Tirmêt

**Tirmêt**, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

## Dîrok
Navê gund di qeydên salên 1900ê de wekî **Tirmert**, di qeydên sala 1928an de jî wekî **Tirmit** derbas dibe. Li gund, kurdên kurmanç ên ji eşîra Tapî (tapîyan) dijîn.

Gund, li gorî qanûna bi hejmara 3644an a derbarê "avakirina 130 navçeyan" de ku di 20ê gulana 1990an de di rojnameya fermî de hat weşandin, ji navçeya Dêrxasê veqetiya û bi navçeya Tîl a bi ser Mûşê ve hatiye girêdan.

## Erdnîgarî
Gundê Tirmêtê, di nav sinorên parêzgeha Mûşê û navçeya Tîlê (Korkut) de cih digire. Taybetmendiyên wê yên sereke ev in:

* Cihê wê yê li Deştê: Gund li aliyê rojhilatê Deşta Mûşê hatiye avakirin. Ev herêm bi axa xwe ya bikêrhatî û deştên fireh tê naskirin.
* Rê û Veguhastin: Gund li ser xeta stratejîk a rêya ku ji Muşê diçe Kop (Bulanık) - Agiriyê ye. Di heman demê de, xeta hesinî (trên) ya ku Tetwan û Xarpêtê bi hev ve girê dide, di gund re derbas dibe.
* Dûrahî:
** Heta navenda bajarê Mûşê 38 km ye.
** Heta navenda navçeya Tîlê 10 km ye.
* Avhewa: Li gund avhewaya parzemînî serdest e ku demsalên zivistan sar û bi berf in û demsalên havîn de jî germ û hişk derbas dibin.

----

### Şûnwarên dîrokî û erdnîgarî: "Dêr" (Gir)
Di nava erdnîgariya gund de xala herî balkêş Gir e. Di kurmanciya herêmê de ji bo van bermahiyên dîrokî her çend "gir" bê gotin jî, ji bo vî cihî navê "Dêr" tê bikaranîn. Ev yek nîşan dide ku ev gir ne tenê bilindahiyeke xwezayî ye, lê belê şûnewarekî kevnar ê Urartuyan e û di demên paşê de (mîna serdema Ermeniyan) perestgehek li ser hatiye avakirin.

## Aborî
Aboriya gundê Tirmêtê bi giranî li ser bingeha ax û ajaldariyê ye. Ji ber ku gund di nav Deşta Mûşê de cih digire, mercên xwezayî ji bo van karan gelek guncan in.

### Çandinî
Axa deştê gelek bi bereket e. Li gund berhemên sereke ev in:

* Genim û Ce: ** Çandiniya herî belav e.
* Giyayê Şofan-ket (Yonca) û Korinc (Korunga): Ji bo xwedîkirina heywanan di seranserê deştê de têne çandin.
* Bostan: Ji bo hewcedariyên malê û carna jî bo firotinê, zebeş, gindor û sebze têne çandin.
* Silk (pincarê şekirê): Berhema herî girîng a aboriyê ye. Li gund û li tevahiya deştê re keda herî mezin li ser silkê ye. Ji bo cotkaran hem çavkaniya pereyê amade ye, hem jî pashatê (küspe) wê ji bo ajaldariyê dibe alifekî bi qîmet

### Ajaldarî
Ajaldarî stûna duyemîn a aboriya gund e:

* Xwedîkirina Heywanên Mezin: Ji ber ku li derdora gund çêre (mera) hene, xwedîkirina dewarên şîr û goşt pêşketî ye.
* Heywanên Biçûk: Xwedîkirina mîh û bizinan jî di nava malbatan de berdewam dike
* Mêşhingivî (Arıcılık): Li herêmê mêşhingivî jî tê kirin.

Ji bilî çandinî û ajaldariyê, çavkaniyek din a girîng a debarê li gundê Tirmitê, xebata avahîsaziyê (înşat) ye.

* Koçberiya Demsalî: Bi taybetî piştî ku payîz tê û karên çandiniyê li gund bi dawî dibin, ciwan û mêrên gund wekî "xerîb" (gurbetçi) berê xwe didin bajarên mezin.
* Bajarên Xebatê: Zêdetir diçin bajarên wekî Stenbol, Enqere û bajarên li rojavayê Tirkiyeyê da ku di fîrmayên avahîsaziyê de bixebitin.
* Vegera Gund: Ev karkerên gund heta biharê li xerîbiyê dimînin û bi destpêka demsala çandiniyê re, dîsa vedigerin gundê xwe. Ev yek bandoreke mezin li ser aborî û çanda civakî ya gund dike.

## Perwerde
Li gundê Tirmêtê, di salên dawî de di warê perwerdeyê de guherîneke mezin û serkeftineke berbiçav pêk hatiye:

* Saziyên Perwerdeyê: Niha di gund de dibistana seretayî (ilkokul), dibistana navîn (ortaokul) û dibistana amadehiyê (anaokulu) hene ku xizmeta zarokên gund dikin.
* Veguhastina Zanistî: Berê asta xwendinê kêm bû û piranî li ser asta dibistana seretayî û navîn dima. Lê belê, bi taybetî piştî salên 2010'an, hejmara derçûyên lîse û zanîngehê bi awayekî lez zêde bûye.
* Ked û Serkeftin: Îro ji gundê Tirmitê gelek kesên serkeftî yên wekî bijîjk (doktor), endezyar (mühendis) û mamoste (öğretmen) derketine ku di qadên xwe de xizmetê dikin. Ev yek nîşan dide ku gund ne tenê bi çandiniyê, lê bi hişmendî û zanyariyê jî pêş dikeve.

## Ziman, çand û jiyan
Li gundê Tirmêtê (Alazlı), nasnameya kurdî û çanda herêmî bi hemû rengên xwe hîna jî pir zindî ye û di jiyana rojane de serdest e.

* Ziman û Perwerde:
** Kurdî: Zimanê sereke yê gund kurdî (kurmancî) ye. Gundî di nava xwe de, li malê û di bazara gund de her tim bi kurdî dipeyivin.
** Tirkî û Zarok: Berê tirkî di salên dibistana navîn de dihat hînbûn, lê niha temenê hînbûna tirkî daxetiye heta asta berî dibistanê. Zarok niha hîna neçûne dibistanê, bi rêya teknolojî û dibistanê tirkî hîn dibin.
** Nifşên Kevin: Di nava kal û pîrên gund de zanîna tirkî û rêjeya xwendin û nivîsandinê pir kêm e; ew jiyana xwe bi temamî bi kurdî dimeşînin.
* Xwendin û Nivîsandin:
** Berevajî kal û pîran, di nava ciwanên gund de rêjeya xwendin û nivîsandinê (bi tirkî) pir bilind e. Ev yek nîşana guherîneke mezin a nifşan e.
* Dab û Nerîtên Kurdî:
** Tevî ku jiyana modern, teknolojî û îmkanên nû (wekî înternet û televizyon) ketine nav gund jî, dap (kevneşopî) û nerîtên kurdî di jiyana civakî de hîna jî diyarker in.
** Di şîn, şahî, dawet û têkiliyên cîrantiyê de qonûnên civakî yên kurdewarî û rêz girtina li mezinan wekî berê bi hêz berdewam dike.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tîlê