open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kulîçeya Hewlêrê

**Kulîçeya Hewlêrê**, **kulîçeya Kerkûkê**, **kulîçeya Soranan** navê kulîçeyeke kurdî ye. Pirranî li başûrê Kurdistanê tê xwarin. Cudatiya wê û kulîçeya Şingalê nîne, tenê kulîçeya Şingalê şîrîntir e ya Hewlêrê jî bo tenduristiyê û nexweşên diyabetîkê baştir e.

## Berkeliya kulîçeya Hewlêrê
* *[[Xwê]] (solin)*
* *350 gr ard (arvan)*
* *100 gr rûnê nivîşkî*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) hevîrtirş an toza hevîrê bel dike*
* *100 ml [[şîr]]*

Bo dagirtinê;
* *[[Darçîn]]*
* *150 gr [[gûz]]*
* *150 gr [[şekir]]*
* *[[Kajîle]] (hêl, latînî: Elettaria cardamomun)*
* *100 gr gûza hindê (nargîl, latînî: Cocos nucifera)*
    
## Amadekirin
Hevîrê xwe bi şîr, hevîrtirş, xwê, rûnê nivîşkî bistrên. Di cihekî hênik (ne germ) de bidin rawestandin. Heya hevîr dibe, hûn dikarin têkela bo dagirtina hundirê kulîçeyan amade bikin.

Gûza hindê ya li rêşkerê hatiye xistin, darçîn. şekir, kajîleyê tevdin. Pêçandina kulîçeyan divê di dirûvê boxçeyan de be. Têkelê bixin navê û wekî xingalê amade bikin. Rûn û hêkê bi firçeyekê li rûyê kulîçeyan bidin. Di pileyeke normal de, di firneyê de bi qasî 10-15 deqeyan bipijînin.

Baldar bin, hin firne hilmê didin der, zû dipijînin û dikarin bişewitînin.

Kategorî:Kulîçe
Kategorî:Pêjgeha Soran
Gulava Çemçemalê

**Gulava Çemçemalê**, gulava sereke ya başûrê Kurdistanê ye. Li hin devaran biharbêhnan lê zêde yan kêm dikin, lê standarda gulava herêmên Soranan ev e.

## Berkeliya gulava Çemçemalê
* *1 lt av*
* *1 lîmon*
* *1/2 kg şekir*
* *200 gr pelên gulê (ne hûrkirî, sade)*

## Amadekirin
Dema av keliya, pelan berdin navê. Heger quşxaneya we ji misê (paxir, sifir) be baştir dibe. Bi qasî 9-10 katjimêrî bikelînin. Kel bidawî bû, pelên we jê derînin, ango bidarivînîn.

Ava lîmonê û şekir tevlî ava gulê bikin. 10 deqe bikelînin. Êdî amade ye.

Lê dema bê servîskirin divê av tevlî bê kirin. Ango heger di stekanê (qedeh) de tê îkramkirin, divê nîvê stekanê ji ava gulê, nivê din jî ji avê be. Helbet mirov dikare bêî avê jî vexwe.

Di sarincê de bê hîştin û bi sarî bê servîskirin tê pêşniyarkirin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Behdînanê
Kategorî:Pêjgeha Erdelanê
Kategorî:Pêjgeha Soran
Kategorî:Vexwarin
Mastav

**Mastav**, (zaraveyê soranî: **Mastaw**) vexwarineke navdar e. Bi taybetî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê xwarin. Li rojhilatê Kurdistanê pûjanê jî tevlî dikin.

Mastav ji çeqilmastê ne pirr cuda ye, bes heger pûjan an biharbêhneke din, lîmon ûêd tevlî bibe, cuda dibe. Mastav, *mastaw* pirranî li herêmên soranîaxêvan tê bikaranîn.

## Berkeliya mastavê
* *Xwê (solin)*
* *1/2 lt av*
* *1 kg mast*
* *Li ser daxwazê pûjan an biharbêhneke din, herwiha lîmon*

## Amadekirin
Mast û xwê berdin nava avê. Gelek baş li hev bidin. Bi sarî servîs bikin.

## Binêrin
* Masteve
* Dew
* Mast
* Çeqilmast an çekilmast

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Erdelanê
Kategorî:Pêjgeha Hewramanê
Kategorî:Pêjgeha Soran
Kategorî:Vexwarin
Dolû

**Dolû** navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundê Sîpiyyed bi Dolû ve girêdayî e.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Durriye

**Durriye** navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Sîpiyyed

**Sîpiyyed** navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Gîleşe bi gundê Dolû girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Ekbermehle

**Ekbermehle** (bi azerî: *Əkbərməhlə*) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Ekbermehle bi gundê Motolayataq girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan
Tirşîna şêlimê

**Tirşîna şêlimê** di nava tirşînên sereke yên pêjgeha kurd de cihê xwe digire. Ji şêlimê re herwiha *binerd*, *şelxam* jî dibêjin. Li herêmên Kurdistanê heman cureyên tirşînê tên xwarin.

## Berkeliya tirşîna şêlimê ya Zaxoyê
* *1 serî şêlim*
* *2 bazûya xav (dîw, silka biyanî)*
* *2 pelê kelemê*
* *Xwê*
* *Li ser daxwazê lîmon an biharbêhn*

## Amadekirin
Şêliman baş bişon, pakij bikin, bikin du qet. Avê û xwê berdin serê û di germiya 7-8 pileyê de bidin rawestandin. Çend rojan bê rawestandin, li ser daxwazê ye. Tirşîn zû werin vekirin, tehmê nadin.

Divê xwêya wê ne kêm ne jî zêde be. Hostatiya tirşînçêkeriyê di xwê de ye. Bo 1 lt avê 80 gr xwê (solin) îdeal e. Heger xwê kêm be rê dide ku hin bakterî tê de bijîn. Heger zêde be jî şor dibe.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Tirşîn
Tirşîna arûyê

thumb|Tirşîna arûyê
thumb|Tirşîna arûyê
**Tirşîna arûyê** di pêjgeha kurd de di nava tirşînên sereke de cih digire. Bi taybetî li rojhilatê Kurdistanê tirşînên herî çêjdar tên çêkirin. Kurd gelek hez ji tirşînê dikin.

## Tirşîna arûyê ya parêzgeha Melediyê
* *1 kg arûyên, xiyarên tirşînê*
* *Av (ava kaniyên xwezayî bin baştir dibe)*
* *4-5 KX (kevçiyê xwarinê) xwê (solin)*
* *1 KX şekir*
* *10 dd (dendik) sîr*
* *2 SÇ (stekana-qedeha çayê) sirke*
* *10-12 ta bexdenûs*
* *Li ser daxwazê lîmon û biharbêhn (ne mecbûrî ye)*

## Amadekirin
Încareyên xwe (xiyarên biçûk) baş bişon têxin kûpekê. Xwê pê werbikin. Dendikên sîrê û sirkeyê tevlî bikin. Avê berdin serê, bila av xwe bigihîne tevahiya xiyaran.

Bexdenûsan bidin ser devê kûpê û devanga wê bigirin. Bi qasî 2 rojan bidin rawestandin, devanga wê venekin. Piştî 2 rojan devangê vebikin, hinekê din avê berdinê, lewra ava wê kêm dibe. Dîsa devangê bigirin.

4-5 hefte bidin rawestandin. Êdî dikarin servîs bikin.

Kategorî:Pêjgeha cihû
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha japon
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Tirşîn
Davîd Alroy

**Davîd Alroy**, **David Alroy** (herwiha David Alrui), navê jidayikbûnê *Menaxem ben Suleyman Al-Ruhî*, (jdb. sedsala 12 li Amêdî, Kurdistan) zana û pêşawayekî olî yê cihûyên Kurdistanê bû.

## Jiyan
David Alroy li Bexdayê, li/li cem *Yeşîva Gaon Yaqov (Jeshiva Ga'on Ja'aqov)* perwerdeyê dibîne. Di warê zanistiya hemdemê de herwiha xwe gelek bipêş dixe. Li Amêdiyê dibe otorîteyeke siyasî jî. Li dijî şahê Îranê derdikeve, dixwaze cihûyan li hev bicivîne, Orşelîmê azad bike û cihûyan ji bindestiyê bifilitîne.

Ji aliyê farisan ve dîl tê girtin. Rayedarên zîndanê û burokratên farisan heyranê zanîn û kesayetiya wi dimînin, wî serbest berdidin. Vedigere Amêdiyê. Wê demê gelekan ew wekî mesîh (felatker) didîtin. Niha jî hin cihû bi mesîhiya wê bawer dikin. Mirovekî gelek baş, nefisbiçûk, aşitîxwaz û zana bûye. Ji ber wê jî ew wekî mesîh dîtine.

Di xew de ji aliyê xezîrê wî ve tê kujtin.

## Çavkanî
* Stefan Schreiner (Weşan.): *Benjamin von Tudela, Petachja von Regensburg: Jüdische Reisen im Mittelalter.* Sammlung Dieterich, Leipzig 1991, ISBN 3735001408, S. 85–89. (almanî)
* Salomo ibn Verga: *Das Buch Schevet Jehuda. Aus dem hebräischen in's deutsche übertragen von [...] M. Wiener.* Hannover 1856 S. 99-102. (almanî)
* Heinrich Graetz: *Geschichte der Juden* Bd. VI, Leipzig 1861, S. 247-250.
* Harris Lenowitz: *The Jewish Messiahs. From the Galilee to Crown Heights.* Oxford 2001, ISBN 9780195148374, S. 81-91.

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 12an
Kategorî:Kesên ji Amêdiyê
Kategorî:Kurdên cihû
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1160î
Îzhak Mordexay

**Îzhak Mordexay** (bi îvrît: יצחק מרדכי, *Yitzhak Mordechai*) di 22'ê sermaweza 1944'an de li bajarê Zaxoyê ji dayika xwe bûye, general, siyasetmedarekî Îsraelê ye.

Malbata Mordexay sala 1949'ê diçin Îsraelê. Sala 1962'yê tevlî artêşê dibe û di hêzên çetirbaziyê (sîwanebazî, paraşûtbazî) de cih digire. Li zanîngeha Orşelîmê perwerdeya dîroknasî û zanîna siyasetê dibîne.

Di şerê şeşrojî de fermandariya batalyona çetirbaziyê dike û biser dikeve. Bi vê fermandariya xwe di artêşê de navdar dibe, xelatê werdigire. Sala 1986'ê dibe general. Sala 1995'ê xatir ji artêşê dixwaze.

Sala 1996'ê li ser navê partiya Likudê bo meclîsa Îsraelê Knessetê tê hilbijartin. Dûv re dibe wezîrê parastinê. Di adara 2001'ê de li dijî wî doza destdirêjiya namûsê tê vekirin, bi cezayê 18 mehê tê cezakirin.

## Kesên ne aşkenazî bin dibin serokwezîr?
thumb|Îzhak Mordexay (1997)

Wî dixwestiye bibe serokwezîr. Lê ew ne ji bera aşkenazî bûye, ango ne ji cihûyên ji bakurê Ewropayê bûye ku heya wê demê tenê ew dibûne serokwezîr, îdîa hebûn ku ji ber ku wî di serokwezîriyê de israr kiriye, îftira kirine stûyê wî, wî bi destdirêjiya namûsê dane navreşî kirine.

## Girêdanên derve
* CNN Artikel  (îngilîzî)
* di malpera wezareta derveyî de (îngilîzî)
* Îzhak Mordexay di malpera fermî ya Knessetê de

Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Kurdên cihû
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serbazên artêşa Îsraelê
Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî
Gelawêj (kovar)

***Gelawêj*** kovareke çandî, torevanî, serbixwe û rewşenbîrî ya giştî ye ku hejmara wê ya yekem li Qamişlokê di sala 1978/1979an de derket. Ji hêla Partiya Demokrat a Kurd li Sûriyê ve derdikeve û heta îro (2011) 33 hejmar ji kovarê derketine.

## Armanca kovarê
Armanca kovara *Gelawêj* ev bû:
* Hînbûna xwendin û nivîsandina bi zimanê bav û kalan.
* Parastina zargotina gelê kurd ji windabûnê û danasîna wî.
* Hezkirina aştî, dostanî û mirovperestiyê.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Havîv Şîmonî

**Havîv Şîmonî**, **Haviv Shimoni** (jdb. 13ê kanûna paşîn a 1933 li Dihokê - m. 13ê tîrmeha 1994) siyasetmedarekî îsraêlî bû. Ji kurdên cihû ye.

## Jiyan
Demekê sekreteriya giştî ya komeleya neteweyî ya kurdên Îsraelê kiriye. Li zanîngeha Orşelîmê perwerdeya zanîna polîtîk dîtiye. Sala 1951ê tevlî partiya Mapaiyê dibe. 1965 heya 1969 endamê konseya karkeran a Orşelîmê ye. 1964 heya 1973, di komîteya karkeran a wezareta karê endustrî û bazirganiyê de peywirdar e. Heya 1979ê jî di navenda dîzaynkirina berheman a Îsraelê de dixebite.

Herwiha demekê di Knessetê de (parlamena Îsraelê) cihdigire (ketin 1973). Xwedî nêrînên çepgir, sosyalîst bû.

Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Kurdên cihû
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1994
Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî
Yehezkel Zakayî

**Yehezkel Zakayî**, **Yehezkel Zakai** (jdb.  li başûrê Kurdistanê) siyasetmedarekî Îsraelê ye. Ji kurdên cihû ye. Di nava salên 1977 - 1984ê de, di parlamena Îsraelê Knessetê de cihgirtiye.

Zakayî sala 1950yê çûye Îsraelê. Di nava *Partiya Karker a Îsraelê* de siyaset kiriye. Di tevgerên sazkirina komûnan de peywirdarî kiriye.

Kategorî:Jidayikbûn 1932
Kategorî:Kurdên cihû
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2021
Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî
Cihûyên Rihayê

thumb|250px|Sînagoga Ûrfalîm (ji Rihayê), li Orşelîmê

**Cihûyên Rihayê**, **Ûrfalîm** (), **cihûyên Ûrfanê** navê civaka kurdên cihû yên ji Rihayê (Ûrfa) çûne Îsraelê ye. Endamên vê civakê hevûdu digirin, cihên ku jê hatine nadin jibîrkirin. Pirraniya wan di sala 1896'ê de, barkirine ku wê salê herwiha romiyan (tirk) ermenî qirrdikirine. Komekê jî sala 1947'ê barkirine.

Ji ber ku hinek ji wan ji Pîrsûs (Sirûc), hinek jî ji gundê Çêrmikê barkirine ji xwe re *Sirûcalîm*, *Çermikalîm* jî dibêjin. Tê zanîn berê li parêzgehên Riha, Mêrdîn, Dîlok û Amedê hejmareke mezin kurdên cihû jî hebûn. Ji ber pêkutî û komkujiyên Osmanî û komara nû ya Romê, wan jî wekî kurdên êzîdî, hay (ermenî) û suryanîyan barkirin.

## Girêdanên derve
* Edessa in Jewish Virtual Library
* Jewish quarter in Urfa

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnîkî yên cihûyan
Kategorî:Kurdên cihû
Gurzek gul (kovar)

thumb|Hejmara pêşîn a kovara Gurzek gul (1989)
***Gurzek gul*** kovareke folklorî û çandî bû. Hejmara pêşîn di meha adara 1989an de li Qamişloka  Başûrê Rojavayê Kurdistanê ji hêla Ebdulbaqî Huseynî û Konê Reş ve derket.

Li gorî endamên *Gurzek gul* armanca kovarê vejiyana çanda kurdî û pêşketina zimanê bav û kalan û nivîsandina folklora kurdî bû ya ku heta wê demê nehatibû çapkirin.

12 hejmar derketin û di sala 1992an de rawestiya.

## Çavkanî

* Gurzek gul, 1 (1989).

Kategorî:Kovarên kurdî
Zanîn (kovar)

[thumb|Hejmara yekê ya kovara [Zanîn (1991)]]
***Zanîn*** kovareke torevanî û çandeyî bû ya ku li Qamişlokê ji aliyê Ebdulbaqî Huseynî û Ferhad Çelebî ve derket. Hejmara pêşîn di sala 1991ê de derket û di sala 1997an de sekinî. 12 hejmar ji kovarê derketin.

## Hejmarên kovara Zanîn
* Zanîn, 1:1991, tîrmeh, 1991
* Zanîn, 2:1991, îlon, 1991
* Zanîn, 3:1991/92
* Zanîn, 4:1992, avdar, 1992
* Zanîn, 5:1992, hizêran, 1992
* Zanîn, 6:1992, payîz, 1992
* Zanîn, 7:1993, 1993
* Zanîn, 8:1993, payîz, 1993
* Zanîn, 9:1994, bihar, 1994
* Zanîn, 10:1995, 1995
* Zanîn, 11:1996, payîz, 1996
* Zanîn, 12:1997, 1997

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Pêjgeha asûrî

**Pêjgeha asûrî** gelek dewlemend e. Asûrî, Suryanî, Keldanî xwedî dîrokeke gelek kevn, çandeke dewlemend in. Li Mezopotamyayê cihwar in û Mezopotamya jî wekî yekem şarezayiya mirovahiyê lê rûdaye tê zanîn. Bi pêşketina Mediyan, belavbûna Îslamê, hatine berên romiyan (tirk) ve, li ser wan pêkutî gelek zêde dibe û bi dehan komkujiyan re rûbirû dimînin. Gelek ji wan bo canê xwe bifilitînin, bûne misilman. Gelekan jî barkirine.

Asûrî jî parek ji Kurdistaniyan in û kûltûra herdu gelan gelek dişibîn hevûdu, lewra bi hezaran salan bi hev re jiyane. Hin caran asûrî bûne serdest, hin caran kurd, lê di nava herdu gelan de her danûstandin û biratî hebûye.

Pêjgeha asûriyan pirr dewlemend û rengîn e. Hin xwarinên kurdî ji asûriyan hatine, xwarinên kurdan jî tevlî pêjgeha wan bûne. Zad(dexl), tirî û zebze di xwarinên asûriyan de gelek cih digirin. Gelek xwarinên wan bi yên kurd, ereb, faris û tirkan re hevpar in.

## Hin ji xwarin-vexwarinên navdar ên Suryaniyan
* Ecîn
* Herîre
* Helhel
* Bûmbar, kîbê, lûmbar
* Hamro (cure şerabek)
* Kutilka (dolmeha) parsûyê
* Muhamere, Muhamara, Mûhammara
* Îcce yan Icce
* Seleteya bacanreşkê
* Qisir (bi tirkî kisir)
* Seleteya toraqê
* Gebola Mêrdînê (gevol jî dibêjin)
* Savara bi parsûyê
* Mûtabaqa (bi tirkî kirine Mutabbaka)
* Iqbeybet (bi tirkî kirine Ikbeybet aşi)
* Maqlûbe
* Kitel Raha
* Fatûş

## Pirtûk
* Süryani Mutfak Kültürü ve yemekleri - Pêjgeha Suryanî û xwarinan, Weşana GDK yayıncılık, ISBN:978-605-5739-72-0


Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Pêjgeha Rojhilata Navîn
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Pêjgeha rûs

**Pêjgeha rûs** ji xwarin, vexwarin, teknîk û taybetiyên çanda xwarin-vexwarina rûsan re tê gotin. Şorbe, xwarinên ji hevîrê, benî, kebab, masî û çêjên deryayê, xwarinên quşxaneyî yên riwekan (zebze) di pêjgeha kurd de sereke ne. Hin xwarinên masiyan hene ku masî di nava avê de tên kelandin.

Dîsa pêjgeha rûs ji aliyê kulîçe (paste), tirşîn, goşt, fêkî û riwekên hişkkirî ve herwiha dewlemend e. Di dema YKSSê de xwarinên gelek gelekan jî tevlî pêjgeha rûs bûne. Li Rûsyayê di nava herêman de ji aliyê xwarinan ve hin cudatî hene. Li Sîbîryayê bandora xwarinên Yakûtî, li başûr a xwarinên qefqazî heye. Kurdên Rûsyayê gelek xwarinên xwe parastine lê nivşên nû fastfood û xwarinên rûsî dixwin. Rûs herwiha bi semawer û çayê jî tên naskirin.

## Hin ji xwarin-vexwarinên rûsî
* Barankî
* Blînî
* Nanê Borodîno
* Borşç
* Bûblîkî
* Greçnevaya kaşa
* Kûlebyak
* Pelmenî (permenî jî dibêjin)
* Seleteya rûsî
* Zolyanka
* Şaşlîk
* Vobla
* Vatrûşka
* Varenye
* Mors (vexwarin)

## Çavkanî
* W.W. Pochljobkin: *Nationale Küchen. Die Kochkunst der sowjetischen Völker. - Pêjgehên neteweyî. Hunera xwarinên gelên Sovyetê* Moskow, Leipzig 1988, ISBN 3-7304-0053-3 (almanî)
* Marion Trutter: *Culinaria Russia: Russland, Ukraine, Georgien, Armenien, Aserbaidschan.* Hamburg 2007, ISBN 3-8331-2183-1 (almanî)
* Irina Carl: *Russisch kochen – Gerichte und ihre Geschichte. - Xwaeinên rûsî - Xwarin û dîroka wan* ISBN 3-86034-112-X (almanî)
* Miladinovic, A.: *Russische Küche: Rezepte aus dem kalten Osten.* UGB-Forum 6, 331-332, 1999http://www.ugb.de/e_n_1_139727_n_n_n_n_n_n_n.html
* Wladimir Kaminer: *Küche totalitär. Das Kochbuch des Sozialismus.* ISBN 3-442-54610-9
* Markus Wolf: *Geheimnisse der russischen Küche*, Hamburg 1995, ISBN 3-88022-459-5
Lebzîne

**Lebzîne**, **lêvzîne**, lewzîne navê vexwarineke, şîranîyeke kurdî ye. Ji gûza hindê (nargîl) û gulavê (ava gulê) tê çêkirin. Li başûrê Kurdistanê, parêzgehên Amed, Dîlok, Wan, Mahabadê pirr tê vexwarin.

Du cureyên wê yên sereke hene:
* Gûza hindê pirr lê doşaviya gulavê kêm
* Doşaviya gulavê pirr lê gûza hindê kêm

Zarok heger gûza hindê pirr be, jê re dibêjin xwarin, heger gulav pirr be jî dibêjin vexwarin.

## Berkeliya lêv-tevzînokê (lebzîne)
Ev terîfe li Ewropayê hatiye tomarkirin. Dibe ku ji orjînaliya xwe hinekê cuda be.

* *6 SA (stekana, qedeha avê) doşavî (şerbet)*
* *1 SA ava kelandî*
* *1 SÇ (stekana çayê) pelên gulê*

## Amadekirin
Pelan bişon bikin badiyeke mezin. Ava kelandî berdin serê. Devê badiyê yan kûpê zexm bigirin (devangê bigirin) û bi qasî 24 katjimêrî bihêlin.

Bidarivînin, şerbetê berdin nava ava wê ya we darivand (parzûn kir). Viya li şûşeyan an kûpikên devê wan tên girtin parvebikin. Herî kêm divê 1 hefte neyên bikaranîn. Bi sarî tê servîskirin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Hewramanê
Kategorî:Pêjgeha Soran
Kategorî:Şîranî
Kategorî:Vexwarin
Şîranî

thumb|Cureyên şîraniyê bi çîkolateyê
**Şîranî** ji xurdemeniyên ku pirranî bi şekirê tên çêkirin re dibêjin. Ango kulîçe, bestenî, gulav ûêd hemî jî şîrîn, şekirî ne û dikevin bin koma şîraniyê. Bonbon, hingiv, helaw, çokolate (şokolat), rîçal ûêd jî ji şîraniyan in. Niha bi hezaran cureyên şîraniyê hene û êdî wekî xwarina dewlemendan jî nayê dîtin.

## Şîraniyên kurdî yên navdar
* Rewanî
* Şîraniya bipenîr a Rihayê
* Helîl
* Selmî
* Hesîde
* Pilor
* Poxîn
* Gezo
* Xebîs
* Şikeva gezo
* Şilikî
* Gozûbez
* Tîlolik
* Nanikê hêjîrê
* Bestenî
* Eşûran
* Fetîr
* Gulol
* Kulîçe
* Lebzîne
* Mertoxe
* Meşlûr
* Pirtik (şîranî)
* Qedayîf
* Xoşav (xwarin)
* Zerde
* Loqme, bamik
Bihar (kovar)

***Bihar*** kovareke rewşenbirî û folklorî bû ku di sala 1994an de Hevbendiya Demokrat a Kurd li Sûriyê dest bi derxistinê kir. Heft hejmar ji kovarê derketin. Di sala 2002an de jî sekinî.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Pira Gendereyê

**Pira Gendereyê** pireke romayî ku li ser çemê Kexteyê 55 km li bakurê rojhilata Semsûrê (Bakurê Kurdistanê) ye.

## Pêşangeh

Wêne:Severan Bridge, Turkey 01.jpg|Pira Gendereyê
Wêne:Severan Bridge, Turkey 04.jpg|


## Girêdanên derve

* Livius.org: Cendere bridge  (bi îngilîzî)
* Traianus  (bi îngilîzî)

Kategorî:Kolik
Kategorî:Komagênê
Kategorî:Pirên Kurdistanê
Stêr (kovar)

[thumb|Kovara [Stêr (1992)]]
***Stêr*** kovareke wêjeyî û çandî bû ya ku li Qamişlokê ji aliyê Partiya Hevgirtina Gelêrî ya Kurd li Sûriyê ve derket. Hejmara pêşîn di sala 1983'yê de derket û di sala 1994'an de sekinî. 24 hejmar ji kovarê derketin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Gulistan (kovar)

***Gulistan*** kovareke torevanî û civakî ye. Kovar di sala 1968an de ji hêla mamoste Cegerxwîn ve hat sazkirin û pişt re ji aliyê Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurd li Sûriyê ve berdewam bû. Heta îro (2011) 38 hejmar ji kovarê derketine.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Pirs (kovar)

[thumb|Hejmara yekê ya kovara [Pirs (1993)]]
***Pirs*** kovareke rewşenbîrî, wêjeyî, civakî û serbixwe ye. Hejmara yekê ya kovarê di meha newroza 1993an de ji hêla Partiya Yekîtî ya Demokrat a Kurd li Sûriyê (Yekîtî) ve derket. Heta îro (2012) 52 hejmar ji kovarê derketine.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Şorbeya koçeran

thumb|Şorbeya koçeran
**Şorbeya koçeran**, li Amedê **şorbeya zozanî**, **şorbeya dimiliyan**, **şorbeya mastê mihên sor**, şorbeyeke pêjgeha kurd e. Derbasê pêjgeha Tirkiyeyê jî bûye û bi tirkî jê re *Yayla Çorbasi* dibêjin. Bo vê şorbeyê gelek binavkirin hene.

## Berkelî
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)*
* *1 KŞ [[pûjan]]*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) rûn*
* *1 lt ava goşt*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[mast]]ê tîr, parzûnkirî*
* *1 hêk*
* *1/2 SA ard (arvan)*

## Çêkirin
Di badiyekê de hêk, ard û mastê biçelpînin. Hindik hindik ava goşt pê bidin xwarin û bidin ser agir. Dema dikele bêrawestan tevbidin (li hev bixin). Dema bêhna ardê çû û hinekê tîr bû, xwê bavêjinê û kelekî pê bînin.

Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, pûjanê kêmtirî 1 deqeyê biqelînin, baldar bin bila neşewite. Ev ji bo ser şorbeyê ye.

Kategorî:Şorbe
Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Şorbeguh

**Şorbeguh**, **şorbeya guh(ê)** navê şorbeyeke pêjgeha kurd e. Li parêzgehên Dîlok, Amed û Rihayê bi heman navê tên binavkirin. Carnan ji ber asîmîlasyonê navê vê xwarinê bi zimanê romî (tirkî) jî dibêjin. Li herêmên din carnan bi navên din tê binavkirin.

## Berkeliya şorbeguhê
Bo ava şorbeyê;
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)*
* *1 lt ava goşt*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) rûn*
* *2 KX ard (arvan)*

Bo hevîrê wê;
* *1 SA (stekana, qedeha avê) rûnê ron*
* *1,5 SA ard*
* *1 hêk*
* *1 KŞ xwê*
* *1/2 stekan av*

Bo hundirê wê;
* *1 KX [[xwê]]*
* *4 KX goştê kişandî*
* *1 KŞ [[biharbêhn]]a [[kufte]]yê*
* *1 KŞ [[îsot]]a reş*

Bo rûyê wê, wekî sos;
* *1 KŞ [[darçîn]]*

## Amadekirin
Goştê kişandî bi biharbêhnê bistrên. Hûn dikarin pîvazê jî tevlî goştê kişandi bikin, li ser daxwazê ye. Di tasekê de hêk, xwê û avê biçelpînin, hevîrekê tîr bistrên. Bila ji memika guhê hişktir be. Vê hevîrê bi qasî 10-12 deqeyan bidin rawestandin.

Pelhevîrkan vekin (şikeva), bila ne pirr tenik, ne jî stûr be. Ji pelhevîrkê (pelhevîrkan) çargoşeyên aliyekê wan 3 cm e bibirrin. Ji têkela we ji bo hundir çêkiribû, van çargoşeyan dabigirin. 10 deqeyan bidin sekinandin. Di nava rûn de biqijilînin.

Rûn, ardê berdin quşxaneyê heya zerayî pê ket biqelînin. Ava goşt (bila sarî be) berdin ser, tevdin û bikelînin. Xwê bavêjinê. 5 deqe şûnde bi wan kufteyên re servîs bikin.

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Moşe Barazanî

**Moşe Barazanî** yan **Barzanî** *(Moshe Barazani)* (jdb.  li Bexda - m.  li Orşelîm) kurdekî cihû bû, tevlî têkoşîna azadiya Îsraelê bûbû.

## Barzan navê herêmek e bo gelek malbatan bûye paşnav
Malbata wî ji herêma Barzan a başûrê Kurdistanê ye, lewra jî paşnava wan *Barzanî* ye. Herêmên Kurdistanê herwiha bûne paşnavên malbatan jî. Barzan him bûye paşnavê kurdên misilman, him jî yên cihû û xrîstiyan. Di vir de divê mirov jibîr neke, Barzan navê herêmek e. Di nava malbata Mele Mistefa Barzanî û Moşe Barazanî de ti xizmatî (lêzîmtî, eqrebatî) nîne. Ji ber ku tev jî li Barzanê jiyane, ev paşnav girtine.

Moşe Barazanî li Bexdayê jidayîk bûye. Di temenê xwe yê ciwanî de tevlî nava refên partîzanên bo rizgarkirina Îsraelê têdikoşin, dibe. Ji aliyê hêzên leşkerî yên Brîtanyayê ve tê girtin. Ew û hevalê wî Meir Feinstein di baregeheke rûs a li herêmê de tên zîndanîkirin. Cezayê dardekirinê li wan tê birrîn. Wê demê îngilîz li herêmê bûn û nedixwestin ti kes bêî wan tevbigere. Ew bi kujtina serbazekî îngilîz tê tewanbarkirin.

Beriya ku bên dardekirin, ew û hevalê wî li zîndanê dawî li jiyana xwe tînin, ango xwe dikujin. Ji aliyê gelê Îsraelê ve wekî lehengekî tê zanîn.

## Girêdanên derve
* Moshe Barazani  (îngilîzî)
* The last words of Barazani and Feinstein  (îngilîzî)

Kategorî:Cihû
Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Kurdên cihû
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1947
Irgûn

**Irgûn**, bi îvrît: ארגון צבאי לאומי, *Irgûn Tzsva’î Le’ûmî*‚ rêxistineke çekdarî ya cihûyan bû. Bi kurtî wekî **Etzel** an **IZL**ê jî tê binavkirin. Navê wê tê wateya *"rêxistina çekdarî ya welatê Îsraelê".* Peyva *"irgûn"* jî bi îvrît (hebrayî, îbranî) di wateya "rêxistinê" de ye.

Sala 1931ê de ji aliyê partiya revîzyonîst ve tê damezirandin. Avraham Tehomî yek ji fermandar û damezrînerên vê rêxistinê bû. Di derketina rêxistinê de hin aliyên ku îro jî nayên zanîn hene.

Beriya damezirandina Îsraelê, di nava salên 1931 - 1948ê de li herêmê têdikoşiya. Gorî hinekan wekî rêxistineke terorîst jî tê dîtin. Vê rêxistinê li dijî mêtîngeriya Brîtanyayê têkoşîn dida, lewra wê demê li herêmê brîtanî hebûn. Herwiha li dijî hêzên ereban jî.

## Fermandarî
[thumb|[Avraham Tehomî, yekem fermandarê Irgûnê]]

* 1937 - 1939 Mosche Rosenberg
* ji sala 1938ê ve herwiha Vladîmîr Yabotînskî
* ji sala 1940ê ve Davîd Razîel
* ji 1943yê ve Menaxem Begîn

Di bin fermandariya Yabotînskî de rêxistin êrîşên bombeyî yên mezin pêk tîne. Gelek baregehên eskerî yên brîtanî dide ber bombeyan. Sala 1940ê Yabotînskî dimire, hêza rêxistinê jî bidawî dibe. Davîd Razîel bi polîsên brîtanî ve lihev dike. Dûv re ev rêxistin bi brîtanî re hevalbendiyê dike. Rêxistin dala 1948ê sê eskerên Îsraelê jî dikuje.

Ji vê rêxistinê gelek komikên nû derdikevin. Sala 1952yê nameyeke bombeyî dişînên bo serokê Almanyayê Konrad Adenauer, lê nameyê polîs vedikin û di teqînê de polîsekî alman jiyana xwe ji dest dide.

## Çavkanî
* J. Bowyer Bell: *Terror Out of Zion: The Fight for Israeli Independence*. 1996, ISBN 1-56000-870-9, S. 9–61
* Henning Sietz: *Attentat auf Adenauer*. Siedler, München 2003, ISBN 3-88680-800-9
* Benny Morris: *Righteous Victims - A History of the Zionist-Arab Conflict*. 1881–2001. Vintage Books, 2001.

## Girêdanên derve
* Malper li ser dîroka Irgûnê 
* FAZ-Gotar ji H.Sietz

Kategorî:Rêxistina leşkerî
Kategorî:Rêxistinên antîkomûnîst
Kategorî:Siyonîzm
Kategorî:Tevgerên berxwedanê
Kategorî:Tevgerên rizgariya neteweyî
Biraşka tîkegoştê

**Biraşka tîkegoştê**, **tîkekebab**, **kebaba tîkê** biraşkeke pêjgeha kurd e. Kurd ji biraşkê re kebab jî dibêjin. Li parêzgeha Dîlokê ji vê kebabê re *kebaba tîkê* yan *kebaba tîkegoştê* dibêjin.

Navê xwe ji tîkeyên goşt, goştê tîkekirî digire.

## Berkelî
* *100 gr dawa pez*
* *400 gr goştê mihê*
* *1 pîvan tîrkera (terbiye) kebabê*

## Çêkirin
Betanê goşt derînin, pakij bikin. Goşt û dawê tîke bikin. Di badiyekê de bi tevî terbiyeya kebabê li hev bidin. 11-13 katjimêrî bidin rawestandin.

Sê tîke goşt, yek tîke daw, wisa li ser şîşê rêzbikin. Şîşên xwe 10 cm ji ser agir re bigirin. Agirê komirê be. Baş pijiya dikarin bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Biraşka sêvaxînê

**Biraşka sêvaxînê**, **sêvaxînkebab**, **kebaba tîkeyê domeyanî**, **kebaba sêva binerdê** navê biraşkeke pêjgeha kurde. Bi taybetî li parêzgeha Semsûrê navdar e. Bi latînî jê re *Helianthus tuberosus* dibêjin.

## Devokên kurdî de sêvaxîn
Hin ji vanan cureyên sêvaxînê ne. Xebateke zanistî ji aliyê florîst û zimanzanên kurd ve nehatiye kirin.

* Sêvarxin
* Dîzbelok
* Qencelîsk
* Sevetalk
* Sêva binerdê
* Xencelîsk
* Domeyana ne bejî

## Berkelî
* *1/2 kg sêvaxîn*
* *1 pîvan tîrkera (terbiyeya) kebabê*

## Çêkirin
Hûn dikarin bi kêfa xwe terbiyeya wê amade bikin. Herwiha hûn dikarin tîkeyên goşt an zebzeyeke din jî li ser şîşê rêz bikin lê di orjînalê de goşt nîne.

Sêvaxînên xwe pakij bişon, qalikên wan bigirin. Di nava terbiyeyê de li hev bidin. Li ser şîşê rêz bikin.

## Pêşniyar
Tîkeyên dawa pez tehmê dide vê kebabê. Ango tîkeyek dawê û ek jî sêvaxînê li şîşê bidin.

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Dêrsimê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Peyk (teknolojî)

[thumb|Satelîta [Soyuz TMA-7]]

**Peyik** an jî **satelît**, alavek e ku ji esmên weşanê dike.

Di sadsale me de, ji bo têkilî û danûstandinê Tekonolojî tê bikarhanîn. Peyik, lingekî ku di temenê wê têkilî û pêşketina bi tekonolijiyê re cih digirê ya. Peyik, sandina wan ya li asîmanan jî, bûya weke sektorekê. Ji wê re tê gotin Binasazîya Teknolojiyê. Lê mixabin, hê heta vê roja me, çend ku kurd, ser 50 milyonî re li cihanê dijîn, hê Peyikeka xwe jî ne şandina asîmanan. Çend ku herî zêde pêdivîya wan bi wê heya. Rêveberîya Başûrê Kurdistanê, bi rêveberî karê wê bişênê. Lê hê ne şandina.

Peyik, temenê binasazîya pergala Telefonê, ya Televîzyonê û hwd, ku hê gelek aliyên din mirov karê di nav de bêne ser ziman. Bi teybetî, di zanistê de jî dihên bikarhanîn. Minaq, Peyikên zanistê jî hena. Bi saya serê wan, erdhej, di roja me de, bûna wan û şideta wan tê kifşkirin. Bi wê re, mirov karê bêje ku î ro bi dehan peyikên zanistê ku bi wan zanist tê kirin hena.

ROJ TV, ji ber ku hê peyika kurdan nîn a û li ser peyikên din weşanê dike, minaqeka ku herî zêde li berçav a ku rastî astangîyan tê. Kurd, pêdîvîya wan bi peyikaka mazin ya ku bi wê re temen û binasazîya pêşketina xwe ya li ser teknolojiyê re çêkin, pêdivîya wan pê heya.

* Peyka Zanist û lêkolînê
* Peykên ragihandinê

## Binêre
* Peyk
Plazmaya xwînê

thumb|300px|Pirranîya xwînê jî şileya plazmayê pêk tê.
**Plazmaya xwînê** an jî **plazma,** şileyek bi rengê zer e.

Xirokên sor, xirokên spî û perikên xwînê di nav vê şileya zerokî de tên veguhaztin. %55ê xwînê ji plazmayê pêk tê. Ji bilî xaneyên xwînê, plazma gelek madeyên din jî lixwe digire. Proteîn, dijeten, asîdên amînî, glukoz, asîdên çewrî, xwê, îyon, hormon, vîtamîn, av û madeyên paşmayî, yên wekî karbona dîoksîd, amonyak û ure, madeyên serekê yên nav plazmayê ne.

%90ê plazmayê av e. Ava plazmayê li dîwarê rûviyan ji nav xurekan tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Hinek ava plazmayê jî di nav xaneyan de piştê reaksiyonên kîmyayî, wekî madeya paşmayî çêdibe û tevlê xwînê dibe. Ji bilî avê %7ê plazmayê ji proteînan pêk tê. Hinek ji van proteînan her tim di nav plazmayê de digerin û wekî proteînên plazmayê tên navkirin.

Rêjeya pH ya xwînê bi proteînên plazmayê ve tê rêkxistin. Albumîn, globulîn û fîbrînojen proteînên sereke yên plazmayê ne. Di nava plazmayê de proteîna herî zêde albumîn e. Albumîn di kezebê de tê çêkirin. Albumîn pestoya navbera xwînê û şaneyan rêk dixe. Herwisa di nav xwînê de veguhaztina asîdên çewrî, vîtamîna D, hormona tîroksînê jî bi navbeynkariya albumîn pêk tê. Îyonên metalên wekî sodyum, potasyum û kalsiyumê jî di nav xwînê de bi navbeynkariya albumîn tê veguhaztin.

Di nav plazmayê de sê corên proteîna globulîn heye. Globulîna Alfa û ya Beta di kezebê de tê çêkirin. Karê serekê yê van proteînan rêkxistina pestoya osmozî ya xwînê ye. Herwisa globulîna Alfa û Beta jî mîna proteîna albumîn, di nav xwînê de veguhaztina hesin, çewrî (lîpîd) û vîtamînên A, D, E û K pêk tînîn. Navê globulîna sêyem Gama globulîn, an jî îmunoglobulîn e. Ev proteîn di xaneyên lîmfosîta B de wekî dijaten tên çêkirin. Karê sereke ya globulîna gama rêkxistina bergiriya laş e.

Dijaten proteînên taybet in, ji bo bergiriya laş, ne yek lê gelek cor dîjaten hene. Heke laş tûşê hokarên nexweşîyê bibe, rêjeya dijatenan jî zêde dibe.

Ji proteînên plazmayê ya herî hindik proteîna fîbrînojen e. Fîbrînojen beşdariya kirdarî ya xwînmeyînê dike. Ev proteîn bi eslê xwe enzîmek neçalak e, dema xwînmeyîn rû dide, fîbrînojen çalak dibe û wekî fîbrîn bi nav dibe.

Piştê herisînê, xurek ji rûvî derbasî nav xwînê dibe, xurekên herisî di nav plazmayê de bi gera xwînê belavê hemû şane û xaneyên laş dibin.

Heke ji nav plazmayê fîbrînojen were dûrxistin, serûm tê bîdestxistin. Ango plazmaya bêfîbrînojen wekî serûm tê navkirin.thumb|362x362px|Plazmaya xwînê şileyek zerokî ye

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Hematolojî
Kategorî:Xwîn
Çemê Kexteyê

**Çemê Kexteyê** an jî **çemê Gendereyê** li ber çiyayê Nemrûdê, li parêzgeha Adiyemanê (Bakurê Kurdistanê) ye.

## Girêdanên derve
* http://www.adiyamankulturturizm.gov.tr/belge/1-32724/cografya.html 

Kategorî:Adiyeman
Kexte
Avraham Tehomî

**Avraham Tehomî** (jdb. 1903 li Odessa; m. 1990 li DYA) fermandar û damezrînerekî Irgûnê, yek ji kasayetiyên navdar ên têkoşîna siyonîzmê bû.

## Koçberî, ji Rûsyayê tê Filistînê

Bi navê "Silberg" sala 1903yê li Odessa, Rûsyayê tê jiyanê. Sala 1923yê bar dike Filistînê û navê Avraham Tehomî li xwe dike. Li Filistînê tevlî têkoşîna azadiya gelê cihû û bicihanîna armancên bîrdoziya siyonîzmê dibe. Dibe endamê partiya siyonîst-sosyalîst Hîstadrût û Haganayê.

## Kujtina Jacob Israël de Haan

Wekî eskerekî di bin fermandariya Îzhak Ben Svî dibe ku ew sala 1952yê dibe serokwezîr.

Di 30ê hezîranê 1924ê de Tehomî, nivîskarê cihû Jacob Israël de Haan, li Orşelîmê dikuje, ji ber ku ew wê demê wekî rojnamevan dixebite û bala cîhanê dikişîne ser hatina kadroyên siyonîst bo herêmê û xetereyên bi xwe re tînin. Ev kujerî li Ewropayê bi tundî tê şermezarkirin.

## Hagana û fermandariya Irgûnê

Sala 1925ê Tehomî dibe alîkarê fermandarê Haganayê yê herêma Orşelîmê, di nava salên 1929 - 1931ê jî fermandar. Bi legal û îllegal li dijî dagirkeriya Brîtanyayê ya li herêmê têdikoşe. Herwiha li dijî hêzên ereban jî. Ew ji ber nakokiyan Haganayê diterikîne, û dibe fermandarê Irgûnê. Ewropa û DYA ji Irgûnê ne kêfxweş bûn, lewra li dijî wan jî têdikoşiya. Sala 1937ê vedigere Haganayê, bi xwe re tenê 1500 endaman tîne, yên din wekî komikan bi rêbazên gorî gelekan terorî li dijî îngilîz û ereban şer dikin.

## Mirin

Tehomî piştî serxwebûna Îsraelê li DYAyê dijî û li wir sala 1990ê jiyana xwe jidest dide.

## Çavkanî

* Shlomo Nakdimon; Shaul Mayzlish:  [*De Haan: The first political assassination in Israel*]. Tel Aviv: Modan Press 1985. OCLC 21528172. [bi zimanê hebrayî/îvrî/îbranî]

Kategorî:Jidayikbûn 1903
Kategorî:Kesayetiyên siyonîzmê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1990
Şorbeya gilorikê ya Dîlokê

**Şorbeya gilorikê ya Dîlokê**, ji gelek şorbeyên gilorikê yên pêjgeha kurd, yek e. Bi taybetî li parêzgeha Dîlokê navdar e. Li herêmên din him bi heman navê, him jî bi navên cuda tê binavkirin.

## Kurteagahî
*Gilorik* *(gilolik, gilûlik*) ji kufteyên hûrik rê dibêjin. Cureyên şorbeya gilorikê hene û carnan bi navên cuda jî tên binavkirin. Bo mînak li Meledîyê *şorbê zivistankî*, li Erdêxanê *gilûlik*, cureyên vê şorbeyê ne.

Savar pirranî li bakur û rojhilatê Kurdistanê tê bikaranîn û gelek kufte jî ji savarê tên çêkirin. Li başûr û herêmên hewaya wê germ e, bêhtir rizê (birincê) dixwin. Di viya de bandora gelê cîran ereban jî heye, lewra birincê pirr dixwin. Bi rastî xwarinên ereban gelek rengîn in û pêjgeha ereb gelek dewlemend e.

## Berkelî
Bo ser rûyê wê;
* *KŞ (kevçiya şîraniyê) rûn*
* *1 KŞ [[pûjan]]*

Bo gilorikê;
* *Bi pîvana 5 SA (stekana-qedeha avê) goştê kişandî ji goştê çaqotê yê mihê*
* *1/2 SA [[riz]] (birinc)*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[pîvaz]]a serî ya hûrkirî*
* *1 KŞ [[xwê]]*
* *1 KŞ [[îsot]]a reş*

Bo ava şorbeyê;
* *1 [[hêk]]*
* *1 KŞ xwê (solin)*
* *1/2 SA [[nok]]*
* *1/2 SA [[mast]]ê parzûnkirî*
* *500 gr tîkegoşt ([[goşt]]ê [[mih]]ê yê pîrzolayê*

## Çêkirin
Beriya hûn destpê bikin, nokê bi qasî 8 katjimêrî di nava avê de bihêlin. Bila ji 8 saetê zêdetir jî nemîne. Nokê bi tevî tîkegoştê bidin ser agir. Keliya kefa wê bigirin, darxûnê (devanga, qalpaxa quşxaneyê) bigirin, heya nermijî bûn, bikelînin. Beriya hûn ji ser agir daynin, xwê bavêjinê.

Rizê xwe pakij bişon, bi çatekê hinekê ziwa bikin, lewra şil bin gilorik hevûdu nagirin. Di hawanê de bikutin. Bi goştê kişandî, xwê, îsota reş baş bistrên. Gilorikan çêbikin. Van gilorikan di nava ava kelî ya şor de bikelînin, bixaşînin (bi qasî 4-6 deqeyan). Bi kefgîrê wan bigirin û berdin nava goşt û nokê, bi hevre heya kufte baş keliyan, bikelînin.

Hêk û mast biçelpînin, ji ava gilorikan (we nerijand înşallah) hindik hindik hinekê tevlî bikin, ron bikin. Viya bersin nava xwarina xwe. Xwê bavêjinê yan kontrol bikin. Çend kelan pê bînin, lê her tevbidin, bila binê wê negire.

Kelandin bidawî bû, li binikên servîsê belav bikin. Di nava rûn de pûjanê biqijilînin û berdin ser binikan. Êdî dikare were ser destexaneyê.

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Pêjgeha ereb

[thumb|Piyana (sênî, mersef) [mezeyê, Urdun]]

**Pêjgeha ereb** ji cure, awa û dewlemendiya xwarin, vexwarinên nîvgirava ereban û welatên din ên ereb lê dijîn re tê gitin. Bo gotineke din ji xwarin-vexwarinên ereban re dibêjin.

## Oryantalîzm û tevlîhevî
Li rojavayê Ewropa û bakurê Amerîkayê, ji ber gelek sedeman, çanda rojhilata navîn, bakurê Afrîkayê, Anatoliya, Kurdistan û heya qefqazê dikin para ereban an jî di demên dawiyê de para romiyan (tirk). Ev ji oryantalîzmê tê. Bo rojavayiyan rojhilatî her rojhilatî ne, çi kurd, çi ereb, faris, tirk ferq nake. Ev jî dibe sedemê gelek tevlîheviyan.

Bi çûyîna romiyan (tirk) bo Ewropayê ve (salên 1960-70) çi xwarin-vexwarinên mezopotamya, Kurdistan û cîhana ereban hene îcar jî wekî yên tirkan hatine naskirin. Bo mînak li ewropa ji lehmecûn a erebî re, *pîzaya tirk* dibêjin. Ji kafêya ereban re jî, *qehweya tirk*. Bi dehan heya sedan wiha binavkirin hene.

## Xwarinên ereban gelek rengîn in
Çand û hunera ereban pirr dewlemend e. Bi belavbûna Îslamê re kûltûra gelên îslam pejirandine jî tevlî ya ereban bûye. Xwarinên ereban bandoreke mezin li yên cîranan kirine, herwiha berevajî jî. Riz, nîsk, lovî (lobiye), berhemên şîr, goştê sor bingeh in di pêjgeha ereb de. Bi qasî kurd û farisan nebe jî, biharbêhnê bikartînin.

Li bakurê Afrîkayê ku lê ereb dijîn, bandora xwarinên herêma Deryaya Navîn û afrîkayî jî gelek e. Mirov dikare bêje, li peravên Deryaya Navîn, çandeke hevpar heye. Ji pêjgeja kurdî jî gelek xwarin derbasê ya ereban bûye. Kufte, hin cureyên şorbeyê û kilor ji kurd û farisan derbasê ereban bûye.

Ereb bi kafê (qehwe), şîranîyên bêhempa, goşt û riz, dehan cureyên nanê deng dane. Di cîhanê de cihê pêjgeha ereb gelek mezin e, bilind tê nirxandin.

## Bedewî
Bedewî koçber in, li bakurê Afrîkayê dijîn. Gelek taybetmendiyên wan hene. Herwiha pêjgeha wan jî ji ya ereban gelek cuda ye. Hêştir di jiyana wan de cihekê sereke digire, dîsa berhemên wê jî. Bizin û mihan jî xwedî dikin, berhemên şîr dixwin. Ji gelek aliyan ve xwarinên wan dişibin ên herêma Deryaya Navîn.

## Xwarin-vexwarinên navdar ên pêjgeha ereb
* Lehmecûn
* Qedayîf
* Qûsqûs
* Falafel
* Helaw
* Hûmûs
* Kibbeh, kutilka mezin erebên rijhilata navîn dixwin
* Mûsaka
* Um Alî, bi almanî *Om Ali*
* Kunefe
* Mûtabbal
* Herîr, Harîra

## Çend xwarin-vexwarinên kurdî yên derbasê ereban bûne
* Babaxanûç
* Kutilka dîlanê
* Gulav
* Haydarî
* Zerde
 
## Çavkanî
* Khalila Aziz u.a.: *Die arabische Küche. Kochbuch-Kochwörterbuch - Pêjgeha ereb. Terîf/Ferheng*. Verlag Diwan, Zürich 2005, ISBN 3-908547-15-6 (bi almanî û erebî).
* Alan Eaton Davidson: *Arab cuisine*, *Arabian food* und *Bedouin food*. In: Ders.: *The Oxford Companion to Food*. 2. Aufl. University Press, Oxford 2006, ISBN 978-0-19-280681-9. (îngilîzî)
* Gisela Darrah, Heike Abd el Maksoud: *Kaffee mit Kardamom, Geschichten und Genüsse aus dem Orient*. Books on Demand 2010, ISBN 978-3-8391-8622-0. (almanî)


Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Kategorî:Pêjgeha Rojhilata Navîn
Eutelsat

thumb
 
thumb
thumb
thumb

**Eutelsat** Şerkteta têkilbûnê ya Ewropa ye. Navenda wê li Parîsê yê û di salan 1977an de temenê wê hatî avêtin ji aliyê Dewlet. Lê di 2001ê de hat taybetkirin. 529 karmendê wê hene. peykên Eutelsatê, li ser 150 welatî re diweşêne. Li parzemîna Amerîka, Efrîqa, Ewropa, Asya û hwd dibe. Weke saziyeka têkilbûnê ya ji wan saziyên herî mazin tê zanîn. Heta naha 24 peykên wê li esman diweşênin.

Televizyonên kurd, ên weke ROJ TV li ser peyka wê weşan dikir, lê li ser xwesteka tirkî Eutelsat´ê, di 22´ê çileya 2012´an de yek alî weşanên wê da sekinandin. Balyozê giştî yên DYA'yê li Enqereyê Francis Ricciardone, Got ku "Me ji dostên xwe yên ewropî rica kir ku weşanên Roj tv werine sekinandin."

Kategorî:Peyk
Cîgerkebaba Amedê

**Cîgerkebaba Amedê**, **biraşka cîgerê**, **kebaba kezebê ya Amedê** navê cîgerkebabeke kurdî ye. Di pêjgeha kurdî de gelek *cîgerkebab* hene. Ji cîgerê re herwiha *kezeb* jî tê gotin. Li parêzeghên Riha û Dîlokê vê biraşkê di taştêyê de dixwin. Li herêmên din jî ev kebab tê pijandin lê li Amedê deng daye, wekî xwarineke Amedê tê zanîn.

## Ferhengok
* Cîger, ceger, cerg, kezebareşk, kezeba/piş reş, mêlak hemî hemwate ne, bi romî karaciger dibêjin.
* Boçik (ji bo herfan)
* Boçik, bo mînak boçika hespê
* Doçik (ji bo qemçika çûkan)
* Dûm (ji bo dûvê mihan)
* Dûv jî boçik e
* Dûvik, wateyê hûrikane dike
* Dûçik (ji bo çav)
* Qemç/ik, bo mînak qemçika rûnbirêşkê
* Daw, dwîn, don, dohn, bo mînak dawa mihê

## Berkelî
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)*
* *Zara, xavika zikê goştê berxê*
* *250 gr don (dûmê berxê)*
* *1 kezeba berxê*

## Çêkirin
Kezeb û dûmê tîke bikin. Li ser şîşê sê tîke goşt yek tîke dûmê rêz bikin. Bi zarê zikê bipêçin û li ser agirê komirê bipijînin.

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Teyare (tax)

Teyare wateya wê a bi Kurdî Balefir. Teyare Taxeke Agiriyê ya kevn e. Teyyare (Kazim Karabekir mah) (di dema serhildanên Agirî (1926-1932) de balefirên tirka vê derê rabûne ji ber wê gel gotiye Teyyare).

Kategorî:Taxên Qerekoseyê
Bostano (tax)

Bostano an jî Erdbostan bi tr (sitkiye mah) navê taxeke Agiriyê ye.

Kategorî:Taxên Qerekoseyê
Bilîs (tax)

**Bilîs** an jî **Bidlîs** (tr. *Gazî mahallesi*) navê taxeke Agirîyê ye.

Kategorî:Taxên Qerekoseyê
Yaşar Eroglu

**Yaşar Eroglu** (jdb. 1960, Qerekilîs, Agirî) nivîskar û rojnamevanekî kurd e.

Ji ber tevgerên xwe yên siyasî di sala 1981an de hatiye girtin û 21 salan girtîgehê de ma. Piştî derketinê tevlî xebatên çand û wêjeyî bûye. Wek rêveberê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê û edîtorê Kovara Zend xebitiye. Di sala 2007an de wek qunciknivîs û edîtorê Azadiya Welat xebatên xwe berdewam kirine. Nivîsên wî di kovara Çirûsk, malperen Amîda Kurd, Diyarname, TZP Kurdî, Arya Haber de hatine weşandin.

## Berhem
* *[[Nahêlin Em Bigihîjin Bihara Xwe]]* Çîrok, Weşanên Aram, 2005
* *[[Qevdek Sosretî]]*, Berhevkarî, 128 r., Weşanên Aram, 2011
* *[[Hêvî]]*, Çîrok, 228 r., Wêşanên Sîtav, 2014,  
* *[[Çerxa Xedar]]*, Roman, 192 r., Wêşanên Sîtav, 2020, 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Şorbemaş

**Şorbemaş**, **şorbemas** *(di hin devoka de tîpa "ş" dikin "s")* navê şorbeyeke pêjgeha kurd e. Li parêzgeha Semsûrê navdar e. Herwiha li herêma Tolhildanê, bi taybetî li parêzgeha Meledîyê jî gelek didin ser.

## Ferhengok
* **Maş** bi latînî *Phaseolus aureus* e
* **Maş** herwiha ji bi latînî *Vigna sinensis* re jî dibêjin, li vir zebzeya vê riwekê tê bikaranîn.

## Berkelî
* 1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê
* 1.5 lt ava goşt
* 1/2 SA (stekana-qedeha avê) dan
* 1/2 SA maş
* 1 serî pîvaz
* 1 KX (kevçiyê xwarinê) rûn
* 1 KŞ îsota pûlpelî (îsota tûj)

## Çêkirin
Danê xwe pakij bişon, ji êvar ve têxin nava avê. Danê berdin nava ava goşt heya nermijî bû bikelînin. Pîvazê xelekî hûrbikin, berdin navê. Pîvaz jî nermijî bûn, keliyan, îcar jî maşê tevlî bikin. Bila ew jî nermijî bibe.

Du rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, îsota tûj têxin navê. Baldar bin îsota tûj zû dişewite.

Şorbeya we êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Peykên ragihandinê

**Peykên ragihandinê** ew peykên ku li ser wan weşan tê kirin. Peykên zanist û lêkolînê jî, mînak, weke ku erdhejên ku bûn pîla wan û cihê wan kifş dikin û hwd in. Yên ragihandinê, li ser wan re televizyon û hwd weşanê dikin. Lê peykên ku tenê ji bo xatên telefonan jî tên bikaranîn hene. Çend ji wan peykên ku vê gavê di li ser wan re weşanê dikin ev in.

## Hin peyikên ku îro li ser wan weşan dihên kirin

* Hot Bird 6 13° rojhilata Europa, Bakûrê-Afrika, 2002
* Hot Bird 7A 13° Rojhilata Europa, Bakûrê-Afrika, 2006
* Hot Bird 8 13° Rojhilata Europa, Bakûrê-Afrika, 2006
* Eurobird 1 28,5° Rojhilata Europa, Bakûrê-Afrika Maart 2001
* Eurobird 2 25,5° Rojhilat Zuid-Europa, Navîn-Rojhilat 1998
* Eurobird 3 33° Rojhilat Europa, 2003
* Eurobird 4 - ex Hot Bird 3 4° Rojhilatê Europa, Bakûrê-Afrika, Navîn-Rojhilat, Zuidelijk Afrika 1997
* Eurobird 9 - ex Hot Bird 2 9° Rojhilata Europa, Bakûrê-Afrika, Navîn-Rojhilat 1996
* W1 10° Rojhilata Europa, Afrika, Navîn-Rojhilat 2000
* W2 16° Rojhilatê Europa, Afrika, Navîn-rojhilat 1998
* W3A 7° Rojhilat Europa, Afrika, Navîn-Rojhilat 2004
* W4 36° rojhilat Afrika, Rusîya 2000
* W5 70.5° Rojhilat Europa, Navîn-Rojhilat, Azië 2002
* W6 21.5° Rojhilat Europa, Afrika, Navîn-Rojhilat Nîsan 1999
* SESAT 1 36° Rojhilat Europa, Afrika, Navîn-Rojhilat nîsan 2000
* Atlantic Bird 1 12.5° Rojava Europa, Bakûrê-Afrika, Navîn-Rojhilat, Bakûr- en Zuid-Amerika Augustus 2002
* Atlantic Bird 2 8° Rojava Europa, Afrika, Bakûr- en Zuid-Amerika 2001
* Atlantic Bird 3 5° Rojava Europa, Navîn-Rojhilat, Afrika, Bakûr- en Zuid-Amerika 2002
* Atlantic Bird 4

Kategorî:Peyk
Edoyê Azîzî

**Edoyê Azîzî** yek ji şervan û pêşengên Serhildanên Agiriyê (1926-1930) bû. Ew xelkê Erdîşê bû û ji hêla Tirkiyeyê ve hate surgûnkirin .

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Kuştiyên cengê
Çemê Çeto

**Çemê Çeto** (), gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Peyka hewayê

**'Peyka hewayê**', Peyka ku hatiye şandin li Fezayê ku ji bo ku rewşên hewayê ragihinê dinya yê. ev peyk, aliyekî wan yên lêkolînê jî hena. Bi wê re karekî yê peyka hewayê ew a ku qişînên fezeyî ên bi elektro manyatikî ku kifş bike ya. Minaq, hin ji wan peykên hewayê ev in; METEOSAT, MetOp, NOAA, GOES.

Kategorî:Peyk
Peyka Heyvê

**'Peyka heyvê**' an ji **'Gerdîş**', peyka ku hatî şandin li gerwêrka heyvê ye. Karûbarê vê peykê, ew e ku rewşên li heyvê kifş bike. Wekî din jî, li heyvê, di dema pêşî ya ku hate şandin de, ji bo kifş bike ku li heyvê jiyan heye an na. Ji ber ku di demên berê de dihat bawerkirin ku li heyvê jiyan heye û weke ku li dinyayê jiyan heye li wir jî wilo jiyan heye. Cara pêşî, peyka ku hatî şandin jî ya ku hatî şandin li heyvê bû. NASA ku weke saziya lêkolînkirina navendî jî tê zanîn, Neil Armstrong di 20ê tirmehê de hat şandin. Berî wî Yekitiya Sovyetê peykek heyvê şandibû heyvê.

Kategorî:Peyk
Ehmedbeg

**Ahmedbeg** (), gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Agirîyê ye.

Kategorî:Gundên Agiriyê
Axadeveya Jêrê

**Axadevê Jêrê** (), gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Agirîyê ye.

Kategorî:Gundên Agiriyê
Keremê Kor

**Keremê Kor** (1922 - 1997, Navê Tirka pêve kirine **Kerem Kılıç**)

dengbêjekî kurd e. Ew xelkê Bazîda Agiriyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1922
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Mirin 1997
Nîhatê Agirî

**Dengbêj Nîhat Agirî** di sala 1974'an de li gundê Ûlikendê ser Giyadîna Agiriyê ji dayîk bûye, dengebêjekî kurd e. Vêga ew li Îzmîrê dijî. Zewicî ye û bavê 3 zarokan e. Li Agiriyê du Nîhat hene ku hin caran mirov wan tevî hev dike ango nizane ku kîjan Nîhat kîjan e?. Ji ber ku, di navbera navên wan de tenê cûdatiyek heye. Yê ku dengbêje, navê wî Dengbêj Nîhat Agirî ye yê nivîskar û lêkolîner jî Nîhatê Agirî ye.

Niha (2012) di NÇM'a Îzmîrê de karê xwe yê çandî û hunerî dike.

## Çavkanî

* http://ararat-welat.blogspot.com/

Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Şêx Bekirê Zor

**Şêx Bekirê Zor** yek ji wan alim, ewliya û hezkiriyekî navdar yê gelê kurd e. Herçiqas dîroka bûyîna wî ne diyar be jî tê gotin ku navbera salên 1790-1860 jiyaye. Ziyareta wî li gundê Ûzimaliyê (*Uzunveli*) bi ser bajarê Agirîyê ye. Şêx Bekirê Zor keseyatiyekî gelek bi kiramet û salih bûye. Gel diçe ber mezelê wî, ji Xwedê ra dua dikin bila bide ser navê xatirê wî û daxwazên wan bi cih were. Heya niha çend caran kirine ku ser tirba Şêx Bekirê Zor avabikin, bigrin lê piştî avakirina ser tirbê dîtine ku bûye sibeh ser tirbê vekirî bûye. Her sal bi hezaran kes tên ser tirba Şêx Bekirê Zor.

## Çavkanî

Kategorî:Agirî
Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 18an
Kategorî:Oldar
Kategorî:Ziyaretgeh
Grîşayê Memê

**Grîşayê Memê** (28'ê adarê, 1948 Elegez), nivîskarekî kurd e.

28'ê adarê sala 1948'an li gundê kurdan – Kervanserayê, navçeya Elegezê, komara Ermenistanê ji diya xwe bû. Zanîngeha Yêrêvanê ya dewletê, fakûltêta rohilatzanyê, para tirknasyê xilaz kir û eva devedevî 35 sal e rojnemê da xebiti. Berê wek werger, paşê serokê parê, cigirê berpirsyar, 2006 da berpirsyarê sereke.

Grîşayê Memê weke 35 salan di redaksyona rojnameyê da kar kir, ji wergervaniyê gihîşte heta berpirsyarê rojnameyê.Berpirsyarê rojnameya kurdî ya here jiyandirêj ”Rya teze” - Grîşayê Memê 11-ê çiriya paşin sala 2010-an di 62-saliya xwe da wefat kir.

## Girêdanên derve
* Berpirsyarê rojnameya ”Rya teze” wefat kir
* Grîşayê Memê û Rya Teze - Recep Maraşli
* Me hevalekî xwe jî unda kir-Eskerê Boyik 

Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2010
Kategorî:Nivîskarên êzîdî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Korko

**Korko** () gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye. Gund 27 Km dûrê bajarê Agirîyê ye. Di Korko de nêzîkî 60 xaneyî mal hene. Hejmara gundiyan 590 kes in. Temamiya gund ji êla Başimî'ya nin ku ew jî digihên Eşîra Heyderan. Erdê Korko gelekî rast e, rêça zevîya her zêdeye. Di gund zêdetir ceh, genim, once û korîgan, fîk tê avêtin. Hewa paqij ava kaniyên zelal weke her gundekî Kurdistanê li Korko jî heye. Ava şebekeyê hatiye Korko û di gund de Dibistana seratayî nuh çekirine heya pola 5an.

## Gelhenasî

## Wêneyên gund

Wêne:Oğlaklı DSC 1271.jpg|Zivistan li Gund
 Wêne:Köy yolu.jpg|Rêya diçe gund


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerekoseyê