open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Navok

[thumb|250px|Atomeke [helyûmê (navok bi rengê pembe xuya dike, ewra elektronan bi rengî reş e). Di wêneyê mezinkirî de, dendika atomê ku tê de du proton û du notron hene. Ångström û fm pîvanên dirêjbûyînê ne, 1 Å, anku 1 Ångström = 0,1 nanometre ye; 1 fm anku 1 femtometre = 10-15 metre ye.]]
**Navok** an **navik** an jî **dendika [[atom]]ê** cihê herî tîr û xest ê nava wê ye ko nokleon anko proton û notron lê hene. Tîre anko diametira biçûktirîn navokê (navoka hîdrojeneka sivik ko tenê ji yek protonê pêk dihêt) nêzî 1.6 fm (10^{-15} m) û navoka atomên girantir ên mîna Ûranyûmê nêzî 15 fm e. Bi vî awayî, tîreya navoka atomeka mîna ûraniyûmê 23,000 caran ji tîreya atomê bi xwe biçûktire. Lê navoka hîdrojeneka sivik 145,000 caran ji atoma hîdrojenê biçûktire. Bi ser hindê ra jî, nêzî hemî bariste yê atomê (ko ji proton û notronan e) di navokê da ye û tenê pareka gelek biçûka baristeyî di elektronan da ye ko li dor navokê digerin. Jibo cara pêşîn, li sala 1844ê, Michael Faraday ev zarav bikaranî. Piştra, li sala 1912ê Ernest Rutherford ev zarav bi ramana wê ya nû bikaranî.

Kategorî:Elektron
Kategorî:Fizîk
Serbaz Siyamend

**Serbaz Siyamend** rojnamevanekî kurd e ku di 1982an de li Hewlêrê ji dayîk bûye.

## Jiyana wî
Serbaz Siyamend xwandinê xwe ya zanîngehê beşa Ragehandinê li Peymangeha Teknîkî ya Hewlêrê bi dawî kiriye. Ji sala 1998'an û pê ve weke rojnameger xebatê xwe yê rojnamegeriyê didomînehttp://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20081107172324110.

Serbaz di gelek kovar, rojname û belavokan de karê rojnamegeriyê domandiye û gehştiye pileyên cor bi cor, yên weke: Ajansa Nûçeyan a Dîcle (DİHA); rojnameyên Newroz, Welatê Kurdistan, Azadiya Welat, Meko; kovara Taw û hwd.

Wî di rojnameya hefteyane a  ya Herêma Kurdistana Federal de xebitiye; weke berpirsê Bîroyê Hewlêrê jî kar kirye. Paşê di kovara Ragehandin de xebitiye ku beşa ragehandin a peymangeha Teknîkî ya Hewlêrê derdixe. Serbaz di rojnameya Jiyana Nû û gelek çapmenî û saziyên din de jî şixuliye.

Serbaz Siyamend bi qasî 4 salan bernameya dîrokî li radyoya Dengê Zehmetkêşan amade û pêşkeş kiriye. Radyo li bajêrê Hewlêrê Herêma Kurdistanê weşan dike. Wekî din, nûçegihaniya pişka kurdî ya radyoya SBS a Ustralya kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Salvador Dalí

[thumb|rast|Muzexaneya Salvador Dalí, li bajarê [Figueresê (Ketelonya, Spanya)]]

**Salvador Felip Jacint Dalí i Domènech**, Marquès de Dalí de Púbol an jî bi kurt **Salvador Dalí**   (jdb. 11 gulan 1904 - m. 23 kanûna paşîn 1989) hunermendekî surrealîst ê ketelanî bû ku ji ber jêhatiya xwe ya teknîkî, pêşnûmeya rastîn û wêneyên balkêş û ecêb di nav xwe de navdar bû.

Dalí li Figueres, Ketelonya (Spanya) ji dayik bû, perwerdeya xwe ya fermî di hunerên bedew de li Madrîdê wergirt. Ji biçûkatiya xwe ve di bin bandora împresyonîzm û hostayên ronesansê de her ku çû zêdetir bala kubîzmê û tevgerên *avant-garde* kişand. Ew di dawiya salên 1920an de nêzîkê surrealîzmê bû û di sala 1929an de beşdarî koma surrealîst bû, di demek kurt de bû yek ji pêşengên wê. Berhema wî ya herî naskirî, *Persistence of Memory*, di tebaxa 1931 de qediya, û yek ji navdartirîn tabloyên surrealîst e. Dalí li seranserê Şerê navxweyî yê Spanyayê (1936 heta 1939) li Fransayê jiyaye berî ku di sala 1940an de biçe Dewletên Yekbûyî ku li wir serfiraziyek bazirganî bi dest xist. Ew di sala 1948an de vegeriya Spanyayê û li wir vegera xwe ya li ser baweriya katolîk ragihand û şêwaza xwe ya "mîstîsîzma nukleerî" pêş xist, li ser bingeha eleqeya xwe ya li ser klasîkîzm, mîstîsîzm û pêşkeftinên zanistî yên vê dawiyê.

Repertuwara hunerî ya Dalí di nav de wêne, hunerên grafîkî, fîlm, peyker, sêwirandin û wênekêşî, carinan bi hevkariya hunermendên din re hebûn. Her wiha çîrok, helbest, otobiyografî, gotar û rexne jî nivîsiye. Mijarên sereke di xebata wî de xewn, binhiş, zayendî, ol, zanist û têkiliyên wî yên kesane yên herî nêzîk hene. Ji bo dilgiraniya kesên ku karê wî bilind digirtin, û ji hêrsa rexnegirên wî re, reftarên wî yên eksentrîk û xuyang ên gel gelek caran ji berhemên wî yên hunerî zêdetir bal dikişand. Piştgiriya wî ya giştî ji bo rejîma Franco, çalakiyên wî yên bazirganî û kalîte û rastiya hin berhemên wî yên dereng jî cihê nakokiyê bûne. Jiyan û xebata wî bû bandorek girîng li ser Surrealîstên din, hunera pop û hunermendên hevdem ên wekî Jeff Koons û Damien Hirst.

Du muzeyên sereke hene ku ji bo xebata Salvador Dalí veqetandî ne: Şano-Muzeya Dalí li Figueres û Muzeya Salvador Dalí li St Petersburg, Florîda (DYA).

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1904
Kategorî:Ketelan
Kategorî:Mirin 1989
Kategorî:Wênesaz
Kategorî:Wênesazên ketelan
Rojê Wilat

**Rojê Wilat** rojnameyeke heftane ye ku li başûrê Kurdistanê derdikevê. Rojname bi nêzîkî PÇDK'ê ye.

Rojname her hefteyek carekê tê belavkirin û di sala 1998 hejmara yekemîn belav kir û di 26.07.2004 pêve bi navê rojî wilat derdikevê.
## Girêdanên derve
* http://pcdk.org/

Kategorî:PÇDK
Kategorî:Rojnameyên kurdî
Surrealîzm

**Surrealîzm** an **surrealî** an jî bi kurdî **dererastîtî**, bizaveke hunerî ye.

Di sala 1924an de li Fransayê derketiye holê. Surrealîstan bi bizava Freud ya psîkanalîzê dest bi hizrên xwe kirine. Hunermend, bi derxistina binhişiyên xwe berhema xwe pêk tînin. Aqil û bivac li gorî wan bêqîmet e. Tiştê ku mirovan beralî dikin dozîn û binhişî ne. Li gorî vê bizavê; di berhemeke wêjeyî de li cem xêrên xwe gunehên xwe jî, li cem tevgerên rewiştî yên nerewiştî jî bê hebin. Damezrînerên vê bizavê, di serê jiyana xwe ya hunerê de di bin bandora dadaîzmê de mane. Surrealîzm; aqil, kevneşopî û xurkan ji venêranê dûr dixe û tiştên di binhişiyê de dipejirîne. Ango girêka bi rastiyê ve qut dike û ji xwe re rêyeke din a rastî diafirîne. Gerek gotin, nivîs an jî bi cureyeke din bê hizir bizava heqîqî vebêje û otomatîzmeke giyana safî bide.

## Hin nivîskarên bijarte yên bizava surrealîzmê

Louis Aragon (1897-1982), Pierre Reverdy (1889-1960), Philippe Soupault (1897-1990), Benjamin Perret (1899-1959), Robert Desnos (1900-1945), Jacques Prevert (1900-1977), Rene Char (1907-1988), Rene Crevel (1900-1935), Andre Breton (1896-1966), Paul Eluard (1895-1952), Orhan Veli, Cemal Süreyya û İlhan Berk.

## Hin wênesazên bijarte yên bizava surrealîzmê
Salvador Dalí û Marc Chagall.


Kategorî:Tevgerên hunerî
Kategorî:Wêje
Kategorî:Wênesazî
Çibkem yarê (stran)

***Çibkem yarê***, navê yekemîn berhemê hunermen Diyarê Kurd e.

Strana "Cibkem yarê" ji peyvên mamosta Sebirya Hekaryîne û ji awaz û gotina hunermend Diyarê Kurd e. Ev berhem li sala 2005 hatiye klîpkirin li Swêdê.

## Girêdanên derve
* Klîba stranê

## Çavkanî

Kategorî:Stranên kurdî
Keraçî

**Keraçî** (, , ) mezintirîn bajar û paytextê wîlayeta Sindhê li welatê Pakistanê ye. Keraçî benderekê perava Deryaya Ereb e û dikevit bakurê rojavayê dêltaya rûbarê Îndûs.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1729an li Asyayê
Kategorî:Bajar
Kategorî:Pakistan
Zimanê aranî

[thumb|rast|Lewheyên bi aranî li bajarê Bossòst [Bûsost] ê Newala Aranê (Val d'Aran)](https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Europe2005_bossost-aranes1.jpg)
**Aranî**, yan jî **aranezî** (bi zimanê aranî: aranés), zimanê Newala Aranê (Val d'Aran) e, zaravekî okzîtanî (gaskonî) ye û ligel ketelanî û spanî zimanê fermî yê Herêma Otonom a Ketelonyayê ye. Ji sala 1984an vir de zimanê dibistanên Aranê ye û 90% ji akinciyên newalê zimanê aranî fehm dikin û li dor 65% jî pê dipeyivin.

Kategorî:Val d'Aran
Aranî
Kategorî:Zimanên Ketelonyayê
Kategorî:Zimanên Spanyayê
Kategorî:Zimanê oksîtanî
Benazir Bhutto

**Benazir Bhutto** (bilêvkirina bi kurdî: Bênezîr Buhto, bi urdû: بینظیر بھٹو,di 21ê tîrmeha 1953an de li Keraçî hatiye dinê - di 27ê kanûna pêşîn a 2007an de li Rawalpindiyê miriye) siyasetmedar û serokwezîreka pakistanî û seroka Partiya Gelê Pakistanê (*Pakistan People Party* anko PPP) bû. Di êrîşeke xwekujî de jiyana xwe jidest da.

Ew jina herî pêşîn bû li welatekê îslamî dibû serokwezîr. Bênezîr du caran bû serokwezîra Pakistanê, cara pêşîn li 1988ê û cara duyê li sala 1993ê. Dema ji bo cara pêşîn bûye serokwezîr, piştî 20 mehan ji aliyê serokkomar Xulam Îshaq Xan ve bi tawanên berguman yên gendelî û fesadê ji karî hat ladan. Cara duyê jî piştî sê salan (li sala 1996ê) ji aliyê serokkomar Farûq Lexarî ve bi heman tawanan hat ladan.

Bênezîr ji sala 1999ê heta sala 2007ê li derveyî Pakistanê li sirgûnê dijiya. Piştî vegera wê bo welatî, ji aliyê hikûmeta leşkerî ya serkomarê niha yê Pakistanê General Pervîz Muşerrefî ve kar û xebatên wê yê siyasî dihatin astengkirin. Ew carekê ji bo çend rojan di mala xwe da hat bendkirin û mafê wê yê derketina ji mala xwe nebû. Li dawiyê jî, dema xwe ji bo propagendeyên wan hilbijartinên giştî yên nû amade dikir ko biryar bû li 5ê befirbara paşîn a 2008ê bihatiban kirin bi êrîşeka xwekujiyê hat kuştin. Heta niha nehatiye zanîn ka bikujên wê kî ne. Lê li ser daxwaza Serokkomarê Pakistanê Pervez Musharraf ve ji polîsê Brîtanyayê hatiye xwestin ko lêkolînan li ser wê bûyerê bikin. Partiya Bênezîrê, Partiya Gelê Pakistanê, dixwaze ku karkom anko komîteyeka navneteweyî lêkolînan bike. Li goreyê ragihandinên destpêkî yên Polîsê Brîtanyayê polîsê Pakistanê piraniya şûnwarên rûdanê paqij kirine. Ev jî îhtîmala desttêdahebûna hikûmeta Pakistanê di wê kiryara kuştinê da zêdetir kiriye.

Bênezîr dot (keç) a mezin ya serokwezîrê ji-kar-ladayî yê Pakistanê Zulfeqar Elî Buhto ye. Babê Zulfeqarî jî Sir Shah Nawaz Bhutto bû. Bavûkalên Zulfeqarî ji Sindê û ji malbateka Şîa bûn. Dayika Bênezîrê, Begum Nusret Buhto ji kurdên Pakistanê ye. Malbata Begum Nusretê jî Şîa ne.

Bênezîrê felsefe, siyaset û aborî li Zanîngeha Oxfordê xwendine. Wê bawernameyek jî li Zanîngeha Harvardê wergirtiye.

Wê li Pakistaneke nûjen û xwedî demokrasiyeke rojavayî digeriya. Têkiliyên wê bi DYA û Ewropayê re xurt bûn. Bi kuştina wê re artêşa Pakistanê herçendî bi fermî şermezarkirinên xwe diyar kir jî, alîgirên Bhutto wekî berpirsiyar artêş nîşan dan û li seransera Pakistanê mîtîng û çalakiyên mezin li dar xistin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Jinên pakistanî

Kategorî:Mirin 2007
Kategorî:Serokwezîrên Pakistanê
Kategorî:Siyasetmedarên pakistanî
Bor

**Bor** (ji ) metal û elementeke kîmyawî ye. Kurteya wê *B* ye.

## Bor û mirov
thumb|Bor
Her mirovek gireke di her rojekê da bi nêzîkî 0,2 mg bor bixe. Eger 100 mg û zêdetir bor di rojekê da were xwarin, nîşanên jehrîbûnekê tên dîtin.


Kategorî:Element
Kategorî:Xeterî
Berkevir, Zaxo

**Berkevir** gundekî Sindiya di parêzgeha Dihokê de, qeza Zaxo, girêday bi nahiya Batifa ya ve. Gundê hunermendê genc Mihemed Can e.

Kategorî:Gundên Zaxoyê
Xebat

* **Xebat (rojname)** rojnameke kurdî û organa fermî a Partiya Demokrata Kurdistanê ye.(Civak)
* Xebat ji bo lêkolînkirina li ser karekîre te gotin .An jî ji tevgera li ser karekîre te gotin.(peyv)
Radyoîzotopa sîntêtî

**Radyoîzotopên sîntêtî** îzotopên ji mirovan di laboran da hatine çêkirin yê elementên kîmyayî. Di fîzîkê da peyvên *[[Nûklîd]]* ya *[[Radyonûklîd]]* ji radyoîzotopên sîntêtî ra tên bikaranîn. Radyoîzotopên sîntêtî di cîhanê da tune ne, ew bes ji mirovan tên çêkirin. Demê hebûnê wan sedemê tunebûnê wan e. Ew ji demekê pir hindik ra hene, piştî wê demê ew xeradibin.

Di salê 2003'an da nêzîkî 2000 radyoîzotopên sîntêtî hatibûn dîtin (yanî çêkirin).

Kategorî:Element
Kategorî:Fizîka çalakiya atomî
Nazîf Telek

**Nazîf Telek** (z. 3'ê reşemiyê 1957 li Bidlîs, Bakurê Kurdistanê; m.29'ê rezberê 2007 li Düsseldorf , Almanya) nivîskar û rojnamevanekî kurd bû.

Telek sala 1957 li Kurdistana Bakur, bajarê Bitlîsê hatibû dinyayê. Li Tirkiyê di dibistana teknîkê da xwend, di sala 1980 ji ber kar û xebatên sîyasî, wekî gelek kesan derket der welat û li Almanya bû penaber. Telek li vir zimanê Almanî hîn bû berhemên xwe bi du zimanan, Almanî û Kurdî, piranî bi zimanê Almanî nivîsand. Endamê yekîtiya nivîskarên Alman û her usa jî endamê PEN’ê bû.

Nazîf Telek 30.09.2007 de li Duseldorf ê ji ber nexweşiya pençeşêre çû ser heqiya xwe.

## Berhem
* Rojda und die Binnen/Rojda û mêşên hungiv(almanî, kurdî
* Newroz fur uns alle/Newroz(almani, tirki)
* Drei Cowboys in Kurdistan
* Von Kurdistan nach Deutschland/Li Kurdistanê sê kovboy
* Die Stärke der Löwin/Hêza şêr (almanî,kurdî)
* Sehnsucht nach Freiheit/Hesreta azadiyê (almanî, kurdî)
* Martin & Misto. Die Geschichte einer Freundschaft/Martîn û Misto.Çîroka hevaltîyekê(almanî,kurdî)
* Ihr lieben in Bitlis/Jiyana wan li Bedlîsê(almanî kurdî)

Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mesûd Xelef

**Mesûd Xelef** nivîskar û rojnamevanekî kurd e.

Mesûd Xelef di sala 1981'ê de li gundê Xeznaya Qamişlokê jidayik bûye. Xwendina xwe ya seretayî li gundê navbirê temam kir û xwendina xwe ya diwanavenicî li bajarê Qamişlo bidawî anî.

Pirtûka wî *Axaftina berî mirinê*, di kewçêra 2005'an de ji aliyê weşanxana Tevn ve hate çapkirin û belavkirin.

Ji berhemên wî yên ku di sala 2008'an de çap bûn, pirtûka wî ya bi navê *Aryana Sînorên Dûr* ku ji aliyê Yekîtiya Nivîserên Kurd liqa Dihokê ve hate çapkirin, her weha Pirtûka *Kelha Êrdê* di sala 2010'an de çap kir.

Mesûd Xelef endamê Yekîtiya Nivîserên Kurd liqa Dihok, endamê sendîka rojnamevanên Kurdistanê û endamê Komela Nivîskarên Rojavayê Kurdistanê ye. Di sala 2009'an de xelata yekê bi helbestê li Dihokê wergirt.

Endamê desteka nivîseran li kovara *[[Nûbûn (kovar)|Nûbûn]]*.

Endamê desteka nivîseran li kovara (Lîteratora Cîhanî).

## Berhem
* *Axaftina berî mirinê*, 2005
* *Aryana sînorên dûr*, 2008
* *Kelha Êrdê*, 2010

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Nîvê Heyvê (fîlm)

**Nîwemang** an **Nîvê Heyvê** fîlma derhênerê kurd Behmen Qubadî. Nîvê Heyvê Awistriya, Fransa, Îran û Herêma Kurdistanê ya Iraqê hatiye kêşan. Ew fîlm ji bo 250mîn salvegera Amadeus Mozart bi piştgiriya Awistriyayê hat çêkirin.
## Kurteçîroka Nivê Heyvê
Filma Nîvê Heyvê behsa çîroka hunermendê pîremêrd ê kurd Memo dike. Memo dengbêjekî pîremêrd û navdar e. Piştî 35 salan ji li bendemayinê, Memo erêkirin stend ku li Kurdistana Îraqê konsêrtekê pêk bîne. Kurê Memo naxwaze ku bavê wî bikeve ser rê, çimkî ew bawer dike ku tiştekî ne baş dê li hêviya wî be, berî ku heyv temam bibe. Keko hevalê Memo ye. Ew otobuseke dibistanan dajo û alîkariya hevalê xwe dike ku 10 kurên Memo yên muzîkvan bide hev, ku her yek li devereke rojhilata Kurdistanê dijî.
Ji aliyekî dî ve, divê Memo hunermenda jin Heşo qanî bike ku pê re here konsêrtê. Heşo ligel 1334 jinên hunermend ên jin ên dî yên revyayî li devereke çiyayî dijî. Ji ber ku li Îranê qedexe ye ku jin li pêşiya mêran bistirê, Heşo xwe di otobusê de vedişêre.
Rêwitiya Memo û grûpa wî ya hunermend tije zehmetî ne. Lê bêhna Memo ya fireh herkesî dibe nav hest û sihirbaziyê.

## Lîstikvan
* Ismail Ghaffari : Memo
* Gulşîfte Ferahanî : Niwemang
* Hedye Tehranî : Heşo
* Allah-Morad Rashtian : Kako

## Xelat
# Xelata Mezin *Grand Prix*, Festîvala Fîlm a Avarasyayê, Qazaxistan, 2007
# Xelata Gel, Rojnameya Radikal, Istanbul International Film Festival, Tirkiye, 2007.
# Fîlma Herî baş, San Sebastián International Film Festival, (Welatê Baskî, Spanya), 2006.
# Xelata Prize, San Sebastián International Film Festival, (Welatê Baskî, Spanya), 2006.

## Girêdanên derve
* http://www.boston.com/ae/movies/articles/2007/08/29/half_moon_tracks_the_travails_of_kurdish_musicians/ Review by Ty Burr], The Boston Globe.
* Review by Ronnie Scheib , Variety.
* Review by Kirk Honeycutt, Hollywood Reporter.
* Half Moon , *New Crowned Hope* Festival, Vienna, 2006.
* http://kurdishcinema.com/KurdiNiveHeyveLiStenboleye.html , Kurdish Magazin

Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên 2006an
Demhat Dêrikî

Demhat Dêrikî rojnamenivîsekî kurd e ku di sala 1973'an de li gundekî rojavayê Kurdistanê bi navê Girbalat ku ser bajarokê Dêrika Hemko ye ji dayik bûye.
Demhat heta dibistana amadahî xwendiye. Berî nuka bi navê Demhat Hezexî di rojname Azadiya Welat, Kovara Peyv, Nûbûn, Zaxo û Hêzil de gotarên siyasi, nivisên wêjeyî (çîrok û helbest) nivisiye. Niviskar li herêma Başûrê Kurdistanê li bajarê Duhok û Zaxo maye piştî ku jiber rejîma Baas li sala 2004ê jiber egera serhildana Qamişlo direve. Her wisa li Duhokê endamê Sendîkaya Rojnamevanên Kurdistanê ye, endamê Yekîtiya Nivîskarê Kurd Tayê Duhok e. Di nava desteka nivîserên Kovara Zaxo de cî girtiye û di dengê Radyoya Zaxo û televîzyona Zagrosê de kar kiriye û nuke li welatê Almaniya dimîne. Berhemên wî yên çapkirî weku pirtûk ev in, şev jî diaxive ku helbestin ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Kurd Tayê Duhok ve hatiye çap kirin, Hest diaxivin ji aliyê Wezereta Rewşenbîrî û Lawan ve hatiye çap kiri, Esmera Bakur ji aliyê çapxana Ronahî ve li Amedê hatiye çap kirin, her weha Keçika Agirî ku hemû çîrok in ji aliyê çapxana Aram ve li Bakurê Kurdistanê bi nave Demhat Hezexî hatiye çap kirin.

Kategorî:Nivîskar
Weşanxaneya Lîs

**Weşanên Lîs** weşanxaneyek e ku bi kurdî û tirkî diweşîne.

## Girêdanên derve
* Malpera Weşanên Lîs

Kategorî:Weşanxane
Ozelot

**Ozelot** anku **parsê piçûk** (*Leopardus pardalis*, bi latînî "leopardê biçûk"), ji famîleya pisîkan e û li Amrîkaya Başûr û Navîn dijî. Navê "ozelot" ji peyva *ocelotl* a zimanê nahuatl tê. Ev pisîka kovî kêm-zêde 10-15 kg tê, dirêjiya wê (tê de teriya wê jî ye) 1,5 m ye.

## Çavkanî

Kategorî:Famîleya pisîkan
Kategorî:Guhandar
Menenjîta bakteriyal

**Menenjîta bakteriyal** an perdeso bektiriyayekan (?) (bi îngilîzî: *bacterial meningitis*) birîtîn le hewkirdin kûtuprî perdey mêşk be hoy bektiriyawe. Hem core hewkirdin e çend taybetmendiyekî giringiyan heye ke şiley petkedemar degorin şileyekî kêmkirdû herweha jimarey xiroke spiyekan (denkoledarekan) û bektiriyan zêdidebêt. Hewkirdineke debête hoy xolqandinî gîrugirfitêkî gewre bo pizîşkî mandalan û hoyekî serekî mirdine lebeşî firiyagûzarî nexoşiye dirmekan da. Herweha hewkirdineke rêrewêkî (betaybetî le mindalan da) heye û zor car paş hewkirdineke nîşaney demarî û derûnî le zor nexoş da becê demênêt.

## Hên seke
* Menenjît

Kategorî:Tendurustî
Antolojiya edebiyata kurdî (pirtûk)

***Antolojiya edebiyata kurdî*** (1995), navê berhevokeke ducildî ya ku ji layê nivîskarê kurd Mehmed Uzun ve hate amadekirin.

## Antolojiya edebiyata kurdî, 1

Cilda yekê ji 503 rûpel pêk dihê û tê de pêşgotineke kurt û ceribandineke li ser edeba kurdî hene. Ev beşa yekê 50 nivîskar û helbestvanên ku zaravên kurmancî, zazayî an soranî bikar tînin û çend nivîskarên kurd ên bi zimanê tirkî jî dide naskirin.
 
* Fuad Temo
* Evdirehîm Rehimê Hekarî
* Evdirehmanê Axtepî
* Mela Ehmedê Xasî
* Mihemedê Kerbelayî
* Usman Efendiyo Babij
* Ebdulla Zîvar
* Pîremêrd
* Şêx Mihemed Can
* Faîk Bêkes
* Celadet Alî Bedirxan
* Kamûran Alî Bedirxan
* Ereb Şemo
* Fêrîk Egît Polatbekov
* Şêx Eskeri
* Reşîde Kurd
* Cigerxwîn
* Ebdullah Goran
* Osman Sebrî
* Emînê Evdal
* Elaedîn Secadî
* Ehmed Namî
* Casimê Celîl
* M.E. Botî
* Hesenê Hişyar
* Heciyê Cindî
* Enwer Mayî
* Hesenê Qizilcî
* Qaçaxê Mirad
* Îbrahîm Ehmed
* Musa Anter
* Qadrîcan
* Dildar
* Faîk Bucak
* Nûredîn Zaza
* Eliyê Evdirehman
* Hejar
* Tîrej
* Hêmin
* Taharê Biro
* Kemal Badilli
* Taha Mezher Mayî
* Seîdê Îbo
* Rehîmê Qazî
* Mikayîlê ReşÎd
* Sebrî Botan
* Cemsîd Bender
* Ahmed Arîf
* Esma Ocak
* Abdurrahman Dürre

## Antolojiya edebiyata kurdî, 2

Cilda duwê jî ji 476 rûpel pêk dihê û li bilî beşa antolojiyê di dawiya kitêbê de du ferhengok hatine dîtin: ya yekê Ferhengoka kurmanciya jêrê û jorê (ji layê Mahfûz Mayî, Ferhad Şakelî û Reşo Zîlan ve dihête amadekir) û ya duwê jî Ferhengoka dimilkî û kurmancî (ji aliyê Zilfî ve ye). Ev beşa berhevokê 53 nivîskar û helbestvanan pêşkêş dike.

* Karlenê Çaçanî
* Nacî Kutlay
* M. Emîn Bozarslan
* Emerîkê Serdar
* Husên Arif
* Torî
* Yılmaz Güney
* Kemal Burkay
* Eskerê Boyîk
* Tosîn Reşîd
* Îhsan Aksoy
* Şêrko Bêkes
* Rojen Barnas
* Deham Evdilfetah
* Orhan Kotan
* Munzur Çem
* Letîf Helmet
* Mahmûd Baksî
* Ebdulla Peşêw
* Ebdulrehman Mizûrî
* Şahînê B. Soreklî
* Şukru Bîlgîç
* Ferhad Şakelî
* Babayê Keleş
* Hisên Hebeş
* Koyo Berz
* Siwarê Êlxanîzade
* Kurdo Hisên
* Hama Seîd Hesen
* A. Hicri Izgoren
* Refîk Sebîr
* Xelîl Dihokî
* Malmîsanij
* Şerzad Hesen
* Mehmed Uzun
* Zeynelabidîn Zinar
* Bavê Nazê
* Muhsîn Qoçan
* Mahfûz Mayî
* Rêkêş Amedî
* Ehmed Qeranî
* Hesenê Metê
* Mueyed Teyib
* Aydin Alp
* Xebat Arif
* Îdrîs Çelkî
* Firat Cewerî
* Ferhad Pîrbal
* Derwêş M. Ferho
* Dîlawerê Zengî
* Yilmaz Odabaşi
* Qadir Reşîd (Qeçax)
* Vavar Kuxî
* Mucahît Ozden Hun

## Çavkanî

Kategorî:Mehmed Uzun
Kitêbxaneya Sara

**Kitêbxaneya Sara**, weşanxane û kitêbxaneyeke kurdî ya li serbajarê Swêdê Stokholmê ye.

Li Ewropayê ev pirtûkxaneya kurdî ya herî pêşîn e û danerê wê Goran Candan ji sala 1987'ê vir ve ye, ku vê kitêbxaneya kurdî ya naskirî bi rê ve dibe.

Sara ji sala 1987 ta 2007ê 52 berhemên kurdî, swêdî, erebî û înglîzî weşandine.

## Girêdanên derve
* Kitêbxaneya Sara

Kategorî:Pirtûkxane
Kategorî:Weşanxane
Zemberek

thumb|Logo ya Zemberek
**Zemberek** bernameyeke ji bo kontrola rastnivîsînê ji bo zimanên tirkî ye. Ev bername bi OpenOffice.org re dixebite. Zemberek nivîsbariya azad e.

## Girêdanên derve
* Malpera projeyê

Kategorî:Komputer
Fluor

**Fluor** [] (, ji fluorite) elementek e. Direfşê xwe 9F e. Navî Fluor ji peyvê latînî fluor „çem“ tê. Elektronegatîvbûnê Fluor yê tewrî zêde di nav elementan da ye.

## Dîrok

Di salê 1530 da Georgius Agricola Fluorît (CaF2) dît. Wê demê ew carê yekemîn bû, kû navê *Fluor* derket. Fluor dîsa zêde hêja bû di Şerê cihanê yê duyemîn. Di wê demê da ji çêkirinê bombî atomî ra Fluor girekbû. Îzotopzêdekirinê Ûranê bi rêya Ûranheksafluorîd (UF6) tê çêkirin.

## Bi tevayî

Fluorê avî zer e, Fluorê gazî zerî vekirî ye. Di cîhanê da Fluor bes wek molekul heye, F2. Ji bo elektronegatîvbûnê xwe yê herî mezin Fluor zû hevgirtina bi elementên din çêdike. Heta bi Ksênon, Radon û Krypton ra Fluor dikare hevgirtina çêke. Hevgirtinên din jî zêde zû bi Fluor ra distînin, wekî av, Ammonîak, Monozîlan, Propan û hwd. Nimûne: Bi rêkê fluor av tê perçekirin û Oksîjen (O2) û Fluorhîdrojen (HF) çêdibe.

## Çavkanî

Kategorî:Element
Kategorî:Jehrî
Kategorî:Tirş
Qurtek Evîn

Di pirtûka **Qurtek Evîn** a Cemil Oguz de 26 kurteçîrok cih digirin. Hemû çîrokên di pirtûk de çîrokên evînî ne. Pirtûk ji Weşanên Pêrî di reşemiya 2005'an de hatiye çapkirin.

Kategorî:Pirtûk
Salah Sadallah

**Salah Sadallah** (1930 - 2007) nivîskar û rewsenbîrekî kurd bû. Xwediyê berhema naskirî Ferhenga Selahedîn û Ferhenga Kurdî-Înglîzî bû. Salah Sadallah, zavayê Mîr Celadet Bedirxanî bû, ango hevserê Sînemxan Bedirxan bû. Salah Sadallah roja 19yê çiriya yekem 2007, li başûrê Kurdistanê, li bajarê Hewlêrê koça dawî kir. Salah Sadallah bi awayekî rêk û pêk, bi beşdarbûna cemawerekî mezin ji dost, heval û kesayetiyên berpirsyar li bajarê wî Zaxoyê hat veşartin.

Salah Sadallah xwediyê xebateke dirêj bû di warê çand û edebiyata kurdî de zêdetirî 20 pirtûkan nivîsandiye.

Salah Sadallah ji bilî ferhenga xwe ya Inglîzî - Kurdî a bi navê Ferhenga Selaheddîn, ew herwiha bi pirtûkên wergerên ji inglîzî bo kurdî, wek Berfên Kilîmencaro, romana Ewê Dîplomatîk, hem jî ji erebî bo kurdî dihate naskirin.

Vê dawiyê rehmetî Salah Sadallah pirtûka Ehmedê Xanî (Mem û Zîn) ji kurdî wergerandibû inglîzî, ew berî mirina xwe bi çapkirina wê berhema xwe re mijûl bû. Hem jî pirtûkek li dor kurdên Suriyê amade dikir.

Kategorî:Nivîskarên kurd
Wawik

**Wawik**, **torik** (tûrik), **tûrg** (tûrge) an **çeqel** , navên çend cureyên cinsê gurên boz (*Canis*) ji famîleya kûçikan (*Canidae*) e. Wawik li Afrîka, Asya, Rojhilata Navîn û başûr-rojhilata Ewropayê dihête dîtin.

## Cure

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.zoochat.com/815/syrian-jackal-canis-aureus-syriacus-317853/
* http://www.theanimalfiles.com/mammals/carnivores/jackal_golden.html
* nhttp://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=726788

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Canidae
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Pierre-Joseph Proudhon

**Pierre-Joseph Proudhon** (jdb. 1809 - m. 1865) ramanwerekî siyasî yê franseyî ye û wek bavê anarşîzmê dihête naskirin. Ew li dijî sozyalîzma otorîte, ango sozyalîzma zordar û dogmatîk bû.

Kategorî:Anarşîzm
Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1809
Kategorî:Kesên ji Besançon
Kategorî:Mirin 1865
Taksonomî (biyolojî)

[thumb|150px|[Dabeşandina biyolojîk ]]

**Taksonomî** (ji zimanê grekî: τάξις, *taksis* bi wateya "pergal, sazûman" û νόμος, *nomos*, "qanûn, zanistî") navlêdana organîzmayên jîndar bi awayekî zanistî ye.

## Taksonomiya lawirnasî û riweknasiyê
* Cîhan (*Regnum*)
** Binecîhan an jêrecîhan (*Subregnum*)
** Bir (*Divisio*) / Filûm (*Phylum*)
** Binebir an jêrebir (*Subdivisio*) / Binefilûm (*Subphylum*)
*** Sereçîn an joreçîn (*Suprerclassis*)
*** Çîn (*Classis*)
*** Bineçîn an jêreçîn (*Infraclassis*)
**** Serekom an jorekom (*Superordo*)
**** Kom (*Ordo*)
**** Binekom an jêrekom (*Infraordo*)
***** Serefamîle an jorefamîle (*Superfamilia*)
***** Famîle (*Familia*)
***** Binefamîle an jêrefamîle (*Subfamilia*)
****** Êl (*Tribus*)
****** Bine-êl an jêre-êl (*Subtribus*)
****** Cins (*Genus*)
****** Binecins an jêrecins (*Subgenus*)
******* Parve an seksiyon (*Sectio*)
******* Bineparve an bineseksiyon (*Subsectio*)
******** Rêze (*Series*)
******** Binerêze (*Subseries*)
********* Cure (*Species*)
********* Binecure an jêrecure (*Subspecies*)
********** Varyete (*Varietas*)
********** Binevaryete (*Subvarietas*)
*********** Dirûv (*Forma*)
*********** Binedirûv (*Subforma*)

## Paşpirtikên taksonomîk




## Herwiha binêre
* Dabeşandina biyolojîk

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* What is taxonomy? at the ''Natural History Museum London''
* What is taxonomy?  at the ''European Distributed Institute of Taxonomy''
* Taxonomy related articles at ''The Guardian''
* Taxonomy at NCBI the *National Center for Biotechnology Information*
* Taxonomy at UniProt the *Universal Protein Resource*
* ITIS the *Integrated Taxonomic Information System*
* GTI the *Global Taxonomic Initiative*
* TRIN  the *Taxonomy Research & Information Network*
* CETaF the *Consortium of European Taxonomic Facilities*
* Wikispecies ''free species directory'

Kategorî:Biyolojî
Pertew Begê Hekarî

**Pertew Begê Hekarî** (jdb. 1777 li Colemêrgê − m. 1841), helbestvan û nivîskarekî kurd bû.

Pertew Begê Hekarî li bajarê Hekariyê ji dayik bûye. Di nav prens û zarokên Mirekên Hekariyê de, zarokatiya xwe derbas kiriye. Di temenê medreseyê de çûye medreseyê û pêşî Qurana pîroz xwendiye û dû re dest avêtiye pirtûkên dînî. Li gorî agahiyan, giraniya xwendina wî di Seraya Hekariyê de, ango di Medreseya Humayûn de, xwendina xwe qedandiye. Lê vî zatî tu caran mîrîtiya Hekariyê nekiriye. Di nav giraniya gelê me de, Pertewî, Pertew Beg û Pertew Begê Hekarî tê nasîn û tê binavkirin. Lê di henek qeyd û deveran de, ev zat, bi navê “Şah Pertew”, “Şah Perto”, “Şah Pertewê Hekarî” û “Şah Pertewê Hekarî Ebas” jî tê bikaranîn. Bi xwe di dîwana xwe de, bi mexlestî Perto, Pertew û Pertewî bi kar aniye. Di dîwanê de xebitandina van navan, derenceya yekem "Pertew", a duyem "Pertewî”, ya sêyem "Perto" dixuyê.

## Jînenîgarî

Li ser Pertew Begê Hekarî gelek nîqaş hatine kirin. Lê ji van nîqaşan hîç jînenîgariya wî derneketiye holê. Jixwe nîqaş ji ser jînenigariya wî bêtir li ser "kîbûna wî” çêbûne. Bê wekî Şemsedîn Samî yê tirk di Qamûsel î'lam ê de, dibêje ku Pertew hozanekî mezin e û Îranî ye. Ji zana û dîroknasên kurdan Mamoste Ebdulreqîb Yûsiv, Pertew Begê Hekarî di Dîwana Kurdî de, hildide destê xwe û dibêje: "Jiyana vî helbestvanê qet diyar nîn e. Lê li nik min ev e: "Pertew, navê vî helbestvanê ye, belkî bernavka wî ye nizanim. "Şah" an jî "Beg" çawan bi navê “Pertew” ve hatiye girêdan û eger ev şaîr "Pertew Paşa" be, ji xwe dîroka jîna wî ronahî ye".

## Dîwana Pertew Begê Hekarî

Dîwana Pertew Begê Hekarî, ji du beşan pêk tê:
* Dîwana Şah Pertewê Hekarî "Ebas
* Dîwana Pertewî ya Rast
Ev dîwan wekî destnivîsê di sala 1978"an de dikeve destê Sadiq Behaedîn Amêdî. Ew jî li ber wê, bi elfabeya kurdî ya tîpên erebî li Bexdadê çap dıke.

Tê zanîn ku Pertew Begê Hekarî nivîsandina dîwana xwe di sala 1806"ê zayînî de qedandiye. Zeynelabidîn Zinar jî di sala 1991"ê de ew wergerandiye alfabeya kurdî ya tîpên latînî û ji nav Weşanên Rewşen”ê, de hatiye weşandin.
Di dîwana wî de, helbestên duyînî, çarînî, pêncînî, heta em dikarin bibêjin şeşînî jî hene.

## Çavkanî

* Qahir Bateyî
* Yüksekova Haber

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1777
Kategorî:Kesên ji Hekariyê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1841
Ordîxanê Celîl

**Ordîxanê Celîl** (24ê tebaxa 1932 li Êrîvanê - 20ê cotmeha 2007 li Sankt Petersburgê), doktorê zimannasiyê, profesor, zargotinnas û ronakbîrekî kurd ê binavûdeng bû.

Di sala 1951an de li Zanîngeha Êrîvanê beşa fîlolojiyê dixwîne û di sala 1956an de teva dike. Heman salê li Akademiya Zanistê ya Ermenistanê, di beşa Kurdolojiyê de mîna asîstan kar dike. Celîl yekemîn asîstanê beşa kurdzaniyê ye. Di sala 1957an de li Zanîngeha Lenîngradê li Înstîtuya Zanistî ya Rojava di Kursiya Kurd de dest bi kar dike.

Ordîxanê Celîl yekemîn spîkerê Radyoya Kurdî ye û 3 salan vî karî dike. Demek, bi birayê xwe Celîlê Celîl û xuşka xwe Cemîle Celîl re li Gurcistan û Ermenistanê, li herêmên ku kurd lê dijîn digerin û li ser zargotin û edebiyata gelêrî ya kurd lêkolînan dikin û berheman berhev dikin.

Di sala 1958an de diçe serdana Başûrê Kurdistanê û li wir, li ser zimanê kurdî lêkolînan dike. Dîsa di salên 1970yî de li ser kurdên ku sirgûnê Kazaxistan û Turkmenistanê bûne, xebatan dike.

## Pirtûkên wî
# Stranên Lîrîk Ên Gelêrî yên Kurd (1964)
# Kela Dimdim
# Xanê Dest Zêrîn
# Biwêj û Gotinên Pêşiyan Ên Kurd
# Çîrokên Gelêrî Yên Kurd
# Folklora Kurd (2 cild in û bi birayê xwe Celîle Celîl re amade kirine)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1932
Kategorî:Mirin 2007
Kategorî:Nivîskarên êzîdî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Profesor
Kategorî:Radyoya Êrîvanê
Kategorî:Zimannasên kurd
Al Gore

**Albert Arnold "Al" Gore, Jr.** (jdb. 31ê adara 1948ê) cêgirê serkomar ê 45ê yê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê bû ko ji sala 1993ê heta 2001ê di bin firmana Serkomar Bill Clintonî da kar kir. Berî hingî, Cêgirê Serkonarî Goreî endamê Civata Nimînendeyên Welatên Yekbûyî (ji 1977ê heta 1985ê) û endamê Senatê (ji 1985ê heta 1993ê) bû û nimînendeyî ya wîlayeta Tênêsî dikir. Wekî çelengekê warê jîngehparêziyê, wî digel the Intergovernmental Panel on Climate Change Nobel Xelat a Aşitiyê ya 2007ê jibo "bizavên xwe jibo diristkirin û belavkirina agehdariyên zêdetir liser guhartinên destkirî yên seqayê, û danana şengistê kiryarên pêdivî jibo betalvekirina wan guhartinan" wergirt.

Gore berbijarê Partiya Demokrat jibo serkomariya Emrîkayê di hilbijartinên 2000ê da bû. Di wan hilbijartinan da ew bi awayekê pirdengane biserkevt. Gengeşeyeka qanûnî li ser dubarehijmartina dengên wîlayeta Florîdayê di Dadgeha Bilind da, li dawiyê bi qezenca George W. Bushî dawî bû. Bi vî awayî, ew hilbijartin hilbijartina herî gengeşebar ya dîroka Welatên Yekbûyî dihêt hesibandin.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Blogerên amerîkî yên mêr
Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Karsazên ji Tênêsiyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Dol (fîlm)

**Dol** fîlmeka derhênerê kurd Huner Salem e. Dol sala 2007 ê li Başurê Kurdistanê hatîye kişandin. **Dol, Newala Tembûran** dol hem *Newale* hem ji *Tembure*. DOL fîlmeke derbarê perçekirina Kurdistanê û çewisandina nasnameya kurdî ye û ew herî bêhtir bingeha nijadperest a sîstema Kemalîzmê û tundiya Tirkiyeyê li hemberî kurdan rexne dike. Ji bilî Nazmi Kırık û Belçim Bilgin herweha hunermendên navdar Ciwan Haco û Rojîn jî di fîlmê de dilîzin.
## Lîstikvan
* Azad: Nazmi Kırık
* Temen: Belçim Bilgin
* Ahmed: Emer Çavşîn
* Jêkaf: Rojîn Ûlker
* Çeto: Ebdûllah Keskîn
* Nazenîn: Sipel Dogu Lesar Erdogan
* Ciwan: Ciwan Haco

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî

Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên 2007an
Alam

**Alam** çiyayekî volkanîk ê di navbera Nisêbîn û Cizîrê de ye. Dikeve herêma Hezexê.
Çiya wekî cihekî pîroz tê hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Cizîr
Kategorî:Çiya
Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Stûnpiştdar (filûm)

**Stûnpiştdar**, **filûma stûnpiştdaran**, **kordat** (), filûma heyînên jîndar ên bi stûnka piştê ye.

## Dabeşandina canewerên kordatan
### Taksonomî
* **Filûma stûnpiştdaran yan kordatan**
** Binefilûma **[[Tunicata]]** - Masiyên orkînos, berî bi navê *Urochordata* hatine naskirin, 3.000 cure
** Binefilûma **[[Cephalochordata]]** - Lanzelet, 30 cure
** Binefilûma **[[Vertebrata]]** - Canewerên bi stûnka piştê, 57.739 cure
*** Jêrefilûma **[[Agnatha]]** - Canewerên bi stûnka piştê û bêçen (bêlam), zêdeyî 100 cure
**** Çîna **[[Myxini]]** an Hyperotreti - 65 cure
**** Çîna **[[Conodonta]]**
**** Çîna **[[Hyperoartia]]**
**** Çîna **[[Cephalaspidomorphi]]** - Masiyên bêçen ên paleozoyîk
**** Çîna **[[Pteraspidomorphi]]** - Masiyên bêçen ên paleozoyîk
*** Jêrefilûma **[[Gnathostomata]]** - Canewerên bi stûnka piştê û biçen (bilam)
**** Çîna **[[Placodermi]]** - Canewerên bi stûnka piştê yên zirxdar ên paleozoyîk
**** Çîna **[[Chondrichthyes]]** - Masiyên bikirkirk, zêdeyî 300 cure
**** Çîna **[[Acanthodii]]** - Semasiya marîpişt a paleozoyîk
**** Joreçîna **[[Osteichthyes]]** - Masiyên bihestî, zêdeyî 30.000 cure
***** Çîna **[[Actinopterygii]]** - Masiyên perikên strîdar, 30.000 cure
***** Çîna **[[Sarcopterygii]]**
**** Sereçîna **[[Tetrapoda]]** - Canewerên bi stûnka piştê û bi çar lingan, zêdeyî 18.000 cure
***** Çîna **[[Amfîbyûm|Amphibia]]** - Amfîbyûm, 6.000 cure
***** Rêza **[[Amniota]]** - Bi hêkên amniyotîk
****** Çîna **[[Sauropsida]]** - Xizinde, zêdeyî 8.225 cure
****** Çîna **[[Balinde|Aves]]** - Balinde, 8.800-10.000 cure
****** Çîna **[[Synapsida]]** - Xizindeyên wek guhandaran, zêdeyî 4.500 cure
****** Çîna **[[Guhandar|Mammalia]]** - Guhandar, 5.800 cure

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Chordate on GlobalTwitcher.com
* Chordate node at Tree Of Life 
* Chordate node at NCBI Taxonomy
Weşanên Doz

**Weşanên Doz**, bi tirki *Doz Yayınları*, weşanxaneyeke li Stembola Tirkiyê ye. Doz gelek pirtûkên bi kurdî weşandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Doz 

Kategorî:Weşanxane
Almazán

**Almazán** şaredariyeke li parêzgeha Soriya ye, li Kastîlya û Leyonê, Spanya.

## Galerî

Wêne:Iglesia Almazán (Soria).jpg|Almazán
Wêne:Almazan puerta de la Villa.jpg|Almazán


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Şaredariyên Soriyayê (parêzgeh)
Ágreda

thumb|çep
300px|rast|thumb|Ágreda, bajêrvaniyeke Soriayê ye

**Ágreda** bajêrvaniyeke li navçeya Soria ye, li Kastîlya û Leyonê, Spanya.

Kategorî:Spanya
Kategorî:Şaredariyên Soriyayê (parêzgeh)
Neon

**Neon** () elementek e. Hêmaya wê kîmyayî H ye û nimroya atomî jî 10 e. Neon bi reng, bi tam û bi bêhn e. Neon di bê da jî heye (0,0018 %).

## Dîrok

Neon (bi yewnanî: νέος, *néos*, yanî "nuh") di salê 1898 da ji aliyê Sir William Ramsay û ji Morris William Travers ve hate vedîtin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Element
NE

Pir wateyên kurtenivîsê **NE**, **Ne** ya **ne** hene.

* **NE**, kurtenavê heremê Nebraska yê DYE.
* **Ne**, kurtenavê dewletê Nîjer (ISO 3166).
* **Ne**, kurtenavê elementê Nêyon.
* **ne**, kurtenavê zimanê Nêpalî.
* **ne**, kurtenavê Top Level Domain'ê Nîjer.
Serstrîkê kesk

**Serstrîkê kesk**, **pêping** (*Chloris chloris*), çûkeke ji famîleya serstrîkan (*Fringillidae*) ye.

## Mijarên têkildar
* Balindeyên Kurdistanê

## Pêşangeh

Wêne:Chloris chloris chloris MHNT 223 Gouvieux.jpg|Hêkên serstrînkê kesk.
Chloris chloris aurantiiventris MHNT.ZOO.2010.11.232.12.jpg |*Chloris chloris aurantiiventris* 


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Serstrîk
Zengilok

thumb|''Carduelis carduelis carduelis ''
**Zengilok** (*Carduelis carduelis*), cureyekî serstrîkan (*Fringillidae*) ye.

## Şayes
Zengilok 12 cm dirêj e. Enî û erzing sor in. Tokek spî di ser berçêlikêre ye li semta guhikan heta perê kulovanka serî diçe. Piniyeke qehwayiya vekirî li singî û teniştan e. Kulovanka serî heta piştpatikê reş e. Du gîxên reş jê şor dibine herdû rexên stûyî. Pişt qehwayiyekî xwelîkî yê vekirî ye. Çeng reş in û qaneke zêrîn û hindek gîxên spî li şaperan e. Kurî reş e rexên perên wê spî ne. Spîlka çavan qehwayiyekî tarî ye. Nikul sorşekirekî pêtînê teniş qehwayî ye. Pê sorşekirekî vekirî ne. Mê û nêr rengek in; yê nêr ji rengî ve piçekê zîqtir e.

Têjik ji serî ve xwelîkiyekî gewr e, gîx û ravên qehwayî li banê serî û patikê û piştpatikê ne, demê wî soratî lê nîne.

## Jîngeh
Li Kurdistanê (li nîv çiyayan) xwecih e û zivistanan ji serè çiriya duyê heta dûmahiya nîsanê li deştan ref ref li mêrg û reviyên bi dexel û têr strîzerik (cureyekî strî ye) xweş dihê dîtin.

## Parêzî
Bişkojikên gil û giyayî û tovê striyan dixwe.

## Reftar
Hêlînên xwe li ser darên bilind çêdike û têjikan jî li navçiyayan tên der.

## Belavbûn
Li Tirkiye û Kîprosê û rojhilata nêzîk û bakurê Îraqê heta çiyayên Zagrosê têjikan tîne der. Zivistanan ber bi nişîv heta Sînayê li Misrê û heta bakurê Erebistana Siyûdî diçe.
 
## Çavkanî
### Nîşe

### Jêder

## Wêje
* Zana Farqînî (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol.
* H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28
* D. Îzolî (2007). Ferheng. Kurdî-tirkî Tirkî-kurdî. Deng, Amed.
* R.F. Porter, S. Christensen, P. Schiermacker-Hansen (1996). Field Guide to the birds of the Middle East. T & A D Poyser, London.

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Serstrîk
Zîqzîqe

thumb|'' Carduelis cannabina cannabina ''

**Zîqzîqe**, **serstrîk**, **çûçika têvriyan** (bi soranî: *seyrey sîngsor*, *bûkesûre*), cureyekî çûkan e ji famîleya serstrîkan (wîçwîçokan, *Fringillidae*). Ev çûk li Ewropa, rojavayê Asya û bakurê Afrîkayê dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Çûk
Zerdêle

thumb|''Oriolus oriolus''

**Zerdêle**, **zerdek** an jî **zerîle** (*Oriolus oriolus*), cureyek ji balindeyên wîçwîçok e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Zerdêl
Bûrek

thumb|'' Garrulus glandarius ''
**Bûrek** an **qirika belek** (*Garrulus glandarius*), cureyekî qijakan e (*Corvidae*).
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* RSPB Information on Jays in the UK
* Avibase 
* ARKive  Photographs, video.
* Ageing and sexing (PDF; 1.1 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* Jay photos

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Qijak
Silêmanê dunikul

**Dîksilêman**, **botbotik**, **silêmanê dunikul**, **dodo**, **dawudik** an jî **hûphûpik**, cureyek ji balindeyan e.

Koçberê Havînê ye. Di demsala buharê de di orta meha adarê de tê û di payizê de vedigere Efrîkayê.
Bi timika xwe ya drêj dihê nasîn.

Li nav xerzikan, li daristanên mezin û biçûk, li nav ripinan, li çolê beyar û gelek deverên din dihê dîtin.

Hêlîna xwe li kortikên aran û li qulên axan de çêdike.
Dema qurpketinê ji teriya wê bêhnek gran belav dibe. Di navbera 4-12 hêkan dike û 16 rojan qurp dimîne.Di dema qurp ketinê de nêr mêyê xwedî ike.

Bi rîtmek hêdî û bi pêl ifre
Frîna wê weke frîna Perîdanikan e.

Bi nikulê xwe ê tûj û drêj kurmikên bin axê derdixe û dixwe. Carinan bi xwêrkêşin biçûk, bi amfibiyan bi tov û fêkiyan jî xwe xwedî dike.

Bi hevjînê/a xwe re pirr sadiq e. Dema hevjîna/ê wî dimre nema hvaltiyê bi hinekên din re dike.

Di gelek efsaneyan de cî girtiye.

Di mîtolojiya ereban de, a misiran û yunan de botbotik li gorî îslamiyuetê Xwedê timika serê wî ji ber ku ji dê û bavê xwe re pirr bi hurmet e dayîyê. Lewra ev çûk dema dê û bavê wan ji ber extiyariyê ji qawetê dikevin, wan xwedî dikin.

Rêberî ji Silêman pêxember re kiriye û bû ye sedem ku ew di çolê de avê bibîne. Ji ber vê jî ereban navê wê kiriye "hud hud" (li wir e, li wir e)

## Gelerî
Silêmanê dunukil çû ser darê tirik kir

Dodo kete kemînê
Kemîn jibo evînê
Şax bi şax digere
Çarekê jê nabîne
Dodo Dodoooo

Dodo dodo te çi kir
Çû parsînê şuxul kir
Heta hat û keçik mir
Kullik danî bavo kir
Tellik danî bavo kir

Seyrê qîza axê ye
Delalîka serey e
Qelenê xwe buha ye
Dodo liser helyaye
Dodo xortek hêja ye

Seyranê heda meda
Tevir girt û erd veda
Jibo evîna Dodo
Çavê te ma di rê da
Te canê xwe kir feda.

Gelêrî (Herema Serhedê)

Silêmanê du nikul,
Çû ser darê tirek kir,
Hat bin darê fisek kir,
Çû mehkemê fedî kir.

Gelêrî (Herêm Tor)

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Çûk
Kategorî:Faûna ya Kurdîstan
Qelaşînk

**Qelaşînk** qeleşînk, bûkcuhî, şînşînk,qerejok, kerhajo, keraco, qirhajo, kaselleşînke, xumeşînke an **qelaşînkê Ewropayê** (*Coracias garrulus*), cureyekî masîgiran e.
## Dabeşandin
Du binecureyên qelaşînkan hatine danasîn ta niha:
* *Coracias garrulus semenowi*
* *Coracias garrulous garrulus*

## Şayes
Qelaşînk çûkekî qelew e ku dirêjiya wî di navbera 29–32&nbsp;cm de ye û tevî baskan dirêjiya wî di navbera 52–58&nbsp;cm de ye. Giraniya qelaşînkê nêr di navbera 127 – 160 graman de û yê mê di navbera 130 – 154 graman de ye. Rengê wî şîn û rengê paşiya wî pirteqalî-qeheweyî ye.

## Reftar û parêzî
Hinek komên qelaşînkan bi riya Hindistanê ber bi aliyê Afrîkayê ve koçber dibin. Qelaşînk li balafirekî dehimî bû gor ku hatibû tomarkirin jor deryaya Erebistanê. Qelaşînk li ser daran, dîreg an têlan dilîse. Dengê wî wekî qirikan e ku sext e. Qelaşînk li xijendeyên biçûk wek qirtîş û marên biçûk, çûkên jar, pîrê, kojerên biçûk, beq, mêş û mûr wekî çirçirk, kulî, sedpî û kêzikan digere û dixwe. Qelaşînk nêzî şeş hêkan dike di hêlînên avakirî di kunên daran.

## Jîngeh
Qelaşînk cotgehên tevlihev, newalên çeman, û deştên zuha û germ ku tê de darên belavbûyî dijî ye.

## Belavbûn
Binecureyê qelaşînkê (*C. g. garrulous*) li bakur-rojavaya Afrîkayê, başûr-rojava û başûr-navîna Ewropayê, Asyaya biçûk (Tirkiye û Bakurê Kurdistanê) ta bakur-rojavaya Îranê (rojhilatê Kurdistanê) û başûr-rojavaya Sîbîryayê li Rûsyayê belav dibe.

## Pêşangeh

Eurasian Roller.jpg
European Roller in Hessarghatta Tank, Karnataka, India.jpg
Coracias garrulus am.jpg
European Roller.JPG
Coracias garrulus MHNT ZOO 2010 11 161 Seville HdB.jpg|


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.iucnredlist.org|Ser rewşa qelaşînkan
* Qelaşînk - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
* Deng, wêne û vîdiyoyên Qelaşînk  
* Qelaşînk li Tirkiyê
* Oiseaux Wêne
* Ageing and sexing (PDF; 4.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Curitiba

thumb|rast| Curitiba, Paraná

**Curitiba** [] paytextê federedewleta Brezîlê Paraná e, bajarê herî mezin ê herêma başûr Brezîlê. Gorî hejmartinên sala 2007´î hejmara niştecihan 1.788.559, bi tevî metroyên xwe 3.595.662 e. Bajêr bi tevî devedora xwe li ser 434,967 km² hatiye avabûn. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 934 m ye.

## Girêdanên derve
* Rûpela fermî yê Curitiba

Kategorî:Bajarên Brezîlê
Şivanxapînok

thumb|''Caprimulgus europaeus''

**Şivanxapînok**, **şevangîrok**, **şevanlêvînk**, **mitik** an jî **xapxapok** (*Caprimulgus europaeus*), balindeyeke şevger e. 25-27 cm dirêj e. Serê wî pan û tepşî ye û çav mezin in, nikulê wî kurt e bin pan. Devê wî mezin e, li xavokên wî hindek dav simbêlên zivir ên dirêj pê ve ne. Rengê wî qehwayiyekî pêtî ye. Pinî û gîx û ravên qehwayî yên tarî û gewr û reş lê ne. Rengê axê didinê. Çengan û kuriyê tîvarêzikên aşkera lê ne û hindek piniyên spî li perên şaperveşêr hene.

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Çûk
Qirgurg

thumb|''Corvus corax''
**Qelareşk** an **qirgurg** e(*Corvus corax*), balindeyekî herî mezin ji famîleya qirikan e.
## Şayes
Meziniya wê 62-64 cm digihê. Nikula wê reş e.

## Reftar
Qiştina qelareşkan mîna *qroq-qroq* an *qorp-qorp* e.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Qijak
Qajû

thumb|''Pyrrhocorax graculus graculus''

**Qajû**, balindeyeke ji famîleya qirikan e. Hemû perrên wan reş in, nikilên wan zer in û lingên wan sor in.

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Çûk
Vîzvîzik

**Vîzvîzik**, **çivrîk**, **çivrînk**, **ebabîlk** an **çûçika tûtelanî** (navê wê yê latînî *Apus apus*), balindeyeke 16-17 cm dirêj e ji famîleya çivrîkan (*Apodidae*).

Çûkekî koçber e û tenê havînan dihê dîtin. Dişibite hechecîkan lê ji wan cuda ye. Cudahiya wan ya herî mezin gişê karên xwe li hewa bi cî anîn e: li hewa dixwun û vedixwun, dileyzin, radizên û hwd.

Li ciyê avgîr, zeviyên deştên nizm dijîn lê hêlînên xwe bi granî li ciyê bilind çê dikin.

Meha gulanê qurp dikevin û di navbera 2-4 hêkan dikin. Dema qurpketinê 20 roj e û nêr û mê bi dor li ser hêkan rûdinên. Çêl di navbêhna 40-50 rojî de dibin xwedî pirç û bazik û bifirê dikevin.

Yekzewac in.Lê dema ku hevalê/a wan bimre zewcek din jî dikin.Temenê wan 7-8 sal e.

## Çend cûreyên vîzvîzikan
* Vîzvîzika boz
* Vîzvîzika biçûk
* Vîzvîzika zikspî

## Galeriya vîzvîzikan

Wêne:Mauersegler4.jpg|Çêlikeke vîzvîzikan.
Wêne:Çivrîkên Amedê (Apus apus) 2012.JPG|Vîzvîzikên Deriyê Çiyê yê Amedê, 2012.
Wêne:Ebabîl.jpg|Ebabîl


## Çavkanî

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cinsên çûkan
Kategorî:Çivrîk
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Nînewa

**Nînewa**, di dema Asûriyan de bajarekî mihim û mezin bû. Îro ew der di bajarê Mûsilê de cihekî mezin ê kavilan e. Nînewa ji bo kerwan û bazirganan ji bo derbasbûna çemê Dîcle cihekî girîng bû.

Senaxerîbê Aşûrî (Sanherîb, 700 BZ) Nînewa ji xwe re kir bajarekî mezin û pir spehî. Kelha wî 200 metre fireh û 210 metre dirêj bû û ji 80'î zêdetir ode tê de hebûn. Di wê demê de li Nînewê 100.000 - 150.000 mirov dijîn û Nînewa yek ji bajarên herî mezin bû.

Di sala 612 BZ de Nînewa ji aliyê Med û Babîliyan ve bi tevahî hat wêrankirin û ji bo demeke dirêj careke din nehatiye avakirin.

Ereb di sala 637 PZ de ketin Nînewê û wan li aliyê din ê çemê Dîcle bajarê Mûsilê ava kirin.

Li gor Tewratê, Xwedê Ûnis (Yûnus) pêxember şand bajarê Nînewê û heta îro jî mizgefta "Nebî Ûnis" li Mûsilê heye - beriya ku bû mizgeft, ew dêrekî Filehan bû.

Di Încîlê de Îsa Mesîh du caran li ser bajarê Nînewê û li ser xelkê wî dibêje (Metta 12:39-41 û Lûqa 11:30-32). Ew ji bo hemûyên ku baweriya xwe bi peyvên Îsa neyînin mînakek in, çimkî wan zû guhdariya Ûnis pêxember kiribû.

Di Quranê de peyva Nînewa derbas nabe, lê di sûra 37:147 de behsa mirovên Nînewê tê kirin.

## Girêdanên derve
* Serhatiya Ûnis pêxember

Kategorî:Bajar
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê
Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)
Kategorî:Parêzgeha Neynewayê
Kategorî:Yûnis (pêxember)
Qelereşk

thumb|''Coloeus monedula ''
**Qelereşk** an jî **qijik** (*Corvus monedula*), cureyekî balinde an firrinde ji cinsê *[[Corvus]]* û ji famîleya qirikan (*Corvidae*) e.

## Binêre
* Qijak
* Qirik

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://ibc.lynxeds.com/species/eurasian-jackdaw-corvus-monedula 
* http://ibc.lynxeds.com/video/eurasian-jackdaw-corvus-monedula/two-immature-birds-squabbling-over-food 

Kategorî:Çûk
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Tûtirwask

thumb|Motacilla alba
thumb|Belavbûna binecureyên tûtirwaskan
**Tûtirwask**, **balavîk**, **zîçbalavîk** an jî **qûnhejhejoka spî** (navê zanistî yê latînî: *Motacilla alba*, bi soranî: *bergawîlkey bellek*), cureyekî balindeyên famîleya tûtirwaskan (*Motacillidae*) e.

## Navên dî yên tûtirwaskan
* Dûvlerzînk
* Dûvrepik
* Qûnhejhejok
* Qûnhejok

## Pêşangeh

Wêne:White Wagtail 001.jpg
Wêne:White Wagtail 05apr2007 13.jpg
Wêne:White Wagtail (Motacilla alba) near Hodal I IMG 9645.jpg
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.39.jpg |*Cuculus canorus canorus* + *Motacilla alba*


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Wêne,vîdiyo û agahiyên li ser tûtirwaskan 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê