open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Girê Cindirêsê

**Girê Cindirêsê** cihê bajarekî kevnar li nêzî bajaroka cindirêsê ye. Di sala 38 berî mesîh li vir cengeke navbara romîyan û parsan peyda bûye û pakur yekem jiyana xwe ji dest daye. Kilîseyeke girêdayê katolîka roman bi navê (Gindarus) li vê bajarê bû.

## Çavkanî
* Norbert Kramer: Gindaros. Geschichte und Archäologie einer Siedlung im nordwestlichen Syrien von hellenistischer bis in frühbyzantinische Zeit. Leidorf, Rahden Westfalen 2004, ISBN 3-89646-313-6, (Internationale Archäologie 41), (Zugleich: Konstanz, Univ., Diss., 2001).
* Binêre wîkîpedia almanî bo agahiyên zêdetir

Kategorî:Efrîn
Kudurruyê Gulayê

**Kudurruyê Gulayê**, **kevirê kudurru yê Gulayê**, kevirekî sînorê yê xudaya jin a bi navê Gula ji sedsala 14em û 13em a berî zayînê ye. Di tefsîre wê de ku Kudurruyê bi Gulayê re li ser rûniştgehê ye. Lê di tefsîrê de weke ku bi sayakî re rûniştîya tê nîşandin. Ji ber vê yekê mirov karê bêje ku heya ku *kudurru* tê wateya "kevir" jî. Lê kudurru, navê kevirekî taybet ku weke destûrên nivîskî li ser hene jî.
 
Navê xudaya jin Gula di deme qasîtan jî heye. Bandora çanda Gulayê, di wê dema qasîtan de tê berçav.

Navê Kudurruyê Gulayê, weke ku tê wateya "kevirê Gulayê".

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên sedsala 14an b.z.
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Îskenderûn

**Skenderon** yan jî **Îskenderûn** (bi kurdî: *Îskelê*, , , *Iskenderone*, bajarek li navçeya Xetaya Tirkiyê ye li qeraxa Deryaya Navîn.

## Dîrok
Skenderon bi navê *Aleksandriya* (Ἀλεξάνδρεια) hate avakirin jibo herzindîkirina serkeftina Skenderê Mezinli pêş Dariyûşê Siyem di şerrê Îsosê de sala 333 bz.

## Erdnîgarî
Ev bajar li kenara rojhelatîn ya Deryaya Navîn, li Kendava Îskenderûnê, li binya Çiyayê Gewr *(Çiyayê Emanosê)* dikeve.
Tevî ku yek ji du bajarên herî mezin yên Xetayê ye, yek ji mezintirîn keştîgehên Tirkiyê li ser Deryaya Navîn û navendek pîşesazî yî giring e.

## Navdarên Bajêr
* Uğur Şahin
* Serkîs Soxanaliyan
* Yalçın Küçük
* Helenus of Alexandria (Cilicia)
* Zekî el-Arsûzî

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê

Kategorî:Navçeyên Xetayê
Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)
Mîr Farîz

**Mîr Ferîz**, di destana Binevşa Narîn û Cembelî Mîrê Hekarî de bavê Binavşê ye. Her wisa, mîrekî kurd e jî.

## Çavkanî

Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de
Kategorî:Kesayetên honakî
Çiyayê Lêlûn

300px|thumb|Nexşeyek erdnîgarî ya parêzgeha helebê têde '''Çiyayê Lêlûn''' wek '''M.SIMEON''' hatiye nîşankirin.

**Çiyayê Lêlûn** çiyayeke li rojhilatê herêmê Efrînê ye. Li rojavaya wî Çemê Efrîn.warê Êlê kurd Robariyan (Robarî) û Şêrewan ne. Gelek gund û cihên kevnar lê ne.

## Gundên Çiyayê Lêlûn
Beradê, Bircê Hêdrê, Basûfanê, Kîmarê û gelek gundên din.

Lêlûn
Kategorî:Çiyayên Sûriyê
Kategorî:Efrîn
Mem

**Mem**, navê kurmîrekî kurd ê di destana Mem û Zîn de ye. Li gorî destanê Mem kurê Alpaşa (paşayê Muxur Zemînê) bû.

## Çavkanî

Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de
Mustafa

**Mustafa** navê van kesa ye:

* Mustafa Borak (nivîskarekî kurd)
* Mustafa Balbay (qunciknivîskarekî kurd)
* Mustafa Erdoğan (koreograf)
* Mustafa Pusa (têkoşerekî doza azadiya Kurdan)
Roja dayikê

thumb|Dayikeke kurd li Wanê (1973)
**Roja dayikê**, rojek e ku tê de dayik tê pîrozkirin û birûmetkirin. Ev roj, di cihanê de û cih bi cih jî tê pîrozkirin û dayik di wê rojê de tê birûmetkirin. Di sedsala me de, bi taybetî, weke rojeke dayikê hatiye binavkirin. Di nava kurdan de, ku mirov li dîroka wan dinerê, mirov dibîne ku qadrek ji dayikê re hatiye dayîn. Rêz û hûrmet li dayîkê bi gotinî û bibinxatkirin hatiye ser ziman.

Di dîrokê de li ser axa Kurdistanê, çanda Îştar hatiya afirandin. Ev çand, weke çandeka mazin ya pîroz tê ziman. Lê di sedsala me de, piştî ku kurdan statûya xwe li ser axên xwe li herêmên xwe windakirin, êdî pişt re pirsgirêkên civatê û zayandî jî bi bi pirsgirêka wan ya neteweyî re xwe dan rû.

Dayik, weke rûmete jiyane ye. Ew hertimî jî, bi wî rengî hatiye dîtin. Ew, dayîka jiyanê ye.

Di roja me de, ev roj bûya rojeka bo tekoşîna zayandî ya jinê jî ku têde doza azadî û wekheviya xwe ya di nav civate xwe de dike. Rojên dayikê ku li gor welatan tê ser ziman bi vî rengî mirov karê wê bêne ser ziman.

## Li gorî welatan roja dayikê ku di wê de dayik tê birûmetkirin

## Çavkanî

Kategorî:Cejn
Panorama Azadî

**Panorama Azadî**, ango **parka Panoramaya Azadiyê** cihekî panoramîk ê bajarê Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ye. Yek ji projeyên herî giring ên navenda bajarê Dihokê ji bo geşt û guzarê û xelkê Dihokê ye ku di gulana 2010'an de hatiye vekirin.

Di nav parkê de avahiya Panoramayê heye, li ser vî cih du peykerên bronzî hene ku bi destê nîgarkêş û peykersazê amêdiyî Ednan Şîno hatine duristkirin. Di avahiyê de jî pêşangeh û hola Panorama Azadiyê ye.

## Peykerên Panorama Azadiyê

## Galeriya wêneyan

Wêne:Hola Panorama Azadî Duhok 2012 11.JPG|Pêşangeha hola Panorama Azadiyê, 2012



## Çavkanî
* Ednan Şîno (2009). Panorama Azadî, Duhok.

Kategorî:Dihok (navend)
Antîgonî (pirtûk)

thumb|Antîgonî û termê Polînîkes
***Antîgonî*** navê wergera Tahirxan Giravî ya trajediya Sofoklês e ku di 2020an de ji nav çapên weşanên Avesta ve hate der.

Berhema Sofoklês Antîgonê () di sala 441ê b.z. de yan jî berî wê hatiye nivîsandin. Sêyemîn şanoya Sê Şanoyên Tebesê ye lêbelê ewilî ew hatî nivîsîn..

## Karakter
* Keçên Odîpos: Antîgonî û Îşmene
* Keyê Tebes: Kreon
* Pêxemberê kor: Tayrîsîas

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* SparkNotes (bi îngilîzî)
* The Internet Classics Archive (bi Îngilîzî)

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Şano
Cêwî (komstêr)

**Cêwî** komstêreke di çembera felekan de ye. Ew yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qala wan kirî bû û yek ji komstêreka 88 komstêrên îroyîn e. Navê wê *cêwî* ji du stêrên wî yên di mîtolojiya yewnanî de bi *Castor û Pollux* ve eleqedar ve tê. Nîşana wê 18px () ye.

## Cîhê xwe ya li ezmên
thumb|rast|280px|Komstêra Cêwiyan a wek bi çavên rût tê dîtin
Cêwî di navbera li roava komstêra Ga û li rohelat komstêra Kevjalê, li bakur komstêra Erebevan û komstêra Werşeq û li başûr komstêra Tekqiloç û komstêra Kûçikê Biçûk de dimîne.

Roj di komstêra Cêwiyan de di navbera 21ê hezîranê û 21ê tîrmehê de dimîne. Bi nîvê meheya tebaxê re komstêra Cêwiyan li ber rohelat li ser asoya rohelat xwiya dibe. Ew tewrê baş di meheyên kanûna paşînê û sibatê de tê dîtin. Di meheyên nîsan û gulanê de jî ew hema li dûv roava re li asoya roava xwiya dibe.

Dîtina komstêrê ya tewrî hêsan, bi ditîna stêrên wê yên geş ên Castor û Pollux a bi rêya şiklê “V” ya ber bi rohelat ve ya ji komstêra Gayê û sê stêrên kemera Oryonê ye. Rêyeke din a dîtina komstêrê ya li ezmên kişandina xêzeka xeyalî ya ji Komika Sêwiyan de ber bi geştirîn stêra komstêra Şêra Qelbê Şêr (Regulus) ve ye. Bi vî hawî xêz komstêra Cêwiyan di nivî re dibire û ew jêra herdu stêrên wê yên geş, Castor û Pollux, re derbas dibe.

### Stêr
Du stêrên wê yên tewrî geş Castor û Pollux in. Herçiqas Castor gorî binavkirina Bayer wek "Alpha" tê binavkirin jî ew ji dûv Pollux re duyemîn stêra herî geş a komstêrê ye. Castor sîstema stêran a ji şeş stêran pêk tê ye. Pollux xweyî peykekê ye ku li dor viz dibe.


Kategorî:Komstêr
Husnî Zeîm

thumb|160px|Husnî Zeîm
**Husnî Zeîm** an jî **Husniyê Zeîm** (; z. 1897 − m. 14.08.1949) leşker û siyasetvanekî sûrî bû.

Husnî Zeîm di malbateke kurd de jidayik bûye. Dema osmaniyan de fermandarê artêşên osmanî ye, piştê hilweşandina dewleta osmanî dikeve karûbarê fransiyan. Bi serxwebûna Sûriyê re ve ew dibe serkana giştî ya leşkerî yê artêşên komara ereb ya Sûriyê. Zeîm di sala 1948'an de bi Edîb Şîşeklî (*Adib Shishakli*) û Samî Hinawî (*Sami al-Hinnawi*) cûntakek çê dike û dest dide ser hikûmeta Şukrî Quwetlî (*Shukri al-Quwetli*) û bixwe dibe serokkomarê Sûriyê.

Husnî Zeîm çar mehan şûnva, piştê cûntaya Hinawî hate hepskirin û paşê jî îdam kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1897
Kategorî:Kesên ji Sûriyê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 1949
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê
Celalawenî

**Celalawen** eşîreke mezin a kurdên lek e. Ev eşîr li sînorê bakûr ê warê lekan, li rojavayê parêzgeha Kirmaşanê û li bakûrê Îlamê belavbûye. Zarê celalaweniyan kurdiya lekî û kelhûrî ye.

Kategorî:Eşîrên lek
Pollux (stêr)

thumb|Danaberheva Pollux û rojê ve
**Pollux** an jî **Betaya Cêwiyan** (*β Gem, β Geminorum, Beta Geminorum*) stêreke di komstêra Cêwiyan de ye. Pollux stêreke dêwane ya tirincî ye. Bi qedra zahirî ya 1,1 ve ew li pêş Castor geştirîn stêra di komstêrê de ye. Ew 33,78 salên roniyê dûrî dinê ye. Di sala 2006'an de hat kifşkirin ku ew xweyî peykekê ye ku li dor dizivire. Pollux bi giraniyê duqatî, bi nîvêşkela xwe nehqatî rojê ye.

## Nav
Navê Pollux ji mîtolojiya yewnanî de tê. Castor û Pollux, du lawên Ledaya di mîtolojîya yewnanî de ye. Ew bi wergera navê wê yê erebî *er-Ras et-Tûam el-Mûexer* (), ango 'Seriyê Cêwiyê Paşîn' jî derbasa hin zimanan bûye. Castor û Pollux navê xwe dane komstêra Cêwiyan a ku ew têde ne jî.

## Çavkanî

*  Wîkîpediyaya îngilîzî

Kategorî:Cêwî (komstêr)
Ehmedewenî

**Ehmedewenî** eşîreke akincîh a kurdên lek, li başurê rojavayê parêzgeha Kirmaşanê ye. Ehmedewenî li pênc gundên gundistana Dorû Faraman dijîn. Ev eşîr yek ji eşîr lek ên ku li pêye Kerîm Xanê Zend çûbûne Şîrazê bû ye. Piştî hilweşandina dewlata zendiyan, ehmedewenî zivirîne Kurdistanê û li warê xwe yê îroyî bicihbûne. Ehmedewenî şiî ne û lekî diaxivin.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên lek
Kîş

**Kîş**, (bi sumerî:𒆧𒆠 Kiški) bajarekî dîrokî ye ku li parêzgeha Babilê (Iraq) cihekî arkeolojîk a girîng e. Cihwarê Kîşê ji serdema Ubeyd heta heyama Helenîstîk hatiye dagirkirin. bajarekî ji dema sûmerîyan a. Li ber babilê dikeve. Di dema ku babilî li herêmê serdestbûn, ew bajer bû weke bajerekî wan jî. Lê Kîş, li ber ava firatê dikeve. Di rêzê de di xate bajarê ku li ber avê dikevin piştî Kîşê re Nîppûr tê. Piştî Nîppûrê re jî Ur´ tê. Weke bajarê li ber ava firatê.

Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê
Kategorî:Keyaniyên berê
Kakewen

**Kakawen** eşîreke lekî yê li başûrê rojhilatê parêzgeha Kirmaşanê ye. Herwiha şaxeke vê eşîrê dused sal berê li Qazwênê hatiye bicihkirin. Dîsa di nava eşîrên lekî- û kelhûrîaxiv de gelekî qebîlên bi navê kakawen an kakayî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kakawen (navçe)

**Kakawen** qezake (bexş) navçeya Dilfu ya li parêzgeha Luristanê ye. Navê xwe ji eşîra lekan a kakawen girtiye. Gelheyê vê qezayê di sala 2006an de tevayî 23,598 kes bûye. Qeza li çar gundistanan belav dibe: Kakawena Rojhilatî, Kakawena Rojavayî, Îtîwena Bakurî û Îtîwena Başurî. Gelê qezayê hemû kurdên yarsan ên lekîaxiv in. 

Kategorî:Lekistan
Kategorî:Luristan
Çapa qewartinê

thumb|Çapeke qewartinê (1836)
thumb|Çapeke qewartinê li ser dar, bi destê Nîkolay Dmîtrevskî di 1934'an de hatiye çêkirin
thumb|Preseke kevnare ya destî ya ku ji bo çapkirina qewartinê hatiye bikaranîn

**Çapa qewartinê**, **qewartinçap**, an jî **gravur** azîneke grafîkî ye.

Ev metoda herî kev ya çêkirina grafîkan e ku mijar an jî nîgara grafîkê wek muhrekî li ser materyalên wekî dar, (di dema me da) lînoleum (ku ew bi xwe jî madeyekî plastîk e) û tiştên bi vî rengî têne kolandin û qewartin, ji viya re “qalib”, “mak” an jî “deq” tê gotin, paşê bi bageranekî plastîk an jî kauciq yê ku ne zêde nerm e, ev maka hanê bi hibra çapxaneyî tê hibirkirin û paşê jî ev maka hibirkirî li ser kaxid tê çapkirinê. Berhema grafîkî ne ew mak e, lê ew nîgar e ku li ser kaxid hatiye çapkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Teknîkên hunerî
Asîdnivîs

[thumb|Asîdnivîseke hunermendê spanî [Francisco Goya (1746-1828)]]
**Asîdnivîs** azîneke grafîkê ye.

Ev azîna ku ji bo çêkirina wê, asîdên cûrbecûr li ser metalên anagor (sifir, çinko, hesin, tunc, pola û hwd) tên bikaranîn. Hunermend nîgarên xwe bi alîkariya asîdê li ser metal çêdike, asîd tenê ew cih û awayên ku hunermend dixwaze metal dixwe û dihimine. Maka (qaliba) metal li vir berevajiyê qewatinçapê, ne wekî muhreke qewartî ye lê wekî dest an jî dîwarekî bi xêz û terkên kûr e. Hibr tenê wê bikebe nav wan terk û xêzikan. Hunermend bi presekê ku bi destan tê bikaranîn wê vê maka metal li ser kaxizekî taybetî çap bike.

## Çavkanî


Kategorî:Teknîkên hunerî
Şîrêznivîs

thumb|Şîrêznivîseke li ser kaxiz
**Şîrêznivîs** an jî **kolagrafî** (wekî *kolografî* jî tê nivîsandin), azîneyeke nû ya grafikê ye.

Nîgar bi alîkariya şîrêzê (zamq) li ser makê (qalibê) tê çêkirin. Li vir, mak dikare mişambe, dar, kaxizê kartonê an jî tiştekî din be. Encama çapê dişibe metoda asîdnivîsê (bi îngilîzî *etching*). Ji bo çapkirina vê azînê jî pêdivî bi preseke destî û bi kaxizên taybetî heye.

## Çavkanî

Kategorî:Teknîkên hunerî
Cêwî (cudakirin)

Çend wateyên **Cêwî** hene.
* **[[Cêwî (komstêr)|Cêwî]]**, komstêra cêwî
* **[[Cêwî (birc)|Cêwî]]**, birca cêwî
* **[[Cêwî (fîlm)|Cêwî]]**, fîlmekî Arnold Schwarzenegger
Castor (stêr)

**Castor** (*Kastor, Alfaya Çêwiyan, α Geminorum, α Gem, Alpha Geminorum*) duyemîn stêra herî geş a di komstêra Cêwiyan de ye. Herçiqas ew ji stêra Pollux a ku herduya tev navê xwe dane komstêra Cêwiyan zenûntir e jî binavkirina Bayerê de li pêş wê wek α Geminorum (Alfaya Cêwiyan) hatiye binavkirin.

Ew heta demeke wek sîstema stêrcêwî dihat zanîn, lê esasen ew sîstema stêrana ku ji 6 stêran pêk tê ye. Lê ew bi çavên rût wek stêreka tenê xwiya dibe û bi vî hawî xweyî qedra zahirî 1,5 e. Ew 49,8 salên roniyê dûra dinê ye.

Navê wê bi *Pollux* ve ji cêwiyên *Castor û Pollux* ên di mîtolojiya yewnanî de tên. Navê wê yê , ango *Seriyê Cêwiya Pêşîn* e.

## Çavkanî

Kategorî:Cêwî (komstêr)
Kolaj

thumb|Kolajeke bi navê ''Nostaljî'' (Bêrî), ji parçeyên wêne û rûpelên pirtûkan hatiye çêkirin

**Kolaj** (ji zimanê fransî *Collage* tê wateya tiştên pevre zeliqandî, *coller*, zeliqandin), teknîkeke bi taybetî di hunerên dîtbarî de ye.

Di berhemên bi vî awayî de hunermend hin tiştên wekî kaxiz, parçeyên berhemên din û materyalên cûrbecûr dibire û li ser rûyê berhemê ve bi şîrêzê dizeliqîne.

Navê *collage* di destpêka sedsala 20'an de ji aliyê hunermendên Georges Braque û Pablo Picasso ve hatiye bikaranîn û bi vî awayî wekî şêweyeke di hunera nûjen de hatiye pejirandin.

Çend teknîkên din ên kolajane yên ku di hunerê de tên bikaranîn ev in: dekûpaj, fotomontaj, kolaja dîjîtal, eKolaj (kolaja elektronîk) û hwd.

## Çavkanî

Kategorî:Surrealîzm
Kategorî:Teknîkên hunerî
Mafî

**Mafî** yek ji eşîrên kurdên yarsan ên lekîaxiv e. Warê vê eşîrê yê bingehî başurê parêzgeha Kirmaşan e. Ev eşîr bi êla lekan a bayrawenî pêwendî ye. Hin şaxên mafiyan ji aliyê Şah Ebbas ve li Mazenderan û Qazwênê hatine bicîhkirin û li vê herêmê mane, herwiha mafî yek ji eşîrên mezin ên Kurdên Dilêman in.

## Navdarên eşîra mafî
* Hisênqulî Xanê Mafî (1832-1908), wezîr, û serokwezîrê Îranê.

Kategorî:Eşîrên lek
Famîleya gulçanaxan

[thumb|[Gulçanaxa kalîforniyayî (*Calycanthus occidentalis*)]]

**Famîleya gulçanaxan** (Calycanthaceae) famîleyeke riwekan e, di koma qaran (Laurales) de cih digire. Navê vê riwekê ji yewnanî tê û di wateya „gula çanaxî“ de ye. Bi giranî li bakurê Amerîka, rojhilatê Asyayê diçên û devî ne.

## Sîstematîk
2 binekomên Calycanthaceaeyê, 3 heya 4 cins û bi qasî 11 cureyên vê famîleyê hene:
* Binekoma Calycanthoideae: 3 heya 4 cins:
** Gulçanax (*Calycanthus* L., an *Butneria* Duhamel û hin riweknas jî dibêjin *Sinocalycanthus* (W.C.Cheng & S.Y.Chang) W.C.Cheng & S.Y.Chang): Tenê 2 cureyên wê hene û bo baxçevaniyê tên çandin:
*** Gulçanaxa belavbûyî (*Calycanthus floridus* L., Syn.: *Calycanthus glaucus* Willd., *Calycanthus fertilis* Walter, *Calycanthus nanus* (Loiseleur-Deslongchamps) Small, *Calycanthus brockianus* Ferry & Ferry f., *Calycanthus mohrii* (Small) Pollard), deviyeke havînî ye
*** Gulçanaxa kalîforniyayî (*Calycanthus occidentalis* Hook. & Arn.)
** Kulîlka zivistanê (*[[Chimonanthus]]* Lindl.): Bi qasî 4 heya 6 cureyan li Çînê:
*** *Chimonanthus campanulatus* R.H.Chang & C.S.Ding
*** *Chimonanthus grammatus* M.C.Liu
*** *Chimonanthus nitens* Oliver
*** Kulîlka zivistanê ya çînî (*Chimonanthus praecox* (L.) Link, Syn.: Calycanthus praecox L.): bo baxçevaniyê tê çandin.
*** *Chimonanthus salicifolius* S.Y.Hu
*** *Chimonanthus zhejiangensis* M.C.Liu
** *Sinocalycanthus* (W.C.Cheng & S.Y.Chang) W.C.Cheng & S.Y.Chang: Tenê cureyek li Çînê:
*** *[[Sinocalycanthus chinensis]]* W.C.Cheng & S.Y.Chang
* Binekoma Idiospermoideae: Tenê cinsekî monotîpîk:
** *Idiospermum*: Tenê cureyek li bakurê Awistraliyayê:
*** *[[Idiospermum australiense]]* (Diels) S.T.Blake (Syn.: *Calycanthus australiensis* Diels)

Endamên famîleya *Calycanthus* alkoloîd, Calycanthinê dihewînin û axûdar (bijehr) in.

## Wêne
Gulçanaxa belavbûyî (*Calycanthus floridus*):

Wêne:Calycanthus floridus - sweet shrub - desc-flower.jpg|Kulîlk û pelikên wê
Wêne:Calycantha floridus1.jpg|Kulîlk û pel.
Wêne:Calycanthus floridus a1.jpg|Kulîlk.

Kulîlka zivistanê ya çînî (*[[Chimonanthus praecox]]*):

Wêne:Chimonanthus praecox7.jpg|Qalikên wê.
Wêne:Chimonanthus praecox - Koishikawa gardens.jpg|Dîmenek.
Wêne:Chimonanthus praecox0.jpg|Kulîlk.
Wêne:Chimonanthus 1.png|Gulî û kulîlk.
Wêne:Chomonanthus praecox0.jpg|Gulî û kulîlk.
Wêne:Chimonanthus praecox8.jpg|Fêkî û kulîlk.


## Çavkanî
* Famîleya gulçanaxan, Calycanthaceae di APWebsite. * Famîleya Calycanthaceae di DELTA. 
* George P. Johnson: *Calycanthaceae* di *Flora of North America*, c. 3: - Online. (îngl.)
* Bingtao Li & Bruce Bartholomew: *Calycanthaceae* di *Flora of China*, Volume 7, S. 92: Agahî li ser famîleyê - Online.
* Yannick M. Staedler, Peter H. Weston † & Peter K. Endress: *Comparative Gynoecium Structure and Development in Calycanthaceae (Laurales)*, di *International Journal of Plant Sciences*, c. 170, Nr. 1, 2009, rûpel 21–41.

## Girêdanên derve

Kategorî:Koma qaran
Koma manolyayan

thumb|''Magnolia sieboldii'' var. ''sieboldii''

**Koma manolyayan** (Magnoliales) komeke riwekan e, li ser Magnolîdiyan tê hejmartin. 6 famîleyên vê komê hene. Riwekên darokî ne.

## Sîstematîk
* Famîleya manolyayan (Magnoliaceae)
* Famîleya hûrgûzên hind (Myristicaceae)
* Famîleya bihokên hindî (Annonaceae)
* Degeneriaceae
* Eupomatiaceae
* Himantandraceae

## Çavkanî
* Kom di APWebsite (îngl.)
* Agahî di Uni Hamburg.  (almanî)
* Agahî ji Botanischen Gartens Tübingen.  (almanî)

## Girêdanên derve


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Eylo (komstêr)

thumb|Komstêra Eylo
**Eylo** komstêreka li bakura nîvkada bakur e.

Komstêra Eylo çend dereceyan li bakura ekwatora ezmên dimîne. Stêra [Teyr (stêr)| Teyr]], serê sêgoşeya havînê ye û vê lomê ew bi hêsanî li ezmên dikare bê dîtin. Ew di rêya Kadizan de ye û tewrê çêtir di demsala havînê de tê temaşekirin. Ew bi gelemperî wek qertelekî tê nexşandin. Sê stêrên li ser rêzeka rast baskên qertelê temsîl dikin. Stêra li orteya wan û ya tewrî geş stêra Teyr e.

## Dîrok
Eylo yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qal kiribû û ew yek 88 komstêrên îroyîn e.

### Stêr

* Teyr (Alfaya Eylo, α Aquilae): ew yek ji stêrên htewrî nêzik a ku 17 salên roniyê ye. Ew ji gotina erebî "el-nesr el-teyr", ango "firîna eylo" hatiye. Qedra wê ya zahirî 0.76 e.
* El şayn (Betaya Eylo, β Aquilae): stêraka gelekmezin a bi Qedra zahîrî 3.7 ye û ew 45 salên roniyê dûra dinê ye. Navê wê ji yê wê yê erebî *Şahînî terazû* tê.
* Terezî: stêreka gelek mezin a bi qedra zahirî ya 2,7 û ew 460 salên roniyê dûra dinê ye. Navê wê yê ji wê yê erebî *Terezî* ye.
* ζ Aquilae: stêreka bi qedra zahîrî ya 3,0 e û 83 salên roniyê dûra dinê ye.
* η Aquilae: stêreka gelekmezina 1200 salên roniyê dûra dinê ye. Qedra wê ya zahîrî guherbar e û di peryoda 7,2 rojan navbera 4,4-3,5'a de diguhere.


Kategorî:Komstêr
Liliopsida

[thumb|[Pîvokên biharê (*Crocus vernus* subsp. *albiflorus*)]]

**Yekqalikan** (Liliopsida, Monocotyledonae) navê qismekê komên riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida, berê Angiosperma yan Magnoliophyta) tê hejmartin. Monocotyledonae bi grekî tê wateya yekqalik, yekqemûşk, lewra tovên van riwekan tenê qalikekê dihewînin.

Pirranî riwekên salane ne, kulîlk in. Di vê qismê riwekan de nêzîkî 60.000 riwek hene. Li Kurdistanê bi sedan riwekên vê qismê nebatê diçên.

## Sîstematîk

Ev komên riwekan li ser yekqalikan tên hejmartin:
* Acorales
** Acoraceae
* Alismatales
** Alismataceae (tevlî Limnocharitaceae)
** Aponogetonaceae
** Araceae
** Butomaceae
** Cymodoceaceae
** Hydrocharitaceae
** Juncaginaceae
** Posidoniaceae
** Potamogetonaceae
** Ruppiaceae
** Scheuchzeriaceae
** Tofieldiaceae
** Zosteraceae
* Petrosaviales
** Petrosaviaceae
* Dioscoreales
** Burmanniaceae
** Dioscoreaceae
** Nartheciaceae
* Pandanales
** Cyclanthaceae
** Pandanaceae
** Stemonaceae
** Triuridaceae
** Velloziaceae
* Liliales
** Alstroemeriaceae (tevlî Luzuriagaceae)
** Campynemataceae
** Colchicaceae
** Corsiaceae
** Liliaceae
** Melanthiaceae
** Petermanniaceae
** Philesiaceae
** Rhipogonaceae
** Smilacaceae
* Asparagales
** Amaryllidaceae (tevlî Agapanthaceae, Alliaceae)
** Asparagaceae (tevlî Agavaceae, Aphyllanthaceae, Hesperocallidaceae, Hyacinthaceae, Laxmanniaceae, Ruscaceae, Themidaceae)
** Asteliaceae
** Blandfordiaceae
** Boryaceae
** Doryanthaceae
** Hypoxidaceae
** Iridaceae
** Ixioliriaceae
** Lanariaceae
** Orchidaceae
** Tecophilaeaceae
** Xanthorrhoeaceae (tevlî Asphodelaceae, Hemerocallidaceae)
** Xeronemataceae

* Commeliniden
** Dasypogonaceae
** Arecales
** Commelinales
** Poales
** Zingiberales

## Wêje
* Systematische Botanik, Dahlgren et.al., Springer Verlag, 1987
* Botanische Bestimmungsübungen, Stützel 1. Aufl., Verlag Eugen Ulmer (UTB), Stuttgart, 2002 ISBN 3-8252-8220-1 (almanî)
* Tree of Life web project (ToL), bi îngilîzî 
* Botanik Online (Online-Lehrbuch der Universität Hamburg)  (almanî)

## Weblinks

Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Erkan Emerînî

**Erkan Emerînî** sala 1989an li gundê li ser navçeya Cizîrê li Emerinê ji dayik bû ye. Hez kirîna dengbêjiya wî hê biçûktî dest pê dikê. Di zarokatiya xwe de wî jî mîna hemû zarokên Cizîrê guhdariya kilamên herêmî dikir û wa kilaman li ser wî bandorek mezin kirî bû. Her çiqas xwest li ser vê dengbejiya xebatan pêk bînê lê mixabin tengasiyên jiyanê destûr ne dida ku hunera xwe bi afirînê. Bi çend qanalén kurdên herêma ji Kurdistanê rê têkili çêbûn lé mixabin ji ber ku piştgiriyên aborî çê ne bûn vî kaski navber da xebatên albumên xwe.

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kesên ji Cizîrê
Siltanî

**Siltanî**, li Dewleta Osmanî ji sala 1908'an bi şûn de dibistana ku hevtayî dibistana amadeyî ya roja îro ye

Siltaniya herî navdar *Mekteb-i Sultanî* (Dibistana Siltaniyê) ya Konstantînopolîsê bû, ya ku îro Lîseya Galatasarayê ya Beyogluya Stenbolê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Dibistan
Kategorî:Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Perwerdehî
Doxîn

[thumb|Sê cure doxînên rengîn ên ji [Duhokê]]
thumb|Jinekê ku li bazara Duhokê doxînê dihonîne

**Doxîn**, bi soranî *bendexön*, cure pêgirêdaneke honandî ji bo şal, şalwar û derpêyî ye. Ji benê rîs ê xweşreng tê vehandin; lê belê roja îro bi piranî doxînlastîk tê bikaranîn.

Kategorî:Cilûberg
Navrezan

**Navrezan** (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Li herêmê ev gunde, bi herêmê xwe ya ku têde ya mezin e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Xiyal

**Xîyel** navê herêmeka li Şemzînanê ya. Her wisa, navê wê li Kûprûya wê herêmê jî ya mezin hatîya dayîn. Bi tirkî jî *Hayal* tê gotin.

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Teyr (stêr)

thumb|rast|Qiyaskirina Teyr (li çepê) û rojê ve
**Teyr** an **Elteyr** an jî **Alfaya Eylo** (*α Aquilae*) geştirîn stêra di komstêra Qertelê de ye û ew 12'emîn geştirîn stêra ezmana şev e. Qedra wê ya zahîrî 0.77 ye ew sergoşeyê sêgoşeya havînê ye û bi Deneb û Vega ve vê asterîzmê pêk tîne.

Teyr 16,7 salên roniyê (5,13 parsecan) dûra dinê ye û yek ji stêrên herî nêzika dinê ya ku bi çavên rût tên dîtin e. Giraniya teyr 1.8 carî, û geşiyê wê jî 11 carî ya rojê ye. Ew pirr bi lez di dor xwe re dizivire û leza wê ya li ekwator nêzî 286 km/s û ew zivirîna xwe ya di dor xwe re 9 saetan careke temam dike. Bona qiyasê: Roj di dor xwe re encax 25 rojan de dizivire. Bona leziya vê zivirînê ew ji qutban de pehn e.

Navê el Teyr ji serdema navîn virve tê bikaranîn. Navê wê ji kurtkirina navê erebî , *en-nesr eṭ-ṭayr* ("Firîna Eylo") de tê.

## Girêdanên derve

*  earthsky.org, Stêra Teyr
*  www.britannica.com, Stêra Teyr
*  stars.astro.illinois.edu, Stêra Teyr
*  www.constellationsofwords.com, Stêra Teyr

Kategorî:Eylo (komstêr)
Koma ceredaran

[thumb|''[Pandanus tectorius]]

**Koma ceredaran**, **koma darboxrîkiyan**, *koma palmiyeyên cerkirî* (*Pandanales*), herwiha **Pandanan** komeke riwekan e, li ser yekqalikan ên riwekên kulîlkdar tê hejmartin. Endamên vê komê riwek, dar an devî ne.

## Sîstematîk
Pandanales ji aliyê genetîkî ve lêzimê Dioscoreales e. Famîleyên vê komê ev in:

* Famîleya lavlavkên pevjel (Cyclanthaceae)
* Famîleya ceredaran (Pandanaceae)
* Stemonaceae
* Triuridaceae
* Velloziaceae

## Referans
* Mark Chase: *Monocot relationships: An overview*. American Journal of Botany, Band 91, 2004, S. 1645-1655.
* P.F. Stevens: *Angiosperm Phylogeny Website. Version 9, Juni 2008 [and more or less continuously updated since].* 2001ff. (Agahî li ser Pandanales), lêgerîn 14'ê gelawêjê 2008.

## Girêdanên derve

* Wêneyên tevahiya famîleyên komê, herwiha îlustrasyon û fosîlan.

## Wêje
* Carol A. Furness, Paula J. Rudall: *Comparative Structure and Development of Pollen and Tapetum in Pandanales*. International Journal of Plant Sciences, 2006, Band 167, rûpel 331–348.
Famîleya lavlavkên pevjel

[thumb|''[Carludovica palmata*)]]
[[Wêne:Evodianthus funifer Ørsted.png|thumb|Îlustrasyona *Evodianthus funifer*.]]
[[Wêne:Asplundia utilis Ørsted.png|thumb|Îlustrasyona *Asplundia utilis*.]]

*'Famîleya lavlavkên pevjel**, **famîleya kulîlklakan**, **famîleya gulsêlikan*' (Cyclanthaceae) [[famîle]]yeke [[riwek]]an e, di [[koma ceredaran]] (Pandanales) de cih digire.

Kêm ji endamên vê famîleyê darokî ne. Devî yan lavlavk (daralînk) û giha ne. Li [[Darmstadt]]ê fosîlên wan ên 47 milyon salî hatin vedîtin.

== Sîstematîk ==
Navê Cyclanthaceae sala 1824'ê ji aliyê [[Pierre Antoine Poiteau]] ve, di [[Achille Richard]]: *Dictionnaire classique d'histoire naturelle*, 5, 222'yê de hatiye lêkirin. 2 binekom, 12 [[cins]] û 225 [[cure]]yên vê famîleyê hene:

* Cyclanthoideae: Tenê cinsek:
* *Cyclanthus* Poit.ex A.Rich.:
** [[Lavlavka pevjel]] (*Cyclanthus bipartitus* Poit.): Riwekeke pirrsalane ye, dişibe palmiyeyê.
* Carludovicioideae: 11 cins, 224 cure:
** *Asplundia* Harling: Bi qasî 100 cureyan li [[Amerîka]].
** *Carludovica* Ruiz & Pav.: 4 cure li Amerîka.
** *Chorigyne* R.Erikss.: 7 cure li Amerîka.
** *Dianthoveus* Hammel & Wilder: Tenê cinsek:
*** *Dianthoveus cremnophilus* Hammel & G.J.Wilder: Welatê wê [[Kolombiya]] û [[Ekwador]] e.
** *Dicranopygium* Harling: Bi qasî 50 cure.
** *Evodianthus* Oerst.: Tekane cure:
*** *Evodianthus funifer* (Poit.) Lindm.: Bi 2 jêrecinsan li Amerîka.
** *Ludovia* Brongn.: 3 cure.
** *Schultesiophytum* Harling: Cureyek:
*** *Schultesiophytum chorianthum*
** *Sphaeradenia* Harling: Bi qasî 52 cureyan li Amerîka.
** *Stelestylis* Drude: 4 cure.
** *Thoracocarpus* Harling: Tenê cureyek:
*** *Thoracocarpus bissectus* (Vell.) Harling

== Wêne ==
*Carludovica rotundifolia*:
<gallery>
Wêne:Carludovica rotundifolia 2.jpg|Pelên bajenî.
Wêne:Carludovica rotundifolia 1.jpg|Dîmenek din.
</gallery>

== Çavkanî ==
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/pandanalesweb.htm#Cyclanthaceae Cyclanthaceae] di [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite.]
* [http://delta-intkey.com/angio/www/cyclanth.htm Cyclanthaceae di DELTA.] 
* Roger Eriksson: [http://www.kew.org/science/tropamerica/neotropikey/families/Cyclanthaceae.htm Cyclanthaceae]  di [http://www.kew.org/science/tropamerica/neotropikey/families/ *Neotropical Families'' ji Royal Botanic Gardens, Kew.]

## Girêdanên derve


Kategorî:Koma ceredaran
Rubunûs

**Rubunûs** (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Dioscoreales

[thumb|[Gilejehr an gilezehr (*Dioscorea communis*)]]

**Dioscoreales** komeke riwekan e, li ser yekqalikan (Liliopsida) tê hejmartin. Kêm ji riwekên vê komê, kêrbar in, ango ji aliyê mirovan tên sûdjêgirtin.

Formûla kulîlka wan:
\star P_{3+3} \; A_{3+3} \; G_{\overline{(3)}}

## Sîstmatîk
Di vê komê de, 3 famîle hene:

* Burmanniaceae (tevlî Thismiaceae)
* Dioscoreaceae (bi tevî Taccaceae)
* Nartheciaceae

## Çavkanî
* Agahiyên li ser koma riwekan Dioscoreales di APWebsite.
* Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: *Strasburger - Lehrbuch der Botanik*, Begründet von Eduard Strasburger, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008, 36. Aufl.. ISBN 978-3827414557: Dioscoreales: S. 856. (almanî)
* Mark W. Chase, Michael F. Fay, Dion S. Devey, Oliver Maurin, Nina Rønsted, T. Jonathan Davies, Yohan Pillon, Gitte Petersen, Ole Seberg, M. N. Tamura, Conny B. Asmussen, Khidir Hilu, Thomas Borsch, Jerrold I. Davis, Dennis W. Stevenson, J. Chris Pires, Thomas J. Givnish, Kenneth J. Sytsma, Marc A. McPherson, Sean W. Graham & Hardeep S. Rai: *Multigene analyses of monocot relationships : a summary.*, di *Aliso*, c. 22, 2006, r. 63-75.
* Thomas J. Givnish, J. Chris Pires, S. W. Graham, M. A. McPherson, L. M. Prince, T. B. Patterson, H. S. Rai, E. H. Roalson, T. M. Evans, W. J. Hahn, K. C. Millam, A. W. Meerow, M. Molvray, P. J. Kores, H. E. O'Brien, J. C. Hall, W. J. Kress & K. J. Sytsma:. *Phylogeny of the monocots based on the highly informative plastid gene ndhF : Evidence for widespread concerted convergence*, di *Aliso*, 22, 2006, r. 28-51.
* P. Schols, C. A. Furness, Vincent Merckx, P. Wilkin & E. Smets: *Comparative pollen development in Dioscoreales*, di *Internat. J. Plant Sci.*, 166, 2005, r. 909-924.
* Lizabeth R. Caddick et al.: *Yams and their allies: Systematics of Dioscoreales.*, in: K. L. Wilson & D. A. Morrison (Weşanger): *Monocots: Systematics and Evolution.*, Melbourne, 2000, r. 475-487.
* Lizabeth R. Caddick, Paul Wilkin, Paula J. Rudall, Terry A. J. Hedderson & Mark W. Chase: *Yams reclassified: a recircumscription of Dioscoreaceae and Dioscoreales.*, di *Taxon*, 51 (1), 2002, r. 103-114.

## Girêdanên derve

* William J. Hahn: ''Dioscoreales'', 2001  di Tree of Life Projekt.


Kategorî:Liliopsida
Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Binama, Bismil

thumb|Binama
**Binama** gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Qoşê, Melemûs û Gundikê Melê hene.

Kategorî:Gundên Bismilê
Çem (komstêr)

300px|rast|thumb|Komstêra Çem
**Çem** an jî **Erîdanus** komstêreka li başûra ekwatora ezmên e.

Çem komstêreka mezina li ezmên berbelav e. Ew wek zincîrekê ji Oryonê de ber bi jêrên nîvkada başûra ezmên dikişe. Çima ku tenê çar stêrên wê ji 3. sinifa qedra zahîrîya stêran geştir e. Li Ewropaya navîn pê ve tenê beşa wê ya bakur dîtbar e. Stêra ε çem tenê 10,7 salên roniyê dûrî dinê ye û ew yek stêrên herî nêzika rojê ye.

Çem yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qalê kiribû.

Di mîtolojiya yewnanî de Erîdanus çemekî mîtolojîk ê ku ji avên *Aquarius* dizê bû. Ew di efsaneyeka din de ew bi *Phaeton*, lawê xwedawendê rojê Helios, ve tê eleqedar kirin. Gava rojeke Phaeton erebeya bavê xwe ya rojê bi dest dixe û rastî bêtarê tê. Ew rê şaş dike nêzika dinê dibe û çermê xelkên li Efrîqayê Bakur dijî direwisîne û çermê wan reş dibe. Zeusê hêrsbûyî bi brûskekê ve Phaeton dikuje. Komstêra çêm va rêya ku erebeyê di mideta vê seyhatê çûyî nîşan dide.

Esasen komstêra çêm bi stêra *[[Axrnehr]]* (θ Eridani) ve xelas dibe û navê wê ji erebiyê bi mehneya *dawiya çêm* tê.

## Girêdanên derve
*  Komstêra çemê


Kategorî:Komstêr
Burmanniaceae

thumb|''Gymnosiphon bekensis''

**Burmanniaceae** famîleyeke riwekan e, di koma Dioscoreales de cih digire. Famîle sala 1830'yê ji aliyê Carl Ludwig Blume ve hatiye binavkirin û ravekirin. Nêzîkî 100 cureyên riwekan hene di vê famîleyê de û pirranî jî monotîpîk in. Ji cihên tropîk hez dikin. Bi taybetî li başûrê Asya, navend û rojavayê Afrîka diçên.

## Sîstematîk

### Cinsên wê

Di famîleya Burmanniaceae de gorî agahiyên dawî 9 cins û 95 cure hene.

* *[[Apteria]]* Nutt.
* *[[Burmannia]]* L.
* *[[Campylosiphon]]* Benth.
* *[[Cymbocarpa]]* Miers
* *[[Dictyostega]]* Miers
* *[[Gymnosiphon]]* Blume
* *[[Hexapterella]]* Urb.
* *[[Marthella]]* Urb.
* *[[Miersiella]]* Urb.

## Wêje

Agahiyên vê gotarê ji van çavkaniyan hatine berhevkirin:

* Hiltje Maas-van de Kamer: *Burmanniaceae*. Di: Klaus Kubitzki (Weşan.): *The Families and Genera of Vascular Plants b. 3*. Berlin 1998, ISBN 3-540-64060-6.
* Traudel Rübsamen: *Morphologische, embryologische und systematische Untersuchungen an Burmanniaceae und Corsiaceae (Mit Ausblick auf die Orchidaceae-Apostasioideae)*. 1986, ISBN 3-443-64004-4. (almanî)
* Dianxiang Zhang: *Systematics of Burmannia L. (Burmanniaceae) in the Old World*. Di: *Hong Kong University Theses Online, Thesis (Ph. D.).* University of Hong Kong, 1999
* Fredrik Pieter Jonker: *A monograph of the Burmanniaceae*. Meded. Bot. Mus. Herb. Rijks Univ. Utrecht 51: 1–279, 1938.
* P. J. M. Maas, H. Maas-van de Kamer, J. van Bentham, H. C. M. Snelders, T. Rübsamen: *Burmanniaceae*. In: *Flora Neotropica*, Monogr. 42:1–189, 1986.

## Girêdanên derve
* Malpera lêkolînan li ser Burmanniaceae 


Kategorî:Dioscoreales
Koma çavmarkan

[thumb|
 ''[Agapanthus africanus*, Kulîlka wê. [[Agapanthaceae]].]]
[[Wêne:Xanthorrhoea preissii1.jpg|thumb|*Xanthorrhoea preissii* [[Darçîmen]] (Xanthorrhoeaceae).]]

*'Koma çavmarkan** (Asparagales) [[kom]]eke [[riwek]]an e, li ser [[yekqalikan]] tê hejmartin. 14 [[famîle]]yên riwekan di vê komê de cih digirin. Pirraniya riwekên wê bo baxçevaniyê tên çandin. Hin jî tên xwarin. Bo mînak [[çavmark]], [[sîr]], [[pirasa]], [[pîvaz]].

== Famîleyên vê komê ==
* [[Famîleya nêrgizan]] (Amaryllidaceae, bi tevî [[cins]]ê [[sosinên zêr û ziber]] (Agapanthoideae) û [[Famîleya sîr û pîvazan]])
* [[Famîleya çavmarkan]] (Asparagaceae, bi tevî [[famîleya sinbulan|famîleya simbilan]], jêrefamîleya [[Laxmanniaceae]], jêrefamîleya [[havlêkan]] am saqola, siqavîlan (geziya stûr, geziya rêxê) (Nolinoideae) û [[Themidaceae]])
* [[Asteliaceae]]
* [[Blandfordiaceae]]
* [[Boryaceae]]
* Cinsê [[Gulrim]]an, carnan wekî famîle jî tê binavkirin [[Doryanthaceae]]
* [[Famîleya çokdaniyan]] (Hypoxidaceae)
* [[Famîleya sosinan]] (Iridaceae)
* Cinsê [[sosina aysbergê]] (Ixioliriaceae
* Tekane [[cure]] **Lanaria plumosa** ya cinsê **Lanaria*' ya [[Lanariaceae]]
* [[Famîleya orkîdeyan]] an famîleya sehleban (Orchidaceae)
* [[Tecophilaeaceae]]
* [[Famîleya darçîmenan]] (Xanthorrhoeaceae, tevlî jêrefamîleya [[Asphodeloideae]] û jêrekoma [[gihatav]]an (Hemerocallidoideae)
* [[Xeronemataceae]]

== Çavkanî ==
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/asparagalesweb.htm#Asparagales Koma çavmarkan, Asparagales di] [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite.] (îngl.)
* *Asparagales.* Di: [[Andreas Bresinsky]], [[Christian Körner]], [[Joachim W. Kadereit]], [[Gunther Neuhaus]], [[Uwe Sonnewald]]: *Strasburger – Lehrbuch der Botanik.* Begründet von E. Strasburger. 36. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-1455-7, S. 856–860. (almanî)
* Douglas E. Soltis, Pamela E. Soltis, Peter K. Endress, Mark W. Chase: *Asparagales.* In: *Phylogeny and evolution of angiosperms.* Sunderland, Sinauer Associates, 2005, S. 104–109.
* D. J. Bogler, J. C. Pires, J. Francisco-Ortega: *Phylogeny of Agavaceae based on ndhF, rbcL, and ITS sequences: Implications of molecular data for classification.* In: J. T. Columbus, E. A. Friar, J. M. Porter, L. M. Prince, M. G. Simpson (Hrsg.): *Monocots: Comparative Biology and Evolution. Excluding Poales.* In: *Aliso.* 22, 2006, S. 313–328.
* J. C. Pires, I. J. Maureira, J. P. Rebman, G. A. Salazar, L. I. Cabrera, M. F. Fay, M. W. Chase: *Molecular data confirm the phylogenetic placement of the enigmatic Hesperocallis (Hesperocallidaceae) with Agave.* In: *Madroño.* 51, 2004, S. 307–311.
* Mark W. Chase, Douglas E. Soltis, Pamela E. Soltis, P. J. Rudall, M. F. Fay, W. H. Hahn, S. Sullivan, J. Joseph, M. Molvray, P. J. Kores, T. J. Givnish, K. J. Sytsma, J. C. Pires: *Higher-level systematics of the monocotyledons: An assessment of current knowledge and a new classification.* In: K. L. Wilson, D. A. Morrison (weşan.): *Monocots: Systematics and evolution.'' 2000, r. 3–16.

## Girêdanên derve
Koma genim û kurtîjan

[thumb|Şilêl an [tarîgan (*Secale cereale*)]]

**Koma genim û kurtîjan**, **koma çîmenên xozanan** (Poales) komeke riwekan e, li ser Commelinidae ya yekqalikan tê hejmartin. Ji riwekên kulîlkdar e.

## Sîstematîk
Famîleyên vê komê:

* Anarthriaceae
* Famîleya bromeliyayan (Bromeliaceae)
* Centrolepidaceae
* Famîleya zil û çîqan (Cyperaceae)
* Ecdeiocoleaceae
* Eriocaulaceae
* Flagellariaceae: Tenê yek cinsêk:
** *[[Flagellaria]]*
* Joinvilleaceae: Tenê yek cinsek:
** *[[Joinvillea]]*
* Famîleya şiv û çîtikan (Juncaceae)
* Mayacaceae: Tenê yek cins:
** *[[Mayaca]]*
* Famîleya genim û kurtîjan (Poaceae)
* Rapateaceae
* Restionaceae
* Thurniaceae
* Typhaceae (tevlî Sparganiaceae)
** *[[Typha]]*
** *[[Sparganium]]*
* Xyridaceae

## Çavkanî
* Kom di APWebsite. (îngl.)
* Kåre Bremer: *Gondwanan Evolution of the Grass Alliance of Families (Poales)*, in Evolution 56(7), 2002, r. 1374-1387: [Online.](http://www.bioone.org/doi/full/10.1554/0014-3820(2002)056%5B1374%3AGEOTGA%5D2.0.CO%3B2)
* H. Peter Linder & Paula J. Rudall: *Evolutionary History of the Poales.* in *Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics*, 36, 2005, r. 107-124.

## Girêdanên derve

* Steckbrief der Poales des Botanischen Gartens Tübingen.  (almanî)
Proteales

[thumb|[Çinara rojhilatê (*Platanus orientalis*)]]

**Proteales** komeke riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Riwekên vê komê ji derve ji hev cuda tên xuyandin. Lêkolînên nûjen ên molekûlarbiyolojîk rê da ku lêzimtiya di nava cureyan de bê dîtin.

## Sîstematîk
Di vê komê de 3 famîle, 82 cins û 1610 cureyên riwekan hene:

* Proteaceae
* Nelumbonaceae
* Cinsê çinarê, yan famîleya çinaran (Platanaceae)

## Girêdanên derve
Aydin Rengîn

**Aydin Rengîn** di sala 1977an de li Nisêbînê ji dayîk bûye.

Aydin Rengîn dibistana seretayî û navîn û lîse li Nisêbînê xwend. Sala 1996an ji bo xwendina beşa Biyolojî çû bajarê Wanê.Wî li Stenbolê dersên îngîlizî wergirtin û piştrê mamostetiya zimanê îngîlîzî kir. Wergerên wî yên kurteçîrokên îngilîzî yên ji wêjeya cihanê di kovarên weke Nûbîn, Kovara W, Tîroj û kovara Hawara Botan, Kovara Psychology kurdî û Tabula Rasayê de weşiyan.

 http://www.kurdilit.net/?p=2705&lang=en

http://www.kurdilit.net/?p=2705

## Wergerên wî
Komediya Mirovahiyê (*Human Comedy*) William Saroyan

https://urun.n11.com/cagdas-turk-ve-dunya-edebiyati/komediya-mirovahiye-P211391619

Ji Hejariyê Berev Dewlemendiyê Marc Swanepoel

https://www.amazon.co.uk/Hejariye-Berev-Dewlemendiye-Marc-Swanepoel/dp/6059823246

https://www.dr.com.tr/Kitap/Ji-Hejariye-Berev-Dewlemendiye/Foreign-Languages/Other-Languages/Kurtce/urunno=0001742067001

## Çavkanî

Kategorî:Wergêrên kurd
Dûpişk (komstêr)

thumb|rast|250px|Komstêra Dûpişkê ya ku wek bi çavên rût tê dîtin

**Dûpişk** (bi latînî: *Scorpius*) komstêreke di çembera bircan de ye û nîşana wê ya astronomiyê ♏ ye. Ew di navbera li bakurê Terezî û li rohelatê Keywanê de ye.

Komstêra Dûpişkê yek ji komstêrên herî balkêş a li nîvkada başûr kûreya ezmên e. Gelek stêrên geş ser û pençika wê pêk tînin û pişka wê bi jor de bilind dibe. Ew nêzî navenda kadizê ye. Roj di navbera 23'ê kewçêrê û 30'ê kewçêrê di komstêra Dûpişkê de dimîne û ew mideta tewrî kurt a ku roj di birceke de dimîne ye.

Komstêra ji demên sumeriyan vir ve dihat zanîn û ew bi xwedewanda *Išḫara* ve dihat eleqedar kirin. Lê mehneya wê ya îroj ji Yewnana antîk dertê. Ew yek ji 48 komstêrên ku Ptolemaîos qala wê kiribû.

## Mîtolojî
Di mîtolojiya yewnanî çend efsaneyên li ser dûpişkê tên gotin.

Artemîs, xwedawenda seydvaniyê fermanê dide dûpişkê ku Oryonê, seydvanekî jêhatî û pirr mezin ê ku bi gotina ku ez ê hemû heywan û kêziyan bikujim ve hêrs lê rakirî , bikuje. Gorî riwayeteka din yê ku dûpişk şandî Apolo ye, çima ku dilê Artemîs ketiye Oryonê. Lê paşê ew bi kuştina hevalê xwe poşman dibe û wî, Oryonê, li ezmanê bi cih dike. Gorî hin riwayetên din Hêra, jina Zeus, Oryon bi dûpişkê dide kuştin çima ku ew rabeziye ser *Merope*. Li ser vê hatina hember hev riwayetên cûr bi cûr hene. Gorî hin gotinan Oryon bi pêgirtina ji pehniyê re dimire, gorî hin gotinan jî Oryon dûpişkê dikuje. Ew herdu li ezmên qasî ku bi hev negihîjin tên bi şûn kirin. Kînga Oryon heltê, dûpişk dihere avan.

## Stêrên Dûpişkê

Stêra tewrî geş *Antarês* navê xwe ji yewnanî girtiye. Navê wê *Anti-ares*, ango antî-mars, çima ku rengê wê bi Marsê ve dişibe hevdu hana hatiye bi nav kirin ku merîv dikare bona rengên wan wan şaş bike. Navê wê yê erebî *Qel el-Eqreb* jî berbelav e.

## Girêdanên derve
*  Mîtolojiya komstêra dûpişkê
*  Mîtolojiya komstêra dûpişkê
*  Komstêra dûpişkê


Kategorî:Komstêr
Commelinidae

[thumb|Levenê şekir, neyşeker an [şewender (*Saccharum officinarum*)]]

**Commelinidae** navê şaxeke riwekan e, li ser yekqalikan a di nava riwekên kulîlkdar de cih digire, tê hejmartin.

## Sîstematîk
Li ser Commelinidaeyê 4 kom û 1 famîleya ku girêdayî ti koman nîne tên hejmartin:

* Dasypogonaceae: Li ser vê famîleyê gotûbêj didomin. Lêkolînên nû yên molekûlargenetîkê vawêrkirinên (tesnîf) berê diguherîne.
* Koma palmiyeyan (Arecales)
* Koma komelînayan (Commelinales)
* Koma genim û kurtîjan (Poales)
* Koma zencefîlan (Zingiberales)

## Çavkanî
* Angiosperm Phylogeny Group: *An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III* Botanical Journal of the Linnean Society, b. 161, 2009, r. 105-121. (îngl.)

## Girêdanên derve
* APWebsite, lêgerîna 10ê çiriya paşîn 2007.

Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Şorbeya sînemiliyan

**Şorbeya sînemiliyan**, cure şorbeyeke ji xelkê êla sînemilî yê li peravên Deryaya Navîn û hin deverên Kîlîkyayê cihwarbûyîne ne, belav bûye. Navekê wê yê din jî **şorbeya mamanê** ye.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[kuncî]] (qelandî û hêrayî]*
* *1 SA [[savar]] (girar, girara hûrik)*
* *1 SA fistiqa binerdî (qelandî û hêrayî)*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]]ya [[îsot]]ê*
* *3-5 pelikên kelemê (xaşandî û hûrkirî)*
* *3-5 pelên [[kaho]]yê (hûrkirî)*
* *3 [[pîvaz]]ên teze (hûrkirî)*
* *[[Xwê]]*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[nane]]ya hişk, ango [[biharbêhn]]î*
* *1 serî pîvaz (zirav hûrkirî)*
* *1 KŞ îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor)*
* *2 [[lîmon]] (ava wê)*
* *2 [[fringî]] ango bacana sor, tomatos, pamîdor (rêşkerkirî, rendekirî)*
* *2 Arûf an [[xiyar]] (bi ziravî hûrkirî û bê qalik)*
* *1 baq (qevçe, pirnag) [[bexdenûs]]a hûrkirî*

## Ravek (terîfe)
Di badiyeke kûr de, fistiq, savar, merge, kuncî, nane û pîvazê tev bidin, xwê pê werbikin. Ji aliyekê ve avê bikelînin. Vê ava kelandî bi ser melzemeyên xwe bikin, daku girara we biwerime, binepixe. Sar bû, dîsa tev bidin.

Pîvazên teze, bexdenûs, fringî û xiyarê jî tevlî bikin. Avê berdin serê (kêm an zêde li ser daxwaza we ye). Herî dawî kaho û kelemê jî berdin navê, tev bidin û bo servîsê li binikên xwarinê parve bikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Xaç (komstêr)

thumb|Komstêra Xaçê
**Xaç** (bi latinî *Crux*) komstêreke li esmana başûr e. Xaç komstêra biçûk, lêbelê komstêreke pirr balkêş û naskirî ye. Çar stêrên xwe yên geş xaçeke balkêş nîşan dide. Ew di rê kadizan de dimîne. Komstêr bi rojhilat, rojava û bakur bi Kentaurê ve cîran e. Ew ji Ewropaya Navîn pê ve li bakur nayê dîtin.

Xaç ne ji 48 komstêrên ji hêla Betlemyûs ve qal bûye. Ew di wan deman de li Yewnanistana kevnare dihat dîtin, lê bi ser Kenaturî ve dihat hesibandin. Lê ji ber "liva tewereya dinê" (bi îngilîzî *Axial precession*) ew bi başûr ve liviya.

## Nîşandana Başûr
Çima ku li başûr tu stêrên wek stêra bakurê ya ku qutba başûr nîşan dide tune ew wek dîtina alîyan muhîm e.

Gava deryavanên ewropî di sedsala 16'an de ber bi başûr ve derketina gerr û seyehatan Xaçê bala wan kişand û wan bawer kir ku ew Xaça pîroz a xiristiyaniyê dibînine. Tewereya wê ya tîkane (emûdî) başûr nîşan dide û ew bona dîtina aliyên erdnîgarî gelek muhîm e. Di sala 1501'ê de Amerigo Vespucci giringiya wê ya bo dîtina aliyan dîtibû û cara siftê Andrea Corsali di sala 1515'an de ew bi dirêjî tearîf kiriye. Wek komstêr cara siftê di sala 1589'an de ji hêla Petrus Plancius ve wek komstêrek li ser giroverek hat nîşandan.

Stêrên Acrux (Alfaya Xaçê, *α Crucis*) û Gacrux (Gamaya Xaçê, *γ Crucis*) dikare aliyê başûr nîşan bide. Gava merîv xêza ji Gacrux de dertê û ber bi Acrux ve dihere teqîb bike ew hema hema qutba başûr nîşan dide.

[thumb|Çar stêrên geştirên di komstêra Xaçê de yên li ser goşeya jor û rastê xwiya dibin. [Gacrux rengsor li jor xwiya dibe.]]

Navên çar stêrên geştir Acrux, Becrux, Gacrux û Decrux ji navên wan ên binavkirina Bayerê *Alpha*, *Beta*, *Gamma* û *Delta* û kurtkirina navê komstêrê *Crux* de tê.

Acrux sîstemeka stêran a ji sê stêran pêk tê ye.
Gacrux stêrcêwiyek e.

## Alên ku lê komstêra Xaçê heye
Alên dewletên wekî Awistralya, Samoa, Nû Zelenda, Papua Gîneya Nû û Brezîlê hene ku lê komstêra Xaçê nîşan didin. Ji xeynî vê hin herêmên li van welatan ku ew li ser ala xwe bişûn kirinî jî hene.


Wêne:Flag of Brazil.svg|Brezîl
Wêne:Flag of Australia.svg|Awistralya
Wêne:Flag of New Zealand.svg|Nû Zelenda
Wêne:Flag of Papua New Guinea.svg|Papua Gîneya Nû
Wêne:Flag of Samoa.svg|Samoa


## Çavkanî

*  http://www.topastronomer.com/StarCharts/Constellations/Crux.php 
*  Wîkîpediyaya almanî

Kategorî:Komstêr
Kudurru

[thumb|"Kevirê Michaux", kudurruyek e ku bi navê [botanîknasê fransî André Michaux hate danan.]]
**Kudurru**, **kevirê kudurru**, kevirekî ku li ser nivîsên bi rêgezî hene ye. Wekî din jî, weke "kevirê sînorê" jî tê binavkirin. Di ber sînorê de, herdemî kevirekî ku kifş hebû. Li ser wî peyam di hatina nivîsandin. Ev "kevirê sînorê", wateya wê ev e. Wekî din jî di kurdî de ji wê re kêl jî tê gotin. Xudaya jin, ya navê wê Gula, hem weke parastvanê wê tê zanîn û hem jî weke peyamnêrê wê tê nasîn. Ji ber wê jî êdî tê gotin "Kudurruyê Gulayê", anku bi kurdî "kevirê Gulayê" jî.
   
Kudurru, weke kevirê ku li ser gotinên weke "peyman" ku hatina nivîsandina jî. Yên ku pêl wê peymanê bikin jî tên lenetkirin. Kudurru, ew peymane wê li ser lewheyekê jî hatiye nivîsandin. Ev lewha anku kêvilbar, di 1784an de li nêzî Bexdayê ji aliyê botanîknasê frensî André Michaux ve hate dîtin û nuha di Kitêbxaneya Neteweyî ya Frensayê (*Bibliothèque nationale de France*) tê ragirtin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Orhan Basî

**Orhan Basî** helbestnivîsekî kurd e ku di sala 1977an de li gundê Basa Mila yê Dihê, li Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye.

Orhan Basî di sala 1985an de koçî Ewropayê dike. Îro li Almanyayê jiyana xwe berdewam dike.
 
Orhan Basî di sala 1995an de helbesta xwe ya pêşîn a bi navê *Kinê* nivîsandiye. Di 2013an de pirtûka wî ya helbestan *Bêdengiya şevê* li Stembolê derket.

## Bîbliyografî
* *Bêdengiya şevê*, Weşanên Ar, Stembol, 2013.

## Girêdanên derve
* Berhema wî ya bi navê ''Bêdengiya şevê'' di 2013an de derket. 
* Malpera wî ya helbestan.
* Facebooka Orhan Basî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Acrux

rast|350px|thumb|Acrux di komstêra Xaçê de xwiya dibe
**Acrux** stêra tewrî geş a di komstêra Xaçê (*Crux*) de ye û stêra 12'emîn geştirîn a di ezmana şev de ye . Çima ku ew pirr li başûra ezmên dimîne tu navên wê yên kevnare tune û navê wê kurtkirina **A**lpha **Crux** e. Herwiha navên çar stêrên din ên geş ên di komstêrê de jî bi vî hatine bi nav kirin: Becrux û Gacrux û Decrux.

Qedra wê ya zahîrî 0,77 mag. e. Sîstema stêran a ji gelek stêran pêk tê ye û nêzî 320 salên roniyê dûra dinê ye . Du endamên wê yên optîkî ji hev cuda dibin α¹ Crucis û α² Crucis, goşeyekî 4,29" pêk tînin. Qedra wê ya zahîrî ya α¹ Cru 1,33 mag e û ya α² Cru 1,71 mag. e.

## Çavkanî

Kategorî:Xaç (komstêr)
Hedar

250px|rast|thumb|Hedar bi komstêra Kentaurî ve
**Hedar** an **Betaya Kentaurî** yan jî **β Centauri** (*Beta Centauri*) duyemîn stêra tewrî geş a di komstêra Kentaurî de ye. Qedra wê ya zahirî 0,61 e. 

Hedar 530 salên roniyê dûrî dinê ye. Ew yekane stêra hêşin-spî ya ku qedra xwe 10.000 carî ji ya rojê zêdetir e. Ew stêrcêwiyeka ku cara siftê di sala 1935'an de J.G. Voute hevalcêwiya wê kifş bûye. Hevalcêwiya wê ya biçûk *Hadar B* xwedî qedra zahîrî ya 4,1 e û ew 1500-car ji rojê geştir e.

Hedar 10'emîn stêra tewrî geş a li ezmana şevê e. Ew herçiqas esasen ji Alfaya Kentaurî gêştir e jî, çima ku ew ji Alfaya Kentaurî dûrtir e ji wê zenûntir e. Ew bi Alfaya Kentaurî ve stêra Gacrux a di komstêra Xeça başûr de nîşan dide û loma li nîvkada başûr baş tê zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Kentaur (komstêr)