open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bilûrvanê gundê mişkan

**Bilûrvanê gundê mişkan** () yek ji wan efsaneyên navdartirîn ên alman e. Ew ji zêdetirî 30 zimanan hatî wergerandin. Ew tê nirxandin ku ji mîlyar kesî bêtir efsane nas dikin. Heya li welatên dûr jî ew beşeke waneya dibistanê ye; ew efsane bi taybetî li Japonya û Dewletên Yekbûyî hezkirî ye.

## Naverok
thumb|Bilûrvan zarokan ji xwe re direvîne

Li Bajarê Hamelnê de pir mişk û cird hebûn : van ajalan xwarinê mirov dixwin. Piştre bîlûrvanek dihat li Hameln. Runiştvanên Hameln kêfxweş bûn û ji wî re soz dayîna pere eger ew bikare bajêr ji mişk û cirdan rizgar bike. Bilûrvan li kolanan geriya û bilûra xwe lîst. Ji hêla muzîkê ve hat bihîstîn, mişk û cird hatin li dor wî. Wexta ew difikiriya ku çu kes nemaye, ew ji bajêr derket û çû li cem çemê Weserê. Mişk û cird pê li pey wî ket, ketin nav avê û xeniqîn. Dema ku Bilûrvanê xelata xwe ya sozdar xwest, ewî tiştek wernegirt.

Çend hefte şûnda, bilûrvan dîsa vegeriya li Hamelnê da ku tola xwe hilde . Ew dîsa bilûra xwe lîst, lê vê carê keç û law hatin û li pey wî diçûn. Li gorî efsaneyê, hemî zarokên Hameln ku ji çar salan mezintir bûn. Ew bi zarokên din çibû û ku hê qet nehatin dîtin û winda bû.

## Paşxana dîrokî
Pêkhatin û bingeha gengaz a dîrokî ya efsaneya bilûrvanê bi ewlehiya bêkêmasî nayê aşkere kirin. Lêbelê, dikare bête fikirîn ku ev bi eslê xwe du efsaneyên serbixwe ne ku tenê bi yekdemîn ve girêdayî bûn: efsaneya bingehîn a derketina zarokan belkî di dawiya sedsala 16an de tenê bi efsaneya derxistina mişkan ve girêdayî bû.
Gengaziya ku her du efsan (an jî herdu parçe) bi bingeheke dîrokî ye ji hev cûda ye. Di pirtûkên şaredariyê ya serdema navîn a bajarê Hameln de, ji bo nimûne, li vir çu carî nayê dîtin ku bajarê Hameln pere wek soz dayê an jî
dabû. Lêkolîna zanistî ya li ser pirsa gelo ku cird li ser dengê bilûrê reaksiyon dikin di heman demê de pêşniyar dike ku beşa çîroka "derxistina mişkan" efsanewî ye. Ev ne gengaz bû ku bi gelemperî frekansa bilûr di karanîna demê de were piştrast kirin.

Rewş bi parçê çîroka "derketina zarokan" re cûda ye, ku di nav de gelek pavçekirina mêtinkariya rojhilatî ya ku ji Almaniya jêrîn derdikeve dikare gengaziya herî mezin îdîa bike: "Zarokên Hameln" dibe ku hemwelatiyên ciwanên Hameln ku ji aliyê xwedanê axên zadeganî ne an lokatoran ji bo li rojhilatê bicîh bûn hatin bicîhanîn.

Herêma koçberiyê ya zarokên Hamelin - berê mirov li Transîlvanya, Moravya, Pomeranya an Dewleta Şovalyeyên Totonî yê difikirî - ji hêla profesorê navzaniyê Jürgen Udolph ve di sala 1997an de hate diyar kirin: Koçberan adeta wan hebû ku cihên ku nû hatine damezrandin li deverên cihê xwe li gorî cihên xwe li welatê xwe yê berî bi nav bikin.

## Çavkanî

Kategorî:Almanên efsaneyî

Kategorî:Birayên Grimm
Kategorî:Çîrokên Birayên Grimm
Kategorî:Efsaneyên serdema navîn
Kategorî:Johann Wolfgang von Goethe
Kategorî:Kesayetên honakî
Kategorî:Zargotina almanan
Kategorî:Zargotina almanî
Kategorî:1284 li Ewropayê
Cenis

**Cenis** (bi tirkî: *Ortabahçe*), gundekî bi ser navçeya Aşqelaya Erzîromê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aşqelayê
Lîc

**Lîç** (bi tirkî: *Sazlı*), gundekî bi ser navçeya Aşqelaya Erzîromê ve ye..

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aşqelayê
Namilke

thumb|Hinek namilke bi zimanê fînî
**Namilke** an jî **broşûr** belgeyeke kaxezê ya agahdariyê ye (ku pir caran ji bo dalberînkirinê jî tê bikaranîn) ku meriv dikare bi pêşnumayek, belavok an bête danîn.Namilkek jî dikare ji komek kaxezên têkildar ên ku li peldanka xîzek an pakêtê vedibe. Namilke belgeyên dalberînê ne, di serî de ji bo danasîna pargîdanî, rêxistin, hilber an karûbar û agahdariya kiryar an endamên gelemperî yên berjewendiyan têne bikaranîn.

Namilke bi gelek awayên cûda têne belav kirin: wekî ilaweyên rojnameyên , yên ku bi kesane têne şandin, bi nameyê an li şaxên belavokan li deverên seyrûsefera taybetî bi taybetî li deverên tûrîstîstan hatine danîn. Dibe ku ew wekî wêjeya gewr têne hesibandin. Namilkeyek bi gelemperî tê palandin û tenê agahdariya kurteçêkirinê heye ku di karakterê dalberînê de pêşverû ye.

## Şayes
Namilke bi gelemperî tê palandin û tenê agahdariya kurteçêkirinê heye ku di karakterê de dalberinî ye. Namilke bi gelemperî çend pelên kaxezê bi serdabeke kartonê heye û bi eşkele, bendik an bestinê plastîk ve girêdayî ye. Berevajî vê, kaxezeke vekirî bi gelemperî wek navgîn, belavok an bulten tê navandin.

## Cureyên namilkeyan
thumb|1: letter/C tri-fold, 2: gate tri-fold, 3: roll/double gate fold, 4: accordion z-fold, 5: double (parallel) fold, 6: double right-angle / French fold
Namilkeya ku di formaya elektronîkî de tê peyda kirin jê re e-namilke tê gotin. Vê formata xwedî berjewendiya zêdekirî ya dabeşkirina bêsînor û iqtisada pere dema ku li namilkeyên kaxezî yên kevneşopî tê dîtin.

## Çap
Namilkeyan bi gelemperî bikaranîna pêvajoyek çar-reng li ser kaxezeke stûr û ges têne çapandin da ku bertekek kalîteyê bide. Dibe ku karsazî namilkeyan li ser çapera xêvjimêrî an çapera dîjîtal bi hebên piçûktir çap bikin, lê çapandina offsetê ji bo lêçûnên biha kêmtir dibe .Ne wekî belavokek, namilke bi gelemperî kaxeza bi kalîteya bilind û rengê bêtir bikartîne, ku hilmaştî ye.

## Gotarên têkildar

* Propaganda
* Namilkeya bazarkariyê

## Çavkanî

Kategorî:Kereseyên çapandî
Tizbîkê

**Tizbîkê** (bi tirkî: *Yağızlar*), gundekî bi ser navçeya Îslahiyeya Dîlokê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Îslahiyeyê
Tenûrê, Îslahiye

**Tenûrê** (bi tirkî: *Aydemir*), gundekî bi ser navçeya Îslahiyeya Dîlokê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Îslahiyeyê
Çapan

**Çapan**, an jî **Erdem** (, , bi tirkî: *Doğanbey*), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qereçanê
Akrûs

**Akrûs** Gundekî giradayê navçeya Şax a Wanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şaxê
Kategorî:Osmanbegî
Birnaz

**Birnaz** (, , bi tirkî: *Burnaz*), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qereçanê
Çaçko

**Çaçko**, **Çaşko** (, , , bi tirkî: *Akkavak*), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye..

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qereçanê
Merûf

**Merûf** (bi tirkî: *Maruf*), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye..
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qereçanê
Belavok

thumb|Dîwarek ku bi belavokan zeliqandî ye
**Belavok** kaxezî ya nivîskî ye ku peyamek veguhestin û belav dike. Lê belavok bi gelemperî weşandî nabin, bi gelemperî tenê yek carî, û ew wekî berhemên çapandî têne kategor kirin.

Li ser bûyerên rojane, ji bo danezan an ji bo dalberînê belavok têne belav kirin û bi awayekî çalak ji hêla kesan an bi rêbazên din ve têne belav kirin an jî ji bo bi xwe re birin têne peyda kirin. Nimûne nûçeyên cihî an herêmî, lîsteyên bihayên piçûk an lîsteyên bûyer û agahdariyê ne. Di destpêkê çapemeniyê de, belavok bi gelemperî wekî kaxezek zêde di nav rojnameyê de hatibû danîn.

Kategorî:Kereseyên çapandî
Kategorî:Propaganda
Nova Norda

**Ecem Böke** an jî **Nova Norda** (jdb. 1 adar 1991), muzîkvaneke tirk e.

## Jînenîgarî
Nova Norda, 1ê adara 1991an de ji dayik bûye. Li kariyera xwe ya muzîkê di temenekî ciwan de bi jenbûna piyanoyê dest pê kiriye. Bi xwendina beşa civaknasî ya Zanîngeha Bosforê re beşdarî koroya muzîka *rock* bû. Çendekî di sektora taybet de xebitî û xebata xwe ya sektora taybet di nîvî de hişt û berê xwe da muzîka profesyonel.  Singleya wî ya yekem, *Çıktım bir yola* ("Derketim rêyekî") di sibata 2018an de hate weşandin û di heman salê de sê stranên din bi temaşevanên xwe re parve kir. Klîba wî ya pêşîn a bi navê *Boşver* ("Piştguh bike") ku ji hêla Emir Yargin ve di sala 2020an de hate derhênerkirin û di heman salê de wê 13 stran derxistin, 4 ji wan stranan tomarkirinên akustîk in.

## Dîskografî
**Albûm**

**Single**

## Vîdeografî

## Çavkanî

Kategorî:Tirk
Olivenza

**Olivenza** (bi spanî) an jî **Olivença** (bi portûgalî) bajarekî li sînora Spanya û Portûgal da ye. Li ser bajarê Olivenza navbera Spanya û Portûgalê nîqaş heye. Niha ji aliyê Spanya, bi şaredarîya parêzgehê Badajozê va tê birêvebirin. Portûgal li ser axa Olivenza bi birêvebirina Spanyayê nas nake û napejirîne û ji Spanyayê wî bajarî dixwaze.

Olivença navbera sala 1297 (Peymana Alcañices) û 1801 da li bin îdareya Portûgalê da bû. Pişte Şerê Pirteqal li bin Peymana Badajoz ji aliye Portûgalê ve hat terkkirin û ket birêvebirina Spanyayê.

## Erdnîgarî
[thumb|çep|Olivenza li [Badajoz (parêzgeh)|parêzgeha Badajozê.]]
[thumb|çep|Olivença bi şikla [Parêzgeha Alto Alentejo.]]

Olivenza li aliyê çepê (rojhelat) rûbarê Guadiana hatiye bicîhkirin. Nifûsa giştî 10.762 kes (2002), 8.274 li Olivenza de dijîn.

## Kesên navdar ên ku li Olivenza hatiye dinê

* Guillermo Fernández Vara (1958), siyasetmedarê spanî, seroka Extremadura.
* Pedro da Fonseca (?–1422), kardînalê portûgalî.
* Paulo da Gama (1465-1499), birayê Vasco da Gama yê mezin, fermandarê São Rafael di keşfa rêya Hindistanê ye.
* Vicente Lusitano (1461-1561), bestekarê portûgalî û dîtanezanê muzîk
* Tomás Romero de Castilla (1833-1910), olzanê spanî damezrênerê kevnargehê Arqueológico Provincial de Badajoz.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Spanyayê
Bendava Sê Newala

thumb|406x406px|'''Bendava Sê Newala'''
thumb|410x410px|Nexşe ya Bendava Sê Newala
**Bendava Sê Newala,** bendava hîdroelektrîke ku li ser çemê Yangtze li parêzgeha Hubei ya Çînê hatîye çêkirine. Bendava Sê Newala bendava hîdroelektrîk a herî mezin a cîhanê ye ku kapasîteya wê 22500 MW e. Di hilberîna elektrîkê ya salane de, piştî Bendava İtaipu, duyemîn bendava herî mezin a cîhanê ye.

Di 4ê hezîrana 2012an de dest bi hilberînê kir. Avakirina bendavê di 2006an de hate qedandin. Bendav xwedî 32 turbînên sereke û 2 turbînên piçûk bi hêza 50MW ne. Digel hilberîna elektrîkê, bendav armanc dike ku kapasîteya trafîka keştîyê li ser çemê Yangtze zêde bike û her weha pêşî li ber lehiyan bigire. Rêvebirîya Çînê, ji hêla aliyên endezyarî, civakî û aborî ve projeyê wekî projeyek dîrokî dibîne.

Lêbelê, bendav bu sedema ku hin deverên arkeolojîk û dîrokî bin avêda bimînin û 1.3 mîlyon mirov neçar bûn ku ji herêmê bar bikin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2008an li Çînê
Kategorî:Bendavên di 2008an de hatine xilaskirin
Kategorî:Bendavên li Çînê
Xelata Aştiyê ya Konfusyus

**Xelata Aştiyê ya Konfusyus** (çînî: 孔子和平獎, Zimanê îngilîzî: Confucius Peace Prize) navê xwe ji fîlozofê navdar Konfusyus digire. Ev xelat ji alîyê Çînê te dayîn. Kesên ku (gorî perspektîfa rojhilat) aştîya cîhanê pêşve dibe vê xelatê digirên.

Çîn ¥100,000 ($15,000) a dîde xelatdara.

## Kesên Xelat Hildane

* 2011 - Vladîmîr Putîn
* 2012 - Kofi Annan û Yuan Longping
* 2013 - Yi Cheng
* 2014 - Fidel Castro
* 2015 - Robert Mugabe
* 2016 - Shen Liangliang (çînî: 申亮亮), Yang Shupeng (çînî: 杨树朋) ve Li Lei (çînî: 李磊)
* 2017 - Hun Sen

## Binêre

* Xelata Nobelê ya Aştiyê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2010an li Çînê
Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Aştiyê ya Konfusyus
Kategorî:Xelatên aştiyê
Kategorî:Xelatên di 2010an de hatine çêkirin
Festîvala Cote Neh

thumb|431x431px|Festîvala Cote Neh
**Festîvala Cote Neh** (çînî: 重陽節; pinyin: *Chóngyáng jié*; Japonî: 重陽 *Chōyō*; Koreyî: 중양절 *Jungyangjeol*) gorî salnameya Çînê, dî roja 9'emîn ya meha 9'emîn da tê pîrozkirin. Ew festîvalek kevneşopî ya Çînî ye ku ji dema Xanedana Han ya Rojhilat heta îro tê pîrozkirin.

Gorî pirtûka Yi Çing, 9 hejmareke yang e û roja 9'emîn ya meha 9'emîn da gelek yang heye. Ji ber vê sedemê rojeke talûkeyî û xetere. Ji bo ku li hember xetereyê biparêzin, edete ku merîv derkeve ser çîyakî bilind, vexarîna krizantem vexwe, gîhayê zhuyu hilde ser xwe.

## Çavkanî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Festîval
Kategorî:Festîvalên Çînê
Charlottetown

**Charlottetown**, bajarekî herêma Girava Prenses Edward ya Kanadayê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Kanadayê
Summerside

**Summerside**, bajarekî herêma Girava Prenses Edward ya Kanadayê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1840an li Kanadayê
Kategorî:Bajarên Kanadayê
Conanê çavsor (fîlm)

**Conanê çavsor** (sernavê resen: **Conan the Barbarian**) fîlmeke epîk a şûrê û efsûnî ji sala 1982an e ku fîlmname ji hêla John Milius ve hatiye rêvekirin û ji hêla Milius û Oliver Stone ve hatiye nivîsandin. Bingeha fîlmê li ser karakterê romanê ye ku ji aliyê Robert E. Howard ve hatiye afirandin. Arnold Schwarzenegger û James Earl Jones rolên sereke dileyzin. Fîlm di derbarê şervanekî barbarê ciwan û maskûledar yê bi navê Conan de ye ku dixwaze ji bo kuştina dêûbavên xwe ji destê rêberê ayîna maran Thulsa Doom de, tol hilde.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên dînî
Kategorî:Fîlmên 1982an
Rûpoş

[rast|thumb|Bi navê '[Rûpoşa Agamemnon', rûpoşek ji sedsala 16an  ku ji hêla Heinrich Schliemann di 1876an de li Mîkenê, Yewnanistan hate vedîtin. Muzeya Neteweyî ya Şûnwarnasiyê li Atînayê.]]
[thumb|Rûpoşeke ji [karnavala Venedîkê (Îtalya, 2015)]]
thumb|Jineke rûpoş

**Rûpoş**, **rûyîn** an jî **maske** tiştek e ku bi gelemperî li ser rûyê tê danîn, bi gelemperî ji bo parastin, xemilandin, pêşandin an jî vesîhandinê. Rûpoşan ji serdema kevnare ve ji bo mexsedên merasîm û pratîkî, û hem jî di hunerên aktoriyê û ji bo pêşandinê de têne bikaranîn. Ew bi gelemperî li ser rûyê wê têne çewilandin, her çend dibe ku ji bo bandora wê li cihekî din li ser laşê wejê jî were danîn. Di dîroka hunerê de bi gelemperî, bi taybetî jî di peykervanî de, "rûpoş" peyva ji bo rûyekî bêyî laşê ku di rê de neyê model kirin e (ku ew ê "serê" çêbike), lê ji bo nimûne di rolyefê de xuya dike.

## Bêjenasî
Peyva rûpoş ji navdêra rû û lêkera poşandin pêk tê. Peyva rûyîn ji navdêra *rû* û paşgira *-yîn* pêk tê.

Peyva maske bi jêdera ve ji peyva fransî *masque*, îtalî *maschera* ji peyva erebî *masara* "henekî", ku ji lêkera erebî *saara* bi wateya "qerfkirin " deyndar bû ye .

## Galerî

Wêne:Full face diving mask - ocean reef.JPG|Maskeya noqkirinê
Wêne:Andy Foliot Chamonix.jpg|Maskeya golparêzan
Wêne:17.Before.NDOP.BaltimoreMD.30May2020 (50021311482).jpg|Mirovekî bi maske
Wêne:Soldiers from the newly formed Joint NBC unit (cropped).jpg|Maskeya gazê
Wêne:Dödsmask av kejsar Napoleon I - Livrustkammaren - 22219.tif|Maskeya mirinê
Wêne:Lucha Masks.jpg|Maskeyên xwelêkdanê
Wêne:A woman wearing Niqab in Old City, Jerusalem, Israel (5265801400).jpg|Jineke rûpoş bi niqab


## Çavkanî
Esra Seadetê

**Esra Seadetê** di dîroka îslamê de ji bo serdema pêxember Muhemmed tê gotin. Li gorî hinek çavkaniyan ji bo serdema çar xelîfeyan (Ebûbekir, Omer, Osman û Elî) jî tê gotin.

Peyvên *esra seadetê* di erebî de  ji *esr* (dem, wext) û *seadet*ê (xweşî, rindî) tên.

Ji serdema pêşiya îslamê re serdema Nezantiyê (Cahîlliye) dihate gotin.

## Binêrin
Nezantî (Cahîlliye)

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Penda

**Penda**, yan jî **Pendayê Merciayî** (jdb. li dora 606 - m. 15 çiriya paşîn 655), keyekî sedsala 7an a keyaniya anglosaksonî ya Merciayê bû. Herêma dîrokî ya Merciayê îro wekî Midlands tê zanîn. Penda di pey Şerê Cirencesterê ê sala 628an re, Geliyê Severnê (*Severn Valley*) bi dest xist û piştre di 633an de ew beşdarî têkçûna keyê hêzdar ê Northumbriayê Edwin di Şerê Hatfield Chase de jî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Mirin 655
Pitik

thumb|Pitik şîrê çiçik vedixwe
**Pitik**, **pit**, **sava**, **bebik**, an jî **Babûş** zarokekî di sala yekemîn a jiyanê de ye. Piştî zayînê, mirovekî ciwan bi xwezayî bi şîrê dayikê ji hêla çiçika wê ve tê têrkirin. Wekî din ji çêleya şîrmêjên din, pitika mirov ji bo vê formê vexwarinê jî bi refleksên xweser ên wek lêgerîn û mijandinê şîrê ve zane ye. Her wiha ew gengaz dibe ku pitikan ji bilî şîrê dayikê jî xwarinê şilav ji bîberonê vebixwe dema ku pitik nayê mêjandin.

## Werar
Di çar hefteyên pêşîn de zarok wek nûza jî tête navandin. Piştî sala yekem a jiyanê, temenê mendalî tê şopandin.
## Çavkanî
Wane

thumb|Mamoste û xwendekar di waneya muzikê de
[thumb|Waneya li dibistaneke [DYAyê]]
[thumb|Waneya di dibistaneke ji bo zarokên [penaber de li Sûdanê]]

**Wane** an jî **ders** di wateya gelemperî de pêvajoya bidestxistina jêhatîbûn û zanistê ye. Ev di heman demê de waneya li xwe jî heye, wek mînak xwendina pirtûkan. Bi gelemperî wateya "wane" veguhestina zanînê ye di navbera kesên ku fêr dikin (mamoste yan wanebêj) û kesên ku hîn dibin (xwendekar) de li saziyek wekî dibistan an zanîngehê.

Bingehên teorîk ên waneyan ji hêla zanîsta perwerdehiyê, perwerdenasî û zanîsta dîdaktîk ve, li gorî formula klasîk a Johann Friedrich Herbart: "Her wane perwerde dike" têne pêşkêşkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Perwerde
Şêxan (Pawe)

Gundê Şêxan girêdayî Pawe (şaristan) ye. Tirbeya Siltan Sehak li vir e ku ji bo Yarsanan cihekê pîroz e.

## Çavkanî
Latife Uşakî

**Latîfe Uşakî** (b. 17 Pûşper 1898, Îzmîr- 12 Tîrmeh 1975 Stembol) di navbera salên 1923-1925de hevjîna serokkomarê Tirkiyeyê Mustafa Kemal Atatürk bû.
thumb|Wêneyek portreya Latîfe Xanım, 1923

## Jiyana wê
Latîfe Xanım di 1898an de li Îzmîr ji yek ji malbatên bazirganî yên herî navdar ê bajêr, ku rehên wî li bajarê Uşak e, ji ku navê malbatê wan ne fermî Uşakizâde ye, hate cîhanê. Wê xwendina xweya dibistana navîn li Îzmir qedand û di 1919 de ew çû derveyî welêt ku li Parîs û London dadê bixwîne. Gava ku ew vegeriya Tirkiyê, Şerê Rizgariya Tirkiyeyê ber bi dawiya xwe ve bû.

Di 11 îlona 1922 de, dema ku vegeriya mala xwe ya li Îzmîr, ew bi leşkerên ku wê agahdar kir ku Paşa xanî wekî Navenda Giştî ya Îzmir ji malê stendiye re rû bi rû hat. Piştî ku leşker qayîl kirin ku ew bi rastî ya malê ye, destûr dan wê.

Latîfe Xanım û Mustafa Kemal Paşa di 29 Çile 1923 de zewicîn dema ku ew vegeriya Îzmîr hema piştî mirina dayika wî Zübeyde Xanım. Du sal û nîv, Latîfe Xanım sembolîze kir rûyê nû yê jinên Tirk wek jinek yekem ku di jiyana giştî de pir amade bû, ku li Tirkiyê, bi pîvanên roja xwe nûbûnek bû. Wê bandorek girîng li ser reformên ku di sala 1920an de ji bo azadkirina jinan li Tirkiyê dest pê kirî kir. Dibe ku bi bandora sekularîzma mêrê wê ya stûr be, wê serê xwe yê îslamî avêt û ji jinên Tirk xwest ku heman tiştî bikin.

Lêbelê, têkiliya di navbera wê û mêrê wê de piştî havîna 1925an hate qut kirin û ew di 5ê tebaxê 1925an de ji hev veqetiyan. Latîfe Xanım rojên xwe yên mayî li Îzmîr û Stenbolê dijiya, di nav tecrîdek rastîn de, ji têkiliyên derveyî çembera xweya taybet heya ku mirin di 1975. Ew carek din nezewicî, ​​û di seranserê jiyana xwe de li ser têkiliya wan bêdeng ma. Sala 2005an, Civaka Dîrokî ya Tirk diviya bû ku rojnivîskên wê "ji xeynî yên herî taybetî, ramanên malbata wê li ber çav bigirta" ji raya giştî re eşkere bike. Lêbelê, malbata wê bi eşkereyî îdîa kir ku mafê wan ê xwedîkirina nameyan heye û diyar kirin ku ew naxwazin rojnemeş werin weşandin. Di encamê de, civak li dijî weşanê biryar da.

Jînenîgariyek berfireh, lê di heman demê de nîqaşker a Latîfe Xanım ji hêla rojnamevanê Cumhuriyet-ê İpek Çalışlar ve di sala 2006an de hate weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1898
Kategorî:Mirin 1975
Kategorî:Mustafa Kemal Atatürk
Dadger

[thumb|Dadgerê kurd [Reûf Reşîd Ebd al-Rehman]]
**Dadger** kesekî ku serokatiya dadgehê dike, bi tena serê xwe an jî wekî beşekê jûriyê . Hêz, fonksiyon, şêweya tayînkirin, dîsîplîn, û perwerdehiya dadgeran bi giranî di nav dadgehên cuda de diguhere. Tê payîn ku dadger bi darvekirinê bêalî û bi gelemperî li dadgeheke vekirî birêve bibe. Dadger hemî govanan û her delîlên din ku ji hêla parêzer an parêzerên dozê ve hatine pêşkêş kirin guhdarî dike, pêbawer û argumanên aliyan binirxîne, û piştre li ser bingeha vegotina parvekirinê û kesayetiya xwe biryar dide ser dozê. biryar. Li hin dadgeriyan de , dibe ku desthilatên dadger bi jûriyê re were parve kirin. Di pergalên lêpirsîna darizandin ên dadger de dibe ku dadger dibe ku ew dadgerê dozan jî be.

## Çavkanî
Narendra Modi

**Narendra Damodardas Modi** () siyasetmedarek Hindî ye ku ji sala 2014an ve wekî serokwezîrê 14-an û niha ya Hindistanê ye. Ew ji sala 2001ê heta 2014an bû serekê wezîrê Gujaratê û endamê parlamenê ye ji bo Varanasi. Modî endamê Bharatiya Janata Partiya (BJP) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1917
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên hindistanî
Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî
Sêwî

[thumb|272x272px|Sêwiyan ( 1885) li gorî [Thomas Kennington]]
**Sêwî** zarokek e ku dêûbavên wan mirine, nenas in, an jî ew bi cî hiştine. Di karanîna zimanê gelemperî de, tenê zarokek ku her du dêûbav ji ber mirinê winda ne, jê re dibêjin sêwî. Dema ku mirov li ajalan dihate vegotin, tenê rewşa dayikê bi gelemperî têkildar e ( ango heke dêûbava jin çûye, çêle sêwîyekê ye, bêyî rewşa bavê xwe).

Kategorî:Malbat
Govan

**Govan** an jî **şahid** kesekî ku di derbarê mijarekî de zanîn heye. Li gorî zagonê de govan kesek e ku, bi dilxwazî ​​an di bin zorê de, delîlên govaniyê, bi devkî an nivîskî, ya ku ew dizane an îdîa dike ku dizane nasnameyê peyda dike.

Govanê sehkirî (an govanê çavkî) kesek e ku bi zanebûna xwe an jî bi hişmendiya xwe ve hatî wergirtin (mînakek xuyangê dîtbar, bihîstin, bîhnek, destîn). Dibe ku ev têgihîştin bi seheka mirovatiyê alîkariya alavek, wek hûrbîn an stetoskop be.

Govanekî guhdarî ew e ku govaniya tiştê ku kesek din an nivîsiye gotiye. Li piraniya dadgehan dema ku delîlên bihîstinê pejirandin e gelek sînor hene. Vê yekê sînorkirinên li ser lêpirsînên jûriya dadgehê, gelek dozên îdarî naynin, û dibe ku ne li ser daxuyaniyên ku ji bo piştgirîkirina girtinek an lêgerîna lêgerînê hatine bikaranîn, neyên pêkanîn. Di heman demê de hin celeb vegotinên têne bihîstin û nayên binpêkirinên bi vî rengî ne.

Govanekî pispor kesek e ku îdîa ye ku di derbarê mijarê de zanebûnek pispor e, kîjan zanyarî bi eşkere alîkariyê dide hem govaniyek din, hem jî govaniyên din, delîlên belgefîlm an delîlên laşî (mînakî, pêçşop). Govanek pispor dibe ku govanekî sehkirî be, an jî di bijîşkek de hebe an dibe ku hebe an jî nebe qurbanê qezayek an sûcê bijî.

Govanekî navdar kesek e ku di derbarê navdarbûna kesek an saziyek karsaziyê de govaniyê dike, dema ku navgîniyê li ser pirsgirêka pirsgirêkê girîng e. Ew kesek in ku arîkar dike ku ji ber têkiliyek kesane û kesayetiyê tawanbarê sûcdar / bêsuc e.

## Çavkanî
Şêxyûsif

**Şêxyûsif** (Şêxûsif) gundeki ser bi navçeya Xursin a giredayê bajarê Erzîrom e ye. 109 km ji navenda bajare Erzîrom e u 26 km ji navenda navçeya Xursin dûrtir e. Li gori jimartina sala 2000 530 kes tede dıjin. Xelke gund jı eşîra Çuxuri yanin.

Kategorî:Gundên Erzîromê
Amos, Quebec

**Amos, Quebec**, bajarekî herêma Quebec ya Kanadayê ye.
## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Kanadayê
Sigurd

[thumb|290px|Sigurd [ejdeha Fafnir dikuje]]

**Sigurd** ( Norsiya kevn: Sigurðr) an **Siegfried** (Almaniya navîn: Sîvrit) lehengekî efsanewî ya mîtolojiya germanî ye, ku Ejdehayek kuşt û paşê jî hate kuştin. Gengaz e ku ew ji yek an ji çend kesayetiyên ji xanedana Merovenjên frankî ve hati bûn guncan, ku Sigebert I namzedê herî populer bû. Zanayên kevin carinan wî bi Arminius, serfirazê şerê daristana Teutoburg re, girêdan kirin . Ew jî dibe ku ew bi jêdera kesek mîtolojîk e. Îroka Sigurd yekem carî li ser hejmarek necirandin, di nav de kevirên rûnîk ji Swêdê û xaçên kevirî ji giravên brîtanî, ku ji sedsala yazdemîn.

Di her du kevneşopiya norsî û germaniya parzemînî de, Sigurd di encama nakokiya di navbera jina wî (Gudrun / Kriemhild) û jineke din, Brunhild de, ku ewî xapandiye ku keyê burgundî Gunnar bizewic e. Kuştina wî ya ejdeha û xwedîkirina hoard of Nibelungen di heman demê de her du kevneşopî hevbeş e. Di aliyek din de, lêbelê, du kevneşopî cuda dibin. Berhemên herî girîng ên li ser Sigurd vedibêjin Strana Nibelungan, Völsunga saga û Eddaya helbestî ne. Ew di gelek berhemên din ên ji herdu Almanya û Skandînavya de derbas dibe, di nav de hejmarek ji baladên skandinavî yên serdema navînî û yên serdema nûjen ê zû.

Richard Wagner di operayên xwe Siegfried û Götterdämmerung de efsaneyên di derbarê Sigurd / Siegfried de bikaranî. Wagner di afirandina guhertoya xwe ya Siegfried de di baweriya xwe de pir ji kevneşopiya Norwêcî ve girêda. Pêşandina wî ya lehengê bandor li ser gelek pêşandinên piştre jî kiriye.Di sedsala nozdeh û bîstan de, Siegfried bi netewparêziya alman re têkildar bû.Thidrekssaga bi gotina xwe çîroka Sigurdê diqedîne :

Herkesî digot ku tu mirovekî ku niha bijî û nabe ku piştî wî were dinê dê bi hêz, wêrekî û her nezaketê yek be, û bi wêrektî û dilsoziya ku wî li ser hemî mirovan kir, û ew navê wî bû ew ê qet bi zimanê almanî têk neçin, û heman tişt ji bo Norsiyan jî rast bû

## Çavkanî

Kategorî:Efsaneyên serdema navîn
Kategorî:Ejdehakuj
Kategorî:Mîrzayên mîtolojîk
Kategorî:Mîtolojiya germanî
Kategorî:Vîkîngên honakî
Æthelfrith

[rast|thumb|248x248px|[Heftkeyanî]]

**Æthelfrith** (m. 616), ji sala 593yan heta mirina xwe şahê Keyaniya Berniciayê bû. Derdora 604an de bû şahê ewil a Bernîkî ku hukmraniya erdê cîran Deîrayê jî dikir, ev yek jê re cihekî muhim da di pêşveçûna keyaniya li peyî yê bi navê Northumbria. Ew xisûsen bi serkeftina xwe ya li hember Brîtonan û serkeftina wî ya li hember Gaelsa Dál Riatayê hate nasîn. Herçiqas ew di şerekî de ji aliyê xanedanke reqîb ve hatibe mexlûbkirin û kuştin jî, dawiya dawiyê di salên 630an de xanedana wî hukmraniyê cardin bi dest xist.

Æthelfrith, keyaniya xwe û keyaniya Deirayê bi zewaca dotmîra Deirayê re bi yek kir û mîratgirê, Edwinê (585-632) şand sirgûnê. Æthelfrith ji bo parastina sînorên xwe bi şahê Skotî ya Dal Riatayê re û bi Seltên Strathclydeê Degassastonê re şer kir (603) û bi ser ket û dû re jî Anglîkan bi saya wî li başûrê Forth of Firthê de serwer bûn. Æthelfrith êdî Şahê Keyaniya Northumbriayê (bi yekbûna Bernicia û Deirayê) bû (619).

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 6an
Kategorî:Key
Kategorî:Mirin 616
Timothée Chalamet

**Timothée Hal Chalamet** ( jdb. 27ê berfanbara, 1995), lîstikvanekî amerîkan e. Ew di sala 2012 de pêşiya bi diyarbûna xwe ya Rêzefîlmên Dramayê ya Homelandê bi kurtefîlmên xwe re dest bi kariyera xwe kiribû.

### Fîlm

### Wêneguhêz

### Şanogeh

## Xelat û namzedî

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1995
Kategorî:Mirovên zindî
Gram (mîtolojî)

thumb|Odîn li Hola Völsungsê (wêne ji sala 1905ê)
**Gram** (bi Norsiya kevn: Gramr, yek bi yek : Grimm) di mîtolojiya norsî / germanan de şurê Sigurd e . Li cem Richard Wagner, navê Gram **Notung** (di partisyonê û jêgirtina piyanoyê de wekî **Nothung** hat nivîsandin); di Strana Nibelungan de şûrê Siegfried bi pêşçîrokekî cuda ye û jê re **Balmung** tê gotin.

Efsane dibêje ku xwedawend Odîn li hola Völsungê, bapîrê Sigurdê şûr avêtibû nav dara sêvê, bi nîşana ku tenê ew kesê ku ji bo wî armanc bû dikare wî derxe. Sigmund, kurê Völsung û bavê Sigurd, diserkeve ku şûrê ji dara sêvê derxe.Bi xemgîniya Sigmund re, Odin di şerê li dijî kurên Hunding de xêra xwe vekişîne û xwe hesinê şûrê Sigmund dişkêne. Berî ku Sigmund tê Valhallê, ew jina xwe Hjördis re pend dide ku xopana şûrê ji bo kurê xwe yê nezayînî Sigurd bigire. Bi alîkariya Regin, Sigurd şûrê nû ji xopanê çê dike û navê wê şûrê Gram lê dide.
[thumb|''Sigurd şûrê Gram diceribîne, li gorî'' [Johannes Gehrts]]Ew bi Gramê ji bo bavê xwe re tol hildide û dû re ejdeha Fafnir û Reginê dûrû dikuje. Piştî mirina Sigurdê, Högni (Hagen) ew çek ji xwe re hildide û şûrê di şerê dawîn ê yê burgundiyan li keyaniya Atillayê (Etzel di Strana Nibelungan de û di dîrokê wek Atila hate pejirandin) jî bikartîne. Di hin çîrokan de Hildebrand şûrê digire, di ya din de ew di vê demê de ji naverokê winda dibe.

## Çanda gelêrî
Şûr di lîstika vîdyoya hi sala 2017ê  de tête xuyakirin, li ku derê di şer de ji hêla karakterê sereke, Senua ve tê dîtin û tête bikaranîn. Jêdera şûr ji hêla hevala Senuaê Druth ve tête vegotin, tevî çîroka Sigmund û Sigurd.

Gram şûrê yek destî ye ku di rêzelîstikên vîdyoyê yên Castlevania (Symphony of the Night, Aria of Sorrow and Harmony of Despair) de xuya dibe.

Şûrekî sêrbaz û hêzdar, bi navê Balmung, di lîstika vîdyoyê *[[Myth II: Soulblighter]]* de he ye .

Gram di lîstika vîdyoyê Warframe de şûrekî giran e (şûrê du destan), şûr bi guhartoyek bi taybetmendiyên çêtir ên bi navê Gram Prime jî heye.

Gram (di bin navê "Nothung" de) di xêzefîlma Cartoon Networkê Adventure Time de şûrê lehengê efsanewî Billy ye .

Fîlozof Ludwig Wittgenstein di berhema xwe Philosophische Untersuchungen de li ser Gram (bi karanîna navê "Nothung") vedibêje.

Gram di nav rêzelîstikên vîdyoyî Soul Calibur de ji hêla Siegfried ve tê bikaranîn.

Gram ji hêla Kohri ve di lîstika Phantasy Star Online 2 de tê bikaranîn.

In Konosuba erhielt Mitsurugi Kyouya von Aqua das 'Cursed Sword Gram' und tötete damit einmal einen Drachen.

Di rêzeya Konosuba, Mitsurugi Kyouya ji hêla Aqua Cursed Sword Gram werdigire û ew wê şûrê bikartînine da ku ejdehayek bikuje.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya germanî
Rencûrî

**Mele Omerê Rencûrî** an **Rencûrî** yek ji helbestvanên xelkê Kerkûkê ye bi goranî û soranî helbest nivîsandine. Li destpêka sedsala nozdehan wefat kiriye. Dîwaneke wî heye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên ji Kerkûkê
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Sêwîxane

[thumb|Weqfa Francke li [Halle, Saxony-Anhalt|Halle / S., Almanya. Sêwîxaneya dîrokî.]]
Di dîrokê de, **sêwîxane** saziyeke niştecîbûnê, an xaniyek komî ye, ji bo lênêrîna sêwî û zarokên dinên ku ji malbatên xwe yên biyolojîkî ve hatine veqetandin, tête xebitandin. Mînakên ka dê çi bike sêwiyek di sêwîxaneyê de bimîne ev e ku dema dêûbav mirin ne , malbata biyolojîk ji zarokan re destdirêjî kir, li malê biyolojîkî de problêmên tiryakî ku zirarê digihîne zarokan, ango dêûbav hebû yan jî xerabûna madeyê an nexweşiyek derûnî hebû an î dêûbav hiştin ku li cîhek din kar bikin û nekar bûn an nexwestin ku ber zarok bin . Rola berpirsiyariya zagonî ya ji bo destyariya zarokên ku dêûbav wan mirine an jî wekî din nekaribin lênihêrînê pêşkêşî navneteweyî cîhereng e.

## Çavkanî
Delibab

Gunde Delibabe gıredayi bajare Erzîrom e u navçeya Xursin e. Gund 100 km jı Erzîrom e u 17 km jı navenda navçeya Xursin dürtıre. Dı sedsala 20emin dı nava gund Fileh dıjiyan. Pışti şere yekemin a cihane Fileh çune Ermenistan e. Jı sala 1920 vırdatır navenda bajaroka Erez e. Anıha kesen lı gund dijin bı asle xwe jı Bazîd e hatıne u jı eşira Kurdikî ne.Gund bı Eyib Axa ve te nasin. Axa ki zaf qenc bu. Alikariya hemü feqiran dıkır. Gede wi Nurettin Aydın dı navbera salen 1994-2004 serok e Şaredariya Xursin bu. Gede Nurettin Aydın ango neviye Eyib Axa e bı nave AbdulKadir Aydın jı destpeka sala 2014 jı vırde serok e Şaredariya Xursin e.

Kategorî:Gundên Erzîromê
Êxirbêxir

**Êxirbêxir** gundekî ser bi navçeya Xursin a girêdayî bajarê Erzîromê ye. 130 km ji navenda bajarê Erzîromê û 50 km ji navenda navçeya Xursinê dûr e. 2 mînîbusên gund hene ku her roj diçin Xursin û tên.

Vê gavê bûye taxek.

## Girêdanên derve
* www.horasan.gov.tr 

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Ajotinê elektrîk

Ajotinê elektrîk bi îngilîzî ( Electromobility) Bikaranîna wesayîtên ajotinê elektronîkî an wesayîtên bi temamî elektronîkî yên Hibrîd. "Ajotinê elektrîk pîşesaziyek pir torê ye ku balê dikişîne ser hewcedariyên seyrûseferê ji bergeha domdariyê vedihewîne û wesayîtên ku xwedan hilanîna wizeyê digirin û kar tînin ajokerek elektrîkê ku di asta elektrîkê de cûda dibe bikar tîne.

**wesayît**

Guhertina Rêhesinan
Di dawiya sedsala 19-an de gelek pergalên elektronîkî di nav pergalên trafîkê rêberî de hatine damezrandin, ku di piraniya rewşan de bi enerjiya elektrîkê bi rêya binesaziya raxên elektrîkê an xetên boriyê têne peyda kirin.

Wesayîtên motor ên çar teker ku piştgiriya motora elektrîkê dikin

Bi destpêka sala 2014 an, zêdetirî 400,000 otomobîlên elektrîkê li çaraliyê cîhanê hate firotin. Drav di 2013 de duqatî bû. Di sala 2016an de, hejmara wesayîtên elektrîkê yên li çara teker di cîhanê de dîsa ducar bû û gihîşt du mîlyonî (ji sedî 0.2 ji sedî ya tevahiya otomobîlan)

**Avantaj û dezawantajên wesayîtên elektronîkî**

Feydeya bingehîn a wesayîtên elektirîkê li ser wesayîtên şewitandinê - ji hêla aborî û hem jî ji hêla ekolojîkî ve - azadiya herêmî ji xilafkirina derveyî. Ji bo analîzek dewlemendiya jiyanê ya guncan, divê berbelavbûn û (wizeya kesk) ku di dema hilberîna wizeyê de peyda dibe û peyda bibe jî divê were hesibandin.

Azadîya herî jêzêde ji belavbûna dûkelên bi vedorên enerjiya nûmayî ve girêdayî ye. Lêbelê, tewra bi karanîna navgîniya navîn a wizeyê ya Ewropî, wesayîtên baterî-elektrîkê ji hêla wesayîtên kevneşopî ve xwedan motora şewitandina navxweyî pir kêm dioksîdê karbonê dikin.

Kategorî:Raguhestin
Tuhfetu'l-xullan fî zimanê kurdan

**Tuhfetul-xullan fî zimanê kurdan** Berhema Mele Mehmûdê Bazîdî ya giranbiha, "Risaleyi Tûhfetu'l-Xîlan Fî Zimanê Kurdan" (Diyariya Dostan di Zimanê Kurdan da), ku ji bo hînkirina kurdiya kurmancî hatiye amadekirin û ji beşên rêziman, ferhengok û diyalogan pêk dihê, yek ji giringtirîn berheman e ku di koleksiyona Aleksandre Jabayî da cih girtiye. Herçend yekemîn rêzimana kurmancî, ya Eliyê Teremaxî(1590) ye lê wisa xuya dike ku *cara pêşî xebata ku tenê ji bo rêzimana kurmancî û bi zimanê kurmancî hatiye kirin, ev xebata hêja ya Bazîdî ye.*

Rîsaleyî Tuhfetu’l-Xîlan Fi Zimanê Kurdan (Diyariya Dostan di Zimanê Kurdan da), ku di koleksiyona A. Jabayî da bi hejmara KURDan cîh digire, li gor agahiyên heta niha nisxeyeka “unîk" e; anku kopiyeka wê tenê heye û ew jî di nava vê koleksiyonê da ye. Ji vê yekê jî dîyar dibe ku heger ne ev hewilên A. Jabayî bûna belkî me nedikarî ev berhema ku derbarê zimannasiya kurdî da ewqas heyatî ye, bi dest bixista. Mele Mehmûdê Bazîdî, wekî mamosteyê A. Jabayî, weha dide famkirin ku di hewila hînkirina kurmanciyê da ev
berhem wekî materyaleka sereke bi kar anîye. Ji xwe di pêşiya berhemê da jî nîşan dide ku wî ev berhem yekser ji bo A. Jabayî nivîsiye û herweha behisa danîna navê berhemê jî bi vî awayî dike:

"Tu bizanî ku sebebê pêkêxistina vê rîsalê ewe ku me di gel konsolê dewleta fexîme ya Rûsya, ku sakin e li Erziromê, Mir Jaba ji mêj dostî û nâsî hebû û ewî jî qewi zêde meyla zanîna zimanê kurmancan dikir. Îcarê me jî mirad kir ku em jî rîsaleyekê di behsa wî zimanî da pêk bixînin; êdî me dest pê kir û navê risalê jî Tuh fetu'l-Xilan Fi Zimanê Kurdan, hate danîn. Xudê temamkirinê jê rast bîne. Amin."

Di vê xebatê da Bazîdî da sê beş hene ku ev beş; rêziman, ferhengok û diyalog in. Bazîdî, di vê xebatê da û bi taybetî di beşa rêzimanê da, li ser bi dehan mijarên rêziman û zimannasiyê sekiniye û bi mînakan ew, rave kirine. Ev xebat ji aliyê naveroka xwe ve gelekî dewlemend e. Ji mijarên morfolojik û morfo-sentaktîk bigirin heta yên sentaktîk û semantîk, gelek mijarên zimanî tê da cih girtine. Ji mijarên beşên axaftinê, têperiyê (transitivity) bigirin heta hokarîkirinê (causativisation) û têneperkirinê (detransitivization); ji kêşana lêkeran bigirin heta deman û rêkkeftina (agreement) li gel cihnavan; ji rengdêrên pêveberî, biçûkkirina navdêran bigirin heta lîsteya lêker û navdêrên hevmane û hevdeng û dariştina bêjeyan, gelek mijar tê da hene.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Mela Mûsayê Hekarî

**Mela Musayê Hekarî** alimekî kurd ê sedsalên 16 û 17an li devera Hekariyê ye. Mela Musayê Hekarî xwedî berhema *Durrul-Mecalis* e ku tê de 58 çîrokên folklorî yên kurdî hene.

## Berhemên wî
* 

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên sedsala 16an
Kategorî:Kurdên sedsala 17an
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mele Musayê Celalî

**Mele Musayê Celalî** (1938-2021) alim û nivîskarekê kurd bû. Wî gelek berhem bi zimanê kurdî nivîsandine.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Mirin 2021
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Eyib Axa

Axa e ku pişti koçbera Fileh a jı gunde Delibab e ber bı Ermenistane ji Bazid e hatiye vi gundi bicih buye. Axa e ki geleki dılsoz u camer bu. Alikariya xelke gunde dora Delibab e dikir. Pişti mirina wi lawe wi u newiye wi ji ber xatire Eyib Axa di hilbijartinen Xursin de dengen kurdan bidestdixin. Pişti gendeliyen van kesayetan nerazibuna xelke lı hemberi vana zedetir bu.
Guhê navî

**Guhê nav**î (bi îngilîzî: *inner ear*) endamên bihîstinê û hevsengiyê lixwe digire.
thumb|Di guhê navî de ji boy bihîstin û hevsengiyê mîkanîkewergir hene.
Di guhê navî de pêkhateya bi navê labîrent heye. Labîrent ji cog û kîsikên bi hev re girêdayî pêk tê. Labîrent ji du çînan, çîna hestî û çîna perdeyî pêk tê. Wekî mîna lûleyên di nav lûleyan de, çîna hestî li aliyê derve, çîna perdeyî jî li aliyê hûndir ve torek ava dikin. Ango di hundirê labîrenta hestî de labîrenta perdeyî heye. Guhê derve û guhê naverast bi hewayê, lê guhê navî bi şileyê tijî ye. Guhê navî, labîrent ji sê beşên serekî pêk tê,

1.dalan ( bi îngilîzî: *vestibule*)

2.cogên kevaneyî (bi îngilîzî: *semicircular canals*)

3.lûlpêç (bi îngilîzî: *cochlea*)

## Dalan
Beşa herî nezikê guhê naverast e. Li ser dîwarê aliyê guhê naverast a dalanê de, kuna hêlkeyî û kuna bazinî cih digire. Dalan du kîsikok lixwe digire, navê van kîsokan utricle û saccule e (bilêvkirin: utrîkil û sekul). Di nav van kîsikokan de mûxane hene. Mûxane corekî hestewergir e. Mûxaneyên nav kîsikokan, bi navbeynkariya mîkanîkewergirên xwe, li gor arasteya rakêşê(erdkêşî), hevsengiya laş rêk dixin. Dalan di navbera cogên kevaneyî û lûlpêçê de cih digire.

## Cogên kevaneyî
Ji sê lûleyên bi şeweyî kevan pêk tê. Devê cogan vedibe nav dalanê. Hersê cog wisa cih bûne ko, livîna kiloxê ya bo her alî, jorê, jêrê,çepê, rastê û xwarê hest dikin. Parastina hevsengî erkê cogên kevaneyî ye. Ango cogên kevaneyî û mejîk hevsengiya laş rêk dixin û diparêzin.
thumb|Panîbirgeha lûlpêçê

## Lûlpêç
Şeweyî lûlpeçê dişibe qalikê şeytanokê. Aliyê binî ya lûlpêçê fire ye û bi dalanê ve girêdayî ye, aliyê serik jî ko ye. Panîbirgeh (bi ingilîzî: *cross-section*) a lûlpêçê ji du perde û sê cogan pêk tê.

1.Coga serî an jî coga dalanî( bi îngilîzî: *scala vestibuli*)

2.coga naverast an jî coga lûlpêçî ( bi îngilîzî: *cochlear duct*)

3.coga binî an jî coga perdeyî (bi îngilîzî: *scala tympani*)
thumb|Endamê Cortî mîkanîkewergirên ji boy nasîna dengan lixwe digire.
Coga serî ji kuna hêlkeyî dest pê dike heta serikê lûlpêçê dirêj dibe. Coga serî bi şileya perîlîmf tijî ye. Coga naverast (coga lûlpêçî) bi şeweyî sêgoşehî ye, di navbera coga serî û ya binî de dirêj dibe. Coga lûlpêçî ji labîrenta perdeyî pêk tê û bi şileya endolîmf tijî ye. Hestewergirên bihîstinê di coga lûlpêçî de cîh digirin. Coga binî jî bi şileya perîlîmf tijî ye, coga binî li dûmahika coga dalanî, ji serikê lûlpêçê dest pê dike û di kuna baznî de bi dawî dibe. Ango herdu cog bi hev re girêdayî ne.

## Endamê Corti
Li ser rûyê jorîn a coga bînî de xaneyên rûkêş bi awayekî taybet rêz dibin ji boy avakirina endamê Corti. Endamê Corti ( bilêvkirin: kortî) endamê hestê bihîstinê ye. Ev endam ji aliyê zanyarê îtalî Alfonso Corti (1822-1876) ve hatiye kefşkirin. Di nav endamê Corti de mûxane hene. Mûxane mîkanîkewergir in. Livîna endamê Corti dibe sedema tewîna(çemîn) mûxaneyan. Li mûxaneyan de erkê kar ava dibe, ji mûxaneyan derdana demareguhêzar dest pêdike, demareguhêzer bandor li ser demarên bihîstinê dike .

## Çavkanî

Kategorî:Guh
Xecê

**Xecê** bi navê jidayîkbûnê **Hatice Yaşar** ( li navçeya Cizîrê) stranbêjeke kurd e.

## Jînenîgarî
Xecê wekê zaroka malbata xwe ya dawî li Cizîrê hatiye dinyayê. Dema ku ew zarok bû bi malbata xwe re koçî navçeya Kuşadası ya bi ser parêzgeha Aydinê dibe. Xecê û malbata xwe bi salan li navçeyên Kuşadası û Ortaklar ên bi ser heman parêzgehê dijîn. Xeceyê xwendina xwe ya seretayî li navçeya Ortaklarê dixwîne.

Xecê yek ji wan stranbêjên kurd e ku li Bakurê Kurdistanê konserên ji aliyê rayedarên Tirkiyeyê ve hatine betalkirin.

## Kariyera muzîkê
Eleqeya Xeceyê ji bo muzîkê di zarokatiya wê de dest pê kiriye. Bi vê boneyê Xecê bi Navenda Çanda Mezopotamyayê (NÇM) nas dike û di sala 1996an de li şaxa NÇM ya Îzmîrê dest bi perwerdeya xwe ya muzîkê dike. Di navbera salên 1996 û 2003an de bi komên muzîkên cihêreng beşdarî gelek konser, çalakiyan bûye.

Herî dawî ew bi solo û vokala xwe ya tembûrê beşdarî Koma Avzem dibe ku komeke ji 5 jinên stranbêj pêk dihat û ev xebat bi belavbûna komê bi dawî bûye.

Piştî navbereke 5 salan, di sala 2008an de, albûma xwe ya yekem a solo albûma "DEM" ku ji 11 stranan pêk tê, di bin etîketa "Ses Plakê" de derxistiye. 10 sal piştî albûma xwe ya yekem, di sala 2018an de, albûma xwe ya duyem "Ez û Tu" ku albûm ji 11 stranan pêk tê, di bin etîketa heman pargîdaniyê de derxistiye.

## Dîskografî
### Album
* Dem (2008)
* Akustîk 2016 (2016)
* Ez û Tu (2018)
* Albuma stranên Mihemed Şêxo (2022)

## Çavkanî

Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Stranbêjên kurd
PewDiePie

**Felix Arvid Ulf Kjellberg** (jdb. 24 çiriya pêşîn 1989, Göteborg, Swêd) an jî bi nasnavê wî yê youtubeyî **PewDiePie**, youtuberekî swêdî ye.

Wî di sala 2010an de dest bi çêkirina vîdeoyên ser YouTubê kir. Di 2012an de gihîşte milyonek endamî û di nav salên 2013 û 2019 mezintirîn kenala YouTubê bû.

## Taybetmendiya wî ya youtuberane

## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Youtuber
Zimanê astûrî

**Zimanê astûrî** (bi astûrî: *asturianu*), bi şiklê **bable** jî tê zanîn, zimanekî di malbata zimanên romanî yên rojava yên îberî de ye. Tenê li Spanyayê neteweya astûrî diaxive. Zimanê astûrî 100 000 kes wek zimanê zikmakî û 450 000 kes jî wek zimanê duyem diaxive. Li Spanyayê hê zimanê fermî nebûye û li dibistanê wek zimanekî hilbijartinê tê xwendin.

## Dîrok
[thumb|Keyaniya astûriyan nezîkî 910 piştî zayînê, piştê fermanrewaniya şah [Alfonso III yê Astûriasê (848–910)]]
Zimanê astûrî ji aliye astûriyan ve tê axaftin. Astûrî wekî zimanên nûlatînî yên din di serdema navîn de ji zimanê latîniya vulgar werar bûye.

## Mijarên têkildar
* Zimanê astûrleonî

## Çavkanî
Dirûvên Lichtenbergî

[rast|thumb|Dirûvên Lichtenbergî bi modern 3D, naqşên elektrîkî an [Darê Brûskî]]
**Dirûvên Lichtenbergî** () an jî *Dirûvên xubarê yên Lichtenbergî*, belavbûna neqşa elektrîkê li rûyê an di nav cîsmê ku birûsk an elektrîk lê dixe, ye.

## Wêneyên Dirûvê Lichtenbergî

wêne: Lichtenberg figure within a acrylic block.jpg |Dirûvên Lichtenbergî ku di bloka akrîlîkî de hatiye girtin
wêne: Leopardwood 9 x 24.jpg| Dirûvên Lichtenbergî li dara Flindersia Maculosa


## Çavkanî

Kategorî:Brûsk
Kategorî:Elektrîk
Zimanê Açumî

**Açomi** an **Kudmoni** zimanê gelê **Farisiya** Başûr e, nîvê rojavayê parêzgeha Hormuzgan, başûrê Kerman û rojhilatê Bushehr e, û ew jî di nav koçberên Iranianranî yên ji Kendavê de hevpar e. Zimanê Achaumean yek ji devokên Pahlavi kevnar ên zimanên Farisî ye ku di şaxê başûrê rojava de ye.  Her weha wekî "Larsistani" tête navandin jî, lê qada wê erdnigarî ji Larsistan derdikeve . Ew zimanek Pahlavi Farisî ye û rêzimana xwe jî heye. 

Di dema niha de, zimanê Khutom ji ber gelek cûdahiyên ji zimanê farisî yê standard, zimanek serbixwe ji şaxê zimanê languageranî yê başûr-rojavayî tête hesibandin. Zaravayên zimannasiyê wekî zimanekî navînî Farisî ne . Ew ji farisiya nûjen zimanek paqij e ji ber ku bêjeyên gelek peyvên Farisî yên Navîn heye û hîn jî bi farisîya kevnar re têkildar e.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên îranî
Kategorî:Zimanên Îranê
Peter Handke

**Peter Handke** (Bilêvkirin: Pêter Hantke) (bûn: 6 Kanûna Paşîn 1942-) romannivîs, şanonivîs, paçveker û derhênerê filman yê awistiryayî ye ko di sala 2019ê de Xelata Nobelê ya Edebiyatê wergirt.

Li dawîya salên 1960an, ew bi şanonameya Publikumsbeschimpfung anko Bêrêzîya bi Temaşavanan û romana Die Angst des Tormanns beim Elfmeter anko Tirsa Golparêzî ji Lêdana Sizayê navdar bû. Ji ber xwekuştina dayika xwe li sala 1971ê, wî romana Wunschloses Unglück anko Bextreşîya Nexeyalkirî li ser jîyana wê nivîsî. Handke yek ji endamên Desteka Gratzê bû, ko komeka edebî ya nivîskaran bû li bajarê Gratzê. Ew damezrînerê weşanxaneya Verlag der Autorenê bû li Franfurtê. Wî di filma Der Himmel über Berlin anko Esmanê li hindavî Berlînê da harîkarîya derhênerê navdar Wim Wenders kir.

Handkeyî hindek xelatên dî jî wergirtine, ji wan: Xelatê Georg Büchner li sala 1973ê, Xelatê edebiyatî yê navneteweyî yê Vîlenîkayê li sala 1987ê, û Xelatê Şanoya Nestory ya Awistiryayê li sala 2018ê.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên awistirî
Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên awistirî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Toledo, Spanya

**Toledo**, bajarekî spaniyan e ku şaredarî û paytexta parêzgeha Toledo ye û bi civata otonom ya Castilla-La Mancha ve girêdayî ye.bi gelheya xwe ve sêyemîn girantirîn bajarê Spanyayê ye.Bajarê kevn li berava rastê ya çemê tajoyê de ye û li ser girekî ku ji aliyê çemikekî ve dorpêçkirî ye.Termê şaredariyê du heb dever dihewîne: Azucaica berava rastê de ye û Santa María de Benquerencia, berava çepê de ye ku tam li hemberî navçeya din e.

Kategorî:Cihên arkeolojîk li Spanyayê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Spanyayê
Şanoname

**Şanoname** an jî **piyes** karekî edebî ye ko bi merema nimandin anko leyîstina di şanoyê da dihêt nivîsîn û bi rengekê edetî bi awayê hevpeyvîn û danûstandina di navbera çenda kesan da ye. Şanoname pirr caran ne bi wê meremê ko bihêt xwandin, lê ji bo wê ko bibe şano dihêt nivîsîn. Kesê ko karê wî nivîsîna şanonameyan be *şanonamenivîs* e.

## Çavkanî

Kategorî:Drama
Kategorî:Hunerên ahengê
Kategorî:Şano
İbrahim Kalın

**İbrahim Kalın** (jdb. 15ê îlona 1971an) burokrat û akademîsyenekî tirk e ku niha rêveberê Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî (*Millî İstihbarat Teşkilatı* (MİT)) ya dewleta tirk e. 

Îbrahîm Kalın berê ku bibe rêveberê MİTa tirk wekê berdevkê serokomariyê ya Serokatiya Tirkiyeyê xebitiye. Di sala 2018an de ew wek cîgirê serokê Encumena Ewlehî û Siyaseta Derve ya Serokatiya Tirkiyeyê (*Cumhurbaşkanlığı Güvenlik ve Dış Politikalar Kurulu*) hatiye tayînkirin û yek ji  şêwirmendê serekî yê serokkomarê Tirkiyeyê, Recep Tayyip Erdoğan bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Zanyarên îslamê
Jack Dylan Grazer

**Jack Dylan Grazer** (jdb. 3ê îlona 2003 li London , Keyaniya Yekbûyî ) lîstikvanekî amerîkan ye. Ew di adaptasyona fîlmê ya romana It ya Stephen King de rola Eddie Kaspbrak lîst û rola xwe di berdewamiya 2019 a fîlmê de ji nû ve lîst. Ew her wiha di rêzefîlmê CBS Me, Myself, and I de lîst û her wiha rola Freddy Freeman di fîlma ji sala 2019' ê fîlma DCê Shazam de lîst.

## Jiyana wî
Grazer li Los Angelesê ji dayik bû, kurê Angela Lafever û Gavin Grazer, lîstikvanek e. Ev apê wî hilberîner Brian Grazer e. Di sala 2018an de, The Hollywood Reporter wî navê wî wekî yek ji 30 stêrkên di bin 18 saliya xwe de ragihand. Dibistana Adderley, li ku ew xwendekar e, salê du xwendekar dike.

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

### Televîzyon

## Xelat û namzedî

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 2003
Kategorî:Mirovên zindî
Rêxistina Neteweyî ya Cihûyên Kurd li Israêlê

**Rêxistina Neteweyî ya Cihûyên Kurd li Israêlê** rêxistineke kurdên cihû ye li Israêlê. Li sala 1951ê kurdên cihû bi Operesyona Ezra û Ehemya ji Başûrê Kurdistanê û Iraqê ji aliyê hikûmeta Israêlê hatin anîn bo Îsraêlê. Van kesan ev rêxistin damezrand 

## Mijarên têkildar
* Kurdên cihû
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistin
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Rêxistina Dostaniyê ya Kurdistan û Îsraêlê

**Rêxistina Dostaniyê ya Kurdistan û Îsraêlê** li sala 1994ê li Orşelîmê ji bo geşkirina têkiliyên kurd û cihûyan hatiye ava kirin.

## Mijarên têkildar
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê
* Têkiliyên Îsraêl û Tirkiye
* Komeleya Arqadaş

## Çavkanî
Las chicas del cable (rêzefîlm)

**''Las chicas del cable** ( bi wateya Keçên Kabloyê )'' rêzefîlmeke dramaya dîrokî ya spanî ye ku ji hêla Netflix ve hatî hilberandin. Ew rêzefîlma spanî ya yekem a pargîdaniya medya Amerîkî bû.

Rêzefîlm li ser çar jinên ciwan ên ji warên cuda yên civakî ne ku di 1928-an de li Madrîdê dest bi xebata pargîdaniya têlefonê ya Spanî dikin. Lidia, Carlota, Ángeles û Marga di karûbarê xweya nûjen de bi zehmetiyên teknîkî yên nû re rûbirû ne û bi tevliheviya jiyana taybetî û bi pêşveçûnên xweyên kesane re hevûdu dikin. Di civaka serdestiya mêr de, ew ji bo wekheviyê şer dikin. Bûyer pêşveçûna civakî û ramyarî ya li Spanyayê heya salên şerê navxweyî yê ji 1936 heya 1939 şopandiye.

Rolên sereke ji hêla Ana Fernández, Nadia di Santiago, Blanca Suárez û Maggie Civantos ve têne lîstin.

Derhênerî ji aliyê Carlos Sedes, David Pinillos, Antonio Hernández û Roger Gual bû .

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlm
Kategorî:Rêzefîlmên Netflixê
Uhtredê Wêrek

## Uhtredê Wêrek

**Uchtred** an jî **Uhtred**,bi bernavê **Wêrek** dihat gazîkirin, di sala 1016 de bi suîqestê hat kuştin . Li temamê Northumbria navbera 1006 û 1016 direfşgir (Ealdorman) bu. Uhtred Kurê Waltheof I bu û Waltheof jî direfşgirek (Ealdorman) li Bamburgh de bu. Malbata wan di dîrokê de Qeleya Bambughê li beravê Northumbrianê hukim kirin.

## Di nav çanda populer

Piştê Bernard Cornwell hîn bu ku ew zurriyetê Uhtredê Wêrek tê, sirûşa xelekên The Saxon Stories li wî peyda bu. Di xeleka nav The Saxon Stories de Last Kingdom jî heye di Last Kingdomê de jî Uhtred of Bebbanburg heye kû hemû tişt derdore wî de dibe û rola serekeyê dileyize.

Kategorî:Mirin 1016
FC Shakhtar Donetsk

**FC Shakhtar Donetsk** yaneyeke ûkraynî ya futbolê ye û ligel Dynamo Kyiv yaneyeke futbolê ya Ûkraynîyê ya herî navdar e.

Kategorî:Avabûnên 1936an li Ûkraynayê