open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cemîl Bayik

**Cemil Bayık** ( li Keban, Bakurê Kurdistanê), yek ji pênc kesên payebilind ên damezrênerên Partiya Karkerên Kurdistanê, (PKK) yek ji kesên rêveberiya Partiya Karkerên Kurdistanê ye û endamê Konseya Rêveberiya Koma Civakên Kurdistanê ye ku ji 12e kesan pêk tê. KCK rêxistineke sîwana siyasî ya Kurd e ku PKK jî beşek ji rêxistinê ye.

## Jînenîgarî
Cemîl Bayik, di sala 1951an li Xarpêtê hatiye dinyayê. Sê bira û xûşkeka wî hene. Di sala 1976an de tevlî nava tevgera *Apoyiyan* dibe ku ev kom di heman demê koma ku bingeha damezrandina PKKê ye.

Piştre tevlî damezirandina PKKê dibe û dibe endamê komîteya navendî ya yekem. Bi tevî hevalên xwe Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan (ARGK) ava dike. Niha jî yek ji birêveberên KCKê Koma Civakên Kurdistan ye.

Cemîl Bayik, endamê koma li derdora Abdullah Ocalan, Hakî Karer, Duran Kalkan, Alî Haydar Kaytan û Mazlum Dogan bû ku ji sala 1973an û vir ve bi berdewamî li ser îdeolojiyê civînên li dar dixistin û weke Şoreşgerên Kurdistanê dihatin naskirin. Di civîna yekemîn a PKKê ya sala 1978an de Bayik bû alîkarê sekreterê giştî yê rêxistinê û bi vî rengî li pey Abdullah Ocalan bûye kesê duyemîn ê PKKê.

Bayik, Kalkan, Kaytan û yên din di tîrmeha sala 1984an de fermana destpêkirina şerê çekdarî ya li dijî artêşa Tirkiyeyê ku li Bakûrê Kurdistanê ye, dane destpêkirin. Di destpêka salên notî de rêveberê kampa Akademiya Mahsûm Korkmaz bû ku kampa perwerdeyê ya PKKê ya li Geliyê Beqa ya Libnanê bû ku di bin kontrola Sûriyê de ye.

Piştî girtina Rêberê PKKê Abdullah Öcalan, ji bo rêveberiya PKKê dengên Cemil Bayik û Murat Karayılan hatin dayîn.

Bayik çendîn car diyar kiribû ku PKK ji bo pêvajoya aştiyê amade ye û çendîn biryarên agirbestê dabûn. Bayik aniye ziman ku "Tenê şer nikare pirsgirêka Kurd li Tirkiyeyê çareser bike û eger pêvajoya çareseriyê zûtir dest pê bikira dê demeke dirêj çareser bibûya."

## Çavkanî

Kategorî:Apoyî
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Kesên ji Elezîzê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Şahin Dönmez

**Şahin Dönmez** *(bilêvkirina kurdî: Şahîn Dîûnmez)* (jdb.?, m.  li Stenbol) îtîrafkarekî PKKê bû. Beriya cûntaya  ji aliyê dewleta tirk ve tê girtin û wî dikin Zîndana Amedêê.

Li zîndanê dibe îtîrafkar û alîkariya êşkencekaran dike. Ji aliyê hinekan ve tê kujtin. Hinek dibêjin alîgirên PKKê kujtine.

Kategorî:Îtîrafkar
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1990
Duran Kalkan

**Duran Kalkan** (jdb. 14ê tebaxa 1954an, Güzelim, Tufanbeyli, parêzgeha Edeneyê, Tirkiye), wekî **Selahattin Abbas** an jî **Selahattin Erdem** tê zanîn, fermandar û yek ji payên bilind ên Partiya Karkerên Kurdistanê ye.

## Jînenîgarî
Kalkan wekî endamê malbateke tirkên ku bi eslê ji Erzîromê ne jidayîkbûye. Li dibistana mamostetiyê ya li Düziçiyê perwerdeyê dibîne û li wir perwerdehiya zwe ya mamostetiyê di nîvî de dihêle. Dûv re li Zanîngeha Enqereyê dest bi xwendina fakûlteya fen û wêjeyê dike lê xeendina xwe li vir jî bidawî dike.

Di nava komeke li derdora Abdullah Öcalan, Alî Haydar Kaytan û Cemîl Bayik jî di nav de bû ku ji sala 1973an û vir ve bi rêkûpêk hevdîtin pêk anîn û piştre weke Şoreşgerên Kurdistanê hatin naskirin. Di kanûna paşîna 1974an de ji ber ku rayedarên tirk ADYÖDê girtin, demeke kurt bi Öcalan û Haydar Kaytan re hat binçavkirin. Komê di meha mijdarê de Partiya Karkerên Kurdistanê ava kir û di destpêkê de di nava PKKê de fermandariya gerîlayan kir. Di dawiya salên 1980an de li şûna Riza Altun bû gerînendeyê darayî yê navneteweyî yê PKKë û heta dawiya salên 1980an li Almanyayê fînansên rêxistinê bi rê ve bir. Ew di sala 1988an de hate girtin û di dema dadgehkirina kurdan de li Düsseldorf, Almanya, hate dadgeh kirin. Li Hamburgê di girtîgehê de dest bi greva birçîbûnê kir ku 40 roj dom kir. Ew bi Hasan Güler re ku rêbertiya rêxistina ewropî ya PKKê kiriye û bi fermana kuştina Ramazan Adigüzel hatiye sûcdarkirin. Dozgerê dewletê cezayê muebbetê xwest lê ji ber ku di nava rêxistinê de pêşeng e 6 sal ceza lê hat birîn û ji ber binçavkirina wî serbest hatiye berdan. Piştî ku ew çû Başûrê Kurdistanê, ji bo ku ji biryara girtinê dûr bixe. Li wir wek fermandarê Arteşen Rizgariya Gelê Kurdistan (ARGK) û endamê Konseya Serokatiyê ya PKKê kar kiriye û di dawiyê de bûye endamê Konseya Rêveber a Koma Civakên Kurdistanê (KCK).

Di rojnameya ''Özgür Gündemê'' de bi navê Adil Bayram nivîsan diweşîne.

## Kitêb

* Kürdistan'da Demokratik Siyasetin Rolü Üzerine. [“Li ser rola polîtîkiya demokrasî li Kurdistanê“] Çapemend Serxwebûn 2006
* Sosyalîzmê, da ku PKKê jiyan dike, jiyana PKKê ye ISKU 2000

## Çavkanî

Kategorî:Apoyî
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Koçk

[thumb|Mînakek ji koçka [Hansom Cab]]

**Koçk** amyareke bi hespê tê ajotin e. Di hin devokan de **koçke** jî dibêjin. Berê li Kurdistanê pirr di hatne bi karînan. Ji ber ku niha nînin, mirov rêça wan tenê di wêjeya devkî de di bîne.

## Navên amyarên hesp dikişînin
Mixabin kîjan kîjan e tenê zimannas dizanin û hinekê tevlîhevî heye.
* Birîşke
* Gerdêle
* Parxêl an paxêl, li ser berfê tê ajotin ji simaxêlan biçûktir in
* Koçk
* Kilose
* Simaxêl, li se berfê tê kaşîn, darikên nîr bi kêlêran hatine pêvekirin, bimanewra ne, li Serhedê hêj jî hene lê pirranî bi ga dikaşînin

## Li ser bingeha navê wê
Li Ewropa jî navê vê amyarê heman e lê ew viya bi bêjeya mecarî *kocsi* re girêdidin, dibêjin ev ji bajarê Mecaristanê Kocsê belav bûye. Dibe ku koçkê navê xwe dabe bajêr lê bajar nikare navê xwe bidê. Lewra romayiyan, grekiyan, îranîyan (kurd, faris ûêd), egîptiyan (misir), slavan, germanan û gelekan jî ev pirr berê bikaranîne ku, wê demê bajarê kocsê jî nebû.

Di zimanê kurdî de bêjeyên nêzîk *koçik* e ku tê wateya *"odeya, xurfeya biçûk".* *Koçkirin* jî bi heman amyaran dihatin kirin, ango di nava koçkirin, koçk û koçikê de têkiliyên mentiqî û rasterast hene.

Ji bermayiyên dîrokê (xêzkirinên li şikeftan ûêd) em baş pê dizanin ku bi hezaran salan berê kurdan jî ev bikaranîne.

Di 8'ê adarê 1886'ê de hilberînerê otomobîlan Gottlieb Daimler, koçkekê bi motorê diceribîne û biserdikeve. Hêdî hêdî koçk bi motorê tên ajotin û riya otomobîlên îro jî wisa vedibe.

## Cureyên wê bo pêdiviyan
* Koçkên nava bajêr
* Koçkên gundewariyê

### Awayên çêkirina wê
* Koçka xweajok, koçka yek ajokerek lê siwar dibe û xwe tenê diajo
* Koçka rêwî na lê ajovan diajon
** Cihê ajovan li pêşiya rêwiyan
** Cihê ajovan li pêşiyê û li ser e
** Cihê ajovan li paşiyê û li ser e
* Di hinekan de, wekî Koçkên Viktoria, cihê ajovan seyar û guherbar e. Mirov dikare jê vebike û bi cihekê din ve bike

## Koçkên li Ewropa navdar bûne
* Berline
* Carrick
* Carruca (ya romayiyan)
* Char-à-Bancs
* Char-à-Côté
* Coupé
* Duc
* Einhorn (koçk)
* Koçka zer
* Gig
* Koçka zêrîn (Sondershausen)
* Koçka împeratoriyan
* Koçka nêçîrvaniyê (bi almanî Jagdwagen)
* Kaleşe, (bi almanî Kalesche)
* Kremser
* Landauer
* Otobusa hespê, bi almanî Pferdeomnibus
* Fayton (koçk) ji navê *Phaeton* ê grekî
** Spider-Phaeton
** Stanhope-Phaeton
* Koçka postayê
* Qûmbirr (bi almanî Sandschneider (Kutsche))
* Sjees
* Stanhope (herwiha: Stanhope Gig)
* Tandem
* Tilbury
* Viktoria, heya 1869 bi navê *Mylord* dihate navandin. an jî *Bockchaise*.
* Vis-à-vis
Fayton (koçk)

thumb|Fayton
**Fayton** () cureyek ji koçkan e. Biçûk e, pirranî bo du kesan e û bêî ajovanê taybet, siwar bi xwe diajon.

Pirr berê îraniyan (kurd, faris, gilakî, mazenderanî, tat ûêd) koçkên dişibin faytonê di şerên li deştan pêk dihatin de, bikaranîne. Bi van faytonan êrîş dibirine ser siwariyan ew mecbûrî revê dikirine. Herwiha di werzişê de key û mîran bikaranîne.

Forma faytonê di serdema 19. û 20. de hatiye guhertin, darikên nîrê ji ser stûyê yan pişta hespê daxistine, bi kêlêran ve bimanewra kirine. Bi gotineke din, barê hespê sivik kirine.

## Cureyên wê yên sereke
* Spide Phaeton
* Stanhope Phaeton

Kategorî:Koçk
Destgere

Destgere, ereboka destan, taxurk ji bo barên berdestî yên wekî karên baxçeyan, barên avadaniyê ûêd. tê bikaranîn. Bi hezaran salan in destgere hene. Destgere navê destgereya nûjen a îro tê bikaranîn û herwiha navê giştî ye.

Destgereyên nûjen pirranî bi yek çerxe yan pêçkeyê ne, bi destik in. Pêçke yan çerxe li pêşî, destik li paşî ne. Barên ku mirov diêşînin (bo mînak heya 150 kg) bi wan tên barkirin.

## Destgereyên kurdî
* Destgere, berê ji textan çêdikirin, dişibiyan ên nûjen û navê giştî
* Teşkere, ji bêjeyên teşt û gerînê. Cihê bar dişibiya teştê. Wekî darbestê yan darê miriyan lê cihê bar teştkî bû.
* Kejave (?)
* Nizang (?)
* Taxurk, destgereyên li ser berfêm, tawûg (taxurk û tawûg heman e, nehatine standardkirin, bi texmînî koka bêjeyê tar e, lewra tawûg tarkî ne)
* Paşgere, destgereyên tên kişandin
* Girgirk, xirxirk

Kategorî:Alavên baxçevaniyê
Kategorî:Îcadên çînî
Traktor

[thumb| [Massey Ferguson 6490 li Kurdistanê jî navdar e]]

**Traktor**, **motora cot** (ji latînî *trahere* « kişandin »), amyarake pirralî ye, bi taybetî cotyar bikartînin.

Bêjeya traktorê ji romiyan (tirk) derbasê kurdî bûye, wan bi dehan cureyên ku bo armancên din hatine çêkirin, bi navê traktor bikaranîne. Ji ber wê gelek tevlîhevî derdikevin û standardiyekê vêgav nehatiye kirin.

Traktor bo cotkirinê, barkêşiyê, erdkolanê, bênderê, vekirina riyan ûêd tên bikaranîn. Li Bakurê Kurdistanê gelek cureyên traktoran tên bikaranîn lê traktorên pirr mezin, kêm hene.

Beriya traktoran lokomobîl hebûn. Traktora bimotor sala 1892 li DYAyê hatiye çêkirin û ceribandin. John Froehlich e deranderê traktorê. Pêçkeyên wê yên taybet û mezin hêz û manewraya wê zêdetir dikin. Pêçkeyên wê biber in, nahêlin zû bi zû bi axê de herin.

Li Ewropa û gelek herêmên din, bikaranîna traktoran bi zagonan hatine sazkirin. Bo mînak bi rojê nikarin bikevin nava bajêran an otobanan. Li Kurdistanê nîzamname hebin jî, di jiyana rojê de nayên bicihanîn. Ji ber wê gelek kes jiyana xwe jidest didin.

## Galerî

Wêne:Zetor 7245.jpg|Zetor 7245
Wêne:Artillery-tractor-Korea-19510408.jpg|Traktorek ji Korêyê.
Wêne:Çêkirina kayê.jpg|Makîneya cot, gundekî Bismilê.


## Binêrin
* Lîsteya markayên traktorê
Advance-Rumely

thumb|Advance-Rumely, OilPull
**Advance-Rumely** fîrmayeke amerîkayî ya hilberîna traktoran (herwiha amyarên din) dikir bû. Di sedsala 19. de ji aliyê Dr. Edward Rumely ve ev fîrma hatiye damezrandin. Sala 1910'ê traktoreke mezin a bimotor dertînin û di bazarê de cihê xwe digirin.

Ev traktora bi navê *OilPull* ji ber bihêzbûna xwe di bazarê de biserdikeve. Ji ber wê ji salên 1920'î ve traktorên mezin û bihêz navdar dibin.

Rumely Toro-Traktorê dikirre û ji sala 1928'ê ve navê markaya xwe dike *DoAll*. Karê Rumely baş nameşe, Rumely sala 1931'ê fîrmaya xwe difiroşe Allis-Chalmers.

## Girêdanên derve

Kategorî:Amyarên demekê
Kategorî:Fîrmayên demekê (traktor)
Kategorî:Fîrmayên demekê (DYA)
Kategorî:Traktor
Gottlieb Daimler

**Gottlieb Wilhelm Daimler**  (paşnava wî ya rastî ya berê **Däumler**, jdb.  li Schorndorf - m.  li Cannstatt a nêzîkê Stuttgartê) endezyar û karsazekî alman bû.

Daimler yekem motora benzînê ya zû diajo çêkiriye û ew di amyareke çarçerxeyî dê bikaraniye. Bi kurtî yek ji giregiran e ku bingeha otomobîlên nûjen avêtine.

Daimler û hevkarê xwe Wilhelm Maybach sala 1885ê motoreke benzînê çêdikin û viya di duçerxeyekê de diceribînin. Ev yekem motorsiklet ye.

Sala 1890ê Daimler Motoren Gesellschaftê (DMG) dadimezirînin û yekemîn otomobîla xwe sala 1892ê de difiroşin. Sala 1924ê fîrmaya wan tevlî fîrmaya Karl Benz Benz & Cie. dibe û sala 1926ê de navê fîrmayê dibe Daimler-Benz AG ku ev îro bi Daimler AGê ve girêdayî ye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Jînenîgariya Gottlieb Daimlers di ''Echolog'' de  (ne bi kurdî ye)
* Daimler di Alt Cannstattê de  (almanî)
* Daimler – Britains oldest Automobile Marqué  (îngilîzî)
* Gottlieb Daimler- û Weqfa Karl Benz
* Luftschiff – Boot – Reitwagen aus Cannstatt (almanî)
* Deranderê otomobîlan (almanî)
* ''Die Zeit'': Der Tüftler im Glashaus (almanî)

Kategorî:Alman
Kategorî:Deutz
Kategorî:Jidayikbûn 1834
Kategorî:Karsaz (otomobîl)
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1900
Deutz AG

alt=|thumb|Traktorek ji ''Deutz F1L 612'' (1953–1958).
**Deutz AG**, navê fîrmayeke alman e ku hilberîna motor û amyaran dike. Sala 1864'ê ji aliyê Nikolaus Otto ve bi navê *N. A. Otto & Cie.* bingeha wê hatiye avêtin.
thumb|179x179px
Navê fîrmayê di dema şerê cîhanê yê II. de wekî *Klöckner Humbolt Deutz AG* hatiye guhertin. Navenda wê li bajarê Kölnê ye. Deutz bi taybetî motorên ku bi av û hewayê tên sarkirin hildiberîne.

Kategorî:Hilberînerên motoran
Kategorî:Hilberînerên traktoran
Kategorî:Traktor
Candaş Tolga Işık

**Candaş Tolga Işık** (jdb. 1978, Stenbol) rojnamevanekî tirk e.

## Jînenîgarî
Di beşa biyolojî ya Zanîngeha Stebolê de perwerdeyê dibîne. Dûv re li Kanada, DYA û Îsraelê li ser molekûlar biyolojî û endezyariya genetîkê perwerdeyê dibîne.

Sala 2002 dest bi karê radyovaniyê dike, di Best FM û Radyotimeyê de pêşkêşkariyê dike. Di bernameyê xwe de bala xwe dide gotûbêjên polîtîk.

Işik di rojnameya Postayê de dinivîsîne. Nuçeyên xwe de dijberiya Başûrê Kurdistanê û bi giştî kurdan dike. Amerîkayê rexne dike ku alîkariyê dide kurdan. Hin kes îdîa dikin ku wî perwerdeya ewlekariyê dîtiye, di şerê psîkolojîk de xwedî erkek e.

27ê kanûna paşîn 2011yê de bi nîvîsara xwe ya kurdan reşdike, carekê din dijberiya xwe bo kurdan dubare kir.

Nivîsara wê di demekê kurt de dikeve rojevê, hin komên nîjadperest ên tirk piştgiriya wî dikin. Gotûbêjên mezin tên lidarxistin. Ji ber wê ew nivîsara wê di nava şerê psîkolojîk de tê hesabkirin.

## Girêdanên derve
* Nûçe li ser Işik  (bi romî-tirkî ye)

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Fiat

thumb
thumb|Hilberîna amyaran piştî şerê cîhanê yê II.

**Fiat S. p. A.** fîrmayeke endustriyê û hilberîna otomobîlan a îtalî ye. Navenda wê li Turinê ye.

Navê wê yê dirêjî *Fabbrica Italiana Automobili Torino* (ku. Otomobîlfabrîka, fabrîka otomobîlê ya îtalî Turin). Divê bi fîrmaya heman komê ya bi navê Fiat Industrial û Markaya otomobîlê Fiat ve neyê tevlîhevkirin.

## Dîrok
Di 11'ê tîrmehê 1899'ê ji aliyê 8 kesan ve tê damezirandin ku yek ji wan Giovanni Agnelli senior ê bapîrê Giovanni Agnelli ye.

Yekem model 3 1/2 HP bû ku ji sala 1899 heya 1900 li dora 20 heb hatibûn çêkirin. Sala 1900'î 6/8 HP dertê û ji sala 1901'î ve jî 8 HP. Sala 1903 12 HP dikeve bazarê û heman salê dervefiroşî destpê dike.

Fîrmaya Fiatê sala 1909'ê li DYA fabrîkek li ava dike li gel otomobîlan hilberîna traktor, trên, motorên keştîyan, firoke ûêd dike.

Di 14'ê reşemiyê 2005'î de Fiat ni fîrmaya amerîkanî General Motors ve dibe yek.

## Galerî

Wêne:20090412-Piraeus-FIAT-704.JPG|O-Bus a dîrokî ya Fiatê li Piräus
Wêne:MHV Fiat 682N3 King-of-Africa 1962.jpg|Fiat kamyon ji sala 1963
Wêne:Campagne Carpiano.jpg|Fiat 160-90 Turbo DT
Wêne:Luftwaffe Museum Fiat G91 2007.jpg|Fiat G.91 a yekîneyên hewayî
Wêne:Flickr - nmorao - Alfa Pendular 182, Lousal, 2009.05.19.jpg|Fiat Ferroviaria, ji bo bana dewletê ya Portûgalê


Kategorî:Hilberînerên motoran
Kategorî:Hilberînerên traktoran
Kategorî:Şirketên konglomerat ên Îtalyayê
Kategorî:Traktor
Müge Anlı

**Müge Anlı** (jdb. , Stembol) pêşkêşkara televîzyonê û rojnamevana tirk e. Ji cîhana magazînan derbasî televîzyonê dibe. Bavê wê teter e û diya wê elban.

Di Kanal D'yê de bi navê *Dobra Dobra* (bi kurdî Deqerû, Gotinlirû) moderatoriya bernameyekê kiriye. Di Atv'yê de bêjeriyê dike. Herwiha li heman kanalê bi navê *Tatli Sert* (Şîrîn hijd) bernameyeke gotûbêjiyê birêve dibe.

## Erdheja Wanê û Anli
Müge Anlı di bernameyekê de li ser erdheja Wanê ya ku bi sedan kesan jiyana xwe jidest dabûn, helwesta xwe nîşand dide û şabûna xwe bo mirî û mexdûrên erdhejê tîne ziman. Anli herwiha dibêje: *"Hûn keviran davêjin polîsan îcar jî hatine alîkariyê dixwazin. Divê hedê xwe bizanin".*

Herwiha li ser erdheja li Bakurê Kurdistanê gelek ronakbîr, rojnamegerên tirk şabûna xwe tînin ziman. Ev di dîroka mirovahiyê de wekî helwesteke nepayî cihê xwe girt û bû babeta etîkê.

## Çavkanî

Kategorî:Bêjerên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Moderatorên TV'ê
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Sorsorat

**Sorsorat** (navê gund bi tirkî *Tabanlı* lê kirine) gundekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye.

Nêzîkî gund epîsentera erdheja Wanê ya sala 2011'an bû.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Wanê (navend)
Massey Ferguson

thumb
thumb|300px|Massey Ferguson 3660

**Massey Ferguson** fîrmayeke kanadayî ye ku sala 1847'ê ji aliyê Daniel Massey ve hatiye damezirandin. Di destpêkê de alav û amyarên cotyariyê yên hêsan çêdikirine.

Sala 1953'ê bi fîrmaya brîtanî ya Harry Ferguson damezirandiye re hevkariyê datîne.

Traktora vê fîrmayê ango traktorên Massey Ferguson di rengê sor de ne û li Kurdistanê jî navdar in. Bi taybetî li Bakurê Kurdistanê yek ji traktorên hezkirî ye.

Sala 1994'ê Massey Ferguson ji aliyê fîrmaya amerîkayî AGCO-Corporationê ve tê kirrîn.

## Hin ji modelên navdar
* Ferguson TE 20 (TEA20, TEF û yên din)
* FE 35 / MF 35 û MF 65
* Ferguson System '70 bi modelên standard: MF 130, MF 135, MF 165 û MF 175
* MF 200 / MF 260 / MF 500 qorê wê yên li gelek cihan bi lîsans hilberîna wan tên kirin.

## Qorên îro pirr belavbûne
* MF 1500
* MF 2400
* MF 3600
* MF 4400
* MF 5400
* MF 6400
* MF 7400
* MF 8600

## Girêdanên derve
* Massey Ferguson International
* Massey Ferguson Deutschland 

Kategorî:Hilberînerên traktoran
Kategorî:Traktor
John Deere

thumb
thumb|450x450px
thumb|Traktoreke John Deere ji qora 6030 Standard.

**John Deere** navê damezirînerê fîrmaya bi heman navê ya amerîkayî Deere & Company ye. Li Kurdistanê tratora vê fîrmayê navdar e ku dema behsa navê John Deere bê kirin, traktor dikeve bîra kurdan.

Fîrma herwiha makîneyê curbecur, motor, amyarên cotyariyê, alav û makîneyên fabrîkan ûêd hildiberîne.

John Deere fîrmaya xwe sala 1837'ê de dadimezirîne, bi xwe berê rêjkarî dikiriye.

## Traktorên wê yên navdar
* John Deere 6170R
* John Deere 6190R
* John Deere 6210R

Kategorî:Hilberînerên motoran
Kategorî:Hilberînerên traktoran

Kategorî:Şirketên di Borsaya New Yorkê de tên lîstekirin
Kategorî:Traktor
Erdheja Gimgim û Xinûsê 1946

thumb
**Erdheja Gimgim û Xinûsê**, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 31'ê gulanê 1946, di katjimêr 05:15'ê de rûdaye. Navenda erdhejê navçeya parêzgeha Mûşê Gimgim û Xinûs gundên wê bûye. Hêza wê 6,0 richter bûye. Wê demê alavên pîvana hêza erdhejê li herêmê nebûne, ev agahî ji statîstîkên fermî yên Romê (Tirkiye) ne.

Bi qasî 17 çirke berdewamkiriye, 839 kesan jiyana xwe jidest dane, 343 jî birîndar bûne. 1986 avahî bi giştî, li dora 2.000 xanî jî qismen xirab bûne.

Gundên Sofiyan, Qerqerût, Leyleg, Stûkuran, Kovik, navenda Gimgimê ziyana herî mezin dîtine. Ji ber ku berbangê bûye, pirranî zarokên di xewê de ne jiyana xwe jidest dane.

## Gelo erdhejê navê xwe daye Gimgimê?
Tê gotin li Gimgimê bîst salan carê erdhej dibin. Di sala 1986'ê de erdhejeke biçûk dibe, ti ziyanê nade. Îdîa hene ku serbajarê navçeya Vartoyê, Gimgimê navê xwe ji erdhejê girtiye. Ango dema erdhej dibe dengên *gim*, *gum*

## Binêrin
* Erdheja Gimgimê 1966
## Çavkanî

 

Kategorî:Erdhejên li Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1946an
Kategorî:Gimgim
Kategorî:Xinûs
Kategorî:1946 li Tirkiyeyê
Erdheja Bazîdaxa-Bêgiriyê 1976

thumb
**Erdheja Bazîdaxa - Bêgiriyê 1976**, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 24ê çiriya paşîn 1976ê de li parêzgeha Wanê li Bazîdaxa, Bêgirî û devedorê wê rûdaye. Hêza erdhejê (gorî tomarkirinên Tirkiyeyê) 7,5 richter bûye.

Navenda erdhejê Bazîdaxa û Bêgirî be jî, Erdîş, Qerqelî, Bazîd û gelek deverên din jî ziyanê dibînin. Mirov dikare vê erdhejê wekî erdheja parêzgeha Wanê jî binav bike.

Di erdhejê de 3.840 kesan jiyana xwe jidest dane, bi hezaran kes jî birîndar bûne. 9.832 avahî ziyanê dibînin. Dema erdhej dibe li herêmê hewa sar, -17&nbsp;°C ye. Gelek kes jî ji sermayê dimirin, bi taybetî mirovên nexweş, pitik.

Dewleta Romê (Tirkiye) heya hefteyekê ti alîkarî nade herêmê. Gel bi hêza xwe û alîkariya kurdên li devedorê, bi erdhejê re têdikoşe. Erdhej di katjimêr 12:22yê de diqewime.

Di dîroka nêzîk de piştî Erdheja Ezirganê 1992, duyemîn erdheja mezin e. Bi hezaran gundî bi salan bê mal û bê xanî man. Tirkiyeyê alîkariyên welatên din dabûn, neda mexdûran. Kurdan bi hêza xwe birînên xwe kewandin, çareya serê xwe geriyan. Bi salan şûnde li hin gundan dewletê çend xanî çêkirin.

## Çavkanî

 

Kategorî:Erdhejên li Îranê
Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1976an
Kategorî:1976 li Tirkiyeyê
Erdheja Ezirganê 1992

thumb
**Erdheja Ezirganê 1992**, yek ji erdhejên li Tirkiyeyê bûne ye. Di 13'ê adarê 1992, katjimêr 19:08'yê de rûdaye. Hêza wê 6,9 richter hat pîvandin.

Di vê erdhejê de 653 kes jiyana xwe jidest didin, bi hezaran kes jî birîndar dibin. 8.057 avahî ziyanê dibînin. Navenda vê erdhejê nêzîkê ya Erdheja Ezirganê 1939'ê ye. Di dîroka nêzîk de, bi qasî ku pê tê zanîn 6emîn erdhej e li vê parêzgehê dibe.

Bakurê Kurdistanê li ser xeta erdhejê ya bixeter e. Ji ber ku axa zemînê ya parêzgeha Ezirganê nerm e, erdhej bêhtir ziyanê dide.

## Binêrin
* Erdheja Ezirganê 1939

 

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1992an
Kategorî:Ezirgan
Kategorî:1992 li Tirkiyeyê
Erdheja Ezirganê 1939

thumb
**Erdheja Ezirganê 1939** yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 26-27ê kanûna pêşîn 1939ê de rûdide.

Hêza wê 7,2 richter bûye. Di dîroka nêzîk a Kurdistanê de erdheja herî mezin ev e. 32.962 kes jiyana xwe jidest didin, zêdetirî 100.000 kes jî birîndar dibin.

Gorî tomarkirinên fermî 116.720 avahî ziyan dîtine. Dewletê alîkariyekê nedaye gel. Piştî vê erdhejê aboriya herêmê xirab bûye, gelê herêmê koçber bûne. Bi dehhezaran kes ji bo jiyana xwe bidomînin diçin bajarên mezin ên Tirkiyeyê.

## Xizanî û koçberî
İsmet İnönü ji berê de dixwest sînorên Kurdistanê ji kurdan bên valakirin. Wî digot bila li Erdêxan, Erzîrom, Ezirgan, Meledî, Gurgum û Eskenderûnê nifûsa kurdan bê kêmkirin, heger nikarin jî kurdên van deveran bilez bên asîmîlekirin.

Erdheja Ezirganê rê dide ku bi hezaran romî (tirk) û misilmanên Qefqas, Azerbaycan, Gurcistan ûêd bînin li parêzgeha Ezirganê bicih bikin.

Bi salan şûnde Tirkiye ji bo koçberên tirk ên nû hatine, avahiyan, gundan çêdike, axa bikêr dide wan.

Li ser vê erdhejê gelek stran hatine çêkirin. Bandora wê bi dehsalan li ser gel maye. Kurdên xizan dema dixwazin ji koçberiyê vegerin, rastî astengiyan tên.

## Binêrin
* Erdheja Ezirganê 1992

 

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1939an
Kategorî:Ezirgan
Kategorî:1939 li Tirkiyeyê
Erdheja Licêyê 1975

thumb
**Erdheja Licêyê 1975** yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 6ê îlonê 1975ê, katjimêr 12:20ê de li Licê û gundên wê rûdaye. Bi qasî 23 çirke berdewamkiriye. Gorî çavkaniyên fermî yên Romê (Tirkiye), hêza erdhejê 6,6 richter bûye.

2.385 kesan jiyana xwe jidest dane, bi hezaran kes jî birîndar bûne. 8.149 avahiyan ziyan dîtine. Tirkiyeyê di demê de ti alîkarî neda mexdûran. Gel bi hêza xwe û alîkariya kurdan devedorê li çareya serê xwe digere.

Bandora erdhejê xwe li Erxenî, Farqîn, Hênê, Hezro, Pasûrê jî dide der. Li van deran jî li dora 20 hezar avahî ziyanê dibînin, gelek kes jiyana xwe jidest didin.

Ziyana erdhejê, kêm be jî, li Riha, Mêrdîn, Sêrt, Mûş û Mezrayê dikeve. Kurd dewletê protesto dikin ku çima alîkariyekê nade. Bi vê mebestê meşekê tê lidarxistin. Gel 3 rojan berî bi Enqereyê dimeşe.

## Dîsa alîkariyê nadin kurdan
YKSS, Îtalya, Almanya, Fransa, Îran, NY alîkariya diravê didin. Dibêjin bi wan alîkariyan dikaribûne 50 hezar avahî bên çêkirin.

Xaça sor a Japonê 10 hezar Dollar, saziya veguhastina hewayî ya Îranê 500 hezar Riyal, DYA 25 hezar Dollar, fîrmaya petrolê Shell 500 hezar Lira alîkariyê didin Tirkiyeyê daku bide mexdûran. Lê ev alîkarî nayên dayîn. Bi salan şûnde dewlet li hin gundan çend xanî û bareqeyan çêdike.

 

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1975an
Kategorî:Licê
Kategorî:1975 li Tirkiyeyê
Erdheja Pilemorê 1967

**Erdheja Pilemorê 1967** yek ji erdhejên li Tırkıyeyê bûne ye. Di 26ê tîrmehê 1967ê, katjimêr 20:53ê de li parêzgeha Dêrsimê, navçeya Pilemorî û devedorên wê rûdaye. Hêza erdhejê 6,5 richter bûye.

Di erdhejê de 97 kesan jiyana xwe jidest dane, bi sedan kes birîndar bûne. 1282 avahiyan ziyan dîtine. Pilemorî jî wekî Ezirgan, Gimgim, Wanê li ser xeta bixeter a erdhejê ye.

## Erdheja 2003
Di 27ê kanûna paşîn 2003ê de li heman herêmê erdhejeke din jî dibe. Hêza wê 6,5 richter bûye.

 

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Pilemor
Stratejiya vekêşanê

**Stratejiya vekêşanê** *(bi îng. Strategy of tension, têgîn ji îtalî strategia della tensione)* stratejiyek ji şerê psîkolojîk e ku armanca wê di nava koma di hedefê de ye, bêbawerî, bêaramiyê afirandin e.

Koma hedefê dikare dewletek, herêmek an komeke taybet a civakê be. Ev stratejî jî wekî tevayiya stratejiyên din ên şerê psîkolojîk, him ji aliyê dewletan ve, him jî rêxistinan ve dikare bê pêkhênan.

Ji vekêşanê re di kurdî rageşî, tansiyon, kel, hêrsoyî, libarbûn jî dibêjin.

Alav û rêbazên wê îlegal in, pirranî êrîşên çekdarî yên terorê, kujtin, dîlgirtin, operasyonên paramîlîtar, çalakiyên îndîrekt ên psîkolojîk, mecbûrhiştina konseptên aborî, xof, provokasyonên birêkûpêk, agahiyên nerast belavkirin ûêd in.

## Bingeha têgînê
Ev binavkirina sala 1990'î de ketiye lîteratura şerê psîkolojîk. Di nava salên 1969 û 1984'î de li Îtalyayê ji aliyê dewlet û komên dijber ên bavxweyî de bêî rawestan bihevçûnek hebû. Di sala 1977'ê de zanayek vê bihevçûnê wekî "stratejiya vekêşanê" binavdike û ev têgîn derbasê lîteraturê dibe.

## Hin mînakên wê
* Şerê Tirkiyeyê yê li dijî PKKê
* Têkiliyên Tirkiyeyê bi Herêma Federal a Kurdistanê re
* Dîroka bihevçûnên Îsrael û filistîniyan
* Programa nîjadkujiya Nazîyan a bo cihûyan

## Hin rêbazên wê yên klasîk
* Hêzên dewletê kincên dijberan li xwe dikin, diçin li komên ku berevaniya wan dijberan dikin xirabiyê dikin. Dixwazin viya bikin para wan û navê wan reş bikin.
* Roja ku rewşa bihevrejiyana koman hinekê baş bû êrîşeke mezin ê terorîstî tê lidarxistin. Dixwazin tirs, bêbaweriyê belavbikin.
* Revandina sîvîlan. Meytên wan nîşan nadin ku hestên koma di hedefê de ye zindî bihêlin. Ango lêzimên qurban her di nakokiyê de bimînin, li hêviya qurbanî bin. Zîndîxwedîkirina hestan, dikare bandora tirs, bêbawerî û xofê jî zindî bigire.
* Bi nirxên komê lîstin. Bo mînak mizgeft, pîrtûkên olî tên şewitandin. Pisiya mirov bi komê didin xwarin, al û sîmbolên komê tên qedexekirin, heqaret bi meytên lehengên komê tên kirin ûêd.
* Birêkûpêk aboriya komê tê xirabkirin.
* Bi şevê, di xewê de kom tê acizkirin.
* Derbareyê leheng û nirxên komê de agahiyên nerast tên belavkirin.
* Bi exlaqê jinên komê tên lîstin. Lewra jin him dê, him xwediyê malê, him hevjîn e. Rola wê di perwerdeya zarokan, îstîkrara malbatê de mezintir e. Bi taybetî li rojhilata navîn, bakurê Afrîkayê jin wekî namûsê jî tên dîtin.
* Efsaneyên nerast tên çêkirin. Kom bi dîrok, û efsaneyên nerast tê perwerdekirin, agahdarkirin.
* Nakokiyên navxweyî yên komê zindî tên girtin. Bo mînak ol, mezheb, ziman, zaraveyên komê tên tehrîkkirin. Bi viya peyama "ti carî yekitiya komê pêk nayê" tê dayîn.

Kategorî:Dekbazî
Kategorî:Siyaseta Îtalyayê
Kategorî:Stratejiyên polîtîk
Kategorî:Şerê psîkolojîk
Kategorî:Terorîzm
Kategorî:Terorîzm li Îtalyayê
Kategorî:Têgînên sîxuriyê
Erdheja Gimgimê 1966

thumb
**Erdheja Gimgimê 1966** yek ji erdhejên mezin ên li Bakurê Kurdistanê ye ku di sala 1966an de li navçeya Gimgim a bi ser parêzgeha Mûşê pêk hatiye. Erdhej di 19ê tebaxê sala 1966an de li navçeya parêzgeha Mûşê Gimgimê, Xinûs û gundên derdorê pêk hatiye.

Wê demê teknîka pîvana erdhejê nebûye, lê çavkaniyên romiyan (tirk) hêza wê wekî 6,9 richter didin zanîn. Gorî tomarkirinên fermî 2.394 kesan jiyana xwe jidest dane, 1.489 jî birîndar bûne.

Erdheja 1966ê du caran dibe. Yekem erdhej di 7ê adarê 1966ê de di katjimêr 03:16yê de bi hêza 5,6 richter rûdide. 14 kes jiyana xwe jidest didin, 75 jî birîndar dibin.

Erdheja duyem û mezin jî di 19ê tebaxê de, di katjimêr 14:22yê de dibe. Lê dema behsa erdheja Gimgimê (Varto) bê kirin, a duyem, a mezin bibîrdikeve.

## Alîkarî winda dibe
DYA, Almanya, Îsrael, Îran, Pakistan û gelekên din bi bihayê 40.000 xaniyan dirav didin Tirkiyeyê. Lê ev alîkarî nayên dayîn. Piştî erdhejê di sala 1973, 1990 û 1999î de ji gel re bi giştî 5 hezar xanî yan baraqe tên çêkirin.

## Binêrin
* Erdheja Gimgim û Xinûsê 1946
## Çavkanî

Kategorî:Erdhejên li Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1966an
Kategorî:Gimgim
Kategorî:Xinûs
Kategorî:1966 li Tirkiyeyê
Erdheja Çewlîgê 1971

thumb
**Erdheja Çewlîgê 1971**, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 22'ê gulanê 1971, katjimêr 16:43'ê de li parêzgeha Çewlîgê rûdaye. Hêza wê 6,8 richter hatiye pîvandin.

Di vê erdhejê de 878 kesan jiyana xwe jidest dane, 700 birîndar bûne, 9.111 avahiyan ziyan dîtine. Bandora xwe li parêzgeha Ezirganê jî dide. 10 roj beriya wê li bajarê Tirkiyeyê Burdurê erdhejek dibe.

Gelek alîkarî tên berhevkirin lê pirraniya wan bo mexdûran nayê terxankirin. Gelê herêmê bi alîkariya kurdên devedorê li çareya serê xwe digerin.

## Binêrin
* Erdheja Çewlîgê 2003

Kategorî:Bîngol
Kategorî:Erdhejên li Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1971ê
Kategorî:1971 li Tirkiyeyê
Erdheja Çewlîgê 2003

**Erdheja Çewlîgê 2003**, erdheja ku sala 2003 li parêzgeha Çewlîgê dibe ye. Çewlîg jî wekî Ezirgan, Gimgim, Xinûs, Wan li ser xeta bixeter a erdhejê ye.

Erdhej di 1'ê gulanê 2003, katjimêr 03:27'ê de rûdide. Hêza wê 6,4 richter bûye. Di erdhejê de gorî tomarkirinên fermî 176 kesan jiyana xwe jidest dane, gelek jî birîndar bûne. 625 avahî ziyan dîtine.

## Dibistana asîmîlasyonê bû gora xwendekaran
Li bajarên Bakurê Kurdistanê, dibistanên sitarê (tr. *yatili okul*) hene ku armanca dewletê ew e, di van dibistanan de zarokên kurd asîmîle bike, têkiliyên wan bi civaka kurd û daxwazên kurdan re qut bike. Di erdheja Bîngolê ya sala 2003'yê de ji van dibistanan yek hildiweşe 84 xwendekar jiyana xwe jidest didin.

## Binêrin
* Erdheja Çewlîgê 1971

 

Kategorî:Bîngol
Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 2003an
Kategorî:Xinûs
Kategorî:2003 li Tirkiyeyê
Erdheja Erzîromê 1983

thumb
**Erdheja Erzîromê 1983**, di 30'ê kewçêrê 1983, katjimêr 04:12'yê de li parêzgeha Erzîromê rûdide. Hêta wê 6,9 richter bûye.

Di erdhejê de 1.155 kes jiyana xwe jidest didin, 537 kes birîndar dibin û li dora 10 hezar avahî (kêm an zêde) ziyanê dibînin. 30 hezar ajalên malê telef dibin.

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1983an
Kategorî:Erzîrom
Kategorî:1983 li Tirkiyeyê
Erdheja Colemêrgê 1930

thumb
**Erdheja Colemêrgê 1930**, erdheja di 7'ê gulanê 1930, katjimêr 00:34'ê de li parêzgeha Colemêrgê û herêmên nêzîkê wê bûye ye.

Erdhejê bandora xwe gihandiye gundên rojhilata Kurdistanê jî. Gorî tomarkirinên fermî yên Romê (Tirkiye), hêza erdhejê 7,2 richter bûye. Lê ji ber ku wê demê alavên pîvandina erdhejê di destê dewletê de nebûye, bawerî pê nabe. Dibe ku hêza erdhejê kêm an zêde be.

Di erdhejê de 2.514 kes jiyana xwe jidest didin, bi hezaran kes jî birîndar dibin. Erdhej ziyanê dide 3.000 avahiyan.

## Girêdanên derve
* Gelek statîstîk û agahî (îng.)

 

Kategorî:Erdhejên li Îranê
Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1930an
Kategorî:Hekarî
Kategorî:Sedsala 20an li Îranê
Kategorî:1930 li Îranê
Moşçena

**Moşçena** (bi ûkraynî ) gundekî li başûrê rojhilatê Ûkraynayê û herêma Volinê ye. Gundê Moşçena nêzîkî herêma Kovelê û herêma Volinê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Ûkrayna
Erdheja Bazîdê 2004

[thumb|Hêza erdhejê li gor [United States Geological Survey|USGS'ê]]
thumb
**Erdheja Bazîdê 2004**, erdheja di 2'ê tîrmehê 2004, katjimêr 01:30'yê de li Bazîd a girêdayî parêzgeha Agirîyê rûdaye ye. Hêza wê 5,1 an 5,2 richter bûye. Navenda erdhejê axa gundê Dûmo û Arzabê bûye. Li gundê Çalqana Zetoyê û gelek gundan jî ziyan çêdibe.

Di erdhejê de 17 kesan jiyana xwe jidest dane, 32 jî birîndar bûne. 1000 avahiyan ziyan dîtine. Erdhej li parêzgehên Kurdistanê yên din jî hatiye pêhesîn. Erdhej 5 – 27&nbsp;km di kûrahiyê de pêk hatiye.

Ji ber ku wê demê niştecihên herêmê pirranî li derve bûne, ziyan kêm bûye. Yewnanistan û Fransa alîkariyê didin.

## Alîkariyê dîsa kurd dikin
Alîkariya dewletê pirr dereng tê û têra mexdûran nake. Kurd dikevin seferberiya alîkariyê. Bi taybetî xelkê Erzîrom, Îdir, Qers û Wanê pirr alîkarî dikin. Di heman demê de yekîneyên leşkerî yên romê (tirk) bi armanca alîkariyê dora gundan digirin. Ev yeka han alîkariyê dijwartir dike.

Li ser daxwaz û nerazîbûnan, xaça sor a dewletê 43 çardark, parêzgariya Erzîrom jî 510 nivînoyan didin. Du pêjgehên rojgerk (seyar) tên avakirin. Îcar jî dewlet kevçî û çatelan nade xelkê û nahêle kurdên xêrxwaz jî bidinê. Xelk bi dest-lepan xwarinê dixwin.

Gel perîşan dikeve. Zivistanê di mercên awarte de, bi sedan kes nexweş dikevin. Alîkariyên diravî, dîsa bo mexdûran nayên terxankirin.

Kategorî:Bazîd
Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 2004an
Kategorî:2004 li Tirkiyeyê
Erdheja Agirî-Dutaxê 2007

thumb
**Erdheja Agirî-Dutaxê 2007**, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Navenda erdhejê axa Dutaxê ye. Lê ji ber ku Dutax girêdayî Agirîyê ye, ev erdhej bi navê erdheja Agiriyê jî tê binavkirin. Di 21ê kanûna paşîn 2007, katjimêr 09:38ê de rûdaye. Hêza wê 5,0 richter bûye.

Bandora erdhejê li rojhilata Kurdistanê, Ermenistanê jî dide. Avahiyên kevn ziyanê dibînin. Di erdhejê de, gorî tomarkirinên fermî, kesê jiyana xwe jidest nedaye.

## Girêdanên derve
* Moderate earthquake shakes eastern Turkey, damaging homes in 7 villages (îngilîzî)

Kategorî:Agirî
Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Erdheja Milazgirdê 1903

thumb
**Erdheja Milazgirdê 1903** an **erdheja Kelê**, erdheja 29ê nîsanê 1903, katjimêr 01:46ê de li parêzgeha Mûşê, di axa Milazgirdê (Kelê) de rûdaye ye.

Hêza erdhejê gorê tomarkirinên navneteweyî, 6,7 richter bûye. Erdhejê de li navenda Milazgirdê 600 kesan jiyana xwe jidest dane. Hêjmara birîndaran jî gelek bûne. Bi giştî nêzîkê 3.000 kesan jiyana xwe jidest dane.

## Kîjan rast e?
Hin çavkaniyan de roja erdhejê 24ê nîsanê 1903 hatiye nivîsîn. Bi texmînî ev rast e, lewra wê demê heya nûçe bigîhîşta rojnameyan 1-2 roj derbas dibû. Û tê gotin hejmara miriyan tenê li navenda Milazgirdê 600 kes bûye, bi giştî 2.626 bûye. Pirraniya wê ji gundên Milazgirdê û Kopê bûne.

## Hêj jî li ser tê axavtin
Erdhejê bandora xwe li gundên Kop û *herêma Xandilîsê* jî daye. Di nava gel de hêj jî behsa vê erdhejê tê kirin. Dibêjin ava Mûradê ji wê rojê ve hinekê miçiqiye, berê zêdetir bûye. Li ser erdhejê dengbêjên herêmê stran çêkirine. Minareya mizgefta Kelê ketiye xwarê (dibe ku di erdhejeke din de be).

## Girêdanên derve
* http://www.depremler.net/1900---1945-Y%C4%B1llar%C4%B1-Aras%C4%B1ndaki-Depremler.php  (bi zimanê romî ye)
* http://www.depremler.net/T%C3%BCrkiye%27de-Olan-B%C3%BCy%C3%BCk-Depremler.php  (bi zimanê romî ye)

 

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1903an
Kategorî:Milazgir
Erdheja Erzîromê 1859

thumb
**Erdheja Erzîromê 1859**, erdheja di 2ê hezîranê 1859, katjimêr 10:30yê de bûye ye. Gorî tomarkirinên navneteweyî hêza erdhejê 6,1 richter bûye. Di erdhejê de 15.000 kesan jiyana xwe jidest dane an winda yan birîndar bûne.

## Gelo ev erdhej e?
Di suhbetên gel de behsa erdhejeke li Erzîromê tê kirin ku dibêjin bi havînê bûye û bêhna mirovên jiyana xwe jidest dane hawirdor girtiye. Pirr kes mirine û zivistanê re li hin deveran xela rabûye. Gel xizan ketiye, zîn û hespên xwe bi tûrekê ard (arvan) dane. Hin kes ji dêvla Erzîromê ve Hesenqela jî dibêjin.

## Girêdanên derve
* Agahî ji wîkîpediya îngilîzî

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1859an
Kategorî:Erzîrom
Kategorî:1859 li Asyayê
Erdheja Hesenqelayê 1924

thumb
**Erdheja Hesenqelayê 1924**, erdheja di 13ê îlonê 1924, katjimêr 16:34ê de li parêzgeha Erzîromê Hesenqelayê rûdaye ye. Gorî tomarkirinên navnetweyî hêza erdhejê 6,8 (an 6,9) richter bûye.

Di erdhejê de 310 kesan jiyana xwe jidest dane, ji wan 60 li navenda Hesenqelayê wefat kirine. Bandora erdhejê xwe gihandiye navçeyên din ên parêzgehê û hin gundên Erdêxanê jî. Li deşta Hesenqelayê pirraniya avahiyan ziyanê dibînin.

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1924an
Kategorî:Hesenqela
Kategorî:1924 li Tirkiyeyê
Erdheja Dîxorê 1935

**Erdheja Dîxorê 1935**, erdheja di 1'ê gulanê 1935'ê de li parêzgeha Qersê, axa Dîxorê de bûye ye. Gorî tomarkirinên navneteweyî hêza erdhejê 6,2 richter bûye.
thumb
Di erdhejê de 200 kesan jiyana xwe jidest dane, bi sedan kes jî birîndar bûne. Erdhejê ziyan daye 1.3000 avahiyê.

## Tirkan tînin li gundan bicih dikin
Di erdhejê de gundê Zibînî (?), Ekreg (?), Celal (gund) û gelekên din ziyanê dibînin. Bi fermanekê dewletê jandarme tirk û qefqasiyan tîne li gundan bicih dike. Tenê ji Şavşat a Artvinê 90 malbatê tînin di axa Dîxorê de bich dikin.

Ev bicih kirin heya 1950'yî didome. Sala 1945'ê dîsa gelek malbatan tînin bi alîkariya artêşa tirk bicih dikin. Bi salan nakokî di navbera kurdan û tirkên koçber hatine de derdikevin. Qismek ji wan ji aliyê xwediyê gundan ve tên derxistin, îcar dewlet wan dibe li Kopa Mûşê bicih dike.

Di sala 1956'ê de li seranser Bakurê Kurdistanê reforma tapoyan dikin. Tapoyên kurdan betal dikin, didin koçberên tirk.

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1935an
Kategorî:Qers
Kategorî:1935 li Tirkiyeyê
Erdheja Wan-Erdîşê 1941

thumb
**Erdheja Wan-Erdîşê 1941**, erdheja di 10ê îlonê 1941, katjimêr 23:53yê de li parêzgeha Wanê û bi giranî di axa Erdîşê te rûdaye ye.

Hêza erdhejê 5,9 (tomarkirinên fermî yên Tirkiyeyê de carban 7,0 richter jî nivîsîne) richter bûye. 192 (hin cihan 194 qeyd kirine) kesan di vê erdhejê de jiyana xwe jidest dane, gelek jî birîndar bûne. Erdhejê bandora xwe li navçe û parêzgehên cîran jî daye.

 

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1941ê
Kategorî:1941 li Tirkiyeyê
Erdheja Kanîreşê 1949

thumb
**Erdheja Kanîreşê 1949**, erdheja di 17ê tebaxê 1949ê de li parêzgeha Bîngolê, di axa Kanîreşa girêdayî Çewlîgê ye bûye ye.

Hêza erdhejê 6,7 richter bûye. Di erdhejê de 320 kesan jiyana xwe jidest dane, gelek jî birîndar bûne.

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1949an
Kategorî:Kanîreş
Kategorî:Xinûs
Kategorî:1949 li Tirkiyeyê
Erdheja Qersê 1926

thumb
**Erdheja Qersê 1926**, erdheja di 22'ê kewçêrê 1926, katjimêr 21:59'ê de li parêzgeha Qersê rûdaye ye. Gorî tomarkirinên navnetweyî, hêza erdhejê 5,7 an 6,0 richter bûye. Wê demê alavên pîvandinê di destê dewletê de nebûne.

Di erdhejê de 355 kesan jiyana xwe jidest dane. Hêjmara miriyan nayê zanîn lê gelek bûye. Erdhejê ziyan daye Ermenistanê jî û li parêzgehên nêzîk pê hatiye hesîn.

## Girêdanên derve
* http://www.depremler.net/1900---1945-Y%C4%B1llar%C4%B1-Aras%C4%B1ndaki-Depremler.php  (bi zimanê romî ye)

 

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1926an
Kategorî:Qers
Kategorî:1926 li Tirkiyeyê
Erdheja Xarpêtê 2010

thumb
**Erdheja Xarpêtê 2010** an **erdheja Mezrayê**, erdheja di 8'ê adarê 2010, katjimêr 04:32'yê de li parêzgeha Xarpêtê rûdaye ye. Hêza erdhejê 6,0 bûye.

Erdhejê bi giranî ziyan daye Dep, Qowanciyan û gundên wan. 41 kesan jiyana xwe jidest dane, 34 kes birîndar bûne.

## Girêdanên derve
* www.news.com, ''Death toll from Turkish quake climbing''  (îngilîzî)

 

Kategorî:Elezîz
Kategorî:Erdhejên li Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 2010an
Kategorî:2010 li Tirkiyeyê
Transîstor

thumb|Transîstorên cihê
thumb|Nîşana transîstorê

**Transîstor** (îngilîzî: *transistor*), ew amûrên nîvragihbar in ku di dewreyên elektronîkê da tên bikaranîn. Ji bo du armancan tên bikaranîn. Yek jê bihêzkirina sînyalên elektronîkê yê têketinê ye. Ya din jî ew e ku transîstor ya dihêlin yan jî nahêlin sînyal derbas bibin. Transîstor gelek cureyên wan hene: BJT, JFET, MOSFET û hwd. Transîstorên modern, bi materyalên *N* û *Pyê* tên çêkirin. Li gor bikaranîna van materyalan, cureya transîstoran diguhere. Ev cure jî du ne: *NPN* û *PNP*.

## Dîrok
Transîstora pêşîn, di sala 1947an da bi ceribîna John Bardeen û Walter Brattainî li DYAyê hat çêkirin. Ev ceribîn bi germanyûm û zêran hat çêkirin û di encama wê da hat dîtin ku sînyalên têketinê bihêztir derdikevin. Zemanê berê, ji bo bihêzkirina sînyalan tûbên vakûman dihatin bikaranîn. Lê ew pir mezin bûn û hilberîna wan dijwar û biha bûn. Herwekî din wek transîstoran ne bilez bûn.
thumb|150px|Tûba vakumî

## Berawirdkirina transîstor û tûbên vakûman

### Avantajên transîstoran
* Biçûktir in
* Erzantir in
* Hilberîna wan hesantir e
* Hertim amade ne
* Bi voltaj û herîkên kêm dişoxilin
* Zexm in

### Avantajên tûbên vakûman
* Dema ku xera dibin, guhertina wan hêsantir e
* Karakterîstîka wan bi sermayê û bi germê naguherin
* Kêmbûn û zêdebûna voltajan bêtir tolere dikin

## Girêdanên derve
* Introduction to the transistor .

## Çavkanî

Kategorî:Bell Labs
Kategorî:Hêmana elektronîk
Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Îcadên sedsala 20an
Kategorî:Nîvragihbar
Kategorî:1947 di kompûternasiyê de
Kategorî:1947 di teknolojiyê de
Nîvragihbar

[thumb|200px|Hûndurê [mîkroçîp
Nîvek mîkroçîpe û yên rêş jî muhafazê çîpe.]]

**Nîvragihbar** (îngilîzî: *semiconductor*) wek navê wê, madeyê navbera ragihbar û neragihbarê. Van madeyan, elektrîkê(birinê elektron) hinek diragihandin. Li Dinyayê, bûjenên tê zehf naskirin ev in: germanyûm û sîlîsyûm û selenyûm.

Dereceya ragihandinê bi zêdekirina germahiyê û nepakkirinê kane bê zêdekirin.

Ragihandina barên elektrîkî ji aliyê valahî (*en:hole*) û elektonên serbest, ku wek barkêş (*en: charge carriers*) tên zanîn, ve tê kirin. Madeyên nîvragihbar ên pak pêkhatiyên krîstal(*en:crystal structure*) ên bi bendên kovalent (*en:kovalent bond*) girêdayî peyda dikin. Di sifrê mûtleq (*en:absolute zero*), 0 K, de elektronên serbest namînin. Ji ber ku elektonan gişta cih girtine valahî jî namîne. Ger barkêş di madekî de tunebin, elektrîk jî nayê ragihandin. Herçî germahî zêde bibe hinek elektron dê ji cihê xwe derkevin, yanî benda biqetînin û serbest bigerrin. Evan elektronan dema ji cihê xwe derdikevin valahiyek pozitîv jî li şûna wan peyda dibe. Evan elektronên negatîv û valahiyên pozitîv karê barkêşiyê bicih tînin. Mirov kane bi zêdekirina nepakîyê jî jimareya barkêşan zêde bike.

## Dîrok
Di 14ê adara 1782an de Alessandro Volta di nameyek xwe de cara pêşîn navê nîvragihbar (bi îngl.: *semiconductor*) bi kar anî. 
Bandora nîvragihbariyê di sala 1833'an de ji aliyê Michael Faraday ve hat vedîtin. Ew lê hay bû ku resîstansa sulfîda zîv (Ag2S) kêm dibe bi zêdekirina germahiyê. Divê pêwendî bo metalan wiha neba. Lêbelê wî hîç agahiyên çendanî yên derbarê têkiliya germahî û resîstîvîtiyê nedaye.

## Materyalên nîvragihbar

## Çavkanî
Duygu Canbaş

**Duygu Canbaş** (jdb. 1972 li parêzgeha Enqereyê) yek ji moderator û bêjerên (spîker) tirk e.

Di radyoya Enqereyê yaneya (klûb) hevbêjiyê (koro) ya zarokan de perwerde bûye. Li Zanîngeha Enqereyê beşa rojnamegeriyê de dixwîne. Bi salan di kanala TV 8'ê de kar dike. Di kanala Habertürkê de bêjeriyê dike.

## Erdhej û nîjadperestî
Di erdheja Wanê 2011'yê de di nûçeya xwe de şabûna xwe tîne ziman ku qurbanî kurd bûne. Canbaş viya wisa bilêv dike: *"Herçendî erdheh li rojhilatê, li Wanê bûbe jî, dîsa jî mirov xemgîn dibe".*

Canbaş jî wekî Müge Anlı, hin ronakbîr, oldar û û siyasetmedarên tirk bi şabûna ji ber mirina kurdan û peyamên xwe yên nefretî, dilê mêxdûrên erdhejê diêşînin, tên şermezarkirin.

Şabûn ji ber erdhejê û şabûn ji bo mirina kurdan, bala etîknas, psîkologan dikişîne. Canbaş û yên din bo rojan rojeva Tirkiyeyê dagir dikin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Nûçeyek li ser şelipana Canbaşê 

Kategorî:Bêjerên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Jinên tirk
Elîşêr Koçgirî

**Elîşêr Koçgirî** *(navê fermî yê bi tirkî: Yücel Halis)* (m. , li Xinêrê - Xakurkê) rojnamevan, fermandarekî kurd bû.

Bi salan di nava çapemeniya kurd de wekî rojnamevan, birêveber û peyamnêr dixebite. Sala 1988î tevlî nava refên PKKê dibe. Li Akademiya Mahsûm Korkmaz dimîne û bo xebatên çapemeniyê wekî berpirsiyar tê Kurdistan û Tirkiyeyê.

Li Enqereyê tê girtin û bi salan li zîndanê dimîne. Piştre tevlî nava ARGKê dibe. Li herêmên Dêrsim, Qoçgirî, Zagros, Garê, Xakurkê, Zap û gelekan pêşmergetî (gerîla) dike. Dibe fermandar û di meclîsa HPGê de cih digire.

Di êrîşeke artêşa Romê (Tirkiye) de bi tevî hevalên xwe jiyana xwe jidest dide.

## Di Çanda Kurdî De Elîşêr Koçgirî
Stranên Seyda Perinçek  û Tekoşîn li ser şehîdên Kurdistanê ên Rustem Cudî, Elîşer Koçgirî û Çîçek Botan heye.

## Girêdanên derve

* Elîşêr Koçgirî di HPG-Şehîdê de

## Çavkanî

Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 2011
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Tirûş

thumb|200px|Tirûşan<br />
<small>(Yê dirêjîya mezin 15 mm ye)</small>
thumb|150px|Tirûşan kevir

**Tirûş** (an jî **rezîstans**, înglîzî: *resistor*) hêmana pasîf ê elektronîke. Kengê herîk nav tirûş derbas dibe, tirûş berxwe dide û di xwe de voltaj peyda dibe. Xebata vî bi qanûnê Ohm va dibe. Di nav pirtûkan da bi tîpê *R* an jî *r* va tên nîşandan.

Nirxên tirûşan bi rengên xêzan li ser da tên berisandin. Yên din jî agahîyên(nirx, hêz û hwd) tirûşan hemû tên nivîsandin li serên van.

## Tabloya Nirxê Tirûş

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* How does a Resistor works(Tirûş çawa dixebite). .

Kategorî:Hêmana elektronîk
Erdheja Îzmîtê 1999

**Erdheja Izmîtê 1999**, **erdheja Marmarayê**, **erdheja Gölcükê** yek ji erdhejên mezin û ziyandêr ên li Tirkiyeyê rûdane ye. Hêza erdhejê 7,6 richter bûye.

Erdhej di 17ê tebaxa 1999an, katjimêr 03:02yê de li herêma Marmarayê pêk hatiye. Ziyana herî mezin li Kocaeli, Yalova, Gölcük û Adapazarıyê ketiye.

Di erdheja mezin de bi giştî 17.217 kesan jiyana xwe jidest dane, 43.959 kes jî birîndar bûne. Kesên jiyana xwe jidest didin ji van deran in:

* Bolu: 270
* Bursa: 268
* Eskişehir: 86
* İstanbul: 981
* Kocaeli: 9.477
* Sakarya: 3.891
* Yalova: 2.504
* Zonguldak: 3

## Girêdanên derve
* ''Magnitude 7.6 Turkey, 1999 August 17 00:01:39 UTC.''  Agahî li ser erdhejê, ji USGS (ne bi kurdî ye)

Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1999an
Erdheja Valdiviayê 1960

**Erdheja Valdiviayê 1960**, yek ji erdhejên mezin e ku di 22'ê gulanê 1960, katjimêr 19:11'yê de, li Şîleyê pêk hatiye. Hêza erdhejê 9,5 richter bûye.

Navenda erdhejê bajarê Valdivia bû ku 700&nbsp;km li başûrê paytext Santiago de Chileyê dikeve. Sedemê erdhejê tsûnamî bûye. Tsûnamiya li Okyanûsa mezin rûdide, ji xeynî Valdiviayê, ziyanê dide Hilo, Hawaii û Afrîkaya başûr jî. Di erdheja Valdiviayê de 3.000 kes jiyana xwe jidest didin.

## Ziyana Şîleyê
* Puerto Saavedra bi giştî hildiweşe.
* Puerto Montt, 90%ê avahiyan tên xwarê.
* Angol, 82%ê avahiyan xirab dibin.
* Los Angeles, 70%ê avahiyan tehrîb dibe.
* Talcahuano, 65%ê avahiyan tên xwarê
* Valdivia, 40% ji avahiyên bajêr tehrîb dibin.
* Concepción, 125 kes jiyana xwe jidest didin, gelek avahî tên xwarê.

## Galerî

Wêne:Valdivia after earthquake, 1960.jpg|Rewşa Valdiviayê piştî erdhejê


## Girêdanên derve
* Chilean earthquake and tsunami  - îngilîzî

Kategorî:Erdhejên li Şîleyê
Kategorî:Erdhejên 1960an
Erdheja Haîtiyê 2010

thumb|San Francisco earthquake.jpg
thumb|Seismogram20110214 BNS.png
**Erdheja Haîtiyê 2010**, yek ji erdhejên mezin e ku li Haîtî rûdaye. hêza erdhejê 7,0 richter bûye. Erdhej di 12ê kanûna paşîn a 2010, katjimêr 21:53:09ê de pêkhatiye.

Navenda erdhejê 25 km ji paytext Port-au-Princeyê dûr bûye. Nêzîkê 316.000 mirovan jiyana xwe jidest dane, 250 hezar kes birîndar bûne. Hin çavkaniyan de hejmar kêmtir cihdigire. Ziyaneke mezin li paytextê Haîtiyê dikeve. Parlamena welat, girtîgeh ûêd jî tên xwarê.

Ji ber ku Haîtî welateke xizan e, têkoşîna bi ziyana erdhejê re baş nayê meşandin, nexweşiyên bisaw rûdidin, bi hezaran kes jî ji ber nexweşiyan dimirin. Gelek welat alîkariyê didin Haîtiyê.

## Çavkanî


Kategorî:Erdhejên li Haîtiyê
Kategorî:Erdhejên 2010an