open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nelly Sachs

**Nelly Sachs** (navê berê *Leonie Sachs*;  li Berlînê;  li Stockholmê) nivîskareke alman bû. Sala 1966'î bi tevî Samuel Agnon Xelata Nobelê ya wêjeyê parvekirine.

## Berhem
* *In den Wohnungen des Todes,* 1947 (Di niştevaniya mirinê de)
* *Die Leiden Israels,* (Azarkêşên Cihû) 1951
* *Fahrt ins Staublose. Die Gedichte, Band 1,* 1961
* *Zeichen im Sand. Die szenischen Dichtungen,* 1962 (Xêzên xîçan. Pêla hestan)
* *Ausgewählte Gedichte,* 1963 (Helbestên bijarte)
* *Landschaft aus Schreien,* 1966 (Cotyarî û qîrîn)
* *Teile dich Nacht, Gedichte,* 1971 (Şevê parve bike, Helbest)
* *Gedichte,* 1977 (Helbest)
* *Suche nach Lebenden. Die Gedichte, Band 2,* 1979 (Gera li zindiyan. Helbest)
* *Frühe Gedichte und Prosa,* 1983 (Helbestên ciwaniyê û çîrok)

Kategorî:Helbestvanên cihû
Kategorî:Jinên alman
Kategorî:Nivîskarên alman ên jin
Kategorî:Nivîskarên cihû
Kategorî:Nivîskarên ji Berlînê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Kezwankelotik

**Kezwankelotik** an jî **keskankiroj** (*Coccothraustes coccothraustes*), çivîkek e ji famîleya serstrîkan (*Fringillidae*). Nikulê wê mezin û xurt e û li biharan bi hêşîn ve dibe, ber bi zivistanê jî nikul bi rengekî herî vekirî ye. Qemçika keskankirojê qut e û meziniya wê 18 cm digihê.

## Galerî

Coccothraustes coccothraustes MHNT.ZOO.2010.11 Gouvieux.jpg |Hêkên kezwankelotikê


## Mijarên têkildar
* Balindeyên Kurdistanê

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Balindeyên Kurdistanê
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Çûk
Kategorî:Fringillidae
Mûte

thumb|''Troglodytes troglodytes ''
thumb| ''Cuculus canorus canorus'' + ''Troglodytes troglodytes''

thumb
**Çitok**, ** bilbilê dehlan**, **çirzink**, **çirvink**, **mûte** an **hewêrde** (*Troglodytes troglodytes*), cureyekî çivîkên çirvindikan ji fîkarên biçûk e.

## Şayes
Meziniya wê 10 cm digihê û gelek caran qemçikbel tê dîtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* RSPB Wren page
* BBC Wren page
* Birds of Britain Wren Page 
* The Wren's song
* Stamps  (for 19 issues) with Circum-Polar Range-Map
* Winter Wren videos  on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF; 1.1 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* Feathers of Eurasian Wren (Troglodytes troglodytes) 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Çirvindik
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Dûverzînk

thumb|''Cuculus canorus canorus'' + ''Motacilla flava''
**Dûverzînk**, **gaçerink**, **dûvzelînk**, an **bergawîlkeya zerd** (*Motacilla flava*), çûkeke biçûk, dirêj û zirav e ji qûnhejhejokan (*Motacillidae*) e.
## Şayes
Meziniya wê 16-17 cm digihê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Ageing and sexing (PDF; 4.2 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* Oiseaux Images

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Terîhejok
Nacîb Mahfûz

**Nacîb Mahfûz** (, jdb. 11ê kanûna pêşîn 1911 li Kahîre; m. 30ê tebaxê 2006 li heman derê) nivîskarekî egîptî (qiptî, misirî) bû. Sala 1988î Xelata Nobelê ya wêjeyê girt. Ew yekemîn kesê ji cîhana ereban bû ku xelat wergirtiye.

## Berhem (bi îngîlîzî)

* *[[Old Egypt]]* (1932) مصر القديمة
* *[[Whisper of Madness]]* (1938)همس الجنون
* *[[Mockery of the Fates]]* (1939) عبث الأقدار
* *[[Rhadopis of Nubia]]* (1943) رادوبيس
* *[[The Struggle of Tyba]]* (1944) كفاح طيبة
* *[[Modern Cairo]]* (1945) القاهرة الجديدة
* *[[Khan al-Khalili]]* (1945) خان الخليلى
* *[[Midaq Alley (novel)|Midaq Alley]]* (1947) زقاق المدق
* *[[The Mirage (novel)|The Mirage]]* (1948) السراب
* *[[The Beginning and The End]]* (1950) بداية ونهاية
* *[[Cairo Trilogy]]* (1956-57) الثلاثية
* *[[Palace Walk]]* (1956) بين القصرين
* *[[Palace of Desire]]* (1957) قصر الشوق
* *[[Sugar Street (novel)|Sugar Street]]* (1957) السكرية
* *[[Children of Gebelawi]]* (1959) أولاد حارتنا
* *[[The Thief and the Dogs]]* (1961) اللص والكلاب
* *[[Quail and Autumn]]* (1962) السمان والخريف
* *[[God's World]]* (1962) دنيا الله
* *[[Zaabalawi]]* (1963)
* *[[The Search (novel)|The Search]]* (1964) الطريق
* *[[The Beggar]]* (1965) الشحاذ
* *[[Adrift on the Nile]]* (1966) ثرثرة فوق النيل
* *[[Miramar (novel)|Miramar]]* (1967) ميرامار
* *[[The Pub of the Black Cat]]* (1969) خمارة القط الأسود
* *[[A story without a beginning or an ending]]* (1971)حكاية بلا بداية ولا نهاية
* *[[The Honeymoon (novel)|The Honeymoon]]* (1971) شهر العسل
* *[[Mirrors (novel)|Mirrors]]* (1972) المرايا
* *[[Love under the rain]]* (1973) الحب تحت المطر
* *[[The Crime]]* (1973) الجريمة
* *[[al-Karnak]]* (1974) الكرنك
* *[[Respected Sir]]* (1975) حضرة المحترم
* *[[The Harafish]]* (1977) ملحمة الحرافيش
* *[[Love above the Pyramid Plateau]]* (1979) الحب فوق هضبة الهرم
* *[[The Devil Preaches]]* (1979) الشيطان يعظ
* *[[Love and the Veil]]* (1980) عصر الحب
* *[[Arabian Nights and Days]]* (1981) ليالى ألف ليلة
* *[[Wedding Song]]* (1981) أفراح القبة
* *[[One hour remains]]* (1982) الباقي من الزمن ساعة
* *[[The Journey of Ibn Fattouma]]* (1983) رحلة إبن فطومة
* *[[Akhenaten, Dweller in Truth]]* (1985) العائش فى الحقيقة
* *[[The Day the Leader was Killed]]* (1985) يوم مقتل الزعيم
* *[[Fountain and Tomb]]* (1988)
* *[[Echoes of an Autobiography]]* (1994)
* *[[Dreams of the Rehabilitation Period]]* (2004) أحلام فترة النقاهة
* *[[The Seventh Heaven]]* (2005)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Ereb
Kategorî:Jidayikbûn 1911
Kategorî:Mirin 2006
Kategorî:Misirî
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Nivîskarên ji Qahîreyê
Kategorî:Romannivîsên ji Qahîreyê
Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Elias Canetti

thumb|Elias Canetti
**Elias Canetti** (jdb.  li Rûse, Bulgaristan - m.  li Zürich) nivîskarekî bulgarî yê bi zimanê almanî dinivîsî bû. Sala 1981î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye. Ew bi eslê xwe cihûyê sefardî bû.

## Hin ji berhemên wî
#### Roman
* Die Blendung, 1935 (Korbûn)

#### Lîstik
* Die Hochzeit, 1932 (Dîlan)
* Komodie der Eitelkeit, 1934
* Die Befristeten, 1956 (Sînorkirî)
#### Bîranîn
* Die Gerettete Zunge, 1977 (Zimanê azadkirî)
* Die Fackel im Ohr, 1980 (Meşaleya guhan)
* Das Augenspiel, 1985 (Listika çavan)

#### Tevlîhev
* Masse und Macht, 1960 (Desthilatî û hêz)
* Aufzeichnungen 1942-48, 1965 (Xêzkirinan)
* Die Stimmen von Marrakesch, 1968 (Dengên ji Marakêş)
* Der andere Prozess, 1969 (Prosesa din)
* Die Provinz des Menschen, 1973 (Parêzgeha mirovan)
* Der Ohrenzeuge, 1974 (Bihîsto)
* Das Gewissen der Worte, 1975 (Zanîna bêjeyan)
* Das Geheimherz der Uhr: Aufzeichnungen, 1987(Xêzkirinan)
* Die Fliegenpein, 1992
* Nachträge aus Hampstead, 1994

Kategorî:Alman
Kategorî:Bulgarî
Kategorî:Cihû
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Berşork

**Berşork** (*Pyrrhula pyrrhula*), cureyekî serstrîkan e. 15 cm digihê û li daristanan dijîn, carinan jî li baxçeyên bajaran tên dîtin.
## Pêşangeh

Wêne:Pyrrhula pyrrhula europoea Gouvieux 222.jpg|Hêkên berşorkê (*Pyrrhula pyrrhula europoea*)
File: Male bullfinch (Pyrrhula pyrrhula) feeding on sunflower seed.webm| thumb|left |Yê nêr


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Serstrîk
Aleksandr Soljenîtsin

**Aleksandr Îsayevîç Soljenîtsin** (, jdb. 11ê kanûna pêşîn a 1918 li Kîslovodsk - m. ) nivîskarekî rûs e. Sala 1970î Xelata Nobelê ya wêjeyê girtiye.

Di jiyana xwe de li dijî realsosyalîzma ku YKSSê hebû derket. Wî azadiya ramanê diparast û gelek rexneyên tûj li sazûmaniya Sovyetê dikir. Ji ber wê ji aliyê rojavayiyan ve gelek hez jê dihate kirin. Rojavayiyan (Ewropiyan û welatên li bakurê parzemîna Amerîkayê) dixwastin li ser navê wî dijberiya Sovyetê bikin. Heya bigire wî wekî raqîbê Mîxaîl Şolokhov jî didan pêş. Perwerdeya matematîk û fîlozofiyê dîtibû. Tevlî şerê cîhanî yê duyem bûbû. Di şer de carekê bi şika sîxuriya rojavayiyan tê girtin û darizandin. 11 sal di girtîgehên xebatê de diborîne.

## Berhemên wî

* Rojek ji jiyana Îvan Denîsovîç (1962)
* Ji bo çêyiya sedemê (1962)
* Hucreya Kanserê (1966)
* Xeleka yekemîn (1968)
* Keça evînê û nermerû (1969)
* Gelawêj 1914 (1971)
* Arşîpalê Gûlag 3 Bend (1973-1978)
* Şevên Prûsya (1974)
* Aleksander Îsayevîç Soljenîtsîn, Nameyek bo serokên Sovyetê, Collins: Harvill Press (1974)
* Dara mazî û golik (1975)
* Lenîn li Zürichê (1975)
* Xetereya mirinê (1980)
* Sermawez 1916 (1983)
* Pîrozbahiyên serkeftinê (1983)
* Mehkûman (1983)
* Ji nû ve avakirina Rûsyayê (1990)
* Adar 1917 (1995)
* Avrêl 1917 (1995)
* Pirsgirêka Rûs (1995)
* Hevalbendên nepenî (1997)
* 200 sal bi hev re: Ji 1772î virde têkiliyên Rûs-Cihû (2003)

Kategorî:Jidayikbûn 1918
Kategorî:Nivîskarên rûs
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Mîxaîl Şoloxov

**Mîxaîl Aleksandrovîç Şoloxov** (bi rûsî: Михаил Александрович Шолохов,*Mikhail Aleksandrovich Sholokhov*), jdb. 11ê gulanê/ li Krûşîlîn, Oblast Rostovê; m.  li Vyoşenskaya) nivîskarekî rûs ê dema YKSSê bû. Sala 1965'î Xelata Nobelê ya wêjeyê girtiye.

Yek ji navdarên wêjeya rûs e. Jiyana gundiyên devedorê rûbara Don bi rêbaza diyalektîkê ristiye û raxistiye ber xwendevanan. Rexneger stîla wî di bin siya plagarîzmê de dijmêrin. Xwedî desthilatdariya kûltûra devkî ya Rûs bû. Wî sazûmaniya sosyalîst diparast û pesnê Sovyetê dida. Pirraniya temenê xwe li gundê xwe derbaskiriye. Romana wî ya navdar "Li peravên Don" li Kurdistanê gelek hezkiriye.

## Hin ji berhemên wî

* Donskie rasskazy, 1925 - *Li peravên Don* (roman)
* Lazorevaya Step', 1926 - *Quntarên Lazoreva* (roman)
* Tikhii Don, 4 vol., 1928-1940 (roman)
* Podnyataya tselina, 2 vol. 1932-1960 (roman)
* Oni srajalis za rodinu, 1942 (roman)
* Nauka Nenavisti, 1942
* Slovo o Rodine, 1951
* Sudba Tcheloveka, 1956-1957

Kategorî:Nivîskarên rûs
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Isaac Bashevis Singer

**Isaac Bashevis Singer** (bilêvkirina bi kurdî: *Îzak Başevîs Sînger*; bi yîdîş: יצחק באשעוויס זינגער) (jdb. 21ê çiriya paşîn 1902 li Leoncin, Polonya; m. 24ê tîrmehê 1991 li Miami, Florîda, DYA) nivîskarekî bingeh cihû yê polonî-amerîkî bû. Sala 1978î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1902
Kategorî:Jidayikbûn 1903
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1991
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Polonyayî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
NASA

thumb|Logotîpa NASA'yê

**NASA** kurteya **National Aeronautics and Space Administration** e, di sala 1958'an de hate damezrandin, saziya dewletî ya DYA'yê bo xebat û lêkolînên hewa û kosmosê ye.

Bingeha damezrandina vê saziyê heya sala 1915'an kevn e. Berê li ser teknîk û lêkolînên balafiran xebat dikir. Navê wê yê wê demê *NACA* (*National Advisory Committee for Aeronautics*) bû. Armanca saziyê ya dizî, afirandina çek û firokeyên şer ên nû bo artêşa DYA'yê bû. Bi destpêkirina pêşbirka lêkolîn û seferên kosmosê (valahiyê, fezayê) vê saziyê jî xebatên xwe berfirehkir.

NASA niha seferên roketan li dardixe. Ji şandina satelîtan a derê dorkaşa erdê û keşifkirina heyvê bigire heya şandina alavên keşfê bo exterên (gerstêrkên) dorkaşa rojê gelek xebatan dike. Bi milyaran dolaran diravê terxan dike. Bi hezaran xebatkarên û bi dehan laboratiwarên xwe yên nûjen, saziyeke mezin ê cîhanê ye.
## Çavkanî

Kategorî:Kosmos

Kategorî:Sazî
Kategorî:Stêrnasî
Romî

**Romî** yan jî di van salên dawî de tirkî ji zimanê romiyan (tirkan) re tê gotin. Ji kar û taybetiyên tirkan re jî herwiha romî, tirkî dibêjin.

Heya salên 60'î li Kurdistanê kesi ji zimanê tirkan re nedigot tirkî û ev bêjeya nedihate zanîn. Lewra kurdan her û her tirk bi navê *rom* bi nav dikir û ji zimanê wan re *romî* digot. Lê ji ber ku rêxistinên kurdan peyva "tirk" bikaranîn û pirranî jî bi tirkî siyaseta xwe meşandin, ji dêvla romî de êdî tirkî hate bikaranîn.

Dîroka peyva "Romî/Rûmî", li nava Kurdan gelek kevn e, ji ber ko di dema helbestvan Ehmedê Xanî de, vê peyv hebû.

Zimanê tirkan, zimanê fermî yê Tirkiyeyê ye. Zimanekî ji malbata zimanên altayî ye.

## Berhev bike
* Mongolî
* Rûm
* Tirkî
* Zimanên altayî

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Xelata Nobelê ya Aştiyê

**Xelata Nobelê ya Aştiyê**, yek ji xelatên Nobel a ku her sal ji aliyê Komîteya Nobelê ve tê dayîn e. Tê zanîn ku xelatên Nobelê li ser temiya Alfred Nobel li Swêd tên belavkirin. Wekî xelatên beşên din, xelata aştiyê jî her sal bo kesên ku ji bo aştiyê têkoşîne tê belavkirin.

## Fîlozofiya Xelata Nobelê ya Aştiyê

* Xebat bo biratiya neteweyan, kom û berên mirovan
* Xebat bo kêmkirin an tunekirina çek û artêşan
* Lidarxistina kongre û çalakiyên aştiyê
* Afirandina projektên aştiyê
* Bi tevayî jiyaneke terxandin bo aştiya herêmî yan giştî

Xelat bi qasî kesan, dikare li sazî yan rêxistinan jî were dayîn. Xelat ji aliyê Komîteya Nobelê ya li Osloyê ye tê dayîn. Endamên vê komîteyê ji layê parlamena Norwegê ve tên hilbijartin û peywirdarkirin.

## Binêrin

* Xelatwergirên Xelata Nobelê ya Aştiyê

Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê
Aştiyê

Nobelê
Kategorî:Xelatên di 1901ê de hatine çêkirin
Nobelê
Henry Dunant

**Henry Dunant** (navê berê Jean-Henri Dunant, jdb.  li Genewreyê - m.  li Heidenê), karsaz û hûmanîstekî navdar ê swîsreyî bû. Sala 1901ê bi tevî Frédéric Passy ye fransî bo cara yekem Xelata Nobelê ya aştiyê werdigirin.

thumb|200px|Dunant di sala 1901 de|çep

Kategorî:Jidayikbûn 1828
Kategorî:Karsaz
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1910
Kategorî:Swîsrî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Muhammad Yunus

thumb|Muhammad Yunus

**Muhammad Yunus** (*bilêvkirina bi [[kurdî]]: Muhemmed Yûnis, [[Bengalî]]: মুহাম্মদ ইউনুস, Muhāmmad Iunus*;* 28'ê pûşperê 1940 li Chittagong) aborînasekî bengladeşî ye. Ew damezrênerê mîkrokredî ya bankaya Grameen Bank e. Sala 2006'î guncavê Xelata Nobelê ya aştiyê tê dîtin.

Kategorî:Aborînasên bengladeşî
Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Frédéric Passy

thumb|Frédéric Passy

**Frédéric Passy** (jdb. 20ê gulanê 1822 li Parîs; m. 12ê hezîranê 1912 li Neuilly-sur-Seine) parlamenter û hûmanîstekî Fransî bû. Sala 1901î bi tevî Henry Dunant bo cara yekemîn Xelata Nobelê ya aştiyê wergirtine.

Kategorî:Jidayikbûn 1822
Kategorî:Mirin 1912
Kategorî:Parlamenterên fransî
Kategorî:Siyasetmedarên ji Parîsê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mader Teresa

**Mader Teresa**, **Dayik Teresa** yan **Dêrnêr Teresa** (navê rastîn: Agnesë Gonxhe Bojaxhiu), jdb. 26ê tebaxa 1910an li Skopye, Împeratoriya Osmanî; m.  li Kalkûta, Hindistan) dêrnêreke albanî ya dêra katolîk a romî bû. Wê bi navê "Evîna dahatûyê" projekteke mîsyonerî lidarxistiye. Sala 2003î guncavê Xelata Nobelê ya aştiyê hatiye dîtin.

Kategorî:Jidayikbûn 1910
Kategorî:Jinên alban
Kategorî:Mirin 1997
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Kategorî:Xirîstiyan
Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî

**United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR),** (Komîseriya Bilind a Neteweyên Yekbûyî a ji bo Penaberan) yek ji komîseriyên xebatê yên NY ye. Armanc û peywirdariya wê parastin û bipêşdebirina jiyana penaberan e. Bingeha xebata wê li ser hûmanîzmê ava bûye.

Di 14ê kanûna pêşîn 1950î de ji aliyê meclîsa NY ve hatiye damezirandin. Heya niha li seranserê cîhanê parastina bi dehan Milyonan penaberan kiriye. Sala 1981î ev sazî bi Xelata Nobelê ya aştiyê hatiye bişeref kirin. Li 116 welatan 266 bûroyên xwe hene û bi texmînî 6.500 kes li van bûroyan bo mafê penaberan dixebitin.

## Heya niha komîsera/ê bilind bûne

* Gerrit Jan van Heuven Goedhart, 1951 heya 1956
* Auguste R. Lindt, 1956 heya 1960
* Félix Schnyder, 1960 heya 1965
* Sadruddin Aga Khan, 1965 heya 1977
* Poul Hartling, 1978 bis 1985
* Jean-Pierre Hocké, 1986 heya 1989
* Thorvald Stoltenberg, kanûna paşîn heya çiriya paşîn a 1990
* Sadako Ogata, 1990 bis 2000
* Ruud Lubbers, 1ê kanûna paşîn 2001 heya 20ê sibatê 2005
* Wendy Chamberlin, sibat heya hezîran 2005
* António Guterres, ji hezîran 2005

Kategorî:Encamên şer

Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Rêxistinên ku di 1950an de hatine avakirin
Kategorî:Sazî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
ILO

**International Labour Organization, ILO** *(Saziya Xebatê ya Navneteweyî)*, saziyeke ku bi Neteweyên Yekbûyî (YN) ve girêdayî ye û ji bo bipêşxistina rewş û têkiliyên xebatê ye.

Di 11ê nîsana 1919an, di konferansa aştiyê ya Versaillesê de bi fermî dest bi kar kiriye. Ji 14ê kanûna pêşîn a 1946an û vir de bi NYê re dixebite û navenda xwe li Jenevê ye. 181 welat endamê wê ne. Di sala 1969an de Xelata Nobel a Aşitiyê dane Saziyê.

## Beşên SXNyê
* Lijneya birêvebirinê
* Konferansa navneteweyî ya xebatê
* Bûroya navneteweyî ya xebatê

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya SXNyê

## Çavkanî

Kategorî:Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Rêxistinên ku di 1919an de hatine avakirin
Kategorî:Sazî
Saziya Navneteweyî ya Atomê

thumb|Armaya IAEA

**International Atomic Energy Agency (IAEA)** *(Ajansa navneteweyî ya enerjiya atomê),* ajanseke girêdayî NY, bo bipêşxistin, lîhevkirin û afirandina normên bikaranîna enerjiya atomê ya navneteweyî ye. Di 29'ê tîrmehê 1957'î de hatiye damezirandin.

Bi qasî çêkirina normên navneteweyî, kontrolkirina navneteweyî jî dike. Armancekê wê jî pêşîgirtina bikaranîna atomê di çekan de ye. Serokê wê yî niha Mohamed ElBaradei ye. Sala 2005'î de serokê wê û sazî guncavê Xelata Nobel a Aşitiyê hatin dîtin. Gorî statîstîkên sala 2004'î ji 90 welatî 2.200 xebatkar û 350 înspektorên wê hene.

## Heya niha serokatî kirine

* 1957 heya 1961 William Sterling Cole, DYA
* 1961 heya 1981 Sigvard Arne Eklund, Swêd
* 1981 heya 1997 Hans Blix, Swêd
* ji 1997 Mohamed ElBaradei, Misir

Gelek rexne tên kirin ku sazî bi dadmendî tevnagere, welatên mezin û xurt hemî cureyên atomîk çêdikin û xwedî ne lê sazî tenê li welatên ku tevlî polîtîkayên dewlemendan nabin hişyar û gilî dike.

## Girêdanên derve

* Malpera IAEAyê

Kategorî:Avabûnên 1957an li Awistiryayê
Kategorî:Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Rêxistinên ku di 1957an de hatine avakirin
Kategorî:Sazî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
International Physicians for the Prevention of Nuclear War

**International Physicians for the Prevention of Nuclear War (IPPNW),** *Fîzîknasên navneteweyî bo bipaşxistina şerê nûklear, *'FNPŞN**'; saziyeke bo armancên mirovane û aştîxwaz e û di qada navneteweyî de birêxistinbûyî ye. Peywirdariya wê ya sereke, hişyarkirin û li dijî şerên nûklear birêxistinkirina mirovan e.

Bingeha vê saziyê di sala 1980'î de nameşandinên bijîşkên Rûs û Emerîkî avêtine. Sala 1985'î sazî guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.

Tê texmînkirin ku li seranser cîhanê 150.000 endamên wê hene. Cihê ku sazî lê herî birêxistinbûyî ye, Almanya ye.

Kategorî:Avabûnên 1980an li DYAyê
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Rêxistinên ku di 1980an de hatine avakirin
Kategorî:Sazî
Kategorî:Xelata Nobelê ya Aştiyê
Bûroya navneteweyî ya Nansen bo penaberiyê

**Office International Nansen pour les Réfugiés**, *bi [[kurdî]]: Bûroya Navneteweyî ya Nansen bo penaberiyê*, saziyeke ji bo parastin û bipêşdebirina mafên penaberan bû û êdî nîne. Sazî ji aliyê Fridtjof Nansen ê kesekî Norwegî bû ve hatiye damezrandin. Ji ber wê bi paşnava Nansen hatiye binavkirin.

Ji sala 1930 heya 1939 li herêmên şer xebatên mezin û girîng kiriye. Sala 1938'î guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

Kategorî:Encamên şer
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Rêxistinên ku di 1930an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên li Swîsreyê
Kategorî:Saziyên berê
Kategorî:Sazî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Bijîşkên Sînornenas

**Bijîşkên Sînornenas** - ***MSF*** (), an jî **Bijîşkên Tixûbderî**, **Bijîşkên Tîxûbnasnekirî** û **Doktorên sînornasnekirî**, rêxistineke navneteweyî ya bijîşkên aştîxwaz e. Di sala 1971'î de hatiye damezrandin. Sala 1999'î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Rêxistin ji her aliyê ve serbixwe ye û cihê xebata xwe herêmên lê şer, qedexe, xizanî û rewşên awarte hene ye. Navenda wê li Swîsre, Genewreyê ye. Bingeha rêxistinê ji aliyê Fransiyan, bi taybetî ji aliyê Bernard Kouchner ve hatiye avêtin. Tê texmînkirin ku zêdetirî 3.000 endamên wê hene û wekî rêbaz, sê bendan bikartîne: Vegotin, Bicihbûn, Alîkarî.

Li 19 welatan şax vedaye. Bûtçeya xwe li dora 400 milyon dolar e û 80 % ji aliyê doktorên endam ve tên bexşandin. Rêxistinê heya niha gelek aksiyonên mezin li darxistiye, bi taybetî li Kosovo û Çeçenistanê. Xebatên wê li Kurdistanê hema bigire hîç nîne. Lewra dewletên ku Kurdistan dagirkirine, destûrê nadin. Dîsa jî ji ber bêdengiya li hemberî Kurdistanê gelek rexne lê tên kirin.

Kategorî:Avabûnên 1971ê li Fransayê
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Rêxistin
Kategorî:Rêxistinên ku di 1971ê de hatine avakirin
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Dag Hammarskjöld

thumb|rast|Hammarskjöld di sala 1953an de
**Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld**, an jî bi kurtasî **Dag Hammarskjöld**  (jdb. 29ê tîrmehê 1905 li Jönköping - m. 18ê îlonê 1961 nêzîkî Ndola, Zambia) siyasetmedarekî swêdî bû.

Di hikûmeta sosyaldemokrat de wekî polîtîkerekî bêalî xebitiye. Duyemîn sekreterê giştî yê NY bû. Sala 1961î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1905
Kategorî:Mirin 1961
Kategorî:Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Swêdî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Élie Ducommun

**Élie Ducommun** (jdb.  li Genewre; m.  li Bern) rojnameger û karsazekî Swîsreyî bû.

Ji sala 1862 heya 1865î serokwezîrê Kantona Genewreyê bû. Wê demê herwekî bi navê *„Les États-Unis d'Europe“* (1868), rojnameyek jî damezrandibû. Wî di gelek saziyên dewletê de gerînendetî kiriye. Sala 1902î bi tevî Charles Albert Gobat Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.

Kategorî:Karsazên swîsrî
Kategorî:Rojnamevanên swîsrî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Lech Wałęsa

**Lech Wałęsa** (*bilêvkirina bi [[kurdî]]: Leh Valesa* * 29'ê rezberê 1943 li Popowo a Lipno, Polonya) siyasetmedar û çalakgerekî polonî yê navdar e. Pîşeyê xwe elektrîst e.

Di hilweşîna sazûmaniya real-sosyalîst a Polonya de xwedî roleke terxanker e. Ew bi saziya wan Solidarność (Hevkarî), têkiliyên bi dêra Katolîk û çalakiyên xwe yên demokratîk tê naskirin. Di dema Şerê Sar de ji 1980 heya 1990'î birêvebiriya sendîkayek kiriye. Piştî têkçûna sazûmaniya sosyalîst, sala 1990 heya 1995'î serokdewletiya Polonyayê kiriye. Ji aliyê welatên rojavayî ve hatiye piştgirîkirin û wekî kesê ku welatê xwe ji komûnîzmê azade kiriye û xistiye riya demokrasiyê tê pêşkêşkirin.

Sala 'î Xelata Nobel a aşitiyê dane wî.

Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Polonyayî
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Willy Brandt

thumb|rast|Willy Brandt (1980)

**Willy Brandt** (jdb. 18ê kanûna pêşîn a 1913 li Lübeck - m. 8ê çiriya pêşîn a 1992 li Unkela Rhein, navê berê: *Herbert Ernst Karl Frahm*), siyasetmedarekî sosyaldemokrat ê alman bû. Sala 1971ê Xelata Nobel a Aşitiyê dane wî.

Di rewşa xetereyî ya şerê cîhanê yê duyem de direve Norwêcê. Li dijî sazûmaniya nazî ya almanan têdikoşe. Bi ketina artêşên almanan a Norwêcê re, îcar diçe Swêdê. Bi têkçûna nasyonalsosyalîstan re, vedigere welatê xwe. Ji ber ku wî navekî din lixwekiribû û ji hemwelatiya Almanya hatibû derxistin, bi qasî demekê dijwariyan dibîne. Li balyozxaneya Norwêcê ya Berlînê dixebite. Sala 1949an wekî parlamentar tê hilbijartin û jiyana wî ya parlamentarîzmê jî dest pê dike. Serokşaredariya Berlînê, serokatiya SPDê wezîrtiya karê derve û serokwezîrtiya Almanyayê dike. Yek ji avakerê YEyê tê binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Alman
Kategorî:Jidayikbûn 1913
Kategorî:Mirin 1992
Kategorî:Penaberên li Norwêcê
Kategorî:Penaberên li Swêdê
Kategorî:Serokwezîrên Almanyayê
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mohamed ElBaradei

thumb|Mohamed ElBaradei

**Mohamed ElBaradei** (bi kurdî: *Mihemed Elberadeî*, erebî: محمد البرادعي, *Muhammad al-Barādaʿī*; jdb.  li Qahîreyê, Misir) gerînendeyê giştî yê Saziya Navneteweyî ya Enerjiya Atomê (IAEA) ye.

Sala 2005an guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin. Perwerdeya dadnasiyê li Qahîre û New Yorkê bi dawî kiriye. Sala 1964an dibe nûnerê Misirê yê daîmî li NY. Bo demekê dirêj alîkariya wezîrê karê derve yê Misirê dike. Di sala 1997an de dibe serokê IAEAyê.

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Misir
Kategorî:Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Dalai Lama

**Dalai Lama** (, bi mongolî tê wateya *mamosteyê wekî okyanûsyayê*,) kesayetiya herî bilind û pîroz a bûdîstên Tîbetê ye. Gorî baweriyê ev kesayetî nemir e û bi mirina berpirsiyaran re xwe dispêre bedena Dalai Lama yên nû. Ji vê baweriyê re reankarnasyon jî tê gotin.

Ev kevneşopî ji mongolan di sala 1578an de derbasî tîbetiyan dibe. Dalay Lamayê niha yê 14em e û navê wî yê rastîn Tenzin Gyatso ye. Wî di sala 1989an de li ser navê meqamê Dalay Lama Xelata Nobel a Aşitiyê wergirtiye.

Bi desthilatiya sosyalîst a Çînê re, Dalay Lama ji Tîbetê direve û li Hindistanê bicihdibe. Ji aliyekê ve wekî serokek an nirxek neteweyî yê Tîbetê jî tê zanîn. Ji ber wê gelek caran di qada neteweyî de dibe pirsgirêkek dîplomatîk. Çîn bi tundî li dijî çalakiyên Lama derdikeve û wî bi parvekirina axa Tîbetê ji Çînê tewanbardike. Welatên rojava jî wî carcaran li dijî Çînê wekî argûmanekî psîkolojîk bi kar tînin.

## Çavkanî

Kategorî:Bûdîzm
Kategorî:Tîbet
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Wangari Maathai

**Wangari Muta Maathai** (jdb. 1 nîsan 1940 li Nyeri, Kenya - m. 25 îlon 2011 li Nairobî, Kenya) zanyareke kenyayî bû. Ji sala 2002an û vir de berdevka wezîrê karê xwezaparêziyê bû.

Wê ji ber xebatên xwe yên bo aştiyê, di sala 2004an de Xelata Nobel a Aştiyê wergirtiye. Ew yekemîn jin a ji parzemîna Afrîkayê bû ku Nobel digirt.

Li Nairobî û Ewropayê zankoyê bi dawî kiriye û bûye veterîner (bijîşka ajalan). Gelek projektan bo pêşîgirtina erozyonê, bidawîkirina polîgamiyê, damezrandina dibistanan û hwd afirandine û pêşengiya wan kiriye. Li Kenya û seranser Afrîkayê wekî sîmboleka tevgera jinan hatiye naskirin.

Wangari Maathai di 25ê îlona 2011an de ji ber kanserê di temenê 71ê de li Nairobiyê paytexta Kenyayê jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Jinên kenyayî
Kategorî:Mirin 2011
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Kategorî:Zanyarên kenyayî
Charles Albert Gobat

**Dr. Charles Albert Gobat** (jdb.  li Tramelan, Kanton Bern; m.  li Bern) siyasetmedarekî swîsrî bû.

Sala 1902î bi tevî Élie Ducommun Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine. Perwerdeya wêje û dadnasiyê dîtiye û bi xwe doktorê dadnasiyê bûye.

## Berhem

* *Le Cauchemar de l'Europe*, Straßburg 1911
* *Croquis et impressions d'Amérique*, Bern 1904
* *Développement du Bureau international permanent de la paix*, Bern 1910
* *L'Histoire de la Suisse racontée au peuple*, Neuenburg 1900
* *The International Parliament*, «The Independent», 1903
* *La République de Berne et la France pendant les guerres de religion*, Paris 1891

## Çavkanî

Kategorî:Siyasetmedarên swîsrî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
René Cassin

**René Cassin** (jdb.  li Bayonne; m.  li Parîs) dîplomat û dadnasekî fransî bû. Xwedî gelek payeyan bû.

Sala 1968î bo amadekirina wî ya Danezana gerdûnî ya mafê mirovan, Xelata Nobel a aşitiyê dane wî.

Di malbateke Cihû de hatibû jiyanê. Ji ber wê di şerê cîhanê yê duyem de jiyana wê tê guhertin. Ew li dijî dagikeriya Nazî yên Almanyayê, tevlî refê berxwedan û azadiya Fransa dibe. Piştî bidawîbûna şer di gelek sazî, zanîngeh hwd de kar dike.

Kategorî:Dadmendî
Kategorî:Dîplomatên fransî
Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Fransayê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Le Duc Tho

**Lê Đức Thọ** (jdb.  li Pich-Le li parêzgeha Hà Nam; m.  li Hanoy; *navê berê Phan Đình Khải*) siyasetmedarekî Viyetnamî bû.

Yek ji damezrênerên *Partiya Komûnîst a Hindûçîn* bû. Li dijî dagirkeriya Fransiyan têkoşiyaye. Ji ber çalakiyên wê zêdetirî 11 salan ji aliyê Fransiyan ve tê zîndanîkirin. Bi destpêkirina dagirkeriya DYAyê ve îcar li dijî wê têkoşiyaye. Di komîteya navendî ya *Partiya Komûnîst a Viyetnamê* de cihgirtiye û tevlî nûnertiyên dîplomatîk bûye.

Sala 1973î de bi tevî Henry Kissinger Xelata Nobel a aşitiyê digirin.

Kategorî:Dîplomat
Kategorî:Jidayikbûn 1911
Kategorî:Mirin 1990
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Viyetnamî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Befrîk

**Befrîk**, **befrokê**, **gûçnarik** (*Fringilla coelebs*), cureyekî serstrîkan (*Fringillidae*) ye. Befrîk çivîkeke toximxur e, meziniya wê 15 cm digihê û li daristan, baxçe û zeviyan tê dîtin.

## Pêşangeh

FringillaCoelebsFemale.jpg
Female Chaffinch 800.jpg
Chaffinch at Loch Ordie - geograph.org.uk - 89798.jpg
Chaffinch_Madeira.jpg
Fringilla coelebs male1.jpg
Chaffinch Fringilla coelebs.jpg
Pinson des arbres – Fringilla coelebs moreletti – Flamengos Fayal Açores 222.jpg|Hêkên befrîkan (*Fringilla coelebs*)


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Serstrîk
Çivîka berfê

**Çivîka berfê** (*Montifringilla*), cinsekî çivîkan (Passeridae) e.

## Şayes
Ew çûkek toximxwer e û meziniya wê 18 cm e.

## Dabeşandin
### Cure
Nêzî 8 cureyan hatine saloxandin ta niha:
* *[[Çivîka berfê|Montifringilla]]*, çivîkên berfê
** Çivîka berfê ya baskspî, *Montifringilla nivalis*
** Çivîka berfê ya baskreş, *Montifringilla adamsi*
** Çivîka berfê ya qûnspî, *Montifringilla taczanowskii*
** Çivîka berfê Père David, *Montifringilla davidiana*
** Çivîka berfê ya stûsoravî, *Montifringilla ruficollis*
** Çivîka berfê ya piştnizm, *Montifringilla blanfordi*
** Çivîka berfê ya Efxanistanê, *Montifringilla theresae*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Cinsên balindeyan

Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Çivîka malan

**Çivîka malan**, **beytika malan** an **çivîka navmalan** (*Passer domesticus*), cureyekî çivîkên Cîhanê Kevn an beytikan (*Passer*) û yek ji çûkên herî nav û deng e.

## Şayes
Meziniya wê 15 cm e. Rengê wê qehweyî nêzî gewr e.

## Reftar
### Pirbûn
thumb|'' Passer domesticus domesticus ''
Hêlînên xwe yan di nav zad û kewşan de yan jî di sifîrnekên xaniyan de çêdikin. Buharê hêkan dikin û axilbe 4-5 heban derbas nabin.

### Parêzî
Çivîka malan dendik an toximan dixwe.

### Deng
[thumb|Nêrekî bang dike li [San Francisco]]

## Belavbûn û jîngeh
Çivîka malan ji çivîkên Cîhanê Kevn in ku li gelek welatên Asyay, Afrîka û Ewropayê tên dîtin.Li bajar û gundan dijî.

## Hevwate
Bi kurdî, gelek navên wê hene, bo nîmûne,

Bi kurmancî:

* Beytik
* Çirtok
* Çivîka beytik
* Çûka malan
* Çûka navgund
* Çûncik
* Pasarî
* Pasavî
* Tîvil

Bi soranî:
* Çîrile
* Çoleke
* Çuyşke
* Kêjûle
* Kîşke
* Melîçk
* Mirîçile
* Sandîlke

## Herwiha binêre
### Cureyên beytikan
* Beytika biçûk
* Beytika boz
* Beytika dahlan
* Beytikê navgundî
* Ebûr (bi îngilîzî: *Spanish sparrow*)
* Beytika berfê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Beytik
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Çivîk
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Boqije

thumb|''Turdus pilaris''

**Boqije** an **bûqije** (*Turdus pilaris*), cureyekî fîkar an balindeyên wîçwîçok e.
## Şayes
Meziniya wê 25 cm e.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Boqijeya reş

thumb|''Turdus merula merula ''
**Boqijeya reş** an jî **reşwêle**, cureyekî fîkaran e. Perikên vê çivîkê seranser reş in, lê nikil û qiraxa çavên wê pirteqalî ne. Meziniya wê mîna ya boqijê 25 cm e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Boqije
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
John Hume

**John Hume** (jdb.  li Derry / Londonderry) polîtîkerekî Bakurê Îrlendayê ye. Ew serok û yek ji damezrênerên partiya Partiya Sosyaldemokrat û karkeran a Bakurê Îrlendayê (*Social Democratic and Labour Party - SDLP*) ye.

Ew bi rêbazên rewa û bêyî çek yekkirina Îrlendayê diparêzê. Di sala 1998an de bi tevî David Trimble guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tên dîtin. Hume herwekî xwediyê gelek xelatan e.

## Çavkanî

Kategorî:Îrlendaya Bakur
Kategorî:Jidayikbûn 1937
Kategorî:Mirin 2020
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
David Trimble

thumb|rast|David Trimble
**William David Trimble**, **Baron Trimble** (jdb. ) polîtîkerekî bakurîrlendî ye. Ew serokê *Union Ulster Party - [[UUP]]* ye.

Ji bi aştiya pirsgirêka Îrlendaya Bakur xebat kiriye û ji ber wê bi tevî John Hume di sala 1998an de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tên dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Îrlendaya Bakur
Kategorî:Mirin 2022
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Doktor Jîvago

**Doktor Jîvago** () navê romaneke nivîskar û helbestvanê rûs Borîs Pasternak (1890-1960) e.

Wî romana xwe bo cara pêşîn ji kovareke wêjeyê ya ku di bin kontrola sazûmaniya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst (YKSS) de bû re dinivîsîne. Lê kovar çap nake. Di romanê de nêrînên dijî sosyalîzmê dibîne. Roman di sala 1957an de li Îtalyayê tê çapkirin. Di demekê kurt de roman dengekî mezin dide. Li gelek zimanan tê wergerandin. Pasternak di sala 1958an de Xelata Nobelê ya Wêjeyê werdigire. Roman li YKSSê tê qedexekirin û heya sala 1985an li wir nayê weşandin.

Di romanê de behsa sêwî Yûrî tê kirin ku ew bo xwedîkirinê dane cem malbatekî. Çîrok li dora Yûrî hatiye gerandin û têkilî û nakokiyên civaka hemdemî ya neheq ristiye. Paternak xwestiye di romana xwe de bi ziravî be jî rexneya YKSSê bike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Roman
Kategorî:Rûs
John Mott

**John Raleigh Mott** (jdb.  li Livingstone Manor a li New York; m.  li Orlando, Florîda) yek ji sekreterên saziya Xrîstiyanî ya bi navê Young Men's Christian Association (Weqfa ciwanên Mesîhî) (YMCA) bû û di sala 1946î de bi tevî Emily Greene Balch, Xelata Nobel a aşitiyê girtibû.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Ezîzên anglîkan
Kategorî:Oldar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Kategorî:Xrîstiyanî
Emily Greene Balch

**Emily Greene Balch** (jdb.  li Jamaica Plain, Boston, Massachusetts; m.  li Cambridge) aborînas, aştîxwazeke DYAyî bû. Sala 1946î de bi tevî John Raleigh Mott Xelata Nobel a aşitiyê girtibûn.

Ew bi xebatên xwe yên ku aborî û jiyana sosyal a civakan bi hevre dikir parcot hat naskirin. Dîsa di şerê cîhanî yê duyem, bikaranîna atombombeya li Japon hwd de, bi tundî parastina aştiyê dikir.

## Wêje
* Hania Luczak: *Mein Vaterland ist die Erde*. In: Charlotte Kerner (Hrsg): *Madame Curie und ihre Schwestern - Frauen, die den Nobelpreis bekamen*. Beltz Verlag, Weinheim und Basel 1997, ISBN 3-407-80845-3
* Bernhard Kupfer: *Lexikon der Nobelpreisträger*. Patmos Verlag, Düsseldorf 2001

Kategorî:Aborînasên amerîkî
Kategorî:Aştîxwazên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1867
Kategorî:Mirin 1961
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jimmy Carter

**James Earl "Jimmy" Carter Jr.** (, jdb. 1 çiriya pêşîn 1924 li Plains, Georgia - m. 29 kanûna pêşîn 2024) di navbera salên 1977 û 1981ê de 39emîn serokdewletê DYAyê bû. Ew endamê Partiya Demokrat a DYAyê bû.

## Kurtejiyan
Carter di nav malbateke cotyar de li Georgiayê hatiye dinyayê.

## Kariyer û siyaseta wî
Di dema desthilatdariya wî de li gelek cihên cîhanê DYA di polîtîkayê xwe de têkdiçû. Lê Carter bi dîplomasiya afirandêr welatê xwe ji bin baran derdixist, li çareseriya nakokiyan digeriya. Bi tundî li dijî komûnîzmê têdikoşiya.

Carter di sala 2002an de Xelata Nobel a Aşitiyê stand.

## Mirin
Jimmy Carter di 29ê kanûna pêşîn a 2024an de mir. Temenê wî 100 salî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dîlgirtina Tehranê
Kategorî:Jidayikbûn 1924

Kategorî:Mirin 2024
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Carl von Ossietzky

[thumb|Peykerê bîranînê yê Carl von Ossietzky li kolana Ossietzky ([Ossietzkystraße) ya Berlînê, Almanya]]

**Carl von Ossietzky** (jdb.  li Hamburg - m.  li Berlînê, Almanya) Aştîxwaz, nivîskar û rojnamevanekî alman bû.

Wî kovarekî bi navê *[[Die Weltbühne]]* damezirandibû û weşana wê dikir. Lê hatina ser desthilatiyê ya nazî li Almanyayê, rewş guhert û kovara wî ya di qada navneteweyî de deng dabû, bi şika sîxuriyê lê doz hate vekirin û piştre jî hate vegirtin. Navê Ossietzky jî kete lîsteya qedexekiriyan. Wî ji şîdetê hez ne dikir û xwedî ramanên demokratîk bû. Sala 1935an Xelata Nobel a aşitiyê lê tê dayîn lê ew di sala 1936an de pê dihese.

Di 1963an de li ser navê wî xelateke salane ya bi navê Madalyaya Carl von Ossietzky hate lidarxistin.

## Çavkanî

Kategorî:Aştîxwazên alman
Kategorî:Kesên ji Hamburgê
Kategorî:Nivîskarên alman
Kategorî:Rojnamevanên alman
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
John Boyd Orr

**John Boyd Orr, 1em Baron Boyd Orr** CH DSO MC FRS FRSE (jdb.  li Kilmaurs, Skotlenda - m.  li Newton a nêzîkî Brechin) bijîşk û biyologekî skotlendî bû. Sala 1949î Xelata Nobel a aşitiyê girtiye. Perwerdeya fîlozfî, bijîşkî û zanistiyên xwezayê dîtiye. Bi xwe lawê cotyarek bû. Armanca wî ya yekem bipêşxistina teknîkên cotyarî û ajalvaniyê bû. Wî ceribandin dikir û dawiyê de di xwedîkirina ajalan de gavên nûjen da avêtin. Di warê nûjenkirina cotyarî, masîgeriyê de jî bûye kesekî navdar. Di saziyên dûgelê de xebitiye.

Ew herwekî di warê polîtîka û fîlozofiyê de jî bi wêrekî tevdigere. Tevlî çalakiyên dijî şer û sazûmaniyên êrîşkar dibe.

Kategorî:Bijîşk
Kategorî:Biyolog
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî
Kategorî:Skotlendî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Kategorî:Zanyarên skotlendî
Theodore Roosevelt

**Theodore Roosevelt, Jr.** (bilêvkirina bi kurdî: Teodor Rûzvelt, jdb.  li New York City; m.  li Oyster Bay, New York)

Di  de bûye 26em serkdewletê DYAyê. Dema ew tê ser text di 42 saliya xwe de ye û ew kesê herî ciwan e ku did îroka DYAyê de hatiye ser desthilatdariyê. Ew ji Partiya Komarger bû.

Di dema wî de DYA dixwaze hêdî hêdî têkeve dika polîtîkaya cîhanê, wekî Brîtanya û Fransa çawa berjewendiyên xwe li seranser erdê didan gerandin, ew jî gavên pêşîn davêje. Roosewelt di dîroka nêzîk a DYAyê de, bi reform û guhertinên di qada birêvebirina sazûmaniya dewletê de tê bibîranîn.

Hin kes rexne bikin jî wî di sala 1906î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.frame|Theodore Roosevelt|çep

Kategorî:Ceribanvanên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1858
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1919
Kategorî:Pirtûkhezên amerîkî
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Kategorî:1900î li DYAyê
Cordell Hull

thumb|Cordell Hull

**Cordell Hull** (jdb.  li Olympus, Pickett County, Tênêsî; m.  li Bethesda, Maryland) dadnas û siyasetmedarekî DYAyî bû.

Di nava salên 1933-1944î de wezîrtiya derve kiriye. Keda wî di damezrandina NY'yê de derbasbûye û ji ber wê di sala 1945î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Ji bera Partiya Demokrat bûye.

Kategorî:Siyasetmedarên amerîkî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Léon Jouhaux

**Léon Jouhaux** (jdb.  li Parîs; m.  li heman derê) sendîkavanekî fransî bû. Sala 1951î Xelata Nobel a aşitiyê girtiye.

 
Sala 1943î ji aliyê Nazîyan ve dîl tê girtin û wî dişînin kampa tunekirinê ya Buchenwald. Wî di jiyana xwe de bo aşitî û maf ê karkeran têkoşiyaye. Ji ber ku di zaroktiyê de diviyabû bixebitiya û malbata wî xizan bûye, nekariye xwandineke birêkûpêk bike û dibistanan bidawîbike. Hêj di 16 saliya xwe de dikeve nava baskên sendîkayan. Di demeke kurt de di karê sendîkayî de navê wî tê bihîstin û kariyereka mezin çêdike. Di dema dagirkeriya Almanan a Fransa de dîl tê girtin û di dawiya şerê cîhanî yê duyem de ji aliyê artêşên DYAyê ve tê felatkirin.

Kategorî:Fransî
Kategorî:Sendîkavan
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Louis Renault

**Louis Renault** (jdb.  li Autun; m.  li Barbizon) dadnasekî navdar ê fransî bû. Sala 1907î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

## Jiyan û xebat
Louis Renault di sala 1843an de li Autunê ji dayik bû. Kurê pirtûkfiroşekî bû, wî di sala 1860an de ji Fakulteya Wêjeyê ya Dijonê Baccaleuréat -des-lettres wergirt û ji sala 1861an vir ve li Dijon û Parîsê wêje û hiqûq xwend. Ji 1868 heta 1873an, Renault li Dijonê mamoste bû û di sala 1873an de ji bo Zanîngeha Parîsê hat tayînkirin. Ji 1874an vir ve, wî di “École libre des sciences politiques“ a nû damezrandî de hiqûqa navneteweyî jî hîn kir. Ji 1881an vir ve, ew profesorê hiqûqa navneteweyî bû û di vê pozîsyonê de, hejmarek berhemên akademîk û pirtûkên dersê weşand.

Di sala 1875an de, Renault bû endamê Enstîtuya Navneteweyî ya Droit (*Institut de Droit International*) ku di sala 1890î de pozîsyonek wekî şêwirmendê hiqûqî ji bo karûbarên hiqûqî yên navneteweyî hate afirandin. Renault bi vê erkê hate spartin û li ser navê hikûmeta Fransayê beşdarî konferansên navneteweyî bû. Ji 1880 heta 1901an, ew her wiha edîtorê "Arşîvên Dîplomatîk" bû û ji 1901an û pê ve, ew endamê Institut de France di nav Akademiya Zanistên Exlaqî û Siyasî de bû. Di 1902an de, ew bû nûnerê Wezîrê Derve yê Fransayê.

Renault di Konferansên Aştiyê yên Laheyê yên 1899 û 1907an de, ku bi Peymanên Laheyê bi dawî bûn, roleke girîng lîst. Ew wekî endamê komîsyonê û raportorê şandeya fransî xebitî. Di her du konferansan de, wî gelek mijarên girîng jî nîqaş kir, di nav de sepandina Peymana Cenevreyê ya Yekem li ser şerê deryayî, avakirina dadgeheke xelatên navneteweyî û berfirehkirina maf û erkên bêalî di şerê deryayî de. Piştî destpêkirina Şerê Cîhanî yê Yekem, wî binpêkirinên Peymanên Laheyê rexne kir û bi qanûnî piştrast kir. Wekî endamê Lejyona Rûmetê û Akademiya Zanistên Fransî û herwiha wekî endamekî rûmetê yê Civaka Amerîkî ya Hiqûqa Navneteweyî, wî çalakiyên xwe yên mamostetiyê heta demek kurt berî mirina xwe domand. Di sala 1909an de, ew wekî endamê berpirêş ê Akademiya Brîtanî û endamekî hevkar ê Akademiya Qiralite ya Zanist, Wêje û Hunerên Bedew ên Belçîkayê hate hilbijartin. Ew di sala 1918an de piştî ku li Parîsê gotarek da, li mala xwe ya li welêt mir.

## Wêje
* Bernhard Kupfer: *Ferhenga Nobelvanan.* Çapa Patmos, Düsseldorf 2001 (almanî)

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Dadnas
Kategorî:Fransî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Albert Lutuli

**Albert John Mvumbi Luthuli** (jdb. 1898 li Groutville, Parêzgeha Natal (Afrîkaya Başûr); m.  li KwaDukuza (berê Stanger)/Afrîkaya Başûr) ramyar û yek ji pêşengên olî yê Afrîkaya Başûr bû.Herwekî axayê eşîra Zûlû bû. Ji sala 1952 heya 1960î serokatiya ANCê (Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê) kiriye. Di sala 1960î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Afrîkaya Başûr
Kategorî:Jidayikbûn 1898
Kategorî:Mirin 1967
Kategorî:Oldar
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Kategorî:Zûlû
Ludwig Quidde

**Ludwig Quidde** (jdb.  li Bremen - m.  li Genevre), aştîxwaz, weşanger, ramyar û dîroknasekî alman ê dema împeratoriyê û Komara Weimarê bû. Sala 1927an de Xelata Nobelê ya Aştiyê girtiye.

Ew bi tundî li dijî împerator Wilhelm II derdiket û ji her aliyê ve li azadî û bipêşxistina gelê Alman bingeh digirt. Wî serokatiya DGF (Civaka Azad a Almanî) kiriye û di gelek konferansên azadiyê de cihgirtiye.

## Materyalên girîng ên derbarê wî de (bi Almanî)
* „König Sigmund und das Deutsche Reich von 1410 bis 1419. 1. Die Wahl Sigmunds“ (Diss., Göttingen 1881)
* „Die Entstehung des Kurfürstencollegiums: Eine verfassungsgeschichtliche Untersuchung“ (1884)
* „Studien zur Geschichte des Rheinischen Landfriedensbundes von 1259“ (1885)
* „Der Militarismus im heutigen Deutschen Reich. Eine Anklageschrift. Von einem deutschen Historiker“ (1893)
* „Caligula. Eine Studie über römischen Cäsarenwahnsinn“ (1894)
* „Entwurf zu einem internationalen Vertrage über Rüstungsstillstand“ (1913)
* „Völkerbund und Demokratie“ (1922)
* „Der erste Schritt zur Weltabrüstung“ (1927)
* „Histoire de la paix publique en Allemagne au moyen age“ (1929)
* „Der deutsche Pazifismus während des Weltkrieges 1914–1918“ (entstanden 1934–1940, aus dem Nachlass herausgegeben von Karl Holl unter Mitwirkung von Helmut Donat, Boppard am Rhein 1979)

## Lîteratûr
* Karl Holl: *Ludwig Quidde (1858–1941). Eine Biografie*. Droste Verlag, Düsseldorf 2007, ISBN 978-3-7700-1622-8 (= Schriften des Bundesarchivs 67). (Rezension von R. Chickering )
* Torsten Quidde: *Friedensnobelpreisträger Ludwig Quidde. Ein Leben für Frieden und Freiheit*. Berliner Wissenschafts-Verlag, Berlin 2003, ISBN 3-8305-0542-6.
* Bernhard Kupfer: *Lexikon der Nobelpreisträger*, Patmos Verlag Düsseldorf 2001, ISBN 3-491-72451-1.
* Brigitte Maria Goldstein: *Ludwig Quidde and the Struggle for Democratic Pacifism in Germany 1914–1930*. Diss., New York 1984.
* Reinhard Rürup: *Ludwig Quidde*. In: Hans-Ulrich Wehler: *Deutsche Historiker*. Göttingen 1973, S. 358–381.
* Utz-Friedebert Taube: *Ludwig Quidde. Ein Beitrag zur Geschichte des demokratischen Gedankens in Deutschland*. Kallmünz 1963.
* *Ludwig Quidde. Ein deutscher Demokrat und Vorkämpfer der Völkerverständigung. Eingeleitet und zusammengestellt von Hans Wehberg*. Offenbach am Main 1948.

## Çavkanî

Qidde, Ludwig
Kategorî:Aştîxwazên alman
Qidde, Ludwig
Qidde, Ludwig
Qidde, Ludwig
Qidde, Ludwig
Yaser Erefat

**Yaser Erefat** (bi transkrîpsyona îngilîzî: *Yassir Arafat*, jdb. 4ê, 24ê an  li Qahîre, Misir; m.  li Clamart, li parêzgeha Hauts-de-Seine, Fransa), bi erebî: ياسر عرفات, *Yāsir ʿArafāt*, navê kevn: *Muhammad ʿAbd ar-Rahmān ʿAbd ar-Ra'ūf ʿArafāt al-Qudwa al-Husaini*, bi erebî: محمد عبد الرحمن عبد الرؤوف عرفات القدوة الحسيني, kodnav: Ebû ʿEmmar (bi erebî: أبو عمّار, *ʾAbū ʿAmmār*), siyasetmedar, dewletmedar û yek ji serokên gelê Filistînê bû.

Ji  heya mirina xwe serokdewletê Otonomiya Filistînê bû. Sala 1994î de Xelata Nobel a aşitiyê girtiye. Damezrênerê Al Fatîh û Rêxistina Azadiya Filistînê bû. Bi xwe perwerdeya endazyariya avakirina xaniyan dîtibû.

Li ser mirina wî ya li nexweşxaneyeka fransî, gelek guftûgo hate kirin. Gorî hinekan ew hatiye jehrkirin lê ti delîlek jî nehatiye dîtin.

Yaser Erefat dîplomasiya rojavayiyan dimeşand. Têkiliyên wî bi dagirkerên Kurdistanê re baş bû. Wî ticarî behsa bindestî û hemançarenûsiya Kurdan nedikir. Ev yeka han dilê gelê Kurd lê sardikir û rexne lê dihate kirin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Filistîn
Kategorî:Serwerên dewletê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Şîmon Peres

**Şîmon Peres** (îbranî: ‏שמעון פרס, navê berê Szymon Perske, jdb. 2 tebax 1923 li Vîşniyeva, berê li axa Polonyayê, îro li Belarûsê - m. 28 îlon 2016) siyasetmedarekî îsraêlî ye û yek ji serokdewletên vî welatî bû. Di gelek meqamên dewleta Îsraêlê de cih girtiye. Serokkomarê Îsraêlê bû.

Ji damezrandina Îsraêlê heya niha, xwedî roleke girîng bûye. Sala 1994an bi tevî Yaser Erefat guncavê Xelata Nobelê ya Aştiyê tê dîtin. Polîtîkayên sosyaldemokrat dimeşîne lê pirr caran radîkalên rastgîr lê bandora xwe dikin. Ji bo kurdan ti polîtîkayeke wî yê berbiçav nîne û di gelek qadan de piştgiriye dijberên kurdan jî kiriye.

## Mirina wî
Şîmon Peres di 28ê îlona 2016an de mir.

## Çavkanî

Kategorî:Îsraêlî
Kategorî:Jidayikbûn 1923
Kategorî:Mirin 2016
Îsraêl
Îsraêl
Kategorî:Siyasetmedar

Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Îzhak Rabîn

**Îzhak Rabîn** (bi îngîlîzî: Yitzhak Rabin, îbranî: ‏יצחק רבין, jdb.  li Orşelîm - m.  li Tel Avîv) general, wezîr û serokwezîrekî îsraêlî bû. Ji aliyê merivekî rastgîr ê radîkal ê îsraêlî yê bi navê Yigal Amir ve hate kuştin.

Sala 1994î bi tevî Yaser Erefat guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin. Di siyaseta Îsraêlê de riyeke aştiyê dixwast vebike û bêî şêr û bi hinde dayînan pirsgirêka mezin a Filistînê çareser bike. Ew herçendî wisa polîtîkayên rewa dimeşand jî, kirinên wî yên di dema artêşê de general bû, di qada neteweyî de derbarê wî de bêbawerî çêdikir.

Polîtîkayeke wî ya taybet bo kurdan tune bû. Wî jî bi heman awayê berjewendiyên dewleta Îsraêl bi dagirkerên Kurdistanê re didît.

## Çavkanî

Kategorî:Îsraêlî

Kategorî:Serokwezîrên Îsraêlê
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Klas Pontus Arnoldson

thumb|Arnoldson di sala 1908an de
**Klas Pontus Arnoldson** (jdb.  li Göteborgê - m.  li Stockholmê) polîtîker û rojnamevanekî swêdî bû.

Sala 1908î bi tevî Fredrik Bajer Xelata Nobel a aşitiyê digire. Di destpêka jiyana xwe de pirsgirêkên aborî jiyaye. Xwedî nêrînên welatperwerî bûye. Li çareseriya nakokiyên di navbera Swêd û Norwêcê de geriyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên ji Stockholmê
Kategorî:Rojnamevan
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Swêdî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê