open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Biljana Krstic

**Biljana "Bilja" Krstić** (bi serbî: Биљана "Биља" Крстић) hunermendeke serb e.

Di 9ê çiriya paşîn a 1955an de li bajarê Niš ji dayik bû. Bi taybetî giranî dide muzîka folklorî ya Serbistana Navîn.

Di destpêka kariyera xwe de Biljana li dibistana muzîkê ya "Dr. Vojislav Vučković" perwerdehiya muzîkê distîne û piştre mala xwe barî Belgradê dike bo ku li wir di Zanîngeha Hunerê ya Belgradê bixwîne.

Pistî qedandina zanîngehê Biljana dest bi kariyera xwe ya muzîkî dike û gelek bi ser dikeve.

Wê heta niha heft albûm derxistiye peyaseyê û xwediyê muzîkê ya fîlmên wek *[[Savior (film)|Savior]]* û *[[Zona Zamfirova]]* ye.

Beljana dayika du keçikan e û bi wan re li Belgradê, payxeta Serbistanê, dijî.

## Kurtejiyan
Biljana demeke dirêj di muzîka Pop ya Yugoslav cih girtiye.

Tecrûbeya wê digihêje heta zarokatiyê, dema ku wê weke emdama Koroya Ciwanan xwe bi muzîkê mijûl dikir.

Di salên 70iyan de ew bû endama komên bi nav û deng ên bi navên *Suncokret* (solîst:Bora Đorđević û *Rani Mraz* (solîst: Đorđe Balašević).

Pistî belawbûna koma Roni Mraz, Biljana biryar dide ku êdî weke solîst bi hunera xwe berdewam bike, û di sala 1983an de albûma xwe ya ewil derdixe peyasê.

Herwiha, wê ji bo hin albûmên Balašević bû vokalîst.

## Dîskografî
Digel koma *Roni Mraz*:
* *[[Mojoj mami umesto maturske slike u izlogu]]* (1979)
* *[[Odlazi cirkus]]* (1980)

Albûmên wê:
* *Prevari večeras svoje društvo sa mnom* (1983)
* *Iz unutrasnjeg džepa* (1985)
* *Loptom do zvezda* (1990)
* *Bilja* (1994)

Digel Bistrik Orchestra:
* *Bistrik* (2001)
* *Zapisi* (2003)
* *Tarpoš* (2007)

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Jinên serb
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên serb
Jambon

thumb|Jambonên nûjen di sarincan de bi mehan xirab nabin
thumb|Pelikên jambonê di nava nan de

**Jambon**, **kenge**, **pîltan** berhemekê goştê ye. Bêjeya *jambon* ji fransî derbasê romiyan (tirk), ji wan jî kurdan bûye. Di zimanê kurdî ji bo her berhemekê goşt binavkirineke taybet heye. Ji ber ku zimannasên kurd li ser pêjgeha kurd ti xebatekê nekirine, *pîltan*, *kenge*, *parî* ji van kîjanê mirov dikare bo jambonê bikarbîne ne kivşe ye.

Li Amerîka û Ewropayê pirranî ji goştê berazê tê çêkirin. Goştê pîlê bi xwê (solin), şekir, biharbêhn, nîtrat ûêd tên çêjdarkirin û tenê yan di xwarinan de tên bikaranîn. Jambonên xavî tên xwarin, ên ji goştê kedanî û golikê jî hene.

Li welatên misilman ji ber ku goştê berazê tabû ye, jambonên kedanî û goştê sor gelek in. Li Kurdistanê jî niha di marketan de jambon tên firotin, pirranî li bajaran dikeve pêjgehên malan.

## Cureyên sereke yên kengeyê (pîltan, jambon)
* Kengeya kelînê. Divê di nava çend rojan de bên xwarin. Tevlî xwarinan dikin.
* Kengeya hişkkirî. Bi hestî yan bê hêstî, bi aroma yan bê aroma tên hişkkirin.
* Kengeya fume. Bi xwê yan hewayê tê hişkkirin.
* Kengeya betan û berhemên din ên goştê.


Félix Vallotton, 1918 - Le Jambon.jpg|*Le jambon* (Félix Vallotton, 1918).
Édouard Manet - Le jambon.jpg|*Le jambon* (Édouard Manet, c. 1875).
Paul Gauguin 035.jpg|*Le jambon* (Paul Gauguin, 1889).


Kategorî:Goştê berazan
Pot-au-feu

thumb| Pot-au-feu bi goştê dewarê

**Pot-au-feu** (gotin: [pɔt‿o fø]; bi fransî tê wateya « quşxaneya li ser agir »), hêyavkeke klasîk a fransî ye. Bi taybetî li bakurê Fransayê tê xwarin. Xwarineke quşxaneyê ya pêjgeha fransî ye. Ji zebze, goştê dewarê ye. Ji ber ku ava wê û goşt-zebzeyê wê cuda tên xwarin, gorî pîvan û normên pêjgeha kurd, ev xwarin him şorbe ye, him jî hêyavk.

Gelek variyatên vê hêyavkê hene, lê ya klasîk de divê gizêr, pîvaz, şêlim (binerd, şelxam), pirasa (qurad), bendik (kerefz, kerewîz) hebin. Wekî biharbêhn (biharat) jî îsota reş û garnîturên cuda tên bikaranîn. Ji ziman, parsû, pîlê dewarê goşt tê tîkekirin, pakijkirin. Wekî hêyavkên din berê goştê hindik diqelînin, dikelînin û zebzeyan li quşxaneyê zêde dikin.

Pirranî berê ava goşt, ava vê xwarinê tê servîskirin, paşê jî goşt û zebze. Fransî goşt û zebzeya bêav, bi gormiz (xerdel) û tirşînê dixwin.

## Çavkanî
* William Black: *Plats du Jour – A Journey to the heart of French food*, Transworld Publishers, London 2007, ISBN 9780552154604. (îngilîzî)

Kategorî:Hêyavk
Kategorî:Pêjgeha fransî
Kategorî:Şorbe
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên neteweyî
William McKinley

**William McKinley, Jr.** (jdb. 29ê kanûna paşîn 1843 li Niles, Ohio; m.&nbsp;14ê îlonê 1901 li Buffalo, New Yorkê) siyasetmedarekî ji Partiya Komarger û 25em serokdewletê DYAyê bû. Ji 4ê adarê 1897 heya mirina xwe, 14ê îlonê 1901ê serokdewletî kiriye.

Sala 1861ê tevlî şerê navxweyî yê Amerîkayê dibe. Ji 1877 heya 1890 di kongreya DYAyê de peywirdar e. 1891 heya 1896 parêzgarê Ohioyê ye.

Di dema serokatiya wî de ji bo koloniyan şer di navbera DYA û Spanyayê de derdikeve. Dawiyê de Kûba serbixwe dibe.Filîpînan, Porto Rîko û Hawaii dikevin bin desthilatiya Amerîkayê.

Ji aliyê kujerekî polonî Leon Czolgosz ve tê gulekirin û jiyana xwe jidest dide.

Kategorî:Jidayikbûn 1843
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1901
Kategorî:Serokdewletên DYAyê

Kategorî:1890î li DYAyê
Kategorî:1900î li DYAyê
Dudestik

thumb|200px|Dudestikek ewropayî

**Dudestik**, **şûrê mezin**, **şûrê beraziyan**, **berazkî**, **qirro** (li Ewropa wek **Zweihänder** ango dudestik tê nasîn) yek ji şûrên sereke ye ku kurdan jî bikaranîne. Şûrekî kurdî ye. Di wêjeya devkî de navê wê pirr derbas dibe. Ji ber ku lêkolîneke zanistî li ser lîteratûra şûrbazî û dîroka şer a kurdan nehatiye kirin, pirr dijwar e ku mirov pê derbixe ka çend cureyên vê şûrê li Kurdistanê hatine bikaranîn.

Agahiyên de destan de hene, yên ewropayiyan in. Gorî tomarkirinên Ewropayê ev şûr beriya beriyê li herêma ku Kurdistan jî di nav de ye, Mezopotamyayê hatiye bikaranîn. Egîptiyan (misir), keltî û yewnanan ji wan girtine û derbasê germanan jî bûye. Li Kurdistanê çima jê re *şûrê Beraziyan* an *qirro* gotine ne diyar e, nayê zanîn.

Li Ewropayê cara pêşîn di sedsala 15em de navdar bûye. Şûrê şervanan bûye, giran e. 2-4 kg giran, heya 5 cm biber, heya 180 cm dirêj e.

Kategorî:Peyv û gotinên almanî
Kategorî:Şûr
Xîlok

**Xîlok** navê şîraniyeke pêjgeha kurd e. Li Amedê nav daye lê li gelek herêmên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Romiyan (tirk) bi navê *deve tabani türk tatlisi*, kirine markayeke tirkî û girtine bin parastina înstîtuta patentê ya tirk.

## Ferhengok
* **Xîlok**, kevirê hûrik ê pan
* **Xîlok**, di zimanê kolanê de (argo) bo mirovên hinekê gêj
* **Xîlok**, di wateya paniya hêştirê de ye
* **Xil**, kil, ji cihê xwe pekîn
* **Xilorîk**, berfa morîkî, cure savarek
* **Nanê xilt**, nanê ku girikî bûye, qurçimiye yan ser wê dilm girtiye, dilmbûyî, nanê sedîman bûye
* **Xilt**, koremişk, xiltê kor, stêvlok, kosnig
* **Xilt**, sexte, erzan
* **Xilte**, cehf, pop, armûşk
* **Xilte**, girikîbûyî

## Berkeliya (melzemeyê) xîloka Amedê
* *1 [[hêk]]*
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) av*
* *2-3 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê zeytê*
* *1/2 pîvan doşaviya [[qedayîfa rêsî]]*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) karbonat*
* *1 KÇ [[xwê]] (solin)*
* *3 SA ard (arvan)*
* *2 SA rûnê zeytê (bo qelandinê)*

Bo hundirê wê;
* *150 gr kakilê [[gûz]]ê*
* *1 KÇ darçîn*
* *1 KX şekirê toz*

## Çêkirin
Melzemeyan di nava ardê de bistrên. Hevîr 30 deqeyan bidin rawestandin. Pirr tenik vebikin, gûzê pê werbikin. Wekî bexçikê çar goşeyan bi ser de bipêçin.

Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, bi kefgîrê hevîrê bikin nava rûn, biqijilînin. Paşê berdin nava doşaviya sar. 5 deqeyan nav de bihêlin. Dikarin li binikên servîsê parve bikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Şîranî
Babek Xuremdînî

thumb|Peykerê Babekê Xuremdînî
**Babek Xuremdînî** (bi farisî: *Babak Xoramdin*) (jdb. 798 - m. kanûna paşîn, 838) zaneyekî civatî û serokekî civatî bû. Li dijî xelîfeyê Ebasiyan serî hilda û li berxwe da. Hat girtin û bi dest û lingên jêkirinê re hat kuştin. Kuştina wî di nava kurdan û herêmê re hertimî bi îbretî hat bi bîrhanîn. Pêşeng û mîrê kurdên Xurem bû ku ew li herêma Xorasanê dijîn. Xelîfeyê Ebasî piştî raperîna wan, dawiya wan anî. Piştî kuştina Babek re ji wan û êl û eşîrên wan ti zêde ti kesek sax nema li jiyanê. Wî tenê bi serê xwe raperîneke mezin li darxist. Piştî ku xelîfe li dijî tevgeriyeke mezin dabû dest pê kirin. Piştî wî re, wê di nava kurdan de, êdî tevgeriya wî bimêne. temenê tevgeriya wî jî, têgihiştina wan ya olî ya yarsanî bû ku temenê wê bi Zerdeştîtiyê ava bû. Di serî de, wan xwest ku nirx û olîtiya xwe biparêzin. Bi taybetî temenê serhildana wan di vê xalê de dest pê kiribû. Piştî wî re jî heta sedsala 9an, wê çûna bi ser kurdên êzîdî de çûyin bibe û wê bi hezaran ji wan were kuştin. Ji ber ku olîtî û baweriya wan jev bû, êdî pişt Babek û serhildana wî re, xelîfe xwestibû ku ji wê şeklê baweriyê ti tiştek nemîne. Bi hezaran pirtûk û nivîsên baweriya Êzîdîtiyê û Yarsanîtiyê hingî hatibûn şewitandin. Ev pêvajo, wê kurdan, êdî hin bi hin navenda xalîfetiyê ya Abasiyan êdî sar bike. Piştre temenê dewleta kurdan a Merwaniyan dihê avêtin. Di wê demê de, Babekî, weke dewletekî bûn. Temenê wan, bi dewleta Şedadî ya kurd re hebû. Di nava sînorê wê de dijîn.

## Mijarên têkildar
* Raperîna Babek

## Girêdanên derve

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Jidayikbûn 798
Kategorî:Mirin 838
Qetmera Dîlokê

**Qetmera Dîlokê**, gelek dişibe ya Sêwas, Xarpêt û Rihayê. Deverûn, nanê tewikî yê rûnkirî, tewtew, eşîrkî, qatmer hevwate ne. Gorî pîvan û normên pêjgeha kurd, qetmer him şîranî ye (heger şekir an doşavî bikevê), him jî nîne. Heger bi şikevayê be û ne şîrîn be kilor, heger ji hevîrê çorsane be û pelhevîrkên wê gelek zêde stûr bin, dibe kate. Tenê ji girikên dagirtî be, dive parxaç.

Pîvanek doşaviya qedayîfa rêsî di ya Dîlokê de carcaran tê bikaranîn lê berê di standardê de nebûye. Li Meledîyê pirranî ne deverûn lê navê *qetmer* tê bikaranîn.

## Berkeliya (melzemeyê) qetmera Dîlokê
* *150 gr fistiqa Dîlokê*
* *2,5 SA (stekana-qedeha avê) ard (arvan)*
* *1 SA av*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê helandî*
* *1 pîvan doşaviya [[qedayîfa rêsî]] (di orjînalê de nebû lê niha tê bikaranîn)*
* *1 KX şekirê toz*
* *1 SA rûnê zeytê*

## Çêkirin
Ardê xwe têxin teşt an badiyekê, nava wê vebikin. Vi av û xwê bistrên, hevîrekî hişk amade bikin. Bi qasî hêkê, 10 girikan çêbikin, nîv saetê bidin rawestandin.

Fistiqê Dîlokê bipişirînin, bipelixînin, şekirê tevlî bikin, tevbidin. Ev ji bo hundirê wê ye.

Pelhevîrkan vebikin, ango girikê xwe vebikin, bikin pelhevîrk (şikeva). Wê têkela we ji bo hundirê wê çêkiribû têkin nava pelhevîrkan û bigirnijînin, bipêçin. Ango pelhevîrkan wekî xingalê girêbidin.

Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, bi kefgîrê qetmeran bikin nava rûn, biqijilînin. Paşê jî di nava doşaviya sar de binoqînin, derînin li binikên servîsê daynin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Şîranî
Kategorî:Xwarinên ji hevîrê
Çiyayê Qelemsê

**Çiyayê Qelemsê**, çiyayekî li navbera Motkî û Hawêlê de ye. Li nêzîkî gundê Çeman, Torxê û Ixîkê ye.

Qelemsê
Rayoşû meketîp

**Rayoşû meketîp** (? navê rastîn) deverûnek ji parêzgeha Sêrtê ye. Li ser navê wê lêkolînek nehatiye kirin lê bi texmînî nav ji zimanê gelê cîran mihelemîyan e û di wateya *"di dirûvê nameyê-mektûbê de"* ye. Mihelemî jî li Kurdistanê dijîn, êleke neteweya ereb in û xwarin-vexwarinên wan pirr dewlemend û rengîn in.

## Berkeliya (melzemeyê) vê deverûnê
* *2 [[hêk]]*
* *2 kg ard (arvan)*
* *[[Dims]] (mot)*
* *1 SÇ (stekana-qedeha çayê) rûnê zeytê*
* *1 SÇ [[mast]]*
* *Kakilê [[gûz]]ê (pişirandî, pelixandî)*

## Çêkirin
Hêkan biçelpînin nava ardê, bi 1 KÇ rûnê zeytê û 1 KÇ mastê bistrên, ji wê hevîrê pelhevîrkê (şikeva) vebikin. Pelhevîrkê raxînin, kakilê gûzê li ser belav bikin. Heger pelhevîrka we mezin e, hûn dikarin ji hevîrê we straye, du pelhevîrkan derînin.

Pelhevîrkê qat bikin, di dirûvê pêçekê de (zerfa nameyê) amade bikin. Di nava rûnê qijilandî de van pêçekan biqelînin. Paşê di nava doşaviya ku ji dimsê (heger dims nîne şekir) hatiye çêkirin bikin û derînin, servîs bikin.

Doşaviya dimsê ji xwe hêsan e, dimsê berdin nava avê, li hev bidin.

Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Şîranî
Qedayîfa rêsî

thumb|Qedayîfa rêsî

**Qedayîfa rêsî**, cureyeke qedayîfê ye, li Amed, Xerzan û Botanê tê çêkirin. Hewceyê gotinê ye mirov bêje, qedayîf di pêjgeha ereb û pêjgeha asûrî de herwiha cih digire.

## Berkeliya (melzemeyê) qedayîfa rêsî ya Amedê
* *300 gr fistiqa Dîlokê*
* *200 gr rûnê ava wê hatiye darivandin, girtin*
* *1 kg qedayîf*

Bo doşaviyê;
* *1/2 kg av*
* *750 gr şekir*

## Çêkirin
Şekir û avê tevlîhev bikin, bo doşaviyê bidin ser agir, kel pê ket, bi qasî 2 deqeyan jî bihêlin û ji ser agir bigirin.

Fistiqan bixaşînin, qalikên wan bigirin, bidarivînin, ziwa bikin. Qedayîfên rêsî li ser maseya pêjgehê raxînin, fistiqan tevlî bikin. Pê seriyên qedayîfa rêsî bigirin, badin.

Qedayîfa wekî werîsê bûye, bînin ji nava sêniya firneyê ve berî bi dorê bialînin (fetilandin, giloverkî gerandin, spîral). Ango wekî fesalî (kilor)ê bikin.

Rûnê bihelînin, hinekê germ bû, berdin ser qedayîfê, li ser agirdankê (manqel, mantêz) binê qedayîfê bipijînin. Rûnê wê bidarivînîn, qedayîfê wergerînin, alngo aliyê pijiyayî bidin jor, rûnê wê dîsa berdin serê, aliyê din jî bipijînin. Rûnê zêde bidarivînin.

Doşaviyê bi germî berdin ser qedayîfê (ango qedayîf sar nebûye, berdinê). Dîsa bidin ser agir, hinekê din jî bipijînin. Bila ne pirr be, bi qasî 5-10 deqe.

Ji ser agirdankê daynin, bihêlin bila sar be û bînin ser destexaneyê (sifre), servîs bikin.

Kategorî:Pêjgeha asûrî
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Şîranî
Louis Néel

**Louis Eugène Felix Néel** (jdb.  li Lyon; m.  li Brive-la-Gaillarde) fîzîknasekî fransî bû, sala 1970yê gundavê Xelata Nobelê ya Fîzîkê hat dîtin.
 
Xêbat û lêkolînên berfireh li ser fîzîka parçikan û antîferromanyetîzmê dike û xelata Nobelê jî ji ber wê didinê. Di zanîna fîzîkê de hin têgîn bi navên wî hatine binavkirin. Bo mînak Néel-Temperatur û Dîwarê Néel.

Kategorî:Fizîknasên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1904
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2000
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Pêjgeha estonî

thumb|Xwarineke pert, binikeke tîpîk ji pêjgeha estonî

**Pêjgeha estonî** gelek di bin bandora pêjgeha rûs, pêjgeha alman û ya skandînavî de maye. Xwarin-vexwarinên Estonyayê gelek dişibin ên gelên cîran.

Heger mirov behsa taybetiya pêjgeha estonî bike, tirşînên ne pirr şor in, goştê berazê, kartol, kuvark û berhemên şîr xwe didin pêş. Estonî jî wekî almanan tirşînên tehma wan ne şor in, heya hinekê jî şîrîn in hez dikin. Alman tirşînê wekî xwarineke neteweyî ya alman didin nasandin, bi taybetî tirşîna kelemê. Dîsa, kremayên tirş, sosîs, şorbe û hêyavk jî tên xwarin.

Estonî ji almanan bêhtir cih didin biharbêhnê (biharat). Biharbêhnê tevlî sosîsan jî dikin. Masî û çêjên deryayê pirr tên bikaranîn. Masiyên xwêkirî, bi kartol xaşandî, kremaya tirş, pîvaza wekî xelekê hatiye hûrkirîn, xwarineke navdar a estoniyan e.

## Xwarin-vexwarinên navdar
* Kama
* Vana Tallinn, lîkoreke estonî ye

## Girêdanên derve
* ''Estonian Cuisine''  – Versiyona înternetê ya broşûra Înstîtuta estonî
* Estnische Küche – bi almanî, li ser pêjgeha estonî û terîfeyan
Raperîna Babek

**Raperîna Babek**, di nave salên 816 û 838'an dibêt. Ew Serhildan, Kurdên Hûrrem û Horasane, dikin. Di deme ku Xalifê abbesî Mitasîm, raparîna Babek li ber wî dibêt. Di Serhildanê de, xalîf Abbasî diçê biser babekîyan de. Lê çendî ku diçêt bi wan de. dike û nakê ku wan têk nabê. Piştre gotinên qirêj di derbarê wan de dide derxistin û dide gotin ku "Kur bi dayika xwe re û keç bi bawê xwe re dirazihê". Bi vê gotinên ku ji devê hin alimên oplî re ku dide gotin re dixwezê ku bertekekê li dijî babkiyan bide çêkirin. Lê çê dike û nakê, dikarê wê berteke ku dixwest li dijî wan bide çêkirin. Piştre, bi awayekî xayintî, tê gotin ku serokê raperînê û keyê wan Babekê Xûrremî bixwe digir in. Piştî ku ew hat girtin, êdî pirr êşkenceyên mazin lê dikin. Lê çê dikin û nakin, ew radestî wan nabê. Li ber xwe dide heta dawiya kêlîka xwe. Piştre heredû ling û destê wî bi saxîtî jê dikin. Piştre dikin ku wî li ser hasp bi wî rengî di nava xalkê de bidina gerandin. Lê ew jî, di wê rewşê de jî ku dest û lingên wî jê dikin jî, ew li ber xwe dide. Berî ku wî bi dest û ling jêkirî, tê gotin babek, ji mirovên ku dest û lingên wî jêkirina, di xwezê ku hinek xwûna wî li rûyê wî bêxistin. Piştî ku ew wilo dibêje, edî yên ku dest û lingên wî jêkirina jê dipirsin ku ka çima ew vê yekê ji wan dixwezê, ew jê vê bersivê dide wan;

*"We, dest û lingê min ji laşê min kir, xwûna laşê min hertimî jê dikişihê. Ku xwûn ji laş hat kişandin, wê rûyê min sipî bibe, ji wê jî heya ku xalk bibêjin ku ji tirsa rûyê wî sipî bûya, ji bo ku rûyê min sipî newê xwûyakiirn, hinek xwûna li rûyê min xin,"*

deme ku babek dibîne ku ew mirovên dora wê xwesteka wî bicih neyênin, êdî ew xwe diavêje ardê û rûyê xwe dike nava xwûnê de û bi xwûn dike. Piştre di wê heyemê de Xalîfê wê rewşê dibîne û jê diprsê, babek jî, hinegî ev gotinên xwe yên ku berê wê kêlkîkê gotibûn, di wê heyemê de carek din bi heman rengî ji xalîfe re jî dibêje. Xalifê ku wan gotinan dubara ji wî his dike, êdî pirr di dilê xwe de bi tirs dibe ji wî. ...

## Dema raperînê

Dema raparînê di nava salên 816 û 838 e. piştre jî, çendî ku xalifê bi girtin û kuştina babek xwest ku ancama ku bidest bixe jî ew ancam bidest nexist.

## bandûra Raperîn û ancamên wê li ser kurdên raperînvan

## Piştî tafisandina raperînê re rewş

## Mijarên têkildar

* Babekê Xuremdînî

## Çavkanî

Kategorî:Kurdistan
Kategorî:Serhildanên kurdan
Pêjgeha baskî

[thumb|Goşeya navdar a barên baskî: Şeraba spî ya ziwa [Txakoli]]

**Pêjgeha baskî** ji xwarin-vexwarinên Baskistanê (Welatê Baskî) re tê gotin. Gelek hevparî bi pêjgeha fransî re hene. Bandora xwe li pêjgeha spanî kiriye û gelek jî ji wê girtiye.

## Taybetiyên destexaneya (sifre) baskî
* Masî û çêjên deryayê cihekê sereke digirin
* Ji goştê, yê dewar, beraz û kedanîyê. Pirr kêm be jî goştê hespê tê bikaranîn
* Berkeliya (melzemeyê) xwarinên baskî pirr in lê kêm biharbêhnê (biharat) bikartînin

## Xwarinên navdar ên Baskistanê
thumb|Bacalao al Pil-Pil
thumb|Marmitako
* *Angulas*, Glasaale
* *Bacalao al Pil-Pil*, ji masiya morînayê, bisos e
* *Bacalao a la Vizcaina*, masiya morîna bi sosa îsotê
* *Caracolillos* an *Karakelas*, qepûşka deryayî (balîfa mar, şeytanok)
* *Chipirones en su Tinta*, ji kalamarê
* *[[Chorizo]] a la Sidra* (şeraba sêvê), sosîsa bîberê di nava şeraba sêvê de tê kelandin
* *Chuletón de Vaca*, pîrzolayên dewarê
* *[[Cuajada]]*, şîvek ji şîrê mihê
* *[[Goxua]]*, şîveke şîrên ji kremaya pûdingê, kulîçeyên hevîr û karamelayê
* *[[Marmitako]]*, quşxaneya masiya orkînos-kartolê * *Merluza en Salsa Verde*, ji masiya ku bi îngilîzî navê wê *hake* ye, sosa ji rûn, ard, polik *(baqilê xatûnî, [[latînî]]: Pisum sativum)* û bexdenûsê, ji vê sosê re "sosa kesk" dibêjin
* *Pastel Vasco* (fr. *Gateau Basque*), kulîçeyek ji hevîr. kremayê
* *[[Piperade|Piperrada]]*, xwarineke bîberê
* *Porrusalda*, quşxaneya pirase-kartolê
* *Rape al Horno*, *Chicharro al Horno* yan *Besugo al Horno*, li ser agirdank an argûnê pijandina masiyê. Kurd jî hez jê dikin
* *Txangurro*, kevjal (spanî *centollo*)

## Dab û nêrîtên destexaneya baskî
Baskî jî wekî kurdan mêvanhez in, hez ji bihevrexwarinê dikin. Bi hev re him dixwin, him jî xwarina dixwin amade dikin. Ango mêvan çû mêvaniyê ne tenê dixwe, dikeve pêjgehê, alîkariyê jî dike. Pirranî di nava mêran de wiha ye, mêr bi mêran re, ji bi jinan re. Lê heger jin çû civata mêran mêvaniyê, nakeve pêjgehê, mêr jê re xwarinê amade dikin.

Li Baskistanê gelek komeleyên xwarina kollektîv hene. Kê bixwaze, gorî kêfa xwe û tehma devê xwe tevlî komikekê dibe, dibe endam. Wekî endam diçe komeleya xwe, tevlî çêkirin û xwarina xwarekan dibe. Ev him erzan e, him jî mirov dikare bi mirovên tehma devê wan hevpar in re, demên xweş derbas bike.

## Aşpêj û aşpêjxaneyên navdar
* *Arzak* ji Juan Mari Arzak li San Sebastián (3 Stêr, dûv Guide Michelin)
* *Akelarre* ji Pedro Subijana li San Sebastián (3 Stêr)
* *Casa Nicolasa* ji José Juan Castillo li San Sebastián
* Karlos Arguiñano li Zarautz
* Martín Berasategui li Lasarte nêzîkê San Sebastián (3 Stêr)
* *Restaurante Guggenheim* li Bilbao, ev jî ji aliyê Martín Berasategui ve tê birêvebirin.

## Girêdanên derve
* Malpera Karlos Arguiñano, tê de terîfe jî hene (spanî)
* Malperek li ser civakên gastronomiyê  (spanî)

Kategorî:Çanda baskî

Kategorî:Pêjgeha fransî
Kategorî:Welatê Baskî
Kama

thumb|Kama ji bo xwarinê tê amadekirin
**Kama** têkelek ji tarîgan (çewder), şoqil (baqilê xatûnî, polik), ceh û xamkêsanê (baçîk, xirpûk) ye. Li herêmên Estonyayê, amadekirina vê xwarinê de hin cudatî hene.

Kama, berkeliyeke (melzemeyê xwarinê) sereke ye di pêjgeha estonî de. Li Estonayayê di taştêyê di bi şîr, rûnê nivîşkî yan kefîrê tê amadekirin û xwarin. Şekir, hingiv bo şîrînkirinê, îsota reş jî bi tûjkirinê (no) tê pêwerkirin.

Kategorî:Pêjgeha estonî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên neteweyî
Marmitako

[thumb|[Orkînos-Marmitako]]
**Marmitako**, **Marmitaco**, bi baskî **Sorropotún**, **Marmita** yan li herêma Kantabriya **Marmite** xwarineke quşxaneyê ya masiya orkînos, kartol, pîvaz, îsot û firingiyê (bacanê sor, pamîdor, tomatos) ye. Hêyavkeke baskî ye. Li Welatê Baskî, Spanya û Fransayê tê xwarin.

Navê xwarinê ji zimanê baskî tê. *Marmita* navê quşxaneyeke bi derxûn a masîvanên baskî ye. Xwarin ji masîgirên baskî belav bûye, ev nav jî wisa maye. Di orjînalê de xwarin ji masiya orkînosê tê çêkirin lê îro bo masiya somon *([[latînî]]: Salmo salar)* jî didin ser.

## Girêdanên derve
* Terîfeya Marmitako (bi almanî ye)

Kategorî:Hêyavk
Kategorî:Pêjgeha baskî
Kategorî:Pêjgeha spanî
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Kategorî:Xwarinên neteweyî
Pêjgeha swêdî

[thumb|[Kufteyên swêdî]]

**Pêjgeha swêdî** sade ye û çêkirina xwarinên wê jî ne dijwar e. Penîr, nan, sosîsên malê, xwarinên masiyan, goştê kişandî, goştê şivira kedî, şîranî û tiyan (taweyên firneyê) sereke ne. Her diçe ku bandora pêjgeha fransî, xwarinên amerîkayî û asyayiyan zêde dibe.

Xurdemeniyên herêmî yên ji kuvark, biharbêhn (biharat), heşînî, zebze, şîr û fêkiyan, bi hazirî tên kirîn û bikaranîn. Ji ber ku li Swêdê havîn kurt û zivistan jî dirêj in, pêjgeha swêdî jî gelek cih daye xurdemeniyên demekê dirêj xirab nabin. Li hin deverên Swêdê cuda bin jî, swêdî jî sê danên rojê dixwin. Taştêyeke sivik (*frukost*), navroj (*lunch*) û şîv (*middag* an *kvällsmat*).

## Dab û nêrîtên destexaneya (sifre) swêdî
Li Swêdê pirranî nan, rîçal û berkeliyên din (melzemeyên xwarinê) di malê de tên çêkirin. Nan, penîr ûêd bêî ku kerî bikin tînin ser destexaneyê, dihêlin ku her kes gorî xwe kerî bike. Swêdî jî wekî kurdan heya ji wan tê binikên xwe xilas dikin. Ango xwarinê îsraf nakin û hev yek bêrêzî tê dîtin.

Di vexwarinan de mêvan li hêviyê dimînin ku xwediyê malê *Skål (noş, noşîcan be)* bêje.

## Xwarin-vexwarinên navdar
* **Biff à la Lindström** biraştina goştê kişandî bi krema, pîvaz, hêk, kartol (yan nanê ponponî û pincar-silk-dîbsorê)
* **[[Flygande Jacob]]** („frende Yakob“, ji navê derander Jacobsson, pîlot bû) cureyekê gulaşê ye ji goştê mirîşkê, mûz û fisteqê, di salên 1980'yî de navda bû
* **[[Gravad lax]]**, ji somonê
* **[[Kufteyên swêdî]]** ji girikên goştê û sosê tê amadekirin
* **[[Lutfisk]]**, ji masiya hişkkirî
* **[[Pyttipanna]]** (ji „pytt i panna“, gicika-hûrika di rûnbirêşkê de) ji kartol, pîvaz û goşt
* **[[Surströmming]]** ji masiyên cemisîbûyî, meyîbûyî.

Kategorî:Çanda swêdî
Qeregêçî

**Qeregêçî** an **Qergêçî,** navê eşîreke kurdan e. Eşîra an jî eşîrên qeregeçî an qergêç, eger ku ev heman eşîr bin, him di nav eşîrên berazî de, him jî wek eşîrek tenhayî li Amedê, Rihayê û Serhedê belavî ye. Dewlata Romê û silehşorên wê yên asîmilasyonê îdia dikin ku ev eşîr bi esle xwe ji birek tatarên anadoliyê (tirkmen), ya bi navê 'Karakeçili' hatiye qetandin. Lê ew vê gavê îdiayên bê bingeh ne. Jixwe ku bi wan be, li dinyayê kurd tunin, eger ku hebin jî esiltatar (tirkmen) in.

Eşîra qeregêç di dîrok û çanda eşîrtiya Kurdistanê de xwediyê cîhekî balkêş e û di vê dîrokê de jî gelek baş kok daye. Eger ku behsa êşîrtî bi tevahî an jî ya folklor û irf û edetên Kurdistana eşîrtîyê hat kirin, qeregêç vê deme di navenda vê behsa de ne.

Di dema osmaniyan de nahiyeke bi navê "karakeçili" li herema qerejdaxê hebûye. Vê eşîrê navê xwe ji navê wê nahiyê ya ji dema osmaniyan girtiye. Ji eşîrên kurdan ên ku li vê nahiyê jiyabûne re Qeregêçî gotine.

Çawa ji navên qebîlên qergêçan jî diyar e, ev pirranî eşîr û teyifeyên kurd in, ên ku xwe parastine Qerejdax û Sêwregê û di bin vî navê de li hev kom bûne. Pirraniya qeregêçan bixwe idia dikin ku ji pêşiyê wan ji Serhedê an jî ji Amedê hatine. Arîstokrat û axayên qeregêçan weke eşîrên serhedî ji qebîla torinî bûne.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kufteyên swêdî

250px|thumb|Variyanta bi sosê
250px|thumb|Girikên kufteyên swêdî

**Kufteyên swêdî** (bi swêdî: *köttbullar* wekî "çwêtbuler" bi lev bike) kufteyeke ji pêjgeha swêdî ye. Pirranî bi goşt kartol, rîçala belalûkê (şindî, helhelok) tê servîskirin.

Têkela kufteyê ji goştê kişandî, nanê kartû, pîvaz, hêk, şîr û biharbêhnê (biharat) tê amadekirin. Ji dêl şîr ve krema, ji dê nan jî heliseya (purê) kartolê jî tê bikaranîn. A tehma xwe dide kufteyê sosa wê ye ku aşpêjên baş vê sosê di pîvanên wê de çêdikin, her kes nikare.

Hin variyantên vê kufteyê hene. Ev kufte wekî xwarineke neteweyî ya swêdî jî tê dîtin.

## Pêşangeha kufteyên swêdî

Wêne:Koettbullar de.JPG|Bi sosa xwe ya taybet
Wêne:Köttbullarmos.JPG|Bi tevî helîseya kartolê
Wêne:Swedish meatballs.jpg|Variyanteke din
Wêne:Köttbullar recept 1960.jpg|Ji pirtûka terîfeyan, sala 1960î


Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha swêdî
Çopa lolasê

**Çopa lolasê**, **etora maşê** yan **balola lolasê** çopeke kurdî ye. Çop, etor yan balol (balole, balîloçk) ji pariya xwarinê ya dikeve nava nan re tê gotin. Li parêzgeha Rihayê deng vedaye, wekî xwarineke Rihayê tê zanîn. Di nava etor an patîleyê de tê servîskirin. Li Rihayê pirranî bi patîleyê (pîde) servîs dikin.

Têgîneke pêjgeha kurd e. Li Serhedê pirranî *çop*, li gelek deverên bakurê Kurdistanê jî *etor*, *balol* tên bikaranîn. Bi romî (tirkî) jê re *dürüm* dibêjin. Lolas an maş jî riwekek ji koma fasûliyan (lobiye, lovî) e, bi latînî jê re *vigna sinensis* dibêjin.

## Etora, balola, çopa Lolasê
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) [[bexdenûs]]a hûrkirî*
* *250 gr [[maş]] (lolas)*
* *25 gr [[pîvaz]]a teze*
* *2 KÇ (kevçiyê çayê) [[xwê]] (solin)*
* *5 SA av*

## Çêkirin
Lolasê pakij bişon, ji êvar ve têxin nava avê. Sibeyê dîsa bişon, berdin quşxaneyê. Avê bikin ser, bixaşînin. Xwê bavêjinê û bi tevî xwêyê jî bi qasî 4-5 deqeyan bikelînin. Ji agir daynin, bidarivînin, bişon.

Qorek lolas, ser de pîvaz û bexdenûsê bikin nava nanê patîle, bikin çop û servîs bikin.

Kategorî:Çop
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Armanc

**Armanc** wekî motîvasyona çalakiyek tê fêmkirin. Armanc wekî sedema çalakiyekê wekî bûyîna dawî tê binavkirin. Di pêvajoya danîna armancê de ku bi formulasyona armancê re tê, divê cudahî di navbera de were çêkirin.

# ramanek li ser bandora çalakiya armanc-rêber,
# hewldana ji bo ku ev armanc ji raman an xeyalê wêdetir bibe rastiyek û
# xeyalkirina amûrekê ye ji bo gihîştina armanca formulekirî.

Gavên jêrîn di pêkanîna armancê de têne cûdakirin:

# ramana bandorek,
# çalakkirina sedemek an rêyekê û
# pêkhatina bandorek an bidestxistina armancê.

Ji ber vê yekê armanc di têkiliyên xwe yên sedemî de tê pênasekirin û bi îradeyek ve girêdayî ye ku danîn û pêkanîna wê armancê hesab dike. Di vê sedemîtiyê de, armanc beriya amûra bijartî - amûra ku di navbera armanc û encamê de ye - ku bandor an armanc li pey wê tê, tê. Ji ber vê yekê, her kesê ku armancê bixwaze, divê amûra "armancdar" jî bixwaze. Ji bo Immanuel Kant, di pêşgotina Rexneya Dadweriyê de, armanc "têgeha tiştekî ye heya ku ew di heman demê de bingeha rastiya wê tiştî dihewîne." Bi vê wateyê, pêkanîna armancekê her gav pêvajoyek sedemî ye ku di dawiyê de tê destnîşankirin û armancdariya amûrê diyar dike.

Di çarçoveyên sedeman de, armanc encama sedem û encamê ye. Lêbelê, heke armanc wekî tiştekî nepenî yê hişmendiyê were hesibandin, ango di pêşbînîkirinê de di nav hişmendiyê de û ne wekî bandorek derveyî, ew xwe wekî encama rêzek teleolojîk a amûr û armancan, wekî delîlek ji bo dawîbûnek texmînkirî pêşkêş dike ku tê de armancdarî ji hêla pêvajoyek pêşveçûnê ya armanc-navendî ve tê destnîşankirin. Di bingeh de, di navbera sedeman û teleolojiyê de nakokî tune, ji ber ku tenê bala çavdêriyê diguhezîne. Yan pêşveçûnek wekî encama sedem û encamê tê fêm kirin, an jî wekî tevgerek pêwîst ber bi armancek pêşwextkirî ya bi eslê metafizîkî, telos, ve.

Ji ber vê yekê ev armanc girêdayî hişmendiyekê ye ku armancên ji bo xwe û yên din diyar dike, ku bi vî awayî ev çalakî vediguhezîne şêweyek giştî ya danîna armancê û cîhanek li derveyî hişmendiyê. Serdemên cihêreng ên dîroka felsefe û zanistê bi van tevgerên veguhastinê, an jî bi berxwedanek li hember wan têne xuyang kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Bawerî
Kategorî:Rêxistin
Xwestek

**Xwestek**, deme ku mirov Tiştek dilê mirov kişand û mirov xwest, hingî, ew xwestek e. Xwestek, li ser hin hêstên temenê wê diafirênin re tê û dibê. Di xwestekê de Dil, li pêş e. Bi vê yekê re, Hîs û Ajo, di wê de û di bûna wê de, xwediyê rol in. Xwestek, hertimî hatiye gotin ku "ji dil tê". bi vê yekê re bahse xwezabûnekê bi wê re hatiye kirin. Hêst hatiye derxistin li pêş. "Xwestek û hêst" û "xwestek û hîs" û hwd, hin gotinên taybet ku bi aliyê felsefik ve li ser hatiye sekinandin. Kant, di pirtûka xwe bi navê Rexneya li aqlê selim", wê de bi têgihiştina felsefê re li ser xwestekê di sekinê û wê weke "pêdivîyeka jîndî ya ajoyî" têne ser ziman.

Kategorî:Baweriyên xurafe
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Jiyan
Kevneşopî

**Kevneşopî**, di jiyanê de anku jiyan li gor xalna zagonî de dide birêve birin. Di jiyanê de kevneşopî bi demê re tê afirandin. Jiyana mirovan a demên berê di roja me ya îro de dibê kevneşopî. Mirov û karên wan ên berê wek kevneşopî tê nasandin. kevneşopî  di temenê wê de Hizir, aqil, (Exlaq rewîst) û hwd heya. Bi taybetî, mirov dikare bêje ku xal, zagon û destûrên civakiyê bi xwe re diafirêne. Wê mirov çawa bijî ku wê civak xwediyê nêzîkatiyên çawa bê, wê cihê mirov di civatê de çawa be berpirsiyariyên mirovan wê çî bin di nav civatê de ku mirov di nav de ye an jî jê ye û hwd, ev hemû xal bi xal di kevneşopîyê de tên diyarkirin. Kevneşopî hertimî bûye xalaka taybetî bi demê re. Di roja me ya îro jî de. bahse "Modernîte"yê tê kirin. Modernîte bi xwe jî, ew ji gelek aliyan ve kevneşopiyê bi nerîna xwe ya ku bi awayê wê re lê dinerê re dike temenê xwe de. Ahlaq, destûr û nêzîkatiyên civatê bi kevneşopiyê re diafir in û li ser lingan in.

## Dîroka kevneşopiyê bi pêşketina civakê re

Kevneşopî, dîroka wê, ji aliyekî ve dibe dîroka civatiyê û pêşketina wê jî.

### Di kevneşopiyê de exlaq

Kevneşopî, di temenê wê de, tê kifşkirin ku mirov wê çawa li hevdû bi nerê û nêzîkatiyê bike. Ahlaq, aliyekî wê yê giring ê ji binî ya.

### Ûrf û adetên keseyetî û civatî

Di jiyana civatî de, çand û nêzîkatiyên çandî hene. Bi devkî bê û bi nivîskî bê, li gorî ku jiyangerî û an jî serpêhatî hatina jînkirin tên ser ziman.

### Çand û kevneşopî

Çand, bi devkî bê û bi nivîskî bê, hanina li ser ziman ya wê kevneşopîyê ya.

## Kevneşopî û dîn

Ol, bi qasî ku xwediyê kevneşopiya xwe bi demê re diafirê ya, ewçendî jî, ji kevneşopiyên civatî ên xalkê jî hizir û nêzkatiyên ku dike nava xwe de hene.

## Kevneşopiyên ji hev cuda

Herêm bi herêm, kevneşopiyên jev cuda diafir in. Bi wê re bi heman rengî mirov karê bêje, gelek xalk hatina û çûna bi demê re di dîrokê de. Her xalkê ku hatiya û çûya ziman û kevneşopî û çandaka wan ya li gorî jiyan û jiyandina wan bûya.

## Dem bi dem kevneşopiyên ku hatine û bihurîne

Bi demê re, car bi car li gor demê hin kevneşopî tên jîn kirin. Lê ji wê demê bîhurî ne, êdî hin kevneşopiyên din diafir in û dijîn. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku her dem li gorî xwe kevneşopiyên wê ku ew wan çêdike bi jiyana civatî û ya mirovî re hene û wan dijî û li gor wan jiyandin dibêt.

## Kevneşopiya kurdan ên demên berê

Kurd, dîroka wan ya demdirêj ku bûya, bi wê re, kevneşopiyên wan yên ku wan weke destûrên ku li gor wan jînbûna afirandina. Dem bi dem, guharin jî di wan de kirina. Lê bi awayekî destûrî bi kevneşopiyên xwe re bi hezar salan jiyina.

## kevneşopiyên xalkên cihanê ên din ên cuda

Her xalkek, bi dîroka xwe ya ku jînkiriya û bi jiyana xwe ya ku buhurandiya re, xwediyê kevneşopîyna ku li gor wan dijî û li gor wan di rêya xwe de di jiyanê de dimeşê ya.

Kategorî:Civak
Kategorî:Çanda siyasî

Kategorî:Destûr
Kategorî:Exlaq
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Felsefeya civakî
Kategorî:Termînolojiya civaknasiyê
Pêjgeha Moldovayê

thumb|Mămăligă
**Pêjgeha Moldovayê** parçeyek ji pêjgeha Romanyayê ye. Gelên li peravên Deryaya Reş cihwar in, pirranî xwarinên hevpar dixwin.

Bandora xwarin-vexwarinên slavî, yewnanî, romî (tirkî) li yên moldovî bûye. Di nava herêmên Moldovayê de kêm cudatî hene. Penîrê mihê û lazût pirr tên bikaranîn. Herçendî lazût di sedsala 17em de li herêmê belav bûye jî, moldovî lazûtê wekî xwarineke neteweyî binavdikin. Lazûtê di helîse (pure), şorbe û şîranîyê de bikartînin. Lê moldovî ji nanê lazûtê na, yê genimê hez dikin.

Li Moldovayê gelek zad û zebze tên çandin. Nîsk, îsot, frîngî (bacanê sor, tomatos, pamîdor), fasûlî (lobiye, lovî) hema li her herêmê tên çandin, hêyavk û şorbeyên wan tên kelandin. Xwarinên bigoşt ên moldovî bêî şeraba sor û mergeya fringiyê nabin, ango bêî wê naxwin. Ji goştê yê dewar, kedanî (mamir, permalî) û berazê bêhtir dikevin malên moldoviyan. Bandora pêjgeha Tirkiyeyê xurt e.

Vexwarina şeraba spî, sor, lîkorên *Nistriju* û *Doina* divê mirov jibîr neke.

Wekî xurînî û xwarinên sivik, şorbeyên hinekê bi biharbêhnên (biharat) tûj, şorbeya *Potroace* ya ji nav-dile goştê kedaniyê, şorbeya ji jajiyê, *drop* (girikên hevîrê hi nav-dilê pezê dagirtî), benî û sosîsên klasîk, tiyanên (tawe) goşt û kartolê, kilor û xingalên herêmî ûêd ji tehm û rengên pêjgeha moldovî ne.

## Sosên (çênc) moldovî
* Kesad (sûravk, şorav, salamûra)
* Sosên ji sîr û ava goştê (mûşdej)
* Skordolja, bi sîr, sirke, rûn, kakilê gûzê û nanê spî
* Mergeya frîngiyê bi kremayên tirş

## Çavkanî
* Pochljobkin, W. W.: Nationale Küchen. Die Kochkunst der sowjetischen Völker - Pêjgehên neteweyî. Hunera xwarinên gelên Sovyetê. Moskow/Leipzig 1984, S. 101 - 113 (wergera almanî)

Kategorî:Pêjgeha romanî
Mămăligă

thumb|300px|''Mămăligă''
**Mămăligă** (ûkraynî *Мамалига*, yan *Кулеша*; rûsî *Мамалыга* (кукурузная каша "xaşîla lazûtê"); polonî *Mamałyga*; mecarî *Puliszka*, "xaşîla lazûtê") xaşîleke (helîse, lape) lazûtê yê. Dişibe polentaya îtalî, li Romanya, Moldova û gelek deverên balkanê tê xwarin. Romanyayî wekî xwarineke neteweyî dibînin.

Li Kurdistanê jî xaşîl (lape, helîse) û gevolên (gebol) lazûtê tên çêkirin. Ardê (arvan) lazûtê berê xwarina xizanan bûye, lê niha bûye ya dewlemendan. Ev xaşîl jî ji ardikê lazûtê (bi romanî: *mălai*) tê çêkirin. Ardikê dikin quşxane yan beroşê nava şoravkê, dikelînin. Divê bêrawestan were li hev dan.

Mămăligă bi xwarinên masiyan û hêyavkan pirr tê xwarin. Bo mînak bi gulaşê (romanî: *tocană*). Wekî henekpêkirinê li Romanyayê gotina *"mămăliga din mălai* (mămăliga ji lazûtê) tê bikaranîn.

## Galerî

Mămăligă2020-02-12.jpg
Wêne:MamaligaBranza.JPG|*mămăligă cu brânză și smântână*
Wêne:Cocoloşi.JPG|*cocoloși*


## Hin variyantên wê

* Mămăligă cu brânză și smântână - Bi penîrê mihê ye, ango penîr tê tevlîkirin.
* Mămăligă cu lapte - Di taştê û şîvê de tê xwarin, şîr tê tevlîkirin.
* Cocoloși - Mămăligă wekî kutilkê bi penîrê tê dagirtin.

Kategorî:Garnîtur
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha Moldovayê
Kategorî:Pêjgeha Romanyayê
Kategorî:Xwarinên neteweyî
Nûriye

thumb|Nûriye
**Nûriye**, şîraniyek ji herêma Amedê ye. Di pêjgeha ereb de her wiha cih digire.

Enstîtuya patentê ya tirk ev şîranî jî wekî tevahiya xwarin-vexwarinên Kurdistan û Anatoliyayê bi navê *"xwarinên tirkî"* patent kiriye, girtiye bin parastina zagonî. Ango heger yek bo mînak, bi vê navê dikanekê li ser xwarinên kurdî vebike, dikarin dozê lê vebikin. Navê wê bi romî (tirkî) kirine *"sütlü nuriye türk tatlisi".* Xwarin-vexwarin nabin mal û milkê neteweyan lê Tirkiye tevahiya xwarekê kurdî kiriye milkê dewletê. Nûriye bêjeyeke erebî ye, di wateya *"roniya îlahî"* de ye.

## Berkeliya (melzemeyê) nûriyeya Amedê
* *1/2 kg ard (arvan)*
* *10 [[hêk]] (tenê spîka [[hêk]ê)*
* *Zerika 1 hêkê (tenê 1/4ê wê)*
* *250 gr rûnê nivîşkî*
* *200 gr [[behîv]] (bêî qalik)*
* *400 gr av*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[şekir]]*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[darçîn]]*
* *1 kg [[şîr]]*
* *Dîsa 750 gr [[şekir]]*

## Çêkirin
Spîka 10 hêkan û 1/4 zerika hêkekê di badiyekê de biçelpînin, bi 500 gr ardê bistrên, hevîrekê hişkî çêbikin. 12 girikên hevîrê jê derînin, girikan vebikin. Ango bikin pelhevîrk (şikeva).

Pelhevîrkan li sêniyê raxînin, ser wan rûn bikin, qatekê behîv bikin. Viya bo dubare bikin. Ango nava pelhevîrkan bi rûn û behîvê bikin. Rûnê nivîşkî biqijilînin, bi ser qata jor de bikin, bavêjin argûnê (firneyê).

1 kg şîrê xwe bikelînin, bi ser sêniya pijiyayî de bikin, dîsa bavêjin firneyê. Hevîr baş pijiya û şîr kişand xwe, doşaviya (şerbet) we bi 750 gr şekir, 400 gr avê, bi kelî berdin ser sêniya sar nebûye û servîs bikin.

Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Şîranî
Jet d’Eau

thumb|rast|Avpîjêna Jet d'Eau
**Jet d’Eau** (gotin: [ʒɛ do]; bi zimanê fransî tê wateya "avpîjên") şirşirik ango avpîjêneke di behra Jenevê de ye û bi pijiqandina xwe heta 140 metreyan ber bi jor dipijiqe. Sembola bajarê Jenevê ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avpîjên
Kategorî:Swîsre
Badilî (eşîr)

**Badilî** yek ji eşîrên kurdan ên mezin e. Xelqên vê eșîrê bi piraniya xwe li Riha, Erzîroê, Agirî û Qersê dijîn. Nîjadperestên romî îdia dikin ku êv eșîr bi eslê xwe eșîra tirkomanan a Bagdilû ye, belê li gorî Îzadî navê Badilî bi kurdî ye. Badilî tê wateya yekê xwedî dilekî wek *ba*. Li sala 1521an hatiye nivisandin ku navê gundekî li ser Sancaka Îzmîtê Bedil e.

Li gor rapora ji alî serokwezîrê Tirkan Celal Bayar ve li ser bindestkirina Kurdan hatîye amadekirin tê gotin kû Kemal Badilî yê kurê serokê Badilîyan Seîd Aga Kurdperwerekî îdealîste 

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Kategorî:Qers
Xavier Naidoo

**Xavier Kurt Naidoo** (jdb. 2ê çiriya pêşîn a 1971an li Mannheimê, Almanya) hunermendeke alman ê Soul û R&B yê ye.

Ji bilî kariyera xwe ya soloyê, di nava koma alman a bi navê Söhne Mannheimsê cih digire û yek ji damezrênerên komê ye. Herwiha, ji bo avakirina Akademiya Pop ya Württemberg ê jî xebat kir û tê de weke mamoste xebitî. Di heman demê de xwediyê şîrketên muzîkê yên bi navên *Beats Around the Bush* û *naidoo records*

Baweriya Naidoo bi Xrîstiyantiyê heye, lewra stranên Naidoo bi gelemperî derheqê olperweriya Xrîstiyantiyê, qiyametê, xêrxwazyê û dijberiya nijadperestiyê hatine nivîsandin.

Naidoo, bi nivîsên stranên xwe, daxuyaniyên siyasî, belavkirina teoriyên komployê û hêmanên îdeolojîk ên Tevgera Hemwelatiyên Reich û hem jî homofobî, dijcihûyî û populîstê rastgir heta pêşniyarên nîjadperest û her weha daxuyaniyên dij-zanist, bû sedema gelek nîqaşan. Mînakî, wî gelek caran bi eşkere pandemiya COVID-19 înkar kir.

Naidoo ji ber gotinên stranên xwe çend caran xelat stendiye, herî dawî di sala 2003an de xelata Fred-Day-Preis ê hatiye hatiye wergirtiye.

Herwiha, Naidoo di gelek projeyên hunerî û civakî jî cih girtiye (weke di projeyên 'Brothers Keepers', 'Rock gegen Rechts', '4 Your Soul', 'Rilke Projekt' û 'Fourtress' de).

Albuma ewil ya Naidoo ya bi navê *Nicht von dieser Welt* (Ne ji vê cîhanê) di sala 1998an de derket piyasê û ji mîlyonek car zêdetir hate firotin.

Naidoo albuma xwe ya dûwemîn (*Alles für den Herrn/Her tişt bo Rab*) di sala 2002an de, û ya sêyemîn (*Telegramm für X/Telegram ji X re*) di sala 2005an de derxist piyasê. Wî bi her du albumên xwe yên nû heman serkeftinê bidestxist û di sala 2009an de albûma xwe ya çaremîn (*Alles kann besser werden/Har tişt kare baştir be*) weşand.

## Dîskografî
### Albumên wî
### Yên studyoyê



## Çavkanî

* Malpera fermî ya Xavier Naidoo

Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên alman
Tundraw

**Tundraw** an jî **radîkal**, gotineke ku ji kokê hişkbûnê dihêne ser ziman e. Di roja me de, di temenê hişkbûna diherikên hizrî de jî hatîya ser ziman. Bo mînak, "tundrawiya olî, tundrawiya ramyarî (tundrawiya polîtîkî)" û hwd tê ser ziman. Bi vê yekê, weke gotinaka Bîrdozî jî gotina tundrawiyê hatiya ser ziman. Di roja me de, bi navê tundrawizitiyê herikên jî afirîne û hatina ser ziman. Bi înglîzî, ji wan re hatiye gotin "radikalîzm".

Tundrawîtî, weke ku di kurdî de tê gotin, mirovê ku ji gotina xwe ya ku got ku ji wê newê xwerê re jî tê gotin. Ku gotina xwe got, êdî piştre kî çi bêjiyê de ew ji ya xwe nayê xwerê.

Kategorî:Rûpelên cudakirinê
Kategorî:Tundrawî
Xewna hişar

**Xewna Lusîd** (bi îngilîzî: *Lucid dream*) di dema ku mirovek di xewnê de dibîne û di ferqê de bê, ji wê rewşa xewndîtinê re tê gotin. Xewn, ji aliyê psîkolojiyê ve, pirr awayên wê yên têne salixkirin hene. Ev rewşa xewnê, yek ji wan rewşan e. Bi taybetî, li ser vê awayê xewnê, pirr cerb hatine kirin û ji ber vê yekê, bûye gotinake ku hatiye nasîn di qada zanyariyê de.

Kategorî:Çeveng
Kategorî:Xewn
Xewn

[thumb|''Xewna axayê heremê'', li gor hunermendê fransî [Jean Lecomte du Noüy (1842-1923)]]
**Xewn**, rêzek dîtin, raman, hest û rewş e ku bi gelemperî di hinek qonaxên xewê de bê îrade di hişê mirovan de çêdibin. Mirovên razayî şevên ku xwen dibîne, bi navînî di dema razana xwe de bi qasî du saetan bi xewnan derbas dikin. Her çiqas xewnerevan dikare xewnê ji vê yekê pir dirêjtir bibîne jî her xewnek li dora 5 heta 20 xulekan didome.

Naverok û fonksiyona xewnan di serdema dîroka tomarkirî de bûne mijarên balkêş ên zanistî, felsefî û dînî. Şirovekirina xewnan di hezarsala sêyemîn a BZ de ji hêla Babîliyan ve û ji wan kevintirîn jî ji hêla Sumeriyên kevnar ve hatiye kirin. Şîroveyên xewnan di dema Babilî û Sumeriyan de di çend kevneşopan de di nivîsên dînî de bi girîngî cih digire û di psîkoterapiyê de rolek sereke lîstiye.

Li ser xewnê, hin hizrên ku hatine ser ziman weha ne, hin zanist dibêjin ku di deme ku mirov westahî bê, hingî, mejiyê mirov pirrtir û bêhtirî bi tevger û aktîv ê û hingî, êdî ji xêva mirov dîmen û dîtinên ku têde hatina qaydkirin tên berçavên mirov. Lê mirov nikarê bi tememî, hingî wan kontrol bike, ji ber ku mirov ji hêz ketiye. Hizreke din jî, ya ku tê ser ziman weha ye, tê gotin ku xewn, hin aqil û an jî jîrîn ku xêve mirov çê dike ne.

Di demên berê ên kevn de, xewn, weke hin peyemên ku ji xwûdê ji mirov re bûn dihatine şîrovekirin û ser ziman. Di deme Medya de di nav kurdan de remildar hebûn û wan xewn teswîr dikirin. Ji mirovran digotin ku xewna wan tê çê watê û manê.

## Binere
* Hişar
* Xewna hişar
* Xêv

## Çavkanî

Kategorî:Çeveng
Kanorsî

**Kanorsî** eşîrek lûrên bextiyarî ye, a ku ji qebîlên kurdîaxiv pêk tê. Çawa navên qebîlan jî eșkere dikin, ev eșîr ji șaxên eșîrên kurd, ên ji Kirmaşan û Hamedanê koçberê Lûristanê bûne, pêk hatiye.

## Qebîlên Kanorsî
* Zengene
* Kord/Kurd
* Boalvasî
* Kurd Zengene
* Canekî
* Manjinî
* Mombênî

## Girêdaniyên derve
* Kurdica: êlên lûristanê 

Kategorî:Eşîrên luran
Dilbixwîn Dara

**Dilbixwîn Dara** rojnamevan û nivîskarekî kurd e. Ew di sala 1967 li Rojavayê Kurdistanê li bajarê Kobanê ji dayîk bû ye.

## Jînenîgarî
- Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- Almanya)

- Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994)

- Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê).

- Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû.

- Wî di televîzyonên Medya TV û Tishk TV, Kurdistan Tv, amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine.

- Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike.

- Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net

- Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com

- Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine.
 
- Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike

- Ew ji sala 1990 de li Almanya dijî.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Pilora qûşî

**Pilora qûşî**, **pilora Wanê** ji pilorên pêjgeha kurd e, li parêzgeha Rihayê deng vedaye.

Heman pilor li Botanê jî hezkirî ye, lê botanî jê re *pilora dims û savarê* yan jî *pilora Wanê* dibêjin. A rastî ji ber ku lêkolîneke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin û zimanzanên kurd jî nav û têgînên xwarin-vexwarinên kurdî standard nekirine, carnan tevlîhevî derdikevin, kîjan kîjan e nayê jihevderxistin.

## Berkeliya (melzemeyê) pilora dims û savarê
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[dims]] (mot)*
* *1 [[defneya hindî]] (bahbûn, baybûn, pimenta racemosa, bi romî/tirkî yenibahar)*
* *3 SA av*
* *1/2 SA savar (girar)*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[devtî]] (nîşa, nîşast)*
* *1 KŞ ard (arvan)*
* *1/4 SA [[kuncî]]*
* *1/4 SA kakilê [[gûz]]ê*
* *Qevdekê yan hebikekê [[darçîn]]ê*
* *5 heb [[mêxek]] (qernefîl, karyofîl, [[latînî]]: dianthus caryophylllus)*

## Çêkirin
Av û dimsê bi qasî 10-12 deqeyan bikelînin. Darçîn. savar, defneya hindî û karyofîlê (qernefîl, mêxek) tevlî bikin, bikelînin.

Gava savar nermijî bû, devtî û ardê di tas an badiyekê de bi avê tevlîhevbikin, viya berdin ser savarê. Dîsa kakilê pişirandî, kunviya qelandî jî.

Tîr bû, li binikên servîsê parve bikin. Viya bo zivistanê jî çêdikin. Heger hinekê din jî tîr (bi ard û devtîyê) bê çêkirin, mirov dikare di sêniyê de bavêje zorsarincê (kûrsarinc, sarincên zêde diqerimînin) û pêwîstî bû, bikarbîne.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Pilor
William Howard Taft

**William Howard Taft** (jdb. 15ê îlonê 1857 li Cincinnati, Ohio; m. 8ê adarê 1930 li Washington D.C.) dadnas û siyasetmedarekî amerîkayî yê ji partiya Komarger bû. 27em serokdewletê DYAyê bû, ji 4ê adarê 1909 heya 4ê adarê 1913yê li ser textê serokdewletiyê maye.

## Jiyan
Di malbateke bijarte de hatiye jiyanê. Bavê wî Alphonso Taft dîplomat û burokratek bû, di serokdewletiya Chester A. Arthur de, wekî balyozê Awistriya-Mecaristanê kar kiriye.

Di Zanîngeha Yaleyê û dibistana dadê *Cincinnati Law Schoolê de xwendiye. Demekê kurt parêzerî kiriye. Ji 1890 heya 1892 di saziya bilind a dadê de ([[United States Solicitor General]]) peywirdarî kiriye. 1886ê bi mamosteya muzîkê [[Helen Taft|Helen Herronê]] re marî bûye (zewiciye) û 3 zarokên wan bûne. Dema hevjîna wî tê Palasa Spî (koşka spî), hêj 17 salî ye.

== Çavkanî ==
* Henry F. Pringle: *The Life and Times of William Howard Taft. A biography.* 2 Bände. Farrar & Rinehart, New York NY u. a. 1939, (Neuauflage: American Political Biography Press, Newtown CT 1998), (jînenîgariyeke berfireh). (îngilîzî)
* Gustavo A. Mellander, Nelly Maldonado Mellander, Charles Edward Magoon: *The Panama Years*. Editorial Plaza Mayor, Río Piedras Puerto Rico 1999, ISBN 1-56328-155-4.
* Gustavo A. Mellander: *The United States in Panamanian Politics. The Intriguing Formative Years*. Interstate Publishers, Danville IL 1971.
* Ralph Eldin Minger: *William Howard Taft and United States Foreign Policy. The Apprenticeship Years 1900–1908.'' University of Illinois Press, Urbana IL 1975, ISBN 0-252-00427-2 (derbareyê siyaseta derveyî ya hikûmeta Taft de agahî).

Kategorî:Jidayikbûn 1857
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1930
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:1900î li DYAyê
Kategorî:1910î li DYAyê
Çêkeçêk

**Çêkeçêk**, **Çêke çêke**, yan **çêk çêk** navê piloreke kurdî ye, li Rihayê navdar bûye. Navê wê tirkîze kirine, bi navê *çek çek türk bulamaci* ji aliyê saziya patentê ya romiyan (tirk) ve wekî şîraniyeke tirkan hatiye patentkirin.

## Berkeliya (melzemeyê) vê pilorê
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) ard (arvan)*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[dims]] (mot)*
* *1 KX devtî (nîşa, nîşast)*
* *1 SA av*

## Çêkirin
Av û dimsê bidin ser agir. Di tas an badiyekê de ard û devtiyê baş tevbidin. Gava dims keliya viya berdin navê. Heger tîr bû, daynin. Heger hûn hinekê rontir dixwazin avê tevlî bikin, heger tîrtir dixwazin devtiyê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pilor