open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yehowa

rast|frame|'''YHWH''' “יהוה”

**YHWH** an jî **Yehowa** di Peymana Kevin û giştî Pirtûka Pîroz de YHWH navê Xwedê yê yekta ye. Bi îbranî weha tê nivîsandin: “יהוה”

Li gor Peymana Kevin, YHWH navê Xwedê yê taybetî ye û Xwedê bi xwe ev nav li xwe kiriye.

Tirsa Xwedê nahêle ku Cihû navê YHWH lêv bikin, loma em qenc nizanin ew çawa tê gotin. Li gor hin wergeran, dengê vî peyvî "Yahwe" ye; ji dêla vî navî Cihû her gav dibêjin "Adonay", yanî "Xudan". Ji dêla YHWH de di gelek wergerên Pirtûka Pîroz "XUDAN" (bi herfên mezin) tê nivîsandin, da ku mirov bi vê yekê bizane.

YHWH afirandar e û ew bi heq serwerê gerdûnê ye. Wate û maneya van çar herfan ev e: “Ew dibe sedema bûyînê.” Ev nav di Pirtûka Pîroz, di nivîsarên resen û orîjînal de nêzîkî 7.000 caran hatiye nivîsandin û vê gotinê bi zelalî eşkere dike.
Bo mînak di kitêba Îşaya, beşa 42 ayeta 8 de wusa dibêje: “Ez XUDAN [YHWH] im, navê min ew e û ezê rûmeta xwe nedim yekî din û pesnê xwe nedim pûtên qewartî.”

Mînakek din jî ev e: “Û dîsa Xwedê ji Mûsa re got: Tuyê ji lawê Îsraêl re wusa bibêjî: XUDAN [YHWH] yê ku Xwedayê bapîrên we, Xwedayê Brahîm, Xwedayê Îshaq, Xwedayê Aqûb e, min ji we re şandiye; her û her navê min ev e.” (Derketin beşa 3 ayeta 15an)

## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Xirîstiyanî
Mala Bûbê

**Mala Bûbê**, yek ji şêxên mezin yên kurdistanê ne. Ev malbat ewqasî li kurdistanê belav bûye di nava biwêjan de jî qala vê malbatê tê kirin.
Şêxên Mala Bûbê niştecihê Xindeq a ku mezreyek Çilstûn(Kirkdîrek)a gundekî Stewrê ye.Ev gund di sala 1993 yan de hate valakirin.Nuha hîn jî gund vala ye.Ji bo wêneyan binêrin Xindeq

Kategorî:Malbat
Koma Dîjle

**Koma Dîjle** ji hêla sê ciwanên Kurd Hecî, Semîh û Eskerî ve di sala 1998'an de li Amedê hate ava kirin. Koma Dîjle di sala 2006'an de bi navê "Ez Bimrim Dayê/Ax Li Min" albumek çêkir. Stranên di nav albumê de ev in; Ez Bimrim Dayê, Ax li Min, Gulşênî, Hemo, Hebeşo, Vî Erdîşî, Yarê, Şervan bûm, Qib Dîkilo,Îro Ber Êvarê, Hoy Nanay, Ha Bi Zerî. Koma Dîjle xebatên xwe li bajarê Amedê berdewam dike.

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Delîl Dîlanar

**Delîl Dîlanar** (jdb. Sala 1972, Orginos, Mûş, Bakurê Kurdistanê) hûnermendekî kurd e ku li gundê Orginos a girêdayî bajarê Mûşê hatiye dinyayê. Delîl Dîlanar bi stranên xwe yê dengbêjiyên bi enstrûmanên nûjen tê naskirin.

## Jînenîgarî

Delîl Dîlanar, zarokatiya xwe û salên pêşîn bi apê xwe Husênê Muşî re, derbas dike. Delîl Dîlanar kevneşopiya apê xwe ya dengbêjî bi karîyerek serkevtî heta roja îro têne û jiyana ciwanî ya xwe li ba apê xwe alîkariya wî kir, li ba apê xwe hînkarên dengbêjî bi dest xist.

Delîl Dîlanar bi Apê xwe Huseynê Mûşî re di nav civakan de stranê dengbêjî digot û ev sedem ji bo Delîl Dîlanar bû naskirina nav xelkê. Delîl Dîlanar 3 salan li enstîtûya kurdî perwerdahê ya Mey, li ba Mamoste Egîdê Cimo dît.

Delîl Dîlanar ji ber gotinên stranên kurdî ji Bakûrê Kurdistanê hate sirgûnkirin û 20 sal ji welatê xwe ma dûr. Piştê 20 sala ku Delîl Dîlanar vegeriya welat bi Derhênera Kurd Bulent Gunduz re fîlmek li ser jiyana xwe çêkir. Fîlm bi navê Kurdistan ji çend Festîvalên Fîlman û ji sazîyan netewî yên Cîhanê xelata hildigire.

Delîl Dîlanar piştî jiyana xwe yê sirgûniya 27 salan, di sala 2022an de cara yekem e ku li Bakurê Kurdistanê konserên xwe lidardixe.

## Dîskografî
**Albûm**
* *Dengbêjî* *(Jibo bîranîna Dengbêj Huseyno)*
* *Serayê*
* *Nêçîrvano*
* *Zerîyê*

## Vîdyonîgarî
**Vîdeo Klîb**
* Delîl Dîlanar - Zarbûma
* Delîl Dîlanar - Çîya Bilinde *(Enstrûman û Danasîn)*
* Delîl Dîlanar - Evdalo *(Axaftin, Enstrûman û Sitrana Dengbêjî Evdalo)*
* Delîl Dîlanar - Shingal *(Enstrûman Helbest û Dengbêjî)*

## Fîlmografî
**Fîlm**
* *Kurdistan-Kurdistan* (2015) *(Derhêner Bulent Gunduz)*
*

## Çavkanî

Dîlanar, Delîl
Sîrwan (kovar)

thumb|Berga kovara Sîrwan
**Sîrwan** kovareke kurdî li Swêdê ye. Di sala 2006'an de derket. Berpirsyarê kovarê Seyidxan Anter e.

.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera kovara Sîrwan 

Kategorî:Kovarên kurdî
Çiyayên Qendîlê

**Çiyayên Qendîlê** rêzeçiyayên berdewamiya çiyayên Zagrosê ye ku di nav sinorên rojhilat û başûrê Kurdistanê de ye. Çiya xwedî profîleke asê ye ku gihiştin û çûn hatina li deverê Qendîlê bi dijwarî pêk tê. Lûtkeya herî bilind bi ser Çiyayê Hecî Îbrahîm e ku bilindahiya lûtkeyê digihîje 3000 mêtreyê.

## Çiyayên Qendîlê û PKKê
Devera Qendîlê penageh û biryargeha PKKê vedigre ku li gorî texmînan nêzîkî 5000 şervanên Partiya Karkerên Kurdistanê û Partiya Jiyana Azad a Kurdistanêê li Çiyayê Qendîlê cihwar bûne. Tê texmînkirin ku devereke bi berfirehiya 50 km² di bin kontrola şervanan PKKê û PJAKê de ye.

## Êrîşên leşkerî yên Tirkiyê bi ser Çiyayên Qendîlê ve
Çiya demekê dirêj e ku ji aliyê hêzên dewleta tirk ve rastî êrîşan tê ku bi salan e gelek şer di navbera hêzên PKKê û hêzên dewleta tirk de li Çiyayê Qendîlê pêk hatiye.

## Binêre
* Qada parastinê ya Medyayê

## Çavkanî

Qendîlê
Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê
Kategorî:Zagros (rêzeçiya)
Zekî Ozmen

**Zekî Ozmen** sosyalpedagogekî kurd e û li Almanyayê dijî. Wî beşa pedagogiya sosyal li Zanîngeha Frankfurtê xwend û pisporê entegrasyonê ye. Pirtûka wî ya bi navê *Kurdên Almanyayê* di sala 2010an de ji Weşanxaneya Ronahî ku navenda wê li Amedê ye derket. Naveroka vê pirtûka wî li ser dîrok, civak, jiyana rojane, siyaset û hunera kurdên ku li Almanyayê dijîn e.

Ozmen berî destpêkirina xwendina li zanîngehê, bi nûçegihaniya Ajansa Nûçeyan Mezopotamyayê dest bi xebata xwe ya rojnamevantiya nivîsbarî jî kiriye. Wî her wiha ji sala 2001an heya 2005an edîtorî û moderatoriya bernameyeke perîyodîk ya radyoyeke herêmî ya bi navê Radio Unerhört Marburgê kir. Zekî Ozmen xwedî û birêvebirê malpera Celadet.com e. Ji bilî nûçegihaniya wî ya ji bo rojnameyan, ji sala 2006an ve bi awayekî perîyodîk di malpera bi navê Diyarname.com de nivîsên wî di quncika malperê ya bi navê "Qad" de têne weşandin. Her wiha gelek nivîsên wî di rojname û kovarên cur bi cur de hatine weşandin. Dîsa di warê rojnamegeriyê de nûçeya Ozmen a bi sernivîsa "Bi hezaran bûk û zavayên kurd fêrî almanî dibin" ku di rojnameya Rûdaw de derketibû, Xelata Taybet a Jûriya Nûçeyên Kurdî ya Xelatên Şehîdên Çapameniyê û Musa Anter 2010 wergirt.

## Berhem
* *Kurdên Almanyayê*, Weşanên Ronahî, 2010

## Girêdanên derve
* http://diyarname.com/author.php?Idx=80

## Çavkanî

Ozmen, Zekî
Ozmen, Zekî
Sîrwan

* Sîrwan, Helebce
* Çemeke li Hewraman: Sîrwan (çem)
* Kovara Sîrwan
* Sîrwan Hecî Berko, rojnamevanekî kurd
* Navek zelaman e
Xoşo, Gimgim

**Xoşo** gundekî girêdayî Gimgimê navçeya Mûşê ye. Li kêleka çemê Xoşoyê ye.

Kategorî:Gundên Gimgimê
Maldîv

thumb|Nexşeya Maldîvê
**Komara Maldîvan**, ( ހިވެދި ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖ ), welatekî Asyaya başûr e. Maldîv ji 1196 giravan pêk tê. Ji van gravan li 203 heban mirov dijîn. Ekonomiya Maldîv paldayî, masîvanî û turîzm ê. Rêveberiya monarşî di 11'ê sermaweza 1968'a de hatê hilkirin û komar ava bû li bîn kargêriya serok İbrahim Nasir.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1965an li Asyayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1965an de hatine avakirin
Kategorî:Keyaniyên berê

Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Başûr
Kategorî:Welatên giravî
Dewletên Federal ên Mîkronezyayê

thumb|Dewletên Federal ên Mîkronezyayê
**Dewletên Federal ên Mîkronezyayê** (*Federated States of Micronesia*), welatekî federal ê Asyayê li Okyanûsa pasîfîkê ye. Mîkronezya ji koma gravan Karolîn (ji xeynî¨Palaosê) pêk tê. Mîkronezya ji çar dewletan pêk tê.

## Dewletên Federal ên Mîkronezyayê

Mîkronezya ji çar dewletan pêk tê :

* Chuuk
* Kosrae
* Pohnpei
* Yap

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1986an de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Issa Hassan

**Issa Hassan** li 25ê kanûna 1970an de li Bêrûtê ji dayik bû. Issa hunermendekî kurd e. Di sala 1982an de di Rêxistina Kurdên Bêrûtê de di komeke folklorî cih girt.

Issa 1984an hat Fransayê û bû endamê koma folklorî ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê, di wê demê de li Fransa, Îtalya û li Holendayê geriya.

Di sala 1988an de bû endamê Koma Zozan. Issa di warê muzîkê de yekem ji wan kesan e ku bi awayek hostayî afirandinên bi muzîka kurdî, flamenko û *jazz* digihîne hev.

## Dîskografî

Di sala 1995an de albûma wî ya yekem bi navê "Gulînar" derket û heta 2008an jî şeş albûmên Issa hatine weşandin.

* 2008 - *[[Kurdomania]]*
* 2005 - *[[La cinquième saison]]*
* 2001 - *[[Art du bouzouk]]*
* 2000 - *[[Tooting Broadway]]*
* 2000 - *[[Ballade kurde à Seville]]*
* 1995 - *[[Gulînar]]*

## Girêdanên derve
* Issa Malpera fermî ya Issa


Kategorî:Jidayikbûn 1970
La cinquième saison (albûm)

**La cinquième saison** (*Pêncemîn demsal*) albûmeke Issa ye. Di sala 2005'an de derket.

## Berhemên di albûmê de

# Ethéré
# La cinquième saison
# Songe ay pays du Causcase
# État d'âme
# La joie de Roushen
# Orient Extrême-Orient
# Le 7, merveille du monde
# Delovan
# Chez L.
# Acquittement

Kategorî:Albûm
Kategorî:Issa Hassan
Ehrîman

**Ehrîman**, **Angra Mainyu** têgîneke ji Avestayê ye. Girdîgarekî, xwedayiyekî sereke yê ola Zerdeştîtîyê ye. Bo gotineke din, yek ji di alîkarên Ahûra Mezda ye. Hurmuz (Spanta Maînyû) girdîgarê başî û çêyiyê, Ehrîman jî yê xirabî û tunekirinê ye.
[thumb|Ehriman di dema dîmenek ji [Şahnameyê de ji hêla Faramarz ve hate kuştin]]
Di ola kevn a kurdan Zerdeştîtiyê de, diviyabû bawermend di kesayetî û jiyana xwe de di riya Hurmuz jê berpirsiyar e, riya başî û qenciyê bigirta. Lewra Xwedê ew xwestiye. Di sembola olî ya Zerdeştîtiyê de (Firawer) de berê mirov, berê bawermend berî bi Hutmuz e, pişta xwe daye Ehrîman. Ehrîman jî divê neyê jibîrkirin, lewra jiyanê de xirabî jî heye, xirabî jî xwedî hêz ê erkê ye. Bawermend divê ti carê xirabiyê jibîr neke, cidî bigire. Wê demê dikare xirabiyê bibîne, binase û serî pê re derîne.

Mirov di kesayetî û kirinên xwe de azad e. Heger bawermend başiyê bifikire, başiyê biaxive, başiyê bike, viya di cîhana xwe ya hundirî û ya derveyî de serdest bike, berî bi pardêzê, bihuştê diçe, ruhê wê tê bixelatkirin û bêdawî dijî.

Ehrîman her dem realîteyê, dijwarî û ziyadêriya jiyanê bibîr dixe, nebaşî û xirabiyê îdare dike. Lê ew jî di bin kontrola Xwedê de ye, armanca wî ya sereke jî, bi riya xirabiyê hişyarkirina mirovan e. Ew dixwaze mirov bizanibin xirabî û nebaşî hene, xwe ji biparêzin.

Ehrîman, Angra Maînyû, tê wateya *"ruhê rûxîner, hêza tuneker".* Hurmuz, Spenta Maînyû jî tê wateya *"ruhê avaker, hêza çêker".*

Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Mîtolojiya kurdî
Kategorî:Xwedawendên îranî
Kategorî:Xwedayên bed
Kategorî:Xwedayên îranî
Kategorî:Zerdeştî
Murray Bookchin

thumb|Murray Bookchin (1990)
**Murray Bookchin** (jdb. 14 kanûna paşîn 1921 li New Yorkê, DYA - m. 30 tîrmeh 2006 li Burlingtonê, DYA) hem nivîskar hem jî pirbêjekî anarşist bû ku li Amrîkayê pir dihat naskirin. Her çiqas ew li Emrîka yê weke Ramanvanekî mezin yê çepgir werê naskirin jî, ew li dinyayê zêde nayê naskirin. Bookchin Damezrênerê ekolojiya civakî ye ; dibistana Ramanê ku cîranên nû têne nav polîtîka û felsefê di navbera mirov û derdorên wî.

Ew li New Yorkê çêbû û li wir mezin bû. Weke ku ew bi xwe jî dibêje, bi terpêkink(kîlot)ê xwe yê pedî yê sor, di nav îdêolojiya Marxsîst ya wî wextî de mezin bûye. Di cwantiya xwe de wî berê xwe da Troskîsmê û piştre hêdî, hêdî îlûziyonên xwe yên marxsiste-lenîniste, ji yekrengiya wan û ji giraniya wan terikandin.
Wî marksizm bi zimanê marksîzma convoncionel rexne kir û ji vê yekê jî zûka hate naskirin. Paşê berê xwe da anarşîzm.

"Boukchin her tim li hemberî Kapîtalismê sekinî û birevebirina herêmî parast. Van ramanên wî bandoreke ber biçav li keskan û li mirovên polîtîka ekolojîst kir.

Heta ku em xweşkatiya mirovatiyê û niwazên mirovatiyê tamîr nekin, xwiza û dinya na gihine xweşkatiya xwe." Civakeke ku ji nûve werê ava kirn.
Divê mirov ji tiştên herî hesan bikevê nava kûrahiya jiyana xwe ji bona ku karibe ramana birêvebirina xwizayê ji dilê xwe derxe.

## BIBLIOGRAFÎ

* Post-Scarcity Anarchism (1971 and 2004) ISBN 1-904859-06-2.
* The Limits of the City (1973) ISBN 0-06-091013-5.
* The Spanish Anarchists: The Heroic Years (1977 and 1998) ISBN 1-873176-04-X.
* Toward an Ecological Society (1980) ISBN 0-919618-98-7.
* The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy (1982 and 2005) ISBN 1-904859-26-7.
* The Modern Crisis (1986) ISBN 0-86571-083-X.
* The Rise of Urbanization and the Decline of Citizenship (1987 and 1992)
* The Philosophy of Social Ecology: Essays on Dialectical Naturalism (1990 and 1996) Montreal: Black Rose Books.
* To Remember Spain (1994) ISBN 1-873176-87-2
* Re-Enchanting Humanity (1995) ISBN 0-304-32843-X.
* The Third Revolution. Popular Movements in the Revolutionary Era (1996-2003) London and New York: Continuum. ISBN 0-304-33594-0. (4 Volumes)
* Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm (1997) ISBN 1-873176-83-X.
* The Politics of Social Ecology: Libertarian Municipalism (1997) Montreal: Black Rose Books. ISBN 1-55164-100-3.
* Anarchism, Marxism and the Future of the Left. Interviews and Essays, 1993-1998 (1999) Edinburgh and San Francisco: A.K. Press. ISBN 1-873176-35-X.

Kategorî:Femînîstên amerîkî
Bookchin
Kategorî:Jidayikbûn 1921
Kategorî:Lamerkeziyetî
Kategorî:Mirin 2006
Bookchin
Bookchin
Namîbya

**Namîbya** an jî Komara Namîbyayê (bi îngilîzî: *Republic of Namibia*) dewletek li başûrê Afrîkayê ye. Namîbya, li rojavayê xwe okyanûsa Atlantîk, li bakur Angola, li başûr Afrîkaya Başûr, li rojhilat Botswana û li Bakur-rojhilatê xwe jî Zîmbabwe û Zambiya heye.

Paytext û bajarê herî mezin ê Namîbyayê Windhoek e. Welat bi biryara 652 ji sala 1990an û vir ve endamê Neteweyên Yekbûyî (NY), Civata Pêşkeftina Afrîkaya Başûr (SADC), Yekîtiya Gumrukê ya Afrîkaya Başûr (SACU), Yekîtiya Afrîkayê (AU) û Yekîtiya Neteweyên Yekbûyî ye.

Erdnîgariya hişk cara ewil ji hêla gelên San û Damara ve hat niştecîh kirin. Ji dora sedsala 14an, gelê Bantu koçî welêt kir. Navçeya Namîbya ya îroyîn di sala 1884an de di bin parastina Împeratoriya Almanî û heya dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem bû koloniyek alman a bi navê Deutsch-Südwestafrika ma. Ji salên 1904an heya 1908an, hêza kolonyalîst a alman serhildana Herero û Nama bi tundî tepisand û di vê pêvajoyê de komkujiyek pêk anî. Di sala 1920an de, Cemiyeta Miletan Namîbyayê xiste bin emrê Afrîqaya Başûr - ku de facto wergeriya koloniyeke Afrîkaya Başûr: Bi vî rengî Afrîkaya Başûr qanûnên xwe, di nav de qanûnên Apartheidê, xist nav Namîbyayê.

Di çarçoveya têkoşîna rizgariya Namîbyayê ya di 21ê adarê 1990an de, Namîbya serxwebûna xwe ji Afrîkaya Başûr îlan kir - lê Walvis Bay û Giravên Penguin heta sala 1994an di bin kontrola Afrîkaya Başûr de man. Ji wê demê ve 21ê adarê cejna neteweyî ya welêt e.

Ji ber qada mezin a Namîb, Namîbya tenê kêm niştecîh e. Li welêt bi qasî 2,3 mîlyon şênî hene. li gorî îstatîstîkên sala 2009an ji sedî 28,7 nifûsê di binê xeta hejariyê ya Namîbyayê de dijîn.[4]

Namîbya xwedî demokrasiyeke parlemanî ya bi îstîqrar e. Aboriya welêt ji çandinî, turîzm û madenê (uranyumê, zêr, zîv û metalên bingehîn) pêk tê.

## Herêmên Namîbyayê
Ji sala 1992an de ye, Namîbya bûye 13 herêm:

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1990an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hatine avakirin
Basil Nikitin

**Basil Nikitin** (jdb. 1885 li Sostonovit, Polonya; m. 7ê hezîranê 1960 li Fransayê) ramyar, etnolog, kurdnas û rojhilatnasekî navdarê ê rûs bû. Di navbera gulana sala 1914'a heta nîsana sala 1918'a konsûlê Rûsyayê li Urmiyê bû.

Gelek pirtûk, lêkolîn û nivîsar li ser Kurdan belavkirine. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng "Kurd û Kurdistan" e. Nivîsên wî pir in ji têbînî û ramanên kûr ko nîşa didin ew gelek şehrezayê ziman û çanda Kurdan bûye.

## Berhem (Çendek)
* *Quelques observations sur les Kurdes* di Mercure de France
* *Les Valis d'Ardalan* di kovara *Revue de monde musulman*
* *Les Kurdes et le Christianisme* di kovara *Revue de l'historie des religions*, Paris 1922
* *La vie domestique Kurd* di kovara *Revue d'ethnographie et des traditions populaires*, Paris 1922
* *The tale of Suto and Toto* di kovara *Bulletin of School of Orient and Africa Studies*, London 1923
* *Kurdish Stories from my collection* di kovara *Bulletin of School of Orient and Africa Studies*, London 1926

Nitikin, Basil
Kategorî:Jidayikbûn 1885
Nitikin, Basil
Kategorî:Mirin 1960
Nitikin, Basil
Kategorî:Zimannasên zimanê kurdî
Louis Pasteur

**Louis Pasteur** (bixwîne: *Lûyî Pastûr*) (27'ê befirbara pêşîn 1822'ê - 28'ê îlona 1895'ê) yek ji mezintirîn hûrjînewernas û kîmyagerê dîrokê e.

Ew ji bo hindê binavûdeng e ko rêyek ji bo tirş-nebûna şîr û şerabê vedît. Rêya wî vedîtî heta niha jî bi pasturandinê (pasturîzasyonê) dihêt niyasîn. Ceribandinên wî Bîrdoza hûrjîneweran ya nexweşiyan (Germ theory of diseases) selimand . Wî vaksîna pêşîn ji bo nexweşiya hariyê vedît. Ew û Robert Koch hîmdanerên bektirîzanistî in.

## Destpêka jiyanê
Ew li Doleya devera Juraya Fransayê hat dinyayê û li bajêrê Arboisê mezin bû. Bavê wî Jean kevne leşkerekê şerên Napoleonî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1822
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Mirin 1895
Pasteur, Louis
Selanîk

**Selanîk** (bi yewnanî: Θεσσαλονίκη) duyem bajarê herî mezin yê Yewnanistanê e (bi hinekî zêdetirî milyonek niştecihên xwe li herêma metropolî) û paytexta herêma erdnîgarî ya Makedonyayê, herêma îdarî ya Makedonyaya Navîn û Makedonyaya Rojhilat û Trakyayê e. Bajar di zimanê yewnanî de wekî i *Symprotévousa* jî tê zanin ku bi rastî tê wateya "hev-paytext" e, ev nîşanek ji bo statuya wê ya dîrokî wekî bajarê "hev-hikûmdar" (*Symvasilévousa*) yê împeratoriya bîzansê li kêleka Konstantînopolîsê bû.

Selanîk li ser kendava Termaîk, li quncikê bakur-rojavayê Deryaya Egeyê ye. Li rojava bi deltaya Axîyosê ve hatiye dorpêçkirin. Şaredariya Selanîk, navenda dîrokî, di 2021an de nifûsa wê 319,045 bû, di heman demê de herêma metropol a Selanîkê 1,006,112 niştecih û herêma mezintir jî 1,092,919 niştecih hebûn. Ew duyem navenda aborî, pîşesazî, bazirganî û siyasî ya mezin a Yewnanistanê ye û navendeke veguhastinê ya sereke ji bo Yewnanistan û başûr rojhilatê Ewropayê ye, bi taybetî bi rêya bendera Selanîkê. Bajar bi festîval, bûyer û jiyana çandî ya zindî bi giştî tê naskirin. Bûyerên wekî Fûara Navneteweyî ya Selanîkê û Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Selanîkê salane têne lidarxistin. Selanîk Paytexta Ciwanan a Ewropayê ya 2014an bû. Ûnîversiteya sereke ya bajêr, Ûnîversiteya Arîstoteles, ya herî mezin li Yewnanistan û Balkanan e.

Selanîk di sala 315  de ji aliyê keyê Kassandroyê Makedonî ve hatiye damezrandin ku navê jina xwe *Tesalonîk*, keça Fîlîpê II yê Makedonî û xwişka Îskenderê Mezin, lê kiriye. Selanîk 40 kîlometre li başûrê rojhilatê Pela, paytexta Qiraliteya Makedonî, hatiye avakirin. Di serdema Romayiyan de, Selanîk, metropolek girîng bû û duyem bajarê herî mezin û dewlemend ê împeratoriya Bîzansê bû. Di 1430an de, bajar ji aliyê împeratoriya Osmanî ve hate fetihkirin û di nêzîkî pênc sedsalên desthilatdariya osmaniyan de ma, bi dêr, mizgeft û kenîşteyan re ku li kêleka hev dijîn, wekî benderek girîng û metropolek pir-etnîkî ma. Ji sedsala 16an heta 20an ew yekane bajarê bi piraniya cihûyan li Ewropayê bû. Di 8ê mijdara 1912an de ji împeratoriya Osmanî derbasî qiraliteya Yewnanistanê bû. Selanîk mîmariya bîzansî nîşan dide, di nav de gelek abîdeyên xristiyan û bîzansî, Cihê Mîrata Cîhanê û çend avahiyên cîhuyên romêyî, osmanî û sefardî.

## Nifûs

## Jêder

## Çavkanî
* 

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Yewnanistanê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Yewnanistanê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Yewnanistanê
Diyojenê Apolonî

**Diyojen**, **Diyojenê Apolonî**, (; ) kurê Apolotemîs, li Apolonî, koloniya Milezî (derya reş) hatê dinê. Lê dîroka bûn û mirina wî ne diyar e. Ew ji aliyê Aneksîmenes (Diyojen Layers) ve hatiye perwerde kirin. Wî fîlozofên xwezayê mîna sofîstan didîtin. Ew carcaran wek Ateîst jî dihat dîtin.

## Berhemên wî:

Gelek berhemên wî hene :

* *Ji xwezayê *
* *Li dijî Fîlozofên xwezayê*
* *Meteorolojî*
* *Ji xwezaya "mirov"*

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Yewnanistana kevnare
Deşta Kopê

**Deşta Kopê**, deştek fireh e, Çemê Miradê di navda dihêrike. Herî zede pincara şekir û titûn li ser vê deşte te ajotin.

Kategorî:Deşt
Kategorî:Kop
Sanî

**Sanî** an jî **saniye** yekeyê wextê ye. Kurtenavê saniyê **s** ye.

Saniyek
* \frac {1}{60}  deqe ne.
* \frac {1}{3.600}  saet in.
* \frac {1}{86.400}  roj in.

## Girêdanên derve

Kategorî:Yekeyên zeman
S

Çend manên **S** (ya **s**) hene.
* Herfê **S**, seke S (tîp)
* Kurtenavê saniyê, seke sanî.
* Kurtenavê rêkê di fîzîk da, seke Rêk.
* Kurtenavê kukurdê di kîmya da.

Kategorî:Kurtenav
Deqe (yeke)

thumb|Deqe (yeke)
**Deqe** yekê wextê ye.


Deqe
* 60 saniye ne.
* \frac {1}{60}  saet in.
* \frac {1}{1.440}  roj in.

## Girêdanên derve

Kategorî:Yekeyên zeman
Îbn Sîna

**Îbn Sîna** an jî **Ebû Elî el-Huseyn ibn Ebdullah ibn Sîna** (bi latînî: *Avicenna*, bi farisî û erebî: ابو علی الحسین ابن عبدالله ابن سینا *Abū Alī al-Husayn ibn Abdullāh ibn Sīnā*) fîlozofekî navdar di beşên, felsefe, matematîk, astronomî, fizîk, kîmya, bijîşkî û muzîkê de xebatên girîng kiriye. Wî hewl daye ku felsefeya Arîstotelês di çarçoveya misilmantiyê de şîrove bike.

Li Ewropayê bi navê *Avicenna* (Avîsena) tê naskirin.

Îbn Sîna di tirmiha 980an de li Afşena gundekî Herîsa, li herêma Xorasanê hatiyê dinê û li 21 hezîranê sala 1037an de li Hamedanê çûye ber dilovaniya xwedê. Bavê wî ji bajarê Belxê bû ye û di dema Keyetiya Nûh Mansûr çûye Buxarayê.
 
Îbn Sîna, pêşî ji bavê xwe û şûnde jî ji zanistên navdar Natîlî û Îsmaîl dersên mentiq, matematîk û astrolojiyê girtine. Wî di 7 saliya xwe de, pirtûka misilman an Quranê ji ber kiriye. Ew demekê di beşa bijîjkiyêde li ser sedemên belavbûna naxweşiyan xwebitî û li ser tedawiya wan sekinî.

## Berhem
* *[[Elqanûn fî't-tib]]*
* *Kîtabu'l-Necat*
* *Risale fî Ilmî'l-exlaq*
* *İşarat we'l-Tembihat*
* *[[Kitabu'ş-şîfa]]*

Pirtûkên Îbn Sîna yên dinê jî li ser metafizîk, matematîk û astronomiyê ne.

## Galerî

Wêne:Islamic MedText c1500.jpg|Destnivisa Îbnî Sîna a *Elqanûn fî't-tib*


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Gotara Îbnî Sîna û Spînoza - Ji Malpera Felsefevan 
* Îbnî Sîna – 980-1037 - Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Fizîknasên faris
Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 980
Kategorî:Mirin 1037
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Kategorî:Zanyarên misilman
Newton (yeke)

**Newton** yekê hêzê ye. Kurtenavê xwe **N** ye. Ew nîşandide, çiqas hêz pêwîste, ji bo mera tiştekî bi giranbûnê kîlogramekê di sanîyekê da bigihîne lezê 1 \frac {m}{s}. Ew bi navî Isaac Newton hate navkirin.

Newtonek \mathrm{1\, N = 1\, \frac{kg\cdot m}{s^2}} ye.

Kategorî:Hêz
Kategorî:Yeke
Saet (yeke)

thumb|250px|Saeta dîwara

**Saet** yekê wextê yan demê ye. Kurtenavê saetê **h** ye. Ji bonî tiştê ku saetê dijimêre û şanî dike re jî saet tê gotin.

Saet an kronometre ya ku demê dipîve û nîşan dide, yek ji kevintirîn îcadên mirovî ye. Ew dihêle ku meriv navberên demê bipîve, ên ku ji yekîneyên xwezayî wek roj, meh û salê kurttir in. Amûrên ku li ser gelek pêvajoyên fîzîkî dixebitin bi hezarsalan hatine bikar anîn.

Dîroka îcadên saetê digihêjin dema Sumer û Misira kevnare. Nêzîkî 3000 B.Z., van şaristaniyan saetên tavê bi rêya siya çokên sade bikar dianîn. Ew saetên tavê li Çînê jî di dema 2400 BZê de dihatin bikar anîn. Yûnanan paşê ji vê amûrê re digotin "Gnomon".

Hin pêşiyên saeta nûjen wekî "saet" werin hesibandin, her çiqas li ser bingeha tevgerê di xwezayê de bin jî. Saeta tavê bi nîşandana pozîsyona sîwanek li ser rûyek guncan, demjimêrê nîşan dide. Saeta avê, digel saeta rojê, belkî amûrên herî kevn ên pîvandina demê ne. Pêşveçûnek mezin bi îcadkirina demjimêran pêk hat, gava ku li dora sala 1300an li Ewropayê yekem demjimêrên mekanîkî hatin çêkirin.

## Agahiyên teknîkî

Saetek
* 3.600 sanî ne.
* 60 deqe ne.
* \frac {1}{24}  roj in.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Yekeyên zeman
B

Pir manên **B** (ya **b**) hene.
* Herfê **B**, binêre B (herf).
* Di kîmya da **B** kurtenavê Borê ye.

**B** dwem pîte le elfbay zimanî kurdî

Kategorî:Kurtenav
D

Pir manên **D** (ya **d**) hene.
* Herfê **D**, seke D (Herf).
* Di fîzîk da **d** kurtenavê rojê ye, seke Roj.
* Di kîmya da **D** kurtenavê Deyûtêrîyûm ye.
* Di kîmya da **D** kurtenavê Vîtamîn D ye jî.
* Di hejmarên romî **D** kurtenavê 500 e.

Kategorî:Kurtenav
E

Pir manên **E** (ya **e**) hene.
* Herfê **E**, seke E (tîp).
* Di fîzîk da **E** kurtenavê şîyanê ye.
* Di kîmya da **E** kurtenavê Vîtamîn E ye.
* Di nîşanên xeterê di kîmya da **E** kurtenaveke. Ew dibêje, tiştek kane biteqe.

Kategorî:Kurtenav
F

Pir mana ên **F**ê (an **f**ê) hene.
* Herfa **F**, binêre F (tîp).
* Di kîmyayê da **F** kurtnavê Fluorê e.
* Di fîzîkê da **F** kurtnavê hêzê e.
* Di fîzîkê da **°F** kurtnavê Grad Fahrenheitê e.

Kategorî:Kurtenav
I

Pir manên **I** (ya **i**) hene.
* Herfê **I**, seke I (herf).
* Di kîmya da **I** kurtenavê Îyod ye.
* Di fîzîk da **I** kurtenavê hêzê kehreba ye.
* Di hejmarên romî da **I** kurtenavê yeke (1).

Kategorî:Kurtenav
J

Pir manên **J** (ya **J**) hene.
* Herfê **J**, seke J (tîp).
* Berê di kîmya da **J** kurtenavê Îyod bû, îro kurtenavê xwe I ye.
* Di fîzîk da **J** kurtenavê Joule e.

Kategorî:Kurtenav
L

Gelek wateyên **L**yê (ya **L**) hene.
* Tîpa **L**, seke L (tîp).
* Di fizîkê de **l** kurtenavê dirêjbûnê ye.
* Di fizîkê de **l** kurtenavê pîvana litrê ye jî.
* Di biyolojî de **L.** kurtenaveke ku navê Carl Nilsson Linnaeus destnîşan dike.
* Li gor hejmarên romî **L** nîşana hejmara 50'î ye.

Kategorî:Kurtenav
Lîtir

thumb|Lîtirek
**Lîtir** yekê hindirê ye. Kurtenavê lîtirê *l* e.

Lîtirek
* 1.000.000 mîkrolîtir in.
* 1.000 milîlîtir in.
* 1 hindirê dêsimitir e.
* \frac{1}{1000} kîlolîtir in.

Kategorî:Hindir
Kategorî:Yeke
Kîlolîtir

**Kîlolitir** yekê hindirê ye. Kurtenavê kîlolitirê **kl** e.
Kîlolitrek
* 1.000.000.000 mîkrolitirin.
* 1.000.000 mîlîlitirin.
* 1.000 litirin.
* 1 hindirê mitire.

Kategorî:Hindir
Kategorî:Yeke
Mîkrolîtir

**Mîkrolîtir** yekeya hindirê ye. Kurtenavê mîkrolîtirê **µl** e.

Mîkrolîtirek
* 1 hindirê mîlîmitir e.
* \frac{1}{1.000} milîlîtir in.
* \frac{1}{1.000.000} lîtir in.
* \frac{1}{1.000.000.000} kîlolîtir in.

Kategorî:Hindir
Kategorî:Yeke
Ml

Du manên **ml** hene.
* Di Lîsteya kodên ISO yên dewletan **ml** ê Malî ye.
* **ml** yekê hindirê ye. Ew kurtenavê mîlîlitire.

Kategorî:Kurtenav
Milîlîtir

**Mîlîlitir** yekê hindirê ye. Kurtenavê mîlîlitirê **ml** e.
Mîlîlitrek
* 1.000 mîkrolitirin.
* 1 hindirê sentîmitire.
* \frac{1}{1.000} litirin.
* \frac{1}{1.000.000} kîlolitin.

Kategorî:Hindir
Kategorî:Yeke
Milîmetre kûb

**Milîmetre kûp** ya **mm³** dibêjin, çiqas di tiştekî da ye.
Hindirê milîmetreyek
* \frac{1}{1.000} sentîmitirê kabik e.
* \frac{1}{1.000.000} dêsimitirê kabik e.
* \frac{1}{1.000.000.000} mitirê kabik e.

Kategorî:Hindir
Kategorî:Yeke
Sentîmetre kûb

**Hindirê sentîmitir** ya **cm³** dibêjin, çiqas di tiştekî da ye.
Hindirê sentîmitirek
* 1.000 mîlîmitirê kabik e.
* \frac{1}{1.000} dêsimitirê kabik e.
* \frac{1}{1.000.000} mitirê kabik e.

Kategorî:Hindir
Kategorî:Yeke
Desîmetre kûb

**Hindirê dêsimitir** ya **dm³** dibêjin, çiqas di tiştekî da ye.
Hindirê dêsimitirek
* 1.000.000 mîlîmitirê kabik e.
* 1.000 sentîmitirê kabik e.
* \frac{1}{1.000} mitirê kabik e.

Kategorî:Hindir
Kategorî:Yeke
Metre kûb

thumb|Ev kevira hundirî metreyekê ye.
**Metre kûb**, hundirî metre ya m³ dibêjin, çiqas di tiştekî de ye. 

## Hundirî metreyek
* 1.000.000.000 milîmetre kûb e.
* 1.000.000 sentîmetre kûb e.
* 1.000 desîmetre kûb e.

Kategorî:Hindir
Kategorî:Yeke
Nermalav

[thumb|[OpenOffice.org Writer]]
**Nermalav** an **[[nivîsbarî]]** () bi kurtahî hindek rênumayî û firman in ko bi zimanê makîneyê ji bo kompyûterekê hatine nivîsîn û hişkalav (hardware) bi wan karê ko ji bo hatîye diyarkirin bi cih dikit. Nermalav parek ji bîrdank (memory) a komputerê ye. Mirov dikarit bê guhartina hişkalavî nermalavî biguhêrit û bi vî awayî karekê nû ji kompyûterê bixwazit bê hindê ko kompyoter bi awayekê nemazeyî ji bo hindê hat bit çêkirin. Bi berbelavî nermalav formekê algorîtmî e ko bi awayê zincîreka firmanên makîneyî dihêt hebûnê.

Bervajî pêkhatên fîzîkî ên kompyoterê, nermalav bernameyek e ko kompyoterê kare dikit erkekê nemaze bicih bikit. Hindek nermalav Nermalavên Karberî in, wekî bernameyek ji bo vewijartina peyvan (anko Word Processing). Hindek nermalav ên dî Nermalavên Dozenî (sîstem) in, wekî dozen ên bicihkirinê (Operating System) ko dibin navgînek di navbera hişkalavî û nermalavên dî da.
Peyva nermalav bi vê ramanê ji bo cara pêşîn li sala 1957ê li aliyê Can W. Tûkî (John W. Tukey) ve hat bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Komputer

Kategorî:Nivîsbarî
Qilçixê

**Qilçixê** (bi tirkî: *Aydınpınar*), taxeke ku bi ser navçeya Gimgima Mûşê ve ye.

Nivîskarê kurd Zeynel Abidîn Han li Qilçixê hatiye dinyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Mûş
Şêrpence

**Şêrpence**, **penceşêr** yan **kenser** (bi inglîzî: *cancer*) sinfek ji nesaxîan e ko saloxeta wê ya herî berçav dabeşbûna jikontrolder a xaneyan û şîyana van xaneyan jibo êrîşkirina bo ser şaneyan e. Ev êrîşkirin bi du awayan çê dibit: rastûrast hingavtina şane û xane ên hevsî (dagîrkarî) an belavbîna jibo şaneyên dûrtir (metastaz). Metastaz ew qonaxa belavbûnê ye ko xaneyên şêrpenceyê bi rêya xwînê an lîmfê dihên birin bo cihên dûr.

Şêrpence dikarit hemî jiyan tûş bikit, lê metirsiya wê bi navsalveçûnê zêde dibit. Reng e yek ji sedemên vê ew bit ko ziyanên digehin DNAyê li jiyê mezin zêdetir dibin. Şêrpence li welatên werarkirî yek ji sedemên serekî yên mirinê ye.

## Coreyên şêrpenceyê
* Şêrpenceya pişikê

## Çavkanî

Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Onkolojî
Mac OS

**Mac OS**, kurtênivîs bona **Mac**intosh **O**perating **S**ystem (Sîstema Şixulandinê(Karî) ya Macintoshê), yek jî bi bingeha rêzê Sîstema Şixulandinên navrû ya grafîkî a bikarhênerê ji aliya Apple Computer hatê dewlemend kirin bona hêza sîstemên komputerê xwe, Macintoshê.

Mac OS bi saya navrû ya grafîkî a bikarhêner gelêr bû. Peşkêşkirina esas ê yekem di 1984'an de bi Macintosh 128K bû.

## Girêdanên derve
* Mac OS X – Malpera fermî


Kategorî:Nivîsbariya Apple, Inc.
Pîtagoras

**Pîtagoras** (, ), fîlozof û matematîknasê yewnanî ye ku di salên 580 û 500 berî zayînê de jiyaye. Teorema wî ya herî navdar, Teorema Pîtagoras e. Ew weke bavê hijmaran tê naskirin.

## Girêdanên derve

* Pîthagoras, 580-500 berî zayînê. Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Avakerên dînan
Kategorî:Ezoterîker
Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 570î b.z.
Kategorî:Matematîknasên yewnan
Kategorî:Mirin 490î b.z.
Bêzar, Wêranşar

**Bêzar** gundekî girêdayî navça Wêranşar a ser bi Rihayê ve ye.

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Bêzar

Du maneyên **Bêzar** hene.
* Bêzar, gundekî Wêranşar a ser bi Rihayê ve ye.
* Çiyayê Bêzar, albûmeke Koma Rewşen
Bilind Îbrahîm

**Bilind Îbrahîm** an **Bilind Îbrahîm Nasir** (jdb. 1974, li Dihokê), stranbêj û hunermendekî kurd e.

## Jiyan

Ji akinciyên bajarê Dihokê ye. Di sala 1974an de bi sedema têkeliyên wan bi hêzên şorişvan ve, ji aliya rijîma berê ya Iraqê neçar dibin koçber bibin.

Di sala 1975an de dihên ber bi Dihokê ve. Di sala 1977an de her li bajarê Dihokê, Hunermend Bilind Îbrahîn ji dayîk dibe. Di sala 1983an de, destpêka xwandina wî ya seretayî ye. Di sala 1989an de jî li Xwandingeha Bizav her li bajarê Dihokê dest bi xwandina navincî dike. Di sala 1992an de heta 1997an li Peymangeha Hunerên bedew – pişka muzîkê, xwe fêrî aletê Kemanê dike. Di sala 1997an de dibe mamosteyekî jêhatî yê Peymangeha Hunerên bedew- pişka muzîkê. Di sala 1986an de yekemîn stran a hunermendê nemir Mihemed Şêxo li kenala Televizyona Kerkûkê wedigerîne û pê tembûrê distire.

Di sala 1988an de li zanîngeha pişka muzîkê bi perwerdehiya mamoste Welîd Xalid û Nîhad Xalid dest bi fêrbûna aletê kemanê kiriye.
Di sala 1989an de bi amadekirina parçeyek muzîkê beşdariya fistîvala (Qûtrî) ku li bajarê Hewlêrê birêve çûbû, dike.
Di sala 1991ê de bi koma muzîka Pêşeng ve beşdariya çendîn mêhrcanan(merasiman) wek stranbêj dike. Di sala 1993an de bi koma huneriya Ruhad ve kar kiriye. Di sala 1992 – 1997an de wekî stranbêj û muzîkvan beşdariya hemî festîvalên peymangeha hunerî kiriye.
Di sala 1994an de bi harîkariya mamostayê xwe Muhemmed Omerî yekemîn strana xwe ya bi navê (Bala Bala) tomar dike. Awaz ên Muhemmed Omerî û peyv ên Hişyar Muhemmed Hisên bûn û bo yekem car di kenala navxoyî ya "KTV-Dihok"ê hate belavkirin.
Di sala 1998an de yekemîn berhema wî bi navê Evînî û wekî albûmekê tomar dibe. Ev berhem ji awazên mamoste Muhemmed Omer bû.

Di sala 2000an de strana bi navê (Dêm û bejn û bala te) ligel koma muzîkê ya Peymangeha Hunerên bedew – Dihok di Kurdistan TV da distire. Di sala 2002an de berhema diduyan a bi navê (Hêlîna Zêrîn), ji awazên Bilind Îbrahîm ket bazarê. Straneke gelêriye ku li ser karesata 1ê şowatê hatiye gotin.
Stranek folklorî ya devera Şingalê bo Kurdên Êzidê ligel koma (Şariya) bi şêweyekê nû berhev kiriye. Stranek jî bi navê (Paytexta min) li dema hilbijartinên herêma Kurdistanê, ji kurdan ra çêkiriye.

## Dîskografî
* *[[Hêlina zêrin (albûm)|Hêlina zêrin]]* (2001)
* *[[Were Perî (albûm)|Were Perî]]* (2006)
* *[[Geryanek (albûm)|Geryanek]]* (2008]
* *[[Tomi Temen]]*
* *[[Careka Dî]]* (2010)

## Çavkanî

* Bilindibrahim.com 
## YouTube

}} de YouTube

Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Stranbêjên kurd
Danegeh

**Danegeh** bêjeyeke komputergeriyê ye. Bi îngilîzî jê re **database** tê gotin.

Gelek bername û malper agahiyên xwe li ser danegehê vedişêrin. Mînak agahiyên endamên malperê di danegehê te tê hilanîn. Danegeh çawa hatibe çêkirin, bi wî rengî agahiyan hiltîne. Mînak mirov dikare danegehekê çêke ku nav, paşnav, jidayikbûn, roja endamiyê, navnîşana e-peyamê, navnîşana malê, hejmara telefonê û hîn gelek agahiyên din ên endamê malperê hilîne. Kesek dema dixwaze bibe endamê malperê zeviyek derkive pêşberî wî/wê û ew dadigire. Di wê formê de ev agahî hemû tên pirsîn. Malpersaz dikare van pirsan zêdetir an jî kêmtir bike.

Mînakeke din jî Bernameyên Ferhengan e. Her bernameyeke ferhengê di bingeha xwe de danegehekê bi kar tîne. Di wê danegehê de hemû gotinên bi wan zimanan hatine rêzkirin, wateyê wan li beramberî wan hatine nivîsîn. Dema bikarhêner agahiyekê dixwaze, bername wê agahiyê ji danegeha xwe dixwaze û derdixe pêşberî bikarhêner.

Bi kinasî mirov dikare ji danegehê re bêje **Mala Daneyan** an jî **Mala Agahiyan.**

## Çêkirina Danegehên Malperan
Malperên bi HTML hatibin avakirin ne çalak in. Ji ber vê yekê jî nikarin danegehê bi kar bînin. Lê heke bi PHP hatibin nivîsandin mirov dikare danegehekê jê re çêke. Her wisa mirov dikare kodên PHP di nav HTML'ê de binixumîne û dîsa danegehekê jê re çêke.
Dîroka Microsoft Windowsê

Di sala 1983'an de Microsoft bang dewlemendkirina Windowsê da, rûnaveke grafikî a bikarhêner *(graphical user interface GUI)* ji bo Pergala Xebata (MS-DOS) xwe ku bi IBM PC hatê barkirin û ew komputeran lêhatî ji 1981'an vê demê ne.

Microsoft kaliban baş amade dikir bona GUI, ya Microsoft yekem Rêvebiriya rûnavê tê naskirin piştî Mac OSan Apple ye.

Di sala 1981'an de nîmena prototypeke bi Steve Jobs li ba Bill Gates hate dîtin
û wisa Macintosh xapandin, Microsot bi piştgiriya Apple çend bernameyên xwe yên girîng ava kir, wekî MultiPlan û Word.

Kategorî:Microsoft Windows
Rosa Luxemburg

**Rosa Luxemburg** (jdb. 5ê adarê 1871 li Zamość li Polonyayê – m. 15ê kanûna paşîn 1919 li Berlîn li Almanya), fîlozof, şoreşger û pêşengeka Marksîst a alman e.

Li Polonyayê ji dayîk bûye û bi eslê xwe cihû ye. Navê wê yî berê Rozalia Luksenburg e. Di temenekê ciwan de dest bi têkoşîna sosyalîzmê dike û hêj 18 salî bûye wekî penaber direve Swîsreyê. Ji partiyên sosyalîst ên Polon û Rûs cuda difikire û xwe dide karê pêkanîna şoreşek sosyalîst li rojavayê Ewropayê. Gorî wê heger li welatek wekî Almanya şoreş pêk were, ango ki welatek dewlemend û xwedî kapîtalîzmeka pêşketî, dê li Polonyayê bi hêsanî şoreş çêbe. Ev fikrên wê dibe sedem ku ji aliyê sosyalîstên Rûs û Polon ve were rexnekirin.

Luxemburg herwekî di modela rêxistinên sosyalîst de jî hinde guhertinên nû pêşniyar dike. Bi gelek sosyalîstên navdar ên hemdemî ve dikeve têkilî û nîqaşan. Ramanên wê li seranser Ewropayê tê şopandin. Luxemburg herwekî perwerdeya xwe jî li bajarê Zürichê didomîne. Di sala 1898an de bi Gustav Lübeck re dizewice û li Berlînê bicihdibe. Di nava refên SPD (Partiya Sosyaldemokrat a Alman) têdikoşe. Gelek caran tê zindanîkirin û bi destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem ji SPD derdikeve. Lewra SPD piştgiriya şer dike.

5ê tebaxê 1914 de bi Karl Liebknecht re Internationaleyê (Înternasyonalê) dadimezirîne. Ev koma han piştre bi navê Spartakusbund (Yekîtiya Spartakûs) tê binavkirin. Ji ber armancên vê komê Luxemburg dîsa tê girtin û 2 sal di zîndanê de dimîne. Li zîndanê xebatên xwe didomîne. Rexneyên girîng li Bolşewîkan dike. Piştî azadiya xwe bi hevalên xwe ve Partiya Komunîst dadimezirîne û dest bi cerbandina pêkanîna şoreşê dike.

Di 15ê kanûna paşîn 1919 de bi tevî Karl Liebknecht tên girtin û bi hovîtî têne kuştin.

## Galerî

Wêne:Rosa Luxemburg, zwölfjährig.jpg|Rosa Luxemburg (1883)
Wêne:RLuxemburgCpWz.jpg|Rosa Luxemburg (1895)
Wêne:Rosa Lux Berlin 1907.jpg|Rosa Luxemburg (Berlin, 1907)
Wêne:Rosa Luxemburg and Kostja Zetkin in 1909.jpg|Rosa Luxemburg û Kostja Zetkin (1909)
Wêne:Zetkin luxemburg1910.jpg|Clara Zetkin û Rosa Luxemburg (1910)
Wêne:Bundesarchiv Bild 183-14077-006, recortada, Rosa Luxemburg.jpg|Rosa Luxemburg (1915)
Wêne:RetratoDeRosaLuxemburgo.png|Rosa Luxemburg (1918)


## Girêdanên derve

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1871
Kategorî:Mirin 1919
Kategorî:Nivîskarên komunîst ên jin

Kategorî:Şoreşger
J. R. R. Tolkien

**John Ronald Reuel Tolkien** CBE FRSL (jdb. 3ê kanûna paşîn a 1892 li Bloemfontein, ku îro li Afrîkaya Başûr ye − m. 2ê çiriya pêşîn a 1973 li Bournemouth, Brîtanya), yek ji zimannas, helbestvan û Nivîskarên navdar ên brîtanî ye. Wekî hostayê wêjeya fantazî tê zanîn. Tolkien di romanên xwe de zimanê destanan bikaraniye. Romana wî ya The Lord of the Rings (*Mîrê Gustîlan*) cureyê wêjaya fantaziyê baş nîşan dide.
## Berhemên wî
#### Yên ew sax hatine weşandin
1925 - Sir Gawain And The Green Knight (bi E.V. Gordonê re)

1936 - Beowulf: The Monsters And The Critics

1937 - The hobbit

1939 - Fairy Stories

1949 - Farmer Giles Of Ham (Cotkar Gilesê Hamî)

1957 - The Lord of the Rings (Mîrê gustîlan)

1962 - The Adventures Of Tom Bombadil (Serpêhatiyên Tom Bombadilê)

1967 - Smith Of Wootton Major, The Road Goes Ever On
#### Yên ew mirî hatine weşandin
1976 - The Father Christmas Letters

1977 - Silmarillion

1980 - Çîrokên xilas nebûyî

1981 - The Letters of J. R. R. Tolkien (Nameyên J. R. R. Tolkien)

1982 - Mr. Bliss

1983 - The Monsters And The Critics And Other Essays, Pirtûka çîrokên winda 1

1984 - Pirtûka çîrokên winda 2

1985 - The Lays Of Beleriand

1986 - The Shaping of Middle-Earth

1987 - The Lost Road and Other Writings

1988 - The Return Of The Shadow (Vegera sihê)

1989 - The Treason Of Isengard

1990 - The War Of The Ring (Şerê gustîlkan)

1992 - Sauron Defeated (Sauron têk çû)

1993 - Morgoth's Ring (Gustîlka Morgothê)

1994 - The War of the Jewels

1996 - The Peoples of Middle-earth (Gelên cîhana navîn)

1998 - Roverandom

2007 - Zarokên Hurinê

2008 - Çîrokên ji warê xeternak

2015 - Çîroka Kullervoyê

2016 - Çîroka Beren û Lúthienê

2018 - Ketina Gondolinê

2021 - The Nature of Middle-earth (Xwezaya cîhana navîn)

2022 - The Fall of Númenor (Ketina Nûmenorê)

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên brîtanî
Kategorî:Jidayikbûn 1892

Kategorî:Mirin 1973
Kategorî:Nivîskarên brîtanî
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên mêr
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
1901

## Bûyer
### Cîhan
* Bi pirtûke "Psîkopatologî ya Jiyana Rojane" Sigmund Freud ew nîşan dide ku rêgehên wî ne tenê ji bo anormalîte yê, herwekî ji bo normalîte yê jî kêrdar in.

### Kurdistan

## Zayîn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Sedsala 16an

## Gelemperî

* Reformasyon
* Îspanya bi dest xwe ve anî
* Şerên Îtalî
* Armada Spanî

## Bûyer / perisîn

## Kesên navdar

## Nûvedan û keşf

* Galileo Galilei, 4 kaşanokên Jûpîterê tesbît kiriye, agahî li ser Venûs û Satûrnê daye, mîkroskop bipêşxistiye hwd.

Kategorî:Destpêka Dema Nûjen
Kategorî:Hezarsala 2an
16
1445

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Windows 2000

**Windows 2000** yek ji Pergaleke Xebatê ji aliya Microsoft bi 32 bits hatê çêkirin û weşandin. Navê *Windows 2000* (bi kurtî Win2000 anjî Win2k, dîsa W2K) navê bazarê versiyona 5.0 ya Windows NT ye.

Ew piştî 4 salan nîsanê 1996, li 17ê sibata 2000 de serketiya Windows NT 4.0 hat derxistin.
Windows 2000 bi çar versiyona xwe tê naskirin: *Professional* (bi kurtî en *Pro*)), *Server*, *Advanced Server*, et *Datacenter Server*.

Kategorî:Guhertoyên Windowsê
Kategorî:Nivîsbariya 1999an
Kategorî:Nivîsbariya 2000an
Kategorî:Pergala xebitandinê
Kategorî:Windows NT
Ebdulqadir Zaxoyî

**Ebdulqadir Zaxoyî** dengbêjekî kurd ji Zaxoyê ye.

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Windows NT

**Windows NT** malbatek Pergale Xebate ye ji aliya Microsoft berhêmanîn, yek jî yekem versiyonên ku di sala 1993'en de derket.
Bi esasî re tevkirinê versiyonên Wokstation ya Windows ser bingeha MS-DOS ya kevintirîna 2001'e, bi bersîvên pergalekî serbixwe-xebatkarî, bingeh-zimen, bilind-pîvanî pirbikarhêneriya pirxebatkirin, bergîdan bona Unix hatê berhêm anîn.
Ev versiyon yekem versiyona Windowsê bi 32 bit bû. Windows XP û Windows Server 2003 versiyonên herî dawî ya Windows NT ne.

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî (Îngilîzî)

Kategorî:Nivîsbariya 1993an
Windows CE

**Windows CE** (Carna bi kurtî WinCE) yek ji guheranan Windowsê bona sîstemên barkirî û yên din wek sîstemên mînîmalîst, bi piranî di nava PC yên berîka anjî *Handheld*ê tê karanîn.
thumb|320x320px
Ev dendikek dinê ye, ne wek Windows, nezîkî versiyonek sivik û piştê avahîsazê xebatkêr Intel x86 û neynîka wî, MIPS (heta CE 3.0 re), ARM û hem jî Hitachi SH dike.

Kategorî:Microsoft Windows
Kategorî:Nivîsbariya 1996an
Kategorî:Pergalên Xebatê ya Microsoft
PC

**PC** dikarê bibe:
* Komputera kesanî, Komputerek ji bo bikaranîna kesanî, bi navdariya lihevhatê IBM PC, sayeya IBMê ev pêyv di sala 1981an da gelêr bû
* Pocket computer, yek jî makîna ya jimarê yê dikare programsaz bibe.
Komputera kesanî

[thumb|rast|200px|Stîla [îlustrasyonek xêvjimêra kesanî a modern]]
**Komputera kesanî** (ji îngilîzî: *Personal computer* (*PC*, "Pîsî") yan jî ** xêvjimêra kesanî**, bi pêyva mîkrokomputer ê xwe tê naskirin, bikaranîna kesî hatê avakirinê ye û ji bo mezinatî û cîhe wî bona maseyek lêhatî dibe.

[thumb|rast|200px|<ol>
<li> [monîtora komputerê|Monîtor
Karta dayikî
 CPU (Microprocessor)
Soketa ATAyê
Storaja yekem ( RAM)
Bîra jîn
Hêza elektrîk
Xwendekêra CD
Storaja duyem ( HD)
 Klavye
 Mişk
]]

Kategorî:Amûrên malê
Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Komputer

Kategorî:Sinifên komputeran
Talês

**Talês**, an jî **Talêsê [[Milêtos|Mîlêtî]]** (; ; jdb.  624  – m. 546 ), stêrnas, matematîknas û siyasetmedarekî yewnanî bû.

Li gor gotina Herodot, taybetiyên Talês pir bûn. Ew siyasetmedarê dewletê, endazyar û zanyarê şaristaniyê bû. Beşek ji jiyana xwe li Misirê derbas kiriye û ji misiriyan fehm kiriye ku bingeha her tiştî av e. Yekemîn geometrîvanê yewnanan e. Wî siya pîramîdan pîvaye, ji bona ku bilindiya wan derxê holê. ji bona ku dûrbûna keştiyan ji qiraxê bi pîve, wî hinek rêbazên geometriyê bi pêşve birine. Li gor Talês bejî, li ser avê avjeniyê dike. Teoriya yekem wî li ser sedemên erdhejê çêkiriye. Talês dibêje ku lepta erdê weke ya keştiyeke li ser avê ye. Ji loma erdhej çêdibin. Li gor wî, her tiştê li ser rûyê erdê xwedî can e û cîhan bi xwedayan tijî ye. Hewl daye kêşa (elekron) ya miqnatîsê û emberê şîrove bike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Thales û teoriya wî ya avê
* Thales çima yekemîn fîlozof tê hesibandin?

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 620î b.z.
Kategorî:Matematîknasên yewnan
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 540î b.z.
Kategorî:Siyasetmedarên yewnan
Kategorî:Stêrnasên yewnan
Makekart

thumb|Makekarta ACER E360.

**Makekart** an jî **karta dayikî**, (bi îngilîzî *motherboard*) wek **karta sîstemê** jî tê naskirin, kartek çapkirî ji bo çêkirina sîstemekî elektrîkî tevlî ye. Dilê wî heye û li dilê xwe de dendikan hesas hene.

Komputerek esasî bi mîkroprosesor, stokajê yekem û cîkên hwd din serê Karta dayikî ne. Tiştên xêvjimêr yên derva, bo vîdyo nîşandan, deng, perîferîkên pîlotê dibin bi kabloyan ribbon girêdayê Karta dayikî dibin, kabloyan hwd.

Bîrbînin ku kartan dayikî yan dûxebatkêr hene û du soket ji xwe tînin, fîzîkî ne giredayê ne û ev jî îmkana wekdemê karkirin dide.

## Çavkanî
Gilgamêş

**Gilgamêş** kesekî Sumerî bû. Herwiha, lêhengê Destana Gilgamêş e. Gilgamêş, keyê Urûkê ye. Ew, weke evîndarê Înanna jî tê zanîn. Di dema keyîtiya xwe de, xwest ku hetaheta bijî. Bi vê yekê, bi rêhevalê xwe Enkîdû re ket rêde ku herê û xwe bigihêne Utnapîştim û li wir xwe bigihêne jîyaneke nemir. Destana Gilgamêş ku jîyan û serborîya wî têne ziman, dide nîşandin ku Gilgamêş, keyekî bi hêz bû. Di awayê şeklê jiyana welatê Urukê de, pêşketineke mezin ya li berçav tê dîtin.

## Di destana Gilgamêş de Gilgamêş

Gilgamêş, di destanê, weke yekî ku dikeve lêgerîna jîyana nemir de ya. Ew, tê ber daristana tarî û li wir bi Hunbaba re dikeve şer de. Ji daristanê di buhurê û piştre digihijê ava ku ew dikeve kiştekê de û pê diçê cem Utnapîştim. Li wir, heft şartan Utnapîştim dide pêşîya wî, ku ew derbas bike, êdî ew bigijê wê jîyane sermedî. Lê ew, wan derbas nakê. Gilgamêş bi rêhevalê xwe Enkîdû re dike rêyan de û diçê.

Piştre jî, ew divegerihê mala xwe. Li Urûkê, jîyana xwe, ya ku ji cihê wê mayî, ji wir dide domandin. Gilgamêş, di destana xwe de weke yekî serhişk jî tê berçav. Li dijî xwûdanan jî, ku ya dilê wî pêk nayê dirabê. Ew, ji hêza xwe bi bawer e. Ji Înanna bi bawer e, ku di her rewşê de wê li cem wî bê.

## Têgihiştina destana Gilgamêş

Mirov ji destana Gilgamêş fêm dike ku di wê demê de hem bi wî re û hem jî bi dema wî re têgihiştinek heye. Bi wê, li jiyanê tê nerîn. Pêşketinekê, mirov vî warî de kifş dike.

## Girêdanên derve


Kategorî:Gilgamêş (destan)
Kategorî:Keyên Urûkê
Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)
Kategorî:Nîvxweda
Kategorî:Sumer
Govendistan (pirtûk)

**Govendistan** pirtûkek ji nivîskar Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çap kiriye "Weşanên Pêrî" ye.

Govendistan, ji gelek ceribandinên mîzahî pêk tê.

Nivîskar di vê pirtûka xwe de pirsgirêkên siyasî, civakî û rewşenbîrî yên serdest û bindestan bi şêweyeke îronîk nirxandiye.

## Girêdanên derve
* Nivîsek ji pirtûka Govendistan: Govendistan 
* Vîdyo: Pirtûka "Govendistan" di bernama Rojbaş Kurdistan ya ROJ TV de

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên Evdile Koçer