Awistralya

**Awistralya** () welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava Tazmanyayê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye. Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê Okyanûsyayêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene.

Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di Serdema Dawîn a Qeşayê de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn. Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin.

Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya Wales a Başûr a Nû dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, piraniya parzemînê ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji Keyaniya Yekbûyî bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye.

Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş parêzgeh û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne. Paytexta welat bajarê Kanberrayê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên Sîdney û Melbourne ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in.

Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê Neteweyên Yekbûyî, G20, OECD, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, Foruma Giravên Pasîfîk, Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye ku endamê NATOyê nîne.

## Etîmolojî
Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li nîvkada başûr hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.

Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.

Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamentoya brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Avusturalya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê "Commonwealth of Australya" ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a *Commonwealth of Australya* ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.
## Dîrok
### Pêşdîrok
Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî Tazmanyayê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên giravên Torres Straitê ne ku gelekî melanezyayî yê cuda yê giravên Torres Strait in.

thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya
Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne. Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne. Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide. Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.

Çanda Awistralyayê ya Aborjîn yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye. Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn. Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû. Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin. Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan, xwedîkirina masiyan û stargehên nîvmayînde ava dikirin. Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê "nêçîrvan-berhevkar", "çandinî", "çandiniya xwezayî" û "zêdekirin" hatine wesifandin.

Xelkê giravên Torres Straitê cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne. Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin. Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji Îndonezyaya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.
### Hatina ewropiyan
thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany
Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê Willem Janszoon ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye. Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya Tengava Torresê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a Nû Gîneyê, seferan lidarxistiye. Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye Holendaya Nû.

Di sala 1770an de kaptan James Cook bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê "New South Wales" binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa Brîtanyaya Mezin e. Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê. Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.

Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo "niştecihên azad" (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin. Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî. Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.

Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye. Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine. Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin. Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.

### Berfirehbûna ewropiyan
thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye
Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro) wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, Gregory Blaxland, William Lawson û William Wentworth ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine. Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin. Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava. Li Wales a Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn. Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin. Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.

Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine. Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye. Parlamentoyên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.

Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine. Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê. Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.

Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine. Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.

### Federasyona şerên cîhanê
thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide
Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.

Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû. Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de. Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.

Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye. Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye. Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.

thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye
Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî Şerê Cîhanî yê Yekem bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye. Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne. Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê "vaftîzma agir" dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye. Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.

Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên Pasîfîk, Ewropa, Deryaya Navîn û li Rojhilata Navîn şer kirine. Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji Keyaniya Yekbûyî ji bo Dewletên Yekbûyî wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye. Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.

### Serdema hevdem
thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê
Di sê dehsalên piştî Şerê Cîhanê yê Duyem de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye. Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê "awistralyayên nû" hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana "nifûs bibe an jî bimire" hatiye rewakirin.

Awistralya di dema Şerê Sar de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê Şerê Viyetnamê bûye. Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina Partiya Komunîst a Awistralyayê û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.

Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine. Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku Dadgeha Bilind a Awistralyayê di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna ewropî de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.

Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye. Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne. Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û Keyaniya Yekbûyî de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê Şahbanûya Awistralyayê de maye. Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.

Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê Şerê Afganistanê û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê Şerê Iraqê bûye. Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi rojhilatê Asyayê ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat.

Di bersiva pandemiya COVID-19 de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.

## Erdnîgarî
### Taybetmendiyên giştî
thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).
Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye. Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.

Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye. Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.

Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye. Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê "parzemîna giravê" hatiye binavkirin. Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike. Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.

Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e. Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn. Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne. Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye. Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne. Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.

Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene. Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin. Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.

Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye. Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye. Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.
### Jeolojî
thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.
Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên Rodînya û beşek ji Gondwana bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye. Dema ku Serdema Dawî ya Qeşayê bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji Nû Gîne û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.

Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in. Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve. Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne. Erdheja Newcastle ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû. Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe. Di roja îro de çalakiyên volkanî li Girava Heardê û Giravên McDonaldê ên dûr çêdibe.

Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin. Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.

### Avhewa
thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê
Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye. Avhewa Awistralyayê ji "helîpana hespan" bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye. Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.

Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe. Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.

Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.

Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê
Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree
Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê
Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê
Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê


### Pirrengiyabiyo
thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye
Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye. Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye. Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in. Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.

Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn. Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin. Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.

Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin. Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.

Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne. Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene. Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin. Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.

Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike. Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.

Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.

Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin. Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.

Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin. Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne. Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.
## Rêveberî û siyaset
thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)
Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke. Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.

Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:
* Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê.
* Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.
* Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e.

Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr Anthony Albanese ji Partiya Karker a Awistralyayê hatiye hilbijartin. Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin. Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.

Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene. 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê "hilbijêr" an "kursî" têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin. Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike. Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.

Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye. Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe. Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê "mutasyona Washminster" an nîv-parlemanî tê binavkirin.

Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û Partiya Neteweyî ku hevkarekê biçûk ê Partiya Lîberal e. Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li Queensland û Herêma Bakur bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, Vîktorya û Awistralyaya Rojava di koalîsyonê de ne û li Awistralyaya Başûr û Tazmanya bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne. Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, Partiya Karker wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. Partiya Keskan a Awistralyayê ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.
### Eyaletên îdarî
thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê
Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê Wêlsa Başûr a Nû (NSW), Vîktorya (Vic), Queensland (Qld), Awistralyaya Rojava (WA), Awistralyaya Başûr (SA) û Tazmanya (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Herêma Bakur (NT) pêk hatiye.

Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin. Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in. Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.

Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.

Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene. Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.
#### Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de

### Têkiliyên derve
thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê
thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re
Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene. Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne. Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike. Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.

Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.

Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye. Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye û endamê Rêxistina Hevkariya Aborî û Geşepêdanê (OECD) û endamê Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê (WTO) ye. Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û bi Zelendaya Nû re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.

Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike. Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e. Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.

Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin. Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.
### Hêz
thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.
Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê "Parastin" têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn. Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in. Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta *Commonwealth* (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene.

Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye. Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.

### Mafê mirovan
Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye. Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an. Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.

Rêxistinên navneteweyî yên wekê Çavdêriya Mafên Mirovan û Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.
## Aborî
thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.
Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e. Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e. Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe. Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn. Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.

Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye. Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû. Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî. Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne. Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye. Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne. Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.

Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû. Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû. Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû. Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.
## Demografî
Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin. Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.

Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.

Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn. Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.

Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.
### Esl û koçberî
thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)
Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî. Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.

Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e. Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan. Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.

Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin. Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene.

Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye: Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne. Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.

### Ziman
Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye. Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye. Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn. Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.

Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn. Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.
### Dîn
thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye
Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike. Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e. Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne. Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.

Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.

### Tenduristî
Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye. Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e. Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye. Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.

Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye. Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê. Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin. Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye. Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.
### Perwerdehî
thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e
Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye. Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn. Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê. Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin. Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.

Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin. OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin. Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e. Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.

Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn. Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin. Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.

## Çand
thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê
Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide. Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye. Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.

Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin. Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin. Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî "nirxên Awistralyayê" bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina "mafê dadperwer" ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.
### Huner
Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, "tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an" e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye. Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera "bi taybetî awistralyayî" di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine. Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.

## Nîşe

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin
Kategorî:Endamên G20ê