Zimanê îrlendî

**Zimanê îrlendî** (*Gaeilge*) an jî gelek caran wekî *gaelî* an jî *zimanê îrlendiya gaelî* tê binavkirin, yek ji zimanê *goidelî* (*gaelî*) ye ku bi malbata zimanên hind û ewropî ve girêdayî ye. Zimanê îrlendî ji aliyê kêmaniyekî îrlendiyan ve wekî zimanê yekem û ji aliyê piraniyeke mezintir a ku ne axêverên zimandayikî ne, wekî zimanê duyem tê xeberdan.

Zimanê îrlendî, di dîroka nivîskî ya îrlendiyan de bi piranî bûye zimanê serdest û ew wê bi xwe re birine Skotlendayê û Girava Manê ku zimanê îrlendî ya naverast li wir guheriye gaeliya skotî û Manxê. Ew di Rojavaya Ewropayê de xwediyê wêjeya gelî ya nivîskî ya herî kevn e.

Zimanê îrlendî zimanê fermî ya yekem a Komara Îrlendayê ye û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye. Her wiha di Îrlendaya Bakur de wekî zimanekî kêmanî tê nasîn. Saziya *[[Foras na Gaeilge]]* ji nasandina zimên berpirs e.

## Nav
### Bi îrlendî
Di *[[An Caighdeán Oifigiúil]]* (pîvanên fermî yên nivîsandinê) de navê zimên **Gaeilge** (bilêvkirina îrlendî: [ˈɡeːlʲɟə]) ye. Berî reforma rastnivîsandinê ya 1948ê, navê zimên wekî  *Gaedhilge* dihat nivîsandin ku di orijînalê de ev form di *îrlendiya klasîk* de dihate bikaranîn û genîtîva *Gaedhealg* bû. Rastnivîsên din ên kevintir *Gaoidhealg* a îrlendiya klasîk [ˈɡeːʝəlˠɡ] û *Goídelc* [ˈɡoiðelˠɡ] a *îrlendiya kevn* bûn. Rastnivîsa nûjen, bi rakirina *dh*-ya nava *Gaedhilge*yê pêk tê û *Goidelica* ku dide fêmkirin ew girêdayî malbata zimanê îrlendeyî ye, di îrlendiya kevn de çêbûye.

Di zaravayên nûjen de formên cuda yên navê zimên hene: (ji xêynî *Gaeilge* a *[[Connacht]]a* başûr) *Gaedhilic/Gaeilic/Gaeilig* ([ˈɡeːlʲɪc]) an jî *Gaedhlag* ([ˈɡeːl̪ˠəɡ]) di *îrlendiya [[Ulster]]ê* û *îrlendiya Connachtê* de û *Gaedhealaing/Gaoluinn/Gaelainn* ([ˈɡeːl̪ˠɪŋʲ/ˈɡeːl̪ˠɪnʲ]) di *îrlendiya [[Munser]]ê* de heye.

### Bi îngilîzî
Gotina îngilîzî ya ji bo zimanê îrlendî *Irish* e ku ji hêla Yekîtiya Ewropî ve wekî "zimanê keltîk ê Îrlendayê" tê bikaranîn. Bi ya YE, "du têgih [*Irish* û *Gaelic*] ne hevdengî ne"; *Gaelic* wekî navê "koma zimanên keltî yên Îrlenda û Skotlendayê" pênase dike. Ev bi pênaseyên *Gaelic* ên ferhengên Cambridge û Merriam-Websterê ahengdar in.

Alan Titley, wergêrê îrlendî û profesorê zimanê îrlendî yê nûjen li University College Cork e, cudatiya li nav têgihên "Irish" û "Scottish"ê wekî li jêr ronî kiriye:

"Irish" carinan bi xeletî wekî "Gaelic" tê binavkirin. Divê zimanê îrlendî tu carî wekî ”Gaelic” neyê binavkirin ji ber ku kirina wisa ji aliyê dîrokî, civakî, fermî û zimanî ve şaş e. "Gaelic", ya rast ev e ku divê ji bo zimanê dîrokî yê bingehîn ê Skotlendayê bê bikaranîn, her çend ew di îngilîzî de bi gelemperî ji bo "Irish" hatibe binavkirin jî. Cûdahî ne veşartî ye: "Irish" navê zimanê zikmakî yê Îrlenda ye û "Gaelic" zimanê sereke yê zikmakî yê Skotlenda ye, her çend ku ev peyv di nav du sed salên borî de, an jî hindiktir ketiye nav bikaranîna hevbeş.

- Alan Titley, ji danasîna The Dirty Dust (2015), p. viii.

## Dîrok
thumb|Nexşeya Îrlendayê bi zimanê îrlendî
Di sedsala 10an de, *îrlendiya kevn* derbasî *îrlendiya naverastê* bûye li Îrlendayê, Skotlendayê û Girava Manê. Ev, *Çerxa Ulster* tê de, zimanê wêjeyekê mezin e. Di sedsala 12an de *îrlendiya naverast* dest bi guherînê dike ku li Îrlendayê dibe *îrlendiya nûjen* û li Skotlendayê dibe gaeliya skotî û li Girava Manê dibe zimanê Manxê.  

*Îrlendiya nûjen a berê* ya ji sedsala 13an maye, bingeha zimanê wêjeyî ya Îrlendayê û gaelîaxiv a Skotlendayê ye. Îrlendiya nûjen, wekî ku di xebata nivîskarên wekî Geoffrey Keating de hatiye pejirandin, dibe ku mirov ji sedsala 17an ve bide destpêkirin û ji wê demê û vir ve navgîna wêjeya gelêrî bûye.
Ji sedsala 18an û pê ve, ziman li rojhilatê welêt winda kir. Sedemên li pişt vê guherînê tevlihev bûn lê li gelek faktoran hebûn:
* Qedexekirina wê ji hêla rêveberên inglîz-brîtanî ve.
* Dêra Katolîkî ku piştgiriyê da bikaranîna zimanê îngilîzî li şûna zimanê îrlendî.
* Belavbûna duzimaniyê piştî salên 1750an û vir de, bû sebeba windabûyîna zimên.

Ev bûyer guherîneke diglossia ye (du zimanên ku ji hêla heman civakê ve di rewşên cûda yên civakî û aborî de têne bikaranîn) û bi vê jî veguherîna duzimaniyê ber bi yekzimaniyê ve (zarokên duzimanî yên bapîrên monoglot ên îrlendîaxiv û neviyên monoglot ên îngîlîzîaxiv) pêk hat. Ji nîveka sedsala 18an ve îngilîzî bû zimanê çîna navîn a katolîk, Dêra Katolîk û rewşenbîrên giştî, nemaze li rojhilata welêt. Pişt re bi eşkera, her ku nirxa îngilîzî zêde bû, qedexeya li ser zimanê îrlendî a li xwendehan êdî ji aliyê dêûbavan ve jî hat piştgirîkirin. Her wiha diyar bû ku koçberiya ber bi Dewletên Yekbûyî û Kanadayê ve ihtimalek mezin e ji bo beşeke mezin a nifûsa Îrlendayê, girîngiya fêrbûna îngilîzî zêdetir bû. Ev fersend da wan gelheya koçberan ku li herêmên din ên nû ji xeynî cotkariyê karibin karên din jî bikin. Tê texmînkirin ku çaryekê an jî dibe ku yek ji sêyên koçberan ên ku ji ber xelaya mezin koçî Dewletên Yekbûyiyê kirine, axivêrên zimanê îrlendî bûn.

Îrlendî di sedsala 19an de, wekî ku pir caran tê texmînkirin, ne xerîbê nûjenkirina Îrlendayê bû. Di nîvê yekem ê vê sedsalê de hîn jî nêzî sê milyon mirov hebûn ku îrlendî zimanê wan ê bingehîn bû û xwedî çand û civakek xurt bûn. Axêverên îrlendî bi gelemperî û bi îsrarî ziman di dadgehan de bi kar dianîn (digel ku ew îngilîzî jî dizanibûn) û zimanê îrlendî di danûstandinên bazirganî de jî hevpar bû. Ziman bi giranî di nav "şoreşa girêdayîn"ê de bi cih digirt ku nîşana yek ji standardên dînî yên katolîk nîşan dida û her wiha di çarçoveyek siyasî de pir dihat bikaranîn. Di serdema *[[Xelaya Mezin]]* de û pişt re jî, ziman ji hêla hemî çînan ve dihat bikaranîn ku wê demê Îrlenda qasî gundîbûnê bajarî bû jî.

Ev dînamîzma zimanî bandorî li ser xebatên hin ronakbîr jî kiriye ku wan armanc dikir, ber ketina zimên bigirin. Di dawiya sedsala 19an de, wan Vejîna Gaelî dan destpêkirin, da ku hînbûn û karanîna zimanê îrlendî teşwîq bikin. Navgîna vejînê Lîga Gaelî (*Conradh na Gaeilge*) bû û bi taybetî bala xwe didan ser kevneşopiya gelêrî ya ku ye ji zengîntir beşa zimên bû. Her wiha ji bo pêşxistina rojnamegerî û wêjeyek nûjen jî xebat hatin kirin.

Her çend tê gotin ku Dêra Katolîk di hilweşandina zimanê îrlendî de beriya Revivalê Gellkî*[Ew çi ye?]*, di heman demê de Dêra Protestan a Îrlendayê jî tenê hewldanên piçûk dikir da ku teşwîqkirina zimanê îrlendî di binyada olî de bike. Peymana Kevin ji hêla Leinsterman Muircheartach Ó Cíongaî ve hate wergerandin ê ku ji aliyê Bishop Bedell ve hatî peywirdarkirin, piştî sala 1685an hate çapkirin û bi wergera Testapa Nû*[Ew çi ye?]*. Wekî din, Anglicisation ji bo civilrlandaya xweyî wekî 'şaristanî' wekî sinonayê hate dîtin. Naha, di dêrê de roja nûjenvanên speakersrlandî ji bo vejîna ziman zextan dikin.

## Rewşa Niha

### Komara Îrlendayê
[thumb|Tabelaya duzimanî li [Dublîn|Dublinê]]
Zimanê îrlendî ji hêla Qanûna Bingehîn a Îrlendayê ve wekî neteweyî û zimanê yekem ê fermî yê Komara Îrlendayê tê naskirin (Îngilîzî zimanê din ê fermî ye). Tevî vê yekê, hema hema hemî nîqaşên hikûmetê û karsaziyê bi îngilîzî têne rêve kirin. Di sala 1938an de, damezirînerê Conradh na Gaeilgeê, Douglas Hyde, wekî yekem serokê Îrlendayê hate pejirandin. Qeyda wî ya li Roscommonê*[Ew çi ye?]*, ragihandina ofîsê ya bo vekirinê hatiye kirin, yek ji çend qeydên wê zaravayê ye.

Di serjimêriya sala 2016an de, ji 10,5% bersivdaran diyar kiriye ku ew rojane an jî heftane bi îrlendî diaxivin, zêdetirî 70.000 kes diyar kiriye ku wekî zimanê ragihandinê ya rojane kar bi îrlendiyê dikin.

Ji 1922an a damezirandina *Dewleta Azad a Îrlendayê* ve bacgir, postavan, mifetişên çandinê û *Garda Síochána* (cureyek karmendên ewlekariyê) jî têde ji kesên karmendên nû yên dewletê bo zimanê îrlendî astekî serkeftî dihat xwestin. Heke karê *garda*yek ji ber qanûnek bê rawestin bi zimanê îrlendî dihat lêpirsînkirin û her wiha ew kes mecbûr bû ku bi îrlendî bersivê bide. Ji bo têketina karmendiya dewletê xwestina tenê zimanek fermî di sala 1974an de, bi navgîniya protestoyên mîna *Tevgera Azadiya Ziman* hat destpêkirin.

Her çend pêdiviya zimanê îrlendî ji bo karûbarên gelemperî kêm bibe jî, îrlendî ji bo hemû xwendegehên di nav komarê de ne ku yên dirav ji dewletê distînin, xalekê mecbûr ye. Kesên ku dixwazin di xwendegehên seretayî yên dewletê de dersê bidin divê têkevin azmûna *Scrúdú Cáilíochta sa Ghaeilge*. Ji bo têketina *Garda Síochána* (polîsî) di îlona 2005an de mecbûriya destûrnameya *Leading Certificate* ya zimanê îrlendî yan jî îngilîzî hat destpêkirin û ji bo pisporên pesendkaran perwerdehiya du salî hat dayîn. Divê pelên fermî yên herî girîng ên hikûmetê bi her du zimên werin weşandin (bi ya Qanûna Zimanên Fermî ya 2003 tarixî, ku ji hêla *An Coimisinéir Teanga*, ombudsmanê zimanê îrlendiyê ve hat sepandin).

çep|thumb|Rêjeya bersivdêrên ku digotin ew di serjimêriya 2011-an de li dewletê li derveyî pergala perwerdehiyê bi îrlendî diaxifin.

Zanîngeha Neteweyî ya Îrlendayê ji hemû xwendekaran ji azmûnên *Leaving Certificate* an jî *GCE/GCSEyê asteke derbasdar* dixwaze, ji yên ku dixwazin dest bi kursek pergala fedaral a NUIyê bikin. Lê belê îstîsna ji bo van koman hene: xwendekarên ku ji derveyî Komara Îrlendayê ji dayik bûne, ji kesên ku li Komarê ji dayik bûne lê belê perwerdehiya seretayî li derveyî welêt qedandine û xwendekarên ku nerehetiya dîsleksî lê hene. *NUI Galway* mecbûr e ku kesên ku zimanê îrlendî baş dizanin û di heman demê de pisporê karê tayînkirinê ne, di wî karî de bi cih bike. Ev pêdivî bi ya Qanûna Zanîngeha Galwayê (Beşa 3) 1929an hatiye diyarkirin. Zanîngeh rastî nerazîbûnan hat û di sala 2016an de hat ragihandin ku seroka/ê zanîngehê ya/yê bê dibe ku zimanê îrlendî nizanibe. *Misneach* li dijî vê biryarê gelek protesto li dar xist. Di îlona 2017an de hat ragihandin ku *Ciarán Ó hÓgartaigh*, axivêrê herikbar ê zimanê îrlendî, dê bibe serokê 13em ê NUIGê.

Salan in di derdorên siyasî, akademî û yên din de nîqaşek hişk heye li ser têkçûna piraniya xwendekaran di xwendegehên sereke de ji bo bidestxistina serkeftin a zimên, ku çardeh salan dersên zimên distînin. Ketina rêjeya axivêrên hevdem a xwemalî jî bûye sedema metirsiyek mezin. Di sala 2007an de, derhêner Manchán Magan li Dublinê ji bo fîlmên xwe tenê çend axivêrên zimanê îrlendî dîtin. Nebû ku ku hin karên rojane bicîh bîne, wekî ku di belgefîlma wî ya *No Béarla* de tê dîtin.

Lê dîsa jî, li herêmên bajaran, nemaze li Dublinê, girseyeke mezin a axiverên îrlendî heye. Pir kes perwerdehiya xwe di xwendegehan de temam kiriye yên ku zimanê perwerdehiyê zimanê îrlendî ne: Van xwendegehên seratayî bi navê *Gaelscoileanna* tê zanîn.

Tê xwestin ku qanûna parlamenteriyê hem bi îrlendî û hem bi îngilîzî hebe lê bi gelemperî tenê bi ingilîzî berdest e. Her wiha xala 25.4an a Qanûna Bingehîn a Îrlendayê mecbûr dike ku "wergerandina fermî" ya her qanûnek bi zimanek fermî bi yekser bi zimanê fermî yê din bête peydakirin.

### Gaeltacht
Hin herêmên gundî yên Îrlendayê hene ku zimanê îrlendî li wan deran hîn jî zimanê yekem ê rojane ye. Ev herêm wekî kesî û kolektîv tên zanîn û wekî Gaeltacht (yekjimar) an jî Gaeltachtaí (pirjimar) tên binavkirin. Her çiqas li ba hejmara herêmên din gelheya wan bi bîst an sî hezarî hindik be jî ji hêla gurahiyê (tîriyê) ve rêjeya wan pir zêde ye ku li Îrlendayê tenê di herêma Gaeltachtê de zimanê îrlendî wekî zimanê civatekê tê bikaranîn.

Bi ya daneyên ku ji hêla Wezareta Civakî, Wekhevî û Karûbarên Gaeltachtê ve hatine berhevkirin, wekî fermî tenê yek ji çar malbatên herêma Gaeltachtê bi herikbarî dikarin bi îrlendî bipeyivin. Nivîskarê analîzekê berfireh a anketê, Donncha Ó hÉallaithe ya ji Enstîtuya Teknolojiyê ya Galway-Mayo ye, polîtîkayên zimanê îrlendî ya Îrlendayê wekî "karesatek bêkêmasî û bêguman" bi nav kiriye.

The Irish Times, analîzeke di rojnameya zimanê îrlendî *Foinse* de weşandiye, wiha wergirtiye: "Ew tawanbariyek bêkêmasî ya hikûmetên desthilatdar ên Îrlendayê ye ku di dema avabûna dewletê de 250.000 axiverên herikbar ên zimanê îrlendî hebûn, lê niha hejmar di navbera 20.000 û 30.000 e".

[thumb|Herêmên fermî yên [Micheltacht|Gaeltacht]]

Di 1920an de, gava Dewleta Azad a Îrlendayî hate damezrandin, zimanê îrlendî hîn jî li hin deverên perava rojavayê gelêrî bû. Di 1930an de, deverên ku ji % 25ê zêdetir nifûsa wan bi îrlendî diaxifîn wekî Gaeltacht hatin sinifandin. Îro, herêmên Gaeltachtî yên herî bihêz, bi hejmar û civakî, yên başûrê Connemarayê, rojavayê Nîvgirava Dingle û bakurê rojavayê Donegalê ne, ku gelek şênî hîn jî îrlendî wekî zimanê xwe ya bingehîn bi kar tînin. Van deveran bi gelemperî wekî Fíor-Ghaeltacht têne binavkirin ("Gaeltachta rast"), ev bêjeyek bi eslê xwe bi fermî ji bo deverên ku ji 50% zêdetir nifûsa wan bi îrlendî axivî tê bikaranîn.

Gelekên din ên biçûk jî hene wekî li Mayoyê (Contae Mhaigh Eo), Meath (Contae na Mí), Waterford (Gaeltacht na nDéise, Contae Phort Láirge) û Cork (Contae Chorcaí), Gweedore (Gaoth Dobhair), navçeya Donegal, li Îrlendayê parêzgeha herî mezin a Gaeltacht e.

Her sal deh hezaran xwendekar tevlî xwendegehên havînê yên zimanê îrlendî yên li Gaeltachtê dibin. Xwendekar li gel malbatên *Gaeltacht*ê dijîn, beşdarî dersan dibin, beşdarî werzişê dibin, diçin *céilithe*ê û mecbûr in ku bi îrlendî bipeyivin. Hemû aliyên çand û kevneşopiyên îrlendiyan tê teşwîqkirin.

### Îrlendaya Bakur
çep|thumb|Li tabelayê "''Hişyar be, Zarok" tê xwendin''
Berî dabeşkirina Îrlendayê di sala 1921an de, zimanê îrlendî li hin saziyên asta sêyem û hin xwendegehan wekî "Keltîk" dihat nasîn. Di navbera 1921 û 1972 de, Îrlendaya Bakûr hikûmet terikandibû. Di wan salan de partiya sîyasî ya ku Parlamena Îrlendaya Bakur (Stormont), ku partiya Partiya Yekîtiya Ulsterê (UUP) desthilatdar bû, dijminiya zimên kir. Sedema vê dijminatiyê ji hêla neteweperestan bikaranîna zimên bû. Di pêncî salên desthilatdariya wan de zimanê îrlendî ji weşanê, ji ragihandina pirsgirêkên çandî yên kêmaniyan û ji radyo û televîzyonan hat dûrxistin. Ziman li Keyaniya Yekbûyî, bi saya *Good Friday Agreement*ê ya 1998 û dûre, di 2003an de bi pejirandina Hikûmeta Brîtanyayê ya *European Charter for Regional or Minority Languages*ê zimanê îrlendî heta astekî wekî zimanekî fermî hat pejirandin. Di Peymana St Andrews a 2006an de hikûmeta Brîtanyayê soz da ku dê qanûnan bisepîne da ku zimanê îrlendî pêşve bixe lê ew ji destpêka sala 2019ê ve hîn neçû serî. Li Îrlendaya Bakûr zimanê îrlendî bi gelemperî di dema avakirina hikûmetê de wekî bazirganiyê tê bikaranîn, ku kom û rêxistinên mîna *An Dream Dearg* ve her tim tê protestokirin. Di halê hazir de nîqaşek domdar a bi navê Qanûna Zimanê Îrlendî di derbarê statûya zimên de heye. *An Dream Dearg* bo alîgiriya vê çalakiyê bi navê *Acht na Gaeilge Anois* ("*Qanûna Zimanê Îrlendî Niha*") kampanyayek daye destpêkirin.

### Parlamena Ewropayê
Îrlendî di 1ê kanûna paşîn a 2007an de bû zimanek fermî yê YEyê, ku bi vê êdî derfet heye, parlamenterên Ewropî bi zimanê îrlendî di Parlamena Ewropî û komîteyan de biaxifin, her çend wergêrek bi sîmultananeyî zimanê wê parlamenterê biwergerîne. Herçiqas zimanê îrlendî bûye zimaneki fermî ya Yekîtiya Ewropî, niha tenê biryarên hevpar tên wergerandin ku ev rewş ji ber biryarên Îrlendayê bû di dema statûya zimên de danûstandin dihat kirin. Ev rewş bi vekolandina pênç salên pêşîn ên bikaranînîna zimên ve bi xwesteka Îrlendayê mimkun e ku bê berfirehkirin an na dê pênç salên din di vê astê de were bikaranîn. Her wiha peywirdarkirina wergêran ji îrlendî bo zimanên din peywira Îrlendayê ye. Tê texmînkirin ku vekolînên li ser bikaranîna vê zimên a li YEyê di 2022an de were temamkirin.

Berî ku îrlendî bibe zimanek fermî, jê re statûya zimanê peymankirinê hatibû dayîn û tenê pelên herî bilind ên Yekîtiya Ewropî bi zimanê îrlendî de peyda dibûn.

### Li derveyî Îrlendayê
thumb|Afîşek ji bo beşa Çand, Huner û Betaliyê ya Îrlendaya Bakur, bi îngilîzî, îrlendî û skotiya Ulsterê.Zimanê îrlendî di dema nûjen de ji aliyê dîasporayeke mezin ve ket welatên din, ku pirraniya wan li Brîtanya Mezin û Bakurê Amerîkayê û di heman demê de jî li Awistralya, Zelanda Nû û Arjentînê ye. Tevgerên koçberiyê yên mezin ên pêşî di sedsala 17an de dest pê kirin, bi piranî wekî encama serhildana dijî Cromwellianê pêk hat a ku Îrlenda ji aliyê îngilîzan ve hat dagirkirin, ku gelek îrlendiyên tevlî serhildanê bûne, sirgûnî Hindistana Rojava kirine. Koçberiya îrlendiyan ber bi Dewletên Yekbûyî re ji sedsala 18an ve hat destpêkirin û di salên 1840an de ji hêla hezaran kes ve xurt bû, yên ku ji xelayê direviyan.

Vê koçberê li Brîtanyayê jî bandor kir. Heya wê demê pir koçber bi îrlendî wekî zimanê xwe yê yekem diaxivîn, her çend îngilîzî xwe wekî zimanê bingehîn damezirandibe jî. Axaftvanên îrlendî pêşî di dawiya sedsala 18an de wekî sûcdar û leşker gihîştibûn Awistralyayê û piraniya rûniştvanên wê derê îrlendî axivîn, bi taybetî di salên 1860an de. Zelanda Nû jî para xwe ji vê koçberiyê vegirt. Di nav wan welatan de tenê Arjentîn welatê ne-îngilîz bû ku hejmareke mezin ji koçberên îrlendî hewand nav xwe û di nav wan de çend axaftvanên îrlendî jî hebûn.

Di nav koçberan de tenê hejmarek biçûk dikarîbûn bi zimanê îrlendî bixwînin û binivîsînin, lê ew gelek destxetên zimanê xwe anîbûn him DYAyê him jî Awistralyayê û rojnameya pêşîn ku zimanê îrlendî tê de bi rêjeyeke girîng dihat bikaranîn li DYAyê hat weşandin: *An Gaodhal*. Di heman demê de li Awistralyayê jî ziman di çapemeniyê de cih girt. *Vejîna Gaelic*, ku di salên 1890an de li Îrlendayê dest pê kiribû, li derveyî welêt jî bersiva xwe stend û gelek şaxên *Conradh na Gaeilge*ê li hemî welatan hat damezrandin ên ku axêverên zimanê îrlendî tê de êdî rûniştvan bûn.

Hilweşîna îrlendî li Îrlendayê, hêdîçûna koçberiyê û xeribiyê sebeb bûn ku rêjeya bikaranîna îrlendiya derveyî welêt paş ve bikeve. Tevî vê yekê, di sedsala 20an de komên biçûk ên baldar ên diyasporayê hînbûn û mezinkirina çand û zimanê îrlendî berdewam kirin. Îro ziman li Amerîkaya Bakur, Awistralyayê û Ewropayê di perwerdehiya bilind de tê fêrkirin û axêverên îrlendî yên derveyî Îrlendayê di warê wêje û rojnamegeriyê de beşdarî zimên dibin. Di Dewletên Yekbûyî û Kanadayê de torên girîng ên zimanê îrlendî hene; hejmarên ji bo 2006–2008an hatine weşandin nîşan didin ku 22,279 îrlendiyên amerîkayî li malên xwe bi zimanê îrlendî dipeyivin.

Zimanê îrlendî di heman demê de yek ji zimanên Lîga Keltan e ku ev rêxistinek derî hikûmetî ye û neteweyên keltîk ên Skotlenda, Wales, Bretanya, Cornwall û Girava Manê bi nasname, çand û zimanê ve dide naskirin. Ew taybetî giranî dide ser zimanên xweser ên Keltîk. Ew ji hêla Neteweyên Yekbûyî ve wekî rêxistinek derî hikumetî bi "Rewşa Roster" tê pejirandin û beşek ji Encûmena Aborî û Civakî ya NYyê ye. Şaxên rêxistinê li hemû welatên keltîk û Patagonyayê, Arjentînê, New York Cityyê, û Londonê hene.

Îrlendî heta destpêka sedsala 20an li girava Newfoundlandê wekî zimanê civatî hate peyivîn ku girav wekî *Newfoundland Irish* jî tê zanîn.

## Bikaranîn
Daneyên serjimêriya 2016an li jêr tê rêdan:

Di serjimêra giştî ya nîsana 2016an de kesên ku bersiva 'erê' dane pirsa "*dikarim bi îrlendî bipeyivim*" 1,761,420 bûye ku ketinek biçûk (ji sedî 0,7) di nav wê û serjimêra 2011an de heye (1,774,437). Ji 73,803 axêverên zimanê îrlendî yên rojane (li dervayê pergala perwerdehiyê), 20.586 kes (27.9%) li deverên *Gaeltacht*ê dijîn.

### Li Gaeltachtê rêjeya axêverên rojane

Di 1996an de 3 herêmên hilbijartinê yên dewleta Îrlendayê ku zimanê îrlendî herî zêde di wan deran de tê peyivîn ev bûn: *An Turloch* (91% +), *Scainimh* (89% +), *Min an Chladaigh* (88% +).

## Zarava
Zimanê îrlendî bi gelek zaravayên kevneşopî û ji hêla cûrbecûr ên "bajarî" ve tê raberkirin. Cûdahî di navbera zaravayan de xwe di nav kirp, ton, peyv û taybetmendiyên bingehî de nîşan dide.

Bi kurtasî sê zaravayên zimanê îrlendî yên jîndar di van herêman de tên bikaranîn: *Munster*ê (*Cúige Mumhan*), *Connacht* (Cúige Chonnacht) û *Ulster* (Cúige Uladh). Hin recordên zaravayê *Leinster* (*Cúige Laighean*) ji hêla Komîsyona Folklora Îrlendî û yên din ve hatine çêkirin. *Newfoundland*, li rojhilata Kanadayê ye, formek îrlendiyê ya ji jêdera *Munster* e ku ya piştî sedsala 18an pêk hatiye.

### Munster
*Îrlendiya Munsterê* zaravayê ku li sê herêmên *Gaeltacht*ê tê peyivîn: Cork (*Contae Chorcaí*), Kerry (*Contae Chiarraí*), Waterford (Contae Phort Láirge).

Deverên *Cork*ê yên li *Gaeltacht*ê dikare li *Girava Cape Clear* (*Oileán Chléire*) û *Muskerry* (*Múscraí*); yên Kerry di *Corca Dhuibhne* û *Iveragh Peninsula*; û yên *Waterford* li *Ring* (*An Rinn*) û *Old Parish* (*An Sean Phobal*), her du jî bi hev re "*Gaeltacht na nDéise*"ê ava dikin. Ji sê wîlayetan, îrlendiyên ku li Cork û Kerry tê peyivîn pir dişibin hevûdin lê yê *Waterford*ê ji wan cihêtir e.

Hin taybetmendiyên tîpîk ên îrlendiya Munsterê ev in:

# Bikaranîna paşpirtikan li ser lêkeran ji bo nîşana kesan. "Divê ez" digel ku zaravayên din **caithfidh mé** bibe jî (**mé** tê wateya "min/ez") di *Munster* de **caithfead** her wiha **caithfidh mé** ye. Li *Munster*ê "Ez bûm û tu bû" **Bhíos agus bhís** her wiha **Bhí mé agus bhí tú** ye, lê bi zaravayên din bi gelemperî **Bhí mé agus bhí tú** ye. Ev meylên bihêz in û formên kesane ***Bhíos*** hwd li Rojava û Bakur têne bikar anîn.
# Bikaranîna lêkerên serbixwe yan jî girêdayî yên ku di *Standard*ê de tunene. Wekî mînak, "Ez dibînim" li Munsterê **chím** e ku forma serbixwe ye (îrlendiya Ulsterê jî şêweyek wekhev, ***tchím*** bi kar tîne) û "ez nabînim" **ní fheicim** e (***feicim*** ku forma girêdayî ye, ku bo neyinî *ní* "ne" tê bikaranîn). ***Chím*** li şûna ***feicim*** a *Standard*ê ye. Bi vî rengî, di *Munster*ê de forma kevneşopî ya **bheirim** hatiye parastin. "Ez didim"/**ní thugaim** li şûna **tugaim**/**ní thugaim** a *Standard*ê ye; "Ez ê bibim"/**gheibhim**, "Ez ê nebim"/**ní bhfaighim** li şûna ***faighim***/***ní bhfaighim*** in.
# Gava ku -*nn*, -*m*, -*rr*, -*rd*, -*ll* û hwd, li paş yekkiteyiyan werin û dema peyvên yekkiteyî bi konsonantekî xilas bibe, hin vokalên kin têne dirêjkirin, hinin jî têne dîftongkirin: **ceann** [*caun*] "ser", **cam** [*kɑum*], "bêşeref", **gearr** [*ɟaːr*] "kin", **ord** [*oːrd*] "muhil", **gall** [*ɡɑul*] "biyanî, ne-Gael", **iontas** [*uːntəs*] "ecêb, mucîze", **compánach** [*kəumˈpɑːnəx*] "hevkar" hwd.
# Bi karanîna **ea**-yê "ew" gelek peyv têne çêkirin. Bi vî rengî di *Munster*ê de "Ez mirovekî îrlendî me" wekî **is Éireannach mé** an jî ***Éireannach is ea mé*** tê gotin; lê bi wateyê ve cûdahiyek di navbera wan de heye: a yekemîn vegotinek hêsan a rastiyê ye, ya duyemîn jî giringiyê dide ser peyva **Éireannach**.
# Him peyvên nêr û him jî ên mê piştî van peyv û koman nerm (lenition) dibin: **insan** (sa/san) "di nav de", **den** "ya/yê" û **don** "ji bo": **sa tsiopa** "di firoşgehê de", digel *Standard*ê **sa siopa** (Nermbûyîn di *Standard*ê de tenê bo peyvên mê derbasdar e).
# Windabûna *f-yê piştî* sa: **sa bhfeirm** "li çewlikê", li şûna ***san fheirm.***
# Ji bilî *insan*, *den* û *don*, windabûna *t* û *d*-yan piştî hemû daçek + artîkela yekjimar: ***ar an dtigh*** "li ser malê", ***ag an ndoras*** "li ber derî".
# Gava kîteya yekem vokalek kurt bihewîne bi gelemperî kirpa li ser kîteya duyemîn dikeve û kîteya duyem vokalek dirêj, dîftong an jî *biorán* dihewînin wekî mînak **bio''rán*** ("derzî"), li dijî ***bio''rán** a *Connacht* û *Ulster*ê.

### Connacht
Ji hêla dîrokî ve, îrlendiya *Connacht*ê nûnerê herêma herî rojavayî ya zaravayekê ye ku demekê ji rojhilat ber bi rojavayê ve li seranserê navenda Îrlendayê ve dirêj kirîbû. Devokên herî bihêz a îrlendiya *Connacht*ê li *Connemara*yê û *Giravên Aranê* têne dîtin. Herêma zaravayê -*Gaeltacht*a Connachtê- li herêmeke biçûk e ku di nav sînorên *Galway* (*Gaillimh*) û *Mayo* (*Maigh Eo*) de tê axaftin. Di navbera vê zaravayê û forma populer a îrlendiya *Connemara*ya başûr û forma *Mid-Connacht*/*Joyce Country* (li ser sînorê di navbera *Mayo* û *Galway*ê de ye) û formên *Achill* û *Erris*ê de (li bakurê parêzgehê) gelek cûdahî hene.

Taybetmendiya herî berbiçav a îrlendiya *Connacht*ê ya ji standarda fermî cuda dibe, raderên ku bi **-achan**ê bi dawî dibin. Wekî mînak **lagachan** li şûna **lagú** "qelsbûn"ê. Bilêvkirina nestandard a devera *Gaeltacht Cois Fharraige*ê bi vokalên dirêjkirî û bi windakirinên hindik dengek cihê û diyarkirî dide peyvan. Taybetmendiyeke din a cuda ya *Connacht* û *Ulster*ê ji ya *Munster*ê ev e: di *Ulster*ê de **bh** û **mh** (wek [w]) li şûna [vˠ]-ya Munsterê tê bilêvkirin. Wekî mînak **sliabh** ("çiya") digel bilêvkirina başûrî ya [ʃlʲiəβ]ê li *Ulster* û *Munster*ê wekî [ʃlʲiəw] tê bilêvkirin. Xeynî vê yekê axêverên Connacht û Ulsterê wekî hevpar li şûna **bhíomar** a *Munster*ê forma **bhí muid** ("em ... bûn") bi kar tînin.

Mîna îrlendiya Munsterê, hin vokalên kurt têne dirêjkirin û yên din di pêşiya -*nn*, -*m*, -*rr*, -*rd*, -*ll* de, di peyvên yekkîteyî de û di kîteya kirpkirî ya peyvên pirkîteyî de yên ku piştî kirpê konsonantek vedihewîne, dibin dîftong; wekî di van de tê dîtin: *ceann [cɑ:n] "ser"*, *cam* [kɑ: m], gearr [gʲɑ:r] "kin, kurt", ord [ourd] "balyoz", gall [gɑ:l] "biyanî, ne Gael", iontas [i:ntəs] "mûcîze" hwd. Forma '-aibh', gava ku di dawiya peyvên wekî 'agaibh', tîpa deng wekî 'î' tê bilêv kirin.

Bilêvkirina ku li Welatê Joyceê (devera li dora Lough Corrib û Lough Maskê) berbelav e pir dişibe ya başurê Connemarayê.

Zaravaya Mayo-ya Bakurî ya Erris (Iorras) û Achillê (Acaill) di rêzimanî û morfolojiyê de li ser bingehên zaravaya Connachtê ye, lê ji ber koçberiya mezin hinek dişibe îrlendîya Ulsterê jî. Mînakî, bêjeyên *-mh* û *-bh* dengek wan pir nermtir e, bi meyla bidawîkirina bêjeyên wekî *leo* û *dóibh,* bi "f"ê *leofa* û *dófa* herwiha. Ji bilî peyvek tîpîk a qada din ê Connachtê, mirov peyvên Ulsterê yên mîna *amharc* jî dibîne (maneya "nêrîn" û bilêvkirin "onk") an jî van peyvan: *amharc* (bi êş), *druid* (nêzik), mothaigh (bihîstin), *doiligh* (cuda), ** (nû), û *tig le* (karîn/kanîn - mîna forma *féidir*)

Serokkomarê Îrlendayê Douglas Hyde dibe ku yek ji axêverên herî dawî yê devoka Roscommon a îrlendî bû .

### Ulster
Îrlendiya Ulsterê zaravayê ku li herêmên Gaeltacht ên Donegalê tê axaftin. Di van herêman de hemû civakên Ulsterê dihewîne ên ku di serdema îrlendî-axêveriyê de bê navberî îrlendî diaxiviyan. Civakên îrlendî-axêver ên li deverên din ên Ulsterê bi encama vejîna zimên ve fêrî zimanê îrlendî bûne. Daneyên serjimêriyê nîşan dide ku 4,130 kes li malê îrlendî diaxifin.

Ulster ji hêla zimanî ve, bi cûdahiyên piçûk, li Gweedoreê (Gaoth Dobhair = Inlet of Streaming Water) û li The Rossesê (na Rossa) tê axivîn.

Dengên îrlendiya Ulsterê ji du zaravayên din ên sereke pir cuda ye. Ew gelek taybetmendiyên wê û yên Gaelica skotî û Manxê hevpar in û gelek bêje û wate jî tê de. Her wiha gelek taybetmendiyên skotiya Gaelic a bakurî û îrlendiya Munsterê jî hevpar in.

Taybetiyek berbiçav a Ulsterê, skotiya Gaelic û Manxê ev e ku hi bo partîkala neyînî cha(n)ê bi kar tînin, li şûna ní-ya Munster û Connachtê . Her çend îrlendiya başûrê Donegalê dewsa *cha(n)ê ní* bi kar tîne jî, di devokên herî bakurî de (mînak Rosguill û Girava Tory ) her diçe *cha(n) serdest dibe.* Taybetmendiyek din a berbiçav bilêvkirina lêkera kesê yekem ê yekjimar e ku *-bi -im* û -amê bi dawî dibe ku ev di heman demê de bi Manx û Skoçyayê re hevpar e (Munster/Connacht *siúlaim* "Ez dimeşim ", Ulster *siúlam*)

### Leinster
Heya destpêka sedsala 19an û paşê jî, li hemû duwazdeh navçeyên Leinsterê zimanê îrlendî dihate axaftin. Delîlên ku ji hêla navên cihan, çavkaniyên edebî û axaftina tomarkirî ve hatine peydakirin, diyar dikin ku zaravayek bi navê Leinster tune ye. Di şûna wê de, zaravayê sereke li wan navçeyan hatiye bi kar anîn: ji rojavayê Connachtê ber bi rojhilatê ve heta ber bi çemê Liffeyê û ber bi başûrê ve digihîje Wexfordê, li wan deran her çend gelek guherînên herêmî hebin jî. Du zaravayên piçûktir jî hatine axaftin: Ulster li navçeyên Meath û Louthê, ku heya başûrê gundê Boyneê dirêj dibe û zaravayeke Munsterê ku li Kilkennyê û başûrê Laoisê hatiye axaftin.

Qeydên pêşîn ên di derbarê îrlendiyên rojhilatî ên Leinsterê *de ne, ji hêla bijîşk û gerokê îngilîzî Andrew Bordeî ve hatiye nivîsîn ku di* *The Fyrst Boke of the Introduction of Knowledgeê* (1547) de ne. Peyvên ku wî bikar anîne ev ên jêrîn in (rastnivîsa îro ya îrlendî):

### The Pale
rast|thumb|The Pale - bi ya Qanûna 1488an
The Pale (An Pháil) herêmek e li dora Dublîna dereng a serdema navîn, a ku di bin kontrola hikûmeta îngilîzî de bû. Di dawiya sedsala 15an de ew ji Dalkeyê, li başûrê Dublinê, heya bajaroka garnîzonî Dundalkê, ji herêmek li kêleka peravê pêk tê. Di vê herêma "Englyshe tunge"ê de îngilîzî tu carî bi rastî nebûye zimanekî serdest û ji bilî vê yekê jî bi rengek dereng hatibû vê derê; mêtingerên yekem normanî bûn ku bi fransî normanî diaxifîyan. Zimanê îrlendî her dem bû zimanê girseya gel. Karbidesteke îngilîzî li Paleê di 1515an de destnîşan kir ku "hemî mirovên sade yên ber qanûnên padîşahê berpirsyar in, bi piranî îrlendî ne, adetên îrlendî didomînin û zimanê îrlendî dipeyivin".

Bi xurtkirina kontrola çandî û siyasî ya îngilîzî re, guherîna zimên dest pê kir, lê ev yek heya sedsala 18an bi zelalî eşkere nebû. Hingê jî, di serdema dehsalî ya 1771–81an de, rêjeya îrlendî-axêverên li Meathê bi kêmî ve ji % 41 bû. Di sala 1851-an de ev rêje ji % 3 kêmtir bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Îrlendî
Kategorî:Zimanên goidelî
Kategorî:Zimanên keltî
Kategorî:Zimanên Îrlendayê
Kategorî:Zimanên Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Zimanên Komara Îrlendayê