open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Axcekele

**Axcekele** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxeniyê
Selman

thumb|300 px|Selman
thumb|300 px| Keleha Selmanê
**Selman**, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.Debara gund bi çandinîya zand,darên fêkî,rez û xwedîkirina heywana ye.

Kategorî:Gundên Gêlê
Goma Eynîbrîx

**Goma Eynîbrîx**, gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Pirêjiman

**Pirêjiman**, **Pirêjmo**, gundekî ser navçeya Pîrana Diyarbekrê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pîranê
Bawan

**Bawan**, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amêdiyê
Berçê

**Berçê** an jî **Berçî**, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amêdiyê
Şêladizê

**Şêladizê** () nahiyeke bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

Li destpêkê gundek bû bi ser hoza Doskî jorî ve ku dewrûberên Sedê 19ê lê akincî bibûn, navê wê ji cugrafiya wê hatiye "Şêl-a-do-zê" û hatiye sivikkirin bo "Şêladizê" ku herdû zêyên Avaşîn ji bakur ve û Zêyê Mezin ji rojava ve dihên, digehine yek û derbas dibin bo rojhilata Şêladizê.

Piştî Kuça 1988an ê Xelikên Gundên Hozên Dewruber (Oramari, Doskî, Rêkan) Berev Şêladizê ve Hatin û lê akincî bûn. Di 2012an de Şêladizê wek nahîyeke bi ser parêzgeha Dihokê hate danan, û gundê Şêladizê nuke wek taxeke Mezinê Şînwarî li Navenda Nahiyeya Şêladizê maye bi navê **Şêladiza Kevn**, û hijmara akinciyên Şêladizê bi nêzîkî 50.000 kesan dihête xemlandin.

Şîladizê bi kultureke taybet a kurdî bxuve dewlemendî û caniya civak û kultura kurdî diyar diket. Herwisa zaravekê taybet bixuve jî heye ku ji malbata zaravê badînî/kurmancî ye.

Gelek kesayetên şareza û navdar di bwarên cuda da jê raboyne ku xizmeta civak, kultur, ziman û xelkê Kurdistanê kirine.

## Galerî

Şêladizê,_Zêyê Mezin.jpg|Şêladizê, Zêyê Mezin Li Werzê Zivistanê


## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Gundên Amêdiyê
Rezîkê

**Rezîkê** yan jî **Rezokê**, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amêdiyê
Guherz

**Guherz**, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Amêdiyê ye.

Gundê Guherzê yek e ji gundên Kurdistanê û yek e ji gundên devera nihêlê dikevîte quntara çiyayê metînî bi dûratîya (20) km bi rexê rojhelata bajêrê Amêdyê ve ye, joriya gundî zincîra çiyayê Metînî ye û jêriya gundî Sipne ye, rojhelata gundî Zê ye û rojava gundê ( Bellaveye ) hevsinûrî digel gundên Gêrgaş, Mehîdê, Reşave, Berçî, Bellave, Birkahînê, kumelgeha Dêrelukê. Dîroka vî gundî kelega kevne û bi sedan sale jiyan lê peyda bûye li gurreyî jêderên bab û bapîran bume veguhastî dibêjn navê gundî ji wê çendê hatiye kû herdû rexên gundê rojhîlat û rojava rez bûyne û di gutnê ( gu rezê ) anku herdu guhên gundî rez bûyne û hindek jêder ibêjn Guherzê anku (rex zê ) ve hatiye lewma kurtya wê bûye (Guherzê). Jêderê ava gundî bîrên avê bûyne , avaçemê Guherzê jî li bin gelyê Sergelê dhêt weku cûyeka avê, dû kanyên bçîk ji vî gundî hene navên wana eve ne ( kanya Mêrgê û kanya Xidrê ). Ev gunde navdare bi rez û kezana û cihê cut û kêlî yê lê zore û bi xêr û berekete û hemî danê hişkatî genim, cee, nîsk. Lê şîn dibît digel hemî curên fêqî. Di salên şêstan û heftyan da xwandina feqyatî li mizgefta gundî di hate gutin ji layê ( mela Ehmed Guherzî ) ve ku bi dehan feqî li gundên dîtir qesta xandinê kirye û fêrî xandin û nivîsînê buyne û mifa jê wergirtye. Bu cara êkê bi şêweyekê fermî li sala 1971 ê xwandinge hatiye vekirin û zarokên gundî çûyne xandingehê. Û li enfala reşa sala 1988 ê xelkê gundî bi şêweyekê giştî derbederî Tirkiye û Îranê bûne û li sala 1991 ê taku 1997 ê vegeryaneve Kurdistanê ser jinwî gund li ser cadê avakir jiber ku jîn û jiyara gundî li vî cihî bi sanahî tre ji cihê kevin yê li çyayî. Guherzê pêtir ji ( 1300 ) kes lê djîn û dabeşî ser ( 250 ) serok xêzanane û ji ( 11 ) binemala pêk hatîne û kevintrîn binemal bnemala ( dadê ) ye. Şînwarên vî gundî ( berê kulîn ) ku bi şêwê jûrekê hatye avakrin sê cihên nivistinê û dergehek û bencerek lê hene û dikevîte nav gundî bxuda, dîsan bi dehan şkeft lê hene jwana şkefta (şêxî) dkevîte nêzîkî serê çyayî li rasta gundî û şêx ehmed barzanî çendîn roja li ber sextya wextî jiyana xwe li wêrê burandîye.

Gundê guherzê hêlîna sitrana vilklurê kurdye dhemî bîrhatin û keyf û dawetan da bi dehan kes sitran û heyranuka dbêjên, û kesê here xizmeta zman û filklurê kurdî krî û navdar li gundî û deverê xudê jê razî mhimd gahir guherzî ye ku nvêser û pirtûk daner bû , û jberhemên wî pertuka rêzmana kurdî. Dîsan guherzî jlayê hizra neteweyî ve her ji hizba hîwa pişkdar bûyne û dgel hemî qunaxên şurreşê bişkdar û pêşmerge bûyne û bi dehan kesan pêşmergayetî kirye û btir ji ( 20) şehîdan pêşkêşî gel û welatê xwe kirîne. Bu zanîn nukejî jîn û jiyara pranya xelkê gundî li ser fermanberyê ye û zêdebarî çandinê û xudan kirna gyaneweran.‏

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amêdiyê
Harîka Axa

**Harîka Axa**, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê). Êk e ji gundên dewlemend û geştûguzarî ku havîngehên Ava Şîn û Geliyê Şêranê dikevine gundê navbirî.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amêdiyê
Zengezûr, Bazîd

thumb|250px|Bintara Bazîda kevn Zengezûr.

**Zengezûr** (*Zingezor*, *Zingêzor*?; *Zengezur*; bi tirkî: *Sarıgül*; *Sarıdana*), gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Zengezûr di navbera Bazida kevn û Bazîda nû de ye. Herwiha Bexçê Keşîş ê navdar jî nêzîkî gund e.

## Zargotinê de Zengezûr
Navê gund çend kilaman de derbas dibe. Kilama Eliyê Xarziya yek ji wan e;

***E'lî Xarziya***
:*...*
:*H'emzê dajo, diçe [[Zengezûr]]a [[Bazîd]]êye,*
:*Li wêderê derdik'eve riya Cegdêye,*
:*Qama nîvro хwе dide Stûrka, binat'arêda Dîadinê,*
:*Ort'a nîvro û e'srê ava Dîadîne diqedîne,*
:*H'emzê dibêje: T'emo lao, ha T'emo, tu bave min kiro, tu zûke û bilezîne,*
:*Хwе Dîdemê, bi mala şêx Usibra bigihîne,*
:*Bêje, bavê min selam kiriye, em berêda k'oçekê mala wîne,* 
:*.....*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Kilamek li ser gundê Zengezûrê − Youtube

Kategorî:Gundên Bazîdê
Qerxeqonmez

**Qerxeqonmez**, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

Kategorî:Çiyayê Agirî
Kategorî:Gundên Bazîdê
Şemso

**Şemso** () gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

## Nifûs

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bazîdê
Nîçoyê Jêrîn

**Nîçoyê Jêrîn**, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bazîdê
Xilolîng

**Xilolîng** an **Xilorînk** (), gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Bidlîsê (navend)
Goler

**Goler** () gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye ku nêzîkî 50 mal di ve gundî de hene. Derdora 200 kesî dijîn. Gundê Goler 10-15 km dûrî Bazîdê ye û eşîra Hesesorîya li vî gundî dijîn. Debara xwe bi çandina genim û ceh derbas dikin. Niha gelek kes ji gund koç bûne.

## Gelhe

Kategorî:Gundên Bazîdê
Qereboya Jorîn

**Qereboya Jorîn** gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Bidlîsê (navend)
Bizaton

**Bizaton** (), gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.

Kategorî:Gundên Norşînê
Mozik, Wêranşar

**Mozik**, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Wêranşarê
Şîn (reng)

**Şîn**, **hêşîn** an jî **avî** rengekî di pêlên dîtbar de ye. Wekî sor û zer ji rengên bingehîn e. Meziniya pêla şîn 470 nanometre ye.

## Şîn

* Nirxa Hex: #0000FF
* Nirxa RGB: 0, 0, 255
* Nirxa CMYK: 100, 100, 0, 0

Şîn di mitolojiya kurdî de sîmbola azadiyê û bêdawîbûnê ye. Şîn rengê esmanan e. Li hin deverên Kurdistanê peyva şîn hin caran ji bo kesk tê bikaranîn. Bo mînak ji bo giya, "giyayê wê mêrgê ne şîn e, li wir giya şîn nabin, tenê zil hene". Ev şaşî ji ber lêkera "şînbûn"ê tê. Ango tiştên ku şîndibin divê şîn bin.

Şîn di gelek navên cografîk de derbas dibe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Reng
Hewarik

**Hewarik** (, , , , gundekî navçeya Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Motkiyê
Şemîran

**Şemîran** (bi tirkî navê *Şentepe* lê kirine) gundekî girêdayî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.

Kategorî:Gundên Tetwanê
Sak

**Sak** (, bi tirkî navê *Kırkbulak* lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tetwanê
Adebax

**Adebax** (, bi tirkî navê *Adabağı* lê kirine) gundekî bi ser Tetwana Bidlîsê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tetwanê
Sixort

**Sixort** (, ), gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelatê
Qoşxane

**Qoşxane** an **Kûşxane** gundekî girêdayiyê navçeya Xelata Bidlîsê ye. Gund ji Xelatê 10 km dûr e û navbera Xelat û Elcewazê de ye. Li rojavayê gund, gundê Cemaldîna li rojhilat gundê Mirxûsê û başûrê gund jî gundên Panosê hene. Gundê Kûşxaneyê li herêmeke bilind hatiye avakirin.

Ji ber riyê gund xirabin gihaniya gund de pirsgirêk çidibin. Ji ber gundekî gelek bilind e, havîna wî hênik derbas dibe. Li zivistana wî gelek dijwar derbas dibe. Aboriya gundiya li ser ajaldarî û cotkariyê derbas dibe.  Di nav gund de 50-60 mal hene. Nifûsa wî nêzikî 150-200 kes e.

Kategorî:Gundên Xelatê
Panteon

**Panteon** (ji peyva ) tê maneya "perestgeheke tevahiya yezdanan", tevahiya koma xweda û xwedawendên oleke polîteîstîk an jî mîtolojiyan e.

Di koma berhemên Max Weber yên sala 1922'an a bi navê *Economy and Society* (Aborî û Civak) de pêwendiya di navbera pateona xwedayan û pêşketina monoteîzmê nîqaş dike.

Panteon her weha dikare nîşana perestgeh yan jî avahiyeke pîroz be ku bi taybetî diyarî tevahiya xweda û xwedawendan hatiye kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Yewnanistana kevnare
Nors

**Nors** an jî **Nûrs** (1928: نورس / *Nors* ; 1946: *Nors*;  an jî *Kepirli*), gundekî di navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xîzanê
Extê-2

**Extê-2**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Extê-3

Extê-3" hat jêbirin (Nawerokê wê rûpelê ew bû: **'Extê-3**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ehmed Beg, Zêtka

**Ehmed Beg** *(Tirkî-fermî: Ahmet Bey)* , gundekî bi ser navçe Zêtkaya ser bi Agirîyê ve ye.

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Hacikan

Hacikan 1842 da Zor Temir Paşa dişine Yalaxê (Yaylak, Riha). Hacikan'nin ku hati Yalaxê pênç bira bune.

Navî vana Hac, Ham, Şer, David, Kam, bune. Bê van biraya dudi birayê van din hebune, yek venda buye demekê pir hevdu nabinin dura fehm dibe ku surguni Konyayê buye. Neviyê vi li Qonyayê jiyana xwe didominin.

Yek ji li Siwêrek'ê ye li gundê Karakoyunê bicih buye, paşnavê van Karakayunlu'ye. Şerif, Eshet Ali Karakoyunlu heye. Merivê van li Vêranşehirê mala Hemzê lavê Hemza Mehmut Kemal Çetiner hene.

Hacikan'in ku hati Yalaxê:
* Hac: Li Yalaxê bi cih buye. Nuha neviyê vi 1500 i bihtirin.
* Ham: Li Tozilcê bi cih bune ji wanra dibêjin mala selim begê.
* David: Li Dêwkil bi cih bune ji wanra dibêjin mala Mahmudi Abuzer (paşnavi van Doğan'e)
* Kam: Li Kepircê bi cih bunu ji wanra dibêjin mala reşiyan (paşnavi van Elçiye)
* Şer: Li Tut'ê bı cih bune mala şeran dibêjin

Zor Temir Paşa mirê Millan 1842 da li Sultanê osmanian mora miritiyê distine. Zor Temir Paşa dema ku li Istambolê buye bi keştiyekê dare Romayê û Parisê li vir vedigere Misirê û vi vir tê Beyrudê. Li vir ji vedigere Vêranşehirê.

Zor Temir li Avrupayi hini felsefa netevi dibe. Gelek kitabê Avrupi bi xwere tine û dixine. Mejuyê vi geleki lihevdikeve.

Ji nuve xwe nasdike. Dile xwe de duxweze ku Welateki serbixwe avabike. Bivê armancê Temir Paşa'yi Keleşevdi.

Kuran, xidirekan, Hacikan, Kumnexşan, Berguhan, Seyidan, Çemkan, Eliyan, Şerkiyan, Reberu serokê van eşiran lihev komdike u li vêranşehirê mecliseki ava dike navê vê meclise Millan datine.

Temir Paşa edi mirê hemi eşirane. Bireheti felsefeke mezin eşirê Ruha'yi yek biyek tevi Millan dibin. Vê demi paşa duxaze ku Beskan tevi millan bike, bivê aramanci ji Hacikan hineka dişine yalaxê. Taximi millam edi Fereatê Bireciki bigre hetani Diyarbekir û Cizirê'ye. Paşa bi serokê hemi eşiran ra peyman nişan dike u navê Millan dike Konfederasyon Millan .

## Çavkanî

* Dr. CELAL DOĞAN (CAVKANİ MÜSLÜM AĞAN MAMOSTE İSMAİL DOĞAN)

Kategorî:Eşîrên Millî
Baska, Cizîr

**Baska** (tirkî:*Dirsekli*), gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Cizîrê
Babil, Cizîr

**Babil**, Bi Tirkî Kebeli,gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye. 33 kîlometra Cizîrê dûr e.

Kategorî:Gundên Cizîrê
Aysarê

**Aysarê**, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexê a Şirnexê ye. Bi Tirkî Pinarbaşı

Kategorî:Gundên Hezexê
Bazift

**Bazift**, Bajarokê ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.
Gêlhe : Bazift 2.251

Kategorî:Gundên Cizîrê
Kefşîn

**Kefşîn**, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.

Kategorî:Gundên Hezexê
Kategorî:Tor
Xendûk

Bi navê **Xendûk**ê ev gotar hene:

* **[[Xendûk, Qubîn|Xendûk]]** gundekî navçeya Qubînê
* **[[Xendûk, Hezex|Xendûk]]**, gundekî navçeya Hezexê
Hendiwa

**Hendiwa** gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Zorava, Nisêbîn

**Zorava** gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Xerabreşk, Nisêbîn

**Xerabreşk** ( bi tirkî: *Karacaköy* ) gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Çemerlokê

**Çemerlokê**, **Çemerlo** yan jî **Çamirlê** (), gundekî girêdayî qezaya Nisêbîna Mêrdînê ye. Gund neha bûye cihê petrolê yan jî xaza tebîî.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Erebanê

**Erebanê** *(bi tirkî Karalar)* gundekî girêdayî navçeya Hezexê ye. Navê Erebanê li gorî gotinan ji zimanê suryanî tê. Ji ber ku berî misilmanan suryanî têde dijiyan.

## Dîrok
Erebanê ji sala 1994an de bûye şaredarî. Ev sê care lê hilbijartina şaredariye çêdibe. Erebanê 24km ji navçeya Hezexê dûr e, nezikî 40km jî ji Midyadê dûr e. Navbera herdu navçeya dimîne. 20 km ye jî, ji riya ipekê dûr e. Li rojavayê wê du gundê suryaniyan hene yek jê basibrin(haberli) ya di ji sarê(sarıköy) ye. Li rojhilatê wê ji gundekî suryanî heye navê wê midihe(ögündük) ye. Gundekî êzîdiya ji nezikî Erebanê ye navê wê ji Kiwexê ye. Li başûrê wê ji gundê Delavekasirê heye. Gelhaye wê ji nezikî 5 hezaran e. Gundê me bi kerê xwe navdar e. Li derdora xwe gundê kera tê naskirin. Ji ber KU ker gelek in. Li gundê Erebanê korici hene. Navê eşîra Erebaniya domana ye. Sê mizgeft lê hene. Heta berî niha çend sala lê du dêr hebûn. Lê niha dêr xirabûne. Gundê derdora wê sare, basibrin, bezikir, midih, temerz, kiwex, delavekasire heye.

Li gund niha lîse çedibe. Dibistanake seretayî û yeke navîn heye. Nexweşxaneyek jî heye. Li çiyayê dora Erebanê şikeftên dirokî hene. Ew şikeft lı newala hılbız u doranê ne.

Kategorî:Gundên Hezexê
Kategorî:Tor
Qesraserçiqanê

**Qesraserçiqanê**, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Girê Mara

**Girê Mara**, **Girê Maran**, gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Mentera

**Mentera**, mezreke girêdayî gundê Cewzê ya girêdayî Stewrê ye. Li ser rêya Bismilê û Midyatê li pişt Sîçwa û li hembera Cewzê ye.

## Galerî

Wêne:Menterra.jpg|Ji aliyê Cewzê


Kategorî:Gundên Stewrê
Bilêçka, Stewr

**Bilêçka** (), gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Stewrê
Jules Renard

**Jules Renard** rexnegir û hişmendekî fransîyî bû, ku navê Jules Renard yê din jî: Pierre-Jules Renard anjî Jules Renard di 22 sibat 1864-22 gulan 1910 de jiyaye, ku wî gelek pirtûk nivîsandiye...

## Romanên wî

* *Crime de village* (1888)
* *Sourires pincés* (1890)
* *L'écornifleur* (1892)
* *La lanterne sourde* (1893)
* *Coquecigrues* (1893)
* *Deux fables sans morale* (1893)
* *Le coureur de filles* (1894)
* *Histoires naturelles* (1894) (text)
* *Poil de carotte* (1894) (text)
* *Le vigneron dans sa vigne* (1894)
* *La maîtresse* (1896)
* *Bucoliques* (1898)
* *Les Philippe* (1907)
* *Patrie* (1907)
* *Mots d'écrit* (1908)
* *Ragotte* (1909)
* *Nos frères farouches* (1909)
* *Causeries* (1910)
* *L'œil clair* (1913)
* *Les cloportes* (1919)

## Bernameyên wî yên din

* *La demande* (1895)
* *Le plaisir de rompre* (1897)
* *Le pain de ménage* (1898)
* *Poil de Carotte* (1900)
* *Monsieur Vernet* (1903)
* *La Bigote* (1909)
* *Huit jours à la campagne* (1912)

## Kovar
Journal, 1887-1910 (1925)
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1864
Kategorî:Mirin 1910
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr
Kategorî:Romanivîsên fransî yên sedsala 19an
Xalyaz

**Xalyaz**, **Ḧalyaz** (), hin caran **Dahar** (, ), bajarokekî ku bi navçeya Zêtkayê ve girêdayî ye.

## Nav
Her du navên bajarokê jî têne bikaranîn.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Bilûkbaşî

**Bilûkbaşî** (, , ), bajarokekî ku bi navçeya Zêtkayê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Hopala

**Hopala**! kovarek Brotonyayê a Fransayê ye. Hopala sala 1999 dest bi weşanê kiriye. Kovar cih dide mijarên; sazîbûyîn, nasname, çapemenî, çandî, ceribandin û nîqaşên rexnekirinan. Her wiha, di her jimarekê de hevpeyvîna bi hunermendekê re diweşîne. Dîsa berhemên wêjeyî, helbest, çîrok jî di kovarê de xwedî cihekî girîng in.

Kategorî:Fransa
Harê

**Harê** (bi tirkî:*Armutlu*) mezrayeke ser bi gundê Marûnisê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.
## Malbat û eşîr
Li vî gundî tenê binemalek heye. Ji xwe re dibêjin Mala Şahînkê, ev mal xwe wek Mîrqasma/Cizîrî dibînin. Li gel hinek binemalên gundê Marûnis xwe wek pismam dibînin. 
* Mala Şahînkê

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Kutos

**Kutos** (bi tirkî:*Çaltepe*) mezrayeke ser bi gundê Marûnisê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

## Malbat û eşîr
Li vî gundî yek binemalek mezin heye. Ji xwe re dibêjin Hesenan. Jixwe eşîra Hesenan li gelek deverên Kurdistanê hene. Li gorî gotinan mezinên gund 3 bra ji Başûrê Kurdistanê tên Marûnis, ji ber kêmasiya derfetan 2 bra ji gund derdikevin û yek bra dimîne li gund. Ji wî kesî ev mal çêdibin;  
* Mala Jêrî
* Mala Pihemet
* Mala Bapîrka
* Mala Çelebî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Masîxwer

**Şaqavî** an **masîxwer** (*Ardeidae*), famîleyek balindeyên beraviyên dirûvê keraviyan (*Pelecaniformes*) e ku bi jîndarên avê yên wek masî, beq û kurmikan û hwd xwedî dibin.

## Şayes
Bi çîq û stû drêjahiya xwe dişibitin leglegan. Li nêzî çem, golan û çiravan bi colan dijîn. Hêlînen xwe hinek ji wan li ser daran, hinek ji wan jî di nava zilan de çêdikin. Piştî çêçikên xwe mezin dikin û bi firê dixin, payizê ji nû ve koçî welatên germ dikin.


Wêne:Ardea cinerea-3.jpg|Şaqaviyê gewr
Wêne:Teyrikê garanê.jpg|Garanîk
Wêne:Egretta garzetta-3.jpg|Egretta garzetta
Wêne:Ardea purpurea0.jpg|Şaqaviyê gerdenmar
Wêne:Nycticorax nycticorax-3.jpg|Şevok


## Famîleya şaqaviyan (''Ardeidae'')

### Binefamîleya ''[[Tigrisomatinae]]''
* *[[Tigriornis]]*
* *[[Tigrisoma]]*
* *[[Zebrilus]]*
* *[[Zonerodius]]*

### Binefamîleya ''[[Botaurinae]]''
* *[[Botaurus]]*
* *[[Dupetor]]*
* *[[Ixobrychus]]*

### Binefamîleya şaqaviyên rast ''[[Ardeinae]]''
* *[[Agamia]]*
* *[[Ardea]]* (şîrînşaho, masîgir, şaqavî,Qoxan)
* *[[Ardeola]]*
* *[[Bubulcus]]*
* *[[Butorides]]*
* *[[Egretta]]* (şaqaviyê spî yê mezin, şaho)
* *[[Mesophoyx]]*
* *[[Pilherodius]]*
* *[[Syrigma]]*

### Binefamîleya ''[[Nycticoracinae]]''
* *[[Cochlearius]]*
* *[[Gorsachius]]*
* *[[Nyctanassa]]*
* *[[Nycticorax]]*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Beravî
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Şaqavî
Serteşî

**Serteşî**, **serteşîk**, **lûrteşî**, **dûvteşî**, **qûnteşî** an jî **teşiyok** (navê zanistî yê latînî: *Anisoptera*), jorefamîleyekî kêzikên firoke, bejndrêj, bazik tenik û goştxwer ji koma odonatan e.Serê wan dişibite teşîyê. Her çavekî wan ji 1000 çavên biçûk yên wek qulikên moxilê çêbûne û ji aliyê dîtinê ve gelek tûj in. Weke Helîkopteran demek drêj dikarin li hewayê rawestin.Jixwe ji ber vê yekê jî li gelek deveran jê re helîkopter dihê gotin.

Axilbe li derdora golan û çiravan dijîn. Hêkên xwe jî li van ciyên şilore datînin. Çêlikên wan heyta nêzîkî salekê temenê xwe di bin avê de derbasdikin.

Serteşiyek di navbêhna 6 meh û 7 salan de dijî.

Bi mêş, kermêş, mêşên hunguv, moz, kêzik û kêzikên din yên froke û biçûk xwedî dibin.

Bi sedan cureyên wan he ne û cure giş
Di têkiliyên cinsî de şiklê (hawe) dil (kulora evînê) çêdikin. Piştî têkiliya cinsî serteşiya mê a nêr dixwe.

* *Anax imperator*
* *Orthetrum coerulescens*
* *Orthetrum cancellatum*
* *Libellula lydia*
* *Aeshna mixta*
* *Aeshna caerulea*
* *Aeshna cyanea*
* *Aeshna isosceles*
* *Aeshna juncea*
* *Sympetrum fonscolombii*
* *Sympetrum striolatum*
* *Sympetrum vulgatum*
* *Sympetrum flaveolum*
* *Libellula depressa*
* *Libellula quadrimaculata*
* *Libellula fulva*
* *Anax junius*
* *Cordulia aenea*
* *Aeshna multicolor*
* *Orthemis ferruginea*
* *Libellula luctuosa*
* *Erythemis vesiculosa*
* *Anax longipes*
* *Celithemis fasciata*

## Wêneyên serteşiyan

Wêne:Sympetrum fonscolombii-3.jpg|*Sympetrum fonscolombii*
Wêne:Anax parthenope-2.jpg|*Anax parthenope*
Wêne:Lindenia tetraphylla.jpg|*Lindenia tetraphylla*
Wêne:Gomphus schneiderii.jpg|*Gomphus schneiderii*
Wêne:Sympetrum_sp.jpg|*Sympetrum* sp.
Wêne:Trithemis annulata (2).jpg|*Trithemis annulata*
Wêne:Banded Demoiselle 2.jpg|"Banded Demoiselle"
Wêne:Lûrteşî.jpg|Lûrteşî
Wêne:Brachythemis fuscopalliata.jpg|Lûrteşî
Wêne:Orthetrum sabina 1.jpg|Onychogomhus lefeburii
Wêne:Kulorika evînê.JPG|Kulorika Evînê
Wêne:Dûvteşî.jpg|Aeshna mixta
Wêne:Orthetrum sp-ku.jpg|Orthetrum brunneum
Wêne:Lûrteşî-bismil.jpg|Serteşiyek
Qoçanis

thumb|Qonaxa patrîkê nestoriyan Mar Şemûn li Qoçanisê. Wêne di 1904an de ji aliyên mîsyonerên brîtanî ve hatiye girtin.
**Qoçanis** (bi suryanî: ܩܘܕܫܐܢܣ, *Qudshānes*; 1928: قوجانس / *Kotchanisse* (Qoçanis); bi tirkî: *Konak*), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye ku di sala 1996an de ji hêla dewleta tirkî ve hate valakirin. Gund li bakurê rojhilatê 16 km dûrî Colemêrgê ye.

Qoçanis heta sala 1915an warê patrîkên nestoriyên Hekariyê bû. Patrîk Mar Şemûn di 1887an de li vî gundî hatiye dinyayê.

Li gund bermahiyên Dêra Mar Şalîta jî hene.

## Mezrayên gund
# Zawîte, Colemêrg
# Sûrûnis, Colemêrg
# Kenger
# Tûrkûnis

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Xorîzan

**Xorîzan** (bi tirkî:*Uyanık*) mezrayeke ser bi gundê Xenanisa Jêrê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Şimûnis

**Şimûnis** (bi tirkî: *Kaymaklı*), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
## Mezrayên gund
# Babanis, Colemêrg
# Ewqanis

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Xenanisa Jêr

**Xenanisa Jêr** (bi tirkî: *Otluca*), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
## Dîrok
**Xennas** gundekî giredayi bajaré colemergé ye.gund gundé Asuriyan bu.piştı koça Asuriyan misilman cih bun.gund nezı 10 km ji bajér dure.gund héla dewlete tirk ve 1997 da hate valakirin mehen peşı vakakirine dewleta tırk 5 heb şıvan kuştin.bi mehan gundi hildan binçavan u işkence li gundiyan hate kirin.bi neziki 1000 sewalén gundiyan aliye dewlete ve hatine telefkirin.pışti zora dewleté gundiyan gund berdan.sala 2005 a şunda neziki 10 heb malbat ziviriné xennanse.gundi debara xwe sewal xweyi kiriné dikin.xwezaya gund pir dewlemende.li gund da dibistan tune zarok li bajér diwinin.

## Mezrayên gund
# Çemê Alekanan
# Bêkurupe
# Xelîlan, Colemêrg
# Ameran
# Gûzegavanan
# Gûvasade
# Sûman
# Xorîzan 
# Xenanisa Jorî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Ewqanis

**Ewqanis** (bi tirkî:*Sütlüce*) mezrayeke ser bi gundê Şimûnisê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Hêşet, Çelê

**Hîşt**, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çelê
Kûrbe

**Kûrbe** (), mezreke girêdayî gundê Arbûş a girêdayî navçeya Çelê ye.

Kategorî:Gundên Çelê
Sivsîdan

**Siyosîdan**, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.

Kategorî:Gundên Çelê
Biyadir

**Beyadîr** (), gundekî ser Çela Hekariyê ye.

## Gelhe
Nifûsa gund ji sala 2007an heta sala 2022an.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çelê
Belîcan

**Belîcan**, gundekî girêdayî navçeya Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.

Kategorî:Gundên Çelê
Arbûş

**Arbûş** (bi tirkî kirine *Çağlayan*) gundekî ser Çela Hekariyê ye.

## Mezre
Du mezre girêdayî gundê ne:
* Hîlan
* Kûrbe

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çelê
Bêmbo

**Bêmbo** (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Ertoş

**Ertoş** (), gundekî ser bi bajarê Çelê ye.

Gundekî 1992an de ji alî ye leşkerê dewlete hatiye şewitandin. 25 heb mal hebûne lî wî gundî. Nufusa wî ne pir gilur e. Piştî şewitandina leşkerê tirk, mirovê gund bere xwe dane wek bajarê Colemêrd, Wan û Şirnaxê. Biharê herder şîn dibe le havîne dîsa ziwa dibe. Aborîya xwe xwedîkirana heywana derbas krine. Ev gund anha jî vala ye.

Eşîra şoreşger û fermandarê kurd Mîralay Seîdê Simbêlreş e. Qela Ertoşê jî bi vî navê tê zanîn.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çelê
Erîj

**Erîj** (, ), gundekî ser Çela Hekariyê ye. Gund di salên 1990an de ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin.

Li şûna wê qereqolek hatiye avakirin.

## Gelhe
Nifûsa gund ji sala 1985an heta sala 1990î.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çelê
Bêsosin

**Bêsosin**, () gundekî navçeya Rûbarok a bi ser Colemêrgê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rûbarokê
Kalaşk

**Qelaşk** an jî **Kalaşk**, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Salaran

**Salaran** () gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemzînanê
Xorxol

**Xorxol** an **Xolxol** (, ), yek ji navçeyên Çewlîgê ye. Di sala 1959an de navê kurdî hat qedexekirin û bi navê *Yayladere* di sala 1988an de wekî navçeyê bi Çewlîgê ve tê girêdan. 20 gund û 79 mezreyê wê hene.

Çiyayê Silbûsê di vê navçeyê de ye.

## Galerî

Wêne:Sülbüs Dağı'nın Dersim-Cıvrak mevkiinden görünümü 2013-11-30 20-50.JPG|Çiyayê Silbûsê.


## Çavkanî

## Girêdanên derve
Erxil

**Erxil** (, ), meztirîn bajarokê Xelfetî ya girêdayî bajarê Ruhayê ye. ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelfetî
Kovlê

**Kovli** () gundek e li Parêzgeha Dihokê, di Herêma Kurdistanê de ya li Iraqê. Ew di bin rêveberiya qadaa Mangêşkê de ye.

## Kesên nûner
* **Wahid Kovli** (1970–2017), serokkomandera Pêşmerge ku bi kar û şermezariyên xwe li dijî DAIŞ nasnameya xwe wergirt.
* **Şevan Ehmed Ebdulqadir Kovli** (b. 1960), siyasî û Pêşmerge ya berê, ku bi Partiya Demokrat a Kurdistanê re girêdayî bûye û di komîteyên qanûnperwerî yên ser vegerandina civakî û karên Pêşmerge de beşdar bûye.

## Galerî

File:IMG Kovli in the valley.jpg|Gundê Kovli di zeviyekê de bi belezên kesk
File:IMG A picturesque view of Kovli village, nestled among rolling green hills with scattered trees and a mix of traditional and modern homes, all beneath a bright blue sky.jpg|Dîtina Kovli bi xanîyên kevn û nû
File:IMG_the_Village_of_kovli.jpg|Kovli di nav belezên çiyayî de
File:IMG_An_overview_of_Kovli_village,_showing_houses_nestled_on_a_green_hillside_with_open_land_surrounding_them.jpg|Kovli li ser belezên çiyayî
File:IMG A hillside village in Kurdistan, where winding roads connect scattered homes, cultivated fields, and rugged greenery.jpg|Rêyên kelpûr li Kovli
File:IMG Kovli seen from green hillside.jpg|Dîtin ji jor
File:IMG Kovli seen on a clear day.jpg|Landşaft a Kovli
File:IMG Kovli village in spring.jpg|Kovli di baharê de
File:IMG Kovli village in the hills.jpg|Gundê Kovli li nav belezên çiyayî


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Dihokê (navend)
Rasileynê Jorî

**Rasileynê Jorî**, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Dihokê (navend)
Dêrgijnîkê

**Dêrgijnîkê**, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye, ser bi navçedariya Mangêş ve ye.

Kategorî:Gundên Dihokê (navend)
Bacle

**Bacle**, yan jî **Baclê**, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Dihokê (navend)
Zimanên samî

**Zimanên samî** an jî **zimanên semîtî** malbateke zimanan e ya ku tê de zimanên wek erebî, îbranî, suryanî, amharî û tîgrînya ne. Zimanên samî ji aliyê pitirî 467 mîlyon kesan ve tên xeberdan, bi taybetî li welatên Rojhilata Navîn û Afrîkaya bakur.

Zimanên semîtîk ji ber ku di nav zimanên yekem de ne ku di nivîsandinê de alfabeya ku ji hieroglifên Misrî [4] îlhama xwe girtiye, ku Semîtîk derbasî piraniya zimanên cîhanê bûye, têne cûda kirin. Nivîsarên Akkadî yên Semîtîk hatin dîtin ku vedigerin hezarsala sêyemîn a berî zayînê, bi qasî 5000 sal berê, ku ew di nav zimanên nivîskî yên herî kevn ên cîhanê de ye. Piraniya zimanên ne-semîtî yên Rojhilata Navîn winda bûne û tenê di nivîsên olî de mane.


Kategorî:Zimanê îbranî
Nebuloz

thumb|250px|Nebuloza mezin a bi navê Oriyon
**Nebuloz** (ji latînî *nebulosus* ku tê wateya "bimij, biewr") ewrên guhêrbar in ku ji pirtik û gazan pêk dihên û di fezaya navstêrkan de dihên dîtin. Pirraniya nebulozan bi alîkariya teleskopan hatine vedîtin. Tenê nebuloza Andromedayê bi çavan diyar e û dûrbûna wê du mîlyon salên tîrêjê ye.

Kategorî:Stêrnasî
Xelfetî (bajar)

**Bajarê Xelfetî** (, bi tirkî: *Halfeti şehir*) bajarekî di parêzgeha Riha û paytextî Navçeya Xelfetî ye. Bajarê wê yê kevin ji ber projeyên Tirkiyê yên li derdora Çemê Firatê gelek cewaziyên wê zerar dîtin.

Ji ber lehiya bajêr gelek welatî koçî herêmên derdorê kirin. Dewleta Tirk wê demê bajar heft kîlometran li rojhilat ji nû ve ava kir. Navê niştecihê ku nû hatiye avakirin binav **Xelfetiya nû** (bi tirkî *Yeni Halfeti*) tê gotin. Xelfetiya nû li ser xaka gundê Qeremezre hatiye avakirin û bi gundên derdorê re bûye bajarekî mezin û bi awayekî nûjen. Gundên berê bûne navçe.

## Galerî

File:Yeni Halfeti CIMG5331.jpg|Mehelleke Xelfetiya Nu (Sibat 2006)
File: 4-buk u zava.jpg|Bûk û Zava


## Çavkanî

Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)
Kataloga Messier

thumb|400px|Nexşeya stêran a Messier
**Navnîşa Messier a Nebuloz û Komên Stêran** an jî bi kurtî **Kataloga Messier** () navê berhema li ser komên stêran, nebuloz, galaksî û cîsmên din ên esmanî ya ku di sala 1771ê de ji aliyê stêrnasê fransî  ve hate çapkirin.

Li gorî stêrnasiya roja îro ev berhem yek ji çavkaniyên herî hêja û giring e. Tê de 110 tiştên tomarkirî ne û her tiştî nimroya xwe heye, weke M1, M2, M3... heta M110 (bixwîne: *Messier Yek, Messier Du, Messier Sê... Messier Sed û deh*).

## Kataloga Messier

## Çavkanî

Kategorî:Lîste
Kategorî:Stêrnasî
Travestîtîzm

thumb|200px|"Drag kings", jinên ''trans''
**Travestîtîzm** (ji gotinên latînî *trans*: derbasbûn; *vestire*: kinc li xwe kirin) ji kesên ku kincên cinsiyeta din li xwe dikin re tê gotin. Bi vî awayî ew kes dixwaze nasnameya xwe ya cinsî dixwaze bide zanîn. Travestîtîzm ehleqeya xwe bi sînordarkirina pozîsyona seksuel re tine ye, lewra him travestiyên heteroseksuel him jî yên homoseksuel hene.

## Binavkirin
Gotina travestîtizmê di sala 1910an de cara ewil ji aliyê Magnus Hirschfeld hatiye bikaranîn. Ev gotin hemî jin û mêrên ku, ji kîjan sedeman dibe bila bibe, bi awayeke dilkirî kincên cinsiyeta hember li xwe dikin alaz dike.

## Çavkanî

Kategorî:Cil
Kategorî:Zayendîtî
Alukê

**Alukê**, gundekî bi ser Sêmêla parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sêmêlê
Zurava

**Zurava**, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.

Kategorî:Gundên Sêmêlê
Hewşkê

**Hewşikê**, Taxeke girêdayî qezaya Sêmêlê a li parêzgeha Dihokê ye, li başûrê Kurdistanê.

Kategorî:Gundên Sêmêlê
Zerê, Gewer

**Zerê**, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Geverê
Sêmalka, Kerboran

**Sêmalka** gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye. Gundê îwan-iya ye

Kategorî:Gundên Kerboranê
Sêmalka, Efrîn

**Sêmalka**, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Şêx, Efrîn

**Gundê Şêx**, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Efrînê
Beradê

**Beradê** (), gundekî girêdayî Efrînê başûr rojavayê Kurdistanê ye.Gundek gelek kevnar e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Basûfanê

**Basûfanê** (), gundekî girêdayî Efrîna Rojavaya Kurdistanê ye.


Wêne:Church_of_St._Phocas_-_Kurdish_girl_in_doorway%2C_carved_lintel.jpg|Wêneyên Gertrude Bell 1905
Wêne:Church_of_St._Phocas_-_Syriac_inscription_in_S_wall_with_adjoining_window.jpg|Wêneyên Gertrude Bell 1905



## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Etmana

**Etmana** an jî **Atmana** (), gundekî bajêrokê Reco yê ser Navçe û Kantona Efrînê, li Başûr - Rojavaya Kurdistanê ye.

Hejmara rûniştvanan 2100 kes e, hemû ji wan kurd in...

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Efrînê
Simbêl

[thumb|Împaratorê alman Kaiser [Wilhelm II. bi simbêla qeytan]]
thumb|Salvador Dalî, bi simbêla xwe ya bi nav û deng ''Dalí''

**Simbêl** ji ev pircên ku li ser leva jorîn mezin dibin re tê gotin.

## Cûreyên simbêlan

### Simbêla Împaratorê Kaiser / Simbêla Qeytan

*wek [[Wilhelmê Împarator II.]] (1859–1941) tê bi nav kirin<br />
Simbêla ku her du aliyên xwe hemberî derve hatine tirmix kirin, hêla xwe ya rast û cepê dirêj in û bi awayeke gilover ber bi jor hatine sekil kirin. Da ku simbêl bigihêje vî sekilî, pêwîst e ku meriv sevekê qeytanek bi simbêlê xe.

=== Simbêla Dalî ===
*wek Salvador Dalí (1904–1989) hatiye bi nav kirin*<br />
Simbêla zirav a ku her du aliyên xwe ber bi jor dinihêrin. Da ku simbêl ewqas zirav be gerez meriv der û dora simbêlê qut bike. Dalí simbêla xwe wekî "anten"ên pîroz bi nav dikir ji boy girtina mesajên xwedayî.

Kesên nas ên bi simbêla Dalî: [[Ingo Lenßen]] (jdb.&nbsp;1961)

=== Simbêla Clark Gable ===
[[Wêne:Hermann_Obrecht.gif|thumb|[[Hermann Obrecht]], xwediyê simbêleka Clark Gable.]]
[[Wêne:Heiner Brand 03.jpg|thumb|Antramanê alman ê hantbolê [[Heiner Brand]] bi simbêla Clark Gable.]]

*wek Clark Gable (1901–1960)* hatiye bi nav kirin.<br />
Simbêleka gelek zirav e û di nava simbêl û lêva jorîn navberek heye.

Kesên nas ên bi simbêla Clark Gable: [[Errol Flynn]] (1909–1959), [[David Niven]] (1910–1983), [[John Waters]] (jdb.&nbsp;1946), Clark Gable bi xwe pistrev xwediyê simbêla Menjou.

=== Simbêla Menjou ===
*Wek Adolphe Menjou (1890–1963) hatiye bi nav kirin.*<br />
Simbêla ku her du aliyên wê hatine birîn, sê quncên xwe hene.

=== Simbêla Chaplin ===
*Wek Charles Chaplin (1889–1977) hatiye bi nav kirin.''
Simbêla ku her du aliyên xwe hatine birîn heta ku 2–3&nbsp;cm bimîne. Wek Simbêla Hitlerê jî tê nasîn.

Kesên nas ê bi simbêla Chaplin: Ferdinand Sauerbruch (1875-1951, doktor), Hermann Obrecht (1882–1940), Oliver Hardy (1892–1957, komedyen), Adolf Hitler (1889–1945, dîktatorê almanî), Abdalá Bucaram (jdb.&nbsp;1952), Otto Heinrich Frank (1889-1980, bavê Anne Frank), Yitzhak Shamir (jdb.&nbsp;1915, serokwezîrê îsraîlî), Ludwigê Mises (1881-1973, aborînasê lîberal û felsefevanê yahûdî, Moshe Sharett û Friedrich Kellner (siyasetmedarê alman ê SPD), Robert Mugabe (jdb.&nbsp;1924, serokê Zîmbabwe) .

### Simbêla Slavan
Simbêleka zehf qalind e, her du aliyên wê li jêr dinihêrin û heta alûşkê digihêjin.

Kesên nas ên bi simbêla Slavan: Janosch (jdb.&nbsp;1931), Lech Wałęsa (jdb.&nbsp;1943), Wolf Biermann (jdb.&nbsp;1936), Lemmy Kilmister (jdb.&nbsp;1945), Luigi Colani (jdb.&nbsp;1928)

### Simbêla Mors
Ji ber ku wek simbêla herî mezin û qalind tê nasîn wek ajala morsê hatiye bi nav kirin.

Kesên nas ên bi simbêla Mors: Friedrich Nietzsche (1844–1900), Heiner Brand (jdb.&nbsp;1952)

## Çavkanî

Kategorî:Por
Çeqelê Cûmê

**Çeqelê Cûmê**, gundekî kurdî yê Herêma Efrînê ku ser bi Rojavayê Kurdisdtanê ye û dikeve rojhilatê gundê Miskê û rojavayê gundê Aşkayê Rojhilat ku piraniya xelkên wê bi ol Êzîdî bûn, lê di van demên dawiyê de, hejmarek ji wan xwe kirin bi Îslam, lê ten bi nav, ew ji xwe her tenê kurdbûna xwe nîşan didin ku ew kar girîngiyeke xwe taybert heye.

Kategorî:Gundên Efrînê
Meydan Ekbez

**Meydan Ekbez** gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
**Midan Akbes** , **Maydan Akbas** Al Midan Akbes () gundekî Rajoyê ye. bi esteya xwe ya tirênê ve îroj li ser sinorê Sûriyê û Tirkiyê ve dikeve. Hejmara şêniya Maydan Akbesê dighîne dorî 1.100 kesan û bi devera Rajo (Raco) ve girêdayê ye. Maydan Akbes bê guman gundekî kurdî ye, li ser deşteke şînayî di navbera Kurdaxê û Amanosê de xwegirtiye, maydanekî girîng û kevin e û bûye cihê gelek bûyerên dîrokî, ji bo nimûne di navbera Hessiyan, Parsiyan, Madiyan, Agrîkan û Romaniyan û paşran Arab û Osmaniyan de.

## Girêdanên derve
* http://baylan-rajo.blogspot.com/

Kategorî:Gundên Efrînê
Mabeta

**Mabeta**, nahiyek girêdayi Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Kategorî:Efrîn
Kategorî:Gundên Efrînê
Kora

Erdexan Gund ê **Kora** a Xoçvan’ê ji ser devera sînor e, bi vê sedemî li gelek çande re jî xwedanî kir. Uratur ,Med û Pers, Bîzans, Gurcî û Osman’yan re jî, bi vê sedemê li ser axa wî de şopên cûdayê pirin. Rasti van çan de navberên xwe de dihewîne. Ser deverê de ev pêk hatin û destguherîn ser çande û aborî yê de

Bandorek mezin hîşt ye û aktîfek e aha lîstîye..
Ev herem’a bi salên dirêj bin bandor û dagirkirina Rus’an de pir ma , ji bo vî ye Gundê Kora’ ê vê rewşê pelîsa xwe heldaye , bêguman ser vê axê de pir rêç û şop henin û evanan rast hatinên bêdergfetin. Bi Kora’ê û heremê de ji Ermen de wêran û kavil pir hebin jî derheqê van jimayan û kavilan de besîtî agahî tenuneye.
Herema Kora’n bi hê nav deye devera wî çaxa serdem (dönem) a dêrînî (antik) ji wî vir de keyên Urartu, Med, Pers,Ermen û Gurcî’yan, ên din jî alîyên Bizans, Ereb, Kurd, Selçuk, Osman’liyan hatine kargerandin (İdare etmek) gelek caran dest guherîyandî ye .Ser hîmê bêjeya Kora’ê heta vê roj ê lêgerîn nehatîye çêkirin. Hîmê bêjeyî an girêdaîya Osmanlî ye an jî kurdî ye! Dibe ku ji van zimana ve hatîye afirîndin.Li giştîya cîhanê de peyîvê Kora ji nave gunde kî zêdetir bi cudatî wateya wî û pêşberîya wî heye.
Çandin û ajaldarî ji bo mirovên heremê pir girînge û çavkanîya debarê ye. Dûrahîya gund jî Erdexan’ê 42&nbsp;km ye. Bi cînarên Gundê Kora ê Haskoy (Xas), Nebîoğlu, Binbaşar(Murka), Lehîmli, Tunçoluk(Panîk), Yaylakarakolu, Ömerağa (Ömeraxa), Gündê Haciali (Hecîelî) ye. Gundê Kora sala 1998 ê bi qasidîya Computer ê (İnternet) veser dinêde bu gundeki pir navdar û binavûdeng bi nimûne hat nas kirin salix û pesinê wî ket ser zimanan..
Ji herema Rojhilatê de hemû gund dişibîn hev.Ji hevdû zedetir navberê wan de cudatî û firqa wan tu tuneye. Bi Gundê Kora bi navdarîya xwe deh salane bi nv roejevê de ye navê wî tim navdarî didome wusa tê nas kirin. Giştî yê Cîhan ê de gelek cî û cem kesan. Bi hevdemî de Erdexan, Qers û ji Îdir ê bi nav hemû navçe û gundan de weşendina internetê de a yekem a hat naskirin MehmetAli Arslan bi salên dirêj de Gundê Kora ê domdarî nav rojevê de da girtin. B hewêr de, ji sedema rêba Gundê Kora xwedî yê rêba ke pir sar e.
Ardahan markaköy kora bayramoğlu köyü
Kibaşînê

**Kibêşînê** yek ji gundên parêzgeha Efrînê, navçeya Şêrewa ya Başûr Rojavaya Kurdistanê ye. Kevneşopên gund bi dema Roman û Bîzantînê ve girêdidin.

Gund biçûk e û piraniya xelkê gund "yên ji gund barnekirin" ji demek kevin de kar û barê şivantî û gavantiyê bi kar tînin û yên bare bajarê Helebê kirin bi xwandinê ketin. Tevahiya gund ji eşîr a Şêrewa ne.

## Serjimartina xelkê gund
Gelê Gund 953 kes e, jimar a gelê gund di sal a 2005an de hatiye jimartin.
* Hejmara Mêran 476 kes
* Hejmara Jinan 477 kes

Bilindayiya gund ser avê 545 mitre ye; ferehiya gund jî 258 hiktar e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Gundê Kibêşînê
*  http://www.tirejafrin.com/site/kura%20afrin%20markaz-%20Kobashen.htm
*  http://http://www.tirejafrin.com/index.php?page=category&category_id=174&lang=en 
*  Kibêşîn

Kategorî:Efrîn
Kategorî:Gundên Efrînê
Miskê

**Miskê**, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Gundê Miskê, gundeke ser bi bajaroka Cindirêsê li hemberî Çiyayê Lêlûn ya kanton a Efrînê ( Çiyayê Kurmênc)li Rojavayê Kurdistanê ye. Miskê bi xwe 2 gund in, ya jorîn û ya jêrîn heye. Lê niha herdu gund gihîştine hevdu, ji ber berferehbûn û mezinbûn a hejmara xelkên wê gûndî.
Ew herdu gund ji van malbatên sereke pêk hatiye ku Malbat a Hisgulkê û Malbat a Mehmemedê Murşid (Hec Qedûr)û malbat a Euyûbê Zêbê û Birîm û Henanê Seydo û Hiskê û Reşkê û Elê Koçbelê.
Her weha hinek malbatên dî jî li wan herdu gundan nîştecîh bûne wek Mala Mistî û mala Abas û Mangawî û Ev sê malbat biçûkin û bi regez ereb in. Ew herdu gund, karên keştûkaliyê dikin û di serî de, zeytûn û henaran û her weha karên bazirganî jî dikin.
Her weha Zimanê ku zêde tê axiftin zimanê kurdî zaravayê kurmancî ye.

Kategorî:Gundên Efrînê
Kefer Zîtê

**Kefer Zîtê**, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Malbata e tur bi nas li gundê Kefer Zîte Malbata Kalo ye.

Kategorî:Gundên Efrînê
Zêdiyê

**Zêdiyê**, taxeke bajarê Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Kategorî:Taxên bajarê Efrînê
Xeltê Xerbî

**Xelta**, Gundeke kurdî ye ser bi bajaroka Cindirêsê ya girêdayî Efrîna[rojava]]yê Kurdistanê ye.
Ji xwe du gund tên jimartin ku Xalta rojava û Rohilat hene.
Cihê her du gundan bilinde, lê niha bi yek gund tê naskirin ji ber ku her du gund gihîştin hev du.

Kategorî:Gundên Efrînê
Soxĝanekê

**Soxganekê**, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Efrînê
Şiyê, Efrîn

**Şiyê** navçeyeke Rojavayê Kurdistanê ye ku ji aliyê îdarî ve navendeke bi ser Efrîn ve ye. Deverên nêzîk ê navçeyê ji aliyê başûr ve gundê Kefer Sefrê û li aliyê bakurê rojhilat ve gundê Darmeşkanê (Darmeşkanlî) cih girtine. Li gorî amarên sala 2004an nifûsa navçeya Şiyê 5.063 kes bû.

Şiyê di 4ê adara 2018an de ji aliyê Tirkiye û komên paramîlîter ên bi ser Tirkiyeyê ve hatibû dagirkirin. Bi dagirkirkirina Tirkiyeyê ve gelek kurd ji navenda navçeyên û gundên navçeyê hatine koçber kirin û erebên derbider ên ku ji deverên din ên Suriyê hatine anîn, li navçe û gund ên kurdan hatibûn bicih kirin.

## Erdnîgarî
Şiyê xala herî rojavayê herêma Rojavayê Kurdiatanê ye. Li aliyê başûr navçeyê Cindirêsê, li aliyê bakurê rojhilat navçeya Mabeta û li bakûrê navçeyê Recoyê cih girtine.

## Çavkanî

Kategorî:Efrîn
Kategorî:Navçeyên Efrînê
Şêx Mihemed

**Şêx Mihemed**, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Efrînê
Qermîliqê

Qermîtliq, Gundekî Kurda ye herêma Efrînê li ser sînorê Tirkiyê ji hêla rojava ve dikeve (Hatay) nifûsa gundê Qermîtliq dora 3000'î ye. di we gundî da 5 malbête mezin hêne jera di bejin mala Abdulah (Qadî, Khalil,Ahmad,Abduhla) u mala osmanî îbrem u mala dewrîş u mala beklere u mala bekrî şex.

Kategorî:Gundên Efrînê
Zêwe, Pêrtag

**Zêwe** ango **Zêwyan** (), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Mijarên têkildar
* Uryan Xidir

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Saẍman

**Saẍman** ango **Saxman** (), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Zêvrag

**Tîl** (), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Çûçik

**Çûçik** (), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.  Gund ji 4 mezran/taxan ava bûye : Çûçik, Balan, Demûrek û Xesîr

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Celedûr

**Celedûr** an jî **Celedor** (), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Gelhe

## Navdar
* Jina dengbêj *[[Ayşe Şewaqî]]* (Ayşe Erel) 

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Yêrindag

**Yêrindag** an **Êrindag** (1928: Êrendik; bi tirkî: *Yamaçoba*), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Mezre

Çar mezre girêdayî gundê ne:

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Ûlûpar

**Ûlûpar** (), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Mezre
* Kalhor / Kalhur (koordînat: )
* Husin Bawa (koordînat: )
* Hopik (koordînat: )

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Şûşang

**Şûşang** (1928: Şûşeng; bi tirkî: *Bakırlı*), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Mezre
* Necar (koordînat: )
* Owa Alî (koordînat: ) (gom)
* Owa Şawê (koordînat: ) (gom)

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Aẍzûnîg, Pêrtag

**Aẍzûnîg** anku **Axzûnîg** (; ), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Mezre
* Dargwîz (koordînat: )
* Xirxal (koordînat: )

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Hirmêkêx

**Hirmêkêx** (; 1928: Rumkêx/Oromkêx), nahiyeyeke ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Gelhe

## Mezre
* Baskîvan (koordînat: )
* Çem (Bikaranîn: « Gundê **Çêm** » an jî « Ez terim **Çêm** ») (koordînat: )
* Çayîran (koordînat: )

## Gundên Hirmêkêxê
Gundên nahiyê Hirmêkêxê:

* Aẍzûnîg (*Kayabağ*)
* Cerxêk (*Yalınkaya*)
* Gulbarî (*Söğütlütepe*)
* **Hirmêkêx** (*Dere*)
* Poxterîs (*Elmakaşı*)
* Qazelî (Kazûlû) (*Kazılı*)
* Saẍman Dêrsimî (*Ardıç*)
* Sûrgûçiyan (*Sürgec*)
* Şûşang (*Bakırlı*)
* Ûlûpar (*Ulupınar*)
* Yêrindag (*Yamaçoba*)

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Zimêq, Pêrtag

**Zimêq** (), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Vasgert

**Vasgert** (; ), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pêrtagê
Zanîngeha Mêrdînê

thumb|250px|Zanîngeha Mêrdînê, 2009
thumb|250px|Zanîngeha Mêrdînê, 2009
**Zanîngeha Mêrdînê** an jî **Zanîngeha ''Artuklu'' ya Mêrdînê** (navê fermî bi tirkî: *Mardin Artuklu Üniversitesi*, yê ku tê wateya *Zanîngeha Ertuqî ya Mêrdînê*) zanîngeha dewletê ya bajarê Mêrdînê ye. Di sala 2007an de hat sazkirin û di heyama akademîk a 2007-2008an de 83 xwendekar hebûn.

Di sala 2009an de Enstîtuya Zimanên ku li Tirkiyeyê Dijîn () hate damezirandin. Armanca vê enstîtuyê hînkirina zimanên kurdî (kurmancî û zazakî), erebî û suryanî ye.

Rektorê Zanîngeha Mêrdînê Dr. Serdar Bedii Omay e (2010).

## Fakûlteyên zanîngehê
* Fakûlteya Fen û Wêjeyê
* Fakûlteya Hunerên Bedew
* Fakûlteya Endezyarî û Avahîsaziyê

## Enstîtuyên wê
* Enstîtuya Zanistên Fenê
* Enstîtuya Zanistên Sosyal
* Enstîtuya Zimanên ku li Tirkiyeyê Dijîn
** Liqa zanista sereke ya ziman û çanda kurdî
** Liqa zanista sereke ya ziman û çanda suryanî
** Liqa zanista sereke ya ziman û çanda erebî

## Dibistanên wê yên bilind ên pîşeyî
* Dibistana Bilind a Pîşeyî
* Dibistana Bilind a Pîşeyî ya Tenduristiyê

## Dibistana wê ya bilind
* Dibistana Bilind a Tenduristiyê.

## Girêdanên derve
*  Malpera zanîngehê

Kategorî:Avabûnên 2007an li Tirkiyeyê
Kategorî:Mêrdîn (navend)
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Corbin Bleu

200px|thumb|Corbin Bleu

**Corbin Blue**, li 21 sibat 1989an li Brooklyn ji dayik bû. Corbin Blue lîstikvanê sînemê, stranbêj, û danskerekî Emerîqî ye. Herî zêde bi lîstikvaniya xwe ya di *[[High School Musical]]* de tê naskirin.

Kategorî:Danserên amerîkî yên mêr
Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Hunermend
Kategorî:Jidayikbûn 1989
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên amerîkî yên mêr
Kategorî:Stranbêj
Gurcî Boxazîaxurcix

**Gurcî Boxazîaxurcix**, gundekî girêdayî bajarê Erzîromê ye.

Kategorî:Gundên Erzîromê (navend)
Zanîngeha Sêrtê

**Zanîngeha Sêrtê** (navê fermî bi tirkî: *Siirt Üniversitesi*, zanîngeha dewletê ya Sêrtê ye. Di sala 2007an de hat sazkirin.

## Girêdanên derve
http://siirt.edu.tr

Kategorî:Avabûnên 2007an li Tirkiyeyê
Sêrtê
Sêrtê
Zanîngeha Erziromê

**Zanîngeha Erziromê** (navê fermî bi tirkî: *Atatürk Üniversitesi*, anku *Zanîngeha Atatürk*) zanîngeha dewletê ya Erziromê ye. Di sala 1954an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.atauni.edu.tr

Kategorî:Avabûnên 1957an li Tirkiyeyê
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê