open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şiyar Kendirci

**Şiyar Kendirci** (z. 3ê adara 1987, Sirûc) nivîskar, helbestan û derhênerekî kurd e.

Ew di 5-ê Adara 1987-an de liSuruç ji dayik bû. Wî dibistana seretayî û navîn û lîseya navçeya Suruç dît. Ew derhêner û nivîskarê kurte amator e. Şiyar Kendirci îro li navçeya Pirsûsê ya Ruha dijî. Di sala 2019 de, nivîskarek pirtûka bi navê Dayikek li ser Tîpa Bermîl li ser şîdeta li ser jinan weşand. Nivîskar bûyerên rast edîtor kir û wan kir pirtûk.

## Niviskarî
Nivîskarê ku helbest û gotarên xwe nivîsandiye, di internetê de gelek helbest û gotar çap kir. Di dawiyê de, wî pirtûka xwe Dayikek li pêş bermîl an navê orîjînal "Namlunun ucunda bir anne" ji xanî weşanxaneya bi navê weşanên şevê weşand. Wê bûyerek tundûtûjî li jinê çê kir, ku nivîskarê şahidê şahidiyê ye, an jî ji hêla şahidan ve hatî vegotin, bi fenomenek piçûk. Roman li gundê Zer, gundekî xeyalî li navçeya Suruç a Ruha pêk tê. Medya, ku xayin e, di odeyek tarî de girtî ye, pirtûk di derheqê ramanên medyayê û reaksiyonên jinan ên li ser medyayê de vedibêje.

## Helbestvan
Wî dest bi nivîsandina helbestê di temenek pir piçûk de bi bandora bavê wî, helbestvan Sait Kendirci ve kir . Helbestên wî yên pêşî, ez ji te hez dikim, û helbestên wî yên bi navê Soon helbest ji hêla hunermend Numan Hadi ve hatin gotin. ,Ro, ew di xebata weşandina pirtûkek helbestê de ye ku wek ku wî helbestên xwe deng da.

## Derhêneriyê
Di sala 2016-an de, wî hevkarên xwe li fabrîkaya li Şanlıurfa Organized Zone Industrial Industrial organîze kir û fîlimek 3-parçe bi navê Scorpio avêt. Sereke li ser hesabên medya civakî hate weşandin, û lîstikvanên rêzeçê bi tevahî ji karkirên amator û cihêreng pêk dihat. Derhênerê, ku fîlimek kurt a bi navê "Destavkirin" piştî addiction wî li ser serra înternetê ya bi navê Scorpio çêkir, dîsa di fîlima xwe de wek karmendên kargehê lîst. Di dawiya dawîn de, ceribandina sernavê "Werin, em nikarin fîlimek bi hev re biteqînin" û "Zewicî me bi min re" kurtefîlm çêkir.

Kategorî:Kesên ji Sirûcê
Ebû Zer Xefarî

**Ebû Zer Elxefarî** (erebî: **أبو ذر الغفاري**), navê wî yê rastî **Cundeb bin Cunade bin Sûfyan** (erebî: جُندب بن جَنادة), sehabeyê Muhemmed pêxember e ku ji misilmanên herî pêşîn e.
Muhemmed pêxember navê Ebdullah lê kiriye.

Tê gotin ku malbata Ebû Zer aboriya xwe ji şêlandina kerwanan kirin e û pûtperest bûne lê Ebû Zer bi xwe pûta nehebandiye û ji pûtan jî hez nekiriye.

Li Mekeyê ji bo dînê îslamê xeber digre ku diçe Mekeyê Muhemmed pêxember dibîne pê bawerî tîne di wê dewrê de bi eşkereyî dibe misilman. Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn, di sala 652î de wefat kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Mirin 652
Eynkaf

**Eynkaf** (, , navê wê bi tirkî *Kayapınar*), gundekî bi ser navçeya Kercosa Êlihê ve ye. Li derdora wî gundê Hesarê, Bamîrê û gundê Ecibê hene.

## Perwedehî

## Aborî

## Çavkanî
Zunîre Rûmiye

**Zunîre Rumiye** (, *Zunairah al-Rumiya*), sehabeya Muhemmed pêxember a rûm e.
Zûnîre yek ji misilmana pêşîn e. Li Mekeyê kesê wê ku tunebû û bi xwe jî wezabû ji ber wê ji aliyê mişrîkan ve hor dihate dîtin û lê zorê dikirin, Ebûbekir jî ji wan kirrî û wê azad kir.

## Çavkanî

Kategorî:Sehabe
Kategorî:Sehabeyên jin
Kategorî:Sehabeyên ne ereb
Xelib bin Ebdullah

**Xelib bin Ebdullah** (erebî: غالب بن عبد الله, *Ghalib bin Abdallah*, anku **Ẍelib bin Ebdullah**) (navê tam Xelib bin Ebdullah bin Misar el-Kinanî ), sehabekî Muhemmed pêxember ê ku di Fetha Mekeyê de ewlehiya rê kiriye.

Di dewra Muawiye de ji aliyê Ziyad bin Ebîh de di sala 668an de bûye waliyê Xorasanê.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Sehabe
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Nivîsandina navên erebî bi kurdî

**Nivîsandina navên erebî di kurdî de**,

Nivîsandina navan ku alfabe guherî be li gorê zimanan jî carna tê guhertin.
Her wiha navê pêxemberê îslamê Muhemmed (**محمد**) e, lê tirk "Muhammed" dibêjin. Îngilîz "Muhammad".

Di zimanê kurdî de jî navê weke vana di kurdî de çewa tê nivîsandin li jêr cîh digre. Ji ber ku di Alfabeya erebî de tîpên ح، غ، ض، ظ، ث hene, lê di kurdî de ev tîp tune ne.

Wisaye ku navên kurdî jî hene di erebî û di zimanên din de tên guhertin. Di erebî de *Ê*, *O*, *P*, *Ç*, *J* û *G* tune ne.
Dengê tîpa kurdî X jî di hinek zimanên latînî de tune ye.

## Nivîsandina navan

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Agirî Hesekê

Agirî Hesekê bi navê rastî Dêrsim Abd El-fetah dihat naskirin, şervanekî YPG bû, di sala 2017´an de şehîd bû 

## Jînenîgariya wî

## Çavkanî

Kategorî:Cangoriyên Kurdistanê
Se'd bin Ebî Weqas

**Se'd bin Ebî Weqas** (; jdb. 595, Meke - m. 675, Akîk) sehabeyên ku bi cinetê ve hatiye Mizgîn kirin ê bi nav û deng ku ji wan re "Aşereyê Mubeşere" dibêjin.

Bi xwe bi saya Ebûbekir ve bûye Misilman.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam li Çînê
Kategorî:Jidayikbûn 595
Kategorî:Mirin 675
Kategorî:Mirin 664
Kategorî:Sehabe
Thomas Schmidinger

thumb|Thomas Schmidinger, 2012
**Thomas Schmidinger** (z. 25'ê tebaxa, 1974 li Feldkirch, Awistirya) ramyarnasê awistirî û mirovnasê civakî û çandî ye ku pisporê Kurdistanê, cîhadîzm, Rojhilata Navîn û ramyariya navneteweyî ye.



## Jiyan
Schmidinger di sala 1974an de li Feldkirch ji dayik bû, di heman demê de gelek dem bi malbata bavê xwe re li Fusch an der Glocknerstrasse derbas kir. Ew li dibistana seretayî û dibistana navîn li Feldkirch beşdarî kir û ji sala 1988 heta 1990 li HTL Rankweil ji bo endezyariya ragihandinê ji ku ew di 1990an de li dibistana teknîkî ji bo endezyariya ragihandinê li HTL Rankweil guherî. Schmidinger ji panzdeh salî ve di nav komên çepgir, ekolojîk û antî-faşîst de çalak bû û bû destpêka ciwanan Pangea li Vorarlberg û rêxistina herêmî ya ciwanên alternatîf ên kesk li wir.

Ji 1994 heta 1996 ew jî yekemîn û yekane hevkariyê federal ê Ciwaniya Alternatîf ya kesk de çalak bû, lê wê di payizê sala 1996 de hişt û pişt re jî tenê di projeyên çep ên ku ji partiyê serbixwe de çalak bû. Wekî beşek ji çalakiyên dijî-nijadperestiya wî, ew di sala 1999 de ji bo yek sal hat qedexekirin piştî ku wî axaftina wezîrê hundur ê Karl Schlögl piştî mirina Marcus Omofuma paşde kişand.



## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Mêrên awistirî
Kategorî:Siyasetnas
Ebdurehman bin Ewf

**Ebdurehman bin Ewf** (; jdb. 580 - m. derdorê salên. 652) yek ji sehabeyê ku bi cinetê hatiye mizgîn kirin e.

Ebdurehman ji 8 misilmanên herî pêşîn e.
Peyama Muhemmed pêxember ji Necaşî re biriye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 580
Kategorî:Jidayikbûn 581
Kategorî:Mirin 654
Kategorî:Sehabe
Cabir bin Ebdullah

**Cabir bin Ebdullah** (, jdb. 607 ?, Medîne - m. 697, Tîsfûn) ji eşîra Hezrec e. yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember e. Navê bavê wî Ebdullah bin Emr bin Hîrman Ensarî û navê dêya wî Nesibe bint Ukba ye.

Li gorê Zehebî, Cabîr bin Ebdullah ketiye şerrê Bedîr û Uhudê. Bi xwe di temenê 94ê xwe de wefat kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Mirin 697
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Enes bin Malik

**Enes bin Malik** (erebî: أنس بن مالك),Enesê kurê Malikî, kunyeya wî **Ebû Hemze Enes bin Malik bin Nedr el-Ensarî** sehabeyên Muhemmed pêxember (silav lê bin) e. Enes bin Malik pir hedîs riwayet kirine û ji sehabeyên herî bitemen e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 612
Kategorî:Mirin 712
Kategorî:Sehabe
Kaniya Henê

**Kaniya Henê**, **Kaniya Hênê** (navê wê bi tirkî *Bekirhan*), bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

## Mijarên têkildar
* Hênê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezoyê
Şikefta Sewrê

**Şikefta Sewrê** li Mekeyê ye ku mişrîk dixwazin ku Muhemmed û Ebûbekir bigrin herdû direvin xwe dispêrin vê şikeftê.

## Konê pîrê û hêkê Kewê

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Reyhane bint Zeyd

**Reyhane bint Zeyd** (erebî: **ريحانة بنت زيد **), yek ji jinên Muhemmed pêxember e. Ji qebîleya Yahûdî ya "Benî Kureyza" ê Medîne ye. Dîroka jidayîkbûna wê nayê zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Sehabeyên jin
Wos

**Valentín Oliva** (Buenos Aires, Arjentîn; 23ê çileya 1998), ku bi bernavê **Wos** tê nasîn, rapper û azadîxwazekî arjentînî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Aktorên arjentînî
Kategorî:Jidayikbûn 1998
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rapvanên arjentînî
Ûrtûkî

**Ortûgî**, **Ûrtûkî** (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Ebdullah bin Mesûd

**Ebdullah bin Mesûd** (? - 653, Medîne), sehabe yê Muhemmed e. Her wiha ji hedîsvan û mufesirê herî pêşînan e. Û ji kesên pêşiyê bûye Misilman yê şeşem e.

Jiyane xwe a pêşîn de şivantî kiriye. Dema ku bi îslamê dihese ew birayê xwe û dêya xwe têne dibin Misilman.
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 594
Kategorî:Mirin 653
Dayikek li pêş bermîl

***Dayikek li pêş bermîl*** di sala 2019-an de ji hêla nivîskar Şiyar Kendirci ve hat nivîsandin û weşandin. Pirtûk bi tirkî hate weşandin û navê wê yê rast jî "Namlunun ucunda bir anne" ye.

Weşanxaneya bi navê şevê weşanxane ji hêla pirtûka wî *Dayikek li pêş bermîl* hat weşandin. Wê bûyerek tundûtûjî li jinê çê kir, ku nivîskarê şahidê şahidiyê ye, an jî ji hêla şahidan ve hatî vegotin, bi fenomenek piçûk. Roman, gundekî xeyalî li navçeya Suruç a Ruha pêk tê. Medya şermezar a li odeya tarî girtî ye, pirtûk di derbarê ramanên Medya û reaksiyonên jinan ên li ser medyayê de vedibêje.
Güler Duman

**Güler Duman**, (jdb. 30, Hezîran 1967, li Stenbol) stranbêj, strannivîs, nojdar û mamosteyê muzîkê ye ku bi eslê xwe tirk e.

Güler Duman ji sala 1980an vir ve bi awayek profesyonel muzîkê çêdike û yek ji bestekerên herî populer ên muzîka gelêrî ya tirkî ya salên 1990an e. Di navbera salên 2013 û 2014an de bernameyek muzîkê li ser televîzyonê pêşkêş kiriye. Digel albûmên xwe, ew di albumên berhevokê de jî derketiye. Ew yek ji masterên muzîka gelêrî ya tirkî ye.

## Jînenîgarî
Guler Duman di 30ê hezîrana sala 1967an de li Stenbolê ji dayik bûye û bi eslê xwe ji navçeya Aşqela ya bi ser parêzgeha Erziromê ye. Di temenê zarokatiya xwe de dest bi jenbûna tembûrê kiriye û bi vî yekê bal kişandiye. Di dawiya dibistana seretayî de, di sêzdeh saliya xwe de albûma xweyê yekem a bi navê Dost Garîp derxistiye. Dibistana amadeyî li Stenbolê xwendiye û di destpêka lîseyê de dest bi albûma xwe ya duyemîn Ey Leyla Leylî dike.

Di sala 1986an de li Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê dîploma xwe ya doktoriya diranan wergirtiye. Piştî salekê wê beşa Konservatuara Dewletê ya Muzîka Tirkî ya Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê qezenc kir û di dema xwendina xwe ya muzîkê de hilberîna albûmên profesyonel berdewam kir.

Guler Duman di temenekî biçûk de bi nexweşiya dil û damaran ketiye û jiber vî nexweşiyê derman kirina nexweşiyê wergirtiye. Piştî derman kirine ew ji vî nexweşiyê xilas bûye.

## Dîskografî
* 1980: *[[Dost Garip]]*
* 1982: *[[O Leyli Leyli]]*
* 1984: *[[Seher Yeli]]*
* 1985: *[[Mevlayı Seversen]]*
* 1987: *[[Misafir Geldim]]*
* 1987: *[[Nazlı Yara Küskünüm]]*
* 1988: *[[Kulluk Benim Olsun Sultanlık Senin]]*
* 1988: *[[Ya Dost]]*
* 1990: *[[Buldular Beni]]*
* 1991: *[[Gül Yüzlü Sevdiğim]]*
* 1992: *[[Duygu Pınarı (Vezrana)]]*
* 1994: *[[Güler Duman '94]]*
* 1995: *[[Bu Devran]]*
* 1997: *[[Öl Deseydin Ölmez miydim?]]*
* 2002: *[[Yolcuyum Bu Dağlarda]]*
* 2009: *[[Türküler Dile Geldi]]*
* 2012: *[[Yüreğimden Yüreğinize]]*
* 2017: *[[Yüreğimden Yüreğinize Sazım]]*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên tirk
Kategorî:Tirkên elewî
Ebû Ubeyde bin Cerah

**Ebû Ubeyde bin Cerah** (erebî: **أبو عبيدة عامر بن عبدالله بن الجراح**, jdb. 583 - m. 638), Ebū ‘Ubeydeh ‘Emir bin ‘Abdullāh bin al-Cerrah), sehabeyê Muhemmed pêxember ê ku bi cenetê ve hatiye mizgîn kirin.
 
Di Dîroka îslamê cîhê wî giring e. Malbata Ebû Ubeyde bazirganiyê dikirin, Bi xwe ji eşîra Qureyş ji çiqila Benî Harîs bû û bi jêhatîbûn û dilnizmiya xwe be dihate naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 583
Kategorî:Mirin 638
Kategorî:Mirin 639
Ebû Sûfyan bin Herb

**Ebû Sûfyan bin Herb** (565 - 652; erebî: **أبو سفيان بن حرب**), di dewra Fetha Mekê de bûye Misilman û ji sehabekî navdar e. Sala 565an de hatiye dinyayê.

Bavê wî Herb bin Umeye ye ku yek ji pêşengê Qureyşiyan bû.

Navê Ebû Sufyan yê rast **Sehr** e. Pêşiyê li dijî pêxemberiya Muhemmed bû, di şerê Ûhûd û Xendeqê de pêşengê kafiran bû û pir misilman kuştiye, lê dure bûye Misilman.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 565
Kategorî:Mirin 652
Kategorî:Mirin 653
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Ûm Seleme

**Ûm Seleme** (jdb. 599 - m. 683) yek ji jinên Muhemmed pêxember e.

## Binêre
* Zewacên Muhemmed

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 598
Kategorî:Jidayikbûn 580
Kategorî:Mirin 683
Kategorî:Mirin 680
Ebas bin Ûbade

**Ebas bin Ûbade** (erebî: **العباسُ بن عبادةَ**) sehabeyên Muhemmed pêxember e. Bi xwe ji eşîra Hezrec e.
Jê re *Ensarin muhacîrî* tê gotin

## Çavkanî
Tarîxî meşahirî kurd (pirtûk)

**Tarîxî meşahirî kurd** (navê esasî: ), pirtûka Baba Merdûxê Rûhanî a biyografiyê ye.

Baba Merdûxê Rûhanî di vê berhemê de jiyana alim, wêjevan û zanyarên kurd nivîsiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Pirtûkên jînenîgariyê
Kategorî:Pirtûkên li ser dîroka kurdan
Kategorî:Pirtûkên sedsala 20an
Mentefar

**Mentefar**, **Mendefar** (, , , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Teberanî

**Teberanî** (erebî:الطبراني) navê wî yê dirêj **Ebûlqasim Silêman bin Ehmed bin Eyûb bin Muteyir el-Lexmî et-Teberânî** ye. Di sala 873an de li Ekayê ji dayik bûye. Di salê xwe yê ciwanî de çûye Teberaniya Şamê loma bi vê leqebê hatiye naskirin.

Bi xwe ji Yemenê ye. Bavê wî bi xwe jî hedîsvan bûye û di saya bavê wî de di 13 saliya xwe de dest bi guhdarkirina hedîsan kiriye. Tê gotin ku ji bo tehsîlê di nav 25 salan de çûye pir welat û bajaran. Teberanî li cîhê wek Qudis, Heleb, Kufe, Humûs, Besra, Misir, Medîne û Mekeyê geriyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Jidayikbûn 873
Kategorî:Mirin 971
Kategorî:Zanyarên îslamê
Teberî (zanyar)

**Teberî** (jdb. 839 - m. 923) zanyarê îslamê û dîrokê ye. Navê wî tam **Muhemmed bin Cerîr Teberî** ye.

Ew bi xwe ji Teberistanê ye loma bi navê Teberî tê naskirin. Bi berhema wî ya bi navê "Tefsîra Teberî" tê naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 839
Kategorî:Mirin 923
Kategorî:Tefsîrvan
Kategorî:Zanyarên îslamê
Xalidî (terîqet)

**Xalidî** terîqeteke îslamî ye ku navê xwe ji zanyarê kurd Mewlana Xalidê Kurdî digre. Çiqilekî terîqeta Neqşbendî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Neqşîbendî
Kategorî:Terîqet
Kategorî:Terîqetên li Kurdistanê
Emr bin Es

**Emr bin Es** (erebî: **عمرو ابن العاص**, jdb. 583 - m. 6ê kanûna paşîn a 664), sehabeyê Muhemmed pêxember û fermandarek misilmanan bû.

Emr ji qebîleya Benî Sehm e. Wextê ku hîna nebûye misilman çend caran bi artêşa misilmanan re şer kiriye. Di sala 629an de bûye misilman û bûye fermandarekî mezin yê îslamê.

Bavê Ebdullah bin Emr e.

## Çavkanî

Kategorî:Fermandar
Kategorî:Jidayikbûn 583
Kategorî:Jidayikbûn 573
Kategorî:Mirin 664
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Omer Ewnî Efendî

**Omer Ewnî Efendî** an **Emer Ewniyê Xarpetî** di sala 1865î de li Elezîzê li qezaya Xarpetî li gundê Alacamescîdê ji dayik bûye. Bi navê "Qewaîdî lîsanî Kurdî" (*Gramera zimanê kurdî*) berhemek nivîsandiye.
Xwendina xwe ya medresê li Xerpêt û Stembolê kiriye. Navê bavê wî Hecî Osman ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1865
Îbn Miskeweyh

**Îbn Miskeweyh** (farisî: ابن مسکویه ) (Ehmed bin Muhemmed Miskeweyh) (940-1030) helbestvan û fîlozofê faris e. Dî sala 940î de li Reyê ji dayik bûye .
 

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 940
Kategorî:Jidayikbûn 932
Kategorî:Mirin 1030
Ebas bin Ebdulmutelib

**Ebas bin Ebdulmutelib** erebî: عباس بن عبد المطلب , yek ji apê Muhemmed e û sehabe ye. Tê gotin ku du sê sal ji Muhemmed mezintir bûye.

Ebas bin Ebdulmutelib di ciwaniya xwe de li Mekeyê tîcaretê kiriye. Pêşiyê Misilmantiyê nepejirandiye lê zêde jî li dijî îslamê derneketiye.
Di şerê Bedîrê de li dijî misilmanan şer kiriye û hatiye girtin piştî dayîna fîdyeyê wî azad kirine û piştî salan bûye Misilman.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 565
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 653
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Ebdulmutelib bin Haşim

**Ebdulmutelib bin Haşim** (erebî:عبد المطلب بن هاشم), kalikê Muhemmed pêxember e. Heta wefata xwe li Muhemmed mêze kiriye dûre bavê Elî apê wî yê Ebû Telib lê mêze kiriye.

## Zarokên wî

# Safiye bint Cundeb
## Haris bin Ebdulmutelib
# Fatima bint Amr
## Zubeyr bin Ebdulmutelib
## Ebû Talib bin Ebdulmutelib
## Ebdullah bin Ebdulmutelib
## Um Hekîm Beyza bint Ebdulmutelib
## Bere bint Ebdulmutelib
## Erwa bint Ebdulmutelib
## Atike bint Ebdulmutelib
## Umeyme bint Ebdulmutelib
# Lubna bint Hacir
## Ebû Leheb
# Hale bint Wuheyb
## Hemze bin Ebdulmutelib
## Safiye bint Ebdulmutelib
## Muqewim bin Ebdulmutelib
## Hecl bin Ebdulmutelib
# Nuteyle
## Ebas bin Ebdulmutelib
## Dirar bin Ebdulmutelib
## Kusem bin Ebdulmutelib

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 497
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 578
Xwarezm

**Xwarezm** (erebî: خوارزم / Khwārizm, ûzbekî: Xorazm, farisî: خوارزم / Khwārazm), herêmek kevnare ye ku îro di nav erdên Îranê, Turkmenistanê, Tacikistan û Ûzbekistanê de ye.

Zanistvanê fars Xwarezmî li vêderê ji dayik bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka cografî ya Ûzbêkistanê
Kategorî:Herêmên dabeşkirî
Kategorî:Herêmên dîrokî
Hacîoxlî

**Hacîoxlî**, **Ḧacîoẍlî** (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Ehmedê Suhrewerdî

**Ehmed Xetatê Suhrewerdî** yek ki xetatek kurd e û ji şeş xetatên dîrokê herî mezin yek jî ew e. Wî bi xwe perwerde daye Yakut Mûstesemî . Dîroka ji dayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1320î de wefat kiriye.

Berhemên wî niha di muzeyên Îranê û di muzeyên dervedene.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1256
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1320
Kategorî:Mirin 1340
Kategorî:Muzîkvanên îranî
Kategorî:Xetçêkerên kurd
Kategorî:Xweşnivîsên îranî
Zubeyr bin Ewam

**Zubeyr bin Ewam** yan jî **Zubeyr bin el-Ewam** ( jdb. 594 - m. 656), Sehabeyê Muhemmed e ku yek ji sehabeyên ku bi cennetê ve hatiye mizgîn kirin e.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîsvan
Kategorî:Jidayikbûn 594
Kategorî:Mirin 656
K'eb bin Zuheyr

**K'eb bin Zuheyr** (, *K'ab bin Zuhayr*), sehabe û helbestvanekê ereb bû.

Malbata wî bi piranî helbestvan bûne. Bi xwe ji qebîleya Mûzeyne ye. Bavê wî Zuheyr jî, kalikê wî Ebû Sûlma, birayê wî Buceyr, kurê wî Ûkbe û neviyê wî Ewam û Sûlma jî helbestvan bûne.

Dibêjin birayê K'eb Buceyr pêşiyê bûye misilman, K'eb henekê xwe bi wî û bi Muhemmed kiriye, lê dûv re hatiye cem Muhemmed tobe kiriye û bûye misilman.

## Çavkanî

Kategorî:Sehabe
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
FK Sūduva

**Futbolo klubas Sūduva**, yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 1968an de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigeheke bi navê Marijampolės futbolo arena e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Marijampolėê ye. Heya niha 3 carî şampiyoniya A Lîga yê Litvaneyê bidestxistiye.

## Serkevtinên lîgê
**[[A lyga]]: 3**
:2017, 2018, 2019
**[[LFF taurė]]: 3**
:2006, 2009, 2019
**[[Supertaurė]]: 4**
:2009, 2018, 2019, 2022

## Statîstîk

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Suduva
* FK Sūduva: facebook
* FK Sūduva: toplyga.lt
* FK Sūduva: Soccerway
* Globalsportsarchive

Kategorî:Avabûnên 1968an li Lîtvanyayê
Kategorî:Avabûnên 1921ê li Lîtvanyayê
Kategorî:Futbol
Kategorî:Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê
FK Žalgiris

**Futbolo klubas Žalgiris** yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 1947an de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigeheke bi navê LFF stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Vilniusê ye. Heya niha 10 carî şampiyoniya A Lîga yê Litvaneyê bidestxistiye.

## Serkevtinên lîgê
**[[A lyga]]: 11**
: 1991, 1992, 1999, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022, 2024
**[[LFF taurė]]: 14**
:1991, 1993, 1994, 1997, 2003, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 (2×), 2018, 2021, 2022
**[[Supertaurė]]: 8**
:2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2023

## Statîstîk
### VMFD Žalgiris (2009–2014)

### FK Žalgiris (2015–)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Žalgiris
* FK Žalgiris: facebook
* FK Žalgiris: toplyga.lt
* FK Žalgiris: Soccerway
* Globalsportsarchive

Kategorî:Avabûnên 1947an li Lîtvanyayê
Kategorî:Futbol
Kategorî:Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê
FK Panevėžys

**Futbolo klubas Panevėžys** yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2015an de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigeheke bi navê Aukštaitijos stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Panevėžysê ye.

## Serkevtinên lîgê
**[[A lyga]]: 1**
: 2023

**[[Pirma lyga]] (D2): 1**
:2019
**[[LFF taurė]]: 2**
:2020, 2025
**[[Supertaurė]]: 2**
:2021, 2024

## Statîstîk

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Panevėžys
* FK Panevėžys: facebook
* FK Panevėžys: toplyga.lt
* FK Panevėžys: Soccerway
* Globalsportsarchive

Kategorî:Avabûnên 2015an li Lîtvanyayê
Kategorî:Futbol
Kategorî:Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê
Ebû Cehîl

**Ebû Cehîl** (erebî: أبو جهل, an bi navê rastî **Emr bin Hişam**, erebî: عمرو إبن هشام, z. 570, m. 624), pêşengekî Mekeyê bû. Ew jî wek Ebû Leheb bi dijminatiya xwe a li dijî Muhemmed ve tê naskirin. Ebû Cehîl bi xwe apê Omer bû.

Navê wî rastî Emr bin Hişam e. Navê wî ê Ebû Cehîl Misilmanan lê kiriye ku tê wateya *Bavê Nezaniyê*.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 570
Kategorî:Jidayikbûn 556
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Mirin 624
Gnothi seauton

**Gnothi seauton** bi Kurdî **"Xwe bizane"** (Yewnanî:γνῶθι σεαυτόν) Gotinekî Yewnanîya kevn.

## Çavkanî
https://pr.princeton.edu/home/04/0402_epigraphy/hmcap.html

Kategorî:Delfî (bajar)
Kategorî:Sokratês
Kategorî:Zanîn
Marc Aryan

**Marc Aryan** (bi esil *Henry Markarian*, jdb. 14ê çiriya paşîn 1926, li Valence, Fransa - m. 30ê çiriya paşîn 1985, li Ohain, Belçîka) stranbêjekî fransî-belçîkî bû ku bi eslê xwe ermenî bû.

## Dîskografiya wî
* Adieu joli Luxembourg
* Adieu mon bel amour
* Allo c'est moi
* Amène ta semaine
* Angelina
* Arrête, arrête ton cinéma
* Au fond de tes yeux
* Ballade
* Bête à manger du foin
* Bien sûr, bien sûr
* Bonjour Mon Village, Bonjour Mon Pays
* C'est bien dommage
* C'est impossible
* C'est la vie
* C'est le temps
* Car tu l'aimes
* Difficile à vivre
* Gino
* Giorgina
* Grosses lunettes sur un petit bout de nez
* Il y a des jours
* Istanbul (1966)
* J'aime (les petites femmes)
* J'aimerais sortir un soir avec vous
* J'aimerais viellir avec toi
* Jamais je ne dirai
* Je Ne Puis Donner D'Avantage
* Je t'invite
* Katy
* L'amour est une prison
* La chanson du viel aveugle
* La lettre
* La roue de secours
* La seule chose que tu n'as pas ratée
* La sirène
* Le clocher
* Le coeur au chomage
* Le livre de ma vie
* Le nombril du monde
* Le téléphone
* Les melons
* Les violons d'Albi
* Ma loulou
* Ma petite chanson
* Ma vie recommence avec toi
* Ma vie sans toi
* Marie Laurence
* Mes blanches montagnes
* Mon petit navire
* Mon village
* Numéro 1 au hit-parade
* Nous
* Parce que je t'aime
* Pas comme les autres
* Qu'un Peu D'amour
* Quand je te prends dans mes bras
* Que c'est bête la vie
* Sans amour, on n'est rien du tout
* Sans toi
* Si
* Si demain
* Si j'avais su
* Si j'étais le fils d'un roi
* Si J'etais Sur
* Si un jour
* Toi je te garde
* Toi Ma Bohème
* Tous ces voiliers
* Toute ma vie (Tu es toute ma vie)
* Tu As Beau Me Dire
* Tu Dis Chéri à Tout Le Monde
* Tu es no. 1 au hit-parade de mon cœur
* Tu es une petite fille
* Tu ne sais pas
* Un amour
* Un jour
* Un paradis
* Un petit mari
* Un petit slow
* Un Peu Naif
* Volage Volage

## Çavkanî
• http://houbi.com/belpop/groups/aryan.htm 
• http://users.telenet.be/didierpassion/htm%20presse%20jukebo/presse%20banner%20complet%20juke.htm
• http://www.artistmusic.com.tr/artists.php?sanatci_id=18&hakkinda=evet&gonderen=34 

Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Kesên ji Fransayê
Kategorî:Mirin 1985
Kategorî:Stranbêjên belçîkî
Kategorî:Stranbêjên fransî
Cîlare

**Cîlare** (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Cehrum

**Cehrum** (bi farisî: جهرم) bajarek li başûrê rojavayê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2016 an 141.634 kes lê dijin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Farsê
Kategorî:Bajarên Îranê
Şevket Dursun

**Şevket Dursun** (jdb. 1914 Cizîra Botan - m. 8 çiriya paşîn 1976, Enqere), parêzer, hilbijartinên 1957an de parlamenterê Mêrdînê a partiya CHP bû. Zimanê erebî û hindek fransî zanibû. Zewicî û bavê çar zarokan bû.

## Jinenîgarî
Şevket Dursun di sala 1914an de li Cizîra Botan hate cîhanê. Bavê wî Hacî Dursun di salên neqeba 1926-1930an de serokatiya şaredariya Cizîrê kiriye. Şevket Dursun, dibistana seretayî li Cizîrê, ya navîn jî li sala 1937an de Amedê Lîseya Zîya Gökalp xwend.

Di sala 1947an de Zanîngeha Enqere ya Hiqûqê xwend. Piştî wê, li Mêrdîn û Cizîrê parezeriyê dike. Hilbijartina giştî ya sala 1957an de li Mêrdînê bi partiya CHPê de têkilê meclîsê dibe. Piştî darbeya eskerî ya sala 1960î de demeke dirêj li Enqereyê parêzeriyê dike.

8ê çiriya paşîn a 1976an de li Enqere çû ber dilovaniya Xwedê. Gora wî niha li Cizîrê ye û gorîstana malbatê hatiye veşartin.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Cizîrê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kûçikê şivaniyê yê Qefqazê

thumb|Kûçikê şivaniyê yê Qefqazê
**Kûçikê şivaniyê yê Qefqazê** an jî **ovçarka**, cureyekî segên pir mezin e ku xwedan karaktereke xurt in. Ew pir biaqil e û dikare bi hêsanî were kedîkirin.

## Danasîn
Yek ji kûçikên mezin ên cerdevanî yekem di sedsala yekemîn B.Z de xuya bû - tewra ew jî ji hêla leşkerên Asûrî ve hate bikar anîn. Du versiyonên xweya celebê kûçikên şivan ên Qefqasî hene: Ji Danezana Mezin a Tibetan an ji Padîşahiya Urartu-Ararat. Naha kûçik li başûrê Rusya û li deverên dorhêl bi raqiya Qefqasan re hevpar e. Taybetmendiyên sereke yên ku di nîgar de hatin çewisandin bê tirs, bêdawîbûn, hêzek mezin, çavên hişk û bihîstinê, û hem jî qalikê zirav bû. Spasiya vê yekê, kûçik dikare di nav şert û mercên dijwar ên avhewa de xizmet bike.

thumb|Kûçikê şivaniyê yê Qefqazê
## Dêûbavkirin
Piraniya şêniyan di wê baweriyê de ne ku kûçikê şivaniyê yê Qefqazê mêrkujek xwînxwar û bêserûber e. Ew bi rastî dibe ku bibe heke ne ku pezê xwe li civakê naparêze, ne ku desthilatdariya xwe nîşan bide û ne karekterê çandiyê bide. Mistakeewtiya destpêkê ya xwedan kûçikên bêserûber biryara biryara kirîna kevirekî xedar e: Kûçikên şivaniyê yê Qefqazê pir tendurist û xeyalî xuya dikin. Lê her kes pê nizane ku ev qeçika jêrîn a piçûk di salekê de veguherîne. Heke kulikê xwedan taybetmendiyên "zaroktî" yê ye, bi temen re ew bi tevahî veguherîne, dibe wekî cerdevanek rêwer û serbixwe.

Girîng e ku heyranê ji rojên ewilî yên di xuyangê de di xaneyê de civakî bikin û perwerde bikin. Cewrikên ku li bajêr dijîn hewcedariyek taybetî hewce ne: divê ew bi sebra veguhaztinê, xaçperestan, heywanên bifroşîn were xapandin. Wekî nûnerên nijadên din ên mezin, "Qefqasan" wê hewl bidin ku serdest bikin. Merivên Rêberî dikare di hewlekê de derbikeve holê, kesek bi rê bikeve, têkeve xaniyê li pêş wî, carinan jî li malbatan mezin bibe. Bi vê tevgerê nedîtin, divê xwedan tavilê rast bikin, an na, pet wê berdewam bike û hewl dide ku her kesê ji bo xwe bixeniqîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  Kûçikê şivaniyê yê Qefqazê
Peyvên kurdî yên derbasî zimanê tirkî bûne

Va ye lîsteyeke peyvên kurdî yên derbasî zimanê tirkî bûne. Dewleta tirk ji bo ku kurdan asîmîle bike û bike tirk, zimanê kurdî qedexe dikirin û pirtûkên wan dişewitandin ji ber wê ye ku zimanê kurdî de hinek peyvên tirkî carna tên bikaranîn.

Çewa ku kurd hinek peyvên tirkî bi kar tînin, weke vê rewşê tirk jî carna hinek peyvên kurdî bikar tînin. Lê Tirk viya înkar dikin.

## Peyvên kurdî di tirkî de
* **Aval** (heval) zimanê bazarî ye bi wateya "aqilsivik", "xêtik" ("fool, simpleton")
* **Çerçeve** (Çar Çavî)
* **Çapraz** (Çep û Ras*t*)
* **Hoşav** (Xweş av)
* **Turşu** (Ji peyva Tirşîn*î* tê)
* **Hafta** (Hefte)
* **Dürbün** (Ji peyva *Dûr* û (Nêzik) "-bîn (ji dîtin)" )
* **Namert** (Ji peyva Ne-Mêr tê)
* **Rehber** (Rêber)
* **Herkes** (Her kes)
* **Çarmıh** (Çar mix (bizmar))
* **Sarhoş** (Ser-*î* Xoş)
* **Nişan** (Nişan,)
* **Peştemal** (Peşmal)
* **Suvarî** (Sowarî)
* **Her hâlükâr** (Her hal û kar)

## Çavkanî

Kategorî:Zimanê kurdî
Kategorî:Zimanê tirkî
Zeyneb bint Elî

**Zeyneb bint Elî** (erebî: الـسَّـيّـدة زَيـنـب بـنـت عـلي), Kaça Elî û Fatimeyê ye û neviya Muhemmed e.
Di sala Hîcretê sala şeş an jî heftan de li Medîneyê ji dayîk bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 626
Kategorî:Mirin 682
Cefer bin Ebû Talib

**Cefer bin Ebû Talib** yan jî **Cefer Teyar** (, jdb. 588 - m. 629), sehabeyê Muhemmed e.

Kurê apê Muhemmed e û birayê Elî ye ku deh sal ji Elî mezintir bûye. Bi xwe ji kesên ku herî pêşîn bawerî bi pêxember aniyan e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 588
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Mirin 629
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Demareşane

thumb|Koendama demar bi navbeynkariya demareşaneyê hevsengiya navendî ya laş rêk dixe.
**Demareşane** an jî **şaneya demarê** (bi îngilîzî: *nervous tissue*) yek jî çar corên şaneyên laş e.

Laşê mirov ji çar cor şaneyan pêk tê; bestereşane, masûlkeşane, rûkeşeşane û demareşane. Endam û koendamên mirov ji van şaneyan çêdibe. Demareşane, şaneya taybet e ji bo demarekoendama navendî û demarekoendama çêwe. Koendama demar bi navbeynkariya demareşaneyê hevsengiya navendî ya laş rêk dixe. Xane, şane û endamên laş di bin kontrola hormon û demareşaneyê de kar dikin. Demareşane bi sînyalan (demareragihandin) xane û şaneyên laş ji hev agahdar dike. Demareşane ji du cor xaneyên serekî pêk te; demarexane û xaneyên glîa.
## Demarexane
thumb|250px|Demarexane
Demarexane (bi îngilîzî: *nerve cell*, *neuron*) ji derve û hundirê laş kartêkiran werdigire . Kartêkir di demarexaneyê de bi şêwêyê elektrîkî û kîmyayî tên şandin ji bo xaneyên din. Demarexane ji sê beşên sereke pêk tê; laşê xaneyê, dendrît û tewere. Laşê demarexaneyê navik û endamokan lixwe digire. Dendrît niçikên mîna liqên darê ne, ji laşê xaneyê ber bi derve dirêj dibin. Ji hawirdorê an jî ji demarexaneyêk din bi navbeynkariya dendirîdan kartêkir tên girtin û ber bi laşê demarexaneyê ve bi şêweyê elektrîkî tên şandin. Ji laşê xaneyê niçikek derdikeve, ew ji dendrîdan dirêjtir e û wekî tewere tê navkirin. Tewere demareragîhandinan(sînyal) vediguhêzîne dûrê laşê xaneyê. Demarexane girîng e ji bo girtin û ragihandina kartêkiran, lê heke alikariya xaneyên glîa nebe, nikarin bi tena serê karê kartêkir bigire û bişîne ji bo xaneyên din.

## Xaneyên glîa
thumb|250px|Corên xaneyên glîa
Xaneyên alîkar in ji bo demarexaneyan. Xaneyên glîa ji demarexaneyan hûriktir in, tewere û dendrîtên wan tune ye. Loma xaneyên glîa ji bo gihandina sinyalên elektrîkî kar nakin. Hin ji xaneyên glîa, xwe li ser tewereyên demarexaneyan ve dipêçînin. Pêçên xaneyên glîa ên li ser tewereyê wekî bergê maylînî tê navkirin. Bergê maylînî çînek negihîner e. Bergê maylînî, tewereyên demarexaneyan ji hev dadibirrine (ji hev cihê dike), bi vî awayê demareragîhandin hêsantir û leztir dibe. Xaneyên glîa li ser demarexaneyan, li hawirdor û navbera demarexaneyan de, an jî li ser mûlûleyên xwînê de hebûna xwe didominin. Di mejiyê mirov de hêjmara xaneyên glîa ji ya demarexaneyan 10 car zêdetir e. Heke xaneyên glîa erkê xwe cih neynin, nexweşiyên metirsîdar rû dide. Wekî mînak; sedema piraniya şêrpenceyên mejî ji ber mutasyona xaneyên glîa e. Demarexane nikarin dabeş bibin, lê xaneyên glîa heta dawiya jiyana mirov dikarin dabeş bibin û hêjmara xwe zêde bikin. Tewere û dendrîtên xaneyên glîa tune, lê dîsa jî hem di navbera xaneyên glîa de hem jî di navbera xaneyên glîa û demarexaneyan de alûgorkirina ragihandinan rû dide. Şeş corê xaneyên glîa heye. Ji vana çar heb di demarekoendama navendî de, du heb jî di demarekoendama çêwe de cih digirin. Xaneyên glîa yên demarekoendama navendî; stêrkexane, olîgodendrosît, mîkroglîa û ependîmî ne. Xaneyên peykê(peykexane) û xaneyên Schwann jî xaneyên glîa yên demarekoendama çêwe ne.
## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî

Kategorî:Şane
Nexweşiya Koronayê 2019-2020

**Nexweşiya Koronayê**, **êşa Koronayê**, **Covid-19** ("Kovîd Nozdeh") an **vîrusa Koronayê**, nexweşiyeka vîrusî ye ko bi sedema hewdana bi vîrusa SAR-CoV-2ê peyda dibe. Ev nexweşî sedema peydabûna pejîkekê li sala 2019ê ye ko ji welatê Çînê dest pê bûye û heta niha li zêdetir ji 30 welatên cîhanê belav bûye. Ev vîrus bi rengekê serekî koendama pişiyê tûş dike û li goreyê zanyarên heyî, dikare bi rêya peşikên ko ji koendama pişiyê ya kesên nexweş derdikevin û li derdorê belav dibin kesên sax jî tûş bikin. Ji dema wergirtina vîrusê heta peydabûna nîşanên nexweşiyê dikare 2 heta 14 roj derbaz bibin. Ev nexweşî ji bo cara pêşîn li Çînê hat dîtin, lê heta niha jî jêdera vîrusê cihê gumanê ye. Hindek ji salixên destpêkê amaje dida ko ji çekçekûlan derbazî mirovan bûbû. Lê salixên paştir behsa coreyekê mûrîxweran dikir. Jêdera pêşîn her çi bûbe, niha êdî vîrusa şîyana wê heye ko ji mirovekî derbazî yê dî bûbe û tirsa wê heye ko ji pejîkeka xwecihî bibe panpejîkeka cihanî. Gelek welatan ji tirsa veguhastina wê vîrusê firrîna balafirên rêvîngan ji Çînê û ber bi Çînê rawestandine.

## Sedema nexweşiyê
Ev nexweşiya Covid-19 ji egerê vîrusa SARS-CoV-2ê ko yek ji vîrusên nêzîkî vîrusa nexweşiya SARSê ye peyda dibe. Vîrus ser bi destekeka vîrusan in ko jê ra dibêjin vîrusa Koronayê. Ew vîrus balindeyan û memikdaran tûş dikin.

## Nîşan û berjengên nexweşiyê
Ev nexweşî bi rengekê serekî nexweşiyeka koendama pişyê ye û li destpêkê dikare xwe wekî nexweşiya persîvê nîşa bide. Lê di kesên berataf da, rewşa nexweşî dikare gelek zû ber bi xirabbûnê biçe û bibe sedema bertengîya pişîyê ya demildest û rawestiyana gurçikan û mirinê.

Kesê ko vîrusa nexweşiyê werdigire dikare heta 14 rojan bê nîşanên nexweşiyê be. Li destpêkê nexweşî wekî tayê anko zêdebûna germî ya laşî, koxik û behntengîyê xwe nîşa dide. Nîşanên edetîyên persîvê (wekî hatinexwara avê ji difinê anko pozê, û bêhnişîn) ne berbelav e. Kêmtir ji 4 ji sedê ji nesaxan jî tûşî zikçûnê dibin.

## Xweparastin
Rêya herî baş ya xweparastinê xwedûrgiritna ji peşikên ava dev û difinê û koxika kesên tûşbûyî ye. Bi karînana demamk anko maskan dikare piçekê pêşiyê li ber belavbûna nexweşiyê bigire, nemaze heker kesên tûşbûyî wê bi kar biînin. Şuştina destan ya zûbizû û xwedûrgirtina ji cihên ko xelik zêde lê hene rêya herî baş e.

## Mijarên têkildar
* Pandemiya vîrusa Koronayê
* Vîrusa Koronayê
* Karantînaya Hubeiyê, 2020

## Çavkanî

Kategorî:Coronaviridae

Kategorî:Nexweşî
Necmedîn Misrî

**Necmedîn el-Misrî** (erebî: نجم الدين المصري, *Najm al‐Dīn al‐Miṣrī*), yek ji stêrnasên Misirê ye ku di sedsala 13an de jiyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Zanyarên ji Qahîreyê
Ehmed bin Yûsif

**Ehmed bin Yûsif** (), di sala 835an de li Bexdayê ji dayik bûye û di sala 912an de li Qehîreyê wefat kiriye. Stêrnasê ereb bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 835
Kategorî:Kesên ji Bexdayê
Kategorî:Mirin 912
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Zanyarên ereb
Kategorî:Zanyarên misilman
Huseynê Farî

**Huseynê Farî** dengbêjê kurd ê binavûdeng e ku di 1939an de li gundê Farê (Diyarbekir, Bakurê Kurdistanê) hatiye dinyayê.

Huseynê Farî, ku navê wî yê fermî Huseyin Tutal bû, di 15 saliya temenê xwe de dest bi gotina stranan dike û heta 55 saliya xwe dengbêjiyê dike. Wî nêzîkî 200 kilamî dizanîbû û sêlikên xwe bi navê Huseyin Tutal derxistine. Bi taybetî, bi kilama xwe a "Xalê Cemîl" tê naskirin.

Dengbêj Huseynê Farî di 2000î de çû ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Diyarbekirê
Berîvan Alp

**Bêrîvan Alp**, stranbêjeke kurd bû ku di 23ê kanûna paşîn a 1970î de li navçeya Erxeniya Diyarbekirê hatiye dinyayê. Wê di sala 1989an de di nava Komeleya Çanda Kurdî ya Swêdê dest bi xebatên muzîkê kiriye.

Bêrîvan Alp li welatê Swêdê jiyan dikir. Di şeva 14ê sibata 2020an de ji ber nexweşiya penceşêrê li bajarê Stockholmê(1) koça dawî kiriye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Klîpa bi navê "Here lê lê" ya Berîvana Alp

Kategorî:Stranbêj
Muhemmed el-Kurdî

**Muhemmed el-Kurdî** an jî **Red Muhemmed el-Kurdî** (erebî:رعد محمد الكردي) hafizê quranê yê bi eslê xwe kurd ê Başûrê Kurdistanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Hafizên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1991
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Seîd bin Zeyd

**Seîd bin Zeyd** (erebî: سعيد بن زيد), di sala 593 an jî 594an de ji dayik bûye. Yek ji sehabeyên Muhemmed pêxember e ku hîna nebûye bîst bi Muhemmed bawerî aniye û misilmantiyê pejirandiye. Bi xwe ji Eşere Mubeşereyan e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 593
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Mirin 671
Bera bin Ezib

**Bera bin Ezib** (erebî: **البراء بن عازب**, jdb. 600 - m. 690) sehabeyên pêxemberê îslamê yê Muhemmed e.
Ji malbata Hariseyan e yê Medîneyî ye. Bi xwe pêşiya hîcretê bûye Misilman. Di şerê Bedîrê de salê wî piçûk bûye tevlê şer nebûye, lê di banzdeh saliya xwe de tev li şerê Uhudê bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 600
Kategorî:Mirin 690
Elîsabe

**Elîsabe** yan **Elîsabe fî temyîz elsehabe** (erebî: **الإصابة في تمييز الصحابة**, *al-Isabah fi tamyiz al-sahabah*), berhema Îbn Hecer Esqalanî a navdar û girîng e ku tê de behsa jiyana sehabeyan û tabîûnan dike.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîs
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên jînenîgariyê
Kategorî:Pirtûkên sedsala 15an
Black Mirror

***Black Mirror*** (bi kurdî: *Neynika Reş*) rêzefîlmeke antolojiyê ya honaka zanistî ya brîtanî ye ku ji aliyê Charlie Brooker ve hatiye afirandin. Brooker û Annabel Jones wek çêkerên rêzefîlmê dixebitin. Rêzefîlm tehlîla civaka modern dike, nexasim di derheqê encamên nehêvîkirî yên teknolojiyên nû de. Beşên rêzefîlmê serbixwe ne û bi gelemperî di demeke alternatîv an jî paşerojeke nêzîk de derbas dibin. Atmosfera beşan gelek caran nediyarî û hîcîwî ne, dîsa jî hin ji wan ezmûnî û siviktir in.

Rêzefîlm di Channel 4ê ya kanalê brîtanî de di kanûna pêşîn a 2011an de hatiye pêşnîşandan. Piştî zêdebûna katalogê di kanûna pêşîn a 2014an de, ji aliyê Netflixê ve di îlona 2015an de hatiye kirîn. Netflixê 12 beşan sîparîş dan û paşhingê ev beş wekî sezona seyem di 21ê çiriya pêşîn a 2016an de û sezona çarem di 29ê kanûna pêşîn a 2017an de, derxistine. Fîlmekî înteraktîv a serbixwe bi sernava ''Black Mirror: Bandersnatch'' di 28ê kanûna pêşîn a 2018an de derketiye. Sezona pêncem bi sê beşan di 5ê hezîrana 2019an de derketiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Rêzefîlm
Kategorî:Rêzefîlmên Netflixê
Şêx Elaedînê Xeznewî

Ew di sala 1919’an de hatiye dinê. Bavê wî alim Ehmed el-Xeznewî bû, ku di sala 1951’an de koça dawî kir. Birayê wî yê mezin alim Mihemed Ma‘sûm el-Xeznewî bû, ku di sala 1958’an de koça dawî kir, û birayê wî yê biçûk alim Izzeddîn el-Xeznewî bû, ku di sala 1992’an de koça dawî kir. Şêx Ela’dîn birayê bavê bapîrê Şêx Mihemed Mut‘a el-Xeznewî ye, yê ku niha berpirsiyarê erka rêberî û missyonê ya rêza Sûfî ya Neqşbendîya Xeznewî ye.

Rêz û rêzanîna malbatê:

Tê zanîn ku malbata Xeznewî rêza xwe digihîje Pêxember Mihemed (selat û silavên Xwedê li ser wî bin), û ku ew li herêma Şamê hatine bicîbûn. Malbata Xeznewî malbatek dewlemend e, ku ji demê bapîrê wan yê mezin, Şêx Ehmed el-Xeznewî, heta wî û kurên wî, bi dilsozî û xêrhatî têne naskirin. Ew li ser nûvekirina herêma Cezîra Sûriyê di yekem sêyeka sedsala borî de karê mezin kiriye, piştî ku ev herêm hewceyê desteke ku saziyeke şer‘î bi akademiyeke baş ava bike bû.

Ev şert li ser Enstîtûya Xeznewî ya Zanistên Şer‘î û Erebî li gundê Til Ma‘rûf tê sepandin, ku gelek şaxên wê li Sûriyê, Tirkiyê û welatên îslamî û bi rêzên din hene. Ji ber karên wan, ne bajarek û ne jî gundek li Sûriyê û Tirkiyê maye ku rojek bê meclîsek zanistên şer‘î derbas bibe, ku serokê wê yek ji xwendekarên enstîtûya navborî ye. Ev şert bandorek ronahî û mezin li civakê hişt, û niha jî bi Enstîtûya Xeznewî ya Zanistên Şer‘î û Erebî li bajaroka Til Ma‘rûf, li parêzgeha Hesekê, tê temsîl kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Mirin 1969
Karnameya Erdeşêrê Babekan

[thumb|Diravekî [Erdeşêrê Yekê (224–242) û Şapur I (240-270).]]

**Karnameya Erdeşîrê Babekan** (*Kārnāmag ī Ardaxšīr ī Pābagān*, bi îngilîzî: *Book of the Deeds of Ardeshir, Son of Papak*, bi farsiya nû: کارنامهٔ اردشیر بابکان), çîrokeke pexşanê ya kurt a bi pehlewî ye ku di dema sasaniyan (226-651) de hatiye nivîsîn. Çîrok behsa damezrînerê sasaniyan Erdeşîrê Yekê dike. Jiyannameya wî, derketina wî ya ser text, şerê li dij mîrê Erdewanê yê Partan û fetha împeratoriyê ji aliyê kurên malbata Sasan û wekî din jî paşmagirê wî Şabuhr û kurê Şabuhr, Ohrmezd.

## Tercime
Çîrok tercimeyî gelek zimanan hatiye kirin. Tercimeya herî kevin a îngilîzî ji aliyê Darab Dastur Peshotan Sanjana ve ye, di 1896an de hatiye pêk hatiye.

## Miqayesekirina pehlewî, kurdî û farisî
Translîterasyona pehlewî:

*pad kārnāmag ī ardaxšīr ī pābagān ēdōn nibišt ēstād kū pas az marg ī alaksandar ī hrōmāyīg ērānšahr 240 kadag-xwadāy būd. spahān ud pārs ud kustīhā ī awiš nazdīktar pad dast ī ardawān sālār būd.*

*pābag marzobān ud šahryār ī pārs būd ud az gumārdagān ī ardawān būd. ud pad staxr nišast. ud pābag rāy ēč frazand ī nām-burdār nē būd.*

*ud sāsān šubān ī pābag būd ud hamwār abāg gōspandān būd ud az tōhmag ī dārā ī dārāyān būd ud andar dušxwadāyīh ī alaksandar ō wirēg ud nihān-rawišnīh ēstād ud abāg kurdān šubānān raft.*

Tercimeya kurmancî:
*Di kar nameya Erdeşêrê Babekan wiha hatibû nivisîn ku piştê ji mirina Îskenderê Romayî di Êranşehr 240 xweday xanî (mîr) hebû. Îsfehan û Fars û herêmên nêzîktirê wî di destê Erdewan salar bû.*

*Babek merzwan û şaryarê Faris bû û ji nûnerên Erdewan bû. Û di Stexr dirûnişt. Û Pabeg re hîç ferzendê nav berdar nebû.*

*Û Sasan şivanê Babek bû û herdem digel garran (pezan) bû û ji toxmê/tovê Darayê Darayan bû û di bin dijxwedahiya Îskender reviyabû û bi awayekî nihênî û digel şivanên Kurdan çûbû.*

Wergera farisî:

در کارنامهٔ اردشیر بابکان ایدون نوشته شده‌است که پس از مرگ اسکندر رومی، ایرانشهر را ۲۴۰ کدخدای بود. اسپهان و پارس و سامان‌های نزدیک به آن‌ها در دست سالار اردوان بود. بابک شهریار و مرزبان پارس و از گماردگان اردوان بود و در (شهرِ) استخر نشیمن داشت. بابک را هیچ فرزند نا‌م‌برداری نبود. و ساسان، (که) شبانِ بابک بود، همواره همراه با گوسفندان بود و از تخمهٔ دارایِ دارایان بود. و اندر دژخدایی (= حکومتِ بد) اسکندر به گریز و نهان‌روش شده بود و با کُردهای شبان می‌رفت.


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Nîvîsa bi farsiya navîn (bi elfebaya latînî)
* 
* 

Kategorî:Dîroka Îranê
Kategorî:Erdeşêrê Yekê
Kategorî:Împeratoriya Sasanî
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Wêjeya zimanê pehlevî
Necat Zivingî

**Necat Zivingî** (fermî: *Necat Zanyar*, jdb. 1982, Ziving, Kercews, Batman, Bakurê Kurdistanê), parêzer, nivîskar û helbestvanê kurd e. Aktîvîstê siyaset û civaknasîya Kurdistanê ye. Pênc pirtûk weşandine.

## Jînenîgarî

Di sala 1982yan de li Zivingê ji dayik bû. Zivingê gundekî bi ser navçeya Kercewsê ya Batmanê ve ye. Wek Zivinga Hebizbiniyan û Zivinga Daleqandî jî tê zanîn. 6-7 salên xwe yên zarokatiyê li gund derbas kir. Dibistana seretayî, navendî û lîse li Batmanê xwend. Di sala 2002yan de ji bo zanîngehê çû Kocaeliyê. Pênc salan li Kocaeli û Stembolê ma. Di salên zanîngehê de kovareke kurdî û tirkî weşand. Di sala 2007an de ji Zanîngeha Kocaelî beşa Huqûqê destûrname wergirt. Piştî wê li Zanîngeha Mêrdînê ya Artûklûyê di beşa Ziman û Çanda Kurdî de lîsansa bilind kir. Li Zanîngeha Anadoluyê beşa Sosyolojiyê xwend.

## Karname

Piştî qedandina zanîngehê, çûye bajarê Diyarbekirê û dest bi parêzeriyê kir. Tevlî kar û xebatên civakî û siyasî bû. Di rêveberiya dezgeh û partiyan de cih girt. Di gelek konferans, komxebat û civînan de li ser doza Kurdî axivî. Di heman demê de, 2 salan li ser çanda medrese û tekyeyan lêkolînên sehayê kirin. Lêkolînên xwe di rojname, radyo û televîzyonan de weşandin. Bi navê xwe û bi nasnavên cuda, gotarên Kurdî û Tirkî nivîsîn. Kovareke Kurdî derxist û 3 salan weşankariya wê domand. Bernamevaniya televizyonê kir. Gelek helbestên klasîk, bi taybet ên Melayê Cizîrî bi deng kirin. Di destpêka sala 2020î de paşnavê xwe yê tirkî bi biryara mehkemeyê guherand û Zanyar wek paşnavê fermî ji bo xwe hilbijart.

## Pirtûk

### Zembîlfiroş
Bi kurdî ye. Cûreyê lêkolînê ye. Li ser destana Zembîlfiroşî hemî deq û tekstên heyî di xwe de dihewîne. Di berhemê de kurteya çîrokê bi zimanê tirkî jî heye. Cara yekem di sala 2012an de hat çapkirin.

### Stêrkên edebiyata kurdî
Bi kurdî ye. Cûreyê antolojiyê ye. Jiyan û helbestên mînak ên 33 navdarên Kurd di xwe de dihewîne. Cara yekem di sala 2014an de hat çapkirin. Ev pirtûk, di sala 2021ê de ji aliyê Necat Zivingî ve hat nûkirin, hinek beş jê hatin derxistin, hinek lê hatin zêdekirin û ji nû ve hat weşandin.

### Zana û rewşenbîr Evdirehîm Rehmî Hekkarî
Bi kurdî ye. Cûreyê biyografiyê ye. Derbarê jiyan, raman, gotar û helbestên Evdirehîm Rehmî Zapsû de ye. Cara yekem di sala 2015an de hat çapkirin.

### Hiş û ronakbûn Seîd Nûrsî
Bi tirkî ye. Navê Pirtûkê "Akıl ve Aydınlanma Said Nursi" ye. Cûreyê biyografiyê ye. Di çarçoveya hiş û ronakbûnê de, jiyan û hizrên Seîdê Kurdî dinirxîne û nîqaş dike. Hewla wî ya ronakbûna misilmanan û çareserkirina Doza Kurdistanê derdixe pêş. Cara yekem di sala 2020î de hat çapkirin.

### Sews
Bi kurdî ye. Cûreyê helbestê ye. 77 helbestên Zivingî di xwe de dihewîne. Cara yekem di payîza sala 2020î de hat çapkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Kenala Youtube ya Necat Zivingî
* Twittera Necat Zivingî
* Facebooka Necat Zivingî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Temîm Eddarî

**Temîm Eddarî** (erebî: **تميم الداري**) sehabeyê Muhemmed pêxember e. Di sala 661 de wefat kiriye. Bi xwe li Filistînê ji dayik bûye. Tê gotin ku hatiye Medîneyê bûye Misilman. Di dewra Omer de di Mescîda Nebewî de bûye waîz (wez daye) û heta dewra Osman jî dewam kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Filistîn di serdema navîn de
Kategorî:Kesên ji Filistînê
Kategorî:Mirin 661
Kategorî:Sehebayên Muhemmed
Fedl bin Ebas

**Fedl bin Ebas** (jdb. ? - m. 634) yek ji sehabekî Muhemmed e ku dîroka ji dayîkbûna wî nayê zanîn.

Fedl kurê apê Muhemmed e. Di dewra Mekeyê de bûye Misilman lê ji ber zilma ku li Misilmanan dihate kirin wî baweriya xwe eşkere nekiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 614
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Mirin 634
Kategorî:Mirin 639
Fîrûz Nihawendî

**Ebû Lû'lûe** an **Fîrûz Nihawendî** (Pîroz Nihawendî) yan jî **Ebû Lû'lûe el-Mecûsî**, (erebî: أبو لؤلؤة المجوسي, farisî: فیروز نهاوندی), qatîlê xelîfe Omer e.

## Jiyana Fîrûz Nihawendî

## Kuştina Omer
Ji bo kuştina Omer hatiye Medîneyê û mexsûs li pê Omer ketiye rêza nimêjkaran. Dema Omer dest bi Nimêjê dike û Ew jî bi xençera xwe li Omer dixe û ji bo ku neyê girtin 9 - 10 kesên din jî xençer dike lê di dawiyê de ku dizane tê girtin çer ku salix didin îjar xwe xençer dike û jiyana xwe ji dest dide.

## Çavkanî

Kategorî:Îran
Kategorî:Kesên sedsala 7an
Kategorî:Mirin 644
Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê
Îmran bin Huseyn

**Îmran bin Huseyn** an **Ebû Nûceyd Îmran bin Huseyn bin Ubeyd el-Huzaî el-Ezdî**, (erebî: عمران بن حصين, m. 672) yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember e. 

## Çavkanî

Kategorî:Mirin 672
Kategorî:Mirin 673
Ebûlfedl Herawî

**Ebûlfedl Herawî** (farisî: ابو الفضل هروى) yek ji stêrnasek farisî ku xebatên xwe Ebû Mehmûd Xecûndî ve kiriye. Bi xwe di sedsala 10an de jiyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Stêrnasên faris
Kategorî:Zanyarên misilman
Ebû Elqûl

**Ebû Elqûl** astronomekî sedsala 14an e ku bi xwe îraniyê fars e lê li Yemenê xebitiye. Navê wî  ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Stêrnasên faris
Ebdulezîz Qabîsî

**Ebdulezîz Qabîsî** (erebî: عبدالعزيز القبيصي, * 'Abd al-Aziz al-Qabizi*, li Rojavayê wek **Abu al-Saqr Abd al-Aziz Ibn Uthman Ibn Ali al-Qabisi l-Mawsili al-Hashimi**, bi kurtasî jî **Alchabiz, Abdelazys**, tê naskirin) (m. 967), stêrnas û matematîknasê ereb bû.
thumb|''Opus ad scrutanda stellarum magisteria isagogicum'', 1521

## Çavkanî

Kategorî:Ereb
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 967
Kategorî:Stêrnasên ereb
Şeroyê Biro

**Şeroyê Biro** yek ji dengbêjekî kurd yê navdar e ku di Radyoya Êrîvanê de kilam gotiye. Tê gotin bi xwe di sala 1881 de ji İdir'e dayik bûye û di 1970î de jiyana xwe jidest daye.

Tê gotin ku malbata wî ji Serhedê koçî Ermenistanê kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1881
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 1970
Kategorî:Radyoya Êrîvanê
Ekremê Evdila

**Ekremê Evdila** (navê wî yê di nasnameyê de *Ekrem İçli* bû, jdb. 1954 - m. 2005), dengbêjekî kurd bû ku di sala 1954an de li gundê Kotekana Dixanê ji diya xwe bûye. Wî dibistan nexwendiye. Stranên ku wî gotine ji bavê xwe û dengbêjên din hîn bûye. Di naveroka stranên wî de evîn, şerên nav gundan û nav malbatan û şerên qehremaniyê hene. Di nav gel de tê naskirin, lê kasetên wî pir tune ne.

Ekremê Evdila di 1978an de dizewice, ji Kotekayê diçe Amedê. 25 sal li Amedê dimîne û li wir karkeriyê dike.

Di sala 2005an de ew çû ber dilovaniya Xwedê. Neh zarokên wî hene, pênc keç û çar kur.

## Stranên wî
* Keçika Diyarbekir
* Lo lo delal

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Xidirê Omerî

**Xidirê Omerî** yek ji dengbêjek kurde ku di sala 2017an de çûye ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Mirin 2017