open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aurora (ESA)

thumb|rast|Modêlek ji ExoMars
**Aurora** bernameyeke ji aliyê ESAyê ve tê meşandin ji bo kifşkirina Pergala Rojê, bi taybetî Behramê û Heyvê.

Bernameya Aurora ji sala 2001ê dest pê kiriye û pêşîn wê vekolînên bêmirovî li ser Behramê û Heyvê bikin, paşî wê dest bi peywirên mirovî li ser heyvê û piştre bi hevkariya navnetewî dest bi peywirekê piştî sala 2030î li ser Behramê bikin. Bernameya Aurora heta niha wan gavan di bername xwe de rapêç kirine:
* 2007 – Entry Vehicle Demonstrator (EVD) – Serpêhatiya bi lezan ketina atmosferê de
* 2016 – ExoMars –
* 2018 – Technology Precursor Mission – Serpêhatiya teknolojiyên nû
* 2018 – 2022 – Mars Sample Return (MSR) – Vegerandina embazan ji Behramê li ser Erdê
* 2024 – Ekrê mirovahî li ser Heyvê
* 2026 – Ekrek bêmirov ji bo amadekariya erkên mirovahî li ser Behramê
* 2030 – Kargoyên ji bo erka mirovahî
* 2033 – Erka mirovahî li ser Behramê

## Dûgelên beşdar
Duwazdeh endamên ESAyê beşdarî vê programê bûne di nav wan de ev in:
* Almanya
* Awistirya
* Belçîka
* Brîtanya
* Fransa
* Holenda
* Îtalya
* Kanada
* Portûgal
* Spanya
* Swêd
* Swîsre

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2001ê li Ewropayê
Kategorî:Behram
Guernsey

**Guernsey** (navê fermî  ango , bi kurdî *Aẍatiya Guernseyê*) giraveke li başûrê Brîtanyayê Mezin, li nava Kanala Înglîzî (Lamanşê). Hebûneke feodal bi navê Girêdayîbûna Taca Brîtanî ye, wek Girava Manê û Jersey.

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1204an de hatine avakirin
Kategorî:Erdên neserdest li Ewropayê
Kategorî:Girav
Vîtellius

**Vîtellius** (; jdb. 7ê//15an - m. 20ê/ li Romayê) di sala 69an de împeratorê Romayê bû. Ew yek ji çar împeratorên sala çar împeratoran bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Împeratorên Romê
Albert Hofmann

thumb|rast|Albert Hofmann li sala 2006an de gava ew 100 salî bû
**Albert Hofmann** (bixwîne: *Albêrt Hofman*; jdb.  li Baden, Swîsre - m. 29ê nîsana sala 2008an li Burg im Leimental, Swîsre) kîmyager, nivîskar û kifşkerê LADê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1906
Kategorî:Kîmyagerên swîsreyî
Kategorî:Mirin 2008
Samuel Reyher

**Samuel Reyher** (bixwîne: *Zamûêl Reyhêr*; jdb. 19ê nîsana 1635an li Schleusingen, Almanya - m. 22ê çiriya paşîn a 1714an li Kiel, Almanya) bîrkar û stêrnasekî alman bû.

Kategorî:Esmannasên alman
Anna Torv

**Anna Torv** lîstikvanekî awistralî ye ku di  de li Queenslandê, Awistralyayê hatiye dinyayê.

Dêûbavê wê bi eslê xwe ji Estonyayê ne. Di 2004an de, bi rêzefîlma *The Secret Life of Us* (Jiyana me ya veşartî) de hatiye naskirin. Bi rêzefîlma *Fringe* re bûye navdar. Di vê rêzefîlmê de nûnereke FBIê ye. Navê vê nûnerê jî Olivia Dunham e.

Kategorî:Aktrîsên awistralî
Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Jinên awistralî
Kategorî:Mirovên zindî
Yun Hyon-seok

**Yun Hyon-seok** (bi korêyî: 윤현석, z. 7'ê gelawêja 1984'an Incheon/Koreya Başûr − m. 26'ê avrêla 2003'an, Sêûl) çalakvanê mafê mirovan, helbestvan û nivîskarê gey ya ji Koreya Başûr e. Bi bernavka **Yukwudang** (육우당) tê naskirin, . Di helbestên xwe de bernavkên **Sulheon** (설헌 雪軒) û **Midong** (미동 美童) jî bi kar dianî.

## Berhemên wî
* *Yook Woo Dang: Rihê Min Wek Perrên Kulîlkan Dibare Xwar* (Let My Spirit Rain Down as Flower Petals - 육우당: 내 혼은 꽃비 되어), 2013
* *Rojnivîska Yook Woo Dangê* (Diary of Yook Woo Dang - 육우당일기 六友堂日記), nehatiye weşandin

## Girêdanên derve
* Memorial museum of Yukwudang  (bi korêyî)
* 청소년유해매체물에 '동성애' 삭제키로 오마이뉴스 2003.04.29 (bi korêyî)
* 육우당(六友堂), ‘성소수자 해방’을 위해 지다 참세상 2008.05.01 (bi korêyî)
* "가식적인 기독교에 깨달음을"…어느 10대의 죽음 프레시안 2013.04.21 (bi korêyî)
* 육우당은 여전히 희망이 존재한다고 말하고... 참세상 2006.04.18 (bi korêyî)
* “주님, 육우당 형제의 눈물을 닦아주소서” (bi korêyî)
* “내 혼은 꽃비 되어” 참세상 2006.04.26 (bi korêyî)
* 동성애자가 사탄? 너희는 파시스트 기독교인 경향신문 2012.01.25 (bi korêyî)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Korêya Başûr
Kategorî:Mirin 2003
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Siyasetmedar
Fringe (werza yekê)

**Fringe** (wekî *Frînc* bixwîne) rêzefîlmekî amerîkayî ye. Di vî rêzefîlmî de komek nûnerên FBIyê li Bostonê li ser buyerên tirsda û balkêş ve lêkolînan dikin û çareseriya tînin ji bo van bûyeran. Nûnerên vê komê Olivia Dunham, Peter Bishop, Walter Bishop (zanîst), Astrid û Philip Broyles in. 5 werz û sezonên vê rêzefîlmê he ne. Sezona 5em di 18.01.2013ê de bi beşa 13an ve gihîşt daviyê û ev rêzefîlm jî qediya.

## Lîstikvanên rêzefîlmê

* Olivia Dunham - Anna Torv
* Peter Bishop - Joshua Jackson
* Walter Bishop - John Noble
* Philip Broyles - Lance Reddick
* Astrid Farnswarth - Jesika Nikole

Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî
Egzîstansiyalîzm

**Egzîstansiyalîzm**, **heyînparêzî**, **hebûnparêzî** bizaveke wêjeyî ye.

Dazanîna wiha bawer dike ku li cem mirovan hebûn (mewcudîyet), berîya hilikê heye, tê û mirov, piştre helwest û tevgerên xwe, bi rêya hilbijartin û çalakîyên xwe pêk tînin. Di sala 1927an de Martin Heidegger ev bizav yekem car aniye ber çavan. Nûnerê herî sereke yê felsefeya hebûnparêzîyê Jean Paul Sartre e. Li gorî baweriya Sartre: Tiştekî ku em bikaribin jêre bibêjin "xwezaya mirov" tune ye û mirov bi dest û keda xwe, xwe diafirine û xwe destnîşan dike. Kêzik û çûk çawa bûne heyîn, wisa jî dijin û nikarin vê yekê biguherînin. Lê mirov, li xwezayê hatine avêtin û hilika xwe, bi destê xwe (bi ked, bi zanyarî û hwd.) diafirînin. Ji ber vê yekê jî divê tevgerên wan neyêtin astengkirin (sînorkirin) û divê mirov azad tevbigerin. Ango Sartre dibêje: "Mirov, mehkûmê azadiyê ye". Di bin kîjan şert û mercê de bin bila bin, em azad in û em jiyana xwe bi destê xwe diafirînin. Ji ber ku hemû kes cihê xwe (nirxên xwe, hêjahiya xwe) bi destê xwe diafirînin; zagoneka exlaqê ku em bibêjin ji bo hemû kesan derbasdar e, tune ye.

## Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine

Jean Paul Sartre, Albert Camus, André Gide, Samuel Beckett û Franz Kafka.

## Çavkanî


Kategorî:Ekol û tradîsyonên felsefeyê
Kategorî:Felsefeya jiyanê
Kategorî:Modernîzm
Kategorî:Teoriyên civakî
Kategorî:Teoriyên metafizîkê
Kategorî:Tevgerên felsefî
Kategorî:Wêje
Personalîzm

**Personalîzm** bizaveke wêjeyî ye.

Personalîzm bizaveke îdealîst û dînî ye. Li gorî wê kesayetiya mirovan di saziya gerdûnî de ya herî bilind û herî rastîn e. Têgeha personalîzmê pêşî ji aliyê Brenson Alcot û Renouvier hatiye bikaranîn. Personalîzm li ser kevneşopiya gotina Descartes a: “Difikirim naxwe ez heme(cogito ergo sum)!” cî digire. Damezreka serekîn a personalîzmê em dikarin wiha kurte bikin: Ji ber taybetiyên serekîn ên; kesayet, hiş, daraza xwe bi azad diyar kirin, baldana armancan, di ber herîkîna demê de domandina nasnameya xweser û girêdana nerxan hemû vehûnên rastînê pêk tîne. Personalîzm, civakê kesayetiya takekesan bi yekun dihijmêre û ji dewsa guhartina cîhanê guhartina kesayetiyê dipejirîne.

##### Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;

Gottfried Wilhelm Leibniz, George Berkeley, Emmanuel Mounier, Brenson Alcot, Renouvier, P. B. Bowne, R. T. Flewelling, E. S. Brightman, G. W. Howison, M. W. Calkins, A. K. Knudson

Kategorî:Wêje
Futurîzm

**Futurîzm** an jî **ayendegerî/ayindegerî** bizaveke wêjeyî ye.

Di serê sedsala 20. de li Italyayê derketiye holê. Di wêjeyê de kirpandina soreş û dînamîzmê tê hesibandin. Helbestvan, romannûs, nivîskarê lîstikan û derhênerê weşanê Filippo Tommaso Marinetti yê Îtalyan di sala 1909an de li Parîsê di rojnameya Le Figaro de danezanekê diweşîne û ew danezan dibe manîfestoya futurîzmê. Di danezanê de gotina wî “Me hemû mûze û pirtûkxane xera kirin, em ê bi rewiştperestî, femînîzm û hemû tirsên sûdparêzî re şer bikin” bû. Ev gotin dida xuyakirin ku hemû tiştên paşerojê têne red kirin. Damezrînerê futurîzmê Marinetti bandora xwe li gelek nivîskarên ewropa kiriye. Li Rûsyayê Hlebinikov û Mayakovskî bala xwe dayine ser futurîzmê. Futurîstên Rûsî danezana xwe weşandin û Puşkin, Tolstoy, Dostoyevskî red kirin. Dixwestin ku di helbestê de zimanê di nava jiyanê û rojane de werê bikaranîn. Piştî şoreşa Kewçêra 1917an bizava futurîzmê bihêzbû. Heta mirina Mayakovskî jî bandora xwe domandin. Di berhemên xwe de sazkirina hevokên bivacî red kirin û şîfreya wan jî “ji bo bêjeyan azadî” bû. Ezra Pound, D.H.Lawrence û Giovannî Papînî ji di bin bandora vê bizavê de mane. Armanca wan a herî girîng “dûrketina kevneşopiyê, nûjenî û baldayina guhartinê” bû. Li gorî vê bizavê, huner pêşerojê dike mekîne, bê dev ji nerxên hunera paşerojê berdin û teşeya vegotinên nû werine dîtin.

##### Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;

P. T. Marinetti, Viladimir Mayakovski, Nazım Hikmet, Ezra Pound, D. H. Lawrence, Giovanni Papini

Kategorî:Tevgerên hunerî
Kategorî:Wêje
Letrîzm

**Letrîzm** bizaveke wêjeyî ye.

Letrîzm ji peyva “lettrisme” ku ji peyva “lettre(tîp)” hatiye afirandin dite. Damezrînerê wê, helbestvanê Romen Isidore Isou ye. Piştî herba cîhanê ya duyem de derketiye holê. Di helbestê de bingehê, ne ji bêjeyan ji tîpan distîne. Bi vê riyê jî tê xwestin ku helbesteke nû û muzîkeke nû werê afirandin. Li gorî Isou: “ Tiştên ku ne tîp bin an jî nabine tîp bi giyanî jî nînin.”. Letrîzm bandora xwe ji bilî wêjeyê li ser sînema, dans, muzîk û wênesaziyê jî kiriye. Bi gotina “di heman demê de bi topeyî gihiştina dengan û bêjeyan ve bi awayekî vegotinên nû bê werê lêkolîn kirin” bizavê şanî dide. Ji bilî tîpan tiştek nîne. Di aqil û hişê me de ji bilî tîpan û yên ku nabine tîp tiştek nîne. Tîpên nû li ser alfabeyê zêde dike. Bi rasteqînî tu elaqaya letrîzmê bi huner û estetîkê re nîne. Li gorî bizava letrîzmê, nivîsên ku têne nivîsandin tu wateyê nadin, tenê rêzkirina gelek dengên ku di nava xwe de ne tu têkiliya wan nîne, didênine cemhev. Têkiliya letrîzmê bi dadaîzmê re jî heye ku ew jî ji kevneşopî û tiştên ku di nava wêjeyê de hene qebûl nakin û dixwazin ku nêrîn û rêbazeke nû derbixine holê.

##### Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;

Isidore Isou, Maurice Lemaître, François Dufrêne

Kategorî:Wêje
Ekspresyonîzm

**Ekspresyonîzm**, **manîfestasyonîzm**, **ekspozîsyonîzm**, **derbirînerî** bizav û arasteyeke hunerî-wêjeyî ye ku li destpêka çerxa bîstê sala 1905 zayînî li Almanya peyda bûye. Ev rêbaze, rehendeke xudgerayî û derûnî bi ezmûngeriya nîvîser û [hunermendan] dide٫ berovajî Empresyonîzmê ku derbirrînê ji layenê derveyî mirov diket. Koşkayê Nemsayî dibêjît: "pêdivî ye hemî yasayan ji bîr bikeyn .... bi tinê giyanê me rengvedana rasteqîneya jiyanê dike" . Derbirrînxwazî berî her tiştekî,derbirîneke ji nestên hunerî, xo eger bihayê wan nestan kirêtkirina siruştî  û berçavkirina zêderewiyê di ketwarî da be, ta ku digehîte astê tiranepêkirinê. Derbirînxwazî bo du arasteyan hate dabeşkirin: 1. arasteya pratîkî ku alîgirên wê , girîngiya edebî bi çalakkirin û wijdana mirovî dibîne û ya 2. arasteya neeqlanî ku alîgirên wê dibêjin: " me'qûl ew e ewa xelk li ser rêkevtî,lê li ser şanoyê pêdivî ye çareya wan dozan yên xelk hêj li ser rê nekevtî, bihête kirin"

lê karîgeriya rasteqîneya Derbirînxwaziyê  di şanogeriyên (Rêk bo Dîmeşqê 1898, Xewn 1902, Sonata Hepareyî 1907) yên  Ogist Strendbirg ê Siwêdî diyar dibît.

Derbirînxwazî wekû şorişekê bû dijî Naturalîzm û Empresyonîzmê ku wan her du rêbazan zêdetir derbirîn ji ketwarî[rastiya heyî û berçav,emrê waqi' ?] dikir. Naturalîzmê bi hûrbînane derbirrîn ji ketwarê civakî[waqi'ê îctima'î ?] dikir û Empresyonîzmê jî derbirrîn ji ketwarê takekesî û hewacisên derûniyê wî/wê dikirin lewra Derbirrînxwaziyê,edeb bi wênekirineka dubarkirî bo ketwarî red kir, ji ber ku xelkî her dem viyana resenatiyê nek ya wênekirî dixwazît.

Henrî Matîs li deqeke belavkirî ya li Parîsê sala 1908 da dibêjît: ez neşêm siruştê kopî bikem, ji ber ku neçar im wan lêkbidim û bêxime jêr karîgeriya ruha tabloyî, bi vî rengî huner bû amrazek ji bo DERBIRÎNÊ neku kopîkirina ketwarî.

Wênekirina cîhanê di rewşeke      bêserûber da, asankarî di şêwazê pêşkêşkirinê da, xudgerayî [xogerrayî], kirêtkirina şêweyan ji rewşa wê ya siruştî, bercestekirina gewherên tiştan bêyî xuyakirina aliyên serveyî ; ji taybetmendiyên wê rêbazê ne.

[jêder:  Dadayîzm di hozana nûxwaza kurdî da; dawînameya masterê ya Erşed Hîto,zanîngeha Duhokê sala 2012. Zêdeker: Ûsibê Bêmal înstagram: @usibe_bemal ]

Piştî herba cîhanê ya yekem, li dijî empresyonîzmê derketiye holê û di sînemaya Elman de hatiye sepandin. Ev bizav di cîhanê de ji tiştên ku derdora me girtine bêtêkildar e. Hest û dinyaya di hundirê mirovan de bi hêleke veşartî û tazî, rasterast vedibêje. Ji ber ku rastî li gorî hemû kesî cuda ye, tişta girîng ew e ku hunermend takekesiya xwe û rastiyan li gorî xwe bîne ser zimên. Nivîskarên ve bizavê di berhemên xwe de bûyerên erjeng û fantastîk bikaranîne. Armanca wan ew e ku halê giyana mirovan derbixîne holê. Rêbazeke li ser derxistina hêlên di nava mirovan de yên veşartî pêk anîne. 

##### Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;

O’Neil, Franz Kafka, Thomas Stearns Eliot, James Joyce

Kategorî: Wêje
Lionel Messi

## Çavkanî

Kategorî:CS1 fransî-language sources (fr)
Kategorî:CS1 spanî-language sources (es)
Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Pages including recorded pronunciations
Akdeniz, Mêrsîn

thumb|Akdeniz, Mêrsîn
**Akdeniz** bajarokekî ku bi parêzgeha Mêrsînê ve girêdayî ye. Akdeniz yek ji navçeyên kurdên Anatoliya Başûr e.

Nifûsa bajarokê Akdenizê 279 383 kes e.

Di hilbijartinên 2014'an de ji bo şaredariya Akdenizê tê hilbijartin û şaredarê îro yê bajarê Akdeniz Mehmet Fazıl Türk ye (2014).

Mehmet Fazıl Türk, bi eslê xwe kurd e û endamê BDP'ê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Navçeyên Mêrsînê
Fatih Erbakan

thumb|rast|Dr. Muhammed Ali Fatih Erbakan
**Muhammed Ali Fatih Erbakan** (jdb. 1ê Rêbendan 1977 li Enqere) Laweyê serokwezîre berêye li Tirkiyeyê Necmettin Erbakanê. Siyasetmedarê lebatiye li Tirkiyeyê. Endamê Partiya Saadete. Di zewiciye li Beyza Molu. Ji ev zewicîtî, du keçê wî heye. Niha jî ji Partiya Saadetê, Şêwirdarê Serokê Giştiyê. Her wiha ji Weqfa Necmettin Erbakan de Serokê Giştiyê.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Xosokan

**Xosokan** (bi tirkî: *Akkent*) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Kategorî:Gundên Keferdîzê
Burc

**Burc** (bi tirkî: *Burçköy*) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Kategorî:Gundên Keferdîzê
Montserrat Caballé

**Montserrat Caballé** (wek *Munserrat Kewelyê* bixwîne), anku **Maria de Montserrat Viviana Concepción Caballé i Folch** (jdb. 12ê nîsana 1933an li Barselona, Ketelonya, Spanya - m. 6ê çiriya pêşîn a 2018an), sopranoyeke ketelan e. Ew yek ji operabêjên herî girîng ên sedsala 20em e.

## Kurtejiyan
Caballé li Barselonayê stranbêjiyê xwend û di sala 1956an de bi operaya *La Bohème* a Puccini li Baselê dest bi kariyera xwe ya hunerî kir. Ji bilî vê, wê li tiyatroya Saarbrückenê stranan xwend. Ji sala 1959an heta 1962an wê li tiyatroya Freie Hansestadt Bremen kar kir. Di sala 1965an ew li Carnegie Hall li şûna Marilyn Horne çû ser dikê ji bo pêşkêş kirina operaya Dozinetti ya bi navê *Lucrezia Borgia* û gelek rastî ecibandina guhdarvanan hat.

Di heman salê de wê li Metropolitan Opera ya New Yorkê debuya xwe bi rola Margarethe bo Faust a Gounoud kir û li hemû cîhanê deng veda.

Caballé pirr caran bû mêvana mihrîcanên wek li Glyndzbourne û ji sala 1971ê pê de li Operaya Neteweyî ya Hamburgî (Hamburgische Staatsoper) derkete ser dikê.

Ji bilî vê yekê, ew pirr caran wek dengbêj tevlî konsertan bû. Lê reperûwara wê ya fireh bi giranî ji operayên Rossini, Donizetti, Bellini, Verdi û Puccini pêk tê.

Di sala 1997an de Mike Moran albûma xwe ya bi navê "Friends For Life" amade kir ku ji duetên digel Caballé û stranbêjên cur bi cur pêk tê, wek Bruce Dickinson, Johnny Hallyday, Johnny Logan, Gino Vannelli û Helmut Lotti.

Di sala 1998an de Caballé xelata Bambi û di sala 2007an de jî xelata muzîkê Bambi bo beşa klasîk wergirt. Dîsa di 1ê nîsana 2007an de Montserrat Caballé piştî 18 salan ji nu ve derket ser dikê Operaya Neteweyî ya Viyanayê.

Saya Caballé tenorê bi navê Josep Carreras bi nav û deng bû.

## Projeya Barselona digel Freddie Mercury (1992)

Di sala 1992an de Caballé ji bo Lîstikên Olîmpîk ên Barselonayê digel Freddie Mercury kilama bi navê "Barcelona" pêşkêş kirin ku fuzyonek ji muzîka klasîk û rockê ye.

Kilam di albuma wan a hevpar "Barcelona" ya ji sala 1987an de cih digire. Ev albûm saya înîsiyatîva Freddie Mercury ku hezkiriyekî muzîka Caballé bû pêk hat.

Mercury vê kilamê li ser daxwaza Caballé amade kiribû; wê dixwest bila ew stranek li derheqê welatê wê Barselona amade bike. Kilam cara ewil di 29ê gulana 1987an de li Eivissa (Ibiza) hate pêşkêşkirin.

### Ji jiyana wê ya taybet
Caballé di sala 1964an de digel tenor Bernabé Martí zewicî. Keça wan Montserrat Martí Caballé ("Montsita") jî sopranîst e. Di sala 1986an de tumoreke mêjiyê yê bêzerar hatibû dîtin ku Caballé wek "hevalê biçûk" bi nav dike.

Montserrat Caballé di 6ê çiriya pêşîn a 2018an de çû ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Kesên ji Barselonayê
Kategorî:Ketelan
Kategorî:Mirin 2018
Kategorî:Operabêjên ketelan
Kategorî:Sopranoyên ketelan
Axwan

**Axwan**, anku **Aẍwan** (1928: آغوان / *Agvan* (Aghvan); 1946: *Ağvan*; bi tirkî: *Gökçe*) bajarokekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Kategorî:Gundên Keferdîzê
Qilotyan

**Qilotyan** (), gundekî ku bi navçeya Depa Xarpêtê (Elezîz) ve girêdayî ye.

Zimane Gel Kurdîye (Kurmancî). Zivistanê kes ne dijî. Dema Havîn, kesê ji derweyî bajêr lê hatin. Qilotyan bi rêbejahî 24&nbsp;km dûrî Depê. Bawerîya gelê Qilotyan Sunnî Misilmane. Rêya Dêp û Kêxî re heta Gelîya Dîyarê Gazê 16.7&nbsp;km ji rêya asfalt de derbas bibin û pişt re jî 7.3&nbsp;km rêya bixwelî derbas bibin gihînî li Qilotyan.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Gundên Depê
Boyraz

**Boyraz** (1928: بويراز / "Boyrase" (Boyraz); 1946: *Boyraz*; ) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Kategorî:Gundên Keferdîzê
Deremaraso

**Deremaraso**, **Dêra Mar Aso**? (1928: ده ره ماراصو / "Déré maraso*; 1946: *Deremaraso*; bi tirkî: *Yeşilköy''?) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.

Kategorî:Gundên Keferdîzê
Semekî

**Semekî**, **Semegî**, **Semegê**? () gundekî bi ser Arabkîra Melediyê ve ye.

Kategorî:Gundên Arabkîrê
Pexnika Qûndî

**Pexnika Qûndî**, **Pexnika Gundî**? () gundekî bi ser Arabkîra Melediyê ve ye.

Kategorî:Gundên Arabkîrê
Kebûk

**Kebûk**, **Gebûk**? () gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.

Kategorî:Gundên Arabkîrê
Decedeya Jêrîn

**Decedeya Jêrîn** () gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.

Kategorî:Gundên Arabkîrê
Memefîr

**Memefir** () gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.

Kategorî:Gundên Arabkîrê
Kurd, Mecaristan

**Kurd**, gundekî bajarokê Tolna, li welatê Mecaristanê ye.

Beşdarî û tevlîbûna kurdan di dema împeratoriya osmaniyan de li Mecaristanê gelek bû, bi taybetî, bi polîtîka û fermandariya leşkerî ve girêdayî bû.

Li Mecaristanê gelek kes bi navên "Kurd", "Kurt" û "Kurth" hene; û tê bawerkirin ku bi eslên xwe kurd bûn.

Nivîskarê mecar Géza Gárdonyi (1863-1922), yek ji pêşengên lîteratûra mecarî bû ku edebiyata û nasnameya mecaran vejiyand. Yek ji lehengên girîng û mezin ên çîroka wî ya bi navê "Egri Csillagok" (Sterkên li ser Eger) kurd bû.

Di salan 1559-1560î de gelek kes ji gundê Kurdê diçûn; lê belê heta îro jî gelek kes bi navê "Kurdi" hene. Yek ji wan nivîskarê navdar Imre Kurdi ye.

## Çavkanî

## Giredayên dervê
*  Malpera fermî
* http://www.transoxiana.org/0109/aloian-kurds_ottoman_hungary.html
*  Street map 
* Kaczián, János, ed. "Kurd" [The community of Kurd]. Tolna megye kézikönyve. Magyarország megyei kézikönyvei, 16. Hatvan: CEBA, pp.&nbsp;482–484.
* Vanly, Ismet Chériff. "Between Europe and Asia. The Kurdish Question". Lêkolîn (Journal of Kurdish Studies of Kurdish Institute in Berlin), 3, 1996, pp.&nbsp;9–29.
* Hegyi, Klára and Pál Fodor. "Sikeretlen török adószerzési kísérlet a királyi Magyarországon" [An unsuccessful Turkish attempt at imposing taxes on subjects of Royal Hungary]. Keletkutatás, tavasz, 1995, pp.&nbsp;97–103
* Várkonyi, Ágnes R. Török világ és magyar külpolitika [Turkish world and Hungarian foreign policy]. Budapest: Magvető, 1975.

Kategorî:Mecaristan
Abdul Aziz Kurd

Abdûl Ezîz Kurd bû serokê yekemina partiya netewa Belûç li welatê Belûçistanê. Legel " Yousaf Aziz Magsi" ew "Anjuman-e-Ittehad-e-Balochan" kirr (bi kurdî: Encûmana Yekitiya Belûçan), li bajarê "Mastung" li sala 1920.

Belûç
Kategorî:Jidayikbûn 1904
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 1979
Kategorî:Siyasetmedarên pakistanî
Kurd (eşîra Belûçistanê)

**Kurd** eşîreke belûç a Belûçistanê ye. Endamên vê eşîrê li eyaletên Pencab û Sindhê yên Pakistanê dijîn û zimanên belûçî û brahûyî diaxivin.

## Hin kesên navdar ên eşîra belûç a bi navê kurd
* Abdul Aziz Kurd (serokê Partiya Neteweya Belûç)
* Mîr Ali Ahmad Kurd (hiqûqnas)
* Mir Ali Gul Kurd (siyasetmedar)

Kategorî:Belûç
Toponîmiya kurdî li derveyî Kurdistanê

**Toponîmiya kurdî li derveyî Kurdistanê**, lîsteya navên cihan ên cîhanê ku bi kurdî dişibin an jî dibe ku di dirêjahiya dîrokê de kurd di nav wan re derbaz bûne û pişt re winda bûne û hatine jibîrkirin.

## Azerbaycan

## Mecaristan
* Kurd

## Polonya
* Narol gundekî li başûrê-rojavaya Tomascow-Lubelski. Eslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: nar (agir), ol din).
* Paary 1 km nêzikî gundê Narolê. Eslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: pa (dûş), ar (agir).
* Pordysówka nêzikî gundê Hamernia. Eslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: fort, isûl (bastan/tore).
* Rebizanty 2 km nêzikî gundê Paary. Eslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: reb (xwedê/aẍa), zend (dest/ol).
* Hamernia 4 km nêzikî bakurê-rojhilata gundê rebizanty. Eslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: xumar yan xawer (roj/tav).

## Ûkrayna
Li gorî dîroknasa Valentyn Stetsyuk L'viv, ya ku bi eslê xwe ûkraynî ye, navên hin gundên Ûkraynayê bi zimanên farisî û kurdî dişibin.

* Baznikivka (bi Ûkraynî: Базниківка), gundekî li başûrê-rojhilata Kozeva li eyaleta Ternopil. Aslê peyva vî gundî dibe ku bi kurdî be: baz (şahîn), nikul (gulpik).

* Balakiry (bi Ûkraynî: Балакірі), gundekî li başûrê-rojava Kozeva li eyaleta Ternopil. Aslê peyva vî gundî dibe ku bi kurdî be: bala (jor), kûre.

* Bashuky (bi Ûkraynî: Башуки), gundekî li ser kaniya rûbara Horyn e. Aslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: başok (şahîn).

* Çepeli (bi Ûkraynî: Чепелі), gundekî nêzikê li Brody, li eyaleta L'viv e û li bakurê-rojhilata Khmel'nyk li eyaleta Vinnycja. Aslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: çepel (gemar).

* Hermakivka/Germakivka (bi Ûkraynî: Гермаківка), gundekî li başûrê-rojava Borşçev li eyaleta Ternopil. Aslê peyva vî gundî dibe ku bi kurdî be: germik (germav).

* Dederkaly (bi Ûkraynî: Дедеркали),, navê vê gundê "velyki i Mali Dederkali" (Velî û Malî Deder-Kalî), gundekî nêzikê Kremenec li eyaleta Ternopil. Aslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: dederî (serserî) , kal (pîr).

* Dzhulynka (bi Ûkraynî: Джулинка / Çûlinka), gundekî li bakurê-rojhilata Bershad'(Berşad) li eyaleta Vinnycja. Aslê peyva vî gundî dibe ku bi kurdî be: colang.

* Kalagarivka/Kalaharivka (bi Ûkraynî: Калагарівка), gundekî li başûrê-rojhilata Hrymajliv li eyaleta Ternopil'. Aslê peyva vî gundî bi kurdî dişibe: qal (pê êxistin, hil kirin), agir/agirî.

## Çavkanî

Kategorî:Toponîmiya kurdî
Girgewr

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Girê Gewre, Silopî|Girê Gewre]]**, gundekî ser Silopyê ye.
* **[[Girgewr, Qoser|Girgewr]]**, gundekî ser Qoserê ye.
* **[[Girgewr, Cizîr|Girgewr]]**, gundekî ser Cizîrê ye.
Ummîd (rojname)

***Ummîd***, rojnameyeke 15 rojî bû ku xwedî û berpirsyarê wê Mîr Mihemed Salih Bedirxan bû. Cihê weşandinê li Qahîreyê bû. Hejmara yekê di îlona 1900î de çap bûye.

## Çavkanî

* Konê Reş, Qamişlo, 21.04.2014.

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Yekbûn (rojname)

***Yekbûn***, rojnameyeke kurdî û tirkî bû ku di hefteyê de du caran dihat weşandin. Xwedî û berpirsyarê wê Mîr Mihemed Salih Bedirxan bû. Cihê weşandinê li Stembolê bû. Hejmara yekê di 1913an de derketiye.

## Çavkanî

* Konê Reş, Qamişlo, 21.04.2014.

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Nevin Güngör Reşan

**Nevin Güngör Reşan** wênesazeke kurd e.

Di sala 1965an de li Sêwerega navçeya Rihayê hate dinê. Dibistana seretayî li Sêweregê, dibistana navîn jî li Stembolê xwend. Du salan di warê stîlîstîkê de perwerde dît. Neh salan di vî warî de xebitî.

Di sala 1996an de dest bi wênexêziyê kir. Pêşangeha li ser navê xwe cara yekem li Stembolê li dar xist. Piştre li bajarên wek Diyarbekir, Riha, Colemêrg, Wan, Dêrsim û Berlînê jî pêşangeh li dar xistin. Bi hunermendên cuda re beşdarê gelek pêşangehên hevpar bû. Di sala 2008an de xebata wê ya bi navê “Navdarên Kurd” ku ji 111 portreyan pêk tê li bajarên wek Diyarbekir, Êlih, Bêşirî û Wêranşarê di pêşangehan de hatin nîşandan. Ev xebat di weşanxaneya Dozê de wek kitêb çap bû. Hê jî xebatên wê yên li ser jînenîgariyên jinên kurd di rojnameyên kurdan de didomin.

Ew zewicî ye û dêya zarokekî ye. Vê gavê li Stembolê dijî. Karê xwe yê hunerê li ser çîrokên jiyanên nû didomîne.

## Çavkanî

Kategorî:Wênesazên kurd
Bavê Selah

**Bavê Selah** (jdb. 1952, Efrîn - m. ) hunermendekî kurd bû.

## Jiyan
Bavê Selah di sala 1952an de li gundê Kurda ya herêma Efrînê ji dayîk bûye. Di destpêka zaroktiya xwe de fêrî stranan dibe. Diya Bavê Selah ew fêrî strana kir ji ber ku wê stran ji bavê xwe Îbramê Tirko ezber kiribûn, bandora dayika wî gelekî lê hebû û dema ku bapîrê wî Îbramê Tirko serdana wan dikir Bavê Selah diçû li tenişta wî rûdinişt. Ji ber ku bapîrê wî li gundê Çeqela Comê dijiya her dem Bavê Selah ji dayika xwe re di got ka em biçin Çeqela Comê. Dema temenê Bavê Selah dibe 9 salî, ew her roj diçe gundê Kora ji bo ku fêrî tembûrê bibe û li kora tembûrvanê navdar Adîk dibe mamoste ji Bavê Selah re. Wek ku tê gotin Bavê Selah di demeke kurt de fêrî tembûrê dibe, Bavê Selah bi rengekî fermî dest bi strana kir û di şahiyên gundên xwe de û li gundên derdora gundê wî stran û şevbihêrk li dar dixistin.

Ji ber ku rewşa diravî ya Bavê Selah ne baş bû, ji gundê xwe Gorda berê xwe da bajarê Helebê û li wir dest bi karê hesinkariyê kir û li Helebê Bavê Selah tevlî Koma Armanc bûye û bi hevalên xwe re yên di Koma Armanc de dest bi tomarkirina kasêtan kirin û di kasêta 4 çaran de Bavê Selah dastana *Delal* tomar kir di wê kasêtê de û li şahiyên kurdan ên li Helebê û li cejnên newrozê tê de beşdarî dikir. Wek ku tê zanîn Bavê Selah ji bilî stranan, helbestan jî dinivîsîne. Tevî ku tu dezgeh tinene ku kultûr û destanên kevnar biparêzin û binivîsînin, Bavê Selah her çend sala kasêtek tomar dikir bê ku tu kes alîkariya wî bike. Bavê Selah tê binçavkirin û wî dixin zindanê piştî demekê lêborîna serdarî heşt ew azad bibe. Piştî demekê vexwandineke ji Bavê Selah re tê ji bo seredanma Ewropayê û li Ewropa gelek konser û şevbihêrk li dar xistin. Jiyana Bavê Selah û rewşa ku ew tê re derbas bûye xizanî, pêrîşanî xizaniya ku ew tê re derbas bûye nedihişt ku pir tişt li ba Bavê Selah bi ser ketana. Bavê Selah gelek stran û kasêt tomar kirine wek, Delal, Cebelî, Şêx Seîd, Dewrêşê Ebdî, Xec û Siyamend, Gênc Osman, Hecanê, û gelek stranên folklorî. Bavê Selah heya vê rojê berdewam dike ji bo hunera kurdî bigihije asteke bilind.

## Çavkanî

Kategorî:Stranbêjên kurd
Rêkar Ehmed

**Rêkar Ehmed** nivîskarekî kurd e ku di sala 1964an de li parêzgeha Hewlêrê Başurê Kurdistanê hatiye dinyayê. Rêkar Ehmed wek nivîskar û rojnamevan û siyasetkar dihête nasîn.

## Jînenîgarî
Sala 1977an dest bi karê siyasî kiriye. Koleja Endazyarî ya Zanîngeha Selahedînê temam kiriye. Piştî dibîte pêşmerge. Di nav Partiya Gel ya Demokratî ya Kurdistanê (PGDK) berbirsyaretiya dezgeha ragahand û rêxistin werdigre. Sala 1993an digel komek ji hevalên xwe, Hizba Rizgariya Kurdistanê (RPK) dadimezrîne, li kongreya 1 û 2 û 3 wek sekreterê giştî dihête helbijartin.

## Heta niha ev pirtûkan çap û belav kirine

### Kurteçîrok, roman û lêkolîn
# Rojêkî Hawîn, kurteçîrok, 1988.
# Estêrey darjaw, kurteçîrok, 1991.
# Nojen, roman, 2005.
# Memundî u boçunekanî sebaret be peydabunî, lêkolîn, 2011.
# Xwêndinewey 10 salley Rizgarî, siyasî, 2003.
# Rêgekan yekdegrnewe, bellam, siyasî, 1989.

### Dîwan
# Peyamî deştêw, 1980.
# Gellarêzan le koçêkî xemawîda, 1988.
# Cergebez le dwayî mergî dêwereyek, 1989.
# Bo wenewşe, 1993.

### Gotar û lêkolînên li kovar û rojnameyan
# Bi sedan gotar u lêkolîn ku li govar û rojnaman hatine bilavkirin.

## Çavkanî

* Malpera Rêkar Ehmed www.rekar.org
* Govara Pêşeng.
* Heftenameya Rojî gel.

Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Memundî

**Eşîra Memundî** yek ji êlên mezin ê Başurê Kurdistanê ye. Ev êla hejimara xwe li dora 5 hezar malbat dihisêbînn. Eşîra Memundî, Li Parêzgeha Hevlêrê dijîn. kasên navdar yên siyasî u tekoşer mîna Ramzî Nafi Reşîd Axa, Sedi Eziz, Erif Osman u Erîf Selîm li eşîra Memundî bune. herwesa nivîskar Ebdulxalq Sersam,Cewher kirmanc, Rêkar Ehmed , Hunermend Sedun Yuns u yên din li Eşîra Memundî peydabune. ji bo pjana zêdetr li Pertuka Memundi u Peydabuni bnere ku Li layê Rêkar Ehmed hatiye nivîsandn

## Çavkanî

* Memundi u bochunekani Sebaret be peydabuni, Rekar Ehmedمەموندی و بۆچوونەکانی سەبارەت بە پەیدابوونی، رێکار ئەحمەد، ساڵی ٢٠١١ - Tarix alfarqi, Ahmed bn yusf alfariqi.. تاریخ الفارقی، احمد بن یوسف الفارقی - ashair al Iraq, Abas Azawi. عشائر العراق، عباس العزاوی

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Birca Xelîfe

thumb|Li gor bilindahiyê, avahiyên herî bilind ên cîhanê
**Bircê Xelîfe** (), balaxaniyê herî bilind ê cîhanê ye. Avakirina wî di 4ê çileyê sala 2010an de hatiye qedandin. Navê balaxanî yê berê *Birca Dubaiyê* bû û piştre navê *Xelîfe* ji dançêkerê xwe Khalifa bin Zayid Al Nahyan werdigre.

## Taybetmendiyên avahîsaziyê
Balaxaniyê Xelifê bi bilindahiya xwe 828 metre ye û 160 qat têde cîh digire. Avahî heya 150em qatê bi betonê lêbelê piştre jî bi polayê hatiye çêkirin. Herwiha wekî yekane avahiya "pola ser beton" tê zanîn.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 2009an li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban
Kategorî:Balaxanî
Kategorî:Mîmarî
Mihemed Eta

**Mihemed Eta**, **Bilêvkirina navê tirkî** **Ata Akturk** Ji Kerborana Mêrdîn helbestvanekî kurd e ku di sala 1946an li gundê Çêlika Eliyê Remo dayîk bûye. Li gundê xwe çûye dibistana seretayî. Xwendina xwe bi zimanê tirkî domandiye. Dema dibistan diqede, diçe bal mela û seydayên kurd dest bi xwendina medreseya kurdî dike. Li herêma Bohtan, Torê, Beravê, Bişêriyê û Xerzan medrese xwendiye. Du heb dîwanên wî yên helbestan hene.

## Berhemên wî
* *Pelîn*, helbest. 2012
* *Raperîn*, helbest, 2014.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2020
Ebdulxefûr Husên

**Ebdulxefûr Husên** hunermend û wênesazekî kurd e ku di sala 1968an de li gundê Çaxirbazar, Rojavaya Kurdistanê, ji dayika xwe bûye.

Ebdulxefûr Husên wênesazekî xwegihandî ye. Ew gelek çîrok û destanên kurdî (wekî Siyabend û Xecê, Mem û Zînê, Kawayê Hesinker, Derwêşê Evdî û hwd) di kevalên xwe de bi awayekî tund û bedew bi kar tîne. Di kevalên wî de kartêkirina surrealîzma Salvador Dalí jî xuya ye.

Wênesaz xwediyê zêdeyî 25 pêşaneyan e, yên bi tekane û yên hevbeş, li bajarên Hesîçe, Heleb, Reqa û Qamişlokê. Wî di 25ê kanûna mezin a 2008an de li Pêşangeha Şaredariya Mezin a Amedê 38 wêneyên xwe yên bi navê "Xewnên Zarokan" pêşkêş kirine.

Ebdulxefûr Husên wekî yek ji damezirînerên surrealîzma hunerî ya kurdî tê hesibandin.

## Çavkanî

* Kovara Zevî, 10.

Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Wênesazên kurd
Idrissa Diarra

**Idrassa Diarra** wênesazekî afrîkî ye ku di 1969an de li Tomikoro, Peravê Diranfîl, Afrîkayê, hatiye ser dinyayê. Ew bi eslê xwe malinké ye.

Diarra wênesazekî xwegihandî ye û ligel hin wênesazên din ên hevdemî mîna Augustin Kassy, Zéhirin û Losseni rewtekeke hunerî ya *naîv* li Peravê Diranfîl pêk tînin. Di sala 1986an de dest bi çalakiyên xwe yên hunerî kir û heta niha hem li Afrîkayê (Peravê Diranfîl, Gabon û Senegal) û hem jî li Ewropayê (Fransa, Belçîka û Ketelonya) pişkdarê zêdeyî 40 pêşangehan bû.

Yek ji çavkaniyên wî yên îlhamê daristanên tropîkal ên Afrîkayê ye.
Diarra di 2014an de li bajarê Grand-Bassamê (Peravê Diranfîl) dijiya.

## Mirina wî
Idrissa Diarra di 15ê tîrmeha 2015an de mir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://jeanmichelneher.blog.lemonde.fr/2005/02/27/2005_02_galerie_idrissa/  (bi fransî)
* http://claudipuchades.blogspot.com.es/2014/04/idrissa-diarra.html  (bi ketelanî)

Kategorî:Wênesaz
Cuma İçten

**Cuma Îçten** (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1973 li Dara Hênîyê) siyasetmedarekê tirk e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Kesên ji Bîngolê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Hevpeymana Medîneyê

**Hevpeymana Medîneyê** ji aliyê Muhemmed ve di nava salên 622 û 623´an de hatiye çêkirin. Hevpeymane Medînê weke "şûraya Medînê" jî tê bi navkirin. Di wê demê de di destpêkê de hevpyemanê bi wê dawî li şer û pirsgirêkên di nava aşîrên Hws û hazreç´ê têne. Armanca hevpeymane Medînê ew bû ku Cihû jî, Mesihî jî û komên din ên cuda ên bawerî jî di nav de di bin sêwane ´ummetê´ de bigihêne hevdû bû. Bi hevpeymane Medînê Mafê komên civatî ên ji hev cuda û bawerîyên din jî ên ku hena, hatîya misogerkirin di nava cihane îslamê û ummetê de. Piştre ku Îslamiyet pêşket û serdest bû, bi hinek xalên ku hatina lê zêdekirin re têkiliya nava misilmanan û ne misilmanan wê bi hevdû re çawa bê, bi wê hatîya dayîn kifşkirin. Hevpeymana Medînê, di çerçoveya ummetîyê de hebûna civakan bi çandî û sîyesî nas dike û diparêzê. Her wisa mafên xwe jîyandin û domandinê a bawerîyên cuda jî nas dike. Bi vê rengê, Hevpeymane Medînê weke "destûra bingihîn" a îslamê û pergale wê ya ummetê jî hatiye bi navkirin.

Kategorî:Erebistana Siûdî
Bilarzik

**Bilarzik** (*Iris reticulata*), curekî kulîlkaya li Kurdistan, Îran û Rusya şindibe.

## Girêdanên derve

Kategorî:Kulîlk
Ronayî Onen

thumb|Ronayî Onen
**Ronayî Onen** dibistana seretayî, ya navincî û lîse li Dêrikê qedandiye. Li Zanîngeha Marmarayê Beşa Perwerdehiyê qedandiye. Li dibistan û kursên cûda mamsotetiya îngilîzî kiriye. Lîsansa xwe ya bilind li Zanîngeha Bilgiyê, di beşa Lêkolînên çandî de kiriye. Di lîsansa bilind de di çarçoveya têkiliya di navbera ziman û netewe de li ser berhemên Celadet Bedirxan û kovara Hawarê xebitiye.
Piştî ku di sala 2004an de ji Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê belgeya mamostetiya Kurdî stendiye, dest bi mamostetiya Kurdî kiriye. Ji sala 2005an ve ye wekî mamoste û aktîvîsta zimanê Kurdî xebatê dike. Ew yekem kes e ku li zanîngeheke Tirkiyeyê dersa zimanê Kurdî bi awayekî fermî daye. Ji 2009’an ve ye li Zanîngeha Bilgiyê mamostetiya Zimanê Kurdî dike. Ji bo hînkirina zimanê Kurdî pirtûkên dersê nivîsandine. Ev xebat ji sê pirtûkên bi nave Hînker wekî setekê hatiye weşandin û niha li gelek cihan wekî materyala dersdayîna kurdî tên bikaranîn. Di kovarên cihê de gotarên wê yên li ser ziman û wêjeya kurdî hatine weşandin. Di sala 201’an de xelata Feqî Huseyn Sagniç a ziman girtiye.

## Berhem

### Pirtûk
* Hînker (I-II-III), Bi Samî Tan re. Weşanên Enstituya Kurdî ya Stenbolê. 2009.

### Master
* Türk Romanlarında Oryantalizmin İzini Sürmek: Dağları Bekleyen Kız ve Dersim 1937 , Ronayî Onen , Bilgi Üniversitesi, 2013.

## Çavkanî
Memundi

Eşîra Memundî yek ji êlên mezin ê Başurê Kurdistanê ye. Ev êla hejimara xwe li dora 5 hezar malbat dihisêbînn. Eşîra Memundî, Li Parêzgeha Hevlêrê dijîn. kasên navdar yên siyasî u tekoşer mîna Ramzî Nafi Reşîd Axa, Seadi Eziz, Erif Osman u Erîf Selîm li eşîra Memundî bune. herwesa nivîskar Ebdulxalq Sersam,Cewher kirmanc, Rêkar Ehmed , Hunermend Sedun Yuns u yên din li Eşîra Memundî peydabune. ji bo pjana zêdetr li Pertuka Memundi u Peydabuni bnere ku Li layê Rêkar Ehmed hatiye nivîsandn
Eşîra Memundî li 14 tîre pêkhatiye:

1- Memunde reşke

2- Gencanî

3- şêx memundî

4- Qiran

5- Nanbider

6- Kewr zerd

7- Hîzanî

8- Mela zade

9- Mam xezayî

10- Pîr xidrî

11- Qureyşî

12- Diz gir

13- Mam reşan

Çavkanî

1- Memundi u bochunekani Sebaret be peydabuni, Rekar Ehmedمەموندی و بۆچوونەکانی سەبارەت بە پەیدابوونی، رێکار ئەحمەد، ساڵی ٢٠١١

2- Tarix alfarqi, Ahmed bn yusf alfariqi.. تاریخ الفارقی، احمد بن یوسف الفارقی

3- Ashair al Iraq, Abas Azawi. عشائر العراق، عباس العزاوی
Qopiziyê

**Qopiziyê**, gundekî bi ser Bismilê ve ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên weke Çetelê, Mezra Evdilqadir, Girhebeş, Kalikê,Bismil, Xincika Çiyayiyan û Elîşêrmê he ne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Elîşêrmê

**Elîşêrmê**, gundekî bi Bismilê ve girêdayî ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên weke Çetelê, Mezrê, Girhebeş û Qopiziyê hene.

Kategorî:Gundên Bismilê
Zileka Jêr

**Zileka Jêr**, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Batmanê de li kêleka çemê Batmanê ye. Li derdora wê Zileka Jor, Girê Dimsê, Incolînê û Koperî he ne. Bi pira xwe a hesinî navdar e.

Kategorî:Gundên Bismilê
Qerexirab

**Qerexirab** (1928: قره خراب / "Kérè Kherab" (Qerexerab); 1946: Karaharap; ), gundekî ku li navçeya Hezexa Şirnexê ye. Wateya *qerexirab* ji qererehbê a zimanê suryanî tê. Gundekî filehan yê kevn e. Nuha 90 mal e. Hejmara wê nêzîkî 1000î ye. Eşîra Dêra Hemika, Omerka û Hesina di tê de dijîn.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezexê
Hepse Xan

**Hepse Xan** (jdb. 1881 li Silêmanî, Başûrê Kurdistanê – m. 12 nîsan 1953) yekemîn mamosteya jin a zimanê kurdî bû.

## Kurtejiyan
Hepse Xan di sala 1881ê de wek keça malbata Xan a navdar li Silêmaniyê jidayik bû. Bi mezinbûna xwe ew di gel Şêx Qadir re (ku birayê Şêx Mehmûd e) zewiciya û bû bûka malbata şoreşger a wê demê. Tê bawerkirin ku Hepse Xan yekemîn jin bû ku bal kişande ser girîngbûna perwerdehiya jinan û vê yekê wek gaveke girîng ji bo azadî û serxwebûna gelê kurd anî ziman.

Wê di nava rêveberiya serbixwe ya Şêx Mehmûd a salên 1920î de cih girt û piştgirî dabû mîsyona neteweyî. Herwiha, wê yekemîn rêxistina jinan a kurd ava kir û ev yek bûbû mînakek bo rêxistinên din ên jinan li hemû Iraqê. Bi taybetî di mijarên serxwebûn û perwerdehiya jinên kurd de wê roleke gelek girîng lîstiye.

Di pirtûka Susan Meiselas a bi sernavê "Kurdistan in the Shadow of History" de wênekêşa elman Lotte Errell behsa wê dike û dibêje Hepse ew jin e ku gava dikeve hindurê malê, mêrê wê radibe ser piya.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Çalakvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1881
Kategorî:Jidayikbûn 1891
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1953
Çetelê

* Çetelê, Bismil, gundekî Bakurê Kurdistanê ye.
* Çetelê, Efrîn, gundekî Rojavaya Kurdistanê ye.
Çetelê, Bismil

**Çetelê** (, ), gundekî ser Bismilê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Holan, Bismil

**Holan**, an jî **Hola** (1928: هولان / "Hollan" (Holan); 1946: *Holan*; bi tirkî: *Sarıtoprak*), gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Amedê de li kêleka çemê Dîcleyê ye. Li derdora wê Embarê, Hicetiyê û Develiyê he ne.

Kategorî:Gundên Bismilê
Karesata kana rejûya kevirî ya Somayê

**Karesata kana rejûya kevirî ya Somayê** yek ji karesatên herî giran ên kanên rejûyê yên Tirkiyê ye ku di 13ê gulana 2014an de li bajarê Soma yê parêzgeha Manîsayê li rojavaya Tirkiyê çêbû. Di rûdanê de piştî ku agir ketibû trafoyên kanê zêdeyî 301 karkeran tê de jiyana xwe ji dest da. Gelek karkerên birîndar û windabûyî jî hene. Pirraniya qurbanên rûdanê ji ber jehrdayîbûna karbonmonoksîdê mirî bûn.

Xwedî û kompaniya derhêner a rejûya kevirî ya vê kanê Soma Kömür İşletmeleri A.Ş. ye.

## Eger û pêşveçûyîna bûyeran
Tê zanîn ku ev peqîn ji egera berbûna agirekî rû da, ku li vê demê zêdeyî 780 karkeran tê de kar dikir, li dû amarên dumahiyê 301 kesan canê xwe ji dest da û 486 kes ji mirinê rizgar bibûn.

## Encam
Di 15ê gulanê de tê ragihandin ku hejmara miriyan digehe 301 kesan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* ''Rûdaw'', ''Zêdetirî 200 karkerkan li Tirkiyê hatin kuştin''
* ''Diyarname'', ''Ji Wan û Amedê daxuyaniyên alîkariya ji bo Somayê''

Kategorî:Rûdanên kanan
Kategorî:2014 li Tirkiyeyê
Leyla Îmret

**Leyla Îmret**, hevseroka şaredariya Cizîra Botan e, di berfanbara 1987an de li Cizîrê ji dayika xwe bûye. Ew heta 6 saliya xwe li taxa Cudî mezin bû.

## Kurtejiyana wê
Bavê Leyla Îmret, Ebdulwehab Îmret, di salên 1990î de li şerên dewleta Tirk û PKKê de jiyane xwe ji dest daye. Leyla Îmret di sala 1996an de ligel malbata xwe çûye Mersînê, piştî Mersînê di 8 saliya xwe de çûye bajarê Bremena Almanyayê. Wî li Almanyayê perwerdeya xwe temam kir.

## Şaredara jin a pêşîn û ya herî ciwan
Leyla Îmret di 2013an de vegeriye Cizîrê di hilbijartinên 2014an de bû namzeda Partiya Aştî û Demokrasiyê (BDP) bo şaredariya Cizîrê. 83% ji dengên hevbajarên xwe bi dest anî û ligel Qadir Konur bû hevşaredar. Şaredara jin a pêşîn a Cizîra Botan e û ya herî ciwan jî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Kesên ji Cizîrê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Şaredarên kurd
Şervan Hêvî

**Şervan Hêvî** di sala 1987an de li Cizîrê ji dayika xwe bûye, şervan ciwanek xort bû.

şervan dema dıça dıbıstane lı dıbıstane heta lise 3 Xent jı pişti ve dıça ser Kârê xwê şervan 2007 têvli navenda çand u hunera mem u zin bû, Lî Bırayê wi Agit (ömer) tevli Ypg Bû Şervan Jı Xest Herê Serdanâ Agit u hevale Çand u Hûnerê Velat (yusuf) Dema Dıçon Nav Hev Hevre Wêne Keşand, Çobuna Qerekole'de Jı Aliye Çetê'yan Bomba Eriş'i Hatê KiRîn Şervan Vêlat u Agit Lî Vır Hatê Şehit Ketîn.
## Çavkanî

Kategorî:Kurd
Hansruedi Giger

**HR Giger** an **Hansruedi Giger** (jdb. 5'ê sibata 1940'î li Chur, Swîsre − m. 12'ê gulana 2014'an li Zurich, Swîsre) hunermendekî swîsrî yê surrealîzm û realîzma fantastîk bû.

## Kurtejiyan
Hansruedi Giger wek kurê eczanevanê swîsrî Hans Richard Giger û jina wî Melly Giger li bajarê Chur a kantona Graubündenê (Swîsre) jidayik bû. Di zarokatiya xwe de gelek fedok û bêdeng bû. Ew di nav malbateke oldar a katolîk de mezin bûbû ku vê yekê hunera xwe ya li pey xiste bin bandora xwe. Piştî ku lîseyê qedand, wî di sala 1962'an de li *Kunstgewerbeschule* ya Zurichê mîmariya hundirî û dîzayna pişesaziyê xwend.

Nîgarên wî yên ewil ên *Atomkinder* (Zarokên Atomê) di ew salên xwe yên zanîngehê de çebûn û yekemîn eserên wî di rojnameyên taybet ên bi navê *Hotcha!*, *Cllu* û *Agitation* de hatin çapkirin.

Piştî ku wî di sala 1966'an de xwendina xwe li zanîngehê qedand, wî wek mîmarê hundirê dest bi kar kir û bi hunera xwe hê nu-bi-nu dengveda.

Wi ji bo şîrketa Knoll-International wek dîzaynerê mobîlyayên buroyê kar dikir û xwe ji cîhana mîmariya hundirî da qebûl kirin. Lewra piştî demeke kin wî pêşangeha xwe ya ewil ji bo eserên xwe lidarxist.

Wî him di meslekê xwe de kar dikir, him jî hunera xwe şopand. Di wê demê de gelek eserên wî yên bi nav û deng çêbûn, ku di nava wan de mînakên wek *Gebàrmaschine*, *Astreunuchen* an jî *Koffer-Baby* hene. Piştî ku ew eser di çarçoveya pêşangeheke li Zurichê de hatin pêşkêşkirin, hunermend bi xwe ji raya giştî re dengveda û serkeftina xwe ya aborî bi dest xist. Ji sala 1968'an û pêde wî êdî wek hunermend bi karê xwe berdewam kir.

Herwiha, bi stîla xwe ya bêhempa ya hunerî wî kostum û cinawirên bêhempa ji bo fîlmên wek *Alien* (1979) û *Species* (1995) amade kir û xwe ji raya giştî re da qebûlkirin. Lewra di sala 1980'î de Giger bi fîlma *Alien* xelata Oscarê ji bo beşa efektên herî baş ên vîsuel stend.

Giger heya sala 1975'an de bi hunermenda swîsrî Li Tobler re zewicî bû (wê di bihara 1975'ê de întixar kir). Di sala 1979'an de Giger bi Mia Bonzanigo re zewiciya lê zewaca wan tenê salek û nîv ajot. Mia Bonzanigo îlham da Giger ji bo çêkirina nîgarên navdar ên *Erotomechanics*. Hunermendên wek Friedrich Kuhn û Timothy Leary di nava hevalên Giger de bûn.

## Stîl û şêwaz
Eserên Giger dikevin nava stîla surrealîzmê. Bandora surrealîzma fantastîk jî li ser wî gelek giran bû, ji ber ku çend hevalên Giger ên ji rewteka Viyana ya realîzma fantastîk hebûn, wek Ernst Fuchs û hwd.

Yek ji girîngtirîn mijarên wî yên hunerî hebûnên "biyomekanoîd" in: biyomekanoîd nîv mirov û ajal, nîv jî teknîk û mekanîzma ne. Gelek eserên wî yên biyomekanoîd elementên seksuel dikin mijar û lewra dibin sedema matmayîbûnê.

Giger ji bilî nîgaran gelek grafîk, peyker û mobîlya ava kir.

## Mirin
Hansruedi Giger jiyana xwe li Zurichê berdewam dikir û di 12'ê gulana 2014'an de ji ber ku kete xwarê û giran birîndar bû jiyana xwe ji dest da. 

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Mirin 2014
Kategorî:Swîsre
Zanîngeha Tübingenê

**Zanîngeha Tübingenê** (bi almanî: *Eberhard Karls Universität Tübingen*) zanîngeha almanî ya bajarê Tübingen, Baden-Württemberg (Almanya) ye. Zanîngeh di sala 1477an de hate sazkirin.

## Girêdanên derve
* Malpera zanîngehê

Kategorî:Almanya
Kategorî:Avabûnên 1477an li Ewropayê
Kategorî:Avahiyên li Tübingenê

Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê
Cîhana Navîn

***Cîhana Navîn*** (bi îngilîzî: *Middle-Earth*) navê welatê xeyalî ya pirtûkên nivîskarê îngilîz J.R.R. Tolkien (1892-1973).

## Karakter
#### Karakterên li pirtûka ''Hobbît''

* Gandalf
* Bîlbo Torbikan
* Thorîn Berûmertal
* Balîn
* Fîlî û Kîlî
* Diwalîn
* Oyn û Gloyn
* Orî, Norî û Dorî
* Bîfûr, Bofûr û Bombûr
* Beorn
* Elrond
* Bard
* Dain

#### Karakterên li pirtûka ''Mîrên Gustîlan''
* **[[Firodo Torbik|Frodo Torbik]]**, bargira Gustîla ke Bîlbo Torbik dan wê.
* **[[Samways Gamçî]]**, baxwan û hevale Torbikane.
* **[[Merîyadok Birandîbûk]]** (Merî), kuzena Frodo.
* **[[Peregrîn Tûk]]** (Pîp yan Pîppîn), kuzena Frodo.
* **[[Gandalf]]**, sêrbaze. Maiaye û Valar ew şîyand, qewo ke ew Saurone we şer bikî.
* **[[Aragorn]]**, nevîya **[[Îsîldur]]**e û hiqûqî varîsa textê keyê Arnor û Gondor
* **[[Legolas]]**', prensê Elban û lawê **[[Thranduil]]** Keyê Daristana Dilteng
* **[[Gîmlî (Middle-earth)|Gîmlî]]**, lawê Glóin.
* **[[Denetor]]'', desthilatdarî ya Gondorê.
* **Boromîr**, lawê ke Denetor a ilk.
* **Faramîr**, biraye Boromîr
* **Theoden**,Mîrê Rohanê , Xwedîyê konaqazêr
* **Eomer**,Xwerzîyê Theodenê , Fermandarê hêzên Rohanê ya seyemîn
* **Eowyn**,Xwerzîyê Theodenê ,kumzirxa zêr
* **Elrond**, Desthilatdarê nevala weqetandî (Rivendell)
* **Arwen**, Keça Elrondê , xwoşewîsta Aragonê (paşde jinawî]

== Erdnîgara pirtûkê ==

=== ''Erda Navîn'' ===

* **Fangorn;** Daristan û welatê [[Ent]]ane
* **Gondor;** Welat û Dewleta Merivane
* **Îsengard;** Mala [[Sêrbaza Spî]]ye û dura bûyî Dewleta [[Ork]] û Urukan
* **Erebor (Kotenya);** [[Keyaniya Cûcan]]e û Welate Cûcane Bakure Rojhilateye
* **Moriya;** Kayaniya Cûcane Rojavaye û Welate Cûcane Çiyaye Dumanîye
* **Barad Dur(Kela Tarî) **
* **Lothlórien**
* **Mordor;** Welate Orkan û erde [[Sauron]] e
* **Dolcuda**
* **Rohan;** Welat û Dewleta merivane Rohirrime (Efendiyê Hespan)
* **Şaher**
* **Daristana Dilteng**
* **Mînas Tîrîth*'

==== Gel û nijadên *Erda Navîn'' ====

ValarMaiarElbMirovCûceHobbîtEntEyloOrkTirollEjdeha  Sêrbaz

### Welatên din
Welatê Ardayê û welatên Merivan, Elban, Cûcan û Candarê navine Tolkien in.

## Bide ber
* Mîrê Gustîlan
* Hobbît
* Kurên Húrînê

## Çavkanî

Kategorî:Gerdûnên honakî
Kategorî:Pirtûk
Şopa Bêdengiyê

***Şopa Bêdengiyê***, pirtûka helbestên nivîskar û helbestvan Jîr Jan Amedî ye. Di sala 2014 an de ji aliyê weşanxaneya Kovara Ronahî ve hatiye weşandin. Pirtûk ji 88 rûpelan pêk tê û di pirtûkê de 19 helbest hene.

## Helbestek ji pirtûkê

                                                                                           

## Çavkanî
                                                                                             Jîr Jan Amedî (2014). Şopa Bêdengiyê.

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Herbelûs

**Herbelûs** (1928: حربلوس / *Harbélous* (Ḧerbelûs); 1946: *Harbelus*; bi tirkî: *Beybağı*) gundekî Melefana Hezoyê ye ku îro dikeve parêzgeha Batmanê (Bakurê Kurdistanê). Gundekî gelek kevn e. Bi hizra di navbera 200 an jî 400 salan de ye. Dibe ku navê kund ji ber Herba Rûsan mabe. Lewra peyva *Herbelûs* ji *herb* û *lûz* pêk tê û bi bihorîna demê re dirûv gorandiye û bûye navê xwe yê îro.

Ev gundekî babosiyan e. Di gelek cihan de wek gundekî Xerzan jî tê bi nav kirin. Bere li gund ev hoz û eşîr hebûn: Botî, Evdalî, Mala Mistefa, Mala Simo, Mala Remezan û hwd. Gundê nêzî Herbelûz ev in: Narê û Batran (bi Sêrtê ve ne); Sêvka, Berzan, Petêxiyê, Sican û Tocgan.

Herbelûz berê 100 an jî 150 mal bû. Piştî bûyerên 1992yan gund hat valakirin. Niha gund nêzî 45 an jî 50 mal hene. Kesên ku ji gund çûn bi piranî li Hezoyê bi cîh bûn, yên din li Êlih, Stembol û Mersînê bi cîh bûn.

Niha tê gotin ku hin zengînên Hezoyê ji gundê Herbelûs in. Li Hezoyê ji wan re "herbelûsî" dibêjin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezoyê
Kategorî:Gundên Xerzanê
Melefan

**Melefan** an jî **Milefa** (1928: ملفان / "Méléfan" (Melefan) ; 1946: *Melefan*; bi tirkî: *Tuzlagöze*) gundeki çiyayî ye ku dikeve herêma Hezoya Batmanê.

Cihê ku lê hatiye danîn pal e. Milefa bi xwê ya xwe navdar e. Niştecih hemû ereb in, lê bi kurdî jî dizanin. Bi piranî kesên gund bi mişaran re mijûl dibin.

Kategorî:Gundên Hezoyê