open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1996

## Bûyer
### Cîhan
* 5ê nîsanê – Di bin pêşengiya Hrant Dink de ji aliyê komeke dilxwazên Ermenî rojnamê Agos dest bi weşanê dike.

### Kurdistan
* 24ê îlonê – Tevkûjiya li zîndana Amedê (1996)
* Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî li Stenbolê hatiye damezrandin.

## Jidayikbûn
*  – Marvin H. Albert, nivîskarê amerîkî.
*  – Leroy Sané, lîstikvanê futbolê yê alman.
*  – Dove Cameron, aktrîs û stranbêjeke amerîkî.
*  – Şeyma Qasim, modela kurd.
*  – Sasha Pieterse, aktrîs, stranbêj û strannivîseke amerîkî.
*  – Sophie Turner, aktrîsa brîtanî.
*  – Oriola Marashi, model û stranbêja arnawid.
*  – Jorge Marco de Oliveira Moraes, lîstikvanê futbolê yê brezîlî.
*  – Şêrko Kerîm, futbolvanê kurd.
*  – Kingsley Coman, lîstikvanê futbolê yê fransî.
*  – Duki, lîstikvanê futbolê yê arjentînî.
*  – Deniz Undav, lîstikvanê futbolê yê kurd-alman.
*  – Baran Barî, stranbêjê kurd.
*  – Zendaya, stranbêjê amerîkî.
*  – Bella Hadid, modela amerîkî.
*  – Joshua Wong, aktîvîstê çînî.
*  – Anntonia Porsild, modela taylendî.
*  – Elî Şadman, aktorê kurd û îranî.
*  – Stefanie Scott, aktrîs û stranbêja amerîkî.
*  – Jenifer Brening, stranbêja alman.

## Mirin
*  – François Mitterrand, Serokwezîrê Fransayê yê 21ê.
*  – Metin Göktepe, rojnamevanê tirk.
*  – Joseph Brodsky, şaîrê rûs-amerîkî.
*  – Solomon Asch, psîkologê polonî-amerîkî.
*  – Odysseus Elytis, şaîrê grekî.
*  – Marvin H. Albert, nivîskarê amerîkî.
*  – Şakiro, dengbêj.
*  – Ella Fitzgerald, stranbêjê afroamerîkî.
*  – Zeynep Kınacı, milîtanê PKKê.
*  – Frank Whittle, mihendîsê brîtanî.
*  – Tupac Shakur, rapperê ameîrkî.
*  – Marianne Bachmeier, jina ku kujerê keça xwe li salona dadgehê înfaz kir.
*  – Paul Erdős, matematîkvanê mecaristanî.
*  – Jîla Huseynî, şaîrê kurd.
*  – Laura La Plante, aktrîsa amerîkî.
*  – Abdullah Çatlı, patronê mafyaya tirkiyeyî.
*  – Abdus Salam, fizîknasê pakistanî.
*  – Eyşe Şan, dengbêj.
1997

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
* 3ê kanûna paşîn – Partiya Girseya Demokratîk (DKP) ji aliyê Şerafeddîn Elçî û hevalên wî hate damezrandin.

## Jidayikbûn
*  – Melis Sezen, lîstikvana tirk.
*  – Edwin Chiloba, aktîvîstê heqên LGBTyê.
*  – Kathryn Newton, aktrîsa amerîkî.
*  – Ana Mena, stranbêj, lîstikvan û modela spanî.
*  – Becky G, stranbêj û lîstikvana amerîkî.
*  – Camila Cabello, stranbêja amerîkî.
*  – Bad Gyal, stranbêj, strannivîs, DJ û lîstikvana ketelan.
*  – Şêrvîn Hacîpûr, stranbêjê îranî.
*  – Nûr Neîm, Youtuberê iraqî.
*  – Jacob Elordi, aktorê awistiralî.
*  – Güzide Alçu, gogbaza kurd.
*  – Melale Yûsifzay, aktîvîsta heqên mirovan a pakistanî.
*  – Asia Ramazan Antar, şervana YPJê.
*  – Kuştina Ceylan Önkol, zaroka kurd e ku ji aliyê leşkerên Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.
*  – Lale Gül, nivîskara holendî.
*  – Drake Callender, lîstikvanê futbolê yê amerîkî.
*  – Bella Thorne, Aktrîs, model û stranbêja amerîkî.
*  – Sera Kutlubey, aktrîsa tirkiyeyî.
*  – Walter Molino, hunermendê îtalî.
*  – Julia Sarah Stone, aktrîsa kanadayî.
*  – Zara Larsson, stranbêj û strannivîsa swêdî.
*  – Eno, rapvanê kurd-almanî.

## Mirin
*  – Deng Xiaoping, siyasetmedarê çînî.
*  – Edward Mills Purcell, fizîknasê amerîkî yê ku xelata Nobelê bi dest xistiye.
*  – Alparslan Türkeş, siyasetmedarê tirk ê nîjadperest.
*  – Fêrîkê Ûsiv, helbestvan û wergêrê kurd.
*  – Jacques Yves Cousteau, zoologê fransayî.
*  – Diana, prensesa Wêlsê, prensesa Keyaniya Brîtanî.
*  – Viktor Frankl, psîkologê awistirî.
*  – Mader Teresa, mîsyonera arnawidî.
*  – Walter Molino, hunermendê îtalî.
*  – Eve McVeagh, aktrîsa amerîkî.
*  – Heikki A. Alikoski, astronomê fînlendî.
1998

## Bûyer
### Cîhan
* 10ê nîsanê – Di navbêra Katolîk û protestanên li Îrlandaya Bakûr de peymana aştiyê ya Belfastê hatiye mohrkirin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
*  – Wos, rapperê arjentînî.
*  – Emma Bading, aktrîsa alman.
*  – Elle Fanning, aktrîsa amerîkî.
*  – Fero47, rapperê alman ê bi eslê xwe kurd.
*  – Eno, rapperê kurd-almanî.
*  – Ece Mumay, stranbêja kurd.
*  – Şoca Husênzade, rojnamevanê kurd.
*  – Katie Douglas, aktrîsa kanadayî.
*  – Mehdi Ghayedi, lîstikvanê futbolê yê îranî.
*  – Kylian Mbappé, lîstikvanê futbolê yê fransî.

## Mirin
* Kurd Remzî, hunermendê kurd.
*  – Halldór Laxness, nivîskarê îslendî.
*  – Pol Pot, desthilatdarê Khmerên Sor ê yekem.
*  – Octavio Paz, nivîskar û dîplomatê meksîkî.
*  – Justin Fashanu, lîstikvanê futbolê yê îngilîz.
*  – Sevim Tanürek, hunermenda tirk.
*  – Miroslav Holub, şaîrê çekî.
*  – Frederick Reines, fizîknasê amerîkî.
*  – Akira Kurosawa, derhênerê fîlman ê japonî.
*  – Andrea Wolf, aktîvîsta alman.
*  – Casimê Celîl, nivîskarê kurd.
*  – Ted Hughes, helbestvanê îngilîz û nivîskarê zarokan.
*  – Esther Rolle, aktrîsa amerîkî.
1999

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
*  – Harris Mobray, zimannasê amerîkî.
*  – Berkîn Elvan, xortekî 15 salî bû ku li Stembolê hatiye kuştin.
*  – Mason Mount, futbolvanê îngilîz.
*  – Krystyna Pyszková, modela çekyayî.
*  – Warina Hussain, lîstikvan û modela efxan-kurd.
*  – Lil Nas X, rapperê amerîkî.
*  – Sabrina Carpenter, stranbêj û aktrîsa amerîkî.
*  – Camren Bicondova, lîstikvan û dansoza amerîkî.
*  – Katelyn Nacon, aktrîsa amerîkî.
*  – Chandler Riggs, aktorê amerîkî.
*  – Joey King, modela amerîkî.
*  – Nemo, stranbêjê swîsreyî.
*  – Jiyar Elî, aktîvîstê kurd.
*  – Elîf Elmas, lîstikvanê futbolê yê makedonî.
*  – Adam B, youtuberê brîtanî.
*  – Swe Zin Htet, modela bîrmanî.
*  – Jîna Emînî, keça kurd a ji aliyê polîsê Îranê ve hatiye kuştin.

## Mirin
*  – Mamlê, hunermendê kurd.
*  – Barış Manço, stranbêjê tirkiyeyî.
*  – Henry Way Kendall, fizîknasê amerîkî.
*  – Mohammad Sadir, melayê iraqî.
*  – Stanley Kubrick, derhênerê amerîkî.
*  – Qadir Dîlan, hunermendê kurd.
* 10ê nîsanê – Gerîllayê Kurd Mehmet yê bi navê xwe yê kod Harun Kato, li Xakurkê jiyana xwe ji dest da.
*  – Munîr Ehmed Xan, fizîknasê pakistanî.
*  – Emine Uygun, milîtanê PKKê.
*  – Shel Silverstein, stranbêjê amerîkî.
*  – Osman Ebdulezîz, alim û siyasetmedarê kurd.
*  – Hozan Serhad, stranbêjê kurd.
*  – Anatoliy Solovyanenko, tenorê rûsyayî.
*  – Can Yücel, şaîrê tirk.
*  – Momčilo Đujić, keşîşekî serbî.
*  – Marion Zimmer Bradley, romannivîs û edîtorê amerîkî.
*  – Didier Anzieu, psîkoanalîstê fransî.
2000

## Bûyer
### Cîhan
* 31ê adarê – Aş û dûman ji Ûsûyê derket.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
*  – Dilşad Çemanî, youtuberê kurd.
*  – María Becerra, stranbêj û strannivîsa arjentînî.
*  – Jacob Bertrand, lîstikvan û dûblajvanê amerîkan.
*  – Aleyna Tilki, stranbêjê tirk.
*  – Percy Liza, futbolvanê perûyî.
*  – Îbrahîm Xelîl, stranbêjê kurd.
*  – Mizgîn Ay, sprîntera kurd.
*  – Jîna Emînî, keça kurd a ji aliyê polîsê Îranê ve hatiye kuştin.
*  – Mero, rapvanê alman.
*  – Anastasia Ronca, danser, keyaseta televîzyonê û modela îtalî.
*  – Jhilmar Lora, lîstikvanê futbolê yê Perûyî.
*  – Alphonso Davies, lîstikvanê futbolê yê kanadayî.
*  – Pashanim, rapperê alman e ku bi eslê xwe kurd e.

## Mirin
* Huseynê Farî, dengbêj.
* Eznîva Reşîd, spîkera radyoya kurdî li Êrîvanê.
*  – Alan Botan, hunermend û pêşmergeyê kurd.
*  – Hüseyin Velioğlu, damezrênerê Hizbullaha Kurdistanê.
*  – Îbrahîm Ehmed, nivîskar û romannivîsê iraqî.
*  – Edward Gorey, nivîskarê amerîkî.
*  – Kemal Sunal, aktorê sînemayê yê Tirkiyeyê.
*  – Ehmedê Şamlû, şaîrê îranî.
*  – Loretta Young, aktrîsa amerîkî.
*  – Ahmet Kaya, hunermendê kurd.
*  – Louis Néel, fizîknasê fransî.
*  – Gwendolyn Brooks, nivîskar û şaîra amerîkî.
*  – Mehmûd Baksî, nivîskarê kurd.
2002

## Bûyer
### Cîhan
* 27ê kanûna paşîn – Di encama teqîneke li bajarê Lagos a Nîjeryayê de 1.100 kesan jiyana xwe ji dest da û nêzîkê 20.000 kes jî bê cih û war man.
* 8'ê kewçêrê – Soundtrack'ê 8 Mile derket.

### Kurdistan
* 7ê gulanê – 12 kes ji ber xebatên li ser zimanê kurdî li Mêrdînê ji aliyê polîsan ve hatin desteserkirin.

## Jidayikbûn
*  – Julieta Poggio, model, lîstikvan û mamosteya dansê.
*  – Baran Hussein, boksorê amator (MMA) ye.
*  – Diana Kalaşova, stranbêja kurd.
*  – Mihemed Afşîn Qadirzade, mirovê herî kurt ê cîhanê.
*  – Eyser Qasim, futbolvanê kurd.
*  – Maddie Ziegler, modela amerîkî.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
*  – Aleksander Proxorov, fizîknasê YKSSê.
*  – Camilo José Cela, nivîskarê spanî.
*  – Kuştina Fadime Şahindal, qurbana kuştina namûsê.
*  – Robert Nozick, fîlozofê amerîkî.
*  – George Nader, lîstikvanê amerîkî.
*  – Hans-Georg Gadamer, fîlozofê alman.
*  – Îbn el-Xetab, milîtanê çeçen.
*  – Seydayê Tîrêj, helbestvanê kurd.
*  – Filiz Yerlikaya, aktîvîsta kurd.
*  – Ece Ayhan, şaîra tirkiyeyî.
*  – Jam Master Jay, rapperê amerîkî.
2003

## Bûyer
### Cîhan
* 6ê sibatê – Albûmê Get Rich or Die Tryin' yê 50 Cent derket.

### Kurdistan
* Enstîtuya Kelepora Kurdî li bajarê Silêmanî hata damezrandin.
* 27ê kanûna paşîn – Li Pilemorê erdhejeke bi mezinahiya 6,5 a li gorî pîvana richter qewimî.
## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
*  – Greta Thunberg, aktîvîsta jîngehê ya swêdî.
*  – Joao Grimaldo, lîstikvanê futbolê.
*  – Tate McRae, stranbêjê kanadayî.
*  – Berivan İçen, lîstikvana futbolê ya kurd.
*  – Rayan Cherki, lîstikvanê futbolê yê fransî.
*  – Jack Dylan Grazer, aktorê amerîkî.
*  – Jackson Nicoll, aktorê amerîkî.

## Mirin
*  – Annemarie Schimmel, alima îslamê ya alman.
*  – Mele Nûrûllahê Godişkî, alimê îslamê.
*  – Yun Hyon-seok, aktîvîsta heqên mirovan.
*  – Engîn Sîncer, milîtanê PKKê.
*  – Donald Davidson, fîlozofê amerîkî.
*  – Mihemed Ewraz, çiyagerê kurd.
*  – Leni Riefenstahl, derhênera fîlman a alman.
*  – Edward Said, nivîskar û teorîsyenê edebiyatê yê amerîkî.
*  – Althea Gibson, lîstikvana tenîsê ya amerîkî.
*  – Bertram Brockhouse, fizîknasê kanadayî.
*  – Alija Izetbegović, serokê yekem ê Serokatiya Komara Bosniya û Herzegovîna.
*  – Heinz Piontek, şaîrê alman.
*  – Heydar Eliyev, serokdewletê Azerbeycanê yê sêyem.
*  – Hemreş Reşo, siyasetmedar û nivîskarê kurd.
*  – Paula Raymond, aktrîsa amerîkî.
2004

## Bûyer
### Cîhan
* 1ê gulanê – Kîpros, Çîk, Estonya, Letonya, Lîtvanya, Mecaristan, Malta, Polonya, Slovakya û Slovenya ketin nav Yekîtiya Ewropayê.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
* Meysa Bakî, rêvebera PYD.
*  – Kalevi Sorsa, serokwezîrê Fînlendayê yê berê.
*  – Cem Karaca, stranbêjê tirkiyeyî.
*  – Ehmed Qadîrov, siyasetmedarê rûsî.
*  – Ronald Reagan, serokdewletê DYAyê yê 40an (1981-1989).
*  – Francis Crick, bîyolog û fizîknasê îngîlîz.
*  – Czesław Miłosz, şaîrê polonî.
*  – Fûad Ehmed, stranbêjê kurd.
*  – Yaser Erefat, serokê Dewleta Filîstînê (1989–2004).
Cêwî (birc)

thumb|Cêwî
thumb|Cêwî
Cêwî ji 21ê gulanê dest pê dike û di 21ê hezîranê de diqede.

Kategorî:Birc
Kategorî:Mîtolojî
Anatomî

rast|thumb|Anatomiya serê mirov
**Anatomî** zanista ku laşê mirov û lawiran lêkolîn dike.

## Bêjenasî û dîroka anatomiyê

Bêjeya anatomiyê ji zimanê yewnanî ji gotin "*anatemnein*"e tê û wateya wê perçekirin e. Anatomî jî dibe ilme percekirine. Lê îro mirov ji beja anatomiye, ilma tevhevkirina perceyen bedene ji bo avakirina organizmayeki bi fonksiyon fêhm dike. Anatomî ilmeki gelek kevn e. Mirov berî bi hezaran salan li ser anatomiye xebitîne. Li Mezopotamya yê mirovan mih serjedikirin û gor şikle kezeba reş, nexweşiyan teşhîs dikirin. Dîsa li mitolojiya Yewnan da tê gotin ku, Xwedaye mezin Zeus, ji bo cezakirine, lawe xwe Prometeus davêje ser ciyaye Qaf û li ser zinareki da girê dide. Eylo her roj tê û parcekî ji kezaba wî ya reş jê dike û dixwe. Lê kezeba wî heta roja dine careke din xwe ji nû ve dike, mezin dibe. Yanî ta ji we çaxê ji mirovên him şikle organên him jî hindek fîzyolojiya wan, wekî mezinbûna kezeba reş, nas dikirin. Ji bo vê yekê ji mirova dikare li Mezopotamyayê berê bi hezarên salan nişdarîye çavên û yê kisika mize çebikin. Wek tê zanîn ew nişdarîana di dîroka mirovahiyê da yên ewilî bûn.

## Pêşangeh

Female template with organs.svg|Nîgara laşê mê yê mirovan
Male template with organs.svg|Nîgara laşê nêr yê mirovan


## Binêre
* Anatomiya Bedena Mirovan
* Laşê mirov

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.innerbody.com/ Anatomiya laşê mirov
* Human Body Maps (interactive human body) on HL.com

Kategorî:Anatomiya mirov

Kategorî:Binebeşên biyolojiyê
Amûdê

**Amûde** an jî **Kanî Dara** yek ji kevintirîn bajerên Rojavayê Kurdistanê ye.

Bajerekî navçeya Qamişloyê ye, li parêzgeha Hesîçeyê ye û dora 30 kîlometran rojavayî Qamişloyê û 80 kîlometran bakur û rojhilatî Hesîçeyê ye. Hejmara niştecîhên bajarê Amûdê (tevî 156 gundên wê) dora 200.000 e. Li gundên başûrî bajêr hejmareke mezin ji êzdiyan dijîn. Di 13ê çiriya paşîna 1960î de di Şewata Sînemaya Amûdê de, ku hikûmeta Sûriyê wek berpirsyarê wê hatiye napesinkarkirin, dora 200 şagirtên dibistanê mirin.

Li Amûdê ji bilî kurda hema hema gel najîn. Tenê çend malbatên ermeniyan û çend malbatên ereban li vî bajarê kurdan dijîn. Li başûrê Amûdê di ser 10an de gundê êzdiyan hene. Êzdî li gundên Amudê yên Merkebê, Dugirê, Qelaçix, Xirbê Xwê, Çetelê, Kuliyê, Xirbexezal, Gorseîd, Xirbedilan, Mîk, Hêşerî, Tolko, Berzan, Morîka, Enteriyê, Mehmûdiyê û Kerengo dijîn. Lê piraniyan niştecihên van gundên êzdiyan jî koçî Ewropayê kirine.

## Şewata Sînemaya Amûdê
Di 13yê çiriya paşîn a 1960an de bi sedan zarokên dibistana seretayî li Sînemaya Amûdê kom kirine û agir bi sînemayê ketiye. Di encama vê şewatê de nêzî 200 zarokên kurd di encama şewatê de jiyana xwe ji dest daye.

Mihemed Seîd Axa li Amûdê bi rêzdarî tê nasîn. Bo amûdiyan û gelê kurd ew leheng e. Dema li Sînemaya Amûdê şewat derdikeve Mihemed Seîd Axa agahiya şewatê dibihîse û ber bi sînemayê ve baz dide. Dema Seîd Axa ber bi sînemayê ve diçe welatiyek jê re dibêje: "Kurê te Fehed ne li sînemayê ye." Seîd Axa jî bersîv dide û dibêje: "Hemû zarokên Amûdê zarokên min in." Seîd Axa gelek zarok ji salona sînemaya Amûdê rizgar dike. Dema du zarokên din hembêz dike û ji salona Amûdê derdikeve hesinê derî ku ji agir sinciriye û heliyaye bi ser wî de dikeve, ew û du zarokên di hembêza wî de jiyana xwe ji dest didin. Ji ber vê yekê Seîd Axa di dilê gelê Amudê de wekî şehîd tê dîtin. Le gelek saziyên rêveberiya Rojava wêneyê Seîd Axa jî daleqandiye.

## Navdarên Amûdê
Fehd Dakourî
* Cemîl Darî
* Ebdulrehman Elucî
* Yûnis Hakîm
* Ehmed Huseynî
* Ismaîl Kûsa
* Nezîr Melle
* Abdulkadir Musa
* Helîm Yûsiv

## Çavkanî


Kategorî:Bajarên Rojavayê Kurdistanê
2001

## Bûyer

### Kurdistan
* 1ê adarê – Rojnameya Dema Nû dest bi weşana xwe kir.

### Cîhan
* 11ê îlonê – Êrîşên 11`ê îlonê li New York û Waşingtonê

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
*  – Riza Yûsifiyan, hunermendê kurd.
*  – Sana Berzencî, stranbêja kurd.
*  – Jesús Castillo, lîstikvanê futbolê yê perûyî.
*  – Freya Allan, lîstikvana brîtanî.
*  – Christy White, pornostêrka yewnan.
*  – Deba Hekmat, modela kurd-brîtanî.
*  – Billie Eilish, stranbêj û strannivîsa amerîkî.

## Mirin
*  – Gaffar Okkan, fermanderê polîsê tirk.
*  – Franso Herîrî, siyasetmedarê iraqî.
*  – Sabiha Gökçen, yekem pîlota şer a Tirkiyeyê.
*  – Helge Ingstad, nivîskarê norwêcî.
*  – Clifford Shull, fizîknasê amerîkî.
*  – Hozan Şiyar, stranbêjê kurd.
*  – Anthony Quinn, lîstikvanê tiyatroyê yê meksîkî (1915–2001).
*  – Nîkolay Basov, fizîknasê rûs.
*  – Günter Dönges, nivîskarê alman.
*  – Aaliyah, stranbêjê amerîkî.
*  – David Neil MacKenzie, kurdologê îngilîz.
*  – Uwe Hans Wilken, nivîskarê alman.
*  – Elazar Shach, xaxamê ultraortodoks.
Sîrwan Hecî Berko

**Sîrwan Hecî Berko** rojnamevanekî kurd e.

Berko di 14.05.1977ê de li bajarê Amûdê li başûrê-rojavayî Kurdistanê ji dayik bûye. Ew ji sala 1990î de li Elmanyayê dijî.

Li wê derê, wî lîse kuta kir û dest bi xwendina "Medecine Informatik" li Zanîngeha Dortmund kiriye. Di ber xwendina xwe re, ew birêvebirî û xebata di Malpera Amûdê de dike. Herweha ew hekemê fotbolê ye û endamê Yekîtiya Rojnamevanên Elmanyayê ye. Ew endamê Partiya Sosyaldemoqrat a Elmanyayê (SPD) ye û dora 6 salan berpirsyariya rêxistina ciwanan a partiyê ya li herêma xwe kiriye.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Mexmûr

**Mexmûr** bajarek ji Başûrê Kurdistanê ye. Mexmûr nav Mûsil, Hewlêr û Kerkûkê ye.

Nêzîkî bajarê Mexmûrê kampeke penaberan heye, navê wê jî Kampa Mexmûrê ye.

Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê
Wargeha Mexmûrê

**Wargeha Mexmûr** wargeh û kampeke penaberan nêzîke bajarê Mexmûra Başûrê Kurdistanê (Herêma Kurdistanê, Iraq) e ya ku di 1998an de hate danîn. Li kampê di 2020an de bi piranî 13.000 penaberên kurd ji Botanê (Bakurê Kurdistanê) dijîn yên ku di salên 90î de ji ber êrîşan neçar bûn ku berê xwe bidin Başûrê Kurdistanê.

Çend caran balafirên artêşa tirk êrîşî wargeha penaberan a Mexmûrê kir.

## Cîhên ku penaber jê hatine
Piraniya penaberên Wargeha Mexmûrê xelkê herêma Botan a Bakurê Kurdistanê ne.

## Jêder

Kategorî:Avabûnên 1998an li Iraqê
Mexmûr
Kategorî:Kampên penaberan li Iraqê
Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê
FolderShare

Di sala 2002'an de endustriya muzîke bi serkeftî derîye Audiogalaxy, bernameya P2P ko wêrise Napsters girtibû girtin, Niha serkare Audiogalaxy berî, Michael Merhej, bi bernameyek nû ji bo sîstema P2P vegeriya. **FolderShare**.

FolderShare veke ku navê ve dibeje lihevparîkirina belgedank û dosîye, Tu dikare dosîyeke çebike û tije belgedanke ku tu dixwaze bi heval û xelkê ji her terefê dinye re belavbike, Taybetî ez bawerdikim gelek mirovên kurd ko astengîye ji bo peydekirina klame dengbêjên kurdî dikşînin çareser bibe.

Bi FolderShare tu dikare wêne, belgedankê musîk, zip, rar, iso, bin, cue, doc parîbike, Varê ewledarîye de jî qeysa FolderShare ji gelek bernameyên dinî P2P parastire, Hemû pêwendî bi alîkariya şîfrekirinek 256-bit derbasdibe, Herveha komunîkasyon jî bi bawernameya-RSA hatîye parastin, Di bernameye de funskiyona lêgerîne tuneye, ji ber vilo parîkirina bernameyen cerdevan (pirate) hatîye sînorkirin

Bernama FolderShare belaş e, tu dikarî ji malpera van dakişîne, Le ji bo xelkê ko funksîyonen hêzdartir dixwazin dive bibin abone, li gorî şopana malpera FolderShare tu spyware têde tuneye, Bername heta niha tene ji bo Windows lihevhatîye.

Çaxe Audiogalaxy hate girtin û ket nav rûpelên dîroke, Michael Merhej şîrketek bi navê ByteTaxi li Texas damezirand. Piştî Pêşvebirênên bi sala şîrketa van niha bernameya P2P, FolderShare teqdîm dikin. ”Me xwest xwegihandina belgedanka hêsantir bikin, heta yek dikaribe gelek kompûtera bikarbîne” dibeje Michael Merhej û berdewam dike, ” Min bixwe pirsgirek dîtin, em dixwazin xelk hêsantir li ku be xwebigihînin belgedanke xwe”
## Girêdanên derve
* Malpera FolderShare 
* FolderShare 2.1.0 dakişîne

Çavkanî: www.omerya.com

Kategorî:Nivîsbarî
TCP/IP

**TCP/IP** kurtnivîsa *Transmission Control Protocol/Internet Protocol* e. Nave berhevoka yekûna protokolen komunîkasyon herveha di nav de komunîkasyona înternet ku em îroj dikarin pêktînine. esehiya TCP/IP du protokole (transport layer û network layere li gor modela OSI), Le teswîrkirina bikaranînede hemû refikê protokole ku ji IP te jêîstifadekirine, vek protokolen FTP, Telnet, SMTP û UDP. Gelek Operatîf sisteme Tore ku protokelen xweyî taybet bikartînin li TCP/IP jî hevlihatîye vek (Novell NetWare û Windows NT).

Kategorî:Dîroka Înternetê
Kategorî:Înternet
FTP

**File Transfer Protocol** [] rûbayiya înternet di TCP/IP de ku yek dikaribe belgedank û kataloga di komputereke dûr de bibîne.

Yekemîn car wekî bernameyeke FTP bernameya FileZilla ji aliyê Koma PcKurd ve li kurdî hatiye wergerandin.

Kategorî:Dîroka Înternetê
Kategorî:Înternet
Telnet

**Telnet** (*Terminal emulator-protokol*) piranî di internetde te pekanîn. bi alîkariya protokola Telnet yek dikari têkeve kompûterek din û bernameyan di ve kompûtere de bajo, Telnet perçeyek ji berhevoka protokolen TCP/IP ye, Telnet ji terefe ARPAnet hatîye qewimandin.

Kategorî:Dîroka Înternetê
Kategorî:Komputer
Unicode

Standardek ji bo Tîpandine komputer. **Unicode** Consortium neqeba salen 1988 u 1991 de hatiye avekirin. ASCII (8 bits) bikartine, Le Unicode 16 bits' a, Taybetmendiyek din ji ASCII dikare 256 herfa (Tîpa) sazbike, le Unicode dikare 65 536 herfa (Tîpa) Vek zimane kurdi bi alikariya Unicode em iroj dikarin di komputer de bikarbinin.

Wîkîpediya Unicode bi kar tîne.

## Girêdanên derve
* http://kurditgroup.org/unicode.php 
* http://www.unicode.org/standard/WhatIsUnicode.html
* Herfên erebî 

Kategorî:Komputer
Vîrus (komputer)

thumb
**Vîrus**, kodeke nivîsandî ye ku xwe bi serê xwe tomar dike, an jî xwe bela dike. Ew piranî ji bo xirabkirina komputerên din hatine nivîsandin. Gelek şiklên vîrusan hene; *[[Vîrsa faylan|vîrusa faylan]]* (vîrusên belgedankê) li belgedankan digere û xwe bi vî havî bela dike. *[[vîrusa bootsektorê]]* ji xwe dixe sektora *startup* dîskxane an jî dîsketan, çaxê yek jî dîskxane an jî dîsketê dest pê bike ev vîrus xwe belav dike. Vîrusen îro piranî tên bikaranîn makrovîrus in û ew jî berê xwe dide Office.

Cara peşiyê di sala 1948an de ji aliye John von Neuman ve ramana xêvjimêr ku xwe bi xwe kopî kirin derxistiye holê.

## Çavkanî

Kategorî:Komputer
OSI

**Open Systems Interconnection**. Berî ku Organîzasyona-Standartkirina Navnetewî (ISO) û CCITT komunîkasyona navbera kompûtera terîfbike, hemû komunîkasyon bi toren belawela û cîhazen ji terefe çêkerên cuda piranî lihevnehatî dihat pêkanîn. Bi alîkariya modelen OSI standartek ji bo çava tor bete bikeyskirin û xebitandin hat terîfkirin. Ji wan modelan re dibêjin OSI (Open System Interconnection).

Kategorî:Komputer
OLE

**OLE** (**O**bject **L**inking and** E**mbedding) standartek Microsofte ji bo derfet û îmkan daniya çekirina objekta di bernameyeke de ye.

Mîsalen. çekirina weneyekî di Microsoft Paint de û piştre ev wene yek texe bernameyek din "vek Microsoft Word" OLE-object fesala esl diparêze û grêdanekê neqeba bernameya ku te de hatîye damezerandinde dihele, Di versiyona OLE 2.0 û nûtir de icar hewcîtiya ve lînk (grêdane) jî tune.

Heger tu weneyekî texe bernameyeke din vek word tu dikari be ku bernama Paint bişxûlîne di Word de bugherîne bi menû û haceten Paint, Bi gotinek din OLE funksiyonen Paint dixe Word e.

Kategorî:Komputer
PCKurd.com

**PCKurd.com** an jî **KURDMCSE**, malperekê bû ku dixwest agahî li ser mijarên IT (teknolojiya înformasyonê) û kompûterê bi kurdî bide. Tê de li ser pir mijaran cara yekê bi kurdî hatiye nivîsandin. Di KURDMCSEê de eFerheng, Ferhenga Termên Kompîtûrê û Dibistana Torê waneyên li ser înternetê bi kurdî hebûne. Kurtenivîsa MCSE tê wateya *Microsoft Certified Systems Engineer*, yanî "Teknîkerê Sîsteman ê Belgedar ê Microsoftê.

## Mijarên têkildar
* Kovara *[[Bername NET]]*
* Koma PCKurd

## Çavkanî

Kategorî:Malper
ASCII

**ASCII** (tê xwendin "askîî") kurtenivîsa *American Standard Code of Information Interchange* e. Organîzasyona ASCII biryare li ser Tîpe (karakter) kompûter dide. ASCII hemu Tîpan nimre dike vek 0-255, Çesidek ASCII ji terefe IBM hatiye damezerandin iro piranî tê bikaranîn vek Extended ASCII te naskirin ev versiyona IBM ji dewla ku 7 bits'a 8 bits bikartine.

Ji ber ku bi ASCII tîpên wekî "ş" pirsgirêk in, îro gav bi gav Unicode zêdetir tê bi kar anîn.

Kategorî:Nivîsbarî
Şerefxan

Çend peyvên bi vî navî hene:
# Şerefxan Bedlîsî, nivîskarê Şerefnameyê
# Şerefxan, gundekî Muşê
Medya

* Televîzyon
* Radyo
* Rojname
* Kovar
* Înternet-Mediayaya Kurdî ya Înteraktîf
* E-pirtûk

* Dîroka rojnamegeriya Kurdî û Rewşa îroyîna Medyaya Kurdî
* Televîziyona Medya TV

Kategorî:Çand
ARPANET

**ARPAnet** (*Advanced Research Projects Agency Network*) yek ji torek pêşîn û herî mezin e ku komunîkasyonê di navbera zanîngehên amerîkî de pêk dianî. ARPAnet di sala 1969an de ji aliyê enstîtuya lêkolînan ve di bin Wezareta Parastina Amerîkî de hatiye pêşxistin. Gelek kes ARPAnetê wekî destpêka înterneta îroj bi nav dikin.

Kategorî:Avabûnên 1969an li DYAyê
Kategorî:Dîroka Înternetê
Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Înternet
PPP

**PPP** (*Point-to-Point Protocol*) protokolek standard ji bo komunîkasyona neqeba du mekîneye di internete de e. Ji bo veguhastina (neqilkirin) pakêten TCP/IP bi riya xeta telefonaye, protokola PPP Modele ISO de di tebeqeya data-link de dixebite, PPP ji SLIP (*Serial Line Internet Protocol*) nûtir û baştir e, PPP bi van sîstema lihevhatîye, TCP/IP, NWLink, NetBEUI û DHCP, vekîdi PPP xeta rêbuwar pêşkeş dike û komunîkasyon şîfrekiriye.

Kategorî:Înternet
MS-DOS

160px|thumb|MS-DOS (mînak)
**MS-DOS** (**''M**icro**s**oft **D**isk **O**perating **S**ystem*) sîstema şixûlandina pêşîn ji bo [[PC]] (*Personal Computer*) bi bingeha serdarîye karaktera bû.

Bi rastî dîroka [[DOS]] bi berhema şîrketa [[Seattle Computer Products]] destpêkir, Sala [[1980]] de şîrket li ser berhema [[QDOS]] (*Quick and Dirty Operating System'') ji bo PC yen IBM (8086, 80286, 386, 486, Pentium) dixebitîn, şîrketa ko nûjen hatîbû damezirandin Microsoft a Bill Gates, QDOS kirîn û versîyona yekem di sala 1981 de bi nave MS-DOS afirandin, ji ber vilo vek MS-DOS te naskirin.

Berhemdaren din jî li ser nave xwe versiyonek DOS pêşxistin, nava wan de IBM versiyonek bi nave PC-DOS pêşvebirin. Piranîyen bikarhênere PC îroj versîyoneke Microsoft Windows bi rûbayî vek Windows 98, Windows NT, Windows 2000, Windows XP, Windows 2003 bikartîne, û Microsoft pêşxistina DOS hêdî hêdî sekinand.

Kategorî:Nivîsbariya 1981ê
Kategorî:Pergalên Xebatê ya Microsoft
Pêxember

[thumb|Peyxamber [Yûhenna, peyxamberekî giring ê meshîtiyê ye]]
**Pêxember**, ango **pêẍember**, **peyxamber**, **peyamber**, kesên dînên îbrahîmî ne ku li gorî kitêbên pîroz ên van dînan ji mirovan re ji Xwedê xeber didin.

## Wateya peyva ''pêxember''
*Pêxember* gotineke kurdî ye û ji du bêjeyan pêk tê: *peyam* û *ber*. Dema mirov herdû bêjayan bike yek dibe *peyamber*. Peyam tê wateya mesaj û ber ew kesê ku peyam (mesaj), ê digine ci ku jê tê xwestin, vêca ev gotin ji qalibê wê yê kurdî hatiye derxistin û bûye *pêxember*.

## Pêxemberên îslamê
Pêxember û qasidên ku navên wan di Quranê de hatin 27 kes in.

Adem, Îdrîs, Nûh, Hûd, Salîh, Îbrahîm, Lût, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb, Yûsif, Şû’eyb, Eyûb, Zulkîfl, Mûsa, Harûn, Dawid, Silêman, Îlyas, Îlyas (Elyesa), Uzeyîr, Xidir, Yûnis, Zekeriya, Yehya, Îsa û Muhemmed Pêxember ku paşiyê tevê Qasid û pêxemberan e.

## Pêxemberên xiristiyantiyê

## Pêxemberên cihûtiyê

## Pêxemberên zerdeştiyê

## Pêxemberên dînên din

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bawerî û doktrîna dînî
Kategorî:Budîzm
Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Dîn
Kategorî:Îslam

Kategorî:Xirîstiyanî
Partiya Gel a Demokratîk

**Partiya Gel a Demokratîk**,(tirkî: *Demokratik Halk Partisi* - **DEHAP**))tê naskirin, di 24ê çiriya pêşînê sala 1997an de hate damezirandin. Serokê giştî yê pêşîn ê DEHAPê Mehmet Abbasoğlu bû. Di derheqê DEHAPê de jî ji bona girtinê doz hatibû vekirin. DEHAPê li 19ê çiriya paşîn sala 2005an xwe fesih kir û bi hemî rêvebir û rêxistinên xwe tevlî DTPê bûn. Gava DEHAPê xwe fesih kir serokê giştî Tuncer Bakirhan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1997an li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1997an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
10Base-T

**10Base-T** standartek ji bo ethernet e. Bingeha spesifikasyona IEEE 802.3, ji bo kabloyên UTP (*unshielded twisted pair*) bikartîne, bi gredaniya RJ-45 hatîye belavkirin. Topolojîya Star de te pîkanîn, piranî bi alîkariya cîhazek vek *[[hub]]* de, 10 Base-T û 100Base-T (*Fast Ethernet*) îroj helî pir te bikaranîn. Standarda UTP dikare kabloyê kategoriya 3, 4 an jî 5 bikarbîne. Kategoriya 5 berbelavtirîn e îroj.

Kategorî:Teknolojî
SMTP

**SMTP** (bi îngilîzî *Simple Mail Transfer Protocol*) protokolek ji bo ku yek dikarîbe e-posteya bişîne neqeba servîsên postayê de ye. Piraniya e-sîstema postayê ya ku dikare e-posta bi riya internetê bîşîne, servereke din a SMTP'ê bikar tîne û bikarhêner e-posteya xwe bi alîkariya e-posta klientan a ku tê de piştgîriya POP û IMAP'ê heye ji serverê dadixînin.

Kategorî:Înternet
Nirxandin.com

**Nirxandin.com** malperek ser "Nirxandin, danasîn û rexneyên wêjeyî" e. Nirxandin.com yekemîn û tekane malpera rexnegirî, danasîn û nirxandina wêjeya kurdî ye. Malper wekî **Atolyeya Wêjeya Kurdî** tê bikaranîn û endamên malperê xebatên xwe bi hev re dikin.

Tê de Ferhenga Wêjeyê jî tê amadekirin. Ev ferheng jî çavkanî ji bo Wîkîpediya ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Nirxandin.com 

Kategorî:Malperên kurdî
Kategorî:Wêje
Adaptasyon

**Adaptasyon** veguhestina cureyekî wekî roman, çîrok, bîranîn û hwd a li şano û sînemayê û hwd. e. An jî veguhestina berhemeke ji cureyekî din a li roman, destan, çîrok û hwd.

Kategorî:Sînema
Kategorî:Şano
Kategorî:Wêje
Akrostîş

Dema tîpên yekem yên rêzikên helbestê ji jor ber bi jêr ve bêne ser hev wateyekê derdixin, jê re "akrostîş" tê gotin. Yanî eger em wan tîpan danêne ber hev, dê peyveke watedar - ku mebesta helbestvanî/ê ye - çê bibe. Wêjeya tirkî de jê re "muvaşşah" yan jî "îstîhrac" hatiye gotin. Di wêjeya kevin a yewnanî û wêjeya latînî de "akrostîş" tê wateya "serê rêzikê". (Yewnanî: "akron"= ser, "stichos" = rêzik), di Farisî de jî موشح tê gotin.

Mînak:

Tîpên yekem yên rêzikên helbestê li ser hev "WELAT" derdixin holê.

Mînaka duyem

Wey waro!

Ez im,

Lalê te îro,

Ax axê hero!

Tawanbarê te me lo.

Mebest ji tîpên yekem yên van rêzikan -W+E+L+A+T- jî peyva WELAT e. Bi kurdî jê re  tê gotin.
Helbest ji: Ûsibê Bêmal

Kategorî:Wêje
Aksiyon

Di berhemeke wêjeyî de **aksiyon** herikîna bûyeran e. Mînak, aksiyona di romanekê de; piştî ku mirov beşên wekî şayesandin, raman û moralê derxistin, ew bûyerên ku li holê dimînin e.

Kategorî:Konseptên wêjeyî
Kategorî:Teknîkên vegotinê
Kategorî:Wêje
Aforîzm

Di wêjeyê de **afrozîzm** hunereke vegotinê ye. Vegotineke kurt, eşkere û bi hêsanî tê fêmkirin e ya hin taybetiyên bingehîn ên di hin mijaran de ku divê teqez bên zanîn.

Hinek **aforîzma**:

"Ji bo ku xwe tenê nehêlim gişê şevê li hemberî eynê rûhniştim."
(Cesare Pavese)
-
Kesayetiya herkesî dişibite kesayetiya dewlata ku tê de dijî.
(Platon)
*
Ziman ji dest drêjtir e.
(stanîslaw jerzy lec )
*
Divê hun amade bin ku di rivînên xwe de bişewitin; pêşî hûn nebin arî ma hûn'ê çewa xwe nûbikin.
(Nîetzsche)
*
Yê ku malê xwe winda kiribe tiştek winda kiriye.Yê ku rûmeta xwe winda kiribe gelek tişt winda kiriye.Yê kê mêraniya xwe winda kiribe hertişt winda kiriye.
Goethe
*
Heger di navbêna doh û îro de em şer derxin,em'ê sibê windabikin.
Churcîll

Virr,wek teniya kulekan reşdike zikê mirovan
Pûşkîn

Tiştê ku herî zû zuwa dibe hêstir e.
Çîçero

Ji keştiya bêarmanc re tu ba nikarin alikariyê bikin.
Montaîgne

Kategorî:Teknîkên vegotinê
Kategorî:Wêje
SLIP

**SLIP** (*Serial Line Internet Protocol*) protokolek standard ji bo bihevgirêdana du makîneyan di înternet de ye. Wekî mina sazkirina komunîkasyonek neqeba kompûtereke bi serverek li cem ISP (*Internet Service Provider*), SLIP tene bi TCP/IP lihevhatîye. Ev protokolek kewn e û vek PPP ne şîfrekirîye komunîkasyon.

## Terîf

SLIP datagramek TCP/IP ya standard diguherîne:

* lê zêdekirina bayteke "END" a taybet ku sinorên datagramê di herika baytan de ji hev vediqetîne,
* eger *byte END* di daneyên ku werin şandin de hebe, li şûna wê rêza du byteyan ESC, ESC_END tê şandin,
* eger baytê ESC di daneyan de hebe, rêza du baytan ESC, ESC_ESC tê şandin.
* Guhertoyên protokolê dikarin pakêtan bi END dest pê bikin, û herwiha bi dawî bikin.

SLIP pêdivî bi mîhengkirina porta rêzimanî ya 8 bitên daneyan, bê parîtî, û an kontrola herikîna alavên EIA, an jî mîhengên xebitandina UART ya moda CLOCAL (modema bê-têl a 3-têl) heye.

SLIP tespîtkirina xeletiyan peyda nake, ji bo vê yekê bi protokolên qata jorîn ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê, SLIP bi tena serê xwe li ser girêdanek ku meyla xeletiyan heye, wekî girêdana dial-up a kalîteya nebaş, têrker nîne.

Karakterên revê yên SLIP jî li ser hin girêdanên modemê hewce bûn da ku ji koma fermanên Hayes birevin, ji ber vê yekê destûr hat dayîn ku daneyên binary bi wan modeman re derbas bibin ku dê hin karakteran wekî fermanan nas bikin.

## Çavkanî

Kategorî:Înternet
Helwest (kovar)

Kovara **Helwest** li Swêdê ji aliyê Lokman Polat ve dihate derxistin. Gelek hejmarên kovarê derketin. Kovar bi kurdî bû û xwediyê naveroka kurteçîrok, gotar, helbest û nirxandinan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Derzîdank

**Derzîdank** amûreke ku derziyan tê de diçikînin ji bo winda nebin. Di malên kurdan de cihê derzîdankê timî belî bû. Lewre Kurdistan welatekî çiyayî bû û heta salên 1970'î jî bazirganiyeke bi rêk û pêk neketibû nav Kurdistanê. Derzîdankê di çanda kurdî de cihekî girîn girtiye. Jinên kurd derzînkên bi neqş û rengîn çêdikirin û li dîwarê odeyê datanîn.

Kategorî:Çand
Spyware

Gelek navên pêşabûna zarokan hene, mîna *Adware*, **Spyware**, *Trackware* û *Big Brotherware* gelek cureyên bernameyên diznêr heye. Lê ramana paş wan yek e, hinek ji wan agahiyên li ser te û tevgera te yên di internete dide hev (û dû re tê firotin), Spyware bi piranî dema ku kesek bernameyeke belaş di komputera xwe de saz dike, xwe bixwe tomar (qeyd) dibe.

**Çend hevpariyên Spyware ev in:**

* Ji bo bidestxistina agahiyên taybet (şîfre û agahiyên qerta benke)
* Guhertina girêdana pêwendiya înternetê (guhertina hejmara ISP, heke tu Modemê dixebitînî hişyar be ku tu li kîjan hejmarê digerî)
* Guhertina tomariyan (qeydkirinan) Registry
* Guhertina rûpela pêşîn ji bo înternetê 
* Sazkirina Popup û gelek tiştên din ên bêdaxwaz

Tu dikarî Spyware bi bernameyên wekî Ad-Aware paqij bikî. Di nav bernameyên Spware de bernameya ku yekemîn car li kurdî hate wergerandin jî Ad-Aware 6.0 e.

Kategorî:Înternet
Sedat Yurtdaş

**Sedat Yurttaş** (jdb. 1961, Şankuş, parêzgeha Diyarbekirê, Bakurê Kurdistanê) parêzer û siyasetmedarekî kurd e.

## Jînenîgarî
Yurtdaş serokê Navenda PEN a Kurd bû. Di sala 1961an de li Amedê hatiye dinyayê. Dibistana seretayî, navîn û lîse li Amedê xwend. Di ber xwendina xwe re demeke dirêj di gelek karên giran ên cûr bi cûr de xebitî. Dû re Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Stembolê qedand û li bajarê Amedê dest bi karê abûkatiyê kir.

Di hilbijartina giştî ya sala 1991an de, di îtifaqa HEP û SHPê de mîna parlamenterê Amedê hat hilbijartin. Lê, piştî ku di 1994an de DEP ji aliyê Dadgeha Bingehîn a Dewletê ve hate girtin, bi tevî S. Yurtdaş ve parlemteriya 13 hevalên wî jî betal bû û hate girtin. Piştî ku 16 mehan di zîndana Ulucanlar ya Enqereyê de girtî ma, cezayê 14 mehan lê hat birrîn.

Yurtdaş îro li Amedê dijî.

## Berhemên wî

* *Orkestra Yeni Ezgiler Çalacak*, Helbest – Weşanên Belge, bi tirkî, 1992.
* *Bir Gensoruda Parlemento Gerçeği*, Bîranîn – Weşanên Yurt, bi tirkî, 1993.
* *İnsanlar Düşünceler Kavgalar*, Bîranîn – Weşanên Öteki, bi tikî, 1996.
* *Remo: Bitmeyen Sorgu*, Roman – Weşanên Çiviyazıları, bi tirkî, 1998.
* *[[Xelat (pirtûk)|Xelat]]*, Çîrok – Weşanên Siyê, bi kurdî, 2002.
* *Kevoka Xeyalî*, Çîrok - Weşanên Elma, bi kurdî Stenbol, 2012.
* *Kefaret*, Çîrok - Weşanên Lis, bi kurdî 2012.

## Çavkanî

Kategorî:Parêzerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Weşanên Sî

**Weşanên Sî** yek ji weşanxaneyên kurdan ên li Stembolê ye. Edîtoriya weşanxaneyê ji aliyê Müslüm Yücel ve tê kirin.

## Pirtûkên Weşanên Sî
* Dimenên Derizî-Îrfan Amîda (Helbest, Reşemî 2002, ISBN 975-6560-14-2)
* Kakil - Dilawer Zeraq (Kurteçîrok, 2002)
* Viyan - Newroz Saîdpour (Roman, 2002)
* Li Qerexa Şevê Hîvron - Kemal Orgun (Roman, 2002)
* Mistek Jiyan - Çiya Mazî (Kurteçîrok, 2003)
* Xelat - Sedat Yurtdaş (Kurteçîrok, 2003)
* Jidilara - Fewzî Bîlge - (Kurteçîrok, 2003)
* Gera Pênûsê - Salihê Kevirbirî (2003)
* Qeşem - Bêrî Bihar (Helbest, 2002) ISBN 975-7714-01-8)
* Arzeba, m. zahir kayan (helbest,2001) 975-6560-04-5)
## Çavkanî

Kategorî:Weşanxane
Aspell

**Aspell** bernameya kontrola rastnivîsê GNU ye. Ferhengên Aspell û MySpell bi hevre tên pêşxistin. Naveroka ferhenga kurdî ya Aspell û MySpell wekhev e. Aspell ji aliyê bernameyên wekî AbiWord tê bi kar anîn. Guhertoya niha 0.60.8-ê ya 15-ê cotmeha 2019-an e.

### Dîroka Aspell a kurdî
* Guherto 0.60.8 15.10.19
* Guherto 0.20 12.03.05
* Guherto 0.12 22.09.04
* Guherto 0.1 04.09.04

## Girêdanên derve
* [ftp://ftp.gnu.org/gnu/aspell/dict/ku/ Ferhenga Aspell a kurdî]
* Malpera Aspell (îngilîzî)

Kategorî:Nivîsbariya azad
Peymana Nû

**Peymana Nû** navê beşeke pirtûkên pîroz ên xristiyanan e. Peymana Nû beşa diduyan a Kitêba Pîroz (Încîl) e; beşa pêşî Peymana Kevin e. Încîl ji qurmê (ra, kok) peyva EUANGELION a bi zimanê yewnanî tê. Mana wê *Mizgînî* ye. Încîl ji gelek pirtûkên cur bi cur pêk tê.

## Peymana Nû bi kurdî
Wergereke Peymana Nû tevî Peymana Kevin ji aliyê weşanxaneya GBV-DILLENBURG li Eschenburg, Almanya hat pêk anîn. Wergêr Mehmet Sait Alpaslan (Seîdê Dêwreş) û Resul Yildirim (Resûlê Qereqoçanî) bûn. Pirtûk di tebaxa 2004'an de derket û ji 1340 rûpel pêk te.

Încîl, yanî Mizgînî (Peymana Nû) di sala 2005'an de bi zimanê Kurmancî ji aliyê "Kitab-ı Mukkades Şirketi" ve li Stembolê hatiye derxistin. Wergêr Felat Dilgêş bû.

## Girêdanên derve

* Mizgînî (Încîl bi Kurmancî)
* Încîl bi soranî 
* Bingehên Incîlê
* http://kitabimukaddes.com
Tewrat

thumb|Tewrat
[thumb|Xwendina tewratê li gorî [sefardî|sefardiyan]]
**Tewrat** (bi îbranî: תּוֹרָה, *torah*) pirtûkeke pîroz ya cihûyan e.

Bi zimanê îbranî navê her pênc pirtûkên pêşî yên Peymana Kevin bi hev re Tewrat (yanî "hîndarî") e. Navê wan pênc pirtûkan jî ev in:

# Destpêkirin (; ; )
# Derketin an pirtûka Derketina Îsraêlê ji Misrê (; ; )
# Qanûna Kahîntiyê an pirtûka Lêwiyan (; ; )
# Hijmartin an pirtûka Hijmartinê (; ; )
# Dubarekirina Şerîetê an pirtûka Vegerandin li Qanûnê (; ; )
Di Tewratê de li ser afirandina dinyayê û li ser serhatiyên Adem, Qabîl û Habîl, Nûh, Îbrahîm, Îshaq, Îsmaîl, Yaqûb, Esaw, Yûsif, Mûsa, û Harûn tê gotin.

Ji bo Tewrat, Zebûr û Pirtûkên Pêxemberan, bi hevre "Peymana Kevin" tê gotin. Berî Zayînê di sedsaliya 14'an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yek kêm û zêde 700 salan dewam kiriye.

## Girêdanên derve
* Serhatiyên Tewratê / Peymana Kevin

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên pîroz
Kategorî:Xirîstiyanî
Çiya Mazî

thumb|Çiya Mazî
**Çiya Mazî** nivîskarekî kurd e ku di sala 1960î de li gundê Kufraga Şemrexa bi ser Mêrdînê ve hatiye dinyayê.

Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi kurdî dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, kurteçîrok, zargotin û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek Zend, Jiyana Rewsen, Welat, Azadiya Welat, Avaşîn, Hîwa, Mehname, Avesta, Amûdê, Nûbihar, Tîroj û Kevanê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya Şemrexê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî.

## Xelat
Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a NÇMa (Navenda Çanda Mezopotamya) li Stenbolê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye.

## Berhem

* *[[Mistek jiyan]]* (çirok, 2003). Weşanxaneya Sî, Stenbol.
* *[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]*Lêkolîn (2005). Elma, Stenbol. Çapa duyemîn 2014 Weşanxaneya Berbang, Stenbol
* *[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]*Lêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). Spîrêz, Duhok.
* *[[Palûte]]* (helbest, 2008). Do, Stenbol)
* *[[Ahuzin]]* (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol.
* *[[Mijarên Mîqro]]* (çirok, 2009). Do, Stenbol.
* *Bahol*, çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol.
* Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol
* Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol
* Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol
* Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol
* Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol.
* Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol.
* Esargeya Şêmûgê, helbest, Weşanên Aryen, 2022 Enqere.
* Bavê Min ê Mitirb, roman, Weşanên Aryen, 2024 Enqere.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Kesên ji Şemrexê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Hêzên Parastina Gel

**Hêzên Parastina Gel** bi kurtasî **HPG** hêzeke gerîlayî ye ku baskê leşkerî ya Partiya Karkerên Kurdistanê ye. Hêzên Parastina Gel di kongreya 7em a Partiya Karkerên Kurdistanê ya ku di çileya sala 2000an de hatiye lidarxistin cihê baskê gerîlayî ya berê Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan (ARGK) girtiye.

Hêzên Parastina Gel hêzeke leşkerî yê ku ji aliyê Partiya Karkerên Kurdistanê tê birêve birin û tê koordîne kirin. Bahoz Erdal di navbera salên 2004 û 2009an de serfermandariya Hêzên Parastina Gel bireve biriye.

## Dîrok
Partiya Karkerên Kurdistanê di sala 1984an de ji xwe re stratejiyeke nû ya îdeolojîk diyar kiriye û diyar kir ku PKK rêbaza “şoreşa gel” a ku Mao Zedong pêş xistiye hilbijartiye û piştre li erdnîgariya bi navê Kurdistanê dest bi pêkanîna rêbazên şerê gerîla kiriye.

Di vê serdemê de rêxistinê "şerê gel ê demdirêj" îlan kiriye û rêbaza xwe wekê "Propagandaya Çekdarî" bi nav dike û bi navê Hêzên Rizgariya Kurdistanê (HRK) rêxistineke milîs ava kiriye. Piştre "Yekîtiya Propaganda Çekdar a 14ê Tîrmehê" di bin fermandariya yekem fermandarê hêzên gerîlayan Mahsum Korkmaz de di 15ê tebaxa sala 1984an de yekem têkoşîna çekdarî ya rêxistinê li navçeyên Dih û Şemzînanê pêk hatiye.

Piştre di kongreya 3yem a PKKê de ku di 25ê cotmeha sala 1986an de li Libnanê hatiye lidarxistin, HRK hatiye guhertin û li ser esasê êrîşên çekdarî yên bi hêz, hêzeke nû yê bi navê “Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistanê” hatiye avakirin.

Hêza gerîlayan ji sala 1986an heta sala 2000 navê Artêşa Rizgariya Kurdistanê werdigire. Ji sala 2000an vir ve wekê Hêzên Parastina Gel (HPG) li herêmên Kurdistanê li dijî artêşa dewleta tirk şer dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera HPG a Nû 

Kategorî:Komên serhildêr li Tirkiyeyê
Kategorî:PKK
Kategorî:Rêxistina leşkerî
Kategorî:Rêxistinên apoyî li Tirkiyeyê
Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)
MySpell

**MySpell** bernameya ji bo kontrolkirina rastnivîsê ya OpenOffice.org e. Ji bo MySpell ferhengeke bi kurdî heye. Ji ber vê OOo bernameya ofîsa yekemîn bi kontrola rastnivîsa kurdî ye.
thumb|Kontrola rastnivîsê bi MySpell'ê
Bernameyên din ji bo kontrolkirina rastnivîsê Ispell û Aspell in. Ferhengên MySpell ji bo Aspell jî tên weşandin. Ji ber vê ferhenga Aspell a kurdî jî heye.
    
MySpell di asta ceribandinê ye. Guhertoya dawî ya **MySpell a Kurdî** 0.20 ye.

## Sazkirina MySpell a kurdî

### Sazkirina Jixweber
Sazkirina MySpell êdî jixweber jî dibe, bi DicOOo 1.4.1 û jê pêşketîtir jixweber tê sazkirin.
    
### Sazkirina bi Destan
Di guhertoyên kevin (<1.9) de zimanê kurdî hîn di nav zimanên fermî yên OpenOffice.org de tune bû. Ji ber vê yekê divê mirov bi xwe saz bike. Pêşî bi DicOOo ferhenga MySpell a kurdî daxe. Heke sîstema te Microsoft Windows be, peldankeke (klasor) wekî
:"c:\program files\OpenOffice.org1.1.x\share\dict\ooo" bibîne. Di vê peldankê de dosyayeke bi navê
:"DICTIONARY.LST"
jî heye. Tê de lîsteya ferhengên heyî heye. Vê dosyayê veke û rêza
:DICT af ZA ku_TR
lê zêde bike. Êdî OpenOffice.org ji bo zimanê "Afrikaans" ferhenga kurdî bi kar tîne. Kompûtera xwe bigire û dîsa veke. Qediya. Ji bo pelgeyên bi kurdî zimanê "Afrikaans" bi kar bîne.
    
### Dîroka versiyonên MySpell a kurdî
* 0.20 - 21.01.2005
* 0.12 - 12.09.2004
* 0.11 - 04.09.2004
* 0.1 - 03.09.2004
    
## Girêdanên derve
* Rastnivîs a ji bo Firefoxê
* Rastnivîs a ji bo OpenOffice.org 3'yê 
* Malpera MySpell a kurdî 
* Projeya MySpell (di SourceForge de)
* bi DicOOo ferhenga kurdî daxe  sazkirina otomatîk bi DicOOo
* MySpell kurdî  versyona fermî wekî paketa ji bo sazkirina bi destê xwe
* Lîsteya zimanan
* Nivîseke ser firehkirina MySpell a kurdî  - .sxw, bi OpenOffice.org veke

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Andrea Wolf

**Andrea Wolf (Ronahî)** ( li München - m.  li Şaxê, Wanê) çalakvana siyasî ya alman û gerîlaya PKKê bû.

## Jiyana wê

## Çalakiyên wê yên siyasî
Di sala 1996an de Andrea Wolf tevlî PKKê bû û piştî demekê tevlî ARGKê bû û bû endama YAJKê. Piştî perwerdeya leşkerî Andrea Wolf tevlî şerê PKK û PDKê bû û paşê derbasî Bakurê Kurdistanê bû. Di  di encama şerekî navbera gerîlayên PKKê û hêzên artêşa tirk de Andrea Wolf dîl dikeve destê hêzên tirk û piştî demeke kurt tê kuştin.

## Girêdanên derve
* Rûpela Ronahî ya ISKU

Kategorî:Apoyî
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jinên alman
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Şoreşgerên alman
Miço Kendeş

**Miço Kendeş** hunermend û stranbêjekî kurd e ku di sala 1966an de li Kobaniyê, li Rojavaya Kurdistanê ya bakurê Sûriyê, di nav perên malbateke kurd de ji dayik bûye. Ew birayê hunermendê kurd Baran Kendeş e. 

Ji zaroktiya xwe ve li ber dengê dengbêj û stranvan û dastanebêjan û di nav şevbuhêrkên ahangane yên ko li malê dihatine saz kirin, perwerde bûye, piştre li ber dengê dapîra xwe hinî rewanbêjî û şêweyên strana-dastanî dibe. Îdî piştî vê qonaxê xwe hînî lêdana biziqê û tembûrê dike, hişyarî û zanîna xwe ya muzîkî berfirehtir dike, hem dest bi hînbûna ûdê dike û hem jî bi alîkariya hin muzîknasên Helebê zanebûna xwe di derheqa meqamên rojhilatê de kûrtir dike. Miço Kendeş, dest bi berhevkirina stranên kevin û yên gelêrî dike, li çavkaniyên wan yên resen û zelal digre, anuha jî, ji wê gencîneya ko bi sedan stran têde hene berhevkirin, dest bi hibijartina xwe dike da ko yên herî sipehî, herî narîn, bi dengê xwe yê pêldar û afsanewî û bi şarezayiya dastanbêjiya xwe, pêşkêş dike. Hêjayî gotinê ye ku Mico Kendes hemwelatiyên Swîsre û Fransayê hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Miço Kendeş

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Kesên ji Kobaniyê
Jan Axîn

Hunermendê kurd **Jan Axîn** di sala 1973'an de li gundekî Batman'ê hatîye dinyayê. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên Kurdî di gîyanê wî de cihekî girîng girtin.

Di muzîka Kurdî' de klasîkên mîna Mihemed Şêxo, Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997' an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî berhema xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka Kurdî de cîh girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand.

Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna Pink Floyd, Gary Moore, Nirvana, Bon Jovi û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka Kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bileyîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye.

## Dîskografî
Kaseta hunermend ya bi navê "Bajar", ji productîona bi navê Ares'ê
derket. Ev kaset ji deh stranan pêk tê. Gotin û muzîkên neh stranan jî, ji
aliyê Jan Axîn ve hatiye amadekirin. Jan Axîn di berhema xwe de
enstrumanan bi tarza Rock bi kar aniye. Şêrîniya zimanê kurdî hîs kiriye û
berhemên xwe li ser vê bingehê afirandiye. Em dikarin wekî mînakek
binîşînin ku, helbesta Baba Tahîrê Uryan, ya bi navê "Delal", hezar sal
berê hatiye nivîsandin. Lê Jan Axîn, vê helbesta klasîk bi muzikek nûjen
biriqandiye. Wekî din cudatiya vê berhemê û taybetmendiya wê, ji
helbestên ku di naveroka vê kasetê de hatine bikaranîn tê. Helbesta
helbestvanê Frensî Louîs Aragon, ya bi navê "Evîna bextewar tuneye" û ji
helbestvanê Yewnanî Konstantînos Kawafîs, helbesta bi navê "Bajar", bi
melodiyên Kurdî hatine neqişandin û ev herdu stran, ji bo guhdarvanên
muzîka kurdî jî, wê rêgaheke nû vebike. Ji bo strana "Kerîm lawo
çekilmast" jî em dikarin bibêjin ku, di stranê de motîfên Rock, bi awayeke
bingeh hatiye bikaranîn. Melodî di nav muzîkê de hatiye mehandin. Û her
wiha stranên kasêtê, yên din jî, bi kirasê motîfên rock, li rihê gotin û
melodiyên kurdî kiriye. Bi taybet strana "Keçikê bimeş" bi melodiyên
kurdî yê otantîk, bes bi şêwazeke nu hatiye xwendin.

Kategorî:Hunermend
Hannover

**Hannover** (, bi kurdî wek **Hanovir** jî tê nasîn), bajareki li bakurê Almanya Federale û payitextê Saksonya Jêrîn e. Nêzikayi 700.000 kes lê dijin. Hannover gelek zanîngehan hene, wekî Zanîngeha Leibniz Universität Hannover, Zanîngeha Veterinary Veteran Hannover û Dibistana Nexweş ya Hannover. Mêkarên sereke li herêmê Volkswagen, Continental, Nord LB, VHV û Talanx.

## Gîrêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê
Kategorî:Saksonya Jêrîn