Kategorî:Deştên tektonîk
Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê
Kategorî:Erdnîgarî
Vanikok

**Vanikok** yan jî **Vankok** (bi tirkî: *Yağmurlu*), gundekî bi ser navçeya Aldûşa Semsûrê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Melho, Aldûş

**Melho** (bi tirkî: *Demirtaş*), gundekî bi ser navçeya Aldûşa Semsûrê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Karok, Aldûş

**Karok** (bi tirkî: *Karuk*), gundekî bi ser navçeya Aldûşa Semsûrê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Keyraş

**Keyraş** yan jî **Qeyraş** (bi tirkî: *Çobanlı*), gundekî bi ser navçeya Kolika Semsûrê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Keferma

**Keferma** (bi tirkî: *Doluca*), gundekî bi ser navçeya Kolika Semsûrê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Behlîk

**Behlîl** (bi tirkî: *Yeşilkaya*), gundekî bi ser navçeya Kolika Semsûrê ve ye.
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Rewanser (navçe)

Şaristana Rewanser (bi farisî: شهرستان روانسر) yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye ku li Rojhilatê Kurdistanê yê bi dewleta [Îran]ê ve girêdayî ye. Navenda vê şaristanê bajarê [Riwanser e.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê
Giyelan (navçe)

**Giyelan**, **Giyełan**, **Giyellan** (bi farisî: شهرستان گیلانغرب) yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye ku li Rojhilatê Kurdistanê yê bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Giyelan û Sermes e.

## Nahiyeyên navçeya Giyelan

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê
Çerdawel (navçe)

**Şaristana Çerdawel** yek ji navçeyên parêzgeha Îlamê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Parêzgeh bi dewleta Îranê ve giredayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Çerdawir e.

## Herêmên şaristana Çerdawel

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên parêzgeha Îlamê
Ezna (navçe)

**Şaristana Ezna** yek ji navçeyên parêzgeha Luristan ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Ezna e.

## Çavkanî

Kategorî:Luristan (parêzgeh)
Hogir Silêvaneyî

**Hogir Mihemed Hisên**, berniyas bi **Hogir Silêvaneyî** û **Hogir Alsilevanai**, rojnamevanekî kurd e.
Di 14ê kanûna paşîn 1987an de, li herêma Kurdistana Iraqê bajêrê Dihokê ji dayik bûye. Hogir xwediyê pileya dîploma di taybetmendiya hunerê şêwekar ji Enstîtûya Hunerî li Zanîngeha Dihokê.

## Rê û jiyan
Hogir kariyera xwe ya medyayê bi kovar û rojnameyên kurdî bi dest pê kirin, yekem pêwendiya wî di destpêka sala 2006ê de, dema ku wî anîmasyon bi riya rojnameya fermî Evro  li Dihokê weşand û dest bi weşandina karên xwe di piraniya rojnameyan li Iraqê kir. Di 2008an de bû endamê Sendîkaya Hunermendên Kurdistanê. Di 2010an de bû endamê Sendîkaya Rojnamevanên Kurdistanê. Di sala 2010an de wekî xiwedan franzayek û edîtoriyek ji bo kovareke kurdî bi navê Vaye dest pê kir ko kovarek çandî, hunerî, wêjeyî û rexnegirî, ji ber vê yekê, ew wek ciwantirîn edîtor û xwediyê *franchise* kovarê li Başûrê Kurdistanê hat bijartin.

Di sala 2011an de, ew bû serpêşanderê sereke li ser Badinsat û bû xwediyê yek ji bernameyên herî çêtir û herî temaşeya televîzyonê. Hogirî weke mamoste dest bi kar kir û di beşê medyayê yê Beşa Perwerde, beşa rojhilatê bajarê Dihukê de xebitî. Di sala 2013an de Hogir çû kanala televîzyonê WAAR û dest bi xebitandinê kir wek serperiştkarekê bernameya televîzyonê bi navê Sor û Sor, li wir, dûv re ewî gelek bernameyên televîzyonê yên taybet pêşkêş kirin, wek mînak, taybetî li ser bona hezretê Mesîh cejna kiristiyan, îslamî û êzîdî û gelek feydeyên din ên bernameya televîzyonê. Ji sala 2006an heya 2011an wî gelek karên hunerî û karîkaturên taybet û hevbeş ji bajarê Dihokê ber bi Bexdayê ve pêşkêş kir.

Di 2015an de Hogirî koçî Swêdê kir. Di hin rojnameyên swêdî de wekî rojnamevanekê bispor di biyavê wênegirtinê de kar dike û endamê dezgeha Kulturhuset ("Mala Çandê") li Stockholmê ye.

Hogir Silêvaneyî îro li welatê Swêdê dijî û li wir weke mamosteyê dersa hunerê kar dike.

## Bernameyên wî yên televîzyonê
* 2014, bernameya Sor û Sor.
* 2012, bernameya Di bin sorî da 
* 2016, bernameya Çav bi gav
* 2014, bernameya Festîvala Enstîtûya Hunerê Ciwan  a Dihokê
* 2015, bernameya taybet ji bo Cejna Rabunê  a Mesîh Îsa
* 2015, bernameya taybet ji bo cejna Remezanê a misilmanan bi navê Rojên Cejnê 
* 2015, bernameya taybet ji bo Cejna Qurbanê a misimanan bi navê Xemla Cejnê 

## Derketinên wî li televîzyonê
* Kurd 1
* WAAR TV HD
* Badinansat

## Kovar û rojnameyên ku wî tê de beşdarî kiriye
* 2010 li kovara Vaye
* 2011 li Kovara Hêvî
* 2014- li Rojnama War berpera Azad himara berperî (10) stîna Teysok
* 2018 wêneger li heftenameya swêdî (Rojnameya Lerumsê)
* 2019 wêneger li heftenameya swêdî (Posteya Härrydayê û Rojnameya Partîlê)
* 2020 wêneger li rojnameya swêdî (Rojnameya Alingsåsê)

## Girêdanên derve
* Malpera  fermî ya Hogir Silêvaneyî
* Dîdarek taybet a Tora medyayî a Xelk bi rojnamevan Hogir Silêvanai re 

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Rojnamevan
Avîspî

**Avîspî** (bi tirkî: *Aksu*), gundekî bi ser navçeya Sincika Semsûrê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sincikê
Şahînbegan

**Şahînbegan** (bi tirkî: *Şahinbeyler*), gundekî bi ser navçeya Sincika Semsûrê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sincikê
Dot

**Dot** yan jî **Dod** (bi tirkî: *Serince*), gundekî bi ser navçeya Sincika Semsûrê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sincikê
Ma Yize

**Ma Yize** (çînî: 馬依澤, wergera çînî a teze: 马依泽, erebî: ما ييتزو jdb. 910 - m. 1005) yek ji astronomên misilman yê serdema navîn e.

Li gorî hinek çavkaniyên çîniyan ew bi koka xwe erebê ji Yemenê bû.
Tê texmînkirin ku ew di bin bandora Bettanî û Ebû Muhemmed Hemdanî de maye.

## Çavkanî

Kategorî:Hui (netewe)
Kategorî:Jidayikbûn 910
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 1005
Hugo López-Gatell Ramírez

thumb|Hugo López-Gattel
**Hugo López-Gatell Ramírez** (z. 22 sibat 1969, li serbajarê Meksîko, Meksîk), epîdemîolog, lêkolîner, profesor û berpirsiyarê giştî yê meksîkî ye. Di 1ê kanûna pêşîn a 2018an de, di Wezareta Tenduristî ya Meksîkê de, ew bû serokê Rawêjkariya ji bo Parastin û Piştgirîkirina Tenduristê (Subsecretaría de Prevención y Promoción de la Salud).

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Meksîk
Kategorî:Mirovên zindî
Duki

thumb|Duki.
**Mauro Ezequiel Lombardo** (Almagro, Arjentîn; 24 hezîran 1996,), ku wekî **Duki** çêtir tête nasîn, stranbêjek arjentînî, rapper û kompozîsyona aranjorê rapê ye.

Kategorî:Jidayikbûn 1996
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rapvanên arjentînî
Rustekan

**Rustekan** yan jî **Ristekan** (bi tirkî: *Yayıklı*), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye.. Gundekî ji eşîra Hevedan e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bêsniyê
Şeynan

**Şeynan** (bi tirkî: *Sarıyaprak*), bajarokekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bêsniyê
Hîznîk

**Hîznîk** yan jî **Hîznik** (bi tirkî: *İznik*), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bêsniyê
Berete

**Berete** (bi tirkî: *Berete*), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bêsniyê
Şambayad

**Şamyabad** (bi tirkî: *Şamyabat*), bajarokekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye.
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bêsniyê
Parka Neteweyî ya Geliyê Botan

**Parka Neteweyî ya Geliyê Botan**, an jî **Parka Niştimanî ya Geliyê Botan** (), parkeke neteweyî ye li parêzgeha Sêrtê (Bakurê Kurdistanê, Tirkiyê).

Parka Geliyê Botan a ku di 15ê tebaxa 2019an de bi awayekî fermî hate sazkirin, ji 120.000 donim û 29 kîlometre rê pêk tê, li navçeyên Tilo û Dihê ye. Gelî xwedî erdnigarî û dîrokeke taybet e.

## Çavkanî

Kategorî:Parkên neteweyî
Pagan, Mehmûdî

**Pagan** (bi tirkî: *Yeşilalıç*), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mehmûdiyê
Cilik

**Cilik** (bi tirkî: *Kocabaşı*), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mehmûdiyê
Îbn Reqam

**Îbn Reqam Endulusî** an **Muhemmed bin Îbrahîm el-Mursî el-Endulusî el-Tunisî el-Ewsî** (jdb. 1250 Murcia - m. 1315 Granada), (erebî: **ابن الرقام الأوسي**), yek ji zanistvanê sedsala 13an yê Endulusî ye ku bi eslê xwe ereb e. Li ser stêrnasî, matematîk û bijîşkiyê xebitiye û berhem nivîsandiye. Nisbeta Ewsî nîşan dide ku ji eşîrek ereban e.

Ew di sala 1250an de li Murciayê hatiye dinyayê, wî paşê ji wê bajêr derket û da ku li Afrîka Bakûr bijî lê dûre dîsa hatiye Spanyayê.

## Berhem
* Al‐Zīj al‐shāmil fī tahdhīb al‐kāmil." (Li ser stêrnasiyê)
* Al‐Zīj al‐qawīm fī funūn al‐taʿdīl wa‐ʾl‐taqwīm."(Li ser astronomiyê)
* Risāla fī ʿilm al‐ẓilāl."(Li ser stêrnasiyê)
* Abkār al‐afkār fī al‐uṣûl (Li ser hiqûqê)
a summary of "Kitāb al‐Ḥayawān wa‐ʾl‐khawāṣṣ." (Li ser Tibê)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1250
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1315
Beytharûn

**Beytharûn** (bi tirkî: *ikizler*), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şêrwanê
Kawmik

**Kawmik** yan jî **Qewmik** (bi tirkî: *Bayındır*), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şêrwanê
Serhildana Şemzînanê

**Serhildana Şemzînanê** di navbera 25 xizîran 1925-xizîran 1926 de rûda.

Piştî têkcûna Serhildana Şêx Seîd Efendî, Seyîd Ebdulqadir hate bidarve kirin. Kurê wî Seyîd Ebdullah li herêma Hekariyê û Şemzînanê bi alîkariya Îhsan Nûrî Paşa û Seyîd Tahayê Geylanî dest bi xebatên serhildanê kir. 25 xizîrana 1925ê 6 efserên artêşa Tirkiyeyê ji aliyê çekdarên Seyîd Ebdullah ve hatin kuştin. Bi rêberiya Seyîd Ebdullah û 600 çekdarên eşîra gerdiyan êrîş bir ser Şemzînanê. Artêşa Tirkiyeyê bi alikariya Casim Beg û serokeşîrê dostkiyan Tahir Beg, êrîş bir ser serhildêran. Di encamê de di xizîrana 1926ê de serhildan hate vemirandin.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê

## Çavkanî
Serhildana Hekariyê

**Serhildana Hekariyê** Piştî têkçûna Serhildana Şêx Seîd, dewleta Tirkiyeyê xwest demografiya Kurdistanê biguherîne, ji ber wê dest bi polîtîkayên sirgûnkirina kurdan kir. Li herêma herêma dîrokî ya Hekariyê nerazîbûnên eşîran destpê kir. Li Başûrê Wanê eşîrên Nordûziyan, Şerefan, Mamxûran û Gewdan, li Elkê eşîrên Goyî û Jîrkiyan, li Hekariyê jî eşîrên Ertoşiyan dest bi çalakiyên çekdarî kirin. 6ê çiriya pêşîn a 1926ê êrîş birin ser baregehên artêşa Tirkan. Heta adara 1927ê dewam kir. Paşî tirkan bi hêzeke mezin ev serhildan vemirandin.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê
Xîsxîs

**Xîsxîs** (bi tirkî: *Gözpınar*), bajarokekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye.
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Misircê
Bastoqan

**Bastoqan** (, , bi tirkî: *Azıklı*), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye..

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Misircê
Badê, Misirc

**Badê** yan jî **Bade** (, , bi tirkî: *Ballıkaya*), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye..

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Misircê
Batran

**Batran** (, , bi tirkî: *Yellice*), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Misircê
Bocnûrd (navçe)

**Bocnûrd** yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Bakur ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda navçeyê bajarê Bocnûrd e.

## Nahiyeyên navçeya Bocnûrdê

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên parêzgeha Xorasana Bakur
Eher (navçe)

[thumb|Cihê navçeya Eher ê li parêzgeha [Azerbaycana Rojhilat ]]
**Eher**  yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Eher e.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojhilat
Heştro (navçe)

**Heştro** (bi azerî: *Həştrud*, bi farisî: هشترود, *Hashtrud*), yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vî navçeyê bajarê Heştro ye.

## Herêmên navçeya Heştro

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojhilat
Deşta Erzînganê

thumb|250x250px|Dîmenek ji bajarê Erzîngan û Deşta Erzînganê
**Deşta Erzînganê** (bi tirkî: *Erzincan ovası*) yek ji deştên mezin ên Bakûrê Kurdistanê ye û deştekî tektonîkî ye. Pîvana rûerda Deşta Ezirganê 600 km² ye û bilindbûna deştê ji asta deryayê 1.150-1.300 mêtre bilind e. Rûerda deştê bi alûvyonê (lîr) bi awayekî stûr hatiye vegirtin.

## Erdnîgarî
thumb|250x250px|Nexşeya Parêzgeha Erzîngane
Deşta Erzînganê ji aliyê bakûr ve Çiyayê Keşîş û Çiyayê Spîkor, li başûr Çiyayê Munzurê, li rojhilat Çiyayê Mêrcan û Çiyayê Mûrîd ve hatiye dorpêçkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Deşt
Kategorî:Deştên tektonîk
Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Ezirgan
Îbn Hemad

**Îbn Hemad** (erebî: أبو جعفر أحمد بن يوسف ابن الحماد)
**Ebû Ja`far Ahmad bin Yusef Ibn al-Hammad** (m. 1195) stêrnasê sedsala 12an e ku li Sevîla Endulusê hatiye dinê. Li ser stêrnasiyê berhemên wî hene. Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn, di sala 1195an de wefat kiriye.
Di derbarê jiyana wî de di çavkaniyan de agahî zêde derbas nabe.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1195
Kategorî:Stêrnasên ereb
Binamliya Mezin

**Binamliya Mezin** yan jî **Binamiya Mezin** (bi tirkî: *Boyluca*), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye..

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bêlqîsê
Têlfar

**Têlfar** (bi tirkî: *Kocatepe*), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bêlqîsê
Zerdegom

**Zerdegom** (bi tirkî: *Kurucak*), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bêlqîsê
Hong Xiuquan

**Hong Xiuquan** (**Hung Hsiu-chuan**; 1'ê çîle ya 1814 - 1'ê hezîran a 1864), Ew serokê serhildana Taiping û serwerê dewleta Taiping e. Dema ku ew mezin bû, wî navê Huoxiu (火 秀) bikar anî. Ew îdîa kir ku birayê Îsa ye.



## Binêre

* Serhildana Taiping



Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Hikûmdarên avaker
Kategorî:Jidayikbûn 1814
Kategorî:Mirin 1864
Kategorî:Serhildan
Kategorî:Serhildana Taiping
Kategorî:Şoreşgerên çînî
Serhildana Boxer

thumb|394x394px|Serhildana Boxer
**Serhildana Boxer** (Çînî: 義和團起義, pinyin: Yìhétuán qǐyì), ew serhildanek li dijî bandora aborî û siyasî ya welatê rojava li ser Çînê, di sedsala 19an de bû. Armanc ew e ku hemû biyanî ji welat were derxistin. Ew di meha mijdara 1899 de dest pê kir û di 7ê îlona 1901an de bi dawî bû. Di dema serhildan û tepisandina serhildanê de, bi hezaran serhildêr, biyanî û sîvîlan jîyana xwe ji dest dan.

## Rewşa beriya serhildanê
Çîn û Japon di sala 1894an de ji bo serweriya Koreyê (ku wê demê keyanîyek bi girêdayî Çînê bû) şerekî dijwar kirin. Di şerda Çîn têk çû û peymana aştîya Shimonoseki hate îmze kirin. Di vê peymanêda Çîn gelek tawîzên girîng da Japon. Lê ji ber ku dewletên ewropî û Rûsya, nedixwestin kû Japon li rojhilata dûr pir bi hêz be, ketin navberê û Çîn hinek ji van tawîzan paşta hilda.

Dewletên ewropî û Rûsya ji bo vê alîkarîyê gelek tawîz ji Çînê hildan, dewerên aborî yên girîng dagir kirin, Çîn parçe kirin. Wan bûyeran hestên neteweperestî dirust kir.

Civaka Bokserê ya olî, ku bi dizî di sala 1870an de hatibu damezrandin, li dijî xanedana Qing têkoşîn dikirin. Lêbelê, piştî perçebûna Çînê, Civaka Bokserê li dijî hêzên biyanî dest bi têkoşînê kirin.

## Serhildan
Boxeran, ku di mijdara 1899an de seri hildan, êrîşî nûnerên biyanî, mîsyoneran, rêhesinên ku ji alîyê welatên biyanî tê çêkirin û karkerên ku çêkirinêda dixebitin, kirin.

## Tepisandina Serhildanê
Îtalya, DYE, Fransa, Împeratorîya Awistirya-Mecaristan, Japon, Almanya, Keyaniya Yekbûyî û Rûsya ji bo tepisandina serhildanê "Hevgirtina Heşt Dewletan" avakirin. Hevgirtina Heşt Dewletan di 14'ê tîrmeha 1900an de, bi artêşaka ji 54 hezar leşkeran pêk tê, serhildana li Tianjin tepisandin û berve Beijing ve çûn. Artêşê 14'ê tebaxê da Beijing bi dest xist û Bajarê Qedexe talan kir.

Di dema tepisandina serhildanê de gelek sivîl hatin tecawîz kirin. Ji ber vê yekê bi hezeran jinan xwe kuşt.

## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Serhildan

Kategorî:Şerên Almanyayê
Kategorî:Şerên DYAyê
Kategorî:Şerên Fransayê
Kategorî:Şerên Îtalyayê
Kategorî:Şerên Japonê
Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:1899 li Çînê
Kategorî:1900 li Çînê
Kategorî:1901 li Çînê
Bediran, Kele

**Bediran** (bi tirkî: *Muratlı*), gundekî bi ser navçeya Keleya Dîlokê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kelê
Îbn Îshaq Tûnisî

**Îbn Îshaq Tûnisî** (bi erebî: ابن اسحاق التونسي, Abū el ʿAbbās ibn Isḥāq al-Tamīmī al ‐ Tūnisī) stêrnasê Tûnisî yê sedsala 13an e ku nivîskarê zîcê ye.

Hema hema di derbarê jiyana wî de qet agahî nayê zanîn. Tê gotin ku berhema wî ya li ser Zîcê jî nivîsandiye di nîvî de maye.

## Çavkanî

Kategorî:Stêrnasên ereb
Zîc

**Zîc** (erebî: **الزيج**) têgihek stêrnasî ye ku ji bo rastkêş tê gotin.

Peyva Zîcê ji erebî ketiye farisî. Di farisî de tê wateya "Ta, bend" û bi taybetî jî di geometriyê de tê wateya kirîşê. Di erebî de jî tê wateya "Tayê hostayî çêkirinê".

Tê gotin peyv, bi koka xwe bi zimanê pehlewî ye û rastiya wî Zîg e. Bîrûnî jî di Qanûnûl Mesûdiyê de gotiye ji peyva Zîh tê.

## Çavkanî

Kategorî:Stêrnasî
Xatûna

**Xatûna** (bi tirkî: *Hatunobası*), gundekî bi ser navçeya Keleya Dîlokê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kelê
Nogocik

**Nogocik** yan jî **Nûgocik** (bi tirkî: *Esentepe*), gundekî bi ser navçeya Keleya Dîlokê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kelê
Oran

**Oran** () bajarekî beraviye li bakurê rojavayê Cezayirê. Piştê paytext Alcer duyemîn bajarê gîrîngtir e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 10an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 903an
Kategorî:Cezayir
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Erzûiye (navçe)

**Erzûiye ** yek ji navçeyên parêzgeha Kirman ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Erzûîye e.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên parêzgeha Kirmanê
Bûşehr (navçe)

**Bûşehr** yek ji navçeyên parêzgeha Bûşehrê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda navçeyê bajarê Bûşehr e.

## Nahiyeyên navçeya Bûşehr

## Çavkanî

Kategorî:Bûşehr (parêzgeh)
Qasîta

**Qasîta** (bi berberî: , , ) bajarekî Marokoyê ye. Nifûsa bajêr digihîje 2.675 kesî.

## Çavkanî

Kategorî:Maroko