open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kulîlkên be'îvan (pirtûk)

thumb|Kulîlkên behîvan
***Kulîlkên be'îvan***, berhemeke nivîskarê kurd Arjen Arî ye. Pirtûk di 2012an de di nava weşanên Ronahî de derket û ji 13 çîrokan pêk dihê û 59 rûpelên wê hene.

## Çîrokên berhema "Kulîlkên be'îvan"
# Navçe
# Ortmenin çîş*!
# Bajarê koçberan
# Welatê hinaran
# Dara sêhr
# Payîz, ez û hinar
# Çîroka d' ser taştê de
# Peyman
# Flicka (sernavê vê çîrokê bi swêdî ye, tê wateya "keçikê")
# Ji mezinan re çîrok
# Xirbê Axê
# Rijîna stêran
# Kulîlkên be'îvan, ankû Kulîlkên behîvan.

## Çavkanî

Kategorî:Çîrokên kurdî
Kategorî:Pirtûk
Alan Simpson

**Alan Simpson** (jdb. 2ê çiriya pêşîn a 1983) lîstikvanekî amerîkan ê ku di rêzefîlma Pasadena di rola Henry Bellow de, di Gilmore Girls de di rola Keebler, di This Is How the World Ends di rola Casper Van Dyke de û di Freaks and Geeks rola Tom de dilîst. Her wiha ew çend fîlman de wek mînak The Last Five Years, Swelter (di rola Ronnie de) û gelek fîlmên din de jî rolên piçûk lîst.

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

### Televîzyon

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Mirovên zindî
Acarosporaceae

**Acarosporaceae** famîleyeke kuvan ji koma Acarosporales e. Gelek ji cureyên vê famîleyê bi kevzên kesk re lîkenkirî xuya dikin. Li gor lêkolînên sala 2008an, famîleya Acarosporaceae ji 11 cins û 183 cureyan pêk tê. Li Kurdistanê cinsên Acarospora û Sargogyne dihên dîtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Acarosporales
Kategorî:Ascomycota
Kategorî:Lîken
Candelariaceae

**Candelariacea** famîleyeke kuvan ji koma Candelariales e. Li Kurdistanê du cureyên famîleyê dihên dîtin: Candelariella aurella û Candelariella xanthostigma.

## Çavkanî

Kategorî:Candelariacea
Kategorî:Lecanoromycetes
Kategorî:Lîken
Jacques Futrelle

**Jacques Health Futrelle** (jdb. 9ê nîsana 1875 li Pike County, Georgia, DYA - m. 15ê nîsana 1912 li cem noqbûna keştiya Titanic (Taytanîk) li deryaya Atlantîk a bakur) nivîskarekî amerîkan bû ku bi taybet bi kurteçîrokên xwe li ser makîneya fikirandin bi navê Profesor van Dusen tê nasîn.

## Jiyan
Jacques Futrelle kurê mamosteyê kolejê Wiley Harmon Heath Futrelle û jina wê Linnie Bevill Futrelle bû. Malbata wî bi koka xwe ji hûgenotên koçber bûn.

Futrelle pêşî ji bo rûpelên werzişê ya rojnameya Atlanta Journal û paşê ew ji bo rojnameyên New York Herald, Boston Post û Boston American jî wekî rojnamevan dixebitî. Di sala 1902an de ew li Richmond Virginia de birêveberê şanoyeke biçûk bû li ku ew bi nivîsandina şanonameyan destpê kir û di gelek piyes de lîstikvan bû.

Di sala 1905an de çîroka wî ya yekem bi serlehengê makîneya fikirandin Profesor van Dusen di çîroka berdewamiyê li ser sernavê The Problem of Cell 13 di rojnameya Boston American dihat çapandin. Futrelle di  de nivîskara amerîkan Lily May Peel zewicî bû. Du zarokên wan hebûn: Virginia Futrelle (jdb. 8ê çiriya paşîn a 1896) û Jacques Heath Futrelle, Jr. (jdb. 20ê çiriya paşîn a 1898).

Piştî ku ew ji bo Boston American heta 1906 xebitî, Futrelle rojnamevanî hişt ku balê bikişîne ser kara nivîskariyê. Piraniya dema wî heya mirina wî ya zû di sala 1912an de li xaniyek li Scituate, Massachusetts, ku jê re digot "Stepping Stones" derbas bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1875
Kategorî:Mirin 1912
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Kategorî:Rojnamevanên amerîkî yên sedsala 19an
Înterferon

thumb|285x285px|Înterferon beşek ji sîstema bergiriya giştî ye
**Înterferon ** proteînên agahdariyê yên laşê mirov in.

Xane bi gelek rêbazan bi hev re di nav têkiliyêde ne, nîşanên (sînyal) cur be cur ji xaneyek ber bi yeka din ve wekî peyamber tên şandin. Navê gelemperi yê van molekulên peyamber, sîtokîn e. Gelek cureyên sîtokînan heye, înterferon jî yek ji van sîtokînan e. Înterferon proteînên agahdariyê ne. Cara pêşîn di sala 1957an de ji aliyê bakteriyologê brîtanî Alick Isaacs û bakteriyologê swîsrî Jean Lindenmann ve hatê vedîtin. Xaneyên bi virûsan tûşbûyî, înterferon der didin. Înterferon xaneyên nêzîkî xaneya tûşbûyî ji vîrusan agahdar dikin, bi vî awayê xaneyên sax li hember zêdebûna vîrusan bergiriyê ava dikin. Înterferon nê ji boy vîrusek diyarkirî, lê li dij hemû vîrusan bi heman şêweyê berevanî dabîn dike. Ji ber ev karê înterferonê, înterferon wekî beşek ji bergiriya giştî bi nav dibe. Înterferon rêgiriya zedebûna piraniya vîrusan dike, lê li ser hemû vîrusan bi bandor nîn e.

## Bandora înterferonan
thumb|285x285px|Xaneya tûşbûyî înterferon berhem dike û der dide.
* Înterferon xaneyên bergiriyê (xirokên spî) hander dike ku ber bi cihê tûşbûyî ve kom bibin û li dij hokarên nexweşiyê berevanî bikin.

* Înterferon bandor li xaneyan dike ku rêjeya proteîna bi navê p53 bilind bike. p53 xaneyên tûşî vîrus bûne hander dike ku xwe bikujin, ev kar wekî apoptosîs tê binavkirin.

* Li gel dabînkirina bergiriyê, înterferon çavdariya girêkên (timur) şêrpenceyê jî dikin. Înterferon bandor li ser xaneyên şêrpenceyê dike, ku di nav van xaneyan de rêjeya proteîna p53 bilind bibe, p53 dabeşbûna xaneya bi şêrpenceyê radiwestine, bi vî awayê rê li ber girbûn û belavbûna şaneya şêrpenceyî digire.

* Înterferon rê li ber kopîkirina (transkrîpsiyon) asîdên nukleî yên vîrusan digirin, loma vîrus di nav xaneya tûşbûyî de êdî zêde nabe.

## Cureyên înterferonan
Li gor şêwe û pêkhateya wergirên li ser rûyên xaneyên ku înterferon lê bandor dike, sê komên înterferonan heye; înterferona alfa, înterferona beta û înterferona gama .

Xirokên spî, bi gelemperî lêkosît înterferona alfa berhem dikin û der didin.

Înterferona beta ji aliyê şaneya bestereşane, di xaneyên fîbroblastê de tên derdan.

Înterferona gama jî ji xaneyên kujerê sirûştî û xaneyên T jehravî tên berhemkirin û derdan.

## Înterferon û derman
Ji salên 1980yan vir de, interferon li dij hin nexweşiyan wekî derman jî tê bikaranîn. Wekî mînak ji boy nexweşiya hepatid C, înterferonên alfa tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Remezan Alan

**Remezan Alan** nivîskar û akademîsyenê kurd e.

Di sala 1968an de li Şêrwana Sêrtê hatiye dinyayê. Beşa Edebiyat û Zimanê Tirkî ya Zanîngeha Dîcleyê qedand. Di 2013an de li ser Ziman û Çanda Kurdî mastera xwe li Zanîngeha Artukluyê kir. Di gelek kovarên bi kurdî û tirkî de li ser folklor, teoriya edebiyatê û edebiyata kurdî rexne, lêkolîn û ceribandinên wî weşîyane. Li Enstîtûya Zimanên Zîndî ya Zanîngeha Artûklûyê di beşa Ziman û Çanda Kurdî de mamostetî kir her wiha di beşa Edebiyat û Zimanê Kurdî de dersên edebiyata kurdî ya modern, rexneya edebî, vegotinnasî û edebiyata berawirdî da. Romana wî ya yekem *Saturn* di 2002an de hate weşandin. 

Alan vê gavê li Zanîngeha Zaxoyê di Kolêja Edêb de li ser edebiyata kurdî doktorayê dixwîne.

## Berhem
* Saturn, roman, Weşanên Avestayê, 2002
* Bendname, li ser ruhê edebiyatekê, rexne, ceribandin, Weşanên Avestayê, 2009
* Folklor û Roman, li dor texeyyulen berê rêçên îroyîn, rexne, Weşanên Peywendê, 2013
* Tîr û Armanc, rexne li gel Ergin Öpengin, Weşanên Peywendê, 2014
* Destpêkek ji bo Zanista Edebiyata Modern, rexne, Weşanên Peywendê, 2019
* Keşkûl, rexne, Stenbol, Weşanên Peywendê, 2019

## Girêdanên derve
* Vîdeo: Semîner, Neqla Tecrûbeyê di Çarçoveya Çîrokên Mele Mehmûdê Bazîdî de, Cih: Weqfa Îsmaîl Beşikçi, Diyarbekir, 2017
* Remezan Alan, di malpera Tirşikê de

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Kesên ji Sêrtê
Kategorî:Mamosteyên Zaningehê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Fata Reş

**Fata Reş Xanim** seroka hozeke Mereşî bû. Fata Reş sedsala 19an de jiyaye. Lê dîsa agahiyên jiyana wê ne zelal in. Dema mêrê wê, ku serhoz bû, diket dîliyê Fata Reş di şera Qirimê de rêberiya hêzekî kurd dikir û wisa ew dixwast dilsoziya xwe ji Împeratoriya Osmanî bîne selmandin.

Li gorî dîroknasê herêmî Cezmi Yurtsever ji devera Mereş-Edene, Fata Reş (Kara Fatma) (1820-1865) bernavkê Asiye Xanim ji Andirînê bû ku di dema şerê Qirimê de şer dikir. Ew di nûçeyên kovara The Illustrated London News a 22ê nîsana 1854ê de, ku li ser hatina wê, bi retîngek mezin a şervanên siwî yên ji hoza xwe, li Stembolê ve, nivîsek dirêj û tevne-rûpel vedibêje.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê
* Xaliye Buqmiye

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên kurd
Kategorî:Serokên kurd
Muhemmed Museddiq

**Muhemmed Museddiq** (farisî: **محمد مصدق**) siyasetmedarekî Îranî ye ku reha wî digehe malbata qacariyan. Di 1953ê de petrola ingilîzan ji Îranê derdixist kir malê dewletê. Ji ber vê sedemê jî bi derbeyeke leşkerî ku bi alikariya DYAyê ji serokwezîriyê hate dûrxistin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1882
Kategorî:Kesên ji Tehranê
Kategorî:Mirin 1967
Kategorî:Serokwezîrên Îranê
Mewlûdname

***Mewlûdname*** helbestê kurdî e ku di derbarê jidayikbûna Muhemmed pêxemberê Îslam e. Gelek mînakên *Mewlûdname* bi kurdî hene. Yek ji Mewlûdnameya herî kevn, *[[Mewlûda Melayê Batê]]* ye.
## Mînakên mewlûdname
* Mewlûda Melayê Batê bi Kurmancî
* Mewlûdnameya Seydayê Tîrêj bi Kurmancî
* Mewlûdnameya Mela ‘Eliyê Baqustanî bi Kurmancî
* Mewlûdnameya Şêx Hisê Qazî (1795-1861) bi Soranî
* Mewlûdnameya Mela Ebdilla Bilberî bi Hewramî

## Çavkanî

* قەرەداغی، م. ع. "بووژانەوەی مێژووی زانایانی کورد لە ڕووی دەستنووسەکانیانەوە،" دەزگای ئاراس، ٢٠٠٨.
* مارف خەزنەدار، مێژووی ئەدەبی کورد، بەرگی دووەم، ھەولێر: ئاراس ٢٠٠٢
* سەجادی، ع، "دەقەکانی ئەدەبی کوردی،" ١٩٨٤، بەغدا.

Kategorî:Wêjeya kurdî
Carl von Clausewitz

**Carl Philipp Gottlieb von Clausewitz** ( jdb. 1ê tîrmeha 1780 li ser navê Carl Philipp Gottlieb Clauswitz li Burg (bei Magdeburg); m. 16ê çiriya paşîn a 1831 li Breslau (îro Wrocław li Polonya) serhêz, reformîstê artêşê, zanyar û rewîşdarê leşkeri yê prûsî bû. Clausewitz bi serberhema xwe *Vom Kriege* ("Li ser şerî") ve tê naskirin ku derbarê teoriyên şerî de ye. Teoriyên wî li ser gêrartêşî, taktîk û felsefe li hemû welatên rojavayî de bandoreke mezin li ser pêşketina şerê hebûn û heta îro ew teoriyan di akademiyên leşkeriyê tên fêrbûnê û di serperiştî û bazarkarî de jî tên bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Prûsî
Bedriye Tahir Gökmen

**Bedriye Tahir Gökmen** balafirvaneke tirk bû ku balafirvana yekem a tirk a jin bi destûrnameya balafirvanî bû.

## Jiyan
Tahir li dibistana firîna taybet a Vecihi Hürkuş perwerde kir û di sala 1933an de destûrnameya xwe wergirt.

Lêbelê, kardêrê wê balafirvaniya wê ne pejirand, û wek cezayê mûçeyê wê kêm kir. Dîsa jî, ew di sala 1934an de ji dibistana firînê xelas kir, û serkretera dewletî ya Hêza Hewayî kir da ku destûra wê bide pejirandin. Ofîs tîmek pişkîneran şand dibistanê, lêbelê, mixabin ji ber karesatekê, dibistanê ji bo Tahir ne xwedî balafirek nexistibû ku bikar bîne da ku jêhatiyên xwe biselmîne. Ew tîm ne vegeriya û dibistan heman salê şûnda girtî kir.

Paraşûtvanê tirk, Abdurrahman Türkkuşu, paşnavê wê "Gökmen Bacı" ("Xwişka esmanê şîn") danî. Di sala 1934an de gava zagona paşnavan li Tirkiyeyê hat destpêkirin, ew paşnavê Gökmen girt.

## Her wiha binêre
* Sabiha Gökçen
* Ahmet Ali Çelikten
* Mehmet Fesa Evrensev

## Çavkanî

Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Pîlot
Kategorî:Pîlotên tirk ên jin
2019

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

*  – Tehsîn Beg, mîrê êzidiyan.
*  – Ozan Arif, stranbêj tirkiyeyî.
*  – Jores Alfyorov, fizîknasekî rûs.
*  – Wekîl Mistefayêv, siyasetmedarê kurd.
*  – Kadir Mısıroğlu, nivîskarê tirkiyeyî.
*  – Doris Day, aktrîsa amerîkî.
*  – Ashley Massaro, aktrîsa amerîkî.
*  – Murray Gell-Mann, fizîknasê amerîkî.
*  – Edith González, aktrîsa Amerîkaya latînî.
*  – Roberto Fernandez Retamar, helbestvanê kubayî.
*  – Dengir Mir Mehmet Fırat, siyasetmedarê kurd ê tirkiyeyî.
*  – John R. Schreiffer, fizîknasê amerîkî.
*  – Toni Morrison, nivîskar, profesor û xwedî Xelata Nobel û Pûlîtzer.
*  – Mehmet Yavuz, siyasetmedarê kurd.
*  – Zeynel Ebîdîn Bîn Elî, siyasetmedarê tûnisî.
*  – Jacques Chirac, reîsîcimhûrê Fransayê yê 22an.
*  – Hevrîn Xelef, siyasetmedar û endazyara kurd.
*  – Ebûbekir el-Bexdadî, serokê DAIŞê (2013-2019).
*  – Kim Woo Chung, karsazê koreyî.
*  – Chuy Bravo, aktorê meksîkî-amerîkayî.
Baregehên leşkerî yên Tirkiyê li Başûrê Kurdistanê

Eva ha lîsteya baregehên leşkerî yên dewleta tirkî li Başûrê Kurdistanê ye. Di 2019an de pirraniya baregeh û serbazgehên tirkî li parêzgeha Dihokê (Dihok, Zaxo, Amêdî) ne.

## Baregehên leşkerî yên dewleta tirkî li Başûrê Kurdistanê
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Amêdiyê (Amêdî).
# Navenda ewlehî û îstîxbaratê ya MÎT li navçeya Amêdiyê (Amêdî).
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Babşîtan.
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Bamernê, 1997.
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Girê Barûxê (Kanî Masî).
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Başîqa, 1995.
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Batîfê (Zaxo)
# Navenda ewlehî û îstîxbaratê li Batîfê.
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Bêkova (Girê Biyê).
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Deriyê Dawetiya.
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Geliyê Zaxoyê.
# Navenda emniyet û îstîxbaratê ya MÎT û buroyên din li taxa Girê Besê ya Dihokê.
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Hefta.
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Kiribe (Zaxo).
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Kiwîkî.
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Qimrê (Metîna).
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Koxê Spî.
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Kûpkê (Amêdî)
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Qeleçolan.
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Qimrê (Berwarî).
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Serê Zêrî (Çiyayê Serzêrî).
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Sîrê (Şêladizê), 1995.
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Sîrê (Şîrtê, Amêdî).
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Sinkê.
# Navenda emniyetê û buroyên din li Zaxoyê.
# Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Zêlkan a li binarê çiyayê Meqlube.

## Çavkanî
Rojbîn Qizil

**Rojbîn Qizil** an **Rojbin Kizil** (jdb. 1999 li welatê Almanya) stranbêjeke kurd û almanî ye.

Ew bi zimanê kurdî stranan dibêje. Gellek kar û çalkîiyên wê hene li Almanya û li Nisêbîna û Bakurê Kurdistanê. ku jî wan jî çend klîpekên muzîkî dirust kirine. Wê beşdarî di çandîn konsert û çalakiyan de kirî ye li welatê Almanya û başûrê Kurdistanê her wesa li Mêrdîn û Nisêbîna Bakurê Kurdistanê jî. Di sala 2017-2018 de Qesta Nisêbîn dike ji bo Rekordkirins 7 kilîpên muzîkî.

## Jiyan û malbat
Ji malbateke hûnermend û hûnerdostin. Heryek ji met û apê wê jî stranbêj û tembûrvan in. Bavê wê Harvkar û piştevanê wê bûye, ji bo kar û pêşxistana karê wê di Çenda û muzîka kurdî de. wek wê di kanalê Waar TV de daye xwîyakirin ku yekemîn stran wê stranek bû ji bo karesata Şingalê û stran dûyê jî bi sernavê *Me rojekê neyim bîra te* bû. Sebart karê wê jî di çavpêkeftinekê de li kanalê Kurdistan TV behs ji wê yekê di ke ku ji bo karê doktoriyê di xwin e stranên wê ji herdû curên evîndarî û şoreşgêrî ne. Di neh saliyê de û ji zarokîniya xwe ew hejêkera muzîk û tembûljeniyê bû.. Lêxera Amûrên wek gîtar û tembûrê ye û hejêker dengê honermend Ciwan Haco ye.

## Berhem

* CANE
* KURDISH MASHUP -ROJBIN KIZIL feat. FEHÎME
* KURDISH MASHUP '''2''' - ROJBIN KIZIL feat. FEHİME
* Rojbin Kizil feat. Fehîme - MEM & ZÎN
* Rûzerî
* Çav beleka min tuy
* Lawo Dîno
* Gundîno hawar
* Ma rojeke nayem bira te

## Girêder

* **[https://youtube.com/c/RojbinKizil YouTube]**

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kesên ji Mêrdînê
Kategorî:Kesên ji Nisêbînê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Bamernê

**Baregeha leşkerî ya Tirkiyê ya Bamernê** baregeheke artêşa tirkî nêzîkî Bamernê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye. Baregeh di sala 1997an de hat avakirin. Baregeheke lojîstîk e û tê de bi dehan tank, panzerên mezin û çek hene û her wiha zêdetirî 500 leşkerên tirk jî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Baregehên leşkerî yên Tirkiyê
Kategorî:Baregehên leşkerî yên Tirkiyê li Başûrê Kurdistanê
Rişava

**Rişava**, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amêdiyê
Reşan, Amêdî

**Reşan** an jî **Reşinkê**, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amêdiyê
Zawîte, Dihok

**Zawîte**, navê bajar û navçeyeke Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên turîstîk li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Gundên Dihokê (navend)
Evrîkê Giçke

**Evrîkê Giçkê**, anku **Evrîkê Biçûk**, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dihokê
Îtût

**Îtût**, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dihokê
Bêsrî

**Bêsrî**, **Bêsirî**, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dihokê
Lîmfexane

thumb|300px|Lîmfexane corên xirokê spî ne.
**Lîmfexane** an jî **lîmfosît** ango xaneyên lîmfê, cureya xirokên spî (xaneyên spî yen xwînê) ne. Navîka lîmfexaneyan gewere ye, sîtoplazmaya wan li gor xaneyên din ên xirokên spî, hindik e. Lîmfexane bergiriya taybet a laşê mirov dabîn dikin. Di nav laşê mirovê gihîştî de % 20 heta 40ê xirokên spî ji lîmfexaneyan pêk tê. Lîmfexane di nav moxê hestî de tê berhemkirin, bi gera xwînê û di nav şileya lîmfê de belavê hemû laş dibe, lê bi gelemperî di nav endamên sîstema lîmfê yên wekî sipil, aloq, rijênê tîmus û limfegirêyan de hê pirtir lîmfexane hene. Bi gelemperî bersiva bergiryê pêşî di nav endamên lîmfê de dest pê dike loma van endaman hê pirtir lîmfexane lixwe digirin. Ji ber ku lîmfexane li dij hokara nexweşiyê ya diyarkirî bergirî dabîn dikin, bergiriya lîmfexaneyan wekî bergiriya taybet tê navkirin. Li ser rûyê lîmfexaneyan de wergir hene, hemû wergirên li ser rûyê lîmfexaneyek heman yek in, lê wergirê hemû lîmfexaneyan ne yek e. Her wergirek ji bo corek dijepeydaker a dîyarkirî ye. Ango li gor cora wergiran, hejmara corên lîmfexaneyan bi qasî hejmara corên dijepeydakeran e.
## Corên lîmfexaneyan
Sê corên sereke yên lîmfexaneyan heye. Kujerexaneya sirûştî, lîmfexaneya B û lîmfexaneya T .

Xaneya kujera sirûştî bi taybetî bergiriya giştî dabîn dike.
thumb|300px|Di bin mikroskoba elektronî de şiklê lîmfexaneyê.
### Lîmfexaneya T

% 80-90 ê lîmfexaneyan ji lîmfexaneyên T pêk tê.. Herwisa lîmfexaneyên B û T jî ne yek cor în, her yek ji wan hê pirtir cor lîmfexane lixwe digirin. Lîmfexaneya T bergiriya taybet a xaneyî dabîn dike. Çar corên sereke yên xaneyên T heye. Xaneya T alîkar, xaneya T jehravî, xaneya T rawestiner û Xaneya T bîrker

### Lîmfexaneya B

% 10-20 ê lîmfexaneyan jî lîmfexaneyên B yê ne. Lîmfexaneya B, bergiriya derdanî dabîn dike û du cor in , xaneya plazma û xaneya bîrker. Xaneya plazma li dij hokarên nexweşiyê dijeten berhem dike û der dide.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Avsarkê

**Avsarkê**, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Berwarî Bala
Êkmalê

**Êkmalê**, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amêdiyê
Zirê

**Zirê**, **Zere**, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nêrwe û Rêkan
Edena Jêrî

**Edena Jêrî**, **Edena Îslaman**, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sersinkê
Asîhê

**Azîhê**, **Asîhê**, **Gundê Ferhan Axa**, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zaxoyê
Silêvanî

**Silêvanî anjî Silêvaneyî** devereke berfireh e (nahye ye) ser bi qeza Zaxo (parêzgeha Dihokê, Badînan, Başûrê Kurdistanê, Silêvanî deşteka mezine sînorê wê dikeve navbera herdû qezayên Zaxo û Sêmêlê, ji alîyê rojava rûbarê Dicle sînore heya ciyayê bêxêr ji bakûrve, xelkê vê deştê tên nasîn bi eşîra Silêvaneya kû ewjî ji çend malbata bêkdê wek: malbata Etê yan jî Pisaxa û malbata Şemdîn AXA, Tirkjî, Şemsa, Meranî.) ve girêdayî ye, êk ji nahyeyên herî kevnar ên Zaxoyê ye. Gundê Asîhê senterê nehya Silêvanî bû. Ev gund milkê Ferhan Axa bû niha malbata wî xwediyê gund in û li wir dijîn.

## Mijarên têkildar
* Eşîra Silêvaneyî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zaxoyê
Sê keyaniyên Korêyê

thumb|Sisê Qiraltiyên Korêyê di dawiya sedsala 5emîn da
**Sê keyaniyên Korêyê** (bi korêyî: 삼국시대, 三國時代), di tarîxa Korêyê da navê heyna keyaniyên Baekje (百濟), Silla (新羅) û Goguryeoyê (高句麗) di mavîna salên 57 B. Z. - 668 P. Z. ye.

## Girêdanên derve
* Korea's Three Kingdoms 

Kategorî:Dîroka Korêyê
Kategorî:Hilweşînên 668an
Kategorî:Keyaniyên berê
Kategorî:Kore
Kategorî:57 b.z.
Heyna Dewletên Bakur-Başûr

**Heyna Dewletên Bakur-Başûr** di tarîxa Korêyê da di mavîna salên 628-926 P. Z. ra tê gotin. Di vê heynê da dewletên Silla û Balhae li Nîvgirava Korêyê hebûn.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Korêyê
Kategorî:Kore
Kêlik

**Kêlik** an **kêl**, lîstikeke ji çanda kurdî ye. Ev lîstik li bakûrê Kurdistanê li dora Heskîfê û Kercewsê tê zanîn.

## Awayê lîstinê
Pêşî lîstikvan ji hevdu vediqetin û 2 koman ava dikin. Herdu kom 20-30 metre ji hevdu dûr dibin û li hemberî hevdu her du kom 3 kêlika (kevirê çandî) radikin. Ev her sê kêlik li pey hevdu rast û navbera wan de herî zêde 30 cm divê hebe.

Navê kêlika yekemîn *goşt*, kêlika duyemîn *savar*, kêlika sêyemîn jî *tirşik* tê gotin. Lîstikvanên komê ji bo kêlika bixin keviran ji xwe re kom dikin û bi dorê va keviran davêjin kêlikê çandî.

Berî lîstik dest pê bike lîstikvanên komê ser tiştan şert digirin ev cilên ser wan, karîş, gorê yan jî tiştên din. Yekemîn komek dest bi lîstikê dike û bi dorê lîstikvan kevirê xwe davêjin wan kêlika.

Lîstikê de her lîstikvan yek carê kevirê xwe davêje kêlikan, lîstikvan ku yek kêlik bide erdê du caran, ku du kêlikan bide erdê sê caran dikare kevirê xwe bavêje ev her dorê de dom dike. Heta lîstikvanên komê xılas bibe bi dorê kevirê xwe davêjin.

Armanca lîstikvanên komê ku her sê kêlika yekemîn berî koma dî bidin erdê. Di lîstikê de koma ku kêlikê pêşî (goşt) bide erdê û listik xılas bû lîstika duyemîn de ew kom pêşî dest bi lîstikê dike. Komek ku her sê kêlik danê erdê paşî koma dî kevirê xwe yê dawî davêjin kêlika, di vê ya dawî de her lîstikvan du caran kevirê xwe diavêje, ku lîstikvan kêlikek dabe erdê 3 caran, ku du kêlikan dabe erdê sê caran kevirê xwe yê dawî diavêje.

Heger ew kom jî her sê kêlika bidin erdê lîstik xilas dibe û lîstik dibe wek hev û kes bi ser nakeve. Heger nede erdê koma din bi ser dikeve.
 
## Çavkanî

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Lîstik
Rebet, Serdeşt

**Rebet**, yek ji bajarên eyaleta AzerbaycanaRojava (Urmiye) û bajarekî binavûdeng a kurd li Îranê ye. 1546 m bilindahiya wê ji ruyê avê ye. Ew li bakûrê rojavayê Îranê li parêzgeha Azerbaycana Rojava.

Xelkê Rebet bi zimanê kurdî zaravayê mukrî dipeyivin u eşira Gewrek(Gawerk) we navceya da dijin.

Piraniya xelkê Rebete ku pêtir ji 20.000 e kurd in.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Rînka

**Rînka**, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zaxoyê
Santiago Cabrera

**Santiago Cabrera** ( jdb. 5'ê gulana 1978 li Karakas, Venezuela ) lîstikvanekî jî Şîle ye .

## Jiyana berê
Santiago Cabrera li Karakasê wek zarokê navîn dayîk bû . Bavê wî dîplomateke şîleyan bû . Santiago bi taybetî li Îngilistanê ema lê li Romanya, Toronto û Madrîdê de jî mezin bû. Dema ku ew 15 salî bû malbatê wê vedigeriya li Şîleyê. Ew dibistana bilind de serkêşê tîma goglingê bû, dema mamosteyên vî ew daharandin despê lîstikvaniyê kir . Di dema perwerdehiya xwe ya sê salan de li Drama Center London, Cabrera di hilberên The Madras House, A Month in the Country, Napoli Milionaria, Britannicus, The Dutch Courtesan, The Strangeness of Other, Three Birds Alighting on a Field, karekterê sernavê di The Last Days of Don Juan de lîst.

## Kariyer

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Mirovên zindî
Şêrwan Mezin

**Şêrwan Mezin**, **Şêrwan Mazin**, navenda nahiye Mizûrî Bala (Başûrê Kurdistanê) ye. Ev bajarok li devera Barzan û ser bi şehristana Mêrgesorê li parêzgeha Hevlêrê ye. Nahiye Şêrwan Mezin ji sala 1890 hate sazkirin bi navê berêveberya nahiye Mizûrî Bala, ku navendiya wê li Şêrwan Mezin bû.

Ev nahiye 70 gunda bi xo vedigire û niha 19 gund avedanin û 51 gundjî ji ber şerê PKK û Tirkiyê ne hatin avakirin an hatin şewitandin.

## Çavkanî

Kategorî:Barzan
Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Erdewêlê

**Erdewêlê**, gundekî bi ser navçeya Herkî Binecih ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Mijarên têkildar
* Erdewîl

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Ergoş

**Ergoş**, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Basya

**Basya**, gundekî bi ser navçeya Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye, yek ji gundên eşîra Doskî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Amêdiyê
Palan, Hewlêr

**Palan** an **Palana**, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hewlêrê
Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Lionel Sternberger

**Lionel C. Sternberger** Bi îro wek dahênerê penîrbûrgerê tê nasîn.

## Jiyan
Lionel Sternberger ji destpêka temen ve dema ku li xwaingeha bav û kalê xwe li Pasadena, Kalîforniya, xebitî bû hunerên pêşandinê ji holê rabû. Jixwe di 16 saliya xwe de wî penîrbûrgera navdar a ku jê re vedigere, diyar kir ku tenê destpêka destkeftiyên wî yên berbiçav e.

Ew şêwaza xwe ya yekta pêş xist. Ew xwarinên navdar bi awayekî nû, pir caran dorfireh bihevre kir. Hinek carî ji hêla aşpêjên muhafezekar ve ne hatine hez kirin.

Penîrbûrger jixwe nehat naskirin heya 1935 gava ku Louis Ballast ew danasîn Humpty Dumpty Drive-in li Denver, Kolorado pêşkeş kir . Di pêşgeha wî de, wî giringiyek dida mayonezê , ku wî hema hema her tiştî zêde kir. Ew bi navdarbûna karanîna mayonezê di nav kartolên sorkirî de tê hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Pêjerên amerîkî
Binavê, Hewlêr

**Binavê**, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra Mizûrî Bala ye..

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Bîxeşxaş

**Bêxşaş**, gundekî bi ser navçeya Şêrwanî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Bêdyal

**Bêdyal**, **Bêdyał** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Bedyal*, gundekî suryanî ye bi ser navçeya Barzan ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Dîroka gundê Bêdyalê
Dîroka gundê Bêdyal bû 800 sal pêş niha vedigere û ew bi tinê gundeke li devera Barzan kû xelkê wê xiristiyan in.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Dodemerra

**Dodemerra**, **Dodemeřa**, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra şêrwanî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Dirê, Hewlêr

**Dirê** (tipguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Dre*), gundekî bi ser navçeya Herkî Binecih ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Dêzo

**Dêzo**, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Sîna

**Sîna**, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Mijarên têkildar
* Sînan

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Mizûrî Bala

**Mizûrî Bala** an **Mizûrî jorî** beşeke li eşîreta Mizûrî di keve devera Barazan, dikevite ser sinorê parêzgeha Hewlêr. Mizûrî Bala ji 47 gundan pêk tê û yek ji heft eşîrên Barzane. Ji sala 1890 wek nahiye hate sazkirin û navenda wê li Şêrwan Mezin hate danîn, û niha bi nihiya Şêrwan Mezin dihê nasandin. Pêndro yek ji gundên herî mezine li eşîra Mizûrî Bala.

## Çavkanî

Kategorî:Barzan
Herkî Binecih

**Herkî Binecih** an **Herkiyên Binecî **beşeke li eşîreta herkî ye ku dikeve devera Barzan û dikevite ser sinorê parêzgeha Hewlêr. Yek ji heft eşîrên Barzan e. Herkî Binecih ji heft gundan pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Avedur

**Avedur**, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra Mizûrî Bala ye..

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Rişê

**Rîşê**, gundekî bi ser navçeya Barzan a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hewlêrê
Têlê

**Têlê** an **Têl**, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Baedre

**Baedre**, **Ba'edre**, gundê **Baedrê** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Baadre*), gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

Baedre gundê jidayikbûna mîrê êzidiyan Mîr Tehsîn Beg e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şêxanê
Xirabe Şirfan

**Xirbe Şirfan**, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şêxanê
Mihemed Teqevî

**Mihemed Teqevî** (1977, Şîrvan, Xorasana Bakur) nivîskar û, werger û sererastkerê kurd ê kurmanc e. Di sala 1977an da, li gundê Melebêqirê, başûrê Şîrvanê, parêzgeha Xorasana Bakurê Îranê ji dayîkê bû. Pola sêyemîn li dibistana seretayîya gundî xwend, dû ra ligel malbata xwe koçberîya bajarê şîrvanê bûn û li wir dest bi xwendina xwe li dibistana seretayîyê kir û ew qetand.
Dibistana navincîyê li Ferhengîyan derbas kir û piştra çû huneristana Teqevîyan û dîploma xwe di beşa kehribayê da stand û xwe ji bo zanîngehê amade kir.
Ew di sala 1990an da li zanîngeha Ferdowsîyê hat pejirandin û piştî 4 salan, beşê wêje û zimanê îngilîsîyê qetand û di heman demê de dest bi xebatê xwe di debîristanên bajarê Şîrvanê da wek mamosteyê zimanê Ingilîsîyê kir. Hîn 10 sal xebatên wî wek mamosteyê Ingilîsî xilas nebubû ku di zanîngeha Bîrcendê wek xwandekarê beşê zimannasîyê hat pejirandin û piştî du salan wî karnasîya xwe ya bilind di wî beşî da jî stand. Têza wî ya karnasîya bilind li ser nîşandarîya halet(case-marking)a devoka Kurmancîyê û miqayisekirna wê bi ya Farsî bû. Ji alîyê wî çend gotarên wergirtî ji têza wî di kovarên zanîstî yên îranê hat weşandin. Ew di sala 2015an da ji alîyê weqfa Mezopotamîyayê hat vexwendin û beşdarîya komxebata kurmancîyê bû. Di sala 2019an da navê wî wek endamekî ji wê komxebatê li ser pirtûka Rêbera Rastnivîsînê hat nivîsîn. Mihemed Teqevî heya niha bi sedan kurteçîrokan wergerandine û ew kurteçîrok di biloga wî bi navê Linguakurd.blogfa.com hatine weşandin. Ev niha nêzî 10 sal in ku wek nivîskar û wergêr bi zimanê kurmancî çalak e û herwiha çend pirtûkên çîrok û helbestan sererast kirine û navê wî wek sererastker hatîye qeydkirin.

Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Kesên ji Xorasana Bakur
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê
Dirîn

**Dirîn**, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Mijarên têkildar
* Dirînê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şêxanê
Dolemerî

**Dolemerî** eşîreteke ku dikeve devera Barazan, dikevite ser sinorê parêzgeha Hewlêr. Eşîra Dolemerî yek ji heft eşîrên Barzan e.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Meznê

**Meznê** an **Mezinê**, nahiyeke ser bi navçeya Mêrgesor, parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Kelênwê

**Kelênwê**, **Kelênö** gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şêxanê
Behaedîn Neqşbendî

[thumb|Mozoleya Behaedîn Neqşbendî li [Buxarayê]]
**Muhemmed Behaedînê Neqşbendî yê Buxarî** (farisî: بهاءالدین محمد نقشبند) (14ê meherem 718ê mişextî, 18ê adar 1318, Buxara-3ê Rebi el Ewwel 791ê mişextî, , Buxara) damzrînerê terîqeta neqişbendî di sofîtiya îslamî da ye. Ew mirîdekî Ebdilxaliqê Xecdewanî yê terîqeta xwacekan bû.

## Jiyan
Ew li roja înê 14ê meherma 718ê mişextî li gundê Qesrê Hindûyan ko paştir navê wê bû Qesrê Arifan, li nizîk bajarê Buxarayê li Xorasanê (niha parek ji axa Ûzbêkistanê) hat dinyayê. Bavê wî ew spart destê Xwace Mehmedê Babasemasî ko yek ji mirîdên terîqeta neqişbendî bû.

Ew roja duşem, 3ê rebi el ewwelê, sala 791ê mişextî li Buxarayê mir. Gora wî jî li wî bajarî ye.

## Berhemên wî
* Ewrad el-Behaiye (اوراد البھائیە)
* Ewrad el-Sexîr (اوراد الصغیر)
* Delîl el-'Aşiqîn (دلیل العاشقین)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1318
Kategorî:Mirin 1388
Kategorî:Mirin 1389
Kategorî:Neqşîbendî
Kategorî:Nivîskarên faris
Zikir

**Zikir** anko bi-bîr-anîn (erebî: ذكر) yek ji îbadetên Îslamî ye. Zikir anko bibîranîna Xwedê bi du rengan dibe: bi nihînî anko di dilî da, û bi eşkira anko bi dev û gotin. Pirraniya zanayên Îslamî zikira bi nepenî baştir dibînin û zikira bi eşkira bi tenê li wê demê baş dibînin ko çi riya anko rûmetînî têda nebe.

Kategorî:Bawerî û doktrîna îslamî
Kategorî:Sofîtî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Stûnê, Mêrgesor

**Stûnê** an **Stînê**, gundekî bi ser navçeya Herkî Binecih ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Sekrê Sekran

**Sekrê Sekran**, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Mijarên têkildar
* Sekran

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Pîdarun

**Pîdarun**, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Çame

**Çame**, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra Şêrwanî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Berdreş

**Berdereş** qezayeka li herêmê Kurdistanê ye. Danîşvanên Berdereşê kurdên surçî û zêbarî û goran in.

## Çavkanî

Kategorî:Herêma Kurdistanê
Goretû

**Goretû** an **Goretê**, nahiyeke ser bi navçeya Mêrgesor ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Mehmeqiya

thumb|Taxa Mehmeqiya ya Qamişlokê (Rojavaya Kurdistanê), 1997.
thumb|Taxa Mehmeqiya ya Qamişlokê (Rojavaya Kurdistanê), 1997.

**Mehmeqiya** taxeke bajarê Qamişlokê (Rojavaya Kurdistanê) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Qamişlo
Nawmêrgan

**Nawmêrgan**, gundekî bi ser navçeya Dolemerî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Zbych Trofimiuk

**Zbych Krzysztof Trofimiuk** (jdb. 7'ê avrêla 1979an li Warşova, Polonya), lîstikvanekî awistralî ku bi eslê xwe polon ye .

## Jiyan
Zbych Trofimiuk kurê wênesazê çekyayî Jurak Trofimiuk û peykervana awistralî Zoja Trofimiuk ye û li Polonyayê hatiye cîhanê. Dema ku ew çar salî bû ew bi debavên xwe li Awistralya malbar kir. Ew pêşî li Dibistana Bilinda Lawan ya Melbourneê (Melbourne Boys Highschool) de dixwend. Di sala 1994an de ew ji bo rêzefîlma Sky Trackers dihat naskirin. Ji bo wê rêzefîlmê ew di sala 1995an de him Xelata AFI - di kategoriya Herî kanînê rindê nû ( Best New Talent ) him jî Xelata lîstîkvanên ciwan (Young Actor's Award ) wergirt. Ji bo serlîstikvaniya xwe di rêzefîlma Spellbinder ew daha navdayî dibû( 1995) Ji bo wê rol jî ew xelat wergirt . Ew xelat Xelata Premier’s VCE bû. Di sala 1994an de ew karê lîstikvaniyê berda bû û di Dibistana bilinda Sandrighamê (Sandrigham Highschool) de dixwendi bû. Di pey wê re ew Zanîngeha Victoriyayê de perwendîşa xwe bi bekeloriyosek di Xwendina encamdanê (Performance Studies) de dikir. Ji sala 2005an de Zbych Trofimiuk dîsa lîstikvanî dike ema helbet ew têne li ser şanoyê de dilîze. Ew wisa di piyesa Bunny de nîşandayî bû û di piyesa La Mama de ew derhênerî dikir. Aniha ew di Zanîngeha Monashê li Victoriyayê de waneder e. Zbych Trofimiuk karê hûnermendî jî dike .

## Fîlmnîgarî
* *[[The Man from Snowy River (rêzefîlm)|Snowy River: The McGregor Saga]]*, 1993.
* *[[A Country Practice]]*, 1994.
* *[[Sky Trackers]]*, 1994.
* *[[Spellbinder (rêzefîlm)|Spellbinder]]*, 1995.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên awistralî
Kategorî:Aktorên polonyayî
Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Mirovên zindî
Îlincaxî Gewre

**Îlincaxî Gewre**, **Îlincaẍî Gewre**, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Deşta Hewlêrê
Pelkane

**Pelkane**, gundekî bi ser navçeya Qeza dûbiz ya parêzgeha Kerkûk (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Deşta Hewlêrê
Aşokanî Resulî

**Aşokanî Resulî**, **Aşokanî Resułî**, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Navenda Hewlêrê
Pungîne

**Pungîne**, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şeqlaweyê
Kategorî:Hîran
Samî Hêzil

**Samî Hêzil** (jdb. 1975 li Setmanis, Wan, Bakurê Kurdistanê) nivîskar û wergêrekî kurd e.

## Jiyan
Samî Hêzil di 1975an de li gundê Setmanisê yê Wanê ji dayik bûye. Wî di sala 1999an de Beşa Ziman û Wêjeya înglîzî ya Zanîngeha Wanê kuta kir. Hêzil ji salên 2000an û vir ve ye ji zimanê înglîzî helbest, roman, kurteçîrokan û berhemên zanistî werdigerîne kurdî. Di kovarên wêjeyî û zanistî yên wek Jiyana Rewşen, Zend, W û Tabularasayê de nivîs û wergerên wî hatine weşandin. Li sazîya Kurdî-Der’ê Şaxa Wanê waneyên wêjeya kurdî dide. Beşdarî panel, konferans û komxebatên derbarê ziman û wêjeya kurdî de bûye. Bi kurdî kurteçîrokan û berhemên lêkolînî dinivîse. Hêzil bavê keçekê ye û li Wanê dijî.

## Berhemên wî

; Werger
* Qelareşk û Bîst Helbestên Din, Edgar Allan Poe, helbest, Weşanên Bajar, 2004
* Serpêhatiyên Ulysses, Charles Lamb, roman, Weşanên Lîs, 2010
* Prensê Bextewar, Oscar Wilde, kurteçîrok, Weşanên Sîtav, 2015
* Sînematografî, Blain Brown, sînema, Weşanên Komeleya Akademîya Sînemayê ya Rojhilatê Navîn, 2016
* Belgefîlm, Erik Barnouw, sînema, Weşanên Komeleya Akademîya Sînemayê ya Rojhilatê Navîn, 2016
* Hobbit, J. R. R. Tolkien, roman, Weşanên Lîs, 2023

; Lêkolîn û gotar
* Kurte Wêjeya Kurdî, Weşanên Sîtav, 2015

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Mêrên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Meyan Xatûn

thumb|Meyan Xatûn di sala 1945an de
**Meyan Xatûn** (jdb. 1874/1873 li Baedre, Împeratoriya Osmanî - m. 1957/1958 li Şingalê, Keyaniya Iraqê) mîrbanû û ferwerdareke Milette a êzidî ya Mîrîtiya Şêxan bû (di salên 1913-1958/1957an de), dota mîrê êzidî Ebdî Beg  û hevjîna Mîr Elî Beg, dayika Mîr Seid Begû dapîra Mîr Tehsîn Seîd Beg bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Êzîdî
Kategorî:Jidayikbûn 1874
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1957
Kategorî:Mîreyan Êzidî
Omerawa, Mexmûr

**Omerawa**, gundekî bi ser navçeya Mexmûrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mexmûrê
Xerabey Carela

**Xerabey Carela**, **Xerabey Careła**, gundekî bi ser navçeya Mexmûrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mexmûrê
Silahiye

**Silahiye**, **Silaḧiye**, gundekî bi ser navçeya Mexmûrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mexmûrê
Navenda Hewlêrê (navçe)

**Navenda Hêwlerê** yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Navenda Hewlêrê ji nahiyên Hewlêrê, Behirke, Enkawa û Şemamik pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Hewlêrê
Deşta Hewlêrê (navçe)

**Deşta Hêwlerê** yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Deşta Hewlêrê ji nahiyên Binesilawe (Binesilawa), Daretû, Quştepe û Kesnezan pêk tê..

## Çavkanî

Kategorî:Deşta Hewlêrê
Kategorî:Navçeyên Hewlêrê
Şeqlawe (navçe)

**Şeqlawe** yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Şeqlawe ji nahiyên Şeqlawe, Selahedîn, Herîr, Hîran, Basirme û Balîsan pêk tê.

Di sala 2018an de jimara akinciyên navçeya Şeqlaweyê digehe 158.418 kesî.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Hewlêrê
Nihat Hatipoğlu

**Nihat Hatipoğlu**, (jdb. 11ê gulana 1955 li Amedê) akademîsyen û teologê ku bi eslê xwe kurd e.

## Jînenîgarî
Nihat Hatipoğlu li Amedê hatiye dinyayê û li bajarên wekê Meletî û Qeyseriyê dibistana seretayî xwendiye. Xwendina xwe ya lîseyê li Lîseya Îmam Xetîbê de û xwendina xwe zanîngehê jî li Zanîngeha Enqereyê xwendiye..

## Berhemên wî
* *İnsanlığın Geleceği ve İslam*, 1988
* *İslami Davetin İlkeleri*, 1988
* *Fitneler*, 1997
* *Ashapdan Bir Demet*, 1997
* *Bazı Hadislerin Günümüze Yansıması*, 1997
* *Ayetlere Farklı Bir Bakış*, 1997
* *Asr-ı Saadette Müşrik ve Münafık Liderler*, 1999
* *Kur'an-ı Kerim'in Anlaşılmasında Hadislerin Rolü*, 1999
* *Ebu Zür'a er-Razi ve Hadis İlmindeki Yeri*, 2000
* *Hz. Peygamberle İslam'ı Doğru Anlamak*, 2006
* *Saadet Asrından Damlalar*, 2008
* *Sevgi Dininden Yansımalar*, 2009
* *Dört Halife*, 2010
* *Gökteki Yıldızlar*, 2010
* *O'nu Nasıl Sevdiler*, 2010
* *Nihat Hatipoğlu'nun Kaleminden Günlük Dualar*, 2010
* *Barış Elçisinden Rahmet Dokunuşları*, 2010
* *Allah'ı Bildiğimi Sanırdım*, 2011
* *Rahmete Firar Etmek*, 2011
* *Büyüklerin Duaları*, 2011
* *Kur'an ve Sünnet Işığında Felaketler ve Deprem*, 2011
* *Hz. Peygamber ile Kur’an’ı Doğru Anlamak*, 2015

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mirovên zindî
Rewandiz (navçe)

**Rewanduz**, **Rewandiz**, yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Rewanduz ji nahiyên Şeqlawe û Wertê pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Hewlêrê
Çemçemal (navçe)

**Çemçemal**, **Çemçemall**, **Çemçemał**, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Çemçemal ji nahiyên Çemçemal, Şoriş, Sengaw, Tekiye, Axceler, Qadir Kerem û Tekiyey Cebarî pêk tê.

## Çavkanî


Kategorî:Navçeyên Silêmaniyê
Mexmûr (navçe)

**Mexmûr** yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye.

## Çavkanî


Kategorî:Navçeyên Hewlêrê
Dihok (navçe)

**Dihok** yek ji navçeyên parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Dihok ji nahiyên Dihok, Mangêş û Zawîte pêk dihê.

## Çavkanî


Kategorî:Navçeyên Dihokê
Sêmêl (navçe)

**Sêmêl** yek ji navçeyên parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Çar Nahiyên Sêmêlê ji Sêmêl, Fayde, Batêl û Xankê pêk dihên. .

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Dihokê
Kategorî:Sêmêl
Zaxo (navçe)

**Zaxo** yek ji navçeyên parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Zaxo ji nahiyên Dihok, Rizgarî, Drkar û Batîfa pêk dihê.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Dihokê
Kategorî:Zaxo
Mêrgesor (navçe)

**Mêrgesor** yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Bajêr Mêrgesor navenda navçe ye û herêma giring û navdara Barzan bi xwe ve digirit.

## Erdnîgarî
Navçeya Mêrgesor ji pênc nahiyên Barzan, Pîran, Şêrwan Mezin, Meznê û Goretû pêk tê û ji 252 gundan pêk tê, 172 gund hatîne avakirin û 80 gundîj nehatine avakirin.

Li bakurê wê Bakurê Kurdistanê ye. Şehristana Soran anko Diyana li rojhilata wê, Amêdî li rojava, Şeqlawe û Akrê jî li başûrê wê ne.

## Dîrok
Dîroka qeza Mêrgesor divegere sala 1890, wî demî de qeza bi navê Zêbar bû, li sala 1993 Hikûmeta Herêma Kurdistanê navê qeza Zêbar guhertin kire qeza Mêrgesor.

Nêzîkî Mêrgesorê şûnewarên navdar ên bi navê Şaneder û Zewî Çemî Şaneder hene.

## Çavkanî


Kategorî:Navçeyên Hewlêrê
Xebat (navçe)

**Xebat** yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Xebat ji nahiyên Xebat, Dareşekiran, Rizgarî û Kewergosk pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Hewlêrê
Kategorî:Xebat
Amêdî (navçe)

**Amêdî** yek ji navçeyên parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Amêdî ji nahiyên Amêdî, Dêreluk, Sersing, Çemankê, Bamernê û Kanî Masî pêk dihê.

## Çavkanî

Kategorî:Amêdî
Kategorî:Navçeyên Dihokê
Berdereş (navçe)

**Berdereş** yek ji navçeyên parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Berdereş ji nahiyên Berdereş, Daretû, Rufiya û Kelek pêk dihê.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1920î li Iraqê

Kategorî:Navçeyên Dihokê
Bergiriya sist

thumb|300px
**Bergiriya sist** an jî bi ingilîzî *passive immunity.* Heke di laşê mirov de ji bo nexweşiyek diyarkirî dijeten nehatibe çêkirin û ji bo saxbûnê dijeten ji derve bi awayekî hazir, ji yekê din hatibe wergirtin, bergiriya sisit peyda dibe. Anko bi bergiriya sist, ji bo dabînkirina bergiriyê, lîmfexaneyên nexweş çalak nabin. Bergiriya sist bergiriyek demkî ye. Bergiriya sist bi du rêbazan di laşê mirov de peyda dibe. A yekem bi awayekî sirûştî, a din jî bi awayekî destkarî çêdibe.

## Bergiriya sist a sirûştî

Ev bergirî ji dayikê derbasî dergûş dibe. Dema ducaniya dayikê, hin dijetenên dayikê bi navbeynkariya lûleyên xwînê, derbasê laşê korpele dibin. Bi taybetî dijetena bi navê IgG derbasî laşê korpele dibe û piştî zayinê di laşê dergûşê de bi qasî şeş mehan bergiriya demkî ya sist dabîn dike. Piştî ji dayikbûnê, îcar dergûş di nav şîrê dayikê de dijeten ji dayika xwe werdigre. Dijetena IgA bi mijînê, di nav şîrê dayikê de derbasî dergûşê dibe.
  
## Bergiriya sist a destkarî

Dijeten bi destkarî ji xwîna zindiyên bibergirî tê bi destxistin. Di zanista bijîşkî de, dijeten ji bexşker (mirov an ji ajal) tên tovkirin û bi awayekî serûm didin laşê mirovê nexweş. Bi vî awayê di demek kurt de di nav xwîna nexweş de dijeten zêde dibe û hokara nexweşiyê têk dibe. Wekî mînak, piştî pêvêdana marek jahrî an jî gezkirina kûçikêk har, li dij jehra maran an jî li dij vîrusa nexweşiya harbûnê serûm didin mirovê nexweş. Bandora serûm gelek zû çêdibe. Serûm gelek dijeten lixwe digire, loma di nav laşê nexweş de bi hêsanî êrîş li hember hokara nexweşiyê dibe û mirov di demek kurt de sax dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Navenda Silêmaniyê (navçe)

**Navenda Silêmaniyê**, **Nawendî Silêmanî**, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Navenda Silêmaniyê ji nahiyên Silêmanî, Bekreco, Bazyan û Tancero pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Silêmaniyê
Şarbajêr (navçe)

**Şarbajêr**, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Şarbajêr ji nahiyên Çwarte, Siweyl, Sîtek, Zelan û Gayîlon pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Silêmaniyê
Stûpê

**Stûpê** an **Stopê**, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Êdilbê

**Êdilbê**, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Erdêl

**Erdêl**, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Silor, Mêrgesor

**Silor** an **Silur**, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek jî gundên eşîra Mizûrî Bala ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrgesorê
Eckernförde

**Eckernförde** a ye German bajar li Schleswig-Holstein, Kreis Rendsburg-Eckernförde li deryaya Baltîkayê nêzîkî Kiel. Nifûsa nêzîkî 23,000.

Eckernförde navenda Elmanya Bakur a navdar a turîstîk e. Di 1302 Eckernförde de yekemîn yek bajêr behsa navnîşan kir.
Pişder (navçe)

**Pişder**, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Pişder ji nahiyeyên Qeladizê, Hêro, Helşû, Jarawe, Nawdeşt û Îsîwî pêk dihê.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Silêmaniyê
Raniye (navçe)

**Raniye** yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Raniye ji nahiyeyên Navenda Raniye, Çiwarqurne, Hacîawe, Bêtiwate û Serkepikan pêk dihê.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1942an li Iraqê
Kategorî:Navçeyên Silêmaniyê
Xaneqîn (navçe)

[thumb|[Diyale (parêzgeh)|Parêzgeha Diyaleyê]]
**Xaneqîn**, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Xaneqîn di 2018an de ji nahiyeyên Bemo, Meydan û Qoretû pêk dihê.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Silêmaniyê