open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Selîm Silêman

**Selîm Silêman** (1586, Bedlîs/Xîzan) - ?) helbestvan, wêjevan û nivîskarê kurd bû.

Heya ku Rojhilatnasa sovyetî Margarita Borissowna Rudenko behsa destnivîsên kurdî kir, eşkere bû ku Selim Silêman jî helbestvanekî Kurd e û Yûsif û Zuleyxa bi Kurmancî nivîsiye. Ji xwe Aleksandr Jaba, rojhilatnas û dîplomatê rûs behsa Selim Silêman kiriye. Ew dibêje ku Selim Silêman hevdemê Şerefxanê Bedlîsî bûye (sedsala XVI-XVII) û bixwe helbestvan û dengbêjê Mîr Şeref (Mîrê Xizanê) bûye. Ji bilî van agahdariyan, em di derheqê Selîm Silêman de xwediyê zanîneke kêm in.

Aleksandr Jaba yê ku guman dikir ku Selîm Silêman dîwana xwe ji dîwana "Camî" helbestvanê farisî girtiye, Hewl nedabû lêbipirsê ka gelo şaxên Yûsif û Zuleyxayê di zargotina Kurdan de heye an na? Kurdnasa Sowyetî M.B. Rûdênko di dîsertasyona xwe de tîne holê û îsbat dike ku Yûsif û Zuleyxaya Selîm Silêman koka xwe ji zargotina Kurdan girtiye . Rûdênko dide nîşan ku çend şaxên naveroka destana Selîm Silêman û yên Firdewsî û Camî hevûdin digrin, Lê wekîdin çend şaxên naveroka destana Selîm Silêman di yên Firdewsî û Camî de tunene. Ji ber vê yekê Rudenko bawerdike ku Yûsif û Zuleyxaya Selîm Silêman, destaneke Kurdîyî serbixwe ye.

## Berhem

* *[[Yûsif û Zuleyxa]]* (Bi kurdî)
* *[[Camî]]* (Bi zimanê Farisî)
* *Leyl û Mecnûn.*

## Çavkanî
* Tarîxa Edebyata Kurdî I, Prof. Qanatê Kurdo, Weşanên Roja Nû, 1983.
* Yûsif û Zuleyxa, Selîm, Weşana Enstîtuya Kurdî li Stembolê, 1998 (Ji aliyê Feqî Huseyn Sagniç ve tîpguhezîna wê hatiye kirin).

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wêjevanên kurd
Asteyax

**Asteyax**, (593-559 berî zayînê) padişayê dawî yê Împeratoriya Medan bû.Herodot di dîroknameya xwe de bas wî dike û dibêje ku Astiyages rojekê di xewna xwe de dîtiye ku tiştekî ji xwîşka wî peyde bûyî her deverê împeretoriya wî pêçaye. Diçe cem Koçekan û ew dibêjin ku dê xwarziyê wî li şûna wî dê bibe keyê împeretoriyê. Ji ber vê yekê ew wezîre xwe Harpages vedixwîne cem xwe û wî ji meselê agahdar dike. Dema kurekî xwîşka wî tê dinê, dîsa fermanê dide Harpages ku xwarziyê wî bikuje. Ew vî zarokî nakuje û dide malbatekê. Dema zarok mezin dibe piştî dehsalan êdî xuyaye ku ew dê bibe key rojekê. Astiyages pê agahdar dibe ku xwarziyê wî zindî ye. Ji ber vê yekê kurê Harpages dikuje û ji goştê wî xwarinekê dide Harpages. Paşê jî ji bo ku bizanibe serê kurê wî datînine pêşiya wî. Di encamê de Harpages sûnd dixwe ku heyfa xwe hilîne! Ew heyfa xwe wisa dihilîne ku di şerê girîngî di navbera Astiyages û Kûruşê xwarziyê wî de ku êdî bûbû keyê Farisan de xiyanetê li Astiyages dike û dihêle têk biçe. Di encamê de desthilatdariya Medan bi dawî dibe û Astiyages dibe dîlê Kyros (b.z. 550). Astiyagesê ku 35 salan Keyê Medan bû heya dawiya jiyana xwe li cem Kyros ma lê Kyros tu xirabiyên din li wî nekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratoriya Med
Kategorî:Keyên medî
Harpagos

[thumb|General Harpagus, li pişt [Kûruşê Mezin (tevnê wênekirî ji sedsala 18-an).]]

**Harpagos** navê wezîrê padişahê dawiyê yê Împeratoriya Medan Asteyax e. Wî piştî ku padişah ji bo ku wî neviyê padişah Kûruş (bi farisî: کوروش بزرگ,  *Kūrošé Bozorg*), li gor fermana padişahî nekuşt ciza kir û li gor hin riwayetan, goştê kurê wî pê da xwarin. Harpagos jî di şerê di navbera Kyros û Astiyages de xiyanet li Astiyages kir. Ew bi vê xiyaneta xwe di dîrokê de bi nav û deng e. Her wiha Herodot jî bahsê kiriye û dibêje ku piştî ku Astiyages di şer de têk diçe gotiye Harpages "Te dixwest tu tola xwe ji min hilînî, te ji bo çi kesekî ji Medan ne anî ser desthilatdariyê?" Paşê jî dibêje ku êdî piştî vê xiyanetê farisên ku berê di desthilata Medan de bûn, bûne fermandarên wan.

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kûruşê Mezin

**Kûruşê II**, ango **Kûruşê duwem** yan **Kûruşê Mezin** (bi zimanê farsiya kevin: کوروش *Kûruş*, bi zimanê Babîloniyan: *Kuraş*, bi zimanê yewnanî: *Kyros*), şahanşah pêşî yê Hexamenişî e (558 b.z.- 530 b.z.). Jê hatîbûna wîyî siyasî û leşkerî hişt ku ew desthilatiya împeratoriya farisan bihêz bike û li hemû rojhilata navîn desthiladariya farisan (Axamenî) qewîn bike. Gelek agahdariyê cihê di derbarê wî de hene. Lê em dizanin ku ew ji binemala Axameniya bû, ku keyên farisan bûn.

Ew heman demê li gor Hêrodotos xwarziyê Asteyaxê keyê Medan yê dawiyê bû. Asteyax xwestibû piştî ku Koçekan jê re gotibûn ku dê xwarziyê wî desthilatiya wî ji bistîne, Kûruş bikuje.lewre vî destur da wezîrê xwe Harpagos ko wî bikuje û Harpagos ew kar da şiwanek bi nawê Mehrdad Lê mehrdad vî nekuşt. Hêrodotos dibêje ku Kûruş di deh saliya xwe de êdî mîna Keyekî ye, ew ji zarokan re dibêje ezê bibime şahê we. Kûruş jê agahdar dibe ku xwarziyê Asteyax e û Asteyax jî êdî dizane ku ew dijî. Li ser vê yekê Asteyax wî ji seraya xwe dûrdixe û wî dike Mîrê farisan. Lê Kûruş dixwaze bi xwe bibe keyê împeratoriyê hemûyî. Piştî ku Harpages jî bi xiyaneta xwe alîkariya wî dike li dijî Asteyax bi ser dikeve û dibe keyê împeratoriya farisan yê pêşî.

## Şahitî
thumb|Gora Kûruşê II li Pasargadê (Îran)Dûv derbaza textê bû di 550 b.z. de şahê Madyan Asteyax (bi zimanê farsiya kevin: *Rişti Vaiga*) bin xist, paytexta Medyan Ekbatana dest xwe xist û Împeratoriya Persanê mezin ava kir.

Paş Kûruş Împeratorî ava kir Lîdyan pêşengiya Krösus de bi Babîlan Misir û Spartan va piştgirtî kir. Lê Kûros di 546 b.z. de Lîdyan bin xist û Krösus dîlgirt. Paş re Asya Biçûk, ango Anatolî, jî dest xwe xist.

Dûv di 29'ê kewçêrê 539 b.z. de Babil vegirt şunda hem Împeratorî bitûnî serwer kir, hem jî cihû li Sirgûnê Babîl filîtandin.

Di 530 b.z. de 71 salan de cenga bi Masaget re de birin bû û 3 rojan din şunda jî mir.[thumb|Kûruşê mezin [Cihûyan li sirgûnê difilitiîne û Orşelîm şunda ava dike.]]
## [[Balora Kûruş]]
Kênga Kûruş Babil vegirt li ser balorakê danezanêk nivisand. ew di 1879an de li Babil hat veditîn û îroj li Muzexaneya Brîtanî tê veşartin. Gorî hin Dîrokzanan ew Danazena Mafên Mirovana herî pêş de ye.

## Navên Kûruşê Mezin
Şahê Pars, Şahê Enşan, Şahê Mad, Şahê Babil, Şahê Sûmer û Ekked, Şahê çar aliyên cîhanê.

## Girêdanên derve
* bi almanî

Kategorî:Hikûmdarên avaker
Kategorî:Jidayikbûn 600î b.z.
Kategorî:Keyên gerdûnê
Kategorî:Keyên Hexamenişî

Kategorî:Mirin 530 b.z.
Aborî

**Aborî** an jî **ekonomî** pergala hilberandin û bazirganiya tiştên bi nirx e. Bi gelemperî wekî mal (tiştên madeyî) û xizmetan (tiştên ku ji aliyê mirovan ve tên kirin) tê dabeşkirin. Tê de navgîneke danûstandinê heye ku di cîhana nûjen de pergaleke fînansê ye. Bi vî awayî bazirganî gengaz dibe. Herçiqas di çarçoveyeke gelek biçûk de be jî, pergaleke alternatîf jî heye ku jê re pergala teqesê tê gotin.

Ji bo ku meriv çêtir fêm bike aborî çawa dixebite, dikare di sê beşan de nîqaş bike:

* Sektora bingehîn ku hilberên xav ên ji cotkarî, masîgirtin, û madenê û hwd. vedihewîne.
* Sektora duyem ku hilberîna malan vedihewîne.
* Sektora sêyem ku rêzeke karûbaran ku ji mirov û şîrketan re tê temînkirin vedihewîne.

Têgiha "aboriya rastîn" carinan ji bo beşa aboriyê ya ku bi mal û karûbaran re têkildar e tê bikaranîn. "Aboriya kaxezê" jî ji bo beşa fînansê ya aboriyê, ya ku li bazarên fînansî dikire û difiroşe, tê bikaranîn.

## Mijarên têkildar
* Aborînasî

## Çavkanî


Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Nivîsbarî

**Nivîsbarî** ya jî **[[nermalav]]** ji bo amûrên elektronîk ên ku ji bo cur bi cur peywiran hatine afirandin bikaribin bi hev re têkevin têkiliyê û li hev bikin û bi hev re bixebitin hatiye amadekirin. Ferman e ji bo ku ew amûr bêhtir bikaribin peywira xwe bi cih bînin.

Nivîsbarî ji bo hemû bernameyên ku nîşan dide dê amûrên elektronîk çawa xebata xwe pêk bîne, tê gotin.

Bernameyên kompûterê jî mînakek e. Nivîsbarî bi zimanekî bernamekirinê tê nivîsandin.

Du kategoriyên mezin ên nivîsbariyê hene: nivîsbariya pergalê (bi îngilîzî: *system software*) û nivîsbariya sepanê (*application software*).

Mînakên ji bo nivîsbariya pergalê Linux û Microsoft Windows in; mînakên ji bo nivîsbariya sepanê Microsoft Word an jî bi kurdî Abiword in.

Wikipedia li ser nivîsbariyeke bi navê *[[MediaWiki]]* dimeşe.

Ji nivîsbariya ku bêmize ye re nivîsbariya bêmize (*freeware*) tê gotin. Ji nivîsbariya azad re nivîsbariya azad (*free software*) tê gotin. Linux û MediaWiki mînakên ji bo nivîsbariya azad in, Winamp û Microsoft Explorer jî mînakên ji bo nivîsvariya bêmize ne.

Gelek bernameyên nivîsbariya azad li kurdî jî hatine wergerandin. Ji bo vê yekê li nivîsbariya azad û nivîsbariya kurdî binihêre.

## Çavkanî
Nermalava azad

thumb|Logoya '''Nivîsbariya Azad'''
**Nermalav** an **nivîsbariya Azad** ew e ku bernameyên bi rengekî hesan bigihîne hemû gelan, her bername bi her zimanî hebe, kodên wan ji aliyê herkesî ve were dîtin, da ku her kes bikaribe tiştekî lê zêde bike. Ji lew ra jî bernameyên nivîsbariya azad ji her alî ve azad in.

Her kes dikare Nivîsbariyên azad bifiroşe jî, lê ji ber ku jibergirtina wê serbest e, kes zêde pereyan tê nade.

Heta niha çend bernameyên Nivîsbariya Azad li kurdî jî hatine wergerandin û di vî warî de komek bi navê Koma PCKurd di sala 2005'an de bi armanca ku van xebatan wergerîne kurdî hate avakirin.

Ji bo **Nivîsbariya Azad** *(en:free [[software]])* çend krîter hene:
* Azadiya bikaranina nivîsbariyê ji bo her armancê.
* Azadiya xwendina çavkaniyên nivîsbariyê *(sourcecode)*.
* Azadiya zêdekirin û belavkirina nivîsbariyê.
* Azadiya guherandina nivîsbariyê û weşandina guhartinan.

Nivîsbariya azad bi piranî belaş e, lê ne her car.

Yek ji avantajên nivîsbariya azad ew e ku bi hêsanî li zimanên din tê wergerandin. Bi zimanên wekî zimanê kurdî bikarhêner dikarin nivîsbariya azad serbixwe wergerînin û ne girêdayî şirketekê ne.

## Mînakên ji bo nivîsbariya azad

* GNU/Linux - pergala bikaranînê
* Mozilla û Mozilla Firefox - Gerokên azad
* Mozilla Thunderbird - bernameya e-peyam
* PHP-Nuke - bernameya sazkirina malperan
* MySQL - *danegeh*
* MediaWiki - nivîsbariya ji bo Wikipedia
* GIMP - bernameya wêneyê
* OpenOffice.org - bernameyên ofîsê
* KDE û Gnome - bernameyên sermasê (*desktop environments*)
* Apache - bernameya pêşkêşkeran
* FileZilla - bernameya FTP
* WinSCP - bernameya SFTP
* Gaim - bernameya suhbetê.
* Abiword - bernameya nivîsandinê.

Pergala Microsoft Windows bi xwe ne azad e, lê ji bo Microsoft Windows jî gelek nivîsbariyên azad hene.

Azadiya nivîsbariya azad bi lîsansan weki Lîsansa giştiya GNU tê parastin.
## Girêdanên derve
* Nivîsbariya azad a kurdî
* Action «Use Free Software»
* GNU General Public License (Lîsansa Gelêmperî)
* The best free softwares for Windows XP and Windows Vista 

Kategorî:Komputer

Kategorî:Nivîsbariya çavkaniya vekirî û azad
Kategorî:Nivîsbarî
Alexis de Tocqueville

**Alexis de Tocqueville** (wekî *Aleksîs de Tokvîl* bixwîne) (jdb. 29 tîrmeh 1805 - m. 16 nîsan 1859) siyasetmedar, weşankar û dîroknasek fransî bû.

Tocqueville hiqûq xwend, bû dadger û ji bo lêkolînen ser sîstema hiqûqî ya Amerîkayê di sala 1831ê de çû vê derê. Ser encamên lêkolînen xwe pirtûka xwe ya bi nav û deng "Ser demokrasiya Amerîkayê" nivîsand.

Tocqueville azadî û demokrasiyê parast, lê piştî şoreşa 1848an hembera sosyalistan tekoşîn meşand. Di 1849an de wezîreyê karên derve bû û parlamentarîzmê li hembere Napoleonê sêyan parast.

## Berhem
* *Ser demokrasiya Amerîkayê*, 1835

Kategorî:Civaknasên fransî
Kategorî:Dîplomatên fransî
Kategorî:Dîroknasên fransî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1805
Kategorî:Mêrên fransî
Kategorî:Mirin 1859
Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê
Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Kategorî:Siyasetmedarên ji Parîsê
Yaşar Kemal

**Yaşar Kemal** (jdb. 6ê çiriya pêşîn a 1923 li bajarê Kinikanê - m. 28ê sibata 2015 li Stembolê), nivîskarekê kurd e ku bi zimanê tirkî karê xweyê nivîsandinê dikir.

## Jiyana wî
Yaşar Kemal li navçeya Osmaniyeya Edeneyê, li gundê Hemiteyê ji dayîk bûye. Navê wî yê di nasnameyê de, Sadik Kemal Göğçeli ye. Bi eslê xwe kurdê gundekî Bêgiriya Wanê ye, nexasim di romannûsiya bi tirkî de, zimanê tirkî gihandiye asteke gelekî bilind. Piştî Şerê cîhanî yê yekem malbata wî tev koçî Edeneyê, Osmaniyeyê kiriye. Di biçûkiya xwe de, çavekî xwe winda kiriye.

Di dema dibistana navîn de, têkiliya wî ya bi nivîsê re ew ber bi berhevkirina berhemên folklorê ve tê veda. Wê heyamê, helbestên wî di kovara Mala Gel a Edeneyê ya bi navê *Kovara Nihêrînan* de hatin weşandin. Di dibistana navîn, pola dawî de, dev ji dibistanê berda û karmendiya pirtûkxaneyan de xebitî. Di vê navê de, helbestên wî di kovarên wekî "Ülke", "Kovan", "Millet" û "Beşpınar"ê de derçûn.

Di sala 1951ê de hate Stembolê, di rojnameya Cumhuriyetê de, nivîskariya hevpeyvîn û pêkenokan kir. Bi hevpeyvîna bi navê *Di Mezintirîn Çewlîga Dinyayê De Heft Roj* ve Perrûya Taybet a Komelaya Rojnamevanan a Serkeftinê wergirt. Di sala 1952yan de, pirtûka wî ya bi navê Keleka Havînê hate weşandin. Romana wî ya pêşîn, Memedê Zirav di sala 1955an de derket. Di navbera salên 1955-1984an de 33 pirtûkên wî yên ku ji çîrok, roman, hevpeyvîn û bend û gotaran pêk hatine derketin. Di hevdeh saliya xwe de, cara pêşîn hate girtin. Di temenekê biçûk de, dest pê kir li tembûrê xist, dengbêjî kir, bû stranbêj. Bi dengbêjên herêmê re kete lecê.

Yaşar Kemal bi roman xwe ya pêşîn Memedê Zirav ve Perrûya Romanê a Varlıkê wergirt. Ev roman wergeriyaye zêdetirî çil zimanên dinyayê. Berhemên wî yên din ji bo zimanên biyanî hatine wergerandin. Sala 1974an, bi pirtûka xwe ya bi navê Qetla Sûka Hedadan ve Perrûya Madaralı ya Romanê wergirt. Di sala 1977an de, bi berhema xwe ya bi navê Erd Hesin Esman Sifir ve ji aliyê Sendîkaya Rexnegirên Wêjeyê ve wekî baştirîn romana salê ya biyanî hate hilbijartin. Di berhemên xwe de êş, çewisandin, kedxwarî, xwînîtî, axatî û pirsa axa Torosan, Çuqurovayê û mirovên Çuqurovayê bi awayekî karîger, bi teswîrên bêhevta li tevnê dixe, ku ev yek girîngtirîn taybetiya nivîskariya wî ye.

Ji roman û çîrokên Yaşar Kemal gelek deqên şanoyê jî derketine; Erd Hesin Esman Sifir (1965) bi navê Uzundere, "Teneke" (1965) û Efsaneya Çiyayê Girîdaxê ji aliyê gelek şanoyan ve hatine sehnekirin. Berhemê wî yên ku bûne filîmên sînemayê jî ev in:

* Destmala Spî
* Dijminê Namûsê
* Gakûviyê Belek
* Evîna Karacaoğlan
* Zeviya Mirinê
* Efsaneya Çiyayê Girîdaxê
* Mar Kuştibûna
* Memedê Zirav
* Erd Hesin Esman Sifir

## Berhemên wî

## Wergerên bi kurdî
* Efsaney çiyay Agrî (bi soranî)
* Çiyayê Agirî (bi kurmancî)
* Balindekanîş koçiyan kird (bi soranî)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Websîteya wî ya kesane 

Kategorî:Jidayikbûn 1923
Kategorî:Kesên ji Kinikanê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 2015
Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî
Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an
GNU

**GNU** berhevokeke berfireh a nermalava azad e (387 pakêt ji hezîrana 2025an) ku dikare wekî pergala xebitandinê were bikar anîn an jî dikare bi beşên din re bi pergala xebitandinê were bikar anîn. Bikar anîna amûrên temam yên GNUê bû sedema malbata pergalên xebitandinê ku bi navê Linux tê zanîn e. Piraniya GNUê di bin Lîsansa Giştî (GPL) ya Projeya GNUê de bi xwe lîsansî ye.

## Binerê
* Nivîsbariya azad
* GPL
* GFDL

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera projeya GNU

Kategorî:Komputer
Kategorî:Nivîsbariya azad
Ey Reqîb

thumb|Qeydkirina enstrumental a sirûdê
**Ey Reqîb** helbestek e ku ji aliyê helbestvan Dildar ve (1918-1948) di sala 1946an di zindanê de bû, hatiye nivîsandin. Sirûda Ey Reqîb bi soranî hatiye nivîsandin piştre ji bo zaravayên din hatiye tercimekirin. Ev helbest di sala 1946an dema Komara Mehabadê tê sazkirin, dibe sirûda (marşa) vê dewletê û heta niha jî wek marşa kurdan ya neteweyî tê bangkirin.

## Dîrok
Di sala 1938an de di zindanê de ji hêla helbestvan û çalakvanê siyasî Dildar ve hate nivîsandin. Strana bi eslê xwe bi soranî hatibû nivîsandin, lê niha bi kurmancî jî tê gotîn. Ev helbest di sala 1946an dema Komara Mehabadê tê sazkirin, dibe sirûda (marşa) wê dewletê. Strana li ser sosyalîzma şoreşger û dîroka cewherî ya kurda ye û gelek caran bi şêwazek kevneşopî tê çêkirin. "Ey Reqîb" ji hêla Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve jî hat pejirandin.

## Sirûd
### Bi soranî

### Bi kurmancî

### Bi pehlewanî

### Kurdîya başûr (Kelhûrî)

### Lekî

### Zazakî

### Goranî

### Hewramî

## Not


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Audio file 
* Audio file 
* Audio file
* Midi

Kategorî:Helbestên kurdî
Kategorî:Komara Kurdistanê
Kategorî:Sirûd
Dildar

**Dildar** an **Yûnis Mele Re'ûf** (jdb. , Koye − m.  an jî , Hewlêr) helbestvan û çalakvanê siyasî yê kurd e û nivîskarê sirûda neteweyî ya kurdî Ey Reqîb e.

Dildar di sala 1918an de li bajarê Koyeyê hatiye dinê. Dibistana pêşîn li Ranyeyê û dibistana navîn jî li bajarê Hewlêrê di sala 1935an de qedandiye. Piştî xwendina navîn çûye bajarê Bexdayê li wir zanîngeha dadmendiyê qedandiye û li wir çend salan wek parêzer kar kiriye.

Di van salan de dest pê dike doza xizan û belengazan diparêze ku li dijî neheqî û zordestiyên li welêt û li derveyî welêt dengê xwe bilind dike. Ji aliyê din mijûliya wî ya li ser edebitata cîhanê û rojhilatê zêdetir dibe, dîroka Yewnan, Fransayê, Tirkiyeyê û edebiyata van welatan gelek bala wî dikşîne.

Li şûna parêzeriyê, ew wek warê xebatê ji xwe re helbestvaniyê hildibjêre. Di helbestvaniya Dildar de temayên welatparêzî û janên mirovatiyê serdest in.

Kurdistan bûye kakilê tema efirandinên wî, bi taybetî helbestên wî yên bi navê *[[Ey Reqîb]]* û *Kurdistan* ji helbestiyê derketine, li ser zar-zimanê gel wek kilam-stran jîndar mane. Bi taybetî helbesta wî ya bi navê Ey Raqîb di nav gel de gelek belav bûye, wek straneke popûler hatiye nas kirin. Di dawiyê de, ev helbesta di sala 1946an dema Komara Mehabadê hatiye sazkirin, bûye marşa vê dewletê û heta niha jî wek marşa kurdan ya neteweyî tê bangkirin.

Di salên şerê cîhanî yê duyem de helbestên Dildar li ser bingehekî gelek demokrat û mirovhez tên nivîsîn. Dildar ji aliyê din di bin bandora edebiyata fransî de jî maye, ji helbestên La Fontaine, La Martine wergerandiye zimanê kurdî.

Çend kurteçîrok jî nivîsîne û di kovara Gelawêj de hatine weşandin, ji wan çend heb jî wek destnivîsar mane. Dildar di sala 1948an de umrê xwe temam kiriye. Lê belê berhema wî ya *Ey Reqîb* îro ji aliyê gelek kurdan ve wek sirûda neteweyî tê pejirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* www.pen-kurd.org: Yunis Reûf Dildar 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Kategorî:Jidayikbûn 1918
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1948
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên sirûdên neteweyî
Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê

[thumb|KADEK - [2002-2003] - Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê](https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Flag_of_Kongreya_Azad%C3%AE_%C3%BB_Demokrasiya_Kurdistan%C3%AA.svg)
**Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê**, bi kurtî **KADEK** di 4ê nîsana sala 2002an de hat damezrandin û di çiriya pêşîn sala 2003an de hat betalkirin. Di kongreya betalkirina KADEKê de KONGRA-GEL hat damezrandin.

## Girêdanên derve

* Kurdish Info 
* Freedom For Öcalan

Kategorî:Kongre
Kategorî:Rêxistin
Mistefa Barzanî

**Mela Mistefa Barzanî** (jdb. 14 adara 1903 li gundê Barzan (Mêrgesor) − m. 1 adara 1979 li Washington D.C), siyasetmedar, general û yek ji pêşengên kurd e ku di qadên siyasî û leşkerî de ji bo serxwebûna Kurdistanê têkoşîn kiriye.

## Jiyan
thumb|çep|180px|Mistefa Barzanî di destpêka sala 1930î de.
Barzanî, di 14ê adara sala 1903'yan de li gundê Barzan ji dayik bûye. Di 1905an de bi dayika xwe re, ji aliyê osmaniyan ve tê zîndankirin. Di 1914an de birayê wî tê kuştin. Barzanî di 1931ê de, bi çalakiyên xwe yên li hemberî dijmin derket pêş dema beşdarî kirî di gel brayê xwe yê mezin Şêx Ehmedê Barzanî di rêberiya şoreşa kurdî da dijî rejîma badşahê Îraqê ji bo bidestveanîna mafên milletê kurd. Şoreşa ko li sala 1935an hatiye vemirandin û Barzanî hatiye nefî kirin bû bajarê Silêmaniyê. Li sala 1942an Barzanî ji cihê nefiya xwe refiya û ji nû ve dest bi xebatê kir. Di 1943an de li mentîqeya Barzan li hemberî dijmin şer bilind kir. Piştî 1945an, diçe Mehabadê û beşdarî di damezrandina Komara kurdî ya Mehabadê diket û wek wezîrê çenkê tê destnîşankirin. Bi ketina Komara Mehabadê derbasî Sovyetê dibe. Mistefa Barzanî di sala 1958an de vedigere Başûrê Kurdistanê. Di sala 1961an de heta xudmuxtariya 1970'yî, şerê wî yê li hemberî rejîma Îraqê berdewam kir.

Di 1975an de, bi peymana Cezayîrê, tevgera kurd a li wir têk çû. Barzanî, ji ber nexweşiya xwe derbasî Amerîkayê dibe û li wir di 1ê adara sala 1979an de diçe rehmetê. Di heman salê de li Şinoya Rojhilatê Kurdistanê tê veşartin. Piştî Herêma Kurdistanê di bin banê Neteweyên Yekgirtî de ava dibe, li sala 1993yê de termê wî vediguhezînin Barzan û li wir tê veşartin.

Mela Mistefayê Barzanî li Barzanê hat veşartin.

Mela Mistefayê Barzanî bavê 10 kuran e. Sabîr, Luqman, Ubêdullah, Îdrîs, Mesûd, Sîdad, Nîhad, Dilşad, Sîhad û Wecîh navê kurê Mela Mistefayê Barzanî ne.

Li sala 1979ê de Sedam Hiseyn Sabîr, Luqman û Ubêdullah li Bexdadê dikuje.

## Suîkastên li dijî Barzanî
* 1971ê Sedam Hiseyn di nav Quranê de bombeyekê bicîh dike û dide hinek melayan ku wek diyarî ji bo Mela Mstefa bibin. Lê hêj bombe negihiştî Mela Mistefa, di destê melayan de diteqe. Pêşmergeyekê bi navê Selîm Zubeyr di vê êrîşê de dimire. Her çar mela û 2 şofêrên wan ji aliyê pêşmergeyan ve tên kuştin 
* Mela Mistefa Barzanî li sala 1936ê seredana parêzgarê Mûsilê dike, li wir qehweyeke jehrî didin Mela Mistefa ku pê bimire lê ji vê xeterê xelas dibe. Li vir şêxê eşîran Şemaran Şêx Acil Yawer alîkarî dide Barzanî

## Her wisa binere
* Malbata Barzaniyan

## Wênedank

Wêne:Qazi general Barzani 0xx1.gif|Qazî Mihemed û Mela Mistefa Barzanî bi hev re
Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|Celal Talebanî, Mele Mistefa Barzanî û Hejar


## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê
Kategorî:Jidayikbûn 1903
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Malbata Barzaniyan
Kategorî:Mirin 1979
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Kategorî:Şoreşger
Nûdem

* ***[[Nûdem (kovar)|Kovara Nûdem]]***
* ***Nûdem*** jî navê wêşanxaneyekê ye. Binêre: ***[[Weşanên Nûdem]]***
* ***[[NûDem (rojname)|NûDem]]*** (rojname)
Mehname (kovar)

rast|thumb|350px|Kovara Mehname
**Kovara Mehname** yekem kovara kurdî ye ku xwerû ango bi tenê li ser Internetê derdikeve.

Ta niha berhemên bi sedan nivîskarên kurd û biyanî tê de cih girtiye. Kovara Mehname ji sala 1999 ve bi berdewamî her meh derdikeve.

## Rêbaza weşanê

Kovara Mehname cudahiyê naxe navbera nivîskarên baweriyên wan yên siyasî yan civakî ji hev dûr. Ya ji Mehnameyê re giring naveroka nivîsên wê ye.

## Cûnên berheman

Di Mehnameyê de herî zêde wêjeya spehî tê nivîsîn anku helbest û pexşan di Mehnameyê de serdest in. Lê herwiha nivîsarên li ser mijarên aktuel tê de cih digirin.

Di pişka "Weşan" de pirtûk û berhemên din yên nû yên bi kurdî tên nasandin û nirxandin. Nûçeyên giring yên çandeyî di bin navê "Nûçe" de belav dibin.

Mehname di her jimareya xwe de bi kêmî kurteçîrokekê pêşkêşî zarokan dike. Ta niha di gel gelek çîrokên kurdî û yên biyanî, bi dehan kurteçîrokên şîretder yên Aysoposê yewnanî di kovarê de derketine.

Di bin sernavê "Gelêrî" de Mehname mehane çîrok û stiranên gelêrî yên kurdî diyariyî xwendevanên xwe dike.

"Ziman" beşek e ku bi piranî ferhenga soranî - kurmancî ya Husein Muhammed tê de têt belavkirin. Lê ji bilî wê gelek mijarên din jî yên zimanê kurdî tê de tên vekolîn.

## Diyariyên taybet

Mehname tê dikoşe di her hejmara xwe de cih bide yek yan du-sê e-pirtûkan. Ev pirtûkên elektronîkî berhemên pirr berfire ne û di gelek ji wan de bi sedan rûpel hene.

## Giranî li ser wergerrandinê

Kovara Mehname herdem ji weşanên din yên kurdî zêdetir cih daye berhemên wergerrandî. Ta niha berhemên bi dehan - ger ne bi sedan - nivîskarên cîhanî yekem car di Mehnameyê de bi kurdî hatine weşandin.

Di nav van berheman de mirov dikare sê pirtûkên Xelîl Cibranî, dîwanek Hafizê Şîrazî, dîwanek Mewlana Celaledînê Rûmî, pendnameyek Se'diyê Şîrazî, romanek Anton Çexov û şanoyek William Shakespeare jî bibîne.

## Sernivîser
Sernivîserê Mehnameyê Husein Muhammed e.

## Nivîskarên berdewam

Ji bilî sernivîser Husein Muhammedî, gelek kesên din jî bi berdewamî di Mehnameyê de nivisîn. Ji van kesan Şahînê Bekirê Soreklî ji destpêkê ve tê de nivîsiye. Lokman Polat jî bi salan e bi berdewamî tê de dinivîse.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* https://web.archive.org/web/20070202005516/http://www.geocities.com/kmehname

Kategorî:Kovarên kurdî
Mehname
PDK

**PDK** kurtenavê *Partiya Demokrat a Kurdistanê* e.

Çend partî bi vî navî hene:

*PDK-Îran (1945)
*Partiya Demokrat a Kurdistan (Îran)
*PDK-Îraq (1946)
*Partiya Demokrat a Kurdistan - Bakur - PDK-Bakur
*PDK-Libnan
*PDK-Sûriye (1976)
*PDK-Xoybun
Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê

**Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê** bi kurtasî **KNK** hevpeymaniya partî û rêxistinên civaka sivîl ên ji Kurdistanê û diyasporaya kurdan de ku di 24ê gulana 1999an de di civîneke giştî de bi amadebûna 700 nûner û mêvanên kurd û biyanî li bajarê Amsterdam a paytexta Holendayê, bi navê KNK, Kongra Neteweyî ya Kurdistan hatiye avakirin. Erka kongreyê ya sereke pêşxistina yekîtiya neteweyî yê di navbera gelê Kurdistanê û di asta navneteweyî de nûnertiya berjewendiyên gelê Kurdistanê dike. Navenda KNKê li Brukselê ye û ofîsên KNKê li Hewlêr (Başûrê Kurdistanê) û Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) hene.
## Dîrok
Kongre bi fermî di 24ê gulana sala 1999an de li Amsterdamê hate damezrandin û di heman rojê de navenda kongreyê Brukselê hatiye vekirin. Piştre kongre wekê Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê li diyasporayê hatiye binavkirin.

Parlamena Kurdistanê ya li Sirgûnê (bi navê Parlamana Kurdistane Li Derveyi Welat – PKDW) ku navenda parlamenê li Brukselê bû ku dezgeheke beriya KNKê bû, di wê demê de gihîştibû armancên xwe. Kurdan li ser pêwîstiya bi nûnertiyeke pir mezintir a kurdan di bin yekitîyeke kongreyekê li hev kiriye. Di encamê de, erka parlamena Kurdistanê ya li sirgûnê di 26ê îlona 1999an de hatiye bidawî kirin.

Kongreya KNKê di 26ê gulana sala 1999an de di civîna damezrandina rêxistinê de hatiye pejirandin û zanyar Îsmet Şerîf Wanlî wekê serokê yekem hatibû ragihandin. Peymana kongreyê herî dawî di civîna nehan de ku di kanûna sala 2008an de hatiye lidarxistin, hatiye guhertin.

Di salên dawî de konferansên ku ji aliyê komê ve hatine lidarxistin, daxwaza kongreyê ji nû ve dubare kirin ku nasnameya neteweyî ya kurdan were naskirin û rêz li axa Kurdistanê were girtin.
## Organîzasyon
361 kes ku gelek ji wan nûnertiya rêxistinên ji Kurdistanê û diyasporaya kurd dikin bi fermî wekê endamên KNKê hatine diyar kirin. Bi tevahî KNK ji zêdetirî 70 partiyên siyasî û rêxistinên civaka sivîl ên ji her çar beşên Kurdistanê û diyasporayê pêk hatiye. Bi tevahî KNK ji zêdetirî 70 partîyên siyasî û rêxistinên civaka sivîl ên ji her çar beşên Kurdistanê û diyasporayê pêk hatiye. Konseya rêveberiyê dezgeha herî bilind ê KNKê ye. Endamên konseyê ji aliyê civata giştî ya KNKê ve ji bo demek du salan têne hilbijartin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1999an
Kategorî:Avabûnên 1985an li Tirkiyeyê
Kategorî:PKK
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Kovar

[thumb|Kovara kurdî ya navdar [Hawar ku ji bo standardîzekirina zimanê kurdî giring bû]]
**Kovar** weşana nivîskî ya li gorî demeke diyarkirî ye. Kovarên hefteyî û mehane hene. Kovarên kurdî yên bi nav û deng Hawar, Gelawêj, Nûdem, Nûbûn, Peyv, Kovara W û gelekî din in.

Di warê rûpel û mezinahiyê de her çi qas pîvanek ji bo kovarê tune be jî, li gor armanc û daxwaza rêveçûnê cureyê kovaran diguherin. Kovar her çi qas bi piranî mehane derkevin jî, kovarên heftane, du mehane, sê mehane, şeş mehane û salane jî hene.

Di warê naverokê de kovarên cur bi cur hene: kovarên zanistî, kovarên çand, huner û wêjeyî, kovarên zimanzanî, kovarên civaknasî û hwd gelek in. Tevî ku gelek kovar ji bo teşvîka pêşxistina ziman, wêje, zanist û şaxekî zanistî naveroka xwe amade dikin jî, gelek kovar jî hene ku tu caran ji bo teşvîkê tu nivîsan naweşînin û dema ku nivîsa mirovekî/ê weşandin, ew kes êdî pisporê wê mijarê tê dîtin.

## Rewşa niha ya kovarvaniya kurdî
Niha nav welat û derveya welat gelek kovar derdikevin, piraniya wan li Kurdistana Başur. Li Kurdistana Başur zêdeyî 400 kovar hene. Ger Kurdistana Başur derbasî elfebeya latinî be hemû gelê Kurd dikarê ji wan kovarên hêja sûdverbigre. Ên ku li Kurdistana Bakur derdikevin kêşeya wan a aborî û bêxwendewanî heye. Hin beşên wek sînema, şano, teknolojî û hwd de kovar dernakeve.

## Lîsteya kovarên kurdî
* Lîsteya kovarên kurdî

## Di DMOZ de lîsteya rojane ya malperên kovarên Kurdî

* Kovar, http://www.dmoz.org/World/Kurd%C3%AE/N%C3%BB%C3%A7e/Kovar/  Malperên Kovarên Kurdî

## Girêdanên derve
* Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî  Lîsteya kovarên Kurdî ser xêtê.

Kategorî:Dîroka medyayan

Kategorî:Medya
Kategorî:Rojname
Antolojiya çîrokên kurdî (pirtûk)

**Antolojiya çîrokên kurdî** yek ji berfiretirîn projeya hevgihandina çîrokên hunerî yên kurdî ye. Antolojî du berg e û nêzî 1100 rûpelî ye û tê de çîrokek ji her nêzî 100 çîroknivîsî heye. Çîroka yekem ya vê antolojiyê li nîva sedsala 19ê û yên dawîn jî piştî 2000ê hatine nivîsîn. Ji her çar parçeyên Kurdistanê û ji derveyî welat jî bi pirralî çîroknivîsan cihê xwe di vê şaheserê de girtiye. Ji bilî çîrokan, li ser her nivîskarê/î kurtenasandinek jî heye. Hemî çîrokên antolojiyê bi kurmancî (alfabeya latînî) ne lê gelek ji wan ji alfabeya kurdî-erebî yan kurdî-kirîlî hatine guhastin û herwiha hin jî ji soranî hatine wergerandin.

Çîrokên berhevokê her yek serbixwe ye û belkî qet ti têkiliya wan bi hev re nîne - ji bilî ku ew hemî bi kurdî hatine nivîsîn. Li vir min ne armanc e yek bi yek çîrokên antolojiyê binirxînim lê dixwazim wê bi kurtî û bi giştî binasînim û di hin xalan de binirxînim.

Antolojî bi pêşgotinek 30-rûpelî dest pê dike. Di vê pêşgotinê de amadekar Firat Cewerî li ser ramana berhevkirina kurteçîrokên kurdî radiweste. Paşî ew yek bi yek basa parçeyên Kurdistanê û rewşa nivîskariya kurdî li wan bi kurtî dike.

Antolojiya çîrokên kurdî bi çîroka Mele Mehmûdê Beyazîdî Çîroka Mem û Zînê dest pê dike. Ew çîrok li sala 1856ê hatiye nivîsîn. Berhevkerê antolojiyê tê koşiye ku cih bide hemî nivîskarên ji hingê ta niha yek yan pitir çîrok bi kurdî nivîsîne. Di encam de nêzî sed nivîskar û ji her yekî ji wan çîrokek dikeve dest me.

Armanc ew bûye ku çîrok ji hemî nivîskarên bi kurdî dinivîsin di vê antolojiyê de hebin. Bi taybetî çîroknivîsên Bakurê Kurdistanê baş cihê xwe di vê berhevokê de girtiye. Lê beşên din jî yên Kurdistanê jê bêpar nemane. 20 çîroknivîs ji Başûrê Kurdistanê ne, 12 ji Başûr-Rojavayê welat, 12 ji kurdên Sovyeta berê. Lê çîroknivîsiya Rojhilata Kurdistanê di vê antolojiyê de kêmnasandî dimîne. Herwiha mixabin çîroknivîsên bi dimilî (zazakî) dinivîsin tê de nînin. (Tenê Roşan Lezgîn heye lê jixwe bi kurmancî jî dinivîse.)

Berhevkirina çîrokên neteweyek xwedî wêjeyek pirralî karek derî hêz û şiyana takekesekî ye. Di rewşa kurdî de ev kar hê jî dijwartir e. Sedemên vê dijwariyê gelek in lê çend ji wan: kurdî bi çendîn zarava û jêrzaravayan hatiye û tê nivîsîn; herî kêm sê alfabe hatine bikaranîn; wêjeya kurdî li çendîn navendên cuda pişkiviye bêyî ku haya wan navendan baş ji hev hebe; ti arşîvxaneyên neteweyî nînin ku hemî, pirranî yan hema beşek mezin ji berhemên wêjeyî yên kurdî di xwe de bihewînin.

Amadekarê vê antolojiyê Firat Cewerî ji van astengên li pêşiya xwe agadar e. Lê dîsan jî wî xwestiye xwe li vê rêyê biceribîne. Wî nêzî sed çîroknivîsên kurd di nav du bergan de gihandine hev û bi kurmanciyek nûjen ew hemî berdestî xwendevanên niha yên kurmancî kirine.Guman tê de nayê dîtin ku encam dîrokî ye û serbilindiyek mezin e bo wêjeya kurdî û nîşanek geş e ji hêz û hinêra wê.

## Nivîskarên antolojiyê
### Antolojiya çîrokên kurdî, 1

### Antolojiya çîrokên kurdî, 2

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Danasîna çîroknivîsan  ji Antolojiya Çîrokên Kurdî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kurtenerînek li rêzimana kurdî

**Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî** pirtûkek Husein Muhammed ya rêzimana kurdî ye ku di Kovara MEHNAME de hatiye weşandin.

## Girêdanên derve
* Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî

Kategorî:Pirtûk
Lîsteya nivîskarên ku hatin wergerandin bi kurdi

## A - M
* Adonîs
* Anna Ahmatova
* Juhani Aho
* Giovanni Boccaccio
* Heinrich Böll
* Paul Celan
* Xelîl Cibran
* Anton Çexov
* Fêdor Dostoyevskî
* Erich Fried
* Johann Wolfgang von Goethe
* Stanislaw Jerzy Lec
* Astrîd Lîndgren
* Karl Marx

## N - Z
* Abdullah Ocalan
* Azîz Nesîn
* Edith Södergran
* Fernando Pessoa
* Ellen Niit
* Marcel Proust
* Omer Xeyyam
* Orhan Pamuk
* William Shakespeare

Kategorî:Lîste
Kategorî:Nivîskar
Giovanni Boccaccio

**Giovanni Boccaccio** (bixwîne *Covanî Bokaçiyo*) nivîskar û helbestvanê îtalyan ê ronesansê bû. Pirtûka wî *[[Decameron]]* ("Dekameron") pir navdar e. Çîroka Bazê Nêçîrê ji aliyê Husein Muhammed ve 2004an ve hatiye kurdîkirin.

## Girêdanên derve


Kategorî:Jidayikbûn 1313
Kategorî:Nivîskar
Sîdney

**Sîdney** (bi ingilîzî: *Sydney* ), bajarê herî mezin ê Awistralyayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajar
Cibran Xelîl Cibran

**Cibran Xelîl Cibran** an **Khalil Gibran** an jî **Kahlil Gibran** (jdb.  - m. ) nivîskarekî libnanî-amerîkî ye.

## Jiyan
Cibran li nav darên selwiyê li Bişarêya Libnanê hat dinyayê. Wî li wir dest bi xwendekariya xwe kir lê di 12-saliya xwe de (sala 1895an) koçî Bostona Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir.

Di 14 saliya xwe de ew bi tenê vegerî Libnanê daku xwendekariya xwe li Medreset el-Hikmetê kuta bike. Li wir zimanê spehî yê helbestên wî, ku tê de çanda erebî û bandora rojavayî digihin hev, teşe da. Wî du caran li Parîsê nîgarkêşî xwend, dû re vegerî Bostonê û paşî çû New Yorkê û ta mirina xwe li wir ma.

20 salê jiyana xwe ya dawî li Amerîkayê derbas kir û li wir dest bi nivîsîna îngîlîzî kir. Fîlozofê amerîkî yê eslê xwe ji Libnanê nivîskarê ceribandin û romanê, helbestvan û wênasaz Xelîl Cibran  de mir.

## Berhem
Cibran ji aliyê bi milyonan kesên bi erebî diaxivin, tê naskirin û navûdengê wî ji Rojhilatê Nêzîk heta deverên dûr belavbûye. Helbestên wî zêdetirî 20 zimanan hatiye wergerandin û tabloyên wî li bajarên herî mezin yê cîhanê hatine nîşandan.

Li dema jîna xwe ew herî zêde wek nîgarkêşek portreyan dihat nasîn û ecibandin û gelek pêşangeh ji bo nîgarên wî li çar hêlên cîhanê hatine lidarxistin. Cibran herwiha gelek ji pirtûkên xwe yên helbestane bi nîgarên xwe neqişandine.

### Berhemên wî yên wergerandî bi zimanê kurdî

* *[[Peyamber]]* (wergêr: Husein Muhammed)
* *[[Bexçeyê Peyamber]]* (wergêr: Husein Muhammed)
* *[[Baskên Şikestî]]* (wergêr: Husein Muhammed)

## Girêdanên derve
* Çend çîrokên Xelîl Cibran
* Goran bikole!  Çîrokeke Xelîl Cibran

Kategorî:Jidayikbûn 1883
Kategorî:Mirin 1931
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Kategorî:Wênesazên amerîkî
Partiya Demokrat a Kurdistanê

**Partiya Demokrat a Kurdistanê**, bi kurte **PDK**, partî û rêxistina siyasî ku di 16ê tebaxê 1946an de hate damezrandin.

## Avabûn
Partiya Demokrat a Kurdistanê di 16ê tebaxa 1946an de ji aliyê kadroyên Partiya Şoreş 1945 û Partiya Rizgarî 1945 ve hate damezrandin. Cîgirê partiyê Şêx Letîf Şêx Mehmûd bû. Sekretere giştî Hemze Ebdula bû. Li destpêka sala 1947ê Îbrahîm Ehmed jî tevlî partiyê bû. Mela Mistefa Barzanî wek serokê yekemîn hate hilbijartin. Hêjayî gotinê ye ku Mela Mistefa wî wextî li Mehabadê bû

Di hilbijartina sala 1954ê li gel Partiya Komûnîst ya Iraqê xebitîn.

Îro serokê PDKê kurê Mele Mistefa Barzanî Mesûd Barzanî ye. Berê Mesûd Barzanî serokê Herêma Kurdistanê bû jî, Niha Nîçrvan barzanî serokê herêma kurdistanê ye. PDK li Kurdistana başûr û Îraqê jî kar dike. Bingehên serekî yên PDKê li Hewlêr û Dihokê ne. PDK yek ji mezintirîn partiyên Kurdistana başûr e û bi pevgihaniya (hevgirtina) YNKê di parlemana başûrê Kurdistanê de hikûmeta herêmê birêve dibe. PDK ji aliyê îdeolojî ve rexistineke sosyal-demokrat e.

## Kongreyên PDKyê
* Kongreya Yekemîn 16 tebax 1946: Hemze Ebdula wek sekreterê giştî hate hilbijartin. Rizgarî (rojname) rojnameya fermî ya partiyê bû.
* Kongreya Duyemîn 1 xizîran 1951: Îbrahim Ehmed wek sekreterê giştî hate hilbijartin. Hemze Ebdula ji partyê hate derxistin. Xebata Kurdistan (ronjname) rojnameya fermî bû
* Kongreya Sêyemîn 1 kanûna paşîn 1953
* Kongreya çaremîn 20ê xizîrana 1959ê: Îbrahîm Ehmed wek sekreterê giştî hate hilbijartin. Celal Telebanî di vê kongreyê de tevlî polîtbûroya partiyê bû
* Kongreya pêncemîn gulan 1960
* Kongreya heftemîn 20 miijdar 1967
* Kongreya heştemîn 3 tîrmeh 1970
* Kongreya nehemîn 1979: Mesûd Barzanî wek serokê partiyê hate hilbijartin

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya PDKê

Kategorî:Avabûnên 1946an li Iraqê
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Iraqê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1946an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Kategorî:Şerên Başûrê Kurdistanê û Iraqê
Hüseyn Kartal

**Hüseyin Kartal** nivîskarekî kurd e. Kartal çend pirtûk bi kurdî, tirkî û elmanî derxistine.

Kartal di pirtûkên xwe de şûna herfê *ş* *sh* û şûna *ç* *ch* dinîvîse.

## Pirtûkên Hüseyin Kartal
* Kürt Sol Sosyetesi (1989) (bi navê A. Dikili)
* Navên Kurdî /Kurdischen Namen (1992)
* Serok û Sokrates (1998 Berlin û 2000 Istanbul)
* Monodialog, Wenn ein Stein spricht... (1998 Hildesheim)
* Amore Roma (2000)
* Bekaa Bekaa Kutsal Bekaa bi Selim Ferat
* Gewisen der Einsamkeit (2004)
* Lêkerên Kurdî (tê amadekirin)

Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zimannasên kurd
Lîsteya weşanxaneyên ku bi kurdî diweşînin

Vaye lîsteya weşanxaneyên ku bi kurdî li Kurdistan û cîhanê diweşînin.

## Weşanxaneyên kurdî

## Çavkanî

Kategorî:Lîste
Kategorî:Weşanxane
Weşanên Aram

thumb|Logo

**Weşanxaneya Aramê** di sala 1998an de li Stembolê hate damezirandin. Weşanxaneya Aramê ya ku bi du zimanan, bi kurdî û tirkî dest bi weşanê kir heta niha devîdevî 400 pirtûk weşandine. Salên pêşîn ên weşanê, wê kovara dîrok û wêjeyê ya bi navê Vesta weşand. Aramê ji nivîskarên her wekî Noam Chomsky, Immanuel Wallerstein, Michel Albert, Moliere, ku di serdema xwe de çawa hatin xwendin û îro jî bi eleqeyeke zêde têne xwendin, gelek pirtûk bo tirkî û kurdî dane wergerandin û weşandin. Di demên dameziranê de, ji neamadebûnê û kêmasiyên tora çap, belavkarî û pirtûkfiroşiyê, qedexeyên li ser weşanên mixalif û cezayên hepsê, Aramê navbirrîyeke kurt da qonaxa weşangeriyê. Lê îro Aram xwediyê arşîveke dewlemend e ku di nava xwe de pirtûkên lêkolîn, dîrok, wêje, helbest, bîrhatî, roman û şanoyê dihewîne. Serekîtirîn damezirînerên Weşanxaneya Aramê yên ku taybetî jî bi pirtûkên xwe yên li ser bîrhatiyan, dîrokê û lêkolînan eleqeyeke mezin dîtine yên li bendîxaneyan in.

Weşanxaneya Aramê sê şaxên xwe yên pirtûkxaneyî li Wan, Amed û Stembolê hene. Aram bi hewildana bo nûnerîya bîra civakî, polîtîk, kolektîf û rewşenbîrî, bi şîara “*Aram ronahî ye!*”, li cîhana weşangerîyê bi weşangeriya xwe berdewam e.

Bnr: Listeya weşanên ku bi kurdî diweşînin

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî ya Weşanxaneya Aramê 

## Çavkanî
* Rûpela Weşanxaneya Aramê ya li Kurdîlîtê

Kategorî:Weşanxane
Kategorî:Weşanxaneyên Li Amedê
Welat (cudakirin)

# Kurdistan welatê kurdan e.
# Welat (erdnîgar) memleket (herêma ku ji ber taybetiyeke xwe lê tê fikirîn)
# *[[Welat]]* ji bo Dewlet jî tê bi kar anîn.
# Azadiya Welat rojnameyeke hefteyî ye.
# Weşanên Welat weşanxaneyek e.
# Lîsteya navên dûgelan
# Lîsteya dewletên serbixwe yên cîhanê

## Girêdanên derve
MySQL

**MySQL** danegeheke ji bo bikaranîna zimanê SQL e. MySQL wek danegeh (*database*) gelek tê bi kar anîn. MySQL nivîsbariya azad e.

## Binêre
* SQL

## Girêdanên derve

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya 1995an
Linus Torvalds

thumb|Linus Torvalds
**Linus Torvalds** (28ê berfanbara 1969, Helsînkî, Fînlenda) "bavê" Linuxê ye. Torvalds damezirîner û heta îro koordînatorê projeya Linuxê ye. Torvalds fînlendî ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Linus Torvalds 

Kategorî:Bernamesazên amerîkî
Kategorî:Blogerên amerîkî yên mêr
Kategorî:Fînlendî
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Kesên di teknolojiya agahiyê de

Kategorî:Mirovên zindî
Lîsteya e-pirtûkan kurdî

Li vê derê lîsteyeke e-pirtûkan bi kurdîheye. Mijarên têkildar: Lîsteya e-pirtûkxaneyên kurdî

## Komputer

* Occo Mahabad: Nivîsên Teknîkî E-Pirtûk
* Serhad Ronahi: Avakirina PHP-Nuke 7.0  E-Pirtûk-Pirtûk
* Occo Mahabad: https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAydHpKeTk0YldTNXM/view?usp=drivesdk Ferhenga Termên Kompîturê E-Pirtûk

## Wêje

* Mehmed Uzun: Bîra Qederê http://www.nefel.com/epirtuk/mehmed_uzun_bira_qedere_02.pdf 
* Mahmûd Lewendî: Komputera ber dilê min http://www.nefel.com/epirtuk/mahmud_lewendi_computera_ber_dile_min_02.pdf 

Kategorî:Lîste
Bangîn

**Bangîn** (Hikmet Cemîl) hunermendekî kurd e.

Di dilê çiyayê Kurmênc de, gundê Mabata ku mîna morîkeke şîne li ser sînga Efrîna xweşik tê xuya kirin. Li wî cihê ku hunera xweristê û spehîbûna wê digihê asta herî bilind, dengê Bengîn bi zelalî bilind dibû. Weke pêwîstiyekê ku xweristê reng dida xwe, xwe xweşiktir dikir.

Bi derxistina kasêta yekem (çi bêjim welat Kurdistan e) sala 1978an Bengîn cihê xwe di hunera kurdî de nîşan da. Herweha kasêta duyem (şoreş – 1979) û ya sêyem (Welato Kurdistan - 1982) taybetiya deng û muzîka wî bû sedema vekirina deriyê dilê gel. Bengîn ev dilsozî bi êşa gelê xwe yê bindest û têkoşer re bi kasêta çarem (zinara Erebî – 1984) da çenspandin. Çiqasî ev dilsozî bûbe sedema koçberiya Bengîn û derbederiya wî jî, bîstûpênc (25) salin ku neçar bûye ji hundurê welat derketiye, lê tucarî welat ji hundurê wî derneketiye. Ev hevde (17) sale ku Bengîn tu kasêtên nû dernexistine, lewra (vegera Bengîn) piştî van salan bi stîleke nû wateyeke din distîne.

## Çavkanî

Kategorî:Stranbêj
Hozan Dilgeş

**Hozan Dilgeş** (jdb. 1952 - m. 11 adar 2017) hunermendekî kurd bû ku di sala 1952an de ji malbateke êzidî li gundê Fisqîna Nisêbînê (parêzgeha Merdînê) hatiye dinê.  Di 11ê adara 2017an de çû ber dilovaniya Xwedê.

## Kasetên wî

### Kaseta yekê
Kaseta xwe a yekê di sala 1978an de çêkir. Di vê kaseta xweda rewşa bindestiya gelê Kurdistan tîne ziman û dibêje: "ma qey bindestî para meye."

### Kaseta duyan
Kaseta xwe a duyan di sala 1979an de derdixe. Di vê kaseta xwe de banga şer li dijî bindestiyê dike û dibêje “here şoreşê here kurê min / li te helal be şîrê berê min.”

### Kaseta siyan
Kaseta xwe ya siyan di sala 1980 de çêdike û di vir de bala gel dikşîne ser Kurdistana Rojhilat ku di bindestê Xumeynî de dinale û dibêje: “xum xum xumeynî, tu xwîna kurda dimijî.”

### Kaseta çaran
Di kaseta xwe a çaran de ku sala 1981ê de derxistiye, terora cuntaya 12 Elunê li Kurdistana Bakur şermezar dike û banga xwe bi agirê Newrozê dike “Newroze Newroze cejna kurdane / Brano cejna we pîroz be.”Hozan Dilgeş şerê Gelê kurd li dijî zordestiyê wek doza Proleterya li dijî Kapîtalîzmê dinirxîne.

### Kaseta pêncan
Di kaseta xwe a pençan de (1983) banga Karkeran dike: “Ey Karker û Proleter tu dixebitî şev û roj / dunya li pişta teye tu çima birçiye lo şev û roj.” Bi destpêkirina şerê çekdarî li kurdistana Bakur bandora xwe dide ser hunera Dilgeş jî.

### Kasetên wî yên şeşan û heftan û heştan
Dilgeş kaseta xwe a şeşan heftan û heştan (1986-1990) bi alîkariya HUNERKOM çêdike û dîsa banga xebatê dike û bîranîna şehîdan tîne ziman.

Li Merdînê li Bagokê 
Xwîn herîkê wekê cokê 
şer devam kir şev û rokê 
bijî şerê me li Bagokê.

Her wuha hozan Dilgeş di helbestên xwe da bala Gel dikşîne ser îdeolojî û Felsefeya nuh ku Gelê kurd tide dimeşe û li ser seokê netewî wuha dibêje: “Serokê gelemperî / Xweş rêzan û rêberî / qehremanê Kurdistan tu çira find û fenerî.” Di vê Kaseta xweyî nuh de Hozan Dilgeş dîsa bîranîna şehîdan û buyerên dawî tîne ziman. Em dêbêjin her bijî Hozan Dilgeş em hevîdarin û em dizanên Dilgeş bi helbestên xwe û bi xebata xwe dilê gelê me da cî girtiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 2017 

Kategorî:Hunermend
Rotînda

**Rotînda** an jî **Rotînda Yetkiner** (jdb. 1962an ji Gimgim, Mûş, Bakurê Kurdistanê) hunermendêki kurd e û gerîlayekî berê yê PKKê bû.

### Jînenîgarî

Di kasetekê de xwe bi vê rengê dide nas kirin:
:Huner ji bo min reng û giyana jiyanê ye, lewra jî ji bo ku ez an jî kesên din vê giyanê û rengê xirab nekin, li gor hêz û zanyariya xwe çi ji destê min tê, pêk tînim. Min di sala 1962 an de li Gimgimê ji dinê re got merhaba û ketim nava jiyana dijwar û bi aloz. Weke pirrî hunermedan, min jî di zarokatiya xwe de dil da hunerê û ez bawerim ku heya rih di canê min de hebe, wê dilê û mejûye min ji bo hunerê kar bike. Di nehsaliya xwe de, weke her zarokê Kurdan, ne bi daxwaziya xwe be jî, zimanê Tirkî fêrbûm û bi perwerdekê xurt li du 17 salan min Unîversîte qedand. Lê aliyekê dilê min tim bi jan û sikestî bû. Ji ber ku ez ne li gor xwezayiya eslê xwe, ne li gor nasnama netewa xwe û ne jî bi zimanê gelê xwe dijiyam. Min di gelek xebatên hunerî de cîh girt, lê heya ez neketim nava xebatên NÇM (Naveda Çanda Mezopotamya) nîvco mabûm. Tim aliyekê min kêm dima. Tekosîna Azadiyê weke her Kurdê giyanekê nû da min jî û min bi vê rihê di nava hunerê de ji xwe re qadekê nû avakir.Ez di wê baweriyê de me ku, kêmasiyên hunera min hebe jî, min di muzîka Kurdî de xwest ku ez rêçeke nû biafirînim. Lê textîr û dîtina herî rast ya we guhdêrên ezîz e. Di hunera min de giyana çiyayên asê, hêza gelê Kurd, daxwaz û keda min a bi hurmeta gelê min xemilandî, heye. Min dixwast ku ez muzîka gelê xwe û bingehên muzîka rojava û muzîka pêsketî bigihêjînim hev û sentezek avakim. Ji vê daxwaza min re, Têkosîna Azadiyê bû mînaka herî rast û berbiçav. Ji xebata ÇAR STÊRK, KEDKAR, SÎSER, NAYGOTIN û heya LI TE GERIYAM lêgerîna min a di nava hunerê de berdewam kir û wê ev lêgerîn bidome jî. Ji xwe huner lêgerîna xwesikbûn û evîna mirovhiyê ye.Kê/ kî dixwaze bi min re bikeve tkiliyek betir kur an jigermtir, dikare bi reya imeyla xwe bighejine min.

Nave xebata min a nu, AR_JAN bawerim u hevi dikim di ve xebata min de we her kes we jana dile xwe, kesera welat u esa gele me bibine.

## Berhem

* Çar Stêrk 1991
* (Lezkin)Gulen Mezrabotan 1992
* Kedkar 1993
* (Ji Dinere Asti) G.mezrabotan 1994
* Sîser 1996
* Naygotin 2001
* Li Te Geriyam 2003
* (Dayik) G. Mezrabotan 2004
* Jan-ar 2006
* (Koiro ) 2016
* (Jin u Jiyan) 2017
* Heval 2024
Koîro 216
Jin Û Jiyan 2017
## Girêdanên derve
* Malpera fermî

Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Curlie

**Open Directory Project** (ODP) projeyek ji bo çêkirina rêza înternetê ye. Navê din ê ODP "Komara WEB" e. Wateya navê vî bi kurdî **Projeya Rêza Vekirî** ye.

Di sala 1998 da Rich Skrenta û Bob Truel bi têv navê Gnuhoo hat çekirin. Xebata muhendîsî jî bi şîrketa Sun Microsystems bû. Gnuhoo, pir mezin bû, paşî hat guherandin bi navê Newhoo, 1999 dîsa hat guhartin û bû Open Directory Project. Naveke din a ODP jî Dmoz e.

Armanca vê proje, tevêkirin û rêzkirina hemû malperên ku bi kalîte ne. Çavkaniya daneyên hemû rêzên cîhan pê danî ji bo malperên lêgerîn. Bi vê rengê wek Google, Yahoo, Altavista û malperên lêgerînên din, daneyên ODP bikartînin, niha ODP çavkaniyeke herî girîng ji bo malperên lêgerînê ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Dmoz 
* Adresêk ji bo bijartinên zimanên cîhan 
* Beşa kurdî ya ODP 
* Lîsansên Open Directory Project
* Kurdish World  Malpereke kurdî bi daneyên ODP

Kategorî:Avabûnên 1998an li DYAyê
Kategorî:Malper