open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Erdêxan (parêzgeh)

**Parêzgeha Erdêxanê** () parêzgeheke li ser sinorê Bakurê Kurdistanê ye ku hejmareke muhîm kurd li navçe û gundên Erdêxanê dijîn. Di warê nifûsê de parêzgeh cihekî kozmopolît e ku ji xeynî kurdan, tirk, azerî, çerkez û tat dijîn. Parêzgeh li rojava ve bi Artvînê, li başûrê rojavayê bi Erziromê, li başûr bi Qersê û ji rojhilat ve jî bi Gurcistanê re hevsinor e.

## Dabeşên îdarî

## Dîrok

## Demografî
### Niştecihên parêzgehê
Li vê parêzgehê piranî kurd dijîn. Ancax hinik gund û taxên tirkan jî hene.

### Nifûs
Nifûsa parêzgehê di sala 2014an de 100.809 bû. Sebê bêkarî gelheya parêzgehê tim dadikevê. Di 2022 de nifûsa wîlayetê 92.481 bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1921ê de hatine avakirin
Tajdînê Kurdî

**Tacdînê Kurdî** zanyarekî Îslamê ye. Tacudîn li cem Siracedînê Ûrmewî dersa fiqihê xwendiye. Roja ji dayîkbûna wî nayê zanîn di sala 1350'an de wefat kir. Wî di medreseya Orhanîyeyê de dersên feqiyan dida,

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Mirin 1350
Diyale (parêzgeh)

thumb|Parêzgeha Diyaleyê
**Parêzgeha Diyaleyê** () parêzgeheke ko du navçeyên xwe dikevê sînorên Başûrê Kurdistanê. Li vê parêzgehê kurd û ereb dijîn.

## Navçeyên Parêzgehê
### Navçeyên ko dikevin sînorên Kurdistanê
* Xaneqîn ()
* Kifrî ()
### Navçeyên ko nakevin sînorên Kurdistanê
* Baqûba ()

## Dîrok
### Şerê Îraqê
Îro teve Xaneqîn bakurê parêzgehê bidest pêşmergê de ye, Maqdediye û Baqûba jî bidest Arteşa Îraqê de ye.

## Demografî
### Avayiya nijadî
Li vê parêzgehê de kurd bakur û rojhilatê parêzgehê rûdinin. Ereb jî xerbî parêzgehê dijîn.
### Gelhe

## Çavkanî


Kategorî:Parêzgehên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Parêzgehên Kurdistanê
Defne

**Defne** navçeyeke li ser sînorên Xetayê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Navçeyên Xetayê
Kategorî:Xetay
Meryema Icliye

**Meryema 'Icliye** an ji bi erebî **Meryemu'l-Asturalabî**, anku **Meryema Astrolabî**, stêrnaseke jin yê sedsala 10an yê ji bajarê Helebê ye. Ew di dîroka misilmanan de jina pêşîn e ku li ser stêrnasiyê xebat kiriye.

Bavê Meryemê hostayê astrolabê bû. Meryem jî hewl dide bavê xwe bi astrolabê xebitiye û bilindbûna cîsmên esman pîvaye. Meryem carna di nav ereban de weke *Meryemu'l-Asturlabiye* jî tê zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên jin
Kategorî:Jin
Kategorî:Kesên ji Helebê
Kategorî:Stêrnasên jin
Kategorî:Zanyarên jin
Reqa (parêzgeh)

**Parêzgeha Reqayê** () parêzgeheke û paytexta Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ye ku beşek ji herêma parêzgehê dikeve nav sinorê Rojavayê Kurdistanê . Li vê parêzgehê gelek kurd dijîn. Ema hinik ereb jî vê parêzgehê jîn didin.

## Navçeyên Parêzgehê
* Reqa ()
* Girê Spî ()
* Tebqa ()

## Dîrok
### Şerê Sivîl a Sûrî
Îro teve Girê Spî bakurê parêzgehê bidest YPG'ê de ye, derê din jî bin dagiriya Daişê de ye.

## Demografîk
### Niştecihên parêzgehê
Li vê parêzgehê kurd û ereb hene. Kurd li bakur û navendê parêzgehê dijîn, ereb jî piranî başûrî parêzgehê dijîn. Hema hinik gundên tirkmenan jî hene.

## Girêdanên derve

Kategorî:Parêzgeh
Kategorî:Parêzgehên Sûriyê
Kategorî:Reqa
!!

**‼** (cot nîşana bangok) van tiştan diyar dike:
* Ajotineke jîrane ya kevirên  şetrencê
* Nîşaneke matematîkê
* "Veguhestina bo Booleanê" di zimanê sazkirinê yê kompûterê de
* Operatorek ji kereseyên zimanê programkirinê Haskell e
* Nîşaneke denganîyê ya hin dengdaran e ku tenê di malbata zimanên Juu ye ku li Afrîka başûrî û hinek jargonên ayinî yên Damin li Awustralyayê peyda dibe 
Karakter ‼ di pergala Microsoft Windowsê bi kmbînasyona **ALT+19 **yan piştî pêlkirin û bişkoja ALTê bikî, destê xwe li ser bihêle û pê li hejmarên 1 û 9 an li dû hev bike.

## Herwiha
* !!!
* ! (Cudakirin)
Bokan (navçe)

thumb|Şaristana Bokan
**Bokan** yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bokan e.

## Gelhe
Li gor Serjimariya Mirovan û Malana Îranê, di sala 2012an de, hejmara rûniştivanên vê bajêristanê 224,630 kesane.

## Dabeşkirina navçeyê
Du nahiye û du bajar li navçeya Bokanê hene :
### [[Navenda navçeya Bokan (nahiye)|Navenda navçeya Bokan]]
Bajar:Bokan
### [[Sîmîne (nahiye)|Sîmîne]]
Bajar: Sîmîne
### Gund
* Lîsteya gundên Bokanê

## Çavkanî


Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê
Reşîd Sofî

**Reşîd Sofî** (jdb. 1953, li Kobaniyê, Rojavayê Kurdistanê (Sûrî) - m. 17 sibat 2025) hunermend û muzîkjenekî kurd bû.

## Kurtejiyan
Sofî di maleke dîndar de rabû, bavê wî muftiyê Kobaniyê bû. Wî di sala 1970î de dest bi karê hunerî kir. Ew xwedî strana bi nav û deng “Xweziya hêvî pêk bihatana, rojên berê vegeriyana” bû.

## Mirin
Hunermend Reşîd Sofî ji ber şêrpenceya kezebê di 18ê sibata 2025an di 72 saliya temenê xwe de li Kobaniyê mir.
## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Aamir Khan

**Aamir Khan** (jdb. ) aktor, çêker û derhênerekî hind e.

Zewacî ye, 2 kur û keçeke wî hene. Navê jina wî Kiran Rao ye.
Aamir Khan misilman e û carekê çûye hecê.

## Fîlmnîgarî

## Çavkanî


Kategorî:Aktorên hindistanî
Kategorî:Çêkerên hindistanî
Kategorî:Derhênerên hindistanî
Kategorî:Jidayikbûn Mumbaî
Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mirovên zindî
Şeva Çille

thumb|Şeva Çille dar
**Şeva Çille** an jî **Şeva Yeldayê** yek ji cejnên herî kevn ên îraniyan e. Ev cejna hevdem ligel Şoreşa Zivistanê û li şeva herî dirêj a salê ye ku li dû wê dirêjahiya rojan li nîvkada bakûrî ber bi zêdebûnê ve dihere.

Şeva Yeldayê yan wek ku kurdên Xorasanê dibêjin Şeva Çêlle ji dema rofirrîna (rojavabûn) roja 30'ê meha azerê (roja herî dawîn a payîzê û roja dawîn a meha 9'a tavî) û 21'ê kanûnê dest pê dike û heta roverketina (rojhilatin) 1'ê meha dêyê anku 22'ê kanûnê ku yekem roja zivistanê ye didome. Malbatên îranî ji wan kurd bi giştî di Şeva Çêlle da şîveke baş ligel cûreyên mêwe û bi taybet zebeşan amade dikin û vê şevê heya sibê bi şadî û kêfxweşî li xwe sibe dikin. Piştî xwarin û vexwarinê şev bi Şahnamexwanî û xwandina helbestên wek Hafizê Şîrazî didome. Yên kal û pîr çîrokan dibêjin.

## Wateya ''Yelda''
*Yelda* bi eslê xwe peyveke sûriyanî bi wateya zayîn û jidêbûn e. Ji ber ku sûriyaniyan visan bawer dikirin ku Şeva Yeldayê hevdem ligel jidêbûna Îsa Mesîh e. Di çanda îraniyan da Yelda anku Şeva Çileyê şeva zayîna mêhr û dilovaniyê ye. Yên rojavayî yelda ligel Noêl li ber hev danîne û romiyan peyva Natalîs ji bo zayînê bi kar anîne. Xisrîstiyaniyên sûriyanî peyva Yeldayê bi xwe ra anîn Îranê û ji demê û bi vir da hema wisan maye.

## Çilegir û Çileqiçik
Şeva Çileyê li Îranê bi Şeva Yeldayê tê naskirin. Ji Şeva Çêlle heta 40 şevan anku şeva 1’ê sibatê (10'ê meha 11'an a tavî anku meha behmenê) dibêjin *çellegir* yan *çilleya mezin* ku 40 roj in. Her wiha ji 1’ê sibatê heta 20’ê sibatê (destpêka meha Isfendê, meha 12'an a tavî) wek *Çelleqiçik* yan *çilleya biçûk* tê gotin.

## Şeva Çêlle li ba kurdên Xorasanê
Şeva Çêlle li ba kurdên Xorasanê jî xwedan girîngiyeke taybet e. Di vê şevê da malbatên ku tezebûkek ji lawê xwe ra xwestine û hîn lawik di destgirtiyê da ye, xelat ji zêr û zîv û cil û bergên bûkê her viha cûreyên xwarinên rojane didin mala bûkê. Navê vê xelatê Şevçellegî ye. Agirpêxistin û lîstika bi êgir yek ji taybetiyên vê şevê ye.

"Li vê şeva dirêj û reş
Mala we germ, dilê we geş"

## Çavkanî
* Berat Qewîendam (xorasan)
* wîkî farsî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Cejn
Kategorî:Çanda farisî
Kategorî:Çanda kurdî

Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Sond

Swînd/sûnd/sond xwarin yek ji hêmanên çand û folklora kurdan li cî û deverên cûrbicûr e. Wek mînak yek ji swîndên kurdên êzdî Roj e: Bi vê rojê! yan li Xorasanê yek ji sondan sondxwarina bi dema Bêhngavê/ Bîngavê ku serê şevê ye. He riwha hinek deveran bi nîvrojê sond dixwin.
## Çavkanî
# Wîkîpediyaya farisî

Kategorî:Dîroka dadê
Şemxal

**Şemxal** gundekî kurdan ser bi bajarê Qûçanê li bakûrê Xorasanê ye.

## wateya Şemxal
Şemxal gulleyekî kevn û bihêz bi zimanê kurdiya kurmancî ye. Li kurdiya kurmancî ya Xorasanê gotinek heye ku naveroka wê ev e: “Ma tîrê Şemxalê li te ketiye?“. Ev gotina ji kesekî ra dibêjin ku li berteka bûyerek ne ewqas girîng, dinale û diqîre.

## Çavkanî
* malpera gundê şemxal 
* Mihemed Seferpûr (xorasan )


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Beşaret

**Beşaret** , gundekî bi ser Dêhêstani Qerebaşloê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Li gund zimanê kurmancî tê axavtin.

Rûber: 14.17
hêktar
Dorber: 3.01 km
pirtirîn bilinî: 788 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 836 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 27.98 km

ziman: kurmancî

serjimarî 2007: 91 malbat; 479 kes

Hêlîpan: 37.2552°

Hêlîlar: 59.168°

## Şûnên nîzik bi gundî

* Kalû(4.5 km)
 
* Nuawat, êspiyan(6 km)
   
* Gechalik (6.2 km)
 
* Zangelanlu (7.2 km)

## Çavkanî

* wîkî farisî
* malpera zanîn
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Bêşdere

Şûn: Îran, Xorasani Rezevî, Şaristani Deregez, Dêhêstani Qerebaşlo

Nav: Bêşdere; Besh Darreh; بشدره

Rûber: 5.15
hêktar
Dorber: 1.12 km

pirtirîn bilinî: 592 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 583 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 15.79 km

ziman: kurmancî

serjimarî 1385: 38
 
malbat; 182 kes

Hêlîpan: 37°21’23.69″N (37.3566)

Hêlîlar: 59° 6’32.48″E (59.109)

Çar Borc (1.8 km)
 
Demkêh (2.3 km)
 
Deregez (9.8 km)

Quzliq (6.6 km)

## Çavkanî
* wîkî farisî
* malpera zanîn


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Qerebaşlo (dehistan)

**Qerebaşlo** (), navê dehistana ku bi ser şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ye. Di gundistanê de bi zimanên kurmancî, farisî û tirkî tên axavtin.

## Şûnên nîzîkî dehistana Qerebaşlo
* Tekab
* Miyankûh
* Zengilanlo
* Dîbac

Li Dêhêstanî Qerebaşlo 29 gund hene ku le 20 gundi xelkî kurmanc guzeran deken, gund wî dêhêstana je sedi 69 şûnê kurmancan in. Li Dêhêstanî Qerebaşlo 1212 malbat û 5118 kes guzeran deken, lê gundê kurmanci wî dêhêstana 846 malbat û 3.709 kes hene. Je sedi 72,5 xelkî wî dêhêstana kurmanc in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* [//www.zanin.ir Malpera zanîn]


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Cixal

Şûn: Îran, Xorasani Rezevî, Şaristani Deregez,
Dêhêstani Qerebaşlo

Nav: Ciẋal;
Jeghāl; جغال

Rûber: 2.26 hêktar

Dorber: 0.92 km

pirtirîn bilinî: 914 mêtr
Kêmtirîn bilinî: 899 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 20.38 km 

ziman: kurmancî

serjimarî 1385: 25

malbat; 112 kes
Hêlîpan:37°17’50.07″N (37.2971°)

Hêlîlar:59° 1’14.29″E (59.0205°)

şûnên nîzik:

Quzliq(2.8 km)

Sugildî(1 km)

Daqdar(6 km)

Hesar (11.1 km)

## Çavkanî
* wîkî farisî
* malpera zanîn

Kurdên Xorasanê
Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Daqdar

Şûn: Îran, Xorasani Rezevî, Şaristani Deregez,
Dêhêstani Qerebaşlo
 
Nav: Daqdar; Dāghdār; داغدار

Dorber: 2.63 km

Rûber: 15.97 hêktar

pirtirîn bilinî: 843 mitr

Kêmtirîn bilinî: 808 mitr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 14.35 km

ziman: kurmancî
 
serjimarî 1385: 130
malbat; 570 kes

Hêlîpan: 37°20’43.55″N ( 37.3455°)

Hêlîlar: 58°59’36.82″E (58.9933°)

şûnên nîzik:

Perkend(7 km)
     
Kokan(12.9 km)

Beyat (6 km)

Mîna (2.4 km)

## Çavkanî
* wîkî farisî
* malpera refsha-zanyne


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Asa Akira

**Asa Akira**, navê wê yê rast **Asa Takigami** (z. 3ê kanûna paşîn a 1986'an, li New York) pornostêrkeke amerîkî ye, ancax bi eslê xwe japonî ye. Asa Akira heta niha 105 pornofîlm, bi piranî yên cureyê lezbiyen, kişandine.

## Jînenîgarî
Di 3ê kanûna paşîn a 1986an de li New York'ê zarokeke malbateke japonî hate dinê. Ew di 6 saliya temenê xwe de bi malbata xwe re koçî Japonê kir.

## Fîlmnîgarî

### Fîlmên ku îdare kirî

* *Teach Me 3* (2013)
* *Performers Of The Year 2014* (2013)
* *Massive Asses 7* (2013)
* *Lush 4* (2013)
* *Gangbanged 6* (2013)
* *Asian Bombshells* (2013)
* *Cuties 6* (2014)
* *Best New Starlets 2014* (2014)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 
* Hevpeyvînek berfireh di New York Postê de (2014) ( bi înglîzî)
* Lîsteya podkastên bi Asa Akira re (podchaser.com, bi înglîzî)

Kategorî:Femînîstên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Jidayikbûn 1985
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên jin
Kategorî:Pornostêrkên japonî
Ebasqele

Şûn: Îran, Xorasani Rezevî, Şaristani Deregez,
Dêhêstani Qerebaşlo

Nav: Ebasqele; `Abbas Qal`eh; عباس قلعه

Dorber: 2.22 km

Rûber: 7.41 hêktar

pirtirîn bilinî: 649 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 642 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 8.78 km 

ziman: kurmancî

serjimarî 1385: 40

malbat; 134 kes

Hêlîpan: 37°23’32.86″N (37.39253)

Hêlîlar: 59° 2’6.21″E (59.0354) 

şûnên nîzik:

Ceferawat (1.4 km)
 
Perkend (0.9 km)

Qelêçê(4 km)
 
Yêngîqelê (4.3 km)

## Çavkanî
* wîkî farisî
* malpera zanîn


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Gendab

Şûn: Îran, Xorasani Rezevî, Şaristani Deregez,
Dêhêstani Qerebaşlo

Nav: Gendab; Gandāb; گنداب

Dorber: 0.78 km

Rûber: 1.81 hêktar

pirtirîn bilinî: 885 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 875 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 22.31 km

ziman: kurmancî

serjimarî 1385: 16 

malbat; 67 kes

Hêlîpan: 37°17’20.55″N

Hêlîlar: 59° 3’20.38″E

şûnên nîzik:
 
Sugildî(2.2 km)
 
Quzliq(3.8 km)
 
Hesenawat(9.2 km)
 
Hesar (10.2 km)

## Çavkanî
* wîkî farisî
* malpera zanîn
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Heqvêrdî

Şûn: Îran, Xorasani Rezevî, Şaristani Deregez, Dêhêstani Qerebaşlo

Nav: Heqvêrdî; Ḩaqverdī; حق وردي

Dorber: 1.86 km

Rûber: 7.03 hêktar

pirtirîn bilinî: 632 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 624 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 7.05 km

ziman: kurmancî
 
serjimarî 1385: 55
 
malbat; 200 kes

Hêlîpan: 37°23’4.04″N

Hêlîlar: 59° 3’24.44″E 

şûnên nîzik:
 
Beyat (1.5 km)
 
Yêngîqelê (2.7 km)
 
Kuneqele (5 km)
 
Çapêşlo (4.1 km)

## Çavkanî
* wîkî farisî
* malpera ellahmezar 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Hesenawat

Şûn: Îran, Xorasani Rezevî, Şaristani Deregez, Dêhêstani Qerebaşlo

Nav: Hesenawat; Ḩasanābād; حسن آباد

Dorber: 1.53 km

Rûber: 9.87 hêktar

pirtirîn bilinî: 589 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 581 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 18.94 km

ziman: kurmancî

serjimarî 1385: 58
 
malbat; 266 kes

Hêlîpan: 37°20’23.97″N

Hêlîlar: 59° 8’15.92″E 

şûnên nîzik:
 
Qereaqaç (1.5 km)

Kurek (2.1 km)

Kumac xor (3.8 km)
 
Nuawat, espiyan(4.2 km)

## Çavkanî
* Wîkîpediyaya farisî
* malpera ellahmezar 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Îlancix

**Îlancix** (), gundekî bi ser Dêhêstanî Qerebaşloyê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Di gund de zimanê kurmancî tê axavtin.

## Şûnên nîzik bi gundî

Hesenawat(2.4 km)
 
Torki Derrêh (8.5 km)

Nuawat, êspîyan(5.1 km)
 
Hosêynawat (8.5 km)

Kelate Esedxan (9.4 km)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* [//www.zanin.ir Malpera zanin]
* [//www.ellahmezar.ir/?p=11996#more-11996 Malpera Ellahmezar]


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Kuneqele

Şûn: Îran, xorasani Rezevî, Şaristani Deregez, Dêhêstani Qerebaşlo

Nav: Kuneqele; Kohneh Qal‘eh; كهنه قلعه

Dorber: 1.04 km

Rûber: 0.84 hêktar

pirtirîn bilinî: 538 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 528 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 2.32 km

ziman: kurmancî

serjimarî 1385: 2
malbat; 6 kes

Hêlîpan: 37°25’33.72″N

Hêlîlar: 59° 4’42.01″E

şûnên nîzik:
 
Deregez (2.3 km)

Aqçêşme (3.4 km)

Xançe (4.1 km)

Heqvêrdî (5 km)

## Çavkanî
* wîkî farisî
* malpera ellahmezar 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Mîna (Xorasana Rezewî)

Şûn: Îran, xorasani Rezevî, Şaristani Deregez, Dêhêstani Qerebaşlo

Nav: Mîna, kelê mînê; Mīnā Qal‘eh; مينا

Dorber: 2.15 km

Rûber: 4.6 hêktar

pirtirîn bilinî: 793 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 772 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 15.11 km

ziman: kurmancî
 
serjimarî 1385: 42
 
malbat; 176 kes

Hêlîpan: 37°20’5.07″N

Hêlîlar: 59° 0’56.47″E

şûnên nîzik:
 
Aqdaş (3.9 km)
 
Perkend(7.5 km)
 
Yêngîqelê (5 km)

Daqdar(2.4 km)

## Çavkanî

* Wîkîpediyaya farisî
* malpera ellahmezar 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Nuawat Êspiyan

Şûn: Îran, Xorasani Rezevî, Şaristani Deregez, Dêhêstani Qerebaşlo 

Nav: Nuawat, êspîyan; Espīān; نواباداسپيان

Dorber: 0.30&nbsp;km

Rûber: 0.33 hêktar

pirtirîn bilinî: 718 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 709 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 25.34&nbsp;km

ziman: kurmancî

serjimarî 1385: 4

malbat; 30 kes

Hêlîpan: 37°16’53.52″N

Hêlîlar: 59°10’23.40″E

şûnên nîzik:
 
Beşaret (2.9&nbsp;km)
 
Qazan Beg (8.9&nbsp;km)

Tazeqele (6.3&nbsp;km)
 
Kalû(6&nbsp;km)

## Çavkanî
* malpera kurdên xorasanê


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Perkend

**Perkend** (), gundekî bi ser dêhistana Qerebaşloyê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Di gund de zimanên kurmancî û tirkî tên axavtin.

Şûnên nîzik bi gundê:
 
Heqvêrdî(1.9 km)

Keletê hacîtalib (0.8 km)
 
Aqçêşme (5.4 km)
 
Yêngîqelê (4.6 km)

## Çavkanî
* Wîkîpediyaya farisî
* malpera zanîn
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Çerxa Şoreşê (marş)

**Çerxa Şoreşê**, sirudeke şoreşa Kurdistanê ye, ku bi navê "Marşa Gerîla" jî naskirî ye. Gotinên stranê ji aliyê Xelîl Xemgîn ve tên nivîsandin û stran/marş cara ewil ji hêla wî tê gotin.

## Helbest
Îro çerxa şoreşê fireh digerîne

Li qadên cîhanê deng dilerzîne

Destarê proleter hûr diherîne

Kedxwarî û nûkeran ji qada hiltîne

Tovê jiyanê reşandin, li qadan şîn didan

Simbila şax didan bi dengê partizan

Pelên bayê herîkandin ji nav dilê çiyan

Rabun ser piyan jîn dan Kurdistan

Ji nav dîwarê zindana heya serê çiyan

Hildan alên sor berxwedan jiyan

Rê ronahî rêbertê da xwîna şehîdan

Rêberê me ye Partiya Karkeran

Gotin û Muzîk: Xelîl Xemgîn

## Çavkanî

Kategorî:PKK
Kategorî:Stranên kurdî
Dîrok (marş)

**Dîrok**, sirudî Dîrok, sirudekî Şoreşî Kurdistanê ye. Hozana em sitrane Koma Amara ye.

## Helbest
Li Viyetnam li Kûba û Angolê

Li Çîpas im û li Filistîn im

Em agir in alev in û pêt in

Em dîrok in tim li kurdistanê

Bi keviran em diçin ser tangan

Bi daran êrîş dikin panzêran

Şervan bûne bombe yên zindî

Diteqin li kurdistan li cîhanê

Ji tarî yê wê derên ronî yê

We azadbin wek gelên Kûba yê

We azadbin wek Angola yê

Nîşana Viyetnam waye li dinê

Agirê dîrokê bilind dibe

Ala bilind dibe li zindanan

Bi neynokan dikolin biryaran

Bi xwîna dîrokê nexşandin

Ji bo serxwebûna hemî însan.

Kategorî:PKK
Kategorî:Stranên kurdî
Shraddha Kapoor

**Shraddha Kapoor** aktrîseke hindî ye.

## Jînenîgarî
Kapoor di Zanîngeha Bostonê de xwendekarê şanoyê bû. Li vira sala herî pêşî de qerîyerê lîstikvanîya wê destpê bû. Di sala 2010'an de fîlma xwe ya pêşîn Teen Patti kişand. Biray wê Siddhant Kapoor jî nolê wê lîstikvane. Navê bavî wê Shakti Kapoor û navê dayika wê jî Shivangi Kolhapure Kapoor'e.

## Taybetî yên Fizîkî
Qama Shraddha Kapoor'ê 1.68 metroye.

## Fîlmografî

## Xelatên Wê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Li IMDb'ê de Shraddha Kapoor

Kategorî:Aktrîsên hindistanî
Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Jinên hindistanî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên hindistanî
Quzliq

**Quzliq** gundekî bi ser dêhistana Qerebaşlo ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewîve ye. Di gund de zimanên kurmancî tê axavtin.

Dorber: 1.13&nbsp;km

Rûber: 2.71 hêktar

pirtirîn bilinî: 746 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 730 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 20.41&nbsp;km

serjimarî 1385: 34 malbat; 145 kes

Hêlîpan: 37°17’51.71″N

Hêlîlar: 59° 5’49.08″E

şûnên nîzik:

Gendab(3.8&nbsp;km)
 
Nuawat, êspîyan(6.3&nbsp;km)

Owliya (4.9&nbsp;km)
Giçilîk(3.5&nbsp;km)

## Çavkanî
* wîkî farisî
* malpera zanîn
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Miyankûh (dehistan)

**Dêhistana Mîyankûhê** (), bi ser şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ye. Di gundistanê de bi zimanên kurmancî û farisî tê axavtin.

## Şûnên nîzik bi Dêhistana Miyankûh
* Qerebaşlo
* Qûçan
* Zengilanlo

Li gundistana Miyankûhê 22 gund hene, ku li 10 gundan ji wan kurmanc lê rodenin. (je sedi 45.5 gundê wî dêhêstana şûnê xelki kurmanc in); hijmari gişti xelki wî dêhêstana 1120 malbat û 4528 kes e, hijmari xelki kurmanc jî 785 malbat û 3032 kes e.
(je sedi 67 xelki dêhêstani mîyankûh kurmanc in).

## Çavkanî

* wîkî farisî
* [//www.refsha-zanyne.ir/?p=822 malpera zanîn]
* [//www.ellahmezar.ir/?p=11996#more-11996 malpera kurdên xorasanê]


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Arxîtas

**Arxîtas** (; ; z. 428 berî zayînê - m. 347 berî zayînê), matematîknas û fîlozofekî yewnanî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.
Kategorî:Matematîknasên yewnan
Kategorî:Mirin 347 b.z.
Sugildî

**Sugildî ** gundekî bi ser dêhistana Qerebaşlo ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewîve ye. Di gund de zimanên kurmancî tê axavtin.

Dorber: 1.09 km

pirtirîn bilinî: 937 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 912 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 19.96 km

şûnên nîzik bi gundê :
 
Aqdaş (2.5 km)
 
Gendab(2.2 km)
 
Mîna, keli mînê (4.9 km)

Hesar (10.4 km)

## Çavkanî
* wîkî farisî
* malpera zanîn
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Tepelîk

**Tepelîk ** gundekî bi ser dêhistana Qerebaşlo ya şaristanaDeregezê ya parêzgehaXorasana Rezewîve ye. Di gund de zimanên kurmancî tê axavtin.
Dorber: 1.16 km

Rûber: 2.67 
hêktar
pirtirîn bilinî: 581 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 569 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 18.01 km

ziman: kurmancî

serjimarî 1385: 23 malbat; 96 kes

Hêlîpan: 37°20’42.59″N

Hêlîlar: 59° 7’55.58″E

şûnên nîzik:
 
Hosêynawat (1.4 km)
 
Hesenawat (0.8 km)
 
Hosêynawati Sidaqet (9.7 km)
 
Kaletê Esedxan (8.2 km)
## Çavkanî

* Wîkî farisî
* malpera zanîn
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Dehîşt

** Dehîşt** gundekî bi ser Dêhistana Miyankûh  ya şaristanaDeregezê ya parêzgehaXorasana Rezewîve ye. Di gund de zimanên kurmancî tê axavtin.

Dorber: 1.51 km

Rûber: 9.30 hêktar

pirtirîn bilinî: 1389 mêtr

Kêmtirîn bilinî: 1337 mêtr

dirêjtî rê je şeri Deregez: 38.22 km

ziman: kurmancî

serjimarî 1385: 84 malbat; 358 kes

şûnên nîzik:
 
Kokan(4.4 km)
 
Hesar (8.4 km)
 
Derwendî Jêr (6.7 km)

Qulcix (8 km)

## Galerî



## Çavkanî

* wîkî farisî
* malpera zanîn
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Derwendî Jêr

**Derwendî Jêr** (), gundekî bi ser dêhistana Miyankûhê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Di gund de zimanê kurmancî tê axavtin.
 
## Şûnên nîzik bi gundî

* Kokan (2,6 km)
* Derwendî Jûr (2,2 km)
* Gepî (5,4 km)
* Qulcix (12,1 km)

## Galerî



## Çavkanî

## Girêdanên derve
* malpera zanîn
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Gulê çiqer

**Gulê çiqer** û giyayê çiqer li destpêka meha gulan verdekeve û gulek xwa yî zer heye. Wî gulê beref deken û hişk deken û dekutin û jê dermanekê çê deken ku sa nexwaşiyan ra tere kêr.

## Çavkanî

* Berat Qewî Endam – Qûçan
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Mehmet Celal Bucak

**Mehmet Celal Bucak**, (jdb. 1936, Sêwreg, Riha - m. 16ê tîrmeha 1983an), siyasetmedarekî Tirkiyeyê ye.
Heta dibistana navîn xwendibû. Di Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê de du caran bûye parlemneterê Rihayê.

## Çavkanî



Kategorî:Jidayikbûn 1936
Kategorî:Mirin 1983
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Komeleya Perwerdeya Demokratîk a Bilind a Enqereyê

**Komeleya Perwerdeya Demokratîk a Bilind a Enqereyê **komeleyek e ku ji aliyê serokê PKKê Abdullah Öcalan û komek ji xwendekarên marksîst 1975an de hatiye damezirandin.

## Derbarê wê
Komele, ev komele di 1975an de Abdullah Öcalan û endamên niha di Komeleya Civaka Kurdistan (KCK) birêvebirin, Cemil Bayık, Duran Kalkan, Rıza Altun, Mustafa Karasu û hin kesên şehîd ketine Kemal Pir, Mazlum Doğan, Haki Karer, Hayri Durmuş hatiye damezirandin. Xwendevanen Zanîngeha Enqereyê û gellek xwendevanen dibistanên bilind û zanengeha endamê wê komeleyê bûn. Piştî derbeya 12ê adarê di nava zanîngehan de avakirina rêxistina demokratîk a yekem bû. Sekreteriya wê giştî  Öcalan dikir. Di komeleyê de nîqaşên politîk dihat meşandin û bi dû van nîqaşan de teza ku  derket holê û biser vê bingeha politîk xebatê avakirina Partiya Karkerên Kurdistan (PKK) destpêkir. Di wê serdemê de ew kom bınavê apocîya dıhat nasîn.

Dû re komele di dema dadgehên rewşên awarte de bi tawana "cudakariyê" hat girtin. Lê piştî nêzîkî 40 salan, hinekan hewl da ku di sala 2014an de dîsa vekin lê nekarî.


## Çavkanî




Kategorî:PKK
Ayelet Şaked

**Ayelet Şaked** (; , Têl Evîv, Îsraêl) siyasetmedarek û endazyareke zanistiyê xêvjimêrê ye. Ji sala 2013an de di Knessetê wek endamê Partiya Mala Cihûyan de dixebite û ji sala 2015an de Wezîra Dadê ya Îsraêlê ye. Li gel ku endamê partiyeke olî ye, lê Şaked wek kesek sekûler tê nasîn. Xebata xwe li Têl Evîvê dest pê kir.

## Jiyan û kar
Şaked li Tel Avîvê li malbateke halxweş ji dayik bû. Dayika wê mamoste bû ku cihûya aşkenazê bû(ji refên pêşî yên koçberên cihû yên ku di salê 1880ê de ji Împeratoriya Rûsyayê û Romanyayê koçer bûne).Bavê wê, li Îranê li malbateke cihûyên Îraqê hatiye dinê ku ew jî di salên pêncî de hatine Îsraêlê û piştgirê Likudê bû. Li taxa Bavliyê ya Tel Evîvê mezin bû. Hîn gava 8 salî bû, nasnameya xwe ya polîtîk bi dest xist, ew jî piştî ku li bernameyên guftgoyan yên di navbera Îshaq Şamîr û Şîmon Peresî de temaşe dikir û li wir piştigiriya Îshaqî dikir. Di piyadeya artêşa Îsraêlî de, di lîwaya Golanî de jî xizmet kiriye. Li zanîngeha Tel Avîvê endazyariya elektirîk û zanistên kompûterê qedandin. Ew karê xwe jî heta demekê kiriye.

## Karê civakî
Ji sala 2006an heta 200an, bû birêvebera nivîsgeha Benenjamin Netanyahuyî kir. Di 2010an de  she established Îsraîla min bi Naftali Bennett re damezirand û heta gulana 2012an bi rê ve bir.

Ji dawiya 2011an dest bi helmeta xwe li dijî koçberiya derqanûnî ji Afrîkayê bo Îsraîlê da destpêkirin û got ku ev koçberî ziyanê digihîne dewletê û aboriyê têk dibe. Li dijî radyoya artêşa Îsraêlê derket û amaje kir ku planên wê yên çepgir hene.. Di kanûna paşîn a 2012an bû endama lijneya navendî ya Likudê lê di hezîrana heman salê de, dest ji wir berda û bû endama Mala Cihûyan.

## Têkiliyên wê û Kurdan
Di 20 kanûna paşîn a 2016an de, got ku divê em alîkariya Kurdan bikin ji ber kurd gelekî aştîxwaz û demokrat in û êdî dema avakirina Kurdistanê hatiye.

## Jiyana taybet
Ayelet zewicî ye û du keçikên wê heye û li heman taxa ku lê mezin bûye, Bavli, dijî. Mêrê wê jî pîlotê hêza hewayî ya artêşa Îsraêlî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Jinên îsraêlî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî
Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên jin
Kategorî:Wezîrên Dadmendiyê yên Îsraêlê
Çarşema Sor li nav kurdên Xorasanê

Çarşema Sor yêk ji cejn û ayînên Îranî ye ku li nav kurdên Xorasanê jî pir birêz û hurmet e. Di bîngava sêşema dawî ya her salî da bi coşekî mezin tê lidarxistin û pîroz kirin.

## Resm û ayînên Çarşema Sor li Xorasanê
Ar vêxistin
Bîngav ku dibe û tarî dadigere, êzingan tînin û arekî mezin vêdixin, li dora êr disekinin û her kes ji ser êr da bazdide. Kesên ku ji ser êr bazdidin gotineka haka jî dibêjin

## Guhdarîkirina li ber deriyê malan
Hinek ji cayîl û cewanan ku wexta zewaca wane di dilê xwe da nîyetekê dikin û terin ber derîyê malekê disekinin û guhdarî dikin ka bibînin ku di hundurê malê da ji çi da gep û gotin dikin, eger gep û gotinên ku ew dibêhze li gor dilê wî /wê be nîyeta wî/wê raste û ew ê bigêhje miraza û miyê dilê xwe(miyê wî / wê hasil dibe)

## Dirêjkirina Werisê ji kuna puxurîkê
Hinek cayîl û cewan jî terin ser xanîyan û ji kuna puxurîkê werisek ku destmalek jî li serê wê girê dane dirêjî nav xênê dikin, vêca xwedîmal jî xelatekî li gor rewş û halê xwe dike nav destmalê û hînga ew werisa xwe dikişîne jor, bêyê ku xwedîmal mêvanê ser banê nas bike !

## Gêrmiya heftreng
Şîva şeva Çarşema Sor her tişt ku be lê gêrmiya heftreng jî li kêlegê heye.
Pêş ku gêrmîyê berdine feran, morîyeke qiçik davêjine nav biroşê. Wexta ku gêrmî tê ser sifrê û fera tên ber endamên malê morî di fera her kesî da derkeve, pêra dibêjin : îsal sala wî/wê ye !

Hinge jê dixwazin ku sa hemû endamên malbatê ra dua bike !

## Çavkanî

* Malpera Zanîn Xorasan
* mamosta tevehodî pirtûka . herketê tarîxî kurd bi xorasan


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Kurdên Îranê

Xelkî Îranê je sedi 66 Fars, Gîlek û Mazeneranî ne, je sedi 18 Tirk in, je sedi 10 Kurd in, je sedi 2 Belûç in, je sedi 2 jî Ereb in. Xelki Îranê le serjimarî 1390 nêzîk we 74962000 kes e.
hînga 49474920 kes je xelki Fars, Gîlek û Mazenderanî ne, 13493160 kes Tirk in, 7496200 kes Kurd in, 1499240 kes Belûç in, 1499240 kes Ereb in û ewqas wan jî we zimanê hini (din) gotin deken
## Galerî


Xelki kurd le giştî herdê Îranê, (pirrtir le bakur-rojava, bakur-rojhilat û bakurê Îranê) le ostanê ne Îlam, Azerbaycan, Belûçistan, Erdebîl, Kurdistan, Kirmanşah, Kirman, Hemedan, Loristan, Xorasan (bakûr, rezevî, başûr), Gîlan, Mazenderan, Gulistan û le ostanê Qom, Qezvîn, Merkezî û Fars guzeran deken.
Je 31 ostani herdî (erdî) Îranê le 21 ostan an xelki kurd hene û pijiqî ne.

Nizîk we 68 je sedi ostanê ne Îranê şûne xelki we êri (pirr rindi) Kurd e, ku kêm ya pirr le her yek je wan ostan an rozgar deken.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Rojhilatê Kurdistanê

## Çavkanî
# malpera zanîn 

Kategorî:Herêmên Îranê
Kategorî:Kesên ji Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Kategorî:Kurd

Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Derwendî Jûr

**Derwendî Jûr** , gundekî bi ser dêhistana Miyankûhê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Li gund zimanê kurmancî tê axavtin.

## Şûnên nîzik bi gundî

* Derwendî Jêr2,3 km,
* Meyab 8,1 km,
* Gepî 5,2 km
* Têvîl 9,4 km

## Çavkanî

* Wîkîpediyaya farisî
* malpera zanîn
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Devneşa

*Devneşa*', gundekî bi ser dêhistana Miyankûhê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Di gund de zimanê kurmancî tê axavtin.
serjimarî 2007: 12 malbat; 42 kes.

Gundên Kokan(3 km)
Erebawat (3.4 km)
Qulcix(10.3 km)
Derwendî jêr (2.8 km) li derdora wê ne.

## Çavkanî

* wîkî farisî
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Îbn Quteybe

**Îbn Quteybe** (jdb. 828, Dînewer, Îran - 885 Bexda), alimekî Îslamê ye. Ji malbateke kurd a rewşenbîr hatiye. Ji ber hindê perwerdehiyeke baş dîtiye, perwerdeya pêşî li cem bavê xwe stand dûra li cem Elcahiz stand. Di gelek şaxên zanistiyê de bûye pispor, Zanyarê hedîs, tefsîr, dîrok û fîlolojiyê bû.

Ji kurdên misilman ê pêşîn yê sedsala 9an e. Navê wî  *Ebû Ebdullah Muhemed bin Muslîm bin Quteybe* ye. Bi kurtasî Îbn Quteybe tê naskirin..

Îbn Quteybe li ser tefsîr, fiqih, fîlolojî, wêje, stêrnasiyê xwedî 'îlm bû û gellekî pirtûk nivîsî.

## Pirtûkên wî
### Yên li ser dîrokê
# *Uyûnu’l-Ahbar*
# *el-Enw'il*
# *el-Ma’arif*
### Yên li ser Tefsîr û Hedîsan
# *Te’wîlu muşkili'l-Qur'an*
# *Xarîbul-Qur’an.*
# *Tefsîru Sûreti'n-Nûr*
# *El-Muştebih minel Hedîs we'l-Qur'an.*
# *Te'wîlu Muhteli-fi'l Hedîs.*
# *Xarîbu’l Hedîs.*
# *Islahu Galati Ebî Ubeyd fî Garîbi'l Hedîs.*
# *El-Mesa’il we'l Ecwibe fi'l-Hedîs we’l-Luxa.*
# *Kitabu'l-Mesa’il we'l Cewabat.*

### Yên li ser wêjeyê
# *Edebu'l Katib*
# *Eş-Şi'r we’ş Şu'ara*
# *Me’ani'ş Şi'ri'l Kebîr.*
# *Telkînu'l Mute’allim Mine'n Nahw*
# *El-İştikak*

### Yên Fiqih û Kelamê
# *Kitabu'l-Eşribe we'htilâfi'n-Nas fîha*
# *Kitabu'l-Meysir ve'l-Kıdah.*
# *el-İhtilaf fi’l-Lafz*

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Hedîsvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 828
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 885
Kategorî:Nivîskarên zimanê erebî
Lîsteya stêrnasan

Lîsteya stêrnas an yên herî navdar.

## A
* Marc Aaronson 1950 – 1987)
* George Ogden Abell 1927 – 1983)
* Antonio Abetti (Îtalya, 1846 – 1928)
* Giorgio Abetti (Îtalya, 1882 – 1982)
* Charles Greeley Abbot ( 1872 – 1973)
* Charles Hitchcock Adams (1868 – 1951)
* John Couch Adams 1819 – 1892)
* Walter Sydney Adams 1876 – 1956)
* Saul Adelman (1944 -)
* Paul Oswald Ahnert (Almanya, 1897 – 1989)
* Eva Ahnert-Rohlfs (Almanya, 1912 – 1954)
* George Biddell Airy, (Îngilîzî, 1801 – 1892)
* Robert Aitken, 1864 – 1951)
* Betanî (Iraq, 850 – 929)
* Vladimir Aleksandrovich Albitzky (Rusya)
* Ebû Maşer Belxî (Îran 787 - 886)
* George Alcock (1913 – 2000)
* Harold Alden (1890 – 1964)
* Hannes Alfvén 1908 – 1995)
* Ali Kuşçu 1403 - 1474)
* Lawrence H. Aller (1913 – 2003)
* Ebdurehman Sûfî, ( 903 – 986)
* Viktor Amazaspovich Ambartsumian, (Ermenistan, 1912 – 1996)
* John August Anderson, ( 1876 – 1959)
* Andronicus of Cyrrhus
* Anders Jonas Ångström (1814 – 1874)
* Eugène Michel Antoniadi (Yewnanî, Fransa, 1870 – 1944)
* Petrus Apianus (Almanya, 1495 – 1557)
* François Arago (Fransa, 1786 – 1853)
* Sylvain Arend (Belçika, 1902 – 1992)
* Friedrich Wilhelm Argelander (Almanya, 1799 – 1875)
* Christoph Arnold (Almanya, 1650 – 1695)
* Svante Arrhenius (İsveç, 1859 – 1927)
* Arzachel (, 1028 – 1087)
* Goryu Asada (Japonya, 1734 –1799)
* Giuseppe Asclepi (Îtalya, 1706 – 1776)
* Joseph Ashbrook ( 1918 – 4 Ağustos 1980)
* Arthur Auwers (Almanya, 1838 – 1915)
* Adrien Auzout (Fransa, 1622 – 1691)
* Evdirehmanê Axtepî (Kurdistan 1850 - 1905)

## Çavkanî

Kategorî:Lîste
Kategorî:Stêrnas
Kategorî:Stêrnasî
Bernie Sanders

**Bernard "Bernie" Sanders** (jdb. 8ê çiriya paşîn 1941 li New York City, New York) siyasetmedarekî amerîkî yê Partiya Demokrat. Sanders huqûqnas e û ji 2007a ciwantirin senatorê Vermont bû.


Kategorî:Femînîstên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Sîbernetîk

**Sîbernetîk**, çiqilekî zanistê ye, ji bo hemû pergalên organîzekirî (zindî an ne zindî), ajal û maşîneyên wek pergala raçavkirin û rajihandinê ye. Ango Sîbernetîk; zanista ragihandin, damezrandin û eyarkirina mîhengê ye. Ji bo mirov û maşîneyan li danûsitandina agahiyan, rewşa kontrol û mîhengê lêkolîn dike.

Zanyarê kurd yê bi nav û deng Îsmaîlê Cizîrî Bingeha zanista Sîbernetîkê avêtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Lêkolînên zanist û teknolojiyê
Kategorî:Otomasyon

Kategorî:Zanist
Alaya Awistiryayê

thumb|Alaya Welatî û Bazirganiyê

thumb|Alaya Dûgel û Cengê

**Alaya Awistiryayê** (bi Almanî: *Flagge Österreichs*) alaya fermiya Komara Awistriyayê ye. Ew ala jî sêşelîte, ser *sor* nav *spî* û bin *sor* û ji 13. sedsalê tê. Wek Alaya Komarê ew di 1. Gulan 1945 de hat qebûl kirin.

## Bide ber

* Ala û nîşanên welatên Awistriyayê

Kategorî:Alayên neteweyî
Kategorî:Ala li gorî welatan
Kategorî:Awistirya
Siyer

**Siyer**, lîteratûra îslamê û jiyana Muhemmed pêxember, sehabe, û pêşengan tê de ye.

Ji pirtûka ku jiyana van kesan tê de hebe dibêjinê *Siyer*. Bi taybetî yên bi navê *Siyerî Nebî* hene, di wan de pirranî behsa jiyana pêxember Muhemmed dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Muhemmed
Kategorî:Pirtûkên dînî
Kategorî:Pirtûkên dîrokê
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Nîşana Awistriyayê

thumb
Nîşana Neteweyî ya Awistiryayê di sala 1919 hat nasandin bi Mertala *Sor-Spî-Sor*.

## Bide ber
Ala û nîşanên welatên Awistriyayê

## Çavkanî

Kategorî:Nîşan
Kategorî:Nîşanên neteweyî
Şerê Oremarê yê 2015an

thumb|150px|Oremar-Geverê
**Şerê Oremarê**, di 7ê îlonê 2015î de di navbera hêzên çekdar ên PKKê û Artêşa Tirk de, li Oremarê derbas bû. 16 leşkerên tirk kuştin û heşt leşker jî dîl girtin.

## Girêdanên derve
* - Bianet

Kategorî:Pevçûn
Xanedana Eyşanî

thumb|250x250px|Sînorê Eyşanîyan
**Xanedana Eyşaniyan**  (899–961), xanedaneke kurdan a sedsala 10an bû ku li Rojhilat û başûrê Kurdistanê hatibû avakirin.

## Dîrok
Ehmed Eyşanî ji dabeşbûna Xanedana Dulafîyan sûd wergirt û di sala 899an de Şehrêzor, Hemedan, Dînawer û Kirmaşan feth kir, Hemedane paytaxt çêkir û li vê cîware de dewletekê Kurdî ya serbixwo ava kir.  

Sala 961'ê de Xanedana Hesnewî dawî li Xanedana Eyşanîyan anî.

## Lîstêyê Mîrkan

# Ehmed Eyşanî (899-912)
# Xanem (912-927)
# Deysem (927-945)
# Wandad (945-961)

## Çavkanî

Eysaniyan
Eysaniyan
Kepkan

** kokan-kepkan **, gundekî bi ser dêhistana Miyankûhê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Di gund de zimanê kurmancî tê axavtin.
Gundên
Derwendî jêr (2.5 km)
Dehîşt4.5 km)
Erebawat (6.3 km)
Qulcix(9.6 km)
li derdora wê ne.
## Çavkanî

* wîkî farisî
* malpera zanîn
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan

**Nîjadparêziya tirkan li dijî kurdan** digîhîje nêzîkê sal berê, Herwiha pirraniya tirkan ji kurdan hez nakin û nîjadperarêzî dikin. Naxwazin kurd bibin xwedanê tiştekî. Bingeha vê nîjadperarêziyê bi pirranî ji aliyê Kemalîzmê ve hate avêtin.

İsmet İnönü (bi kurdî "Îsmetê Kerr" jî dibêjin)
Di sala 1935an de raporek ji bo Bakurê Kurdistanê amade dike û dide Misto Kemal di wê raporê de ji bo kurdan pir xebitiye ku asîmîle bike û bike tirk. Wê çaxê paşnavê gelek kurdan dikin "Türk", "Öztürk", "Bozkurt" û hwd.
Di vê raporê de ji bona Erziromê jî gotiye "*Ku em bikaribin di demek kurt de Erziromê pêşvebibin li dijî kurdan bajarekî saxlem ê tirk ava dikin*". Ji ber vê yekê ye ku nîjadperestên herî tûj (pir zêde) ên li dijî kurdan li bajarê Erziromê ne.

Di 1925î de di Serhildana Şêx Seîd de Şêx Seîd û çil hevalên wî dardekirin.

Di sala 1930'an de 10 an jî 15 hezar kurd li Zîlanê kuştin.

Di sala 1937'an de di Serhildana Dêrsimê de 13-40 hezar kurd kuştin.

thumb|240px|wênekî ji pişti komkujiya Dersimê

thumb|240px|Leşkerî tirkan û jin u zarokên Dêrsimê

## Pirsên Nîjadparêziyê
### Pirsên nîjadparêzî ku tirk ji bo kurdan dibêjin.

* "Ağaçtan maşa, Kürt'ten paşa olmaz."
(Ji darê maşe, Ji kurdan paşa (çê) nabe)

* "Ayıdan post olmaz, Kürt'ten dost olmaz"
(Ji hirç post, ji kurdan dost (çê) nabe)

* "En iyi Kürt, ölü Kürt'tür"
(Kurdên herî baş yên mirîne)

* "Kürt, gavura göre Müslümandır"
(Kurd li gorê gawiran (nemisilmanan) misilmanin.

* "Kürt, balta ile saat onarır".
(Kurd seatê bi tevşo temîr dikin)
(Wate: Kurd ewqas nezan in)

* "Kapına iti, yakana Kürdü bulaştırma":
(Li ber derê xwe kuçik, li qirikan xwe kurdan nêzik neke)

* "Eşeğe Kürt demişler, iki hafta saman yememiş".
(Ji kerê re gotine "Kurd", Kerê du hefteyan kayê nexwariye)

* "Kürdü koyma avluya, Kürt'ten olmaz evliya / Kürt'ten olsa da evliya, koyma avluya, ya samı çalar ya sambağa".
(Kurdan negre hewşê, Ji Kurdan ewliya çênabe, Ku ji Kurdan ewliya çêbe negre hewşê, dizî dike)

## Binêrin
* Nîjadparêzî
* Têkiliyên kurd û tirkan
* Dijî kurdbûn
* Mafên mirovî li Tirkiyeyê
* Sirgûnkirina kurdan
* Xwendingeha bi şevborîn
* Nîjadperestî li Tirkiyeyê
* Tawanên şer ên Tirkiyeyê li dijî kurdan

## Çavkanî

* Sevgül Uludağ, Türkçe'deki ırkçı terimler, Eylül 2013,

Kategorî:Binpêkirinên mafên kurdan
Kategorî:Bişavtin
Kategorî:Cudakarîya li dijî kurdan
Kategorî:Cudakarî li Tirkîyeyê
Kategorî:Dijkurdîtî
Kategorî:Nîjadperestî
Pirikê

**Pirik** () lîstikek kevn le nav kurdên xorasanê ye. Pirik je peyva “pir” hatîye girtin ku çaxê birinê le lîstikê tê gotin.

## Terz lîstikê
Lîstikê pirikê pirtir le royêne newrozê û biharê le nav mêran û cewanan tê le dar xistin. Pirik le ser erdê nerm û zêdetir le ser ûlengê tê lîstin. Çend nefer ku dexwazin bilîzin dewine du kom û her komek çar ya pênc kes in. kesên her du koman pêyên xwa ta ser qupikê hil deden û sole û kurikê xwa jî verdêxinin. Xetek dayîreyî tê kişandin ê nîşanîyek mîna darek ya dîfalek ya kewrek ya tiştek din jî le 100 – 200 mitrîyê bêlî dewi.

Komek dekeve nav dayîrê û komek jî le der desekine . kesên komî der timîşe we dorî dayîrê da degerin û derevin û baz deden. Kesên koma nav dayîrê jî timêşe we dorî xêt da degerin.

Birin û baydan le vî lîstika va ye ku her kesek je komê der bikuyne destê xwa le serî yêkê je kesêne nav dayîrê xine (kumî wî hilîne!) û zûzû bireve û xwa bigîne nîşaneyê (dar ya dîfal ya …). Qe durust wê çaxê ku destê wî le serî yêkê ket û revî kesên koma nav dayîrê jî hevdu xewer deken û zûzû derevin ku xwa bigînine wî û bigirin. Eger wî bigirin koma der deşewite û gerê here nav dayîrê. Çaxî ku kesek wî bigire haka dewêje : pirr!

Eger jî weşe neken wî bigirin û ew xwa bigîne nîşaneyê , koma der birîye û dîsa le der dekekine.

Çaxî ku kesên koma der we dorî xêt da derevin ta kuma kesên nav xêt hilînin eger yêk je kesên nav xêt we lingê xwa lêxine pêqê yên der dîsa jî koma der deşewitin û gerê herin nav xêt (ûrta dayîrê). Çaxî ku kesên nav xêt dexwazin we lingê xwa lêxinin pêqê kesên der gerê lingek wan hetmen le nav xêt wi û destek wan jî le erdê kevê.

## Çavkanî
* Berat Qevî Endam – Qoçan
* malpera kurdên xorasanê 

Kategorî:Kurdên Xorasanê
Derzin

**Derzin** an **Dêrzin** () gundekî Xana Hawêl e. Derdora Xana Hawêl de mîrektiya herî mezin li vî gundî bû. Şerefxanê Bedlisî pirtûka xwe yê mezin Şerefname de behsa Mîrektiya Derzin kiriye. Seydayê mezin Cegerxwîn jî , dîwana xwe ya Şerefnameya Menzûm de behsa mîrektiya vî gundî kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hawêlê
Meyab

**Meyab** (), gundekî bi ser dêhistana Miyankûhê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Di gund de zimanê kurmancî tê axavtin.

## Şûnên nîzik bi gundî

* Xadimanlo (2.2 km)
* Derwendî jûr (8.1 km)
* Borj (8.7 km)
* Tavil (8.5 km)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* malpera zanîn
* malpera kurdên xorasanê 


Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Eynelqudatê Hemedanî

**Eynelqudatê Hemedanî** (farisî: **ابوالمعالی عبدالله بن ابی‌بکر محمد میانجی**), z. 1098 Hemedan - m. 1131 Hemedan) fîlozofekî kurd yê felsefeya îslamê bû.

Navekî giranbiha û navdar yek jî Eynelqudatê Hemedanî ye.
Eynelqudat navnasê wî ye, navê wî yê berastîn Ebdullah e. Ebdullahê kurê Muhemmedê Elî. Weka ku ji kunyeya wî jî tê fehm kirin ji kurdekî Hemedanî ye di 1098'an de li Hemedanê hatiye dinyê. Ji ber ku di fiqiha Îslamê de pêşketî bûye û hê di bîst û du saliya xwe de di 1120'an de dest bi qazîtiyê kiriye jê re gotine Eynelqudat ango çavê qaziyan. Eynelqudatê Hemedanî birastî jî xwediyê hişekî hêja bûye. Lewra digel ku wê demê ewqas zanyarên mezin û jêhatî di Hemedanê de dijiyan, qazîtiya wî bajarî ango hakimtiya wî bajarî di dest Eynelqudatê Hemedanî 22 salî de bû.

Eynelqudatê Hemedanî ji ber fikr û ramanên xwe ciwanî hat kuştin. Wî jî weka Xellac felsefeya Wehdetul wucûdê di parast û ji ver van ramanên xwe ji alî desthilatdaran ve bi xedarî hate kuştin. Feqîtiya xwe ji dest seydayên mezin ên weka Omer Xeyam, Ehmed Xezalî û Şêx Muhemmed Hemayî derbas kir. Di avakirina felsefeya xwe de ji du navên mezin bandor girt: Xellacê Mensûr û Mihemedê Xezalî. Di felsefeya wî de tenê rêgezên Îslamî tuneye di heman demê de ji felsefeya yewnanan jî bandor girtiye û bi vî rengî felsefeya yewnanan xistiye nava felsefeya îslamê. Wekî ku me li jor jî hanî ziman wî jî weka Xellac di felsefeya xwe de wehdetul wucûd parastiye. Serqisê ev gotin ya wî ye “ Ew ê ku hûn wî xwedê dizanin, ew Muhemmed e. Ew ê ku hûn wî Muhemmed dizanin ew Xwedê ye.” Ev gotin dibe ku di halê sekrê de hatibe gotin. Lewra aliyê wî yê tesewwûfî gelek mezin bû. Lê dîsa jî, ji vê gotina wî nayê fehmkirin ku Muhemmed û Xweda yek in an Muhemmed xweda ye. Bi vê gotinê armanca wî yekîtiya afirîner û yên afirî ye. Jixwe wehdetul wucûd jî li ser vê yekê ava bûye.

## Pirtûkên wî

Eyn el-Qudat di gel ku di 33 saliya xwe de ango temenekî ciwan de hatiye kuştin jî, li dû xwe berhemên hêja hiştine û di van berhemên xwe de felsefeya xwe bi awayekî diyar haniye ziman. Berhemên wî ev in:

* 1- Temhîdat

* 2- Zubdet-ul Heqayîq

* 3- Yezdan şinaxt

* 4- Mekatîp

* 5- Rîsaleyî cemalî

* 6- Şekvaul Xerîb

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1098
Kategorî:Kesên ji Hemedanê
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1131
İkram Oğuz

**İkram Oğuz** (jdb. 20 tîrmeh 1962 li Xanbegiya Jêrîn, Tatos) nivîskarekî kurd e.

## Jiyan
Oğuz di sala 1962an da li gundekî Sehedê, li Xanbegiya Jêrîn a li ser Tatosê ji dayîk bûye. Di pênc saliya xwe da dersa Quranê ji bavê xwe girtiye û di zarokatiya xwe da ji bilî Quranê, bi tîpên erebî Mewlûda Mele Ehmedê Batê û Nûbar a Ehmedê Xanî xwendiye. Dibistana ewil li gund, ya navîn û lîse jî li Erzîromê qedandiye.

Di dema 12ê Îlon a 1980 da hatiye girtin û demek di girtîgehâ Erzîromê da ma ye.

Di navbera salên 1984-88an da li Zanîngeha Stembolê Fakulteya Aborîyê xwendîye û qedandîye.

Piştî Zanîngehê çend salan li Stembolê di fîrmayeke taybet da wek rêvebir xebitiye.

Di destpêka sala 1992an da dest bi karê weşangerîyê kirîye.

Di nav damezranêrên Rojnama Azadî û Kovara Deng da cîh girtiye û wek berpirsiyarê giştî yê weşanan, rojname bi rê ve biriye.

Di heman demê da wek xwediyê weşanxaneyê, ji bilî Rojnama Azadî û Kovara Deng bi dehan pirtûkên Kurdî û Tirkî weşandî ye.

Di navbera salên 1992-94an da sedem nivîs û rêvebirîya wî, ji alî Dadgehên Parastina Dewletê va di derheqê wî da bi sedan doz hatine vebûn.

Di Gulana 1994an da, bi girtin û qedexekirina Rojnama Azadî va ew jî sedem hin nivîsên xwe û xwedîtiya rojnamê bi cezayê girtîgehê hatiye sizakirin.

Loma di dawiya sala 1994an da bi awayekî xeternak derketiye derveyî welat û karên xwe yên siyasî li Ewropayê domandiye.

Di dawiya salên 90î de dest ji siyaseta hizbî berdaye û di fîrmayeke taybet de wek rêvebir xebitîye.

Di sala 2004an da jî bi hinek hevalên xwe ra malpera  damezrandîye. Ji wê demê û vir da xwedî û berpirsiyarê malperê ye û di malperê da bi kurdî dinivîsîne.

Îkram Oğuz bi Fatoş Eldeniz ra zewicîye û bavê Şevîn û Kejê, kalikê Kawa ye.

## Berhemên wî

Bi navê *Mîro* û *Rêwî* du roman, *Jîyan bi kurdi xweş e!,* *Dengbêjên bavê min* û Nivîsên li Dîwar (nivîsên bijarte û lêkolîn) pênc pirtûkên wî hatine weşandin.

·       *Mîro*, roman, ISBN 978-605-4427-58-1, di Adar a 2014an de li Stembolê, di nav weşanên Weşanxaneya Do de derket.

·       *Rêwî*, roman, ISBN 978-605-4765-25-6, di îlona 2017an de li Stembolê, di nav weşanên Weşanxaneya Doz de derket.

·       *Jîyan bi kurdî xweş e!*, di Cotmeh a 2019an da li Kornwestheimê, di nav weşanên NavKurd da derket.

·       *Dengbêjên bavê min*, di Sibata 2021an da li Kornwestheimê, di nav weşanên NavKurd da derket.

·       *Nivîsên li Dîwar*, di Berfanbar 2024an da li Kornwestheimê, di nav weşanên NavKurd da derket.

Herwiha di gelek kovar û rojnameyan da gotarên wî yên bi Kurdî hatine weşandin.
*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* e-pirtûk Jîyan bi kurdî xweş e! 
* e-pirtûk Dengbêjên bavê min 
* e-pirtûk https://navkurd.com/wp-content/uploads/2024/12/Nivisen-li-Diwar.pdf
* rêwî (roman) https://navkurd.com/romana-rewi/
* Mîro (roman) https://navkurd.com/miro-di-nav-refen-pirtukan/

Kategorî:Jidayikbûn 1962
Kategorî:Kesên ji Tatosê
Kategorî:Lêkolînerên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Get Heavy

**Get Heavy**, albûma şeşem a Lordi e. Di 2002an de albûm derket.

## Stran
# Scarctic Circle Gathering
# Get Heavy
# Devil Is A Loser
# Rock The Hell Outta You
# Would You Love A Monsterman?
# Icon Of Dominance
# Not The Nicest Guy
# Hellbender Turbulence
# Biomechanic Man
# Last Kiss Goodbye
# Dynamite Tonite
# Monster Monster
# 13.

Kategorî:Albûm
Kategorî:Lordi
The Monsterican Drea

The Monsterican Dream, albûma şeşem a Lordi e. Li 'yê di 2004'an da albûm derket. 

## Stran

# Threatical Trailer
# Bring It On (The Raging Hounds Return)
# Blood Red Sandman
# My Heaven Is Your Hell
# Pet The Destroyer
# The Children Of The Night
# Wake The Snake
# Shotgun Divorce
# Forsaken Fashion Dolls
# Haunted Town
# Fire In The Hole
# Magistra Nocte
# Kalmageddon

Kategorî:Albûm
Kategorî:Lordi
The Monster Show

The Monster Show, albûma şeşem a Lordi e. Li 'yê di 2005'an da albûm derket. 

## Stran

CD:
# Threatrical Trailer
# Bring It On
# Blood Red Sandman
# My Heaven Is Your Hell
# Would You Love a Monsterman?
# Devil Is a Loser
# Icon of Dominance
# The Children of the Night
# Shotgun Divorce
# Forsaken Fashion Dolls
# Wake the Snake
# Rock the Hell Outta You
 
DVD:
# Blood Red Sandman (Video)
# Devil is a Loser  (Video)
# Would you love a Monsterman  (Video)

Kategorî:Albûm
Kategorî:Lordi
Deadache

Deadache, albûma şeşem a Lordi e. Li 'yê di 2008'an da albûm derket.

## Stran

# SCG IV
# Girls Go Chopping
# Bite It Like a Bulldog
# Monsters Keep Me Company
# Man Skin Boots
# Dr. Sin Is In
# The Ghosts of the Heceta Head
# Evilyn
# The Rebirth of the Countess
# Raise Hell in Heaven
# Deadache
# The Devil Hides Behind Her Smile
# Missing Miss Charlene

Kategorî:Albûm
Kategorî:Albûmên 2008an
Kategorî:Lordi
The Arockalypse

The Arockalypse, albûma şeşem a Lordi e. Li 'yê di 2006'an da albûm derket.

## Stran

# SCG3 Special Report
# Bringing Back The Balls To Rock
# The Deadite Girls Gone Wild
# The Kids Who Wanna Play With The Dead
# It Snows in Hell
# Who's Your Daddy?
# Hard Rock Hallelujah
# They Only Come Out At Night
# The Chainsaw Buffet
# Good To Be Bad
# The Night Of The Loving Dead
# Supermonstars (The Anthem Of The Phantoms

Kategorî:Albûm
Kategorî:Lordi
Bend Over and Pray the Lord

**Bend Over and Pray the Lord**, albûma şeşem a Lordi e. Di 1997an da albûm derket.

## Stran

# Playing the Devil (Bend Over and Pray the Lord)
# Cyberundertaker
# Steamroller
# Almost Human
# Idol
# Paint in Blood
# Death Suits You Fine
# I Am the Leviathan
# Take Me to Your Leader
# Monstermotorhellmachine
# The Dead Are the Family
# White Lightning Moonshine
# With Love and Sledgehammer
# Get Heavy

Kategorî:Albûm
Kategorî:Lordi