open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xirabê Nêriyan

**Xirabê Nêriyan**, an jî **Xirabê Nêrya** (), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye.

## Dîrok
Nêzîkî cihê gundê niha kehniya avê dîtiye Xirabê Nêrya ji navê xwe ji vir girtiye.

Mezinê Xirabê Nêrya yê berê Mecdin Axa bû. Pişt Mecdin Axa re kurê wî yê mezin axatî ji dest girt navên wî ji Derwêş Axa bû. Kurên Mecdin Axa ev bûn: Derwêş Axa, Hesen, Remezan, Îsmaîl, Mihemed Elî û Evdilezîz Axa.

## Çand
Çanda Xirabê Nêrya li ser kurdîtiyê û li xebata ekonomîk e.

## Cografî
Ji Şirnexê 70 km, ji Hezexê 17 km, ji Cizîrê 24 km dûr e. Li derdorè Xirabê Nêrya, Xirabê Tuwa, Barîm, Zergûz, Şex Hesen, Mijmijok û Danêr heye.

## Aborî
Aboriya Xirabê Nêrya li ser heywan û çandinê ye.

Li Xirabê Nêrya mala tenduristiyê, mizgeft û dibistana pêşîn heye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezexê
Mîr Dorek

Şerefxanê Bedlîsî di pirtuka xwe Şerefname de dibêjê ku Mîr Dorik mezinekî Rojikan û serleşkerkî mezin lê Bedlise bû. Mîr Dorik pir mêr bû û de şerekî li Bedlîsê dijî Osmaniyan bi giranî birîndar bû. Navê wî Berê Karayedigar bû lê ji ber mêraniya wî, navê Mîr Dorik lêkirin.

Sê kurê Mîr Dorik hebûn; Mîr Muzek, Mîr Abdîn û Bekran. li gor nivîskar Chaldean Tom ê Merdîs (Chaldean Historian Tom of Merdîs sala 1650), ji zarwên Mîr Dorik; Muzek û Bekran Mîrê Armenia mezin bûn li Kurdistana Bakur li Bedlîsê.

Kure Mîr Dorik Mîr Abdîn mîrê Hesenkêfê bû. di mizgeftê de, li ser nimêjê de, bi xayintî hate kûştin û Kûştina wî heya weke vê demê di herêma Tor Abdîn de, di çîrok û pirtukan de tê bi bîranîn û ew mizgeft bûyî cihê Sardana Kurdan û nevî wî Dorikan (pirtûk Elodîn, nivîskar Îsa Hesê).

Kategorî:Eşîra Dorikan
Kategorî:Mîrên kurd
Anatomiya diranên mirov

**Anatomiya diranên mirov**, şaxeke zanist a anatomiyê ku pêkhatî, şêwe û şayesên diranê mirov xwandin û lêkolîn dike.

Diran gelek pûte dixwaze ji ber ku kulnebe xire nebe sax bime. Gelek rehikên hûr hene ku bi wan mirov bi tîn û êş dihise. Diranên pêş û paş û jêr û jorîn. Diran bi pidûyê sor dorahiya wê girtî ye.
## Peresîna dirên
Du cureyên diranan hene; ya yekemîn diranên mastî (li ba zarokên ji 1-6 salî), û ya duyemîn diranên herherî an timhebî ku ji şeş salî bi diranderketin destêdike heta bîst û pênc salî ku diranên mejî derdikeve.

## Şayes û beşên dirên
[thumb|[Aşê sêsiyan an diranê aqil an mejî.]]
Diran di devê mirovê mest de ji 28 ta 32 teve diranên mejî. Diran çar beşên xwe hene: ac, mîna, kakil û cebl. Diran ji tac û kok hevbend dibe (terkîb).

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Anatomiya mirov
Arwînawa

**Şabad**, **Arwînawa** an **Arûnîawa** () bajarek e ku bi parêzgeha Kirmanşanê ve girêdayî ye. Li Rojhilatê Kurdistanê ye. Ev bajar li başûrê parêzgeha Kirmanşanê li Şaristana Şabad bicih e û navenda Herêma Navendî ya Şaristanê Şabad e. Ev bajar bi gelheya 91.248 kesî (bi dûçûna serjimariya 1969ê) ve bajarê duyem yê mezin yê parêzgeha Kirmanşanê ye.

## Nijad û gel
Nîştecihên vî bajarî kurdin û bi giştî kurdên kelhûr in. Her wisa ev êl û eşîrên kurdan jî dijîn: Goran, Zengene, Lek , Sencabî û şêravend lê xelkê bajarî bi giştî li her dera bajarî eşîrên kelhûr dijîn.

## Dîn û ayîn
Ekserê xelkê vî bajarî mislimanên şiî ne. Her wisa bawermendên yaresan jî hene ku bi giştî ji eşîrên goran in. Li gel van hinek mislimanên sunî, cihû û mesihî jî dijîn.

## Ziman
Zimanê bajarê Şabadê zimanê kurdî ye ku bi giştî jî zaravayê kelhûrî. Her wisa zaravayê lekî jî tê axiftin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Palîndrom

thumb|rast|

**Palîndrom** peyv û hevok û jimareke ku dema berevajî jî tê xwendin eynî wate û formê dide.

## Jimar
* 11
* 121
* 212
* 232
* 353
* 9009
* 56065
* 121121

## Peyv
* bab
* dad
* gog
* lal
* lîl
* kak
* kek
* kok
* mam
* mem
* mum
* nan
* qoq
* sos
* şîş
* şeş
* tot
* xox
* zîz
* kelek
* kepek
* kiçik
* kilik
* kinik
* kişik
* kitik
* mirim(lêkera *mirin* li gor dema niha)
* şabaş
* şebeş
* welew
* tenanet

## Hevok
* Ev alav e
* Kerê wî,wêrek.
* Şeraba reş
* Otela leto

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* Ji bo wateyên peyvan:
Zenga pelên geniman

**Zenga pelên geniman** (*Puccinia triticina*), nexweşiyek zengî (fungî) ji cureyên kuvan, ku ziyanê digihîne pel, dan û qurmên genim, çewder û cehan.

## Çerxa jînê

## Sîmtom

## Berbendî
Berbendiya vê nexweşiyê bi awayekî kîmyayî ye bi riya triyazolê ku fungiyan dikuje.

## Herwiha binêre
* Kuv
* Genim
* Zeng

## Çavkanî

* 

## Girêdanên derve

* US Department of Agriculture 

Kategorî:Nexweşiyên dên
Kategorî:Nexweşiyên genim
Kategorî:Zeng
Kategorî:Zeng (Puccinia)
Dopîng

Bikaranîna dermanên performans-zêdeker yên qedexekirî di sportê de wek dopîng têne zanîn,bi taybetî ji layê rêxistinên pêşbirkên sportê birêvedibin.Bikaranîna dermanên performans-zêdeker ji layê rêxistinên navnetewî ne-etîk tê dîtin,wek Rêxistina Olîmpîk ya Navnetewî

## Hinek cureyên dopîngan
### Benzedrîn
Benzedrîn navê amfetamînê ye yê di bazirganiyê de tê bikaranîn.Konseya Ewropa dibêje ku ev derman cara yekemîn li Olîmpiyatên Berlîn sala 1936ê xuya bûye.Amfetamîn li sala 1887ê hate çêkirin û jêçêkera wê Benzedrîn Li Dewletên Yekbuyî li sala 1934 ji layê Gordon Alles haye îzolekirin.Leşkerên Brîtanî di dema Şerê Dinyayê yê Duyemîn de 72 mîlyon tabletên amfetamînê bikaranîn.Her wisa amfetamîn wek antîdepresan jî tê bikaranîn.

Everton FC di lîga İngilîzîstanê de tîmeke futbolê ye ku demsala 1962-1963ê bû şampiyon.Li gor lêpirsînên rojnameyên navnetewî ev şampîyonbûn bi alikariya Benzedrînê bû.Demek din tîma futbolê ev angaşt pejirand.

### Steroîdên anabolîk
Ev made li sala 1930ê cara yekemîn hate çêkirin û niha wek tedawîker di bijîşkiyê de ji bo hişyarkirina mezinkirina hestîyan,hişyarkirina dilveker,îştahê û ji bo tedawiyên qelsbûnê wek kanser û AIDSê tê bikaranîn.Her wisa steroîd3en anabolîk ji bo hêzdana maskûleya û hêza fîzîkî jî tên bikaranîn.Jixwe ji ber vê tesîrê di sportê de tê bikaranîn.Tesîrên rexnak yên têne zanin ev in: Asta kolesterolê diguhere,akne,fişara xwûnê ya bilind,tesîrên xeter ji bo cegerê reş.

## Îro
Niha, tetrahîdrogestrînon û modafînîl di dinyaya sportê de,di nav lîstikvanê Dewletên Yekbûyî de bikaranîna van madeyan berbelav e.Hinek lîstikvan diparêzin ku ev madeyên han divê neyên qedexe kirin.Her wisa Rêxistina Dij-dopîng ya Dinyayê ev madeyên han wek têkildarên dermanên qedexekirî dihundirîne nav lîsteya xwe de.Li sala 2004ê jî Modafînîl wek madeyên qedexekirî hate zêdekirin di lîsteyê de berî olîmpiyatên 2004ê.

Kategorî:Derman
Kirkisirak

**Kirkisirak** (), gundekî girêdayî navçeya Sarîza Qeyseriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Qeyserî
Sarîz

**Sarîz** yan ji **Soriz** (1928: ساريز / *Serise*; bi tirkî: *Sarız*) yek ji navçeyên bi ser parêzgeha Qeyseriyê ye ku gelek gundên kurdan di nav sinorên navçeyê de ye. Sarîz yek ji navçeyên li ser sinorê Bakurê Kurdistanê ye ku li sinorê herî dawî yê bakurê rojavayê Bakurê Kurdistanê ye.

## Kurdên li Sarîzê
Ev der axa herî rojava ye ku Kurd wek yek perçeyî lê tên dîtin. Tê texmînkirin ku Kurd 200 sal berê hatine vir. Kurdan li vir Sînemîllî diaxivin. Gundên Kurdan ên herî mezin bi rêzê Kırkısrak Tavla Çağşak in.

Şoreşger Huseyîn Înan ku di sala 1972’an de hat îdamkirin ji Sariz Kurdekî Sînemîlî bû.

Çend eşîrên kurdên Sarizê ev in: Sînemîlî, Qoçgirî, Kurecikan, Canbegan, Alxas, Kurmeşan...

**Gundên Kurdan**

## Çavkanî

Kategorî:Qeyserî
Cafî

**Cafî** devokeke zaravayê kurdiya navendî (soranî) ye. Navçeya ku ev hoz lê dijî, başûrê rojavayê Sineyê ye û heta Ciwanroyê ye û herwiha derdora bajarê Silêmaniyê yê Başûrê Kurdistanê ye.

Xelkê Caf li bajarên Ciwanro, Rwanser Selasê Bawecanî, Şarezûr, Pawe, Serpêla Zehaw, Kirmaşan û hinek gund û bajarên din ên Başûr û Rojhilata Kurdistanê dijîn jî yên ji parêzgeha Kirmanşanê bi vî zarî diaxivin.

## Her wiha binêre
* Caf

## Çavkanî

Kategorî:Devokên soranî
Zimanê azerî yê kevn

**Azeriya kevn** yan jî **Azerî** ( *Āḏarī*) zimanekî îranî ya windabûyî ye ku berî tirkkirina herêmê li herêma dîrokî ya Azerbaycan Îranê ji aliyê azeriyan ve hatiye axaftin. Hinek zimannas bawer dikin ku cûreyên tatî yên başûrî yên Azerbaycana Îranê li derdora Takestanê, mîna zaravayên harzandî û karinganî, bermahiyên azeriya kevin in.

Berî asîmîlasyona tirkkirina Azerbaycanê, azeriya kevin (zimanê azerî) li Azerbaycanê zimanek serdest bû.
## Lêkolînên destpêkê
Zanyar û zimannasê azerî Ehmed Kasrewî yekem zimannas bû ku zimanê îranî yê herêma dîrokî ya Azerbaycanê ya Îranê lêkolîn kir. Ehmed Kasrewî lêkolînên berfireh bi bikaranîna çavkaniyên dîrokî yên erebî, farisî, tirkî û yewnanî dike û digihîje vê encamê berî ku zimanê tirkî wekê zimanê azerî hatiye binavkirin zimanê azeriyan, zimanê azerî ya kevn e (zimanê îranî) ku ji aliyê azeriyan ve hatiye axaftin. Lêkolînên dîrokî destnîşan dikin ku Azerî beriya hatina tirkên selçûqî li herêmê, yek ji komên etnîkî yên îranî bûne.

## Berawirdkirin
Berawirdkirina zimanê azerî û hinek zimananên dinên îranî.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên îranî
Clube de Regatas do Flamengo

**Flamengo** (*Clube de Regatas do Flamengo*) yaneyeke navdar ya futbolê ji rojavayê bajarê Rio de Janeiro ê li Brezîlê ye, ku di sala 1895'a de hatiye damezrandin.

## Malperên têkilîdar
* Malpera fermî ya Flamengo

C
Kategorî:Yaneya futbolê ya Brezîlê
Nightwish

**Nightwish** (bixwîne wek: Naytwîş, bi kurdî: niyaza şevê) komeke fînlendî ya senfonîk metal e.

Koma ku ji aliyê keyboarder Tuomas Holopainen ve hatiye damezirandin yek ji komên metalê yên herî serkeftî yên Fînlendayê ye. Digel solîsta kevin Tarja Turunen bandora komê ji bo pêşketin û belawbûna stîla Senfonîk Metal gelek mezin bû. Muzîka Nightwish tesîra xwe ji stîla 'film music' (muzîka ji bo çêkirina atmosferên fîlman) girtiye. Di sala 2005'an de kom ji solîsta xwe Turunen veqetiya û di gulana 2007'an de Anette Olzon'ê wek solîsta nu hilbijart.

Di dawiya meha îlonê ya heman salê de yekem albûma kome ya digel Olzon ya bi navê 'Dark Passion Play' derket piyasê.

Kom digel tevlîbûna Anette serkeftineke bêhempa bidestxist, her çiqas dengê Tarja Turunen êdî di muzîka komê de tinebe jî. Album ewqas serketî bû ku di roja xwe ya weşanê de li Fînlendayê statuya Platîn stand û li gelek welatên din ên ewropî (yên wek Almanya) derbasî raya yekem a 'album charts'.

Komê ji îlona 2007'an heta îlona 2009'an de tûra cîhanê kir. Nightwish û Anette Olzon di çarçoveya tûra cîhanê ya salên 12/13 di cotmeha 2013'an de ji hev veqetiyan. Heta dawiya 2010'an de qasi heft mîlyon kaset û CD yên komê hatin firotin û kom li ser dikên 40 welatên cîhanê muzîka xwe pêşkêş kir.

## Endamên Nightwish
* Tuomas Holopainen (1996–ana)
* Erno ”Emppu” Vuorinen (1996–ana)
* Jukka Nevalainen (1997–ana)
* Marco Hietala (2002–ana)
* Floor Jansen (2013–ana)
* Troy Donockley (2013–ana)

Endamên berê:
* Anette Olzon (2007–2012)
* Tarja Turunen (1996–2005)
* Sami Vänskä (1998–2001)

## Albûmên Nightwish
* Angels Fall First (1997)
* Oceanborn (1998)
* Wishmaster (2000)
* Century Child (2002)
* Once (2004)
* Dark Passion Play (2007)
* Imaginaerum (2011)
* Endless Forms Most Beautiful (2015)
* Human. :II: Nature. (2020)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1996an li Fînlendayê
Kategorî:Fînlenda
Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1996an de hatine avakirin
Queen

thumb|Konsereke koma Queen (1984)

**Queen** () komeke îngilîzî ye *rock* bû ku di sala 1970î de çêbûye. Endamên wê Freddie Mercury (deng) û Brian Harold May (deng û gîtar) û John Deacon (basgîtar) û Roger Meddows Taylor (trampet) bûn.

Heta niha 300 milyon albumên wan li hemî welatan hatiye firotin; ji wan 42,8 milyon li Dewletên Yekbuyî Amerîkayê hatine firotin.

Yek ji stranên wan yên herî bi nav û deng *Bohemian Rhapsody* bû.

## Dîskografî
* Queen (1973)
* Queen II (1974)
* Sheer Heart Attack (1974)
* A Night at the Opera (1975)
* A Day at the Races (1976)
* News of the World (1977)
* Jazz (1978)
* The Game (1980)
* Flash Gordon (1980)
* Hot Space (1982)
* The Works (1984)
* A Kind of Magic (1986)
* The Miracle (1989)
* Innuendo (1991)
* Made in Heaven (1995)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1970an li Înglistanê
Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1970an de hatine avakirin
Çivîk

**Çivîk** an **çûçik** (*Passeridae*), famîleyek fîkarên bera (*Passeri*) ne ku jê cinsê çivîkên Cîhanê Kevn an çivîkên rast (*Passer*) gelek navdar e.

## Şayes
[thumb|[Çivîka qirrikze li Keoladeo National Park, Hindistanê]]

## Dabeşandin
### Cins û cure
Ev naveroka cureyên çivîkan e:
* *Hypocryptadius*
** Çivîka Ibonê darçîn
* *[[Çivîka rast|Passer]]*, çivîkên rast an çivîkên Cîhanê Kevn.
** Çivîka Saksaulê, *Passer ammodendri*
** Çivîka malan, *Passer domesticus*
** Çivîka Îtalyayê, *Passer italiae*
** Çivîka Spanyayê, *Passer hispaniolensis*
** Çivîka Sindê, *Passer pyrrhonotus*
** Çivîka Somalê, *Passer castanopterus*
** Çivîka Russet, *Passer rutilans*
** Çivîka piştnizm, *Passer flaveolus*
** Çivîka Deryaya Mirî, *Passer moabiticus*
** Çivîka Iagoyê, *Passer iagoensis*
** Çivîka mezin, *Passer motitensis*
** Çivîka Kenyayê, *Passer rufocinctus*
** Çivîka Kordofanê, *Passer cordofanicus*
** Çivîka Şelley, *Passer shelleyi*
** Çivîka Sokotrayê, *Passer insularis*
** Çivîka Abd al-Kurî, *Passer hemileucus*
** Çivîka bisaqo, *Passer melanurus*
** Çivîka serboz ya bakur, *Passer griseus*
** Çivîka Swainson, *Passer swainsonii*
** Çivîka nikultûtî, *Passer gongonensis*
** Çivîka Swahîliyê, *Passer suahelicus*
** Çivîka serboz ya başûr, *Passer diffusus*
** Çivîka çolê, *Passer simplex*
** Çivîka daran, *Passer montanus*
** Çivîka zêrîn ya Sudanê, *Passer luteus*
** Çivîka zêrîn ya ereban, *Passer euchlorus*
** Çivîka şahberrû, *Passer eminibey*
* *[[Çivîka zinarê|Petronia]]*, çivîkên zinaran
** Çivîka zinaran ya deqderiyê zer, *Petronia pyrgita*
** Çivîka qirrikzer, *Petronia xanthocollis*
** Çivîka zinaran ya qirrikzer, *Petronia superciliaris*
** Çivîka zinaran ya dehlan, *Petronia dentata*
** Çivîka zinaran, *Petronia petronia*
* *[[Carpospiza]]*
** Çivîka latan ya zerik, *Carpospiza brachydactyla*
* *[[Çivîka berfê|Montifringilla]]*, çivîkên berfê
** Çivîka berfê ya baskspî, *Montifringilla nivalis*
** Çivîka berfê ya baskreş, *Montifringilla adamsi*
** Çivîka berfê ya qûnspî, *Montifringilla taczanowskii*
** Çivîka berfê Père David, *Montifringilla davidiana*
** Çivîka berfê ya stûsoravî, *Montifringilla ruficollis*
** Çivîka berfê ya piştnizm, *Montifringilla blanfordi*
** Çivîka berfê ya Efxanistanê, *Montifringilla theresae*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Passeridae 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê

Kategorî:Famîleyên balindeyan
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Auguste Comte

**Auguste Comte** (navê wî yê rast: **Isidore Marie Auguste François Xavier Comte**; jdb. 17 çile 1798 - m. 5 îlon 1857) ramyarekî fransayî bû ku yek ji avakerên civaknasî û pozîtîvîzmê bû.

## Jiyana wî
Comte li Montpelliera girêdayî Fransa hate dinê. Piştî beşdarbûna Zaningeha Montpellier ku yek ji zaningehên kevntirîn ya Ewropayê ye, Comte serlêdan ji bo École Polytechnique kir li Parîsê. Comte li gel Caroline Massin zewicî bû lê li sala 1842yê ji hev veqetîn. Ew li Parîsê li 5ê îlona 1847ê mir û li goristana navdar a *Cimetière du Père Lachaise* hate binaxkirin.

## Ramanên wî
Ramanên Comte ji sê merheleyan pêk tê; (1) merheleya teolojîk, (2) merheleya metafîzîkî, (3) merheleya pozîtîf.

## Dînê mirovatiyê
Piştî çend salan, Comte ramana 'dinê mirovatiyê' ji bo civakên pozîtîvîst pêşxist.

## Çavkanî


Kategorî:Avakerên dînan
Kategorî:Civaknasên fransî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Jidayikbûn 1798
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Mirin 1857
Sohrab Sepehrî

**Sohrab Sepehrî**, **Sihrab Sepehî** (bi farisî: سهراب سپهری *Sohrab Sepehri*) (jdb. 7 cotmeh 1928 - m. 21 nîsan 1980) helbestvanekî faris î nûdem û resamekî navdar bû.

Ew li Kaşana girêdayî Îsfehanê hate dinê. Ew yek ji 5 helbestvanên navdar yên farisiya nûdem tê qebûlkirin. Ev helbestên han wek *helbestên nû* tê zanîn ku di van helbestan de ne pîvan ne jî kafiye hene. Helbestkarên din yên vê hereketê Nîma Yuşîj, Ehmedê Şamlû, Mehdî Axvan Sales û Ferox Feroxzad in.

Her wisa Sohrab yek ji resamê nûdem yê Îranê ye.

Sopehrî li nexweşxaneya Pars li Tehranê ji ber nexweşiyeke xwînê (leukemî) mir. Helbestên wî bi mirovatiyê tijî bûn û ji bo nirxên mirovî xemgînî tê de hebû. Wî gelek ji sirûştê hez dikir û gelek caran jî ev bilêv dikir.

Helbestên wî ji bo gelek zimanan hatine wergerandin wek îngilîzî, frensî, spanî, elmanî, îtalyanî, swêdî, erebî, tirkî û rûsî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Sohrab Sepehri  Malpera wî ya fermî
* Sohrab Sepehri  bi zimanê farisî
* Sohrab-Sepehri : jiyana wî,berhemên wî.

Kategorî:Helbestvanên faris
Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1980
Kategorî:Nivîskarên îranî
Mele Sîracê Xelîlî

**Mele Sîracê Xelîlî** (jdb. 1930 Xelîla, Kerboran - m. 1983) di sala 1930î de li gundê Xelîla, yê navçeya Kerboran a bi Mêrdînê ve girêdayî, ji dayik bûye. Xelîla di nava eşîra Erebiya de gundê herî mezin e. Mele Sîrac zaroktiya xwe li Xelîla derbas kiriye. Navê bavê wî Mele Ebdulhekîm e. Mele Ebdulhekîm jî alimekî gelekî hêja bû. Ji malbata wan gelek alimên mezin derketine. Mele Sirac di sala 1971î de li gundê Behmûrê yê Cizîrê dest bi melatiya fermî kiriye. Di sala 1974an de taîna wî çûye herêma Midyadê û li wê derê nêzîkî çar salan melatî kiriye. Di sala 1977an de dîsa hatiye Cizîrê. Li mizgefta Hz. Nûh wezîfe kiriye. Di sala 1982an de teqawid (malnişîn) bûye. Di sala 1983an de wefat kiriye.

### Kitêb
*Sê berhemên Mele Sîrac hene*:
* Mewlûda kurmancî
* Gulcivîn
* Dîwan

Mewlûda xwe bi zimaneki fesîh û zelal nivîsandiye. Ew mewlûda wî bi tîpên erebî li Nisêbînê hatiye çapkirin. Lê bele bi tîpên latînî nehatiye çapkirin.
Gulcivîn li ser mijarên civakî û evînê hatiye nivîsandin. Berhemeke gelekî hêja ye. Zimanê wê jî gelekî şîrîn û sivik e. Ji xeynî van her du berheman, tê gotin ku Dîwaneke wî jî heye û li ser derd û kulen kurdan hatiye nivîsandin. Yanî ev berhemeke millî û netewî ye. Lê mixabin heta niha ev kitêb derneketiye holê. Tê gotin ku ji ber hinek sebebên eşkere, ev kitêb hatiye şewitandin an jî veşartin.

Helbesta ku di kitêba Gulcivînê de hatiye nivisandin;

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Kesên ji Kerboranê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1983
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Nûdem (rojname)

***Nûdem*** rojnameyeke kurdî ye panzdehrojî ye ku hejmara wê ya pêşîn di gulana 2013an de li Qamişloka Rojavaya Kurdistanê derket. Bi kurdî (alfabeya latînî) û erebî derdikeve. Tîraja wê 3.000 e û çapxaneya wê li Dihokê ye. Rêveberê rojnameya Nûdemê Masûd Hamid (Massoud Hamid) e û sernivîskarê wê jî Qadir Egîd (Qadir Agid) e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Zurutuza, Karlos di rojnameya baskî ya ''Gara'' de
* Ji Facebookê: Saziya ragihandinê ya Nûdem hat çêkirin.

Kategorî:Avabûnên 2013an li Sûriyê
Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kategorî:Rojnameyên Sûriyê
Nîma Yûşîc

thumb|Nîma Yûşîc
Elî Îsfendiyarî bi navê navdar **Nîma Yûşîc**, (jdb. 12ê çiriya paşîn a 1896 li gundê Yûş ku girêdayî şehristana Nûra girêdayî parêzgeha Mazenderan – m. Çile 6, 1960 li şehristana Şamîran girêdayî parêzgeha Tehran), helbestvanê nûjen yê Îran û bavê helbestên nû yên Farisîye. Ew avakerê helebstên nû yên Farisî ye.

Nîma Yûşîc bi berhemên xwe manîfestoya tevgera *helbestên nû* bû. Bi vê tevgerê înqilaba helbestê Farisî rakire ser piyan. Nîma li dijî helbestên klasîk yên farisî derket.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1896
Kategorî:Mirin 1960
Kategorî:Nivîskarên îranî
Naveroka wêneyan a Anatomiya Gray: III. Sîndesmolojî

Ev wêneyên li jêr di beşa sisêyan a pirtûka zanista anatomiyê ya bi navê *[[Gray's Anatomy]]* ku di sala 1918an de hatiye çapkirin. Ev cîld li ser sîndesmolojiyê ye.

## [[Pêşgotin (gotar)|Pêşgotin]] ()
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px

## [[Dabeşandina livokan]] ()
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px

## [[Livok|movikên]] [[vertebral column]] ()
*  100px
*  100px
*  100px

### [[Livok|movikên]] [[Atlas (anatomy)|atlas]] bi [[epistropheus]] an [[Axis (anatomy)|mijane]] ()
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px

### [[Livok|movikên]] [[Kajûya jêr|çeneyê jêr]] ()
*  100px
*  100px
*  100px

### [[Costovertebral]] [[Livok|movikên]] ()
*  100px
*  100px
*  100px

### [[Sternocostal]] [[Livok|movikên]] ()
*  100px

### [[Livok|movikên]] of the [[manubrium]] and [[body]] of the [[Human sternum|sternum]] ()
*  100px
*  100px
*  100px

### [[Livok|movikên]] [[Qorikê mirov|Hingil]] ()
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px

## [[Livok|movikên]] [[upper extremity]]
### [[Sternoclavicular]] [[Livok|movikên]] ()
*  100px

### [[Acromioclavicular]] [[Livok|movikên]] ()
*  100px

### [[Humeral]] [[Livok|movikên]] an [[livok-mil]] ()
*  100px
*  100px

### [[Livok-enîşk]] ()
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px

### [[Radioulnar]] [[Livok|movikên]] ()
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px

### [[Metacarpophalangeal]] [[Livok|movikên]] ()
*  100px
*  100px

## [[Livok|movikên]] [[Nigê mirov|lower extremity]]
### [[Coxal]] [[Livok|movikên]] an [[hip-joint]] ()
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px

### [[Livok-çong]] ()
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px

### [[Talocrural]] [[Livok|movikên]] an [[livok-gozek]] ()
*  100px
*  100px
*  100px

### [[Intertarsal]] [[Livok|movikên]] ()
*  100px
*  100px
*  100px
*  100px

## Herwiha binêre
* Anatomiya Gray
* Naveroka mijar û wêneyan di Anatomiya Gary de
* Naveroka mijaran di Anatomiya Gray de: III. Sîndesmolojî

Wêneyên 03
Kaşan

[thumb|[Xaniyê Tebatebaeyha yê bajarê Kaşanê]]
**Kaşan** bajarekî dîrokî ye ku taybetî navenda şehristan û fermandariya Kaşanê ye û bi parêzgeha Îsfehanê ve girêdayî ye. Ev bajêr 220 kîlometreyan dûr e ji navenda Îranê Tehranê û 200 kîlometreyan jî ji parêzgeha Îsfehanê dûr e.

## Gelnasî
Li gor serjimariya sala 1974ê nifûsa gelê Kaşanê 293.806 kes bû. Ji van %90 kes li şehristana Kaşanê dijîn.

### Ziman
Gelê Kaşanê bi zaravayê zimanê Farisî bi Kaşanî diaxivin.

### Dîn
Gelê Kaşanê ji ber li cem bajêrê Qomê ye, gelek tesîr jê girtî ye û gelê vir mislimanên şîene. Her wisa li vir Cihû jî dijin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Îsfehanê
Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Mîmarî li Îranê
Sung Jae-ki

**Sung Jae-ki** (, z. 11'ê rezberê 1967 Daegu/Koreya Başûr − m. 26'ê tîrmehê 2013 Seoul) çalakvanekî mafê mirovan e, Liberalism philosophers Koreya Başûrê ye.

Serokê Korea Men's Association(남성연대, 男性連帶).

## Girêdanên derve
* South Korean channel films suicide  (English)
* Suicide performance and journalist ethics News Dongah (English)
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews (English)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Korêya Başûr
Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Siyasetmedar
Moreirense FC

**Moreirense Futebol Clube** yanjî **Moreirense FC** yaneyîeka Futbolê yîe, ya welatê Portûgalê yîe. Ew Yane ya bajêrê Moreira de Cónegos ye li Parêzgeha Minho li Portûgal.

Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Portûgalê
Kim Young-sam

**Kim Young-sam** (z. 3 ] 1927~2015) li girava Geojedo, îro li Koreya Başûr e) siyasetmedarekî koreyî ye ku ji sala 1992an heta sala 1998an serokkomarê Koreya Başûr bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1927
Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Korêya Başûr
Kategorî:Mirin 2015
Kategorî:Siyasetmedarên koreyî
Pawe (navçe)

**Şehristana Pawe** yek ji 14 şehristanên Parêzgeha Kirmanşanê ye û navenda vê şehristanê bajarê Paweye. Gelê Pawe bi zaravayê hewramî ku yek ji zaravayên kurdîye diaxivin. Ev zaravayê zindî kevintirîn zaravayê kurdî ye.

Ev şehristan ji sê herêm û heft çolistana pêk tê û nîfûsa vî şehristanî 61918 kes in.

## Herêmên Şehristanê Pawe
* Herêma Navendî ya Şehristana Pawe
** Gundistana Şûr
** Gundistana Hewlî
:Bajarê girîng: Pawe
* Herêma Bayengan
** Gundistana Makwan
** Gundistana Şîwe ser
:Bajarên girîng: Bayengan û Banûreh
* Herêma Nosûde
** Gundistana Sîrwan
:Bajarên girîng: Nodşe û Nosûde

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê
Bayengan

Bayengan yek ji bajarê Parêzgeha Kirmanşanê li Rojhilatê Kurdistanê ku girêdayî dewleta Îranê ye.

Ev bajar li Herêma Bayengana girêdayî Şehristana Paweyê binecih dibe.

Bayengan herêm û bajareke ku li Şehristana Paweya girêdayî Parêzgeha Kirmanşanê ye.

Bayengan yek ji bajarên sermayî,sartir yên şehristana Pawe û Hewraman e.Bayengan bi zêdetirî ji 2 hezar kesan dihundirîne û sed û bîst kîlometreyan li bakûrê rojavayê Kirmanşanê binecih dibe.Wisa diyar e ku Banîkan jî awayê guhertî yê vê peyvê ye ku carinan di çavkaniyên fermî de tê dîtin.

## Coxrafyaya Herêm

## Dahat

## Ayîn û Ziman
Xelkê Bayengan ji mezheba Sunnîne(Şafiî ne) û zimanê wan jî Kurdîye ku bi zaravayê Soranî bi zarê Cafî diaxivin.Di dema Şerê Iraq û Îranê de li nav menteqeya şerî de bû ku gelek zerer û ziyan dît û %50 ji avahiyên vî bajarî wîran bûn û gelek gundên vî bajarî hatin vala kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Banewrê

250px|thumb
**Banewrê** yan **Banewrrê** yek ji bajarên herêma Bayengan ê ku bi şaristana Pawe ve girêdayî ye li Rojhilatê Kurdistanê. Banewrê li gor jimarê sêyemîn bajarê Kirmaşan e û ev bajar teşkîl dibe ji gelê gundên sinorî yên kurdnişîn ku di dema cengî de bo vî bajarî penaberî çêbû.

## Gel
Bi dûçûna navenda statîstîkan a Îranê nifûsa vî bajarî 5031 kes in û teqrîben 700 malbat hene.

## Galerî

Wêne:Çîyay Rîyawko le başûrî şarî Banewrrê.jpg|Çiyayê Riyawko li başûrê Banewrê
Wêne:Kejî Atejge le pişt şarî Banewrrê.jpg|Çiyayê Atejge li pişt Banewrê
Wêne:Banevreh.jpg| Banewrê
Wêne: |


## Girêdanên derve
* (Dangi Banevreh) Dengî Banewrrê 

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Herêma Navendî ya Şehristana Pawe

Herêma Navendî ya Şehristana Pawe yek ji herêmên girêdayî Şehristana Pawe li Parêzgeha Kirmaşan li Rojhilatê Kurdistanê ye.

## Dabeşkirina Herêmî
* Navend
* Gundistana Şûr
* Gundistana Hewlî
Bajarê girîng: Pawe

## Gel
Bi dûçûna serjimara Navenda Îstatîstîkên Îranê, gelê Herêma Navendî ya Şehristana Pawe 35217 kes in.

## Çavkanî

Kategorî:Kirmaşan (parêzgeh)
Herêma Bayengan

Herêma Bayengan yek ji herêmên girêdayî Şehristana Paweye li Parêzgeha Kirmaşana Rojhilatê Kurdistanêye.

## Dabeşkirina Herêmî
* Navend
* Gundistana Makwan
* Gundistana Şîwe ser
Bajarên girîng: Bayengan û Banewirê

## Gel
Bi dûçûna serjimariya Navenda Îstatîstîkên Îranê,gelê Herêma Bayengan 9319 kes in.

## Çavkanî

Kategorî:Kirmaşan (parêzgeh)
Herêma Nosûde

Herêma Nosûde yek ji herêmên girêdayî Şehristana Pawe li Parêzgeha Kirmaşanê li Rojhilatê Kurdistanê

## Dabeşkirina Herêmî
* Navend
* Gundistana Sîrwan
Bajarên girîng: Nodşe û Nosûde

## Gel
Bi dûçûna serjimariya Navenda Îstatîstîkên Îranê,gelê Herêma Nosûde 8247 kes in.

## Çavkanî

Kategorî:Kirmaşan (parêzgeh)
Freddie Mercury

**Freddie Mercury** (navê wî yê rast **Farrokh Bulsara**, bi zimanê gujaratî: ફરોખ બલ્સારા‌, *Pharōkh Balsārā‌*; jdb. 5 îlon 1946 li Zanzîbarê - m. 24 çiriya paşîn 1991), hunermendê muzîka pop, bestekar û stranannivîsê ku li Zanzîbarê ji dayîk bûye; gîtarvan, sazbendê keyboardê û stranbêjê koma pop a Queen bû.

## Dîskografiya
* 1985: *Mr. Bad Guy*.
* 1988: *Barcelona*.
* 1992: *The Freddie Mercury Album*.
* 1992: *The Great Pretender*.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Mirin 1991
Kategorî:Penaberên li Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Strannivîsên bîseksuel
Ebasî Heqîqî

**Ebasî Heqîqî** salla 1902 zayînî li gundî Mercanawaî yê deştî Hacî Hesen ser bi devare Mehabad lê rojhellatî Kurdistan hetiynae dinê.
Qesra Şîrîn (navçe)

**Şaristana Qesra Şîrîn** yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Qesra Şîrîn e. Sûmar jî bajarê dîtir yê vê şaristanê ye. Şaristana Qesra Şîrîn ji bakur û rojava bi dewleta Iraqê, ji başûr bi parêzgeha Îlamê, ji rojhilat bi şaristana Serpêl Zohab û Gîlanqerb hidûd heye.

## Ziman
Zimanê vê şaristanê kurdî ye.

## Hidûdê li gel Iraqê
Şaristana Qesra Şîrîn bi hebûna 186 kîlometre hidûdê hevpar li gel Iraqê heye û du derên bi navê Hidûdê Pervîzxan û Hidûdê Xesrûy dihundirîne. Hidûdê Pervîzxanê vedibe nav Başûrê Kurdistanê, hidûdê Xesrûy jî vedibe nav menteqeyên ereban.

## Herêmên şaristana Qesra Şîrîn
* Herêma Navendî ya Şaristana Qesra Şîrîn
** Gundistana Elwendê
** Gundistana Nesrabadê
** Gundistana Fethabadê
:Bajar: Qesra Şîrîn
* Herêma Sûmarê
** Gundistana Sûmarê
:Bajar: Sûmar

Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê
Teyrê tawis

thumb|Teyrê tawis (mê)
thumb| ''Pavo cristatus''

**Teyrê tawis**,**Çûvengî**,**teyrê tawus**, **teyrê tawiz** (bi latînî: *Pavo cristatus*) teyr û balindeyek e ku li Kurdistanê peyda dibe. Teyrê tawis, bi baskên xwe re reng û reng re tê nasîn. Dema ku baskê xwe dive û dihilde, weke yekpareyekê ye. Her serê pirtikeke teyrê tawis weke ku çavek bê ye. Bi vê jî, balê dikişne ser xwe. Li Kurdistanê û heta ku digihijê Hindistan û Çînê, li herêmên Asya ev teyrê tawis tên dîtin.

## Teyrê pîroz ê yezdiyan
Di nava kurdan de teyrê tawis, taybetmendiyên wî ên cuda ên pîroz jî hene. Minak, weke semboleka dînî di dînê kevnar ê êzîdîtîyê de ye. Teyrê tawis, weke sembolek ji wan sembolên pêxember pêşî Melekê Tawis e jî. Ji ber vê pîroziya wê, di nava çanda kurdan de, gelek tefsîr û wateyên ku li pirên baskê teyrê tawis jî hatine kirin. Naqşên wê dihatin çêkirin û bi her malên kurdan de dihatine daleqandin.

## Çavkanî

Kategorî:Balinde
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Sehne (navçe)

**Şaristana Sehne** yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Ev şaristan xwedî du herêman e ku bi navê herêma navendî ya şaristana Sehneyê û herêma Dînewerê. Navenda vê şaristanê bajarê Sehneyê ye ku 50 kîlometreyan ji Kirmaşanê dûr e û li cem parêzgeha Hemedanê ye.

## Herêmên şaristana Sehneyê
* Herêma navendî ya şaristana Sehneyê
** Gundistana Xedabendelû
** Gundistana Sehne
** Gundistana Gamaseyab
** Gundistana Hicr
:Bajar: Sehne
* Herêma Dînewerê
** Gundistana Her
** Gundistana Dînewer
** Gundistana Kendûle
:Bajar: Miyanriyan

## Ziman û ayîn
Gelê şaristana Sehneyê bi zaravayê kurdî yê lekî diaxivin. Ji layê dîn û mezhebî ve jî xelkê vir bêhtir bawermendên yaresan in û hindek jî şiî hene. Her wisa ev bajar xwedî behaiyet û cihû jî hene. Navdartirîn şexsiyetê vî bajarî Dînewerî ye. Her wisa kesê yaresan Seyîd Celîl Elî Nejad muzîsyenê herî baş ê tenbûrê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê
William Thomas Stead

**William Thomas Stead** (Embleton, Northumberland,  - Okyanûsa Atlantîk, ) rojnamevan û nivîskarekî Brîtanyayî bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1849
Kategorî:Mirin 1912
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 20an
Korozyon

**Korozyon**, zeberên mîna zêr û zîv û alemyon û taybet ji hesin dema ku oksîjenê re dikevin nav reaksiyonê korozyon peyda dibe û ew zeber dirize vê bûyerê re dibêjin korozyon.

## Çavkanî

Kategorî:Kîmya
Akira Kurosawa

thumb|Kurosawa (1953)
**Akira Kurosawa** ( *Kurosawa Akira*, z. 23ê adarê, 1910, li Omori, Ebara-gun (Tokyo) (paşê Tokyo City, îro Ota) Tokyo, Japon; m. 6ê îlonê 1998 li Setagaya, Tokyo, Japon) derhênerekî japonî yê gellek bi nav û deng e. Hin filmên wî tên nasîn li her aliyê dinyayê. Yek ji fîlmên wî yên herî navdar Ran e. Wî ev fîlmê xwe di 1985an de çêkir.

## Çavkanî


Kategorî:Derhênerên japonî
Kategorî:Jidayikbûn 1910
Kategorî:Mirin 1998
Ran

***Ran*** fîlmekî derhênerê japonî Akira Kurosawa ye ku di 1985an de hat çêkirin.

## Çîroka fîlm
Çîroka fîlmê ji lîstineke şanoyî ya William Shakespeare hate afirandin. Çîrok eynî ye lê belê hin firqên giring jî hene wek navên karakteran, cinsiyetên wan û hwd.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên fransî
Kategorî:Fîlmên japonî
Kategorî:Fîlmên li ser keyan
Kategorî:Fîlmên 1985an
Kategorî:Şah Lear
Şah Lear

thumb|Şah Lear
***Şah Lear*** (wek *Şah Lîr* bixwîne; ), *Paşa Lear* an jî *Şa Lear*, yek ji lîstikên şanoyî yên William Shakespeare ye.

## Çîrok
Çîrok derheqa şahekî kal û sê keçên wî ye. Şah dixwaze axên ku bindestê wî de ne par bike ji bo qîzên xwe. Lê ji wan re dibêje gotinên xweş û letif bêjin ji min re. Her du keçên wî yên mezin qebûl dikin lê belê ya piçûk nake û şah jî wê ji zaritî û ji mala xwe derdixe. Dewra herdu qîzên mezin bavê xwe naxwazin û bi derewan hewdu dikujin. Şah Lear jî dîn dibe û dikeve rê, keça wî ya piçûk lê digere û diqefêle. Wê dema ku keçik bavê xwe dibore, keçik tê kuştin û bav jî ji qehrê dimire.

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên William Shakespeare
Kategorî:Keyên honakî

Kategorî:Şanoya îngilîzî
Textê Reş

**Textê Reş** () navê fîlmekî derhênera îranî Semîra Mexmelbaf e ku di sala 2000î de hat çêkirin. Di vî fîlmî de Behmen Qubadî rola sereke jî dilîze. Fîlm bi zimanê kurdî ye. Fîlm behsa çîroka mamosteyek dike, yê ku di çarçoveya şerê Îraq û Îranê de mecbûr dimîne digel xelkê xwe re koç bike û lewra texteya xwe ya reş jî bi xwe re dibe.

Kategorî:Fîlmên îranî
Kategorî:Fîlmên zimanê kurdî
Kategorî:Fîlmên 2000an
Kategorî:Fîlmên 1999an
Dayikên Şemiyê

**Dayikên Şemiyê** komeleyeke sivîl e ku bi taybetî ji dayikên mirovên di kuştinên kiryarên nediyar û bêdaraz de windakirî pêk tê. Tê zanîn ku di navbera salên 1980 û 1995an de li Tirkiye û Bakurê Kurdistanê bi sedan kes hatine revandin û kuştin û heta îro xizmên van mirovên berzekirî tu agahiyên ji wan tune ye.

Dayikên Şemiyê li dijî windakirinên bi darê zorê û cînayetên siyasî yên li Tirkiyeyê di dema derbeya leşkerî û salên 90î de, her şemiyê çalakiya rûniştinê ya bêdeng û nobeda komînal li dar dixin.

Ew bi mînaka xwe ya bêîteatiya sivîl li çaraliyê cîhanê bi navûdeng in.

## Dîrok
Li gorî komeleya Mafên Mirovan, di navbera 1992 û 1996 de, 792 windakirin û kuştinên bi darê zorê yên dewletê li Tirkiyê û bakurê Kurdistanê hatine ragihandin. Di wê demê de bi taybetî li ser herêmên kurd rewşa awarte hatibû îlan kirin û ji aliyê cendirme, polês û cerdevanan gelek kiryarên şîdetê, yên keyfî û neqanûnî rû dan. Bi vî rengî ne tenê bi hezaran gund hatin vala kirin, lê gelek kes winda bûn an bûn qurbanê kuştinên nediyar. Piraniya wan hê jî nehatine ragihandin.

### Yekemin kombûna dayikên Şemiyê
Ji bo balê bikişînin ser rewşa xwe, malbatên windayiyan komeleya bi navê Dayikên Şemiyê avakirin û dest bi çalakiya rûniştinê ya heftane kirin. Dayikên Şemiyê cara ewil di 27ê gulana 1995an de bi daxwaza "Bila winda bên dîtin û kiryar bên cezakirin" li meydana Galatasaraya Stembolê li hev kom bûn. Ji vê rojê û vir ve her roja şemiyê bi qurnefîl û wêneyên windayan li heman derê kom dibin û xwepêşandanên rûniştinê çê dikin. Modela vê komeleyê Dayikên meydana Plaza de Mayoyê ya Buenos Aires, li Arjentînê ye.

### Êrîşa polêsan û navber
Dayikên ku 4 sal in her roja Şemiyê hatin cem hev, di 13ê Adara 1999'an de ji ber êrîşên polîsan hevdîtinên xwe rawestandin. Di 31ê Çileya 2009an de bi wêneyên windayan ji nû ve hatin cem hev û bi xwepêşandanên xwe yên aştiyane berdewam kirin.

### Nêrînên siyasetmedaran
Partiyên kurdan hertim piştgirî dan daxwazên dayikên Şemiyê û pir caran bi wan re çûn meydana Galatasarayê. Her wiha her tim hewl dan daxwazên dayikan bînin meclîsê jî û ji parlamenteran xwestin bila lêkolînên hewce bên kirin.

Dayikên Şemiyê bi medalyaya Carl von Ossietzky a sala 1996 û bi xelata Hrant Dink a sala 2013 hatin xelatkirin.

## Tesîra Dayikên Şemiyê li ser hunerê
Dayikên Şemiyê gelek caran ji bo hunermendên kurd, tirk û yên din bûne îlham.

### Beni Bul Anne (Min Bibîne Dayê)
Yek ji stranên herî navdar "Beni Bul Anne" ya Ahmet Kaya ye. Ahmet Kaya ku ji ber gotina "Ez ê bi Kurdî bistrêm" hatibû lînçkirin û di 16ê mijdara 2000an de li Fransayê di 43 saliya xwe de jiyana xwe ji dest dabû, ev stran di sala 1995an de weşand. Stran behsa windayên di girtîgehê de dike û pir caran bi girêdayên bi Dayikên Şemiyê re tê xwendin. 

## Çavkanî
 

## Bîbliyografî
* Berat Günçıkan (1996). Cumartesi anneleri. Iletişim Yayınları, Stembol.

Kategorî:Civaka sivîl
Kategorî:Mafên mirovan li Tirkiyeyê
Kategorî:Tevgerên siyasî li Tirkiyeyê
Şabad (navçe)

**Şaristana Şehabad** (bi farisî: *Îslamabadî Xerbî*) yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye ku li Rojhilatê Kurdistanê yê bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê şaristanê bajarê Şehabad e. Ev bajar li başûrê şaristanê ye û di qedîm de bi navên Arûnîawa û Şahabadî Xerbî navdar bûye û duyemîn şaristana mezin e li parêzgeha Kirmaşanê. Gelê vî bajarî 152.500 kes e.

## Herêmên şaristana Şehabad
* Herêma Navendî ya Şaristana Şehabad
** Gundistana Hesenabadê
** Gundistana Hume Başûrî
** Gundistana Hume Bakurî
** Gundistana Şeyan
:Bajar : Şehabad

* Herêma Homeyil
** Gundistana Mensûrî
** Gundistana Hersemê
** Gundistana Homeyilê
:Bajar : Homeyil

## Girêdanên derve

Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê
Hemeyl

**Homeyil** (), yek ji bajarên parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Ev bajar navenda herêma Homeyil e ku li şaristana Şehabadê. Hêjayê gotinê ye ku xelkê vî bajarî ji êlên kelhûr in. Zimanê gelê Homeyilê kurdî ye. Xelkê vir ji 1.303 kesan û ji 306 malbatan pêk tê.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Şwêşe

**Şwêşe**, yan jî **Şöşe**, bajarekî parêzgeha Kurdistanê (Rojhilatê Kurdistanê, Îran) e. Ev bajar li herêma Kelaterzan a şaristana Sine binecih dibe û li ser riya Sine û Merîwan e.

Jimara şêniyên Şwêşê li gor serjimariya sala 2006ê digehe 1.136 kesî. Şwêşeyî bi zaravayê soranî diaxivin.
Rexneya wêjeyî

**Rexneya wêjeyî** navê xebat, nirxandin û şirovekirina wêjeyê ye. Rexneya wêjeyî ya modern bi gelemperî ji aliyê teoriya wêjeyê ve tê salix dan ku gotûbêja felsefî ya method û armancên teoriya wêjeyê ye. Her çi qas ev herdu çalakî têkildariyeke nêz li bal hevdu hebin jî, rexnegirê wêjeyê her gav ne teorisyen in û heta niha jî hertim teorisyen nebûne.

Cihêbûna rexneya wêjeyî wek qadeke lêkolînê ya serbixwe ji teoriya wêjeyê an jî ji rexneya pirtûka babetê niqaşê ye. Wek mînak, Literary Theory and Criticism  ya John Hopkins çu cihêwaziyê naxe navbeyna teoriya wêjeyî û rexneya wêjeyî û her tim ji bo heman pêwendê têgehan bi hev re bi kar tîne. Li gorî hin rexnegiran rexneya wêjeyî emilandina teoriya wêjeyî ye, ji ber ku her tim rasterast berhemên wêjeyî re mijûl dibe, lêbelê teorî zêdetir giştî û razber e.

Rexneya wêjeyî bi gelemperî di şiklê nivîsar û pirtûkan de diweşe.
Rexnegirên wêjeyî yên akademîsyen beşên wêjeyê de perwerde didin û kovarên akademîk de nivîsarên xwe diweşînin û hin rexnegirên navdar rexneyên xwe di weşanên berbelav yên wek Times Literary Supplement, the New York Times Book Review, the New York Review of Books, the London Review of Books, The Nation, and The New Yorker de diweşînin.

## Dîroka rexneya wêjeyî
Poetîkaya Arîstoteles bi awayekî zelal rehendên wêjeyê pênase dike û pirr têgehên wêjeyî pêşkêş dike ku hê jî li kar in.

### Rexneya klasîk û ya serdema navîn
Rexneya wêjeyî barike qasî wêjeyê xwedî dîrokeke dûdirêj e. Arîstoteles b.z sedsala 4emîn de Poetîka nivîsiye ku digel pirraniya rexneya bi hûrgilî ya berhemên hunerî yê nûjen, tîpolojî an jî şayesandina formên wêjeyî ye.

#### Metnên sereke

* Platon: *Ion*, *Republic*, *Cratylus*
* Aristoteles: *Poetîka*, *Rhetoric*
* Horatius: *Art of Poetry*
* Longinus: *On the Sublime*
* Plotînos: *On the Intellectual Beauties*
* Augustînus: *On Christian Doctrine*
* Boethius: *The Consolation of Philosophy*
* Aquinas: *The Nature and Domain of Sacred Doctrine*
* Dante: *The Banquet*, *Letter to Can Grande Della Scala*
* Boccaccio: *Life of Dante*, *Genealogy of the Gentile Gods*
* Christine de Pizan: *The Book of the City of Ladies*
* Bharata Muni: *Natya Shastra*
* Elcahiz: *al-Bayan wa-'l-tabyin*, *al-Hayawan*
* Abdullah ibn al-Mu'tazz: *Kitab al-Badi*
* Rajashekhara: *Inquiry into Literature*
* Valmiki: *The Invention of Poetry* (from the *[[Ramayana]]*)
* Anandavardhana: *Light on Suggestion*
* Cao Pi: *A Discourse on Literature*
* Lu Ji: *Rhymeprose on Literature*
* Liu Xie: *The Literary Mind*
* Wang Changling: *A Discussion of Literature and Meaning*
* Sikong Tu: *The Twenty-Four Classes of Poetry*

### Rexneya Ronesansê
#### Metnên sereke
* Lodovico Castelvetro: *The *Poetics* of Aristotle Translated and Explained*
* Philip Sidney: *An Apology for Poetry*
* Jacopo Mazzoni: *On the Defense of the Comedy of Dante*
* Torquato Tasso: *Discourses on the Heroic Poem*
* Francis Bacon: *The Advancement of Learning*
* Henry Reynolds: *Mythomystes*
* John Mandaville: *Composed in the mid-14th century--most probably by a french physician*

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Wêje
Bane (navçe)

**Bane** yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Bane ye. Gelê navçeyê bi dûçûna serjimariya sala 2006ê 118.667 kes in.

## Nahiyeyên navçeya Bane
### [[Navenda navçeya Baneyê]]
:Bajar: Bane
* Gundistana Bane
### [[Armerde (nihiye)|Armerde]]
: Bajar: Armerde
* Gundistana Pişt Aşbaba
* Gundistana Baleke
### [[Nemşîr (nahiye)|Nemşîr]]
:Bajar: Kanîsor
* Gundistana Kanîsor
* Gundistana Neme Şîr
* Gundistana Bevalelhesen

### [[Nenwer (nahiye)|Nenwer]]
:Bajar : Buyên Xwarû
* Gundistana Bewîn
* Gundistana Nenwer

## Navdarên Bane

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)
Kirmaşan (navçe)

**Şaristana Kirmaşan** ji şaristanên Parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê, bajarê Kirmaşanê ye ku navenda Parêzgeha Kirmaşanê jî ye. Gelê vê navçeyê bi dûçûna serjimariya sala 2006ê 1.030.978 kes in.

## Herêmên şaristana Kirmaşan
* Herêma navendî ya şaristana Kirmaşan
** Gundistana Baladerbend
** Gundistana Piştderbend
** Gundistana Durudferaman
** Gundistana Qeresû
** Gundistana Miyanderbend
** Gundistana Razaver
:Bajar : Kirmaşan

* Herêma Feyrûzabad
** Gundistana Celalvend
** Gundistana Serfeyrûzabad
** Gundistana Esmanvend
:Bajar : Heleşî

* Herêma Mahîdeşt
** Gundistana Çeqanergis
** Gundistana Mahîdeşt
:Bajar : Rebat

* Herêma Kûzeran
** Gundistana Sincabî
** Gundistana Heft Aşyan
:Bajar : Kûzeran

Parka Kuhestan yek ji cazîbetirîn cihê geryankeriyê ya vî bajarî ye ku li bakûrtirîn cihê vî bajarî ye.

Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê
Reha Erdem

**Reha Erdem** derhênerekî tirk e ku di sala 1960î de li Stembolê hatiye dinê. Wî li lîseya Galatsarayê û Zanîngeha Bosforê xwendiye. Piştre li Parîsê sînemagerî jî xwendiye.

## Fîlmên wî

## Çavkanî

Kategorî:Derhênerên fîlman ên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Senaryonivîsên tirk
Bîcar (navçe)

**Şaristana Bîcar** yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye ku li rojhilatê vî parêzgehê binecih dibe.Navenndê vê navçeyê bajarê Bîcarê ye. Şaristana Bîcar bi herêmeke 7730 kîlometreyan mezintirîn şaristanê parêzgeha Kurdistanê ye.

Şaristanê Bîcar ji bakûrê rojhilat ve bi Parêzgeha Zencan, ji bakûrê rojava ve bi Azerbaycana Rojava (parêzgeh), ji rojhilat bi Parêzgeha Hemedanê, ji rojava bi şaristana Dîwandere û Sîne, û ji başûr bi Qurwe cînar e.Bîcar herêmeke çiyayî ye,bi av û hewa ve sar û hişk e.Ekseriyetê xelkê şaristana Bîcar bi zimanê Kurdîya Gerrûsî diaxivin.Li vî menteqeyê du zaravayên Kurdî yên din jî Kirmanşanî û Goranî jî tê axiftin û herwisa li hindek herêmên bakûr zimanê Tirkî jî tê axiftin.Xelkê vê navçeyê bi dûçûna serjimariya giştî ya nifûsî ya sala 2006ê 93714 kes in.Dînê xelkê vê navçeyê Îslame.

## Herêmên Şaristana Bîcar
Şaristana Bîcarê ji çar bexşan pêk tê :
* Herêma Navendî ya Şaristana Bîcar
** Gundistana Bîcar
** Gundistana Xurxure
** Gundistana Sîltan
** Gundistana Necefabad
** Gundistana Seyah Mensur
: Bajar: Bîcar

* Herêma Çeng Elmas
** Gundistana Babareşanî
** Gundistana Pîrtac
** Gundistana Xosrewabad
: Bajar: Babareşanî

* Herêma Keranî
** Gundistana Texamîn
** Gundistana Keranî
** Gundistana Gorgîn
:Bajar : Yasûkend

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)
Selasê Bawecanî (navçe)

thumb|300px|Şehristanên parêzgeha Kirmaşanê
Şaristana **Selasê Bawecanî** (bi cafî: شارستانی سەلاسی باوەجانی) yek ji navçeyên Parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Tazawayî Selas bi kesên balix ve du hezar û pênsed kes in.Ezgile bajarekê din yê vê navçeyê ye.Li vê navçeyê sê eşîrên mezin hene: Bawecanî ,Qubadî, Weledbeygî.

Li cotmeha 2016dan de li vê heremê pêvçûn di navbera hêzên Îranî û Kurdî de derket. Di encamê de 12 gerîlayên PJAKê hatin kuştin. Piştî vê bûyerê li gor çavkaniyên PJAKê, 26 pasdarên Îranê û 6 caş jî ji aliyê wan ve hatin kuştin.

## Herêmên şaristana Selasê Bawecanî
Ev şaristan xwedî du herêm, şeş gundistan,du bajar û 252 gundan e û her wisa sinor li gel dewleta Iraqê jî heye.Berfirehiya vê navçeyê 5000 kîlometreye û xelkê vê navçeyê çil û du hezar kes in.
* Herêma Navendî ya Şaristana Selasê Bawecanî
** Gundistana Xaneşûr
** Gundistana Deşt Her
** Gundistana Zemekan
:Bajar: Tazavayî Selas

* Herêma Ezgille
** Gundistana Ezgile
** Gundistana Cîgran
** Gundistana Serqel'e
:Bajar : Ezgille

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê
Kûyeşt (navçe)

**Şaristana Kûyeşt** an ji **Kûhdeşt** yek ji navçeyên parêzgeha Luristanê ye û li rojavayê vî bajarî binecih e û av û hewa çiyayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Kûyeşte û karê xelkê vî bajarî bi giştî cotkarî û heywan mezinkirin e. Nîştecihên vê navçeyê bi zimanê û bi zaravayê Lekî diaxivin.Bi 218,921 kesan ev şaristan sêyemîn şaristane di parêzgeha Luristanê de. Berî Kûyeşt, şaristanên Xuremabad û Borûcerd hene.

## Herêmên şaristana Kûhdeştê
* Herêma Navendî ya şaristana Kûyeştê
** Gundistana Kûyeşta Başûrî
** Gundistana Kûyeşta Bakurî
:Bajar : Kûyeşt

* Herêma Der Gume
** Gundistana Bilwiran
** Gundistana Der Gume
:Bajar : Der Gume

* Herêma Rûmeşkan
** Gundistana Rûmeşkana Rojhilatî
** Gundistana Rûmeşkana Rojavayî
:Bajar : Çiyabel

* Herêma Terhan
** Gundistana Terhana Rojavayî
** Gundistana Terhana Rojhilatî
:Bajar : Gorab

* Herêma Kûnanî
** Gundistana Zîrteng
** Gundistana Xwesrewabad
** Gundistana Kûnanî
:Bajar : Kûnanî

Kategorî:Luristan (parêzgeh)
Yûsuf û Zuleyxa

[thumb|Yûsif û Zuleyxa li gorî [Behzad]]

**Yûsif û Zuleyxa** qiseyek cihanî ye ku hem di wêjeya Rojava hem jî di ya Rojhilatê de bû ye mijarên berhemên hunerî û wêjeyî.

Ev çîrok ji ber ku di Quranê de jî bi şiklê * Ehsenu'l - Qesses * yanî * çîrokatî herî xwêş * hatiye bi nav kirin, helbestvanên valageha Îslamî gelek ji wê hez kirine û ew serpêhatî her dem hatiye nivîsîn.

Di wêjeya Kurdî ya klasîk de piştî Mem û Zînê, mesnewiya duyem a evînî Yûsif û Zuleyxaya Selim Silêman ye. Selîmî di vê mesnewiyê de li ser şêwaz û rêbaza helbestvanên beriya xwe ew çîroke bi şîroveyek serkeftî vegotiye. Helbestvanî ligel vegotinek bedewkarî, girêdayiyê xal û epîzotên çîrokê jî bû ye.

Di nav berhemên Kurdî de Yûsif û Zuleyxa ji hemû berhemên zêdetir hatiye ji ber girtî kirin û destxetên wê jî ji aliyê gelek kesan ve hatine îstinsaxkirin. Ev yek, hem nîşana girîngiya vê berhemê diket hem jî bû ye sedem ku di nivîsarê wê de tevlîhevî çê bi bûn. Ji xwe li ser vê mesnewiya girîng, heta niha bi awayek rêk û pêk û berfirehî ne hatiye xebitîn.

Ayhan Geverî bi amadekariyeke dûvdirêj li ser vê berhemê xebitiye û ji dehan zêdetir nusxeyên wê bi dest xistine. Amadekarî ji bilî wan nusxeyan û nirxandina xebatên li ser Yûsuf û Zuleyxayê hatine weşandin, lêkolînek berfireh jî li ser wê çîrokê kiriye.

Digel wan beşên ewil ên ku agahiyên girîng li ser Yûsuf û Zuleyxayê hatine dayin, di jêrenotên nava nivîsarê de ferqên nusxeyan jî hatine nîşan kirin.

* Bi awayekî akademîk bi nivîsarê hatiye edîsyon - krîtîk re di dawiya nivîstekê de (faksîmîleya) destxeta nusxeya bingehîn jî hatiye dayin. *

Mesnewiya Selim Silêman (Selîmiyê Hîzanî) ya bi navê * Yûsif û Zuleyxa * bi amadekariya Ayhan Geverî ve der çû ye.

Yusif u Zuleyxa

Kategorî:Mîtolojiya îslamê
Kategorî:Wêjeya erebî
Kategorî:Wêjeya farisî
Kategorî:Wêjeya kurdî
Kategorî:Wêjeya tirkî
Kategorî:Yûsif
Zeca Pagodinho

**Zeca Pagodinho** (wekî *Zeka Pagodînyo* bixwîne), navê wî yê rast **Jessé Gomes da Silva Filho**, jdb.  li Rio de Janeiro, Brezîl) hunermend û stranbêjekî brezîlî ye.

## Dîskografî

* 1983: *Camarão Que Dorme a Onda Leva*, with Beth Carvalho
* 1986: *Zeca Pagodinho*
* 1987: *Patota de Cosme*
* 1988: *Jeito Moleque*
* 1989: *Boêmio Feliz*
* 1990: *Mania da Gente*
* 1991: *Pixote*
* 1992: *Um dos Poetas do Samba*
* 1993: *Alô, Mundo!*
* 1995: *Samba pras Moças*
* 1996: *Deixa Clarear*
* 1997: *Hoje é Dia de Festa*
* 1998: *Zeca Pagodinho*
* 1999: *Ao Vivo*
* 2000: *Água da Minha Sede*
* 2002: *Deixa a Vida Me Levar*
* 2003: *Acústico MTV - Zeca Pagodinho*
* 2005: *À Vera*
* 2007: *Acústico MTV - Zeca Pagodinho (vol. 2 - Gafieira)*
* 2007: *Zeca Pagodinho - Raridades*
* 2008: *Uma Prova de Amor*
* 2009: *Especial MTV - Uma Prova de Amor Ao Vivo*
* 2010: *Vida da Minha Vida*
* 2011: *Ao Vivo com os Amigos*
* 2012: *O Quintal do Pagodinho*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî

Kategorî:Brezîlî
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên brezîlî