open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antolojiya çîrokên Nûbiharê (pirtûk)

**Antolojiya çîrokên Nûbiharê** navê pirtûkek wêjeyî ya ji berhevkirinên di kovara Nûbiharê de hatine weşandin e.

Di edebiyata kurdî de kovara herî temen-dirêj Nûbihar e, ji 15 salan pirtir e ku weşana xwe bi kurdiyeke xwerû dike û niha jî gihîştiye hejmara 104ê.

Her wekî gelek kurdî-hez jî baş dizanin, di Nûbiharê de pir nivîskar û şaîran berhemên xwe pêşkêş kirine. Ji van berheman jî çîrok û helbest û pexşanên berkeftî û serkeftî hatine weşandin.

Antolojiya Çîrokên Nûbiharê jî, ji van çîrokan pêk tê, ên ku di kovara Nûbiharê de weşiyane.

Ayhan Geverî, ji hejmara yekê heya hejmara 99ê arşîva Nûbiharê daniye ber xwe û di nava vê arşîva hêja de jî 34 çîrok hilbijartine û ew daxilê Antolojiyê kirine.

Her wekî Geverî di pêşgotina pirtûka xwe de jî behs dike, di Nûbiharê de zehf çîrok hatine weşandin, lê ên ku di Antolojiyê de cih digirin çîrokên modern û ên ku li gor zewqa amadekarê Antolojiyê ne... Jixwe Ayhan Geverî jî li ser vê di pêşgotinê de wisa dibêje: *“Ji bo hazirkirina vê antolojiyê, min hemû çîrok û çîrçîrokên baş û nebaş ên di [[Nûbiharê]] de weşiyane, berhev kirin. Bi rastî jî eger min hemû çîrok êxistibana nava antolojiyê dê hecmê antolojiyê gelek zêde biba.”*

Ayhan Geverî di pêşgotinê de her wisa ji bilî hilbijartina çîrokan, behsa maceraya çîroka kurdî jî dike, antolojiyên çîrokên kurdî ên heya niha hatine weşandin jî dinirxîne.

Di Antolojiya Çîrokên Nûbiharê de çîrokên 27 çîroknivîsan cihdigirin, ên wekî Ali Karadeniz, Ayhan Meretowar, Bavê Xecê, Berhîm Paşa, Cankurd, Dilşad Mutî, Felat Dilgeş, Husein Muhammed, Rahmetullah Karakaya, Ronî War, Roşan Lezgîn, Selman Dilovan, Sidîq Gorîcan, Silêman A., Zilkîf Xweşhêvî.

Di Antolojiyê de 34 çîrok û ji bilî çîrokan jiyanên çîroknivîsan jî hene û jiyanên çîroknivîsan him li pêşiya çîrokan cihdigirin him jî di dawiya Antolojiyê de hemî bi hev re hatine dan. Her wisa kronolojiya çîrokên antolojiyê jî beşek din e ku di vê antolojiyê de xwandevan dê bibîne ka kîjan çîrok di kîjan hejmara Nûbiharê de û di kîjan tarîxê de hatiye weşandin.

Antolojiya ku ji Weşanên Nûbiharê de derketî 293 rûpel e.

## Ji bo agahiyên berfirehtir

* Malpera Kovara Nûbiharê

* Antolojiya Çîrokên Nûbiharê – Ayhan Geverî

Îrtibat:
Weşanên Nûbiharê
Büyük Reşitpaşa Caddesi
Yumni İş Merkezi
Vezneciler-İstanbul
Tel&Faks: (0212) 519 00 09

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Lazio

**Lazio** (Latinî: *Latium*) yek ji herêmên Îtalyayê ku li navenda Îtalyayê cih digire. Roma bajarê herî girîng ê herêmê ye.

Lazio li roava li beravên Deryaya Tîrenî dimêye. Li bakura Lazioyê berve hêla çerxbûnê seatê herêmên Toskana, Umbrien û Marken, li rohelat Abruzzo û Molize û li başûr jî Kampanien dimê.

## Mijarên têkildar
* Zaravayê lazioyiya başûr

Kategorî:Herêmên Îtalyayê
Çerkezê Reş

**Çerkezê Reş** ( jdb. 1955 ; m. 21'ê adarê 2008) rewşenbîr, helbestvan û nivîskarekî kurd bû.

## Jînenîgarî

Çerkezê Reş di sala 1955an de li gundê Zvartnovsê ku girêdayê Êrîvanê ye, hat dinê û perwerdeya xwe ya dibistana sereta û ya navîn jî li vî gundî dît.

Çerkez ji malbateke êzîdî bû û bavê du zarokan bû. Di sala 1970yî de dikeve Enstîtuya Êrîvanê Beşa Pedagojoyê û di sala 1975an de teva dike. Heman salê teza xwe ya li ser wêjeya kurd dide wêjevanê navdar ê kurd Heciyê Cindî ku ew jî di wê enstîtuyê de mamostetî dike. Heciyê Cindî, di dema Sovyetê de mîna mamosteyê rewşenbîran dihat binavkirin û Çerkez li ba wî dest bi asîstaniyê kir. Di sala 1980yî de li heman zanîngehê bû doktorê Ziman û Wêjeya Ermeniyan. Her wiha bi navê Şoreşa Peyvan pirtûka wî ya helbestan jî hat weşandin.

Çerkezê Reş, li gel 3 pirtûkên parastinê yên Abdullah Öcalan, pirtûka bi navê Ezdayetî ya ji aliyê Federasyona Êzîdiyan a Ewropayê ve hatibû amadekirin, wergerandin zimanê ermenî. Li Rojnameya Mezopotamya, ango Mîcagetê ku ji bo kurdên Ermenistanê bi kurdî û ermenî weşana xwe dike, nêzî deh salan redaktorî kir. Her wiha di rojnameyên kurd û yên ermeniyan de li ser ziman û wêjeya kurdî bi dehan gotar û berhemên wî hatine weşandin. Reş, mîna axaftvan, beşdarê gelek konferans û semînerên li ser ziman û çanda kurd jî bûye.

Di salên 1980yî de ji bo ku mafê ziman û çanda kurdên li Ermenistanê diparêze, demek dişînin Rûsyayê sirgûnê. Di dema xebatên Kurdistana Sor de jî, li gel zimannas Ezîzê Cewo, mîna Wezîrê Perwerdeyê hatin wezîfedarkirin. Piştî ku xebatên ji bo Kurdistana Sor hatin sabotekirin, dest bi xebatên ji bo mafên nasname û çanda kurdên ku li ser axa Sovyeta kevin dijîn, kir. Paşê têkoşîna azadiyê nas kir û hewl da ku derxîne holê ka sedemên rastîn ên komkujî û pêkutiyên li dijî êzîdiyên ku ji dîrokeke kevin ve ji kurdên misilman şikestî ne, çi ne û bi vî rengî, di pêşketina bîr û zanebûna neteweyî de xebatên grîng kir. Çerkezê Reş, mîna Nûnerê Kurdên Kafkasyayê di KNKê de cî girt. Reş, di navbera salên 2002 û 2007an de jî, serokatiya Komîteya Kurdistanê kir ku ev komîte rola Meclîsa Herêmî jî dilîst û saziyên kurd ên li Ermenistanê, di bin banê vê komîteyê de bûn.

## Berhem
* Şoreşa Peyvan. Pirtûka helbestan

## Girêdanên derve
* Axaftina Çerkezê Reş ya di Konferansa Ziman de
* Nivîsên li ser Çerkezê Reş 
* Aqilmendê dema me – Çerkezê Reş

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mirin 2008
Kategorî:Nivîskarên êzîdî
Koma Mizgîn (Almanya)

**Koma Mizgîn** komeke muzîk a kurdî ye.
## Berhem
* Hêvî (album), 2003

## Girêdanên derve
* "Şev" di YouTube de

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Haris Bidlîsî

**Haris Bidlîsî**, anku **Ḧaris Bidlîsî**, helbestvanekî kurd bû.

## Jiyana wî
Haris di sala 1700an de (li gorî hin çavkaniyan 1738an hatiye dinê) li Bidlîsê hatiye dinê. Wî çîroka Yûsif û Zûleyhayê ku li ber wî ji hêla Selim Silêman hatibû nivisîn, bi paqijkirina ji peyvên erebî û farisî cardin nivisîye. Li gorî Auguste Jaba destnivîsa vê pirtûkê li Medreseyên kurdî dihatin xwendin. Li gorî hin kesan ew Sewadiyê ku Leyla û Mecnûn ji farisî wergera kurdî gorî bi Haris Bidlîsî re eynî kes bû. Lêkolîner Zeynelabidîn Zinar jî vê agahiyê dipejirîne. Hin kes tarîxa wî yê zayînê wek 1758an didin, lêbelê ger ku wî Leyla û Mecnûn jî nivisiye, ev tarîx nemimkin e. Çimkî Leyla û Mecnûn jî di eynî salê de hatiye nivisîn.

## Mirina wî
Harisî di sala 1775an de miriye. Gorî hin kesan navê wî Haris ne, Xaris bû ye.

## Berhemên wî
* Yûsif û Zûleyha
* Destana Leyla û Mecnûn (1758-1759)

## Çavkanî

* Kürt Şiiri Antolojisi

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Kesên sedsala 18an
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Wêjevanên kurd
Celalettin Yöyler

**Celalettin Yöyler** (bilêvkirina bi kurdî: *Celaledîn Yîoyler*) (jdb. 1941 − m. 16 çiriya paşîn 2013), nivîskar û rojnamevan û lêkolînerê wêjeyî yê kurd bû.

Li cur be cur medreseyên Kurdistanê xwendina olî û rêzimana erebî dîtiye. Di 1966an de, bûye melayê gundê xwe yê bi navê Xanik. Di 1983an de, ji Meletiyê malnişîn bûye. Sala 1989an bûye endamê meclîsa parêzgeha Mûşê.

Di 1990î de bûye serokê HEPê yê navçeya Milazgirê û serokatiyê heya bidawîhatina partiya DEPê domandiye. Heman salî hatiye girtin di girtîgeha Erzinganê de çend mehan maye. Pişt re sal 1994an mala wî şewitandine û koçê Stembolê kiriye. Li bajarê Stembolê yekem car xwedîtiya rojnameya Azadiya Welat kiriye. Digel xwedîtiya vê rojnameyê demek kurt xwedîtî li rojnameya rojane ya, Demokrasî (rojname) yê jî kiriye.

Di 1997an de bûye endamê enstîtuya kurdî ya Stembolê. Di endamtiya xwe de xebata senatoya enstîtuyê digel hevalan daye meşandinê û bûye endamê navenda HADEPê. Dûv re bûye endamê rêveberiya enstîtuya kurdî ya Stembolê. Yöyler digel xebata enstîtuyê, heft sal li ser şiroveya dîwana Melayê Cizîrî xebitiye û ev berhem pêşkêşê enstîtuyê kiriye. Di beriya dîwanê de, di sala 1997î de berhemek bi navê Gelperwerî û Nîjadperestî nivîsiye.

## Berhem
* *[[Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî]]*, Wêşanên Enstîtûta Kurdî
* *[[Gelperwerî û Nijadperestî]]*

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Kesên ji Mûşê
Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Melayê Alim Remezanê Ebasiyan

**Melayê Alim Remezanê Ebasiyan** (*Monlâ-yi Alim Ramazân-i Abbâsiyan*) helbestvanekî kurd bû. Ewliya Çelebî wextê ku di sala 1642an di Behdînan re derbaz dibe rastê wî tê, helbesteka wî li seyahatnameya xwe tomar dike. Ew di sedsala 17'an de jiyabûye. Gorî ku Ewliya Çelebî qal dike, helbestên wî ji hêla gel ve pir dihatiye hezkirin.

## Çavkanî

Kürt Şiiri Antolojisi (Antolojiya helbesta Kurd)

Kategorî:Helbestvanên kurd
Sêgoşenasî

thumb|250px|Sînûs, kosînûs û tenjant
thumb|250px||Qiraca θ yê ku navbera du tîrêjan de dimê

**Sêgoşenasî**,**Sêgoşezanî** an **Trîgonometrî** (ji yewnanî *trigōnon* "sêgoşe" + metron "pîvan") beşa matematîkê ku bi kêlek û qiraçên sêgoşan eleqedar dibêye.

## Qiraç
Neqebê ku navbera du tîrêjên destpêkê xwe yek de dimê re qiraç tê gotin.
## Nirxên fonksiyonên sêgoşenasî yên ku pir tê bikaranîn

Kategorî:Geometrî
Kategorî:Matematîk
Pirgoşe

thumb|400px|rast|Pirgenan
**Pirgoşe** fîgureka geometrîkê ku sê û zêdetir kêlekên xwe hene.

Kategorî:Geometrî
Sêgoşe

rast|thumb|260px|Sêgoşe.

**Sêgoşe** yek ji şêwe yên bingehîn e di zanista geometriyê de ku sê goşe û sê kêlekên xwe hene.

## Gotarên girêdayî
* Sêgoşezanî
* Şêweyê endazeyî

Kategorî:Geometrî
Toskana

**Toskana** () yek ji herêmên Îtalyayê ku bi herêmên li bakur Ligurya û Emilia-Romagna, li rojhilat Marke û Umbriya û li başûr bi Lazio têye sînor kirin. Navê wê ji gelê antîk etrûskên ku li wir niştî bûn de derketiye.

## Erdnîgarî

Toskana xwediyê rûerdeka 23.000 km² û nifûseka 3,61 mîlyon kes e. Paytexta wêyê Firenze ye. Hin bajarên xweyên dinên girîng wiha ne: Arezzo, Pisa, Siena, Grosseto, Prato û Lucca.

## Çavkanî

Kategorî:Herêmên Îtalyayê
Hasûna

**Hasûna** (bi tirki: *Tatlıca*), gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Milazgirê
Gundê Teze

**Gundê Teze** (bilêkkirina bi tirkî: *Yeni Konakkuran*), girêdayî Dignûge gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Milazgirê
Çargoşe

**Çargoşe** an **çarqorzî** şiklekî geometrîyê ye ku çar goşe û çar kêlekên xwe hene.

Çend mînak:
* Çarçik
* Çargoşeya çarçik
* Çargoşeya yeksan
* Kelkot
400px|center

Kategorî:Geometrî
Qicixê Jêr

**Qicixê Jêr** (), gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Milazgirê
Mele Xelîlê Sêrtî

**Mele Xelîlê Sêrtî** an jî **Xelîl bîn Huseyîn es-Sêrtî el-Omerî el-Kurdî ** (jdb. 1754 Bidlîs – m. 1843 Sêrt) fîlozof, wêjevan û alimekî kurd bû.

## Jiyana Mele Xelîlê Sêrtî

Mele Xelîl di sala 1754an li Xîzanê hatibû dinê. Ew endamê malbateka ku gelek alim û zana derxistibûn. Bavê wî Mele Huseyn û kalê wî Mele Xalîd jî zanayên dînê Îslamê bûn.

Di salên xweyên biçûk de li cem bavê xwe dest bi hînbûna, Qur'anê kiriye. Li bavê xwe şunda li medreseyên din jî ders helgirt û îcazeta xwe ji medreseya Îmadiyê ji Mele Mehmûdê Bahdînî girt. Ji pê re wî meyl û şop da sofîtiyê kir û êntîsaba yek ji şêxên qediriyê Şêx Ehmed Reşîd kir û di terîqetê de derbaza mertebeyên terîqetêyê pêşin bû. Ew li ser fiqih, hedîs û tefsîrê pêşve çû û li medreseyê Meydanê penc salan ders dan. Pê re koça hêlê Sêrtê kir. Wî dest bi nivisîna helbestan ji pê der xistina fermanekê bo birayî xwe Mele Îsmaîlê Hîzanî re dike. Wî di sala 1843an de wefat kir. Wî di jiyana xwe de gelek pirtûkên ku di medreseyên kurdan de dihatinî xwendin nivisîbûn.

## Pirsên wî

*Ku di mirovan de hezkirina mal pir be, xwîn rijandin û xirabî jî têde pir dibe.*
*Ger ku Tu xwestinê nefsa xwe bi cihneynî, ji helakbûnê jî xilas dibî.*
*Ji xizaniyê netirse, timatiyê bi comertiyê ve rake.*

## Hin berhemên wî
Xelîlê Sêrtî 24 an jî 25 pirtûk nivîsandine, 8 ji wan bi kurdî ne yên bi erebî ne.

# Tebsîret-ul-Qulûb
# Tefsîretu Axir Îla Sûretî-l-Kehf
# Mînhacû Sittet
# Tesîsu Qewa'îd-ul-'Eqaîdî Kurdîye
# Dîyau Qelbî-l-'Urûfî (menzûm)
# Şerhu Ela Menzûmetî-l-şattîbiyyetî Fît'tecwîd
# Mehsûl-ul Mewahîbî
# Muxlis- Kîtabu Fî Usûlî-l-Fiqhî
# Kîtabu Fî Usûlî-l Hedîs
# Zubdetu Ma Fîl Fetawa El-Hedîsiyye
# Muxteser
# Nebzetu Mîn-el-Mewahîb-îl-Medeniye
# Nehculenam Fîl 'Eqaîdî (menzûm)
# Nehc-ul Enam (menzûm)
# Şerhu Elel Qesîdet-îl-Mehzîye
# Rîsaletu Sexîr
# Îzhar-ul Usûn
# El Qamûs-ul Sanî
# Îsaxocî
# Rîsaletu Fîl-Mecazî Wel-Îstî'are
# Rîsaletu Fîl-Adab-îl Behsî Wel-Munazere (menzûm)
# Rîsaletu Fîl-We'zî
# El Mentûq-ul-Zumrûdiye (menzûm)
# Mewlûd (menzûm)

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 1754
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Kurdên sedsala 18an
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1843
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Zanyarên îslamê
Qereqa

**Qereqa** () gundekî ku bi ser navçeya Milazgira Mûşê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Milazgirê
Fenek

**Fenek** gundek girêdayê navçeya Mûş'ê Milazgirê ye.

Ev gund nêzîkî 30 salane ku vala ye. Sedema valabûna gundê Fenek jî pevçûnên eşîrî bû. Niha ev gund wekî zozan tê bikaranîn. Sinemevan Şener Şen li gundê Fenek mamostetî kiriye.

Kategorî:Gundên Milazgirê
Kar, Milazgir

**Kar** an jî **Kara Xoy** () gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.

Gelê herêma Milazgir û derdorê pêdiviya xwe ya xoyê ji gundê Kar digrin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Milazgirê
Goma Silêmanê Xeto

**Goma Silêmanê Xeto** (), gundekî girêdayî navçe Qereyazî ya ser bi Erziromê ve ye.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Qaqlîbaz

* **[[Qaqlîbaz (pirtûk)|Qaqlîbaz]]**, romaneke Richard Bachê ye.
* **[[Qaqlîbaz (balinde)|Qaqlîbaz]]**, balindeyeke beravî ye.
Çetel

**Çetel(ê)** gundekî Farqînê ye. Li Bakurê Kurdistanê ye.

## Navdarên gund

* Xelîlê Berfê dengbêj e

Kategorî:Gundên Farqînê
Memphis, Tennessee

**Memphis**, yek ji bajarên mezin ên DYAyê ye û mezintirîn bajarê federedewleta Tênêsî ye. Ciwaniya Elvis Presley li vî bajarî derbas bûye.

## Hin agahiyên bikêr

* Rûber (rûerd): 763,4 km²
* Gelhe (nifûs): 680.768 (2005), bi tevayî jî: 1.230.303 (2005)
* Koda telefonê: +1 901
* Malpera fermî: http://www.memphistn.gov
* Bilindahiya axê: 70 - 110 m
* Avabûna bajêr: 1819
* Parêzgeh: Shelby
* Federedewlet: Tennessee

Kategorî:Cih ji Tennessee
Kategorî:Memphis (Tennessee)
Kategorî:Parêzgehên Tennessee
Duşê

**Duşê** gundekî navçeya Êlihê Qubînê ye. Li Bakurê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Qubînê
Xelîlê Berfê

**Xelîlê Berfê** (jdb. 1920 li gundê Çetela Farqînê, Bakurê Kurdistanê - m. adar 2008 li Almanya) yek ji dengbêjên gelek hezkirî bû. Di awayê strandina dengbêjiya Şengal û Serhedê de distra.

Dengbêjê nemir di sala 1920î de li Farqînê, gundê Çetelê hatibû jiyanê. Heya xortaniya xwe li Çetelê dijî û paşê jî koçberê gundê Duşê ya Qubîn a Batmanê (Bişêriya Êlihê) dibe. Di destpêka salên 1990î de ji ber zilma Romê diçe Ewropayê.

Berfê, bi welatparêzî, merdî û başiya xwe dihate nasîn. Klamên wî yên Şerê Dela, Şêr Mîrza gelek hezkirîbûn. Wî di kevneşopiya dengbêjiya Şengalê û Serhedê de stran digot. Mirina wî ji aliyê dilên xemgînî ve di komeleyeke êzdiyany de hate pêşwazîkirin. Hezkiriyên wî oxira wî kirin û ew şandin civata Evdalê Zeynikê.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Qubîn
Proleter

thumb|rast|Di cîvakê de çînên proleter û yên din
**Proleter** (ji latînî *proletarius* bi wateya "kesê ku ji çîna herî jêr a gel") kesê ku di cîvakê de bêmal û milk û bo qezencê xwe hewcederê xerc kirina keda destê xwe ye. Gorî teoriya marksîzmê ew di cîvakê de li hembera burjuvayan cih digire. Têgiya proleter jî wek ew her kesê ku tenê xwediyê wertê xwe (latînî: *proles*, "zurryet") ye.

Di Împeratoriya Romayê de proleter ew kesên bêwelat bûn, lê wextê ku Şoreşa Pîşesaziyê dibe ji nû ve bo kesên bêmal û milk hat bikaranîn. Ji pê Şoreşa Pîşesaziyê re proleter ew kesên ku ji gund û bajarên çûk de koça bajarên bi pîşesaziyê pêş de ketinî û li wir bêçare di fabrîqeyan de bi kardanê dorê 18 seaten û bêwês û bê tetîlê heftayî dişixulîbûn.

## Marksîzmê de
Di Marksîzmê de proleter ew kesê ku emek û keda xwe difroşeye. Gorî Marksîzmê proleterê li hembera vê bêedaletiyê derkevin û pê şoreşê re jî diktatoriya proleteran saz bikin. Lê ew heta îroj li çend welatan hat ceribandin jî bi temamî wek dihat guman kirin endam neda.

Kategorî:Împeratoriya Romê
Kategorî:Komunîzm
Kategorî:Marksîzm
Kategorî:Sosyalîzm
Diya Ciwan

**Zêneb Mele Ehmed Şozî**, berniyas bi **Diya Ciwan** (jdb. 1952 - m. 26 sibat 2025), helbestvan û nivîskareke kurd bû.

## Kurtejiyan
Di rojek ji rojên hizêrana sala 1952/1953 ji dayik bûye, di malbateke rewşenbîr û neteweyî de hatiye perwerdekirin. Diya Ciwan dibêje "min hingê nivîsî, roja ku min başî û xirabî, sitembarî û berxwedan ji hev cudakir. Roja ku devê min tama talî û şêrînahiyê ji hev cuda kir, ew roj bûne destpêka nivîsandinê, min di hindirê xwe de bi evînekî mezin dinvîsî, lê bi bûyerekî biçûk, bi wateyekî kûr, hew min dît ku nivîs xwe ji sînga min davêje ser rûpelan, ew dem jî di sala 1977 de bû. Wesan bû destpêka nivîsandinê".

Diya Ciwan jineke kurd bû, bawere bi mafê kurd yê rewa û peyama dayikê, ew bi xwe dibêje, "dayik bûn peyama minî pêşiye di jiyanê de". Ew bi xwe jî dayika şeş zarokane, ji sala 1975 heta niha di gel malxwê xwe û zarokên xwe li Şamê, taxa Kurda dijî.

Piranî rojname û kovarên kurdî li Kurdistanê û derveyî Kurdistnê nivîsên wê weşandine.

## Mirin
Diya Ciwan di 26ê sibata 2025an di temenê 72 saliyê de li Dihokê mir. Ew li goristana Sertengê ya Dihokê hate veşartin.

## Hinek ji çalakiyên Diya Ciwan
* Endama di komîta parastina mafê jinan li Sûriyê.
* Endama di komîta mîhrecana helbesta kurdî li Sûriyê.
* Endmama di komîta xelata Osman Sebrî de.
* Xelata Osman Sebrî pêşkêşi xanim Danielle Mitterand kir di sala 2004ê de.
* Perlemana Swêdê pêşwazî lê kir wekî nivîskareke kurd di sala 2004ê de.
* Êzgeha Stokholm ya navnetewî hevpeyvînek li gel cêkir, herwesan radyoya Berlînê ya navneteweyî.

## Hinek ji çalakiyên wê li herêma Kurdistana Başûr
* Vekirna çapxana Xebat 1996.
* Vekrina pêşangeha şehîdên enfalê 2005.
* Vekirna senterê Leyla Qasim 2006.

## Xelatên ku Diyan Ciwan wergirtine
* Rêzlênan ji aliyê partiya Çepê kurdî li Soriyê 1993.
* Xelatek zêrên ji wezareta rewşenbîriya Kurdistnaê li Îraqê 1998.
* Bawername ji festivala helbesta kurdî li Soriyê, 1999.
* Xelata festîvala Melayê Cizîrî, ji aliyê wezareta rewşenbîrî li hermêma kurdistanê, 2000.
* Xelata û bawrername ji festîvala rewşenbîriya Tonisê, ji hêla wezareta rewşenbrî li Tonis, 2001.
* Xelata sedsaliya nemir Barzanî li hermêma kurdistanê, 2003.
* Rêzlênan ji kolîja Wêjeyê li Duhokê.2005.
* Xelata festîvala Bedirxaniya ya rojinamegeriya kurdî li herêma kurdistanê û bawername, 2005 û 2006.
* Xelata zêrîn ji wezareta rewşenbîrî li kurdistnaê ku mezintirîn xelate, 2007.
* Bawername û rêzlênan ji dezgehê Mîdiya yê rojinamevanî, 2007
* Xelata festîvala helbesta kurdî li Akirê, 2008

## Berhemên çapkirî
* Pêlek ji deryanên kovanê min, helbest, 1992
* Bazbend, çîrok
* Hêsrên ziwa, helbest
* Çîrokên kurda, beşên 1 û 2
* Bênder, helbest, 2007, Duhok
* Gotinên pêsiya, 2007, Duhok

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Jinên kurd
Şîdan

**Şîdan** êleke Kurdistana bakur e.

Eşîra Şîdan li kurdistana bakur bi cîne li bajare Wanê. Li qeza Gürpınar e Mezinê vê eşîrê Qeyar Beg bû, le piştî mirina wî kurê wî veysel beg mezine eşîrê ye.

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Êla Ertoşî
RSF

**Rêxistina (yan eniya) rojnamevanên tixûbnasneker, RSF** *(ji [[Fransî]]. Reporters sans frontières – RSF)* eniyeke navneteweyî ya rojnamevanên serbixwe û doza azadiya agahî û ramanê dikin e.

Sazî sala 1985'î de ji aliyê Robert Ménard ve bi fîlozofiya 19emîn xala Danezana Mafên mirovan a Gerdûniya azadiya agahiyê deklare dike, tê damezirandin. Bingeha xwe ji saziya bijîşkan a bi heman navî digire.

Li dijî sansûr, pêkutiyên fermî û zagonî, darizandin û zîndanîkirina rojnamegeran, bi kurtî ji bo azadiya çapemeniyê têdikoşe. Navenda sekreteriya wê li Parîsê ye. Xwe li seranser parzemînan birêxistin kiriye.

Kategorî:Avabûnên 1985an li Fransayê
Kategorî:Azadiya çapemeniyê
Kategorî:Rêxistina mafên mirovan
Kategorî:Rêxistinên ku di 1985an de hatine avakirin
Kategorî:Rojnamegerî
Aedilis

**''Aedilis'' **çîneka kardarayê (memûrî) ku di Komara Romê de cîh digirtibû. Ewna karbidestên temîr û çêkirinê avahî û mizgeftên gelemperiyê bûn. Ewna salê carekê nîvî ji pleban nîvî jî ji patrîsyanan dihatin hilbijartin. Ew cara pêşin di sala 494 b.z. de *aedilis* li Romê hat saz kirin.

Kategorî:Împeratoriya Romê
Enver Ata

**Enver Ata** (jdb. 1959 Êlih - m. 20 hezîran 1984 li Uppsala, Swêd) yek ji têkoşerên doza azadiya kurdan bû. Bi awayeke nediyar hate kuştin.

Di cûntaya leşkerî ya sala 1980î tê ser desthilatdariya Tirkiyeyê de hat girtin û li Zîndana Amedê ma. Wekî endamekî PKKê, rastî êşkenceyên hovane yên dewleta Romê hat. Di êşkenceya dawî de bi qesta mirîbûnê wî avêt sergogeha (çopa) Amedê. Ji aliyê gel ve li wir hat dîtin, lê dît ku ew nemirî bû.

Ew piştî terapiya xwe ya pêşîn derbasî wargehên PKK yên li derveyî Bakurê Kurdistanê ne bû. Bo terapiyê wî şand Swêdê. Di avabûn û nivîsandina Berxwedan (kovar)ê de cih girt.

Di 20 hezîrana 1984an li qada Stora Torget a bajarê Uppsalayê hat kuştin. Çapemeniya Tirkiyeyê cara pêşîn kuştinê xist para PKKê. Gelek kes û kom jî di heman baweriyê de ne ku PKKê ew kuştiye. Dewleta Romê ji vê kujtinê sûdê werdigirt û îmaja kurdan li Swêdê diguherand, dilê swêdiyan li kurdan reş kir.

## Mijarên têkildar
* Çetin Güngör
* Mustafa Tangüner

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Kesên ji Êlihê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 1984
Aysun Kayacı

**Aysun Kayacı** (bilêvkirina kurdî: *Aysûn Kayaci*, z. 20'ê gulana 1979, Stembol) yek ji model û aktrîsên Tirkiyeyê ye.

Di 15 saliya xwe de dest bi modeliyê kiriye. Ji malbateke gelek xizan û kedkar e. Di salên 2000î de dest bi aktrîstiyê jî kiriye. Sala 2004an wekî "modela herî navdar a salê" hate hilbijartin. Navê we bi hin futbolîstan re derketibû.

Kinaci herwiha moderatoriya TVan û stranbêjiyê jî dike. Dest bi xwendina dîroknasiyê li Zanîngeha Yeditepe kiriye. Hin caran siyasetê jî dike. Di 27'ê adarê 2008î de li dijî wê doza piçûkxistina gel hate vekirin ku wê di axavtineke xwe ya TVê de henekê xwe (qerfê xwe) bi komên xizanan kiriye.

## Gotinên wê

* "...Ev çi cureyî demokrasî ye?! Dengê min û şîvanên li serê çiyê wekhev tê dîtin..."

## Fîlmnîgarî

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên tirk ên jin
Mustafa Pusa

**Mustafa Pusa** (jdb. ? gundê Patnosê, Agirî, Bakurê Kurdistanê - m. 1991, Stenbol) yek ji têkoşerên doza azadiya kurdan bû.

## Jiyan

Bi xwe wênesazek bû bêî pere wêne ji bo hêz, partî, kovar û komên Kurdperwer û çepgiran re çêdikir. Bi awayeke nediyar li Stenbola Tirkiyeyê bi tevî yanzde kesan, di nava hefteyekê de hate kujtin.

Di ciwanzaroktiya xwe de dest bi lêgerînên têkoşîna azadiya Kurdan dike. Di nava rêxistineke çepgir a bi navê MLSPB (*Marksist Leninist Silahlı Propaganda Birliği - Yekîneya Marksîst Lenînîst a biçek)* de cihdigire. Tê girtin û 7 salan li zîndanên Hatay'é Tirkiyeyê dimîne. Li sala 1987 ceza wi xilas dibe diçe li Stanbolé. 3 salan Wénesazî dike bi vé deme de di nava Pkk e de cih digre. 1990 da biryar dide. Wekî alîgirekî PKKê li bajarên rojava yên Tirkiyeyê dixebite. Sala 1991 meha tebaxé biryara çûyîna nava refên pêşmergeyên ARGKê dide û derbasî derveyî Bakurê Kurdistanê dibe

Pusa, ji aliyê kovara bi navê İkibine Doğru (berî bi 2000î) ya Doğu Perinçek ve wekî hedef tê nîşadan û di nava hefteyekê de bi tevî yanzde Kurdan li Stenbolê tê kujtin. Sal 7 tebax 1991.

Çapemeniya Tirkan bi lez bûyerê dixe para PKKê û koma Doğu Perinçek jî daxûyakirin ku *"Ev kesana ji aliyê PKKê ve hatin kujtin, lewra alîgirê Mehmet Şener bûn".* Çapemeniya Kurdan hîç behsa bûyerê nekirin û tenê gotin *"PKKê Mustafa Pusa yê alîgirê Mehmet Şener ê mixalifê serokatiya PKKê kujt".*

Gorî gelekan ev kesana ji aliyê hêzên kontrgerîlla yên bi navê Ergenekon tên îlankirin ve hatine kujtin.

## Gotarên têkildar

* Ergenekon
* İkibine Doğru
* PKK

Kategorî:Kujtinên kiryar nediyar
Xanedana Şedadî

**Şedadî** (carina Şeddadî tê nivîsandin) navê dewletekê ye ku di sala 951'ê (340´ê hicrî) de ji aliyê Şedadiyan ve li herêma Erana bakurê Azerbeycanê (Başûrê Qefqezê) hatiye damezrandin. Vê dewleta Kurdan heta sala 1164'an xwe ser piyan girt. Bajarê Anî (li Qersê, Tirkiye), Tibîlîsî (Gurcistan), Demirqapî, Qerebax, Naxçivan, Gence (li Azerbeycanê ye), Dvîn (li Ermenistanê ye).
[thumb|Mînakek ji mîmariya Şedadiyan; [Mizgefta Menûçêhr.]]

## Dîrok
Dewleta Şedadiyan, di sala 951ê miladî de bi destê Muhemmedê kurê Şedad ve li (Başurê Qafkasya) hatiya sazkirin. Ev dewlet, yek ji wan dewletan Kurda yên ku di dema Îslamiyatê da hatine sazkirin. Bi rasti ev dewleta kurdî, gelek xurt û temen (umir) direj buyê. Sinoren wê pir fireh bûye, hemu bi vê dewletê ve girêdayi bûne. Di wê demê de li başur ji, hikûmeta Merwaniyan, li rojhilat hikûmeta Hesnewiyan hebûye. Ev devlet ji aliye cardeh hikûmdarên Şedadî ve hatiye îdarekirin. Lê belê bi êrîşa Melikşah hukumdarê Selçuqî li ser wê herêmê di sala 1075an de dawî lê hatiye.

Piştî dîlketina Salar Marzûban Muhemmedê keyayê Musafirogullari di sala 948an de Mihemed Şedad Qartû (Mihemedê kurê Şedad) cihê wî girt. Muhemmed Şedad Qartû pêşî tenê keyayê Debîlê bû, lê di 951ê de li tevahiya Azerbaycanê bû desthilat. Herçend tê gotin ku dewleta Şedadiyan di sala 1164an de hilweşiyaye jî em ji kitêbeyeke ku Key-Siltanê Şedadî li Aniyê daye nivîsandin dizanin ku wî heta 1198an desthilatdariya xwe meşandiye. Li gor hin çavkaniyan Şedadî bi êrîşa xundekarê Selcûqiyan Melikşah bi ser vê herêmê de di sala 1075an de hilweşiyane, lê xwiyaye ew bi vê êrîşê qels bûne û heta sala 1198an jî xwe girtine.

## Hikûmdarên Şedadî
### Li Gence û Dwînê
* Muhemmedê kurê Şedad li Dvînê (951-971 zayînî)
* Elî Leşkerî kurê Muhemmed li Genceyê (971-978 z.)
* Merzuban kurê Muhemmed (978-986 z.)
* Fezl I kurê Muhemmed (986-1031 z.)
* Ebu'l-Feth Mûsa kurê Fezl I (1031-1034 z.)
* Elî Leşkerî II kurê Mûsa (1034-1049 z.)
* ?Enûşirwan kurê Elî II Leşkerî (1049 z.)
* Ebûeswar Şewur (1049-1067 z.) (li Dvînê 1022-; li Genceyê 1049-)
* Fezl II kurê Ebu'l-Eswar Şawur (1067-1073 z.)
* ?Eşot kurê Şawur I (1067 z.)
* Fezl III (Fezlûn) kurê Fezl II (1073-1075 z.)

### Li Aniyê
* Ebû Şuca' Menûçehr kurê Ebi'l-Eswar Şawur I (1072 z.)
* Ebû'l-Eswar Şawur II kurê Menûçihr (1118 z.)
* Fezl IV (Fezlûn) kurê Ebi'l-Eswar Şawur II (1125-1130 z.)
* Xûşçihr kurê Ebi'l-Eswar Şawur II (?1131 z.)
* Mehmûd kurê Ebi'l-Eswar Şawur II (?1131 z.)
* Fexreldîn Şedad kurê Mehmûd (?1154 z.)
* Fezl V kurê Mehmûd (1155 z.)
* Şahenşah kurê Mehmûd (1164-1174 z.)
* Sultan (?=Şahenşah) kurê Mehmûd (1174 z.)

## Çavkanî

## Kitêb
* Bosworth, Clifford Edmund (2004). The new islamic dynasties - a chronological and genealogical manual, Edinburgh University Press, Edinburgh. ISBN 0-7486-2137-7

Kategorî:Avabûnên 951ê
Kategorî:Desthilatdarên kurd
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewletên kurdan
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1190î de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Hilweşînên 1199an

Kategorî:Xanedanên kurdan
Îmadedîn Zengî

**Zengî** bi tunî **Imadedîn Zengî I bin Qesîm ed-Dewle Aq Sunqur** (zayîn 1087, mirin 1146), lawê Aq Sunqur el-Hecîb, emîrê tirkmen yê Helebê ku bi Melikşah I ve girêdabûbû. Bavê wî di sala 1094'an de hatibû kuştin û ew ji hêla Kerbûq, emîrê Mûsilê, hatibû mezin kirin. Ew di sala 1127'an de bû emîrê Mûsilê, di sala 1128'an de jî bû yê Helebê û ew damezrênerê xanêdana Zengiyan bû.

Di sala 1130'yan de wî bi Tac el-Mûlk Bûrî ve piştgirî li hembera xaçperestan kir jî pê re ewna bi hev ketin. Wî lawê Bûrî heps kir û Xims dorpêç kir, lê nekarî ku wî bajarî dest xwe bixe. Wî bi xelîfe el-Musterşid re jî micadele kir. Wextê ku di 1132'an de ew li Tikrîtê bi el-Mûsterşîd re cengê dike dikeve zorê, lê emîrî Tîkrîtêyî wê çaxê Necmedîn Eyûb, bavê Selahedîn wî ji zordariyê difilitîne û ewna dibine dostê hev. Di sala 1135'an de Îsmaîl, yê ku pê bavê xwe Tac el-Mûlk Bûrî re bûbû emîrê Şamê, ji Zengî alîkariyê dixwaze. Lê ji malbatê wî de kes wê naxwaze û ew ji hêla dayikê xwe Zûmrûdê tê kuştin û şûna wî birayê Îsmaîlê biçûk Şîhab eddîn Mehmûd tîne emîrîtiyê Şamê. Dîsa jî Zengî dihere û Şamê dorpêç dike, lê ew bê serkeftî dorpêçê ra dike. Zengî di vegera Helabê de Ximsê jî dorpeç dike jî Şîhab eddîn Mehmûd, Mûînedîn Nûr dişîne wir û Zengî li wir jî bi serkeftî der dikeve. Zengî di sala 1137'an de Ximsê dîsa dorpêç dike jî Mûîneddîn Nûr bi Xaçperestên Orşelîm re piştgiriyê dike û Zengî nikare bajêr dest xwe xe. Lê bo ku artêşa Bîzans tê Sûrî ew dorpêçê radike û vedigere Helabê. Di sala 1137'an de împeratoriya Bîzansê û xaçperest Şeyzerê dorpêç dikin jî va dorpêça bêserkeftî xelas dibe. Di sala 1138'an de Zengî bi emîrîtiyê Şamê ve li hev tê û bi Zûmrûdê ku lawê xwe Îsmaîl bi destên xwe kuştî re dizewice û wek cihêzê zewacê jî Ximsê heldigire.

Di sala 1139'an de Şîhabedîn Mehmûd, emîrê Şamê tê kuştin û Zengî bo ku bajêr dest xwe xe dihere ser Şamê. Lê Mûînedîn Nûr bi xaçperestên Qûdisê re piştgiriyê dike û bajêr teslîma Zengî nake û Cemaledîn wek paşewarê Şîhab derbaza textê Şamê dibe. Zengî bajarê ku Cemaledîn lê berê emîrîtî dikirî Balbêkê dorpêç dike û wê derê dest xwe dixe û teslîma Necmedîn Eyûb bavê Selahedîn dike.

Di sala 1144an de Zengî bajarî Rihayê ku navê xwe ji hêla xaçperestan wek Edessa dihat navkirin, dorpêç kir û ew dera di 24'ê berfenbarê 1144'an de dest dixe. Di sala 1146an de dema Şamê dorpêç dike ji hêla xûlamekî frank ve tê kuştin. Li Mûsilê kurê wî yê mezin Seyfedîn Qazî, li Helabê jî kurê wî yê Nûredîn derbasê şûna wî dibin.

## Mijarên têkildar
* Zengiyan

## Çavkanî

Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan
Kategorî:Jidayikbûn 1080î
Kategorî:Mirin 1146
Kategorî:Tirkmen
Kategorî:Zengiyan
KF Kuban Krasnodar

**KF Kuban Krasnodar** (Rusî: *Футбольный клуб "Кубань" Краснодар / Futbol'niy klub Kuban' Krasnodar*) yaneya futbolê ya Krasnodar, Rûsya ye. Di sala 1928'î de hatiye damezrandin.

Xwedî stadyûmek e ku navê wê Kuban Stadyumu ye.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Kuban
* Fanmalpera fermî ya Kuban
* Fanforum GREENMILE 

Kategorî:Avabûnên 1928an li Rûsyayê
Kuban
Jacques Offenbach

200px|thumb|Jacques Offenbach
**Jacques Offenbach** (20ê hezîranê 1819 - 5ê çiriya pêşîn 1880) yek ji komponîstên navdar ên alman e.

Kategorî:Bestekarên alman

Kategorî:Jidayikbûn 1819
Kategorî:Mirin 1880
Hacı Arap Yaman

**Haci Arap Yaman** lîstikvanekî bîlardê ye.

Yaman di sala 1965an de li navçeya Bismilê ya ser bi Amedê hatiye dinê û li ser jiyana xwe van tiştan tîne ziman "Min li Bismilê dest bi bîlardê kir. Demeke, li vir min jiyana xwe ya bîlardê domand. Piştre jî min li Enqereyê rêwîtiya xwe domand."

Yaman ji sala 1977a ve li ser navê Tirkiyeyê beşdarî pêşbirkan dibe. Herî dawî jî di 4 û 5ê nîsanê 2008a de li Belçîkayê di Pêşbirka Bîlardê ya Artîstîk de reqîbê xwe yê spanyolî Xaiver Fonellosa têk bir û bû şampiyonê cîhanê. Her wiha Yaman di neh kategoriyan de rekor şikandiye.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Haci Arap Yaman  *25ê adarê 2013, girêdana xerabûyî*

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Kurd
Kategorî:Lîstikvanê bîlardê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Werzişvan
Dilşad Merîwanî

**Dilşad Merîwanî** (jdb. 28'ê adarê 1947 - 13'ê adarê 1989) nivîskar, rojnamevan û helbestvanekî kurd bû. Ji aliyê rejîma Baas a Iraqê ve hatiye kuştin.

Merîwanî alîgirê bikaranîna alfabeya kurdî ya latînî bû. Merîwanî birayê mezin ê Rebwar Fatah e.
Tê gotin ku li ser mirina xwe helbesta li jêr nivîsandî ye.

## Berhemên wî
* *Firmêsk û Zerdexane*, helbest, 1968,
* *Yekem Hengaw*, Pexşan, 1973,
* *Dildaranî Şoreş*, Çirok, 1973,
* *Pêşwazî Xawen Şiko*, rexne 1973,
* *Bibin be tişk*, helbest 1976,
* *Be pencekanim detbinim*, çirok 1977,
* *Dêryasîn*, çirok 1978,
* *Semfoniya wenewşe*, helbest 1980

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Mirin 1989
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Roja Kurd

thumb|Hejmara yekê ya kovara '''Roja Kurd'''

**Roja Kurd** kovareka mehane ya siyasî û kulturî ye.

Kovara ku di adara 2007a li Amedê dest bi weşanê kir, bi zimanê Tirkî û Kurdî weşanê dikê. Di destpêkê de berpirsiyarê giştî Ahmet Kaymak bû, lê paşê ew jî kovarê qut bû. Redaksiyona kovarê ji A. Halim Ipek, Ilhan Zeyrek û Ramazan Kahramaner pêk tê. Berpirsê redaksiyona Kurdî Arjen Arî ye.
Ji destpêka weşanê de kovar bi zextên dewleta Tirk rûbirû dimînê û li hin nivîskarên kovarê jiber nivîsên wan ji aliyê dozgeriya Amedê doz hate vekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Mizûrî

**Eşîreta Mizûrî** yek ji kevintirîn eşîrên kurde li Kurdistan ê. Eşîra Mizûrî cara yekem ji aliyê Şerefxanê Bedlîsî ve tê behs kirin di pirtûka xode Şerefname di sala 1597 de. Ewliya Çelebî di pirtûka rêwîtiyê wî de bi navê "Seyahatnâme" di sala 1638 de behsê Mizûrî kiriye, û ji aliyê Mark Sykes ve di sala 1909 de, ji aliyê dîroknasê kurd Zekî di pirtûka xwe (Kurd û Kurdistan) di 1931 behsa eşîra Mizûrî kirîye. Ew li rojava Mirgewer, rojava Gola Ûrmiyeyê û di Başûrê Kurdistanê dijîn. Pêndro yek ji gundên herî mezine li eşîra Mizûrî.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Serxwebûn (rojname)

thumb|250px|Serxwebûn, bi zimanê tirkî
***Serxwebûn*** rojnameyek mehane ye. Ev rojname weşana îdeolojîk a PKKê ye. Cara yekem di Çileya 1982an li bajarê Almanya Kölnê derket. Hetanî îro jî bi mehane weşanên xwe berdewam dike. *Serxwebûn* bi dirûşmê "*Ji Serxwebûn û Azadiyê bi rûmettir tiştek nîne"* derdikeve. Di navbera salên 1980 û 2000an bi navê "Serxwebûn" weşanxaneyek jî hebû. Weşanxaneya *Serxwebûnê* li ser şehîdên Kurdistanê bi dehan kitêb çapkir. Dîsa kitêbên tevgera PKKê û serokê PKKê Abdullah Öcalan jî di nav weşanên *Serxwebûnê* derketin.

## Çavkanî
Çavkanî: 1- ***Firaz Baran***: Yeni Özgür Politika, 6ê Îlona 2019, rûpela 13.

## Girêdanên derve
* Malpera Serxwebûn

Kategorî:Avabûnên 1979an li Tirkiyeyê
Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:PKK
Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Faîk Bucak

**Faîk Bucak** (bi tirkî: *Faik Bucak*, jdb. 1919an li gundê Xadrayo, parêzgeha Rihayê, Bakurê Kurdistanê - m.  li Sêwregê, Bakurê Kurdistanê) helbestvan, damezrîner û yekem serokê Partiya Demokrat a Kurdistana Tirkiyeyê (*Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi* T-KDP) bû.

## Jînenîgarî
Bucak dibistana seretayî û ya navendiyê li Sêwregê, lîseyê jî li Amedê xwendiye. Dû re di 1939an de ji bona xwendina bilind diçe Stembolê. Li wir qeyda xwe li Beşa Hiqûqê çêdike. Bucak piştî fakultê diqedîne, du salan li Xetayê hakimiyê dike, dû re li Kozanê û Zarayê jî heman kar dike. Di pey de, ew diçe Rihayê û li wê derê awûqatiyê dike, herweha ew bi kar û barên polîtîk û kurdîtiyê ve jî mijûl dibe.

## Mirina wî
Di roja  de li Rihayê qurbanê kuştinxwazî bû û di roja 5ê tîrmehê de jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1919
Kategorî:Kesên ji Sêwregê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1966
Kategorî:Parêzerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Bucak

**Bucak** an **Bucax** navê malbateke ji Sîwerek. Endamên vê malbatê:
* Faîk Bucak (1919-1966)
* Sedat Edip Bucak (1960-)
* Yusuf Serhat Faik Bucak (1946-)
* Sertaç Bucak

Kategorî:Malbat
Şêrko Fatah

**Şêrko Fatah** (jdb. a li Berlîn) nivîskarekî kurd-alman e. Şêrko Fatah lawê kurdekî başûrê Kurdistanê û jineke almane. Di zarokatiya xwe de çend sala li Komara Demokratîk a Almanyayê û demekê jî li Iraqê jiya. Di sala 1975a malbata wî koçî Viyana û paşê Berlîna-rojava dikê.
Li Berlinê Fatah fîlozofîyê û dîroka hunerê dixwînê û xwendina xwe bi karekî di mijara fîlozofiya Hermeneutik diqedînê. Di dema xwendina xwe de Fatah gelek caran diçê Iraqê û başûrê Kurdistanê. Ji bo romana xwe ya yekem bi zimanê almanî bi navê „Im Grenzland“ (bi kurdî: Li welatê li ser sînor) xelata wêjeyî ya Aspektê (Aspekte-Literaturpreis) û di sala 2002a jî xelata rûmetê ya alman ji bo rexneyê (Deutschen Kritikerpreis) distînê.

## Berhem

* *Im Grenzland* (Li welatê ser sînor), Salzburg 2001
* *Donnie*, Salzburg 2002
* *Onkelchen* (Apê biçûk), 2004
* *Das dunkle Schiff* (Gemiya Tarî), 2008

## Girêdanên derve
* https://almania.diplo.de/ar/06/Literatur/Migrantenliteratur_Seite.html 

Fatah, Şêrko
Fatah, Şêrko
Kategorî:Mirovên zindî
Fatah, Şêrko
Fatah, Şêrko
Mainz

**Mainz** (fransî: *Mayence*), paytext û herwiha bajârê herî mezin yê eyaleta almanî ya Rheinland-Pfalz e. Mainz li ser milê cepê yê cemê Rheinê ye û cîranê paytexta herêma Hessenê Wiesbadene. Mainz cihê zanîngeha Johannes Gutenberg'e (Johannes Gutenberg-Universität) û herwiha cihê çend kanalên televîsyonê weke duwemîn kanala almanî ya fermî ZDF'e.

Kategorî:Bajarên dabeşkirî
Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1244an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1462an de hilweşiyan

Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê
Kategorî:Rheinland-Pfalz
Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê

**Partiya Sosyaldemokrat a Almanya** - **SPD** (bi almanî: *Sozialdemokratische Partei Deutschlands*) yek ji partiyên mezin ên Almanyayê ye. Di dîroka xwe de gelek caran li Almanya bûye desthilatdar û niha bi koalîsyona bi Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanya (CDU) re hikûmeta Almanya pêk tînin. Partiya Sosyaldemokrat a Almanya, weke partiya karkeran jî tê binavkirin, lê di van salên dawi de gelek hilbijêr û endamên wê, ji ber polîtîkaya wê ya ne li gorî berjewendiyên karkeran dibînin, pişta xwe dan partiyê. Di van salên dawî de, gelek endam û dilxwazên partiyê jê qut bûn û rêxistinek bi navê WASG damezrandin. Paşê vê rêxistinê bi partiya PDS'ê re partiyek nû bi navê Partiya Çepgir (bi almanî: *Die Linke*) damezrandin.

Kategorî:Avabûnên 1875an li Almanyayê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1875an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Almanyayê
Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat
Endezyariya çandiniyê

**Endazyariya ziraetê** derbarê gelekî qadan da dişuxule. Mîna nebatên zevî, nebatên endustrî, çêre û çêrgeh, xwedîkeriya mêweyan, xwedîkeriya sewzeyan(kidak), rezvanî, biyoteknolojî, çandiniya hawirnas(ekolojîk), nexweşînên nebatan û rêbazên şerên li hemberî wan, projekirina çandiniyê û pêşxistina wê, avdanî, projekirin û plankirina sistemên ku ax û avê diparêzin, ax, têkiliya av û nebatan, gemariya hawirdorê, xwedikirin û zibilkirina nebatan, makîneyên çandiniyê, xwedîkirina heywanên biçûk û mazin, mêşvanî, xwedîkirina heywanên avê, teknolojiya şîr, aboriya çandiniyê…

## Girêdanên derve
* Malpera endezyarên kurd 

Kategorî:Dîsîplînên endezyariyê
Kategorî:Endezyarî
Hevgirtin 90/Partiya Keskan

**Hevgirtin 90/Partiya Keskan** partiyeke polîtîk a Almanyayê ye.

Ev partî di sala 1993an de bi yekkirina herdû partiyên alman *Partiya Keskan* û Hevgirtin 90 hate damezrandin. Partiya Keskan di asta dewlêtê de bi hevkariya bi partiya SPD û di asta herêmên federal de bi partiyên din ên Almanya hikum dikê. Niha ew weke partiyek oposizyonê di parlamena Almanya de cih digrê. Partiya Keskan xwe weke partiyek xwezaparêz (hawîrdorparêz) û çep dibînê.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1993an
Kategorî:Partiyên çep

Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1980an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Almanyayê
Kategorî:Partiyên xwezaparêz
Kategorî:1983 di jîngehê de
Partiya Azad a Demokrat

thumb|Herêmên Almanya ên kû partiya FDPê di parlamena wan de cih digrê**Partiya Azad a Demokrat** - **FDP** (bi almanî: *Freie Demokratische Partei*) partiyeke polîtîk ya almanî ye.

Partiya Azad a Demokrat partiyeke lîberal e. Ev partî di navbera salên 1949 û 1956an de, ji 1961 heta 1966an û ji 1969 heta 1998an li Almanyayê li ser hikûm bû û bi vê yekê ji hemû partiyên din ên Almanyayê bêtir bû desthilatdar. Partiya Azad a Demokrat li Almanyayê li gor herdû partiyên mezin SPD û CDU partiyek biçûke û têne bi hevkariya bi wan re (koalîsyon) dikarê bê ser desthilatdariyê.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1948an
Kategorî:Avabûnên 1948an li Almanyayê
Kategorî:Partiyên lîberal
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1948an de hatine avakirin
Azad
Endezyariya avahiyê

[thumb|upright|[Barûyên Cêwî yên Petronas]]

**Endezyariya avahiyê** yekem endezyariya ye. Berî her tiştî pêdiviya mirovan bi malan(xanî) heye loma pêşî Endezyariya Avahiyê derketîye holê. Mal, pir, rê, Avayî(Avahî), çihên avê û hwd. evana tev bi destê Endezyarên Avahiyê çêdibe. Esasê vê başê endezyarîyeke ku malzeme û teknîkê herî baş tîne ber hev û bi vî hawî avahiyan çêdike. Pêre jî bi plan, proje, çêkirin û venihêrtina(control) avahiyan re mijûl dibe. Bingeha şaristaniyê bi destê Endezyarên Avahiyê hatîye avêtin. Ji ber vê yekê jêre “Dayika Endezyarîyê” anjî “Endezyariya Şaristaniyê” tê gotin. Di zimanê Îngilîzî de “Civil Engineering” e.

## Çend Kar
* Tevahî avahiyên bin erd, ser erd û fezayê.
* Di bajar bûnê de avahiyên bin erd, pir, papûr, lend(tûnel), rêhesin(xeta tirenê), balafirgeh(sekan), sekana keçtîyan
* Peydekirin û belakirina avê, cihên serebê, navendên zelalkirina avê, raxistina lûleyên avê
* Hilberana enerjîy(vejen, wize)a karebayê, ji bo avdaniyê û ji bo parêzgehên li hember felaketên xwezayî bendav(sukur) û gol
* Analîza xesarên(befiriçûn) di avahiyan de, saz kirin û zeximandin

Endezyarên Avahiyê, hesabên(sêwir û dîzayn) sîstema balbir ê avahiya dike(hesabên sekan). Li gora van hesaban giraniya eksê(sirnî), kêranên(kolon) li gora malzemeyên tên şixulandin, beşt(kîrîş), pîvane û bi firehî re (ji bo beton) tîrbûnî ya techîzat, (ji bo avahiyên çelîk) cûreya profîl tê jibartin.
## Girêdanên derve
* Malpera endezyarên kurd 

avahî
Komarger

Partiya **Komarger** (bi almanî **REP- Die Republikaner**) partiyek polîtîk a Almanya ye.

Ev partî bixwe xwe weke partiyek kevneperest, sozial, ekolojîk û niştimanperwer dizanê. Partiya Komarger ji sala 1992 û virde ji aliyê Saziya federal bo parastina destûra bingehîn (**Bundesamt für Verfassungsschutz**) ve tê şopandin. Ev rêxistin bi dijminahiya xwe ya li dijî biyaniyan û sympatiya xwe ya ji bo rejîma Nazî'yan tê naskirin.
Ji sala 2005'a û virdê êdî partî ji aliyê dezgehên qanûnî ve ne weke rêxistinek rastgir tê binavkirin

Kategorî:Avabûnên 1983an
Kategorî:Partiyên neteweperest
Kategorî:Partiyên rastgir
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1983an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Almanyayê
Partiya Çepgir (Almanya)

**Partiya Çepgir** (bi almanî: *Die Linke*) partiyeke polîtîk ya almanî ye. Ev partî di  di encama yekkirina herdû partiyên alman WASG û PDS'ê hat damezrandin

Kategorî:Avabûnên 2007an li Almanyayê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2007an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Almanyayê
Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê

**Yekîtiya Demokratên Xirîstiyan a Almanyayê** (bi almanî: *Christlich Demokratische Union Deutschlands - CDU)* yek ji partiyên mezin ên Almanyayê ye. Di dîroka xwe de gelek caran li Almanyayê bûye desthilatdar û niha di koalîsyona (Hevgirtina) bi Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê (SPD)ê re hikûmeta Almanyayê pêk tînin. Serokwezîra niha ya Almanyayê Angela Merkel ji partiya CDU ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1945an
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1945an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Almanyayê
Kategorî:Partiyên xirîstiyanî
Komarperest

**Komarperest** an **komarger** kesên ku komarê wekî cureyê dewletê biparêzin in.

Gelek partiyên siyasî bi vî navî hene:
* CHP a Tirkiyê
* Republikaner ên Almanyayê

Kategorî:Siyaset
Yekîtiya Xiristiyan-Sosyal

**Yekîtiya Xiristiyan-Sosyal** () partiyeke herêmî a Almanyayê ye.

Yekîtiya Xiristiyan-Sosyal partiyeke xiristiyan û konservatîve (kevnepereste) û tênê li herêma Bayernê heye. Ev partî weke partiya xwişk a Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanya (CDU)ê tê naskirin. Di hilbijartinên giştî de bi hevgirtina bi CDU re dikevê hilbijartinan, lê di hilbijartinên li herêma Bayernê bi serê xwe beşdarî hilbijartinan dibê û partiya CDU li Bayernê nakevê hilbijartinan. Di nava herêma Bayernê partiya CSU ji destpêka damezrandina xwe di sala 1946a de (ji xeynî salên 1954 heta 1957 partiya SPD li herêmê desthilatdar bû) partiya yekemîne û li ser desthilatdariyê ye.

Kategorî:Avabûnên 1945an
Kategorî:Avabûnên 1945an li Almanyayê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1945an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Almanyayê
Kategorî:Partiyên xirîstiyanî
Partiya Gel a Awistiryayê

**Partiya Gel a Awistiryayê** (bi almanî: *Österreichische Volkspartei - ÖVP*) partiyeke polîtîk a Awistiryayê ye.

Partiya Gel a Awistriyayê yek ji du partiyên mezin ên vî welatî ye. Ev partî xwe weke partiyek xiristiyan-sosyal dizanê.

Ji sala 1945 heta niha 13 ji 25 serokên hikûmetên Awistiryayê ji "Partiya Gel a Awistiryayê" bûn, herî dawî ji di navbera salên 2000-2007 (Wolfgang Schüssel). Serokê partiyê ê niha Wilhelm Molterer ji sibata 2007an ve cîgirê serokwezîrê Awistiryayê ye.


Gel
Gel
Kategorî:Siyaseta Awistiryayê
Loreena McKennitt

**Loreena Isabel Irene McKennitt** (jdb.) helbestvan û piyanistek ji Kanada ye. Mûzika wê de tama rojhilata navîn, wekî kurdî û erebî heye. Ew ji sala 198an de li Stratford (Ontario) dijî.

Kategorî:Helbestvanên kanadayî
Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Jinên kanadayî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Piyanîstên kanadayî
Newroz TV (rojhilat)

thumb|Arma NEWROZ TV

**NEWROZ TV**, televîzyoneka kurdî ye.
NEWROZ TV di 21'ê adarê 2007'a dest bi weşana xwe kir û di barnamên xwe de bi giranî cih didê mijarên di derbarê Kurdistana rojhilat. Vê gavê NEWROZ TV li gor dema navenda Ewropa di navbera katjimêr 16 û 20 bi giranî bi zaravayên kurdî kurmancî û soranî û kurdiya başûrî (feylî, kelhurî, kirmaşanî) û hewramî û zimanê farisî weşanê dike.
## Frekans
**Eurobird 9**
* Frekans 11.842 Vertical
* SymbolRate (SR) 27.500
* FEC 3/4

**Hot Bird 8 at 13.0°E**
* Frekans 12.476 Vertical
* SymbolRate (SR) 27.500
* FEC 3/4

## Girêdanên derve
Malpera NEWROZ TV 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Newroz TV (televîzyona wezareta Rewşenbîrî)

thumb|Arma Newroz TV
**Newroz TV** televîzyonek kurdî ye.

Newroz TV ji aliyê Wezareta Rewşenbîrî ya Hikûmeta Heremî Kurdistanê hate damezrandin û ji başûrê Kurdistanê ji Hewlêrê bi herdû zaravayên kurdî soranî û kurmancî weşana xwe dikê. Birêvebirê giştî yê kanala esmanî Newroz TV Azad Ergoşî ye.

## Girêdanên derve
Malpera Newroz TV 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Canbegan (navçe)

**Canbeg** yan jî **Canbegan** (bi tirkî: *Cihanbeyli*) navçeyek bi ser parêzgeha Qonyeyê yê û yek ji navçeyên Kurdên Anatolyaya Navîn e. Navçeya Canbegan li ser deşta bilind a Qonyeyê û li sêxala parêzgehên Axsere, Qonye û Enqerê de hatiye avakirin.

## Gelhenasî
Canbeg yek ji wan navçeyên Kurdên Anatolyaya Navîn e ku navê xwe ji eşîra kurdî ya Canbegî ya hildaye. Navenda navçê û li gelek gundê navçeyê pirraniya kurd a gelek e û kurd lê dijîn. Hejmara gelheya navçeyê li gor sala 2018an 52.525 kes e. Taybetmendiyeke gelê navçeyê ev e ku bi sedsala ne koçberê van navenda bûne û hêjî çand û zimanê xwe dijîn û diaxivin. Axaftina gelê navçeyê mînanê axaftina devoka Semsûrê ye. Hejmareke mezin gelê navçeyê koçî welatên Ewropayê bûne.

## Erdnîgarî
Li rojhilata Canbeganê Gola Xwê (bi tirkî: *Tuz gölü*) û bajarê Aksaray, li rojava navçeyên Sarayonu û Yunak, li başûr Altinekîn li bakur navçeya Kulu cîh digire. Rûerda navçeyê 4.109&nbsp;km² ye. Canbeg, di derbarê rûerdiyê de navçeya herî mezin a kurda ye.

## Gund û bajarok
Gund û bajarokên Canbegê evên kurd ev in.

## Mijarên têkildar
* Kulu
* Yunak

## Girêdanên derve
* Malpera navçeyê 
* Malpera şaredarîyê

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Qonyeyê
Bala

**Bala** () navçeyeke Enqereyê ye. Bala yek ji navçeyên kurdên Anatolyaya Navîn e.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Enqereyê