open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Famîleya kinfan

thumb|Alyxia oliviformis

**Famîleya kinfan**, **famîleya axûya segan**, **famîleya kûçikkujan** (Apocynaceae) famîleyeke riwekan e, di koma kulîlktehlan (Gentianales) de cih digire. Li ser riwekên kulîlkdar tê hejmartin. 

Hin cinsên vê malbatê dar, hin devî, hin jî giha ne. Hin endamên komê li cihên avhewaya wê tropîkal, nîvtropîkal e, cihwarbûyî ne. Pirraniya riwekên vê malbatê avzê didin der. Gelekên wê jî axûdar in, bijehr in. 5 binekom, 380-424 cins (celeb), dora 1500 jî endamên, ango cureyên vê famîleyê hene.

## Sîstematîka famîleyê
Cara pêşîn sala 1789'ê ev famîle ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve bi navê „Apocineae“ hatiye ravekirin û navandin. 

* Binekom **Apocynoideae** Burnett
:→ *Şax*: Apocynoideae

* Binekom **Asclepiadoideae** R.Br. ex Burnett
:→ *Şax*: Ebreşûmiyan (Asclepiadoideae) 

* Binekom **Rauvolfioideae** Kostel.
:→ *Şax*: Rauvolfioideae

* Binekom **[[Periplocoideae]]** R.Br. ex Endl.: Bi 33 cinsan: 
** *[[Atherandra]]* Decne.
** *[[Baroniella]]* Costantin & Gallaud
** *[[Baseonema]]* Schltr. & Rendle
** *[[Batesanthus]]* N.E.Br.
** *[[Buckollia]]* Venter & R.L.Verh.
** *[[Camptocarpus]]* Decne.
** *[[Cryptolepis]]* R.Br.
** *[[Cryptostegia]]* R.Br.
** *[[Decalepis]]* Wight & Arn.
** *[[Ectadium]]* E.Mey.
** *[[Epistemma]]* D.V.Field & J.B.Hall
** *[[Finlaysonia]]* Wall.
** *[[Gymnanthera]]* R.Br.
** *[[Hemidesmus]]* R.Br.
** *[[Ischnolepis]]* Jum. & H.Perrier
** *[[Kappia]]* Venter
** *[[Maclaudia]]* Venter & R.L.Verh.
** *[[Mondia]]* Skeels
** *[[Myriopteron]]* Griff.
** *[[Omphalogonus]]* Baill.
** *[[Pentopetia]]* Decne.
** *[[Baumschlingen|Periploca]]* L.
** *[[Petopentia]]* Bullock
** *[[Phyllanthera]]* Blume
** *[[Raphionacme]]* Harv.
** *[[Sacleuxia]]* Baill.
** *[[Sarcorrhiza]]* Bullock
** *[[Schlechterella]]* K.Schum.
** *[[Stomatostemma]]* N.E.Br.
** *[[Streptocaulon]]* Wight & Arn.
** *[[Tacazzea]]* Decne.
** *[[Telectadium]]* Baill.  
** *[[Zygostelma]]* Benth.

* Binekom **[[Secamonoideae]]** Endl.: Bi 8 cinsan.
** Tribus Secamoneae G.Don.
*** *[[Calyptranthera]]* Klack.: Bi qasî 10 celeban li Madagaskarê.
*** *[[Genianthus]]* Hook. f.: Bi qasî 16 celeban li Asyayê. 
*** *[[Goniostemma]]* Wight: Du celeb li Çîn û Hindistanê.
*** *[[Pervillaea]]* Decne. (Syn.: *Menabea* Baill.): Die etwa vier Arten kommen in Madagaskar vor.
*** *[[Secamone]]* R.Br.: Herwiha *Rhynchostigma* Benth. dora 90-100 celeb, li gelek deverên erdê.
*** *[[Secamonopsis]]* Jum.: Tenê 2 celeb, ji Madagaskarê.
*** *[[Toxocarpus]]* Wight & Arn.: Bi qasî 50 celeb li Asyayê.
*** *[[Trichosandra]]* Decne.: Ji Madagaskarê belav bûye.
Famîleya bromeliyayan

**Famîleya bromeliyayan** *(Bromeliaceae)* famîleyeke riwekan e, di desteya çîmenên şîrîn (Poales) de cih digire. 58 heya 62 cins, 2900 heya 3180 cureyên vê malbatê hene. Ev famîle ji cihên tropîk an nîvtropîk hezdike. Ananas jî di vê malbatê de ye, carnan ji vê malbatê re famîleya ananasan jî dibêjin.

Riweknas û bijîşkê swêdî Olaf Bromel (1639-1705) û paşê jî Charles Plumier ev famîle binavkirine. Antoine Laurent de Jussieu (Juss.) sala 1789'ê malbata *Bromeliaceae* aşkere kiriye. Sala 1690'ê bo cara yekem ananas li Ewropayê belav bûye. Krîstofor Kolumbus sala 1493'yê ji parzemîna nûvedîtî Amerîkayê ananasê tîne Spanyayê lê wê demê belav nabe. Di sedsala 19em de li Ewropayê dibe moda û dest bi çandiniya wê tê kirin.


Wêne:Guzmania berteroniana (Scott Zona) 001.jpg|*[[Guzmania berteroniana]]*
Famîleya bihokên hindî

**Famîleya bihokên hindî**, **famîleya annonayan**, **famîleya şûşedaran**, **famîleya sêveweran (sêvkiyan)** *(Annonaceae)* navê famîleyeke riwekan e. Di desteya manolyayan (Magnoliales) de cih dîgîre.

Her guşîyeke wê de 1-8 heya carnan 12 fêkî hene. Fêkiyên wê çêjdar in, bi taybetî sêvdarçîn (Annona squamosa). Dîsa çerîmoya (Annona cherimola), annonaya tehl (Graviola, Guanabana, Annona muricata) jî. Li Ewropa û DYAyê di plantasyonan de çandiniya papûaya sêgepî (Asimina triloba) tê kirin.

## Cinsên vê malbatê

## Çavkanî


Kategorî:Koma manolyayan
Spartakûs

**Spartakûs** (; ; jdb. 109ê berî zayînê – m. 71ê berî zayînê), gladyator û serdarê koleyan bû ku berî zayînê li Romayê bi koleyan re li dijî komara Romayê serhildan pêk anî.

Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.
Kategorî:Mirin 71 b.z.
Kategorî:Serdema helenîstî
Kategorî:Serdema kevnare
Kategorî:Serhildêr
Axûçan

**Axûçan** yek ji ocaxên qizilbaşî yên Dêrsimê ye. Navenda Axûçanan li Bargînî, gundekî Xozatê ye, belê wek ocax li warên kurdên qizilbaş, li Ezirganê, Mereşê, Semsûrê û Sêwasê jî belavbûne. Çar şaxên axûçanan hene: Murşît, Koca Seyîd, Kose Seyîd û Seyîd Mencik.

## Bêjenasî
Axûçan (axû + *içen*) « ê ku axû vedixwe » (li gorî efsaneya Axûçanê):
* *[[Jehr|axû]]*: bi kurmancî ye.
* *içen (içmek)*: bi tirkî « vexwarin ».

## Efsaneya Axûçanê

Tê gotin ku kalikê axûçanan yekê bi navê Mehmûd ê ku hemdemê Siltan Mecîd bû ye. Mehmûd xwe di nav gel de zana dide qebûlkirin û gelekî mirêdan li xwe dicivîne. Belê hinek ji kirinên wî aciz dibin û gilîye wî li ba Siltan Mecîd ê Osmanî dikin. Siltan Mecîd wî dibe Stenbolê û dixwaze wî bi jehrê (axû) bikuje. Belê gava ku siltan jehrê pê dide vexwarin, ew li vî tu karîgeriye nake. Ji ber wî yekî jê re bi romikî "axû îçen" yane "ê ku axûyê vedixwe" gotine. Herwiha *axûçan* di kurmancî de kakofoniya *axû îçen* e. Ev kerameta tesîreke mezin li ser siltan dike û siltan wî ef dike û bi dused hev zêran ve dişîne Dêrsimê.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Seyda Perînçek

**Seyda Perînçek** (jdb. 1975, Derik, Mêrdîn, Bakurê Kurdistane), hunermendekî kurd e.

## Jiyan
Seyda Perînçek di sala 1978an de li Dêrika Çiyayê Mazî ji dayik bûye û ji zarokatiya xwe pê ve bi hunerê re eleqedar e. Heta niha nêzî 800 helbest û kilamên wî hene.

Ew besteyên ku wî bi xwe afirandine bi saz û dengê xwe yê bêhempa pêşberî gel dike. Ji xeynî vê jî berdevkê navenda çanda Mêrdînê ye, li NÇMê mamostetiya muzîkê dike û perwerdehiya baxlemê dide.

Ev besteyên ku Seyda Perînçek bi xwe afirandine, tevî notayên wan, kiriye pirtûk. Niha pirtûka besteyên Seyda Perînçek di destê Enstîtuya Kurdî ya Amedê de ye.

Piştî demekê Perînçek ji Kurdistanê derket û li Almanyayê bi cih bû. Niha li Swîsreyê dijî. Keça wî Lavîn Perînçek jî wek wî muzîkjen e.

## Albûm
* Tu Wateyî (2010)
* Berxo (2019)
* Evîna Windayî
* Kolan

## Klîb
* Oy Xezalê
* Çar Demsal *(Bi Pinar Şahîn re dibêje)* (2017)
* Çev Zeytûna Min (2019) (*Akustîk)*
* Ez yekim (2017)
* Derdo (ft Havin - 2022)

## Single

* BAZ Û KEVOK
* Qehwa Mira yêhttps://www.youtube.com/watch?v=HlUCF-Tzo2Y

## Çavkanî

* https://www.youtube.com/c/seydaperincek

Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Stranbêjên kurd
Kurdên Urdunê

**Kurdên Urdunê** yek ji gelên kêmjimarî yên li Urdunê ne. Hejmara kurdan li Urdunê li dora 40 https://krd.sputniknews.com/kurdistan/201702235506005-Kurden-Urdune-dirok-cand-utekiliyen-wan-bi-Kurdistane-re/ hezarî ye û paşnavê piraniya wan "kurdî ye" û yên hinekan li gorî navê eşîrên wan e.

## Dîrok
Mirov dikare şopa hebûna kurdan li Levantê hetanî sedsala 12'mîn bikişîne. Gava ku xanedana Eyûbiyan hember Xaçperestan şerdikin, gelekî şervanên kurd jî di nava artêşên wan de hene. Hinek ji wan şervanan li vê herêmê dimînin, ziman û çanda Ereban de asîmîle dibin. Belaviya navên kurdî di topografiyê de Wadî el-Ekrad (newala kurdan) îspata hebûneke kevn a kurdan li vê herêmê ye.

Belê pêşiyên kurdên ku îroyî li Urdunê dijîn ne ev in. Kal û pîrên wan mamûr û leşkerên osmaniyan bûne û piştê wezîfe bi malbatê xwe ve li Urdunê dimînîn. Niha pirraniya wan li paytexta vê dûgelê, li Ammanê dijîn, û tê zanîn ku cîvakî gelekî rind entegre yê cîvaka urdunî bûne. Di aliyê ziman de piraniya wan asîmîle bûne, kêm kes dikarin bi kurdî biaxivin.. Belê çalakiyên çandî ji 1960an vir de hene, çanda kurdî di nava malbatan de têye parastin. Piştî şerê Îraqê yê yekem jî gelekî kurd ji Başûrê Kurdistanê penaberê Urdûnê bûne.

## Çavkanî

Urdun
Kategorî:Urdun
Sosina înka

thumb|''Alstroemeria-Aurea''
**Sosina înka**, **berfiya înka**, **zembeqa înka** (*Alstroemeria*) navê cinsekê riwekan ê famîleya sosinên înka (*Alstroemeriaceae*) ye. Ji aliyê Carl von Linné ve bo xatirê riweknasê swêdî Claes Alströmer (1736–1794) bi navê *Alstroemeria* hatiye navdandin. 40 heya 65 endamên vê riwekê hene.

Ji welatên înkayan belav bûye. Beriya ku parzemîna Amerîkayê bê vedîtin, li Amerîkayê wekî înka û maya gelek şarezayî pêş ketibûn. *Alstroemeria* riwekeke pirrsalane ye ku demsalane (werzane) hêşîn e. Ji bo cinsê xwe berdewam bike, kokên xwe zêde dike. Li welatê înkayan ê Perûyê gelek tê dîtin. Hin celebên wê jî tên xwarin.

## Çavkanî

Kategorî:Famîleya sosinên înka
Lîsteya eşîrên Dêrsimê

Lîsteya êl û eşîrên Dêrsimê.

**Jêrenot:** (K) = Kurmancîaxiv, (Z) = Kirmanckîaxiv, (K/Z) an jî (Z/K) herdû zaravayê jî tênê axavtin.
## Êl
Li Dêrsimê ev êl hene. 

### [[Qurêşan]]
Li bakûr û rojhilatê Dêrsimê (Aşqele, Baybûrd, Çat, Tercan, Redki)
* Qursî (K/Z)
* Şadiyan (K)
* Balaban (Z)
* Badilî (K)

### [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]]
Ji warê vê êle re yê ku li rojhilatê Sêwasê û rojava û bakurê Ezirganê dikeve, bi kenvneşopî Koçgirî têye gotin. Bixwe îda dikin ku şaxeke êla Şêxhesenan in. (K)
* Saran
* Barlan
* Şaran
* Îban
* Zaza
* Laçîn
* Soran
* Zerikan

### [[Şêxhesenan]]
Ev êl ya eşîrên rojavayê Dêrsimê ye.
* Bextiyarî (K/Z)
**Reşik (K)
**Rûtan (K)
** Lolan (li Xozatê; Z)
* Seydan (Z)
* Şêxmemedan (Z)
* Ebasan (Z)
* Îksor (K)
* Ferhadan (K/Z)
* Qerebalan (K)
* Qirxan (Z)

## Eşîr
Ligel êla Şêxhesenan a Dêrsima Rojava, van eşîrên jêrê, yên ku xwe wek « dêrsimiyên binkî » (yerlî) dizanin, heta sedsala 18emîn êleke bi navê "Dêsiman" pêk anîne. Belê ev êl di sedsala 19emîn de li çend hev êlên piçûk belav bû ye: Wana Kûzûçan, Qurêşan, Çarekan, Pîlvank û Xormekan bû ne, yên ku di pêşketina sedsal a piştî de rêxistina xwe ya cîvakî de karakter û saziyên eşîrî girtine.

* Axûçan (K)
* Alan (Z)
* Alxan (K)
* Arî (Z)
* Aslan (Z)
* Aşûran (Z)
* Atmanî (K)
* Avdalan (Z)
* Balan (K)
* Bava Mansur (K/Z)
* Bêrîtan (K)
* Bîrman (Z)
* Beyt (Z)
* Bezgar (Z)
* Botan (Z)
* Bûtikan (K)
* Bozûkan
* Canbegan (K)
* Çarekan (Z)
* Caferan (Z)
* Ciban (Z)
* Dêlikan (K)
* Demanan (Z)
* Dilmaqan (Z)
* Dimilî (Z)
* Derwêş Cemal (Z/K)
* Derwêş Gewr (Z/K)
* Gew (Z)
* Gelabî (Z)
* Kûzûçan (Z)
* Gûran (Z)
* Ginîyan (Z)
* Xiran (K)
* Heyderan (Z)
* Hesenan (K)
* Xormekan (Z/K)
* îzol (K)
* Karsan (Z)
* Kez (Z)
* Keçelî/Kalan (K/Z)
* Kikoran (Z)
* Kimsor (K)
* Koçan (Aşiq/Qereçî) (K/Z)
* Kurmeşan (K)
* Kolik (Z)
* Qûbat (Z)
* Lolan (Z)
* Maksûd (Z/K)
* Mamekan (Z)
* Mîlan (Z/K)
* Nenikan (K)
* Oxçiyan (K)
* Parçikan (K)
* Pîlvank (K)
* Pîran (Z)
* Palî (Z)
* Pezgoran (Z)
* Qerebaş (K)
* Sari Saltik (Z)
* Sawalû (Z)
* Soran (K)
* Şekak (Şavak) (K)
* Şam (Z)
* Şemkan (K)
* Sînemilî (K)
* Sisanî (K)
* Topuz (K)
* Ûsuvan/Yusufan (Z)
Famîleya begonyayan

[thumb|[Begonyaya gupikî (*Begonia* × *tuberhybrida*)]]
 
**Famîleya begonyayan**, **famîleya pelvajiyan** *(Begoniaceae)* navê malbateke riwekan e, di desteya kundiriyan (kundirkî) (Cucurbitales) de cih digire. Tenê cinsekê vê malbatê ku 1400 heya 1500 endamê wê hene Hillebrandia sandwicensis aîdê cinsê begonyayê nînê. Pirraniya endamên vê famîleyê ji yek cinsekê (cinsa Begonyayê) ne. Hin celebên begonyayê tên xwarin.

Kulîlka begonya bo baxçevaniyê tê çandin. Li Kurdistanê jî tê dîtin lê ev famîle ji avhewaya tropîkal hez dike. Li başûrê parzemîna Amerîkayê cihwar e. Famîleya *Begoniaceae* sala 1820'ê ji aliyê Friedrich Graf von Berchtold û Jan Svatopluk Preslem bi navê *Begoniae* hatiye tomarkirin. Sala 1824'ê jî Carl Adolph Agardh navê *Begoniaceae* lê kiriye. Agardh di *Aphorismi Botanici* de hejmara endamên vê famîleyê 200 daye.

Bi qasî 1400 endamên vê famîleyê di 63 heya 66 koman de tên rêzkirin. Hillebrandia Oliv. cinsekê monotîpîk e.


Kategorî:Koma kundirawayan
Famîleya kevotan

thumb|''Buxus sempervirens''

**Famîleya kevotan**, **famîleya darşimşîran** *(Buxaceae)* famîleyeke riwekan ji desteya *kevotiyan (kevotkî)*, bi navekê din *desteya darşimşîriyan* *([[Buxales]])* e. Pên cins, bi qasî 70 endamên vê famîleyê hene. Li başûrê Spanya, navenda Ewropayê cihwar in. Li Kurdistanê jî tên dîtin.

## Sîstematîk
[thumb|''[Buxus sinica*]]
Du şax, pênc cins, bi qasî 70 endamên famîleyê hene.

* Şax [[Sarcococceae]]:
** *Notobuxus* [[Daniel Oliver|Oliv.]]: Welatê wê ji navend heya başûrê [[Afrîka]]yê ye.
** *Pachysandra* [[André Michaux|Michx.]]: Sê heya pênc celeb.
** [[Sarcococca]] ([[John Lindley (riweknas)|Lindl.]]): 15 heya 20 celeb, başûrê rojhilata [[Asya]]yê.
** *Styloceras* [[Adrien Henri Laurent de Jussieu|A.Juss.]]: Bi sê celeban, li başûrê [[Amerîka]]yê.
* Şax [[Buxeae]]: Bi yek cinsekê:
** Darên [[kevot]]ê (*Buxus'' L.): 30 heya 70 celeb.

## Girêdanên derve
*
Famîleya genim û kurtîjan

**Famîleya genim û kurtîjan**, **famîleya genim**, **famîleya biqurfan** *(Poaceae = Gramineae)* navê famîleyeke riwekan e ku li seranser erdê, di tevahiya rewşên avhewayê de endamên vê famîleyê kêm-zêde digihên. Di desteya genimiyan (genimkî) Poales de cih digire.

Çend ji endamên vê komê li Kurdistanê digihên, ne diyar e, lewra li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nehatiye kirin. Li parêzgeha Dîlok, Riha, Amedê, li deşta Mûşê û Rewanê çandiniya genim, ceh pêşketî ye.

Giyayên bi hazaran salan in, ji aliyê mirovan ve çandiniya wan tên kirin in. Genim, ceh, tarîgan (şilêl), baçîk (xamkêsan), riz (birinc), garis (gilgil) ûêd di vê malbatê de cih digirin ku bo mirov û ajalanên xurdemeniyên sereke ne. 650 cins û bi qasî 10.000 endamên vê komê hene. Ji vê famîleyê re *famîleya giyayên şîrîn ên mêrg û çîmenan* jî tê gotin.
Şeqaqî

**Şeqaqî** yek ji êlên esilkurd ên azerîaxiv e. Ev êl a ku aliye olê de şiî ye, niha li hemû cografiya azerîaxiv a li Îranê belavbûye. Herwiha li Filistîn jî malbateke bi navê Şeqaq heye, mumkun e ku pewêndiya wan bi vê êlê re hebe.

## Dîrok
Gorê Ensîklopediya Îslamê ev êl ji Finikê an jî ji qezaya Kilîsê koçberê rojhilata Gola Wirmê bûye. Şeqaq an Şeqak di kurdî de navê *heywaneke ku di lingê xwe ve seqet* e. Mînorsky diyar dike ku ev êl di dema Baraniyan (Aqkoyinlî) de barê Transqefqasyayê kiriye. Ji xwe ji navê tayifên wan jî belû ye ku ev êleke kurdan a qizilbaş bû ye: Palûkan, Goran, Zaferan, Şatran hemû navên êl û eşîrên kurdan in. Di dokumentên rusan ên serê sedsala 19'mîn ev êl derbas dibe. Gorî J. Morier serjimara Şeqaqan li Erdebîl, Xalxal û Zenganê di 1814'an de 50.000 mal bû. Hin şaxên vanan jî bi eşîrên kurdan ve li Xorasanê hatine bicîhkirin. Şeqaqî bi taybetî di dema Zendiyan de yek ji êlên bihêz bûn. Mîrê Serabê Elî Xanê Şeqaqî xwedî rutbekî artêşiya giring bûye. Kurê wî Sadiq Xanê Şeqaqî mîrê Serabê ji aliye Qeceran ve hatiye kuştin.

## Binêr
* Xanedana Serab
## Çavkanî

Kategorî:Dîroka azeriyan
Kategorî:Dîroka kurdan
Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Lîsteya eşîrên êzîdî li Başûrê Kurdistanê

Lîsteya eşîrên êzidiyan li Başûrê Kurdistanê

## Eşîrên Êzîdî Li Şingal
Eşîrên êzîdî yên li herêma Şingalê li du bendên menşeyî belavdibin. Vana Xorkan û Cûwanan in.

### Xorkan
* Aldexî
* Adiyan
* Aldîn
* Bekiran
* Cefrî
* Çêlkan
* Dilkan
* Heskan - Şerqan
* Hewîrî
* Helîqî 
* Kurkurka 
* Mendikan
* Mûsanî
* Mehirkan
* Musqora
* Mala Bakê
* Qîçkan
* Qîranî
* Reşkan
* Simoqî
* Şerqiyan
* Şehwanî

### Cûwanebî
* Aqosî
* Bekiran
* Çûkan
* Dilkan
* Emeran
* Hebaban/Hebabat (Hecbanî?)
* Howêrî
* Hilêqî
* Heskan – Simal
* Kizan
* Korkorkî
* Mashekî
* Mihirkan / Mehirkan
* Xinan
* Mala Xalitê
* Miskora
* Qîçikan
* Hesenan
* Nukrî
* Eldinan
* Ûsivan
* Xosî
* Elî Sorka
* Xifshan
*Xidir Xelef / Dasinî

## Eşîrên ezdiyan li Şêxan
* Belesinî
* Basidkî
* Birîmenî
* Dina
* Dumilî
* Hekarî
* Heraqî
* Mamûsî
* Misûsan
* Pêdayî
* Qaîdî
* Qirnayî
* Rûbanistî
* Tirk
* Xaltî
* Xetarî

## Çavkanî

* Kurdica: Eşîrên Êzîdiyan, 21.04.2012
Famîleya dargindoran

thumb|(''Carica papaya'')

**Famîleya dargindoran** *(Caricaceae)* famîleyeke riwekan e, di desteya pelxaçkiyan *([[Brassicales]])* de cih digire. Bi qasî 4-6 cins, 34 endamên vê komê hene.

## Sîstematîk
* Carica – 1 endamê wê heye Carica papaya, li Amerîkayê digihê
* Cylicomorpha – 2 endam, li Afrîka
* Jacaratia – 5 endam, li Amerîka
* Jarilla – 3 endam, li Amerîka
* Vasconcellea – 20 endam, li Amerîka
Bûtikan

**Bûtikan** an **Bûtkan** (yek caran jî wek Pûtikan tê bilevkirin. Eşkere ye ku *butikan* formeke navê "Botî" (Botan) ye.) li Kurdistanê bi vî navê çend hev eşîr hene. Yek ji wan li Dêrsimê û Serhedê dijî, kurmancîaxiv û elewî ye. Bûtikaniyên Dêrsimê, bi taybetî li bakûrê Dêrsimê, li Tercanê, Aşqeleyê û Oxlêyê, berê demeke nêzîk de ji Xinûsa Ezirmê koçberê wan devêran bûne. Pêşiya koçberiya wan a Tercanê, butikan bi Xormekan, Çarekan û Şadiyan ve yek ji eşîrên elewî yên mezin li Xînûsê, Xolxolê û Gêxîyê bû ye.

Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Famîleya tolikê

thumb|''Malva parviflora''
**Famîleya tolikê** *(Malvaceae)* navê famîleyeke riwekan e. Di desteya tolikiyan (tolikkî) (Malvales) de cih digire. 9 binekom, 243 celeb, 4.225 heya 4.300 endamên vê famîleyê hene. Li seranser erdê kêm-zêde tê dîtin.

Kakao û pembû jî ji vê komê ne ku çandiniya wan tê kirin. Gelek celebên vê famîleyê park û baxçeyan dixemilînin. Tolik li Kurdistanê hezkirî ye, di gelek xwarinên pêjgeha kurd de tê bikaranîn. Ji xeynî tolikê kîjan celebên vê famîleyê li Kurdistanê digihên, ne diyar e, lewra xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin.
Kurêşan

**Kurêşan** yek ji êl û ocaxên Dêrsimê ye.

## Ocax
Vana her çiqas wek êl an eşîr bêne dîtin jî, ji ber ku serjimara wan gorî hemanan (ocaxên din) gelekî zêde ye, bi rastî yek ji ocaxên seyîdên qizilbaşan e. Bi taybetî eşîrên rojhilatê Dêrsimê bi piraniya xwe girêdayinê vê sulala mistîqî ne. Şaxên Qurêşan ên seyîd Aliyan, Qaziyan, Heman hwd. ne.

## Êl
Mark Sykes di gotara xwe derheqê êl û eşîrên kurdan ên ku li erdê împeratoriya osmaniyan de dijiyan, êleke bi navê Qurêşan jî lîstedike. Gorî wî êla Qurêşan, a ku çawa tê xuyandin li rojavayê Dêrsimê biwar bûye, ji van eşîran pêk hatiye:
* Qursî
* Şadiyan
* Balaban
* Badilî

## Navdar
* Sey Qajî
* Seyder
* Kemal Kiliçdaroẍlû
* Derviş Îsmaîl

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Kategorî:Xinûs
Famîleya kokayan

[thumb|[Koka]]

**Famîleya kokayan**, **famîleya kokaweran** *(Erythroxylaceae)* famîleyeke riwekan, ji riwekên Malpighiales) e. Navdar û ya navê xwe daye vê famîleyê, koka (Erythroxylum coca) ye ku him di gastronomî, him jî tenduristiyê de tê bikaranîn.

## Sîstematîk
Di nava riwekên Malpighiales de, Erythroxylaceae û Rhizophoraceae nêzîkên hev in. Ev famîle sala 1822'yê ji aliyê Karl Sigismund Kunth ve di *Nova Genera et Species Plantarum*, çapa 4em, rûpel 175'ê de bi navê „Erythroxyleae“ hatibû tomarkirin.

Di vê famîleyê de 4 celeb hene. Bi giştî bi qasî 300 endamên vê famîleyê hene:

* *[[Erythroxylum]]* P.Browne: 230 heya 250 endam (bijarte):
** *[[Erythroxylum coca]]*
*** Kokaya bolîvyayî yan Huanuco-Coca : *Erythroxylum coca* var. *coca*
*** Kokaya Amazonan: *Erythroxylum coca* var. *ipadu*
** *Erythroxylum novogratense*:
*** Kokaya kolombiyayî: *Erythroxylum novogratense* var. *novogratense*
*** Trujillo-Coca: *Erythroxylum novogratense* var. *truxillense*
** *[[Erythroxylum catuaba]]*
** *[[Erythroxylum vacciniifolium]]*
** *Erythroxylum zeylanicum*
* *[[Aneulophus]]* Benth.
* *[[Nectaropetalum]]* Engl. (tevlî *Peglera* Bolus)
* *[[Pinacopodium]]* Exell & Mendonça
Famîleya zîrfonê

thumb|''Tilia tomentosa''

**Famîleya zîrfonê**, **famîleya parzînê**, **Famîleya exlamûrê**, **famîleya çorgehê**, *(Tiliaceae)* navê famîleyeke riwekan ji desteya Malvales e. 41 celen û nêzîkî 400 endamên vê famîleyê hene. Navê xwe ji navdara malbatê tiliayê digire. Ango dara çorgehê (exlamûr,zîrfon).

## Çavkanî
# Simson, M.G. Plant Systematics. Elsevier Academic Pres. Kaliforniya, 2006

## Girêdanên derve
* Tiliaceae 
* Çoke (exlamûr, zîrfon)
Famîleya stêrawayan

[thumb|[Anixa stêrkî ji vê famîleyê ye]]

**Famîleya stêrawayan** *(Schisandraceae)* navê famîleyeke riwekan e. Ji Srî Lankayê belav bûye. Li başûrê rojhilata Amerîkayê, Îndonêzya, Meksîkoyê cihwar e. Navdara vê famîleyê anixa stêrkî (Illicium verum) ye. Binavkirinên din ên vê famîleyê *Illiciaceae* (Berchtold & Presl.) û *Kadsuraceae* (Radogizky) ne.

Li Kurdistanê jî hin endamên vê famîleyê digihên lê ji ber ku li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nîne, kîjan in û navên wan ên latînî çine, ne diyar e.

Di famîleyê de sê celeban de, bi qasî 92 endam hene.
* Anix, anesûn (*Illicium* L.): Bi 42 cureyan.
* Selikkerî (*Schisandra* Michx.): Bi qasî 30 cureyan li Amerîka û Asyayê.
* Gulebabet, timtêlgule yan kadsûra (*Kadsura* Juss.): Bi 28 cureyan li rojhilatê Asyayê.
Famîleya giyagezkan

[thumb|[Urtica dioica]]

**Famîleya giyagezkan** *(Urticaceae)* navê famîleyeke riwekan e. Bi 54 heya 56 celeban, 2625 endamên vê famîleyê hene. Li seranser erdê kêm-zêde digihên. Li Kurdistanê gelek endamên vê malbatê tên dîtin. Navdara vê famîleyê giyagezk (Urtica) ye.

## Cinsên wê

## Pêşangeh


Wêne:Drnavec lékařský.jpg|*Parietaria officinalis*
Wêne:Parietaria judaica 000.jpg|*Parietaria judaica*
Wêne:Urtica pilulifera Sardinia.jpg|*Urtica pilulifera*
Wêne:Urtica urens 0.0 R.jpg|*Urtica urens*
Wêne:Soleirolia soleirolii.jpg|*Soleirolia soleirolii*
Wêne:Starr 030807-0140 Pilea microphylla.jpg|*Pilea microphylla*
Wêne:Boehmeria nivea.jpg|*Boehmeria nivea*
Famîleya gulkîsikan

thumb|Fêkiya Canna, kîsikê dendikan
 
**Famîleya gulkîsikan**, **famîleya bitûrikan**, *(Canna)* tekane celebê famîleya riwekan Cannaceae, Canna ye û navê xwe jî daye famîleyê. 10 heya 20 cureyên vê celebê hene. Pirraniya kulîlkên Canna, bo park û baxçeyan an xemla malê tên çandin. Li hin welatan kokên wê dixwin, tehma wê dişibe kartolan.

## Cinsên wê
* *[[Canna bangii]]* Kraenzl.
* *[[Canna flaccida]]* Salisb.
* *[[Canna ×generalis]]* L. H. Bailey –
* *[[Canna glauca]]* L.
* *Canna indica* L. – Gulkîsika hindî
* *[[Canna iridiflora]]* Ruiz & Pav.
* *[[Canna jaegeriana]]* Urb.
* *[[Canna liliiflora]]* Warsz. ex Planch.
* *[[Canna paniculata]]* Ruiz & Pav.
* *[[Canna pedunculata]]* Sims
* *[[Canna tuerckheimii]]* Kraenzl.
Singûsîr

**Singûsîr**, **singosîro** xwarineke Botanê ye. Ji parxanê ango singê berxê tê amadekirin. Orjînal ev e, lê di demên dawiyê de bêhtir qelî tê bikaranîn.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *Parxanê berxekê yan pîvanê [[quşxane]]yê de qelî*
* *[[Sîr]] (pîvanê [[verok]]eke normal 1/2 serî sîr, pîvanê [[quşxane]]yê seriyek, pîvanê [[beroş]]ê 1,5)*
* *[[Simaq]] (pîvanê quşxaneyê 2 qevd, lê bi kêfa xwe ne)*
* *[[Xwê]] (solin)*
* Îsota pûlpelî

## Amadekirin
Di badiyekê yan teştekê de av û simaqê tevlîhev bikin. Parxan an qeliyê berdin quşxaneyê û ava bi simaqê jî berdin serê, bikelînin.

Sîrê kutayî, xwê, îsota tûj (îsota pûlpelî, îsota sor) tevlî bikin. Bi hev re bi qasî nîv saetê bikelînin û bo servîsê bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Famîleya bîberên reş

[thumb|îlustrasyona [Bîbera reş (*Piper nigrum*)]]

**Famîleya bîberên reş** *(Piperaceae)* famîleyeke riwekan, ji desteya bîbera reşiyan (filfilkiyan) Piperales e. Bi pênc cinsan, 3600 endamên vê famîleyê hene. Di hin tomarkirinan de hejmara cinsan 12 hatiye tomarkirin. Navdara vê malbatê bîbera reş e ku wekî biharbêhn tê bikaranîn.

## Sîstematîk
Berê celebê *Peperomia* bi serê xwe wekî famîleyekê dihate binavkirin, famîleya Peperomiaceae (A.C.Smith). Niha ev celeb jî tevlî Piperaceae hatiye kirin. Famîleya Piperaceae sala 1792yê ji aliyê Paul Dietrich Giseke ve, di *Praelectiones in ordines naturales plantarum*, r. 123 û 13ê hezîranê 1824ê ji aliyê Carl Adolf Agardh ve, di *Aphor. Bot.*, r. 201yê de bi navê îro hatiye binavkirin.

* Piperoideae Arnott (Syn.: Peperomioideae): Bi du cinsan, 3600 endam:
** Peperomia (*Peperomia* Ruiz & Pav.): Bi qasî 1600 cure.
** Bîbera reş (*Piper* L., Syn.: *Anderssoniopiper* Trel., *Arctottonia* Trel., *Artanthe* Miq., *Chavica* Miq., *Discipiper* Trel. & Stehlé, *Lepianthes* Raf., *Lindeniopiper* Trel., *Macropiper* Miq., *Ottonia* Spreng., *Pleiostachyopiper* Trel., *Pleistachyopiper* Trel., *Pothomorphe* Miq., *Trianaeopiper* Trel.): Bi qasî 2000 endaman.
* Zippelioideae Samain & Wanke: Bi du cinsan û şeş endaman.
** *Zippelia* kulîlk: Tekane cure:
*** *[[Zippelia begoniifolia]]* kulîlka Schultes, binavkirina kevn & J.H.Schultes li herêmên tropîk ên Asyayê.
** *[[Manekia]]* Trel. (Syn.: *[[Sarcorhachis]]* Trel.): Bi çar cureyên Neotropis.
* Verhuellioideae Samain & Wanke: Tekane celeb:
** *[[Verhuellia]]* Miq.: Bi sê cureyan li Kuba û Hîspanyola.

## Çavkanî
* Famîleya Piperaceae li APWebsite. (ravekirin û rêzkirin) (ne bi kurdî ye)
* Yung-chien Tseng, Nianhe Xia & Michael G. Gilbert: *Piperaceae* di *Flora of China*, beşa 4em, 1999, S. 110: Online. 
* David E. Boufford: *Piperaceae* in der *Flora of North America*, Volume 3, 1993: Online. (Abschnitt Beschreibung und Systematik)
* Beschreibung der Familie bei DELTA; dort ohne ''Peperomia''. 
* M.C. Tebbs: *Piperaceae* in Klaus Kubitzki et al.: *The Families and Genera of Vascular Plants. II. Flowering Plants - Dicotyledons.*, Springer-Verlag: Berlin, 1993. ISBN 3-540-55509-9
* M.A. Jaramillo, S. Paul, P.S. Manos & E.A. Zimmer: *Phylogenetic relationships of the periantless Piperales reconstructing the evolution of floral development.*, in *International Journal of Plant Science*, Vol. 165, Nr. 3, 2004, S. 403-416.
Famîleya şêfeletan

[thumb|(''[Capparis sandwichiana*)]]

*'Famîleya şêfeletan**, **famîleya gepariyan**, **famîleya keweran*' *(Capparaceae)* ji riwekên pelxaçiyan (Brassicales) famîleyeke riwekan e. Gupik û pelên [[kulîlk]]a [[kewer]]ê *(geparî, kevirî, şêfelet, kepere)* tê xwarin jî.

Li devedora [[Deryaya Navîn]] cihwar e. Li [[Kurdistan]]ê jî tê dîtin. Salê 10.000 ton biharbêhna vê giyayê tê hilberîn û firotin. Famîleya Capparaceae xwedî 16 heya 29 celeb, 480 heya 650 endaman e.

== Cinsên wê ==
* *Apophyllum*
** *Apophyllum anomalum*
* *Boscia*
** *Boscia madagascariensis*
* *Buchholzia*
** *Buchholzia coriacea*
* *Capparis*
** *Capparis acutifolia*
** *Capparis amplissima*
** *Capparis callophylla*
** *Capparis cynophallophora*
** *Capparis flexuosa*
** *Capparis frondosa*
** *Capparis hastata*
** *Capparis lanceolaris*
** *Capparis masaikai*
** *Capparis membranifolia*
** *Capparis odoratissima*
** *Capparis sandwichiana*
** *Capparis spinosa*
** *Capparis tenuisiliqua*
** *Capparis tomentosa*
** *Capparis verrucosa*
* *Crateva*
** *Crateva adansonii*
** *Crateva odora*
** *Crateva palmeri*
** *Crateva religiosa*
** *Crateva tapia*
* *Dactylaena*
** *Dactylaena pauciflora*
* *Dipterygium*
** *Dipterygium glaucum*
* *Euadenia*
** *Euadenia eminens*
* *Maerua*
** *Maerua angolensis*
** *Maerua kirkii*
* *Morisonia*
** *Morisonia americana*
* *Ritchiea*
** *Ritchiea capparoides*
* *Steriphoma*
** *Steriphoma paradoxum*
* *Thylachium*
** *Thylachium africanum*
** *Thylachium pouponii*
* *Tirania*
** *Tirania purpurea''

## Çavkanî
* Simson, M.G. Plant Systematics. Elsevier Academic Pres. California, 2006
Famîleya giyakitikan

[thumb|[Valeriana sambucifolia*]]

*'Famîleya giyakitikan**, **famîleya simbilê cebele*' *(Valerianaceae)'' ji desteya Dipsacales famîleyeke riwekan e. Li herêmên germ ên cemsera bakir digihê. Li Kurdistanê çend celebên wê digihên ne diyar e, lewra li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nehatiye kirin. 13 celeb, 370 cureyên vê famîleyê hene.

## Cinsên wê
* Centranthus
* Fedia
* Nardostachys
* Patrinia
* Plectritis
* Triplostegia
* Valeriana
* Valerianella

## Çavkanî
* Simson, M.G. Plant Systematics. Elsevier Academic Pres. California, 2006
Azam Ali

**Azam Ali** (bi farisî: ‏اعظم علی, *Azam Alî*) stranbêjeke îranî ye ku di 1970î de li Tehranê (Îran) ji dayika xwe bûye û nuha li Kanadayê dijî.

## Kurtejiyan
Azam Alî li Tehranê paytexta Îranê ji dayik bû, lê bi çar saliya xwe malabata wê koçî Hindistanê bû. Lewra wê umrê xwe yê ciwantiyê li herêma Maharastra li bajarê Pancganî (Panchgani) derbas kir. Wê li wir dibistana xwe dît û piştî 11 salan qedand. Ji ber bandora çand û hunera zelal a hindî ew biryar dide ku piştî dibistana xwe ya bingehîn derbasî zaningehê bibe û beşa Muzîka Hindî bixwîne. Di çarçoveya pewerdehiya zaningehê de bala wê ya ji huner û ruhaniyetê her ku diçe meztir dibe. Lewra ew dixwaze bi alîkariya hunerê ji guhdarvanan re rêyek nîşan bide bo qezenckirinên manewî.

Şoreşa Îslamî ya Îranê jiyana wê û ya hemwelatên wê bi tevahî diguhêrîne. Êdî ew û malbata wê dizanin ku ewê nikaribin vegerin welatê xwe. Digel vê rastebîniyê dayika wê di sala 1985an de biryar dide ku tev malbatê koçî Kalîforniya (DYA) bikin. Di wê demê de Azam hê keçeke 15 salî ye. Ji vê rojê pê ve ew jiyana xwe diyarî hunerê dike û fêrî santûrê dibe, bo ku karibe xebatên xwe yên li ser muzîka farisî û hindî firehtir bike. Bi vî havî Azam, ya ku heta neha bi xwendina kilaman xwe dabû hunerê, êdî dest bi leystina enstrumanên çandî yên oryantal dike û bi alîkariya mamosteyê farisî Manoocher Sadeghi giraniyê dide santûrê. Mamoste Sadeghi 8 sal perwerdehiya santûrê dide Azam Alî, lê Azam êdî fehm dike ku ew nikare tenê bi rêya santûrê hemû hestên xwe bîne ziman.

Rojek di dema waneyê de mamoste cara ewil guhdarî dengê wê dike û wiha rastî potansiyela dengê Azam dibe. Sadeghi dixwaze ku bila Azam êdî girainyê bide dengê xwe jî. Bi pêşniyariya mamoste Sadeghi Azam hewl dide dengê xwe binase. Azam êdî perwerdehiya strankirinê distînê û wiha xwe di kilamgotina klasîk, hindî, farisî û Ewropaya Rojhilat xwe pêş dixe. Armanca Azam ev e ku bila mirov bi rêya stranan hemû sînorên ol, ziman, erdnigarî û siyasetê derbas bike û nêzî hev bibe, ji ber ku ew dengê mirovan weke enstrumaneke pîroz û xurt dibîne.

## Dîskografî

### Solo
* 2002 - *Portals of Grace* (Deriyên Merhametê)
* 2006 - *Elysium for the Brave* (Bextyarî ji şervanê re)
* 2007 - *"300"*
* 2011 - *From Night to the Edge of Day* (Ji şevê heta berbanga rojê)

### Digel Vas
* 1997 - *Sunyata*
* 1998 - *Offerings* (Cangorî)
* 2000 - *In the garden of Souls* (Bi bexçeya canan de)
* 2004 - *Feast of Silence* (Pîrozbahiya bêdengiyê)

### Digel Niyaz
* 2005 - *Niyaz*
* 2008 - *Nine Heavens* (Neh ezman)

### Duet
* 2005 - Buckethead *Enter the Chicken*

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Azam Ali
* Malpera fermî ya koma Vas
* Malpera fermî ya koma Roseland 
* Malpera fermî ya koma Niyaz
* Malpera fermî ya Axiom of Choice 
* Malpera fermî ya Tyler Bates
* Malpera Six Degrees Records 

Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên ji Tehranê
Kategorî:Stranbêjên îranî
Aşî karwan

**Aşî karwan**, xwarineke herêma Soran e. Mirov dikare di bin sernivîsa arxavkê de rêz bike. Li Serhed û Dêrsimê jî arxavkên wiha bi pîvazê tên xwarin. Amadekirina wê hêsan e.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê)
* *3 [[hêk]]*
* *2 [[pîvaz]]*
* *1-2 kerî [[nan]]ê hişk an hinekê kartû*
* *[[Simaq]]*
* *[[Xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Pîvazan li rêşkerê bidin, berdin nava rûnbirêşkê. Heya zerayî pê ket, biqijilînin. Hêkan bêî ku biçelpînin, hûr bikin navê. Nan bipişirîninê. Li ser daxwazê dikarin, nan kerî jî bikin.

Simaq û xwêyê pê werbikin, bi germî bînin ser destexaneyê (sifre) û servîs bikin.

Kategorî:Arxavk
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Soran
Kategorî:Xwarinên rûnbirêşkê
Zelal Gökçe

**Zelal Gökçe** (jdb. 1980 li Tetwan , Bidlîs , Bakurê Kurdistanê) stranbêjeke kurd e.

## Perwerdehî
Wê di lîseya Pera Güzel Sanatlar (Hunerên Zelal ên Perayê li Stembolê) de ji aliyê hunermenda operayê Marsel Adamadze ve perwerdehiya şam stend. Piştre derbasî İTÜ Türk Musikisi Devlet Konservatuarı (Konservatuara Dewletî ya Muzîqeya Tirkî ya Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê) bû û digel perwerdehiya dengê beşa Muzîka Gel a Tirkî qedand.

## Xebatên wê
### Kariyera muzîkî
Bû endama Koma Azad û di xebatên albûma duyem ya komê 'Bihûşta min' de cih girt. Wê di albûmên bi navê 'Şahiya Stranan 1 & 2' de kilamên gelêrî yên ' Ax lê Nûrê', 'Dera sorê' û 'Zara' xwend. Piştre di Koma Asmîn de weke solîst cih girt û digel komê tevlî festîval û konserên li derveyî û hundirî welat bû.

Herwiha, wê di albûma 'Homegrown Istanbul Volume 1' de strana 'Dilo' û di albuma 'On Dilde On Şarkı' (Bi deh zimanan deh kilam) de jî strana 'Qumrikê' xwend. Wê ji bo telenovelaya tirk a bi navê 'Seher Vakti' kilama 'Seher Vakti' strî. Li Îtalyayê di çarçoveya projeja 'Giriyên Jinan' de tevlî Festîvala Carovana bû. Di çarçoveya projeya Dîwana Dubeytî de ji bo helbestên Baba Tahîrê Uryan kilaman amade kir û di gelek konserên komê de çû ser dikê.

#### Albûma wê ya yekem: Solîn
Yekem albûma hunermendê ya bi navê Solîn di gulana 2012an de ji aliyê Kom Muzîkê ve hat weşandin. Albûm rêbaza jiyanê, destan, kilam, lorîn û evînên li Mezopotamya û Anatolyayê vedibêje û ji 11 berhemên hilbijartî pêk tê. Taybetiyeke albûmê ev e ku stranên bi zaravayên kurdî (kurmancî, soranî û kelhûrî) û stranên bi ermenî û yek jî bi tirkî tê de cih digirin.

### Kariyera televîzyonê
Wê ji bo IMC TV xebat kir û di gel Burcu Yankin, Feryal Öney û Özlem Taner amadekarî û pêşkêşkeriya bernameya 'Kadinlarin dilinden' (Ji zimanê jinan) kir. Wê di belgefîlma alman a muzîkê ya bi navê 'Türkei - Die Kinder der Sonne' (Tirkiye - Zarokên rojê) de weke karaktereke sereke cih girt. Belgefîlm ji aliyê kanala alman Südwestrundfunk (SWR) ve tê amadekirin.

## Girêdanên derve
* Zelal Gökçe li ser myspace.com
* Zelal Gökçe li ser twitter.com

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Stranbêjên kurd
Zegerek

**Zegerek**, **kitan** *(Linum)* navê celebekê riwekan ê famîleya zegerekan (Linaceae) ye. Nêzîkî 200 cureyên vê giyayê hene û hin ji wan li Kurdistanê jî digihên.

Rîçalên (rehik, lûf) wê bi qasî 6-10 hezar salan berê jî wekî îro dihate bikaranîn. Li gelek welatan tê çandin û rûnê wê di boyaxan de tê bikaranîn. Li bakurê Kurdistanê jê sûd nayê wergirtin, nayê çandin.

## Cureyên zegerekê bi kurdî
* Zegereka bejinbihost
* Zegereka zer (Linum flavum)
* Bezerek
* Loke(Linumusitatissimum)
* Qerqer

## Pêşangeh


Wêne:Linumperenne1.jpg|Zegereka pirrsalane
Wêne:Liunum catharticum1.jpg|Linumctharticum
Wêne:Linum flavum0.jpg|Zegereka zer
Wêne:Linum campanulatum 1.JPG|*Linum campanulatum*
Wêne:Linum pubescens.jpg|*Linum pubescens*


## Cinsên wê di zanistiyê de
* Seksiyon *Linum*
** Zegereka mêrgan (*Linum usitatissimum*)
** Zegereka dusalane (*[[Linum bienne]]*, Syn.: *Linum angustifolium* Huds.), zegereka bejî.
** Zegereka awistriyayî (*Linum austriacum*)
** Zegereka pirrsalane (*Linum perenne*)
** *[[Linum narbonense]]* L.
** Loraynî (*Linum leonii*)
** Zegereka Alpan (*Linum alpinum*)
** Zegereka sor (*Linum grandiflorum*)
** *[[Linum mesostylum]]*
** *[[Linum baicalense]]*
** *[[Linum amurense]]*
** *[[Linum decumbens]]*
** *[[Linum lewisii]]*
** *[[Linum altaicum]]*
** *[[Linum meletonis]]*
** *[[Linum monogynum]]*
** *[[Linum sibiricum]]*

* Seksiyon *Dasylinum*
** Linum hirsutum
** Zegereka zeliqok (*Linum viscosum*).
** *[[Linum hypericifolium]]*
** *[[Linum bungei]]*

* Seksiyon *Linastrum*
** Zegereka peravan (*Linum maritimum*)
** Zegereka pelzirav (*Linum tenuifolium*)
** *[[Linum setaceum]]*
** *[[Linum trigynum]]*
** *[[Linum tenue]]*
** *[[Linum corymbulosum]]*
** *[[Linum chamissonis]]*
** *[[Linum paposanum]]*
** *[[Linum macraei]]*
** *[[Linum volkensii]]*
** *[[Linum keniense]]*
** *[[Linum strictum]]*
** *[[Linum carratracensis]]*
** *[[Linum appressum]]*
** *[[Linum suffruticosum]]*
** *[[Linum salsoloides]]*

* Sektsiyon *Cathartolinum*
** Zegereka mushîlê (*Linum catharticum*)
** *[[Linum rigidum]]*
** *[[Linum sulcatum]]*

* Seksiyon *Syllinum*
** *[[Linum capitatum]]*
** *[[Linum dolomiticum]]*
** Zegereka zer (*Linum flavum*)
** *[[Linum album]]*
** *[[Linum arboreum]]*
** *[[Linum campanulatum]]*
** *[[Linum cariense]]*
** *[[Linum elegans]]*
** *[[Linum mucronatum]]*
** *[[Linum nodiflorum]]*
** *[[Linum pamphylicum]]*
** *[[Linum persicum]]*
** *[[Linum tauricum]]*
** *[[Linum thracicum]]*
** *[[Linum vuralianum]]*

* Seksiyon *Cliococca*
** *[[Linum selaginoides]]*

Kategorî:Famîleya zegerekan
Mala Acamê

**Mala Acamme**, ocaxeke eşîra Sindî ye. Ev ocaxa ji 15 malan pêk hatiye.

## Mal
# Mala Hocayî
# Mala Xalifayî
# Mala Şahbazî (li gundê Bejuhê, li Turkiye)
# Mala Şêxî
# Mala Bohtiyî
# Mininî
# Mala Yûsifî (Gundê Merge)
# Mala Tahî
# Mala Axoyî
# Mala Brahimî
# Mala Bozeyî
# Mala Şenge
# Hedrîşî (Gunde Hedrîş, li Turkiye)
# Yekmali (Gunde Yekmal, li Turkiye)
# Xabiri (Gunde Xabir, li Turkiye)

## Gund
Mala Acamme pêk hatîye ji 12 gundan u evên xarê navên wan gundanin

# Derkar
# Bandro
# Banka Mala Shexe
# Merge
# Minini
# Banka Mala Hocay
# Banka Mala Axoy
# kirannsh
# Hedrîş
# Bêcûh
# xabir
# Yekmal

## Navdarên Icaxa Mala Acamme
* Omer Salih
* Ajeel Abdullah Cbe
* Sadiq Omer
* Aliqado
* Abdûllah îsa şerîf
* Reşide salihe hedrişi
* Ismail Seifadin
* Abdulaziz Haci ismail
* Izadin Saado
* Shehbaz Salih
* Haci Saado Salih
* Hamid Isa
* Salih Qasim
* Mohammed Mirza
* Redwan Mirza
* Azhat Jangir
* Said Abdulla
* Qasim Hamed
* Abdulla Ali Shahin
* Ebdulkarim Hamed
* Ramazan Isa
* Tehlo Shahin
* Ahmed Mirza
* Haci Xazi Saadi
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Girêdayinên derve
* Malpere Eşîra Sindiyan
* Malpere Gunde Derkare
* Serhildan li Derkar
* Hêndak Shehidet Gunde Derkar

Kategorî:Eşîr
Dêsiman

**Dêsiman** an **Dêrsiman** (bi osmanî: *Desimlü*) navê êleke (federasyon) eşîrên kurdan li rojhilatê Dêrsimê bûye. Bi taybetî eşîrên li qezayên Gêxî, Xinûs, Qişle, Xolxol, Mamekiye, Pilemor, Mazgêrd, Azarpêrt, Çêrme hwd. di vê êlê de yekbibûne. Dibe ku navê vê eşîrê ji navê fermanderê kurd Deysem hatibe peydakirin. Di serdema mayîn de pir gelemperî bû ku navên şexsan li eşîran bihata kirin. 

## Qebîlên êla Dêrsiman a tarîxî
* Ariyan
* Alan
* Aslanan
* Beytan
* Çarekan
* Hesenan
* Heyderan
* Lolan
* Karsanu
* Kimsoran
* Şavalan
* Xiran
* Xormekan

## Dêrsiman îro
Heya îro jî li hin mintiqeyên Kurdistan eşîrek piçûk bi vî navî heye. Li Semsûrê û li Sêrtê di hev eşîr hene ku ji wan re dêrsiman tê gotin.

## Çavkanî

Awdalan

Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Bêrîvan Arîn

**Bêrîvan Arîn** (jdb. 1981, Xelfetî, Riha) stranbêjeke kurd e.

## Kurtejiyan
Bêrîvan di sala 1981ê de li navçeya Xelfetî (Riha) jidayikbû. Bi 13 saliya xwe digel malbata xwe koçberiya Swîsreyê dike û perwerdehiya xwe li wir diqedîne. Ji zarokatiya xwe pê ve dildariya wê ya herî mezin muzîk e, lewra di salên lîseyê de bala xwe dide muzîkê.

Wê ji sala 2000an heta sala 2004an solîstiya *[[Koma Arîn]]* kir û digel komê di sala 2003an de albûmek bi navê *Bengiya Rojê* derxist. Dii albûmê de çend awazên Bêrîvanê jî – wek *Berfîn* û *Bêrîvanê* - cih digirin. Piştî belawbûna koma *Arînê* ya di sala 2004an de wê li ser navê xwe bi muzîkê berdewam kir.

Di sala 2006an de hunermendê tirk Mehmet Ali Demren (*Mali*) bi wê re duetek kişand: navê stranê *Kürdüm* (« Kurda min ») e û li ser evîndariya lawekî tirk û keçeka kurd yên ku evîna wan ji aliyê malbatên her duyan ve tê qedexekirin hatiye nivîsandin. Strana *Kürdüm* di albûma *Mali* ya bi navê *Işte böyle* (« Fermo, wiha ») de cih digire.

Bêrîvan car caran tevli bernameyên çandî yên kanalên kurd dibe û di sala 2009an de cara ewil hunera xwe li welêt (Amed, Şirnex, Wan, Sêrt û Riha) pêşkêşî guhdarvanan dike. Di sala 2010an de ew klîpa xwe ya ewil ya bi navê *Gazinc* dide kişandin. Ev stran ji aliyê hozan Dîno ve hatiye nîvîsandin. Bêrîvan di sala 2011an de ji bo stranên *Berfîn*, *Cano* û *Zeyno* - *Zêriyê* klîban dikişîne. Taybetiya van sê klîban ev e ku, her sê li welatê wê Xelfetî hatiye kişandin û dîmenên hêja yên xweza û dîroka Xelfetî dike mijar.

## Dîskografî
### Albûm
* Bengiya Rojê (2001), digel Koma Arîn

### Duet û hevkariyên bi hunermendên din re
* Kürdüm (Kurda min), digel Mali (2006)
* Vokalîstî ji bo albûma dawî ya Dîno (2011)
* Şemmamê (verziyona Hiphopê), digel Rêzan Cemal (2012)

## Girêdanên derve
* Hevpeyvîna Rudaw.net bi Bêrîvan Arîn re

Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Kesên ji Xelfetiyê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Ocax

**Ocax** (ji romikî: *ocak* = koçik, wek oca*x* ketiye kurdî) peyveke eşîrî ye. Bi rastî, mirov dikare bibêje, ev peyv bi peyva esil kurdî ya *mal* ve hemwate ye. Li hin herêmên Kurdistanê di şûna "mal" (mall, çê) de vê peyvê bikartînin. Ev term di nava eşîrên êzîdî û elewî de gelekî belavî ye. Her wiha li Dêrsimê ji ezbetên/malên seyîdan û pîran re û di nava eşîrên êzîdiyên jî ji ezbetên şêx û pîran re ocax têye gotin. Belê ne tenê ew, hinek eşîrên misilman, bi taybetî li Badînan û Botan, jî vê peyve ji bo binmalên qebîlan/eşîran bi kar tînin. Di civaka elewî ya kevneşopî de, ocax bi gelemperî li gorî rêza bavî têne veguhastin. Her ocax bav û kalên xwe digihîne dedeyekî rêzdar (rêberekî olî an pîroz). Lêbelê, ji vê qaîdeyê îstîsnayek girîng heye - bi taybetî di zewacên tevlihev de girîng e, ku dayik elewî ye û bav ne (mînak, Sunnî, bêol, an ji derveyî kevneşopiya elewî). Di rewşên weha de, civakên elewî pir caran ocaxa dayikê wekî rêza giyanî ya rastîn a zarok nas kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Haluk Öztürk

**Haluk Öztürk** di sala 1956a de li Agiriyê qeza Dutaxê gundê Qereqê hatiye cîhanê. Li gundê Berdavê dest bi xwendina dibistana seretayî kiriye. Dûra li Agiriyê dibistana navîn û li Wanê lîse xwendiye.
Di sala 1979an de hatiye Swêdê û li Stokholmê dijî. Piştî xwendina Dibistana Bilind ya Mamostetiyê (Zanîngeha Stokholmê), ji sala 1986a heta îro li dibistanên şaredariya Stokholmê mamostetiya zimanê zikmakî (kurdî/kurmancî) dike.

## Xebat û berhem
* Wek redaktorê berpirsiyar ê kovara Roja Nû (1978-2001) û Weşanxana Roja Nû (1980-2012)kar kiriye û dike.
* Di serweriya Komela Kurdan ya herî kevin li Swêdê (1976) KOMKAR-Swêdê de -ku nuha jî komeleyeke çalak e- cî girtiye. Vêga serokatiya komeleya KOMKAR-Swêdê dike. (2012)
* Di Komeleya Nivîskarên Kurd de jî xebitîye û du dewran serokatiya komeleyê kiriye.
* Di rêvebiriya Komîta HEVKARÎ ya hêzên siyasî yên Kurdistanê de cî girtiye û dewrekê serokatiya wê kiriye.
* Bi nasnavên cuda (Xalit Lezgîn, Azad Nûbar, R.Ararat û hwd.)bilî Roja Nû, di gelek rojname û kovaran de (wek ; Azadî, Hêvî, Ronahî, Roja Teze, Dema Nû, Dengê KOMKAR, Berbang û Deng) nivîsîye.
* Di amadekirin û derxistina pirtûkên dibistanê de jî xebitiye. Bi navê “Peyvên Me-Hêşnayî û Heywan” (1994), ”Şagird diçin dibistanê” (2002-bi hevkariya çend mamosteyên din), Kurdî-Kurmancî(2014), Heywan (2014) û pirtûkeke zarokan bi navê “Mam Xidir diçe warê hirçan” (Çîrok,2011) berhemên wî hatine çapkirin. Dervayî van xebatan, pirtûkeke helbestên Kemal Burkay bi navê “Berf fedî dike” wergerandiye zimanê swêdî. (2010)

Kategorî:Nivîskar
Lîsteya êl û eşîrên esilkurd

Ev lîsteya ya êl û eşîrên esilkurd e. Evan êl û eşîran hinek bi tavayî hinek jî bi beşî kurd bûne, belê ji sedemên cûda di nava gelên din de asîmîle bûne, yane dev ji kurdî berdane û bi zimanên din diaxivin. 

## Îran

## Îraq

## Tirkiye

## Sûrî

## Qafqasya

## Çavkanî
* Kurdish Tribes

Kategorî:Eşîr
Famîleya hine û hinaran

thumb|(''Lythrum salicaria'')

**Famîleya hine û hinaran**, **famîleya axgeşkeran**, **famîleya guharxwîniyan** *(Lythraceae)* navê famîleyeke riwekan ji desteya mûrtalan Myrtales e. Navdarên vê malbatê hine û hinarê, navê xwe dane famîleyê jî.

Ev famîle sala 1805'ê ji aliyê Jaume Saint-Hilaire di Exposition des Familles Naturelles, 2, r. 175 de hat ravekirin. Bo vê malbatê herwiha Ammanniaceae Horaninow, Blattiaceae Niedenzu, Duabangaceae Takhtajan, Lagerstroemiaceae J.Agardh, Lawsoniaceae J.Agardh, Punicaceae Horan., Sonneratiaceae Engler, Trapaceae Dum. in.

Li herêmên tropîk û subtropîk hez dikin. Famîle ji aliyê Graham et al. ve, sala 2005'ê wiha hate rêzkirin: Pênc binekom, 31 celeb û 620 heya 650 cure.

## Sîstematîka famîleyê

* **[[Lythroideae]]**
** *[[Adenaria]]*
** *[[Ammania]]*
** *[[Capuronia]]*
** *[[Crenea]]*
** *[[Cuphea]]*
** *[[Decodon]]*
** *[[Didiplis]]*
** *[[Diplusodon]]*
** *[[Galpinia]]*
** *[[Gionria]]*
** *[[Haitia]]*
** *[[Heimia]]*
** *[[Hionanthera]]*
** *[[Koehneria]]*
** *[[Lafoensia]]*
** *[[Lagerstroemia]]*
** *[[Hene]]* (**Lawsonia**)
** *[[Lourtella]]*
** *[[Lythrum]]*
** *[[Nesaea]]*
** *[[Pehria]]*
** *[[Pemphis]]*
** *[[Peplis]]*
** *[[Physocalymma]]*
** *[[Pleurophora]]*
** *[[Rotala]]*
** *[[Tetrataxis]]*
** *[[Woodfordia]]*
* **[[Punicoideae]]**
** *[[Hinar]]* (**Punica**)
* **[[Sonneratioideae]]**
** *[[Sonneratia]]*
* **[[Duabangoideae]]**
** *[[Duabanga]]*
* **[[Trapoideae]]**
** *[[Trapa]]*

## Çavkanî
* famîleya Lythraceae di APWebsite.
* Haining Qin, Shirley A. Graham & Michael G. Gilbert: *Lythraceae* in der *Flora of China*, Volume 13, 2007, S. 274-289: Online. 
* M. Iqbal Dar: *Lythraceae* in der *Flora of Pakistan* Online.
* Shirley A. Graham, J. Hall, Kenneth Sytsma & S.-H. Shi: *Phylogenetic analysis of the Lythraceae based on four gene regions and morphology*, In: *International Journal of Plant Science*, 166, 2005, S. 995-1017.
* Stefan A. Little, Ruth A. Stockey & Richard C. Keating: *Duabanga-like leaves from the Middle Eocene Princeton chert and comparative leaf histology of Lythraceae sensu lato*: In: *American Journal of Botany*, 91, 2004, S. 1126-1139. Fulltext-Online. 
* Shirley Graham & Taciana Barbosa Cavalcanti: ''Neotropical Lythraceae'' ba ''neotropikey''. 
* Malbata Lythraceae , Trapaceae  û Sonneratiaceae  li DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.
Famîleya guhûşkan

thumb|Ji famîleya guhûşkan

**Famîleya guhûşkan**, **famîleya darbelalûkan**, **famîleya zoxalan**, **famîleya şivteran** *(Cornaceae)* famîleyeke riwekan e. Di desteya şivteriyan an guhûşkiyan Cornales de cih digire. Dara belalûkê (guhûşk) li Kurdistanê jî digihê.

## Sîstematîka famîleyê
Du binekomên vê malbatê hene:
* Cornoideae (ya bisînor): Tenê du celeb û 85 cure.
** *[[Alangium]]*
** Guhûşk (*Cornus*)

* Nyssoideae Arnott:
** *[[Camptotheca]]*
** *[[Davidia]]*
** *[[Diplopanax]]*
** *[[Mastixia]]*
** Darên tûpelo (*Nyssa*)


Kategorî:Koma guhûşk û gihanavinciyan
Dîn

thumb|
[thumb|Remzên çend dînên îroyîn: di rêza jorîn de, [xiristiyanî, cihûtî û hinduîzm; di rêza navîn de, îslam, budîzm, şîntoîzm; di rêza jêrîn de, sîkhîzm, dînê baha'î, jainîzm]]
**Dîn** an **ayîn** an jî **ol**, pergaleke baweriya bi Xweda yan xwedayan e. Di hemû dînan de xweda nînin lê ew dîn jî hin teoriyên bo çawan peydabûna û mirovan pêşkêş dikin.

Di cîhanê de dînên îbrahîmî (dînên birahîmî) anku xiristiyanî û îslam herî zêde belav bûne û alîgirên wan hene. Ew herdu dîn li ser yekxwedatiyê ava bûne û bingehê wan ji cihûtiyê ye.
 
Tê bawerkirin ku di nav kurdan de berê dînê serekî zerdeştîtî bû. Lê niha pirraniya kurdan misilman in. Herwiha nêzî milyonek kurdan êzidî ne.

## Dînên cuda
* Babîzm
* Bahá'í
* Brahmanîzm
* Budîzm
* Caynîzm
* Cihûtî
* Mormontî
* Druid
* Ehmediye
* Gnostîsîzm
* Hinduîzm
* Îslam (sunîtî, şiîtî, elewîtî)
* Konfusiyanîzm
* Manîkeîzm
* Xiristiyanî
* Mithra
* Dînê manî
* Dînê skandînavî
* Dînê xelkê sámî
* Philosophia perennis
* Satanîzm
* Scientolojî
* Sîkhîzm
* Şamanîzm
* Şîntoîzm
* Taoîzm
* Teosofî
* Tevgera Moon
* Wicca
* Yezdanîzm (yezîdîtî, yaresan)
* Zerdeştîtî (mazdaîzm, parsîzm)

## Dîn û dewlet
Di dîroka mirovatiyê de gelek caran hewldanên yekitiya ol û dewletê hatine kirin. Di rewşên wiha de mirov behsa ola dewletê dike. Bi taybetî, olek (ola piraniyê) wekî ola sereke ya welêt tê hilbijartin. Zagon û rêgez bi awayê ku bi rêgezên olî re têkildar in têne guhertin an afirandin. Ev qanûn û qaîdeyên dewletê yên ku bi destê mirovan hatine çêkirin, dikarin bên guherandin, jêbirin an jî sererastkirin. 

Di gelek rewşan de yekkirina dîn û dewletê dibe sedema pirsgirêkên civakî, ji ber ku ew hiyerarşiyek olan diafirîne. Pir caran dema ku ol ji bo armancên siyasî têne bikar anîn, endamên hindikahiyên olî yên din dibin hedefa kîn û tundiya endamên olên piraniyê.

## Çavkanî

## Binere herwiha
* Mîtolojî
* Pêxember

Kategorî:Çand

Kategorî:Gotarên mijarên sereke