open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tevgerên lîberal di Îslamê de

**Tevgerên lîberal di Îslamê de** têgeheke kolektîf e ji bo kom û kesên di nava Îslamê de yên ku temsîla Îslamê dikin ya ku li ser bingehê prensîbên demokrasî û mafên mirovan hatiye damezrandin  wek ku di pêvajoya humanîzmê de hatine pêşxistin. Ji ber vê yekê, **Îslama lîberal** a ku ji aliyê van tevgeran ve tê temsîlkirin, berovajî tevgerên kevneperest ên Îslamê û diyardeyên heyî yên di Îslama siyasî de ye, ku demokrasî û mafên mirovan bi tevayî yan jî bi parçeyî red dikin.

Misilmanên lîberal teşwîqkirina nirxên pêşverû yên wekî demokrasî, wekheviya zayendî, mafên mirovan, mafên LGBT, mafên jinan, pirdengiya olî, zewaca di navbera olan de, azadiya derbirînê, azadiya ramanê, û azadiya olî piştrast dikin. Ew li dijî teokratiyê ne û bi tevahî îslamîzmê û fundamentalîzma îslamî red dikin;[1] Ew ji bo nêrînek nûjen a teolojiya îslamî, ehlaq, şerîat, çand, kevneşopî û pratîkên din ên rîtuelîst ên di Îslamê de têdikoşin. Îslama lîberal tekezî li ser ji nû ve şîrovekirina pirtûkên pîroz ên îslamî dike da ku girîngiya wan di sedsala 21-an de were parastin.

Ji ber vê yekê lîberalîzm û pêşverûbûn di nava Îslamê de misilmanên xwenas ên ku di derbarê têgihiştin û pratîka îslamî de komeke girîng a ramanên pêşverû afirandine, vedihewîne. Karê wan carinan wekî "Îslama pêşverû" tê binavkirin (bi erebî: الإسلام التقدمي al-Islām at-taqaddumī). Hin lêkolîner, wek Omîd Safî, ferqê dixin navbera "Misilmanên Pêşverû" (ên post-kolonyal, dij emperyalîst û rexnegirên modernîteyê) û "Parêzgerên lîberal ên îslamê" (tevgereke kevnar a ku modernîteyê hembêz dike).

Îslama lîberal di eslê xwe de ji tevgera vejîna îslamî ya sedsalên 18-19 derketiye. Fikrên lîberal û pêşverû yên di nav Îslamê de ji hêla hin misilmanên kevneşop ve têne nîqaş kirin, ku misilmanên lîberal bi hinceta ku pir rojavayî û / an jî rasyonalîst in rexne dikin.

Rêbazên îslama lîberal û pêşverû li ser ji nû ve şîrovekirina pirtûkên pîroz ên kevneşopî yên îslamî (Quran) û metnên din (Hedîs) disekinin, ya ku wek pêvajoya îctîhad tê bi nav kirin. Ev dikare ji sivik bigire heya ya herî azadîxwaz, ku tenê wateya Quranê wekî wehî tê hesibandin. Fermo Îslama lîberal Quranê wekî xebata pêxember Muhammed ya di dem û çarçoweya wî ya taybetî de dibîne û lewma divê ne wek çavkaniyeke ku peyv bi peyv bê fêmkirin, lê çavkaniyek e ku şirovekirina hemdemî dixwaze.

Misilmanên lîberal xwe wek kesên ku vedigerin prensîbên ummetê yên pêşîn dibînin û niyeta etîk û piralî ya Quranê bi pêş dixin. Tevgera reformê yekxwedayîtiyê (tewhîd) "wek prensîbeke rêkxistina civaka mirovî û bingeha zanîna olî, dîrok, metafizîk, estetîk û ehlaqê û her wiha nîzama civakî, aborî û cîhanî" bi kar tîne.

## Çavkanî


Kategorî:Îslam li Pakistanê
Kategorî:Îslam li Tirkiyeyê
The Terminator

***The Terminator*** fîlmeke honaka zanistî ya amerîkî ye ku di sala 1984an de ji hêla James Cameron ve hat deranîn û nivîsandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Fîlmên aksiyonê
Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên honaka zanistî
Kategorî:Fîlmên 1984an
Eurînomê

**Eurînomê** (yewnaniya kevn: Εὐρυνόμη) di mîtolojiya yewnanî de okeanîdek e wek okeanîdên din keça Okeanos e. Wek xwedawenda ahengê tê zanîn. Hevjina Zeus ê nemiran e. Sê zarokên wan çêbûn, ew sê zarok wek Xarîsan tên zanîn. Li gorî Hêsîodos navê wan Eufrosînê, Taliya, Aglaîa ye.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Okeanîd
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Îslama siyasî

**Îslama siyasî** her şîrovekirina Îslamê wekî çavkaniya nasname û çalakiya siyasî ye.

Dikare behsa gelek kes û/an koman bike ku li gorî têgihiştina xwe ya ji prensîbên îslamî doza avakirina dewlet û civakê dikin. Her weha dibe ku Îslamê wekî çavkaniya helwest û têgehên siyasî bikar bîne. Îslama siyasî aliyekî vejîna îslamê ya ku di sedsala 20an de dest pê kiriye, temsîl dike, û hemû şêweyên çalakiyên siyasî yên misilmanan di bin navê Îslama siyasî de nayên nîqaşkirin. Piraniya nivîskarên akademîsyen ji bo ravekirina heman diyardeyê terma îslamîzmê bikar tînin an jî van her du têgehan bi hev re bikar tînin. Hewldanên nû hene ku îslamîzmê wekî tevgerên siyasî yên ku bingeha olî ne û îslama siyasî wekî têgihîştina nûjen a neteweyî ya îslamê ji hev cuda bikin. Ev cudakirin ji aliyê aktorên laîk û îslamîst ve tê bikaranîn.

## Îslama siyasî li Ewropa
Li Ewropayê ev têgîn ji bo ravekirina tevger û xwestekên siyasî-dînî yên ku ji koçberiya Îslamê derdikeve holê, tê bikaranîn. Ev têgîn bi rêgezên cuda yên îslamîzmê re tê nasîn, lê di heman demê de ji ber nebûna dilxwaziya entegrasyonê ya koçberan û nîqaşên encam ên li ser siyaseta civakî û normên qanûnî jî tê bikar anîn. Civakên olî yên îslamî vê peyvê bi tenê wekî îfadeya dijminatiya li hember misilman û îslamê dibînin, lê gelek siyasetmedar û zanyar wê wekî têgehek kolektîf ji bo helwestên ku Îslam bi wan dikare bandorê li civaka rojavayî ya nirxan bike fam dikin.

Ev peyv bi taybetî ji nîvê sala 2020-an vir ve di encama hin êrîşên terorîstî de xuya bû. Ev yek bû sedema nîqaşên giştî li ser pakêtên bi navê antî-terorê û erkên polîsên dewletê û servîsên veşartî. Wek mînak, pirsa ku divê dewlet bi cîhadîstên ewropî yên ku ji Sûriyê vedigerin re çawa tevbigerin re roleke girîng dilîze. Pirseke din jî ew e ku dewletên Ewropî divê çawa bi pereyên ku ji herêma Tirkî an Erebî diherikin komeleyên mizgeftan ên li Ewropayê tevbigerin.

Wek mînak, Daîreya Parastina Destûra Bingehîn û Daîreya Federal a Parastina Destûra Bingehîn li Elmanyayê bi Îslama siyasî re mijûl dibin. Di vê çarçovê de behsa îslamîzmeke qanûnî jî tê kirin, ku hewl dide bi awayekî bê tundûtûjî derbasî nav civakan bibe û dewletên Îslamî ava bike, ew jî bi armanca sepandina şerîetê. Ofîsa Parastina Destûra Bingehîn diyar dike ku şopandina tezên tundrew û her wiha piştgirîkirina hewldanên wiha nayê cezakirin. Di nav wan de, wek nimûne, waîzên selefî yên li ser medyaya civakî hene ku bi bersivdana pirsan şîroveyek tund û nerexne ya Îslama selefî ji şopînerên xwe re rave dikin. Lêbelê, ev kiryar dibe sedema çavdêriyên Ofîsa Parastina Destûra Bingehîn. Wezaretên federal ên berpirsiyar tenê rêxistinên qanûnî qedexe dikin eger ew bi tundî û çekdarî tevbigerin da ku bigihîjin armancên xwe yên dijî destûrî.

## Çavkanî


Kategorî:Îslamîzm
Terorîzma îslamî

thumb|11ê Îlona 2001ê di dîrokê de êrîşa terorîstî ya herî kujer bû. Encamên wê di deh salên pêş de beşên mezin ên siyaseta navneteweyî diyar kirin.

**Terorîzma Îslamî** (ku bi navê terorîzma îslamîst an terorîzma radîkal-îslamî jî tê zanîn) çalakiyên terorîstî yên bi mebestên olî ne, yên ku ji hêla îslamîstên milîtanên fundamentalîst û tundrewên îslamî ve têne kirin.

Terorîstên îslamîst çalakiyên xwe wek cîhadê bi nav dikin û ji bo rewakirina kiryarên xwe serî li bingehên Îslamê, Hedîs û fiqiha mezheban didin, ku carinan li gorî mebestê têne şîrove kirin. Di nav van de tolkirina bi cîhada çekdarî ji bo neheqiyên bêbawer ên li hember misilmanan tê dîtin; baweriya ku kuştina gelek misilmanan pêwîst e ji ber ku wan qanûnên îslamî binpê kirine û kafir in (tekfîr); pêdiviya herî zêde ya vegerandin û paqijkirina Îslamê bi danîna şerîetê, nemaze bi vegerandina Xilafetê wek dewleteke pan-Îslamî (bi taybetî DAIŞ); rûmet û xelatên bihiştî yên şehîdan; serweriya Îslamê li ser hemû olên din.

Terorîstên îslamî di sedsala 21an de li seranserê cîhanê hejmareke mezin ji êrîşên giran pêk anîn, di nav wan de êrîşên herî wêranker ên dîroka Dewletên Yekbûyî û hin welatên Ewropî. Di van salên dawî de, terorîzma îslamî di warê jimara kuştiyan de ji her îdeolojiya terorîstî ya din pirtir bû. Çar girûpên herî girîng ên terorîstên îslamî (wek Dewleta Îslamî, Boko Haram, Talîban, El-Qaîde) bi tena serê xwe berpirsê 74% ji hemû kuştinên terora cîhanî di sala 2015 de bûn. Piştî kuştina Usame Bin Ladin jî, tevgera cîhadî gelekî mezin bûye û her tim metirsî ye.

## Mijarên têkildar
* Terorîzm
* Terorîzma cihû
* Terorîzma xiristiyanî

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê
Kategorî:Terorîzm
Kategorî:Terorîzma dînî
Nûçeyên derewîn

**Nûçeyên derewîn** an jî **nûçeyên sexte** () , agahdariya derewîn an xelet e ku bi zanebûn wekî nûçe têne pêşkêş kirin.

Nûçeyên sexte bi gelemperî armanc dike ku zirarê bide navûdengê kesek an saziyek, an bi riya dahata reklamê drav qezenc bike. Her çend nûçeyên derewîn her dem di dîrokê de belav bûne, têgîna "nûçeyên derewîn" yekem car di sala 1890-an de dema ku raporên hestiyar di rojnameyan de gelemperî bûn, hate bikar anîn.  Digel vê yekê, têgîn xwedan pênaseyek sabît nîne û bi berfirehî li ser her celeb agahdariya derewîn hatî bikar anîn. Di heman demê de ji hêla kesên payebilind ve jî tê bikar anîn da ku serî li her nûçeyek ku ji wan re nebaş be. Wekî din, dezînformasyon belavkirina agahdariya derewîn bi mebesta zirardar vedihewîne û carinan ji hêla aktorên biyanî yên dijmin ve têne çêkirin û belavkirin, nemaze di dema hilbijartinan de. Di hin pênaseyan de, nûçeyên sexte gotarên satîrîk in, ên ku bi xeletî wekî resen têne şîrove kirin, û gotarên ku sernavên hestyarî an klîkbait bikar tînin ku di metnê de nayên piştgirî kirin. Ji ber vê cihêrengiya celebên nûçeyên derewîn, lêkolîner „tevlihevkirina agahiyan“ wekî têgehek bêalîtir û agahdartir bikartînin.

Berbelavbûna nûçeyên derewîn bi zêdebûna vê dawîyê ya medyaya civakî, nemaze Facebook News Feed, zêde bûye, û ev dezînformasyon gav bi gav diherike nav medyaya sereke. Gelek faktor di belavkirina nûçeyên derewîn de hatine veguheztin, wek polarîzasyona siyasî, siyaseta paş-rastiyê, ramana motîvasyonî, nerastiya pejirandinê, û algorîtmayên medya civakî.

Nûçeyên derewîn dikarin bi nûçeyên rast re bikevin pêşbaziyê û bi vî havî bandora nûçeyên rastîn kêm bikin. Mînakî, vekolînek BuzzFeed News dît ku nûçeyên derewîn ên herî populer ên derbarê hilbijartinên serokatiya Dewletên Yekbûyî yên 2016an de li ser Facebookê ji nûçeyên sereke yên medyayên sereke bêtir tevlêbûn wergirtin. Di heman demê de bi taybetî potansiyela nûçeyên derewîn hene ku pêbaweriya di ragihandina ciddî ya medyayê de têk bibe. Ev têgeh carinan ji bo xistina gumanê li ser nûçeyên pêbawer hatîye bikar anîn, û serokê berê yê Dewletên Yekbûyî Donald Trump bi populerkirina termê tê hesibandin bi karanîna wê ji bo danasîna ragihandina çapemenî ya neyînî ya li ser xwe. Ew her ku diçe zêde tê rexne kirin, ji ber ku beşek ji xeletiya Trump bikar tîne, digel ku hukûmeta Brîtanî biryar da ku dev ji peyvê berde, ji ber ku ew "kêm-pênasekirî ye" û "cûrbecûr agahdariya derewîn tevlihev dike, ji xeletiya rastîn heya destwerdana biyanî".

Gelek stratejiyên ji bo şerkirina nûçeyên derewîn niha bi aktîvî têne lêkolîn, ji bo cûrbecûr nûçeyên derewîn. Siyasetmedarên li hin welatên otokratîk û demokratîk bi şêwazên cihêreng daxwaza xwerêveberiya bi bandor û bi qanûnî ya medyaya civakî û motorên lêgerînê yên înternetê dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda înternetê
Kategorî:Teknîkên propagandayê
Reyhanî

thumb|350x350px| Kilim Reyhanli, Anatoliya Başûr, nîvê sedsala 19
**Reyhanlı** ( ;  , *ar-Rayḥāniyah*) bajarok û navçeyeke parêzgeha Hatayê ye li peravên Deryaya Spî ya Tirkiyê, nêzîkî sînorê Sûriyê.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Xetayê
Kategorî:Tirkiye
Endazyarê deng

rast|thumb| Endezyarek deng bi konsolê deng, di danişîna tomarkirinê de li Pargîdaniya Weşana Danîmarkî .
**Endazyarê deng** (bi îngilîzî ***audio engineer*** ) Kesê ku alîkariya tomarkirina stranekê an albûmekê dike. Kar li ser guhertinan an lêzêdekirina bandoran wekhevkirina dengan, û tevlihevkirinê dike. Endezyarên deng gelek caran di dema tomarkirinê de guh didin aliyên teknîkî, bo nimûne, ew ji cihê mîkrofonan û dûrbûna dengbêjan ji mîkrofonan û hemû ew kara dihên kirin ew jê berpirsiyar in.  

## Çavkanî

Kategorî:Endezyar
Extinction Rebellion

**Extinction Rebellion** (bi kurdî: Serhildana Vemirandinê), bi kurtasî wek **XR** jî te nasîn, tevgerek jîngehparêzî ya radîkal e ku armanca wê ew e ku bêîteatiya sivîl bikar bîne da ku ji hêla hikûmetan ve li dijî windabûna girseyî ya ajalan, nebat û jîngehê û windabûna potansiyela mirovahiyê di encama krîza avhewa de tevbigere. Ew di sala 2018an de ji komên cûda yên pêşîn ên Keyaniya Yekbûyî derket. Di adara 2020an de, li gorî daxuyaniya xwe, ew li şeş parzemînan bi 1141 komên herêmî li 67 welatan tê temsîl kirin.

Yekem çalakiya wê ya mezin dagirkirina ofîsên Greenpeace yên Londonê di 17ê çiriya pêşîn a 2018an de bû, ku bi destpêkirina gelemperî di "Daxuyaniya Serhildanê" de di 31ê çiriya pêşîn a 2018-an de li derveyî Parlamena Keyaniya Yekbûyî hate destpêkirin. Di destpêka wê mehê de, bi qasî sed akademîsyenan ji bo piştgiriya xwe banga çalakiyê îmze kirin. Di çiriya paşîn a 2018an de, pênc pirên li ser çemê Thames li Londonê wekî protestoyek hatin dorpêç kirin. Di Nîsana 2019-an de, Extinction Rebellion li navenda Londonê pênc cihên girîng dagir kir: Piccadilly Circus, Oxford Circus, Marble Arch, Waterloo Bridge, û devera li dora Meydana Parlamenê. Di Tebaxa 2021-an de, Impossible Rebellion London kir hedef.

Bi îlhama tevgerên bingehîn ên wekî Occupy û tevgera mafên sîvîl, Extinction Rebellion armanc dike ku hestek lezgîn ji bo pêşîgirtina li "perçebûna avhewa", û her weha windabûna girseyî ya şeşem a berdewam. Hejmarek ji çalakvanên tevgerê girtin û zindankirinê qebûl dikin, mîna taktîkên girtina komî ya Komîteya 100 di sala 1961 de. Tevger demjimêrek şemalkirî û dorvekirî, ku wekî sembola windabûnê tê zanîn, bikar tîne da ku bibe hişyariyek ku dem ji bo gelek cureyan bi lez diqede.

Extinction Rebellion wekî "fanatîkên hawirdorê" ku xetera biyanîkirina bi hezaran piştgirên potansiyel tê rexne kirin. Xwepêşandanên Extinction Rebellion ya 2019-an 7,5 mîlyon £ zêde lêçû Polîsê Metropolê. Çalakvanên ku xwe bi tevgerê didin nasîn jî parastina zirara malî, wek şikandina pencereyan dikin. Extinction Rebellion gotiye ku taktîkên weha carinan hewce ne û ew hişyar in ku kesek nekeve xetereyê.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2018an
Kategorî:Avabûnên 2018an li Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Parastina xwezayê
Kategorî:Rêxistinên ku di 2018an de hatine avakirin
Albûm

[thumb| [Compact disc|Albumek dîskê ya kompakt di hundurê jewelek vekirî de]]
**Albûm** berhevokek tomara deng e, ku li ser dîska kompakt (CD) an kasetek deng an jî li ser amûrên din ên teknolojîy ne, ku bi rêya belavkirina dîjîtal têne weşandin . Albûmên dengê tomarkirî di destpêka sedsala 20-an de wekî tomarên 78 rpm yên takekesî ku bi şêweyê pirtûkeka girêdayî ku dişibihe albûmek wêneyan de hatine belavkirin.

## Dîrok
*Albûm* (latînî *albus*, spî), serdema Romaya kevin de, tabloyek bi kelpîç an bi rengê spî bû, ku daxuyaniyên giştî bi reş hatibûn nivîsandin. Ji vê yekê bû ku di serdema navîn û nûjen de, albûm wek şêweyê pirtûkek ji rûpelên vala ku tê de beyt, autograf, xêz, wêne û yên wekî wan hatine çêkirin.
rast|thumb| LP-ya vinyl li ser tabloyek zivirî
thumb| A tîpîk 8-track player tape
thumb| Kasetek û kasetek kompakt a vala
[thumb| Albûma stûdyoya [Compact disc|dîska kompakt a deh-track *[[Led Zeppelin III]]*]]

## Çavkanî


Kategorî:Formatên medyayê
Lêto

thumb|Lêto û beq, bi destê Francesco Trevisani
**Lêto** keça tîtanên esmanî Koios û Febê ye. Li Mîtolojiya romayî de wekî "Latona" tê zanîn.

Ji ber bedewtira xwe ji aliyê Zeus ve pir hate hezkirin. Ew bi Zeus re tekiliyên cinsî kir. Ji bo zayînê li hemû cîhanê geriya, ji ber ku Hêrayê çavnebarî kir bû û gotibû: "Bila ew li hemû deverên ku roj lê hiltê nezê". Posîdon li Dêlosê rima xwe ya sê serî ji deryayê rakir û bi pêlê qubeyek çêkir û bin pêlê jî tarî bû. Wê li Dêlosê Artemîs û Apolon anî dinê. Zarokên xwe li hemberî ejder Pîton û dêw Tîtios parast û ji bo zarokên xwe zarokên Niobê kuştin.

Çîroka Zeus û Lêtoyê xwedîyê versiyonek din e jî. Ve versiyonê de Zeus Lêtoyê dike qitberûd bi wê awayê Lêto Hêrayê direve. Tê girava Dêlosê li wir dîsa dizivire şekla xwe.

Her wiha li ser navê wî bajarê kevnar Letoon ê li Anatolyayê hatiye avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Hevjinên Zeus
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Kategorî:Xwedawendên Anatolyayê
Dêlos

**Dêlos** giraveke di Deryaya Egeyî de ye. Di bin îdareya dewleta Yewnanistanê de ye. Bi awayên mîtolojîk, dîrokî, arkeolojîk de cihek girîng e.
Antiopê (cudakirin)

## Mîtolojî

* Antiopê (efsaneya yewnanî), di mîtolojiya yewnanî de çend kesayetiyên ku di navê de he ne:
** Antiopê (Amazon), keça Ares
** Antiopê (diya Ampîon), dayika Amphion ji hêla Zeus ve, bi mîtolojiya Têbeyê, Yewnanistan ve girêdayî ye.
** Antiopê (keça Pîlon), ku jê re Antioche jî tê gotin, keça Pîlon û jina Eurytus

## Bikaranîna din

* Antiopê, lîstikek perçekî ya Eurîpîdes
* Antiopê, wêneyek Titian
* Antiopê (karakter), ji gerdûna xeyalî ya DC Comics
* Antiope Reef, resîfek koral li bakurê rojhilatê Niue
* 90 Antiope, asteroîdek ducar
* Antiope (teletext), pergalek têletextê ya ku nuha berdayî ye
* MV Antiope, keştiyek kargoyê ya Panamayê di xizmetê de 1948-64
Antiopê

**Antiopê** di mîtolojiya yewnanî de dotmîra keyaniya Têbeyê keça key Nîkteusê ye. Diya cevikên Amfîon û Zêtos ye. Xoşewîstên Zeus yên fanî ye.

= Mîtolojiyê da çîroka wî =
Zeus ji wê ra nîvî xwedawend û nîvê din jî bizin xuya bû ye. Agahiyên tekiliyên wan Nîkteus'ê ra çuye. Antîope ji tirsa xwe reviye Sîkyon. Li wir dilê key Epopeus ketê wê her du zewicîn. Ew zewac Nîkteus'ê pir aciz kir û şer navbera her du keyaniya derket. Lê Nîkteus hêj ne giha armanca xwe nav cilan da mir. Armanca wê jî ma birayê wê Lîkos. Lîkos dewam kir û keyaniya Sîkyon dagir kir. Key Epopeus kuşt , Antîope'yê jî êsîr kir.Di rêya vegerê da Antiopê cêwikên xwe Amfîon û Zêtos anî dinê. Li ser fermana Lîkos cêwikan dibin çiyayê Kîtaeron û li wir dihêlin. Li ser çiyaya Kîtaeron şivanek cêwikan dibîne, wan ji mirinê difilitîne.

Antiopê salên dirêj girtiyê mamê xwe dimîne û zilma ji destê jirmama xwe Dîrke dibîne. Lê rojek tiştekî ecêb dibe û zincîrên destê wê dişike. Antiopê bilez dibeze çiyayê Kîteron, ba zarokên xwe. Zarokên wê tiştên hatî serê wî seh diken û hêrs dibin, diçin Têbeyê. Key Lîkos dikujin. Dîrkê jî ji pora wî we girê diden qiloçên gayekî. Ga heta mirina Dîrkê wê kaş dike. Piştê mirina wî wê tavêjin rubarekê. Navê rûbarê jî dibe rubara Dîrkê.

Piştê vê bûyerê Amfîon dibe keyê Têbeyê.

= Çavkanî =

Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Hevjinên Zeus
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Sîstema gizozeyî

thumb| Muffler, û dûvikê li ser otomobîlê
**Pergalek** derxistinê tête bikar anîn da ku gazên berteng ên reaksiyonê ji şewatek kontrolkirî ya di hundurê motorek an wesayîtekê de darîne .

## Pîvanên sêwiranê
rast|thumb| Muffler ku di otomobîlê de hatî saz kirin (dîtina ji paşiya mûçeyê)

## Wêne

Wêne:Aa brrrmpipe2.jpg|Boriya derzê ya mazotê ya kamyonek mezin
Wêne:Aa brrrmpipe.jpg|Boriya eksozê ya mazotê ya wesayîta berhevkirina çopê
Wêne:Exhaust pipe muffler.JPG|Dual lûleyên eksozê yên ku bi mifteya otomobîlê ve hatine girêdan
Wêne:Aa longreachforklist exhpipe.jpg|Sîstema exhaust ya mazotê wesayîta teleskopî-çek
Wêne:2010 FPV GT (FG) Boss 335 sedan (2010-10-16) 05.jpg|Li binê laşê otomobîlek ku pergala exhazê nîşan dide


## Binêre herwiha

* Kontrolkirina emeliyetên otomobîlan
* odeya berfirehkirinê
* Têbînî exhaust
* Emîsyonên wesayîtên motor
* Sensor oksîdê nîtrojenê
* Brîtanî Leyland Motor Corp v Armstrong Patents Co - dozek ku tê de mafê peydakirina pergalên eksozê yên paşîn
* Rêveberiya Germiya Exhaust
* Zircotec

## Çavkanî
Sûc û Ceza

***Sûc û Ceza*** romaneke Fyodor Dostoyevskî ye. Yekem car di kovara edebî ya The Russian Messenger de wek diwanzdeh beşên mehane di sala 1866 de hatiye weşandin.

## Wergera kurdî
Wergêrê kurd Medenî Öğut ev berhema Dostoyevskî wergerand bo kurdî. Pirtûk Nûbihar de derket.

## Çavkanî

Kategorî:Romanên Fyodor Dostoyevskî
Mûşspor 2015

**Mûşspor** yek ji yaneyên futbolê yên bajarê Mûşê ye ku di sala 2015an de hatiye avakirin ku niha di Lîga duyem de dilîze.

Tîm ji 2022an heta sala 2024an di Lîga sêyem de lîstiye piştre di dansala 2023 û 2024an de dibe şampîyona koma xwe û derdikeve Lîga duyem.

## Dîrok
Tîm di sala 2015an de bi navê *Muş Menderesspor* hatiye damezrandin. Di dansala 2015 û 2016an de dema ku di Koma Aya Lîga yekem a amator a Mûşê de bû, dest bi têkoşîna xwe kiriye. Piştî ku heta dansala 2017 û 2018an di lîgên amator ên Muşê de dilîze, cara yekem di dîroka xwe de bi serketina xwe yê li hemberê Muratsporê di maça *[[play-off]]* a lîga amator a herêmî de bi skora 1-0 ku maçê hildide, derbasî lîga amator a herêmî dibe.

Di dansala 2021 û 2022an di maçên koma herêma 1em de ku li Stadyuma Ortahisar Yavuz Selim hatibû lîstin, bi çar puanên berhevkirî Mûşspor di gera *play-off* dibe şampiyon û cara yekem di dîroka xwe de derbasî Lîga sêyem dibe.

Di dansala 2023 û 2024an de di Lîga sêyem de, rêza sêyem de bi serketî temam dike û beşdarî *play-off* a Lîga duyem dibe. Muşspor di maçên *play-off* de derbasî fînalê dibe lê di maça dawî de bi penaltiyan bi awayeke dramatîk maçê winda dike û li gel hemî têkoşîna xwe şansê xwe yê derketina Lîga duyem winda dike.

Muşspor di heman dansalê de di koma 1em ya Lîga sêyem de dilîze di rêza sêyem maçên komê bi dawî dike û di gera *play-off* de Silifke Belediyespor, Belediye Kütahyaspor û Karşıyaka piştre jî di fînalê de Balıkesirspor têk dibe bi vî awayî şampiyoniya xwe bi dest dize û cara yekem di dîroka xwe de derbasî Lîga duyem bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Yaneyên futbolê yên Kurdistanê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Mûşê
Emma Watson

**Emma Charlotte Duerre Watson** (jdb. 15ê nîsana 1990) lîstikvan û çalakvaneke îngilîz e. Ew bi rolên xwe yên hem di filmên mezin û hem jî di fîlmên serbixwe de, û herwiha bi xebata xwe ya mafên jinan tê nasîn. Wê gelek xelatên hilbijartî wergirtine, di nav wan de yek Xelata Hunermendên Ciwan û sê Xelatên Fîlmê MTVê heye.

Kategorî:Çalakvanên îngilîz
Kategorî:Çalakvanên îngilîz yên jin
Kategorî:Femînîstên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1990
Kategorî:Kesên ji Parîsê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên ji Parîsê
Stiya berfê

**Stiya berfê** ( bi danîmarkî: *Snedronningen*; bi wateya *keybanûya berfê* ) çîrokeke orîjînal a nivîskarê danîmarkî Hans Christian Andersen e.Ew yekem car di 21ê kanûna paşîn a 1844an de di *Nye Eventyr* de hate weşandin. Çapa Yekem. Berhevoka Duyem (Nye Eventyr. Første Bind. Anden Samling). Mebesta çîrokê şerê di navbera başî û bediyê de ye ku Gerda û hevalê wê Kai diceribîne. Çîrok yek ji çîrokên Andersen ên herî dirêj û navdar e. Ew bi rêkûpêk di nav çîrok û berhevokên hilbijartî yên berhemên wî de cih digire û gelek caran di nav pirtûkên çîrokan ên bi wêne de ji bo zarokan tê çapandin.

## Naverok

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên li ser keybanûyan
Kategorî:Berhemên Hans Christian Andersen
Kategorî:Çîrokên danîmarkî
Kategorî:Dotmîrên honakî
Kategorî:Keybanûyên honakî
Kategorî:Şeytan di çîrokan de
Komkujiya Dêrika Hemko 2022

**Komkujiya Dêrika Hemko,** komkujiyek li dijî sivîlan e ku di 19ê mijdara sala 2022an de li gundê Teqil Betil a bi ser navçeya Dêrika Hemko ya Rojavayê Kurdistanê li dijî kesên sivîl ên kurd ji aliyê balefirên şer yên dewleta tirk vê pêk hatiye. Di encama êrîşê de yek jî wan nûçegîhanê Ajansa Nûçeyan a Hawarê bi giştî 11 kes jiyana xwe jidest daye.

## Mijara bingehîn
Serokkomarê Tirkiyeyê Recep Tayyîp Erdogan di dîrokên cûrbicûr de jibo êrîşa li dîjî kurdên Rojavayê Kurdistanê gef dixwe. Hinek caran li kurdên Bakurê Kurdistanê û hinek caran jî kurdên deverên din wekî terorîst binav dike û gefên êrîşên li dijî kurdên deverên din ên Kurdistanê dixwe.

Di 13ê mijdara sala 2022an li Kolana Îstîklalê a bajarê Stenbolê êrîşek ku ne diyar e ji aliyê kî ve hatiye kirin li dijî sivîlan pêk hat. Piştî vî êrîşê wezîrê karên navxweyî Süleyman Soylu gef li Rojavayê Kurdistanê xwar. Di derbarê êrîşa Kolana Îstîklalê hinek rayedarên dewleta tirk YPGê û PKKê tawanbar kir û hinek rayedaran jî DAÎŞê tawanbar kir.

## Komkujî
Êrîşa yekem di despêkê li dijî santirala elektrîkê ya gund pêk hat û 2 xebatkarê santiralê jiyana ji dest dide. Êrîşa duyem kesên ku jibo kuştiyên li santiralê diçin, carek din ji aliyê balefirên şer ên dewleta ve hatine bombebarankirin. Di êrîşa yekem de 2 kes û di êrîşa duyem de 7 kes û nûçegîhanê Ajansa Nûçeyan a Hawarê, bi giştî 11 kes jiyana ji dest dide.

## Çavkanî

Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan
Kategorî:Komkujiyên li dijî sivîlan
Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê
Bexşîna hêkexane

**Bexşîna hêkexane** tê wateya bexşîna hêka jinê ji bo ku jinek din bikaribe ducaniyê bike.

Bexşîna hêkexane, ku wekî **transplantasyona hêkexane ya alojenîk** jî tê zanîn, yek ji awayên bijîşkî yên zayînê ye ji bo bicihanîna xwestekên xwedîkirina zarokan di dema bêzarbûna nedilxwaz de. Ev pratîka bijîşkî, dema ku hêkdankên jinekê ji ber temenê mezin an jî ji ber nexweşiyekê folîkul çênebin, tê bikar anîn. Bexşîna hêkexane di çarçoveya ducaniya cîgir de jî tê kirin.

Ji bo bexşîna hêkexane, hêkdankên bexşkar bi dermanan têne şixulandin da ku bihêle çend şaneyên hêkexane di heman demê de bigihêjin, ku dûv re bi qulandinê, bi gelemperî di bin anesteziyê de, têne rakirin. Ev hêk bi spermê bi fertilîzasyona in vitro (IVF) an derzîlêdana spermê ya intrasîtoplazmî (ICSI) têne fertil kirin û ji jina wergir re têne veguheztin (veguheztina embriyo) an jî ji bo veguheztina paşerojê têne veguheztin.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Tendurustî
Goristana Karacaahmetê

**Goristana Karacaahmetê** (bi ) goristaneke tarîxî ya 700 salî ye, ku li Üsküdarê, aliyê Asyayê yê Stembolê ye.

## Veşartiyên navdar

Lîste li gorî sala mirinê hatiye rêzkirin.

; Tarîxî
* Şêx Hemdullah (1436–1520), kalîgraf
* Nabî (1642−1712), şaîrê kurd
* Benderlî Alî Paşa (?-1821), Wezîrê Mezin ê Siltan Mehmûdê II
* Cemaleddîn el-Kumukî (1788-1869), şêxekî terîqeteke Neqşîbendî û xizmê Îmam Şamil.
* Hecî Qadirê Koyî (1817–1897), şaîrê kurd
* Mehmed Reuf Paşa bin Abdî Paşa (1832 - 1908), Serasker û Waliyê osmanî.

; 1940î
* Kaçî Vehîp Paşa (1877–1940), generalê osmanî
* Alî bey Huseynzade (1864–1940), nivîskar, entelektuel, fîlozof, hunermend û doktorekî azerî û afirînerê Alaya nû ya Azerbaycanê bû.

; 1950î
* Mehmet Esat Bülkat (1862-1952), generalê osmanî û fermandarê payebilind ê Şerê Çanakkaleyê.
* Reşat Nuri Güntekin (1889–1956), romannivîs
* Cafer Tayyar Eğilmez (1877–1958), efserê artêşa osmanî û generalekî artêşa tirk.
* Osman Zeki Üngör (1880–1958), bestekar, rêvebirê destpêkê yê Orkestraya Senfonî ya Serokkomariyê, general.
* Süleyman Hilmi Tunahan alimekî îslamî û mamosteyê Neqşîbendî ye, ku mirîdên wî wek Suleymancılar tên binavkirin.

; 1960î
* Safiye Erol (1902–1964), romannivîsa jin
* Fikret Mualla Saygı (1903–1967), resam

; 1970î
* Nejdet Sançar (1910–1975), nivîskar û îdeologê miletperwer
* Nihal Atsız (1905–1975), nivîskar, îdeolog, romannivîs, şaîr û fîlozofê tirkperest

; 1980î
* Burhan Felek (1889–1982), rojnamevan
* Oktay Rifat Horozcu (1914–1988), şaîr
* Ömer Boncuk (1917–1988), futbolîst û mamosteyê lîseyê

; 1990î
* Hamiyet Yüceses (1915–1996), stranbêja jin a muzîka klasîk a osmanî.

; 2000î
* Cem Karaca (1945–2004), muzîkvanê rockê
* Nezihe Viranyalı (1925–2004), balafirvana jin
* Arif Mardin (1932–2006), çêkerê muzîkê yê amerîkî bi eslê xwe tirk
* Nükhet Ruacan (1951–2007) stranbêja jin a cazê
* Mustafa Şekip Birgöl (1903–2008), albayê teqawîtbûyî û şervanê dawî yê Şerê Rizgariya Tirk.
* Saadet İkesus Altan (1916–2007), stranbêja jin a operayê, koça dengî û dîrektora operayê,
* Fazıl Hüsnü Dağlarca (1914–2008), şaîr
* Gazanfer Özcan (1931–2009), lîstikvan

; 2010î
* Verda Ün (1919–2011), piyanîsta klasîk a jin
* Esîn Afşar (1936–2011), stranbêj û lîstikvana sehnê
* Sait Maden (1931–2013), terciman, şaîr, resam û sêwirînerê grafîkê
* Muzaffer Tekin (1950–2015), kaptan, leşkerekî Dagirkirina Qibrisê ya Tirkiyeyê
* Oktay Sinanoğlu (1935–2015), kîmyazanê teorîk
* Tehsîn Şahînkaya (1925–2015), generalê Hêzên Hewayî û yek ji pênc rêberên derbeya leşkerî ya 1980an.
* Halit Akçatepe (1939-2017), lîstikvan
* Îbrahîm Erkal (1966–2017), stranbêj û strannivîs 
* Can Bartu (1936–2019), lîstikvanê basketbolê, futbolîst û qunciknivîs,
* Süleyman Turan (1936–2019), lîstikvanê şano û sînemayê,
* Yaşar Büyükanıt (1940–2019), Serfermandarê Giştî yê berê yê Hêzên Çekdar ên Tirk

## Çavkanî

Kategorî:Goristan
Plana pênc salan

**Plana pênc salan**, ku wekî **plansaziya pênc salan** an **plansaziyek 5-salî** jî tê zanîn, amûrek e ku bi gelemperî di aboriyên ku bi rêvebiriya navendî de ji bo plansazkirina çalakiyên aborî têne bikar anîn.

Planên pênc salan cara ewil wek rêzek planên aborî yên navendî li Yekîtiya Sovyetê pêk hatin, ku di dawiya salên 1920an de dest pê kir. Komîteya plansaziya dewleta Sovyetê Gosplan van planan amade dikir. Ew li ser bingeha teoriya hêzên hilberîner bûn ku beşek ji îdeolojiya Partiya Komunîst a ji bo pêşxistina aboriya Sovyetê bû. Bicîhanîna planê karê burokrasiya Sovyetê bû.

Planên pênc salan bi gelemperî veqetandinên dirav û çavkaniyan û her weha taybetmendiyên ji bo hilberîn û karûbarên ku têne peyda kirin vedihewînin. Planan gelek guhêrbarên aborî rast dikin, di nav de veberhênan, biha û mûçe.

Komara Gel a Çîn, Hindistan, Viyetnam û Koreya Bakur hîn jî plansaziya xwe ya aborî di plansaziyên pênc-salî de ava dikin.

Yek ji argumanên ku di berjewendiya çêkirina planan de ew bû ku hêzên bazarê dabeşkirina çavkaniyan li gorî hewcedariyê di nav gel de çareser nakin. Rexneya sereke ya planan ev e ku ew bi pêşîlêgirtina pêşbaziyê pêşkeftinê asteng dikin. Wekî din, bi bingehîn ne gengaz e ku meriv tevliheviya tevahiya aboriyekê bihesibîne û ji bo salên pêş plansaz bike.

## Çavkanî
Partiya Karker a Sosyal Demokrat a Rûsyayê

**Partiya Karker a Sosyal Demokrat a Rûsyayê** (RSDRP) (bi rûsî: Российская социал-демократическая рабочая партия; kurteya РСДРП, RSDRP) partiyeke siyasî ya Marksîst bû ku di sala 1898 de li Mînskê hate damezrandin. Di sala 1903 de partî bû du beş, Bolşevîk û Menşevîk. Di sala 1912 de menşevîkên mayî ji partiyê hatin derxistin û navê partiyê bû *Partiya Karker a Sosyal-Demokratîk a Rûsyayê* (Bolşevîk) (RSDLP(B)). Di sala 1918'an de nav wek *Partiya Komunîst a Rûsyayê (Bolşevîk)* hat guhertin û di dawiyê de bû *Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê*.
Komîntern

**Komunîst Înternasyonal** (bi kurtî **Komîntern**, **KI**), ku wekî *Înternasyonala Sêyem* jî tê zanîn, yekbûnek navneteweyî ya partiyên komunîst di nav rêxistinek hevpar a cîhanî de bû.

Ew di sala 1919 de li Moskowê li ser însiyatîfa Lenîn hate damezrandin, ku Înternasyonala Duyem bi destpêkirina şerê cîhanî yê yekem di 1914 de wek mirî ragihandibû. Di dema şerê cîhanî yê duyem de, Stalîn di sala 1943an de Komunîst Înternasyonal bi awayekî sosret hilweşand wekî tawîz ji hevalbendên xwe yên rojavayî yên di koalîsyona dijî Hitler de - DY û Brîtanya Mezin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1919an li Rûsyayê
Kategorî:Çepgirên tund
Kategorî:Rêxistinên ku di 1919an de hatine avakirin
Kategorî:Stalînîzm
Antîsemîtîzm

thumb|Stêrka zer a ku Naziyan (wek sembolek antîsemîtîk) ji bo welatiyên cihû bikardianîn.
**Antîsemîtîzm** dijminatî, pêşdarazî, an cihêkariya li hember cihûyan e. Kesê ku nêrînên wiha bigire jê re dibêjin *antîsemît*. Antîsemîtîzm wekî cureyek nijadperestiyê tê dîtin.

Antîsemîtîzm dibe ku bi gelek awayan were xuyakirin, ji îfadekirina nefret an cudakariya li hember cihûyan bigire heya pogromên organîzekirî yên ji hêla girse û hêzên polîs ve, an jî êrîşên leşkerî yên li ser civakên cihû. Her çend ev têgîn heya sedsala 19an nehatibe bikaranîn jî, ew li ser bûyerên dijî cihûyan ên berî sedsala 19an û yên piştî wê jî tê sepandin. Mînakên navdar ên çewisandinê ev in: Komkujiyên Rheinlandê yên beriya Sefera xaçperestan a yekem di sala 1096an de, Fermana Derxistina ji Înglistanê di sala 1290an de, çewisandina cihûyan a 1348-1351an di dema Mirina Reş de, komkujiyên cihûyên Spanyayê di 1391an de, çewisandinên Enkîzîsyona Spanyolî, derxistina ji Spanyayê di 1492an de, qetlîamên Kozakan li Ûkraynayê ji 1648an heta 1657an, êrîşên cuda yên li dijî cihûyan li Împeratoriya Rûsyayê di navbera salên 1821 û 1906an, bûyera Dreyfus li Fransayê ya 1894-1906an, holokosta li Ewropaya di bin dagirkeriya almanan de di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û polîtîkayên Sovyetê yên dijî cihûyan. Her çend di dîrokê de diyardeyên antîsemîtîzmê herî zêde li Ewropaya Xiristiyan pêk hatine, ji destpêka sedsala 20an vir ve antîsemîtîzm li Rojhilata Navîn zêde bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Nîjadperestî
Kategorî:Pêşdarazî û cudakarî li gorî cureyan
Nîkîta Krûşçev

[thumb|Nîkîta Krûşçev li [Berlîna Rojhilat di Hezîrana 1963 de]]
**Nîkîta Sergeyevîç Krûşçev** [a] (15 Avrêl [O.S. 3 Avrêl] 1894 - 11 Îlon 1971) ji sala 1953 heta 1964 Sekreterê Yekem ê Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê û ji sala 1958 heta 1964 jî serokê Encûmena Wezîran bû.

Di dema desthilatdariya xwe de, Xrûşçev bi şermezarkirina sûcên Stalîn cîhana komunîst matmayî hişt û bi hevalbendê xwe yê sereke Anastas Mikoyan re dest bi polîtîkaya bêstalînîzekirinê kir. Wî piştgirî da bernameya fezayê ya pêşîn a Sovyetê, û pêkanîna reformên lîberal ên di siyaseta navxweyî de. Piştî hin destpêkirinên derewîn ên ku hindik ma bûne sedema şerekî navokî li ser Kûbayê, wî bi Dewletên Yekbûyî re danûstandinên serketî kir da ku tansiyonên Şerê Sar kêm bike. Di sala 1964an de, serokatiya Kremlînê ew ji desthilatê derxist, li şûna wî Leonid Brezhnev wekî Sekreterê Yekem û Alexei Kosygin wekî serokwezîr hate danîn.

Krûşçev di sala 1894an de li gundekî rojavayê Rûsyayê hatiye dinyayê. Di xortaniya xwe de wek karkerê metalê xebitî û di dema şerê navxweyî yê Rûsyayê de komîserê siyasî bû. Di bin sponsoriya Lazar Kaganovich de, wî di hiyerarşiya Sovyetê de xebitî. Wî piştgirî da paqijkirinên Yosîf Stalîn û bi hezaran girtin pejirand. Di sala 1938 de, Stalîn ew şand ku rêveberiya KSS ya Ukraynayê bike, û wî li wir paqijkirinan berdewam kir. Di dema ku li Yekîtîya Sovyetê wekî Şerê Wetenyê yê Mezin dihat zanîn, Krûşçev dîsa komîser bû, di navbera Stalîn û generalên wî de navbeynkar bû. Krûşçev di parastina Stalîngradê de amade bû, rastiyek ku wî di tevahiya jiyana xwe de serbilindiyek mezin pê girt. Piştî şer, ew vegeriya Ûkraynayê berî ku wekî yek ji şêwirmendên nêzîk ên Stalîn li Moskowê were vexwendin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1894
Kategorî:Lehengên Yekîtiya Sovyetê
Kategorî:Mirin 1971

Kategorî:Rûs
Pravda

thumb|Sernivîsa rojnameya Rravda
**Pravda** (bi rûsî Правда, "Rastî") yek ji kevintirîn rojnameyên rojane yên rûsî ye. Ew qasî pênc sal beriya şoreşa sibatê ya 1917an li Împaratoriya Rûsî hate damezrandin û ji 1918an heya 1991an organa navendî ya Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê bû. Înîsiyatîfa damezrandina rojnameyê ji Vladîmîr Îlyç Lenîn hat, ku li derveyî welêt dima û gelek gotar nivîsî. Leon Trotsky di sala 1908 de li Viyanayê rojnameyek bi heman navî damezrand.

Kategorî:Rojname
Kategorî:Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Berlîna Rojhilat

**Berlîna Rojhilat** ji sala 1949an heta 1990an paytexta defakto ya Komara Demokratîk a Almanyayê (KDA) bû.

Bi awayekî fermî, ew sektora Sovyetê ya Berlînê bû, ku di 1945 de hate damezrandin. Sektorên Amerîkî, Brîtanî û Fransî bi navê Berlîna Rojava dihatin nasîn. Ji 13ê tebaxa 1961an heta 9ê çiriya paşîn a 1989an, Berlîna Rojhilat bi dîwarê Berlînê ji Berlîna Rojava dihate veqetandin. Hêzên hevalbendên rojavayî ne Berlîna Rojhilat wek paytexta KDAyê, ne jî desthilatdariya KDAyê ku Berlîna Rojhilat birêve dibir, nas nedikir. Di 3ê çiriya pêşîn a 1990an de, roja ku Almanya bi fermî ji nû ve hat yekkirin, Berlînên Rojhilat û Rojava bi fermî wekî bajarê Berlînê hatin yekkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1949an
Kategorî:Bajarên dabeşkirî
Kategorî:Dîroka Almanyayê
Kategorî:Erdnîgariya Almanyayê
Kategorî:Hilweşînên 1990an
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Kategorî:Şerê Sar
Parkkirina dîskê

thumb| Dîska parkkirinê ya standard Ewropî
**Parkirina,** dîskê pergalek e, ku destûr dide parkkirina belaş a bi dem-sînorkirî bi *pêşandana dîska parkkirinê.*

. Karmendek parkkirinê ya patrolê dikare dîskê teftîş bike da ku kontrol bike ka dravdanî ye Evas na. Skîhevpar stema li Ew yevpar e.

Pergala orîjînal bi avakirina herêmek **Zevûna Şîn** re hate destnîşan kirin. Zeviyên şîn ên li navendên bajêr destûrê didin parkkirina belaş bi qasî 2&nbsp;saetan bi karanîna dîska parkkirinê ya ku ji hêla bajêr ve hatî derxistin bikar bînin dema ku deverên parkkirinê yên din dikarin ji hêla metreyên parkkirinê ve xwedan kontrolek hişktir bin.

## Çavkanî

Kategorî:Trafîk
Drastamat Kanayan

**Drastamat Kanayan** (jdb. 31ê gulana 1884an - m. 8ê adara 1956an), ku bi navê **Dro** (Դրօ) ji tê nasîn, fermandar û siyasetmedarekî ermenî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1884
Kategorî:Mirin 1956
Berlîna Rojava

**Berlîna Rojava** navçeyek siyasî bû ku di salên Şerê Sar de ji beşa rojavayê Berlînê pêk dihat.

Her çend statûya qanûnî ya rastîn a Berlîna Rojava nezelal bû, û doza axa Komara Federal a Almanyayê (KFA) ji hêla Yekîtiya Sovyetê û welatên din ên Bloka Rojhilatê ve bi giranî hate nîqaş kirin, Berlîna Rojava di sala 1949an de xwe ji hêla siyasî ve bi KFA re girêda bû. Berlîna Rojava di saziyên KFAyê yên federal de dihat temsîlkirin.

Berlîna Rojava bi fermî ji hêla Hevalbendên Rojavayî ve dihate kontrol kirin û bi tevahî ji aliyê Berlîna Rojhilat û Almanyaya Rojhilat dorpêçkirî bû, yên ku di bin kontrola Sovyetê de bûn. Berlîna Rojava di dema Şerê Sar de xwedî girîngiyeke sembolîk a mezin bû, ji ber ku ji aliyê rojavayiyan ve wekî "girava azadiyê" û hevtayê herî dilsoz ê Amerîkayê li Ewropayê dihat hesibandin. Ew bi giranî ji hêla Almanyaya Rojava ve wekî "pêşangehek rojava" dihate piştgirî kirin. Wek bajarekî dewlemend ê wê demê, Berlîna Rojava ji ber karaktera xwe ya berbiçav wek kozmopolît û navendek perwerde, lêkolîn û çandê dihate nas kirin. Digel nêzîkî du mîlyon niştecîh, Berlîna Rojava di serdema Şerê Sar de ji hemû bajarên Elmanyayê xwedî nifûsa herî mezin bû.

Berlîna Rojava ji beşên dagîrkeriya Amerîkî, Brîtanî û Fransî pêk dihat ku di sala 1945an de dihatin damezrandin. Dîwarê Berlînê, ku di sala 1961an de hatibû çêkirin, bi fizîkî Berlîna Rojava ji derdora wê ya Berlîna Rojhilat û Almanyaya Rojhilat vediqetand heya ku di sala 1989an de hilweşiya. Di 3'ê Cotmeha 1990'an de, roja ku Almanya bi fermî ji nû ve bû yek, Berlînên Rojhilat û Rojava bi awayekî fermî ji nû ve bûn yek hev, weke bajar-dewlet tevlî Komara Federal bû û di dawiyê de careke din bû paytexta Almanyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Almanyaya Rojava
Kategorî:Bajarên dabeşkirî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hilweşiyan
Kategorî:Komarên berê
Amfîon û Zêtos

**Amfîon** (bi yewnanî: Ἀμφίων) keyê Têbeyê yê efsaneyî ye. Ew û birayê wî yê cêwik **[[Zêtos]]** (bi yewnanî: Ζῆθος) bi hev ra keyê Têbeyê heman demê de mamê diya wan Antiopê, key Lîkos kuştin. Amfîon dibe keye Têbeyê.

Hevaltiya wî û periyên îlhamê pir qewî bû. Amfîon di mîtolojiya yewnanî de ji hezkirina helbest û muzîkê navdar e.

Dihat bawerkirin ku kevirên birc û sûrên Têbeyê pê lîra Hermêsê diyariyê Amfîon kirî dilebitin û pê gotinên wê hereket dikirin

## Çavkanî

Kategorî:Efsane
Kategorî:Keyên mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Kurên Zeus
Kategorî:Mîtolojiya yewnanî
Numîzmatîk

[thumb|Berhevkar û dilxwazên pereyên madenî li pêşangeheke ku ji hêla Civata Numîzmatîk a Kalkuttayê ve hatiye organîzekirin, [Kolkata, Bengala Rojava.]]
**Numîzmatîk** lêkolîn an berhevkirina pereyan e ku di nava xwe de pereyên madenî û yên kaxezê, madalya û tiştên têkildar jî dihewîne.

Pisporên ku wekî numîzmatîst tên zanîn bi gelemperî wekî xwendevan an berhevkarên pereyan tên karekterîzekirin, lê belê dîsîplîn di heman demê de lêkolîna berfireh a pereyan û awayên deyndayînê yên din yên ku ji bo çareserkirina deyn û pevguhartina tiştan tên bikaranîn jî dihewîne.

Formên pereyê yên herî kevn ên ku ji hêla mirovan ve hatine bikaranîn ji aliyê numîzmatîkê û berhevkaran ve tên kategorîzekirin, lê tiştên ku di pevguhartinê de hatine bikaranîn nayên kategorîzekirin. Wek nimûne, gelê qirgiz wek yekîneya pereyê ya sereke hesp bi kar dianîn, û çermê berxan mîna pereyên mayîn/hûr didan; dibe ku ew çermên berxan ji bo lêkolîna numîzmatîkê guncav bin, lê hesp ne guncav in. Gelek tişt mîna qalikên heywanan, metalên hêja, libên kakaoyê, kevirên mezin û cewheran bi sedsalan wek yekîneya pereyê hatine bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka çandî
Zekî Kolaç Paşa

**Zekî Kolaç Paşa** (1862–1943), ku piştî Qanûna Paşnavê ya 1934an wekî **Mehmet Zekî Baraz Kolaç Kılıçoğlu** tê nasîn, fermanderekî osmanî bû ku di Şerên Balkanan û Şerê Cîhanê yê Yekemîn de reveberîya artêşa osmanî kir. Ew bi eslê xwe kurd, ereb yan çerkez bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1862
Kategorî:Mirin 1943
Kategorî:Paşa
Ömer Çelik

**Ömer Çelik** (jdb. 15ê hezîrana 1968 li Edene) siyasetmedarekî tirk e ku ji sala 2018an vir ve berdevkê Partiya Dad û Geşedanê (AKP) ye. Ömer Çelik di kabîneya Yildirim de wekî wezîrê Yekîtiya Ewropayê xebitiye. Ji ber vê yekê jî di danûstandinên endamtiya Tirkiyê ya bi Yekîtiya Ewropayê re, serokê sereke yê danûstandinan bû.

## Jiyana destpêkê
Ömer Çelik di 15ê hezîrana 1968an de li Edene hatiye dinyayê. Piştî ku Fakulteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê diqedîne, li heman zanîngehê li Dibistana Lîsansa Zanistên Civakî ya Zanîngeha Gaziyê di beşa zanistên siyasî de mastera xwe wergirtiye.

Piştre tevlî Partiya Dad û Geşedanê (AKP) bûye û bûye şêwirmendê siyasî yê serokê AKPê.

## Siyaset
Di salên 2002, 2007 û 2011an de sê caran ji Edeneyê wek parlamenter hat hilbijartin.

Çelik di 24ê Çileya 2013an de li şûna Ertuğrul Günay di kabîneya Recep Tayyip Erdoğanê de wek Wezîrê Çand û Turîzmê hat tayînkirin.

## Jiyana taybet
Ömer Çelik ne zewicî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Hikûmeta 65an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Kesên ji Edeneyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Stalînîzm

**Stalînîzm** amûra rêvebirinê û polîtîkayên Marksîst-Lenînîst e ku ji sala 1927 heta 1953an li Yekîtiya Sovyetê ji hêla Yosîf Stalîn ve hate meşandin.

Di nav xwe de avakirina dewleteke polîs a totalîter a yekpartî, îndûstriyalîzma bi lez, teoriya sosyalîzmê li welatekî, kolektîvkirina çandiniyê, xurtkirina nakokiya çînan, perestiya kesayetiyê û bindestkirina berjewendiyên partiyên komunîst ên biyanî ji bo Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê, ku ji aliyê Stalînîzmê ve weke partiya pêşeng a şoreşa komunîst a wê demê dihate dîtin. Piştî mirina Stalîn û germbûna Krûşçev, di salên 1950 û 1960î de destalinîzasyon dest pê kir, ku bû sedema kêmbûna bandora îdeolojiya Stalîn li Yekîtiya Sovyetê. Pêla duyem a destalinîzasyonê di dema Glasnosta Sovyetê ya Mîxaîl Gorbaçov de dest pê kir.

Rejîma Stalîn bi zorê civak ji tiştên ku li ser xwe û marqeya wê ya komunîzmê tehdîd didîtin (ku jê re "dijminên gel" dihat gotin) paqij dikir. Di nav wan de mixalifên siyasî, neteweperestên ne Sovyetî, bûrjûwazî, gundiyên xwedî debar ("kulak") û yên çîna karker ku sempatiyên "dij-şoreşger" nîşan didan, hebûn. Ev bû sedema zordestiya girseyî li ser van kesan û malbatên wan, di nav de girtinên girseyî, darizandinên giştî, îdamkirin, û zindankirina li kampên karkirina bi darê zorê û kampên komkirinê ku bi navê gulag têne zanîn. Mînakên herî bi nav û deng Paqijkirina Mezin û kampanyaya Dekulakîzasyonê bûn. Stalînîzm herwiha bi ateîzma mîlîtan, çewsandina girseyî ya dijî olî, û paqijkirina etnîkî ya bi koça bi darê zorê hat nîşankirin. Hin dîroknas, wek Robert Service, polîtîkayên Stalînîst, bi taybetî polîtîkayên kolektîfkirinê, ji ber sedema birçîbûnên mezin wek Holodomor tawanbar dikin. Dîroknas û lêkolînerên din li ser rola Stalînîzmê li hev nakin.

Pîşesazîbûn bi fermî ji bo lezkirina pêşkeftina ber bi komunîzmê ve dihate sêwirandin, û hewcedariya pîşesaziyê li Yekîtiya Sovyetê dihate destnîşan kirin ji ber ku Yekîtiya Sovyetê berê ji hêla aborî ve li gorî welatên rojavayî paşde mabû. Wan bawer dikir ku civaka sosyalîst hewceyê pîşesaziyê ye ji bo rûbirûbûna dijwarî û dijminên komunîzmê yên hundir û derve. Pîşesaziya bilez bi kolektîfkirina girseyî ya çandiniyê û bajarîbûna bilez re pêk hat û gelek gundên piçûk veguherîn bajarên pîşesaziyê. Ji bo lezkirina pêşveçûna pîşesazîbûnê, Stalîn malzeme, raman, pisporî û xebatkarên ji Ewropaya rojava û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îthal kir. Wî bi awayekî pragmatîk bi pargîdaniyên sereke yên taybet ên Amerîkî yên wekî Pargîdaniya Ford Motor re, ku di binê çavdêriya dewletê, di pêşxistina bingeha pîşesaziya aboriya Sovyetê de ji dawiya 1920-an heya 1930-an de bû alîkar. Piştî ku kargehên taybet ên Amerîkî erkên xwe qedandin, pargîdaniyên dewleta Sovyetê dest danîn ser.

## Çavkanî

Kategorî:Komunîzm
Kategorî:Marksîzm
Kategorî:Marksîzm-Lenînîzm
Keştiya gerandinê

thumb| Keştiya rêwîtiyê ya pola ''Vista'' ya Cunard, Queen Elizabeth li Hamburg, Almanya.
**Keştîyên gerê (**bi îngilîzî **Cruis ships)** e, Geşta ku ji bo veguheztinên geştyaran pê têne kirin, keştiyên keştiyan bi gelemperî ji bo geştyaran seferên gerê dikin ber bi benderên cihêreng, da ku geştyara bikarbînin biçin cihên ku ew dixwaz in.

thumb|RMS Strathaird, keştiyek rêwîtiya P&O ya destpêka sedsala 20-an. Pargîdanî di 1844-an de dest bi pêşkêşkirina karûbarên rêwîtiya lûksê kir.

## Çavkanî
Burjuvazî

**Burjuvazî**, **burjuwazî**, **burjiwazî**, bi giştî binavkirina hemwelatiyên dewlemend an jî di marksîzmê de, binavkirina çîna civakî ya serdest a civakê ye, ku berevajiyê wê çîna proletarya ye. Ev têgih carinan jî ji bo cihêkirina wê ji bohemyaniyê (ya hunerî) tê bikaranîn.

Ew bi dewlemendiya xwe û sermayeya xwe ya mezin a çandî û darayî, ji proletaryayê têne cudakirin û bi kevneşopî têne dijber kirin. Ew carinan di nav burjuvaziya piçûk (*petite bourgeoisie*), ya navîn (*moyenne bourgeoisie*), ya mezin (*grande bourgeoisie*), ya jorîn (*haute bourgeoisie*) û ya kevnar (*ancienne bourgeoisie*) de têne dabeşkirin û bi tevahî ji re wekî "burjuvazî" tê gotin.

Burjuvazî di wateya xwe ya eslî de ji nêz ve bi hebûna bajaran ve girêdayî ye, ku bi qanûnên wan ên bajarî (wek mînak, qanûnên şaredariyê, îmtiyazên bajarokan, qanûnên bajaran ên alman) têne naskirin, ji ber vê yekê ji hemwelatiyên bajaran pê ve tu burjuvazî tune bû. Hemwelatiyên gundî diketin bin pergalek qanûnî ya cuda.

Di felsefeya marksîst de, burjuvazî çîna civakî ye ku di dema îndustriyalîzma nûjen de bûye xwediyê amûrên hilberînê. Xemên wê yên civakî nirxa milk û parastina sermayeyê ye, da ku ji bo domandina serweriya xwe ya aborî di civakê de misoger bike.

## Çavkanî

Kategorî:Civaknasiya çandê
Mesut Yılmaz

**Ahmet Mesut Yılmaz,** (jdb. 6 çiriya paşîn 1947 – m. 30 çiriya pêşîn 2020) siyasetmedarekî tirk e û serokwezîrê berê ya Tirkiyeyê bû. Yılmaz ji 1991ê heya sala 2002an wekî serokê partiya ANAPê wekî serokwezîrê Tirkiyê kar kiriye. Dewrên wî yê serokwezîriyê, dewra yekem çend mehan dewam kiriye, dewra duyem ji 1991ê û 1996an û dewra sêyem ji hezîrana sala 1997an heya kanûna paşîn a sala 1999an dewam kiriye.

## Jiyana taybet
Malbata Yılmaz bi eslê xwe Hamşenî û ji Rizeyê ye.

Ew bi Berna Yılmaz re zewicandî bû û dê û bavên du kurên bi navê Hasan û Yavuz Yılmaz e. Lawê wan Yavuz di kanûna pêşîn a 2017an de li avahiya xwe yê li Stembolê bi guleyan hate kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Mirin 2020
Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Pîşesazîbûn

thumb|Pîşesazîkirin tê wateya mekanîzekirina sektorên aborî yên bi destan ên kevneşopî yên wekî çandiniyê jî.
thumb|Kargeh, parzûngeh, kan(ên komirê) û karsaziya çandiniyê hemû hêmanên pîşesazîbûnê ne.
**Pîşesazîbûn** an **îndustriyalîzm** pêvajoyek di nav dewletekê de ye ku tê de dewletek çandinî vediguhere dewletek pîşesazî.

Pîşesazîbûn ev serdema guherîna civakî û aborî ye ku ji nû ve rêxistineke berfireh a aboriyê ji bo mebesta hilberînê vedihewîne.  Di dîrokê de pîşesazîbûn bi zêdebûna pîşesaziyên qirêj ên ku bi giranî li ser sotemeniyên fosîl hatine damezrandin ve girêdayî ye. Balek zêde li ser pêşkeftina domdar û pratîkên siyaseta pîşesaziya kesk heye, lewra pîşesazîbûn her ku diçe pêşkeftina teknolojîk, bi veberhênana rasterast di teknolojiyên pêşkeftî û paqijtir de, vedihewîne.

Ji nû ve birêxistinkirina aboriyê hem di aliyê aborî û hem jî di aliyê civakî de gelek encamên nexwestî hene. Her ku dahatên karkerên pîşesaziyê zêde dibin, bazarên mal û karûbarên xerîdar berfireh dibin û teşwîqek din ji veberhênana pîşesaziyê û mezinbûna aborî re peyda dikin. Her ku dahatên karkerên pîşesaziyê zêde dibin, bazarên mal û karûbarên xerîdar berfereh dibin û teşwîqek din ji veberhênana pîşesaziyê û mezinbûna aborî re peyda dikin. Wekî din, strukturên malbatê diguhezin ji ber ku malbatên mezin meyla dikin ku êdî li yek mal, cîh an cîhek bi hev re nejîn.

## Çavkanî


Kategorî:Sektora diduyan ya aboriyê