open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Berzax

[thumb|275px|[Berzaxa Panama navbera başûr û bakura Emerîka]]
**Berzax** (bi inglîzî; *isthmus*, ji yewnanî *isthmos* de) xala herî teng ê erdeyê du ku di perçeyên bejahiyê bi hev ve girêdide û di heman demê de xala herî teng ê bejahiyê ye ku du deryayan de dimîne. Berzaxa Korîntê ku nîvgirava Peloponnese bi perçeya mayî ya nîvgirava Yewnanîstanê ve girêdide, Berzaxa Panamayê ku Amerîkaya Bakur û Afrîkaya Başûr bi hev ve girêdide û Berzaxa Suweyşê ku Misirê bi Afrîka û Asyayê ve girêdaye mînakên van çêbûnên erdnîgarî ne.

## Lîsteya Berzaxên Dinyayê
* Berzaxa Panama, berzaxa navbera Emerîkaya Başûr û Emerîkaya Bakur de.
* Berzaxa Corinth, li Yewnanistan
* Berzaxa Dubrovnik, li Xirwatistanê
* Berzaxa Suweyş, berzaxa navbera Mexrib û Nîvgirava Erebistan,
* Berzaxa Médanos, navbera Venezuela û Médanos
* Berzaxa Kra, navbera nîvgirava Malay û Asya
* Berzaxa Avalon, li Kanada
* Berzaxa Chignecto, li Kanada
* Berzaxa Tehuantepec, li Meksîk
* Berzaxa Perekop, li Ûkrayna
* Berzaxa Karelian, li Fînlenda
* Berzaxa Madison, Wisconsin
* Berzaxa Auckland, li Auckland, Nû Zelenda
* Berzaxa Kushimoto, li Japonya
* Berzaxa Eaglehawk, li Tazmanya
* Berzaxa girava Bruny, li Tazmanya
* Berzaxa Mavis Grind li Shetland, Keyaniya Yekbûyî
* Berzaxa La Coupée, li Sark

## Çavkanî
Jefferson City

**Jefferson City**, paytexta federedewleta DYA yê Missouriyê ye. Hejmara niştecihên federedewletê 39.636 (2000) kes e. Bajêr li ser 73,2 km² rûerdê hatiye avakirin. Rûbera parêzgeha Jeffersonê 70,6 km² ye. Bilindahiya bajêr a ji asta deryayê 192 mêtre ye.

## Koordînat
* 

## Navdarên bajêr
* Christian Cantwell, Atlet
* Chester Himes, Nivîskar
* Jack Kilby, Endazyarê bi Xelata Nobel

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya bajêr 

Kategorî:Paytextên DYAyê
Jackson, Mîsîsîpî

**Jackson** paytexta federedewleta DYAyê Mîsîsîpî ye.

Li navenda wê 179.298 kes (2004) dijîn û bi tevî devedorê jî hejmara niştecihên wê 510.000 kes in. Li parêzgeha Hinds County ye.

Bingeha bajêr di 1822´î de hatiye avêtin. Navê xwe ji General Andrew Jackson ê navdar digire.

## Asta perwerdeyê

* Millsaps College
* Belhaven College
* Jackson State University
* Tougaloo College
* Reformed Theological Seminary
* University of Mississippi Medical Center

## Wargehên çand-hunerî

* Senfonîk Orkestra ya Mississippi
* Balet a Mississippi
* New Stage Theatre
* Mississippi Hispanic Association
* Mississippi Heritage Trust
* Mississippi Arts Center

## Navdarên Jacksonê

* Teddy Edwards, Tenorsaksafonîstê Blues û Modern Jazz
* Richard Ford, Nivîskar
* Thomas Harris, Nivîskar
* Faith Hill, Pop-Stranbêjê herêmî
* LeAnn Rimes, Stranbêj
* Otis Spann, Blues-Piyanîst û Stranbêj
* Bobby Valentino, R&B-Stranbêjê Afroamerîkayî
* Freddie Waits, Mûzikvanê cazê
* Cassandra Wilson, stranbêja cazê

## Girêdanên derve
* http://www.visitjackson.com (Îngîlîzî)
* http://www.city.jackson.ms.us (Îngîlîzî)

Kategorî:Avabûnên 1792an li DYAyê
Kategorî:Bajarên li Mîsîsîpiyê

Kategorî:Paytextên DYAyê
Krît

**Krît**, bi navê **Girît** jî tê nasîn, (; ) girava herî mezin a Yewnanistanê ye û pêncemîn girava herî mezin a Deryaya Navîn e.

## Erdnîgarî
thumb|200px|Yewnanistan û Girava Krîtê|çep
Krît yek ji 13 navçeyên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur başûrî de 60 km firehî, rojhelat-rojavayî jî 260 km direjahiya wê he ye. Li cîhî herî teng jî 12 km firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye rûniştîye û 1046 km beravên xwe he ne. Li bakur Deryaya Krîtê, li başûr jî Deryaya Lîbî, li rojhilat Deryaya Karpatî, li rojava jî Deryaya Mîrtoyî he ye. Nifûsa wê yê di 2005an de 650.000 kes bû. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve.

## Dîrok
thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep
Krît navenda şaristaniya mînoyî bû. Ew di navbera sedsala 26an b.z. û sedsala 14an b.z. de şaristaniya herî pêşinê Ewropayê bû. Li Krîtê bajarên mînoyî Knosos û Festos (Phaistos) he ne.

Krît dema împeratoriya Romayê de di 69 b.z. de hundura xakên Romayê bû. Ew ji pê împeratorî bû du paran re heta ji aliya ereban hat dagir kirî di destên Împeratoriya Romê ya Rojava an jî rojhilat de ma. Ew di 824an de ji aliya ereban di serdariya el-Hakem de hat dagir kirin û heta 960'an de şunda ji aliya Bîzansê de hat dagirkirin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di 1204an de dema Sefera xaçperestan a çarem de kete destên Wênîsê. Ew heta di 1669an de ji aliya împeratoriya Osmanî hat dagir kirî di destên Wênîsê de ma.

Ber dema ji aliyê osmanan ve hat dagirkirin ji 1648an heta 1669an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye.

Krîtê ji pê Cenga Balkanê re bi Yewnanistan ve gireda.

Dema Şerê cîhanî yê duyem ji bo cîhê xwe yê krîtîk ê di Deryaya Navîn de şanogeha şerên mezin ên navbera îngîlîz û almanan bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî
Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê
Lîsteya giravên herî mezin ên Deryaya Navîn

[thumb|Du ji giravên herî mezin ên Deryaya Navîn [Sîsîlya (li aliyê rastê) û Sardînya (li aliyê çepê) ne.]]
Eve lîsteya giravên mezin ên Deryaya Navîn ên li gorî mezinahiya xwe.

## Çavkanî


Kategorî:Lîste
1204

## Bûyer
### Cîhan
* Di Sefera Xaçiyayê Çaram de Latînan Konstantinopolis dagir kirin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Jackson

**Jackson** navî pir kesan û cihan e.

## Kes
* Alan Jackson (jdb. 1958)
* Andrew Jackson (1767–1845)
* Charles Thomas Jackson (1805-1880)
* Curtis Jackson (ya jî 50 Cent) (jdb. 1975)
* Cyril V. Jackson (1903–1988)
* Dee D. Jackson (jdb. 1954)
* Frank Cameron Jackson (jdb. 1943)
* Gene Jackson (jdb. 1961)
* Glenda Jackson (jdb. 1936)
* Gordon Jackson (1923–1990)
* Helen Hunt Jackson (1831–1885)
* Janet Jackson (jdb. 1966)
* Jermaine Jackson (jdb. 1954)
* Jesse Jackson (1941–2026)
* Joe Jackson (jdb. 1954)
* John Hughlings Jackson (1835–1911)
* Joseph Jackson Lister (1786-1869)
* LaToya Jackson (jdb. 1956)
* Mahalia Jackson (1911–1972)
* Michael Jackson (jdb. 1958)
* Michael A. Jackson (jdb. 1936)
* Milt Jackson (1923–1999)
* Peter Jackson (jdb. 1961)
* Robert H. Jackson (1892–1954)
* Samuel L. Jackson (jdb. 1948)
* Shoeless Joe Jackson
* Steve Jackson
* Steve Jackson (jdb. 1960)
* Tito Jackson (jdb. 1953)
* Thomas Jonathan Jackson (1824–1863)
* William Henry Jackson (1843–1942)

## Cih
* Jackson (Alabama)
* Jackson (Georgia)
* Jackson (Kalîforniya)
* Jackson (Kentakî)
* Jackson (Louisiana)
* Jackson (Maine)
* Jackson (Michigan)
* Jackson (Minnesota)
* Jackson, Mîsîsîpî (paytext)
* Jackson (Missouri)
* Jackson (Nû Jersey)
* Jackson (Karolînaya Bakur)
* Jackson (Ohio)
* Jackson (Karolînaya Başûr)
* Jackson (Tênêsî)
* Jackson (Teksas)
* Jackson (Wisconsin)
* Jackson (Wyoming)

### Cihên din
* Jackson County li Oregon
* Jackson Falls
* Mount Jackson (Antarktîka), çiyayek li Antarktîka (4190m)
* Mount Jackson (DYA), çiyayek li DYA
* Fort Jackson
* Fort Jackson (Nû Orleans)

## Hên
* The Jackson Five, grûpekî Soul li DYA. Michael Jackson jî endamek bû.
* Jackson (Asteroid), asteroîdek bi nimrê 2193
UTC+0

**UTC+0** yek Beşên Demjimêrê ye. Greenwich Mean Time (GMT) an jî Western European Time (WET) tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn li hin wan (bi *) derbaza UTC-1 dibin û Alaska Daylight Time (ADT) an jî Greenwich Daylight Time (GDT) û Western European Daylight Time (WET) tê nav kirin. Li wan dernan tê bikaranin:
* Burkîna Faso
* Côte d'Ivoire
* Gambiya
* Gana
* Gronland
* Guyana
* Gînê-Bîsso
* Îzlanda
* Japan
* Lîberya
* Malî
* Morîtanya
* São Tomé and Príncipe
* Senegal
* Sierra Leone
* Togo
* Giravên Faroe*
* Îrlanda*
* Portekîz*
* Spanya
* Brîtanya*

## Girêdanên derve
* Bajarên di UTC+0

Kategorî:Navçeya demê
Paganî

**Paganî** (bi latînî: *paganus*) ji bo bawerîye li bawerê olên yek-Xudayî (monoteism) derve bawer dikin re tê gotin. Ew kesî peyçûna paganî dere re *Pagan* tê gotin. Ewna bi gelemperî peyçûna olên berê, yên li ber olên semîtîk, derin.

Mirov dikene Paganî wek paganiya berê û paganiya nû sinif bike. Paganiya berê paganiya ku li ber olên semîtîk bûn.
Paganiyê nû jî ew paganiya ku li pê olên semîtîk re îroj jî dewam dikin an jî bawer dikine.

## Hin Paganiyên Kevin
* Paganiya Germenan
** Paganiya skandinavan
* pir-xwedêtiya Keltan
* Paganiya Yewnana Antîk
* Paganiya Romaya Antîk
* Paganiya antîka Rojhelata Nêzik
** Mîtolojiya Mezopotamya
** Paganiya Kenan
** Paganiya Fenîke
** Paganiya Kartaca
** Paganiya Hîtît
** Paganiya Misir
** Paganiya Ereban

Kategorî:Dîn
Trajanus

**Traianus** (), nav bi tunî , (53 li Italica, Hispanya, 8ê tebaxê 117, Kîlîkya) di navbera 98an de heta 117an împaratorê Împeratoriya Romê bû. Bi dagirkirina Mezopotamya, Kîlîkya û împeratoriya Dakya re wî firehkirina împeratoriyeyê herî mezinê dîroka Roma de pêkanî bû.

## Jiyan
Bavê Traianus, yê dîsa bi navê hevşêwe, li navbera 70an û 73an de de li Sûrî wek endamê Konsule karbidestî kir. Wê demê Traianusê biçûk jî li Sûrî serdarî kir û di 84an de bû Praetorê Roma ye.

Dema împerator Nerua di 97an de Traianus bû kergarê Germanya. Nerva di hevşêwe salê de ew wek *(Caesar)* da zanîn. Tu zarokê Traianus tune bûn û bi vê gavê Nerva paşwerê xwe diyar kirî bû. Bi Nerva mir re ew di 28ê kanûna paşîn 98an de derbaza textê bû.

### Împeratorî
Di 101an de Traianus bi 100.000 leşkeran çû ser Dakyan. Lê di Cenga Dakya pêşin de wî nekanî Dakyan bin xistî ye. Li pê çend salên bi aşitî şunda di 105an de Cenga Dakya yê duyem der ket û Traianus vê carê ewna bin xistin û Dakya (Trakya, rojhleta Tuna) dagir kit.[thumb|300px|Împeratoriya Romê di [117an, ber mirina Traianus de |çep]]
### Cengên Eşkaniyan
thumb|Peykerê TraianusPê Împeratoriya Eşkanî êrîşa Ermenistan kir û ew dera dagir kirin re Traianus berve rojhilat bi 113 lejyonan derketa sefere. Ew di destpêkê 114an de gehişta Antîoxeia (, îro: Entakya) û li ser Samosata (Semîsad) re derbaza Ermenistanê bû. Wî di demeke kurt de Ermenistan dagir kir û împeratorê Eşkaniyan bin xist.

Di 115an de Traianus dewama seferê xweya rojhilat kir û Nisêbîn dagir kir. pê re ew çerxa ser xakên Mezopotamya yên jêrîn bû. Ew bi peyçûnê Dîcle hate paytexta Eşkaniyan Tisfun hat. Pê wî Tîsfûn dagir kir re, vê carê çerxa ser xakên asûr bû û di 116an de gehîşte kendava Farsê û rojhilata navîn bi piranî dagir kir.

Dema Traianus li sefera rojhilat vedigerîye di 8ê tebaxê 117an de li Kîlîkya mir. Ji pê wî re Hadrianus derbaza textê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratorên Romê
Kategorî:Jidayikbûn 53
Kategorî:Mirin 117
Dakya

thumb|200px|Di dema Romayê de Başûrê Rojava Ewropa

**Dakya** (bi latînî: *Dacia*) di navbera 106an de heta 271an navçeyake împeratoriya Romayê bû.

Navê Dakya di dimatî xwe Dakî de tê ye. Ew pê dagir kirina Trajanê di 106an de re ew dera wek Dakya hat navandin.


Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 2an de hilweşiyan
Kategorî:Împeratoriya Romê
Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê
Kategorî:Romanya
Kategorî:Sedsala 1ê
Kategorî:Sedsala 1ê b.z.
Kategorî:82 b.z.
Pretor

**Pretor** an jî **praetor** (latînî: *prae-ire*, "pêşeng") kardarekî li Komara Romayê û Împeratoriya Romê bû. Ewna bi komîtayê gel saleke carekî dihat hilbijartin.

Heta 337 b.z. pretor ji patrîsyen tenê dihat hilbijartin. Piştre ji plebsan re jî rêyê bûna pretoriyê hat vekirin.

Di dema împeratoriyê de pretoran fermandariya artêşê û kargeriyê xakên navçeyake dikir. Ewna wê demê de ji bo çend salan dihat hilbijartin û ji pê re jî kardarî dihat dirêj kirin. Preetorek wek nimînere konsulê bû û raye bi tunî dihat didane wî.

## Çavkanî

Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê
Kategorî:Împeratoriya Romê
Tengava Sîsîlyayê

**Tengava Sîsîlya** tengava di Deryaya Navîn de di navbera Sîsîlya û Tûnisê de ye û li dera herî teng 145 km ye.

Ew Deryaya Tîrenê û rojhilat û rojavaya Deryaya Navîn li hev vediqtine.

Di tengavê de di bin avê re rojhilat de berva rojava, di ser de jî rojava de berva rojhelat şip he ye.

## Çavkanî

thumb|Cihê Tengava Sîsîlyayê|çep

Kategorî:Deryaya Navîn
Kategorî:Erdnîgariya Sîsîlyayê
Sîsîlyayê
Kendava Genovayê

**Kendava Genovayê** (bi îtalî: *Golfo di Genova*) bakura deryaya Lîguryayî ye. Ew bi firehiya 125 km li rojava bajarê Imperiayê de dest pê dike li bakur bi bajarê La Speziayê jî dawî dibe. Bajarê herî mezinî li beravên wê, yê ku navê xwe jî daye kendavê, Genova ye.

## Çavkanî

 

Kategorî:Deryaya Navîn
Genovayê
Kategorî:Kendavên Îtalyayê
UTC+2

**UTC+2** yek Beşên Demjimêrê ye. Li wan navçeyên ev dema tê bikaranin:
* Eastern European Time
* Egypt Standard Time
* Central Africa Time
* Israel Standard Time
* South Africa Standard Time
* Central European Summer Time
* West Africa Summer Time

## Girêdanên derve
* Bajarên di UTC+2

Kategorî:Navçeya demê
UTC+1

**UTC+1** yek Beşên Demjimêrê ye. Ew li wan navçeyên demê tê bikaranîn:

* Central European Time
* West Africa Time
* British Summer Time*
* Irish Summer Time*
* Western European Summer Time*
## Girêdanên derve
* Bajarên di UTC+1 da

Kategorî:Navçeya demê
Gelibolu

**Gelibolu** (bi yewnanî: Καλλίπολις, *Kallîpolîs*) nîvgiravek e li Trakyayê (Tirkiye). Navê wê yê antîk Χερσoνησoς Θραικια, *Chersonesos Thraikia* bû. Ew Deryaya Mermereyê û Kendava Sarosê dike du paran.

Bajarê li ser nîvgiravê yê herî mezin, navçeyeke Çanakkaleyê, Gelibolu ye.

## Dîrok
Îskenderê Mezin di 334 b.z. de li ser Gelibolu û Tengava Çanakkaleyê re derbaza sefera xwe ya mezin a ser Persan bû. Wê demê de 30.000 kes û 5.000 siwarî di tengavê re derbazan Anatolyayê bû bûn. Di Şerê Cîhanî yê Yekem ê 1915an de di Şerê Geliboluyê de Împeratoriya Osmanî ji pê cengake gelek xwînî re Dijwarên Dubendî rawestandin.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê
Kategorî:Tengava Çanakkaleyê
Tengava Bunifaziuyê

**Tengava Bunifaziuyê** (bi navê **Tengava Bonîfaçyoyê** jî tê nasîn, bi korsî: *Bocche di Bunifaziu*, bi fransî: *Bouches de Bonifacio*, bi gallurezî: *Bocchi di Bunifaziu*, bi îtalî: *Bocche di Bonifacio*) tengava navbera Korsîka û Sardînya de ye û bi navê bajarekî beravên Kosta Rîka Bonifacio hatiye binavkirin. Di dera herî teng de 12 km firehî û heta 70 m kûrahiya wê he ye.

thumb|Nexşeya Tengava Bonîfaçyoyê|çep

## Çavkanî

Kategorî:Deryaya Navîn
Bunifaziuyê
Mehmet Ali Ağca

**Mehmet Ali Ağca** (jdb.  li Hekîmxan, Meletî) yek ji kujerên navdar ên Tirkiyê ye.

Xwe ji gundê Îsmaîlî ya Patrîkxan (Hekimhan) a Meletîyê ye. Malbata wî ji Tirkên ku di Komkujiya Ermeniyan de ji aliyê dewletê anîne bicihkirin e. Di ciwaniya xwe de dikeve nava hêzên rastgîr ên Tirk, Gurên Boz. Di gelek çalakiyên li dijî Kurd û çepgîrên Tirkiyê de cihdigire û rojnamevan Abdi İpekçi dikuje.

Di de li dijî serokê dêra katolîkan Papa Johannes Paul II. çalakiyeke kuştinê pêktîne û Papa giranbrîndar dike. Li Îtalya bi cezayê temendirêjiyê tê cezakirin. Heya  li Îtalya di girtîgehê de dimîne û ji Tirkiyê re tê şandin. Carekê tê serbestberdan lê ji ber rexneyên Kurd û çepgîran dîsa tê girtin. Niha li Stembolê di girtîgehê de ye. Wî kir Xiristiyanî û dixwaze bibe kahînek Katolîk.

## Malper
* http://www.zaman.com.tr/gundem_derin-kurtler_944419.html 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Kesên ku çûne ser xiristiyaniyê
Kategorî:Kujer
Kategorî:Mirovên zindî
Dilşad Seîd

**Dilşad Seîd** hunermendekî kurd e.

Dilşad Seîd di sala 1958an li Dihokê ji dayîk bû. Piştî ku wî xwendina xwe ya bilind di Enstîtuya muzîk li Bexda tika kir, wî wek asîstentê dîrîgend di orkestra televîzyon û radyo ya Bexda de kar kirîye û ji sala 1984an heta 1988 di Zanîngeha Wêlsê xwendina xwe ya bilind berdewam kir. Wî xwendina xwe bilind ya bi dîploma mamostê hunerê tika kiriye. Piştre ew bûye xwediyê diploma *Solo-Geiger* ya akademiya qraliyetê (Royal Academy of Music) li Londonê. Ji nava sê musabeqa muzîk di navbêran zanîngehan da li Brîtanya ew bûye yê yekem.

Ta neha ew bi gelek muzîkvanên kurd ên navdar re kar kiriye. Wi li bajarê Dihokê konservatuwareke muzîkê vekiriye û xebata xwe dimeşîne. Albûmê yekê bi navê *[[Variations on Kurdish Melodies for Violin]]* derxistiye.

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kendava Sarosê

thumb|Nexşeya Kendava Sarosê, bi navê inglîzî '' Gulf of Saros''

**Kendava Sarosê** kendavek e di Deryaya Egeyî de li bakura nîvgirava Geliboluyê. Dirêjahiya wê 35 km, firehiya wê jî 35 km ye û kurahî li hin deran heta 1000 km dadikeve.

## Çavkanî

 

Sarosê
Kategorî:Kendavên Tirkiyeyê
Lesbos

**Lesbos** ( ji ; ) yek ji giravên Yewnanîstanê di Deryaya Ege de ye.

## Nav
Nav di aferînekê mîtolojiya Yewnan de, ji Lezbos de tê ye. Lezbîyenî, Hevzayendîtiya jinan, ji bo  di helbestên xwe de behza hez kirina jinan dikir, di navê giravê de hatiye girtin.

## Erdnîgarî
Rûerda wê 1,630 km² û 320 km beravên xwe hêne.

## Dîrok
Împeratorê Romê Bîzansê  girav di 1355an de ji bo wî derbaz bûna textê re ji bi wî re alikarî bûbû, ji bo spas da bû Patrîsyanê Genova Gattilusio ye. Girav di 1462an de bi destên Osmanan hat dagir kirin. Ew heta serxwebûna Yewnanîstanê di destên Osmanan de ma. Ew di Şerê Cîhanî yê Duyem bi destên Almanyaya Nazî hat dagir kirin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî
Kategorî:Giravên Yewnanistanê
Kategorî:Lezbiyenî
Kemal Sunal

**Ali Kemal Sunal** (jdb. 11ê çiriya paşîn 1944 li Küçükpazar, Stembol, Tirkiye − m. 3ê tîrmehê 2000 li Stembol) yek ji aktorên sînemayê yên Tirkiyeyê ye.

. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî, Vefa Lisesi, bi lîstika şanoyê "Zoraki Takip - Şopandina bi zorê" dest bi jiyana xwe ya aktoriyê dike. Di şanoya Devekuşu Kabare Tiyatrosu de dixebite û di sala 1973an de dest bi sînemayê dike.

Di sala 1974an de dizewice û du zarokên wî çêdibin. Di 1995an de Zanîngeha Marmarayê fakûlteya çapkirin-weşan, beşa radyo, têlevîzyon û sînemê bi dawî dike. Bi giştî di 82 fîlman de rol digire. Karakterên nû di komediya Tirkiyê de vedike û bi serkeftî wan pêşkêş dike. Di jiyana xwe ya taybetî de gelek cidî tev digere. Di hîç bernameyeke TVan de cih nagire û hevpeyvîn çênake. Di nav gel de piranî bi navê *Înek Şaban* ("Şabanê Çêlek") tê naskirin.

Ew bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe ji dest dide.

## Fîlmnîgarî

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Mirin 2000
Markê

**Markê** (), gundekî li bakurê rojavayê Licê li ser riya Licê û Darahênê ye û 20&nbsp;km ji Licê dûr e. Gundekî avî ye. Firingî û xiyarên Markê di bazara Amedê de bi nav û deng in. Korxa li ser markê ye. Bi zaravayên dimilî û kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Ergin lê kiriye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Zimanê korsîkî

**Zimanê korsî** an **korsîkayî** an jî **korsîkî** zimanek e ji malbata zimanên hind û ewropî di zimanên romanî de li giravê Korsîka tê axaftin e. Li Korsîka ew bi fransî ve zimanê fermî ye.

Di 1973an de Jean Rocchi ji bo korsîkî xwendegehên havînî ji bo zarokan vekirî bû. Di 1974an de jî ziman ji aliyê Komara Fransayê ve wek zimanê fermî yê navçeyî hat naskirin û ji pê re jî li xwendegehan hat hînkirin. Di 1989an vir de statûya wê wek zimanê fransî ye.

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Fransayê
Kategorî:Zimanên Sardînyayê
Lîsteya keyên Komagênêyê

Komagênê dewleteke helenîstîk ya li başûr rojhelat Anatoliyayê hatî bû demezrandin. Ew dema pêşin navçeyake împeratoriyeke persên seleukî bû û wê demê bi satrapan dihat kergarandin. Ji pê re di 163 b.z. de serxwe bû û di 72an de jî ji aliyê împeratoriya Romayê hat dagirkirin.

## Satrapên Komagênêyê 290–163 b.z.
* Samos I 290– 260 b.z
* Arsamês I 260–228
* Xerxês 228–201 b.z.
* Ptolemaîos 201–163 b.z.

## Keyên Komagênêyê 163 [[b.z.]]–72 [[p.z.]]
* Ptolemaîos 163–130 b.z.
* Samos II 130–109 b.z.
* Mîtradatês I 109–86 b.z.
* Antîoxos I 86–38 b.z.
* Mîtradatês II 38–20 b.z.
* Antîoxos II 29 b.z.
* Mîtradatês III 20–12 b.z.
* Antîoxos III 12 b.z. – 17
*Dema [[Împeratoriya Romayê|Roma]] 17–38*
* Antîoxos IV 38–72


Kategorî:Komagênê
Kategorî:Lîste
Kategorî:Serdema helenîstî
Antîoxos I Teos

**Antîoxos I Teos** (nav bi tunî ; di 69 de heta 40 b.z. key bû), yek ji keyên keyaniya helenîstîk Komagênêyê li Kurdistanê, li başûrê rojhelat Tirkiyeyê demizrandî bû.

Antîoxos lawê Mîtrîdatês I û dotmîra seleukî Laodikê bû. Va zewiciya navbera Laodikê û Mîtrîdatês de ji aliyê Mîtrîdatês ji bo aşitiya navbera Komagênê û împeratoriya Seleukî de dewam kirin bike, hatî bû kirin.

Antîoxos bawera formeke helenîstîk ya dînê Zerdeşt dikir. Keyên Komagênêyê bawerî hem bi xwedawendên yewnan him jî bi yên persan dianîn. Bawera wan panteon(têkel)a xwedawendên faris û yewnan bû.

Antîoxos perestgehek li ser çiyayê Nemrûd çêkirî bû. Li ser wir peykerê êzîdokên pers û yewnan hebûn. Ew demeke dirêj bîr bûbû, lê di 1883an de ji aliyê arkeologekî alman ê bi navê Karl Sester hat dîtin.

## Çavkanî

## Mijarên têkildar
* Lîsteya keyên Komageneyê

Kategorî:Jidayikbûn 80î b.z.
Kategorî:Keyên Komagênêyê
Kategorî:Komagênê
Kategorî:Mirin 36 b.z.
Xwarin

[thumb|Xwarin li [Dihokê, Başûrê Kurdistanê]]
**Xwarin** kirdareke fîzyolojî di leşa mirovan û caneweran.

Bê xwarin zîndaweran najîn, mezin nabin û kar nakin. Xwarin di leşa mirov bi riya sîstema givêrdarê (hezmê) çêdibe. Xwarin bi çend operesiyonan re derbas dibe ta ku bighe ûr û daqurtandin (digestion yan hezm) di çêbe. Pey re bi riya sîstema avêtinê mayînên xwarin derîne derva yê bedena mirov. Xwarin bi riya diranan tê hûr, qut û cûtkirin. Mirov xwarin dixwe dema ku birçî dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Adan
Kategorî:Çand
Kategorî:Fizyolojî
Saint Paul, Minnesota

**Saint Paul** paytexta federedewleta DYAyê Minnesota ye. Duyemîn bajarê mezin ê herêmê ye û navenda parêzgeha Ramsey County ye.

St. Paul xwedî 277.000 (2004) gelheyê ye. Bi tevî parêzgehê gelheya wê 3.116.206.

## Hin agahiyên derbarê Saint Paul

* Bilindahiya axa herêmê ji rûyê avê: 214 m
* Rûber: 145,5&nbsp;km², jê 136,7&nbsp;km² devedora wê ye
* Avabûna bajêr: 1854
* Malpera fermî ya bajêr: http://www.ci.stpaul.mn.us 

## Asta perwerdeyê

* Hamline University
* Macalester College
* University of Minnesota

## Wargehên baldar

* Katedrala St. Paul
* Mala James J. Hill
* Avahiya desthilatdariya Minnesota
* Museum of American Art
* Science Museum of Minnesota

## Navdarên Saint Paulê

* Warren E. Burger, Ji dadgerên bilind ên DYAyê
* Melvin Calvin, Kîmyager û biyokîmyager
* Richard Dix, Aktor û hilberînerê fîlman
* Marty Ehrlich, Jazzmuzîker
* Mike Farrell, Aktor û hilberîner
* F. Scott Fitzgerald, Nivîskar
* Josh Hartnett, Aktor
* Jerry Juhl, Senarîst
* Lindsey Kildow, Sportman
* Syd Mead, Desînatorê navdar
* Alfred Nier, Fîzîknas, Piyoniyerê spektromiya pîvanê
* Nancy Parsons, Aktorê fîlm û şanoyê
* Nate Richert, Aktor
* Chad Smith, Enstrûmantalîst
* Charles M. Schulz, Kaşîfê seriya komîk a „Die Peanuts“

Kategorî:Paytextên DYAyê
Honolulu

**Honolulu** paytexta dewleta Hawaii ya DYAyê ye û li başûrê rojhilatê girava Oahu dikeve. Navê *Honolulu* bi zimanê hawaiiyî ye. Wateyê xwe "benderê parastî" ye.

Gelheya bajêr 370.000 e û bi qasî 900.000 kes jî li devedora wê dijîn. Bajarê herî mezin ê Pasîfîkê ye. Cihekî turîstîk e û her sal bi ji hemî cihên cîhanê bi milyonan tûrîst tên serdanê. Taxeke bajêr, Waikiki bi hotelên xwe yên bêhempa tê nasîn. Di zimanê kevnexwediyan de wateya Honolulu "Keştîgeha parastî" ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Kategorî:Paytextên DYAyê
Kîlîkya

[thumb|300px|[Keyîtiya Kîlîkya ya ermenîyan, 1199-1375]]
[thumb|300px|Navçeyên [Împeratoriya Roma|Roma]]
**Kîlîkya** (bi latînî: *Cilicia*) herêmeke erdnîgarî yê li başûrê Anatolyayê ye ku ji peravên bakurê rojhilatê Deryaya Navîn ve ber bejahî be berfireh û dirêj dibe. Nifûsa Kîlîkyayê ji şeş milyonî zêdetir e ku bi piranî li deşta Kîlîkyayê dijîn. Herêm parêzgehên wekê Mêrsîn, Edene, Kinikan û Xetayê vedihewîne. Herêm li aliyê rojhilat bi çiyayên Toros û çemê Ceyhanê, li bakur Kapadokya (îro Niğde), li rojhilat jî bi çiyayê Amanosê re hatiye sinor kirin.

## Dîrok
Ew di dema hîtîtan de wek mîrzatî dihat kergar kirin. Di (1318–1290) b.z. de hîtîtan Adaniya hundira xakên xwe kirî bûn. Kîlîkya di çavkaniyên de asûran de wek *Khilikku* derbaz dibe. Ew di dema Darîûş de yek ji satrap (navçe) a persan bû. Di dema elenîk ew navbera seleukîdan û lagîdan de diçû û dihat. Di dema Tigranes de ew navçeyake împeratoriya Ermenistanê bû. Ji pê re serweriya împeratoriya Romayê hat û ew bû navçeyeke kargerî. Dema Roma bû du paran ew di aliyê Bîzansê de ma. Ew di sedsala 7anan de derbaza ereban bû. Dûv Cenga Milazgirê re selcûqiyan Anatolyayê dagir kirin jî ew di bin destên Keyîtiya Ermenistanê de bû. Ew heta bi destên memlûkan hat dagirkirin bin destên ermeniyan de ma û ji pê memlûkan re di sedsala 15an de keta bin destên qsmanan.

## Çavkanî

Kategorî:Anatolya
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî
Kategorî:Herêmên Asyayê
Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.
Kategorî:Împeratoriya Romê
Kategorî:546 b.z.
Satrap

**Satrap** an jî **Sadrab** (farisî: ساتراپی) di împeratoriyên med, hexamenişî, sasaniyan û hin dewletên din de ji bo navçeyên dewletê û kargerên vir dihatiye bikaranîn.

## Etîmolojî
Di farisiya kevn de, ji xaşatrapava (خشثر پاون, parêzgerê navçe) de hat afirandî bû. *Xaşatra:navçe*, *pava:parzgêr* bû. Di farisiya nûjên de ew wek (شهراب, şehrab) an jî (صورت شهربان , sûrat şehraban) tê bikaranîn. Ew di zimanên din yewnanî de wek *σατράπης, satrapes*, latînî de wek *satrapes* dihat bikaranîn.

## Dîrok
Kênge Kûruşê Mezin Medya dagir kir Medan xakên di serwera xwe de bi strapan kerger dikir. Kûruş derên ku dagir kirinî 20 satrap saz kiriî bûn. Lê ewna encax dema Daryûsê Mezin de bizavî bûn. Gorî Hêrodotos Împeratoriya Pers 20 strapan, gorî nivîskên Daryûş jî ew 29 satrapan dihat kergar kirin.
)
## Çavkanî

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Kategorî:Împeratoriya Farisî
Kategorî:Împeratoriya Hexamenişî
Kategorî:Pîşe
CMYK

**CMYK** (kurtkiriya peyvên inglîzî yên *cyan*, *magenta*, *yellow* û *key* ye), modêlekê kêmkirinê yê rengan e ko di çapa rengî da bi kar dihêt.

Çêkirina rengan di vî modêlê rengan da li ser hîmê têkhilkirina rengdenikên van rengan ava bûye:

* C "cyan" (wek *sayen* bixwîne), rêngê şînê ber bi kesk ve
* M "magenta" (wek *mecente* bixwîne), rengê sorê ber bi mor ve
* Y "yellow" (wek *yelow* bixîne), zer
* K "key" (wek *kî* bixwîne), reş

Têkhila CMY ya dilxwaz kêmkirî ye (anko têkhila cyan û magenta û yellow yê bihevra li ser cihên vala anko spî yên rengê K anko reşî çap dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Metbee
Kategorî:Reng
Malbat

thumb|''Malbat'', li gorî wênesazê austriyayî Egon Schele (1890–1918)
**Malbat** an jî **xêzan** weke sazîmendiya bingehîn ya civatê jî tê zanîn û ser ziman. Di malê de, dê û bav, keç û law, pîr û kal tê de dijîn.

Malbat ji destekeka mirovan pêkdihêt ko bi rêya bûnê, zewicînê, biverajînê an xwedîtiyê bihevra dihên girêdan. Di gelek civakan da hevbendiyên malbatî tenê bi qanûn an dozenên dî yên tîtalan dihên niyasîn. Herçind e ko gelek civaknas hevbendiyên malbatî bi *xwînê* diniyasin, lê mirovzanistvan dibêjin ko hindek caran ramana *xwînê* dikarit ramaneka neeşkira bit û reng e gelek civak bil ji dûrahiya genetîkê bi awayên dî jî malbatê pênase bikin.

Benda 16(3) ya Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan dibêjit: *Malbat yekîna destekî ya xwerisk û bingehîn ya civakê ye û dibê ji aliyê civakê û dewletê ve bihêt parastin.*

Kategorî:Civak
Miçînik

**Miçînik** anko bi Inglîzî *sphincter* coreyekê masîlikên bazneyî ne ko bi awayekê xweiskî borîyek ji boriyên leşî tesik anko teng dikin û li dema pêdivî xav an sist dibin da rê li himberî bihorînê vebibit. Bi giştî, di leşê mirovan da 42 miçînik hene. Hindek mînakên wan ev in:
## Mînakên miçînikan
[thumb|rast|180px|Nîgara mînakek miçînikan [Ileocecal sphincter|Ileocaecal valve and sphincter]]
* miçînika bîbiyê bîbî ya çavan di bersiva ruhniyê da teng û fireh dikit.

* Masûlkeyê derdorê devî

* miçînika jorîn a sorîçikê

* miçînika jêrîn a sorîçikê ko dikevit jorî ya aşik anko gedeyê û nahêlit naveroka tirişa gedeyê sorîçikê brîndar bikit.

* miçînika aşikê anko pîlorê li jêrî ya aşikê ye.

* miçînika Oddî anko miçînika Glissonî rijîna ji cerig, pankiras û kîsê ziraviyê bo nav dazdegirê yê kontrol dikit.

* miçînika pêşboriyê ko derçûna mîzê ji leşî kontrol dikit.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Masûlke
Kategorî:Sîstema livînê
Borîmîz

thumb
**Borîmîz,** an jî **borriya mîzê** (bi latînî: *ureter*) cotek pêkhateyên lûleyî ne, mîzê ji hewza gurçikan, diguhazînên bo mîzdankê.

Ji her gurçikek mirov, borîmîzek ber bi mîzdankê ve dirêj dibe. Dirêjiya asayî ya borîmîzên mîrovê temenê pêgihîştî bi qasî 25 heta 30 santîmetre ne.

Borîmîz ji hewza gurçikan derdikevin, li aliyê paşê zikekelênê de ber bi jêr heta mîzdankê dirêj dibin. Li nêzîkê binê mîzdankê, li aliyê paş de, di beşa trîgonê ya mîzdankê de di nav masûlkeyên detrusorê derbas dibin û digihîjin mîzdankê.

Kotahiya borîmîzê di nav masûlkeyan de piçek xwar dirêj dibe.Borîmîz di dîwarê mîzdankê de wisa derbas dibe ko dema mîzdank bi mîzê tijî dibe û pestoya nav mîzdankê zêde dibe, masûlkeyên detrusor ên li diwarê mîzdankê, serê borîmîzê diguvêşên. Guvaştina masûlkeyan, rê li ber mîza nav mîzdankê digire ko paşve neherrike nav borîmîzan.
thumb|Borîmîz ji gurçikan heta mîzdankê dirêj dibin.
Dîwarê borîmîzê ji sê çînan pêk tê

Çîna navî, ango navpoşê borîmîzê ji lînceperdeyê pêk tê. Lînceperde rûkeşeşanaya guherbar û xaneyên goblet lixwe digire. Xaneyên goblet lîncemade der didin û navpoşê borîmîzê ji madeyên ziyanbexş diparêzin.

Çîna naverastê ya borîmîzê ji lûsemasûlkeyên dirêjkî û bazinî pêk tê û wekî çîna masûlkî tê navkirin. Çîna masûlkeyên dirêjkî li aliyê derve, masûlkeyên bazinî ji li aliyê navî de cih digire. Lûsemasûlke bi perîstalsîyê mîzê di nav borîmîzê de ber bi mîzdankê tehn didin.

Çîna derve ya borîmîzê ji ji rîşalên bestreşane û çewrî pêk tê. Çîna derve, borîmîzê bi pêkhateyên derdorê ve girê didin û cihê borîmîzan sabit dikin.

Ji gurçikê ber bi mîzdankê, girjbûn û xavbûna masûlkeyên borîmîzan, beş bi beş rû dide. Ango hemû masûlke bi carek ve girj nabin. Dor bi dor û bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyan borîmîzan wekî perîstalsî tê navkirin. Bi pêlên perîstalsiyê, mîz di nav borîmîzan de ji gurçikan ber bi mîzdankê ve tê tehnkirin.Ji ber paldana masûlkeyan, pestoya mîza nav borriyan bi têra xwe zêde dibe. Loma tevî guvaştina masûlkeyên detrusor, dîsa jî mîz ji borîmîzan diherrike nav mîzdankê.

Çalakiya masûlkeyên borîmîzê ji aliyê herdu sisteman; sîstema sîmpasawî û ya parasîmpasawî ve tên kontrolkirin. Sîstema parasîmpasawî ya demarekoendama xweyî çalakiyên masûlkeyên borîmîzan zêde dike, sîstema sîmpasawî jî çalakiya masûlkeyan kêm dike.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Koendama mîzê
Kategorî:Zik
Mîtradatês I Kalînîkos

**Mîtradatês I Kalînîkos** (; ), ango, **Mîtradatêsê Yekem**, an **Mîtrîdatês I** an jî **Mîtradat I** ji 109 b.z. heta 86 b.z. keyê keyaniya Komagênê bavê Antîoxos I Teos bû. Mîtradatê Yekem bi dotmîra seleukiyan Laodikêyê re zewicî bû. Li wê zewacê sê keçên û lawekî wî yê bi navê Antîoxos, hatî bûn dinê.

Mîtradatês li Komagênêyê olîmpiyad sazî kirin û bi xwe jî beşdara wan bû. Ji bo ew di xortaniya xwe de yekî hunermend û navdar bû navlêka *Kalînîkos* dihate manê "kî serfiraziyê bi xweşî qezenc dike" girtî bû.

Gorî efsaneyên tên gotin Mîtradatês ji bo keyîtiyê xwe ji dewletên dor xwe biparêze bi xwedawendên re peyman kirî bû. Li çiyayê Nemrûdê bi lawê xwe Antîoxos ve tev çê kirî de key Mîtradatês wek bi êzidokan re merhaba dikê hat pêşdarî kirî bû. Li çiyayê Nemrûdê Mîtradatês di kevalbaran de Apolon-Mîtra-Hêlios-Hermês, Artagnês-Hêraklês-Arês, Zeus-Ahûra Mezda û Hêra (Teleia) re merhaba dike.

Ji pê Mîtradatês I re lawê xwe Antîoxos I Teos derbaza textê dibe.

## Bibîne
* Lîsteya keyên Komagênêyê

## Girêdanên derve
* Malpera Mezreka Nevnetewiya Nemrûdê, bi tirkî, îngîlîzî, elmanî, holandî 

Kategorî:Keyên Komagênêyê
Kategorî:Komagênê
Kategorî:Mirin 70 b.z.
Sêsûng

**Sêsûng** () şîwnake dîrokiyê li ser çîyayê Qizil nêzi gundê Soqîyê (tirkî: Yeniköy), gundêkî girêdaye Bêsnîyê ye. Ew girekî bi 5-6 m bilindahî ji keviran çê kirî ye. Sêsûng tê manê *sê histûn* e. Ew bi gumanî ji keyatiyê Komegene (69 b.z.-72) de ma ye. Sê cot, bi tunî şeş histûnên bi kevirên mezin hatî bû çê kirin li dor gir in. Li her histûneke de heşt kevirên giroverê bi 1,5 eşkêl he ne. Li nêzî gir bîreke bi 7-8 metre kûrahî he ye.

Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Gundên Bêsniyê
Afrîkaya Bakur

thumb|400px|Nexşê Afrîkaya Bakur
**Afrîkaya Bakur** herêma bakura parzemîna Afrîkayê ku li bakurê çolê Saharayê ye.

## Erdnîgarî
Afrîkaya bakur dewletên Mexrib û Misir û hin caran jî Sûdanê vedigire. Li wir bi gelemperî Erebî tê axaftin û Ol jî bi gelemperî Îslam e.

Dewletên Afrîkaya Bakur wek Misir û Lîbya, polîtîkî hin caran li Rojhilata Navîn tê hejmertin. Bi rastî jî Nîvgirava Sîna (pişkî Misir) li asya dikeve.

## Dewletên Afrîkaya Bakur
* Misir (Paytext Qahîre)
* Cezayir (Paytext Cezayir (bajar))
* Lîbya (Paytext Trablûs)
* Maroko (Paytext Rabat)
* Sûdan (Paytext Xertûm) (bakura wê)
* Tûnis (Paytext Tûnis)
* Sahraya Rojava (Paytext El Ayûn, di kergera Fas de) (û Komara Demokratîk-Erebiya Sahara (KDES)) jî

Hin caran Etiyopya, Erître û Maûrîtanya jî ji wê navçe tê hejmertin. Lê bi gelemperî Erître û Etyopya wek li Afrîkaya Rojhilat, Maûrîtanya jî wek li Afrîkaya Rojhilat tê dîtîn.

## Girêdanên derve
* Afrîkaya Bakur 
* Rojhelat, Afrîkaya Bakur û Sahara

Kategorî:Afrîka

Kategorî:Erdnîgariya Afrîkaya Bakur
Kategorî:Herêmên Afrîkayê
Nîvgirava Sîna

[thumb|rast|Nîvgirava Sîna, [Kendava Suweyş, Kendava Eqeba ji esmên de]]

**Nîvgirava Sîna** an **Sîna** (bi erebiya misirî: سينا, *Sîna*, bi îbranî: סיני, *Si-nai*) nîvgirava navbera Derya Navîn û Derya Sor de li sînorên Misir de dimê ye. Rûerda wê nêzî 60.000 km².

## Erdnîgarî
Ew li rojava bi Kanala Suezê li bakur-rojhelat bi sînora Îsraêl û Misir sînorkirî ye. Ew li başûr-rojhava Asya dikeve.

Nîvgirava Sîna bi gelemperî çiayayî ye. Li wan Çiyayê Katerîna çiyayê herî bilindî Misirê ye.

## Dîrok
Demên pêşin de li Nîvgirava Sîna monituyan bi cih bû bûn.

Di demên nêzik de, di navbera 1260 û 1518an de memlûkan Misir kontrol kir. Ji pê împeratorê Osmanan Selîm Cenga Mercîdabik û Rîdanîye de bin xistin re ew dera keta kergara Osmanan. Ji pê wê de heta sedsala 20an ew dera wek *Paşatiya Misir* di kergara Împeratoriya Osmanî de ma. Di 1906an de derbaza Împeratoriya Brîtanî bû.

Di 1948an de Misirê li ser Sîna re êrîşa dewleta nû saz kirî Îsraêlê kir. Di Dema Şerê Ereban û îsraêlê de Îsraêl keta bakur rojavaya nîvgirava Sîna. Lê bi çap kirina Amerîka û Brîtanya re li Sîna şunda vekişî bû. Ji pê Peymana Armîstîka 1949 (Armistice Agreement) di 1949 re wek Şirîta Xezeyê bi sînora Îsraêl û Misir be şunda derbaza Misir bû.

Di 1956an di Qeyrana Suezê de Îsraêlê bi alikariya dijwarên Fransa û Înglistan ve çend rojan de Sîna dagir kir. Çend mehan şunda Îsraêlê bi çap kirina Rûsya Amerîka leşkerên xwe şunda vekişandin.

Di 1967an de Şerê Şeş Rojan de Îsraêl şunda kontrola nîvgiravê dest xwe xist û Kanala Suezê girtin.

Bi dawî di 1979an de pê peymana navbera Misir û Îsraêlê re Sîna şunda hundira zakên Misirê bû.

## Bibîne
* Kanala Suezê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* The History of the Ancient Near East
* Geographia: Sîna
* Wêneyên Çola Sîna 

Kategorî:Asyaya Rojava
Kategorî:Dîroka Rojhilata Navîn
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Kategorî:Misir
Kategorî:Nîvgirav
Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Rojava
Kategorî:Şiklên erdê yên Rojhilata Navîn
Exlaq

**Exlaq** yek ji tayên serekî yên felsefeyê ye ko li bihayan, qencî û neqencî û sincî hûr dibit. Exlaq çemk û têgehên mîna rast, nerast, qenc, xirab, berpirsyarî û rewayî û nerewayiyê şirove dikit. Exlaqê sê tayên serekî hene:

* Pêraexlaq (metaetîk) ko li çemka exlaqê bixwe hûr dibit.
* Exlaqê rewayiyê (normative ethics) li çawayiya diyarkirina bihayan hûr dibit.
* Exlaqê karbarî (applied ethics) ko li çawayiya bikaranîna bihayên exlaqî dikolit.

## Çavkanî


Kategorî:Felsefeya civakî
Kategorî:Felsefeya hişî
Kategorî:Felsefeya jiyanê
Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Kategorî:Psîkoanalîz
Axîn Welat

**Axîn Welat** helbestvaneke kurd e.

## Jiyan
Di sala 1970'yî de li Efrînê, gundê Kefercenê (Serê Kaniyê) ji dayik bûye. Beşa wêjeya erebî li zanîngeha Helebê xwendiye. Bi herdu zimanan dinivîse, kurdî û erebî. Berhemeka wê bi kurdî heye: *Helbestina bê ziman*, sala 2000î çap bûye. Di redaksiyona malper û kovara Hajalnama de, ku li Swêdê bi erebî derdikeve, kar dike.

## Berhem
Berhemên wê yên li Tirkiyeyê hatiye çapkirin ev in: 
* *Bayê Bakur* (Weşanên Avesta, Stenbol, 2006)

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Kesên ji Efrînê
Zelam

**Zelam** di biyolojiyê de bi ramana *kesê pêgehiştî anko balix* e. Di vê ramanê de peyva zelam li beranberî peyva *[[zaro]]* dihê. Ev peyv di kurdiyê de hêşta ji bo navkirina jînewerên pêgehiştî yên dî, mîna lawiran û giyayan nehatiye xebitandin.

Zelam têgihek e ku di zimanê kurdî de gelek ramanên cuda lê ji hev nêzîk digehîne. Li hindek deverên Kurdistanê zelam li beranberî *biçûk* dihê. Bi vê ramanê êdî ramana *kesê pêgehiştî* bi diristî îfade nake.

Zelamînî bi ramana beranberî *zarotiyê* li gelek war û biyavên cudacuda yên mîna biyolojî, qanûn, riftar û pêgehê civakî ve dihê diyarkirin. Hindek caran reng e kesek ji aliyê biyolojiyê ve zelam be lê li goreyê riftar û rewiştê xwe ve her mîna zaroyan ma be. Ji ber hindê pênasekirina vê têgihê hindekî tevlihev û gengeşebar e.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kartaca

thumb|250px|Xopanên Kartacayê

**Kartaca**, bi navê **Kertacya** jî tê nasîn, an jî **Kartago** (; ; ; bi zimanê fînîkî: קרת חדשת , *Qart-Hadašt* ango bi kurdî "dewleta Nû") dewleteke dema Antîk li Afrîkaya Bakur nêzî îroj Tûnis serfirazî ajotî bû. Paytexta Kartacayê bi hevşêwe navê bû. Niştêwarên Kartacayê ji aliyê romayiyan de wek pûnikan (ji Fînîkyayê hat afirandî bû) dihat navandin. Ew dera Kartacayê serfirazî ajotî bû îroj di fransî de wek *Carthage*, erebî jî wek قرطاج *Qartaca*) tê navandin û li Tûnis e.

## Erdnîgarî

Bajarê Kartaca li beravên Deryaya Navîn 10 km li rojhelata paytexta Tûnisê îroj bi hevşêwe navî diketî bû. Kartaca koloniyeke fînîkiyan bûn. Ji bo şûna xweya nêzi Tengava Sîcîlya wan derya navîn kontrol dikir.

## Ziman

Li Kartacayê zaravayekî zimanê fînîkî dihat axaftin.

## Dîrok

## Sazî

thumb|250px|Nexşeya Dewleta Kartacayê di 264 b.z. de
Dewleta Kartacayê di sedsala 9em b.z. an sedsala 8em b.z. ji aliyê fînîkiyan ve li bajarê Sûrê (*Tyre*, Libnan) hatî bû sazandin. Ew wek *Qart-Hadast* ango wek *dewleta Nû* hatî bû navandin. Gorî hin arkeolojîk delîlan saziya wê wek 814 b.z. tê diyarkirin.

## Dema fînîkiyan

Di herdu sedsalên pêşin kartaciyan li Sûr serbixwe bûn. Paş welatê fînîkiyan di 6em sedsala b.z. de ji aliyê persan ve hat dagirkirin şûnda ewna ji fînîkiyên kevin bi tûnî bû bûn. Ji pê re wan bi komkeştiya xwe ya bihêz li Sîcîlya, Sardînya, Korsîka, Balear, beravên Afrîkaya Bakur, beravên Spanyaya li başûr Deryaya Navîn kolonî peyda kirin. Dema bi Yewnanistana Kevn têkoşîn kirin jî wan hêza xwe dewam kirin. Wan bi etrûskan ve li ser yewnanan bandoreke mezin kir.

Dewletê hêza xwe ji komeştîyen xwe distand. Di 4em sedsala b.z. û 3em sedsala b.z. de kartaciyan bi 400.000 nitewarên xwe ve dewleta herî dewlemenda dor Deryaya Navîn de bû.

Di navbera 280 b.z. û 275 b.z. de navbera Roma û koloniyên kartaciyan de Cenga Pirrî derket.

### Şerê Pûnîk ê yekem
Ji pê sê Cengên Pûnîk li dijî romayan re dewleta Kartaca ya hilweşî bûn. Şerê Pûnîk ê yekem (264 b.z. - 241 b.z.) romayiyan ji kartaciyan Sardînya û Korsîka standin.

### Şerê Pûnîk ê duyem
Di Şerê Pûnîk ê duyem de (218 b.z.– 202 b.z.) ji pê derketina sefera Hannibal (Hanîbal) ser Romayê re derket. Wî bi artêşa xwe ve li Îtalyayê êrîşa Romayê kir û gelek cengan de bin xistin. Ceng li Afrîkayê dewam kir û Romayê bi dawî artêşa Hannibal li wir bin xist.

### Şerê Pûnîk ê sêyem
Şerê Pûnîk ê sêyem (149 b.z. - 146 b.z.) bi dorpêçkirina romayiyan a bajarê Kartacayê re dest pê kir. Ji pê dorpêçkirineke sê salan re Romayê bi serdariya Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Kartaca di 146 b.z. de paytexta dewletê dagir kir. 50.000 dimatiyên dana romayan û ji pê re jî wek sklav hatin firotin. Bajar bi tûnî hat talan û xopan kirin.
122 b.z. de kartaciyan dîsa li dijî Romayê serîhildan. Bi dawî Julius Caesar pê derbaza textê bû re 46 b.z. de Kartaca şûnda saz kir. Di 29 b.z. 3000 kes li Kartacayê bicih bûn.

## Mijarên têkildar
* Fînîkya

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Fînîkya
Zanîn

**Zanîn** wekî karnav bi ramana hemî wan tiştan e yên ko hatine zanîn û mirov pêhesyaye. Di vê ramana berfireh da zanist û felsefe jî dibin parek ji zanînê. Pênasekirina zanînê ne karekê wesa sanahî ye û yek ji babetên gelek gengeşebar yên felsefeyê ye. Pênaseya kevn a peyva zanînê ew e ya Eflatûnî û dibêjit ko ji bo destenerbûna zanînê dibê sê saloxet hebin: her axivtinek hingî pişkek ji zanînê ye ko bihêt berhozandin, rast bit û bibit bawerî. Hindek kes hene ko dibêjin ev sê saloxet tenê têra hindê nakin ko gotinek bibit zanîn. Pênaseyên berdêl hene: Robert Nozick dibêjit ko zanîn *li pey rastiyê ye*, Simon Blackburn dibêjit ko nabit desteberbûna van saloxetan bi rêyên şaş bihên kirin, Richard Kirkham pêdivî dibînit ko belgeyên bawerî ya axivtinkerî dibê bi rêya mentiqî rastî ya wê baweriyê bikin tiştekê fer û pêdivî.

Lê Wittgenstein bervajî van pênaseyan, piştî hevdijiya Morî, dibêjit ko mirov dikarit bibêjit *Filan bawere ko wesa ye, lê wesa nîne.*, lê mirov nikarit bibêjit *Filan kes filan tiştî dizanit, lê wesa nîne*. Vîtginiştayn pêve diçit û dibêjit ko ev herdu mînak du rewşên jihevcida yên hizirê nîşa nadin, ew du awayên cida yên axivtina li ser hindek tiştên wesa ne ko em li ser wan rêkkevtine. Tiştê ko di wan du mînakan da jihev cida ye ne rewşa hizirî ya axivtinkeran, lê coreyê wî karî ye ko ew dikin. Ji bo mînak, dema kesek *dizanit* ko ava kitrî di kelê daye ramana wê ne ew e ko rewşeka hizirî ya taybet heye. Raman ew e ko ew dibê bi wê gotinê karekî derheqa wê kelîna kitrî da bikit. Vîtginiştaynî bizav kir ko bi rêya lêkolîna li ser bikaranîna *zanînê* di zimanê xweriskî da xwe ji pênasekirina zanînê bidit paş. Wî zanîn wekî rewşeka wekheviya malbatî didît.

Jiber ko her zanînek çemik û têgehan bi xwe ve digirit û bi rêya zaravan anko terman dihêt derbirîn, hevbendî û hevhavildarî ya ziman û zanînê jibo pênasekirinê tiştekê gelek pêdivî û bingehîn e. Li vê dawiyê jî Jonathan Hey ev bi başî berçav kirîye.

## Çavkanî

Kategorî:Bêhnpakî
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Kategorî:Jîrî
Lansing

**Lansing** paytextê federedûgela DYAyê Michigan e.

Lansing xwedî gelheyekê 116.941'î (2004) ye û bi tevî devedorê nêzîkî 500.000 kes di bin desthilatdariya rêvebiriya bajêr de dijîn. Navenda zanîngeha navdar Zanîngeha Dewleta Michigan li Lansingê ye.

## Navdarên bajêr
* Timothy Busfield, Aktor
* David N. Cutler, Teknîkerê nermalavan
* Eric DeLamarter, Bestekar
* Jonathan Farwell, Aktorê sînemayê
* Magic Johnson, Basketbolvanê navdar
* Steven Seagal, Aktorê kînoyê
* Suzanne Toolan, Komponîst, muzîkvan
* Venus Williams, Tennîsgerê navdar
* Malcolm X, Têkoşerê mafê mirovan
* Ed Farhat, Profi-Wrestler

## Girêdanên derve
* Malpera fermî 
* Derbarê Lansingê de agahiyên berfireh (Îngîlîzî)

Kategorî:Paytextên DYAyê
Boston, Massachusetts

**Boston** [] paytexta dewleta federal a DYA'yê Massachusetts e.

Gelheya wê 569,165 (2004) e. Bi tevî devedora xwe jî gelheya wê 4.424.649 e. Rûber 232,1 km² ye û jê 125,4 km² devedor e. Bilindbûna axa herêmê ji rûyê avê 43 m ye. Bajar di sala 1630'î de bûye paytext.

* Postkod: 02101–02117
* Koda telefonê: 617

Kategorî:Paytextên DYAyê
Lodek

Gundê **Lodek** yan jî **Lodekan** () navê xwe ji ku digire çavkaniyek nivîskî hîna jî derneketiye. Lê li gorî hin îddayên gelemperî (anonîm), ji giyayên mêrg û herd (erd)a xwe werdigir e. Yanê ji giyayên ku ji bo zivistanê hatine lod kirin; girtiye. Di rastiya xwe de jî Lodekan, gundekî pir şîrin û şên bû.

Axa Lodekan gelekî bîtkel yanê suddar e. Hemû axa gund avî ye.Lodekan ji rojhilatê ve bi gundê Kûpikê, ji bakûr Qurqurik, li rojava Şîlk û başûr ve jî bi Gundê Dawalî ve hatiye dorpêçkirin.
Gundê Lodek(an) rojhilat û rojava xwe ve vekirî; lê ji aliyê bakûr û başûr ve bi çiyan ve hatine parastin. Bakur ciyeyê Kurrê, lê başur jî Zimag hene.

Axa gund, li jor ji heta binê gund xwelî (ax)a reş ê. Ji wê pêve jî xweliya kil e. û Gund tevahî li ser zemîna kevir hatiye ava kirin. Lê hema ji bin malên gunde axa kîl

Gundên Lodekan, Kupik, Qurqurik û Şowag li gorî baweriya Elewîtî, pîr û raywer tên qebul kirin. Bi gotinek din, însanên van gundan ji xwe re dibêjin seyîd.

Li gorî niştevanên van her çar gundan, gelek cih û warên pîroz hene. Li Lodekan Kaniya Şaharê, Dara Pozik, Kaniya Kortê. Li Kupikê Qorî, Heyder Bawa, Tawur, Avdilmusa, Dara ziyaretê, Kevirê Kilîsê, Mezela Spî, Çavî, Kevirê Şîrê, hwd.

Di serhildana Dêsimê de her çiqas li vê herêmê aktîf têvlêbun tûne jî; piştî têkçuna serhildanê, ji van gundan pir kes bê dadgeh tên kuştin.

Ji ber sedema polîtîka fermî û şer gundî ji bilî du - sê malan tevahî barkirine û berê xwe dane metropolên Tirkiyê.

Di van sê çar salên dawî de bi xêra Hesenê Rizayê Bavikê disa vegera gund destpê kir. Her sal hejmara vegeriyan zêdetir dibe.

Lodek, jî kîjan tarîxê ve ji aliyê kêve hatiye ava kirin kes nizane. Lê li gorî îddîayên Lodekiyan gund, ji yan aliyê Bamasûr ve yan jî bi versiyonek din: lawên wî Weyîs û Kekil ve hatiye ava kirin. Bi rastiya xwe de jî li vî gundî, tenê du ezbet hene ku ji wan re: Seyweyîsan û SeyKekilan tê gotin.

Lodekiyan girêdayê Diwarê Moxindine ji hêla tradisyonê ve. Û xwe xwediyê wir dibînin. Lê ji ber ku li ser dergahê ji Ezbeta Seyweyîsan Mala Seyusên û brayê wî Seymemed hene zêdetir yê wî alî xuya dike. Lê ew derve wîsa xuya dike. Ji aliyê hiyerarşiya Olî (dîn) ve Lodekiyan di destê Seysawûnan de ne.

Seysawunî li gundê bi navê SEYIDAN rudinin.

Ji bilî wan wekî din tu ezbet yan jî eşîrek din tune. Ezbeta SEYKEKILAN, ji Bavên wekî Mala Mehemed, Mala Dinya, Mala Seybawê, Mala Mehemed, Mala Heyderê Qicik,Mala Musa (...) pêk tên.

Ezbeta SEYWEYISAN, ji Bavên: Mala Seysilêmîn, Mala Beyteş, Mala Îwikê, (ev beş wê dewam bike)

Li vê herêmê însan gelekî nermin. Heta hin gund hene ku, ji sed sal virve qet însanek ji ber pevçûnekî ne miriye û nehatiye kuştun. Gundê Lodekan jî ji 1967an vir de tu kesek li vî gundî ji ber sedemên eşîr yan jî sedemên şexsî nehatine kuştin.

Lodek, gundekî xwende ye. Gelek mamoste, endazyer û hwd. hene. Nifşên (generasyona) nu li metropolan bi gelemperî dixwînin.

Di salên dawî de gelek Lodekî derketine derveyî welêt jî. Ewropa: Elmanya, Fransa, Hollanda, Brîtanya, Swêd Canada çend ji wana ne.

(mijar wê bidone)

çavkanî: Dizgûn Deniz

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Annapolis, Maryland

**Annapolis** paytextê federedûgela DYAyê Maryland e.

Bajarekê keştîgehî ye û gelheya wê nêzîkî 35.000 e. Di sala 1649î de bingeha bajêr ji aliyê koçberên Brîtanî ve hatiye avêtin.

## Wargehên balkêş ên bajêr
* Maryland State House
* Charles Carroll House û Chase-Lloyd House (Pêşengehên bermahiyên sedsala 18emîn)
* Hammond-Harwood House (Li ser dîroka Afroamerîkayiyan)
* Akademiya Marîne

## Navdarên Annapolisê
* Bernard Addison, Muzîker
* Charles Carroll, Siyasetmedar
* Asaph Hall, Astronom
* Thorne Smith, Nivîskar û senarîst

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya bajêr 
* Li ser turîzmê
* Rojnameya herêmî 
* Akademiya Naval 

Kategorî:Paytextên DYAyê
Edward Jenner

**Edward Jenner** [] (jdb.  li Berkeley, Gloucestershire; m.  dîsa li wir), pizişkekê gundan li Brîtanyayê ko jibo vedîtina 
vaksîna nexweşiya xurîkeyê navdar e. Ew endamê Civata Şahane bû.

## Jînenîgarî
Edward li Berkeley a Gloucestershire a Înglistanê hat dinyayê û her li wêderê jî dest bi xwîndina xwe kir. Wî ji jiyê 13 saliya xwe, jibo heyama 8 salan li ber destê Dr. Ludlowî li Sodbury li ser pizişkiyê rahînan kirin. Paşî li sala 1770ê ew çû Londonê da li Zanîngeha Sent Corc a Londonê li ber destê niştergerê navdar Can Hanter û yên dî zêdetir hînî pizişkiyê bibit. Sê salan paştir ew vegeriya Berkeleyê û hingî pizişkekê pîşekarê serkevtî bû.thumb|Edward Jenner|çep

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Kategorî:Zanyarên îngilîz