Kabûl

**Kabûl** (bi peşto û derî: کابل *Kabol*), paytext û bajarê herî mezin ê Efxanistanê ye ku li rojhilatê Efxanistanê cih digire. Bajêr di heman demê de şaredariyek e ku beşek ji parêzgeha Kabûlê pêk tîne û ji aliyê îdarî ve li 22 navçeyên şaredariyê hatiye dabeşkirin. Li gor texmînên sala 2023an nifûsa Kabûlê nêzîkî 5 milyon kes e. Kabûl wekî navenda siyasî, çandî û aborî ya Efxanistanê xizmet kiriye û bi bajarvanîbûna bilez, Kabûl bûye 75em bajarê herî mezin ê cîhanê û bajarê sereke yê Efxanistanê.

Bajarê îro ya Kabûlê li aliyê jor, di nav newalek teng de ji aliyê Çiyayên Hindokûşê û li aliyekî din jî ji aliyê Çemê Kabûlê ve hatiye dorpêçkirin. Bi bilindahiya 1790 metreyan ji asta deryayê, bajêr yek ji bajarên paytextê herî bilind ên li cîhanê ye. Navenda bajarî taxên bajêr ên kevin digire vedigire ku herêmên Pira Xaştî, Xebgah, Kehforoşî, Deh-Efganan, Çendavel, Şorbazar, Seracî, Zana-Xan û Bagê Elîmerdan wedihewîne. Tê pêşbînîkirin ku dîroka Kabûlê ji 3.500 salan zêdetir e ku bi kêmanî dîroka bajêr ji dema Împeratoriya Farisî ya Axamenişî ve vedigere.

Di sedsala 16an de, Împeratoriya Mughal Kabûlê wekî paytexta havînê bikar anî, di vê demê de bajêr pêşveket û girîngiya bajar zêde dibe. Heta ku di sala 1747an de ji aliyê Împeratoriya Efxanîstanê ve di dawiyê de kete bin desthilatdariya herêmî, Kabûl piştî êrîşa Nadir Şah ya Hindistanê demekê kurtî kete bin kontrola Afşariyan. Di sedsala 19an de bajar ji aliyê îngilîzan ve hat dagirkirin lê piştî danîna peywendiyên derve û peymanan, îngîlîz neçar man ku hemû hêzên xwe ji Efxanîstanê vekişînin û vegeriyan Hindistana Brîtanî.

Kabûl bi baxçe, bazar û serayên xwe yên dîrokî tê naskirin ku mînakên navdar Baxçeyên Babûr û Qesra Darul Aman û Qesra Argê ye. Di nîvê duyem ê sedsala 20an de bajêr dibe rawestgehek li ser rêya hippi ya ku ji hêla gelek ewropiyan ve hatiye bikaranîn û bajar di vê demê de paşnavê "Parîsa Asyaya Navendî" wergirdigire. Lê ev heyama aramiyê di sala 1978an de bi Şoreşa Saur û piştre bi êrîşên leşkerî ya Sovyetê ya di 1979an de bi dawî dibe û di sala 1989an de şerê dirêj a Sovyet û Efxanîstanê despêdike. Salên 1990î bi şerên navxweyî yên domdarên di navbera komên cûda yên îslamîstên efxanî yên belavbûyî de ku piraniya bajêr wêran kirin, derbas dibe. Di sala 1996an de, Kabûl ji aliyê Talîban ve bi şerê çar salan ku bi komên din ên efxanî re dewam dike, bajêr dikeve destê Talîban. Piştî ku bajêr dikeve destê Talîban, demek kurt de bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2001an bajêr dikeve destê Dewletên Yekbûyî. Di sala 2021ê de, piştî vekişîna hêzên leşkerî yên bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî ji Efxanistanê, Kabûl careke din ji nû ve ji dikeve destê Talîban.

## Wêne

Kabul, Afghanistan view.jpg|Dîmenek ji Kabûlê.
Modern Kabul - panoramio.jpg|Dîmenek ji Kabûla nûjen.
200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg|Qesra serokkomariyê, Kabûl
Kabul Afghanistan, place where I live.jpg|Dîmenek ji bajêr.
Kabul Military Hospital - panoramio.jpg|Nexweşxaneya Leşkerî ya Kabûlê.
Shaheed Professor Rabbani Education University.jpg|Zanîngeha Perwerdehiyê ya Profesor Şehîd Rabbanî.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an b.z.
Kategorî:Efxanistan

Kategorî:Paytextên Asyayê