open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manş

**Manş**, **Lamanş** (bi fransî: *La Manche* ], bi îngilîzî: *English Channel*) kanaleke Okyanûsa Atlantîk di Tengava Dover re bi Deryaya Bakur ve girê dide ye. Ew di navbera Fransa û Brîtanya Mezin de dime ye. Di Kanalê de giravên Kanalê yên Brîtanya Mezin hene. Çemê herî mezinî tala Kanalê dibe çemê Seine ye. Bajarên girîngên li dor rêz dibin Le Havre (Fransa), Southampton û Plymouth (herdu Brîtanya) ne.

Dirêjahiya kanalê 563 km, li dera herî fireh jî 248 km, dera herî teng di Tengava Dover de jî 34 km firehiya xwe di Dover de heta Cap Gris-Nez heye.
thumb|Ji Cap Gris-Nezê de Kanal

## Eurotunnel
Bi Eurotunnel girava Brîtanya di 1994an de bin avê re bi tora rêhesin bi parzemîna Ewropayê ve girêde ye. Ew di ser Dover re Calais, Cherbourg û Portsmouth û Vlissingen û Sheerness digêhîne hev e. Di tunela Eurotunnel pirtirîn trên sefer dikin. Otomobîl ji dikarin di trêna de park bikin, bi wî awaye otomobîl jî karîn di tunelê de herin û wêrîn.

## Girêdanên derve
* Daneyên La Manche

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê

Kategorî:Tengav
Tengava Dover

**Tengava Dover** (Îngîlîzî *Strait of Dover*, fransî *Pas de Calais*) tengava di Kanala English de di navbera girava Brîtanya Mezin û parzemîna Ewropa de ye. Ew Derya Bakur digêhî ne Okyanûsa Atlantîk û li dera herî teng 33 km e.

Ew tengava ji aliya çowara keştiyan de bi rojê de nêzî 400 keştî ve yek ji tengavên herî geremolên dinê ye. Dera herî teng navbera Calais û Dover de ye.

Di bin avê re tor rêhesinê bi navî Eurotunnel di 1994an de hat vekirî derbaz dibe.

Kategorî:La Manche
Dover
Kanal

[thumb|250px|Canal du Midi, [Toulouse, Fransa]]
**Kanal** an jî **kenal**, leqemeke ji bo avê ji aliyê mirov ve hat çêkirin. Ew bi gelemperî ji bo gol, çem, derya an okyanûsan bi hev gihînin tên çêkirin. Bi gelemperî kanal ji bo du sedeman tên çêkirin: yek ji bo avdanî û yek jî ji bo derbazbûna mirov û tiştan tên çêkirin.

## Kanalên kevnar
Kanalên ji bo avdaniyê herî kevinên hatin çêkirin di 4000 b.z. li Mezopotamya bûn. Li Pakistan û Hindistanê jî kanal hene yên ku li dor 2600 b.z. hatin çêkirin. Kanala herî dirêj a ku di dîrokê de hat çêkirin li Çînê bû. Ew 1.794&nbsp;km bû û ji bo împeratorê Yangê Sui ji Beijingê de bo Hangzhou hat çêkirin. Çêkirina wê di 605an de dest pê kir û dera xwe ya herî teng 30 m bû.

## Hin kanalên dinyayê
* Kanala Mezin a Çînê (ya herî dirêj e)
* Kanala Lingqu (kanala herî kevin e)
* Kanala Birminghamê
* Kanala Îrlendayê
* Kanala Suezê
* Kanala Panamayê
* Kanala Korîntê
* Cape Coral
* Venice
* Amsterdam
* Kanala Saimaa, Lappeenranta, Finlenda
* Kanala Baltîk, Rûsya
* Kanala Welland, Ontario, Kanada
* Saint Lawrence, Quebec, Ontario, Kanada
* Kanala Erieyê, New York, DYA
* Kanala Rideau, Ontario, Kanada
* Kanala Shubie, Nova Scotia, Kanada
* Kanala Lachine, Montreal, Quebec, Kanada
* Kanala Manchesterê, ji bo keştîyan
* Kanala Danûbê

## Mijarên têkildar
* Cok

## Çavkanî

Kategorî:Binesazî
Deryaya Bakur

thumb|250px|Deryaya Bakur
**Deryaya Bakur** deryayeke li bakura Ewropayê dikeve û yek ji navçeyên Okyanûsa Atlantîk e. Ew navbera li rojhelat Skandînavya (Norwêc û Danîmarka) li rojava Brîtanya Mezin (Skotlenda û Înglistan) li başûr jî Almanya, Holenda, Belçîka û Fransayê de ye.

Skagerrak Deryaya Bakur digêhî ne Deryaya Baltik. Li başûr Deryaya Bakur wek Lamanş tê navandin. Sînorên Deryaya Bakur li Skagerrak wek navbera Lindesnes li Norwêcê, û Halsthom li Danîmarka tê ditîn. Bakura Deryaya Bakur Atlantîk e û sînor ji bo navberan wan wek Shetlands, Skotlandê de heta Ålesund, Norwêcê tê ditîn.

## Statîstîk
Kûrahiya Deryaya Bakur bi nîvekî 94 mitir e. Li beravên bi dirêjahîyeke 150 km nêzî 80 milyon kes dijî ye. Dera xweya herî kûr 725 m ye. Bi Lamanşê ve Deryaya Bakur yek ji deryayên herî geremolên dinê ye.

## Çemên talê dibin
Çemên girîngê tala Deryaya Bakur wiha ne; Tay (li Dundee), Forth (li Edinburgh), Tyne (Newcastle), Elbe (li Cuxhaven), Weser (li Bremen), Ems li Emden, Rhine û Meuse (li Rotterdam), Scheldt (li Flushing), Thames û Humber (li Hull).

Kanala Kiel kanaleke çê kirî ye Deryaya Baltik û Deryaya Bakur digêhîne hev e.

## Navandin
Navê Deryaya Bakur ji bo ewê li bakura ji şûna xwe de tê ye.

Di demên antîk ew wek *Oceanum Germanicum* an *Mare Germanicum* (ango, "Okyanûsa Germanî") dihat navandin.

Bakur

Kategorî:Deryayên Almanyayê
Kategorî:Deryayên Danîmarkayê
Kategorî:Deryayên Fransayê
Kategorî:Deryayên Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Deryayên Norwêcê
Kategorî:Komên avê yên Belçîkayê
Kategorî:Komên avê yên Holendayê
Kategorî:Komên avê yên Înglistanê
Deryaya Baltîk

thumb|rast|300px|Deryaya Baltik
**Deryaya Baltîk** (bi navê **Behira Baltîq** jî tê nasîn), deryayeke navbera Ewropa û Skandînavya, Fînlenda, Rûsya, Estonya, Letonya, Lîtvanya (Welatên Baltîk), Lehistan û Almanyayê de ye. Ew li ser rûbereke 413.000 km² ye û heta 459 km kûrahiya xwe he ye.

Çemên li welatên dor Baltîk de talê dibin wiha ne: Oder (Lehistan, Almanya), Vîstula (Lehistan), Neman (Lîtvanya, Rusya), Daugava (Letonya), Neva (Rûsya) û Torne älv (Swêd) in.

## Çavkanî

Baltîk

Kategorî:Deryayên Almanyayê
Kategorî:Deryayên Danîmarkayê
Kategorî:Deryayên Rûsyayê
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Herêma Baltîk
Kategorî:Komên avê yên Estonyayê
Kategorî:Komên avê yên Fînlendayê
Kategorî:Komên avê yên Lîtvanyayê
Kategorî:Komên avê yên Polonyayê
Kategorî:Komên avê yên Swêdê
Welatên Baltîk

thumb|Estonya ( şîn ), (Letonya (sor) Lîtvanya (zer)

**Welatên Baltîk** welatên li rojhelata Deryaya Baltîk beravên xwe henî re tê gotin. Ew welatên Lîtvanya, Letonya û Estonya ye.

## Çavkanî

Kategorî:Ewropa
Kategorî:Herêmên Ewropayê
Valens

**Flavius Valens** (; zayîn, li Cibalae, herêma Panonniayê (îro Vincovci, li Kroatiyayê ye) 328 - mirin, 9'ê gelawêjê 378 li Şerê Adrianopolisê) yek ji împeratorên Romê yê ku li rohilat di navbera 364'an û 378'an de împeratorî kargêr kirî bû.

## Jiyan û Împeratorî
[thumb|180px|rast|Kemera avê ya Valens, li [Stenbolê, Tirkiye]]
Valens birayê împerator Valentinianus I bû, yê ku di 364'an de bi xwe re împeratorê pardar da zanî, û heta 375an tev împeratorî karger kirî bûn.

Valens di dema xwe de bi paganan re xwînşîrîn nêzî bû û ji bo wê bi metran û papayan re gengeşî kir.

Ji pê Valentinianus I Valens wek pardar da zanîn li hemberî Valens serîhildan ji bo derbazbûna textê ji aliyê Procopius derket. Valens di 366'an de bin xist û di 27'ê gulanê de Procopius îdam kir.

Di navbera 367'an û 369'an de Valens li dijî vîzîgotan ji bo êrîşên wan ên ser Dakyayê bêrewastane têkoşîn kir. Di 376'an de êrîşên vîzîgotan ji bo bandora hunan li rojhilatê rawestandin.

Di wê demê de tevî ku Valens sefereke li ser sasaniyan plan kiribû jî, ji bo zêdebûna êrîşên gotan û derbazkirina wan a sînorên împeratoriyê nêzîkî Danûbiyê Valens di 378an de bêçare çerxa ser gotan bû.

Di wê salê de Şerê Adrianopolîsê çêbûye û di 9'ê gelawêjê de Valens bi xwe hat kuştin û pê re artêşa wî jî bi piranî hat tunekirin. Bi vê cengê re hilwaşîna Romê lezbû.

Bawermendên xiristiyan bawer dikir ku kuştina Valens ji ber paganbûna wî wek cezaya xwedê bû. Ji Valens şûnda Theodosius I derbazî textê bû.
## Çavkanî



Kategorî:Împeratorên Bîzansê
Kategorî:Împeratorên Romê
Kategorî:Jidayikbûn 328
Kategorî:Kuştiyên cengê
Kategorî:Mirin 378
UTC-4

**UTC-4** yek Beşên Demjimêrê ye. Atlantic Standar Time jî tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn hin welat(yên bi *) derbaza UTC-3 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;

### Welatên navçeyê demjimêreke tenê bê [[Demjimêra Havîn]]

* Antigûa û Berbûda
* Barbados
* Bolîvya
* Domînîk
* Komara Domînîk
* Grenada
* Guyana
* Antîlên Holandî
* Porto Rîko
* Saint Kitts û Nevîs
* Saint Lucîa
* Saint Vincent û Granada
* Trînîdad û Tobago
* Venezuela

### Welatên navçeyê demjimêreke tenê bi [[Demjimêra Havîn]]
* Bermuda*
* Giravên Falkland**
* Paraguay**

### Welatên çend navçeyê demjimêran
* Brezîlya (bi pişkî)
* Kanada (bi pişkî
* Şîlî
* Gronland
* United States (bi pişkî

Kategorî:Navçeya demê
UTC+3

**UTC-3** yek Beşên Demjimêrê ye. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn hin welat(yên bi **) derbaza UTC-2 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;

### Welatên navçeyê demjimêreke tenê bê Demjimêra Havîn
* Arjentîn,
* Surînam

### Welatên navçeyê demjimêreke tenê bi Demjimêra Havîn
* Ûrûguay

### Welatên çend navçeyê demjimêran
* Brezîl (bi pişkî, dema fermî)
* Grînlenda
* Guyanaya Fransî

Kategorî:Navçeya demê
UTC+8

**UTC+8** yek Beşên Demjimêrê ye. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn hin welat(yên bi **) derbaza UTC+7 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;
## Navçeyên Demjimêrê

* Australian Western Standard Time
* Chinese Standard Time
* Chungyuan Standard Time
* Hong Kong Time
* Malaysian Standard Time
* Philippine Standard Time
* Singapore Standard Time

### Welat
* Awistralya
* Brûney
* Çîn
* Taywan
* Îndonezya
* Malezya
* Mongolya*
* Filîpîn
* Rûsya
* Sîngapûr

Kategorî:Navçeya demê
Mû

**Mû** (tayek) ji ji pova serê mirov a. Bi gelemperî di wate pirraniyê de tê bikarhanîn. Li hin herêmna kurdistanê "Por" jî tê gotin. Lê di kurdî de di wate xwe de di kurdî hemû pora mirov nayêne ser ziman. Bisk li pêşiya çavên mêran ya ji pova wan jê re Porîk tê gotin. Ku ew biska li berçav kin bê jê re porîk tê gotin. Lê ku dirêj bû û weke ya jinan bû, hingî jê re "Bisk" tê gotin. Ji gurrbûna povê re jî porr cih bi cih hatiya gotin. Povê hûr ku pir cî ser laşê mirov rû digire, wek mû ser piyan, rov, rî hindur poz û li gelek ciyên din.

Kategorî:Anatomî
Xemgînî

**Xemgînî** yan **Xem**, rewşeke dilronî (psîkolojî) ye ba mirovan pir û her dem çêdibe. Xemgînî anku dilşikestî, dilmayî û dil bi kul û xem. Sedemên xemgînî gelekin ji evînî ye, êş, zordestî, nexweşî û pir sedemên din ku di jînê mirovan re derbas dibin.

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Hest
Kategorî:Jiyana şexsî
Yekîtiya Ciwanên Kurdistanê

thumb|Alê dawî ya YCK
**Yekîtiya Ciwanên Kurdistan** (YCK) tevgereke ciwanên Kurd li Tirkiyê û Ewropayê bû. YCK di sala 1987 de hatiye damezrandin û di sala 2003'an de hatiye fesihkirin. Şûna wê TECAK hatiye damezrandin.

Kategorî:Rêxistin
Çemkan

**Çemkan** yan **Çemikan** eşîrek Wêranşarê ye. Eşîrek ji federasyona eşîrên Millan e. ev eşîrê ji çar beran pêk tê. Cûa, girda, heydoya (va bera baroyan ji tevê) û melheseniyan in.
Malmezinê cûan mala Omerê kuluk û malmezinê girda mala Bişo ye. Mal mezina berên din pêr nehatiye pêşiye û dem bi dem xwe bi ser berin din ve girtine. Jê ber aboriye pir kes nava Wêranşar'ê dijin. Bi piranî li wêranşarê diminin û li Sêwreg û Amedê çend gundên wan hene. Lê wêranşarê gunden çamûrlî (Cua), Qûcax, Nebeyûb, Romicî (gırda) Ingêlik, Birik (heydoya) Dîk û Elîko (melhesniya) gundê çemkan in.

Kategorî:Eşîrên Millî
Kategorî:Wêranşar, Riha
Pişt

**Pişt** organeke dervayî ji laşê mirov ji ser dest pê dike ta paşî yan qûn. Pişt mirov binyata xwe ji hest, masulk, çerm û goşt peyda dibe.

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Anatomî
Zeplîn

[thumb|rast|250px|Zeplîneke [DYA'yê]]

**Zeplîn** cureyekî alava firînê ye. Baloneke ji gaza hîdrojenê dagirtî ye û bi motorekê tê ajotin.

Navê xwe ji endazyarê Alman Kont Ferdinand von Zeppelin digire ku ew bi xwe wekî bavê firîn û ajotina balonan tê zanîn. Firîna yekemîn a bi zeplînê ji aliyê endazyarê Fransî Henrî Giffard ve di 24'ê sermawezê 1852'ê de bi zeplîneke 160 kg, 43 m dirêj û 12 m biber di navbera bajarê Paris û Trappesê de hatiye kirin ku bi qasî 30 km dûr in.

Zeplîn bi taybetî ji aliyê Almanan hatine bipêşxistin. Dûgela Alman a hemandemî di Şerê Cîhanî yê Yekem de zeplîn bikaranîne û bi wê bajarên London û Parisê bombebarankirine. Zeplîn di navbera parzemîna Ewropa û Amerîkayê de tên bikaranîn. Ji ber qezayan û bipêşketina balafiran hilberîna zeplînan têm sekinandin û êdî di raguhaztinê de nayên bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Firoke
Kategorî:Sedsala 20an li Almanyayê
Heskal

**Heskal** (bi tirkî: kaşikçi köyü) gundekî li Torê ye. Bi hezexê navçeya Şirnaxê ve giredaye.

Kategorî:Gundên Hezexê
Pierre

**Pierre**, di ber çemê Missouri de ye, nêzîkî gola Oahe ye û bi gelheya xwe ya 13.876'ê (2003) paytextê federedewleta DYAyê Dakotaya Başûr ye. Herwekî navenda parêzgeha Hughes jî li hemanderî ye.

## Dîrok

Bajar di sala 1880'î de ji aliyê kolonyalîst Fort Pierre ve di ber perê Çemê Missouri River de hatiye avakirin. Di 1889'î de bûye paytextê South Dakotayê.

## Wargehên balkêş

* Avahiya navenda desthilatdariyê bi marmorên xwe yî spî
* Cultural Heritage Center, mûzeya herêmî
* Gola Oahe, bi torvanî, werzişên avê, park û sirûşta xwe navdar e
* South Dakota Discovery Center & Museum, navendeke bipêşketî bo lêkolînên zanîna xwezayî
* Fîlma navdar "Bi guran re govend" li vir hatiye çêkirin

Kategorî:Bajarên li Dakotaya Başûr
Kategorî:Paytextên DYAyê
Zindekî

**Zindekî**, *Biologics*, hokar e, wek çêliyan ku rêzika parastî li dijî nexoşî yan erkkêşanên biyolojî bi xeter, alîkarî dike.

Kategorî:Biyolojî
Komjiyanî

**Komjiyanî**, *Biomass*, ev barê hişka hemû zîndewerên, di nav nimûnekî taybet, di xelkekê de yan jî nav rûberê da.

Kategorî:Biyolojî
Dermanjiyanî

**Dermanjiyanî**, *bioremediation*, bikarînana hûrzîndiyan bo pirsgirêkên jîngehî çareser kirin.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Biyoteknolojî

Kategorî:Endezyariya hewirdorê
Biyoteknolojî

**Biyoteknolojî** (bi îngilîzî: *biotechnology*) destkarîkirina zanistî ser zîndewerên jiyanî ye, bi taybet li ser cînan, ji bo çêkirina tiştên havildar. Şukirinê gen û bikaranîna rekonbînan DNA teknîkên serekî ne.

Kategorî:Biyolojî

Kategorî:Zanist
Erkkêşanê zîndekî

**Erkkêşanê zîndekî**, *Biotic Stress*, zîndewerên jiyanî ku dikarin pincaran bêşin, wek vîrus, bakterî û kûrmiyên gelac.

Kategorî:Biyolojî
Tîrav

**Tîrav** an **karsînom**, qûnereke bedpejbûnî ji pêwendidarê tevnê jê girte. Pêwendidarê tevnê, pûst û tavaxê xanikên dervayî ya organên hûndirê çêbibe.

## Çavkanî

Kategorî:Nexweşînasî
Kategorî:Pasolojiya anatomî
Kategorî:Şêrpençîr
Hander

thumb|
**Hander**, **katalîst**, tiştekî ku wizeya çalakandinî yên karlêkên kîmiyayî nizm dike, wê caxê karlêkên kîmiyayî bi ser dixe. Di dawiya karlêkê da, ew neguhartî dimîne.

Kategorî:Biyolojî
Dijeleşê hander

**Dijeleşê hander**, *Catalytic antibody*, dijeleş helbijartî, ji bo şiyana xwe ji karlêkê kîmiyayî girê dide û han dide û rewşê nawendiya guhartinê hêwir dike.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Enzîm
RNAyê hander

**RNAyê hander**, (en:*catalytic RNA*), gerdê RNA'yê sirûştî yan cêkirî ku substraya RNA'yê dibirre.

Kategorî:ARN
Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Biyomolekul
DNAyê temamker

**DNAyê temamker**, *Complementary DNA* (cDNA), DNA ji encamekî RNAyê çêkirî bi xêra transkrîptaza berevaj.

Kategorî:Asîda deoksîrîbonukleyî
Kategorî:Biyolojî
Mewîj

thumb|Mewîj
**Mewîj** (bi soranî: mewîj, mêwij) ji tirî tê hişkkirin û amedekirin. Mewîj bi armanca ku zivistanê werê xwarin tê çêkirin.

Kategorî:Fêkî
Kategorî:Xwarin
Alparslan Türkeş

**Alparslan Türkeş** (navê rastî: **Ali Arslan**) (jdb. 25ê çiriya paşîn 1917 li Nîkosya – m. 4ê nîsanê 1997 li Enqere) damezrêner û serokê tevgera neteweperest a tirk MHPê, yek ji endamê hêzên biçek ên tarî ÖHD, leşker û ramyarê Tirkiyê bû û ajanê berê yê CIA di dema Şerê Sar de.

## Jînenîgarî

Di sala 1948î de akademiya leşkerî kuta dike û bi tevî xebata xwe ya di sîxuriyê de dest bi polîtîkayê dike. Sala 1955î ji aliyê artêşa Tirk ve bo perwerdeya bilind a şerê derûnînasiyê di nava baskên NATO de tê şandin. Di cûntaya leşkerî ya 27ê gulanê 1960î de wekî birêvebirek cihdigire. Di demeke kurt de hin nakokî di navbera wî û birêvebirên din de derdikeve û ew bi cezayê dûrxistinê dişînin Hindistanê.

Di nava partiya bi navê Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (Partiya neteweya gundî ya komarger) de dest bi xebatê dike û di sala 1969î de li bajarê Edeneyê navê partiyê werdigerînin Milliyetçi Hareket Partisi (Partiya Tevgera Neteweparêz). Di nava salên 31ê adarê 1975 - 21ê hezîranê 1977 û 11ê hezîranê 1977 - 5ê kanûna paşîn 1978 de wekî cihgirê serokwezîr peywirdariyê digire. Di heman demî de Türkeş bo cara yekemîn bi alîkariya bîrdozê Tirk Hüseyin Nihal Atsız hin elementên nîjadperestiya Tirk diafirînin. Gurê boz wekî sembola Tirkan tê pejirandin û efsaneya Împeratoriya Romê ya *Romulus-Remus* jî wekî efsaneya neteweyî ya Tirkan tê hilbijartin. Türkeş hemî van nêrînên xwe di pirtûka xwe ya navdar Dokuz Işık de diweşîne.

## Piştî cûntaya leşkerî ya [[12ê îlonê]]
Türkeş bi sedema organîzekirina kuştina 5000 mirovên Kurd, çepgîr, sosyalîst û rewşenbîran ji aliyê artêşê ve tê darizandin. Türkeş di dadgehê de dibêje *"Em girtî lê ramanên me desthilatdar in".* Bi qasî 4,5 cezayeke sistkirî dikişîne û dîsa dest bi polîtîkayê dike.

Ew bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidestdide. Meytê wî bi seremoniya dûgelê tê veşartin.

## Gurê çeçenan, efsaneya romayiyan
Gurê boz ji aliyê Türkeş ve wekî sembola tirkan tê bijartin. Di mîtolohiya qefqaziyan de heye. Gorî baweriya çeçenan, gur heger rûniştî be cîhan di rehetiyê de ye, lewra çeçen di aşitiyê de ne. Lê heger li ser piya be, wê gavê cîhan tevlîhev e, lewra şervanên gelê çeçen di şer de ne, Xwedê dizane heya rûnên çi tê serê erdxanê (dinya). Hin dibêjin jiber ku Türkeş jî qefqazî bûye, di malbatê de bi vê efsaneyê hesiyaye, ji wir girtiye.

Di mîtolojiya romayiyan de Romulus û Paulus du romayî ne ku bingeha şarezayiya romayî avêtine, damezirandine. Ev herdu dema pitik bûne ji aliyê dêlegurekê ve tên mijandin û xwedîkirin. Mezin dibin, romayî jî ji nesla wan tên. Türkeş van efsaneyan jî dike para tirkan û bikartîne. Giregirê nîjadperestiya tirk Nihal Atsız li dijî Türkeş derdikeve.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1917
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1997
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Nihâl Atsız

**Hüseyin Nihâl Atsız** (jdb. ; m. ) yek ji damezrêner û bîrdozên nîjadperestiya tirk e.

## Kurtejînenîgarî
Di malbateke leşker de ji dayik dibe û dest bi perwerdeya bijîşkiya leşkerî dike. Xwandina xwe bidawî nake û pirranî bi karê Pan-Tûranîzmê re bilî dibe. Fakûlteya wêjeyî diqedîne li Stembolê. Nivîsen wî di gelek kovar û rojnameyên hemandemî de dihatin weşandin. Wekî mamosteyê wêjeyê li Meletî, Edirneyê kar kiriye. Ji ber nêrînên xwe yî *"Zêde-Tirk"* gelekan aciz dike. Di bin baskê komeleyên li dijî komûnîzmê de li dijî siyasetmedar û kesayetiyên çepgîr ên hemandemî têdikoşe û giliyên wan bi artêşê ve dike. Gelek caran tê darizandin.

## Lêgerîn û lêkolîn wî yên afirandina nîjadperestiya tirk
Di bin bandora Nazî yên Alman de, li avakirina ramanên nîjadperestiya tirk geriyaye. Ramanên Ziya Gökalp û Mustafa Kemal Atatürk pejirandiye û ew kêm dîtiye. Wî jî wekî yê din îdeologiya tûranîzm, Pan Tûrkîzm pejirandiye lê li fikreke bêî ola îslamê geriyaye. Ji îslamê nefret dikir. Bingehê tûranîzmê bi olên beriya îslamê, tengrîzm, şamanîzmê ve girê daye. Gorî wê di cîhanê de nîjada herî hêjatir tirk in û neteweyên din divê hemî ji tirkan re xulamtiyê bikin. Li ser bermahiyên mongolan û efsaneyên wan dikole û ji ber ku Mongolya xwedî bandoreke xurt nebû, li wan xwedî derdikeve û dike malê tirkan. Efsaneya Ergenekonê, Mete, Atîlla, Cengîz Xan, Kültigin hwd hemî dike malê tirkan û wek1i bingeh jî xîtabeyên Orkûn (Orhun) nîşan dide. Bi Alparslan Türkeş re xebatên hevpar dike. Ji ber ku Ziya Gökalp ê îdeologê Pantûrkîzmê bi xwe kurd bû, hinde bi tamsarî nêzîkî wî dibû.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1905
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1975
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Qefqasya

thumb|Herêma Qefqazyayê li sala 1994'an
**Qefqasya** di heman demê de bi navên wekê **Qevqas**, **Qefqaz** an jî **Kafkasya** jî hatiye naskirin, herêmekê ye ku di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser sinorê Ewropa û Asyayê ye. Ev herêm rêzeçiyayên Qefqasyayê vedigire ku Çiyayê Elbrûsê di nav de ye ku çiyayê herî bilind ê Ewropayê ye û ev çiya çavkaniya wêjeya devkî ya gelên Qefqasyayê ye. Herêma Qefqasyayê ji aliyê siyasî û erdnîgarî ve ji du beşan pêk tê ku ji bakurê Qefqasyayê û başûrê Qefqasyayê pêk hatiye. Başûrê Qefqasyayê ji dewletên serbixwe û serwer pêk tê. Bakurê Qefqasyayê jî di nav Rûsyayê de ye.
## Koka navê herêmê
Yek ji kevintirîn şiroveyên ji bo koka navê Qefqasyayê ji nivîskarê kevnar Pliny hatiye. Pliny diyar kiriye ku navê Qefqasyayê ji peyva skîtî Gracaucasus hatiye ku tê wateya berfa spî. J. Klaproth ku di salên 1800î de li Qefqasyayê geriyaye diyar kiriye ku navê Qefqasyayê bi koka xwe farisî ye û ji peyva farisî Koh-Kaf (Kuhî Kaf) hatiye ku tê wateya çiyayê Kafê. Romayiyan herêmê wekê Kafkas binav kirine. Li Ewropayê di sedsalên 15 û 16an de navê Qefqasyayê hatiye bikaranîn û ev bikaranîn heta roja îro jî berdewam kiriye; lêbelê Qefqasya ku di van bikaranînan de hatiye behs kirin, behsa herêma ku niha wekê Qefqasyaya Bakur tê zanîn dike û Qefqasyaya Başûr di vê pênaseyê de cih negirtibû. Ewropiyan ji bo Qefqasyaya Başûr navê *Transcaucasia* (Transkafkasya) bikar anîne ku tê wateya "ji Qefqasyayê wêdetir".

## Bibîne
* Çiyayên Qefqazê
* Zimanên qefqazî
* Kurdên Qefqasyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Asyaya Rojava
Kategorî:Ewropaya Rojhilat
Deryaya Azovê

thumb|300px|Ji ezmên de Deryaya Azovê (NASA/MODIS/Blue Marble)
thumb|300px|Deryaya Reş û Deryaya Azovê.
**Deryaya Azovê** an jî **Behra Azovê** an Deryaya Azak (bi ûkraynî: Азовське море, *Azovske more*, birûsî: Азовское море, *Azovskoye more*) deryayeke li rojhelata Ewropayê bakura Deryaya Reş e. Azov bajerekî di devikî çemê Don de navê xwe daye wê deryayê ye. Ew deryayeke kêlekê Deryaya Reş e.

## Erdnîgarî
Li rojavaya Deryaya Azovê Ûkrayna li rojhelat jî Rûsya heye. Nîvgirava Kirimê û Nivgirava Tamanê Deryaya Azovê ji Deryaya Reş vediqetî ne û di ser Tengava Kerşê re digêhî ne hev.

Pîvana rûya derya 38.000 km² û kûrahiya herî mezin 15 m tenê ye.

## Çemên talê dibin
Du çemên girîn tala wê dibin: Don û Kuban. Ji bo ew deryayeke biçûk e û ew çeman talê dibin şorahî xwe enca ji çaran yeka Deryaye Reş e.

## Galerî

Wêne:Azow Sea Sunset.JPG|Deryaya Azovê, nêzîkî bajarê Nova Yalta (anku, *Yaltaya Nû*).


## Çavkanî

Azov

Kategorî:Deryayên Rûsyayê
Kategorî:Deryayên Ûkraynayê
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Nîvgirava Taman

**Nivgirava Taman** nîvgiravekî li herêma Krasnodarê ya Rûsyayê ye. Ev li bakur bi Deryaya Azov, li rojava Tengava Kerçê û başûr jî bi Deryaya Reş sinordar e. Firehiya nîvgiravê 30 kîlometre e û dirêjiya vê 12,9 kîlometre ye.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratoriya Xezer
Kategorî:Nîvgirav
Çiyayên Qefqazê

**Qefqaz** an **Qefqasya** an jî **Rêzeçiyayên Qefqasyayê** (bi rûsî: Кавказ, *Qavkaz*, bi gûrcî: კავკასიონი, *Qavqasioni*) rêzeçiyayeke 1.100 km dirêj e, di rojava-bakur rojava de berve rojhelatê başûrê rojhelat navbera Deryaya Reş û Deryaya Mazenderan rêz dibe ye. Bilindahiya wan çiyayan heta 5.642 m heye û geşa ser xakên Rûsya, Gurcistan, Ermenistan û Azerbaycanê ne.

## Çiyayên Qefqazê yên Mezin

Qefqazên Mezin 1.100 km dirêj û heta 180 km fireh in.

Qefqazên Mezin ji wan çiyayan de pêk tê: Qefqazên Deryaya Reş 600-1.200 m bilind, Qefqazên Çiyabilind bi çiyayên xweya herî bilind Elbrus, Şara û Kasbek (heta 5.642 m) û Qefqazên Mazenderan (500-1.000 m).

## Çiyayên Qefqazê yên Biçûk

Li 100 km başûr Qefqazên Biçûk li ser xakên Gurcistan, Ermenistan û Azerbaycanê dirêj dibin. Çiyayê Qefqazên Biçûk ên herî bilind Gyamyş (3.724 m) e.

## Çiyayên Qefqazê

# Elbruz (5.642 m), Rûsya
# Dîş Tau (5.203 m), Rûsya
# Şara (5.201 m), Rûsya/Gurcîstan
# Koştan Tau (5.150 m), Rûsya
# Pik Puşkin (5.100 m), Rûsya
# Dzangî (5.058 m), Rûsya/Georgien
# Kasbek (5.047), Rûsya/Gurcîstan
# Mizhirgi (5.025 m), Rûsya
# Katîn (4.974 m), Rûsya
# Şota Rustaveli (4.960 m), Rûsya
# Borovikovs topp (4.888 m), Rûsya
# Gestola (4.860 m), Rûsya
# Tetnuld (4.858 m), Gurcîstan
# Uşba (4.695 m), Gurcîstan
# Uilpata (4.638 m)
# Tebulosmta (4.493 m), Çeçenya
# Bazardüzü (4.466 m), Azerbaycan
# Sachdag (4.243 m)
# Dombai (4.046 m), Gurcîstan/Rûsya
# Gyamîş (3.724 m)

## Welat

* Ermenistan
* Azerbaycan
* Gurcistan
* Rûsya

## Bibîne
* Qefqasya

Kategorî:Asyaya Rojava
Kategorî:Ewropaya Rojhilat
Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk
Kategorî:Qefqasya
Kategorî:Rêzeçiya
Tengava Kerçê

**Tengava Kerçê** tengaveke navbera Rûsya û Ûkrayna de ye ku Deryaya Reş û Deryaya Azov digêhîne hev.

Nîvgirava Krîmê di xakên Ûkrayna de û Nîvgirava Taman di xakên Rûsya de ji hev vediqetî ne. Dirêjahî ye wê nêzî 40 km û firehbûna xwe di dera herî teng de 4 km ye. Tengav bi navê bajarê ûkraynî Kerç binavkirÎ ye.

## Çavkanî

Kerçê
Saint Vincent û Giravên Grenadîn

thumb|Saint Vincent û giravên Grenadîn

**Saint Vincent û giravên Grenadîn** dewleteke ji giravan pêk hatiye û endama Commonwealth Realm e.

## Erdnîgarî

Ew dewletê di Karîbîk de di Giravên Îndiya Rojava de ji girava Saint Vincent û 32 giravên li bakura Grenadan, di Antîlên Biçûk de pêk tê ye. Grenada bixwe ne di giravên Antîlên biçûk de ye. Paytext û bajarê welatêyê herî mezin Kingstown e.

## Gel
Nifûsa dewletê 113.000 kes e.

## Girêdanên derve

* Malpera fermiya Kargere 

Kategorî:Avabûnên 1979an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1979an de hatine avakirin

Kategorî:Welatên giravî
İzzet Altınmeşe

**İzzet Altınmeşe**, (jdb. 1945 li Çîngûş, Diyarbekir) yek ji hunermendên ku awaz û stranên kurdî bi zimanê tirkî distirê ye.

Ew herçendî li Amedê ji dayik bûbe jî di 5 meheniya xwe de bi tevî malbata xwe koçberî Edeneyê bûne û li wir mezin bûye. Bavê wî porsaz (berber, porbir) bû û Altınmeşe jî fêrî berberiyê bûbû û dixebitî. Dengê wî xwedî oktaveke bilind û xweşik bû. Ev yeka han bala komeleya muzîkê ya gelêrî dikişand. Di sala 1963'yan de li wir dest bi xebata amatorî ya muzîkê dike.

## Rola muzîkê di asîmîlasyona kurdan de

Tê zanîn piştî damezrandina Komara Tirkiyê li Mezra (Elezîz), Edene, Erzirom û Meletîyê komel û akademiyên muzîkê tên sazkirin û karê wan yê fermî dizîn û vegotina awazên kurdî bû. Gorî sosyologê tirk İsmail Beşikçi van saziyan herwekî diziya çîrok, metelok, leyîstikên zarokan hwd jî dikir. Çanda kurdî bi zimanê tirkî dihate pêşwazîkirin û ev yeka han asîmîlasyon bileztir dikir. Lewra ew hest û cîhana kurdan bûn. Heger hest û cîhana kurdan bi zimanê tirkî dihate îcrakirin, diviyabû kurd fêrî zimanê tirkî bibana.

Komeleya ku Altınmeşe lê dest bi xebatê dikir, komeleyeka (Komeleya keran) wiha bû û peywira wê ya serekî asîmîlasyona kurdan bû. Tê zanîn Altınmeşe bi sedan stran û awazên kurdî werdigerîne tirkî û bi versiyona tirkî bi kurdan dide hezkirin.

## Xelata Hunermendiya Dûgelê

Ew di sala 1998an de bi xelata herî mezin ya dewleta tirk bo hunermendan, xelata Hunermendiya Dûgelê werdigire û xizmetên wî yên bêhempa bo asîmîlasyona kurdan bibersîv dike.

## Hin stranên wî yên ji kurdî hatine girtin

* *Esmerim* - Esmera min (ji herêma Wanê hatiye wergirtin)
* *Nazey* - Nazê (stran ji Başûrê Kurdistanê hatiye wergirtin û bi eslê xwe soranî ye)
* *De Get Bayburt* - De here Bayburt (straneke ermenî ye û wergerandine tirkî)
* *Kınayı Getir Aney* - Hene bînin (straneke kurdî ye)
* *Saza Niye Gelmedin* - Çima nehatî sazbendiyê (awazeke soranî ye, peyvên wê kirine tirkî)
* *Sevdiğime Pişman Ettin* - We ez poşmamê hezkirinê kirim
* *Fırat* - Ferat (awazeke kurdî ye peyvên wê kirine tirkî)
* *Maden Dağı* - Çiyayê Maden (awazeke kurdî ye peyvên wê kirine tirkî)

Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Tirk
Mehdî Zana

**Mehdî Zana** (jdb. 1940 li Farqîna Diyarbekirê) siyasetmedarekî kurd e.

Di sala 1963î de dibe endamê TİP (Partiya Karkerên Tirkiyeyê) û him têkoşîna çînên bindest, him jî ya gelê kurd dide. Di sala 1978î de wekî endamekê serbixwe tevlî hilbijartinên şaredariya Amedê dibe û biserdikeve. Heya rûdana destdayîna artêşa tirk a desthilatdariyê di sala 1980î serokatiya şaredariya Amedê dike. Di cûntaya 1980î de tê girtin û zîndanîkirin. Ew zêdetirî 16 salan li zîndanê de dimîne. Di pêvajoya reş a Zîndana Amedê de ew jî li wir e û rastî hemî êşkenceyên hovane û barbarî tê.

Piştî derketina wî ya ji zîndanê derdikeve derveyî welêt û çû Ewropayê. Li ser daxwaza Tirkiyeyê Swêd û Almanya serîlêdana wî ya penaberiyê napejirînin û ew li ser xebatên parêzeran li Fransayê mafê penaberiyê werdigire. Heya sala 2004î li menfîtiyê dimîne. Vegerî Amedê lê carek din ceza lê birin. Mecbûr ma careke din bi paş ve vegerî Swêdê. Ew niha li Swêdê ye.

Mehdî Zana bi Leyla Zana re zewiciye û bavê du zarokan e.

## Berhemên wî
# *Bekle Diyarbakır*, 1991
# *Sevgili Leyla Uzun Bir Sürgündü O Gece*, 1995
# *Çarşîya Silîva*, 1999
# *[[Ay dayê (pirtûk)|Ay dayê]]*, roman, 2005
# *Me helal bikin*, 2000
# *Parastina min*, 2004
# *Evîna dilê min*, 1993
# *La prison no 5 : onze ans dans les geôles turques*, 1995
# *Hölle Nr. 5 : Tagebuch aus einem türkischen Gefängnis*, 1992

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Kesên ji Farqînê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Şaredarên Amedê
Fehmiyê Bîlal

**Fehmiyê Bîlal** (jdb. 1887 li Licêyê - m. 1967 li Amed) şoreşvanekî bû ku di serhildana Şêx Seîd de wekî sekreter cihgirtiye. Nivîskar, siyasetmedar û têkoşerekî navdar ê Kurd e. Bi navê **Fehmiyê Licî** jî tê naskirin. Hêj di temenciwaniya xwe de helbestan dinivîsîne û tevlî têkoşîna azadiya Kurdistanê dibe.

Piştî têkçûna serhildanê derbazî binxetê dibe. Di avakirina Xoybûnê de roleke mezin dileyîze. Ji ber ku fransî dizanibû, têkiliya tevgerên Kurd bi Ewropa re hêsantir dikir. Berhemên LaFontaine werdigerand û bi xwe jî helbest dinivîsand. Mixabin pirraniya wan kete destê dewleta Tirk û hatin tunekirin. Herwekî arşîva Şêx Seîd jî.

Li ser derxistina efûyê ya dûgela Tirk û ji ber hinde nakokiyên di navbera damezrênerên Xoybûnê, biryar digire û vedigere Bakurê Kurdistanê. Dûgela Tirk li ser soza xwe nasekine û wî digirin. Wî sirgûnê bajarê Ispartayê dikin. Li wir tendurustiya wî bi giran dijwar dibe û dewleta Tirk cezayê wî sist dike, vedigere Bakurê Kurdistanê. Li Darahênê, Xinûs û Amedê di nava xizaniyê de dijî û jiyana xwe ji destdide.

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1887
Kategorî:Kesên ji Liceyê
Kategorî:Kesên ji Xinûsê
Kategorî:Mirin 1967
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Hêştir

[thumb|[Hêştirê erebî *Camelus dromedarius*]]
**Hêştir**, **wiştir** an **huştir** (*Camelus*), cinsek e guhandar e ji koma *[[Artiodactyla]]*, ji famîleya hêştiran ku çend ajal wek hêştiran xuya dikin wek alpaka, vîkunya, lama û guanako ji famîleya hêştiran.

## Şayes û belavbûn
Du cureyên hêştiran hene ku yê yekem bi qopikekî tenê wekî hêştira erebî û duwem ku bi du qopikan wekî hêştira bextarî ku her du cûre ji van hêştiran li peydayên Asya û Rojhilata Afrîkayê dijîn.

Temenê navîn ya hêştiran derdor 50-60 sal e. Hêştir tîbûn û birçîbûnê demek dirêj dimînin.

## Famîleya heştiran
Şeş guhandarên dirûvê hêştiran ji famîleya hêştiran (*Camelidae*) ku gor giraniyên wan tên komkirin:

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* International Society of Camelid Research and Development 
* Six Green Reasons to Drink Camel's Milk
* Use of camels by South African police
* The Camel as a pet 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Famîleya hêştiran
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê

Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha Afrîkayê
Jehr

thumb|Sembola tiştên bi jehr
**Jehr** (jar) an jî **axû** madeke ku dikare zindiyan bikuje an zirareke mezin bide laşê wan e. Jar an di Taqîgehan de tên çêkirin an jî li xwezayê di sîstema xweparastina hin ajal û (giyanan) de jî peyda dibe.

Kategorî:Axû
Kategorî:Bijîşkî
Kategorî:Metodên îdamkirinê
Boise

**Boise** paytexte federedewleta DYAyê Idaho ye.

Navê wê bi zimanê Fransî ye û wateya wê "daristan" e. Ango "Bajarê di nav daristanê de". Gorî hejmartinên sala 2004'î hejmara niştecihan 190.122 ye.

## Rewşa aboriyê

Boise navenda karsazên elektronîkê, şaxa teknolojiya mîkronê ye. Herwiha navenda Supermarketên Albertson û WinCo Foods li wir in. Radeya bêkariyê li dora 5 % e.

## Asta perwerdeyê

Boise bajarê zanîngehan e. Di Zanîngeha Dewletê ya Boise de li dora 18.000 xwendevan perwerde dibin. Radeya werzişê jî ji her aliyê ve bipêşketî ye.

## Navdarên bajêr

* Thom Pace, Muzîkerê herêmî
* Bridget Powers, Hilberînera pornografiyê û Rockmuzîker
* Curtis Stigers, Stranbêj û saksafonîst
* Kristine Sutherland, Aktrîst
* Torrie Wilson, Wrestlera profesyonel û Fotomodel

Kategorî:Paytextên DYAyê
Tallahassee

**Tallahassee** paytexta federedewleta DYAyê Florîda ye.

## Wargehên balkêş

* Avahiya kevn a desthilatdariya bajêr, niha wekî mûze ye
* Stadyûma bajêr a navdar. Bi qasî 80.000 temaşekaran digire
* Wakulla Springs, Parka sirûştî, fîlma Tarzan li vir hatibû çêkirin
* Pebble Hill Plantation, Mûze

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya bajêr 

Kategorî:Bajarên Florîdayê
Kategorî:Paytextên DYAyê
3 gav û 3 darek (pirtûk)

**3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de** romaneke Jan Dost e. Pirtûk ji aliyê Weşanên Avesta ve hatiye weşandin.

Di vê romanê de, ya ku bi munasebeta 82 saliya serhildana Şêx Seîd sala 1925 an hatiye weşandin, romannivîsê Kurd Jan Dost şopa romana xwe ya yekem Mijabad diajo û bi wî zimanê xwe yê helbestî dîsa tevna serpêhatî û bûyer û qederên lehengên xwe dirêse. Ew bi tevayî li ser kêlîka berî bidarvekirina Şêx Seîdê kal e û dema berî şoreş dest pê bike û bûyerên ku di nava şoreşê de qewimîbûn e. Roman ji 214 rûpelan pêk tê û li ser çend beşên sereke (ku nivîskar navê wan kiriye Gav û navê romanê bi xwe jî ji wir tê) tê par vekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Romanên kurdî
Dover

**Dover** bajarekî li parêzgeha Kent County li federedewleta DYAyê Delaware, bi gelheya xwe ya 33.100 kesî (2004) navenda parêzgehê û paytexta Delaware ye. Erdê bajêr 58,8&nbsp;km² ye. Li navenda axa Delaware dikeve û nêzîkî 140&nbsp;km ji Fîladelfiya û Washington, D.C. dûr e.

## Koordînat

39,16° N, 75,52° W.

## Dîrok

Ji aliyê William Penn ve di sala 1683'ê de hatiye avakirin.

## Asta perwerdeyê

Li bajêr Zanîngeha Dewletê ya Delaware heye. Dîsa li wir şaxên Zanîngeha Delaware jî hene.

## Navdarên bajêr

* Annie Jump Cannon, Stêrnasa navdar

## Girêdanên derve
* Malpera fermî
* Agahî bo tûrîstan (Îngîlîzî)

Kategorî:Paytextên DYAyê
Alaya Almanyayê

**Alaya Almanyayê** ji rengên sor, zer û reş pêk tê. Alaya dewletê jî heman e, tenê li ser nîşaneya teyrebazê heye.

Rengên alayê bi benda 22emîn destûra bingehîn hatine kivşekirin û parastin. Ev bend di 23ê gulana 1949an de hatiye pejirandin. Dîsa di 7ê hezîrana 1950an de jî hatiye piştrastkirin û ravekirin. Ev rengana di sedsala 19em de bo yekîtiya almanan dihatin bikaranîn.

Kategorî:Alayên neteweyî
Elmanya
Kategorî:Almanya
Nîşana Almanyayê

[140px|thumb|Di serdema navîn de bikaranîneke armayê, li gorî wênesaz [Albrecht Altdorfer]]

**Armaya Almanyayê** an jî **nîşanka Almanyayê** teyrebaz e ku bingeha xwe ji dîrok û efsaneyên germanan digire. Arma di alayên curbecur ên Almanyayê de wekî sîmbola dûgela federal tê bikaranîn.

Di serdema navîn di sala 1410'ê de bi navê *"Teyrêbazê reş ê zêrîn"* hatiye bikaranîn. Wê demê sîmbola keyaniya pîroz a neteweya alman a Împeratoriya Romê bû.

140px|thumb

Ji 1410 heya 1806 teyrebaz bi du seriyan dihate nîşandan lê îro tenê yek serî ye.

Kategorî:Almanya
Kategorî:Nîşan
Kategorî:Nîşanên neteweyî
Sirûda neteweyî ya Almanyayê

**Das Lied der Deutschen**, sirûda neteweyî ya Almanyayê ye ku ji helbesteke August Heinrich Hoffmann von Fallersleben pêk tê. Sirûd ji aliyê Hoffman von Fallersleben ve di 26ê tebaxê 1841ê de li girava Helgoland ji awazeke Joseph Haydn hatiye çêkirin.

Sirûd cara pêşîn di 5ê çiriya pêşîn 1841ê de li Hamburg hatiye qîrîn (stirîn). Melodiya wê ji Joseph Haydn e, wî di sala 1797ê de bo Şerê Napolyon çêkiribû.

Di sala 1922an de bû sirûda Keyaniya Almanî. Di dema nazî de bi guhartinan hatiye qîrîn. Bi dawiya Şerê cîhanî yê duyem ve û bi damezrandina Almanyaya Federal ve wekî versiyona niha hat bikaranîn. Bi tevlîbûna DDRê ve herwekî li rojhilatê welêt jî bû fermî.

## Çavkanî

Kategorî:Almanya
Kategorî:Almanyaya Rojava
Kategorî:Avabûnên 1922an li Almanyayê
Kategorî:Sirûd
Kategorî:Sirûdên neteweyî
Kortareş

**Kortareş** yan jî **Kortireş**, yek ji şeş gom (zom)ên gundê Kupikê Dêrsimê ye. Kortireş navê xwe ji çala ku têde hatiye ava kirin werdigire. Ji ber ku ji derdora Kortireş yan jî Kortareşê wekî "Kort" tê binav kirin. "KORT-A-REŞ" yan jî "KORT-Î-REŞ" her du jî heman manê didin.

Du êhtîmal va nava afirandin e. Yêkemîn îhîtmal ev e ku herd yan jî bi gotineke din axa vir sindorê navbera axa spî û reş de ye û axa kortê jî ji ber ku reş e dibe ku ji vir wergirti ye.

Ihtîmala duyemîn jî, qasê ku pîr û kalên gund bexs kirin e, kelem yan jî daristana vê herêmê ew qas xût ê bê ser û ber bûye ezman xuya ne kiriye. Di nava vî kelemî de hemû sewal (heywan)ên kovî hebune û nava daristanê ji ber ku tavê nabîne ji daran reş û tariye. Ji ber vê sedemê jî jêre gotine Korta reş.
 
Cihê Vê gomê, li bin rêya Kûpik-Moxindî yan jî Kûpik-Şowagê de ye. yanê KOrtireş, li vê derê hatiye ava kirin. Li Rojhilatê Kortîreşê Mezela Spî û her wiha gundê Şowagê, li Rojava-Zimagê Gundê Lodekan, li başûr Tat û Heyderbawa li bakur jî çiyayê Cûrnikan Gaza gund çih digirin.

Kortîreş, Li cîyekî gelek xweş hatiye ava kirin. Runiştvanê vê gomê tevahî ji ezbeta Seynûriyan'in. Ezbeta seynûriyan jî yêk ji wan ezbetên Bamasûrî ye. Rûniştvanên Kortîreşê, wekî Mala Sey Bêpîr (Bapîr), Mala Sey Mistefê, Mala Sey Riza Û Mala Delusên in. Lê di salên 40î-50 yan de hin malan ji ber sedemên cûr bicûr bar kirin e û berê xwe dane welatê dûr.

Kî ji wan wekî pîr li nava elewiyên Varto, Erzirom-Têrcan, Erzingan yan jî Sêwazê ku bicîh dibin têkiliya xwe dîsa jî heta salên dawî jî didomînin. Lê hatina dibistanê gund, zêdebûna şêniya gund, destpêkirina memûriyeta xort û ciwanên gund, bayê şoreşgerî û hwd gund kir wargeha terikandinê.

Kortireşê jî, ji van sedeman par(Hês)a xwe, bi zêdeyî wergirt û gelek zêde koç da.

Piştî Derba Leşkeri ya 12ê Îlonê ya 1980 ê gom, ketê pêvajoya mirin ê. beşek jî Seynûriyan jî nava gund de ciwar bûne. Mala Seyîd, Mala Nesîmî, Mala Elikê (Hamedê Elikê) Mala Seyheyder yan jî bi gotineke din Mala Bako ne. Taybetiyeke Ezbeta Seynuriyan jî ew e ku bervajî Ezbeta Seydawasan li gundê Qurqurikê kesê wan tune; lê meri(v)yên wan jî li Mezrê ku girêdayî gundê Seyîdan ê cîwar bûne. hejmara wan ji yên li Kupikê zêdetir e. Hin malan ji van him Kupik û him jî Mezre Wekî Havînge û Sarînge bikar anîne.

Li gorî zanînê Kortîreşî li gelek başarên Tirkiyê belav bûne. Xarpit, Meletî, Edene, Bursa, Enqere, Stenbol û hin deverên din ji van bajaran in. Her wiha hinek ji wan jî bi awayekî belvê derveyî welêt bûne. Li Elmanya,Hollanda, Belçîka û hwd bicîh bûn e.

Kortireşiyan di salên dawîde gelek însanên xwende derxistin. Ji wan piranî hînkar, mamost endazyar derxıstın e.

(Nıvîs wê dom bike)

Kategorî:Zom
Dawalî

**Dawalî** (), gûndêkî navça Mêzgira Dêrsim ê û girêdayî nahiya Moxindî ye. Dawalî, li bin Zimagê Lodekan li ser gir (tapekî di nava du newalan de hatiye ava kirin. Li bakurê Dawalî Lodek û Kûpik; li rojhilatê Gund deşta Sûlav ê, li başûr Goma Çet ê û li rojava jî Bilan Goma Civarikê û Şîlk dorpêç dikin. Her çiqas li ser tap (gir)ekî ava bûye jî ji hemê derdora -xêr ji Çetê- niztir e. yanê bi gotineke din di kurahiya vê herêmê de ye,

Populasyon, yanê şêniya gûnd ji xeynî yek malakê tevahî ji Eşîra Şadî ne. Dawalî li herêmê ji berê ve bi aşê xwe menşûr e. Li ser her dû newalan (Qemlaxan, newala Şîlkê yan jî ava çavîyê) navbera çar yan jî pênc aş hatine saz kirin.

Aşên dawalî heta salên 80 jî biawayekî berxwe dan jî lê bi hatina teknolojî, van aşên pîroz hêdî hêdî xwe dan rêya mirin ê.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Zîmbabwe

**Zîmbabwe**, welatekî başûrê Efrîqayê ye. Cîranên Zîmbabwe, Efrîqaya Başûr, Botswana, Zambiya, Mozambîk e. Paytexta wê Harare ye û zimanê fermî îngilîzî ye.

## Herêmên Zîmbabweyê

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1980an de hatine avakirin
Gîneya Rojbendî

**Gîneya Rojbendî**, welatekî Afrîkayê ye. Ji du beşan pêk tê. Beşek li ser parzemîna Efrîkayê ye û beşa din tevlî paytext Malabo li ser Girava Bîokoyê ye. Gîneya Rojbendî bi Kamerûn û Gabonê re cîran e.

## Herêmên Gîneya Rojbendî
Gîneya Rojbendî ji 7 herêman pêk tê:

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1968an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Navendî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1968an de hatine avakirin

Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Rûs

**Rûs** an **ûris** (bi rûsî: русские, *russkie*) gelek e ji aliyî zimanî ve ji gelên slav dihên hesibandin û zimanê wan ji zimanên slavî yên rojhilatî ye.

Peyva *rûsî* bi ramaneka dî jî bikar dihêt: her welatiyekê Komara Rûsyayê bê nihêrîna li nejad û etnîsîtiya wan. Di zimanê rûsî da, bi dariştina peyva nû ya *Rossiyani* (Россиянин) anko *rûsyanî* van herdu ramanan ji hev vadivêrin. Ji tevaya rûsyaniyan, nêzî 80% rûs in.

## Hêşet (nifûs)

Nêzî 137 milyon kesan rûs li cîhanê hene. Ji wan, 115 milyon li Rûsyayê, 17 milyon li komarên Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst yên berê dijîn. Rûs gelê herî pirhijmar yê Ewropayê ye û li goreyê hêşetê (nifûsê), ew çend qatî komên dî yên slavan in (wekî ûkraynî 46 milyon û polonî 60 milyon).

### Rûs li dewletên pêmevanên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst]]
300px|thumb

* Ermenistan - nêzî 27.000 (0,9 %)
* Azerbaycan - nêzî 150.000 (1,8 %)
* Estonya - nêzî 380.000 (28,1 %)
* Gurcistan - nêzî 77.000 (1,5 %)
* Qezexistan - nêzî 4,5 milyon (30,0 %)
* Qirgizistan - nêzî 635.000 (12,5 %)
* Letonya - nêzî 687.000 (29,6 %)
* Lîtvanya - nêzî 218.000 (6,31 %)
* Moldova - nêzî 551.000 (13,0 %)
* **[[Rûsya]]** - nêzî 116 milyon (79,8 %)
* Tacikistan - nêzî 69.000 (1,1 %)
* Tirkmenistan - nêzî 48.000 (9,8 %)
* Ûkrayna - nêzî 8,4 milyon (17,3 %)
* Ûzbêkistan - nêzî 1,4 milyon (5,5 %)
* Rûsyaya Spî - nêzî 1,1 milyon(11 %)

Nêzî 1 milyon rûs li derveyî dewletên YKSS yên berê ne, wekî welatên DYA, Çîn, Almanyayê.

## Dîn

Rûs bi awayekê gelemperî, li ser mezhebê ortodoks ji dînê felatî anko xiristiyantî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Slav

thumb|300px|rast|Belavbûna gelên slavî li gorî zimanên xwe
**Slav** komeke gelan e ko li goreyê zimanên xwe ji gelên hind û Ewropa dihên hesibandin û li rojhilat û navenda Ewropayê dijîn. Rûs, Polon, Çek, Serb, Ûkraynî, Belarûsî, Bulgar, Slovak û Xirwat ji Slavan in.

Mecar û Roman demeke dirêj e bi Slavan re dijîn, lê ew ne Slav in. Di nav Slavan de, Rûs gelê herî gelek in, pişte re Polon û Ûkraynî tên. Rûs, Belarûsî û Ûkraynî wekî Slavên rojhilatî, Polon, Çekyayî û Slovak jî wek Slavên Rojavayî dihên navandin. Xirwat, Serb, Bosniyayî û Bulgar Slavên Başûr in. Lê, Slavên bakurî tune ne.

Zimanên slavî nêzî hev in. Serb, Bosniyayî û Kroat zimanên xwe cida dibînin, hin zimannas wan zimanên hevşêwe mile û wekî zimanên Serbo-kroatî dibînin. Zimanên slavî wekî zimanên zikmakî ji aliyê 400 milyon kesan ve dihên axaftin.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Saint Kitts û Nevîs

thumb|thumb|Saint Kitts û Nevîs
thumb|350px|rast|Parishes of Saint Kitts and Nevis
Federasyona **Saint Kitts û Nevîs** ( - berê: *Saint Christopher û Nevis*) komgiraveke di Antîlên Biçûk di Derya Karîbîk de, bi paytexta Basseterre ye. Ew dewletewka serbixwe ye û yek ji endamên Neteweyên Yekbûyîye ye.

## Erdnîgarî

Girava Saint Kitts ji sê komên Volkanan de pêk tê ye. Çiyayê xweyê herî bilind bi 1.156 m çiyayê Liamugia ye. Giravê Nevis bi kanaleke 3 km firehîye ji girava Saint Kitts vediqetê ye û çiyayê wê ye herî bilind bi 1090 m çiyayê Nevis e.

Gorî sala 2001an li wan giravan 46.000 kes dijî ye û li wan 13.000ên xwe li bajarê paytext Basseterre dijî ne. Bajarê duyem mezin bi 1.700 kes Charlestown e.

## Dîrok

Ew herdu giravan di 1493an de ji aliya Christopher Columbus di gera xweya duyem de hat keşf kirin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1983an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1983an de hatine avakirin

Kategorî:Welatên giravî
Palau

**Palau**, bi fermî **Komara Palauê** (bi zimanê palau: *Belau*), welatekî giravî di Okyanûsa Mezinê de ye. Dewleta Palau ji giravên Palau pêk tê ye û di nav komgiravên Karolinên bakur de ye û li bakura Papûa Gîneya Nû dikeve ye. Komgirav ji 250-350 giravan pêk tê ye û di wan de ya herî mezin bi 409 km² girava Babelthuap ye. Li wan giravan nehan tenê jiyan heye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1994an de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Dêra ortodoks

[thumb|Dêra Sencorc, dêreke ortodoks a [Serbistanê ye]]
[rast|thumb|upright=1.8|Belavbûna [Dêra ortodoks|filehtiya ortodoks (rengê hêşîn) û filehtiya ortodoks a rojhilat (rengê sor) li cîhanê

]]

**Ortodoks** ew xiristiyanên ji peyçûnê **Dêra ortodoks** re tê gotin. Zavên ortodoksan wek ortodoksî tê navandin. Endamên vê zavê li dinê bi tunî nêzî 300.000.000 kes e. Welatên an navçeyên ortodoks ê ku bi gelemperî lê dijîn Rusya, Yewnanistan, Ewropaya Rojhilat, Rojhilata Navîn, Misir û Etiyopya in.

Piştî  a Dêra Ortodoks û Dêra Katolîk di 1054an de, Dêra Ortodoks di Serdema Navîn de dêra Împeratoriya Romayê (Bîzans) bû. Di dema Împeratoriya Osmanî de, kesen ortodoksên împeratoriyê navê xwe "Rûm" an "Romî" û zimanê yewnanî parastine. Rêberê Dêra Ortodoks arxepîskopa Konstantînopolîs (Stembol) e. Dêra Tirk a Ortodoks jî heye.

## Çavkanî

Kategorî:Xiristiyanî
Çiyayên Şerevdînê

**Çiyayên Şerevdînê**, komeçiyayek e li herêma Serheda Bakurê Kurdistanê, di nava parêzgehên Çewlîg û Mûşê de.

Bilindahiya çiyê digihîje 2.544 m. Di nav tixûbên Kanîreş, Bongilan (Solaxa) û Gimgim û Xinûsê da ye. Biharan bêyî niştecîhên herêmê malîvanayê ji koçeran ra jî dike, zozanek bi adane, cûr be cûr kulîlk û giha tê de hişîn dibe, hela kinkor û kivkarikên li wir hişîn dibe gelek navdar in, ji bo ajalvaniyê cîhekî gelek baş e.

Wargehê zozanan e û di stranên kurdî de navê wê gelek derbas dibe. Di hin stranan de navê wê wekî "Şerefdîn" an "Şêr Evdîn" jî derbas dibe. Dewleta tirk navê wê kiriye *Şerafettin*. Li çiyayên Şerevdînê gelek cihên cografîk ên navê şêr tê de derbas dibe hene. Gundê Siltaşêr, ziyareta Şêr Evdîn, newala şêran hwd. Tê texmînkirin ku yan çiyê navê xwe ji wextekê hebûna şêran girtiye yan jî ji Ziyareta Şêr Evdîn girtiye.

Di dîrokê de jî roleke girîng lîstiye. Serhildanên Şêx Seîd, Berxwedana Yado hwd de bi dewleta tirk re şerên mezin li vê cografyayê pêk hatine. Di strana bi navê ''Sê biran'' de wekî wargehê birayê êzidî, Hebîbaba derbas dibe. Niha jî bi navê "Ziyareta Hebîbaba" û bi navê "gundê Hebîbaba (Hebîba, Heyîba, Hebîban) cih hene.

Havînan heya dawiya meha 6em hêj berf li lûtkeyên çiyê tê dîtin. Warê Amasya, Warê Rindalyan, Warê Qelinçûkê, Warê Qeremêşê, Bireka Hişkiyê, Newala Hirçê (Newala Evdo), Kêl, Warê Siltaşêr, Gola Mezin, Gola Piçûk, Mêrga Dirêj, Geliyê Kinkorê hwd hin ji navên cografîk li çiyê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Çewlîg
Şerevdînê
Şerevdînê
Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê
Kategorî:Mûş
Kategorî:Serhed
Kategorî:Xinûs
Sê Biran (kilam)

Kilama ***Sê biran*** ji stranên ji bo Efsaneya Sê biran hatine stirîn an Efsaneya Sê biran re tê gotin. Straneke pirr dirêj, dîrokî navdar e. Pirr kêm dengbêj wê bi tevayî dizanin. Hin versiyonên hene pirr kêm in û ji di bin bandora şîroveyên dengbêjan ên bialî de ne.

Kilam behsa beriya dînê îslamê li Kurdistanê û hatina ereban dike. Bi navê Koçkar (Goşkar), Hebî (Heyî) û Qolî sê bira hebûne. Kilam behsa jiyan, tevger, mêranî û dijminahiya wan dike. Cografya ku kilam behsa wê dike herêma Gimgim, Xinûs, Kop û devedorên wan e.

## Çavkanî

Kategorî:Stranên kurdî
Kategorî:Xinûs
Gola Qulingî

**Gola Qulingî**, goleke gundê Hezarşayê ye ku di nava wê de sê giravên dikarin werin lebitandin hene. Ev gol ji rêya Çewlîg û Bongilan 4,5 km dûr e.

Gola ku girav têde ne 300 m² ye û kûrahiya wê nêzîkê 50 m ye, bi tevahî xwezayî ye. Cihê golê li gor erdê nizm e û wek newalekî ye. Li der û dora wê hişnayî ye û gelek darên mazî hene.

Ava wê zelal, şêrîn û di bin da diherike. Tê de sê girav hene, girêdanek navbera golê û giravan da tune ye, her sê girav jî di nav tevgerê de ne û mirov dikare wan wek kelek bi kar bîne.

Li ser giravan dar û gîha hêşîn dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Bongilan
Qulingî
Qulingî
Frank

thumb|Belavbûna frankan di 400-440î de

**Frank** (li gorî hin çavkaniyan tê wateya *azad*) komek ji komên dîrokî yên german e, ku navê xwe daye Fransayê ().

## Komên frankan
* Frankên Salî
* Frankên Rîpuwarî (frankên li derûdora çemê Rînê)

Di dor 200î de çend qewmên german li dor sînorên Împeratoriya Romayê wek usipî, tenkter, sugambrî û brukteran xwe wek frank, ango bi wateya "Azad", bi nav dikirin. Di çavkaniyên Romayê de herî pêşî di dor 250an de hin gelên li sînorên Galya wek *Francii* derbaz dibin.

Di dema Koça Qoman de frank li navçeyên îroj bi cih bûbûn.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:German