open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çemê Bilqilênê

**Çemê Bilqileynê** () yek ji milên robarê Dîcleyê ye. Çavkaniya wî dikeve rojavayî çiyayê Cotela (*Akçakara*), ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibe, heta ku li rojhilatî Êgilê dirije nav çemê Dîcleyê.

Kategorî:Çemên Kurdistanê
Kategorî:Çemên Tirkiyeyê
Kategorî:Tejaneya çemên Kendava Farsê
Ti-Grace Atkinson

**Ti-Grace Atkinson** (jdb. 9ê çiriya paşîn a 1938 Baton Rouge) nivîskareke femînîst a amerîkî ye. Di sala 1938an de li federedewleta Louisianayê ji dayik bûye.

## Berhemên wê
* *The Institution of Sexual Intercourse* (Saziyên têkiliyên zayendî) (pamphlet, 1968, published by The Feminists)
* *Vaginal orgasm as a mass hysterical survival response* (pamphlet, 1968, published by The Feminists)
* *Radical Feminism* (Femînîzma Radîkal) (pamphlet, 1969, published by The Feminists)
* *Radical Feminism and Love* (Femînîzma Radîkal û Evîn) (pamphlet, 1969, published by The Feminists)
* *Amazon Odyssey* (Odîseya Amazon) (1974)
* *Why I'm against S/M liberation*, in *[[Against Sadomasochism: A Radical Feminist Analysis]]*, ed. Robin Ruth Linden (East Palo Alto, Calif. : Frog in the Well, 1982.), pp. 90–92 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Kâzım Koyuncu

**Kâzım Koyuncu** (jdb. 7ê çiriya paşîn 1971 li Hopa, Artvîn − m. 25ê tîrmeha 2005an li Stembol) hunermendekî laz bû.

## Kurtejiyan

Di sala 1992an de wî bi hevalên xwe Cafer Gürsoy Tanc, Ugurcan Sezen, Zulfîkar Murat Dilek, Mahmut Turan, Metin Kalac û Mehmed Ali Baris Besli yekemîn koma rocka lazî Zuxaşî Berepe (bi kurdî: Zarokên behrê) avakir. Yekemîn albuma komê ya bi navê Va Mîşkunan (bi kurdî: Em nizanin) di sala 1995an de, dûwemîn album Îgzaz (Diçe) jî di sala 1998an de hatin weşandin. Albuma wan a dûwem di heman demê de albuma dawî ya komê bû.

Piştî belavbûna komê Kâzim Koyuncu di sala 2001an de dest bi kariyera xwe ya solo kir. Hê nu dest bi serkeftinên muzîkî dikir ku di sala 2004an de bijîşkan li canê wî yê ciwan kanser tespît kirin.

Kâzim Koyuncu di roja 25ê hezîranê 2005 de jiyana xwe ji dest da û laşê wî li gundê xwe yê ku tê de hat dunê hat defnkirin.

## Muzîka wî

Meriv kare bêje ku di dengê Kâzim Koyuncu de girêdayiyeke bi xwezayê Behra Reş re heye: ev deng, weke hewa, ba û barana herêmê him qert e, him jî mîna sîsên li ser daristanên herêmê nerm e.

Muzîka wî guhdarvanan ewqas dixe bin bandora xwe ku, gava meriv çavên xwe digire xwe weke li Behra Reş hîs dike.

Piştî wefaatkirina wi, muzîka wî li hemû welêt dengveda û muzîka lazî û hemşînî gihande asteke populer. Bi rêya fîlma 'Auf der anderen Seite' (Yaşamın Kıyısında/Li Ber Qeraxa Jiyanê) ya derhênerê tirko-elman Fatih Akin dengê wî li Ewropa jî hate naskirin.

Di fîlmê de, gava strana Koyuncu ya bi navê 'Ben senî sevdugumî' (Tu ya ku min ji te hezkirî) tê leystin, petrolfiroşek bal dikişîne ser mirinên ji qanserê yên ku - li gorî herêmên din ên Tirkiyê - li dorên Behra Reş zêdetir pêk tên û mirina Kâzim Koyuncu bi felaketa Çernobîlê girêdide.

## Dîskografî
;Digel Zuxaşî Berepe
* 1995: *Va Mişkunan*
* 1998: *İgzas*
* 1998: *Bruxel Live*

;Digel Grup Dinmeyen
* 1996: *Sisler Bulvarı*

;Albumên wî yên solo
* 2001: *Viya*
* 2004: *Hayde*
* 2006: *Dünyada Bir Yerdeyim* (piştî mirina wî hate weşandin)

Kategorî:Hunermendên laz
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Mirin 2005
-stan

**-stan** paşgirek e ku navên cih û welatan pêk tîne, mîna *daristan* (cihekî bi daran), *goristan* (cihekî bi goran), *Kurdistan* (welatê kurdan) û hwd.

## Peyva "stan"
Koka navê *stan* qet ne diyar e, lê hin zimannas dibêjin ku peyv ji zimanê farisî ango ji zimanên arî yan îranî tê , lê li gor hin çavkaniyên din ew ne nihêrîneke bêalî ye. Protohindoewropî yan hind û ewropiya kevn zimanekî gelek kevn û êdi êdî ev ziman bûye bavê zimanan wekê înglîzî, rûsî, latinî, hindî, kurdî û hwd.
Li gor hin pisporan koka peyva kurdî *stan* ji zimanê protohind û ewropî **stâ*  tê. Wergera **stâ* bi kurdî "li ser piyan man, rawestin"
Peyva protohind û ewropî **stâ* di gelek zimanên hind û ewropî de tê dîtin. Bo mînak:

### Malbata zimanên germanî
Bi îngiliziya kevin “standan” û bi îngiliziya-îroyin “to stand”. Bi almanîya-kevin “stân”. Bi îslendî “standa” . Bi norwêcî “sta”, bi holendî “staan” .

### Malbata zimanên latînî
Bi latinî "stare, bi rûmenî "stare/stat". Bi spanî "estar".

### Malbata zimanên iranî
Bi farisî nabêjin "stan", lê dibêjin "ایستادن" = "istadan", bi Zimanî tacîkî "istodan", bi hindî "avasthâ" . Bi sanskrîtî "tiṣṭhati" = "tishth-hati"

### Malbata zimanên slavî
Bi zimanê ûkraynî "stan", bi polonî "stan", bi serbî "stane", bi çekî "stât".

## Navê welatan
* ***'
* ''' '''
* ***'
*  Hindistan
* 
* 
* 
* 
* 
*  (*Filistan*, *Hayastan*)
*  Erebistan
* Almanistan
* Bêljîkistan
* Bêlûcistan
* Bilxaristan
* Caponistan
* Çînistan
* Ecemistan
* Farsistan
* Erebistan
* Hûngaristan
* Norvêcistan
* Polonistan
* Rûsistan
* Togostan

## Çavkanî

Kategorî:Paşgir
Batêl, Sêmêl

**Batêl** dkavta l nav bayna qaza Semela w qaza Zakho w dkavta (dashta slevanaya) ta salet 1986 batel b roy edareva lsar qaza Zakho va be balae bare Batel bta nahe < naheak de habe dgotne (asehe) (slevanay) yan (asehe) w ptrea xalke vere (slevanay) na w kemak j kuchar w barwarea w nerwaya l sar xake slevanaya djen w nahea (batele) galak kshtukal w daxl w dane dkn w nahea batel pek hatea j (8 komalgaha w 24 gonda) w nezike (65,000) kasa le djen.
 
## Nave Batel
Dibejîn Batêl li sêr dema Împaratorîya Osmanîya hatê avakirin ji bo slevanaya li sêr dema Împaratorîya Osmanîya (telaka telefonê) ji Zaxo diçû ji bo Bexda w l Batêle re diçû w dibejîn navê Batêle ey ji ve kare hatê * ba = hawa w tel = telefon * = Batêl

## Aynet l Batel
1 - Ptrea gele we (Misilmanan) w kemak) j (masehea) w (Yezda) li dijen .

## ji navdaren Batele
* Ali Beg.
* Haje Hukmat.
* Mala Tayeb.
* Hasan Silemane : Seroke Yekitiya nvesaret Kurd lqa Duhok.
* Sebre Silemane. Nvesar.
* Hakim Mihemed Silemane.
* Salame safe. Navdare smayel ava.

## Çavkanî

* Bikarhêner Yousif Salam Slevanay

Kategorî:Gundên Sêmêlê
Batîl

Batîl (bi erebî: باطل) peyvek îslamî ye ku tê wateya derewîn, û dikare ji bo ravekirina karekî betal an peymanek li gorî şerîetê were bikar anîn. Di heman demê de dikare ji bo destnîşankirina kiryarek zordar an neheqî were bikar anîn.

## Çavkanî

Kategorî:Termînolojiya îslamê
Ermenistana rojava

**Ermenistana rojava** gotineke siyasî ye ku ermenî ji bo herêmên li rojhilata Împaratoriya Osmanî bi kar tînin. Ermeniyên bi vê gotinê çend wilayetên osmanî (bi taybetî Wan, Erzirom, Mamuretülaziz/Xarpêt, Bêdlîs, Diyarbekir û Sêwas) bi nav dikin û dibêjin heta sedsala 20'emîn nifûseke mezin a ermenî li wan deran dijiya.

Îro jimara ermeniyan a li wan deran ji ber pêkhatina komkujiya ermeniyan pir biçûk e.

Kategorî:Dîroka Ermenistanê
Suroyo TV

**Suroyo TV** (bi suryanî: ܤܘܪܝܐ ܬܘܝ) kanaleke satelaytê ya aramî/suryanî ye.

Suroyo TV ji aliyê suryaniyên diyasporayê ve di roja 10'e cotmehê 2004'an hate damezirandin û weşana xwe ji bajarê Södertälje (li Swêdê) dike.

Suroyo TV dixwaze bi weşanên xwe xizmetê li nasnameya suryaniyan bike û mîras, dîrok û zimanê suryaniyan biparêze. Kanal weşanên xwe bi 5 zimanan dike: suryanî, erebî, swêdî, îngîlîzî û tirkî.

Gelek bernameyên taybet ên kanalê hene: Ji bernameyên ji bo zarokan, yên siyasî û çandî bigire heta yên werzîş, dîrok, belgefîlm, perwerdehî û olê gelek bername hene. Taybetiyeke din a kanalê ev e ku mîhrîcanên suryanî bi weşanên zindî tîne ber ekranan û fîlmên sînemayê jî bi dublajên suryanî diweşîne. Herwiha, muzîk jî beşeke girîng a weşanên kanalê digire. Her roj nûçeyên rojanê bi zimanê suryanî (bi zarevayên rojavayî û rojhilatî) tên amadekirin û dûbareya wê bi erebî tê weşandin. Bi vî havî Suryoyo TV hewl dide ku xwe bigihîne gelek suryanî/keldaniyên hemû cîhanê.

Suroyo TV bi weşana xwe ya rojane ya 24 saetî ciheke girîng di weşanên suryanî de digire. Kanal li ser du satelaytan kare bê temaşekirin û bi vî havî xwe digihîne 85 welatên Asya, Ewropa û Emerîkayê.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya kanalê

Kategorî:Avabûnên 2004an li Swêdê
Kategorî:Suryanî
Kategorî:Televîzyon
Filistîn (herêm)

thumb|250px|Nexşeya Filistînê ya ji sala 1759an: ''Terra Sancta sive Palæstina''
**Filistîn** (bi navê **Felestîn** jî tê nasîn), herêmeke dîrokî ya li ber kenarên rojhilata Deryaya Navîn ye. Îro dewletên Îsrael, Golan, Şirîta Xezeyê, Urduna rojava û Urdun dikevin nava vê herêmê.

Dîroka vê herêmê gelek kûr û tijî ye û navên wê yên cûda girîngbûna dîrokî ya wê tîne ber çavan. Navên din ên Filistînê, *Kanaan*, *Eretz Israel* û *Terra Sancta* ne. Di çavkaniyên Misira kevnare de navê herêmê weke *Retenu* an *Retinu* derbas dibe. Ji bo dînên cihûtî, xirîstiyantî û îslamê Filistîn warekî pîroz e.

## Pêşangeh

Wêne:MiddleEast.A2003031.0820.250m.jpg|Filistîn ji peyk de.


## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Kategorî:Erdnîgariya Îsraêlê
Kategorî:Erdnîgariya Urdunê

Kategorî:Herêmên dabeşkirî
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên Asyayê
Xereşîk

**Xereşîk** (; ), gundekî Bêgirî, Bakurê Kurdistanê ye.

Xereşîk berpala çiyayê Hecî Xelil de ye. Ev gunda di navbera gundê Îswêran û Komisê de ne. Her wiha ev gund li ser rêya ku ji Wanê û Erdîşê tê diçe Bêgirî-Çildêran û Bazîdê ye. Du heb zozanê vî gundî hene. Gundekî beroj e, hêşînahî û dar tê de hene. 7 km durê Bêgirî ye û 3 km dûrê behra Wanê ye. Niştecihên vî gundê debara xwe bi cotkarî û sewalkariyê dikin.

Vî gundî navê xwe kîjan demê ji kîjan zimanî hildaye hêj nayê zanîn. Ji ber ku li ser navê vî gundî lêkolîn nehatiye kirin. Di vî gundê de beriya Şerê Cîhanî yê yekem ermen rudiniştin. Kurd pêşiyê Mêlixa ku di nav sînorên vî gundî ye jiyane. Piştê ermen koç kirine çûne, xanî û malên xwe di Xereşîkê de çêdikin li wir cih dibin.

## Malbatên Xereşîkê
Kurdên ku tên ewil li Mêlixê (Mêlux) pişt re di Xereşîkê cih dibin malbata Koço ye. Pişt re xizm û pismamê wan tên cih dibin û gund mezin dibe.

### Eşîr û êl
Eşîra ku pêşiyê hatiye vî gundî êla Kalkiyan e. Navê vê eşîrê bi Şikakiyan ve girêdayî ye. Ev eşîr ji di nav konfederasyona Evdoyiyan de ye. Eşîra Şikakî serdema Şerê Cîhanî ya yekem de eşîreke mezin ya Kurdistanê ye. Ev eşîr piranî li rojhilata Tirkiyê di Kurdistanê de herêma Serhedê li rojava bakûr a Îranê derdora bajarê Salmasê de ne. Lê ev eşîr di navbera Îran û Tirkiyê hatiye du perçe kirin. Dîsa jî serî de çûyin û hatinên vî eşîrê di navbera Îran û Tirkiyê pir bûne. Di serdema Şerê Cîhanî ya yekem û piştê vî şerê pêşengiya eşîra Şikakiyan Simko Axayê Şikakî yê Elîxanê Cazê kiriye. Di roja me ye îroyîn de têkiliyên vî eşîrî di navbera Îran û Tirkiyê gelek sist bûne. Eşîra ku ewil hatiye vî gundê Xereşîkê Kalkî ne û ev eşîr mêjû nayê zanîn lê ji Cizîrê ji herêma Botan koç kirine hatine aliyê Bakurê Rojhilata Kurdistanê cih bûne. Êla Kalkiyan li Tirkiyê bi taybet Ercîş, Bêgirî û Agirîyê wekî eşîrtî hebûna xwe didomînin.

### Bavikên vê malbatê
# Îngî ( Engî)
# Mistefa, Simo
# Mistefa-Hecî Resûl-Ewlo (Eylo), Kasim- (Koço, Selmo)...
# Simo-(Mîrza Ûsip, Şewêş Axa)-H.İsan...

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bêgiriyê
Endek

**Endek** (), gundekî bi ser navçeya Parsîna Jêr a Erzîromê ve ye. Gund li 13 km bi dure qezaye. Dema bori de li wi gundi fille dijiyan.

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Çorşên

**Çorşên** an jî **Çorşîn** (1928: *Çorşîn*, 1946: *Çorşin*, pişt re bi tirkî navê *Düzcealan* lê kirine) gundekî Tetwana Bidlîsê ye ku li hemberî Gola Wanê û çiyayê Sipanê ye.

Di sala 1904an de li Çorşênê 12 mal hebûn: heft ji wan kurd bûn, pênc jî ermen.

Di destpêka sala 90î de, Çorşên ji aliyê rejîma Tirkiyeyê ve hate şewitandin û ji 10 salan bêtir ma vala. Paşî gundî dîsa hêdî hêdi vegeriyane warê xwe, a niha (2012) nêzikî deh mal hene.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tetwanê
Cejna Êzîd

**Cejna Êzîd** an jî **Eyda Êzîd** an **Eyda Êzîdê Sor**, yek ji cejnên herî mezin ên êzdiyan e. Ev cejin dikeve roja îniyê û meha kanûna pêşîn tê derbazkirin.

Berî sê roja wê cejnê êzdî rojî digirin ji bo biranîna Siltan Êzîd, ew wek Şêx Adî û Melekê Tawûs tê qebûlkirin û naskirin. Rojî di roja duşemê dest pê dibe heya roja pêncşemê, pey wê re cejn pîroz dikin.

## Taybetiya cejnê
Êzdiyên Bakur, Rojava an jî Başûr berî du hefteya pêşa rojiya Êzîdê Sor rojiya nûr **Şêşemis** digirin, pey wan roja hefteyek pişt re sê roj bi navê xudanê malê rojî digirin. Her sal rojên Cejna Êzîd tê guhartin, çûnkî ew taybetiya salnameyên gregorî û julianî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Cejna êzdiyan
Kategorî:Cejnên dînî
Kategorî:Êzdîtî
Dîjle TV

**Dîjle TV**, televizyoneke kurdî ya satelaytî ye. Ji ser turksate weşane dike. Navenda wî li Amede ye.

29ê îlona 2016an de, kanala têlêvîzyonê hat qedexe kirin Tirkiyê ya 2016an de bi gelek saziyên ku bi zimanê kurdî weşanê dikirin, ji aliyê dewleta tirk ve di sala 2016an de hate girtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Dîjle TV 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Roja Alaya Kurdistanê

thumb|Alaya Kurdistanê
**Roja Alaya Kurdistanê**, roja 17´ê çileya pêşîn a her sal roja alaya Kurdistanê ye. Di sala 2011'an de desthilatdariya Başûrê Kurdistanê biryar da ku di vê rojê de roja alaya pîroz a hemû rêxistinên pîşeyî, parlamen û hikûmeta herêma Kurdistanê be.

## Çavkanî

Kategorî:Başûrê Kurdistanê
Yekmal, Azarpêrt

**Yekmal** (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Yekmal

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Yekmal, Azarpêrt|Yekmal]]**, gundekî ser Azarpêrtê ye.
* **[[Yekmal, Bazîdaxa|Yekmal]]**, gundekî ser Bazîdaxayê ye.
* **[[Yekmal, Gimgim|Yekmal]]** (*Kuşluk*), gundekî ser Gimgimê ye.
* **[[Yekmal, Milazgir|Yekmal]]**, gundekî ser Milazgirê ye.
* **[[Yekmal, Qerekose|Yekmal]]**, gundekî ser Qerekoseyê ye.
* **[[Yekmal, Qereyazî|Yekmal]]**, gundekî ser Qereyaziyê ye.
* **[[Yekmal, Qilaban|Yekmal]]**, gundekî ser Qilabanê ye.
* **[[Yekmal, Tîl|Yekmal]]**, gundekî ser Tîlê ye.
Tequixquiac

**Tequixquiac** an **Bajarê Santiago Tequixquiac**, serbajar û bajarê.

Hejmara niştecihên bajarê mezin ê Tequixquiac di 2010'an de 33.080 kes bû.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Meksîkê
Kategorî:Meksîk
Tacî

**Tacî**, bajêrkokekê naverrasta Îraqêye ku dkevîte dûrîya 25 kîlometran li bakûrê Bexdayê paytextê û ser bi parêzgeha selahedînêye û dnav sêgoşa sunîyane, zorîna rûberê vê bajêrê zevyê kiştukallîye û êlên ereba sunîyan lê aknicîne, dyartirîn êlên ku li vêrê aknicîne evanene (muşahede, dlêm, zewbe', cbur, 'qîdat, benî temîm, qîsîwn û komeleka dî ji êlên bçîk).

## Jmarên aknicîyan
Be guteyên rjêma dnavçûy jmarên akincya tacîyê nzîka 600,000 kesane, lê paşî ruxana rjêmê li sala 2003yanda bi guteyên berpirsa Neteweyên Hevgirtî jmarên akincyê wî bajêrî 300,000 kese.

## Dîrok
Tacî li serdema rjêmê binkeha kargehên serbazî bûye û mezintrîn cbexaneyên çekê kîmayya û kargehên drust kirna çekên kîmayya rjêmê li vêrê bûye.

## Pêşangeh

Wêne:Hoosier Street, Camp Taji, Iraq.JPG|Kolanên serbazgeha tacî
Wêne:Taji tanks.jpg|Komelek tanka îraqê li tacî


## Besterên derve
* Iraq Image - Taji Satellite Observation 

Kategorî:Bajarên Iraqê
Sêgoşa sunî

250PXpx|thumb|rast|Sêgoşa sunî li ser nexşe
**Sêgoşa sunî**, zaraveke ku debêjne navçeyeka ji navrraste Îraqê û bakûr û rojhelat û rojavaya Bexdaya paytext, zorîna akincyê vê deverê erebê sunene.

Ev devere pêkdivêt ji çar parêzgehên îraqê ke evanene (parêzgeha Diyalayê, parêzgeha Bexdayê, parêzgeha Enbarê, parêzgeha Selahedînê).

Kategorî:Asyaya Rojava
Kategorî:Erdnîgariya Iraqê
Kategorî:Siyaseta Iraqê
Sabin Arana

thumb|Sabin Arana, 1890
**Sabin Polikarpo Arana Goiri**, navê wî bi spanyolî *Sabino Arana* (jdb. 26ê kanûna paşîn, 1865 - m. 25ê çiriya paşîn, 1903), nivîskarê bask û damezerînerê Partiya Neteweperest a Baskî (EAJ-PNV) ye û bi babê ruhiya gelê bask dadinire.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1865
Kategorî:Mirin 1903
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Welatê Baskî
Hilêlok

**Hilêlok** (1946: *Hilülük*, dû re bi tirkî navê *Gölgelikonak* lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dihê
Girê Hesênî

**Girê Hesênî**, **Girhiseynî** (1946: *Girhüseyin*, dû re bi tirkî navê *Çeltiksuyu* lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Kategorî:Gundên Dihê
Goveşil

**Goveşil** (1946: *Güveşel*, dû re bi tirkî navê *Ekinyolu* lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Gund ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Dihê
Qadê

**Qadê**, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Gund dikeve di navbera Girê Hesênî û Goveşilê de.

Kategorî:Gundên Dihê
Bask (cudakirin)

* **[[Bask (gel)|Bask]]**, kesek e ku li Welatê Baskî, li bakurî Spanyayê û başûrê Fransayê dijî.
* **[[Bask]]**, ji bo ajalan lebatek ji laş e û ji bo hin amûrên mîna firok jî perçeyê ku bi kêrî firînê tê ye.
Herêma Xweser a Baskî

250px|thumb|rast|Herêma otonom a Baskî li bakurê Spanyayê ye
**Herêma Xweser a Baskî** an **Herêma Otonom a Baskî**  (bi baskî: *Euskal Autonomia Erkidegoayan*, bi spanî: *Comunidad Autónoma Vasca*), herêmeke otonom a Spanyayê ye ku dikevite bakurê wî welatî.

## Binihêre jî
* Welatê Baskî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1979an de hatine avakirin

Kategorî:Herêmên xweser ên Spanyayê
Kategorî:Herêmên Spanyayê
Kategorî:Welatê Baskî
Dolores Ibárruri

**Dolorês îbarrurrî** (bi baskî: *Dolores Ibarruri*, bi spanî: *Dolores Ibárruri Gómez*), Navê tewaw "**Isidora Dolores Ibárruri Gómez**" ,Nasrav bi "**La Pasionaria**"; (jdb. Bîzkaya(eu), 9ê kanûna pêşîn 1895 - m. Madrîd, 12ê çiriya paşîn 1989).

Ramyar û şoreşgerekê komûnîstê spanî bi eslê baskî ye, ku ji bnemalleka hejar û kem deramet li Herêma Otonom a Baskî li spanyayê ji hatîte dinyayê, ku hemî endamên mallbata wî karkerên kanî bûn.

Li sala 1917 pêvendî kird bi partiya havbeşya kakerên spanî(en) û paşî wî çuwe rîzên partiya komonîsta spanî(en), ku ji layên kakerên şorrşigêrr hatbuwe damezrandin. Û paşî li sala 1925 dest kird bi nvîsîna babet û gutaran ji rojnama krêkariya navxoyan bi navekê xwazraw ku "*Pasionaria*" ye ku paşî hengê bi vî navê navdar bû û buwe naznawê wî.

Kategorî:Jidayikbûn 1895
Kategorî:Mirin 1989
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Siyasetmedarên baskî
Henîbal

200px|thumb|rast|Peykerê Henîbal
**Henîbal**, bi navê **Anîbal** jî tê nasîn, (jdb. 247ê BZ - m. 183/182ê BZ) kartacayî, serekfermandar û siyesetmedarek bû. Li dijî Romayê şer kir. Herî zêde kirina wî ya ku bûya mal dîrokê, ew a ku wî artêşa xwe li ser hîspeniya û pîrenê re û li ber çiyayê Alpan re di nava Îtalya de biriya ya. Bi wê awayê, taktik û teknîkên wî ên leşkerî ên ku bikarhanîna, ta roja me weke yên hûnera leşkerî tên zanîn. Henîbal, yek ji wan mirovên ku di hûnera xwe ya leşkerî de weke zaneyekî mezin tê dîin a jî.

## Jiyangerî
Henîbal, kurê Hamilcar Barca ye. Hemilcar Barca, berîzayinê di 247´an de hat dunyê. Dema wî de, Kertacya, weke demeke xwe ya xweş buhurand. Wî, li gorî têgihiştineka hemdemî welatê xwe pêşxist. Di dema bavê Henîbal de, hin êrîşên roma li axa Kartaca dibin. Lê bi sernakevin. Piştre ku dem hat dema Henîbal, bavê Henîbal, ji ber ku wî fahm kiribû ku wê hirêşên roma li axa wan bidom in êdî wî kurê xwe ji aliyê hunerî ve pêşxist ku piştî wê re karibê li ber wan biser bikeve. Bavê Henîbal, di dema wî de gelek êrîşên roma li axa wan bûbûn û di wan herîşan de gelek windahiyên wan bûbûn. Ji ber wê jî, ew pirr bi hêrs bûbû. Ji ber wê yekê, tê gotin ku bi "hêrsa tolhildanê", bavê Henîbal ew mezin kir ku bersiva wan bide.

Piştî ku Henîbal hat li dewsa bavê xwe, piştre axên pêşî didestê wan de bûn ên weke Hîspeniya û Pîrene, ku weke beşek ji Îtalya roja me na jî, ji bo bi şûn de hildê cara pêşî bi 9 hezar leşkerî ket cengê de û bi ber Pîrenê ve diçê. Di wê demê de, ku bakûra Spanya roja me jî hin herêmên wê di nav de, wî kirina bin kontrola xwe de. Bi wê re, li ber çiyayên alpan, hebûxwe diparêzê. Piştre li wir, bi artişeka 38 hezar leşkerî, ew biplan herîkîna didomêne. Gelek herêman jî ji bin kontrola Roma rizgar dike. Li gelek deveran wan dişikêne.

## Çavkanî

Kategorî:Generalên kartacayî

Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.
Kategorî:Mirin 180î b.z.
Kategorî:Siyasetmedarên kartacayî
Euzko Gudarostea

250px|thumb|rast|Tîpeka supayê bask li demê şerrê navxoya spanya yê, 1937.
**Eusko Gudarostea** (bi kurdî: *Artêşa baskî*), supayekê hûkmeta baskê bû li demê şerrê navxoya spanya yê, ku ji layen havbeştvanan (sosyalîst) û komonîst û nîştîmanperwerên baskî pêkhat, bi serperşitîya ji layen entonyo xosêwe.

Kategorî:Artêş
Kategorî:Dîroka Welatê Baskî
Euskadi Ta Askatasuna

**Euskadi Ta Askatasuna**, bi kurtasî **ETA** (bi kurdî *Nîştîmanê Bask û Azadî*), weka rêkixrawekê ramyarî (siyasî) li sala 1959'ê damezra (hate damezirandin), û be têperrbûna demê geşey kird û guhera ji bo bizaveka cudaxwazê çekdar.

Yekem çalakî ev rêkxistne ji sala 1968'ê bû ku hewlla kuştina rêvebera hewallgirîya Spanyayê ji bajêrê San Sebastián (Donostia) li herêma bask bi serkeftî bi encam geyand.

## Armancên vî rêkixrawî
Armancên aşkrayê vî rêkixrawî cuda bûna herêma baskê bakûr (herêma baskê fransa) û Herêma Otonom a Baskî (herêma baskê Spanya) ji wan dewletan û çêkirdina dewleta serbexoyê baskan, û azadkirina bend kiravên vî rêkixrawî ji aliyên dewleta Fransa û Spanya da.

## Şerrawestin û ETA li sala 2010'ê
Ji sala 2010'an vê tevgerê biryar da ku dest ji xebata çekdarî helbigire.

## Çavkanî


Kategorî:Rêxistin
Kategorî:Terorîzm li Fransayê
Kategorî:Terorîzm li Spanyayê
Kategorî:Tevgerên berxwedanê
Kategorî:Tevgerên rizgariya neteweyî
Kategorî:Welatê Baskî
ETA (cudakirin)

* **[[ETA]]**, navê rêkixraweka serbazîye ku berxudan dket ji bo azadîya gelê baskê.
* **[[Eta]]**, navê tîpa heftem a alfabeya yewnanî ye.
Gaskonya

250px|thumb|rast|Devera Gaskonyayê li ser nexşeya Fransayê (bi îngilîzî ye)
**Gaskonya** (; ; ); devereka welatê Fransa ye ku dkevîte başûrê rojavaya wî welatê û zorîna akincyên vê deverê baskin.

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di hezarsala 1ê de hatine avakirin
Kategorî:Wîlayetên berê yên Fransayê
Getaria

thumb|Cihê Getariayê li ser nexşeyê, devera Gipuzkoayê ye
**Getaria** (bi spanî: *Guetaria*), bajêrkokeka roxî (kenaravî) ye ku dikevîte devera Gipuzkoayê ku ser bi Herêma baskê li bakûrê Spanyayê ye.

## Demografiya
Hejmarên akiniciya vî bajêrkokî li sala 2011'an bi gota peymangeha niştîmanî ji bo serjimêrîya Spanyayê 2.666 kes dibin.

## Pêşangeh

Wêne:Getaria. Gipuzkoa. Euskal Herria.JPG|Getaria
Wêne:Getaria iluntzean. Euskal Herria.JPG|


## Bester bo derve

* Pêgeha fermî ya bajêr ku zanyarî bi zimanên spanî, fransî, baskî bilav diket.

Kategorî:Bajarên Spanyayê
Kategorî:Welatê Baskî
Xarîga Binêne

**Xarîga Binêne** (), gundekî navçeya Nazmiyeyê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Cahîliye

**Serdema nefamî**, **ne famtî**, **nezantî** an jî **cahiliye** () ji Serdema pêşiya Îslamê re têye gotin û bi hatina Îslamê ve hate ra kirin.

Di vê serdemê de gelê ereb yê Erebistanê bi nezantî ve dixeniqîn ji ber ku keçên ku teze dihatin dinyayê ji bo bavê wan şerma herî mezin bû, Îcar ewan jî keçê wan dema dibûn 5-6 salî bi saxî ve dikirin gorê dikuştin. Jina jî weke xulam diditin, Piştî ku ji Muhemmed re pêxembertî hat û Muhemmed evî nezantiyê qedexe kir.

Xwedê di Quranê de di sureya Tekwîr de qala evî serdemê dike. Di ayeta 9an de ji bo wan zarokên keç dibêje; ("Bi eyyî zenbîn qûtîlet") *Ji bo kîjan sûcê ew dihatin kuştin ?*

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Francisco Mujika Garmendia

**Francisco Mujika Garmendia** (wekî *Fransîsko Mûxîka Garmendiya* bixwîne) nasrav bi **Pakito** an ji **Artapalo** (di 19ê çiriya paşîn a 1953an de li bajarê Ordizia, Welatê Baskî, Spanya hatiye dinê), serkerdeka serbazî ya rêxistina ETA'yê ya baskî bû û berpirsa cîbcî krin û nexşe danana êrşên vî rîkixtnî bû.

Li sala 1992an de ji bajêrê Bidartê digel José Luis Álvarez rêbera ramyarî (syasî) ya rêkxistinî ETA'yê û José María Arregi Erostarbe fermande ya locsitî hatiye dest bi serkrin.

Pakito ji alyê dadgeha Spanyayê sizayê 96, 109, 743, 1128 û 2354 sal bend kirdnê bu derçûye, û ta niha li bendîxaneka welatê Spanya ye, û li sala 2004 ji Pakito û hnek ji hevela wî li bendîxanê namek bo serkirdatî ya ETA'yê nard û dawa kird ku rêkxistin dest li xebatê çekdar berden.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên ETA'yê
Zêwe

Çend cihên bi vî navî hene:

**Bakurê Kurdistanê** (Tirkiye)
* **[[Zêwe, Pêrtag|Zêwe]]**, gundekî ser Pêrtagê ye.

**Başûrê Kurdistanê** (Herêma Kurdistanê, Îraq)
* **[[Zêwe, Zawîte|Zêwe]]

**Rojhilata Kurdistanê** (Îran)
* **Zêwe**, [[gund]]ekî ser [[Mehabad (bajêristan)|bajêristana Mehabadê]] ye.
* **Zêwe''', gundekî ser gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye.

## Binêre ji
* Zêwê
* Zêw
Bendava Bîracikê

**Bendava Bîracikê** yek ji 21 bendavên Projeya Başûr û rojhilata Anatolyayê li ser çemê Firatê ye ku 60 kîlomêtre li başûrê Bendava Rihayê û 8 kîlomêtre li bakurê navçeya Bîracikê ye. Bendav yek ji wan bendavan e ku ji bo avdanî û hilberîna enerjiyê hatiye çêkirin. Bendava Bîracîkê avaniyeke ku ji binî ve bi 62,5 mêtre bilindahiya xwe ji gewrîya beton û dagirtina çaqirên qûmê pêk tê.

Bendav li ser bermahiyên bajarê qedîm Zeugmayê hatiye çêkirin. Li gorî Bogumil Terminski (2015), çêkirina bendavê bi qasî 6,000 kesan ji şûn û warê xwe hatin derxistin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bendavên di 2000an de hatine xilaskirin
Bîracikê
Kategorî:Bêrecûk
Kategorî:Santralên hîdroelektrîkê li Tirkiyeyê
Seyfî

**Seyfî**, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Di ber gundî re ava Botan digehe ava Diyarbekrê.

Kategorî:Gundên Dihê
Kûşê

**Kuşê** (1946: *Küşi*, dû re bi tirkî navê *Yerliçoban* lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Kategorî:Gundên Dihê
Girdaran

**Girdaran** an jî **Girdara** (1946: *Girdara*, dû re bi tirkî navê *Ormanardı* lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Li hember gundê Girdaran Çiyayê Reş heye. Yek jî Gola Bêrmê heye.

Kategorî:Gundên Dihê
Germav

* Kanî yan jî birka ku ava wê germ e û ji bo nexweşiyê an jî saxlemiyê baş e.

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Germav, Kerboran|Germav]]**, gundekî ser navçeya Kerboranê ye.
* **[[Germavê, Elkê|Germav]]**, gundekî ser navçeya Elkê ye.
* **[[Germav, Mûş|Germav]]**, gundekî ser bajarê Mûşê ye.
Lodê

**Lodê** (bi romî: *Ballıkavak*), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Helbestvan û pêşmergeyê botî Sebrî Botanî di 1925'an de li Lodê ji dayika xwe bûye. Gund bixwe yê Ehmê Temer bavê Sebrî Botanî bu. Herwiha birkik bi navê ‘Birka Temer’ jî lê ye. Çar kûrên Ehmê Temer hebûn. Sebrî, Ferman, Hebeş û Mirad.

Kategorî:Gundên Dihê
Fizîka teorîk

**Fizîka teorîk** yek ji beşên fizîkê ye ku bo bûyerên siriştî şirove bike modêlên matematîkî bi kar tîne. Teoriyên berê ên ku hatine pesindkirin û wekhevî û awayên matematîkî bo avakirina teoriyên nû rêbazek bigehîn e.

## Dîrok

### Fizîknasên navdar

* Galileo Galilei (1564–1642)
* Christiaan Huygens (1629–1695)
* Isaac Newton (1643–1727)
* Leonhard Euler (1707–1783)
* Joseph-Louis Lagrange (1736–1813)
* Pierre-Simon Laplace (1749–1827)
* Joseph Fourier (1768–1830)
* Nicolas Léonard Sadi Carnot (1796–1842)
* William Rowan Hamilton (1805–1865)
* Rudolf Clausius (1822–1888)
* James Clerk Maxwell (1831–1879)
* J. Willard Gibbs (1839–1903)
* Ludwig Boltzmann (1844–1906)
* Hendrik A. Lorentz (1853–1928)
* Henri Poincaré (1854–1912)
* Nikola Tesla (1856–1943)
* Max Planck (1858–1947)
* Albert Einstein (1879–1955)
* Milutin Milanković (1879–1958)
* Emmy Noether (1882–1935)
* Max Born (1882–1970)
* Niels Bohr (1885–1962)
* Erwin Schrödinger (1887–1961)
* Louis de Broglie (1892–1987)
* Satyendra Nath Bose (1894–1974)
* Wolfgang Pauli (1900–1958)
* Enrico Fermi (1901–1954)
* Werner Heisenberg (1901–1976)
* Paul Dirac (1902–1984)
* Eugene Wigner (1902–1995)
* Robert Oppenheimer (1904–1967)
* Sin-Itiro Tomonaga (1906–1979)
* Hideki Yukawa (1907–1981)
* John Bardeen (1908–1991)
* Lev Landau (1908–1967)
* Anatoly Vlasov (1908–1975)
* Nikolay Bogolyubov (1909–1992)
* Subrahmanyan Chandrasekhar (1910–1995)
* Richard Feynman (1918–1988)
* Julian Schwinger (1918–1994)
* Feza Gursey (1921–1992)
* Chen Ning Yang (1922– )
* Freeman Dyson (1923– )
* Gunnar Källén (1926–1968)
* Abdus Salam (1926–1996)
* Murray Gell-Mann (1929– )
* Riazuddin (1930– )
* Roger Penrose (1931– )
* George Sudarshan (1931– )
* Sheldon Glashow (1932– )
* Tom W. B. Kibble (1932– )
* Steven Weinberg (1933– )
* Gerald Guralnik (1936–)
* Sidney Coleman (1937–2007)
* C. R. Hagen (1937–)
* Ratko Janev (1939– )
* Leonard Susskind (1940– )
* Michael Berry (1941– )
* Bertrand Halperin (1941–)
* Stephen Hawking (1942– )
* Alexander Polyakov (1945–)
* Gerardus 't Hooft (1946– )
* Jacob Bekenstein (1947–)
* Robert Laughlin (1950–)
* Edward Witten (1951– )
* Savas Dimopoulos (1952– )
* Lee Smolin (1955– )
* Brian Greene (1963– )


## Teoriyên pesindkirî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.ejtp.com/  "Kovara elektronîk a fizîka teorîk (bi îngilîzî)"

Kategorî:Fizîk
Bername NET

Kovara ***Bername NET*** ji aliyê Komeleya Lêkolîn û Pêşvebirina Çand û Ziman (Karger) ve hatiye derxistin.

Di zaravayê kurmancî de bi tîpên latînî duyemîn kovara înternet û komputergeriyê ye. Di çiriya paşîn a 2006an de hejmara yekem derketiye û jê û pê ve derneketiye. Berî vê hejmarê heman kesan bi navê PCKurd dîsa kovareke înternet û komputergeriyê derxistine, ku ew jî tenê hejmarek derketiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Hejmara Yekem a Kovara Bername NET

Kategorî:Kovarên kurdî
1

**1 (yek) an 1'ê p.z.**, sala yekemîn a Salnameya Gregorî ye.

## Bûyer
### Cîhan
thumb|300px|Nexşeya Cîhanê ya sala 1'ê P.Z**Roma**

Împarator Augustus, ji bo ram kirina tîreyên Germen, zirkurê xwe Tiberius şand ser sînorê Reynê.

Gaius Caesar û Lucius Aemilius Paullus, wezîfeya konsulên Împaratoriya Romê bi dest pê kirin.

**Çîn**

Împarator Ping ê Hanê, di dîrokê de yekem car sernavekî fermî yê dewletê da feylesof Konfîçyûs.

### Kurdistan
Wê çaxê Keyaniya Hezewan û Împaratoriya Eşkanî di navçeyê de hikim dikirin. Li sînorên wan Împaratoriya Romê hebû.

## Jidayikbûn
* Izates II, fermandarê Adiabene (m. 54)
* Sextus Afranius Burrus, li Romayê mirovê dewletê (m. 62)
* Saint Peter, yek ji 12 hewariyên Îsa ye (m. 64–68)

## Mirin
* Zhao Feiyan, şahbanûya Çînê
* Amanishakheto, şahbanûya Kush
* Tigranes IV, endamekê Artaşesî
* Artaxias II, endamekê Xanedana Pharnavazid

## Çavkanî
2

**2 (du) an 2'yê p.z.**, sala duyemîn a Salnameya Gregorî ye.

## Bûyer
### Cîhan
**Çîn**

Xanedana Han a Çînê, di dîrokê de cara yekem serjimêriya nifûsê pêk anî. Li gorî encaman nifûsa Çînê nêzîkî 60 mîlyonî hat tespîtkirin.

**Romê**

Nevî û warisê Augustus, Lucius Caesar, gavişkî mir û ji ber vê yekê pêşeroja Romayê nediyar ma.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* Deng Yu, mîrovê dewletê Çînê (m. 58 p.z.)

## Mirin
* 20ê tebaxê – Lucius Caesar, nevîyê Augustus
* Marcus Lollius, sîyasetmedar û generalê Roma
* Gaius Marcius Censorinus, mîrovê dewlet

## Çavkanî
3

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* Ban Biao, dîroknasê Çînî
* Geng Yan, generalê Çînî yê Xanedana Han
* Deng Yu, generalê Çînî

## Mirin
* Bao Xuan, sîyasetmedarê Çînî yê Xanedana Han
4

## Bûyer
### Cîhan
Împarator Phraates mir û li şûna wî Orodes III. hat.

Bi fermana Augustus, qanûna 'Lex Aelia Sentia' ket meriyetê

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* Lucius Columella, nivîskarê Roma
* Publius Quinctilius Varus Minor, senatorê Roma

## Mirin
* Phraates V., împaratorê Eşkanî
* 21'ê Sibatê – Gaius Caesar, nevîyê împaratorê Romayê Augustus
* Gaius Asinius Pollio, dîroknas, helbestvan û siyasetmedarê Romayê

## Çavkanî
5

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* Pawlos, şandîyekî mesîhî
* Ruzi Ying, împaratorê dawî yê Xanedana Hanê ya Rojava

## Mirin
*Cleopatra Selene II, şabanîya Mauretania
6

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

*Orodes III, şahê Împaratoriya Eşkanî
9

## Bûyer
### Cîhan
Li Çînê, ji aliyê Wang Mang ve Xanedana Xinê hate îlan kirin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Tirs

[thumb|Rewşeke xofdar û bi tirs. Zarok û jinên viyetnamî di dema cenga Amerîkayê li dijî [Viyetnamê de.]]

**Tirs** halekî derûnî yî mirov e û hestekî ji hestên bingehîn ên mirov û giyaneweran e.

Tirs ji hestên mirovan yên girîngan yek e. Mirovên tirsonek jî, mirovên netirsonek jî xwedî hesteyê tirsê ne. Tirs her çiqas pir caran nebaş bê dîtin jî ji bona berdewamkirina jîyanê hesteyek zaf lazim/girîng e. Hesta tirsê mirovan hember tehlûkeyan hişyar dike, ji bona xwe paraztinê xeberdar dike .

Tirs hestek wisaye ku bi xwestin û nexwestina mirov dernakeve ortê û wenda nabe. Ew bi xwe gor şert û şurtên mirov otomatik derdikeve holê, li ser mirov tesîr dike. Mirov tenê dikare li hember tirsê ji xwe re rîyekî bibîne û bikare hal û hereketên xwe kontrol bike. Di saya hesta tirsê mirov tedarîka xwe dibîne, dibe kifşker û hêzdar.

Mirovî tirsonek li hember tiştên an jî halên jê ditirse hinî xwe paraztinê nebûye, nizane çer hareket bike, xwe di emnîyetê de nabîne, ditirse. Mirovî natirse hinî xwe paraztinê bû ye, dizane çer hereket bike, xwe di emnîyetê de dibîne û natirse. Bi tecrûbeyan mirov hinî hal û tiştên ji bo wan nenas dibe. Bi naskirina wan hal û tiştan mirov êdî xwe emnîyetê de dibîne, natirse.

Tehlûke dîtin û revandin saya hesteya me ya tirsê derdikeve ortê. Ji ber hestê tirsê tu mirov nikare were niqaşkirin û şermezarkirin. Niqaşkirin û şermezarkirina hesteyê tirsê neheqîyek li wî mirovî kirin e. Çimkî ji tiştekî an jî halekî tirsîn ne tiştekî di destên mirov da ye. Tê zanîn ku tirs hîssekê derî xwestin û ramanên mirov e. Tirs hesteyekî derhiş e.

Tirs parçeyek giringî jiyanê ye. Domandina jiyanê bê tirs nabe, lê ew tirsa ger tirsek bi pîvan be.

## Çavkanî

## Binihêre
* Anksiyete

Kategorî:Derûnnasî
Tell Kurdu

**Tell Kurdu** ango **Tilkurdû** yan jî **Girê Kurdû** şûnwarine dema kalkolîtîk a kevn û navîn (5-6 hezar salî berî zayînê) in ku roja îro dikevin ser deşta Amuqê, li Rihaniyê (*Reyhanlı*), li parêzgeha Xetayê (Tirkiye). Li gorî hin serçaviyan dibe ku niştecihên şûnwarên dîrokî yên Tell Kurdu bi kurd û îbraniyên îroyîn ve girêdayî bin. Bi tirkî, navê Tell Kurdu, *Kürttevekkeli* e .

## Etîmolojî
Bi îbranî em dibêjin "tel / תל" ji bo "girên biçûk, evrazî, yan nişîvî". Weke "Tel Avîv". Bi erabî dibêjin  *tall*, *tell*, *till*.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Wêneyên bermayiyên şûnwarên Tell Kurdu 

Kategorî:Cihên arkeolojîk
Yandex

**Yandex** (bi rusî : Я́ндекс) yek jî motora lêgerînê û portala rûsî ye, behtirîn ji aliyê rûsîaxêv tê bikaranîn. Motora lêgerîne di sala 1997an de li Moskowê ji aliyê Arkady Volozh hatiyê çêkirin.

## Girêdanên derve
*  Portala Yandex , www.yandex.ru or Яндекс.рф
*  Yandex English-only search engine
*  Yandex today

Kategorî:Malper
Kategorî:Motora lêgerînê
Motora lêgerînê

300px|thumb|rast|Motorên lêgerînê

**Motora lêgerînê** yan jî **Makînaya lêgerînê** bernameyê ku bikarhênerê înternetê ra derfeta peydakirinê çavkanî (Wêne, Vîdeo, belge û hwd) li ser malperên webê dide ye.

Mînak: Google, Aoohe, Yahoo! yan jî Bing bikarhêner ra îmkana lêgerîn didin û bi vî awayî bikarhêner bi peyvên têkilî malperan peyda dikin. Malper pirranî bi riya motora lêgerîn tên serdan.


Kategorî:World Wide Web
Bing

**Microsoft Bing**, ji berî wek **Live Search**, **Windows Live Search** û **MSN Search** tê nasîn, yek jî motora lêgerînê ji aliyê şîrketa Microsoft hat çêkirin.

## Girêdanên derve
*  Malpera fermî

Kategorî:Avabûnên 2009an li DYAyê
Kategorî:Malper
Kategorî:Microsoft
Kategorî:Motora lêgerînê
Yahoo!

**Yahoo!** yek jî malperên behtir nasîn û motora lêgerînê ye. Esasî Yahoo! tenê fihristeke Webê bû.

## Girêdanên derve
*  Malpera fermî

Kategorî:Malper
Kategorî:Motora lêgerînê
Kategorî:Şirketên teknolojiyê li Herêma Korfezê ya San Franciscoyê
Hevalên derewîn

**Hevalên derewîn** an jî **hevalên çewt** (bi înglîzî: *false friends*) hin peyv hene ku bi temamî yan pirr wek hev in lê ziman yan zaravayên cuda de yan jî li deverên cuda maneya wan cuda ye. Mirov bawer dike ku ew peyvên nas in lê dibe ku mirov xelet wan fehm bike. Navê peyvên wisa "hevalên derewîn" yan "hevalên çewt" e.

## Nimûneyine ''hevalên derewîn''
Bo nimûne, peyva *pirr* di kurmancî, soranî û zazakî de heye lê di kurmancî de wateya wê *gelek* e lê di soranî û zazakî de maneya wê *tijî, tije, dagirtî* ye.

Dîsa peyva *mil* di kurmancî de maneya "beşa jorîn ya destan" dide lê di soranî û zazakî de wateya *stû* dide.

Di kurmancî de peyva *kin* li hin deveran heye û maneya "kurt, ne dirêj" dide. *Kin* di hin devokên soranî de jî heye lê maneya "(li) ba, (li) cem, (li) nik" dide.

Di kurmancî de peyva *kir* ji lêkera "kirin" e. Lê di zazakî de *kir* maneya *kîr* ya kurmancî dide.

Di kurmancî bi xwe de jî bo nimûne peyva *poz* li hin deveran maneya "difin, bêvil, kepî, organa bêhnkirinê" dide lê li hin deran jî maneya wê *qûn* e. Wateya peyva *pêsîr* li hin deran "bersîng, paxil, memik, çiçik" e lê li hin deran jî ew maneya "navran, navbera herdu piyan" dide.

Di înglîzî de *gift* maneya "diyarî, hediye" dide lê di almanî de maneya wê *jehr* e û di swêdî de jî *zewicî* ye.

## Çavkanî

Kategorî:Zimannasî
War

**War** an **welat** an jî **nîştiman** navê axa ku mirov jê ye. Ji ber vê yekê jî tê gotin *cih û warê* mirov. Gotina war, ji dema ji dema hûrîyan maye. Di wê dema hûriyan de jî bi rengê *wār* û an jî "awar-ra" ji dema hûriyan ji nivîsên bizmarî tê xwandin. Gotina *war*, gotinaka bi têgihiştinî, ku bahse cihê ku mirov jê ya û lê hatîya dunyê têne ser ziman. Bahsa wê dike. Di kurdî de gotinaka ku bi vê re pirr hatîya nasîn heya. Ew jî, dema ku kurd ji hevdû re diaxivin dibêjin "warê bavûkalan" a. Bi teybetî, di kurdî de jî, weke gotinaka pirr kevn û ku pirr tê nasîn a.

Car bi car jî, ji dêla ku bipirsin û biêjin ku ka ´tû ji kuderê yî?´, dihat gotin "tû ji kîjan warê yî" jî. Ev gotinên ku di nava gel de li kurdistanê ku pirr dihatina nasîn bûn. Di nava jiyane civakan de, hin gotin bi demê re pirr zêde tênbikarhanîn. Bi wê re jî, ew pirr baş tên nasîn. Gotina ´war´ û an jî ya ´warê bavûkalan´ yek ji wan gotinan a, ku pirr tên nasîn in.

## Çavkanî

Kategorî:Netewe
Kategorî:Neteweperwerî
Şewata Sînemaya Amûdê

**Şewata Sînemaya Amûdê** an jî **Agirê Sînemaya Amûdê** di dîroka kurdan de bûyereke reş û giran e ku di 13'ê sermaweza 1960'î de li Amûdê çêbû. Di şeva 13'ê çiriya paşîn de agir ket Sînemaya Amûdê û di encamê de 180-283 zarok di nav pêtên agir de mirin.

Ji bo piştgiriya şoreşa Cezayirê fîlmekî bi navê *Cerîmet nisif el-Leyl* ("Cerîmeya nîvê şevê") ji aliyê dewleta Misirê ve hatibû çêkirin û li pêşkêşî zarokên Amûdê hat kirin. Sînema ku têra 200 zarokî dikir 500 zarek hewandibûn. Wexta 500 zarok di sînemayê de agir dest pê kir. Deriyê salona sînemayê girtî bû. Di vê bûyera kesertijî de 180-283 zarokên kurd jiyana xwe ji dest da.

Li gorî gelek kesan dewleta Sûriyê ev bûyer pêk aniye, lê li gorî hin şahidên şewatê jî agir bi xwe ji ber elektrîkê derketiye.

Agirê Sînemaya bajarê Amûdê wek semboleke zilm û neheqiya li gelê Rojavayê Kurdistanê hîn jî hildibe.

Mihemedê Seîd Axayê Deqorî di vê bûyerê de xelaskerê gelek zarokan bû. Di şeva Şewata Sînemaya Amûdê, ji sînemaya ku dişewite bi dehan zarokan derdixe û xilas dike. Di dawiyê de stûnek di ser de hat xwarê û canê xwe ji dest da.

## Navên hin goriyên Agirê Sînemaya Amûdê

## Çavkanî

## Binihêre
* Agirê Sînemayê… Sînemaya Amûdê
* Mihemedê Seîd Axayê Deqorî

## Girêdanên derve

* www.amude.net: ''Şewata Sînemaya Amûdê 13.11.1960 '' 
* www.kulturname.com: Gotareke Fawaz Husên a li ser şewata sînemaya Amûdê

Kategorî:Amûde
Suîqesta kurdan a li Parîsê

**Suîqesta kurdan a li Parîsê**, di roja 9´ê çileya 2013'an de pêk hat. Di suiqestê de, sê siyasetmedarên kurd bi navê Sakine Cansız, Fidan Doğan û Leyla Söylemez tê de hatina kuştin.

Suîqest, di dema ku di çapamenî û rojevê de behsa "hevdîtinên" ku li Îmraliyê di serokê kurd Abdullah Ocalan û dewleta Tirk de pêk hat. Suîqest, di dema ku hat şîrovekirin, weke "suîqesteke ku bi armanca sabotekirina hevdîtinan" jî hat şîrovekirin. Lê weke nîşaneke konsepteke nû ya ku dewleta tirk ku bi piştgirîya NATO û welatên endamên wê ku pêşxistiya jî hat şîrovekirin. Piştî komkujiya Robozkê, balyozê Amerîkayê Francis Ricciardongotibû ku "me modela Bin Ladin" pêşnîyarî Tirkiyeyê kiriye."" Bi vî rengî, weke nîşaneke konsepteka nû ku Amerîka weke ku di operasyonên din de îstibahatê dide Tirkiyeyê ku di wê de jî daye Tirkiyeyê jî hat şîrovekirin.

Gelê kurd, piştî ku suîqest hat bihîstin li her qadê derket qadan û suîqest bi awayekî pirr mazin lenet û şermezar kir. Serokwezirê Fransayê François Hollande jî li ser suîqestê axift û got "bûyereke hişmet e" û "kujtinên hov in". Hollande bixwe jî, gotibû ku ku qastî Fîdan Dogan dikir, got ku "min jî ew nas dikir. Pirr caran me bi hev re hevdîtin kirîya."

Di roj 12´ê çileya 2013´an de, li Gare de l’Est, li hev civiyan bi hev re ketine meşê de. Herî kêm ku ne bin sad hezarî re bû, kurd li Parîsê lev civiyan. Siyesetmedar, rewşenbîr û gelek keseyetiyên kurd û fransayî û ji gelek miletên din li qadê bo piştgiriya ji kurdan re amade bûn. Suîqest, bi girseyî hat şermazar kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Neteweperweriya tirkî
Kategorî:Parîs
Kategorî:Şerê li dijî gelê kurd
Kategorî:2013
Neqşbendî

[230px|thumb|rast|Xaneqaha '''Neqişbendî''' li bazara bajarê [Seqiz]]
**Neqşbendî** terîqeteka sofîtîyê ya Îslamî ye ko Behaedîn Neqşbendî yê Buxarî damezrînerê wê ye. Ev terîqet bi xwe tayek ji terîqeta Xwacekanî ye ko damezrînerê wê jî Xwace Yusifê Hemedanî bû.

Di cihana Îslamî da, ev terîqet yek ji terîqetên herî berbelav yên sofîtîyê ye û nemaze li Hindistana dema desthilatdarîya mexolan da gelek belav bû. Gelek ji sofîyên Kurdistanê bi rêya Mewlana Xalidê Kurdî bûn neqşbendî.

## Saloxetên wê
Gelek kes dibêjin ko mirov nikare bi rastî biblje ko Neqşbend damezrînerê vê terîqetê ye, ji ber ko ew her berdewamiyeka terîqeta Xwacekanî bû.
Di vê terîqetê da, zikirê bi dengê bilind, xelwetkirin û sema nîne. Ev bervajî terîqeta Qadirî ye ko têda sema heye û bi dengê bilind zikir dihêt kirin.

## Alîgirên wê
Di nav şopînerên Şêx Xalid de du kes hebûn ku di dîroka Kurdistanê de bûn sedema rolên mezin. Yek ji wan Seyîd Ebdullahê Nehrî bû yê din jî damezrînerê malbata Barzaniyan Şêx Tacedîn bû

Behaeddînê damezrînerê vê terîqetê bi xwe ji mirîdên Ebdulxaliqê Xecduwanî bû. Piştî damezirandina terîqeta neqişî jî, du mirîdên wî, (Xwace Elaedînê Ettar û Xwace Mehmedê Parsa) di belavkirina terîqetê da pirr xebitîn.
Ev terîqet bi rêya Mewlana Xalidê Neqşbendî yê Şehrezorî gehişt Kurdistanê jî.

* Şêx Salam Al Husseini Al Neqşbendî
* Ebdurehmanê Camî
* Şêx Ehmedê Barzanî
* Şêx Seîd
* Şêx Ubeydullahê Nehrî
* Binemala Telebaniyan
* Ehmed Kuftaro

## Şaxên Neqşbendiyê
* Xalidî (terîqet)

## Çavkanî

Kategorî:Îslam

Kategorî:Terîqet
Hector Berlioz

250px|thumb|rast|Wêneyê Hector Berlioz
**Hector Berlioz** (wekî *Êktor Bêrlyoz* bixwîne) di 11ê kanûna pêşîn a 1803an de li La Côte-Saint-André, Isère, nêzîkî Grenoble, Fransa, ji daykbûye û di 8ê adara 1869an de li Parîsê giyanê xo ji dest daye, danerê muzîk û awazdaner û nivîskar û rexnegirekê binavûdeng ê fransî bû.

Yek ji binavûdengtirîn senfoniya wî "Senfoniya Fantastîk" e ku bi serkeftineka gelek mezin bi destê xo ve hîna û navûdengeka gewre ji cîhanê hunera muzîkî ji bo xo peyda kir.

## Çavkanî

Kategorî:Awazsaz
Kategorî:Jidayikbûn 1803
Kategorî:Mirin 1869
Kategorî:Rojnamevanên sedsala 19an
2013

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
*  – Suîqesta kurdan a li Parîsê

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
*  – Huell Howser, aktorê amerîkî.
* 
** Sakîne Cansiz, aktîvîsta kurd.
** Fidan Doğan, aktîvîsta kurd.
** Leyla Şaylemez, aktîvîsta kurd.
*  – Aaron Swartz, aktîvîstê înternetê yê amerîkî.
*  – Aslan Ûsoyan, çetegerê rûsyayî.
*  – Mehmet Ali Birand, spîkerê TVyê yê tirk.
*  – Robert C. Richardson, fizîknasê amerîkî.
*  – Donald A. Glaser, fizîknasê amerîkî.
*  – Müslüm Gürses, stranbêjê tirk.
*  – Hugo Chávez, serokdewletê Venezuelayê (1999–2013).
* 
** Chinua Achebe, romannivîsê nîjeryayî.
** Muhemmed Seîd Remezan Elbûtî, nivîskarê îslamê.
*  – Margaret Thatcher, siyasetmedara brîtanî.
*  – Kenneth N. Waltz, zanayê siyasetê yê amerîkî.
*  – Heinrich Rohrer, fizîknasê swîsreyî.
*  – Franca Rame, şanoger, şanonivîs û çalakvana siyasî ya îtalî.
*  – Sung Jae-ki, aktîvîstê heqên mirovan.
*  – Felekedîn Kakeyî, siyasetmedarê kurd.
*  – Şêrko Bêkes, helbestvanê kurd.
*  – Lothar Bisky, siyasetmedarê alman.
*  – Julie Harris, aktrîsa amerîkî.
*  – Seamus Heaney, nivîskarê îrlendî.
*  – Frederik Pohl, nivîskarê amerîkî.
*  – Riazuddin, fizîknasê pakistanî.
*  – Olga Îvanovna Jîgalîna, dîroknasa rûs.
*  – Doris Lessing, nivîskarê brîtanî.
*  – Paul Walker, aktorê amerîkî.
*  – Nelson Mandela, yekem reîsîcimhûrê reşik ê Afrîkaya Başûr.
*  – Mîxaîl Kalaşnîkov, endezyarê rûs.
François Hollande

**François Gérard Georges Nicolas Hollande** an jî bi kurtasî **François Hollande** di 12'ê tebaxa 1954'an de li Rouen, Seine Maritime (Fransa) ji dayik bûye, serokkomarê Fransayê ye (2013). Li dijî serokkomarê berê Nicolas Sarkozy bi serket û bû serokkomar di hilbijartinên 6´ê gulana 2012´an de. Hollande, serokê partiya sosyalîst a Fransayê ye. Ji sala 1997'an heta 2008´an serokê vê partiyê bû. Bi wê re jî, ji 2001'ê heta 2008´an şaredarê Tulleyê bû. Di salên 1981-1993 û 1997-2012, weke yekbûna neteweyî çê kir jî hatîbû bijartin. Hollande bû serokkomarê 7´min bo komare 5´min ya Fransayê.

Hollande li Rouenê di sala 1954´an de hatiye ser dinyayê. Navê bavê wî Georges Hollande e û bavê wî doktorek e. Hê ku Hollande 13 salî ya malbata wî barî Neuilly dike. Ev herêm, weke herêmeka dewlemend jî tê zanîn. Û ev herêm li dervî Parîsê ya. Navê Hollande bixwe jî, navê koka wî ya. Malbata wî malbateke kalvînî bû. Malbata wî ji Holandê barî Fransayê kiriye di sedsala 15´min de. Hollande bixwe jî, weke yekî katolîk mazin bû. Hollade bixwe li Institut d'études politiques de Paris xwendiya û beşa zanyariyê û li cem wê jî ya aboriyê xwendiye.

## Girêdanên derve


Kategorî:Hikûmeta Andorrayê
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokkomarên Fransayê
Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Zheng He

thumb
[250px|thumb|rast|Gorrê çîng xa ji [nancîng, çîn.]]
**Çîng xa** an ji **çîng xixha** anîş **jîng ho** (bi çînî: 鄭和) nasnav ji cîhana îslamiyê bi **hacî mehmud şemseddîn** (1371 – 1433) deryavan, dîplomatkar, dozerewe, bazirgan û siyasetmedarekî çînî bû. Ku bi regez li neteweya misuilmanê (huy)î bû ke neteweyekin ji kerta "îwnan"ê başûrê rojavaya welatê çîn dijîn.

Kategorî:Deryavanên çînî
Kategorî:Hui (netewe)
Kategorî:Jidayikbûn 1371
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Mirin 1430î
DêrsimTV

**DêrsimTV** keyepelê multîmedya bi kirmanckî (zazakî) yo ke zafane vîdeoyî kultur û xeberan ser o pêşkêş keno. Seba îrtîbatkotiş, keremê xo ra adresa ma info@dersimtv.com rê e-maîl birusnê. Şima şikînê jê (sey) qayîtkerdox/e fikr, rexne û nuşteyê xo ma rê binusê.

Zono (ziwano) ke verê tehlukeyê vîndîbîyayîş der o, gerek her cayê heyatî de bibo vila ke bireso mezgê qiseykerdoxanê xo. Wendiş û nuştiş ra zîyade kî multîmedya, yanî medyaya dîyayîşkî-heşnayîşkî (audîo-vîsuel) muhîm o. Veng û rîyê her zonî (ziwanî) esto, gerek nê kî vîndî mebê. Keyepelê DêrsimTV no hedef rê wazeno ke arşîv û portalê vîdeoyan bi kirmanckî bibo ke şarê mayê kirmancan besebikero bi zonê (ziwanê) xo keyfê xo kî formato ewroyên de bîyaro.

DêrsimTV karêde kolektîf o, vîdeoyî cayanê cîya-cîyayan ra yenê, hetê rastnuştiş û tercumekerdişî ra sermîyanîya keyepelê xeberan DêrsimInfoyî ardim keno. Labelê no gure de kî destekê qayîtkerdoxanê ma lazim o ke faydeyê nê projeyî bibo zaf. Aye ra ricaya ma şima qayîtkerdoxanê eryayeyan rê o yo ke şima keremê xo ra vîdeoyê ke bi zonê (ziwanê) ma estê, çinayî ser o yê wa bibê, ma rê birusnê ke DêrsimTV serkewte bimano.

## Girêdanên derve
* Malpera Dêrsim Tv yê
* DêrsimInfo: Xeberê Kirmanckî Zazakî

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Zhu Xi

**Zhu Xi**, wekî *Çû Şî* bixwîne (bi çînî: 朱熹), hunermend û feylesof û damezirînerê "nûkonfusyusîtiyê" bû li Çînê, maweyê jiyana wî (1130-1200). Bîrokeyên wî bûne sedema damezirandina nûkonfusyusîtiyê û serhildana şorişa şînhay ji sala 1911'an li Çînê.

## Girêdanên derve

Kategorî:Çînî
Kategorî:Fîlozofên çînî
Kategorî:Jidayikbûn 1130
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1200
Zanîngeha Dewletî ya Feira de Santana

**Zanîngeha Dewletî ya Feira de Santana** (bi portûgalî: *Universidade Estadual de Feira de Santana*) zanîngeheke dewletî ya Feira de Santanaya Brezîlê ye.

Di sala 1976an de hat damezirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Universidade Estadual de Feira de Santana 

Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê
Zanîngeha Federal a Minas Geraisê

rast|thumb|Universidade Federal de Minas Gerais

**Zanîngeha Federal a Minas Geraisê** (bi portûgalî: *Universidade Federal de Minas Gerais*) zanîngeha dewletê ya Belo Horizonteyê ye.

Di sala 1927an de hat damezirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Universidade Federal de Minas Gerais

Kategorî:Zanîngehên li  Brezîlê