open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Papa Leo XIV

**Papa Leo XIV** (di 14ê îlona 1955an de bi navê **Robert Francis Prevost** ji dayik bûye) serokê dêra katolîk û serwerê bajarê Vatîkanê ye. Popa Leo yekem papa ye ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji dayik bûye û yekem papa ye ku hemwelatiya ya DYA an Perûyê heye.

Prevost li Şîkagoyê ji dayik bûye û li taxa Dolton a Illinoisê mezin bûye. Ew di sala 1977an de bûye keşa di cemaeta Ezîz Augustine ê de kar kiriye û di sala 1982an de jî wekê keşa hatiye erkdar kirin. Xizmeta wî di salên 1980 û 1990î de li Perûyê wekê xebatên mîsyonerî yên berfireh dihewîne ku wî li wir wekî keşayê perestgehê, rayedarê dîyozeyê, mamosteyê medreseyê û rêvebir kar kiriye. Ew wekî keşîşê serekeyê Ezîz Augustine hatiye hilbijartin û ji sala 2001ê heta 2013an li Romayê xizmet kiriye. Wî di vê dema wezîfeya xwe de gelek rêwîtî kiriye ku di vê rêwîtiyê de serdana gelek parêzgeh û mîsyonên sereke yên li çaraliyê cîhanê kiriye. Piştre ew ji sala 2015 heta 2023an wekî pîskoposê Chiclayoyê vegeriyaye Perûyê. Di sala 2023an de, Papa Francis wekê parêzgarê serokatiya pîskoposan li Romayê û serokê komîsyona pontifîk ji bo Amerîkaya Latînî hatiye erkdar kirin.

Piştî vegera xwe yê Romayê di sala 2023an de, Prevost ji aliyê Papa Francis ve wek kardînal hatiye erkdat kirin. Wekê kardînal Prevost, wî tekezî li ser sînodalîzmê, diyaloga mîsyonerî û bi pirsgirêkên civakî û teknolojiyê re elagedar bûye. Wî her wiha mijarên wekê guherîna avhewayê, koçberiya gerdûnî, rêveberiya dêrê û mafên mirovan jî nîqaş kiriye û hevahengiya xwe bi reformên Konseya Duyemîn a Vatîkanê û rêça ku ji aliyê Francis ve ji bo Dêrê hatiye danîn, nîşan daye.

Hilbijartina Prevost di konklava 2025an de ji aliyê çavdêran ve neçaverêkirî bû ku ew namzetekî gumanbar bû û kesên hundir ên Vatîkanê bawer dikirin ku perspektîva papayekî ji Dewletên Yekbûyî ji ber statuya wê wekî hêzek super e, ne realîst e. Ji bo rûmeta Papa Leo XIII ku di nav aloziya şoreşa pîşesaziyê ya duyem de hînkirina civakî ya katolîk a nûjen pêşxist, Prevost navê papa Leo XIV hilbijart ku hem ji bo dubarekirina fikara Leo XIII ji bo karker û dadperweriyê û hem jî wekê bersivek ji bo dijwarîyên şoreşek pîşesaziyê ya nû û hişê çêkirî.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Matematîknasên ji Şîkagoyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Papa
Ema Sazbend

**Ema Sazbend** an **Ema Xecê**, bi navê xwe yê fermî **Emîne Afşîn**, (jdb. 1936 li gundê Hecîxelîl a navçeya Bêsnî ya parêzgeha Adiyemanê, Bakurê Kurdistanê, m. 21ê mijdarê 2021ê li Dîlokê) jineke dengbêj a sedsala 21ê bû. Ew ji eşîra Reşo bû.

Wek dengbêj, wê ji trajediya xwe ya kesane hêz girt, û bi deng û hestên xwe beşdarî parastin û ragihandina çanda gelêrî ya kurdî bû. Bi stran, lorîn û wêjeya wê ya gelêrî dihate hezkirin. Di salên xwe yên dawî de, Ema Sazbend li herêma Dîlok dijiya, piştî ku malbata wê çûbû wir. Ew di sala 2021ê de di temenê 85 salî de çû ser dilovaniya xwe.

## Kurtejiyan
Ema Sazbend di yek saliya xwe de sêwî dimîne. Diya wê, Ema Sazbend û birayê wê bi tena serê xwe mezin dike. Di temenê xwe yê biçûk de tê zewicandin û piştre mêrê wê canê xwe ji dest dide. Piştî koça dawî ya mêrê wê, tiyê wê dixwaze bi wê re bizewice, lê ew qebûl nake. Li ser zextê tiyê xwe bo zewacê, ji ber soz daye mêrê xwe bi kesî re nezewice, tiyê xwe dikuje û heşt sal di girtîgehê de dimîne.

Di girtîgehê de dibe dengbêj û helbestvaneke mezin û ji wê demê û pêde helbestên dilşewat dixwîne. Sala 1983yan ji Semsûrê koça Dîlokê dike û bi saya medyayên civakî dibe fenomen. Vîdeoyen wê yên ku tê de stran, lorîn û wêjeya xwe ya gelêrê dixwîne dixwîne gelek tên parve kirin. Ema Sazbend ewqas bie bi nav û deng, ku kanalên kurdî jî serî lê dixin û guhdarî we dikin. Heyranên wê ji her çar aliyê welêt û diyasporê xwe digihêjin wê, da ku guhdarî wê bikin.

## Mirin
Ema Sazbend di sala 2021ê de di temenê 85 salî de koça dawî kir.

## Çavkanî
Sendroma Stokholmê

**Sendroma Stokholmê** têgehek e ku rewşa psîkolojîk a di dema pêwendiya di navbera dîlgirtî û kesê ku ew dîl girtiye de çêdibe vedibêje û têgeh dikare wekê pêkhatina sempatî, evîn û empatiyê were ravekirin. Dergetina têgehê di dema hewldanekê şêlandina bankeyekî ku di sala 1973an de li qada Norrmalmê ya bajarê Stokholm, Swêdê pêk hatiye de derketiye ku di dema şêlandina bankeyê de çar kes di nav bankeyê de dîl hatibûn girtin ku paşê van kesan red kirin ku li dijî şêlekaran şahidiyê bikin.

## Bûyer û binavkirina sendromê
Di sala 1973an de Jan-Erik Olsson ku girtiyekî bi berdana bi şert hatibû berdan, di dema şêlandina bankeyê ya serneketî ya Kreditbanken ku yek ji mezintirîn bankayên Stockholmê bû de çar karmend (sê jin û yek jî mêr) dîl girtibûn. Wî dema şêlandinê de dixwaze ku hevalê wî Clark Olofsson ji girtîgehê were berdan ku alîkariya wî bike. Şêlakaran kermendên bankeyê şeş rojan (23-28ê tebaxê) di nav yek ji depoyên bankê de dîl girtibûn.

Piştî ku polîsên Stokholmê ji bo analîzkirina bertekên qurbaniyan ên li hember şêlandinê û rewşa wan ji Nils Bejerot ku krîmînolog û psîkiyatrîstekî swêdî ye, alîkarî xwestiye wî vê têgehê bi nav kiriye. Bejerot, ne di dema bûyerê de û ne jî piştî bûyerê, qet bi dîlgirtiyan re hevdîtinan nekiriye, bi wan re neaxivî û name nenivîsandiye lê dîsa jî nexweşiyeke ku wî bi nav kiribû li wan teşhîs kiriye. Bejerot piştî serbestberdana dîlan di bernameyeke nûçeyan de axivî û diyar kiriye ku bertekên dîlgirtiyan encama şûştina mejiyê wan e ku ji aliyê dîlgirên wan ve pêk hatiye. Nils Bejerot di depêkê de sendromê bi navê *Norrmalmstorgssyndromet* ku tê wateya "Sendroma Qada Norrmalmê" ku hewldana şêlandinê li vî qadê pêk hatibû. Sendrom piştre li derveyî Swêdê wekê "Sendroma Stokholmê" hatiye naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
Zinarîna mezin a başûr

thumb|Nexşeya Afrîkaya Başûr e ku deşta navendî ya ku bi çiyayên bilid ên zinarîn hatiye dorpêçkirin û têkiliya deştê bi çiyayên Cape Fold ên li başûr nîşan dide. Her çiqas piraniya Afrîkaya Başûr difikirin ku Drakensberg tenê ew beşa rêzeçiyayê ye ku sinorê di navbera KwaZulu-Natal û Lesothoyê de pêk tîne, beşa Çiyayên Mezin ên Zinarîn ku bi sor tê nîşandan bi fermî wekî Drakensberg tê zanîn. Li vir çiya digihîje bilindahiya 3.000 metreyan.
**Zinarîna mezin a başûr** yek ji rêzeçiyayên herî dirêj ên cihanê ye ku taybetmendiyeke topografîk a sereke li Afrîkayê ye ku ji çiya û berjêriyên bilind ên ji deştên navendî ya bilind a Afrîkaya Başûr ber bi jêr ve (ber bi okyanûsên ku ji sê aliyan ve başûrê Afrîkayê dorpêç dikin) pêk tê. Her çiqas rêzeçiya bi piranî di nav sinorên Afrîkaya Başûr de be jî, li aliyê rojhilat jî tîşirên ku ber bi bakur ve dirêj dibe û sinorê di navbera Mozambîk û Zîmbabweyê de çêdike û li derveyî geliyê çemê Zambeziyê berdewam dike û tîşira Muchingayê li rojhilatê Zambiyayê çêdike. Li rojava, rêzeçiya ber bi bakur ve dirêj dibe heta Namibya û Angolayê berdewam dike. Ev zinarên bilind dibe sedema hişkesaliya başûrê Afrîkayê ku ev hişkesalî di heman demê de dibe sedema nebûna çemên li Afrîkaya Başûr.

Ji bo her beşek rêzeçiyayan navên cuda hatine danîn. Beşa herî navdar Drakensberg e beşa bi navê Schwarzrand û qiraxa Bilindahiya Khomas li Namibyayê ye û beşa bi navê Serra da Chela li Angolayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Rêzeçiya
Nûradîn Rustamov

**Ebû Nûradîn Rustamov** terorîstek û yek ji serokên sereke yên rêxistina terorîst a Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê bû. Hikûmeta Tirkiyê ew bi tohmeta terorê digerand. Ew endamekî berê yê artêşa Gurcistanê bû.

## Jînenîgarî
Rustamov welatiyê Gurcistanê ye û têkiliyên wî yên pir nêzîk bi terorîst Ehmed Çatayev û serokê DAIŞê Ebûbekir Bexdadî re hene. Di havîna 2018an de, Rustamov pasaporteke sexte bikar anî da ku bi awayekî neqanûnî bikeve Tirkiyê.Ji wê demê ve, Rustamov li Stenbolê bi cih bûye û hevkariya xwe bi koma Dewleta Îslamî ya herêmî re didomîne. Di Mijdara 2018an de, Ebû Nûradîn Rustamov di operasyoneke taybet a ku ji hêla CIA û hikûmeta Gurcistanê ve hatibû organîzekirin de hate girtin, li Gurcistanê hate girtin û paşê hate berdan.

## Çavkanî

Kategorî:Azerbêycan
Kategorî:Jidayikbûn 1999
Dîroka kurdistanê (pirtûk),

Dîroka kurdistanê wê navê pirtûka niviskarê kurd Abdusamet Yigit bê. Pirtûk Pirtûk ji gelek cildan pêktê û heta i ro deh (10) cihên wê hatina weşandin. Pirtûk dîroka kurdistanê ji demên berê şariştaniyê pêşketinên li herêmê bûna ên demên wê yên berê de çawabûna tînê ser ziman. Weki din wê, pirtûk dîroka kurd û kurdistanê bi awayekê lêkolinî wê dihênê ser ziman. Dîroka civake kurdistanî heta wê demê wê çawa wê bibê û wê pêvajoyên çawa wê derbas bibê wê bênê ser ziman. Pirtûk, bi cilda wê ya pêşî a bi navê dîroka kurdistanê: demên mesepotamya kevnera û demên destpêkê ên şariştaniya sumer´ re wê, destpê dikê û tînê ser ziman. Lê di wê cilda pêşî de wê, bi awayekê lêkolinî wê mijare civakê wê bi demên wê yên pêş şariştaniyê wê werênê ser ziman ." di zimane norwêci de jî hatîye weşandin)

Di navaroka pirtûkê de wê bahsa demên dîrokê û yên civakî wê di zikhev de wê bikê. Di nava cildên heftemin (7) û heştemin (8) de wê, bahsa demên civakatiya kurdistanî a êzdayi û subaeru ku wê ji demên gûtîyan û pê de wê pêşkeve wê bênê ser ziman. Niviskar di pirtûkê de ew navê subaru wê ne weke navekê keyeni lê weke navekê civakî ku ew dîroka heta demên berê şariştaniyê ên demên neolitikî wê karibê herê wê li wan bifikirê û wê bînê ser ziman.

Pirtûka dîroka kurdistanê heya nûha 10 cildên wê hatina weşandin û di cilda dehem (10) de wê heta demên mediya û hinekê ji wê virde hatiya nivisandin. Dem bi dem dîroka kurdistanê tînê ser ziman.

  

#### çavkani

## Çavkanî
Andrew Mango

**Andrew Mango** (jdb. 14ê hezîrana 1926an - m. 6ê tîrmeha 2014an) nivîskar û dîroknasekî brîtanî bû.

## Berhem

### Nivîs

* *Turkey in the Middle East* in *Journal of Contemporary History*, 1968
* *The State of Turkey* in *Middle Eastern Studies*, 1977
* *The Turkish Model* in *Middle Eastern Studies*, 1993
* *Turks and Kurds* in *Middle Eastern Studies*, 1994
* *Turkey and the Enlargement of the European Mind* in *Middle Eastern Studies*, 1998
* *Atatürk and the Kurds* in *Middle Eastern Studies*, 1999
* *Progress and Disorder: 75 Years of the Turkish Republic* in *Middle Eastern Studies*, 1999
* *Münif Pasha* in *Encyclopaedia of Islam*

### Pirtûk

* *Turkey.* London 1968
* *Turkey and the War on Terror: For Thirty Years We Fought Alone.* Routledge, London 2005, .
* *Discovering Turkey.* Batsford, London 1973, .
* *The Turks Today.* Overlook Press, London 2004, 
* *Ataturk: The Biography of the Founder of Modern Turkey.* Johna Murray, London 2004, 

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknas
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mirin 2014
Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên mêr
Lehiya Çemçemalê 2025

thumb|Wêneyê bahoza li Silêmaniyê di 9ê kanûna pêşîn a 2025an de
**Lehiya Çemçemalê** lehiyeke ku di 9ê kanûna pêşîn a sala 2025an de ji ber barana zêde li navçeya Çemçemal a bi ser parêzgeha Silêmanî û li gelek deverên Başûrê Kurdistanê rû daye. Lehî ji xeynî Çemçemal li deverên wekê Bazyan, Tekiye, Benî Mekan, Kifrî û Qerehencîreyê bi bandor bû. Rêyên sereke yên di navbera Kerkûk, Silêmaniyê, Kifrî û Xurmatûyê de ji ber bandora lehiyê ji bo trafîkê hatine girtin.

## Tesîr
Di 10ê kanûnê de berdevkê Parastina Sivîl a Herêma Kurdistanê Serkewt Kareş ji çapemeniyê re ragihandiye ku ji ber lehiyê bi taybet li bajaroka Şoreş a Çemçemalê ziyanên canî çêbûne. Kareş diyar kiriye ku heta 10ê kanûnê du kesan jiyana xwe ji dest dane ku her du jî ji nehiya Şoreş a Çemçemalê bûn. Yek ji kesên ku jiyana ji dest dane mêrekî 70 salî bû ku ji ber dîwarê avahiya wî bi ser wî de hilweşiyaye û yeka din jî jineke 24 salî bû ku ber bi lehiyê dikeve û dixeniqe.

Di heman demê de şaredarê Çemçemalê, Aram Nejad jî kesên ku jiyana ji dest dane piştrast kir û diyar kiriye ku bi dehan xanî zirara madî ya mezin dîtine. Li navçeya Axcelerê hatiye ragihandin ku zarokek ku ber bi lehiyê ve dikeve di kêliyên dawî de ji aliyê tîmên parastina sivîl ve hatiye rizgarkirin.

Li gorî daneyên meteorolojiyê hatibû payîn ku di 10ê kanûnê de li seranserê Silêmaniyê 35-45 mm/m² baran bibare. Di heman demê de berdevkê Parastina Sivîl Kareş diyar kiriye ku li Hewlêr û Dihokê baran kêmtir dibare û ti rewşên neyînî çênebûne.

Li gorî daneyên ku ji aliyê rêveberiya giştî ya keşnasiya Herêma Kurdistanê ve hatiye parvekirin, di roja 9ê kanûnê de, di nava 24 demjimêrên dawî de, li Çemçemalê 81,2 mîlîmetre û li navenda bajarê Silêmaniyê jî 61,3 mîlîmetre barîna baranê hatiye tomarkirin.

Barana zêde li navçeya Çemçemal û derdora navçeyê dibe sedema lehiyeke gurr. Qaymeqamê Çemçemalê ragihandiye ku li Çemçemalê herî kêm 500 avahî û 100 kargehên li navçeyê ji ber lehiyê zirar dîtine.

Yek ji deverên ku ji ber barana zêde bi bandor dibe bajarokê Şoreşê bû ku li bajarokê ziyanên zêde çêdibin. Li taxa Baweyiyekan, ji ber tijebûn û girtina sîstemên kanalîzasyon û rêyên avê, av bilind dibe ku av diavêjê nava gelek avahiyan û gelek wesayît bi lehiyê ve diçin.

Pêleke baranê ku ji roja yekşemê ve bandor li herêmê kiriye, li gelek deveran bûye sedema lehiyê. Binesaziyê zirareke mezin dîtiye, bi taybetî li navçeya Çemçemalê û raporên ji deverên ku lehiyê lê çêbûne nîşan didin ku hejmara miriyan zêde dibe. Rayedarên Herêma Kurdistanê piştrast kirine ku di nav du rojan de li deverên ku lehiyê bandor lê kiriye bi tevahî 5 kesan jiyana xwe ji dest dane û 17 kes jî birîndar bûne.

## Çavkanî

Kategorî:Bûyerên hewayî
Kategorî:Kerasetên hewayî yên li Kurdistanê
Yekîtiya çaralî

**Yekîtiya çaralî** () stratejiyeke siyaseta derveyî ku ji aliyê serokwezîrê Îsraêlê David Ben-Gurion hatiye pêşxistin. Di 1999an de, Meir Amit, cîgirê Mossadê, ragihand ku ew “yekîtiya bi hemî aktorên yê Rojhilata Navîn e ku ne ereb û misilman in”.

Ji ber ku Tirkiye û Îran stûnên hevpeymaniyê bûn, kurd roleke mezin nelîst. Lêbelê, Îsraêl bi awayekî çalak piştgirî da tevgerên azadî yê kurd li Başûrê Kurdistanê. Ne Tirkiye û ne jî Îran nexwestin dewleteke kurdî li ser sinorên xwe hebe, her çend Îsraêlê di salên 1960î de bi erêkirina Îranê piştgirî da kurdan li başûr. Ben-Gurion ji Mossadê xwest ku "bêyî ku li ser lingên Îran û Tirkiyeyê bimeşe" piştgirîya Partiya Demokrat a Kurdistanê bike. Ji dawiya salên 1950an ve, Mossad û Savak ji bo piştgirîkirina komên kurd li başûr hevkariyê kiribûn. Tevî vê yekê, Îsraêlê bi zanebûn tevgerên azadî yê kurdên Bakur û Rojhilata Kurdistanê paşguh kir û girîngiya piştgirîkirina azadîxwaz a kurdan tenê li başûr nas kir. Piştgiriya Îsraêlê ji bo kurdên başûr piştî ku Ebdulkerîm Qasîm di sala 1958an de wekî bersivek ji bo piştgiriya Qasîm ji bo dewleteke filistînî hat ser desthilatê dest pê kir.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka kurdan
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Dîroka Rojhilata Navîn
Kategorî:Têkiliyên derve yên Îsraêlê
Kategorî:Têkiliyên kurdan
David Ben-Gurion

**David Ben-Gurion** ( ; jidayîkbûn wekî *David Josef Grün* di 16ê çiriya pêşîn 1886an li Płońsk, Kongresa Polonyayê, Împeratoriya Rûsî; mirin di 1ê kanûna pêşîn 1973an li Ramat Gan, Îsraêl) damezrînerê dewleta Îsraêlê di 14ê gulana 1948an û yekem serokwezîrê Îsraêlê bû.

Ji 1948 heta 1953an û ji 1955 heta 1963an, Ben-Gurion serokwezîr û wezîrê parastinê yê Îsraêlê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Siyasetmedarên Îsraêlê
Kategorî:Siyonîzm
Jeff Garcia

thumb|Jeff Garcia (2025)
**Jeffrey** "**Jeff**" **Garcia** (z. 3'ê gulanê 1977'an li La Puente, California, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Eraf (sûre)

**Eraf** navê heftemîn sûreya Quranê ye. Di dema Mekeyê da hatiye danin. Bi temamî ji 206 ayetan pêk tê. Li gora hinek zanyaran ayetên 163yan hetanî 170yî li bajarê Medînê hatine danin. Sûre navê xwe ji peyva *Araf* û ji ayetên 46an û 4an digirî. *Araf* bi zimanê kurdî tê mana "cîh û şundên bilind". Di sûreyê da mijarên li ser rastbûna fermanên Xwedê û pêwistiya peyxaman ji bona mirovan derbaz dibî.

## Çavkanî

Kategorî:Adem û Hewa
Kategorî:Sûre
Mihemed Reşo

thumb|Mihemed Reşo
**Mihemed Reşo**(bi erebî: محمد رشو),(bi Holendî: Mouhamed Rasho), (di sala 1974an de li Helebê ji dayik bûye) helbestvan û nivîskarekî çîrokên kurt ê Kurd-Sûrî ye. Ew di sala 2013an de ji ber Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê reviya Başûrê Kurdistanê û ji sala 2014an vir ve li Holandayê dijî.

## Xelat
* Xelata Wêjeyî ya Galeriyê – Çerxa Ehmed Bouzfour (2022) Casablanca, Fas
* Xelata Helbesta Deryaya Spî – Çerxa 2021-2022 – Roma, Îtalya

## Çavkanî
Dame

**Dame**  ("Xanim", "Ciwanik") sernav û nîşana fermî ya rûmetê ya jinan e li Keyaniya Yekbûyî. *Dame* jineke xwedî pileya wekhev a *Knight* (Şêvalye, Şovalye) di rêzikên brîtanî de (wek di terîqetên Nîşana Bathê (*Order of the Bath*), Nîşana Împeratoriya Brîtanî (*Order of the British Empire*) û Nîşana Vîktoryayî (*Order of the Victorian*) de) ye. Di navnîşanê de, sernav bi heman awayî wekî *sir* ("camêr") ê ji bo mêran tê bikaranîn, ango, di gel navê pêşîn, mîna *Dame* Mary, *Sir* John.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka jinan li Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Nîşanên rûmetê yên Keyaniya Yekbûyî
Rêzeçiyayên Dabeşkirina ya Mezin

**Rêzeçiyayên Dabeşkirina ya Mezin**, **Rêzeçiyayê Rojhilatê Awistirilya** an **Bilindahiyên Rojhilat** sîstemeke rêzeçiyayan e ku li rojhilatê Awistralyayê ji komên berfireh ên rêzeçiya, plato û girên pêçayî pêk tê. Rêzeçiya paralel perava rojhilatê Awistiralyayê dirêj dibe û pêncem zincîra çiyayî ya bejahî ya herî dirêj a cîhanê ye û rêzeçiyaya herî dirêj e ku bi tevahî di nav sinorê welatekî de bilind bûye. Rêzeçiya taybetmendiya topografîk a herî berbiçav a sereke ye û wekî çavkaniya avê ya diyarkirî ji bo pergalên çeman li rojhilatê Awistiralya kar dike ku ji ber vê yekê navê xwe wergirtiye.

Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê ji Girava Dauan a li Tengava Torresê li nêzî bakurê Nîvgirava Pozikê Yorkê zêdetirî 3.500 kîlometreyan dirêj dibe ku bi tevahî dirêjahiya perava rojhilat de, di nav Queensland û New South Wales re derbas dibe û piştre ber bi rojava ve diçe û di dawiyê de wekî girên li rojavayê herêma Grampians vediguhere deştên Wimmerayê û bi dawî dibe. Firehiya rêzeçiyayan ji dora 160 km heya 300 km diguhere. Herêma Çiyayên Şîn ên Mezin, Daristanên Baranê yên Gondwana û Tropîkên Şil ên Herêmên Mîrata Cîhanî ya Queenslandê li di nav vê rêzeçiyayê de ne. Cihê herî bilind ê Awistralyayê, Çiyayê Kosciuszkoyê (2,228 m) ye ku li beşa Çiyayên Berfî yên başûrê rêzeçiyayên Dabeşkirina Mezin e.

## Çavkanî

Kategorî:Rêzeçiya
Córdoba

Kordoba - Cordoba (/ˈkɔːrdəbə/ KOR-də-bə; Spanî: [ˈkoɾðoβa] ⓘ), an jî carinan Cordova (/ˈkɔːrdəvə/ KOR-də-və),6 bajarekî li Andalûsya, Spanyayê ye, û paytexta parêzgeha Córdoba ye. Bi nifûsa xwe ya 324,902 kesî di sala 2024an de, ew 12emîn bajarê herî mezin ê Spanyayê û 3yemîn bajarê herî mezin ê Andalûsyayê ye. 3

Bajar bi giranî li ser kenara rastê ya çemê Guadalquivir li başûrê Nîvgirava Îberî ye. Carekê koloniyeke Romayî bû, di sedsala şeşan de ji aliyê Keyaniya Vîzîgotan ve hate dagirkirin û paşê di sedsala heştan de ji aliyê Misilmanan ve hate fetihkirin. Kordoba bû paytexta Emîrat û paşê Xilafeta Kordobayê, ku ji wir xanedana Emewiyan li ser el-Endulusê hikûmdarî dikir. Di bin desthilatdariya Emewiyan de, Kordoba veguherî navendeke perwerdehî û hînbûnê,Barton, Simon (30 June 2009). A History of Spain. Macmillan International Higher Education. pp. 44–5. ISBN 978-1-137-01347-7. Archived from the original on 26 July 2020. 7Francis Preston Venable (1894). A Short History of Chemistry. Heath. p. 21. 8 û heta sedsala 10an ew bû duyemîn bajarê herî mezin ê Ewropayê.Hareir, Idris El; Mbaye, Ravane (10 April 2011). The Spread of Islam Throughout the World. UNESCO. ISBN 9789231041532. 9J. Bradford De Long and Andrei Shleifer (October 1993), "Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution" (PDF), The Journal of Law and Economics, 36 (2): 671–702 &#x5B;678&#x5D;, CiteSeerX 10.1.1.164.4092, doi:10.1086/467294, S2CID 13961320, archived from the original (PDF) on 29 July 2018, retrieved 27 October 2017 10 Xilafetê di destpêka sedsala 11an de krîzeke siyasî ya piralî derbas kir ku bû sedema hilweşîna dewletê. Piştî dagirkirina Xiristiyanî di sala 1236an de, Kordoba wek serê Keyaniya Kordoba bû beşek ji Tacê Kastîlyayê.

Li Kordoba mînakên berbiçav ên mîmariya Efrencî hene, wek Katedrala Mezquita, ku di sala 1984an de wek Mîrateya Cîhanê ya UNESCOyê hate binavkirin û niha katedralek e. Ji wê demê ve ev dever hatiye berfirehkirin da ku tevahiya navenda dîrokî ya Kordoba di nav xwe de bigire. Medinetul Zehra ya li nêzîkî bajêr jî Wargeheke Mîrateya Cîhanî ye, herwiha Festîvala de los Patios wekî Mîrateya Çandî ya Nemateryal a UNESCOyê hatiye naskirin.

Kordoba xwediyê germahiyên havînê yên herî bilind li Spanya û Ewropayê ye, ku di mehên Tîrmeh û Tebaxê de germahiyên wê yên navînî yên herî bilind derdora 37&nbsp;°C (99&nbsp;°F) in."Standard climate values for Córdoba". Agencia Estatal de Meteorología. Retrieved 11 April 2015. 11"Why is it so hot in Córdoba in summer?" (in Spanish). diariocordoba.com. 7 July 2025. Retrieved 31 July 2025. 12 Havîn pir zuha ne, lê zivistanên nerm baraneke pir caran dibin.
Vîrusa arsimê ya A binecureyê N3N2

thumb|Sîstema binavkirinê ya vîrusa arsimê: Cureyê vîrusê/Cihê belavbûnê/Hejmara rehdarê vîrusê/Sala îzolasyonê/(Binecureyê vîrusê).
**H3N2** cureyekî vîrusa arsimê ya A (IAV) ye ku hinek şaneyên A/H3N2 yên ku ji bo mirovan hatine adaptekirin di nav mirovan de endemîk in û yek ji sedemên arsima demsalî ne. Cureyên din ên A/H3N2 di berazan de (arsima berazan) û di çûkan de (arsima çûkan) endemîk in. Bincureyên IAV bi kombînasyona proteînên antîjenîk H û N di nav cureyên vîrusî de têne pênasekirin. Wek mînak, "H1N1" wekê bincureyek IAV hatiye pênasekirin ku di nav xwe de proteîna hemagglutînîn (H) ya celebê 1 û proteîna neuramînîdaz (N) ya celebê 1 werdigire.

Hemî cureyên IAV genomek RNA ya perçekirî ya neyînî parve dikin. Di bin şert û mercên kêm de, cureyek vîrusê dikare bi rêya ji nû ve komkirina genetîkî ji cureyek cûda materyalê genetîkî bi dest bixe û bi vî rengî pêş bikeve ku taybetmendiyên nû bi dest bixe ku ev taybetî dihêle ku ew ji bergirînameya mirovan a xwemalî (sîstema xweparastinê ya mirovan a xwemalî ku laşê mirovan ji vîrusan diparêze) bireve û carinan jî dikare ji cureyek bergirînameya xwemalî ber bi cureyek din a bergirînameyê ve biçe. Belavbûnên sereke yên cureyên A/H3N2 di mirovan de Arsima Hong Kongê (1968–1969) û Arsima Fujianê (2003–2004) e.

Her sal sê cureyên arsimê ji bo tevlîkirina di vakslêdana arsima demsalî ya sala bê de ji aliyê Sîstema Çavdêrîkirin û Bersivdayîna Arsima Cîhanî ya Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) ve têne hilbijartin. Ji sala 1999an vir ve her formulasyona salane cureyek A/H3N2 û her wiha du cureyên din ên arsimê vedihewîne ku bi hev re cureyên ku tê texmînkirin ku di demsala pêş de bi ihtîmaleke mezin ji bo mirovan dibe sedema nexweşiyê temsîl dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Vîrus
Pira Nehriyê

**Pira Nehriyê** pireke li gundê Nehrî yê navçeya Şemzînanê ye ku di ser çemê Şemzînanê re derbas dibe.

## Dîrok
Li gorî pirtûka bi navê *Hekarî* ku ji hêla nivîskarê kurd Mehmet Top ve di sala 2010an de hatiye nivîsandin, behs dike ku dîroka avakirina pira ji hêla serokeşîr Mihemed Sidiq ve di sedsala 20an de hatiye çêkirin.

Avahiya ku bi biryara Lijneya Parastina Mîrata Çandî û Xwezayî ya Diyarbekirê ya di 5ê kanûna pêşîn a 1990an de hatiye tomarkirin û jimara wê 619 e, milkê Xezîneyê ye.

## Cih û mîmarî
Pir li gundê Nehrî ya bi ser navçeya Şemzînanê ya li parêzgeha Hekariyeyê ye û li ser Çemê Şemzînanê hatiye avakirin. Pir  ber bi bakur û başûr ve dirêj dibe. 

## Çavkanî

Kategorî:Pirên Kurdistanê
Radio Shexan

**Radyoya Şêxan** (bi soranî: *رادیۆی شێخان*), stasyoneke radyoyê ya herêmî ye ku li navçeya Şêxan a Başûrê Kurdistanê weşanê dike. Ev radyo beşek ji tora medyayî ya "Şêxan Media" ye û yek ji dezgehên ragihandinê yên çalak e li devera Şêxan û derdora parêzgeha Dihok û Mûsilê.

## Dîrok û damezrandin
Radyoya Şêxan bi armanca gihandina dengê xelkê navçeya Şêxan û pêşkêşkirina nûçe û zanyariyan hatiye damezrandin. Radyo giringiyê dide bûyerên siyasî, civakî û çandî yên herêmê. Weşana wê bi taybetî li ser frekansa **FM 101.9** tê bihîstin û her wiha bi rêya înternetê jî weşana zindî dike.

## Naverok û bername
Bernameyên Radyoya Şêxan curbicur in û ev mijarana li xwe digirin:
* **Nûçe:** Veguhastina nûçeyên rojane yên herêmî û cîhanî.
* **Siyaset:** Şopandina rûdanên siyasî yên Kurdistan û Iraqê.
* **Çand û Huner:** Pêşkêşkirina stranên kurdî û bernameyên hunerî.
* **Civakî:** Bernameyên ku pirsgirêk û daxwazên welatiyên herêmê gotûbêj dikin.

## Zanyariyên giştî
* **Frekans:** FM 101.9 MHz
* **Navenda Sereke:** Şêxan (Qezaya Şêxan)
* **Malper:** shexanmedia.net

## Çavkanî

Kategorî:Medyaya kurdî
Kategorî:Radyoyên kurdî
Kategorî:Radyoyên li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Radyoyên li Dihokê
Kategorî:Şêxan
Rob Reiner

**Robert Norman** "**Rob**" **Reiner** (jdb. 6 adar 1947 li The Bronx, New York, DYA - m.
14 kanûna pêşîn 2025), aktor û derhênerê fîlman ê amerîkan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Aktor
Kategorî:Blogerên amerîkî
Kategorî:Derhênerên fîlman ên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Mirin 2025
Mistafa Axa

**Mistafa Axa** kesayetiyekî kurd li herêma Qoçgirî bû ku di serhildana Qoçgiriyê ya 1920-1921an de li dijî hikumeta neteweperest yê tirk a li Enqereyê roleke herêmî lîst. Di lêkolînên dîrokî de wekî yek ji çend axayên herêmî tê behs kirin ku bi rêya desthilatdariya herêmî û şopînerên çekdarî piştgirî dane serhildanê ne bi rêberiya îdeolojîk.

Di dema serhildana Qoçgiriyê de, Mistafa Axa di nav serokên herêmî de bû ku beşdarî berxwedana li dijî navendîbûna dewletê bûn. Her çend rêça siyasî û îdeolojîk a serhildanê ji hêla kesayetiyên wekî Elîşêr Efendî û Nûrî Dêrsimî ve hate şekildan jî, beşdariya Mistafa Axa bi giranî herêmî û pratîkî bû ku beşdariya elîtên eşîrî yên kevneşopî di serhildanê de nîşan dida.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Qoçgiriyê
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Serhildana Qoçgiriyê
Kandiye

**Kandiye** (bi yewnanî: Ηράκλειο, *Iráklio*) bajarê herî mezin û paytexta îdarî ya girava Krîtê û paytexta yekîneya herêmî ya Kandiye ye. Li gorî serjimêriya 2011an, ew çarem bajarê herî mezin ê Yewnanistanê ye û bajarê herî mezin ê giravên Yewnanistanê ye ku bi nifûsa şaredariyê ya 179,302 (2021) û 211,370 li herêma metropolîtan a berfireh a Krîtê ye. Herêma mezintir a Kandiye herî kêm 7000  ve bi berdewamî hatiye niştecîkirin ku ew dike yek ji herêmên herî kevin ên niştecîbûyî yên Ewropayê. Herwiha bajar mala Qesra Knossos yê kevnar e ku navendeke sereke ya şaristaniya mînoyî ye ku dîroka wê vedigere dora 2000-1350  ku pir caran wekî bajarê herî kevin yê Ewropayê tê hesibandin. Qesr yek ji girîngtirîn deverên arkeolojîk ên Yewnanistanê ye ku ji hêla hejmara serlêdanên geştiyarî ve piştî Partenon bajarê duyem e.

Li gorî Euromonitor, Kandiye di sala 2017an de bi mezinbûna ji %11.2 a hatinên navneteweyî, wekî cihê geştiyariyê yê herî bilez a Ewropayê ye ku mezin dibe. Li gorî rêzbendê, Kandiye di sala 2017an de bi 3,2 milyon geştiyaran wekî herêma 20em a herî zêde yê Ewropayê ye ku tê ziyaretkirin. Di heman demê de wekî herêma 66em a cîhanê ku di sala 2017an de bi 3,2 milyon serlêdana geştiyaran herêma 2em a Yewnanîstanê ye û di sala 2018an de bi 3,4 milyon geştiyaran di rêza 19em a Ewropayê de hatiye rêzkirin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Yewnanistanê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Yewnanistanê
Mohsen Mizazade

**Mohsen Mizazade** hunermendeke kurd a Xorasanê ye.

## Kurtejiyan
Mohsen Mîrzazade di 1ê sibata sala 1978an de li Kerecê ji dayik bûye. Ew bi eslê xwe Kurdên Xorasanê ye. Di 10 saliya xwe de dest bi stranbêjiyê kiriye û gelek caran di televîzyonên Îranê de xuya bûye. Mîrzade di gelek rêzefîlmên Îranî de stran gotiye û bi çend hunermendên navdar ên kurd ên wekî Yalda Ebasî stranan gotiye.

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê
Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Alîreza Sepahî Lain

**Alîreza Sepahî Lain** rojnamevan, nivîskar û helbestvanekî Kurd ê ji Xorasanê ye.

## Jînenîgarî
Elîreza Sepahî Layîn di 1ê mijdara sala 1977an de li navçeya Layîn a bajarê Kelatê yê parêzgeha Xorasanê ji dayik bûye. Wî ji Fakulteya Fransî ya Zanîngeha Meşhedê mezûn bûye. Sepahî hem bi zimanê Kurdî û hem jî bi Farisî helbestan dinivîse.

## Berhem

* Pirtûka Tenêtiyê: Berhevokek Helbestan (2010 - 2011)
* Pirtûka Şirovekirina Pûtperestiyê: Berhevokek Helbestan (2012 - 2013)
* Pirtûka Me Li Gor Min (2019)
* Ziman û Zanîn (2019)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Kategorî:Mezûnên Zanîngeha Foroudsi ya Meşhedê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê
Yar Mihamed Xan Şadlû

**Yar Mihemed Xan Şadlu**, bi nasnavê **Serdar Mefxem** (di sala 1827an de li Bocnurdê ji dayik bû - di 13ê Kanûna Pêşîn a 1904an de miriye), serokê Şadlû û hikumdarê mîrgeha Bocnûrdê bû.

## Jînenîgarî
Yar Mihemed Xan Şedlû, kurê Yezdan Qulî Xan, di sala 1827an de li Bocnurdê ji dayik bû. Di sala 1873an de wekî cîgirê apê xwe Heyder Qulî Xan, bû hukumdarê Îmarata Bocnurdê. Di dema serweriya Yar Mihemed Xan de, bajarê Bocnurdê berfireh bû û berhemên wekî Neynika Mofaxem li Bocnûrê hatin çêkirin. Di dema serweriya çend kesan de, di navbera hêzên Îmarata Bocnûr û Tirkmenan de şer çêbûn.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1827
Kategorî:Kesên ji Bojnord
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Kategorî:Mirin 1904
Ezîzûleh Xan Şadlû

**Ezîzûleh Xan Şadlû** bi leqeba **Serdar Mozaz** jî dihat naskirin, (jdb: 1881 sala tavî li Bojnourdê - mirin: 1925), serokê dawîn ê eşîra Shadlu û hukumdarê mîratî yê Mîrektiya Bojnourdê bû.

## Jînenîgarî
Ezîzûllah Xan Şedlû wekê kurê Yar Mihemed Xan Şedlû, di sala 1881an de li Bocnûrdê ji dayik bûye. Ew zarokê sêyemîn ê Yar Mihemed Xan bû lê ji ber ku dayika wî kurd bû, ew wekî cîgirê bavê xwe hatiye hilbijartin, berevajî du birayên xwe yên mezin, Nusretullah Xan û Silêman Xan hebûn ku dayikên wan tirkmen bûn. Ev pirsgirêk bûye sedem ku birayê wî Silêman Xan di sala 1897an de li dijî Yar Mihemed Xan serhildanek pêk bîne ku Silêman tê de hatiye kuştin. Ezîzûllah Xan di sala 1904an de cihê bavê xwe digire lê salek şûnda, ji ber rola wî yê di revandina keçên Quçan û hevkariya bi tirkmenan re ji wezîfeya xwe hate dûrxistin û hatiye girtin. Elî Xan Beg cihê wî digire lê di sala 1908an de, bi hatina Mehmalî Şah Qacar a ser desthilatdariyê, Ezîzûllah Xan hate berdan û ji nû ve ji bo hikûmeta Bocnûrdê hatiye tayîn kirin.

Piştî serbestberdana wî, ew dest bi kuştina tirkmenan dike. Di sala 1920an de, Mihemed Teqî Pesiyan hikûmeta xweser a Xorasanê ragihafiye û li Xorasanê reform dest pê kiriye. Ezîzûllah Xan dijberekî tund ê Pesiyan bû. Di cotmeha sala 1921ê de, Ezîzûllah Xan, digel Welî Xan Qeremanlû û Tac Mihemed Xan Zeferanlû, bi artêşekê ber bi Meşhedê ve meşiyan. Wan di şer de artêşa Pesiyan têk birin. Pesiyan di vî şerî de hatiye kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1881
Kategorî:Kesên ji Bojnord
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Kategorî:Mirin 1925
Hikûmeta xweser a Xorasanê

Hikûmeta Xweser a Xorasanê dewleteke leşkerî ya demkurt bû ku li Îranê hate damezrandin. Ew bi fermî di 2ê Nîsana 1921an de hate damezrandin û çend meh şûnda, di 6ê Cotmeha 1921an de hilweşiya. Paytexta wan Meşhed bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1921ê de hatine avakirin
Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî
Kategorî:Sedsala 20an li Îranê
Kategorî:Welatên demkurt
Kategorî:1921 li Asyayê
Mihemed Tagî Pesiyan

Mihemed-Teqî Xan Pesyan (Farsî: محمدتقی‌خان پسیان; 1892 - 3ê Cotmeha 1921), ku bi navê Kolonel Pesyan tê nasîn, cendirme, pîlotê şer û serleşkerê Îranî bû ku di sala 1921an de Hikûmeta Xweser a Xorasanê ya demkurt ava kir û bi rê ve bir. Ew di Şerê Quçanê de ji aliyê hêzên Kurd ên bi serokatiya Azizullah Xan Şadlu ve hate kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1892
Kategorî:Mirin 1921
Kategorî:Siyasetmedarên Tebrîzê
Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê

**Zanîngeha Ferdewsî** zanîngeheke dewletê ye ku di sala 1949an de li bajarê Meşhedê hatiye damezrandin. Zanîngeh ji bo bîranîna helbestvanê mezin ê îranî Ferdewsî bi navê wî hatiye binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1949an li Îranê
Kategorî:Zanîngehên ku di sala 1949an de hatine damezrandin
Seîdê Paşayê Kurd

**Seîd Paşayê Kurd** (1834-1907) siyasetmedarekî kurdê osmanî bû. Wî di sala 1881an de û dîsa ji 1885ê heta 1895an wek Wezîrê Karên Derve xebitî. Wî herwiha ji 1895an heta mirina xwe wek Serokê Şûraya Dewletê (*Şura-yı Devlet*) xizmet kiriye.

## Jînenîgarî
Kurd Seîd Paşa di sala 1834an de li Silêmaniyê wekî kurê Huseyîn Paşa yê Silêmaniyê ku rêveberekî herêmî yê navdar bû û di nav elîta parêzgeha osmanî de cih girtibû, jidayikbû. Ew ji malbateke kurd a bi bandor bû ku têkiliyên wî yên îdarî û siyasî yên xurt hebûn. Seîd Paşa birayê Ehmed Îzet Paşa yê Kurd û biraziyê Mistefa Yamûlkî bû. Ew bavê dîplomat û neteweperwerê kurd Şerîf Paşa û generalê osmanî Fûad Paşa bû, û apê Ebdulezîz Yamûlkî bû ku ev yek jî nîşana cihê kûr ê malbatê di nav derdorên siyasî û leşkerî yên osmanî de bû.

Piştî xizmetkirina di gelek postên îdarî de, Seîd Paşa di sala 1881an de wek waliyê Wîlayeta Cezayîrê hate tayînkirin. Di heman salê de, ew wek Wezîrê Karên Derve ket kabîneya împeratoriyê ku ev yek nîşana bilindbûna wî bo astên herî bilind ên hikumeta osmanî ye. Di sala 1883an de, ew wek balyozê osmanî li Berlînê hate tayînkirin ku di nav têkiliyên osmanî-alman de postek girîng a stratejîk bû. Ew di sala 1885an de vegeriya posta Wezîrê Karên Derve û heta sala 1895an xizmet kir ku ew kir yek ji wezîrên derve yên herî dirêj-xizmetkarên serdema dawî ya osmanî. Piştî vê wezîfeyê, ew wek Serokê Şûraya Dewletê hate tayînkirin, postek ku wî heta mirina xwe di sala 1907an de domand.

## Binerê

* Dîroka Bakurê Kurdistanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Baban
Kategorî:Jidayikbûn 1834
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1907
Kategorî:Paşa
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Wezîrên osmanî
Dengî Gîtiyî Taze (kovar)

**Dengî Gîtiyî Taze**, bi wateya "Dengê Cîhana Teze", kovareke kurdî bû ku li Bexdayê derketiye. Li gorî kovara Roja Nû, Dengî Gîtiyî Taze ji aliyê sefaretxaneya brîtanî ya Bexdayê ve hatiye derxistin û hejmara wê ya sêyem a ku ji 48 rûpelan hatiye pê di 1944an de derket.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kondorê Andê

**Kondorê Andê** (*Vultur gryphus*) qerqereçekî cîhana nû ya Amerîkaya Başûr e û tekane endamê cisnê *Vultur* e ku heya roja îro hebûna xwe parastiye. Ev cûreya teyrê bi taybetî li çiyayên Andê û peravên Pasîfîkê yên cîran ên rojavayê Amerîkaya Başûr têne dîtin. Kondorê Andê bi firehiya baskên xwe ya ku heya 3,3 mêtre berfireh dibe û bi giraniya xwe ya ku hata 15 kîloyan giran dibe, yek ji mezintirîn teyrên firîner ên cîhanê ye û bi gelemperî wekî mezintirîn teyrê nêçîrvan a cîhanê hatiye hesibandin.

Ew teyr qerqereçekî reş ê mezin e ku perên spî li dora stûyê wî hene û bi taybetî lekeyên spî yên mezin li ser baskên Kondorê nêr hene. Ser û stûyê Kondoran bê pirç e û bi rengekî sor ê zerhimî ye ku hinek caran li gorî rewşa hestiyariya Kondoran rengê stuyê wan sor dibin an diguherin. Kondorê mê ji yê nêr piçûktir e ku ev îstisnayeke ji dimorfîzma cinsî ya asayî ye ku di teyrên nêçîrvan de têne dîtin.

Kondor bi giranî teyrekî goştxwer e ku goştên xezalên mirarbêyî dixwin. Ev teyr bi taybetî mirarên wekî yên xezal an ajalên mezin hildibijêrin. Teyr di pênc an şeş saliya xwe de digihîje gihîştina cinsî û li bilindahiyên heta 5.000 mêtre û bi gelemperî li ser kevirên negihîştî hêlînên xwe çêdikin. Bi gelemperî di her hêlînê de yek an du hêk têne danîn. Ev yek ji teyrên herî temendirêj ên cîhanê ye ku di hinek rewşan de temenê wan ji 70 salan zêdetir e.

Kondorê Andê semboleke neteweyî ya Bolîvya, Şîlî, Kolombiya, Ekvador û Perûyê ye û di folklor û mîtolojiya herêmên Andê de roleke girîng dilîze. Kondorê Andê ji aliyê IUCNê ve wekê cûreyek ku hebûna wan di bin metirsiyê de ye tê hesibandin. Ew ji ber kêmbûna qada jiyana wan û ji ber jehrîbûna duyem a ku ji ber guleyên ku di cendekên ajalên ku ji aliyê nêçîrvanan ve têne kuştin de di bin gefê de ne. Ji bo ku hebûna wan wete parastin bernameyên xwedîkirina wan ên bi dest li gelek welatan hatine destpêkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Balinde
Kondor (teyr)

thumb| Kondorê Andê ya nêr (''Vultur gryphus'') - li baxçeyê ajalan a Cincinnati, DY, hatiye kişandin.
**Kondor** navê hevpar ê du cisnên qerqereçên cîhana nû ye ku her yek bi cureyekî heyî ye. Navê teyrê ji peyva *kuntur* a ji zimanê keçwayî tê. Ev teyr yek ji mezintirîn teyrên bejahiyên yên firîner ê li Nîvkada Rojava ye.

Yek ji cureyên teyrê Kondorê Andê (*Vultur gryphus*) e ku li çiyayên Andê dijî û cureya din jî Kondorê Kalîforniyayê (*Gymnogyps californianus*) ku niha bi çiyayên peravê yên rojavayê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk û her weha li çiyayên çolê ya bakurê Arîzonayê dijî.

## Taksonomî
Kondor beşek ji malbata *Cathartidae* ne ku di nav wan de qerqereçên cîhana nû hene lê 15 cureyên qerqereçên cîhana kevin di nav malbata *Accipitridae* de ne ku di nav wan de baz, şahîn û başok jî hene.

Qereqeçên cîhana nû û cîhana kevin ji bav û kalên cuda çêbûne. Her du jî goştxwer in û ji ber pêşveçûna wan a nêzîk, awayên wan dişibihe hev.

Her çiqas ne diyar e ku ew bi kîjan re zêde têkildar e, peyva "kondor" komeke parafîletîk nîşan dide, ji ber ku qereqeçên padîşah ku bi gelemperî wekî kondor nayê binavkirin, di nav klada ku kondorên Andê û kondorên Kalîforniyayê vr dihewîne de cih digire.

## Çavkanî

Kategorî:Balinde
Cîhana nû

thumb|Nexşeyek ku cîhana kevin (Ewrasya û Afrîka) û cîhana nû (Okyanûsya û Amerîka) nîşan dide.
**Cîhana nû** (bi latînî: *Mundus novus*) têgîneke ku piraniya axên li nîvkada rojava ku bi taybetî parzemîna Amerîkayê vedibêje. Ev têgîn di destpêka sedsala 16an de, di Serdema Vedîtinên Ewropayê de, ji aliyê kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ve hate nasandin ku belavokên *Mundus novus* weşandiye ku pê guman bûye ku axên li rojavayê Okyanûsa Atlantîkê (ku di demek kurt de ji ber navê Amerigo wekê Amerîka hatiye binav kirin) hatine keşifkirin, parzemînên nû pêk tînin.

Ev têgihîştin asoyên erdnîgariyên erdnîgarnasên ewropî yên berê firehtir kiriye ku ew difikirîn ku cîhan tenê Afrîka, Asya û Ewropa vedihewîne ku bi hev re wekî "Cîhana kevin" hatine naskirin.

## Dîtin
Hatiye diyar kirin ku Kolumbus heta mirina xwe, di sala 1506an de bawer dikir ku rêwîtiya wî ya ber bi rojava ve ew gihandiye keşfkirina girav û beşên Asyayê ku di wê demê de bi hev re wekî "Hindistan" dihatin binavkirin. Ji ber vê sedemê, spaniyan heta sedsala 18an Amerîkayê wekê *Las Indias* bi nav dikirin. Gelên xwemaliyên Amerîkaya Bakur bi Îngilîzî wekî Red Indians û bi almanî jî wekî Indians dihate binavkirin ku di heman demê de gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Navîn û Amerîkaya Başûr wekî *Indios* dihatin binavkirin.

Lêbelê baweriya hinek erdnîgarnas û keşifkaran ku di nav de Amerigo Vespucci jî hebû ku wan di sala 1500an de parzemînek nû dîtiye, di demek kurt de hatiye piştrast kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda Amerîkayê
Kategorî:Çanda Okyanûsyayê
Kategorî:Dîroka çandî
Kategorî:Erdnîgariya mirovahiyê
Kategorî:Herêmên cografî
Kategorî:Herêmên çandî
Kategorî:Têgînên erdnîgarî
Cîhana kevin

thumb|Nexşeya Cîhana nû ku parzemînên wekê Ewropa, Asya û Afrikayê vesihewîne
**Cîhana kevin** (bi latînî: *Mundus vetus*) binav kirina afroewrasyayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve piştî sala 1493an, dema ku ew ji hebûna Amerîkayê bi guman bûne, hatiye afirandin. Ev têgîn ji bo berawirdkirina parzemînên Afrîka, Ewropa û Asyayê ya li nîvkada rojhilat ku berê ji aliyê ewropiyan ve wekî tevahiya cîhanê dihatin hesibandin, bi "Cîhana nû" ku têgehek ji bo axên nû yên nîvkada rojava ku hatibû dîtin, bi taybetî ji bo parzemîna Amerîkayê ye tê bikar anîn.

## Dîrok
Di çarçoveya arkeolojî û dîroka cîhanê de, têgeha "cîhana kevin" ev beşên cîhanê digire nav xwe ku ji serdema bronzê û pê ve di têkiliyeke çandî ya (nerasterast) de bûn ku di encamê de pêşketina paralel a şaristaniyên destpêkê çêbûye ku bi piranî li herêma nerm di navbera paralelên 45 û 25 ên bakur de ku herêma Deryaya Navîn û tevî bakurê Afrîkayê digire nav xwe. Her wiha Mezopotamya, deşta Îranê, nîvgirava Hindistanê, Çîn û hinek beşên çola Afrîkaya Başûr di nav xwe de girtiye.

Ev herêm bi rêya rêya bazirganiyê ya rêya hevrîşimê ve girêdayî bûn û piştî serdema bronzê, serdemeke diyar a serdema hesinê hebû. Di warê çandî de, serdema hesinê bi serdema aksiyayî re hatiye ku behsa pêşketinên çandî, felsefî û dînî dike ku di dawiyê de bûye sedema derketina holê ya qadên çandî yên dîrokî yên rojavayî (helenîzm, "klasîk"), rojhilata nêzîk (zerdeştî û dînên îbrahîmî) û rojhilata dûr (hinduîzm, budîzm, caynîzm, sîkhîzm, konfuçyanîzm û taoîzm).

## Çavkanî

Kategorî:Afro-Ewrasya
Kategorî:Çanda Afrîkayê
Kategorî:Dîroka çandî ya Asyayê
Kategorî:Dîroka çandî ya Ewropayê
Kategorî:Erdnîgariya mirovahiyê
Kategorî:Herêmên çandî
Kategorî:Têgînên erdnîgarî
2026

## Bûyer
### Kanûna paşîn
* 
** Hikumeta demkî ya şamê, şerekî ku 27 rojan berdewam kir li dijî Rêveberiya Xweser a Rojavayê Kurdistanê dest pê kir.

### Sibat
* 
** Şerê Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li dijî Îranê hatiye dest pê kirin.

### Adar
### Nîsan
### Gulan
### Hezîran
### Tîrmeh
### Tebax
### Îlon
### Çiriya pêşîn
### Çiriya paşîn
### Kanûna pêşîn

## Mirin
### Kanûna paşîn
* 
** Ziyad Heleb, fermandarê leşkerî yê Kurdên Rojavayê Kurdistanê (jdb. 1988).
* 
** Mehmed Emîn Bozarslan, nivîskarê kurd (jdb. 1934).

### Sibat
* 
** Elî Xaminêyî, rêberê duyema bilind ê Komara Îslamî ya Îranê bû (jdb. 1939).

### Adar
* 
** Ehmedê Huseynî, helbestvan û nivîskarekî kurd (jdb. 1955).
* 
** Salih Muslim, siyasetmedarê kurd (jdb. 1951).

### Nîsan
### Gulan
### Hezîran
### Tîrmeh
### Tebax
### Îlon
### Çiriya pêşîn
### Çiriya paşîn
### Kanûna pêşîn

## Xelatên Nobelê
## Çavkanî

Kategorî:Sal
Nîvkada rojava

thumb|Nîvkada rojava
**Nîvkada rojava** nîvê gerstêrka Dinyayê ye ku li rojavayê merîdyena sereke û li rojhilatê merîdyena 180em e. Nîvê din ê Dinyayê jî wekê nîvkada rojhilat hatiye binavkirin. Her çiqas ji aliyê nerdnîgarî ve hinek beşên parzemînên din di nav xwe de bigire jî, ji hêla jeopolîtîk ve têgîna nîvkada rojava pir caran wekê metonîmek ê ji bo Amerîkayê an jî ji bo "cîhana nû" tê bikar anîn.

## Erdnîgarî
thumb|Parzemîn û beşên li nîvkada rojava.
Nîvkada rojava ji Amerîkayê pêk tê ku ji xeynî hinek Giravên Aleutê yên li başûrê rojavayê parzemîna Alaskayê; beşên herî rojava yên Ewropa û Afrîkayê ku hem parzemîna sereke û hem jî girav di nav de ne; serê rojhilatê herî dûr ê parzemîna Rûsyayê û giravên parzemînê (Bakurê Asyayê); gelek deverên li Okyanûsyayê û beşek mezin ên ji Antarktîkayê vedigire nav xwe.

Navenda nîvkada rojava li ser rûyê Erdê di nav Okyanûsa Mezin de ye ku li cihê meridyena 90em a rojava û Ekvatorê digihînin hev û di navbera Giravên Galapagosê de ye. Erdê herî nêzîk Girava Genovesaya li 0°19′N 89°57′W ye.

Çiyayê herî bilind ê li nîvkada rojava çiyayê Aconcagua ye ku li çiyayên Andê yên Arjentînê ye ku bi bilindahi 6.960,8 mêtre bilind bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Nîvkadên Erdê
Kategorî:Têgînên erdnîgarî
Nîvkada rojhilat

thumb|Nîvkada rojhilat
**Nîvkada rojhilat** têgîneke erdnîgarî ye ku beşa rojhilat a nîvê Dinyayê rave dike. Nîvkada rojhikat li rojhilatê merîdyena sereke (ku ji Greenwich, London, Keyaniya Yekbûyî derbas dibe) û li rojavayê antîmerîdyenê ye ku ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas dibe û ji cemserekê heta cemserek din berxwe dide ku di vê navberê de bejahî kêm e. Her wiha nîvkad ji bo afroewrasyê (Afrîka û Ewrasya) û Awistralyayê tê bikaranîn ku li hemberê nîvkada rojava ye ku bi giranî Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr vedihewîne. Nîvkada Rojhilat dibe ku wekî "nîvkada oryantalî" jî were binavkirin û her wiha dikare di wateya çandî an jeopolîtîk de wekî hevwateya têgîna ewropî û "cîhana kevin" were bikar anîn.

## Erdnîgarî
thumb|Nîvkada rojhilat ku bi rengê zer hatiye diyar kirin
Çembera hema bêje bêkêmahî (Erd sferoîdek dirêjkirî ye ku li dora ekvatorê firehtir e) bi xêzekê hatiye xêzkirin ku nîvkada rojhilat û nîvkada rojava ji hev vediqetîne. Merîdyena sereke li hêlîlara 0° û antîmerîdyena, li hêlîlara 180° sinorên kevneşopî yên pejirandî ne ku hêlîlar a rojhilat ji hêlîlar a rojava vediqetînin. Ev peyman di sala 1884an de di Konferansa Merîdyen a Navneteweyî de ku li Washington, D.C. pêk hat, hate damezrandin û tê de têgehên dema standard ên endezyarê rêhesinê ya kanadayî Sir Sandford Fleming hatine pejirandin. Nîvkadên ku li hev hatine kirin bi temamî li gorî parzemînan nînin. Beşên Ewropaya Rojava, Afrîkaya Rojava, Okyanûsya û bakurê rojhilatê dûr ê Rûsyayê li nîvkada rojava ne û nîvkadê ji parzemînan vediqetînin ku ji bo piraniya avahiyên jeopolîtîk ên "Rojhilat" û "Rojava" bingehîn pêk tînin.

Ji ber vê yekê, merîdyenên 20°W û 160°E yên dijberî hev pir caran li derveyî mijarên fizîkî û navîgasyonê têne bikar anîn ku hemî parzemînên Ewropa û Afrîkayê vedihewîne lê di heman demê de beşek piçûk a bakurê rojhilatê Grînlendayê jî vedihewîne (bi gelemperî wekî beşek ji Amerîkaya Bakur tê hesibandin) û zêde rojhilatê Rûsya û Okyanûsyayê (mînak, Zelanda Nû) nagire nav xwe. Berî pejirandina dema standard a gerdûnî, gelek merîdyenên sereke ji aliyê welatên cûrbecûr ve hatin destnîşankirin ku dem bi nîvroya herêmî (bi vî rengî, herêmî) dihatin destnîşankirin.

Navenda nîvkada rojhilat li Okyanûsa Hindî li cihê ku ekvator û merîdyena 90em a rojhilat digihêje hev, 910 km li rojavayê Endonezyayê, li ser Çiyayê Nodiyan ê Rojhilat e. Erdê herî nêzîk Girava Simeulue ku li 2°35′N 96°05′E ye. Rûbera bejahî ya nîvkada rojhilat ji erdê nîvkada rojava mezintir e û xwedî jîngehên cur bi cur e.

## Çavkanî

Kategorî:Nîvkadên Erdê
Kategorî:Têgînên erdnîgarî
Koma Demhat

***Koma Demhat***, komeke şanoyê ya kurdî ye ku di navbera salên 1988 û 1991ê de li Stenbolê xebatên xwe meşandine. Ev kom di dîroka hunera kurdî ya li Bakurê Kurdistanê de wekî pêşenga şanoya kurdî ya nûjen tê qebûlkirin. Di serdemeke ku ziman û çanda kurdî di bin zextên giran de bû, komê bi rêbaza "Şanoya Malan" wekî tevgereke binerd derket pêş.

## Dîrok û avakirin
Koma Demhat di sala 1988an de li Stenbolê hate damezirandin. Di wê heyamê de ji ber qedexeyên li ser zimanê kurdî, xebatên hunerî bi awayekî veşartî dihatin meşandin. Avakerên sereke yên komê şêwekar Fewzî Bîlge û derhêner Mamoste Cemîl bûn.

Komê sê salan xebatên xwe bi awayekî binerd domand û di sala 1991ê de piştî avakirina Navenda Çanda Mezopotamyayê (NÇM), tevlî vê navendê bû. Koma Demhat di nav NÇMê de bû bingeha Teatra Jiyana Nû. Ji ber ku derfeta derketina ser dikên (sahneyên) fermî tune bû, Koma Demhatê lîstikên xwe di malên welatparêzan de bi awayekî veşartî pêşkêş dikirin. Di sê salan de li 57 malên cuda lîstik hatin nîşandan. Lîstikvanan ji bo ku neyên girtin, bi komên piçûk û bi awayekî baldar diçûn malan. Wekî hincet ji derdorê re dihat nîşandan ku ew ji bo "mêvaniyê" an "lihevanîna malbatan" hatine cem hev.


* Dekor û Sahnê: Fewzî Bîlge li gorî mîmariya malan dekorên taybet amade dikirin ku di dema herî teng de bihatana komkirin.
* Nîqaşên Civakî: Piştî her lîstikê, bi temaşevanên li malê re li ser huner û rewşa civakî nîqaşên dirêj dihatin kirin.

## Lîstikên komê
Komê di nav xebatên xwe yên binerd de ev lîstik amade kirin:
* Axa Sor
* Dîlana Şer

## Kadroya komê
Kadroya komê ji xwendekar, karker û kedkarên kurd pêk dihat. Hinek ji endamên wê ev in:

* Derhêner: Mamoste Cemîl
* Dekor û Organîzasyon: Fewzî Bîlge
* Lîstikvan: Osman Tabar, Nejla Tanrıkulu, Evîn Bîlge, Nevzat Öztürk (Çiftçi), Ramazan Çakır (Mele), Nafiya Tabar, Elî Seyhan, Şükrü Çakır, Mustafa Güneş, Aynur Tabar.

## Girîngiya komê
Koma Demhat, pira veguhastinê ya ji şanoya folklorîk ber bi şanoya nûjen û profesyonel ve ye. Vê komê rê vekir ku şanoya kurdî di nava bajaran de bi şêwazek nûjen bibe amûreke berxwedanê.

## Çavkanî

* Bîlge, F. (2024). Koma Demhat: Li Bakur Yekemîn Şanoya Kurd a Modern. Bloga Kovara Zarema. https://blog.kovarazarema.com/koma-demhat-li-bakur-yekemin-sanoya-kurd-a-modern/

Kategorî:Avabûnên 1988an li Tirkiyeyê
Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Şano