open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hejarê Şamil

**Hejarê Şamil** (; ), nivîskarekî kurd e ku di 16ê tîrmeha 1966an de li Kelbecerê (Azerbaycan) hatiye dinyayê. Kurê Şamilê Selîm Esgerov û Nazîle Manafova (Esgerova) ye. Pirtûkên wî bi kurdî tirkî, rûsî, azerî û hatine çapkirin. Editorê malpera kurdistan-post.eu ye.

Hejarê Şamil li bajarê Bakûyê fîlolojî xwendiye (1984-1990). Dû re xebatkarê weşanxaneya "Yazıcı" (li Bakûyê, 1989-1991) bûye. Li rojnameya parlamêntoyê Azerbaycanê *Heyat* de wekî nûçegihan (Bakû, 1991-1993) xebitiye. Editorê beşa azerîkî, di rojnama *Dengê Kurd* (Bakû, 1992-1994) bûye, pişt re kovara *Kurdistan Raport* (Moskow, 1994-1997) û rojname *Maxmûr* (Kurdistana Başûr, 2000) de rojnamevanî kiriye. Di 2008an de peyamnêrê Ak News bûye. Cigirê rêdaktorê kovara *Nûbar* (li Qazaxistanê, 2004-2010, rêdaktorê radyoyê Qirgizistanê, beşê kurdî (Qirgizistan, 2005-2010) û rêdaktorê sereke weşanxaneya Zengezûr  e.

## Karê edîtoriyê
Kunciknivîsar û editorê malpera Kurdistan Post û editorê malperên din wekî Berbang  û Mîdya  ye.

## Pirtûk
* Şerê eqilan (Başûrê Kurdistan, 2000, bi tirkî).
* Di pêşiya de sê xal (Başûrê Kurdistan, 2001, bi tirkî).
* Rêya ewlekariyê (Başûrê Kurdistan, 2000, bi hevbeşî hatiye nivisandin, bi tirkî).
* Diaspora Kurda (Stembol, Pêrî, 2005, bi tirki).
* Gulnar û Ocalan (Stembol, Pêrî, 2005, bi tirkî).
* Knyazê Îbrahim (Stembol, Pêrî, 2007, bi tirkî).
* Jiyan di rêya welatparêziyê de (Qazaxistan, 2007, bi kurdî).
* Diaspora Kurdên YKS (Qirgizistan, 2007, bi rûsî).
* Tenê me (Qirgizistan, 2007, bi azerîkî).

## Werger
* Kurdên Azerbaycanê (Stembol, Pêrî, 2007, ji rûsî wergerandiye ser zimanê tirkî).
* Kurdistana Sor (ji rûsî wergerandiye ser zimanê tirkî).
* Şerefname, wek çavkaniya dîroka kurdan (ji azerî wergerandiye ser zimanê tirkî)

Hêjarê Şamil, romana Eliyê Evdilrehman a bi navê *Şer çiya de* ku li Stembolê weşanxaneya Pêrî derketiye ji kîrîlî derbasî latînî kiriye. Nêzîkî 20 pirtûk rêdakte kiriye û weşandiye.

Endamê PENa Kurd e.

## Mijarên têkildar
* Şamil Eskerov (bavê wî)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Hejarê Şamil 
* http://www.kurdist.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1203&Itemid=1 

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Kurdên Azerbaycanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Parêzer

thumb|Parêzerekî fransî
**Parêzer** an jî **ebûqat**, kesê ku ber kesekî din ve berevaniyê dike.

## Girêdanên derve

Kategorî:Dadgeh
Mêrg

[thumb|Afir û mêrga li hember [Çiyayê Nemrûdê]]
**Mêrg** an jî **çayir** derên avî ku gil û giha pir lê dibe.

## Girêdanên derve

Kategorî:Erdnîgarî
Midya.ru

**www.midya.ru**, malpera Yekîtiya Kurdên Qirgizistanê ye. Bi kurdî û rûsî dihatin weşandin.

Edîtora wê Hejarê Şamil bû. Malper vêgavê neberdest e.

Kategorî:Malperên kurdî
Mizgîn Ronak

**Mizgîn Ronak** nivîskareke kurd e ku di 1973yan de li gundekî Licê ya Amedê hatiye dinê.

## Dîwanên wê
* *[[Sêv ji me dikujin]]*, 2008, Amed: Weşanên Lîs (dîwana wê ya yekem e).

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  «Mizgîn Ronak: Min Bi Helbestê Hest Bi Berdewamiya Jiyanê Dikir», li ser YouTube.

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Seteriye

**Seteriye** (), gundekî ku bi ser navçeya Pilemora Dêrsimê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pilemorê
Mazra, Pilemor

**Mazra** (), gundekî ku bi ser navçeya Pilemora Dêrsimê ve ye û navenda nahiyeya Pirdo Sur (**) e.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pilemorê
Şîrvan, Xorasana Bakur (navçe)

Bajarê Şîrvanê yek ji bajarên Xorasana Bakurî (parêzgeh) ye. Bi firehiya 3789 kîlometr e ku ji bakurî bi weletê Tirkmenistan û ji başûrî bi bajarê Esferayen û ji rojhilatî bi bajarê Farûcê û ji rojavayî bi Bocnûrdê cîran e. Navenda vî bajarî bajarê Şîrvanê ye û Lûcelî jî bajareke li bakurê vî bajarî. Şîrvan bajêrekî bilind e li Xorasana Bakurî (parêzgeh) ku li newalên nêzîkî rûbarê Etrakê, navbera çiyayên Keçedax û Aladax cîh digire. Hewa û ava li Şîrvanê sar di zivistanê de û di havînê de germ û hênik e. 164 hezar kes li vî bajarî dijîn .

## Herêmên Şehristanê Şîrvan
* Herêma Navendî ya Şehristana Şîrvan
** Gundistana Hûmê
** Gundistana Qulcix
** Gundistana Zûêrem
** Gundistana Sîvkanlû
** Gundistana Gêlyan

:Bajar : Şîrvan
* Herêma Serhedê
** Gundistana Tekmeran
** Gundistana Cîrestan
** Gundistana Quşxane
:Bajar : Lûcêlî
:Bajar : Zîyaret

## Qewmiyet
Şîrvan bajarekî Xorasanê ye ku pirranî Kurd ji sedî 60an lê dijîn. Herwiha gelê Tirk,Tat, Belûç , Lor, Tirkman û Razî jî lê dijîn.

Kategorî:Navçeyên parêzgeha Xorasana Bakur
Kategorî:Navçeyên Îranê
Şîrvan

**Şîrvan** bajarê navenda navçeya Şîrvanê ye û duyemîn bajarê herî mezin û girîng ê parêzgeha Xorasana Bakur ye. Nifûsa vî bajarî li gor statîstîkên dewleta Îranê 82.790 kes in û Şîrvan xwediyê 20.878 malbatan e.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Bakur
Kategorî:Bajarên Îranê
Sînemxan Bedirxan

thumb|Sînemxan Bedirxan
**Sînemxan Bedirxan** keça Celadet Alî Bedirxan e.

## Girêdanên derve
Hevpeyvînek bi Sînemxan Bedirxan re

Kategorî:Malbata Bedirxaniyan
Hereke

thumb|Bikarhanîna herekeyan:<br />hêşînê vekirî: fethe (ser),&nbsp;keskê vekirî - kesre (jêr)<br />sor - demme (ber),&nbsp;qehweyî - sukûn<br />hêşîn - teşdîd (şedde),&nbsp;mor - hemze

**Hereke** () di alfabeya erebî da nîşankên ku di şûna dengdêran de têne bikarhanîn. Jixwe di alfabeya erebî de, herf dengdar in.

thumb|Herekeyên ku bi erebî tên bikaranîn

Bikarhanîna herekeyan di Quranê de û di hînbûna zimanê erebî de tê bikarhanîn. Ji bilî vî, di kitêb û rojnameyan da bi gelemperî hereke bikar nahên. Di metnên bê hereke da divê meriv zimanê erebî baş bizanibe ta ku bikaribe bixwîne û fehm bike.

## Sîstema herekeyan

Sîstem di sedsala 11an de ji aliyê Xelîl ibn Ehmed (el-Farahidi) ve hatiye sazkirin.

Di sîstema herekeyan da 8 işaretên bingehîn hene: *fethe* (ser), *kesre* (jêr), *demme* (ber), *tenwîn* (du ser, du jêr, du ber), *sukûn* (cezm) û *teşdîd* (şedde).

## Fethe
5px|frame|Fethe

Fethe (فتحة) (bi kurdî wek *ser* tê zanîn) nîşanka ku li ser herfê tê xêz kirin û hinekî xwar e.

Herfa ku fethe li ser e, bi dengê *e*ya kurdî (*a*ya kurt a erebî) dide xwandin.

## Kesre
frame|Kesre
Kesre (كسرة) (bi kurdî wek *jêr* tê zanîn) nîşanka ku li binê herfê tê xêz kirin û hinekî war e.
 
Herfa ku kesre li bin e, bi dengê *i* dide xwandin.

## Demme
frame|Demme
Demme (ضمة) (bi kurdî wek *ber* tê zanîn) nîşanka ku li ser herfê tê xêz kirin û mîna fiyonkê ye.

Herfa ku demme li ber e, bi dengê *u* dide xwandin.

Kategorî:Zimanê erebî
Tîpên kurdî yên dema hûriyan

**Tîpên kurdî yên dema hûriyan**, ev tîp in ku di wê demê de hatine bikarhanîn. Ev tîp, ji 37 tîpan pêk tên. Tîpên kurdî yên dema hûrîyan, li gorî ku tê bawerkirin û gotin ku di dema gûtiyan de jî hatine bikarhanîn. Li gorî hin dîrokzanan, bi demê re di wê de guharîn bûne. Bi kurdiya dema hûriyan, bi tîpên wê demê de hin nîvîsên ku hatine dîtin, tên gotin ku li muzexaneya Londonê tên girtin. Di wan de, ji dema Nûh bahs tê kirin.

## Çavkanî
http://www.kurdistan-post.eu/tr/tarih/kurdlerin-kullandigi-alfabeler-fikret-yasar 

Kategorî:Tîp
Fêz

**Fêz** ev der an jî şûna ku heywan lê mexel dibin. Bo minak, fêza şalûran, fêza devan û hwd.

## Çavkanî
* http://www.institutkurde.org/en/publications/kurmanci/dictionary/
Kantona Cizîrê

**Rêveberiya xweser a kantona Cizîrê** kantoneke Rojavaya Kurdistanê ye ku di 21ê kanûna paşîn a 2014an de rêveberiya xwe ya xweser ava kiriye. Piştre jî, bi rêveberîyê hikûmeta herêma Cizîrê hatiye radigandin. Hikûmeta herêma Cizîrê a rojava ji 22 wezîr û wezeretên wan pêk tê.

Serokwezirê rêveberîya herêma Cizîrê Ekrem Hiso hatibû bijartin û du alikarên wî jî Elîzabet Gewriyê ya suryanî û Husên Ezem ê ereb hat bi wî re hatine hilbijartin.

## Wezir û wezeretên hikûmeta herêma Cizîrê ya Rojavaya Kurdistanê

* Wezîrê Karên Derve: Salih Gedo
* Wezîrê Karên Hundir: Kenan Bereket
* Wezîrê Edaletê: Abdulhamit Bekir
* Wezîrê Rêveberiyên Herêmî û Şaredariyan: Abdulmenar Yoxo
* Wezîra Maliye: Remziye Muhammed
* Wezîrê Perwerdeyê: Mihemed Salih Abo
* Wezîrê Çandiniyê: Abdulmecid Sebri
* Wezîra Bazirganî û Aboriyê: Siham Kiryo
* Wezîrê Bazirganiya Navxweyî: Temer Hesen Cahid
* Wezîrê Malbatên Şehîdan: Rêzan Gulo
* Wezîrê Çandê: Mehawan Mihemed Hesen
* Wezîrê Ragihandinê: Mihemed Hesen Ubeyd
* Wezîrê Enformasyonê: Salal Mihemed
* Wezîrê Spor û Ciwanan: Mihemed Îsa Fatimi
* Wezîrê Hawirdor û Tûrîzmê: Lokman Ehme
* Wezîrê Karên Olî: Şêx Mihemed Qadirî
* Wezîra Karên Jin û Malbatê: Emîne Umer
* Wezîrê Mafên Mirovan: Senherid Basom
* Wezîrê Parastina Rewa: Abdulkerim Saruxan
* Wezîrê Elektrîk, Pişeyî û Çavkaniyên Binerdê: Suleyman Xelek
* Wezîrê Xebat û Bicihkirina Karkeran: Dijwar Ehmed Axa
* Wezîrê Tenduristiyê: Abdulmecid Sebrî

## Nexşeya Kantonên Rojavayê Kurdistanê
### Kantona Cizîrê

Wêne:The Situation in Hasakah.svg|Rewşa Cizîrê
Wêne:De_facto_cantons_of_Rojava.png|Nexşeya Kantonên Rojavayê Kurdîstanê. Kantona Efrînê (zer), Kantona Şehbayê (pembe), Kantona Kobaniyê (sor) û Kantona Cizîrê (kesk)
Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|Rojavaya Kurdistanê bi rengê **kesk** li bakurê Sûriyê ye.


## Mijarên têkildar
* Rojavayê Kurdistanê
* Kantona Kobaniyê
* Kantona Efrînê
* Kantona Şehbayê
* Berxwedana Serê Kaniyê
* Berxwedana Qamişlo
* Berxwedana Dirbêsiyê
* Berxwedana Tirpêspîyê
* Berxwedana Amûdê
* Qamişlo
* Amûdê
* Hesîçe
* Tirbespî
* Dirbêsiyê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2014an li Sûriyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2014an de hatine avakirin
Kategorî:Hesîçe
Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Nurettin Elhüseyni

**Nurettin Elhüseyni** wergêrekî kurd e ku di sala 1954an de li Farqînê hatiye dinyayê.

Dibistana seretayî û navîn li Farqînê kuta kiriye. Li Zanîngeha Enqereyê beşa Zanistiya Ramyarî xwendiye. Yek ji giregirên Tevgera Kawayê bû. Piştî pelaştina xebata siyasî, xwe da ser werger û lêkolîna. Di Ensîklopediya AnaBrîtannîca de edîtoriyê jî kiriye. Niha wek wergêr xebatên xwe didomîne.

## Wergêrên wî
Hin pirtûkên ku wergerandiye ev in:
* Rojnîvîska Polonyayê;
* Şaristaniyên ku bi hev re şer dikin;
* Demokrasî bi kêrî çi tê?.

Kategorî:Wergêrên kurd
Kantona Kobaniyê

**Rêveberiya kantona Kobaniyê ya rojava ya xweser**, di 27´ê kanûna paşîn a 2014´an de har ragihandin. Piştî ragihandina rêveberî û xweseriya herêm û kantona Cizîrê re bi 6 rojan hat ragihandin. Civîna Meclîsa Qanûnsaziyê ya Rêveberiya Xweseriya Demokratîk a Kantona Kobanê li Navenda Çand û Hunerê ya Baqî Xido bi beşdariya hemû endamên Meclîsa Qanûnsaziyê saet di 09.00an de dest pê kir. Di civînê de Serokê Meclîsa Qanûnsaziyê Nihad Ehmed axaftina vekirinê kir û xêrhatine mêvanan kir. Piştre deqeyek rêz hate girtin Hevserokên Meclîsa Qanûnsaziyê Nihad Ehmed û Fewziye Ehmed axivîn.

Ji rêveberiya herêma Kobaniyê jî serokwezirê wê Enwer Mislim bû. Du jî alikarên wî hatina bijartin. Rêveberiya herêma Kobaniyê weke ya herêma Cizîrê, hikimeta xwe ya demkî avakir û wezir û wezeretên wê dan kifşkirin û ragihand.

## Wezir û wezeterên hikûmeta herêma Kobaniyê

* Cîgira Serokê Meclîsa Rêveber : Bêrîvan Hesen
* Cigîrê Serokê Meclîsa Rêveber: Xalid Birgil Mehemed
* Wezîrê Karên Derve: Îbrahîm Kurdo
* Wezîrê Parastinê: Îsmet Şêx Hesen
* Wezîrê Karên Hundir: Ehmed Osman Dadilî
* Wezîrê Rêveberiyên Herêmî û Şaredariyan/Komîtiya Plankirin û Jimartinê: Mistefa Ebdî Mehemed
* Wezîra Maliyê: Eliya Sîdî
* Wezîrê Karûbarên Xebat û Karên Civakî: Mehmud Bişirî Beşar
* Wezîrê Perwerdeyê : Hisên Mehemed Elî
* Wezîra Çandiniyê: Gulistan Etî Bikî
* Wezîrê Tenduristiyê: Dr. Neesan Ehmed
* Wezîrê Bazirganî û Aboriyê: Mehmud Bozan Mislim
* Wezîrê Malbatên Şehîdan: Mehemed Şeban
* Wezîrê Çandê: Ebdilrezaq Elî
* Wezîrê Veguhestinê: Riyad Temo Mistefa
* Wezîrê Ciwan û Werzîşê: Welat Derwîş Derwîş
* Wezîra Turîzm û Şunwariyê: Mîdya Hemo Genco
* Wezîrê Karûbarên Olî: Mehemed Zahir Mistefa
* Wezîra Karûbarên Jin û Malbatê: Wehîde Umer
* Wezîrê Mafên Mirovan: Faruk Şahîn
* Wezîrê Çavdêriyê: Ehmed Daban
* Wezîrê Enformasyonê: Şevîn Mehmud
* Wezîrê Edaletê: Ewas Xelîl Elî
* Wezîrê Enerjiyê: Fazil Mistefa Ehmed

## Nexşeya Kantonên Rojavayê Kurdistanê
[thumb|250px|Nexşeya Kantonên Rojavayê Kurdîstanê. [Kantona Efrînê|Kantona Efrînê (zer), Kantona Şehbayê (pembe), Kantona Kobaniyê (sor) û Kantona Cizîrê (kesk)]]

## Mijarên têkildar
* Rojavayê Kurdistanê
* Kantona Cizîrê
* Kantona Efrînê
* Kantona Şehbayê
* Berxwedana Kobaniyê
* Kobanê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2014an li Sûriyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2014an de hatine avakirin
Kategorî:Heleb
Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Kantona Efrînê

**Rêveberiya kantona Efrînê ya rojava ya xweser**, di 29ê kanûna paşîn de rêveberîya xweser a herêma Efîrnê ragihand. Rêveberî, di civîna Meclîsa Zagonsaz a Rêveberiya Xweseriya Demokratîk a Kantona Efrînê de, rêveberiya kantonê, hate denezendin. Hikûmeta rêveberiya Efrînê weke ya Cizîr û Kobaniyê, ji 22 wezir û wezeretan pêk tê. Serokwezirê hikimetê û rêveberiya demkî Hêvî Îbrahîm Mistefa ye. Du jî alîkarên wê ne.

## Wezir û Wezeretên hikûmeta herêma Efrînê

* Cîgirê Seroka Meclîsa Rêveber : Remzî Şêxmûs
* Cigîrê Seroka Meclîsa Rêveber: Ebdil Hemîd Mistefa
* Serokê Desteya Têkiliyên Derve: Silêman Ceefer
* Serokê Desteya Parastinê: Ebdo Îbrahîm
* Serokê Desteya Karên Hundirîn: Parêzer Hesen Beyrem
* Seroka Desteya Rêveberiyên Herêmî û Şaredariyan/Komîtiya Plankirin û Jimartinê: Dr. Nûrşan Hisên
* Seroka Desteya Maliye: Remezan Elî
* Seroka Desteya Karûbarên Xebat û Karên Civakî: Erîfe Bekir
* Serokê Desteya Perwerdeyê: Dr. Riyaz Menle Mehemed
* Serokê Desteya Çandiniyê: Eyûb Mihemed
* Serokê Desteya Tenduristiyê: Dr. Xelîl Şêx Hesen
* Serokê Desteya Bazirganî û Aboriyê: Dr. Ehmed Yûsif
* Serokê Desteya Malbatên Şehîdan: Ebdilhenan Şêxo
* Seroka Desteya Çandê: Hêvîn Şêxo
* Serokê Desteya Veguhestinê: Welîd Selame
* Serokê Desteya Ciwan û Werzîşê: Fazil Robcî
* Serokê Desteya Tûrîstîk û Şûnwariyê: Reşîd Ehmed
* Serokê Desteya Karûbarên Olî: Mihemed Hemîd Qasim
* Seroka Desteya Karûbarên Jin û Malbatê: Fatme Lekto
* Serokê Desteya Mafê Mirovan: Dr. Xelîl Sîno
* Serokê Desteya Çavdêriyê: Etûf Ebdo
* Seroka Desteya Enformasyonê: Ebdil Rehman Selman
* Serokê Desteya Dadê: Seîd Esmet Xûbarî
* Serokê Desteya Enerjiyê: Kamîran Ehmed Şefîi Bilal

## Nexşeya Kantonên Rojavayê Kurdistanê
[thumb|250px|Nexşeya Kantonên Rojavayê Kurdîstanê. Kantona Efrînê (zer), [Kantona Şehbayê|Kantona Şehbayê (pembe), Kantona Kobaniyê (sor) û Kantona Cizîrê (kesk)]]


Wêne:The situation in Afrin district.svg|Rewşa Efrînê
Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|Herêmên bi rengê zer di bin kontrola kurdan de ne


## Mijarên têkildar
* Rojavayê Kurdistanê
* Kantona Cizîrê
* Kantona Kobaniyê
* Kantona Şehbayê
* Berxwedana Efrînê
* Efrîn

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2016an li Sûriyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2016an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2017an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2018an de hilweşiyan
Kategorî:Heleb
Kategorî:Herêmên otonom
Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Keleha Şabanî

**Keleha Şabanî** an jî **keleha Şabaniyê** keleheke dîrokî ya herêma Batîfa ye ku dikeve nêzîkî bajarê Zaxo li Başûrê Kurdistanê.

## Keleha Şabaniyê di rûdanên dîrokê da
Keleha Şabanyê dikevîte bakurê rojavayê Batîfa bi dûratiya 5 km li ser zincîra çiyayê Şkêre hatiye avakirin, bilindahiya 300 m û 25 km ji bajêrê Zaxo dûr e, dest nîşankirin û avakirina kelehê neya xuyaye li vêre pirsyar dihête kirin aya li serdemê peydabûna ola îslamê li deverê yan dizivrîte çaxên berî hatina leşkerê misilmana, her dîsan sala damezrandna wê ya veşartiye li ser demekê nedyar hatye avakirin, eve jî ne ya aşkraye, çunkî çi jêderên serekî yên mêjûyê bi têr û teselî behsê keleha Şabaniyê nekirye. Ew pîzanînên gehşitîne me vedigern bu serdemê jêk cuda û veqetyayî ne di pêkve girêdayne bi zincîrên rûdanêt ewên li deverê hatîne tomarkirin ji ber vê yekê bu me xuyadbit ku keleha Şabaniyê li ser demê cuda cuda rolê xwe yê ber çav ji hemî layan ve gêraye wek layenê serbazî, aborî, rewşenbîrî û stratîjî.

## Çavkanî
Veguhastye ji pirtûka Gullî jîn û jiyar.

## Girêdanên derve
* Batîfa li ser Facebookê
* Malpera Batîfayê 

Kategorî:Kelehên Kurdistanê
Textê Cemşîd

**Textê Cemşîd** (, ji navê "Cemşîd") an jî **Parsa** (bi farsiya kevn: ) an  () (hezarsetûn, çil menar) ku li bakûrê şaristana Mervdeştê ya li bakûrê Fars (parêzgeh) cih digire. Di navbera vî mekanê turîstî û navendê ostanê 50 kîlometre hene. Ev der bajêreke kevnar yê Îranê ye.thumb|Textê Cemşîd
Wêne:2009-11-24 Persepolis 03.jpg
Wêne:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 56.jpg|Qesra Daryûsê Mezin


## Girêdanên derve

Kategorî:Cihên arkeolojîk
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê
Kategorî:Fars (parêzgeh)
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê
Başkîrya

thumb|Nexşeya Komara Başkîr
thumb|Kînotiyatroya Rodîna ya paytexta Ûfayê
thumb|Başkîr, wêneyekî Mîxayîl Bukar e (1872)

**Komara Başkîr**, **Başkîrya**, **komara Başqîran** (bi başkîrî: Башҡортостан, *Başqortostan*; bi rûsî: Башкортостан, *Başkortostan* yan jî Башкирия, *Başkîriya*). Di 11ê çiriya pêşîn a 1991ê de li Federasyona Rûsyayê statuya xweseriyê wergirtiye. Rûpîvana wê 143.600 km2, paytexta wê Ûfa û hêjmara nifûsa wê jî 4 milyon e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1917an li Ewropayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1917an de hatine avakirin
Kategorî:Komarên Rûsyayê
Kategorî:Rûsya
Ûfa

thumb|Ûfa (2010)
**Ûfa** (bi rûsî: Уфа, *Ufa*; başkîrî: Өфө, *Öfö*) paytexta Başkîryayê ye û bajarê wê yê herî mezin e. Hejmara niştecihên bajêr 1.062.319 (2010) kes e. Li Ûfayê çar zanîngeh hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1574an li Rûsyayê
Kategorî:Başkîrya
Kategorî:Paytext
Reşik, Êlih

**Reşik**, **gundê Reşikê** (), gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êlihê
Bida

**Bida**, **Bîda**?, **Bêda**? (1946: *Bida*; ), gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êlihê
Cinerî

**Cineriya** (1928: جنرى / *Djineïri* (Cinerî); ), gundekî êzîdiya ye bi ser Êliha Batmanê ve ye. Ji vê herêmê re dibêjin "Welata Xalta a milete êzîdî".

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êlihê
Cigerlo

**Cigerlo** (1949: *Cigerlo*; ), gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êlihê
Jackson Nicoll

**Jackson Nicoll** (jdb. 1ê kanûna pêşîn a 2003) aktorê zarok ê amerîkî ye. baş tê nasîn bi **Billy** ji fîlma ku di 2013an de hatiye çêkirin bi navê Bad Grandpa(2013).
Nicoll ji Seabrook, Nû Hampshire yê ye.

## Fîlmên wî

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 2003
Kategorî:Mirovên zindî
Dawidî

Çend cihên bi vî navî hene:

* Dawidî, Çinar
* Dawidî, Êlih
* Dawdî gundekî Xelîlî, Riha.
Marînan

**Mêrîna** (), gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.

## Gelhenasî

Di hin çavkaniyan de wek Marînan hatiye, lê navê xwe Mêrîna ye. Şênîyên xwe, ji eşîra Reşkotan, ji bavikê Mala Xalo ne. Berê ajal jî xwedî dikirin, lê di salên dawîn de zêdetir bi çandinîyê ve mijul in. Qismek ji wan li navenda Batmanê dimînin û di dawiyê hefteyan û havînê de diçin ser zeviyên xwe. Brûka ku li hemberî Mêrîna ye, wek mezirka Mêrîna tê hesibandin. Lê nîsbet Mêrîna zêdetir mal û şênî hene li Brûka. Gundê Mêrîna nêzîkî 3 kîlometer dûr e ji rêya Batman û Uçyolê û dîsa nêzîkê 3 kîlometer dûr e ji rêya hesinî ya Batman û Misircê. Erdê li gundî bejî û avî ne. Piştî bendava Batmanê av li herêmê gerand, hin mexerên Mêrîna jî ketine ber ku zêdetir garis û pembû lê diçînin. Li bakurê Mêrîna gundê Şerbetko, li bakurê rojhilatê gundê Xîlikan, li rojhilat gundê Dirbêsa, li başur gundê Brûka û li başurê rojava gundê Gurgure heye. Ji ber gundî Newala Mêrîna dest pê dike û heya rêya Batman û Uçyolê ku li benda çemê Batmanê ye dewam dike. Berê aveka boş hebû di newalê de û aşekî mezin ê di Newala Mêrîna de li aliyê çêm digerand.

Zimanê şêniyên Mêrînayê Kurmancî ye. Sunî ne û ji mezhebê Şafî ne. Edetên Êzdatiyê wek hemû herêma Reşkotan li gundî jî hene. Di şîn û şahiyên xwe de li ser çanda xwe ne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êlihê
Reşad Şeref

**Reşad Şeref**, nivîskarekî kurd e di sala 1967an de li gundê Sewêdiyê li herêma Dêrikê, rojavayê Kurdistanê ji dayîk bûye. Xwendina xwe ya seretayî li gundê xwe xilas kiriye, paşê li bajarê Dêrikê xwendina amadeyî û navendî xilas kiriye. Di sala 1989an de peymangeha teknîkî beşê mekanîk li bajarê Hesîçeyê xilas kiriye. Di sala 1987an de dest bi nivîsa çîrokê kiriye, hem bi erebî hem bi kurdî û gotarên rojnamevanî jî nivisandine.

Di sala 1998an koçî paytexta Sûriyê Şamê dibe. Li Şamê tevlî grûbên nivîskar û rewşenbîran dibe û şevbuhêrkên kurdî li dardixe. Di sala 2000 ê de pirtûka xwe ya kurteçîrokan bi navê *Mirina hîmekî* li Bêrûdê çap dike. Ji ber tunebûna nasnama welatê xwe û hin aloziyên siyasî koçî Ewropayê dibe û li welatê Swîsreyê cî digire. Yek ji endam û damezirînerên Sendîkaya Rojnamevanên Kurdistanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Kesên ji Dêrika Hemkoyê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Manuel Neuer

200px|thumb|Manuel Neuer|rast
**Manuel Neuer** lîstikvanekî futbolê ye almanyay ye. Manuel Neuer di 27'ê adarê sala 1986'an de li Gelsenkirchenyê ji dayik bûye.

Kategorî:Futbolvanên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Mirovên zindî
Zanîngeha Yorkê

rast|thumb|Zanîngeha Yorkê ya Torontoyê
**Zanîngeha York** (bi îngilîzî: *York University*; bi frensî: *Université York*) zanîngeha dewletê ya Torontoya Kanada ye.

Di sala 1959an de hat damezirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* York University

Kategorî:Avabûnên 1959an li Kanadayê

Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê
Korta şîn a mezin

thumb|''Korta şîn a mezin'', îlon 2006
**Korta şîn a mezin** (bi navê xwe yê îngilîzî: *Great blue hole*) kortaleke gilawer a li ber sahîla dewleta Belîze (li Emerîkaya navîn) e.

Ew li nêzî navenda Lighthouse Reef a karîbîk e û ji bajarê Belize City 70 km dûr e. Ji ezmên ve bi taybetî rûbariya xwe ya tarî tê dîtin, ji ber ku evya ji der û dora xwe kûrtir e: Rengê der û dora xwe pîroze ye, lewra kortal weke qulikeke reş e di nava şînahiya avê de.

Korta şîn a mezin hema hema gilawer e, dirêjbûna çapa xwe digihêje 300 metran û kûrahiya xwe jî 125 metre ne. Tê îddiakirin ku ev kortal di dawiya çaxa bestelek de di hundirê kevirê kirêc de çêbûye. Lêkolîner derxistin holê ku kortal têketina sîstemeke şikeftan e. Digel bilindbûna avê ev sîstema şikeftan ketiye bin avê. Piştî kûrahiya 90 metreyî ava mirî ya dengizê destpê dike ku tê de dîhîdrojensulfud heye.

Korta şîn a mezin di sala 1996'an de wek esera neteweyî hate hilbijartin û ji wir û pêde digel beşên din ên sîstema resîf a Belize Barrier Reef mîraseke xwezayî ya UNESCO'yê ye. Herwiha, di sala 2009'an de Belize Barrier Reef ji aliyê UNESCO'yê ve kete nav listeya mîrasên xwezayî yên ku bi windabûnê re rû bi rû ne.

## Çavkanî

Kategorî:Belîze
Kategorî:Mîrasên siruştî yên UNESCOyê
Kategorî:UNESCO
Altûnova

Altinoba yan qerekîlîsa gundekî kurd ê Elewî ye ku dikeve parêzgeha Mereşê, li Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê. Şêniyên gund dibejîn ku ji bajarê Qeşana Îranê hatine wira.
Ridiculousness (xeleka televîzyonê)

***Ridiculousness*** bername û klîpşoveke amerîkî ya komîk e ya ku li kanala televîzyonê MTVê ji 29ê gelavêjê 2011'an ve tê çêkirin. Pêşkêşkarê vê bernameyê Rob Dyrdek e û hev-pêşkêşkarên bernameyê Sterling "Steelo" Brim û Chanel West Coast in.

## Sezon

***Mêvanên sezonan***

### Sezona 1'ê (2011)

* 1: "**Ryan O'Malley**"
* 2: "**Johnny Knoxville**"
* 3: "**Big Black**"
* 4: "**Travis Pastrana**"
* 5: "**The Dingo**"
* 6: "**Matthew Mounce**"
* 7: "**Jeff Tremaine**"
* 8: "**Matt Schlager**"
* 9: "**Chris Drama Pfaff**"
* 10: "**Judd Leffew**"
* 11: "**Biker Fox & Caite Upton II**"
* 12: "**Dan Heaton**"
* 13: "**Ryan Dunn**"
* 14: "**Cole Hernandez**"
* 15: "**The Dingo II**"
* 16: "**Big Black II**"

### Sezona 2'ê (2012)

* 1: "**Justin Bieber**"
* 2: "**Floyd Mayweather Jr.**"
* 3: "**Sara Jean Underwood:**"
* 4: "**Quinton "Rampage" Jackson**"
* 5: "**Duff Goldman**"
* 6: "**Jason Ellis**"
* 7: "**Steelo Brim û Chanel West Coast I**"
* 8: "**Streetbike Tommy**"
* 9: "**Lil Jon **"
* 10: "**Tyler the Creator & Taco Bennett **"
* 11: "**Wiz Khalifa**"
* 12: "** Katerina Graham **"
* 13: "** Vaughn Gittin Jr **"
* 14: "** Chris Cole **"
* 15: "** Scott "Big Cat" Pfaff **"
* 16: "** Brie & Nikki Bella **"
* 17: "** Steelo Brim û Chanel West Coast II **"
* 18: "** TJ Lavin **"
* 19: "** Patty & Gene Dyrdek **"
* 20: "** Wee-Man & Preston Lacy **"

### Sezona 3'ê (2013)

* 1: "**Pauly D**"
* 2: "**Mac Miller**"
* 3: "**Steve-O**"
* 4: "**Steelo Brim û Chanel West Coast III**"
* 5: "**Dana White**"
* 6: "**Bam Marguera**"
* 7: "**Ryan Sheckler**"
* 8: "**Carmen Electra**"
* 9: "**Ken Block**"
* 10: "**Riff Raff"**
* 11: "**Dominic Monaghan**"
* 12: "**A$ap Rocky**"
* 13: "**Ray J**"
* 14: "**Steelo Brim û Chanel West Coast IV**"
* 15: "**Eddie Barbanell**"
* 16: "**Joanna Krupa**"
* 17: "**Steelo Brim û Chanel West Coast V**"
* 18: "**Steve Aoki**"
* 19: "**Cody Simpson**"
* 20: "**Tîma Fantasy Factory"**

### Sezona 4'ê (2014)

* 1: "**Nick Swardson**"
* 2: "**Snoop Lion"**
* 3: "**Chanel û Sterling VI"**
* 4: "**Jamie Lee**"
* 5:** "Stevie Ryan"**
* 6:** "Chanel û Sterling VII"**
* 7: "**Mike Epps**"
* 8: "**Michael B. Jordan**"
* 9:** "Jenna Marbles"**
* 10:** "[[Jackson Nicoll]]"**
* 11: "**Lil Duval**"
* 12: "**Chanel û Sterling VIII**"
* 13: "**The Dudesons**"
* 14: "**Nyjah Huston**"
* 15: "**Lacey Chabert**"
* 16: "**Derek Hough**"
* 17: "**Chanel û Sterling**"
* 18: "**Tyga**"
* 19: "**Guy Fieri**"
* 20: "**Harley Morenstein**"
* 21: "**Chanel û Sterling**"

## Çavkanî

Kategorî:Xelekên televîzyonê
Serhildana Êzdînşêr

**Êzdînşêr**, **Izedînşêrê Botî**, **Mîr Izedîn** mîrê Botan û reqîbê Mîr Bedirxan bû. Li gorî hin jêderkan pismamê Mîr Bedirxan bû. Piştî ku dewleta Osmanî serhildana Bedirxan Beg tefandibû, Êzdînşêr li welatê Botan di 1854an de li dijî Dewletê rabû. Ev bûyerên dîrokî wekî Serhildana Êzdînşêr tên nasîn û ji sala 1854 heta meha kanûna mezin a 1855an çêbûn.

Strana "Ez Xelefim" Li Pişte Ev Çirokeye.

## Serhildana Êzdînşêr (1854-1855)

## Çavkanî
* Mihemed Emîn Zekî (2002). Dîroka kurd û Kurdistanê. Avesta, Stembol.
* Abdullah Yaşın (2007/2011). Tarih, Kültür ve Cizre. Kent Işıkları, Stembol.

## Girêdanên derve
http://www.haberdiyarbakir.com/serhildananen-kurdan-v--1397yy/#ixzz2tud7ioBW 

Kategorî:Serhildanên kurdan
Kategorî:Serhildêrên kurd
Xeto

thumb|Peykerê Xeto, li Dêrika Çiyayê Mazî (2010)
thumb|Peykerê birayê wî Remo, li Dêrika Çiyayê Mazî (2010)
**Xeto** (navê wî yê fermî **Hatip Önen**) kesatiyekî dîn ê meşhûr ê Dêrika Çiyayê Mazî bû. Xeto di sala 1933an de hatiye ser dinyayê. Ew û birayê wî Remo (Remezan Önen) ji ber nexweşiya mîkrosefaliyê kêmaqil bûn. Di nav xelkê Dêrika Çiyayê Mazî de gelek hêja bû û wekî maskotekî Dêrikê hate dîtin.

## Peykerê Xeto û Remo li Dêrika Çiyayê Mazî
Li Meydana Cumhûriyetê ya Dêrikê peykerekî Xeto û birayê wî Remo heye ku di 2003an de ji hêla peykervan Şehabettin Nebioğlu ve hate çêkirin.

## Mirina Xeto di 2014an de
Xeto di 19ê şiwata 2014an de çû ber dilovaniya xwedê û di goristana Şêx Hesen a Dêrikê de hat veşartin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Xeto li bernameya Tûrikê Derwêş

Kategorî:Dînên navdar
Kategorî:Kesên ji Dêrika Çiyayê Maziyê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 2014
Basnews

***BasNews***, ajanseke nûçeyan a bêalî û pir ziman e û ji Kurdistan, İraq û Rojhilata Navîn nûçeyên siyasî, aborî û civakî dighîne raya giştî.

Kurdistan ku bûye navendeke girîng a pêşhatên siyasî û aborî yên Rojhilata Navîn, bala rojnamevanên damezrêner ên *BasNews*ê kişandiye û armanc ew e ji herêmê bi awayekî rast û bêalî nûçeyan bighînin raya giştî.

*BasNews* ku hejmarek rojnamevanên bi ezmûn ên ji navçeyên cuda cuda yên Kurdistanê tê de cîh digirin, armanc ew e di paşerojê de bibe saziyek daku bikaribe nûçeyên cidî, bêalî û bikalîte ji herêmê bigîne raya giştî ya cîhanê.
Herwiha em nerîn û gotarên nivîskar, rojnamevan û kesayetiyên bêalî ku bi zimanên cuda pêşkêşî xwendevanên *BasNews*ê dikin, wek hêmaneke temamkerê nûçeyên xwe dibînin.

Armanca *BasNews*ê ew e di dahatû de xizmetguzariya nûçeyan bi dîmen û deng pêşkêş bike û baregahê wê li Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê ye.

Peyamnêr û ofîsên ajansa me li çendîn navendên siyasî û kulturî yên girîng ên cîhanê hene.

*BasNews* li Kurdistana İraqê nûçeyên taybet çêdike û eger daxwaz hebe amade ye dosyayên taybet jî amade bike. Ajansa me wêneyên fotograferên bi ezmûn ku pêşhat û bûyerên girîng ên Kurdistanê dokument dikin, pêşkêş dike.

*BasNews*, ligel wan ajans, rojnamevan û dezgahên navdewletî ku girîngiyê bi herêmê didin di têkiliyê de ye.

Ajansa me ligel nûnerên wan saziyên biyanî yên nûçeyan ku li Kurdistanê çalak in, kar dike, piştgiriya wan dike û xizmetguzariyên wek rêberî, wergêr û danîna peywendiyan pêşkêş dike.

## Girêdanên derve
* ''Basnews'' website

Kategorî:Ajansên nûçeyan ên kurdî
Krîm (nîvgirav)

**Kirim**, an jî **Qirim**, nîvgiravek li Ewropaya Rojhilat e, li perava bakurê Deryaya Reş, hema hema bi tevahî ji hê Derya Reş û piçûktir Deryaya Azov ve hatî dorpêç kirin. Îstmus Perekop nîvgiravê bi Oblasta Xersonê a li ser axa Ûkraynayê vê girêdide. Li rojhilat, Pira Krîmê, ku di sala 2018-an de hatî çêkirin, Tengava Kerçê digire, nîvgiravê bi **Krasnodar** ya Rûsyayê ve girêdide. Arabat Spit, ku li bakur-rojhilatê ye, xelekek teng e ku golên Sîvaş ji Deryaya Azov vediqetîne. Li rojavayê Deryaya Reş Romanya û li başûr jî Tirkiye ye. Bajarê herî mezin **Sevastopol** e. Ev herêm 2.4 milyon nifûsa wê heye û ji sala 2014an vir ve di bin dagirkeriya Rûsyayê de ye.

Di 1991ê de Komara Xweser a Kirimê hate sazkirin. Serbajar Sîmferopol e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Herêmên cografî yên Ûkraynayê

Kategorî:Nîvgirav
Kategorî:Teterên Krîmê
Kategorî:Ûkrayna
Baxçeyên Hewselê

thumb|Gulistan û baxçeyên Hewselê yên Amedê (2010)

**Baxçeyên Hewselê** yan jî **Gulistanên Hewselê**, li ber Amedê, li geliyê Dicleyê, Bakurê Kurdistanê ye. Gulistanên Hewselê pirr kevn in. Weke gulistanekê ku di nava pirtûkên pîroz de behsa wê hatiye kirin. Herî zêde di dema keyê babilî Şemşê Adadê pêncan de ku di navbera salên 824 û 811ê de jiya de ket rojevê de. Di dema keyê babilî Şemşê Adadê de ku tê gotin şahbanûya wî ya Semîramîs çûye wir û tê gotin ku li wir wê jiyane xwe pişt re heta dawiya jiyane xwe jiya. Ji ber vê yekê, pişt re hinekan jî gotiye Gulistanên Semîramîsê jî.

Baxçeyên Hewselê, li ber çemê Dîclê li keviya bajarê Amedê ye. Li geliyê Dicleyê dimêne.

## Çavkanî

Kategorî:Amed
Kategorî:Dîcle
Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Gulistan
Kategorî:Gulistanên dîrokî
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê
Kategorî:Mezopotamya
Kategorî:Xweza
Zanîngeha Federal a Recôncavo da Bahia

rast|thumb|Universidade Federal do Recôncavo da Bahia

**Zanîngeha Federal a Recôncavo da Bahia** (bi portûgalî: *Universidade Federal do Recôncavo da Bahia*) zanîngeha dewletê ya Cruz das Almas a Brezîlê ye.

Zanîngeh di sala 2006an de hat damezirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Universidade Federal do Recôncavo da Bahia 

Kategorî:Zanîngehên li  Brezîlê
Padîşahiya asîmanan (fîlm)

**Padîşahiya asîmanan** ( sernavê resen; Kingdom of Heaven) fîlmeke amerîkî ya beşa fîlmên monumental e û di sala 2005'an de bi derhêneriya Ridley Scott kete weşanê.

## Çîrok û senaryo
Senaryoyê fîlmê di sala 1186'an de, di dema seferên xaçê de diqewime. Balian (Orlando Bloom), hesînkarekî feqîr e ku şîna jina xwe ya avis a întîharkirî derbas dike.

Rojekê xaçperest Godfreyê Îbelînî dibe mêvanê wî û jê re dibêje ku ew bavê wî ye. Heta neha Balian nezanîbû bavê xwe kî ye, lewra bi hatina wî matmayî dimîne. Godfrey dixwaze wî bi xwe re bibe sefera xaçê ji bo Orşelîmê, lê Balian vê yekê qebûl nake. Piştî demeke kin ew keşîşê herêmê dikuje ji ber ku pê dihese ku wî serê hevjîna wî ya mirî jêkiriye. Lewra mecbûr dimîne ji gundê xwe dûr keve, pêşniyara Godfrey dipejire û bi hespê xwe li şopa wî dikeve.

Gava digihêje Orşelîmê, Balian ji jiyana hevpar û aştiyane ya her sê olên cihû, xiristiyan û misilmanan gelek dilxweş dibe. Piştî demeke kin Godfrey ji ber birîneke xwe ya ku di şerekî de lê hatiye nexweş dikeve û dimire, lê berî ku jiyana xwe ji dest dide hemû tiştê xwe (mal, rez û hwd.) mîrasî Balian dike.

Xwedî lê derketina rezê bavê xwe li Balian giran tê, ji ber ku rez wêran bûye û paqijkirin û çandinî gelek bi zehmet e. Tenê dikare sîstemeke biçûk a avdayînê lê bike. Lê hevkarên wî yên wek Tiberias (Jeremy Irons) bi entrîkayên cuda serê wî diêşînin û hewl didin jiyana aştiyane ya digel misilmanan bi xapandin û suîkastên li wan xira bikin.

Ne bes e, keyê Orşelîmê (hevalekî rind ê bavê Balian e) ku nexweşiyeke giran û bê derman derbas dike alîkariya wî dixwaze sewa hûnik kirina dilê misilmanan, da kû misilman ji ber pêkhatinên nebaş ên li dijî rûniştvanên misilman êrîşî Orşelîmê nekin. Bi vî havî xwîşka ciwan a keyê Sibylla (Eva Green) hevkariya xwe jê re eşkere dike. Lê piştî wefatkirina keyê ji ber feqe û fend û fêlên giran ên hinek xaçperestan êdî şerê di nava xiristiyan û misilmanan nêz e û leşkerên misilman amadekariyên xwe dikin ji bo şerê Orşelîmê.

Balian hewl dide li gorî prensîp û ehlaqê xwe hereket bike, mecbûr dimîne bi leşkerên bajêr Orşelîmê biparêze, lê armanca xwe ya herî mezin parastina jiyana hemwelatiyên xwe ye, her çiqas leşkeriya misilmanan ji ya wan xurttir û meztir be jî.

Şerekî ewqas dijwar diqewime ku pêşeroja Orşelîmê girêdayî vî şerî ye.

## Cihê kurdan di fîlm de
Hêjayî gotinê ye ku siltan Selahedînê Eyûbî yê ku navê wî di çîroka fîlm de derbas dibe bi eslê xwe kurd bû û navê xwe îro jî bi dilnermiya xwe ya bêhempa rastî sempatiya civakên xiristiyan û cihû tê.

Derhênerên fîlm cih dane çend stranên ku ji aliyê koma muzîkê Kardeş Türküler ve hatine xwendin. Wek mînak:

* Di dîmena ku Balian û Sibylle bi hev re dirazin de straneke erebî ya komê lêdikeve.
* Gava leşkerên siltan Selahedîn êrîşî Orşelîmê dikin, straneke din a komê wek muzîka bingeh tê lîstin û digel vê yekê atmosfereke bêhempa derdikeve holê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên dînî
Kategorî:Fîlmên li ser îslamê
Kategorî:Fîlmên li ser mirinê
Kategorî:Fîlmên 2005an
Jineolojî

thumb|275x275px|Asia Ramazan Antar, şervaneke femînîst ya YPJyê
**Jineolojî**, weke navê "zanista jinê" jî hat binavkirin. Care pêşî, Abdullah Ocalan di pirtûka xwe ya bi navê "Civaknasiya azadiyê" de anî ser ziman. Di nava 28´ê sibatê û 2´yê adara 2014´an de bi care pêşî konferansek bi navê *jineolojiyê* li zanîngeha Berlînê ji aliyê jinên akademisyen ên kurd û ên cîhanê ve hat li darxistin.

## Afirandina peyva ''jineolojî''
Gotina ´jinê´ ji kurdî ya. Di kurdî de ´jin´, navê zayenda mê ya. Gotina navê jinê a jin, biqasî ku navê zayendekê ya, ewqasî jî weke gotin tê wateya ´jiyanê´ jî. Gotina ´jineolojiyê´ jî, ji wê diafirê.

Gotina jineolojîyê, bi wateya wê ya ku lê tê kirin, di wateya zanista jinê de tê bikarhanîn. Bi wê re jî, weke qadaka zanist tê birêxistinkirin. Mantiqê jineolojiyê, li ser wê temenê ya ku di nava civatê de jin ne azad bê, civat jî ne azad a. Bi wê re jî, azadiya jinê jî, weke mijareka wê ya sereka derdikeve li pêş. Her wusa, bi azadiya jinê re azadiya civatê tînê ser ziman. BI wê re jî, li ser pirsgirêkên zayendî û ên di nava zayendan de ku derketina, ji xwe re dike mijar û li ser çareserîya wan dihizirê.

## Çavkanî

Kategorî:Abdullah Öcalan
Kategorî:Jin
Kategorî:Konfederalîzma demokratîk
Kategorî:Siyaset
Semîramîs

**Semîramîs**, navê şahbûyeke babilî ye. Semîramîs, tê gotin ku şahbanûya Şemşê Adadê pêncan a ku di nava salên 824-811´an de jiya. Navê Semîramîs, bi evîna wê ya ji dil bo Gulistanên Hewserê re bû malê dîrokê. Ew hatiye wir û ji wir pirr bi bandûr bûye û êdî li wir maye. Gulistanên Hewserê li ber geliyê Dicleyê li ber keviya Amedê ne. Semîremîs, bixwe jî, weke jineka pirr xweşîk ku bi xweşîkatiya xwe re nav dabû ya. Jiyana xwe, li ber geliyê Diclê li gulistanên Hewserê dijî. Gulistanên Hewserê, bi xweşîkatiya xwe re pirr navdar bûn. Di nava jiyane li ber Diclê û Firatê de, gulistanên Hewserê ku tefsîra wê hatiye kirin, bi xweşîkatiya wê re hatiye kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Babîl
Kategorî:Jinên dîrokî
Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk
Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)

Kategorî:Şahbanû
Alexander Sutherland Neill

thumb|Alexander Sutherland Neill
**Alexander Sutherland Neill** (jdb. 17 çiriya pêşîn 1883 li Forfar, Skotlenda - m. 23 îlon 1973 li Aldeburgh, Îngilistan) perwerdenasekî Brîtanyayê bû. Ew birêveberê Dibistana Dêmokrasî li Summerhill bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1883
Kategorî:Mirin 1973
Kategorî:Pedagog
Jaguar Cars

[thumb|çep|[Jaguar XF]]

**Jaguar** an go bi navê fermî **Jaguar Cars** marqeyekî wesayitan ya Jaguar Land Roverê ye. Li Îngilîstanê bajarê Coventryê cîh digire. 9 nîsan sal 1945an de hatiye ava kirin û heta niha trimbêlên lûks hildiberîne.

## Dîrok

Jaguar berî hilberandina trimbêlên rêwiyan sal 1922an de ji aliyê Swallow Sidecar Companyê çêkirina selikên motorsîkletan *(sidecar)* dikir. Piştê Şerê Duyemîn ya Cîhanê navê şîrketê weke Jaguar hatiye guhartin. Sal 1990an de xweyî şîrketê British Leyland Jaguarê ji Fordê re firot. Jaguar heta sala 2008an bin banda Fordê hatiye hilberandin. Piştre Jaguar ji aliyê merqeya trimbêlan a Tatayê hatiye kirîn.

[thumb|[Jaguar S-Type based on the Ford DEW98 platform]]

Kategorî:Avabûnên 1935an li Înglistanê

Kategorî:Markayên brîtanî
Kategorî:Otomotîv
Kategorî:Şirket
Herbert Altrichter

**Herbert Altrichter** (z. sala 1954 li Viyana) perwerdenasek û mamosteyekî zanîngehê yê Nemsa ye. Ew profesorê perwerdenasiyê yê zanîngeha Johannes Kepler Universität Linz ê ye û li wir birêveberê dezgeha perwerdenasî û psîkolojîyê ye.

Kategorî:Pedagog
Fritz Beckert

**Fritz Beckert** (jdb. 17 nîsan 1925 li Reichenhain, Elmanya) perwerdenasekî alman e.

## Jiyan
Fritz Beckert 5ê nîsanê sala 1925 li Reichenhain dayikbûye. Ji sala 1932 heta sala 1943 diçû dibistanê. Piştre di atêşa elmanî kar dikir. Sala 1945an bû mamoste li Chemnitz û piştî salekê bû birêveberê dibistanê. Di sala 1950 de psîkolojî xwend, piştre bû mamosteyê dezgehan û zanîngehan.

Kategorî:Pedagog
Mîtra

thumb|Mîtra, li gorî peykerekî li muzexaneya Louvre ya Parîsê.

**Mîtra**, an **Mêr** an **Mêhr**, serokoldar û pêxemberekî olî ku di dema mîtanniyan de jiya. Dema Mîtra, berî dema Zerdeşt bû. Mîtra, hizrên xwe yên ku hanîn ser ziman, ola wî bi navê "ola Mîtra" afirand. Di derbarê ola wî de, zêde nivîs nemane li roja me. Lê ji aliyê bermehîyên kevnera û antîkî ve gelek bermehîyên ji ola wî mane. Mitra, oldarekî mîtannî û ji mitanniyan bû. Mîtra hizrên xwe ên ku hanîn ser ziman, demên piştî xwe re ên olî û felsefê jî dane kifşkirin. Bandûra baweriya Mîtra ji Mezopotamya li Anatolyayê jî bûye. Li hemû herêmên Asyayê bûye. Ji ber Diclê û Firatê heta ku digihijê Hindistanê, di qadeke mazin de bandûra wî û hizrên wî ên olî bûye. Li gorî ku tê zankirin Mîtra li dora sedsala 11an û an jî 10an beriya zayîna Îsa jiya ye. Di hin nivîsên bizmarî de ku navê wî hatî dîtin, di wan de navê Mîtra bi rengê "mîtrassî" jî hatiye dîtin û kifşkirin .

Mîtra, piştî xwe re demek daye destpêkirin. Hizrên wî, piştî wî re pêşketinên olî û felsefekî bi hevdû re dane destpêkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Mîtannî
Kategorî:Xwedayên ewropî
Brahîm Ronîzêr

**Brahîm Ronîzêr**, wergêrekî kurd e ku di sala 1980yî de li Kerborana li ser Mêrdînê ji dayik bûye. Wî zanîngeha Enqereyê beşa erdnîgariyê kuta kiriye û di heman zanîngehê de master kiriye. Di 2014an de pirtûkeke wî ya kurteçîrokan a bi navê Korerê weşiyaye

## Wergerên wî
Wî pirtûka Yaşar Kemal a bi navê *Yağmurcuk Kuşu* (Tîtirwask) ji Ferit Edgü “Hakkari’de Bir Mevsim” û “Bir Gemide” wergerandine kurdî. Herweha ji îngilîzî û tirkî çîrok wergerandine kurdî. Çîrok, nîvîs û wergerine wî di kovarên W, Çirûsk, Hawara Botan û Tîroj de weşiyane.

## Çavkanî

Kategorî:Wergêrên kurd
Helebce (parêzgeh)

thumb|'''Parêzgehên Başûrê Kurdistanê:'''
**Helebce**, **parêzgeha Helebceyê**, parêzgeheke Başûrê Kurdistanê ye û yek ji 19 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve bakûrê rojhilata Iraqê. Navenda parêzgehê bajarê Helebceyê ye.

Di 27ê îlona sala 2018an de Azad Tewfîq dibe yekem parêzgarê Helebc û .,

## Navçe
;Navên fermî, 2014:
* Helebce
* Şarezûr
* Seyd Sadiq
* Pêncwîn an Pêncuyin

## Dîrok

## Erdnîgarî

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2014an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2014an de hatine avakirin

Kategorî:Parêzgehên Iraqê
Kategorî:Parêzgehên Kurdistanê
Kurdmax Pepûle

**Kurdmax Pepûle** kanalek ji bo zarokan bi zimanê kurdî ye.

## Bernameyên heyî

### Rêzefîlmên orijînal

#### Anime

#### Animated series

#### Live-action series

#### Short series

## Bernameyên Pêş

### Original series

#### Anime

#### Animated series

#### Live-action series

#### Short series

## Fromer programming

### Original series

#### Anime

#### Animated series

* Caillou

#### Live-action series

#### Short series

Kategorî:Avabûnên 2014an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kanalên televîzyonê ji bo zarokan
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Mars One

**Mars One** saziyek şexsî ya holendî ye. Armanca vê saziyê ew e ku heta sala 2025an mirovan bişînin li ser Behramê û ji wan re wargehekê ava bikin. Rêberê projeyê Bas Lansdorp e. Hevkariya bi zanistên zanîngeha Twente hatine peymankirin.

Pêşnûmaya vê erkê ew e ku esmanger venegerin li ser zemînê û heta dawiya jiyana xwe li ser Behramê bimînin. Gelek mirov daxwaza berendamiyekê ji Mars One re şandine.

## Tevdîrkirin
### Terxan
Li gor Mars One wê vê projê bikin pername di wêneguhêzê de û jî vî alî were texandin. Wê taybetmendiya vê bernamê zanistî be. Li gor nirxandinan wê şeş milyar dolarên emerîkî li vê projeyê werin xerckirin.

### Merc
Mercên wê kamilbûna mirov e. Ji xeyrê wê divê beşdarên wê bi zimanê înglîzî zanibin û danûstendina wan bi mirovan baş be. Ji xwe divê tendirîstiya wan jî baş be. Rêwîtiya ji Zemînê heta Behramê heft mehan li ser erdê dewam bike. Bi rê de tavdanek dijwar heye. Piştî gihiştina li ser Behramê wê esmanger di deverekê pirr sar bijîn (derdora -63&nbsp;°C). Atmosfera Behramê zor tenik e û bi taybetî ji karbondîoksîd pêk tê.

### Teknolojî
Gelek şirketên navnetewî yên di warê gerdûnnasiyê de kar dikin gotine darin beşên pêwîst bighînin. Di nav wan de ev in:
* SpaceX
* Paragon Space Development Corporation
* Thales Alenia Space
* Surrey Satellite Technology
* ILC Dover
* Astrobotic Technology
* MDA

### Planên rêbazê
Li gor planên Mars One wê di sala 2016an de peyka têkiliyê li dora Behramê bi cîh bînin û di sala 2023an mirovên yekemîn bighînin ser rû yê Behramê. Piştre her du sal wê komên din ji esmangeran dakevin ser Behramê.

* 2013: Ji bo hilbijartinan 202.586 mirovan daxwaziya berendamyektiyê kirina. Bi kêmanî 2.782 ji wan  buhayê berendamiyê dan û karibin bibin berbijêr.
* 2014: Wê 40 ji esmangerê yekem bên bijartn û di wargehekê mîna ya wê li ser Behramê were ava kirin rahênan bikin.
* 2015: Esmanger wê dest bi rahênanan bikin.
* 2018: Wê erkek pêşkêşkirinê bi granbûna 2,5 ton ji bo hacetan bi keştiya esmanî Dragon ya SpaceX were şandin. Ji xeyrî wê wê peyka yekem ji bo têkiliyê bişînin ser Behramê.
* 2020: Robotek ji bo cihê wargehê bibîne wê were şandin.
* 2023: Pênc modûlên din yên Dragon werin ava kirin, ji bo wargehêk dirist were avakirin.
* 2024: Moşekek Falcon Heavy ya SpaceX wê koma yekem ji şilxeyên Behramê dest bi rêwîtiya xwe bikin.
* 2025: Şilxeyên yekem wê bigihên ser rû yê Behramê
* 2027: Koma duyem ku ji çar kesan pêk tên wê bigihên li ser exterê.

## Sponsor
Di 31'ê tebaxê sala 2012 nûnerek yê vê projeyê got yekem sponsor pere ji bo alîkariyê şandin. Sponsor û alîkar ev in:
* Australian Science
* Byte Internet
* Aleph Objects 
* Verkkokauppa.com
* Gerald W. Driggers 
* SoftLayer 
* VBC Notarissen
* MeetIn
* Intrepid Research & Development
* Trans Space Travels
* Edinburgh International Science Festival
* Baluw Research
* Mind Power Hungary
* Regus
* Feinstein Associates
* KIVI NIRIA
* Rockstart Accelerator 
* Space Dream Studios 
* Kliniek Amstelveen 
* Mpress Books 
* MakeAmsterdam 
* Great Communicators 
* Dejan SEO 
* Sonic Voyage 

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2012an li Holendayê
Kategorî:Behram
Deştî Rewşen

**Deştî Rewşen** mamoste û rojnamenivîsekî kurd e ku di sala 1977an de li Amedê hatiye dinê.

## Jînenîgariya Deştî Rewşen
Hetanî sala 2004an li Amedê maye. Di van salan de ji Zanîngeha Dîcleyê Beşa Mamostetiya Kîmya dixwîne. Li Amedê li piranî saziyan de xebat meşandiye. Partiyên siyasî, xebatên meclîsên gel, rojnamegerî, mamostetiya ziman. Ji sala 1999an hetanî sala 2004an li gelek cî û dezgehên cuda mamostetiya zimanê kurdî kiriye. Yekem car di sala 2002yan de, li hewşa zanîngehê ders daye 250 xwendekaran. Ev wekî çalakî, li zanîngehan yekem e. Bi qasî sê sal û nîvan li rojnameya Azadiya Welat xebitiye û nûnertiya rojnameyê ya bajarê Amedê kiriye. Di van deman de, di demeke ku kovarên bi kurdî dernediketin de, li Amedê bi Sîdar jîr re yekem fanzîna bi kurdî *[[Kulîlk (kovar)|Kulîlk]]* derdixînin û piştî çar hejmaran, bi awayekî fermî fanzînê dikin kovar û kovara *[[Kulîlkên Ciwan (kovar)|Kulîlkên Ciwan]]* derdixînin. Ev kovar xwerû bi zaravayê kurmancî dihat derxistin û hewl dan ku ciwanan teşwîkî wêjeya kurdî bikin. Deştî Rewşen di heman demê de kovara *[[Tîgrîs (kovar)|Tîgrîsê]]* de jî cî digire. Gelek kurteçîrok û helbest nivîsandiye, bes ev wekî pirtûk nehatine nirxandin û hemû windabûn. Ji 2004an vir ve, li çiyayên azadiyê Zanîngeha Jiyanê dixwîne û hê jî xwendina xwe didomîne.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnamevanên kurd
Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn

**Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn** (bi înglîzî: *Middle East Technical University*, yan bi kurtasî **METU**; bi tirkî: *Orta Doğu Teknik Üniversitesi*, yan bi kurtasî **ODTÜ**) zanîngeheke dewletê ye ku di 15ê mijdara sala 1956an de li Enqerê ji aliyê serokwezîrê wê demê ya Tirkiyeyê Adnan Menderes, rêveberê giştî yê rêyên otobanê Vecdi Diker û ji aliyê komek akademîsyenan ve hatiye damezirandin. Ji xeynî Enstîtuya Zanistên Deryayê ya li Mêrsînê û wargeha zanîngehê ya Kîprosê, hemî avahî û fakûlteyên zanîngehê li heman wargeha zanîngehê ya li Enqerê ye. Zimanê perwerdeyê li zanîngehê ku heta niha zêdetirî 120 hezar xwendekar mezûn bûne, Îngilîzî ye û zanîngeh yekem zanîngeha Tirkiyeyê ye ku di nav zanîngehên herî bi prestîj ên cîhanê de cih digire.

Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li seranserê welêt gelek serketinên pêşîn bi dest xistiye ku di nav de perwerdeya bi zimanekî biyanî, avakirina pergaleke komputerê ya navendî, vekirina muzexaneya zanîngehê, avakirina teknoparkê û pêkanîna girêdana înternetê heye. Zanîngeh di sala 2014an de di rêza 85em a zanîngeha cîhanê ya Times Higher Education de cih girtiye ku yekem zanîngeha Tirkiyeyê ye ku di nav 100 zanîngehên pêşîn ên vê lîsteyê de cih girtiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1956an li Tirkiyeyê

Teknîkî ya Rojhilata Navîn
Kulîlkên Ciwan (kovar)

**Kovara Kulîlka Ciwan** di navbera salên 2002-2003yan li Amedê hatiye derxistin. Tenê li Amedê 500 lib dihate belavkirin. Ev kovar destpêkê wekî fanzîn (kovara ku bêdestûra dewletê têne derxistin) dertê. Piştî çar hejmaran, navê xwe dike Kulîlka Ciwan. Piştî sê hejmarên wê yên fermî, bi derketina Kovara W'yê re, xebatên xwe dide rawestandin. Ji ber dema ku kovar derket, ew dem kovara Jiyana Rewşen weşana xwe rawestandibû û ji bilî kovara werzî ya bi navê Kevan ku li Mersînê dihate derxistin, tu kovar nedihate derxistin. Kovar ji bona vê valatiyê dabigire, tê derxistin. Kovar, bi piranî nivîsên wêjeyî yê ciwanan esas digirt û li piranî zanîngehên Kurdistanê dihate belavkirin. Edîtorê kovarê Deştî Rewşen bû û wê demê li Zanîngeha Dîclê xwendekar bû. Bi şiklê xwe yê fanzîn yanî îllegal û bi şêweyê fermî, di kovara Kulîlka Ciwan de, bi sedan berhemên hêja yên wêjeyî hatin weşandin. Di dem de arşîva wê hatiye girtin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
SpaceX

**SpaceX (Space Exploration Technologies Corporation)** şirketek amerîkî ye, ku di ware keştiyê esmanî de çalak e. Piştî dawiya programme Space Shuttle bara dişîne ser ISS'ê û gerryaran dişîne esmanan. SpaceX aniha yekem şirketa taybetî ye ku keştiyên esmanî yên mezin bi emîntiyê dikare vegerîne ser Erdê. Yên din di atmosferê dişewitin û tên bikaranîn ji bo avêtina çopê û tiştên bê pêdivî. Hew şalika Soyûs ji xeyrî mirovan 100 kîlo barê bi xwe re vegerîne.

## Galerî

Wêne:Entrance to SpaceX headquarters.jpg|Şirket


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Elon Musk

Kategorî:Şirket
Erdnîgariya Behramê

thumb|300 px|rast|Nexşeya topografya Behramê
**Erdnîgariya li ser Behramê** mirov ji lêkolînên, sêwirandin û nexşekêşandina rû yê çaremîn extera pergala rojê dibêje. Nîvê Behramê yê başûr û bakur ji hev cuda ne. Pirraniya beşê bakur ji besîtekî pêk tê, yê başûr bi pênc kîlometre ji pileya bakur berztire.

Kategorî:Behram