open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Destavêtina li zarokên kurd

**Destavêtina zarokên [[kurd]]**, di mihe sibatê a 2012'an de ji Girtîgaha Bozantiyê ket Rojevê de. Li Kurdistanê di çerçova şerê ku tê meşandin de, zarokên kurd, carna deme ku panzer û an jî wesayîtên polisan dibînin Keviran diavêjina wan. Di ancama wê kevir avêtinê de, bi hezaran zaroyên kurd ji aliyê Dewleta Tirk ve hatina girtin û hatin şandin li Girtîgehan. di girtîgehan de, destavêtina wan ya cinsî ji aliyê hem rayadarên dewletê ve û hem jî ji aliyê hin girtiyên ku rayadarên girtîgehê wan zaroyan teslimî wan dike ve dibin. Bi vê yekê re, piştî ku bûyar hat rojavê û di ajansa kurd a DIHA de cih girt, piştre derket li holê ku li sadan zaroyan ev kirên qirêt ji aliyê rayadarên dewletê ve hatina kirin. Piştî ku bûyar hat bihîst û ket Çapamenîyê de, êdî rayadarên dewlet û hukumete tirk revakirinên ku bûyarê ji rêzê bidine nîşandin ketina rojevê de. Piştre ku di raya giştî a kurd, bertek zêde bûn, êdî ji bo ku berteken kêm bikin û bêbandûr bikin, gotin "emê zaroyan ji girtigeha Bozaniyê buhurênina li Girtîgeha Sîncanê." Lê piştre derket li holê ku li gelek girtêgahên din jî heman buyar bûna. Piştre derket li holê ku li "Girtîgaha bayrampaşa" jî heman kirin hatina kirin.

Ev kirin ku hatibûbûn kirin, ji bo ku hem çavtirsandinê bidina kirin di nav raya giştî ya kurd de. Û hem jî, weke hêrîşeka ku li keseyetiya civata kurd bû. Bi teybetî û bi plan ev kirin hatibûbûna kirin. Piştre zimanê ku di çapemeniyê de hatibûbûna bikarhanîn, ji wê hat fahm kirin ku kirinaka bi plan a.

## Sîyesetmederan çi got
"Ne ji ber îdîayan, lê ji ber şert û mercên fîzkî wê were girtin(Girtîhega Bizanti)", Berdevkê hukumet û alikarê serokwezir Bilant Arinc.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Gotarên Rojane
Kategorî:2012
Seleteya kuzelê

**Seleteya kuzelê** ji seleteyên klasîk e. Kuzel *(bi [[latînî]]: Eruca sativa)* an bi bandora zimanên din **roka**;, him wekî heşînayî, him jî di seleteyan de tê xwarin. Kuzel riwekek ji malbatae *Eruca vesicaria* ye ku ew ji koma *Brassicaceae* ye. Jê re *rûkola* jî dibêjin. Di pêjgeha kurd de cihê vê heşîniyê heye.

Standardeke vê seleteyê nîne, yan jî ji ber ku li ser pêjgeha kurd lêkolîneke zanistî nehatiye kirin, nayê zanîn.

## Berkelî (melzeme)
* *1 [[Hinar]]*
* *2 baq kuzel*
* *1 arûf (xiyar)*
* *1/2 SÇ (stekana-qedeha çayê) rûnê zeytê*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *2-3 KX (kevçiyê xwarinê) ava hinarê*
* *1 SÇ kakilê [[gûz]]ê (pişirandî)*

## Çêkirin
Kokên kuzelê jêbikin, pelên wê bikin nava ava bi sirkeyê carekê bi vê avê bişon. Paşê yek-du avê bişon, bidarivînin. Xiyarê bi tevî qalikên wan (an bêî qalik) wekî zarê (kûbîkî) hûrbikin.

Badiyekê de rûnê zeytê, xwê û ava hinarê biçelpînin. Kuzelê pencemorkî (ango 2-3 cm) hûrbikin, xiyar û sosa seleteyê (li ser daxwaza we ye) jî tevlî bikin, tevbidin. Ser wê bi kakilê gûzê û hebikên hinarê bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Li Kurdistan û Ewropayê greva birçîbûnê

**'Li Kurdistanê**', destpêka ketina 2012´an de, girêvên birçîbûnê li kurdistanê dest pê kiribûn. Berî wê, li Kurdistanê û Tirkiye girêvên birçîbûnê dest pê kirin. Piştre bi ketina sale 2011´an de li ewropa jî kurdan bi girseyî bidest girêvên birçîbûnê kirin. Biteybetî li ewropa li gelek bajer û paytaxtên wê girêvên birçîbûnê dest pê kirin. Lê bi teybetî Srasbourgê li dêra Sanmorê ya, weke girêva navendî derket li pêş. Kurdan, di wan girêvên birçîbûnê sê xwestekên xwe sereke hanîn ser ziman, 1, şerê ku kurdistanê bê bidawî kirin, 2. statûya kurdistanê were naskirin, 3. qaxadaya li ser zimanê kurdî were rakiirn û perwerdehiya bi zimanê dayikê bê kirin û serokê gelê kurd birez Abdullah ocalan tecrida li ser were rakirin û azadiya wê were kirin, bû. Ev her çar xwestek di temenê girêvên birçîbûnê de bû.

Dem bi dem, parlamanterên partiya kurd ên BPD jî, ji bo ku balê b8ikişêne ser wan girêvan û ji bo zîyan û windahîya jîyanan nebê, ket girêvên birçîbûnê ên demkin de.

Xwestekeka girêvvanan ew bû ku balê bikişênina şerê li kurdistanê û piştgirîya jê re ku ji welatên ewropa ên weke Firansa, Almanya, Inglistan û Emarika ji wan heya. Lê bi teybetî, du xal sê xal bi teybetî derketina li pêş, qadaxa li ser zimanê kurdî bê rakirin û perwerdehiya bi zimanê dayikê bibe. şerê li kurdistanê bi dawî bibe û statûya kurdan were naskirin.

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Gotarên Rojane
Kategorî:Kurdistan
Kategorî:2012
Helawa ardikê

**Helawa ardikê** li Dîlok, Erdêxan, gelek deverên herêma Serhedê pirr tê çêkirin. Pirranî penîr tê tevlîkirin. Hezkiriyên helawa ardê (arvan) ya bi penîr jî gelek in. Helaw ji şîraniyên sereke yên pêjgeha kurd e. Li vir terîfeya variyanta helawa Dîlokê hatiye dayîn.

## Berkeliya (melzemeyê) helawa ardikê ya bi penîrê
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[şîr]]*
* *1,5 SA [[şekir]]*
* *250 gr penîrê Dîlokê yan penîrê kêrko (penîrê deştiyan, penîrê Sêrtê, penîrê kilorkî, penîrê ku ji şîrê mihan tê çêkirin û bêxwê û rûn e, bi tirkî *dil peyniri*)*
* *1 SA ardik*
* *1/4 SA rûnê malê*

## Çêkirin
Penîrê qetît bikin (bifeliqînin, şêrt bikin, zûl bikin, çênî bikin, tozî bikin), bikin nava avê bila demekê bimîne. Paşê derînin, bidarivînin.

Rûn di rûnbirêşkê de bihelînin, ardikê berdin navê, heya zerayî pê ket biqelînin, berdin badiyekê.

Îcar dora doşaviya wê ye. Şekir, şîr û avê bikelînin, ardika qelandî û penîrê berdin navê. Derxûna verok an quşxaneyê bigirin. Kel pê ket, agirê wê nizm bikin. Paşê ji ser agir daynin, hinekê bidin rawestandin. Beriya li binikên servîsê parve bikin, tevbidin.

Kategorî:Helaw
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
John Bardeen

**John Bardeen** (jdb.  li Madison, Wisconsin; m.  li Boston) fîzîknasekî amerîkî bû. Du caran guncavê Xelata Nobelê hatiye dîtin.

## Jînenîgarî
Kurê (lawê) profesorê anatomiyê Charles R. Bardeen û mamoste Althea Harmer e. Diya wî sala 1920ê dimire ku wê demê ew 12 salî ye. Bavê wî bi Ruth Hames a ji Milwaukee, Wisconsinê ye re marî dibe (dizewice). Di dibistanan de zîrekiya wê tê dîtin û gelek caran bêî ku polekê bixwîne, derbasê ya jor dibe. Li zanîngeha Wisconsinê li ser fîzîk, matematîk û elektroteknîkê perwerde dibîne.

Bardeen lîsana xwe sala 1928 û masterê jî sala 1929ê bidawî dike. 1933yê li Harvardê, herwiha li *[[Institute for Advanced Study]]* a li Princeton Universityyê dixwîne. Bi giranî xwe dide xebatên mekanîka quantê. Sala 1936ê li cem Eugene Paul Wigner doktoraya xwe bidawî dike.

Ji 1938 heya 1941 Bardeen *wekî profesorê asîstan* li University of Minnesota ya Minneapolisê kar dike. Di pêvajoya şerê cîhanê yê duyem de, li laboratoriya *U.S. [[Naval Ordnance Laboratory]]* a li Washington, D.Cyê ye, dixebite.

### Laboratoriyên Bell û transîstor
Wekî fîzîknasekî di Bell Telephone Laboratories a Murray Hill de dixebite (New Jersey, 1945–1951).

Bi tevî William B. Shockley û Walter Brattain komekê xebatê ava dikin û li ser metalên kêmbuwar (kêmgihîner) dixebitin, bi alîkariya krîstala germaniyûm di  de transîtorefektê vedibînin û yekem bîpolartransîstorê ava dikin.

Hersê heval bi vê xebatê sala 1956ê Xelata Nobelê ya Fîzîkê digirin. Sala 1972yê jî Bardeen, bi têvî Leon N. Cooper û John R. Schrieffer, bo cara duyem heman xelatê digire. Yekem mirovê ku heya niha du caran Nobel girtiye ye.thumb|Modela yekem transîstorê ji Shockley, Bardeen û Brattain|çep
## Çavkanî
* Bernhard Kupfer: *Lexikon der Nobelpreisträger*. Patmos-Verlag, Düsseldorf 2001, ISBN 3-491-72451-1 (almanî)
* Peter Neulen: *Brockhaus, Nobelpreise: Chronik herausragender Leistungen*. Brockhaus, Mannheim/Leipzig 2004, ISBN 3-7653-0492-1 (almanî)

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1991
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Pêjgeha Ewropayê

[thumb|[Nanê fransî]]
[thumb|[Meqarneya îtalî]]
**Pêjgeha Ewropayê**, yan bi gotineke din **pêjgeha rojavayî**, binavkirineke giştî bo xwarin-vexwarin, çand, teknîk, dab û nêrîtên pêjgeha parzemîna Ewropayê ye.

Sînorên Ewropayê û pêjgeha Ewropayê hevûdu nagirin, lewra ev binavkirin ji bo hêsankirinê ye, mirov nikare pêjgehan bi sînorên welatan ên fermî re bisînor bike. Bo mînak bakurê Amerîkayê jî bi giranî ji pêjgeha Ewropayê dixwe lê herçendî parçeyeke axa Tirkiyeyê di Ewropayê de ye, pêjgeha Tirkiyeyê gelek cuda ye. Herwiha ya Rûsyayê jî.
 
Bingeha xwarin vexwarinên ewropayî jî Asya ye. Pêjgeha Asyayê kevintirîn û dewlemendtirîn e. Gelek hevparî hene. Bi pêşketina teknîkên aşpêjiyê ve, xwarina bilez, bikaranîna xurdemeniyên di fabrîkan de hatine hilberîn û hêsan, xwe didin pêş. Bi taybetî li Ewropa û bakurê Amerîkayê wisa ye.

## Hin dab û nêrîtên destexaneya ewropayî
* Li ser mase, kursî, rûniştek û kursîpalekan xwarinê dixwin, wekî ereb, japon û gelekan li erdê naxwin. Kurd li ser mase yan destexaneya glover dixwin.
* Ewropayî kêm bi destan dixwin. Li bakurê Ewropayê carnan nan jî bi çetel, kêrê dixwin. Di vê babetê de fransî, spanî û rûs xwe aciz nakin, wekî kurdan biraşte, parî, bîftek, heşîniyên ser destexaneyê (sifre) û carnan jî kufte, kutilk, kiloran bi destan dixwin.
* Li bakurê Ewropayê kêm be jî, carnan kêr heya çetel bi hevparî jî tên bikaranîn.
* Bingeha alavên pê xwarin tên xwarin Asya ye. Ewropayiyan heya sedsala 17em çatel bikarneanîne, lewra nedizanîbûne. Bo wê şivikek darî yan metalî yê *yektilî (yekbêçî)* dianîne ser sifreyê. Bêjeya *çatel* ji *çar tilîyê* tê, xwerû kurdî/îranî ye. Derbasê romî (tirkî) jî bûye ku tirk jî *çatal* dibêjin. *Kevçî* jî derbasê tirkî bûye, bo kevçiyên mezin *kepçe* (ango hesk) dibêjin.
* Bo pijandinê alkol jî tê bikaranîn.
* Li Kurdistan û rojavayê Asyayê, di xwarinê de sîstematîkek heye, berê şorbe, xwarinên sivik û hêyavk tên xwarin, şîranî jî dawiyê de. Lê li Ewropayê ev sîstematîk kêm an nîne.

## Pêjgehên Ewropayê
*  Pêjgeha albanî
*  Pêjgeha alman
*  Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê
*  Pêjgeha bulgarî
*  Pêjgeha ermenî
*  Pêjgeha fînî
*  Pêjgeha fransî
*  Pêjgeha gurcî
*  Pêjgeha îtalî
*  Pêjgeha Kîprosê
*  Pêjgeha Kosovoyê
*  Pêjgeha kroatî
*  Pêjgeha mecar
*  Pêjgeha makedonî
*  Pêjgeha Moldovayê
*  Pêjgeha polon
*  Pêjgeha portûgalî
*  Pêjgeha Romanyayê
*  Pêjgeha serb
*  Pêjgeha spanî
*  Pêjgeha swêdîPêjgeha Tirkiyeyê
*  Pêjgeha yewnanî

## Galerî

Wêne:Rump steak.jpg|Bîftek dipije
Wêne:Pommes-1.jpg|Ji fransiyan belav bûye, kartolên sorkirî
Wêne:Th babka.jpg|Ji Belarûsê potato babka
Wêne:Ruskie.jpg|Ji Polonyayê pierogi
Wêne:Sarmalute mamaliguta.JPG|Ji Romanyayê *sărmăluţe cu mămăligă*
Wêne:VeproKnedloZelo-00.jpg|*Vepřo-knedlo-zelo* ji Çekyayê
Wêne:Piroshki.JPG|Russian pîrozhkî
Wêne:Hungarian goulash soup.jpg|Gulaşa mecarî
Wêne:Borsch-ukr.jpg|Borşça ûkraynî
Kerebîç

thumb|250px|Kerebîça baxçeyan, li Ewropayê ev bêhtir tê zanîn

**Kerebîç** (*Gypsophila*) riwekek ji malbata mêxekê (Caryophyllaceae) ye. Him riwekeke salî ye, him jî salanî.

Nêriyên wê bi hev re digihên. Di bijîşkiya gelêrî ya kurdî de kokên wê tên bikaranîn. Herwiha ji kokên vê riwekê biharbêhnê (biharat) jî çêdikin. Gelek cureyên wê hene. Pelên wê şîn-kesk, nêriyên wê spî ne. Tê gotin li cîhanê 100 cureyên vê kulîlkê hene, pirranî li rojhilatê Deryaya Reş tên dîtin. Li Kurdistanê çend cureyên wê hene, ne diyar e, lewra lêkolîneke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin û navên riwekan nehatine standardkirin. Dibe ku li hin deveran bi navên din bê binavkirin. Li bakurê Amerîka, Awistraliyayê jî hêşîn dibe.

Li cîhana rojavayî du cureyên wê di baxçeyan de pirr tên çandin (*G. paniculatum* û *G. elegans*).

Ji vê riwekê demekê bo şuştinê sûd dihat wergirtin, sabûnê de dihat bikaranîn.

## Çavkanî
* Gordon Cheers (Hrsg.): **. Random House Australia 2003. Deutsche Ausgabe: Tandem Verlag GmbH 2003, ISBN 3-8331-1600-5.
* Werner Rothmaler: *Exkursionsflora für die Gebiete der DDR und der BRD*. Band 2: Gefäßpflanzen, 14. Auflage. Volk und Wissen, Berlin 1988, ISBN 3-06-012539-2. (ne bi kurdî ye)
* Otto Schmeil, Jost Fitschen, Werner Rauh: *Flora von Deutschland und seinen angrenzenden Gebieten*. 84. Auflage. Quelle & Meyer, Heidelberg 1968. (almanî)

## Girêdanên derve
* Flora of North America - Gypsophila 
* Flora of China - Gypsophila 

Kategorî:Riwek
Mozzarella

thumb|Mozzarella

**Mozzarella**, penîrê navdar ê îtalî ye. Ji şîrê bi rûn ê mih an dewarê tê çêkirin. Di zimanê îtalî de *Mozzare* tê wateya "*birrîn*"ê. Penîr heger teze be rengê wê spî, kartû be hêdî hêdî zer dibe û dihele.

Ji ber ku birûn e, penîrekî nerm e. Divê di rojê de were bikaranîn an kartû dibe. Lê teknîkên ambalajê vê derfetê dide, hin variyantên kêmrûnî, di ambalajên bivakûm de, heya 6 mehan jî xirab nabin. Mozarela di taştê, di nava selete û pîzayan de, di meqarne û hin xwarinan de tê bikaranîn.

## Variyantên wê
* **[[Mozzarella di Bufala Campana]]** Bi muhra D.O.P. tê firotin, ango „rastîn“, ji aliyê YEyê ve wekî Mozzarellaya bîzonê tê parastin.
* **Fior di latte** ji şîrê dewarê ye
* **Bocconcini** girikên wê biçûk in, ê dewarê ye, pirranî di nava sûravkê (kesad) de tê firotin
* **Bufala Provola**, fûmekirî, ê bîzonê, girikên wê wekî sîlindîrê ne
* **Mozzarella affumicata**, hişk e, girikên wê mezin in
* **Mozzarella Sticks**, pirranî glover, xuriniyan de dixwin
* **[[Scamorza]]**, dirûvê hirmîyê de, hişkkirî

Kategorî:Penîrên îtalî
Tavče Gravče

thumb|Tavče gravče di dîzê de

**Tavče Gravče** *([[makedonî]]: Тавче гравче, [[yewnanî]]: Φασουλοταβάς)* xwarineke neteweyî ya Makedonyayê ye. Tiyana (taweya) fasûliyan (lobiye, lovî) e. Ne tenê makedonî, yewnan jî hez ji vê xwarinê dikin. Tiyanên wiha di pêjgeha kurd e jî hene.

## Berkeliyên (melzemeyên) vê xwarinê
Li Kurdistanê goştê sor jî tevlî tiyana loviyê dikin. Çend variyantên vê xwarinê hebin jî, ev berkelî divê hebin, standard in:
* *Fasûlî (lobiye, lovî)*
* *[[Pîvaz]]*
* *Rûn*
* *Bîbera sor a hişkkirî*
* *Îsota sor û reş ([[biharbêhn]])*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *[[Bexdenûs]]*

## Amadekirin
Fasûlî û lovî tên pakijkirin, şuştin, di nava ava sar de bi qasî 3 katjimêrî tên nermijîkirin. Di quşxaneyê de tên kelandin. Kel bi avê ketm ava wê tê guhertin. Ango ava yekem tê rijandin.

Di rûnbirêşkekê de pîvazeke hûrkirî û îsota reş di nava rûn de tên qelandin, dema lovî têra xwe keliyan, quşxaneyê vala dikin nava dîzekê û taweyê jî vala dikin dîzê. Dîzê dikin argûnê (firne, firûn), di germiya 220 ° Cyê de tê pijandin. Berkeliyên xwarinê tehma xwe dan hev, ji argûnê tê derxistin û servîskirin.

Kategorî:Pêjgeha makedonî
Kategorî:Pêjgeha yewnanî
Kategorî:Xwarinên neteweyî
Leon N. Cooper

**Leon N Cooper** (jdb. 28ê sibata 1930an li New Yorke - m. 2024) fizîknasekî amerîkan bû. Sala 1972yê gunavê Xelata Nobelê ya Fîzîkê hat dîtin. Cooper zanîngeha Columbia University (lîsans 1951, master 1953), sala 1954ê bidawî dike. Teza wî "atomên mu-mezonîk û elektromanyetîk radyûsa dendikî (Mu-Mesonic atoms and the electromagnetic radius of the nucleus) bû. 1954/1955ê ew li Institute for Advanced Study û heya bis 1957 jî li University of Illinois at Urbana-Champaign e. 1957 dibe asîstan-profesorê zanîngeha Ohio State University û 1958 Associate Professor, ji 1962yê jî profesorê zanîngeha Brown University ya li Providence (Rhode Islandê).

Ji sala 1966ê ve li Henry Ledyard Goddard University profesor û ji sala 1974ê Thomas J. Watson Senior Professorê zanistiyê û ji sala 1992yê ve gerînendeyê Înstîtuta zanistiyên nû (Institute of Brain and Neural Systems) ye.

Giraniya xwe daye angaşta-BCSyê. BCS-Teorî di nava salên 1955 û 1957ê de ji aliyê John Bardeen û John Robert Schrieffer ve hatibû avakirin. Paşê xwe dide lêkolînên ser mejî, neuron û biyologiya fêrbûnê.

## Nîvîs (li kurdî nehatine wergerandin)
* Cooper u.a. *Theory of cortical plasticity*, World Scientific 2004
* Cooper *Memories and memory - a physicists approach to the brain*, Int.J.Mod.Phys. A, Bd.15, 2000, S.4069
* Cooper *Origins of theory of superconductivity*, IEEE Transactions Magnetics, Bd.23, 1987, S.376
* Cooper *An introduction to the meaning and structure of physics*, Harper and Row, 1968, 1970
* Cooper *How we learn, how we remember: toward an understanding of brain and neural systems. Selected papers of Leon Cooper*, World Scientific 1995
* Cooper *On the pairing interaction in the theory of superconductivity*, in: Cargese Lectures, Gordon and Breach 1967
* Bardeen, Cooper, Schrieffer *Theory of Superconductivity*, Physical Review, Bd. 108, 1957, S.1175
* dieselben *Microscopic theory of Superconductivity*, Physical Review, Bd. 106, 1957, S.162
* Cooper *Bound electron pairs in a degenerate electron gas*, Physical Review, Bd.104, 1956, S.1189

## Girêdanên derve
* Jînenîgarî li APS 
* Homepage

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2024
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
BMW

thumb|Barûya Çarwîk a li Münchenê, herwiha muze ye.
**BMW** *(Bayerische Motoren Werke AG - Fabrîkên Motorê yên Bayernê PH/Pardariya Hevpişk)* fîrmayeke alman e ku hilberîna otomobîl, motor, motorsiklet û duçerxeyan dike.

BMW herwiha xwediyê fîrmayên Mini û Rolls-Royceê ye. Zêdetirî 100 hezar kes di van fîrmayan de dixebitin. Ciroya sala 2007ê 56,018 milyar € ye. BI markaya BMWê heman salê hilberîna 1.302.774 otomobîlê, bi giştî jî 1.541.503 otomobîlê hatiye kirin. Dîsa heman salê hilberîna 103.396 motorsikletê hatiye kirin. Zimanê fermî yê fîrmayê îngilîzî û bengewazî jî 'sheer driving pleasure' (kêfa ajotinê ya rastîn) e.

Fîrma sala 1913yê ji aliyê Karl Friedrich Rapp li Münchenê hatiye damezirandin. Dalên pêşîn tenê hilberîna motorên balafiran hatiye kirin, sala 1928ê bi kirrîna Fahrzeugtechnik Eisenach A.G.yê ve dest bi çêkirina otomobîlan jî kirine. Sala 1929ê bi otomobîla 3/15 PSyê derketine bazarê.

Di şerê cîhanê yê duyem de fabrîkên wê hatine rûxandin, heya sala 1948ê ku motorsikletên erzan çêbikin, li ser karê hilberîna alavên pêjgeh û baxçevaniyê rawestiyane. Di salên 1960î de di bazarê de ji xwe re cih çêkirine.

Ji ber ku berê hilberîna motorên firokeyan dikirin, amblema fîrmayê de şîn rengê esmanê, spî jî baskên firokeyê temsîl dikin. Herwiha ev reng ên Bayernê ne jî. Ango di ala federedewleta Bayernê de spî û şîn hebe.

## Pêşangeh


Wêne:1966 BMW1800.jpg|„Klasa nû" bo BMWê bi xêr bû
Wêne:1968bmwglas3000.jpg|BMW-Glas 3000-V8 (1967)
Wêne:BMW E30 front 20080116.jpg|BMW 3er (E30)
Wêne:2018 BMW i3 facelift (1).jpg|Elektrîk-I3 BMWê


## Girêdanên derve
* BMW Almanya
* BMW Otomobîl
* BMW Motorsiklet
* BMW Group 
* BMW Classic
* Arşîva fîrmayê 

Kategorî:Avabûnên 1916an li Almanyayê
Seleteya Bazîdê

**Seleteya Bazîdê** seleteya artîşok, hêliz û kundirê ye. Ji artîşokê *([[latînî]]: cynara scolymus)* re *neynoka bûkê* jî dibêjin. Li hin deverên Kurdistanê ji hêlizê re *pîjinda (latînî: anethum)* yan  re *şiwît (şiwêt, şewid)* jî dibêjin. 

## Berkeliya (melzemeyê) vê seleteyê
* *5-6 [[artîşok]]*
* *1 [[kundir]]*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) mayonez*
* *[[Tirşîn]]*
* *[[Hêliz]]*
* *1 KX ard (arvan)*

Bo ava wê:
* *1 lîmon*
* *2 SA (stekana-qedeha avê) av*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) rûnê ron (rûnê gulberoj an zeytê)*

Bo ser seleteyê:
Li ser daxwazê ye. Salam, tirşîna lazûtê hwd.

## Çêkirin
Rûnê ron, av, ard û ava lîmonê di badiyekê de tevlîhev bikin. Artîşokan bikin 4-5 qetî berdin navê, bikelînin. Artîşok nermijî bûn, kundirên hûrkirî tevlî bikin, bila bikele. Baldar bin bila kundir pirr zêde nekelin, neperitin.

Kelîn bidawî bû, zebzeyên xwe ji nava avê derînin, avê sar bikin. Mayonezê tevlî ava sarbûyî bikin, biçelpînin.

Tirşîn û hêlizê tevlî kundir û artîşoka bikin, ava we mayonez tevlîkiribû, wekî sosê berdin ser ser. Ser seleteyê jî bi salam, tirşîna lazûtê ûêd bixemilînin û servîs bikin.

 

Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Cehzêr

**Cehzêr** seleteyeke pêjgeha kurd e. Navê wê di wêjeya devkî de derbas dibe ku ji ceh, sîr û mastê bûye. Terîfeya li vir hatiye dayîn ne ya orjînal e. Li vir bo tehmê, ne ceh lê şehriyeya dirûvê cehê de hatiye tercîhkirin, gizêr û tirşîn jî lê hatine zêdekirin.

## Xela û şeran de ceh dibû zêr
Li Kurdistanê ceh û sîr erzan bûne, lê di demên xela, şer de ceh bûye wekî zêr. Bi texmînî navê xwe ji vir girtiye. Mixabin xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin, nav û têgîn nehatine sererastkirin.

## Berkelî (melzeme)
* *2 xiyarên bi qasî bêçiyê*
* *1 pakêt şehriyeya dirûvê cehê de*
* *2 gizêr*
* *8 kornîşon (xiyarên tirşînê)*
* *6 KX (kevçiyê xwarinê) mast*
* *5 dd (dendik) sîr*
* *2 KX mayonez*

## Çêkirin
Şehriyeyê (şekîre, cehek) bixaşînin. Gizêran li rêşkerê (rende) bidin. Xiyaran bêî ku qalikên wê bigirin, li rêşkerê bidin, ava wê bidarivînin.

Xiyarên tirşînê dirêvê zarê de (kûbîkî) hûrbikin, sîrê bikutin, mayonez û mastê jî bînin, giştî tevlîhevbikin, bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Selete
Pêjgeha îtalî

**Pêjgeha îtalî** *([[îtalî]]: Cucina italiana)* gelek dewlemend e lewra bingeha wê gelek kevn e. Bi hezaran salan romayiyan li sê parzemînan desthilatî kirine, danûstendin bi gelan re kirine, xwarin-vexwarinên wan wergirtine. Di pêjgeha îtalî de rêçên pêjgeha Îranê, pêjgeha kurd, pêjgeha cihû, pêjgeha Anatoliyayê, pêjgeha ereb, pêjgeha hindî, pêjgeha yewnan, pêjgeha Afrîkayê hene û îro jî bi hêsanî tên dîtin.

Bi vedîtina parzemîna Amerîkayê, hatina kartolê ve, wekî tevahiya Ewropayê li Îtalyayê jî jiyan gelek guherî. Bo cara pêşîn çandiniya kartolê pêşket, xwarin-vexwarin hatin guhertin. Îtalî ji gelek aliyan ve dişibin kurdan. Hez ji bi hevrexwarinê dikin, li ser destexaneyê (sifre) suhbetê dikin.

Di nava herêman de hin cudatî hene. Herêmên Îtalyayê yên başûr hinekê xizan in lê dîsa jî ji bakur bêhtir xwedî li xwarinên neteweyî derdikevin. Li bakur fastfood zêde ye. Penîr û şerab cihekê girîng digirin. Dîsa kafê (qehwe), espresso jî ji rengên destexaneya (sifre) îtalî ne.

Sedsala 4em b.z. Arkestratusê ji girava Sîcîlyayê, li Siracusayê li ser xwarin-vexwarinan nivîsiye. Di vê berhema xwe de behsa parastina xurdemeniyan, dab û nêrîtên masîgeran û xwarina masiyan, bikaranîna biharbêhnan (biharat) dike. Dîsa sedsala 1em b.z. De re coquinaria tê weşandin. Agahî li ser 470 biharbêhn û gelek teknîkên amadekirina berkeliyan (melzemeyên xwarinê) tê dayîn.

## Danên rojê
Danên rojê 3 ne. Lê heger derfet û dem hebin, îtalî jî wekî kurdan, xurînî, tehmkirin, û xemkujiyê (vexwarina alkolî) lê zêde dikin, şîranî, selete û kafêyên (qehwe) xwe cuda dixwin.

* Aperitivo (xurînî, xwarinên sivik). Bo mînak campari, cinzano, aperol, prosecco ûêd.
* Antipasto, (tehmkirin)
* Primo (berê, binika xwarinê ya pêşîn), pirranî xwarineke germ e, bo mînak meqarne, şorbe ûêd
* Secondo (duyem, xwarina giran)
* Contorno (paşxwarin, wekî selete, şîranî
* Formaggio e frutta (penîr û fêkî)
* Dolce (şîranî), kulîçe, bestenî, pilor, helîlik ûêd.
* Caffè (kafê), pirranî espresso
* Digestivo (vexwarin), di wêjeya devkî de bo vexwwarinê xemkuj, bade, slav li xaltîka Felekê dayîn jî dibêjin. Îtalî lîkorên rengîn vedixwin. Bo mînak (grappa, amaro, limoncello, sambuca ûêd.

## Çend ji destexaneya îtalî
thumb|300px|Pizza got Îtalya tê bîra mirov
Meqarneyên navdar:
* Pîza
* Lasagne
* Tortellini
* Ravioli
* Risotto
* Polenta
* Bruschetta
* Focaccia
* Piada (piadina)
* Gnocchi
* Caponata
Şîraniyên navdar ên îtalî:
* Panna cotta
* Tiramisu
* Panettone
* Pandoro
* Cannolo
* Granita
* Zabaglione
* Spremuta
Penîrên navdar:
* Mozzarella
* Gorgonzola
* Mascarpone
* Ricotta
* Pecorino
* Grana padano
Şerabên klasîk û navdar:
* Marsala
* Chianti
* Frascati


Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Kartol û mast

**Kartol û mast** an patata bi mast navê xwarineke bigoşt a Dîlokê ye. Li Amedê jî demekê navdar bûye. Ji ber ku Amedê gelek caran para xwe ji şer û serhildanan girtiye, aboriya wê xirab bûye, gelek xwarinên Amedê jî li cihên din deng vedane. Ev ji bo Dîlok û herêmên din jî wiha ye. Cemşîd Bender ev xwarin bi navê *"petata bi mast"* li ser navê Dîlokê tomarkiriye.

## Berkeliya (melzemeyê) xwarinê
* *250 gr [[tîkegoşt]]*
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) nok*
* *1/2 kg [[kartol]]*
* *250 gr mastê parzûnkirî*
* *1 [[hêk]]*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *100 gr rûnê nivîşkî*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[pûjan]]*

## Çêkirin
Nokê 8 katjimêr berê bikin nava avê. Goşt bişon, bi tevî nokê di nava 3 SA avê de bixaşînin. Hêj nekeliyaye tîkegoşt û kartolên hûrkirî tevlî bikin. Heya kartol nermijî bûn bikelînin. Xwê bavêjinê, bi wê jî 5 deqe bikelînin.

Ji ava xwarinê hinekê bigirin, bikin tas an badiyekê, mastê berdin nav û hêkê biçelpîninê, tevbidin û berdin nava xwarinê. Kelekî pê bînin, li binikên servîsê belav bikin.

Di nava rûn de pûjanê biqelînin, berdin ser binikan. Baldar bin bila pûjan neşewite.

## Çavkanî
* Cemşîd Bender, Kürt mutfak kültürü ve Kürt yemekleri (ku. Çanda pêjgeha kurd û xwarekên/xwarinên) kurd, weşanên Berfîn, 2003, r. 205. Çapa yekem ji weşanên Melsa, 1992

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Guernica (tablo)

[thumb|321px|Kopyeyeke tabloyê, bi fayansan li gorî mezinahiya orijînal hatiye lêkirin. Ev kopî li bajarê Gernikayê ([Welatê Baskî) tê dîtin. *"Guernica" Gernikara* bi baskî ye, tê wateya *"Guernica" (yanê, tablo) ji bo Gernikayê*. Ew daxwaza baskan e, ku tabloya Picasso bo Gernikayê bînin û bila tablo li wir bimîne.]]
**Guernica** (bixwîne *Gernîka*), navê yek ji tabloyên herî nasyar ên Pablo Picasso ye. Tablo di çarçoveya *Zervos IX 065 Picasso-Project 37-155 4* di hezîranê 1937an de bi rengên rûnî li ser tualê hatiye boyaxkirin. Mezinahiya tabloyê 349&nbsp;cm × 777&nbsp;cm e.

Wênekar Picasso vê tabloyê weke reaksiyon li dijî bombekirin û hilweşandina bajarê bask Gernika, ya ku di roja 26ê nîsana 1937an de çêbûbû, boyax kir. Balafirên elman û îtalyayî bi alîkariya hêzên nasyonalîst ên spanî ve bajar di Şerê navxwe yê Spanyayê de bombebaran kiriye, rûniştvanên sivîl kuştine û tunekirine. Herwiha, ev êrîş weke Legion Condor yê elmanan jî kete dîrokê.

Îro ev tablo digel koleksyona gelek pêşnumayan li Madridê di muzexaneya Reina Sofia de bidarxistî ye.

Kategorî:Tablo
Xanedana Hezbanî

**Hezbanî** (Hadhbani) (906-1080), xanedana kurdan a dîrokî ye. Hikumdariya Hezbaniyan li herêma Hewlêr, Mûsil, Ûrmiye, Rewandiz, Pîranşar û Sine.

## Dîrok

Koka vê êlê ji aliyê Mûsilê, ji herêma Bahdînan bû ye, û gorê Ensîklopediya Îslamê ev êl di sedsala 11em de li herêma Şino, li Rojhilata Kurdistan a îro jî dima. Sedema vê ciguhirînê dubendiyek bi hikumdarê hemdaniyan Evdilê bin Hemdan rê di sedsala 10em de bûye. Şaxekeke Hecbaniyan ji Şîno koçberiyê Qefkazê bû ye. Sê dewletên kurdan a Rewendî (Şikakî?), Şedadî û paşê jî Eyûbî, çimkî Eyûbî digijiyan Şedadiyan, bi eslê xwe Hezbanî bûn e. Tê zanîn ku Rewendî ên pêşiyên Şedadiyan, çi qas navê wan Erebî be jî, ezbeteke Hezbaniyan bûn. Her wiha malbata Eyûbiyan xwedî du nisbeyên (pêşnav) * El-Hecbanî * an jî * Er-Reve(n)dî * bû ye.

## Hikumdar

* Mihemedê kurê Bilal 906-943
* Jafar lawê Shakkoya around 943 - 977, Selmas, Mûsil
* Mir Abu Hija Musk lawê Chako 977 - 1040
* Abu Hidja lawê Rabib al Dawla c. 1040 Ûrmiye,
* Mir Sharraf al-Din Isa lawê Musk c. 1045
* Mir Salar lawê Musa c. 1046
* Mir Abul Hasan Ali lawê Musk c. 1046–48
* Mir Abu Ali al al-Hasan lawê Musk 1048–63
* Mir Abu Hija II, Husain lawê Abi Ali Al-Hasan 1063-1080

## Navê hezbaniya îro

Li Kurdistanê û diyaspora Kurdan de çend eşîrên piçûk an jî ezbetên eşîran bi navên Hecbanî hene. Li parêzgehên Tirkiyên Yozqatê û Qeyseriyê eşîreke (beşî asîmîle bûne) piçûk bi vî navê heye. Genzgaze kû ev di bingeha xwe de ezbeteke êla Reşvend be. Li Xoresanê jî ezbeteke êla Zaferanlû bi navê Hecbanî (an jî Hezbanlû) heye.

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên kurdan
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kategorî:Xanedanên kurdan
Amerlû

**Amerlû** (**ameranlû**, **amerî** an jî **emerî**) êleke mezin a kurdan e.

Ev êl li Gîlanê, Tehranê, Dilêman, Mazendaran û Xoresanê belav bûye. Ameranlû ji aliyê şah Ebasê sefewî ve di sedsala 17em de ji Kurdistanê hatine koçberkirinê bakurê Îranê.

Di dema qecaran de amerlû yek ji êlên herî bihêz bûn û xinamiye malbata qecar bûn. Ameranlû îro bi taybetî li paytexta Mazendaran, li Sariyê, di dema qecaran de navê taxeke Sariyê *Kord Mahalle* (taxa kurdan) girtiye, û li navçeya Amerlû li Gîlanê dimînin. Amerlûyên Tehran û Mazendaranê bi beşî asîmîle bûne, herwiha li hin herêman erebî (li vê herêmê eşîrên ereb hene û amerlû di nav wanan de heliyane), li hinekan jî farisî an tirkmenî diaxivin. Li Xoresanê ameranlû yek ji heft êlên kurdan ên mezin in (zaferanlû, şadlû, topkan, kawanlû, qereçorlû û lek).

## Çavkanî

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
John R. Schreiffer

**John Robert Schrieffer** (jdb.  li Oak Park, Illinois) fîzîknasekî amerîkî ye. Schrieffer sala 1972'yê bi tevî Leon N. Cooper û John Bardeen guncavê Xelata Nobelê ya Fîzîkê tê dîtin. Li ser superbuwariyê, gihîneriya super rawestiyaye û mil daye angaşta-BCSyê (BCS-Teorî)yê (Bardeen-Cooper-Schrieffer-Teorî).

Ji sala 1949ê ve perwerdeya elektroteknîk û fîzîkê dibîne, sala 1953'yê li înstîtûta MITê lîsansa xwe li cem John C. Slater biser dixîne. Paşê li cem John Bardeen li zanîngeha University of Illinois at Urbana-Champaign perwerdeyê dibîne.

1958ê wekî asîstan profesor li Zanîngeha Chicagoyê û ji sala 1959ê jî li Zanîngeha Illinoisê dixebite. 1962'yê derbasê Zanîngeha Pensîlvanyayê dibe. 1980'yê dibe profesorê Zanîngeha Kalîforniyayê ya Santa Barbarayê. 1992'yê profesor e li Zanîngeha Dewletî ya Florîdayê û gerînendetiya laboratoriya National High Magnetic Field Laboratory ye.

Sala 2005ê qezayeke otomobîlê derbas dike, dibe sedemê mirina kesekî û birîndariya heft kesan, bi cezayê du salan tê cezakirin. Di dadgehê de dibêje ku ew di rê xewtiye, li ser dîreksiyonê di xew de çûye.

## Nivîs
* Theory of Superconductivity, Benjamin 1964
* Bonesteel, Gorkov (Hrsg.): Selected Papers of Robert Schrieffer, World Scientific 2002

## Girêdanên derve
* Jînenîgariya wê di APSê de 

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2019
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Warren G. Harding

**Warren Gamaliel Harding** (jdb. 2ê çiriya paşîn 1865 li nêzîkê Corsica, Morrow County, Ohio; m.&nbsp;2ê tebaxê 1923 li San Francisco, Kalifornien) siyasetmedarekî amerîkî û 29em serokdewletê DYAyê bû. Li ser postê serokatiyê jiyana xwe jidest dide.

Ji partiya Komarger bû, ji rojnamegerî û weşangeriyê hatibû. Jiyana wê ya polîtîk sala 1899ê destpê dike, dibe senatorê Ohioyê. Di 24 saliya xwe de tûşî nexweşiyeke derûniyê dibe, bi tirsê dikeve. Sala 1891ê marî dibe (dizewice). Di dema serokatiya xwe de carcaran xwe rastê skandalên mezin tê. Ji aliyê zagonî ve rewşa jinan baştir dike.

Di gera xwe ya Alaskayê de bi felc û mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidest dide. Sedem jî jehrbûn bûye, xwarina jengarî qeyrana dil û mejiyê tetikandiye.

## Çavkanî

* Noggle, Burl: *Teapot Dome. Oil and Politics in the 1920's*. 1962* Ferrell, Robert H.: *The Strange Death of President Harding*. 1996* Müller, Marion G.: *Politische Bildstrategien im amerikanischen Präsidentschaftswahlkampf 1828-1996*. Berlin, Akademie Verlag, 1997.

Kategorî:Jidayikbûn 1865
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1923
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Pêjgeha îslendî

thumb|300px|Ji xwarekên neteweyî yên îslendî - ''Þorramatur''

**Pêjgeha îslendî**, pêjgeha neteweyî ya Îslandê ye. Îsland giravek e û gelê îslendî jî parek ji germanan e. Lê xwarin-vexwarinên wan ji yên germanên din gelek cuda ne. Lewra avhewaya giravê sar û volkanîk e, pirr rê nade çandiniyê. Xwarekên tên kelandin pirr, ên din kêm bipêşketine.

Biharbêhn (biharat) kêm tê bikaranîn. Hîmê pêjgeha îslendî xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê ye. Li îslandê pez, dewar jî tên xwedîkirin. Goştê hespê, kaklîbaz (qaqlîbaz), balînayê jî tên xwarin.

Penîrê îslendî Skyr bi gelek xwarinan re tê xwarin. Konserve mecbûrî ye lewra havîn jixwe kurt e û Îslanda ji Ewropa û Amerîkayê dûr e. Ango parastina xwarekan girîng e. Dîsa bi xwêyê yan bayê hişkkirîn jî di pêjgeha îslendî de cihekê girîng digire. Li Îslandê fastfood jî navdar e. Vexwareka herî navdar kafê (qehwe) ye (*Kvöldkaffi*) û tevahiya danan tê vexwarin.

## Çeşniyên îslendî
* Rúgbrauð, cureyeke nanê
* Brennivín, vexwarek e
* Serê mihê svið, kurd jî hez dikin
* Hákarl, xwarineke ji semasîyê
* *lundabaggar*, ji dil û hundirê mihê

## Çavkanî
* Maike Hanneck: *Island-Kochbuch.* 1. Auflage. túrí, Hvammstangi 2004, ISBN 9979-9641-0-3. (almanî)

## Girêdan (ne bi kurdî ne)
* Vincent Klink: Infernalische Delikatessen
* kurze Übersicht ''Isländisch essen'' (mit isländisch–deutschem Glossar)  abgerufen am 14. Oktober 2008
* Artikel über Gammelrochen
Bûgon

**Bûgon** anku **Bûgan** eşîr e Kurdên pir kevn e. Li ber we di 2600 salan da, li Herran e da (encame Ruha ye) hatina bajare Navend e. Berê li sêr çîyayen Engîzeke hatina cîh girtine. Li ber vê di 150 salan da, hatina cîhe îrojke; dîyare Memîş e. Baweratîye gund Êzdîtî ya. Li mîrîstane gunde zêdeterîyan lê Ewropa de na. Karkirina gund e cotkarîye fistik e u cotkarîye bax u bostanen turî ye.

Nêzîk bûne we gunde li Bazarcixe 3 km ne. Dûrî bûne li Gurgum e ye 49 km ne.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kîmyager (pirtûk)

***Kîmyager*** (navê pirtûkê ), pirtûka destpêkê ya ku Paulo Coelho kiriye nivîskarekî gelek mezin û naskirî, li pêşiyê wî bi tenê 900 dane çapkirin, di piştre bi milyonan daneyên vê pirtûkê hatine firotin, hejmara firotina vê pirtûkê gehişt 65 milyon hebî weke pirtûka herî zêde hatî firotin di dîrokê de, pirtûk bi hûnerekê jêhatî û xepşanek wêjeyî pir delal hatiye nivîsandin.

## bi kurdî
Pirtûk di nîva salên 1990î de, ji bo zimanê kurdî jî hatiye wergerandin, nivîskar Zenulabdîn Han ev pirtûke wergerandiye zimanê kurdî, li bajarê Berlîn.
li sala 2009an jî nivîskar Lezgîn Çalî ev pirtûke wergerandiye zimanê kurdî, li bajarê dihokê.

## Girêdanên derve
* Wergera kurdî ya pirtûka Paolo Coelho bi destê Dr. Lezgînê Evdirehmanî (2009)

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Romanên li ser xewnan
Boranîka siyaleyê

**Boranîka siyaleyê** li Mêrdînê navdar e lê kurdên rojhilatê Kurdistanê û gelek deveran jî dizanin û didin ser. Li vir terîfeya variyanta Mêrdînê hatiye dayîn. Ji siyaleyê re *spenax*, *espenax* jî dibêjin.

## Berkeliya (melzemeyê) vê xwarinê
* *250 gr [[goştê kişandî]] yan jî 3 [[hêk]]*
* *1/2 kg [[siyale]]*
* *2 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota reş*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[mast]]ê parzûnkirî*

## Çêkirin
Siyaleyê pakij bişon, berdin quşxaneyê, bi hinekê xwê bikelînin. Di nava rûn de goştê kişandî biqelînin, îsota reş û xwê bavêjinê.

Siyaleyên xaşandî berdin nava goştê kişandî, bi hev re biqelînin. Mast di nava avê de biçelqînin, sîrê kutayê tevlî bikin, tevbidin. Viya berdin ser siyaleyê. Xwarin amade ye, dikare were ser destexaneyê (sifre).

## Gotarên têkilîdar
* Boranîk

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Hewramanê
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Girara pimparê

**Girara pimparê** xwarineke quşxaneyê ya Dîlok, Rihayê ye. Li Xerzanê jî didin ser lê dims û rizê (birinc) tevlî nakin. A rastî pirr dijwar e ku mirov ji vê xwarinê re bêje girar, lê Cemşîd Bender ji ber ku nok û girar (savar) tevlî ye, kiriye bin koma giraran. Di vir de şaşî nîne lê di versiyona Dîlok û Rihayê de riz û dimsa simaqê heye, nakokî ji wir tê.

## Ferhengok
* **Pirpar**, parpar, pirparik, pelpîne, pirpir, pîrqelaçik, pirpirim riwekek ji famîleya pirparê ye. Di pêjgeha kurd de gelek tê bikaranîn. Navê wê yê latînî: *Portulaca oleracea* ye.
* **Lolas**, maş, bi latînî *Vigna sinensis*, zebzeya vê riwekê
* **Dimsa simaqê**, mota simaqê, bo çêjdarkirinê tê bikaranîn. Navê darsimaqê yê bi latînî *rhus coriafia* ye, mêweya vê darê. Dimsa ji simaqê hatiye çêkirin.

## Berkeliya (melzemeyê) vê xwarekê
* *250 gr [[goştê kişandî]] yê bibez*
* *1/2 kg [[pirpar]]*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê*
* *1 KX [[pûjan]]*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *1/4 SA (stekana-qedeha avê) [[nok]]*
* *1/4 SA [[nîsk]]*
* *1/4 SA [[lolas]]*
* *1 KX [[merge]]ya îsot û fringiyê (bacanê sor, pamîdor, tomatos)*
* *1/4 SA [[riz]] (birinc)*
* *1/4 SA [[savar]]*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota tûj (îsota sor, îsota pûlpelî)*
* *1 KŞ îsota reş*
* *1 KŞ [[xwê]] (solin)*
* *1 KŞ [[dims]]a simaqê (bikin nava badiyeke mezin û 6 SA avê tevlî bikin)*
* *4 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 KŞ îsota sor a ne tûj (ne no ye)*

## Çêkirin
Nok, nîsk û lolasê şevekê berê bikin nava avê, roja din yeko yeko bixaşînin. Di nava rûn de pîvaza hûrkirî biqijilînin, goştê kişandî tevlî bikin, bi hev re biqelînin. Herwiha mergeyê jî tevlî bikin, tevbidin. Xwê û îsotê pê werbikin.

Pirparê pakij bişon, hûrbikin, tevlî quşxaneyê bikin. Lolas, nok û nîska xaşandî berdin navê. Ava simaqê tevlî bikin, derxûnê bigirin, bi qasî 20 deqeyan bikelînin.

Rizê amade bikin, bi tevî savarê tevlî bikin. Heya tehma xwe girt bikelînin. 5 deqe beriya ku hûn ji ser agir daynin, sîra kutayî berdin navê.

Xwarinê li binikên servîsê parve bikin. Bo ser wê, rûn di rûnbirêşkê de bihelînin, pûjan û îsota tûj hinekê biqijilînin (neşewitînin), berdin ser binikan.

Kategorî:Girar
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Rúgbrauð

thumb|300px|thumb|Nanê Rúgbrauð

**Rúgbrauð** *(bixwîne: *Rukprøiθ*)* nanekî navdar ê pêjgeha îslendî ye, nanê tarîganê ye. Reş û pirranî şîrîn e. Mezin tê çêkirin. Heger nan mezin bê çêkirin, hundirê wî dereng xirab dibe. Ev teknîk di nava kurdan de tê zanîn. Di demên xelayê de bo dirêjdemî bê parastin nan wisa mezin dihatin çêkirin. Ji ardê tarîganê ye (şilêl, çewder).

Ji Danîmarkayê derbasê Îslendayê bûye. Sala 1603yê yekem car bi fermî bazirganî di navbera îslendî û danîmarkayiyan de pêk tê. Bi agirê darê dipijînin. Ji ber ku li Îslendayê volkan û ava kanên avê yên dikelin pirr in, îslendî wekî parêva kurd, nanê xwe herwiha di tendûrên bi tîna volkanan dixebitin de dipijînin.

Pirranî Rúgbrauðê bi rûnê nivîşkî, masî û goştê berxê dixwin. Bi dew jî dixwin. Nanê kartû bi ava lîmon, mestekî (benîştê daran çêjdar dikin, wekî şîranî jî tînin ser destexaneyê (sifre).

## Berkeliya (melzemeyê) vê nanê
Hevîrê wê bi ardê tarîgan, hevîrtirş, şîr, xwê (solin) û şekir tê strîn. Kêm be jî, carnan hinekê ardê genimê jî tevlî dikin, lê di orjînalê de genim nîne.

Kategorî:Nan
Kategorî:Pêjgeha îslendî
Nanê tarîganê

thumb|
**Nanê tarîganê(an jî Çawdar)** herî kêm 90 % ji ardê (arvan) tarîganê tê çêkirin. Li Kurdistanê jî berê gelek dihat xwarin. Kurdan bo çêjdarkirinê hinekê ardê genimê û kakil jî tevlî dikirin.

Nanên reş bo tenduristiyê baş in, qelew nakin, barê dil û demarê giran nakin. Hevîrê wî ji ardê tarîganê, ardika tarîganê, av, hevîrtirş, xwê (solin) û li ser daxwazê biharbêhn (biharat), kakilê tê strîn. Hevîrstrandina wî ji ya hevîrê genimê dijwartir e. Pîvanên berpijiyê (melzemeyê pijandina nan) divê neyên bihartin. .Nanê Taríganê an jî nanê çawdar (nanê reş) nanê ji arda çawdar (genimê tevahî, û navîntê çêkirin. Ew li Bakur û Navenda Rûsyayê, Belarûs, Latvia, Lîtwanya, Almanya, Fînlandiya, Norwêc, Swêd, Danîmark, Polonya, Ukrayna, Fransa û Komara Çek gelemperî ye.

Nanê çawdar %40-45 karbohîdrat dihewîne. Kalorîyên wê ji nanê genim kêmtir in (200 kcal di her 100 gramî de) (nanê genim nêzîkî 300 heye). Nirxa biyolojîkî ya nanê çawdar (ji hêla vîtamîn û asîdên amînî ve) ji ya nanê genim bilindtir e. Ji ber asîdîteya wê ya bilind (7-12°)[1], ku li dijî qalib û pêvajoyên wêranker diparêze, nanê çawdar ji bo kesên ku asîdîteya mîdeyê ya bilind an jî ulser hene nayê pêşniyar kirin. Nanê ku %100 çawdar e bi rastî ji bo xwarina rojane pir giran e. Vebijarka çêtirîn %80-85 çawdar û %15-25 genim e [14]. Kesên ku meyla wan bi qelewbûnê heye divê vexwarina xwe sînordar bikin.
## Gotarên têkildar
* Ruisreikäleipä, Fînland
* Pumpernickel, Germanistan
* Rúgbrauð, Îsland

Kategorî:Nan
Hêliksan

**Hêliksan** (), gundekî girêdayî bajarê Bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Bûş

**Bûş**, navê xwarineke bigoşt ê pêjgeha kurd e. Navê xwe ji devbikenî, rûkeniyê (bûşişin) digire. Li herêma Tolhildanê, bi taybetî li Dîlokê bi navê *bûş* nav daye. Peyva *bûş* ji kurtkirina *bûşişin*ê ye.

Înstîtuya patentê ya Romê (Tirkiye) wekî tevahiya xwarekên kurdî ev jî bi navê *orman turk aşi* patent kiriye. Heger kurd xwarinên xwe bi kurdî bikarbînin, dikarin qedexe bikin, dozê vebikin. Lewra patent di bin parastina zagonan de ne.

## Berkeliya (melzemeyê) bûşê
* *2 SA (stekana-qedeha avê) [[mast]]ê parzûnkirî*
* *1 SA [[nok]]*
* *1/2 kg [[goşt]]ê bihestî yê [[mih]]ê*
* *1 [[hêk]]*
* *5 SA av*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*

Bo ser wê;
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê*
* *1 KX [[pûjan]], îsota tûj an bi kêfa xwe [[biharbêhn]]eke din*

## Çêkirin
Nokê ji êvar de bikin nava avê. Sibeyê, goşt pakij bişon, bi tevî nokê bidin ser agir. Keliya, kefa wê bigirin, derxûnê bigirin, heya nok nermijî bû bikelînin. Kelandina goştê jî bidawî bû, 5 deqe beriya ji ser agir bigirin, xwê pê werbikin.

Hêkê biçelpînin nava mast, hinek ji ava xwarinê berdin nav û tevbidin. Viya berdin nava xwarinê. Kelekî pê bînin û bo servîsê li binikan belavbikin.

Di nava rûn de biharbêhnê (biharat) sor bikin, berdin ser binikên xwarinê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Şadlû

**Şadlû** anku **Şadilû** yek ji êlên kurdên Xoresanî ye. Şadlû yek ji du êlên herî mezin ên Xoresan e, û hejmara mensûbên vê êlê di 1960an de zêdetirê 200.000î bûye.

## Dîrok
Ev êl ji aliyê Sefewiyan ve ji Kurdistanê hatiye koçberkirin.

## Qebîlên Şadlû

## Bide ber
* Şadiyan

## Çavkanî

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Zaferanlû

**Zaferanlû** ankû zafranlû êla herî mezin a kurdên Xoresanê ye. Navê xwe an ji erebî *zafer* (serfirazî) an jî ji *[[Dêra Zehferanê]]* girtiye. Li gorî Martin van Bruinessen û Mihrdad Îzadî ev êl a dîrokî a Çemişgezegî ye.

Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Leo Esaki

**Leo Esaki** (jdb.  li Ōsaka) fîzîknasekî japon bû. Bi vedîtina Esaki-Diode navdar e..

Li zanîngeha Tokyoyê perwerdeya fîzîkê dibîne û 1947ê lîsans, 1959 doktoriyê bidawî dike. Ji sala 1956ê ve di Sonyyê de dixebite. 1960 heya 1992 li IBM di beşa wê ya Thomas J. Watson Research Centerê de kar dine. 1992 heya 1998 birêveberê zanîngeha Tsukuba, 2000 heya 2005 êwar e Shibaura Institute of Technology û ji 2006ê vir de jî yê Yokohama College of Pharmacy ye.

Leo Esaki sala 1973yê bi tevî Ivar Giaever guncavê Xelata Nobelyê ya Fîzîkê tê dîtin. Xelatê bo xebatên wî yên li ser fenomena efekta tunelê didin wî.

Ew jî sala 1976ê vir de endamê National Academy of Sciencesê ye.

## Girêdanên derve
* Jînenîgarî li APSê  (ne bi kurdî ye)

Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Mîrgeha Bocnûrdê

**Mîrgeha Bocnûrdê** ya xanedana êlxanên (îlxan) êla Şadlû li bakurê Xoresanê yên ku kêmuzeyde dused salî (1700-1925) wek otonom û yek caran jî serbixwe serwerî li herêma Bocnûrdê kirine ye.

## Dîrok

## Serdarên Mîrgehe
# **[[Ûsiv Siltan]]** 1627-? bavikê xanedana Şadlûyan, Şah Ebas vî tayînê serdariya êla Şadlû kiriye.
# **Necefelî Beg I.** kurê Usiv Siltan
# **Emîr Gûne Beg** kurê Necefelî Beg I..
# **Tûlî Xan I**. kurê Emîr Gûne Xan, damezirandarê bajarê Bocnûrdê di 1689 de.
# **Ceferqulî Xan** kurê Tûlî Xan I.
# **Necefelî Beg II**. kûrê Ceferqulî Beg ?-1725.
# **Îbrahîm Beg** kurê Necefelî Beg II..
# **Ceferqulî Xan** kurê Îbrahim Beg. Di şerê hembê Nadîr Şah Avşarî de li Qûçanê hate kuştin.
# **Necefelî Xan III.**
# **Tûlî Xan II.** kurê Necefelî Xan III. (1757-)
# **Îbrahîm Xan II.** kurê Tûlî Xan II. (1765-1799).
# **Necefelî Xan Îlxanî** kurê Îbrahîm Xan II. (1813-1837) ji Fatalî Xan Qecar inwanê "îlxanî" girt. Ligel vî be şerrkir.
# **Cefer Qulî Xan Îlxanî Sahamodilleh.** kurê Necefelî Xan Îlxanî (1838-1858).
# **Heyder Qulî Xan Îlxanî Sahamodileh.** Birê Cefer Qulî Xan Îlxanî (1858-1871).
# **[[Yar Mihamed Xan Şadlû|Yar Mihamed Xan]] Îlxanî Sahamodileh**, *Serdarê Mûffexam* (1838-1903) (ji 1872 heta 1903) kurê Yezdan Qulî Xan Şadlû, biraziye Cefer Qulî Xan û Heyder Qulî Xan. Di dema hukmeta vî de gelek avayiyên balkeş li Bocnûrdê hatin avakirin. 1882'de Nasredîn Şah Qecar di gernama seyahata xwe a li Xoresanê pesnê van avayiyan û Yar Mihamed Xan Îlxanî Sahamodileh dide.
# **[[Elîxan beg]]** kurê Husênxan Îlxanî Yar Mihamed Xan. ji gundê Baxçixê
# **[[Ezîzûleh Xan Şadlû|Ezîzûleh Xan]]**, *Serdarê Mûazzez*, kûrê Yar Mihemed Xan Îlxanî (1903-1925) piştê serhildaneke kêmdem ew û birê vî Esedileh Xan Şadlû bi Hisên Qûlî Xan Qereçorlû (bavê Xanlar Xanê Qereçorlû) ve li Meşhedê bi fermana Reza Şah Pehlewî hatin îdamkirin.

## Bide ber
* Şadlû
* Mîrgeha Qoçanê
* Kurdên Xoresanê

## Çavkanî

* Kurdica: Die Bojnurd-Dynastie 

Kategorî:Kurdên Xorasanê
Hesenanlû

**Hesenanlû** yek ji qebîlên êla Zaferanlû ya kurdên Xoresanê ye. Bruinessen di pirtûka xwe ya Axa Şêx û Dewlet de dibê mumkun e, ku êv eşîr bi êla Hesenan a li Kela Xinûsê re ve pêwendîdar be.

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Kategorî:Xinûs
Mîlanlû

**Mîlanlû** an **Milanlû** an jî **Millî** navê eşîreke kurdan li Xoresanê ye. Gorî hin çavkaniyan ev eşîr berê girêdayê êla Zaferanlû bûye. Niha li deverê Jeristan li navçeya Şîrvan û çend gundên Esfarayenê dimînin. Navên gundên Millî evin: Dolatabad, Qasemabad, Partan, Abbasabad, Noşirvan, Ardaxan and Bîdvaz.

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Kawanlû

**Kawanlû** (Keyvanlû, Kowanlû anku Kawî) êleke Kurdên Xorasanê.

Gorî dîroka devkî (oral history) a herêmî Kawanlû ji Zaferanlûyan qetiyan e. Navenda Kawanlûyan devera Redkan e, belê li Çenaran, Qûçan, Şîrvan, Daregaz, Kalat û Laînê jî dijîn. Hin şaxê wan koçerin û zozanê wan li Hezarmescidê û Esfecirê ne. Qişlaxên wan li Hecî, Maraveh-Tepe û Dashte-Taqar nin.

## Qebîlên Kawanlû
# Torsanlû,
# Govareşkanlû,
# Xelikanlû,
# Bûzanlû
# Pazûkî,
# Miyanlû,
# Xalanlû.

## Çavkanî
* Dr. Afrasiab Shekofteh: Kurds in Khorasan 

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Qereçorlû

**Qereçorlû** êleke Kurdên Xorasanê ye. Ev êl li Rojavayê parêzgeha Îranê ya Xorasana Bakur û li Gulistanê dimînin. Navenda wan navçeya Moneh û Samalqan e.

## Dîrok

Di dema Safewiyan de Şah Ebas çend êlên Kurdan ji Kurdistan û Azerbeycanê (Yirmîdortler) koçberî an dinê Tehranê û ji vira jî ê Xorasanê kir. Sedema vê koçberî an dinê êrişê eşîrên Uzbekan ên serhediyên Îranê bûn. Yek ji van êla Qereçorlû (bbn. Şadlû) bû a ji Yirmîdortler, bîst û çar eşîrên Kurdên Qefqasyayê. Çawa ku tê xûyandin Qereçorlû bi Şadlûyan ve li Xorasanê hatin bi cîh kirin û hetanî demeke nêzîkî jî yek ji eşîrên Şadlû bû ne. Piştê veqetandina wan ji êla Şadlû gihiştinê êlên Tirkmenan, her wiha Torinên wan her tim ji ezbetên eslê xwe Tirkmen bû ne. Belqî ji vî sedemê ye jî Qereçorlû gorê êl û eşîrên Kurdan ên din li Xorasanê zêdeyî bişavtine bû û Tirkmenî diaxivin. Qereçorlûyî niha Kurmancî û Tirkî diaxivin.

## Çavkanî

* M. R. Izady: Khurasani Kurdish Exclave in the 19th Century

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Çapanlû

**Çapanlû** eşîreke kurdên Xorasanê ye.

Ev eşîr bi rastî yek ji qebîlên êla Şadlû ye. Çapanlûyî niha li şaristana Bocnûrdê li beşên Garivan, Nistanah, Firuzeh, Mahestan û li şaristana Maneh va Samalqan diminîn.

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Qerebaşlû

**Qerebaşlû** qebîlekî êla Şadlû a kurdên Xorasanê ye. Qerebaşlûyî li gundên dedora Bocnûrdê li beşê Garivan, Nistanah, Firuzeh û Mahestan diminîn.

## Çavkanî
* Dr. Afrasiab Shekofteh: Kurds in Khorasan 

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Denganî

**Denganî an fonetîk** (ji Yewnanî: φωνή, *phōnē*, 'deng, sewt') beşeke zimannasî ye ku li dengên mirovî yên axivînê vedikole yan jî aspektên hevber yên nîşanê. têkilîdarî taybetmendiyên fîzîkî yên dengên axivîn yan jî nîşeyên(fon)wê ve têkilîdar e: hilberandina wan ya fîzyolojî, saloxetên wan yên veguhestinî û têgihiştina wan ya bihîstinê û herwiha bi rewşa norofîzyolojî jî ve jî.  Ji aliyekî din ve dengnasî bêtir bi pergala deng û nîşeyan ya razber, rêzimanî û soloxandina wan ve pêwendîdar e.

Beşê denganiyê beşeke zimannasiyê ye ku ji çend binebeşan pêl tê û li ser axivînê disekine. Di axifîna devî de sê beşên sereke yên vê beşê hene:
* Denganiya gotinî: li dengên axivînê yên ku bi rêya buhurka dengî û dengjenerên axiverî tên hilberandin.
* Denganiya veguhestinî: li ser taybetmendiyên fîzîkî yên dengan veguhestina dengan di navbera axiver û bihîzerî de vedikole.
* Denganiya bihîstinî : li ser têgihiştin û awayê wergirtina dengan ji aliyê guhî ve vedikole.
Ev beş bi hev ve girêdayî ne ji ber mekanîzma hevpar ya dengan wek pêldirêjahî (ton),firehî û hemahengî.

## Dîrok
Lêkolîn li ser denganiyê ji sedsala sisiyan berî mîladê ve li jêr-parzemîna Hindî de ji aliyê Pāṇini ve li ser cih û awayê bilêvkirina dengdarên zimanê sanskrîtî hatibûn kirin. elifbêya îndîkî heta roja îroj jî dengdarên xwe li gorî senifandina Pāṇini pêk dihîne.

## Nîşe

Kategorî:Binebeşên zimannasiyê

Kategorî:Rêziman
Kategorî:Termînolojiya zimannasiyê