open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ebû Muslim Xoresanî

**Ebû Muslim Xoresanî** di derdorê sala 718an de li Îranê ji dayîk bûye. Qumandarekî navdar yê kurd bû. Di maiyeta Ebû Dawid Xalid bin Îbrahîm de xebitî. Bi fermana vî keyî, di sala 750 de xelkê bajarên Xoresanê da isyan kirin. Bi vê bûyerê Xoresan ji bin îdara Emewiyan derxist û xist bin îdara Ebasiyan. Wî pêşengiya Şoreşa Ebasî kir. Heta sala 754 walîtiya Xoresanê kir. Xelîfê nû ji hêza Ebû Muslim ditirsiya. Ew bi mêvanî dawetî Iraqê kir û roja 13ê sibata sala 755ê de, ew da kuştin.

Ebû Muslimê Xorasanî, bi eslê xwe kurd bû. Mîrê herême Xorasane bûya û weke key bûya. Biqasî ku tê zanîn, di deme ku xalifê Ebbasî tên bi ser wî de, ew bi hêza xwe re li ber wan dikeve şer de. Lê weke ku tê zanîn, hêza abbasîyan çî dike û nakê, nikarê wî û hêza wî têk bibe. Ji ber vê yekê re, Xalifê, tê gotin ku xaberê jê re dişêne û doza aşîtîyê lê dike. Wî dewetî qasra xwe dike ku bi hev re levwerin û xwarin bixwûn. ew jî, vê herê dike û bi çend mirovan re diçê qasra xalifê. Li wir, lev tên û di nava hev de levkirinê dikin. Piştre ku li ser xwarinê dirûnihin, ji perwerde piştî wî di deme ku rûniştîya de, çend mirov derdikevin û xwe diavêjina ser wî û hevalên wî û wan dikujin. Bi vê yekê re, êdî ku kuştina wî tê bihiştin, êdî bandora wê pirr mezin li dorê dibêt. Bi teybetî li herême wî li Xorasane dibêt. Piştî kuştina wî re xalifê ku ew li ser serê wê ya bi hêzeke mezin diçê bi ser herême wî de û di şûr di dibuhurêne.

Ebû Mislimê Xorasanî, bi taybetî, ji Xorasane heta ku digihişt Rojhilatê Kurdistanê, xwediyê desthilatdariyeke mezin bû. Ew weke serokekî mezin bû. Aliyê wê yê leşlerî pirr mezin li pêş bû. Ew di deme dewleta Şedadî de jiya. Dewleta Şedadiyan, piştî kuştina wî re serdestî û desthilatdariya wê nahêlê ku ji holê rabê. Çend ku ji êla wî zêde li şûn namênin jî, lê yên ku dimênin jî, piştre bi piştgiriya Şedadiyan xwe li ser lingan dihêlin.

## Çavkanî

Kategorî:Ebasî
Kategorî:Jidayikbûn 700
Kategorî:Jidayikbûn 718
Kategorî:Leşker
Kategorî:Mirin 755
Şêx Ebdulselamê Barzanî

**Şêx Ebdulselam**, ji malbata şêxên Barzan e. Di kîjan berwarê de ji diya xwe bûye nediyar e. Şêx Ebdulselam, di serhildana yekem ya Barzaniyan ku di sala 1908'ê de pêk hat, serokatî kir. Şêx gelek caran zora hêzê Osmaniyan bir. Dewletê, încax, bi arîkariya brîtanî, tevgera şêx rawestandin û ew hêsîr girtin. .

Kurê mezin ê Şêx Muhemmed e. Li Barzanê hatiye dinyayê. Ji ber ku bavê wî ji aliyê dewleta Osmanî ve hatiye sirgûnkirinê Bidlîsê piraniya zaroktiya xwe li Bidlîsê derbas kiriye. Dûre tevê malbata xwe vegeriyaye Barzanê. Piştî wefata bavê xwe serokatiya eşîra Barzan kiriye. Eşîra Barzan di bin serokatiya wî de pêşketineke daye nîşan. Hemî aliyên eşîrê bi hev re girê daye û wan kiriye yek.

Dema serokatiya xwe ya kin de bi gelek eşîrên Kurdan re têkiliyên xurt daniye.
Li rêya xelaskirina welatê Kurdan û axa wan ji bin zilmê û dagirkeriyê derxîne geriyaye.

Bi rêxistinên wekî Cemiyeta Kurd Tealî û Terakî, Hêvî û Cemiyeta Serkeftina Kurdistanê têkiliyan daniye.
Li gel Şêx Mehmûdê Berzencî, Şêx Ebdilqadirê Nehrî, Îsmaîl Axa Şikak li ser mesela Kurdan hevdîtin pêk aniye.

Di bihara sala 1907'an de tevî serokên eşîrên Kurdan telgirafeke ku daxwazên Kurdan tê de hatiye nivîsandin ji desthilatdariya Bab-î Alî Osmanî re şandine. Di vê telgirafê de daxwazên wekî:

* *Dîvê zimanê kurdî bibe zimanê fermî*
* *Bi kurdî perwerdehî bibe*
* *Karmendên li Kurdistanê divê bi kurdî bizanibin*.
* *Dadgeh li gorî şerîetê biryaran bidin*.
* *Bacên ku ji herêmê têne stendin divê li herêmê bête xerckirin hebûn.*

Şêx Ebdulselam, li Mûsilê ji alî dewleta Osmanî ve di sala 1915ê de, hate dardekirin. Hêjayî gotinê ye ku wî wextî parêzgarê Mûsilê Suleyman Nazif bû, bixwe jî kurd bû. Lê demildest darvekirina Şêx Ebdulselam bicih anî.

## Şecereya Barzaniyan

* Zarokên Şêx Mihemedê Barzanî: Şêx Ebdulselamê Barzanî, Şêx Ehmedê Barzanî, Mistefa Barzanî, Şêx Osman Barzanî
* Zarokên Şêx Osman Barzanî: Edhem Barzanî
* Zarokên Mistefa Barzanî: Ubeydelah Barzanî, Idrîs Barzanî, Mesûd Barzanî, Sabir Barzanî, Eyub Barzanî, Lûqman Barzanî, Sîdad Barzanî, Nîhad Barzanî, Dilşad Barzanî, Sîhad Barzanî, Weceh Barzanî, Cahîda Barzanî
* Zarokên Mesûd Barzanî:Mesrûr Barzanî, Nebîla Barzanî, Mensûr Barzanî, (bi giştî 8 zarok hene)
* Zarokên Idrîs Barzanî:Nêçîrvan Barzanî, Dilovan Barzanî, Bariz Barzanî, Ebas Barzanî, Yusif Barzanî, Rewan Barzanî
* Zarokên Sabir Barzanî: Sîrwan Barzanî

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Serhildêrên kurd
Kategorî:Şêx
Ebdurehman Paşayê Babanî

**Ebdurehman Paşa**, li bajarê Silêmaniyeyê hatiye dinyayê. Kurê mîrê Baban Muhemmed Paşa ye. Piştî bavê xwe mîrîtiyê dike. Di dema wî de, dewleta Osmanî dixwest ku mîrîtiyên kurdan ji hole rake. Pêşêngê Serhildana Ebdurehman Paşaye mamê Ehmed Paşayê Babanîye

Ebdurehman Paşa, îdara xwe ya li Silêmaniyê xurt kir û di sala 1804ê de cara yekemîn tevgera netewî da dest pêkirin. Li hember êrîşên osmaniyan, Silêmanî terk kir. Di sala 1806ê de, hêzên osmaniyan bi bin xist û carek din paytextê mîrîtiyê bajarê Silêmaniyê zeft kir. Osmaniyan, di sala 1808ê de, carek din êrîş birin ser Ebdurehman Paşa. Mîr, piştî xiyaneta Mehmûd Paşayê Kurd, tevî hin hêzên xwe derbasî Îranê bû. Demek şûn de jî li wira çû ser dilovaniya xwe.

## Mijarên têkildar
* Malbata Babaniyan

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Leşker
Aşûra

[thumb|300px|Aşûra li gorì wêneyê bi navê "Dehê Muheremê" di sala 1909'an de bi destê wênesazê îtalyan [Fausto Zonaro hate çêkirin.]]
**Aşûra** yan jî **eşûra** di salnameya koçî de dehê meha muheremê ye. Aşûra di zimanê îbranî de wek ʿāsōr (assor) tê binav kirin û wateya wê *dehemîn* e.

Ji şeva ku 9'ê meha muheremê bi 10'ê mehê ve girê dide re, roja Aşûrayê yan roja Eşûrayê tê gotin. Meha muheremê li gora Quranê, meheke bi qîmet e. Roja Aşûrayê jî, rojek vê mehê ya herî bi qîmet e. Lê di baweriya mislimanên Şîede rojeke şînê ye û bîranînan şehadetê Huseyn bin Elî ye.

Li gora baweriyê, Xwedê gelek dia di vê şev û rojê de qebûl dike. Dîsa li gora baweriyê, di vê rojê de Aşûra nayê çêkirin. Di vê rojê de, çêkirina şêranî ziyafet dayîn, sedeqe dain sinet in. Di van rojan de girtina rojî yê jî pir sewab tê hesibandin. Rojî, ne tenê di Roja Aşûrayê de, lê belê an tevî rojek berî wê, an jî tevî roja pişt wê, tê girtin. Di hedîsan de, behsa sewaba Roja Aşûrayê tê kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Cejnên dînî
Kategorî:Elewîtî
Kategorî:Îslam
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mûsa
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Dawid

[thumb|Dawid Golyatê dêw dikuje li gorî

[Peter Paul Rubens]]

**Dawid** di ayînên cihû, mesihî û îslamî de pêxemberek e. Ew li gorî Zebûrê  di sedsala 10'an a berî zayînê de jiyaye. Lawê herî biçûk ê Boaz û Yeyê bû. Li seraya keyê Îsraêlê Şawûl bû û bi keça wî re zewicî. Piştî ku derbasî Filistînê bû, li wira keyaniyek ji xwe re ava kir. Paşê keyaniya Îsraêl jî xist bin destê xwe. Di dema keyaniyê de bû pêxember. Wehiyên Xwedê jê re jî hatin. Wehî di pirtûka pîroz Zebûrê de hatin civandin. Dawid Pêxember di sala 962'ê berî zayînê de wefat kir.

## Girêdanên derve
* Serhatiya Dawid

## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî

Kategorî:Ezîzên anglîkan
Kategorî:Helbestvanên cihû
Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de
Kategorî:Pêxember
Ferhenga kurdî-tirkî (Farqînî, 2004)

thumb|Ferhenga kurdî-tirkî ya Estîtuya Kurdî ya Stembolê. Amadekarê ferhengê Zana Farqînî ye.
**Ferhenga Kurdî-Tirkî**, ferhengeke kurdî-tirkî ya berfireh û mezin e ku amadekarê wê Zana Farqînî ye.

Ferheng di sala 2004an de, ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve hatiye weşandin. Ferheng 2132 rûpel e û ebadên wê jî 16x23,5 cm ye. Ferheng tevî hev ji 166 hezar madeyî pêk tê. Ji van madeyan 131 hezar jê madeya destpêkê û 35 hezar jî berdewama madeyê ne. Bi gotineke din, 131 hezar peyv û 35 hezar jî biwêj û berdewama serê madeyê tê de cih digirin.

Bi awayekî berfirehtir li ser wateya peyvan hatiye sekinandin û bergindên wan ên bi zimanê tirkî hatine dayîn. Ji bo hêsanî û fesîhbûnê jî da ku bikarhêner karibin jê hîn baştir sûd û kelk wergirin, piştî her wateya peyvekê hevokên nimûneyî jî hatine dayîn. Ev yek ferheng havildar û bikarbartir kiriye.

Ev xebata duyemîn a Zana Farqînî ye, ku berê Ferhenga Tirkî-Kurdî amade kiribû û dîsan Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ew di sala 2000î de çap kiribû. Ferhenga Tirkî-kurdî jî ji 1278 rûpelan pêk tê û ebada wê jî 16x23,5 cm ye. Di vê ferhengê de, 40 hezar jê madeya destpêkê û 20 hezar jî berdewamiya madeyê, tevî hev 60 hezar made cih digirin.

Ferhengeke mezin e, tê de ji wateyekê zêdetir berginda peyvên tirkî yên bi kurdî hatine dayîn ü her wiha piştî dana berginda her wateyî, hevokeke nimûneyî jî hatiye pêşkêşkirin. Bi vê yekê ferheng bikarbartir ango pratîktir bûye.

Çapa duyemîn a her du ferheng jî hatiye kirin.

## Çavkanî

Tirkî
Peymana Cezayirê

**Peymana Cezayirê** (1975) peymaneke nav Şahê Îranê û serokê Îraqê bû. Şahê Îranê û serokê Îraqê Sedam Huseyn, bi teşwîq û arîkariya Tirkiyê û Emrîka, li dewleta Cezayirê, li dijî kurdan, peymanek îmze kirin. Bi vê peymanê, Îranê dest ji piştgiriya kurdên başûr kişand, Îraqê jî dev ji arîkariya kurdên rojhilat berda. Bi vê peymanê, Îraqê, li herêma Şetul Ereb, hinek erd bi ser Îranê ve berda. Îraqê bi vê peymanê, otonomiya ku dabû kurdan êdî nas nekir. Peyman di 6ê adara 1975ê de, hat îmzekirin. Tevgera kurd, bi vê peymanê gelek ji hal ket.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Başûrê Kurdistanê
* Têkiliyên Îran û Iraqê

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Peyman
Kategorî:Sedsala 20an li Iraqê
Kategorî:Sedsala 20an li Îranê
Kategorî:1975 li Asyayê
Kategorî:1975 li Iraqê
Kategorî:1975 li Îranê
Cem

**Cem**, ji peyva *cemaetê* (civat, kom) tê. Cem, di baweriya elewîtiyê, yarsantiyê û şebektiyê de, çalakiyek herî mihum e.

## Cema elewiyan
Di elewîtiyê de ev çalakî, bi sê armancan tê pêkanîn.

# Bi armanca dînî
# Bi armanca hînbûna adet û usûlan
# Bi armanca suhbetê.

Li gora hin lêkolîneran, cema pêşîn di dema Îmamê Caferê Adiq de pêk hatiye. Di cema dînî de, bi muzîkê îbadet tê kirin û mey tê vexwarin. Heya berê çend salan hemû cem, bi dizî dihatin çêkirin. Kesên ne elewî û yên ne bêsûc, nikarin têkevin cemê. Di ceman de, karê dinyewî jî tê muhakemekirin. Kesê xeydan, tê aştîkirin. Adet û usûlên dîn û civakî hînî ciwanan dikin.

## Cema yarsanan

## Cema şebekan

## Çavkanî

Kategorî:Çanda Tirkiyeyê
Kategorî:Elewîtî
Kategorî:Îslam li Tirkiyeyê
Pazarcix, Dîxor

**Pazarcix** () bajarokê Dîxorê ye.
 
Şaredar, xwendegeha pêşên, namegeh (postexane) li wî gunde heye. Ew herêma payîzê pir sar e û bi bager e, havînê hênik û barandar e.

## Sewalê kovî li herêmê
Di herêmê gur, rovî, mişkê zeviya, teyîr, kevok, qijqijik, sone (werdek), peleban û kêrkuşk hene.

## Sewalê kedî
Yê aborîya cotkarî têne xwedî kirin (pez, se, ker, hesp, qaz, elok, mirîşk, çêlek û hwd.)

## Eşîrên herêmê
Gelê herêmê hemû kurd in. Navê eşîran ev in: Birimî (Sipîkan), Badikan, Simaîl, Torîn, Cemaldîn.

Aboriya gund ser cotkarî û xwedîkirina çêlek û pez in. Ev gund û yê dorê dernakevin zozana.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dîxorê
Erdal Ronahî

**Erdal Ronahî** yek ji avakar û edîtorên Projeya Wîkîpediya, ensîklopediya Azad ya Kurdî ye. Di sala 2004an da bi destpêkirina vê projeyê re bingeheke mezin ji bo xebatên ferhengî û ensîklopedîk avêt. Di serî de her çiqas bi tenê be jî, her ku çû, bêhtir kes û kom beşdarî vê xebatê bûn û îro tekane Ensîklopediya Kurdî ye di qada Înternetê de ku her kes dikare her saet xwe bigihînê.

Wî di nav gelek xebatên komputergeriya kurdî de cih girt û destpêka wergera wan kir. Wekî mînak digel Rizoyê Xerzî û Rêzan Tovjîn bernameya Abiword wergerand kurdî û ev yek ji bo Officeya kurdî bû bingeheke bêhempa.

## Çavkanî

Kategorî:Kurd
Kategorî:Projeya Wikipediayê
Kategorî:Wîkîpedîst
Gladyatorê Kurd Ristemê Zal

**Ristemê Zal** romaneke dîrokî a Edîb Polat e ji Weşanên Evrensel derket.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Simple Dictionary Application

thumb|SDA 1.02 (5/2005)
**Simple Dictionary Application** an jî **SDA** bernameyeke ferhengan e. Nivîskarê SDA Zdenek Broz e.

SDA di malpera ferheng.org de ji bo ferhengên kurdî tê bi kar anîn. SDA bi zimanê Java hat nivîsandin û gelek biçûk û bilez e.

Ji bo bikaranîna SDA Java Runtime Environment pêwîst e.

SDA nivîsbariya azad e.
## Girêdanên derve
* Malpera SDA
* Çend ferheng ji bo SDA 

Kategorî:Nivîsbariya azad
Weşanên Rewşen

**Weşanên Rewşen** weşanxaneya Stokholmê ye.

Çend nivîskarên ku pirtûkên wan ji aliyê Weşanên Rewşen ve hatine weşandin ev in:
* Amed Tîgrîs
* Fergîn Aykoç
* Huseyin Kartal
* Reşad Akgul
* Mahmut Baksi
* Xurşîd Mîrzengî
* Abdullah Ocalan
## Girêdanên derve
* Weşanên Weşanxana Rewşen

Kategorî:Weşanxane
Rewşen

*Weşanên Rewşen
*Rewşen Bedirxan
*Koma Rewşen
*Rewşen (kovar)
*Jiyana Rewşen (kovar)
*Rewşen-name (kovar)
Kartol

**Kartol**, ew zebze ye ku di binê axê de çêdibe, û xwediyê çend navên cuda ye, wekî **Kartol**, **qompîr**, **kepole**, **pulge**, **petetêz/petetîz** û **petete/petat**. Bi latînî jê re dibêjin*Solanum tuberosum*. Çend texlîtên kartolan hene wekî kartolên zer, sipî û sor.

Kartol li hin herêmên Kurdistanê pirr û bi hêsanî çêdibe. Çandina kartolê weha ye: Kartola sax li gor çaviyên ku tê de hene, bi kêrê qet dikin. Divê di her qetekê de, çaviyek hebe da tê re zîl bide û hêşîn bibe. Di zeviyê de kortik vedidin û her kortikekê du-sê pariyên ku çavî di wan de heye dixinê û ax pê dadikin. Yan jî dema bi gîsin û halet cot dikin, yek li pişt yê ku cot dike, ew perçeyên kartola qetkitî dixe nava xeta cot. Bi xeta cot a duyem re, ax dikeve serê. Lê li hin deveran bi trektorê(motor) cot dikin, li ser kotanê (gîsn) wê, sindoqa tije kartol datînin û ew kartol libo libo bera nêv axê dibin.

Kartol avî çêdibe. Dema ku hêşîn bû, dora kemê bi tevrik dikolin û axa sist li dorê didin hevûdu, heta ku kem bibin kewik. Piştre av bera ser didin û li gir germiya kêm û zêde, di heftiyê de du-sê caran avdanî dikin. Piştî ku kema kartolê kulîlk da, hin bi hin avdaniyê kêm dikin. Di dawiya meha heşt û serê meha nehan de, kalrtolên ku di binê avê de gihane, derdixin derva. Derxistina kartolan ji binê axê, bi gelek hawayên cuda çêdibe.

Teşîtek kartol heye ku çêja wê şêrîn e. Lê li Kurdistanê bi piranî kartolên ne şêrîn têne çandin, karton ji bo kelandin û qelandinê têne bikaranîn. Gelek cureyên xwarinê ji kartolan çêdibe.

Li herêmên pir sar, Kurdên li gundan bi çewalan kartol di hundirê mala xwe de dixin nava axê.

## Galerî

Wêne:Aardappel Parel virusziek.jpg|Riweka kartolê
Wêne:Potato flowers.jpg|Kulîlkên riweka kartolê
wêne:Various types of potatoes for sale.jpg|Kartolên cuda cuda li sûkê
Wêne:Pommes-1.jpg|Kartolên qelandî


Kategorî:Famîleya dendûreşkan
1908

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan
* 5ê kanûna pêşîn: Rojnameya Kürt Teavün ve Terakki (Alîkarî û Pêşketina Kurd) li Stenbolê dest bi weşanê kir.
* Serhildana Şêx Ebdulselamê Berzanî

## Zayîn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Çiyayê Bêxêr

**Çiyayê Bêxêr** çiyayekî Başûrê Kurdistanê ye. Dikeve ber tenişta çiyayê Cûdî li milê çepê. Heger mirov ji Cizîra Botan û Silopiya diçe Zaxoyê, çiyayê Bêxêr dikeve pêşber.

Bêxêr
Bêxêr
Gundê Hedîd, Silopî

**Gundê Hedîd** () gundek ji gundên navçeya Silopiya ye.

Li Gundê Hedîd Silopî û Cizîrî dijiyan û heta 5&nbsp;km dûrî Silopiyê ye. Di zude tabûra Iskerê Tirkî têde hebû û li Silopiyê qereqûl hebû û heta elektrika vî gundî jî hebû. Li wira jî çandîniya genim hebû. Tête gotin ji berî ku Silopî bibe navçe, dihata behskirin, ku Gundê Gundê Hedîd bibe navçe ji şûna Silopîya. Bes weke tête zanîn, di Silopîya de xelkê Silopî hene, gotinên wan li cem hikmetê mihimtir bûn. Ji ber vê yekê jî rabîn Silopî kirin navçe û Gundê Hedîd hêlan. Gundê Hedîd gundek gelek xweş bû, hişînatiya vî gundî zêde bî û ji Silopiyê xweştir bî. Bes wextê Silopî bî navçe, Gundê Hedîd rengê xwe yê berê winda kir. Di gund de mêrek bi navê Ebdula Efendî hebû, bi xwe dewlet katibî bû û dilekçe ji xelkê re dinivîsî û vêrgî distand. Di wextê wî de gelek Kurdan xwendin û nivîsana wan tune bûn, ji ber vê yekê ji ewî bi dexdîlo ya xwe arîkariya kesê ku nivîsana wî nebû dikir. Ebdula Efendî û xwe eslê wî ji Cizîra Botan bû û dibî mirovê Mala Mîr û Bedirxaniyan.

Ev gund niha jî dimîne, bes berû xirabînê çûye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.silopi.net.tc 

Kategorî:Gundên Silopiyê
Aydîn (parêzgeh)

**Aydîn** (, bi tirkî: *Aydın*, bi yewnanî: *Tralles*) parêzgehekî li herêma Egeyê li rojavayê Tirkiyeyê e. Navenda vê bajarê Aydîn e. Rûyê avê 64 metre bilind e. Rûerda parêzgehê 1.582 km² ye. Li bakur Îzmîr û bakur-rojhilat Manîsa, li rojhilat Denizli, li başûr Muğla û li rojavayê parêzgehê Deryaya Egeyê cih digire.

## Gelhenasî
Gelheya bajarê li gorî daneyên sala 2019an 1.110.972 kes e.

Hêjmarek zêde kurd li vê bajarê dijîn. Hejmara kurdan baş nayê zanîn. Piraniya wan di salên 1990ê de ji ber pêkutiyên dewleta tirkî mecbûr mane ku ji cihê xwe koçber bibin. Car caran ji aliyê hêzên paramîlîtar ên tirkan ve êrîş li dijî kurdan dihatin lidarxistin.

## Dabeşên îdarî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya şaredariya bajêr 

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Feratê Dengizî

**Feratê Dengizî** (navê wî yê fermî *Mehmet Aydın Alökmen*) nivîskarekî kurd e ku li gor nasnameya li ser di 02.06.1950'an de (lê belê, a rast 30.10.1949 e) li gundê Dengiza yê girêdayî Stewrê ya girêdayî Mêrdînê ji dayik bûye.

## Jiyan
Di sala 1971'an de bû mamosteyê matematîkê û demeke dirêj li gelek cihan mamostetî kir.

Ji biçûkatiya xwe de têkilî û hezkirina wî li ser zimanê kurdî hebû. Cara yekemîn di sala 1989'an û ya duyemîn jî di sala 1995'an de ji ber ramanên xwe yên siyasî û bi daraza endamtiya PKK, bi tevahî 10 salan di girtîgehan de ma. Kurteçîrok, helbest û gotaran dinivîse. Gelek pirtûk jî ji tirkî wergerandiye kurmancî, lê hê nehatine çapkirin. Bêhtir hişê wî li ser werger, felsefe û mantika zimên heye. Gotar, helbest û kurteçîrokên wî di malper, kovar û rojnameyan de tên weşandin. Nivîskarê Azadiya Welat û xwedî, berpirsiyar û yek ji edîtorê Kovara W'yê ye.

## Berhem
### Berhemên ku hatine weşandin
* Zimanê Zimên (cerribandin)
* Tisê (çîrokên gelêrî-berhevkarî)
* Zîzanê (çîrokên gelêrî-berhevkarî)
* Kêzxatûnê (çîrokên gelêrî-berhevkarî)
* Belgeyên Komcivîna Tenduristiyê (werger)
* Bi Heft Dengan Gazî Dikim (Kurteçîrok)

### Berhemên neweşandî
Berhemên wî yên ku ji ber sedemên aborî nehatine weşandin jî ev in:
* Zarê Dilî (kurteçîrok)
* Qêrrîna Dilê Min (helbest)

### Werger
* Gola Bişeytan
* Enînivîsa Mirovî
* Xwedê Li Tenîşta Nîlê Mir
* Mêrxasê Çaqircayî
* Taxa Gawiran
* Reşo Axa

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Flora

thumb|Flora
**Flora** beşa xwezayê ko zanista botanîk li ser radiwestit dibêjinê flora. Ev jî hemû giya û şênkatiyên siruştî li ber digirit. Flora di Roma kevin da navê Xwedêya biharê û gulan bûye. Manaya wê jî cîhana hemû nebat û gul û giyane.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Organîzm
Riweknasî

rast|thumb|350px
**Riweknasî** an jî **botanîk** şaxeyek ji zanistên xwezayî ye, Li jêr kategoriya berfireh ya zanistên biyolojî. Botanîk me bi beşa flora ya xwezayê hîn diket.

Her wesa ev zanist, morfolojî, anatomî, fîzyolojî û sîstematîka giyayan bi me didet nasîn.
Zanyarê bi 'esle xwe kurd Dînewerî li botanîkê xwedî zanîst bû.

## Girêdanên derve
Morfolojî

Morfolojî têgeheke zanistî ye ku di gelek qadên zanistê hatiye bikaranîn. Peyva morfolojiyê ji peyva yewnanî *morfè* hatiye wergirtin ku tê maneya form û awayê. Wate û bikaranînên cûda yên morfolojiyê ev in:

* Di *linguistic* yan zimannasî yê ji bo wergirtina form û şêwazê wêjeyan ji hevdu.
* Di jeolojî yê da weko jeomorfolojî û 
* Di biyolojî yê û nexasme di botanîk ê da şaxeyekî girîng e. Layenê jiderve yan jî ruxsarê (zahirê) organîzm an yan jîndaran (mirovan, ajalan û giyayan) û endamên laşê wan şirove diket.
Seîdê Hemo

**Seîdê Hemo** an jî ji wî hunermend û dengbêjê kurd re digotin Seîd Axayê Cezrawî

Bes di kîjan salê de û li ku dera Kurdistan hatiye dinê nayê zanîn. Lê tê texmînkirin ji Dêrikê, gundê Êndîwerê bû û pêşiya salên 1950î de emrê xwe bi dawî kiriye û hê gelek xort bûye çûye ber rehma Xwedê.

Ev dengbêjê kurd mêrê meta babê min e. Meta babê min jî ji mala Xalidê Reşo ye û ji navçeya Silopiyê ye û eslê xwe Silopî ye. Dengbêj Seîd Axa eslê wî ji Cizîra Bota an jî Cizîrê ye. Hindî dengê wî xweş, zelal û dijwar bû, ku wextê stiran digot, gelek caran camên penceran dişkestin. Tête gotin, dengbêj Hesen Cezrawî û Mihemed Arif Cezrawî ji Seîdê Hemo his nedikirin, belkî dengê wî ji yê wan xweştir bû. Herweha Hesen Cezrawî û Mihemed Arif Cezrawî gelek ji stiranên Seid Axa Cezrawî kopî dikirin û têxistin yên xwe. Dîsa tête gotin, evan Seîd Axa Cezrawî derman dane û jiber vê yekê zuka jî bû nexweşiya qirika xwe jî mir. Heta birayek yê Seîd Axa min û xwe li Cizîra Botan dîtiye û gelek zarokên wî jî hene.

Wextê ku ez hê li Welêt dimam, gelek caran stiranên Seîd Axa an jî Seîdê Hemo di Radyoya Bexdayê ya Pişka Kurdî dihate gotin. Bes ev hunermend li herêma Botan bi nav û Deng bû û Stiranên gelekî xweş digotin û hemî jî liser Kurdîtiyê û Kurdistanê hatine gotin, bes çend stiranên wî yên evînî û evîndariyê jî hebûn.

Çend nimûne ji stiranên wî ev in:

* *Ev milkê Kurdan de bixêr û bêre*
* *Berxê mala Xêlidî*
* *Îndîwerê Paytexte*

Dengbêj Seîdê Hemo ev stiran û gelek stiranên din jî gotine û gelek ji wan stiranan gotinên wan ewî û xwe çêkirîn e.

Rêza hinek ji stiranên dengbêj Seîdê Hemo ( Seîd Axayê Cezrawî):

* *Stirana liser Kemal û Ismet gotî*
* *Dewrêşê Evdî*
* *Ax de loy loy, lo Sowaro*
* *Vî Seqlanî helame*
* *Çûme bajarê Zaxokê*
* *Ehmedê mala Mîsa*
* *Ew Bexdayê Paytexte*
* *Lê lê nemînê, xata mîrata Digûrê*
* *Yar Gewrê deb(Bav) Gewrê xulama Endîwerê*
* *Hey Melawo Melawo*

Gelek ji van stiranan ewî gotine û bes hê zêdetir gotine, lê bes muzîka wî di piyasa Ewropayê de tune. Gerek li hin bajarên kurdan wekî Cizîra Botan an jî Cizîr û Silopî an jî Başûrê Kurdistanê û an jî li Kurdistana Binxetê li Qamîşlo, Dêrika Hemku, Êndîwerê û li hin bajarên di peyda bibin.

Berê di Radyoya Bexdayê ya Pişka Kurdî de û û li Radyoya Êrîvanê ya Pişka Kurdî de gelek caran dihatin gotin.

## Çavkanî
* www.silopi.net.tc 

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kesên ji Cizîrê
Kategorî:Kurd
Sînob

**Sînob**, îro bi fermî **Sinop** (, , ), bajarekî li bakurê Tirkiyeyê ye.

## Ciyê Coxrafî û Hudûdên Bajar

Bajarê Sînobê li cem Deryaya Reş û li ser pozikê Boztepe li bakûrê welatê Tirkiyê ye.

Bajar di nav parelên 41° 12' û 42° 06' bakûr û merîdyenên 34° 14' û 35° 26' rojhilat de ye. Hudûdên bajêr li bakûr bi Deryaya Reş ve, li rojava bi Kastamonû ve, li başur bi Çorûm ê ve û li rojhilata başûr jî bi Samsûn ê ve tê girêdan. Temamiya dirêjiya sîndorên bajêr 475 km ne û ji van 300 km reşahî û 175 km jî avî ne. Sînop ji Enqerê 435 km, ji Stembol 760 km û ji Samsûn ê 168 km dûre.

## Taybetiyên erda bajêr

Pîvana erdê bajêr 5862 km2 ye. Ji vî erdî 54,6% wî daristan, 74,3% çiyan, 2,3% wî zozan û 23,4% wî jî ji platoyan pêk tê.

## Av û Hewa

Li bakûrê heremê îklîma Deryaya Reş û li başûr ji bona çîyayên navber îklîma reşahiyê hukim dike. Li bakûr di navbera zivistan û havînê pirr ferqekî mezin tune. Li her demê salê bahozên xurt di hêla deryayê da tên. Di xêçî çend rojên li havînê hemû sal bi şilî û şepelî derbaz dibe. Lê li başûr şilî, rewa û germahî kêm dibe, zozan û çiya tesîra xwe nîşan didin. Li bajêr bi xwe germahiya salê kêmûzêde 14°. Meha herî germ bi 20° tîrmeh û yê herî sar bi 7° şibat e.

## Nifus û navçeyên bajar

Tevayiya nifûsa herêmê (tevlî gundan) 227.933 e. (Ji gora hêjmara sala 2000) Nifûsa Sînobê ji bona bê kariyê û kêmasiya endûstiriyê her sal hê tere hê kêm dibî. Yê herî bir cîvan û xortên bajêr koçber dibin terin Ewropayê yan jî Stembolê.

Navçeyên bajêr vana ne.
* Boyabat
* Durağan
* Ayancık
* Gerze
* Türkeli
* Erfelek
* Dikmen
* Saraydüzü

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Gayê Rûniştî

**Gayê Rûniştî** (bi dakotayî: **Tȟatȟáŋka Íyotake**) (bi îngilîzî: **Sitting Bull**) (di sala 1831ê da li Grand River, Dakotaya Başûr hatiye dinê û di sala 1890'î da jî li Standing Rock Reservationê hate kuştin. Sitting Bull serok û hekîmê êla Hunkpapa ya Lakotayan (Sioux) bû. Di berxwedana dakotayan li dijî leşkerê Amerîkayê da ew serokekî gellekî mezin û xurt bû. Di navbera salên 1869 û 1876'an da Sitting Bull bi çend şervanên xwe ra bi leşkerên amerîkî ra şer kiriye.

Gava ku di sala 1872'an da li welatê Siouxan li Çiyayên Reş (Black Hills) zêr hate dîtin, mîrovên sipî ew şûnda ji destê siouxan girtin û dakota mecbûr man ku ji welatê bav û kalên xwe koçber bin herin dereke din. Li ser vî Sittîng Bull serxwebûneke mezin di nav mirovên xwe da peyda kir û di sala 1876'an da bi tev lehengê dakota yê bi nav Crazy Horse (*Hespê Dîhn*) û Big Foot (*Nigê Mezin*) di şerê Little Bighornê da li dijî general George Armstrong Custer serketina herî mezin di dîroka dakotayan da qezenç kir.

Demeke şûnda amerîkî dîsa hatin xwe û bi ordîyekî mezin çûn ser Sitting Bull. Li ser vî Sitting Bull bi 3.000 hevalên xwe reviya Kanadayê. Lê rewşa dakotayan roj bi roj xirab dibû. Mîrovên sipî li demeke kurt hemû Amerîka bi dest xwe xistin. Êdî hêzê Sitting Bull nema û bi hevalên xwe di sala 19ê tîrmeha 1881ê da li Fort Randallê teslîmê hikûmeta Amerîkayê bû. Piştî du salan li girtîgehê, Sitting Bull hat berdan û nefiyê Standing Rock Reservationê bû. Lê dîsa jî wî dest ji serxwebûnê ber neda. Bi alîkariya wî komala Semaya Ruhî (Ghost Dance) hat darxistin ku yê ji bo çand û hunera gelê sioux tekoşîn dikir. Her şev sioux saz lê dixistin, dor agir govend digirtin û bi vî avayî mafên xwe dahanîn zimîn. Hikûmeta Amerîkayê ev sema wekî polîtîkî û sîyasî hesiband û qedexe kir.

Hikûmet ferman da leşkeran ku van semayan nehêlî û Sitting Bull bê pêgirtinê yan jî kuştinê. Li roja 15ê çileya pêşîn a sala 1890'î da ji aliyê dakotayekî caş ê bi navê Red Tomahawk ve hat kuştin. Sitting Bull di jiyana xwe da her dem ji bona azadiya gelê xwe şer kiriye.

Kategorî:Çermsor
Kategorî:Jidayikbûn 1831
Kategorî:Mirin 1890
Kategorî:Nîjadperestî
Kategorî:Penaberên li Kanadayê
Dewlet

**Dewlet** an jî **dûgel** rêxistineke navendîkirî ya siyasî ye ku li mirovên ku di axê wê de dijîn hikûm dike û qanûnan ferz dike. Pênaseyeke dewletê ya bê nîqaş tine ye. Tarîfa civaknasê alman Max Weber a *dewlet* bi berfirehî tê bikaranîn. Weber dibêje "dewlet" cureyekî birêvebirinê ye ku şidetê bi awayekî hiqûqî bi kar tîne û tenê ew xwediyê vî heqî ye. Dîsa jî tarîfên din ên cuda ne kêm in.

## Etîmolojî
Dewlet ji peyva erebî ya  tê û maneya xwe: *desthilat* û *serwerî* ye.

## Mijarên têkildar
* Lîsteya dewletên cîhanê

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Kategorî:Erdnîgariya siyasî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Birca Eiffel

thumb|Birca Eiffel
thumb
thumb|Birca Eiffel
**Birca Eiffel**, carina jî **Birca Eyfelê** (), birca ji hesin di cîhanê de mîna sembola Parîsê tê nasîn. Navê xwe ji muhendîsê ku ew çêkiriye Alexandre Gustave Eiffel digire. Birca Eiffel her sal ji aliyê nêzîkî 6 milyon turîstî ve tê ziyaretkirin. Birca Eiffel di navbera salên 1887 û 1889an de ji aliyê fîrmaya Gustave Eiffel ve, ji bona pîrozbahiya 100emîn salvegera Şoreşa Fransî hatiye çêkirin.

Birca Eiffel 300 metreyan bilind e. Heft salan carekê bi 60 ton boyaxî tê rengkirin. Rengkirina bircê ji aliyê 25 kesan ve tê kirin û 15 mehan dikşîne.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1889an li Fransayê

Kategorî:Cihên merkezî li Fransayê
Kategorî:Fransa
Kategorî:Parîs
Wîkîçavkanî

thumb|150px|Logoya Wîkîçavkanî
**Wîkîçavkanî** (*Wikisource*) yek ji projeyên MediaWiki ye. Di Wîkîçavkanî de belge û nivîsarên orijînal hene.

## Girêdanên derve
* Malpera kurdî

Kategorî:Weqfa Wikimedia
Sûre

**Sûre**, beşeke ji 114 beşên pirtûka pîroz a Quranê ya dînê îslamê ye. Li gorî baweriya îslamê sûreyên Quranê li Meke û Medîneyê dahatine.

## Wateya Sûreyan
Wateya Qurana Pîroz

## Nivisandina Sûreyan
Qurana Pîroz Erebî Kurdî ya Latînî
## Çavkanî
https://watedar.com/

## Girêdanên derve
* Fêhrista Sûreyan- Cuz 30 


Kategorî:Termînolojiya îslamê
Nullsoft Scriptable Install System

thumb|NSIS**Nullsoft Scriptable Install System** an **NSIS** bernameyeke ji bo sazkirina bernameyên din e. Di bernameyên wekî AbiWord de tê bikaranin.

NSIS nivîsbariya azad e û ji aliyê PCKurd.net ve li kurdî hate wergerandin.
## Girêdanên derve
* Malpera NSIS

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Andorra

**Andorra**, bi fermî **Mîrektiya Andorrayê** (bi ketelanî: *Principat d'Andorra*), mîkrodewletekî bê derya ye ku li ser nîvgirava Îberî bi Fransa li bakur û bi Spanya li başûr sinor e. Mîrektî di sala 1278an de bi destûrnameyek hatiye damezrandin. Rêveberiya mîrektiyê niha ji aliyê du hev-prensê ve tê rêvebirin ku ji aliyê pîskoposa Urgellê li Ketelonya, Spanya û ji aliyê serokê Fransayê ve tê birêvebirin. Paytext û bajarê herî mezinê mêrektiyê Andorra la Vella ye.

Andorra şeşemîn dewleta herî piçûk ê Ewropayê ye ku bi rûerda mîrektiyên bi qasî 468 kîlomêtre çargoşe û nifûsa mîrektiyê bi qasî 79.034 kes e. Gelê Andorrayê komekî etnîkî ya romanî ye ku ji nêzîkê gelê ketelen ve girêdayî ye. Andorra ji hêla bejahiyê ve 16em welatê herî piçûk ê cîhanê ye û ji hêla nifûsê ve jî di rêza 11em de ye. Paytexta mîrektiyê, Andorra la Vella, paytexta herî bilindahî a Ewropayê ye ku bi bilindahiya 1023 mêtre ji asta deryayê bilind e. Zimanê fermî ketelenî ye lê li deverê bi gelemperî spanî û fransî jî te axavtin. Li Andorrayê her sal bi texmînî 10,2 mîlyon geştyar tîne welêt. Andorra ne endamê yekîtiya Ewropayê ye lê ji 1993an vir ve endamê Neteweyên Yekbûyî ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Avabûnên 1278an li Ewropayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1278an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê
Kategorî:Mîrektî
Kategorî:Monarşiyên Ewropayê
Kategorî:Pîrenê
Mîran Janbar

**Mîran Janbar** roman û çîroknivîseke kurd e. Di sala 1974an de, li Qosera Mêrdînê ji dayik bûye.

## Jiyana wî

Di sala 1997an de, li Zanîngeha Dîcleyê, beşa matematîkê qedandiye.
 
Janbar, di nava qonaxên xwe yên nivîskariyê re, heta sala 2004an, bo demeke dirêj bi kar û barên şanoyê mijûl bû û di nava gelek komên şanoyê yên curbecur de derhênerî, lîstikvanî û karê nivîsandina deqên şanoyê kir.

Nimûneyên berhemên Janbar, ji navîna salên 90î û pê de, di kovarên wêjeyî yên wekî Jiyana Rewşen, Rewşen-Name, Kovara W û di gelekên din de hatin weşandin. Mîran Janbar her wisa bi karê weşangeriyê jî radibe û yek ji damezirînerên Weşanxaneya Lîsê ye, ya ku di sala 2004an de li Amedê hatiye damezirandin.

Janbar niha jî di Weşanxaneya Lîsê de wekî berpirsiyarê hin rêzên pirtûkan û rêveber, li gel nivîskariya xwe, bi karên xwe berdewam e.

## Berhem
* *[[Ardûda]]*, roman, 2004, Amed, Lîs
* *[[Azad]]*, kurteçîroka bo zarokan, 2006, Amed, Lîs
* *[[Qolyeya Cécileê]]*, roman, 2012, Amed, Lîs
* *[[Kaptanê Mirinê]]*, çîrok, 2019, Amed, Lîs 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Kesên ji Qoserê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Çanda Berxwedan

**Çanda Berxwedan** kovareke xwerû bi kurdî bû, ku ji 50 rûpelên A4 pêk dihat û bi tenê li girtîgeha Trebzonê ji aliyê girtiyên PKK'yî ve dihate derxistin. Kovarê di sala 1997'an de dest bi weşana xwe kir. Hin nivîsên wê bi qasî ku karibin derxin derve di kovar û rojnameyên cur bi cur de hatine weşan. Ji ber ku zagonên dewleta Tirkiyeyê destûr nedida ku nivîsên bi kurdî ji girtîgehê derkevin, heta niha tu hejmarên wê yên ku derketine derve jî nîn e.

Îro gelek kesên ku bi kurdî dinivîsin û wekî nivîskar tên nasîn bi nivîskariya vê kovarê dest pê kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Yaqob Tilermenî

**Yaqob Tilermenî**, nivîskarekî kurd e ku di sala 1972yan de li Qosera Mêrdînê ji dayika xwe bûye.

Tilermenî dibistana Seretayî, Navîn û Lîseyê li Qoserê xwendiye. Li Zanîngeha Dîcleyê, Fakûlteya Perwerdehiyê, Beşa Fizîkê qedandiye. Ji 1995an heta taliya 1998an li Stembolê Mamostetiya Fizîkê kiriye. Dû re li Qoserê Mamostetiya Fen Bilgisi kiriye. Di gulana 2002yan de li gel deh mamosteyan û endazyarekî, bi bahaneya xebatên perwerdekirina kurdî hatiye girtin û mehekê di Girtîgeha Mêrdînê de maye. Piştî serbestmayîn û rizgarbûna Dadgeha Ewlekariya Dewletê (DGM) li karê xwe vegeriyaye û ji hêla Walîtiya Mêrdînê ve sirgûnî bajarê Yozgatê bûye. Weke sirgûn sê salan li gundekî navçeyeke Yozgatê maye. Dû re li bajarê Mersînê heta sala 2017an mamostetî kiriye û bi biryara hikûmetê ji kar hatiye derxistin. Ji ber zextên berpirsiyarên dewletê mecbûr maye ji welatê xwe veqete û li gel malbata xwe li bajarê Lozanê yê bi ser Swîsreyê bi cih bibe. Tilermenî bi helbestvan Dîlber Hêma re zewicandiye û xwediyê du keçan e: Şarezîn û Yezda.

Nivîs û çîrokên wî ji sala 1997an û vir ve di kovarên bi navê Jiyana Rewşen, Pelîn, Kevan, Nûdem, Hîwa, Rewşen-name, Kovara W, Notos, Dünya'nin öyküsü, Tîroj, pêveka Özgür Gündem-Ekgündem, Rojnameya Azadiya Welat, Özgür Politika, Xwebûn û malperên bi navê Mehname, Amûde, Diyarname de hatine weşandin.

## Berhem
* *[[Êşbazî]]*, kurteçîrok, Weşanên Sî, 2002
* *[[Bermeqlûb]]*, kurteçîrok, Weşanên Sî, 2003
* *[[Ferhenga Sirgûnê]]*, kurteçîrok, Weşanên Lîs, 2005
* *[[Kitim-Sêbareya Mêrdînê 1]]*, roman, Weşanên Lîs, 2005
* *[[Qerebafon-Sêbareya Mêrdînê 2]]*, roman, Weşanên Do, 2009
* *[[Bavfileh-Sêbareya Mêrdînê 3]]*, roman, Weşanên Do, 2010
* *[[Metamorfoz]]*, kurteçîrok, Weşanên Na, 2012
* *[[Kermêşa Gerok]], kurteçîrok, [[Weşanên Zîbeq]], 2012
* *Lemişta çîrokên kurdî/Salnameya 2012-2013-2014an, Weşanên Na, 2013
* *[[Kulîlkên Apê Mûsa]]*, şanonameya zarokan a muzîkalî, Weşanên Zîbeq, 2012
* *[[Danişîna Zimanekî]]*, şanoname, Weşanên Şanoya Şaredariya Mezin a Amedê 2012
* *[[Sergotina Calvino]]*, roman, Weşanên Avesta, 2013
* *Hêlange*, roman, Weşanên Lîs, 2015
* *Pizdank*, çîrok, Weşanên Lîs, 2016
* *[[Qerebafon-Sêbareya Mêrdînê 2]]*, roman, Weşanên Lîs, 2021 (çapa nû)
* *[[Bavfileh-Sêbareya Mêrdînê 3]]*, roman, Weşanên Lîs, 2021 (çapa nû)
* *Şevhilat*, roman, Weşanên Lîs, 2024
* *Moustique Voyageur*, roman Jeunesse, Maison d'édition Vérone, 2024
* *Binyat û vegotin: Awireke teorîk li çîrokê, teorî, Weşanên Lîs, 2025
* *Keskeşîn* çîrok, Weşanên Lîs, 2026

== Werger (ji tirkî bo kurdî) ==
* *Rojda*, [[Özcan Karabulut]], çîrok, Weşanên Lîs.
* *Cam û Kevir*, Şükrü Erbaş, (li gel [[Dilber Hêma]]), helbest, Weşanên Lîs
* *Êşbazî/Bêbaran*, [[Hicri Izgören]], (li gel [[Lal Laleş]]), helbest, Weşanên Lîs
* *Dansa Berber*, [[Sirri Ayhan]], roman, Weşanên Na
* *Aso*, [[Fatma Köl]], roman, Weşanên Lîs
* *Hal'', Sabri Erdem, helbest, Weşanên Name

## Girêdanên derve
* 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Kesên ji Qoserê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Welatê Me (rojname)

**Welatê Me** rojnameyeke kurdî ya hefteyî bû û weşana xwe li Stembolê kir.

Piştî ku rojnameya heftane Welat di sala 1994an de hat girtin, li şûna wê bi navê Welatê Me rojnameyeke nû, dîsa bi kurdî û heftane di 20ê çiriya paşîn a 1994an de dest bi weşanê kir. Aynur Bozkurt bû xwediya vê rojnameyê, Zana Farqînî jî berpirsê nivîsaran.

Rojnameya hefteyî Welatê Me bi qasî salekê weşana xwe domand, pişt re jî şûna xwe ji rojnameya kurdî ya hefteyî Azadiya Welat re hişt.

## Mijarên têkildar
* Azadiya Welat
* Lîsteya kovar û rojnameyên kurdî
* Welat

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Kovara Şemamok

thumb|Şemamok
**Kovara Şemamok** ku wekî kovareke zarokan bi kurdî, tirkî û îngilîzî derket, di sala 2005'an de li Amedê ji aliyê Şaredariya Surê ve hate amadekirin û edîtoriya wê ji aliyê Sîdar Jîr û Rizoyê Xerzî ve hate kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Siyamend Cemşîd

**Siyamend Cemşîd** di nav refên gerîlayên PKK'ê de şer kiriye û di heman demê de kurteçîrokên şervaniyê nivîsiye.

Pirtûka wî ya yekem a bi navê *[[Soza Pepûlkan]]* ji nav Weşanên Aram derket.

Kategorî:Nivîskar
Yûsif

thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.
thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê
**Yûsif** (bi erebî: **يُوسُف**, *Yûsuf*, bi kurdî wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin), li gorî Quranê, yek ji pêxamberên Benî-Îsraîl e.

## Dîroka Yûsif li gorî îslamê
Yekek ji pêxamberên ku di Quran ê da navê wî derbaz dibe. Yûsif lawê pêxamber Yaqûb e û rîçika wî hettanî pêxemberê Îbrahîm tere. Di Qur'anê de navê sûreta 10an jî Yûsuf e. Va sûreta ji 111 ayetan pêda dibe û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Di gora Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji wan yê herî pirr lawê xwe yî Yûsif hez dikir. Ji bona vî hez kirina birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe da dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kir, Yaqûb fam kir ku va nîşanek ji Xwedê ye û li Yûsif ra teme kir ku vî xewna xwe ji kesekî ra nebêje. Lê birayên Yûsif va xewna bîhistin û xwestin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemû bi hevra çûn gerê. Êdî Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî sor kirin û ji bavê xwe ra derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê Misirê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê.

Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê.

Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.

Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin Misirê. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

## Dîroka Yûsiv, li gorî cihûtiyê

## Dîroka Yûsif, li gorî mesîhiyê

## Dîroka Yûsif, li dînê Behayî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Sûreta Yûsuf / Qur'an
* Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217
* Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Dîn
Kategorî:Pêxember
PENa Navneteweyî

**PENa Navneteweyî** saziyeke navneteweyî ya nivîskar û rewşenbîran e ku di sala 1921ê de li Londonê hatiye damezirandin. Ew ji komeleyên nivîskarên neteweyên din pêk tê. Nivîskarên her neteweyekê bi îmzeya 21 nivîskarî daxwaznameya endamiyê dişîne ji PENa Navnetewî re û heke were pejirandin, ew gelê xwe di nav wan de temsîl dikin. Bi vî rengî PENa Tirk, PENa Alman, PENa Amerîkayê, PENa Norwêcê, PENa Viyetnamê û hwd hene.

## PENa Kurd
PENa Kurd a pêşîn jî li Almanyayê hatiye vekirin. Li Kurdistanê navê wî di navbera salên 2007-2013 de Komeleya Nivîskarên Kurd bû, lê di 18-19ê gulana 2013an de li Amedê kongreya 8an a komeleyê hat amadekirin û navê navendê dîsa bû PENa Kurd.

PEN bi yekîtiya hemû PENên dinyayê dibe wekî yekîtiyeke navnetewî, bandoreke wê ya navnetewî ava dibe. Armanca wê azadiya ramanê ye. Ew azadiya ramanê ya endamên xwe û hemû nivîskarên dinyayê diparêze, lê ji ramanên siyasî dûr radiweste.

## Wateya "PEN"
*P* (*Poem*, helbest) *E* (*Essay*, gotar, ceribandin) *N* (*Novel*, çîrok, roman); peyva "*pen*" jî îngilîzî ji bo penûs e.

## Bide ber hev
# Navenda PEN a Kurd
# Pena Kurd a Amedê (Komeleya Nivîskarên Kurd)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1921ê li Înglistanê
Kategorî:Komele
Kategorî:Rêxistinên ku di 1921ê de hatine avakirin
Kategorî:Saziyên nivîskaran
Nesip Gültekin

**Nesip Gültekin** di sala 1954'an de li Pasûr a girêdayî Amedê hate dinê. Dibistana seretayî li Gundê Kuyê kuta dike. Dibistana Mamostetiyê ya Seretayî li Erxeniyê kuta dike û di sala 1976'an de dest, li gundê Pêdar a Perwarî ya Sêrtê dest bi mamostetiyê dike. Dû re li Pasûr, Bismil û nav Amedê de mamostetyiyê didomîne. Di salên 1993-1998'an de di lijneyên Egitim-Senê de cih digire û ji sala 1998'an heta 2001'ê jî di rêveberiya wê ya Amedê de cih digire. Di sala 25'emîn a mamostetiyê de ji Amedê koçberî Erzeromê dibe. Li Erzeromê ji mamostetiyê malnişîn dibe.

Di Komeleya Mafê Mirovan de li Amedê nêzîkî 2 salan di rêveberiyê de cih girt. Di sala 2004'an de piştî ku Enstîtuya Zimanê Kurdî li Amedê hate damezirandin, damezirî û serokatiya wê jî kir.

Gültekîn, Nesip
Koremişk

**Mişkê erdan** an **koremişk** (*Talpidae*), famîleyek mezin ku jê kosnîga devî, mişkê desman û kosnîg an **xilt** gelek navdar in. Ew ji mişkên malan xurtir, zexmtir û jêhatîtir in. Li Kurdistana Bakur bi piranî rengê wan cûn e, pirçeke wan a kurt û şayik heye.

Di zoolojiyê de jê re *Salpa* tê gotin.
## Şayes
Tasa serê wan teng û dirêjîk e. Pozê wan dirêj û bi piranî bi tevger e. Çav gelekî biçûk in û car caran di bin çerm de dimînin. Di bin axê de bi hêsanî tevdigerin. Guhê derve pir biçûk e. Çîmên wan kin in û di her lingekî wan de 5 pêçî hene.
## Reftar
## Çavkanî

## Girêdanên derve
Ferîd Xan

**Ferîd Xan** (jdb. 1979, Gimgim) helbestvanê kurd e.

## Jînenîgarî
Ferîd Xan di 7ê tîrmeha 1979an de li gundê Înaqaya ya Gimgimê hate dinyayê. Di 15 saliya xwe de dest bi helbestê kir û 19 salî pirtûka wî ya yekem bi navê *Kemana min mîna gundekî digirî* hat weşandin. Di sala 2003an de pirtûka wî ya duyem li Stenbolê bi navê *Altı Katlı İnsan Kulesi* (Barûya Şeşqat a Mirovan) hat çapkirin. Demekê li Almanya Edîtoriya Kovara Amara ya Wêjeyî û Hunerî kiriye. Di Mezopotamya TVyê de programek bi navê *[[Ba û Ka]]* li ser wêje û helbestê amade kir. Ji sala 1994an vir ve li Almanyayê dijî.

## Berhem
* *[[Kemana min mîna gundekî digirî]]*, Helbest, Weşanên Rewşen, 1999, Bi navê *Ferîd Han*.
* *[[Altı Katlı İnsan Kulesi]]* (Barûya Şeşqat a Mirovan), Pexşan, Weşanxaneya Elma, bi tirkî, Bi navê *Ferit Han*, 2003.
* *[[Klîpa Marên Birçî]]*, Helbest, Weşanên Belkîyê, 2006.

## Girêdanên derve
* Ferîd Xan di ferhenga Tirşikê de.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Rêbwar Seîd

**Rêbwar Seîd** (jdb. 1962 li Silêmaniyê) wênesazekî kurd e.

## Girêdanên derve
* Wêneyên Rêbwar Seîd

Kategorî:Jidayikbûn 1962
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Wênesazên kurd
Mala Xalidê Reşo

**Mala Xalidê Reşo** ji navçeya Silopî`ya ne û eslê xwe ji Silopî ne.

Berê Nav û Dengê wan jî di navçeya Silopî`ya de hebûn, lê bes niha gelek kes wan û tukes tuksê nas nakin. Bav û Mirovên me digotin, hinek ji wan birin Iskerîya Tirkan û hêdî nezivirîn mala xwe û tukes nizane çi bi serê wan hat! Serhatîyên me ji mere digotin, wextê Iskerê Tirkan hatin malên me, gelek li Abdurrahmanê Xalid xistin, ku ew bi wan derb û birînan jî emrê Xwidê kir. Gelek ji me ne Bavpîr ne jî Pîrika xwe dîtine. Wextê ku Bavpîrê me emrê Xwidê kirin, Pîrika me mêrek din kir û zarokên xwe hêlan tinê. Ev zarok hemî jî hê heta 10 saliyê bûn. Wextê meta bavê me Rehîma Xalid pîreka Seîdê Hemo ew gotin sehkir, ew hat ser malê û guhê xwe da van zarokan; bav, herdu ap û metan ve.

Abdurrahman ê Xalid ê Reşo: Abdurrahman kurê Xalid bû, Xalid jî kurê Reşo bû. Niha jî 3 kurên Abdurrahman hene; Abdurrahîm, Mihemed Alî, Abdurrahman. Ev jî zewicîne û zarokên wan û zarokên zarokên wan jî hene.

Mala Xalidê Reşo: Reşo; bavkalik, Xalid; bavê Abdurrahman, Asya, Rehîm, (Cangîr), Abdurrahman; kurê Xalid.
Emîne, Abdurrahîm, Mihemed Alî, Abdurahman jî zarokên Abdurahman ê Xalid in.

Kategorî:Mal
Kategorî:Silopiya
Alî Îmran

**Alî Îmaran** an jî **sûreya Malbata Îmran** ji Quranê sûreyek e ku li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneye hatiye danin û ji 200 ayetan tê holê. Sûre navê xwe ji ayeta 33 yemîn digirî. Îmran navê bavê Hz. Mûsa û Hz. Harûn e. "Alî Îmran" jî zimanê erebî ye û wergerandina wî yê bi kurdî "Malbata Îmran" e.

Kategorî:Sûre
Hecî Nasir Roşen

**Hecî Nasir Roşen** li zistana sala 1945ê li bajarê Sine li Rojhilata Kurdistanê hatiyê dinyayê û heta sênfa 12ê li vî bajarî ders xwendiye. Piştre çûye Zanîngeha Tehranê û li kalêca edebiyata farisî de mijûiî ders xwendinê bûye. Digel ders xwendina xwe re di gel radyoya Tehranê pişka kurdî wekî motercimekê hevkariyê dike.dibe hevkarê: Seyid Ibrahîmê Sitûde, Dr. Siracedîn, Mela Cemîl Rojbeyanî, Dr.Salih Ibrahîmî, Hesen Zîrek, xatûn Mîdya Zendî,xatûn Miryem Zehiryanî, Osman Ehmedî, Hisamedîn Emîn, Mezher Xaliqî, Şêxkanlo.

Di sala 1966ê diçe kalêca efseriyê û sî sala li kincê polîsiyê de dimîne û li ostanê: Kurdistan, Xûzistan, Fars, Hemedan û Tehranê de xizmetê dike û paşan li sala 1996ê de dev li şola polîsiyê diberde û bi rtba sertîpiyê tê baznişest kirin.

Li sala 1976ê de di gel xatûn Eqdes Behramî mamostayê sertayiyê perwerda Îranê dizevice û li vê zivacê de dibe xudanê 3 zarûya bi navê: Erestû, Esmer û Eseed ku her sê zaryê vî dersa akadomîk dîtine.

Nasir her li eviliya xizmeta xwe de digel wehûnana helbesta nasiyar bûye û dest bi wehûnana helbestê kurdî û farsî kiriye. Pitir li 20 hizar beyt helbestê vî hene ku li bara meselê corbecor dene û exlebê helbestê vî kilasîkin.

Bilî şola nizamî ku wezîfa vî bûye çendîn şolê din jî li ber vê re kirine wekî:
* 1- Rê êxistina karvanê helbest û mosîqiyê li radyoya kurdiye Tehranê
* 2 – Du cara li kêberkêya xwendina Quranê de bûye neferê evil û li ber vê hindê li sala 1991ê rêkirne Mekê û bûye hecî.
* 3 – Verzişkarekî mezine û 16 sala serokê gurûp û mamostayê verzişa vezne berdariyê bûye.li vê werzişê de bûye dawerê beynelmilelê.
* 4 – Niha jî li piroja jimarekirina otomobêla li Tehranê de mijûle.

Dîvanê helbestê vî:
* 1 – Lalêhayê Ateşîn
* 2 – Şikûfêyê Işq
* 3 – Sayêyê Mehtab
* 4 – Tesavîr Xiyal
* 5 – Der Xelwetê Endîşê
* 6 – Cilvêhayi Ihsas
* 7 – Deryayi Morvarîd
* 8 – Evîn û Avat dîvana helbestê vî bi zimanê kurdiya Soranî
* 9 – Wergêra Quranê bo ser zimanê farisî helbest li 17 meha de

Seyid Feysel Moctevî

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Nivîskarên kurd
Idrîs

[thumb|150px|Taswîrkirina Hz. Îdrîs a li [bihişt û dojehê ]]

**Îdrîs** yek ji neviyên Hz. Şît û pêxemberê Xwedê ye. Hz. Şît ji bi xwe zarokê mirovê yêkemîn pêxember Adem bû. Ji Hz. Îdrîs ra 30 rûpelên pîroz hatine dayîn. Navê wî yê rast *Ahnuh* bû. Lê ji ber ku wî pirr pirtûk dixwendin li Quranê da ji wî ra "Îdrîs" hatiye gotin. "Îdrîs" ji mirovên ku di zanistiyê da pêş da çûne tê gotin. Li gora riwayetan Hz. Îdrîs li Misir ê bajarê Minuf ê yan jî li Babil ê hatiye dinê û jiyaye. Navê bavê wî Yerd û navê diya wî Berre ye. Neseba wî hettanî Hz. Adem aha tê zanîn: Îdris - Yerd - Mehlail - Kinan - Enûs - Şît - Adem.

Hz. Îdrîs wekî pêxember ji komalekî ra hatî bû şandin. Va komala ji neviyên lawê Adem Kabil bû. Hz. Îdrîs kêm û zêde hettanî 120 salan ferman û qedexeyên Xwedê ji mîrovan ra got. Hz. Îdrîs bi 72 zimanan qise dikir û hemû komal bi zimanên wan dawetî li ser riya Xwedê dikir. Wî bi xwe sedî zêdetir bajar û gund ava kirine û ji mîrovan ra gellek zanistî elimandiye. Di zanistiyên huner, stêrnasî û nivisê da ew mirovê yêkemin bû.

## Çavkanî

Kategorî:Pêxember
Beqere

**Sûreya beqere** (, bi kurdî: Sûreya Çêlekê), ji Quranê sûreyek e ku li gorî baweriya îslamê di dema Medîneyê hatiye danîn. Di Quranê da sûreya herî dirêj e û ji 286 ayetan tê pêda kirin. Navê xwe ji ayetên 67-73 temîn yanê ji kelîma *beqere*, bi kurdî "mange, çêlek", digirî. Şunda ayeta Beqerê di dadgeriya îslamî da gellekî mezin e. Ji ber ku ferman û qedexeyên dînî bi pirranî li vî sûreyê da bi cih digirin.

## Şîrovekirin
Gelek şîroveyên Qurana pîroz hene wek şîroveya Qur´anê ya Qurtubî, Şe´rawî Îbn Elkesîr hwd.

## Çavkanî

Kategorî:Ajal di îslamê de
Kategorî:Cîhad
Kategorî:Sûre