open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daddy Yankee

**Daddy Yankee**, yan bi navê wî yê rastî **Ramón Luis Ayala Rodríguez**, reggaetonbêjekî portorîkoyî ye. Ew di 3'ê sibata 1976'an li Porto Rîkoyê jidayik bûye.

Daddy Yankee li Porto Rîkoyê navdar e û xelata Latin Grammy wergirtiye .
thumb|Daddy Yankee 2019

## Albûmên Daddy Yankee
* 1995: *[[No Mercy]]*.
* 1998: *[[El Cartel]]*.
* 2001: *[[El Cartel 2]]*.
* 2002: *[[El Cangri.com]]*.
* 2003: *[[Los Homerun-es]]*.
* 2004: *[[Barrio Fino]]*.
* 2005: *[[Ahora le Toca al Cangri! Live]]*.
* 2005: *[[Barrio Fino En Directo]]*.
* 2006: *[[Salsaton "Salsa Con Reggaetón" (Salsatón: Salsa con reggaetón)]]*.
* 2007: *[[El Cartel: The Big Boss]]*.
* 2008: *[[Talento de Barrio]]*.
* 2010: *[[Mundial]]*.
* 2012: *[[Prestige]]*.
* 2013: *[[King Daddy Edition]]*.
* 2015: *[[King Daddy 2]]*.
* 2019: *[[Con Calma & Mis Grandes Exitos]]*.
* 2020: *[[2K20]]*.
* 2020: *[[El Disco Duro]]*.
* 2022: *[[Legendaddy]]*.

## Çavkanî


Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Kesê portorîkoyî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rapvanên portorîkoyî
Kategorî:Stranbêj
Cûmkerî

[thumb|Pirtiyên îro ne wekî yên [etaran rengîn in]]

**Cûmkerî**, **çilagî**, **korskerî**, **tevnkerî**, **tekstîl** *(bi latînî textilis)* ji karê cilûbergan (kinc, pot, çek, came jî di nav de), hilberîna wan re tê gotin. Herwiha bo dekorasyonê jî cûmkarî xizmetê dike. Ji navê bazar, pîşeyê vê karê re cûmkerî dibêjin. Bo madeyê xam ê cûmkeriyê lûf, ta û biskên berhemên ji ajalan û riwekan tên bikaranîn. Di zimanê ewropayiyan de bêjeya herî nêzîk bo cûmkeriyê *tekstîl* e.

## Dîroka cûmkeriyê
Dîroka cûmkeriyê gelek kevn e û kes nizane kengî destpê kiriye. Bermahiyê 30 hezar salî bidest ketine ku 30 hezar salan berê lu herêma Qefqasê cûmkerî hebûye, mirovan bo pêdiviyên xwe tevnên tevnkariyê ava kirine.

## Şaxên sereke yên cûmkeriyê
* Hilberîna cîlûbergan
* Cûmkeriya malê
* Cûmkerî bo endustriyê

Hilberîna bergan êdî bi makîneyan dibin. Bo wê fabrîk û kargehên mezin hene. Ji kiras û serpêyan heya perdeyên giranbiha yên hotelan di fabrîkên cûmkeriyê de tên hilberîn.

Destkarî (kardestî) li seranser cîhanê ketiye xetereya berdewamiyê, lewra roj bi roj kêm dibe. Xalî, kulav, cîrax, binrax ûêd çend pêdviyên malê hêj jî li gelek deverên Kurdistanê di malê de bi destan tên çêkirin.

Cûmkeriya malê jî xurt e. Çarşev, rûlihêv, pêjgîr, asîtan, destmal û gelêk cureyên dercawan û newresîman li seranser cîhanê bi serê xwe bazareke mezin ava dikin.

## Girêdanên derve
* Verschiedene Textilien und ihre Beschreibung  (almanî)
* Praxisratgeber zum Textildesignrecht (almanî)
Hêkî

thumb|250px|Mûniştin
**Hêkî**, **mûnişte** yek ji karên destan (destkarî) yên herî kevn e. Mûniştin an ristina cilûbergan li Kurdistanê jîndar û navdar e. Mûniştina gore, destane (destgork, lepik), fanêle, stûpê, şalgerdan ûêd roj bi roj kêmtir be jî, hêj heye.

Dîroka mûnişteyan (hêkî) bi qasî ya mirovahiyê kevn e. Berê mirovan ji çermên ajalan, riwekan, cilûbergên xwe çêdikirin. Bi pêşketina kedîkirina ajalan û xwedîgikirina wan ve, destpê kirine ji mû, hiriyên wan bendan birêsin û ji wan jî kincan çêbikin.

## Dîroka mûniştinê
Zanist rêça mûniştinê heya Asya nêzîk, angi rojavayê Asyayê dişopînin. Gorî zanîna îro mûniştin, ji cihê ku Kurdistan jî lê ye, derketiye. Di dest de hin bermahiyên hêkiyan ên ji sedsala 2. heya 3. ku li herêmên Firatê hatibûn vedîtin hene. Dîsa hin bermahiyên ji Misirê hene ku di sedsala 4-6. de hatine çêkirin.

Herwiha li Ewropayê jî ji goristanan nimûneyên mûnişteyan hatine derxistin ku dîroka wan jî digihê sedsala sêyemîn. Tê texmînkirin, mûnişteyên berê bi du şîşan dihatine çêkirin.

## Teknîka mûniştinê pêketiye
Berê hin alav û tevnên mekanîk hatin pêşxistin. Ev alav di mal û kargehan de dihatin bikaranîn. Sala 1856'ê Mathew Townsend ê britanî derziya yek zimanî ku îro hêj jî di makîneyên destan ên dirûtinê de tê bikaranîn, çêkir. Sala 1881'ê jî derziya duzimanî hat çêkirin. Bi vedîtina elektrîkê ve makîneyên dirûtin, nexşandin û mûniştinê jî derketin û îro êdî pirranî fabrîkan de ev karana tên kirin,

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Destkarî
Kategorî:Mûnişte
Kategorî:Tekstîl
Nimûş

thumb|330px|Tîpên alfabeyê, ji salên 1800'î

**Nimûş**,** nexş** yek ji karên destan (destkarî) e ku wekî nîgar û kergê bi hin awayan tê kirin. Pirranî li ser bestiran (qumaş) ev xebat dibe.

Nimûşê de estetîk, sîmetrî û geometrî tê bingeh girtin. Ev hersê baldarî nebin, berhemên derkevin holê nikarin wekî karê nimûşkirinê, nimûşê bên dîtin. Alavên sereke yên nimûşkirinê derzî, ta, bestir (bo mînak etamîn) in.

Tarik (gergef, neqşe) tên rastkirin, bestir li ser wê tên raxistin û bin bendên rengane, li ser wan kerg tên nexşandin. Nimûşeke tîpîk ev e. Ji xeynî bestiran çerm an materyaleke din jî dikare bê bikaranîn.
 
Li Kurdistanê keçên azeb ji bo cihêzên xwe bidawî bikin, beriya dîlanê carnan bi şev û roj dixebitin. Pêjgîrên destan, serê balgehan (balîf), rûyê lihêfan, dorên temezî û laçikan, rûyê maseyan, dorikên nivînan hwd. bi dehan parçeyan cihêzên xwe amade dikin. Bi pêşketina teknîkê ve niha destkarî bi giştî li ber windabûnê ye.

Di salên 1970 û 1970'yî de makîneyên nimûşê jî derketin û ketin malan. Çînî, hindistanî, fîrîgyayî, romayî, kurd, grekî, suryanî û egîptiyan (misir) bi giştî cîhana nimûşkirinê (nexşandinê) berfireh kirine. Di serdema navîn de key û mîran cilûbergên xwe ji zêrê nexşandine.

Kategorî:Destkarî

Kategorî:Tekstîl
Hirî

thumb|250px|Hirî

**Hirî** pirça (pûrta) çermê hin ajalan re dibêjin. Kurd ji ya mihê re hirî, ya bizinê re mû dibêjin. Hirî di cûmkerîyê de tê bikaranîn. Kurd bi giranî ji guşên mihê bidestdixin.

Hiriya bi hevringê (cew) tê birrîn ji ya tê rûçikandin baştir e. Hevringên nûjen bi motorê yan elektrîkê dixebitin. Ji hiriyê cilûberg, bestirên tekstîlên dekorasyonê hwd tên hilberîn.

Gilokên hiriya li ser pişta mihê zirav, ên ranan (hêt) hinekê stûr in. Hiriya merînosê (bi latînî ovis aries hispanica) ziravtirîn hirî ye. Hiriya herî bêqîmet a dewaran û ya ji ajalên mirarbûyî hatiye rûçikandin e.

Li Kurdistanê berê zarokan ginciyên mihan dişûştin didan etaran (çerçî), pê leyzok dikirrîn. Ji ber qedexeya zozanan, li Bakurê Kurdistanê pişta ajalvaniyê hate şikandin. Niha bazirganiya hiriyê gelek kêm bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Tekstîl
Derzî

thumb|Çend cureyên derziyê

**Derzî** di gelek wateyan de tê bikaranîn lê pirranî ji bo amraza dirûtinê dibêjin derzî.

## Ferhengoka derziyê
* Derziya dirûtinê, bi destan an di makîneyan de
* Derzîk, derziya di serê nîkê de
* Derzîdank, cihê derzî tê de ye
* Derziya patromeyê, perpûnkirin, derzîkirin dijî nexweşiyan
* Derziya dermanê (enjektor, şiringe
* Derzîker, kesê derziyan dike
* Derzîdar, riwek an heybera bi derzî
* Derzîkirin, enjeksiyon
* Derzîlo, derziya serî bi gogik, derziya kaxezan
* Derzîlog, nikulê leglegê û navê malbateke kulîlkan
* Derzîlok, sardûnya (geranium), tolgîn
* Derzîlokirin, bi derziya sergogik nimûneya xwînê girtin
* Derzînik, gezgezik, gezgezok
* Derzîşivan, kulîlkek (geranium robertianum)
* Derziya lihêfan, pê lihêfan didirûn
* Derziya gir, ne şûjin e, ji wê biçûktir e
* Derzîxane, dirûngeh, kargehên derzîvanan
* Derzîvan, derzî, kesên dirûnê dikin

## Hin ji cureyên derziyan
* Derziya dirûtinê ya belavbûyî
* Derziya gir
* Şûjin
* Derzîlok
* Derziya lihêfan
* Derziya makîneyên destan
* Derziya moriyan
* Fîlket
* Derziya kravatê
* Derziya dermanê
* Derziya patromeyê
* Derziya deqandinê
* Deziya gramafonê
* Derziyên makîneyên farbrîkan

Kategorî:Tekstîl
Kulav

thumb|Ji kulavê herwiha kum, kolos, şapka jî tê çêkirin

**Kulav**, ferenc ji çêkirina cîrax, binrax, kulavîn, cilûberg ûêd ku ji hiriyên (herwiha mû jî) tên çêkirin re dibêjin. Kulav navê tişta xam a vê karê ye, qumaşa ji dakutandina hiriyê (kêm be mû jî) tê amadekirin e. Pirranî hiriya pez, hêştirê tê çêkirin. Li derveyî Kurdistanê ji ya lama û kêrguhan jî amade dikin.

Hirî, mû bi alîkariya av, sabûn û germiyê (tînê) tevlîhev dibe. Dema hat kutandin jî, dişide, hevdu zexm digire, pê hev digire. Li Kurdistanê heya salên 2000'î kulavçêkerî yek ji karên gundiyan bû. Kulavînên şivanan, cîraxên sekûyan û odeyên mêvanan ji kulav dihatin çêkirin.

Kulav û kulavînên kurdî rengane û bixemil bûn. Xemil û nexşên kulavê li ser hiriyê dihatin danîn û bi kutana kulav re ew li ser kîp dibûn, dizeliqîn.

Zanist texmîn dikin, 8 hezar sal beriya zayînê mirovan fêrî kulavçêkeriyê bûne.

## Ferhengoka kulavê
* **Kulav**, kulava çorsane ye, tişta bingehîn, madeya xam a kulavînan e,
* **Kulavîn**, ji tiştên ji kulavê tên çêkirin re dibêjin
* **Cîraxa kulavîn**, kulavê ku wekî xalî(çe)yan tên raxistin e
* **Libûd**, kesên kulavan çêdikin, vî karî dikin in
* **Libûdî** (hin devokan lebûdî), pîşeyê libûdan e
* **Kulav kirin** (rûxarê tiştekî bi kulav biriqandin)
* **Kulavê şivanan**, li şevînê şivan, berxvan an gavan tê de pal didin, radikevin.
* **Kulavkî** (tiştê ku wekî şeklê silindir hatiye nûrandin)

Kategorî:Bestir
Kategorî:Çanda deryayî
Kategorî:Destkarî
Kategorî:Keresteyên avakirinê
Kategorî:Tekstîl
Kategorî:Tekstîla malê
Bişkoj

thumb|rast|150px|Bişkoja duqulî

**Bişkoj** ji bo qefaltin û qulpokgirtina cilûbergan an tekstîlên din ên kêrbar, tê bikaranîn. Wekî xemilandinê jî di modayê de tê bikaranîn. Berê ji hestî, lajwerdê dihatin çêkirin lê îro ji gelek materyalan in.

Bêjeya bişkoj navê giştî ye.

## Hin ji cureyên bişkojê
* Bişkoj an bişkoja qulqulkî, a navdar e
* Bişkovk, ji bo yên hacetan, bo mînak ên elektrîkê
* Qupçe, bişkojên kinc û lihêfan ûêd
* Gûzik, bişkojên bo qefaltina pardesûyan, wekî darikekê ne, ne glover in, di xelekan re tên derbaskirin (bi almanî Knebel)
* Bişkojên pêlêkirinê, çîkute, bi tirkî çitpit
* Devzendik
* Bişkojên kuvarkî, bi qulpik in, dişibin kuvarkê

## Dîroka bişkojê
Dîroka bişkojê bi qasî 6 hezar salan kevn e. Beriya wê mirovan ji bo qefaltinê riwek, hestiyên ajalan bikardianîn. Di demên antîk de hat vedîtin û îro gelek cureyên wê hene.


Kategorî:Tekstîl
Yekîtiya Xwendekarên Kurd ên Norwêcê

thumb

**Yekîtiya Xwendekarên Kurd ên Norwêcê** (bi norwêcî: *Kurdisk studentforening i Norge; KSFN*) di sala 2004ê de hate damezrandin. Komele temsîla xwendevanên kurd, ji her çar beşên Kurdistanê, bi hemî rengên xwe dike.

Fikra damezrandina komeleya xwendewanên Kurd demekî dirêj li nav xwendevanên kurd li Zanîngeha Osloyê hebû, lê belê heta meha sibatê a sala 2004an ti kesekî gavekî neavêtibû. Bi serkêşîya çend xwendevanên kurd ên li UIOyê (Zanîngeha Osloyê) civînekî hevbeş ji bo xwendevanên Zanîngehê Osloyê û dibistanên bilind ên li Osloyê hate lidarxistin, û komele jî herwiha li Osloyê hate damezrandin.

KSFN piştgirîya çi partîyen sîyasî û oldarî nake, xwe bêalî dibîne. Endamtiya Komeleyê, ji bo hemû xwendevanên kurd ku li zanîngehan û dibistanên bilind dixwînin vekirî ye.

## Armancên Komeleyê
* Komeleya xwendevanên kurd dixwaze motîvasyona xwendinê zanîngehê li nav xortên kurd zêde bike.
* Armanca Komeleyê ev e ku hem ji bo xwendevanên zanîngehê û hem jî ji bo xwendevanên dibistanan saziyekî sosyal bibe.
* Armanca Komeleyê ev e ku KSFN li ser hemû komeleyên xwendevanên kurd li Norwêcê bikin komeleya navçeyî.

Kategorî:Komeleyên Xwendekarên Kurd
Bişkojên pêlêkirinê

thumb|Çîkûteya çorsane
thumb|Çîkûte û parçeyên wê

**Bişkojên pêlêkirinê**, **çîkûte** bo qefaltina, girtina du bestiran (qumaş) e. Pirranî di cilûbergan (kinc, pot, came) û tekstîlên dekorasyonê de tê bikaranîn. Ji lajwerdê yan plastîkê tên çêkirin.

Gelek cureyên wê hene. Sala 1885an Heribet Bauer, li Pforzheimê ev teknîk di erebokên artêşê de bikaraniye, deranderê wê ew e. Sala 1903 Hans Prym forma wê baştir kiriye. Di cilîbergan, tekstîlên xemlandinê, çemedan û gelekan de tên bikaranîn.

Kategorî:Bişkoj
Kategorî:Tekstîl
Stovank

thumb|Stovank

**Stovank**, **kravat** cureyeke ji stûmalan e. Ji bêjeya fransî *cravate* belav bûye. Tê wateya *kroatî*, kesê ji Kroatiyayê. Lewra ev cure stûmal ji wan derketiye. Ji zimanê fransî, di dema Osmanîyan de derbasê zimanê kurdî bûye.

Ji gelek cureyên bestiran tên hilberîn. Wekî aksesûar tê dîtin, di rojên taybet de yan di mercên fermî de tê xwekirin. Li hin welatan karmend û xwendekarên temendirêj mecbûr in li xwe bikin.

Ne tenê mêr, jin jî li xwe dikin. Li hin welatan karmendên jin, stovankên zirav li xwe dikin.

## Herwiha binêrin
* Belîtang (papyon)
* Stûpê
* Şalgerdan

## Çavkanî


Kategorî:Tekstîl
Fanêle

[thumb|Fanêleya bi zirkaş ([fermûar)]]

**Fanêle**, **kenze**, **vezele**, **fanêre** *(di hin devokan de fanorî)* xwekirinek e. Tê refandin, ristin, heger biqelişe yan ziyan lê bikeve, bi tayê hemanrengî tê verişandin. Refandina wan dijwar e, dem û kedê divê. Ji ber wê, îro êdî pirranî di fabrîkan de tên çêkirin.

Fanêle ji navê berjor tê xwekirin, sing, pişt û milan pordike. Fanêle ji bo porkirin, germxwedîkirin tê bikaranîn lê herwiha aksesûarek e jî. Ji hirî, pembûyê tên refandin, di hilberîna wan de têkelên din jî tên bikaranîn. Li Kurdistanê ji ber sermayê fanêleyên biberstûk pirr dihatin ristin.

Ji Asyayê derbasê ewropayiyan bûye. Heya salên 1950'î fanêle wekî xwekirineke ji rêzê û bêqîmet dihate dîtin. Niha bi sedan cureyên wê di pêşbaziya bazara modayê de tên firotin.

## Cureyên sereke yên fanêleyan
* Fanêleya troyayiyan, biberstûka wê heye, bi zirkaşê biberstûk tê girêdan, bi mil û stûr in
* Sermîntan (fanêle), bê mil, bê berstûk in, li ser mîntanên bi mil tên xwekirin
* Fanêleya ser singê, bi mil an bê mil in, jin li xwe dikin, kurt in, heya binê pêsîrê ne, zikê pornakin
* Fanêleyên bi kum, kumên wan pê ve ne
* Fanêleyên kaşûnbazan, kesên werzîşa kaşûnê (skî) dikin bikartînin
* Fanêleya gloverstûk, berstûkên wan nînin, herwiha pêşiya wan jî nayê vekirin, cihê serî tê re here glover in
* Fanêleya çekbendî, pêşiya wan tê vekirin, bi zirkaş (fermûar) an bişkojan tê qefaltin

Kategorî:Tekstîl
Kemer

thumb|Cureyên kemeran li Mumbai

**Kemer**, **qarîş**, **pişt**, **gurtan**, **kimber**, **qayîşa piştê** bo girêdana navê piştê ye, pirranî bo pantol neşeqitin, nekevin tê bikaranîn. Ji çerm, lajwerdê yan bestirê tê çêkirin. Wekî aksesûarekê jî tê dîtin. Dîsa wekî pêdiviyekê di gelek warên jiyanê de kemer tên bikaranîn.

## Ferhengoka kemerê
* Kemer, di dimilî de bo kevirê jî bikartînin, hin devokan de keber, kever, kemir jî tên bikaranîn
* Kember, ew jî kemerek e, lê ji bo hacetan e, ango mirov alavên xwe yên xebatê bi wan ve dike, yan datîne nava berikên wan
* Davek
* Heyase
* Mesîl
* thumbKemerî, di wateya gumbet, qube de

## Cureyên sereke yên kimberan
* Kemera baran, bar barkirinê ûêd
* Kemera kilîddankî, bo kilîdan, telefona gerok ûêd
* Kemera tivingê
* Kemera serfiraziyê, kemera di werzîşan de bo yên serketî tê dayîn
* Kemerokên xemilandinê, do modayê de bo xemilandina pêlavan ûêd
* Kemera tirimbêlê
* Kemera parastinê, bo mînak a karkerên avadaniyê xwe pê diparêzin
* Kemera bûkê, bi zêr, zîv û moriyan tên xemilandin


Kategorî:Tekstîl
Pêlav

thumb|250px|Bo zivistanê baş in

**Pêlav**, **sol** li lingan tê xwekirin. Cot in, ji bo porkirin, parastina lingan û aksesûarê ne.

Berê li Kurdistanê li her derê goşkar hebûn, ango pêlavçêker. Çarox û *midas* didirûtin. Lê *sol* ango pêlavên nûjen derketin, îcar goşkaran ew çêkirin.

## Ferhengoka pêlavê
* **Midas**, pêlavên bi destan tên dirûn, pêlavên herî biqîmet, ji çermê ne, heger ji tiştekê din bin nabin midas
* **Sol**, pêlavên nûjen, ji pêlavên binê wan bi hesinê dihatin perçînkirin, îro di wateya pêlav de tê bikaranîn lewra pêlavên berê êdî kêm mane, kondire
* **Şekal**, pêlavên kevn, pêlavên para wan hatiye dewisandin, kutandin, pêlavên erzan û çorsane. Îdîa hene ku ev nav ê herî kevn e. Koka wê heya îraniya berê diçe. Ango navê pêlavan ê herî kevnar e.
* **Papûl**, pêlavên zarokan, etaran difirotin, erzan ji naylon, plastîkê bûn, lê pêlavên zarokan îro ji gelek madeyan tên çêkirin
* **Goşkar**, solbend, solçêker, pêlavçêker, pêlavfiroş
* **Soldank**, cihê pêlav lê tên dayîn
* **[[Kilaş]]**, ev pêlaveke taybet a kurdan e ku bi destan tê çêkirin.

## Cureyên sereke yên pêlavan
* Papûl, pêlavên zarokan
* Gîzme
* Potîn
* Pêlava werzişê
* Kim, şimik, kimik, telik
* Pêlava ortopedîk
* Pêlava malê
* Pêlava gorekî
* Pêlava bi guhişk, pêlava bi panî
Şalgerdan

thumb|270px|Şalgerdan

**Şalgerdan** cureyek ji stûmalan e. Bêjeya îranî (farisî, kurdî ûêd) şal derbasê zimanên ewropî jî bûye. Rojavayî viya wekî xwekirineke xelkê Keşmîrê (li Hindistanê) didin nasandin, lewra cara pêşîn şalgerdanên Hindistanê anîne Ewropayê. Di sedsala 18. de li Ewropayê belav bûye.

Şalgerdanên wê demê çargoşeyî û mezin bûne. Ji hirî yan ebreşûmê (hevrîşim) bûne, xelkê bo germxwedîkirinê bikardianiye. Di sedsala 19. de wekî aksesûar jî hatiye bikaranîn.

## Hin ji cureyên stûmalan ên sereke
* Stovank
* Şalgerdan
* Gerdanparêz, ji şalgerdanê mezintir e, gerdan û milan pordike
* Stûpê, ya herî bêber e, belavbûyî ye
* Stûpêya alîgiran, alîgirên yaneyên werzişê stûyê xwe dimalin
* Poşî (hin devokan de pûşî), poşî herwiha wekî stûmalê jî tê bikaranîn
* Stûmala dekorasyonê

Kategorî:Stûmal
Kategorî:Tekstîl
Gore

thumb|Gore
thumb|Goreyên werzîşkaran
**Gore** beşeke cîlûbergan (kinc, pot, çek, came, cil) e ku li lingan û çîpan (çîm, qor, şeq) tên xwakirin, bo porkirina wan e.

Ji bestirê (qumaş) ye ku di fabrîkên tekstîlê de tên hilberîn. Berê mirovan direfandin, diristin, heger biqetiyan yan qul biban, bi pîneyan vediçinîn. Niha bi dehan cureyên goreyan hene. Di zimanê farisî de *gorab* dibêjin ku ev bêje derbasê romî (tirkî) û hin zimanên balkanî jî bûye.

Li Kurdistanê bi dehan cureyên goreyan dihatin refandin, ristin, çêkirin. Goreyên bi kurdan ên bi destan hatine refandin. di cîhanê de navdar in. Li Bakurê Kurdistanê bi taybetî li herêmên Xerzan, Tolhildan, Dêrsim û Botanê goreyên bêhempa dihatin refandin. Niha ev destkarî kêm bûye, lewra goreyên fabrîkan him bo cure armancan e, him jî çêkirina goreyan dem û kedê dixwaze.

## Dîroka goreyê
Dîroknasên ewropayî derketina goreyan heya romayiyan dişopînin û di zimanên wan de bêjeya goranî herwija ji *soccus* a latînî tê. Soccus di wateya pêlavan de jî dihatibûye bikaranîn. Pirr berê jî mirovan gore çêdikiribûne.

Heya serdema 16. li Ewropayê gore pirranî yan di dirûvê pêlavan de bûne yan jî bi devlingên pantolan ve girêdayî bûne.

## Hin ji cureyên goreyan
; Patîk: Dirûvê solan de bo mezinan
; Papîk: Dirûvê pêlavan de bo pitikan
; Goreya şervanan: Heya jinûyê dirêj, teng û devê wê bi doxîn
; Goreya şivanan: Hinekê dirêj, stûr û çorsane
; Zargore: Goreya pantolkî ya tenik, jin bikartînîn (îng, tights)
; Goreya kompresyonê: Bo nexweşên trombozê, di bijîşkiyê de
; Goreyên lepikî: Deh (bêçiyên lingê) dikevinê
; Goreyên stûr ên malê: Bo lingê mirov kaş nebin (xij nebin
; Goreyên keşeyan: Oldar li xwe dikin
; Goreyên lateksî: Di cîhana erotîzmê de tê bikaranîn
; Goreyên mat: Rengê wan pirr kivşe nabin, qisûrên laş pordikin
; Goreyên qurçimok: Di salên 90'î de ji Japon belav bûye
; Goreya peravan: Goreyeke taybet e, germiyê kontrol dike
; Goreyên împeratorên romayî: Gore wekî unîformê tê xwakirin.


Kategorî:Tekstîl
Fermuar

thumb|170px|Teknîka wê

**Fermuar**, **zirkaş**, teknîkeke ji bo qefaltin û girtina bestiran e. Pirranî di cilûbergan de tê bikaranîn. Bêje ji *fermoir* a fransî tê ku di wateya mifteyê de ye. Bi qefaltina sako, qapûtan, bo vekirina bindoxînan dema pêwîstî bi avdestxaneyê hat di pantolan de hwd tên bikaranîn.

Bi navê Whitcomb Judson deranderekî Amerîkayî ev derxistiye (sala 1891). Îro di gelek tekstîlên dekorasyonê û kincan de tê bikaranîn û gelek cureyên wê hene.

## Çavkanî

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Îcadên sedsala 20an
Kategorî:Tekstîl
Belîtang

thumb|200px|Mînakek ji papyonê
**Belîtang**, **papyon** cureyek ji stûmalan e, pirranî wekî aksesûar tê bikaranîn. Girêdana wê dişibe pepûleyê (perperik, pelpilîng, îdîdok, baperik, minmînîk).

Sala 1870an di palasa keyaniya Brîtanyayê de hatiye li xwe kirin, ji wir belavbûye. Sala 1763an cara pêşîn hatiye bikaranîn.

Kategorî:Stûmal
Kategorî:Tekstîl
Suheyl

thumb|Suheyl
**Suheyl** an **Kanopûs** an jî **α Carinae** (*Alpha Carinae*) geştirîn stêrka komstêrka Karîna ye. Herwiha piştî qurix, duyemîn stêrka herî geş a ezmanê şevê ye. Qedra wê ya zahirî -0,72 ye û qedra wê ya mitleq jî -5,53 ye. Navê wê ji erebî derbasî kurdî û gelek zimanan bû ye û bi kurdî wateya wê *bigeş*, *bişewq* e.

Kategorî:Karîna (komstêr)
Poşî

**Poşî**, **pûşî** cureyek ji serpoş û stûmalan e. Yek ji xwekirinên sereke yên kurdan e.

Niha ji ber pişavtin û bandora çandên gelên cîran, kurd bi taybetî li Bakurê Kurdistanê kêm cîlûbergên kurdî li xwe dikin. Herwiha poşiya kurdî jî, cihê xwe daye cemedana erebî, şewqeya fransî ûêd. Berê kurdan ji wekî serpoş pirranî kum û kolos, papax didane didane serê xwe. Bilindiya papax û kolosan pesindariya mêraniyê bû.

## Angaştek li ser navê pûşiyê
Îdiyayek heye ku bingeha bêjeyên *pûşî*, *poşî*, *serpoş*, *poşîn*, *pûşîn* ji *pûş*ê (qirş, pûş, rişikên giya yan riwekan) derketiye. Em dizanin ku pirr berê mirovan ji lûf û qirş-pûşan ji xwe re kum, kinc çêdikirin. Lê xebateke zanîstî nehatiye kirin, ev tenê îdiyayek e.

## Poşiya erebî bûye poşîna neteweyî ya kurd
Ji ber ku li Kurdistanê fabrîkên tekstîlê ne ewçend bipêşketin, kurd mecbûr bûn bestirên xwe ji bazarên ereb, fars û romiyan (tirk) bikirrin. Di çerxa demê re hin bestirên kurdî winda bûn, cûmkerî kêm bû.

Kurdan gelek cilûbergên xwe li cih hiştin, xwekirinên erzan ên bazarên biyaniyan li xwe kirin. Poşiya niha wekî sîmbola kurdan an wekî xwekirineke neteweyî ya kurdan tê pêşkêşkirin, di rastiyê de ya ereban e. Ev poşî li Libnan, Yemen, Filistîn, Urdunê pirr tê li xwe kirin. Heya bigire wekî sîmbola filistîniyan jî tê naskirin.

Sedemên viya nebûna fabrîkên tekstîlê, hilneberîna poşiya kurdî û serketina siyasetên asîmîlasyonîst bûn. Poşiya kurdî ya mêran ti carê rengê reş nedihewandibûye, ku reş jinan didan serê xwe û bo şîngirtinê bû. Poşiya kurdî rengîn bû, yan ji rengên sor, mat bû.

Kurdan poşî wekî kuman li serê xwe dipêçandin, boçik bernedidan. Niha li Başûrê Kurdistanê ev awayê girêdanê hêj jî dijî. Lê li Bakur winda bûye, kurd poşiyên xwe wekî yemeniyan, bi boçik berdidin,

## Taybetiyên poşiya kurdî
* Berê pirranî ji hevrîşimê direfandin, diristin
* Du cureyên wê yên sereke hebûn: Poşiyên ciwanan û jinan ku rengîn bûn û poşiyên temendirêj û mirovên civatê, ji rengên sor, mat bûn. Helbet kê kîjan bixwestiba dida serê xwe, kategorîkirineke konkret nebû
* Çargoşeyî, bi/bê şirik bûn. Şirikên wan bendî bûn, ne gupikî
* Ji kefiyeya ereban biçûktir bû
* Di poşiyên mêran de rengê reş (bo şîngirtinê), heger spî jî tê de neba, nedibû

## Herwiha binêrin
* Cemedan, bo jinan şalşikal (şaşik)
* Kum
* Leçek, laçik
* Temezî
* Hêratî, şarpe
* Fotêr
* Bûrka
* Xêlî
* Kilaw
* Tesetûr
* Kask
* Kolosa ewropayî, melon, bombet, kapok
* Rûpoşa zivistanê, rûpoşa leşkeran, balaklava
* Kulax
* Fes
* Kulik
* Kolos
* Şewqe
* Papax
* Şalgerdan

Kategorî:Serpoş
Kategorî:Stûmal
Stûmal

**Stûmal** di zimanê kurdî de bo xwekirinên, cilûbergên li stûyê tên pêçandin tê bikaranîn. Ango stûyê dimalin, pordikin.

Stûmal bo germxwedîkirinê derketine lê wekî aksesûar jî tên bikaranîn. Hin serpûş hene ku di heman demê de wekî stûmalan jî tên bikaranîn, bo mînak poşî, şalgerdan ûêd).

Kurd wekî stûmal gelek poşînan, xwekirinan dizanin. Mêr pirranî cemedan, poşî, stûpê, jin jî şalgerdanan bikartînin.

## Hin cureyên sereke yên stûmalê
* Şalgerdan
* Stûpê
* Stovank
* Gerdanparêz, ji şalgerdanê mezintir e, gerdan û milan pordike
* Stûpêya alîgiran, alîgirên yaneyên werzişê stûyê xwe dimalin
* Poşî (hin devokan de pûşî), poşî herwiha wekî stûmalê jî tê bikaranîn
* Stûmala dekorasyonê
* Hêratî
* Leçek
* Xêlî
## Çavkanî

Kategorî:Tekstîl
Derpêqut

thumb|Derpêqutên jinan rengîn in

**Derpêqut**, **hepik**, **qolik** an jî **derpêkink** cureyek ji bincilkan e. Rûv û navranê pordike. Bi pêşketina teknîkên cûmkerîyê ve îro bi hezaran cureyê derpêqutan hene.

Cudatiya di navbera derpê û derpêqutan de ew e ku derpêqut qut in (kurt, kin). Heger hinekê ji narvanê berjêr bin, ji wan re derpêqut nayê gotin, ew dibin derpê.

Derpê û derpêqut pirranî bi lastîkên li piştê tê şidandin, ango doxînên wan ji lastîkê ne û hewce nake mirov her carê girê bide û vebike. Lê doxînên kemerî, bendî jî tên bikaranîn.

Derpêqutên mêran roj bi roj dişibin ên jinan. Derpêqutên jinan pirranî bi dantêlê ne. Ji bo cîhana erotîzmê jinên îro gelek cureyên derpêqutan dizanin û bikartînin.

## Gelo kîlot derpêqut e?
Bi bandora zimanên gelên cîran de dehsalên dawî de, li Bakurê Kurdistanê kurd ji derpêqutan re hin caran dibêjin *kîlot* jî. Ev ne rast e, kîlot navê pantolên kurt e. Ji zimanên rojavayiyan belavbûye. Bo mînak ji pantolên siwaran re dibêjin kîlot. Kîlot bo pantolên tenik ên kurt jî tê bikaranîn. Dibe ku sedemê tevlîheviyê ev be. Lewra derpê û derpêqut ji bestirên tenik tên çêkirin.

## Herwiha binêrin
* Derpê
* Derpêbend, derpêyê bendî, tanga, g strîng
* Pêceme, pêcemeyên normal ên xewê
* Pêcame, pêcemeyên erotîzmê, di şovan de tên li xwe kirin
* Kenze, atletên yan kirasên di dirûvê fanêleyan de ne
* Eşofman
* Binkirask, jupon
* Derpêgore, ji pêcameyan cuda ne, gelek tenik in
* Bendgore, jartiyer
* Kirasê xewê, cilê xewê, kincê xewê, şevîn
* Kincê serê sibehê, pêcemeyê malê
* Dêreyê fireh, pêcemeyê civatê, robdoşamber
* Goreyên nazê, goreyên naylon, goreyên tenik û dirêj, ser jinûyê re
* Bersing, sutyen, pêsirdank, memikdank
* Suxme, berpişt, korse, piştbenda binî

Kategorî:Bincilk
Kategorî:Tekstîl
Derpêbend

thumb|Tanga
**Derpêbend**, **tanga** an jî **g strîng** derpêyê bendî, cureyek ji bincilkan e. Mêr an jin li xwe dikin. Derpêquteke kêmber e. Pêşî organên zayendî pordike, ji navranê heya doxîna piştê bendî ye, pirr zirav e.

Berê di cîhana erotîzmê de dihate li xwe kirin lê niha her kes bikartîne. Yên jinan ji yên mêran rengîntir in. Bi dantêl an bêî dantêlan e. Di cîhana erotîzmê de pirranî ji bo derpêbendan rengên sor û reş tên bikaranîn.

Kategorî:Bincilk
Kategorî:Tekstîl
Derpê

**Derpê** yan jî **derpêk** cureyek ji bincilkan e. Ji derpêbend, derpêqutan mezintire. Derpêyên kurdî yên berê heya jinûyê dirêj bûn û jinan li jinûyê ew girêdidan, ango bi doxînokan li jinûyan (çokan) dişidandin.

Bo germxwedîkirin, porkirinê ye. Di cîhana erotîzmê de bo aksesûarê jî tê bikaranîn. Derpê ji bestirên tenik, nerm tên çêkirin ku laşê mirov nexurînin.

Derpêyên nûjen pirranî bi doxînên hazir ên lastîkî ne. Derpêyên nûjen ne heya jinûyan, ji jinûyan berjortir in. Heger tenê cihên mehrem porbikin, ji wan re di kurdî de derpêqut tê gotin.

## Hin ji bincilkên din
* Derpêbend, derpêyê bendî, tanga, g strîng
* Pêceme, pêcemeyên normal ên xewê
* Pêcame, pêcemeyên erotîzmê, di şovan de tên li xwe kirin
* Kenze, atletên yan kirasên di dirûvê fanêleyan de ne
* Eşofman
* Binkirask, jupon
* Derpêgore, ji pêcameyan cuda ne, gelek tenik in
* Bendgore, jartiyer
* Kirasê xewê, cilê xewê, kincê xewê, şevîn
* Kincê serê sibehê, pêcemeyê malê
* Dêreyê fireh, pêcemeyê civatê, robdoşamber
* Goreyên nazê, goreyên naylon, goreyên tenik û dirêj, ser jinûyê re
* Bersing, sutyen, pêsirdank, memikdank
* Suxme, berpişt, korse, piştbenda binî

Kategorî:Bincilk
Kategorî:Tekstîl
Burhan Çaçan

**Burhan Çaçan** (1960, li Zêtka, Agirî-2023), stranbêjekî kurd bû. Di sala 1960î de li gundê Çaçana ya navçeya Zêtka, Agiriyê hatiye dinê.
 
Di sala 1978an de di ezmûna stranbêjiyê ya Radyoya TRTê de biser ket. Piştre çû Enqereyê û piştre jî çû Stembolê. Di sala 1981ê de albûma xwe ya yekem bi navê “Sefa Geldin” derxist.

Di çar fîlmên bi navên “Ağlama”, “Her Yer Karanlık”, “Ayaz Geceler” û “Yağ Yağmur” de lîst.

Du albûmên lawij (îlahî) bi navên “İlahiler 99” û “Mevlüt Ve İlahiler” derxist.

Albûmeke bi kurdî bi navê “Burhan’o” derxist.

Kilama wî ya bi navê “Liseli” gelek bala temaşevanên MTVyê kişand û li gelek deran bi demeke dirêj hat guhdarkirin û weşandin.

Albûma xwe ya dawî bi navê “Burhan Çaçan'la Sabaha Kadar” di sala 2008an de derxist.

Ew zewicî bû û du kurên wî hene.

Di 12ê kanûna paşîn 2023an de li Stenbolê li mala xwe di 62 saliya xwe de bi encama krîza dil jiyana xwe ji dest da.

## Filmography
* 1981: *Makber*
* 1986: *Ağlama*
* 1987: *Her Yer Karanlık* (1987)
* 1989: *Ayaz Geceler*
* 1990: *Yağ Yağmur*

## Dîskografî
### LPs
* *Sefa Geldin*(1981)
* *Kızlar Çıktı Çayıra* (1983)
* *Deh Deyin Kızlar* (1985)
* *Ben Yarime Neler Alayım* (1986)
* *İpek Mendil* (1986)

### Albûmên din
* *Memik Oğlan* (1987)
* *Ayaz Geceler* (1988)
* *Yağ Yağmur* (1989)
* *Vurun Dalgalar* (1990)
* *Sen Nerdesin & Kış* (1991)
* *Damla Damla* (1992)
* *Senden Sonra* (1993)
* *Mevlüt Ve İlahiler* (1994)
* *Neden Geldim İstanbul'a* (1994)
* *Beni Anneme Götürün* (1995)
* *Unutulmayanlar 1* (1996)
* *Namussuz Ayrılık* (1998)
* *İlahiler 99* (1999)
* *Alınyazım* (1999)
* *Türküleri Özledim* (2000)
* *Gecenin Yarısı* 2002
* *Sus Dinle* (2004)
* *Yalan* (2007)
* *Sabaha Kadar* (2008)
* *Zor Akşamlar İstanbul'da* (2011)
* *Bu Gece* (2015)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Sako

thumb|Sakoyên nûjen rengîn in

**Sako**, **çakêt** yek ji xwekirinan, kincan, cilûbergan e. Jin jî li xwe dikin, mêr jî. Ji Ewropayê belav bûye. 

Standardeke wê nîne. Pirranî bêmil, ser qorikê re ne. Sakoyên nûjen ji yên berê kurttir in. Tenê jî tên bikaranîn, bi kincên din re jî. Çakêtên klasîk pirranî bi pantolên deqaqkirî tê li xwe kirin.

Sakoyên berê niha, bi stovank, pantolên dewaqkirî, mîntan û carnan jî çekbendê ve tên xwekirin ku bûye kinceke fermîtiyê. Ango karmend li xwe dikin an di mercên fermî de tên li xwe kirin. Jin li ser dangan (dawên, serkap û carnan bi stovankê bikartînin.

Heya salên 1980'yî li Bakurê Kurdistanê sakoyên herî baş li Dîlok û Amedê dihatin dirûtin. Kurd sakoyan li ser şalwaran (tûman) jî li xwe dikin. 

Kategorî:Tekstîl
Bersing

thumb|180px|Bersing ji sala 1975an

**Bersing**, **sutyen** *(bi zimanê kolanî, pêsîrdank, memikdank)* xwekirineke jinan e. Him bincilk e, him jî kinc. Gelek cureyên wê hene.

## Dîroka bersingê
Mirovan beriya hemiyan organên xwe yên zayendî û pêsîr porkirine. Pêsîr ne tenê organeke hesas e, bo xwedîkirina pitikan girîng e. Heya sedsala 16. standardeke bersingê nebû.

Li Ewropayê jinên dewlemendan di sedsala 16. de bo pêsîrên xwe rep bikin, bidin jor suxme derxistine. Heya sedsala 19. bersing di forma suxmeyan de bû. Sedsala 19. de forma îro derket. Ango bersing kêmber bû.

Di salên 1930'yî de hilberîna bersingan destpê kir.

Kategorî:Bincilk
Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Pêsîr
Kategorî:Tekstîl
Elam

**Elam** navê cihekî dîrokî yê li başûr rojavayê Îranê ye. Di roja me de parêzgehên Xuzistan û Îlamê, herwiha hinek erda Îraqa îroyîn jî dikeve nav vê herêma dîrokî. Di dîroka îraniyan de ev herêm girîng e. Di gelek deman de keyanî û serweriyên cuda li Elamê pêk hatine. Di dema keyaniya Elamê de paytexta wê Şuş bû, lewma piştî nivîsên diroknas Ptolemaîos ew bi giştî weke *[[Susiana]]* hatiye binav kirin.

## Etîmolojiya nav
Elamiyan ji welatê xwe re digotin *Haltamti* Sumeriyan digot *Elam* û Akkadiyan jî digot *Elamû*. Herwiha di farsiya kevn de jê re *Hūjiya* dihate gotin ev nav bi pehlewî weke *Huź* hatiye bikaranîn û di roja me de bûye Xuz-istan.thumb|Nexşeya Keyaniya Elamê|çep
## Çavkanî

Kategorî:Asyaya kevnare
Kategorî:Avabûnên sedsala 27an b.z.
Kategorî:Dîroka Îranê
Kategorî:Herêmên dîrokî
Açîna

**Açîna** an jî **Âššina** navê serhildêrekî elamî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Elamê serî hilda bû. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku navê bavê wî Upadarma bû. Açîna ji aliyê şervanên Daryûs ve têk diçe û dîl tê girtin. Piştre ji aliyê Daryûs ve tê kuştin.

## Di nivîskên Bêstûnê de qala Açîna
* ″Şah Daryûs dibêje: Piştî ku min Gomada yê magî kuşt, zilamekî bi navê Açîna, kurê Upadarma, li Elamê serhildanek da destpêkirin û ji mirovên li Elamê re digot: *Ez keyê Elamê me.* Lewma mirovên Elamê bûne serhildêr, û ew li pey Açîna çûn: ew li Elamê bû key.″
* ″Şah Daryûs dibêje: Piştre min (balyozek?) şande Elamê. Ew Açîna ji min re zincîrkirî hate anîn, û min ew kuşt.″

## Binêre
* Wergera nivîskên Bêstûnê

## Girêdanên derve
* Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
* Wergera bi zimanê îngilîzî 

Kategorî:Mirin 522 b.z.
Kategorî:Serhildêr
Qapût

thumb|250px|Qapût ji sala 1872.

**Qapût** cureyek ji cilûbergan (kinc, por, çek, came) e. Ji sakoyê dirêjtir e. Di dirûvê sakoyê de ye lê ji wê dirêjtir e.

Di hewayên sar de tên li xwekirin. Hin cureyên wan hene jinûyan por dikin, hin jî li ser jinûyan (çok) re ne. Jin jî li xwe dikin, mêr jî.

## Formên sereke yên qapûtan
* Kaban, kolanî
* Sermil (qapût), hewran, pelerîn, frak
* Kapûşon, kapûze
* Crombie coat
* Dufflecoat
* Garrick
* Havelock
* Qapûtê Invernessê
* Kotze
* Lakqapût
* Qapûtê çerm
* Qapûtê kulavkî (îngilîzî Loden cape)
* Qapûtok, mantelet
* Libade, palto
* Hîcab, pardesu
* Kurk
* Ponço
* Qapûtê çorsane (almanî Radmantel)
* Raglan (qapût)
* Redîngot
* Baranparêz, berbaran
* Qapûtê giran, requelor, qapûtên eskerên Prûsyayê
* Qapûtê tozê (îngilîzî Duster)
* Qapûtê pirrberstuk (îngilîzî surtout)
* Ulster (qapût)
* Trençkot (îngilîzî trench coat)


Kategorî:Tekstîl
Martiya

**Martiya** navê serhildêrekî persî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Elamê serî hilda bû. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku navê bavê wî Zînzakrîş bû. Martiya li bajarê berê yê Îranê yê bi navê Kuganaka serî hil dide lê îxanet ji aliyê gelê wî ve li wî tê kirin û ew tê kuştin.

## Di nivîskên Bêstûnê de qala Martiya
* ″Şah Daryûs dibêje: Zilamekî bi navê Martiya, kurê Zînzakrîş, li bajarekî ku bi persî jê re Kuganakâ tê gotin dirûnişt. Vî zilamî li Elamê serî hilda û gote mirovan: *Ez Umanîş im , li Elamê key im.*″

* ″Şah Daryûs dibêje: Ez wê demê bi Elamê re hevalbend bûm. Piştre, Elamiyên ku ji min ditirsiyan hebûn, wan Martiya ku keyê wan bû , zemtkirin û kuştin.″

## Binêre
* Wergera nivîskên Bêstûnê

## Girêdanên derve
* Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
* Wergera bi zimanê îngilîzî 

Kategorî:Serhildêr
Şîçataxma

**Şîçataxma** (elamî: Ṣi-iš-šá-an-tak-ma, babîlî: Ši-it-ra-an-taḫ-ma) navê serhildêrekî sagartî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Arbelayê serî hildabû. Daryûs serdarekî xwe yê medî yê bi navê Taxmaspada dişîne ser hêzên Şîçataxma. Serdarê medî wan têk dibe û wî dil digire. Piştre ew ji aliyê Daryûs ve tê kuştin.

## Di nivîskên Bêstûnê de qala Şîçataxma
* ″Şah Daryûs dibêje: Zilamekî bi navê Şîçataxma, yekî sagartî, li dijî min serî hilda û gote mirovan: *Ez li [[Sagartiya]] [[şah]]ê ji malbata [[Kiyaksar]] (Uvaxşatra) im.* Piştre min artêşeke ji persî û mediyan şand. Mediyek bi navê Taxmaspada, xizmetkarê min bû, min ew kir rêberê wan û ji wî re got: *Here, wê artêşa ku serî hildaye û min napejirîne ceza bike.* Lewma Taxmaspada bi artêşekê çû, û bi Şîçataxma re şer kir. Ahûramazda ji min re alîkarî anî; bi rûmetiya Ahûramazda artêşa min ew artêşa serhildêr bi tevahî tarûmar kir, û Şîçataxma dîl girtin û ji min re anîn. Piştî wê re , min bêhvil û guhên wî jê kirin, min çavekî wî derxist, û ew di devê deriyê qesra min de hate zincîrkirin, û hemû mirovan lê temaşe kir. Piştre min li Hewlêrê (*Arbaîra*) îşkence li wî kir.″

## Binêre
* Wergera nivîskên Bêstûnê

## Girêdanên derve
* Wergera bi zimanê îngilîzî 

Kategorî:Dîroka Hexamenişî
Kategorî:Serhildêr
Nîdîntu-Bêl

**Nîdîntu-Bêl** (mirin: B.Z. 522) navê serhildêrekî babîlî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Babîlê serî hilda bû. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku navê bavê wî Kîn-Zêr. Herwiha weke *Nebukadnezar III* jî tê zanîn. Serhildana Nîdîntu-Bêl ji aliyê Daryûs ve têk diçe û ew tê kuştin.

## Di nivîskên Bêstûnê de qala Nîdîntu-Bêl
* ″Û zilamekî Babîlî yê bi navê Nîdîntu-Bêl, kurê Kîn-Zêr, li Babîlê serhildanek da destpêkirin: wî ji mirovan re derew kir û digot, *Ez [[Nebukadnezar]] im, kurê [[Nabunaîta]].* Piştre hemû satrapiya Babîlê li pey Nîdîntu-Bêl çû, û li Babîlê serhildan pêk hat. Wî keyaniya Babîlê zemt kir. (3'yê kewçêra, 522'an) ″

* ″Şah Daryûs dibêje: Piştre ez li dijî Nîdîntu-Bêlê ku digot ez Nebukadnezar im, têkoşîm. Artêşa Nîdîntu-Bêl Dîcle ango *tîgra* girtibû; li wir cihê girtibû, û derdora avê ji bo derbasbûnê ne gengaz bû. Min di cih de , li ser çermên werimî piştgirî da artêşa xwe, yên din li ser hêştiran û ji bo yê mayîn jî min hesp anîn. Ahûramazda ji min re alîkarî anî; bi rûmetiya Ahûramazda me Dîjle derbas kir. Piştre min artêşa Nîdîntu-Bêl bi tevahî tarûmar kir. Di bîst û şeşê meha Âçiyâdiya de (13'ê berfanbara 522'an a BZ) em ketine şer.″

## Herwiha binêre
* Wergera nivîskên Bêstûnê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
* Wergera bi zimanê îngilîzî 

Kategorî:Mirin 522 b.z.
Kategorî:Serhildêr
Frada

**Frada** navê serhildêrekî margawî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Marguşê serî hilda bû. Daryûs satrapê xwe yê Baxtriya yê bi navê Dadarşî dişîne ser hêzên Frada. Dadarşî serhildana wî têk dibe û ew tê kuştin.

## Di nivîskên Bêstûnê de qala Frada
* ″Şah Daryûs dibêje: Satrapiya bi navê Marguş li dijî min serî hilda. Yekî margawî yê bi navê Frada rêbertiya wan dikir. Piştre min li dijî wî persiyekî bi navê Dadarşî, xizmetkarê min bû, şand. Ew herwiha satrapê Baxtriya bû, û min jê re got: *Here, wê artêşa ku serî hildaye û min napejirîne ceza bike.* Lewma Dadarşî bi artêşekê çû, û bi margawiyan re şer kir. Ahûramazda ji min re alîkarî anî; bi rûmetiya Ahûramazda artêşa min ew artêşa serhildêr bi tevahî tarûmar kir. Di roja bîst û sêyê meha Âçiyâdiya de (28ê kanûna pêşîn a 521an) şer di navbera wan de pêk hat.″

## Binêre
* Wergera nivîskên Bêstûnê

## Girêdanên derve
* Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
* Wergera bi zimanê îngilîzî 

Kategorî:Serhildêr
Skunxa

**Skunxa** navê serkirdeyekî îskîtî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Îskîtya serwerî dikir. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku Daryûs bi artêşe xwe derbasî welatê îskîtan dibe û wan dike bin hikûmdariya xwe de. Herwiha tê gotin ku gelê îskît îhanetê li Skunxa dike û wî dîl digirin. Ew piştre tê kuştin.

## Di nivîskên Bêstûnê de qala Skunxa

* ″Şah Daryûs dibêje: Piştî wan ez li pey îskîtiyên ku serpoşên tûj didane serê xwe bi artêşekê çûme Îskîtya. Ew îskîtî ji min reviyan. Hinga ez gihame robarê, min bi hemû artêşa xwe ew derbas kir. Dûvre min bi awayekî tund li wan îskîtiyan xist; min (yek ji rêberên) wan dîl girt; ev girêdayî min bû, û min ew kuşt. Wan (yekî din) ji serkirdeyên wan, yê bi navê Skunxa girtin û ji min re anîn. Piştre min li gorî kêfa xwe serkirdeyekî din ji wan re hilbijart. Piştre satrapî bû ya min.″

## Binêre
* Wergera nivîskên Bêstûnê

## Girêdanên derve
* Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
* Wergera bi zimanê îngilîzî 

Kategorî:Hexamenişî
Kategorî:Keyên li Asyayê
Kategorî:Serhildêr
Çekbend

thumb|150px|Çekbendê klasîk ê mêran
150px||thumb|Çekbendê kurkî

**Çekbend** yek ji cîlûbergan e. Li ser mîntanan, di bin sako, qapûtan de tên li xwe kirin. Bêmil e, pêşî tê vekirin, bêberstûk e. Pirranî bi bişkojan tên qefaltin.

## Cureyên sereke yên çekbendan
* Çekbendê mêran
* Çekbendê jinan
* Çekbendê çûnehatê (trafîk)
* Çekbendê ajnêberiyê
* Çekbendê parastinê
* Çekbendê nixamtinê (kamûflaj)
* Çekbendê şûrbaziyê (eskrîm)
* Çekbendê nêçîrvaniyê
* Çekbendê masîgiriyê
* Gîlet, çekbendê awistriyayî

Kategorî:Tekstîl
Araxa

thumb|150px|Araxa
**Araxa** navê serhildêrekî ermenî ye ku di dema Daryûsê Mezin de li Babîlê serî hildabû. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku navê bavê wî Haldîta bû. Daryûs artêşekê di bin serweriya Vîdafarnayî de dişîne ser hêzên Arxayî. Serhildana wî têk diçe û ew tê kuştin. Arxa herwiha weke *Nebukadnezar IV* jî tê zanîn.

## Di nivîskên Bêstûnê de qala Araxayî
* ″Şah Daryûs dibêje: Hinga ez li Persiya û Medyayê bûm, babîliyan cara duyem li dijî min serî hildan. Zilamekî ermenî yê bi navê Araxa, kurê Haldîta, li Babîlê serî hilda. Li cihekî bi navê Dubala, wî ji mirovan re derew kirin û got: *Ez Nebukadnezar im, kurê Nabunaîta.* Piştre mirovên babîlî li dijî min serî hildan û çûne aliyê Arxayî. Wî Babîl girt û bû key li Babîlê.″
* ″Şah Daryûs dibêje: Piştre min artêşek şande Babîlê. Persiyekî bi navê Vîdafarna, xizmetkarê min bû, min ew kir rêberê wan û ji wî re got: *Here, wê artêşa babîlî ku serîhildaye û min napejirîne ceza bike.* Lewma Vîdafarna bi artêşekê çû Babîlê. Ahûramazda ji min re alîkarî anî; bi rûmetiya Ahûramazda Vîdafarna reda babîliyan bir û ew razî kirin ku tevlî min bibin. Di roja bîst û duyê meha Markasanaşê de (27ê çiriya paşîn) ew Araxa yê ku digot ez Nebukadnezar im û zilamên serkirde yên bi wî re girtin. Piştre min fermanek şand: *Bila Araxa û zilamên serkirde yên bi wî re li Babîlê werin îşkencekirin!*″

## Girêdanên derve
* Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
* Wergera bi zimanê îngilîzî 

Kategorî:Ermenî
Kategorî:Mirin 521 b.z.
Kategorî:Serhildêr
Destane

thumb|200px|Cotek lepik

**Destane**, **lepik**, **destgork** xwekirineke bo destan e. Ji bo parastin, aksesûar, germxwedîkirin û werzişê tên bikaranîn. Tên refandin (ristin), an ji çerm, kaûçukê ûêd tên dirûtin.

Dîroka wê gelek kevn e. Ji vir 3 hezar salan berê wekî îro bo gelek armancan dihatibûye bikaranîn. Med, egîptî (misir), romayiyan gelek cureyên lepikan bipêşxistine.

## Dirûvên sereke yên destgorkan
* Destaneyên pênctilî
* Destaneyên dutilî (bêçiya serî û bo çarên din jî yek tilî)
* Destaneyên bêçîqutkirî

## Hin cureyên lepikan
* Destaneya ji têgeriyan (înfeksiyon) diparêze
* Destaneya di laboratûarên kîmyayê de tê bikaranîn
* Destaneya bijîşk bikartînin
* Destaneya basketbolê
* Destaneya boksê
* Destaneya zivistanê
* Destaneya ji çermê
* Destaneya kar (gelek cureyên wê hene, ji bo her karekê lepikek)

## Çavkanî

Kategorî:Tekstîl
Zimanê kurdî li gora Şerefxan

**Zimanê kurdî li gora Şeref Xan**:

Di warê lehceyên kurdî de kevintirîn çavkanî, Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî e. Seref Xan di vê esera xwe de wiha dinivîse.

"Eşîr û civakên Kurdan, ji alî ziman, adet û rewşa civakî ve bi ser çar beşan de dabeş dibe:
* Beşê yekê, Kurmanc
* Beşê duduyan, Lor (Lurr M.C.)
* Beşê sisiyan, Kelhur

Heger, em vê tesbîta Şeref Xan nehesibînin, lêkolînên li ser lehceyên kurdî heta nîvê pêşîn ê vê sedsala me, di esasî de ji alî biyaniyan ve hatine kirin. Di vê meselê de takeîstisna, ew broşura Mele Mehmûdê Bazîdî ye ku di 1858`an de ji bo Aleksander Jaba; konsolosê Rûsya Qeyserî yê Erzurûmê amade kiribû û ji ferhenga Sêwa Hekarî û ya Rewendî ya hevberkirî pêk hatibû. Mele Mehmûdê Bazîdî, di destpêka vê broşurê de, berî ku ji alî rêzimanî ve li ser hin xalan raweste, dide diyarkirin ku zimanê Kurdî jî ji ber ferqîtiyên herêmî û eşîrî xwediyê lehceyên cuda ye. "mesela" dibêje,

:"Kurmanciya ahaliyê Wanê, Mûşê, Bayezîdê û Qersê û Kurmancên bi ser Rûsya û Îranê ve û zimanê ahaliyê Botan, Hekariyan, Hemedanê, Simtî(?)yê, Diyarbekirê, Mûsilê, heta bigihê hudûdê Bexdayê (ku ji herêmên Silêmanî û Şarezorê û ji taîfên Zerza, Mukrî, Bebe û Bilbasan pêk tê) ji hev cuda ne" (4)

Mele Mehmûdê Bazîdî di vê xebata xwe de, Kurdî bi navê Kurmancî bi nav dike, wek lehce jî behsa navê Botan, Hekarî û Rewendî dike û di ferhenga xwe ya hevberkirî de jî şêweyên Hekarî û Rewendî hevberî hev dike.

G. Givrinliyê ku di salên 1836-1837`an de çend meqale li ser ziman û etnografya Kurdan belav kirin, zimanê Kurdî, bi navê Kurdiya jorîn û ya jêrîn dike du beş. Li gor Givrimlî Kurdiya jorîn ji Mukrî, Hekarî, Şikakî û Bayezîdî, Kurdiya jêrîn jî ji Lurrî, Gelhurrî, Lekî pêk tê. (5) Peter Lench jî di xebata xwe ya bi navê "Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nardchöldaer", (Petersburg, 1857-1858) de zimanê Kurdî bi ser lehceyên Kurmancî, Kelhurî, û Lurî dabeş dike. (6) Yek ji wan lêkolînerên zimanê Kurdî; Oskar Mann, Kurdî bi navê Kurdiya Rojava, ya Rojhilat û ya Başûr dike sê beş. Ely Bannister Soane, di esera xwe ya bi navê "Grammar of Kurmanji or Kurdish Language" (London, Luzak and Company, 1913) de zimanê Kurdî, beşî bi ser sê lehceyan kiriye û ji her du lehceyên pêşîn re gotiye lehceyên bingehîn. Dabeşkirina Soaneyî wiha ye:
* Kurmanciya Jorîn
* Kurmanciya Jêrîn

## Çavkanî

Kategorî:Zimanê kurdî
Zimanê kurdî li gora Ziya Gökalp

Di tehqîqa cara pêşîn a rapora xwe de Ziya Gökalp dibêje zimanê Bextiyarî dikare iltîhaqî Soranî û zimanê Kelhûrî jî iltîhaqî Gûranî bêkirin. Lê di tehqîqa cara dawîn de vê yekê tashîh
dike û dinivîse ku
:"bi şahidiya Şerefnamê tê famkirin ku zimanê Bextiyarî diçe ser Lurrî û zimanê Kalhurî jî diçe ser Soranî".(12)
Ziya Gökalp di tehqîqa xwe ya cara pêşîn de dinivîse ku
:"Heke em zimanên Gûranî, Bextiyarî û Kelhurî veder kin (veqetînin) di destê me de çar zimanên serbixweyiya wan diyar, dimîne: Kurmancî, Soranî û Lurî" (13) Loma jî tê famkirin ku Kurd ne qewmek, lê çar qewm in û Kurdî jî dabeşî bi ser çar zimanên wiha dibe ku mensûbên van zimanan qet ji hev tê nagihên. Ev çar ziman ev in: Zimanê Kurmancî, Zimanê Soranî (Bahdînî, Kalhurî), Zimanê Lurî (Bextiyarî, Feylî)" (14)
Ziya Gökalp di wê xebata xwe ya binavkirî de wiha dinivîse:
:"Xwediyên van herçar zimanan ji zimanên hev tê nagihên. Ji alî serf, nahw û luxet ve ferqeka mezin di navbera wan de heye. Ferqên navberê jî ne ferqên lehceyî, lê yên zimanî ne. her zimanek ji van her çaran ji alî zimannasî ve zimanê serbixwe ye. Her yek jî ji gelek lehceyan pêk tê. Tevî vê jî ev her çar ziman bi tevayî ne dûrî hev in jî. Hemî şaxên Kurdîyeka kevin in ku meriv dikare bi navê "Kurdiya Qedîm" bi nav bike. Têkiliyên navbera zimanên Neo-Latînî û Latînî çi bin, yên navbera Kurdiya Qedîm û van Kurdiyan jî ew in." (15)

Ziya Gökalpê ku lêkolînên wî li ser eşîrên Kurda ne li ser "lehceyên" Kurmancî jî radiweste: "Hê bi tetqîqeke ilmî nehatiye derxistin ku zimanê Kurmancî dabeşî bi ser oend lehceyan dibe. Lê gava Ehmedê Xanî di kitêba xwe ya bi navê Mem û Zîn de behsa lehceyên ku bi kar tîne dike, di beyta jêrîn de navê sê lehceyan dijmêre. "Bohtî û Mehmedî û Silîvî Hin lal û hinik ji zêr û zîvî" (16)
Li gorî vê, Ziya Gökalp jî Kurmancî bi navê Bohtî, Mehmedî û Silîvî dike sê beş û eşîr û herêmên ku bi van "lehceyan" diaxivin dihejmêre.

Zanayê Kurd Tewfîq Wehbî, di mesela lehceyên Kurdî de wekî Ely Bannister Soane difikire (17).
Nivîskarê binavûdeng Alaeddîn Seccadî, di esera xwe ya bi navê Destûr û Ferhengî Zimanî Kurdî, Erebî û Farisî de, dibêje ku "di zimanê Kurdî de du lehce hene" û wiha didomîne: "Lehca 'Botan' a ku îro jê re 'Bahdînî' tê gotin. Kurdên Tirkiyê û Suriyê û yên qezayên Mûsilê bi vê lehceyê diaxivin. Ya duduyan jî lehceya 'Mukrî' ya ku îro jê re 'Soranî' tê gotin. Kurdên din, yanî Kurdên bakurê rojhilat û rojhilatê Iraqê û yên Erdelan û Mukriyan bi vê lehceyê diaxivin" (18)

## Çavkanî

Kategorî:Zimanê kurdî
Vahyazdata

**Vahyazdata** navê serhildêrekî persî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Persiyayê serî hilda bû. Daryûs artêşeke ji medî û persiyan dişîne ser hêzên Vahyazdata. Serdarê ku Daryûs şandî, Artavardiya li bajarê Raxa ya Persiya bi Vahyazdata re şer dike. Artavardiya wî têk dibe lê ew direve. Piştre di şerekî din de ew dîl tê girtin. Hinga wî diênin ji Daryûs re, ew Vahyazdata bi îşkenceyê dikuje.

## Di nivîskên Bêstûnê de qala Vahyazdata
* ″Şah Daryûs dibêje: Zilamekî bi navê Vahyazdata li bajarê bi navê Tarava yê li herêma Vautiya ya Persiya niştecih bû. Vî kesî cara duyem li Persiya serî hilda, lewma wî ji mirovan re digot: *Ez [[Bardiya]] me, kurê [[Kûruş]] im.* Piştre persiyên li qesrê dilsoziya bi me xera kirin. Wan li dijî min serî hildan û çûne aliyê Vahyazdata. Ew li Persiya bû şah.″

* ″Şah Daryûs dibêje: Piştre min artêşa ji Med û Persan ku bi min re bûn şand. Min persiyekî bi navê Artavardiya kir rêberê wan. Artêşa persî ya mayî bi min re hate Medyayê. Piştre Artavardiya bi artêşê çû Persiya. Hinga ew giha Persiya, li bajarekî Persiya yê bi navê Raxa, ew Vahyazdatayê ku digot ez Bardiya me, çû pêşiya Artavardiya ku şer bike. Piştre wan şer kir. Ahûramazda ji min re alîkarî anî; bi rûmetiya Ahûramazda artêşa min artêşa Vahyazdata bi tevahî tarûmar kir. Di roja dozdehê meha Thûravâhara de (24'ê gulana 521'an) şer di navbera wan de pêk hat.″

* ″Şah Daryûs dibêje: Piştre Vahyazdata bi hindik siwariyan ji wir reviya Pîşiyauvada. Ji vî cihî wî cara duyem bi artêşekê çû hemberê Artavardiya ku şer bike. Li çiyayekî bi navê Parga şer kirin. Ahûramazda ji min re alîkarî anî; bi rûmetiya Ahûramazda artêşa min artêşa Vahyazdata bi tevahî tarûmar kir. Di roja pêncê meha Garmapada de (15'ê tîrmeha 521'an) şer di navbera wan de pêk hat. Û wan Vahyazdata dîl girt, û herwiha zilamên bi wî re yên serkirde jî dîl hatin girtin.″

* ″Şah Daryûs dibêje: Piştre li bajarê Persiya yê bi navê Uvadaîcaya, min îşkence li Vahyazdata û zilamên bi wî re yên serkirde kir.″

## Binêre
* Wergera nivîskên Bêstûnê

## Girêdanên derve
* Wergera nivîskên Bêstûnê (bi kurdî)
* Wergera bi zimanê îngilîzî 

Kategorî:Hexamenişî
Kategorî:Serhildêr
Mîntan

thumb|250px|Gomlekê bimil
thumb|250px|Mîntanê bêmil, milkurt

**Mîntan**, **camedî**, **kurtik**, **gomlek** cure xwekirinek e. Di ser atlêtan de tê li xwe kirin. Bimil an bêmil in. Heriha biberstûk an bênerstûk in. Jin jî li xwe dikin, mêr jî. Pirranî di bin sakoyan de tên xwekirin û stovank lê tê malîn.

Îro pirranî karmend, xwendekar li xwe dikin, ên bimil wekî xwekirineke fermîtî tê dîtin. Ên bêmil bi havînan li ser pantolên kot gelek tên xwekirin.

Kategorî:Tekstîl