open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sinan Hakan

**Sinan Hakan** *(bilêvkirina bi kurdî: Sînan Hakan)* lêkolînêr û nivîskar e.

Du pirtûkên wî li ser dîroka Kurdan a sedsala 19an, derbareyê têkiliyên mîrên kurdan bi hev û Osmaniyan re, li Tirkiyeyê hatine çapkirin.

## Çavkanî

* Kürtler ve Kürt Direnişleri - Kurd û berxwedanên wan (1817 - 1867), Osmanlı Arşiv Belgelerinde - Di arşîvên Osmaniyan de, Sinan Hakan, Weşanên doz, kanûna paşîn 2007, ISBN 975-6876-91-3 (bi romî/tirkî)

Hakan, Sînan
Kategorî:Nivîskar
Germanya

thumb|300px|Nexşeya İmparatoriya Roma û Germanya ber ku Roma dagir kirî di sedsala 2'an de
**Germania** an **Magna Germania** (Germanya Mezin) navçeyeke antîk Împaratoriya Roma wan derên German li dijîn re digotî bûn û li rojhelata çemê Rhein û bakura Çemê Danûb diket. Ji pê Roma ew deran dagir kirina re ew dera wek Germania Inferior (Germanya Jêr), Germania Superior (Germanya Jor) kirin du paran.

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Împeratoriya Romê
Tûvalû

thumb|Nexşe Tuvalu
**Tûvalû** (heta ku serbixwe bû bû (1'ê kewçêrê 1978) **Ellice Islands**) dewleteke Commonwealth Realm e. Paytexta wan atolan Funafuti ye. Tuvalu ji neh giravan pêk hatiye ye. Di zimanê Kurdî de Tûvalû tê mane *"Heşt Giravan"* û ji bo li ser heşt giravan tenê jiyan he ye ew wiha hatiye navendin.

Tûvalû li başûr rojavaya Pasîfîk de, li rojavaya Papua Gîneya Nû û bakura Nû Zelanda dikeve ye.

## Erdnîgarî
9 giravên Tuvalu bakur de berva başûr ewna ne;
* Nanumea
* Niutao
* Nanumanga
* Nui
* Vaitupu
* Nukufetau
* Funafuti
* Nukulaelae
* Niulakita

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin
Tonga

thumb|Nexşa Tonga
**Keyîtiya Tonga** (tongayî: Pule'anga Tonga, Îngîlîzî:Kingdom of Tonga) dewleteke di Pasîfîk de ji giravan de pêk tê ye. Ew Arşîpelê Tonga tê de ji 169 giravan pêk tê ye û ji wan encax 36ên xwe jiyan hê ye. Tonga dewlete di Okyanûsya de tenê ye ku ji aliya Ewropayan hat kolonî kirî bû.

## Erdnîgarî
Tonga ji 169 girav û atolên di Pasîfîk de li rojhelata Fîjî, başûra Samoa û li bakura Zêlanda Nû dikeve ye.

Paytext û bajarê welateyî herî mezin Nuku’alofa ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1970an de hatine avakirin
Iûstînianos I

**Iûstînianos I**, **Iûstînianê Yekem** an jî **Flavios Petros Sabatios Iûstînianos** (carina wek Iustinian tê nivîsandin, bi latînî: *Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus*, yewnanî: Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ιουστινιανός, *Flávios Pétros Savvátios Ioustinianós*) (482/483- 565) yek ji împeratorên Bîzansê di 527an de heta mirî împeratorî kirî bû.

Iûstînianos yek ji împeratorên herî mezin ên Bîzansê bû. Wî dema xwe de xakên Împeratoriya Romê ya Rojhelat berê hundura împeratoriye kirin û bajarê Romê, çiqas çend salan tenê ajot jî, dagir kir. Dîsa di dema wî de di împeratoriyê de gelek şoreşên aborî, çendayî û dadiyên mezin hat kirin. Di dema wî de dêra li Konstantînopolîsê Ayasofya (Hagia Sophia) hat avakirin. Bi fermana wî Dada Romê ji latînî de hat wergera zimana yewnanî kirin.
Iûstînianos ji aliyê dêra ortodoks a rojava wek kesekî pîroz tê dîtîn.

## Jiyan
Iûstînianos bi gumanî di 483 di xakên îroj di sînorên Serbistan de dimên de hatiye dinê.
Kênge Anastasius di 518an de mi re, bi alikariya Iûstînianos jî, Justin derbaza textê bû. Dema împeratoriya Justin, di navbera 518an û 527an de, Iûstînianos yek ji peyayên wiya girîng bû. Iûstînianos di 521an de keta Konsulê û ji pê re jî bû generalê artêşên rojhelat. Di dawiya împeratoriya Justin I de Iûstînianos de-facto dest bi kargeriya împeratorîye kir. Ew di 1ê adara 527an de ji aliya Justin wek împeratorê arîkarî da zanîn. Di 1 gelawêjê hewşêwe salê de jî bi mirina JUstin re bi fermî derbaza textê bû.

## Şoreşên Dadî
Iûstînianos di dema xwe de Dada Romê, kîjan ku di 529an de hat weşandin, wergera yewnanî kir.

## Ceng û dagirkirinên dema wî de
[thumb|300px|Belavbûna Împeratoriya Romê di demên Iûstînianos de kênge derbaza textê bû ([sor, 527) û kênge mir (narencî, 565).]]

Di dema Iûstînianos de dijbera Romê bastanî sasaniyan bûn. Wî cengên pêşwerên xwe didomandin û hembera sasaniyan gelek şêr û ceng kirin. Ew cengan bi di 532an de bi aşitîye dawî bûn. Ji pê wê aşitîye re generalê Iûstînianos mezin Belîsarios çerxa ser xakên rojavaya Derya Navîn bû û xakên berêyê împaratoriya Romayê Rojava li ser serwerî ajotinî hundura împeratorîye kirin.

Belîsarios 533-534an de Efrîqaya Bakur ji vandalan stand. Belîsarios ji pê Efrîqa re çerxa ser Sîcîlya bû paş dagirkirina wir re 536an bajarê Romê jî dagir kir. Di 540an de jî wî Ravenna paytexta ostrogotan dagir kir.

Di wan deman de di 540an de li rojhelata împeratorîye êrîşên sasaniyan şunda dest pê kir. Ew cengên Rom û Persan li Ermenistanê heta 545an dewam kir û di wê salê de bi aşitiyeke navber da danê jî vê carê jî cengan li Lazistanê dewam kir. Bi dawî di 562an de aşitî hat peyda kirin û Persan pejirandin ku Lazistanê terk bikin.

Kênge artêşên Roma li rojhelat bûn li bakur hin xakên hat dagir kirinî şunda di destên Romayan dar ketin. Ostrogotan Rom û Îtalya şunda dagir kirin.

Iûstînianos çiqas di 523an de bi Teodora re zewicî jî tu zarokên xwe nebûn. Ji bo wê sedemê di 565an de mir şunda paşwerê xwe bû xwarzîye xwe Justin II.

## Girêdanên derve
* Ensîklopedîyeke Onlin li ser Împaratoriya Romê  


Kategorî:Împeratorên Bîzansê
Kategorî:Împeratorên Romê
Kategorî:Jidayikbûn 480î
Kategorî:Mirin 565
Led Zeppelin

**Led Zeppelin** yek ji rock gruba îngîlîzîye, ku di sala 1968 de çêbû bû. Ew di dîroka rock musîkê de yek ji grubên herî navdare. Led zeppelin ji gitarist Jimmy Page, vocalist Robert Plant, bas gitarist John Paul Jones u debilvan John Bonham çê dibe.

Herçiqas Led Zeppelin di rock musîkê de, yek ji grubeka herî girîng be jî, di curbecur musîkên din de wek blues, reggae de jî pir navdarin.
Heta niha 300 milyon albumên wan li hemu welatan hatîye firotin ku bi tenê 100 milyon li Dewletên Yekbuyî Amerîka'de hatîye firotin.

Strana wan ya herî bi nav û deng Stairway to Heaven.

Albûmên Led Zeppelin:
* 1- 1969: Led Zeppelin I
* 2- 1969: Led Zeppelin II
* 3- 1970: Led Zeppelin III
* 4- 1971: Led Zeppelin IV (Wek ZOSO jî tê naskirin)
* 5- 1973: Houses of the Holy
* 6- 1975: Physical Graffiti
* 7- 1976: Presence
* 8- 1979: In Through The Out Door
* 9- 1982: Coda

Kategorî:Avabûnên 1968an li Înglistanê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1968an de hatine avakirin
Dedaş

**Dedaş** () gundê herî mezin ê Hezroyê ye. Dedaş bi Dedaşa Jor (bakur) û Dadaşa Jêr (başûr: Gomê Dedaşê) dibe du perçe. Dedaşa Jor herweha wek Dedaşa kevn jî tê naskirin. Her çiqas du perçe be jî bi fermî u dîrokî wek yek gundek tê naskirin.

Dedaş li ber zordariya dewletê ku xwestîbû bibin qoricî (Cehşik) sekinî û her çiqas gelek zilm, heps û êşkence ditîn jî bi zimanekê rast û dirûst vê bangê dabiland nekir her wisa em karin bêjin li ber birakujî ya di nav kurdan de hati bû belav kirin baxist. Lê belê Dedaşa Jor li ber zilmê her çiqas çek dabiland kirî bûn jî tê bawer kirin ku evî ya ji bo parastina li hember qoriciyên dinê bûye.

Li hundir û derûdora Dedaşa kevn de gelek tirbeyên dîrokî hene û ji ber vê yeke ev gund wek gundekî pîroz tê naskirin. Dedaş 4-5 km li rojavayê Hezro dimîne. Li derûdora Dedaş gundên wek Mîrcana, Şikefta, Qenderhel, Melkesî û hwd hene.

## Turbeyên li derûdora Dedaşê

* Zêwiya Guzê: li nêzê gundê Tercilê ye
* **Şêx Nistiv**: zêwiyeka herî girîng û navdar li navçeya Hezroyê.
* Şêx Şapur
* Eshabê Kêf

## Çend eşîrên Dedaşê

* Mala Ahmet Keya
* Mala Mele Îsa
* Mala Nemana
* Mala Mele Elî
* Mala Boxo
* Mala Rehmiyê
* Mala Mela
* Mala Evdilla yê Azim

Kategorî:Gundên Hezroyê
Bulgar

**Bulgar**, (//), yek ji gelên slavên başûr in, ku piranî gelî Bulgaristan pêk tînin. Ji 7,3 milyon nifûsa Bulgaristanê de % 84,8 kesên xwe bulgar in.

## Dîrok
[thumb|250x250px|Xwecihê Bulgarên kevn di sedsala 5an li [Asyaya Navendî]]
"Bulgar" an "Bolgar" Bulgarên pêşin (bi bulgarî: прабългари/prabˈəlgari), di sedsala 7an de ji stepên Qafqasya dor Derya Reş de koça şûna xwe ya îroj kiriye. Li wir bi tasvîba Bîzansan re bicih bûn û di 681an de li Dobruca xanedaneke serbixwe saz kiriye. Ew dewleta Bulgaran a herî peşin bû.

## Ziman
Zimanê bulgaran, bulgarî, di nav zimanên slavên başûr de ye. Bulgarî ji aliyê pomakên misilman ve jî tê axaftin.

## Pêjgeh

## Çavkanî

* Eremian, Suren. Reconstructed map of Central Asia from ‘Ashharatsuyts’.
* Shirakatsi, Anania, *The Geography of Ananias of Sirak (Asxarhacoyc): The Long and the Short Recensions*. Introduction, Translation and Commentary by Robert H. Hewsen. Wiesbaden: Reichert Verlag, 1992. 467 pp. ISBN 978-3-88226-485-2
* Bakalov, Georgi. Little known facts of the history of ancient Bulgarians. *Science Magazine*. Union of Scientists in Bulgaria. Vol. 15 (2005) Issue 1. (in Bulgarian)
* Dobrev, Petar. *Unknown Ancient Bulgaria*. Sofia: Ivan Vazov Publishers, 2001. 158 pp. (in Bulgarian) ISBN 954-604-121-1


Kategorî:Bulgaristan
Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîk li Albanyayê
Kategorî:Komên etnîk li Bulgaristanê
Kategorî:Komên etnîk li Makedonyaya Bakur
Kategorî:Komên etnîk li Moldovayê
Kategorî:Komên etnîk li Serbistanê
Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê
Kategorî:Komên etnîk li Ûkraynayê
Kategorî:Komên etnîk li Yewnanistanê
Zimanê bulgarî

thumb|260px|
**Zimanê bulgarî** (bi bulgarî: български език, *bǎlgarski ezik*) yek ji zimanên zimanên slaviyên başûrê di malbata zimanên hind û ewropî de ye. Ew ji aliya nêzî 9 milyon kesên li Bulgaristan (nêzî 7,3 milyon),Yewnanistan (1970: 20.000), Romanya (1970: 13.000), Makedonya, Moldova (2005: 40.000), Ûkrayna (2001: 205.000), Serbistan (20.000), Belarûs û Tirkiye tê axaftin. Ew derve Bulgarya ji aliyê pomakên misilman ve jî tê axaftin.

Bulgarî û zimanê bulgarên pêşin bi tunî ciyawazî ne. Zimanê bulgarên pêşin di malbata zimanên tirkî an malbata zimanên îranî yên bakur-rojhelat de ye.

## Alfabe

## Çavkanî

bulgarî
Kategorî:Zimanên Bulgaristanê
Kategorî:Zimanên Makedonyaya Bakur
Kategorî:Zimanên Moldovayê
Kategorî:Zimanên Romanyayê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Serbistanê
Bulgarî
Kategorî:Zimanên Ûkraynayê
Kategorî:Zimanên Yewnanistanê
Proto-bulgar

thumb|Berbelaviya proto-bulgaran di nîvê sedsala 7em de (rengê kesk)
**Proto-bulgar**, **ber-bulgar**, xelkekî dîrokî ye ku li gorî hin çavkaniyan di sedsala 7em de piştî zayînê ji Qefqasyayê koçî Bulgaristanê kiriye û piştî wê nav li Bulgaristan û bulgarên îroj kiriye. Zimanê vî xelkî ji zimanê bulgarên îroyîn, ku bi zimanekî slavî xeber didin, cûda bû û ji malbata zimanên tirkî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Bulgaristan
Kategorî:Gelên dîrokî
Kategorî:Gelên tirkî
Kategorî:Koça Qewman
Zimanên slavî yên başûr

thumb|300px|
thumb|rast|300px|Zimanên Slaviya Başûr:}}
thumb|rast|300px|Berdewamiya zaravayê slaviya başûr

**Zimanên slavî yên başûr** bi rojhilatî û rojavayî ve yek ji endamên zimanên slavî yên di zimanmalbata hind û ewropî de ye. Ew ziman ji aliya 34 milon kes ve li Ewropaya Navîn û Ewropaya Başûr tê axaftin.

## Lîsteya zimanên slavî yên Başûr
Zimanên slavî yên başûr ew in:

* Slaviyên başûr-rojhelatî
:* Makedoniya slavî
:* Bulgariya banetî
:* Bulgarî
::* Pomakî
:* Makedonî
::* Goranî
* Slaviyên başûr-rojavayî
:* Xirvatî
::* Xirvatiya Burgenlandê
::* Xirvatiya Moliseyê
:* Bosnayî
:* Serbî
:* Montenegroyî
:* Slovenî
::* Prekmurî
::* Resianî
Zimanên slavî yên rojava

**Zimanên slavî yên rojava** bi Zimanên slavî yên başûr û Zimanên Slaviyên Rojhelat ve yek ji şitlên Zimanên slavî yên Zimanmalbata hind û ewropî de ne. Ew ji aliyê 56 milyon kesan ve li Rojhilata Ewropa tên axaftin.

Zimanên slavî yên rojava wiha ne:
* Zimanên lehî
** Polabî (tun bû ye)
** Polonî
** Pomeranî
** Keşûbî
*** Slowenîzî (tune bû ye)

* Zimanên sorbî
** Sorbî ya jêr
** Sorbî

* Çekî û Slovakî
** Çekî
** Laskî
** Slovakî
The Beatles

thumb|Endamên Koma The Beatles li Amerîkayê (1964). Li jorê ji milê çepê ve John Lennon û Paul McCartney; li jêrê George Harrison û Ringo Starr
**The Beatles** (*De Bîtilz* bixwîne), **Beatles** an jî **Bîtilz**, komek ji komên popê yên îngîlîzî bû ku di destpêka salên 1960'î de li Liverpoolê (Brîtanya) derket û bi taybetî di navbera salên 1963-1966'an de gelek bi nav û deng bû. Kom di destpêkê de ji çar endaman pêk hatiye: John Lennon, Paul McCartney, George Harrison û Peter Best. Pişt re trampetjen Ringo Starr ket cihê Peter Best.

The Beatles li alîye aborî de koma herî serkeftî ya di dîroka muzîka popê de bû; komê di navbera 1963 û 1970'î de li Brîtanyayê 12 albûmên studyoyê (LP), 13 EP (sêlikên ku li her aliyekî wê du stran hene) û 22 *[[singles]]* (sêlikên ku li her aliyekî wê stranek heye) tomar kirin û sêlikên wan bi milyonan hatin firotin. Di 1970'î de bi awayekî fermî endamên The Beatles ji hev veqetîn û her endamek kariyera xwe ya muzîkî bi tenê berdewam kir.

## Albumên komê û dîskografî
* 01 - *Please please me* (1963)
* 02 - *With the Beatles* (1963)
* 03 - *A hard day's night* (1694)
* 04 - *Beatles for sale* (1964)
* 05 - *Help* (1965)
* 06 - *Rubber soul* (1965)
* 07 - *Revolver* (1966)
* 08 - *Sgt.Peppers Lonely Hearts Club Band* (1967)
* 09 - *Yellow submarine* (1969)
* 10 - *Abbey Road* (1969)
* 11 - *Let it be* (1970)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1960an li Înglistanê
Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1960an de hatine avakirin
Tirî

thumb|Tirî (Harsim)
thumb

**Tirî** (bi soranî, **tirê**), fêkîyek havînî ye, şîrîn e rengên wî sor û kesk e. Ji tirî mey û areq tên çêkirin. Dîsa ji tirî mewîjên hişkirî jî, ji bo zivistanê werê xwarin çêdikin. Hevilên tirî li tendirustiya mirov gelek heye ku germoke ("colories") û şekir dide bedenê mirov. Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya tirî'yan, warê herî kevin ê çandina wê Kurdistana îro ye.

Tiriyê hî nebûyî re dibêjin qorix.Le li herema Botan jê re dibêjin "bsire". Qorix yî tirş e, wê lomê bi xayê tê xwarin an jî dikine selete. Ku qorix girdibe beng dikeveyê an jî nîv şîrînî dibe pê re dibêjin deneşe. Ku meriv dêneşe pir bixwe li merivan dikeve, zikî merivan pê dêşê. Tirî teze tê xwerin an hişk dikin mewîj. Mewîj ji çêkirina xwînê re rind in. Meriv dikane mewîjan di avê ke û şîrîniyeke bi navî xweşav jê çêke.

Di demê payîzê de rez tê birîn û tirî di mehsereyê de tê pêkirin. Paşê avê tirî dikelînin û dikin şîre. Gellek xwarinên şîrîn ji tirî çêdibin.

## Şîrîniyên ji tirî
* Bastiq, bastêq an (bi soranî) basûq (?)
* Mot an dims, kilorên mot, kilorên nav dims, berfemot, şilik...
* Qirme
* Sinciq


Wêne: Silik.jpg|Şilik

## Ferhengoka tirî
* Esirandin: Tirî dikine çiwal de û bi lingan diperçiqînin û ava wê diderxin. Ji vê re tê gotin.
* Etf: Piştî qurafa tirî, ji navê tiriyê ku di rezberê de çêdibe re tê gotin.
* Harsim: Navê weşiyê (tiriyê) hê negihayî ye.
* Mehsere (Mahsir): Navê cihê ku esirandin lê tê kirin.
* Miştaxe: Navê cihê ku tirî ji bo hişkbûnê lê tê dayîn e.
* Qurafa tirî: Navê topkirina (danhevdin) tirî ya ji rez/werz e.
* Weşî: Navê guliya tirî ye.
## Cureyên tiriyên Kurdistanê
* Amobengîyo
* Balme
* Bilbizêkî li Mêrdînê çêdibe
* Bînetetî
* Devrovî
* Dêwanî
* Bisthêşin
* Ezazî
* Gewrik li Mêrdînê çêdibe
* Gozane
* Hemsî
* Hesenî li Mêrdînê çêdibe
* Hewsorik
* Hewtop
* Hezîranî li Mêrdînê çêdibe
* Kerkûş li Mêrdînê çêdibe
* Koxer
* Işqir
* Lipgolik li Mêrdînê çêdibe
* Misepq li mêrdînê çêdibe
* Mezrone
* Nasirkî
* Payîzî
* Pozgolik
* Qerfok li Mêrdînê çêdibe
* Qizler
* Sincêrî
* Sivnik
* Tayîfî
* Tehnewî
* Tilhesenî
* Tirêçemîley reş (S)
* Tirêbolmazû (S)
* Tirêçemîle (S)
* Tirêdomîle (S)
* Tirêgundke (S)
* Tirêkajaw (S)
* Tirêmambiray mî (S)
* Tirêpaşayî (S)
* Tirê payîzî (S)
* Tirêreşmirî (S)
* Tirîreş li Mêrdînê çêdibe
* Tirêsadanî (S)
* Tirêsadanîy reş (S)
* Tirêserqûle (S)
* Tirêsipîke (S)
* Tirêsûraw (S)
* Tirêteyef (S)
* Tirêxoşnaw (S)
* Tirêzilkê (S)
* Tirêzûres (S)
* Tiriyê reqan
* Topsipî
* Torane
* Tortork li Mêrdînê çêdibe
* Xanoq
* Xoxo (Li herema Botan tiriyên cureyên "Xoxo" rengê wi keske u teama wi mize (şirin u tirşe) u zu digihije.
* (S) = bi soranî


Wêne:Topspi.jpg|Topspî
Wêne:Raisins 01.jpg|Mewîj
Wêne:Hewtopi_re%C5%9F.jpg|Hewtopê reş
Wêne:Qizler.jpg|Qizler
Wêne:Hewtopi_gewr.jpg|Hewtopê gewr


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 
* 
* Lêkolîn li ser tirîya Kurdistanê http://conf.uod.ac/documents/conf2/researches/4.pdf 

Kategorî:Fêkî
Çiyayê Spî

* Çiyayê Spî li Semsurê li nêzîkê Hevedan (Bêsnî) ye.
* Çiyayê Spî çiyayekî bi vî navî nêzîkê Dihokê ye.
* Çiyayê Spî çiyayekî Dêrsimê ye.
Muawiye I

**Muawiye I** (), (603 li Mekke; 6ê Gulana 680 li Şam) xelîfeyî Ûmeyyeyan herî pêşin (661-680) û demezrênere wê xanêdanitîye bû.

## Parzgêritiya Sûrî (639-661)

Muawiye bin Ebû Sufyan di 603an de wek endamekî Umeyeyan li Mekke hatiye dinê. Bavê xwe Ebû Sufyan demên pêşin yek pêşengê hemberên Muhemmed pexember bû, lê ji pê re derbaza misilmanîyê bû. Muawiye jî ji pê 630an de derbaza misilmanîye bû re, bû yek peyayên girîngên Muhemmed pexember. Ew yek ji endamên artêşê Sûrî di 639an de dagir kirî bû û ji aliya Xelîfeye wê demê Omar bin el-Xetab wek parezgêrê wir da zanîn. Li wir wî bi Bîzansê re têkoşîn kir û di 663an de xakên hundurên Anatoliya heta nêzî Stenbol dagir kirin.

Ji pe xelîfe Osman bin Efan 656an de hat kuştin re Elî derbaza xelifetîye bû, lê Muawiye got ku heta ku kujterê Osman nedîtin ez Elî wek Xelîfe nasnekim. Ew pêk anî jî wan serîlêdana kîzir. Di wê bûyerê de jî kîzirê Elî destê Muawiye zexm kir. Pişt Elî hat kuştin re (661) wî xwe wek xelîfe da zanîn.

## Xelifetiya Muawiye (661-680)

Muawiye derbaza xelifetîye bû şunda şuna xanêdana Umeyye di kargerê de zexm kir û lawê Elî Hesen bin Elî ji xelifetîye waz hat. Wî paytext ji Medîne de bira Şam e. Di dema Muawiye de xelifetî hat çerxa mîratîye kirin û xelîfetî derbaza lawên xelîfeyî dawî dibû. Herweha kênge di 669an Muawiye mir Yezîd I derbaza şûna wî bû.

Di dema Muawiye de belavbûna îslamê dewam kir. Di dema wî de Uqbe bin Nefî Îslam bira Maxrêb û dagir kirina Îranê jî dewam kir. Dîsa di dema Muawiye de Konstantinopolis di (668-669 û (674-678) ande du caran hat dagir kirin, lê ew herdu jî bê serkeftî dawî bûn.

Muawiye di 6'ê Gulana 680an de li Şamê mir.
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 603
Kategorî:Mirin 680
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Kategorî:Umeyeyan
Kategorî:Xelîfe
Muawiye

**Muawiye** navek e, bi gelemperî ji aliyê Ereban dihê bikaranîn. Bi wî navî di dîrok de çend kesên navdar hene;

* Muawiye I, damezrînerê Umeyeyan, di navbera 661–680ê de xelîfe bû.

* Muawiye II, 683–684ê de Xelîfeye Umeyeyan bû.
Sûrînam

**Komara Sûrînam**, (bi holendî: *Republiek Suriname*; bi kreola sûrînamî ya Sranan Tongo: *Sranan* ) dewleteke li Amerîkaya Başûr li beravên Okyanûsa Atlas de ye. Ew li rojhelat Guayanaya Fransî, başûr Brezîl û li rojava jî bi Gûyana têye sînor kirin. Navê xwe bi gumanî ji gelekî bi navê Surinan de tê ye. Ew di 25'ê sermawezê 1975 vir de serbixwe ye.
thumb|Nexşeya Suriname di 1635 de

## Erdnîgarî
Rûerda Sûrînam 163.820 km² ye û dewlete serbixweya herî biçûkê li Amerîkaya Başûr e.

## Gel
Ji bo sûrînam berê yek ji kolonîyên Holenda bû îroj zimanê fermîye dewletê Holendî ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1975an li Amerîkaya Başûr
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin

Kategorî:Welatên Amerîkaya Başûr
Seyşel

**Seyşel**, bi fermî **Komara Seyşelan**, dewletek e ku ji giravan pêk tê û di Okyanûsa Hindê de ye. Ew li rojhilata Afrîka û li bakurê Madagaskar û Maûrîsê ve dikeve. Di navbera Afrîka û Seyşelan de Komoran heye.

## Erdnîgarî
Seyşel ji 115 giravan bi tunî di rûeredeke 400.000 km² de belabûnîn de pêk tê.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1976an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1976an de hatine avakirin

Kategorî:Welatên giravî
Francis Scott Fitzgerald

**Francis Scott Key Fitzgerald**, (-) nivîskarekî amerîkî bû. Roman û kurteçîrokên wî bi nav û deng in.

## Pirtûkên F. Scott Fîtzgerald

* *This Side of Paradise* (New York: Chas. Scribner & Son: 1920)
* *The Beautiful and Damned* (New York: Chas. Scribner & Son: 1922)
* *The Great Gatsby* (New York: Chas. Scribner & Son: 1925)
* *Tender is the Night* (New York: Chas. Scribner & Son: 1934)
* *The Last Tycoon* – originally The Love of the Last Tycoon

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Ceribanvanên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1896
Kategorî:Mirin 1940
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Guyanaya Fransî

**Guyanaya Fransî** () yek ji navçeyên Fransayê ser derya li Amerîkaya Başûr beravên Okyanûsa Atlantîk de navbera Brezîl û Sûrînam de ye.

Ew ji bo yek ji navçeyên Fransa ye bi Yekîtiya Ewropayê ve girêde ye û wek dirav Euro tê bikaranin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Amerîkaya Başûr
Kategorî:Avabûnên 1946an li Amerîkaya Başûr
Kategorî:Departementên Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin
Kategorî:Enklav û ekslav

Kategorî:Herêmên Fransayê
Qenxal

thumb|Dîmenek ji navçeya Qenxalê
**Qenxal**, anku **Qenẍal**, an jî **Qengal** () yek ji navçeyên herêma Kurdistanê ye û bi bajarê Sêwasê ve girêdayî ye. Di sala 1902ê de bûye navçe.

Tê gotin ku navê navçeyê bi zaraveyê zazakî ye lê etîmolojiya navên kurdî hêj bi giştî nehatiye kirin. 90 km ji Sêwasê dûr e.

Ev navçe bi cureyê segên (kûçik, kûtik) xwe tê naskirin. Segê bi navê "Segê nêçîrê" yan "Segê Qenxalê" dişibin segên nêçîrê yên almanan û pirranî polîs wan bikartînin{{Çavk}.

## Gelhenasî
Navend 12.099 û bi giştî jî 37.049 (sala 2000î). Lê bi fermî 246.868 kes li ser navçeyê tomarkirî ne. Pirraniya gel ji ber xizanî û pêkutiyên dewletê koçber bûne. Şik di statîstîkên fermî yên herêmê de hene.

## Çavkanî
Kolonyalîzm

thumb|rast|300px|Kolonî di dawiya Şerê cîhanî yê duyem di 1945.
[thumb|rast|260px|[Karîkaturê satirîkî ku plana Cecil Rhodes ya avakirina rêyên hesinî li seranserê Afrîkayê temsîl dike û Cape Town û Qahîreyê bi hev ve girê dide, armanc dike ku Împeratoriya Brîtanî dirêj bike.]]
**Kolonyalîzm** an ji **Kolonîtî** serwerî ajotineke li ser ew derên hat kolonîkirinî ye. Bi kolonyalîzmê kirine ew welatê tê kolonîkirin ji aliya çavkaniyên bin erdê û ser erdê tê mêtinkirin.

Dema Kolonî ew dema li dinê kolonîkirin belavbû bû û bi dozîna Amerîkayê di 1492an re destpê dike û bi dawî bûna Şerê Cîhanî yê Duyem re dawî dibe.

Kolonyalîzmê bi mîlyonan mirov ji Afrîka neçar kir ku bibin Ewropa, Amerîka, Awistralya û Zelendaya Nû wekî kole. Gorî peşbîniyan 46,9 mîlyon kesên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêketinên Kolonyalîzmê in.

thumb| rabûna dewletên kolonyalîst li ser nexşe

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Erdnîgariya çandî
Kategorî:Felsefeya siyasetê

Kategorî:Teoriya têkiliyên navneteweyî
Ezbider

**Ezbider** () yek ji navçeyên bakurê Kurdistanê û giradayê bajarê Sêwasê ye. Navê wê di 1962an de hatiye qedexekirin û kirine *Akıncılar*.

Di qeydên osmanî de navê wekî *Ezbîder, Ezbîderî Jor* derbas dibe.

* Rûber:392&nbsp;km²
* Bilindahî ji rûyê avê: 1.000 m

Di salên 1800, 1835 û 1915an de li vir ji aliyê dewleta tirk ve ermenî hatine qirkirin. Di sala 1932î de bi Sêwasê ve hatiye girêdan. Di dema osmaniyan de bi Erziromê ve hatibû girêdan. Di 1958an de dibe xwedî şaredariyê.

Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Kolonî

**Kolonî**, **mêtingeh** an jî **hemxakî** dever, bajar an jî welatek e ku di bin serweriya birêvebiriniya biyanî de ye.

Çiqas di dema antîk de kolonî ji bo ew dewletên hevalbendî dihat bikaranîn jî, wê peyvê bi herîkîna demê re mane guhêrt û di sedsalên dawî de ji bo serwerî ajotineke dewletekê li ser dewletekê din dihat bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Kategorî:Kolonyalîzm
Dîvrîgî

**Dîvrîgî** an jî **Nîkopolîs** () yek ji navçeyên Sêwasê ye. Di qeydên dîrokî de navê wê herwekî *Abprîke, Tephrîke* derbasdibe. Tê texmîkirin ku Tirkan ji navê Tephrîke-Tefrîkeyê navê "Tevrîge" derxistine ku di qeydên Osmanî de wisa ye. Bi damezrandina Komara Tirkiyêve di salên 60'î de navê wê wekî *Divriği* hatiye guhertin

Navçe ji Sêwasê 168 km dûr e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 850î
Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Samoa

**Samoa** (samoanî *Malo Tutoatasi o Samoa*; Îngîlîzî *Independent State of Samoa*) girav dewleteke, li ser rojavaya giravên Samoa dimê û vê sedeme wek "Samoaya Rojava" tê navandin e. Rojhelata wan giravan navçeyeke Dewletên Yekbûyî Emerîka ye.

## Erdnîgarî
Samoa li başûr rojavaya Pasîfîk de li bakur rojhelata Fîjî dikeve ye. Giravên herî mezin bi 1.708 km² Savai'i û bi 1.118 km² Upolu ne.

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1962an de hatine avakirin
Dewleta giravî

thumb|rast|250px|Dewletên giravî yên Dinê
**Dewleta giravî** ew dewleteke, ji girav an giravan de pêk tê û tu axên xwe li ser parzemîn de tine re tê gotin.

Ji 194 dewletên serbixwe 47 dewlet ji giravan de pêk tên.

## Lîsteya dewletên giravî
Dewletên giravî yên ligorî rûerda xwe wiha ne;


Kategorî:Erdnîgariya siyasî
Kategorî:Girav
Gertrude Stein

**Gertrude Steîn** ( jdb. 3'ê reşemiyê 1874 li Allegheny, îro li Pittsburgh ,Pensîlvanya - m. 27'ê tîrmehê 1946 li Parîs)nivîskareke DYAyî bû.

## Pirtûkên Gertrude Steîn (Sernavên wan bi îngîlîzî)

* *[[Three Lives (The Grafton Press, 1909)]]*
* Tender buttons: objects, food, rooms (1914) online version
* Geography and Plays (1922)
* The Making of Americans (written 1906-1908, published 1925)
* Four Saints in Three Acts (libretto, 1929: music by Virgil Thomson, 1934)
* Useful Knowledge (1929)
* How to Write (1931)
* The Autobiography of Alice B. Toklas (1933)
* Lectures in America (1935)
* The Geographical History of America or the Relation of Human Nature to the Human Mind (1936)
* Everybody's Autobiography (1937)
* Picasso (1938)
* Paris France (1940)
* Ida; a novel (1941)
* Wars I Have Seen (1945)
* Reflections on the Atom Bomb (1946) online version
* Brewsie and Willie (1946)
* The Mother of Us All (libretto, published 1949: music by Virgil Thompson 1947)
* Last Operas and Plays (1949)
* The Things as They Are (written as Q.E.D. in 1903, published 1950)
* Patriarchal Poetry (1953)
* Alphabets and Birthdays (1957)

Kategorî:Jidayikbûn 1874
Kategorî:Mirin 1946
Kategorî:Nivîskar
Franz Kafka

**Franz Kafka** ( - ) yek ji nivîskarên herî mezin ên zimanê almanî yên sedsala 19an bû. Cihû bû û li Pragê (di wê gavê de Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê bû, lê nuha serbajarê Çekya ye) ji dayîk bûye.

## Pirtûkên Kafka
### Kurteçîrok
* *Beschreibung eines Kampfes*, 1904-1905
* *Hochzeitsvorbereitungen auf dem Lande*, 1907-1908
* Betrachtung, 1904-1912
* *Das Urteil* - 22-23 September 1912
* *[[The Stoker]]*
* *In der Strafkolonie*, October 1914
* *Der Dorfschullehrer* or *Der Riesenmaulwurf*, 1914-1915
* *Blumfeld, ein älterer Junggeselle*, 1915
* *Der Gruftwächter*, 1916-1917, berhema wî ya tenê ya ji bo şanoyê ye
* *Der Jäger Gracchus*, 1917
* *Beim Bau der Chinesischen Mauer*, 1917
* *Ein Bericht für eine Akademie*, 1917
* *Schakale und Araber*, 1917
* *Ein Landarzt*, 1919
* *Eine kaiserliche Botschaft*, 1919
* *Ein altes Blatt*, 191
* *Die Abweisung*, 1920
* *Ein Hungerkünstler*, 1924
* *Forschungen eines Hundes*, 1922
* *Eine kleine Frau (*1923)
* *Erstes Leid*(1921-1922)
* *Der Bau*, 1923-1924
* *Josephine, die Sängerin, oder Das Volk der Mäuse*, 1924

#### Çîrokên hilbijartî bi zimanê îngilîzî
* *[[The Penal Colony: Stories and Short Pieces]]*. New York: Schocken Books, 1948.
* *[[The Complete Stories of Franz Kafka|The Complete Stories]]*, (ed. Nahum N. Glatzer). New York: Schocken Books, 1971.
* *The Basic Kafka*. New York: Pocket Books, 1979.
* *[[The Sons]]*. New York: Schocken Books, 1989.
* *The Metamorphosis, In the Penal Colony, and Other Stories*. New York: Schocken Books, 1995.
* *[[Contemplation (Kafka)|Contemplation]]*. Twisted Spoon Press, 1998.
* *Metamorphosis and Other Stories*. Penguin Classics, 2007

### Çîrok
* *[[Veguherîn]]* (*Die Verwandlung* - November-December 1915)
thumb|200px|Franz Kafka (1906)

### Roman
* *[[The Trial]]* (*Der Prozeß* - 1925) (tê de kurteçîroka bi navê Before the Law ye)
* *[[Keleh (pirtûk)|Keleh]]* (*Das Schloß* - 1926)
* *[[Amerika (novel)|Amerika]]* (*Amerika* or *Der Verschollene* - 1927)

### Rojnivîskên wî û notgirtinên cuda
* *[[Franz Kafka's Diaries|Diaries 1910-1923]]*
* *[[The Blue Octavo Notebooks]]*

### Name
* *[[Nameyê ji bavê xwe re]]*
* *[[Nameyên ji Feliceyê re]]*
* *[[Nameyên ji Ottlayê re]]*
* *[[Nameyên ji Milenayê re]]*
* *[[Nameyên ji bo malbata xwe, heval û edîtoran]]*
[thumb|200px|Mezelê Franz Kafka li goristana cihuyî ya nû li [Pragê (Çekiya)]]

## Girêdanên derve
* Kurtejiyana wî
* Franz Kafka- Galerî
* Veguherîn 


Kategorî:Jidayikbûn 1883
Kategorî:Mirin 1924
Kategorî:Nivîskarên alman
Kategorî:Romanivîsên cihû
Arîstîpos

**Arîstîpos** an jî **Arîstîposê Kîrenî** (; ; li derûdora 435-386 b.z.) fîlozofekî yewnan bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 430î b.z.
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 360î b.z.
Kategorî:Yewnan
Hîçparêzî

**Hîçparêzî** an **[[Nîhîlîzm]]** fikreke felsefîye û cara pêşin ji aliya Ivan Turgenyev de di pirtûkâ xweya bi navî Bav û Kur de hat qal kirin bû.

Kategorî:Felsefe
Îvan Turgenyev

thumb|rast|200px|Ivan Turgenyev (1818-1883)
**Îvan Sergeyevîç Turgenyev** (bi rûsî: Ива́н Серге́евич Турге́нев, *Ivan Sergeyevich Turgenev*), 9'ê sermawezê 1818- 3'ê rezberê 1883, nivîskareke Rûs e.

Îvan Turgenev di pirtûka xwe ya bi navê NOTÊN NÊÇÎRVANEKÎ(1852) de, ku dîmenên civaka Rûsyayê tê de cih digirin...jiyana komên xelkê yên xizan aniye ziman û pirsgirêkên civaka xwe jîndar kirine, bi berhemên Gogol û Tolstoy û htd li ser bingeha erdnîgarî, dîrok, derûnnasî, civaknasî û toreyên civakên rawestane, çavên mirovan vekirine herwiha bal kişandine ser hêz û berziya gel û bûne sedema nêzîkbûn û himbêzkirina komên xelkê, ji ber ku wêje ji bo gel e. Meznahiya Ehmedê Xanî jî di heman wateyê de xwe diyar dike.(çavkanî Rewşa Romana Kurdî 2011; Medenî Ferho, zêdeker Ûsibê Bêmal, bi hin desttêwerdanên di peyvan de)

Kategorî:Jidayikbûn 1818
Kategorî:Mirin 1883
Kategorî:Nivîskarên rûs
Kategorî:Rûs
Göteborg

**Göteborg** an jî **Goteborg** (bi swêdî: *Göteborg*, ), bajar û navenda parêzgeha Västra Götaland (Västra Götalands län) ya Swêdê ye.

Ew piştî Stokholmê bajarê herî mezin ê Swêdê ye. Li herêma Goteborgê nêzika 879.298 mirov dijîn.

thumb|290px|Sûretê Goteborgê ji ezmên

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1621ê li Swêdê
Kategorî:Bajarên Swêdê
Sarayevo

**Sarayevo** (bi bosnî: Sarajevo, bi serbî: Сарајево) paytextê Bosniya û Herzegovîna, Federasyona Bosniya û Herzegovina (*Federacija Bosne i Hercegovine*, *FBiH*) û Kantona Sarayevoyê ye. Li bajêr 291.422 kês pêk têne û li valagehê mezin 555.000 kês in. Başûrê-rojhilata bajêr Istočno ji hêla îdariya Komara serbî de ye.

Di sala 1238/39an de li ser avakirina Katedrala Saint Peter di belgeya Padişahiya Kroatî û Mecarî Béla IV cara yekem behsa rûniştgeheke slavî ya bi navê *Vrhbosna* hatiye kirin. Ji sala 1463an pê ve, bi destpêka desthilatdariya Osmanî ya di bin destê Isa-Beg Ishakoviç, bosnakî ku bû misilman, bajar berfireh bû. Di dawiya sedsala 15an de, walîyekî tirk li qiraxa Miljacka rûniştgeha xwe ava kir. Demek şûnda, bajarê Saraybosnû an *Bosna Serai* ku zû geş dibû, navê wê Sarayê (qesra tirkan) lê kirin. Têgeha Seraglio jî bi *sarây* an jî *saray* *ova* ya tirkî re têkildar e.

Di Împeratoriya Osmanî de Sarajevo ji sala 1850an vir ve paytexta parêzgeha Bosniyayê bû. Di sala 1878an de bajar û tevahiya welêt ji hêla Monarşiya Awistirya-Mecaristanê ve hate dagirkirin.

Di 28ê hezîrana 1914an de, bajar bû qada hewla kuştina arşdûk Franz Ferdinand û jina wî ya binav Sophie, ku yek ji sedemên sereke yên Şerê Cîhanê yê Yekem bû. Piştî sala 1918an, Sarajevo bi Bosniyayê re ket Keyaniya Serbî, Kroat û Slovenî.

Di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de, Bosniya beşek ji dewleta serbixwe ya Kroatya bû. Ji sala 1941 heta 6ê nîsana 1945, Villa Luburić li Sarajevoyê veguherî kampa înfaz û îdamê, ku tê de bi sedan Serb û Cihûyan ji aliyê Ûstaşayê faşîst ve hatin binçavkirin, îşkencekirin û kuştin. Piştî hilweşîna dewleta Ustaşa û dawiya Şerê Cîhanî yê Duyem, Sarajevo di sala 1945an de bû paytexta komara Bosniya û Herzegovîna ya di nav yekitiya Yûgoslavyayê de.

Yek ji bûyerên herî girîng ên serdema Yûgoslavyayê Olîmpiyadên Zivistanê yên sala 1984an bû, ku li çiyayên derdora bajêr pêk hat û bala Sarajevoyê li seranserê cîhanê kişand. Piştî ragihandina serxwebûnê piştî perçebûna Yugoslavyayê, Sarajevo bû paytexta dewleta serwer a Bosniya û Herzegovina. Demekî piştî ragihandina serxwebûnê, li Bosniyayê şerê sê salan dest pê kir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1461ê li Ewropayê
Kategorî:Bosniya û Herzegovîna
Kategorî:Paytextên Ewropayê
John Lennon

thumb|250px|John Lennon di dengxistina sêlika ''Give Peace a Chance'' (1969) de

**John Winston Ono Lennon** an jî bi kurtî **John Lennon** (9ê çiriya pêşîn a 1940 - 8ê kanûna pêşîn a 1980) hunervanê muzîka pop, bestekar, nivîskarê stranan li Liverpoolê (Brîtanyaya Mezin) ji dayik bûye; gîtarjen, sazbendê keyboardê û stranbêjê koma pop a The Beatles bû.

Di sala 1969an de bi hunervana japonî Yoko Onu re zewicî, her du protesteke aştîxwaz xistine kar û di nav nivînan de mane û ji nivînan de hevpeyvînên ji bo aştiyê bi cih anîn û fîlm û sêlikeke bi navê *Give Peace a Chance* ("De fersende bidin aştiyê") çêkirin. Ev strana ha bûye strana neberdkarên aştîxwaz ên hemî cîhanê. John Lennon û Yoko Ono pev re pênc sêlikên *[[single]]* di navbera salên 1971 û 1974an de derxistin; bi taybetî ya bi navê *Imagine* (1971) gelek hezkirî bû. Di sala 1975an de kurê wan Sean hatiye dinê û ji bo pênc salan John Lennon dest ji çalakiyên muzîkê berda heta sala 1980î, deng xistibû sêlika xwe ya nû "Just Like Starting Over" dema ku ji aliyê heyranekî ve hatiye kuştin.

## Çavkanî
* Crystal, David (1994). The Cambridge Biographical Encyclopedia. Cambridge University Press.

Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Mirin 1980
Lennon, John
Dublîn

**Dublîn** (bi îrlendî: *Baile Átha Cliath*; paytexta Komara Îrlendayê ye. Bajêr li ser bendereke ku li ser devê Çemê Liffeyê ya li parêzgeha Leinsterê hatiye avakirin. Dublîn li başûr bi Çiyayê Dublînê ku beşek ji rêzeçiyayên Wicklow e sînordar e. Li gorî serjimêriya sala 2022an nifûsa devera meclîsa bajêr 592.713 kes e. Nifûsa Dublîn û derdora wê 1.263.219 kes e û nifûsa temamî ya devera Dublînê 1.501.500 kes e, ku ev yek bajarê Dublînê dike bajarê herî mezinê girava Îrlendayê.

Piştê vîkîngan herêm ji hêla gelê gaelsiyan ve di sedsala 7an de yan berî sedsala 7an de rûniştgehek hatiye damezrandin. Di sedsala 11an qiralîteya Dublînê hatiye damezrandin û her ku diçe dever mezin dibe û vê awayê dever dibe niştecihên sereke yên Îrlendayê ku di sedsala 12an de ji aliyê anglo-normanî ya Îrlendayê ve hatiye dagirkirin. Bajar ji sedsala 17an bilez berfireh bû û bi kurtî di împeratoriya brîtanî de duyemîn mezintirîn û şeşemîn mezin li Ewropaya rojava piştî Karên Yekîtiyê di sala 1800an de bû. Piştî serxwebûnê di sala 1922an de, Dublîn bû paytexta Dewleta Azad a Îrlendayê, ku di sala 1937an de bi navê Îrlenda tenê hate guherandin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 9an li Îrlendayê
Kategorî:Avabûnên 841ê
Kategorî:Îrlenda
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Niûe

**Niûe** (navê berê *Savage Island*) giraveke mircaniyê di Okyanûsa Mezin deye. Niûe 2.400 km li bakur-rojhelata Nû Zelanda û li başûrê Samoa û rojavayê Giravên Cook e.

Niûe ji 1974'a û virde bi Zelanda Nû ve wek weke herêmek otonom girêda ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1974an de hatine avakirin
Komor

**Komor** (bi komorî:  ‏قمر *Komori*, bi fransî: *Comores* [kɔˈmɔːʀ]; ji sala 2001an pê ve navê xwe yê fermî: **Yekîtiya Komoran**) welateke federal a ku ji giravên di Okyanûsa Hindî de pêk te ye. Li bakûrê Kanala Mosambîkê di nava Mosambîk û Madagaskar disekine. Tevli hinek giravên biçûk sê giravên Arkîpela Komoran lê girêda ne, navê wan jî giravan Grande Comore (Njazidja), Anjouan (Nzwani), Mohéli (Mwali). Girava çaremîn a bi navê Mayotte ya Fransa ye lê Yekbûna Komoran hewl didin ku giravê ji xwe re bistînin.

Komoran di sala 1975an de serxwebûna xwe ji Fransayê îlankir û ji wê demê pê ve gelek darbe li dewletê pêk hatine. Nêzî 614'000 kes li wir dijîn û nifûsa dewletê ji efrîkiyên rojhilat û ji ereban pêk tê. Gelhe bi giranî misliman in. Dewletê navê xwe ji gotina erebî Cizir el-Qemer (‏جزر القمر) hilgirtiye û ev nav tê maneya 'Giravên Heyvê'.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1975an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1503an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin
Kategorî:Federasyonên berê

Kategorî:Welatên giravî
Saint Lucia

**Saint Lucia** (Saint Lucia) dewleteke serbixweya giravîyê endama Commonwealth Realm e. Ew li bakura Saint Vincent û Granada û başûra Martînîk e.
Saint Lucîa yê di Giravên Antîlên Biçûk de ye.
çep|thumb|

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1803an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Avabûnên 1979an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1979an de hatine avakirin

Kategorî:Welatên giravî
Reykjavîk

**Reykjavîk** (bi îslendî: *Reykjavík*) paytext û bajarê herî mezin ê Îslendayê ye ku bajêr li başûrê rojavayê Îslendayê ye. Nifûsa herêma paytextê nêzîkî 248.000 kes e.

Tê bawer kirin ku Reykjavîk cihê rûniştina yekem a daîmî ya li Îslendayê ye ku li gorî kitêba *Landnámabók* bajêr ji hêla Ingólfr Arnarson ve di sala 874 pz de hatiye damezrandin. Heya sedsala 18an li cihê bajêr pêşveçûnek bajarî çênebû ye. Bajar bi fermî di 1786an de wekî bajarokek bazirganiyê hatiye avakirin û di dehsalên paşîn de bi domdarî mezin bûye.

Reykjavîk navenda çalakiya çandî, aborî û hikûmetê ya Îslendayê ye û di nav biyaniyan de cihek geştiyariyê ya populer e. Bajêr di nav bajarên herî paqij, keskahî û di nav bajarên herî ewlehiyên cîhanê de ye.

## Nifûs

## Wênedank

Wêne:Reykjavík séð úr Hallgrímskirkju.jpeg|Reykjavîk, ji kela dêra Hallgrímkirkja
Reykjavik-30-Hallgrimskirche-2018-gje.jpg|Hallgrímkirkja
Reykjavik-56-Dom-2018-gje.jpg|Dómkirkjan


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Îslendayê
Kategorî:Îslenda
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Girîn

**Girîn** ( navçeyeke herêma bakurê Kurdistanê ye û girêdayî bajarê Sêwasê ye.

Di sala 1869ê de bûye navçe. Di dema osmaniyan de yek ji cihên ermenî pirr lê dijiyan bû û ermeniyan ji navçeyê re *"Giurin"* digotin. Lê ji ber ku gelek caran li wir ermenî dihatin qirkirin, her dem lê girîn hebû, kurdan jê re gotin "Girîn". Navê wê yê herî kevn di qeydên hîtîtan de Tlegerma derbas dibe. Herwekî *Tegarama, Togarama, Garma* jî hatiye gotin. Navê îro tê bikaranîn tê texmînkirin ku ji zimanê ermenî ye.

Di navbera salên 1870 - 1915î de genosîden mezin li dijî ermeniyan pêk hatine, dewleta Tirk bi navê ermenî her tişt tune kiriye. Dêrên wan rûxandiye yan vegerandiye mizgeftê. 137&nbsp;km ji Sêwasê dûr e.

## Malperên bikêr
* Civaka Ermeniyan a Girînê (bi tirkî) 

Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Hafik

**Hafik**, anku **Ḧafik**, an jî **Xavik** (; di sala 1928an de wekî *Ḧafîq* hat nivîsandin) yek ji navçeyên Sêwasê ye. Navê wê di sala 1926'î de qedexe kirine û bi hinekê guhertinê kirine *Hafik*.

37&nbsp;km ji Sêwasê dûr e. Gorî hejmartinên fermî yên dewleta Tirk di sala 2000î de li navendê 5.600 û li gundan jî 13.687 kes dijîn. Şikên mezin di van statîstîkan de hene. Lewra polîtîkaya dewleta Tirk a *"Helandine tixûbên Kurdistanê ji aliyê etnîsîteyê (1946)"* hêj didome. 82 gund û 4 mezreyên wê hene. Hin mezreyan jî dewlet bi fermî napejirîne.

## Çavkanî


Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Norxan

**Norxan** (), navçeyeke bakurê Kurdistanê ye û girêdayî parêzgeha Sêwasê ye. 47&nbsp;km ji Sêwasê dûr dikeve.

## Serpêhatiya Norxanê

Navê wê bi ermenî Norxan (ango Xan a nû) bû û dewleta Tirk kir "Yenihan - Xan a nû". Ango wergerand tirkî. Ji ber ku di Komkujiya Ermeniyan de li vir gelek ermenî hatibû qirkirin û wargehên wan hatibûn rûxandin, dewleta Tirk navê *Yenihan* jî guhert û kir Yıldızeli.

## Hin agahiyên bikêr

* Bilindahî ji rûyê avê: 1.400 m
* Gelhe: Navend 16.070û bi giştî jî 76.232 (sala 2000î) Şik di van statîstîkên fermî de hene

## Aborî

Aboriya herêmê li ser bazirganiya piçûk e. Herwekî çandinî, xwedîkirina ajalan û turîzm jî tê kirin.
## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Sao Tome û Prînsîpe

**Sao Tome û Prînsîpe** yan **Komara Demokratîk a Sao Tome û Prînsîpeyê**, welatekî ji koma gravan pêk tê. Li başûrê Okyanûsa Atlantîk, di Kendava Gînê de ye û 350&nbsp;km dûrî Gabonê ye.
Ji gravên Saint Thomas û Principe (mîrza) pêk tê. Sao Tome û Prînsîpe koloniyeke kevn a Portûgalê ye.
Grava Sao-Tomeyê li 21'ê kanûna 1471'an li roja Ezîz Thomas ji aliyê deryagerên portûgalî, João de Santarem û Pedro Escobarve hatiye kifşkirin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Navendî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin
Kategorî:Kendava Gînêyê
Tecer

**Tecer**(bi romî navê wê danîne *Ulaş*) navçeyeke Bakurê Kurdistanê giradayê bajarê Sêwasê ye. Navê wê yî berê **Tecer** bû û gundekî piçûk bû.

Di sala 1968'î de navê wê yî berê hate qedexekirin û kirin Ulaş. Di heman salî de bû şaredarî jî.

## Derbarê Tecerê de

* Rûber: 1.169&nbsp;km²
* Bilindahî ji rûyê avê: 1.350 m

Di sala 1990î de bû navçe. 2 nehiye, 37 gund û 19 mezreyên wê hene. 4 mezre jî ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin. Gorî polîtîkaya dewleta Tirk a *"Helandina tixûbên Kurdistanê ji aliyê etnîkê ve 1946"* gelek koçber ji Balkan û Qefkasya anîne, bicihkirine.

Aborî li ser ristina xalîçeyan, bazirganiya piçûk û xwedîkirina ajalan e. Herwekî çandinî jî têkirin.

Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Şarqije

thumb|300px|rast|Dîmenek ji navçeya Şargijê
**Şarqije** () navçeyeke herêma bakurê Kurdistanê ye û bi ser bajarê Sêwasê ve ye. 83&nbsp;km ji Sêwasê dûr dikeve.

Navê wê ji dimilkî tê û "Şarqije - şarê qicik, şarê piçûk, bajarê piçûk" ye. Di sala 1926î de navê wê tê qedexekirin û dikin *Şarkişla*. Di sala 1864ê de dibe şaredarî û di sala 1879ê de jî navçe.

* Rûber: 1965&nbsp;km²
* Bilindahî ji rûyê avê: 1.180 m

4 nehiye, 93 gund û 9 mezre girêdayî navçeyê ne. Statîstîkên bibawer nîne lê gorî danîna dewleta Tirk, nifûsa navçeyê li dora 50.000î ye.

## Navdarên Şarqijeyê
* Aşık Veysel Şatıroğlu

Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Bilekan

**Bilekan** () yek ji navçeyên Sêwasê ye. 144&nbsp;km ji Sêwasê dûr dikeve.

Di qeydên dîrokî de cara pêşîn wekî **Anderias** hatiye binavkirin. Di bin desthilatdariya mîrîtiyên Kurd de wekî **Bilekan** gotine.

* Rûber: 965&nbsp;km²
* Gelhe: Navend 23.202 û bi giştî jî li dora 50.000
* Bilindahî ji rûyê avê: 1.050 m

70 gund û 42 mezreyên wê hene. Gelek mezre jî bi fermî nayê pejirandin. Bawerî bi statîstîkên fermî nîne.

Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Qolhîsar

**Koyulhisar** (Koyûlhîsar tê bilêvkirin; bi tirkî: *Koyulhisar*) navçeyeke herêma Tirkiye ye û girêdayî bajarê Sêwasê ye. 180&nbsp;km ji Sêwasê dûr dikeve.

Di qeydên dîrokî de navê wê wekî **Kolonya**, **Qolhîsar**, **Koyîsar** derbasdibe. Heyasala 1928'î wekî Qolhîsar dihate binavkirin, di heman salê de navê wê kirine Koyulhisar.

* Rûber: 968&nbsp;km²
* Bilindahî ji rûyê avê: 640 m - 1200 m

1 nehiye, 47 gundû 89 mezre bi fermî girêdayî Qolhîsarê ne.

Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Axvanîs

**Axvanîs** () navçeyeke herêma bakurê Kurdistanê ye û girêdayî bajarê Sêwasê ye.

Navê wê di salên 60î de hatiye qedexekirin û kirine *Gölova*. Beriya Komkujiya Ermeniyan gelek ermenî li vir dijiyan. 28 gundên wê hene. Gelek mezre bi fermî nayên pejirandin.

## Erdnîgarî
* Bilindahî ji rûyêavê: 1.300 m
* Rûber: 308&nbsp;km²
## Aborî
Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan, çandinî û masîgeriyê ye.
## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Tozanî

**Tozanî** () navçeyeke Sêwasê ye. Nêzîkî 100&nbsp;km ji Sêwasê dûr dikeve.

Navê wê yê herî kevn *Psîle* ye. Dîsa di qeydên dîrokî de * Hypsele * jî derbas dibe. Di qeydên dîrokî de piranî wekî * Tozanî * cih digire. Di sala 1990'î de kirine navçe û navê wê jî guhertine. Navê wê yê kurdî Tozanî hatiye qedexe kirin.

Dewleta Tirk statîstîkên herêmê yan bi çewtî dide, yan jî hîç nade. Ji ber wê statîstîkên bi bawer nînin.

Kategorî:Navçeyên Sêwasê
Lîsteya wênesazên cezayêrî

**Lîsteya wênesazên Cezayêrî**

__NOTOC__

## A

* Mohamed Aksouh

## B

* Baya
* Abdallah Benanteur

## G

* Abdelkader Guermaz

## I

* M'hamed Issiakhem

## K

* Mohammed Khadda

## O

* Slimane Ould Mohand

## R

* Omar Racim

## Y

* Kamel Yahiaoui

cezayêrî
Lîsteya wênesazên alman

**Lîsteya wênesazên Alman**

__NOTOC__

## A

* A.R. Penck
* Hans von Aachen
* Karl Abt
* Hans Acker
* Franz Ackermann
* Johann Adam Ackermann
* Max Ackermann
* Albrecht Adam
* Albrecht Altdorfer
* Christoph Amberger
* Dietrich Andre
* Ferdinand von Arnim

## B

* Hans Baldung
* Willi Baumeister
* Max Beckmann
* Barthel Beham
* Johann Baptist Wenzel Bergl
* Josef Bergler
* Norbert Bisky
* Volker Blumkowski
* Bô Yin Râ
* Arnold Böcklin
* Melchior Boisserée
* Sulpiz Boisserée
* Peter Johannes Brandl
* Lothar-Günther Buchheim
* Hans Burgkmair

## C

* Heinrich Campendonk
* Asmus Jacob Carstens
* Daniel Chodowiecki
* Lovis Corinth
* Lucas Cranach l'Ancien
* Lucas Cranach le Jeune

## D

* Balthasar Denner
* Ferdinand Deppe
* Otto Dix
* Eugen Dücker
* Albrecht Dürer
* Hans Dürer

## E

* Michael Ebel
* Walter Eglin
* Adam Elsheimer
* Edgar Ende
* Hans am Ende
* Carl Ludwig Engel
* Max Ernst

## F

* Lyonel Feininger
* Georg Flegel
* Günther Förg
* Caspar David Friedrich

## G

* Ismaël Gentz
* Wilhelm Gentz
* George Grosz
* Matthias Grünewald

## H

* Christian Ludwig von Hagedorn
* Hans Hartung
* John Heartfield
* Erich Heckel
* Heinrich Kley
* Hermann Hendrich
* Friedrich Herlin
* Bernhard Hoetger
* Karl Hofer
* Hans Hofmann
* Hans Holbein l'Ancien
* Hans Holbein le Jeune
* Ambrosius Holbein
* Barbara Honigmann

## I

* Jörg Immendorff

## J

* Raimer Jochims

## K

* Anselm Kiefer
* Martin Kippenberger
* Ernst Ludwig Kirchner
* Konrad Klapheck
* Peter Klasen
* Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff
* Julius Köckert
* Käthe Kollwitz
* Wolfgang Krodel
* Johann König

## L

* Wilhelm Leibl
* Wolfgang Lettl
* Max Liebermann
* Richard Lindner
* Johann Liss
* Stefan Lochner
* Fédor Loevenstein
* Heinrich Lossow

## M

* August Macke
* Fritz Mackensen
* Franz Marc
* Martin Bloch
* Hans von Marées
* Ludwig Meidner
* Hans Memling
* Raphaël Mengs
* Adolph von Menzel
* Otto Modersohn
* Paula Modersohn-Becker
* Carl Moll
* Otto Mueller
* Gabriele Münter

## N

* Emil Nolde

## O

* Richard Oelze
* Emil Orlik
* Fritz Overbeck

## P

* Max Pechstein
* Karl von Piloty
* Leo Putz

## R

* Jörg Ratgeb
* Alfred Rethel
* Gerhard Richter
* Adrian Ludwig Richter
* Johann Heinrich Roos
* Philipp Otto Runge

## S

* Joachim von Sandrart
* Wilhelm von Schadow
* Karl Friedrich Schinkel
* Oskar Schlemmer
* Karl Schmidt-Rottluff
* Kurt Schwitters
* Franz Skarbina
* Max Slevogt
* Carl Spitzweg
* Ferdinand Springer
* Wilhelm Steuerwald
* Sébastien Stoskopff
* Franz von Stuck

## T

* Frans Werner Tamm
* Anna Dorothea Therbusch
* Hans Thoma
* Johann Friedrich August Tischbein
* Johann Heinrich Wilhelm Tischbein
* Hans Tyderle

## U

* Fritz von Uhde

## V

* Sepp Vees
* Heinrich Vogeler
* Max Vollmberg

## W

* Anton von Werner
* Konrad Westermayer
* Bernhard Wiegandt
* Franz Xaver Winterhalter
* Wols

## Z

* Johann Baptist Zimmermann
* Johan Joseph Zoffany
* Gerard Zoust
* Unica Zürn

alman
Porto Rîko

**Porto Rîko**, bi fermî **Dewleta Azadane Girêdayî ya Porto Rîko** (spanî: *Estado Libre Asociado de Puerto Rico*, îngîlîzî: *Commonwealth of Puerto Rico*), welatekî li Karîbeyê ye ku azadane ye û bi Amerîkayê ve girêdayî ye. Dewlet ji girava Potro Rîko û çend giravên din ên biçûk ên wek Vieques, Culebra, Culebrita, Palomino, Mona û Monito de pêk tê. Porto Rîko girava herî biçûk ê rojhilatî yê Antîlên Biçûk e. *Porto Rîko* tê wateya "Bendera Dewlemend" û gelê Porto Rîkoyê xwe bi xwe wek *[[Boricua]]* nav dikin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1898an de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Lîsteya wênesazên arjentînî

__NOTOC__

**Lîsteya wênesazên Arjantînî**

## A

* Maria Amaral

## B

* Norah Borges

## C

* Gustavo Charif

## D

* Hugo Demarco

## K

* Maximiliano Kosteki

## L

* Julio Le Parc

## R

* Ricardo Mosner

## S

* Antonio Seguí

arjentînî