open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rêzedîroka Kurdistanê

**BÛYER Û HEJMAR**:

## Rûerd
(Herêmên Kurdan)
li gor. 400 000 km²

## Gelhe
* li gor. 52 000 000 Kurd 
* li gor. 27 000 000 li Bakurê Kurdistanê
* li gor. 8 500 000 li Başûrê Kurdistanê
* li gor. 9 150 000 li Rojhilata Kurdistanê
* li gor. 7 800 000 li Rojavaya Kurdistanê

## Paytext
* Amed
* Hewlêr
* Qamişlo
* Mehabad

## Ziman:
Bi pênc zaravayên kurdî:
* Kurmancî
* Soranî
* Zazakî
* Goranî

## Dîn
Baweriya ola li Kurdistanê bi pirrengî hene û ev jî ev in:
* Îslam
* Êzidî
* Cihû
* Xiristiyan

## Dîrok
* 426 BZ.–355 BZ. · nivîskarê yewnanî Ksenofon behsa gelê "Karduchi" (Kurd?) dike.
* 114–117 · tevahiya Kurdistanê bi kurtî dikeve bin Împeratoriya Romê, qada fireh ber bi rojhilat ve ji bo ziman tên terikandin.
* 395 · di belavbûna Împeratoriya Romê de herêma Rojavayê Kurdistanê tê ser Împeratoriya Rojhilatê Romê (Bîzans), Rojhilatê Kurdistanê dikeve bin kontrola Sasaniyên Farisî.
* 642 · tevahiya Kurdistanê dikeve bin Xelîfeta Îslamê.
* 9. sedsal. · Kurdistan dikeve bin kontrola Ebasî.
* 11. sedsal. · Kurd gelek fermanrewa yên serbixwe ava dikin.
* 1054–1067 · Bi ser ketina ji aliyê Selçûkî.
* 1242 · Dagirkirina Mongolan, Kurdistan perçeyek Împeratoriya Mongolan dibe.
* 1260 · Nevîyê Hulagûyên Mongol Cengîz Xan, ji bo Îlxan ava diyarî Împeratoriya Hulagûyan, ku Kurdistana îro, Gurcistan, Ermenistan, Azerbaycan, Iraq, Îran, Pakistan û Tirkmenistan tê de ye dike.
* 16. sedsal. · Kurdistan dikeve bin Împeratoriya Osmanî.
* 1914–1918 · Şerê Cîhanî yê Yekem, Împeratoriya Osmanî û hevpeymanên wê tasdîq ne.
* 01.01.1920 · Peyam di nav hêzeke Peymana Versayê, ku ji Împeratoriya Osmanî daket ser dewleteke sist û dubendî, dema ku herêmên Kurdistanê li ser pênc perçeyan cuda dibe.
* 10.08.1920 · Peymana Sevrê, divê dewleteke sist a Osmanî zêdetir xaka ji bo Yewnanistan û Ermenistanê û wek DYA jî dewleteke Kurd ya serbixwe de peymana di sala 1923'an de tenê qismî wek de facto betalkirin.
* 1925 · Serhildana gelê Kurd li Tirkiyeyê.
* 1937 · Serhildana gelê Kurd li Tirkiyeyê.
* 1946 · Danezana "Komara Kurdistanê" li Mehebadê (Rojhilata Kurdistanê)
* 1947 · Hêzên Îranê dawî ya "Komara Kurdistanê" anî.
* 1958 · Serhildana gelê Kurd li Iraqê.
* 1970–1974 · Kurd rewşekî nîv-xweserî ji Iraqê girtin.
* 1974 · Partiya Bees a Iraqê siyaseta xwe diguhere, û Kurdan li pey Iraqê hedef dihêle.
* 1975–1977 · Serhildana gelê Kurd li Iraqê.
* 1978 · Avakirina PKK (Partiya Karkerên Kurdistanê), Şerê gerîla li dijî hikûmeta navendî ya Tirkîyê.
* 1988 · Iraqê bi girseyî li dijî Kurdan firîyan.
* 1991 · Şerê Kendavê, Serhildana gelê Kurd li Iraqê, Tepeserkirina destê hêzên Iraqê, Neteweyên Yekgirtî saz dike ku herêmeke parastinê ji bo Kurdên li bakurê Iraqê dewleteke kurd a de facto li her sê parêzgehên bakurê Iraqê bên afirandin.
* 1993 · Di pevçûnên di navbera Kurdan û Iraqê de behsa Dewleta Kurd heye.
* 1995 · Tirkiye demekî ji bo afirandina dewleta kurd li bakurê Iraqê meşiyan.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Gipsy Kings

[thumb|Gipsy Kings li ser [Kone-Muzîka-Festîval|KMF 2016 li Freiburg ]]
**Gipsy Kings** (ku. „Qiralên Qereçî“) yek eslê fransî, spanî Koma Muzîkê ya Flamenko-Pop e.

## Jiyana Bandê
Dîroka Gipsy Kings di sala 1975'an de dest pê dike, dema ku kurên Jose Reyes stranbêj, flamenko - civîyan û kurê wî Chico Bouchikhi bi wî re - Nicolas, Paul, Canut, Patchai û André. Di destpêkê de bi navê Meriva José Reyes et Los Reyes û tingelte di navbera dawetan, festîvalên û performansa kolanan û ewanê. Li dawetan de, ew bi sê Baliardobrüdern Diego, Paco û Tonino ji bo xebatê li hev kirin. Paşê ew bi navê band xwe ji bo "Gipsy Kings" guhertin. Lê break mezin neda yekem bê ne; du albûmên pêşiyê bal nekişandin ser. Di vê demê de li bilûrê Qereçiyan û ne jî alîyêkî xwe yên gelêrî, enerjîk Flamenko, ji alîyê Toninos kar gîtar û dengê Nicolas. Berhemkar Claude Martinez, li Gipsy Kings bi bandora ji Rojhilata Navîn, Amerîkaya Latîn û Afrîkaya Bakur dewlemendtir dike. Band di sala 1987'an de 'Djobi, Djoba' 'û' 'Bamboleo' li ser tomarkirina serbixwe de serbest hate berbijêrkirin.

Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1978an de hatine avakirin
Frekans

**Frekans** an jî **hejmara lerzê** di nava demekî de bûyerekî çend car hatiye wekilandin pîvandina wê ye, bi îfadeya matematîkî vajiyê periyodê yê li gorî carkirinê ye.
thumb|Sê xal û frekansên wan
## Pîvandina wê
Ji bo pîvandina frekansa bûyerekî, di nava demekî de ev bûyer çend car wekiliyaye tê hejmartin û paşî jî ev hejmar ji dûrînga demê re tê parkirin û ev encam ji me re nirxa frekansê dide.

Frekans di sîstema navneteweyî ya yekeyan(SI) de bi Hertz(Hz) ve tê nîşandan.Wateya hertzekê, bûyerekî ku di nav saniyeyek de carek wekiliyaye ye. Yanê frekanseke 60 hertzî tê wateya ku ev bûyer di saniyeyek de 60 car tekrar bûye.
: f = \frac{1}{T}
: f: frekans
: T: Periyod

## Frekansa pêlê
Frekansa pêlekê, bi dirêjiya pêlê re tekildar e. Encama lêkdana frekans û dirêjiya pêlê, leza pêlê ye.
: f = \frac{v}{\lambda}
Di vê îfadeyê de v lez e û λ(lamda) jî dirêjiya pêlê ye.

Pêlekê ji hawirekî derbasê hawirekî din bike frekansa wê naguherê. Bi tenê lez û dirêjiya pêla wê diguherê. Ji bilî Bandora Doppler frekans tu car naguherê.

## Cureyên frekansê

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Flamenko

**Flamenko** an jî **Flamenco** (Spanî bilêvkirin: [flameŋko]) an xwecihaxêv forma hunera ji bo herêmên Spanî ya Endulus, Extremadura û Murcia ye. Ev tê de çante (stranbêj), toque (lêxistina gîtar), baile (dans), jaleo (vokalîzasyon), Palmas (handclapping) û pitos (snapping tiliya) ne.

Kategorî:Muzîka Spanyayê
Zûkahiya erdkêşî

thumb|150px|gogekê ku ji ber zûkahiya erdkêşî dikeve erdê.
**Tawdana kêşî an jî zûkahiya erdkêşî,** zûkahiya cismekî ku ji ber erdkêşî çê bûye ye.
Ev tawdan sedema her cismekî ku dikeve erdê ye. Nirxa wê ya li Parîsê  9,80665 m/s² ye. Zûkahiya erdkêşî ya ber bi cismekî bi M gumlatî ve bi vê formûlê tê hesibandin. Zûkahiya erdkêşî bi sembola g tê nîşandan.
: g={MG \over r^2}
Di vê formûlê de r dûrayiya ku di navbera navenda cismê û navenda cîhanê de ye ye, G jî neguhera kêşanê ye.

g li her cih wek hev nîne. Sedema vê şêweya cîhanê ye. r li cemseran de 6,356.8 km ye û li ekvatorê jî 6,378.1 km ye.Ji ber vê yekê eger ku giraniya kesekî li ekvatorê 60.000 kîlo be li cemseran de giraniya wî dê 60.400(şêst kîlo û çar sed gram) bibe.

## Zûkahiya erkêşî ya bajarên Kurdistanê û hin bajarên sereke yên Cîhanê

## Zûkahiya Erdkêşî ya Gerstêrkan

## Çavkanî
* Wikipedia-Werger
* Ferhenga Zaravên Teknîkîhttp://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/2488b6b925131b1_ek.pdf 

Kategorî:Fizîk
Bozanê

**Bozanê** () bajarek û paytexta Rêveberiya Xweser li Rojavayê Kurdistanê ye. Ku di navbera bajarê sînorê derecebilind a li çeperên Girê Spî û herêma Reqa ye.

Di tîrmeha 2015an de, Bozanê ji aliyê Hêzên Rojavayê Kurdistanê Yekîneyên Parastina Gel (YPG) ku di dema xwe de Operasyona Girê Spî ve hate rizgarkirin. Çaxê ku ew di demeke destê mîlîtanên Dewleta Îslamî de bû, it was reclaimed by the YPG in early July.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Sûriyê
Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Tûnela Ewrasyayê

**Tûnela Ewrasyayê** (bi tirkî: *Avrasya tüneli*) tûneleke otobanê ye ku di bin ava tengava Stembolê re parzemînên Asya û Ewropayê bi hev re girê dide. Avakirina tûnelê di 26ê sibata sala 2011an de hatiye destpêkirin ku bi tevahî rê, tevî tûnelê û rêyên girêdayî 14,6 kîlometre ye. Armanc tûnelê ev e ku dema rêwîtiyê di navbera Kumkapı û Koşuyolu de ku di trafîka giran de digihîja 100 xulekan, kêm bike û daxîne 5 xulekan.

Projeya ku bi qasî 1,2 kîlometre li başûrê Mermereyê hatiye çêkirin ku bi sê piran û ferîboteke otomobîlan re derbasbûneke otobanê ya alternatîv li ser Bosforê peyda bike, tê çaverêkirin ku tûnel bi parvekirina barên trafîkê yên sê pirên heyî û ferîbota otomobîlan, pergalek veguhastina bajarî ya hevsengtir li Stembolê peyda bike. Tûnela Ewrasyayê piştî tûnela Mermereyê ku tûneleke metroyê ye duyem tûnela binavî ya Stembolê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2016an li Tirkiyeyê
Ferit Karahan

**Ferit Karahan** (jdb.  Mûş), derhêner û rexnegirê sînemayê û senaryonivîsê kurd e.

## Jînenîgarî
D sala 2006an de ji beşa elektrîkê ya Zanîngeha Marmarayê ya li Stembolê mezûn bûye. Di dema xwendekariya xwe ya li Stenbolê de ew ji bo temaşekirina filman diçe BEKSAVê û li wir bi bandora temaşekirina filmên Tarkovskî biryara xwe dide ku bi sinemageriyê re mijûl bibe û bi vî awayî dest bi kursa sînemayê dike. Pêşî di Roj Tvyê de li ser arkeolojiya medbexa kurdî bername çêkirin. Wî di sala 2005an de bi kişandina kurtefîlmên Fotofobî û Analog dest bi kariyera xwe ya sînemayê kiriye. Di sala 2010an de bi navê Beriya Tofanê kurtefîlmek çêkir û ev film diyarî giyanê keça kurd Ceylan Önkolê û hemû zarokên mexdûrên şer kir. Bi vê filmê navê Ferît Karahan li cihana sînemayê belav bû. Ev fîlm beşdarî gellek festîvalên neteweyî û navneteweyî bû û ji van festîvalan hinekan xelat wergirtin. Yekemîn filmê wî yê metrajdirêj ê bi navê "Derbûyina Ji Bihûştê" di 50emîn Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Antalyayê de wek filmê herî baş hat hilbijartin û xelata Pirteqala Zêrîn bi dest xist. Ji sala 2002an heta 2006an derheqê semiyotikê de lêkolînan kiriye û di hin rojname û kovaran de rexnegiriya filman kiriye. Niha di kompanya FK Fîlm de wek derhêner û çêker dixebite.

## Fîlmografî
### Metrajdirêj
* 2013: *Derbûyîna Ji Bihûştê*; Derhêner, Senarîst, Çêker
* 2009: *Press*; Alîkarê Derhêner

### Kurtefîlm
* 2011: *Xewna Yûsiv*
* 2010: *Beriya Tofanê*
* 2010: *Welatê Milyarderan*
* 2006: *Mal an jî Heft Rojên Salo*
* 2006: *Bûrjûwazî, Xwarinek û Piştî Wê*
* 2005: *Analog*
* 2005: *Festîvala Kurtefîlman ya Gerdûnî*
* 2005: *Foto Fobî*

## Girêdanên derve
* Ferît Karahan di Di IMDByê de
* Di Sinemeyakurdi.comê de Ferît Karahan
* Rûpela Ferît Karahan a Youtubeê
* Video: Ferît Karahan di Bernameya Kurtegavek ya Kurdistan24ê de, Weşandin: 06.09.2016
* Hevpeyvîn: BI FERÎT KARAHAN RE “DERBÛYÎNA JI BUHİŞTÊ Û SÎNEMAYA KURDÎ” Çetoyê Zêdo, 24.06.2014

## Çavkanî

Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Kesên ji Mûşê
Kategorî:Senaryonivîsên kurd
Senatoya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê

**Senatoya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê** (), yek ji afirînên zagonsazî ya Kongreya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li 50 parêzgehên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de ji her kesekî ku ji senatorê 2 hilbijartin tên afirandin wek bi (hejmarandina wekhev) bi 100 endam pêk tê. Di Senatoya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de ji sêyekan her 2 salan de carek dikarin hilbijartin ji nû ve pêk bînin. Her senator, heta ku dema hilbijartinên li dû ji piştî 6 salan e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1789an li DYAyê
Kategorî:Siyaseta DYAyê
Rêxistina Hevkariya Şanghayê

**Rêxistina Hevkariya Şanghayê** (**RHŞ**), an  **Pakta Şanghayê**, yek siyasetekî Ewrasyayî, aborî, û rêxistina leşkeriya ku di sala 2001an de li Şanghayê ji aliyê rêberên Çîn, Qazaxistan, Qirgizistan, Rûsya, Tacîkistan, û Ûzbêkistan ve hate damezrandin.
Van welatan, ji bilî ji bo Ûzbêkistan endamên **Şanghayê Pêncane** bû, di sala 1996an de hatiye damezrandin; piştî Ûzbêkistanê di sala 2001an de cîh girt, endamên rêxistinê hatiye guherandin. Di  de RHŞ biryar da ku Hindistan û Pakistanê wek endamên tev bipejirînin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1996an li Asyayê
Kategorî:Rêxistin
Kategorî:Rêxistinên ku di 1996an de hatine avakirin
Abdurrahman Önül

**Abdurrahman Önül** (Bixwîne; Ebdurehman Unûl) beytbêj û nivîskarê tirk e. Di sala 1973an de li Bayburtê ji dayik bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Beytbêj
Kategorî:Beytbêjên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Jwan Yosef

**Jwan Yosef**, anku **Ciwan Yûsif**, wênesaz û hunermendekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd û ermen e. Bavê wî kurdê Rojavaya Kurdistanê ye, diya wî ermen e. Ew di sala 1984an de hatiye dinyayê.

Ew di navbera salên 2004 û 2006an de li Dibistana Pernby ya Resamiyê (*Pernbys målarskola*) ya Stockholmê (Swêd) hîn bûye, dû re wî li zanîngeha Konstfack (Stockholm) jî xwendiye. Wî di sala 2011an de li zanîngeha Central Saint Martins a Londonê xwendina xwe kuta kiriye.

Ew niha (2016) li Londona Brîtanyayê jiyan û karê xwe berdewam dike.

Jwan Yosef geybûn û hevzayendbûna xwe eşkere dike û ji meha nîsana 2016an û pê de hevjînê wî stranbêjê portorîkoyî yê bi nav û deng Ricky Martin e.

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Kesên LGBT
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mirovên zindî
Heybera rîjîd

**Heybera rîjîd** an jî **cîsmê rîjîd**, yek ji *têgînên endezyari*yê ye. Ew, heyberên ku di bin bandora hêz an jî momentê de şeklê xwe naguherîne jê re tê gotin. Bi rastî li xwezayê tu heyberek tuneye ku rîjît bibe. Her heyber lewna xwe di bin hêzekî de diguherîne.Lê belê ev guhêrk ji ber ku pir biçûk e tê sersarîkirin. Bi giştî di statîkê de heyberan wek rîjît tê qebûlkirin.Bi vî awayî jî di hesibîna statîkê ya sîstemekê de gelek hêsanî çê dibe.
## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Gelaleyên avahiyê
Zuhal Topal

**Zuhal Topal** (jdb. 23ê îlonê 1976, li Stembolê, Tirkiye), lîstikvan, pêşkêşkerê bernameyê û şanovanê tirk e. 8 sal e bi hunermend Korhan Saygıner re zewicî ye û bi navê Lina keçeke wan heye.

## Jiyana demborî
Bi rêzefîlma Sihirli Annem de bi karaktera "Suzan" ve hate naskirin. Di weşana rêzefîlma Atv'yê ku bi navê Selena ya "Fitnat Korkmaz" yek gerînendekî xirab Zuhal Topal dilîze, ev rêzefîlm piştî pêşbira bi navê Şarkı Söylemek Lazım beranê xwe ligel İlhan Şeşen re pêşbir kirin; ji aliyê gel û jûrîyan ve yekemîn maf kirin.

## Rêzefîlm
* Avrupa Avrupa : Nermin (2011-2013) TRT1
* Geniş Aile : Şukufe 2011(71.Bölüm...) (Star)
* Geniş Aile : Şukufe 2009-2010 (Kanal D)
* Papatyam: Konuk Oyuncu 2009 (Star Tv)
* Komedi Türk: Kendisi 2008 (Fox Tv)
* Kaybolan Yıllar: Yonca
* Tutkunum Sana: Suna 2006
* Selena: Fitnat 2006 (Atv)
* Arka Sokaklar 2006
* Tarık ve Diğerleri: Kehribar 2006 (Stv)
* Haylaz Babam 2005
* El Bebek Gül Bebek: Teyze 2005
* Avrupa Yakası: Konuk Oyuncu 2004
* Sihirli Annem: Suzan 2003 (Kanal D)
* Ev Hali: Mine 2002 (Show Tv)
* Lahmacun ve Pizza 2002
* Reyting Hamdi 2002
* Çekirdek Aile 2000 (Kanal D)
* Zehirli Çiçek 2000 Show TV
* Dadı: Hostes 2000
* Sevda Kondu: İlknur 1999 Kanal 6
* Ruhsar 1997 (Kanal D)
* Kurşun Kalem 1996
* Yazlıkçılar 1996 (Star Tv)
* Kara Melek 1996
* Çiçek Taksi 1995
* Palavra Aşklar 1995

## Fîlm
* Suluboya: Zuhal 2002
* Deli Deli Olma: Figan 2010
* Yol Palas Cinayeti: Sacide 2004
* Kirpi (film): Nergis 2009

## Bername
* Zuhal Topal'la (2015)
* Cümbür Cemaat (2014)
* Hayata Dair Zuhal Topal (2012)
* Zuhal Topal 4/4'lük Kadın (2011)
* Zuhal Topal'la İzdivaç (Star TV) (2009 - 2011)
* Hokus Pokus (Atv) (2004)
* Film Gibi (Show TV - Sinan Çetin'in asistanı olarak) (2002)

## Pêşbirk
* Şarkı Söylemek Lazım (2007)
* Kazanmak İçin Bir Dakika (2012)

## Reklam

* Calgon (2012)
* Şen Piliç (2008-2010)
* Brilliant (2007)
* McDonalds (2006)
* Doritos (2005)
* Molped (2002)
* Yapı Kredi (2000)

## Girêdanên derve
* Malpera Zuhal Topal
* Zuhal Topal  Facebook
* Jînenîgariya Zuhal Topal 

## Çavkanî

Kategorî:Bêjerên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Dînamîk

**Dînamîk**, tevgera heyberekê ku di bin hêzekî de ye vedikolîne. Bi gotineke din dînamîk, jandeyên ku dibin sedema tevgerê û tevgerê diguherînin, vedikolîne.

Ew yek ji şaxên Mekanîka Klasîk e.

Xebatên ku di vî warî de ye piranî serê sedsala 17. de ji aliyê Sir Isaac Newton ve hatiye çêkirin û van encaman, bi sê zagonê de hatiye îfadekirin.

## Prensîbên Dinamîkê

### 1) Prensîba tebatî
Eger ku çeqa hêzên ku ji heyberekê re hatiye sepandin sifir be ew heyber derawaya xwe ya wê kêlî de dihêvişîne. Yanê eger ku cîsm disekine ew dê sekina xwe berdewam bike. Eger ku cîsm dilivîne jî ew dê bi leza xwe ya westar livîna xwe berdewam bike.

### 2) Prensîba asas a dînamîkê
Heke hêzeke net bandor li cismekî re bike ew cîsm dê bi lezanî bilivîne.

Formûl:
: \overrightarrow{F} = m.\overrightarrow{a}\,\!
Di vê formûlê de,

F, hêza çeq a ku di bereka livê de ye ye. Yekeya wê Newton(**N**) e.

m, baristeya têhev a hemû cismên ku tevî tevgerê bûne ye. Yekeya wê kîlogram(**kg**) e.

a, tawdana(lezan) sîstemê ye. Yekeya wê m/s^2 e.

### 3) Prensîba tek û bertek (kar û kardanewe)
Hêza ku ji aliyê cîsmêkî ve bi çik li ser rûxarê disepîne jê re *kar* (tek) tê gotin. Hêza ku ji aliyê rûxar ve bi çik li cismê disepîne jî jê re *kardanewe* (bertek) tê gotin.

Cîsmekî ku li ser zemîna asoyî tê hiştin, ew qasî giraniya xwe hêza tek disepîne. Eger ku cîsm li ser zemînê hevsengê de be jî qasî giraniya xwe hêza bertek çê dike.

## Hêza delkê (hêza xişandinê)
thumb|300x300px|Hêla''' hêza delkê '''ji hêla livê re ters e. Peyva <math>\mu</math> sembola qatjimara delkê ye.
Cîsmekî ku dilive jê re hêza delkê bandor dike. Hawireke bê delk hema hema tuneye.

Formûl:
: F_S = k.N\,\!
Di vê formûlê de,

F_s, hêza delkê ye. Yekeya wê Newton (**N**) e.

k, qatjimara delkê ye. Sembola wê ya din jî \mu(mu) ye.

N, hêza bertekê ye. Yekeya wê Newton (**N**) e.

Hêza delkê tu car nikare cismekî bida livandin.

## Çavkanî
* Wikipedia(*Werger*)
* Ferhenga zaravên teknîkîhttp://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/2488b6b925131b1_ek.pdf 

Kategorî:Fizîk
Greyder

thumb|295x295px|'''Greyder'''
**Greyder**, bi giştî makîneya ku karên rê çêkirinê de û di rastkirina rûxarê de tê bikaranîn e.

Di navbera tekerên pêş û paş ên greyderê de kêrekî rûçal heye.Ev kêr hîdrolîk an jî mekanîk e. Serikên vî kêrê karin bên bilindkirin an jî nizmkirin.

Kategorî:Gelaleyên avahiyê
Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Makîne
Dîza Mirgewer

**Dîza Mirgewer** bajarokek li rojhilata kurdistanêye ku dikewe 53 kîlometrîya bajarê ûrmîyê . akincîyen vî bajarokî nêzîk li 10000 kesane. Şêx ebeydolahê nehrî di sala 1341'a rojî beramber bi sala 1964'a zayînî bazarek haftane awa kir . di şoerşên her çar parçên kurdistanê da bandorek grîng û mezin dinîye ser tevgerê .bi cûrek kû li qazi mihemed bigire heta mela mistefayê barzanî bi tev malbata xwera ocalan û talibanî û gellek ji kesîneyên sîasîyên dinê serdana dizê kirine .

Kategorî:Rojhilata Kurdistanê
Don Knotts

**Jesse Donald** "**Don**" **Knotts** (jdb. 21 tîrmeh 1924 li Morgantown, West Virginia, DYA -m. 24 sibat 2006) aktorekî amerîkî bû.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1924
Kategorî:Mêrên amerîkî
Kategorî:Mirin 2006
Mirina kalekî rind (pirtûk)

***Mirina kalekî rind*** duyemîn romana Mehmed Uzun e. Sala 1987an de ji weşanên Orfeusê derketiye. Mehmed Uzun vê pirtûkê ji bo bîranîna Cegerxwîn nivîsandiye.

## Mijar

Du mirov. Du ronakbîrên kurd; ronakbîrê destpêka 1990î Kalo û ronakbîrê nûjen Serdar Azad. Jiyanên wan, hîs û serpêhatiyên wan, xewn û xeyalên wan, dan û standinên wan bi hev rê û bi doralî re, dijwarî û berberiyên wan... Romam li dor van kes, tişt û pirsiyaran tê pê.

Ronakbîrê nûjen Serdar Azad, penûs di desta de, li ber masê rûdine û rohakbîrê kevnare Kalo bi bîr tîne; gundekî biçûk û kalemêrekî ecêb. Kalo kî ye? Ew ji kû ye? Ew çi vedişêre? Serdar Azad, li milekî, ji xwendevanên xwe re behsa kalê ecêb û sirtijî dike û lî milekî jî, ew bi Kal re dipeyive û jê re behsa xwe, hîsên xwe û zarotiya xwe dike.

Ango, roman, ne bi tenê, li ser du kesan tê pê, herweha ew bi du şêwan jî tê hûnandin.

Mirov dikare Kalo weke rûpeleke jibîrbûyî ji dîroka Kurdistanê bîbîne, Serdar Azad û jiyan, hîs, daxwaz û bîranînên wî jî, weke mirovekî kurd yê nûjen û jiyana wî... Ji ber ku kes, bûyer û peywendiyên romanê herçend şexsî û taybetî bin, ew ewçend jî gelemper in.

## Çavkanî
Bruce Springsteen

**Bruce Frederick Joseph Springsteen** (23 îlon 1949, Nû Jersey, DYA) stranbêj, gîtarvan û strannivîseke amerîkî ku ji Nû Jersey (DYA) ye.

Kategorî:Gîtarvanên amerîkî yên mêr
Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Mirovên zindî
Momenta zivirê

thumb|Cîsmekî ku di bin bandora hêzeke bi navê F de viz dibe, teka zivirandinê bi tenê pêkhateya ku ji vektora asûnê re tîk e, disepîne.
thumb|<math>\tau = \|\mathbf{r}\|\,\|\mathbf{F}\|\sin \theta\,\!</math>
**Momenta zivirê** yan jî **momenta hêzê** (bi inglîzî: *torque*) meyla zivirînê ya hêzekê ku li ser tewereyê de ye ye. Bi kurtasî momenta hêzê zivirandina heyberekê ye. Bi matematîkî, momenta zivirê lêkdana hêz û dûrayî ye.

## Sembola momenta zivirê
Sembola momenta zivirê \tau (tau) ye. Heke wek moment bê bi nav kirin jî, bi M tê îfadekirin.

## Formûla momenta zivirê
: \boldsymbol \tau = \mathbf{r}\times \mathbf{F}\,\!
: \tau = \|\mathbf{r}\|\,\|\mathbf{F}\|\sin \theta\,\!
\tau, vektora momenta zivirê ye. 

r, vektora cihguhêzî ye. (dûrayî)

F, vektora hêzê ye.

θ (\Theta), hokeya ku di navbera vektora hêzê û vektora cihguhêzî de dimîne ye.

Di Sîstema Navneteweyî ya Yekeyan (SI) de yekeya momenta zivirê Newton metre (N.m) ye.

## Çavkanî
* Wikipedia(Werger)
* Ferhenga zaravên teknîkîhttp://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/2488b6b925131b1_ek.pdf 

## Girêdanên derve
# Dagerînera yeke-http://www.unitconversion.org/unit_converter/torque.html

Kategorî:Çendaniyên fizikî
Kategorî:Fizîk
Kategorî:Hêz
Hoke

thumb|201x201px|Sembola Hokeyê
**Hoke**, têgînekê ku ji bo terîfkirina nirxa keyanê ku di navbera du raste an jî du tîrêjê de dimîne tê bikaranîn, e. Li gorî ferhenga zaravên teknîkî wateya wê "Koma xalên ji du tîrêjên ku ji heman cihî dest pê dikin" e. Hoke bi yekeyên wekî *radyan*, *pile* an jî *grad* tê pîvandin.

Gelek cureyên hokeyê hene. Vana *tenghoke*, *hokeya çik*, *firehhoke*, *hokeya tam*, *hokeya dorê*, *hokeya gir, hokeya navendî, hokeya rast, hokeya tevker, hokeya rasterû* û hwd, in.
* Tenghoke: ji 1°yê heta 89°yê.
* Çikhoke: 90°
* Firehhoke: ji 91°yê heta 179°yê.
* Tamhoke: 360°
Hoke, derdora xalekê de bi gerandina rasteyekê pêk tê.

## Yekeyên pîvanê ya Hokeyê
thumb|rast|<math> \theta (Radyan)=\frac {s}{r}</math>
**Pile:** Hokeya navendî ku kevaneke 1° yî dibîne, jê re hokeya 1°yî tê gotin.
* 1°= 60'(şêst xulek)
* 1'= 60(şêst çirke)
* 1°= 3600(sê hezar û şeş sed çirke)
**Grad:** Hokeya navendî ku kevaneke 1 gradî dibîne, jê re hokeya 1 gradî tê gotin.
* 1 grad =0,9°
* 400 grad = 360°
**Radyan:** Yekeya kevanê ye. 2 pî li hemberi 360 pileyê tê.
* 360°= 2\pi
* 180°= \pi
* 90°= \frac {\pi}{2}
* 60°= \frac {\pi}{3}

## Têkiliya ku di navbera radyan,grad û pileyê de ye
Ji bo dagerandina hokeyan ber bi hev re ,formûla ku xwarê hatiya nîşandan tê bikaranîn.

\frac {Pile}{360}=\frac {Radyan}{2\pi}=\frac {Grad}{400}

Nimûne: 45° çend radyan û çend grad e?

\frac {45}{360}=\frac {R}{2\pi} → \frac {45*2\pi}{360}={R} → \frac {90*\pi}{360}={R}=\frac {\pi}{4}radyan

\frac {45}{360}=\frac {G}{400} → \frac {45*400}{360}={G}= 50 grad
## Çavkanî
* Ferhenga zaravên teknîkîhttp://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/2488b6b925131b1_ek.pdf 

## Girêdanên derve
# Dagerînera yeke-http://www.convertunits.com/from/grad/to/degree

Kategorî:Geometrî
Kategorî:Matematîk
Mozoleya Che Guevara

thumb|250px|Cihê mozoleya Che Guevara
**Mozoleya Che Guevara** () li bajarê Santa Clara, Kûbayê de cih digire. Bîrdariya Ernesto Che Guevara û şazdeh şervanên wî yên ku di sala 1967'an de ji dema xebatên xwe yên li Bolîvyayê hatin kuştin.

Di sala 17'ê kewçêrê 1997'an de terma Che Guevara ji Bolîvya heta Kûbayê birin. Ev Bîrdarî ji bo jiyana Che Guevara hate nezirkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Che Guevara
Kategorî:Kûba
Kurdê Erebtiyê

**Kurdê erebtiyê** yan jî **kurdê erebîzmê** têgehek çandî û polîtîkî ye, Idrîs Dawê destpêkir û bi kar aniye. Tê wê wateyê ku * Kurdê Erebtiyê * ew kesê xew diyar dike wek kurd, lê di pratîkê de pirtir sipazîya erebtiyê û çanda wê ya wêjeyî, civakî û olî dike û wê di ser hemî çandan re dibîne. Kurdê Erebtiyê xwe ji ereban erebtir dibîne.

## Çavkanî
Camilo Cienfuegos

**Camilo Cienfuegos Gorriarán** (; 6ê sibatê 1932 – 28ê çiriya pêşîn 1959) yek Şoreşgerê Kûbayê bû, ku li La Habana hatiye dinyayê. Ew ligel Fidel Castro, Che Guevara, Juan Almeida Bosque, û Raúl Castro bûye endamê sala 1956an ya nardeya *[[Granma (keşî)|Granma]]*, ku dest bi serhildana çekdariya Fidel Castro ya li dijî hikûmeta diktatora Kûbayê Fulgencio Batista kirin. Ew yek ji fermandarên gerîlayê bilind ya Castro, ku piştî bi navê "Qehremanê Yaguajay" bidestxistina şerê girîng ên li Şoreşa Kubayê bûn.

Ew di demeke kin de piştî serkeftina artêşa serhildêr Castro di sala 1959an de wek serokê hêzên çekdar ên Kûbayê hatiye kifş kirin. Dema ku ew rêwitiya bi balafirê biçûk difiriya, hat pêşniyarkirin ku ew di vê salê û şevê ji Camaguey heta La Habana hatiye revandin û wendakirin. Cienfuegos li Kûbayê wekî qehremanê şoreşê, bi abîde, bîrdarî, û ji pîrozbahiya salane li rûmeta xwe re rêzgirtin.

## Jiyana demborî
Camilo Cienfuegos di 6ê sibatê 1932an de li navçeya Lawton a La Havana hatiye dinyayê. Ew di malbateke çîna karker ku berî koçberbûna Spanyayê di nav Şerê navxweyî yê Spanyayê dabû hatiye zindî kirin. Bavê wî, bi terzîtiyê dikaneke biçûk li Habanayê xebitî, ku prensîbên siyasî yên çepgir hebûn.

Ji ber ku hunerên ciwanên zû ve xwar, Camilo di sala 1950an de Escuela Nacional de Bellas Artes "San Alejandro", di heman demê de xwendina xwe berda, ku piştî ji ber tengasiyên aborî. Di vê heyamê de, ew dikaneke modeyê wek "El Arte" li bajarê Habanayê vedike û dest bi karê şagirtekî terzîtiyê dike.

Li dora sala 1948an de, ew tevî li pirsgirêkên siyasî bûye û tevlî xwepêşandanên gel li dijî zêdekirina bihaya biletên otopêzan bû. Di nîsana 1953an de, Cienfuegos û hevalê xwe yê Amerîkayê li ser vîza 29-rojê wek mêvantiyê ji bo lêgerîna kar digeriyan.

Ew çend meh ji bo karê kêm derbasî New York City, Chicago, û San Francisco bûn, ku ew ji aliyê berpirsên koçberiyê hatin kirin û ji riya Meksîkê heta Kûbayê vegerin. Dema ku Cienfuegos li New Yorkê tevî komeke nefîkirina siyasiya Kûbayê bû û ji bo rojnameya xwe *La Voz de Cuba* çend gotaran nivîsî.

Di kesayetiyek dîroknasê de Cienfuegos wek dinivîse, "di pratîkî de nefsên xwecih, mêr, wateyên pêkenok û bajariyên Kûbayê, eleqeyek mezin a govend û baseball, awirên baş, hezkirina jinan, û bi giştî Joie de vivre". Ji bo çardeh mehan destpêkên rejîma şoreşger Rufo López-Fresquet, ku xizmeta Wezîrê Xezîneyê bû, wî wekî "yek gay, kêfxweş-bibext-here, cûreyekî biserhatî" binavandin.

Kategorî:Şoreşgerên kûbayî
Juan Almeida Bosque

**Juan Almeida** bi rastî **Juan Almeida Bosque** (jdb.  - m. ) siyasetmedarekî Kûbayê û yek ji fermandarên eslî yên hêzên xirabkar di nava Şoreşa Kûbayê bû, ku li La Habana hatiye dinyayê. Piştî di sala 1959an de tekoşerên hêzan birin, ew navdareke serekiya Partiya Komunîst a Kûbayê bû. Di dema mirina xwe de, ew Cîgirê Serokê Konseya Kûbayê ya Dewletê bû û sêyem endamê payebilindê wê bû. Ew di nav de çend xemilandinên xelatên netewî û navneteweyî, bi sernavê "Qehremanên Komara Kûbayê" û saziya Máximo Gómez wergirt.

## Jiyana demborî
Almeida li Habana ji dayik bû. Ew dibistanê di temenê xwe yê yazdeh salî de derket û dîwarlêkerî bû. Her çiqasî xwendina qanûna li zanîngeha Habanayê di sala 1952an de be, ew dostên xwe yên nêzîk bi şoreşger Fidel Castro û yên ku di adarê de, di vê salê de tevlî tevgera Antî-Batista bûn. Di sala 1953an de ew Fidel û birayê wî Raul Castro di êrîşa li ser Moncada ya li Santiago bûn. Ew û birayên Castro di girtîgeha Isla de la Juventud de hatin girtin. Di dema efûya  de ew serbest hatin berdan û ji bo Meksîkê veguhestin.

Almeida bi birayên Castro, Che Guevara û 78 şoreşgerên din li ser rastnivîsandina Granma ji Kûbayê vegeriya û yek ji wan tenê 12 veniştinê destpêkê de xelas bûn. Almeida gelek caran bi qîrîn got "Tu kes li vir neterikandin!" ji bo Guevara (bi alternatîvî "li vê derê, tu kes radestî nabe"), ku dê bibe yek ji sloganên Şoreşa Kûbayê, tevî ku gotinên rastî hatin kirin ji aliyê Camilo Cienfuegos tê axaftin. Almeida wek jî segvanekî baş hatiye hesab kirin.

Piştî bi daxistinan, Almeida berdewama ji bo şerê li dijî hêzên hikûmetê Fulgencio Batista li çiyayên bilind Sierra Maestra tevlî şerê gerîla bû.

Kategorî:Kûbayî
Kategorî:Şoreşgerên kûbayî
Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê

**Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê**, **Hevpeymana Yekbûyî yên Hêzên Karûbar - Tevgera Biryara Gehîn** (), hevpeymaniyeke navneteweyî li dijî Daişê ye ku ji sala 2014an û pê ve ji Fermandariya Biryargeha Navendî ya Amerîkayê ji bo koordînasyona leşkerî li dijî Daişê û hêzên leşkerî û karmendên zêdeyî 30 welatan pêk tê.

Koalîsyon yan jî hevpeymaniya li dijî DAÎŞê koalîsyoneke navneteweyî ye ku di sala 2013an de li hemberê DAÎŞê hatiye damezrandin. Erk û xayeya koalîsyonê ev e ku bi hevkariya welatan pêşketin û xetereya DAÎŞê were astengkirin û hêzên ku li dijî DAÎŞê şer dikin werin piştgirî kirin. Yek ji hevkarên koalîsyonê ku ji kurdan pêk Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) e ku li Rojavayê Kurdistanê û li herêmên din ên Sûriyê li dijî DAÎŞê şer kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Herekatên leşkerî yên Portûgalê
Kategorî:Hevpeymaniyên navneteweyî
Ehmedê Herîrî

**Ehmedê Herîrî** bijîşkê kurd e ku torinê Eşahab Ebdullah bû, Eşahab Ebdullah bixwe jî bijîşk bû. Ehmed nexweşiya Berkûk Melîk Zahir sax kir ji ber wî di gelek karan de cîh girtiye. Tê gotin ku wêjeya Ehmedê Herîrî jî pir baş bûye. Di sala 1405an de miriye.

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Mirin 1405
Kategorî:Zanyarên kurd
Ebdulsemî Kurdî

**Ebdulsemî Kurdî** an **Şêx Ebdulsemiyê Kurdî** (jdb. 1797 Silêmaniye - m. 1820 Heleb) zimannasê kurdî û stêrnasê kurd e.

Li Silêmaniyê li gundê Çinarê hatiye dinyayê. Navê bavê wî Ehmedê Berzencî ye.

Perwerdehiya xwe ya dîn li cem Şêx Ebdulqadir el-Biyare, perwerdehiya xwe ya stêrnasiyê jî li cem Meleyekî Hewlêrê Mele Puçuk girtiye.Bi xwe rêzimana Kurdî pir baş dizanîbû.

Sala 1797an de li Helebê mamostetiyê kiriye û piştî demekî di Medreseya kurdan a bi navê *El-Medrese el-Ahmediy*e (Medreseya Amediyeyê) di dû Şêx Husênê Kurdî re wî mamostetiyê kiriye û heta dawiya temenê xwe di wê de ders da û sala 1820an de wefat kiriye û di goristana Şêx Salep de hatiye definkirin..

## Berhem

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1820
Kategorî:Stêrnasên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Mîkaîl Bilbil

**Mîkaîl Bilbil** (fermî: **Mikail Bülbül**) (jdb. 1978 li Qoserê), nîvîskar û akademîsyenê kurd e.

## Jînenîgarî
Di sala 1978an de li gundê Curnikê yê Mêrdînê çê bûye. Li Zanîngeha Çukurovayê Beşa Mamostetiya Gruba Felsefeyê qedandiye. Mastera xwe li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê kiriye. Di sala 2002an de li gel 12 kesan bi hinceta xebatên li ser zimanê kurdî hatiye desteserkirin û di encamê de demekê li Girtîgeha Mêrdînê zindanî bûye. Ji sala 2012an heta 2017an di Beşa Ziman û Çanda Kurdî ya Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê de weke mamoste xebitî û li ser rêzimana kurmancî dersan pêşkêş kir. Paşê di 2017an de bi KHKya 679an ji kar hate derxistin. Bilbil li Zanîngeha Zaxoyê li ser sen­taksa kurmancî doktora kiriye.

Niha li Weqfa Mezopotamyayê wekî kordînator dixebite.

## Berhem
* *Rêzimana Kurmancî*, Li gel Bahoz Baran, Weşanên Enstituya Kurdî ya Amedê, 2008
* *[[Anamneza bi kurmancî (pirtûk)|Kürtçe Anamnez/Anamneza bi Kurmancî]]*, Bi navê Mikail Bülbül li gel İsrafil Bülbül, Weşanên Jûra Bijîşkan a Amedê, 2009
* *30 Günde Kolay Kürtçe* (Kurdîya Hêsan Bi Maweya 30 Rojan), Li gel Ramazan Pertev û Çetin Taş, Weşanên Fono, Stenbol, 2015
* *Tirkî-Kurdî Ferhenga Standart*, Li gel Ramazan Pertev, Çetin Taş, Ruken Çalıştıran û Bünyamin Demir, Weşanên Fono, Stenbol, 2015
* *Tirkî-Kurdî Ferhenga Bêrikê*, Li gel Ramazan Pertev, Weşanên Fono, İstanbul, 2015
* *[[Helbesta Cegerxwîn û Îqtîdar]]*, Weşanên Lîs, 2016
* *Rêbera Rastnivîsînê*, Li gel, Bahîz Omer Ehmed, Bahoz Baran, Behrûz Şucaî, Deham Evdilfetah, Dilawer Zeraq, Dilbirîn Evdila, Evdilwehab Xalid Mûsa, M. Malmîsanij, Mahmûd Lewendî, Mehdî Caferzade, Mihemed Teqewî, Mistefa Aydogan, Newzad Hirorî, Samî Tan, Şoreşvan Adil, Zana Farqînî, Zulkuf Ergun, Weşanên Weqfa Mezopotamyayê, 2019
* *Rêzimana Mela Mehmûdê Bazîdîyî (Rîsaleyî Tûḧfetu’l-Xîlän Fī Zimanê Kurdan),* Li gel Mistefa Oztirk, Weşanên Weqfa Mezopotamyayê, 2019
* *[[Ferhenga Têgihên Hiqûqê]]*, Li gel Bahîz Omer Ehmed, Beyar Tahir Seîd, Bîlal Zîlan, Cemîl Çelîk, Ebdilah Casim Receb, Ebdilah Çager, Ebdilwehab Xalid Mûsa, Fexrî Karakoyunlu, Gevriye Atli, Hekar Findî, Mehdî Caferzade, Nasih Husên Silêman, Rênas Xendekî, Sabîr Ebdulahîzad, Sebah Reşîd Qadir, Selehedîn Elçî, Semîre Nergîz, Serdal Ogmen, Sezgîn Dînç, Veysel Vesek, Weşanên Weqfa Mezopotamyayê, Diyarbekir, 2019

## Girêdanên derve
* Mîkaîl Bilbil di Kurdîlîtê de.
* Rûpela wî ya Academia.eduyê
* Rûpela wî ya Zanîngeha Mardîn Artukluyê 
* Hevpeyvîn: "Mîkaîl Bilbil: Ji dêvla ku hûn bibin tîpeke “efendî” xeberan bidin çêtir e.", Vejîn Fanzîn
* Hevpeyvîna Mîkaîl Bilbil bi bernameya Deng û Reng a Radyoya Dengê Amerîkayê, 5ê hezîrana 2019an

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Kesên ji Qoserê
Kategorî:Mamosteyên zanîngehê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Bajarê Dawidî

thumb|200px|rast|Beşek ji xirbeyên bajêr
**Bajarê Dawidî** an **bajarê Dêwid** ( *Ir David*) herêma arkeolojîk a ku beşa sereka ya Orşelîma kevn e. Ew li quncika başûrê-rojhilatê dîwarên Orşelîmê ye. Di nava bajêr de qesrek heye ku li gorî hin arkeologan dibe ku qesra padîşah Dawid be, û çendek tunelên avê yên ji hêla qiral Hezekiah ve hatine çêkirin, hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* City of David


Kategorî:Îsraêl
Zanîngeha Zaxoyê

**Zanîngeha Zaxoyê** ango **Zankoya Zaxoyê**, zaningeheke ku li bajarê Zaxoyê bi ser parêzgeha Duhokê ve ye.

## Dîrok
Zanîngeha Zaxoyê di tîrmeha 2010an de hatiye damezrandin lê prosesa damezrandina wê digihê sala 2005an. Berî ku ev zaningeh bête damezrandin bi Zanîngeha Dihokê ve girêdayî bû ku li Zaxoyê wek Kolêja Perwerdehiyê û Kolêja Bazirganiyê hatibû vekirin.

Serokwezirê Hikûmeta Herêma Kurdistanê di dema axaftina xwe ya serenoniya vekirina van her du kolêjên navbihurî got ku ev kolêj dê bibin bingeha zaningeheke serbixwe. Heta sala 2010an bi Zanîngeha Dihokê ve girêdayî perwerdehî dom kir. Di sala 2010an de ji bo ku li Zaxoyê zaningeheke bête damezrandin ji aliyê Serokatiya Lijneya Wezîran ve biryareke hate cibîcîkirin.

## Beşên wê
* Fakûlteya Zanistî
* Fakûlteya Endezyariyê
* Fakûlteya Zanistên Mirovatiyê
* Fakûlteya Kargêrî û Aboriyê
* Fakûlteya Perwerdehiyê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî

Kategorî:Avabûnên 2010an li Başûrê Kurdistanê
Zaxoyê
Kategorî:Zaxo
Juan Guillermo Almeida

**Juan Guillermo Almeida** jî wek **JG** (z. 1986, La Habana, Kûba), hunermendekî stranên dansa Kûba ye ku jiyana wî ya hunerê bi koma reggîton Gente de Zona ye. Raserî Lîsansê Qanûnê di sala 2010an de dest pê kir.

## Rêgehê hunerî
Dema ku Juan Guillermo biçûk bû, pir eleqeya stranê dikir. Bavê wî Fermandarê Şoreşa Kûbayê Juan Almeida Bosque jî yek muzîkvan û muzîkarê vê rê bû, ku ji aliyê stranên cihanê hate dorpêçkirin. Tevî ku ev daxwaza wî ya ji zarokatiya xwe de hate guherandin, 21 salan de li stranê cih digirin û dema sêyem-salî karîyera qanûnê bû ew tevlî koma reggîton ya Kubayê Gente de Zona bûn.

Ji ber ku ew biryara ji bo perwerdehiya muzîkê bigire, dest bi xwendina stranan kiriye. Di dawiya sala 2009an de ew di koma çepgir û berfireh de li ser serpêhatiyeke afirandina projeya xwe li ser 26 kanûna pêşîn yên ku wê salê bûn.

Armanca wan ji bo avakirina komeke ku nikaribû deyne û şiroveyên bi taybetî stranên dansa Kubayê populer bû. JG enîyan salsa, Timba û heta reggîton dilîze.

Ew vîdyo klîp di 51emîn salvegera Komîteyên Parastina Şoreşê (CDR) de beşdar bûn. Li gel gelek hunermendên Kûbayê ku li minasebetan bûn.

Juan Guillermo çendîn konser di parêzgehan de pêk hatiye. Di eniya sêyemîn de li cihê ku maye ji bavê xwe lîst. Di xebatên siyasî de ji Wezareta Karên Hundir, Girtîgeha Jinan a Rojava, Ezmûnên Yektakirin û ji aliyê raya giştî ya gelek bi xêrhatin wek hatiye dîtin.
Komîteyên Parastina Şoreşê

thumb|Emblema CDR.
**Komîteya Parastina Şoreşê** () di 28'ê rezberê, 1960 li bajarê La Habana ji bo pêkanîna erkên haydariya kolektîf li dijî destwerdana ji derve û bi rola kirinên nearamkirina Pergala Siyasiya Kûbayê de hate damezrandin.

Di vekirina CDR'ê de cihê merasîma dewletê li ber qesra serokkomariyê (niha li Muzexaneya Şoreşê), bi serokatiya Fidel Castro Ruz girt.

Ev hêza herî xurt ya ji rêxistinên Kubayê dewletê yên ku ji seferberiya ji alîgirên Şoreşa wekî yek ji armancên sereke yên wê ye. Erkên jî li tenduristî, paqijî bibin, piştgiriya aborî û ji bo beşdarîya welatiyekî li deverên cuda, wek beşdarbûna di hilbijartinên an civînan. Berî damezrandina CDR bû, gelek rêxistinên bi armancên cuda yên ku bi çêkirina rêxistina komî ya nû yekgirtî bûn.

## Avahî
Avahiya xwe ya navendiyê; Her astengkirina CDR xwe bi xwe bûye, û serokên ji CDR ji hev astengkirina pêkanîna CDR yên li parêzgeha û neteweyî bûn. Di organên neteweyî beden û bedenên kargerî ew in: Kongre, Dezgeh û Sekreteriya Rêveberiyan. Ev nêzîkî 7.6 milyon endamên wî welatiyên li ser 14 salan ji temenê (ji bo tevlî mercê ku rêxistina jênager) bûn. Komîteya Şoreşa Parastinê, bi hêza ji bo parastina sosyalîzmê di çavkaniya bêrawestan xebatên ji bo gelê Kûbayê rêxistin kirin.

Kategorî:Rêxistinên ku di 1960an de hatine avakirin
Kûbayî

**Kûbayî** ( (wekî *kûbanos* bixwîne)) kesên xwecihên welatê Kûba ne. Kûbayî yên herî jîndar li Kûbayê di sala 2012'an de (11.167.325 mîlyon) kes in û her çiqasî di diyaspora mezin li Kûbayê heye jî, bi taybetî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de 1.113.901 mîlyon kesên kûbayî (2012), û li Spanyayê di sala 2011'an de 116.852 hezar kes lê dijîn.

Parêzgehên bi mezintirîn nifûsa li Kubayê (2010) li La Habana (2.135.498 mîlyon kês) in, Santiago de Cuba (1.047.963), Holguín (1.037.573), Granma (836.366), Villa Clara (800.335), y Kamagûey (780.598). Li gor *Navenda Statîstîkên Netewî (ONE)* di dawiya 31'ê berfanbarê, 2010'an de, nifûs bûye 11.241.161 mîlyon kes û bi tevahî hat hejmarkirin ku 5.628.996 mêr û 5.612.165 jin in.
## Çavkanî

Kategorî:Kûba
Zanîngeha Habanayê

**[[Zanîngeh]]a [[Habana]]yê** an jî **UH** (), di 5ê kanûna paşîn 1728an de ji bo rahîb Domînîkan yê ku ji Orden de Predicadores ve hate damezrandin. Ev giştî û ji kevintirîn Kûba ye, herweha yek ji yekemîn ya Amerîka ye.

## Dîrok
Pêşî navê wî *Real y Pontificia Universidad de San Gerónimo de La Habana* bû. Di vî demê de, di zanîngehan de pêwistên destûra rast an Kandayê, ku navên *Real y Pontificia* diyar dike; Kî bi destûra damezrandina zanîngeha ji papa Inocencio XIII û el rey Felipe V de España bûn.

## Fakulte
* Fakulteya Dadê
* Fakulteya Îktîsadê
* Fakulteya Jimaryarî û Aborî
* Fakulteya Erdnîgarî
* Fakulteya Zanîstên Matematîk û Kompûter
* Fakulteya Felsefe, Dîrok û Komelnasî
* Fakulteya Derûnnasî
* Fakulteya Biyolojî
* Fakulteya Huner û Wêjeyê
* Fakulteya Zimanên Biyanî
* Fakulteya Fîzîkê
* Fakulteya Kîmyayê
* Fakulteya Ragihandinê
* Fakulteya Tûrîzmê
* Fakulteya Dermanxane û Xwarinê
* Fakulteya Restorasyon û Parastinê (Colegio San Geronimo de La Habana)
* Fakulteya Perwerdeya Dûrî
* Fakulteya Spanî ji bo Encamên ne Berpêşkirin,

## Xwendekar û Mamosteyên Hilawîstî
* Félix Varela
* Carlos Manuel de Céspedes
* Ignacio Agramonte
* Dulce María Loynaz
* José Antonio Echeverría
* Julio Antonio Mella
* Rubén Martínez Villena
* Ramiro Guerra
* Enrique José Varona
* Eduardo Chibás
* Manuel Moreno Fraginals
* Emeterio Santovenia
* Felipe Poey
* Carlos Juan Finlay
* Arcadio Sotto
* Fidel Castro Ruz
* Max Marambio
* Ahmadineyad, Serokê Îranê, Doktorê Şerefê di Zanistên Siyasiyê.
* Gaspar Llamazares
* Andres L. Mateo

## Mijarên têkildar
* Zanîngeha Konfedresyona Xwendekarên EcuRed
* Zanîngehên Spanyolên di Serdema Zêrîn
* Zanîngehên Çavdêrîya Mamosteyên înternetê

## Girêdanên derve

* Zanîngeha La Habana  (malpera fermî ya zanîngehê)
* Malpera Fermî ya Fakulteya Ragihandinê Civakî 
* Malpera Fermî ya Fakulteya Zanîstên Matematîk û Kompûter 
* Malpera Fermî ya Fakulteya Îktîsadê
* Malpera Fermî ya Fakulteya Fîzîkê 
* Malpera Fermî ya Fakulteya Biyolojî 
* Malpera Fermî ya Fakulteya Tûrîzmê
* Malpera Fermî ya Enstîtû ya Alav û Miyar (IMRE) 
* Tevna Kîmyayê Amerîkaya Latîn 

## Çavkanî

Kategorî:Zanîngehên li Kûbayê
Radar

thumb
**Radar**, cîhazekê ku bi alikariya sîtavka pêlên radyoyê ve, heyberan û lezên van heyberan zexm dike ye. Bi îngilîzî Radio Detection And Ranging (bi radyoyê zexmkirin û diyarkirina menzîlê).

Radar, li gorî qadên bikaranînê wek radarên hewayê û radarên deryayê dibe du beş. Radarên hewayê di leşkerî, balafirgeh, balafir hwd de tê bikaranîn. Radarên deryayê jî di keştiyên leşkerî an jî keştiyên bazirganiyê de tê bikaranîn.

## Dîrokçe
Endezyarê alman ê bi navê Christian Hülsmeyer di sala 1904an de serîlêdana patentê kir. 30ê nîsana 1904an de ew patenta xwe girt.

## Rêgeza şixulandinê
thumb|Rêgeza şixulandinê ya radarê
Enerjiyê ku bi pêlên radyoyê ve tê hilgirtin, digihîşe heyberê û dîsa ji heyberê bi şewqdanê vedigere.

Eger menzîla ku di navbera cîsm û radarê de ye bibe R, ew bi vê formûlê tê dîtin. Di vê formûlê de c leza ronahiyê ye û t jî dema şewqê ye.
: R = \frac{ct}{2}

## Çavkanî
* Wikipedia-werger
* Ferhenga zaravên teknîkî

Kategorî:Amûrên pîvandinê
Kategorî:Fizîk
Tehm (fizîk)

thumb|283x283px
**Tehm** yan jî bi îngilîzî **Impuls**, guhêrka ku di momentûma xêzeyî ya cîsmekê de ye ye. Ew bi peyva **J** tê nîşandan. Impuls bi lêkdana hêza navekî ya bandor li cismê dike û maweya bandorkirinê ya hêzê karê bê hesibandin. Impuls ji ber ku bi întegrala vektora hêzê pêk tê ew jî vektor e. Yekeya wê newton-saniye ye.

Hêza ku bandor li cîsmekî re dike ew tawdanê pêk tînê û ev tawdan jî leza cîsmê diguherîne. Eger hêz bi demeke dirêj ve bisepîne guhêrka lezê jî pir dibe. Ji ber vê yekê jî guhêrka momentûmê dibe lêkdana mawe û hêzê.

Impulsa ku ji dema t_1ê heta dema t_2yê ye bi vê întegralê tê terîfkirin.
: \mathbf{J} = \int_{t_1}^{t_2} \mathbf{F}\, dt
Zagona duyem ya Newtonê momentûm û hêzê bi vê defransiyelê girê dide.
: \mathbf{F} = \frac{d\mathbf{p}}{dt}
Eger di formûla yekê de ev defransiyel bê nivîsandin
: \begin{align}

 \mathbf{J} &= \int_{t_1}^{t_2} \frac{d\mathbf{p}}{dt}\, dt \\
 &= \int_{p_1}^{p_2} d\mathbf{p} \\
 &= \mathbf{p_2} - \mathbf{p_1} = \Delta \mathbf{p} \end{align}
tê destxistin.Li vira Δp nîşana guhêrka ku momentûma xêzeyî de çêbûye dide. Ev yeksanî wek teorema impuls-momentûm tê bi nav kirin.

Eger hêz bi demê re bê guherandin, impuls wek întegrala bi girêdayî demê ya hêzê tê hesibandin.
: J = \int F dt

## Baristeya guhêrbar
Eger bariste wekî roketan guhêrbar be impuls bi hevkêşiya Tsiolkovsky a roketê tê dîtin.

## Çavkanî
* Wikipedia-werger
* Fergenga zaravên teknîkî

Kategorî:Fizîk
Mêdeia

**Mêdeia** an **Mêdiya** (bi yewnanî: Μήδεια, *Mēdeia*, Gurcî: მედეა, *Medea*) di mîtolojiya yewnanî de,  dota key Eêtêsê Kolxîsî û nêviya Hêlios bû. Zemanekê jî bi Îason ve zewicandî û wî ve du zarokên xwe (Mermeros û Ferês) hebû.

Gorî Heredot navê Medan ji wê û lawikê wê (Medos) hatî, dibêje Medê û Medos çûne welatê Ariyan û hin Ariyan (Med) navê xwe guherandin kirin Med(î).

## Çavkanî

Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Med

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Germahiya Curie

**Germahiya Curie**, germahiya ku madeyeke ferromanyetîk, gewşîna xwe ya manyetîkê berze dike û dikeve halê paramanyetîkê ye. Ji bo biranîna Pierre Curie ku di warê paramanyetîzmayê de xebitiye, ji vê germahiya xeternak re *germahiya Curie* tê gotin.

## Jê cuda binêrin
* Kişanek

## Çavkanî

Wikipedia - Werger

Ferhenga zaravên teknîkî

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Germahî (fizîk)
Ferromanyetîk

rast|thumb|Ferromanyetîzma, madeyên ku ne xwediyê gewşîna manyetîk in çawan tê miqnatîsîkirin, pê re têkildar dibe.
**Asnusokî** ya Ferromagnetism (Ferro(Asin)+Magnet(Nusok)), **Madeyên ferromanyetîk** wexta ku di hundirê qada manyetîkê ya kişanekê de dibin bi xêzên qada manyetîkê ya wê kişanekê re di heman hêl de karin bên miqnatîsîkirin e.Bo nimûne em karin hesin, kobalt,nîkel, polad û Alnicoyê bidin.

Madeyên ferromanyetîk, çêkirina amûrên wekî motora elektrîkê, jenerator, trafo û hwd.  de tê bikaranîn.

## Jê Cuda binêrin
* Kişanek(Miqnatis)
* Germahiya Kurî

## Çavkanî
* Wikipedia-Werger
* Ferhenga zaravên teknîkî

Kategorî:Fizîk
Teqil

**Teqil** an jî teql, giraniya qewareya yeke a madeyekê ye. Bi giştî bo yekeya giraniyê gr-giranî tê hilbijartin. Ji ber vê yekê jî yekeya teqilê gr-giranî/cm³ dibe. Bi kurtasî gr/cm³ tê nivîsandin. Bi sembola \gamma (gama) tê nîşandan.

Teqila avê 5&nbsp;°Cê de 9807 N/m^3 e.
## Teqila avê ya li gorî germahiyê

## Teqila hewayê ya li gorî germahiyê

## Formûla wê
: \gamma = \rho\cdot \, g
Li vir derê:

\gamma\,: **Teqil e**, yekeya wê  \frac{N}{m^3} e.

\rho\,: Çirî ye, yekeya wê  \frac{kg}{m^3} e.

g\,: Zûkahiya erdkêşî ye, yekeya wê  \frac{m}{s^2} e.

## Çavkanî

Wikipedia-Werger

Ferhenga zaravên teknîkî

Kategorî:Çendaniyên fizikî
Kategorî:Fizîk
Benzodiyazepîn

thumb|Benzodiyazepîn
Benzodiyazepîn (BZD) yek ji dermanên psîkoaktîv e ku ji xeleka benzen û xeleka diyazepîn pêkhatiye. Ev derman li salên 1960de dest bi bikaranînê hat. Berî vî îlacî ji bo endîşe, bêxewiyê, depresyonê, hwd. barbîtûrat dihatin bikaranîn. Lê ji ber ku ev îlac zêde bengîtî dikir, nexweş li xwe girê dida û tesîra rexnak zêde dibû, bikaranîna wê birîsk bû. Li salên 1960an de Klordiyazepoksît hate dîtin ku ev derman ji beşa Benzodiyazepînan e. Niha ev derman ji bo epîlepsî, bêxewiyê, spazma maskûla, hwd. tê bikaranîn.

Ev derman di kezeba reş de metabolîze dibe.

## Cûreyên Benzodiyazepînan
* Klordîazepoksît
* Dîazepam
* Oksazepam
* Klorazepat
* Lorazepam
* Alprazolam
* Klonazepam

Kategorî:Hevgirtiyên aromatîk
Roza Erîzîn

**Roza Erîzîn** (jdb. 1982 Ezirgan), derhêner û mamosteya kurd e.

## Jînenîgarî
Di sala 1982an de li Erzinganê ji dayik bû. Di Zanîngeha Marmarayê di beşa Şêwirmendiya Psîkolojîk de perwerde bû. Dibistanên seretayî û yê navincî li Erzinganê qedand. Vê gavê li Amedê mamostetiyê dike. Di sala 2010an de li Konservatuara Aramê Dîkran a Şarederiya Bajarê Mezin a Amedê dest bi perwerdehiya sinemayê kir û di sala 2012an de perwerdehiya xwe qedand. *[[Defter (kurtefîlm)|Defter]]* yekemîn kurtefîlma wê ye. Duyemîn kurtefîlma wê ya bi navê *Bayêkûr* di 4emîn Mîhrîcana Filman a Antaqyayê ya Cihanî de kete nav fînalîstan.

## Fîlmografî
* 2016: *Bayêkûr*, Derhêner
* 2013: *Defter*, Derhêner
* 2013: *[[Ayna Gördü]]* (Neynikê Dît), Derhêner li gel, Türkan Kılıç, Eda İzci, Neslihan Bulut, Emine Odabaşı Salgın, Güliz Kuluğ Laçin, Avşin Atlıhan

## Çavkanî
*  ''kameraarkasi.org'': Roza Erizin

## Nîşe

Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Kesên ji Ezirganê
Windows 10

**Microsoft Windows 10** navê guhertoyekê Windowsê ye. Piştî Windows 8 û Windows 7 derketiye. Tê de zaravaya soranî jî heye.

## Mijarên têkildar
* Microsoft Windows

Kategorî:Guhertoyên Windowsê
Kategorî:Nivîsbariya 2015an
Kategorî:Pergala xebitandinê
Kategorî:Sîstemên xebitandinê yên tabletan
Kategorî:Windows NT
Ferrox Nêmetpur

**Ferrox Nêmetpur**, nivîskarekî kurd e. Di sala 1965'an de li bajarê Baneyê, li Rojhilata Kurdistanê hatiye dinê.

## Berhem
* The traveling Swallows—novel -- (1998), *Sardam*
* Afternoon in The City—short stories -- (2007) *Sardam*
* World’s most Beautiful Day—short stories -- (2009) *Ministry of culture*
* Years of Dreaming—novel -- (2010) *Ministry of culture*
* The Nights of Aroma and Travels—short stories -- (2012) *Ministry of culture*
* With the whispers of the leaves—short stories -- (2013) *Azady*
* Five travels, One picture—novel -- (2013) *Azady*
* The wounded Bird, the admired Fish—novel -- (2014) *Mang*
* Tomato’s and Pyramids—short storie --
* The Big fault—novel -- (2015)
* Flaming apples—short stories -- (2015)
* Shoresh' story—novel -- (2016)
* Dracula and the travel to the east , short stories -- (2016)
* dirty spot—novel -- (2016)
* History of the leader—novel -- (2016)
* The vain imagination—novel -- (2018)
* The key set—short stories -- (2018)
* Homeland speaks by vind—short stories -- (2018)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Nivîskarên kurd
Marbella

**Marbella** (, wekî *Marbeya* bixwîne) bajar û parêzgeheke başûrê Spanyayê ye, ya ku ji parêzgeha Málagayê, di civaka xweser a Endulusê ye. Ev nav ji entegreyê comarca ya Costa del Sol Occidental û navendên hevdengê derveyî civaka şaredariyan e.

## Çavkanî


Kategorî:Spanya
Kategorî:Turîzm li Spanyayê
Partiya siyasî ya Ewropayê

**Partiya siyasî ya Ewropayê** (bi fermî, partiyeke siyasî ya di asta Ewropayê; Ewropartî ya nefermî) teşeyeke rêxistina partiya siyasî ya xebatê wêdeneteweyî yên li Ewropayê û li saziyên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye. Ew bi tertîbkirin û fînansekirina ji aliyê Yekîtiya Ewropayê û bi piraniya kesên ji partiyên netewî ne çêkirin in. Ewropartiyên di dema hilbijartinên Ewropayê de mafê xwe daparêzin, helmeteke û xwe di nav Parlamena Ewropayê de îfadeya ji aliyê komên siyasî yên girêdayî xwe û gel naderbirînin heye. Ewropartî, bi rêya civînên ahengiyê bi serê girêdayî wan ji dewlet û hikûmetê, ku bandorê li pêvajoya biryargirtinê de, di Konseya Ewropayê de ne. Europarties jî ji nêz ve li gor Peymana Lîzbonê ya Europarty ku serdikeve hilbijartinên Ewropayê maf heye ku ji namzed nîşan bidin ji bo di Konseya Ewropa de namzetê xwe ji bo Serokê Komîsyona Ewropayê kar û co-koordîne bi endamên girêdayî wan ên ku Komîsyona Ewropayê.

Kategorî:Partiyên siyasî