open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fevzî Özmen

**Fevzî Özmen** nivîskarekî kurd e. Ji Bakurê Kurdistanê, hêrêma Serhedê, navçeya Çatê ya ser Erziromê ye. Di sala 1943an de li gundê Soraxê ji dayîk bûye.

Dibistana seretayî li gundê Barmasa Çatê, dibistana navîn û ya amadeyî (lîse) li Erziromê xwendiye. Piştre Peymangeha Kargeriyê ya Zanîngeha Stembolê qedandiye.

Ji sala 1975an û vir ve helbest, çîrok û romanan dinivîse. Gelek nivîsên wî ji bo çapê amade ne. Lê hetanî roja îro, tenê du pitûkên wî hatine capkirin. Ya yekem pirtûka çîrokan bi navê *Siyên Şikestî* di îlona 2005an de, li Stembolê ji aliyê Weşanên Pêrî ve hatiye çapkirin. Ya duyem bi navê *Perspektîf-Dersên Rêzimana Kurdî (Kurmancî)*, Weşanên Înstîtûta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanist, di tîrmeha 2013an de li Almanyayê. Nivîskar ji sala 2007an û vir ve di rêveberiya Yekîtiya Mamosteyên Kurd-YMKê û di rêveberiya Înstîtûta Kurd ji bo Lêkolîn û Zanist de cih digre û vê gavê serokê Înstîtûta Kurd a Almanyayê ye. Nivîskar li Almanyayê dijî û karê xwe yê nivîsê didomîne.
Nivîskar ji sala 2006´an û vir ve endamê Kongireya Neteweyî ya Kurdistanê ye.
## Pirtûkên wî
* Siyên Şikestî, Weşanên Pêrî, Stembol, 2005.
* Perspektîf-Dersên Rêzimana Kurdî (Kurmancî), Weşanên Înstîtûta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanist, Almanya, 2013.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Kesên ji Erzîromê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Nîkolay Gogol

**Nîkolay Vasîlyevîç Gogol** (bi rûsî: Никола́й Васи́льевич Го́голь, *Nikolai Vasilevich Gogol*, bi ûkraynî: Микола Васильович Гоголь, *Mykola Vasylovych Hohol*) (jdb.  - m. ) nivîskarekî ûkraynî bû ku bi zimanê rûsî dinivîsand. Gogol nivîskarê berhema bi navê Rojnivîska Dînekî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1809
Kategorî:Mirin 1852
Kategorî:Nivîskarên rûs
Kategorî:Nivîskarên ûkraynî
Kategorî:Nivîskarên zimanê rûsî
Tiyatroya Avesta

**Tiyatroya Avesta**, **TeatrAvesta**, **Teatreya Avesta** komeke şanoyê ya kurd e ku di sala 2003'an de li Stembolê ji aliyê Aydin Orak û Cihan Şan ve hate sazkirin. Koma Avesta ji xeynî tûrneyên xwe yên li Tirkiye û Kurdistanê, li Swêd, Awistriya, Almanya, Swîsre, Îraq û Norwêcê jî tûrne kirine. Tiyatroya Avesta berhemên xwe bi kurdî pêşkêş dike.

## Şanogeriya Avesta ji sala 2003'an ve
Bi lîstika Tu hem İshaq’î Hem Cemîl komek ciwanî, di sala 2003’an de grubek bi navê Teatra Avesta damezirandin. Avesta grubeke serbixwe ye û projeyên xwe ê cihêreng dixwaze têxe şanoya kurdî. Lîstika bi navê Rojnivîska Dînekî ceribandina yekem a grubê ye. Grubê lîstika Nîkolay Gogol ya bi nav û deng entegreyî şanoya kurdî kir. Armanca yekem ew bû ku Rojnivîska Dînekî têxin şanoya kurd. Teatra Avesta yekemîn kome ku lîstika Gogol ya bi nav û deng Rojnivîska Dînekî wergerandiye kurdî û dilîze. Piştre lîstika Azîz Nesîn a bi navê Tu Ne Gara Yî wergerande kurdî. Di gelek mihrîcanê çand-hûner û şanoyê ên navnetewî de derkete ser dikê. Araf ku jiyana Apê Musa vedibeje û Mirina Zimanekî hîn li ser dikê ye.

## Lîstik
* Rojnivîska Dînekî - Gogol / Cîhan Şan
* Tu ne Gara yî - Azîz Nesîn / Turgay Tanulku
* Araf - Di navbera du welatan de - Cîhan Şan / Aydin Orak
* Mirina zimanekî - Harold Pinter / Mehmed Uzun / Aydin Orak

## Girêdanên derve
* Malpera koma şanoyê ya Avesta 

Kategorî:Şano
Şar (albûm)

**Şar** sêyemîn albûma muzîkê ya Koma Azad e. Albûm di sala 2004an ji Kom Muzîkê bi hevkariya Navenda Çand û Hunera Dîcle Firatê derket.

## Berhemên Di Albûmê De
# Digerim - 4:49
# Evîna Te - 5:13
# Lê Esmerê - 4:25
# Şar - 6:59
# Kuro Were - 3:54
# Roja Min - 4:43
# Muhtacî Te Me - 4:23
# Xunav - 4:09
# Payîz e - 3:14
# Hêsirê Çavê Min - 3:43
# Keko Ez Jar im - 3:10
# Dîsa Tu - 6:25
# Zîvker - 4:16
## Çavkanî

Kategorî:Albûmên kurdî
Mahmut Aydin

**Mahmut Aydin** nivîskar û mamosteyê zimanê kurdî ye. Aydin di 01.01.1967 de li Gundê Şêxo (mezraya Gundê Avakor) ku li ser navçeya Tatosa Erzîromê ji dayik bû ye, ji dayik bûye. Wî li gundê xwe dibistana seretayî qedandiye. Dû re dibistana navendî (Tatos), lîse (Erzirom) û Zanîngeha Dokuz Eylûl/Fakûlteya Perwerdeyê ya Bucayê, beşa Mamostetiya Erdnîgariyê (Izmir-TR) qedand.

Mahmut Aydin ji sala 1994 vir de li Almanyayê dijî û ew ji sala 2001 vir de hemwelatê Almanya ya Federal e. Aydin Ji sala 1998 vir de jî mamostetiya zimanê dayîkê dike. Ew bi karên perwerdeyê re mijûl e. Ji bo ku zarokên Kurd zimanê xwe hîn bibin, wî du pirtûkên dersê ji bo polên 1. û 2. amade kirine û li ser berhemên nû xebata xwe dimeşîne. Ji bilî karên perwerdeyê, ew helbestan jî dinivîse. Gelek helbestên wî di malperên înternetê û kovarên wêjeyî de hatine weşandin.

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Kesên ji Erzîromê
Kategorî:Kesên ji Tatosê
Kategorî:Mamoste
Kategorî:Nivîskarên kurd
Sîyên Şikestî

**Sîyên Şikestî** pirtûkeke çîrokan a Fevzî Özmen e. Pirtûk di sala 2005an de ji hêla weşanxaneya Weşanên Pêrî ve hatiye weşandin.
 

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Qeses

**Qeses** sûreyek e ji Qurana Pîroz û li bajarê Mekê hatiye danin. Ji 88 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva zimanê erebî "Elqeses" (al-Qasas) di ayeta 25em digirî. Qeses bi kurdî tê mana "bûyer, çivrok" û ji bûyerên di Quranê da tê gotin. Di sûreyê da zarokatiya Hz. Mûsa, pêxambertiya wî, derketina wî bi Zarokên Îsraêl ji welatê Misirê û xendiqandina Fîrewn û artêşa wî derbaz dibin. Dû re jî Sûre qala Karûn dike, ku yê gellekî dewlemend bû û ji bona mal û milkê xwe li dijî Xwedê derket.

Kategorî:Sûre
Rojnivîska Dînekî

thumb|Afîşa Festîvala Ankara 2005
**Rojnivîska Dînekî** (1835) lîstîkeke Gogol e. Ji aliyê Teatra Avesta li kurdî hat wergerandin.

Kategorî:Rojnivîskên honakî
Kategorî:Şano
Enkebût

**Enkebût** yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bjarê Mekkê wahî kirin û bi temamî 69. ayet e. Sûre navê xwe ji peyva di sûreya 41 emin girtiye. "Ankebût" di zimanê me da tê mana "pindepîr, pîrik". Sûre qala çend mijarên baweriyê wekî yekbûna Xwedê, pêxambertî û jiyana li dû mirinê dike. Çivrokên bi fêre yên Hz. Nûh, Îbrahîm, Lut û Şû’eyb yek ji mijarên sûreyê ne. Dûra bûyerên ku hatine li serê gellê Ad û Semûd jî di sûreyê da tên zimîn. Di dawiyê Xwedê bala mirovan dikşinî li ser jiyana Karûn û Haman, ku yên di dirokê da bi dewlemendiya xwe har û bitir bûn.

Kategorî:Ajal di îslamê de
Kategorî:Sûre
Peymana Kevin

**Peymana Kevin** navê çîrokên olî û pîroz ên ayîna filehtiyê ne û beşa pêşîn a Kitêba Pîroz e. Beşa wê ya diduyan Peymana Nû an jî Încîl e.

## Pirtûkên Peymana Kevn
39 pirtûkên Peymana Kevin ev in:

* Tewrat:
*# Destpêkirin (; ; )
*# Derketin (; ; )
*# Qanûna Kahîntiyê, Lewiyan Case (; ; )
*# Hijmartin, Hijmartinê (; ; )
*# Dubarekirina Şerîetê, Vegerandin li Qanûnê (; ; )

* Pirtûkên dîrokî:
** Yêşû
** Hukumdar, Hakiman
** Rût
** Samûêl I, Pirtûka Samoyêl a pêşîn
** Samûêl II, Pirtûka Samoyêl a diduyan
** Padîşah I, Pirtûka Padîşahan a pêşîn
** Padîşah II,Pirtûka Padîşahan a diduyan
** Dîrok I, Pirtûka Tarîxê a pêşîn
** Dîrok II, Pirtûka Tarîxê ya diduyan
** Ezra
** Nehemya
** Ester

* Pirtûkên helbestî:
** Eyûb
** Zebûr
** Gotinên Silêman, Metelokên Silêman
** Zanebêj, Wazker
** Strana Stranan, Lavijên Silêman

* Pirtûkên Pêxemberan:
** Îşaya
** Yêremya
** Lorînên Yêremya
** Hezekiyêl
** Daniyêl
** Hoşêya
** Yoêl, Yowêl
** Amos
** Obedya
** Ûnis, Yûnis
** Mîxa
** Nehûm
** Habaqûq
** Sêfanya
** Hagay
** Zekerya
** Melaxî
 
Tevahiya van pirtûkan hem ji aliyê cihûyan ve, hem jî ji aliyê hemû bawermendên filehan ve tên pejirandin. Herweha hin pirtûkên din jî hene ku bi tenê ji aliyê xiristiyanên ne protestan (mîna katolîk û ortodoksan) ve tên pejirandin.

Pirtûkên Peymana Kevin berî hatina Îsa Mesîh bi zimanê îbranî an aramî hatine nivîsandin.

## Girêdanên derve
* Serhatiyên Tewratê / Peymana Kevin
Zebûr

thumb|rast|309px|<center> IX
thumb|rast|200px

**Zebûr** pirtûkeke Peymana Kevin e ku tê de 150 stranên ruhanî (Zebûr) hatin berhevkirin.

73 Zebûr ji aliyê Dawid (li dor 1000 B.Z.) ve hatin nivîsandin.

Navên nivîskarên din ên naskirî ev in:
* Asaf (12 Zebûr)
* Kurên Korax (10 Zebûr)
* Mûsa (1 Zebûr)
* Silêman (1 Zebûr)
* Heman (1 Zebûr)
* Etan (1 Zebûr)

51 Zebûr bê navê nivîskar hene.

Zebûra herî kevin Zebûra 90 e, nivîskarê wê Mûsa ye.

Zebûrên herî nû Zebûra 126 û 137 in (li dor 500 B.Z.).

Li gor dabaşên wan çend cûreyên Zebûran hene:
* Zebûrên ku pesnê Xwedê didin, an jê re şikir didin
* Zebûrên tobekirinê (mirov di wan de ji Xwedê afûbûna gunehan dixwaze)
* Zebûrên hîndariyê
* Zebûrên dîrokî (ji bo karên Xwedê yên dîrokî pesnê wî didin)
* Zebûrên ji bo padîşah
* Zebûrên ji bo cejnan

Zebûra 23 belkî ya herî bi nav û deng e:

Zebûra Dawid

1 Xudan şivanê min e,

Tiştek ji min kêm nabe.

2 Ew min li nav mêrga nû dide mexel,

Û li ber ava rihet rêve dibe.

3 Ew dilê min nû dike,

Û di ber navê xwe de, di riya rast de rêberiya min dike.

4 Erê, ez di geliyê siha mirinê de bigerim jî,

Ez ji xerabiyê natirsim, çimkî tu bi min re yî.

Gopal û şivdarê te, dilgeşiyê didin min.

5 Li pêş dijminên min, tu sifrê datînî ber min.

Tu dohn li serê min didî.

Fincana min tije ye, ser re tavêje.

6 Erê, di hemû rojên jiyana min de

Qencî û kerem wê hevaltiya min bikin

Û di hemû rojan de ezê di mala Xudan de rûnim.

## Girêdanên derve

* Serhatiya Dawid

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Îslam
Kategorî:Pirtûkên pîroz
Kategorî:Xirîstiyanî
Rûm (sûre)

**Rûm** sûreyek ji Qurana pîroz e û li bajarê Mekeyê hatiye danîn. Sûre ji 60 ayetan pêk tê û nave xwe ji peyva “Errûm” (ar-Rum) di ayeta duyem da girtiye. Sûre qala roja qiyametê, hêz û yekbûyina Xwedê û eşira Qûreyş dike, kû yê di dema Muhemmed Pêxamber da li dijî dînê îslam ê derketî bû.

Kategorî:Sûre
Ehzab

**Ehzab** sûreyek ji Quran a pîroz e. Li bajarê Medîneyê hatiye danin û bi temamî 73 ayete. Sûre navê xwe ji peyva „el-Ahzab“ di ayetên 20 emin û 22 yemin girtiye. Peyv bi zimanê kurdî tê mana „komal“. Sûre bi giranî qala şerê Xendeq û şerê Benî Kureyza dike ku yê li dema Muhemmed Pêxember da hatine kirin. Hinek fermanên Xwedê li ser jiyana malbatî jî di sûreyê da derbaz dibin.

Kategorî:Cîhad
Kategorî:Sûre
Zêtka

**Zêtka** (*Zêdka*, *Zêdika*, Zêdikan; bi tirkî *Eleşkirt*) navê navenda navçeya Elajgir a Agiriyê ye. Elajgir bi zimanê hayî, ango ermenî ye: (*Alaşkert)*. Beriya Komkujiya Ermeniyan li Elajgir ê ermen û kurd bi hev ra dijiyan. 

Piştî tevkuştina wan, Komara Tirkiyeyê tirk li gundên ermen da dan rûniştandin.

Îro li **Zêtka** ti ermen tunin. Muhacir (tirkên ji derve hatin anîn) di dewsa wan de li gundên wan, di xaniyên wan de dijîn. Ew tirkên Zêtka nîvê zefî ji aliyê Kafkasyayê ji ber Rusa revîne û hatine ketine dewsa Ermenê ku revîne an ji hatine kuştinê.

Gund û bajarên ermenan: Zêdikan, Hemzikan, Remikan, Xweşyan, Xanzir, Xaçîl hwd.

## Çemên Zêtka

* Çemê Şeryanê di deşta Elajgirê de dikişe tev çemê Miradê dibe.
* Çemê Çetelê ji Kosedaxê tê û ji Kaşesorê ve digihîje nav bajêr.
* Çemê Qopizê ji Kosedaxê dertê û xwe dighîjîne deştê. Biharê gûnden Deşta Elajgirê bi wê avê zeviyên xwe avdidin.

## Gundên navçeya Elajgirê, 1928

## Galerî

Wêne:Zedka.jpg|Dîmeneke Zêtkanê


## Çavkanî
Secde

**Secde** sûreyek ji Qurana Pîroz e. Li bajarê Mekkê hatiye danin û bi temamî 30 ayet e. Sûre navê xwe ji ayeta 15em girtiye ku yê ji bawermendan tenê ji Xwedê ra perestinê ferman dike. Sûre qala hêza Xwedê, roja dawiyê, pirtûkên Xwedê, pêxamberan û afirandina mirovan dike.

Kategorî:Sûre
Fatir

**Fatir** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekkê hatîye hinartînê û ji 45 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemîn ji peyva "Fatir" girtiye. Fatir bi kurdî tê mana " ewê ku diafirinî, ji tûne bûnê çê dike". Hinek mirov ji vî sûreyê ra "el-Melaîke" jî dibêjin. "el- Melaîke" tê mana "feriştan, melekan" û va peyva jî di ayeta yekemîn da derbaz dibe. Sûre bi temamî qala hebûna û yekbûna Xwedê, jiyana li dû mirinê, nîmetên Xwedê ji bona hemû mirovan û cûdahiya di navbera bawermend û nebawermendan dike

Kategorî:Sûre
Yasîn

**Yasîn** () sûreyek ji Quran a pîroz e. Li bajarê Mekeyê hatiye hinartînê û ji 83 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemîn ji tîpên erebî "Ya û Sîn" girtiye. Misilman vî sûra di şeva înî yê û li ser gorên mirovên xwe dixwînin. Sûre qala berpirsyariyên rewiştî yên mirovan dike.
Wehiy, eşîra Qureyş ê ku yê Muhemmed pêxamber derewandin, hinek pêxemberên din, yêkbûna û hêza Xwedê, jiyana li dû mirinê û roja heşir û meşir ê jî hinek ji mijarên sûreya Yasîn in.

Kategorî:Sûre
Safat

thumb|Safat
**Safat** () sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekeyê hatiye hinartînê û ji 182 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemîn ji peyva erebî "es-Saffat" girtiye. "Es- Saffat" bi kurdî tê mana " yên ku qor bi qor rêz dibin yan jî di rêzekî da disekinin". Sûre qala feriştên Xwedê, cinan û bûyerên roja qiyametê û axîretê dike. Çivrokên Hz. Nûh, Îbrahîm, Îsmaîl, Mûsa, Harûn, Îlyas, Lût û Yûnus jî di sûreyê da derbaz dibin

Kategorî:Sûre
Loqman

**Luqman**, (bi Erebî: *لقمان*) li goreyê Quranê û baweriyên Îslamî, yek ji kesatiyên navdar e. Ew di Erebistana Berî Îslamê da jî wekî mirovekê zana dihat niyasîn û navê dî yê wî yê berî Îslamê Ad bû. Di edebiyata kurdî û edebiyata farisî da ew zêdetir bi navê Luqmanê Hekîm dihêt niyasîn.

Li goreyê hindek rîwayetan Xudê Luqman di navbera hîkmet û pêxemberiyê da azad hişt û wî hîkmet û hekîmbûn hilbijart, ne pêxemberî.

Sûreta 31ê ji Quranê bi navê Luqmanî ye.

Kategorî:Mîtolojiya îslamê
Harold Pinter

**Harold Pinter** CH CBE (jdb. 10ê çiriya pêşîn 1930 – m. 24ê çileya pêşîn a 2008an) nivîskarekî îngilîz e. Di sala 2005an de Xelata Nobel a Wêjeyê qezenc kir.

## Jînenîgarî
Pinter di sala 1930î de li Hackneya Londonê ku cihê karkeran e, wekî kurê terziyek cihû hatiye jiyanê. Bi destpêkirina Şerê Cîhanê yê Duyemîn re ji bajêr derket û di 14 saliya xwe de vegeriya Londonê. Di dibistanê de wî ji nivîskarên wekî Franz Kafka û Ernest Hemingway hezkir. Piştî dibistana amadeyî beşdarî Dibistana Akademiya Drama a Hunerê ya Keyaniyê, lê du sal paşê dev jê berda. Sala 1949î de ji ber ku çûyîna leşkeriyê red kir hat darizandin, lê bi cezaya pereyan ji girtîgehê rizgar bû.

Sala 1950î de bi navê Harold Pinta di kovara Poems de helbestên wî derketin. Di bernameyên radyoyê yên BBC de xebitî, sala 1957î de yekem lîstika xwe bi navê "The Room" (Ode) ji bo Zanîngeha Bristolê 4 rojan de nivîsî

Yekem berhema wî ya radyoyê "A Slight Ache" 1959î de di BBC de hatiye weşandin. Lîstikên wî bi giştî di nav odeyekê de, bi karekterê kesan ên têne hatin lîstin. Armancê wan ê sereke, ne ji aliyê temaşevan, ne jî ji aliyê karakteran ve nayê zanîn û hêzên nayên zanîn wan tehdît dikin. Ev karakter gelek caran ji bo neyên kuştin têkoşîneke kûr didin

Piştî derbeya li hemberî serokê Şîleyê Allende ku 1973î de bi derbeyê ji kar hatibû girtin, Pinter di nav têkoşîna mafên mirovan de xebateke aktîf dike.

Ew di sala 1999î li hemberî tevgera NATO'yê ya li Kosovoyê derket, sala 2001ê de di nav ji bo parastina Slobodan Milosevîç, di nav Komîteya Neteweyî de cih girt.

Sala 2002îde bi şêrpenceya (kanser) qirikê ket. Heman salê di meha çiriya paşîn de nêzîktêdayîna Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê (DYA) ya bi rengê "şerê pêşîlêgirtinê" rexne kir.

Li hemberî Serokê DYA George W. Bush derket û got: "Bush got, 'emê destûrê nedin çekên herî xirab ên dinyayê, di destê rêberên herî xirab de bimînin' tu rast dibêjî, li neynikê binêre dostê min. Vaye ew tu yî."

Pinter di sibata 2005 de ragihandibû ku wî êdî dev ji nivîsandina nivîskariya şanoyê berdaye û ew ê hemî kariyera xwe ji bo siyasetê bikar bîne. Û gotibû: "29 sal e ez lîstikan dinivîsim. Ma ev ne bes e?"

## Berhem
* Zimanê Çiya (Werger: Mehmed Uzun)

Kategorî:Çalakvanên îngilîz
Kategorî:Derhênerên fîlman ên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Mirin 2008
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Romannivîsên brîtanî ên sedsala 20an
Kategorî:Romannivîsên brîtanî yên mêr
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên mêr
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Weşanxaneya Xanî & Bateyî

Weşanên Weşanxaneya Xanî & Bateyî:

* Masîvanê Kal û Masiyê Sor, A. Puşkîn, (Wergêra ROJAN HAZIM)
* Bilbil, H.C. Andersen, (Wergêra ROJAN HAZIM), (Ji nav weşanên Hans Reitzels, Danmark)
* Zimanê Çiya, Harold Pinter, (Wergêra Mehmed Uzun, bi redaksîyona R. H.)
* Li ser Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî, ROJAN HAZIM
* Stêr, rojnameya Mîr Kamiran Bedir Xan, ROJAN HAZIM
* Stran & Sang, ROJAN HAZIM
* 6name, ROJAN HAZIM
* Pelatînk, H.C. Andersen, (Wergêra ROJAN HAZIM)
* Bîranîna Elî Kaşifpûr
* Zimanê Wêneya, ROJAN HAZIM
* Kürdistan’a Sevgiler (tirkî), ROJAN HAZIM, (Ji nav weşanên Enstîtuta Kurdî ya Brukselê)
* Bîr û Raman, ROJAN HAZIM, (Ji nav weşanên Enstîtuta Kurdî ya Brukselê)
* Krîterên Kopenhagê, ROJAN HAZIM & POLA ROJAN, (Ji nav weşanên Enstîtuta Kurdî ya Brukselê, Kovara Koerden, hejmara taybetî, Îlon 2002)
* Paşeroj, ROJAN HAZIM, (Ji nav weşanên Enstîtuta Kurdî ya Brukselê)
* Devokê Hekariya, ROJAN HAZIM
* Ferhenga Devokê Hekariya, ROJAN HAZIM
* Devokê Hekariya, S. A. RHEA (Amadekar: ROJAN HAZIM)
* Berdestka Mamostayan, ROJAN HAZIM
* Alfabe, ROJAN HAZIM
* Kurmancî & Kirmancî, ROJAN HAZIM
* Dilin Dili (tirkî), ROJAN HAZIM
* Zimanê zimanan, ROJAN HAZIM

Kategorî:Weşanxane
Sad (sûre)

**Sad** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Di bajarê Mekkê hatiye hinartinê û ji 88 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemin ji tîpa elîfbê ya erebî "Sad" girtiye. Di vî sûreyê da çîvrokên Hz. Dawid, Silêman, Eyûb, Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Zul-kifil û Elyes'e derbaz dibin. Dûra sûre qala yekbûna Xwedê û nebawermendan dike, ku yê ji bona înkarî û neheqiya xwe hatî bûn tune kirinê.
çep|thumb|Sad

Kategorî:Dawid
Kategorî:Silêman (pêxember)
Kategorî:Sûre
Kategorî:Şeytan
Xelata Nobelê ya Wêjeyê

**Xelata Nobelê ya Wêjeyê** anku **Xelata Nobelê ya Edebiyatê** yek ji mezintirîn xelata wêjeyê ye ku ji sala 1901ê û vir ve tê belavkirin. Xelat di bin sîwana Akademiya Swêdê de, ji aliyê komîteyeke edebiyatnas ve tê destnîşankirin. Xelatgirê edebiyatê, digel xelatgirên Nobelê yên din, di roja wefata Alfred Nobel de, di 10ê meha dozdehan de xelata xwe bi merasimeke mezin ji destê qiralê Swêdê digirin. Şeva xelatê bi şahiyeke xweş bi dawî dibe.

## Mijarên têkildar
* Xelatgirên Nobela Wêjeyê

Kategorî:Xelata Nobelê
Rojan Hazim

**Rojan Hazim** ji Hekariya gundê Elkê ye nêzîkî 25 salan e ko dem bi dem, di rojname û kovarên cuda yên kurdî de dinivîse. Baskê nivîskariya wî fireh e: Hem li ser pirs û pirsgirêkên rewşa welat ya polîtîk bi giştî, hem jî li ser dîsa bi giştî ziman, edebiyat, folklor û kultura kurdî lêkolîn, analîz û komentaran dinivîse. Li milê dî çîrok û novelan jî dinivîse. Helbet carna ji edebiyata cîhanê jî wergeran dike.

## Jiyan
Endamê grûba KURMANCÎ ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ye. Paralelî nivîskariya xwe, rojnamevaniyê jî dike.

Sala 1989an Weşanxaneya Xanî & Bateyî damezrandiye û heta niha jî edîtoriya wê dike. Ji beriya 1980ê heta niha gelek nivîs, nûçe û wergêrên wî bi navên cuda, di kovar û rojnameyên mîna Nûdem, Huner, Özgür Politika, Ek Politika, 2000´de Yeni Gündem û Hîwa de hatine weşandin. Ji 1980ê heta 1991ê jî redaktoriya rojname û kovarên Roja Gel, Bingeh û Hêza Welatparêz kiriye. Herweha ji 1989an heta niha jî, lêkolîneriya rojnameya KURMANCÎ dike.

## Berhem

Xebatên wî yên ko heta niha di nav weşanên »Weşanxaneya Xanî & Bateyî« û weşanxaneyên dî de hatine weşandin jî ev in:

* Masîvanê Kal û Masiyê Sor, A. Puşkîn, (Wergêr),
* Bilbil, H.C. Andersen, (Wergêr), (Weşanên Hans Reitzels, Danmark),
* Zimanê Çiya, Harold Pinter, (Wergêra M. Uzun, bi redaksiyona R. H.),
* Li ser Evdirehîm Rehmiyê Hekarî
* Stêr, rojnameya Mîr Kamiran Bedir Xan,
* Stran & Sang,
* 6name,
* Pelatînk, H.C. Andersen, (Wergêr),
* Bîranîna Elî Kaşifpûr, Zimanê Wêneya, Kürdistan'a Sevgiler (tirkî), (Weşanên Enstîtuta Kurdî ya Brukselê),
* Bîr û Raman, (W. E. K. ya Brukselê),
* Krîterên Kopenhagê, (W. E. K. ya Brukselê, Kovara Koerden, îlon 2002),
* Paşeroj, (W. E. K. ya Brukselê)
* Devokê Hekariya.

## Çavkanî
*

Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Kesên ji Hekariyê
Kategorî:Mirovên zindî
Hazim, Rojan
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Lûksembûrg

**Lûksembûrg**, bi fermî **Dukata Mezin a Lûksembûrgê** (bi lûksembûrgî: **, , ), welatekî biçûk li Ewropaya Rojavayê e. Ew ji rojava û bakur bi Belçîka, li rojhilat bi Almanya û ji başûr ve bi Fransa re sînordar e. Paytext û bajarê wê yê herî qelebalix bajarê Lûksembûrg ye, yek ji çar kursiyên sazî yên Yekîtiya Ewropayê ye (bi Bruksel, Frankfurt û Strasbourg re) û cihê gelek saziyên herwiha a Yekîtiya Ewropayê ye, nemaze Dîwana Edaletê ya Ewropî. Yekîtî, desthilata dadwerî ya herî bilind. Çand, gel û zimanên Lûksembûrgê di bin bandora Fransa û Almanyayê de ne; wek nimûne, lûksembûrgî, zimanekî almanî, yekane zimanê neteweyî yê gelê Lûksembûrgê ye, zimanê fransî ji bo qanûndanînê tenê ziman e û her sê jî - lûksembûrgî, almanî û fransî - ji bo karûbarên îdarî yên li welêt têne bikar anîn.

Bi rûbera 2,586 kîlometre çargoşe, Lûksembûrg heftemîn welatê herî piçûk ê parzemîna Ewropayê ye. Di sala 2024an de, nifûsa wê 672,050 kes bû, ku ew dike yek ji welatên herî kêm nifûsa ji welatên din a Ewropayê, her çend bi rêjeya mezinbûna nifûsê ya herî zêde heye; Lûksembûrg demokrasiyek nûnerî ye ku ji hêla qralîtiya destûrî ve tê rêvebirin, ew dike yekane mayî serweriya mezin a cîhanê.

Li gorî texmînên IMF û Banka Cîhanê, Lûksembûrg welatek pêşkeftî ye ku xwedan aboriyek pêşkeftî ye û yek ji herî zêde GDP (PPP) ya cîhanê ye ku li gorî texmînên IMF û Banka Cîhanê, ew dike welatê herî dewlemend ê cîhanê. Asta neteweya pêşkeftina mirovî û wekheviya mafên LGBT li Ewropayê di rêza herî bilind de ye. Bajarê dîrokî tevî kelehên xwe di sala 1994an de ji ber parastina awarte ya kelehên xwe yên mezin û deverên dîrokî di nav mîrata cîhanî ya UNESCO de hate ragihandin. Lûksembûrg endamek damezrîner a Yekîtiya Ewropayê, OECD, Neteweyên Yekbûyî, NATO, û Benelux e. Di sala 2013 û 2014an de cara yekem bû endamê Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên endamê NATOyê
Kategorî:Dewletên Konfederasyona Alman
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1815an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê
Portûgal

**Portûgal**, bi kurdî wek **Portiẍal** jî tê nasîn, welatekî li Ewropayê ye. Portûgal dikeve başûrê Ewropayê. Ev welat dikeve ser nîvgirava Îberî. Rêja 16% nîvgirava Îberî ji axa vî welatî pêk tê. Spanya bi tenê dibe hevsûyê (cîran) Portûgal herwesa giravên Azorê jî yên vî welatî ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Weather forecast
* Travel and Tourism office website

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên endamê NATOyê
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 860î de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê
Slovakya

**Slovakya** (bi zimanê slovakî: *Slovensko*) an jî Komara Slovakyayê (bi slovakî: *Slovenská republika*) welatekî parzemîna Ewropayê ye ko ji welatên Ewropaya Navendî tê hesibandin. Li bakur hevsiya Polonyayê, li bakurê rojava hevsiya Çekya û li başûr hevsiya Mecaristanê ye.

Rûberê wê 49.035 km² ne. Paytexta wê bajêrê Bratîslava ye ko mezintirîn bajarê welat e.

## Dîrok

Eşîretên slovakî li sedsala 6ê li welatê Slovakyayê akincîbûn. Li sedsala 10ê piraniya deverên wan kevtin bin destê Mecariyan û ev rewş heta nêzî 1000 salan berdewam bû. Dema li sala 1526ê Mecaristan bi tivavî kevt bin destê Împeratoriya Osmanî, Slovakya her di destê macariyan da ma û Bratîslava (ko hingî navê wê Pozsonî bû) bû paytextê nû yê Împeratoriya Habsburgê. Zordariya Mecariyan ji Slovakyan dixwest ko dest ji ziman û hebûna xwe ya neteweyî berbidin. Serhildana netewî ya slovakiyan lidijî wê zordariyê dest pêkir û li tevaya sedsala 18 û 19ê berdewam bû. Piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, dema li sala 1918ê çêkiyan xweseriya xwe ragihandî, slovakiyan jî xwe da gel wan û herduan bi hevra Çekoslovakyayê pêkanî. Di komara nû pêkhatî da jordestiya çêkiyan hebû û ev li dilê slovakiyan giran bû. Wan li sala 1939ê, hema berî destpêbûna Şerê Cîhanî yê Duyem bi seroktiya Jozef Tiso xweseriya xwe ragihand. Tîsoî bixêrhatina leşkirê Hitlerî kir. Li sala 1945ê Komara Çekoslovakyayê vejîve. Heta sala 1993ê ko her du gelên slovakî û çêkî bi awayekê gelek aştiyane û bê xwînrêhtin jihev cida bûn, wan herduan li ser pirsên aborî û siyasî hev nedigirt û Komara Çekoslovakyayê her wekî du komarên xweser bû.

## Erdnîgarî
thumb| Nexşeya Satelîtê Erdnîgariya Slovakyayê
Slovakya bi welatekê kûstanî û çiyayî hatiye niyasîn. Çiyayê bilind ê Tatra ko yek ji çiyayên Zincîra Çiyayên Karpatî ye, li kopîtka Gerlachovsky nêzî 2.655 m bilind e. Lê başurê rojhava ya welatî deştên nevî yên rûbarê Danûb pêkdiînin. Ev rûbar parek ji sînorê digel welatê Mecaristanê ye.

Rêl û daristan 40 ji sedê ji rûberê welatî vedigirin û hêlîna rûvî, gurg, kûşik û kêrvoşikan e.

Zivistanên Slovakyayê sar û havînên wê germ in.

## Gelê Slovakyayê
thumb|Nexşeya komên etnîken Slovakyayê
Hêşeta Slovakyayê li goreyê berisandin (texmînandin) a sala 2004ê, nêzî 5.423.567 kesan e. 17 ji sedê ji hêşeta welatî zarokên ji 15 saliyê biçûktir in.

Zimanê fermî yê Slovakyayê zimanê slovakî ye ko ji bo 85% ji xelkî zimanê zikmakî ye. Ev ziman gelek ji zimanê çêkî nêzîk e. Mecarî deh ji sedê ji hêşeta Slovakyayê pêkdiînin.

## Mijarên têkildar

* Slovak
* Slavên Rojavayî

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên endamê NATOyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1993an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê
Slovenya

**Slovenya**, bi fermî **Komara Slovenyayê** (bi slovenî: *Republika Slovenija*), welateke li Ewropa ye. Serbajarê Slovenyayê Ljubljana ye. Li rojava bi Îtalyayê, li bakur Awistirya, li bakur-rojhilatê Mecaristan, li başûrrojhilat bi Kroatya û li başûrrojavayê bi Deryaya Adriyatîkê re sînordar e. Slovenya bi piranî çiyayî û daristanî ye,  20,271 kîlometre çargoşe (7,827 mîl çargoşe) ye, û nifûsa wê 2,1 mîlyon (2,108,708 kes) ye.

Sloven ji %80ê nifûsa welêt pêk tînin. Slovenî, zimanê Slaviya Başûr, zimanê fermî ye. Slovenya xwedan avhewaya parzemînê ya bi piranî nerm e,  ji bilî Peravên Slovenya û Alpên Julian. Avhewayek bin-spî digihîje ber dirêjahiya bakur ên Alpên Dînarîk ên ku welêt di rêyek bakur-rojava-başûr-rojhilat de derbas dikin. Alpên Julian li bakurê rojava xwedî avhewaya alpî ye. Li bakur-rojhilatê baskê Pannoniyayê, avhewa parzemînî bêtir diyar dibe. Ljubljana, paytext û bajarê herî mezin ê Slovenyayê, ji aliyê erdnîgarî ve li nêzî navenda welêt e.

Slovenya di dîrokê de xaçerêya ziman û çandên Slavî, Almanî û Romanî bûye. Xaka wê beşek ji gelek dewletên cihê bûye: Împeratoriya Romayê, Împeratoriya Bîzansê, Împeratoriya Karolînyayê, Împeratoriya Romayê ya Pîroz, Keyaniya Mecaristanê, Komara Venedîkê, Parêzgehên Îlîrî yên Yekem Împeratoriya Napoleon a Fransî, Împaratoriya Awistirya, û Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê. Di çiriya pêşîn a 1918 de, Sloveniyan bi hev re Dewleta Sloven, Kroat û Sirb ava kirin. Di çileya pêşîna 1918 de, ew bi Keyaniya Serbistanê re bûne Keyaniya Yûgoslavyayê. Di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de, Almanya, Îtalya û Mecaristanê Slovenya dagir kirin û pêve kirin, bi herêmeke piçûk veguherî Dewleta Serbixwe ya Kroatya, ku dewletek nazîst a ku nû hatibû îlankirin. Di sala 1945 de, ew dîsa bû beşek ji Yûgoslavyayê. Piştî şer, Yûgoslavya bi Bloka rojhilatê re hevalbend bû, lê piştî parçebûna Tîto-Stalîn a sala 1948-an, ew qet nebû endamê Pakta Warşovayê, û di sala 1961 de ew bû yek ji damezrînerên Tevgera Ne-Peymanan. Di hezîrana 1991an de, Slovenya bû komara yekem ku ji Yûgoslavyayê veqetiya û bû dewletek serwer a serbixwe.

Slovenya welatek pêşkeftî ye, bi aboriya xweya bilind di Indeksa Pêşkeftina Mirovî de pir zêde ye. Rêjeya Gini newekheviya dahata wê di cîhanê de di rêza herî nizim de dide. Ew endamê Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê, Herêma Euro, Herêma Schengenê, OSCE, OECD, Konseya Ewropayê û NATOyê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Slovenia.si. Your gateway to information on Slovenia.
* Government of the Republic of Slovenia
* Hiking in Slovenia

Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên endamê NATOyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê
Kore

**Kore** welateke li rojhilata Asyayê.
#Komara Korêyê (başûr)
#Komara Gelêrî ya Demokratîk a Korêyê (bakur)
Qazaxistan

**Qazaxistan** (bi qazaxî: Қазақстан *Qazaqstan*) an jî **Komara Qazaxistanê** (bi qazaxî: Қазақстан Республикасы *Qazaqstan Respublïkası*) welateke li Ewropayî-Asyayî navîn e. Serbajarê Qazaxistanê Nur-Sultan (berê Astana) ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin
Singapûr

**Singapûr**, bi navê **Sengepor** an jî **Sêngepor** jî tê nasîn, bi awayê fermî **Komara Singapûrê**, (bi malayî: Republik Singapura; ), bajêr-welatekê başûrê rojhilata Asyayê û biçûktirîn welatê wê herêmê ye. Ew li dawiya Arşîpela Malayî da û li başûrê herêma Cuhûr welatê Malezyayê û bakurê welatê Indonesiyayê ye. Ew tenê 137 kîlometiran ango 80 mîlan li bakurê kembera erdî ango Îstîwayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1965an li Asyayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1965an de hatine avakirin
Kategorî:Paytextên Asyayê
Srî Lanka

**Srî Lanka**, heta sala 1972an wekî **Seylon** hatiye nasîn, girav û komarek e ya ku dikeve başûrî Hindistanê, li Asyayê. Zimanên ku lê tên axaftin sîngalîzî (sinhala), tamîlî û îngilîzî ne.

Serbajarê Srî Lankayê Colombo (bixwîne *Kolombo*)

Ji ber pirsgirêkên etnîkî yên di navbera gelên sîngalîzî û tamîlî şerekî navxweyî qewimî, ya ku heta sala 2009an domand û piştî operasyoneke leşkerî ya dijwar a artêşa Srî Lankayê gihîşte dawiya xwe. Lê pirsgirêkên etnîkî, çandî û siyasî hê jî berdewam in.

## Taybetmendiyên Erdnîgarî
Srî Lanka li Deryaya Hîndî de welatekî girave. Rûerda wê 65.610 km² ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1972an de hatine avakirin

Kategorî:Welatên giravî
Viyetnam

**Viyetnam** an jî **Komara Sosyalîst a Viyetnamê** welatekî li başûrê rojhilatê Asyayê ye. Paytexta Viyetnamê Hanoi ye.

## Galerî

Wêne:Ha Long Bay.jpg|Tengava Ha Longê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1976an li Viyetnamê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1976an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên dabeşkirî
Lîbya

**Lîbya** (bi navê **Lîbye** jî tê nasîn, () welatekî li Afrîkaya Bakur ye.

## Dîrok
Welatê Lîbyayê heta sala 1911ê de jî di bin desthilata Osmaniyan da bû lê piştî dagirkirina Ewropiyan bo hemû Afrîkaya Bakur, welatê Îtalyayê jî li sala 1911ê de dest bi dagirkirina Lîbyayê kir.

Di Şerê Cîhanî yê Duyem de Fransa û Brîtanyayê bi alikariya xelkê Lîbyayê Lîbya dagir kir. Lîbya bû sê parçe, yek parçe di destê Fransayê de bû û du parçe di destê Brîtanyayê de bûn. Parçekê di destê Brîtanyayê de serokê terîqeta Şenûsî birêve dibir. Neteweyên Yekgirtî ji bo serxwebûna Lîbyayê biryarek da û di bin rêvebiriya serokê terîqeta Şenûsî key Îdrîs de li sala 1951ê de Lîbya bû serbixwe. Lê hindek leşkerên Brîtanya û Amerîkayê man li welat.

Li sala 1969ê de bi rêberiya Muemer Qedafî li Lîbyayê derbeya leşkerî pêkhat. Qedafî bû desthilatê nû.

## Erdnîgarî
Lîbya li ber Deryaya Navîn ye. Dewletên cîran li rojhilat Misir û Sûdan, lî başûr Nîjer û Çad û li rojava jî Tûnis û Alcerya ne. Paytexta Lîbyayê Trîpolîs e.

Rûbera wî nêzî 1.800.000 km² e ku 90% ê wê ji çolan pêkhatiye; Lîbya, li gor rûber, çaremîn welatê mezinê Efrîqa û 17'emîn welatê mezinê cîhanê ye.

## Aborî

Mezintirîn beşa aborî ya Lîbiyayê, berhemînan û firotina neftê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Mijarên têkildar
* Alaya Lîbyayê

## Girêdanên derve

* Underground "Fossil Water" Running Out Brian Handwerk, National Geographic, May 6, 2010. 
*  Libya turns on the Great Man-Made River Marcia Merry, Printed in the Executive Intelligence Review, September 1991.

Kategorî:Avabûnên 1951ê li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên Sehrayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1951ê de hatine avakirin
Somalya

**Somalya**, wek **Somalistan** jî tê nasîn, anku **Komara federal a Somalyayê**, welatek e li başûr rojhilata Afrîkayê. Etiyopya, Somalîlenda, Cîbûtî û Kenya welatên cînarê Somalyayê ne. Paytexta Somalyayê Mogadîşû ye. Pergala rêvebirrinê komar e. Zimanên ku herî tê axaftin somalî û erebî ne

## Dîrok
Somalya berî heyama paleolîtîk heta niha bûye cîhekî jiyanî bo mirovan. Hinek wêne û xêzên şikeftan dide xuyakirin ku temenê Somalya B.Z. 9000 sal heye.
Laas Geel - Gelek nivîsên ku nayê zanîn di şîkeftê de hatine dîtin.

## Aborî
Her çiqas di welatê de aramî zêde tunebe jî li gor çavkaniyên CIA û Bankaya Navend ya Somaliya yê zêdetirîn gelê Somalî bi ajaldarî mijûlin. Lê di Tîrmeha sala 2011an de Somaliyayê de ji bo sê herêman danezanîna xelayê hate kirin

## Rûerd
Rûerda Somalyayê bi giştî ji çolan pêk tê ji ber wê zêde çandiyarî pêş nekevtiye.
Rûerd 637,657 km2 ye.

## Nifûs

## Wêne

Lamadayawaterfalls6.jpg|Lamadaya are waterfalls located in the Cal Madow mountain.
Burao countryside.jpg|The Burao countryside en route to Berbera.
Almadow Overview.JPG|View of the Cal Madow Mountains, home to numerous endemic species.
Somaliland (6936771853) (2).jpg|Berbera beach.
Erigavo2.jpg|Pathway in old Erigavo.
Somalia (Somaliland)(023).jpg|The Dahabshiil in Hargeisa.
EgalInternationalAirport.jpg|The Hargeisa International Airport in Hargeisa.
Klipspringer (Oreotragus oreotragus) head.jpg|


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Transitional Federal Government of Somalia  *malpera fermî*
* The State of the World's Midwifery - Somalia Country Profile

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Swazîlenda

**Eswatînî** dewleteke bi monarşî ya li rojhilata Afrîka ye ku bi Afrîkaya Başûr û Mozambîkê ve ye.

## Erdnîgarî

Swazîlenda bi 17.363 km² rûerda xwe ji pê Gambiya re duyem welatê herî biçûk ê parzemîna Afrîkayê ye. Welatên ku bi Swazîlendayê re cîran in, Mozambîk li rojhilat û Afrîkaya Başûr li bakur û başûr in. Dirêjahiya sînorên Swazîlendayê 535 km ne û ji wan 105 km bi Mozambîk re, 430 km jî bi Afrîkaya Başûr re ne.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1968an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1968an de hatine avakirin
Kategorî:Keyanî
Sûdan

**Sûdan** welatekî li rojhilata Afrîkayê ye.

## Dîrok
Welatê Sûdan li sala 1899ê de bi alikariyê Misirê ji aliyê Brîtanyayê ve hate dagir kirin û hikûmeteke anglo-misirî hate ava kirin. Sala 1955ê de Misirê û Brîtanyayê hêzên xwe vekêşandin û dewleta Sûdanê hate ava kirin. Lê ev jî bo pêşeroja dewleta Sûdanê destpêka rojên reş bû. Li parêzgehên başûrê Sûdanê serhildan û şerên gerîllayî hatin destpê kirin.

## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Sûdana Başûr

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1956an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên Sehrayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1956an de hatine avakirin
Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî
Taywan

**Taywan**, bi fermî **Komara Çînê**, welatekî li başûrî rojhilatê Asyayê ye. Serbajarê Taywanê Taipei ye.

## Wênedank

淡水鄞山寺.jpg|


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1912an li Çînê
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1912an de hatine avakirin
Zambiya

**Zambiya** welatekî li Afrîkayê ye. Ji her çar aliyan de bi ser welatên din ve girêdayî ye. Ango ew nagihê ser deryayê. Zimanê wê yê fermî Ingilîzî ye, ligel çend zimanên din yên herêmî wek Lunda, Tonga û Lozî. Heta sala 1964an Zambiya di bin dageriya Brîtaniya de bû. Piştî ku welat serxwebûna xwe wergirt, rêbazeke komarî hate durist kirin ku bi rengekî ji rengan demokratîk e.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1964an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1964an de hatine avakirin
Tacîkistan

**Tacîkistan** welatekî Asyaya Navîn e. Serbajarê Tacîkistanê Duşenbe ye.
Li 25 kanûna pêşîn 1991ê de Yekîtîya Komarên Sovyet ên Sosyalîst bela bû û Tacîkistanê serxwebûna xwe ragihand. Tacîkistan di nava hişkatiyê de dorpêçayî ye. Rûbera wê 143,100 km² e û gelheya wê nêzî 10,000,000 e. Li başûrê bi Efxanistanê, li bakurê bi Qirqîzistanê, li rojhilatê bi Çînê û li rojavayê bi Uzbekistanê re hevtixûbe.

Ev dewlet ji çar parêzgehan pêk tê ku piraniya xelkê wê tacîk in û bi zimanê farsiya tacîkî diaxivin. Bo cara pêşîn mela, ramanwer, perwerdekar, helbestvan û rojinbîrê kurd û bavê vejîna kurdan; Ehmedê Xanî(1650-1707), peyva TACÎK di Mem û Zîna xwe de aniye: "ev qulzuma rom û behra tacîk # hindî ku biken xurûc û tehrîk // kurmanc dibin bi xûn mulettex # wan jêkvedikin misalê berzex" Mem û Zîn: malikên 224-5. Mebesta Xanî ji Qulzuma Romê; deryaya reş û ji Behra Tacîk; deryaya Mezenderanê/Xezerê bûye; yanî tixûbê kurdistanê. Tacîk li vir bi wateya Faris e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin
Ûganda

**Ûganda** (bi îngilîzî *Uganda*, bixwîne *Yûgenda*; bi swahîlî *Uganda*), welatekî li Afrîkayê ye. Serxwebûna xwe 1962an de îlan kir.

## Dîrok

Gelê Ûgandayê berî 1.700 û 2.300 sal bi karê nêçîrvanî dijiyan. Welat xwediyî gelek ziman e. Welatê de netewek tevlî hev hey û ew netewene roj bi roj guherî û niha bûye yekgirtî.

## Erdnîgarî

Li Ûgandayê de bajar tune, herêm hene û nava wan herêman de navçe hene. 4 herêm cîh digire.

**Ew herêmene ewin**

* Herêma navend
* Herêma rojhilat
* Herêma rojava
* Herêma bakur

111 navçe û yek jî bajar paytexta Ûgandayê Kampala ye.  rêvebirrina giştî girêdayî paytextê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Talking Ugandans Forum 
* Chief of State and Cabinet Members 
* Uganda  from *UCB Libraries GovPubs*
* Humanitarian news and analysis from IRIN – Uganda
* Humanitarian information coverage on ReliefWeb
* Map Uganda At UN.org
* Country Profile from BBC
* Uganda Tourist Board
* Uganda Humanist Schools Trust 
* Radio France International – dossier on Uganda and Lord's Resistance Army 
* Uganda Social Bookmarking;Discover and Share Uganda Web content and News 

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1962an de hatine avakirin
Madagaskar

**Madagaskar** (bi navê **Medegeskar** jî tê nasîn, bi malagasî: Madagasîkara, ) an jî bi navê fermî **Komara Madagaskarê**, welatekî li rojhelatê Afrîkayê ye. Madagaskar giraveke li nav Okyanûsa Hindî de ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin

Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk
Kategorî:Welatên giravî
Gana

**Gana** welatekî li rojavayê Afrîkayê ye. Ev welat dighêje Peravê Diranfîl, Burkîna Faso, Togo û herwiha li başûr dighêje Kendava Ganayê. Mezinbûna wê weka Brîtanyayê ye û bi dîroka xwe bi vî welatî di dema mêtingehê girêdayî ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1957an de hatine avakirin
Kenya

**Kenya**, bi fermî **Komara Kenya** (bi swahîlî: *Jamhuri ya Kenya*), welatekî li rojhilatê Afrîkayê ye. Paytext û bajarê herî mezin Naîrobî ye ku navenda çand û aboriya Kenyayê e.

Bi 580,367 kîlometre çargoşe, Kenya 48emîn welatê herî mezin ê cîhanê ye. Di serjimêriya 2019an de nifûsa xwe 47.6 mîlyon bû. Bi vê yekê Kenya 27emîn welatê herî qelebalix ê cîhanê ye. Paytext û bajarê herî mezin ê welêt Naîrobî ye. Mombasa, bajarek peravê û yê herî kevn ê welêt, paytexta yekem bû û îro duyemîn meztirîn bajarê welêt e. Kisumu City sêyemîn bajarê herî mezin e û li ser Gola Viktoria hatiye damezrandin. Bajarên din ên girîng Nakuru û Eldoret in. Ji sala 2020an de, Kenya piştî Nîjerya û Afrîkaya Başûr xwediyê sêyemîn meztirîn aboriya li Afrîkaya Sub-Saharayî ye.

Kenya li bakur rojavayê bi Sûdana Başûr, li bakurê bi Etiyopya, li rojhilatê bi Somalya, li rojavayê bi Ûganda, li başûrê bi Tanzanya û li başûr rojhilatê bi Okyanûsa Hindî re sînordar e. Erdnîgarî, avhewa û gelheya wê li gorî herêman pir diguhêre. Li welêt herêmên çiyayî yên sar (Batian, Nelion û Point Lenana li Çiyayê Kenya), daristanên berfireh, jîngeha kovî, herêmên çandiniyê yên bi bereket, avhewaya nerm li wîlayetên geliyên rojavayî û deştê, deverên kêm berdar û nîv-hiş û çolên teqez (li çola Çalbî û çola Nyiri) hene.

## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Bajarên Kenyayê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1963an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1963an de hatine avakirin
Burundî

**Bûrûndî** (*Republika y'Uburundi*), welatekî li naverasta Efrîqayê li Herêma Golên Mezin e. Cîranên Burundî li rojava Komara Demokratîk a Kongoyê li bakur Rwanda û li başûr rojhilat Tanzanya ye.

## Herêmên Burundiyê
Burundî ji 17 herêman pêk tê. Paytext Bujumbura bajarê herî mezin e.
Bajarên din ên grîng: Gitega, Muyinga, Ngozi û Ruyigi ne.

Lîsteya herêmên Burundiyê:

* Bubanza;
* Bujumbura Şaredarî;
* Bujumbura Bajar;
* Bururi;
* Cankuzo;
* Cibitoke;
* Gitega;
* Karuzi;
* Kayanza;
* Kirundo;
* Makamba;
* Muramvya;
* Muyinga;
* Mwaro;
* Ngozi;
* Rutana;
* Ruyigi.

## Nifûs

## Girêdanên derve


Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Navendî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1962an de hatine avakirin
Kategorî:Monarşiyên berê
Botswana

**Botswana**, (*Lefatshe la Botswana*), welatekî li başûrê Afrîkayê ye. Botswana bi **tswanî** tê wateya welatê Tswaniyan. Botswana koloniyek Brîtanyayê bû.

## Nifûs

## Herêmên Botswanayê

Botswana ji 10 herêman pêk tê:

* Navend
* Kweneng
* Gaborone
* Ngwaketse
* Kgatleng
* Bakur-rojhilat
* Başûr-Rojhilat
* Kgalagadi
* Ghanzi
* Chobé

## Girêdanên derve


Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1966an de hatine avakirin
Kamerûn

**Kamerûn** (bi navê **Kemerûn** jî tê nasîn), welateke li naverasta Afriqa ye. Cîranên Kamerûnê; Gînea Rojbendî, Gabon, Komara Kongo, Komara Efrika Navend, Çad û Nîjerya ne. Zimanên fermî yên Kamerûnê Îngilizî û Frensî ye. Serbajara wê Yaounde ye. Bajarên mezintirîn Douala, Yaounde û Garoua ne. Nifûs jî nêzî 21.000.000 e. %31ê nifusê Zozanıiyên Kamerûnê ye, %19 Bantû, %11 Kirdî, %10 Fulanî û %7 jî Nîgritên Rojava ne. Pirraniya gel Xiristiyan e (%40 Katolîk û %30 Protestan), lê hin Misilman (%10) jî hene. 10 herêmên xweser (anku otonom) hene.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Navendî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Gabon

**Gabon** welatekî li ser xêza ekvatorê, parzemîna Afrîkayê ber peravê Okyanûsa Atlantîk e.

## Dîrok

Tê gumankirin ku piştî sedsala 15an herêma Gabonê hatiye vedîtin. Wê demê Gabon wekî navenda Koleyan di hat hesibandin û li vir keştivanên portekîzan kole difirptin. Fransa sedsala 19an de bi wê hincetê herêmê bi cih bû. Mebesta Fransayê rizgar kirina koleyan bêhtir mêtingerî bû. 1849an de azadiya koleyan radest kirin û koleyan li rexê Çemê Gabonê gundê Librevilleyê bi cih kirin. Fransa digel qewimên Gabonî peyman mohr kirin û li vir derê serdestiyê wergirtin. Gabon 1888an de girêdayî Kongoya firansan bû. 1910an de welata Çadê Kongoyê yekîtiyeke bi navê "Afrikaya Ekvator ya Fransan" hatiye damezirandin. Gabon jî girêdayî wê yekîtiyê bû. 1958an de beşdarî "Cîvaka Navneteweyî yên Fransan" bû û bû dewletekê xweser. 17ê tebaxa 1960an de jî gihîşt azadiya xwe û serxwebûna xwe îlan kir.

## Rewşa fîzîkî

Beşeke mezin ya welatê rast û pan e. Niqteyên wê ya herî bilind Mont Iboundji ye 980 metre ye. Piçûk mezin hinek çem û colên wê diherike Okyanûsa Atlantîk. Nava van çeman de yê herî mezin Çemê Gabonê ye.

## Rewşa Avhewayê

Avûhewaya Ekvatorê li vir serdeste. Barîn demsala payîz û zivistanê pêk tê, navbera îlon û adarê de, kêmzêde barîn dibe. Pir zêde li vir herêmê daristan heye.

## Çavkaniyên Xweza

Ji ber zêdebûna daristanan çavkaniya herî girîng ya vî welatî dar in. Kaxiz, dep, honî, û gelek tiştên din ên ku bi daran tê çêkirin, li wir pir in. Ji aliyê çavkaniya bin erd jî pir dewlemand e. Elmas, zêra xwerû û gelek daringên xirxdar li wê herêmê heye.

## Civaknasî

Nifûsa welêt 1.475.000 e. Paytextê welêt ber perava ya kendava Gabonê ye û bajarê Libreville ye. Piraniya gelên Gabonî li gundan dujîn.

Gabon û gelek welatên Afrîkayê her tim bin mêtingeriyan de mane. Ji ber vê zimanê wan Fransî ye. Xwendin, nivîsandina wî welatî %40 e ango di radeyekê herê nizim de ye. Çand, kevneşopî, ziman û pêşeroja wan ji ber mêtingeriya dewletên dagirker veguheriye Fransî. Ol û baweriya van bi giştî Îslam û Xiristiyan e.

## Aborî

Gabon li gor dewletên din ên Afrîkayê pi dewlemande. Dirava ku li ser jimaran dikeve herî zêde ya wê dewletê ye. Sedema wê jî Gabon ji aliyê Lajwerd, kanza û petrolê pir dewlemende. Çandyarî li wê herêmê zêde pêş neketiye. Her çi qas dewletekê serbixwe be jî ber awirên cîhanê, her warê jiyanê de girêdayê Fransayê ye. Fransa li vir derê nebe jî rejîm û pergala xwe li vir bi cih kiriye û hê jî tê domandin.

Welatên Afrîkayê li gor welatên rojavayî pir û zêde dewlemendin, lê her tim rastî mêtingeriyekê hatine û hê jî tên, ew yeke ne hiştiye ku welat û herêm pêş keve. Afrîka navenda gencîne û kevirên dewlemandin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Navendî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî
Mozambîk

**Mozambik** welatekî li başûrê rojhilatê Afrikayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1975an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin
Zumer

**Zumer** sûreyek ji Quran pirtûka pîroza misilmanan e. Sûre li Mekkê daketîye û 75 ayet in. Navê xwe ji ayetên 71em û 73yem girtiye. "Zumer" peyvek ji zimanê erebî ye û tê wateya/maneya "komalan". Sûrê Zumer, bi me dide zanîn ku li ezmîn û zemîn ayetên ku yên yekbûna û hebûna Xwedê nîşan didin, hene. Dûra sûre behsa bihuşt û dojeh ê dike.

Kategorî:Mîtolojiya îslamê
Kategorî:Sûre
Mumin

**Mumin** an jî **sûreya Mirovê Bawermend** ji Qurana pirtûka pîroza misilmanan sûreyek e. Ji xêçî ayetên 56 û 57'em, hemû sûre li Mekeyê daketiye û ji 85 ayetan pêk tê. Navê xwe ji ayeta 28'em ji peyva *Mu'min* girtiye. *Mu'min* tê maneya "mirovê bawermend". Ew mirovê bawermend ku yê di sûreyê da tê qal kirin, ji malbata Fîrewn bû û bi dizî Fîrewn bû misilman. Ji vî sûreyê ra *Xafir* jî tê gotin. Xafir yek ji navên Xwedê ye û tê mana "ew ê ku diborinî/dibexşînî". Sûre qala hinek ayetên, ku yên di gerdûnê da yekbûna Xwedê nîşan didin, dike. Çend bûyerên roja qiyametê jî di sûreyê da derbaz dibin.

Kategorî:Sûre
Kurdistan (parêzgeh)

**Kurdistan** (bi farisî: ostan *Kordestān*) yek ji 31 parêzgehên Îranê û yek ji herêmên kurdnişîn a Îranê ye ku "yek ji sê" (1/3) ji axa Rojhilata Kurdistanê digirête xwe.

Navenda parêzgehê bajarê Sine ye.

## Dabeşkirina parêzgehê
thumb|280px|Şaristanên parêzgeha Kurdistanê
Bi dûçûna sîstema dabeşkirina Îranê de; Îran ji parêzgehan pêk tê, îranî jê re dibêjin *ostan*. Ev parêzgeh jî wek navçe (navçe) dabeş dibin. Di wan navçeyan de jî nahiyeyên cuda û bajar hene.

### Navçeyên parêzgeha Kurdistanê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :
# **[[Sine (navçe)|Sine]]**: Sine, Şwêşe
# **[[Bane (navçe)|Bane]]**: Bane, Armerde, Kanîsor (Bane), Buyên Xwarû
# **[[Bîcar (navçe)|Bîcar]]**: Bîcar, Babareşanî
# **[[Dîwandere (navçe)|Dîwandere]]**: Dîwandere, Zerîne
# **[[Seqiz (navçe)|Seqiz]]**: Seqiz, Sahêw
# **[[Qurwe (navçe)|Qurwe]]**: Qurwe
# **[[Kamyaran (navçe)|Kamyaran]]**: Kamyaran, Mûçeş
# **[[Merîwan (navçe)|Merîwan]]**: Merîwan
# **[[Sewalava (navçe)|Sewalava]]**: Sewalava
# **[[Dehgulan (navçe)|Dehgulan]]**: Dehgulan

## Parêzgehên kurdnişîn
250px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê
* Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
* Kurdistan (parêzgeh)
* Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
* Xorasana Bakur (parêzgeh)
* Hemedan (parêzgeh)
* Kirmaşan (parêzgeh)
* Îlam (parêzgeh)
* Luristan (parêzgeh)
* Xûzistan (parêzgeh)
* Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
* Fars (parêzgeh)
* Bûşehr (parêzgeh)
* Tehran (parêzgeh)

## Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://kurdistanmiras.ir/ 
* Gotareke ser parêzgeha Kurdistanê
Îlam

**Îlam** yekek ê ji bajarên herî ciwan ê rojhilata Kurdistanê û navenda parezgeha Îlame ye û zorbey rûniştvanê vî bajarî bi zaravayên kurdî başûrî diaxifin.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Îlamê
Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Kategorî:Rojhilata Kurdistanê