open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rêsepana dermanan

thumb|Poz yek ji rêyên sepandina dermanan e. Bo mînak, dayîna vaksînê di hundirî poz re (''întranasal'').

**Rêsepana dermanan**, **rêyên sepandina dermanan** di farmakolojî û toksîkolojiyê de rêya ku pê derman, şileme, jehr an jî çi made û hêmanên din dikeve laşî de.

Rêsepana dermanan bi gelemperî tê dabeşkirin li gorî cihê ku ew made tê sepandin bo derbasbûna laşî. Mînakên belav oral û întravenoz anku navdamarî. Dabeşkirin jî dikare li gorî armanca ku made çalakiya xwe ji bo dike, bihê kirin. Çalakî dikare topîkal (xwecihî) an jî enteral (bandorên wê heta cihekî sîstemî/koendamî be belê gihandina wê di rêya boriyên givêrdarî re be), yan jî pareneral (bandorê sîstemî/koendamî belam rêça gihandinê ne GI be).

## Dabeşkirin
Rêsepana dermanan bi giştî li gorî awayê sepandinê tê dabeşkirin.

### Li gor cihê sepanê
### Li gor tesîra sîstemîk an jî herêmî
Rêsepanên dermanan bi serekî dikare li gor bandora herêmî (di rêsepana topîkal de) an jî sîstemîk (di rêsepana enteral an jî parenteral de) bên dabeşkirin:
* topîkal :Bandora herêmî dike,made cihê ku çalakî dixwaze lê bê kirin,tê sepandin. Hindek caran,her wisa têgeha topîkal wek sepan li herêmeke lokalîzekirî ya wûcudî an jî li rûyê parçeyekê wûcudî tê nasîn.
* enteral : Bandora daxwazkirî sîstemîk e,made bi rêya Sîstema hezmê tê dayîn.
* parenteral : Bandora daxwazkirî sîstemîk e, made ji bilî rêyên Sîstema hezmê tê dayîn.
#### Topîkal (Herêmî)
* epîkûtanoz(sepana li ser çermî), bo mînak:testên enerjiyê,anesteziya herêmî ya tîpîk.
* bêhngirtinî(înhalasyon),bo mînak : dermanên astimê
* enema,bo mînak : kontrast medya ji bo nîşandana rûvikan
* dilopên çavî(li ser konjûnktîvayê), bo mînak: Dermanên dijbakterî ji bo konjûktîvîtîsê
* dilopên guhî, wek dermanên dijbakterî û kortîkosteroîdan ji bo otîtîsa derveyî
* bi rêya membrana mukoz li bedenî
#### Enteral
Di vê sîstema dabeşkirinê de,rêsepana enteral rêsapeneke ku dikare her parçeyekê ji sîstema hezmê bihundirîne û xudanê tesîra rêsepana sîstemîk e.
* bi rêya devî,gelek derman wek tablet, kapsûl an jî dilop
* bi tûpê xudankirina gastrîk,tûpê xudankirina dozdehgirêkî an jî gastronomî gelek derman û întûbasyona nazogastrîk.
* tortorîkî, gelek derman di sûpozîtorê de.
#### Parenteral
* navrehşînî (întravenoz) (bo nava şînrehî),bo mînak gelek derman,xudankirina parenteral
* navrehsorî (intraarteriyel) (bo nava sorrehî),bo mînak :dermanên reh sistkirinê di tedawiya vazospazmê de û dermanên trombolîtîk ji bo tedawiya embolîzmê.
* enfûzyona navossoz (bo nava mêxa hestî) .
* navmaskûleyî
* navserebral (bo nava parenkîmaya mejî).
* navserebroventrîkûler ( bo nava ventrîkûler sîstema serebral).
* navtekal (enjeksiyonek bo nava kanala spînal)
* binkûtanoz (li bin çermî )

## Bijartina rêya sepandina dermanan
### înjeksiyon
Peyva înjeksiyon rêsepanên întravenoz, întramuskuler, subkûtan dihundirîne.

## Çavkanî

Kategorî:Dermansazî
Naughty Boy

**Naughty Boy** (jdb. 1ê kanûnê 1985an li Watford (Îngilistan); bi navê xwe yê fermî *Shahid Khan*) bestekar, muzîkvan û rapvanekî brîtanî yê bi eslê pakîstanî ye.

Naughty Boy bi gelek hunermendên bi nav û deng re kar kiriye, wek Leona Lewis, JLS, Cheryl Cole, Jennifer Hudson, Alesha Dixon û Tinie Tempah. Herwiha, di sala 2013an de wî yekemin albuma xwe ya bi navê *Hotel Cabana* derxist piyasê. Di vê albumê de gelek hevkariyên taybet ên bi Emely Sandé, Ed Sheeran, Gabrielle û hunermendên din hene. Ji vê albumê çend stranên wek 'Wonder' û 'La La La' hatin weşandin, yên ku ketine nava stranên herî serkeftî yên salê.

## Kurtejiyan
Khan li Zanîngeha Gildhall (Gildhall University (bi navê xwe yê nu: *London Metropolitan University*) dest bi xwendina 'Business and Marketing' ê kiribû, lê piştî yekemîn semestrê dev jê berda û heta demekê çend karên cuda dikir. Wek mînak, ew li şîrketa Dominos Pizza û Watford General Hospitalê kar dikir. Di wê demê de wî biryar da ku bi navê Naughty Boy (ku tê wateya 'Kurê Har') muzîka xwe binivîsê û amade bike. Khan di depoya/garajê baxceya dayik û bavê xwe ya li Charlock Wayê de muzîkên xwe yên ewil qeyd kir. Saya rewşa xwe ya abori ya ku ber bi rindiyê ve diçû, wî stranên xwe di studyoyeke li Paling, West Londonê kişand.

Bi vî rengî, wî ji Sony ATV'yê kontrateke sê salî stend û bi rêya Virgin Records (EMI Records) kontrateke kişandina albumekê bi dest xist. Albuma xwe ya ewil di tebaxa 2013an de derket piyasê û bi kilamên wek 'La La La' li cîhanê bi nav û deng bû.

## Dîskografî
;Albumên wî
* 2013: *Hotel Cabana*

;Singles
* 2006: *Phat Beach (I'll Be Ready)*
* 2010: *Never Be Your Woman* (feat. Wiley & Emeli Sandé)
* 2011: *F**kery (Out of Order)* (feat. Dot Rotten, Griminal, Mic Righteous & Sneakbo)
* 2012: *Wonder* (featuring Emeli Sandé)
* 2013: *La La La* (featuring Sam Smith)
* 2013: *Lifted* (featuring Emeli Sandé)

Kategorî:Jidayikbûn 1985
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên brîtanî
Dîldo

thumb|rast|Dîldoyên klasîk
**Dildo** (xirê plastîk, kîrê ji sîlîkon û hwd) pêleystokeke seksî ye. Peyva 'dîldo' bi îxtîmaleke mezin yan ji peyva îtalyanî *diletto* yan jî ji ya *latînî dilectus* tê, ku tê wateya 'coşandin'ê. 

Dîldo bi şekl û mezinahiya xwe yê klasîk wek penîseke sist xuya dike. Lê di ew salên dawî de gelek dîldoyên bi şekl, reng û maddeyên cuda jî derketine. Ji bo jinan dîldoyên cur bi cûr û rengorengo hene. Muşteriyên mêr jî bi giranî yên klasîk tercîh dikin.

Dîldo bi awayên vajînal û anal karin bên bikaranîn, wek ji bo masturbasyon, kutandin û harkirina bedena xwe, yan jî di çarçoveya pratîkên seksî de bona harkirina hevjîna xwe.

## Çavkanî

Kategorî:Pêlîstokên seksî
Dermansaz

thumb|Dermansazek li gorî tabloyeke alman (1614)
**Dermansaz** zanyarên tenduristiyê ne ku li Dermanxaneyê dixebitin û bi zanistiyên tenduristiyê li ser ewlehî û tesîrdariya bikaranîna dermanan disekine. Rolê dermansazan bi awayê gelêrî *kutan, pêkvekirin û valakirin* bû. Lê niha ew rolê dermansazan wergeriye endamiya tenduristvaniyê ku rasterast bi tenduristiya nexweşên serpêyan têkildar e.

## Perwerdehiya dermanzanan
Dermanzanan perwerdehiya xwe bi radeya zanîngehê dîtiye ku mekanîzmayên biyokîmyayî yên hereketên dermanan, bikaranînên dermanan, rolên tedawîyî, tesîrên alî, jêktesîrên derman yên potansiyel û parametreyên nêrînan têgehiştî ne.Zehfe dinyayede dermansaz 5 sal dixwunîn.
Ev kar bi Farmakolojî,Farmasotîk kîmye,Farmasotîk kognozî,Botanîk, anatomî, fizyolojî û patofizyolojiyê ve girêdayî ye.Peşîya xilasbuna zaningehe dermansaz ji xwere hêl dibijirin.Mînak dermansazîya nexweşxane,dermansazîya endustrî û dermansazîya Dermanxane.
 dinirxîne û van zanînên taybet radigihîne nexweşên serpiyan û  bijîşkan û tenduristvanên din.

## Perwerdehî û sepana dewletan
### Japon

### Dewletên Yekbûyî

Kategorî:Dermansazî
Kategorî:Pîşeyên bijîşkiyê
Vajînaya çêkirî

thumb|Pêlîstoka seksî ''Fleshlight'' bi şêweyê lêvên quzî ye.

**Vajînaya çêkirî** ji aletên ku bi awa û xuyabûna xwe wek vajînaya jinan in re tê gotin.

Ev alet wek pêlîstokeke seksî ji bo masturbasyonê tê bikaranîn. Herwiha, ji bo dol girtina heywanan jî ew alet tê emilandin.

## Wek pêlîstokeke seksî
Vajînayên çêkirî yên ku ji bo masturbasyona mêran hatine amadekirin bi gelek awa û kalîteyên cûr bi cûr têne firotin. Wek mînak: gelek cûreyên wê yên ji çerm, lateks û sîlîkon hene. Yek caran jî ew alet xwediyê vîbratorekê ne. Ji xuyabûna xwe ya derveyî, vajînayên çêkirî wek vûlva têne xuya û hinek ji wan xwediyê keçaniyekê ne.

thumb|''Travel Pussy''
Bêguman, yek ji aletên herî balkês ên vajînayên çêkirî *Travel pussy* ("vûlvaya seyahetê", "quzikê geştê") ye. Ev pêlîstoka seksî ji xortimeke lastîkî pêk tê û di hindurê wê de qulikeke qasî 24 cm heye. Gava ev lastîk bi ava germ tê tijîkirin, qulika xortimê teng dibe û meriv kare aletê ji bo masturbasyonê bikarbîne.

Meriv dikare aleta *Travel pussy* bi awayeke hêsan di dema seyahetan de bi xwe re bîne û pê bilîze.

Kategorî:Pêlîstokên seksî
Sîn, Mamekî

**Sîn** (; ), gundekî bi ser Mamekiya Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

Gelê gundê Sin, ji eşîre Qirxanî

## Galerî

Wêne:62000 Geyiksuyu-Tunceli Merkez-Tunceli, Turkey - panoramio.jpg|Sîn


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Çuxure

**Çuxure** (), gundekî bi ser Mamekiya Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Korkes

**Korkes** (; ), gundekî bi ser Mamekiya Dêrsimê ve ye.

## Gelhenasî

## Navdar
* Sakîne Cansiz (1958 – 2013)

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Riya Ketelanî

[thumb|''Riya Ketelanî'' di ber [Camp Nou a Barselonayê re derbaz bû.]]
[thumb|''Riya Ketelanî'' li [Bakurê Ketelonya (li Fransayê) destpê dike û ber bi başûr heta ku digehe sînora welatê Valensiyayê.]]
**Riya Ketelanî** (bi ketelanî: *Via Catalana*) yan jî **Riya Ketelanî ber bi Serbixwebûnê** (*Via Catalana cap a la Independència*) xwepêşandaneke mezin bû ku ji rêzeke 1.600.000 mirovên aştîxwaz ên dest bi dest girtî pêk hat. Xwepêşandana ketelanparêz ji bo roja neteweyî ya Ketelonyayê ji hêla 14 rêxistinên civata sivîl a ketelan ve hat lidarxistin û di roja 11ê îlona 2013an de hat çêkirin. Dirûşma xwepêşanderan ew bû: *Independència!* ("Serbixwebûn!").

Zincîra mirovan di dirêjahiya riya romanî ya Via Augusta ji bakur ber bi başûrê Ketelonyayê ve bi awayekî aştîxwaz û bi şayîne hate çêkirin û zêdeyî 400 km dirêj bû.

## Mafê çêkirina referendûmê (''Dret a Decidir'')
Civîna Neteweyî ya Ketelonyayê (bi ketelanî: *Assemblea Nacional Catalana*) ev xwenîşandan pêşniyaz kiriye da ku di roja neteweyî ya ketelanan de xelkê Ketelonyayê bikaribe daxwaza xwe ji bo mafê çêkirina referendûmeke di sala 2014an de nîşan bide hikûmetên Spanya û Ketelonyayê û pêşkêşî bernameya dewleta serbixwe bike. Dirûşmeke din jî hebû: *Fem via!*; bi wateya "De em riya xwe çêkin!" yan jî "Bila em bi lez bikin [ber bi serbixwebûnê]!"

## Riya Ketelanî di Ketelonyayê ve diçe
Rêza mirovan di dirêjahiya Via Augusta ya romaniyan de meşiya û di zêdetirî 86 bajaran re derbaz bû; ji bakur ber bi başûr: El Pertús, la Jonquera, Pont de Molins, Figueres, Santa Llogaia d'Àlguema, Bàscara, Orriols, Sarrià de Ter, Sant Julià de Ramis, Girona, Fornells de la Selva, Riudellots de la Selva, Tordera, Pineda de Mar, Calella, Sant Pol de Mar, Canet de Mar, Arenys de Mar, Caldes d'Estrac, Sant Andreu de Llavaneres, Mataró, Vilassar de Mar, Premià de Mar, El Masnou, Montgat, Badalona, Sant Adrià de Besòs, Barselona, l'Hospitalet de Llobregat, Esplugues de Llobregat, Sant Just Desvern, Sant Feliu de Llobregat, Molins de Rei, Sant Vicenç dels Horts, Cervelló, Vallirana, Ordal, Cantallops, Sant Cugat Sesgarrigues, Olèrdola, Vilafranca del Penedès, Santa Margarida i els Monjos, la Ràpita, l'Arboç, Castellet i la Gornal, Bellvei, el Vendrell, Roda de Berà, Creixell, Clarà, Torredembarra, Altafulla, Tarragona, Reus, Riudoms, Montbrió del Camp, Mont-roig del Camp, l'Hospitalet de l'Infant, l'Ametlla de Mar, El Perelló, l'Ampolla, Camarles, l'Aldea, Amposta, Sant Carles de la Ràpita û Alcanar.

## Wênedanka ''Riya Ketelanî''

Wêne:Via catalana - Tram 523 (Palafolls) - Hores prèvies - 1.jpg|Çend beşdarên ku xwe amade dikin.
Wêne:Tram 235 de la via catalana per la independència (section 235 of the Catalan Way towards independence).JPG|Riya Ketelanî çalakiyên xwe saet 17.14 dest pê kirin. 1714 sala şikestina Barselonayê li şerê dijî leşkerê êrîşker Felîpê 5em ê Borbon e.
Wêne:Via Catalana, tram 765.jpg|Riya Ketelanî.
Wêne:Via Catalana al Tram 686 (Pont de Molins) 3.JPG|Riya Ketelanî ya sala 2013an êdî êdî kuta dibe.


## Çavkanî

Kategorî:Siyaseta Ketelonyayê
Kategorî:Welatên Ketelanî
Kategorî:2013 li Ketelonyayê
Hozan Sefkan

**Hozan Sefkan** ango **Şehîd Sefkan** (bi navê xwe yê fermî *Celal Ercan*, z. 1960, Dersim - m. 16'ê nîsanê 1985'an, çiyayên Qendîl), hunermend û şehîdeke tevgera azadiya gelê kurd e.

## Kurtejiyan
Şehîd Sefkan di sala 1960'an de li gundê Laleşoxa ya Çemişgezek'ê (Dersim) hate dinê. Piştî ku li Elezîzê dibistana xwe ya navendê û ya lîseyê diqedîne, ew di sala 1978'an de xwe qeydî enstîtûya perwerdehiyê ya Amedê dike. Di salên xwe yên ku li Amedê derbas dike dikeve nava tevgera azadiya kurdan û li dibistan û komeleyan xebat dike.

Piştî demekê ew êdî bi awayeke bingehîn tevlî PKK'ê dibe û digel çend şoreşgerên din ji Amedê derbasî Libnan û Filistînê dibe.

Piştî perwerde stendinê dîsa vedigere Kurdistanê û xwe li herêma Dersimê bi cih dike. Li wir dibe berpirsyarê mezrayê û di vê çarçovê de him karên leşkerî him jî yên rêxistinê dimeşîne. Hêjayî gotinê ye ku wî karên xwe di dema darbeya leşkerî 12'ê îlonê de di nava tengasiyên gelek dijwar de meşandibû.

Şehîd Sefkan di sala 1982'an de digel Şehîd Mizgîn derbasî Ewropayê (Swîsrê) dibe û ew li wir yekemîn komeleya çand û hunerê ya Ewropê ya bi navê Huner Kom'ê dadimezirînin. Di heman demê de ew koma muzîkê ya bi navê Koma Berxwedan avadikin, ya ku di muzîka kurdî de yek ji komên herî girîng ên tevgera azadiya kurdan e.

Hozan Sefkan yê ku heta sala 1984'an li Ewropa dimîne, di havîna wê salê de biryar dide ku ji nu ve vegere welêt. Gava digihêje welêt, ew derbasî çiyayên Qendîlê dibe û dest bi jiyana gerîllayê dike.

Hozan Sefkan di 16'ê nîsana 1985'an de digel 7 rêhevalên din dikeve faqeyeke partiya komunîst a Iraqê û jiyana xwe ji dest dide.

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Stranbêjên kurd
Nexşeya hişî

**Nexşeya hişî** an **nexşeya zihnî** diyagramek ku ji bo zanînan tê bikaranîn. Nexşeyeka hişî gelek caran bi peyvekê an jî nivîsekê tê afirandin, tê bicî kirin li navendê, ku bi raman, peyv an jî têgehiştinên têkildar lê hatîne pêvekirin. Kategoriyên sereke tên zêdekirin ji girîka navendî û kategoriyên biçûktir, binekategoriyên kategoriyên mezintir in. Kategoriyên nexşeya hişî an zihnî peyv, raman, erk an jî tiştên din ku bi peyv an jî ramana enextar ve têkildar arast dikin.

Nexşeyên hişî ji destî jî dikare bên amade kirin an jî dikare wek *nîşeyên gir* di dema ders an jî hevdîtinê de bên nivîsîn, an jî ji bo mînak dikare wekî wêneyên kaliteya bilind bên amade kirin wextê dem zêde be.

Nexşeyên hişî wek cureyekî diyagrama spîder tê pejirandin.Têgehiştineka wekî vê di sala 1970an de bi navê *peqîna roja ji ramanan* bû.

## Rêberên nexşeya hişî
Zanistvan Buzan ji bo çêkirina nexşeyên hişî van rêbazên li jêr pêşniyar dike :
# Li navendê bi wêneyê mijarekê,li gel bikaranîna kêmanî 3 rengan destpê bike.
# Wêneyan, sembolan, kodan û rehendan bikarbîne li gor nexşeya hişî ya xwe.
# Peyva enextar bijêre û bi tîpên biçûk an jî mezin binivîse.
# Her peyv/wêne çêtirîn e, tenê û di ciyê xwe de rûniştî.
# Xêzên wan divê li gel destpêkirina ji wêneyê navendî bê girêdan. Xêzên navendî stûr, organîk û zirav in dema ew tên pêvekirin bi derve ji navendê.
# Xêzên bi dirêjahiyeke eynî wek peyv/wêneyên wan perisandî çêbikin .

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Dîzayn
Kategorî:Hiş
Kategorî:Lîstikên hinera hiş
Kategorî:Metodolojî
Kategorî:Zanîn
Anne Brontë

**Anne Brontë** ( li Thornton, Yorkshire, Brîtanya - m. 28ê gulana 1849 li Scarborough, Yorkshire) nivîskar û helbestvaneke brîtanî bû. Xwişka biçûk a Charlotte û Emily Brontë bû.

Du berhemên Anne Brontë hene: *Agnes Grey* (1847) û *Kirêdar ji Wildfell Dolan* (*The Tenant of Wildfell Hall*, 1848). Wê pirtûkên xwe bi bernavka *Acton Bell* îmze kirine. Dibêjin ku pirtûkên wê di dema nivîsandinê de ne serkeftî bûne.

Nivîskara ciwan di 29 saliya temenê xwe de ji ber nexweşiya tuberkulozê (werem, êşa zirav) jiyana xwe ji dest da.

## Berhemên wê
* **', 1847.
* **', 1848

## Çavkanî

Kategorî:Jinên îngilîz
Kategorî:Mirin 1849
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Nivîskarên viktoryayî
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 19an
Kategorî:Romannivîsên viktoryayî
Bahewê

**Bahewê** (1928: باهوى / *Bahvi*; 1946: *Bahavi*) , gundekî Êlihê ye. Li serê çiya ye. Li derdora wê Çala û Baqolînê û Sinsê heye.

Kategorî:Gundên Êlihê
Baqolînê

thumb|300px|Dîmenek ji Baqolînê
thumb|300px|Baqolînê
**Baqolîn**, gundê **Baqolînê** (1928: باقولين / *Baquoline*; 1946: *Bakolin*; bi romî: *Koyunlu*), gundekî Êlihê ye. Di navbera Êlihê û Kercewsê de ye. Li derdora wê gundên Çala, Hoska, Bahewê he ne. Gundekî çiyê ye û debara gund bi granî li ser xwedîkirina heywanan e.

Kategorî:Gundên Êlihê
Sinsê

thumb|300px|Goristana Sinsê
**Sinsê**, gundekî Bismilê ye. Di navebra Bismil û herêma havizbiniyan de ye. Li derdora wê Mezra Ehmed û Çala û Bahewê û Şêxûsivê he ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Bêdiya

**Bêdiya** () gundekî Êlihê ye. Li kêleka Çemê Dîcle ye. Gundekî kevn û dîrokî ye. Xaniyên gund weke yên derdora Mêrdîn ji keviran e. Li derdora wê Zêwê û Şikêra he ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êlihê
Derdêliyê

thumb|300px|Derdêliyê
Gundekî Kercews^ê ye di navbear Heskîfê û Kercewsê de ye.Li derdora wê gundên Merwaniyê û Xirbêta he ye.

Kategorî:Gundên Kercewsê
Merwaniyê

thumb|250px|Merwaniyê
**Merwanî**, gundê **Merwaniyê** (1928: مروانى / *Mervani*; ), gundekî Kercewsê ye. Di navbera Heskîf û Kercewsê de ye. Li herêmekê çiya ye û werê dixwuyê ku debara gund bi xwedîkirina heywanan û çandin û berhemên rezan e.

Kategorî:Gundên Kercewsê
Siyasetnasî

**Siyasetnasî** dîsîplîneke civaknasiyê ye ku bi xebatên dewlet û netewe û hikûmet û siyaset û siyaseta hikûmetê ve têkildar e.

Arîstotelês vî karî wek xebatên dewletê dide nasîn. Ev li gel teorî û praktîkên siyasetê û analîzên sîstemên siyasetê û tevgera, çanda siyasetê ve têkildar e. Zanyarên siyasetê xwe wek mijûlkerên rûdaw û rewşên siyasî yên di bin têkiliyan de derdikevin dibînin û ev zanyarên hane ji bo prensîbên giştî derbarê rêberiya dinyayê yên xebatên siyasî dixebitin.

Siyasetzanî li gel warên din jî têkildar e; aborîyê, dadê, civaknasîyê, dîrokê, mirovnasiyê, rêvebirina civakê, siyaseta giştî, siyaseta netewî, têkiliyên navnetewî, siyasetên berawird, derûnnasî, rêxistinên siyasî û felsefeya siyasetê dihundirîne. Her çend li sedsala 19an de kodkiriyî be jî, dema hemû civakzanî ava bûn, siyasetzanî xwediyê rehên kevn bû; bi rastî, ew berî 2500 sal pêş niha di nav xebatên Platon û Arîstotelês de hebû.

## Bindîsîplînên siyasetnasiyê
Siyasetnasî gelek caran dibe 5 parên cuda yên bin-dîsîplînê ku rewşên hevrebûnê çêdike.

* Felsefeya siyasetê
* Siyasetên berawird
* Rêvebirina civakê
* Têkiliyên navnetewî
* Dada giştî

Felsefeya siyasetê li gel lêzedekirinên cur be cur yên ramanvanên klasîk wek Arîstotelês, Niccolò Machiavelli, Cicero, Platon û yên din ve gelek têkildar e.

## Çavkanî
Qesrîk

thumb|300px|Malek ji Qesrîkê
**Qesrik**, gundekî Kercewsê ye li herêma hafizbiniyan. Gundekî gelek kevn û dîrokî ye.

**Narlidere**, bi Kurdî Qesrîk gundekî navçeya Merkezê ya Bitlîsê ye.

Kategorî:Gundên Kercewsê
Susikê

**Susikê** () li rojavayê Kurdistanê gundekî girêdayî Girê Spî (Til Ebyed) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Girê Spiyê
Zirsûsik

__NOTOC__
**Zirsûsik**, **sûsik**, **semaniyê nas**, **kerro**, **kerrank**, **kerrowale** an jî **qitbarûd** (*Coturnix coturnix*), cureyekî qerqewîlên biçûk (*Phasianidae*) in ji cinsê semaniyan (*Coturnix*) e.
## Belavbûn
Zirsûsik li gelek herêmên Asya, Afrîka û Ewropayê tên dîtin.

## Şayes
thumb|Mê
Zirsûsik balindeyekî qelew û biçûk e, rengê wê qehweyî bi xêzên dirûvê çavan ku spî ne. Dirêjiya zirsûsik di navbera 18.0–21.9 cm ne û giraniya wê di navbera 91–131 gram e. Baskên zirsûsikan dirêj in ku berevajiya çûkên nêçîrê yên din.

## Reftar û jîngeh
Zirsûsik ji cureyên çûkên ku li ser erdê dijîn. Zirsûsik, ew çûka bi tenê ji koma balindeyên dirûvê mirîşkan (*Galliformes*) ku dikanê bifire. Zirsûsik bi dijwarî tên dîtin ji ber ku xwe di nêv zadên çandinî de vedişêre û hez nake carinan bifire, lê dixwaze bixoşe berva firrînê. Zirsûsik ji balindeyên koçber in ku ne wekî çûkên nêçîrê yên din.
### Parêzî
Zisûsik dendik an bizir û mêş û mûran ser erdê digire û dixwe.
### Pirbûn
thumb|Hêk
Çaxê zirsûsik digihîje 6-8 hefteyî ku dikanê hêkan bike li cotgehên vekirî û erdên bi giha li pir herêmên Asya û Ewropayê. Zisûsik di navbera 6-12 hêkan dike ku piştî 16-18 rojan wê ji qalikan derkevin.

## Dabeşandin
### Binecure
thumb|Serê binecureyên bi navkirî
thumb|Serê zirsûsika Afrîkayê ''Coturnix coturnix africana''
Zaneyarê swêdî Linnaeus, ew ê yekemîn ku zirsûsikan di pirtûka xwe *[[Systema naturae]]* bi navê *Tetrao coturnix* danas û salox kir di sala 1758an de. Zirsûsikê Ewroasyayê *C. c. coturnix*, li herêmê Sahelê li Afrîka û Hindistanê zivistanê xwe derbas dike. Gelheyên zirsûsikan ku li giravên Kenarî û Madêra yê dijî ji binecureyê zirsûsikê Ewroasyayê *C. c. coturnix* ne. Nijad an binecureyê zirsûsikê Afrîkayê *C. c. africana* ji aliyên Temminck û Schlegel, di sala 1849an bi navê *C. c. africana* hatibû danas û saloxandin. Zirsûsikê Afrîkayê li herêmên Afrîkayê navîn û başûrê Afrîkayê zivistanê xwe derbas dike. Gelheyên zirsûsikan ku li Madagaskar û giravên Komoros ê ji binecureyê zirsûsikê Afrîkayê *C. c. africana* ne. Çend binecureyeên din li Afrîkayê hene wekî li Etiyopayê tên dîtin ku navê wê zirsûsikê Hebeşê (*C. c. erlangeri*) ye, *C. c. inopinata* ku li giravên Kêp Vêrdî dijî ye û *C. c. conturbans* ku herêmê Azores tên dîtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Zirsûsik - 
* Oiseaux Wêneyên zirsûsikan

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Çûkên nêçîrê
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Semanî
Zorava, Bismil

thumb|250px|Şivanê Zorava
**Zorava**, gundekî Bismilê ye. Nêzîkî Êlihê li kêleka gundê Zilek e.

Kategorî:Gundên Bismilê
Heyvgirtin

thumb|Heyvgirtin: gav bi gav
**Heyvgirtin**, **hîvgirtin** an **girtina heyvê**, gava heyv dikeve nava siya cîhanê û tîrêjên rojê nagihîjin ser rûyê wê pêk tê. Bi vî gavî heyv ji bo demeke kurt tarî dibe, heya ku heyv dîsa ji siya cîhanê derket.

## Nimûneyên heyvgirtinê
[thumb|çep|Siya navendî ([umbra) û siya nîvî (penumbra) ya cîhanê]]
Ev bûyera rojgernasî an astronomîk tenê di dema heyva tijî de pêk tê, lê divê roj, cîhan û heyv wekî 'germiçank'ekê li piş hev bisekinin. Bi vî havî siya navendê (umbra) û siya nîvê (penumbra) ya cîhane dikeve ser heyvê.
Gava heyvgirtinek pêk hat, heyvgirtina pêşîn piştî heyv şeş car li ser xulgeha xwe geriya pêk tê.
Gava heyv hêdî hêdî derbasî hindirê siya cîhanê dibe û bi tevahî tarî dibe, guhertina rengê rûyê heyvê bi çavên tazî pir baş tê dîtin. Ji vê bûyerê re (ji tê ketina heyvê ya hindirê siya cîhanê re) îmersyon tê gotin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Vîdiyo
* Çitoniya wêne saziya heyvgirtinê 
* Live Free Lunar eclipse webcast & hands-on lunar eclipse experiments: 2011-06-15 

Kategorî:Bûyerên Stêrnasiyê
Kategorî:Heyv
Hoska

thumb|thumb|250px|Dîmenek ji Hoska
thumb|250px|Ciwanek ji Hoska
**Hoska**, ango **Hoskan** (1928: هوسكان / *Hosquan*; 1946: *Hoskan*; bi romî: *Tepecik*), gundekî Kercewsê ye. Li herêma hafizbiniyan li nêzî gundê Qesrîkê ye.

Kategorî:Gundên Kercewsê
Tesîra rexnak

**Tesîra rexnak**, di bijîşkiyê de tesîreke ku çi terapeutîk çi jî advers be. Tesîra rexnak gelek caran ji bo nasandina tesîra advers tê bikaranîn. Her wisa tesîra rexnak dikare ji bo tesîrên sûdmend, lê nexwestî, ji bo encamên bikaranîna dermanan, bê sepandin. Carna, derman tên reçete kirin an jî prosedûr tên kirin taybetî ji bo tesîrên wan yên rexnak; di vê rewşê de tesîrên rexnak ji tesîrên rexnak derdikeve û dibe tesîreke daxwazkirî.

Ji bo mînak, X-tîr ji mêj ve (niha jî) tê bikaranîn wek teknîkeke mêze kirinê; keşfkirina qebîliyeta onkolotîk ya X-tîr rê da ji bo bikaranîna wê li ser radyoterapiyê (ablasyona tûmorên malîgnant).

Bikaranîna dermanan ji bo endîkasyonên nepejirandî (ji bo tesîrên rexnak) wek bikaranîna ne-etîketî tê nasandin. Ji bo mînak, opiyoîd, ku ji bo êşan wek tedawiya palyatîv hatiye qebûl kirin, her wisa dikare ji ber pênasên wê yên oforiyant wek anksiyolîtîk an jî antîdepresan bê bikaranîn, çi bijîşkî çi jî keyfker be.

Bikaranîna ne-etîketî ya dermanan, hindî wateya wê bi tesîrên rexnak wek hev be jî, divê neyê tevlîhev kirin li gel wê; tesîrên rexnak mekanîzmaya hereketan dişayesîne di bikaranîna ne-etîketî de, lê bikaranîna ne-etîketî encamên daxwazkirî yên bikaranîna dermanan nîşan dide ji bo tesîrên rexnak yên wê.

Bikaranîna ne-etîketî ya dermanan tenha di rewşa ku dermanê reçetekirî ji aliyê reçetenivîs ve hatiye pejirandin ji bo bikaranînê, hîngê qanûnî ye. Her wisa bazarkirina dermanan li dijî endîkasyonên nepejirandî yên neqanûnî ye.

## Mînakên tesîrên rexnak yên tedawîker
* Bevacizumab (avastin) li dijî dejenerasyona makûler ya hişk ya bi temen ve têkildar tê bikaranîn, hem jî ji bo edava makûler ya ji nexweşiyan tê wek diyabetîk retînopatî û Xetimîna navendî ya vena retînal tê bikaranîn.
* Buprenorfîn ceribandiyî hatiye nîşan dan (1982-1995) wek tesîrdar li dijî depresyona refraktor ya tund.
* Bupropiyon dijdepresaneke ku wek Wellbutrin tê firotin,ew her wisa wek amûrekê berdana cigareyê jî tê bikaranîn; ev endîkasyon paşî hatiye pejirandin û navê berhema cigare berdanê jî Zyban e.
* Sildenafil ji bo nexweşiya Hîpertansiyona pulmoner hatiye çêkirin; lê paşî hatiye keşfkirin ku reqbûnê (erection) dike, paşî li hatiye bazarkirin.

## Çavkanî
* https://en.wikipedia.org/wiki/Side_effect

Kategorî:Derman
Meletmanka

thumb|300px|Ji rêya Baxça ve Meletmanka
**Melêetmanka**, gundekî Farqînê ye. Li ser rêya Farqînê û Malabadê, li nêzîkî Baxça ye. Gund bi sergoyê xwe navdar e.

Kategorî:Gundên Farqînê
Heyva tijî

thumb|Wêneyeke heyva tijî.
**Heyva tijî** (sembola wê ya astronomîk: 15px ), gava roj û heyv - her yek li hêleke cîhanê - hemberî hev disekinin pêk tê.

Heyv di vê rewşê de hinkî li jorî xulgeha cîhanê ye. Ji ber ku gava heyv û xulgeha cîhanê xwediyê heman pehniyê bin, wê çaxê siya cîhanê dikeve ser heyvê û bi vî havî heyvgirtin derdikeve holê. Dijheviya hevya tijî heyva nu ye.
## Şayes
Ronahiya heyvê di dema heyva tijî de digihêje asta xwe ya herî bilind; herwiha, ronahiya wê di nava -12.5 û -13 mag e. Gava meriv vê ronahiyê bi ya rojê û ya sevê tîne ber hev, ronahiya heyvê ji ya rojê 400'000 car tarîtir e û ji ronahiya ezmana sevê jî 250 car ronîtir e. Ronahiya heyvê ji ber xulgehên elîptîk (xwar) ên heyv û cîhanê carna dadikeve carna jî radibe. Gava cîhan him pirr nêziki rojê (perîhel) him jî pirr nêzikî heyvê ye (perîgeum), wê caxê ronahiya heyva tijî 22% ronîtir e. Wek mînak: di îlonê 2006'an û adarê 2010'an de heyva tijî pirr nêzikî perîgeumê bû, lê ev yek her 9 sal carekê pêk tê.

## Pêşangeh

Wêne:Full_moon_partially_obscured_by_atmosphere.jpg|Heyva tijî û atmosfera cîhanê, wêneyek ji ezmanê (sal 1999 ji Discovery
Wêne:Mondaufgang.jpg|Rabûna heyva tijî, wêneyek bi rêya teleobjektîfê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Full moon dates and resources
* Moon phase calculator
* Is the Moon Full?
* FULL MOON NEW MOON calendar

Kategorî:Gihanekên Heyvê
Kategorî:Heyv
Tesîra advers

Di bijîşkiyê de, tesîra advers bizerer e û encama tesîra nedaxwazkirî ye bi bikaranîna derman an jî midaxaleyeke din wek cerrahî.Tesîreke advers dikare wek *[[Tesîra rexnak]]* jî bê nîşan dan, ndema wek tesîra esas an jî ya tedawîker bi awayeke sekonder tê nirxîn.Eger encamên wê ji doz an jî prosedûreke çewt hatibe, ev rewş wek çewtiya dermankirinê tê nasîn ,ne wek komplîkasyon.

Kategorî:Derman
Kategorî:Dermannasî
Selefîtî

[thumb|Xwenîşanderên cîhadiyên selefî li [Mexribê.]]
**Selefîtî** an jî **tevgera selefî** tevgereke navbera mislimanên sunî de ku navê xwe ji Selef (yên berê an jî bavûkalên wan) wergirtiye, anku mislimanên kevntirîn ku li ser praktîkên îslamî fikirî ne.

Ev tevger gelek caran tê tarîf kirin wek têkildar an jî sînonîmek li gel wehabîtî, lê gelek selefîst difikirin ku peyva wehabîtî rezîl e, bêkêr e. Wek din selefîtî wek tevlîheviya wehabîtî û tevgerên din tê dîtin ji 1960an heta niha. Selefîtî li gel nêrînên lîteralîst girêdayî û purîten yên îslamî têkildar hatiye dîtin li Rojava li gel cîhadiyên selefî yên ku tundiya li dijî sivîlan wek wezîfeyeke îslamî diparêzin. Çend ku zanayên selefî şermezar bikin jî van êrîşan, her hene ev êrîş. Her wisa ew selefiyên van êrîşan dipejirînin gelek kêm in.

Zana û dîroknas bikartînin vê peyva da ku nîşan bidin *xwendingaheke ramanê ye ku reaksiyoneke li dijî belavbûna ramanên ewropayî di nîva duyem ya sedsala 19an de* û dixwazin rehên modernîteyê ya di nava şaristana mislimanî yê derbivin holê. Her wiha selefiyên nûjen rêya *lîteral û gelêrî... û qanûnên nivîsên pîroz* teqîp dikin, anku li dû şopa Ibn Teymiye ne, ne li dû şopên fîgûrên sedsala 19an wek Muhemmed Abduh û Cemal el-Din el-Afgani û Reşîd Rida ne.

Divê selefîtî di gel mezheba Ehlî-Hedîs ya li nîvgirava Hindistanê neyê tevlîhev kirin. Selefî di bin kontrola zanistiya mezhebê de ye, bo mînak gelek dewletên ereb girêdayî qanûnên mezheba henbelî ne. Selefîtî li Kurdistanê

## Jêderk

Kategorî:Fundamentalîzma îslamî
Kategorî:Îslam
Şehadet

**Şehadet** yan jî **kelimeya şehadetê** ( yan jî ) şertê pêşîn ê îslamê ye. Yanî bona ku kesek bibe misilman divê berê kelimeya şehadetê bilêv bike û qebûl bike. Alimên îslamê ji vê re dibêjin *bi dil îqrar kirin û bi ziman tesdîq kirin*.

Şehadet tê manaya şahidbûnê. Misliman bi gotina şehadetê "ji yektiya Xweda re" û ji "pêxembertiya Muhemmed re" şahidbûna xwe îfade dike.
Kelimeya şehadetê ji du hevokan pêk tê:


*Eşhedu en la ilahe illallah* (Ez şahid im ku ji bilî Ellah xweda tune)


*We eşhedu enne Muḧemmeden resûlullah* (Û ez şahid im ku Muhemmed pêxemberê Xweda ye)

Di mezheba henîfî da di hevoka duduyan da pêş gotina *"resûlullah"* (pêxemberê Xweda ye) dibêjin *"'ebduhû we resûluhû"* (evdê Xweda û pêxemberê Wî ye).

**Kelimeya tewhîd** jî bi şehadetê re heman tiştî îfade dike. Tenê peyva "eşhedu" yanî "ez şahid im" nahê gotin. Kelimeya tewhîd wihan e:


La ilahe illallah (ji bilî Ellah xweda tune)


Muḧemmedun resûlullah (Muhemmed pêxemberê Xweda ye)

Li gor hinek aliman kelimeya tewhîd tenê ji gotina "La ilahe illallah" pêk tê. Lewra "tewhîd" wate "yektî" ye û tê wê gotinê ku Xweda yek e.

## Çavkanî

Kategorî:Bawerî û doktrîna îslamî
Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Kategorî:Zikir
Georges Politzer

**Georges Politzer** (3 gulan 1903 - 23 gulan 1942) fîlosofekî frensî ye û bîrdozvan an teorîsyenekî marksîst e bi binyad ve mecar e, bi nêrîna hindek kesan wek "fîlozofê porsor" (*philosophe roux*) tê bibîranîn. Ew welatiyekî Oradeayê bû, ev bajar niha girêdayî Romanyayê ye (wê demê Nagyvárad Mecaristan bû).

## Jiyana wî
Politzer di dema serhildana mecarî ya 1919an de herdem şervanek bû. Ew di 17 saliya xwe de li dûv binketina tehdekariya Komara Sovyet ya Mecar ya di bin rêberiya Béla Kun de çû sirgûnê. Paşî welat kete bin rêbazên tehdekar yên hikûmeta Awistriya-Mecaristanê ya bi rêberiya amîral Miklós Horthy.

Ew piştî hevdîtina Sigmund Freud û Sándor Ferenczi de li Viyana di sala 1921ê de li Parîsê binecih bû. Ew tevlî Partiya Komûnist ya Fransî bû di navbera salên 1929 û 1931ê de li cihekî nediyar.

Di destpêka 1930î de, Partiya Komûnist Zanîngeha Karkeran ya Parîsê avakir ku ev zanîngeh heta desteserkirina elmanî li 1939an dewam kir. Di dema rêvebirina xwe ya zaningehê de, berpirsiyarê dersên materyalîzma diyalektîk bû û ev ders dida.

Xwendekarekî Marks û Lenîn bû, Politzer li ser derûnnasîyê dixebitî.

## Lêzêdekirinên bo felsefeyê
Piştî mirina wî, xebata wî *Rêbazên Sereke yên Felsefeyê* (*Principes Élémentaires de Philosophie*) ji layê xwendekarên wî ve hate çapkirin, her wisa ev pirtûk di sala 1980î de li Tirkiyê ji layê rejîma faşist ya leşkerî hate qedexekirin. Her wisa ev pirtûk hêj nehatiye wergerîn bo kurdî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Jînenîgariya Georges Politzer
* Berhemên George Politzer

Kategorî:Bîrdozvanên Marksîst
Kategorî:Cihûyên fransî
Kategorî:Fîlozofên siyasî yên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1903
Kategorî:Mirin 1942
Kategorî:Mirovên fransî ku hatine dardakirin ji aliyê Almanyayê nazî
Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr
Çamuriya Jorîn

**Çamuriya Jorîn** (), gundekî li ser girêdana navçeya Başanê ye. Ew gund 4 km dûrê navçeya Başanê û 49 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.

Ev gunda pêşberî çiyayên Agiriya piçûk û Agiriya mezin e. Gundê Çamuriyê wek gundê Çamuriya jêrîn û Çamuriya jorîn dabeşî du gundan bûye. Her du gundan jî şênîyên wê Kurd in.

Şênîyên her dû gundan xizmê hev in. Piranîya şenîyên Çamurîya jêrîn koçî welatên Ewropayê bune. Gelemperî jî koçî Welatê Fransî bûne. Niştecîhên Çamurîya jêrîn piranî ji êla Bekiranîya ne. Ez xwe jî ji êla bekiranîya me. Ji malbata Hecî Ûsiv im. Ez Mihemedê kurê Ehmed, Ehmedê Hecî Seîd.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Başanê
Le Trio Joubran

thumb|250px|''Le Trio Joubran'' (2008)
***Le Trio Joubran*** (, ango ) komeke muzîkê ya gelêrî ya filistînî ye ku ûdê bi awayê trîo (sêmend) bikartînin. Ev sêmend ji brayên Samir, Wissam û Adnan Joubran pêk tê. Birayên Joubran bi binyad ve xelkê Nazarethê ne û niha wextê xwe di navbera bajarên Nazareth, Ramallah û Parîs de diborînin.

Brayên Joubran ji malbateke navdar ku xwedî mîraseke hunera zengîn û dewlemend hatîne. Dayika wan, Ibtisam Hanna Joubran, *Muwashahat* (helbestên ku bi binyad ve ji Endulusê ne) digotin, bilêv dikir, her wisa bavê wan jî di nav çêkerên enstrûmentên bitêl ên herî navdar de bû li Îsrael û li dinyaya ereban.

## Avabûna ''Le Trio Joubran''
Samir Joubran, brayê herî mezin, dest bi kariyereke baş a muzîkê kiribû li 1996an, nêzîkê deh sal berî avabûna Le Trio Joubran. Samir du albûmên xwe yên jêhatî li 1996an *Taqaseem*, li dû wê jî li sala 2001ê * Sou'fahm * belav kir. Ji bo albûma xwe ya sêyem, Samir brayê xwe yê ciwantir vexwend, Wissam, ji bo duoyekê hev bibêjin. Ev albûm, *Tamaas*, li sala 2003an hatibû belavkirin. Piştî zivirîna ji geryanê, Samir ji bo avakirina trîoyê pêşniyar kir ku brayê wan yên ciwan tevlî bibe. Di tebaxa 2004an de li Baxçeyên Luxembourgê ya Parîsê Le Trio Joubran bi konsereke *live* muzîka xwe pêşkêş kir.

## Xelatên wergirtî
* Di 2009an de li Festîvala Navneteweyî ya Fîlm a Dubaî xelata Arab Muhr ji bo dengefîlmê herî baş ê bi navê *Adieu Gary*, ku ji layê Nassim Amaouche ve hatiye rêvebirin;
* Di 2001ê de li Festîvala Navneteweyî ya Fîlm a Dubaî xelata Arab Muhr ji bo dengefîlmê herî baş ê bi navê *The Last Friday*, ku ji layê Yahya al-Abdallah ve hatiye rêvebirin;
* Di 2013an de xelata *Order of Merit and Excellence* bi destê serokê Filistînê Mahmud Abbas;
* Di 2013an de Xelata Navnetewî ya Filistînê.

## Dîskografî
;Albûmên stûdyoyê
* *Tamaas* (2002)
* *Randana* (2005)
* *Majâz* (2007)
* *À l'ombre des mots* (2008)
* *Le Dernier VoL, with Chkrrr* (2009)
* *AsFâr, featuring Dhafer Youssef* (2011)
* *The First Ten Years* (2013) Serie of 5 CDs û 1 DVD

## Girêdanên derve
* http://www.letriojoubran.com/
* https://www.facebook.com/trio.joubran?sk=info
* http://www.wissamjoubran.com/

Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 2004an de hatine avakirin
The End of History and the Last Man

***The End of History and the Last Man*** () navê pirtûkeke Francis Fukuyama ye ku di sala 1992an de derket. Pirtûk firehkirina ceribandina wî ya 1989an *Dawiya Dîrokê?* (*The End of History?*) ye, ya ku di kovara têkiliyên navneteweyî *[[The National Interest]]* de hatiye weşandin. Di pirtûkê de, Fukuyama niqaş dike ku hatina Demokrasiya Lîberal a rojava dikare bibe nîşana xala dawî ya Guherîna sosyoçandî ya mirovatiyê û dikare bibe forma dawî ya rêvebirina hikûmetên miravatiyê.

Pozîsyona Fukuyama xwedî hinek nakokiyên li gel Karl Marx e ku Marx difikire ku dîroka hevrikî dê bidawî be bi komûnîzmê li şûna kapîtalîzmê. Fukuyama xwe bi Marx di radeyekê de dide nasîn lê bi rêya Alexandre Kojève bi fîlozofê elman Hegel bêhtir xwe dide nasîn.

## Mijarên pirtûkê
* Divê dîrok wek pêvajoyeke guherînê bê dîtin.
* Rûdaw dê heta dawiya dîrokê dewam bikin.
* Reşbîniya di derbarê paşerojê mirovatiyê de dê her hebe ji ber ku qabiliyetên mirovatiyê nikare teknolojiyê kontrol bike.
* Dawiya dîrokê tê wateya ku lîberal demokrasî forma dawiya ya hikûmetên hemû neteweyan e. Çi sîstemên alternatîv nînin piştî pêşvebirina demokrasiya lîberal.

## Çavkanî

Kategorî:Demokrasî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Pirtûkên inglîzî
Kategorî:Postmodernîzm
Kategorî:Sedsala 20an
Louie Anderson

**Louie Anderson** (jdb. 24ê adara, 1953, Saint Paul, Minnesota, DYA - m. 21ê kanûna paşîn a 2022an, Las Vegas, Nevada, DYA) komedyen û aktrîsa amerîkan e.

## Çavkanî

* 

Kategorî:Aktrîsên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Komedyenên amerîkî
Kategorî:Mirin 2022
Abasan (eşîr)

**Abasa** an jî **Abasan** hozeke mezin e. Ev eşîr li Dêrsim û Dêrika Çiyayê Mazî li Mêrdînê û li çiyayê gundek li aliyê bajarê Dêrika Hemko li Rojavayê Kurdistanê bingeha vê eşîrê bajarê Amêdî ye. Abbasan li hozeke Seyîd Riza ye.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Niyaz

**Niyaz** (bi farisî: نياز, *Niyaz*) komeke sêmendî (trîo) ya muzîkî ya îranî û emerîkî ye. Ev kom li sala 2005an de ji aliyê DJ û bernamesaz û çêker û remîksvan Carmen Rizzo û vokalîst û sentûrvan Azam Ali û Loga Ramin Torkian ve hatiye afirandin. *Niyaz* di zimanên kurdî, farisî, ûrdû û tirkî de tê wateya *keser û hesret*.

Muzîka trîoya Niyaz, wek *muzîka mîstîk li gel xemlên modern* tê tarîfkirin, tevlîheviya mîstîzma sûfîzm û *trance electronica*yê ye. Sêmendiya Niyaz dengên folklorî yên farisî û hindî û yên Behra Spî, helbest û stranên ku helbestên Rumî dihundirîne li gel înstrûmentên elektronîk û bernameyên rojavayî.

## Albûmên trîoya Niyaz
Albûma wan Niyaz (albûm) ya li 2005ê hatî belavkirin tevlîheviya sûfîzma sedsala 13ê û helbestên ûrdû ye li gel "zivirîn û lêdanên hîpnotîk". Albûma wan ya 2008ê jî, Nine Heavens, ji du dîskan pêk tê. Albûma wan ya sêyem, Sumud (صمود) li bihara 2012ê hate belavkirin.

Di tîrmeha 2013an de Carmen Rizzo bi rêya Facebookê karkenariya xwe ji Niyazê îlan kir.

## Jêderkên stranan
Çend ku wan hinek stran li gel helbestên xwe yên orîjînal hebin jî, stran û lîrîkên xwe bi giştî ji helbestvanên farisî û ûrdû distînin û stranên folklorî jî ji Îran û Efxanistan û Pakistan û welatên din yên Rojhilata Navîn û Asyaya Navendî distînin.

Di her du albûmên pêşiyê de lîrîkên wan bi giştî bi farisî û ûrdû ne ji bilî straneke tirkî di Nine Heavensê de, lê albûma wan ya sêyem *Sumud* gelek stranên farisî li gel du stranên tirkî û straneke erebî ya Filistînê û straneke kurdî dihundirîne.

## Dîskografî
* Niyaz (albûm) (2005)
* Nine Heavens (albûm) (2008)
* Sumud (albûm) (2012)
* Sumud Acoustic EP (albûm) (2013)

## Girêdanên derve
* http://www.niyazmusic.com/
* http://www.youtube.com/watch?v=xDIVoZcuYnw&list=PL80F07F18885D3258

## Mijarên têkildar
* Azam Ali

Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 2005an de hatine avakirin
Mîr Hesen Vezîrov

**Mîr Hesen Vezîrov** () 1889 - 20'ê rezberê, 1918 ) şoreşger û siyasetmedarekî azerî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1889
Kategorî:Mirin 1918
Kategorî:Siyasetmedarên azerî
Kategorî:Sosyalîstên azerî
Kategorî:Şoreşgerên azerî
Kitaro

thumb|Kitaro
**Kitaro** (bi japonî: 喜多郎; z. 4 sibat 1953) muzîkvan, bestekar, hilberîner û aranjorekî japonî ye ku wekî pêşengê muzîka *New Age* tê pejirandin.

## Ciwaniya wî (1954–1976)
Kitaro li Toyohashi, devera Aichi (Japon) hatiye dinyayê. Ew mezûnê Lîseya Toyohashi Commercial e. Piştî mezûnbûnê, Kitaro çû Tokyoyê ji bo ceribîn û bûyîna parçekê muzîka sehneyê û li wir wî sîntesayzir (amûreke elektronîk e) keşf kir. Sîntezayzira wî ya pêşîn analog bû.

## Kariyera wî ya ''solo'' (1977-1993)
Piştî hatina Japonê, Kitaro di sala 1977an de dest bi solo kariyera xwe kir. Her du albûmên pêşiyê *[[Ten Kai]]* û *[[Full Moon Story]]* bûn favoritên *kult* yên piştgirên hereketa *[[New Age]]*. Wî konserta xwe ya yekem li Shinjukuya Japonê da.

## 1994-heta niha

## Jiyana wî ya kesane
Di nîviya 1990î de, Kitaro li gel Keiko Matsubara zewicî ku ew bi xwe jî muzîsyeneke û di albûmên Kitaro de leyiztî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên japonî
Gaza rondikbar

thumb|Gaza rondikbar
Gaza rondikbar wek **gaza rondikrêj**, rondik dibarîne jî tê nasîn. Gaza rondikbar çekekê kîmyewî ya nekûjer e ku esebên korneayê hişyar dike yên li çavî û dibe sedema rondikan,janan û hetta koriyê. Gazên rondikbar yên hevpar Spreya bîberê (gaza OC), gaza CS, gaza CR, gaza CN(fenasîl klorîd), nonîvamîd, bromoaseton, ksîlîl bromîd, sîn-propanetiyal-S-oksîd (ji pîvazan) û Mace (têkelbûneke) dihundirîne.

Ajanên rondikbar bigiştî ji bo kontrola serhildanê tê bikaranîn.Bikaranîna van çekan wek ajanên şerên kîmyewî bi dûçûna hinek hevpeymanên navnetewî qedexe ye.Wextê Şerê dinyayê yê yekemîn de, ajanên rondikbar yên toksîktir hatin bikaranîn.

## Tesîr
Gaza rondikbar dixebite li gel mukoz membranên îrrîteker li çavî, difinê, devî û li cegerî û dibe sedema girîn, bênijîn, kuxîn, bêhngirtina dijwarî, jan di çavî de, korbûna demkî, hwd. Li gel gaza CSê sîmptomên îrrîtasyonê xuya dibin li 20-60 saniye piştî dûçarmanê û bigiştî di 30 deqîqeyên jêdûrbûnê de tesîra wê dawî dibe. Li gel spreya bîberê(gaza OC), destpêka sîmproman bi hundirîna wendabûna motor kontrol, di demeke kin de dibe jixwe, %90 erîşkar reftarên xwe yên êrîşî terk dikin. Tê fikirîn ku gazên rondikbar hereket dikin bi erîşkirinê li dijî fonksiyonî komên sûlfîdrîl yên li enzîman. Yek ji hedefên proteîn ya pêkantirîn îyon kanala TRPA1ye ku tê îfade kirin li esebên sehkirinê yên çavan,difin û devî.

### Rîsk
Li gel hemû çekên nekûjêr an jî kêmkûjêr, hindek rîskên brîndarbûnên ciddî-mayî an jî mirin heye bi bikaranîna gaza rondikbar.

## Bikaranîn

## Tedawî
Piştî dûçarmanê, tedawiyên cur be cur dikare bên bikaranîn.Alîkariya yekem ya standart ji bo sojînên li çavî avdana çavî ye û hinek îspat pêşniyar dikin ku solûsyona dîfoterîn dikare bibe alîkar wek berhemekê alikariya yekem ji bo spreyên kîmyewî û dikare bibe alîkar ji bo sojînên çavî.

## Girêdanên derve

* http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A655517
* http://www.eco-action.org/dod/no7/cs_gas.html 
* http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18501939

Kategorî:Gaz
Hîçperestî

**Hîçperestî**, **hîçparêzî**, **tuneperestî**, **nînperestî** an jî **nîhîlîzm** têgehiştineke felsefî ye ku neyîniya yek an bêhtir nêrînên jiyanê yên pejirandî pêşniyar dike.

## Navê bi kurdî
Mamosteyê felsefeya bi zimanê kurdî Ali Gurdilî di nivîs û xebatên xwe yên felsefeyê de têgeha *hîçperestî* bikar tîne. Her wisa bi zaravayê soranî jî di ferhenga Ferşîd Şerîfî ya bi navê *Ferhengî zarawekanî felsefe û zanistî komaliyetîkan* de têgehên *hîçbawerî, hîçxwazî, edebî bêhudey* pêşniyar dike. Her wisa bi zaravayê soranî têgeha *hîçgerayî* heye lê ev têgeh rasterast ji zimanê farisî hatiye wergirtin. Her wisa têgeha xwerû *hîhîlîzm* jî zimanê latinî tê ku *nîhîl* tê wateya *tune û hîç*.

## Hîçperestiya hebûnî
Bi berbelavî, hîçperestî wek formeke hîçperestiya hebûnî tê pêşkêşkirin ku diparêze jiyan bêyî wateyeke rast, armanceke rast û hêjayeke rast e. Hîçperestên exlaqî diparêzin ku exlaq bisiruştî mewcûd nîne û ev nirxên exlaqî yên hatîne ava kirin, çêkirînên nedîtbar in.

Ev têgeh ji aliyê Ivan Turgenev ve hatiye populîzekirin di romana xwe *Fathers and Sons* de ku pêşengê romanê *Bozarov* hîçperest bû.

## Hinek hîçperestên girîng
* Friedrich Heinrich Jacobi
* Søren Kierkegaard
* Friedrich Nietzsche

## Çavkanî
* https://en.wikipedia.org/wiki/Nihilism

Kategorî:Felsefeya jiyanê
Kategorî:Îdeolojiyên siyasî

Kategorî:Teoriyên metafizîkê
Mihregan

thumb|Wêneyekî ji pîrozkirina cejna Mihregan a zerdeştiyên faris (2011, li Holendayê)
**Mihregan**, **cejna Mihregan**, weke cejneke dîrokî ku kurdên zerdeştî her sal di dehemîn roja demsala payîzê de tê pîrozkirin. Cejn şeş rojan tê pîrozkirin. Roja cejnê ya pêşî bi navê *Ramihregan a giştî* û roja dawî jî wek cejna *Mihregan a taybet* tê nasîn.

Di ola zerdeştiyan de ku ola dêrîn a kurdan e, dehemîn roja demsala payîzê wek cejna Mihregan tê nasîn û piştî Newrozê wek mezintirîn cejna dîrokî ya Rojhilata Navîn tê nasîn ku ji aliyê zerdeştiyan ve tê pîrozkirin û 6 rojan berdewam dike.

Bi baweriya zerdeştiyan, Ahuramezda *Yaqut* di Newrozê de û Zîbercid (kevirekî dîrokî û binirx) jî di roja Mihregan de çêkirine. Zerdeştiyên li rojhilatê Kurdistanê bi sedan sala ye vê cejnê pîroz dikin.

*Mihr* tê wateya ronahî, dostatî, peywendî û mihrivanî, cejna Mihregan ji bo mihrîvankirin û rûbirûbûna ligel derew û nemihrîvaniyê tê pîrozkirin. Cejna Mihregan li agirgehên zerdeştiyan tê pîrozkirin. Navendeyên ku lê zêde tê pîrozkirin jî herêmên rojhilatê Kurdistanê ên weke Kimanşanê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Cejnên dînî
Kategorî:Cejnên îranî yên kevnare
Kategorî:Çanda Îranê
Hişam Zeman

**Hişam Zeman** an **Hîşam Zaman** derhêner û rejîsorê norwêcî yê fîlman e ku di 1975an de li Başûrê Kurdistanê hatiye ser dinyayê û bi eslê xwe kurd e.

Hişam Zeman di 10 saliya temenê xwe de koçî welatê Norwêcê kir û di 2004an de li wir xwendina xwe li Peymangeha Fîlm a Norwêcê (*Den norske filmskole*) ya Lillehammerê kuta kir.

Filmê diploma wî "The Roof" li gelek Festîvalan hate pêşkêşkirin. Di sala 2003'a de bi kurtefilmê "The Bridge" di Festîvala kurtefilmên Nêrwicî de / Norwegian Playwright’s Association Award de beşdarbû. Kurtefîlmê wî yê serketinê yê bi navê *Bawke* di sala 2005an de li festîvala kurtefîlman a Grimstadê hate xelatkirin, pişt re heman kurtefîlm li festîvalên Clermont-Ferrand û Aspen û Valensiya û Donostia-San Sebastián û Toronto û Palm Spring beşdar bû. Wî di sala 2007an de novelefîlmê bi navê *Vinterland* çêkir û ev fîlm di heman salê de bû fîlmê destpêk û vekirinê yê Fîlmefestîvala Tromsoyê ya Navneteweyî li Norwêcê.

Derhênerê norwêcî û kurd di 2013an de fîlmê xwe yê nû *Før snøen faller* ("Berî ku berf bibare") pêşkêş kir û ev fîlme ye ku di êvara 9ê çiliya pêşîn a 2013an de Fîlmefestîvala Dihokê ya Navdewletî vedike.

## Fîlmnîgarî
* 2003: The Bridge
* 2004: The Roof
* Bawke, kurtefîlm, 2005
* *Vinterland*, novelefîlm, 2007
* *De andre*, kurtefîlm, 2009
* *Før snøen faller* (Before the Snowfall, Berî ku berf bibare), fîlm, 2013.

## Çavkanî
* Li ser Hişam Zeman ser malpera IMDb, bi îngilîzî.

## Girêdanên derve
* Li ser fîlmê Hişam Zeman ê bi navê Before the Snowfall (Berî berfbaranê) ser Facebookê, bi îngilîzî ye
* Trailera fîlmê Before the Snowfall ku fîlmê vekirina Filmefestîvala Duhokê ye]

Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Derhênerên fîlman ên norwêcî
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Senaryonivîsên kurd
Mizrahîm

[thumb|Cihûyên [Helebê (1914)]]
**Cihûyên mizrahî**, **mizrahîm**, ango **mizraḧîm** (, *mizrahî* bi wateya "rojhilatî") an *Edot haMizrach* (civatên rojhilatê) navek e ku ji bo civatên cihû yên Asyayê, bi taybetî yên rojhilata navîn tê bikaranîn. Fermo, mîzraxîm ji cihûyên ereb, cihûyên faris, cihûyên bûxarî, cihûyên kurd û cihûyên çiyayê (cihûyên hindî û yên Qafqasya) pêk tên.

## Bi nav kirin
Berî avakirina dewleta Îsrael ev nav nedihate bikaranîn, lewra evya bi nav kirineke nû ye û qala cihûyên ku li derveyî dewleta Îsraelê dijîn dike. Gelek mizrahîm hê jî xwe bi navê dewleta ku tê de dijîn re bi nav dikin, wek *cihûyên îraqî, cihûyên tûnisî, cihûyên faris* û hwd.

Pirr caran mizrahîm wek sefardîm (ku bi îbranî tê wateya 'spanyolî') têne dîtin. Sefardî cihûyên ku piştî qewitandina wan a ji Spanyayê di sala 1492'an de xwe li Efrîqaya bakur (li Mexribê) bi cih kirine re tê gotin. Lê sefardîm naxwezin ew wek mizrahîm bêne binavkirin.

Berî damezirandina dewleta Îsraelê peyva *mizrahî* car caran ji bo cihûyên ereb dihate bikaranîn. Lê ew bi xwe vê binavkirina wan a wek *cihûyên ereb* an *ereb* qebûl nedikirin, û sedema vê yekê dijminatiya dewletên ereb li hemberî wan bû.

## Ziman
Civakên mizraxîm bi zaravayên cûr bi cûr ê' yudeo-erebî xeber didan, wek ya moxrabî.

Zaravayên din ên civakên mizraxîm ev in: cîdî, yudeo-gurcî, yudeo-tacîkî (buxorî), kurdî, yudeo-berberî, yûhûrî û yudeo-aramî. Pirraniya pirtûkên felsefî, olî û edebiyatî yên mizraxîm bi zimanê erebî yê bi alfabeya îbranî hatine nivîsandin.

## Çavkanî

Kategorî:Cihû
Kategorî:Çanda cihû
Kategorî:Komên etnîk li Îsraêlê
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Xwînbera pişikan

**Xwînbera pişikan**, xwînê bêoksejînê ji dil dişîne pişikan ku ji xwînberên yên bi tenê xwînê bêoksejîn hildigire.
## Anatomî
Di dilê mirov de, **sondeya pişikan** (**xwînbera pişikan** an **xwînbera pişikan ya sereke**) ji bingeha ventricle rastê destpêk dike. Ev sonde kin e ku dirêjiya nêzî 5 cm û tîreya wê nêzî 3 cm. Piştre ev sonde dibe du şax ku dikevin herdu xwînberên pişikan (çep û rastê), ku xwînê bêoksejîn hildigire pişikan.

## Niyara xwînbera pişikan di nexweşî de
Zorsengiya pişikan çêdibe wekî yek ji nexweşiyên pişikan. Eger ev nexweşî wekî serencamê nexweşiya dil çêdibe (Sîndroma Eisenmenger).
## Sengiya xwînbera pişikan
Sengiya xwînbera pişikan ew e, pîvana zext an sengiya xwînê di xwînbera pişikan de. Sengiya xwînbera pişikan digihîje di navbera 9 - 18 mmHg.

## Pêşangeh

Image:Lungs anatomy.png|Anatomiya pişika mirov.
Image:Pulmonary artery.jpg|Xwînbera pişikan
File:Slide7gggg.JPG|Sondeya pişikan
File:Slide6xxxx.JPG|Xwînbera pişikan

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Pişik
Kategorî:Xwînberên sîngê
Hewlêrî

**Hewlêrî** ev tişt û mirov e ku ji bajar û herêma Hewlêra Başûrê Kurdistanê ye. Niştecihên yek ji kevintirîn bajarên ku jiyana tê de bedewam bûyî hewlêrî ne.

Kategorî:Navê niştecihên gund û bajeran
Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê