open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Îbrahîmê Xelatî

**Îbrahîm Xelatî** an **Îbrahîmê kurê Ebdullahê Xelatî** di sala 1242an de li bajarê Bedlîsê li qeza Xelatê hatiye dinyayê, kîmyager û bijîşkekî kurd bû, Ji bajare xwe pirtir 'emrê wî li Îran û Misirê derbas bûye.

Wî rengê lacîwerdê dît û ji ber wî nav gel de pir hate naskirin. Ji bo vî serkeftina wî siltanê Dewleta Memlûkan wî gazî saraya xwe kiriye.

Îbrahîmê Xelatî di sala 1322an de li Misirê wefat kir.

## Binêre
* Lîsteya zanyarên kurd

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1242
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Kesên ji Xelatê
Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Kîmyagerên kurd
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1322
Kategorî:Zanyarên kurd
Fexredînê Exlatî

**Fexredînê Kurdî Exlatî** bi navê **Mewlana Muhyedîn** jî tê naskirin (latînî: *Fakhr al-Din al-Kurdi al-Akhlati*) stêrnasê kurd yê Bidlîsî ye ku ji navçeya Xelatê ye.Bi xwe di sedsala 13'an de jiyaye e. Ji bo jiyana wî agahî/çavkanî kêm e.

Fexredînê Exlatî gellekî xebat kiriye li ser stêrnasiyê. Tava ku ji kullekan dertê li gorî wan seat tespît kiriye.
Exlatî yek ji zanistvanê mezin ê kurd yê di dema Eyûbiyan e.

Di sala 1260'an de çavdêrîxaneyekî ji bo stêrnasiyê ava kiriye. Bi xwe xebatên xwe yên li ser stêrnasiyê bi zanyarê fars Nesîredînê Tûsî ve kiriye. Di sala 657î (miladî 1259) de bi Nejmedîn Qezwînî be çûye Merageyê ji bo nivîsandina pirtûka *[[Zîc]]*ê alîkariya wan kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Kesên ji Xelatê
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Kurdên sedsala 13an
Kategorî:Stêrnasên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Feqe Qadirî Hemewend

**Feqe Qadirî Hemewend** helbestnivîsekî kurd e ku di sedsala 19an de jiyaye. Dîwaneke wî a helbestan bi zimanê kurdî heye ku ew pirtûka wî di sala 1980î de li paytexta Iraqê li bajarê Bexdayê hatiye çapkirin

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Şêx Şemsedînê Exlatî

**Şêx Şemsedînê Exlatî** (1588 Xelat - 1674 Dihok) Wêjevan û helbestvanê kurda ye.
Şairê edebiyata kurdî ya qedîm e. Di dawiya sedsala 16an heta sedsala 17an jiyaye. Di edebiyata kurdî de yekemîn helbestvanê terîqeta Xelwetiye ye.

## Jiyana wî

Şêx Şemsedînê Exlatî, di sala 1588an de li navçeya Xelatê ku îroj li ser Bidlîsê ji dayik bû ye. Ji ber şerên di navbera dewleta Osmanî û Sefewiyan de ji Xelatê ber bi çiyayên Oremarê koçberî bû ye. Piştî çend salan, ji Oremarê gihîştiye Birîfkayê û li wir bi cîh bû ye.

Şêx Şemsedîn, perwerdehiya xwe li cem kesên ji malbatê standiye. Di sala 1674an de, di 86 saliya xwe de, li Başûrê Kurdistanê li gundê Birîfkan ku li ser bajarê Dihokê ye, çûn li ser Xwedê xwe û li wê derê hatiye gor kirin

Ez ku mestê meyê ‘işq im tenenaha ya hû
Miṣr û Beġdad û Dimeşq im tenenaha ya hû
Teşneê abê wiṣal im ji ġemê ‘işqê tinalim
‘Aşiqê Ḥeyyê Celal im tenenaha ya hû

Şêx Şemsedîn, hemdemê Mela Ehmedê Cizîrî û Feqiyê Teyran e. Heta niha mîna hemdemên xwe baş ne hatiye nasîn.

‘Alem eger çi qal tikin ez tibêjim ji derdê ‘işq
Qetl im eger ḥelal tikin ez tibêjim ji derdê ‘işq
Munkirê vê ji mêj in ew ji dîriyê dibêjin ew
Xûnim eger tirêjin ew ez tibêjim ji derdê ‘işq

Ji hêla nirxandina edebî ve ziman û qalibên serbixwe ava kirine. Sentaksên nû çê kirine. Cihê wî di edebiyata kurdî de pir girîng e. Jiyana gundewarî û siruştî di helbestên wî de berbiçav e. Ziman û felsefeya ku di dîwanê de hatiye bi kar anîn taybetê bi wî ye. Şêx Şemsedîn, bawerîya wî bi raman wahdetu’l-wucûdê heye. Ev bawerî di helbestên wî de berbiçav e. Helbestên wî pir rewan û herikbar in.

Çûye ji min ṣebr û qerar tigrîm bi feryad û hewar
Navête min ġeyrî dîdar ten tele lat la la

Dîwaneke wî heye helbestên kurmancî

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1558
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Kurdên sedsala 16an
Kategorî:Kurdên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1674
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wêjevanên kurd
Şemsê Bidlîsî

**Şemsê Bidlîsî** zanyareke kurd e.
Navê bavê wî Mele Ebdulxefûr e, torinê Mele Silêman Baba ye, Navê wî ê rastî Mehmûd e, Lê jê re gotine Şemsê Bidlîsî, Şems di erebî de tê wateya roj, "Roja Bidlîsê" bav û kalê wan di sala 1642an ji Hekarîyê hatine Bidlîsê.

Şemsê Bidlîsî di sala 1715 li Bidlisê hatiye dinyayê,
Pêşyê li cem bavê xwe wana perwerdehiya dîn (Hedîs, kelam hw) dîtiye, ji xwe bavê wî pir alim bûne. Dûrra jî dest bi 'ilmên weke
matematîk, mentiq, stêrnasî, dîrok, û erdnîgariyê kiriye.
Ew zimanê farisî û erebî hîn bûbû tevê zimanê kurdî sê ziman dizanîbû.

Li ser fikrê Arîstotelês wana û Zanistvanên misilman dixebitî.

Di sala 1788an de 73 saliya xwe de wefat kiriye.

## Berhem

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1715
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Matematîknasên kurd
Kategorî:Mirin 1788
Kategorî:Stêrnasên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Mubarek Mistewfî

**Mubarek Elmistewfî** an **Mistefayê Erbîlî** an jî *Mubarak Bin Ahmad Sharaf-Aldin Abu al-Barakat Ibn al-Mustawfi* (1169-1239) dîroknasê kurd ê ji Başûrê Kurdistanê ye.

Di sala 1169 zayînî de li keleha Hewlêrê ji dayik bûye. Di warê dîrok û edeb û ziman de gelek berhemên wî hene. Pirtûka wî ya herî girîng "Dîroka Hewlêrê" ye ku di çar bergan de ye.

## Berhem
* Tarixî Erbil,
* Kitab-ı Nizam, fi Şerhi şiiri El Mutenebi we Ebi Temam, 10 Cilt
* Kitab-ı İspatul Muhissil fi Nisbeti Ebyatil Mufessil, 2 Cilt
* Kitab-ı Sirrî Eddeyiti
* Ebû Kumaş

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Jidayikbûn 1169
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1239
Heft Malên Pehlewî

* Mala Espahpudan (*Îspahbudhan*)
* Mala Weraz (*Beraz*)
* Mala Karen 
* Mala Mîhran
* Mala Aspendyaz
* Mala Zîk
* Mala Suren (*Suran*)

## Çavkanî
Edwin Hubble

**Edwin Powell Hubble** (1889– 1953) stêrnasekî amrîkayî ye. Wî bi teleskopa xwe a pir mezin vê esman lêkolîn kir ku tê derxist Gerdûn herî diçe fireh dibe.

## Xebatên wê
Xebata wî a herî bi nav û deng Teqîna Mezin e.

## Çavkanî

Kategorî:Gerdûnnasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1889
Kategorî:Mirin 1953
Kategorî:Stêrnasên amerîkî
Cemil Meriç

**Hüseyin Cemil Meriç** (1916, Reyhanlı - , Stembol) nivîskar û wergêrekî tirk e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1916
Kategorî:Mirin 1987
Kategorî:Nivîskarên tirk
Amîne

**Amîne** () diya Muhemmed pêxember e. Jina Ebdullah bin Ebdulmutelib bû. Di sala 577an de wefat kir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 549
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 577
Şêx Mehmûdê Fewzî

**Şêx Mehmûdê Fewzî** alimê îslamê bû. Bavê Şêx Seîd û Şêx Ebdurehîm bû. Di sala 1898î de wefat kiriye. Bi xwe ji Paloyê ye lê dure koçî Xinûsê kiriye.
Şêx Mehmûdê Fewzî ji teriqata Neqişbendî bû.

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesên ji Paloyê
Kategorî:Kesên ji Xinûsê
Kategorî:Mirin 1898
Gänserndorf

thumb|Şaredariya Gänserndorf
**Gänserndorf** (bixwîne: *Genzerndorf*) bajareke herêma Awistriyaya Jêrîn e. Vir de 11.021 (1 çile 2016) kes dijîn. Bajarê Gänserndorf li bakurê rohelata Vîyanayê, nêzikî sînorê Awistriya-Slovakyayê de cih digre.

Kategorî:Awistirya
Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Awistiryayê
Kategorî:Navçeya Awistriyaya Jêrîn
Ebû Meşer Belxî

**Ebû Meşer Belxî** an *Abū Maʿshar, Jaʿfar ibn Muḥammad al-Balkhī* (787 Belx, Xorasan - 886 Iraq) Stêrnas û astrologekî misilman yê Fars e. Med cezîrê wî dît.

## Berhem
thumb|Ji berhema Ebû Meşer el Belxî yê Bicihkirina stêrknasiyê, Bexda 848|çep
* *Kitāb al‐mudkhal al‐kabīr,*
* *Kitāb mukhtaṣar al‐mudkhal,*
* *Kitāb al‐milal wa‐ʾl‐duwal*
* *Kitāb al‐dalālāt ʿalā al‐ittiṣālāt wa‐qirānāt al‐kawākib*
* *Kitāb taḥāwil sinī al‐mawālīd*

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 787
Kategorî:Mirin 886
Kategorî:Stêrnasên faris
Ebdullah bin Ebdulmutelib

**Ebdullah bin Ebdulmutelîb** (; z. 545 - m. 571) bavê Muhemmed pêxember û kurê Ebdulmutelib û Fatima bint Emr e.

Muhemmed pêxember hîna 7 mehî bû bavê wî di 25 saliya xwe de wefat kiribû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 546
Kategorî:Kesên sedsala 6an
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 570
Mehdî Neraqî

**Muhemmed Mehdî ibn Elî Neqî** (Farisî: محمدمهدی بن علی نقی) (1716 - 1795) bijîşkekî Îranî
Wî ji bo tenduristiya mirovan pirtûk nivisandibû û pirtûka wî a herî girîng jî ew e.

## Berhem

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1716
Kategorî:Jidayikbûn 1715
Kategorî:Kesên sedsala 18an
Kategorî:Mirin 1795
Îsmaîl

thumb|Îsmaîl
**Îsmaîl** ( bi îbranî יִשְׁמָעֵאל jischmaʿel, „Xwedê bihîstiye“, bi erebî إسماعيل Ismāʿīl)li gorê gelekî dîna pêxemberekî Xwedê ye.


## Çavkanî

Kategorî:Pêxemberên îslamê
Saxanî

**Saxanî**, anku **Elsaẍanî** (الساغاني), dîroknas û stêrnasê fars e. Navê wî yê dirêj *Abū Ḥāmid Aḥmad ibn Muḥammad al‐Ṣāghānī [al‐Ṣaghānī] al‐Asṭurlābī* ye.

Ji dayîkbûna wî nayê zanîn lê ew di sala 990î li Bexdayê wefat kir.

## Girêdanên derve
Lîsteya zanistvanên misilman

## Çavkanî

Kategorî:Mirin 990
Kategorî:Stêrnasên faris
Asyaya Rojhilat

**Asyaya Rojhilat** herêma rojhilat ya Asyayê ye. Çîn, Taywan, Japon, Korê (Korêya Bakur û Korêya Başûr), Rojhilata Dûr a Rûsyayê û yekcarê jî Mongolya wekî welatên Asyaya Rojhilat tên hejmartin, lê Mongolya bigiştî wek welatekî Asyaya Navendî jî tê hejmartin. Bi şêniyekê 1,5 milyar kesan 1/4 ya şêniya tevahî yê dinyayê li Asyaya Rojhilat dijîn. Çend paytextên girîng ên Asyaya Rojhilat ew in: Pekîn (Çîn), Taîpeî (Taywan), Tokyo (Japon), Pyongyang (Korêya Bakur), Sêûl (Korêya Başûr), Habarovsk (Herêma Rojhilat a Dûr a Rûsyayê) û Ûlan Bator (Mongolya).

## Çavkanî

Kategorî:Asya

Kategorî:Herêmên Asyayê
Wîkîpirtûk

thumb|150px|Logoya Wîkîpirtûkê**Wîkîpirtûk** (bi îngilîzî: *Wikibooks*), wekî Wîkîpediya projeyeke weqfa Wikimediayê ye. Armanca Wîkîpirtûkê ew e ku pirtûkan û belgeyan sererast bike û belaş pêşkêş bike.

## Girêdanên derve
* Malpera Wîkîpirtûkê

Kategorî:Çavkaniyên E-pirtûkan
Kategorî:Weqfa Wikimedia
Munîr Ehmed Xan

**Munîr Ehmed Xan** (1926-1999) (Urdûkî:منير احمد خان) zanistê nukleerê û fîzîknas e. Ew bi xwe ji Pakistanê ye

Wî di welatê xwe ji zanistê xizmetê mezin kir û gelekî tesîsê fen û zanistê ava kir.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên pakistanî
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mirin 1999
Kategorî:Peştûn
Ezaz

**Ezaz** (), bajarokeke biçûk a Rojavaya Kurdistanê ye. Gelê wê kurd, ereb û tirkmen in. Di statîstîkan de, di sala 2004an de hijmera şêniyan digehe 31.000 kesî. 

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Sûriyê
Îbn Muqefe

**Îbn Muqefe** (farisî: **ابن مقفع**) Yek ji wêjevan û burokratê Îranî bû. Îbn Muqefa pêşyê li dînê Zerdeştîtîyê bû lê dûrra dînê guherand bû Misilman. Navê wî ê rastî **Rûzbîh** e. Tê texmîn ku ew di sala 756'an de hatiye dinyaye.
Nevê xwe yê kirine *Ebû Muhemmed Ebdullah Ruzbîh îbn Dadaweyh*. Lê ew di nav gel de vi navê Îbn Muqefa hatiye nas kirin.

## Berhem
Wî gellek pirtûkên Yewnan û Hindistanê ziviran erebî kir xizmeta zanistvanên misilmanan. Pir xizmetekî wiyê baş çêbûye ji bo Felsefeya Îslamê.

Pirtûkên Aristoteles a Organon, yê Mentiqê û ê kuliyatê sê heb zivirand. Ji bilî vana pirtuka Porphyrius jî a "Eisagoge" jî zivirandibû erebî.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 724
Kategorî:Kesên ji Besreyê
Kategorî:Kesên sedsala 8an
Kategorî:Mirin 759
Kategorî:Nivîskarên faris
Kategorî:Nivîskarên îranî
Kategorî:Wêje
Harûn

[thumb|Gora pêxamber Harûnî, li [Petra (Urdun)]]
**Harûn** (bi erebî: هارون) navekî erebî ye û navê pêxamberek jî ye. Ev pêxamber, li gorî îslamê, kekê Mûsa pêxember bû..

## Çavkanî

Kategorî:Pêxember
Taksî (fîlm)

**Taksî**, fîlmekî derhênerê îranî Jafar Panahî ye.

## Çîroka fîlm
Fîlm ji taksiya derhêner de hatiye çêkirin û kesên ku lê siwar dibin çîroka xwe vedibêjin. Bi giştî li ser sensûr, zordestî û stemkariya rejîma Îranê ye.

Fîlmê Jafar Panahî li Festîvala navneteweyî ya fîlman a Berlînê ya sala 2015an hate pêşkêşkirin. Fîlm li Îranê qedexe ye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên îranî
Kategorî:Fîlmên 2015an
Ziyaret, Pulur

**Ziyaret** (), gundekî navçeya Pulurê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pulurê
Zeranîg

**Zeranîg** an **Zeranîge** (), gundekî navçeya Pulurê ya bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pulurê
Xwenas (kovar)

***Xwenas*** kovareke sêmehî ya felsefî, wêjeyî û rexneyî ye.
Kovara Xwenas, ji aliyê Weşanên Soran ve tê weşandin û edîtorê kovarê, Zeynel Abidîn Han e. Yekem hejmara kovarê, di adara 2015an de der çûye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.felsefevan.org/kovara-xwenas-derket.html

Kategorî:Kovarên kurdî
Liu Gang

**Liu Gang** (; jdb. 30ê kanûna paşîn a 1961 li Liaoyuan) matematikzan, fîzîkvan, opzîsyoner û ronakbîrê çînî. Jiyana wî ya zaroktiyê li wargeha Zanîngeha Pekîng ya nêzîkê Pekîngê. Ew bi saziya wan "", ji bo parastina mafê mirovan jî gelek berxwedaye. Rêxistinekî bo piştgiriye girtiyên polîtîk damezirandiye. Sala 1996 li Zanîngeha Columbia dest bi xwendin û lêkolînan dike.

## Binêre
* Andrey Saxarov
* Lech Wałęsa

## Girêdanên derve

Kategorî:Bernamesazên amerîkî
Kategorî:Çînî
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Şoreşgerên çînî
Îbn Kesîr

**Îbn Kesîr** (jdb. 1301 Bûsra,- m. 1373 Şam) hedîsvan, tefsîrnas û dîroknasê misilman ê Suriyê, yê bi eslê xwe ereb bû. Bi berhema xwe a *El-Bidaye we'n Nihaye* tê naskirin.

## Berhem
* 1-El Bidaye wen Nihaye fi't tarîx
* 2-El baîsul hesîs şerh îxtîsar ulumîl hedîs
* 3-Et-tekmîl fî marîfetî-sîkar wed-dua wel mecahîl
* 4-El hedyu wes-sunem fi. Ehadisi-mesanîd wes-sunen
* 5-Ehadisu't tewhîd wer redd ala şîrk
* 6-El îctîhad fî telebî-i fedaîlil Cihad:
* 7-Tebakatu'ş Şafiiye
* 8-Edillet'ut tenbîh fi fiqhî Şafiye
* 9-Menakib-u İmam eş Şafiî
* 10-El ehkam ala ebwabît tenbîh
* 11-Musnedu'ş Şeyhayn
* 12-Muhtasar İbnu'l Hacibin
* 13-Şerhû'l-Buxarî (Ev berhem temamkirî nine.)
* 14-Fedailû'l Qur'an
* 15-Tefsir'ûl Qurana Azim

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên ereb
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Jidayikbûn 1301
Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Mirin 1373
Kategorî:Nivîskarên ereb
Mihemmed Seîd Remezan Botî

**Mihemmed Seîd Remezan Botî** (erebî: محمد سعيد رمضان البوطي, *Muḥammad Saʿīd Ramaḍān al-Būṭī*) di sala 1929an li Cizîrê hatiye dinê û 21ê adarê 2013an li Sûriyê hate kuştin.

Ew alimê Îslamê ê kurd bû, Li ser fiqih, siyer û wekî dinê nêzikî 60 pirtûk nivîsand. Pirtûkên wî di Zaningeha el-Ezherê de tên xwendin.

## Pirtûkên wî
* ''El-Durr el-semîn fî şerhî Mem we Zîn''

## Têkildar
* Ehmed Kuftaro

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Îslamîzm
Kategorî:Îslam û siyaset
Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Kesên ji Cizîrê
Kategorî:Kesên kuştî
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2013
Muşeref Xinûkî

**Muşeref Xinûkî** an **Müşerref Özcan** (jdb. 1926, Xinûk, Sêrt - m. , Sêrt) 20. wêjevan, helbestvan û mutesewifekî kurd e. Wî di medreseyan de xwendiye û ew alim bû.

## Pirtûken wî
* Dîwan
* Mele Eladîn
* Hacî Ehmed

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 2008
Kategorî:Nivîskarên kurd
Caner Taslaman

**Caner Taslaman**, (jdb. 1968, Stembol, Tirkiye) nivîskar, zanyarê felsefeyê û zanyarê felsefeya dîn û lêkolînerê Quranê yê tirk e.

Prof. Dr. Caner Taslaman di sala 1968an de li Stembolê ji dayik bûye, dibistana seretayî, navînî û ya bilind li bajarê ku lê hatiye dinyayê li Stembolê xwendiye. Kurê dayikek endezyarê kimyayê û bavek bijîşk e.
Taslaman di biçûktiya xwe de bala xwe daye zanistên xwezayê.Beşa Civakiyê ya Zanîngeha Bosforê qedand. Di ber xwendina zanîngehê re bala xwe da beşên mîna mirovnasî, civaknasiya olî û civaknasiya zanînê.

Di beşa felsefe û dîn ya Zanîngeha Marmarayê de bi teza xwe ya li ser "têkiliya teoriya Teqîna Mezin û felsefe û olnasiyê" lîsansa bilind, bi teza xwe ya "têkiliya Teoriya Werarê û felsefe û teolojiyê" asta doktorayê bi dest xist. Dû re, bi pirtûka xwe ya ku li ser "Têkiliya Teoriya Quantumê û felsefe û teolojiyê" nivîsandibû, bû doçent û dîsa bi xebatên xwe yên di sêgoşeya zanist-felsefe-dîn de giha asta profesoriyê jî.

Her wiha bi xebata xwe ya "Di Pêvajoya Cîhanîbûnê de Îslama li Tirkiyê" doktoraya xwe ya duyem li beşa zanistên siyasî ya Zanîngeha Stembolê qedand.

Cara yekem li Zanîngeha Tokyoyê û paşê jî li Zanîngeha Oxfordê xebatên post-doktora meşand. Di Zanîngeha Harvardê û di Zanîngeha Cambridgeyê de weke akademîsyenê mêvan cîh girt.

Di xebatên xwe yên dawîn de û li zanîngehên derveyê welat, herî zêde li ser mijara peywendiya zanista modern-felsefe-dîn rawestiya. Li Zanîngeha Teknîk a Yıldız di Beşa Felsefeyê de endamê perwerdehiyê yê profesor e.

Mijarên pêwendiyê: Mijarên ku herî zêde bala wî dikişînin Têkiliya Zanist-Felsefe-Dîn, Cîhanîbûn û Îslam, Quran û Zanist, Felsefeya Dîn, Felsfeya Zanistê, Felsefeya Fizîkê û Felsefeya Biyolojiyê ye.

## Berhemên Caner Taslaman
* Kur'an ve Bilimsel Zihnin İnşası
* Tanrı Parçacığı
* Ahlak Felsefe ve Allah
* Arzulardan Allah’a Ulaşmak
* Küreselleşme Sürecinde Türkiye’de İslam
* The Big Bang Philosophy and God
* Terörün ve Cihadın Retoriği
* Modern Bilim Felsefe ve Tanrı
* Big Bang ve Tanrı
* Allah Felsefe ve Bilim
* Kuantum Teorisi Felsefe ve Tanrı
* Terör’ün ve Cihad’ın Retoriği
* Allah’ın Varlığının 12 Delili
* Hayretten Hayranlığa Aforizmalarım
* Ruhun Yedi Çığlığı
* Tarihselcilik: Çelişkiler Bataklığında
* Allah’ın Varlığının 12 Delili
* İslam ve Kadın
* Fıtrat Delilleri
* Bir Müslüman Evrimci Olabilir Mi ?
* Neden Müslümanım ?

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Ebû Cefer Xazin

**Ebû Cefer Xazin** (jdb. 900 - m. 971), zanyarê stêrnasî û yê matematîkê bû. Ew bi eslê xwe fars û xelkê Xorasanê bû. Navê wî dirêj *Ebû Cefer Muhemmed ibn Hesen el-Xazin el-Xorasanî* bû. Wî hinekî xebatê Betlemyûs lêkolîn kir û zanistê pêşve xist.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Jidayikbûn 900
Kategorî:Mirin 971
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyar
Kategorî:Zanyarên misilman
Mele Ehmedê Palo

**Mele Ehmedê Palo** nivîskar û dîroknasê kurd e ku di sala 1920an de nêzîkî bajarê Palo, li gundê Sêreçurê (Bakûrê Kurdistanê) ji dayik bûye.
Mele Ehmedê Palo di 71 salê jiyana xwe de, diwazde berheman afirandiye. Mixabin, ji wan berhemên giran, bes dîwana wî ya bi navê "Dewr û Gera Kurdistanê" di sala 1994an de bi tîpên latînî hatiye çapkirin.

Di zarokatiya xwe de dê û bavê xwe winda dike; sêwî dimîne. Jiyana wî di nav belengazî û perîşaniyê de derbas dibe. Dixwaze ko bixwîne, lêbelê mercên xwendinê nabîne. Ji ber vê jî carcaran ji mal direve, berê xwe dide bajarê Siwêrekê. Newal û kortalan dibîne, li deşt û zozanan dibe mêvan. Paşê ew dibe rêwî û li Kurdistanê digere. Li hin ciyan dibe mêvan û li hin ciyan jî dibe şivan.

Di pazde saliya xwe de bi nexweşiyeke giran dikeve. Li dor du mehan di nexweşxaneya Mêrdînê de radikeve. Di pey ko ji nexweşxaneyê derdikeve, berê xwe dide Binxetê û demekê li Dirbêsiyê dimîne. Di sala 1935an de diçe Qamişlokê. Û ji wir jî diçe gundê Wêsîkê şûnûwar dibe. Li vî gundî ew jî dibe şivan. Bi mele û feqiyan re hevaltiyê dike. Di wê demê de hînî xwendin û nivîsandinê dibe û zanîna xwe roj bi roj zêdetir dike. Bi taybetî li ser rêzimana kurdî radiweste û xwe perwerde dike. Dibe mamosteyê xwe. Ji bilî zimanê kurdî xwe hînî erebî, tirkî û farisî jî dike. Lêkolîn û lêgerînên xwe li ser wêje û dîroka Kurdistanê pêşve dibe. Di wê demê de dest bi helbestên kurdî û nivîsandinê dike. Heta roja xwe ya dawî vî karî didomîne.

Emrê xwe yê dawî li Libnanê, li bajarê Beyrûtê derbas dike. Ew di meha adara 1991ê de wefat dike.

## Berhemên Mele Ehmed
### Yên çapbûyî
* Dewr û Gera Kurdistanê
* Civîna Nemiran

### Yên çapnebûyî
* Tarîxa Kurdan, şano (bi şîweyê helbestê hatiye nivîsandin. Dema ko dike çap bibe li çapxanê de tê girtin û winda dibe. Nûser bi tîpên erebî heye).
* Ferhenga Kurdî-Tirkî, Farisî û Erebî bi tîpên erebî ji bo çapê her amade ne.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1920
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Nivîskarên kurd
Sultanbeyli

thumb|300px|rast| Sultanbeyli di zivistanê de
**Sultanbeyli** navçeyeke Stembolê ye. Rêya Stembol-Enqere ji nav Sultanbeyliyê re derbas dibe. Keleha Aydosê di nav sînora Sultanbeyliyê de ye. Keleha Aydos gelek qedîm û dîrokî ye. Ji wexte Împeratoriya Bîzansê hat çêkirin. Bilindahiya Çiyayê Aydos 537 m ye. Navê kelehê wekî navê çiyayê Aydosê ye.

Sultanbeyli heta sala 1987an gund ma. Di sala 1992an de bû navçe. Seroka Şaredariya Sultanbeyliyê aniha Hüseyin Keskin e.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Stembolê
Laser (kovar)

thumb|Kovara Laser
thumb|Kovara Laserê
***Laser*** yekemîn kovara xwendekaran a du zaraveyî ye ku hem bi kurmancî hem jî bi kirdkî (kirmanckî) çap dibe û heta niha 6 hejmarên wê derçûne.

Kovara **Laser**ê, di sala 2015an de ji aliyê xwendekarên lîsansê yên zanîngeha Çewlîgê yên beşa ziman û wêjeya kurdî (beşên: kurmancî û kirdkî(kirmanckî) ve hatiye derxistin. Laser bi awayê fanzîn-kovar derdikeve. Laser her cûre nivîsan diweşîne, di hejmara wê ya yekem de; çîrok, helbest, cereb, gotar û hevpevînekê cih girtibû. Kovara Laserê yekem kovara xwendekara ya bi du zaraveyî ye. Laser weşanên xwe hem bi kurmancî û hem jî bi kirdkî (kirmanckî) dike û dibe ku di hejmarên pêşerojê de "soranî"yê jî li her du zaraveyên xwe zêde bike. Her weha, "Kovara Laser"ê tekane fanzîn-kovar e ku ji aliyê xwendekarên lîsansê yên beşa kurdolojiyê yên li zanîngehên bakurê Kurdistanê ve tê belavkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Bloga Kovara Laserê: ''Malpera fermî ya Kovara Laserê'' 
* [//www.yeniozgurpolitika.org/index.php?rupel=nuce&id=42913 yeniozgurpolitika.com: *Hevgirtina Zazakî û Kurmancî: Laser*]
* Wendekaranê Kirmanckî: Kovara Laserî"

https://xwebun.org/hejmara-nu-ya-lasere-dercu/ 

Kategorî:Kovarên kurdî
Mele Ebûbekir

**Mele Ebû Bekir** (jdb. 1863 - m.1942), alimê Îslamê, stêrnas û fîlozofê kurd ê Hewlêrê ye.
Di wextê Osmaniyan de jê re gotine *Mulla Ebu Bekir Efendi*

Li Başûrê Kurdistanê caran gotine *Mele Fendî* (مەلا فەندی) peyva Efendî weke "Fendî" xebitandine.

## Berhem
Nêzîkî heft berhemên wî hene.
* Tefsîr
* Astrolab (Nivîsekî)

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Jidayikbûn 1863
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1942
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Stêrnasên iraqî
Kategorî:Stêrnasên kurd
Kategorî:1941 li Iraqê
Îbn Cewzî

**Îbn Cewzî** yan bi kurtî **Ebûlferec** **Îbn Cewzî** (1116 - 1201) dîroknas, bijîşk û zanyarê dîn yê bi eslê xwe kurd e.

Navê wî yê giştikî *Nadar bin Qasim bin Muhemmed bin Ebdullah bin Ebdurehîm bin Qasim bin Muhemmed bin Ebû Bekr Sidîq* e

Deh pirtûkên wî yên bi navê *El-Muntazım fi tarihil-mûluk wel-umem* hene, lê pirtûkên wê pirrê wî negîhandine roja me.

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkên kurd
Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Jidayikbûn 1116
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Mirin 1201
Rêxistina Yekîtiya Afro-Amerîkiyan

rast|thumb|Malcolm X di 1964an de
**Rexistina Yekîtiya Afro-Amerîkiyan** (bi ingilîzî: *Organization of Afro-American Unity*, **OAAU**), ji aliye Malcolm X ve di sala 1964an de hatiye avakirin. OAAU di serlêdana Malcolm X ya Rêxistinê Yekîtiya Afrîkiyan di gulan û adarê sala 1964an de hate fikirîn. Mebesta OAAUyê li ser mafên mirovan yên amerîkî yên afrîkiyan têkoşîn kirin û di nav afrîkiyan û mirovên afrîkî li Amerîkayê de hevkariyê organize kirin e.

## Çavkanî

Kategorî:Malcolm X
Kategorî:Rêxistinên ku di 1964an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên li dijî nîjadperestiyê
Kategorî:Tevgera mafên sivîl
Zehrawî

[thumb|Ebdûlqasim el-Zehrawî , li gorî [Ernest Board ]]
**Ebû el-Qasim Xelef ibn el-Ebas el-Zehrawî** (; z. 936 - m. 1013), bijîşkekî ereb yê Endulusê bû.

Pirtûka wî ya bi sernavê *Kitab el-Tasrîf* nêzikê sî hev in û li ser tibêne, pirrê aletên wî ên bijîşkîyê îro jî hê hene û ji weke wan aletan wî îro jî ji bo nexweşan têne xebitandin. Li Ewropayê bi navê *Albucasis* (*Albûkasîs* ) tê naskirin. Ebûlqasim el-Zehrawî di nav misilmanan de ji bijîşkan ê ji herî mezinan e.

200px|thumb|Ji pirtûka Ebûlqasim

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkên ereb
Kategorî:Ereb
Kategorî:Jidayikbûn 936
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 1013
Kategorî:Zanyarên ereb
Karwan (kovar)

**Karwan** kovareke mehane ya çandî bû, di sala 1997an de ji aliyê Rêveberiya Giştî ya Rewşenbîrî û Hunerî ya Wezareta Çandê ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve dihate weşandin.

Di despêkê de (ji hejmar 107 - 114) sernivîserê kovarê Ebdulkerîm Findî bûye.

## Girêdanên derve
* https://kurdarshiv.wordpress.com/2013/09/04/گۆڤاری-کـاروان/  Govarî Karwan

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Karwanî Ekadîmî (kovar)

**Karwanî Ekadîmî** kovareke werzî ya ekadîmi bû, ji aliyê Rêveberiya Giştî ya Rewshenbiri û hunerî ya wezareta çanda Hukmeta Herêma Kurdistanê ve dihate weşandin.

## Kovar kengî derket?

Xwediyê Imtiyazê wezîrê Rewşenbîrî bû, Sekreterê Nivêsinê yê kovarê Ebdulkerîm Findî buye.

## Çavkanî

Kategorî:Kovar
Plovdîv

**Plovdîv** () bajarekî mezin ê turîstîk ê Bulgaristanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Bulgaristanê
Cabir bin Efleh

**Cabir bîn Eflah** (Abū Muḥammad Jābir ibn Aflaḥ, erebî; أبو محمد جابر بن أفلح)
Li rojava "Geber" tê naz kirin.
(1100 - 1150) stêrnasê ê misilman bû. Cabir bin Eflah pirtûkên Betlemyûs mitale kir û ji bo xeletiyê pirtûkeke bi navê "Kitabul-Hey'e fi istihîl Mecisti" nivîsand, û li ser wê pir hate naz kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1100
Kategorî:Kesên sedsala 11an
Kategorî:Mirin 1150
Kategorî:Stêrnasên faris
4Şem TV

**4Şem TV**, kanaleke televîzyonê ya êzidiyên li Almanyayê ye. Weşandina wê bi zimanê kurdî ya kurmancî, erebî û almanî ye. Kanal di sala 2015an de vebû.

## Mijarên têkildar
* Çira TV
* Êzîda TV

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kategorî:Teleweşanên ji aliya kesan
Jus cogens

**Jus cogens** têgiheke latînî ye ku ji latînî ius cogens (bi wateya *hiqûqa fermanî*) tê û rêzikên raser in ku ji aliyê hiqûqa navneteweyî ve tên qebûlkirin û bi ti awayî ti dewlet nikarin binpê bikin. Rêzikên raser an jî fermanî, nabe ku ti çalakiya dewletan li dijî wan bin.

## Hinek ji rêzikan
* Qedexeya rêbiriya behrê
* Qedexeya bikaranîna hêzê ya li dijî rêgezên neteweyên yekbûyî
* Wekheviya desthilata dewletan
* Qedexeya komkujiyê-jenosidê
* Qedexeya korsantiyê

Peyama Viyanayê ku şêwe û rêgezên peymanên navneteweyî hatine diyarkirin, *jus cogens*, bi awayek hiyerarşîk daniye serê hiqûqa navneteweyî, wek rêgeza yekem qebûl kiriye. ji ber wê gava peymanek bê îmzekirin heke li dijî *jus cogens* tiştek hebe derbasdariya wê peymanê namîne (xala 53an). Her wiha heke *jus cogens*eke nû derkeve, çêbibe (*[[jus cogens superveniens]]*) hemû peymanên heyî û yên nû ên li dijî vê divê tune bên hesibandin (xala 64an).

## Girêdanên derve

* tirsik.net Jus Cogens

Kategorî:Dadweriya navneteweyî
Helly Luv

**Helly Luv**, **Hêlî Luv**, **Hêlî Lov** an jî **Hêlî Lev**, stranbêj, stêra *pop* û aktoreke ciwan e ku bi eslê xwe kurd e. Navê wê yê rastî Hêlîn Ebdulla (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Helin Abdulla*) ye û ew di 16ê çiriya paşîn a 1988an de li Ûrmiyê (Rojhilata Kurdistanê) hatiye dinyayê.

## Jiyan
Helly Luv di sala 1986an de li Ûrmiyê ji dayik dibe. Ew ji eslê xwe de xelkê Dihokê ye, lê di biçûketiyê de ji ber rewşe ne li bare ya Kurdistan Başûr ew dibine penaber li Rojhelatê Kurdistanê li bajarê Ûrmiyê. Herwisa ew bi malbata xwe re du salan di 1990an diçine kampa Amedê li bakur û dibine penaber. Pêşî jî rû dikine welatê Fînlendayê weka koçber û regeznameya wî welatî wergirtî ye. Di sala 2006an de ew li gel xêzana xwe diçe Los Angeles, Kalîforniya û li wir dest bi karwanê xwe yê hunerî dike. Heya îro jî (2015), ew li wir dije. Di sala 2013an de ew bi strana xwe ya naskirî  "Risk It All"  navdarbû.

## Klîpên wê
Klîpên wê yên wêrek li ser YouTube navdar in û di 2015an de strana wê yê bi navê "Revolution" derket. Di vê klîpê de destgiriya xwe dide şorişa kurdan û hêzên pêşmerge ku li dijî minafiqên daişê şer dikin. Ev klîp ji aliyê zêdeyî heşt milyon bîneran ve hat dîtin. "Revolution" bû nameyeke bi hêz bo rêxistina terorîst a Daiş.

Helly Luv rastî gefên kuştinê hat ji aliyê Daişê ve piştî wê klîpa bi wêrek li cadeyên Hewlerê û gundekî xirabe li nêzîkî Mûsilê wênekirî ku li wir pêşmerge şerê Daişê dikir.

## Helly Luv û sînema
Helly Luv di sala 2014an de bo cara pêşîn beşdarî fîlmekî Batin Qobadî ê bi navê *[[Mardan (fîlm)|Mardan]]* bû.

## Single
* "Risk It All" (2013)
* "Revolution" (2015)

## Fîlmografî
* *[[Mardan (fîlm)|Mardan]]* (2014)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Kanala Fermî ya YouTuba Helly Luv
* 
* 
* 

Kategorî:Awazsazên kurd
Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê
Kategorî:Kurdên Fînlendayê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên kurd
Kategorî:Penaberên li Fînlendayê
Komkujiya Sirûcê 2015

thumb|Pisporên dadwerî piştî peqandina bombeyê li cihê bûyeran bi karê xwe bilî ne, li Pirsûsê (Sirûc, Ruha), 2015.

**Komkujiya Sirûcê** ew bûyerên ku di 20ê tîrmeha 2015an de li baxçeya Navenda Çand û Hunerê ya Amara ya Pirsûsê (navçeya Sirûca Rihayê) pêk hat.

## Pêşveçûyîna bûyeran û encam
Di 20ê tîrmeha 2015an de li saet 12an mirovekî terorîst ê xwekuj ê rêxistina minafiqên Daişê yê bi navê Şeyh Abdurrahman Alagöz xwe di nav genc û ciwanên *[[Federasyona Komeleyên Ciwanên Sosyalîst]]* (bi tirkî *Sosyalist Gençlik Dernekleri Federasyonu*) de peqand û di encamê de 32 ji wan şehîd bûn û 104 kes jî birîndar bûn.

## Şehîdên êrîşa li ser ciwanên sosyalîst ên Navenda Çend û Hunerê ya Amara
# Alper Sapan
# Alî Can Vûral
# Aydan Ezgî Salcı
# Buşra Mete
# Cebraîl Gunebakan
# Cemîl Yıldız
# Çagdaş Aydın
# Dîlek Bozkurt
# Ece Dînç
# Emrûllah Akhamûr
# Erdal Bozkûrt
# Ferdane Kiliç
# Hatice Ezgi Saadet
# Îsmet Şeker
# Kasım Deprem
# Koray Çapoglu,
# Medalî Barûtçû
# Mehmet Alî Vural
# Mucahît Erol
# Murat Yûrtgul
# Nartan Kılıç
# Nazegul Boyraz
# Nazli Akyurek
# Okan Pîrînç
# Osman Çîçek
# Serhat Devrîm
# Suleyman Aksû
# Ugur Ozkan
# Veysel Ozdemir,
# Yunus Emre Şen
# Jineka ku hê nasnameya wê nehatiye diyarkirin.
# Jineke dîn a ku hê nasnameya wê nehatiye diyarkirin.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Komkujî
Kategorî:Komkujî li Kurdistanê
Kategorî:Komkujî li Tirkiyeyê
Kategorî:Nakokî li Tirkiyeyê
Kategorî:Sirûc
Aryabhata

thumb|Aryabhata

**Aryabhata** (bi sanskrîtî: आर्यभट, *Āryabhaṭa*) (jdb. 476 - m. 550) matematîknas û stêrnasê Hindistanê bû.

Aryabhata ji zanyarên pêşîne ku li ser sêgoşenasiyê xebat kiriye. Bandora wî li ser Bîrûnî û gelekî zanyaran maye.

## Çavkanî

Kategorî:Gerdûnnasên hindistanî
Kategorî:Hindistanî
Kategorî:Jidayikbûn 476
Kategorî:Matematîknas
Kategorî:Matematîknasên hindistanî
Kategorî:Mirin 550
Kategorî:Stêrnasên hindistanî
Siczî

thumb|190px|Rûpelekî ji pirtûka Sîczî a geometriyê
**Siczî** yan **Ebû Se'îd Ehmed ibn Mihemed ibn Ebdelcelîl el-Siczî** (, jdb. 945 - m. 1020), stêrnas û matematîknasê fars ê misilman bû.

## Berhemên wî

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 945
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Mirin 1020
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên misilman
Philip Khuri Hitti

**Philip Khuri Hitti** (1886 - 1978) Nivîskar û dîroknasê çanda ereban û yê Îslamê ye. Ew bi xwe Xiristîyan bû.

## Berhem

* *History of the Arabs*
* *The origins of the Druze people and religion: with extracts from their sacred writings* (1928)
* *An Arab-Syrian Gentlemen in the Period of the Crusades. Memoirs of Usama ibn Munqidh|Usamah ibn-Munqidh* (1929)
* *History of Syria: including Lebanon and Palestine* (1957)
* *The Arabs* (1960)
* *Lebanon in History* (1967)
* *Makers of Arab History* (1968)
* *The Near East in History* (1961)
* *Islam and the West* (1962)
* *Islam. A Way of Life* (1970)
* *Capital cities of Arab Islam* (1973)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1886
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1978
8 Mile (fîlm)

Fîlma ***8 Mile*** *(13 kîlometre)* li sala 2002 an de hatiye nivîsîn ji aliyê Scott Silver, çêkerê wê Curtis Hanson, û lîstikvanên wê Eminem, Mekhi Phifer, Brittany Murphy, Michael Shannon û Kim Basinger.

## Naveroka filmî
Jimmy li dewr û berê bajarê Detroit li parêzgeha Michiganê dijît. Ewî divê bibe rapvan, lê ji bêşansî ya wî ew kurekê spiye û li derveyê sînora 8 mileê dijît. 8 mile dûrahiya bajariye ku gelê Detroitê sînorê bajarî di danin.
Jimmy arîşeke din ji heye, ewî dezgîra xwe piştî ku zanî ku ya bihemeleye hêla û ji ber gehiştin bo armanca xwe di viya gel rapvanên reş hevrikî yê bike.

## Xelat
8 Mile di sala 2002"ê de xelata Oscara lîstîkvanê herî baş ji bo Eminem û 8 xelat bi dest înan, her wiha namzed bûbû bo wergirtina 19 xelatên din.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên 2002an
Simon Pegg

**Simon Pegg** (jdb. ), aktor, çêkerê fîlman û noqerê berê yê îngilîz e.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên îngilîz
Kategorî:Femînîstên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Senaryonivîsên îngilîz
Hemwelatno, bi tirkî bipeyivin!

**Hemwelatno, bi tirkî bipeyivin!**, (), di destpêka salên 30an de dirûşma kampanyaya hikûmeta Tirkiyê ji bo asîmîlekirina gelên netirk ên komara Tirkî bû.

Di vê kampanyayê de serokwezîrê tirk İsmet İnönü îlegalbûna zimanên din ên nefermî îlan kir. Di pey vê kampanayayê de hikûmeta komara Tirkî dest bi sizakirina her kesekî ji xeynî zimanê tirkî xeberdayî dikir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Rıfat N. Bali: ''Vatandaş Türkçe Konuş''

Kategorî:Dîskrîmînasyon li Tirkiyeyê
Kategorî:Neteweperweriya tirkî
Kategorî:Siyaseta zimanî
Kategorî:Şerê psîkolojîk
Kategorî:Zimanê tirkî
Kategorî:1930î li Tirkiyeyê
Anzak

**Anzak** (, ), gundekî bi ser navenda Westana Wanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Westanê
Pîltinis

**Pîltinis** (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye. Pîltinis gundê kurdan e. Eşîrên cur bi cur bi hevre dijîn. Gund pir nêzîkê navenda Wan û Westanê ye. Piraniya gundîyan koçê bajarên wekî Stenbol, Îzmîr, Enqereyê bûne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Westanê
În (cudakirin)

Çend wateyên vê peyvê hene:

;Roj
* **[[În]]** an **înî**, rojeke ji heft rojên hefteyê ye.

;Gund
* **[[În, Westan|În]]**, gundekî ser Westanê ye.
* **[[În, Xozat|În]]**, gundekî ser Xozatê ye.
Şetwan

**Şetwan** (), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Westanê
Eyûbî, Riha

**Eyûbî** an jî **Ayûbî** () navçeyeke Rihayê ye.

Gola Xelîl el-Rehman (bi tirkî *Balıklıgol*) li sînorê Eyûbiyê de ye.

Gelheya xwe 360.529 kes e. Eyûbî di sala 2012an dema Riha bû bajarê mezin, bû navçe. Berê Eyûbî taxeke Rihayê bû. Eyûbî, navçeya herî bi şênî ya Rihayê ye.

## Demografî
Gelheya Eyûbiyê ji 55 % ereb, 35 % kurd, 10 % tirkan pêk tê. Erebkirineke mezin li Eyûbiyê pêk tê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Rihayê
Goganis

**Goganis** (), gundekî bi ser navçeya Ertemêtana Wanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Ertemêtanê
Texmas

**Texmas**, an jî bi navê dewra osmanî **Teḧmanîs** (, ), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Westanê
Hemedana Jêrîn

**Hemedana Jêrin** an **Hemedan Tehtanî** (), gundekî bi ser navçeya Rihayê ve ye.

Gelhê gundê Hemedana Jêrîn 325 kes e. Li gund mektebek û goristanek hê ye. Mixtarê gund Celal Küllah e. Gelê gund ji eşîra Asî (Asiyan) ye. Dema Riha bû bajarê mezin, gund jî bû tax.

## Malbatên gund
* Beldek
* Durdu
* Gül
* Küllah
* Sadak
* Yabalak

## Hilbijartin

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Rihayê
Kategorî:Riha
Kategorî:Taxên Eyûbiyê
Johannes Kepler

**Johannes Kepler** (z. 1571 - m. 1630) stêrnas û matematîknasekî alman bû.

Li ser stêrnasiye bi navê "Qanûna Kepler" teorîkî ava kir.

## Jiyana wî

## Xebatên û kirinên wî

## Çavkanî

Kategorî:Alman
Kategorî:Ezîzên anglîkan
Kategorî:Gerdûnnasên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1571

Kategorî:Mirin 1630
Harûnava

**Harûnava** (, ), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Elbakê
Tagîk

**Taxik** (), gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Westanê
Guhertina navên heywanan li Tirkiyeyê

**Guhertina navên heywanan li Tirkiyeyê** ew guhertinên navên zanistî yên fauna û florayê yên ku tê de peyvên *netirkî* wekî "kurd" û "ermenî" hebûyî di sala 2005an de ji aliyê hikûmeta dewleta tirkî ve hatine çêkirin.

## Navên heywanên ku hikûmeta Tirkiyeyê guherandine

## Herwiha binêre
* Dijî kurdbûn
* Guhertina navên cografî yên Tirkiyeyê

## Çavkanî

Kategorî:Binpêkirinên mafên kurdan
Kategorî:Bişavtin
Kategorî:Civaka Tirkiyeyê
Kategorî:Cudakarîya li dijî kurdan
Kategorî:Cudakarî li Tirkîyeyê
Kategorî:Dijkurdîtî
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Jîngeh li Tirkiyeyê
Kategorî:Neteweperweriya tirkî
Kategorî:Purîzma zimanî
Kategorî:Zenofobî
Kategorî:Zimanê tirkî
Berniwaz

**Berniwaz**, **Berniwaza Jorîn** (), gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Elbakê
Nihat Özdal

**Nihat Özdal** helbestvanekî bi zimanê tirkî ye ku di sala 1984an de li Xelfetiya Rihayê ji dayik bû.

Özdalê ku mamoste ye, ji bilî mamostetiyê rêveberiya projeyan kir û perwerdehiya spor û xwezayê da. Niha wek kuratorê muzeyan û li dibistana xwe jî antremantiya surfê dike.

Di beşa helbestên dîtinî ya Tirkiyeyê de cihekî sereke digire. Pêşangehên wî yên enstalasyonê li Tirkiye û bajarên derveyî welêt çêbûn. Di pêşangehên xwe de wî rêmanên dem û hêviyê lêdipirse. Helbestên wî ji sala 2002an û pê ve di kovarên li hundirî û derveyî welêt de têne weşandin. Pirtûka wî *Google'den Önce* (Berî Google) ya ku di sala 2010an de hate weşandin di sala 2008an de li Xelatên Helbestên Ciwan yên Memet Fuat û di sala 2011an de jî li Xelatên Helbestan yên Homeros rastî ecibandinê hatin.

Di îlona 2012an de pirtûka wî *Kanat İzleri* (Şopên Baskan) hat weşandin. Xebatê xwe yê derbarê mîmarî di pirtûka wî ya bi navê *Kuş Penceleri* (Pencereyên Çûkan) de, helbestên xwe yên dawî jî di pirtûka xwe *Düğmeler* (Bişkoj) de wê cihê xwe bigirin.

Pirtûkên wî hatine wergerandin bo zimanên kurdî, suryanî, erebî, rûsî, makedonî, tatarî, xirvatî, sirbî, bûlxarî, boşnakî, ûkraynî û ozbekî.

Nihat Özdal di helbestên xwe de elementên xweza bi lêgeranên eksperîmantel dike mijar. Özdalê ku li hundirê û derveyî welêk wek "helbestvanê çûk û çeman" tê nasîn, dahatên pirtûkên xwe, him li welatê xwe him jî li li welatên din, bexşî rêxistin û xebatên xwezayê dike. 

## Pirtûkên wî
* *Google’den Önce* (Berî Google, 2010 Hayal Yyaınları)
* *Kanat İzleri* (Şopên Baskan, 2012 Hayal Yayınları)

## Çavkanî
* Maplera fermî ya Nihat Özdal 

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1984
Ewxaza Teze

**Ewxaza Teze** (), herweha romanîzed mîna [oughaz] [tazeh], -î [tazeh], û [Ūghaz] [tazeh]; herweha nasraw be [taza] [oghaz] û [tazeh] [oughaz]) gundeke d nav [sîvkanlu] qezaî ladêyî, d nav qezaî navendyê Şîrvan navçe, bakûr Xorasana Bakur (parêzgeh) wîlayet, îran.l 2006 serjmêrî, danîştwan îa wî 579 bû, d nav 172 xêzan.
## şwên
Gund hat kewtne l mewdakê 40 km bakûrî xorheľatê Şîrvan d bakûr de û d başûr de bo gundê [kapanlu] û [şkranlv] [avlaşlv] gund û gundê řojheľat û gundê rojava [zrtanlv] kevn [avghaz] snûrdar. d nav gund gundek [îl] [sîfkanlv] eye.
## danîştwan
wî 172 xêzan heyeî û 579 le danîştwan û d nav tirkî û axaftnî kurdî Kurmancî komeľge û [cz’dhstan] [sîvkanlv] [şîrvan]e.

Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Komkujiya Zergelê 2015

**Komkujiya Zergelê**, bi navê **Komkujiya li gundê Zergelê** jî tê binavkirin, komkujiyek e ku hatî serê kurdan. Komkujiya Zergelê, balafirên şer ên artik di  de ku di saet 4ê sibehê bi bombebarana li ser gundê Zergelê (Qendîl, Başûrê Kurdistanê) re kir. Di vê bombardimanê de ser 10 kurdên sivîl re kurd hatibûn kuştin û biqasî 15 mirovan giran birîndar bûne. Rayadarên tirk, dema ku komkujî kiribûn, gotibûn ku "me çeperên PKKê bombebaran kir". Bi vî rengî jî, xwestibû ser wê binûxûmêne. Rêxistina afûyê jî, raporek li ser komkujiyê Zergelê amade kiribû û gotibû ku "yên ku hatine kuştin, hemû jî sivil in."

Partiya Kurd HDP´ê bo lêkolîna li ser komkujiya li gundê Zergelê pêşniyara komisyona lêkolîna komkujiya gundê Zergelê Kir.". Lê ti deng ji meclisê jî derneket. Rayaderên tirk, derdiketin berçapameniyê, bo ku ser komkujiyê binûxûmênin, digotin ku ew cihê ku PKK´yî lê na. Lê çi rasthatin bû ku komkujiya Zergelê di seatên ku komiteya hikimeta tirk di pêşengiya Ferîdûn Sinîrlîoglu de ku bi rayaderên PDK´ê re hevdîtin dikir de ev komkuji tê kirin. Telewisyona alman ARD´ê di nûçeya xwe ya 9´ê tabaxa 2015´ê de dihanî ser ziman ku "Yên li Zergelê hatin kuştin eleqeya xwe bi PKKê re tinebûn" ." .

Partiya kurd HDP´ê heyetek avakir û şand cihê komkujiyê ku lêkolînê bikin. Heyetê raporek amede kir û di rapora xwe de hanî ser ziman ku "komkujiyeka ku rejima tirk haniya serê kurdên sivîl bi armanca çavtirsandinê ya" .". Heteyê piştî gera xwe ya li başûrê kurdistanê û li qandilê li cihê ku lê komkuji hatiya kirin, rapora xwe ji raya giştî re ragihand. Kurdistaniyan jî ji çar aliyên kurdistanê û cihanê xwepêşandin li darxistin û komkuji şermazar kirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  ''rojevakurdistan.org'': ''Af Örgütü: Zergele'de ölen ve yaralananların PKK ile ilişkisi yok'' 

Kategorî:Komkujiyên li dijî sivîlan
Kategorî:Komkujî li Kurdistanê
Koma Xebatên Kurdolojiyê

**Koma Xebatên Kurdolojiyê** komeke ji xwendekar û akademîsyenên kurdnas pêkhatî ye. Heta vêga gelek gotar û pirtûk amade kirine. Çend ji endamên komê xwendevanên master û doktorayê ne.

## Damezrandina komê

## Xebatên komê
Hete vêga çar pirtûkên komê derketine û xebatên wan didomin. Pirtûkên komê ev in:
* Emir Bedirhan/Mîr Bedirxan, Lutfî(Kurdîzade Ehmed Ramiz) weşanên bgst, 2007 
* Hînkerê Zimanê Kurdî, Hêvî Civata Telebê Kurdan, weşanên bgst, 2008
* Kurdistana Osmanî, Amadekar, Koma Xebatên Kurdolojiyê, Weşanên bgst 2011.
* Di sedsaliya wê de Rojî Kurd 1913, Koma Xebatên Kurdolojiyê, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, 2013

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* https://www.facebook.com/pages/Koma-Xebatên-Kurdolojiyê/708429045934193?sk=photos_stream

Kategorî:Kurdolojî
Kurdish Cultural Center of Illinois

**Kurdish Cultural Center of Illinois** ("Navenda Kurdan a Illinoisê") di sala 2011an de ji aliyê kurdine bajarê Şîkagoyê ve hat avakirin. Li navendê gelek çalak tên kirin wek, dersa zimanê kurdî û dersa Qur'an e dide dayîn wekî din li Amerîkayê bajarê Şîkagoyê cejna Newrozê tê pîrozkirin. Li Şîkagoyê ji çar aliyên Kurdistanê mirov hene û navenda kurdan wek mala hemû kurda ye. Ji zanîngeha mirovên akademisyên dibin mêvanên me û navend gotûbejan lidar dixe.Armanceke navendê din jî dixwaze bi rexistin û navendên emerîkî re bikeve têkilîyan de û ji bo kurdan û Kurdistanê xebatan bike.

## Çavkanî
* Malpera Facebookê ya Navendê]

Kategorî:Navenda çandê
Kîte

**Kîte** (carina **kite** jî tê nivîsandin) biçûktirîn beşa dengnasiyê ye ku ji bi dengdêr an dudengekê dihewîne. Bi giştî biçûktirîn kîte dengê her tîpekê bi xwe ye û kîte ew kombînasyon e ya ku tê de di ziman di yek carê de digere. Wek mînak peyva "av" ji yek kîteyê pêk tê.

## Kîteyên vekirî û kîteyên girtî
Kîteyên bi dengdêrekê biqedin ji wan kîteyan re kîteyên vekirî tê gotin: ba, za, da û hwd. Kîteyên ku bi dengdarekê biqedin ji wan re jî kîteyên girtî tê gotin: ax, av, dar û hwd.

## Kîteyên ku ji dengdêrekê bi tenê pêk tên

## Kîteyên ku ji dengdêrekê û dengdarekê pêk tên

## Kîteyên ku ji dengdêrekê û du dengdaran pêk tên

## Kîteyên ku ji dengdêrekê û sê dengdaran pêk tên

## Kîteyên ku ji dengdêrekê û çar dengdaran pêk tên

## Çavkanî

Kategorî:Dengnasî
Kategorî:Rêziman
Lîsteya kesên ku çûne ser dînekî din

## Lîsteya kesên bûne Misilman
Ev lîste a Ew kesên navdarên pêşyê ne misilman (xiristiyan, cihû, budîst, ateîst û hwd.) bûne dûra bûbin misilman têdene

* Diam's
* Janet Jackson
* Frédéric Kanouté
* Kareem Abdul-Jabbar
* Keith Ellison
* Kılıç Ali Paşa
* Yannis Çelepes Komnenos
* Köse Mihal
* Lady Evelyn Cobbold
* Mahmud Gazan
* Mos Def
* Peter Murphy
* Nogay Han
* Olcaytu
* Marmaduke Pickthall
* Raekwon
* A. R. Rahman
* Rakim
* Ilich Ramirez Sanchez
* Sabetay Sevi
* Sean Ali Stone
* Sokollu Mehmed Paşa
* Cat Stevens
* Muhammed Ali
* Malcolm X
* Roger Garaudy
* Éric Abidal
* Rene Auguste Caillie
* Gai Eaton
* Muhammed Esed
* Giorgi Saakadze
* Güllü Agop
* Hasim Rahman
* Aribert Heim
* Humbaracı Ahmed Paşa
* Ivan Aguéli
* Jermaine Jackson Birayê Michael Jackson e.
* Jeffrey Lang
* John Herlihy
* Telli Hasan Paşa
* Torlak Kemal
* Mike Tyson
* Vinnie Paz
* Dawud Wharnsby
* Timothy Winter
* İbrahim Müteferrika
* Q-Tip
* Timothy Winter
* Isabelle Eberhardt
* Abdullah Bey
* Aleksandr Litvinenko
* Asuman Krause
* Everlast
* Nicolas Anelka
* Mahmoud Abdul-Rauf
* Lauder Brunton

## Lîsteya kesên bune Xiristiyan
* Mehmet Ali Ağca

## Lîsteya kesên bûne cihû

## Lîsteya kesên bûne budha

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Lîste
Bûyerên Giyadînê 2015

**Bûyerên Giyadînê, 2015**, komkujiyeka ku polîs û leşkerên tirk bi hevdû re aniye serê kurdan. Di vê komkujiyê de du zaroyên kurd ên bi navê Mihemed Aydemir ku zaroyekî kurd ku 15 salî bû û Orhan Aslan jî zaroyekî kurd ku 16 salî bû, di wê de hatine kuştin. Ev komkuji, weke "înfazkirinê" jî jê tê behskirin. Polîsên tirk, ev zaroyên kurd bi çend mirovên din re înfaz kiribûn. Walîtiya Giyadînê jî, di cih de bo ku ser înfazê bigrê, di cih de denezendibû ku "*çatişma* bûye û ew di wê de hatine kuştin". Lê dibêjin ku ev ne rast bû.

Komkujiya Giyadînê, weke komkujiyeke bi înfazkirina kurdên tê de hatî kuştin re bûye malê dîrokê.

## Çavkanî

Kategorî:Giyadîn
Kategorî:Kuştina sivîlan li Tirkiyeyê
Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an

**Hilbijartinên giştî yên Hezîrana 2015an li Tirkiyê** di 7ê hezîrana 2015an de ji bo hilbijartina 550 endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî pêk hatin. Di dîroka komara Tirkiyê de ev 24emîn hilbijartinên giştî bû, ku tê de parlamena 25emîn hat hilbijartin.Encam ji hilbijartinên giştî yên sala 1999an û vir ve yekemîn parlamena daliqandî bû. Hewldanên neserkeftî yên avakirina hikûmeteke koalîsyonê bûn sedema hilbijartinên giştî yên pêşwext ji bo mijdara 2015an.

## Girêdanên derve

Kategorî:Hilbijartinên li Tirkiyeyê
Zilmên li ser hevzayendan li Almanyaya nazî

Di salên 1920an de li Almanyayê, gelemperî li Berlînê, rêjeya xweşdîtin a hevzayendan gelek bilind bû û di civakê de gelek azad bûn. Lê bele piştî serketina Partiya Nazî yê Adolf Hitlerê mêrên gey û jê kêmtir jinên lezbiyen ketin nava qurbanên Holokostê.

## Rewşa girtin

Di navbera 1933 û 1945an de 100.000 mêr ji ber şibha hevzayendîtîyê hatiye girtin û ji wan 50.000 bi rêya fermî hikm xwarine.  Sedan kesên Ewropî yên li cihên ku ji aliyê Nazî ve hatiye dagirkirin, bi hikmên dadgehan ve hatiye sêrkirin. Piraniya van mêran ketiye girtîgehan. Hejmarek di navbera 5.000 û 15.000 kes li kampên civînê hikm xwarine.  Her çiqas van kesan çawa miriye nayê zanîn jî li gorî Ruediger Lautman ji % 60ê wan li kampan mirine.

## Piştî Şerê

Piştî Şerê cîhanî yê duyem gelek dewlet tedawîkirina hevzayendan a li kampên civînan nasnekirine; paşpêkî bi saya delîlên ji Naziyan mane, car din despê girtina hevzayendan kirine. Di 2002an de hikumeta Almanya ji ber kuştinên sistematik a hevzayendan, ji civata geyan lêborîn xwest.  Di sala 2005an de Parlemena Ewropa Holokostek zilmên li ser hevzayendan jî dihewîne, pejirand.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka kesên LGBT
Kategorî:1930î li Almanyayê
Şerê dewleta Tirkî li dijî kurdan 2015

**Şerê dewleta Tirkî li dijî kurdan a 2015an**, ev konsepta şer, piştî hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an li dijî kurdan li Bakurê Kurdistanê li hemberî kurdan rejîma tirk da destpêkirin. Weke destpêka vê konseptê, 34 ciwanên ku kirin ku herina Kobaniyê û li Pîrsûsê hatine kuştin, hat destpêkirin. Piştre jî, di 24ê temûzê yanî di roja salvegera peymana Lozanê ku bi wê Kurdistanê hatibû qatkirin li çar beşan de bombardimanên balafirên şer ên tirk li hemberî kurdan û li çiyayên Kurdistanê destpêkirin. Komkujiya li gundê Zergelê ku di wê de 10 kurdên sivîl hatina qatilkirin, di encama wê bombardimanê de bû.

Konsepta şer, weke konsepta şer ku rejîma tirk bi kurdan re şer bike û bi wê partiya kurd, li bin benda sedî 10 bihêlê jî hat ser ziman. Encamên hilbijartina 7ê hezîrana 2015an, ku kurdan cara pêşî bende û sedî 10 derbas kir û manzetên xwe şandina meclisê, rejîma tirk, ne xwest ku wê encamê nas bike. Bo vê yekê, şer bi kurdan re da destpêkirin. Kurdan li hemberî konsepta şer a rejima tirk ku li hemberî civate kurd bi wê şer denezend, kurdan jî got ku madem ku, tu vîna me nasneke, em jî te nasnekin û rêveberîyên xweser ên cewherî denezendin. Rêveberiyên xweser ên cewherî, weke bersiveke civata kurd a li hemberî wê konsepte şer a rejîma tirk ku li hemberî kurdan dabû bû destpêkirin jî bû.

## Çavkanî

dewleta Tirkî li dijî kurdan 2015