open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Korêya Bakur

thumb|Nexşeya Korêya Bakur
thumb|Nexşeya Korêya, 1861
**Korêya Bakur**, yan jî bi navê xwa yê fermî **Komara Demokratîk a Gel a Korêyê**, *(Chosun Minjujui Inmin Gonghwaguk)*, welatekî Asyayê ye. Korêya Bakur parçeya bakur yê nîvgirava Korêyê digre. Sînorên wî bi Çînê ra (1.416&nbsp;km), bi Rûsyayê ra (19&nbsp;km), û bi Korêya Başûr ra (238&nbsp;km) heye. Di navbera Korê û Japonyayê da Deryaya Japonyayê heye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1948an li Korêya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1948an de hatine avakirin
Ekwador

**Ekwador** an jî **Komara Ekwadorê**, welatekî li rojavayê Amerîkaya Başûr e. Li bakurê Ekwadorê Kolombiya û li başûr jî Perû heye. Mîna Venezuela, Panama û Kolombiya yek ji welatê Kolombiyaya Mezin bû. Ji ber ku li ser çixêza Ekuadorê ye ev nav lê hatiye dayin. Bajarê Ekwador ê herî mezin Guayaquil e û yek ji lîmanên herî mezin ên Amerîkaya Başûr li vir e. Ekwador ji 22 herêman pêk tê (gravên Galapagos jî têde).

## Galerî

Wêne:Ecuador ingapirca inca ruins.jpg|Kela Incapirca li Ekwadorê, cihekî ji şaristaniya înkayan e.


### Guápulo, Quito


File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1830an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1822an de hatine avakirin

Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Kategorî:Welatên Amerîkaya Başûr
Kurik, Kanîreş

**Kurik** (), gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Arbo

**Arbo** ( bi tirkî: *Arbo* ) gundekî Sûryanî ye girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Kategorî:Tor
Badib

**Badib** an **Badibê** (bi tirkî: *Dibek*), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Kategorî:Tor
Bamid

**Bamid** ( bi tirkî: *Açıkköy* ) gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Bastûnk

**Bastûnk** gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Bîrguriya

**Bîrguriya** (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.
## Dîrok
Gund ji aliyê Suryanî û Kurdên Êzîdî hatiye avakirin. Pîştî ku di salan 80an û 90an de koçên Ewropa destpê dikin, ji gund jî gelek kes koç dikin. Îro maleke Suryaniyan û du malên Kurdên Êzîdî mayîne û gelheya gund bi piranî ji Kurdên Misilman pêk te.

## Ol û Bawerî
Li gund bi piranî Îslam û piştre jî pir kêm Xiristiyanî û Êzdîtî heye. Îro dêreke filehan heye lê ji ber ku ji bilî maleke fileh li gund nemaye, ne çalak e.
Baweriyek li gund heye ku dema kesek gurî dibe, axa sor û bi ava ku ji bîra dêrê kijandiye xwe pê dişonin û ev gurîbûn ji wan diçe. Û wek ku dibêjin jî navê gund jî ji vir tê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Bizgûr

**Bizgûr**, **gundê Bizgûrê** (), gundekî herêma Omeryayê ye. Ew bi ser navçeya Nisêbînê ve ye ku dikeve parêzgeha Mêrdînê.

## Gelhenasî

## Navdarên gund
Helbestvanê kurd Seydayê Keleş di sala 1930î de li gundê Bizgûrê hatiye dinyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Cibilgraw

**Cibilgraw** (bi tirkî: *Kuyular*), gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Cinata Miho

**Cinata Miho** ( bi tirkî: *Büyükkardeş* ), gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Efer

Du gundên bi vî navî hene

# Efer (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
# Efer, gundekî Qoser.
Êlim

**Êlim** ( bi tirkî: *Yakınca* ) gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye. Li herêmê pîroz tê qebûlkirin.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Girê Mîra

**Girê Mîra**, anku **Girê Mîran** (1928: كريمران / *Giremiran*, *Grimiran*; 1946: Girimira; ), bajarokekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Bawernê

**Bawernê** (**), gundekî girêdayî qezaya Nisêbînê ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Girevş

thumb|Girevş

**Girevş** ( ), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Girhesin

**Girhesin** () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Gundikê Şikro

**Gundikê Şikro** () gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Mezrê, Nisêbîn

**Mezrê** (bi tirkî: *Çilesiz*), gundekî êzîdî ê girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Gund bi van navan jî tê binavkirin: **Mezrê Hesenkê Hemzo**, **Mezrê Mihoka**, **Mezrê Êzîdiyan**.

Li vî gundî yek mala misilman heye. Mezrê li ser girekî gelekî dîrokî ava bûye, lê belê haya ti dîrokvanî ji vê nîne. Li nav herdê gund li ser rûyê erdê perê dema Romayê (silke) tên dîtin. Gelek însanên wê koçberî Almanyayê bûne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Nisêbînê
Kategorî:Tor
Mezrika Geliyê Pîran

**Mezrika Geliyê Pîran** (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. Ev gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Qesra

thumb|Qesra (2009)
**Qesra** (navên wî yên berê *Sargathon*, Qesra Sercîxan, Qesra Sercêxan; bi tirkî: *Durakbaşi*), gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Şiwêşk

**[[Şîwesell|Şiwêşk]]** () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Tevahiya zimanê Dayîkê ê şêniyen gund Kurdî ye le piranîya gundîyan bi zimanê Tirkî jî zanin.

Rêveberî ya gund (Gundik/Mezra) tûne ye girêdayî rêveberiya/mixtarê gundê Tilyaqûb’ê ye.

Di gunde yek dibistana kû bi zimanê Tirkî perwerdê didê heye û wek din yek Mizgeft jî di gunde heye û şêniyên gund gişt misilmanin.
(Her çiqas qewmê şêniyen Gund bi tevahî Kurd bin jî wek piraniya herêmên Kurdan li vir jî ji bo Çand û zimanê Kurdî ti hewldanên komî tune ne şêniyên vî gundî jî ji aliye rêveberiya hukumetê ve rastî asîmîlasyona sîstematîk tên)

Debara şêniyên gund bi cotyarî, xwedî kirina pez û dewaren dibe.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Talat

**Talatê** () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Xirbê Çalî, maleke pir kevn e di gundê Talatê de, ew bi xwe Mala Seyid Osmanê Seyid Husên e .

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Xanika Êzîdiyan

**Xanika Êzîdiyan** gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye.

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Nisêbînê
Xanika Mehmûdê Zêro

**Xanika Mehmûdê Zêro**, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Xerabşemdîna

**Xerabşemdîna** () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Alûca

**Alûca** () gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye.

Gundeki kevnareyî ji nav gundên Omeriyan. Bi ser navçeya Mêrdîn ê Rişmil girêdayî. Di dema dewleta Persan di qereqoleke girêdayî daré bû. Dinav çiyayên Omerîya de yî. Gundên cîran Xirbe, Kurima, Qurdisê û rekê yî. Gund di devê newalekê de yî û berrîya wé; hemi rez û darê çilo ye, wekî din jî, darén beîv, hejir û guzan hene.

Li gorî mezinên gund qal dikin, Péşî Talatî li gund dijî yan û wexta zivistanî koçer dihatin der û dora gund bi cîh dibûn paşé vedigeriyan welaté xwe, salek ji van salé koçeran di, ji héla Êlihé, di nav çiyayé Rema û ji nav éşîra Remakya gengaşîyek derdikevi, di vé buyeré de yekî bi navé Xélîd û Zaroké xwe Eşîra xwe berdidi û beré xwe didi Mêrdîn di vé rêwîtiyê di Alûca dibîni û li wir, bi cîh û war dibi, 3-4 meha dimîni pévi kirîbanti yé bi ê Talatîri datîni,bi hevdure li gund jiyana xwe didomînin her du malbat, roj û meh bere pé hevdu didin,êvareké diz dikevi nav pezé Xêlid,ew ji vé ya bi kirîbané xwe parve diki, kirîbané wî ji dibé tedît bikuj, Xélid ji wa diki û dizé xwe di şeveké di wexta té dizya cardin dikuji, seré sibé agahî didi kirîbané xwe lé mézedikin,dinerin gi lawé kirîbané wî derdikevi, lé kirîbané wî dibé te başkir her çikes dilé wî şewitî bi jî,paşé navbera wan xera dibi û kirîbané Xélid an ji Talatî ji gund bar dikin diçin gundé xwe Talaté, Û gund, ji Xélid û zaré wîri dimîni. Li gorî rîvayetké 4-5 lawé Xélid hebun(brahîm, mele hesen, hecî reşîd, eyo...) û li gorî rîvayetek din ji yekî bi navé Sofî mervé Xélîd ji Péreye, duri ew koçerén tén dora gund, ji nav wan koçeran jî, malbatek ji gundé Tarîn (ji der û dora Dêrika Çiyayê Mazî) li Alûca bi cîh dibi, Paşé ji gundé Badîna(gürmeşe) bi ser Qoser(kızıltepe) giré dayî malbatek ji bicîh dibi û ji gundé Kurimade malbatek bi navé mala Ehmo ji tén gund. Gundé Alûca mezin dibi pévi, ji Zuryeta Xélid malbatek diçe gundé Herebşidat bi ser Qoseri giré dayi bi cîh dibin.

Di nav xwariné Alûcya di, Tirşika wan, di herama Mêrdîn de bi nav û denge...

47 kîlometra dûrî Mêrdîni û 37 kîlometra dûrî Rişmili.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rişmilê
Binêbil

**Binêbil** (), gundekî girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rişmilê
Dandanê

**Dandanê** () gundekî girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rişmilê
Tixûb

**Tixûb** (), gundekî gelek kevnare ye berî miladê bi 1500 salî hatiye avakirin. Girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye. Tixûb dikeve 25 km başûrê rojhilatê Mêrdînê. Li gund dehl û rez cihekî girîng digirin. Gundiyên wê Kurd in. Neviyên Şêxdawid abbasi û gelek malbatên din lê rûdinên. Ziyaretgeha Şêxdawid abbasili dihewîne.

## Nav
Wateya "Tixûb" sînor e. Ji ber ku herêma Omeriyan li wir diqede navê gund bûye Tixûbê.

## Navdarên Tixûbê
* Hekîm Sefkan
* Şêx Dawid
* Kanî Yilmaz

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rişmilê
Bikêr

**Bikêr** (), Gundekî girêdayî navçeya Rişmilê ya bajarê Mêrdînê ye. 17&nbsp;km dûrî bajarê Mêrdîn û 13&nbsp;km dûrî navçeya Rişmilê ye.

Gundê Bikêrê heya salên 1900î di destê suryaniya de bû û girêdayî Dêra Zahferanê bû. Dêra erd û zeviyên gund bi hawayê cenanî dida mirovên ku bi wan ewle dibû. Ji van cenanan yek jê jî Şêxmûsê Hesenê Mistê yê Bilalî bû. Hîn jî şûn û warê wan li gund heye. Dêr û aşê bi avê hêj ji dema suryaniya mayî. Dêr anka Hemedê Mencê lê dirunê. Di sala 1900dî de ji gundê Alûca, Zuryeta Xalidê Alûcî (Remakî) mala Zêdo, Yasîn û mala Mahmûdê Osman tên gundê Bikêrê bi cîh û war dibin. Piştî komera tirkî ava dibe pêve, fermena fila radibe û gund ji nevîyên Xalidê Alûcî re dimîne. Heya salên 1970yê lê dimînin piştî wê ji wir belawela dibin. Paşê ji gundên derdorê weke Kurima, Qelendera, Zinnarê, Zeytûna û Bilalya malbat tên ji xwe re mal û milk dikirin. Anha jî kurimî (mala Hello, mala Muro û Mala Helika) Bilalî (Mala Heseno û Zarokên wî.) Zinarî (Mala Hecî Qadiro) Qelenderî, Mala Zêdo û hwd. bi cih û warin.

Çemê gorzelê di nava gund re diçe. Gundê Bikêrê bi vê ava gorzelê debara xwe dikin.

Gundê cîran Kurima, Zeytûna, Qesirciranê, Bilalya, Girherîn, Bilêbînê, Tixûbê, Alûca û Qelendera ye. Riya gelek gundan di ser bikêrê re derbas dibe. Gundê Bikêrê pişta xwe daye çiyê û berê xwe daye beriyê.

17 kîlometra durî Mêrdîn û 13 kîlometra durî Rişmil e. Li Bakurê girherîn dikeve.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rişmilê
Deryaya Zer

**Deryaya Zer** (;  an 서해) parva bakur yê Deryaya Çîna Rojhilat ye. Derya dikeve di navbera Çînê û Nîvgizîrteya Korêyê. Ji ber berd û kevirên binê wê ku Çemê Zer bi xwe re dibe derya *zer* tê navlêkirin. Rûbarê Zer ji parêzgeha Shandonga Çînê tê û dikeve nav vê deryayê. Deryaya Zer li pehintirîn cih 640 kîlometreyan e. Ev derya ne ewqas kûr e û kûrahiya wê ya herî zêde 90 metreyan e. Benderên giringên ser vê deryayê li Yantai û Tienjin (Çîn) in û li Nampo (Korêya Bakur) û li Inchon (Korêya Başûr) ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Zer

Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên Çînê
Kategorî:Deryayên Korêya Bakur
Kategorî:Deryayên Korêya Başûr
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojhilat
Kategorî:Kore
Welatînî

**Welatînî** (bi Inglîzî *citizenship*) ramneka nûdem e û ji ramana kevna *[[Re'yetînî|Re'yetîniyê]]* cida ye. Welatînî pêvenû ya navber a kitekesan û wî welatî ye ko lê dijît. Kitekes li beranberî welatî û kitekesên dî berpirsyarî hene û ji alî yê welatî ve dihêt paraztin. Bi awayekê giştî, welatiyan hindek maf, erk û berpirsyrî hene ko xelkên *newelatî* nîne. Mafên mîna pişikdarîkirina di pêvajoya siyasî da ji mafên diyarkirî yên welatiyan di civakên nûdem û demokratîk da ne. Hindek erkên welatiyan jî emekdarî û wefa ya ji bo welatî, bacdan (taks) û xizmeta leşkirî ne.

neteweyînî zaraveka berfirehtir ji *welatînî*yê ye. Neteweyînî nîşana eleqedarî ya kitekesî bi ax û niştîmanekê ve ye, lê reng e maf û erkên welatîniyê têda parastî nebin. Bi ser vê çendê ra, neteweyînî ji bo her tiştê girêdayî bi neteweyekê ve dihêt bikaranîn. Ji bo mînak di Qanûna Navnetewî da şerîke, rêkxistî, gemî tîpên gokanê (futbol)ê jî dikarin bibin xwedî yên navdêra *neteweyînîyê*.

Yek ji cidatiyên bingehîn di navbera *welatînî* bi ramana nûdema wê û ramana kevin ew e ko di dîroka rojhilata navîn û cîhanê da xelk wekî *re'yet* dihatin dîtin. Xelk li beranberî desthilata siyasî da, ko axleb Şa, paşa, sultan an xelîfe bûn, xwedî mafên diyarkirî nebûn. Desthilata siyasî wekî siha Xudê li ser rûyê erdî dihatin dîtin û her mafê ko bi xelkî dihat dan wekî *danekê* dihat hesibandin. Desthilatê maf hebû her dema bixwestiba wî mafê *dayî* werbigirt ew maf ji xelkî distand.

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Hikûmet
Kategorî:Koça mirovan
Kategorî:Siyaset
Amar

**Amar** (bi înglîzî: *statistics*) yek ji zanistên matematîkî (bi kurdî zanistên bîrkarî) ye ku serederiyê digel komkirin, şirovekirin, berêkvedan, berçavkirina dayian (bi îngîlîzî: *data*) dikit. Amar di qadeka mezin a biavên zanîngehî (ango, bi îngilîzî: *academic diciplines*) da, wekî zanistên fîzîk û civakî û mirovantî da dihêt bikaranîn. Amar ji bo biryardan û plandananê di rêvebirin û aboriyê da dihêt bikaranîn.

Şêwazên amarî dikarin ji bo wesfandin an kurtkirina daneyên komkirî bihên bikaranîn; dibêjin vê Amara Wesfinde.

Kategorî:Agahî

Kategorî:Matematîk
Kategorî:Metodên lêkolînê
Kategorî:Zanist
Will Durant

**William James Durant** ( jdb.5ê çirya paşîn 1885 ; m.7ê çirya paşîn 1981) fîlozof, dîroknas û nivîskarê amerîkan ku digel jina xwe Ariel Durant bi nivîsîna kitêba navdar ya *[[The Story of Civilization (pirtûk)|The Story of Civilization]]* berniyas e. Wî ji bo giştîkirina ramanên felsefeyê bo nav xelkî bizavkir û yek ji wan kesan bû ko ji bo mafên jinan gelek xebitî.

## Jînenîgar û berhem
Will li Adamsa Bakur li wîlayeta Massachusettsê ji daybabên bi koka xwe fransî-kanadayî hat dinyayê. Dêûbavên wî (Joseph Durant û Mary Allard) ji wan Kobekiyan bûn ko ber bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mişext bûbûn.

Li 1990î ew ji aliyê Îsewiyan li Akademiya Saint Peter û paştir jî li sala 1905an li Zankoma Saint Peter li bajêrê Jersey li Nû Jersey hat perwerdekirin. Ew bû sosyalîst û li sala 1907an xwendina xwe dawî kir. Wî wekî peyamhinêr ji bo New York Evening Journalê ya Arthur Brisbaneî kar kir. Wî heftiyê deh dolar distandin. Wî di wê rojnameyê da gelek salix li ser tawankarên guhnêlê (*sexual criminals*) nivîsîn.

Li sala 1907an, wî heyamekê jî li Zanîngeha Seton Hall a Nû Jerseyê dersa fîzîk, latîn, înglîzî û endazeyê dida. Her di wê demê da ew karmendekê kitêbxaneya zanîngehê jî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka felsefeyê
Kategorî:Dîroka ronakbîrî
Kategorî:Dîroka zanistê
Kategorî:Dîroknasên amerîkî
Kategorî:Felsefeya dîrokê
Durant, Will
Kategorî:Jidayikbûn 1885
Kategorî:Mirin 1981
The Story of Civilization (pirtûk)

***The Story of Civilization*** ("Çîroka şaristaniyê") kitêbeke Will Durant û Ariel Durant ye. Ev kitêb ji 11 cildan pêk tê. Temenk bi nivîsîna vê kitêbê ve derbaz bûye, lê çi caran bi dawî nebû û her bi netevavî mave.

Cildê herî pêşîn bi navê *Mîrata me ya rojhilat* behsa dîroka Rojhilatê heta sala 1933ê dikit. Wî li ber bû ko dîroka Rojavayê jî heta dema niha binivîsit, lê heta çaxa Napoleonî hat. Ew negehişt zêdetir binivîsit û li sala 1981ê herdu nivîskar çûn ber dilovaniya Xudê.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Îbn Tufeyl

**Îbn Tufeyl** ( *Abu Bakr Muhammad ibn Abd al-Malik ibn Muhammad ibn Tufail al-Qaisi al-Andalusi*) fîlozofekê erebê ji Endulusê ku di sala 1110'an de li "Wadî-Aş" (îro bi spanî: Guadix) an jî li Xernateyê (îro bi spanî: Granada) hatibû dinê û di sala 1185 de li Merakeşê jiyana xwe ji dest dabû.

Navê wî yê latînî Abdubacer e. Ew fîlozof, stêrnas, bijîşk, matematîknas û mentiqvanekê Misilman bû. Ew nivîskarê "Hey bîn Yeqzan" e, ku tê de bahsa mirovekî bi tenê li ser giravekê jiyabû dike.
 
Ev berhem ji aliyê gelek nivîskaran ve hatiye berhev kirin. Mirovên wek Îbn Sîna, Şihabedînê Suhrewerdî, Îbn Ruşd . Her yekî ji wan li ser beşekî xwebitiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Îbnî Tufeyl – 1106-1185 - Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1110
Kategorî:Jidayikbûn 1105
Kategorî:Jidayikbûn 1100î
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Mirin 1185
Kategorî:Stêrnasên ereb
Xezalî

thumb|300px|Qutiya pênûsên Xezalî
**Xezalî** an jî **Ebû Hamid Mihemed ibn Mihemed el-Xezalî** (bi farisî: ابو حامد محمد ابن محمد الغزالی *Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muḥammad al-Ghazālī*; jdb. 1058 li Tûs, Îrana selcûqî - m. 1111 eynî şûnwar), bi kurtasî di nav civaka kurdan wekî **Elxezalî** an **Îmamê Xezal** dihat naskirin, e û yek ji fîlozof û teologekî herî bi nav û deng yên cihana Misilmana ye.

Xezalî xwe di felsefê de gelekî bi pêş ve biriye û bi giranî li ser mijara tassawûfê sekinye. Ew di ceribandineke xwe de ku bi kinasî bahsa felsefeya, fîlozofên Misilman (Kindî, Razî, Farabî, Îbn Sîna...) dike de, di dawiya xwebata xwe de, ji ramanên van fîlozofon pir mat (şaş) maye. Ji vê yekê wî fîlozof bi xayintiyê tawambar kirine, ne xwestiye tu tiştî li ser rastiya fîlozofan bi bihîze û berê xwe daye tesewûfê (ramanên olî). Di pirtuka xwe ya bi navê "Tehawid el Felesîfe "(bêhawayiya fîlozofan) de, ew bi awayekî fîlozofîk fîlozofên Arîstotelesiyen rexne dike bi teybetî jî Îbn Sîna. Li gor wî fîlosof hertim digihine encamên çewtiyên mezin ku gerek bi awayek giranbiha bên sezakirin (ceza kirin), ji ber ku ew li tersê şoreşa xwizayî diçin. Xezalî çend sal bi şûnde ji aliyê Îbnî Ruşd ve hatiye rexnekirin.

## Pirtûkên Xezalî

Tê texmîn kirin kû pirtûkên Xezalî nêzikî 500 hev in, Lê mixabin îro pirtûkê wî 75 hev tenê heta roja me hatine. Ji wan çen pirtûk ev in.

* *El munkiz mine'd Dalal*
* *Makaasîdu'l Felasîfe*
* *El Mustafa*
* *[[Bêvaciya fîlozofan (pirtûk)|Tehafutu'l Felasife]]* (Bêvaciya fîlozofan)
* *El İktisad fi'l Îtîqad*
* *Kîmya-î Saadet*
* *El Kistasu'l Mustakîm*
* *Bidayetu'l Hidaye*
* *Miyarul İlim*
* *Mihekkun Nazar*
* *Mişkatu’l Enwar*
* *Tefsir u Yaquti’t Te’wil*
* *Cewahir’ul Qur’an*
* *El Basit*
* *El Wasit*
* *Maksaadu’l–Esna fi Şerhi’l-Esmau’l Husna*
* *Makaasıd Maznun’u Bih la Xeyri Ehlih*
* *El Weciz*
* *Mizanu’l Amel*
* *Faysal ul-tefrika beyne’l –Îslam we’z-zendeka*
* *Îlcam ul-awam an İlm-i Kelam*
* *El Mustazhiri*
* *Er-Redd ul-cemil Ala Sarih*
* *Kitab ul-erbaîn*
* *Minhac ul-abidin*
* *Eyyuhe’l Weled*
* *Mukaşefetu'l-Kulûb*
* *Nasihatu’l Muluk*
* *Ed-Durc*
* *Mafsalu’l Xilaf*
* *Huccetu’l Haq*

## Girêdanên derve

* Îmamê Xezalî – 1058-1111 - Ji Malpera Felsefevan 
* Di Babeta Zanayiyê De Rêbaza Îmam Xezalî - Ji Malpera Felsefevan 
* Xezalî Ji Bo Çî Felsefeyê Rexne Kiriye? - Ji Malpera Felsefevan

## Çavkanî

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1050î
Kategorî:Mirin 1111
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê

Kategorî:Zanayên îslamê
Bîrînî

**Bîrînî** ( ), gundekî girêdayî navçeya Şemrex a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Dêşan

thumb|250px|Dêşan, 2010

**Dêşan** ( ) gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Xerabya

**Xerabya** (), gundekî navçeya Mêrdînê Midyadê ye.

Niştecihên gundê Xerabya bi tevahîya xwe Êzîdî ne û ji dema destpêka şerê navbera PKK'ê û Tirkiyê, di sala 1984'a de, ji ber zextên dewletê, êrîşên kes û cerdevanên derûdora gund, neçar mane ku gundê xwe biterkînin.

Gundê Xerabya û gundê Taqa, ku gundekî cîran e, ji aliyekî ve pismamê hevin û ji aliyê din ve jî ji rojên berê bûne wekî yekbendî li baremberî gund û eşîrên derûdorên Midyadê. Ji ber vê piştgiriya hevûdin jî bi derketina gundiyên Taqa piştî salên 1990'î û 1992'a, yên ku li gund man ji ber sedemên xweparastinê ew jî hatin gundê Xerabya û li vî gundî bicih bûn. Lê di heman salê da jî dewletê, kes û cerdevanên derûdorê êrişên xwe nesekinandin û zexta li ser gundiyan berdewan kirin. Di sersala 1993'a de, di rêça navbera Xerabya û gundê Mizîzexê êrişêk ji aliyê cerdevan û kesên alîgirê dewletê li deşta Begla yê pêk hat û di encam da kesek bi navê Gewriyê ji gundê Mizîzex ê (şofêr bû), Xelîl Debe ê xerabî û jinek bi navê Nûrê Kaya hatin kûştin, sisê bi giranî neh kes jî birîndar bûn.

Piştî vê êrişê êdi kesên ku li gund mabûn jî neçar man gundê xwe biterkînin û ew jî koçî Ewropayê bûn û îro xerabî bi tevahiya xwe li Almanyayê û çend malbat jî li Belçîkayê dijîn. Vêgavê tu kesê xerabî di gund de nemaye, lê çend malbatên koçer li gund bicîh bûne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Azad Bîlen

**Azad Bilen** (jdb. 1975 li Qoserê), stranbêjekî kurd e.

Bilen di sala 1975an de li Qoserê ya ser bi Mêrdînê ve hatiye dinê. Heta 5 saliya xwe li Qoserê jiyaye. Bavê wî ji ber sedemên siyasî ketiye girtîgehê. Piştî berdana bavê wî mala xwe bar kirine û koçî Enqerê kirine. Dibistana seretayî, ya navîn û lîsê li Enqerê xwendiye. Di sala 1990î de bi awayekî amatorî dest bi muzîkê kiriye. Di sala 2006an de bi navê Welat albûmek çêkir. Albuma wî ji hêla fîrmaya Aresê ve derket pêşberî muzîkhezan.

## Stranên albûma "Welat"
# Welat
# Keça Diyarbekrî
# Şev Reş e
# Pir Hezdikim
# Bê Te Nabe
# Şeng e
# Tew Nar
# Awirên Te
# Eyşikê
# Evdalê Canê.

## Girêdanên derve
* Hevpeyvîn Bi Hunermen Azad Bîlen Re, Mustafa Gazî-NETKURD 

Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Kesên ji Qoserê
Bîlen, Azad
Gola Gulê

**Gola Gulê** an jî **Golagulê** () gundekî girêdayî navçeya Şemrex a girêdayî Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Gundekî ku ji eşîra Metînan e. Di sala 1992an de hatiye valakirin ji aliyê leşkerên tirkan ve.

Piraniya malbatên vî gundî koçî bajarên wekî Amed û metropolên tirkan kirine. Aboriya gund li ser çandinî û xwedîkirina pez bûye. Beriya ku gund were xerakirin ji gund gelek kesî zanîngeh xwendiye û kuta kiriye, lêbelê piştî ku gund xera bûye û şûnde hema bibêjin xortên vî gundî li hemû beşên zanîngehan xwendine û ji her cure pîşeyî çend kes derketine ji vî gundî.

Wekî rêje di nava gundên Mêrdînê de herî zêde kesên ku zanîngeh xwendine ji vî gundî derketiye. Çîroknûs û wergerê navdar Sîdar Jîr jî li vî gundî ji dayik bûye. Beriya ku gund were xerakirin jimara malbatên li gund li dora 150 malan bûye.

Wekî cî 17&nbsp;km yan li rojavayê Şemrexê ye. Li doraliya Golagulê gundê Şemika- li rojhilatê Gulagulê ye-, Girêsor -li rojava yê Golagulê ye û ev gund (Girêsor) gundê cerdewanan e, li başûrê Golagulê Banqîr û li bakurê gund jî gundê Çinar a navçeya Amedê Celika heye. Piştî sala 2003an hin gundiyên ji vî gundî piştî 11 salan bi derfetên xwe li gundên xwe vegeriyane.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemrexê
Golika geryayî

**Golika geryayî** () gundekî girêdayî navçeya Şemrex a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Kaniya Elî

**Kaniya Elî**, yan **Kaniya Alî**, yan jî **Kaniya Alya** (), gundekî ser navçeya Şemrexa Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin*[Rewşa îro (2014)?]*.

Gund ji aliyê zarok û neviyên Alya texmînen berî nêzîkî 500 salan hatiye avakirin, lewra navê wê yî rastî "Kaniya Alya" ye.

Gund di sala 1993an de ji aliyê dewlata tirk ve hatiye şewitandin. Berî şewatê li gund nêzîkî 10 malan jiyan dikirin. Niştecîhên gund hemû neviyê Alya ye. Gund di newala Şêbê de bi nav û deng e.

Ji aliyê cografîk jî gund mîna bihuşta li ser rûyê cîhanê tê nasîn. Xwedî şînahiyek mezin û dewlemend e.

## Mijarên têkildar
* Şebê

Kategorî:Gundên Şemrexê
Şivistan

**Şivistan ** () gundekî bi navçeya Şemrexê Mêrdînê ve girêdayî ye.

Gund li ser rêya Amed û Mêrdînê ye. Li derdora Şivistanê Qertê,Bîrîkê,Kûrê,Tizyan, Bernişt,Kanîgênike,Birke û Dêrbigûz he ye.

Debara gund, bi bexçevanî, hêzingvanî, çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Gund di salên 90'î de ji aliyê hêzên dewletê ve hatibû şewitandin.

Di dema Osmanîyan de di bin hîmayeya Ehmed Axa yê Ewînî de bû.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemrexê
Zanqirt

**Zanqirt ** () gundekî bi ser navçeya Şemrexa Mêrdînê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemrexê
Harîvarman

**Harîvarman** fîlozofekî hindî û bûsîst di salên 250-350 de jiyaye. Sîstema Harîvarman zanyariye "hîçiyê" bi pêşve bir û rêya ku digihijê Nîrvana di mantiqê neyîniyê de ditiye. Li gor wî, ne xwebûn ne, ne giyan, ne tiştên ku hatine damezrandin û ne jî wateya wan, rasiyê naênin ziman. Ev hemû ji "hîçek"î pêve ne tu tişt in.

Kategorî:Fîlozof
Tony Blair

**Anthony Charles Lynton Blair** (; bixwûne: *Entonî Çerls Lyntn Blêr*), serokwezîr û rêberê Labour Party ya Keyaniya Yekbûyî. Ew Lordê Yekemîn yê Gencîneyê, Wezîrê Xizmetkariyên Bajêrwarî, û endamê Parlamena Brîtanyayê ye. Wekî Lordê Yekê yê Gencîneyê cihê akincîbûna wî Xaniyê Hijmar 10 li Kolana Downing li Londonê ye.

Ew li Tîrmeha 1994'an, piştî mirina ji nişkêve ya rêberê berê, John Smith, bû rêberê Partiya Karkeran. Bi rêberî ya Tonî, Partiya Karkeran şiya ko piştî 18 salan di hilbijartinên giştî yên Gulana 1997'ê da bi piranîyeka kêm bi ser Conservative Party (bi Inglîzî *Conservative Party*) da serbikevit. Tonî rêberê herî pêşîn yê Partiya Karkeran ye ko ji bo heyama 3 hilbijartinên giştî di hilbijartinan da biserdikevit û çi kesek ji partiya wî ewqas dirêj li ser kursî ya serwezîriyê nemaye. Ji dema Lord Liverpool li sala 1812'an û vir da, ew kesê herî genc e ko di vû temenê kurt da dibit serokwezîrê Brîtanyayê.

Gordon Brown û Tonî dihên rexnekirin ko di siyaseta Brîtanyayê da Partiya Karî ber bi navendê birîye. Niha zarava *Partiya Karî ya Nû* ji bo vê guhartinê dihêt bikaranîn. Berî Tonî, PK zêdetir ber bi siyasetên tevane û sosyalîstî bû. Niha ew zêdetir ber bi sûka azad e. Tonî siyaseta xwe bi *[[Sosyal Demokrasî]] ya Nû* û *[[Rêya Sêyê]]* binavdikit.

Tonî piştgirî ya hindek siyasetên derve yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kirine. Berçavtirînên wan pişikdarî ya wî di Şerê Efxanistanê li sala 2001'ê û Şerê Azadî ya Îraqê li sala 2003'ê da bûn. Ew ji ber vê piştgiriyê kevtîye ber rexnenyên gelek dijwar.

Li Çirya Pêşîn a sala 2004'ê, Tonî got ko ji bo cara çarê serwezîriyê nakit. Evê hindek guman derheqa rêberî ya partiyê da çêkirin. Li goreyê qanûnê hilbijartinên giştî yên paştir dibê li 3'ê Xêve a sala 2010'ê bihên kirin. Li 7'ê Îlon a 2006'ê wî got ko heta Kongireya Yekîtiyên Bazirganiyê li Îlona 2007'ê dê waz ji rêberî ya PK jî ber bidit. Gordon Brown berbijarê herî berçav ji bo cêgirî ya wî ye.

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî
Blair, Tony
Jürgen Habermas

thumb|Jürgen Habermas (2008)

**Jürgen Habermas** fîlozofekî alman e. Di 18ê hezîranê 1929 li Düsseldorfê (Almanya) ji dayika xwe bûye û îroj li Almanyayê dijiye.

Li zanîngehên Göttingen û (1949/50) Zürich û (1950/51) Bonnê (1951-54) xwend. Li zanîngehên Heidelberg (1961-64) û Frankfurt (1964-71, 1983-94) jî ders li ser felsefe da.

Habermas fîlozofekî mezinê dibistana Frankfurtê ye. Wî di sala 1980an da xelata Theodor Adorno qezenc kiriye.

Kategorî:Civaknasên alman
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Mekteba Frankfurtê
Kategorî:Mirovên zindî
Bêleka Jor

thumb|Ji sala 2022an fotografek
**Bêleka Jor** (Bi tirkî: Ergüven) li herêma Bamerdê gundek e. Li bakur rojhilatê gund gundê Qubanê, li bakurê wê gundê Cefanê, li rojavayê wê jî gundê Ewta Jor heye. Bi alîkarîya dewleta tirk ve li girê zelqetê hatiye avakirin. Piştî avabûna gund, şênîyên Bêlekê mala xwe bar kirine virê. Tê de bi dehan mal hene û dibistaneke biçûk jî heye. Avahîsazîya xaniyên vê gundê hemû wekî hev in. 

**Valabûna Gund**

Li salên 90î ji bona ku gundî terka gundê xwe bikin gelek caran hatine tehdîtkirin, lê şênîyên gund li hember van tadeyî û tehdîdan li ber xwe dida. Li tebaxa sala 1993an piştî ku ji gundîyan 2 kes hatine qetilkirin gundî neçar man ku gundê xwe vala bikin. Şênîyên gund mala xwe barkirin herêmên wekî Batman, Misirc û Stenbol. Piştî sala 2005an dewleta tirk destûr da ji bo vegera li gund. Bi vî avayî çend mal dîsa vegeriyan Bêlekê. Axlebê gundîyan niha li bajarê Batmanê dijîn, her wiha yên ku li metropolên tirkan wek Stenbol, Qonye, Edene, Tekîrdaxê dijîn jî hene. Li demsalên bihar û havînê şênîyên gund têne gund û li dawîya payîzê vedigerin bajarên ku lê dijîn.

**Demografî**

Şênîyên gund ji eşîra basqil in û bi eslê xwe ji gundê êzdara ne. Devoka wan devoka torê ye. Gundî nevîyên çar bavikan in, navê wan Mala 'Hisî, Mala Îsikî, Mala Zaza û Mala Rindê ye.

Kategorî:Gundên Misircê
Awta Xwar

**Awta Xwar**, an jî **gundê Awtê** (bi tirkî: *Balıklı*) gundekî ku li sala 2020an li bin ava bendava Îlisuyê maye. Gund girêdayî navçeya Misirc a ser bi Sêrtê ve bû. Ev gund li herêma Bamerdê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)
Kategorî:Gundên Misircê
Awta jor

**Awta Jor**, gundekî girêdayî navçe Misirc a ser bi Sêrtê ve ye. Ev gund li herêma Bamerdê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Misircê
Ziyareta Hesp

**Ziyareta Hesp** () gundekî girêdayî navçeya Şemrex a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Sosyalîzm

**Sosyalîzm** qadeka berfirh ji bîrûbawer û bizavên siyasî vedigirit ko alîgirî ya dozeneka aborî-civakî dikin ko milkînî û dabeşkirina zengîniyê di bin desthilata civakê da ye. Wekî dozeneka aborî, sosyalîzm girêdayî xwedîtiya tevane an dewletî ya alavên berhemanînê ye. Ev xwedîtî dibit ko bi awayekê rastûrast (mîna Civatên Karkeran) an jî bi awayekê nerastûrast (mîna dewletê) bit.

Koka bizavên sosyalîstên nûdem ji bizavên çîna karkeran yên sedsala 19'ê dihêt.

Kategorî:Îdeolojî
Kategorî:Siyaset

Kategorî:Tevgerên siyasî
Darik, Agirî

**Darik**, gundekî girêdayî bajarê Bakurê Kurdistanê Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Agiriyê
Zerê Zerê

**Zerê Zerê** gundekî girêdayi Cizîrê ye. Sala 1980'yede ji aliye kesen komkar vê hatê valakirin.

Kategorî:Gundên Cizîrê
Sinatî

**Sinatî** gundekî girêdayî Cizîrê ye, dikevê neqebîna gundê Hoser û şetê Dicle.

Çiyayê Dêra û gundê Dêra Jor jî li milê din ê Dicle di kevin pêşberî Sinatiyê.
Bi milê rojavave gundê cerehî, ji rojhilat ve jî bêlingir kû ew jî berê gundekî biçûk bû,
dibin gundên cîranê sinatiyê.
 
Bi şînatî û kaniyên xwe Sinatî, mîna bihuşteke li ser rûyê erdê ye.

Gund pir biçûk e lê mixabin ji destpêka salên 1990an û vir ve, ji hêla leşkerên tirk ve, bi darê zorê hatîye valakirin û gundiyên wê jî neçar mane kû gundê xwe vala bikin û koçber bibin.

## Çavkanî
* Rojuar, P.

Kategorî:Gundên Cizîrê
Darik, Dêrika Çiyayê Mazî

**Darik**, gundekî girêdayî yê navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Xirabê Tûwa

**Xirabê Tûwa** Jê re "Xirabê Tûya" ji tê gotin. gundekî girêdayî Cizîrê ye. Hinekî ku mirov bi aliyê bakûr ve tê, mirov digihê "Xirabê Nêriya". Ku hinekî dî jî mirov bi xwarê ve, ji Xrabê Nêriya mirov bi xwarê ve bi aliyê bakûr ku hinekî bi aliyê rojava tê mirov digihê gundê "Barimê" tê. Ji barimê, bi rojhilat ve ku mirov di meyîzenê û bi wir ve diçê, mirov di gundê "Babakê" Ji Xirabê Tûwa û bi aliyê başûr ve mirov diçê, mirov digihê gundê "Raşmilê". Ji gundê Xirabê Tûwa, hata ku mirov diçê Raşmilê, di naqabînê de mirov ku bi aliyê rojhilat ve dimeyîzenê, mirov "Çîyayê Sipî" dibîne. Çiyayê sipî ji, bi nav û deng e. Di nav daristana wê ya pir mazin û gurr de "Avasipî" diharikê. Ev av, ji dû şatan pêk tê. şatak jê ava wê dibêjin ku "reş" e, şatê din ji dibêjin ku "sipî" ya. "Lê herdû digihine hevdû û li cihê ku digihine hevdû ji, av dibe avaka pir xweş û xweşik weke ye ku mirov divexwûn". Ji Hazaxê, ku mirov dikeve rê de û diçê bi ber Xirabê Tûwa ve, mirov gundên ku mirov ji rêya ku diçê qût nebe, mirov digihê wan, Barim û Xirabê Nêriya nin. Berî ku mirov bigihê Barimê lê li nêzîkî wê, mirov ji dûr ve ji riya ku diçê babekê dibîne. ku mirov hinekî di wê riyê de ji herê, mirov êdî digihê wî gundî ji. Lê bê ku mirov herê wir, mirov karê di bawerimê ve rastûrast herê û herê Xirabê Nêriya û piştre xwe bigihêne Xirabê Tûwa.

Kategorî:Gundên Cizîrê
Cinibir

**Cinibir** (), gundekî girêdayî Cizîrê ye.

## Bûyera di sala 1988'an de
Cinibir bi taybetî li ser bûyera ku di sala 1989'an de ku hêzên dewletê Romî bi gundiyên Cinibirê dan xwarin di qada navneteweyî de hate nasîn. Di sala 1993'an de gundiyên Cinibirê doza ku li ser bûyerê li DMME'yê vekiribûn mafdar hatin dîtin û dewletê hem sûcê xwe qebûl kir hem jî tazmînat da gundiyan. Parêzerê dozê Hasîb Kaplan bû.

Kategorî:Gundên Cizîrê
Tehat

**Tehat** bi 3.003 m çîyayê tewrî mezin li Cezeyêrê ye. Hên ew cîhê tewrî jor ji Çîyayên Ahagar e.

Kategorî:Çiya
Kategorî:Sehra
Ehmedî, Stewr

**Ehmedî** () gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye. Li ser rêya Bismilê li perava Çemê Stewrê ye.

Niştecihên wê bi piranî ereb in û şêxên wê jî Mala Şêx Hamid in. Trî û dimsa wê navdar in.

## Gelhenasî

## Pêşangeh

Wêne:Ehmedî.jpg|Ehmedî


Kategorî:Gundên Stewrê
Bafawa, Mehsert

**Bafawa** () gundekî girêdayî navçeya Mehsertê a girêdayî Mêrdînê ye.

## Gelhenasî

Kategorî:Gundên Mehsertê
Kategorî:Tor
Barman, Stewr

**Barman** (; ; ), bajarokekî navçeya Stewra Mêrdînê ye. Li ser rêya Mêrdîn û Stewrê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Cewzê, Stewr

**Cewzê** (1928: جاوزى / *Cawzî*; 1946: *Cevzi*; ), gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye. Li ser rêya Bismilê û Midyatê te.

Debara gund bi çandinî, xwedîkirina heywanan û bi berhemên trî ye.

## Gelhenasî

## Pêşangeh

Wêne:Cewzê dibistan.JPG|Dibistana Cewzê


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Cilîn, Stewr

**Cilîn** (1928: جللين / *Cillîn*; 1946: *Cillin*; ) gundekî bi ser navçeya Stewra Mêrdînê ve ye.
Cilîn ji 3 taxa pêk tê: Qerneqûç, Mexzen û Bekira.

Li derdora wê Şûtê, Xindeq, Çilstûn, Ewîna he ne. Piştî salên 1990î ev gund jî weke gundê derdora xwe hat şewitandin û talankirin. Pişti vê şewitandin û talankirinê devletê ji gundiyan xwest ku bivin cerdevan an jî gund vala bikin. Lê gundi ne bûn cerdevan û ji gundê xwe derneketin. (Ji ber vê bûyerê ji gundiyan re dibêjin ku ew pir serhişkin.) Piştî vê bûyerê hinek gundî çûn Bismila Amedê niştecih bûn. Niha gund ji 150 mala pêk tê.Gund li nava çiyaya ava bûye. Avhewaya wê hişk e. Zivistanî serma û berf e, havînî jî zûha û germ e. Gund 35 km dûrî Stewrê, 52 km jî dûrî navenda Mêrdîn e.
 

Debara gund bi xwedîkirina heywanan, rezvanî û çandina fêkiyan li ber Çemê Cilîn e. Kesên rezê wan hene dims û bastîqê jî difiroşin. Hin malbat havînî ji bo komkirina bindeqan derin bajarê deryaya reş ya tirkiyê.

Di dema osmaniyan de di bin hîmayeya Ehmed Axa yê Ewînî de bû. Ehmed Axa sala 1921 ji alîyê Reşo Kûrî hat kuştin.

## Gelhenasî

## Galerî

Wêne:Tahta qul.JPG|Textê Qul
Wêne:Cilîn.jpg|Dîmenek ji Cilînê
File:Cemê cilin.jpg|Çemê Cilîn
|Dîmenek ji Pira Cilînê


## Çavkanî

koylerim.com/savur-cinaronu-koyu-

Kategorî:Gundên Stewrê
Baqustan, Stewr

**Baqustan** an **Baxistan** an jî **Baqistan** (1928: باقيستان, باغيستان / *Baqîstan, Baẍîstan*; 1946: *Bakıstan*; ), gundekî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve girêdayî ye.

Gund li ser rêya Ewîna û Mêrdînê ye. Li derdora Baqustanê Ewîna, Şûtê, Cilîn, Tizyan, Bernişt, Şivistan, Zonê û Dêrbigûz he ye.

Debara gund, bi bexçevanî, hêzingvanî, çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Gund di salên 90'î de ji aliyê hêzên dewletê ve hatibû valakirin. Di 2000'an de dîsa ji bicîbûnê re hate vekirin, lê kêm kes vegeriyan gund.

Di dema Osmanîyan de di bin hîmayeya Ehmed Axa yê Ewînî de bû.

## Gelhe

## Galerî

Wêne:Baqustan2010.jpg|Ji aliyê Berniştê ve
File:Baqustan-2.JPG|Ji aliyê Ewîna ve


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Batûşê, Stewr

**Batûşê** (1928: باطوش / *Batûş*; 1946: *Batuş*; ) gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Dêrsilav

**Dêrsilav** (), gundekî girêdayî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve ye. Li derdora wê Xanoserê, Kelê, Hilanê, Dêrteyar û Sîçwa he ne.

Debara gund li ser çandiniya bejî, xwedîkirina heywanan û cerdavaniyê ye.

## Gelhenasî

## Galerî

Wêne:Dêrslav-2.JPG|Ji Rêya Midyatê Dêrslav
Wêne:Detay.JPG|Ji nêz ve malên Dêrslavê
Wêne:Dêrslav-3.JPG|Dîmenek ji Dêrslav
Wêne:Ji derslav.JPG|Ji Dêrslavê


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Êdo, Stewr

**Êdo** an jî **Eydo** () gundekî girêdayî navçeya Stewrê ya Mêrdînê ye.

Gundê şêxan e. Niştecîhên gund ereb in. Nêzî Elfan e.

Kategorî:Gundên Stewrê
Kela Pozreş, Stewr

__NOTOC__

**Keleha Pozreş**  () gundekî girêdayî navçeya Stewrê ya Mêrdînê ye. Li Derdora wê Dêrbendê, Dêrteyar, Dêrsilav û Ehmedî he ne.

Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya avî û bexçan e.

## Gelhenasî

## Galerî

Wêne:Kelê-1.jpg|Kelê
Kelê-2.jpg|Ji kelehê bermayiyek
Kelê.jpg|Ji kelehê bermayiyek din
Wêne:Tichodroma muraria.jpg|Kevirhilperk an teyrikê kevran (*Tichodroma muraria*) ji Kelê.


## Çavkanî

## Malperên têkildar
* Malpera gundê Kelapozreş 

Kategorî:Gundên Stewrê
Ewîna, Stewr

**Ewîna** (wekî *Êwêna* û *Avîna* jî dinivîsin; 1928: عوينه / * 'Ewîne *; 1946: *Avine*; ), bajarokekî ser navçeya Stewra Mêrdînê ye. Du beş li ser qelaçan beşek jî li bestê hatiye avakirin. Li derûdora wê Dengiza, Kunufur, Cilîn, Cirzê û Baqustan he ye. Rêyên wê hem ji aliyê Bismilê, hem ji aliyê Stewrê û hem jî ji aliyê Mêrdînê ve asfalt e.

## Gundên Ehmed Axa
Ewîna gundê Ehmed Axa ye, yê ku xwediyê 33 gundan bû û ji aliyê xulamê xwe Reşo Kurî ve hatiye kuştin. Avahiyên dîrokî yên Ewîna giş bi navê Ehmed Axa hatine binavkirin, weke Qesra Ehmed Axa, Havîngeha Ehmed Axa...

## Herêmên Ewîna
Ziyareta Pîr Îsa, Kaniya Feqîran, Kaniya Muqta, Kaniya Azîm, Kaniya Jinan, Kaniya Mêran, Kaniya Xelê, Giyarê Kevirê, Dergûşa Qîza Qerê, Şikefta Xeratan, Guhera Birê Xanê, Guhera Ebêz, Guhera navberê Dêrmehûyê, Guhera Wesê Elî, Guhera Şikeftê, Bîra Mîra, Neqeba Mistê Emo, Repinê Emê Zînê û Bêndera Silêman Axa.

## Gelhe

## Çend wêneyên ji Ewîna

Wêne: Havîngeha Ehmed Axa.jpg|Havîngeha Ehmed Axa
Wêne: Ji Jiyana Rojane.jpg|Ji jiyana rojane
File:Pireya Ewîna.jpg|Pireya Ewînayê
File:Ewinî.JPG|Qahweyek ji Ewînayê
Qelaçê Qesra Ehmed Axa.JPG|Qelaçê Qesra Ehmed Axa
Gora Ehmed Axayê Ewînî.jpg|Gora Ehmed Axa


## Binêrin
* Çîroka kuştina Ehmed Axayê Ewîna

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Kategorî:Tor
Memikan, Stewr

thumb|300px|Jin û mêrek ji Memikan
thumb|300px|Zarokên memikî û leystik
thumb|300px|Memikan
**Memikan** (wek *Memika* tê bilêvkirin, bi tirkî: *Yaylayanı* ) gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye. Di newaleke ku di navbera çiyayan de ye ava bû ye. Rêyên gund ên ku ne asfalt in yek ji Qillitê diçe yek jî ji rêya Dêrsilav û Cewzê vediqete.

Gund ji aliyê hêzên dewletê ve hate valakirin û di sala 2004an de ji niştecihiyên re ji nû ve hate vekirin lê pirraniya gundiyan venegeriyan. Nuha ji 20-25 malan pêk dihê.

Debara gund bi xwedîkirina heywanan û bi rezvaniyê ye. Li çiyayê gund çûkên zengilok, çilferşik, *[[Carduelis cannabina]]* û ji kulîlkan jî gelek pirr pizîlaqa bizinan dihê dîtin.

Kategorî:Gundên Stewrê
Bilêçkan, Stewr

**Bilêçkan**, gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Stewrê
Qewsan, Stewr

**Qewsan Menda** () gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye. Li derdora wê Gundikê Melê û Şûtê he ye.

Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Li gund du dibistan he ne. Rêya gund aslfalt e.

Di dema Osmanîyan de di bin hîmayeya Ehmed Axa yê Ewînî de bû.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Qilit, Stewr

**Qilit** an jî **Qiltê** (carina wek *Qillit* tê nivîsandin, bi tirkî: *Dereiçi*) gundekî navçeya Stewra Mêrdînê di navbera Stewrê û Midyatê de ye. Debara gund bi xwedîkirina heywanan, çandina darê hewran, trî û berhemên trî ye.

Rûniştvanên gund yên kevn bi pirranî nuha li Ewropayê ne.

Sê dêr li gund hene: dêra katolîkan, dêra ortodoksan û dêra protestanan. Dêrek gelek kevn û xerabe ku navê wê Dêra Mor Ebay ye jî li gund heye. Dêrek
kevn bi navê Dêra Mor Aday jî heye.

Bi şeraba suryaniyan navdar e.

## Gelhe

## Galerî

Wêne:Qiltê-2.jpg| Qilitê
Wêne:Qillite-4.jpg| Qilitê
Wêne:Zarokên qillitî.jpg|Zarokên Qilitê
Wêne:Qillit-2.jpg|Dêra Mor Yuhanun li Qilitê
Wêne:Qillit.jpg|Dîmenek ji Qilitê
File: Qillitê-3.jpg|Qilit
File:Qillit-3.JPG|Malek ji Qilitê


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Kategorî:Tor
Qoşê, Stewr

**Qoşê Menda** () gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye. Li derdora wê gundê Melemûs, Binama, Bîrikê, Kopeklû he ne. Li gund girekî bilind ê axî ku dîrokî ye he ye.
Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Li gund çemikek jî he ye.

## Gelhe

## Galerî

Wêne:Girê Qoşê.jpg|Girê Qoşê
Wêne:Ji qoşê zilamek.jpg|Zilamek ji Qoşê


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Sêgiran, Stewr

**Sêgira**, anko **Sêgiran** (; ; ), gundekî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Rajdê, Stewr

Raşdiyê an Raşdiyeh, (bi tirkî: Üçkava) (bi erebî: قرية الراشدية المحلمية) bi manea gunde Raşdyê a Mihellemîyan , **gundekî ji gunden Mihellmîyan ne, ser navçeya [[Stewr]]ê ye ku bi [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî ye. a ku bi navê [[Herêma Mihellemîyan]] tê naskerîn.**

Gunde Raşdyê a ku be ser bajarê Stewrê، Rûniştvanên wê ji Mihellemîyan pêk tê, Rûniştvanên vî gundî hemû bi zimanê Erebî bi zaravayê Mihellemî diaxivin.

Hejmarek mezin ji xelkê gundê Raşdyê a Mihellemî xwecihî li gelek bajarên Tirkiyê û libnanê û Sûriyê bi taybet bajarê Amûde û gelek Welatên Yekîtiya Ewropayê belav bûne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Gundên Stewrê
Mixajnê

**Mixajnê** an jî Mixaşnê, gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Stewrê
Tefê, Stewr

[thumb|250px|Teffê, ji rêya [Cewzê]]
**Tefê** (wek *Teffê* jî tê nivîsandin; ; ; bi tirkî: *İçören* ) gundekî navçeya Stewrê ye ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye. Di navbera Stewrê û Midyatê de li ser rê ye.

Niştecihên gund ereb in.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Xerabê Memo, Stewr

**Xerabê Memo** (; ; ), gundekî ser navçeya Stewra Mêrdînê ye.

## Çavkanî

* 1928: Xerabê Te'aw?; Xerabê Hacî Ebdilrehmen?; Xerabê Tewiq?; Xerabê Qalac?

Kategorî:Gundên Stewrê
Xerabreş, Stewr

**Xerabreş** (; ; ) gundekî ser navçeya Stewrê ye ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye. Li derdora wê gundên Şûtê, Qewsan û Cirzê he ne.

Di dema osmaniyan de di bin hîmayeya Ehmed Axayê Ewînî de bû.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Beyana 11ê Adarê

**Beyana 11ê Adarê** rêkkevtin an lihev hatinek bû di navbera rêberî ya Şoreşa Îlonê û hukmeta Îraqê da ko li 11ê adara 1970'ê da hat ragehandin. Ew beyan ji aliyê kurdan ve bi destê Mela Mistefa yê Barzanî û ji aliyê hikûmeta Îraqê ve bi destê Sedam Hisênî hat îmzakirin. Sedam wî çaxî hêşta nebûbû kesê hijmar yek û cêgirê Serkomar Ehmed Hesen Bekir bû. Di beyanê da ji bo cara pêşîn di xebata Kurdên Kurdistana Başûr da hikûmeta navendî pêniyasîn bi otonomî ya Kurdistanê dikir. Zimanê kurdî wekî zimanê fermî li herêmên otonom hat niyasîn.

Lê awayê bicihkirin û kiryarkîkirina wê beyanê bû cihê lihevnehatina herdu aliyan. Danûstanên dirêj li ser çawayî ya bicihkirina wê li 6ê adara 1974ê bi Rêkkevtina Elcezayîrê di navbera Şahê Îranê û Sedam Hisênî li Elcezayîrê dawî bûn û ev şkestina danûstanan şkestina Şoreşa Îlonê jî bû. Ev li hevhatina wan pîlaneka Henry Kisinger, wezîr derve yê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê bû. Hijmareka mezin ji Kurdan ko pardariya şoreşê kiribû ber bi Îranê revîn.

Sedamî paşî hingî herêmeka otonom çêkir û hindek siyasetmedarên kurd ko digel Mela Mistefayî lihevnedihatin di wê pêvajoyê da arîkarî ya Sedamî kir. Di dîroka Kurdisatan Başûr da ew otonomî bi *[[Otonomiya Kartûnî]]* hatîye niyasîn.

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Şoreşa Îlonê

**Şoreşa Îlonê** ji wê serhildana kurdan ra dihêt gotin ko di 11ê îlona sala 1961ê de bi rêberî ya Mela Mistefa yê Barzanî li Kurdistana Başûr dijberî hukmeta Îraqê bi awayekê çekdarane destpêbû û li roja adara sala 1974ê piştî Rêkkevtina Elcezayîrê bi dûmahî hat.

Piştî kûdetaya 14ê tîrmeha 1958ê bi seroktiya Evdilkerîm Qasimî û vegeryana Barzanî ji Yekîtiya Komarên Sosyalîstên Sovyetî, têkhiliyên navbera kurdan û hikûmeta Bexdayê gelek baş bûn. Hikûmetê wekî *qehremanekê neteweyî* pşrgîniya Mela Mistafyî kir. Bi awayekê fermî pêzanîn bi pêkkatina Komara Îraqê ji du neteweyên kurd û ereb hat kirin.

Lê sîûda Evdilkerîmî ew bû ko desthilata xwe ji dest bidit û şaşiyên yek li pey yekên wî di warê siyaseta navxweyî ya Îraqê da bûn sedema herifyana desthilata wî. Lihevnehatinên wî digel kurdan jî bûn sedema destpêbûna şoreşa çekdaraneya kurdan.

Bi dirêjî ya temenê 14 saliyê Şoreşa Îlonê, kurdan gelek caran dest bi danûstanan digel hukmeta Îraqê dikir û carina jî şer di navbera wan da gerim dibû. Piştî ko Partiya Be's a Erebî bi kûdetayekê hatî ser desthilatê, lihevhatinek di navbera Kurdan û hukmetê da çêbû ko bi navê Beyana 11ê Adarê hatîye niyasîn. Ew beyan belgeyeka dîrokî bû ko xebata kurdan pêngaveka dî ber bi pêşve bir û di belgename anko dokomenteka hukmetê da bi awayekê fermî zimanê kurdî wekî zimanê fermî yê herêmeka otonoma kurdî hat niyasîn.

Kurdên her çar parçeyên Kurdistanê pardarî di Şoreşa Îlonê da kir. Ji bo cara pêşîn hemî çîn û texên civaka kurdewarî pişikdarî şoreşê bûn û navê kurdan li seranserî cîhanê belavbû.

Hindek rexne li rêberî ya şoreşê hatina girtin û hindek aliyên veşartî li wê şoreşê hêşta nekevtine ber ruhniya eşkira bûnê. Sedemên wan rexneyan û wan nekifşî û nezelaliyan heye ko hindek jî ji ber lihevnegirtinên hundirîn di rêberş ya şoreşê da bûbit. Îbrahîm Ehmed, awoqatekê ji Silêmaniyê, wekî hevrikekê serekî yê Mela Mistefayî karebû cidatiyê biêxit rêza şoreşgêran û li sala 1966ê hindek ji kurdên soranî bi seroktiya Celal Talebanî li dijî şoreşê derkevtin meydanê. Ev netebayî heta roja îro jî berdewam e.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Başûrê Kurdistanê
* Serhildana duyem ya Şoreşa Îlonê

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Sedsala 20an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Şerên Başûrê Kurdistanê û Iraqê
Kategorî:Şerên Pêşmergeyê
Kategorî:Şerên Sûriyê
Kategorî:1960î li Iraqê
Kategorî:1970 li Iraqê
Tebwêmesana

Çîyayê **Tebwêmesana** bi 1.877 m çîyayê tewrî mezin li Vanûatû ye. Ew li ser giravê Espiritu Santo ye, giravê tewrî mezin yê Vanûatûyê.

Kategorî:Çiya
Kategorî:Vanûatû
Biwêj

**Biwêj** (îdyom, idyomatîk, mentiqê hevokî) pêkhatineke ji gelek peyvan e (‘Komeke statik a peyvan’) û yekîtiyek e, lê wateya wê ya giştî nikare yekser ji wateya endamên wê yek bi yek were girtin. Ango formekî taybet yê gotinên bi hev re tên bikaranîn e (Kolokasyon).

Taybetmendiyên biwêjiyê ev in:
* Veguheztina cîhê endamên biwêjê, nabe sedema guhertina sîstematîk a wateyê.
* Herweha wateyeke ku ne biwêjiye jî dikare ji biwêjê were xwendin.

Ev biwêj, weke koma statîk a peyvan, ji komên nestatîk yên peyvan cihê ne.

Biwêj beşeke zexm a ferhenga ziman e. Gelek caran kes û fîgurên retorîkê, beriya hertiştî mecaz di wan de heye. Piraniya wan li gor dîroka zimên ji komeke gotinan ku berê ne biwêjî bûn, pêk hatine. Ango wateya biwêjekê bi giştî nikare were analîzkirin, lê ger mirov di dîrokê de biwêjê bişopîne, hingê mirov dikare wateya wê analîz bike. Biwêj tenê dikarin li herêmeke bi sînor belav bibin û werin nasîn.

Komên peyvan ku ji wêjeya nivîskî hatine girtin jî dikarin weke biwêja werin bikaranîn.

## Mînak ji bo biwêjan

* Aqilê kesî ji kesî/tiştekî birrîn = Gava mirov kesekî an jî tiştekî weke baş dinirxîne.
* Serê kesî birin = Bi axaftinê kesek acizkirin.
* Xwîna xwe xweş kirin/ şêrîn kirin = Dema kesek tiştekî bi awayekî nenormal-ne li gor kesayeta xwe- dike.

Kategorî:Ziman
Aqrebî

**Aqrebî** an jî **'Eqrebî**  (), gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qoserê
Zivinga Mendan

**Zivinga Mendan** (; ; ) gundekî navçeya Stewrê ye ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Axziyaret

**Axziyaret ** ( ) gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Di gund de 45 mal hene. Hemû merivê hevin. Di navbera wan de dirokê çen pirgirêk hebûn lê belê Gavê Safi bûye.Li gund de erd tê avdan û debara wê bi vî awayî dibe.
Aneka li gund de şêxî hene.

Kategorî:Gundên Qoserê
Badîna

**Badîna ** ( ) gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye. Gundê Badîna ji du eşîra pêk tê,ji van a yek jê eşîra Mahfelîta ya,a din jî Şerefînin.

Kategorî:Gundên Qoserê
Bekdaşî

**Bekdaşî ** ( ) gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê
Belê

**Belê ** ( ) gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundekî girêdayî Bismilê ya Amedê ye.

Kategorî:Gundên Qoserê