Tawanên şer ên Tirkiyeyê li dijî kurdan

thumb|Wêneyekî ji Rojnameya Cumhuriyetê di daxuyaniya de dinivîse, kesên ku li Geliyê Zilanê kom kirine hemî hatine kuştin, kes jê xilas nebûye û operasyonên didome.
thumb|Wêneyê qeflek zarok û jin ku di dema Komkujiya Dersimê de ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatiye kom kirin. Piştî 74 salên kesê bi navê Salman Yeşildağ ku ji komkujiya xilas bibû, aniye ziman ku birayê wî jî di nava vê qeflê de ye ev qefl bi temamî hatine kuştin.
thumb|Dîmenek ji Komkujiya Qilabanê ku di 28ê kanûna sala 2011an de ji aliyê balefirên şer ên dewleta tirk ve ji dijî kurdan pêk hatiye.
**Tawanên şer ên Tirkiye yê li dijî kurdan** rêzeke komkujî û tawanên şer e ku di dîrokên cihêreng de ji aliyê artêşa dewleta Tirkiyeyê ve li dijî kurdan pêk hatiye. Komkujiya Zilanê û Komkujiya Dersimê, tawanên serekeyê şer e ku di van komkujiyan de bi hezaran kurd ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatine kuştin. Li gorî daxuyaniyê ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye diyar kirin di Kumkujiya Dersimê de 8 hezar 605 kurd ji aliyê artêşa tirk ve hatine kuştin lê li gorî tespîtên antropologa kurd Dilşa Deniz ev hêjmar gelek zêde ye ku hejmara kesên ku di komkujiyê de ji aşiyê Tirkiyê ve hatine kuştin di navbera 46.000 û 63.000 kesan de hatiye diyar kirin. Yek ji komkujiyên ku ji aliyê Tirkiyê ve pêk hatiye  Komkujiya Zilanê ye  ku li gorî daxuyaniyên çapemenî û rojnamevanên wî demê 50 û 75 hezar kurd ji aliyê artêşa dewleta Tirkiyê ve hatin kuştin.

Di salên dawiyê de li Bakurê Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û li Başûrê Kurdistanê li dijî sivîlên kurd ji aliyê artêşa Tirkiyê ve gelek caran bi êrîşên hewayî gelek tawanên şer hatine tomarkirin. Yek ji van êrîşên sereke yên hewayî Komkujiya Robozkê ye ku yek ji êrîşên sereke yên ku di dema hikûmeta Recep Tayyîp Erdogan de li dijî kurdên sivîl pêk hatiye. Bi van êrîşên hewayî ya ku ji aliyê dewleta tirk, bi rêveberiya serok/serokkomarê vê serdemê Recep Tayyîp Erdogan de bi dehan zarok û kesên sivîl jiyana xwe ji dest dane.

Di sala 2015an de piştî hilbijartina giştî ya 7ê hezîrana sala 2015an de ku hikûmeta AKPê di hilbijartinê de têk diçe ji aliyê hikûmeta Recep Tayyîp Erdogan ve di civîna Saziya Ewlehiya Neteweyî ya Tirkiye yê (MGK) de li dijî kurdên Bakurê Kurdistanê biryara operasyonek bi navê *Çöktürme operasyonu* (operasyona têkbirinê) ku piştre navê operasyonê wekê *Hendek operasyonu* (operasyona xendekan) hatiye guhertin, hatiye dayîn. Piştî despêka vî operasyonê ji bo rawestandina vê operasyonê hemî daxwazên siyasetmedarên kurd tê red kirin. Derbasbûna siyasetmedarên kurd ku derbasî bajar û navçeyên ku di bin êrîşan de ye ji aliyê dewleta tirk û hikûmeta Recep Tayyip Erdogan ve hatiye astengkirin. Bi despêkirina vî operasyonê re ji bo parastina tax û bajaran ji aliyê komên ji ciwanên Kurd li navçe û bajarên ku tevgerên leşkerên tirk lê zêde dibe, ji bo parastina bajar û taxên ku artêşa tirk lê dest bi êrîşan dike damezrandina Yekîneyên Parastina Sivîl (YPS) hatiye ragihandin.

Bi despêkirina vî operasyona leşkerî re li navçeyên Cizîr, Gever û Nisêbînê gelek zarok, jin û kesên sivîl ji aliyê artêşa tirk ve hatine kuştin. Yek ji van kesan jina 75 salî Taybet Înan bû ku ji aliyê artêşa Tirkiyê ve li navçeya Nisêbînê hate kuştin. Jibo hilanîna cendekê Taybet Înan gelek hewlên saziyên sivîl siyasî çêbû lê dewleta tirk destûrê neda ku cendek bê hilanîn û cendekê Taybet Înan heft roj li kolana lê hate kuştin maye.

Yek ji tawanên şer ên ku di dema rêveberiya hikumeta Recep Tayyîp Erdogan de li dijî kurdan pêk hatiye kuştina siyasetmedar û endezyara Kurd Hevrîn Xelef e. Kuştina Hevrîn Xelef di dema dagirkirina Serêkaniyê û Girêspî de ku ji aliyê Tirkiyeyê vê dihate dagirkirin, di 12ê cotmeya sala 2019an de li ser rêya m4 a navneteweyî ya li Rojavayê Kurdistanê pêk hatiye. Rêxistina navneteweyî Amnesty International ku navenda wî li Londonê ye, diyar kiriye ku Hevrîn Xelef ji aliyê çekdarên Ehrar El-Şarkiye ve ku girêdayî dewleta Tirkiyeyê ye hatiye kuştin. Di daxuyaniyê de hatiye diyarkirin ku Hevrîn Xelef ji otomobîla wê hatiye kaşkirin, Hevrîn Xelef û ajokarê wê li heman cihî hatine kuştin. Li gorî rapora Amnesty International porê Hevrîn Xelef hatiye kişandin û nêz ve hatiye gulebaran kirin.

## Kronolojî

### Sedsala 20an

#### Komkujiya Geliyê Zilan (1930)
Komkujiya Geliyê Zilan tawanek şer e ku di meha tîrmeha sala 1930an ji aliyê artêşa Tirkiyê li dijî kurdan pêk hatiye. Di Komkujiyê de li gorî jêderên curbecur 50 û 75 hezar Kurd ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatiye kuştin.

#### Komkujiya Dersimê (1937-1938)
Kumkujiya Dersimê tawanek şer e ku di sala 1937 û 1938an de ji aliyê artêşa Tirkiyê ve li Dêrsimê li dijî kurdan pêk hatiye. Li gorî daxuyaniya antropologa kurd Dilşa Deniz hejmara kesên ku di komkujiyê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine kuştin di navbera 46.000 û 63.000 kesan de hatiye diyar kirin.

#### Komkujiya gundê Zînê (1938)
Komkujiya Zînî Gedîkê komkujî û tawanek şer e ku di 6ê tebaxa 1938an de li gundê Zînê ya bi ser parêzgeha Erzînganê de ji aliyê artêşa tirk ve li dijî kurdan pêk hatiye. Di komkujiyê de 95 Kurd ji aliyê artêşa dewleta tirk ve hatine kuştin û piştî vî Komkujiyê şêniyên gund sirgûnê bajarê Balikesîr û navçeya Keşan a bi ser parêzgeha Edirne yê kirine.

#### Komkujiya Geliyê Sefo (1943)
Komkujiya Geliyê Sefo yan jî navê ku pê tê zanîn Komkujiya 33 guleyê, komkujiyeke ku di 30yê tîrmeha sala 1943an de ji aliyê artêşa Tirk ve li dijî gundiyên Kurd pêk hatiye. Di komkujiya de 33 kes jibo kuştinê birin kesek direve xwe xilaskir dike û 32 kesên ku dimîne destê leşkerên tirk ji leşkeran ve hatine kuştin.

#### Komkujiya Licê (1993)
Komkujiya Licê tawanek şer e ku di 27ê cotmeha sala 1993an de ji aliyê dewleta tirk ve li dijî kurdan pêk hatiye. Di Komkujiya Licê de 401 avahî 242 dikanên kurdan hatine şewitandin û 17e kes ji aliyê leşkerên tirk ve hatine kuştin.

#### Komkujiya Vartinîsê (1993)
Komkujiya Vartinîsê tawanek şer e ku di 3ê çiriya pêşîna sala 1993an de li bajaroka Vartinîs a biser navçê Tîl a Mûşê li dijî malbatek Kurd, ji aliyê artêşa Tirkiyê ve pêk hatiye. Di vî komkujiyê de avahiya malbatê tê şewitandin ji heman malbatê dêûbav 7 zarok bi şewata agirê hatine şewitandin û hatine kuştin.

### Sedsala 21ê

#### Komkujiya Kortekê (2011)
Komkujiya Kortekê komkujî û tawanek şer e ku di 21ê tebaxa sal a 2011an de di dema hikûmeta Recep Tayyîp Erdogan de ji aliyê balefirên şer ên dewleta Tirk ve li dijî wesayîtekî malbata Kurd pêk hatiye. Di komkujiyê de 4 zarok, Jinek ducanî bi temamî 7 kes hatine kuştin.

#### Komkujiya gundê Zergelê (2015)
Komkujiya gundê Zergelê komkujî û tawanek şer e ku di sala 2015an ji aliyê balefirên şer ên artêşa Tirkiyê li dijî kesên sivîl ên li Başûrê Kurdistanê pêk hatiye. Di vî êrîşa hewayî de 8 kes jiyana xwe jidest dide û 14e kes bi giranî birîndar bûne.

#### Komkujiyên jêrzemînên Cizîrê (2015)
Komkujiyên jêrzemînên Cizîrê rêzeke komkujî û tawanên şere ku di dema hikumeta Recep Tayyîp Erdogan de li dijî kurdan pêk hatiye. Komkujî di sala 2015an de, di dema şerê di navbera artêşa tirk û şervanên YPSê de derketiye, li dijî kesên sivîl û şervanên YPSê ku birîndar bûne, pêk hatiye. Di komkujiya jêrzemînên Cizîrê de, di jêrzemînên avahiyên cûrbecûr de şervanên YPSê û kesên sivîl ji aliyê artêşa tirk ve bi agirê saxe sax hatine şewitandin.

#### Kuştina her sê jinên siyasetmedarên kurd (2016)
Kuştina her sê jinên siyasetmedarên kurd yek ji tawanên şer ên ku di dema hikûmeta Recep Tayyip Erdoğan de li dijî sê jinên siyasetmedarên Kurd ku di sala 2016an de li navçeya Silopîyê pêk hatiye. Her sê jinên siyasetmedar, Sêvê Demir, Pakize Nayir û Fatma Uyar di dema *Çöktürme operasyonu* (operasyona têkbirinê) de ku li bajar û navçeyên Bakurê Kurdistanê hatibû lidarxistin, hatine kuştin.

#### Tewanên şer ên di dema dagirkirina Efrînê de (2018)
Tewanên şerê di dema dagirkirina Efrînê rêzeke tawanên şer e ku di dema hikûmeta Recep Tayyîp Erdogan ve ji aliyê artêşa tirk ve li dijî sivîlan li bajarê Efrînê pêk hatiye. Di dema dagirkirina Efrînê de 700 sivîl hatin kuştin 7 hezar û 400 sivîl hatine revandin û hêj çarenûsa wan ne diyar e. 68 dibistan hatine xirakirin, gelek goristan û 15 perestgehên dînî hatine rûxandin.

#### Bombarana Nexweşxaneya Avrînê (2018)
Bombarana Nexweşxaneya Avrînê, bombaran û tawanek şer e ku ji aliyê hikûmeta Recep Tayyîp Erdogan ve di sala 2018an di dema dagirkirin a Efrînê de ji aliyê balefirên şer ên Tirkiyê ve li dijî Nexweşxaneya Avrînê, li Efrînê pêk hatiye. Di bombaranê de 9 kes jiyana xwe jidest dane û gelek kes jî birîndar bûne.

#### Kuştina Hevrîn Xelef (2019)
Kuştina siyasetmedar û endezyara Kurd Hevrîn Xelef tawanek şer e ku di dema hikûmeta Recep Tayyîp Erdogan de ji aliyê hêzên çekdarê ku Tirkiye alîkariyê dike pêk hatiye. Hevrîn Xelef di 12ê cotmeha sala 2019an de di dema dagirkirina Serêkaniyê de ji aliyê hêzên çekdarê girêdayî Tirkiye ve hatiye kuştin. Piştî kuştina Hevrîn Xelef rojnameya Yeni Şafak a Tirkiyeyê jibo kuştinê Hevrîn Xelef, wê wek sekreterê giştî yê Partiya Sûriyeya Pêşerojê ku yek ji berfirehkirina siyasî ya PYDê li Sûriyê ye, pênase kir û diyar kir ku "Hevrîn Xelef bi operasyoneke serkeftî hatiye kuştin", kuştina Hevrîn Xelef diyar kiriye.

#### Êrîşa bi ser konvoya sivîlan de (2019)
Êrîşa bi ser konvoya sivîlan de, komkujî û tawanek şer e ku di sala 2019an de di dema dagirkirina Serêkaniyê û Girêspî de ji aliyê Recep Tayyîp Erdogan ve li dijî kurdan pêk hatiye. Êrîş bi balefirên şer ên Tirkiyê pêk hatiye û di êrîş de 11 sivîlan jiyana xwe ji dest da û 74 sivîl birîndar bûne.

#### Komkujiya bi ser dibistana Hesîçeyê de (2022)
Komkujiya li dijî dibistana Hesîçeyê, komkujî tawanên şer e ku ji aliyê hikûmeta Recep Tayyîp Erdogan ve li dijî dibistana zarokên keç pêk hatiye. Komkujî li bajarê Hesîçe ya Rojavayê Kurdistanê ji aliyê artêşa dewleta tirk ve li dijî dibistanek pêk hatiye û di encama erîşê de 4 zarok hatin kuştin û 11 e zarok birîndar bûne.

#### Bikaranîna gaz û çekên kîmyewî ya li dijî gerîlayên PKKê (2022)
Bikaranîna çekên kîmyayî tawanekî şer e ku di dema hikûmeta Recep Tayyîp Erdogan de li dijî gerîlayên PKKê pêk hatiye. Di meha nîsana sala 2022an de bi despêka şerê di navbera hêzên HPGê artêşa Tirkiyê de, di mehên îlon û cotmeha sala 2022an de dewleta tirk d dema şer de li dijî gerîlayên PKKê gaz û çekên kîmyewî bikar aniye. Bi van êrîşên kîmyewî 17e gerîlayên PKKê jiyana xwe jidest dane û hinek dîmenên dema ku gerîlayan PKKê ji ber gazên kîmyewî bi bandor bûne, li Ajansa Nûçeyan a Firatê de di 19ê cotmeha sala 2022an de hatiye weşandin.

#### Kuştinan 2 rojnamevanên kurd li Silêmanî 2024
Êrîşeke hewayî ye ku ji aliyê dewleta tirk ve di 24 tebaxa sala 2024an de li Silêmanî li dijî rojnemavanên kurd pêk hatiye. Di êrîşê de rojnamevanên bi navê Gulistan Tara ve Hêro Bahadîn jiyana xwe jidest didin û rojnamevanekî din jî birîndar dibe.

#### Kuştina 2 rojnamevanên kurd li Kobanê 2024
Di 19ê çiriya pêşîn sala 2024an de 2 rojnamevanên kurd Nazim Daştan û Cîhan Bîlgîn ku di dema şopandina nûçeyên êrîşên li ser Bendava Tişrînê ji aliyê dewlta tirk ve bi balefirên bi mirov hatine bombebaran kirin. Di encama bombebaranê de Nazim Daştan û Cîhan Bîlgîn jiyana jidest didin û ajokarê wesayîta wan jî birîndar dibe.

#### Yekem komkujiya Bendava Tişrînê li dijî sivîlan 2025
Komkujiyên Bendava Tişrînê yek ji tawanên şer ên berdewam e ku ji aliyê dewletê tirk ve li dijî kurdan pêk hatiye. Êrîşa li dijî sivîlan di 8ê kanûna paşîn sala 2025an de li dijî kurdên ku ji ber êrîşan dewleta tirk ku li Rojavayê Kurdistanê li deverên Bendava Tişrînê li hemberî kurdan pêk hatiye ber bi bendavê ve diçin pêk hatiye. Êrîş bi balefirên bê mirov pêk hatiye û di encamê de 5 kurd jiyana xwe jidest dane û 15 kurd jî birîndar bûne.

#### Duyem komkujiya Bendava Tişrînê li dijî sivîlan 2025
Êrîşeke li dijî sivîlên kurd e ku di nav mehekê de cara duyem li hemberê kurd ên sivîl ji aliyê dewleta tirk ve pêk hatiye. Êrîş di 14 kanuna paşîna sala 2025an de li dijî kesên ku ji bo parastina Bendava Tişrînê nobeda bendavê digirin pêk hatiye. Di êrîşê de 3 sivîlên kurd jiyana xwe jidest didin û gelek kes jî birîndar dibin.
#### Sêyem komkujiya Bendava Tişrînê li dijî sivîlan 2025
Yek ji êrîşên berdewam e ku di 16 kanûnan paşîn a sala 2025an de li ser Bendava Tirşînê pêk hatiye. Di vê êrişê berdewam ên dewleta tirk û hikûmeta Recep Tayyip Erdogan ku li hemberê sivîl ên kurd ên li ser Bendava Tirşînê de bi bombebarana balafirên şer ên dewleta tirk kesek jiyana ji dest dide û 10 kes jî birîndar dibin.

#### Çarem komkujiya Bendava Tişrînê li dijî sivîlan 2025
Yek ji êrîş û tawanên şer e ku ji aliyê hikumeta Recep Tayyip Erdogan ve li dijî sivîlên kurd pêk hatiye. Êrîş di 18 çileya sala 2025an de li ser Bendava Tirşînê bi balefirên şer ên dewleta tirk li hemberê sivîlan pêk hatiye. Di vê êrişê de 5 sivîl jiyana xwe jidest didin û 20 sivîl jî birîndar dibin ku di nav birîndaran de şanogerê kurd Bavê Teyar jî hebû. Di kesên ku jiyana xwe jidest dane endama meclîsa giştî ya PYDê siyasetmedar Menîce Haco hebû. Rojekê piştî komkujiyê şanogerê kurd Bavê Teyar li nexweşxaneyê jiyana xwe jidest dide.
#### Pêncem komkujiya Bendava Tirşînê li dijî sivîlan 2025
Yek ji tawanên şer e ku ji aliyê dewleta tirk ve li dîjî sivîlên kurd pêk hatiye. Komkujiya di 21ê kanûna paşîn sala 2025an de li Bendava Tirşînê bi êrîşên hewayî pêk hatiye. Di êrîşê de 2 sivîl jiyana xwe jidest dane û 20 sivîl jî birîndar bûne.
#### Komkujiya Zerganê 2025
Êrîşeke li dijî sivîlan e ku ji aliyê dewleta tirk ve li dijî malbateke kurd pêk hatiye. Komkujiyî 28ê kanûna paşîn sala 2025an de bi êrîşa hewayî saet derdora 02.30an de li Um Hermel a bajarê Zirgan a Kantona Cizîrê pêk hatiye. Di komkujiyê de ji malabateke 3 kes jiyana jidest dane û 8 kes jî birîndar bûne.
#### Komkujiya Sirînê 2025
Yek ji komkujiyên dewleta tirk e ku li sivîlan pêk hatiye. Komkujî di 28ê kanûna paşîn sala 2025an de li cihê bazarê bi êrîşên hewayî êrîş kirye ku di komkujiyê de herê kêm 12 kes jiyana jidest dane. Ev yek komkujiyên li dijî sivîlan e ku ji aliyê hikumeta Recep Tayyip Erdogan ve pêk hatiye. Hatiye diyarkirin ku di vê komkujiyê de welatiyên ereb jiyana jidest dane.
#### Komkujîya Kobanê 2025
Yek ji komkujiyên li dijî sivîlan e ku ji aliyê artêşa tirk ve pêk hatiye. Komkujiyî di 29ê kanûna paşîn sala 2025an de li bajarê Kobanê bi hedefgirtina qadên sivîlan pêk hatiye. Komkujî bi balefirên bêpîlot pêk hatiye û hatiye diyarkirin ku di komkujiyê de 3 kesên sivîl jiyana jidest dane.
#### Komkujya Berxbotanê 2025
Komkujiyeke ku di 16ê meha adara sala 2025an de ji aliyê Tirkiyeyê ve li Rojavayê Kurdistanê di navbera gundên Qumç û Berxbotanê li hemberê kurdan pêk hatiye. Di komkujiyê de 7 zarok bi giştî 9 kes ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve bi êrîşên hewayî hatine kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Binpêkirinên mafên kurdan
Kategorî:Bişavtin
Kategorî:Cudakarîya li dijî kurdan
Kategorî:Cudakarî li Tirkîyeyê
Kategorî:Dijkurdîtî
Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan
Kategorî:Komkujiyên li dijî sivîlan