open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Îşkence

thumb|Alavên dîrokî yên îşkenceyê
[thumb|Grafîtiyeke li dijî îşkenceyê, li [welatê Baskî (Spanya). *Tortura* tê wateya îşkence.]]
**Îşkence** yan jî **êşkence**, rêbazek bi cûreyên curbicur ên lêdana domdarî ye li dijî mirovên ku têne desteserkirin, ji aliyê kes, kom, yan jî ji aliyê hêzên dewletan ve tê kirin.

Ji bo berjewendiyên ferdî, olî, komî û dûgelî mirov êş û azarê dide mirov. Di dîroka mirovahiyê de herdem îşkence hebûye. Mirovahiyê wekî gelek şermên xwe hêj dawî li îşkenceyê jî neaniye. Îşkence, pêkutî, têkiliya nemirovane hwd her dem bûye alaveke desthilatdariya dûgelan.

Psîkoanalîst Sigmund Freud, kesê ku li qurbanê xwe îşkence dike wekî nexweşekê dinirxîne û dibêje "îşkencekar her lêdanekê li rûhê xwe dixe". Ferd, ol, kom û dûgel çiqas neheq û zalim be, îşkence jî ewqas neheq û zalim dibe. Tenê di sedsala 20an de bi milyonan mirov ji aliyê dûgelan ve îşkence dîtine û jiyana xwe ji dest dane. Mixabin zagona daristanê hêj berdewam e. Kê xurt be li yê din zilmê dike û ne ew lê qurbanê wê neheq tê dîtin.

Îşkence jî wekî pêşketinên mirovan, di her warî de pêşketiye. Bi hezaran salan berê zaliman bi teknîkên prîmîtîv îşkence li qurbaniyên xwe dikirin. Di sedsala têr xwîn a 20em de elektrîk, dînkirin, dermanên psîkotrop û trankîlîzan, xurifandina kesayetiyê, dardakirina Filistînî, bêxewhiştin, tevgerguhastin hwd cure bi cure teknîkên nû afirandine.

## Îşkence wekî çekekî li dijî kurdan
Bêguman, yek ji neteweyên mezin ê bêdewlet kurdan ji îşkenceyê pirtirîn para xwe girtine. Gelek caran tûşî êrîşên barbaran hatine, di hefteyekê de zimanên 25.000 kurdî hatiye jêkirin, di zîndanên dagirkeran de hovîtiyên nedîtî jiyane. Osmanîyan, Îran, rejîma Bees a Iraqê, rejîma Bees a Sûrî û Komara Tirkiyê îşkence wekî çekekî li dijî neteweya kurdan bi kar anîne û tînin.

Bi sedan stranên kurdan behsa îşkenceyan dike. Li ser komkujiyên wan, li ser Zîndana Amedê hwd bi hezaran stran hene.

Li heremên Suriye ku ji alîyê Tirkiye hatin dagerkerî kirin, istixbiratê Tîrk û girupên çekdar ên li giredayê wan gelê sivil îşkence dikin. Desthilatên Iranê îşkence li hember çalakvan û siyasetmedarên Kurd bi kar tînin.

## Kampanyayên li dijî îşkenceyê

## Herwekî binêrin
* Zîndana Amedê

## Çavkanî

Kategorî:Êşîn
Kategorî:Felsefeya dadê

Kategorî:Mafên mirovan
Kategorî:Tundiya siyasî
Sigmund Freud

**Sigmund Freud** (jdb. 6ê gulanê 1856–m. 23ê îlonê 1939), bijîşk, pisporê derûnînasiya kûr, avakerê rêgeha psîkoanalîtîk ê, rexnegirê olan e. Yek ji navdarên sedsala 20emîn e.

Herçendî bi xwe miroveke ateîst bû jî, malbata wî bingeh-Cihû bû navê wî yê jidayikbûne Sigismund Schlomo Freud e. Bavê Sigmund, Kallamon Jacob Freud (1815-1896) sêyemîn zevaca xwe bi diya Sigmund Amalia Nathanson (1835-1930) re kiriye. Zaroktiya Sigmund bi xûsk û birayên damariyê re derbasbûye. Bavê wî kesekî bazirgan û dewlemend bû. Mixabin di sala 1857'î de ji ber qeyrana aborî ya wê demê xizan dikeve.

Piştî perwerdehiyeke serkeftî dibe bijîşk û di sala 1882´î de li Nexweşxaneya Giştî ya Wîen dest bi kar dike. Di sala 1885'ê de dibe doçentê Neuropathologiyê. Freud gelek caran li bajar û welatan digere. Derûniya mirov bala wî pirr dikişîne û ew ne li têgihîştinê lê li metoda têgihîştinê digere. Teknîkên wê demê têra wî nakin û ew wan kêm û nebaş dibîne. Gorî wê, sirûştê xweparastineke bêhempa daye mirov û ev yeka han nahêle mirov pirsgirêkên xwe yî derûnî nasbike û derêxîne. Ji bo wê divê mirov hêza vê xweparastinê bêyî êş û azarê bişikîne. Freud dest bi lêgerîn û xurtkirina hîpnotîzma, şîrovekirina xewnan hwd digere.

## Kronolojî

* 1886 - Zewac bi Martha Bernays re
* 1887 - Bikaranîn û xurtkirina hîpnotîzmayê
* 1888 - Yekemîn cara bikaranîna mikurhatina serbest
* 1893 - Xebat û sererastkirinên li ser obsesyon, hîsterî û anxiete (gumanbariyên bêsedem)
* 1895 - Beyankirina veqetandina derûnînasiyê (psikologî) ji neurologî û psîkîatrî yê
* 1896 - Beyankirina teoriya Ravekirina Derûniyê
* 1900 - Şîrovekirina xewnan, keşfên nû wekî hişar û derhişar
* 1901 - Psîkopatologî ya Jiyana Rojane, bi vê pirtûka xwe ew nîşan dide ku rêgehên wî ne tenê ji bo anormalîte yê, herwekî ji bo normalîte yê jî kêrdar in.
* 1905 - Li ser jiyana seks a mirov xebat
* 1908 - Yekemîn komcivîna navneteweyî ya derûnînasan li Salzburg
* 1910 - Xebat li ser narsîsîzm ê, dayîna konferansan
* 1912 - Weşandina pirtûka Totem û Tabû, veqetina hevalên wî ji Freud wekî Alfred Adler, Carl Gustav Jung. Hevalên Freud rexne li metodan digirin û gorî xwe li metodan digerin
* 1920 - Xebat li ser hezgirî, fobiya mirinê hwd
* 1921 - Xebat û pêşkêşkirina derûnînasiya komî
* 1923 - Xebat û pêşkêşkirinên wekî îd (binez an ajez), ego (ez, eze), superego (serez an ezder) hwd
* 1927 - Dahatûya Paradîgmayek, bi vê pirtûkê dest bi rexnekirina olan dike
* 1933 - Li Germanistanê Hitler tê ser desthilatdariyê. Pirtûkên Freud tên rûxandin
* 1936 - Artêşên Germanistanê Nemsayê dagirdikin. Freud direve Londonê
* 1939 - Li Londonê jiyana xwe jidestdide

Kategorî:Jidayikbûn 1856
Kategorî:Mirin 1939
Kategorî:Psîkoanalîstên awistirî
Hîpnotîzma

Karê hîpnozê ye. Hîpnoz di zimanê Grekî (Yewnanî) de tê wateya xewê.

Helbet çende radeyên xewê hene. Di hîpnozê de mirov bi kûrî ranakeve. Hişar di navbera xew û hişyariyê de ye. Mirov ji bandora gotinan re vekiriye.

Bikaranîna hîpnozê di tendurustiyê de cara pêşîn ji aliyê Franz Anton Mesmer (1734-1835) ve bûye. Di hîpnozê de mirov ji gotin û daxwazên bijîşk re vekirî û amade ye. Bi vê metodê bijîşk dixwazin nexweşê xwe ji sedemên nexweşiyê dûr bixin. Gelek cureyên teknîka hîpnozê hene. Gorî kesayetiya nexweşan metod jî tên guhertin. Amadebûna her mirovî bo hîpnozê ne yek e. Hin kes bêhtir zû hîpnotîze dibin, hin jî pirr derng. Kêm zêde 19 deqîqe bandora hîpnozê didome. Paşê hişar hişyar dibe. Destûra her bijîşk an derunînasê bo hîpnotîzmayê nîne. Perwerdehiyeke taybet divê.

Cureyek hîpnotîzmayê bi dermanan tê kirin û bandora vê cureyê ji yên din zêdetir e. Ev metod tenê ji bo nexweşiyên giran tê bikaranîn.

Kategorî:Psîkoanalîz
Obsesyon

thumb|rast

**Obsesyon** an jî **fikra sabit**, di ramanan de kilîdbûn e. Hem di spîrîtualîzm, hem jî di derûnnasiyê de tê bikaranîn.

Peyva obsesyonê tê wateya kilîdbûn, cemidandin, matmayî bûn. Bi piranî di derûnnasiyê (psîkolojî) de tê bikaranîn. Nexweş nikare fikir, bîranîn, dîmen an ramanekî ku ew dîl girtiye ji mejiyê xwe derîne. Bo mînak mirov dikeve wê fikrê ku yek li pey mirov e û armanca wê xirabî ye.

An bûyereke nebaş piştî çendîn salan hêj di mejiyê mirov de zindî ye. An mirov hem dixwaze derkeve derve û hem jî naxwaze, herdu daxwaz jî sedî sed di giraniyekê de ne û mirov li cihê xwe dimîne, nikare bilive.

Kategorî:Psîkoanalîz
Mikurhatina serbest

Di psîkoanalîtîka klasîk de ciheke girîng digire. Avakerê wê Sigmund Freud e. Mikurhatina an varqilîna serbest yek ji metodên psîkoanalîst bikartînin e. Hişar (cognition) di bin erk û bandora hezgirî, tevgerên fêrbûyî, faktorên demedorê hwd de ye. Di jiyana rojane de mirov gelek tiştan di mejiyê xwe de dihebîne lê dernaxe der. Hin tiştan mirov ji xwe jî vedişêre, sansûr dike. Bi parranî ev tiştana yên nerewa, nebaş û nelirê ne. An jî mirov wan wisa dinirxîne.

Psîkoanalîst alîkarî dike ku nexweş van sedemên nexweşiyê yên tarî û veşartî derxîne der, derxîne radeya hişarê. Mikurhatina serbest metodeke alîkariyê ye. Hin caran di atmosfereke leyîstikê pêk tê. Bijîşk peyvekê ji nexweş re dibêje û dixwaze ew nişkave çi hatiye bîra wê bêje. Bo mînak: Bijîşk "dar" - Nexweş "dirêj", Bijîşk "tenêbûn" - Nexweş "tirs".

Kategorî:Psîkoanalîz
Wikimedia Commons

**Wikimedia Commons** (bixwînin: *Wîkîmedya Komons*), bingehekî navneteweyî yê agahdariyan e ku ji wêne, vîdeyo, muzîk û hwd pêk tê û ji bo çêkirina gotarên Wîkîpediya azadane tê bikaranîn. Ew di rojê 7'ê îlona 2004'an de hate çêkirin.

## Girêdanên derve
*  Rûpela Wîkîmedya Commons

Kategorî:Weqfa Wikimedia
Hîsterî

**Hîsterî** ji peyva *hîsteron* a Grekî tê. Wateya wê malzarok e. Di dema Grek a Antîk de bijîşkên wekî Hîpokrat difikirîn ku jinên pêdiviya wan bi têkiliya cinsî hene û nikarin bicihbînin, malzarok a wan di laşê wan de digere û nexweşiyan çêdike. Lewra jinên ku hîsterîk bûn laşê wan reaksiyonên cinsî nîşan didan. Heya serdema 19. dihat zanîn ku ev nexweşî tenê ya jinan e û sedemê wê jî pêdiviya ducanîmayina malzarokê ye.

## Nîşaneyên hîsteriyê

Psîkolojiya guherbar, nîşaneyên psîkosomatîk, tevgerên zêde şanoyî, daxwazên sivikî yên têkiliya cinsî ne. Herçendî nexweşî yan astengiyeke organîk nebe jî di hîsterîkan de tevza dest û pêyan, serêş, jixweçûn, epîlepsî ya xapanok hwd tê dîtin. Heger bijîşk van nîşaneyan baş şîrove neke û nepispor be dikane şaşîtiyan bike. Hîsterî ne tenê nexweşiya jinan, herwekî ya mêran e jî.

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Hest

Kategorî:Malzarok
Anksiyete

Endîşe û gumanbariya bêsedem heger gihîştibe radeya neuroz ê jê re **anksiyete** tê gotin.

Mirov ketiye bin xem, keder, gumanbarî û endişeyeke pirr giran, mixabin mirov êdî nikane sedemê vê rewşê bizane. Li Kurdistanê di nava civakê de ji kesên bi anxiete re dibêjin, *"dinya lê reş bûye"*. Mirov nikane bi hêsanî razê, bi rojê jî hergav di nava pêlên panîkan de ye, jiyan êdî ketiye bin kontrola tirs, xof û anxieteyê. Mirov wisa ketiye bin bandora anxieteyê êdi xwarinê jî bi hêsanî naxwe. Laş jar dikeve.

Pispor dibêjin bingeha vê nexweşiyê digihîje jiyana hezar salan berê ya mirovahiyê. Di jiyanên awarte de organîzmaya mirov dikeve alarmekê û bi vî awayê dixwaze xwe hişyar bihêle û biparêze. Lê heger îro û di jiyanake biewle de mirov wisa be ev êdi nexweşiyek e. Dîsa pispor di wê baweriyê de ne ku, sedemên vê nexweşiyê jiyanên awarte, şer, êşkence, koçberî û psîkotrawma ne. Ango evana vê nexweşiyê ditetikînin.

Heger mirov sedemê vê rewşê bizanibe, derîne hişarê û binase, nexweşî bi xwe winda dibe. Lê heger gihîştibe radeya neurozê êdî tedawî pêwîst e. Bi dermanan nexweşî sax dibe.

## Binihêre
* Tirs


Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Hest
Şîrovekirina xewnan

Bi hezaran salan berê xewnan bala mirovan kişandiye. Mirovan li sedemên xewnan geriyane, gorî zanyariya xwe têkilî di navbera xewnan û sirûştê de avakirine. Gihîştine wê baweriyê ku di navbera xewnan û paşeroja mirovan de têkilî hene. Çînî, Hindistanî, Ewropayî, Misirî hwd gorî xwe sîmbol ên ku di xewnan de tên dîtin sedemê bûyeran nirxandine. Di nava Kurdan de jî bawerî bi şîrovekirinên xewnan heye. Lê zanîstî tiştinên ku bi metodên zanistiyê nehatine tesbîtkirin napejirîne.

Cara pêşîn di sedsala 20emîn de li ser xewnan xebatên zanîstî hatine kirin. Sigmund Freud li ser xewnan xebatên mezin kiriye û wekî rêbazeke psîkoanalîzê bikaraniye. Ew gihîştiye wê baweriyê ku xewn ji kûraniya ruh û kesayetiya mirov tê û elementên binirx dihewîne. Xewn di bin bandora îd (Ajez) û binhişar ê de ye û heger mirov hişyar be kontrola ajezê radibe û mirov bi pirranî xewnan jibîr dike. Pêwîst e psîkoanalîst bi hişyarbûna nexweş re vana tomar bike.

Kategorî:Psîkoanalîz
Kategorî:Xewn
Alfred Adler

**Alfred Adler** (jdb.  - m. ). Bijîşk û avakerê psîkologiya ferdî yê awistrayî.

Li bajarê Penzingê ji dayikbûye. Di sala 1902an de bi Sigmund Freud re hevnasîna wî çêdibe û bi dilxweşiyeke mezin tevlî xebat û keşfên Freud dibe. Ev hevaltî heya sala 1911an didome. Alfred Adler xwe dide ser derûnînasiya ferdî.

Di sala 1912an de pirtûkek bi navê "Über den nervösen Charakter" (Li ser kesayetiyên bi nevroz) diweşîne. Bi destpêka Şerê cîhanî yê yekem xebatên wî dikeve astengiyan. Him karê xwe yî doktoriyê dike him jî lêkolînan li ser psîkologiya mirov dike. Di sala 1927an de li Amerîkayê wekî profesor kar dike. Destpêka faşîzmê li Almanyayê rê nade Adler vegere welatê xwe û li Skotlendayê ê jiyana xwe ji dest dide. Tê zanîn ku Adler bi eslê malbata xwe Cihû bû. Ji ber wê Nazî hemî pirtûkên wî dişewitînin û dest didin ser klînîkên wî. Alfred Adler yek ji hîmên zanîstiya psîkologiyê ye.

Kategorî:Masonên awistirî
Kategorî:Psîkiyatrîstên awistirî
Kategorî:Psîkoanalîst
Ateîzm

**Ateîzm** an jî **bêbawerî** redkirina baweriya Xwedê ye. Atheism, di wateya herî berfireh de, nebûna baweriya bi hebûna xwedayan e. Kêm berfirehtir, ateîzm redkirina baweriya ku her xwedawend hene. Di wateyek hîn teng de, ateîzm bi taybetî ew pozîsyon e ku xwedayan tune. Ateîzm bi teîzmê re tê berevajîkirin, di forma xwe ya herî gelemperî de ew bawerî ye ku bi kêmanî yek xweda heye.

Yekem kesên ku xwe wekî ateîst didin nasîn di sedsala 18-an de di serdema Ronahiyê de dijîn. Şoreşa Fransî, ku bi "ateîzma xwe ya bêhempa" tê binav kirin, bû şahidê yekem tevgera siyasî ya girîng di dîrokê de ku doza serweriya aqilê mirovan dike. Di sala 1967'an de Albanya li gorî polîtîkaya xwe ya Marksîzma dewletê xwe yekemîn welatê fermî yê ateîst îlan kir.

Argumanên ateîzmê ji nêzîkatiyên felsefî bigire heta civakî û dîrokî hene. Aqilên ku ji xwedayan bawer nakin, kêmbûna delîlan, pirsgirêka xerabiyê, argumana ji ayetên nelihev, redkirina têgehên ku nayên derewkirin, û argumana ji nebaweriyê hene. Kesên nebawer dibêjin ku ateîzm ji xwedawendan helwestek parsektir e û her kes bêyî baweriya xwedawendan çêdibe; ji ber vê yekê, ew îdia dikin ku barê îsbatkirinê ne li ser ateîst e ku hebûna xwedayan red bike, lê li ser teîst e ku mentiqek ji bo teîzmê peyda bike. Tevî ku hin ateîst felsefeyên laîk pejirandine (mînak humanîzma laîk),  îdeolojî an kodek tevgerê tune ku hemî ateîst pê re girêdayî ne.

Ji ber ku têgînên ateîzmê cûda dibin, texmînên rast ên hejmarên heyî yên ateîstan dijwar in. Hejmara ateîstên her welatekî bi asta ewlehiya hem ji bo takekes û hem jî ji bo civakê ve girêdayî ye, bi hin îstîsnayan.

## Çavkanî


Kategorî:Felsefe
Kategorî:Felsefeya dîn
Hîpokrat

**Hîpokrat** an jî **Hîpokratêsê Kosî** (; ) wekî avaker û bavê bijîşkiya zanîstiyê tê zanîn. Di dema Grek a Antîk de jiyaye (b.z. 460 - b.z. 380). Li dijî şarlataniyê derketiye û bingehê bijîşkiya nûjen a îro avêtiye. Pirtûka wî ya *[[Corpus Hippocraticum]]* (Gotarên Hîpokratês) yek ji berhemên navdar ê mirovahiyê ye. Prînsîbên doktoriyê wî avakiriye û doktor bi wan prînsibên wî sond dixwin. Sonda Hîpokratî sonda bijîşkan e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bijîşk
Kategorî:Bijîşkên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 460î b.z.
Kategorî:Mirin 370î b.z.
Kategorî:Yewnan
Karl Gustav Jung

**Karl Gustav Jung**, yek ji hîmên derûnnasiya nûjen e. Li Kesswil a Swîsre yê di 26ê tîrmeh 1875 ´î de ji dayikbûye. Di sala 1900 ´î de wekî derûnbijîşk dest bi kar dike. Bala wî bûyerên mîtolojîk, jiyana bi hezaran salan berê ya mirovan dikişîne. Ronakbîrekî sedsala 20emîn tê zanîn, Carl Gustav Jung.

Di derûnînasiyê de deriyên nû vedike. Întroversiyon û ekstroversiyon, arketîp, sih, anîma, anîmûs, binhişê hevpar hwd. Herwekî Jung li ser wêje û teologiyê jî xebatên têr zîrekî dike. Ew jî wekî Sigmund Freud teknîka şîrovekirina xewnan bikartîne. Lê Jung şopa kûraniya xewnan di jiyana mirovahiyê ya demên panteîstîk de digere. Gorî wî, pêşketina mirov a bi deh hezaran salan di laş û kesayetiya mirov de hin rêçan hiştiye û dihêle. Bo mînak mirov ji avê hezdike, lewra jiyan ji deryayê destpêkiriye. Mirov ji daran û daristanan hezdike, lewra bi deh hezaran salan di daristanan de jiyaye hwd.

Jung kesayetiya duyemîn an jî siya kesayetiya mirov jî aşkera kiriye. Mirov di binhişara xwe de kesayetiyeke bi giştî berevajî kesayetiya xwe dihewîne. Bo mînak heger mirov keseke pirr zalim be di siya kesayetiya xwe de dilnerm e. Heger mirov pirr dilnerm be, di siya kesayetiya xwe de zalim e. Divê mirov siya xwe nasbike. Divê mirov siya kesayetiya xwe derîne hişarê. Heger baş nasneke, analîz neke ew ê her û her tevlîheviyên negatîn ên ku di binhişarê de ne, bandora xwe li kesayetî û jiyana mirov bike.

Jung di 6ê hezîran 1961 ´î de li Küsnacht a Swîsre yê jiyana xwe jidestda.thumb|Karl Gustav Jung, di sala 1910î de|çep

Kategorî:Jidayikbûn 1875
Kategorî:Mirin 1961
Jung,Carl Gustav
Kategorî:Psîkologên swîsrî
Norolojî

**Norolojî**, **neurolojî**, **tûrenasî** yan jî **biriknasî** heya 100 salên dawî pir ne pêşketî bû û problemên mirovan yên norolojîk (birik) di yek bera pisporiyê de çareser dikir. Lê niha gelek şaxên wê çêbûne. Herwekî norolojî bi gelek zanistên din re jî têkiliyê datîne. 

Norolojî bi nexweşiyên norolojîk re bilî dibe, wekî, nexweşiya Alzheimer, epîlepsî, înfarkt SVG, mîgren hwd. 

## Şaxên zanîstiya norolojiyê

* Noropatolojî, patolojiya tûreyî
* Norohîstolojî, hîstolojiya tûreyî
* Noroonkolojî, onkolojiya tûreyî
* Norogenetîk, genetîka tûreyî
* Norofîzyolojî, fîzyolojiya tûreyî
* Noroanatomî, anatomiya tûreyî
* Norofarmakolojî, farmakolojiya tûreyî
* Nororadyolojî, radyolojiya tûreyî

## Alavên nororadyolojiyê bo analîzan
* X-Ray
* MRI
* EMG
* EEG
* BBT
Ferhenga Kamêran (Botî, 2006)

thumb|Berga çapa duyem a Ferhenga Kamêran Botî
**Ferheng: Kurdî-Kurdî**, yan jî **Ferhenga Kamêran** ferhengeke kurdî-kurdî (kurmancî-kurmancî) û bi alfabeya latînî ye. Danerê vê ferhengê Kamêran Botî (Kamêran Silêman Botî) ye. Ferhenga Kamêran sala 2006ê ji Weşanxaneya Spîrêz li Dihokê derketiye.

Ferhenga Kamêran ji 775 rûpelan pêk têt û li gor texmînan 15 ta 20 hezar peyvên sereke tê de cih girtiye. Peyvên kurdî bi kurdî tê de hatine şirovekirin û herwiha hevwateyên peyvan jî hatine dan.

Hêjayiyên Ferhenga Silêman gelek in. Ya ji hemûyan giringtir ew e ku ev yekem ferhenga kurmancî-kurmancî ye ku li ber destê xwendevanan amade ye. Di ferhengê de gelek wêneyên tiştan hene bo asankirina têgihiştina peyvan. Herwiha yek ji hêjayiyên vê ferhengê ew e ku tê de gelek peyvên xweş yên devoka behdînî hene ku ta niha di ferhengên din yên kurdî de cih negirtine.

Hin kêmasiyên ferhengê jî hene. Vekîta peyvan (bi taybetî nivîsîna pirtikên peyvan bi hev re yan ji hev cuda) bêserûber e (bo nimûne, dinivîse "ez di çim", "ez di bêjim" li şûna "ez diçim", "ez dibêjim").

Danerê Ferhenga Kamêran herwiha bi zanetî peyvên erebî yên ku di zimanê kurdî de tên bikaranîn li derî ferhengê hêlane. Ev kêmasiyek mezin e ji ber ku ew peyv di axiftin û nivîsîna zimanê kurdî de her tên bikaranîn û belkî bikarînera/ê ferhengê hewcedarî têgihiştina wan be lê nikare wan di vê ferhengê de bibîne.

Ferhenga Kamêran hem li ser kaxezê heye û hem jî li ser internetê di malperra Weşanxaneya Spîrêzê de hat weşandin. Di sala 2007'an de jî di Weşanên Do de derket.

## Girêdanên derve
* Ferhenga Kamêran bi formata PDF

## Binere herwiha
* Ferhengên kurdî

Kurdî
Spîrêz

thumb|Pirtûkxane û pêşangeha Spîrêzê
**Spîrêz** weşanxaneyek kurdî ye û bingehê wê li Dihokê, Başûrê Kurdistanê ye. Spîrêz pirtûkên bi kurmancî hem bi alfabeya latînî û hem jî bi ya erebî çap dike.

Berpirsê Spîrêzê nivîskar û ronakbîr Hafiz Qazî û birêveberê wê jî helbestvan û nivîskar Mueyed Teyib e. Weşanxaneya Spîrêz sala 2002'yê li alî dest bi karê xwe kiriye. Spîrêzê destûra karê xwe ji Wezareta Çandeyî ya Herêma Kurdistana Îraqê wergirtiye û bi alîkariya wê têt fînansekirin.

## Berhemên Spîrêzê
Spîrêz hem pirtûkan û hem jî kovaran diweşîne.

Spîrêzê niha sê kovaran derdixe. Kovara Kepir bo zarokan, ya Ciwan bo gencan û ya Hêlîn bo jinan.

Weşanxaneya Spîrêz ji destpêka xwe li sala 2002'yê ta niha (7/2006) zêdeyî 150 pirtûk çap kirine. Pirraniya wan bi kurmancî (behdînî) û bi alfabeya kurdî-erebî ne. Lê hin ji pirtûkên Spîrêzê yên herî hêja bi kurmanciya bi alfabeya kurdî-latînî hatine belavkirin.

**Lîsteya hin pirtûkên Weşanxaneya Spîrêzê**:
* ''Ferhenga Kamêran'' (ferhengek kurmancî-kurmancî bi alfabeya latînî)
* ''Dîwana Feqiyê Teyran bi amadekariya Se'îd Dêreşî'' (bi alfabeya kurdî-erebî)
* ''Şerefnama Şerefxanê Bedlîsî bi wergera Dr M. S. Cuma'' (bi alfabeya kurdî-latînî)
* ''El durr el semîn fî şerhî Mem we Zîn'' şirove û wergerandina Mem û Zîn a Ehmedê Xanî bi zimanê erebî. Ku ji hêla nivîskarê kurd Jan Dost ve amade bûye.

## Girêdanên derve
* Malpera Spîrêzê

## Çavkanî

Kategorî:Weşanxane
Narsîsîzm

**Narsîsîzm** tê wateya hezkiriyê xwe bûn. Ango mirov maşûqê xwe dibe. Ev peyv ji efsaneyeke grekî tê. Nêçîrvan Narkîsos, rû nade Êxo ya wekî periyeke ciwan. Êxo bi dileke têr kul û êş ji Narkîsos hez dike. Roj bi roj ji êşa dilê xwe jar dikeve û dimire. Dema ew dimire çiya û kendal olan didin û ev peyva *exo* (olan) jî wisa dikeve hemî zimanan. Xwedayên li çiyayê Olîmpê rûniştine vê yekê dibînin û biryar didin ku nêçîrvan Narkîsos ceza bikin. Narkîsos ji nêçîrê vedigere. Gelek westiya û tî bûye. Radigihîje ji ava çem vexwe nişka ve xwe dibîne. Maşûqê xwe dibe. Ji wê rojê şunde êdî ji ber devê avê ranabe û ji eşqa xwe dimire. Ango cezaye xwedayan bicih tê. Li cihê ku ew dimire kulîlkên nêrgiz şîn dibin.

Gorî Sigmund Freud di her mirovî de kêm zêde narsîsîzm heye û heger pirr zêde nebe zirara wê nîne. Kesayetiyên wekî Adolf Hitler, Napoléon Bonaparte, Mustafa Kemal Atatürk jî xwedî narsîsîzmeke mezin bûne. Hemî dîktator kêm zêde wiha ne. Ji xwe zêdetir çavên wan kesî nabîne. Ezperest, tirsonek, zalim in lê bi tenê ne. Heger gotin an armancên wan bicih neyê wekî nêçîrvan Narkîsos hêdî hêdî dihelin û ji kerba dimirin.

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Tesîra civakî
Kategorî:Zanist
Ferhenga Qazî

**Ferhenga Qazî** ferhengeke "kurdî-erebî-kurdî" ye û ji alî Hafiz Qazî ve hatiye amadekirin. Ev ferheng sala 2005ê ji nav weşanên Spîrêzê derketiye.

Ferhenga Qazî bi kurmancî û erebî lê herwiha peyvên soranî jî tê de cih digirin. Ferheng bi temamî bi alfabeya kurdî-erebî ye. Ferheng ji 479 rûpelan pêk hatiye.

## Girêdanên derve
Ferhenga Qazî li ser Internetê bixwîne

## Binere herwiha
* Ferhengên kurdî
* Weşanxaneya Spîrêz

Erebî
Ronahî (kovar, Hafiz Qazî)

**Ronahî** kovarek kurdî bû li salên 1950yê li Bexdayê dihat weşandin. Birêveberê wê Hafiz Qazî bû.
## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Kovarên rawestandî
Sih

**Sih** an li hin devokên Kurdî de **sî**, tariya objektek, tiştek e. Li germa havînê de mirov di bin siya daran de rûdinên û xwe ji tîrêjên rojê yên ku ziyanê didin diparêzin. Mirovên berê bi siya objektan dem û katjimêr texmîn dikirin. Li Kurdistanê ji siya ewrên beriya avabûna rojê, rewşa texmînî ya hewayê ya roja dûtir dikirin. Bi siya objektan hin leyîstikên zarokan, teknîkên şanogeriyê hene. Psîkolog Carl Gustav Jung bi navê " siya kesayetiyê " fonksiyoneke hişara mirov keşfkiriye.

Kategorî:Fizîk
Ferhenga Gulî

***Ferhenga Gulî***, ferhengeke farisî-kurdî (kurmancî) ye. Danerê ferhengê Mesûd Xalid Gulî ye. Ev ferheng 400-rûpelî ye û ji bilî rêzkirina peyvan, di destpêkê de herwiha bingehê rêzimana farisî jî bi kurdî hatiye ravekirin.

Di ferhengê de peyvên farisî hatine rêzkirin û bilêvkirina wan jî bi alfabeya kurdî-latînî hatiye diyarkirin lê wateya wan bi kurdî bi alfabeya kurdî-erebî hatiye dan.

## Binere herwiha
* Ferhengên kurdî

## Girêdanên derve
* Ferhenga Gulî bi bixwîne

Farisî
Hafiz Qazî

**Hafiz Qazî** nivîskar û ronakbîrek navdar yê kurd e. Ew niha berpirsê Weşanxaneya Spîrêz e ku li Başûrê Kurdistanê pirtûkan bi kurmancî diweşîne.

Hafiz Qazî ji salên 1950yê ta niha di xebatên ronakbîrê de ye. Wî di wan salan de sernivîseriya Kovara Hîwa û ya Ronahî dikir. Rêzdar Qazî herwiha danerê Ferhenga Qazî ya kurdî-erebî-kurdî ye.

## Binere herwiha
*Weşanxaneya Spîrêz
Nivîskar û rojnamevan Hafiz Qazî (1929-2010) di 2/4 2010ê de, di eynî şeva ji Nemsayê gihabû Kurdistanê ji bo beşdarbûnê di hilbijartinên Îraqê de, di jiyê heştê saliyê de li Dihokê koç kir û li goristana Şaxkê li Dihokê hat veşartin. Wî di sala 1955-ê de xwendina bazirganî û aborî li zanîngehê li Bexdayê timam kir. Her ji hîngê û heta ji nav me bar kirî di nav siyaset, rojnamevanî û nivîskariyê de kesatiyeka berbiçav bû.

Yek bû ji damzrênerên yaneya »Serkewtinî Kurd« li Bexdayê, sernivîskarê kovara yaneyê »Hîwa«yê, xudanê îmtiyaza kovara yekê ya bi kurdiya kurmancî li başûrê welatî »Ronahiyê«, beşdar bû di avakirina Komeleya Rewşenbîrî ya Kurdî de li Bexdayê, di beşa kurdî ya radyoya Bexdayê de kar dikir û program tê de pêşkêş kirin. Ew yek bû ji navên diyar di avakrina Yekîtiya Nivîskarên û di tevgera nivîskarî û rewşenbîrî ya kurdî ya wî serdemî de.

Hafiz Qazî di sala 1963yê de tevî pêşmerge û şoreşa Kurdistanê bû. Ew di salên 1965-1969ê de li zîndana Qesir Elnîhaye li Bexdayê li ser xebata siyasî hatibû girtin. Ew di sala 1991ê de di nav serhildanê de bû li Dihokê û li gel reva milyonî ya ber bi bakûrê Kurdistanê bû.

Ji berhemên wî yên wek pirtûk hatine belav kirin: Kela Dimdim, Dîwana Qazî, Serhatî, Ferhenga Qazî, Keser û Kovan, Xuzîk û êş û jan, Xatê Xanim. Hafiz Qazî ji sala 2002ê û heta mirina xwe xudanê îmtîyaza dezgehê çap û weşanê Spîrêzê bû.

Çavkanî: Kulturname

Post: Dîndar Koçer

Kategorî:Nivîskar
Psîkopatolojî

**Psîkopatolojî** yek ji beşên zanîstiya psîkolojiyê ye. Lêkolîn, lêgerîn û dermankirina li ser nexweşiyên derûnînasiyê (psîkolojî) dike, zagonên anormaliteyê kivşe dike. WHO (Rêxistina Tenduristiyê ya Dinyayê) dide zanîn ku ji 1800´î zêdetir nexweşiyên psîkolojîk hene.

## Hin mijarên psîkopatolojiyê ev in

* Berpêyên panîkî
* Şîzofrenî (katatonîk an hebefrenîk)
* Depresyon
* Sîmptomên paranoîd
* Depresîv psîkoz
* Sîmptomên obsesîv û kompûlsîv
* Psîkozên manîk depresîv
* Fobiyên civakî
* Dîstîmiya hiş

Kategorî:Derûnnasî
Ronî Alasor

**Roni Alasor** nivîskar û rojnamevanekî kurd e ku di 1963an de li gundê Govendik (niha wek navçeya Qereçanê / Karaçoban) li herema Serhedê ji dayika xwe bûye. Koka bav û kalên wî li çiyayê Elegezê ne.

Piştî 12ê îlona 1980î, dema rejîma leşkerî a tirk, welatê xwe derket û koçber bû. Sala 1988an li Norwêcê dest bi rojnemevaniyê kir. Alasor kurdî, norwêcî, swêdî, tirkî û îngilîzî diaxive û heya niha wek "Marko Poloyê Kurd" qedera 50 welati gerya. Alasor sala 1993an û vir de endamê Yekîtiya Rojnamevanên Norwêcê (NJ) û endamê Federasyona Rojnemevanên Înternasyonal (IFJ) û PENa navneteweyî ye, her wisa akredîtasyona wî ya daîmî ba Parlemena Ewropayê (PE), Komîsyona Ewropayê û NATOê heye.

## Berhemên wî
* Şifreli Mesaj - Trene bindir (1999)
* Gizemli Güneydoğu Asya ve Efsanefi Gerilla Komutanı Giap'ın Karargahında Yeşil *Çayli Sohbet (2004, 2005, 2006 u 2007)
* Fetullah Gulan û Rastiya Seidê Kurdî (2011)

Pirtûkên Ronî Alasor, heya niha bi zimanê elenî (yewnanî), almanî, bulgarî û tirkî hatine çapkırın.

## Girêdanên derve
* http://rudaw.net/kurmanci/interview/26012014?keyword=alasor
* http://www.worldsecuritynetwork.com/author_bio/Alasor-Roni

Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Îd

**Îd** , bingeha kesayetiyê ye. Bi Kurdî ajez an binez e.

Gorî Sigmund Freud hişar ji 3 radeyan pêk tê. Îd, ego û superego (ajez, eze û serez ). Îd kana enerjiya kesayetiya mirov e û rehên enerjiyê ji laş digire. Wekî êrîşkarî, hovîtî, seksûalîte, birçîbûn hwd pêdiviyên bingehî yên mirov di vê radeyê de cih digire. Ji ber ku hêj derneketiye radeya hişarê tevgera wan bêzanebûn û serbest e. Heger ego an eze ya mirov xurt nebe û wan kontrol neke, dikare zirarê bide mirov. Çêtir e mirov xwedî egoyek, ezeyek xurt û pêşketibe van pêdiviyên ku him di mirovan, him jî di ajalan de hene, bigre bin bandora xwe.
Pêwîst e mirov nekeve bin bandora wan. Heger van pêdiviyan bicih neyên, xwe bi formekê didin der.

Kategorî:Psîkoanalîz
Ego

**Ezî (ego)** an bi Kurdî ezî, yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera eziya nizim (îd) û eziya bilind (superego) yê de cih digire.

Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him vandalîzma îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava Kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "*Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan".*

Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ezder an eziya bilind(superego) ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re egoîst tê gotin, ango bi Kurdî Ezeperest.

Kategorî:Derûnnasî
Superego

**Superego** bi Kurdî serez / ezder e.

Gorî Sigmund Freud kesayetiya mirov ji 3 radeyan pêk tê. Îd (ajez, binez), ego (eze) û Superego.

Îd kana energiya kesayetiyê ye. Zarok dema ji dayîk dibe cara pêşîn radeya yekemîn temam dike, ango îdê. Îd pêdiviyên organîk û stimulusên genetîk (êrîşkarî, sexûalite, birçîbun hwd) dihewîne.

Mirov cara duyemîn egoya xwe çêdike û herî dawî jî superegoyê. Serez an ezder, kesayetiya mirov a ku ji bandora derve çêdibe ye. Xûyakirina mirov a di nava civakê de ye.

## Sê beşên zanîna xwe-haydarbûna kesayetiya ferdî

* Îd
* Ego
* Superego

Kategorî:Psîkoanalîz
Totem

Peyva **Totem** ji zimanê Algonkin ku zimanê qewmeke li başûrê Kanada dijîn in tê. Di zimanê Algonkin de wateya wê xizmatî, birêvebirina malbatê û hêza ku mirov diparêze ye. Wekî paşnavan e ku îro mirov bikartînin. Çawa di jiyana nûjen de mirov bi paşnava xwe tê nasîn, niştecihên berê yê parzemîna Emerîka, Îndîaniyan û xwediyên parzemîna Awûstûralya Aborjînan jî bi totemên xwe didane naskirin. Her berekê xwedî paşnavek an totemek bûn. Ev ya sîmbola parçeyek ji cîhana kûvî bû, an ajalek, an jî ruhê lehengeke wan bû.

Her mirovek ji dayîk bûnê dibû xwedî totemek. Diviyabû mirov rêz ji wan re hebûya. Heger totem ajalek e, di xela û birçîbunên herî mezin de jî diviyabû mirov ew nexwara. Kê rêz ji toteman re nebû bi cezayên giran dihatin cezakirin û bi pirranî jî ceza mirin bû. Mirovek diviyabû him ji totemê bera diya xwe û him jî ji yê bera bavê xwe re rêz bigirta. Lê pirranî yek ji yê din birêztir dihate qebûlkirin. Li navenda Afrîka pirranî totemê rêztir ya bera dê bû.

Kategorî:Psîkoanalîz
Kategorî:Xweza û dîn
Tabû

Peyva **Tabû** ji zimanên tongayî derbasê hemî zimanan bûye. Di zimanên tongayî de wateya wê; tiştê ku qet nikare were birîndarkirin, dest lê dayîn, tiştê qedexe, tiştê pîroz, tiştê pirr veşartî ye.

Tabû di hemî beşên zanîstiyê de tê bikaranîn, lewra her mirov, her ber an kom, gel, çîn. ol hwd tabûyeke xwe hene. Sigmund Freud di psîkolojiyê de ciheke girîng daye tabûyan. Tabûyên olan pirr in. Bo mînak mirov nikare nîqaşa hebûna Xwedê bike, lewra ev tabûyek e. Dîsa di hemî çandan de tabû hene. Mirov nikare rût û tazî di stasyona trênê de bigere. Di dadmendiyê de tabû hene. Bo mînak mirov nikare xalên bingehîn ên destûrên bingehîn bi hêsanî guftûgo bike.

Kategorî:Antropolojiya çandî
Kategorî:Derûnnasiya exlaqê
Kategorî:Psîkoanalîz
Wilhelm Wundt

**Wilhelm Maximilian Wundt** (jdb.  li Neckarau — m. , Leipzig) wekî avaker û bavê psîkolojiyê tê zanîn. Wî îspat kiriye ku xebatên ceribandinê li ser psîkologiya mirov dikarê were kirin.

Di navbera salên 1803-1890an de li Zanîngeha Heidelbergê û Tübingenê perwerdeya xwe diqedîne. Di 1874an de dibe profesor li zanîngeha Zürichê û Leipzigê kar dike. Di sala 1879an de li zanîngeha Leipzig enstîtûtek ji bo psîkolojiya experimental ava dike. Cara yekemîn e ku li dinyayê yek psîkolojiyê bi rêbazên experimental bide ber xwe. Li ser çand, zanîstiya sirûştê, ziman, bajarî, mîtos hwd gelek keşfên nû dike û diweşîne. Di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem de berevaniya Almanyayê dike. Ev yeka han dibe sedem ku gelek rexne li Wundt çêbin. Bi sedan gotar û pirtûkên wî hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Alman
Kategorî:Mêr
Kategorî:Psîkolog
Kategorî:Psîkologên alman
Hamit Bozarslan

**Hamit Bozarslan** di 11ê çiriya pêşîn a 1958an da li Licê ji dayik bû. Dîroknas û pisporê siyaseta Rojhilata Navîn û doza kurdan e. Ew mamosteyê li École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS) ye.

Ew kurê Mehmed Emîn Bozarslan e.

## Berhem
* La question kurde: états et minorités au Moyen-Orient, Presses de Sciences-Po, Parîs, 1997.
* Conflit Kurde, Weşanên Autrement, Fransa, 2009.

## Çavkanî

Kategorî:Lêkolîner
Kategorî:Nivîskar
Muzafer Şerîf

**Muzafer Sherif** (Profesorê Xayîn), (jdb.  li Îzmîr, Tirkiye - m.  li Fairbanksa Alaska, DYA) yek ji avakerê psîkolojiya komî yê bi eslê xwe kurd e.

Muzafer Sherif li Tirkiyê bi navê *"profesorê xayîn"* tê binavkirin. Heya salên 90î navê wî li Tirkiyê qedexe bû, pirtûkê wî nedihate wergerandin û dûgela Tirk dixwast wî jibîrkirin bide.

## Aforozkirina Profesorê Xayîn an Profesorê Kurd

Muzafer Sherif ji ber ku komkujiya Dersîmê şermezar dike, serê wî bi dûgela Tirk ve dikeve belayê. Tê binçavkirin, gef lê kirin. Girtina helbestvanê Tirk Nazım Hikmet ji aliyê gelek ronakbîran ve tê protesto kirin, yek ji wan jî Sherif e. Ev çalakiya han dibe sedem ku Sherif ji Tirkiyê derkeve. Di salên 50î de ji Tirkiyê direve. Li DYA bicih dibe û dibe yek ji psîkologên navdar e dinyayê.

Bi taybetî li ser nakokiyên di nava koman ve bilî dibe. Projektek bi navê "Lêkolînên nakokiyan" dimeşîne û gelek keşfên nû dike. Miroveke lîberal bû. Di gotineke xwe de wiha dibêje: *"Ez bi xwe kesekî komûnîst ji nînim, lê bawer dikim wekî Bozkûrt digot "ên Tirk nînin divê tenê ji me re xulamtiyê bikin", bingeh Kurd bûyîna min bû belayê serê min. Min sê caran xwast vegerim Tirkiyê, 60î. 70î û 80î de. Mixabin her sê caran jî li Tirkiyê darbeya leşkerî çêbûn. Tirkiye ji bo lêkolînvanan kaneke girîng e. Bi navê "Tirk" tişteke xerîb afirandine, wekî Xwedayeke nepenî û êdî zora kesî bi vê Xwedayê nabe. Hergav bala min kişandiye. Min hêza zanistiyê jî naskir bi kirinên wiha. Kurdayetî wekî çîrokên bapîra min, him ji min dûr e, him wisa hezkiriyê dilê min e. Mixabin hîç bi Kurdî nizanim. Zimanê min ê sereke bûye Îngîlîzî...".*

Mixabin, ji ber ku Sherif ne çepgîr û komûnîst bû, şoreşgerên Kurdan jî xwedî lê derneketin. Li Tirkiyê hêj nû pirtûkên wî tên wergerandin.

## Wêje

* Sherif, M., & Sherif, C. W. (1977): Experimentelle Untersuchungen zum Verhalten in Gruppen. *In Koch, J.-J. (Hrsg.), Sozialer Einfluss und Konformität. (S. 167 – 192). Weinheim und Basel: *Beltz Verlag
* Sherif, M., & Sherif, C. W. (1969): Social Psychology (Int. Rev. Ed.). New York: Harper & Row.
* Sherif, M., Harvey, O. J., White, B. J., Hood, W. R., & Sherif, C. W. (1961): Intergroup *conflict and cooperation: the Robbers Cave experiment. Norman: University of Oklahoma Book Exchange.
* Sherif, M., White, B. J., & Harvey, O.J. (1955): Status in experimentally produced groups. American Journal of Sociology. 60, S. 370 – 379.
* Sherif, M., & Sherif, C. W. (1953): Groups in harmony and tension. New York: Harper & Row.

Kategorî:Jidayikbûn 1910
Kategorî:Jidayikbûn 1906
Şerif, Muzaffer
Kategorî:Mirin 1988
Şerif, Muzaffer
Rêbaza tevgerzaniyê

**Rêbaza tevgerzaniyê** ango **behaviorizm**, yek ji dibistanên psîkologiyê ye û pirranî li DYA pêşketiye. Behaviorizm di şerê dinyayê ye I. de ji hin psîkologên Emerîkayî hatiyê pêşxistin. Behaviorizm, metoda şopandin û ceribandinê bikartîne. Stîmulûs (niqurç) û response (berpê) bingeha lêkolînan e. Psîkologên ku vê rêbazê dihewînin metodên din zanîstî nabînin. Gorî wan destkeftiyên ku bi rêbazên zanîstî nehatine holê, qîmeta wan nînin. Tevgerên mirov û ajalan heman mekanîzmayê dihewînin. Ji ber wê psîkologên vê dibistanê li ser ajalan jî ceribandinan dikin. Navdarên vê dibistanê Îwan Pawlow , Dashil, Watson hwd in. Pawlow bi kuçikên xwe tê nasîn.

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Felsefeya derûnnasiyê
Kategorî:Sîbernetîka birêvebirinê
Îvan Pavlov

**Îvan Petrovîç Pavlov** bijîşk û psîkologekî ûris e. Di sala 1849'an de li Ryazanê ji dayîk bûye û di sala 1936'an de li Lenîngradê jiyana xwe ji dest daye. Di sala 1904'an de Xelata Nobel wergirtiye.

Pavlov yek ji alîgirên dibistana rêbaza tevgerzaniyê ye. Gorî wan mirov tevgerên xwe fêr dibe. Mirov dikarê tevgerên xwe, herwekî nexweşiyen xwe yî derûnînasî bi vê metodê derbibe. Pavlov bi kûçikên xwe tê nasîn. Her carî berya ku xwarinê bide kûçikan sîgnaleke lê dixwe. Bi çendîn dubarekirinan, kûçik dema ku sîgnal lê da, devgirêzî dibe. Ango kûçik fêrî sîgnalê dibe.

thumb|Îvan Pavlov di sala 1904'an de.|çep

Kategorî:Jidayikbûn 1849
Kategorî:Mirin 1936
Kategorî:Psîkolog
Kategorî:Zanyarên rûs
Sersaf

**Sersaf** (), yek ji gundên navçe Wêranşara ser bi Rihayê ve ye. Nêzîkî 20 mal di vî gundî de hene û derdora 150 kesî di vî gundî de dijîn. Gundê Sersafê 2-3 kîlometre dûrî Wêranşarê ye û di navbera gund û bajêr re çem derbas dibe. Gund di destê malbata Ehmedê Biryem de ye (Kanarlar), û di gund de tenê 7 bira, 3 pismam û zarokên wan dijîn. Niştecihên vî gundî ji eşîra xidrekan ji bera cemoya ne. Erdê vî gundî nêzîkî 4000-4500 donim in û debara xwe bi çandina pembo, nîsk, genim, ceh û hwd. dikin. li gund ajal pir zêde nayê xwedîkirin.
Li Bakur û li rojhilatê Sersafê Wêranşar, li bakur-rojava Duolî, li Başûr Hufdemal, li Başûr-rojava û rojava Dêlwêrîn hene.

## Galerî

Wêne:Sersaf.jpg| Gundê Sersafê


Kategorî:Gundên Wêranşarê
Kurd Remzî

**Kurd Remzî** (1947-1998) hunermendekî kurd ji Anatoliya Navîn e.

Kurd Remzî li gundê Bazika - Mîkaîla Haymana hatîye dunê. Ji salên 1970'î şûnde nav û dengê Kurd Remzî destpêdike. Bi fermî 10 kaset tomarkirine, yên nefermî jî kes nizanin çiqas in. Piştê darbeya leşkerên li Tirkiyê Kurd Remzî jî tê girtin û paşê Kurd Remzî diçê bajarê Bursa'yê. Li salên dû wê Kurd Remzî berê xwe didê Almanyayê û çar salan li wira dimîne.

Helbestek Kurd Remzî:
 Sibê rabûm, ro hilatî, buhar e

 Te cîgera min jêkirî, anî xwarê
 
Ez li ber mala xwe bigerim
 
Stûyê min'î li Almanya'yê timî xwar e''

Çend kilamên Kurd Remzî yên pir naskirî ev in:

* Mala Bavê Min Birano
* Kamyona Îzzet
* Elî Axa
* Lo Lo Heco
* Zewko (bi turkî)
* Lêylê Kin'ê
* Dil Megirin Dil Giran e (bi zaravayê şêxbizinî)
* Nexweşxana Ankara'ê

## Çavkanî
* Biyografî Kurd Remzîyê 
* Kilamên Dilan, Kilamen Şînê û Kürt Remzi 

Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Mirin 1998
Kategorî:Stranbêjên kurd
Joyce Blau

**Joyce Blau** (jdb. 18 adar 1932, li Qahîreyê, Misir - m. 24 çiriya pêşîn 2024, li Parîsê, Fransa), kurdnas û profesora *emeritus* a Enstîtuya Neteweyî ya Ziman û Şaristaniyên Rojhilat (INALCO) û yek ji birêveberên Enstîtuya Kurdî ya Parîsê bû.

## Jiyannîgarî
Joyce Blau di sala 1932an de li Qahîreya Misirê hatiye dinê. Di salên 50an de wê koçî Fransayê kir û dest bi hînbûna zimanên erebî, farisî û bi taybetî, zimanê kurdî kir.

## Kurdnasî
Li Parîsê şagirta Kamûran Bedirxan bû. Li Brûsela Belçîkayê kar kir û di destpêka salên 70an de jî li Dibistana Zimanên Rojhilat a Fransayê hînî zimanê kurdî dikir.

Blau di warê kurdnasiyê de lêkolîner û nivîskareke bi navûdeng e. Yek ji nivîskarên kovara bi navê *[[Études kurdes]]* e. Heta mirina xwe wê di nav Enstîtuya Kurdî ya Parîsê de kar dikir.

## Mirin
Joyce Blau di 24ê çiriya pêşîn a 2024an li Parîsa paytexta Fransayê mir.

## Berhem

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1932
Kategorî:Kurdolog
Kategorî:Mirin 2024
Kategorî:Zimanê kurdî
Kategorî:Zimannas
Kendal Nezan

**Kendal Nezan**, di sala 1949an de li bajarokê Farqînê (Silîva) yê li ser Diyarbekirê ji diya xwe bûye. Xwendina xwe ya seretayî, ya navîn û amadeyî (lîse) li Farqînê û li Amedê temam kiriye.

Piştî wê du sala li Fakulteya Bijişkiyê ya Enqerê xwendiye. Paşê, ji bo fizîka nukleer bixwîne diçe Fransayê. Li Zanîngeha Paris-Orsayê salekê *maîtrise* (master-1) dike, piştî wê disa salekê DEA (Master-2) di warê fizîka reaktoran de, li Enstîtuya Zanistên Teknîk ên Atomî ya Saclayê, li Parîsê dike. Di encamê de têza xwe ya doktorayê li ser fizîka atomî dike û weke lêkolîner li CNRS (Navenda Neteweyî ya Lêkolînên Zanistî) û Koleja Fransayê dest bi kar dike.
 
Li gel xwendina xwe û çalakiyên xwe yên pîşeyî, Kendal Nezan pir zû li riyên paraztina doza kurdî jî geriya. Gava ku xwendekar bû, Yekîtiya Xwendekarên Kurd ên Fransayê û paşê jî Mala Kurdan ava kir, kovarên bi zimanê kurdî yên weke Ronahî û Azadî belav kir. Di 1974an de, di gel gelek ronakbîrên fransî yên weke Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Maxime Rodinson, Pierre Vidal-Naquet, Edgar Morin, Bernard Dorin û Gérard Chaliand beşdarî avakirina Komeleya France-Kurdistan bû. Vê komele, bi weşanên xwe û beşdariya di medyayên fransî de, di warê danasîna gelê kurd de li Fransayê roleke serekî lîst.

Di sibata 1983an de, li gel bi dehan ronakbîr û hunermendên kurd ên li sirgûnê yên weke ronakbîr û diplomatê navdar Mîr Kamiran Bedirxan, hunermendê sînema, derhêner û senarîst Yilmaz Güney, ku xelata Darqespa zêrîn a festivala Cannesê ya 1982yan wergirt, şairê mezin Cegerxwîn û hwd Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ava kir. Paşê, di 1993yan de, Enstîtuya navborî ji alî hikûmeta Fransayê ya wê demê ve weke Weqfeke di xizmeta gel de hate nasîn.

Kendal Nezan, di dema hikûmeta Michel Rocard de bû endamê Konseya neteweyî ya zimanên herêmî û kemayetiyan, ku serokwezîr bi xwe serokayetiya wê dikir.

Di 2008an de, televizyona Kurd1 a ku bi kurdî li Parîsê ji bo Diyasporaya kurdan û Kurdistanê bi riya satelîtê weşana xwe dikir ava kir û pênc salan birêveberiya wê kir. Di gel Ebdurehman Qasimlo, Îsmet Şerîf Wanlî û Gérard Chaliand hev nivîskarê pirtûka *Les Kurdes et le Kurdistan* ("Kurd û Kurdistan") e, ku li ser tarîxa kurdan hatiye nivîsîn û di 1978an de di nav weşanên Maspero de derket û li gelek zimanan hate wergerandin. Bi birêveberiya wî, di 2017an de ferhenga mezin a kurdî-fransî ku 85.000 peyv tê de hene çap bû.
 
Gelek maqaleyên Kendal Nezan di rojnameyên navneteweyî û fransî yên weke Le Monde, Libération, Le Monde Diplomatique û hwd. de belav bûne. Wî her wiha xelata Danielle Mitterrand a ku ji alî Weqfa France Libertés ve tê dayin di 2015an de wergirtiye.

## Çavkanî
* Wergêr ji Wîkîpediya Fransî.

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Zanyarên kurd
Neuroz

**Neuroz** , nevroz an bi kurdî **reha cinan**, **reha aşkûyan** ramanek, têgînek û herwiha nexweşiyeke psîkolojîk e. 

Girêka şaş û nakokiya di navbera radeyên hişar û kesayetiya mirov de, heger neyên çareserkirin, dibe nexweşî û bandora xwe li têkiliyên mirov dide. Kurdan bi navê *reha cinan* bilêvkirine. Ango reh hêj mezin û şîn nebûye û nebûye cin. 

Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, "cingirtin" ango terapîkirina rehên cinan, neurozan, aloziyan heye. Bijîşkiya nûjen jî heman rêbazan bikartîne. Li Ewropayê ev bingehên neurozan gelek cuda ne, lewra jiyana nûjen bi xwe cuda ye. Li Ewropa kesên "cinan dibînin" pirr kêm in. Lewra neurozên bingeha xwe ji zaroktiyê digirin, li Ewropa kêm in. 

Li Kurdistanê lêkolînek li ser nexweşiyên derûniyê nehatiye kirin. Xelkê bi rêbazên bijîşkiya gelêrî li terapiyan geriyane. 

Cin an cindîtin êdî radeya paranoîd şîzofrenîyê ye. Reh an girêkeka ku êş û azarê dide mirov, nahêle mirov xwe di stara jiyana rewa û hêsan de bigire heye di kesayetiyê de, lê mirov nikane şîrove bike.

Wekî tê zanîn pirraniya nexweşiyên psîkolojîk bingeha xwe di zaroktiyê de digirin. Temenê 0-6 pirr girîng e di avakirina kesayetiya mirov de. Heya bigire hin zanist dibêjin, piştî 6 salî mirov êdî hew diguhere. Gorî Sigmund Freud sedemê neurozê kompleksa oidîpûsê ye. Di 4 saliya mirov de, keç evîndarê bav û law jî yê dê dibe. Ev rewşa han bo demeke kurt e. Heger zarok di wê demê de ziyanê bibîne rehê neurozê jî tê çandin.

Pirranî kesên ku di zaroktiya xwe de tûşî kiryarên cinsî hatine bi vê nexweşiyê dikevin. Ji aliyekê ve wekî her mirovî dixwazin jiyana xwe ya cinsî bijîn, lê ji aliyê din ve ev birînên kûr ên êdî mirov nizane kengî bi serê mirov de hatine dibin asteng. Mirov dizane nexweşiyek bi mirov re heye, lê mirov baş nizane sedemê wê çiye.

Cara pêşîn William Cullen navê vê nexweşiyê pê ve kiriye. Îvan Pavlov jî li ser lêkolîn kiriye. Philippe Pinel , Jacques Lacan, R. D. Laing , Pierre Janet hwd li ser xebat kirine û sedem û naveroka vê nexweşiyê rohnî kirine. Lê yê ku vê nexweşiyê gihandiye radeya tedawîkirinê Sigmund Freud e.

## Çend nexweşiyên bingeha wê neuroz e

* Neuroza fobiyê
* Neuroza rojane
* Trawmatîk neuroz
* Neuroza kesayetiyê
* Hîsterî
* Hîsteriya xeniqandinê
* Neuroza lêçikbûnê

Kategorî:Derûnnasî
Dengbêj Gulê

**Dengbêj Gulê** di dawiya 1700î, destpêka 1800î de li Agirî û herêma Serhedê jiyaye dengbêja kurdî ye lê bi xwe ne Kurd e.

Gelek kes di vê baweriyê de ne ku ew jina Evdalê Zeynikê yan jî hemdemiya wî bûye. Gulê Fileh yan jî Kurdeke nemisilman bûye. Piraniya stranên dilan yên herêma Serhedê ji devê Gulê hatiye strandin. Evdal bi xwe di hîç straneke xwe de nabêje Gulê jina wî ye. Navê jina Evdal Eyşê bûye. Evdal wê di stranên xwe de wekî "dilketiya xwe", "dengbêja navdar" binav dike. Klama navdar Suda balık yan gider ew nivisandiye (Xinûs)e .

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Kesên ji Xinûsê
Hişar

thumb|180px|Taswîrkirina xebata hişê mirov ji sedsala hivdehan

**Hişar** an **hiş** (bi îngilîzî: *consciousness*, bi almanî: *besinnung*) taybetiyeke mirov e ku wê ji ajalan vediqetîne. Ji ber ku peyva hişar hin caran bi peyva hişarî-hişyarî ve tê tevlîhevkirin hewceyî bi dayîna wateya wê ya di zimanên din de hebû.

Ji xwe haydarbûna mirov, xwe wekî kesayetiyek dîtina mirov e. Heger mirov di xewê de be, bandora hişarê winda dibe. Peyva hişarî ji hişarê tê, ango ya ku karê hişarê ye.

Di van salên dawî de bi navê Kognîtîv Psîkolojî şaxeke din li psîkolojî yê zêde bû. Ango derûnînasiya hişarê, psîkologiya hişarê. Ev zanîstiya han, fonksiyonên hişarê nas û şîrove dike û lêdigere ku bi riya van fonkiyonan hin nexweşiyên psîkologîk çareser bike. Mixabin ji zû ve ev beşa zanîstiye kete destê fîrmayên reklamê. Ewana vê zanîstiyê bo firotina hilberînên xwe, tevgerguhêstina mişteriyên xwe bikartînin. Herwekî hin dûgel jî vê zanîstiyê di şerê psîkolojîk de bikartînin.

Hin ceribandinan eşkere kiriye ku Fînmasî dema ku xwe di neynikê de dibînin, nasdikin. Ango hişareka wan jî heye. Hişar bi bîranînê ve girêdayî ye. Heger bîranîn nebe, berdewamiya hişarê nabe. Sigmund Freud wekî hişarê li ser binhişar ê jî xebatên mezin kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Konseptên metafizîkê
Kategorî:Metafizîka hişî
Kategorî:Ontolojî
Kategorî:Prosesên hişî
Kategorî:Xewn
Binhişar

**Binhişar** wekî ji peyvê kifşe ye bingeha hişarê ye. Bi Îngîlîzî *unconscious*, bi Germanî *Unterbewusstsein* û bi tirkî *bilinçalti* ye. Heger wekî raketinê bandora hişarê rabe ya binhişarê dest pê dike.

Di bin bandora îd (bi kurdî ajez, binez) de ye. Êrîşkarî, tirs, seksûalîte, tevgerên hînbûyî hwd wekî hêzên serbixwe di kesayetiya mirov de cihê xwe digirin. Bi pirranî nerastegîn in mirov hay jê nîne. Heger mirov hay ji wan hebe, tê wê wateyê ku ewana derketine radeya hişar ê. Xewnên mirov ji cîhana binhişarê tên û di bin bandora binhişarê de ne.

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Prosesên hişî
Afrîkaya Başûr

**Afrîkaya Başûr**, bi fermî **Komara Afrîkaya Başûr** (bi afrîkans: *Republiek van Suid-Afrika*; ), welatekî li başûrê Afrîkayê e. Paytexta hikumetê li Pretoriayê e û cîhê parlementerê li Cape Town ye ku paytexta yasadîne yê û Bloemfontein wekî paytexta dadweriyê tê hesibandin.

## Erdnîgarî
Rûberê Afrîkaya Başûr 1.219.912 km² ye. Li ser kîlometrekî çargoşê dora 38 kes hene. Bilindtirin cih çiyayek bi 3.446 metre ye. Afrîkaya Başûr digê Atlantîk û Okyanosa Hindê. Hên Afrîkaya Başûr li bakûrê digihije van dewletan:

* Namîbya
* Botswana
* Zîmbabwe

Li rojhilat ew digihije
* Mozambîk û
* Swazîland.
* Lesotho tev de li Afrîkaya Başûr in.

## Dîrok
Di rojê 31ê gulana sala 1910an de Afrîkaya Başûr serbixwe bû. Lê mirovên çermespî bêtir mafên xwe hên hebûn û tim yekî sipî dibû serokî Afrîkaya. Di sala 1994an da Nelson Mandela û Frederik Willem de Klerk hevdira peymanek îmsekirin manê kesên reş û sipî hevdira bijîn û însanên sipî mafên xwe wekî mafên reşa bibin. Di wê salê de mirovekî çermereş bû serok, navî xwe Nelson Mandela ye.

## Demografî

### Nifûs

### Ziman
Zimanê fermî yê Afrîkaya Başûr 12 ne. Înglîzî û Afrîkans jî nav da ne.

### Dîn
Li Afrîkaya Başûr 80% xiristiyantî ne. 2% dînê xwe yê ola aşîretan ne, 2% îslamin û 1,5% hindûyî ne. Nêzîkî 15% dînê xwe tine.

## Aborî
Xêr û bêrên erdê pirr in. Li Afrîkaya Başûr pir zêr, almas, rijî, platîn, krom û hesin hene.

## Werziş
Afrîkaya Başûr pir, wekî dewletên din di Efrîqa da, di futbolê da rind e. Ew du caran da kete di nav Serdariya cîhanî ya futbolê, salê 1998 û 2002. Di sala 2010an da Serdariya cîhanî ya futbolê dê li Afrîkaya Başûr çêkin.

## Wênedank

Wêne:Nelson Mandela.jpg|Nelson Mandela (1993)

Wêne:CentralPretoria.jpg|Bajarê Pretoria
Wêne:Joburg view north.JPG|Johannesburg
Wêne:Bloemfontein01.jpg|Bloemfontein

Wêne:Soweto township.jpg|Soweto
Wêne:Durban skyline.jpg|Durban
Wêne:East london beach1.jpg|Perava East Londonê (Afrîkaya Başûr)


## Çavkanî

## Gierêdanên derve


Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1910an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên G20ê
Derûnnasiya kognîtîv

**Derûnnasiya kognîtîv** ciwantirîn şaxa zanîstiya derûnnasiyê ye. Di salên 50î de derkete holê. Pêşketina sîbernetîk û zêdebûna înformasyonan bala psîkologa kişand ser mêjiyê mirov ka mirov dikare modelên sîbernetîkê di mejiyê mirov de bikarbîne an na.

Derûnnasiya kognîtîv bi kognîsyon, xebatên agahiyê, mêjî, ramandin, bîr (hafize), bal hwd re bilî dibe. John R. Anderson kesê ku pirr li ser derûnnasiya kognîtîv xebat kiriye tê zanîn. Herwekî Dr. A.H. Heineken, David E. Rumelhart navdarên vî şaxê derûnnasiyê ne.

## Wêje
*John R. Anderson: Kognitive Psychologie.Heidelberg ; Berlin : Spektrum Akademischer Verlag, 2001 (3. Aufl.) Originaltitel: Cognitive psychology and its implications. ISBN 3-8274-1024-X

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Zanistên helwestî