open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ennugî

**Ennugî**, di mitolojiya akadîyan de xizmetkarekî ku taxt bar dike ya. Xizmezkarê taxtbarkirinê ê Enlîl e. Di vê kêvalbarê de, ji navê Enlîl re "Ellîl" jî tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Acgî

**Acgi** (Ašgi an jî Asgi), Lehengek û şervanekî ku bi mêranîya wî navê wî pirr mazin derketîya ya. Kurê Nîntud a. Nîntud, navekaî dî an yê Nînlîl û an jî yê Nînhursag a. Di perestgaha Keşê de di derbarê wî de ev gotinên wasfê wî didin derketina li holê

"*Kê yekî weka sipahî û xweşik li keşê hanî û dî? Kîjan dayikê ew lehengekî weke Acgî hanî dunyê? Hinekan jineka weke Nîntud mazin dît?*"

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Soma

**Soma**, gundistana sertir li gundistana Biradost e ku dikeve bakûrê rojavaya Ûrmiyê. Ev gundistan bi xwe di bin neqşeya bexşa Somabiradûstan de ye. Ev gundistan ji bo rêvebirina hasantir bûye du gundistanên Somaya Serî (صومای شمالی) û Somaya Binî (صومای جنوبی). Xelkê Somayê bi giştî Kurdên kurmanc in. Zaravaya wan jî şikakî ye.

## Koka Somayê
Ev nav ji somiˈe ya ˈerebi  hatiye girtin.

Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)
Adrammelek

**Adrammelek** (Adrameleq, Adrammelekî), di dema sumerîyan de, weke formaka xwûdayê rojê jî hatîya tefsîrkirin. Cihê ku jê re beg tê kirin, li bajarê Sefarvajîm a. Agir, li cem wî ji bo wî pîroz a. Tê gotin ku ji bo wî zarokên piçûk hatîna danîn ser kevir û di nava agir de. Di tefsîran de, "baal adramelek" jî tê gotin.

Tê gotin ku jê re zarok dihatina kurbankirin. Zarok li ber peykerê wî yê bronz dihatina danîn û an jî dixistina navê de û dihatina şawitandin. Adrammelek, di damên dawîyê de, di demên ku olên semewî ên mazin derketin, ew xirab hata tefsîrkirin. Weke "şaytan" jî hata tevsîrkirin. Di tefsîrna de hat gotin ku "ew, sarekê koma şeytanan a". Lê pêşîya wî, weke ferîsteyekî yanî melekekî jî tê tefsîrkirin. Pêşî di bihûştê de tê tefsîr kirin. Piştre, di olêne semewî de, tefsîra şeytên li ser wî re hat çêkirin.

Tefsîra wî bixwe, ku gowde wî weke gowde mirov a û serê wî weke serê Qantirê tê tefsîrkirin. Carna jî, weke "teyrê tawis" hatîya tefsîrkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Miyanduaw

**Miyanduaw** an jî **Miyanduav** (bi soranî: میاندواو, ), tê wateya bajarê di navbera du avan de. Ev her du av jî Zerrîne û Sîmîne ne ku, her du çem diherikine gola Wirmê. Bajarê navendî yê şaristana Miyanduavê ye.

Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Nazê (nahiye)

**Nazê**, **Nazlû** an jî **Nazlo** (), yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Nahiye dikeve parezgeha Azerbaycana Rojava a Rojhilata Kurdistanê.

## Dabeşkirina nahiyeyê
### [[Nazê]]
Yek bajar û sê gundistan li vê nahiyeyê hene;
:Bajar:Nuşînşar
* Telatepe (gundistan)
* Nazlûçay (gundistan)
* Nazlûya Serî (gundistan)

## Çavkanî

Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)
Nîndara

**Nîndara**, xwûdayaka jin ya dema sumerîyan a. Jina Nanşa ya

## Çavkanî

Kategorî:Lagaş
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Borrîhewa

**Borrîhewa**, **trake**, **qilqancik** an jî **zengilor** (bi îngilîzî: *windpipe*, *trachea*), boriyek kirkiragî ye, di navbera pişik û qirrikê de hewayê henaseyê diguhezîne. Hewa, ji qirrikê derbasî borrîhewayê dibe.

## Pêkhateya borrihewa
thumb|350px|Borîhewaya mirov pêkhateyek kirkiragdar e.

Borrihewaya mirov bi qasî 10-12 cm dirêj e. Stûriya wê 2 cm e. Borrîhewa li pêş soriçikê, ji qirrikê dirêjê sîngekelênê dibe. Pêşî û kelekên borrîhewa kirkiragdar e, paşiya borrihewayê bê kirkirag e û bi soriçikê ve girêdayî ye. Borrîhewa 16 heta 20 kirkiragên netemam, yên bi şêweya pîta C lixwe digire.

Diwarê borrîhewayê ji çar çînan pêk tê. Rûyê navî ya borrîhewayê bi lîncemade dapoşî ye. Di binê lîncemadeyê de çîna rûkeşaşane ya rûkeşexaneyên kûlkdar û xaneyên goblet heye. Xaneyên goblet lîncemade der dide. Xaneyên kûlkdar madeyên biyanî yên ko ligel hewayê henasegirtinê ketiye nav coga borrihewayê, ber bi qirrik û gewriyê pal dide. Çîna sêyem ji kirkirag û lûsemasûlkeyan pêk te. Kirkirag borrihewayê zexm dikin û destek didin borrîhewayê ko hertim vekirî bimîne ji bo herrika hewayê. Lûsemasûlke bi girjbûn û xavbûnê firehiya coga borrîhewayê diguherînin. Gava henasedayînê lûsemasûlke girj dibin, coga borrîhewa teng dibe bi vî awayê hewayê pişikan ê henasedayînê bi hêztir û leztir di nav borrîhewayê de diherrike. Girjbûn û xavbûna masûlkeyên borrîhewa, li gor kartêkerên hawirdorê an jî di bin kontrola koendama demarê de rû dide. Derveyê borrîhewa bi çîna bestereşane ya sist ve girtî ye.
## Beşên borrîhewayê

### Liqê borrîhewayê
Di sîngekelênê de borrîhewa dabeşî du liqa dibe, van liqên ziravtir, wekî yekemîn liqê borrîhewayê bi nav dibe. Her yekê ji **yekemîn liqê borrîhewayê** dikeve nav pişikek . Paşê yekemîn liqên borrîhewa jî di nav pişikan de dabeşê liqan dibin, bi vî awayê, liqên borrihewayên hê ziravtir peyda dibe. Ev liqên zirav jî wekî duyemîn û sêyemîn liqê borrîhewa yê tê bi navkirin. Liqê borrîhewa jî wekî mîna borrîhewayê, kirkirag lixwe digire û rûyê liqê borrîhewa bi rûkeşxneyên kûlkdar û lîncemade dapoşî ye.

### Borrîkehewa

Di nav pişikan de dabeşbûna liqê borrîhewayê didome, heta ko cogên pir zirav peyda bibe, ev cogên herî ziravtir wekî borrîkehewa tê bi navkirin. Kotahiya borrîkehewayê de sikildanokên hewayê heye. Sikildanok, pêkhateyên şeweya gûşiya trî ne û bi lûleyên xwînê dorpêçî ne. Her pişikek bi qasî 1000 borrîkêhewa lixwe digire.

## Çavkanî

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Biyolojî

Kategorî:Sîng
Kategorî:Sîstema bêhngirtinê
Pêşangeha Pirtûkan a Amedê

[thumb|2'emîn Pêşangeha Pirtûkan di [Navenda Pêşangeh û Kongreyan a Amedê, di 22'ê gulana 2011'an de çêbû.]]
thumb|Dîmenek ji 3'emîn Pêşangeha Pirtûkan (2012).
**Pêşangeha Pirtûkan a Amedê** wekî *Fuara Pirtûkan* jî tê naskirin, pêşangeha pirtûkan a ku ji sala 2010'an û vir de bi awayekî salane li Amedê ji aliyê TUYAP (Tüm Fuarcilik Yapim, AŞ) û Yekîtiya Weşankarên Tirkiyeyê ve tê sazkirin. Di Navenda Pêşangeh û Kongreyan a Amedê de tê pêkanîn.

## Pêşangeha Pirtûkan a Amadê 2010-2013
Pêşangeha Pirtûkan a Amadê ya pêşîn di navbera 18-23'ê gulana 2010'an de çêbûye. Dû re pêşangeha duyem di navbera 17-22'ê gulana 2011'an de û ya sêyem jî di navbera 22-27'ê gulana 2012'an de li dar xistine. Çarem Pêşangeha Pirtûkan a Amadê di 14-19'ê gulanê hat pêkanîn.

Weşanên wekî Aram, Avesta, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, Lîs, Nûbihar, Ronahî, Tîroj, Vate û her wekî din tê de beşdar in. Ji xeynî pêşkêşkirina pirtûkên nûderketî, rêkxerên fuarê bernameyeke tije îmzekirina pirtûkan, panel, helbestxwendin û gotûbêjan jî pêk tînin.

## Çavkanî
* Bernameya Pêşangehê

Kategorî:Amed
Kategorî:Pêşangehên pirtûkan
Kategorî:Pirtûk
Gewriya mirov

thumb|320px|Dev û gewriya mirov
thumb|350px|Gewriya mirov ji sê beşan pêk tê

**Gewrî** yan jî **gerû** (,) endamek hevbeş e ji bo heris û henaseyê.Têkiliya gewrî(gerû) bi valahiya poz (lûtekelên), valahiya dev, sorsorik(soriçk) û qirikê heye. Mirov ji poz û dev henase werdigre hewa bi navbeynkariya gewriyê derbasê qirrikê dibe û bi navbeynkariya borrîhewa (trake) diçe pişikan. Herwiha xurek jî ji dev bi navbeynkariya gewrî derbasê sorsorikê dibe û diçe gedeyê. Xurek di devê mirov de bi cûtinê şil dibe, bi alîkariya diranan pêrçe dibe û tê hêrandin. Xurekê hêrandî wekî loq bi nav dibe. Ziman loqê arasteyê gewrî dike. Ango divê xurek ji gewriyê raste rast derbasî sorsorikê bibe û nekeve valahiya poz an jî qirikê. Gava mirov xurek dadiqurtîne, valahiya poz ji aliyê nermika azmanê dev û zimanok ve tê girtin bi vî awayê xwarin û vexwarin nakeve nav valahiya poz., Di qirrika mirov de Li ser devê borrîhewayê de pêkhateyek kirkirakî heye. Ev pêkhate wekî zimanê kirkirokê(epîglotîs) bi nav dibe. Bi daqurtîna loqê, borrîhewa ber bi jor bilind dibe zimanê kirkirokê jî ber bi jêr dilive bi vî awayê devê borrîhewayê ji aliyê zimanê kirkirokê ve tê girtin. Bi girtina devê valahiya poz û devê borrîhewayê, tenê yek rê ji bo loqê dimîne,ew jî sorsorik e. Bi paldana ziman, loqê xurek ji dev derbasî gewrî dibe, ji gewrî jî derbasî sorsorikê dibe.

## Anatomî
Gewrî debaşî sê beşan dibe:
* Gewriya pozê (*Nasopharynx*)
* Gewriya dêv (*Oropharynx*)
* Gewriya qirrikê (*Larygopharynx*)

## Pêşangeh

 Image:Illu conducting passages ku.svg 
 Image:Illu dige tract.jpg
 Image:Illu nose nasal cavities.jpg
 Image:Gray907.png
 Image:Pharyngitis.jpg
File:Slide1kuku.JPG


## Çavkanî

Kategorî:Anatomiya heywanan
Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Sîstema bêhngirtinê
Kategorî:Koendama herisê
Ua-Ildak

**Ua-Ildak**, xwûdayakê jin ya mezopotamîya ya.Di dema sumerîyan de navê wê tê dîtin. Navê wî di dema babili û akadîyan de jî hat kişfkirin. weke xwûdayê Dar û Çolemergan a.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Veger

* **[[Veger (kovar)|Veger]]**, navê kovareke kurdî ye.
* **[[Veger (albûm)|Veger]]**, navê albûma Ciwan Haco ye.
Pêşmerge (cudakirin)

* Pêşmerge, tê wateya mirovên fedaî, herwiha navê artêşa Mela Mistefayê Barzanî
* Pêşmerge, albûma Ciwan Haco
Ga (ajal)

**Ga**, di kurdî de bi navê conega jî tê ser ziman. Dewara nêr e. Dewara wê ya weke hevser, ango ya mê çêlek e.

Ga, di mêjûya ber Dîcleyê de ya di demên berê de, weke sembola hêz û qûwetê hatiye dîtin.

Kategorî:Heywan
Mirin

alt=|thumb|Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906)

**Mirin** weke ku jidiya zîndî ku dawî li jiyane wê were tê salixkirin. Mirin, di organîzmayê de, di beşekê de û an jî hemûyî de pêk tê. Mirin, bi mirin Şanê re dibê. Şanê, di laş de, hertim û dayimî di mirin û diafir in. di hanîna mirinê ya li ser ziman, tê gotin ku di dema ku mejî, aktîvîteya wê dawî lê hat û gerîna di mejî de gerîna wê dawî lê hat Mirin, mirin hingî lê dibê. Çûn û hatina dimejî de, tevgera xwûdan mejî ya Sipî û xwûdan sor, bêtevgeriya wê têde weke nîşanaka mirinê tê dîtin. Lê tevî ku mirin bû, di mejî de, wê şanê û hin tevgerên ku hebin wû bin. Ji aliyê bîolojîkî ve pîrbûn û piştre dawî lê hatin a. Mirin, di çerçova peresendina (evolusjon) de, weke pêvajoyaka wê tê ziman. Mirin, di çerçova têgihiştina peresendinê de, weke form guharandina heyînî ya.

## Mirin di olan de

Mirin, weke dawî li jiyan li dunyeyekê û çûna dunyeka din ya ku jê re "ezîret" jî tê gotin tê salixkirin di olan de. Bi bawerîya ku piştî mirinê jiyane din destpê dikê, di olê de jîyandin û hizirandin tê kirin.

## Salixkirinên jiyanê ên cûra

Di felsefê de di nava feylefosan de jî, salixkirinên cûra hatina kirin a.

Di olan de jî, bi têgihiştinên ku di piştî mirinê de jîyan heya, û jiyanak ji nû dest pê dike, pirr hizrên cûra hatina ser ziman. Lê di olan de, hizir, di naqabîna mirin û dunya ku lê jîyan heya ya piştî mirinê re ku mirov goşî wê dike re diçê û tê.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Ciwanên Çepgir ên Solîd

thumb|Logoya Ciwanên Çepgir ên Solîd

**Ciwanên çepgir ên Solîd** (bi almanî: *Linksjugend ['solid]*; 'solid kurtnivîsa *sozialistisch* (sosyalist), *links* (çepgir) û *demokratisch* (demokratîk) rêxistina cîwanan a Partiya Çepgir a alman e. Xwenasiya (xwefêmkirina) rêxistinê sosyalîst, antîfaşîst, femînîst û demokrasiya binyadî ye.

Kategorî:Avabûnên 2007an li Almanyayê
Kategorî:Rêxistinên siyasî yên ku di 2007an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên siyasî yên Almanyayê
Dagan

**Dagan** (sumerî: ) an **Dagon** (fenîkî: , , ) weke xwûdayê bereketê tê ziman. Tê gotin ku kurê Baal a. Ew, di dema Amorîtan de, tê gotin ku navê wî dibê. Lê ew xwûdayekî ku bi teybetî li ber firatê û li ber ava firatê dijî bûya û ê dema sumerîyan a. Di dema Hûrîyan de, ew jê re parastgah hatina çêkirin. Bi teybetî, tê gotin ku li rojhilatê firatê dijî. Carna, weke Enlîl û Baal jî hatîya nasîn.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya fînîkî
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên adaniyê
Qirtik

300px|thumb|Tevinekê qirtikê
**Qirtik** an **kirtik** (bi înglîzî: *Cartilage*) cureyekî ji tevinekê girêdanê ya ku li gelek beşan di laşî mirov de hene wek guh, poz, navbara movikan, qilqancik û bronşan. Ew req e lê ne wek hestî û elastîk e.

Tevinekê qirtikê ji şaneyên qirtikê pêk tê, yên ku di miqdarekî mezin ji matrîksa ekstrasellular (*Extracellular matrix*) de ne. Di matrîksê de davên kollagen pirranî cor 2 (*collagen Type II*) û proteoglîkan û hiyalîn (*Hyaline*).

Sê cor ji tevinekê qirtikê hene, qirtika hiyalîn (*hyaline cartilage*), qirtika elastîk (*Elastic cartilage*) û qirtika davê (*fibrocartilage*).

Boriyên xwînê têde tune ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Cartilage.org, International Cartilage Repair Society
* KUMC.edu , Cartilage tutorial, University of Kansas Medical Center
* Bartleby.com, text from Gray's anatomy
* MadSci.org, I've heard 'Ears and nose do not ever stop growing.' Is this false?
* CartilageHealth.com , Information on Articular Cartilage Injury Prevention, Repair and Rehabilitation
* About.com , Osteoarthritis

Kategorî:Bestereşane
Kategorî:Kakûtê mirov
Pisikan

**Pisîkan** (), navê gundekî navçeya Avnîkê ya Erzîromê ye. Navê xwe ji eşîra kurdan a pisîkan girtî ye.

Kategorî:Gundên Parsîna Jorê
Yilanlî

**Yilanlî** (), gundekî Avnîka Erzîromê ye. Rûnişvanên vî gundê kurdên elewî ne yên ku ji Gimgimê hatine li vî gundê bicîhbûne.

Kategorî:Gundên Parsîna Jorê
Abgal

**Abgal**, mavê kalekî ku di dema Sûmerîyan de jîya ya. Di dema Sumerîyan de jê re "abgal" tê gotin. Di dema Akadîyan de jî tê gotin ku jê re "Apkallu". Abgal, bi tememî weke xwûdayekî nayê nîşandî. Weke mirovekî ku nîvxwûda tê nîşandin. Tê gotin ku ew ne xwûdayaka. Lê ji aliyekî Xwûda Enkî ve hatîya afirandin li dunyê ji Dîlmun ê. Şandina wî jî, sedeme wê, ew tê nîşandin ku enkî ew şandîya ku ew şarîştaniyê di nava mirovan de pêş bixe.

## Koka gotina Abgal

Di kurdî de Abgal, taqabûlî gotina "kal" dibê. Weke ku tê zanîn jî, heta roja me, gotina kal, wateya xwe parastîya û di wate "mirovên pîr" de ya. Mirovên pîr, weke mirovna ku ew dayimî bi zane na têna ziman. Ev têgotin, heta roja me jî, di nava kurdan de bi kevneşopî hebûna xwe parastîya û maya. Abgal, Enkî, Şandîya. Lê weke bawermendekî jî tê nîşandin. Ji keyan re û ji yên serdest re, bi aqil, abgal, ji aliyê Enkî ve hatîya şandin ku şarîştaniyê bi wan pêş bixe. Tefsîrkirina wî, di şeklê masî de tê nîşandin. Kar û barê wî û berpirsîyarî wî ew a ku ew a kevneşopî, çand û şarîştanîyê bide mirovan. Bi vê yekê, weke zaneyekî tê tefsîrkirin. Abgal, aqilmendê û şêwirmendê keyan û yê ku rêya şarîştanîyê di nava mirovan de bide nîşandin a.

Enkî, aqil, weke dîyarîyekê daya wî û ew jî, wê bide mirovan. Tê gotin ku **wî, di nava mirovan de, têgihiştin û zanîna zawacê pêşxistîya.**

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Qirtika kirkirokê

thumb|rast|300px|Kakûtê qirrikê

**Qirtika kirkirokê** an **kirkirok** (bi inglîzî: *thyroid cartilage*) mezintirîn e ,qirtikên qirrikê. Ew ji tevinekê qirtika hyalîn (*hyaline cartilage*) pêk tê. Ew ji du panîkan ne, ya ku pêşî bi hev tên bestin. Qirtika kirkirokê kêlak û pêşiyê dîwarê qirrikê digire. Ligel mêran pêşiya qirtikê kirkirokê mezin û hişk dibe û zengelok jê re tê gotin.
## Çavkanî

Kategorî:Anatomî
Kummannî

**Kummannî** (Kumaha, Kummuh, veya Qumaha, Qumenu), Navê Cizîra bota yê di dema Hûriyan de ya. Kummannî, di wergerîya wê ya di kurdîya me ya î ro de, dibe "parastgeh". Teşop, xwûdeyekî dema Hûrîyan bû. Li wir, ew çanda wê mazin bicih dibê. Piştî ku dema Asûr û Ûrartûyan tê, ew jî, hem bawerîya xwe bi wî xwûdayê teşop tênin û hem çanda wê ji hûriyan digirin û di nava xwe de jî bicih dikin.

Navê Kumma, ji bo Cizîre bota, ew jî bikar tênin. xwûdayê ku navê wî Ardînî ya û di nava Ûrartûyan jî bicih dibê, di temenê wê hevnasînê de di buhurê nava wan û di nava wan de bicih dibe. Navê kummannî, ji keyaniya kurd ya ku navende wê cizîra bota û ev nav lê bû, ji wê tê.

Gotina "kurmancî" jî ji wê dema wan maya. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku gotina Kurmancî ji dema Hûrî û mîtaniyan maya. Kummannîyan, bi sadsalan bi welatî li welatê xwe man. Navende wan jî cizîra bota bû. Di dema Gûtiyan de jî Cizîra bota, bi nave xwe yê "Garzû-baqarta" paytext bû ji wan re.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên pîroz
Zimanê kirkirokê

200px|thumb|aliya paşî ya kakûtê qirrikê
**Zimanê kirkirokê** (bi inglîzî: *epiglottis*) beşek ji kakûtî qirrikê ye. Gava mirov xwarin dadiqurtin, ew ser derî qirrikê dadigire ku ku xwarin nekeve têde. Ew ji qirtik û bi ser de çermikek tenik. Qirtika zimanê kirkirokê (*Cartilago epiglottica*) ji tevineka qirtika elastîk pêk tê.
## Çavkanî

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Koendama herisê
Lêvên deng

300px|thumb|Hindirrî qirrikê
**Lêvên deng** (bi inglîzî: *vocal fold*) du betanên di hindirrî qirrikê de ne. Her lêvek bi yek ji cotê qirtikên arytenoîd (*arytenoid cartilage*) û bi dîwarê qirtika kirkirokê girêdaye. Lêvên deng ji hev dûr dikevin û rê didin bo keşê dema henasedanê. Lê ew nêzî hev dibin dema peyvîne. Ew girîng in bo dengkirinê. Mirov keş ji hindirrî pişikê xwe pif dike û keş li lêvên deng dikeve û diheje, ev heja keş deng dirist dike.

## Çavkanî

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Denganî
Famîleya strîporan

[thumb|[Sîrka maran a biriqok (*Scabiosa lucida*)]]

**Famîleya strîporan** (*Dipsacaceae*) famîleyek riwekan e, di desteya Dipsacales de cih digire. Li Kurdistanê jî hin endamên vê malbatê heşîn dibin. Bi taybetî li cihên tropîk, devedora Deryaya Navîn, başûrê Afrîkaê tên dîtin.

## Sîstematîk
11 heya 14 çîn, bi qasî 290 cureyên famîleyê hene:

* *[[Bassecoia]]* B.L.Burtt: Welatê wê Çîn e, 2 cureyên wê hene.
* Cephalaria Schrad. ex Roem. & Schult.): Bi qasî 65 cureyan pirranî li Kurdistan, devedora Deryaya Navîn û Asyaya nêzîk.
* Strîpor (*Dipsacus* L., Syn. *Simenia* Szabó): 20 cure, li Kurdistan, rojhilatê Ewropa, devedora Deryaya Navîn, rojhilat û başûrê Asyayê.
* Gula jinebiyê, gulbişkoj (*Knautia* L., Syn. *Trichera* Schrad. ex Roem. & Schult.): Bi qasî 60 cureyan li Ewropa, rojavayê Afrîka, Kurdistan û dora Deryaya Navîn.
* Sîrka maran a çîmenê (*Lomelosia* Raf., Syn.: *Pycnocomon* Hoffmanns. & Link, *Scabiosiopsis* Rech.f., *Tremastelma* Raf.): VDora 40 cureyan li Ewropayê.
* *Pterocephalidium* G.López: Tenê cureyek:
** *[[Pterocephalidium diandrum]]* (Lag.) G.López: Welatê wê nîvgirava Îberê.
* *Pterocephalodes* V.Mayer & Ehrend.: Cureyek:
** *Pterocephalodes hookeri* (C.B.Clarke) V.Mayer & Ehrend.: Welat rojilat û başûrê Asyayê.
* *[[Pterocephalus]]* Adans.: Bi qasî 25 cureyan li devedora Deryaya Navîn, herêmên tropîk ên Afrîkayê, navenda Asyayê, Çîn. Mînak:
** *[[Pterocephalus hookeri]]* (C.B.Clarke) Diels
** *[[Pterocephalus porphyranthus]]* Svent.
* Skabiosen (*Scabiosa* L., Syn.: *Asterocephalus* Zinn., manchmal mit *Sixalix* Raf.): Bi qasî 100 cureyan li Ewropa, Asya, Afrîkayê. Bi taybetî li devedora Deryaya Navînê.
* *Sixalix* Raf. (manchmal in *Scabiosa* L.): Tekane cure:
** *[[Sixalix daucoides]]* (Desf.) Raf..
* Teufelsabbiss (*Succisa* Haller): Mit etwa drei Arten.
* *Succisella* Beck: Bi qasî 5 cureyan, mînak:
** *[[Succisella inflexa]]* (Kluk) Beck (Syn.: *Scabiosa inflexa* Kluk)

## Çavkanî

* Agahî li ser famîleya Dipsacaceae di APWebsite. (îngl.)
* Ravekirina famîleya Dipsacaceae bei DELTA. (îngl.)
* Ravekirina famîleya Dipsacaceae di ''Flora of Pakistan''ê de. (îngl.)
* Die Kardengewächse in der ''Flora Emslandia - Pflanzen im Emsland''.
* Eintrag bei GRIN.  (almanî)

## Girêdanên derve
Strîpor

[thumb|[Çenegincir (*Dipsacus fullonum*)]]

**Strîpor** (*Dipsacus*) navê çîneke riwekên famîleya strîporan (Dipsacoideae) e.

Strîpor riwekeke zilî, gundor û dusalane ye. Bi strî, pûrtik in lê hin cureyên wê de strî nînin. Fêkiyên wan kakilkî ne. Li Kurdistan, devedora Deryaya Navîn, bakurê Afrîka, rojhilat û başûrê Asyayê tên dîtin.

## Sîstematik
Çîna *Dipsacus* sala 1753'yê ji aliyê *[[Carl von Linné]]* ve di *[[Species Plantarum]]*, c. 1, rûpel 97'ê de bo cara pêşîn hatiye binavkirin, ravekirin. Navekê wê yê din jî *Simenia* ye.

Çîna *Dipsacus* ji 20 cureyan pêk tê. Hin ji wan ev in:
* *[[Dipsacus comosus]]* Hoffmanns. & Link, tenê li Spanya û Portûgalê tê dîtin
* Strîpora biderzî (*Dipsacus ferox* Loisel.)
* Çenegincir (*Dipsacus fullonum* L., Syn.: *Dipsacus sylvestris* Huds.), u.a. in Mitteleuropa
* *[[Dipsacus inermis]]* Wall.
* Strîpora pelkaşkaşok (*Dipsacus laciniatus* L.), li Ewropa û hin deverên Anatoliya û bakurê Kurdistanê
* Çenegincira tîrmehê, strîpora bipûrt (*Dipsacus pilosus* L., Syn.: *Virga pilosa* (L.) Hill) li navenda Ewropayê. Li Kurdistanê jî digihên lê kêm
* Strîpora bihirî (*Dipsacus sativus* (L.) Honck.) li Ewropa û hin deverên Asyayê, herwiha kêm be jî li Kurdistanê
* Strîpora zirav (*Dipsacus strigosus* Willd. ex Roem. & Schult.) bi giranî li navenda Ewropayê

## Wêner

Wêne:Dipsacus fullonum 002.JPG|Çenegincir (*Dipsacus fullonum*)
Wêne:Dipsacus sativus 001.JPG|Strîpora pelkaşkaşok (*Dipsacus laciniatus*)
Wêne:Dipsacus laciniatus inflorescence.jpg|Strîpora pelkaşkaşok(*Dipsacus laciniatus*)
Wêne:Dipsacus laciniatus leaves.jpg|Strîpora pelkaşkaşok(*Dipsacus laciniatus*)
Wêne:Dipsacus pilosus 1.jpg|Çenegincira tîrmehê (*Dipsacus pilosus*)
Wêne:Dipsacus pilosus01.jpg|Çenegincira tîrmehê (*Dipsacus pilosus*)
Wêne:Dipsacus sativus-25.jpg|Strîpora bihirî (*Dipsacus sativus*)


## Li ser strîporê
* Siegmund Seybold (weşan.): *Schmeil-Fitschen interaktiv* (CD-Rom), Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2001/2002, ISBN 3-494-01327-6 (almanî)
* Werner Greuter, H. M. Burdet, G. Long: MED-Checklist. c. 3. *Dicotyledones (Convolvulaceae-Labiatae)*. Conservatoire et Jardin botaniques Genève, 1986. ISBN 2-8277-0153-7

## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleya gulehingivînan
Kategorî:Famîleya strîporan
Famîleya kombretan

thumb|''Terminalia melanocarpa''

**Famîleya kombretan** *(Combretaceae)* famîleyeke riwekan e. Ji herêmên tropîk û subtropîk hez dikin.

## Sîstematîk
Famîleya Combretaceae sala 1810'ê ji aliyê Robert Brown ve di *Prodromus Florae Novae Hollandiae*, rûpel 351'ê de bo cara pêşîn hatiye binavkirin.

Famîleya Combretaceae ji du binekom, du şax, 16 heya 20 çîn, 400-600 cureyan pêk tê:
[thumb|Kulîlka ''[Combretum fruticosum*.]]
[[Wêne:Guiera senegalensis MS 1357.JPG|thumb|*Guiera senegalensis*.]]
[[Wêne:Lumnitzera littorea.jpg|thumb|*Lumnitzera littorea*.]]
* Binekoma Combretoideae Beilschmied:
** Şaxa Combreteae Engler: 2 bineşax, 9-12 çîn:
*** Bineşaxa Combretinae: 4-5 çîn:
**** *Calycopteris* Lam. (Syn.: *Getonia* Roxb.): Tenê cureyek:
***** *Calycopteris floribunda* (Roxb.) Lam., Syn.: *Getonia floribunda* Roxb.
**** [[Kombret]] (*Combretum* Loef., Syn.: *Aetia* Adans., *Bureava* Baill., *Cacoucia* Aubl., *Calopyxis* Tul., *Campylochiton* Welw. ex Hiern, *Campylogyne* Welw. ex Hemsl., *Chrysostachys* Pohl, *Cristaria* Sonn., *Embryogonia* Blume, *Forsgardia* Vell., *Gonocarpus* Ham., *Grislea* L., *Hambergera* Scop., *Kleinia* Crantz, *Meiostemon* Exell & Stace, *Physopodium* Desv., *Poivrea* Comm. ex Thouars, *Schousboea* Willd., *Seguiera* Rchb. ex Oliv., *Sheadendron* G. Bertol., *Sphalanthus* Jack, *Udani* Adans.): Bi qasî 250 cureyan.
**** [[Deviya berzîş]] (*Quisqualis* L.), carnan li ser *Combretum*: Bi qasî 16 cureyan.
**** *Guiera* Adans. ex Juss.: Tenê cureyek:
***** *Guiera senegalensis* J.F.Gmel.
**** *Thiloa* Eichler
*** Bineşaxa Terminaliinae: Bi qasî 7 çîn:
**** *Anogeissus* (DC.) Wallich ex Guillemin et al.: Bi qasî 10 cureyan, bo mînak:
***** *Anogeissus leiocarpa* (DC.) Guill. & Perr.
**** *Buchenavia* Eichler: Dora 20 cureyan.
**** *Bucida* L.
**** *Conocarpus* L.: Tenê 2 cure:
***** *Conocarpus erectus* L.
***** *Conocarpus lancifolius* Engl.
**** *Pteleopsis* Engl.: Dora 10 cureyan.
**** [[Myrobalanen]] (*Terminalia* L., Syn.: *Adamaram* Adanson, *Badamia* Gaertner, *Buceras* P.Browne, *Bucida* L., nom. cons., *Myrobalanus* Gaertner, *Pentaptera* Roxb.): Dora 150 cureyam, li seranserê erdê.
**** *Terminaliopsis* Danguy
** Şaxa Laguncularieae Engler & Diels: 4 çîn:
**** *Dansiea* Byrnes: Tenê 2 cure.
**** *Laguncularia* C.F.Gaertn.: Cureyek:
***** [[Weiße Mangrove]] (*Laguncularia racemosa* (L.) C.F.Gaertn.)
**** *Lumnitzera* Willd.: Du cureyên [[Mangrove (dar)|Mangrove]].
***** *Lumnitzera littorea* (Jack) Voigt
***** *Lumnitzera racemosa* Willd.
**** *Macropteranthes* F.Muell.: Dora 5 cureyan.
* Binekoma Strephonematoideae Engler & Diels: Tenê çînek:
**** *Strephonema* Hook. f.: Bi qasî 3 cureyan.

== Çavkanî ==
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/myrtalesweb2.htm#Combretaceae Famîleya Combretaceae] di [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite.] (ne bi kurdî ye)
* [http://delta-intkey.com/angio/www/combreta.htm Die Familie der Combretaceae] di [http://delta-intkey.com/angio DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.] 
* Jie Chen & Nicholas J. Turland: *Combretaceae* di *Flora of China'', c. 13, 2007, r. 309: Online.

## Girêdanên derve
Bronşik

[250px|thumb|'''Dara [bronşan:**<br />
1 − [[Qilqancik]] (''trachea'')<br />
2 − Bronşa sereke (''mainstem brochus'')<br />
3 − Bronşa parçeyê an duyemê (''lobar/secodday bronchus'')<br />
4 − Bronşa segmentî an sêyemê (''segmaental/tertiary bronchus'')<br />
5 − **Bronşik** (''bronchiole'')<br />
6 − Borriya peqokê pişikê<br />
7 − [[Peqoka pişikê]] ]]
**Bronşik*' beşek ji dara [[bronş]]an e, ya ku di hindirrî pişikê de ye. Hengî [[qirtik]] di dîwarê bronş de nemîne, bronşik jêre tê gotin.

== Anatomî ==
Bronşik di dîwarê wê de qirtik tune ye. Her bronşikek yek parçika pişikê (*pulmonary lobulus'') jê pêk tê. Têreqasa bronşikê 1-0,4 mm. Ew dikare têreqasê xwe bi rêya masûlkê dîwarê xwe teng û fire bike. Bi vî awayî bandor li qasê keş di hindirrî peqokê pişikê de dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Sîstema bêhngirtinê
Sol (Behram)

**Sol** mirov ji navê rojên Behramê re dibêje. Rojeke li ser Behramê (sol) 24 saet, 39 deqe û 35,244 saniye dikin. Bi taybetî zanistvanê emêrîkî û NASA peyva sol bi kar tînin.

Kategorî:Behram
Kategorî:Roj
Kategorî:Yekeyên zeman
Kategorî:Zeman
Fobos (peyk)

[thumb|Fobos ([Wêne:Phobos symbol (fixed width).svg)]]
**Fobos** an jî **Phobos** (ji yewnanî: Φόβος, *Fóvos* yanî "Tirs"), ji xeynî Deimos yek ji heyvên Behramê ye. Hem Fobos û hem jî Deimos di sala 1877'an de ji aliyê stêrnasê amerîkî Asaph Hall ve hatine dîtin.

## Nav
Phobos lawê Arîs (yezdanê şêr yê yewnaniyên berê) bû. Navê Arîs bi latînî *Mars* (Behram) e ji bo wilo navê heyvê kirine *Phobos*. Navê vê heyvê bi kurdî tune ye, lê *Phobos* tê wateya "tirs".

## Çavkanî

Kategorî:Behram
Ançêre

[thumb|Kulîkvedana ançêreyê (''Hamamelis''), sibat, li [Fürthê]]

**Ançêre**, **gihasêhr** (*Hamamelis*) çîneke riwekên famîleya ançêreyan e. Tenê pênc cureyên ançêreyê hene.

## Sîstematîk
Tevahiya cureyên vê malbatê bo baxçevaniyê tên çandin. Tevahiya wan li nîvkada bakur cihwar in.

Navê *Hamamelis* sala 1753yê ji aliyê Carl von Linné ve di *[[Species Plantarum]]*, 1, rûpel. 124ê de hatiye lêkirin. Navên din: *Amamelis* Lem., *Lomilis* Raf., *Trilopus* Mitch. in.

Sê cure li bakurê Amerîkayê digihên:
* Ançêreya Vîrjînyayê yan ançêreya payîzê kulîk vedide (*Hamamelis virginiana* L.)
* *[[Hamamelis vernalis]]* Sarg.
* *[[Hamamelis ovalis]]* S.W.Leonard

Du cure li Asyayê digihên:
* Ançêreya japonî (*Hamamelis japonica* Sieb. & Zucc.)
* Ançêreya çînî (*Hamamelis mollis* Oliv.)

Cueryên hîbrîd (durehî, zir, melez):
* *Hamamelis* × *intermedia* Rehder (= *H. japonica* × *H. mollis*)

Ji ançêreya Vîrjînyayê di warê dermanfiroşiyê de sûd tê wergirtin. Di amadekirina dermanên ku dojeder û kunêran derdidin, bo hemorrhoîdê bikêr in de, tê bikaranîn.

## Wêne
*[[Hamamelis mollis]]*:

Wêne:Hamamelis molis JPG1Fua.jpg|Di payîzê de.
Wêne:Hamamelis molis JPG1Fub.jpg|Pel.
Wêne:Hamamelis mollis0.jpg|Kulîlkên ançêreyê bi zivistanê.
Wêne:Hamamelis mollis6.jpg|Kulîlkên forma zer û sor vedidin.


*[[Ançêreya japonî]]*:

Wêne:Hamamelis japonica3.jpg|
Wêne:Hamamelis japonica0.jpg|
Wêne:Zaubernuss_Blüte_Detail_2006_041a.jpg|
Wêne:Hamamelis_japonica_shrub_august.jpg|;eha tebaxê de.


Ançêreya Vîrjînyayê (*Hamamelis vernalis*):

Wêne:Hamamelis vernalis2.jpg|
Wêne:Hamamelis virginiana FlowersLeaves BotGardBln0906.JPG|Kulîlk û pel.

Cureyan:

Wêne:Hamamelis x intermedia0.jpg|*H.* × *intermedia* (= *H. japonica* × *H. mollis*)
Wêne:Hamamelis Jelena flowers2.jpg|*Hamamelis* × *intermedia* 'Jelena'
Wêne:Hamamelis 'Diane' flowers 002.JPG|*Hamamelis* × *intermedia* 'Diane'
Wêne:Haselnuss Herbst.jpg|Zaubernuss (*Hamamelis*)


## Çavkanî
* Zhi-Yun Zhang, Hongda Zhang & Peter K. Endress: *Hamamelidaceae* in der *Flora of China*, Volume 9, S. 32: ''Hamamelis'' - Online. (ne bi kurdî ye)
* Frederick G. Meyer: *Hamamelidaceae* in der *Flora of North America*, Volume 3: ''Hamamelis'' - Online. 
* J. Li et al.: *Phylogeny and biogeography of Hamamelis (Hamamelidaceae)*, in *Harvard Pap. Bot.*, 5, 2000, S. 171–178.

## Weblinks

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî
Kategorî:Famîleya ançêreyan
Berandiz (gundistan)

**Gundistana Berandiz** navê herêmeke gundistanî ye li nahiyeya navendî ya Ûrmiye ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê.

**Berandiz** () gundistanekî li bexşê Urmiyê ye ku dikeve başûra bajêr. Li gundistanê kurmanc û azerî dijîn. Navenda vî gundistanê gundê Berandizê ye.

Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)
Rajan

**Rajan** راژان gundê mezin yê navçeya Deşt (gundistan) ye ku ser bi bajarê Ûrmiye ye. Nêzî 1500 mal di vî gundî de hene. Xelkên gundên Xirê û Dolepêsanê û yên din ku ber beraja Şehirçayê ketine, di vî gundî de bi cî bûne.
Banûkî

**Banûkî** (ji farisî: banû = malbat, mal) navê eşîreke kurdan li Amed û Serhedê ye. Eşîra Banûkî li Qersê, Erzîromê, Wanê, Amedê û Agiriyê belavî ye.

Di Şerefnameyê de eşîra Banûkî wekî yek ji eşîrên hozdar ên mîrgeha Silêmanî (Farqîn) tê nîşandin. Gorî Şerefxan mîrên Farqînê serekên êleke mezin a ku eşîra Banûkî jî dipenihand bûn. Şerefname behsa 1000 malbatên Banûkî yên ku bi aẍayê xwe ve ji Farqînê koçberê Bazîdê bibûnê, dike. Herwiha Îsmaîlê Bazîdî di lîsteya xwe de 100 malbatên Banûkî binav dike. Di Ensîklopediya almanî ya P. U. de 6000 kesên Banûkî li Serhedê têne binavkirin.

## Çavkanî
* Banûkî, Kurdica

Kategorî:Eşîr
Mehmûd Kaşxerî

**Mehmûd Kaşxerî**, (bi erebî: محمود بن الحسين بن محمد الكاشغري, *Muhammad ibn al-Husayn ibn Mahmud al-Kashghari*) (jdb. 1008 - m. 1105) yek ji zimannas û zanayên sedsala 11em e ku bi xebatên xwe yên li ser jiyan û çanda tirkan a serdema xwe tê naskirin. Rojbûyîn û mirina wî bi texmînî ne.

Tê texmînkirin ku malbata wî ji Berzxana nêzîkî Issik-Kulê bûye. Giringiya xebatên wê li ser zarave û devokên tirkî bûye. Pirtûka xwe ya navdar (*Diwān Lughāt at-Turk*) di nava salên 1072–1094an de dinivîsîne û li Bexdayê çap dike. Li gel zimanê tirkî, herwiha di pirtûka xwe de li ser bingeha tirkan jî nêrîna xwe dibêje. Gorî wî, tirk ji kurekî Nuh ê bi navê Yafet (an Yafes) peyda û belav bûne.

Li ser ferhenga tirkî û erebî, li ser çand, erdnîgarî û dîrokê jî rawestiyaye. Zanayên rojava dibêjin ku, bi wî re hinekê kompleksa biçûktiyê hebûye. Di berhemên xwe de serbilindiya koçberan a li dijî xakecihan (akincihan) aniye ziman. Di dema wî de Bexda di destê Selçûkiyan de bûye û tê zanîn Selçûkî împeratoriyeke farisî-romî (tirk) bûye.

Ew wêne (nexşe) ya ku ji aliyê Mehmûd Qeşxerî ve di pirtûka bi navê "Diwān Lughāt at-Turk" (Dîwanî Luxatî Turk) hatiye çêkirin tê de nivîsandiye ku *Erdul Ekrad* yanê "Erdê Kurdan" û tê wateya Kurdistanê.thumb|Nexşeya Kaşxerî ya rojhilatê erdê nîşan dide.

## Wêje
thumb
* Mahmūd al-Kašgarī: *Compendium of the Turkic dialects (Dīwān Lugāt at-Turk)*, edited and translated with introduction and indices by Robert Dankoff and James Kelly. Turkish Sources VII. Part I–III. Harvard: Harvard University Printing Office, 1982–1985 (îngilîzî)
* Carl Brockelmann: *Mitteltürkischer Wortschatz: Nach Maḩmūd Al-Kašgaris Dīvān Lugāt at-Turk*. Bibliotheca Orientalis Hungarica 1, Budapest 1928. (almanî)
* Ingeborg Hauenschild: *Die Tierbezeichnungen bei Mahmud al-Kaschgari. Eine Untersuchung aus sprach- und kulturhistorischer Sicht*. Harrassowitz, Wiesbaden 2003, ISBN 3-447-04721-6 (almanî)

## Girêdanên derve
* Nexşeya Mahmūd al-Kāshgharī
* Türkische Adaption des diwān lughāt at-turk 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1008
Kategorî:Jidayikbûn 1005
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1105
Kategorî:Mirin 1102
Kategorî:Tirknas
Kategorî:Zimannas
Peqlewe

[thumb|Peqleweya li [Anatoliyayê tê xwarin]]
**Peqlewe** (carinan, **baqlawa**, **beqlewe** yan jî **beqlewa**) şîraniyeke navdar e ku li Asya, başûrê Ewropayê û bakurê Afrîkayê bi heman navê tê zanîn û xwarin. Hin varyantên wê hene. Varyanta kurdî dişibe ya ermeniyan.

Li ser derketina vê şîraniyê gelek angaşt hene. Dewleta Romê (Tirkiye) peqlewe jî wekî tevahiya xwarin-vexwarinên ereb, yewnan, kurd, faris, balkanî ûêd, bi navê *"xwarin-vexwarinên tirk"* bipatent kiriye. Tirk îdia dikin ku ev jî ya tirkan e.

Di zimanê ermenî de *bax* tê wateya *"dema rociyê, rocîgirtinê".* Tê gotin ku navê peqleweyê ji du bêjeyan e, *bax* û *[[helaw]]* *(an halwa).* Ango *"helawa rociyê".* Hin zanayên ereb gotine ku navê wê bi erebî ye, ji *baqla ([[baqil]])* û *halwa ([[helaw]])* pêk hatiye, di wateya *"helawa baqilê"* ye.

Tirkan xwarina baklava dîtin

Tirk jî dibêjin navê wê ji lêkera *baglamak (girêdan)* e, di wateya "şîraniya tê girêdan".

Lê pirraniya zanayan dibêjin ku ev ne ji tirkan derketiye, lewra gelên koçber tevahiya xwarin-vexwarinan ji yên xakecihî (akincih) digirin, derfeta û jiyana wan rê nade ku xwarinên pirr tişt dikevinê û teknîkên pijsandinê divên, bidin ser.

Şîraniyeke rû peqpeqî ya hevîrê ye. Standardeke wê nîne. Di peqleweya Meledîyê de ev hene: Şikevaya tenik, fistixa Dîlokê, behîv, findix, gûz, doşaviya hingivê.

## Varyantên sereke
* Li Kurdistan, Ermenistan û Îranê, behîv û fistix pirr dikevinê
* Li Azerbaycan, Tirkiye, Balkan û Rojhilata Navîn bêhtir kakilê gûzê tevlî dikin.
* Li cîhana ereban û Îranê ji doşaviya gulavê hez dikin.
* Li Yewnanistanê doşaviya hingivê, ava lîmon û darçînê tevlî dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Pêjgeha albanî
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha gurcî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha serbî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Kîprosê
Kategorî:Şîranî
Wey lo (stran)

***Wey lo*** nave kilameke dengbêj Resoyê Gopalan e. Reso ev kilam avêtiye ser Serhildana Seyîdan û Berazan.

## Gotin

## Girêdayinên derve
* Dengbêj Reso: Wey lo
* Nedim Dit: Dengbêj Reso 

Kategorî:Stranên kurdî
Kospa keş-xwînê

300px|thumb|Veguhastina gazên henaseyê di pişikê de
**Kospa keş-xwînê** di beşên veguhastinê gazên henaseyê de ye. Ew kospeke ku di navbara peqokê pişikê û hûrxwînboriyê de ye. Ew ji van qatan pêk tê:
* Pişikşaneyên cor 1 (*pneumocyte typ 1*) yên dîwarê pişikê
* Betana bingehî (*basement membrane*) û davên kollagen cor 4
* Şaneyên hinavrûyî (*endothelial cells*) yên hûrxwînborî

Têreqasa vê kospê 0,2-0,6 μm. Ew bo oksîjen, karbondîoksîd, karbonmonoksîd û hin gazên din derbasbar e.

Kategorî:Sîstema bêhngirtinê
Pirasa

**Pirasa**, carnan **pirase** yan **porrîse** (*Allium ampeloprasum* an *Allium porrum*), cureyekî riwekê ji çîna *[[Allium]]* e ku di famîleya sîr û pîvazan de cih digire. Navê bi piraseyê ji kurdî/îraniya kevn tê. Di hîtîtî de *garassar*, di yewnaniya kevn de *prasînos* e. Li Kurdistan çandiniya wê kêm e. Kurd bêhtir ji pîvaz û sîrê hez dikin.

Riwekeke dusalane ye, heya 60–80&nbsp;cm bilind dibe. Xwarbar e, di gelek xwarinan de tê bikaranîn. Bi taybetî di şorbe, hêyavk û kiloran de. Li Zagrosan, bakurê Mezopotamyayê bo cara pêşîn hatiye xwarin. Karkerên di pîramîdên Egîptê (Misir) de xebitîne jî pirasa dixwaribûne. Yek ji bernavkên Nero, *porrophagus* ("pirasaxwur") bûye.

Pirase vîtamîna C, K, asîda folîk, kalyûm, kalsiyûm, magnezyûm, mangan û hesin dihewîne. Biharbêhna wê jî tê çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya sîr û pîvazan
Kategorî:Sebze
Kategorî:Zargotina wêlsî
Famîleya sîr û pîvazan

[thumb|[Pirasaya kelemkî
 (*[[Allium oleraceum]]*) û li rastê Pirasaya zer (*Allium flavum*)]]
[thumb|[Pîvaza hirçê, sîra bejî (*Allium ursinum*) kulîlk vedaye]]
thumb|solyasik
**Famîleya sîr û pîvazan** *(Allioideae)* famîleyeke riwekan e, binekomeke Alliaceae ye di desteya Asparagales de cih digire. Di desteya Asparagales de, Amaryllidaceae û Agapanthaceae jî cih digirin ku lêzimên vê malbatê ne.

Riwekên pirrsalane ne. Endamên vê malbatê yên wekî sîr, pîvaz, sîrim, solyasik, pirasa xwarbar in, di pêjgeha kurd de herwiha cihê xwe digirin.

## Sîstematîk
Binekoma Allioideae ji 3 şax, 15 (heya 30) çîn û nêzîkî 800 cureyam pêk tê:

* Şaxa Allieae Dum.: Tenê cureyek:
** Allium (*Allium* L.): (inklusive *Caloscordum* Herb., *Milula* Prain, *Nectaroscordum* Lindl.) Bi qasî 260 heya 780 cureyan, bi taybetî li nîvkada bakur.

* Şaxa Tulbaghieae Endl. ex Meisn. (Syn.: Tulbaghioideae M.F.Fay & M.W.Chase, Tulbaghiaceae Salisbury): Pirranî bi kok in. Tenê çînek:
** *[[Tulbaghia]]* L.: Nêzîkî 22 cureyan.

* Şaxa Gilliesieae (Syn.: Gillesiaceae Lindl., Gilliesioideae Arnott, Ipheieae): 13 çîn û dora 80 cure:
** *Ancrumia* Harv. ex Baker (carnan di bin *Solaria* de): Tekane cure:
** *[[Ancrumia cuspidata]]* Harv. ex Baker
** *Erinna* Phil. (carnan li ser *Leucocoryne* tê hejmartin): Yek cureyek:
*** *[[Erinna gilliesioides]]* Phil.
** *[[Gethyum]]* Phil.: 2 cure.
** *[[Gilliesia]]* Lindl.: 6 cure.
** Gulstêr (*Ipheion*) Raf. (carnan li ser *Tristagma*): 3 cure.
** *[[Leucocoryne]]* Lindl. (inklusive: *Beauverdia* Herter, *Erinna* Phil., *Latace* Phil., *Pabellonia* Quezada & Martic. und *Stemmatium* Phil.): 20-45 cure.
** *[[Miersia]]* Lindl.: 6 cure.
** *[[Nothoscordum]]* Kunth: 25 cure.
** *Schickendantziella* Speg.: Tekane cure:
*** *[[Schickendantziella trichosepala]]* (Speg.) Speg.
** *[[Solaria]]* Phil. (carnan li ser *Ancrumia* Harv. ex Baker): 3-6 cure.
** *[[Speea]]* Loes.: 2 cure.
** *[[Trichlora]]* Baker: 2 cure.
** *[[Tristagma]]* Poepp. (tevlî *Garaventia* Looser): 14 heya 30 cure.

Berê hin endamên Themidaceae jî li ser vê binekomê dihatin hejmartin.

## Çavkanî
* Mark W. Chase, James L. Reveal & Michael F. Fay: *A subfamilial classification for the expanded asparagalean families Amaryllidaceae, Asparagaceae and Xanthorrhoeaceae*, in *Botanical Journal of the Linnean Society*, Volume 161, Issue 2, 2009, S. 132–136. (Abschnitt Systematik) eingesehen im Januar 2010 (almanî)

### Wêje
* M. F. Fay & M. W. Chase: *Resurrection of Themidaceae for the Brodiaea alliance, and recircumscription of Alliaceae, Amaryllidaceae and Agapanthoideae.*, in *Taxon* 45, 1996, S. 441–451.
Galikan

*Galikan gundekî navçeya Yunakê, ya Qonyayê
*Galikan gundekî navçeya Çîçekdaẍiyê, ya Kirşehirê
Galikan, Çîçekdaẍi

**Galikan** (), gundekî navçeya Çîçekdaẍiyê ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Kategorî:Gundên Kirşehirê
Avda

**Avda** (), gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Polatliyê
Pira Parsînê

thumb|Pira Parsînê
**Pira Parsînê** (romîkî: *Çobandede Köprüsü*) pirek li ser çemê Erez e. Ev pire li mintiqa navbera Parsîn û Xinûsê ku lê ji hevgihîştîna ava parsînê û ava bingolê çemê erez tê afirîn e. Pira Parsînê di sala 1297'an de dema mîrê Îlxaniyan Emîr Çoban ve hatiye avakirin. Pire 200 metre direjê û hin kemberên wê di lehiyên erez de hilşiyabûn, vana di van salan davîn de hatine restorekirin.

Kategorî:Parsîna Jor
Kategorî:Pirên Kurdistanê
Kategorî:Xinûs
Baqilê xatûnî

thumb|Baqilê xatûnî (''Pisum sativum'')
thumb|''Pisum sativum''

**Baqilê xatûnî**, **polik**, **bezelî** *(Pisum sativum)* riwekek ji famîleya baqilan (Fabaceae) ye. Pirranî biharê wekî sebzeyên din ên beragî, nûber tên çandin. Çend cureyên hene. Kulîlka wê spî yan di rengê binevşê de ye. Li Kurdistanê kêm be jî çandiniya wê tê kirin. Di kurdî/îraniya kevn de ji cureyekê wê re *besîle* digotine.

Ji vir 10 hezar sal berê jî dihatiye xwarin. Li bakurê Mezopotamya, Zagrosan belav bûye. Gorî Berthold Laufer di sedsala 3em de derbasê navenda Asyayê. Di zimanê hîtîtî de navê wê gu-tur bûye. Fosîlên wê yên herî kevn li Sûrîyê hatine vedîtin. Cureyên wê yên bejî jî hene û li Kurdistanê jî tên dîtin.

## Cureyên wê û navên wan bi kurdî
* **Baqilê xatûnî ya Bidlîsê**, *Pisum sativum, speciosum*: Ev formeke bejî ye lê ji aliyê mirovan ve tê xwarin û çandiniya wê tê kirin. Bi taybetî li Kurdistan, Îran, Turkmenistan, devedora Deryaya Navîn cihwar e. Di xwarinan de herî pirr ev tê bikaranîn.
* **Polik**, *Pisum sativum, syriacum*: Ev jî formeke bejî ye, bêî çandiniyê jê di xwezayê de gelek tê dîtin. Li Kurdistan, Rojhilata Navîn, Kîpros, Anatoliya, Qefqaz, Îranê di xwezayê de tê dîtin, herwiha çandiniya wê dikin.
* **Bezelî**, *Pisum sativum, transcaucasicum*: Bi taybetî li Qefqazê.
* **Şoqil**, *Pisum sativum, abyssinicum*: Li Yemen, Etiyopya.
* **Nokekesk an baqilê xatûnî ya Rihayê**, *Pisum sativum, asiaticum*: Cureyê herî belavbûyî ev e. Ji Spanya heya rojhilatê Asyayê çandiniya wê tê kirin. Di pêjgeha kurd de baqilê xatûnî û nokekesk bêhtir tên bikaranîn.
* **Polika Mêrgê**, (*Pisum sativum, arvense*: Teze jî tê xwarin, hebên hundir hûrik in. Li Ewropa bo êm û qûtê tê çandin.
* **Polika glover**, (*Pisum sativum, medullare*): Hebên wê hinekê mezin û glover in. Di xwarinan de hebikên wê yên hişkirî tên bikaranîn. Tehma ard (arvan) dide, hin kes xwerû di seleteyan de bikartînin.
* **Bezeliya hişk**, di zanistiyê ew jî bi navê (*Pisum sativum*) tê binakirin. Navekê taybet lê nehatiye kirin. Hebikên wê hindik şîrin û hişk in. Bo xwarinan ne kêrbar e, lewra zû nakele.
* **Polika zadeganan** (*Pisum sativum, axiphium*): Bezeliya herî hezkirî ye. Çandiniya wê dîsa jî kêm e. Hinekê qalikê wê mezin û şîrîn e.

## Çavkanî
* Berthold Laufer, Sino-Iranica, rûpel 305

## Girêdanên derve

* Agahiyên berfireh (almanî)

Kategorî:Famîleya baqilan
Kategorî:Sebze
Dadaş

**Dadaş** an **dedaş** (ji farisî: *derddaş* tê wateya *hevparê êşê*, di azerî û tirkomanî de bi mecazî *bira*) ji rûnişvanên bajarê Erzîromê re tê gotin. Dadaş ne êl ne jî eşîr in, piraniya wan piştî komkujiya ermeniyan ji hêla bakûrê Erzîrom re hatine li vî bajarê akincîh bûne. Dadaş pir ji Kurdan diqarin, û li dijî kurdane,
Di nava romiyan de peyva Dadaş bûye hemwate ji bo kesekî ji Erzîromê, ango Erzîromî. Dadaş niha bi piranî binavkirina ezirmiyên romîaxiv be jî, gelekî kurd jî xwe bi vî navî sernav dikin, bi taybetî rûniştvanên kurdên binkî yên Erzîromê. Romiya dadaşan ji zimanê fermî yê Tirkiyê behtir nêzîkê azeri ye û tê de gelekî jêgirtiyên kurdî û farisî hene. Berf, şûşê, tar, leçek, medek, zenne hwd. pêyvên esilîranî ne.

Kêm zêde piştî her pêvçûna mezin a navbera gerîlayên PKKê û Artêşên Tirkiye vana êrîşe Mahalebaşiyê, taẍa kurdan a li navenda Ezirmê, dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Qesra Dadê

[thumb|rast|200px|Qesra dadê li [DYA'yê.]]

**Qesra dadê**, avahiya ku ji gelek beşên dadgehan pêk tê ye.

## Mijarên têkildar
* Dadgeh

Kategorî:Dad
Kategorî:Maf
Hiqûqa karî

**Hiqûqa karî**, şaxê hiqûqê ye ku li ser îrtîbata di navbera karker, saziyên kardêr, sendîkayan û hikûmetê de disekine. Hiqûqa karî a kolektîv bi eleqedarê îrtîbata sêalî ya di navbera karmend, kardêr û sendîkayê de ye.

Kategorî:Dad
Kategorî:Maf
Hiqûqa hawirdorê

**Hiqûqa jîngehî**, têgehek kolektîv e ku hikmên aliyên hiqûqê yên ku muhafezekirina jîngehê pêşkêş dike digire nava xwe. Hedef digire ku tesîrên negatîv yê însanan a li ser jîngehê, ger hewce be bi sînordarkirin an astengkirina fealiyetên însanan kêm bike an bi temamê ji holê rake.

## Çavkanî


*
Kategorî:Parastina jîngehê
Hiqûqa tiştan

**Hiqûqa tiştan** an bi navekî din "hiqûqa milkiyetê", şaxê hiqûqê ye ku çendîn formên xweditiyê yê di milkiyeta erdê û milkiyeta şexsî birêve dibe. Milkiyeta li vir, milkiyeta fikrî jî tê de, mafên qanûnen muhafezekirî yên wek erd û milkiyeta şexsî îşaret dike. Hiqûqa tiştan, şaxeke hiqûqa medenî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Dad
Kategorî:Maf
Hiqûqa deryayî

**Hiqûqa deryayî**, şaxê hiqûqa navneteweyî ye ku maf û wezîfeyên dewletan yê di hawirdorên deryayî de birêve dibe. Ew mijarên wekî mafên navîgasyonê, îdîayên xweyîderketina li mîneralên deryayê, û rayeya darazî ya av û qeraxên deryayî eleqedar dike.

## Çavkanî

Kategorî:Dadweriya deryayî
Kategorî:Dadweriya navneteweyî
Kategorî:Dîroka deryayî

deryayî
Hiqûqa tendirustiyê

**Hiqûqa tendirustiyê**, temamê qaîdeyên hiqûqî diyar dike ku di sektora tendirustiyê de pêşkêşkerên xizmetên tendirustiyê û wergirên xizmetan riayet bikin.

Hiqûqa tenduristiyê li ser mijarên hiqûqî yên pirsgirêkên di navbera pêşkêşkerên xizmetên tendirustiyê de, rêzikname û rênimayên pêşkêşkerên xizmetên tendirustiyê, pirsgirêkên hiqûqî yên di derbarê têkiliyên di navbera pêşkêşker û wergirên xizmetan de, û mijarên hiqûqî yên derbarê radestkirina xizmetên tendirustiyê, xizmetên çavdêriyê disekine.

Kategorî:Dad
Kategorî:Maf
Piştşikestî

**Piştşikestî** xwarineke Botanê ye. Li Amedê carnan wekî kebab jî binavdikin. Romîkî (tirkî) navê wê kirine *kazan kebab*. Di rastiyê de ev di distê (qazan)ê de nakele, qazan di malan, heya aşxaneyan de jî nayên bikaranîn.

Li Riha û Mêrdînê têkelên biharbêhnê yên taybet ên bo kebaban in jî tevlî dikin. Pirraniya aşpêjan pesnê versiyona herêma Mêrdînê didin.

Li vir raveka parêzgeha Rihayê hatiye dayîn.

## Berkelî (melzemeyên xwarinê)
* *3 [[fringî]] (bacanê sor, pamîdor, şamî, tomatos)*
* *1/2 [[bacan]]*
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) av*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*

Bo hundirê wê:
* *1 [[Pîvaz]]*
* *1 [[fringî]] (bila ne mezin be)*
* *250 gr [[goştê kişandî]]*
* *1 KŞ xwê*
* *2 îsotên dirêj (kesk, ne tûj)*
* *1 KŞ îsota pûlpelî (îsota sor, îsota tûj)*
* *1 KŞ [[îsota reş]]*
* *1 KŞ têkela taybet a biharbêhnê (bi tirkî yenibahar)*

## Ravek
Qalikên bacanan bi belekî bigirin. Serî û binî bavêjin, bi qasî tiliyê (bêçî) stûr bibirrin. Di şoravê de bi qasî 20-25 deqeyan bihêlin, pakij bişon.

Pîvaz, fringî, îsotê ziravane hûr bikin, goştê kişandî, xwê û biharatê (biharbêhn) tevlî bikin, tev bidin. Quşxane yan beroşê de tîkane çêtiyên bacanê rêz bikin. Ango nava çêtiyan bi têkela we ji bo hundir amadekiribû, dabigirin. Heger hûn dîzilê (dîz, dîzik) bikarbînin baştir e, lewra jixwe di orjînalê de jî dîzil heye.

Qalikên fringiyan bigirin, di ser bacanan de hûr bikin. Rûn û avê tevlî bikin, xwê pê werbikin, di agirê zelûl (hindik, kêm) de bikelînin. Goşt û sebzeyan tehma xwe da, nermijî bû, ji ser agir daynin.

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Hiqûqa malbatê

**Hiqûqa malbatî**, şaxeke hiqûqê ye ku bi mijarên malbatî û navmalî ve mijûl dibe. Mijarên sereke yên vê şaxê nîşanîbûn, hikm û şertûmercên zewacê, netîce û şertûmercên hevberdanê, girêbesta pergala mal û milkan, xaniya malbatê, neseb, pêsikandin, sermîyanî, mafê debareyê ya zarokan, raspêrî, qeyimî, kesên mafsînorkirî, debareya alîkariyê ye. Hiqûqa malbatî bi mafên jinan û mafên zarokan ve jî eleqedar e.

Kategorî:Dad
Kategorî:Maf
Hiqûqa bazirganiyê

**Hiqûqa bazirganiyê**, an bi navekî din "hiqûqa ticaretê", şaxê hiqûqê ye ku li ser maf, îrtîbat û halûhereketên şexsan, taciran û karsaziyan disekine, ku bi ticaretê re, kirînûfirotanê re mijûl dibin. Ew bi gelemperî wekî şaxeke hiqûqa medenî tê hesibandin û him bi mijarên hiqûqa taybet û him jî bi hiqûqa giştî re mijûl dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Dad
Kategorî:Maf
Dada parastina civaknasiyê

**Dadweriya parastina civaknasîyê**, ji aliyê civaknasî ve, jîyane civakî ya mirov, diparêzê. Ji prensiba ku her mirov, mirovekî civaknas a, gav diavêje û mafê parastinê dike. Têkildanîna civatî ya civaknasî û mafê mirov yê têkildanînê têde tê ziman. Wekî din jî, dada parastina civaknasîyê, ji du beşan diafirê, yek, ya beşa keseyetî û beşa duyem jî, beşa komî û komelî ya. Li ser van xalan, rêzgeên xwe li ser civatê û ahlaqê wê û pêşketina wê diafirên.

Kategorî:Dad
Kategorî:Maf