open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çalakiya 15ê tebaxê 1984

**Çalakiya 15ê tebaxê** yekem çalakiya çekdarî ye ku di 15ê tebaxa sala 1984an de ji aliyê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) ve li Bakurê Kurdistanê li dijî artêşa tirk pêk hatiye. Ev çalakî yan yekem çalakiya ya çekdarî ye ku li navçeya Dihê bi fermandariya Egîd (Mahsum Korkmaz) pêk hatiye. Bi vê çalakiyê bi awayekî fermî şerê çekdarî li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Partiya Karkeren Kurdistanê ve hatiye destpêkirin.

Ji kongreya duyemîn a partiya Partiya Karkeren Kurdistanê ku di navbera 20 û 25ê tebaxa sala 1982an de li bajarê Dareya yê Sûriyê hate lidarxistin, biryar hate dayin ku li dijî dagirkeriya Tirkiyê li Bakurê Kurdistanê Partiya Karkeren Kurdistanê dest bi amadekariya serhildanê bike. Li Sûriyê û li Geliyê Beqaya ya Libnanê kampên perwerdeyê hatin vekirin û gerilayên PKKê bi ser sinor ve derbasê Bakurê Kurdistanê dibin. Gerîlayên PKKê piştî amadekariyên bi salan di 15ê tebaxa sala 1984an de yekem çalakî li dijî artêşa tirk pêk anî. Ev çalakî ji aliyê damezrînerê baskê leşkerî yê PKKê ve hatiye pêk anîn.
## Roja 15ê tebaxa sala 1984an
Li navçeya navçeya Dih a bi ser parêzgeha Sêrtê hêzên PKKê êrîş birin ser qereqola cendirmeyan tirk û di encamê de leşkerekî cendirmeyan jiyana xwe ji dest da û 6 leşkerên artêşa tirk birîndar dibin. Di heman rojê de hêzên PKKê li navçeya Şemzînana Colemêrgê êrîş birin ser tesîsa cendirmeyan, malên efseran û qereqola cendirmeyan kirin. Di vê çalakiyê de 2 polîsên tirk têne kuştin û polîs û leşkerek tirk jî birîndar dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:PKK
Kategorî:1984 li Tirkiyeyê
Roja Aştiya Cîhanê

1'ê îlon **Roja Aştiya Cîhanê** ye. Di 1'ê îlona sala 1939'an de Artêşa Hitler ya Almanya Polonyayê dagir kir û şerê duyemîn ê cîhanê de ku bû sedema mirina 50 mîlyon mirovanî dest pê kir.
Ev roj, li hemû cîhanê weke "Roja Aştî ya cîhanê" tê pîrozkirin û di vê rojê de herkesê aştîxwaz bendewariyên xwe yên aştiyê tîne ziman. Di 1ê Îlonê sala 1939 de Naziyan di bin fermandariya Adolf Hitler de, bi dagirkirina Polonyayê Şerê Cîhanê yê Duyêm da destpêkirin.

Di Şerê Cîhanê yê duyêm de 7 milyon kes di kampên mirinê de bi tevahî 50 milyon mirov jiyana xwe ji dest dan.

Şer, çawa ku roja 1ê Îlonê dest pê kir, her wisa-jî di heman rojê de, di sala 1945an de bi dawî bû. Piştî şer, Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ji bo ku careke din şer destpênekin û aştiyeke gerdûnî pêk were, 1ê Îlonê weke "Roja Aştiya Cîhanê" îlan kir. Û edî ev roj, ango 1ê Îlonê, li navênden cihanê yên curbecur bi pîrozbahiyên cihêreng tê pîrozkirin.

Kategorî:Aştî
Kategorî:Salveger
Şeva Çaran

Di **şeva** 17'ê gulanê sala 1982'a de **çar** şoreşgerên Kurd, Ferhat Kurtay, Necmî Oner, Eşref Anyik û Mahmut Zengin li zîndana Amedê şehîd ketin.
Ji sala 1980'an û pê ve li gelek deveran çalakiyên şewitandina bedena xwe destpêkirin. Ji van çalakiyan ya yekemîn di 21 adara sala 1982an çêbû. Di vê dîrokê de yek ji kadroyên serokatiya PKKê Mazlum Dogan, xwe li zîndana Amedê bi dardekir. Di 18 Gulana sala 1982an de jî ji girtiyên PKKê Ferhat Kurtay, Eşref Anyik, Necmî Onen û Mahmut Zengîn ên di heman zîndanê de jî xwe şewitandin. Ev şêwazê protestoyê di 21 Adara 1990î de careke din diyar bû. Di vê dîrokê de Zekiye Alkan li ser bedena Amedê ji bo şermezarkirina qedexekirina Newrozê canê xwe da ber agir.


Wêne:kurtay.jpg|Ferhat Kurtay
Wêne:NECMI.jpg|Necmi Öner
Wêne:ZENGIN.jpg|Mahmut Zengîn
Wêne:Esref.jpg|Eşref Anyig


Kategorî:Dîrok
Kategorî:Salveger
Ferhat Kurtay

thumb|Ferhat Kurtay
**Ferhat Kurtay** (jdb. 1949 Qoser - m.18ê gulanê, 1982 Amed) şoreşgerkekî Kurd e. Li gundê Xursê, Qoserê ji malbateke hebûn ji dayika xwe bûye.

## Perwerdehiya wî

Dibistana, Dibistana Navîn û Dibistana Amadehiyê li Qoserê, Mêrdînê berdewam kir. Li Trebzonê beşa Zanîngehe Qesirbendî Endezyarê qedand. Di vê navbêrê de zewicî û demekê peywir endezyar kir.

## Xebatên û Salên Partîgiriyê wî

Di salên dibistanê de nêrînên şoreşgerî nas kir. Ji tevgerên şoreşger ên Tirkiye û cîhanê bi bandor bû. Piştî sala 1978an de bi rêya têkîliyên fermî bi awayekî çalak beşdarî partiyê bû. Di rêxistin kirina herêma Mêrdîn ê de di avakirina lijneyên amadekar de rasterast peywir wergirt. Wekî din endamên weşanên fermî li vê herêmê belav dikir û bi cîh dikir.

## Şehîda wî

Roja 23ê çiriya paşîn 1979an de tevî Durmuş û hevalên xwe yên din li mala ku lêdiman hatin girtin. Şewa ku 17ê gulanê bi 18ê gulanê ve girê dide, li nivîngeh 33an xwe şewitandin û gîhîştin nîşankê.

## Çavkanî

* http://www.madiya.net/index.php?option=com_content&view=article&id=513:pkk-yi-kimler-kurdu-2&catid=40:portreler&Itemid=59 

## Wêne


Wêne:Hayri-durmus.jpg|Mehmet Hayri Durmuş
Wêne:kurtay.jpg|Ferhat Kurtay
Wêne:Esref.jpg|Eşref Anyik
Wêne:NECMI.jpg|Necmi Öner
Wêne:ZENGIN.jpg|Mahmut Zengîn


Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Kesên ji Qoserê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1982
Mahmut Zengîn

thumb|Mahmut Zengîn
Eslê xwe ji Sêweregê ye, lê belê ji ber ku kalkê wî barkirin Hîlwanê beşeke mezin ê jiyana wî li Hîlwanê derbas bû. Dibistana sereta û navîn li vir qedand. Malbata wî feqîrbû. Li hemberî zextên feodal ku di wê demê de li ser herêmê dihate ferzkirin, hîn di temenê xwe yê biçûk de bubû xwedî nerazîbûnê. Li Hîlwanê di sala 1978an de li hemberî çeteyên feodal yên bi navê " Sülaymaniyan" hizkirina wî ji têkoşîna çekdarî ku di wê demê de di pêşengiya APOCIyan de pêşdiket, çêbû û di nava tevgerê de cîhê xwe girt. Di nava yekemîn xebatên ciwanan de cîh girt. Her wiha di nava xebatên weke xebata girseyê, propanda û hwd. de cîh girt. Piştre li herêma bejayî ya Hîlwan û Sêweregû li hemberî çeteyên Süleymaniyan û Bucakan di fermandariya kadroyê PKKê Cuma TAK de di nava têkoşîna çekdarî de cîhê xwe girt. 7 Tîrmeha sala 1979an di şerekî ku di dawiyê de ketê, hewil dida hevalekî xwe yê di çeperê de rizgar bike, dîl kete destên hêzên artêşa Tirk û ew birin zîndana leşkerî ya Amedê. Di çalakiya ÇARan a xwe şewitandinê de rawestineke bi biryar nîşan da.

Wêne:kurtay.jpg|Ferhat Kurtay
Wêne:NECMI.jpg|Necmi Öner
Wêne:ZENGIN.jpg|Mahmut Zengîn
Wêne:Esref.jpg|Eşref Anyik


Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Şoreşger
Halil Çavgun

thumb|Halîl Çavgun
**Halil Çavgun**, an jî **Xelîl Çavgun** endamê Komîta Navendî ya PKK'ê bû. Ew di 19'ê gulana 1978'an de li Hîlwanê hate kuştin.

## Jiyana wî
Xelîl Çavgun, dibistana seretayî li Hîlwanê xwend, dibistana navîn û lîseyê jî li Rihayê bi li dibistanên ku mirov bi şev û roj lê dimînin, qedand. Paşê hîndekariya xwe di înstûtiya perwerdeyê de berdewam kir û jiber sedemên siyasî naçar ma dibistanê terk bike. Xelîl Çavgun di qonaxa 71'ê de dest bi jiyana siyasî kir û piştî ku têkoşîna rizgariya neteweyî li Hîlwanê pêşkeft, di nava têkoşînê de cîh girt. Çavgun, yek ji nûnerê têkoşîna rizgariya neteweyî ya herêmê bû.

Çavgun, roja ku hate qetilkirin, yanî roja 19 gulana sala 1978an de, çi li Hîlwanê û çi jî li hemu Kurdistanê ev roj weke roja berxwedanê hate qebûlkirin. Xelîl Çavgun, di çalakiya daliqandina nivîsan ya di yekemîn salvgera qetilkirina Hakî Karer de, di encama şerê ku bi polês re destêkir, jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1978
Kategorî:Şoreşger
Necmi Öner

thumb|Necmi Öner
**Necmî Oner** (jdb. ? − m. 18'ê gulanê, 1982), li Çêrmikê ji malbateke dewlemend hate dinê. Hîndekariya xwe ya sereta, navîn û lîseyê li Çermîkê qedand. Hê di dema dibistanê de bû xwedî xisletên vekirîbûna ji nêrînên nû re, nîqaş, lêpirsîn û têgîhîştinê. Destpêkê bi şêweyekî sempatiyê girêdana wî ya bi DDKDyê re hebû, paşê ji axaftin û xebata kadroyên PKKê Ahmet Kurt û Huseyin Durmuş bi tesîr dibe û PKKê nas dike û di demeke kin de tevlî xebatên li Çermîkê dibe.

Bi xebatên xwe yên serkeftî yê di nava ciwanan de, di girseyîbûna têkoşînê de rolekî girîng lîst. Berî were girtin bi demeke kin, di Komîteya Amadekar de berpisyartiya Ciwanan wergirtibû. Ji ber bûyereke ku li dibistanê derdikeve, di sala 1979an de tê girtin. Bi awayekî fîîlî cîhê xwe yê di berxwedanan de her wext parast. Şeva ku 17'ê gulanê bi 18'ê gulanê ve girê dide, **[[Şeva Çaran]]**, li zîndana leşkerî ya Amedê, di qoxûşa 33an di çalakiya ÇARan de cîhê xwe girt.


Wêne:kurtay.jpg|Ferhat Kurtay
Wêne:Esref.jpg|Eşref Anyik
Wêne:NECMI.jpg|Necmi Öner
Wêne:ZENGIN.jpg|Mahmut Zengîn


Kategorî:Kurd
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1982
Eşref Anyik

frame|Eşref Anyik
**Eşref Anyik** (1960-1982) yek ji çar endamên PKK'ê bû ku di Çalakiya Çaran şehîd ketine.

Di sala 1960an de weke zarokê malbateke xîzan li gundekî Wêranşarê jidayikbû. Ji ber xîzaniyê incex dibistana sereratayî karî bixwîne. Hê di temenên biçûkbûna xwe de ji bo debara malbatê ketibû bin berpirsyariyeke mezin. Bi malbata xwe re li Edenê karên emeletî û li metrepolan di gelek karan de xebitî. Eşref Aynık, bi bandora pêşkeftinên gelemperiya welêt û bi taybetî bi bandora têkoşîna Hîlwanê di nava refên PKKê de cîh girt. Di nava çalakiyên çekdarî yên dijî çeteyên feodal cîh girt û êdî hêzên dewletê lêdigeriyan. Di têkoşîna Hîlwanê de dema ku di nava şerekî li dijî hêzên leşkerî yên dewletê de bû, hate zeftkirin. Li hemberî hemu kirinên xiyanetê ku yek ji generalên Tirk Esat li ser wan ferz dikir, bi hevalên xwe re tevgeriya. Li Zîndana Amedê şeva 18'ê gulanê di de cîhê xwe girt.

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Şoreşger
Mehmet Hayri Durmuş

thumb|Mehmet Hayri Durmuş
**Mehmet Hayri Durmuş** (jdb. 1955an - m. 14ê tîrmeha 1982an) nojdar û siyasetmedarekî kurd bû ku di sala 1978an de yek ji damezrînerên Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) bû.

## Jînenîgarî

Mehmet Hayri Durmuş di sala 1955an de li Çewlîgê jidayik bûye. Perwerdehiya wî yê dibistana sereke, dibistana davîn û lîseyê li Çewlîgê qedandiye. Dûr ve di Zanîngeha Bijîşkî ya Hacettepe, li Enqereyê mezûn bûye.

Li Enqere jî dixwaze beşdarî sazîyên *Şoreşgerên Kurdistanê* bibe. Di sala 1977an de dev ji zanîngehê ber dide û vedigere Kurdistanê. Li Riha, Mêrdîn û Amedê xebatên xwe dest pê dike û bi rewşenbîrên din ên kurd têkîliyan çê dike. Piştî yekîtiya bi rewşenbîrên kurd re, di 30ê tîrmeha 1978an di gundekî navçeya Licêyê bi navê Fîs, daxuyaniyekê di derbarê damezrandina Partiya Karkerên Kurdistanê de didin. Ew yek ji kesên endamê konseya birêvebir ya navendî tê hilbijartin. 12ê îlona 1980ê di çaxê derbeya leşkerî li Tirkiyeyê, rêhevalên wî Cemîl Bayik û Ehmed Bayik deşîfre dibin û xwe ji qadê paşve dikişînin, lê berpirsiyarê PKKê ya parêzgeha Mêrdînê, Ferhat Kurtay, tê binçavkirin.

Endamên konseya birêvebir ya PKKê, bi mebesta Kurdistanekê yekgirtî tevdigeriyan. Mehmet Hayrî, yek ji pêşengên Zîndana Amedê bû.

Ji kadroyên sazî û mankarên Partiya Karkerên Kurdistanê Durmuş di rojiya mirinê ya 14ê tîrmeha 1982an de şehîd dibe. Durmuş û hevalên xwe li dijî rêzanî û pêkanînên derveyê mirovahî bîryar girtin ku dest bi rojiya mirinê bikin, li gel vê jî di 14ê tîrmeha sala 1982an de çalakîya rojiya mirinê dest pê kiriye. Gorî hin çavkaniyan, cihê şehîdbûna wî nêzîkî Düzağaç, Çewlîgê bû.

## Wênedank


Wêne:Hayri-durmus.jpg|Mehmet Hayri Durmuş
Wêne:kurtay.jpg|Ferhat Kurtay
Wêne:Esref.jpg|Eşref Anyik
Wêne:NECMI.jpg|Necmi Öner
Wêne:ZENGIN.jpg|Mahmut Zengîn
Wêne:Ali_Cicek.jpg|Ali Çiçek
Wêne:Yilmaz.jpg|Akîf Yilmaz


## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kesên ji Çewlîgê
Kategorî:Mirin 1982
Durmuş, Mehmet Xeyrî
Mehmet Karasungur

**Mihemed Karasûngûr** (Mehmet Karasungur) (jdb. 1947 li gund Darebî ya parêzgeha Çewlîgê, m.  li Başûrê Kurdistanê) yek ji endamên komîteya navendî ya PKKê bû, bi tevî Îbrahîm Bîlgîn di qirêjiya birakujiyê ya ku ji aliyê welatên Kurdistan kirine bin desthilata xwe ve tê birêvebirin de, jiyana dide der.

Karasungur di sala 1947an de li Gêxiyê li gundê Darebiyê tê jiyanê.
Dibistana seretayî li gundê xwe, dibistana navîn û lîseyê jî li Çewlîgê qedand. Beşa matematîkê ya Înstîtuta Perwerdeyê ya Erzîromê bidawî dike.

Di sala 1972an de dema ku li Gurgumê mamostetiyê dike, ji ber xebatên şoreşgerî sirgûnî Colemêrgê tê kirin. Salên pişt re dema ku li Şebinkarahisarê wezîfeya xwe ya mamostetiyê berdewam dike, di sala 1975an de tayîna wî ji bo Dibistana amadeyî ya Çewlîgê derdikeve. Karasungur, du vekirina Komeleya Töb-Der, şaxa Çewlîgê de pêşengiyê dike û di rêvebiriyê de cihdigire.

Dema wezîfeya xwe ya li Çewlîgê Mehmet Hayri Durmuş nas dike. Li qereqola ku di sala 1976an de lê tê girtin, jiber ku li midurê ewlekariyê daye, heta ku dikeve komayê rastî êşkenceyên tund tê.

Karasungur, ji ber xebatên polîtîk deşîfre dibe û di sala 1978an de li Çewlîgê wezîfeya xwe ya mamostetiyê berdide û dest bi şoreşgeriya profesyonel dike. Sala 1980an de derbasî herêma Libnanê dibe. Di sala 1982an de derbasî Başûrê Kurdistanê dibe û ji bo sazkirina yekîtiya neteweyî û dawîdayîna nifaq û neyartiya di navbêra rêxistinên Kurd de, her wiha ji bo sazkirina xeta yekîtî û têkoşîna hevbeş, gelekî dixebite.

Dîsa ji bo wezîfeyeke wiha diçe biryargeha PDKê. Lê belê di wê demê de hêzên Yekîtiyê davêjin ser biryargehê û di encama vê êrîşê de di 2ê gulana sala 1983an de tevî hevalê xwe Îbrahîm Bîlgîn şehid dikeve.

Di demên dawiyê de rêxistin û hêzên polîtîk ên kurd, êdî xwe ji şerên birakujiyê dûr digirin. Mirina Karasungur ji aliyê YNK, PDK û hêzên din ên kurd ve jî bi xemgînî hat pêşwazîkirin. Lewra şîdeta navxweyî zirarê dide daxwazên kurdan û ji aliyê dewletên li ser Kurdistanê hikmê dikin ve tê lidarxistin.

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin
Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1983
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Akif Yılmaz

**Akif Yılmaz** (jdb. 1956 – m. 15ê îlona 1982an), çalakdarê siyasî yê kurd û yek ji damezrînerên Partiya Karkerên Kurdistanê bû. Di sala 1982an de di çalakiya rojiya mirinê ya 14ê tîrmehê jiyana xwe ji dest da.

Akif Yılmaz, di sala 1956an de li gundê Micica Erdêxanê ji dayik bûye. Tevî ku rewşa malbata wan ya maddî ne baş bû jî, bavê wî xwest ku bixwîne. Akif Yılmaz, berî ku PKKê nas bike jî xwediyê nêrînên çep û pêşverû bû, piştî ku têkoşîn ji bo welat tê veguhestin, di nav refan de cihê xwe digire.

Di 2ê gulanê sala 1980ê de tê girtin û wî dişînin zîndana leşkerî ya Amedê. Piştî çalakiya Mazlum Dogan 21ê adarê û çalakiya çar lehengên 18ê gulanê, di 14ê tîrmehê sala 1982an de di pêşengiya Mehmet Xeyrî Durmuş de rojiya mirinê tê destpêkirin û Akif Yılmaz jî di vê çalakiya rojiya mirinê de cî digire û di roja 63em ya çalakiyê de roja 15ê îlonê sala 1982an de jiyana xwe ji dest dide.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1982
Kategorî:Şoreşger
Bêrîtan

**Gülnaz Karataş**, bibernavk **Bêrîtan** (jdb. 1971ê Bongilan, Çewlîg - m. 1992an Şemdînan), çalakdara ciwan a siyasî û gerîlaya PKKê bû.
 
## Jiyan
Bêrîtan di sala 1971ê de li Bongilan hatiye dinyayê. Di sala 1986an de ew di zanîngeha Stembolê dest bi hînbûna aborînasê kir. Heta sala 1990î Berîtan nizanîbû ku ew kurd e. Ew di sala 1991ê de gerîlaya ARGKê bû û di şerê Başûrê Kurdistanê de wek fermandara tîmê cihê xwe girt.

## Mirin
Berîtan, di sala 1992an de, di dema dageriya yekem ya Başûr de ji bo nekeve destê hêzên kevneperest, dawî li jiyana xwe anî.

## Di hunerê de
Derhênerê kurd Halîl Uysal di sala 2006an de fîlmeke bi navê "Bêrîtan" li ser jiyana Bêrîtan kişand.

Sipan Xelat di sala 2006an de stiraneke bi navê "Bêrîtan" berdan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* shehidan.com Agahdarî li ser jiyana Bêrîtan 

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Gerîlayên kurd
Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Kesên ji Bongilanê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1992
Kategorî:Şoreşger
Zîlan

* Zîlan (êl)
* Zîlan (ba)

#### Wan
* Geliyê Zîlan
* Komkujiya Zîlanê

#### Kes
* Zeynep Kinaci (Zîlan)
* Hozan Zîlan
Ronahî

thumb|Rojnameya Ronahî 1996

;Kes
* Andrea Wolf (Ronahî), şehîdeke enternasiyonalîst.

;Kovar
* Ronahî, kovareke Celadet Alî Bedir-Xan.
* Ronahî, kovareke Hafiz Qazî.
* Ronahî (rojname), rojnameya kurdî bû.
* Ronahî, kovara YXKê.

;Televîzyon
* Ronahî TV, televîzyonekî kurdî ya Rojavayê Kurdistanê.
Bêrîtan (cudakirin)

Çend peyvên bi vî navî hene:

* **[[Bêrîtan]]** (Gülnaz Karataş), gerîlayeke PKK'ê bû.
* ***[[Bêrîtan (fîlm)|Bêrîtan]]***, fîlmeke Halîl Uysal.
* ***[[Bêrîtan (stran)|Bêrîtan]]***, straneke kurdî.
* **[[Bêrîtan (eşîr)|Bêrîtan]]**, eşîreke Kurdistanê.
Pirtûkxane

**Pirtûkxane** an jî **kitêbxane** cihê ku pirtûk lê tê hilanîn e. Ev dibe ku di hundir mala mirov de odeyek be, dibe ku di hundir odeya mirov de beşek taybet be û dibe ku di hundir bajêr de xaniyekî taybet ji bo pirtûkan be.
[thumb|Pirtûkxaneya [Menestira Melkê li Awistiryayê]]
[thumb|[Pirtûkxaneya Navendî ya Halifaxê , pirtûkxaneyeke nûjen a bajarê]]

## Çend pirtûkxaneyên kurdî li cihanê
* Kitêbxaneya Kurdî, Stockholm, Swêd
* Kitêbxaneya Sara, Stockholm, Swêd
* Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî, Parîs, Fransa

## Çavkanî

Kategorî:Çand

Kategorî:Pirtûkxanevanî
Lok

**Lok** navê hêştirê nêr e. Di erebî de *camel*, di tirkî de *deve* tê gotin. Li gelek herêmên Kurdistanê jî ji hêştiran re *deve* tê gotin. **Lok** jî hêştirê nêr e.

Kategorî:Guhandar
Zeynep Kınacı

thumb|Zeynep Kınacı
**Zeynep Kınacı**, bi bernavkê xwe *Zîlan* dihat naskirin, (jdb. 1972 li Elmalî, Meletî − m. 1996 li Dêrsimê) endameke gerîlaya PKKê bû.

## Kurtejiyana wê
Zîlan, di sala 1972an de li gundê Elmalî (Mamurek) yê Meletiyê hatiye dinyayê. Ew zaroka malbateke rewşa wê asayî bû. Zîlan, ji Zanîngeha İnönü ya Meletiyê ji beşa şêwirmendiya psîkolojîk destûryar bû û berî ku tevlî nav refên gerîla bibe, li nexweşxaneya dewletê ya Meletiyê dixebitî.

Dema ku li dibistana amadehiyê dixwend, bû xwediyê nêrînên çep û têkiliya wê ya bi fikrên kurdîtiyê zêde bû. Lê belê Zîlan di vê demê de nêzî ti rêçê nebûbû.
Di salên zanîngehê de sempatiya wê ya ji PKKê re pêş ket.

Zîlan, di sala 1994an de li Edeneyê dest bi meşandina xebatên girseyî kir û di sala 1995an de tevlî nav PKKê bû. Di 30 hezîrana 1996an de li Qada Komarê ya Dêrsîmê li hemberî leşkerên tirk ku derindêze alayê dikirin, Zîlan çalakiyeke cangorî pêk anîn.

## Çavkanî

Kategorî:ARGK
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirin 1996
Kategorî:Şoreşger
Pênûs

thumb|Pênûs yan qelem
**Pênûs** an jî **qelem**, alava ku pê tê nivîsandin û xêzkirin e.

Tê gotin ku gotina *kalem* jî ji *kelemê* tê ku kelem jî tê wateya darikê serê wî tûj an jî dirî. Ji bilî va tiştan *pênûs* tê wateya pê nûsandinê.
Pênûs dibe ku amûrên yekemîn bûn yê mirov bi kar anî. Danîşanên kevintirîn ji serdema kevirê ye li kû bi darên normal ve li ser axesork dihat selixandin û tim tim bi wêneyên şkeftê dihat dîtin. Bi hatina çandên bilind yê berê li şûn dara nivîsandinê çîxên nivîsandin dihatin bi kar aniyê. Ew jî paşê bi raborîna demê bi firçe û perrê nivîsandinê cih girt. Firçe û perrê nivîsandinê wekî şageste dihat dîtin û yek jî meriv dikar bû li ser kaxiz jî binivîse. Di serdema kevnara dereng tek hinek nivîsên runê û nivîsên mixî û peykersaz pênûsan bi kar anîn.

Di serdema navîn de meriv pênûsên ji zirêç , zîv an jî sêhl bi kar anîn yê ema xêzên zirav û rengavêtî davîtin Di dawiya serdema navîne de meriv destpê dikir bi çêkirina pênûsa zirêc yê bi forma darê bi parçeyek zirêç dorgirtî bû.
Di sedsala 16 ne zirêç lê hema grafît dihat bi kar anîn . Grafît xêzek daha qalind boyax dikir û ji ber ku daha hêsan di hat bi kar anîn çinkî meriv pêwîste ne dibû eyne berê li ser kaxiz bidewsîne.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîsemenî

Kategorî:Teknolojî
Famîleya sihoran

**Sihor** (bi latînî *Sciuridae*), famîleyekî kojeran (*Rodentia*)e.

## Reftar û hawidor
Sihor gûz, berû û hwd., dixwe; ji bo zivistanê jî birçî nemîne gûz û berûyan di hundir daran de vedişêre.
Sihor di hundir koka daran de ji xwe re cih çêdike û di binê koka daran de dijî.

Di kurdî de jê re *sihorîk*, sivorî, *sihorik* , *simore*, *çekeloz* û *pilûr* jî tê gotin.

## Taksonomî
Gelek cins û cureyên sihoran hene

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Havîn

[thumb|Havîn li [Belçîkayê]]
**Havîn** (carina wekî *tavistan*, *hawîn* an jî *hamîn* tê nivîsin), demsaleke salê ye û ji mehên hezîran, tîrmeh û tebaxê pêk tê. Li Kurdistanê havîn demsala herî germ e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Demsal
Payîz

thumb|Dar li payîzê
**Payîz** (carina wekî *pehîz*, *peyîz*, *peyiz* an jî *peîz* tê nivîsandin), demsaleke salê ye û ji mehên îlon, çiriya pêşîn û çiriya paşîn pêk tê. Payîz li Kurdistanê destpêka serma û baranê ye. Di demsala payizê de li Kurdistanê dar pelên xwe diweşîne û giha hişk dibin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Demsal
Zivistan

thumb|Zivistan
**Zivistan** (carina wekî *zîstan*, *ziwistan*, *zimistan* an jî *zistan* tê nivîsandin), demsaleke salê ye û ji mehên kanûna pêşîn, kanûna paşîn û sibatê pêk tê. Demsala Zivistanê li Kurdistanê demsala herî sar e. Li gelek derên Kurdistanê berf bi metreyan dibare û riyên gelek navçeyan tê girtin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Demsal
Bihar (demsal)

thumb|Kulîlkên biharê
thumb|Adetên Arjantînî yên ku di roja destpêka biharê de wek sembola şahî, enerjî û xweşbînîyê didin gulên zer, li gelek welatan belav bûye.
**Bihar** (carina wekî *behar* an *buhar* an jî *bahar* tê nivîsandin), demsaleke salê ye û ji mehên adar, nîsan û gulanê pêk tê. Li Kurdistanê demsala biharê bi taybetî bi cejna Newrozê her dem hatiye pîrozkirin. Bihar demsala herî xweş a Kurdistanê ye û di vê demsalê de giha hêşîn dibe, pelên daran vedibin, kulîlk û gul erdnîgariyê geş dikin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Demsal
Demsal

**Demsal**, beşeke ji çar beşên salê ye. Li Kurdistanê salek ji çar demsalan pêk tê. Navên van demsalan jî bihar, havîn, payîz û zivistan in.

## Girêdanên derve


Kategorî:Yekeyên zeman
Sêşem

**Sêşem**, rojeke ji heft rojên hefteyê ye. Sêşem anegorî Îslamê roja çarem a hefteyê ye; lê li gorî Rêxistina Navneteweyî ji bo Standardkirinê (ISO) û salnameya Gregorî roja sêşemê roja duyem a hefteyê ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Arês
Kategorî:Rojên hefteyê
În

**În** an **înî** yan **cume**, (bi soranî *heynî*, zazakî *îne*) rojeke ji heft rojên hefteyê ye. Roja înê anegorî Îslamê roja heftem a hefteyê ye; lê li gorî Rêxistina Navneteweyî ji bo Standardkirinê (ISO) û salnameya Gregorî în roja pêncem a hefteyê ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Afrodîtê

Kategorî:Rojên hefteyê
Şemî

**Şemî** (bi çend devokan **sebt** an jî **paşînî** jî dibêjin), rojeke ji heft rojên hefteyê ye. Şemî anegorî Îslamê roja pêşîn a hefteyê ye; lê li gorî Rêxistina Navneteweyî ji bo Standardkirinê (ISO) û salnameya Gregorî şemî roja şeşem a hefteyê ye. Gotina *şemî* li gor hinek zimannasan dibe ku ji gotina "şems" a erebî tê, ku tê wateya "rojê".

## Girêdanên derve

Kategorî:Kronos
Kategorî:Rojên hefteyê
Dûresaz

[thumb|Dûresazên [Metz RM14 û RM 17 (2013)|359x359px]]
**Dûresez** amûra ji dûr ve sazkirina televizyon û hwd ne. Mînak ji bo mirov ji dûr ve kanala televizyonê biguherîne, mirov dûresazê bi kar tîne.

Kategorî:Elektronîka mezêxeran
Kategorî:Teknolojî
Kamera

thumb|Kamerayeke kevn.
thumb|Kameraya Zenit. Bergeha 3 dîmen.

**Kamera**, amûra girtina wêneyan e. Mirov bi alîkariya kamerayê wêneyan digirin û dûv re derbasî ser kartan, an jî derbasî kompûterê dikin û wekî bîranîn hiltînin. Di sedsala 21em de bêhtir kamerayên digital tên bikaranîn.

## Dîrok
thumb|Wêneyê herî pêşîn.
Kamerayên di sedsala 19em de bi yekbûna teknolojîyê optîk û kîmya hat derketin. Kamerayên kevn, mekanîk bû zehf giran bû û nehat kişandin. Di van sala de wêneyên li ser lewhe tên pêl kirin. Wêneyên kevn bê reng bû, reş û sipî bû. Wêneyê herî pêşîn, di sala 1827 de, lewheya metal bi madeya kîmyawî hat rû kirin. Paşê, bi şewl wêne li ser lewhe çêdibe.

## Kamerayên nûjen
Kamerayên nûjen bi peresîn dewreyên elektronîk bu erzantir. Ji bo cihên tarî, Filaşê Wênekêş jî hat veserkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Alavên optîk
Kategorî:Teknolojî
Şoreşa Kûbayê

thumb|Ala Bizava 26'ê Tîrmehê
**Şoreşa Kûbayê**, navê serhildana Bizava 26'ê Tîrmehê ya şoreşgerê kubayî Fidel Castro li dijî dîktatorê Kubayê Fulgencio Batista ye. Serhildan di navbera salên 1953 û 1959'an de çêbû.

Di 26 Tîrmeha 1953'an de komên di pêşengiya Fidel Castro de, avêtin ser qereqola Moncada ya li Santiagoyê. Serdegirtin bi serneket. Gelek kesên ku tevlî serdegirtinê bûn, mirin, yên sax jî bi Kastro re hatin girtin. Di sala 1955ê de Fidel Castro bi şêweyekî surgunê çû Meksîkayê. Kastro ji bo ku li Kûêbayê şerê gerîlla bide dest pê kirin, dest bi amadekariyan kir. Cengewarên di bin fermandariya Kastro de, di 25 mijdara sala 1956an de bi keştiyeke biçûk ya bi navê "Granma" ku tê de cil, xwarin, çek, lewazim û hi pêwîstiyên leşkerî yên pir kêm bi hêviya pêk anîna şoreşê ji Meksîkê, da rê û berê xwe dan Kûbayê.
Piştî rêwîtiyeke 7 rojan 82 şervan, çawa ku gava xwe avêtin Kûbayê rastî êrîşekê hatin. Pir ji wan hatin qetinkirin. Yên mayî jî xwe gîhandin hev û gîhîştin Sîera Maestrayê. Sîera Maestra, bû biryargeha esasî ya mezinbûna artêşa gerîlla. Gerîllayên Kûbayî, di 14 Çileya 1957an de, yekem car êrîşeke serkeftî li ser garnîzona leşkerî ya li ber çemê La Plata li darxistin.
Artêşa gerîla her ku çû mezinbû. Li jêr fermandariya Camilo Cienfuegos, Raul Castro ve Che Guevara de yekîneyên nûh hatin sazkirin û şerê gerîlla li herêmên nûh belav bû.

Bahoza Şoreşê li hemu welêt digeriya.
Hêz û taqeta hukumeta Batîsta jî her ku diçû diqediya.
Hukumetê li Sîerra Meastra dest bi êrîşa dawî kir. Lê belê ev êrîş jî bi ser neket û bû êrîşa dawiyê.

Êdî gel, li cem şoreşê bû.
Di vê navberê de artêşa di bin fermandariya Che Guevara û Camîlo de, destpê kirin, ber bakûrê giravê ango ber bi Havanayê ve pêş de çûn.
Batîsta, şensê xwe yê dawiyê lîst û beyan kir ku bila hilbijartinên serokkomariyê werin kirin û ewê tevlî hilbijartinan nebe.

Lê belê gel, hilbijartinan boykot kirin û ev pêşniyaz qebûl nekirin.
Şer, ji du eniyan ve berdewam dikir. Yekîneyên girêdayî Fîdel li Orîentê, yekîneyên girêdayî Che jî ber bi herêma Las Vîlasê ve diçûn, rêyên çûn û hatinê dihatin girtin, hêzên Batîstiyan her diçû tengezar dibû.

Di 1 çileya 1959ê de, li Sîerra Meastrayê Fîdel, bi şîara "hemu desthilatdarî û destur a milletê serhildêre" gelê Kûbayê vexwend greva giştî.
Di heman rojê de Batîsya reviya Emerîkayê.
Li ser vê yekê artêşa gerîlla ya girêdayî Fîdel, ji greva giştî îstîfade kirin û bêyî ku rastî kelemek tenê jî werin ketin Havanayê.
Bi vî awayî dîktatoriya bi xwîn a Batîsta ku di 1952an de ji aliyê Emerîkayê ve hatibû ser desthilatdariyê, bi dawî bû. Serketin, bû ya gelê Kûba ya li jêr serokatiya artêşa şoreşê de.

## Çavkanî

Kategorî:Che Guevara
Kategorî:Fidel Castro
Kategorî:Şerê Sar

Kategorî:Şoreşên Komunîszm
Mamlê

**Mihemedê Mamlê** (jdb. 1925 − m. 23yê kanûna paşîn a 1999, Mehabad, Rojhilatê Kurdistanê (Îran)), hunermendekî kurd e.
 
Mihemedê Mamlê di sala 1925an de li bajarê Mehabadê ji dayik dibe, di serdama Komara Mehabadê de bi stran û srûdên xwe yên nazenîn, tê naskirin. Hunermendê kurd ji ber kar û barê kurdayetiyê gelek caran tê girtin û di zindanan de jiyana xwe derbas dike. Mamlê endamê Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê bû.

Mihemedê Mamlê di 74 saliya xwe de, roja 23yê çileya sala 1999an piştî nîvro, li Rojhilatê Kurdistanê li bajarê Mehabadê jiyana xwe ji dest da. Mamlê li goristana Mehabadê ya bi navê Bûdak Siltan hate definkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Kesên ji Mehabadê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1999
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Peldank

frame|îkona peldankê
**Peldank** ji gotina **pel danîn** û qertafa **k** pêk tê. Tê wateya cihê ku mirov pelan tê de hiltîne. Peldank gotineke lîteratura teknîkê ye û di şûna klasorê de tê bikaranîn.

Kategorî:Teknolojî
Dîmender

thumb|Dîmender
**Dîmender** gotineke teknîk a zimanê kurdî ye û di şûna "monitor" a îngilîzî û "ekran" a tirkî de tê bikaranîn. Mînak dîmendara televizyonê û dîmendera kompûterê heye ku em pê dikarin lê temaşe bikin.

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Teknolojiya dîmenê
Weqfa Wîkîmedyayê

**Weqfa Wikimedyayê** (bi îngilîzî: *Wikimedia Foundation Inc.*), saziyeke ku bi alîkariya diravî ya bi dilxwaziyên Wîkîpediyayê ve tê fînansekirin ku navenda saziyê li bajarê San Francisco ya Kalîforniyayê ye.
Ev sazî di hezîrana sala 2003an de ji aliyê Jimmy Wales ve hatiye avakirin. Ji adara sala 2016an û heya nîsana sala 2021ê rêvebera giştî ya weqfê ye Katherine Maher bû. Weqfa Wîkîmediyayê 12 projeyên ku li jêr hatine lîstekirin bi rê ve dibe. Ev proje ji bo piştevaniya pêşvebirina projeyên din têne bikaranîn. Projeya herî girîng ya weqfê Wîkîpediya ye.

## Projeyên weqfê

## Girêdanên derve
* wikimediafoundation.org

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistinên ku di 2003an de hatine avakirin
Kategorî:Weqf
Xetên avestayî

thumb|rast|Alfabeya Avestayî

Ariyan ji bilî tîpên bizmarî elfabeyeke din a bi navê "**Alfabeya Avestayî**" jî hebûne. Ew alfabeya ku 53  tîpên wê hebûn ji aliyê rastê ve bo aliyê çepê dihate nivîsîn.

thumb|Tîpên Bideng (voqal)
thumb|Tîpên Bêdeng (qonson)

Ev alfabe di her warî de bi pêş ketibû û tu kêmasiyek tê de nedihat dîtin. Pirtûka pîroz "Avesta" bi vê xetê hatiye nivîsîn. Hemû şareza û rojhilatnas li ser vê baweriyê ne ku zimanê Avestayê ew ziman e ku Med pê axivîne. Mamoste mihemed Teqî Behar di berhema xwe ya bi navê "Rêbaznasî", rûpela 65'an de dibêje: "Alfabeya bizmarî ya medan" 42 tîp bûne ku ji wan tîpan 36 tîp ji tîpên bizmarî yên aşûriyan wergirtine û 6 tîpên din jî bi xwe danîne ser û xebitandine.

Piştî ku Hexamenişî hatine ser kar û bûne deshilat, wan jî ew alfabeya medan bi kar aniye û li ser keviran bi tîpên medî nivîsandine.

Pêwist e bê gotin ku Dewleta Medê bi destên parsiyan û Kûrişê Pars têk çû û dema ku wan dît cih û warê medan ji yên wan xweşiktir in hewl dane xwe ku wan cih û warên medan xerab û kavil bikin, her wiha nakokiyên di nav medan de bûne sedem ku ew bigihîjine armanca xwe û bi ser bikevin. Heredot ku berî mîladê di sala 450'yan de li Rojhilata Navîn û Îranê geriyaye, dibêje:
:"Ez çûme Îranê û min dîtiye ku nav û bang û cih û warên medan di nav gel de kêm deng vedaye û gelê bûyerên berê di bîra gel de nemabûn? bi baweriya min reng e hemû şûn û war û kevirên nivîsî yên medan ji holê rakiribin û êdî tiştek di dest de nemabe."

## Kurdî - Avestî
Hindik Tîpên Latînî (Kurdî) û Avestî:

Aa - 40px
Bb - 
Cc - 40px
Çç - 40px
Dd - 
Ee - 
Êê - 
Ff - 
Gg - 40px
Hh - 
Ii - 40px
Îî - 40px
Jj - 
Kk - 40px
Ll - 
Łł - 
Mm - 
Nn - 
Oo - 40px
Pp - 
Qq - 
Rr - 
Řř - 
Ss - 
Şş - 
Tt - 
Uu - 40px
Ûû - 40px
Vv - 
Ww - 
Xx - 40px
Ẍẍ - 
Yy - 
Zz -

Kategorî:Alfabe
Kategorî:Avesta
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Ziman
Xetên pehlewî

Îraniyan alfabeyeke bi navê "Alfabeya Pehlewî" hebûye ku 24 tîp bûne û ji aliyê rastê ve bo aliyê çepê dihate nivîsîn. Kevintirîn belgeyên vî zimanî ku heta niha bi dest ketine, çend qeware ne ku li Hewremanê peyda dibin. Li jêrr 24 tîpên pehlewî hatine nivîsandin.

Kategorî:Alfabe
Xetên masî soratî

thumb|300px|Alfabeya Masî Soratî (ji pirtûka Îbn Wehşiye)

**Alfabeya Masî Soratî** yek ji alfabeyên kevnareye ku ji aliyê kurdan ve hatiye bikaranîn. Ev alfabe xwediyê 37 tîpan bû. Îbn Wehşiye di berhema xwe ya bi navê *Şûq el-mistiham fî me'irifet rimûz el-aqlam* (bi îngilîzî *An Explanation of Ancient Alphabets and Hieroglyphics*) de ku di sala 241ê koçî / 855ê zayînî de ji bo Evdilmelîkê Merwan nivîsiye, dibêje:
:"Gelê kurd piraniya nivîsên xwe bi tîpên masî soratî dinivîsin. Min di Naûsiya Bexdayê de sê pirtûkên kurdî ku bi tîpên masiya soratî hatibûne nivîsîn dîtin. Niha jî li Şamê du cild ji wan pirtûkan li ba min in ku ji wan yek dabaşa perwerde û çeqandina dara xurmê û darên dinê dike û yek jî dabaşa peydakirina avê di herêmên hişk, dêmîn û bêav de dike. Min ev her du pirtûk wergerandine ser zimanê erebî, da ku her kes kelk (havil) û sûdê (kar) jê werbigire. Ew alfabeya ku bi masî soratî bi nav û deng e, piştî ku ji wê tîpên ebcedî wergirtin û ji elîf heta xeyna erebî jê derxistin, lê çend tîpên din ên zêde man, piştî ku tîpên 'p' û 'ç' jî jê derxistin, lê belê dîsa jî heft tîpên dinê zêde man ku di tu zimanê din de tune ne. Her wiha deng û fonetîka wan di tu alfabeyeke din de nayê dîtin.

:Me ji bo 6 tîpan ji wan ti deng û wêneyek di nav ti alfabe û zimanekî de nedît. Diyar e ku dengên pir seyr û balkêş hene û bi alîkariya wan tîpan xwendina her nivîsekê bi her cure zimanî ji bo kurdan hêsan e. Herwiha Quranê jî wekî erebên deştê dixwînin û belkî baştir jî dixwînin. Pêwist e bê gotin ku gelek peyv û bêje di bingeh û koka xwe de bi kurdî ne û ereban ji kurdan wergirtine û niha bi navê ereban tên bikaranîn lê di rastiyê de koka wan tenê û tenê di zimanê kurdî de tê dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Alfabe
Xetên êzîdî

Gelê kurd alfabeyeke 31 tîpî ya bi navê "**Tîpên Êzîdî**" hebûye ku ji aliyê rastê ve tê nivîsîn. Ew alfabe ji tîpên avestayî, pehlewî û erebî hatiye wergirtin û pirtir di nav kurdên me yên êzîdî de belav bûye û hatiye nasîn. Pirtûkên Cilwe, Mishefa Reş û hin pirtûkên din ên olî bi van tîpan hatine nivîsîn û wekî diyarî ji me re mane.

Kategorî:Alfabe
Farisiya kevn

**Farisiya kevn** an **farsiya kevnar** an jî **Exmînî**, zimanê farisiya bastane ku di serdema Hexamenişiyan de heta têk çûna Silsileya Silûkiyan di Îranê de Farisan pê diaxivtin û ketîbeyên xwe pê dinivîsîn. Belge ya herî girîng ji vê Farisiyê Ketêbeya Daryûş ya di Bêstûnê ye ku bi sê zimanê Îlamî, Akadî û Farisî nivîsiye. Daryûşi li ser wan keviran behs a pîrozî û serkeftina xwe ya li hemberî dijmin dike û laveyan ji Ahûra Mezda dike û dibêje: "Xwedayo tu vî welatî ji derew, nepakî, nexweşî û nerastiyê biparêze." Ev çend mînak in ji şûn û warên zimanê parsiya kevin ku li ser çiyayê Bêstûn hatine kolan.

"Dareyewe ûş xişayetiye wezerke xişayetiye xişayetiya nam xişayetiye de hîw nam hiştaspehiya putir hexamenişiyahî emem teçerem ekewnûş."
Wate: Daryûş şahê mezin, şahê şahan, şahê welatan, kurê Guştaspî Hexamenişî ku ev koşk û qesr çêkirin

## Çavkanî

Kategorî:Nivîsa mîxî
Kategorî:Zimanên îranî
Zimanê avestayî

**Zimanê avestayî**, piraniya şareza, rojhilatnas û lêkolîner li ser vê baweriyê ne ku çavkaniya zimanê farisî zimanê îranî ye ku Avesta bi vî zimanî hatiye nivîsîn.

Mîcerson dibêje:
:"Çavkaniya zimanê kurdî zimanê medî ye. Li gorî belgeyên dawî ku bi dest ketine, Avestaya Zerdeşt bi vî zimanî hatiye nivîsandin."

Rojhilatnasê navdar Darmestito dibêje:
:"Avesta bi zimanê madekan, bi zimanê medî hatiye nivîsandin. Zimanê kurdî, paşmayê zimanê medî ye."

Noldkeş dibêje:
:"Ger nivîsên paşayetiya medan bi dest bikevin ez bawer dikim, dê şik bikeve giyana berdenivîsên parsiyan."

Hirtsfiludê bi nav û bang ê rojhilatnas dibêje:
:"Zerdeşt ji binemala Sipîtameya med e ku di destpêkê de desthilatdarê bajarê Rey bûn. Peyva spîtme navê binemaleya zerdeşt e ku di gateyên de wekî Spîtme hatiye nivîsandin û bi wateya regez (nijad)a spî yan binemala spî ye."

Pilînûsê mezin ku berî zayînê di navbera salên 79-23'yan de jiyaye, di cizya sêyem û benda duyem a perawa xwe ya bi navê "Mêjûy Xorskî" de dibêje:
:"Zerdeşt ji binemala Med e û Avesta jî bi zimanê medî nivîsiye."

Babe Yadîgar ku yek ji pêşeng û hunermendê mezin ê sedsala heştemîn e, di berhema xwe ya bi navê "Zulal Zulal" de dibêje:
:"Zerdeşt ku ji binemaleya Spîmenê ye, di dema paşayetiya Guştasip şahê keyanî de serî hildaye û gel, deste deste li dora wî kom bûye û rêz û rêçikên wî hîn û fêr bûne. Wî jî agir pêxibstiye û gel ji bo nasîna Xwedayê yekane hay daye."

Mînorskî dibêje:
:"Her çend ku ji zimanê medî ji bilî çend navên taybetî tu tişt li cih nemaye jî, lê belê piştî ku ew sened û belge ketine destên me, derdikeve holê ku gelê kurd paşmayê qewmê med e û diyar e ku zimanê wan jî beşek ji zimanê medan e ku Avesta pê hatiye nivîsîn."

Hêrodotos di dîroka xwe de çend peyvên medî dane ku ew peyv niha jî di zimanê kurdî de hin caran tên bikaranîn. Ji bo mînak Hêrodotos dibêje:
:"Medan ji dêlesegan re gotiye sipako" ku niha jî di zaravayên kurdî de ji segan re dibêjin sipak, sipa, sipe û siplot."

Ji ber ku me ji re ron û diyar be ku zimanê avestayî û zimanê kurdî her yek ziman e, emê çend peyvên Avestayê digel kurdiya niha mînak bidin, da ku bê zanîn piştî derbasbûna demeke dûr û dirêj hîna jî zimanê kurdî ji zimanê avestayî cuda nebûye û neguheriye.

Bi van mînak û belgeyên ku me diyar kirin, xuya ye ku zimanê kurdî paşmayê zimanê medî ye û Avesta jî ku Zerdeşt diyarî me kiriye her bi zimanê medî hatiye nivîsîn. Her wekî me got Pilînûsê Romî ku berî zayînê di salên 79-237an de jiyaye û di berhema xwe de gotiye:
:"Zerdeşt ji binemala med bûye û Avesta jî bi zimanê medî nivîsîye. Êdî ger di paşerojê de Medistan an kurdistan bikeve ber lêkolînê û berdenivîsan şûnewarek bi dest bikeve ev mebesta bi tevahî dê ronî û diyar bibe."

## Girêdanên derve
* Ferhenga Avesta-Înglîzî

## Çavkanî

Kategorî:Avesta
avestayî
Kategorî:Zimanên kevnare
avestayî
Mêzgerda li ser nivîsinê

**Mêzgerdên li ser bivîsinê** li gelek derên dinê bi gelek cureyan tên lidarxistin. Di van mêzgerdan de bi piranî kesên ku ji wêjeyê hez dikin tên perwerdekirin, an jî li ser berhemên wan xebatên pevre tên meşandin.

Bo mînak bernameya mêzgerdeke li ser nivîsinê:
## Wekî bingeha zimên
* Derketina Ziman
* Derketina Helbestê
* Derketina Çîrokê
* Derketina Romanê

## Taybetiyên neteweyan
* Dîroka Wêjeya Ereban
* Dîroka Wêjeya Farisan
* Dîroka Wêjeya Ûrisan
* Dîroka Wêjeya Almanan
* Dîroka Wêjeya Îngilîzan
* Dîroka Wêjeya Firansiyan
* Dîroka Wêjeya Îtaliyan

## Derketina cureyan
* Derketina Wêjeya Absurd
* Derketina Wêjeya Qerfî
* Derketina Wêjeya Trajîk
* Derketina Wêjeya Dîrokî
* Derketina Wêjeya Polîsiye
* Derketina Wêjeya Surrealîst

## Wêjeya kurdî
* Dîroka Zimanê Kurdî
* Dîroka Helbest, Çîrok û Romana Kurdî
* Di Wêjeya Kurdî de absurd, qerf, trajedî, dîrok, surrealîzm û hwd.

## Çavkanî

Kategorî:Sazî
Kategorî:Wêje
Daxistin

**Daxistin** (en:*download*) anîna pelan ji înternetê û tomarkirina komputera xwe ye.

Lêkereke ji pêşgira *da* û lêkera *xistin*ê pêk tê. Daxistin tê wateya anîna tiştekî ji cihekî bilind. Mînak: Hesp ji serê çiyê daxistin.

Kategorî:Komputer
Pêşek

Pêşek bi kurdî tê wateya biresera ku tiştekî nîşanî mirov dide. Mînak: Garson pêşeka xwarinan dide destê mirov ku mirov li lîsteya xwarinan binihêre û xwarineke li gor dilê xwe bixwaze.

Bi îngilîzî **menu**, bi tirkî **menü**.

Kategorî:Îcadên çînî
Kategorî:Komputer
Çaper

thumb|Çaper
**Çaper** amûreke taybet e ku bi kompûteran ve tê girêdan ji bo çapkirina rûpelan e.

## Cureyên çaperan
* Çaperên lazer
* Çaperên toner

Kategorî:Komputer
Kategorî:Teknolojî
Serhildana Gel a li Başûrê Kurdistanê

Di bihara sala 1991an de li hemerî rejîma Îraqê ku di şerê kendavê de têk çûbû Kurd û Şîiyan serî hildan. Kesên pêşî serî hildan xelkên bajarê Ranyayê bûn. Di sala 1991an de rejîma Îraqê ku li hemberî Amerîka û hevalbendên wê kete nav şerekî dijwar, nema dikaribû kontrola xwe ya li ser başûrê Kurdistanê berdewam bike. Bi sistbûna kontrola rejîma Îraqê re, nîşanên serhildanê jî xwe li hin deveran dane xuyakirin. Radyo û rojnameyên li Başûrê Kurdistanê bang dikirin ji bo ku gel serî hilde. Çirûskên pêşiyên serhildana bihara sala 1991an di 5ê adarê de li Ranyayê ronî dan.Serhildana li bajarê Ranyayê roj bi roj berfirehtir bû û 3 heftiyan berdewam kir û di şeva Newrozê de bi dest danîna ser bajarê Kerkukê re serhildan gihîşt qonaxeke nû û girîng. Tevî vêyekê, gel ne xwedî pêşengiyeke xurt bû. Di vê navberê de Amerîkayê hin îşaret dan rejîma Îraqê ji bo ku serhildanên kurd û şiiyan biperçiqîne. Li ser vê yekê rejîma Îraqê pêşî serhildana şiiyan perçiqand, di pey re jî di meha nîsanê de berê xwe da kurda.Partiyên siyasî yên li başûrê Kurdistanê nekarîn li hemberî êrîşên rejîma Îraqê hêzeke berxwedanê bi rêxistin bikin û li ser vê rewşê kurdên li herêmê ber bi sînorên Tirkiyê û Îranê ve dest bi koçberiyê kirin. Bi milyonan kurd di wan şert û mercên xerab û dijwar de tevî zarûzêçên xwe ketin ser rêyan. Li gorî çavkaniyên başûrê Kurdistanê, di vê reva ber bi sînoran ya piştî serhildana bihara 1991an de zêdetirî 50 hezar Kurdistaniyî jiyana xwe ji dest da.

Kategorî:Serhildanên kurdan
Rengdêr

**Rengdêr** di ziman de ew gotin e ku rewşa nav dide nîşan e.

Mînak, dema "Eliyê dirêj" tê gotin, ji ber ku gotina "dirêj" rewş û rengê Elî diyar dike, ji bo Elî bûye rengdêr.

## Hinek rengdêrên kurdî
*asê, aware, azad, bedew, bêwate, ciwan, cuda, dlal, dijwar, eşkere, fer, gelemper*

## Girêdanên derve

Kategorî:Rêziman
Rêziman

**Rêziman** bingeh û zagonên ziman e. Rêzimana her zimanên serbixwe cuda ye. Lê dîsa jî di navbera zimanan de nêzîkatiyeke rêzimanî jî heye. Di kurdî de rêzimana zaravayên soranî, kurmancî û dimilî cuda ye.

## Beşên rêzimanê
* Baneşan
* Daçek
* Cînav
* Hoker
* Lêker
* Navdêr
* Rengdêr

## Rêzimana kurdî
Rêzimana kurdî

## Girêdanên derve

Kategorî:Nivîs

Kategorî:Termînolojiya zimannasiyê
Koma Asmîn

**Koma Asmîn** komeke muzîkê ye ku ji jinan pêk tê.

Yek ji armancên Koma Asmîn ew e ku rindbûn û spehîtiya jinê di hunêrê de destnîşan bike. Her wiha damezrandina komekê ku bi tevahiya endamên xwe jin bin, diyariyek ji bo têkoşîna jinê di roja 8ê Adarê de. Piraniya endamên koma Asmîn ku bi xwe 11 kes in, di heman demê de, endamên komên curbecur ên çandî ne. Xebatên xwe yên çandî di hemû hêlan de didin meşandin. Her wiha asmîn jî navê gulekê ye ku li cihên bilin û li zozanan şîn dibe. Hêviya koma Asmîn ewe ku di xebata xwe ya hunerî de, mîna gula Asmîn geş û spehîbin.

## Çavkanî

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Wîkîferheng

**Wîkîferheng** ango **Wiktionary** ferhengeke azad e ku tê de peyv bi wate, rêziman û etîmolojiya wan têne şirovekirin. Di ferhengê de wergerên bi zimanên din jî hene. Di beşa kurdî de peyvên kurdî hene, di beşa îngilîzî an giştî de peyvên hemû zimanan hene.

Projeya Wîkîferheng projeya xwişka Wîkîpediyayê ye. Wekî Wîkîpediya, Wîkîferheng jî Wîkiyek e.

## Binihêre
* ** (kurdî)**
* Wîkîpediya:Ferqên nav Ensîklopedî û Ferhengan

Kurdî
Kategorî:Weqfa Wikimedia
Şiyar Perinçek

thumb|Şiyar Perinçek
Şiyar Perinçek şervanekî Hêzên Parastina Gel bû, ku gelek salên wî li nav hêzên gerîlayên kurd çêbûbû. Di sala 2004'an de li bajarê tirkan ê Edenê, li sûkê, li ber avahiya Komeleya Mafên Mirovan (ÎHD)'yê ji aliyê polîsan ve hate kuştin.

Navê Bavê wî: Mihdi Perinçek
Bajar: Amed

Kategorî:Goriyên mêrkujiyê
Mehmet Sait Alpaslan

**Mehmet Saît Alpaslan** helbestvan, rojnamevan û nivîskarê senaryoyên fîlm û teatrayan e.

Mehmet Sait Alpaslan di sala 1972 an de li Amedê ji dayîk bûye. Heta zaningehê perwerdeya xwe li Amedê domand. Zaningeha Anatolyayê ji ber şertên politik nivco hişt. Di sala 1992 an de pirtûka wi ya helbestan ya yekem, "Helbestên Welatê Bindest" di sala 1994 an de ya duwemin "Stranên Azadî" di sala 1995 an de, ji ber pirtûka helbestvan Ezelî Doganay, wergera wi "Gule çi bike ji stranê" hatin weşandin. Di rojnameyên Newroz, Azadi, Welat, Evrensel, Roj û di kovarên Newroz, Deng, Toplumsal Dayanişma, Rewşen, Newroz Ateşî û Tîrojê de helbest û nivîsên wi hatın weşandin.

Di vê navberê de, him di şanoya şaredarıya Amedê de şanogeriyê, him ji berpirsiyariya Kovara (paşê ji)/rojnameya Newroz ya şaxa Amedê kir. Di sala 1994 an de kete girtîgeha Amedê, 5 meh ma. Di sala 1996 an de lîstika wî ya ji Pirtûka Victor Hugo ya "Mirovên hejar" di Şanoya Bajêr ya Şaredariya Sûrê de leyîst. Di vê navberê de leyîstikên Jana Zirav (2003), Hilbijartin (2004), Wendayî / Kayip (2005) û Zagona Çiyê (Dağ Kanunu) (2006) Nivîsand û rêvebiriya Wendayî / Kayip kir. Di sala 1999 an de dest bi karê sinemayê kir. Ji wê roja ve rêwebıri û nivîskariya sinemayê kir. Bi navê "Melle Huznî/ Dîkê Gund" û "Jana Zirav" du film kişand. Di navbera salên 1997 - 2004 an de tevi hevkariya Resûlê Qereqoçanî bi wergera Încîlê mijûl bû. Pirtûk li Almanyayê hate çapkirin.

Lîstikên Wî yên hatine leyîstin:
Hejaran - 1996
Yoksul Türküler - 1997
Jana Zirav - 2003
Hilbijartin - 2004
Wendayî/Kayip - 2005
Zagona Çiyê - 2006
Şûjin - 2007
Zext - 2010
  

Hîn li Amedê dijî û bi werger, şano û sînemayê mijûl dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Rojnamevan
Kategorî:Şanoger
Bireser

**Bireser** ew tişt e ku bi çavan tê dîtin, bi destan tê girtin û bi alîkariya hinek amûrên pîvanê tê pîvan.

## Girêdanên derve

Kategorî:Rêziman
Çîrvanok

**Çîrvanok** ew çîrok in ku cih didin leheng, bûyer û tiştên awarte. Gotina çîrvanokê berî her tiştî ji çîrvanokên wekî Mîrze Mihemed, Şengê û Pengê û Bahlûl ên devkî, ku gelêrî ne tê. Lê berhemên ku tu têkiliya wan bi gelêriya devkî re tune bin jî hene ku wekî çîrvanok hatine nivîsîn. Ew jî ji ber taybetiya xwe di nav çîrvanokan de cih digirin.

## Çar komikên çîrvanokên gelêrî
### Çîrvanokên ajalan
Çîrvanokên ajalan bi gelemperî kin û kurt in. Çîrvanokên Lafontaine jî mînakeke biyanî ji bo çîrvanokan e ku mirov dikare bîne zimên. Li dinyayê çîrvanokên Lafontaine wekî çîrvanokên herî xweş tên zanîn. Di kurdî de Şengê û Pengê û Gur û Rovî jî wekî bi sedan çîrvanokên ajalan li Kurdistanê hîn jî tên gotin.

### Çîrvanokên awarte
Di çîrvanokên awarte û rasteqîn de digel hebûnên asayî qala cin, pêrî, hût (dêw), zîha û hwd tê kirin. Di çîrvanokên rasteqîn de jî bi piranî qala padîşahekî tê kirin, wezîr, dota wezîr û dota padîşah, kurikekî feqîr û jîr û hwd tê kirin.

### Çîrvanokên qerfî
Çîrvanokên qerfî jî li ser armanca kenînê hatine hûnandin; Keçelo, Bahlûl û hwd jî mînakên çîrvanokên qerfî ne.

### Rêzeçîrvanok
Rêzeçîrvanok jî bi piranî li ser têkiliyeke mantiqî bi hev hatine girêdan, li ser bûyer û pêkhatinên hêsan didome.

## Çavkanî

Kategorî:Wêje
Lîçik

**Lîçik**, gundeki Kanîreşê li dora bajarê Çewlîgê ye. Doktorê Kurd Prof. Husên Bektas li wi gundî hatiye dinê.

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Tengezarê Marînî

**Tengezarê Marînî** helbestvanê kurd e ku di 4ê îlona 1959an de li Tirbespiyê, li Başûrê Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê.

## Perwerde û pisporî
Marînî du salan edebiyata erebî li zanîngeha Helebê xwendiye. Pisporiya karmendiya medya nû (*Communication, Relation and Presentation*) xwendiye. Di gel Prof. Dr. Hartmut Griese, li zanîngeha Hannoverê û Duhokê kar kiriye. Pisporiya wergerandina derûnasî û nojdariyê xwendiye, kar kiriye û rahêner e, li nik EMZ (Navenda nojdariya regezan) û bajarê Hannover. Di bîr û raya giştî de, bi helbestên xwe û nivîsên xwe yên li ser rexneya toreyî û wergerandina helbestvanên almanînivîs tê naskirin.

Şarezayî di zimanên kurdî (kurmancî-soranî), erebî, îngilîzî, almanî û suryanî de heye.

## Karê wî li Almanyayê
Marînî di kovarên Stêr, Pirs û Pêl de berpirsê destpêşkeriya navenda çanda cîhanî li Hannover, Almaniyayê bû. Dûre, di rojnameya Azadiya Welat de qunciknivîs bû û di gelek rojname, kovar û malperên kurdî de li cih û welatên cuda de dinivîse. Ew berpirsê komîta kurdên Hannoverê, navenda rewşebîrî û ragihandinê û berpirsê yekîtiya nivîskarên Kurdistana Rojava li Almaniya ye.

Tengezarê Marînî îro li Almanyayê dijî.

## Berhem
### Pirtûkên çapkirî bi kurdî
# *Kilît*, helbest, 1992, Beyrût
# *Çirûska xewneke bazdayî*, helbest, 1993, Şam
# *Evîna Leylan û Mijê*, helbest, 1998, Hannover
# *Şevnema şînê*, helbest, 2001, Hannover
# *Nesrîna qedexe ji bêcirriya te*, 2005, Amed
# *Kalo: bêdengî nepara te ye*, helbest, 2006, Hannover
# *Helbestên rengîn*, amadekirin û werger ji almanî, Erich Fried, lêkolîn û helbest, 2006, Dihok
# *Pantelonê şeytanî*, Italo Calvino, ji almanî, 2008, Dihok
# *Zanista rexneyî di navbera tiyorî û praktîkê de*, rexne, 2014, Dihok
# Çend berhevokên tenduristiyê, mîna sîstema tenduristiyê li Almanya, mamografî û penceşêra singê û trawma xemnakî û derûnnasî.

### Pirtûk ên bi almanî
# *Der Baum der Freiheit* ("Dara azadiyê"), dokumentasyon, 1998, Hannover
# *Funken des Nebel* ("Tîrêjên mijê"), helbest, 2000/1 û 2002/2, Hannover
# *Was hast du gesagt?* ("Te çi got?"), helbest, 2010, Hannover

## Girêdanên derve
* Nivîsên Tengezarê Marînî 

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd