Spanya

**Spanya**, bi fermî **Keyaniya Spanyayê** (; ; ), welatek li başûrê rojavayê Ewropayê ye. Spanyaya îro %85 ji erdê Nîvgirava Îberî pêk tê. Spanya welatê herî mezin ê Ewropaya Başûr e û çarem welatê herî qerebalix ê Yekîtiya Ewropayê ye. Rûerd axa welat li seranserê piraniya nîvgirava Îberî, giravên Kenariyê yên li Okyanûsa Atlantîkê, giravên Balear ên li Deryaya Navîn û bajarên xweser ên Sebta (Ceuta) û Melilla yên li Afrîkayê vedihewîne. Nîvgirava Spanya ji aliyê bakur ve bi Fransa, Andorra û delava Bîskayayê ve sinor e; li rojhilat û başûr bi Deryaya Navîn û Tengava Cîbraltarê re û li aliyê rojava jî bi Portûgal û Okyanûsa Atlantîkê re sinor e. Paytexta Spanyayê û bajarê herî mezin Madrîd e û deverên din ên mezin ên bajarî Barselona, Valensiya, Zaragoza, Sevilla, Málaga, Murcia, Palma de Mallorca, Las Palmas de Gran Canaria û Bilbao ne

Di destpêka antîk de, li nîvgirava Îberî eşîrên îberî û keltî, tevî gelên din ên pêşroman ên herêmî li nîvgiravê dijiyan. Bi dagirkirina Romayê ya li nîvgirava Îberî, parêzgeha Hispania hate damezrandin. Piştî romankirin û xiristiyanikirina Hispaniayê, hilweşîna Împeratoriya Romê ya Rojava dibe sedema koçberiya hundirîn a qebîleyên ji Ewropaya Navendî yên ku di nav de vîzîgotên ku qiraliyeta vîzîgotî a ku navenda qiraliyetê bajarê Toledo bû ava kirin. Di destpêka sedsala heştan de, piraniya nîvgiravê ji hêla xelîfetiya emewiyan ve hate dagirkirin û di dema destpêka desthilatdariya îslamî de, Endelus dibe hêzek nîvgiravê ya serdest ku navenda wan li bajarê Kordobayê bû. Çend keyaniyên xiristiyan li Îberiya Bakur derdikevin holê ku di nav wan de serek Asturias, León, Kastilya, Aragon, Navarra û Portûgal hebûn bi berfirehbûnek leşkerî ya berbi başûr ve ku bi navê *Reconquista* tê zanîn dane despêkirin û desthilatdariya îslamî ya li Îberyayê paşve vegerandin ku bi desteserkirina xiristiyanan a padîşahiya nasrid a Granada di sala 1492an de bi dawî dibe. Yekîtiya xanedaniya taca Kastîlyayê û taca Aragonê di sala 1479an de ku pir caran wekê damezrandina Spanyayê hatiye dîtin, bi desteserkirin Navarra û Yekîtiya Îberî ya bi Portûgalê re berdewam dike. Keyaniya Spanyayê, bi riya engîzîsyona spanî, hindikahiyên cihû û misilman neçar dike ku baweriyên xwe bi guheztina katolîkê yan jî dersînorkirina derveyê welêt hilbijêrin. Piştre jî piraniya kesên ku dînên xwe guhertibûn (cihû û misilmanên ku dinê xwe guhertibûn) bi biryarnameyên cihêreng ên padîşah ji welat hatin derxistin.

Welatê pêşeng ê serdema keşfê digel Portûgal, Spanyayê herêmên li seranserê cîhanê zeft kirin û yek ji mezintirîn împeratoriyên dîrokê ava dikin ku seferên spanî yên vê serdemê di 1492an de destpêka kolonîzasyonê li Amerîkayê û di sala 1522an de gera yekem a cîhanê vedihewîne. Pêdiviya împeratoriyê ji bo fînanse û bazirganiya transatlantîk di binyada bilindbûna pergalek bazirganiya gerdûnî ya ku di serî de ji hêla metalên giranbiha ve tê piştgirîkirin û Reformên Bourbon ku di sedsala 18an de Spanyayê navendî dike hebû. Di sedsala 19an de, tevî serketina di Şerê Nîvgiravê de, dabeşên siyasî yên jêrîn di navbera lîberal û absolutîstan de di dawiyê de dibe sedema serxwebûna piraniya koloniyên amerîkî.

Bêîstîqrara siyasî ya di sedsala 20an de bi Şerê navxweyî yê Spanyayê re gihîşt asta herî bilind ku dibe sedema dîktatoriya frankoîstê ku heya sala 1975an dewam dike. Bi vegerandina demokrasiya di bin Destûra Bingehîn a Spanyayê û beşdarê ya Yekîtiya Ewropayê de, welat bi geşbûnek aborî re rû bi rû dimîne ku Spanyayê ji hêla civakî û siyasî ve bi awayekî kûr diguherîne. Ji *Siglo de Oro* vir ve, huner, mîmarî, muzîk, helbest, wêne, wêje û pêjgehê spanî li seranserê cîhanê, nemaze li Ewropaya Rojava û Amerîkayê, bandor xwe daye nîşan. Jiber dewlemendiya xweya çandî ya mezin, Spanya yek ji welatên herî mezin ên cîhanê ye ku mîrateyên cîhanê vedihewîne. Welat duyem welatê herî serdankirî yê cîhanê ye ku ji bo xwendekarên Erasmus cîhê herî populer e. Bandora Spanyayê ya çandî digihîje zêdetirî 600 milyon spanîaxiv ku zimanê spanî dike duyem zimanê zikmakî yê ku herî zêde tê axaftin û zimanê romanî ya ku herî zêde tê axaftin.

Spanya bi demokrasiyek parlemanî ya laîk û bi monarşiyek destûrî tê birêvebirin ku qiral Felipe VI wekî serokê dewletê ye. Welat aboriyek kapîtalîst a pêşketî ya mezin e ku bi aboriya herî mezin a şazdehem a cîhanê ye û çarem aboriya herî mezin ê Yekîtiya Ewropayê ye. Spanya xwedan Endeksek Pêşketina Mirovî (HDI) bilind û xwedî kalîteya jiyanê ya pir bilind e ku di cîhanê de yek ji welatan e ku xwedî bendewariya jiyanê ya herî bilind e. Spanya endamê Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê, Herêma Ewroyê, Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur (NATO) ye. Welat mêvanê daîmî yê G20 e û beşek ji gelek rêxistinên navneteweyî yên wekî Konseya Ewropayê (KE), Rêxistina Dewletên Îbero-Amerîkî (OEI), Yekîtiya ji bo Deryaya Navîn, Rêxistina Hevkarî û Pêşketinê ya Aborî (OECD), Rêxistina Ewlekarî û Hevkariya Ewropayê (OSCE) û Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê (WTO) ye.
## Bêjenasî
Navê Spanyayê (España) ji peyva *Hispania* hatiye ku ev nav ji aliyê romayiyên kevnar ve di dema Komara Romayê û Împeratoriya Romayê de ji bo Nîvgirava Îberî hatiye bikar anîn. Bêjenasiya peyva Hispania hê jî ne diyar e.

Fenîkîyan herêmê wekê i-shphan-im binav kiriye dibe ku were wateya 'welatê kêvroşk an jî kîvroşk ên zinarîn', 'welatê metalan' an jî 'girava bakur'. Diravên romayî yên ku di serdema hadriyan de li herêmê hatine derxistin, fîgurek jin nîşan didin ku kêvroşkek li ber lingên wê ye û Strabo jê re digot 'welatê kêvroşkan'.

## Dîrok
### Pêşdîrok û gelên beriya Romayê
[thumb|Kastroya keltî yê li [Galîsyayê.]]
Lêkolînên arkeolojîk ên li rêzeçiyayê Atapuercayê destnîşan dikin ku nîvgirava Îberî 1,2 milyon sal berê ji hêla homînîdan ve hatiye cihwar kirin. Li çiyayên Atapuerca, fosîlên homînîdên herî pêşîn ên naskirî yên li Ewropayê, *Homo antecessor*, hatine dîtin. Mirovên nûjen cara pêşî nêzî 35.000 sal berê ji aliyê bakur ve bi peyatî hatine Îberyayê. Berhemên herî naskirî ya van niştecihên mirovan ên pêşdîrokî, tabloyên li şikefta Altamira ya Kantabriya ku li bakurê Îberya ye (35.600 heta 13.500 ) ji hêla Cro-Magnonan ve hatine çêkirin. Delîlên arkeolojîk û genetîkî destnîşan dikin ku nîvgirava Îberî wekî yek ji çend penagehên mezin ên ku li bakurê Ewropayê ye, piştî dawiya serdema qeşayê ya paşîn ji nû ve hate cihwar kirin.

Du komên herî mezin ên ku beriya dagirkirina Romayê li nîvgirava Îberî jiyan dikirin îberî û kelt bûn. Îberiyan li aliyê Deryaya Navîn a nîvgiravê, keltiyan jî li gelek aliyên hundir û li aliyê Atlantîkê a nîvgiravê jiyan dikirin. Mirovên wî demê baskî herêma rojavayê çiyayê Pîreneyê û herêmên cîran dagir kirin ku li başûrê rojavayê tartesiyan ên ku ji aliyê fînîkiyan ve bandor bûne, bi pêş dikevin û lusitanî, vetonî û deverên li rojavayê navendî bi cih dibin. Gelek bajar li ser peravê ji hêla fînîkiyan ve hatin damezrandin û navendên bazirganiyê û kolonî ji hêla yewnaniyan ve li aliyê rojhilat hatin damezrandin. Di dawiyê de, fînikî-kartaginiyan ber bi meseta ve ber bi hundir ve berfireh dibin lê belê ji ber eşîrên navxweyî yên şerxwaz, kartagînî li peravên nîvgirava Îberyayê bi cih dibin.

### Hispaniaya romayî û qiraliyeta Vîzîgotan
thumb|Şanoya Romayê ya li Meridayê.
Di dema şerê Punîk ê duyem de, di navbera 210 û 205  de komara Romayê ya berfireh koloniyên bazirganiyên Kartagînî yên li peravên Deryaya Navîn desteser dike. Bi dagirkirina romayiyan a Nîvgirava Îberî ku du sedsal berxwe bide, wan ji şeş sedsalan zêdetir kontrola xwe yê nîvgiravê parast. Desthilatdariya Romayê bi qanûn, ziman û bi rêya Romayê re bi hev ve girêdayî bû.

Bi rêveberên herêmî re di çîna arîstokrat a Romayê de ku têne pejirandin, li gorî ku ew li kîjan parçeyê nîvgiravê dijîn, çandên nifûsên beriya Romayê hêdî hêdî bi rêjeyên cûda hatine romankirin (latînîkirin).

Hispania ji bo sûka Romayê wekî embarek erzaqê xizmet dikir û benderên Hispania zêr, hirî, rûnê zeytûn û şerabê hinarde dikirin. Hilberîna çandiniyê bi destpêkirina projeyên avdanê re zêde dibin ku hinek ji projeyên avê di karanînê de bûn. Împerator Hadrianus, Trajanus, Theodosius I û fîlozof Seneca li Hispaniayê ji dayik bûne. Xiristiyanî di sedsala 1em ê  de derbasî Hispaniayê dibe û di sedsala 2em de jî li bajaran dibe çand û baweriyekî populer. Piraniya ziman û dînên îro ku li Spanyayê ne û bingeha qanûnên Spanyayê ji vê serdemê derdikevin holê. Di sala 170  de êrîşên Morî yên Afrîkaya Bakur li parêzgeha Baetîkayê diqewimin.

Suebî û vandalên german tevî alanên sarmatî, piştî sala 409an dikevin nîvgiravê ku dibin sedema qelisbûna hiqûqa Împeratoriya Romê ya Rojava ya li ser Hispanyayê. Beriya ku di sala 429an de derbasî Afrîkaya Bakur bibin, Suebî li bakurê rojavayê Îberyayê padişahiyek ava dikin. Vandalan berî Suebiyan, di sala 420an de li başûrê nîvgiravê bicih bibûn. Her ku împeratoriya rojava ji hev belav dibe bingeha civakî û aborî pir hêsan dibe ku rejimên paşverû gelek sazî û qanûnên împeratoriya dereng ku di nav wan de xirîstiyanî û asîmîlekirina çanda romê ya pêşketî, parastine.

Bi mebesta vejandina desthilatdariya Romayê li seranserê Îberyayê, bîzansiyan li başûr parêzgehek rojavayî ya bi navê Spanyayê ava dikin. Di dawiyê de Hispania di bin serweriya vîzîgotan de tê yekkirin.

### Dagirkeriya emewiyan û ''Reconquista''
thumb|çep|Hikûmdarên katolîk ên Spanyayê
Ji sala 711 heta sala 718an wekî beşek ji berfirehbûna Xelîfetiya Emewiyan ku Afrîkaya Bakur ji Împeratoriya Bîzansê zeft kiribûn ku nêzîkî tevahiya Nîvgirava Îberyayê ji hêla misilmanan ve bi rêya Tengava Cîbraltarê ve hatibû dagirkirin û di encamê de Keyaniya Vîzîgotî hilweşiyabû. Ji xeynî deverek biçûkê li çiyayê bakurê nîvgiravê hemî deverên nîvgiravê hatibû dagirkirin. Qiraliyeta Asturias-León li ser vê axê têne yekkirin. Keyaniyên din ên xiristiyan ên wekî Navarre û Aragon li bakurê çiyayî di dawiyê de li ser yekbûna wîlayetên Marca Hispanica Carolingian bihêz dibin. Ji bo çend sedsalan, sinorê guhêrbar di navbera deverên bindest ên misilman û xiristiyan ên nîvgiravê de li geliyên Ebro û Douro diguhere.

Derbasbûna îslamê bi lez û bez zêde dibû. Muladíes (misilmanên bi eslê xwe îberî yên etnîkî) tê bawer kirin ku di dawiya sedsala 10an de piraniya nifûsa Al-Andalusê pêk anîne. Di sedsalên 9an û 10an de rêzek êrişên vîkîngan êrişî peravên Nîvgirava Îberî dikin. Yekem êrîşa vîkîng a tomarkirî ya li ser Îberia di sala 844an de pêk hatiye ku êrîş bi têkçûnê bi dawî dibe û gelek vîkîng ji aliyê ballîstên Galisiyan ve têne kuştin û heftê keştiyên dirêj ên vîkîngan li peravê têne desteser kirin û ji aliyê leşkerên key Ramiro I ê Asturias ve hatin şewitandin.

Di sedsala 11an de, Xelîfetiya Kordobayayê hilweşiya ku bi perçebûnê re rêzek qiraliyetên piçûk (Taifas) hatine dabeş kirin ku bi gelemperî bi dayîna diravan hatine parastin ku (Parias) ji padîşahiya xiristiyanên bakur re berferehbûna axa başûr pêk anîne. Bidestxistina bajarê stratejîk a bajarê Toledoyê ya di sala 1085an de guhertinek girîng di hevsengiya hêzê de di berjewendiya qralên xiristiyan de destnîşan kiriye. Hatina mezhebên desthilatdar ên îslamî yên Almoravid û Almohadan ku ji Afrîkaya Bakur tên, bi sepandinek tundtir, kêmtir tolerandî ya îslamê, yekitiyek demkî li ser axa misilmanan bi dest dixin û bi qismî hinek destkevtiyên axa xirîstiyanan berevajî dikin.

Keyaniya Leónê bi sedsalan keyaniya herî bihêz a xiristiyan bû. Di sala 1188an de yekem rûniştina parlemanî ya nûjen a li Ewropayê li León (Cortes of León) hatiye lidarxistin. Keyaniya Kastîlyayê ku li ser axa Leonese hatiye damezrandin, wekî qiraliyeta herî bihêzê berê bû. Di vê serdemê de padîşah û esilzade ji bo desthilatdarî û bandora li ser herêmê şer dikirin. Dema ku mîran ji feodalîzmê sûd werdigirin, împeratorên Romayê bandor li armanca siyasî ya keyaniyê dikikirin.

Kelehên misilmanan ên li Geliyê Guadalquivirê yên wekî Kordoba (1236) û Seville (1248) di sedsala 13an de ketin destê Kastîlyayê. Wîlayeta Barselona û Keyaniya Aragonê ketin nav yekîtiyek xanedaniyê û li Deryaya Navîn erd û hêz bi dest dixin. Di sala 1229an de Majorca, di sala 1238an de jî Valencia ji misilmanan hate stendin. Di sedsalên 13an û 14an de, Marinîdên Afrîkaya Bakur li dora Tengava Cîbraltarê hinek navçeyan ava kirin. Bi bidawîbûna Şerê Granada, Siltanetiya Nasrid a Granada (siyaseta mayî ya ku misilman li Nîvgirava Îberyayê piştî sala 1246an de serwer bûn) di sala 1492an de bi hêza leşkerî ya Keyaniyên katolîk ve hate desteser kirin û ji wê demê û pê ve bi Taca Castile ve hatiye yekkirin.

### Împeratoriya spanî
thumb|Nexşeya diakronîk a Împeratoriya spanî.
Di sala 1469an de tacên keyaniyên xiristiyan ên Kastîlê û Aragon bi zewaca monarşên wan, bi rêzê ve Isabella I û Ferdinand II, hatine yek kirin. Di sala 1492an de wekê beşek ji engizîsyona Spanyayê, cihû neçar dimînin ku di navbera veguherîna ji bo katolîkîzmê an jî derxistinê de hilbijêrin, heta 200.000 cihû ji Kastîlayê û Aragonê hatine derxistin. Sala 1492an ku di heman demê de gihîştina Krîstofor Kolumbus a ji bo cîhana nû bû, di dema rêwîtiyek ku ji aliyê Isabella ve hatibû fînansekirin, nîşan dide. Sefera yekem a Kolumbus ji Atlantîkê derbas bûye û gihîştiye giravên Karayîbê û bi vî awayî keşf û kolonî kirina Amerîkayê ya ji aliyê ewropiyan ve dest pê kiriye.

Peymana Granada çend salan berî ku dînê îslamê di sala 1502an de li Kastîlayê û di sala 1527an de li Aragonê were qedexekirin, li hember misilmanan toleransa dînî mîsoger kiriye. Ev yek bûye sedema ku nifûsa misilmên a mayî bibe morîskoyên xiristiyan. Nêzîkî çil salan piştî Şerê Alpujarras (1568–1571) zêdetirî 300.000 morîsko hatine derxistin ku bi giranî li Bakurê Afrîkayê bi cih bûne.

Her çiqas keyaniya Spanyayê ji aliyê civakî, siyasî, qanûnî û ji aliyê dirav û ziman ve welatekî cuda mabe jî yekbûna tacên Aragon û Kastîlyayê bi zewaca serwerên wan bingeha Spanyaya nûjen û Împeratoriya Spanyayê daniye.

Spanyaya Habsburgê di sedsala 16an û piraniya sedsala 17an de yek ji hêzên pêşeng ên cîhanê bû ku xwedî pozîsyonekê bû ku bi bazirganî û dewlemendiya bi milkên kolonyal hatiye xurt kirin û bi vê awayê bûye hêza deryayî ya pêşeng a cîhanê. Ev pozîsyon di dema serweriya du Habsburgên pêşî yên Spanyayê Charles V/I (1516–1556) û Philip II (1556–1598) gihîştiye lûtkeya xwe ya herî bilind. Di vê serdemê de desteser kirina împeratoriyên Aztek û Înka ji aliyê Spanyayê pêk hatiye û piştre Şerên Îtalyayê, Şerê Schmalkaldic, Serhildana Holendayê, Şerê Mîrateya Portekîzî, pevçûnên bi osmaniyan re, destwerdana di Şerên Dînî yên Fransî de û Şerê Anglo-Spanî qewimine.

Bi rêya keşf û desteserkirin an jî bi hevalbendiyên zewacên serweran û mîratgirtinê, Împeratoriya Spanyayê li seranserê deverên fireh li Amerîka, Hind-Pasîfîk, Afrîka û her wiha li parzemîna Ewropayê berfireh bûye ku di nav de deverên li nîvgirava Îtalyayê, Holenda û Franche-Comté hebûn. Serdema ku jê re serdema vedîtinê hatiye gotin, vedîtininên derya û bejahiyên nû, vekirina rêyên bazirganiyê yên nû li seranserê okyanûsan, desteserkirin û destpêka kolonyalîzma ewropî nîşan dide. Metalên hêja, biharat, tiştên luks û nebatên ku berê nenas bûn û anîne metropolê ku di veguherandina têgihîştina ewropî ya cîhanê de roleke sereke lîstine.

thumb|çep|Dîmenek ji Plaza Mayor a Madrîdê ku di sala 1619an de di dema serdestiya Philip III de hatiye avakirin
Geşbûna çandî ya ku di vê serdemê de hatiye dîtin, niha wekê serdema zêrîn a Spanyayê tê binavkirin. Ji ber ku hilweşîna civak û împeratoriyan û nexweşiyên nû yên ji Ewropayê, nifûsên xwemaliyên yên amerîkî qir dikirin, berfirehbûna împeratorîyê li Amerîkayê alozî û nearamiyên mezin çêkiriye. Bilind bûna humanîzmê, dij-reformasyon û vedîtin û dagirkirinên nû yên erdnîgarî pirsgirêkên ku ji aliyê tevgera rewşenbîrî ya ku niha wekê Dibistana Salamanca tê zanîn ve hatin çareser kirin, derxistiye holê ku yekem teoriyên nûjen ên ku niha wekê hiqûqa navneteweyî û mafên mirovan têne zanîn, pêşxistiye. Serdestiya deryayî ya Spanyayê di sedsala 16an de bi serketina li hemberî dagirkeriya osmaniyan a di Şerê Lepantoyê de di 1571an de û li hemberî Portekîzê di Şerê Ponta Delgadayê de di 1582an de û piştre jî piştê şikestina Armada Spanyayê di sala 1588an de, di rêze serketinên li dijî Îngilîstanê de di Şerê Anglo-Spanî ya 1585-1604an de hatiye îspatkirin. Hêza deryayî ya Spanyayê bi têkçûnên li dijî komara Holendayê (Şerê Downs) û piştre re jî li dijî Îngilîstanê di Şerê Anglo-Spanyolî yê 1654-1660 de dikeve nav paşve çûyîneke dirêj. Di salên 1660an de Spanya ji bo parastina milkên xwe yên li derveyî welat ji korsan û keştiyên taybet têkoşîna xwe berdewam kiriye.

Reformasyona protestanan beşdariyên Spanyayê di şerên dînî de zêde kiriye û bûye sedem ku hewldanên leşkerî li seranserê Ewropa û Deryaya Navîn her ku diçe berfirehtir bibin. Di nîvê dehsalên sedsala 17an de parzemîna Ewropa bi şer û webayê tijî bû û bi vê yekê re habsburgên spanyayî, Spanyayê tevlê nav pevçûnên dînî û siyasî yên li seranserê parzemîna Ewropayê kirine. Ev şer û pevçûnên li seranserê parzemîna Ewropayê û li Spanyayê çavkaniyên Spanyayê xilas kiriye û bi giştî aboriyê qels kiriye. Li gel van şer û pevçunan Spanya dikare ku piraniya Împeratoriya Habsburg a belavbûyî biparêze û alîkariya hêzên împaratorî yên Împeratoriya Romayê ya Pîroz dike ku beşek mezin ê ji pêşveçûnên hêzên protestanan paşve dixe.

Di dawiyê de Spanya neçar dimîne ku cudabûna Portûgalê û Parêzgehên Yekbûyî (Komara Holenda) nas bike û di dawiyê de di qonaxên dawî yên Şerê Sîh Salan yê li seranserê Ewropayê de ku pir wêrankar bû, li hember Fransayê hinek şikestinên leşkerî yên cidî dibîne. Di nîvê duyem ê sedsala 17an de, Spanya hêdî hêdî ket nav paşketinekê ku di vê serdemê de çend deverên piçûk radestî Fransa û Îngilîstanê dike lêbelê di heman demê de împeratoriya xwe ya berfireh a li derveyî welat diparêze û berfireh dike ku heta destpêka sedsala 19an li ser piyan dimîne.

### Lîberalîzm û dewleta neteweyî
thumb|Abîdeya Destûra Bingehîn a 1812an ku li bajarê Cádizê ye
Di sala 1793an de Spanya wekê endamek koalîsyona yekem li dijî Komara Fransî ya şoreşger a nû dest bi şer dike. Şerê Pîreneyan ê piştre welat dibe sedema dubendî ya li dijî elîtên galîzekirî (fransîkirî) û piştî têkçûna li qada şer, di sala 1795an de bi peymana baselê re bi Fransayê re aşitî çêdike ku encama vê peymanê de Spanyayê kontrola du ji sêyan ji girava Hîspanolayê winda dike. Di sala 1807an de, peymaneke veşartî di navbera Napoleon û serokwezîrê ne nas de, bûye sedema ragihandina şerekî nû yê li dijî Brîtanya û Portûgalê. Piştre leşkerên fransî dikevin welat ku êrîşî Portûgalê bikin lê di cihê şerê li dijî Portûgalê de kelehên sereke yên Spanyayê dagir dikin. Keyê Spanyayê dest ji textê berdide û keyaniyekê alikarê Împeratoriya Fransî bi serokatiya Joseph Bonaparte hatiye damezrandin.

Serhildana 2ê gulana sala 1808an yek ji gelek serhildanên li seranserê welat ê li dijî dagirkeriya Fransayê bû. Ev serhildan destpêka şerekî wêranker ê serxwebûnê bû ku li dijî rejîma Napoleon dest pê kiriye. Pêvçûnên zêdetir ên leşkerî ku ji aliyê artêşên Spanyayê ve, şerê gerîlayî û artêşeke hevalbendên anglo-portûgalî, digel têkçûna Napoleon li eniya Rûsyayê, di sala 1814an de bûye sedema vekişîna artêşên împeratoriya fransî yê ji Nîvgirava Îberî û dibe sedema vegera key Ferdinand VII.

Di dema şer de, di sala 1810an de, ji bo koordînekirina hewldanên li dijî rejîma bonapartîst û amadekirina destûreke bingehîn, desteya şoreşger a bi navê meclîsa Cádizê hatiye damezrandin. Meclîsa Cádizê dicive û endamên desteyê nûnertiya tevahiya Împeratoriya Spanyayê dikirin. Di sala 1812an de, destûreke ji bo nûnertiya gerdûnî di bin monarşiyeke destûrî de hatiye ragihandin lê piştî hilweşîna rejîma bonapartîst, keyê Spanyayê Cortes Generales ji kar hatiye dûrxistin û keyî spanî wekê monarşeke mayînde dest bi hikumdariyê kiriye.

Dagirkirina Fransayê ya axa Spanyaya sereke ji bo elîtên *criollo* yên ser axa derveyî welat derfetek afirandiye ku ji ber cudakariya ji bo elîtên nîvgiravê nerazî dibin, daxwaza vegerandina serweriya gel kirine. Ji sala 1809an pê ve, koloniyên smerîkî dest bi rêze şoreşan kirin û serxwebûna xwe ragehandine ku bûye sedema şerên serxwebûna Spanya-Amerîkî ku dawî li kontrola metropola li ser axa sereke ya Spanyayê aniye. Hewldanên ji bo ji nû ve bidestxistina kontrolê bêencam dimîne ku ne tenê li koloniyan, di heman demê de li nîvgirava Îberî ji ber dijberiya opozîsyonê û piştre jî serhildana artêşê çêdibe. Di dawiya sala 1826an de, tenê Kûba û Porto Rîko di bin desthilatdariya Spanyayê de dimînin. Şerê napolyonî Spanyayê ji aliyê aborî ve hildiweşîne, parçe dike û ji aliyê siyasî ve jî bêîstîqrar dihêle. Di salên 1830 û 1840î de, Carlism (tevgereke rewa ya reaksiyoner a ku piştgirê şaxek alternatîv a Bourbon bû), di Şerên Carlist de li dijî hêzên hikûmetê yên ku piştgirê mafên xanedaniyê yên keybanû Isabella II bûn şer kiriye. Hêzên hikûmetê serketin bi dest xistine lê pevçûna di navbera komên pêşverû û komên sernerm de di serdemeke destûriya bingehîn a qels de bi dawî bûye. Piştî Şoreşa rûmetê ya sala 1868an, *Sexenio Democrático* ya pêşverû ya salên 1868 û 1874an de (ku di nav de komara yekem a Spanyayê ya demkurt jî hebû) hatiye ku piştî vê şoreşê serdemeke monarşîk a aram "restorasyon" (1875–1931) hatiye.

thumb|Keybanûya spanî Isabella II ku li cihê bavê xwe Ferdinand VII ji sala 1833an heya sala 1868an li ser textê maye
Di dawiya sedsala 19an de li Kûba û Filîpînan tevgerên neteweyî derketinr holê. Di salên 1895 û 1896an de Şerê Serxwebûna Kûbayê û Şoreşa Filîpînê dest pê kirine û di dawiyê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî tevlî şer bûye. Şerê Spanya û Amerîkayê ji nîsanê heta tebaxa sala 1898an berdewam kiriye û di encamê de Spanyayê împeratoriya xwe ya kolonyal a dawî yê li derveyî Afrîkaya Bakur winda kiriye. *El Desastre* (Karesat) ku wekê şer li Spanyayê hate naskirin, rêyeke nû li ber nifşê 1898an vekiriye. Her çiqas serdema li dora destpêka sedsalê serdema geşbûneke zêde be jî, sedsala 20an aştiyeke civakiyeke kêm aniye. Spanyayê di têkoşîna ji bo Afrîkayê roleke piçûk lîst. Spanya di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de bêalî maye. Windahiyên giran ên ku leşkerên kolonyal di şerên li bakurê Marokoyê li dijî hêzên Riffian de xwarin, bêbaweriya hikûmetê aniye û monarşiyê qels kiriye.

Pîşesazîbûn, pêşxistina rêhesinê û kapîtalîzma destpêkê li gelek deverên welat, bi taybetî li Barselonayê û her wiha tevgera karker û ramanên sosyalîst û anarşîst pêş ketine. Kongreya karkerên Barselonayê ya sala 1870an û pêşangeha cîhanî ya Barselonayê ya sala 1888an mînakên baş ên vê yekê ne. Di mêyla anarkosendîkalîst a tevgera karkeran a li Spanyayê de, konfederasyona neteweyî ya karkeran di sala 1910an de û federasyona anarşîst a îberî jî di sala 1927an de hatine damezrandin. Katalanîzm û vaskîzm, ligel neteweperwerî û herêmparêziyên din ên li Spanyayê, di wê serdemê de derketin holê ku Partiya neteweperest a Bask di 1895an de û Yekîtiya Herêmparêz a Ketelonyayê di 1901ê de hatine damezrandin. Gendeliya siyasî û tepeserkirina siyasî sîstema demokratîk a monarşiya destûrî ya sîstemek du-partî qels kiriye. Bûyer û tepeserkirina Hefteya trajîk a tîrmeha 1909an bêîstîqrariya civakî ya wê demê nîşan daye. Karberdana La Canadiense ya di sala 1919an de bûye sedema qanûna yekem ku roja xebatê bi heşt saetan bi sinor kiriye.

Piştî heyamek dîktatoriya ku ji aliyê tacê ve ji 1923 heta 1931 hatiye piştgirîkirin, yekem hilbijartinên ji sala 1923an vir ve ku bi piranî wekê dengdanek li ser monarşiyê dihat fêmkirin pêk hatine ku di nav de hilbijartinên şaredariyê yên 12ê nîsana 1931ê de hebû. Van hilbijartinan serketinek berbiçav daye namzetên komarparêz ên sosyalîst ên li bajarên mezin û paytextên parêzgehan û piraniya şêwirmendên monarşîst li deverên gundewarî bûn. Key welat terikand û di 14ê nîsanê de hikûmeteke demkî hatiye avakirin û komar hatiye damezrandin. Piştî hilbijartinên giştî yên hezîrana sala 1931ê, hilbijartinên di cotmeha sala 1931ê de destûreke bingehîn a welat hatiye nivîsandin û rêze kabîneyên bi serokatiya Manuel Azaña ku ji aliyê partiyên komarparêz û PSOE ve dihatin piştgirîkirin, li pey hev hatine avakirin. Di hilbijartina sala 1933an de rastgir û di hilbijartina sala 1936an de jî çepgir bi ser ketine. Di dema komara duyem de aloziyeke mezin a siyasî û civakî çêbûye ku bi dijberîtiya tûj ên çep û rastgiran pêk hatiye. Mênakên tundûtûjiya siyasî di vê serdemê de şewitandina dêran, darbeya leşkerî ya têkçûyî ya sala 1932an a bi serokatiya José Sanjurjo, şoreşa sala 1934an û gelek êrîşên li dijî serokên siyasî yên dijber bûn. Ji aliyekî din ve, di dema komara duyem de reformên girîng ji bo modernîzekirina welat hatin destpêkirin ku di nav de destûreke bingehîn a demokratîk, reforma çandiniyê, ji nû ve sazkirina artêşê, nenavendîkirina siyasî û mafê dengdana jinan hebûn.

### Şerê spanî û amerîkî
Ji ber bêîstîqrariya siyasî û krîza aborî ya ku di sedsala 19an de ku li Spanyayê diqewime, tevgerên neteweperest li Filîpîn û Kûbayê ku di wê demê di bin kontrola Spanyayê de bûn radibin ser piyan. Ev tevgeran dibin sedema şerên serxwebûnê ku Dewletên Yekbûyî jî tê de bû. Tevî hewldanên gelek dezgehên leşkerî, artêşa Spanyayê di astên herî bilind de nebaş hate birêvebirin û ev yek jî dibe sedema têkçûna Spanyayê ya di şerê spanî-amerîkî de. Ev şer bi peymana Parîsê di sala 1898an de hatiye çareserkirin ku bi vê peymanê Kûbayê serxwebûna xwe bi dest dixe û Spanya neçar dimîne ku Fîlîpîn, Guam û Porto Rîko bi 20 milyon dolarê amerîkî radestî Amerîkayê bike.

Têkçûna leşkerî (ku jê re El desastre tê gotin) alikarî da nifşê 98an ku komek rewşenbîrên spanî analîzek pir rexnegir li ser rewşa welat kirine.

### Şerê navxweyî yê spanî û dîktatoriya Franco
thumb|çep|Dilxwazên Komarparêz li Teruel (1936).
Di destpêka sedsala 20an de li gel beşdariya Spanyayê ya bi hêzên ewropî ya ji bo kolonîzekirina parzemîna Afrîkayê, bi kêmasî be jî hinek aramî li Spanyayê hebû. Her çend Spanya bêyî armancên mezin beşdar bibin jî Sahraya Rojava, beşek ji Maroko û Gîneya Rojbendî dibin koloniyên Spanyayê. Ziyanên giran ên ku di dema Şerê Rif de li Marokoyê têne wênekirin dibe sedema têkbirina prestîja keyaniya spanî. Serdema desthilatdariya otorîter a general Miguel Primo de Rivera (1923-1930) bi damezrandina Komara Duyemîn a Spanyayê ku xweseriya siyasî pêşkêşî Welatê Baskî, Ketelonya û Galîsyayê dike û bi dayîna mafê dengdanê ji bo re bi dawî dibe.

Şerê navxweyî yê Spanyayê di sala 1936an de dest pê dike ku di 17 û 18 tîrmehê de beşek ji artêşê darbeyek d'etatek pêk anî ku tenê li beşekî welêt bi ser dikeve. Ev rewş dibe sedema şerekî navxweyî ku tê de herêm bi du deverên ku yek di bin desthilatdariya hikûmeta Komarparêz de ku pişta xwe bi piştgiriya derve ya Yekîtiya Sovyetê û Meksîkayê (û ji Tûgayên Navnetewî) digire û deverê din ji hêla derbekaran ve tê kontrol kirin (Faksiyona Neteweperest an serhildêr) ku herî zêde ji hêla Almanya Nazî û Îtalyaya Faşîst ve tê piştgirî kirin. Komara heyî ji ber polîtîkaya nedestwerdanê ya bi pêşengiya Îngilîstanê ji aliyê hêzên rojavayî ve nehat piştgirîkirin. General Francisco Franco di 1ê çiriya pêşîn a sala 1936an de wek serokê herî bilind ê serhildêran sond dixwe. Têkiliyek nebaş di navbera hikûmeta komarî û anarşîstên bingehîn ên ku şoreşek civakî ya qismî dabûn destpêkirin derdikeve holê.

Şerê navxweyî bi awayekî hovane hate berdewam kirin ku di şer de ji her alî ve gelek hovîtî hatin kirin. Şerê navxweyî bi temamî sê sal berxwe dide û dibe sedema mirina zêdetirî 500 hezar mirovî û koçberbûna nêzîkî 500 hezar welatiyan. Di 1ê nîsana sala 1939an de pênc meh beriya destpêkirina Şerê Cîhanê yê Duyem de, aliyê serhildêr bi pêşengiya Franco bi ser ket û rêveberiyek dîktatorî li ser tevahiya welêt da destpêkirin. Bi hezaran kes piştî şerê navxweyî li kampên komkirinên frankoîst hatin zîndanîkirin. Di roja îro de piraniya neviyên koçberên ku di dema şer de ji Spanyayê koç dibin niha li welatên Amerîkaya Latînî dijîn ku tenê li Arjentînê li dora 300 hezar koçberên spanî dijîn.

Rejîma Franko tevî ku sempatiyê Mihver bû ji Wehrmachta Nazî re şervanên dilxwazên spanî li eniya rojhilata şer peyda dike di piraniya Şerê Cîhanî yê Duyem de bi navê xwe "bêalî" dimîne. Yekane partiya qanûnî ya di bin dîktatoriya Franko de Falange Española Tradicionalista y de las JONS (FET y de las JONS) bû ku di sala 1937an de li ser yekbûna Fasîst Falange Española de las JONS û kevneperestên karlîst hate damezrandin û komên mayî yên rastgir ên ku piştgirî didan serhildêran beşdarê komê dibin. Navê "Movimiento Nacional", carinan wekî avahiyek firehtir ji FET y de las JONS xwerû tê fêm kirin ku bi piranî li ser navê paşîn di belgeyên fermî yên salên 1950an de hatine zêdekirin.

Piştî şer Spanya ji aliyê siyasî û aborî ve hat ji cîhana derve hate îzolekirin û li derveyî Neteweyên Yekbûyî hate hiştin. Dema ku ji bo Dewletên Yekbûyî ji hêla stratejîk ve girîng bû ku hebûna leşkerî li Nîvgirava Îberî ava bike wekî dijberiyek li hember her gavek gengaz a Yekîtiya Sovyetê di nav hewza Deryaya Navîn de, îzolekirina li ser welêt di sala 1955an de, di dema Şerê Sar de hatiye rakirin. Pêşîniyên stratejîk ên Şerê Sar ên Dewletên Yekbûyî belavkirina ramanên perwerdehiyê yên amerîkî ji bo pêşvebirina nûjenkirin û berfirehbûnê vedihewîne. Di salên 1960î de Spanya rêjeyek mezinbûna aborî ya nedîtî tomar dike ku ji hêla pîşesazîbûnê ve, koçberiya navxweyî ya girseyî ji deverên gundewarî berbi Madrîd, Barselona û Welatê Baskî ve û welat di warê afirandina pîşesaziya turîzma girseyî ve pêşveçûnek girîng bidest dixe. Desthilatdariya Franco di heman demê de bi otorîterîzm, pêşvebirina nasnameya neteweyî ya yekbûyî, Katolîkîzma Neteweyî û polîtîkayên zimanî yên cudaxwaz ve hate hate katakterîze kirin.
### Vegerandina demokrasiyê
thumb|Di 22ê mijdara sala 1975an de Juan Carlos I li ber Cortes Españolas (meclîsa Spanyayê) di dema ragehandina wî yê wekê key
Di sala 1962an de komek siyasetmedarên ku li hundir û li sirgûnê di oposîzyona rejîma Franco de cih digirtin ku di kongreya tevgera ewropî de li Munîhê civiyan û li wir biryarek ji bo demokrasiyê dane. Bi mirina Franco re di mijdara sala 1975an de, Juan Carlos li gorî qanûna frankoîst dibe qiralê Spanyayê û serokê dewletê. Bi pejirandina destûra bingehîn a nû ya Spanyayê ya 1978an û vegerandina demokrasiyê, dewletê gelek desthilatdarî dewrî herêman kiriye û rêxistineke navxweyî li ser bingeha civakên xweser ava kiriye. Qanûna efûyê ya Spanyayê ya sala 1977an rê daye kesên di bin bandora rejîma Franco de ku bê şert di nav dezgehan de bimînin, heta sûcdarên hinek sûcên ku di dema veguhertina demokrasiyê de mîna komkujiya 3ê adara sala 1976an de li Vitoria an komkujiya Atocha ya sala 1977an, hebû.

Li Baskê neteweperweriya Bask a sernerm heta hilweşandina di gulana sala 2018an de di dema tevgera neteweperwer a radîkal de ku ji aliyê rêxistina çekdar a ETAyê ve dihat birêvebirin, hebûna xwe parastiye. Ev kom di sala 1959an de di dema desthilatdariya Franco de hatiye damezrandin lê heta piştî sererastkirina demokrasiyê û vegerandina xweseriya herêmî jî, kampanyaya xwe ya têkoşînê berdewam kiriye.

Di 23ê sibata sala 1981ê de, hêmanên serhildêr ên di nav hêzên ewlehiyê de Cortes desteser dikin ku hikûmetek bi piştgiriya leşkerî ava bikim. Qiral Juan Carlos fermandariya xwe ya leşkerî digire ser milê xwe û bi rêya televîzyona neteweyî ferman daye ku komplogerên darbeyê xwe radest bikin.

Di salên 1980î de ji nû ve vegerîna demokratîk rê li ber civakek vekirî û mezin vekiriye. Tevgerên çandî yên nû yên mîna La Movida Madrileña li ser bingeha azadiyê derketine holê. Di gulana sala 1982an de Spanya tevlî NATOyê bûye û piştî opozîsyoneke civakî ya bihêz referandûmek hatiye lidarxistin. Di heman salê de Partiya Karkerên Sosyalîst a Spanyayê (PSOE) hatiye ser desthilatê ku ev yekem hikûmeta çepgir ê di nav 43 salan de bû. Piştî skandalên li ser beşdariya hikûmeta Felipe González di şerê qirêj ê li dijî ETAyê de, di sala 1996an de PSOE hikûmetê ji Partiya Gel (PP) re hiştiye.
### Geşedan û têkçûna aboriyê
thumb|çep|Di 15ê cotmeha sala 2011an de xwepêşandanek li dijî krîz û bêkariya bilind a ciwanan li Madrîdê
Di 1ê çileya sala 2002an de Spanyayê bi tevahî euroyê pejirandiye û mezinbûneke aborî ya bihêz bi dest xistiye ku di destpêka salên 2000î de ji navînîya Yekîtiya Ewropayê gelek jortirîn bû. Lêbelê fikarên ku ji aliyê gelek şîrovekarên aborî ve di lûtkeya geşbûnê de hatin eşkerekirin, hişyarî dane ku bihayên neasayî yên milkê û kêmasiya bazirganiya derve ya bilind bi ihtimaleke mezin dê bibe sedema hilweşînek aborîyeke bi êş.

Di sala 2002an de nizûla petrolê ya Prestîjê li peravên Atlantîk ên Spanyayê dibe sedema encamên ekolojîk. Di sala 2003an de José María Aznar di Şerê Iraqê de piştgirî da serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê George W. Bush û tevgereke bihêz li dijî şer di civaka Spanyayê de derket holê. Di adara sala 2004an de, komeke terorîst a îslamî ya herêmî ku ji El Qaîdeyê îlham girtibû, komkujiyeke terorîstî ya herî mezin a dîroka Ewropaya Rojava pêk aniye ku di komkujiyê de 191 kes jiyana xwe jidest dane û zêdetirî 1800 kesên din jî birîndar dibe. Ev komkujî bombebarankirina trênên rêwiyan a li Madrîdê pêk hatiye.

Di destpêka salên 2000î de rêjeya nifûsa Spanyayê ya ku li derveyî welêt ji dayik bûye di dema geşbûna aborî de bi lez zêde dibe lê paşê jî ji ber krîza darayî ya 2008an kêm bûye. Teqîna balona milkê ya Spanyayê di sala 2008an de bûye sedema krîza darayî ya Spanyayê ya salên 2008 û 2014an. Asta bilind a bêkariyê, kêmkirina lêçûnên hikûmetê û gendeliya di malbata qiraliyetê û Partiya Gel de wekê paşxaneyek ji bo xwepêşandanên Spanyayê yên sala 2011 û 2012an xizmet kiriye. Tevgera serxwebûna katalanan jî her ku diçe bilind bûye. Di sala 2011an de, Partiya Gel a muhafezekar a Mariano Rajoy bi rêjeya ji %44,6ê dengan hilbijartinê qezenc kiribû. Wekî serokwezîr wî tevdbîrên hişk ji bo alîkariya diravî ya ji Yekîtiya Ewropayê, tengkirina lêçûnê û pakta aramî û mezinbûnê ya Yekîtiya Ewropayê, bicih aniye. Di 19ê hezîrana sala 2014an qiral Juan Carlos ji bo kurê xwe Felipe VI, dest ji textê berdaye.

## Erdnîgarî
thumb|Ji xeynî Giravên Kanaryayê, Nexşeya topografî ya Spanyayê.
Bi 505.992&nbsp;km² rûerdê, Spanya 52yem welatê herî mezin ê cîhanê û 4em welatê herî mezin ê Ewropayê ye. Çiyayê Teydê (Tenerife) lûtkeya çiyayê herî bilind ê Spanyayê ye û ji aliyê berfirehiya bingehîn ve sêyem volkana herî mezin a cîhanê ye. Spanya welatek transparzemîn e ku axa welêt hemû li Ewropa hem jî li Afrîkayê heye.

Spanya di navbera merîdyenên firehiya 27° û 44° bakur de û dirêjahiya 19° rojava û 5° rojhilat de ye.

Spanya li rojava bi Portûgalê re sinor e, li başûr bi rêya herêmên derveyên li Afrîkaya Bakur (Ceuta û Melilla û nîvgirava de Vélez de la Gomera) bi Cîbraltar û Marokoyê re sinor e. Li bakurê rojhilat, li ser dirêjahiya Çiyayên Pyreneesê bi Fransa û Andorayê re sinor e. Li ser Pyrenees li Girona, bajarokek biçûkê Spanyayê bi navê Llívia ji hêla erdê Fransayê ve hatiye dorpêç kirin.

Bi dirêjahiya 1.214&nbsp;km sinorê Portûgal-Spanya di nav sinorê Yekîtiya Ewropayê de sinorê herî dirêj ê bênavber e.
### Girav
Spanya her wiha giravên Balear ên li Deryaya Navîn, giravên Kanaryayê ya li Okyanûsa Atlantîkê û hejmarek giravên vala yên li aliyê Deryaya Navîn a Tengava Cîbraltarê ku wekê plazas de soberanía ("cihên serweriyê", an deverên di bin serweriya Spanyayê de têne zanîn) vedigire ku di nav de giravên Chafarinasê û giravên Alhucemasê hene. Nîvgirava Velez de la Gomera jî wekê meydaneke serweriyê hatiye hesibandin. Girava Alborán li Deryaya Navîn di navbera Spanya û Bakurê Afrîkayê de ye. Girava Fîzanê ya biçûk a li çemê Bidasoa komplekseke Spanya û Fransayê ye.

Li Spanyayê 11 giravên mezin hene û her yek ji wan xwedî saziyên xwe yên rêveberiyê ne (Cabildos insulares li Kanaryayê, Consells insulars li Baleares). Dema ku nûnertiya giravan a senatorî tê destnîşankirin, Destûra Bingehîn a Spanyayê bi taybetî behsa van giravan dike (Ibiza û Formentera kom dibin, ji ber ku ew bi hev re giravên Pityusic in ku beşek ji arşîpela Balearîkê, pêk tînin). Di nava van giravan de giravên wekê Tenerife, Gran Canaria, Lanzarote, Fuerteventura, La Palma, La Gomera û El Hierro li arşîpela Kanaryayê û Mallorca, Ibiza, Menorca û Formentera jî li arşîpela Balearê ne.

### Avhewa
[thumb|Li gorî [Sîstema Köppen herêmên avhewayê ya li Spanyayê.]]
Li Spanyayê li gorî rewşa erdnîgarî û şert û mercên orografîk sê herêmên avhewa yên sereke dikarin ji hev werin veqetandin.
* Avhewaya Deryaya Navîn ku bi havînên germ û zuwa diyar dibe, li nîvgiravê serdest e ku ji du celeban hewayê pêk tê.
** Herêma Csa bi herêmên bi havînên germ ve girêdayî ye ku germahî li peravên Deryaya Navîn û Atlantîka Başûr û li seranserê Endulusya, Extremadura û li piraniya navenda welêt serdest e. Devera Csa deverên avhewa yên bi zivistanên germ û sar ên ku di astek herêmî de ji hevûdu pir cûda têne hesibandin vedihewîne. Nexşeyên avhewa yên herêmî bi gelemperî devera Deryaya Navîn (ku piraniya welêt vedihewîne) ne li gorî germahiya havînê, di navbera deverên germ-zivistan û sar-zivistanê hatiye dabeş kirin.
** Devera Csb ji havînên germ zêdetir germ e û berbi deverên din ên sar-zivistanêên ku bi gelemperî bi avhewa Deryaya Navîn re têkildar nînin, mîna piraniya navendî û bakur-navendî ya Spanyayê (mînak rojavayê Kastîlla–León, bakurê rojhilatê Kastîlla-La Mankha û bakurê Madrîdê) û li deverên pir barantir (nemaze li Galîsyayê).
* Avhewa nîv-ziwa (BSk, BSh) li çaryeka başûrê rojhilatê welêt serdest e û li deverên din ên Spanyayê jî berbelav e. Ev avhewa piraniya Herêma Mûrsiya, başûrê Valensiya û rojhilatê Endulusyayê vedigire. Piştre li bakur, li jor û li navîna Deşta Ebro ku başûrê Navarra ye, Aragona Navendî û li rojavayê Ketelonyayê serdest e. Demsala ziwa ji havînê wêdetir dirêj dibe û germahiya navîn bi bilindahî ji asta deryayê û hêlîpanê (merîdyen) ve girêdayî ye.
* Avhewaya okyanûsê (Cfb) ku li çaryeka bakur a welêt, nemaze li herêma Atlantîkê (Welatê Bask, Kantabriya, Asturiya û beşek jî Galîsya û Kastîle–León) bi bandor dibe. Wekî din, avhewa li bakurê Navarra, li piraniya deverên bilind ên li ser Sîstema Îberî û li geliyên Pyrenean jî tê dîtin ku li wir celebek subtropîkal a şil (Cfa) jî tê dîtin. Germahiya zivistan û havînê di bin bandora okyanûsê de ye û zuwabûna demsalî tuneye.
Ji xeynî van celebên sereke jêr-cûreyên din jî dikarin werin dîtin ku mîna avhewaya alpinî ya li deverên bi bilindahiyên pir zêde, avhewaya subtropîkal a şil li deverên bakurê rojhilatê Spanyayê û avhewaya parzemînî (Dfc, Dfb / Dsc, Dsb) li Pyrenees, li beşên Rêzeçiyayên Kantabriyayê, Pergala Navendî, Sierra Nevada û Sîstema Îberî û hewayek çolê ya tîpîk (BWk, BWh) ku li herêma Almería, Mûrsiya û li Giravên Kanarya yên rojhilat têne dîtin heye. Li deverên nizm ên Giravên Kanarya di heyama xweya herî sar de bi navînî jor 18,0&nbsp;°C ye, ji ber vê yekê li deverê avhewayek tropîkal heye. Deverên nizm ên Giravên Kanaryayê di meha xwe ya herî sar de bi navînî ji 18.0&nbsp;°C ê jortir in, ji ber vê yekê bandorên avhewaya tropîkal li ser wan hene, her çend ew bi rêkûpêk wekê avhewayên tropîkal nayên dabeş kirin, ji ber ku li gorî AEMETê, hişkbûna wan zêde ye, ji ber vê yekê ew dikevin nav avhewayek hişk an nîvhişk.

Spanya yek ji wan welatan e ku herî zêde ji guherîna avhewayê li Ewropayê bandor dibe. Li Spanyayê ku jixwe xwedan avhewayek germ û hişk e, bûyerên dijwar ên wekê pêlên germê her ku diçe zêde dibin. Her wiha welat ji ber ziwabûnê zêdetir pirsgirêk dikişîne û ev rewş her ku diçe zêdetir dibe. Çavkaniyên avê di senaryoyên cûrbecûr ên guherîna avhewayê de bi giranî bi bandor bibin. Ji bo kêmkirina bandorên guherîna avhewayê, Spanya veguherîna enerjiyê bo enerjiyên nûjenkirî, wekê enerjiya rojê û bayê, pêş dixe.
### Flora û fauna
thumb|çep|Dîmenek ji Gurê îberî li Castilla û Leonê
Fauna ya Spanyayê cûrbecûriyeke berfireh pêşkêş dike ku beşek mezin ji ber cihê erdnîgarî ya nîvgirava Îberî ya di navbera Atlantîk û Deryaya Navîn de û di navbera Afrîka û Ewrasyayê de ku cûrbecûriya mezin a jîngeh û biyotopan e ku encama cûrbecûrbûna berbiçav a avhewa û herêmên cûdakirî ye.

Nebatiya Spanyayê ji ber gelek faktoran cihêreng e ku di nav de cihêrengiya erdê, avhewa û firehiya erdê heye. Li Spanyayê herêmên fîtoerdnîgarî yên cuda hene ku her yek xwedî taybetmendiyên kulîlkên xwe yên taybet e ku bi piranî ji têkiliya avhewa, topografya, celebê axê û agir û faktorên biyotîk derdikevin holê. Pileya navînî ya endeksa yekparebûna dor aliya daristanan a sala 2019an a welêt 4,23/10 bû ku ev yek di nav 172 welatan de di rêza 130em ê cîhanê de cih digire.

Di nav axa Ewropayê de, Spanya xwedî hejmara herî zêde ya cureyên nebatan e (7.600 nebatên temarî) ku ji hemî welatên ewropî zêdetir e. Di heman demê de li Spanyayê 17.804 milyar dar hene û her sal bi navînî 284 milyon dar ji nû ve şîn dibin.

## Rêveberî û polîtîka
thumb|Qesra keyaniyê ya Madrîdê
Dîroka destûriya bingehîn a Spanyayê ji 1812an vedigere. Di hezîrana sala 1976an de keyê nû yê Spanyayê Juan Carlos, Carlos Arias Navarro ji kar dûr dixe û reformxwaz Adolfo Suárez wekî serokwezîr tayîn dike. Hilbijartina giştî ya ku di sala 1977an de tê hilbijartin, ji bo amadekirin û pejirandina makezagona sala 1978an, Meclîsa Damezrîner (Parlamena Spanyayê, bi kapasîteya xwe wekî meclîsa destûrî) civiya. Piştî giştpirsiya (referandûm) neteweyî ya di 6ê kanûna sala 1978an de ji %88ê dengdêran destûra nû dipejirîne ku ev giştpirsî dibe sedema herî girîng ê derbasbûna demokrasiyê. Di encamê de, Spanya niha ji 17 herêmên otonom û du bajarên xweser ên bi dereceyên cuda yên xweseriyê Destûra Bingehîn rê dide. Lê dîsa jî destura bingehîn bi awayekî eşkere yekitiya neteweyî ya spanî diyar dike.

Rêveberiya Spanyayê di sala 2007an de qanûna wekheviya zayendî pejirand ku armanca wê di jiyana siyasî û aborî ya Spanyayê de wekheviya di navbera zayendan de zêdetir dike. Li gorî daneyên Yekîtiya Nav-Parlamenan a 1ê îlona sala 2018an ji 350 endamên kongreyê 137 endam jin (%39.1) bûn. Di senatoyê de jî ji 266 endaman 101 ji wan endamên jin (%39.9) bûn. Pîvana Desthilatdariya Zayendî ya Spanyayê di Rapora Pêşketina Mirovî ya Neteweyên Yekbûyî de 0.794 e û di cîhanê de rêza 12em de ye.
### Rêveberî
Spanya keyaniyek monarşî ye ku bi qiralek mîrasî û bi parlamenek du-meclîsî tê birêvebirin. Şaxa qanûndanînê ji Kongreya Parlamenteran (Congreso de los Diputados) pêk tê ku meclîsa jêrîn bi 350 endaman bi dengdana gel li ser lîsteyên blokê ji hêla nûnertiya rêjeyî ve hatiye hilbijartin ku ji bo heyama çar salan li Senatoyê (Senado) kar bike. Şaxa birêvebirinê ku ji Konseya Wezîran bi serokatiya serokwezîr pêk tê ku piştî şêwirîna bi nûnerên komên cuda yên parlamenê re ji aliyê key ve wekî namzet tê destnîşankirin, di rûniştinekî de ji aliyê endamên meclîsa jêrîn ve tê hilbijartin û piştre jî bi awayekî fermî ji aliyê key ve tê erkdar kirin.

Spanya ji hêla rêxistinî ve wekî Estado de las Autonomías ("Dewleta Xweserî") hatiye avakirin ku li gel Swîsre, Almanya û Belçîkayê yek ji welatên herî nenavendî yên Ewropayê ye. Wek mînak, hemû civakên xweser xwedî parleman, hikûmet, rêveberiyên giştî, lêçun û xwedî çavkaniyên xwe yên hilbijartî ne. Di nav yên din de pergalên tenduristî û perwerdehiyê ji hêla civakên spanî ve têne birêvebirin û ji xeynî vê, Welatê Baskî û Navarre jî li ser bingeha qanûnên fermî darayiyên xwe yên gelemperî birêve dibin. Li Ketelonya, Welatê Baskî, Navarra û Giravên Kenariyê, komek polîsên xweser li cihê hinek fonksiyonên polîsên dewletê cih digirin.
### Dabeşên îdarî
#### Civakên xweser
thumb|çep|Nexşeya herêmên xweser ên Spanyayê
Herêmên otonom ên Spanyayê dabeşên îdarî yên asta yekem a welat in. Ev herêmên otonom piştî ku destûra bingehîn a 1978an ketiye meriyetê û mafê xwerêveberiyên "netewe û herêmên Spanyayê" nas kiriye, hatine damezrandin. Li gorî destûra bingehîn divê civakên xweser ji parêzgehên cîran ên xwedî taybetmendiyên hevpar ên dîrokî, çandî û aborî pêk werin. Ev rêxistina axî ku li ser bingeha radestkirina rêveberiyê li Spanyayê wekê "dewleta xweseriyê" (Estado de las Autonomías) hatiye zanîn.

Qanûna bingehîn a sazûmanî ya her civaka xweser, rêziknameya xweseriyê ye. Qanûnên xweseriyê navê civakê li gorî nasnameya wan ê dîrokî û hemdem, sinorên axa wan, nav û rêxistina saziyên hikûmetê û mafên ku ew li gorî destûrê jê sûd werdigirin destnîşan dikin. Ev pêvajoya berdewam a radestkirina mafê rêveberiyê tê vê wateyê ku her çiqas Spanya bi fermî dewletek yekgirtî be jî, ligel federasyonên wekî Belçîka, Almanya û Swîsreyê, yek ji welatên herî nenavendî yên Ewropayê ye.

Ligel parlamento û hikûmetên xwe yên hilbijartî û her weha rêveberiyên giştî yên taybet, herêmên xweser xwedî xweseriyeke berfireh a qanûndanîn û rêveberiyê ne. Her çend herêm di pêvajoya dirêjtir a ku di destûrê de ji herêma bo mayî ya welat hatibe destnîşankirin jî, Endulus di statûya xweseriya xwe ya yekem de xwe wekê neteweyek naskiriye. Gav bi gav, civakên din jî di guhertinên li ser qanûnên xweseriya xwe de li gorî nasnameyên xwe yên dîrokî û nûjen ew navê xwe wegirtine ku di nav de civaka valensî, giravên Kanaryayê, giravên Balearê û Aragon hene.

Ligel parlamento û hikûmetên xwe yên hilbijartî û her weha rêveberiyên giştî yên taybet, herêmên xweser xwedî xweseriyeke berfireh a qanûndanîn û rêveberiyê ne. Dabeşkirina desthilatan dikare ji bo her civakê cuda be ku di qanûnên xweseriya wan de hatiye destnîşankirin, ji ber ku armanc ew bû ku radestkirina kirina mafê rêveberiyê ne asîmetrîk be. Wek mînak tenê du civak, Welatê Baskê û Navarre li ser bingeha rêziknameyên kevnar ên foral xwedî xweseriya darayî ya tevahî ne.

Ji xeynî van ercan, hikûmetên herêmî yên li deverên wekê Endulus, Welatê Bask, Ketelonya û Galîsyayê ji civakên din zêdetir mafê desthilatdariyê wergirtine ku dema rêveberê herêmê pêwîst bibîne dikare parlementoya herêmî hilweşîne û banga hilbijartinê bike. Herwiha Welatê Baskê, Giravên Kanaryayê, Ketelonya û Navarre her yek xwedî hêzên polîs ên xweser in ku bi rêzê ve ewlekariya herêmê ji aliyê hêzên bi navê *Ertzaintza*, *Policía Canaria*, *Mossos d'Esquadra* û *Policía Foral* be têne parastin. Civakên din xwedî hêzên kêmtir an jî qet tune ne ku tenê ev hêzên biçûkên *Policía Autónoma Andaluza* li Endulusê û BESCAM li Madrîdê hene.

#### Parêzgeh û şaredarî
Civakên xweser li parêzgehan dabeş dibin ku wekê blokên avakirina axê ji civakê re xizmet dike. Parêzgeh li gorî şaredariyan têne dabeş kirin. Hebûna hem parêzgehan û hem jî şaredariyan ji hêla destûrê ve hatiye mîsoger kirin û parastin ku ne hewce ye ji aliyê qanûnên xweseriyên herêman ve were parastin. Şaredariyan ji bo birêvebirina karûbarên xwe yên navxweyî xweserî wergirtine. Parêzgeh beşên herêmî ne ku ji bo pêkanîna çalakiyên dewletê hatine damezrandin.

Dabeşkirina parêzgehên niha bi guhertinên piçûk ên li ser dabeşkirina herêmî ya sala 1833an ku ji aliyê Javier de Burgos ve pêk hatibû, çêbûye. Tevahiya Spanyayê ji 50 parêzgehan pêk tê. Civakên Asturias, Kantabriya, La Rioja, Giravên Balear, Madrîd, Murcia û Navarre tenê civakên ku ji yek parêzgehekê pêk têne ye ku li gorî qadên wergirtî ve wek hevin. Di van rewşan de, saziyên îdarî yên parêzgehê bi saziyên hikûmî yên civaka herêmî hatine guhertin.
### Têkiliyên derve
thumb|Qesra qiraliyetê ya Pedralbes a li Barselonayê ku navenda Yekîtiya Deryaya Navîn e
Piştî vegera demokrasiyê piştî mirina Franco di sala 1975an de polîtîkayên destpêkê ya siyaseta derve ya Spanyayê, derketina ji tecrîda dîplomatîk a salên Franco û berfirehkirina têkiliyên dîplomatîk, ketina nav civaka Ewropayê û destnîşankirina têkiliyên ewlehiyê bi welatên rojavayî re bûn.

Spanya ji sala 1982an vir ve endamê NATOyê ye û beşdarî çalakiyên ewlehiya navneteweyî yên piralî bûye. Endamtiya Yekîtiya Ewropayê ji bo Spanyayê beşek girîng ê ji siyaseta ya derve ya welat bû. Li ser gelek mijaran, Spanya pir caran tercîh dike ku bi hevkarên xwe yên Yekîtiya Ewropayê re bi rêya mekanîzmayên hevkariya siyasî ya ewropî hewlên xwe koordîne bike. Ji xeynî ku bi rêya endametiya Yekitiya Ewropayê tê niman kirin, Spanya welateke mêvan ê mayînde ye ku beşdarê hemî bilindeyên G20 dibe.

Spanyayê têkiliyên xwe yên taybet bi Amerîkaya Hispanîk û Filipînê re berdewam kiriye. Siyaseta welat tekezî li ser têgeha civateke îbero-amerîkî dike ku di bingeh de nûkirina têgeha "Hispanidad" an "Hispanismo" ku hewl tê dayin ku Nîvgirava Îberî bi Amerîkaya Hispanîk ve bi rêya ziman, bazirganî, dîrok û çandê ve girê bide. Ev polîtîka bi bingehîn "li ser nirxên hevpar û vejandina demokrasiyê hatiye avakirin."

Spanya di nav gelek nakokiyên axê de ye ku îdîaya Cîbraltar dike ku Herêmeke Derveyî Deryaya Yekbûyî ye ku li beşa herî başûr a Nîvgirava Îberî ye. Nakokiyeke din jî li dora Giravên Savage heye ku Spanya îdîa dike ku ew kevir in ne girav e û ji ber vê yekê herêma aborî ya taybet a Portûgalê (200 mîlên deryayî) ku gelek giravan vedigire nav xwe qebûl nake. Spanya serweriya xwe li ser Girava Perejîlê ku giraveke kevirî ya piçûk û bala ye ku li perava başûrê Tengava Cîbraltarê ye, îdia dike. Ev îdîa di sala 2002an de di navbera Spanya û Marokoyê de bûye mijara bûyereke çekdarî. Maroko bajarên Spanyayê yên Ceuta û Melilla û giravên plaza de soberanía yên li peravên bakurê Afrîkayê wekê axa Marokoyê îdîa dike. Portûgal serweriya Spanyayê li ser axa Olîvenzayê nas nake.

### Hêz
thumb|çep|Balafira şer EF-18A ku yek ji balafirên şer ên artêşa Spanyayê ye
Hêzên çekdar ên Spanyayê li ser sê şaxan wekê artêş (Ejército de Tierra); Navy (Armada) û hêza hewayî û fezayê (Ejército del Aire y del Espacio) hatiye dabeş kirin. Bi tevahî hêz wekê hêzên çekdar ên Spanyayê (Fuerzas Armadas Españolas) tê nas kirin. Fermandarê giştî yê artêşa Spanyayê qiralê Spanyayê Felipe VI e. Rayedarên leşkerî yên din serokwezîr û wezîrê parastinê ye. Çarem rayedarê leşkerî yê dewletê serfermandarê giştî yê parastinê ye. Karmendên parastinê (Estado Mayor de la Defensa) wekê beşek alîkarê artêşê ye.

Hêzên çekdar ên Spanyayê hêzeke profesyonel in ku di sala 2017an de ji 121.900 şervanên çalak û 4.770 ji şervanên cîgir pêk hatiye. Her wiha Spanyayê xwedî 77.000 leşkerên parastina sivîl e ku di demên rewşên awarte yên neteweyî de di bin kontrola wezareta parastinê de ye. Di sala 2015an de lêçûna parastinê ya Spanyayê 5,71 milyar euro (7,2 milyar dolarê amerîkî) bû ku ji sedî 1 zêde bûye. Ev zêdebûna lêçûnê ji ber fikarên ewlehiyê çêbûye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî di sala 2001ê de bi dawî bûye.

Li gorî îndeksa aştiya cîhanî ya sala 2024an, Spanya welatê 23yem a herî aram ê cîhanê bû.

## Aborî
thumb|Dîmenek ji Paseo de la Castellana ya navçeyên karsaziya AZCA û Cuatro Torres a qada karsaziyê ya Madrîdê
Spanya xwedî aboriyeke tevlihev e ku hêmanên kapîtalîzma bazara azad bi refaha civakî û destwerdana dewletê re tevlê hev dike. Spanya yek ji 19 welatan e ku hilberîna navxweyî ya giştî ya navînî (GDP) salane ji 1 trilyon dolarî derbas dibe ku di cîhanê de di rêza 12em de ye û hem li Yekîtiya Ewropayê û hem jî di nav herêma euro de di rêza çarem de ye. Banka Cîhanê Spanya wekê aboriyeke bi dahata bilind û ji aliyê fona dravan a navneteweyî ve jî wekê aboriyeke pêşketî hatiye destnîşankirin. Spanya ji sala 2024an vir ve xwedî aboriya pêşketî ye ku herî bilez mezin dibe ku nêzîkî çar caran ji navînî ya qada euroyê zêdetir mezin dibe.

Her çiqas ji welatên din ên ewropî hêdî hêdî û newekhevtir be jî; pîşesazî bi piranî bi Katalonyayê (bi giranî çêkirina tekstîlê) û Welatê Baskê (hilberîna hesin û pola) ve bi sinor be jî, Spanyayê di dawiya sedsala 18an de dest bi pîşesazibûnê kiriye. Mezinbûna aborî bi giştî ji piraniya welatên sereke yên rojavayê Ewropayê hêdîtir bû û di warî de Spanya di destpêka sedsala 20an de hinek paşve maye. Şerê navxweyî yê Spanyayê û piştre polîtîkayên ottarkî û destwerdanê yên têkçûyî ku bi tecrîda navneteweyî xirabtir dibin, di dawiya salên 1950yan de aboriya welat di bin xetereya hilweşînê dihêle. Ji bo birêveberina krîza aborî, reformên teknokratîk hatine bicihanîn û bingeha mûcîzeya aborî ya Spanyayê danîne ku ev serdem ji sala 1960an heta 1974an mezinbûneke aboriya bilez bidestxistiye ku di vê heyamê de aboriya Spanyayê bi navînî salane ji %6,6 mezin bûye û piştê Japonê xwedî aboriya herî ku bi rêjeya zêde bilind dibûn.

Ji dema ku di dawiya salên 1970an de derbasî demokrasiyê bûye, Spanya bi gelemperî hewl daye ku aboriya xwe lîberalîze bike û entegrasyona herêmî û navneteweyî kûrtir bike. Welat di sala 1986an de tevlî civaka aborî ya ewropî û niha jî tevê Yekîtiya Ewropayê bûye û polîtîka û reformên ku rê daye welat ku di destpêkirina yekem a euroyê de di sala 1999an ku euroyê bikarbînin, pêk aniye. Hevkarên bazirganî û veberhênanê herî mezin ên Spanyayê, tevî çar bazarên welat ya herî mezin ên hinardekirinê di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de û herêma euroyê de ne; Endamtiya Yekîtiya Ewropayê her wiha bi sê caran zêdebûna veberhênana rasterast a biyanî ji sala 1990 heta sala 2000an di heyamê de pêk hatiye. Spanya di nav welatên ku herî zêde ji krîza darayî ya 2008an û krîza deynê ewropî ya piştî vê kirîzê bi bandor bûye de bû ku ev krîz bûye sedema krîza darayî ya Spanyayê ya salên 2008 û 2014an.

thumb|Dîmenek ji avahiyên li qada karsaziya Cuatro Torresê, Madrîd
Spanya demek dirêj e bi bêkariya bilind re têkoşîn dike ku ji salên 1980î vir ve qet ji sedî 8an kêmtir nebûye. Di sala 2013an de bêkarî gihîşt bilindeya ji %27. Di çileya sala 2026an de rêjeya bêkariyê daketiye ji sedî 9,93 ku ev rêjeya herî nizm ji sala 2008an vir ve ye. Bêkariya ciwanan bi taybetî li gorî pîvanên cîhanî û herêmî gelek giran e ku bi rêjeya ji sedî 24,90 (ji çileya 2025an pê ve) Spanya di nav endamên Yekîtîya Ewropayê de rêjeya herî bilind e û ji rêjeya navînî ya Yekîtiya Ewropayê ya ji sedî 14,6 pir jortir e. Xalên lawaz ên berdewam ên aboriya Spanyayê dahata bazara ne tomarkirî ya mezin; sîstemeke perwerdehiyê ku li gorî piraniya welatên pêşketî performansek xirab nîşan dide û rêjeyên kêm ên veberhênana sektora taybet e.

Ji salên 1990î vir ve ku pêlek taybetkirinên pargîdaniyan pêk hatiye ku çend pargîdaniyên spanyayî statûyek pirneteweyî bi dest xistine ku ev pargîdanî hebûnek xurt û pêşeng li Amerîkaya Latînî diparêzin ku Spanya piştî Dewletên Yekbûyî duyem mezintirîn veberhênerê biyanî ye lê di heman demê de ber bi Asyayê re, bi taybetî bi Çîn û Hindistanê re dest bi bazirganiya derveyê welat kirine. Li gorî Fortune Global 500, ji sala 2023an vir ve, Spanya ji aliyê dahata salane ve malovanê heşt ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê dike ku di nav wan de Banco Santander (di rêza 14em de ye ku saziya bankayê ya herî mezin a cîhanê ye), pargîdaniya elektrîkê Iberdrola (operatorê enerjiya nûjenkirî yê herî mezin ê cîhanê ye) û Telefónica (yek ji mezintirîn operatorên telefonê û dabînkerên tora mobîl ye) hene. Bîst pargîdaniyên spanyayî di rêza Forbes Global 2000 a 2023an de ku di nav 2.000 pargîdaniyên giştî yên herî mezin de ye ku hatine lîste kirin ku pargîdaniyên cihêreng ên wekê (ACS Group), hewavanî (ENAIRE), dermansazî (Grifols) û pargîdaniya veguhastinê (Ferrovial) di lîsteyê de cih girtine. Di heman demê de yek ji mezintirîn saziyên sektora taybet ên Spanyayê Mondragon Corporation e ku mezintirîn kooperatîfa hevkariya karkerî ya cîhanê ye.

Pîşesaziya wesayîtan (otomobîl) yek ji mezintirîn kardêrên welat e û beşdariyeke girîng ê mezinbûna aborî ye ku ji dehê yekê hilberîna navxweyî ya giştî û ji sedî 18ê tevahî hinardekirina welat (tevî wesayît û parçeyên wesayîtan) pêk tîne. Di sala 2023an de Spanya 2,45 milyon wesayît hilberandiye ku ji wan zêdetirî 2,1 milyon hinardeyê derveyê welat hatine kirin û ji aliyê hejmara giştî ve di cîhanê de di rêza heştem û li Ewropayê (piştî Almanyayê) di rêza duyem de cih girtiye. Bi tevahî, di sala 2023an de ji sedî 89ê wesayîtan û ji sedî 60ê parçeyên wesayîtên li Spanyayê hatine çêkirin li çaraliyê cîhanê hatine hinardekirin; tenê rêjeya zêde ya bazirganiya derve ya wesayîtan di sala 2023an de gihîştiye 18,8 milyar euroyê. Bi tevahî, pîşesaziya wesayîtan (otomobîl) nêzîkî 2 milyon hêza xebatên an jî ji sedî 9ê hêza xebatê, piştgirî dike.

## Demografî
thumb|çep|Dîmenek ji Valensiyayê li peravê Deryaya Navîn ku li herêmê nifûseke zêde dijî
Li gorî daneyên enstîtuya neteweyî ya statîstîkê ya Spanyayê, di çileya sala 2026an de nifûsa Spanyayê 49.570.725 kes bûn. Di heman mehê de kesên ku li Spanyayê ji dayik bûne ji %79,7ê tevahiya nifûsê û kesên ku li derveyî welat ji dayik bûne jî ji %20,3ê tevahiya nifûsê pêk anîne. Giraniya nifûsa Spanyayê, 98/km² ye (li serê her kîlometreçargoyê 98 kes dikeve) ku ji ya piraniya welatên Ewropaya Rojava kêmtir e û belavbûna nifûsa li seranserê axê gelek neyeksan e. Ji xeynî herêma derdora bajarê paytext Madrîdê, deverên herî zêde nifûs lê kom bûne deverên peravî ne. Ji sala 1900an vir ve, dema ku nifûsa Spanyayê 18,6 milyon bû, nifûsa Spanyayê 2+1⁄2 caran zêde bûye ku bi giranî ji ber geşbûna demografîk a berbiçav a salên 1960î û destpêka salên 1970î zêde bûye.

Di sala 2024an de rêjeya giştî ya zayînê (TFR) li Spanyayê li serê her jinê 1,10 zarok bû ku piştî Maltayê xwedî duyem rêjeya herî nizm li Yekîtiya Ewropayê û di nav welatên din de jî welatê herî nizm ê cîhanê ye. Ev rêje ji asta guhertinê ya 2,1 pir kêmtir e û bi rêjeya herî zêde ya dîrokî ya 5,11 zarok serê jinê ku di sala 1865an de hatiye tomarkirin re berevajî yê hev in. Di encamê de, Spanya xwedî yek ji nifûsa herî kevn ê cîhanê ye ku temenê navîn a welat 46,8 sal e.

Piştî ku rêjeya jidayikbûnê di salên 1980î de gelek daketiye û rêjeya mezinbûna nifûsa Spanyayê jî kêm bûye, di destpêkê de bi vegera gelek spaniyan ku di salên 1970î de koçî welatên din ên ewropî bibûn û di demên dawî de jî, ev yek ji ber hejmareke mezin ji koçberan zêde bûye ku îro ji ji %19 yê nifûsa Spanyayê pêk tînin: Di nav koçberên ne-Yekîtiya Ewropayê de, bi piranî ji Amerîkaya Latîn (%39), Afrîkaya Bakur (%16), Ewropaya Rojhilat (%15) û Afrîkaya Jêr-Sahrayê (%4) ne.

Di sala 2024an de, hejmara niştecihvanên biyanî yên ku hemwelatîbûna Spanyayê wergirtin ji %5,1 zêde bûye û gihîşt 252.476 kesan. Di nav kesên ku bûne hemwelatîyên Spanyayê ji welatên wekê Maroko (42.910), Venezuela (30.403) û Kolombiyayê (26.224) bûn. Li Spanyayê hejmareke mezin ji neviyên nifûsê ji koloniyên berê, bi taybetî ji Amerîkaya Latînî û Afrîkaya Bakur hene. Hejmareke kêmtir ji koçberan ji çend welatên başûrê Sahrayê vê dawiyê li Spanyayê bi cih bûne. Her wiha hejmareke girîng ji koçberên asyayî jî hene ku piraniya wan bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn, başûrê Asyayê û ji Çînê ne. Koma herî mezin a koçberan welatiyên ewropî ne ku bi hejmareke mezin romanî, brîtanî, almanî, fransî û ji welatên din ên ewropî ne.
### Bajarvanî
Li gorî daneyên Banka Cîhanî, di sala 2023an de nêzîkî ji %81,6ê nifûsa Spanyayê li deverên bajarî jiyan kirine ku ev yek mêla bajarvaniyê ya berdewam nîşan dide ku di dehsalên dawî de rewşa demografîk a welat diyar kiriye. Ev kombûna ber bi deverên bajarî de bûye sedema serdestiya deverên bajarî ya di warên aborî, siyasî û çandî de.
### Bajarên mezin <small>(2005)</small>

### Koçberî
thumb|Di sala 2005an de li Spanyayê rêjeya belavbûna nifûsa biyanî
Li gorî amarên fermî yên enstîtuya neteweyî ya statîstîkê ya Spanyayê heta çileya sala 2026an, zêdetirî 10 milyon kesê ji Spanyayê li derveyî welat ji dayik bûne ku ev jî ji %20,3ê nifûsa giştî ya welat pêk tîne. Ji wan, zêdetirî 7 milyon kes (%15,4) li derveyî Ewropayê ji dayik bûne û zêdetirî 7 milyon (%14,3) xwedî hemwelatîbûna biyanî ne. Li gorî hejmara koçberan, Spanya li Ewropayê di rêza çarem de ye û li cîhanê jî di rêza heftemîn de ye.

Hate kanûna sala 2024an çavkaniya herî mezin a koçberan ku ji derveyê welêt hatine, ji Marokoyê (zêdetirî 1 milyon), Kolombiya (856.616), Venezuela (599.769), Romanya (532.456) û ji Ekvadorê (448.643) bûn. Piraniya koçberan ji derveyê Yekîtiya Ewropayê hatine bi taybetî ji welatên wekê Amerîkaya Latîn, bi nifûseke girîng ji Keyaniya Yekbûyî, Ûkrayna, Çîn, Rûsya, Pakistan, Cezayîr û Senegalê hatine.

Ji sedsala 21an vir ve koçberiya ber bi Spanyayê ve bi awayekê berbiçav zêde bûye ku ji %1,6ê ji nifûsê di sala 1998an de di sala 2009an de ev rêje gihîştiye ji sedî %12 ku bi awayekî teqez, hejmara koçberan di sala 1996an de 500.000 kes bû, ev hêjmar di sala 2008an de gihîştiye 5,2 milyon kesan. Spanya ji sala 2002an heta sala 2007an bi qasî 2,5 milyon koçberan, di rêza yekem de bû ku pêşwaziya koçberan kiribû. Di sala 2005an de, Spanya piştî Qibrisê duyem rêjeya herî bilind a koçberiyê li Yekîtiya Ewropayê û di hejmarên teqez de jî xwedî rêjeya herî bilind bû ku bi bernameyeke efûyê nifûsa koçberên qanûnî bi qasî 700.000 kesan zêde kiriye.

Çend faktorên hatina bilind a koçberan heye ku di nav wan de girêdanên çandî yên Spanyayê bi Amerîkaya Latîn re, cihê wê yê erdnîgarî, derbasbûna hêsan a sinorê welat, mezinbûna aboriya bê tomar û hêza sektorên çandinî û avakirina avahiyan ku pêwîstiya van sektoran bi hêza kar ên erzan heye. Hejmareke mezin ji welatiyên Yekîtiya Ewropayê ku teqawid dibin û berê xwe didin peravên Deryaya Navîn a Spanyayê ku di sala 2008an de, berî destpêkirina krîza aborî, *[[Financial Times]]* ragihandibû ku Spanya ji bo ewropiyên rojavayî cihê herî bijarte yê ji bo xebatê bû.

Heta sala 2014an, ji ber krîza aborî hejmara koçberan kêm bûye ku tenê di sala 2011an de zêdetirî nîv milyon kes ji Spanyayê derketin ku ev yekem rêjeya koçberiya diyar ê di dehsalan de ye. Lêbelê tevî faktorên aborî û her wiha polîtîkayên teşwîqkirina koçberên bêkar ên ne-Yekîtiya Ewropayê ku bi dilxwazî welat biterikînin, rêjeya koçberiyê hinek kêm maye. Heta sala 2015an, koçberiya diyar zêde bibû û Spanya dîsa bûye cihekî sereke yê koçberiyê ku ji aliyê polîtîkayên hikûmetê ve ji bo zêdekirina hêza kar û pêşvebirina entegrasyonê hatiye piştgirîkirin. Hikûmeta Sánchez plan kiriye ku heta sala 2027an dora 900.000 koçberên bê tomar qanûnî bike.

### Ziman
thumb|Nexşeya zimanên Spanyayê
Spanya dewletek pirzimanî ye. Zimanê spanî di destûra bingehîn a Spanyayê ya 1978an de wekê castellano (kastîlî) hatiye destnîşan kirin ku ji sala 1931ê vir ve zimanê fermî ya tevahiya welat e. Wekê ku di xala sêyem a destûra bingehîn de destûr tê dayîn, 'zimanên spanî' yên din jî dikarin di civakên xwe yên xweser de bibin zimanên fermî. Herêmîbûna ku ji aliyê şêweya hevfermîbûnê ve ku di destûra bingehîn a sala 1978an de hatiye kodkirin û hatiye afirandin, nehevsengiyek diafirîne ku tê de mafên axaftvanên spanî li ser tevahiya axê derbas dibin lê li gorî zimanên hevfermî yên mayî, mafên axaftvanên wan tenê li ser herêmên wan derbas dibin.

Ji xeynî zimanê spanî zimanên din ên xwedî herêm wiha ne: aragoneyî, araneyî, astur-leoneyî, baskî, erebiya ceutan (darija), katalanî/valensî, galîsyayî, portûgalî û tamazightihî dibe ku romanî caló û zimanên îşaretan jî lê zêde bibin. Hejmara axêverên zimanên herêman pir diguhere û naskirina wan a qanûnî ne yeksan e û hinek ji zimanên herî qels ji her cure parastinekê bibandor bêpar in. Hinek zimanên ku ji bo civakên xweser wekê zimanên fermî hatine naskirin ev in: katalanî/valensî (li Katalonya û Giravên Balearî bi fermî wekê katalanî û li civaka Valensî bi fermî wekî [valensî] hatiye binavkirin); galîsyayî (li Galîsyayê); zimanê baskî (li Welatê Bask û beşek ji Navarra); û zimanê araneseyî jî li Ketelonyayê.

Li gorî rapirsiyeke fermî ya temamker ya nifûsjimêriya sala 2021ê ku ji aliyê enstîtuya neteweyî ya statîstîkê ve hatiye kirin de, zimanê spanî ji aliyê ji %81,53 yê welatiyan ve, katalanî/valensyayî aliyê ji %10,50 yê welatiyan ve, zimanê galîsî ji aliyê ji %3,77 ê welatiyan ve û zimanê baskî ji aliyê ji %1,42 ê welatiyan ve wekê yekem hatiye diyar kirin. Zimanê biyanî yê herî ku zêde dihat axaftin erebî bû ku ji aliyê ji %2,17 yê nifûsê ve wekê zimanê xwe yê yekem diyar kirine, piştre zimanê îngilîzî ji aliyê ji %1,58, romanî ji aliyê ji %1,44, fransî ji aliyê ji %0,94, portûgalî ji aliyê ji %0,54, zimanê çînî ji aliyê ji %0,48, zimanê almanî ji aliyê ji %0,44 û zimanê îtalî ji aliyê ji %0,41ê biyaniyan ve wekê zimanê yekem hatiye diyar kirin. Ev cûrbecûrîya zimanên biyanî bi giranî ji ber koçberîya navneteweyî ye.

Zimanê spanî duyem zimanê zikmakî yê herî zêde ye ku tê axaftin û zimanê romanî ya herî berbelav ê li cîhanê ye.

### Perwerdehî
thumb|Zanîngeha Salamancayê ku yek ji zanîngehên pêşîn ên ewropî ye.
Perwerdehiya dewletê li Spanyayê ji şeş heta şazdeh saliyan bê dirav û mecbûrî ye. Pergala perwerdehiya heyî ji aliyê qanûna perwerdehiyê ya sala 2006an LOE (Ley Orgánica de Educación) an qanûna bingehîn a perwerdehiyê ve tê birêve birin. Di sala 2014an de LOE ji aliyê qanûna LOMCEya nûtir û bi nakokî ve (Ley Orgánica para la Mejora de la Calidad Educativa) an qanûna bingehîn ji bo pêşvebirina pergala perwerdehiyê, bi gelemperî Ley Wert (qanûna wert) ve hatiye guheztin. Ji sala 1970an heta 2014an, li Spanyayê heft (LGE, LOECE, LODE, LOGSE, LOPEG, LOE û LOMCE) qanûnên perwerdehiyê yên cuda hene.

Asta perwerdehiya pêşdibistanî perwerdehiya seretayî, perwerdehiya navîn û perwerdehiya piştî 16 salî ye. Di warê perwerdehiya pêşveçûna pîşeyî an perwerdehiya pîşeyî de ji xeynî bawernameyên zanîngehê sê ast ên wekê Formación Profesional Básica (perwerdehiya pîşeyî ya bingehîn); Ciclo Formativo de Grado Medio an CFGM (perwerdehiya pîşeyî ya asta navîn) hene ku piştî xwendina perwerdehiya navîn dikare were xwendin û Ciclo Formativo de Grado Superior an CFGS (perwerdehiya pîşeyî ya asta bilind) ku piştî xwendina asta perwerdehiya piştî 16 salî dikare were xwendin.

Bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî (PISA) ku ji aliyê OECDyê ve hatiye koordîne kirin, niha zanîn û jêhatîyên giştî yên 15 salî yên spanî di warê xwendin û nivîsandina xwendinê, bîrkarî û zanistê de ji navînîya OECD yê ya 493, pir kêmtir dinirxîne.

### Tenduristî
Pergala tenduristiyê ya Spanyayê (pergala tenduristiyê ya neteweyî ya Spanyayê) di rêza 7em a rêxistina tenduristiyê ya Cîhanê de ye û yek ji pergalên herî baş ên cîhanê ye. Lênêrîna tenduristiyê ji bo her welatiyê Spanyayê qanûnî ye, giştî ye, gerdûnî ye û bê dirav e. Lêçûnên giştî yên tenduristiyê ji %9,4ê GDPê ya Spanyayê ye û hinekî ji ji rêjeya navînî ya (%9,3) ya welatên OECD yê bilindtir e. Temenê jiyanê li Spanyayê ji 79,1 salên di sala 2000an de ber bi 82,7 salan di sala 2021an de bilind bûye.
### Dîn
thumb|çep|Katedrala Santiago de Compostela
Katolîka romayî ku li Spanyayê xwedî dîrokeke dirêj e, hê jî baweriya serdest e. Her çiqas êdî li gorî qanûnê statûya wê ya fermî tune be jî, li hemî dibistanên dewletê yên li Spanyayê xwendekar neçar in ku dersa dînî an jî etîkê hilbijêrin. Her çiqas çend hînkirinên dînî yên wekê hinkirina îslamî, cihûtî û xiristiyaniya evanjelîk jî di qanûnê de hatine naskirin jî, katolîk baweriya herî zêde ku li welat tê hînkirin. Rapirsî û lêkolînên dawî nîşan didin ku nêzîkî ji %30 yê ji nifûsa Spanyayê bê bawerî ne.

Destûra bingehîn a Spanyayê sekularîzmê di rêveberiyê de û her wiha azadiya dînê an baweriyê ji bo her kesî diparêze ku dibêje divê ti dîn û bawerî "karakterê dewletê" nebe, di heman demê de destûrê dide dewletê ku bi komên dînî re "hevkariyê" bike. Li Spanyayê nêzîkî 1.200.000 endamên dêrên protestan hene. Nêzîkî 105.000 şahidên Yehowa hene. Nêzîkî 46.000 peyrewên dêra Îsa Mesîh a pîrozên rojên dawîn, di nav 133 civatên Spanyayê de hene.

Li gorî navenda lêkolînên sosyolojîk a Spanyayê, ji %55,4ê spaniyan xwe wekê katolîk, ji %36,6ê ji wan xwe wekê katolîkên ne-pratîkîst û ji %18,8ê ji wan jî xwe wekê katolîkên pratîkîst bi nav kirine. Ji %3.6 xwe wekê peyrewên baweriyên din (di nav de îslam, xiristiyaniya protestan, cihûtî, budîzm, hinduîzm û hwd.) pênase dikin, û ji %39 jî xwe bi ti dînekî ve nagirin ku ateîst (15.8%), bê bawerî (12%) an jî agnostîk (11.2%) in

Piraniya spaniyan bi rêkûpêk beşdarî rîtûelên heftane yên dînî nabin. Lêkolînek di tîrmeha 2021ê de nîşan dide ku ji spanyên ku xwe wekî bi bawer nas dikin, ji %36 ji wan qet beşdarî ayînê nabin, ji %20,8 ji wan hema hema qet beşdarî ayînê nabin, ji %19 ji wan salê çend caran beşdarî ayînan dibin, ji %6,8 ji wan mehê du an sê caran beşdar dibin, ji %13,4 ê ji wan her yekşem û di bêhnvedanan de beşdarê ayînên dînê dibin û ji %2,9 ji wan di hefteyekê de gelek caran beşdarê ayînên dînê dibin. Li gorî rapirsiyeke sala 2021ê ku pileya pabendbûnê dipîve, ew kesên ku salê çend caran diçin dêrê ji %17,3ê ji tevahî nifûsê pêk tînin; kesên ku mehê çend caran diçin ji %9,3 yê ji nifûsê ye, kesên ku her yekşem û hemî rojên pîroz ên mecbûrî diçin ji %14,9 ê ji nifûsê ye û kesên ku hefteyê çend caran diçin jî ji %4,3 yê ji nifûsa Spanyayê ye.

Ji dersînorkirina sala 1492an heta sedsala 19an, bi destûra bingehîn ku cihû dîsa dikarin ku bikevin Spanyayê, cihûtî li Spanyayê bi pratîkî tune bûye. Di roja îro de li Spanyayê nêzîkî 62.000 cihû hene ku ji %0,14 yê nifûsa Spanyayê pêk tînin.

## Çand
thumb|Muzexaneya Guggenheim Bilbao
Spanya welatekî rojavayî ye û yek ji welatên latînî yên sereke yên Ewropayê ye û bi bandora xwe ya çandî ya navneteweyî hatiye naskirin. Çanda Spanyayê bi têkiliyên dîrokî yên xurt ên bi dêra katolîk re tê naskirin ku di avakirin û nasnameya welat de roleke girîng lîstiye. Huner, mîmarî, xwarin û muzîka Spanyayê ji aliyê pêlên li pey hev ên dagirkerên biyanî û her wiha ji aliyê avhewa û erdnîgariya Deryaya Navîn ya welet ve hatine şikildanîn. Serdema kolonyalîzma sedsalan ziman û çanda spanî globalîze kiriye û Spanyayê jî berhemên çandî û bazirganî yên împaratoriya xwe ya cihêreng kişandiye. Ji serdema zêrîn a Spanyayê vir ve huner, mîmarî, muzîk, wênesazî, wêje û xwarinên spanî li çaraliyê cîhanê, bi taybetî li Ewropaya Rojava û Amerîkayê, bandorkar bûye. Spanya duyem welatê cîhanê ye ku herî zêde geştiyar serlêdana welat dikin û yek ji wan welatên ku herî zêde cihên mîrata cîhanê lê hene û ji bo xwendekarên ewropî cihê herî populer e. Zêdetirî 600 milyon kes bi spanî diaxivin ku bi vê awayê spanî duyem zimanê xwemaliyên herî zêde ye ku li cîhanê tê axavtin û zimanê romanî ya herî berbelav ê li cîhanê ye.
### Hûner
Hunermendên ji Spanyayê di pêşketina gelek tevgerên hunerî yên ewropî û amerîkî de bandorek mezin li ser huneran hêştine. Ji ber cihêrengiya dîrokî, erdnîgarî û nifşî, hunera Spanyayê gelek bi bandor bûye. Mîrata Deryaya Navîn bi bandorên greko-romanî û hinek maorîyan li Spanyayê, nemaze li Endulusa îro jî diyar e. Bandorên ewropî yên li ser hunera Spanyayê ku hunerên welatên wekê Îtalya, Almanya û Fransa heye ku bi taybetî di serdema ronesans, barokê spanyayî û serdema neoklasîkê vedihewîne. Gelek şêwazên din ên xwemaliyên wekê huner û mîmariya pre-romanesque, mîmariya herrerian an jî gotîka Isabelline hene.
### Sînema
Piştî pêşandana yekem a sînematografekî li Spanyayê ya di sala 1896an de, sînema di salên piştre de pêş ketiye û di ber Şerê Cîhanê yê Yekem de Barselona bûye navenda hilberînê sînemayê ya herî mezin a welat û di heman demê bûye navendeke sereke ya sînemaya ewropî. Stûdyoyên herêmî di sala 1932an de ji bo dengdan a fîlman hatine damezrandin. Nakokiyên ji bo pîşesaziya fîlmên bêdeng a Spanyayê derfetek ji bo mezinbûnek din pêşkêş kiriye. Ferzkirina dublajkirina fîlmên biyanî ji aliyê hikûmetê ve di sala 1941ê de temaşevanên spanî fêrî temaşekirina fîlmên dublajkirî kiriye.

Sînemaya spanî serkeftinek mezin a navneteweyî bi dest xistiye ku di nav de xelatên Oscar ji bo fîlmên wekê *Pan's Labyrinth* û *Volver* hatiye wergirtin. Fîlmên cuda yên îstîsmarê ku di nîvê duyem a sedsala 20an de geş bûne *Fantateterror*, *Quinqui* û fîlmên bi navê *Cine de destape* ne. Ji sala 2021ê vir ve, festîvalên San Sebastián û Málaga di nav pêşengên çandî yên herî mezin ên welêt de ne.

## Mijarên têkildar

* Spanyol
* Zimanê spanî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Official tourism portal for Spain
* Weather forecast for Spain

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên endamê NATOyê
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên Afrîkayê
Kategorî:Dewletên Ewropayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1715an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê
Kategorî:Endamên Yekîtiya Ewropayê