open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Êrîşa li ser Pearl Harbor

**Êrîşa li ser Pearl Harbor**, êrîşeke surprîz a 7ê kanûna paşîn 1941 bû, ku di dema aştiyê de ji hêla Hêzên Hewayî-Deryayî yên Împeratoriya Japonî li ser Fîloya Pasîfîkê ya Dewletên Yekbûyî hate kirin, ku li Pearl Harborê li herêma Hawaii hate kirin. Dotira rojê, Dewletên Yekbûyî şer li ser Împeratoriya Japonê ragihand.

Bi êrîşê re, Împeratoriya Japonê Şerê Pasîfîkê, ku ji sala 1937an vir ve dihat meşandin, berfireh kir. Armanca vê operasyonê ew bû ku bi awayekî demkî Fîloya Pasîfîkê ya Dewletên Yekbûyî ji holê rake, da ku Japon bê astengî bigihîje madeyên xav li Asyaya Başûr. Piştî ku DYAyê di 8ê kanûna Pêşîn de şer ragihand, Almanyaya Nasyonalsosyalîst, ku bi Japon re hevalbend bû, û Îtalya di 11ê kanûna pêşîn 1941an de li dijî DYAyê şer ragihand. Êrîşa li ser Pearl Harbor û encamên wê bi vî awayî di Şerê Cîhanî yê Duyem de bû xaleke veguherinê ya diyarker. Daxuyaniya şer a DYAyê li dijî Japon û ragihandina şer a Hêzên Eksen li dijî DYAyê, dihate wateya ketina DYAyê nav Şerê Cîhanî yê Duyem. Beriya 11ê kanûna paşîn, Amerîka piştgiriyeke madî ya girîng dabû Brîtanya Mezin û Yekîtiya Sovyetê. Wan her wiha bi awayekî leşkerî di parastina karwanên ber bi Ewropayê de jî beşdar bûn. Keştiyên şer ên amerîkî gelek caran bi awayekî çalak beşdarî êrîşên li ser keştiyên jêrderyayî yên almanî bûbûn, lê ew dîsa jî bi fermî bêalî mabûn.

Piraniya Fîloya Pasîfîkê ya amerîkî bi êrîşê hate tasfiye kirin, ji ber ku fermandarên Pearl Harborê bi kêmasî pêşî li êrîşên surprîz girtibûn. Di dema êrîşê de keştiyên balafiran ên Fîloya Pasîfîkê ne li Pearl Harbor bûn, û ji ber vê yekê lê nehatin xistin. Japonan êrîşî depoyên sotemeniyê û kargehên keştiyan nekir. Ev dihate vê wateyê ku beşa saxlem a Fîloya Pasîfîkê karibû bê sînor were bikaranîn. Hema çend demjimêr berî êrîşê, êrîşa Japonan li dijî kolonîyên Brîtanî û Holendî yên li Başûr-rojhilatê Asyaya dest pê kiribû (Dagirkirina Japonî ya Nîvgirava Mala).

Êrîşa li ser Pearl Harbor ew şer bû, ku tê de keştiya şer wekî hêmana serdest a şerê deryayî ji hêla keştiyên balafiran û balafiran ve hate bicihkirin. Her çend êrîşê DYAyê ji hêla leşkerî ve qels kir jî, encamên demdirêj ji bo Japonê kujer bûn. Bi vê êrîşê, hikûmeta DYAyê karîbû xelkê amerîkî, ku heta wê demê aştîxwaz an îzolasyonîst bû, ji bo şer îkna bike. Potansiyela pîşesazî ya mezin a DYAyê di şer de avantajek mezin da Hevalbendan.

## Not

## Çavkanî

Kategorî:1941 li DYAyê
JTBC

**JTBC** (Korêyî: 제이티비씨), kanalek bernameyek berfireh e ku navenda wê li Seoul, Koreya Başûr, di sala 2011 de hate destpêkirin.

## Logoyên Wî

Wêne:Tongyang Broadcasting Company logo.jpg|Logoya TBC ya ewil (berfanbarê 1964-1980)
Wêne:JTBC logo.svg|Logoya JTBC ya sêyem û rojane (2011-heta niha)


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî bi korêyî

Kategorî:Avabûnên 2011an li Korêya Başûr
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên korêyî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Korêya Başûr
Muntazar el-Zeydî

**Muntazer el-Zeydî** (bi erebî: منتظر الزيدي), jdb. 12ê sermawezê 1979 rojnamevanekî iraqî ye, ku di asta navneteweyî de hate naskirin, dema ku wî du pêlav avêtin ser serokê wê demê yê DYAyê George W. Bush.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Mirovên zindî
Îbrahîm Qadirî

**Îbrahîm Qadirî** (jdb. 26 nîsan 1934, Îsakend - m. 19 çiriya paşîn 2024, Mehabad) dengbêjekî kurd bû ku di sala 1934an de li gundê Îsakendê yê di navbera Mehabad û Bokanê de hatiye dinê.

Qadirî di sala 1951ê de dest bi stranbêjiyê kiriye û bi dehan albûm tomar kirine.

## Mirin
Di 19ê çiriya paşîn a 2024an de li Mehabadê di 90 saliya temenê xwe de koça dawî kir.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Golên endorheîk

[thumb|Dîmenek ji gola endorheîk a [Gola Wanê ku gola herî mezin ê Bakurê Kurdistanê û gola herî mezinê Kurdistanê ye]]
**Golên endorheîk**, **golên girtî** yan jî **golên navxweyî** (hinek caran wekê golên qada daketî yan jî golên termînalî têne binavkirin) berhevok yan jî golbûna avê ye ku di nav qadeke endorheîk (qadeke dorgirtî) de bêyî derketineke diyar çêdibe. Golên endorheîk ji ber ku ji maddeyên ku di golê de ne bi dûkel bûna avê xilas nabe bi gelemperî ji avên şor pêk tên. Golên endorheîk dikarin li herêmên derdora wan wekê nîşaneyên guherîna antropogenîkên wekî avdanî yan jî guherîna avhewayê werin bikar anîn. Golên xwedî drenaja (nizilan a binê erdê) binê erdê wekê golên krîptoheîk hatine pejirandin.

Golên endorheîk ên Kurdistanê Gola Ûrmiyeyê û Gola Wanê ye ku du golên mezin ên Kurdistanê ne.

## Celebên golên endorheîk
Du awayên sereke yên ku golên endorheîk ên ku avê berhev dikin ev in: celebek bi herikîna çem ên di qada dorgirtî ya li deverên golên ku ber bi golê ve diherikin (deşarj) û celeba din jî ev e ku barîna baranê ye ku dibare qada golê.

Ava berhevkirî ya golê ji ber ku derketina avê tineye bi dûkeliya avê û bi rêya nizilanê (ava ku di binê erdê de bi rêya veşartî diherike) winda bibe.
## Lîsteya golên endorheîk ên li cîhanê
[thumb| Dîtineke ji [Gola Ûrmiyeyê ku goleke endorheîk a Rojhilata Kurdistanê ye.]]
### Kurdistan
* Gola Wanê (Bakurê Kurdistanê)
* Gola Ûrmiyeyê (Rojhilata Kurdistanê)
### Afrîka
* Depresyona Afarê (Geliyê Riftê ya Mezin a li Afrîkaya Rojhilat)
* Gola Çadê (Afrîkaya Navendî)
* Gola Rukwayê (Rojhilatê Afrîkayê)

### Asya
* Gola Aralê (Qazaxistan û Ûzbekistan)
* Deryaya Qezwînê (Îran, Azerbaycan, Rûsya, Qazaxistan û Turkmenistan)
* Deryaya Mirî (Îsraêl û Ûrdûn)
* Gola Gavkhoniyê (Îran)
* Gola Hamonê Cazmoriyan (Kerman û Sîstan û Belûçistan, Îran)
* Gola Hamonê (Îran)
* Gola Maharloyê (Parêzgeha Fars, Îran)
* Gola Namakê (Qûm, Îran)
* Qarhan Playa (Qinghai, Çîn)
* Gola Şalkarê (Qazaxistan)
* Pangong Tso (Ladakh, Hindistan û Tîbet, Çîn)

### Awistralya
* Gola Kumpupintilê (Rojavayê Awistralyayê)
* Gola Eyreyê (Awistralyaya Başûr)
* Gola George (Walesa Başûr a Nû)
### Amerîkaya Bakur
thumb|Gola Xwê ya Mezin, Utah, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.
* Carson Sink (Parêzgeha Churchill, Nevada, Dewletên Yekbûyî)
* Gola Devilsê (Dakota Bakur, DY)
* Gola Devilsê (Wisconsin, DY)
* Gola Enriquilloyê (Komara Domînîk)
* Etang Saumâtre (Haîtî)
* Gola Xwê ya Mezin (Utah, DY)
* Humboldt Sink (bakurê rojavayê Nevada, Dewletên Yekbûyî)
* Gola Owensê (Sierra Rojhilat, Kalîforniya, Dewletên Yekbûyî)
* Gola Piramîdê (rojavayê Nevada, Dewletên Yekbûyî)
* Quinn River Sink (bakurê rojavayê Nevada, Dewletên Yekbûyî)
* Salton Sink (başûrê Kalîforniya, Dewletên Yekbûyî)
* Gola Eagle (Kolombiyaya Brîtanî, Kanada)
* Gola Choelquoitê (Kolombiyaya Brîtanî, Kanada)
* Gola Martinê (Kolombiyaya Brîtanî, Kanada)
* Gola Manitouyê (Saskatchewan, Kanada)
* Gola Xochimilcoyê (Meksîko City, Meksîk)

## Çavkanî

Kategorî:Avnasî
Henri J. Barkey

**Henri J. Barkey** siyasetnas û pisporekî navdar e di lêkolînên Rojhilata Navîn de, bi taybetî li ser mijarên kurdan û Tirkiyeyê. Ew profesorê Têkiliyên Navdewletî li Zanîngeha Lehigh e û li Encumena Têkiliyên Derve (*Council on Foreign Relations CFR*) Hevkarê Bilind (*Senior Fellow*) e di Lêkolînên Rojhilata Navîn de .

Ji 2015 heta 2017, Barkey rêveberê Middle East Center a li Woodrow Wilson International Center for Scholars bû. Berî vê, wî 13 salan serokatiya Beşa Têkiliyên Navneteweyî li Zanîngeha Lehigh kir. Di navbera salên 1998 û 2000 de, wî di kadroya plansaziyê ya Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de kar kir, li wir li ser Rojhilata Navîn, herêma Deryaya Navîn û mijarên îstîxbaratê xebitî.

## Xebatên wî yên derbarê kurdan de
Barkey li ser Tirkiye, kurd û mijarên din ên Rojhilata Navîn gelek berhem nivîsandine. Bi taybetî pirtûka wî ya bi navê *Turkey's Kurdish Question* ("Pirsgirêka Kurdî ya Tirkiyeyê") ya ji sala 1998ê, ku bi Graham E. Fuller re nivîsandiye, rastî eleqeyeke mezin hat. Di vê pirtûkê de ew têkiliyên tevlihev ên di navbera hikûmeta tirk û gelê kurd de analîz dike û kêşeyên siyasî û civakî yên ku ji wan derdikevin radixe ber çavan.

Giraniya lêkolînên wî li ser siberoja stratejîk a kurdan li Rojhilata Navîn e. Ew dînamîkên jeopolîtîk ên ku bandorê li ser civakên kurd li herêmê dike dinirxîne, û li ser dijwarî û fersendên ku ew pê re rû bi rû ne tîne ber çavan. Ji bilî karê xwe yê akademîk, Barkey endamê Lijneya Rêvebir a Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê li Silêmaniyê ye. Di nav dezgehên ramanî û kovaran de jî cih digire, di nav de Weqfa Parastina Demokrasiyan (*[[Foundation for Defence of Democracies]]*) û Rojnameya Rojhilata Navîn (*[[Middle East Journal]]*).

Di kariyera xwe de, Barkey ji bo têgihîştina rûdanên siyasî ya Rojhilata Navîn tevkariyên girîng kiriye. Analîz û weşanên wî li ser pirsgirêk û perspektîvên li herêmê, bi taybetî di derbarê pirsa kurd û rola Tirkîyê de, perspektîvên hêja pêşkêş dikin.

## Çavkanî
Kurdên Misirê

**Kurdên Misirê** hindikahiyek etnîkî ya piçûk in li vî welatî û yek ji komên diyasporaya kurdan in.

Kurdên Misirê xwedî dîrokeke balkêş in. Hebûna wan a li Misirê vedigere dema Împeratoriya Osmanî, dema ku gelek kurd wek leşker, karmend û bazirgan hatin herêmê. Bi taybetî di sedsalên dawî yên desthilatdariya Osmaniyan de, Kurd li deverên curbicur ên Misirê, bi taybetî li bajarên mezin ên wekî Qahîre û Îskenderiyeyê bi cih bûne. Di vê serdemê de, gelek kurdên Misirê karîbûn xwe di warê aborî de bi cih bikin û beşdarî civaka herêmî bibin, her çend ew her dem kêmjimarek piçûk lê girîng man.

Civaka kurdên Misirê biçûk e û li gor texmînan dora 10.000 heta 15.000 kurd li Misirê dijîn. Lê ev hejmar ne zelal e, ji ber ku civaka Kurd li Misirê her tim wekî komeke cihê nayê tomarkirin. Piraniya Kurdên Misirê neviyên koçberên ku di sedsalên 19 û 20an de ji Împaratoriya Osmanî û piştre jî ji welatên weke Iraq, Sûriye û Tirkiyê hatine. Tevî hejmara wan a hindik jî, civaka kurd li Misirê xwedî bandoreke çandî û aborî ye, bi taybetî di warê bazirganî û gastronomiyê de.

## Dîrok
Li Misirê kurd ji mêj ve beşeke civakê ne. Li ser dîroka rast a destpêkirina niştecihbûna kurdan li Misirê çavkanî ne zelal in, lê di hin raporan de tê gotin ku kurdan herî dereng piştî fetha îslamî ya Kurdistanê li Misirê niştecih bûnê. Ji wê demê ve kurd bi awayekî bi bandor beşdarî şaristaniya Misrê bûne, bi taybetî piştî ku Selahedînê Eyûbî bû desthilatdariya Misirê. Tevî ku kurd bi sedsalan di nava civaka Misirê de cih girtine, lê dîsa jî çanda xwe ya taybet û kevneşopiyên xwe yên cuda diparêzin.

Bi hilweşîna Împeratoriya Osmanî û damezrandina Komara Misirê ya nûjen di sedsala 20an de, rewş ji bo gelek malbatên kurd guherî. Misir ji aliyê siyasî ve nasnameyeke erebî ya homojen bi pêş xist, lê gelek kurd li herêmê man, pir caran ji ber helwesta erênî ya wî welatî ya li hember hindikahiyên etnîkî û olî. Bi salan, hin kurdên Misirê di civakê de, bi taybetî di warên bazirganî, huner û zanistî de, cihekî girîng bi dest xistin.

Di salên 1950î de, bi bilindbûna neteweperestiya Misirê ya di bin desthilatdariya Cemal Ebdul Nasir de, hemû komên etnîkî, ku kurd jî di nav de bûn, zêdetir tevlî civaka ereb bûn. Lê dîsa jî kurdan nasnameya xwe ya çandî, ziman û kevneşopiyên xwe parastin, her çend ji welatên din kêmtir be jî. Di salên 1960î û 1970î de, hejmara kurdên ku li Misirê bi cih bûne, zêde bû, nemaze ligel rewşa siyasî ya Rojhilata Navîn, ku gelek kurd li welatên din penaber bûn.

Civata kurd li Misirê hertim piçûk mabû û ti carî ne xwediyê roleke giring a siyasî bû. Gelek kurd di bazirganiyê û gastronomiyê de dixebitin û cihêrengiya aborî ya Misirê de geş dikin. Gelek ji wan di warê siyasî de ne pir çalak bin jî, ew beşek ji civaka pirçandî ya welêt mane. Têkiliyên bi komên etnîk ên din re, bi taybetî bi ereban re, bi gelemperî aştiyane ye.

## Kurdên navdar ên Misirê

* Şêrko, generalekî misilman ê bi eslê xwe kurd. Ew apê Selahedînê Eyûbî bû û di sala 1169an de li Qehîrê mir.
* Muhammed Ebdo
* Ebas Mehmûd Eqad
* Ezz Eddin Hosni
* Mohammad Hosni
* Soad Hosny
* Nagat El-Sagheera
* Ahmed Shawqi
* Ahmed Taymour
* Mahu Bey Urfali

## Çavkanî

Misir
Kategorî:Misir
Kolxîs

**Kolxîs** ( Zimanê gurcî: ეგრისი ) welat an jî cografyayek kevnar e li rojhilatê Deryaya Reş de cih digire. Herêm piranî di nav Gurcistana îroyîn de ye.thumb|rast|Nexşeya Kolxîs û yên Îberyayê
Şêx Murşidê Xeznewî

**Şêx Murşidê Xeznewî** (jdb. li Qamişlo, Rojavaya Kurdistanê) kesayetiyekî dînî, alim û çalakvanê civakî yê kurd e ku di nav civaka kurd de bi hewl û xebatên xwe yê ji bo kurdan hatiye naskirin. Şêx Murşîde Xeznewî kurê Şêx Maşûqê Xeznewî yê ji malbata navdar a Xeznewîyan e ku di sala 2005an de ji aliyê rejîma Bees a Sûriyê ve hatibû kuştin. Malbata Xeznewî bi pêşengiya xwe ya giyanî û rewşenbîrî di nav nifşan de tê naskirin. Şêx Murşîdê Xeznewî di serdemên dijwariyên Şerê navxweyî yê Sûriyê de ji bo qezencên Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê de hewl daye ku yekîtiya kurdan pêk bîne û diyaloga kurd-kurd saz bike.

## Biyografî
### Ciwantî
Şêx Murşidê Xeznewî li bajarê Qamişlo yê Rojavaya Kurdistanê, bajarê pirçandî yê ku kurd, ereb û suryanî lê dijîn hatiye dinyayê. Eleqeya wî bi dîn û mijarên giyanî re di temenekî biçûk de dest pê kiriye û ev digel perwerdeya kevneşopî ya malbata wî ve mezin bûye. Şêx Murşid di warê teolojî, felsefe û mîstîzma îslamî de hem li Sûriyê û hem jî bi xwendina li derveyî welat perwerdeyeke berfireh wergirtiye.

Di ciwantiya xwe de wî dest bi gihandina peyama malbata xwe kir û nirxên aştî, tolerans û paqijiya giyanî pêş xist. Weaz û hînkirinên wî bala kesên ji pêkhateyên cuda yên etnîkî û dînî jî dikişîne û ev yek bû sedema naskirina wî ji derveyî sinorên Sûriyê. Şêx Murşid di diyaloga di navbera komên cuda de roleke sereke dilîze û her tim daxwaza aştiyê li herêmê kiriye. Ew bi hewldanên xwe yên avakirina piran di navbera civakên etnîkî û mezhebên dînî de tê naskirin. Peyama wî tekezî li ser mirovahiya hevpar û pêwîstiya çareserkirina nakokiyan bi diyalog û dilovaniyê dike.

### Çalakvanî
Şêx Murşid Xeznewî di van dehsalên dawî de parêzvanekî çalak ê mafên kurd û mirovan e li Sûriyê. Ew piştgiriya çareseriyên aştiyane ji bo nakokiyên siyasî dike û bi parastina nasnameya çandî û zimanî ya civaka kurd ve girêdayî ye. Di heman demê de ew her cure tundrewiyê red dike û şiroveyeke nerm û vekirî ji Îslamê derdixe pêş. Rola wî ya serokatiyê di dema şerê navxweyî yê Sûriyê de hîn giringtir bû. Ew wekî dengê aqil û hêviyê tê dîtin, nemaze ji bo kesên ku ji ber pevçûnên berdewam bûne koçber an bindest bûne. Şêx Murşid tevî kêşeyên ku pê re rû bi rû dimîne jî ji bo civaka xwe kesayetiyeke xurt û giring e.

Karê wî ne tenê rehetiya giyanî peyda dike lê di heman demê bû sedema rêxistin û piştgirîya pratîkî di nav civatê de, di nav de projeyên perwerdehiyê, alîkariyên mirovahî û destpêşxeriyên ji bo pêşvebirina hevgirtina civakî. Heya îro, ew bi aqilmendî, taybetmendiyên xwe yên rêbertiyê û dilsoziya xwe ya ji bo bihevrejiyana dadperwer û aştiyane îlhamê dide mirovan.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesayetiyên dînî
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Federalîzm

**Federalîzm** (ji latînî *foedus* 'hevbend') di serî de wekî sîstemeke rêxistinî tê fêm kirin, ku tê de herêmên girêdayî dewletekê xwedî serxwebûneke bisînor in, lê ji bo ku yekbûnek serdest û tevahiya dewletê pêk bînin, bi hev re girêdayî ne. 

Federalîzm rêxistinkirina siyasî ya dewletekê ye, ku tê de hêz û berpirsiyarî di navbera astên cuda yên hikûmetê de têne parve kirin, bi gelemperî di navbera asta neteweyî ya navendî û çend yekîneyên herêmî de, wekî eyalet, parêzgeh an kanton. Di sîstemên federal de, hukûmetên herêmî bi gelemperî fonksiyonên herêmî yên wekî perwerde û veguheztinê digirin ser xwe, û siyasetê li gorî hewcedariyên taybetî yên nifûsa xwe diguncînin. Ev desentralîzasyon dikare bibe sedema rêveberiyek bikêrhatî û bersivdar, lê di heman demê de xetera nakokiyên di navbera herêman de jî bi xwe re tîne.

Cudakirina desthilatdariyê di federalîzmê de rê dide hikûmeta niştimanî û herêmî, ku di warên berpirsiyariya xwe de serbixwe tevbigerin. Ev yek ji bo pêşîlêgirtina komkirina hêzê ye û parastina azadiyên kesane bi riya gelek astên hikûmetê armanc dike. Hikûmetên neteweyî bi gelemperî deverên wekî parastin û siyaseta derve birêkûpêk dikin, dema ku hukûmetên herêmî bêtir bi mijarên herêmî re mijûl dibin.

Feydeya sereke ya federalîzmê, pêşvebirina nûjeniyê bi ceribandinên herêmî ye, ku tê de dewlet an herêm wekî "laboratorên demokrasiyê" tevdigerin. Ev dihêle ku polîtîkayên nû li ser astek piçûktir werin ceribandin, berî ku potansiyel li seranserê welêt bêne bicîh kirin. Lêbelê, pirsgirêk jî dikarin derkevin holê, wek daxwaziyên siyasî di navbera herêman de, ku dikare bibe sedema nîqaşên li ser dadperwerî û dadmendiyê.

## Çavkanî

Kategorî:Sîstemên siyasî
Kategorî:Teoriyên siyasetê
Azis

**Azis** (jdb. 7ê adarê 1978 li Slîven, Bulgaristan wekî **Vasîl Trayanov Boyanov**, Васил Траянов Боянов) hunermendekî bulgarî ya çalga ye. Bi stranên wekî "Hop", "Sen Trope" û "Mrazish" bala navneteweyî kişand û li welatên cîran ên wekî Yewnanistan, Romanya û Serbistanê navdar bû.

## Kurtejiyan
Azis, ku ji malbateke roman tê, li Sliven di zindana jinan de hatiye dinê. Ew di malbateke roman de mezin bû, ku bi xizanî û cudakariya civakî re rûbirû mabû.

Azis di temenek ciwan de eleqeya xwe bi muzîkê re pêş xist û di destpêkê de bi muzîka kevneşopî ya romanan re dihat nasîn. Ew li Kostînbrod û Sofyayê mezin bû û di sala 1989an de, di yanzdeh saliya xwe de, malbata wî li gel wî koçî Almanyayê kir. Wî dibistan tenê heta pola pêncan xwend, paşê kariyereke wek model ceriband, lê bi ser neket. Ew di dawiyê de vegeriya Bulgaristanê û xwe da muzîkê.

Bi derxistina albûma xwe ya bi navê “Kraliat na chalga” (Keyê Çalgayê) di sala 2004 de ew wergeriya yek ji fîgurên sereke yên pop-folk a Bulgaristanê. Azis bi şêwaza muzîka xwe tê zanîn, ku hêmanên kevneşopî yên çalga bi pop, dans û lêdanên elektronîk yên nûjen dixe nav hev. Di gel muzîka xwe, wî ji bo xuyabûna xwe ya neasayî jî bal kişand, ji ber ku wî bi kostumên xwe pir caran bi rolên zayendî lîst û bi şekil û şemala xwe ya androgîn serê mirov tevlihev kir. Bi vî havî Azis bi cil û bergên balkêş, makyajên giran û porê xwe yê bêhempa derkete dikê û zû wergeriya îkoneke civaka LGBTQ+ li Bulgaristanê.

Ji bilî kariyera xwe ya muzîkê, Azis di heman demê de wekî pêşkêşvan û lîstikvanek jî xuya bû û di bernameyên cûrbecûr yên Televîzyona Bulgaristanê de hate dîtin. Vîdyoyên wî yên ecêb û performansa wî ya provokatîv berdewam kirin û temaşevanan polarîze dikirin, lê di heman demê de jî bûne alîkar, ku nîqaşên girîng derbarê mijarên çandî û civakî de derbikevin. Azis gelek albûm û single derxistin û bi dehsalan e beşek girîng a muzîka Bulgaristanê ye.

Di sala 2005an de ew di hilbijartina parlemana Bulgaristanê de li ser lîsteya partiya Euroroma cih girt, ku berjewendiyên hindikayiya roma temsîl dike. Partî ji ber benda ji sedî 5 ya beşdarbûnê nekete parlamenê.

Di sala 2006an de Azis beşdarî pêşbirka strana Eurovisionê bû û wekî vokalîst ji bo hunermenda bulgarî Mariana Popova derket ser dikê. Dû re ew beşdarî çapa bulgarî ya Big Brother bû, lê piştî 19 rojan li ser daxwaza xwe ji pêşangehê derket.

Di 1ê cotmeha 2006ê de, Azis bi hevjînê xwe Nikolai Petrov Parvanov re di kampanyayeke ji bo mafên kesên LGBT de li Stadyuma Neteweyî zewicî. Ji ber ku li Bulgaristanê zewaca hevzayendan ji aliyê dewletê ve naye naskirin, ev zewac xwediyê karaktereke sembolîk bû. Wan daxuyand ku ewê zaroka stranbêjê ya bi navê "Raia" mezin bikin.

Tevî nakokiyên li dora wî, Azis gelek xelat bi dest xistiye û ji ber tevkariya wî ya di çanda pop de tê naskirin. Wî bi awayekî aktîv ji bo mafên hindikayiyan kampanyayê cuda dane meşandin û gelek caran di stranên xwe de behsa neheqiyên civakî kir.

## Çavkanî

Kategorî:Bulgar
Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên bulgar
Kategorî:Stranbêjên bulgar
Eurovision Song Contest

**Pêşbirka Strana Eurovision** (bi îngilizî: *Eurovision Song Contest*, navê fermî bi fransî: *Concours Eurovision de la Chanson*, ku bi gelemperî wekî **Eurovision** (*Yurovîjin*) tê zanîn), pêşbaziyeke stranan a navneteweyî ye ku her sal ji hêla Yekîtiya Weşanên Ewropî (*European Broadcasting Union*) ve tê organîzekirin. Her welatê beşdar straneke orijînal pêşkêş dike, ya ku bi zindî were pêşkêşkirin û bi riya torên Eurovision û Euroradio ji weşangerên neteweyî re tê şandin û welatên pêşbaziyê paşê deng didin stranên welatên din, da ku serketiyek bi dest bixin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1956an li Ewropayê
Siweyda

**Siweyda** (bi erebî السويداء, DMG as-Suwaidāʾ) paytexta parêzgeha Siweyda li herêma Hauran li başûrê rojavayê Sûriyê ye. Ew navenda niştecihbûna Durziyên Sûriyê ye.

## Cih

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Sûriyê
PYNK

**Partiyên Yekîtiya Nîştimanî ya Kurd** an bi kurtasî **PYNK** tifaqek e, ku di sala 2020ê de bi 25 partî û tevgerên Rojavayê Kurdistanê bi armanca yekîtiya hêzên kurd li Sûriyê hate avakirin. 

Fermandarê giştî yê Hêzên Sûriya Demokratîk (QSD) Mezlûm Ebdî bi armanca yekkirina helwest û refa kurdî li Rojavayê Kurdistanê û yekkirina xîtaba kurdî li Sûriyê ligel guhertinên li herêmê, însiyatîfek dest pê kir. Piştî wê însiyatîfê gelek hevdîtin di navbera hêz û partiyên kurdî de pêk hatin û wek encam PYNK hate avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Kategorî:Tevgerên rizgariya neteweyî
Erdheja Tîbetê 2025

**Erdheja Tîbetê** erdhejeke bi hêza 7,1 bi pîvera Richter (Mw 7,1) e ku di 7ê kanûna paşîn a 2025an saet 9:05an (UTC+8) de li wîlayeta Tingri ya Herêma Xweser a Tîbetê li başûrê rojavayê Çînê rû daye. Li herêma erdhejê herî kêm 126 kes jiyana xwe ji dest dane û 188 kes jî birîndar bûn. Di erdhejê de li Nepalê jî 13 kes birîndar bûn û li bakurê Hindistanê jî zirareke biçûk çêbûye. Erdhej li seranserê Asyaya Başûr hatiye hîskirin. Erdhej ji sala 2021ê vir ve erdheja herî mezin bû ku li Çînê pêk hatiye. Erdheja herî kujer a Çînê jî Erdheja Jishishan e ku di kanûna pêşîn a 2023an de pêk hatiye. Erdheja Tîbetê ji ber şikestineke normal çêbûye û di kûrahiya 10 kîlometre di nav qalika parzemînê de pêk hatiye.

## Tektonîk
Deşta Tîbetê ji ber stûrbûna qalikê ku bi hevgirtina li ser hîmalayayan ve girêdayî ye, gihîştiye bilindahiya xwe yê îro. Şikestekên di nav deştê de bi mekanîzmaya lêdan-leqandinê û normal ve girêdayî ye. Deşta ber bi rojhilat-rojava ve dirêj dibe û li gel ku ji hêla bakur-başûr ve grabenên şimitandinan têne xuyakirin ku bi şikestekên lêdan-leqandinê û bi daneyên GPSê têne dîtin. Li Tîbetê erdhejên bi hêza 8,0 an jî mîna wan, li kêleka şikesteka lêdan-leqandinê çêdibin.

Erdhejên şikestekê yên normal bi gelemperî mezinahiya wan biçûk in. Di sala 2008an de pênc erdhejên normal ên bi hêza 5,9 heta 7,1 li deverên cihêreng li seranserê deştê qewimî ye. Qoziya meyldariya van erdhejan a li ser şikestekê bi qoziya xwarê ji 40 heta 50 pileyî pêk hatine û bi kûrahiya 10 heta 15 km dirêj bûne.

## Erdhej
Navenda Lêkolînên Jeolojîk a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) ragihandiye ku mezinahiya erdhejê () 7,1 e û Navenda Tora Erdhejê ya Çînê jî mezinahiya erdhejê 6,8 Ms ragihandiye. Erdhej di encama şikestineke normal ê di nav Deşta Tîbetê de pêk hatiye. Dahûrandina mekanîzmayên fokal destnîşan dikin ku şikestin li ser şikesteka lêdanê ya bakur-başûr qewimiye ku bi nermî ber bi rojhilat an rojava ve şimitiye.

## Çavkanî

Kategorî:Erdhejên 2025an
Kategorî:2025 li Nepalê
Hokusai

**Katsushika Hokusai** (bi japonî 葛飾 北斎, 31 çiriya pêşîn 1760 - 10 gulan 1849), wekî **Hokusai** tê zanîn, hunermendekî *[[ukiyo-e]]* yê japonî, wênesaz û çapkerek ji serdema Edo bû. Rêzeya çapa wî bi navê "Sih û şeş dîmenên çiyayê Fuji" gelekî binavûdeng e û çapa îkonîk a Pêla Mezin ji Kanagawa dihewîne. Hokusai di jiyana xwe de hunera *ukiyo-e* pêşxist û ji şêwazek portreyê, ku li ser kortazîn û lîstikvanan disekinî, wergerande şêwazeke hunerî ya berfireh, ku giranî da ser peyzaj, nebat û heywanan. Berhemên wî bandoreke girîng li ser Vincent van Gogh û Claude Monet kir. Bi rêya serdema japonîzmê, ku di dawiya sedsala 19an de peqiya, hunera wî li seranserê Ewropayê belav bû.

Hokusai çapa "Sih û şeş dîmenên çiyayê Fuji" yê wekî bersivek ji geşbûna tûrîzma navxweyî ya li Japonê re û ji ber berjewendiya xwe ya şexsî li ser çiyayê Fuji afirand. Bi vê xebatê, bi taybetî saya wêneyên Pêla Mezin a Kanagawa û Bayê hêja, sibeya zelal, Hokusai hem li Japonya û hem jî li derveyî welêt navdar bû.

Hokusai herî baş bi çapên xwe yên *ukiyo-e* dihat nasîn, lê wî di navgînên cûrbecûr de xebitî, di nav de wênesazî û nîgarkirina pirtûkan. Wî di zarokatiya xwe de dest bi hunerê kir û heta mirina xwe, 88 saliya xwe, xebitî û şêwaza xwe pêş xist. Di kariyerek dirêj û serketî de, Hokusai bi tevahî zêdetirî 30,000 tablo, xêz, çap û wêneyên pirtûkan çêkirin. Ew bi nûjeniya xwe ya di berhevokên xwe de û teknîka xweya xêzkirinê ya bêhempa dihat nasîn û heta îro di dîroka hunerê de yek ji mezintirîn hosta tê hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1760
Kategorî:Mirin 1849
Partiya Sûriya Pêşerojê

**Partiya Sûriya Pêşerojê** an **PSP** partiyeke siyasî ya li Sûriyê ye, ku di 27ê adara 2018an de wekî bersivek li Şerê navxweyî yê Sûriyê li bajarê Reqayê, paytexta Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê, hate avakirin.

Di kongreya damezrêner ya Partiya Sûrya Pêşerojê de, Ibrahîm El-Qeftan wek serok û Hevrîn Xelef wek sekretera giştî ya partiyê hatin hilbijartin. Di kongreya damerizandinê de, hejmarek ji serkirdeyên HSD û TEVDEMÊ û yên partiyên din jî amade bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2018an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Sûriyê
Kanagawa Oki Nami Ura

**Kanagawa Oki Nami Ura** (bi japonî: 神奈川沖浪裏, *Kanagawa-oki Nami Ura*, tê wateya "Di bin pêla ji Kanagawa de") an **Pêla Mezin**, çapek e, ku ji aliyê Hokusai hunermendê japonî yê şêweyê *[[ukiyo-e]]* ve hatiye çêkirin. Ew di dawiya sala 1831ê de di serdema Edo ya dîroka Japonê de hate afirandin. Di çapê de sê keştî hene, ku di nav deryayek bahozê de diherikin û bi pêlek mezin û xurt re digerin. Pêl di navenda çapê de li ser keştiyan spîralek çêdike û Çiyayê Fuji di paş de xuya ye.

Çap berhema Hokusai ya herî naskirî ye û ya yekem e di rêzeya wî ya "Sih û şeş Dîmenên Çiyayê Fuji" de. Di vê çapê de bikaranîna rengê şîna Prûsî şoreşek li çapên japonî kir. Kompozîsyona Pêla Mezin sentezek ji çapên kevneşopî yên japonî ye, û perspektîva grafîkî ya ku li Ewrûpayê hatî pêşve xistin bi kar tîne. Saya vê yekê Hokusai li Japon û paşê li Ewropayê jî serkeftinek mezin bidest xist. Hunera Hokusai paşê bû îlhamek ji împresyonîstên wê çaxê. Gelek muzexane li çaraliyê cîhanê xwedî kopiyên Pêla Mezin in û piraniya wan ji koleksiyonên taybet ên çapên japonî yên sedsala 19an hatine. Tê bawerkirin ku tenê nêzîkî 100 çap, di şert û mercên cihêreng de xwe gihandine sedsala 21ê.

Pêla Mezin ji Kanagawa tê texmîn kirin ku "di dîroka hemû hunerê de wêneya herî zêde hatiye hilberandin" e, û her weha di dîroka Japonê de wekî "berhema hunerî ya herî navdar" tê dîtin. Vê çapê bandor li gelek hunermend û muzîkjenên rojavayî kiriye, di nav de Claude Debussy, Vincent van Gogh û Claude Monet. Hevalên ciwan ên Hokusai, Hiroshige û Kuniyoshi îlhama xwe jê girtin û karên xwe yên pêla-navendî çêkirine.

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên 1831ê
White Chicks (fîlm)

**White Chicks** ("Keçikên Spî") fîlmeke komedî ya amerîkî ye, ku di sala 2004ê de ji aliyê Keenen Ivory Wayans ve hatiye çêkirin.

## Çîrok
Her du bira Kevin û Marcus Copeland ajanên FBI yên afroamerîkî ne. Ew ji hêla serokê wan Elliott Gordon ve têne peywirdarkirin, ku xwişkên Brittany û Tiffany Wilson biparêzin. Nîşan hene ku xwişkên ku ji malbatek zengîn tên, wê di demeke nêz de bêne revandin. Gordon her du ajanan bi vê yekê tehdîd dike, ku heke ew karê xwe bi rêkûpêk nekin, dê ew wan ji kar derxe.

Xwişkên Wilson xwe di odeyek otêlê de digirin. Kevin û Marcus Copeland paşê cil û bergên wan li xwe dikin, xwe wek keçên spî li xwe dikin û rola xwişkan dilîzin, ji bo ku xwişkan biparêzin. Lê ev yek pir dijwar e, ji ber ku ew dikevin nav civat û cîhana jinan û gelek bi bêaqilî tevdigerin.

Di dawiyê de, ew nasnameya dizan diyar dikin û pêşî li revandina xwişkên Wilson digirin.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlm
Kategorî:Fîlmên 2004an
Stróże, Nowy Sącz

**Stróże** () gundekî bajarokê Grybów, li parêzgeha Nowy Sącz a li başûrê Polonya ye.

Li gund muzexaneya mêşvaniyê heye. Tîmên futbolê yên herêmî tîma futbolê ya Futbolarz Stróże ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Şewata Kalîforniyayê 2025

[thumb|Agirê Palisades ku di 7ê kanûna paşîn a sala 2025an de li [Playa Vistayê derketiye.]]
**Şewata Kalîforniyayê** rêzeke şewatên mezin e ku di 7ê kanûna paşîn a 2025an de li herêma metropola Los Angeles, Kalîforniya, Dewletên Yekbûyî û deverên derdorê dest pê kiriye. Agirê ku di 7ê kanûna paşîn de dest pê dike, ji ber bayê tund û bi lez mezin bûye û li gelek deveran, nemaze li Palisades, Eaton, Hurst û li Sunsetê bûye sedema wêraniyeke berfireh. Hatiye ragihandin Bayê Santa Ana ku bûye sedema berfirehiya şewatê li hinek deveran leza bayê gihiştiye 130 km/s ê.

Heya 11ê meha kanûna paşîn hejmara kesên ku jiyanê xwe ji dest dane gihiştiye 27 kesan. Ji ber leza bayê ku li Los Angelesê hêza xwe zêde kiriye agir berfireh bûye û nêzîkî 10 hezar xanî û avahî ji ber şewatê hatine hilweşandin. Rayedarên Los Angelsê ji ber şewatê hewl dane nêzîkî 60.000 avahiyên li herêma şewatê vala bikin. Herwiha ji ber metirsiya şewatê zêdetirî 180 hezar kes ji herêma şewatê hatine derxistin. Şewatan bi taybetî bandoreke zêde li ser binesazî, xanî û li jîngehê kiriye. Ev bûyer wekê yek ji mezintirîn karesatên şewatê ye ku di dîroka herêmê de hatiye tomarkirin.

Li gorî Yekîtiya Parastina Şewatê ya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî yek ji sedemên sereke yên êgir birûsk e ku li seranserê Dewletên Yekbûyî wekê yek sedemên serekeyê şewatê hatiye dîtin.

## Pêşveçûyîna bûyeran
### 7ê kanûna paşîn

## Çavkanî

Kategorî:Karesatên xwezayî li DYAyê
Kategorî:Şewatên Kalîforniyayê
Kategorî:2025 li DYAyê
Morgan Ortagus

**Morgan Deann Ortagus** (jdb 10ê tîrmeha 1982an li Auburndale,Florîda ) şîrovekareke televîzyonê, analîsta darayî û şêwirmenda siyasî yê amerîkî ye ku ji 2019an heya 2021an di dema rêveberiya Trump de berdevka Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî bû. Di 3ê kanûna paşîn 2025an de, Trump ragihand ku ew ê di rêveberiya xwe ya duyem de wê wek cîgira nûnerê taybet ê serokatiyê ji bo aştiya Rojhilata Navîn destnîşan bike.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Mirovên zindî
Ella Fitzgerald

**Ella Jane Fitzgerald** (jdb. 25ê nîsanê 1917 - m. 15ê hezîranê 1996) hunermend, stranbêj û bestekarek afroamerîkî bû, ku carinan wekî "First Lady of Song", "Queen of Jazz", û "Lady Ella" tê binav kirin. Ew ji ber paqijiya awaza xwe, vegotina bêhempa, biwêj, întonasyon, dengê bêkêmasî û jêhatîbûna împrovîzasyonê hate nas kirin, nemaze di stranbêjiya wê ya scat de. Îro Ella Fitzgerald wekî yek ji stranbêjên herî bi bandor û navdar ên sedsala 20an tê hesibandin.

## Kurtejiyan
Ella Fitzgerald di 25ê nîsanê 1917 de li Newport News, Virginia, ji dayik bû û di bin şert û mercên dijwar de li Yonkers, New York mezin bû. Kariyera wê ya muzîkê di sala 1934an de dest pê kir, dema ku li Şanoya Apollo di pêşbirka amatorî de serket û bi dengê xwe yê awarte bal kişande ser xwe. Zûtir piştî wê, ew bû endama Chick Webb Band û serkeftina xwe bi strana "A-Tisket, A-Tasket" di sala 1938 de destpê kir. Piştî mirina Chick Webb, Fitzgerald berî destpêkirina kariyera xwe ya solo bi demkî bû vokalîsta komê.

Ella Fitzgerald bi stranbêjiya xwe ya zelal, bi întonasyona xwe ya bêhempa û jêhatîbûna wê ya stranbêjiyê navdar bû, ku wê bi wan re sînorên jazzê derbas kir. Di repertuara wê de ne tenê jazz, lê di heman demê de swing, blues, pop û bossa nova jî hebû. Ew bi taybetî bi tomarkirina rêzeya Songbook di salên 1950î û 1960î de navdar bû, ku tê de wê karên bestekarên mezin ên amerîkî yên wekî George Gershwin, Cole Porter û Duke Ellington şîrove kirin. Ev tomar hîn jî wekî şaheserên strana cazê têne hesibandin.

Di dirêjahiya kariyera xwe de, Fitzgerald bi gelek mezinên qada muzîkê re xebitî, di nav de Louis Armstrong, Count Basie û Frank Sinatra. Albûmên wê û performansa zindî ew kir îkonek li seranserê cîhanê. Wê gelek xelat wergirtine, di nav de 13 Xelatên Grammy û Medalya Neteweyî ya Hunerê. Tevî serkeftina wê, Fitzgerald nerm ma û bi kesayetiya xwe ya germ dihate nas kirin.

Digel mîrateya xwe ya muzîkê, Fitzgerald beşdarî karên xêrxwaziyê jî bû û Weqfa Xêrxwazî ​​ya Ella Fitzgerald damezrand, da ku perwerdeh û piştgirîya muzîkê bide ciwanên bê îmkan. Di salên paşîn ên kariyera xwe de, ew ji pirsgirêkên tenduristiyê, di nav de nexweşiya şekir, cefa kişand, ku di dawiyê de bû sedema jêkirina her du lingên wê. Lêbelê, wê heya dawiya salên 1980î performansa xwe domand û heyranên xwe bi evîna xwe ya muzîkê dilşad kir.

Ella Fitzgerald di 15ê hezîrana 1996an de di 79 saliya xwe de li Beverly Hills, California, jiyana xwe jidest da. Xebata wê ya jiyanê heya roja îroyîn li cîhana jazzê û ji derveyî wê şekil dide. Ew ji nifşên muzîkjen û temaşevanan re bûye îlham.

## Çavkanî

Kategorî:Civaka afroamerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1917
Kategorî:Mirin 1996
Bahattin Oğuz

**Bahattin Oğuz** (jdb. ___ - m. 12ê çileyê 1995 li Edene, Tirkiye) siyasetmedarekî kurd ê HADEPê bû.

Gava endamê komîsyona taxên ewliyata HADEPê ya Edenê bû, li Edeneyê li pirtûkxaneya "Kardeşler Kiraathanesi" ji aliyê kesên nediyar ve hate kuştin û bû qurbanê kuştinên nediyar ên li dijî kurdan.

## Çavkanî

Kategorî:HADEP
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kuştinên nediyar

**Kuştinên bi kiryarên nediyar** (bi tirkî: Faili Meçhul Cinayetleri) di dîroka nêz a Tirkiyeyê de bûyereke tarî û bi nakok e, ku bi taybetî di salên 1980î û 1990î de gihîştiye qonaxeke xemgîn. Ev têgeh behsa rêze cînayetên siyasî dike, ku kiryar qet bi fermî nehatine eşkerekirin û nehatine dadgehkirin. Ev kiryara bi giranî li dijî rojnamevan, rewşenbîr, parêzvanên mafên mirovan, siyasetmedar û karsazên kurd hatin kirin, ku li ber çavê dewletê yan jî hinek aliyên netewî weke metirsî dihatin dîtin.

Gelek ji van cînayetan di demekê de pêk hatin, ku Tirkiye ketibû bin bandora aloziyên navxweyî yên bihêz, ku ji ber nakokiyên ligel PKKê û rewşa siyasî ya ne aram girantir bûn. Mexdûrên weke parêzerê mafên mirovan Tahîr Elçî û rojnamevanên weke Ugur Mumcu bûne sembolên van kuştinên bi kiryarên nediyar.
Weqfa Îsmaîl Beşîkcî

**Weqfa Îsmaîl Beşîkcî** (**WÎB**), navê fermî bi tirkî: **İsmail Beşikci Vakfı**, weqfeke neqezenc e li Tirkiyeyê, ku ji bo pêşvebirina lêkolînên zanistî, azadiya rewşenbîrî û mafên mirovan dixebite. Weqf di sala 2011an de ji bo rûmeta civaknasê navdar Îsmaîl Beşîkcî hatiye avakirin, ku bi xebata xwe ya wêrek li ser pirsa kurd li Tirkiyê û helwesta xwe ya rexnegir a li hember siyaseta dewletê tê naskirin. Zanistvanê ku ji ber şikandina tabûyên siyasî salên dirêj di girtîgehê de maye, di têkoşîna azadiya ramanê û serxwebûna zanistî ya li Tirkiyeyê de bûye kesayetek sembolîk. Fermo armanca weqfê avakirina platformek ji bo ramana rexneyî û pêşxistina pevguhertina ramanan e.

Yek ji xebata WÎB piştgirîkirina lêkolînê ye, ku bi awayekî rexneyî mijarên civakî, çandî û siyasî dikolîne. Weqf bi taybetî girîngiyê dide pirsa kurd, mafên kêmnetewan û pêvajoyên demokratîk. Zanistvan, rojnamevan û xwendekar têne teşwîq kirin, ku encamên lêkolînên xwe bêyî tixûbên siyasî biweşînin û nîqaş bikin. WÎB bi rêkûpêk konferans, komxebat û semîneran organîze dike, yên ku pisporên ji dîsîplînên cihê tînin ba hev, da ku çareseriyên pirsgirêkên civakî û siyasî pêşve bibin.

Armanceke din a weqfê, pêşxistina weşan û wergerên xebatên zanistî ye. Bi vî rengî weqf hewl dide, ku perspektîfên navneteweyî têxe nav nîqaşên zanistî, û bi vî rengî encamên lêkolînên li Tirkiyeyê digihîne şopînerên navneteweyî. Di vê çarçoveyê de, WÎB pirtûk, lêkolîn û gotaran diweşîne, yên ku di derbarê nakokiyên civakî û mijarên mafên mirovan de têgihiştinek kûr peyda dikin. Bi hevkariya zanîngeh û rêxistinên navneteweyî, weqf di navbera çand û dîsîplînên zanistî yên cihê de piran ava dike.

WÎB xwe wekî cihê diyalog û hevtêgihiştinê dibîne, ku tê de ramanên cihêreng dikarin bi rêzdarî werin nîqaşkirin. Weqf ji bo civakek ku zanist û huner tê de bi azadî pêş dikevin kar dike, da ku mirov bêyî cudahiya etnîkî û siyasî bibin xwedî mafên wekhev. Lêbelê, ji ber rewşa siyasî ya Tirkiyê, ku gelek caran tengezar e, WÎB bi dijwariyan re rû bi rû ye jî. Lewma weqf divê di navbera helwesta xwe ya serbixwe û zexta siyasî de karekî hevsengiyê çêbike.

Tevî van zehmetiyan jî, WÎB di qada akademîk û civaka sivîl a Tirkiyeyê de ji xwe re cihekî xurt girtiye. Weqfê bi pêşxistina nîqaşên vekirî û rexnegir tevkariyeke girîng ji bo demokratîkbûyîn û xurtkirina mafên mirovan kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Weqf
Kategorî:Weqfên kurdî
Kantonezî

**Zimanê Yue** an **zimanê kantonezî** şaxek zimanên sînî ye, ku di serî de li başûrê Çînê tê axaftin, nemaze li parêzgehên Guangdong û Guangxi (bi hev re wekî Liangguang têne zanîn).

## Çavkanî
Bayê Santa Ana

thumb|Dîmenek ji bayê Santa Anayê ku tozê ber bi deryayê ve dibe.
thumb|Nexşeya pêşveçûna bayê Santa Ana nîşan dide. Hewa sartir (rengê şîn) ku ji herêmên hundir tê, her ku ji rêze çiya ber bi peravê ve diçe germtir (rengê sor) dibe.
**Bayê Santa Ana** hinek caran wekê **bayê şeytanê** tê binavkirin ku bayê berjêrî yê xurt û hişk e ku ji deverên bilind ê Tejaneya Mezin derdikeve û bandoran li peravên Başûrê Kalîforniyayê û li bakurê Baja Kalîforniyayê dike. Bayên Santa Ana ji girseyên hewaya tansiyona bilind a sar û zuwa ya ji Tejaneya Mezin derdikevin. Ev bayê germ û bi toz e ku bi giştî bandorê li peravên Kalîforniyayê yên Başûr û bakurê Baja Kalîforniyayê dike ku li vê herêmê şilahiya hewayê kêm dike û li germahiya hewayê zêde dike. Rêjeya kêm a şilahiya hewayê û germahiya zêde û leza zêde ya bayê girseya hewayê ya li herêmê dibe sedema şewata daristanan.

Her çiqas bayê Santa Ana bi gelemperî di mehên herî germ ên salê de ku mehên payizê tê dîtin derkeve jî hinek caran ev ba dikare di her demên salê de çêbibe. Bayê Santa Ana bi gelemperî salane di navbera 10 û 25 caran derdikeve. Her çiqas ev ba dikarin ji yek rojê heya heft rojan berdewam bike jî, navîniya gelemperî ya derketina ba li dora sê rojan e. Lêbelê bûyera bayê Santa Ana ya herî dirêj a tomarkirî di meha mijdara sala 1957an de qewimiye ku çardeh roj berdewam kiriye. Her çend bayê Santa Ana bi awayekî berjêrî (*katabatîk*) be jî, wekê bayê Foehn nayê dîtin ji ber ku derketina van her du celebên bayan ji hev cûda ye.

Bayê Santa Anayê bandoreke mezin li Şewata Kalîforniyayê kiriye ku 7ê kanûna paşîn a sala 2025an ku bajarê Los Angelesê derketiye kiriye ku ev şewat bûye sedema şewitandineke berfirehê li Los Angelsê.

## Çavkanî

Kategorî:Ba
Kategorî:Karesatên xwezayî li DYAyê
Bedrettin Dalan

**Bedrettin Dalan** (jdb. 19ê tîrmeh 1941ê, li Eskişehir, Tirkiye) siyasetmedar û endezyar e ku ji 1984an heta 1989an şaredarê Stembolê bû.

## Jiyan
Bedrettin Dalan di 1941ê de li Eskişehirê wekê lawekî malbateke kurdan de ku ji parêzgeha Baybûrdê koç bûye ji dayik dibe. Piştî xilaskirina lîseyê li Aydînê, Dalan li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê endezyariya elektrîkê xwendiye.

## Kariyer
### Kariyera siyasî
Di 1983an de Dalan bû endamê Partiya Welatê Dayikê ku ji aliyê Turgut Özal ve hatiye damezrandin. Di 23ê adara 1984an de ew wek şaredarê bajarê Stembolê hat hilbijartin. Di vê pozisyonê de wî heya 28ê adara 1989an xebitî.

Dûre di 17ê gulana 1990an de partiya xwe, Partiya Navenda Demokrat () ava kir û bû serokê wê. DMP di 14ê îlona 1991ê de bi partiya rastgir û kevneperest a Süleyman Demirel, Partiya Rêya Rast () re bû yek. Di hilbijartinên giştî yên wê salê de ji bo endamtiya parlamenê berendam bû û bû parlamenterê parêzgeha Stembolê. Piştî dewrek li parlamenê, dest ji siyasetê kişand.

### Kariyera akademîk
Bedrettin Dalan wekî rêveberê payebilind di karsaziyê de xebitî û li Zanîngeha Marmarayê û li Akademiya Hunerên Bedew a Stembolê mamostetî kiriye. Wî Weqfa Perwerdehî û Çand a Stembolê û gelek saziyên perwerdehiya taybet ên bi prestîj ên wekî dibistanên seretayî û duyem, dibistanên navîn û amadeyî vekiriye. Di 1996an de weqfê li Stembolê zanîngehek bi navê Zanîngeha Yedîtepe ava kiriye. Bedrettin Dalan wekê serokê lijneya ewlekariyê ya weqfê xebitiye.

## Darizandinên Ergenokonê
Dalan di darizandina Ergenekonê de hatiye sûcdarkirin û ji ber ku wê demê li derveyî welat bû ji bo wî biryara lêgerîna înterpolê ya sor hatibû dayîn. Di dawiya sala 2011an de Almanyayê daxwaza radestkirina Dalan red kiriye. Di nîvê sala 2009an de muhasebevanê Zanîngeha Yedîtepe ya Dalan 5 milyon lîreyên tirkî ji muhasebeyên xwe vala kiriye û ji welêt derketiye. Dozger îdîa dikin ku Dalan "hejmara sêyem" a Ergenekonê bû û yek ji mîmarê "derbeya post-nûjên" a 1997an bû.

## Jiyana şexsî
Bi Ayseli Dalan re zewicî ye û du kurên wan ên bi navê Barış û Altay Burak hene.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Claudia Sheinbaum

**Claudia Sheinbaum Pardo** (jdb. 24ê hezîranê 1962) siyasetmedar, zanistvan û akademîsyenek meksîkî ye ku ji 1ê cotmeha 2024an vir ve seroka Meksîkê yê 66em e. Ew jina yekem e ku vê wezîfeyê digire. Wê berê ji 2018an heya 2023an wekî seroka hikûmeta bajarê Meksîkoyê xebitî.

Wek zanistvan, Sheinbaum doktoraya felsefeyê di endezyariya elektrîkê de ji Zanîngeha Xweser a Neteweyî ya Meksîkê (UNAM) wergirt. Wê zêdetirî 100 gotar û du pirtûkên li ser wize, jîngeh û pêşkeftina domdar nivîsandine. Ew beşdarî Panela Navdewletî ya li ser Guherîna Avhewayê bû û di sala 2018an de, yek ji 100 Jinên BBC hate binavkirin.

Di 1989an de Sheinbaum beşdarî Partiya Şoreşa Demokratîk (PRD) bû. Ji sala 2000an heta 2006an, Sheinbaum wek sekretera jîngehê li bajarê Meksîkoyê di bin Andrés Manuel López Obrador kar kir, ku wê demê serokê hikûmetê bû. Di 2014an de ew ji PRD veqetiya û beşdarî tevgera parçebûyî ya López Obrador ya bi navê Morena bû. Wê dû re ji 2015an heya 2017an wek şaredara navçeya Tlalpanê kar kir. Ew di hilbijartinên 2018an de wekî seroka hikûmeta bajarê Meksîko hate hilbijartin, û li wê derê kampanyayek ji bo balkişandina ser astengkirina tawanan û cîbicîkirina qanûnên navçekirinê meşand.

Di hezîrana 2023an de Sheinbaum ji wezîfeya xwe ya wekî seroka hikûmeta bajêr îstifa kir, da ku di hilbijartina 2024an de bibe namzeda serokatiyê li ser navê partiya Morena. Di îlona 2023an de wê namzediya partiyê li ser dijberê xwe yê herî nêzîk ewle kir, ku wezîrê derve yê berê Marcelo Ebrard bû. Di hezîrana 2024an de Sheinbaum di hilbijartinên giştî de li dijî namzedê Partiya Çalakiya Neteweyî (PAN) Xóchitl Gálvez, bi ser ket û di 1ê cotmeha 2024an de dest bi wezîfeyê kir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1962
Kategorî:Mirovên zindî
Atletîzm

**Atletîzm** werzîşên pêşbaziyê yên wek rev, bazdan û avêtinê vedihewîne.

## Çavkanî


Kategorî:Werzişên atletîk
Kategorî:Werzişên ferdî
Karesat

**Karesat**, **bobelat** an **afet** bûyerek e ku zirareke cidî dide mirov, avahî, aborî, an jîngehê û civata bandordar nikare bi tena serê xwe hilgire. Karesatên xwezayî yên mîna berf, lehî, erdhej û şewat ji ber xetereyên xwezayî çêdibin. Karesatên mirovî yên mîna rijandina neftê, êrîşên terorîstî û qutkirina elektrîkê ji aliyê mirovan ve têne çêkirin. Di roja îroyîn de ji hev veqetîna karesatên xwezayî û mirovî bi zehmet e, ji ber ku kiryarên mirovan dikarin karesatên xwezayî xirabtir bikin. Guhertina avhewayê jî bandorê li ser zêdebûna karesatan dike, ên ku ji ber bûyerên tund ên hewayê çêdibin.

Bandora neyînî ya karesatan meztir e li mirovên ku li welatên hê pêş dikevin dijîn, li gorî mirovên ku li welatên dewlemend dijîn. Zêdetirî 95% ji mirinên ji ber karesatan li welatên kêm-dahat diqewimin, û ew welat li gorî welatên dewlemend pir bêtir pere winda dikin. Wek mînak, zirara karesatên ku ji ber felaketên xwezayî çêdibin, li welatên ku hê pêş dikevin 20 qat ji welatên pîşesazkirî zêdetir e. Ji ber ku welatên kêm-dahat gelek caran ne xwediyê avahiyên baş in, an jî ji bo mijûlbûna bi rewşên awarte re planên wan ên baş nînin.

Ji bo kêmkirina zirara ji ber karesatan, girîng e ku meriv jê re amade be û xwedî binesaziya minasib be. Kêmkirina metirsiya karesatê (DRR) armanc dike ku civakan bihêztir bike û ji bo karesatan baştir amade bike. Ew giranî dide li ser tedbîrên kêmkirina xetereyê ye, berî ku karesatek çêbibe, li şûna bersiv û başkirina piştî bûyerê. DRR û tedbîrên adaptasyona guherîna avhewayê dişibin hev, ji ber ku ew armanc dikin ku xetereyên li ser mirov û cîwaran kêm bikin.

Dema ku karesatek diqewime, bersiv çalakiyên mîna hişyarkirin û derxistina mirovan, rizgarkirina kesên di metirsiyê de û zû peydakirina xwarin, stargeh û lênihêrîna bijîşkî vedihewîne. Armanc xilaskirina jiyana mirovan û alîkariya bi lez û bez a mirovan e. Di hin rewşan de, dibe ku alîkariya neteweyî an navneteweyî ji bo piştgirîkirina başbûnê hewce be. Ev piştgirîkirina dikare, wek nimûne, bi xebata rêxistinên mirovî pêk were.

## Çavkanî
Yaron Matras

**Yaron Matras** (24ê çiriya pêşîn 1963) zimanzanek li Zanîngeha Manchesterê ye ku pisporê zimanên romanî, kurdî û zimanên din ên Rojhilata Navîn e. Yaron Matras di 1993an de, Konferansa Navneteweyî ya Yekem li ser Zimannasiya Romanî organîze kir, û ji 1999an vir ve wekî Edîtorê/nivîsyarê kovara nav-dîsîplînî ya *Romani Studies* kar dike.

## Bibliyografî

* *Romani: A Linguistic Introduction.* Cambridge University Press, 2002. .
* *Romani in Britain: The Afterlife of a Languag*e. Edinburgh University Press, 2010. .
* *A Grammar of Domari*. Walter de Gruyter, 2012. .
* *I Met Lucky People: The Story of the Romani Gypsies*. Penguin Books, 2014. .
* *The Romani Gypsies*. Harvard University Press, 2015. .
* *Language Contact*. Cambridge University Press, second edition. 2020. .

## Girêdanên derve
* [Jînengariya wî ji profîla zanîngeha Manchesterê.](https://web.archive.org/web/20221005150120/https://www.research.manchester.ac.uk/portal/en/researchers/yaron-matras(c951a0f4-1162-414c-a7ee-5d5f9fd605b1).html)
* Malpera taybet ê Yaron Matrasê

Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Zimannasên zimanê kurdî
Fibonacci

**Leonardo Fibonacci** (jdb. dora 1170 – m. 1240–50) matematîknasekî îtalyanî yê ji Komara Pisa bû, ku wekî "matematîknasê rojavayî yê herî jêhatî yê Serdema Navîn" tê hesibandin.

Navê Fibonacci, ku bi gelemperî wiha jê re tê gotin, di sala 1838ê de ji hêla dîroknasê franko-îtalyanî Guillaume Libri ve hatiye çêkirin û kurteya gotina latînî *filius Bonacci* ('kurê Bonacci') ye. Lêbelê, hê berî vê jî, di sala 1506ê de, noterê Împaratoriya Romayê ya Pîroz, Perizolo, Leonardo wekî "Lionardo Fibonacci" binav kiriye.

Fibonacci di cîhana rojavayî de pergala jimareya hind û erebî populer kir, bi taybetî bi berhevkirina xwe ya Liber Abaci (Pirtûka Hesabkirinê) ya ji sala 1202ê. Wî her wiha rêzika jimareyên Fibonacci ji Ewropayê re da nasîn, ku wî di Liber Abaci de wek mînak bi kar anîbû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1170î
Kategorî:Mirin 1250
Mandaya Brîtanî ya Iraqê

**Mandaya Brîtanî ya Iraqê** an **Keyaniya Iraqê di bin Rêveberiya Brîtanî de** (bi , bi ), an jî **Mandaya Iraqê** (bi ), di sala 1921ê de, piştî şoreşa Iraqê a 1920an li dijî Mandaya Mesopotamyayê û bi Peymana Inglîzî û Iraqî ya sala 1922 û 1924an de ji hêla Keyaniya Yekbûyî ve ji komela miletan re ji bo cîbicîkirina rola wekî Hêza Mecburî hate pejirandin.

Feysel îbn Huseyn ku di adara 1920an de li Şamê ji aliyê Kongreya Neteweyî ya Sûriyê ve wek keyîtiyê Sûriyê hatibû îlankirin, di tîrmeha heman salê de ji aliyê fransiyan ve hat derxistin. Paşê Feysel ji hêla Brîtanyayê ve axa Iraqê hate dayîn, da ku ew wekî keyîtî hikum bike, digel Hêza Hewayî ya Keyaniya Brîtanî hin kontrola leşkerî girtibû, lê ''de facto'', ev erd heya sala 1932an di bin rêveberiya Brîtanya de maye.

Hikûmeta sivîl ya Iraqa piştî şer bi eslê xwe ji hêla Komîserê Bilind, Sir Percy Cox û cîgirê wî Kolonel Arnold Wilson ve hate birêvebirin. Tolhildanên brîtanî yên piştî girtin û kuştina efserekî brîtanî li Necefê nekarî aramiyê vegerîne. Dagirkerên înglizî bi xurtbûna neteweperestan re rû bi rû man, ku li dijî desthilatdariya îngliziyan li ber xwe didin. Li başûrê Kurdistanê rêvebiriya Îngîlîz hê ava nebû.

## Serxwebûn

Di 3ê cotmeha 1932an de mîrektiya Heşimî ya Iraqê bû dewleteke serbixwe. Welat ji ve demê ji aliyê Heşimiyan ve hat birêvebirin ku heya sala 1958an dom kir. Lêbelê, Brîtanya bingehên xwe yên leşkerî li Iraqê parast û bandora Brîtanya piştî serxwebûnê bû sedema bêîstiqrariyê ji bo keyîtiyê. Berî hilweşîna keyaniyê di sala 1958an de, rêze derbeyan di salên 1936 û 1941an de pêk hatin. Piştî vê dawîyê demek kurt dagîrkeriya Brîtanyayê hat.

## Binêre

* Mandaya Mezopotamyayê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1920an li Iraqê
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka başûrê Kurdistanê
Kategorî:Dîroka ereb
Kategorî:Dîroka Iraqê
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Iraq
Kategorî:Kolonîzm
Kategorî:Kolonîzma brîtanî
Kategorî:Sedsala 20an li Iraqê
Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê