open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elî Ebderrezaq

**Elî Ebderrezaq**, her weha **Elî Ebdul Rezîq** (bi erebî علي عبد الرازق; jdb. 1887 an 1888, m. 1966), alimekî îslamî û dadgerê şerîetê yê misrî bû. Ew dikare bavê giyanî yê laîktiya îslamî were hesibandin. Berhemên wî bandora girîng li ser axaftinên li ser têkiliya dewlet û siyasetê di Îslamê de kir û wek bingeha demokrasî, mafên mirovan, sekulerîzm û laîsîzma cîhana îslamî tê dîtin.

## Kurtejiyan
Berhema wî ya sereke bi navê Îslam û Bingehên Hikûmetê (al-Islām wa-uṣūl al-ḥukm) ye, ku yekem car di sala 1925an de hate çap kirin. Ji ber helwêstên nakok ên li ser pêwîstiya xelîfetî û dewleta olî, pirtûk li Misirê bû sedema gengeşiyeke tund a rewşenbîrî û siyasî. Bi kurtî, ew destnîşan dike ku misilman azad in ku li ser her şêwazek hukûmetê li hev bikin heya ku ew xizmeta qenciya hevpar û berjewendiya wan dike, çi olî an laîk be.

Ji ber berhemên xwe Elî Ebderrezaq hemû meqamên xwe winda kir û pirtûka wî *Îslam û Bingehên Hikûmetê* hat qedexekirin. Xebat her weha xalên destpêkî yên balkêş di gengeşeyên heyî yên li hundur û derveyî cîhana îslamî ya derbarê demokrasî û mafên mirovan de ragihand.

Ew van argumanan diparêze: Ne du çavkaniyên sereke yên şerîeta îslamê, ango Quran û sinet, ne Îcma (lihevhatin), ne jî aqil daxwaza hukmê xelîfe û îmamekî nakin. Tecrûbe jî dide zanîn ku xîlafetê tenê felaket anî serê mislimanan û Îslamê. Tenê bi saya veqetandina dewlet û olê ye ku ol ji destdirêjiya siyasî tê parastin.

Bi giranî ji ber ku Ebderrezaq giraniyê dide hovîtiya xîlafetê, mirov dikare bihesibîne ku wî şêwazek hukûmî ya humanîst diparast, dibe ku dewletek demokratîk be jî, her çend ew di pirtûka xwe de vê yekê bi eşkere nabêje. Ev bi wê yekê tê piştrastkirin ku hem bavê wî Hesen Ebdurrezaq û hem jî birayê wî yê mezin fîlozofê navdar Mistefa Ebderrezaq parêzvanên lîberalîzma Misirê bûn.

Elî Ebderrezaq pirtûka Consensus in Islamic Law (al-iǧmāʿ fī š-šāriʿa al-islāmiyya) jî nivîsî, ku di sala 1947an de hate çap kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dadgerên misrî
Kategorî:Jidayikbûn 1888
Kategorî:Mirin 1966
Kurdplus

thumb|Logoya kanalê
**Kurdplus**, (bi soranî: کوردپڵەس) (bi îngilîzî: Kurdplus) malperek anîme ye bi jêrnivîsa kurdî ku ji aliyê Mihemed Selam ve di (1-1-2018) de hatiye damezrandin.

## Berhem
Kurdplus niha çend fîlm û rêzefîlmên anîme yên bi jêrnivîs hene:
* 89 rêze di nav de:

* Kaisen Jujutsu

* Kujerê cinan

* 91 roj

* one piece

* Pirtûka Mirinê

* 68 fîlm:

* Çîroka Birîndaran

* ciranê min Totoro

## Çavkanî
Îslam û Bingehên Hikûmetê

**Îslam û Bingehên Hikûmetê**, berhema herî girîng yê Elî Ebderrezaq e, yek ji nivîskarên misilman ên destpêka sedsala 20an. Pirtûk bandora girîng li ser axaftinên li ser têkiliya dewlet û siyasetê di Îslamê de dike û wek bingeha demokrasî, mafên mirovan, sekulerîzm û laîsîzma cîhana îslamî tê dîtin.

Nivîskar, alimekî Ezherê û dadwerê Dadgeha Îslamî ya El-Mensûra (ya Misirê), li ser bingeha kevneşopiya îslamê diyar dike ku xelîfeyên ku xwe ji hêla Xwedê ve bijartî didîtin, tenê bi alîkariya pêvajoyên siyasî derketine holê. Bi vî havî xelîfe rengê xwe yê olî wenda dike û dibe şeklê hikumetekê, yê ku bi destê mirov hatiye çêkirin. Vê teoriyê di destpêkê de gelek misilman û piraniya alimên qanûnî û olî yên îslamî şok kir. Elî Ebderrezaq hemû meqamên xwe winda kir û pirtûka wî hat qedexekirin. Xebat her weha xalên destpêkî yên balkêş di gengeşeyên heyî yên li hundur û derveyî cîhana îslamî ya derbarê demokrasî û mafên mirovan de radigihîne.

## Çavkanî
Kurdistan Airlines

**Kurdistan Airlines** yan jî **Rêhewaya Kurdistanê**, rêhewayeke kurdî bû ku navenda wê li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban bû.

## Dîrok

Rêhewaya Kurdistan sefera xwe ya yekem di 21ê tîrmeha 2005ê de, saet 10:30ê sibê de ber bi Hewlêrê, Başûrê Kurdistanê pêk anî.

Damezrandina Rêhewayên Kurdistanî di 2ê tebaxa 2005ê de bi daxuyaniyeke çapemeniyê ji aliyê Ofîsa Bazirganî ya Herêma Kurdistana Iraqê li Dubai, Mîrgehên Ereb de hat ragihandin.

Ji sala 2010an pê ve, balafirgeh tune bû û ji ber vê yekê niha neçalak e.

## Çavkanî

Kategorî:Balafirgeh
Kategorî:Herêma Kurdistanê
Nûray Şahîn

**Nûray Şahîn** an jî fermî **Nuray Şahin** (jdb.1974 li Dêrsim, Bakurê Kurdistanê ) derhêner, senarîst û lîstikvana kurda zazayî û alman e.

## Jiyana wê
Nûray Şahîn li Berlînê li Akademiya Fîlm û Televîzyonê ya Almanyayê (dffb) derhêneriya sînemayê xwendiye. Pisporiya wê derhênerî û senaryo in, lê carinan li ber kamerayê jî wek lîstikvan dixebite.

Kurtefîlma wê "Die letzte Patrone" (Fîşenga dawî) di sala 2000an de li Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê beşdarî pêşbirkê bû û ji bo Xelata Aştiyê hate berendam kirin.

Fîlma wê ya derçûyê Folge der Feder! (2004) bi Pegah Ferydoni, melodramaya koçberiyê ya almanî-zazakî, li Londonê hat pêşandan û xelata temaşevanan di pêşnîşandina xwe ya almanî de li Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Mannheim-Heidelberg 2004 wergirt. Wê li Almanya û Tirkiyeyê xelatên din wergirt.Ji sala 2005an û vir ve, "Folge der Feder!" di heman demê de çend caran di televîzyona Alman de wekî beşek ji pêşandana piçûk a ZDF TV-yê hate pêşandan.

Fîlma wê „Ich will Gerechtigkeit“ (Ez dadmendî dixwazim) (ZDF/3sat 2019) li ser du xwişkên êzîdî ye - yek li Almanyayê, ya din ku nû ji DAIŞê reviyaye û hîn jî li kampa penaberan li bakurê Iraqê ye.

Di sala 2021ê de belgefîlma wê ya bi sernavê "Kültür für Deutschland" (Çand ji bo Almanyayê) dê di 3satê de bê nîşandan. Kültür für Deutschland xebatên hunerî yên Mousse T., Şermin Langhoff, Eko Fresh, ELIF, Serdar Somuncu, DJ Ipek û Sedat Mehder nîşan dide.

## Fîlmnîgarî
* Kültür für Deutschland (2021)
* Ich will Gerechtigkeit! (2019)
* Die letzte Patrone (2000)
* 2004: Folge der Feder!
* 2004: Tatort – 
* Fern wie die Sonne (1996)
* Dare (1997)
* Istanbul-Berlin (1997)
* FO-TO-CHU (1997)
* Veronika (1999)

## Xelat (bijartî)
* Xelata Temaşevanan - Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Mannheim-Heidelberg (2004)
* Derhênera ciwan ê herî baş (pêşbirka neteweyî) – Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Enqereyê (2005)
* Senaryoya Herî Baş (Pêşbirka neteweyî) - Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Enqereyê (2005)
* Xelata Televîzyona Almanyayê ya kameraya herî baş (2005)
* Xelata Temaşevanan a Festîvala Fîlmên Jinan a Navneteweyî ya Torino, Îtalya

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 

Kategorî:Aktrîsên kurd
Kategorî:Derhênerên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Senaryonivîsên kurd
Kohî Nûr

**Kohî Nûr** an **Kohînûr** (bi ingilîzî: *Koh-i-Noor*, ji bi farsî: "Çiyayê Ronahiyê") elmasek 108,93 karat (21,786 g) e. Ew yek ji mezintirîn elmasên cîhanê tê hesibandin û beşek ji elmasên taca Brîtanî ye ku li Tower of London tê pêşandan. Ew yek ji almasên herî navdar e, nemaze ji ber dîroka wê ya serpêhatî. Di serî de ji ber dîroka wê ya maceraperest, ew yek ji elmasên herî navdar e.

## Dîroka elmasê

### Efsaneya Kohî Nûr
Li ser eslê elmasê gelek efsaneyên nakok hene. Tê gotin ku Kohî Nûr elmasa sax mayî ye ku dîroka wê herî dirêj dikare were şopandin. Efsaneya wê ji 5000 salan zêdetir e û di destanek sanskrît de qala almasekî mezin tê kirin. Li gorî mîtolojiya Hindistanê, xwedayên Hindu li ser almasek mezin nakok bûne. Êdî ne mimkûn e ku were destnîşankirin ka Kohî Nûr yek ji van kevirên kevn e an na. Lê tê bawer kirin ku ew ji devera kevnar a madenê almasê ya Hindistanê ya Kollur derketiye. Maden îro li navçeya Guntur li nêzî Golkonda ye, ku wek Telangana tê zanîn.

### Dîroka belgekirî
[thumb|Keybanû Victoria Kohî Nûrê wekî broş li xwe dike, [nîgarek ji hêla Franz Xaver Winterhalter ve]]
Elmas cara yekem di sala 1304an de derbasî çavkaniyên dîrokî dibe, dema ku Siltan Ala ud-Dîn Xelcî ew ji Xanê Malwa didizîne. Lê tê gotin ku xanedana Kakatiya ya Başûrê Hindistanê jî xwediyê elmasê bûye. Dûv re kevir çavê tawusê li Tronê Tawusê yê li Delhî xemiland, ku di wê demê de li seranserê cîhanê navdar bû. Di nav sedsalan de, elmas gelek caran destên xwe guhertiye, û bi vî havî derbasî destên faris, hindî û efxan bûye. Di sala 1739an de di dema dagirkirina Delhiyê de elmas ket destê Nadir Şahê farisan. Di efsaneyê de jinek di haremê de ji fetih re gotiye ku elmas di turbana moxûl de veşartî ye. Di şahiyekê de, Şah ji moxûl re pêşniyar kiriye ku tûrbanên xwe biguherînin. Ev tevger wek sembola hevaltî û biratiya herheyî dihat dîtin û redkirina wê dê bûba heqaret. Gava ku Şah elmasê ji qumaşê vedike, tê gotin ku wî bi şahî "Kohî Nûr!" qêriye.

Di sala 1747an de Şahê faris hate kuştin û Kohî Nûr di xezîneya Pencabê de hat veşartin. Dema ku 100 sal şûnda dewletê Pencabê ji hêla Hindistana brîtanî ve hat girêdan, elmas di encama şerên Sîkhiyan de bû milkê Pargîdaniya Hindistana Rojhilat a Brîtanî. Di sala 1850an de, elmas ji Keynabû Victoria re hate pêşkêş kirin da ku 250emîn salvegera damezrandina Pargîdaniya Hindistana Rojhilat a Brîtanî destnîşan bike. Keybanû elmasê da qelişandin. Bi vî awayî elmasa 186 karatî hate kêmkirin û gihîşte mezinahiya xwe ya niha ya 108.93 karat (21,786 g).

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Hindistanê
Kategorî:Dîroka Îranê
Kategorî:1739 li Asyayê
Lîsteya formên stranên kurdî

Va ye lîsteya hin formên stranên kurdî ye.

## Formên stranên kurdî
* Dîlok, dûrik
* Lawje, kilam
* Lawik, delal
* Payîzok
* Heyranok
* Şeşbendî, berîte
* Narînk
* Serê zava
* Peste
* Zêmar, pêgotin
* Laylayê, lorîk
* Serêlîk
* Medîhe
* Stranên karî
* Gazî

## Çavkanî

Kategorî:Stranên kurdî
Pocahontas

**Pocahontas** (bi navê xwe yê resen **Amonute**, herwiha wek **Matoaka** jî dihat nasîn, jdb. 1596 - adar 1617) xwecihek Amerîkayê ya ji gelê Powhatan bû û ji bo têkiliya wê ya bi rûniştvanên kolonyal a Jamestown, Vîrjînya rennavdar bû. Ew keça Powhatan bû, serokê [1] toreke eşîrên Tsenacommacah, ku îro herêma Tidewater a Vîrjînyayê dihewîne.

Pocahontas di sala 1613an de ji hêla kolonîstên îngilîzî ve ji bo fidyeyê esîr hate girtin. Di dema girtina xwe de, ew hat teşwîq kirin ku bibe xiristiyan û bi navê Rebecca hate batiz kirin. Ew di nîsana 1614an de di 17 an 18 saliya xwe de bi cotkarê titûnê John Rolfe re zewicî û di kanûna paşîn a 1615an de kurê wan Thomas Rolfe anî dinyayê.

Di sala 1616an de, malbata Rolfe çû Londonê ku Pocahontas ji civaka îngilîzî re wekî mînakek "wehşiya medenî" hate pêşkêş kirin, bi hêviya ku mirov li Jamestownê veberhênanê bike. Di vê rêwîtiyê de dibe ku wê bi Squanto, amerîkîyek xwecî yê Patuxet ji New England re hevdîtin kir. Ew bû navdarek, xweşik dihat dîtin, û beşdarî festîvalekê li Qesra Whitehall bû. Di sala 1617an de, malbata Rolfe bi keştiyê ber bi Vîrjînyayê ve çû; Pocahontas li Gravesend, Îngilîzî, ji ber sedemên nenas, 20 an 21 salî mir. Ew li Dêra St George a Gravesend hate veşartin; Cihê gora wê tam ne diyar e ji ber ku dêr piştî şewatekê ji nû ve hatiye avakirin.

Gelek cih, nîşan û berhemên li DYAyê bi navê Pocahontas hatine binav kirin. Çîroka wê bi salan hate romantîze kirin, lê îro diyar e ku gelek aliyên çîrokê xeyalî ne. Gelek çîrokên ku li ser wê ji hêla keşfê Îngilîz John Smith ve hatine gotin, bi saya gotinên neviyên wî hatine belgekirin. Pocahontas îro mijara huner, wêje û fîlmê ye. Gelek kesên navdar îdia kirine ku bi rêya kurê wê di nav neviyên wê de ne, di nav de endamên Malbatên Yekem ên Vîrjînya, first lady Edith Wilson, lîstikvanê Western yê amerîkî Glenn Strange, û stêrnas Percival Lowell.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1590î
Kategorî:Mirin 1617
Abovyan

**Abovyan** (bi ermenî: Աբովյան), bajar û navçeyekî li Ermenistanê ye ku di nav parêzgeha Kotaykê de ye.Ew 16 kîlometrê bakurê rojhilatê Êrîvanê û 32 kîlometrê başûrê rojhilatê navenda parêzgeha Hrazdanê ye. Li gorî serjimêriya 2011an de, nifûsa bajêr 43,495 e, ji 59,000 ku di serjimêriya 1989an de hatî ragihandin kêm e. Heya niha, bajar li gorî texmîna fermî ya 2020an nifûsa wê 44,900 e.

## Demografîk
Ji %90ê nifûsa bajar ji gelê ermenî ne. Li gorî daneyên sala 1974an de, penaberên Sûriye, Îran û Libnanê koçeriya bajar kirin.

hindekariya kurd di wî bajarê de jî heye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Ermenistanê
Kategorî:Ermenistan
Engîzîsyona spanî

**Engîzîsyona spanî** (bi spanî: *Inquisición española*) an bi fermi **Dadgeha Daîreya Pîroz a Engîzîsyonê** (*Tribunal del Santo Oficio de la Inquisición*), di sala 1478an de ji hêla hikûmdarên katolîk key Ferdînand II yê Aragonê û keybanû Îsabela I ya Kastîlyayê ve hate damezrandin. Ew di dawiya Rekonkîsta de dest pê kir ji bo ku ortodoksiya katolîk di padîşahiya wan de bidome û bikeve şûna Engîzîsyona navîn, ya ku di bin kontrola Papa de bû. Armanc kontrolkirin û entegrekirina ew kesan bû, yên ku bi darê zorê ji cihûtî û îslamê derbasî katolîkiyê bûbûn. Ew di nav sê diyardeyên cihêreng ên Engîzîsyona katolîk a berfireh de, ligel Engîzîsyona romayî û Engîzîsyona portûgalî bû ya herî bingehîn.

Engîzîsyona spanî li Spanyayê û li hemî kolonî û deverên spanî hate xebitandin, ku Giravên Kenariyê, Padîşahiya Napolê û hemî milkên spanî yên li Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr di nav de bûn. Li gorî texmînên nûjen, li dora 150,000 kes ji ber sûcên cûrbecûr di dema sê sedsalên engîzîsyona spanî de hatin darizandin, ku ji wan di navbera 3.000 û 5.000 de hatin îdamkirin Lêbelê engîzîsyon, ji damezrandina dadgehên amerîkî ve, tu carî li ser xwecihên amerîkî ne xwedî hiqûq bû. Keyê Spanyayê ferman da ku engîzîtor tu carî li dijî xwecihên amerîkî negerin, lê divê ew li dijî xiristiyanên kevn û neviyên wan û kesên din ên ku di van padîşahiyan Spanyayê de dijîin.

Armanca engîzîsyonê di eslê xwe ew bû ku kesên ku ji cihûtî û îslamê derbasî katolîkiyê bûbûn bêne kontrolkirin. Ev kontrolkirin li pey rekonkîstayê (1492-1502) hate derxistin. Di vê serdemê de ji cihû û misilmanan re ferman hat dayîn ku an bibin katolîk an jî Kastîlyayê biterikînin. Di encamê de bi sedhezaran bi darê zorê bûn katolîk, kesên *[[conversos]]* (yên wergerandî) û *[[moriscos]]* (yên bi eslê mexrebî) hatin çewsandin û bi girseyî cihû û misilman bi girseyî ji Spanyayê hatin qewitandin. Engîzîsyon di sala 1834an de, di dema serweriya Isabela II de, piştî kêmbûna bandora wê di sedsala pêşîn de hate hilweşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1478an li Ewropayê
Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê

Kategorî:Tundî li Spanyayê
Arno Babacan

**Arno Hartînovîç Babacan** (bi Ermenî: Առնո Բաբաջանյան, Rûsî: Арно арутюнович БабаЗанян  - ) de 1971, Ew bestekarekî Ermenî-Soviyetî bû, wek Hunermendê Gel ê Yekîtiya Sovyetê hate naskirin.

## Çavkanî

* https://www.allmusic.com/artist/arno-babadjanian-mn0002287531/biography

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1921
Kategorî:Kesên ji Êrîvanê
Kategorî:Mirin 1983
Rekonkîsta

**Rekonkîsta** an **Reconquista** (bi spanî, portûgalî, ketelanî û galîsyayî tê wateya "jinûvegirtin") têgîna dîrokî ye ji bo kampanyayên leşkerî yên ku keyên xiristiyan ji sedsala 8an heya 1492an dane meşandin, da ku deverên îberî yên ku ji ber fethên misilmanan winda bûbûn vegerînin.

## Dîrok
Destpêka Rekonkîsta bi Şerê Covadongayê (718 an 722) ve tê tarîxkirin, ku tê de artêşek astûrî yekem serkeftina xiristiyanan li ser hêzên ereb-berberî ên xelîfetiya emewiyan bi dest xist. Dawiya wê di sala 1492an de bi hilweşîna Padîşahiya Nesrî ya Granadayê ji taca yekbûyî ya Spanyayê Ferdînand II yê Aragonê û Îsabela I ya Kastîlyayê re hat.

Di dawiya sedsala 10an de, wezîrê emewî Elmensûr (Almanzor) 30 salan rêzek kampanyayên leşkerî kir ji bo ku padîşahiya xiristiyanên bakur bindest bike. Leşkerên wî bakur wêran kirin, tewra dêra Santiago de Compostela talan kirin. Dema ku di destpêka sedsala 11an de hikûmeta Córdoba ji hev belav bû, rêzek dewletên paşguhkirî yên piçûk ku wekî taîf têne zanîn derketin holê. Keyaniyên bakur ji vê rewşê sûd wergirtin û ketin kûrahiya Endulusê; wan şerê navxweyî teşwîq kir, tayfayên lawaz dan tirsandin û ji bo "parastinê" berdêlên mezin (parias) ji wan xwestin.

Di sedsala 12an de piştî vejîna misilmanan di bin elmiwehiyan de, kelehên morî yên mezin li başûr di sedsala 13an de ketin destê hêzên xiristiyan. Piştî şerê diyarker ê Eluqab (Las Navas de Tolosa) (1212) - Qurtube (Córdoba) di 1236 de û li Îşbîliye (Sevilla) di 1248 de kete bin kontrola xiristiyanan - tenê devera misilmanan a Xernate (Granada) wekî dewletek bexş li başûr ma. Piştî radestkirina Granada di kanûna paşîn a 1492an de, tevahiya nîvgirava Îberî ji hêla hikumdarên xiristiyan ve hate kontrolkirin. Di 30ê tîrmeha 1492an de, di encama Biryarnameya Elhemrayê de, tevahiya civaka cihû - nêzî 200.000 kes - bi zorê hatin derxistin. Piştî fethê rêzek ferman hat dayîn (1499-1526) ku bi zorê misilmanên li Spanyayê hatin guheztin, ku paşê bi biryarnameyên key Fîlîp III di 1609 de ji nîvgirava Îberyayê hatin derxistin.

## Têgeh
Di destpêka sedsala 19an de, dîroknivîsiya kevneşopî peyva Reconquista ji bo vegerandina Padîşahiya Vîzîgotî li ser herêmên dagirkirî bi kar aniye. Lewra têgeh di nîvê duyemîn ê sedsala 19an de di dîroknivîsiya Spanyayê de hate yek kirin, bi pêşkeftina nasnameya neteweyî ya spanî re hat girêdan û balê dikişîne ser aliyên neteweperestî û romantîk. Bîranîna wê hîn jî bi festîvala Moros y Cristianos (bi ketelaniya Valensyayê: *Moros i Cristians*, bi kurdî: "Mor û Xiristiyan") ku ji bo koloniyên spanî li çaraliyê cîhanê hate veguheztin tê dîtin. Di sedsala 21an de, ev têgeh ji bo partiyên ewropî yên rastgir ên tund girîngî bi dest xist û ji bo dijberiya koçberî û îslamofobiyê tê bikaranîn - bi taybetî bi saya partiya Vox a spanî û partiya Reconquête ya fransî.

## Çavkanî

Kategorî:Dekolonizasyon
Kategorî:Dîroka katolîkiyê li Spanyayê

Kategorî:Seferên xaçperestan
Kategorî:Şerên Portûgalê
Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê
Kategorî:1492 li Spanyayê
Nêrêîd

**Nêrêîd** (yewnanî: Νηρηΐδ, pirjimar Νηρηΐδες) cureyekî periyan ê mitolojiya yewnanî ye. 50 keçên Nereûs pêk tên, diya wan jî Dorîs e. Cihê ku tê de dijîn Deryaya Egeyî ye, sembola wan delfîn in.
 "Bi kerema Xwedawend Isthmos (Posîdon) û pêncî keçên  Nereus(Nereides), [ew] ... serketî [ango ji Lîstikên Isthmian yên Korinthos] hatiye binavkirin."
Ew sembola bereketa deryayê, parastavanên deryavan û yên masîgiran bû. Di nav deryayan de tiştên hurgilî ji hêla wan dihatin bi rê ve birin. Mînak kefa behrê, qûm, pêl, zinarin deryayê, herrokê deryayê... Heman demê de qabîlîyetên deryavanan jî ew temsîl dikirin.

Di demên kevnar de bakîreyên ku di nav destê wan de masîyên biçuk an jî bakîreyên li ser pişta delfînekê dihatin teswîr kirin.

Rêberê wan dîsa Nereîdek Tetîs bû, Amfîtrîte jî keybanûya Posîdonê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Nîmfê
Kategorî:Xwedabanûyên deryayê yên yewnanî
Peştûnwalî

**Peştûnwalî** an jî **Pextûnwalî** (bi Peşto: پښتونولي) rêgezên kevneşopî yên jiyanê û awayê jiyana gelê Peştûn e. Peştûnwalî ji hezar salî zêdetir e û qet tu qanûnan wê yên eslî neguheriye.

## Paşî
Eşîrên Paştûn, ku bi gelemperî wekî gelên bi tundî şerker têne binav kirin, bi kêmî ve ji hezarsala yekem a B.Z. ve li Peştûnistan (rojhilatê Efxanistan û bakurê rojavayê Pakistanê) bi cih bûne.  Di wê demê de, piraniya deverên wan ên çiyayî li derveyî dadwerî an kontrola hukûmetê man.  Berxwedana Peştûnan li hember desthilatdariya biyaniyan û axên ku lê dijîn, dibe sedem ku zagonên Paştûnwalî qet nehatine guhertin.

## Qanûnan

# **Mêvanperwerî** (مېلمستيا) – mêhvanperwerî û hurmeta kûr nîşanî hemî mêvanan dike, bêyî ku ferq bike ji nijad, ol, girêdana etnîkî an rewşa aborî û kirina vê yekê bêyî ku li berdêla xêrê be. Peştûn ji bo ku mêhvandarîyê nîşan bidin, gelek hewl didin.
# **Penaber** (ننواتې) - Her kesê ku ji bo ewlekariya di xetereyê de tê ba Peştûnek, divê ewlehiyek were dayîn.Mirov têne parastin;  Heta ku rewş zelal bibe divê kesên ku ji qanûnê direvin jî bên parastin.  Mînaka berbiçav ew e ku Mela Omer red kir ku Usama bin Ladin radestî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bike, bi îdiaya ku ev yek dê qanûna penaberiyê ya Peştûnan binpê bike.  Dûre Amerîka êrîşî Efxanistanê kir.
# **Edalet û Tolhildan** (نياو او بدل) - Li edaletê lêgerîn û tolhildana ji zaliman.  Ji kuştinê bigire heya destdirêjiya devkî her tişt wekî xeletî tê hesibandin.  Di hin rewşan de, sûcdar dikare dirav bide ku ji cezayê xwe dûr bike.
# **Wêrek** (توره) - Pêwîste Peştûn xak, mal, malbat, ol û mêvanên xwe ji her gefekê biparêze. Heger Peştûnek vê rêgezê bi cih neyne dê bên cezakirin.
# **Dilsozî** (وفاء) - Peştûn ji eşîr, malbat, heval, ol û neteweya xwe re dilsoz e.
# **Xêrxwazî** ​​(ښېګړه) - Divê Peştûn her gav bi dilovanî bi mirovan re tevbigerin.
# **Navbeynkarî** (جرګه) - Nakokî bi civînên ku tê de çareserî têne gotûbêj kirin têne çareser kirin.
# **Bawerî** (ګروه) - Divê Peştûnek bi Îslamê û desthilatdariya Ellah bawer bike.
# **Rêzgirtin û Serbilindî** (پت او وياړ) - Serbilindiya paştûnan, di civakê de xwedî girîngiyeke mezin e û divê were parastin.  Peştûn ji bo vê yekê divê rêz li xwe û yên din bigirin, nemaze yên ku nizanin.  Rêzgirtin li malê, di nav malbat û xizmên xwe de dest pê dike.
# **Mafên û namûsa Jinan** (د ښځو حقوق او ناموس) – Divê mêrê paştûn namûsa jinan, bi taybetî jinên wan, biparêze û wan ji ziyanên devkî û fizîkî biparêze.  Kuştina jinê di zagonên Peştûnan de qedexe ye.
# **Şeref** (ننګ) - Pêwîste Peştûn berevaniyê li kesên lawaz û bêhêz bike.
# **Çivalî** (مېړانه) - Divê Peştûn cesaret û tevgera zilamekî gihîştî nîşan bide.
# **Welat** (هېواد) - Paştûnek bi parastina axa Peştûnan ve girêdayî ye.  Peştûnê ku axa Paştûnan neparêze êdî paştûn nayê hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda peştûnî
Kategorî:Çanda Efxanistanê
Kategorî:Çanda Pakistanê
Împeryalîzm

**Împeryalîzm** siyaset, pratîk, an parêzvaniya dewletekê ji bo berfirehkirina hêz û serdestiyê ye, nemaze bi bidestxistina rasterast a erdnîgarî an bi bidestxistina kontrola siyasî û aborî an deverên din. Xwestên împeriyalîst pir caran bi karanîna hêza dijwar (hêza aborî û leşkerî), an bi hêza nerm (hêza çandî û dîplomatîk) tê bidestxistin. Ew bi têgînên kolonyalîzm û împaratoriyê ve girêdayî ye, lê emperyalîzm têgehek cihêreng e ku dikare li cûreyên din ên berfirehbûnê û gelek awayên hikûmetê bicîh bîne.

Kategorî:Dîroka kolonyalîzmê
Kategorî:Sîstemên siyasî
Kategorî:Teoriyên siyasetê
Seneca

**Lucius Annaeus Seneca**(4a bz. - 65a pz) li Romayê de nivîskar, xetîb, heman demê de mamoste û şêwirmendê Nero. **Senecayê Xort** fîlozofekî di bin bandora felsefeya stoayî bû û bandora wî fikrê 124 lib mektub li ser lekolînên felsefî û etîk nivîsand. Bi alikariya Burrusê jî dixwast ji xirabiyên Neroyê re asteng bibe.

## Jiyana wî
Berî zayînê sala 4ê li bajarê Kordobayê hate dinê. Malbata wî ji Îtalyayê bûn ji ber wê hemwelatiyên Romayî hat hesibandin. Bavê wî Senecayê Pîr diya wî Helvia bû. Bavê wî jî nivîskar bû. Salên xwe yên mezinbûnê de li Romayê Felsefeya Yewnanî bi taybetî jî Felsefeya Stoayî ders hilanî. Xerabbûna rewşa wî ya sihetê domdar tu car zêde ser hemda xwe nedibûya.
Demekê da çû jiyana xwe li Misirê borand, paşî 31 ê p.z. de vegeriya Romayê li wir wek xetibek navdar bû. Piştê demekî kurt navbera wî û Caligulayê nebaş bû. Caligula wî bi sucê zinakirina ji biraziyê Împaratorê Julia Livilla sucdar hesiband û wî sirgûn kire Korsîkayê. Li wir jî xebatên xwe domand binavê Consolationes(dilminîyan) nivîsên lekolînê nivîsand.

Bi gotina jina împaratorê binavê Julia Agrippina di sala 49ê pz. disa vegeriya Romayê. Di sala 50ê de jî bû Praetor. Ji Pompeia Paulinayê re zewicî û komekê pir hezdar û devlemend ji derdora xwe berhev kir. Bû mamosteyê Neroyê û hevalê Sextus Afranius Burrus. Piştî kuştina împaratorê demê împarator Klaudius bû împarator, Seneca û Burrus li qada sîyasî de çûn asta herî bilind. Hevalên wan jî di nav hêzên Romayê de cihên bilind girtî bûn. Burrus jî ji Galyayê bû lê wan her du jî ji pirsgirêkên Romayê fehm dikirin. Reformên dadî û aborî pêk anîn, ji xulaman re jî bi awayekî mirovhez nêzîk bûn. Di heman demê de hevalên wan li Brîtanyayê li hember Boudiccayê serkeftinek bidestxist.

Di demekê şûnde împarator Claudius mir Agrippina jî hate kuştin. Hêzên Burrus û yên Senecayê ya sîyasî jî li ber împaratorê mir. Ji ber ku çavkaniya hêza her duyan jî împarator bi xwe bû. Nekarîn Împaratora nu Neroyê bin bandor bihêlin, Nero hingî diçe serbixwe hereket dikir. Gotinê Senecayê nekir bû despotek.Piştê hinek bûyeran Seneca nekarî di nav qada siyasî de bimîne vekişiya xebatên xwe yên felsefî domand.

Di sala 65 pz. de împarator Nero ji aliyê Pisoyê ve hate kuştin. Senecayê jî şîrikê vê komployê hesibandin û ji wî ra cezayê xwekujîyê dan. Ew mirinê bi awayekî rehet pêşwazî kir.

## Berhem û Xebatên Wî
Berhemên wî piranî winda bûye lê yên mayî jî bes bû ji bo navdarbûna wî bidomîne.

* Tenê ne lekolînên felsefî ew lîstikan jî nivîsand; Neh lîstikên wî hebû wek trajediyên 'xef' dihatin zanîn di nav wan de derheqê lehengê mîtolojîk mîna Herkûl, Medea û Oedipusê nivîsand.
* Epistulae Morales (nameyên etîk) vegetarianê heya xulamtiyê şîretên wî yên mirovayetîyê re 20 pirtûk û 124 vaazan pêktê.
* De Vita Beata (derheqê jiyana bextewar)
* De Beneficiis
* De Tranquillitate Animi
* De Brevitate Vitae
* De Consolatione ad Polybium
* De Consolatione ad Helviam
* De Clementia
* De Ira
* De Consolatione ad Marciam
* De Providentia
* De Constantia Sapientis
* De Ocio
* Troades

## Çavkanî

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.
Kategorî:Mirin 65
Kategorî:Siyasetmedar
Tetîs

**Tetîs** di mîtolojiya yewnanî de rêbera nêrêîdan, hevjina Pêleûs û diya Axîleûs e.

**Zewaca Pêleûs û Tetîsê**

Pêleûs rasta Proteûs hat , Proteûs ji wî re rêya destxistina Tetîsê got:
*Ew bi sedan cara şiklên xwe biguherîne jî nêzîkê wî bimîne û bi awayekî şidandî xwe li wê werêne , heya dîsa vegere şiklên xwe yên yekem wê bernede *
Li Magnesîayê leheng , xwedawendê dibîne xwe li wê diwerîne. Lê Tetîs vê yekê aciz dibe şiklên xwe diguherîne. Pêleûs dest jê bernade. Heta Tetîs fêm bike ew wisa dewam dike. Paşê Tetîs neçar dibe, zewacê qebûl dike.

Daweta zewaca wan di mîtolojiyê bi meseleya sevê ku heya dibe sedemê Şerê Troyayê ji ber wê navdar e. Ji seva Erîksê û du hespên Posîdonê nemir: Balîûs û Xanthus di nav xeletan dawetê ne.

Tetîs heft kur da Pêleûsê ra lê Tetîs dixwast ku wan bike nemir îlacan da wan û şeş kurê xwe bi wê awayê kuşt. Dixwast ku îlac bide ya heftemîn jî lê Pêleûs nehişt. Kurê heftemîn nemir û mezin bû, bû Axîleûs.

## Çavkanî

Kategorî:Axîleûs
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî

Kategorî:Xwedabanûyên deryayê yên yewnanî
Sosyaldemokrasî

**Sosyaldemokrasî** di nav sosyalîzmê de felsefeya siyasî, civakî û aborî ye ku piştgiriya demokrasiya siyasî û aborî dike. Ev sîstema siyasetê, li gorî akademîsyenan destwerdanên aborî û civakî diparêze. Armanca wê, di çarçoveya polîtîkaya lîberal-demokratîk û aboriyeke tevlihev a sermayedar de, pêşxistina dadmendiya civakî ye.

Protokol û normên ku ji bo pêkanîna vê yekê têne bikar anîn ev in: pabendbûna bi demokrasiya temsîlî û beşdar, tedbîrên ji bo ji nû ve dabeşkirina dahatê, rêziknameya aboriyê di berjewendiya giştî de, û şertên refaha civakî. Di dema lihevhatina piştî şerê cîhanî yê duyem de, gelek rêveberiyên demdirêj ên partiyên sosyaldemokrat pêk hatin, û bandora wan a li ser siyaseta sosyo-aborî ya li Ewropaya Bakur û Rojavayê bû sedema paradîgmaya sosyal-lîberal. Bi vî rengî demokrasiya sosyal di dawiya sedsala 20an de bi keynesianîzm, modela Welatên Bakur (*Nordic Model*) a paradîgmaya sosyal-lîberal û dewletên refahê re hate girêdan.

Sosyaldemokrasî wekî forma herî berbelav ya sosyalîzma rojavayî, û her weha baskê reformxwaz ê sosyalîzma demokratîk hatiye binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dadmendiya civakî
Kategorî:Demokrasî
Kategorî:Felsefeya civakî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Îdeolojiyên siyasî
Kategorî:Sosyalîzm
Globalîzm

Têgeha **globalîzmê** ji teoriyên têkiliyên navneteweyî tê û destnîşan dike ku dewlet di encama globalîzasyona ku diqewime girîngiya xwe ya wekî aktorên navneteweyî winda dikin û aktorên nû yên transneteweyî (wek pargîdaniyên global player) derdikevin holê. Ji ber vê yekê pergalek pir-astî ya cîhanî pêş dikeve ku tê de pirsgirêk divê bi hevkariya di navbera hemî aktoran de bi riya siyaseta navxweyî ya cîhanî an rêveberiya cîhanî were çareserkirin. Globalîzm beşek ji teoriya mezin a lîberalîzmê ye û bi eşkere li dijî ramanên bingehîn ên dewletparêz ên realîzm û neorealîzmê ye.

Ji xeynî wê, globalîzm di nîqaşên giştî û sosyolojîk de ji bo rexnekirina globalbûna lîberal a bazarê wekî "neolîberal" tê bikaranîn. Di vê karanînê de, globalîzm bi piranî ji aliyên tundrewên rastgir wekî têgîneke polemîkî tê bikaranîn.

## Çavkanî


Kategorî:Hikûmeta cihanî
Kategorî:Îdeolojî
Kategorî:Postmodernîzm
Kategorî:Teoriya têkiliyên navneteweyî
Kategorî:Teoriyên civakî
Erîs (mîtolojî)

**Erîs** (yewnanî: Έρις) di mîtolojiya yewnanî de xwedawenda xesûdî, nekêşî û hevrikiyê bû. Keça Nîksê, di hin çavkaniyan de jî xwişka Arêsê bû.

Homêr di Îlyadayê de derheqê wê de dibêje ew keça Zeusî ye jî û dîsa dibêje di heman demê de xwişka Aresî ye. Ew jî dike ku Erîs keça Hêrayê ye. Lê li gor Teogonîaya Hesîodosî ew keça dawiya yên Nîksê bû. Nîks ji bo kû hemû neqenciya temsîl bike yekî aniye dinê. Sembola wê sêva zêr e.

Û karê xerab ku kerba rikheviye dike, Jibîrkirin û birçîbûn, êşên hêsir, şer û pevçûn, kuştin, kuştina mirovan, pevçûn û derew û çîrok û nakokî û sond, ku herî zêde xemgîniyê tîne serê mirovan, kesek derewîn sond bixwe û rastiya wê jî dîsa bizanibe.

Piranî di nav qada şer de rijandina xwînê hez dikir û di bû sedemê şer û wisa jî dihat teswîr kirin. Ji ber ku keseyîtekî ne qenc bû wê gazî nekirin daweta Pêleûs û yên Tetîsê. Ew jî xwest ku rikhevî bibe sêvekê zêr şande dawetê ser da nivîsand "yên herî xweşik re" ew jî neyartiyek di nav Afrodîtê, Hêra, Atênêyê. Ew her sê jî digotin yên xweşik ez im û sêv ji min ra hatiye şandin. Di dawiyê de ew dibe sedema Şerê Troyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Hevjinên Arês
Kategorî:Keçên Zeus
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Xwedabanûyên şer
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Will Smith

**Willard Carroll Smith II** an bi kurtasî **Will Smith** (jdb. 25ê îlona 1968an), ku bi bernavê xwe **The Fresh Prince** jî tê zanîn, lîstikvan û rapvanekî amerîkî ye. Smith yê ku ji bo rolên cûrbecûr tê zanîn, gelek xelat wergirtine, di nav de Xelata Akademiya Brîtanî, Xelata Fîlman a Akademiya Brîtanî û çar Xelatên Grammy. Ji sala 2023an ve, fîlmên wî li seranserê cîhanê zêdetirî 9.3 mîlyar dolar qezenc kirine, lewma ew yek ji stêrkên herî serkeftî yên Hollywoodê.
## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rapvanên amerîkî
Crispus Attucks

**Crispus Attucks** (dora 1723 - 5ê adara 1770an) nêçîrvanê balînayan, deryavan û keştîvanek afroamerîkî û xwecihê amerîkî bû, ku di dîrokê de wekî yekem kesê ku di komkujiya Bostonê de hatiye kuştin tê dîtin. Ew herwiha wekî yekem amerîkî ye ku di Şoreşa Amerîkayê de hatî kuştin tê hesibandin.

Ew bi gelemperî wekî yekem mexdûrê amerîkî yê şerê şoreşgerî yê Amerîkayê tê bibîranîn, her çiqas Christopher Seiderê 11 salî çend hefte berê ji hêla karmendê gumrikê Ebenezer Richardson ve di 22ê sibata 1770an de hatibe gulebarankirin jî. Dîroknas li ser ka Attucks mirovek azad bû an koleyek reviyayî li hev nakin, lê piraniya wan qebûl dikin ku ew bi eslê xwe nîvî wampanoag û nîvî afrîkî bû. Du çavkaniyên sereke yên şahidên ku di derbarê komkujiya Bostonê de têne zanîn, di sala 1770an de hatine weşandin û wan Attucksê wekî reş an jî wekî "negro" bi nav nekiriye; Wisa dixuye ku li şûna wî ew ji hêla bostoniyan ve wekî etnîsîteya tevlihev hatiye dîtin. Li gorî raporeke hevdem di Pennsylvania Gazette de, ew "mirovekî mulato bû, bi navê Crispus Attucks, ku li Framinghamê ji dayik bû, lê vê dawiyê ji New Providence bû, û ji bo ku biçe Karolînaya Bakur li vir bû."

Attucks di nîvê sedsala 19an de bû îkonek tevgera dijî koletiyê. Alîgirên tevgera betalkirinê pesnê wî didin ku di dîroka Dewletên Yekbûyî de rolek qehreman lîstiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1723
Kategorî:Mirin 1770
Ioannina

**Ioannina** (yewnanî: Ιωάννινα **' <span lang="el-Latn-fonipa" class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[i.oˈa.ni.na]</span>) pir caran jê re **Yannena** ( **' [ˈʝa.ne.na]) tê gotin, bajar û paytexta parêzgeha Epirosê li Yewnanistanê e. Li gorî serjimariya sala 2011an de, nifûsa bajêr 65,574 bû û di herêma metropolî 112,486 niştecih hebûn. Ioannina 410 kîlometrê bakurê rojavayê Atînayê, 260 kîlometrê başûrê rojavayê Selanîkê û 80 kîlometrê rojhilatê bendera Igoumenitsa li Deryaya Yoniyê e.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Yewnanistanê
Kategorî:Epirus
Kategorî:Yewnanistan
Zanîngeha Kerkûkê

**Zanîngeha Kerkûkê** zanîngehek e ku di sala 2003an de li bajarê Kerkûk a Başûrê Kurdistanê hatiye damezrandin.

Zanîngeha Kerkûkê dema ku di sala 2003an de hat damezrandin, 8 fakûlte/kolejan pêk dihat.Ev Endezyarî, Tenduristî, Dad, Rêvebir û Aborî, Zanist, Perwerde, Hemşîretî û Çandinî bûn.Van Fakûlteyan ji destpêka damezrandina xwe ve gelek guheztin, ku ji hêla destkeftiyên xwendekarên etnîkî / olî yên tevlihev, di dîsîplînên cihêreng de û her wiha bernameyên akademîk / lêkolînê yên ku ji hêla fakûlteyê ve têne peyda kirin têne temsîl kirin.Piştî avakirina sê Kolêj/Fakûlteyên nû yên Bijîjkî, Endezyariyê û Çandiniyê, koleja Perwerdehiyê bi pênc beşên xwe yên Qur'anê, Erdnîgarî, Perwerdehiya Bedenî, Zimanê Kurdî û Zimanê Tirkî hat avakirin.Fakûlteya Zanistê bi çar beşan hate damezrandin: Jîndenasî, Fizîk, Kîmya û Zanistên Erdê.

## Girêdanên derve
* Malpera Zanîngeha Kerkûkê 

Kategorî:Avabûnên 2003an li Iraqê
Kategorî:Kerkûk
Kategorî:Zanîngehên li Iraqê
Kerkûkê
Alexandra Kollontai

**Alexandra Mikhailovna Kollontai** (bi rûsî: Алекса́ндра Миха́йловна Коллонта́й, jdb. 19ê/31ê adara 1872an - m. 9ê adara 1952an) şoreşger, siyasetmedar, dîplomat û marksîst a rûsî bû. Wê di salên 1917-1918 de wek Komîsera Gel ji bo Refahê di hikûmeta Vladîmîr Lenîn de xebitî. Ew jinek pir navdar bû di nav partiya bolşevîk de û di dîrokê de yekem jin bû ku bû endama fermî ya kabîneya hikûmetê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1872
Kategorî:Mirin 1952
Kategorî:Nivîskarên komunîst ên jin
Kategorî:Romannivîsên ji Împeratoriya Rûsî
Girb

Girbo , gundekî navçeya **Depê** (Karakoçan) a **XARPÊT** (elazig) ye. Hejmara rûniştvanên wê 158 kes (2021) ye.Kurd lê dijîn.

em di kitêba ku li sala 1878 bi nave (raporlar 1878) hatiye nivîsandin de behsa gundê Girbo dikin

^^Kirbo Mezre'*: Geliyê bi Kurdan re li aliyê bakur-rojhilatê bajêr.

gund e. Ermeniyên bi heşt mal û heftê û çar kesan li taxeke cuda dijiyan.

ew digerin. Bi dêra gundê nêzîk a bi navê Oxî, ji ber ku dêr tune bûn.

ew teselî dikin. Keşîşê Okhi jî rêberiya wan dike. dibistan-

ne jî dike. Di gund de Kurdên Kirmancî hene, ku ji heft malan pêk tê. Sî û çar kes.

Digel ku misilman in jî, ji ber ku ermenî pir in, baş li hev dikin.

ew westiyayî ne.^^

Şûr
Boudîka

**Boudîka**, **Boudicca**, **Boudica** navê keybanûyekê ye ku li girava Brîtanyayê li hemberî romayiyan serî hildabû û têkoşîbû.

Di demên zû de mêrê wê Prasutagus û ew bi hev re li qebîleyeke ji keltên bi navê îkênî (bi latînî: *iceni*) de desthilatdar bûn. Prasutagus du keçên xwe dabû împerator Nero û qebîle bibû hevalbendê Împeratoriyê. Pişta mirina key, Boudîka wek keybanûyê hate ser text. Lê Împeratorî wê firsetê dît û axa îkêniyan bi temamî dagir kir û statûya hevalbendiyê jî ji holê rakir. Boudîka vê yekê qebûl nekir. Lê wê çaxê jî ji aliyê Împeratoriyê destdirêjî keçên wê kirin. Piştê wê bûyera qirêj Boudîka serî hilda. Demekî kurt de Camulodunum, Londinium û Verulamiumê bi dest xist û wêran kir, 80 hezar hemwelatiyên Romayê kuştin.

Li aliyê Romayê ji bo agirê serhildanê bitefîne parêzgar Gaius Suetonius Paulinus hêzeke mezin amade kir. Her du hêz di şerê wek Şerê Kolana Watlingê tê zanîn de hatin hemberê hev. Parêzgar bi taktikên stratejîk ve û bikaranîna mercên cografî jî ser ket. Tê gotin ku keybanû ji qehra têkçûnê xwe bi jehrê kuşt.

Nivîsên Tacitus ji me ra dibêje ku pirsgireka destpêka Boudîka bi wî awayê pêk hatiye, piştê destderêjiyên keçên wî û şelaqkirinê serhildan dest pê kiriye. Lê bi gotina Cassius Dio jî pirsgirêk tim yên bacê bû. Bi gotinên Tacitus ji aliyê diroknasa zêdetir tê qebûl kirin.

= Çavkanî =


Kategorî:Keybanû
Kategorî:Mirin 61
Kategorî:Serhildêr
Kategorî:Serhildêrên brîtanî
Kategorî:Şervanên jin
Zenobia

**Septimia Zenobia** (bi aramiya palmîrî: 𐡡𐡶𐡦𐡡𐡩, wek *Bat-Zabbai* tê xwendin; nêzîk 240 - nêz. 274) şahbanûya sedsala 3an a Împeratoriya Palmîrî li Sûriyê bû. Li ser eslê wê gelek efsane hene. Dibe ku ew ne ji herêmê bû û bi serwerê bajêr Odaenathus re zewicî. Mêrê wê di sala 260an de bû padîşah, bi têkbirina Împeratoriya Sasaniyan û bi îstiqrara Rojhilatê Romayê Palmîra li Rojhilata Nêzîk bi hêz kir. Piştî kuştina Odaenathus, Zenobia bû padîşaha kurê xwe Vaballathus û di tevahiya desthilatdariya xwe de hêza *[[de facto]]* girt.

Di sala 270an de, Zenobia dest bi êrîşek kir ku piraniya Rojhilatê Romayê xist bin serweriya xwe û bi dagirkirina Misrê bi dawî bû. Di nîvê sala 271an de serweriya wê ji Ancyra, Anatoliya navîn, heya Misrê Jor dirêj bû, her çend ew bi navgînî di binê Romayê de ma. Lêbelê, li hember kampanyaya împeratorê Romayê Aurelian di 272an de, Zenobia kurê xwe împerator ragihand û sernavê împeratoriyê girt. Wê digel vê yekê veqetîna Palmîra ji Romayê ragihand. Romayî piştî şerên giran bi ser ketin; şahbanûya li paytexta xwe hate dorpêçkirin û ji hêla Aurelian ve hate girtin, ku ew sirgûnî Romayê kir, û li wir jiyana xwe ya mayî derbas kir.

Zenobia padîşahek xwende bû û di dîwana xwe de jîngehek rewşenbîrî pêş xist, ku ji zana û fîlozofan re vekirî bû. Li hember kesên xwe tolerant bû û hindikahiyên dînî diparast. Qiralîçe rêveberiyek bi îstîqrar domand û împeratoriyeke piretnîkî ya pirçandî bi rê ve dibir. Zenobia piştî sala 274an mir û gelek çîrok li ser çarenûsa wê hatine tomarkirin. Serbilindbûn û ketina wê îlhama dîroknas, hunermend û romannivîsan girtiye û ew semboleke niştimanperweriyê ye li Sûriyê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 240
Kategorî:Kesên sedsala 3an
Kategorî:Keybanûyên Misira kevnare
Kategorî:Mirin 270î
Tecno Mobile

**Tecno Mobile**, şîrketek hilberîna têlefonên destan e ku navenda şîrketê li bajarê Shenzhen a Çînê ye. Tecno Mobile di sala 2006 de hate damezrandin û yek ji pargîdaniyên Transsion Holdingsê ye.

Tecno Mobile karsaziya xwe li bazarên wekê Afrîka, Rojhilata Navîn, Asyaya Başûr, Amerîkaya Latîn û li bazarên Ewropaya Rojhilat daye destpêkirin.

## Dîrok
Tecno Mobile di sala 2006an de wekî Tecno Telecom Limited hatiye damezrandin û piştre jî navê xwe wekî Transsion Holdings guhertiye ku Tecno Mobile niha wekî yek ji pargîdaniyên Transsion Holdingsê kar dike. Di sala 2007an de, Tecno marqeyek bi navê Itelê afirand ku li Afrîkayê damezirand. Di destpêka 2008an de, Tecno li ser lêkolîna bazara bi tevahî li Afrîkayê sekinî û heya sala 2010an Tecno Mobile di nav sê markayên têlefonên destan ên li Afrîkayê de bû.

Di sala 2016an de, Tecno Mobile ket bazara têlefonên destan ên Rojhilata Navîn. Tecno di sala 2017an de, ket bazara Hindistanê û ji bo Hindistanê dest pê telefonê xwe yên ji bo Hindistanê bû hilberand. Pargîdanî di destpêkê de li Rajasthan, Gujarat û Punjab dest pê kir û heya kanûna sala 2017an li seranserê welatê belav bû.

Pargîdanî ji xeynî Afrîka û Hindistanê, li ser bi nifûsên mezin û ku hêza kirîna wan kêm in lêkolîn kir. Di sala 2017an de ket bazarên Bengladeş, Nepal û li Pakistanê dest bi firotinên ceribandinê kir. Tecno Mobile hêj jî hewl dide ku bikeve nav bazara Pakistanê û dest bi firotana xwe ya online bi navgîniya kanalên e-bazirganî yên cihêreng û tevî malpera xwe dest bi firotina bike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî 

Kategorî:Pargîdaniyên Çînî
Gula Spî

**Gula Spî** (bi almanî: *Weiße Rose*) komeke berxwedanê ya bêşîdet, rewşenbîr bû li Almanyaya Nazî, ya ku ji hêla pênc xwendekar û yek profesorê Zanîngeha Munîhê ve dihat birêvebirin: Willi Graf, Kurt Huber, Christoph Probst, Alexander Schmorell, Hans Scholl û Sophie Scholl. Komê kampanyayek belavok û grafîtiyên anonîm a bi banga dijberiya çalak li dijî rejîma Nazî pêk anî. Çalakiyên wan di 27ê hezîrana 1942an de li Munîhê dest pê kir û bi girtina koma bingehîn ji aliyê Gestapo di 18ê sibata 1943an de bi dawî bûn. Hemû kom, endamên din û alîgirên komê yên ku belavokan belav dikirin, ji aliyê Dadgeha Gel a Naziyan (*Volksgerichtshof*) ve hatin darizandin; gelek ji wan bi îdam an zîndanê hatin mehkûm kirin.

Hans û Sophie Scholl û Christoph Probst çar roj piştî girtina wan, di 22ê sibata 1943an de, bi giyotînê hatin îdamkirin. Di dema dadgehê de, Sophie gelek caran gotina dadger qut kir. Ji bersûcan re ti derfeta axaftinê nehat dayîn.

Komê broşurên xwe li herêma mezin a Munîhê nivîsî, çap kir û di destpêkê de belav kir. Dûv re, hilgirên veşartî kopiyên xwe anîn bajarên din, bi piranî li deverên başûrê Almanyayê. Di tîrmeha 1943an de, balafirên Hevalbendan belavoka xwe ya şeşemîn û dawîn bi sernavê Manîfestoya Xwendekarên Munîhê avêtin ser Almanyayê. Bi tevayî, Gula Spî şeş belavok nivîsandine, ku bi giştî nêzîkî 15,000 nusxeyan hatine zêdekirin û belav kirin. Wan tê de sûc û zordariya rejîma Nazî şermezar kirin û banga berxwedanê kirin. Di belavoka xwe ya duyemîn de, wan bi eşkereyî çewsandin û komkujiyên cihûyan şermezar kirin. Di dema girtina wan de, endamên Gula Spî hema hema bi komên din ên berxwedanê yên Alman ên mîna Kreisau Zirkel an koma Schulze-Boysen/Harnack ya Orkestraya Sor re têkilî danîn.

Îro, Gula Spî hem li Almanya û hem jî li seranserê cîhanê tê zanîn.

## Çavkanî
Sophie Scholl

**Sophia Magdalena Scholl** (jdb. 9ê gulana 1921an - 22ê sibata 1943an) xwendekareke alman û çalakvana siyasî ya dijî Nazî bû, ku di nav koma berxwedana bêşiddetê ya Gula Spî de li Almanyaya Nazî çalak bû.

Ew bi îxaneta mezin hat mehkûm kirin, piştî ku derket holê ku bi birayê xwe Hans re li Zanîngeha Munîhê (LMU) belavokên li dijî şer belav kiriye. Ji ber kiryarên wê, bi giyotîn hate înfazkirin. Ji salên 1970an vir ve, Scholl ji ber xebata xwe ya berxwedanê ya li dijî Nazî bi berfirehî tê bibîranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Gula Spî
Kategorî:Jidayikbûn 1921
Kategorî:Jinên alman
Kategorî:Mirin 1943
Apple Watch

**Apple Watch** rêzek saetên jîr e ku ji hêla Apple Inc. ve hatiye hilberandin. Ew şopandina fitnessê, kapasîteyên tenduristî, û têlekomunîkasyona bêtêl vedihewîne. Ew bi pergala iOS û hilber û karûbarên din ên Apple re kar dike. Apple Watch di nîsana 2015an de hat berdan, û zû bû amûra pêlavê ya herî firotan: 4.2 mîlyon di çaryeka duyemîn a darayî ya 2015an de hatin firotin,  û zêdetirî 101 mîlyon mirov wê bikar anîn. Apple Watch ji kanûna 2020an de. Bi hin îstîsnayan, Apple her îlonê nifşek nû ya Apple Watch bi hêmanên hundurîn ên çêtirkirî destnîşan dike - her yek ji hêla Apple ve wekî 'Rêz' (Series) tê binav kirin.

## Çavkanî
Pandora

thumb|

**Pandora** (yewnanî: Πανδωρα) di mîtolojiya yewnanî de jina yekem hatiye afirandin. Ji ber wê ew bê dê û bê bav bû. Wateya navê wê "diyariya hemû xwedawendan" e. 

## Afirandina Pandorayê
Peywira afirandina mirovan dabûn Promêteusê. Piştî afirandina wan Promêteus qedera ku ji aliyê Xwedawendan da dabûn mirovan razî ne bû. Divê ji bo wan tiştekî bikira. Melheze kir ku agir dikariya wan ji vê qedera ne baş bifilitîne. Ji bo ku agirê bidize çû atolyeya Atênê û Hêfestosê li Çiyayê Olîmpê. Ji wir agirê dizî bire mirovan xêra agirê mirov dest bi pîşeyê metalan jî bûn.

Piştî dizîn agirê Promêteûs ji hêla Zeusê ve hat cezakirin. Ew pê zincîrekî ji zinarekî re hat giredan û eyloyek jî her roj dihat kezeba wî ya reş dixwar. Lê Zeus piştê bikaranîna agirê dixwast ku neqenciyek ji bi de mirovan ji ber wê ferman da Hêfestosê Pandorayê çêke. Hêfestos ji ax û avê Pandorayê çêkir. Her xwedawend diyariyek da Pandorayê wisa oxir kirin. Atênê ji wê ra zineatên hûr nîşan da û cilekî ji zîvê diyarî kir, Afrodîtê ji wê re afirandina daxwaz û şehwetên bi şewat nîşan da, Hermes jî ji wê ra kesayîtekî diz û eqlê kuçikê nîşan da û derew û peyvên qurnazî tije kire singa wê.Xarîtan û Peitho jî wê pê zînetan xemilandin. Hêfestos benporkekî zêr serê wê girê da. Bi dawiyê jî da Hermes navê wî da u got **Pandora.** Elbikekî jî dane destê wî û hişyarî dane wî ku wê elbikê veneke ew lîteratûrê da wek Elbika Pandorayê tê zanîn.

## Pandora û elbika wê
Xwedawendan Pandorayê piştî wan amadekariyan şandin ba Epîmêteûsê birayê Promêteûs. Epîmêteûs dizaniya diyariya Xwedawendan nayê redkirin. Wê kire mêvan û demekî şûnde ji wê re zewicî. Keça wan Pîrra hate dinê. Demekî şûnde Pandora nekarî tatêla xwe têk bibe çû elbikê vekir, di nav elbikê da nexweşî, xirabî, bêehlaqî, îzayi hemû derket belavê rûyê erdê bû. Peşbinî hate cihê xwe, cudahiyên di nav mirov û xwedawenda dîsa zêde bû.

## Çavkanî

Kategorî:Adem û Hewa
Kategorî:Jin di mîtolojiya yewnanî de
Kategorî:Mîtên afirandinê
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Der Schwarm

**Der Schwarm** romaneke zanistî-xeyalî ya nivîskarê alman Frank Schätzing e. Ew pirtûka şeşemîn û herî serkeftî ya nivîskarê ye. Pirtûk yekem car di sala 2004an de hate çap kirin û di demek kurt de bû bestseller. Mijara thrillera honaka zanistî xetereya hebûnê ya li ser mirovahiyê ye ku ji jiyanek deryayî ya nenas û aqilmend ve tê.

## Çîrok
Di pêşgotin û "Beşa Yekem" a romanê de, mirovên li çaraliyê cîhanê li herêmên cuda her ku diçin bi êrîşên ji deryayê re rû bi rû dimînin. Di destpêkê de tenê bûyerên piçûk pêk tên, ku meriv dibêje qey ne girêdayî hev in: melevan rastî êrişî segmasiyan an komên **[[jellyfish]]** tên, an keştî bêyî ku sedem diyar bibe dikevin bin avê. Li peravên rojavayê Kanadayê jî balîna awayekî berbiçav êrîşkar in û keştiyan bi tevahî dixin bin avê. Li Norwêcê, koloniyên kurmikan qeraxa parzemînê bêîstîkrar dikin, û di encamê de tsunamiyek çêdibe, ya ku deverên peravê yên Ewropayê wêran dike. Bi vî rengi, rewş her ku diçe girantir dibe û ji kontrolê derdikeve.

Tîmek krîzê ya ku ji zanistvan û artêşê pêk tê digihîje wê encamê ku hêzeke nenas ji kûrahiya deryayê hewl dide mirovahiyê ji deryayan derxîne an jî wan ji holê rake. Ji bo pêşîgirtina li felaketekê sefereke navneteweyî tê destpêkirin.

## Dîroka weşanê
*Der Schwarm* heşt mehan li Almanyayê bû number-one bestseller û heta niha bi 18 zimanan hatiye wergerandin. Ew ji hêla gelek rexnegir û xwendevanan ve ji bo nûnertiya wê ya rast a biyolojiya deryayî, erdnasî, û jeofîzîkê hate pesend kirin.

## Adaptasyonên pirtûkê

### Fîlm
Uma Thurman û hilberînerên alman Michael Souvignier, Ica Souvignier û Till Grönemeyer di gulana 2006an de mafên fîlmê yên The Swarm kirîbûn. Di 9ê gulana 2007an de hat ragihandin ku fîlmek li ser bingeha romanê di xebatan de ye. Ted Tally nivîsandina senaryoyê qedandiye û Dino De Laurentiis bû yek ji xêrxwazên darayî yên projeyê. Dîroka serbestberdanê wekî 2015 hate texmîn kirin, lê heta sala 2018an fîlm hîn di pêşkeftinê de bû.

### Rêzefîlm
Hevbendiyek weşanên giştî yên ewropî rêzefîlmeke TV ya bi navê The Swarm, ku ji hêla Frank Doelger û Mark Huffam ve tê rêvebirin, çêdike. HIlberîn wek rêzefîlma alman ya herî biha tê hesibandin. Tê de Cécile de France, Sharon Duncan-Brewster, Joshua Odjick, Takuya Kimura, Kari Corbett, Jack Greenlees, Lydia Wilson, Krista Kosonen, Takehiro Hira û Rosabell Laurenti Sellers hene. Ew di sibat û adara 2023an de hate berdan.

## Çavkanî

Kategorî:Romanên honaka zanistî yên almanî
Kîçwa

**Gelê Kêçua** (bi spanî: quechua) an jî **gelê Kîçua**, yek ji gelên xwecih ên Amerîkaya Başûr in, yên ku bi zimanên Quechua (yên Perûyê) diaxivin. Her çend piraniya axaftvanên Kêçua ji Peruyê ne, li Ekuador, Bolîvya, Şîle, Kolombiya û Arjentînê jî komên girîng hene.

Zaravayê Keçua yê herî berbelav Kêçuaya Başûr e. Gelê Kichwa yê Ekuadorê bi zaravayê Kîçwa diaxivin; li Kolombiyayê, gelê Înga bi Înga Kîçwa diaxivin.

Ji axaftvaneke Keçua re *runa* an *nuna ye* ("kes"); ji axaftvanên pirjimar re jî *runakuna* an *nunakuna* tê gotin. Axaftvaneke Keçua ji xwe re dibêjin r*una* - ku tê wateya gel.
## Çavkanî


Kategorî:Xwecihên Kolombiyayê
Rastgiriya tund

**Rastgiriya tund** an **tundrewiya rastgir** behsa tevgerên tundrew ên cihêreng ên di nav rastgiriya siyasî de dike. Ev têgîn îdeolojî û çalakiyên siyasî yên nijadperest, neteweperest, faşîst, neo-nazîst, an neo-faşîst digire nav xwe.

Tundrewên rastgir li ser bingeha etnîkî ne. Ew mafê wekheviya civakî û yasayî ya hemû mirovan înkar dikin û têdikoşin. Ew têgihiştina antî-pluralîst, antî-demokratîk û otorîter a civakê temsîl dikin. Di warê siyasî de jî dixwazin netew-dewletê veguherînin “civaka netewî” ya otorîter. “Gel” û “netew” bi awayekî nijadperest an etnopluralîst têne pênasekirin.

Taybetmendiyên van têgehên curbecur sembol û nîşaneyên rastgirên tundrew, revîzyonîzma dîrokî ya li ser hin serdeman (wek faşîzma Îtalyayê û dema Sosyalîzma Netewî), antîsemîtîzm, biyanofobî û teoriyên antî-amerîkî û/an teoriyên din ên komployê.


Kategorî:Şebenga siyasî
Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê