open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yezd (parêzgeh)

**Parêzgeha Yezd** yek ji 31 parêzgehên welatê Îranê ye ku dikeve naverastê wê welatê.

Navendê wê bajarê Yezd e.

## Dabeşkirina parêzgehê
220px|çep
# Xatem (navçe)
# Mehrîz (navçe)
# Ebrkuh (navçe)
# Teft (navçe)
# Eşkezer (navçe)
# Meybod (navçe)
# Bafq (navçe)
# Erdekan (navçe)
# Yezd (navçe)
# Behabad (navçe)

## Çavkanî
Zencan (parêzgeh)

**Parêzgeha Zencan** (bi farisî: استان زنجان) yek ji 31 parêzgehên Îranê ye. Merkeza îdarî a parêzgehê bajarê Zencanê ye. Ev parêzgehek çiyayî ye û nêzîkî 22,000 kîlometre çargoşe erd li herêma 3 ya Îranê ye. Du ji sê parên xelkê wê parêzgehê li bajaran dijîn, bi taybetî li paytext û Ebherê.

## Dabeşkirina parêzgehê
220px|thumb|Nexşeya parêzgeha Zencanê li ser sînorên Îranê
# Xoremdere (navçe)
# Ebher (navçe)
# Sultaniye (navçe)
# Xodabende (navçe)
# Îcrûd (navçe)
# Tarom (navçe)
# Mahneşan (navçe)
# Zencan (navçe)

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Erdebîl (parêzgeh)

**Parêzgeha Erdebîlê** (bi ) yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakurê rojavayê welêt. Paytextê wê Erdebîl e. Parêzgeh li bakurê rojavayê welêt, li herêma 3, hevsînorê Komara Azerbaycan û parêzgehên Îranê yên Azerbaycana Rojhilat, Zencan û Gîlanê ye. Erdebîl bi rûbera 18,011 km2 ye û di sala 1993an de hatiye damezrandin, ji rojhilatê parêzgeha Azerbaycana Rojhilat hatiye veqetandin.

## Dabeşkirina parêzgehê
thumb|Parêzgeha Erdebîlê (Îran)
# Angot (navçe)
# Erdebîl (navçe)
# Eslandûz (navçe)
# Bîlesuvar (navçe)
# Parsabad (navçe)
# Xelxal (navçe)
# Sereyn (navçe)
# Kovser (navçe)
# Germî (navçe)
# Meşgînşehr (navçe)
# Nemîn (navçe)
# Nîr (navçe)

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Kirman (parêzgeh)

**Parêzgeha Kirman** yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê rojhilata wê welatê.

Navenda wê bajarê Kirman û ji 23 navçeyan pêk tê.

## Dabeşkirina parêzgehê
220px|rast
# Erzûîye (navçe)
# Enar (navçe)
# Baft (navçe)
# Berdesîr (navçe)
# Bem (navçe)
# Cîroft (navçe)
# Rabor (navçe)
# Raver (navçe)
# Refsencan (navçe)
# Rûdbarî Başûr (navçe)
# Rîgan (navçe)
# Zerend (navçe)
# Sîrcan (navçe)
# Şehrî Babek (navçe)
# Enberabad (navçe)
# Faryab (navçe)
# Fehrec (navçe)
# Qele Genc (navçe)
# Kirman (navçe)
# Kuhbenan (navçe)
# Kehnûc (navçe)
# Menûcan (navçe)
# Nermaşîr (navçe)

## Çavkanî


Kategorî:Parêzgehên Îranê
Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)

**Parêzgeha Azerbaycana Rojhilat** () yek ji 31 parêzgehên Îranê ye.

Ev parêzgeh dikeve ser herêma Azerbaycana Îranê û li ser sinorê Ermenistan, Komara Azerbaycanê, parêzgeha Erdebîl, parêzgeha Azerbaycana Rojava û parêzgeha Zencanê re ye. Azerbaycana Rojhilat li herêma 3 ya Îranê ye û rêveberiya wê li bajarê Tewrêzê ye.

## Dabeşkirina parêzgehê
250px|thumb|Şaristanên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat

# Azerşehr (navçe)
# Eher (navçe)
# Osku (navçe)
# Bostanabad (navçe)
# Bonab (navçe)
# Tewrêz (navçe)
# Colfa (navçe)
# Çaroymaq (navçe)
# Xoda Aferîn (navçe)
# Serab (navçe)
# Şeboster (navçe)
# Ecebşîr (navçe)
# Keleyber (navçe)
# Meraxa (navçe)
# Merend (navçe)
# Melekan (navçe)
# Miyane (navçe)
# Verzeqan (navçe)
# Heris (navçe)
# Heştrûd (navçe)
# Hûrand (navçe)

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Bûşehr (parêzgeh)

**Parêzgeha Bûşehr** yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Bûşehr e

## Dabeşkirina parêzgehê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in:
# Bûşehr (navçe)
# Tengestan (navçe)
# Cem (navçe)
# Deştestan (navçe)
# Deştî (navçe)
# Deyr (navçe)
# Deylem (navçe)
# Eselûye (navçe)
# Kengan (navçe)
# Genave (navçe)

## Parêzgehên kurdnişîn
250px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê
* Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
* Kurdistan (parêzgeh)
* Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
* Xorasana Bakur (parêzgeh)
* Hemedan (parêzgeh)
* Kirmaşan (parêzgeh)
* Îlam (parêzgeh)
* Luristan (parêzgeh)
* Xûzistan (parêzgeh)
* Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
* Fars (parêzgeh)
* Bûşehr (parêzgeh)
* Tehran (parêzgeh)

## Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

## Çavkanî
Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)

**Parêzgeha Sîstan û Belûçistan** yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûr-rojhilata welêt. Navenda îdarî bajarê Zahedan ye.

## Dabeşkirina parêzgehê
thumb|çep
# Zahedan (navçe)
# Îranşehr (navçe)
# Çabehar (navçe)
# Seraven (navçe)
# Nîkşehr (navçe)
# Zabol (navçe)
# Xaş (navçe)
# Konarek (navçe)
# Rask (navçe)
# Serbaz (navçe)
# Sîb û Sûran (navçe)
# Deştyarî (navçe)
# Zehek (navçe)
# Mehrestan (navçe)
# Fenûc (navçe)
# Delgan (navçe)
# Hîrmend (navçe)
# Qesrqend (navçe)
# Bempûr (navçe)
# Nîmrûz (navçe)
# Mîrcave (navçe)
# Teftan (navçe)
# Hamûn (navçe)

## Çavkanî

Kategorî:Belûçistan
Kategorî:Kendava Omanê
Kategorî:Sîstan
Simnan (parêzgeh)

**Parêzgeha Simnan** yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê.

Nawendê wê bajarê Simnan e.

## Dabeşkirina parêzgehê
thumb|çep|Simnan
# Simnan (navçe)
# Şahrûd (navçe)
# Damxan (navçe)
# Germsar (navçe)
# Mehdîşehr (navçe)
# Sorxe (navçe)
# Meyamî (navçe)
# Aradan (navçe)

## Çavkanî
Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)

**Çarmihal û Bextiyarî** (bi farisî: *Chahārmahāl o Bakhtiyārī*) yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê rojawa wê welatê. Gelê wê perêzgehê bi piranî bextiyar in bi zaravekî lurî yê ku bi bextiyarî bi navê diaxivin.

Navendê wê bajarê Şarîkurd e.

## Parêzgeha Çarmihal û Bextiyarî
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :
# **[[Şarîkurd (navçe)|Şarîkurd]]**: Şarîkurd, Bin, Kiyar (senter: Şelemzar)
# **[[Birucen (navçe)|Birucen]]**: Birucen, Genduman (senter: Buldacî)
# **[[Lurdigan (navçe)|Lurdigan]]**: Lurdigan, Xan Mîrza (senter: Alûnî), Filard (senter: Mal Xelîfe)
# **[[Mîzdec (navçe)|Mîzdec]]** (bi fermî, *Farsan*): Mîzdec, Bazuft (senter: Çemen Gelî), Kûreng (senter: Çilgird)
# **[[Erdel (navçe)|Erdel]]**: Erdel, Miyankû (senter: Serxun)
# **[[Kuhreng (navçe)|Kuhreng]]**
# **[[Keyar (navçe)|Keyar]]**
# **[[Ben (navçe)|Ben]]**
# **[[Saman (navçe)|Saman]]**
# **[[Xanmîrza (navçe)|Xanmîrza]]**

## Parêzgehên kurdnişîn
250px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê
* Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
* Kurdistan (parêzgeh)
* Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
* Xorasana Bakur (parêzgeh)
* Hemedan (parêzgeh)
* Kirmaşan (parêzgeh)
* Îlam (parêzgeh)
* Luristan (parêzgeh)
* Xûzistan (parêzgeh)
* Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
* Fars (parêzgeh)
* Bûşehr (parêzgeh)
* Tehran (parêzgeh)

## Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

## Galerî

Wêne: Pastoral Nomadism (266139773).jpg|Koçerên bextiyarî


## Çavkanî
Gulistan (parêzgeh)

**Parêzgeha Gulistan** yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê.

Nawendê wê bajarê Gurgan e.

## Dabeşkirina parêzgehê
220px|rast
# Meravetepe (navçe)
# Kelale (navçe)
# Galîkeş (navçe)
# Mînûdeşt (navçe)
# Azadşehr (navçe)
# Ramyan (navçe)
# Elîabad (navçe)
# Gorgan (navçe)
# Kurdkoy (navçe)
# Bendergez (navçe)
# Torkomen (navçe)
# Gomîşan (navçe)
# Aqqela (navçe)
# Gonbed Kavûs (navçe)

## Çavkanî
Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)

**Kûgîluyî û Buwêr Ehmed** (bi farisî: *کهگیلویه و بویراحمد*) yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê rojava wê welatê.

Navendê vê parêzgehê bajarê Yasîc e.

## Demografî
Gelê parêzgeh bi zedêyî Lurê Kûgîluyî û Buwêr Ehmedîne.

## Parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :
# **[[Buwêr Ehmed (navçe)|Buwêr Ehmed]]**: Yasîc, Gerab Soflî
# **[[Behmeî (navçe)|Behmeî]]**: Lîkek
# **[[Dena (navçe)|Dena]]**: Sîsext, Patave, Çîtab
# **[[Kûgîluyî (navçe)|Kûgîluyî]]**: Dehdeşt, Suq, Qela Reîs, Dîşmok
# **[[Geçsaran (navçe)|Geçsaran]]**: Dogonbedan
# **[[Çeram (navçe)|Çaram]]**: Çeram, Serfaryab
# **[[Başt (navçe)|Başt]]**: Başt
# **[[Lende (navçe)|Lende]]**: Lende
# **[[Margûn (navçe)|Margûn]]**: Margûn

## Parêzgehên kurdnişîn
250px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê
* Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
* Kurdistan (parêzgeh)
* Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
* Xorasana Bakur (parêzgeh)
* Hemedan (parêzgeh)
* Kirmaşan (parêzgeh)
* Îlam (parêzgeh)
* Luristan (parêzgeh)
* Xûzistan (parêzgeh)
* Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
* Fars (parêzgeh)
* Bûşehr (parêzgeh)
* Tehran (parêzgeh)

## Erdnîgarî
Navê çemê herî mezin li herêma eşîra Kûgîluyî (Celuya = celalî?) ava Kurdistanê (bi farisî: Ab-e Kordistan an jî Karûn) e.

## Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

## Çavkanî
Xorasana Bakur (parêzgeh)

**Parêzgeha Xorasana Bakur** yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê. Zêdêtir ji sedî 70 kurd li wir dijîn û li wê herême qasê milyonek û nîv kurd dijîn.

Nawendê wê bajarê Bocnûrd e.

## Navçeyên parêzgehê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :

# Bocnûrd
# Şîrvan
# Esferayen
# Mane û Similqan
# Farûc
# Cacerm
# Germe
# Raz û Cergelan

## Parêzgehên kurdnişîn
* Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
* Kurdistan (parêzgeh)
* Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
* Xorasana Bakur (parêzgeh)
* Hemedan (parêzgeh)
* Kirmaşan (parêzgeh)
* Îlam (parêzgeh)
* Luristan (parêzgeh)
* Xûzistan (parêzgeh)
* Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
* Fars (parêzgeh)
* Bûşehr (parêzgeh)
* Tehran (parêzgeh)

## Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

## Mijarên têkildar
* Kurdên Xorasanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Kurdên Xorasanê
Xorasana Başûr (parêzgeh)

**Parêzgeha Xorasana Başûr** yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve rojhilata wê welatê.

Nawendê wê bajarê Bîrcend e.

## Dabeşkirina parêzgehê
# Bîrcend (navçe)
# Ferdovs (navçe)
# Tebes (navçe)
# Qaenat (navçe)
# Nehbendan (navçe)
# Serbîşe (navçe)
# Dermyan (navçe)
# Serayan (navçe)
# Boşrûye (navçe)
# Zîrkuh (navçe)
# Xûsf (navçe)

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Xorasanê
Xorasana Rezewî (parêzgeh)

**Xorasana Rezewî** (bi farisî: خراسان رضوی *Razavī Khorāsān*) yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata Îranê.

Navendê wê bajarê Meşhedê ye. Bajarên Nîşabûr, Sebzevar, Turbetê Heyderiye, Kaşmer û Qûçan ji bajarên herî mezin ên vê parêzgehê ne. Kurdên vê parêzgehê li bajarên Qûçan, Deregez, Kelat, Ciwên, Çinaran, Meşhed û hinek jî li Nîşabûr û Sebzewarê dijîn

## Dabeşkirina parêzgehê
# Baxerz (navçe)
# Becestan (navçe)
# Berdesken (navçe)
# Bînalûd (navçe)
# Taybat (navçe)
# Torbetî Cam (navçe)
# Torbetî Heyderiye (navçe)
# Coxetay (navçe)
# Coveyn (navçe)
# Çenaran (navçe)
# Xelîlabad (navçe)
# Xevaf (navçe)
# Xûşab (navçe)
# Deverzan (navçe)
# Dergez (navçe)
# Roştexevar (navçe)
# Zave (navçe)
# Sebzevar (navçe)
# Serexs (navçe)
# Şeştemed (navçe)
# Salehabad (navçe)
# Ferîman (navçe)
# Fîrûze (navçe)
# Qûçan (navçe)
# Kaşmer (navçe)
# Kelat (navçe)
# Kuhsorx (navçe)
# Gonabad (navçe)
# Meşhed (navçe)
# Mehvelat (navçe)
# Nîşabûr (navçe)

## Girêdanên derve

Kategorî:Kurdên Xorasanê
Bexda (parêzgeh)

rast|
**Parêzgeha Bexdayê** yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve naverast wê welatê.

Nawendê wê bajarê Bexda ye.
Selahedîn (parêzgeh)

**Parêzgeha Selahedînê** () parêzgeheke ko 3 navçeyên xwe dikevê sînorên Başûrê Kurdistanê. Li vê parêzgehê kurd û ereb dijîn.
Yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ko dikeve naverastê wê welatê.

Paytexta parezgehê Tikrît e.

## Navçeyên parêzgehê
### Navçeyên ko dikevin sînorên Kurdistanê
* Şîrqet ()
* Beycî ()
* Tuzxurmatu ()
* Tikrît ()

### Navçeyên ko nakevin sînorên Kurdistanê
* Semara ()
* Tayjî ()
* Awca ()

## Dîrok

## Gelhe
Li vê parêzgehê kurd û ereb hene. Kurd li navçeyên bakurê parêzgehê dijîn, ereb jî navend û başûrê parêzgehê dijîn.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin
Kategorî:Parêzgeh
Kategorî:Parêzgehên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Parêzgehên Kurdistanê
Kategorî:Selahedîn
Kategorî:Selahedînê Eyûbî
Wasit (parêzgeh)

**Parêzgeha Wasit** yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve rojhilatê wê welatê. Navendê wê bajarê Kût e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*
Meysan (parêzgeh)

rast
**Parêzgeha Meysan** yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê rojhilata wê welatê.

Xelkê herêmê bi giştî ereb û kurdên feylîne
Nawendê wê bajarê Elmenare ye.

Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin
Besre (parêzgeh)

**Parêzgeha Besreyê** yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê wê welatê.

Navenda parêzgehê bajarê Besre ye.

Kategorî:Parêzgehên Iraqê
Musena (parêzgeh)

rast
**Parêzgeha Musena** (Erebî: المثنى, *al-Muthanna*) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê wê welatê.

Navendê wê bajarê Semawe ye.
Babil (parêzgeh)

rast
**Parêzgeha Babilê** yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê vî welatî.

Nawendê wê bajarê Hille ye.

Kategorî:Parêzgehên Iraqê
Kerbela (parêzgeh)

rast
**Parêzgeha Kerbela** yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê naverastê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Kerbela ye.

Ji bo bisulmanên şîe ev bajare gelek giringe. Li vêr Îmam Husseyn hatîye vejartin.

Kategorî:Şiîtî
Enbar (parêzgeh)

thumb|Parêzgeha Enbarê
**Enbar** (bi erebî: الأنبار, *al-Anbar*) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye. Ew dikeve naverast û rojavayê welatê Îraqê. Navenda parêzgehê bajarê Remadî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Iraq
Neynewa (parêzgeh)

**Parêzgeha Neynewa** yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve bakûrê rojawa wê welatê. Paytextê parêzgehê bajarê Mûsil ye.

## Navçeyên parêzgehê
* Mûsil (qeza)
* Telefer (qeza)
* Şingal (qeza)
* El-Hemdaniye (qeza)
* Tel Kaif (qeza)
* El-Ba'aj (qeza)
* El-Hadar (qeza)
* Şêxan (qeza)

## Herwiha

* Lîsteya parêzgehên Îraqê

## Girêdanên derve

* Malpera fermî a hikûmeta parêzgeha Nineweyê (erebî)
* Profîla parêzgeha Nineweyê Iraq Information Portal (inglîzî)


Kategorî:Parêzgehên Kurdistanê
Dihok (parêzgeh)

thumb|'''Parêzgehên Başûrê Kurdistanê:'''
**Dihok** an jî **Duhok** (Parêzgeha Dihokê) parêzgeheke Herêma Kurdistanê ye, û yek ji 19 parêzgehên Îraqê jî, sinorê wê dikeve bakurê dewleta federalî ya iraqê,û navenda parêzgehê bajarê Dihokê ye.

## Navçe
* Dihok (navçe): Dihok (navend), Mangêş, Zawîte.
* Amêdî (navçe): Amêdî (navend), Dêrelûk, Sersing, Çemankê, Bamernê, Kanî Masê.
* Akrê (navçe): Akrê (navend), Bicîl, Dînarte, Girdesîn.
* Berdereş (navçe): Berdereş (navend), Daretû, Rufiya, Kelek
* Sêmêl (navçe): Sêmêl (navend), Faydê, Batêl.
* Şêxan (navçe): Şêxan (navend), Etruş, Qesrok, Zîlkan, Ba'edrê (Baedrê).
* Zaxo (navçe): Zaxo (navend), Rizgarî, Derkar, Batîfa.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Parêzgeha Dihokê, Malpera fermî bi tîpên kurdî-erebî 

Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê
Kategorî:Avabûnên 1969an li Iraqê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1969an de hatine avakirin
Kerkûk (parêzgeh)

**Parêzgeha Kerkûke** (, *Karkuk*, asûrî: ܐܪܦܗܐ, turkmenî: Kerkük) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve bakûrê wê welatê. Ji sala 1976an heta sala 2006an navê fermî yê vê parêzgehê Te'mîm bû. Navenda wê Kerkûk e. Li çar navçeyan hatiye dabeşkirin. Parêzgeh rûberek 9,679 kîlometre çargoşe (3,737 mîl çargoşe) digire. Di sala 2017 de, nifûsa 1,259,5 hate texmîn kirin.

Navê parêzgehê heta sala 1976'an bû parêzgeha Kerkûkê, û piştre navê wê parêzgarê El-Te'mîm bû, ku tê wateya "netewebûn", ku tê wateya xwedîtiya neteweyî ya li ser rezervên petrolê û gaza sirûştî ya herêmê. Di sala 2006’an de sernavê “Parêzgarê Kerkûkê” hat vegerandin.

Navenda parêzgehê bajarê Kerkûkê ye.

## Rêveberî
* **Walî**: Rebwar Taha

## Nav
Heta sala 2008’an navê wê parêzgehê Te’mîm bû, li ser biryara niştimanîkirina petrola Iraqê di destpêka salên 1970’an de, heta ku biryarek ji aliyê Encumena Wezîran a Iraqê bi serokatiya Nûrî Malikî hat dayîn ku navê Kerkûkê vegere.

## Pîşesaziya petrolê
Ew bi berhemanîna xwe ya petrolê navdar e, şeş bîrên petrolê hene, ku ya herî mezin li Kerkûkê ye û bi qasî 13 milyar bermîlan yedek e. Nefta Bakur bi rêya boriya petrolê ya Bakur bo bendera Ceyhanê ya Tirkiyê tê hinardekirin.

## Coxrafya
Parêzgeha Kerkûkê hevsînorê parêzgehên Hewlêr, Selahedîn û Silêmaniyê ye. Di sala 1947an de parêzgeha Kerkûkê bi rûbera 20355 kîlometre çargoşe ji aliyê îdarî ve li ser navçeyên Çemçemal, Daqûq, Kerkûk û Kufrî hate dabeşkirin. Di sala 1962an de dabeşkirina parêzgehê hate guhertin û niha ji navçeyên Çemçemal, Hewîce, Kerkûk, Kufri û Tûzxurmatû pêk tê. Di destpêka salên 1970-an de, hinek navçe ji derdora Kerkûkê hatin veqetandin û bi parêzgehên cîran ve hatin girêdan. Di sala 1975an de navçeyên Çemçemal û Kelar ji parêzgeha Kerkûkê hatin cudakirin û bi parêzgeha Silêmaniyê ve, navçeya Kufrî bi parêzgeha Diyale û navçeya Dûzxurmatû bi parêzgeha Selahedînê ve hatin yekkirin. Di sala 1997an de rûbera parêzgeha Kerkûkê bi awayekî berçav kêm bûye û bûye 9679 kîlometre çargoşe û niha rûbera parêzgeha Kerkûkê 10282 km çargoşe ye.

### Beşa Îdarî

## Navçeyên Kerkûkê
* Kerkûk (navçe): Kerkûk, Tazexurmatû, Daqûq
* Dûbiz (navçe): Dûbiz an jî Dûbis, Pirdê
* Xiwîlên (navçe): Xiwîlên, Ziyaz, Zab (senter: Şek), Ebasî (senter: Cibûr)
* Tûzxurmatû (navçe): Tûzxurmatû, Amirlî, Silêman Beg

## Çavkanî
Silêmanî (parêzgeh)

thumb|'''Parêzgehên Başûrê Kurdistanê:'''
**Silêmanî** parêzgeheke Herêma Kurdistanê ye û yek ji 19 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve bakûrê rojhilata Iraqê. Navenda parêzgehê bajarê Silêmaniyê ye.

## Navçe
* Silêmanî (navçe): Silêmanî (navend), Bekreco, Bazyan, Tancero
* Qeredax (navçe): Qeredax (navend), Sîwsînan
* Şarezûr (navçe): Helebcey Taze (Hellebcey Taze), Warmawe
* Seyd Sadiq (navçe): Seyd Sadiq (navend), Siruçik
* Helebce (navçe): Helebce (Hellebce) (navend), Sîrwan, Xurmal (Xurmall), Biyare
* Pêncwîn (navçe): Pêncuyin (navend), Germik, Nalparêz (Nallparêz)
* Şarbajêr (navçe): Çiwarta, Sîweyil, Sîtek, Zelan (Zellan), Gapîlon
* Mawet (navçe): Mawet
* Pişder (navçe): Qeladizê (Qelladizê), Hêro, Helşû (Hellşû), Jarawe, Nawdeşt, Îsîwî
* Raniye (navçe): Raniye (navend), Çiwarqurine, Hacî Awe, Bêtwate, Serkepikan
* Dûkan (navçe): Dûkan (navend), Surdaş, Pîremegirûn, Xelekan, Xidiran, Bingird
* Derbendîxan (navçe): Derbendîxan (navend), Bawexoşîn
* Kelar (navçe): Kelar (navend), Rizgarî, Pêbaz, Şêx Tewîl
* Kifrî (navçe): Kifrî (navend), Awespî, Serqela (Serqella), Newcol

## Çavkanî
Qeleyçî

**Qeleyçî** () gundeki Tatosa bi ser Erziromê ve ye. Hejmara şêniyên vî gundî derdora hezar kesî ye.Serhildana Şêx Seîd pêşî li vî gundî bûye. Qeleyçî ji bo xebatên welatparêziyê jî gelek malovani kiriye. Li bakurê wê Meçilî, Li rojhilatê wê Kilîse,li rojavayê wê jî Qirikan he cîh digre.
Qeleyçî îro di kar û barê siyasî de cîhê xwe digre û xebatên Komalên Ciwan jî li vî gundî hene. Di warê erdnîgariyê de jî ev gund girîng e.

Kategorî:Gundên Tatosê
Esr

thumb|Esr
**Esr** sûreyek ji Quran a pîroz e û li bajarê Mekkê hatiye wahiy kirin. Bi temamî ji sê ayetan pêk tê. "Esr" bi zimanê kurdî tê wateya "dema berêvarê" yan jî "demekî dirêj, dem".

Kategorî:Sûre
Tekasur

**Tekasur** yek sûreyek ji Quran a pîroz e û sûre li bajarê Mekkê ji Muhemmed pêxember ra hatîye wahîy kirin. Bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. "Tekasur" bi kurdî tê maneya "xwe bi mal, xwedanî û zarokên xwe pesnîn".

Kategorî:Sûre
Qarihe

**Qarihe** an jî **Qarie** ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamî ev sûre li bajarê Mekeyê dahatiye û ji 11 ayetan pêk tê. Peyva *Qarie* tê wateya "yê ku lê dixinî, lê qelibî, dêrê lê dixinî" yan jî "tirsan dike ji nava dilan". Peyv bi kurtayî qala roja dawiyê yanê roja qiyametê dike.
çep|thumb|Qarihe

Kategorî:Sûre
Adiyat

**Adiyat** yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre bi xwe li bajarê Mekkê hatiye wahîy kirin û ji 11 ayetan tê holê. Adiyat tê wateya "hespên ku zu dibezin".

Kategorî:Sûre
Zelzele

**Zelzele** an jî **sûreya Erhejê** ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ev sûre li bajarê Mekeyê dahatiye û bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. "Zelzele" bi zimanê kurdî tê maneya "erdhejîn". Sûre qala roja dawiyê yê gerdûnê dike.

Kategorî:Sûre
Beyine

**Beyine** yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Va sûra li bajarê Medînê hatîye wahîh kirin û bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. "Beyine" bi zimanê kurdî tê maneya "ayeta/delila eşkere/xweyayî". Sûre qala bawermendan û nebawermendan dike.

Kategorî:Sûre
AK-47

**Ak-47** an jî **kalaşnîkov**, çekeke sivik û partîzanî ye. Ew çek li sala 1947an li Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst ji aliya Mixaîl Kalaşnîkov hat sazkirin. Wekî "keleşkof" jî  tê naskirin. Di Rojhilata Navîn de gelek tê bikaranîn. Ji M-16 girantir e. Gulleyên wê 7,62 mm ne.

## Girêdanên derve

Kategorî:Çek
Qedr

**Qedr** yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Va sûra li bajarê Mekkê ji Mihemmed Pêxamber ra hatiye wahîy kirin û bi temamî ji 5 ayetan pêk tê. Sûre qala Şeva Qedr rê dike û ji bona vî yekê va nava hatiye danîn. Qedr navê şevekî pîroz di nava meha Remezan ê da ye. Di vî şevê da bawermend ji Xwedê borandinê daxwez dikin. Qedr bi zimanê kurdî tê mana "pirr mezin, rûmetî".

Kategorî:Sûre
Înşirah

**Înşirah** yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatiye danîn û bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. Xwedê di vî sûreyê da qala Mihemmed Pêxamber dike. "Înşirah" tê wateya "ve bûn, fireh bûn".

Kategorî:Sûre
Sirûda neteweyî ya Îraqê

**Mewtinî** (, *Mawtini*, bi wateya "Nîştmana min") navê sirûda neteweyî ya Îraqê ye. Ew sirûd di sala 2004an de ji aliyê Îbrahîm Tewqan ve hatiye nivîsandin û li gel sirûda çaxa rêjîma Be's ne yek in.

## Deqa sirûd bi [[erebî]] li gel wegera wê
:موطني، موطني،
:ey welata min, ey welata min
:الجلال والجمال
:mezinatî û ciwanî
:والسناء والبهاء
:û bilindahî û şîrînî
:في رباک، في رباک
:di bilind bûna te ne(2)

:والحیاة والنجاة
:jiyan û qurtal bûn
:والهناء والرجاء
:keyfxweş bûn û hîvî
:في هواک في هواک
:bi evîna te ne
:هل أراک، هل أراک
:gelo ez dê bînim te ? (2)
:سالما منعما
:sax û xweş dîtî
:و غانما مکرما
: û serkevtî û rêz girtî
:هل أراک في علاک
:gelo ez dê bînim te bi bilindî ya te.

:تبلغ السماک
:digehî sitêrên esmanê
:تبلغ السماک
:digehî sitêrên esmanê
:موطني، موطني،
:ey welata min , ey welata min.

:موطني، موطني،
:ey welata min , ey welata min.

:الشباب لن یکل همه
:genc dê bêzar nabin.
:أن تستقل أو یبید
:xema wan yan tû musteqil bî yan bimrin
:نستقی من الردي
:em ji mirinê vedixwin
:ولن نکن للعدی
:û em dê bo dijminan nabin
:کالعبید
:wek perêskaran
:کالعبید
:wek perêskaran

:لانرید لانرید
:me navêt me navêt
:دلنا الموءبدا
:her rezîl bin
:وعیشنا المنکدا
:û bi sextî bijin
:لانرید بل نعید
:em nexwazin lê em dê careke din dûbare bikin
:مجدنا التلید
: mezinahî ya me ya kevin
:مجدنا التلید
:mezinahî ya me ya kevin

:موطني، موطني
:ey welata min,ey welata min

:موطني، موطني
:ey welata min,ey welata min
:الحسام والیراع
:şîr û leven (qelem)
:لاالکلام والنزاع
:ne axiftin û ne lêk keftin
:رمزنا، رمزنا
:nişana meye nişana meye
:مجدنا و عهدنا
:mezinahî ya me û soza me
:و واجب من الوفا
:û erikek ji wefa
:یهزنا یهزنا
:me dihejîne me dihejîne

:عزنا عزنا
:serefrazî ya me
:‌غایة تشرف
:armancekê pilleka bilind dide
:و رایة ترفرف
:û alek ya pirrpir dike
:یا هناک
:çi keyfxweşî
:فی علاک
:di bilindî ya te de
:قاهرا عداک
:dijminên xwe dişkîní
:قاهرا عداک
:dijminên xwe dişkînî

:موطني، موطني
:ey welata min, ey welata min

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Fayla Sirûda Mewtinî

Kategorî:Helbest
Kategorî:Iraq
Kategorî:Muzîka Iraqê
Kategorî:Sirûd
Duha

**Duha** (erebî: سورة الضحى) yek sûreyek ji Qurana pîroz e. Di piştî sûreya Fecr li Mekeyê hatiye wahiy kirin. Sûre bi temamî ji 11 ayetan pêk tê û navê xwe ji peyva zimanê erebî "Duha", di ayeta yekemîn da girtiye. Duha bi zimanê kurdî tê wateya " danê sibê". Sûre qala sêwîbûna pêxemberê dawî bi nav Muhemmed Pêxember dike û wî bi mizgîniyan teselî dike.

Kategorî:Sûre
Îxlas

**Îxlas** sûreyek ji Qurana Pîroz e. Sûrê li bajarê Mekeyê daketiye û ji çar ayetan pêk tê. Navê sûre ji naveroka sûre tê ku behsa bî û baweriya yekdêrînê, tewhîdê dike. Îxlas bi zimanê kurdî tê wateya samîmiyetê, ku ji dil û can bi tiştek bawer bike.

Kategorî:Sûre
Kewser

thumb|Kewser
**Kewser** sûreyek ji Quran a Pîroz e.Sûre li bajarê Mekkê daketîye û 3 ayet in. Kewser tê wateya pirr nîmetan û wekî din jî di Cennet ê (Behişt) da navê hewûzekî avê ye. Ji ber ku zarokên Mihemmed Pêxamber yên lawîn nediman muşrikên Mekkê ji Pêxember re digotin (ebter) yanî bê ûrt, ûrt qelyayî, binbirî, îjar ev ayet jî bersiva wan muşrîkan dide.

Kategorî:Fatime
Kategorî:Sûre
Humeze

**Humeze** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekkê daketiye û bi temamî 9 ayet in. Wateya "Humeze" ew e ku, li pas hinekan gotûbêj kirin, paşgotinî kirin, pê tinaz kirin, ew êşandin.

Kategorî:Sûre
PhpMyAdmin

**phpMyAdmin** amûreke ji bo rêvebirkirina danegirên MySQL e. phpMyAdmin bi php hat nivîsandin û gelek tê bi kar anîn.

Kategorî:Nivîsbariya azad
Tîn (sûre)

**Tîn** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre bi xwe li bajarê Mekkê hatîye danîn û bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. "Tîn" bi zimanê kurdî tê wateya "hêjîr" ê. Xwedê di vî sûreyê da li ser hêjîrê, zeytûnê, Çîyayê Sîna yê û bajarê Mekkê sond vedixwe.
thumb|At-Tin

Kategorî:Sûre
Kategorî:Zanist
Qeder

Baweriya bi **qederê** ( (çarenivîsê) yek ji ruknê îmanê yê ola Îslam ê ye. Çarenivîs ( Qeder ) ”Ji roja ku mirov ji dayîka xwe dibe tê dunyayê û hetanî roja ku mirov dimire, ji kar û kirên ku mirov dikin û bûyerên ku tên serê mirovan, rê ya ku mirov tê de diçe û ji liv, tevger, fikr û ramanên mirov re qeder tê gutin” Yanî jiyana mirovan qedera mirovan e.

Di jiyana her mirovek de, tişt hene di bin îrada mirovan da ye û mirov li ser wan tiştana desthiladare û bi riza xwe wî karî dike û hin tişt jî hene ku ji îrada mirovan der e û ne bi daxwaz û xwesteka mirovan e.

Bi gotinên din qeder li gorî zanîna Xwedê ya ezelî û li gorî xwestina hikmeta wî, teqdîr û tertîpkirina Xwedê Teala ya gerdûnê ye. Teqdîrkirina Xwedê Teala ya kaînatê li gorî zanîna wî ya ezelî û xwestina hikmeta wî ye. Zanîna Xwedê ne girêdayê demek an jî cîyek kifşey e, belkî zanîna xweda ya ku meqdûr e. Divê mirov bawer bike ku Xweda Teala yekser û bi kitekitayî (mufessel), ezelî û ebedî her tistî dizanê . Qet ferq nake; çi ev yek bi kirinên wî re peywendîdar be û çi jî bi kirinên evdên wî re be. Xweda dizane û haya Wî jê heye ku mirov di jiyana xwe de çi dike û wê çi bike.

Dûra mirov gerê bawer bike ku Xwedê Teala ev yek di Lewhul-Mehfûz ê de nivîsandiye.

## Çavkanî

* serhed.net 

Kategorî:Dîn
Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Luristan

# Luristan, parêzgeheke Îranê
# Luristan = Hezarhespî, dewleteke kevn ji sedsala 12-15
#Luristan (Erdnîgarî)
Hewraman

thumb|Gundek la Hewraman 2015
thumb|Keçek hewramî
**Hewraman**, **Hawraman** an **Horaman** herêmeke li navenda Kurdistanê ye.

Ev herêm a ku li Kurdistanê ji aliyê çand û ziman de xwêdiye cîheke taybetmendî ye, li Başurê Kurdistanê ji deverên Helebçe û bakurê deşta Germiyan û li Rojhilatê Kurdistanê ji navçeyên Pawe u Newsû û hin gundistanê Riwanserê û navçeyên Sewlawa û Merîwan û sine jipar pêk tê. Hewraman herêmeke zaf bilind e, Çiyayen Hawraman li vê herêmê ne. Gele herême bi piranî kurdên Hewramî ne.

Bajarên mezintirîn yên Hewraman Pawe û Merîwan in. Ji aliyê olê de Hewraman gelekî dewlemend e. Navenda ola Yarsan li vir e, Zerdeştî û gelek terîqeye misilmanan jî hene.

## Navdarên Herêmê
* Welî Dêwane
* Mewlewî Tawegozî
* Mistefa Bêsaranî
* pîr Şalyar

## Girêdanên derve

https://fa.m.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86

Kategorî:Erdnîgariya Iraqê
Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê
Kategorî:Herêmên Iraqê
Kategorî:Herêmên Îranê

Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê
Artaşat

**Artaşat** bajarekî kevin e li nik rûbarê Erezê, li dola çiyayê Araratê.

Ew bajar di sala 166 piştî zayînê de ji aliyê Artaşes ve hatiye avedankirin û wekî navenda siyasî û çandî ya Ermenistanê dihate binavkirin.

Navê Artaşat ji farsiya navîn hatiye girtin û tê wateya "şahî ya erdê" an şahiya xudanê erdê an jî şahiya Artaşes.

## Galerî

Wêne:Artashat2.jpg|Navenda Artaşatê
Wêne:Artashat Apricot Garden3.jpg|Baxçeyê mişmişan


## Girêdanên derve

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên Ermenistanê
Kategorî:Parêzgeha Ararat
Xaçkevir

thumb|Xaçkevir an jî xaçkar (Noratus, Ermenistan)
**Xaçkevir** (, *Xačk‘ar*), navê kevirên goristana ermaniyan e ku li ser wan wêneyê xaçekê ye. Bi zimanê ermenî *xaçkar* dibêjinê.

Li Kurdistan û Ermenistanê bi hezaran xaçkevirên ermenî hene.

## Girêdanên derve

Kategorî:Çanda ermenî
Leyl

**Leyl** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Va sûra li bajarê pîroz yê misilmanan bi nav Mekke hatiyê wahîy kirin û 21 ayet in. "Leyl" bi zimanê kurdî tê wateya "şev" ê.

Kategorî:Sûre
Şems

**Şems** an jî **sûreya Tavê** ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê sûre li bajarê Mekeyê dahatiye û 15 ayet in. Sûre navê xwe ji peyva bi zimanê erebî "eş-Şems" ji ayeta yekê girtiye û ev peyv bi kurdî tê wateya "roj, tav".

Kategorî:Sûre
Beled

**Beled** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye wahîy kirin û 20 ayet in. Sûre navê xwe ji peyva "el-Beled" ji ayeta yekemîn girtîye. "Beled" bi zimanê kurdî tê wateya "bajar".

Kategorî:Sûre
Ayet

**Ayet** navê beşên biçûk ji Qur'anê ye. Her sûre ji çend ayetan pêk tê.Temamê Quranê ji 6236 ayetan pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Quran
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Zimanê belûçî

**Zimanê belûçî** an jî **zimanê beloçî**, zimanek ji şaxa zimanên îranî yê bakurê rojavayê yê malbata hind û ewropî ye. Piraniya gelê Belûçistanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê dayîkê yê piraniya belûçan ev ziman e.

## Zimanê belûçî
Zimanê belûçiyan li gorî çend zanistan zaravayekî zimanê kurdî ye û her wekî din bi genetîkî jî û bi dîroka kevnar jî ev derdikeve holê. Kurdî zimanekî ji 6 zaravayan pêk tê ye lê li gorî henek zanyaran dibe ku kêmtir an jî zêdetir be û ev her şeş zarava bi peyvên xwe û rêzimanên xwe jî dişibine hev. Belûçî jî zaravayekî zimanê kurdî ye û wekî kurmancî û soranî di nava pahlewanî de cî digire. Peyvên belûçî piranî wekî peyvên kurmancî û soranî ne lê gelek peyvên belûçî yên wekî zaza-goranî jî hene û ji zaravayên pehlewanî, yê herî zêde nêzî zaza-goranî belûçî ye.

Zavê navê tiştên ku ev sedsalan in hene hê jî di her şeş zaravayan de wekî hev in. Heke em li hejmarên belûçî binêrin, em ê bibînin ku hejmarên belûçî giş wekî hejmarên kurmancî ne û navên tiştan di xwezayê de jî hêj wekî hev in. Lê tiştên ku di sedsalên dawî de hatine dîtin dibe ku navên cuda li wan kiribin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://wikitry.com/index.php/Z%C4%B1man%C3%A9n_kurdi

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Pakistanê
Belûç

**Belûç** (bi belûçî: بلوچ) gelekî îranî ye, ku li başûr-rojavayê Pakistanê, başûrê Efxanistanê û başûr-rojhilata Îranê bi nezikî 56 milyon kesan pêk te. Civakên derve ji belûçan li welatên wek Oman, Mîrgehên Yekbûyî, Erebistana Siûdî, Hindistan, Dewletên Yekbûyî û di komên biçuktir jî li Ewropa jî hene. thumb|300|belavbûna gelê belûç sala 1980 Bi zimanê xwe, dîroka xwe û eslê xwe gelekî nêzî kurda ne, hinek zanistvan hene dibêjin ku ew jî kurd in. Zimanê belûçan belûçî ye.

thumb|200px|Bêlûçike li Parazgeha nîmruzê, Efxenistan

## Bide ber
* Belûçistan

## Çavkanî


Kategorî:Koçerî
Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin
Kategorî:Komên etnîk li Asyaya Başûr
Kategorî:Komên etnîk li Asyaya Navendî
Kategorî:Komên etnîk li Efxanistanê
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Kategorî:Komên etnîk li Omanê
Kategorî:Komên etnîk li Pakistanê
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Kategorî:Netewe
Kategorî:Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)
At, Avrat, Silah

"**At, Avrat, Silah**" (Hesp, Jin, Çek) navê filmeke Yilmaz Guney e. Di sala 1966 bi zimanê tirkî di bin derhêneriya Yilmaz Guney û Hasan Kazankaya hatiye kişandin.

Kategorî:Fîlmên tirkî
Kategorî:Fîlmên 1966an
Xaşiye

**Xaşiye** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hâtîye wahîy kirin û ji 26 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva "Xaşiye" di ayeta yekê da girtiye. "Xaşiye" bi zimanê kurdî tê wateya "bi tiştekî girtin yan jî bi rûyê tiştekî girtin".

Kategorî:Sûre
Ela

**Ela** an jî **Ehla** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekkê hatîye danîn û ji 19 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva "Ela" ji ayeta yekê girtîye. "Ela" bi zimanê kurdî tê wateya "yê hêrî bilind/mezin" û peyv ji bona Xwedê tê gotin.

Kategorî:Sûre
Tariq

**Tariq** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekê hatîye danîn û ji 17 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva "et-Tariq" ji ayeta yekemîn girtîye. "Tarik" bi zimanê kurdî tê wateya "tiştê ku bi dijwarî lê dikevî/lê dixinî, tiştê ku şev tê".

Kategorî:Sûre
Înşiqaq

**Înşiqaq** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye danîn û ji 25 ayetan tê holê. Sûre navê xwe ji peyva zimanê erebî "înşiqaq" ji ayeta yekê girtîye. "Înşiqaq" bi zimanê kurdî tê wateya "tiştê ku tê qelişandinê".

Kategorî:Sûre
Mutefifîn

**Mutefifîn** sûreyek ji Quran a pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye wahîy kirin û 36 ayet in. Sûre navê xwe ji peyva "Mutafifîn" di ayeta yekê da girtîye. Mutefifîn tê wateya "yên ku di pîvanê da hiletiyê dikin". Sûre qala dojeh û bihuştê jî dike.

Kategorî:Sûre
Înfitar

**Înfitar** ji Qurana Pîroz sûreyeke. Li gorî baweriya îslamê ev sûre li dema bajarê Mekeyê dahatiye û 19 ayet in. Sûre navê xwe ji peyva "înfitar" di ayeta yekê da girtiye. Înfitar tê wateya " tiştê ku tê qelişandin". Sûre qala roja qiyametê, anku roja piştdawiyê dike.

Kategorî:Sûre
Tekwîr

**Tekwîr** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li dema bajarê Mekkê hatîye wahîy kirin û 29 ayet in. Sûre navê xwe ji peyva "küvviret" di ayeta yekemîn da girtîye. Tekwîr tê wateya " lif kirin, alandin, tiştekî li hev pêçandin ". Sûre qala roja qiyametê, pêxambertiyê û peyxamê dike.

Kategorî:Sûre
Ebese

**Ebese** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye peyxam kirin û ji 42 ayetan pêk ê. Sûre navê xwe ji kirara "Ebese" di ayeta yekemîn da girtîye. Ebese bi zimanê kurdî tê wateya " rûyê xwe t'al kir". Sûre qala baweriyê, pêxambertiyê, hêza Xwedê û qala roja qiyametê dike.

Kategorî:Sûre
Naziat

**Naziat** an jî **Nazihat** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye peyxam kirin û ji 46 ayetan pêk ê. Sûre navê xwe ji peyva "en Naziat" di ayeta yekemîn da girtîye. Naziat li vê sûreyê da bi zimanê kurdî tê wateya "feriştên (melek) ku ruhên mirovan kaş dikin û digirin". Sûre qala yêkitiya Xwedê, pêxambertiyê, jiyana di piştî mirinê û roja heşirê dike.

Kategorî:Sûre
Rêzeçiya

thumb|Dîmenek ji zomeke çiyayên Pontî ku lûtkeya wan a herî bilind çiyayê Kaçkarê ye. Çiyayên Pontî rêzeçiyayek e ku ji bakur-rojava ber bi bakur-rojhilatê ve bi dirêjahiya herêmên bakurê rojhilat ên Behra Reş ên Tirkiyê digihe çiyayên Qafqazê.

**Zîncîrçiya** an **rêzeçiya** bi hejmareke mezin ji çiyayan ku li navçeyekî berfireh û berîn de ne tê gotin, mîna çiyayên Toros, Zagros û Alpên Pontî.

## Çavkanî

Kategorî:Çiya
Zagros TV

**Zagros TV** televizyoneke kurdî ye.

Televizyona Zagrosê ku weke kanaleke herêmî weşana xwe dikir, di roja 14'ê pûşperê sala 2005an dest bi weşana xwe ya hewayî kir. Zagros TV, ji Başûrê Kurdistanê weşana xwe dike. Zagros TV di weşanên xwe de bêhtirîn birhê dide ser nûçeyên Kurdistanê û cîhanê. Herweha ew bi programên xwe yên cure cure bûye kanalek Kurdistanî ya hemerengî.

Di destpêkê de Zagros TV weşana xwe ji Hewlêrê dikir, piştre wê stûdyoyên xwe li Duhok, Silêmanî û Kerkûkê jî vekir. Û bi rêya wan stûdyoyan ew herroj nûçeyên herêmî yên rojane diweşîne.

## Zimanê TV
Zagros TV bi herdu zaraveyê kurdî kurmancî û soranî weşana xwe dike. Kurmanciya Zagros Tv bêhtir ji devoka Zaxo û Duhokê pêk tê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Zagros TV
* Zagros TV zindî 

Kategorî:Avabûnên 2007an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Medîne

**Medîne** an **Yesrîb** (bi erebî: المدينة المنورة *al-Madīnah al-Munawwarah*) bajarek li dewleta Erebistana Siûdî ye. Medîne 300 km li bakûrê bajarê Mekkê ye. Ji bona misilmanan Medîne bajarekî pîroz e. Di dîroka îslamê de ji bona zordariyên nebawermendên eşîra Qureyş ê Muhemmed Pêxember mecbûr ma ku ji Mekkê koç bike here Medînê. Îro gora Muhemmed Pêxember û gellek hevalên wî jî li Medînê ye. Ji bona vî her sal bi milyonan hecî ji bona hec terin Medînê. Mizgefta pîroz a duyem a misilmanan jî li bajarê Medînê cî digire û ev mizgeft ji hêla Muhemmed Pêxember ve bi xwe hatiye çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Erebistana Siûdî
Kategorî:Îslam
Kabe

thumb|Kabe
**Kabe** (erebî الكعبة *el-Keʿbe*) xaniyekî çargoşe li bajarê Mekeyê li Erebistana Siyûdî ye. Kabe bi perdeyekî neqişkirî û reş hatiye dadan û ji bona misilmanan xaniyê herî pîroz e. Misilman Kabeyê wekî "mala Xwedê" dibînin û her sal bi milyonan bawermend ji bona serlêdana Kabeyê terin hec. Bi gotinên din Kabe sembola yekîtiya hemû misilmanan e. Ji ber vî yekê bawermend di nimêjê da berê xwe didin Kabeyê yanê qibleyê.

Di gora ola Îslamê Kabeyê di hêla Îbrahîm pêxember û lawê wî Îsmaîl pêxember hatiye înşakirin. Di sala 570'an da serokê leşkeran bi nav Ebrehe xwestiye ku Kabeyê hilbişînî û ji bona vî bi hêzên xwe hatiye Mekeyê, lê Xwedê bi xwe Kabe parastiye û hêzên Ebrehe tune kiriye.

Misilman li hec Kabeyê tewaf dikin. Tewaf heft caran li dora Kabeyê fitilandin e. Tewaf berevajiyê zivirandina saetê, ji hecer el-eswed (berê reş/kevirê reş) dest pê dike û heft caran tê dubarekirin.

## Wêneyên Kabeyê
thumb|rast|250px

thumb|250px

## Girêdanên derve
* Kabe 

Kategorî:Îslam
Qible

thumb|Kabetullah
[thumb|Nîşandayîna aliyê qibleyê li hotêleke [Duhokê, Kurdistan]]
**Qible** di hêla xaniyê pîroz Kabe yê li bajarê Mekeyê ye. Bawermendên misilman di nimêjê de berê xwe didin hêla Kabeyê yanê qibleyê. Di salên pêşîn ên ola Îslamê de qible di hêla mizgefta bi nav Aqsa li bajarê Qudisê bû, lê dûre qible hate guhartin.

## Çavkanî

## Qible
* elahmad: Aliyê qibleyê
* Qible 

Kategorî:Aliyên Erdnîgarî
Kategorî:Îslam
Kategorî:Kabe
Ezan

Bi **azan** an **bang**, (bi erebî; أَذَان) bangevan bawermendan di rojekê da pênc caran bangî nimêjê dike. Belê di mizgeftên mezin da azan li ser minarê dihat bang kirin, lê îro azan bi piranî bi alikariya hoparloran tê bang kirin. Azana yekemîn di diroka ola Îslam ê da ji hêla Bîlalê Hebeşî li bajarê Mekkê hatiye bang kirin.
Azan tim bi zimanê erebî tê bang kirin.

(*) Ev cîh tenê di nimêja sivê de tê xwendin.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Nimêj
Kategorî:Zikir
Girav

thumb|Girava Espalmadorê
**Girav**, **dorav** an **gizirt** ji reşahiyên (bej) ku hawirdorên wan bi avê tije ne re tê gotin. Sê beşê giravan hene: Hin perçeyên zinaran an resîf, giravok û giravên esasî. Li hin deran gelek girav li cem hev cih digirên, ji van ra komgirav tê gotin. Hin girav wek kevan an xelekekî rêz dibin, ji van ra jî rêzegirav tê gotin.

Di devokên kurdî de ji giravê re durge jî tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgarî

Kategorî:Şiklên çemî
Kategorî:Şiklên erdê yên beravî û okyanûsî
Delta (erdnîgarî)

**Delta**, ji beriyên (deşt) ku li devên çeman çêbûne re tê gotin. Çemên ku li devên wan berî çêdibin pirtirîn bi çend devan digihêje ser gol an deryayê. Li van devên çem û li peravê aluvyon kom dibin ser hev û berîyeke nizm çêdibe. Hek kombûna aluvyonan di binê deryayê de pêk hatibe jê re deltaya binê deryayê tê gotin. Ji ber ku dişibe tîpa deltayê ya yewnanî (Δ) ev nav stendiye. Lê şiklê hin deltayên çeman cuda ne. Li deverên ku hilatin û dahatin lê pir kêm an tune delta çêdibin. Hilatin û dahatin an jî şîp nahêle ku aluvyon bicivin ser hev, wan ber bi nava deryayê diherikîne.

Kategorî:Av
Kategorî:Ekolojî
Kategorî:Erdnîgariya beravî
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Komên avê
Kategorî:Şiklên çemî
Nalişkêne

**Nalişkêne** yek ji çiya yên navdar li devera Bokan li rojhilata Kurdistanê ye.
Gorê Hesen Zîrek Hûnermendê kurd li ser wê çiyayê hatiye naştin.

Kategorî:Çiyayên Îranê
Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Zagros (rêzeçiya)
Qereçan

**Qereçan** (, , , navçeyeke Erziromê ye. 182 km ji Erzîromê dûr dikeve.

Di sala 1966an de bûye şaredarî û di sala 1987an de jî kirine navçe. Yek nahiye, 17 gund û çend jî mezreyên wê hene.

## Hin agahiyên bikêr

* Rûber: 525 km²
* Gelhe: Gorî statîstîkên dewletê sala 2000î li navenda navçeyê 12.500 û bi giştî jî nêzîkî 32.000 nifûsa wê heye. Tê texmînkirin ku ev statîstîkan bêbawer in û nifûs bêhtir e.

## Gundên Qereçanê
* Çoxreşî
* Zêrnak

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera kurdên erziromê 


Kategorî:Qereçoban
MED TV

**Med TV**, yekemîn televizyona kurdî ya ser satelîtê bû.

Med TVê di  de dest bi weşana xwe ji bajarê Londonê kir. Med TVê rojane şeş saetan bi zimanên kurdî, tirkî, asûrî û erebî weşana xwe dikir û li Ewropa, Afrîkaya Bakur û Rojhilata Navîn dihate temaşekirin. MED TVê bi vê yekê gaveke mezin di dîroka çapemeniya kurdî ya nûjen de avêt û sînorên di nav kurdan de bi riyeke modern, bi riya teknolojiyê rakirin.

## Astengkirina weşana MED TVê
Ji destpêka weşana xwe da MED TV bi zextên dewleta tirk re rûbirû ma. Bêriya ku MED TV dest bi weşanê bikê, dewleta tirk ket hewldanan û MED TV bi propaganda nerast li ber çavê raya giştî û dewletên Ewropayê reş kir û weke televîzyona PKKê îlan kir. Paşê bi zextên li ser Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Polonya, Spanya, Fransa û Portûgalê xwest MED TV bidê rawestandin. Di nîsana 1999an de Komisyona Serbixwe ya Televizyonê ya Brîtanyayê (Independent Television Commission, ITC) lîsansa MED TVê betal kir û weşana wê rawestand. Lê sê meh şûn de, di tîrmeha 1999an de Medya TV dest bi weşana xwe kir û cihê MED-TVê tijî kir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Vîdeo: Danasîna MED TVyê li ser Youtubeê

Kategorî:Kanalên televizyonê yên girtî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kemal Seyîd Qadir

**Kemal Seyîd Qadir** hiqûqnas û nivîskarê kurd e. Hemwelatiya Awistiryayê jî ya wî jî heye. Di roja 23ê çiriya pêşîn 2005an de li Hewlêrê winda bû. Piştre diyar bû ku di deste KDPê de ye.

Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî çalakiyeke bilez ji bo wî derxistibû.
## Girêdanên derve
* Gotara Amude.com 

Kategorî:Nivîskar
Keyîtî

thumb|upright=1.5|Keyîtiyên li cîhanê

**Keyîtî**, **şahîtî** yan jî **monarşî** awayekî îdarekirina dewletê ye ku dewlet ji aliyê şexsekî tenê ve tê birêvebirin. Di keyaniyê de key yan jî şah ne bi rêya hilbijartinê tê serî, belkî ew di xwede qeweteka yezdanî dibîne, an jî xwe bi esl dibîne, an jî xwe serokê temamen welatiyên dewleta xwe dibîne. Di vê sîstemê de dibe ku temamê qewet û karbidestî di destê keydebe, an jî dibe ku qewet û karbidestiya wî bi zagon û qanûnên bingehîn hatibin kêmkirin.

## Mijarên têkildar
* Keyîtiya makeqanûnî
* Keyîtiya serberdayî

## Çavkanî

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Yusuf Aslan

**Yusuf Aslan**, di sala 1947an de li gundekî Yozgadê hate dinê. Hindekariya xwe ya navîn li dorhêleke oldar û antî-komînîst qedand. Di sala 1966an de ket ODTUyê. Hîna saleke wî neqediya bû tevlî kulûba ramanên sosyalîst a ODTUyê bû, di nava Dev-Genç de dest bi xebatan kir. Piştî vê demê destpêkê di dibistana amadekariyê de paşê jî li fakulteya Endezyartiyê de di rêxistina çalakiyên boykotê û dagirkirina ODTUyê de yek ji pêşengên zîrek bû.

Çalakiya ku destpêkê jê hate darizandin, şewitandina wesayeta sefîrê Amerîka û ajanê CIA Commer bû. Di sala 1969an de tevî hevalên xwe çû Filistînê. Li vê derê fêrî pîlotiya helîkopter û balafiran bû. Ji traktorê bigir heta helîkopterê hemû cûreyên wesayetan bi hostatiyeke mezin bi kar dianî. Di sala 1970yî de tevî Yusuf Aslan û Deniz Gezmiş dema diçû tevlî koma gerîla ya li çiyayên Nûrhakê bibe li Şarkişlaya Sêwasê birîndar hate girtin. Li dadgehên rêvebiriya awerte hate darizandin. Di 6ê gulana 1972an de tevî Deniz Gezmiş û Huseyîn Înan hate dardekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Kesên hatine dardekirin
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1972
Aslan, Yusuf
İbrahim Kaypakkaya

**İbrahim Kaypakkaya** şoreşger û sazûmankarê TKP/ML bû.

Kaypakkaya di sala 1949an de li Alaca ya ser bi Çorûmê hate dinê. Malbata wî, bi aslê xwe malbatekdersimî ya ku ji komkujiyên dersimê filitiya û hatiya goçkirin li rojavayê tirkiya. Sazûmankarê TKP/MLê ye. Li dibistana mamostetî ya Hasanoğlan, dibistana Çapa ya mamostetiya bilind û Zakoya Stenbolê, fakûlteya fen beşa matematîk-fizîkê xwand. Di sala 1968an de bû endamê TÎPê yê Eminönüyê. Di desteya weşanê ya kovarên Ant û Çepa Tirk de cih girt. Tevlî çalakiyên protestoya fîloya 6emîn a Amerîkayê bû. Di nîqaşên MDD-SD de destpêkê tezên SD, paşê jî tezên MDD pejirand. Ji TÎPê hate derxistin. Paşê di nav rêxistina PDA-TİİKP ku bi pêşengiya Doğu Perinçek hatibû damezirandin de cih girt. Ji vê tevgerê cihê bû û tevî hevalên xwe tevgera TKP/ML saz kir. Di 24ê kanûna paşîn a 1973an de li çoltera Dersimê hate girtin. Sê meh û nîvan di bin çavan de ma. Di  de li Amedê dema di binçav de bû bi êşkenceyê hate kuştin.

## "Min di nava tekoşîna xortan de riya şoreşê hilbijart"

Îbrahîm Kaypakkaya got: "Min wek kurek ji malbatekê hêjar, di dibistana Hasanoğlan İlköğretmen de 6 sal xwendiye. Ji ber ku ez şagirtek jîr bûm, ez rêkirime dibistana bilind ya mamosteyî (Yüksek Öğretmen Okulu). Piştî salek perwerdehiyê çûm dibistana bilind ya Çapa Yüksek Öğretmen Okulu û herwiha ez ketime dibistana İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesiyê.

Ji wê demê ve ez ketime nav çalakiyên xortan yên şoreşgerî û demokratîk, û min ramanên xwe yên şoreşgerî pêşde bir. Di sala 1967 de min û 9 hevalên xwe ve kluba ramanê ya Çapa yê (Çapa Fikir Kulübü) ava kir. Di wê demê de ez beşdarê hemû kombûn û çalakiyên Federasyona Kluba Ramanan (FKF) û wek endamê TIP bûme.
Sala 1968 de ji aliyê rêveberên paşverû yên dibistanê ve, ji dibistanê hatime jê dûr kirin. Û di gel hemû giliyên min ve jî, ji ber rêveberiyek faşîst, raman û çalakiyên min wek sedema jê dûrkirina min hat nîşan dan.

Wek ku tê bîra min di wê demê de beşdarbûna min yên çalakiyên wek xwenîşandana li dijê Nato, Filoya Amerika ya 6, û xebata min ya şeva Hozanên Gel de, belavkirina belavokan û meşên karkeran zerar dabû shagirtiya min. Heçku ev çalakiyên han, karên kesên ku ji welatê xwe, gelê xwe hez dikin, ji bo riya raman û baweriyên xwe xwedi berpirsiyariyan e".

## Girêdanên derve
* Berdewam kirin
* Kaypakkaya.Org 

Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Mirin 1973
Kategorî:Şoreşgerên tirk
Kategorî:Tirkên elewî
Kategorî:Tundiya siyasî li Tirkiyeyê
Faysal Dağlı

**Faysal Dağlı** (jdb. 4ê kanûna paşîn 1966 li Farqînê) rojnamevan, derhêner û nivîskarekî kurd e.

Dağli di sala 1966an de li Amedê li navçeya Farqînê hate dinyayê.
Di zanîngeha Dîcleyê, di beşa wêjeyê de xwendiye. Ji sala 1988an û vir ve rojnamevaniyê dike. Heta niha sê ji wan bi tirkî, heft kitêbên wî hatine weşandin. Dağli di navbera salên 1996 û 2007an de di TVyên kurdî de ji du sedî zêdetir belgefîlmên dîrokî amade kiriye. Ew niha li Almanyayê dijî.
Faysal Dağli heta hezîrana 2010an edîtorê giştî yê rojnameya siyasî-mehane *[[Le Monde diplomatique]]* çapa kurdî bû.

## Kitêb
* *1994 [[Birakujî(pirtûk)]]*
* *1996 Ateşten Portreler*
* *2001 Nameya Dîjle*
* *2002 Şerê Navxweyî Kurd*
* *2002 Uzak Yazılar*
* *2003 Welatê Me*
* *2005 Bircên Bêdengiyê*

## Fîlmnîgarî
### Dokumanterên dîrokî
* 3 Nifşên Serhilder: Malbata Bedirxaniyan
* Li Cîhanê Kurdolojî
* Li Pey Rêça Pêxemberê Wendayî: Zerdeşt
* Vejîna Dûyem li Kurdistanê /Tofana Nûh
* Mîre Dîrokê/Gilgameş
* Di Çavkaniyên Pîroz de Kurd û Kurdistan
* Bapîrê Pêxemberan /Abrahamê Kurdistanî
* Anabasîs / Vegera Dehhezar Ji Kurdistanê
* Aleksander (Îskenderê Mezin) Li Kurdistanê
* Li Kurdistanê Generalekî Alman /Moltke
* Şaristaniya Wendayî/Med
* Qahramanekî Bê Nasname / Selahadîné Eyûbî
* Bi Evîn Mem, Bi Zîn Veqetîn / Ahmede Xanî
* Bendên Pêşîn yên Dîrokê /Şerefname
* Bavê Dîrokê û Sêviyên Dîrokê / Heredot-Historîka û Kurd
* Avesta
* Rêvîngiya Berbi Kurdistanê Ve / Romana Karl May
* Rojnama Kurdistan

### Dokumanterên serhildanên kurdan
* Serhildana Şêx Mahmûde Berzencî
* Serhildana Simko yê Şikak
* Peymana Lozanê
* Serhildana Şeyh Saîd
* Xoybûn û Serhildana Araradê
* Serhildana Koçgîrî
* Berxwedana Dersimê
* Komara (Mahabad) Kurdistanê
* Serhildana Barzanî

### Bernameya "Welatê Me"
* 65 Dokumanterên Bajarên Kurdistanê

## Girêdanên derve
* Nivîsên Faysal Dağlı di ''Le Monde diplomatique'' kurdî de

Dagli, Faysal
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Kesên ji Farqînê
Kategorî:Kurdolojî
Dagli, Faysal
Dagli, Faysal
Kategorî:Rojnamevan
Debian

**Debian** an jî **Debian GNU/Linux** dîstrîbusyoneke Linuxê ye ku bi tevahî ji nivîsbariya azad pêk te. Niha dîstrîbusyoneke herî mezin e, ji 29.000 paketan pêk tê.

Debian di pêşkêşkaran de gelek tê bikaranîn. Gelek dîstrîbusyonên din ser bingeha Debian tên avakirin. Di nava wan de Ubuntu û Knoppix in.

Navê sîstema paketan ya Debian .deb e, ev sîstem gelek xurt e. Rojanekirina bi vê sîstemê gelek hesan e. Sîstema .deb ji aliyê Ubuntu jî tê bi kar anîn.

Beşeke girîng a Debian sazkerê wê (Debian installer) e. Ev sazker bi kurdî hat wergerandin.

## Çavkanî

## Gredanên derve
* Malpera fermî

Kategorî:Berhemên 1993an
Kategorî:Dîstrîbusyon
Kategorî:Nivîsbariya 1993an
Şivan Qadirî

**Şivan Qadirî** http://www.pjak.com/default.asp?p=youth_so  (anjî Seyid Kemal Esferem) xebatkareke siyasiya Kurd li bajarê Mehabadê bû ku ji aliya hêzên Komara Îslamiya Îranê hat kuştin û termê wî li bajarê bi Jeep hat gerandin.

Piştî kuştina wî ta çend heftan li bajarên rojhilata Kurdistanê ji aliya xelkê wê xwepîşandan hat lidar xistin.

## Girêdanên derve
* Amnesty International
* US State Department Iran: Voices Struggling To Be Heard, 3.11.2005 )
* بی‌بی‌سی
* مقاله وبسایت میهن (با عکس‌های جسد شوانه قادری) 

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 20an
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2005