open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Famîleya adirgeyan

[thumb|[Tarkevok, tara gogercînê (*Isopyrum thalictroides*), îlustrasyon]]

**Famîleya adirgeyan**, **famîleya çûngan**, **famîleya pêmirîşkan** (*Ranunculaceae*) famîleyeke riwekan e ku, ew jî di koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan (*Ranunculales*) de cih digire. Di vê famîleyê de bi qasî 62 cins û 2525 cure hene. Bi giranî li nîvkada bakur cihwarbûyî ye.

Ji ber ku di riwekên vê famîleyê de protoanemonîn heye, bo mirov û ajalan axûdar e, bijehr e.

## Cinsên wê

## Hin ji cureyên li Kurdistanê diçên
* Zilîçkeya zer, qurûteya zer (Thalictrum flavum)
* Zilîçkeya pêkotir, qurûteya pêkotir (Thalictrum aquilegiifolium)
* Gulbirîn (Eranthis)
* Gulfem (Adonis)
* Xinûs (Helleborus)
## Pêşangeh

Image:Aconitum napellus flower.jpg|*Aconitum napellus*
Image:Actaea_spicata_ziedai.jpg|*Actaea spicata*
Image:Adonis_annua_flor.jpg|*Adonis annua*
Image:10_kwietnia_2009_r._Zawilec_gajowy_033.jpg|*Anemone nemorosa*
Image:Hepatica_nobilis003.jpg|*Anemone hepatica* = *Hepatica nobilis*
Image:Pulsatilla_vulgaris3.jpg|*Anemone pulsatilla* = *Pulsatilla vulgaris*
Image:Wild_Columbine.jpg|*Aquilegia canadensis*
Image:2007-03-27Caltha_palustris02.jpg|*[[Caltha palustris]]*
Image:Clematis_Montana.jpg|*Clematis montana*
Image:Delphinium_elatum_hybride_001.jpg|*Delphinium elatum* hybrid
Image:Eranthis_hyemalis_(1).jpg|*Eranthis hyemalis*
Image:Lenteroos frekkels.jpg|*Helleborus × hybridus*
Image:Myosurus_minimus_W.jpg|*Myosurus minimus*
Image:Hydrastis_canadensis_-_goldenseal_-_desc-flower_front_view.jpg|*Hydrastis canadensis*
Image:2007-10-25Nigella_damascena_09.jpg|*Nigella damascena*
Image:Creeping butercup close 800.jpg|*Ranunculus repens*
Image:Thalictrum_aquilegifolium_02.jpg|*Thalictrum aquilegifolium*
Image:Trollius_europaeus,_Trollblume_1.JPG|*Trollius europaeus*
Image:Helleborus niger (Früchte).jpg|*Helleborus niger*
Image:Nigella damascena fruit.jpg|*Nigella arvensis*
Image:Pulsatilla alpina fruit.jpg|*Pulsatilla* or *Anemone alpina*
Image:Ranunculus acris0.jpg|*Ranunculus acris*


## Çavkanî

* Famîleya adirgeyan / Ranunculaceae di APWebsite. (ne bi kurdî ye)
* Agahiyên berfireh li ser Ranunculaceae  bei DELTA ji L. Watson & M.J. Dallwitz. 
* Kyle M. Meyer, Sara B. Hoot & Mary T. K. Arroyoy: *Phylogenetic Affinities of South American Anemone (Ranunculaceae), including the Endemic Segregate Genera, Barneoudia and Oreithales*, In: *International Journal of Plant Sciences*, Volume 171, Number 3, März 2010, S. 323-331: Fulltext-PDF. (almanî)

## Girêdanên derve

* Alan T. Whittermore & Bruce D. Parfitt: *Ranunculaceae* in der *Flora of North America*, 1997: Online.  (îngl.)
* Wencai Wang, Dezhi Fu, Liang-Qian Li, Bruce Bartholomew, Anthony R. Brach, Bryan E. Dutton, Michael G. Gilbert, Yuichi Kadota, Orbélia R. Robinson, Michio Tamura, Michael J. Warnock, Guanghua Zhu & Svetlana N. Ziman: *Ranunculaceae*, in der *Flora of China*, 2001: Online.  (îngl.)
* Kleiner Überblick wichtiger Merkmale in der Familie von der Uni-München.  (almanî)
* Steckbrief von der Uni-Ulm.  (almanî)
* Die Familie ''Ranunculaceae'' in der ''New South Wales Flora Online''.
Glukagon

**Glukagon** hormonek ji giravên langerhans di pankreas de çêdibe. Ew dijbera însulîn e.

Kategorî:Hormon
Akebiya

[thumb|[Akebiyaya pelpêçîk (*Akebia quinata*))]]
[thumb|[Akebiyaya pelpêçîk (*Akebia quinata*), îlustrasyon.]]

**Akebiya** yan akebî (Akebia) cinsekê riwekên famîleya akebiyayan (Lardizabalaceae) e. 5 cureyên vê cinsê hene, li cihên bilind ên rojhilatê Asya, Japonê diçê. Li Kurdistanê jî digihên an na, ne diyar e. Riwekên wê leflefokî (lavlavk û darokî ne. Pirranî bo baxçevaniyê tên çandin.

Fêkiyên wan bi qasî 5 heya 10&nbsp;cm dirêj, şîrîn, mor û helesor in. Li Asyayê çaya pelên wan jî tê vexwarin û di bijîşkiya gelêrî de sûd ji van riwekan tê wrgirtin.

## Cure
Di cinsê *Akebia* de 5 cure hene:
* *[[Akebia chingshuiensis]]* T.Shimizu
* *[[Akebia longeracemosa]]* Matsumura
* Akebiyaya pelpêçîk (*Akebia quinata* (Houtt.) Decne.)
* Akebiyaya pelnefel (*Akebia trifoliata* (Thunb.) Koidz., Syn.: *Akebia lobata* Decne.)
* *[[Akebia × pentaphylla]]* (*Akebia trifoliata* × *Akebia quinata*)

## Çavkanî
* Agahî li ser cinsê Akebiya di Flora of China. (îngl.)

## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleya akebiyayan
Kategorî:Lardizabalaceae
Çemê Reş

**Çemê Reş** çemek li rojavaya Dîlokê hildavêje û li ber gundê Meydan Ekbez sînor navbera Sûriyê û Tirkiyê çê dike. Paşê di deşta Hemqê dibore. Ew û Çemê Efrîn di Gola Amikê de diherrikin.

## Çavkanî

Kategorî:Çemên Sûriyê
Kategorî:Çemên Tirkiyeyê
Kategorî:Heleb
Adrênalîn

**Adrênalîn** (ji latînî ad „zêde“ an „bi ser de“ + ren „gurçik“) hormonek ji dendikê toşbiya bergurçik çê dibe. Ew ji pola hormonên katekolamîn e.


Kategorî:Anksiyete
Kategorî:Hormon
Helec

Gundê **Helecê** kevtiye binê çiyayê Hawiroki yê rojavaya Mirgewerê. Nêzî sed malan di vî gundî de dijîn. Ava Helecê ji çend gundên din re jî dicê û bûye sebeba şinahiya wan gundan.

Pêdiviyê gotinê e ku pêşî cenazeyê Mela Mistefayê Barzanî di vî gundî de hat defin kirin lê piştî mesayîlên ewlehiyê der xistin. Ciyê wê niha jî maye û dora wê hisarê hesin çêkirine. Rêya Helecê ji Zêwe, Holistane û Giriki derbaz dibe.

Kategorî:Gundên Mirgewerê
Hawirok

**Çiyayê Hawirok** ketiye rojavaya Mirgewer û nezî 3200 metrowan bilinde. Ev çiya sinûrê Îran û Turkiyeê ji hev cuda dike.

Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Mirgewer
Famîleya ebenûsan

[thumb|[Qespa japonî|Kakî (*Diospyros kaki*), Dar û fêkiya wê ya gihîştî)]]

**Famîleya ebenûsan** (*Ebenaceae*) famîleyeke riwekan e, di Koma gezik, çay û çûxan (*Ericales*) de cih digire. Ev kom jî yek ji endamên riwekên bi kulîlk (*Magnoliopsida*) e. Di vê famîleyê de 4 cins, bi qasî 490 cure hene. Cinsê herî navdar; dara ebenûsê (*Diospyros*) e ku navê xwe jî daye famîleyê. Welatê ebenûsê Afrîka ye û ji cihên tropîk hez dike.^

## Sîstematîk
Famîleya Ebenaceae sala 1891'ê de ji aliyê Robert Louis August Maximilian Gürke ve, di *Die Natürlichen Pflanzenfamilien*, 4(1), rûpel 153'yê de hatiye binavkirin.

Di vê famîleyê de, 2 serefamîle, bi qasî 4 (3 heya 6) cins, 490 cure hene:
* Lissocarpoideae Wallnöfer: Tenê cinsekê wê heye:
** *[[Lissocarpa]]* Benth.: 8 cure.
* Ebenoideae Thorne & Reveal: 3 cins:
** Diospyros an carnan *Cargillia* R.Br., *Cavanillea* Desr., *Ebenus* Kuntze, *Embryopteris* Gaertn., *Guaiacana* Duhamel, *Idesia* Scop., *Maba* J.R.Forst. & G.Forst., *Mabola* Raf., *Macreightia* A.DC., *Noltia* Thonn., *Paralea* Aubl., *Pimia* Seem., *Rhaphidanthe* Hiern ex Gürke, *Ropourea* Aubl.,, *Tetraclis* Hiern): 475 heya 485 cure.
** *[[Euclea]]* L.: 12 heya 20 cure.
** *[[Royena]]* L.

## Çavkanî
* Famîleya Ebenaceae di APWebsite.
* Famîleya Ebenaceae di DELTA.  (îngl.)
* James E. Eckenwalder: *Ebenaceae* in der *Flora of North America*, c. 8, r. 247: Online.

## Girêdanên derve

* Agahî ji Botanischen Gartens Tübingen. (almanî)


Kategorî:Koma gezik, çay û çûxan
Wekhevî

**Wekhevî** termek zimanê matematîk û zanistî ye. Nîşan dide ku du pirranî yan jî mezinahî yeksan in. Di nivîsandinê de herdu pirranî li du aliyê nîşana wekhevyê (=) tên martin. mînak: x + 3 = 5\,

## Termînolojî
Bila ax + by = c\, wekhevîyek be. Li vir
* a û b (en: coefficient)
* x û y guherrbarên wekheviyê ne (en: variable)
* c (en: constant)
* = nîşana wekheviyê ye

## Tîpên wekheviyan
* Wekheviya cebrî
* Wekheviya dirust
* Wekheviya dîferensiyel
* Wekheviya întegral

## Çavkanî

Kategorî:Matematîk
Xwînhênera rûviyan a jorîn

thumb|rast|190px|Xwînhênera rûviyan a jorîn
thumb|rast|190px|Xwînhênera rûviyan a jorîn
**Xwînhênera rûviyan a jorîn**, **xwînhênera rûviyan a serve** (bi latînî: *Vena mesenterica superior*) xwînhêner e, ku xwînê ji rûviya zirav, rûviya stûr, aşik û pankreas digihêne derîdemarê.
## Cureyên xwînhêneran
Xwînhênerên ku têde diherrikin:
* Xwînhênera aşik-pêşgîrê a rast (*vena gestro-omentalis dextra*)
* Xwînhênerên pankreas-dozdehgirêkê (*venis pancreaticoduodenales*)
* Xwînhênera zeblotê a navîn (*vena colica media*)
* Xwînhênera zeblotê a rast (*vena colica dextra*)
* Xwînhênerên rûviyê birçî (*venis jejunales*)
* Xwînhênerên rûviyê badayî (*venis ileales*)
* Xwînhênera rûviyê badayî-zeblotê (*vena ileocolica*)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Sîstema gera xwînê
Kategorî:Xwînhêner
Mêzîn (komstêr)

thumb|rast|256px|Komstêra Mêzînê
**Mêzîn**, **Terazî** an jî **Terazû** komstêreka di çembera bircan de ye. Ew di navbera, li roava, Simbile û li rohelat Dûvpişkê de dimîne.

Mêzîn yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qalkirî bû û ew ji demên Babîlan ve dihat zanîn û ew wek sembola dadweriyê dihat nasîn. Ew yekane komstêra di çembera bircan de ya ku tiştekî jîndar nîşan nade ye. Roj di navbera 31'ê kewçêrê û 22'ê sermawezê di vê Teraziyê de dimîne. Di astrolojiyê de jî ew di navbera 23'ê rezberê û 22'ê kewçêrê di birca Mêzînê de ye.

## Stêrên mêzînê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komstêr
Enzerût

thumb|(''Impatiens scapiflora'')
[thumb|[Enzerûta hindî(*Impatiens glandulifera*)]]
[thumb|''[Hydrocera triflora*]]
[[Wêne:Balsaminaceae - Impatiens balfourii.JPG|thumb|[[Enzerûta Balfourê]] (*Impatiens balfourii*)]]
[[Wêne:Impatiens balsamina0.jpg|thumb|[[Enzerûta bejî]] yan enzerûta ewropayî (*Impatiens balsamina*)]]
[[Wêne:Impatiens noli-tangere Erlenbach Bluete.jpg|thumb|[[Dest nede min]] (*Impatiens noli-tangere*)]]
[[Wêne:2007 08260011.JPG|thumb|[[Enzerûta pelbiçûk]] (*Impatiens parviflora*)]]
[[Wêne:Impatiens noli-tangere Erlenbach Bluete.jpg|thumb|[[Dest nede min]] (*Impatiens noli-tangere*)]]
[[Wêne:2007 08260011.JPG|thumb|[[Enzerûta kulîlkhûrik]] (*Impatiens parviflora*)]]

*'Enzerût*' (Impatiens) bi 900 [[cure]]yên xwe, [[cins]]ekî [[riwek]]ên [[Famîleya enzerûtan]] (Balsaminaceae) pêk tîne. Tevahiya cureyên enzerûtê dema teze ne (hêşîn), axûdar in (bijehr). Di bijîşkiya gelêrî de jê sûd tê wergirtin, derman tê çêkirin. Li [[Afrîka]], [[Madagaskar]], rojhilatê [[Asya]]yê cihwarbûyî ne. Li [[Kurdistan]]ê jî çend cureyêm wê diçên.

== Cure (bijarte) ==
Di [[cins]]ê *Impatiens* de bi qasî 900 cure hene:
* *Impatiens auricoma* Baill.
* [[Enzerûta Balfourê]] (*Impatiens balfourii* Hook f.)
* [[Balsamine]] (*Impatiens balsamina* L.)
* [[Enzerûta zerê pehtî]] (*Impatiens capensis* Meerb.)(edgeworthii* Hook.)
* Enzerûta hindî (*Impatiens glandulifera* Royle)
* *[[Impatiens hawkeri]]* W. Bull
* *[[Impatiens hians]]* Hook. f.
* *[[Impatiens marianae]]* Rchb. f. ex Hook. f.
* *[[Impatiens niamniamensis]]*
* Dest nede min (*Impatiens noli-tangere* L.)
* *[[Impatiens pallida]]* Nutt.
* Enzerûta hûrik yab enzerûra kulîlkhûrik (*Impatiens parviflora* DC.)
* *[[Impatiens platypetala]]* Lindl.
* *[[Impatiens pseudoviola]]* Gilg
* *[[Impatiens repens]]* Moon
* *[[Impatiens sodenii]]* Engl. & Warb. ex Engl.
* Impatiens walleriana Hook. f.

## Çavkanî
* Agahî ji Flora of China. (îngl.)
* W. Erhardt u. a.: *Der große Zander. Enzyklopädie der Pflanzennamen*. Band 2. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-8001-5406-7 (almanî)

## Wêne

Wêne:Impatiens walleriana - blossom (aka).jpg|*[[Impatiens walleriana]]*
Wêne:Impatiens Neu-Guinea-Hybriden.jpg|*Impatienan*
Wêne:Impatiens glandulifera.ogg|Impatiens glandulifera


## Girêdanên derve

* Informationen zur Verbreitung (von ''Impatiens glandulifera'') in Deutschland 


Kategorî:Famîleya enzerûtan
Xwînhênera spilê

100px|rast
**Xwînhênera spilê** an **xwînhênera faterşkî** (bi latînî: *vena splenica*) xwînhênerek, ku xwîn ji fatereşk, aşik, şêlav û rûviya stûr digihîne derîdemar.

## Cureyên xwînhênerên ku tê de diherikin
* Xwînhênera aşik-pêşgîrê a çep (*vena gestro-omentalis sinistra*)
* Xwînhênerên pankreas-dozdehgirêkê (*venis pancreaticoduodenales*)
* Xwînhênerên aşikê yên kurt (*venis gastricae breves*)
## Girêdanên derve
*  - "Fatereşk"
* Xwînhênera fatereşkî  - medterms.com

Kategorî:Fatereşk
Kategorî:Xwînhêner
Gakkoş

**Gakkoş** an **Kakkoş** binavkirina herêmî ya rûnişvanên bajarê Elazîzê ye. Ev navkirin ji peyva kurdî ya *kako* (biçûkkirina *kekê* an *kaka*, wateya vê *qûnde* an *qûnek* e) hatiye afirandin. Gakkoş bi pirranî her çiqas kurdên zaza bin jî, bi kevneparêzî û nijadperestiya romiyan ve meşhûr in.

## Bide ber
* Dadaş

Kategorî:Elezîz
Hevkêşeya dîferensiyel

**Wekheviya dîferensiyel** ji wekheviyên fonksiyonan û derîvatîvên wan dihewîne re tê gotin.

Di zanist û endezyariyên nûjen da pirr giring in. Çimkî wekheviya dîferensiyel kanin bûyerên natûrel bi modêlan teswîr bikin. Van modêlan ji guherrbarên fîzîkî fonksîyonên matematîkî peyda dikin. Bo van fonksiyonan modêlên matematîkî tê gotin.

Derên cudabûna çendanîyekê bi cudabûna yek an jî çend hebên din diguherre, kanin bi wekheviya dîferensiyel bêne modêlkirin. Ji ber ku di zimanê matematîkê de  \frac{dy}{dx} \,\! îfade dike ku cudahiya y bi cudahiya x çiqas diguherre. Û wekheviya vê îfadeyê an jî ên mîna wê dihewînin jî wekheviya dîferensiyel in. Wek manend, lezgîniya (**v**) tiştekî ji jor dikeve kane wek fonksiyonek zeman (t) bête nivîsandin. Hêzên li ser vê objeyê giraniya wê (**F** = m**g**) û hêza ku ji alyê hewayê ve tesîrî wê dike ne (γ**v**). Yanî hêza net kane wek **F** = m**g**-γ**v** bête nivîsandin.
Ji qanûna Newton a duyem em zanin ku:
\mathbf{F} = m\,\frac{\mathrm{d}\mathbf{v}}{\mathrm{d}t} = m\mathbf{a} ye.
Dûra mirov kane van herdu wekhevya bide berhev:
m\,\frac{\mathrm{d}\mathbf{v}}{\mathrm{d}t} =  m\mathbf{g} − γ\mathbf{v}, ew jî dibe: \frac{\mathrm{d}\mathbf{v(t)}}{\mathrm{d}t} =   **g** − γ\frac {\mathbf{v(t)}}m.

## Nermalav
· ExpressionsinBar 
· Maple: dsolve 
· SageMath 
· Xcas: desolve(y'=k*y,y) 

## Cûreyên wekheviya dîferensiyel
Wekheviya dîferensiyel bi çendîn awayî kanin bêne sinifandin.

## Çend wekheviyên dîferensiyel
### Fîzîk û endezyarî
* Qanûna Newton a Duyem di dînamîkê de
* Wekheviya Maxwell di elektromanyetîzmê de
* Wekheviya Schrödinger di mekanîka kuantûm de

## Çavkanî

Kategorî:Matematîk
Kategorî:Wekhevî
Wergir (jînkîmya)

**Wergir** (bi latînî: *receptor* ji *recipere* tê wateya wergirtin) protînek di parzûna xaneyê de an di hindirrî xaneyê de ye, ya ku peyaman werdigire bo nimûne hormon.

Kategorî:Biyokîmya
Kategorî:Biyolojiya xaneyî
Şêr (komstêr)

[thumb|Komstêra şêr bi çavên rût. http://www.allthesky.com/constellations/leo.html AlltheSky.com]
thumb| Şêr û Şêrê biçûk
**Şêr** (*Termê Vajî* ) komstêreke di çembera bircan de ye ku li rojavayê wê komstêra Kêvjalê û li rohilatê wê komstêra Simbileyê hene. Nîşana wê 20px. Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs qalkirî û yek ji 88 komstêrên îroyîn e.

Di komstêrê de çend stêrên geş hene; Qelb el Esed (α Leonis, dilê şêr); Zenûb el Esed(β Leonis, boça şêr); û El Cebhe (Henî).

Şêr yek ji komstêrên herî zû ve tên zanîn e. Ew li mezopotamyayê ji 4000 b.z. virve tê zanîn. Stêrnasên Babîlî ew wek UR.GU.LA - 'şêrê mezin'; bi nav dikirin.

Roj ji 10'ê gelawêjê de heta 10'ê rezberê di komstêr Şêrê de dimîne Di astrolojiyê de jî ji 23'ê tîrmehê de heta 23'ê gelawêjê wek birca Şêr tê hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Komstêr
Panos (riwek)

thumb|Panos
thumb|Fêkiya panosê

**Panos** an **paranos** (Bertholletia excelsa) riwek darî yê famîleya panosan (Lecythidaceae) e. Heya 50 metreyê bilind dibe. Li cihên tropîk, germ û bibaran diçê. Bo baxçevaniyê jî tê çandin. Proteîn, rûn, mîneralên wekî kalsiyûm, hesin, magnezyûm, selenyûm, çînkoyê dihewîne.

Ev cure cara pêşîn sala 1808'ê ji aliyê Aimé Bonpland ve hatiye binavkirin.

### Wêje
* Pieter A. Zuidema, René G. A. Boot: *Demography of the Brazil nut tree (Bertholletia excelsa) in the Bolivian Amazon: impact of seed extraction on recruitment and population dynamics*. Di: Journal of Tropical Ecology, Bd. 18, S. 1–31, 2002.

## Girêdanên derve

* S. A. Mori, G. T. Prance: *The Lecythidaceae Pages*. The New York Botanical Garden, Bronx, New York. Bertholletia excelsa

Kategorî:Dar
Kategorî:Famîleya panosan
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Koma gezik, çay û çûxan
Şêrê Biçûk (komstêr)

thumb|250px| Şêrê Biçûk li bakura komstêra Şêr
**Şêrê Biçûk** komstêreka biçûk e. Ew ne komstêreka kevin e û di sala 1687'ê de ji hêla Johannes Hevelius hatiye çêkirin. Ew li bakura komstêra Şêr e. Ew ji du an sê stêran pêk tê û stêrên wê qedra çarem zenûntir in.

## Girêdanên derve

Kategorî:Komstêr
Rezê cangoçkê

**Rezê cangoçkê**, **şînzerk** (*Cobaea scandens*, carnan bi şaşî *Cobea scandens*) riwekek ji Famîleya şînzerkan (*Polemoniaceae*) ye. Ji Meksîkayê belav bûye. Gihasirêş ev e yan na ne diyar e. Riweknasên kurd xebatekê li ser floraya Kurdistanê nekirine.

## Çavkanî
* ''Cobaea scandens'' di Flora of New South Wales Online. (îngl.)

## Girêdanên derve

* Agahiyên berfireh, bi taybetî derbareyê kulîlka wê de, di Botanischen Gartens der Universität Wien.  (almanî)
* Hinweise zu Aufzucht und Pflege bei Gardora.at und Pflanzen-im-Web.de (almanî)

Kategorî:Famîleya şînzerkan
Peptîd

300px|thumb|tetrapeptîdek (Val-Gly-Ser-Ala)
**Peptîd** zincîrek ji tirşeyê amînî ya ku bi bestina peptîdê bi hev girêdayî ne.

Kategorî:Biyokîmya
Emmental

**Emmental** (bi kurdî: *Wadiyê çemê [[Emme]]*) navê herêmeke bi qot a Swîsrê ye û dikeve nava kantona Bernê.

## Erdnîgarî
Emmental ji der û dora çemên Emme destpê dike û ji çiyayê Hohgant ber bi bajarê Burgdorf heya sînorên kantona Solothurnê ve diçe. Herwiha, Emmental xwediyê herêma îdarî ya bi heman navê ye jî. Pir caran navçeya berê ya bi navê Konolfingen jî wek perçeyeke Emmentalê tê hesibandin. Bajarên herî mezin ên herêmê Burgdorf, Langnau, Sumiswald û Huttwil in. Dîmena herêmê ji mêrg û çêregehan pêk tê. Taybetiyeke din a vê herêmê qotên mil bi mil in. Li ser gelek qotan daristanên bi darên pelstrî hene.

thumb|Malên tîpîk ên Emmentalê
## Aborî
Cotkarên vê herêmê bi pirranî jiyana xwe bi ajaldariyê derbas dikin. Bi taybetî çêlek têne xwedî kirin, û bi şîra wan penara navdar a bi navê *Emmentaler Käse* (Penara Emmentalê) tê çêkirin. Ev penar ji bo vê herêmê taybet e û yek ji penarên herî bi nav û deng ên Swîsrê ye. Li çend gundên herêmê ev enar hê jî bi awayê kenveşopiyê tê çêkirin. Malên cotkariyê yên herêmê pir mezin û fireh in. Avadana ew malan ewqas mezin in ku li her milên çep u rastê pir nêzikî erdê ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Swîsre
Emme (çem)

**Emme** navê çemeke Swîsrê ye û di nava kantona Bernê de diherike.

## Nav
Navê çeme dibe ku ji peyva Galyayî- Keltî ambis ( = çem, bi latînî amnis ) tê .

Kategorî:Çem
Kategorî:Çemên Swîsreyê
Burgdorf

**Burgdorf** (, bi almaniya swîsrî ya Bernê: *Burtlef*, bi kurdî tê wateya *Gundê bi kelhe*) navê bajar û şaredariyeke swîsrî ya di kantona Bernê de ye.

Jêgirtinek ji malpera fermî ya bajêr: *Burgdorf ne gund e, bajar e. Lê kel peyda ye, bes jê re seray tê gotin.*
## Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.8)
ImageSize = width:800 height:500
PlotArea = top:10 left: 100 bottom:90 right:100
Legend = columns:3 left:220 top:70 columnwidth:160
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:16000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:3000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:600 start:0
Colors=
 id:TO     value:yellowgreen      legend:Total
 id:GE     value:teal      legend:German_Speaking
 id:FR    value:green      legend:French_Speaking
 id:PR     value:lightpurple      legend:Protestant
 id:CA     value:oceanblue      legend:Catholic
 id:SW     value:red      legend:Swiss
PlotData=
  color:yellowgreen width:40   mark:(line,white) align:center
  bar:1850 from:start till:3636 text:"3,636" color:TO
  bar:1880 from:start till:6581 text:"6,581" color:TO
  bar:1910 from:start till:9367 text:"9,367" color:TO
  bar:1930 from:start till:9772 text:"9,772" color:TO
  bar:1950 from:start till:11586 text:"11,586" color:TO
  bar:1970 from:start till:15888 text:"15,888" color:TO
  bar:1990 from:start till:15373 text:"15,373" color:TO
  bar:2000 from:start till:14714 text:"14,714" color:TO
LineData =
  points:(200,251)(280,318)  color:GE
  points:(280,318)(360,328)  color:GE
  points:(360,328)(440,370)  color:GE
  points:(440,370)(520,436)  color:GE
  points:(520,436)(600,427)  color:GE
  points:(600,427)(680,417)  color:GE
  points:(200,92)(280,93)  color:FR
  points:(280,93)(360,94)  color:FR
  points:(360,94)(440,95)  color:FR
  points:(440,95)(520,94)  color:FR
  points:(520,94)(600,93)  color:FR
  points:(600,93)(680,93)  color:FR
  points:(200,246)(280,309)  color:PR
  points:(280,309)(360,317)  color:PR
  points:(360,317)(440,356)  color:PR
  points:(440,356)(520,412)  color:PR
  points:(520,412)(600,373)  color:PR
  points:(600,373)(680,338)  color:PR
  points:(200,97)(280,103)  color:CA
  points:(280,103)(360,106)  color:CA
  points:(360,106)(440,112)  color:CA
  points:(440,112)(520,160)  color:CA
  points:(520,160)(600,146)  color:CA
  points:(600,146)(680,140)  color:CA
  points:(120,177)(200,246)  color:SW
  points:(200,246)(280,312)  color:SW
  points:(280,312)(360,327)  color:SW
  points:(360,327)(440,373)  color:SW
  points:(440,373)(520,435)  color:SW
  points:(520,435)(600,423)  color:SW
  points:(600,423)(680,400)  color:SW


## Pêşangeh

Castle burgdorf1.jpg|Kelha Burgdorfê
CHE Burgdorf BE COA.svg|Nîşana bajarvaniya Burgdorfê


## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Swîsreyê

Kategorî:Swîsre
Thalma de Freitas

thumb|Thalma de Freitas
**Thalma de Freitas**, di 14'ê gulanê 1974'an de li Rio de Janeiro, Brezîlê ji dayika xwe bûye, aktrîseke brezîlî ya sînema û telenovelan e.

Kategorî:Aktrîsên brezîlî
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Stranbêjên brezîlî
Koma zencefîlan

[thumb|[Zencefîla belavbûyî (*Zingiber officinale*), Îlustrasyon ji Koehler 1887]]
[thumb|''[Heliconia*- û *Alpinia*-li baxçeyekî tropîk.]]
*'Koma zencefîlan*' (*Zingiberales*) [[kom]]eke [[riwek]]an e, di [[êl]]a [[riwekên bi kulîlk]] de cih digire.

Li cihên tropîk diçên. Gelek [[cure]]yên wan bo baxçevaniyê tên ajotin. Herwiha hin jî wekî [[biharbêhn]] tên bikaranîn. Navdara vê komê [[mûz]] e.

Qewareya kulîlkên wan:

<math>\downarrow \; K_{3} \; an K_{(3)} \; C_{(3)} \; A_{1-6}^{0-5St} \; G_{\overline(3)}</math>

== Sîstematîk ==
Ji aliyê genetîkî ve lêzimê [[koma komelînayan]] (Commelinales) e. Di vê [[kom]]ê de 8 [[famîle]]yên [[riwek]]an hene:

* [[Costaceae]]
* [[Famîleya gulkîsikan]] (Cannaceae): Tenê [[cins]]ekê wê heye:
** [[Gulkîsik]] (*Canna*)
* [[Famîleya helîkonyayan]] (Heliconiaceae): Tenê [[cins]]ekê wê heye:
** [[Helîkonya]] (*Heliconia*)
* Lowiaceae: Tekane cins e:
** *Orchidantha*
* [[Famîleya peltîrikan]], famîleya pelkêran (Marantaceae)
* [[Famîleya mûzan]] (Musaceae)
* [[Famîleya doçika tûtiyan]] (Strelitziaceae)
* [[Famîleya kakule û zerdeçalan]] (Zingiberaceae)

== Çavkanî ==
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APWeb/orders/zingiberalesweb.htm#Zingiberales Koma zencefîlan (Zingiberales)] di [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite.] (ne bi kurdî ye)
* [http://botany.si.edu/zingiberales/ Koma zencefîlan Zingiberales]  di [http://www.mnh.si.edu/  *National Museum of Natural History* (NMNH) a *Smithsonian Institution*.
* W. J. Kress, L. M. Prince, W. J. Hahn & E. A. Zimmer: *Unraveling the evolutionary radiation of the families of the Zingiberales using morphological and molecular evidence*, In: *Systematic Biology*, 50 (6), 2001, S. 926-944.
* W. J. Kress & C. D. Specht: *The evolutionary and biogeographic origin and diversification on the tropical monocot order Zingiberales.*, in J. T. Columbus, E. A. Friar, J. M. Porter, L. M. Prince & M. G. Simpson (Herausgeber): *Monocots: Comparative Biology and Evolution. Excluding Poales.*, in *Aliso*, 22, 2006, S. 621-632.
* W. S. Judd, C. S. Campbell, E. A. Kellogg, P. F. Stevens & M. J. Donoghue: *Zingiberales*, *Plant Systematics: A Phylogenetic Approach'', 3. Auflage, Sunderland, Massachusetts: Sinauer Associates, 2007, S. 301-302. ISBN 978-0-87893-407-2.
* Kurzer Überblick der Ordnung und der dazugehörenden Familien. (almanî)

## Girêdanên derve


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Deimos (peyk)

[thumb|Deimos ([Wêne:Deimos symbol (fixed width).svg)]]
**Deimos** yan jî **Mars II**, ji yewnanî: Δείμος yanî "Tirsîn", duyem heyva gerstêrka Behramê ye. Hem Deimos û hem jî Fobos di sala 1877'an de ji aliyê stêrnasê amerîkî Asaph Hall ve hatine dîtin.

## Nav
Deimos lawê Arîs (yezdanê şêr yê yewnaniyên berê) bû. Navê Arîs bi latînî *Mars* (Behram) e ji bo wilo navê heyvê kirine *Deimos*. Deimos cewiyê Fobos e. Navê vê heyvê bi kurdî tune ye, lê *Deimos* tê wateya "tirsîn".

## Çavkanî

Kategorî:Behram
Würzburg

**Würzburg** bajarek di herêma Bayern li Almanyayê ye.

## Galeriya Wêne

Wuerzburg-Main-12-Stadtpanorama-vom Kaeppele-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Alte Bruecke-28-Statue Pipin-2014-gje.jpg
Wuerzburg-Residenzplatz-16-Blick zur Altstadt-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Residenz-Parkfassade-42-2014-gje.jpg
Wuerzburg-Residenz-Park-22-2014-gje.jpg
Wuerzburg-Kaeppele-12-von Festung Marienberg-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Kaeppele-30-zum Altar-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Main-04-Festung Marienberg-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Festung Marienberg-Aufstieg-04-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Festung Marienberg-Scherenbergtor-04-2007-gje.jpg


## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Würzburg (navçe)
Famîleya doçika tûtiyan

[thumb|[Guleçûka bihuştê(*Strelitzia reginae*)]]
thumb|Belavbûna riwekên famîleya doçika tûtiyan
[thumb|Kulîlka ''[Strelitzia nicolai*.]]

*'Famîleya doçika tûtiyan**, **famîleya strelîtzan*' (Strelitziaceae) [[famîle]]yeke [[riwek]]an e, di [[koma zencefîlan]] (Zingiberales) de cih digire.

Di vê [[famîle]]yê de 3 [[cins]] û 7 [[cure]] hene. Navê vê famîleyê yê botanîkê ji keybanû [[Charlotte von Mecklenburg-Strelitz]] (1744 - 1818) tê. Pirranî bo baxçevaniyê tên çandin.

== Sîstematîk ==
Di famîleyê de 3 cins hene, du ji wan [[monotîpîk]], bi hev re 7 cure:
* [[Doçika tûtî]] (*Strelitzia* Ait.): 5 [[cure]]yên wê hene:
** [[Doçika tûtî ya spî]] (*Strelitzia alba* (L. f.) Skeels, Syn.: *Strelitzia angusta* Thunb.)
** [[Doçika tûtî ya bilindcihan]] (*Strelitzia caudata* R.A.Dyer)
** Natal-, an [[Doçika tûtî ya darokî]] (*Strelitzia nicolai* Regel & Koern.)
** *Strelitzia juncea* Link
** [[Guleçûka bihuştê]] (*Strelitzia reginae* Aiton)
* *Ravenala* Adans.: Tenê cureyekê xwe heye:
** [[Dara rêwingan]] (*Ravenala madagascariensis* Sonn.)
* *Phenakospermum* Endl.: Cureyek:
** *Phenakospermum guyannense* (L.C.Rich.) Endl. ex Miq.

== Wêne ==
[[Dara rêwingan]] (*Ravenala madagascariensis*):
<gallery>
Wêne:Colpfl39.jpg|Dîmenek
Wêne:Ravenala madagascariensis plantae 1.png|Kulîlk
Wêne:Ravenala madagascariensis fructis.png|Fêkî
</gallery>

== Çavksnî ==
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/zingiberalesweb.htm#Strelitziaceae Famîleya doçika tûtiyan, Strelitziaceae] di [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite.]
* W. J. Kress, L. M. Prince, W. J. Hahn & E. A. Zimmer: *Unraveling the evolutionary radiation of the families of the Zingiberales using morphological and molecular evidence*, in *Systematic Biology'', 50 (6), 2001, S. 926-944.

## Girêdanên derve

* Eintrag in der Flora of Madagascar. (englisch)
* Agahî ji Flora of Zimbabwe. (îngl.)


Kategorî:Koma zencefîlan
Nürnberg

**Nürnberg** bajarekî xweser e li Bavyera, Almanyayê.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Almanyayê
Koma gindorikên keyan

[thumb|[Gûayak (*Guajacum officinale*), îlustrasyon]]

**Koma gindorikên keyan** (Zygophyllales) komeke riwekan e. Riwekên wê giha, devî yan darokî ne.

## Sîstematîk
Di koma gindorikên keyan de 2 famîle hene:

* Famîleya pelgerdeniyan (Zygophyllaceae)
* Krameriaceae

## Çavkanî
* Koma gondorikên keyan, Zygophyllales di APWebsite (îngilîzî)

## Girêdanên derve


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Regensburg

**Regensburg** bajarek di herêma Bayern de li Almanyayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1245an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1803an de hilweşiyan
Kategorî:Hilweşînên 1803an
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Almanyayê
Kategorî:Oberpfalz
Unix

**Unix** (bixwîn: *yunîks*) pergala xebitandinê a komputerê ye. Di sala 1969an de ji aliyê çend xebatkarên AT&T, ên di Bell Labs de bûn, ve hatiye afirandin. Dennis Ritchie xebatkare herî navdar e. Cara pêşîn temamî bi assembly hatibû nivîsandin. Paşê di sala 1973an de gişt ji nû ve bi zimanê C hat nivîsandin. Unix temelê GNU/Linux, Android û Mac OSê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://spectrum.ieee.org/computing/software/the-strange-birth-and-long-life-of-unix/1  "IEEE Spectrum"

Kategorî:Nivîsbariya 1969an
Kategorî:Pergala xebitandinê
Tirşeya glutamî

**Tirşeya glutamî** an **asîda glutamî** tirşeyek amînî ye.

Kategorî:Amîno asîd
Kategorî:Biyokîmya
Koma gulehingivîn û adoksasiyan

[thumb|(''[Scabiosa lucida*)]]

*'Koma gulehingivîn û adoksasiyan**, **koma pevjilan**, **koma strîgulan''' (Dipsacales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Riwekên darokî yan giha ne.

## Sîstematîk
Bi koma Paracryphiales re xûşk in, ango ji aliyê genetîkî ve lêzim in.

* Famîleya adoksasiyan (Adoxaceae)
* Famîleya gulehingivînan (Caprifoliaceae)

## Çavkanî
* Koma riwekan Dipsacales di APWebsite (îngl.)

## Girêdanên derve


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Koma kulîlkxaçiyan

[thumb|
[Kuzela bostanê, ji kuzelê re roka jî dibêjin]]

**Koma kulîlkxaçiyan** (Brassicales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cihê xwe digire.

## Systematik
Koma Brassicales bi Malvales re lêzim e. Ango ji aliyê genetîkî ve eqrebayê nêzîk in. Famîleyên li ser vê komê tên hejmartin ev in:

* Akaniaceae tevlî Bretschneideraceae
* Bataceae
* Famîleya selketûrab (Brassicaceae)
* Famîleya şêfeletan (Capparaceae)
* Famîleya dargindoran (Caricaceae)
* Cleomaceae
* Emblingiaceae
* Gyrostemonaceae
* Koeberliniaceae
* Limnanthaceae
* Moringaceae
* Pentadiplandraceae
* Resedaceae
* Salvadoraceae
* Setchellanthaceae
* Tovariaceae
* Tropaeolaceae

## Çavkanî
* Koma Brassicales di APWebsite (îngl.)

## Girêdanên derve
Koma kundirawayan

[thumb|''[Begonia minor*]]
[[Wêne:Roldor0032.JPG|thumb|*Coriaria myrtyfolia* li [[Spanya]]yê.]]
[[Wêne:Corynocarpuslaevigatus.jpg|thumb|(*Corynocarpus laevigatus*)]]
[[Wêne:Watermelon-garden.jpg|thumb|[[Zebeş]] (*Citrullus lanatus*)]]

*'Koma kundirawayan*' (Cucurbitales) [[kom]]eke [[riwek]]an e, li ser [[êl]]a [[riwekên kulîlkdar]] (Magnoliopsida) tê hejmartin. Ji avhewaya tropîk û subtropîk hezdikin. Bi giştî 8 [[famîle]], 131 [[cins]] û bi qasî 2300 [[cure]] li ser koma kundirawayan tên hejmartin.

8 [[famîle]]yên [[riwek]]an li ser koma kundirawayan in:

* [[Anisophylleaceae]] 4 cins
* [[Famîleya begonyayan]] (Begoniaceae) 2 cins
* [[Coriariaceae]] tenê cinsek
* [[Corynocarpaceae]] tenê cinsek
* [[Famîleya kundiran]] (Cucurbitaceae) nêzîkî 120 cinsan
* [[Datiscaceae]] tenê cinsek
* [[Tetramelaceae]] 2 cins
* [[Apodanthaceae]] 2 heya 3 cins

== Referans ==
* Li-Bing Zhang, Mark P. Simmons, Alexander Kocyan, Susanne S. Renner: *Phylogeny of the Cucurbitales based on DNA sequences of nine loci from three genomes: Implications for morphological and sexual system evolution''. Molecular Phylogenetics and Evolution, Band 39, 2006, S. 305–322.(pdf)
* Filipowicz, N., and S. S. Renner: "The worldwide holoparasitic Apodanthaceae confidently placed in the Cucurbitales by nuclear and mitochondrial gene trees". BMC Evolutionary Biology, Band 10, 2010, S. 219. http://www.biomedcentral.com/1471-2148/10/219.

## Girêdanên derve

* Secereya komê di Tree of Life Projekt.  (îngl.)


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Koma lîliyan

[thumb|''[Lilium martagon]]

**Koma lîliyan** (Liliales) komeke riwekan e, li ser Monokotyledonan tê hejmartin.

## Sîstematîk
Famîleyên li ser Liliales tên hejmartin:

* Famîleya sosinên Înka (Alstroemeriaceae, pêve girêdayî Luzuriagaceae)
* Campynemataceae
* Famîleya gihabêdeman (Colchicaceae)
* Corsiaceae
* Famîleya lîliyan (Liliaceae)
* Famîleya leylankên axûdar (Melanthiaceae)
* Petermanniaceae: Tenê cureyek:
** *[[Petermannia cirrosa]]*
* Philesiaceae
* Rhipogonaceae: Tenê cinsek:
** *[[Rhipogonum]]*
* Famîleya gihabagurran, famîleya bagurran (Smilacaceae)

## Çavkanî
* Agahî li ser Liliales di APWebsite (îngl.)

## Girêdanên derve


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Ragirên tirimpeyên protonan

**Ragirên tirimpeya protonan** polek ji dermanên ku diristkirina tirşeyê aşikê radigire. Ew karê tirimpeyê H<sup>+</sup>/K<sup>+</sup>-ATPase radigire.
## Dermanên vê polê
* Omeprazol
* Lansoprazol
* Dexlansoprazol
* Esomeprazol
* Pantoprazol
* Rabeprazol

Kategorî:Derman
Andrew Garfield

thumb|Andrew Garfield
**Andrew Garfield** (jdb. 20ê tebaxê 1983) muzîkvan û aktorekî amerîkan e. Di sala 1983an de li bajarê Los Angeles yê Kalîforniyayê ji dayik bûye.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Mirovên zindî
Famîleya kabombayan

[thumb|''[Brasenia schreberi*]]

*'Famîleya kabombayan*' (Cabombaceae) [[famîle]]yeke [[riwek]]an e, di [[koma nîlûferan]] (Nymphaeales) de cih digire. Li cihên germ û tropîk diçên. Li [[Japon]] ê [[Çîn]]ê hin cureyên wê dixwin. Hin jî di masîdankan de tên bikaranîn.

== Sîstematîk ==
Famîleya Cabombaceae sala 1822'yê ji aliyê [[Louis Claude Marie Richard]] ve, di [[Achille Richard]]: *Dictionnaire classique d'histoire naturelle*, 2, rûpel 608'ê de hatiye binavkirin. Navê din ê famîleyê: Hydropeltidaceae Dum. ye.

Du [[cins]]ên wê hene:

* *Brasenia* Schreb.: [[Cure]]yekê wê heye:
** *Brasenia schreberi* J.F.Gmel.
* [[Kabomba]] (*Cabomba* Aubl., Syn.: *Hydropeltis* Michx.): 5 [[cure]]yên wê hene.

== Çavkanî ==
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APWeb/orders/nymphaealesweb.htm#Cabombaceae Famîleya Kabomyayan, Cabombaceae] di [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite.]
* John. H. Wiersema: Cabombaceae in der *Flora of North America*, Volume 3: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=10140 Online.]
* Dezhi Fu & John H. Wiersema: *Cabomaceae* in der *Flora of China'', Volume 6, S. 119: Online.

## Girêdanên derve

* Agahî ji Flora of Zimbabwe. (îngl.)
Koma nîlûferan

[thumb|[Nîlûfera spî yan hengkuja spî (*Nymphaea alba*)]]

**Koma nîlûferan**, **koma hengkujan** (Nymphaeales) ji çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) komeke riwekan e. Gihayên av û aviyan in. Pelên wan ên bo ajnêkirina (avjiberî, avjenî, melevanî) binê avê jî hene.

## Sîstematîk
Di vê komê de 3 famîleyên riwekan hene:
* Famîleya kabombayan (Cabombaceae)
* Hydatellaceae
* Famîleya nîlûferan (Nymphaeaceae)

## Çavkanî
* Koma nîlûferan, Nymphaeales di APWebsite. (îngl.)
* Agahî ji Uni Hamburg.  (almanî)

## Girêdanên derve

* Nymphaeales - Agahî ji Botanischen Gartens Tübingen. 


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Gulemî

thumb|Gulemiya payîzê, ''(Colchicum autumnale)''

**Gulemî** (Colchicum autumnale) , ji cinsê Colchicum riwekek e û di famîleya gihabêdeman (Colchicaceae) de cih digire. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, sûd ji vê riwekê tê wergirtin, jê derman tê çêkirin. 

Ev giha axûdar e (bijehr), bi taybetî bo hesp, dewar, pez, bizin, seg, kitik (psîk), kergoşk, û balindeyan ne baş e. Heger mirov pê bi jehrê ketin divê bi lez xwe bigihînin nexweşxaneyê.

Ev riwek wekî derman li dijî şêrpence û gelek nexweşiyan tê bikaranîn. Bijîşkiya nûjen jî jê gelek dermanan çêdike.

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd
Kategorî:Famîleya gihabêdeman
Dagirên bêta-wergirên adrênalînê

**Dagirên bêta-wergirên adrênalînê** an bi kurtî **Dagirên bêta** polek ji dermanan ku wergirên bêta yên adrênalînê dadigire. Bi gelemperrî bo nexweşiyên dil û pestoya xwînê tê bikaranîn.

## Awayî kar
Dermanên dagirên bêta wek antagonît (dijber) li wergirên bêta yên adrênalîn kar dikin. Lê hinek dagirên bêta piçek karî agonîst (hevber) jî dikin. Ji bo ku dirûva wan mîna lasakerên sîmpatîk ne. Ev bendora karî hevber jê re çalakiyên lasakirina sîmpatîk (*Intrinsic sympathomimetic activity*) tê gotin.
Sê cor ji wergirên bêta (β1, β2, β3) hene.

Wergirên bêta 1 bi taybetî di dil de ne û dihêlin ku hêza dil xurt bibe û bêhtir lêxe. Wekî din wergirên bêta 1 di gurçikê de dihêlin ku rênîn di xwînê de derbirije. Loma ragiritina karî wergirên bêta 1 pestoya xwînê datîne.

Wergirên bêta 2 girdikên (masûlke) dûz ên bronşan û xwînboriyan ditevizîne û dihêle ku hindirrî wan fire bibe. Loma dagirên bêta a ne taybet ne baş in bo mirovên ku bi Asthma bronchial û COPD nexweş in.

## Bikaranîn
* Angîna pektorîs
* Pestoya bilind a xwînê
* Mirina masûlkeyên dil
* Ava reş (*Glaucoma*)
* Atrial fibrillation
* Cardiac arrhythmia
* Essential tremor
* Migraine prophylaxis
* Mitral valve prolapse
* Phaeochromocytoma, in conjunction with α-blocker
* Hyperthyroidism
* Theophylline overdose

## Corên dagirên bêta
**Dagirên taybet bo bêta 1**
* Acebutolol (çalakiyên lasakirina sîmpatîk)
* Atenolol
* Betaxolol
* Bisoprolol
* Celiprolol (çalakiyên lasakirina sîmpatîk)
* Esmolol
* Metoprolol
* Nebivolol

**Dagirên bêta yên ne taybet**
* Alprenolol (çalakiyên lasakirina sîmpatîk)
* Bucindolol
* Carteolol
* Carvedilol (dagirên alfa jî ne)
* Labetalol (dagirên alfa jî ne)
* Nadolol
* Oxprenolol (çalakiyên lasakirina sîmpatîk)
* Penbutolol (çalakiyên lasakirina sîmpatîk)
* Pindolol (çalakiyên lasakirina sîmpatîk)
* Propranolol
* Sotalol
* Timolol
* Eucommia bark

Kategorî:Derman
Nîlûfer

thumb|Gulsozan navê giştî yê nîlûferan e

**Gulsozan**, **nîlûfer**, **sosina avê** (Nymphaea) ji cinsê gulsozanê yê famîleya nîlûferan (Nymphaeaceae) riwekek e. Bi qasî 50 cureyên vê gihayê hene. Ev famîle li ser koma nîlûferan (Nymphaeales) tê hejmartin ku ji riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) ye.

## Di zimanê kurdî de
* **Gulsozan**, navê cinsê nîlûferan ê giştî ye.
* **Nîlûfer** an nîlûfera xatûnan (Nymphaea colorata)
* **Hengkuj** (Nymphaea tuberosa)
* **Avrud** (Nymphaea odorata)
* **Sosina avê** (Nymphaea candida) carnan wekî navê giştî jî hatiye bikaranîn, ango Nympha.

## Sîstematîk



## Pêşangeh

Wêne:Nymphaea alba2006-07-06.jpg|*Nymphaea alba*
Wêne:Nymphaea nouchallii0.jpg|*Nymphaea nouchallii*
Wêne:Nymphaea odorata0.jpg|*Nymphaea odorata*
Wêne:Nymphaea rubra.jpg|*Nymphaea rubra*
Wêne:Nymphaea sp. 1.jpg|*Nymphaea thermarum*
Wêne:Peach Glow water-lily at Brooklyn Botanic Garden.jpg|*Nymphaea* 'Peach Glow'


## Girêdanên derve

Kategorî:Kulîlk
Hengkuj

thumb|Hengkuj, cureyek ji gulsozanan e, carnan di wateya nîlûferê de tê bikaranîn

**Hengkuj** (*Nymphaea tuberosa*) (*Nymphaea odorata subsp. tuberosa*) riwekek cinsê famîleya nîlûferan (Nymphaeaceae), nîlûferê (*Nymphaea*) ye. Gihayeke av û aviyan e, pirrsalane ye.

Bi qasî 12 heya 18&nbsp;cm bilind dibe. Di nava mehên hezîran û tebaxê de kulîlk vedide. Li parzemîna Amerîkayê bêhtir tê dîtin. Ji av û avevekên ji rûyê erdê 100 heya 400 metro bilind in, hezdike. Bo baxçevaniyê tên çandin. Çend cureyên xwe hene.

## Referans
* Eckehardt J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): *Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen*. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8. (almanî)

## Binêrin li gulsozanên din
* Nîlûfer
* Avrud
* Sosina avê

Kategorî:Nîlûfer
Brasenia schreberi

thumb|''Brasenia''

***Brasenia*** cinsekî riwekan ji famîleya kabombayan Cabombaceae ye. Ji cihên germ û tropîk hez dike. Li Çîn û Japonê vê gihayê dixwin.

## Girêdanên derve
*Washington State Department of Ecology: ''Brasenia schreberi''  
*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile 
*Photo gallery

Kategorî:Famîleya kabombayan
Murat Bektaş

**Murat Bektaş** di sala 25.07.1965 de li Amed ê hatiye cîhanê. Bi eslê xwe ji Merdîn ê, gundê Bafawa girêdayî navça Stewrê ye. Dema tê ru dinyayê herdu çavên wî nabînin. Murat Bektaş hîn zarok buye, di 7-8 saliya xweda fêrî temburê dibe.

Ew 5 biranê.
Murat tev û 2 birayên xwe, di sala 1974 da ji xwera komek avadikin û derdikevin dawet û şahiyan.
Bi dengê xwe û bi hunera xwe di demek kin de nav û dengê Murat li welat belavdibe.

Evîna wî ya li ser Huner bi Temburê destpêdike, Tembur jêra dibe dost dibe heval dibe evîndarek mezin tucar ji hev naqetin heya roja mirinê.
Murat piştî fêrbuna temburê xwe di warê Hunerî da, gerek bi dengê xwe gerek bi pisporiya xwe gelek pêşve dixe.

Her çiqas herdu çavên wî nebînin jî dilê wî weka çemê dîjle diherike, ji bêhtirê temburê (saz), enstrûmanên wek Ud,Mandolina û dudik lêdixe.
Di warê hunerî da gelek xebatên balkêş dike, di xizmeta hunera kurdî de bi salan dixebite.

Bi stranên gelerî û folklorik berhemên profesyonel pêşkeşî guhdarvanan dike.
Bi taybetî bi strana Oy Felek nav û dengê wî li hemû deverên Kurdistanê belav dibe.

Murat Bektaş dîsa di salên 92-93 an de bi bilindbuna tekoşîna gelê Kurd, di warê hunerî da cîhê xwe digre.
Dîsa di wan salan de bi proje yên balkêş gelek berhemên giranbuha pêşgeşî gelê Kurd dike.
Murat tev Hunermendên hevalê xwe Hozan Fatê, Şehrîbana Kurdî du berheman tomar dike. Ew herdû berhem ji stranên Folklorik tê avakirin, ji aliyê gelê Kurd gelek tên ecibandin û bi salan tên guhdarkirin.
Murat di sala 2000 de dema ji konserek dizîvire bi qezaya tirafîkê jiyana xwe ji dest dide.
Li du xwe berhemên xwe yên bi dengê xwe yî zelal, jina xwe û herdu zarokên xwe dihêle.
Gelê Kurd dema Hunermendên wan li jiyanê ne, tucar bi giranî lê xwedî dernakevin. Murad jî yek ji wan hunermendane. Herdem dengê wî li cîhanê dijî.
Sala 2006 alîyê Hollywood Music Center Albûma Murat U fatê ser navê 'Kurdistan - Traditional Kurdish Dance Songs' bigerdûnî hat weşandin.

Murat Bektaş: Ew bi fizîkî ji nav me çû lê dengê wî û hunera wî li jiyanê, li jiyana baqî mane.
Xwarzî yê hunermendê me yî nemir û ciwanekî şoreb ji nava stranbêjên me de
ku hêvî bilind kirîye, Serdar Bektaş, wê karên studio da berdewam bike.

## Dîskografî

* **Baran Barî** (1982)
* **Oy Nazê** (1989)
* **Daweta Me** **(Murat û Fatê - Daweta Me 1/2/3)** (1991)
* **Dilan** **(1992)**
* **Dîlana kurdî** **(Şehrîbana Kurdî & Murat Bektaş)** (1992)
* **Cizîra Botan** (1993)
* **Sipanê Xelat** (1994)
* **Hoy Mamo** (1995)
* **Mem Xunek** (1996)
* **Dilo Can** (1996)
* **Oy Felek** (1997)
* **Şehrîbana Kurdî & Murat Bektaş - Lê Amede**
* **Şehrîbana Kurdî & Murat Bektaş - Koma Dîlan**

## Çavkanî

* Official fan page of Murat Bektaş

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Stranbêjên kurd
Kiel

**Kiel** () bajar û paytexta federaldewleta Schleswig-Holstein li Almanyayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî
### Nîşe

### Jêder

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1233an li Ewropayê
Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê
Erfurt

**Erfurter Schnatsch,** Hauptstadt vom Stullen Kaiser und des String-Pendulum

Immanuel Borgia es un Burgermeister de Citye es Erfurt.

Immanuel es un Oberstgruppenführer

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê
Koma gezika derewîn

[thumb|[Hingivîn (*Lamium purpureum*), îlustrasyon]]
[thumb|[Dirankumbira rengîn (*Galeopsis speciosa*)]]

**Koma gezika derewîn** (Lamiales) komeke riwekan e. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Riwekên pirrsalane û salane ne. Hin cureyên di vê komê de cih digirin, dar û devî ne. Hin jî xwedî pelên parazîtan dixwin in.

## Sîstematîk
Ji aliyê genetîkê ve bi Solanales re lêzimtiya wê heye. Di vê komê de ev famîleyên riwekan cih digirin:

* Famîleya pelkerengan, (Acanthaceae)
* Famîleya pelgoşaran, famîleya pelzirneyan (Bignoniaceae)
* Famîleya gihakeskesoran (Byblidaceae)
* Famîleya gulşimikan, famîleya gulkimikan (Calceolariaceae)
* Carlemanniaceae
* Famîleya gloksînyayan (Gesneriaceae)
* Famîleya gezika derewîn (Lamiaceae)
* Famîleya gihagerdebilên aviyan (Lentibulariaceae)
* Linderniaceae
* Famîleya navika fîlan (Martyniaceae)
* Famîleya darzeytûnan, famîleya darzeytan (Oleaceae)
* Famîleya gurgeyan, famîleya gihagurgan (Orobanchaceae)
* Paulowniaceae
* Famîleya kunciyan (Pedaliaceae)
* Famîleya guldelkbazan (Phrymaceae)
* Famîleya belghewêzan, famîleya pelhewêzan (Plantaginaceae)
* Plocospermataceae
* Schlegeliaceae
* Famîleya gobelo û pojanan, famîleya guhkerokan (Scrophulariaceae)
* Stilbaceae
* Tetrachondraceae
* Thomandersiaceae
* Famîleya şahpesendan (Verbenaceae)

## Çavkanî
* Koma riwekan, Lamiales di APWebsite (îngl.)
* Lîsteya famîle û cinsên vê komê (îngl.)

## Girêdanên derve


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Famîleya pelkerengan

[thumb|Fêkiya ''[Acanthus balcanicus*]]
[[Wêne:Aphelandra tetragona 135-8272.jpg|thumb|*Aphelandra tetragona*]]

*'Famîleya pelkerengan**, **famîleya penca hirçê*' (Acanthaceae) [[famîle]]yeke [[riwek]]an e, di [[koma gezika derewîn]] (Lamiales) de cih digire. 246 [[cins]], bi qasî 2500 [[cure]]yên vê famîleyê hene. Gihayên tropîk, devî û lavlavk (leflefok) in. Ji cihên germ û tropîk hez dikin.

Bi giranî li [[Afrîka]], [[Malezya]], [[Îndonezya]] û navenda [[Amerîka]]yê cihwarbûyî ne. Li [[Kurdistan]]ê jî gelek cureyên famîleyê diçên.

== Cinsên wê ==



== Pêşangeh ==
<gallery>
Wêne:Acanthaceae_leaf.jpg|*Fittonia verschaffeltii*
Wêne:Starr 011104 0065 asystasia gangetica.jpg|*Asystasia gangetica*
Wêne:Peristrophe speciosa1.jpg|*Peristrophe speciosa''


## Girêdanên derve
Famîleya pelgoşaran

[thumb|''[Catalpa bignonioides*]]

*'Famîleya pelgoşaran**, **famîleya pelzirneyan*' (Bignoniaceae) [[famîle]]yeke [[riwek]]an e, di [[koma gezika derewîn]] (Lamiales) de cih digire. Riwekên vê famîleyê ji cihên tropîk û subtropîk hez dikin. Hin [[cure]]yên wê li [[Kurdistan]]ê jî diçên. Di famîleyê de 82 [[cins]] hene. Li ser cins û cureyên gotûbêj hene.

<div style="display:block" class="BoxenVerschmelzen">
<div style="clear:both; display:block" class="NavFrame">
<div class="NavHead"><div align="left">Cinsên Famîleya pelgoşaran</div></div>
<div class="NavContent">

</div></div></div>

=== Wêje ===
* E. Fischer, I. Theisen und L.G. Lohmann: *Bignoniaceae*. In: Klaus Kubitzki, Joachim W. Kadereit (weşan.): *Flowering Plants, Dicotyledons: Lamiales (except Acanthaceae Including Avicenniaceae)*, Springer Verlag, 2004. ISBN 978-3-540-40593-1. S. 9–38.
* Alwyn H. Gentry: *Bignoniaceae: Part I (Crescentieae and Tourrettieae)*. In: *Flora Neotropica*, Band 25, Teil 1. New York Botanical Garden Press, 19. September 1980. ISBN 0-89327-222-1
* Alwyn H. Gentry: *Bignoniaceae. Part II. (Tribe Tecomeae)*. Di: *Flora Neotropica'', Band 25, Teil 2. New York Botanical Garden Press, 11. April 1992. ISBN 0-89327-368-6

## Girêdanên derve

* Famîleya pelgoşaran, Bignoniaceae di APWebsite (îngl.)
* Famîleya pelgoşaran, Bignoniaceae di DELTA. (îngl.)


Kategorî:Koma gezika derewîn
Pelgoşar (kulîlk)

[thumb|Cureyej ji pelgoşarê (kulîlk) ''[Campsis ×tagliabuana*]]

*'Pelgoşar (kulîlk)*' (*Campsis*) [[cins]]ekê ji [[riwek]]ên [[famîleya pelgoşaran]] (Bignoniaceae) e. Bo baxçevaniyê tên çandin.
 
== Sîstematîk ==
Herdu [[cure]]yên [[cins]]ê *Campsis*:
* [[Pelgoşara lavlavok a amerîkayî]] (*Campsis radicans* (L.) Seem. ex Bureau, navê din: *Bignonia radicans* L., *Tecoma radicans* Juss.), ji bakurê [[Amerîka]]yê.
* [[Pelgoşara lavlavok a çînî]] (*Campsis grandiflora* (Thunb.) K.Schum., Syn.: *Bignonia grandiflora* Thunb., *Tecoma grandiflora'' (Thunb.) Loisel), ji Çîn û Japon.

## Çavkanî
* Agahî li ser vê cinsê di Flora of China.  (îngl.)

## Girêdanên derve

* Agahî di Plants for a Future. (îngl.)
* Agahî di GRIN. 

Kategorî:Famîleya pelgoşaran
Kadîn (pirtûkfiroşî)

***Kadîn***, an jî ***Kadîn: Pirtûk û Kovar***, navê dikana pirtûkfiroşiyê ya Qoserê bû ku firotina wê ya pirtûk û kovaran bi temamî bi kurdî bû.

Kadîn di sala 2011an de li Qosera Mêrdînê (Bakûrê Kurdistanê) hatiye avakirin. Kadîn di 2014an de hate girtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Kadîn li ser Facebookê

Kategorî:Pirtûkfiroşiya kurdî
Kategorî:Pirtûkfiroşî
Kategorî:Qoser