Mustafa Kemal Atatürk

**Mustafa Kemal Atatürk** (heya 1934an: **Mustafa Kemal Paşa**, bi kurdî wek **Mistefa Kemal Paşa** jî tê nasîn, osmanî: مصطفى كمال پاشا *Muṣṭafâ Kemâl Paşa*, ji 1935 heya 1937an: **Kamâl Atatürk**; jdb. 1881an li Selanîkê, wîlayeta Rûmeliyayê, împeratoriya Osmanî - m. 10ê çiriya paşîn a 1938an li Stembolê, Komara Tirkiyeyê) damezrînerê komara Tirkiyeyê û ji sala 1923an heya 1938an yekem serokkomarê komara nûjen Tirkiyeyê bû ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem hatiye damezrandin.

Xizmetên wî yên wek efser di parastina nîvgirava Çanakkaleyê de ku di sala 1915an de li hember leşkerên hevalbendên ku dixwestin derdora tengava Çanakkaleyê bixin bin kontrola xwe û ji 1921ê û pê ve di şerê berevaniyê de li dijî yewnaniyên ku ber bi Anatolyayê ve bi pêş ve çûbûn, wî kiriye sembola xweragiriya tirkan û hişmendiya neteweyî. Wek siyasetmedarekî hêzdar ku bi israr nûjenkirina welatê xwe li ser modela rojavayî pêş xistiye ku bi rakirina siltanat û xîlaftê û herwiha reformên civakî yên berfereh (destpêkirina laîkîzmê, wekheviya jin û mêran, tirkkirina welat, binpêkirin mafên neteweyên din û komkujî û şerên li dijî kurdan û hwd.) dewletek li ser asasên meteweperestiya tirk ava kiriye.

Atatürk di têkiliyên tirk û kurdî de wekî yek ji kesên bi nîqaş tê dîtin ku tê îdîa kirin ku Atatürk di dema Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê de soz daye eşîrên kurd ku ger ew alîkariya wî bikin, ew ê herî kêm di nav sinorên xwe de rêveberiyeke xweser bide kurdan. Piştî bidawîbûna Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê û serkevtina Atatürk, serokên eşîran ên ku hevpeymaniya tirk û kurdî îmze kiribûn yek bi yek hatine bidarvekirin. Di encama Komara Tirkiyeyê a ciwan a di bin serokatiya wî de (1923-1938) gelek nûnerên bîrdoziya kurd û eşîran li dijî hikûmeta navendî ya Tirkiyeyê li Enqerê rabibûn li ser piyan. Ev serhildanan bûne sedema kuştin û tunekirina girseyî ya gelek eşîrên kurd û sivîlên wan din ên di bin fermandariya wan de. Herwiha, gelek misilmanên ku ji Balkanan reviyabûn, ji bo ku ev herêman zûtir werin tirkkirin, ber bi deverên Bakurê Kurdistanê ve hatine sirgûnkirin.

## Jînenîgarî

### Kok û ciwaniya wî
thumb|Ev mal ku Mustafa Kemal Atatürk jidayik bû, Selanîk, Yewnanistan. Mal aniha mûzexane ye
Atatürk di 1881an de li Selanîkê, ku wê demê beşek ji împeratoriya osmanî bû, wek kurê Ali Rıza Efendi û Zübeyde Hanım, ku ji 1871an ve zewicî bûn, hatiye dinê.

Di zarokatiya Atatürkê de çendîn serhildanan derbas bû, ku tê de îradeya wî ya xurt û îdiaya wî derket pêş. Ew tenê çend rojan çû dibistana Quranê ya ku diya wî dixwest ku ew biçe, bi taybetî ji ber merasîma pejirandinê. Paşê, bi piştgiriya bavê xwe, li ser modela rojavayî derbasî dibistaneke taybet bû. Dema ku ew heft salî bû, bavê wî wefat kir. Dayika ku bi zorê dikaribû du zarokên xwe yên mayî têr bike, ji bo ku bi birayê xwe re li welêt bijî, ku li wir çûna dibistanê bi rêkûpêk ne gengaz bû. Piştî navbereke du salan ji dibistanê, Atatürk wek nîv-sewî li Selanîkê li cem xaltiya xwe hat danîn, da ku ew dîsa biçe dersê û li dewarên mamê xwe jî binêre. Lêdanên dijwar û bi xwînxwarî li pişta wî, ku ji mamosteyekî wergirtî, bû sedem ku careke din dev ji dibistanê berde û ji dibistana navîn hat dûrxistin. Di 12 saliya xwe de bi dizî serî li dibistana navîn a leşkerî ya li Selanîkê dide, di îmtihana ketina dibistanê de derbas dibe û li gel berxwedana dayika xwe vîna xwe bi cih tîne. Li gorî gotina wî, mamosteyê wî yê matematîkê li wir paşnavê Kemal (bi erebî: kamil) lê kiriye, ku wî bi şiyanên xwe bandor kiriye. Wî di 1895an de îmtîhana dawîn wekî çaremîn çêtirîn qedand.

### Perwerderiya leşkerî û destpêka di siyasetê (1896-1905)
Xwendina xwe di 1896an de, dûrî malbatê, li Manastirê (niha Bitola), îro Makedonyaya Bakur, li dibistana bilind a leşkerî ya herêmê (dibistana kadet) domand. Li ser vê yekê, mîna navendên din ên perwerdehiya leşkerî yên li împeratoriya osmanî ya wê demê, hewldanên reformê yên xurt ên rojavayî hebûn.

Mustafa Kemal piştî ku îmtîhana xwe ya dawîn bi serkeftî derbas kir, di 1899an de li Stembolê wek berendamê efseriyê dikeve akademiya leşkerî. Li vir ji ber xebatên siyasî yên muxalefetê navdar bû, lê ji parastina rêveberê akademiya lîberal sûd wergirt. Piştî qedandina perwerdeya xwe ya efseriyê, di demeke kin de, ket nava lepên servîsa veşartî, neçar ma çend mehan di girtîgehê de bimîne û tenê bi navbeynkariya nû ya rêveberê akademiya leşkerî dîsa hate berdan. Di dosyaya servîsa veşartî ya reftarên wî de ne tenê bêserûberiya siyasî, lê di nav tiştên din de, herwiha mijûlbûna bi laşfiroşan û vexwarina alkolê jî, ku bêrûmetî têne dîtin. Vexwarina zêde ya rakî, araqê û cixareyê, ku kesên bêxewî ji wan dikişand, di rastiyê de wê paşê bibe pirsgirêkek tenduristiyê ya kêmkirina jiyanê. Di 1902an de dibistana leşkerî ya heştemîn ya herî baş qedand û di perwerdehiya karmendan de hate pejirandin. Di heman demê de ji bo serdarî hat teşwîq kirin.

thumb|Atatürk di roja qedandina akademiya leşkerî, 1905

Di destpêka 1905an de akademiya leşkerî di nav çil derçûyên pola xwe de bi pileya kaptan (Yüzbaşi) di rêza pêncemîn a herî baş de bi dawî kir, ku ev yek jî bû sedema hêviyên karûbarê karmendiyê.

### Kariyera leşkerî (1906-1919)
Berî ku Mustafa Kemal bikaribe ji nû ve organîzatorê civaka Tirkiyeyê bike, piştî hilweşandina împeratoriya osmanî di Şerê Cîhanî yê Yekem de, çend hewlên neserkeftî ji bo bidestxistina pozîsyona serokatiyê di dewletê de kiribû.

[thumb|Endamên rojnamevanên Vatan û [Hürriyet. Ji çep û rast: Halil, Mustafa Kemal, Lütfi Müfit (Bêrût, 1906)]]

Ew ji ber xebatên rojnameya nepenî “Vatan” (kurdî: Welat) û ji ber organîzekirina civînên veşartî tê binçavkirin û piştî hefteyekê ji zindanê di hucreyên yekkesî de, di 1906an de ji bo qereqoleke li Şamê dûrî navendên siyasî hat tayînkirin. Li wir li dijî durziyên ereb ên serhildêr ên li Hauranê çalakî pêk anî. Mustafa Kemal li Şamê bi alîgirekî muxalefeta Tirkên Ciwan re ku di sûîqesteke têkçûyî ya li dijî Sultan Ebdulhemîd II de cih girtibû re têkilî danî. Bi rêya pirtûkfiroşekê, di nav tiştên din de, bazirganî kir, bi nivîsên fransî yên qedexe. Koma Mustafa Kemal "Vatan ve Hurriyet Cemiyeti" bi komîteya Îtihad û Tereqî ya Ciwanên Tirk re bû yek û ji bo wê Mustafa Kemal li Orşelîm, Tel Avîv û Bêrûtê endamên din peyda kir. Di dawiya 1906an de, serfermandarê wî yê leşkerî piştgirî da wî ji bo sefereke veşartî vegere Selanîkê, li wir Mustafa Kemal şaxek ji civata xwe ya veşartî damezrand, lê bêwate geriya ku xwe bigihîne kesayetên sereke yên dijberiya tirk. Wî li hember metirsiya dîtina çolê rawestiya bi vegera Sûriyeyê di dema xwe de.

Piştî teşwîqkirina wî ya ji bo “kolağası”yê di îlon a 1907an de ew li Makedonyayê hat veguhestin. Lê ev jî nehişt ku ew bikeve nava xeleka serokatiya komîteya Îtihad û Tereqî ya Ciwanên Tirk. Lê dûr ve fermandarê Tirkên Ciwan, yê ku salekê jê biçûktir bû, û hevrikê wî yê siyasî yê demdirêj Enver Paşa bû, yê ku siltan re neçar kir ku bi serhildaneke leşkerî destûra bingehîn a 1876an vegerîne û piştre Mustafa Kemal ji hêla siyasî ve demek dirêj li alîkî hişt.

Armancên siyasî yên Enver û Mustafa Kemal di du xalên sereke de ji hev cûda bûn. Dema ku Enver dixwest ku heta ku dibe bila têkiliyên leşkerî bi împeratoriya almanî re nêzîk bike û di dema şer de bi almanan re "doza hevpar" bike, lê Mustafa Kemal ev armanc red kir û ji nû ve organîzekirina serbixwe ya artêşa osmanî xwest. Û dema ku Enver ji bo paşerojê împeratoriyeke pan-tirkî ku wê gelên tirkî ên Asyaya Navendî tê de bihewîne xeyal dikir, fikrên netewe-dewletê yên Mustafa Kemal ji destpêkê ve ber bi firehkirina niha ya xaka neteweyî ya tirk ve dihatin kirin. Mustafa Kemal di 1908an de li Selanîkê ji bo Serfermandariya Giştî ya Leşkerî hat tayînkirin.

Paşê fersend jê re hat dayîn ku rêxistinbûna xwe ya leşkerî û jêhatîbûna rêbertiyê nîşan bide: di 1909an de ew hate tayînkirin gerînendeyê perwerdekirina beşên ku bi karanîna wan Ebdulhemîd II neçar ma ku rûmeta siltanê bide birayê xwe Mehmed V piştî ku Ebdulhemîd II li dijî parlamenterê nû hilbijartî çalakiyek kir. Di 1910an de Mustafa Kemal wek çavdêr beşdarî manevrayên payîzê yên fransî li nêzîkî Grandvilliers li Picardy bû û cara yekem hat Ewropaya Rojava.

[thumb|Atatürk (çep) bi fermandarekî osmanî û mîlîsên ereb li Derne, [Libya]]

Berfirehbûna imperyalîst a Îtalyayê di 1911an de ber bi Afrîkaya Bakur ve bû sedema şandina Enver Paşa ku leşkerên osmanî li Trablûsê li dijî îtalyan şer dikir. Mustafa Kemal bi dilxwazî ​​ji bo vê wezîfeyê bû û ew jî hat wezîfedarkirin. Her du hevrikî berê xwe didin taybetmendiyên zelal li vir. Di cotmeh a 1912an de, împeratoriya osmanî parêzgehên Bakurê Afrîkayê winda kir, ji ber ku rewşa Balkanan hewce dike ku hêzên leşkerî kom bikin. Bulgar, yewnan û serb di Şerê Balkanê yê Yekem de bajarê Edirneyê dorpêç kirin û dest bi tunekirina bermahiyên desthilatdariya osmaniyan li parzemîna Ewropayê kirin. Dema ku bulgar û yewnan di Şerê Balkanê yê Duyemîn de di 1913an de li ser xenîmetên şer ketin navbera hev, leşkerên Tirkên Ciwan ên di bin serokatiya Enver de ji firsetê sûd werdigirin ku Edirneyê ji nû ve vegerînin. Enver careke din xwe ji bo kariyera siyasî ya bi rûmet pêşniyar kiribû: ew yekser bû wezîrê şer. Mustafa Kemal bû albay û ji aliyê Serfermandariya Giştî ve bi erka destpêkê ya nediyar spartin ser serokatiya hêzên çekdar ên ku diviyabû tengava Çanakkaleyê bi nîvgirava xwe biparêzin.

Di payîza 1913an de wek ataşeyê leşkerî ji bo balyozxaneya osmanî ya li Sofyayê tê veguhestin. Ev helwesteke sar a siyasî ya nû bû ku wî bi hevrêyê xwe yê siyasî Fethi Okyar re parve kir, yê ku li şûna sekreterê giştî yê komîteya Yekîtiya Ciwanên Tirk ji bo yekîtî û pêşketinê hat guherandin û herwiha weke balyoz hat tayînkirin Sofyayê. Lêbelê, Mustafa Kemal dema beriya destpêkirina Şerê Cîhanê yê Yekem bikar anî da ku xwe bi adet û edetên dîplomatîk ên li Sofyayê nas bike, ku piştre dê ji bo wî wekî serok pir sûd werbigire.

thumb|Atatürk bi fermandarên osmanî di dema şerê Çanakkaleyê, 1915

Tenê piştî daxwazên dubare yên neserkeftî di destpêka şerê cîhanî de, wî fermana 19emîn Daîreya Artêşa 5an a ku li nîvgirava Çanakkaleyê di çileya 1915an de bi cih bû hat dayîn. Di vê postê de wî di şerê berevaniyê de li dijî Hevalbendên ku dixwestin kontrola tengava Çanakkaleyê bi dest bixin, serkeftinek leşkerî ya efsanewî pêk anî, ku di dawiyê de bû sedema îstifakirina mîrê brîtanî Winston Churchill. Lêbelê Mustafa Kemal ji aliyê serfermandarê xwe yê leşkerî Enver Paşa ve bêhurmetiya xwe berdewam dikir, ji ber vê yekê wî jixwe amadekariya çûna xwe dikir. Bi navbeynkariya serfermandarê alman ê artêşa 5emîn, Otto Liman von Sanders, ku ji bo hişyariyê serî li Enver da, Mustafa Kemal di dawiyê de di xizmetê de ma.

Di çileya 1916an de Mustafa Kemal sewqî Edirneyê kirin. Di dawiya sibata 1916an de ew û yekîneyên xwe ji bo xurtkirina artêşa 3emîn derbasî enya Bakurê Kurdistanê bûn. Ji ber xizmetên wî yên di parastina Çanakkaleyê de, paşê ew bû fermandar û navê rûmetê yê *Paşa* hat dayîn. Şoreşa Rûsyayê di 1917an de bû sedema aramkirina rewşa leşkerî li rojhilatê, ku Enver îlham da ku li Mezopotamya û Misirê li dijî brîtaniyan pêşdeçûnên nû bike, lê Mustafa Kemal hewce dît ku giraniya xwe bide ser parastina axa Anatolyayê û eşkere li dijî planên Enver derket. Dûv re - ji ber nexweşiyê - destûr ji kar hat dayîn.

Wekî serketî yê Çanakkaleyê, di dawiya 1917/18an de ew wekî ataşeyê leşkerî û adjutantê kesane hate tayîn kirin ji bo seredana welîehd Vahideddîn ji mîr Wilhelm II re li navenda leşkerî ya alman li Spa (îro li Belçîkayê). Mustafa di derbarê plansaziya êrîşa biharê ya 1918an de xweşbîniya serfermandarê yekemîn Erich Ludendorff û Paul von Hindenburg parve nekir. Ludendorff û Hindenburg nekarîn bersivek têr bidin pirsa wî ya ku armanca taybetî ya êrîşê bi rastî çi bû.

Tevî çend hewldanan jî, Mustafa Kemal nekarî welîehd Vahideddîn bi raman û daxwazên xwe yên desthilatdariyê di serokatiya împeratoriya osmanî de bi dest bixe. Dema ku Vahideddîn di tîrmeha 1918an de rastî text hat, Mustafa Kemal di demek kurt de li eniya Filistînê fermandariyek artêşek girîng wergirt. Berî ku di 27ê tîrmeha 1918an de vegere Tirkiyeyê.

Piştî têkçûna li Filistînê, Enver û kesên ewledar ên hikûmeta wî di destpêka cotmeha 1918an de dev ji cihên xwe berdan û ji welêt reviyan. Lê şûngirên wan jî wezîrtiya cengê ya Mustefa Kemal Paşa ku wî dixwest red kirin. Di 30ê cotmeha 1918an de, Vahideddîn Mustafa Kemal tayîn kir serfermandarê Koma Leşkerî ya Yildirimê da ku parastina Sûriyeyê li hember brîtaniyan bigire ser milê xwe, karekî ku ji berê de ji hêla *deriyê bilind* ve bêhêvî bû û wê demê tenê vekişînek bi rêkûpêk bû.

Li gorî polîtîkaya dagirkeriyê ya hevalbendan ku piştî agirbesta Mudrosê di 30ê cotmehê de dest pê kir, wî pêşniyar kir ku hêzên ji seferberiyê li hundirê Anatolyayê yekîneyên gerîla ava bikin û ji bo têkoşîna azadiyê ya pêşerojê amade bin. Di vê navberê de, Mustafa Kemal piştî betalkirina parlamenterê ji aliyê Mehmet VI. Vahideddîn bi xwe jî di bin xetereya bê metirsiya xwe de ye wekî kesayetek muxalefetê ya potansiyel. Rewşa wî bi awayekî neçaverêkirî zelaltir bû dema ku ew di gulan a 1919an de wek mufetîşê giştî hat tayînkirin ji bo şerê li dijî mîlîsên yewnanî yên li hindirê Samsunê û derxistina Artêşa IX. şandina Bakurê Kurdistanê, li wir du serekên eskerî, Kazım Karabekir û Ali Fuad, tevî leşkerên xwe hazir bûn, yên ku xwe bindestê serokatiya wî kirin.

### Şerê rizgarî û damezrandina komarê (1919-1924)
[thumb|Atatürk (rast) û [İsmet İnönü|İsmet Paşa, li Enqere]]
Di 15ê gulan a 1919an de, yekser beriya ku Mustafa Kemal biçe Samsunê, êrîşa Yewnanistanê ya li Îzmîrê ku ji aliyê hikûmeta Brîtanyayê ve dihat piştgirîkirin, dest pê kiribû. Dûv re ev yek ji hêla leşkerên yewnanî ve veguherî tevgerek berfirehkirina rojhilatê, ku hikûmeta li Konstantînopolîsê nikaribû pêşî lê bigire. Mufetîşê giştî Mustafa Kemal paşê dest bi organîzekirina berxwedanê li dijî hêzên dagirker kir û guh neda telegramên Konstantînopolîsê yên ku fermana bibîrxistina wî dabû. Bersiva betalkirina wî da, unîforma xwe ji xwe kir û ji bo kongreyên Erzirom û Sêwasê hat gazîkirin û her wiha di 23ê nîsan a 1920an de li Enqereyê Meclîsa Neteweyî damezrand (Piştre Enqere gav bi gav ber bi paytexta nû ya Tirkiyeyê ve hat berfirehkirin). Vê yekê ew kir serokê wê û hikûmeteke li dijî reformên Siltan û hevalbendan tayîn kir. Ji ber muxalefetê, wî û endamên din ên serkirdayetiyê ji aliyê dewleta osmanî ve bi rêya Şêxul Îslam fetwaya mirinê hat dayîn û ji aliyê dadgeha leşkerî ya Stenbolê ve bi awayekî negirtî cezayê îdamê lê hat birîn.

Meclisa Neteweyî ya Mezin bi hêrs Peymana Aştiyê ya Sevrê ku di 10ê tebax a 1920an de ji hêla hikûmeta Stembolê ve hatibû îmzekirin, red kir, ku ji hêla hevalbendan (brîtanî, fransî, yewnanî û îtalyan) ve kontrolek berfireh li ser dewleta osmanî ya mayî saz kir û kesên ku îmze kiribûn xayin îlan kir.

thumb|Atatürk bi tevgerên xwe di dema şerê rizgariyê, 1922

Di çile û adar a 1921êan de leşkerên tirk di Şerê Rizgariya Tirkiyeyê de di bin serokatiya fermandarê eniya rojavayê İsmet Paşa de li gundê Inönüyê li hembera yewnaniyan du serketinên mezin bi dest xistin. Niha Mustafa Kemal ji aliyê Meclîsa Neteweyî ve weke fermandarê giştî hatiye tayînkirin. Li ber çavê xurtkirina leşkerên yewnanî yên din, Mustafa Kemal ferman da ku vekişîna taktîkî ya demkî li pişt çemê Sakaryayê û ji bo amadekirina şerê diyarker hêzek bêsînor jê re hat dayîn. Bi konsepta parastina qada maqûl a ku hikûmdarên yewnanan matmayî hişt - li şûna şerê pozîsyona hişk - wî karî yewnanan di bin serokatiya Nikolaos Trikoupis de dîsa di şerê Sakaryayê de di tebax a 1921an de paşde bixe. Pênc ji heşt beşên yewnanî hatin paqij kirin. Ji bo vê mebestê Mustafa Kemal di îlon a 1921an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ve wek *Mareşal* hat tayînkirin û navê rûmetê yê *Gazî* jê re hat dayîn. Lê tenê piştî salek din a komkirina hêzan bû ku Mustafa Kemal di 26ê tebax a 1922an de li nêzî gundê Dumlupınar a Kütahyayê bi êrîşek ji nişka ve leşkerên Yewnanîstanê birevîne.

Ji ber vê yekê Peymana Sevrê êdî ne derbasdar bû û piştî danûstandinên bi hikûmeta Enqereyê re, ku niha ji hêla hevalbendan ve hatî nas kirin, di 1923an de bi Peymana Lozanê ku - ji xeynî tengavê û devera Îskenderûnê, ku îro di nav sînorên Tirkiyeyê de di 1939an de hatibû avakirin, hate guhertin. Di pevguherîna nifûsê ya di navbera Yewnanistan û Tirkiyeyê de, milyonek û nîv yewnan neçar man ku ji Asyaya Biçûk derkevin, û nîv milyon tirk an misilmanên din jî, ji Yewnanistanê koçeriya Tirkiyeyê kirin.

Rakirina siltanatiyê ku ji aliyê Mustafa Kemal ve di mijdar a 1922an de bi tundî hat şopandin, di destpêkê de bi berxwedanek hindik re rû bi rû ma. Wê demê xelîfeyek (Abdülmecit II) serokê dewletê yê kevin yê împeratoriya osmanî bû. Di 29ê cotmeh a 1923an de, Komara Tirkiyeyê di dawiyê de bi guhertineke makezagonî ya mezin, bi serokekî wek serokê hikûmetê û yekane serokê desteya îcrayê hat damezrandin. Ev buro li gor daxwaz û helwesta Mustafa Kemal hatibû çêkirin. Xelîfeyê ku li Stenbolê rûdinişt jî hebû.

Rêgezên Mustafa Kemal yên siyasî, prensîbên Kemalîzmê, bi awayekî fermî li Tirkiyeyê îro jî berdewam e. Ev in: Komarparêzî di wateya serweriya gel de, neteweperestî wekî zivirînek li dijî dewleta pirneteweyî ya bi şêwaza osmanî, populîzm wekî îfadeya siyasetek ku ji bo berjewendiyên gelan e, ne çînek, şoreşgerî di wateya berdewamkirina reforman de, laîkbûn, yanî cûdakirina hikûmet, dîn û dewletparêzî bi qismî kontrola aborî ya dewletê.

Di 3ê adar a 1924an de Meclisa Neteweyî biryara betalkirina wezîfeya xelîfe da. Roja din hemû endamên malbata Osman neçar man ji Tirkiyeyê derkevin. Di encamê de manastirên derwêşan û dadgehên olî hatin girtin, dibistanên olî yên mele û hakiman hatin girtin, perwerdeya mecbûrî hate danîn û hemû dibistan ketin bin kontrola wezareta perwerdeyê.

### Reformkarê civakî (1924-1938)
thumb|Karîkatûrekî brîtanî li ser desthildariya Atatürkê bi sernavê; “Dîktatorê gelek caran”, 1923
[thumb|Atatürk di axivtineke li [Bursayê, 1924]]
Komara ciwan û serokê wê ketina dijwariyek cidî dema ku di sibat a 1925an de li Bakurê Kurdistanê serhildanek ji aliyê kurdan ve hat kirin, ku rêberê ruhanî Şêx Seîdê Pîranî bû. Serhildana Şêx Seîdê Pîranî ji aliyê leşkerî ve bi tundî û hovîtiyên herî mezin hat tepisandin, bi armanca ku heta îmkana xwe muxalefeta kurdan ji holê rabike. Di havîn a 1925an de, hejmara kuştinên sivîlîstan li Amedê nezî 20.000 bû. Ji ve rojê partiyên muxafeletê hatin qedexekirin; Qanûnên awarte, sansûra çapemeniyê û darazê li dijî muxalîfan hatin bicihkirin. Plana kuştina sê komplogeran a li dijî serokkomar ku di 1926an de li Îzmîrê hat eşkere kirin, ji hêla Mustafa Kemal ve wekî fersendek ji bo ku hesabên bi serokên muxalefetê re wekî plansazên êrîşa plankirî wekî beşek ji darizandinek pêşandî ya li ber "Dadgeha Serxwebûnê" (İstiklâl mahkemesi) bişopîne, bikar anî. Komarê taybetmendiyên dîktatoriyê girt.

Xwezaya wî ya împeretor û bêrawestan li pêş modela dewletek komarî ya nûjen a li ser modela rojavayî bû. Di navnîşek rojnivîskî ya 6ê hezîran a 1918an de, wî ji berê de motîvasyona bingehîn ji bo hemî gavên paşerojê yên reformê formule kiribû:

Wî ev bername gav bi gav piştî ku bi ser ket û bû serokatiya wî ya sereke. Ew gelek guhertinên kûr di kevneşopî û adetên ku wî ji hevwelatiyên xwe re got ku di nav çend salan de pêk bînin.

Li pey rakirina xîlafetê bi nîşaneke dervî ya sekulerîzma pro-rojavayî, şepê wek cilê mêran wekî beşek ji “cilê neteweyî” (şoreşa şepqeyê) danasîna li şûna fezayê ku berê ji bo temamê împeratoriya osmanî ferz bû û hê jî turban û papaxên ên oriyentalê jî dihatin bikaranîn. Her kesê ku van serikên oriyentalî li ber raya giştî li xwe kiriye, bi cezayê pere yan jî cezayê girtîgehê dihate dîtin. Qedexekirina fermanên olî di heman demê de pêk hat. Li Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî hat qedexe kirin. Carinan li hemberî van geşedanan berxwedaneke dijwar dihat kirin, bi ragihandina Rewşa Awarte, tedbîrên tund ên polîsan û girtinan re rû bi rû ma. Di vê çarçoveyê de ji aliyê dadgehên serxwebûnê ve 138 cezayên îdamê hatin dayîn. Di 1934an de, reformek cilûbergên duyemîn pêk hat, ku tenê destûr da ku oldaran cil û bergên xwe li deverên karê xwe (mizgeft, cenaze) li xwe bikin.

Gavên ku Mustafa Kemal ji bo azadkirina jinan avêtibûn, dihat wateya şoreşa di pêkhateyên civakî de, ku bi ji nû ve organîzekirina zagona hevberdana zewacê, wekheviya qanûnî ya jin û mêr, di pêşxistina xwendina bilind û gihandina zanîngehên keç û jinan de, hat îfadekirin.

[thumb|Yekem [Quran ku bi tirkî hatiye nivîsandin]]
thumb|Atatürk û cotkarekî

Wek hema hema hemû xebatên xwe yên reformê, Mustafa Kemal jî di vir de mînaka xwe da. Dema ku bekelorya demdirêj di dawiyê de zewicî, ​ev Latife Uşakî bû, jinek bi xwebawer û di bin bandorên rojavayî de, ku xuyabûna wê ya azad bandor li wî kir. Zewaca di 29ê çileya 1923an de bêyî merasîmeke olî pêk hat û ji aliyê şaredarê Îzmîrê ve hat kirin û Mustafa Kemal fersend girt û ragihand ku hemû zewacên li Tirkiyeyê di pêşerojê de dê ji aliyê nûnerên dewletê ve jî bên kirin. Latife di zewacê de û di raya giştî de karîbû nêrînên xwe temsîl bike û bi vî rengî tevkariyê li nûjenkirina îmaja jinê li Tirkiyeyê bike. Lê dîsa jî diyar bû ku Mustafa Kemal bi karên xwe yên dewletê û bi nîqaşên şevan re pir mijûl bû ku jina ciwan re jiyaneke zewaca ku li gorî xwestekên wê tevdigere pêşkêşî dike (Tê gotin ku wî gotiye, “Berî her tiştî, welatê min wek mêrê malbatê hewcedarê min e”.) Dema ku rexneyên wê piştî du sal û nîv zewacê ji ya ku wî dikaribû tehamul bike zêdetir kir, ew di 22ê tîrmeh a 1925an de ji hev veqetiya û di 12ê tebax a 1925an de bi teleqnameyê veqetiya. Di encamê de wî karîbû armanca azadiya jinê bi desteka armanckirî ya keç û jinên ciwan ên ku di qada xwe ya bibandor de pejirandibû, bi serkeftî pêk bîne. Destpêkirina mafê dengdanê ya jin a aktîf û pasîf ji bo tevahî civakê girîngiyeke bingehîn bû. Jin ji 1930an û vir ve di hilbijartinên herêmî de, ji 1934an ve jî beşdarî hilbijartinên parlamenterê dibin.

Taybetmendiya xebat û nêzîkatiya xwe ev e ku Mustafa Kemal ramanên reformê yên ku di destpêkê de bi şêweyên berfireh pêşxistibûn, di şahiyên şîvê yên dereng ên êvarê de pêşkêşî xeleka şêwirmend û pisporên bijarte kir û ji bo her yek ji wan lîsteyek taybet ji wan kesên ku dihatin vexwendin da. Wî rexneyên vekirî baş tehmûl nekir û bi zehmetî tehemûl nekir; Lê bêyî ku şîret û ramanên pisporan bibihîse, dest ji pêkanîna projeyên xwe yên siyasî berneda.

Di dawiya 1925an de, sala îslamî ya ku li gorî Hîcretê tê hejmartin, bi salnameya mîladî hat guhertin. Piştî 10 salan roja yekşemê wek roja îniyê ku ji bo misilmanan pîroz e, girt. Sîstema metrîkê jî hate danîn. Hiqûqê li ser bingeha Quranê bi qanûna medenî ya Swîsreyê hate guhertin, ku tenê bi sererastkirinên piçûk hate pejirandin. Desthilatdariya qanûnî di Qanûna Medenî de hiqûqa mîras û hiqûqa malbatê ya nûjen jî cih girt. Bi ser de, qanûnên bazirganî yên alman û qanûnên cezayê yên Îtalyayê hatin pejirandin.

Wekî zimanê fermî, zimanê standard ê osmanî yê elîtên berê, ku bi giranî di bin bandora zimanê dîwanî farisî û erebî de mabû, di pêvajoyek bi zimanzanan re li şûna zimanê tirkî hat guhertin. Heya 1928an zimanê osmanî li gor kevneşopiya îslamê bi tîpên erebî dihat nivîsandin. Li şûna Mustafa Kemal alfabeya latînî hat guhertin, bi argumana ku ev alfabeya bi dengdêrên dengdar ên tirkî baştir li gorî zimanê tirkî ye. Wî jî bi xwe di vî warî de destek da û dersên xwe da dema ku bi tabloya reş û çeqelê digeriya. Wî Quran wergeranda tirkî û yekem car bû ku li qesra Dolmabahçeyê ji vê wergerê xwend. Lêbelê, armanca ku li mizgeftan li şûna erebî nimêj bike, bi tirkî nepêkan bû û piştî mirina wî jî zêde nehat şopandin.

Têkiliya Mustafa Kemal ji dûr ve bi Îslamiyetê re hebû. Di dema şerê Çanakkaleyê de, di nameyeke bi zimanê fransî de bi Madame Corinne re, wî nivîsî ku ecêb e ku Mihemed, ku gelek demjimêran ji mêran re soz dabû, qet parêzvaniya jinan nekir. Ji ber vê yekê, dema ku mêr piştî mirinê ji jinên bihuştê re kêfxweş bûn, jin dê di rewşeke nebaş de bibînin. Di şerên rizgariyê de ji bo seferberiyê jî gotinên olî bi kar anî. Weke serokekî ciwan di sala 1923an de, di xutbeyekê de li Mizgefta Zaganos Paşa, xelkê teşwîq kir ku “dînê dawîn û herî tekûz” Îslamê, wekî ku ti nakokiyek bi destkeftiyên zanistî yên serdema nû re tune bibînin û daxwaz kir ku xutbeya îslamê ya li mizgeftê bi tirkî, ku her kes jê fêm bike, û bi dîtinên zanistî re lihevhatî bê kirin. Divê îtîrazên teolojîk ên heyî (mînak di derbarê rewşa jinê û têgihîştina hunerê de) ji aliyê teologan ve ji nû ve bên şîrovekirin. Dûv re, wekî dewletparêzek yekgirtî, dev ji referansên olî berda an jî xwe bêtir rexne kir.

Di payîza 1929an de Mustafa Kemal di hevpeyvîna xwe ya bi Emil Ludwig re li ser mijara olê wiha şîrove dike:

#### Siyaseta derve
Nijadperestiya Atatürkê ji serpêhatiyên siyaseta derve dûr ket, ji ber ku ew li ser avakirina neteweyek tirk a laîk ji nifûsa Tirkiyeyê, ku Îslamiyê wekî bingeha nasnameya xwe didît, disekinî. Wî berfirehbûna emperyalîst a tûranîst red kir:

Di 1932an de, Tirkiye tevlî Cemiyeta Miletan bû. Di 1936an de, Peymana Montreux serweriya li ser tengavên Stembolê û Dardanelê û herwiha kontrola keştîvaniyê li wan deveran da Tirkiyeyê, ku li gorî Peymana Lozanê hatibû astengkirin. Têkiliyên baş bi Yewnanistanê re di 1930an de hatibûn damezrandin, û di Peymana Balkanê li Atînayê di 1934an de, bi giranî bi saya hewldanên piralî yên Atatürk ji bo bidestxistina hevsengiyê bû ku peymanek ku Tirkiye, Yewnanistan, Yûgoslavya û Romanya yek dikir hate îmzekirin. Di heman salê de, serokwezîrê Yewnanistanê Venizelos, Mustafa Kemal Atatürk ji bo Xelata Aştiyê ya Nobelê berbijêr kir, lê bi ser neket.

Atatürk dûrbûnek eşkere ji dîktatorên faşîst Benito Mussolini û Adolf Hitler girt û hejmareke mezin ji zanyar, hunermend û mîmarên ewropî pêşwazî kir ku di destpêka rejîma naziyê de reviyabûn sirgûniya Tirkiyeyê. Bê guman ew dikarin ji beşdariya sirgûnan di modernîzasyona welêt û pêşxistina perwerdehiya bilind a Tirkiyeyê de sûd werbigirin. Ji bo hin ji wan, nemaze zanyarên alman û fransî, zanîngehên Enqere û Stembolê wekî beşek ji reforma zanîngehê ya ku ji hêla Atatürk ve hatî destpêkirin, bûn cihên nû yên xebatê.

Pêwendiya Atatürk bi Yekîtiya Sovyetê re dudil bû. Her du dewletan di hewildanên xwe de ji bo derbaskirina tecrîda navneteweyî ya ku ji hêla hêzên serketî ve hatibû ferzkirin, piştgirî dan hev. Mustafa Kemal herwiha bi kêfxweşî alîkariya ji nû ve avakirina sinorkirî ya ku ji hêla Yekîtiya Sovyetê ve ji dewleta tirk a ciwan re hatibû dayîn qebûl kir. Lêbelê, wî bi eşkereyî xwe ji bîrdoziya komunîst û modela civakî ya Sovyetê dûr xist.

Di merasîma salvegera dehemîn a Komara Tirkiyeyê di cotmeha 1933an de, Mustafa Kemal şerekî nû yê muhtemel li Ewropayê pêşbînî kir û welatê xwe di vê rewşê de neçar kir ku bêalî bimîne. Wî pêxembertiya jêrîn da fermandarê amerîkî Douglas MacArthur, ku di destpêka salên 1930an de ji bo çavdêriya tetbîqatên leşkerî serdana Tirkiyeyê kir:

## Bavê tirkan
Di dawiya proseya çaksaziyê ya berfireh de guhertinek di yasaya navan de hat kirin, ku mebesta wê bû rêvekirina bi bandortir a sîstema statûya medenî û di encamê de li ser şêwazên rojavayî pêk hat: her hevwelatiyeke Tirkiyeyê mecbûr bû ku paşnavekî li xwe bigire. Mustafa Kemal bi paşnavê *Atatürk* (*Bavê* *tirkan*) bi qanûna jimare 2587 ya 24ê mijdar a 1934an ji Meclîsa Neteweyî wergirtiye ku bi zagona jimare 2622 ketibû bin parastina rewa. Wî bi xwe paşnavên namûsê yên paşerojê ji bo hin bawermend û rêhevalên xwe hilbijart. Ev yek ji bo İsmet Paşa jî derbas dibe, ku ji ber xizmetên wî yên di şerê rizgariyê de li dijî yewnaniyan, paşnavê *İnönü* lê hatiye dayîn. İsmet İnönü wek serokwezîr, bi salan Mustafa Kemal Atatürk ji rûtînên hikûmetê yên rojane xilas kir û piştî mirina wî bû cîgirê wî wek serokkomar. Hilbijartina navê Mustafa Kemal û hurmetên ku jê standin (di 1926an de yekemîn abîdeya li Stembolê hat danîn) bi şêwazên kulta kesayetiyê yên ku di rejîmên otorîter de yên wê demê de diyar bûn re têkildar bû.

Demokrasî, rêzgirtina ji mafên mirovan û serekîtiya hiqûqê her tim bi temamî nehate garantîkirin. Kêmarên etnîkî yên wek kurd û ermenî di jiyana xwe ya zimanî û çandî de hatin tepisandin û di dema berxwedanê de bi rêbazên leşkerî şer kirin. Lêbelê ermeniyên ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de ji ber qirkirinê reviyan, mafê vegerê hat dayîn ku di serdema Atatürk de jî ev maf hat bikaranîn. Mafên hindikahiyên olî yên mayî yên li Tirkiyeyê (xristiyanên ortodoks û cihû) yên ji bo xwerêveberiya olî di bin kontrola Atatürk de bi awayekî eşkere hatine garantîkirin. Berevajî vê yekê, komunîstên li Tirkiyeyê rastî çewisandina siyasî hatin. Di 1930an de, dema ku Atatürk ji nû ve hewl da ku partiyek muxalefetê ya nerm ava bike, damezrandina Partiya Komarî ya Azad hate pejirandin, ku piştî nakokiyan hate hilweşandin.

## Mirin
Mustafa Kemal Atatürk di 10ê mijdar a 1938an de di saet 09.05an de li Stembolê di encama nexweşiya kezebê de di 57 saliya xwe de jiyana xwe ji dest da. Li gorî makezagona dewleta tirk, piştî mirina wî, serokê Meclisa Mezin Mustafa Abdülhalik Renda bû serokê demkî, heta roja din İsmet İnönü ji aliyê meclisê ve wek serokkomarê nû hat hilbijartin.

Wî welatek li dû xwe hişt ku ji aliyekî ve bi şêwaza serkirdayetiya xwe ya otorîter û bi tundiya xwe ya carinan xwenîşander di jinavbirina dijberên siyasî de diyar bû, lê ji hêla din ve bi berfirehî ji şêwazên jiyana rojavayî û ramana siyasî ya ronakbîr re vekirî bû.

## Nirxkirin û rexne
Mustafa Kemal rasterast beşdarî Nîjadkujiya ermeniyan nebû (ku di wê demê de nêzîkî 1 milyon Ermenî ji aliyê hikûmeta CUPê ve hatin kuştin, bi piranî bi rêya kuştinên rasterast û sirgûnkirina bo deverên ku jiyana hejmareke ewqas mezin ji mirovan ne mumkin bû). Ji wê demê ve, asta rexnegir an piştgirê wê li hember komkujiya ermeniyan hatiye nîqaşkirin. Di axaftinên xwe yên ji bo temaşevanên navxweyî de, Mustafa Kemal Atatürk wekî bêguneh ji her cûre neheqiyê û wekî qurbaniyên wehşetên tirsnak ên ermeniyan pêşkêş kir. Di serdema piştî şer de, neteweperestên tirk xwe dispêrin piştgiriya sûcdarên komkujiyê û yên ku jê sûd wergirtine, vegera ermeniyên rizgarbûyî wekî gefek mirinê ji bo armancên neteweperestan dihat dîtin û ji ber vê yekê ne mumkin bû. Peyrewên Mustafa Kemal berpirsiyarê derxistin an kuştina gelek xiristiyaniyan ji Anatolyayê bûn. Ferman li generalên tirk hat dayîn ku "Ermenistanê bi awayekî fîzîkî û siyasî ji holê rakin". Nêzîkî 100.000 ermenî li Transqafqasyayê ji aliyê artêşa tirk ve hatin qirkirin û 100.000 din jî di dema vekişîna fransî de ji Kîlîkyayê reviyan. Piştî damezrandina Komara Tirkiyeyê, sûcdarên şer ên CUPê bêparastin hatin dayîn û di heman salê de, Peymana Lozanê sînorên heyî yên Tirkiyeyê destnîşan kir û ji bo derxistina nifûsa yewnanî peyda kir. Bendên wê yên parastinê ji bo kêmneteweyên ne-Misilman mekanîzmayek sepandinê tune bû û di pratîkê de nehatin berçavgirtin. Ermeniyên ku karîn ji dersînorkirinê dûr bikevin û li derveyî paytextê dijiyan, piştî sala 1923an jî bi îslamîzekirina bi zorê û revandina keçan re rû bi rû man, di heman demê de dersînorkirinên ber bi Sûriyeyê heta sala 1929an berdewam kirin.

Di navbera 1919 û 1923an de, wekî kesayeta sereke ya tevgera neteweyî, ji aliyê hevalbendan û rojnamevanê Stembolê yê navdar Ali Kemal ve wekî "serokekî diz" hate binavkirin. Piştî şerê rizgariyê, rêhevalên berê yên berê di şerê desthilatdariyê de ji bo paşeroja welêt rêyên xwe veqetandin, ku mîna fermandar Kazım Karabekir û rewşenbîr Halide Edib Adivar, bûn dijberên bernameya wî ya reformên radîkal û îdiayên serokatiya otorîter ên ku ji desthilatdariyê hatin derxistin. Beşek ji oldaran, bi taybetî jî yên Tekkeyan, ku Seîdê Nûrsî jî di nav de ye, wî bi Şeytan re dan ber hev. Gelek hewldanên sûîqestê hebûn.

Atatürk li siyasetek neteweperest geriya ku tê de her etnîk li Anatolyayê neçar bû ku wekî tirk bide nasîn. Atatürk di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi soza dewleteke eşîrên kurd re da, lê ev îxaneteke bû û li şûna wê bakurê Kurdistanê bû beşek ji dewleta tirk û serokên kurdan hatin kuştin û gelek sivîlên kurd bi eynî qeder de man an jî sirgûnî rojavayê welêt kirin.

Ev bû sedema şert û mercên kaotîk li herêma Kurdistanê û di encamê de serhildanên mîna yên Şêx Seîd derketin, ku herî kêm 20.000 piraniya wan kurdên sivîl li Amedê hatin îdamkirin.

Di dawiya 1925an de, qanûna nû ya dersînorkirinê ya bi navê qanûna li ser *Koçber, Penaber û Eşîrên ku Bêyî Destûr Ji Wargehên Xwe yên Herêmî Derdikevin hate bicîhanîn û elîtê Kurdan* - ku hejmara wan nêzîkî 50.000 kesan bû - ber bi rojavayê Tirkiyeyê ve hatin dersînorkirin. Li gundê Şêx Seîd, hemû mêr hatin dersînorkirin û kurekî 14 salî bû zilamê herî mezin ê li wir. Qanûnên paşê yên bi navê Qanûna Bicihkirinê ya gulana 1926an û *Qanûna Derbarê Veguhestina Hin Kesan Ji Herêmên Rojhilat Ber bi* *Parêzgehên Rojava* ve rê dan hikûmetê ku kurdan dersînor bike. Li deverên rojavayê welêt, kurd rastî zenofobiyê û di hin rewşan de jî rastî lînçkirinê hatin.

Di 1927an de Komara Agiriyê (1927-1931) hat damezrandin, ku bi heman çarenûsa berê li Amedê bi dawî bû, vê carê bi 15 hezar kuştinan.

Li gorî çavkaniyan ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve bi xencerên serê tivingan zarokên dergûş hatine kuştin. Li gel komkujyan di heman demê de gundên kurdan ku tê de komkujî qewimîne hatine talan kirin û hatine şewitandin. Li gorî hevpeyvînên bi şahidên komkujiyan re, ji bo gustîleke zîv tiliya keçeke ciwan ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye jêkirin. Ji xeynî komkujyê girseyî ya ku di newala Geliyê Zîlan de pêk hatiye li gundên deverê bi awayeke komî kurd hatine kuştin. Li seranserê ku komkujî pêk hatiye 44 gund hatine şewitandin û li hinek gundên deverê kurd di nav avahiyên wan de bi saxî têne şewitandin.

Ev kiryar di medyaya Tirkiyeyê de wek “paqijkirinê” hat binavkirin.

## Mijarên têkildar
* Kemalîzm

## Nîşe

## Çavkanî

## Wêje

* H. C. Armstrong: *Der graue Wolf. Das Leben des Diktators Mustafa Kemal*. Berlin 1933.
* Dursun Atılgan: *Mustafa Kemal Atatürk. Leben, Leitvorstellungen, Leistung.* Köln 1998, ISBN 3-929490-66-8.
* Kurt Bittel (Hrsg.): *Mustafa Kemal Atatürk 1881–1981. Vorträge und Aufsätze zu seinem 100. Geburtstag*. Groos, Heidelberg 1982, ISBN 3-87276-272-9.
* Mahmut Esat Bozkurt: *Atatürk İhtilâli*. Istanbul 1995, ISBN 975-343-095-7.
* 
* Johannes Glasneck: *Die Rolle der Persönlichkeit Kemal Atatürks im nationalen Befreiungskampf der Völker des Nahen Ostens*. Akademie-Verlag, Berlin 1983. (Kitêba nû: *Kemal Atatürk und die moderne Türkei*. Ahriman-Verlag, Freiburg 2010, ISBN 978-3-89484-608-4).
* Dietrich Gronau: *Mustafa Kemal Atatürk oder die Geburt der Republik*. Fischer, Frankfurt am Main 1994, ISBN 3-596-11062-9.
* Halil Gülbeyaz: *Mustafa Kemal Atatürk. Vom Staatsgründer zum Mythos*. Berlin 2004, ISBN 3-932529-49-9.
* M. Şükrü Hanioğlu: *Atatürk. An intellectual biography*. Princeton University Press, Princeton 2017, ISBN 978-0-691-17582-9.
** M. Şükrü Hanioğlu: *Atatürk.* *Visionär einer modernen Türkei.* 2. Theiss, 2021, ISBN 978-3-8062-4208-9.
* Stefan Ihrig: *Atatürk in the Nazi Imagination*. Harvard University Press, 2014, ISBN 978-0-674-36837-8.
* Friedrich Karl Kienitz: ''Atatürk, Kemal''. In: *Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas.* 1974, R.&nbsp;108–110
* Patrick Kinross: *Atatürk. The Rebirth of a Nation*. Weidenfeld Nicolson Illustrated 1993, ISBN 0-297-81376-5.
* Klaus Kreiser: *Atatürk. Eine Biographie*. C.H. Beck Verlag, München 2014, ISBN 978-3-406-66594-3. (almanî)
* Andrew Mango: *Atatürk*. John Murray, London 1999, ISBN 0-7195-6592-8 (inglîzî).
* Bernd Rill: *Kemal Atatürk*. Rowohlt, Reinbek 1985, ISBN 3-499-50346-8.
* Dirk Tröndle: *Mustafa Kemal Atatürk. Mythos und Mensch*. Zürich 2012, ISBN 978-3-7881-0169-5.
* S. Eriş Ülger: *Atatürk und die Türkei in der deutschen Presse (1910–1944)*. Kitêba mektêbe a Anadolu, Hückelhoven 1992, ISBN 3-923143-80-X.
* Vamık D. Volkan, Norman Itzkowitz: *Immortal Ataturk. A Psychobiography*. London 2001, Phoenix Press, ISBN 0-226-86388-3.
* 

## Girêdanên derve

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Generalên artêşa osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1881
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1938

Kategorî:Nûsazîparêzên tirk
Kategorî:Paşa
Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên ji Selanîkê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê