open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Omer Dilsoz

**Omer Dilsoz** nivîskarê kurd e. Di havîna 1978ê de li zozanên Gûzereşê çavên xwe li vê dinyayê vekirin. Dilsoz, destek roman nivîsîn, komek werger kirin û celebên cihê cihê yên nivîsê ceribandin. Dilsoz, bi şêwaza xwe ya taybet tê nasîn. Di berhemên wî de war û welat, dîmenên reşkurmanciya nayab pir aşkere tên kifşê û giyanê zeviya nekêlayî ya kurmanciyê bi gîsnê xwe yê şareza gav bi gav dikêle. Zimanekî lîrîk, vehênaneke şidyayî û tekûz, xeyaleke bêsînor û coş û evîneke mîna robarên geliyan hêc û sermest.

Omer Dilsoz ê ku derçûyê Beşa Çapemenî ya Zanîngeha Dîcleyê ye, li ber sîbera warekî ji warên me, bi dû pêjna çîrokên nayab digere.

## Berhem

### Berhemên wî ji weşanxaneyên cur bi cur
* Hêviyên Birîndar Çapa 1. 2003. Aram. Stembol. Roman
* Bêhna Axê Çapa 1. 2005 Berçem. Stembol. Roman
* Bila Gotineke Min û Te Hebe Çapa 1. 2007 Berçem. Stembol. Helbest
* Neynika Dilî Çapa 1. Aram. 2009. Stembol. Roman
* Berbiska Zer Çapa 1. Avesta. 2011.Stembol. Roman
* Hevrazên Çiyan Çapa 1. J&J 2013 Amed. Roman
* Ez û Min Çapa 1. J&J 2015 Amed. Roman
* Kundê Dadger Çapa 1. Hîva 20016 Amed. Fabl
* Gêjevang Çapa 1. Lîs 2018. Amed. Roman
* 4kotra 4çela Çapa 1. Lîs 2020. Amed. Roman

### Berhemên wî ji weşanxaneya Peywend
#### Çapa Nû
* Gûzereş/Derza l’Parsûyê, Çapa Nû, 2022. Peywend. Wan. Roman
* Bêhna Axê, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman
* Neynika Dilî, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman
* Berbiska Zer, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman
* Hevrazên Çiyan, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman
* Ez û Min, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman

#### Yên Nû
* Kanûnkuj Çapa 1. Peywend. Wan. Bîranîn
* Işık Çapa 1. Peywend. Wan. Novel
* Morîbeşkê Êntel Çapa 1. Peywend. Wan. Şano
* Şair Dibê Çapa 1. 2022 Peywend. Wan.
* Helbest Siwar û Peyar Çapa 1. 2022. Peywend. Wan. Roman
* Li Dû Bihûşta Berze Çapa 1. 2022 Peywend. Wan. Roman
* Serpêhatiyên Mîro û Simore Çapa 1. 2022 Peywend. Wan. Roman
* Dinyaya Me ya Germ/Dinyaya Wan ya Sar Çapa 1. 2022. Peywend. Wan. Roman
* Şæmîran Çapa 1. Peywend. 2024. Wan. Roman
* Bêhna Axê (Jame Vû) Çapa 1. Peywend. 2025. Wan. Roman

### Wergerên Omerî
* Diyariya Sersalê
* Etlesa Erdên Mijdar
* Fira Şeva
* Pîlotê Şer
* Keybanûya Firinde
* Sihêrbendê Ozz
* Pîrê û Tûtî
* Qaştanka/Soro
* Masîreşa Biçûk
* Mîrzayê Biçûk

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
1ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1498 – Krîstofor Kolumbus bû kaşifê ewropayî yê yekem ku li Venezuelaya îroyîn geriya.
* 1834 – Sîstema koledariyê li împeratoriya Brîtanyayê hatiye rakirin.
* 1876 – Kolorado weke dewleta 38em tevlî DYA'yê bû.
* 1914 – Şerê cîhanê yê yekem; Almanyayê li dijî Rûsyayê îlana şer kir.
* 1960 – Benînê ji Fransayê serxwebûna xwe îlan kir.
* 1960 – Îslamabad weke paytexta Pakistana federal hatiye îlankirin.
* 2016- Şervanên QSD bajarê Minbicê ji destê çeteyên DAIŞê rizgar kirin

## Jidayikbûn
* 1924 – Georges Charpak, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1945 – Douglas D. Osheroff, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1957 – Sirri Sakik, siyasetmedarê kurd

## Mirin

* 2004 – Philip Hauge Abelson, fizîknas û kîmyagerê amerîkî

(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
1ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1878 – Kanada beşdarê Yekîtiya Posteyê ya Navneteweyî bû.
* 1908 – "SOS" wekî sînyala tengasiyê ya navnetewî hate qebûlkirin.
* 1921 – Partiya Komunîst a Çînê hate avakirin.
* 1960 – Serxwebûna Somalyayê.
* 1962 – Serxwebûna Rwanda û Burundiyê.
* 1979 – Sony, *Walkman*ê da naskirin.
* 1997 – Çîn, hikûmdariya bajar-dewleta Hong Kongê piştî 156 salan ji Keyaniya Yekbûyî bi dest xist.
* 2002 – Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî hate avakirin.
* 2013 – Kroatya bû endama Yekîtiya Ewropayê ya 28em.

## Jidayikbûn
* 1646 – Gottfried Wilhelm Leibniz, fîlozof û matematîknasê alman.
* 1780 – Carl von Clausewitz, serhêz, reformîstê artêşê, zanyar û rewîşdarê leşkeri yê prûsî
* 1879 – Léon Jouhaux, sendîkavanekî fransî, xwediyê Xelata Nobelê ya aştiyê
* 1976 – Ruud van Nistelrooy, gogbazê holendî
* 1986 – Şîfa Gerdî, bêjer û rojnamevaneke kurd

## Mirin
* 1925 – Erik Satie, komponîst û piyanîstê fransî
* 1944 – Elî Latîf, wênesaz û werzişkarê kurd
* 1971 – William Lawrence Bragg, fizîknasê Brîtanî xwediyê Xelata Nobelê
* 1974 – Juan Peron, serokê berê yê Arjentînê
* 1998 – Orhan Kotan, siyasetmedar û nivîskarê kurd
* 2001 – Nîkolay Basov, fîzîknasê rûs, xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
2ê tîrmehê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1993 – Li Sêwas ê 36 rewşenbîr bi rengê şewitandinê hatne qetil kirin.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1857 – Karl Gjellerup, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê.

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tîrmehê
Kategorî:Tîrmeh
7ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
1975 – Charlize Theron, lîstikvan û fîlmçêkereke amerîkî, bi eslê xwe ji Afrîkaya Başûr e.

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
2ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
* 1738 – Uejima Onitsura , helbestvanê haikû yê Japon
* 1922 – Alexander Graham Bell, dahênerê telefonê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
4ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 1875 – Hans Christian Andersen, nivîskarê danîmarkî (jdb. 1805)
* 1886 – Samuel J. Tilden, siyasetmendê amerîkan (jdb. 1814)
* 2013 – Şêrko Bêkes, helbestbêj û şaîrê gewre yê kurd, li jiyê 73 saliyê (jdb. 1940)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
6ê tebaxê

## Bûyer
* 1661 – Di navbera Portûgal û Komara Holendayê de Peymana Haeguyê hate îmzekirin.
* 1806 – Împeratoriya Romê ya Pîroz hilweşiya.
* 1824 – Simón Bolívar di şerê Junínê de spanî mexlûb kirin.
* 1825 – Bolîvya, serxwebûna xwe ya ji Spanyayê ragihand.
* 1914 – Şerê Cîhanê yê Yekem: Serbistan ji Almanyayê re, Awistriya jî ji Rûsyayê re şer îlan kir.
* 1924 – Peymana Lozanê kete meriyetê.
* 1945 – Di Şerê cîhanî yê duyem de Amerîka ji bajarê Hîroşîmayê yê Japonê re bombeya atomê avêt. 70.000 kes di wê bîskê de û bi deh hezaran kes jî di nav çend salan de ji ber radyasyonê mirin. Piştî çend salan kanserên ku ji ber radyoaktîvîteyê derketin jî tê de, hejmara miriyan derket yaserî 200 hezarê.
* 1960 – Şoreşa Kûbayê: Wek cewaba ambargoya DYAyê, hemû milkên amerîkî û ecnebiyan hatin millîkirin.
* 1962 – Jamaîka serxwebûna xwe ragihand.
* 1997 – Balafira rêwiyan ê di şekla Boeing 747 de yê koreyiyan wextê ku peya dibû balafirgeha Gaumê kete erdê. 228 kes mirin.

## Jidayikbûn
* 1970 – Alan Cox, lîstikvanê îngilîz

## Mirin
* 1969 – Theodor Adorno, fîlozof, sosyolog û bestekarê swîsreyî
* 1973 – Fulgencio Batista, leşker û dîktatorê kûbayî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
8ê tebaxê

## Bûyer
* 1220 – Swêd di *Şerê Lihulayê* de ji qebîleyên estonan re mexlûb bû.
* 1885 – Zêdetirî 1.5 mîlyon kes li bajara New Yorkê beşdarî cenazeya serokê Amerîkayê Ulysses S. Grantê bûn.
* 1908 – Wilbur Wright, li herêma Le Mans yê Fransayê di pîsta pêşbaziyê de firrîna xwe ya yekem pêk anî.
* 1925 – Li Amerîkayê, kongreya yekem ya Ku Klux Klanê hatiye kirin. Komeleyekî nijadperestan yê veşartî ye, li dijî reşikên li Amerîkayê ava bûye.
* 1929 – Yek ji keştiyên hewayê yên Zeplînan ya bi navê *LZ 127 Graf Zeppelin* ji bo tûra dinyayê bi hewa ket.
* 1945 – Şerê Cîhanê yê Duyem: Yekîtiya Sovyetan ji Japonyayê re şer îlan kir.
* 1949 – *Encumena Ewropayê* civîna xwe ya pêşîn li Strasbourg li dar xist.
* 1949 – Bûtan serxwebûna xwe îlan kir.
* 1963 – DYA, Brîtanya, û Yekîtiya Sovyetan peymana li ser rawestandina cerribandinên sîlehên nukleerî li Kremlînê îmze kirin.
* 1990 – Iraq, Kuweytê îşgal kir.

## Jidayikbûn
* 1879 – Emiliano Zapata, general û siyasetmedarê meksîkî
* 1884 – Sara Teasdale, helbestvana amerîkî
* 1901 – Ernest Lawrence, fizîknasekî amerîkî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1902 – Paul Dirac, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê (m. 1984)
* 1943 – Dengir Mir Mehmet Fırat, siyasetmedarê kurd
* 1947 – Ben Sombogaart, derhênerê holendî
* 1952 – Jostein Gaarder, nivîskarê norwêcî
* 1960 – Mustafa Balbay, rojnamevan û siyasetmedarê tirk
* 1979 – Emiliano Zapata, şoreşgerê meksîkî
* 1981 – Roger Federer, lîstikvanê tenîsê yê swîsrî

## Mirin
* 117 – Trajan, împaratorê Împeratoriya Romê
* 2009 – Aramê Dîkran, hunermendê zimanê kurdî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
12ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1960 – Girtina rêberên kurd endamên partiya yekemîn.

### Cîhan
* 1877 – Stêrnasê amerîkî Asaph Hall, heyva gerstêrka Behramê Deimosê keşf kir.
* 1914 – Şerê Cîhanî yê Yekem: Keyaniya Yekbûyî ji Awistirya - Mecaristanê re şer îlan kir.
* 1927 – Li Bolîvyayê 80 hezar kes li ber hikûmetê serî hildan.
* 1953 – Yekîtiya Sovyetan li Qazaxistanê cerribandina bombeya atomî kir.
* 1954 – Leşkerên NY'yê ji Koreyê dest bi vekişandinê kirin.
* 1964 – Afrîkaya Başûr ji ber polîtîkayên xwe yên nijadperest ya li welat, ji lîstikên olîmpiyadê hatiye qedexekirin.
* 1981 – IBM (*Şerîkeya Navneteweyî ya Makîneyên Karweriyê*) kompûtera xwe ya kesanî a pêşîn pêşkêşê piyaseyê kir.
* 1992 – Kanada, Meksîk û DYA diyar kirin ku hevdîtinên xwe yên ji bo îmzekirina *Peymana NAFTA'yê* ya pêşîn temam kirine.
* 2005 – Wezîrê Karên Derve yê Srî Lankayê Lakshman Kadirgamar, ji alî nîşanbazek ve hatiye kuştin.

## Jidayikbûn
* 1866 – Jacinto Benavente, dramatîker û rojnamevanê spanî
* 1915 – Charles Hard Townes, fîzîknasê amerîkî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1887 – Erwin Schrödinger, fizîknasê awistirî, xwediyê Xelata Nobelê

## Mirin
* BZ 30 – Kleopatra VII., keybanûya dawîn a Misira Antîk
* 1750 – Johann Sebastian Bach, bestekarê alman
* 1794 – Maximilien Robespierre, siyasetmedar û hiqûqnasê fransî
* 1827 – William Blake, helbestvanê înglîz
* 1955 – Thomas Mann, nivîskarê alman, xwediyê Xelata Nobelê
* 1982 – Henry Fonda, lîstikvanê amerîkî
* 1989 – William Shockley, fîzîknasê amerîkî
* 1999 – Can Yücel, helbestvan û nivîskarê tirk
* 2004 – Francis Crick, biyolog û fizîknasek brîtanî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
16ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan

* 1946 – Partiya Dêmokrata Kurdistanê (Kurdistana Başûr) hatiye damezrandin li Mehabadê, rojhilata Kurdistanê.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
*1980 – Elita Löfblad, modela swêdî
*2000 – Anastasia Ronca, danser, keyaseta televîzyonê û modela îtalî

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
5ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1960 – Burkîna Faso serbixwe bû.

## Jidayikbûn

* 1932 – Ja'Net DuBois, lîstikvan û stranbêja amerîkî
* 1968 – Marine Le Pen, parêzer û siyasetmedara fransî
* 1984, Pina Turco, lîstikvana îtalî

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
9ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1929 – Abdi İpekçi, rojnamevanê tirk

## Mirin
* 1969 – Cecil Powell, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
21ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan
* 2004 Komeleya Nivîskarên Kurd Kürt Pen a ku li Amedê hatiye avakarin, kongreya xwe ya yekemîn li Amedê, li hêwana şanoyê ya Şaredariya Mezin a Amedê li dar xist.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1895 – Kamûran Elî Bedirxan ji dayik bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
25ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1758 – Şerê Heft Salan: Keyê Prûsyayê Friedrich II yê Mezin, artêşa rûsan mexlûb kir.
* 1825 – Ûrûguay serxwebûna xwe ya ji Brezîlê îlan kir.
* 1830 – Şoreşa Belçîkayê dest pê kir.
* 1933 – Îtalya û Yekîtiya Sovyetan peymana êrîşnekirinê îmze kirin.
* 1933 – Li herêma Sichuan a Çînê erdhejek çêbû. Di vê erdhejê de 9 hezar kes mirin.
* 1940 – Balafirên herbê yên almanan dest bi bombebarankirina bajarê Londonê kirin.
* 1944 – Paytexta Fransaye Parîs, ji îşgala almanan xilas
* 1980 – Zîmbabwe beşdarî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1991 – Belarûs serxwebûna xwe ya ji Yekîtiya Sovyetan îlan kir.
* 1991 – Linus Torvalds (çêkera Linuxê) ragihand ku ew, sîstemekî xebitandinê yê nû çêdikin û her kesê ku eleqedarê vê ye dikarin alî wan bikin.

## Jidayikbûn
* 1836 – Bret Harte, nivîskarê amerîkî
* 1928 – Herbert Kroemer, fîzîknas û endezyarê alman, xwediyê Xelata Nobelê
* 1984 –Anya Monzikova , lîstikvan û modeleke rûs-amerîkî

## Mirin
* 1776 – David Hume, fîlozof, dîroknas û aborînasekî skotlendî
* 1819 – James Watt, dahêner û endazyarê skotlendî
* 1867 – Michael Faraday, kîmyager û fizîknasê înglîz
* 1900 – Friedrich Wilhelm Nietzsche, helbestvan û fîlozofê alman
* 1908 – Henri Becquerel, fizîknasê fransî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1976 – Eyvind Johnson, nivîskarê swêdî, xwediyê Xelata Nobelê
* 2012 – Neil Armstrong, pîlot, endezyar û esmangerê amerîkî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
24ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1932 – Ordîxanê Celîl, zimannasê kurd

## Mirin
* 1943 – Simone Weil, fîlozof û aktîvîstê fransî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
27ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1770 - Georg Wilhelm Friedrich Hegel, fîlozofê alman (mirin: 1831)
* 1874 - Carl Bosch, kîmyagerek elman û xwediyê Xelata Nobelê ya Kîmyayê (mirin; 1940)
* 1908 - Lyndon B. Johnson, fermandar û siyasetmedarê amerîkî, serokê 36emîn ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (mirin: 1973)
* 1915 - Norman Foster Ramsey, Jr., fîzîknasek amerîkî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1929 - Yaser Erefat, siyasetmedarê filistînî
* 1929 - Ira Levin, nivîskarekê Emerikî (ö. 2007)
* 1932 - Antonia Fraser, nivîskarekî Inglîz
* 1946: Astrofîzîknas John C. Mather li Roanoke (Virginia) ji dayik bû.
* 1946 – John C. Mather, astrofîzîknasê amerîkî, xwediyê Xelata Nobelê
* 1947 - Halil Berktay, dîroknasekî Tirk
* 1988 - Alexa PenaVega, lîstikvan û stranbêja amerîkî

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
29ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1780 – Jean Auguste Dominique Ingres, helbestvanê fransî (m. 1867)
* 1704 – John Locke, fîlozofê înglîz (m. 1704)

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
23ê tebaxê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

* 1978 - Kobe Bryant basketbolvanekî amerîkî, li Fîladelfiya ji dayik bû. (m. 2020)

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
30ê tebaxê

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn

* 1980 – Angel Coulby, lîstikvana îngilîz
* 1972 – Cameron Diaz, lîstikvana amerîkî

## Mirin
* 1940 – Joseph John Thomson, fîzîknasê Brîtanî xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

tebaxê
Kategorî:Tebax
1ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan
* 2004 – Kovara W ya wêjeyî, çandî û hunerî, ji aliyê 11 nivîskarên kurd ve li Amedê dest bi weşana xwe kir.

### Cîhan
* 1939 – Almanya ya faşîst bi êrîşê hemberê Polonyayê Şerê Cîhanê yê Duyemîn da dest pê kirin.
Îro 1ê îlonê Roja Aştiyê ya Cîhanê ye. Welatên pakta Warşova û Yekîtiya Sovyetan ji ber naziyan di 1ê îlonê de şerê cîhanê yê herî bi xwîn dan destpêkirin 1ê îlonê wek roja aştiyê ya cîhanê ragihandin.

Di sala 1920an de Fransiyan dewleta Libnanê ya paytexta wê Beyrûte ava kirin.

Di sala 1923an di encama erdhejê de li bajarên Japonya Tokyo û Yokohama 300 hezar kesî jiyana xwe ji dest dan.

Di sala 1983an dema şerê sar de Balafirek rêwiyan ya Rêhewayên Koreyê, dema ku kete qada hewayî yê Sovyetê ji aliyê jetên rûsan ve hatiye xistin. Di encamê de 269 rêwiyên tê de jiyana xwe ji dest dan.

Di sala 1991an de Ozbekîstanê serxwebûna xwe a ji Yekîtiya Sovyetan ragihand.

## Jidayikbûn
* 1949 – Zoro Metînî, wênesaz û peykertraşê kurd
* 1996 – Zendaya, lîstikvan, stranbêj û dansera amerîkî

## Mirin
* 1557 – Jacques Cartier, deryavan û kaşifê fransî
* 1970 – François Mauriac, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê.

## Cejn û salveger
* Roja Aştiya Cîhanê ye.

----

Kategorî:Îlon
îlonê
2ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* Di roja 8. gulanê **1945** Şerê cîhanî yê duhem li Ewropa xilas bû.
* Di roja 2. îlonê **1945** Şerê cîhanî yê duhem li Asya jî xilas bû.

## Jidayikbûn
1973 – Hande Ataizi, lîstikvan  û pêşkêşvana tirk

## Mirin
* 1991 – Alfonso García Robles, siyasetmendê xwediyê Xelata Nobelê
* 1997 – Viktor Frankl, neurolog û psîkyatrîstê awistriyayî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
4ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1993 – Parlementerê Partiya Demokrasiyê (DEP)ê Mehmet Sincar li Êlihê hatiye kuştin.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn

* 1974 – Carmit Bachar , dansvan, model, lîstikvan ,showgirl -a amerîkî û endama The Pussycat Dolls
* 1975 – Sevim Dağdelen , ramyarekî alman ê Partiya çepgir ku bi eslê xwe kurd e.

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
5ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan
1937 – Serokê Serhildana Dêrsimê Seyîd Riza hatiye girtin

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
1848 – Balduin Groller, rojnamevan, nivîskar û karkervanêkî werziş ê awistirî

1946 – Freddie Mercury ,hunermendê muzîka pop, bestekar û strannivîsê ku li Zanzîbarê ji dayik bûye.

## Mirin
* 1975 – Thomas Bois, kurdnas û mîsyonerê fransî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
11ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 2001 – DYA: Êrîşên 11ê Îlonê li New York û Waşingtonê

## Jidayikbûn
* 1821 – Fortuné du Boisgobey, nivîskarê fransayî
* 1895 – Ustad Îlahî, fîlozof û îcatkarê tembûra modern ê kurd

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
12ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1924 – Serhildana Nastûriyan ya li Hekarî
* 1980 – Darbe li Kurdistana bakur û Tirkiyê
* 1982 – Ji kadroyên sazûmankarên Partiya Karkerên Kurdistanê Mehmet Hayrî Durmuş di rojiya mirinê de şehîd ket. Hayri Durmuş û hevalên xwe li dijî politika û pêkanînên derveyê mirovahiyê biryar girtin ku dest bi rojiya mirinê bikin, her wiha di 14ê tîrmeha 1982an de çalakiya rojiya mirinê destpê kir. Di roja 60 an ya Berxwedanê de Hayrî Durmûş jiyana xwe ji dest da.

### Cîhan
* 1980 – Darbe li Tirkiyê

## Jidayikbûn
* 1967 – Jason Statham, aktorê îngilîz

## Mirin
* 1981 – Eugenio Montale, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 2009 – Norman Ernest Borlaug, zanistê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
13ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1927 – Serhildana Agiriyê ya duyem dest pê kir.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
1813 – Auguste Maquet, nivîskar û libretîstê fransayî

## Mirin
* 531 – Kavad I, Şahanşahê Sasaniyan ê Îranê
* 1982 – Mehmet Xeyrî Durmuş di rojiya mirinê de şehîd ket.

----

Kategorî:Îlon
îlonê
15ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1982 –Ji kadroyên pêşeng ên PKKê Akif Yilmaz di di rojiya mirinê ya 14ê tîrmehê de destpêkiribû li zîndana Amedê şehîd bû
Di 15ê îlona sala 2014an de çeteyên DAIŞê bi piştgiriya Dewleta tirk êrişên dijwar li ser bajarê Kobanê dan destpêkirin.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Di sala 1812an de Artêşa Fransayê di pêşengtiya împerator Napoleon Bonaparte li Moskoyê gihîştin Kremlînê.

Di sala 1821an de Guatemala, El Salvador, Hondûras, Nîkaragua û Kosta Rîka serxwebûnên xwe a ji Spanyayê ragihandin.

Di sala 1916 dan de tanka yekem ji aliyê yekîneyên îngîlîz ve di dema şerê cîhanê yê yekem li herêma Fransa Somme hatiye bikaranîn.

Di sala 1930an de Nazî li Almanya piştî sosyalîstan bûn duyem partiya mezin.

Di sala 1944an de Hêzên hewayî yê Keyaniya Yekbûyî di Şerê Cîhanî yê Duyem de 185 balafirên Almanya xistin xwarê.

Di sala 1982an de Îsraêl Bêrûtê dagir kir.

Di sala 2000 î de lîderê rêxistina azadî û welatê Baskê ETA Ignacio Gracia Arregui li Fransayê hatiye girtin.

## Jidayikbûn
* 1796 – Hermann Adam von Kamp, mamoste, warnas û nivîskarê alman
* 1857 – William Howard Taft, serokdewletê 27em ê DYA'yê
* 1954 – Hrant Dink, rojnamevanê ermenî

## Mirin
* 1974 – Róbert Bak, psîkoanalîstê mecar

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
8ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1636 – Zanîngeha pêşî ya amerîkî ya bi navê Harvard hatiye damezrandin.
* 1988 – Cansu Özdemir , siyasetmedara kurd li Almanyayê

## Jidayikbûn
* 1157 – Richard I, keyê Îngilistanê yê dema xaçperestan
* 1830 – Frédéric Mistral, helbestvan û nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1982 – Karzan Qadir, lîstikvan, derhêner û fîlmnamenivîsê kurd

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
9ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1869 – Evdila Cewdet, bijîşk, helbestvan û siyasetmedarê kurd

## Mirin
* 1984 – Yilmaz Guney, derhêner û lîstikvanê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
16ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1944 – Mehmûd Baksî, nivîskarê kurd
* 1981 – Alexis Bledel, lîstikvan û modela amerîkî

## Mirin

* Keça kurd Jîna Emînî bi encama îşkencekirina ji aliyê polêsên exlaqê ya Îranê ve hate kuştin.

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
17ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
1971 – Adriana Sklenaříková , model û lîstikvana slovak

## Mirin
1982 – Elî Çîçek di rojiya mirinê de şehîd ket.

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
18ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan
Di 18ê îlona sala 1988an de Dewleta tirk a dagirker ragihand ku ew ê tirkî fêrî kurdên ku ji ber zilma saddam reviyane û hatine tirkiyê bikin.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Di sala 1851an de Rojnameya amerîkî The New York Times dest bi weşanê kir.

Di sala 1906an de li Hong Kong a Çînê bahozek tevî tsunamiyekê rû da û di encamê de 10 hezar kesî jiyana xwe ji dest da.

Di sala 1932an de li Tirkiyê ezan bi tirkî dan xwendin. Ev ek heta sala 1950î dewam kir.

Di sala 1934an de Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst beşdarî Komeleya Milletan bû.

Di sala 1960an de Fidel Castro wek serokê heyeta Kûbayê a Neteweyên Yekbûyî gihîşt New Yorkê.

Di sala 1981an de li Fransayê cezayê îdamê hatiye rakirin.

Di sala 2000î de hikûmeta Îsraêlê ragihand ku ew hevdîtinên aştiyê yên li gel Fîlîstînê radiwestînin.

## Jidayikbûn

* 1940 – Abbas El Fassi , siyasetmedar, dîplomat û parêzerê marokanî
* 1942 – Wolfgang Schäuble , siyasetmedarê alman
* 1960 – Wolfgang Bahro , lîstikvan, kabaretîst û dûblajvanê alman
* 1971 – Anna Netrebko , operabêja rûs
* 1979 – Alison Lohman, lîstikvana amerîkan
* 1985 – Megan Joy Knudsen , stranbêj û lîstikvana amerîkan
* 1987 – Mirad Gundikî , nivîskarê kurd

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
19ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan
19 îlona sala 2016an de Desteya Rêxistinî ya Meclîsa Damezrêner a Sîstema Federaliya Demokratîk a Bakurê Sûriyê dest bi Projeya 'Ez li virim' a serjimariyê kir.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Di 19ê îlona sala 1893an de bû welatê yekemîn ku jinan mafê dendayînê bidest xistin.

Di 19ê îlona 1908an de li Stenbolê cemiyeta Kurd Teavun û Terakkî hat damezrandin. Berpirsyarê Giştî Seyît Abdulkadîr, berprisyarê çapemeniyê jî Pîremerd ê ji Silêmaniyeyê bû.

Di sala 1935an de li Almanyayê di sektora gelemperî de karkirina Cihûyan hatiye qedexekirin.

Di sala 1941an de Şerê cîhanî yê duyem de Hêzên Alman bajarê Kîevê dagir kirin.

Di sala 1985an de li paytexta Meksîkê Meksîko erdhejek çêbû. Di erdhejê de zêderitîrî 35 hezar kesî jiyana xwe ji dest dan.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 1989 – Cemîlê Horo, dengbêjê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
21ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Di sala 1858an de Împeratoriya Babûr a Moxol a Hindistanê hilweşiya.

Di sala 1938an de di kanal BBCê de yekem car bernameya nûçeyan hatiye weşandin.

Di sala 1964an de Komara Maltayê serxwebûna xwe ya ji Keyaniya Yekbûyî -Împeratoriya Brîtanî ragihandin.

## Jidayikbûn
1980 – Autumn Reeser, lîstikvana amerîkan

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
24ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1996 – Tevkûjiya li zîndana Amedê (1996)

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
* 1852 – Joseph Martin, siyasetmedarê kanadayî
* 1858 – Carl Pulfrich, fizîknas û optîkvanê alman
* 1902 – Hans Petersson, matematîkvanê alman
* 1931 – Haidi Streletz, siyasetmedara alman
* 1942 – Gerhard Rübenkönig, siyasetmedarê alman
* 1944 – Diana Körner, lîstikvana alman
* 1947 – Peter Götz, siyasetmedarê alman

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
25ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan
* 2017 - Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017.

### Cîhan
* 1981 – Belîze tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.

## Jidayikbûn
* 1599 – Francesco Borromini, mîmarê swîsrî-îtalyan (m. 1667)
* 1644 – Ole Rømer, stêrnasê danîmarkî (m. 1710)
* 1683 – Jean-Philippe Rameau, bestekarê fransî (m. 1764)
* 1694 – Henry Pelham, serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî (m. 1754)
* 1816 – Georg August Rudolph, siyasetmedarê alman (m. 1893)
* 1821 – Fortuné du Boisgobey, nivîskarê fransî
* 1984 – Ateş Gürpinar , siyasetmedarê alman 

## Mirin
* 1536 – Johannes Secundus, helbestvanê holandî (jdb. 1511)
* 1777 – Johann Heinrich Lambert, zanyarê alman (jdb. 1728)
* 1918 – Mikhail Alekseev, generalê rûs (jdb. 1857)
* 1970 – Erich Maria Remarque, nivîskarê alman (jdb. 1898)
* 2003 – Edward Said, nivîskar û teorîsyenê wêjeyê
* 2011 – Wangari Maathai, zanista xwediya Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
26ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
1985 – Talulah Riley lîstikvana brîtanî

## Mirin
* 2008 – Paul Newman, lîstikvan û derhênerê amerîkan (jdb. 1925)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
27ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn

* 1985 – Nicole Sienna , lîstikvan û fîlmçêkera amerîkî
* 1986 – Natasha Thomas, stranbêj,strannivîs û modela berê ya danîmarkî

## Mirin
* 1882 – Amadeo Preziosi, wênesazê maltî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
28ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* B.Z. 48 – Pompeyê Mezin piştî ku giha Misirê hatiye kuştin.
* 1538 – Li Prevezaya Yewnanistanê di navbera Osmaniyan û hevpeymanên xiristiyan de şerê li ser behrê qewimî. Di encamê de Venedîkî û hevalbendên wan têk çûn.
* 1867 – DYA'yê giravên Midwayê kirin bin desthiltiya xwe de.
* 1918 – Şerê cîhanî yê yekem: Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem di şerê li nêzîkê Flandersê zora Almanyayê birin.
* 1939 – Şerê cîhanî yê duyem: Almanyaya Nazî û Yekîtiya Sovyetan li ser dabeşkirina Polonyayê li hev kirin.
* 1944 – Şerê cîhanî yê duyem: Arteşa Yekîtiya Sovyetan kampa li Klooga ya Estonyayê ji destê naziyan rizgar kir.
* 1960 – Malî û Senegal tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
* 1994 – Vapûra bi navê MS Estonia di Deryaya Baltikê de noqav bû. Di encamê de 852 kes xeniqîn.
* 1995 – Serokwezîrê Îsraêlê Îzhak Rabîn û Yaser Erefat li ser dayîna rêveberiya Urduna Rojavayê ya bo Filîstinê li hev kirin.

## Jidayikbûn
1990 – Kirsten Prout , lîstikvana kanadayî

## Mirin
* 1895 – Louis Pasteur, kîmyagerê fransî (jdb. 1822)
* 1966 – André Breton, helbestvanê fransî (jdb. 1896)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
22ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* Destpêka xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022 bi slogana Jin, Jiyan, Azadî

## Jidayikbûn

* 1977 – Ali Sunal, lîstikvanê tirk
* 1987 – Tom Felton, lîstikvan û stranbêjê brîtanî

## Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
20ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan
Di 20ê îlona 1992an de nivîskar, rojnamevan û rewşenbîrê mezin ê Kurd Musa Anter li Amedê ji aliyê JÎTEMê ve hat qetilkirin.

Di 20ê îlona 1947an de dîroknasê Kurd Husên Husnî Mukriyanî li Bexdayê jiyana xwe ji dest da. Mukriyanî di heman demê de kesê yekem e çapxane aniye Başûrê Kurdistanê ye.

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

* 622 – Muhemmed û Ebûbekir hîcretê Medîneyê kirin.
* 1187 – hêzên di bin fermandariya Selahedînê Eyûbî de dest bi dorpêçkirina Orşelîmê kirin.
* 1928 – li Îtalyayê "Desteya Faşîst a Bilind" bû dezgeha herî bilind ê qanûn çêkirinê.
* 1974 – li Hondûrasê di encama bablîsokekê de 10 hezar kes mirin.
* 1977 – Viyetnam ji bo Neteweyên Yekbûyî hat qebulkirin.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

* 1948 – George R. R. Martin, nivîskarekî amerîkî li Bayonne, Nû Jersey, DYA de ji dayik bû.

## Mirin
* 1992 – Musa Anter, nivîskar û rojnamevanê kurd
* 1913 – Paul Erdős, matematîknasê mecar

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
30ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1932 – Celadet Elî Bedirxan di hejmara nehem a kovara Hawarê de, ala kurdî wisa dida naskirin: *Ala kurdan, ji jor ber bi jêr ve, ser hev, sor, sipî û kesk e, di nava wê de roj diçirise.*
### Cîhan
* 1941 – Şerê cîhanê yê duyem: Artêşa naziyan li geliyê Babîn Yar a li bajarê Kîevê, di encama du rojan de 33.771 cihû qetilkirin.
* 1947 – Dewletên Pakistan û Yemen tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
* 1961 – Madagaskar, kete bin rêveberiya Fransayê de.
* 2005 – Ji ber ku di rojnameya danîmarkî ya bi navê Jyllands-Posten de karîkaturên Muhemmed de derketin, li tevahiya cîhanê bawermendên misilman nerazîbûna xwe nîşan dan.
* 2006 – Muzîkvan û bestekarê kurd ê navdar Elî Ekber Moradî li San Franciscoyê konsera bi navê *Voices of Kurdistan* *(Dengê Kurdistanê)* da.
* 2009 – Li girava Sumatra ya Endonezyayê erdhejeke bi mezinahiya 7,6 M<sub>w</sub> çêbû. Di encamê de 1.115 kesan jiyana xwe ji dest da.

## Jidayikbûn
* 1207 – Celaledînê Rûmî, mitesewifê îslamê
* 1870 – Jean Baptiste Perrin, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1928 – Élie Wiesel, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê

## Mirin
* 1990 – Patrick White, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
29ê îlonê

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* B.z. 522 – Serhildana Gomadayê medî ji aliyê Daryûsê Mezin ve hatiye şikandin. Bi têkçûna Gomada re, Daryûs dest bi kuştina magiyan kir.
* 1911 – Îtalyayê li dijî dewleta Osmanî şer da destpêkirin.
* 1923 – Filîstîn kete bin rêveberiya Brîtanî de.
* 1938 – Peymana Munîhê: Dewletên Fransa, Îtalya û Keyaniya Yekbûyî destûr dane Almanyayê ku herêma Sudet a Çekoslovakyayê dagir bike.
* 1941 – Şerê cîhanî yê duyem: Artêşa naziyan li geliyê Babîn Yar a li bajarê Kîevê dest bi kuştina cihûyan kir. Di du rojan de 33.771 cihû hatin kuştin.
* 1971 – Dewleta Omanê tevlî Yekîtiya ereban bû.

## Jidayikbûn
* 1936 – Silvio Berlusconi, siyasetmend û karsazê îtalî
* 1943 – Lech Wałęsa, siyasetmendê polon
* 1981 – Sîpan Xelat, gerîlayê PKKê

## Mirin
* 1902 – Émile Zola, nivîskarê fransî
* 1925 – Léon Bourgeois, dadnasê fransî
* 2009 – Evdilmelîk Firat, siyasetmendê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Îlon
îlonê
25ê kanûna pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 800 – Şahiya taclixwekirinê ya Karlê Mezin a ji bo keyîtiya Împeratoriya Romê ya Pîroz pêk hat.
* 1599 – Bajarê Brezîlê yê bi navê Natal hatiye avakirin.
* 1932 – Li Ganzuya Çînê erdhejeke bi mezinahiya 7,6 a li gorî pîvana Richter çêbû.
* 1941 – Şerê cîhanê yê duyem; Hêzên japon Hong Kong dagir kirin.
* 1952 – Dadgehkirina Seîdê Kurdî destpê kir.
* 1977 – Li bajarê Qahîreyê serokwezîrê Îsraêlê Menaxem Begîn û serokdewletê Misirê Enwer Sedat civiyan.
* 1991 – Mîxaîl Gorbaçov, ji serokdewletiya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst îstifa kir. Herwiha referandûma li Ûkraynayê bi dawî bû. Li gorî vê Ûkrayna ji YKSSê veqetiya.

## Jidayikbûn
* 1642 – Isaac Newton, zanyarê îngilîz (m. 1727)
* 1906 – Ernst Ruska, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê (m. 1988)
* 1918 – Enwer Sedat, serokkomarê berê yê Misirê (m. 1981)
* 1970 – Issa Hassan, hunermendê kurd

## Mirin
* 1635 – Samuel de Champlain, kaşîfê fransî (jdb. 1567)
* 1925 – Karl Abraham, norolog û psîkoanalîstê alman (jdb. 1877)
* 1973 – İsmet İnönü, serokkomarê duyem ê Tirkiyeyê (jdb. 1884)
* 1977 – Charlie Chaplin, aktorê komediyê, derhêner û bestekarê navdar
* 2012 – Şerafettin Elçi, siyasetmedarê kurd (jdb. 1938)

## Cejn û salveger
* Gaxend (cejna zayîna Îsa pêxember)

----

Kategorî:Kanûna pêşîn
kanûna pêşîn
Dîxor

thumb|300px|rast| Digor
**Dîxor** () navçeyek bajarê Qersê ye.

Li gor serjimêra sala 1997 hejmara gelê navende 23.834 e. Gundê wê ê herî mezin Pazarcîx e. Hejmara gelê wî gundî 3.900 e. Du şaredarên Dîxorê hene, yek yê navendê Dîxor e û yek jî yê Pazarcîxê ye. Gundên aliye Dîxorê ber bi Deşta Îdîrê mêze dike ji boy wê yekê ew gundana germ in. Angorî gundê aliye zozana Pazarcîxê. Gelê Dîxorê ji kurd hene.

Gele Dîxorê piranî aboriya xwe bi sewal xwedîkirin û cotkariyê dikin. Hinek gundê dewe Avareş hene, ewna bax diçikin.

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
1ê çiriya pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 331 b.z. – Îskenderê Mezin di Şerê Gaugamelayê de Daryûs III têk bir.
* 1880 – Yekemîn karxaneya lembeya ceryanê ji aliyê Thomas Edison ve hate vekirin.
* 1896 – Kamyona yekem a bi navê „Phönix“ li bajarê Stuttgartê ji aliyê fîrmaya Daimler Motor ve tê çêkirin.
* 1949 – Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve hate damezrandin.
* 1958 – NASA kete cihê NACA de (nav hate guhertin).
* 1960 – Nîjeryayê ji Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bidest xist.
* 1961 – Beşa başûr a dewleta Kamerûnê ku di bin desthilatiya Brîtanya de bû tevlî Kamerûnê bû.
* 1962 – Rojnameya Dicle-Fırat li Stembolê derket.
* 1975 – Li Seyşelê hikûmeta navxweyî ya xweser hate avakirin.
* 1978 – Dewleta Tûvalû ji Keyaniya Yekbûyî veqetiya û bû serbixwe.
* 1979 – DYA birêvebirina Kanala Panamayê ji Panama re hêlişt.
* 1985 – Îsraêlê navendên Rêxistina Rizgariya Filîstînê yên li Tûnisê bombe kir.
* 1994 – Dewleta Palau ji Neteweyên Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xist.

## Jidayikbûn
* 1507 – Giacomo Barozzi da Vignola, mîmarê îtalyan
* 1620 – Nicolaes Pieterszoon Berchem, wênesazê holendî
* 1760 – William Thomas Beckford, nivîskar û siyasetmedarê îngilîz
* 1842 – Charles Cros, helbestvan û dahênerê fransî
* 1843 – Karl Nikolai Jensen Börgen, stêrnasê alman
* 1852 – Heinrich Seeling, mîmarê alman
* 1863 – Georg Weidenbach, mîmarê alman
* 1879 – Marcus Behmer, hunermendê alman
* 1890 – Eduard Fiedler, siyasetmedarê alman
* 1904 – Hermann Ehlers, siyasetmedarê alman
* 1910 – Max Vehar, siyasetmedarê alman
* 1924 – Jimmy Carter, 39emîn serokdewletê DYA
* 1925 – Benno Pludra, nivîskarê alman
* 1925 – Finn Carling, nivîskarê norwêcî
* 1935 – Edward Said, nivîskar û teorîsyenê wêjeyê
* 1938 – Per Kirkeby, wênesazê danîmarkî
* 1953 – Klaus Wowereit, siyasetmedarê alman
* 1973 – Yasmine Lafitte , lîstikvan, model û pornostêrka berê ya fransî-marokanî
* 1976 – Ümit Karan, werzişvanê tirk

## Mirin
* 1499 – Marsilio Ficino, fîlozofê îtalyan
* 1574 – Marten Jacobszoon Heemskerk van Veen, wênesazê holandî
* 1602 – Hernando de Cabezón, bestekarê spanî
* 1708 – John Blow, bestekarê brîtanî
* 1878 – Mindon Min, Qiralê Burmayê
* 1959 – Enrico de Nicola, serokê yekemîn ê komara Îtalya
* 1967 – Jacob Picard, helbestvanê alman
* 1976 – Fritz Winter, nîgarvanê alman
* 2007 – Uwe Ronneburger, siyasetmedarê alman

## Cejn û salveger
* Roja serxwebûnê ya Kîprosê.
* Roja serxwebûnê ya Nîjeryaê.
* Roja serxwebûnê ya Tûvalûê.

----

Kategorî:Çiriya pêşîn
çiriya pêşîn
2ê çiriya pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1187 – Dorgirtina Orşelîmê ku ji 20ê îlonê bi serdariya Selahedînê Eyûbî destpêkiribû, bi dawî bû û Orşelîm kete destê hêzên misilmanan.
* 1535 – Jacques Cartier, Montreal *(Quebec)* keşf kir.
* 1789 – George Washington, serkomarê DYAyê guhartineka qanûna bingehîn a bi navê Rêzika Mafan ji bo pejirandinê ji dewletên xwe re şand.
* 1870 – Roma bû paytexta Îtalyayê.
* 1908 – Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd li Stenbolê hatiye damezrandin.
* 1919 – Serokdewletê berê yê DYA, Woodrow Wilson felç bû.
* 1925 – Ceribandina pêşî ya sîstema televizyona dixebite ji aliyê John Logie Baird ve pêk hat.
* 1935 – Artêşa Îtalyayê kete Etiyopyayê.
* 1944 – Şerê cîhanî yê duyem: Naziyan serhildana Warşovayê têk bir.
* 1953 – Almanyaya Rojava ji aliyê NATO ve hatiye pejirandin.
* 1957 – Bingeha zanîngeha ODTÜ hatiye danîn
* 1958 – Gîneyê serxwebûna xwe îlan kir.
* 1968 – Li Meksîkê xwendekaran zanîngeh dagir kir û leşkeran têkilî bi zanîngehê kir. Di encamê de ji sedî bêhtir xwendekar mirin.
* 1990 – Komara Demokratîk a Almanyayê bi dawî bû.

## Jidayikbûn
* 1616 – Andreas Gryphius, helbestvanê alman
* 1818 – Conrad Wilhelm Hase, mîmarê alman
* 1826 – Paul Emanuel Spieker, mîmarê alman
* 1861 – Friedrich Simon Archenhold, stêrnasê alman
* 1869 – Mahatma Gandî, pêşeng û avakerê dewleta Hindistanê
* 1871 – Cordell Hull, dadnas û siyasetmedarê amerîkî
* 1896 – Jacques Duclos, siyasetmedarê fransî
* 1904 – Graham Greene, nivîskarê îngilîz
* 1905 – Enchi Fumiko, nivîskara japonî
* 1927 – Gerhard Steffens, siyasetmedarê alman
* 1932 – Masanobu Deme, rejîsorê japonî
* 1936 – Lutz Zülicke, kîmyagerê alman
* 1947 – Dieter Pfaff, lîstikvanê alman
* 1978 – Ayumi Hamasaki, stranbêja japonî
* 1982 – Alan Simpson, lîstikvanê amerîkî
* 1988 – Sascha Kotysch, gogbazê alman
* 1989 – Janina Uhse, lîstikvana alman

## Mirin
* 1853 – François Arago, fizîkvanê fransî
* 1970 – Grethe Weiser, lîstikvana alman
* 1973 – J. R. R. Tolkien, zimannas, helbestvan û nivîskarê brîtanî
* 1974 – Nurul Amin, siyasetmedarê pakîstanî
* 1984 – Harry Strom, siyasetmedarê kanadayî
* 1985 – Alexander Möller, siyasetmedarê alman (SPD)
* 1999 – Heinz Günther Konsalik, nivîskarê alman
* 2004 – Roger-Edgar Gillet, nîgarvanê fransî
* 2009 – Rolf Rüssmann, gogbazê alman

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya pêşîn
çiriya pêşîn
5ê çiriya pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 610 – Herakliyo taca împeratoriya Bîzansê da serê xwe.
* 1793 – Şoreşa Fransayê: xiristiyanî ji dewletê hate veqetandin.
* 1841 – Sirûda neteweyî ya Almanya, Das Lied der Deutschen, cara pêşîn li Hamburgê hate gotin.
* 1864 – Li bajarê Kolkata yê Hindistanê di encama pêkhatina sîklonekê de 60.000 mirov mirin.
* 1908 – Bulgaristanê xwe weke dewleteke serbixwe îlan kir.
* 1915 – Bulgaristan tevlî Şerê cîhanê yê yekem bû.
* 1948 – Li Aşgabatê erdhej çêbû, di encamê de 110.000 mirov mirin.
* 1953 – Tirkiye, bû endamê Konseya Ewlekariyê ya NY.
* 1962 – Koma Beatles strana xwe ya hît a pêşîn *Love me do* derxist.
* 1970 – Enwer Sedat, bû serokê Misirê.
* 1989 – Dalai Lama, Xelata Nobelê ya Aştiyê wergirt.

## Jidayikbûn
* 1713 – Denis Diderot, nivîskar û fîlozofê fransî
* 1887 – René Cassin, dîplomat û dadnasê fransî
* 1936 – Václav Havel, serokê Çekyayê
* 1988 – Aleyda Ortiz, lîstikvan, model, pêşkeşvan û keybanûya bedewiyê ya portorîkoyî 

## Mirin
* 1880 – Jacques Offenbach, bestekarê alman

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya pêşîn
çiriya pêşîn
6ê çiriya pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 1908 – Awistriya, herêmên Bosniya û Herzegovîna zemt kirin.
* 1939 – Şerê cîhanê yê duyem: artêşa dawî ya polonî têk çû.
* 1951 – Serokdewletê Yekîtiya Sovyetên Rûsya, Stalîn got em xwediyê bombeya atomê ne.
* 1966 – Firokevanê amerîkî, Michael Adams, bi firokeya xwe ya bi navê X-15 cara pêşîn difire.
* 1973 – Di navbera Îsraêl û dewletên ereb de şerê Yom Kippur destpê kir.
* 1981 – Sêyem serokkomarê Misirê, Enwer Sedat, li Qahîreyê hate kuştin.
* 2000 – Serokdewletê Yûgoslavya, Slobodan Milošević îstifa kir.
* 2008 – Lîsteya Sor a IUCN li Barselonayê hate weşandin û hate ragihandin ku ji çar guhandaran yek di bin metirsiya nemabûnê de ye.
* 2010 – Google TV tê damezrandin.

## Jidayikbûn
* 1846 – George Westinghouse, endezyarê amerîkî
* 1903 – Ernest Walton, fîzîknasê xwediyê xelata Nobelê
* 1923 – Yaşar Kemal, nivîskar û romannivîsê zimanê tirkî yê esilkurd (m. 2015)
* 1931 – Riccardo Giacconi, astrofîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1990 – Jynx Maze, pornostêrka amerîkî

## Mirin
* 1553 – Şehzade Mistefa tê kuştin
* 1912 – Auguste Beernaert, dadnas û siyasetmedarê belçîkî
* 2001 – Kerîm Husamî, nivîskar û siyasetmendê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya pêşîn
çiriya pêşîn
7ê çiriya pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1926 – Serhildana Eşîra Qoçanê li Dêrsimê pêk hat.

### Cîhan
* 1769 – Vebînerê brîtanî James Cook Zêlanda Nû vedît.
* 1940 – Şerê cîhanê yê duyem: Artêşên alman û îtalî, Romanya dagir kirin.
* 1949 – Komara Demokratîk a Almanyayê hate damezrandin.
* 1958 – Mele Mistefa Barzanî ji mişextiya welatê Sovyetan vegeriya Iraqê.
* 1960 – Dewleta Nîjerya tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1963 – Ji ber Bagera Flora, li Haîtî û Komara Domînîk 7190 kes mirin.
* 1971 – Dewleta Oman tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1986 – Yekemîn çapa rojnameya navdar The Independent hate weşandin.
* 2001 – Dagirkirina Efxanistanê ya ji aliyê DYAyê ve destpê kir.
* 2023 – Şerê Îsraêl û Hemas bi êrîşa terorîstî ya Hemasê li dijî Îsraêlê dest pê dike.

## Jidayikbûn
* 1885 – Niels Bohr, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1931 – Desmond Tutu, keşe û çalakvanê mafên mirovan ê xwediyê Xelata Nobelê
* 1952 – Vladimir Putin, serokwezîrê Rûsya

## Mirin
* 1849 – Edgar Allan Poe, nivîskar û helbestvanê amerîkî
* 1896 – Emma Wedgwood, xwezanasa brîtanî, jina Charles Darwin
* 1896 – John Langdon Down, tûrenas û dermanfiroşê brîtanî
* 1926 – Emil Kraepelin, psîkyatrîstê alman
* 1967 – Norman Angell, nivîskar û weşangerê brîtanî
* 2011 – Mişel Temo, siyasetmedar û nivîskarekî kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya pêşîn
çiriya pêşîn
8ê çiriya pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 2005 – Gerîllayê kurd, Nevzat Aslan, jiyana xwe ji dest da.

### Cîhan
* 1600 – San Marînoyê makezagona xwe pejirand. Herwiha ev destpêka rizgariya wê bû.
* 1860 – Di navbera Los Angeles û San Francisco de xeta telgrafê hatiye vekirin.
* 1912 – Montenegro li dijî Osmaniyan kete şer.
* 1939 – Şerê cîhanê yê duyem: Almanya rojavayê Polonyayê dagir kir.
* 1941 – Şerê cîhanê yê duyem: Almanya bi dagirkirina bajarê Mariupol giha Deryaya Azov.
* 1952 – Li Londonê di encama qezaya sê trenan de 112 kes mirin.
* 1962 – Dewleta Cezayir tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1967 – Che Guevara û zilamên wî li Bolîvyayê hatin girtin.
* 1971 – John Lennon strana xwe ya navdar *Imagine*' derxist.
* 1998 – Xelata Nobelê ya Wêjeyê dane nivîskarê portûgalî yê bi navê José Saramago.
* 2002 – Soundtrack'a Eminem a bi navê 8 Mile derket.
* 2005 – Li bajarê Keşmîr a Pakistanê erdheja bi mezinahiya 7.6 pêk hat. Di encamê de 75.000 kes mirin û 106.000 kes brîndar bûn.

## Jidayikbûn
* 1832 – Bjørnstjerne Bjørnson, siyasetmedarê û helbestvanê xwediyê Xelata Nobelê
* 1895 – Juan Peron, serokê berê yê Arjentînê
* 1997 – Bella Thorne, lîstikvan, model, stranbêj, û derhênereke amerîkan

## Mirin
* 1992 – Willy Brandt, siyasetmedarê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya pêşîn
çiriya pêşîn
9ê çiriya pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan
* 1998 – Di encama komployeke ku bi hevkariya hêzên navneteweyî hat amadekirin, serokê giştî yê PKKê Abdullah Ocalan neçar ma ku ji Sûrî derkeve.
* 1998 – M. Halit Oral li Zîndana Mereşê xwe şewitand û jiyana xwe ji dest da.

### Cîhan
* 1690 – Dewleta Osmaniyan cara duyem Belgrad dagir kir.
* 1804 – Paytexta Tazmanyayê Hobart hatiye damezrandin.
* 1941 – Hikûmeta Almanyayê ya wê demê li cihûyan dike ferz ku stêrka Dawid bi xwe ve bikin.
* 1957 – Tîbet, bû beşek ji Komara Gel a Çînê.
* 1962 – Komara Ûganda hatiye damezrandin.
* 1963 – Li bakur rojhilatê Îtalya bi xerabûna bendavekê 2.000 kes mirin.
* 1967 – Che Guevara li Bolîviyayê hat kuştin.
* 1970 – Li Kambocayê Komara Khmer hatiye îlan kirin.
* 1971 – Cezaya îdamê li Deniz Gezmiş û 17 hevalên wî hatiye birrîn.
* 2006 – Korêya Bakur ceribandina xwe ya pêşîn a çeka nukleerê pêk anî.

## Jidayikbûn
* 1879 – Max von Laue, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1890 – Kurt Lewin, psîkologê alman-amerîkî
* 1892 – Ivo Andrić, dîplomat û nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1940 – John Lennon, muzîkvan û strannivîsê brîtanî (The Beatles)
* 1946 – Tansu Çiller, serokwezîra berê ya Tirkiye
* 1950 – Jody Williams, xelatgira Xelata Nobelê ya Aştiyê

## Mirin
* 1806 – Benjamin Banneker, stêrnas, matematîknas û weşanger
* 1943 – Pieter Zeeman, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1956 – Şêx Mehmudê Berzencî, serokê Keyaniya Kurdistanê
* 1967 – Che Guevara, şoreşgerê arjentînî
* 1982 – Anna Freud, psîkoanalîsta keça Sigmund Freud
* 1982 – Philip Noel-Baker, atlet û parlementerê brîtanî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya pêşîn
çiriya pêşîn
10ê çiriya pêşîn

## Bûyer
### Kurdistan

### Cîhan
* 680 – Kurê Elî, Îmam Hiseyn li Kerbelayê hate serjêkirin.
* 1631 – Artêşeke Saksonî bajarê Pragê zemt kir.
* 1780 – Li Karayîbê di encama bagerekê de 20.000-30.000 mirov mirin.
* 1944 – Li kampa Auschwitzê 800 mitirb ji aliyê Naziyan ve hatin kuştin.
* 1970 – Fîjî, bû serbixwe.
* 1986 – Li paytexta El Salvadorê, San Salvadorê, erdhej pêk hat û di encamê de 1500 mirov mirin.
* 1997 – Kitêbxaneya Kurdî, ji aliyê Wezîra Çandê ya Swêdê, Marita Ulvskog ve hate vekirin.
* 1997 – Li Ûrûguayê balafir ket û di encamê de 70 kes mirin.

## Jidayikbûn
* 1861 – Fridtjof Nansen, ajalnas û lêkolînerê xwediyê Xelata Nobelê
* 1913 – Claude Simon, nivîskara xwediyê Xelata Nobelê
* 1930 – Harold Pinter, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1950 – Rezoyê Osê, nivîskar û lêkolînerê kurd
* 1958 - Tanya Tucker
* 1963 – Hülya Avşar, hunermenda Tirkiyeyê
* 1967 - Gavin Newsom, ramyarê amerîkî
* 1977 - Andrea Navedo, lîstikvan û stranbêja amerîkî

## Mirin
* 1797 – Mary Wollstonecraft, nivîskar û parêzerê mafê jinan

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Çiriya pêşîn
çiriya pêşîn