open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Erdê Xweda (pirtûk)

**Erdê Xweda** pirtûka Ehmedê Xanî a li ser stêrnasî û erdnîgariyê ye. Xanî tê de qala gerstêrkan kiriye. Lê ev pirtûk winda ye an jî vê gavê negihiştiye destê lêkolîneran.

Celadet Alî Bedirxan jî di "*[[Hawar (kovar)|Hawarê]]*" de hêjmara 33'an, r. 10'an gotiye *"Ez pir li vê pirtûka Ehmedê Xanî geriyam, Lê min bidest nexist"*.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an
Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê
Kategorî:Pirtûkên zanistê
Ekin Wan

**Ekin Wan** an jî **Ekin Van**, bi navê wê yê fermî: **Kevser Eltürk**, endama jin a kurd a rêxistina HPG bû ku di 10ê tebaxa 2015an de li Gimgima Mûşê (Bakurê Kurdistanê) ji aliyê hêzên leşkerî yên tirk ve hatiye kuştin. Ekin Wan bi eslê xwe ji Wanê bû.

Ev jina kurd, pêşî sax hatibû girtin, piştre bi êşkenceyên ku lê hatibûne kirin hat qetilkirin. Piştî ku hatibû qatilkirin ji aliyê polîs û leşkerên tirk ve ew bi wê rewşa wê ya mirî, tê rûtkirin û bi wî rengî tê teşîrkirin. Armanca vê kirina polîs, leşker û rayadarên tirk ew bû ku rûmeta kurdan bişênin. Lê kurdan jî, daketin qadan û ev kirina dewleta tirk a li vê jina kurd şermazar kir. Ev rewş li Wartoya Mûsê pêk hat.

Pêşî li ser wêneyê gelek nîqaş hatine kirin ku ka rast a û ankû ne rast a. Piştre, walîtîya Mûşê ragihandibû ku rast bû . Dayikên kurd jî, bi xwepêşandinekê ev kirina qirêt a dewleta tirk şermazar kir û bo Ekin Wan gotin ku "Ekin Wan, rûmeta me ya rût e .

Ekin Wan bi eslê xwe ji Wanê bû. Bo vê yekê jî, xwepêşandina pêşî a lê xwedî derketinê li Wanê bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Ji Diclehaber.com
*  Ji Rojnews.net
*  Ji Pisorno.it
*  Ji en.firatajans.com 

Kategorî:Cangoriyên Kurdistanê
Kategorî:Endamên PKKê
Şêx Îlyas

**Şêx Îlyas**, alimekî Îslamê ku di sedsala 17an de jiyaye û bavê Ehmedê Xanî e. Li gundê Qizildîzeyê qazitiyê kiriye.

Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Hevotina dîn a pêşîn wî da Ehmedê Xanî.
Navê bavê Şêx Îlyas "Eyaz" e û navê kalikê wî jî "Rustem" e.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Ehmedê Xanî
Meşa Rûmetê (LGBT)

[thumb|200px|[Alaya keskesorê di sala 1978an de cara ewil li Meşa rûmetê ya San Francisco hat bikaranîn. Hunermend Gilbert Baker wê sêwirandibû. Sor jiyanê, tirincî başbûn û pêşketinê, zer tavê, kesk xwezayê, şîna nîl aheng û guncaniyê û binefşî manewiyatê temsîldikir. ]]
**Meşa Rûmetê ya Gey û Lezbiyenan** (bi îngilîzî *Gay Pride*), navê tevayiya merasim, xwepêşandan û çalakiyên ku ji aliyên kesên LGBT û kesên ku piştgirî didin xûrtkirina mafên kesên LGBT ye. Gelemperî di dawiya meha hezîranê de li salvegera Serhildana Stonewallê ku di sala 1969an de pêkhatibû, tê lidarxistin. Ev meş li nav civaka LGBT de wekî meşa rûmetê ya geyan an jî meşa rûmetê ya LGBT jî tê binavkirin. Rûmetê ku tê qalkirin, rûmeta ew kesê/î ye ku ji hebûna xwe û ji kesên LGBTbûnê fedî nake.

## Meşa Rûmetê ya Geyan li nav kurdan

Her çiqas li Tirkiyeyê ji aliyê çend saziyan ve ji bo banga tevlî bûna meşa rûmetê metnên kurdî jî hati be belav kirin heta nuha li bajarên Kurdistanê meşa rûmetê nehat lidarxistin. Aliyê din parlementerên BDP û HDPê ku wekî partiyên kurdan tê hesibandin û pênaskirin, piştgirî dan/didin meşa rûmetê û tevlî Meşa Rûmetê ya Stembolê bûn û pîroz kirin. HDP wekî partî ji bo hefteya rûmetê ya 2015an daxûyaniyek ji bo raya giştî qala piştgiriya xwe ya mafên LGBT kir.

## Çavkanî

Kategorî:Mafên kesên LGBT
Alaya keskesorê

**Alaya keskesorê**, alayek ji bendikên reng û rengên keskesorê pêk tê. Gelek sêwiranên alaya keskesorê pergala kevneşopî ya rengên sor, tirincî, zer, kesk, şîn, şîna nîl û binefşî bikartînin.

Bikaranîna alaya keskesorê kevneşopiyeke gelek kevn e. Li dinyê gelek çand ji ber wateyên çeşîtdarî, hemûgirî, hêvî û arezû wê bikaranîne.
Îro gelek alayên keskesorê ya bi têkiliyên wan bi hev re tune ne, tên bikaranîn. Lin av wan de ya herî navdar alaya keskesorê ya meşa rûmetê ye. Alaya aşitiyê jî, bi taybetî li Îtalyayê berbelav e û nişaneya piştevaniya navnetewî ye. Alaya keskesorê ji aliyê xelkê Andê ve ji bo nimandina mîrata Împeratoriya Înkayê û tevger û têkoşînên gelê Andê tê bikaranîn.

## Dîrok

Ji bo civaka LGBT cara yekem a bikaranîna alaya keskesorê di sala 1978an de li kêliya Meşa Azadiya Gey û Lezbiyenên San Francisco bû. Hunermend Gilbert Baker a San Franciscoyî ji nîşaneyiya tevgerên hevwelatîbûna zenciyan û têkoşînên hîpiyan îlham girt û ji bo her sal li meşa rûmetê bê bikaranîn alaya keskesorê sêwirand.

Baker û 30 minêkar ji bo meşê du prototîpa mezin a alaya keskesorê bi desten xwe dirût û boyax kirin. 8 bendikên alayê hebûn û rengên wan ji hev cuda bûn û her reng aliyekê civaka hevzayendan temsil dikir. Sor jiyanê, tirincî başbûn û pêşketinê, zer tavê, kesk xwezayê, şîna nîl aheng û guncaniyê, binefşî manewiyatê, şînê vekirî hunerê û pembeya çirt zayendiyê temsîldikir.

Baker ji bo sala 1979an bê bikaranîn ji bona hilbirîna serî ser li Şîrketa Alayê ya Paramountê da. Ji ber ku şînê vekirî û pembeya çirt li piyasayê nedihat dîtin ji rengên alayê hat derxistin. Ev alaya nû ya ji şeş bendikan pêk dihat, ji San Franciscoyê bajarên din belav bû û di demekî kin de bû sembola bîrbûn û çeşîtdariya hevzayendan. Bi riya fermî ji aliyê Kongreya Çekerên Alayê ya Navnetewî ve hat naskirin. Di sala 1994an de li meşa 25. a Stonewallê alaya keskesorê ya 9 metre firehî û 1,9 kîlometre dirêjahî ji aliyê 10 hezar kes ve hat kişandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Çevengên aştiyê
Kategorî:Hevzayendîtî
Kategorî:Sembolên kesên LGBT
Êzdîxane

[thumb|[Lalişa Nûranî, cih û warê pîroz û perestgeha êzdîtiyê]]
[thumb|Gora [Şêx Adî li Lalişê, yek ji giringtirîn cihên Êzîdxanê ye]]
**Êzdîxane**, **Êzîdxane** yan jî **Êzîdxan**, navê xwecih ê kurdên êzdî ye. Bi taybetî êzdiyên Sovyeta berê û Başûrê Kurdistanê ji bo tevahiya deverên êzdiyan navê êzîdxane/êzdîxane bi kar tînin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Êzdîtî
Gay Liberation Front

**Gay Liberation Front** (“Eniya Azadiya Gêy”; GLF) Navê rêxistina siyasî ya gêyan bû ku li hemberî serhildana Stonewallê di meha hezîranê ya sala 1969an de li New Yorkê hat damezirandin. Navê wê ji navê *Mặt trận Giải phóng Quốc gia Việt Nam* (Bereya Rizgariya Neteweyî ya Viyetnamê) hatiye şibandin.

GLF yekemîn rêxistin e ku xwestiye têkeve şerekî vekirî ji bo mafên LGBT. Lê armancê GLF bi ber antî-kapîtalîzmê, antî-emperyalîzmê (bi taybetî Şerê Viyetnamê), li dijî nijadperestî û pederşahî ve fireh bû.

## Destpêka rizgariya gey
Di 1969an de li rojnameya kevnoşopî ya bi navê San Francisco Examiner gotarek li dijî hevzayedan hat weşandin. Li hemberî vê gotarê çend hevzayend ji 31ê îlonê şûn ve li ber avahiya rojnameyê xwepêşandan li dar xistin. Karkerên bo rojnameyê dixebitin, li ser xwepêşandaneran ji pacê hibir rijandin. Xwepêşandaneran jî hibir bi deste xwe dan û şopa deste xwe li ser dîwêrên avahiyê derxistin. A soxîn Purple Hand (Destê Binefşî) ku guhartokek li ser navê çeteya mafyayê ya bi navê “Black Hand” e, bu nîşaneya rizgariya gey û lezbiyenan.

## Pêşketina GLF ya li New Yorkê
GLF ji serî de nîqaşên ji bo piştevanîkirina partiyên çepgir a mîna Black Panther Party dikir û gelek nakokî li navbera endamên wê hebû. Di 1970an de Jim Owles û Marty Robinson ji rêxistinê veqetiyan û Gay Activists Alliance(GAA) damezrandin. GAA xwe wekî “rêxistinek militan bo mafên sivîl ên hevzayendan (lê ne bi tundiyê)” pênaskir û li hemberî GLF xwestin ku xwe ji çalakiyên ku têkiliyên wan bi hevzayendîtî re tunene, dûr bixin. Piştî çalakvanên devnerm ji rêxistinê derketin GLF bi aşkere xwe wekî rêxistinek şoreşger pênaskir.

Pasajek bersiva GLFyê ji bo pirsa “Gay Liberation Front çi ye?” ya San Francisco Pressê dane:

"Em komek ji mêr û jinên şoreşger pêktên (…) Em red li pênas û rolên zayendiyê ya civakê dikin. Em ji van rol û mîtab derdikevin. Her ku em kî ne, emê wê/wî bin. Di heman deme de em şikl û têkiliyên nû ya civakî ango têkiliyên ku li ser xweh û biratî, hevkarî û zayendîtiyekî bêsînorî ava dikin."

Piştî salekî ya damezrandinê li nav GLFê di her yekşemê de civînên giştiyê hat lidarxistin ku li her carê 70-80 kes tevlî civînê dibûn. 19 komên çalakiyê, 12 komên bîrewerkirinê, 3 komunên jiyan û koma xebatên radîkal avakiribûn. Ji xêndî vana li her çarşemê mêran û her yekşemê berî cîvîna giştî jinan civîn lidardixist. Jê cihê GLF rojnameya Come Out! û komuna GLF ya li 17th Streetê kovarekî bi navê Gay Flames derdixistin.

## GLF li bajarên din
Wekî rêxistina New Yorkê li San Francisco, Londra, Köln û Montrealê rêxistinên bi navê Gay Liberation Front hat damezirandin. Aubrey Walter û Bob Mellors rêxistina Londrayê xûrt kirin û li Brîtanya belavkirin. Gay Liberation Frontê bajarê Kölnê ku di sala 1972an de hat sazkirin, komeleya gey û lezbiyenan a herî kevn ê Almanyayê ye û îro hîn jî karên xwe ya qala rizgariya dimeşînin.

## Mijarên têkildar
* Bøssernes Befrielsesfront

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka kesên LGBT
Kategorî:Mafên kesên LGBT
Kategorî:Rêxistinên ku di 1969an de hatine avakirin
Zewaca hevzayendan li Swêdê

thumb|Zewaca hevzayendan li Ewropa
{{legend|#002255|Zewaca hevzayendan rengê şînê tarî ye. Ji bo yên din:
**Zewaca hevzayendan li Swêdê** di 1ê gulana 2009an de bi riya qanûnekî qala zewacê ya cudakeriya zayendê radike ji aliyê parlamena Swêdê ve hat pejirandin. Bi vî awayî Swêd bû heftemîn dewlet ku di tevayiya welat de ji hevzayendan re mafê zewacê dide. Bi pejirandina qanûnê ve pevratiya welatî ne hat rakirin. Pêkan e ku pevratiya welatî li ser daxwazên alîgiran bi serlêdanek nivîskî yan jî bi merasîmek fermî biqûlipe zewacê.

Heyeta rêvebirê ya Dêra Swêdê li hilbijartina ku di 22ê kewçera 2009an de hat kirin, mehrbirina cotên hevzayendan a li dêrê bi 176 dengên erênî li hemberî 62 neyînî ve pejirand. Bi vê biryarê ve zewaca hevzayendan ji 1ê mijdara 2009an ve li dêran jî destpêkir. 

## Bide ber
* Zewaca hevzayendan
* Pevratiya welatî

## Çavkanî

Kategorî:Mafên kesên LGBT
Kategorî:Zewaca hevzayendan
Felsefeya Yewnan

**Felsefeya Yewnanî** serdema felsefeya kevnare ya Grekî-Romanî ji sedsala 6an (nêzîkî 585)ê berî Îsa dest pê dike û heya sedsala 6an ya piştî Îsa didomîne. Ew jî bi gelemperî li ser sê serdman tê parvekirin: serdema berî Sokrat, serdema Platon û Arîstotelês û serdema piştî Arîstotelês yan jî ya helenîstî. Peryodekî çaremîn jî heye ku Platoniya Nû û fîlozofên xiristîyan yên antîka dereng jî digire nav xwe. Bêguman girîngtirîn fîlozofên kevnare yên antîkê yên tesîrdar Platon û Arîstotelês ne û bi taybetî jî Platon hîmdarê felsefeya rojava tê dîtin.
 
Bêhtirîn tiştên felsefeya kevnare ya rojava li ser wê ye ku bingeh û prensîpê sazkirin/sazbûn û tevgera cîhan û gerdûnê fêhm bike û pêşveçûna riya aborî, gelşên epîstemolojî/teorîya zanînê û kêmpeydayên cuda bigihîne hev û xwezaya gerdûnê bi îmkanên çê yên pêkanînê û bi zanîneke eseyî biguhêre. Herweha pirsên li ser tiştan ku bi bihîstinê tê nayêgihîştin, mîna hejmar, hêman, tiştên giştî yên objektiv.
 
Tê gotin ku Sokratês insiyatîfgirê xebata zêde û kolbûna li ser tiştên mirovhizî bûye, ji bilî lêkolînên ku li ser nimûneyên devçengîyê, li ser sedemên xwezaya jîyaneke çê û hêjayîya fahman û ilmê cehd û xebatê, kirîye. Herweha ji bo pêşveçûna têgeha maf û dadê û pêwendîyên wê bi sazûmanên cihê yên sîyasî ve, jî xebitîye.

### Fîlozofên wê serdema dêrîn ên navdar
* Arîstotelês
* Hîpokrat
* Sokratês
## Binêre
Fîlozofên deme antîkê ê grekî

Kategorî:Felsefe
Zewaca hevzayendan li Arjentînê

Li Arjentînê di tîrmeha 2010an de pêşnûmayekî qala qanûnîkirina zewaca hevzayendan ji aliyê Kongreya Neteweyî ya Arjentînê ve hat pejirandin. Piştî îmzekirina serokwezîr Cristina Fernandez qanûn merî bû. Ev qanûn mafên ewladkirinê jî dihewîne. Li gorî anketekî ji %52 zêdetir Arjentînî piştgirî didin vê qanûnê.

Arjentîn li Amerîkaya Başûrê dewleta yekemîn e ku him hevzayêndîtî ji nav tawanan derxist û him jî li tevayiya welêt zewaca hevzayendan pejirandiye.

## Bide ber
* Zewaca hevzayendan

## Çavkanî

Kategorî:Mafên kesên LGBT
Kategorî:Zewaca hevzayendan
Zewaca hevzayendan li Belçîkayê

thumb|Zewaca hevzayendan li Ewropa
{{legend|#002255|Zewaca hevzayendan rengê şînê tarî ye. Ji bo yên din:
Di 30yê kanûna paşîn a 2003an de Belçîka piştî Holendayê bû duyemîn dewletê ku zewaca hevzayendan qanûnîkir. Ji 2004an vir ve bi şerta 3 meh li Belçîkayê rûniştin, destûr dide hemû hevzayendan.

## Îstatîstîk
Li gorî Bultena Fermî ya Belçîkayê di navbera hezîrana 2003an û nîsana 2004an de nêzîkî 300 cotên hevzayend zewicîn (di 2003an de 245, di 2004an de 55). Ji cotên hevzayendan ku zewicîn 3 parên wan mêr ên din jî jin bû. Di 22ya tîrmehê ya 2005an de hikûmeta Belçîkayê weşand ku ji pejirandina qanûnê ve 2.442 cotên hevzayend mehrkiribûn.

## Bide ber
* Zewaca hevzayendan
* LGBT

## Çavkanî

Kategorî:Mafên kesên LGBT
Kategorî:Zewaca hevzayendan
Pira Reş

**Pira Reş**, **Qerekoprî** (), navçeyeke Rihayê ye. Navçeya herî şêniya pêncem a Rihayê ye. Herdera navçeyê bînane.

Gelheya navçê pir lezgîn zêde dibe.

Piraya Reş bi xennar tê naskirin.

## Dîrok
Pira Reş berê gund bû. Dû re jî sala 1992'an de bû bajarok. Di sala 2012'an de jî bû navçe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Şaredariya Pira Reşê

Kategorî:Navçeyên Rihayê
Zewaca hevzayendan li Danîmarkayê

thumb|Zewaca hevzayendan li Ewropa
{{legend|#002255|Zewaca hevzayendan rengê şînê tarî ye. Ji bo yên din:
**Zewaca hevzayendan li Danîmarkayê** di 15ê hezîrana 2012an de hat pejirandin.Pêşnûmaya qanûnê ya bi qala zewaca hevzayendan dikir, hikûmeta Thorning-Schmidt di 7ê hezîrana 2012an de ji aliyê parlamena Danîmarkayê ve hat pejirandin û piştî xanedan jî li 12ê hezîranê pesend kir. Qanûnên qala zewaca hevzayendan tene Danîmarkayê bandor dike. Grînlenda û Giravên Feroe ji vê qanûnan azad bûn. Grînlenda di 1ê cotmeha 2015an de zewaca hevzayendan pejirand. Li Giravên Feroe pevratiya welatî derbasdar e. 

Ji 1989an vir ve li Danîmarkayê pevratiya welatî (registreret partnerskab) bo hevzayendan dihat qeydkirin ku li dinyayê ev cara yekemin bû.  Ji pejirandina qanûna zewaca hevzayendan, pevratiya welatî ya tê qeydkirin ji qanûnê hat rakirin. Kesên ku pevratiya welatî kirine jî ketin statuya “zewicî”

## Bide ber
* Zewaca hevzayendan
* Pevratiya welatî

## Çavkanî

Kategorî:Mafên kesên LGBT
Kategorî:Zewaca hevzayendan
Zewaca hevzayendan li Afrîkaya Başûr

Di 30yê mijdara 2006an de, parlamena Afrîkaya Başûr di heman deme de him sepandina Qanûna Pevratiya Welatî (Civil Unions Bill) û him jî zewaca hevzayendan qanûnî kir.

Komara Afrîkaya Başûr bi vê qanûnê li dinyê bû pêncemîn, li parzemîna Afrîkayê yekemîn dewletê ku zewaca hevzayendan pejirand. Li parzemîna Afrîkayê hîn tenê ew zewaca hevzayendan dipejirîne.

## Statîstîk
Ji pejirandina qanûnê heta 2011an ve 3,327 cot bi hev re zewicîn. Statîstîka zewaca hevzayendan li gorî parêzgehên Afrîkaya Başûr wanî ye:

## Çavkanî

Kategorî:Mafên kesên LGBT
Kategorî:Zewaca hevzayendan
Kawa Şêxê

**Kawa Şêxê** ( jdb. 2ê gulana 1972 li Hesîçe , Kurdistana rojava ) nivîskar , şanoger û rojnamevanekî kurd e .

## Jiyan û kar
Nivîskar û Şanogerê Kurd Kawa Şêxê (Kawa Chikha)02,05,1972 li Hesîçeyê Sûryê (Rojava) hatiye dinyê.
Ji sala 1987 an de di şanoya Kurdî de kar dike û di warê nivîsandin, lîstik û derhêneriya şano de gelek berhemên wî hene.

Kawa Şêxê her wiha li kêleka Şano, senaryo joi bo kurtefîlm, rêzefîlm û fîlman jî nîvisandiye.

Kawa Şêxê rojnamevaniyê jî dike û di gelek kovaran, malper û rojnameyan de bi zimanên Kurdî û Erebî dinivîse.

## Berhemên wî
1- Yê revyayî (Bi zimanê Erebî)
2-Derî veneke! Şano ji weşanên Sema Kurd (DUBAI)
3- Şikeft (Şano) ji weşanên TEVN (Istanbûl)
4- Neqşek ji Agir (Çîrok) ji weşanên HAN li Berlîn
5- Hisên Hewran Ji weşanên HAN li Berlînê
6- Evînek Rojhelatî(Helbest) weşanên HAN li Berlîn

gelek berhemên hîna nehatine çapkirin jî hene..

Du filimmên wî ên kin hene
1- Gulek ji bo Nesrîn
2- Solek nû

## Çavkanî
Transgender

**Transgender** (xwendin: /trænsˈdʒɛndər/, *kesên trans*) rewşa ku tunebûna ahengiyê di navberên nasnameyên kesan û zayenda wan ên xuya ye. Ji bo pênaskirina van kesan peyva kesên trans tê bikaranî. Transgender ji berpêbûniya zayendiyê xweser e û pêkan e ku heteroseksuel, hevzayend, bîseksuel û hwd. bin. Hin transgender difikirin ku berpêbûniyên zayendiyê ya kevneşopî li ser wan nayê sepandin.

## Pênas
Pênaskirina trangender vana dihewînin:

1. Kesên ku bi aşkere li pênasên têkiliyî ya rolên zayendan a jin û mêrê ya kevneşopî nayên, lê di nav van rolan tevdigerin.

2. Ew kes dibînin û difikirin ku ji bo pênaskirina wan a rastî, çewtî yan kêmasî li zayendên wan a ji zayînê ve hatiye binavkirin hene.

3. Kesên bi zayendê xuya ku ji zayînê ve hatiye binavkirin, nayê pênaskirin an jî nayê temsîlkirin.

## Têgihên din
Têgihên travestîtîzm, transeksuelî û transgender ji hev gelek cuda ne. Travestîtîzm, ji kesên ku kincên cinsiyeta din li xwe dikin re tê gotin û piranî tenê pozisyona sekse elaqedar dike. Transeksuel ew kes in ku xwe ji zayenda hemberî dihîsin û hewceyî şibandina zayendê hemberî dibînin. Piraniya transeksuelan ji travestiyan cudatir ji ameliyatên zayendguhertinê derbas dibin û ji hêla qanûnî ve dikare zayendê/a xwe ya qanûnî jî biguherînin û ji vê re tenê wekî "jin" an jî "mêr" tên hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Hevzayendîtî
Pevratiya welatî

**Pevratiya welatî** (bi îngilîzî "*civil union*", "*civil partnership*" an jî "*registered partnership*" ) cureyekî pevratî ye û hin welat vê pevratiyê mîna zewacê bi riya fermî nas dike û dide tomarkirin. Pevratiya welatî maf û berpirsyariyên mîna zewacê (di welatin de wekî zewacê) dide cotên hevzayendan. Ji 1989an vir ve li Danîmarkayê pevratiya welatî (registreret partnerskab) bo hevzayendan dihat qeydkirin ku li cîhanê ev cara yekemin bû.

Hin welat, herêm an jî parêzgehan mîna Quebec, Nû Zelenda û Ûrûguay, ji bo coteyarên heteroseksuelan jî derfeta pevratiya welatî didin.
Pevratiya welatî ji aliya hin kesan ve ji ber ku ne statuya zewacê ye tê rexnekirin.

## Naskirin
Heta nuha li Almanya, Andorra, Awistirya, Keyaniya Yekbûyî, Çekya, Danîmarka (Grînlenda jî), Ekuador, Fînlenda, Fransa, Îrlenda, Swîsre, Kolombiya, Lûksembûrg, Mecaristan, Slovenya, Ûrûguay û Nû Zelenda li tevayiya welêt hatiye qanûnîkirin.

## Bide ber
* Zewaca hevzayendan

## Çavkanî

## Grêdanê derve
* Labartuara Ewropa ya Zewac û Pevratiyê 
* Rêbera Pevratiya Welatî yê Vermontê 
* Civil Union Fact Sheet, Australian Capital Territory web site 

Kategorî:Enstîtuyên civakî
Kategorî:Xizmatî
Îbrahîmlî

**Îbrahîmlî** taxeke li bajarê Dîlokê. Taxeke pir nezîhe. Nîvî taxê kurd, nîvî din jî tirk in.

thumb|Îbrahîmliya Dîlokê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Entebê
Gay village

[thumb|Gay village li Le Marais, [Parîs]]
[thumb|Gay village li Schöneberg, [Berlîn]]
[thumb|Gay village li Soho, [London]]

**Gay village** (bi kurdî "gundê nêrbazan" an jî "taxa nêrbazan", navên din ên îngilîzî *gay neighborhood*, *gayvenue*, *gay ghetto*, *gaytto*, *gay district*, *gay mecca* û *gayborhood*) cihên ku bi gelemperî kesên LGBT lê dijîn an jî sazî, dam û dezgehên ku ji kesên LGBT re xizmet dikin lê hene ne. Cara yekem di salên 1960an de li Amerîkaya Bakur ji bo cihên ku kesên LGBT lê dijîn, hatibû bikaranîn. "Gundê nêrbazan" bi giştî ji bar, lotikxane, meyxane, yaneya şevê, pûb, kabare, hemam (sawna), xwaringeh, butîk û pirtûkfiroşên ku hogir û hevalên nêrbazan pêk tên. Kesên LGBT li van deran xwe hêsantir û baştir bi azadî vedibêjin. Gundê nêrbazan bi giştî li derî cihên ku çîna karker bicihbûne yan jî derî bajêr hatine avakirin.

## Li Amerîkayê Gay village'ên navdar

## Bide ber
* Meşa rûmetê

## Çavkanî

Kategorî:Kesên LGBT
Zewaca hevzayendan li Norwêcê

Di sala 2008ê de qanûna zewacê ya ku cudakeriya zayendê nedihêwand ji aliyê parlemantoya qanûndanîn ve hat pesend kirin. 1ê kanûna paşîn a 2009ê de **zewaca hevzayendan li Norwêcê** merî bû. Norwêc şeşemîn dewlet e ku zewaca hevzayendan qanûnî kir.

Li gorî anketan dora ji %60ê Norwêciyan piştgirî didin zewaca hevzayendan.

## Çavkanî

Kategorî:Mafên kesên LGBT
Kategorî:Zewaca hevzayendan
Bab

**Bab** navçeyeke bi ser Helebê ve ye. Gelhê wê 140.000 e. Piraniya navçeyê kurd in.

## Dîrok
Navçe di sala 2013'an de kete bin destê çeteyên DAÎŞ'ê.

Di sala 2016'an de jî dewleta tirk û çeteyên el-Nisra vê navçeyê careke din hat dagîrkirin.

## Çavkanî


Kategorî:Heleb (parêzgeh)
Kategorî:Navçeyên Helebê
Mesûd Serfiraz

**Mesûd Serfiraz** (jdb. 1987, Nisêbîn, Mêrdîn, Bakurê Kurdistanê) nivîskar û lêkolînerekî kurd e.

## Jiyana wî
Di sala 1987an de li gundekî Nisêbînê hatiye dinê. Di sala 2009an de, li Zanîngeha Stembolê lîsansa ziman û edebiyata tirkî qedandiye. Di 2011an de li Zanîngeha Mêrdînê ya Artuklu dest bi lîsansa bilind a ziman û çanda kurdî kiriye û di 2014an de bi amadekirina teza bi navê "Di Dewra Osmaniyan de Weşangeriya Kitêbên Kurdî (1844-1923)" jê mezûn bûye. Niha ew li zanîngehê lêkolînerê kurdî ye, li Zanîngeha Dicleyê doktoraya kurdî dike û di lijneya kovara *Kürt Tarihi* de cih digire

## Berhem
* *[[Osmanlı Kürdistanı/Kurdistana Osmanî]]*. (Wekî endamê Koma Xebatên Kurdolojiyê beşdar), Weşanên bgst, Stembol, 2011.
* *[[Dersên Şerîetê - Hedîsên Cenabê Pêxember]]*. (Amadekar), Weşanên Avesta, 2012.
* *[[Âdil Sultan: Selahaddin-i Eyyûbî]]*. (Amadekar, bi Semih Gezer re), Weşanên Avesta, Stembol, 2012.
* *[[Rojî Kurd 1913]]*, (Edîtor, bi Serhat Bozkurt re). Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, 2013.
* *[[Kurd, kitêb, çapxane (pirtûk)|Kurd, Kitêb, Çapxane]]*. Weşanên Peywend, Stembol, 2015.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Kesên ji Nisêbînê
Kategorî:Lêkolînerên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kurd, kitêb, çapxane (kitêb)

***Kurd, kitêb, çapxane***, kitêba nivîskarê kurd Mesûd Serfiraz e.

Ev kitêb ji çar beşan pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Zimanên Ewropayê

Piraniya zimanên Ewropayî endamên Malbata zimanên hind û ewropî ne. Ev malbata ji çend beşan pêk dihê;  romanî, germanî, baltî, slavî, albanî, keltî, ermenî û helenîk (Yewnanî). Zimanên ûralî jî, ku li mecarî, fînî û estonî jê ne, bi awayekî berbiçav li Ewropayê peyda dibin. Malbatên zimanên tirkî û mongolî jî çend endamên ewropayî dihewînin ku li başûrê rojavaya Ewropayê malbata zimanên qafqasya bakurî û qafqasya başûrî giring in. Zimanê baskî zimanekÎ serbixwe yê Pîrenê ye ku ti têkiliya wî bi zimanên din re tune, herwiha zimanê maltî ku ji erebiya seqîlyayê tê ku ew zimanekî samî ye û ew zimanê samî tenê li Ewropayê heye ku xwedan statûyeke fermî ye.

## Malbata zimanên hind û ewropî
Malbata zimanên hind û ewropî ji proto- hind û ewropî hatiye ku wisa tê bawerkirin ku ji berî hezarên salan de li Ewropayê dihat axivîn lê bi taybetî Ewropaya Rojava serdest bû.
thumb|283x283px|Belavbûna zimanê Baltî li Baltyayê.

### Albanî
Du zaravayên sereke yên Albanî hene, gek û tosk in. Ev ziman li Albanya, Kosova (albaniyên kosovayê)û hin beşên Montenegro (albaniyên Montenegroyê), Serbistan (Newala Presevo), Tirkiye, Îtalyaya başûrî (Arbereş), beşên rojavayî yên Makedonyaya Bakur, Yewnanistan(Arvanitîka û Albaniyên Çamê) û Albaniyên diyasporayê

### Ermenî
Zimanê ermenî du zaravayê sereke hene, ermeniya rojavayî û ermeniya rojhilatî. Ew li Ermenistanê tê axaftin, ku tê de tenê statûya fermî ya wê heye, û her weha li cîranên Gurcistan, Îran û Azerbaycanê ( bi giranî li Komara Artsax) tê axaftin.Li Tirkiyê jî ji aliyê hindikahiyeke pir biçûk (Ermeniyên rojavayî û Hamşenî) û ji aliyê hindikahiyên biçûk li gelek welatên din ên ku endamên diyasporaya ermenî ya pir belavbûyî lê dijîn, tê axaftin.

## Çavkanî
Welat, Dîlok

**Welat** () taxeke Şahînbega Dîlokê ye. Taxeke gellek mezin e û li taxê piranî kurd dijîn.

## Ol û Civak
Nêzîkî temamiya gelheya taxê Xenefî misilman e. Piraniya xelkê taxê kurdên Pîrsûsê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Taxên Dîlokê
Dengê Felsefeyê (pirtûk)

***Dengê Felsefeyê***, kitêba nivîskarê kurd Ali Gurdilîyê ye. Ev kitêb di wara felsefeyê de hatiye nivîsandin. Ji bo kesên ku nû dest bi xwendina felsefeyê dikin weke çavkaniyeke sereke ye. Di vê kitêbê de danasîna felsefeyê, danasîna fîlozofên kevn, felsefeya îslamê, felsefeya heyama nû, felsefeya Ronesansê û danasîna felsefeya sedsalên 17 û 18an jî tê kirin.

Kategorî:Felsefe
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Mianhada, saranghanda (rêzefîlm)

**Mianhada, saranghanda**, navê wî ya orjînal *미안하다 사랑한다*, bi kurdî, *Li min bibore, ez ji te hez dikim*, rêzefîlmeke koreyî ye ko 16 beşan pêk tê. Di kanala koreyî KBS2 de hatiye weşandin. Di televizyona KBS2 de ji 8 çiriya paşîn 2004ê heta 28 kanûna pêşîn 2004ê hatiye nîşandan.

## Navên din
Herwiha bi van navan jî tê naskirin:

* I'm Sorry, I Love You
* Sorry, I Love You
* Sorry, But I Love You
* I Am Sorry But I Love You
* MiSa

## Lîstikvan
* *Cha Moo-hyuk*: So Ji-sub
* *Song Eun-chae*: Im Su-jeong
* *Choi Yoon* (stranbêj): Jung Kyung Ho
* *Kang Min-joo*: Suh Ji Young
* *Moon Ji-young*: Choi Yeo Jin
* *Oh Dul-hee* (navê rastî: Jo Mal-bok) (diya Yoonê): Lee Hye Young
* *Yoon Seo-kyung*: Jun Hye Jin
* *Song Dae-chun* (bavê Eun-chae): Lee Young Ha
* *Jang Hye-sook* (diya Eun-chae): Kim Hye Ok
* *Min Hyun-suk*: Shin Goo
* *Song Sook-chae* (birayê Eun-chae ya mezin): Ok Ji Young
* *Song Min-chae* (birayê Eun-chae ya biçûk): Jung Hwa Young
* *Kim Gal-chi* (kurrxala Seo-kyungê): Park Gun Tae

## Mijar
Cha Moo Hyuk li Awistralyayê di çeteyek dizan de ye. Di biçûkatiya xwe de dê û bavên wî wiyane terk kirine û malbata ko wî ji xwe re kirinê ewlad jî wî birine Awistralyayê. Rojekê diçe Awistralyayê...

## Muzîk
Strana temayê ya bi navê "Snow Flower" ji aliyê Park Hyo-shin ve hatiye çêkirin.

## Jinûve Çêkirin
Ev rêzefîlm ji alî tirkan ve bi navê "Bir Aşk Hikayesi" (FOX TV - Tirkiye) dîsa hate kişandin.

## Xelatên stendî
* **32nd Korean Broadcasting Awards:** Best Picture Award
* **2005 41st Baeksang Awards:** Aktora Herî Baş ya di Dramayên TV'yan de (So Ji-sub)
* **2004 KBS Drama Awards:** Best Couple Award (So Ji-sub û Im Su-jeong)
* **2004 KBS Drama Awards:** Excellence Award (So Ji-sub)
* **2004 KBS Drama Awards:** Popularity Award (So Ji-sub)
* **2004 KBS Drama Awards:** Best New Actress (Im Su-jeong)
* **2004 KBS Drama Awards:** Popularity Award (Im Su-jeong)
* **2004 KBS Drama Awards:** Netizen Award (Im Su-jeong)
* **2004 KBS Drama Awards:** Best Teen Award (Park Geon Tae)

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya KBS (koreyî)
* Koreanwiz Article 
* Spcnet 

Kategorî:Rêzefîlm
Kategorî:Rêzefîlmên Koreya Başûr
Henrikh Mkhitaryan

**Henrikh Mkhitaryan** futbolvanekî bi eslê xwe ermenî ye ku niha di tîma almanî ya Borussia Dortmundê de dilîze. Bonservîsa wî 27 milyon euro ye.

## Statîstîkên wî

## Çavkanî

Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Jidayikbûn 1989
Kategorî:Mirovên zindî
Tarîxa edebiyata kurdî (pirtûk)

***Tarîxa edebiyata kurdî***, berhemek ji berhemên hêjatirîn ên Prof. Dr. Qanatê Kurdo ye. Qanatê Kurdo ev berhema xwe bi navê Gulçîna Gulistana Helbestvanên Kurdan bi nav kiriye. Berhem ji du cild pêk hatine. Cilda yekem (1983) û cilda duyem (1985) çap bûne.

## Pêşgotin
Nivîskar di pêşgotina Tarîxa Edebiyata Kurdî de sebeba vî navî wiha aniye ziman:

“Ev nav nîşan dike ku ji gulistana helbeskarên kurdan gul hatine çinîn, gulên herî geş, ku her helbestkarek guleke geş î navdar e, giş bi tevayî ji bax û gulistanê ne. Bi rastî gotî min hemû gul ji wî baxî çinîne; di vî baxî de bi sedan gulên bêhnxweş, gulgeş hene, min nikaribû di derheqa wan gişan de binivîsiya, nav û nîşanên wan û nimûneyên afirandinên wan binivîsiya û bianiya ber çavên xwendekar û xwenedvanên delal. Ez lava ji wan dikim vê kêmasiya min bibexşîne min. Ez hêvîdar im li paşî vê xebata min, zanyar û hozanên kurdan ê rabin û bi şarezatiya xwe gulistana hemû helbestkarên kurd binivîsin û xezîneya helbestkarên me nîşan bidin” 

## Beşên pirtûkê
Qanadê Kurdo edebiyata kurdî dike du beş: edebiyata bi zaravayê kurmancî û edebiyata bi zaravayê soranî.

Nivîskar tesbît kiriye ku pirraniya pirtûkên li ser dîroka edebiyata kurdî bi zaravayê soranî hatine nivîsandin. Nivîskar derbarê vê mijarê de wiha dibêje:

“Heta nuha bi kurmancî qed xebatek derheqa dîroka edebiyata kurdî de çap nebûye, ku pirtûkên çapkirî yên derheqa wê de bi tîpên erebî bi soranî çapkirî ne. Ew pirtûk ev in: Eladîn Secadî, Mêjûy Edebî Kurd, Refîq Hilmî, Edebî Kurd, Kerem Sareza, Koyî û Şarekanî û çend pirtûkên din…”
Di pirtûkê de 6 partên bingehîn hene:

* Dîroka Lêgerîna Edebiyata Kurdî Li Nava Kurdan û Li Ûris
* Rola Kovar û Rojnameyên Kurdî Di Dîroka Edebiyata Kurdî de
* Zanyariyên Şerefxanê Bedlîsî û Evliya Çelebî Der Heqa Helbestkar û Zanyarên Kurdan de
* Lêgerîna Dîroka Edebiyata Kurdî li Îraqê
* Helbestkarên Kurmanc
* Helbestkarên Soran

Dîroka Lêgerîna Edebiyata Kurdî Li Nava Kurdan û Li Ûris Qanadê Kurdo bi helbestek Ehmedê Xanî dest bi vî beşî kiriye. Gotinên wî yên berî helbestê jî hêjayî helsegandinê ne:
“Berê pêşîn, sertacê edebiyata kurdî, binyat û binaxedarê bîr û baweriya Kurdewarî, kurdperwerî û welatparêziya serxwebûna Kurd û Kurdistanê, helbestkarê Kurd ê mezin û bi nav û deng, Ehmedê Xanî, di Mem û Zîna xwe de nivîsiye ku beriya wî helbestkar û nivîskarên Kurdan hebûne, lê navên wan hatine jibîrkirin, çimkî kesek tunebûye navê wan bi bîr bîne û binivîse, ku kurd jî xudanên helbestkar û nivîskaran bûne, ku helbestkarên wan jî hebûne.”

## Çapên pirtûkê
Berga pêşîn a Tarîxa Edebiyata Kurdî sala 1983an li Swêdê di nav weşanên Roja Nû da weşiyaye. Berga duduyan piştî du salan, di 1983an da di nav weşanên heman weşanxanê da li Swêdê weşiyaye. Çapa duduyan di 1992an da li Enqerê ji aliyê weşanxana Öz-Ge ve hatiye weşandin. Çapa Sisiyan di Kewçêra 2009an da, di nav weşanên Lîs de li Amedê weşiyaye. Pêşgotina wê ji aliyê amadekarê pirtûkê Kawa Nemir ve hatiye nivîsandin.

## Çavkanî
* Ji Google Docs'ê wek PDF dikare bê bidestxistin.

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên li ser wêjeya kurdî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 20an
Jesper Söder

**Jesper Söder** (bixwîne: *Yesper Swêder*) ciwanekî swêdî ye ku li Rojavaya Kurdistanê di nav refên YPGê de li dijî çeteyên Daişê şer dike. Ew di 1991ê de li bajarê Trollhättanê yê rojavaya Swêdê hatiye dinyayê.

Jesper Söder yek ji 500 şerrvanên navneteweyî ye yên ku li Rojavaya Kurdistanê têdikoşin. Ew bi riya medyayên civakî jî bûyerên şerrê Rojava bi taybetî li Kobanî û Girê Spî û Hesîçeyê hovîtiya rêxistina terorîst a Daişê parve dike.

## Jesper Söder li Rojavaya Kurdistanê
Söder ku li Swêdê li dibistaneke Trollhättanê wekî rêberê xwendekaran (bi swêdî: *elevmentor*) kar dikir di 19ê gulana 2015an de çû Rojavaya Kurdistanê li dijî Daişê şerr bike. Ew bi xwe dibêje ku mirovxwez e û dixwaze mirovahiyê ji rêxistina terorîst a Daişê biparêze.

## Birînbûna wî
Söder di 11ê xizîrana 2015an de li Rojava bi hevalekî xwe yê kurd re karê paqijkirina ji mayinan dikir û mayinek teqiya û Söder bi giranî birîndar bû. Hevalê wî jî di vê diyardeyê de jiyana xwe ji dest da. Pişt re diviya ku ew vegera Swêdê ji bo kontrolkirina birînên xwe.

Li Swêdê, piştî ku birînên wî baş bûn, hevpeyvînek di televîzyona swêdî ya TV4ê de pê re kirine û wî dest bi komkirina pere kiriye bo xelkê Kobaniyê. Söder di hevpeyvînê de got, "wêneyên zordestiya çeteyên Daişê li min bandordar bûn; hebûna vê rêxistina terorîst li dijî prînsîbên min e, ne baş e, divê em wan bisekinîn berî ku ew belav bikin. Li Kurdistanê mirov ji bo jiyana xwe direvin. Peyama min ew e, êdî bes e, ew ne baş e!"

## Vegera wî bo Rojavaya Kurdistanê

Di 24ê tebaxa 2015an de Jesper Söder vedigere Kobaniya Rojavaya Kurdistanê û di sala 2015an de di nava refên YPGê de têkoşîna xwe berdewam dike.

Ji bo pereyê komkirî wî bi sedan lîstok ji bo zarokan, nan û xwarinên cuda cuda û 50.000 lître ava zelal ji bo kobaniyan anîne.

## Pirtûka wî

Di 2017an de ew vedigere Swêdê. Pirtûka wî ya bi navê *När världen tittade bort: svensken som kämpar mot Daesh i Syrien* ("Hingê cîhanê çavên xwe digirtin: swêdiyê ku li Sûriyê li dijî Daîşê têdikoşe") di heman salê de tê çapkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
 

Kategorî:Swêdî
Kategorî:Şervanên navneteweyî yên Rojavaya Kurdistanê
Lîsteya bajarên herî mezin li gorî nifûsê

[thumb|rast|Bajarê herî qelebalix a Cîhanê [Şanghay.]]
**Lîsteya bajarên herî mezin li gorî nifûsê**.

## Bajarên Megapol

## Bajarên Metropol
### Bajarên ku gelheya xwe 9 mîlon derbas kirî

### Bajarên ku gelheya xwe 8 mîlon derbas kirî

### Bajarên ku gelheya xwe 7 mîlon derbaskirî

### Bajarên ku gelheya xwe 6 mîlon derbas kirî

### Bajarên ku gelheya xwe 5 mîlon derbas kirî

### Bajarên ku gelheya xwe 4 mîlon derbas kirî

### Bajarên ku gelheya xwe 3 mîlon derbas kirî

### Bajarên ku gelheya xwe 2 mîlon derbas kirî

### Bajarên ku gelheya xwe 1 mîlon derbas kirî

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Borussia Dortmund

**Ballspielverein Borussia 09 e.V. Dortmund** an jî bi kurtahî
**Borussia Dortmund** klubeke werzişê ye ku li eyaleta Almanyayê Nordrhein-Westfalen hatiye damezrandin.Rengên klubê zer û reş in.Ew bi tîma xwe ya futbolê tê naskirin, lê di heman demê de di atletîzm,boks, goga destan û tenîsa masê de jî çalak e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1909an li Almanyayê

Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê
Reqa

**Reqa**, yan **Reqe** yan jî **Qurmeya Firatê** () paytexta Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ye. Bajar li kêleka Çemê Firatê hatî ye ava kirin. Reqa dikeve 160 km rojhilatê Helebê. Bajar di nav sala 796 û 809ê de paytextê Ebasîyan bû. Ev demê de xelîfe Harûn Reşîd bû.

Di sala 2013ê de şerê navxweyî yê Sûriyê de bajar kete bin kontrola Daişê û bû paytexta Daîşê. Rûyê Daîş'ê de her roj Hikûmata Şamê, Rûsya, DYA, Ferensa, Urdun û dûgelên din ên Ereba bajêr bombebaran dikin.

6ê Hizêranê 2017'an de hêzên QSDê dest bi rizgarkirina bajar kirin di bin dagirîya Daiş'ê. Di 20ê Cotmehê 2017ê da QSDê bi fermî ragihand ku bajarê Reqayê hatiye rizgarkirin.

## Navdarên Bajêr
* Weysel Qaranî

## Çavkanî

## Girêdanên dereve

Kategorî:Avabûnên sedsala 3an b.z.
Kategorî:Bajarên Sûriyê
Kategorî:Paytextên Asyayê
Xewna Sibê - Belîlaz (pirtûk)

***Xewna Sibê - Belîlaz***, pirtûka nivîskarê kurd Dilpêt Jêlî ye. Pirtûkek helbestan e.

## Ji helbestan çend mînak

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Xelîlî

**Xelîlî** navçeyeke navenda Rihayê ye. Navçeya duyem e li gorî qelebalixa Rihayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Rihayê
Wîkîpediya tirkî

**Wîkîpediya tirkî** yan jî **Wîkîpediya bi zimanê tirkî** (), versiyona tirkî ya Wîkîpediyayê ye ku di çiriya paşîn a sala 2002an de hatiye destpêkirin. Ji gotara yekem a bi navê Cengiz Han ku di adara 2003an de hatiye nivîsandin, heta     gotar hatiye nivîsandin. Li gorî hêjmara gotaran wîkîpediya tirkî, wîkîpediya 28em a herî mezin e. Ji  bikarhênerên tomarkirî,  kes çalak e.  rêveber, 5 burokrat, 3 kontrolkara wî heye. Ji roja ku hatiye vekirin ve car beşdarî hatiye kirin. 

Di çiriya paşîn a 2006an de ji xelatên Webê ya Altın Örümcek re di şaxa fenê de berendam hatiye nîşan dayîn. Di kanûna paşîn a 2007an de di vê pêşbaziye de xelata "En İyi İçerik" (Naveroka Herî Baş) stend. Xelat di 25ê kanûna paşîn 2007an da li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê hate dayîn.

## Girêdanên derve
Wîkîpediya Tirkî

Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan
Kategorî:Zimanê tirkî
Wîkîpediya îngilîzî

**Wîkîpediya îngilîzî** yan jî **Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî** (Înglîzî: *English Wikipedia*),  versiyona Wîkîpediyaya îngilîzî ye. Di 15a kanûna paşîn sala 2001ê de wekî yekem versiyona Wîkîpediyayê hate destpêkirin. Vêga herî zêde gotar di Wîkîpediya îngilîzî de heye. Ji versiyona Wîkîpediya almanî ko ji aliyê hejmarê ve duyem e, se qat mezintir e.

Niha  gotar,  bikarîner û  rêveberên wê hene.

## Bikarhêner û rêvebir
Ji bo ku Wîkîpediya îngilîzî versiyona herî mezin e û ji bo ku inglîzî li cîhanê pir tê bi kar anîn, bikarhênerên ku zimanên wan ê dayîkî ne inglîzî bê jî pir bi kar tînin. Hinêk bikarhêner di cihê ko wîkîpediyayê di zimanên xwe bi kar bînin, wîkîpediyayê inglîzî diemilînin. Ji ber ku naveroka Wîkîpediya inglîzî pir berfireh û pêşketî ye.

## Herwiha Binêre
* Wîkîpediya:Ziman

Kategorî:Avabûnên 2001ê li DYAyê
Kategorî:Çanda cîhanî
Kategorî:Weqfa Wikimedia
Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan
Zimannasiya teorîk

**Zimannasiya teorîk **beşeke zimannasiyê ye ku bêtir têkilîdar e bi şêweyên zanîna zimannasiyê yên di pêşketinê de ne. Qadên ku bi giştî wek bingehê zimannasiya teorîk pêk dihînin, hevoksazî, dengnasî, morfolojî û semantîk in. Li gel ku bi piranî denganî bingehê dengnasiyê ye jî lê ew li zimannasiya derûnî û zimannasiya civakî nakeve zimannasiya teorîk de. Herwiha zimannasiya teorîk li şirovekirina gerdûniya zimannasî jî vedikole ku di navbera hemû zimanan de hevpar e.

## Qadên sereke

### Denganî
Denganî vekolîna li dengên axivînê ye ku li ser sê xalên sereke disekine:
* Gotinî: hilberandin an jî derxistina dengan bi rêya endam an organên axivînê yên mirovî
* Bihîstînî : awayê ku guh bersiva îşaretên axaftinê dide û bê çawa mejiyê mirovî wan analîz dike.
* : saloxet an taybetmendiyên fîzîkî yên dengên axaftinê wek reng, bilindî an xurtî, berfirehî, lerelerê û hwd vedikole
Li gorî vê pênasînê, denganî dikare wek analîza zimannasî ya dengên mirovî jî were binavkirin.Ev jî cudahiyeke berbiçav ya denganiyê ji dengnasiyê ye ku bêtir li ser rêzkirin û pêkhateyên dengên zimanî di zimanên suriştî de û herwiha li ser surişta razber û teorîk ya dengan jî disekine. Yek mînak dikare vê meseleyê zelal bike: Di ingilîzî de paşgira *-s* dikare wek  /s/, /z/ yan jî dikare bêdeng (Ø tê nivîsîn) bê nîşandan, ew jî li gorî tekstê ye.
 **Raberkirina vekîtî** : S, s
 **Taybetmendiyên denganî:**
   Raberkirina denganî: , , Ø
   Veguhestin bi rêya guhî: lerelereke bilind li gel dengê hisîniyê..
   Taybetmendiyên bihînsî:
     *Lereler*: 8000 – 11000 Hz
     *Reng*: Wek dengê sisîniya marî ye.
 **Saloxetên dengansî** :
   Peydabûn : destpêk, nav û dawiya peyvê
   Bi dengdar û dengdêran re tê.
   Guherîna wateya peyvê bi tekstê ve girêdayî ye: **s**nizim *≠ ***g**nizim

#### Denganiya gotinî
Beşê denganiya gotinî binebeşekî denganiyê ye. Di vekolîna li dengjenînê de. denganînas hewl didin bizanin bê çawa dengên (dengdêr û dengdar) axaftinê derdikevin. Denganînas li pêkhateyên cuda yên buhirka dengî dikolin ta ku bizanin ka çawa beşdarî derxistina dengan dibin û ew jî(ziman, lêv, çene, pidû, diran û hwd) ku bi hev re dixebitin bo dengî derxînin.

#### Denganiya bihîstînî
Dengnasiya bihîstînî beşeke denganiyê ye ku bi bihîstin, stendin û têgihiştina dengên denganî yên peyvên zimanî ve mijûl dibe. Wek çawa denganiya gotinî bi metodên derxistina dengan ve mijûl dibe, denganiya bihîstînî jî bi metodên stendin an veguhestina guh bo mejiyê û wê pêvajoyê ve mijÛl dibe.

#### Denganiya veguhestinî
Denganiya veguhestinî beşeke denganiyê ye ku şêweya veguhestina dengî ve mijÛl dibe. Denganiya veguhestînî li taybetmendiyên wek berfirehiya pêlên dengî, dema wan û lerelera wan ya bingehîn û taybetmendiyên wê lereler û têkiliya wan taybetmendiyan bi beşên din yên denganiyê (bihîstînî û gotinî) ve vedikole û herwiha li konseptên zimannasî yên razber wek fon, komepeyv û gotinan jî vedikole.

### Dengnasî
Dengnasî (carinan wek fonemîk yan fonematîk jî tê binavkirin)  vekolîna li awayê bikarhanîna dengan di zimanan de bo gihiştina wateyê ye. Dengnasî mijarên wek kirpandin û ton jî dihewîne.

## Çavkanî

Kategorî:Zimannasî
Gulîstan (pirtûk)

***Gulîstan*** [Gulistan] (bi farisî: گلستان), kitêba nivîskarê faris Şêx Sediyê Şîrazî ye. Ev kitêb ji heşt beşan pêk tê û di serî de jî li ser jiyana Şêx Se'dî û kitêba Gulistanê hin agahî hene.

## Beşên Kitêbê
* Beşa Yekem - Derheqê Jiyana Padişahan
* Beşa Duyem - Li Ser Exlaqa Derweşan
* Beşa Sêyem - Di Derheqê Fazîleta Qena'etê De
* Beşa Çarem - Feydeyên Bêdengiyê
* Beşa Pêncem - Derheqê Eşq û Ciwanî
* Beşa Şeşem - Derheqê Zeîfî û Kalîtiyê
* Bela Heftem - Derheqê Tesîra Terbiyet û Perwerdeyê De
* Beşa Heştem - Derheqê Adabê Sohbet û Hevalbendiyê De

## Ji helbesta nav çîrokan mînakek

Wergêrên vê kitêbê Muhammed Înal û Mahmut Yamalak vê kitêbê wiha didin nasandin:
"Eger mirovek bipirse ku Gulîstan çi ye? Mirov dikare bêje: Gulîstan, çîroka rêwiyan e. Hem rêwiyên li ser rûyê dinyayê û hem jî yên li rêya heqîqetê.

Çîrokên di Gulîstanê de hatine gotin bi piranî rast in û serpêhatiyên Şêx Se'dî bi xwe ne. Şêx Se'dî di koçberiya dawiyê de, ji Fasê heya Hindistanê, ji Tirkîstanê heya Kurdistanê li gelek deveran geriyaye."

## Wergera li kurdî
Kitêba Gulîstanê berî Muhammed Înal û Mahmut Yamalak, ji aliyê M. Muhammed Garsî Farqînî ve jî li zimanê kurdî hatiye wergerandin (Şêx Se'dî, *Gulistan*, Wergêr: M. Muhammed Garsî Farqînî, Weşanên Nûbihar, Stenbol, 2005).

Kategorî:Berhemên 1259an
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Wêjeya farisî
Bide dû dilê xwe (pirtûk)

***Bide dû dilê xwe*** (), kitêba nivîskarê îtalî Susanna Tamaro ye.

## Wergera Kurdî
Zinarê Xamo vê kitêbê wergerandiye Zimanê kurdî. Zinarê Xamo kitêbê di berga paşî de wiha dide nasandin: "Di vê romanê de dapîrek ji bo neviya xwe ya ciwan re nameyan dinivîse, tiştên wê bi xwe, di nava dilê xwe de dewisandine û ne nekirine, dixwaze neviya wê bêasteng û bêqedexe bike. Lewra dixwaze neviya wê an ji hemî mirow li ber baye dile xwe bikevin û bidin ser rêya dil."

Kategorî:Pirtûk
Alole (pirtûk)

***Alole***, pirtûka nivîskarê kurd Perwîz Cîhanî ye. Tê de 19 heb çîrok hene. Li paşiya her çîrokê ji bo xwendevanan ferhengokek heye.

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Ay dayê (pirtûk)

***Ay dayê*** , pirtûka nivîskarê kurd Mehdî Zana ye. Romaneke bi kurdî ye.

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Faith (rêzefîlm)

***Faith*** [koreyî (hangul): *신의*, koreyî (hanja): *信義*, Sin-ui, bi kurdî: *Bîjîşka Mezin*]; herwiha wek ***The Great Doctor***) jî tê nasîn, rêzefilmeke koreyî ya drama, aksiyon, dîrokî û romans e ko di sala 2012an de ji 13ê tebaxê heta 30ê çiriya pêşîn di kanala SBS de roja duşem û sêşema di saet 21:55'a de li Korêya Başûr dihat nîşandan e. Ji 24 beşan pêk tê.

## Kurteya Rêzefîlmê
Di vê rêzefîlmê de di dewra Koryoyê de çîroka xebatkarek tendiristiyê a bi navê Kangchan tê vegotin. Koryo dewleteke ko ji Korêya niha berî 600 salan li heman cihê jiyaye. Di vê rêzefîlmê de şaheke ko ji bo derkeve textê bi salan li çînê di sirgûnê de disekine û vedigere welatê xwe, di qesrê de bi cih dibe û Xanedaniya xwe ava dike, xwe ji welatiyên xwe re dixwaza bipeyitîne tê vegotin.

## Lîstikvan û Karakterên Rêzefîlmê
* Lee Min-ho - General Choi Young

:Di nîveka sala 1300ê de, texmînen sala 1351, Choi Young di dewra Koryo'yê de ji key Gongminê re bodyguardî dike. Ew 29 salî ye û ji yekîneyên pasevanan (Wû dal çî) re lîderî dike. Herwiha ji key re şêwirmendî û dostî jî dike. Paşê payeya generaliyê hildide.

Û key tenê jê bawer dike.

* Kim Hee-sun - Yoo Eun-soo
: Nijdareke nermokeyî yê ko di sala 2012'an de dijî. Lê ji alî generaleke ko ji paşerojê hatiye ve tê revandin. Û general wiyane dibe Xanedaniya Koryo'yê. Ji xwe re heyirî ma. Wiyane dibin qiralîçe û ew qralîçêyê bi tedawiyê re baş dike. Di wê çaxê de ji bo ku birînek wisa kûr tê gotin çika naye başkirin, ji bo ku ew vê birînê baş kir û ji bo ku ji pêşerojê hatiye dibejin çika ew ji Biheştê hatiye.

* Yoo Oh-sung - Gi Chul
* Ryu Deok-hwan - Keyê Goryeoyê
* Park Se-young - Keybanû Noguk
* Lee Phillip - Jang Bin
* Sung Hoon - Chun Eum-ja
* Shin Eun-jung - Hwasuin
* Lee Byung-joon - Jo Il-shin
* Kim Mi-kyung - court lady Choi
* Park Sang-won - Sohn Yoo
* Baek Kwang-doo - Bae Choong-seok
* Kim Jong-moon - Oh Dae-man
* Kang Chang-mook - Deol-bae
* Yoon Kyun-sang - Deok-man
* Kim Soo-yeon - Deo-ki
* Park Yoon-jae - Prince Deokheung
* Jung Yoo-chan - Joo Seok
* Kwon Min - Ahn Do-chi
* Ahn Jae-wook - hevala Eun-soo ya berê
* Oh Kwang-rok - jina xêfzan
* Choi Min-soo - Moon Chi-hoo

## Muzîk
Strana temayê a bi navê "Carry On", ji aliyê stranbêja K-popê, Ali ve tê gotin.

## Girêdanên derve
* ''The Great Doctor'' malpera SBSê a fermî

Kategorî:Rêzefîlm
Kategorî:Rêzefîlmên Koreya Başûr
Kategorî:Seoul Broadcasting System
Seoul Broadcasting System

**Seoul Broadcasting System** (**SBS**) (Korêyî: 에스비에스, *Eseubieseu*), toreke radyo û televizyonê a neteweyî ye ko ji Korêya Başûr weşanê dike.

## Logoyên Wî

Wêne:SBS CI 1991 - 1994.png|Logoya SBS ya ewil (berfanbarê 1990-1994)
Wêne:SBS 1994 - 2000.png|Logoya SBS ya duyem (1994-2000)
Wêne:Seoul Broadcasting System logo.svg|Logoya SBS ya sêyem û rojane (2000-heta niha)


## Kanalên SBS'yê
* 1 TV (SBS TV **Channel 6**)
* 2 stasyona radyoyê

* 7 kanalên qablo TV'yê (SBS Plus, SBS Golf, SBS E!, SBS Sports, SBS-CNBC, SBS MTV, Nickelodeon Korea)

## Girêdanên derve
* Malpera fermî bi korêyî
* Malpera fermî a global 
* SBS International

Kategorî:Avabûnên 1990an li Korêya Başûr
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên korêyî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Korêya Başûr
Hilbijartinên giştî yên 7'ê hezîrana 2015'an li Dîlokê

Li Dîlokê di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7'ê hezîrana 2015'an de 12 parlamenter hatin hilbijartin. Li Dîlokê Partiya Dadwerî û Werarê 6, Partiya Tevgera Neteweparêz 2, Partiya Komara Gel 2, Partiya Demokratîk a Gelan 2 parlamenter derxist.

## Partî û dengên wan
# AKP (Partiya Dadwerî û Werarê) = % 47,0 (438.658)
# MHP (Partiya Tevgera Neteweparêz) = % 17,7 (165.917)
# CHP (Partiya Komara Gel) = % 16,3 (152.798)
# HDP (Partiya Demokratîk a Gelan) = % 15,3 (142.951)
# Partiya Seadet = % 2,05 (19.157)
# Partiya Tirkî ya Serxwebûyî = % 0,26 (2.454)
# Partiya Tirk = % 0,23 (2.215)
# Partiya Demokratîk a Çep = % 0,17 (1.641)
# Partiya Welat = % 0,17 (1.632)
# Partiya Demokratîk = % 0,14 (1.371)

Kategorî:Hilbijartinên li Tirkiyeyê
Ahmed Yüksel Özemre

**Ahmed Yüksel Özemre** (z. 1935, Stembol - m. 2008) fizîknas û zanyarê atomê yê bi eslê xwe tirk bû.

## Xebatên wî

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1935
Kategorî:Mirin 2008
Kategorî:Tirk
Saziya Zimanê Tirkî

**Saziya Zimanê Tirkî** (bi tirkî: *Türk Dil Kurumu*, kurte: *TDK*), ji aliyê Mustafa Kemal ve ji bo xebatên li ser zimanê tirkî û bipêşxistina wê di sala 1932ê de hatiye avakirin. Li paytexta Tirkiyeyê Enqere ye. Saziya Zimanê Tirkî ji sala 1955an û pê ve dest bi xelatdanê kir. Ev xelat her sal di Cejna Zimanê a 26ê rezberê de tê dayîn. Di sala 1983ê de tetbîqa xelatdanê rakirin.

## Serokên Saziyê
* Samih Rifat Horozcu (12ê tîrmeha 1932 - 3ê berfanbara 1932)
* Esat Sagay (12ê tîrmeha 1932 - 18ê gelawêjê 1932)
* Dr. Reşit Galip (4ê berfanbara 1932 - 19ê gelawêjê 1933)
* Dr. Refik Saydam (19ê gelawêjê 1933 - 26ê kewçera 1933)
* Abidin Ozmen (9ê tîrmeha 1934 - 9ê pûşpera 1935)
* Saffet Arıkan (10ê pûşpera 1935 - 28ê berfanbara 1938)
* Hasan Ali Yücel (28ê berfanbara 1938 - 5ê gelawêjê 1946)
* Reşat Şemsettin Sirer (5ê gelawêja 1946 - 9ê pûşpera 1948)
* Prof. Dr. Tahsin Banguoğlu (10ê pûşpera 1948 - 22ê gulana 1950)
* Tevfik İleri (11ê gelawêjê 1950 - 10ê reşemiya 1951)
* Hakkı Tarık Us (1951-1954)
* Prof. Dr. Macit Gokberk (1954-1960, 1969-1976)
* Prof. Dr. Tahsin Banguoğlu (1960-1963)
* Prof. Dr. Agah Sırrı Levent (1963-1966)
* Prof. Dr. Gûndûz Akıncı (1966-1969)
* Prof. Dr. Seha Meray (1976-1978)
* Prof. Dr. Şerafettin Turan (1978-1983)
* Prof. Dr. Hasan Eren (1983-1993)
* Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun (1993-2000)
* Prof. Dr. Hamza Zûlfikar (2000-2001)
* Prof. Dr. Şûkrû Haluk Akalın (2001-2012)
* Prof. Dr. Mustafa Sinan Kaçalin (2012-)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Malpera fermî 

Kategorî:Avabûnên 1932an li Tirkiyeyê
Kategorî:Mustafa Kemal Atatürk
Kategorî:Rêxistinên ku di 1932an de hatine avakirin
Kategorî:Saziyên Tirkiyeyê
Kategorî:Zimanê tirkî
Kitabu'n-nebat

**Kitabu'n-nebat**, ango **Pirtûka Giya** berhema zanistvanê kurd a Dînewerî ya li ser riweknasiyê ye. Ev pirtûk ji şeş cîldan pêk tê û berhema herî girîng û naskirî ya Dînewerî ye. Bi zimanê erebî hatiye nivîsandin lê Dînewerî di pirtûkê de navên giyayan bi zimanê kurdî nivîsandiye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an
Kategorî:Pirtûkên zanistê
God is not great (pirtûk)

**God is not great** (*Xweda ne mezin e*) pirtûka nivîskarê îngiliz Christopher Hitchens e ku di sala 2007an de hatiye çapkirin. Di navbera pirtûkê de ser Yezdan û dîn minaqeşe hene. Pirtûk li ser însan, çêkirina însanê, dînên îbrahîmî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên bi mijara rexnekirina dînê
Kategorî:Pirtûkên inglîzî
Hilbijartinên giştî yên 7'ê hezîrana 2015'an li Rihayê

Li Rihayê 12 parlamenter hilbijartî ne di Hilbijartinên Giştî yên 2015'an de. Li Rihayê Partiya Dad û Pêşketin 7 parlamenter, Partiya Demokratîk a Gelan 5 parlamenter derxist.thumb|100px|Riha

## Partî û dengên wan
* 1-) Partiya Dad û Pêşketin = % 46,8 (365.329)
* 2-) Partiya Demokratîk a Gelan = % 38,1 (297.417)
* 3-) Partiya Tevgera Neteweparêz = % 5,65 (44.111)
* 4-) Partiya Komara Gel = % 4,39 (34.309)
* 5-) Fatih Mehmet Bucak = % 1,92 (14.989)
* 6-) Partiya Seadet = % 1,01 (7.866)
* 7-) Mehmet Yavuz = % 0,84 (6.543)

## Çavkanî

Kategorî:Hilbijartinên li Tirkiyeyê
Zakir Kadiri Ugan

**Zakîr Kadîrî Ûgan** (jdb. 1878, Samarra, m. 1954, Enqere) Mirovnas, dîroknas û nivîskar ê bi koka xwe ji Tirkistanê ye.

Wî felsefeya Îslamê jî xwendiye û pirtûkên Ibn Xeldûn a bi navê Muqedîme û gellekî pirtûkên aliman jî wergerandiye zimanê tirkî.

## Berhemên wi
## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Zanyarên tirk