open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henry Ford

**Henry Ford** (jdb. 30ê tîrmehê 1863, li Wayne County, Michigan, DYAyê − m. 7ê nîsanê 1947), yek ji hilberînerên otomobîlan, damezrênerê Ford Motor Company e.

Bi avakirina quadricycle di sala 1896an de bi tevî karsazên navdarên ku bala wan li ser hilberîna otomobîl e ve di sala 1899an de fîrmaya *Detroit Automobile Company* dadimezirîne. Mixabin ev fîrma bisernakeve. Di sala 1903î de Henry Ford bi tevî 11 karsazan bi 28.000 dolar kapîtalê fîrmaya Ford Motor Company dadimezirînin. Ford îcar di xeyalên xwe de biserdikeve. Bi hilberîna yekemîn modela otomobîlê ya bi navê Modell T 1913 efsaneya Ford jî destpêdike. Ji sala 1908an heya 1927an Ford ji heman modelê 15 milyon trimbêlê difiroşe.

Serkeftin û yekemtiya Fordê 45 salî didome û gorî hin civaknasan Ford jiyana sosyal a mirovan guhartiye û ji vê yekê re jî Fordîzm tê gotin. Ford tê fabrîkên xwe de li dijî xebatên sendikayan derdikeve û hin reforman pêk tîne. Hin îdîa hene ku Ford alîkarî daye Adolf Hitler û sazûmaniya nîjadperest a naziyan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Aştîxwazên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1863
Kategorî:Karsaz
Kategorî:Masonên amerîkî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1947
Johannes Gutenberg

**Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg** (jdb. 1397 li Mainz; m. 3ê sibata 1468) hostayê Almanî ko ji bo vedîtina çapa tîpên livok li Ewropayê navdar e.
Gutenberg di cîhana çapkirinê de bi alava çapkirinê riya şoreşekê vedike. Cara pêşîn bi vê alava ku pîtên metalî bikartîne ve çapkirina Mizgînê (Încîl) dike. Pîtên amade yên metalî wekî klavyeya îro bingeha nivîsandinê bû. Bo her çapkirinê pît dihatin rêzkirin. Beriya Gutenberg, pîtên darî dihatin bikaranîn.
Karê wî yê serekî, Mizgîniya Gutenbergî ko bi navê Încîla 42-dêrî tê nasîn, yek ji berhemên pesinkirî ji aliyê bedewî û pirteknîkîbûnê ye.

Kategorî:Dahênerên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1398
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1468
Kolik, Adiyeman

**Kolik** () yek ji navçeyên Semsûrê ye. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 60.700 û bi tevî gundan jî 115.000 e. Rûerdê xwe 1.854 km² ye. Navçe 30 km li rojhilatê Semsûrê ye. 3 şaredarî, 4 nehiye, 84 gund û 115 mezre girêdayî navçeyê ne. Di sala 1954´î de bi Semsûrê ve hatiye girêdan. Li bakûre navçeyê girê navdar Nemrûd heye. Unesco yê ev gir kirîye nav lîsteya mîrasa cîhanê. Her sal bi hezaran mirov ji ciye cûda yê cihanê û bajarên din yê Tirkîye û Kurdîstanê ji bo temaşekirina rojhildanê, rojavayê û peykerên devasa tên bajêr.

Dîroka herêmê wekî ya Kurdistanê ye. Aborî piranî li ser çandiniyê ye. Çandiniya behîv, nîsk, ceh, genim, nok, pembo, lazût, kuncî, titûn tê kirin. Herwekî xwedîkirina ajalan û karê mêşhingivê jî heye. Li navçeyê fabrîka tekstîl û keramîk heye mixabin hilberîn kêm e û gelê herêmê xizan e. Li herêmê lêgerînên petrolê û çend jî bîrên petrolê hene. Gel gilîdar e ku li kargehên petrolê tenê Tirkên ku ji rojavayê Tirkiyê didin xebitandin. Ango Kurdan nadin xebitandin.

## Navdarên Kolîkê

* Osman Sebrî, li gundê Narince ji dayîk bûye.
* Elqextewî, yek ji zanayên Îslamê
* Samî Tan, Zimannas
* Mehmet Metiner, siyasetmedar

## Gundên Kolîkê
Gundên Kolîkê yên navdar vana ne: Menzîl, Hecerî, Alût, Çiralîk, Hemzeyin, Bîheze, Beraziye, Markîk, Sîhake, Kûmîr, Alûtamîn, Terpal, Kilîsk, Keftîre (Kefîrme), Şamîk, Narînce, Çalçaviye, Qeraş, Zeytûn, Bîldiyan, Galaro, Salmût (va gundê Semsûrê), Momaciya, Kugalo û Mîlke.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*
Çeman, Qilaban

**Çeman**, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilebanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Qilebanê
Kolik, Qileban

**Kolik** an jî gundê **Kolgê**, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilabanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Qilebanê
Çeman, Bedlîs

**Çeman**, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Bidlîsê
Şax, Wan

**Şax** () yek ji navçeyên Wanê ye. 87 km ji Wanê dûr dikeve. 26 gund û 96 mezre bi navçeyê ve girêdayî ne. Bilindahî ji rûyê avê 1.512 m, rûber 2.200km² ye. Navçe di bin desthilatdariya Împeratoriya Osmaniyan de bi Hekariyê ve hatiye girêdan. Beriya Terteleya Filehan li vir ermenî jî hebûn. Gel tenê ji kurdan pêk tê. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.

## Çavkanî
Gever

**Gever** () yek ji navçeyên Colemêrgê ye û navçeya herî mezin a Colemêrgê ye. Gever yek ji navçeyên xwedî nifûsa qerebalixe ku di statuya navçeyê de ye. Gever her çiqas di statuya navçeyê de be jî di salên dawî de bi wergirtina koçberên ji gundên derdorê ji Colemêrgê mezintir bûye.

Gever navçeyek Bakurê Kurdistanê ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê cih girtiye.

## Dîrok
Tê texmînkirin ku navçe bajarekî pir kevnar e ku dîroka navçeyê ji i 7000 sal berî zayînê vedigere. Berî zayînê di sala 1000an de Ûrartûyan li herêmê jiyan kirine.

Navê navçeyê di tomarkirinên sala 1855an de wek "Gevar" hatiye nivîsandin û di tomarkirinên sala 1898an de jî wek "Dîze" hatiye nivîsandin. Navçe di Şerê Cîhanê yê Yekem de bajar ji aliyê Rûsyayê ve tê dagirkirin û di 5ê gulana sala 1918an de jî ji dagirkeriya Rûsyayê tê rizgarkirin.

Gever di sedsala 19an de navçeyeke Lîvasiya Hekariyê ku bi ser Parêzgeha Wanê ve bû. Di sala 1936an de Gever wekî navçe hatiye ragihandin. Navê berê yê navenda navçeyê di wan salan de Dîze bû.

Gever di salên 1990î de ku gundên herêmê ji aliyê hikûmetên tirk ve têne valakirin navçe rastî pêleke zêde ya koçberiyê hatiye. Tevî ku di çileya sala 2016an de hatibû rojevê ku navenda parêzgeha Colemêrgê di çarçoveya tevdbîrên îdarî de veguhezînin Geverê lê heta niha nehatiye bicihanîn.
## Erdnîgarî
thumb|çep|Di demsala biharê de dîmenek ji Deşta Geverê.
Gever yek ji navçeyên Bakurê Kurdistanê ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye avakirin. Li bakur navçeya Elbak a Wanê, li rojhilat sinorê Rojhilata Kurdistanê li aliyê başûr Başûrê Kurdistanê û li rojava jî Colemêrgê cih girtiye. Navçe li ser deşteke bilind ê ku di nav çiyayan de ye hatiye ava kirin. Bilindahiya Deşta Geverê nêzîkî 2000 mêtre ye. Firehiya Deşta Geverê 15 kîlomêtre ye û dirêjahiya deştê 40 kîlomêtre ye.
### Avhewa
thumb|çep|Dîmenek di demsala zivistanê de ji deşta Geverê û çiyayên derdora deştê.
Ji ber ku Deşta Geverê di nav qadeke girtî de ye bi daketina hewaya sar bi zivistanên sar derbas dibe. Di demsala payîzê de avhewaya sar bi gelemperî li Geverê û li Colemêrgê serdest e.

## Navdarên navçeyê
* Ayhan Geverî
* ismet Buldan
* Pervin Buldan
* İrfan Aktan
* Savaş Buldan
* Esat Canan
* Necdet Buldan

## Herêm û gundên Geverê
Bajarokên girêdayî Geverê: Xirwate, Bajêrga Mezin

### Herêma [[oremar]]iyan
* Oremar ()
* Gipe
* Sat ()

### Herêma [[Doskî|doskiyan]]

### Herêma [[Dirî|diriyan]] (Gelyê Diriyan)

### Herêma [[ertoş]]iyan
* Serdeşt ()
* Qampa Ertoşiyan ()

## Çavkanî
Gewer, Şirnex

**Gewer** () gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Di 26ê Adara 1994an tevkuştinekê mezin çêbû. Du firfirok û yek balafira eskerî bombe avêtin gund, Bi vî bombebaranê 25 kes hatin kuştin. Di nav van kuştiyan de hinek zarok jî hebun.
 
Piştî sekinandina bombebaranê, gundiyan gund vala kirin û ber bi bajarê Mêrsîn, Ceyhan, Edenêve koç kirin.

Kategorî:Gundên Şirnexê (navend)
Xendûk, Qubîn

**Xendûk** (1928: خندوك / *Xendûk*; 1946: *Henduk*; bi tirkî: *Kaşüstü*), gundekî Qubîna Batmanê ye. Gund ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Qubînê
Xendûk, Hezex

**Xendûk** (), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Hezexê
Xendek, Colemêrg

**Xendek** (bi tirkî:*Hendek*) mezrayeke ser bi gundê Balekanê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Xendek gundeki herî xweş ên Kurdistanê ye. Xendek qirkirina Ermeniya gundekî Ermeniyan bû. Li gund hîn jî 3 dêr û 2 dirhe hene. Xendeki zozan u çiyayên pir balkeş hene. Zozana Mêrgereş, Çala Berxo (Berxo keseki file bû) ên herî xweş in. Çiya Hisar, Bêşemle û Çiya Reşkê ye.

Li gund du eşîr in ji baskê Ertoşiya dijin: Gewda û Mamxura. Herdu eşir bi salan bi hevra şer dıkır. Lê belê piştî têkoşina azadiya kurd ramana feodal rakir eşîr bi dil xweşî bi hevra dijîn. Sala 1994an ji ber ku alîkarî didin şervanên PKK gund hate valakirin û hemû berjewediyên wî hatin şewitandin.

Gund ciranê Feraşîn (Şirnex, Beytüşşebabap), Doav (Wan, Payizava), Balekan, Navguza, Tamzure (Colemêrg) ye.

Gund girêdayê navçeya navendî a Colemêrgê ye. Hine çend malek li dijîn. Zext û zordariya dewleta Tirk ya ku ji bo Sîxuryê, cerdavanyê dewam dike.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Seba (sûre)

**Seba** an jî **sûreya Sebayê** sûreyek ji Qurana Pîroz e. Li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê hatiye hinartînê û ji 54 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta 15em ji peyva *Seba* girtiye. Sebe navê şindekî yan jî komalekî li welatê Yemen ê ye. Sûre qala nebawermendan dike, ku yên roja exiretê bi zanayî înkar dikin. Dûra çîvrokên Hz. Dawid û Silêman û hinek gumanên nebawermendan ji bona pêxambertiya Hz. Mihemed jî di sûreyê da derbaz dibin.
  

Kategorî:Dawid
Kategorî:Silêman (pêxember)
Kategorî:Sûre
Pîran, Şemrex

**Pîran** (), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemrexê
Bilbil (balinde)

**Bilbil** (*Luscinia megarhynchos*), Firindeyeka ji malbata mêşgiran e ku bi taybetî xweşikbûna wîçina xwe ve bi nav û deng e. Bilbil cureyek ji Firindeyên wîçanok e. Gelek cureyên bilbilan hene. Hinek ji wan di rekehan de tên xwedîkirin. Ji cî û warên germ hez dikin.

## Taybetmendiyên xwe
Dirêjaya gewdeyê bibilê 15-17 cm û giranî wek 18-23 gr e. Mê û nêrên bilbilê wek hev du ne. Purta gewde wê qehweyî ye, ya piştê diguhure rengê qizil. Çavên bilbilan di nav çepera spîçolk de reş in. Wek şalûlê ji malbata mêşgiran e. Nêzîkî 10 salan dijî.

Li her deverê cîhanê de ji 120î zêdetir cureyên bilbilê hene.
Bilbil dişibe gelek balindeyên nêzî xwe. Pir dişibe boqije (turdus, ardiç) yê. Bi deng û per baskên xwe cudahiya bilbilê tê ferq kirin. Di baskên bilbilê de 7 perik hene, perikê despêkê dirêjtir e. (Hejmara perikên boqijeyê 8 in ).

## Xwarin
Bilbil xwerê xwe bi piranî li ser axê digere. Xwe bi mêş, bihok û kurmikan têr dikin. Di mehên payîzê de mêveyên beyanî yên biçûk û hêşinayan jî dixwin. Fenanî gelek cureyên wîçanok bilbil jî kurm û boxikên ku zirarê didine bax û riwekan dixwin û bi awayî gelek fêdeyên wan ji bo werarbûna bax û riwekan hene.
Di xwezayê de neyarê bilbilê yê herî mezin kund (strix aluco) e.

## Deng û xwendina wê
Bilbil, bi wîçin û denge xwe yî xweşik nasnav in li seranser cîhanê. Wîçin û xwendina bilbila nêr zayend xweşiktir û pircureyî ye. Behredarî, wiçandin û xwendina bilbila nêr tim ji bo hilperandina cinsî li ser a mê ye. Ên nêr, bi salan, her diçe wiçandina wan xweşiktir û bi pircuretir dibe. Ji bo wê yekê şansê cezb kirin û balkişandina ser xwe yê bilbilên qert zêdetir in. Bilbileke qert ji 260î zêdetir dengên wîçandinê derdixe.

## [[Kurk]]bûn, hiberîn û hêkkirin
Kurka bilbilê, di meha îlon de wek 16 roj e. Bilbil di roja 21an de dest bi pûrt girtinê dike. Her ku gir dibe renge çav û çepere wê xuyatir dibe.
Meha gulanê ji bo bilbilan, dema hilperandina cinsî, dema reqabeteke bêeman e. Ji bo bilbila mê, mêjera hilbijartinê, xweşikbûna wîçinî û xwendina bilbilên nêr in. Di xwezayê de ji %50 yên bilbilên nêr, firsenda hilperandina cinsî nabînin. Digel vê reqabeta bêeman û dijwar, bilbila nêr di serdemekê de, bes bi yek bilbila mê ve bihev re dibe û pê re dimîn e. Pêştî bihevşabûnê bilbila nêr denge wîtandina xwe diguhire û bervî gurkê dibire. Hêlûnê bilbila mê bi qirş û qala çêdike. Dema kurkê wek 12-16 rojî ye. Bilbila mê di demekê de wek 4-6 hêkan dike û ji wan 1-2 cûcik digêjine fire.
## Temen
thumb|''Luscinia megarhynchos''
Bilbilek wek 1-5 salan dijî, yên ku 8-10 salan dijîn jî hene lê hejmar kêm in.

## Di edebiyatê de
Di edebiyata klasîk de bilbil sembola xweşikî, kubarî, ciwanî û bengîtiyê ye.

## Çavkanî

# David Alderton, Evcil Kuş Bakımı, İnkılap Kitapevi(Wergêr:Mehmet Ozer)
# BirdLife International (2004)

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Çûk
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Mezra, Pasûr

**Mezra**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Sê (hejmar)

**Sê** ya **3** li hejmarên romî *III* ye. Sê hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

## Navên din
* sisê

## Hên seke
* Hejmarên romî
* Hejmarên xwezayî

Kategorî:Hejmar
Bilbil, Farqîn

**Bilbil** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Farqînê
Sîsê

**Sîsê** (; ), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîcê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Şerefxan, Mûş

**Şerefxan**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Komik, Qabilcewz

**Gomik** (), gundekî ser navçeya Kabilcevza Êlihê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Qabilcewzê
Gomik, Îdir

**Gomik**, an jî Gomika Redka gundekî girêdayî Navçeya Îdir Başanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Carekê di serhildana Agiriyê de, cara duyem jî 1993an de hate valakirin.

Kategorî:Gundên Îdirê (navend)
Gol

thumb|Gol
**Gol** an **deryaçe** ji kortên ku di demên guhertinên jeolojîk de peyda bûne û ên ku bi borîna salan ji ava baranê, herkîna çem û lehiyan tijî av bûne re tê gotin.

Gol li gor pevajoyên jeolojîk cihêreng in, ango li hin herêman, dema ku şetandinên jeolojîk çêbûne, lat û zinarên xwe lar bûn, nexwe, xak pir hilweşiye, û golên mezin çêbûne, û li hin herêman jî zinar û lat hişk û sert bûn, lewma golên çêbûbûn biçûk bûn.

Ji golên ku bi guhertinên jeolojîk çêbûne re, golên xwezayî dibêjin, û ew li seranserî cîhanê tên dîtin, ji golên mezin, Gola Victoria li Kenya û Gola Qizwîn li Asiya navîn, li Kurdistanê jî hin golên xwezayî hene wek, Gola Wanê û Gola Ûrmiyê.

Hin gol hene bi destê mirovan çêbûne, ew bi rahatî li paş avgiran peydabûna, ango kombûna avê li paş wan hedî hedî bûye gol, ji van golan re dibêjin golên pêşesazî, û pir nimûne li seranserî cîhanê hene, wek Gola Nasêr li paş avgira Alî li ser çemê Nile li Misirê.

Gol çi xwezayî çi pêşesazî bin, ew pir sûdmend in, mirov ji wan golan pir sûdwer digrin, mirov ji van Golan ava çandiniya xwe dibe, mirov ava vexwarinê jî jê dibe, ji bilî ev fêde û sûdên tenduristî û gervanî, pir gol îro seyrangeh û havîngehên ku mirov bêhna xwe li ber vedide ne, mirov mesiyan jî ji van golan digrin.

## Golên Kurdistanê
thumb|Deryaçe an gola Zirêbarê, Kurdistan
* Deryaçeya Tengesûr
* Deryaçeya Zirêbar
* Deryaçeya Wirmiyê an gola Ûrmiyê
* Gola Wanê an behra Wanê
* Gola Nemrûdê
* Gola Nazîkê
* Gola Hazarê
* Gola Haçlî
* Gola Erçekê
* Gola Balîkê
* Gola Arînê
* Gola Aqdoxanê
* Gola Masiyan

## Çavkanî
* Ebdulla Ghafur (1997). Amarî Kurdistan. Stockholm.

Kategorî:Erdnîgarî

Kategorî:Komên avê
Ortinik

**Ortinik**  () , gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pulurê
Birayên Wright

thumb|Orville Wright 1905-crop
thumb|Wilbur Wright-crop
**Birayên Wright**, kesên ku cara pêşîn firokeya bi motorê dixebite çêkirine ne. Navê wan **Wilbur Wright** (jdb. 1867 - 1912) û **Orville Wright** (jdb. 1871 - 1948) in.

Perwerdeyekî birêkûpêk nedîtine. Ji xebatên Otto Lilienthal ê endazyarê firokeyan bû sûdwergirtine. Bi sedan ceribandin kirine ku firokeyê zêdetir li hewayê bihêlin û firandinê têkûz bikin.

Birayên Wright di ceribandina 17 kanûna pêşîn 1903î de li North Carolina bi serdikevin û yekemîn firokeya bi motorê û prînsîbên aerodînamîkê dixebite difirînin. Birayên Wright bingeha balafirên nûjen diavêjin.

Hešt roj beriya yekemîn firîna birayên Wilbur Wright, rojnameya New-York Times di meqaleyeke xwe da nivîsîbû: dibe ku meriv pištî yek heya 10 milyon salên din, bikaribe mašîna firok çêbike.

## Çavkanî


Kategorî:Zanist
Dirî (strî)

Ji kelemên serê wan tûj, strî û hwd. ên stûr re **dirî** tê gotin. Mînak ji striyên gulê re **dirî** tê gotin.

Kategorî:Riwek
Dirî (Darahênê)

**Dirî**, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Dara Hêniyê
Hirik

**Hirik**, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.

Hırık ji sé gunda çê buye. gundé SIMO, MIXARE û HIRIKA MEZIN e. Beré mıllet lı gundé Sımo bun jı gundé Sımo hınek çune Hırıké hınek ji çune Mıxaré u sé gund derketıye meydané. va hers gundana baxliyé hırıké ye. muhtaré hırıké navé wi SIRAÇ YAVUKLU ye. lı wéranşar é gundé hırıké bı daré xwe é féqi yan té naskırın.Vé akıma dara AHMED é İDİK é (AHMET FIRAT) derxıst. Bı xéra wi mıllet dar çandın. Hırık Hemedé Sımo avakır(kalkémın). Zebeşé Hırıké é sera yé ji té naskırın. fıstıqé hırıké ji gelekın u pır xweşın. Diroka Hırıké ji pır kevne. Wexta Xezi û talana de Hırık hebu û Hemedé Sımo û Sefo derdé wan pır kışand. Hırık dehl u rezén wi gelekın u pır xweşın. nav vé dahlé de tıri, bıhiv, hınar, fısteq, hejir mışmış hene. ger hun ji dıxwazın xwşiyé bıbinın hun ji werın Hırıké.Xelké Hırıké jı eşirekéne navé eşira wan XIDREKA ne. jı vé eşiré Xucoya u Qeroya lı Hırıké dıjin.

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Thomas Alva Edison

thumb|''A Day with Thomas Edison'' (1922)
**Thomas Alva Edison** (jdb.  li Milan, Ohio, DYA - m.  li West Orange, New Jersey) afirendêrê elektrîkê û yek ji kaşîfên navdar ên DYA ye.

Edison tenê bi qasî çend mangî çûye dibistanê. Zaroktiya wî bi xebatê, firotina hêsanxwarinan li metro û trênan derbasbûye. Li cem J.U. MacKenzie li Mount Clemens, Michigan perwerdeya telegrafê dibîne. Pênc salî, ji 1863 heya 1868 ew wekî telegrafker li Stratford (Ontario), Indianapolis, Cincinnati, Memphis, Louisville û Boston dixebite.

Di sala 1868an de yekemîn car patenta alavekê ku deng bi hêza elektrîkê vediguhêzîne werdigire. Saleke şûnde li New York fîrmayek dadimezirîne.

Di 18ê tîrmeha 1877an de keşfa fonografê dike û yekemîn car mirovek dengê xwe yî tomarkirî dibîhîse. Di tomarkirina yekê de gotina "Hello" hatiye bikaranîn. Edison di jiyana xwe de gelek keşfan û pêşxistinan dike. Wekî dîktafon, kînematograf, fîlmkamera, makîneya rontgenê, alava bihîstinê bo kerran hwd.

Thomas Alva Edison, di 28ê gulana sala 1902an de pîl îcat kir.

Edison ji bi artêşa DYA jî gelek alavan çêdike, Dîsa kursiya elektrîkê ya ku bo cezayê îdamê tê bikaranîn jî çêdike. Herçendî ji kongreyê xelata mezin distîne jî ji ber pêşxistina alavên kuştinê di artêşê de û çêkirina kursiya elektrîkê ve ji aliyê gelekan ve hatiye rexnekirin.thumb|rast| Thomas Alva Edison (1878)
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Dahêner
Kategorî:Jidayikbûn 1847
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1931
Kategorî:Zanyarên amerîkî
Mona Lîza

***Mona Lîza*** (, ), tabloya hunermendê Îtalyanî ê Ronesansê Leonardo da Vinci ye.

Jina di tabloyê de bi kena xwe ya nepenî navdar bûye. Leonardo di sala 1503an de dest bi çêkirina *Mona Lîza* kir û di sê çar salan de xilas kir. Ev tablo vêga li Muzeya Louvre ya Parîsê tê pêşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên hunerê yên xirabkirî
Kategorî:Portre
Kategorî:Ronesans
Kategorî:Tablo
Nebeyûb

**Nebeyûb**, bajarokekî girêdayî navça Rihayê Wêranşarê ye.Tirba pêxember Eyûb Sebrî li vî bajarokî ye.

Kategorî:Wêranşar, Riha
Leonardo da Vinci

**Leonardo da Vinci** (wekî *Leonardo da-Vînçî* bixwîne) (jdb. 15ê nîsana sala 1452an li Anchiano, Floransa - m. 2ê gulana 1519 li Amboise) yek ji pêşengên ronesansê, muzîkar, dahêner, endazyar, peykervan , wênesaz, kelşînkar (anatomîst ) û geometrîkerê îtalî ye.
Tê zanîn kû wî di endezyarîyê de hewl daye Îsmaîlê Cizîrî.

Vinci bi wêneyên xwe yên nemir Mona Lîza (1503 - 1507) û Xwarina Dawî (1495 - 1497) tê hişê mirov.

Da Vinci, lawê noter Ser Piero da Vinci û Caterinayê ye û ji ber ku zewaca fermî ya dê û bavê wî nebû, gorî zagonên wê demê mafê wî yê xwandina zanîngehê nebû. Herwekî ev yeka han dibû sedem ku Da Vinci jiyaneke dijwar bijî. Di mala bapîrê xwe de dest bi wêneyan dike. Wêneyên wî yen bala wênesazên mezin dikşîne û Da Vinci hêdî hêdî tê naskirin.

Da Vinci di sala 1482an de bajarê Floransayê diterikîne û li cem dûkê Mîlano *Sforza* kar dibîne. Di xizmeta dûk de berhemên bêhempa û têr zîrekî diafirîne. Dîsa li Roma û gelek cihan dijî. Pireyan, peykeran, çekan, keştiyan û hwd çêdike, li ser anatomiyê û geometriyê lêkolînan dike û di warê çandê de meziniya xwe îsbat dike.

Di jiyana xwe de rastî gelek neheqî û bovlatan jî tê û tê darizandin. Papa xebatên wî yên li ser anatomiyê qedexe dike û Da Vinci ji aliyê gelekan bi homoseksueliyê tê reşkirin. Lê ew bi berhemên xwe yên bêhempa di dîroka mirovahiyê ya spî de ciheke girîng digire.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Complete text & images of Richter's translation of the Notebooks
* Web Gallery of Leonardo Paintings
* Drawings of Leonardo da Vinci
* Da Vinci Decoded Article from *[[The Guardian]]*
* The true face of Leonardo Da Vinci? 
* Leonardo da Vinci's Ethical Vegetarianism
* The Notebooks of Leonardo da Vinci
* Leonardo da Vinci at BBC Science
* Leonardo da Vinci's "prophecies" from Volume II of the notebooks (translated) 
* Yahoo news, 500-year-old Leonardo da Vinci sculpture ‘Horse and Rider’ unveiled
* Leonardo da Vinci: Anatomist The Queen's Gallery, Buckingham Palace, Friday, 4 May 2012 to Sunday, 7 October 2012. High-resolution anatomical drawings.

Kategorî:Dahêner
Kategorî:Fîlozofên îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1452
Kategorî:Mirin 1519
Kategorî:Ronesans
Spî (reng)

**Spî** rengek e, ronahî û paqijiyê tîne hiş. Di nav rengan de yê ronîtirîn e. Spî hemî rengên din dihewîne, di nav spî de rengên din dikarin bi hesanî bi zelaliya xwe ya resen bêne dîtin.

Beriya Isaac Newton spî wekî rengê xwezayî yê tîrêjê dihate zanîn, lê îro em dizanin spî hemî rengan dihewîne. Mirov dikare ji rengên kesk, şîn û sor spî derîne.

## Etîmolojî

Spî weke navê rengekî ji peyva "kwintos" ya ku ji zimanê Proto-Hindo-ewropayîye tê û wateya wê jî beriqîn ango şewqdan,ronîdan e.(Etîmolojiya berfireh)

Spî rengê alê teslîmbûnê ye. Spî rengê fîstanê bûkên bermirad e. Spî di mîtologiyê de tê wateya mirine, herwekî kefen jî spî ye. Spî ji ber ku tê de qirêj nîne, sîmbola paqijiyê û dirustiyê ye. Ji bo Kurdên Êzîdî "Êzîdî ye, cilspî ye" tê gotin ku bi vê gotinê merdî, dirustî û paqijiya Êzîdiyan tê fêhmkirin.

Spî di gelek navên cografîk de derbasdibe. Bo mînak, Koyê Spî, Derya Spî hwd.

## Girêdanên derve

Kategorî:Reng
Reş

**Reş**, carina peyva farisî *siyah* tê bikaranîn, yek ji rengan e. Ji ber olana pêlên pîgmentên ku tîrêjê dimijin taybetiya xwe digire. Ango ji ber pîgmentan reş dixwiyê. Di tariyê de ango tunebûna tîrêjê de, rengê reş serdest dibe.

## Reş
* Nirxa Hex: #000000
* Nirxa RGB: 0, 0, 0
* Nirxa CMYK: 0, 0, 0, 100

Reş rengekî kêmhezkirî ye. Kurd di çanda xwe de hemî nebaşiyan kirine para reş. Bo mînak, rûreşî, dilreşî, bextreşî hwd. Di hin mîtolojiyan da sîmbola rewşên fermî ye. Di hin devokên kurdî de hin caran peyva "qer" tê bikaranîn ku bi eslê xwe ji zimanê kevn ê aryanan tê û îro jî di grekî de derbas dibe.

Di gelek navên cografîk de peyva reş derbas dibe, wek mînak, Derya Reş, Geliyê Reşkotan, hwd.

## Girêdanên derve

Kategorî:Reng
Zer

**Zer** rengekî di pêlên dîtbar de ye. Meziniya pêla zerê di navbera 565-590 nanometre de ye.

## Zer
* Nirxa Hex: #FFFF00
* Nirxa RGB: 255;255;0
* Nirxa CMYK: 0;0;100;0

Zer rengê rojê ye. Zer di mîtologiya kurdî û ewropiyan de sîmbola hêvî ye. Zer payîzê ji tîne bîra mirov. Zer di gelek navên cografîk ên kurdî de tê bikaranîn. Zer yek ji rengên alaya Kurdistanê ye. Zêr navê xwe ji zer girtiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Reng
Kesk

**Kesk** rengekî di pêlên dîtbar de ye. Meziniya pêla keskê 550 nanometre ye.

## Kesk

* Nirxa Hex: #008000
* Nirxa RGB: 0, 128, 0
* Nirxa CMYK: 100, 0, 100, 50

Kesk di mîtologiya kurd û ewropiyan de sîmbola bereket û siruştê ye. Kesk yek ji rengên alaya Kurdistanê ye. Kesk ji aliyê hêzên sirûştparêz ve tê bikaranîn.

## Girêdanên derve

Kategorî:Reng
Sor

**Sor** rengekî di pêlên dîtbar de ye. Meziniya pêla sorê li dora 630-760 nanometre ye.

## Sor

* Nirxa Hex: #FF0000
* Nirxa RGB: 255, 0, 0
* Nirxa CMYK: 0, 100, 100, 0

Sor di mîtologiya kurd û ewropiyan de sîmbola têkoşîn û şer e. Sor yek ji rengên alaya Kurdistanê jî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Reng
Medrese (cudakirin)

Medrese navê giştî yê saziyên ku li welatên misilman tehsîla navîn û bilind didin e. Ji bo medreseyên Kurdistanê binêrin Medreseya kurdî

## Cih
#Medrese, Sêrt gundekî Sêrtê
1895

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 21ê tebaxê - Kamûran Elî Bedirxan ji dayik bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Martin Luther

**Martin Luther** (jdb. 10ê çiriya paşîn 1483 − m. 18ê sibatê 1546) yek ji reformîstên mezheba protestanan bû, yê bi eslê xwe alman bû.

Li bajarê Eislebenê ji dayîk bûye û li zanîngeha Erfurtê perwerde dîtiye. Piştî perwerdeya xwe li zanîngeha Wittenbergê dest bi mamostetiyê kiriye. Luther li ser nakokî û sextekariyên dînê xiristiyaniyê sekiniye û li dijî wan derketiye. Cara yekem li dijî firotina endûljansê di 31ê Cotkar 1517an de angaşt û protestoyên xwe di bin 95 xalî de bi deriyê Kelheya Wittenbergê ve kiriye û li dijî sextekarî û olfiroşiyê derketiye. Ev yeka han dibe sedem ku Luther ji aliyê paşverûtiya dêrê ve bibe hedef.

Di sala 1518an de ji aliyê Papa li Romayê li dijî Luther doz tê vekirin. Jê tê xwestin ku nêrînên xwe şûnve bikşîne û li dijî sazûmaniya rûniştî ya dêrê dernekeve. Heya bigire ji aliyê key Maximillian tê aforozkirin. Luther hin caran bi nameyan lêborîna xwe ji Papa Leo X dixwaze, lê ji ramanên xwe nayê xwar. Papa Leo X wî di 15 Pûşper 1520an de bi belavokek aforoz dike ango ji dîn dertîne.

Lê roj bi roj alîgirên Luther jî zêdedibin. Şagirtên wî belavoka Papa diqelişînin. Luther him bi dozên ku li dijî wî vebûne re bilî dibe, him jî dest ji ger, waîz û civînên xwe nakşîne. Yekemîn car wergera Mizgînê (Încîl) bo almanî tê kirin. Luther dixwast ku hemî waîz û karên dînî bi zimanên herêmî were kirin ku mirov jê fêhm bike. Gundiyên almanan bi fikrên Luther dest bi serhildanan dikin. 50.000 gundî ji aliyê dûkên katolîk ve tên kuştin. Seranser Ewropa dikeve nîqaş û tevlîheviyê. Gel dibin du alî, hin fikrên Luther dipejirînin, hin jî li dij derdikevin. Ev yeka han civakê diguherîne, pêşde dibe.

Luther li dijî Papa û paşverûtiyê gotar û pirtûkên tûj dinivîsîne. Papa bi navê "berdevkê Şeytên" binavdike. Li dijî tirkan û cihûyan derdikeve. Hatina tirkan berî bi Ewropa rexne dike û gel hişyar dike. Luther biserdikeve û di gelek warên jiyanê û prînsîbên dînî de reforman pêk tîne. Ew wekî reformîstekî wêrek û serkeftî tê zanîn.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avakerên dînan
Kategorî:Ezîzên anglîkan
Kategorî:Jidayikbûn 1483

Kategorî:Mirin 1546
Kategorî:Protestanî
Kategorî:Teolog
Adam Smith

**Adam Smith** FRSA (jdb. 5 hezîran 1723 - 17 tîrmeh 1790), yek ji aborîzan û fîlozofên navdar ê bi eslê xwe Skotlandî ye.

Smith di cîhana abrorî û xwezayê de birêkûpêkî û têkûziyek dibîne. Tenê kesên ku xwedî sincek (ehlaqek) birêkûpêk û têkûz in dikarin vê sazûmaniyê bibînin. Smith herçendî bi xwe profesorê sincê ye jî li ser aboriyê lêkolîn û xebat kiriye.

Smith bandora mirov li ser civakê girîng dibîne. Parvekirin û têkiliyên di nava civakê de xwedî sazûmaniyek în. Bingeha dewlemendiyê ked e. Mirov çendî ezeperest (egoîst) be jî, tevlî civakê dibe û di pêşketina mirovahiyê de xwedî rol e. Li ser sermiyan xebat kiriye û pêşbirka aboriyê şîrove kiriye.

Pirtûka wî ya bi navê  ("*Dewlemendiya Netewan*") ku di sala 1776´î de weşandiye navdar e. Di vê pirtûkê de pêşbirk û pêşketina aboriyê bi zîrekî şîrove kiriye.

Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên brîtanî
Kategorî:Fîlozofên skotlendî
Kategorî:Jidayikbûn 1723
Kategorî:Kapîtalîzm
Kategorî:Mirin 1790
Molière

**Jean-Baptiste Poquelin**, an bi navê xwe yê hunerî **Molière** (15ê kanûna paşîn 1622 – 17ê sibatê 1673), şanonivîs û şanogerê fransî bû.

Di dibistana College de Clermont de perwerdeyê dibîne. Di sala 1643an de komeke şanoyê ya bi navê Illustre Theatre dadimezirîne û navê "Molière" li xwe dike. Di demeke kurt de Molière û koma xwe navdar dibin û heya bigire ji bo palasa keyê fransî leyîstikan pêşkêş dikin. Di warê şanogeriya komediyê de gavên mezin diavêje û herçendî rastî rexneyên tûj tê jî riya xwe didomîne.

Molière pirranî nivîsên xwe ji bo leyîstinê nivîsiye. Ji jiyana rojane sûdwergirtiye, bi diyalogên rojane leyîstikên têr pisporî afirandiye.

## Hin ji leyîstikên Molière
* *Les Femmes savantes* - Jinên qurre
* *Le Bourgeois gentilhomme* - Gundiyê bûrjûwa
* *L'Avare* - Tema
* *Le Misanthrope* - Zilamok
* *L'Ecole des femmes* - Dibistana Jinan
* *L'Impromptu de Versailles* - Versayname

## Molière bi kurdî
* Tartuffe Sofiye Sextekar, Aram 2002, wergêr: Yakub Karademir
* Çinûk, Aram, wergêr: Yakub Karademir
* Nexweşê nexweşiyê, Aram 2006, wergêr: Yakub Karademir

## Galeriya wêneyan

Molière - Nicolas Mignard (1658).jpg|Molière, tabloyeke Nicolas Mignard (1658)


## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1622
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1673
Kategorî:Nivîskarên fransî
Koma Mizgîn

**Koma Mizgîn** weke komeje muzîkê di sala 2000'î de di bastûra Dibistana Şehîd Sefkan de, li Qendîlê hate damezirandin. Berpirsê komê Rêzan Ardil bû. Kom ji gerîlayan pêk dihat. Gerîlayên weke Rûkên Dersim, Rohat Ciwan, Delîl Bilûrvan, Rojna Gimgim, Delîla Amed, Rojbîn Mardîn, Axîn Çelê, Tirêj Kobanî, Mazlûm Ûrmiye, Xebat Cansoz di komê de cih digirtin. Kom bi esasî ji 10 deh kesan ava dibû.
Lê yên ku tevlî vê komê bûn nêzîkê 14 kesan bûn.

Vê komê nêzîkê 100 bestê saz kirine. Di nav vê xebatê de Muzîkal jî hebû. Muzîkala bi navê Vejîn-Zayîna Sêyem weke du beş hate çêkirin. Nivîskarê muzîkalê Nîzamettîn Akkurt bû. Wekî din jî nêzîkê 70 besteyên komê ji helbestên Nîzamettîn Akkurt pêk dihatin.
Koma Mizgîn wekî din jî muzîka du fîlmên ku derhênerê wan Halîl Uysal bû pêk anî. Navê wan fîlmana Tîrêj û Eyna Bejnê bûn.
 
Her wiha komê him di nav gerîla de û him jî di nava gel de gelek konseran li dar xistine. Albûma komê bi navê Kilamên Gerîlla di Mîr Muzîk de derketiye.

## Girêdanên derve
* Albuma "Klamên Gerilla" 

Kategorî:Gerîla
Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
1640

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
* Helbastvanê mezin ê kurd Melayê Cizîrî çû ser dilovaniya xwe.
Sedsala 17an

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn
* 1648 – Di navbera Holenda û Spanyayê de peymana Münsterê hate girêdan û şerê heşt salan bi dawî bû.

## Kesên navdar
* Brahîm I padîşahê osmaniyan (1615–1648)
* Ehmedê Xanî, helbestvan, dîroknas, stêrnas, erdnas û fîlozofê mezin ê kurd (1650–1707)
* Hennig Brand, kîmyagerekî elman (1630–1692 an 1710)
* Isaac Newton fîzîkvan, matematikzan, stêrnas, fîlozof Xwedazanî û derînerê navdar ê Brîtanyayî (1642–1727)
* Melayê Cizîrî helbestvanê mezin ê kurd (1570–1640)
* Mistefa Bêsaranî, alim û helbestvanê kurd (1642–1701)
* Nefî helbestvanê bi eslê kurd ê mezin (1572–1635)

## Nûvedan û keşf

* Isaac Newton gelek keşfên zanyarî kir. Întegral, teleskopa neynikî, prînsîbên tîrêjê, dîtina formûla kişandina girseyê hwd.
* Elementa Fosfor ji Hennig Brand hate vedîtin.

Kategorî:Destpêka Dema Nûjen
Kategorî:Hezarsala 2an
17
Victor Hugo

thumb|Victor Hugo di sala 1875an
**Victor Hugo** (jdb. 26'ê reşemiyê 1802 − m. 22'ê gulanê 1885), yek ji nivîskarên şanoyê, hozan û nivîskarên navdar ên Frensî ye. navê wî Victor meri hoguye, li sala 1848ê bu endamê Parlamena Fransa.

## Hin ji nivîsên Hugo yên bo şanoyê

* Lucreca Borgia
* Ruy Blas
* Burgraveyan

## Romanên Hugo

* Mirovên hejar
* Mîrê Îzlandayê
* Piştkûziya Notre Dame
* Karekerên Deryayê
* 31
* belgên Payizê
* Fransa

## Hin ji helbestên Hugo

* Rojhilatiyan
* Sizayan
* Ponijandin
* Fîla bêhempa
* Riya bapîr an dapîrbûnê
* Ev kulîlk ji bo te
* Diana
* Parsekvan
* Fransa
* Gazin ji jinê
* Aya hêstir pêwîst in bo girînê?

## Çavkanî
* Rojnama war, Rojhat Seîd, jimare 137 

Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Helbestvanên romantîk
Kategorî:Jidayikbûn 1802
Kategorî:Kesên ji Besançon
Kategorî:Mirin 1885
Hugo, Victor
Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr
Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Xaç

thumb|Xaçeke darîn
**Xaç**, semboleke ku li herderê cihanê tê naskirin û piranî wekê sembola mesîhîtiyê ye. Ev sembol ji awayê kuştina Îsa pêxember hatiye girtin û nêzîkî du hezar sal in ji aliyê xirstiyanan ve wek sembolek pîroz tê bikaranîn.

## Girêdanên derver

Kategorî:Sembolên dînan
Kategorî:Sembolên xiristiyaniyê
Kategorî:Xirîstiyanî
Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya

**Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya** (), navendeke çandî ya kurdî ye ku ji aliyê kurdên Parîsê ve di 10ê gulana 2001ê de li Parîsê hatiye avakirin. Navend bi armanca naskirin û pêşvebirina çanda kurdî hatiye damezrandin. Ji xeynî xebatên çandî, xebatên perwerdeya kurdî û fransî jî di nav xebatên navendê de ne.

## Aktîvîteyên navendê

* Dersên zimanê kurdî
* Dersên zimanê fransî
* Dersên şano
* Dersên folklora kurdî (ji bo zarok û ciwanan)
* Dersên muzîkê

## Êrîşa li dijî navendê

Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya di 23ê kanûna paşîn a 2022an de rastî êrîşekê hat. Di êrîşê de yek jê stranbêjê kurd Mîr Perwer û sê kesên di jiyana xwe ji dest da û çar kes jî birîndar bûn.

## Metro
* 16px16px16px Bonne Nouvelle
* 16px16px16px16px Strasbourg - Saint-Denis
* 16px16px Château d'Eau
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* kurdeparis.org 

Kategorî:Avabûnên 2001ê li Fransayê
Kategorî:Navendên çandî
Kategorî:2001
Turanis

**Turanis**, gundekî girêdayî navçeya bajarê bakurê Kurdistanê Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Şaxê
Pandomîm

**Pandomîm** an jî **pantomîma**, lîstika ku hest û histe mirov bi mîmîk û jestên bi laşê xwe bînîn ziman e. Ew teknik di nav tiyatroyê de, teknika herî zor û heri devlemend e. Zorbûna wê ewe ku; hûn wek lîstîkvanekî her tiştê xwe bi zimanê laşê xwe tîne zimên û yanî li ser dike hertişt wî bedena wî ye. Lîstikvaniya pandomîmê dewlemend e; ji ber ku tiştek ji laşê mirov ne dewlementtir e. Hertişt di bedena mirov de jîn dibe û dîsa di bedana mirov de dimire.

## Galerî

Pantomime.jpg|Pantomîma


## Çavkanî

Kategorî:Şano
Bêşîfrekirin

**Bêşîfrekirin** karê zivirandina bişîfrekirinê ye. Nivîseka veşartî li nivîsa zelal tê wergerîn. Herêma lêkolîna vî mijarî krîptoanalîz e.

Kategorî:Fîlolojî
Kategorî:Teknolojî
Zeamî

**Zeami Motokiyo** yan **Kanze Motokiyo** (世阿弥 元清; 1363 – 1443), yek ji nivîskarên şanoyê û aktorên navdar ên japonî ye.

Di pirtûkên xwe de li ser fîlozofiya mîstîk a japonî rawestiyaye. Ji bo leyîstikvanan pirtûkên raveker nivîsiye. Berhema wî ya herî navdar Fushi kaden e. Beşa şanogeriyê ya japonî Noh bi xebatên wî pêşketiye. Herwekî Zeami bi xwe jî aktorekî serkeftî bûye.

Kategorî:Jidayikbûn 1363
Kategorî:Mirin 1443
Kategorî:Nivîskar
Fushi kaden

**Fushi kaden** (*fûşî kadin* tê xwandin) pirtûka navdar a Zeami Motokiyo yê Japonî ye. Li ser beşa şanogeriyê ya Japonan Noh agahdarî tê de hene. Herwekî ji bo fêrbûna mîstîsîzm û şanogeriya Japonî û kaneke girîng e.

Kategorî:Pirtûk
Aeneis

**Aeneis** () yek ji destanên romayî ye ku Vergilius nivîsiye.

Vergilius ew di navbera 29ê berî zayînê heya mirina xwe 19ê berî zayînê nivîsiye. Wekî destana damezrandina Romaya kevnare tê zanîn. Ji 12 pirtûkan pêk tê.

## Çavkanî


Kategorî:Destan
Kategorî:Zarokên Julius Caesar
Kurtelîstikên kurdî

**Kurtelîstikên kurdî**, di nav çand û hunera kurdî de cihekî grîng digrin. Di pîrozkirina sersalê dê, bi hatina biharê, di havîne kû bê av derbasdibinrê, di sevê direj ê zivistane dê serpehatine xwe tînîne zimen di civate de. Ew listik piranî ji aliye zilaman ve di hatina listin.
 
## Naven hin ji wan listikan
 
* Kose Gelî: Dema sal te gûhartin te listin, yani pirozkirina sersale de.
* Bûka Baranê: Ev listik ji dema havîn be av derbas dibe te listin, ji bo kû baran bibare û hesînahî hisk nebe.
* Kalik û Fatik: Ev lîstîk jî, mizgîniya hatina bihare dide.

Kategorî:Folklor
Noh

thumb|Maskeyekê ku di şanogeriya Nohê de bi kar tînin
**Noh** an **Nō** (bi japonî: 能 an のう, *Nō*), yek ji cureyên şanogeriya japonî ye.

Tenê mêr di vê cureyê şanoyê de dileyîzin û enstrûmanên muzîkê jî tê bikaranîn. Îro jin jî di Nohê de dileyîzin û pirranî rûpoşbikartînin. Mijarên Nohê destan û mîtologî ne.

Kategorî:Çanda Japonê

Kategorî:Şano
Ekberê Mezin

**Celaledîn Mihemed Ekber** () an **Ekberê Mezin** (, jdb. , m. ) yek ji padîşahên Hindistanê ku bi eslê xwe mongol bû.

Piştî bavê xwe Nesredîn Mihemed Humayûn di salên 1556 - 1605 de desthilatdarî kiriye. Di dema xwe de gelek reforman di artêşa Împeratoriya Mongolî ya Hindî de pêk tîne. Bo mînak fîlan bikartîne. Bi xwe kesekî nexwandî bûye, ango xwandin û nivîsandinê nedizanîbûye lê li ser fîlozofiya wê demê lêkolîn kiriye. Di nava olan de gorî xwe nermiyeke avakiriye.

Ekbar, di warê bac, îdareya hikûmetê û dadmendiyê de jî gelek reform pêk aniye. Di sala 1562î de bi navê Mohur dirav derxistiye. Li dijî zewaca bi zarokan re, leyîstikên bi berdêla diravî, neheqiyên li jinên bî, xwefirotina jinan hwd derketiye û bandora zagonan li ser jiyanê bilindkiriye. Wî jî wekî hemî desthilatdarên tirk û mongol hez ji zimanê farisî kiriye.

Ekberê Mezin gelek avahiyên bêhempa daye çêkirin. Wî ji zanîstiyê, muzîkê, fîlozofiyê hezkiriye. Mirov dikare bêje, ew gihîştiye nêrîneke taybet bo xwe.[thumb|200px|Ekber li ser [Çemê Ganga|çep]]thumb|200px|Celaledîn Mihemed Ekber
## Girêdanên derve

Kategorî:Avakerên dînan

Kategorî:Hikumdarên misilman
Kategorî:Key
Mohur

**Mohur** (Farisî muhr „Mor“) navê diravekî Hindistanê yê zêrîn e. Di sala 1562´î de ji aliyê Ekberê Mezin ê ji împeratoriya Mongolê Mezin (1556 – 1605) hatiye derxistin û sedsala 19. li Hindistanê hatiye bikaranîn.

Kategorî:Pere
Mary Wollstonecraft

**Mary Wollstonecraft** (jdb. − m. ) yek ji nivîskar û parêzvanên mafê jinan a brîtanî ya bi eslê xwe îrlendî ye. Mary Wollstonecraft dayika nivîskara navdar Mary Shelley bû.

Zarokatiyeke dijwar jiyaye. Neçûye dibistanê û xwandin-nivîsandinê bi keda xwe hînbûye. Nexwastiye bizewice û malbata xwe terikandiye. Di gelek karên dijwar de xebitiye. Yekemîn pirtûka wê ya bi navê *Mary* û pirtûka duyem *Perwerdeya keçikan* bala weşanger *Joseph* *Johnson* kişandiye û Johnson ew wekî edîtorê weşanxaneyê girtiye cem xwe. Gelek zimanên ewropî fêrî wê kiriye û jiyana nivîskariya Wollstonecraft a pisporî ji wisa destpêkiriye.

Bandora Şoreşa Fransayê ragîhaniye Brîtanyayê û ketiye polemîkên mezin. Têkoşîn bo mafê jinan bûye karê wê yî sereke.

## Hin ji pirtûkên wê

* *Li ser perwerdeya keçikan*
* *Parastina mafên jinan*
* *Nêrînên dîrokî û sincî li ser şoreşa Frensî*

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên îngilîz
Kategorî:Fîlozofên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1759
Kategorî:Malbata Godwin
Kategorî:Mirin 1797
Kategorî:Nivîskarên brîtanî
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 18an
Împeratoriya Moxol a Hindistanê

**Împeratoriya Moxol a Hindistanê**, **Paşageha Moxol a Hindistanê**, (bi tirkî: *Babür İmparatorluğu*; farisî: شاهان مغول, *Shāhāne Mughul*, Ûrdû: مغل باد شاہ, *Mughal Bādshāh*; farisî: گوركانى, *Gurkānî*, ji peyva tirkî *kürügän*, "lawên damariyê", kesên ji zewaca zarokên Tîmûrleng bi malbata Cengîz Xan re tên) yek ji împeratoriyên berê yên mongol i Hindistanê ye.

Di nava salên 1526 - 1857an de berdewam kiriye. Mirov dikare bêje ev împeratorî ji tirk û mongol û pêkis û berên Hindistanê pêk tê. Li Hindistanê, Tacikistan, Efxanistan û Ûzbêkistanê desthilatdariya vê împeratoriyê çêbûye.

Ji aliyê Babur ve hatiye damezrandin. Ji serhildanên herêmê, êrîşa keyê faris Nadir Şah a di sala 1740î de û bi hatina Brîtaniyan bo herêmê ev împeratorî têk çûye.

## Keyên navdar ên Împeratoriya Mongolî ya Hindistanê

* Babûr 1526-1530
* Humayun 1530-1540, 1555-1556
* Ekberê Mezin 1556-1605
* Cîhangîr 1605-1627
* Shah Jahan (Cîhan Şah) 1628-1658 (m. 1666)
* Aurangzeb 1658-1707
* Bahadur 1707-1712

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1526an li Asyayê
Kategorî:Çanda Pakistanê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1526an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1857an de hilweşiyan
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka Pakistanê
1978

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
* 27ê çiriya paşîn - Partiya Karkerên Kurdistan (PKK) li gundê Fîs (Lîce/Amed) wekî partiyeke marksîst-lenînîst hat damezrandin.

## Jidayikbûn
* 31ê adarê - Tony Yayo, rapvanekî amerîkî, li New York City ji dayik bû.
* 18ê nîsanê – Buffy Tyler, model û playmate ya amerîkî
* 23ê tebaxê - Kobe Bryant, basketbolvanekî amerîkî, li Fîladelfiya ji dayik bû.

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Helal

Di ola Îslamê de bêjeya **helal** (Erebî : حلال, destûr; ne pîroz; dinyewî) dijwateya gotina heram e. Helal tiştên ku destûra wan ji misilmanan re heye destnîşan dike û heram jî tiştên ku destûra wan ji misilmanan re nehatiye dayîn destnîşan dike.

Fikr û ramana helal di Îslamê de yekser pêwendî xwarin û vexwarinê ye: wek mînak xwarina goştê pez helal e, lê xwarina goştê berêz heram e.

Ji bo ku goşt "helal" be divê bi navê xwedê hatibe serjêkirin.

Quran û sinnet xwarin û vexwarinên heram û şertên helalbûna wan wisa vedibêjin:

"Ajalên mirî (di Kurmancî de weke "jikêrbûyî" tên binavkirin), xwîn, goştê berêz, her tiştê ku ji bilî binavkirina navê xwedê hatibe serjêkirin, ajalên fetisî, yên ji hişketî (bi derban û hwd.) ajalên bi ketin an jî bi derbên qiloçan mirin, ajalên ku ji aliyê ajalên dirinde ve hatin kuştin, heta ku hûn wî ji xwînê paqij bikin (xwîna laşê wî biherikînin); ajalên ku ji pûtan re hatine qurbankirin; ev hemî li we qedexene." Quran (V ; 4)

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Xanedana Hezarhespî

thumb|Mîrektiyên Hezarhespiyan; Atabegên Lurê Biçûk û Mezin

Dûgela kurdên **Loristanê** (**Hezarhespî** an jî **Fedlewî**) di sala 1115'an de ji aliyê Ebû Tahir ve hatiye damezirandin. Di çaxa Hezarhesp de Loristan dugelek dewlemend bûye. Kurdên koçer li bajarê Loristana mezin û li Şolistanê hatine bi cîhkirin.

Di çaxa "Atabeg" Tekle dugel ketiye bin destê Mongolan. Ev dugelê Kurd 309 sal jiyaye. 13 heb serwerên vê dugelê kargerandiyi. Ev dîroka Loristan di pirtûka Şerefname ya serwerê Şerefxanê Bedlîsî de hatiye nivîsandin.

## Serdarên dûgelê
# Ebû Tahirê Muhemmed (1148-1203)
# Melîk Hezarhesp (1204-1248 )
# Emadedînê Hezarhesp (1248-1251)
# Nisredîn (1252-1257)
# Tekle (1257-1259)
# Şemsedîn (1259-1274)
# Yûsif Şah I (1274-1288)
# Efrasiyab I (1288-1296)
# Nisredîn Ehmed (1296- 1330)
# Riknedîn Yûsif Şah II (1330-1340)
# Mizaferêdîn Efrasiyab II (1340-1355)
# Şemsedîn Pêşeng (1355-1378)
# Malik Pîr Ehmed (1378-1408)
# Ebû Seîd (1408- 1417)
# Şah Huseyn (1417-1424)
# Xiyasedîn (1424)

## Têkildar
* Lur
* Lurê Biçûk
* Lurê Mezin

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Sedsala 12an li Îranê
Kategorî:Sedsala 13an li Îranê
Kategorî:Sedsala 14an li Îranê
Kategorî:Sedsala 15an li Îranê
Kategorî:Xanedanên kurdan
Tutankhamun

thumb|Maskeya zêrîn a Tutankhamun

**Tutankhamun** ("Wêneya Zindî ya Amun" an "Bi Navê Şerefa Amun") yek ji desthilatdarên (firewûn) Misira Antîk (Kiptî ya Kevn, Egîpta Antîk) e. b.z. 1333-b.z.1323 desthilatdarî kiriye.

Navê wî yê berê Tutankhaton bûye. Bi keça damezrênerê dîn yekxwedayî Aton, Amenotep ê IV re zewiciye û piştî xezûrê xwe derketiye ser text. Bi bandor û berxwedana olperestên ola kevn Amun navê xwe kiriye Tutankhamun û dawî li ola Aton aniye. Di dema desthilatdariya wî de bûyerên girîng nebûne, di aramiyê de derbasbûye. Piştî mirina wî ya di temenekê ciwan de, şerê navdar ê di navbera Misirî û Hethîtan de pêk hatiye, ango Şerê Kadeşê bûye.

Goristana Tutankhamun ji aliyê arkeologê Brîtanî Lord Carnarvon ve di sala 1922an de hatiye dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Fîrewn
Kategorî:Jidayikbûn 1340î b.z.
Kategorî:Mirin 1320î b.z.
Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê

**Saziya Radyo û Televîzyonê ya Tirkiyeyê**, bi kurtî *TRT*, anku bi tirkî *Türkiye Radyo Televizyon Kurumu*, saziya fermî ya radyo û televîzyonê ya komara tirkî ye. Di sala 1964'an de hate avakirin.

## Kanalên televîzyonê
* TRT 1 - Weşanên her wek serî
* TRT Nûçe
* TRT 3 - Spor (Carna bi TBMM TV (TBMM: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Meclisa Mezin ya Netewa Tirkiyê, Grand National Assembly of Turkey)
* TRT Muzîk
* TRT Pelik
* TRT Zarok
* TRT Turk - Neynîka TRT Int
* TRT GAP
* TRT HD
* TRT Kurdî - Weşana televizyonî a fermî bi zimanê kurdî li Tirkiyeyê
* TRT Avaz
* TRT El Türkiye

## Kanalên radyoyê
* TRT Radyo 1
* TRT Radyo 2 (TRT FM)
* TRT Radyo 3
* TRT Radyo 4
* TRT Radyo 6
* TRT Ankara Radyosu
* TRT Antalya Radyosu
* TRT Çukurova Radyosu
* TRT Erzirom Radyosu
* TRT Trabzon Radyosu
* TRT GAP Radyosu
* TRT Nağme
* TRT Türkü
* TRT Radyo Haber
* Türkiyenin Sesi Radyosu (TSR) - Dengê Tirkiyeyê
* TRT Ewropa FM

## Girêdanên derve
* Malpera fermî
* Dîroka TRT bi tirkî 
* Online Temaşekirin/Guhudarkirin

Kategorî:Avabûnên 1964an li Tirkiyeyê
Kategorî:Medyaya dewletê
Kategorî:Medyaya Tirkiyeyê

Kategorî:Şirketên Tirkiyeyê
Kategorî:Televîzyon
Gram

**Gram** yekeya pîvana giraniyê ye. Hezar gram dikin kîloyek. Kurtenavê gramê *gr* ye.

Gramek ev e:

* \frac{1}{1000000} ton e.
* \frac{1}{1000} kîlogram e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Matematîk
Kategorî:Yeke
Kîlogram

**Kîlogram** an kîlo (ji yewnanî: χίλιοι, *khilioi*, "hezar") yekeya pîvana giraniyê ye. Kurtenavê kîlogramê *kg* ye.

Kîloyek ev e:

* \frac{1}{1000} ton e.
* 1.000 gram e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Matematîk
Kategorî:Yeke
Kg

**Kg** (ya **kg**) pir menên xwe heye:

* Kurtenavê kîlogramê, *kg*.
* Di Lîsteya kodên ISO yên dewletan da kg ê Qirxîzistan ye.
* Di Lîsteya kodên ISO 639-1 yên zimananda kg kurtenava Zimanê Kongoye.
G

**G** (ya **g**) pir menên xwe heye:

* Herfê **G**, seke G (tîp)
* Kurtenavê gramê, *g*
* Direfşê Gûanînê, *G*
Wêranşar, Kanîreş

**Wêranşar**, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Tîrbûn

Tîrbûn, berevajiya ronbûn e. Lêkerek e û pirranî di kîmyayê de tê bikaranîn.

Zêdebûna hejmara molekûlan li dagirtiya bingehîn e. Heger hejmara molekûlan kêm be madde (çêhand) ron dibe. Bo mînak mirov dikare bo mast bikarbîne. Heger di mast de av zêde be, mast ron dibe, kêm be tîr dibe.

Kategorî:Çendaniyên fizikî
Kategorî:Kîmya
Qonye (parêzgeh)

thumb|250px|Parêzgeha Qonyeyê
**Qonye** (, grekî: Ἰκόνιον, *Ikónion*, latînî: *Iconium*) yek ji parêzgehên Tirkiyeyê ye. Navê serbajarê parêzgehê jî Qonye ye.

## Gelhe

Jimara gelheya serbajêr 1.073.791 e.
Di sala 2011'an de li tevahiya parêzgehê qasî 2.038.555 mirov dijiyan, ji wan 1.527.937 li bajaran û 510.618 jî li gundan dijiyan. Li gorî vê yekê 51 kes dikevin 1 km².

Di sala 1927 jimara gelheya parêzgehê 504.000 bû.

Li gorî jimartina gel a sala 1965'an, sedî 32% ya wan li bajaran dijiya û îro ev raqam di sala 2011'an de gihişte sedî 75%.

Ji aliyê hejmara xwendevanan ve mezintirîn zanîngeh, Zanîngeha Selçuk () û Zanîngeha Teknîkî ya Qonyeyê (bi tirkî: Konya Teknik Üniversitesi) li Qonyeyê ye.

## Erdnîgarî

Li bakurê Qonyê parêzgeha Enqerê, li rojavayê Sparta, Afyonkarahisar û Eskişehir, li başûrê Mêrsîn, Karaman û Antalya, li rojhilata wê jî Niğde û Aksaray disekinin.

Ji aliyê îdareya fermî ve Qonye bi 38.257 km² a xwe mezintirîn parêzgeha Tirkiyeyê ye û di koma bajarên xwedî şaredariyên mezin de cih digire. 220 km li başûrê paytext Enqereyê dikeve. Herwiha, ew dikeve nava deşta bilind a Anatoliya navîn û bilindahiya xwe jî 1016 metran e.

31 navçeyên wê hene. Mezintirîn deşta Tirkiyeyê di nav erda Qonyeyê de ye.

Çiyayên bilindtirîn ên parêzgehê ev in: Geyik (3130 m), çiyayên Bolkar (3134 m) û çiyayên Aydos (3240 m).

Barîna salê ya navîn 326 mm e û ya herî kêm a Tirkiyê ye. Heta, ev raqam li herêmên li dora Behra Xwê (Tuz Gölü) kêmtir e jî. Hêjayî gotinê ye ku ev gol ji ber kêmasiya baran û çeman pêk hatiye.

Behrên din ên Qonyê ev in: behra Beyşehir, behra Çavuşçu, behra Akşehir, behra Suğla, behra Ereğil û behra Yunak.

## Dîrok

Qonye di dîrokê de ji Serçûkiyan re paytextî kiriye. Dîroka herêmê wekî ya Anatolîyê ye.

### Kurdên Anatoliyaya Navîn

Li Qonyeyê gelek kurd jî dijîn. Li navçeyên wekî Kulu (wek "Kûlû" tê xwandin). Cihanbeyli, Akşehir hwd gelek kurd hene. Ji wan re Sirgûnên Evdilhemîd anjî Kurdên Anatoliya Navîn tê gotin.

### Çatalhoyuk
Li başûr-rojhilata bajarê Qonyê (qasî 40 km dûr) bermahiyên Çatalhoyuk hene ku ev yek ji herêmên herî kevnar ên mirovahiyê ye.

Herwiha, 70 km li rojavayê bajêr bermahiyên pîroz ên hetît ên bi navê 'Eflatun Pinar' peyda ne û tê gotin peykera mezin a Fasillar jî beşeke wê ye.

## Navçên Qonyê
Qonye xwediyê 31 navçe û 620 gundan e. Navê navçeyan ev in:
thumb|Nexşeya navçên Qonyê

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn