open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muqedîma Ilmê Serfê û Be'dê Usûlê Lazîmeyê Tealîmeyê bi Zimanî Kurmancî

**Muqedîma Ilmê Serfê û Be'dê Usûlê Lazîmeyê Tealîmeyê bi Zimanî Kurmancî**, ev kitêb di eslê xwe yê Eliyê Teremaxî ye. Lê Mele Mehmûdê Bazîdî ew ji nû ve bi rêkûpêk kiriye û nivîsandiye û pêşgotinek jî jê re amade kiriye. Dixuyê ku Eliyê Teremaxî ev kitêb di destpêka sedsala 17'an de nivîsandiye. Çunkî Vladîmîr Mînorskî di Ansiklopediya Îslamê de dibêje: “Eliyê Teremaxî di sala 1591î de hatiye dinê".

Ferhad Pîrpal di kitêba xwe ya navborî de, di vî warî de agahdari dide û wiha dibêje: “A. Jaba di du nameyên xwe yên tarîxa wan 17.06.1858'an û 02.04.1859'an de, ku ji rojhilatnasê Elmanî Lerinhardet Dorin re dişîne wiha dibêje: Ev destnivîsa hêja beriya sala 1857'an li ba melayekî xelkê Hekariyê bû, min jê daxwaz kir ku bide min an bifroșe min, lê wî nefiroșt. Navnîşana destnivîsê ya Fransizi ev e: Gramaire Kurde par Ali Teremakhi offert a l'Academie Imperial des Sciences a St-Petersbourg, par A. JABA". Lê piştre em j1 meqaleyekê ku di berhema Mele Mehmûdê Bazîdî ya bi navê “Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan" ku ji çil çirok û sê maqaleyên ji aliyê wi bive xwe ve hatine nivîsandin pêk tê -yek ji wan maqaleyan a ku em dikin- û ji aliyê A. Jaba ve wergera wan a Fransizî hatiye kirin û li Petersburgê bi pêşgotinekê re ji aliyê Peter Lerch ve Kurdi û Fransiziya wê hatiye weşandin, hîn dibin; Mele Mehmûdê Bazîdî diçe li ba wî melayê xelkê Hekariyê û ew kitêba Eliyê Teremaxi jê werdigire. Piştre ji ew bi xwe về destnivisê ji nû ve vedijîne û ew bi pêşgotineka di warê jiyana dîni û rewşenbîri ya di nav mizgeftên wî wextê yên Kurdistanê de, awayê xwendina dersê û bi kurteyek di warê jiyana Eliyê Teremaxî de teslîmê A. Jaba dike.

Belê, xuya dike ku cara ewil e Mele Mehmûdê Bazîdî ev berhema Eliyê Teremaxî ya hêja û yekemîn car bi kurdî nivîsandina rêzimanêkê, peyde dike û piştre jî ew ji nû ve divejîne û dixe li ber destê xwendevanên kurd. Heta niha çend kesan di der barê vê kitêbê de hinek agahdarî dane. Yek ji wan edebiyatnasê hêja Marûf Xeznedar e.

## Çavkanî
Çîroka Sêxê Senan A Mele Mehmûdê Bazîdî

Berhema helbestî ya Feqiyê Teyran Mele Mehmûdê Bazîdî kiriye çîrokî. Ev berhema evînî û dîn û hunerê di 1860î de nivisiye. Rudenko 1960î de digel pêşekekê li Moskowê diweşîne.
## Çavkanî

Kategorî:Berhemên Mele Mehmûdê Bazîdî
Destana Kela Dimdimê A Mele Mehmûdê Bazîdî

**Destana Kela Dimdimê A Mele Mehmûdê Bazîdî** Ev çîrok di nav Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan de cih digre. Çîrokeke lehengî û berxwedanê ye. Di dawiya çîroka xwe de Bazîdî jî zikir dike ku ev destan ji hêla Meleyê Bateyî jî û ji devê dengbêjan jî hatiye ristin û di meclîsan de hatiye xwendin guhdarî kiriye. Dû re bi vê mijarê Mustafa Salîh Kerîm di sala 1960î, Ordîxanê Celîl di sala 1966an Ereb Şemo di sala 1966an û Jan Dost jî di 2011ê de berhemên xwe weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Derd

**Derd** an jî **jan** an **Nexweşî** an jî eş. gellek caran wek pirsgirêk dihêt, ji bo mînek dema dibêjim
* Derdê min neyê gotin
* Derd û bela
* Xwedê derd û derman dane

= Çavkanî =
https://www.kurdistan24.net/en/default
Leyla û Mecnûn A Mele Mehmûdê Bazîdî

Berhema şiîrî ya Haris Bidlîsî Rudenko 1960î de digel pêşekekê li Moskowê diweşîne. Jaba ji bo Leyla û Mecnûna Bazîdî kiriye çîrok dibêje Bazîdî ji ber mesnewiya Fizûlî; Rûdenko dibêje ji Harisê Bîtlîsî wergirtiye. Ev destnivîsa Bazîdî dendikek li pirtûkxaneya Petersbûrgê bi jimara Kurd- 31ê tê parastin, yek jî li Parîsê ye. Ev destxeta çîroka duyemîn a kurdî ye. 

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Rojivan

Rojivan navekî kurdiyî yê kurane. ku ji dû peyv dihêt. peyve Roj û ji peyve van. van dib qertafa van ji navê Roji ra.

= Çavkanî =

* http://www.amouda.com/naven-kecan.htm 

* https://www.kusca.com/naven-kurdi/nave-kecan-a/

* http://mamosteye-zimane-kurdi.blogspot.com/p/naven-lawan-bi-kurdi-naven-zarokan-bi.html?m=1
Dergevan

**Dergevan** navekî xweşiyî kurdiya bi maneya kesê li ber dergaha dihêt, an jî nubedar di karî bêjî çavdêr û heriz jî.

= Çavkanî =
https://www.kusca.com/naven-kurdi/
Dergeh

250px|thumb
**Dergeh** an jî ** derî**. Ji du çiqe pêk tê, yek (der) an ku der ê. Du, (geh) an ku gehîtin. Gehîştin ku-der. Der gehîn. Der bi gehîn . Dergeh ji bilî ku bi Xaniya ve ye mirov dikar têra her jor. ji rexekî din ve jî wek navekî wetiyî dihê bikaranîn.
mînak
* xwedê deriyekî xêrê ji me re veke.
Nivîsara Înglîzî

= Çavkanî =

https://www.amidakurd.net/ku/tekst/dîsan_qertafa_dema_bê
Sazivan

**Sazivan ** Navekiyî xweşiyî kurdîya. Sazivan hem di be nav ji kura û ji kiçêra jî. anku navekî dû çiqe ji herdû cinsara dibe.

= Çavkanî =
https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Aşivan

** Aşivan ** Navekî kurmancî ye, ji bo kura tê bikaranîn. Aşivan ew kes e, li ber aş genim dihêre.

= Çavkanî =
https://www.amidakurd.net/ku/tekst/dîsan_qertafa_dema_bê
Bexçevan

[thumb|Bahxçevanan dixebitin; '' wêne li gorî [Abel Grimmer, 1607]]
thumb|Baxçevan ku baxçevanî dike
** Bexçevan ** ew kes e, ku di nav bax, baxçe, hadiyqa û giya da kar bike.

= Çavkanî =
https://www.amidakurd.net/ku/tekst/dîsan_qertafa_dema_bê 
https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Rezvan

thumb|Rezvan

** Rezvan ** ew kesiyê ku di nav rez de kar dike. Rez hena yên pir ji fêkiyên û gulla û lamên zebeş e.

## Rezvan di Mem û Zînê de

## Çavkanî

https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php

* https://file1.hpage.com/002399/31/html/ferheng_kurdishnames.htm 

* http://navenkurdi.blogspot.com/2011/02/naven-kurdi-kec.html?m=1

Kategorî:Rezvanî
Melvan

** Melvan ** an **melevan** nevekî kurdiya bi wate ew kesê melevaniya dike.

= Çavkanî =
http://navenkurdi.blogspot.com/2011/02/naven-kurdi-kec.html?m=1
https://file1.hpage.com/002399/31/html/ferheng_kurdishnames.htm 
https://www.amidakurd.org/ku/tekst/d%c3%aesan_qertafa_dema_b%c3%aa
Navên kurmanciyan ku temam û bêkemasî dibêjin

**Navên kurmanciyan ku temam û bêkemasî dibêjin** rîsaleyeke Mele Mehmûdê Bazîdî ye. Ev rîsale nav kitêba Cami’eya Rîsaleyan û Hîkayetan yê Mele Mehmûdê Bazîdî cih digire. Rîsalêyê hin navên mêran hene û du rûpel e. Her du rûpel jî jêr hatiye dayîn.

## Navên mêran ên rîsaleyê

Derbo, Eto, Mîrzo, Xaldo, Xido, Bedo, Mîro, Beko, Pașo, Rizgo, Baro, Bado, Bazo, Babo, Nebo, Xirto, Derbaz, Kiro, Ereb, Azo, Kirêt, Kurko, Hirço, Teyar, Taho, Mirto

## Çavkanî

Kategorî:Mele Mehmûdê Bazîdî
Navê jinan bi kurmancî ku temam û bêkemasî tê gotin

**Navê jinan bi kurmancî ku temam û bêkemasî tê gotin** rîsaleyeke Mele Mehmûdê Bazîdî ye. Ev rîsale nav pirtûka Cami’eya Rîsaleyan û Hîkayetan yê Mele Mehmûdê Bazîdî cih digire. Rîsalêyê hin navên jinan hene û du rupel e. Her du rupel jî jêr hatiye dayîn.

## Navên jinan ên rîsalyê

Gulê, Gurê, Zerê, Eyto, Eyter, Beyzo, Beyzar, Sewî, Bazxe, Remlê, Lalê, Lalîxan, Pero, Perî, Perîxan, Rehîme, Riho, Begim, (Yekim), Bego (Yeko), Begimxan (Yekimxan), Xanê, Besê, Nurê, Asê, Xanim,
Nergiz, Sosin, Merse, Tebê, Gozê, Kewê, Gozel, Xezal, Xezê, Xezo, Tehfê, Badê, Bado, Nazê, Nazo, Razê, Mercê

## Çavkanî

Kategorî:Mele Mehmûdê Bazîdî
Gavanî

[thumb|Gavanên masay li [Kenyayê.]]
**Gavanî** karê çêrandina dewêr e. Ew keseyê ku garaneke çêlan di be gerê. Herwesa Gavan navekî kuran jî.

= Çavkanî =
https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php
https://www.kusca.com/naven-kurdi/
https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Bêrîvan

thumb|Bêrîvan
**Bêrîvan**, jina ku pez û dewaran didoşe.

Navekî kurdî ye.Ev nav ji kurdî ketiye nav zimanên din jî  wek tirkî. wateya Navê Bêrîvan hevala şivan e. Anku ji wan keçan ra tê gotin yên nan û xwarin ji şivan ra dibin û pez didoşin.

Bêrîvan wek navên dinên kurdî ji du çiqa pêktê (Bêrî) û qertafa (van) wek navê diyên qertafa van Şivan, Nêçîrvan, Rojnemevan û Sazîvan.

= Çavkanî =
https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php
https://www.kusca.com/naven-kurdi/
https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Mêvan

** Mêvan ** bi englizî (guest) ew keseya yê di çe malekê û heta demekî diyarkirî yî li wêrê dimîne. an jî li programêkî Tv bibe mêvan. an jî ji weletkî heteba.
* watiyeke dine mêvan. navekî kurdiyî yê kurane.

= ** Çavkanî ** =
https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php
https://www.kusca.com/naven-kurdi/
https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Dilovan

**Dilovan** (bi englizî :**merciful**. bi elmanî: **liebevoll** ) ku tê wateya kesên bi rehim an dilnzaik. Di heman demê nevekî kuran ê bi kurdîye.

## Çavkanî
https://www.goodreads.com/book/show/2527719.Naven_Kurdi
https://www.kusca.com/naven-kurdi/
https://rojname.com/?kar=navenkurdi 

Kategorî:Bêhnpakî
Kategorî:Prensîbên etîkê
Jovan

** Jovan ** Navekî kurdî yê kura ya.

= Çavkanî =
https://www.goodreads.com/book/show/2527719.Naven_Kurdi
Piştevan

** Piştevan** ew kese ne yên piştigiriyê li kesekî dikin

= Çavkanî =
https://www.goodreads.com/book/show/2527719.Naven_Kurdi
Sekivan

** Sekivan ** Nevekî kurdiyî yê kura ya.

= Çavkanî =
https://glosbe.com/ku/en/Kurmanc
https://www.haus-fuer-poesie.org/de/poesiefestival-berlin/kuenstler-datenbank/kerim-kurmanc
http://www.amouda.com/naven-lawan.htm
Kovan

** Kovan ** ew kesye yê ku xem û jan dixwe û xemgîn. herwesa nevekî kura ya jî

= Çavkanî =
https://www.haus-fuer-poesie.org/de/poesiefestival-berlin/kuenstler-datenbank/kerim-kurmanc
Bilûlvan

**Bilûlvan ** bi englizî **piper** ew keseya yê kû bilvlêr lêdixe. şivan bi piranî li ber pez bilûrê lêdixin. bilûr amûrekê Muzîkê ye. Egîdê Cimo  bilûrvanekê navdarê kurde.

= Çavkanî =

https://www.kurdistan24.net/ku/tagreader/tag/m%C3%AEr%C3%AA%20bil%C3%BBr%C3%AA

https://anfkurdi.com/Cand-U-huner/mire-bilure-egide-cimo-koca-dawi-kir-108411

https://m.bianet.org/kurdi/kemnetewe/205075-mire-bilure-egide-cimo
Rûniştvan

** Rûniştvan ** bi englizî ** population** bi almanî ** Zählung ** bi farisî ** ساکن ** hijmarek mezinin ji mirove li gûndekî an bajarekî an welatkî di jî. mînek. jimar Rûniştvan ên Dihokê 1,400,000 kese.

= Çavkanî =
https://www.worldometers.info/world-population/
https://ourworldindata.org/world-population-growth
https://ec.europa.eu/eurostat/cache/metadata/en/demo_pop_esms.htm
Hemedê Dûman

**Mihemed Xelîl Xazî** yan **Hemedê Dûman** (jdb. 1929 - m. 2020) hunermend û kemanjenekî kurd bû.

Malbata Dûman ji Başûrê Kurdistanê koçberî Bakurê Kurdistanê dibin û pişt re li bajarê Kobaniyê dimînin. Hemedê Dûman di sala 1929an de li bajarê Kobaniyê, gundê Şêranê, ji dayik bûye û jiyan û hunera xwe li bajarê Kobaniyê berdewam kiriye.

## Binemala wî
Malbata Hemedê Dûman bi eslê xwe ji bajarokê Pirdê (Altun Koprî) ne yê li ser bajarê Kerkûkê, lê bapîrên Dûman pêş 200 salî koçberî Bakurê Kurdistanê kirin û pişt re li bajarê Kobaniyê bi cih bûn. Dayika Dûman ji bajarokê Bêlqîsê ye ku bi eslê xwe turkmen e.

## Jiyan û destpêka hunera xwe
Hemedê Dûman bi temenê 12 salî li bajarokê Bêrecûkê xwe fêrî kemanê dike û ji ber ku malbet kurtedemekê li bajarê Sêwregê mabû bi zaravayê dimilî yan kirmanckî dizanibû û di nav malbeta xwe li Kobaniyê bi zaravayê kurmanciya jêr yan soranî diaxifîn lewra kobaniyan digotin "zimanê dûmanî". Dûman bi kemanajeya xwe tevlî şevbirkên Baqî Xido, Hafizê Kor, Cemîl Horo û gelek hunermendên herêmê dibû. Di sala 1972an de diçe Beyrûtê û tevlî konserteke Mihemed Arif Cizrawî û Îsa Berwarî û Gulbuharê dibe

## Belgefilma Dûman
Hunermend û lêkoler Memo Seyda belgefîlmekî bi navnîşana *Dûman, refek kevok, dîrok û bîrok* li ser jiyana 90 salî ya kemenjen û dengbêj Hemedê Dûman amadekiriye, Memo Seyda ew belgefîlmê bi dirêjahiya 48 deqan wekî nameya derçûna masterê ji beşa muzîk ji Zanîngeha Stembolêya Teknîkê amade kiriye. Ew belgefilma jiyana koçberiyê ya Dûman nîşan dide, jiyana ku bûye qedere miletê kurd bi tevahî. Herwiha di sala 2019an de, belgefîlm di Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê beşdar bibû.

## Wesiyeta wî
Piştî êrîşa Daişê kemenjen û dengbêj Hemedê Dûman ji bajarê Kobanî koçberî herêma Qonya li Turkiyê dike. Wesiyeta xwe ya dawîn ku li herêma Kobaniyê li tenişta gora Baqî Xido were veşartin, lê ji ber nexweşiya koronavîrusê, term bi awayekî demkî li gundê Ziyareta Sirûcê hate binaxkirin, li benda vekirina sînoran da ku termê wî veguhesin Kobaniyê.

## Koça Dawîn
Hunermend Hemedê Dûman di  de li nexweşxaneyeke Enqerê (Tirkiye) çû rehmetê.

## Berhem

* *Eyşê eyşê*
* *Heso Heso*
* *De rabe - Hat karwanê *
* *Baviko*
* *Lore Lore*
## Çavkanî

https://www.facebook.com/mihemededuman/

## Girêdanên derve
* Raporta Kurdistan 24
* Raporta Rudaw tv
* Raporta Kurdistan 24 soranî
* Axiftina M.Salih Nassan
* Axiftina M.Reşîd Sofî)
* Şahînê B. Soreklî behsa Mihemedê Dûman dike
* Eyşê eyşê
* Heso Heso
* De rabe - Hat karwanê
* Baviko

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2020
Kategorî:Muzîkvanên kurd
Agirvan

**Agirvan** ew keseya yê karê temirndin agirî dike. herwesa navekî kura yê kurdiyî ye.

= Çavkanî =
https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Şervan

**Şervan** an **şerker** an **leşker** bi englizî **Fighter** an **warrior** ew keseya yê şer dike. herwesa navekî kura ya bi kurdî.

= Çavkanî =
https://rojname.com/?kar=navenkurdi 
https://www.kusca.com/naven-kurdi/
https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php
Dadvan

**Dadvan** bi englizî **referee** ew kesya yê ku Edaletê dike. herwesa navekî kurdiyî yê kura ye.

= Çavkanî =
https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php
https://www.kusca.com/naven-kurdi/
https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Segvan

**Segvan** segvan ji peyva sekman hatiya, sekiman ew kese, ewê ku di havêştina tiştekî de zîrek be. û piraniya hedfên xwe bi armanca bi gehîne. bo mînek Nêçîrvana an jî Tîrhavêj an jî kesên Çekdar li dema ku yek ji wan serkê Sîlaha Xwe an tîrê xwe li tiştekî an jî li dijmin bigira bê ku ew tişte an dijmin bikare xwe jê xilas beke, di bêjin wî kesiyî sekman,
bi wateya ka din Tîrhavjê bikara di yek tîr de tîrê xwe li nîve nîşanê bida, lê wê çaxê ew Tîrhavêje di be Tîrhavêjekî sekman,dibe ku tîr havêjin din jî hebin lê yên din ne gellek di zîrek bin,ku bikarin di yak tîr da li nîvek nîşanê bixin. lewma sekman ji wî ra tê gotin yê herî zîrak be ku ji nave gelleka de be û ji hemwan zîrek tirbe. Vêca ew kesa çî Tîrhavêj be an Nêçîrvan be an jî Çekdar.
* herwesa **Segvan** navekî kurdiye jî ji bo kura tê bikarînan.

= Çavkanî =
https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php
https://www.kusca.com/naven-kurdi/
https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Sazvan

** Sazvan ** navekî kurdiyî ye, herwesa nevekî dû çiqe ankû ji bo kich û ji bo kura ji dibit.

= Çavkanî =
https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Rojvan

** Rojvan ** navekî kurdiyî yê kura ye. bi ramane roj dijêt digel qertafa van.

= Çavkanî =
https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Risaleyekê di behsa be'dê eşayir û qebayil û taîfeyê di Kurdistanê

**Risaleyekê di behsa be'dê eşayir û qebayil û taîfeyê di Kurdistanê** navê rîsaleyekê Mele Mehmûdê Bazîdî ye. Ev rîsale nav kitêba Cami’eya Rîsaleyan û Hîkayetan cih digire.

Di vê rîsaleyê de Mele Mehmûdê Bazîdî hin navên eşîrên kurdan û hejmara xaneya wan dane. Ev rîsalê heşt rupel e. Temamî navên 155 eşîran heye. Bazîdî eşîrên êzîdî jî diyar kirine. Bazîdî van eşîran şeş beşa sinifandiye.
* Eşayîr û qebayîl û teyfeyê di Bazîdê de. Mînak; Sipkî 300 xane
* Eşayîr û qebayîl û teyfeyê di Wanê de. Mînak; Şikakî 800 xane
* Eşayîr û qebayîl û teyfeyê di Hekeryan de. Mînak; Hertûşî 4000 xane
* Eşayîr û qebayîl û teyfeyê di Bohtan de. Mînak; Şengarî (êzîdî) 5000 xane
* Eşayîr û qebayîl û teyfeyê di Muş û Betlîsê de. Mînak; Hesenî 500 xane
* Eşayîr û qebayîl û teyfeyê di Diyarbekirê de. Mînak; Millî 4000 xane

## Çavkanî

Kategorî:Mele Mehmûdê Bazîdî
Jacob Elordi

**Jacob Nathaniel Elordi** (jdb. 26ê hezîrana 1997 li Brisbane, Queensland, Awistralya) lîstikvanekî awistiralî ye. Ew ji bo rola wî di fîlmên ciwanan ên Netflix de The Kissing Booth (2018) û The Kissing Booth 2 (2020), û rêzefîlmê HBO Euphoria (2019 - niha) tête nasîn.

## Jiyana berî
Jacob Elordi di 26 Hezîran 1997 de li Brisbane, Queensland, Awistralya ji dayik bû û kurê John û Melissa Elordi ye . Ew bi eslê xwe Bask e. Heya wî sê xwişkên mezin hene. Ew li dibistana navîn li St. Kevin's College li Melbourn û paşê li Nudgee College li Brisbane xwendi bû. Ew ji ciwaniya de ji lîstikvaniyê re bal kişand û beşdarî gelek dramayên dibistanê bû.

## Kariyer
Yekem ezmûna Elordi li ser seteke fîlma Hollywoodê di Pirates of the Caribbean: Dead Men Say No Tales de wekî ekstra bû . Rola wî ya yekemîn a çalakiyê li ser fîlmeke Awistralyayî Swinging Safari ya 2018 bû, ku rola Rooster dilîze. Elordi jo bo rola xwe wekî Noah Flynn di fîlma komediya romantîk a Netflix de, The Kissing Booth, ku di meha gulana 2018 de pêşde çû bû hat. Ew rola di sekinandina The Kissing Booth 2 de, ku di nîvê sala 2019ê de li Cape Town fîlm kir, û di Tîrmeha 2020ê de hat weşandin. Hê fîlmek li ser fîlmeke sêyemîn, The Kissing Booth 3, ku ji bo 2021 pêk hatî temam kir.

## Filmnîgarî

### Fîlm

### Wêneguhêz

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1997
Kategorî:Mirovên zindî
Nijmegen

**Nijmegen** (), bajareki li rojhilata Holenda ye. Nijmegen, mezintirîn bajarê Gelderlandê ye. Li sala 2019ê nifûsa bajarî nêzî 177,000 kesan bû. Nijmegen bajarê herî kevn yê Hollandayê ye. Nijmegen li dor 6 kîlometreyan dûrî sînorê Almanya ye.

Kategorî:Bajarên Holendayê
Kuştina Breonna Taylorê

**Breonna Taylor,**
teknîsyenekî tibî ya acîl a Afro-Amerîkayî ye ku 26 salî bû, ji aliyê efserên polîsê ya Midûriyeta Polîsan a Louisvilleê (LMPD) Jonathan Mattingly, Brett Hankison û Myles Cosgrove ve 13a adarê 2020'an de hate kuştin. Li Louisville, Kentuckyê sê heb polîsên LMPD bi cilên nefermî re bi bêxeber dikevin xanûmana wê. di navbera hevalê Taylorê bi navê Kenneth Walker û efserên polîsan de şer çê dibe. Walker got ku ew bawer dike ku efserên LMPDyê mûşek bûn. Efserên LMPDyê ziyatirî bîst guleyan li ser Taylorê û hevalê wê barandin. Taylor 8 caran hate gulebarankirin û efsera LMPDyê Jonathan Mattingly bi guleyekî birîndar bû. Karmendek din a polîs û sertîpekî LMPDyê dema ku ferman hatibû danîn, li cihê bûyerê de bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Jiyanên reş girîng in
Kategorî:Mirin 2020
Seîd Ibadetîyan

**Seîd Ibadetîyan** an **Banan** (8ê tîrmeha 1963, Guawer, Gyellan - ) helbestvanekî kurd e û yek ji pêşengên helbestvaniya Kurdîyê Başûrî ye.

## Jiyana wî
Di sala 8ê tîrmeha 1963an de li eşirê Kelhûr di melbendê Guawerê ser be şaristana Gyellan de li dayik bûe.

## Xebêtên Edebi
* Ibadetîyan, Seîd. He le lam büd gomid kirdim, Kirmaşan, Çapa 3yem, 2009.
* Ibadetîyan, Seîd. Saleyl-i le kîs çî, Taran: Hemayiş-i Daniş, 2011.

### Wergêran
* Fidirîko Garsîya Lorka, Xalêg we şûn-i sê zam, wergêranê Kurdiyê: Seîd Ibadetîyan, Ilam: Başûr, 2019.

## Elbûm
* Meylem we cî, Muzîk u rêk û pêk kirin: Ebdulriza Tenhayî, Dengbêj: Qubad Paknijad, Damizraweya çand û hinerê Hizar-Awa-yê Çekamê.
* Dax-i dewran, Muzîk u rêk û pêk kirin: Xeşayar Reşîdî, Bi alîkarîya koma tembûrjenên Çeng-i Ram re, Kompanîyê Sirwe-ya Tenbûr.
* Tenya dax e ki ax kişê, Helbestên Lorka, Wergêranê Seîd Ibadetîyan, rêk û pêk kirin: Mohsin Sefarîyan.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1963
Rimêlan

**Rimêlan** bajarokek e ku dikeve aliyê bajarê Dêrikê ya Rojavayê Kurdistanê û 68 km ji rojhelatê bajarê Qamişlo dûr e.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Rojavayê Kurdistanê
Kategorî:Bajarên Sûriyê
Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Ebdulrehman Elucî

**Dr. Ebdulrehman Alûcî** di sala 1950an de li bajarê Amûdê ji dayik bûye.
Li heman bajarî dibistana seretayî û navîn bi dawî kir, bişt re jî çû bajarê Hesekê/ Taxa Mufti, û xwendina xwe ya akademîk li "Zanîngeha şamê, beşa zimanê Erebî" qedand.
Di sala 1972an de bişt re xwendina pileya bilind û belgenameya master wergirt di sala 1988an de. Dûv wî belgenameya doktorayê wergirt.

Ew biryar da ku tevlî nav rêzên partiyên kurdî bibe di sala 1967 de "dema navê xwe tomarî saziyên partiya Demokrat a Kurd /Sûriye de kir ta ku ew bi yekdengî sekreteriya giştî yê Partiya Demokrat a Kurd _ Sûriye hate bijartin. Di konferansa sêyemîn a partiyê di 2007 de, ew dîsa di kongreya yanzdehê ya partî ya sala 2011an de ji nû ve hate bijartin û sekreterê giştî bû heya roja koçbûna wî.

Roja  Dr.Ebdulrehman Alucî di nexwixaneyên bajarê hewlêrê koça dawîkir biştî têkoşînek dijwar bi nexweşiya Şêrbençeyê re.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Kesên ji Amûdê
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kamala Harris

**Kamala Devi Harris** (jdb. 20ê çiriya pêşîn a 1964an li Oakland, Kalîforniya, DYA) siyasetmedar û parêzereke amerîkî ye ku ji 2021ê heta 2025an 49em cîgira serokê DYAyê di bin serokatiya Joe Biden de kar kiriye. Ew yekem jin, yekem afroamerîkî û yekem asyaamerîkî ye ku cîgira serok e, ji ber eslê xwe yê jamaykan û hindî. Ew di dîroka DYAyê de karbidesta jin a herî payebilind e. Ji 2017 heta 2021, wê di senatoya Dewletên Yekbûyî de nûnertiya Kalîforniya kir. Berî wê, ew dozgera giştî ya Kalîforniyayê bû. 

Harris li Oakland, Kalîforniyayê ji dayik bû û li Zanîngeha Howard û Zanîngeha Kalîforniyayê ji Koleja Hiqûqê ya Hastings mezûn bû. Wê kariyera xwe ya dadgeriyê li ofîsa dozgeriya navçeyê ya wîlayeta Alameda dest pê kir. Ew ji bo Ofîsa Dozgeriyê ya Navçeya San Francisco û paşê jî ji bo ofîsa dozgeriyê ya bajarê San Francisco hate wezîfedar kirin. Ew di sala 2003ê de wekî dozgera navçê ya San Francisco û di 2010ê de wekî dozgera giştî ya Kalîformiyayê hate hilbijartin, û di 2014ê de wekî dozgera giştî hate hilbijartin. Weke dozgera navçeya San Francisco û dozgera giştî ya Kalîforniyayê, Harris yekem jin, yekem afroamerîkî û yekem asyaamerîkî bû ku di wan ofîsan de cih bigire. 

Harris ji 2017ê heya 2021ê senatora junior a amerîkî ya Kalîforniyayê bû. Ew di hilbijartinên 2016ê de Senatoyê bi ser ket, bû duyemîn jina afroamerîkî û yekem senatora asyaamerîkî. Wekî senator, Harris ji bo qanûnên hişktir ên kontrolkirina çekan, Zagona DREAM, qanûnîkirina federal ya kanabîsê, û reformên lênihêrîna tenduristî û bacê piştgirî kir. Wê ji ber lêpirsîna xwe ya berbiçav ji rayedarên rêveberiya Donald Trump di dema rûniştinên senatoyê de profîlek neteweyî bi dest xist. 

Di sala 2019ê de Harris xwest bibe namzed ji bo serokatiya Demokratan a 2020ê, lê berî hilbijartina seretayî xwe ji pêşbaziyê vekişand. Biden dû re wê kir rêhevala xwe ya hilbijartinê, lê ew ji bo hilbijartina serok û cîgirê serok li hemberî Donald Trump û Mike Pence têk çûn. Lê Harris wekî serokê Senatoyê rolek girîng lîst: Wê bi dayîna dengê xwe alîkariya qanûnên girîng kir, wekî ji bo Qanûna Plana Rizgarkirina Amerîkî ya 2021ê û Qanûna Kêmkirina Enflasyonê ya 2022ê. Piştî ku Biden ji bo hilbijartinên serokatiyê yên 2024ê namzediya xwe vekişand, Harris bi piştgiriya Biden dest bi kampanyaya xwe kir. Di 6ê tebaxê 2024ê de, wê Tim Walz, waliyê Minnesota, wekî rêhevala xwe hilbijart.  

## Not

## Çavkanî


Kategorî:Endamên Partiya Demokrat (DYA)
Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parêzerên amerîkî
Kategorî:Senatorên DYAyê
Kategorî:Siyasetmedarên jin
Oncelî, Qerekose

**Oncelî**, gundekî bi ser bajarê Qerekoseyê ve ye li Bakurê Kurdistanê.

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Agirê Mezin ê Londonê

thumb|419x419px|Agirê Mezin ê Londonê, 1666. Ji hêla hunermendek nenaskirî ve hatiye çêkirin
thumb|416x416px|Cîhê ku agir pê girtiye
**Agirê mezin ê Londonê** an jî **Şewata Mezîn ê Londonê** di sala 1666an de li navenda Londonê qewimî. Şewatê ji 2ê îlonê heya 5ê îlonê, sê rojan berdewam kir.

Tê bawerkirin ku malên 70 000 kesî, ji 80 000 mirovên ku li bajar dijiyan wêran kiriye . Nayê zanîn ka çend kes di şewatê de mirin. Tenê mirina çend kesan diyar e, lê ji bo gelek qurbanan ti keyd tune ne. Agir, taxa arîstokrata Westminster, Qesra Charles II ya Whitehall tehdît kir. Lêbelê, ew negihîşt van cîyan .

Agir di a Thomas Farriner a lî ser kolana Pudding dest pê kir. Piştî nîvê şevê roja yekşemê dest pê kir û pir zû mezin bû. Agirkujan hilweşandina avahiyên li dora agir pêşniyar kirin da ku agir belav nebe. Lê bi ser neketin. Şaredar Thomas Bloodworth ne ewle bû ku çi bike. Di hilweşandina avahiyan de gelek dereng man û agir gelek belav bû.

Agir roja duşemiyê ber bi navenda bajar ve diçû. Hinek kes difikirîn ku kesên ne îngîlîz (xerîban) agir derxist. Wan bawer kir ku ew frensî û holendî ne, ku di wê demê de dijminên îngîlîzan bûn. Sêşemê, agir li piraniya bajar belav bû. Katedrala St. Paul's wêran kir, çêmê Fleet derbas kir. Nêzîkî dadgeha Charles II ya li Whitehall bû.

Pirsgirêkên civakî û aborî yên ji hêla vê bûyerê ve derketin holê pir mezin bûn. Ji Londonê derketin û li cîhek din jiyan bi xurtî ji hêla Charles II ve hat pêşniyar kirin. Ew ji derketina serhildanekî (di nav penaberên ku malên xwe wenda kir) tirsiya. Tevî gelek pêşniyarên radîkal, London li ser heman planê kolanê ku, beriya şewatê dahate bikar anîn, ji nû ve hate çêkirin .

## Girêdanên derve
http://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/great_fire_01.shtml

http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/fire/map.html

## Çavkanî


Kategorî:Bûyer
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Îngilîz
Kategorî:Înglistan
Kategorî:Karesatên 1666an
Kategorî:1666 li Înglistanê
Soxtilî

**Soxtilî** (bi tirkî: Söğütlü), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Kopê
Kolana Puddingê

thumb|351x351px|Kolana Puddingê di sala 2008an de
**Kolana Puddingê** (bi inglîzî: Pudding Lane) kolaneke li bajarê London a Îngilistanê ye. Firina Thomas Farryner, ku cihê destpêka Agirê Mezin ê Londonê yê sala 1666an e, li ser vê kolanê bû. Ew li herêmeke nêzikî pira Londonê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Agirê Mezin ê Londonê
Kategorî:Înglistan
Kategorî:London
Thomas Bloodworth

thumb|364x364px|Agirê Mezin ê Londonê, 1666. Ji hêla hunermendek nenaskirî ve hatiye çêkirin
**Thomas Bloodworth** an jî **Thomas Bludworth** (jdb. 1620 - m. 1682) di navbera çiriya pêşîn a 1665an-çiriya pêşîn a 1666an da şaredarê Londonê bû. Di Agirê Mezin ê Londonê da biryarên nerast da û bû sedema şewîtandina ji sedî 75ê bajarê Londonê.

Berî ku wî kar wek şaredar hilda, Bloodworth bazirganekî dewlemend bû.

Di dema wî de agir di firrina Thomas Farriner a li ser kolana Pudding dest pê kir. Agirkujan hilweşandina avahiyên li dora agir pêşniyar kirin da ku agir belav nebe. Lê bi ser neketin. Şaredar Thomas Bloodworth ne ewle bû ku çi bike. Di hilweşandina avahiyanda gelek dereng man û agir gelek belav bû.

Thomas Bloodworth pêşniyara hilşandina avahiyan qebûl nekir. Ji cihê agir dûr bû û çû raza. Lê tevgera wî ya bêbawer bû sedema ku %75 bajêr di nav sê rojan de hilweşe. Ji roja duyemîn a şewatê, ti kesî şaredar li bajêr nedît.

## Çavkanî

Kategorî:Agirê Mezin ê Londonê
Kategorî:Bûyer
Kategorî:Înglistan
Kategorî:Jidayikbûn 1620
Kategorî:London
Kategorî:Mirin 1682
Kategorî:Şaredar
Tefş û gok

**Tefş û gok** lîstikeke kurdî ye.

## Awayê lîstinê
Ser erdê hinekî kûr dike û kevirekî gilover datîne ser û xêzikeke jê dûr çêdike. Lîstikvanek li ber kevirê gilover disekine û pey re lîstikvanên dî jî her yekî dirajine kevirekî û bi dorê kevirê xwe davêjin vê gokê heta li ve gokê bixin. Yê ku kevirê xwe avêt û lê nexist dibe bisekine heta hevalên wî yên dî li gokê bixin. Ku kevirên va li gokê ket dibe yê li ber vê gokê herê goka xwe bîne bixe cihê wê. Di wê gavê de lîstikvanên din jî diçine ser kevirê xwe dirajine û dîsa tên cihê xwe. Ku gok ketibe cihê xwe yên ku kevirê xwe avêtibûn nikarin rajin kevirê xwe. Divê pêşî piyê xwe deynin ser kevir (ji verê digotin kiloç) peyre bi herdû piyê xwe kevir deynin ser piyê kî xwe û bi piyê xwe kevir rakin banî û bi destê xwe bigirin. Eger bi piyên xwe kevir rakin dikarin werin cihê xwe. Ku nikaribin û kevirê xwe bidin erdê yê li ber gokê dibê bide pey wan û destê xwe li wan bixe . Di wê demê de lîstikvanên din jî kevirê xwe davêjin gokê ku lê bixin. Ku kevirê lîstikvana li gokê bikeve û gok ji cehe xwe derkeve dibe ew ê li ber gokê dîsa here goka xwe bîne têxe cihê wê. Eger lê nexin û yê li ber gokê destê xwe bide yê ku kevirê xwe dabe erdê ew dibe dora wî yê li ber gokê. Di dawiya lîstikê de ku hemû lîstikvan kevirê xwe avêt bin û li gokê ne xistibin dibe baz bidin û piyê xwe deynin ser kevirê xwe û bêjin kloç di wê demê de yê li ber gokê jî bide pey wa û destê xwe li wan bide. Di vê lîstikê de ku gok ne li cehe xwe bê lîstikvan kevirê xwe tenin ser qula gokê û li qulê dixin dema ku li qulê dixin dibêjin `çay ji min re jehr ji te re` ev gotin eger gok ne li cihê xwe be yên ku kevir avêtin dirajine kevirê xwe û li cihê gokê dixin heta gok were.

## Çavkanî
* ''Qaç, Tefş Toş'', Kovara Kurmancî, hj. 29, Bihar 2001, r. 4.

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Lîstik
Şewat

thumb|Tîmên agirkujiyê yên kanadayî bi agir şer dikin
thumb|Şewitandina xaniyê li Japonê
**Şewat** agirekî mezin û hilweşîner e ku jiyana mirovan, jiyana ajalan, tenduristî û / an mal û milk xetere dike. Her weha dibe ku ew wek şewatek (mezin) jî tê binavkirin. Şewatek dikare bi şaşî dest pê bike, bibe sedema xwezayî (şewata axê), an jî bi firûz were vêxistin (agirberdêrî). Agirekî pir mezin dikare firtena agirê mezin çêbike, di nav de ku stûnê navendî ya hewaya bi rabûn ya germ dibe sedema bayê bihêz ê hundur, yên ku ji agir re oksîjenê peyda dikin. Şewat çêdibe ku di nav de mirin an birîndarên ji şewitandinê, trawma ji ber hilweşîna avahiyan û hewildana revînê û nefeskirina dûmanê dibe sedema miriyan.

## Agirkujî
Agirkujî pratîka derxistina agirbestê ye, parastina jiyan û mal û milk û kêmkirina zirar û zirarê ye. Yek ji armancên pêşîlêgirtina agir ev e ku ji şewatên mezin dûr bikevin. Dema ku şewatekek tê qewirandin, bi gelemperî lêpirsînek agir heye ku sedema sedema şewatê diyar bike.

## Çavkanî

Kategorî:Agir
Hewno Bêreng

**Xewna bêreng**, filîmeke kurdî e ku ji aliya Mehmet Ali Konar di 15ê nîsana 2018an hat çekirin. Fîlm di Festîvala Fîlman a Stenbolê de xelata “Mansiyon”ê girt û her wiha di Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Enqereyê de jî 6 xelat girt.

Fîlma ku derhênerê wê Mihemed Elî Konar e, li festîvalê; xelatên baştirîn fîlm, baştirîn lîstikvanê mêr, baştirîn senaryo, baştirîn derhêneriya dîmenê, baştirîn muzîka xweser û baştirîn fîlmê ya SİYADê girtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Poster
Dêzî

**Dêzî**, li gunda ji bo yî çelê ku bizin, karik, berxik û mêşin bixun berî çelê were çilo tê jêkirin, dixistin gûrz pey re li ser pişta hesp û hêstiran dikirin dianîne gund û li ser hev bilind dikirin navê wê jî digotine dezî.

Çelê jî van gurzê çilo bi xwê dikirin û didane heywanên xwe. Ev kar ji ber ku çelê çilo nîne û heywanên wan birçî nemînin van gûrzan li ser hev dikin dêzî.
Korniye

**Korniye**, **perdeya çav** (bi îngilîzî:*cornea*) pêkhateyek ron e di beşa pêşi ya çav de.

Goga çav ji aliyê çîna reqe (spîka çav) ve pêçayî ye. Li aliyê pêşî de reqe diguhere, dibe wekî perdeyek ron. Ev beşa reqeyê wekî korniye tê navkirin. Pêkhateya di navbera reqe û korniye jî, wekî lîmbus (bi îngilîzî: *limbus*) tê navkirin. Ango lîmbus, reqeyê bi korniyeyê ve girê dide.
thumb|256x256px|Tîrojên ronahiyê di korniyeyê de derbasî nav çav dibe.

## Erk û pêkhate

Du erkên serekî yê korniye heye, parastina çav û tîşkokirin (bi îngilîzî:*focusing*) û derbaskirina tîrojên ronahiyê ber bi odeya pêşî ya çav. Korniye ji du çînên rûkeşeşane pêk tê. Di navbera herdu çînan de rîşalên kolojen ( bi îngilîzî: *collagen fibers*) wek navberemade cih digire. Korniye ber bi aliyê derveyî çav ve qoqiz e (bi îngilîzî: *convex*). Ronahî, pêşî di nav korniyeyê de derbasî çav dibe. Tîrojên ronahiyê gava di nav korniye de derbas dibin piçek ditewin ko tîroj ber bi torê ve were arastekirin. Di çavê mirov de li du beşan de tîrojên ronahiyê tên tîşkokirin, peşî di korniyeyê de, paşê di hawêneyê de. Tîşkoya hawêneyê guherbar e, li gor durahiya çavkaniya tîrojên ronahiyê, şeweyî hawêneyê tê guhertin, bi vî awayê pileya tîşkoya hawêneyê jî diguhere. Şêweyî korniyeyê neguherbar e, loma tîşkokirina wê jî sabît e. Korniye bergekî parêzer e. Rengîne, bîbik û odeya pêşî ji aliyê korniye ve tên dapoşîn û parastin. Tîreya korniye bi asoyî 12 mm, bi stûnî 11 mm ye.Di korniyeyê de lûleyên xwînê tune, loma divê ji boy xaneyên herdu çînên rûkeşeşaneyê bi awayek alaternatîf xurek bêne dabînkirin. Ji boy çîna derve, xurek û oksîjen ji hêsîrê çav (rondik) tê bi destxistin. Hêsîrê çav ji aliyê rijênên hêsîrê ve tê berhemkirin û derdan. Di nav odeya pêşî ya çav de şileya avî heye, çîna navî ya rûkeşeşaneya korniyeyê, xurek û oksîjenê ji wê şileyê peyda dike. Korniye li dij êş, pesto, serma û temasê gellek hestiyar e. Di navenda korniyeyê de hê pirtir êşanewergir hene loma ew beş hê zûtir û pirtir diêşe.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Karta bankê

thumb|Karta bankê
**Karta bankê** di danûstandina mûçedanê de kartê plastîk e ku bi girêdayî hesabê bankê ye ku ji hêla saziyek krediyê an saziyek karûbarên darayî ve tê derxistin û bi taybetî ji bo perehildan û peredan tê bikaranîn.

.

## Çavkanî

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Îcadên sedsala 20an
Fîlmçêker

**Fîlmçêker** an jî **hilberînerê fîlman** kesek e ku çavdêriya hilberîna fîlman dike. Hilberîner ji hêla pargîdaniyek hilberîner ve an jî bi serbixwe dixebitin, hilberîneran plan dikin û dîmenên cihêreng ên hilberîna fîlimê, wekî hilbijartina fîlmnameyê; koordînekirina nivîsandin, derhêneriyê û sererastkirinê; û sazkirina fînanse.

Di dema "faza vedîtinê" de, derhêner ji bo pêşveçûnê materyalek sozdar dibîne û hilbijart. Heya ku fîlm li ser bingeha fîlmnameya heyî nîn be, derhêner divê senarîstek binirxînin û çavdêriyê li pêşkeftina fîlmnameyê bikin.Carekê fîlmname amade be, hilberîner dê axaftina firotinê pêşde bike da ku piştgiriya darayî bide ("" roniya kesk ") da ku hilberîn dest pê bike. Hilberîner di heman fazên pêşhilberîn, hilberandin û paşhilberîna fîlmçêkirinê jî çavdêriyê dike. Yek ji karên herî girîng kirêkirina derhêner û endamên key crewên din e. Gava ku derhêner di dema hilberînê de biryarên afirîner digire, hilberîner bi gelemperî rêveberiya lojîstîkê û karsaziyê dike, her çend hin derhêneran jî fîlmên xwe hilberînin. Derhêner berpirsyar e ku fîlm bi demê û di nav budceyê de were pêşkêş kirin, û gotinên dawî li ser biryarên afirîner e. Di dawiyê de, hilberîner dê çavdêriya bazarkirinê û belavkirinê bike.

Hilberîner her gav nikare ji ber sedemên cûda çavdêriya tevahiya hilberînê bike. Di vê rewşê de, hilberînerê sereke an rêveberê hilberînê dikare kar rawestîne û ew bi hilberînerên têkildar, hilberînerên alîkar, hilberînerên xeta an rêveberên hilberînê re têkildar bike.
## Cureyên hilberîner
Cûreyên cûda hilberîner û rola wan di hundurê pîşesaziyê de îro ev in:

### Hilberînerê rêvebir
Hilberînerê rêvebir çavdêriyê dide hemû hilberînerên din ên ku li ser heman projeyê dixebitin. Ewna piştrast dikin ku hilberîner rola xwe ya li ser hilberîna diyarkirî bicîh dikin. Ewna jî bi gelemperî ji birêvebirina darayî ya fîlimê û birêvebirina hemî aliyên karsaziya din ên fîlimê ne.

Di rêzefîlmekî de hilberîner rêvebir an Hev-hilberînerê rêvebir e ku bi gelemperî nivîskarek e rêzdarî di xuyê afirîner de distîn e. Li ser fîlmê mijardar an Fîlm Hilberînerê rêvebir pir caran ew kes e ku rasterast fîlmê fînanse dike an kesê ku veberhênêr an pargîdaniya ku fînanse peyda kiriye dît.
## Çavkanî
Vladimir Nabokov

thumb|rast

**Vladimir Nabokov** (bi rûsî: *Владимир Владимирович Набоков*) (jdb. 1899, Sankt Petersburg - m. 1977, Montro, Swîsre) nivîskarê amerîkî yê esil-rûs. Berhemên xwe yên pêşîn bi rûsî nivîsandiye, bi berhemên xwe yên îngilîzî jî li seranserê dinyayê binavûdeng bûye. Berhemê wî navdartirîn novela bi navê *Lolita* ye.

## Jiyana wî
Di sala 1889an de li Sankt Petersburgê di malbateke arîstokrat de hatiye dinyayê. Navê diya wî Yelena Ivanovna xwediyê perwerdehiyeke baş bûye, navê bavê wî Vladimir Dmitriyeviç ew jî mirovekî entelektuel û parêzer bûye. Ji bo ku ji aliyê aboriyê de rewşa malbata wî baş bûye perwerdehiyên taybet girtiye. Hêj di piçûktiyê de hînê zimanê îngilîzî bûye. Dema ku şoreş çêdibe û Bolşevîk têne iqtidarê di sala 1919an de bi malbatî koçê Londonê dibin. Perwerdehiya xwe li Zanîngeha Cambridge û li Trinty College de diqedîne. Di her du cihan de jî bi awayekî serkeftî mezûn dibe. 1922an de diçe Berlînê û demeke dirêj li Berlînê dimîne. Di sala 1926an de romana xwe ya yekemîn *Mashenka* diweşine. Di 1938an de ji pêşingiya Naziyan direve pêşî diçe Parîsê paşê di sala 1940an de jî koçê DYAyê dibe. Di navbera 1923-1940an de bi zimanê xwe yê zikmakî roman, çîrok, helbest û şano dinivîse. Di serdema xwe de di nav nivîskarên sirgûnî ya rusî de dibe nivîskarekî navdar. Di navbera salên 1941-1948an de li Wellesley College ders dide. 1943an de li ser Gogol lêkolinekî dike. Nabakov ji xeynê edebiyatê bi entolomojiyê re jî têkildar e. Ji bo mijara entomolojiye ji Zanîngeha Harvardê burs digire. Dema ku bi romana xwe yê *Lolita* serkeftî bû û roman li hemû cîhanê belav bû ji Zanîngeha Cornellê li ser edebiyata rusî di asta profesortiyê de teqawid dibe. Nabokov nivîskarekî li dijê Dostoyevskî tê nasîn. Di sala 1977an de li Montroyê diçe dilovaniya Xwedê. Ji xeynê nivîskariyê bi komkirina perperokan û bi santrancê re jî eleqedar e.

## Kesayeta wî ya nivîskî
Nabokov nivîskarekî sirgûnî ye. Di berhemên xwe de welatê xwe, hesreta welatê xwe bi hest û fikrên xwe teswir kiriye. Lêbelê tu carî sirgûntiya xwe acîte nekiriye. Nabokov wiha difikire dibêje ku komînist nehatina iqtidarê jî rewşa min wiha dibû. Nivîskarên ku komînan sûcdar dibînin jî rexne dike û bêsamimiyet dibine. Naxwaze ku berhemên wî bi awayekî acitasyona sirgûnî ve bê nirxandin.

## Berhemên wî
Ji salên 1923an heta 1940an bi zimanê rusî dinivîse.
* Maşenka (1926)
* Rua, Dam, Vale (1928)
* Çav (1930)
* Hurehura di taritiyê de(1932)
* Cînnet (1936)
### Ên îngilîzî
* Lolita (1955)
* Pnin (1957)
* Agirê çilmisî (1967)
* Tiştên zelal (1972)

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên postmodern
Kategorî:Nivîskarên rûs
Kategorî:Nivîskarên zimanê îngilîzî
Kategorî:Nivîskarên zimanê rûsî
Ulysses (pirtûk)

***Ulysses*** romaneka modernîst ya nivîskarê navdar yê îrlendî James Joyce e ko li berahiyê ji sala 1918ê heta sala 1920ê xelek di kovara amerîkayî ya The Little Reviewê da hat weşandin, paşî li sala 1922ê, di rojbûna 40-saliya nivîskarî da, bi tivavî li Parîsê hat weşandin.

Ew wekî yek ji giringtirîn romanên sedsala 20ê û nimûneya bizava edebî ya nûdembawerane anko modernîst dihêt dîtin. Ew roman mişlaqî anko paraleleka nûdem ya *[[Odîseya]]* ya nivîskarê navdar ê yewnanî Homerî ye.

## Danasîn
Di cîhanê de di nav pirtûkan de herî zêde ku tê firotin lêbelê herî kêm tê xwendin ew pirtûk e. Ê ku dixwazin bibin edebiyatnas bi taybetî jî ê ku li ser edebiyata nûjen bixebitin pewîst e vî pîrtûkê bixwînin. Berhem li ser rojekî disekine. Ew roj 16 pûşber 1904 e. Lêbelê nivîskar 1917an de dest bi nivîsînê dike 1922an de diqedîne. Pêşî di kovaran de tê weşandin (Little Review American). Her beş ûsluba vî cûda ye. Ji 18 beşan pêk tê. Berhema xwe bi şekla berhema Homeros *Odîseya* yê çêdike. Berhema *Odîseya* ya Homeros adapteya sedsala 20emîna Dublînê dike. Di herbeşê de cihekî Dublînê neqşdike. Yekê ku di sala 1904an de jiyaye pirtûkê bi hêsanî fêm dike. Lewra di vê serdemê de bûyerên sîyasî û etnik jî di pirtûkê de cî digire. Ji bo ku taswîrên cinsî hene mûstehcen dibînin di sala 1920an de bi avayekî sansûr li Îngiltere 1922an de jî li Parîsê tê weşandin. Orjînala vî 1958an de tê weşandin. Pirtûk ji her aliyê ve pirtûkeke teknîk e. Di her beşê de teknîkeke cuda bikaraniye. Pirtûkê de beşekî wek şanoyê beşa dawî jî 45 rûpel bê xalbend nivîsiye.

## Çavkanî

Kategorî:Nakokî li Îrlendayê
Lolita (pirtûk)

***Lolîta*** di sala 1955an de ji aliyê Vladimir Nabokov ve hatiye nivîsîn.

Pirtûkeke psikolojik e. Ji aliyê psîkoanalizê ve divê bê nirxandin. Pirtûk ji du beşan pêk tê. Di pirtûkê de Humbert Humbert yekê pedofîlî ye. Di sê saliya xwe de bi mirina diya xwe di çardeh saliya xwe de jî bi mirina xoşewista xwe yê Annabel jiyana wî ser û bino dibe. Mirina Annabel tesîrekî mezin li ser dihêle û tu carî ji binhişa wî dernakeve. Li ser vî zarokên piçûk hildide kadraja xwe û di her zarokê de taybetiyên Annabel digere. Bavê Lolîta jî dema ku Lolîta sê saliye dimire. Diya wê jî zêde pê re têkildar nabe xwe bitenê hîs dike. Lolîta jî zarokeke normal nîne. Em pirtûkê ji devên Humbert dixwînin. Hest û ramanên Lolîta jî em ji Humbert hîn dibin. Roman du car ji bo sînemayê tê guncandin. Di sala 1962an de ji aliyê Stanley Kubrick ve cara diduyan jî di sala 1997an de ji aliyê Adrian Lyne ve hatiye kişandin. Di kovara Time de di salên 1923-2005an de pirtûkên herî baş ku hatine nivîsîn de Lolîta jî ketiye navbera 100 pirtûkan.

## Nivîskar di berhema xwe yê Lolîta de ji kîjan bûyerê siûd girtiye
Frank La Sale li derdora xwe bi îstîsmara zarên 12-14 salê tê nasîn. Mirovekî temîrker bû, dema ku ji girtîgehê derdikeve li New Jerseyê bi cî dibe. Di sala 1948an de zarokeke bi navê Sally Horner hildabû kadraja xwe. Sally Horner wek hevalên xwe diçû dibistanê dihata. Zarokeke naîf û itimada vê bi herkesî hebû. Hevalên wê dibêjin ji bo ku tu beşdarê koma me bibî, lazim e tu ji dikanekî lênûskekî nişeyê bidizî. La sale jî wê teqîp dike. Û ji re dibêje ez ajanê FBIê me. Ku dinaxwazî diya te dizîya te seh bike divê tu bi min re bê. Her du bi hev re diçin û du sal li otelan û li qampan dimînin. Ji herkesi re dibêje sally keça min e. Tu kes fêm nekir derewên La sale, tênê muşteriyê otelekî di çavên Sally de tirs û xemgînî dibine û jê dipirse. Sally jî dibêje ez dixwazim ji malbata xwe re tilefon vekim, muşterî xeber dide polîsan. Zef derbas nabe polis tên û Frank La sale tê girtin. Sally tiştên ku di serê wê de derbas bibû (tirs, îstîsmar) li dadgehê dibêje, La sale 35 sal ceza hildide. Sally Horner piştê dozê du sal nakşîne di qezayekî trafîqê de dimire. Frank La Sale di girtîgehê de her heftê ji menzela Sally re kulîlk dişeyne. Piştê şazdeh salan ew jî di girtîgehê de dimire. Nivîskar bi xwe jî dibêje ku ji vê bûyerê siûd girtiye.

## Navê pirtûkê
Peyva *Lolita* yê yekem di 1955an de ji aliyê Nabokov ve tê bikaranîn. Ji sala 1959an vir de ketiye zimanê îngilîzî. Lolîta tê wateya kêçên ku zû xama dibin. Peyveke argo ye. Li nav civakê de pirtûk piranî bi navê Lolîta tê nasîn lêbelê navekî pirtûkê jî heye “Ji Nijada Spiyan Îtirafên Mêrekî Mêrebî”.

## Çavkanî

Kategorî:Roman
Kategorî:Romanên li ser sêwiyan
Metoda herikîna hiş

METODA HERİKÎNA HİŞ
•	Di sedsala 20an de derketiye.
•	Di nav roman û çîrokan de di hişê qerekteran de çi derbas dibe bê navber tê nivîsîn. Hewce nîne ku li gor rêzekî be.
•	Hevok dirêj û tevlîhev in.
•	Bi metoda monologa hundirîn û axaftina hundirîn re tê tevlihevkirin, hinek dişibe hev lê ji aliyê şeklê ve cudahiyên wan hene.
•	Di metoda herikîna hişê de rê û rêbaza gramer û îmlayê tine, bê xalbendî peyv hev teqîb dikin.
•	Di edebiyata Tirkî de Oğuz Atay di berhema xwe yê Tutunamayanlar de vê metodê bikaraniye.
Saturn (pirtûk)

**Pirtûka Saturn** ji aliyê Remezan Alan hatiye nivîsîn.

Saturn bi vegêrana cinekî bi navê Ibn Pitat dest pê dike ku ev cin metnekê dinivîse û tê de xitabî mirovan dike û derbarê ramanên wan ên li ser cinan dide nîşan.
Ez efrîdek im. Cin im yanê. We xelet nebîhîst, na. Cin im ez. Ji min re dibên Gerrok Ibn Pitat. Yanê gerrokê kurrê Pitat. Ew ê xeberxweş! Geştgîn im ez. Guhdêr û çavdêrek,an gunkun û dîdevanek! Çima guhbelî li we ket çi bû? Hun çima şaş bûn we ji ber çi birûyan bi ser şikbariyê de xwar kir? (r.11)
Em dikarin bibêjin ku sê tebeqeyên sereke yên çîroka satûrn hene: Çîroka Cinan, çîroka ku îlhama xwe ji Memê Alan girtiye û çîroka nivîskarê ku metna wî li sînemayê hatiye adaptekirin. Beşa yekem bi çîroka cinan dest pê dike. Di beşa dawî de tê fêrbûn ku esasen ev filmek û ji ber romana nivîskarekî hatiye adaptekirin çîroka wî nivîskarî lê hatiye zêde kirin. Di beşa yekem de mîrê cinan Mircin aciz e û bang li geştgîn Ibn Pitat dike da ku ew û hinek cinên din jê re çîrokan bibêjin. Beşa sereke ya romanê destana Memê Alan wek binmetnekê wergirtiye û li ser wê hatiye ava kirin. Kalek tê xewna Mîr kalanê kordûnde û tembîhê Zelixaya Kor û şeht bîne da ku bibe xwedî kurekî û Bengîn ji vê zewacê diwelide. Textê xewbanû bi destê cinan tê veguhastin bo odeya Bengîn û dîsa wê de ji xewbanû bawer dike ku Bengîn hatiye odeya wê, pê re hêrs dibe û piştî ku mesele tê famkirin, her du ciwan ji hev hez dikin û wek çîroka Memê Alan gustîlan diguherînin.
Zimanê Pirtûkê:
Di pirtûkê de pirdengî û pirrengî heye. Yanê ne tenê çîrokek an jî vebêjerek heye. Li vir sê mijarên cûda hene, ya yekem Ibnî Pitat , ya din jî Mêrê Cinan yek jî Bengîn. Yanê pirtûkek heye lê çîrokek tenê tine. Herkes çîroka xwe dibêje. Atmosferek efsûnî heye ew rewş jî zêdetir bala mirov dikşîne. Em dibînin ku Saturnê de metnên ne-edebî, çîrok, stran, pêkenok, zimanê romantîk û sehneyên dramatîk jî hene.
Roman çend rojên berî çûna Memê Alan ji xwe re kiriye mijar. Remezan Alan destaneke devkî wergirtiye û ji hêla dem,cih, lehengê ve kontexteke nû çêkiriye.

## Mijarên têkildar
* Wêjeya kurdî

## Çavkanî
Hôtel Europe (pirtûk)

**Hôtel Europe** pirtûkeke Ferhad Pîrbal e ku Hôtel Europeyê dişibîne Ewropayê, lewra Ewropa ji hemû penaberan re hotelekî ye.

## Mijar
Di berhemê de sirgûnî temayeke sereke ye. Nivîskar, sirgûniyê li ser derûniya lehengan tesîrên çawa hiştiye dide nîşanê me. Zorî û zehmetiya penaber an em bi çavên nivîskar dibînin.

Mihemmedê Hacîzade meleyekî xelqê Îranê ye. Ji aliye rejima Îranê ve hatiye sirgûn kirin. Mihemmedê Hacîzade ji aliyê komara Îslamî ya Îranê ve bi sê gunehan hatiye gunehbarkirin. Yekem; bir û baweriyên li dijî komara îslamî ya Îranê. Duyem; pişte xelî libasa wî, ji deste wan aciz bûye û hawara xwe gihandiye Fransayê. Sêyem; li bajarê şemzînan keçek kiriye jin paşê jî mehra xwe çênekiriye (27). Tiştê ku bala min kişand sernavekî beşekî ‘Bizin li welatê me ji mirovan azadtir in’(31). Dîsa di heman beşê de wiha dibêje Mihemmedê Hacîzade ‘ Heke dewletên me yên misilman baş bûna… em ê ji ber çi neçar bibûna li welatên gawiran li ewropayê bibin penaber’(33). Ji wan hevokan em dikarin vê encamê derxînin tu kes ji kêfa xwe re terka welatê xwe nake. Û penaberî tiştek hêsan nîne zimanekî biyanî, çandekî biyanî ji her aliyê ve zorî û zehmetî. Mihemmedê Hacîzade yek ji wan e ku li ewrupayê zorî û zehmetî dikşîne. Xeyalekî vî heye ku li ewrupayê niştecih bibe. Bi awayekî sirûştî nivîskar û vebêjerê pirtûkê Ferhad nas dike. Ferhad 11 sale li Hôtel Europe de dixebite ji xeynê vê jî wênesaz e. Ferhad ji Mihemmedê Hacîzade re dibe alikar her çiqas ji aliyê hevalên xwe ve bê rexne kirin jî ê Mihemmedê Hacîzade bi tenê nahêle. Mihemmedê Hacîzade li Tehranê mela bû li welatên misilmanan qedr û qîmeta melayan zêde ne. Mihemmedê Hacîzade vê rewşê li ewrupayê nabîne,jiyanekî wisa hat rastê vî ji bo ku jiyana xwe berdewam bike her rêyê ji xwe re mûbah dibine. Ji bêçariyê derew dike li falan dinêre.
Lehengekî din jî Monsieur Luciana ye. Luciana xwediyê hotelê ye û yekî dewlemend e. Luciana hem patronê Ferhad e hem jî ew û Ferhad her dem li ser edebiyatê diaxifin. Luciana mirovekî entellektûl e hakimê edebiyata rojhilat û Farisan e.
Evîna Luciana û Zîba. Qasê çar salan bi hev re hinek tiştan dijîn. Paşê bavê Zîbayê dikeve navbera wan û ji hev dûr dikevin.
Di pirtûkê de penaberî, hûner, edebiyat, şera Iraq û Îranê, zilma Naziyan li ser cihuyan, bûyerên ku bi ser Kurdan de hatine bi avayekî hûnerî tê honandin.

## Mijarên têkildar
* Wêjeya kurdî

## Çavkanî
Qulka Cafo

**Qulka Cafo** şikefteke ji şikeftên Kela Anêrê ye. Ji du beşan pêk hatiye. Beşa têketinê mezin e. Li çepê têketinê sewkeyên runiştinê tê de hene. Ji arîk û dîwarên wê şopên verojtinê û teniya salan xûya dike. Meriv dikare ber bi aliyê paşiya beşa têketinê di navberekê re derbasî beşa duyem bibe. Vê beşê ji beşa têketinê piçûktir e. Berî wextan ji hêla gelekan ve lêbelê hetanî demên dawî jî ji aliyê gundiyekî xizan ê bi navê Cafo ve weke mal û star hatiye xebitandin. Navê wî xizanê îro bi navê vê şikeftê re dewlemendiya gund e.

Bi vegotina mezinên wê demê beriya erdheja 66an li jêrê Qulka Cafo di dûşa erdê re şikefteke gelek mezin jî hebûye. Mezinahiya vê şikeftê bi qasî ku çend kerî pez bihewîne bûye. Lêbelê di erdheja 66an de beşeke Kela Anêrê hilweşiyaye û têketina vê şikefta mezin bi kevir û zinar û xweliyeke gelek zêde hatiye girtin.

Di Qulka Cafo û şikeftin derdorê de civat hatine lidarxistin. Gelek caran sewt û awaza Dengbêj Reso li van şikeftan olan daye.

Li jêrê Qulka Cafo bi ava xwe ya sar û xweş Kaniya Kelê diherike.

## Mijarên têkildar
* Anêr