open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gumgumoka gawiran

**Gumgumoka gawiran** an **sûsmarê keviran** (*Stellagama stellio*), cureyekî sûsmaran e ku li ciyên germ dijî ye.
## Şayes
thumb|çep|Gumgumoka gawiran
Dirêjiya gumgumoka gawiran nêzî 30 cm.Serê gumgumokê sê goşe ye û pehn e. Dûvik û piyên dirêj in. Rengê gumgumokê qehewî vekirî an tarî ye, lê bi rengê gewr an komirê jî heye.

## Etîmolojî
Navê wê ya latînî (*Agama Stellio*) an *Laudakia stellio* ji bêjeyên (stelliōn-, stēliōn-) ku wateya wê qirtîşê deqderî.
Wateya bêjeyê stella, stêr e.

## Reftar û hawidor
Gumgumoka gawiran an sûsmarê keviran dikane rengê xwe bi kêfa xwe biguhêre û gor hawidorê wê.Lê dema ku dikeve xeterê, rengê xwe diguhêre û bi lez vedişêre di nav keviran da ku bi rastî ciya jiyana wê ye.

## Belavbûna erdnîgarî
Gumgumoka gawiran xwecihê welatên din:
Kîpros, Tirkiye, Yewnan, Îran, Îraq, Sûrî, Libnan, Urdun, Erebistana Siyûdî û Misrê.

Li her derê Kurdistanê tê dînê ku bi taybetî nêv qulikên zinar û latan dijî.

## Pêşangeh

Wêne:Laudakia Stellio Rehovit 2013 3.JPG|Gumgumok an sûsmarek e keviran li Rehovot, Îsrael (2013).
Wêne:Laudakia stellio 001.jpg|Gumgumok an sûsmarek e keviran li Negev, Îsrael (2007).
Wêne:Laudakia stellio 004.JPG|Gumgumok an sûsmarek e keviran li Acre, Îsrael (2007).
Wêne:Didim RB12.jpg|Gumgumok an sûsmarek e keviran li Didim, Tirkiye (2005).


## Binecure
Gelek binecureyên vê gumgumokê hene û *S. stellio* ku belkî mîna cureyekî aloz e. Pir lêkolînên zanistî wê çêbibin û ev cureyeya eger were dabeşandin û belavkirin.
* *Stellagama stellio stellio*
* *Stellagama stellio brachydactyla*
* *Stellagama stellio cypriaca*
* *Stellagama stellio daani*
* *Stellagama stellio picea*
* *Stellagama stellio salehi*
* *Stellagama stellio vulgaris*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* The Reptile Database
* European Field Herping Community

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Gumgumok
Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Kategorî:Xijendeyên Ewropayê
Xijende

**Xijende**, **xizinde**, **xuşende**, **xişok** an jî **kaşok**, çînek e mezin ji canewerên movikdaran e. Xijende ku li ser zik an li ser piyên qutik dixuşin e. Xijende canewerên xwînsar in. Çerm û pelikên wan şûna per û pirçê bi pûlan hatiye girtin.Xijende bi gelemperî hêkan dikin, lê hinek an zayîn dikin.

Xijende li çar koman belav dibin:
* Koma Cirnîsan (*Crocodilia*), cirnîs 23 cins.
* Koma Diranpîjî (*Sphenodontia*), qirtîşê Zêlandaya Nû: 2 cure.
* Koma Pelikdar (*Squamata*), qirtîş, mar: 7.900 cure.
* Koma Xijendeyên qalikdar (*Testudine*), reqê bejî, reqesêl: 300 cure.
## Fîlocînî

## Çavkanî

## Mijarên têkildar
*Xijendeyên li Kurdistanê

## Girêdanên derve

*Reptile Phylogeny
*Reptile images
*Sri Lanka Wild Life Information Database
Bêjenasî

**Bêjenasî**, **peyvnasî** an **etîmolojî** (bi grekî: *ετυμολογία - etimolojía*; bi yewnaniya kevn: *έτυμος - étymos*, bi Latînî: *etymologia*) wekî peyv tê wateya zanîstiya rastegînî yan zanîstiya bingehê. Li bingeha wateyên peyvên ziman digere.

Kesên bi zanîtiya etîmolojiyê ve bilî dibin jê re etîmolog tê gotin.

Etîmolog dibêjin wekî ziman, zimanê kurdî nikare ji zimanên biyan ên ku ne ji koma zimanên îndogermanî ne peyvan hilwergire, lê nayê. Ji ber wê ye gelek peyvên biyan di zimanê kurdî de rasterast kivşe dibin. Bo mînak "hikumet" erebî ye, lê her kurdek bi awayeke din bikartîne. Bo mînak yek dibêje hikûmet, yek dibêje hukomet hwd. Lê zimanê kurdî gelek peyvan daye zimanê cîran ên ku be îndogermanî ne û di wan zinanan de kivşe nabe. Bo mînak destî, herçendî tirkan guhertine, kirine testî jî, di wê zimanê de kivşe nabe.

Mijara etîmolojiyê wate û ziman in. Zanîstiya etîmolojiyê gelek kevn e. Fîlozofên wekî Platon, Kratylos, Heraklîtos û hwd jî bilî bûne. Dîsa fîlozofên hindistanî û çînî jî.

Gorî etîmologan komên zimanmalbatan berê bi serê xwe yek zimanek bûye, paşê şax daye. Ziman jî jiyandarek e û bi bikaranînê dijî. Zimanê kurdî li Bakurê Kurdistanê roj bi roj winda dibe. Lewra li Bakur kurdî qedexe ye û bi kurdî perwerde nîne. Mixabin kurd jî li Bakur baş qîmetê nadin zimanê xwe yî zikmakî. Gorî etîmologan zimanê tirkî herçendi 80 sal in bi zagonan peyvan çêdikin jî hêj 70% ji zimanê biyanî pêk tê. Tirkî êdî nahele û winda nabe, lewra dewleta wan heye.

Bêjenasî bi gelek beşên zanîstiyê û dîsîplînan re kar dike. Bo mînak semasiologî, onomastîk, folklor, dîrok, çanda devkî, çîrok hwd.

## Çavkanî


Kategorî:Zimannasî
Zengelok

thumb|250px|Zengelok
**Zengelok** an **zengilor** (en: *Adam′s apple*) parçeke anatomiya mirovan e. Zengelok wek toekî li ser qirikên mirovan, bi taybeti yên mêran, xuya dibe. Ev pozikê qarqarûşkê mirovanan e. Ku meriv tiştekî dadiqurtîne ew banî da radibe û deriyî boriyê nefesê digire. Her wiha tişte ku daquratndinî dihere zikî merivan.

## Anatomî

## Erk

## Mesela Zengelokê
Kurd dibêjin ku zengelok gotinê merivan dibire. Her wiha meriv dikane bifikire û paşe şoran bike. Çima ku zengelokê jinan tuneye jin li ber şorê namên û heman tiştan diçerpînin.

## Çavkanî

Kategorî:Adem û Hewa
Kategorî:Qirrik
Kategorî:Ser û stûyê mirov
Kategorî:Taybetmendiyên zayendî yên dûyemîn
Qadir Ezîz

**Qadir Ezîz** siyasetmedarekî kurd e.

Qadir Ezîz sekreterê Partiya Zehmetkêşan a Kurdistanê ye.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kadiz

**Kadiz** an **Kehdiz** an jî **Riya Kadizê,** galaksiyek e ku di nav de sîstema rojê cih digire. Ji hêla pênaseya ku ji dinyayê ve dixûyê galaksî wekî ronahiyek mijdar e ku li ezmanan ji stêrkên ku bi çavên mirovan nayên cûdakirin pêk tê. Ew tenê yek ji gelek galaksiyên ku di gerdûna çavdêrî de tê dîtin e. Di 23ê cotmeha sala 2015an, nexşeya galaksiya Kehdizê bi 46 milyar pikselan "855,000X54,000" ji aliyê stêrnasên alman, endamên Ruhr-Universität Bochum ve hatiye weşandin.

## Bêjenasî

Navê kadizê ji mîtolojiya kurdan tê. Gorî çîrokê yek dihere diziyê kayê xwedê. Tûrî xwe tijî dike heldide xwe dihere lê tûrî xwe yî qul bûye. Wê lomê li şopa wî wek rîyeka gewr dimê. Li ser vê meseleyê bi vê galaksiyê re dibêjin *kadiz*. Navê wê yê tirkî jî dîsa wek mîna kurdî ye û ew dibêjin *samanyolu* (riya kayê). Çima tirkan dibêjin ne bawere lê îhtîmale ku navê xwe ji eynî çîrokê tê.

Lê belê, li gorî Beghyanî Shadî Sharîn, bi kurdî "kadiz" ji peyva "kâ-/kah-" û "-diz/-dîz" tê. Lê peyva "diz/dîz" di rastiyê da mehneya "lod, qurch, nijîn" dide û ti têkîliya xwa bi ya "dizz" ra tun e. Di kurdiya kevin da wekî "kasu-daiza-" bû. Bêjeya "dîz" hîn di nav gelek peyvên din yên kurdî da mewcud e (wm.: parêz/parîz < *parî-daiza-, dîsk/dîzik, dîz < *daiza-, payîz < *pati-daiza-). Li gorî nivîskar, ti eleqeya mîtolojiya li jor gotî û bêjenasiya peyvê bi hev ra tun e.

## Çavkanî

Kategorî:Stêrnasî
Tirozî

**Xite** yan **tirozî** sebzeyekî wek xeyar û encûran e. Rengî xwe gewr an jî keskî tarî dibe. Ji xeyaran ziravtir û dirêjtir e. Ku gir dibe koveloşkî dibe. Xite li Kurdistanê ter pir ji bo tirşiyê tên bikaranîn.

Kategorî:Famîleya kundiran
Kategorî:Sebze
Encûr

**Encûr** (bi tirkî, "kıllı acur") sebzeyekî Kurdistanê ye. Ev sebze wek xeyaran e. Rengê wî gewraxî ye. Qalikê wî wek bi pirçikê hatîye girtîye. Li Kurdistanê encûr bi giştî ji bo dolmeyan tên bikaranîn. Hundirê encûran dikolin û hişk dikin. Paşê dikin dolme. Encûr bi aliyekî ji famîleya petêxan e. Çunkî ku encûr gir dibe hundurî xwe dipelife wek petêxan sor û şîrîn dibe. Bi encûrî pelifî re dibêjin qeleşok. Qeleşok wek kelekên drûjnik girdibin. Bêhna xwe xweş dibe. Ji bo çandinê re dendikên qeleşokan vedişêrin.

Ava encûran wek şîrê hejîrê şîrê ajalan diqemitîne dike jajî. Hundurê encûrekî bikolin. Ku we kola bila evikê êncûr hin di bin da bimê. Paşê şîrê mihiyekê tê da biguvişin. Pêşekê paş ve şîr diqemite.

Kategorî:Riwek
Kategorî:Sebze
Qiwî

**Qiwî** sebzeyekî wek encûran e lê wek kelekan gir dibe. Qalikê wê ji qalikê encûran stûrtir e.

Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Gindor

**Gindor** an kelek sernavê famîleya riwekeke bi fêkî ye. Fêkiyê gindoran şîrîn dibe. Cureyên wî pir in.

* Pertêx: gindorekî top yî girniş girnişî ye.
* Qire
* Qomî
* Xerûze
* Gindorê bi bihîn an kelekê îsraîlî: gindorekî biçûk yî pir bi bihîne.
* Gindorê zivistankî: ew gindora siftê yî kesk e paşê zer dibe. Meriv dikane heta demeke drêj veşêre.

## Galerî

Wêne:Gindor.jpg|Barê gindoran



Kategorî:Riwek
Bijî

**Bijî**, **birjî**, **pişî** yan jî **birsaq** şîrîniyeke kevneşopî ya kurdî ye ku bi piranî li Kirmaşan, Îlam û Kurdistanê tê amadekirin. Bijî ji rûn, genim û ard tê çêkirin. Piştî ku tê sorkirin hinek şekir an jî şekirê toz li ser tê rijandin û tê bikaranîn.

## Çêkirina bijiyê
Bijî ji ard, şekir, rûn, hêk, şîr, kîmyon, firingî û zikê tê çêkirin. Hemû malzeme bi hev re dikevin nava rûn û bi şekirê xemilandin.

## Nav
Peyva "bijî", yan "birjî", ji jêdera birjanên ku di kurdiya başûrî de tê maneya tostê hatiye girtin. Bijî tê wateya biraştî. Di rîwayeteke din de, bijî tê maneya (bijîbûn) û cûreyek şîrîniya kevneşopî ya malê ye ku berê wekî çenteyê rêwîtiyê dihat bikar anîn û tê wateya xwarin û zindîbûnê.

## Çavkanî



Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Xwarin
Zîndewerên kovî

**Zîndewerên kovî**, **heywanên kovî** yan jî **heywanên kufî** hemû zîndewerên ku li malan nayên xwedîkirin. Ji van heywanan re jî dibêjin heywanên çolê. Hin ajal him kedî dibin him jî cureyên xwe yên kovî hene. Mînakî pezên kedî wek bizin û mihiyan meriyên pezkoviyan e. Wek wan berazan jî yên xwe kovî û yên xwe kedî hene.

## Mijarên têkildar
* Zîndewerên kedî

Kategorî:Heywan
Riwekên çolê

Riwekên çolê hemû riwekên ku li çolê ji xwe berê, bê alîkariyan mîrovan, diçê ne. Riwek jî wek ajalên siftê li çolê ji xwe berê şîn dibûne lê paşê mîrovan çandin û lênêrîna wan hukiriye. Li çolê cureyên riwekan yên ku ji aliyê mîrovan tên bi kar anîn dîsa jî pirin.

Mijarên têkildar: riwekên malan

Kategorî:Riwek
Riwekên malan

**Riwekên malan** an **riwekên malovî** hemû riwekên ku ji aliyê mirovan ve di malê de tên çandin in. Mirovan cara pêşin li Mezopotamyayê wexta dema neolîtîk (10.000 sal BZ) de, dest bi karê çandina riwekan kirine, gênim çandine.

## Binêrin
* Riwek
* Riwekên xemlê
* Riwekên holê
* Kulîlk
* Dar

Kategorî:Riwek
Teyr

thumb|300px|Teyrek
**Teyr** Firindeyên mezin in. Ji wan gelek cure yên neçîrvan in. Pê ra dibêjin teyrên seyfî. Bi giştî nikulên teyran yên bi jêrda xwar in. Di çanda Kurdan da bi pozên şîrin ra dibêjin pozê teyrînî, yanê pozê wek mîna nikulê teyran şîrin.

Kategorî:Balinde
Teyrên seyfî

[thumb|[Sîsark teyreke ji teyrên seyfî ye.]]

**Teyrên seyfî** hemû teyr in ku nêçîrê dikin. Eylo, dûbirang, margîr û hwd teyrên seyfî ne.

Kategorî:Balinde
Dînezor

thumb|''''
**Dînezor** an **dînozor** () sernavê komek ajalî pir mezin e. Ji malbata ajelên xizinde in. Sed milyon sal berê li dunyayê dijîne. Beriya peydabûna merivan qeliyane û êdî nemane. Evroj malbatan qirtîşên avê meriyên dînezoran in. Hin ji wan gelekî gir bûne. **' ji gişan mezintir bûne. Giraniya wan 30 hezar kîlo û dirêjiya wan jî digêhişt 20 metreyan. Hin dînezor hov bûne û ji wan hinek jî aram bûne û tenê nebatên dixwarin. Cureyên xwe yên [[avî]], yên [[bejî]] û yên [[balînde]] habûne.

Bi pêvajoya [[pêşveçûn]]ê, dînosaur bav û kalên hemî çûkan in. Bi vî rengî, çûk tenê dînosaur in ku hîn jî hene.[[Wêne:Allosaurus attacks Stegosaurus.jpg|çep|thumb|**' û **]]
## Girêdanên derve
* Dînozorên efsanevî ên beriya dîrokê

Kategorî:Heywan
Kategorî:Heywanên ûrtnema
Avî

**Avî** hemû ajalên ku di avê da dijîn û hemû riwekên ku li ber avê diçine. Belê ji bo jîyanê tiş gî avê diwaze lê tiştên bê avî jîyana xwe ave. Yanê ku ji avê dûrdikevin dimirin.

Hin **[[ajalên avî]]** ew in:
* masî
* Hin cureyên beqan
* Hin cureyên qirtîşan

Hin **[[riwekên avî]]** ew in:
* bî
* gerz
* tû

## Mijarên têkildar
* bejî
Hinar

thumb|Hinar
**Hinar** an jî **henar** (bi latînî:*Punica granatum*) darek û bi fêkiyê xwe ne. Riwekek jii famîleya hine û hinaran e. Dara henarê pir gir nabe. Hin cureyên xwe gir û şîrîn dibin hin cureyên xwe pir tirş dibin. Henarên tirş di seleteyan de bi kar tînin.

Tê bawerkirin ku welatê wê herêma Îranê ye. Ji wir belavî Kafkasya, bakurê Hindistanê û herêma Hîmalaya bûye. Îroj hinar bi awayekî berfireh li welatên Îran, Sûrî, Azerbeycan, Ermenistan, Efxanistan, Hindistan, Pakistan, Bengladeş, Iraq, Libnan, Misir, Çîn, Burma, Erebistana Siyûdî, Îsraêl, Urdun, herêm ziwatir ên başûr-rojhilatê Asya, herêma Deryaya Navîn a Ewropa, û Afrîkaya tropîkal tê çandin.

## Galerî

Wêne:Illustration_Punica_granatum2.jpg|Henar, wêne ji aliyê Otto Wilhelm Thomé, 1885
Wêne:Henar Punica granatum.JPG|Henar, fêkiyê dara henarê ye.


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* zanyarî di derbarê hinarê de 

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya hine û hinaran
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Mehdî

**Mehdî**, (bi Erebî: المهدي el Mehdī), gorî baweriya Îslamê, ew mirovê ku, berî ku qiyamet ra bibe tê û dînê îslamê dike hakîmê dunyayê.

Kategorî:Îmam
Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Karûş

**Karûş** gîhayekî çolê yî pelç zirave. Karûş ripiyên xwe kûr berdide Wê lomê zor e ku meriv bi destan jêke. Ji bo xwarinê ga û golika tê bi kar anîn.

## Galerî
Wêne:Dactylis glomerata bluete1.jpeg|Flowerhead

## Çavkanî

Kategorî:Giya
Kategorî:Riwek
Firiz

**Firiz** gîhayekî bi peng (pelça zirav) e. Kokê xwe ku li ku bi erdê dibê li wir ripiyan bera erdê dide. Ker û golik jê hezdikin.

çep|thumb|Flower spike

Kategorî:Giya
Kategorî:Riwek
Dirişk

**Dirişk** an **tûreşk** riwekeka bi strî ya bi fêkî ye. Dirişk wek hoyman dibin. Dirişk riwekeka avî ye. Derên ku riwekên xwe lê şîn dibin re dibêjin diristan. Fêkiyên xwe wek tûyanin lê yên hîn biçûk û toptir in. Fêkiyê xwe siftê yên gewrin paşê sor dibin. Fêkiyên sor yên tirş in. Ku fêkiyên xwe rind dipelifin ev dorbê reş dibin û şîrin dibin.

Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Hoym

**Hoym** riwekên ku li ser gelek zil şîn dibine. Cudaya di anvbera dar û hoyman ew e: Daran kokeka xwe heye; hoyma gelek kokî xwe. Mînakî, dorên beriyê ku pût nakin diber kokê de gelek kok drêj dibin wek topeloq dimîne. Ema ku kokan gîçkan qut dikin û li cih yeka tenê dihêlin dibe dar. Riwekên wek Gul, dirişk hwd. wek hoyman dibin.

Kategorî:Riwek
Tû

**Tû**, riwekeke bi fêkî ye. Tû dareke avî ye lê dûra avê jî şîn dibe. Wextê ku yê dûra avê ye ripiyê xwe drêj dibin heta ku gihîştine dereka şil e. Wê lome tim tim ripiyên xwe dikevin boriyên avê. Dibêjin ku teleyî tû ye ku rasta dereka avî dibe xwe bera erdê dide. Wê lomê ku li avê bin erdê digerin teleyekî tûye dikin dest xwe.

Gorî cureyan fêkiyên xwe hûrik ya jî mezin dibin; rengên fêkiyan gewr, mihor an reş dibin. Ji bo rengên fekiyan di Kurdî de cureyên xwe hanî tên hesibandin: tûyê reşkî, tûyê gewrkî, tûyê mihorkî.

Pelçên tûyan dikin sarme an didin kurmikên hêrîr.

## Pêşangeh

Wêne:Tû (Morus) Amed 2012.JPG| Tûspî, Amed


## Binêrin jî
* tûtirşik

## Çavkanî

Kategorî:Dar û ber
Kategorî:Fêkî
Tehwî

Tehwî, **tawî** yan jî **te'ew** (taew) (bi latînî: *Celtis caucasica*) dareke bi fêkî ye. Rengê pelçê wê wek rengê pelçên zeytûnan in lê jê pantir in. Fêkiyên wê ji nokan biçuktir in. Ku fêkiyên wê hîn yên negihîşitî ne yên kesk in û meriv dikane tev dendikan bixwe. Ku dipelifin dendikên wê hişk dibin û şîrîn dibin. Meriv nikane dendikên wê bixwe; tek çermê dorê tê xwerin.

Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Pêçek

**Pêçek** navên riwekên ku xwe li deran werdidin û dipiçikin. Ji bo ewê pê ra dibêjin pêçek, ya ku li deran dipiçike. Qolên pêçekê pir dirêj dibin dikanin dîwarên malekê bi temam bigirin. Bi zanistî 15 cureyên xwe hene. Hin cureyên xwe yên bi girnişên wek diranan in. Xwe bi wan diraninan xwe bi dîwaran digirin. Hin cureyên xwe yên bê girniş in û xwe li dar û beran weridin.

Kategorî:Famîleya lavlavkan
Zimanxûnk

**Zimanxûnk** anku **rûnas** riwekeka çolê ye. Pelç û teleyên ev riwekê bi striyên biçûk hatîye girtî ye. Wê lomê ku meriv rûya çermê xwe dixe wek mîna ku tiştek merivan pironcek bike. Zarokan berê bi rûye zimanî xwe dixistin û zimanên xwe xûn dikirin ji bo navê xwe ziman xûnk e.

Zimanxûnk riwekeka çolê ye. Pelç û teleyên ev riwekê bi strîyên biçûk hatîye girtî ye. Wê lomê ku meriv rûya çermê xwe dixe wek mîna ku tiştek merivan pironcek bike. Zarokan berê bi rûye zimanî xwe dixistin û zimanên xwe xûn dikirin ji bo navê xwe ziman xûnk e.

## Çavkanî

Kategorî:Famîleya sorindaran
Kindik

**Kindik** fêkiyên negihişî yên hin riwekan e. Encûr, xite, xeyar, gindor, zebeş hwd siftê kulîlk vedikin paşê ew kulilkinan dibin kindik. Ku kindik gir dibin dibin fêkî. Kindikên xite, xeyar û encuran pir xweş in top dikin selete an tirşo. Bi kindikên xeyaran re bi latînî dibêjin *Cucumis sativus*.

Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Kategorî:Sebze
Kixse

**Kixse**, **kexs**, **kixs** an **kixsik** pîvazên serî yên biçûk in. Kixse ji bo çandinê tên bikaranîn. Kixseyan dikin erdê, ser wan digrin. Di wir de nêrî (zîl) didin û pelçên xwe derdikevin rûyê erdê.

Pîvaz rind gir dibin nêrîyek di ortê de dertê. Ew nêrî gir dibe û serî bizir (tov) dide. Dûv re pelç û nêrî hişk dibe. Wextê ku hişk bû mirov erdê dikole û pîvazên gir, derdixe. Kixse di bin erdê de gir dibin û dibin pîvaz.

Herwiha wekî hêyavka goşt û kixseyê di xwarinan de jî tê bikaranîn

Kategorî:Pîvaz
Kategorî:Riwek
Kategorî:Sebze
Meya

**Meya** an **meyan** giyanewerekî ji cureyên kuvan e. Heyvan ji bo çêkirina bîre û nên tê bikaranîn. Li dukanan tê froştin.

## Bêjenasî
Peyv "meya" di sanskrîtî de *madyamanda* di farisî de wek *maye* derbas dibe. Di kurdî de ameyn, amên an meya dibêjin. Di kurdî de peyv meyandin jî ji vê peyva meya tê.

Kategorî:Karok
Kuvk

thumb|Penarê kuvkî (Stilton)

Kuvk cureye kî kuvan e û bi giştî li derên bi hêw (rutûbet) dijî û belav dibe. Li ser fêkî û xwarinên din, wek penêr û nên, zû belav dibe. Bi giştî rengî xwe wek keskengî dibe an wek loke (pemî) bi pirçik dibe.

Kategorî:Karok
Kevz

**Kevz** an **kewz** yek ji giyanewerên di cîhana riwekan de tê hesibanin e. Bi giştî di nav avê de şîn dibe lê bi rastî du cureyên xwe hene: kevza avî û kevza bejî. Cureyên xwe pir in hin wek porzirav in hin bi pelçên pan in. Li dûgerinan wek Japonya, evê dikin şîv û dixwin.

## Bêjenasî

**Kevz** an **kewz** û kesk, navê rengekî, ji kokekê tên. Ev peyv bi peyv *kaskenen*, di zimanê pehlewî de, re bi peywendî ye.

## Galerî

Wêne:Moss on a tree, on a hiking trail to Twin Falls, near Seattle.jpg|Kevzên li daran piçikînî


Kategorî:Riwek
Zeng

thumb|Pelçên bi zeng
**Zeng** an **jeng** nexweşiyeke riwekan e. Zeng ji çend cureyên kuvan çêdibe: ew kuvan (bi latînî, *[[Uromyces]]*) û (lat. *[[Puccinia]]*) in. Bi taybetî (lat. *[[Puccinia graminis]]*) ji wan yek û li zêd dixe.

Di kurdî de gelek nexweşî bi navê zengê tê diyarkirin lê hin ji wan ji kuvan çênabin. Riwekê ku zengê xwe avêtî ya reş dibe ya jî gewroxî dibe. Ji ber ku rengî wek rengê zengara hêsin dibe bi vê nexweşiyê re dibêjin zeng.

## Bêjenasî

Ev peyv wek *ziGghANa* di sankrîtî de ye.

Kategorî:Karok
Kategorî:Nexweşiyên riwekan
Zengar

thumb|Hesinekî zengarî
**Zengar** an **jengar** guhartina rengî ya hin metalan e. Ter pir li hêsin xuya dibe. Ku hesin zengarî dibe rengê çakar dibe. Zengar oksîdbûna hêsin e. Ku hesinê şil an jî hesinê zuha di hewayê xenam de bi oksîjenê re temas dike zengar çêdibe. Hesin ku zengarî dibê hûr hûr jê gêr dibe. Ji bo astengirina zengarê boyeyeke zengarê bi hêsin didin. Ew nahêle ku oksîjen bi hêsin be. Ji bo astengkirina zengarê hêsin çexa polêt jî dikin.

## Bêjenasî
binêre zeng.

## Çavkanî

Kategorî:Korozyon
Kategorî:Metal
Spînax

**Spînax** ji riwekên tên xwerinê ye. Spînax bi pîvazan re diqewirînin an wek tirşîkê kêrdî dikelînin lê tirş nakinê. Bi giştî mêst li şîvê spînax dikin. Spînax ji bo hesinî ku bi canî merivan re divê pir bi fayde ye.

Kategorî:Pincar
Kategorî:Riwek
Heyvan

**Heyvan** sernavêyên bakterîyên ku mêst çêdikine. Bi giştî didu bakterî bi navên *strains Streptococcus salivarius subsp. thermophilus* û *Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus* ji bo mast çêkirinê bi kar tînin. Hin bakterîyen din jî wek *L. acidophilus*, *L. casei* û cureyên *Bifidobacterium* ji bo tamê tên bi kar anîn. Li dûkanan mastî heyşt bakteriyan tên froştin.

## Bêjenasî

Peyva **heyvan** ji peyva **meya** tê. Ameyn, aveyn, havên, haveyn, heyvan û meya giş ji peyvekê peyda bûne. Evroj wateyên meya û heyvan ji hev dûrketine. Heyvan ji bo meyayî mêst tê bi kar anîn. Meya pirtir ji bo meyayî nên tê bi kar anîn. Bi zanîstî ev du meya jî cuda ne. Evroj hîn bi heyvan kirina mêst ra dibêjin meyandin jî.

Kategorî:Biyolojî
Kenêr

thumb|çep|Fêkiyên kenêrê

**Kenêr**, kenêre an kenêrk dareke bi fêkî û ji famîleya gelyazan e. Fêkiyên wê ji gelyazan biçûktir in. Darê kenêrê ji bo paraztina tiştekî ji çavan bi malan an bi pîstî mirovan dixin.

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Gelyaz

**Gelyaz**, **gêraz**, **gêlaz**, **gilyas** an jî **qeresî** sernavê hin darên bi fêkî ye. Fêkiyen wê sor an reş dibin. Bi giştî du fêkî bi bistiyan wê ve bi hevdu va ne.

## Pêşangeh

Wêne:Cherry_Stella444.jpg|Fêkiyên gelyazê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Albalû

**Albalû** an **wişne** dareke bi fêkî ye. Fêkiyên wê wek gelyazan in lê yên hîn tirş in. Ku dipelifin rengê wê dibe qirmiz (sorê tarî).

## Galerî

Wêne:Frühling blühender Kirschenbaum.jpg|Dareka albalûyê nu diteqîye
Andrena (female) - Prunus cerasus - Keila.jpg


Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Tûtirşik

**Tûtirşik** cureyekî tûyan e. Fêkiyên wê ku hîn yên negîhîştî ne yên sor in pir tirş in. Ji bo ewê navê bûye tûtirşik. Li bajaran avên tûtirşikan tê froştin. Fêkiyên wê jî ji tûyên reşkî girtir in. Pelçên tûtirşikan ji yên tûyan pantirin.

Kategorî:Dar
Kategorî:Riwek
Kategorî:Tû
Qantir

**Qantir** an jî **hêstir** ajalekî diliqî ye. Qantir bi çiftbûna kerê nêr û mehînê ve çêdibe. Qantir li çiya û baniyan ji keran jî ji hespan jî rindtir diherin. Qantir nikanin bizên.

## Pêşangeh

Wêne:Maultier grau.jpg|Qantireke gewr


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Equus
Behîv

**Behîv** an **behîva şîrin** dareke bi fekî ye. Fêkiyên xwe yên negiştî re dibêjin behîvterk. Behîvterk keskeskî teva dendikan, bi giştî bi xayê, tên xwarin. Ku fêkiyên xwe gir dibin qalikî ser jê diweşe û qalikî hişk dertê meydanê. Qalikên wan dişkênin û hundurî ew dendiknan dixwin.
Behîv, piranî li bajarê Semsûre de tê çandin.

## Binêre herwiha
* Behîva tehl

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Behîva tehl

**Behîva tehl** an **ajik** riwekeka bi fêkî ye. Behîva tehl ji behîva şîrin cuda ye. Behîva şîrin yê pelç kesk e; pelçê behîva tehl yê gewr in. Fêkiyên behîva tehl ku hîn yên ngîştî ne tên xwarin. Ku qert dibin dendikên xwe pir tehl dibin nên xwerinê. Behîva tehl yê bi strî ye. Striyê xwe wek pêçiyan drêj in.

Mijarên têkildar: behîv.

Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Behîvterk

Behîvterk, (terbehîvk jî dibêjin), Riwekên behîv, mişmişan û çiftelîyên negihîştî ne. Bi giştî bi xwêyê tên xwarin.

## Ferhengok
* **Gerih** an **geroh**, mêweya negihiştî ya mîna behîv û arûngan
* **Gulhan**, mêweya ku hîna kal û xang e û nayê xwarin
* **Kerik**, mêweya gelek hûrik e hêj kulîlka wê pêve ye
* **Kerik**, hevîrê gelek tîr û carnan jî hinekê hişk e
* **Tehlik**, mêweya tehl a kal
* **Behîv** (Amygdalus communis)
* **Behîvek**, aloq, alû, argûşk, gelale, tehnûsk

Kategorî:Fêkî
Mamik

**Mamik**, mamix an aluçe yek ji cureyên dembûlan e. Fêkiyên wê ku dipelifin zer dibin. Keskekskî bi xa yê tên xwarin.

Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Nikilê balindeyan

thumb|Nikulên çûkên cuda

**Nikul** an **nikil**, organê balindeyan yê ku dev û poz pêve ye. Nikul wek çengeyê ajalan du parçe ne. Ew di navberê ew du parçeyan ra dibêjin dev. Di ber kokê nikulî ser de di qulik hene ewan jî pozên balindeyane. Li ser nikulan ve çerm tunneye wê lomê nikul yên wek hestiyan in.
## Çavkanî
## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya balindeyan
Eyloyê Silhedîn

**Eyloyê Silhedîn** semboleka bi eylo ye. Wexta ku Erkaolocîstan keleya Qehîreyê kolan li ser dîwarê wê yê rojava semboleka eyloyekî dîtin. Çima ku ew dîwara ji aliyê Silhedîn ve hatibû çêkirin hin arkêolocîstan bi ev sembolê ra gotin Eyloyê Silhedîn. Evroj ev sembolê ji aliyê dûgerên Ereban ve tê bi kar anîn û ev bûye sembole netewparizta Ereban e.


Wêne:Coat of Arms of Kurdistan.svg|Eyloyê Silhedîn li ser armaya HHK
Wêne:Coat of arms of Egypt.svg|Eyloyê Silhedîn li ser armaya Misir
Wêne:Coat of arms of Iraq.svg|Eyloyê Silhedîn li ser armaya Iraqê
Wêne:Coat of arms of the Palestinian National Authority.svg|Eyloyê Silhedîn li ser armaya Filistîn


Kategorî:Dîrok
Kategorî:Silhedînê Eyûbî
Gûz

**Gûz**, **goz** an jî **gwîz** dareka bi fêkî, ji famîleya dargûzan (Juglandaceae) ye. Fekiyên wê bi qalik in. Rengê qalikên guzên negihîştî, kes e. Paşê hişk dibe ev çerma ji ser radibe û qalikên xwe dertên meydanê. Ew qalik pirr hişk in. Hundirê gûzê ji mejiyê mîrovan re bikêr e. Çermê keskane jî, ji pidûyan re rind e. Ku pidiyên yekî xwîn dibin, qalikê kesk dikutin û ava wê li pidiyên didin.

## Galerî


Wêne:Juglans regia Echte Walnußfrucht 1.JPG|Gûz


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Dar
Kategorî:Famîleya dargûzan
Kategorî:Riwek
Bilûr

**Bilûr** aletekî muzikê yê pifkirinê ye. Bilûr di muzîka kurdî de cihekî giring digire.

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên muzîkê
Kategorî:Muzîk
Bacansork

**Bacana sor**, **bacansork**, **fireng** *(Solanum lycopersicum),* fêkiyek e. Di çîna *[[Solanum]]* a famîleya dendûreşkan (*Solanaceae*) de cih digire. Berên firengan sifte yên kesk in. Firengê kesk dibin tirşîn. Paşê sor dibin. Firengê sor, ter sifte, dibin aqît an merge, di xwarin û seleteyan da tê bikaranîn.

Fireng riwekeke biharê ye. Sewê ku di zivistanê da jî firengan bikarbînin, firengên bejî hişk dikin. Li Kurdistanê çend cureyên xwe hene.

Bi qasî 2500 cureyên fringiyê hatine hejmartin û tomarkirin. Li Kurdistanê çandiniya hinekan tê kirin. Lê ji ber ku li ser floraya Kurdistanê xebatekê nehatiye kirin, bikategorîkirina wan jî dijwar e.

* Firenga bejî: fêkiyên çirtik çirtikî dibin û pirr gir nabin. Tamê xwe yên mize (tirşoqî) ne.
* Firengê avî: wek firengê bejî ne lê fêkiyên xwe pir jê girtir dibin.
* Firenga dolmeyan: (bi îngilîzî: *plum tomato*) Fêkiyên xwe drûjnik dibin.
* Cirtetan: (bi îngilîzî: *cherry tomato*) berên xwe biçûk wek gêlyazan dibin.

## Navên cuda yên firengî û bacanê sor
* Balcanê sor
* Domates
* Fireng
* Firengî
* Frengî
* Fringî
* Pamîdor
* Şamik
* Tamatêz
* Tomates

## Çavkanî

Kategorî:Famîleya dendûreşkan
Kategorî:Sebze
Cirtetan

**Cirtetan** (bi latînî: *Solanum lycopersicum*) ji firengên din biçûktir in. Berên xwe wek gêlyazan hûrik in, wê lomê pê re dibêjin . Cirtetan wek glozekan digire. Di bistiyekê de gelek fêkî dibin. Cirtetan bi destan dipelçiqînin û bi pîvazan re dikelînin. Tirşikê cirtetan şîveke ecîp xweş e.

## Galerî

Wêne:Cherry tomatoes.jpg|Cirtetanên Amerîkayê
Wêne:Cherry-Tomatoes-in-Pack.jpg|Qutiyek cirtetan


Kategorî:Fireng
Kategorî:Pêjgeha îtalî
Kategorî:Sebze
Aqît

**Aqît** ji fireng an îsotan çêdibe. Li Kurdistanê aqît çêkirin karekî pir giring e. Siftê îsotan çê dikin yanê dendik û tamaran jêdikin û dişon. Aqît ji du cureyên îsotan çêdibe. İsotê dolman û Îsotên tûj (îsotên drûjnik). Ku meriv îstoên tûj çêdikê destên merivan ecîb dişewitin. Wê lomê lepikan an tûrikan dikin dest xwe. Hin jî destî rûn dikin lê dîsa jî destên merivan dişewitin. Ku îsot çê bûn didin makînê goşt û hûr dikin. Gorî kêfî merivan meriv dikane tenê ji îsotan an tenê ji firengan çêke. Meriv dikane pir tûj bike an hindik. Bi giştî, aqîtî îsot û firengan li nav hev dixin. İot û firengên hûrkirî dikin tepsiyên tenik û xayê pê werdikin û didin ber roj. Du sê roj li ber roj dimê. Dixwaze ku meriv êqît yekcaran li hev bixe. Avikê rind dihere û pap li şûnê dimê. Wî dikin kulbikan û vedişêrin. Ku meriv rûnî bera ser bide ew bi hewê ra temas nake kuvk nikane pê bigere.

Kategorî:Xwarin
Îsot

thumb|rast|îsotên tûj
thumb|rast|îsot

**Îsot** sebzeyek e. Îsot siftê kesk paşê sor dibin. Ev di şîvan, selete û tirşo de tê bi kar anîn. Dikin aqît an jî li ber roj hişk dikin hûr dikin. Îsotên hûr bi şîvan werdikin. Îsot bi du hawiyan dibin: îsotên tûj an îsotên şîrin.

## Ferhengoka bîberê
* **Bîber**, navê komê, navê giştî ye
* **Hîçhar**, wekî biharat, cureyên wê yên ne tûj in jî di kutilkan dolmehan de tê bikaranîn.
* **Bîberiye**, filfil
* **Îsot**, di wateya bîberê de tê bikaranîn
* Îsota reş, wekî biharat tê bikaranîn, navê zanistî piper nigrum e ji koma piperaceae.
* Îsota pûlpelî, îsota sor, îsota tûj biharbêhna ku ji îsotê ye, rengê wê sor e. Tûj (no) e.

## Cureyên îsotê
* *[[Capsicum annuum|C. annuum]]*
* *[[Capsicum frutescens|C. frutescens]]*
* *[[Capsicum chinense|C. chinense]]*
* *C. pendulum*
* *C. pubescens*
* *C. minimum*
* *C. baccatum*
* *C. abbreviatum*
* *C. anomalum*
* *C. breviflorum*
* *C. buforum*
* *C. brasilianum*
* *C. campylopodium*
* *C. cardenasii*
* *C. chacoense*
* *C. ciliare*
* *C. ciliatum*
* *C. chlorocladium*
* *C. coccineum*
* *C. cordiforme*
* *C. cornutum*
* *C. dimorphum*
* *C. dusenii*
* *C. exile*
* *C. eximium*
* *C. fasciculatum*
* *C. fastigiatum*
* *C. flexuosum*
* *C. galapagoensis*
* *C. geminifolum*
* *C. hookerianum*
* *C. lanceolatum*
* *C. leptopodum*
* *C. luteum*
* *C. microcarpum*
* *C. minutiflorum*
* *C. mirabile*
* *C. parvifolium*
* *C. praetermissum*
* *C. schottianum*
* *C. scolnikianum*
* *C. stramonifolium*
* *C. tetragonum*
* *C. tovarii*
* *C. villosum*
* *C. violaceum*

## Galerî

Wêne:Capsicum annuum.JPG|Cultivarietates *[[Capsicum annuum|Capsici annui]]*
Wêne:Capsicum1.jpg|Varia *Capsica*
Wêne:Pickled friggitelli.jpg|*[[Peperoncini]]* (Capsicum annuum)
Wêne:Fefferoni.jpg|Peperoncini di aşxaneya kebabê de
Wêne:Large Cayenne.jpg|*Cayenne pepper* (Anglice), ex *[[Capsicum annuum|Capsico annuo]]* factum
Wêne:Compact orange pepper plants.jpg|Planta *Capsicum* aurantium
Wêne:Habanero chile - fruits (aka).jpg|*[[Habanero chili]]* Wêne:HotPeppersinMarket.jpg|*[[Capsicum chinense]]*
Wêne:Scotch-bonnet.jpg|*[[Capsicum chinense]]*
Wêne:African red devil peppers.jpg|Piripiri (*[[Capsicum frutescens]]* 'African Devil')
Wêne:Capsicum_Annum_Flower.JPG|Flos *[[Capsicum annuum|Capsici annui]]
Wêne:Capsicum_Annum_Flower_Closeup.JPG| *Capsici annui
Wêne:Green-Yellow-Red-Pepper-2009.jpg|*Capsica*


Kategorî:Famîleya dendûreşkan
Kategorî:Sebze
Bacanreşk

**Bacana reş**, **bacanreşk** (*Solanum melongena*), sebzeyekî rengmor an reş e. Riwekek ji çîna *[[Solanum]]* a famîleya dendûreşkan (*Solanaceae*) ye.

Bacanê top dibin dolme. Hundirê wan dikolin û di dezî re dikin hişk dikin. Paşê bi şîvê re, nerm dikin û dikin dolmeh. Bacanê drûjnik jî dikin şîv. Tirşika bacanê, tirşîneke navdar e. Becanê bin kozê jî pirr xweş dibe û pêjgeha kurd de, cihê wê heye.

## Etîmolojî
Bi sanskrîtî *vatingana* bûye navê wê û navên îro tevahiya zimanan de tên bikaranîn, bingeha xwe ji binavkirina kevn a aryanî digirin. Kurd ji fringiyê re *bacanê sor* jî dibêjin. Tê peytandin ku beriya fringî (pamîdor) ji parzemîna nûvedîtî, Amerîkayê were, kurdan bi fringiyê dizanibûne. Fringî piştî vedîtina Amerîkayê frîngî (tomatos, şamî) li cîhanê belav bûye.

## Navên cuda cuda yên bacanê reş
* Balcanê reş
* Badincanê reş
* Balîcanê reş

thumb|çep|Bacanên reş li sûkê

Kategorî:Famîleya dendûreşkan
Kategorî:Sebze
Şikok

**Şikok** dareke bi fêkî ye. Ev riwek cureyekî hirmiyan ya çolê ye û fêkiyên wê ji hirmiyan biçûktir û toptir in.

Navên wê yên din ew in:

* Bişkoke
* Girsik
* Kirosk
* Kirostik
* Şekok
* Şeqoq

Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Hirmî
Kategorî:Riwek
Morî

**Morî** ajaleka biçûk e. Morî siftê yên bê perin paçê perên xwe dertên û difirin. Bi teybetî li herême cizirê, gotina "mîro" jî tê bi kar hanîn. Morî, bi kolonî dijîn. Yanî bi malbatî dijîn. Di nava wan de sazûmanaka wan ya jîyanî ku ew dayimî bi wê dijîn û dernekevina dervî wê heya. Weke ku çawa ku di nav Mêşên Hingiv, banî heya û hemû mêşên hingiv li gor wê dijîn, di nav morîyan de jî, bi wê rengê lê ku li gor xwe teybetmendiyên jîyane wan diguharê cuda heya. Morî, bi malbatî, bi hev re, weke ku hevbeşîyeka wan ya ku mejiyê wan jî bi bandûr dike heya. Li gorî lêkolînên li ser wan hatina kirin, di wan demên dawiyê de hate kifşkirin ku morî di bîrkirinê de xort in. Hat kifşkirin ku , morîyek deme ku ji morîyeke kolonîyeke din zirerek dîtibê, wê ji bîr nekê, Bêhna wê digirê û di buhurêne andamên din yê kolonîya xwe û ew jî êdî bi wê bêhnê wê nas dikin û êdî ji bîr nakin. Di rîya ku têre diçê de, wê riyê ji bîr nakê. Ev jî, dide nîşandin ku morî di serê xwe de karê dîmenê jî bigirê ku bi bêhnê bê û an jî bi dîmen dîtinê bê. Di rastkirinê de, û di bi rê ve çûnê de, di rêze hevdû de hertimî diçin. Wê li berçav digirin, Ku du kolonî dikivina nava hevdû de, hatiya kifşkirin ku andamên hevdû yên jev hevdû nas dikin. Derên ku mori lê dijî re dibêjin morîstan. Li Kurdisatnê çend cureyên xwe hene:

* Moriyê devan: Moriyên devan yên reng çakar yên girin.
* moriyê reş: Her derê xwe yê reş e.
* moriyê sorik: Morîyak ya ji moriyê reş biçûktir jê bileztir e.
* gêre: Morinan hûrik in. Li ser tiştê şîrin dihêwirin.

## Taksonomî



## Çavkanî

Kategorî:Heywan
Kategorî:Hymenoptera
Kategorî:Mêş û mûr
Sirûc

**Sirûc** (, , ; navê kevin: **Ordî**; navê nûtir: **Pirsûs**) yek ji navçeyên Rihayê ye. Ji aliyê cîranên xwe ve bi navê Embara Mêra (Embara Mêran) tê nasîn. Nifûsa Sirûcê 102.164 e.

## Erdnîgarî

Li rojava yê deşta Herranê ye, mezinbûna wê 700 km² ye. Navê xwe yî kevin Ordî bû. Berê deşteke bi av û hêşinahî û dewlemend bû, lê piştî salên 90î ji ber kêmbûna avê her ku diçe nifûsa xwe kêm dibe. Li Sirûcê eşîrên wek (şêxî, pîjan, asî, şedadî, mîrî, oxî), dinan, bêskî , kêtikî û dîdan hene.

## Gelhenasî

## Çavkanî
Kaniya Xezalan

thumb|250px|rast| Dîmenek ji navçeya Kaniya Xezalan
**Kaniya Xezalan** an **Girê Spî** an jî **Til Ebyad** () yek ji navçeyên Rihayê ye. Xwedî dîrokeke kevn e.

## Erdnîgarî

Rûber 1.248 km², bilindahî ji rûyê avê 385 m ye. 52 km ji Rihayê dûr e.

Li rojhilatê Ceylanpınar û Wêranşar, li rojavayê Pirsûs, li bakûrê Riha û Herran, li basûrê jî Sûriye hene. Ji navenda Rihayê 52 km dûr e. Li rojhilat û rojhilata xwe de ciya peyda bin jî, bi gelemperî xwediyê destekî mezin û duz e. Mezinahiya xwe ji rojhilatê heta rojavayê 85km, ji bakûrê heta basûrê 28 km ye.

Havînên xwe germ û hiskî, zivistanên xwe jî bizare derbas dibin.

## Dîrok

900 salan berî Îsa Kaniya Xezalan di bin hekîmiyeta Împeratoriya Asûr bû û 600 salan berî Îsa kete bin destê Med û Împeratoriya Hexamenişî. Herêm 550 salan berî Îsa ji aliyê keyaniya Makedonan ve tê bi rê ve birin. Heta belawbûna Îslamê di vê herêmê de Împeratoriya Seleukî, Keyaniya Edessa, Împeratoriya Romê, û Împeratoriya Sasanî mijûl bûne. Di sala 640an de ji aiyê Artêşa Şamî ve, di 661an de jî ji aliyê Xanedana Emewiyan hatiye bidestxistin. Pistî Emewiyan Xanedana Ebasiyan hatine vê herêmê û ev herêm pistrev ji aliyê Selçukiyan ve atiye fethkirin.

Di sala 1144an de Zengiyên Rihayî têdikevine vê herêmê û herêm girêdayî Mûsilê dibe. Pistrev Xanedana Eyûbiyan û Selcûqiyên Romê Anatolyê vê herêmê bi hev re parkirine. Di sala 1244an de Tataran, 1260an de jî Moxolan vê herêmê tehrîp kirine.

Pistî Yekemîn Sera Cihanê dibe digel Tirkiye û di sala 1987an de dibe navceyeka Rihayê.

## Demografî

Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 32.114 û bi giştî jî 77.261 e. 1 şaredarî, 1 nehiye, 87 gund û 160 mezreyê wê hene.

Pirraniya mezreyan ji aliyê dewletê ve hatine rûxandin an valakirin. Gelê herêmê gelek xizan e. Aboriya xwe bi xebata pembo, çandinî û xwedîkirina ajalan dikin. Riya pirraniya gund û mezreyan nîne. Herwekî elektrîk, bijîşk, av, dibistan jî kêm in û gel gazindar e.

## Mijarên têkildar
* Girê Spî (*Til Ebyaz*)

## Çavkanî
Margîr

thumb| ''Circaetus gallicus''
**Margir** (*Circaetus gallicus*), yek ji teyrên seyfî ye. Bin singî xwe yî spî ye; ser piştê xwe yê gewr û çakarî ye. Drêjbûna margîrên mezin 63-68 cm, giraniyê xwe jî navbera 1,7 û 1,9 kg tên. Per vekirina xwe 185-195 cm tên. Margir li banî disekine û nêçîrên xwe çav xwe ra dike. Ku tê firsendê xwe ji nişka va bera jêr dide û dadide ajalên biçûk.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Balinde
Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Çûk
Kepene

**Kepene** an **hebxurî** (lat. *Fasciolasis*) nexweşîyeka pir li pêz dimîne ye. Ev nexweşî ji parazîtekî bi navî *[[Fasciola hepatica]]* çêdibe. Bi giştî li ser kezebên ev ajalên ku bi ev nexweşiyê ketînî kurminan wek pepûleyê biçûk tên dîtin.

Kategorî:Nexweşiyên ajalan
Fasciola hepatica

**Fasciola hepatica** parezîtekî ku li ajalan nexweşiya bi navî kepene peyda dikiyê. Ev parazît li ser şeytanokan bixwe bixwe dizê. Ji wri derbasa avê û gîhê dibe. Ku ajal ew gîhayî dixwin derbasa hundurî ajalan dibe.

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Heywan
Kategorî:Parazît
Gurr

**Gurr** (bi îngilîzî scabies) nexweşiyekê ku li çermê ajal û mirovan peyda dibî ye. Ev nexweşi ji kurmekî bi navî *[[Sarcoptes scabiei]]* çêdibe.

Kategorî:Nexweşiyên ajalan
Kategorî:Nexweşî
Sitam

**Sitam** (bi latînî, *Influenza*) newxweşiyekê ku li balinde û li çûkan dertê ye. Ev ji aliyê vîrusinan bi navî vîrusên RNA sedem dibe. Nişêt û girovên xwe tayê sar û tayê germ û cirifandin ji bo wan; serêş, şewatê qirikê, lemlatêş, kuxk, bê halî û nerehtî ye.

Kategorî:Nexweşî
Cemîlpaşazadeyên diyarbekirî û neteweperweriya kurdî (pirtûk)

Kitêba lêkolîner û zimannasê kurd Malmîsanijî ya bi navê ***Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî Û Neteweperwerîya Kurdî*** ku pêşî bi navê *Dirabakırlı Cemilpaşazadeler Ve Kürt Milliyetçiliği* ji alîyê Weşanxaneya Avesta çap bibû, niha kurmancîya wê ji alîyê Weşnaxaneya Vateyî çap bûye.

Kitêb 488 rûpel e û ji alîyê Roşan Lezgîn bi kurmancîyeka sade û standard hatiye wergerandin.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Sadiq Hîdayet

**Sadiqê Hidayet** ( jdb. 17ê sibata 1903 li Tehran; m. 9ê nîsana 1951 li Parîsê) nivîskarekî îranî bû.

Piştî çar salan vedigere Tehranê. Ji mêj de her bala wî li ser Cûkeyan (yoga) û Mahatmayan bûye, lewma jî di sala 1936an de çûye Hindisatanê û li wir fêrî zimanê Sanskrîtî dibe. Ji Sanskrîtî çend rîsaleyên Bûda bo zimanê fransî werdigerîne. Piştî ku ji wir vedigere Tehranê demekê li wir di karê dewletê de dixebite û wergêriyê dike lê ev karê hanê zêde xulqê wî teng dike ku lewma jî dev jê berdide. Di sala 1950 de cardin diçe Parîsê. Derûniya wî ya tevlîhev li wir yekcar tevlîhev dibe û di 19 nîsan 1951 de, di temenê xwe yê 50 salî de ji bilî gotarên ku ji rojname û kovaran re nivîsandibû, ji 20î zêdetir berhemên hêja li dû xwe dihêle û di odeya hotêla ku lê dima de, xwe bi gaza hewayê difetisîne û întîxar dike.

Sadiqê Hidayet digel ku ji malbateke farisan a dewlemend û mîrzade bû lê seranserê jiyana xwe gelek bi sadeyî û ji rêzê dibe serî. Sadiqê Hidayet li dû Mehemed Elî Cemalzade bi Buzorgê Elewî û Sadiqê Çûbek re di edebiyata Îranê de mîna sazkarê çîroka nûjen tê nasîn.

 
**Berhemên wî yên sereke:**

* Bûfî Kûr ( Kundê Kor) roman –1936
* Hacî Aqa (Hacî Axa) roman – 1933
* Se Qetre Xûn (Sê Dilop Xwîn)– çîrok 1932
* Zinde be Gûr (Zindî li Gorê)– çîrok 1930
* Segi Vilgerd (Segê Beredayî)– çîrok 1942
* Teranehaî Xeyyam (Çarînên Xeyam)– lêkolîn 1934
* Fewayîdi Giyahxarî (Fêdeyên Giyaxwarîyê)– lêkolîn 1927

## Çavkanî

Kategorî:Modernîzm
Kategorî:Nivîskarên faris
Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an
İbrahim Güçlü

**İbrahim Güçlü** siyasetmedar, rojnamevan, nivîskar û hiqûqnasekî kurd ê.

İbrahim Güçlü yek ji damezrênerê TEVKURD'e (Tevgera Yekîtiya Neteweyî ya Kurd) û di heman demê endamê Meclîsa TEVKURD'ê ye. TEVKURD di encama xebatên Gruba Xebatê ya Demokrat û Neteweyî ya Kurd di 25-26'ê gulanê 2007'a de hat damezrandin. İbrahim Güçlü herwiha serokê komeleka kurda li Amedê bi navê KÜRD-DER e. İbrahim Güçlü niha li Amedê dijî.

## Girêdanên derve
* Parêznameya İbrahim Güçlü ji Dadgeha Cezaya Asliyeyê ya 3-emîn a Rihayê re di doza TEVKURD de

Kategorî:Huqûqnasên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Şêx Cafer Şêx Mistefa

**Şêx Cafer Şêx Mistefa** siyasemaderekî kurd e.Şêx Cafer Şêx Mistefa niha li Herêma Kurdistanê wezîrê HHK'ê yê bo karûbarê pêşmerge ye.

Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Leşkerên kurd
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Wezîrên Herêma Kurdistanê
Şêrîn Perwer

**Şêrîn Perwer** di sala 1959’a de li Qamişloyê hatiye dinyayê. Di sala 1962’a de malbata wê li Bêrûtê bi cih û war bûye û xwendina xwe ya navendî li wî bajarî pêk aniye. Di sala 1978’a de derdikeve Ewropayê. Xwendina xwe ya zanîngehê li Almanyayê li ‘Beşa Çenda Gelan’ di bin navê ‘Etnolojiyê’ de kuta dike. Zimanên kurdî, erebî, almanî, îngilîzî û fransî dizane. Piştî sala 1984’a, li Amerîkayê bi cih bû. Di sala 1983’an de zewicî û dayika sê zarokan e.

Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Stranbêjên kurd
Darên çiyayên Kurdistanê

Darên çiyayên Kurdistanê

* 1-Dara mazî
* 2-Dara berî
* 3-Dara kezwan
* 4-Dara dindarî
* 5-Dara kevotî
* 6-Dara biwek
* 7-Dara binavî
* 8-Dara biye
* 9-Dara bişengê
* 10-Dara tawik
* 11-Dara Çinarê
* 12-Dara pelg
* 13-Dara tuyê
* 14-Dara karçin
* 15-Dara hejîrê
* 16-Dara gihişkê

Kategorî:Erdnîgarî
Şilêr

**Şilêr** an **guldexûn** an jî **gulnxwîn** (bi latînî, *Fritillaria kurdica*) yek ji kulîlkên Kurdistanê ye. Ev kulîlk li çola Colemêrgê diçê. Rengê kulîlkên xwe wek sor e û kulîkên xwe berjêr dinêrin.

Kategorî:Famîleya lîliyan
Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Kulîlk
Zeng (Puccinia)

Zeng (*Puccinia*), cinsekî kuvan ya ku zenga dan, qurm û pelên riwekan çêdike.
## Şayes
## Cureyên zengan
Nêzî 4000 cure ji vî cinsî ku hatine saloxandin heta niha û ev jî lîstek ji çend cureyên zengan e. The genus contains about 4000 species.
* *[[P. verruca]]*.
* *[[Puccinia angustata]]*
* *[[Puccinia arachidis]]*
* *[[Puccinia aristidae]]*
* *[[Puccinia asparagi]]*
* *[[Puccinia cacabata]]*
* *[[Puccinia campanulae]]*
* *[[Puccinia carthami]]*
* *[[Puccinia coronata]]*
* *[[Puccinia dioicae]]*
* *[[Puccinia erianthi]]*
* *[[Puccinia extensicola]]*
* *[[Puccinia graminis]]*
* *[[Puccinia helianthi]]*
* *[[Puccinia hordei]]*
* *[[Puccinia kuehnii]]*
* *[[Puccinia melanocephala]]*
* *[[Puccinia menthae]]*
* *[[Puccinia pelargonii-zonalis]]*
* *[[Puccinia pittieriana]]*
* *[[Puccinia psidii]]*
* *[[Puccinia purpurea]]*
* *[[Puccinia recondita]]*
* *[[Puccinia schedonnardii]]*
* *[[Puccinia striiformis]]*
* *[[Puccinia subnitens]]*
* *[[Puccinia substriata]]*
* *[[Puccinia thaliae]]*
* *[[Puccinia triticina]]*
* *[[Puccinia xanthii]]*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* A collection of information regarding ''Puccinia psidii'' —particularly with respect to its presence in Hawaii

Kategorî:Karok
Kategorî:Nexweşiyên dên
Kategorî:Zeng
Zad

**Zad** riwekên bi toxim yên ku toximên xwe ji bo xwarinê tên bikaranîn. Riwekên zadan ew in:

*Genim
*Garis (Panicum) 
*Ceh
*Gilgil
*Şilêl
*Gîhagulî
*Baçîk

Kategorî:Riwek
Kategorî:Xwarin
Gilgil

**Gilgil** (bi latînî: *Sorghum*) sernavê riwekeke bi toxim e. Ji riwekê gilgil re dibêjin sap jî. Li Kurdistanê sapê gilgil ji bo ajalên kedî diçînin. Li Kurdistanê bi giştî toximê xwe nayê xwarin lê wextekê ku xela rabûye mirovan ji toximê vê riwekê nan çêdikirine. Bi vî nanî re dibêjin nanê gilgil. Cureyên xwe pir in, lê li Kurdistanê ter pir garisê stû xar diçînin. Çima ku çûk jê hezdikin tim li ser dadinin. Mirov jî li ser wan dehfan vedigire. Dehfê gêris ji dihêlên (pirça boçê) hespan çêdibe. Ji kokê jî zarok ji xwe re şeqeşeqan şêdikin. Kokê dibirin û parçêyên ku qut birinî dikin navbêrê qelşê û dadgirin diavên.

* garisê stû xar?
## Bêjenasî

Ev peyv wek peyva pehlewî, *gahl* e. 

## Herwiha binêre
* Genimok

Kategorî:Famîleya genim û kurtîjan
Kategorî:Zad
Riz

**Riz** an **birinc** (bi latînî, *Oryza*) giyayek ji famîleya *Poaceae* ye.

Riz yek ji xurdemeniyên bingehîn ê gelek kulînên cihanê ye. Cara pêşîn li Asyaya Dûr hatiye nûveçandin û ji wir belav bûye.

## Bêjenasî

Peyv **riz** bi îhtîmaleka mezin ji peyv *vrīhi*, di sanskrîtî de tê. Ev peyv di paşto da *wriže*, di grekî da *oryza*, di latînî de *riso*, di îngilîzî de *rice* e. Di erebî de jî *erz* e.

Peyv **birinc** ji peyva pehlewî *brinj* tê. Ew peyv di farisî de *berenc* di tirkî de *pirinç*

## Hilberîna rizê

## Cureyên rizê bi zimanê zanistî

* *Oryza barthii*
* *Oryza glaberrima*
* *Oryza latifolia*
* *Oryza longistaminata*
* *Oryza punctata*
* *Oryza rufipogon*
* *Oryza sativa*
* *Oryza sativa* var. (binekom) *japonica*

Bo çandina rizê axa avîn û germhewa pêwîst e. Li Kurdistanê çandiniya birincê li hin deveran gengaz e, lê nehatiye ceribandin. Kurd rizê ji Îranê dikirin. Rizê Îranê navdar e. Zanist di wê baweriyê de ne ku orgîna rizê ji Koreyê ye.

Kategorî:Xwarin
Kategorî:Zad
Şilêl

thumb|''Secale cereale''

Cehdasî (bi latînî:*Secale cereale*) yek ji riwekên zadan e. Ev riwek wek ceh e lê toximên xwe wek ne gir in. Navên xwe yên din ew in:

* Çexdar
* Şilîl
* Tarîgan

Kategorî:Famîleya genim û kurtîjan
Kategorî:Zad
Gîhagulî

Gîhagulî an **xirpûk** yek ji riwekên zadan e. Li Kurdistanê didin ga û golikan.

Kategorî:Famîleya genim û kurtîjan
Kategorî:Zad
Baçîk

thumb|''Sorghum bicolor Moderne''

**Baçîk** yek ji cureyên gilgil e. Bi giştî kurd toximê vê riwekê naxwin lê ji bo çêkirina gezikan bi kar tînin.

Kategorî:Famîleya genim û kurtîjan
Kategorî:Zad
Ednan Muftî

**Ednan Muftî** siyasetmedarekî kurd e.

Ednan Muftî serokê Parlamena Kurdistanê bû.
Ednan Muftî di sala 1980'î bi siyasetmedarên kurd Dr. Mehmud Osman û Rasul Mahmed re Partiya Sosyalista Kurdistanê (PASOK) damezrand.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Gewr

**Gewr** rengê di navbera spî û reşê de ye. Rengê ariyê û rengê dû ye. Yek caran li şûna spî jî tê bikaranîn.

## Bêjenasî
Ev peyv wek peyva sanskrîtî *gaura* ye. Bi îngilîzî ev peyv *gray* e û ji germaniya kevin ji peyv *grāo* hatiye. Bi îhtîmal ku hemû ev peyvan ji peyvekê tên. Di tirkî da jî ev peyv *gri* ye, ya ku ji zimanê fransî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Reng
Kizin

**Kizin** riwekekî bi toxime. Ew riwek ji bo xwarinê ga û golikan tê çandin. Toximî kizinan wek cehê teva kayê dikin û didin ajalan.

Kategorî:Riwek
Rizgar Elî

**Rizgar Elî** siyasetmedarekî kurd e.

Rizgar Elî niha serokê Civata Parêzgeha Kerkûkê ye.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Felekedîn Kakeyî

**Felakedîn Sabîr Kakeyî** tê nasîn wek **Felekedîn Kakeyî** (1943, Kerkûk - 31.07.2013 Hewlêr) pêşmerge, nivîskar, rojnamevan û siyasetmedarekî kurd bû ku di sala 1943an de li bajarê Kerkûkê hatiye ser dinyayê. Endamekî binemala seyîd û şêxên kakeyiyan bû.

## Jiyan
Di sala 1965 de tevlî Bizava Demokrasî ya Kurdî û Erebî bûye, zêdebarî nivîsîna gotarên edebî, gotar ji zimanê kurdî wergerandine zimanê erebî û berevajiya wê.

Ew nivîskar û edîtorê rojnameya Eltaxî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bû û heta 12em kongreya PDKê endamê komîteya navendî û polîtburoya vê partiyê bû û mirovekî nêzîkî Îdrîs Barzanî, Mesûd Barzanî û Nêçîrvan Barzanî bû.

Piştî hilweşîna rejima Sedam, edîtoriya rojnameya El-Taxî ya ku li Iraqê herî zêde dihat firotin kiriye.

Rewşenbîrê kurd Felekedîn Kakeyî di 31ê tîrmeha 2013an de li Pîrmamê çû ber dilovaniya Xwedê.

## Berhem
* *Ḧeleciyat řabûnêkî direwşawe le mêjûy Ḧelacda*, Wergêr: Şêrzad Heynî, felsefe, Hewlêr 2014.
* *Çirkesatî hoşmendî* Wergêr: Şêrzad Heynî, xwepêşvebirin-felsefe, Hewlêr 2014.

## Girêdanên derve
* Ji malpera Yeketiya Nivîserên Kurd li Dihokê 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Kategorî:Wezîrên Herêma Kurdistanê
Masiyê henik

**Masiyê henik** masiyekî persorsikê çemê Firatê ye. Ber perikan û ber sîrseleyan sorik e wê lomê pê ra dibêjin henik (masiyê bi hene).

Kategorî:Masî
Soqî (cudakirin)

**Soqî** du gundên bi Bêsnîyê ve girêdan in.
# Soqî(Tirkî, Kizilkaya).  
# Soqiya Hemî Îmo(Tirkî, Yeniköy).
Soqî

**Soqî** gundekî bi Bêsniyê ve girêda ye. Ew navbera, li roava Hec Xelîl û rohelat Soqiya Hemî Îmo de dime ye. Ew bi derbend ji gundên Keleyê vediqete. 

Kategorî:Gundên Bêsniyê
Heware

**Heware** masiyekî çemê Ferat e. Piştê xwe wek navberê kesk û gewrê de ye. Diqikên biçûk yên reşik li piştê hene.

Kategorî:Masî