open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Helawa qereçiyan

**Helawa qereçiyan**, **helawa romanî**, **awara mitirban** ji helawa bi gezoyê tê çêkirin re dibêjin. Bi texmînî ji çîganan derbasê gelên herêmê bûye û di pêjgeha kurd de herwiha cihê xwe girtiye. Li ser vê xwarinê xebateke zanistî nehatiye kirin.

Ji romanan re herwiha çîgan, qereçî, mitirb, mirtiv, aşiq, çîngene, tirkên sinetê dikin jî dibêjin. Mixabin bi zimanê kurdî pirtûkeke derbareyê pêjgeha romanî nehatiye weşandin. Ji ber ku gelê roman bi sed salan in koçber in, bandora xwe li gelan dane û ji wan jî gelek tişt girtine.

## Berkelî
* *1 SA (stekana-qedeha avê) hingiv (li ser daxwazê kêm an zêde, hûn dikarin nîv stekan hingivê jî bikarbînin)*
* *1 SA av*
* *1 SA ard (arvan)*
* *1 SA rûn*

## Çêkirin
Di nava rûn de ardê biqijilînin, bila zerayî pê bikeve lê baldar bin neşewitînin. Hingivê di nava ava germ de ron bikin û berdin ser ardê qijilandî û tevdin. Bila binê rûnbirêşk an quşxaneyê negire. Pirr zêde li ser agir nehêlin, lewra hingiv tehl dibe.

Li binikan parve bikin û bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Helaw
Kategorî:Pêjgeha romanî
Biraşka goştê kişandî ya Mêrdînê

**Biraşka goştê kişandî ya Mêrdînê**, **kebaba goştê kişandî ya Mêrdînê** ji biraşka Mêrdînê ya ji goştê kişandî tê çêkirin e. Mirov dikare wekî **MK-GK** kurt bike, ango *Mêrdîn Kebaba bi Goştê Kişandî.*
Di pêjgeha kurd de gelek cureyên biraşkên (kebab) goştê kişandî hene ku hin ji van bi zebze û çêncan tên servîskirin. Di kebabên Mêrdîn, Riha û Dîlokê de gelek hevparî hene.

## Berkeliya MK-GKyê
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)*
* *350 gr goştê kişandî (ji pîl an hêta mihê)*
* *150 gr dûmê mihê (daw, don)*

## Amadekirin
Goşt û donê li makîneyê bidin, bikişînin. Xwê bavêjinê û bistrên. Li şîşan rêz bikin. Di agirê komirê de bi qasî 5-9 deqe herdu aliyan bipijînin. Bi kêfa xwe dikarin binikên servîsê bi zebzeyan bixemilînin.

Hûn dikarin li malê di caxika elektrîkê de bipijînin lê tehma agirê komirê nade.

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Goştê kişandî

thumb|Goştê kişandî ji goştê dewarê
thumb|Goştê kişandî yê serdema endustriyê

**Goştê kişandî**, **goştê hûrkirî**, **goştê cengekirî** wekî ji navê wê jî kivşe ye, berheme goştê ye. Him goştê sor, him jî yê spî tê kişandin. Ji ber ku êdî makîne hene mirov dikare ji yên din bêhtir navê goştê kişandî bikarbîne.

## Ferhengok
* **Goştê kişandî**, yê herî hûrkirî, yên makîneyan tên xistin
* **Goştê cengekirî**, ew jî hûrik an stûr hatiye hûrkirin lê goşt wekî rişte yan şirîtê hatiye hûrkirin.
* **Goştê hûrkirî**, hûrik an stûr, goştê hatiye hûrkirin e. Mirov dikare bo goştê hebikên wê bi qasî bindeqê ne jî bikarbîne. Ya rastî ev lê nayê, lewra têgîna "hûrkirinê" tê gelek wateyan û rê dide şaşiyan.

Di pêjgeha kurd de bo gelek armancan tê bikaranîn. Ji biraşkan (kebab) heya kiloran, ji şorbeyan heya, kate, hêyavk, kutilk, kufte û pîzayan di gelek xwarinan de goştê kişandî cihekê girîng digire.

Li Kurdistanê hêj zagon û normên veşartin û bikaranîna goştê kişandî nînin, lê li Ewropayê hene. Ji ber ku di goştê kişandî de bakterî zû digihên, divê gorî normên parastin û bikaranîna xwarekan bên bikaranîn.

Kategorî:Berhemên goştê
Biraşka goştê kişandî ya bi savarê

**Biraşka goştê kişandî ya bi savarê**, **kebaba Dîlokê ya bi simitê** biraşka (kebab) ji goştê kişandî û savara hûrîk (simit) tê çêkirin e. Li gelek parêzgehên Kurdistanê tê xwarin lê ya Dîlokê deng vedaye. Di pêjgeha kurd de cihê savarê gelek mezin e, di kebaban de herwiha tê bikaranîn.

## Berkelî
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[pûjan]]*
* *2 dd (dendik) sîr*
* *300 gr goştê mihê (bê betan, ê sor)*
* *200 gr dûmê mihê (daw, don)*
* *50 gr savara hûrik a bo [[kufte]]yê*
* *1 îsota sor a stûr*
* *1 KŞ îsota sor*
* *1 KŞ xwê (solin)*
* *1 KŞ îsota reş*

## Çêkirin
Goşt û dûmê li makîneyê bidin, bikişînin. Îsota sor û sîrê hûrik hûrik hûrbikin. Savara kufteyê bi avê şil bikin. Melzemeyên (berkelî) xwe bikin badî yan teşteke mezin, îsota sor, îsota reş û pûjanê tevlî bikin, bistrên.

Li ser şîşan bi dirêjkî rêzbikin. Ango dirêjkî bi şîşê ve bizeliqînin, li ser şîşê bipelixînin. Di agirê komirê de (yan dar û elektrîk) bipijînin.

Kategorî:Kebab
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Êzdîxan û Hesîçeyê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Hecî Zembûr

**Hecî Zembûr**, **kufteya bi zembûrê ya Semsûrê** navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Pirranî li parêzgeha Semsûrê tê xwarin.

Li rojhilatê Kurdistanê, parêzgehên Amed, Ezirgan, Qers, Sêrt û gelek deverên başûrê Kurdistanê biharbêhna zembûr di kufteyan de tê bikaranîn. Ji zembûrê re herwiha cehter, catirî, awîşen jî dibêjin.

## Berkeliya Hecî Zembûrê
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) rûn*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota sor*
* *1/2 pîvan têkela kufteyê ya [[Riha]]yê*
* *250 gr tîkogoşt*
* *1/4 SA (stekana-qedeha avê) [[nok]]*
* *6 SA av*
* *1 KŞ xwê (solin)*
* *1/2 SA awîşena (zembûr) hûrkirî*
* *1/2 kg [[mast]]ê parzûnkirî*
* *2 dd (dendik) [[sîr]]*

## Amadekirin
Ji êvar de nokên xwe bikin avê, bi qasî 8 katjimêrî bila di avê de bimînin. Bi tevî goşt nokan bidin ser agir. Kefa wê bigirin, heya nermijî bûn, bixaşînin. Xwêyê pê werbikin.

Ji têkela kufteyê kufteyên bi qasî bindeqê çêbikin. Di nava ava şor de van kufteyan bi qasî 4-6 deqeyan biqaşînin. Kufteyan berdin nava goştê li ser agir dikele.

Awîşenê tevlî xwarinê bikin, heya awîşen nermijî bûn, bikelînin û ji ser agir daynin. Sîrê bikutin. Ji ava xwarinê hinekê bigirin, bi wê mast ron bikin. Sîr û masta xwe berdin ser xwarinê û li binikên servîsê belav bikin.

Di nava rûn de îsota sor biqijilînin wê jî berdin ser binikan. Êdî dikare bê servîskirin, xwarina we amade ye.

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kolostîko mastîko

**Kolostîko mastîko**, **kolostîko bi mast** navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Pirranî li parêzgeha Semsûrê tê xwarin û ji wir belav bûye. Ev nav derbasê romî (tirkî) jî bûye, kirine *Kolotiko Yogurtlu Turk Koftesi* lê di zimanê romî de ti wateya xwe nîne û ev jî ne xwarineke romiyan e.

## Wateya navê kufteyê
Kolostîk ango kolosê tîk, kolosê xilçkî, ji şibandinê ye. Bo mînak kufteya kolostîk navê xwe ji bacanreşkên ku wekî kolosê mêran ê tîk sekiniye, digire. Kurd gelek xwarinan bi şibandin, rengdêr û henekên civakê binavdikin. *Mastîko* jî li dengê *kolostîko* hatiye anîn, tê wateya "bi mast".

## Berkelî
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) ard (arvan)*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) savara (girar) hûrik a bo kufteyê*
* *1 SA dan*
* *1/2 kg mastê tîr*
* *2 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 KŞ [[pûjan]]*
* *2 KX rûn*

## Amadekirin
Savara hûrik û dan bi qasî 1/2 SA avê şil bikin, xwê pê werbikin. Devê wê bigirin, heya hinekê nepixî (gij bû), bihêlin. Ard tevlî bikin, bistrên.

Kufteyên hûrik çêbikin, di nava ava dikele de bixaşînin. Mastê di nava ava kufteyan de ron bikin. Sîrê bi xwê bikutin, tevlî mast bikin. Kufteyan li binikên servîsê parve bikin, sîrmastoka xwe berdin ser binikan.

Di nava rûn de pûjanê biqijilînin û berdin ser xwarinê. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Nêrgîzyanî

**Nêrgîzyanî** navê seleteyeke pêjgeha kurd e. Ji parêzgeha Amedê belav bûye, wekî seleteyeke Amedê tê zanîn.

## Berkelî
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[xwê]] (solin)*
* *1 KÇ îsota sor*
* *3 [[hêk]]*
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) [[pîvaz]] hêşîn a hûrkirî*
* *1/2 SA [[bexdenûs]]a hûrkirî*

## Çêkirin
Hêkan hinekê pirr bixaşînin, qalikên wan bigirin û sar bikin. Tîke bikin, û têxin badiyeke mezin. Pîvaz û bexdenûsa hûrkirî tevlî bikin, xwê û îsotê pê werbikin û bêî ku hêkan bipişirînin, hindik tevdin.

Li ser daxwazê hûn dikarin rûnê zeytê, ava lîmonê yan biharbêhneke din lê zêdebikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Selete
Piyaza zeytûnê

**Piyaza zeytûnê** navê seleteyeke pêjgeha kurd e. Herwiha di pêjgeha ermenî, pêjgeha îtalî û pêjgeha balkanî de cihê wê heye.

Zeytûn seleteyan çêjdar dike. Seleteyên herî bitehm ên Kurdistanê, yên herêma Soranê ne. Dîsa seleteyên rojhilatê Kurdistanê jî ji aliyê dewlemendiya biharbêhn û melzemeyên xwe ve gelek navdar in. Li bakurê Kurdistanê jî seleteyên gelek bitehm tên xwarin.

## Berkeliya pîyaza bi zeytûn a [[Dîlok]]ê
* *25 gr [[gûz]] (kakilê wê)*
* *100 gr [[tirşîn]]a zeytûna kesk a bi îsota sor*
* *1/4 SA (stekana-qedeha avê) [[pîvaz]]a hûrkirî*
* *2 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[dims]]a (mot) [[hinar]]ê yan ava hinarê*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) dendikên (hundirê) hinarê*
* ''Li ser daxwazê 2-3 ta bexdenûs (kêm an zêde jî dibe)

## Çêkirin
Zeytûn, bexdenûs, pîvazê yeko yeko hûr bikin, sîrê bikutin. Hemiyan tevlîhev bikin. Li binikên xwarinê belav bikin. Ava hinarê biser de bikin û bi hebikên (dendikên) hinarê binikan bixemilînin.

Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Soran
Kategorî:Selete
Xudûr, Mêrdîn

thumb|300px|Xidûrî
**Xudûr** yan jî **Xidûrî** (), gundekî Mêrdînê ye. Li ser rêya Mêrdîn û Amedê ye.

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Pêjgeha albanî

**Pêjgeha albanî** yan **pêjgeha Albanyayê** ji xwarin, vexwarinên gelê alban, ji cure û awayên amadekirin, hilberîna xwarin, vexwarinên wan re tê gotin. Pêjgeha albanî şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Di xwarinên-vexwarinên albanan de nan, fringî, masî, kartol, kelem, lovî (lobiye) û şîranî cihekê sereke digirin.

Dema Osmanî tên herêmê, bandoreke mezin lê jiyana wan dikin. Xwarin, vexwarinên wan dikevin bin bandora yên erebî, farsî û romî (tirkî). Xwarinên Anatoliyayê li Albanyayê jî serdest dibin.

Bo albanan dana herî girîng navroj e. Navrojên wan rengîn in. Miheqeq divê selete hebe li ser destexaneyê (sifre). Arû, fringî, zeytûn, sirke, xwê û rûnê gulberojê ji seleteyên wan kêm nabin. Dîsa bo xwarinê jî xwarinên quşxaneyê, riz, kartol, masî û mezeyê pirr dixwin. Kafêya tehl û çayê jî gelek vedixwin.

## Li ser destexaneyê
Beriya xwarin destpê bike *Ju bëftë mirë!* (alb. bo *Noşîcan be!*, heger mirov peyv bi peyv wergerîne: *Divê baş bi devê we be!*) dibêjin, û bi hev re wiha bersivê didin *Faleminderit, edhe ju gjithashtu!* (wergera peyv bi peyv: *Sipas, ji we re jî wisa be!*). Gorî dab û nêrîtan divê xwediyê malê (mêr) gelek caran bipirse ka mêvan dixwaze hêj jî bixwe, yan dixwaze tiştekê din bixwe. Dema xwarin bidawî bû xwediyê malê dîsa dipirse: *A je ngopur?* (werger: *Têr bûyî/Te têr xwar?*).

## Hin ji tehmên devê albanan
### Beriya xwarinê
rast|thumb|Tarator
* Tarator
* Masiyên hişkkirî
* Qiqra, cureyekî nanê ye
* Çêncên cuda ji sîrê
* Tirşîn
* Penîr
* Gelek cureyên şorbeyê

### Xwarin
thumb|Bandora Anatoliyayê: Nanê bi navê ''Kulaç''
* *Tavë dheu*
* *Tavë kosi* - *[[Mast]]- û gevola rizê bi goştê mihê*
* Kilorên albanî
* *Petë* - *cureyeke pîzayê*
* *Mirîşka ji gûzê dagirtî*
* *Turli* - *Hêyavk*
* *Fërgesë Kavaje* - *Xwarineke quşxaneyî ji fringî, îsotê ji [[Kavaja]]yê*
* Biftek - *Ji goştê kişandî, penîrê mihê dagirtî*
* Qofte të skarës
* Şorbeya kartolê bi goşt
* *Fasule* - *Navê şorbeya bi fasûliyê*
* Mûsakaya albanî
* *Burani* - *Cure şorbeya fasûliyê*
* *Lakër* - *Şorbeya kelemê*
* Pêçangeyên, dolmehên albanî

### Şîranî
thumb|Peqlewe li tevahiya welatên misilman tê xwarin

* Helaw
* *Hasude* - Hesîde
* Loqim
* Qedayîf
* Helîlika albanî
* *Revani*
* Gulol
* *Qumështor* - Ji şîrê kelî û darçînê
* Peqlewe
* Eklera
* *Sheqerpare* şekirpareya albanî
* *Ballka* - Nêzîkê şekirpareyê ye

## Girêdanên derve
* Pêjgeha albanî (''Kuzhina Shqiptare'')


Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê

thumb|Lonac
thumb|Peqlewe
thumb|''Sarma''
thumb|Kilora pêçandî
thumb|Sarburma

**Pêjgeha Bosniya Herzegovînayê** ji xwarin, vexwarinên vî welatî, cure û awayên van xwarin-vexwarinan re tê gotin. Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê şaxek ji pêjgeha balkanî ye, gelek di bin bandora xwarinên Anatoliyayê de maye.

Pirr dijwar e ki mirov behsa taybetiyên xwarinên vî welatî bike lewra ti cudatî ji yên herêmê nîne. Bosniyayî çi ji aliyê etnîkî, çi ziman û kûltûrê ve parek ji slavan in, bi taybetî slavên başûrê ne (yûgoslavya). Tenê di dema Osmanîyan de bûne misilman, bandora romî (tirk), ereban çêbûye li ser wan.

## Xwarinên-vexwarinên sereke yên Bosniya Herzegovînayê
[thumb|''[Cevapi|Ćevapi*]]
* [[Ćevapi]]
* [[Loqim]]
* [[Hingiv]]
* [[Patîle]]
* [[Kutilka pîvazê]] ya serbî
* [[Helaw]]
* [[Kilor]]
* Kafêya erebî (qehqeya romî jî dibêjin)
* [[Çay]]
* [[Pljeskavica]]
* Begova Čorba, cure şorbeyek
* [[Popara]]
* [[Kufte]]
* [[Pîlaw]]
* Mûsaka
* [[Benî]]

== Çavkanî ==
** Tim Clancy, *Bosnia & Herzegovina*, The Bradt Travel Guide, 2004, pp.&nbsp;93–97, ISBN 1-84162-094-7''


Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Pêjgeha bulgarî

thumb|Şorbehûra bulgarî

**Pêjgeha bulgarî** (българска кухня / *Bălgarska kuhnya*) şaxek ji pêhgeha balkanî ye. Ji ber ku bulgar bi xwe ji gelên slav in, di xwarinên wan de rêçên slavî jî hene. Dîsa dema Osmanî tên herêmê, bandora xwarinên Anatoliyayê jî dibe.

Herçendî axa Bulgaristanê digihê deryayê, di peravê Deryaya Reş de ye, di pêjgeha wan de kêm masî û çêjên deryayê cih digirin. Mastê bulgaran gelek navdar e. *Pitka* ji nanên bulgarî ye û bi biharbêhnê ye. Bulgar şerab, rakiyayê gelek vedixwin. Yahniya navê hêyavkeke wan e. Penîrê spî çi wekî meze çi jî di taştêyê de gelek tê bikaranîn.

Kartol, Pîvaz, siyale, berhemên şîrê, kilor, goştê spî, xingal, şorbeyên û şîranîyên curbecur, sosên welatên li peravên Deryaya Navîn in, seleteyên slavî, seleteyên Anatoliyayê ûêd ji cîhana pêjgeha bulgarî ne.

## Çavkanî
* Alan Davidson: *The Oxford Companion to Food*, 2nd ed. Oxford 2006, Artikel *Bulgaria*, S. 112 f.
Pêjgeha balkanî

**Pêjgeha balkanî** pirranî ji bo xwarin, vexwarin, cure û dewlemendiya herêma Balkanê tê bikaranîn. Pêjgeha Tirkiyeyê, pêjgeha albanî, pêjgeha Romanyayê, pêjgeha yewnanî jî bi giştî ya qismen dikevin vê komê.

Pêjgeha balkanî jî di çerxa dîrokê de derketiye holê. Gelek di bin bandora xwarin-vexwarinên rojhilata navîn û peravên Deryaya Navîn de maye. Herwiha xwarin-vexwarinên slav, romî (tirk) û fransîyan jî muhra xwe li pêjgeha balkanî dane.

Beriya ku Osmanî werin herêmê pêjgeha balkanî homojen bû lê di nava sedsalên 14 û 19em de, homojeniya xwe winda dike û bêhtir dewlemend dibe. Lazût, riz, kuncî, kelem, bacanreşk, îsot, sîr, genim, goştê spî (elok, mirîşk ûêd), masî, mast, fringî, sirke, sos gelek tên bikaranîn.

## Hin ji xwarinên sereke yên balkanî
* Kutilk
* Kufte
* Kilor
* Qedayîf
* Peqlewe
* Hêyavkên curbecur
* Lyûtenîka (Лютеница)
* Loqim
* Mamalîga (ûkraynayî: Мамалига)
* Tirşîn
* Tarator (bi sirkeya bimas a bulgarî: Кисело мляко tê amadekirin)
* Sûvlakî (yewnanî: σουβλάκι)
* Polenta (bulgarî: Полента)

## Xwarinên van gelan ji yên balkanî ne
* Pêjgeha albanî
* Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê
* Pêjgeha bulgarî
* Pêjgeha kroatî
* Pêjgeha slovenî
* Pêjgeha yewnanî
* Pêjgeha Kosovoyê
* Pêjgeha makedonî
* Pêjgeha Romanyayê
* Pêjgeha serb
* Pêjgeha Montenegroyê
* Pêjgeha Tirkiyeyê

## Çavkanî
* Alan Davidson: *The Oxford Companion to Food*, 2nd. ed. Oxford 2006, Artikel *Balkan food and cookery*, S. 53 f.
* Artikel *Balkan Countries* in der *Encyclopedia of Food and Drink*


Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Rutherford B. Hayes

**Rutherford B. Hayes** (jdb. 4ê çiriya pêşîn 1822 li Delaware, Ohio; m. 17ê kanûna paşîn 1893 li Fremont, Ohio) general, siyasetmedarekî amerîkanê ji Partiya Komarger, 19em serokdewletê DYAyê bû. Di nava 3ê adarê 1877 - 3ê adarê 1881ê de li ser postê serokdewletiyê maye. Du caran jî parezgariya Ohioyê kiriye.

Di hilbijartinên sala 1876ê de berê namzedê Partiya Demokrat bi zêdetirî 250 dengan biserdikeve. Hilbijartin tên rexnekirin ku hîle tevê bûye û li çend federedewletan deng ji nû ve tên hejmartin. Dawiyê de Partiya Komager biser dikeve.

Di dema wî de, sala 1877ê yekem car telefon hatiye bikaranîn. Alexander Bell, ji 21&nbsp;km yê, telefonê Hayes kiriye. Ew yekem serokdewlet bû ku bi telefonê axiviye.

Kategorî:Jidayikbûn 1822
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1893
Washington, George
Kategorî:1870î li DYAyê
Kategorî:1880î li DYAyê
Pêjgeha Romanyayê

thumb|Zacuscă li ser nanê

**Pêjgeha Romanyayê** ji xwarin-vexwarinên Romanyayê re tê gotin. Divê mirov bi pêjgeha romanî (çîgan, mitirb, roman) re tevlîhev neke, ti têkiliya wan nîne, tenê herdu bêje dişibin hevûdu. Xwarin-vexwarinên Moldovayê jî heman in. Pêjgeha Romanyayê şaxek ji pêjgeha balkanî ye.

## Xarinên navdar
* Zacuscă ji bacanreşk û îsotê
* Salată de vinete ji mayonez, zebze, bacanreşkê
* Lapte de pasăre ji vanîlya û şîrê
* Pastrami ji goştê dewarê wekî benî
* Ciorbă de burtă cure şorbeyek
* Ciorbă de perișoare
* Cașcaval penîr e
* Cozonac nanê spî û şîrîn
* Țuică vexwarin e
* Mămăligă

## Çavkanî (ne bi kurdî ye)
* Trish Davies: *The Balkan Cookbook. Traditional cooking from Romania, Bulgaria and the Balkan countries.* London 1999, ISBN 1-84215-107-X.
* Michael Hiltscher / Delia Dumitriu:* An einem Tisch: Küchenrezepte aus Rumänien und Deutschland. Împreunǎ la masă: Rețete din România și Germania*. Bukarest: Editura Anima, 2004, ISBN 973-7729-00-5.
* Nicolae Klepper: *Taste of Romania. Expanded edition.* New York 1999, ISBN 0-7818-0766-2.
* Eve Landis: *Pofta buna: Rezepte aus Rumänien.* Meilen, 2003, ISBN 3-9521114-2-2.

Kategorî:Çanda Romanyayê
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha romanî
Pêjgeha Kosovayê

thumb|Tava e Prizrenit

**Pêjgeha Kosovayê** ji xwarin-vexwarinên Kosovayê re tê gotin. Pêjgeha Kosovayê ji yên gelên cîran ne cudatir e. Şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Di bin bandora xwarin-vexwarinên albanî, yewnanî, romî (tirkî), slavî, îtalî û gelên cîran serb, kroatî û bosnayî de rengê xwe girtiye.

Kosova dewleteke serbixwe ya nû ye. Berê parek ji Yûgoslavyayê bû. Niştecihên vî welatî pirranî alban in.

## Tava e Prizrenit
Ji xwarinên osmanî ye. Ji goştê berxê, bacanreşk, fringî, pîvazê ye, bi germî tê xwarin. Cureyek ji tiyanên Anatoliyayê ye û gelek tiyanên (taweya firneyê) wiha yên kurdî jî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda Kosovayê
Kategorî:Pêjgeha albanî
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha Ewropayê
Hêyavk

**Hêyavk** di zimanê kurdî de ji bo koma xwarinên quşxaneyê yên avî, ron ên zebzeyan tê bikaranîn.

Cudatiya navbera hêyavk û şorbeyê ew e ku, pirranî di şorbeyên kurdî de zad, zebze hatine hûrkirin, helandin an pişirandin. Ango teneyên, hebên zad û zebzeyê ne dîtbar in, an jî gelek hûrik in. Lê yên hêyavkê dîtbar in, mirov dibîne, dikare bi kêr-çatelê bixwe, pê bigire.

## Tirşik tenê navê komekê hêyavkê ye
Di hin devokan de peyva tirşik, di wateya hêyavkê, xwarinên quşxaneyê yên avî de tê bikaranîn, lê ev ne rast e, ji ber taybetiyên, hêyavkên herêmê ev binavkirin serdest bûye. Bi taybetî li parêzgehên Mêrdîn, Amed, Rihayê tirşik bo tevahiya hêyavkan tê bikaranîn. Heya bigire hin caran bo şorbeyê jî bêjeya tirşikê bikartînin.

## Türlü ya tirkî dişibe hêyavka kurdî
Bi îngilîzî peyva herî nêzîk *Hodge-Podge (soup)* ye. Îngilîzan ew kirine binê koma şorbeyan. Lê di îngilîzî de bo xwarinên zebzeyan ên hebikên wan saxî ne yan mezin hatine hûrkirin, binavkirinek nîne. Almanî *Eintopf* dibêjin lê ev ji bo tevahiya xwarinên quşxaneyê (çi avî-ron çi ne) ye. Bi romî (tirkî) *Türlü* dibêjin. Türlüya tirkî û hêyavka kurdî ji aliyê mentiqê ve gelek hevpar e.

## Mînak bo hêyavkên kurdî
* Tirşik
* Hêyavka artîşokê
* Hêyavka goşt û kixseyê
* Hêyavka çavmarkê
* Goştekelem

Gelek caran şorbe, hêyavk tên tevlîhevkirin. Mixabin li ser pêjgeha kurd ti xebateke zanistî nehatiye kirin. Zimanzanan jî gorî mentiq û fîlozofiya pêjgeha kurdî, xwarin-vexwarin bikategorî nekirine.


Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Bîftek

thumb|Çêtîka goştê dewarê
thumb|Çêtîk bo biraştinê tên amadekirin

**Bîftek**, **çêtîk**, **steak**, **pariya goşt a pelî**, **ziman** ji çêtiyên goştê golikê yan dewarê yên pirranî pan in (pehn) re dibêjin. Bîftek bêjeyeke fransî ye, derbasê romiyan (tirk), ji wan jî derbasê kurdan bûye. Ji bo biraştinê ye, goştê biraşte ye. Herwiha tê qelandin, davêjin firneyê jî.

Bîftek ti marketan de pakêtkirî jî tê firotin. Li Ewropa, Rûsya, Çîn û bakurê Amerîkayê bêhtir tê xwarin, lewra jiyana nûjen mirov mecbûrê fastfood û biraşteyan dike. Li Kurdistanê jî fastfood roj bi roj bipêşdikeve, pariyên kurdî cihê xwe ji bîftekên pakêtkirî yên marketan re dihêle.

## Çima gotine ziman?
Li Ewropa û DYAyê aşxaneyên xwerû bîftekan difiroşin hene û bazara bîftekan mezin e. Bîftekên kurdî pelîn û tenik in. Berê bêjeya çêtîk û ji ber ku dişibe zimanê jî, ziman dihate bikaranîn. Bo mînak; "Ka zimanekê sor bike!".

## Bîftekên ewropayiyan rengîn in
* Bîfteka ji goştê golikê
* Bîfteka goştê berazê
* Bîfteka permaliyan (kedanî, mamir, pûngalî, ajalên pînikê mirîş ûêd)
* Bîfteka masiyê

## Çavkanî
* Günther Bischoff, Bernd Schneider, Gerhard Bamberger, Klaus Bippes: *Fleischverarbeitung. Fachkunde und Fachrechnen.* Schroedel Schulbuchverlag GmbH, Hannover 1996, ISBN 3-507-91412-3 (almanî)

Kategorî:Berhemên goştê
Kategorî:Pêjgeha Ewropayê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Pêjgeha yewnanî

thumb|upright=2|Aşxaneyeke kevneşopî li Atînayê

Ji **pêjgeha yewnanî** yan **pêjgeha grekî** mirov xwarin-vexwarinên Yewnanistanê fêhm dike. Tê zanîn grekiyan bandoreke mezin li çanda Ewropa, herwiha ya cîhanê kirine. Çanda yewnaniyan berdewama çanda romayî, bîzansî ye. Herwiha xwarin-vexwarinên yewnanî jî gelek dewlemend in.

Pêjgeha yewnanî ji gelek aliyan ve dişibe pêjgeha kurd û pêjgeha Tirkiyeyê. Şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Di xwarinên yewnanî de bandora xwarinên peravên Deryaya Navîn, ereb, fransî, slavî jî heye.

## Taybetiyên berbiçav
thumb|Hêkên boyaxkirî
Wekî tevahiya pêjgehên welatên peravê Deryaya Navîn, di xwarin-vexwarinên yewnaniyan de herwiha zebze, biharbêhn, îsot, darçîn, cureyên çêncê, hêşînahiyên biharê, masî, rûnê zeytê, tiyanên goştê yên bi zebzeyê, hêyavk, şorbe, nanê spî ûêd hene.

## Dab û nêrîtên xwarin-vexwarinê
Yewnan yekî vexwînin xwarinê, wekî kurdan heya bikarin destexaneyê dixemilînin, dilê mêvanê xwe xweş dikin. Beriya xwarinên giran yên sivik dixwin. Li aşxaneyan jî wisa ye. Vîtrînên xwaringehên wan hene, mirov dikare bibijêre.

Li xwaringehên yewnanan kalîte gelek girîng e. Mirov dikare beriya xwarin-vexwarinê bêje hinekê test bike, biceribîne ka çêjdar e yan na. Ne şerm e. Du kes dikarin ji yek binikekê bixwin, ev jî normal tê dîtin ku li Kurdistanê jî wisa ye. Yewnan destexaneyên (sifre) xwe dixemilînin, li ser xwarinê suhbet dikin, kêfê didin xwarinê.

## Meze û xwarinên sivik
* *[[Cacix]]*
* *[[Tarama]]*
* *[[Tîrosalata]]* yan *[[Çitîpîtî]]*
* *[[Skordalya]]* seleteya sîrê
* *[[Dakos]]*
* *[[Seleteya yewnanî]]* dişibe Seleteya cotyaran * *[[Xorta]]*, Chorta
* *Soupîa tîganîtî/psîtî* tiyanek e
* *Kalamarîa tîganîta/psîtî* ji masiya kalamarê tiyan an biraşte
* *Gavros*, ji masiya sardalyayê

## Hin xwarinên navdar

thumb|Pastîtsiyo

* *Fasolakîa*, ji fasûliyê
* *Brîam*, kundir, bacanreşk û îsotê
* *[[Giyûvetsî]]*, Giouvetsi xwarina quşxaneyê
* *Mûsaka*
* *[[Pastîtsiyo]]*, Pastitsio
* *[[Stîfado]]*,Stifado
* *[[Bîftek]]*

## Vexwarin
* Şerabên çêjdar ji giravên Yewnanistanê
* Bîrayên yewnan
* Ûzo
* Mavrodaphne (Μαυροδάφνη)
* Tsîpûro (yewnanî: Τσίπουρο)
* Metaxa
* Kafê û çay

!Pêjgeha yewnanî
Pêjgeha makedonî

[thumb|[Tavče Gravče|Tavče-gravče, xwarineke neteweyî ya makedonî ye]]

**Pêjgeha makedonî** ji xwarin-vexwarinên Makedonyayê re tê gotin. Şaxek ji pêjgeha balkanî ye û bi pêjgeha yewnanî re gelek hevpariyên wê hene. Herwiha gelek di bin xwarinên Anatoliya, slav, îtalî de maye.

## Girêdanên derve
* Blog li ser pêjgeha makedonî ne bi kurdî ye)
* Portal li ser pêjgeha makedonî (ne bi kurdî ye) 
* Terîfên xwainan (ne bi kurdî ye) 

Kategorî:Pêjgeha balkanî
Pêjgeha Montenegroyê

**Pêjgeha Montenegroyê** ji ya gelên cîran ne cudatir e, şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Ji taybetiyên xwarin vexwarinên Montenegroyê re tê gotin.

Gelek di bin xwarinên Anatoliya, slav û îtalî de maye. Xwarinên bosnayî, serb, kroatan pirranî hevpar in. Xwarinên masî û çêjên deryayê, hêyavk, xwarinên ji hevîrê û şîranî, xwarinên bigoşt ên quşxaneyê, kilor ûêd bi giştî wekî yên Balkanê ne.

Kategorî:Çanda Montenegroyê
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Girara bi xêlî

**Girara bi xêlî** navê cure girareke (pîlaw) parêzgeha Amedê ye. Li herêmên din jî tê zanîn û xwarin, lê bi vî navî li Amedê navdar bûye.

## Berkelî
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) xwê (solin)*
* *3 KX rûn*
* *3 SA (stekana avê) ava goşt*
* *300 gr riz (birinc)*

Bo xêliya wê:
* *250 gr goştê kişandî (goştê mihê yê kêmbetan, bêrûn)*
* *50 gr [[behîv]]*
* *1 KX rûn*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) darîsot (bi [[latînî]]: Pimenta racemosa)*
* *1 KÇ xwê*
* *1/4 SA bexdenûsa hûrkirî*

## Çêkirin
Birincê bixin nava badî yan teştekê, kevçiyek xwê pê werbikin, tiliyek ser re ava germ berdin ser. Heya sar bû bidin sekinandin. Heya ava pakij û zelal jê kişiya bişon, bidarivînin.

Ava goşt berdin quşxaneyê, 2 KX xwêyê tê werbikin, bikelînin. Keliya birincê carekê tevdin û darxûnê bigirin. Keliya, agirê binî kêm bikin.

Di rûnbirêşkê de rûnê biqijilînin û berdin serê. Darxûnê bigirin, di agirê nim de bi qasî 15-20 deqeyan bikelînin. Xêliya wê bidin ser û servîs bikin.

Xêliya wê:
Goştê kişandî di rûnbirêşkê de biqelînin, xwê û biharbêhnê tevlî bikin. Behîvê bila hindik biqele, zerayî pê bikeve. Bexdenûsê hûr bikin û tevlî goştê kişandî bikin.

Kategorî:Girar
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Pellk Kurdî Nûs

***Pellk Kurdî Nûs*** (bi tîpên erebî: **پەڵک کوردینووس**), bernameyek e ji bo guhertina di navbera alfabeyên kurdiyê de tê bikaranîn.

## Girêdanên derve
* projeya pellk Kurdî Nûs li ser SourceForge.net-ê

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Loqim

upright|thumb|Loqim

**Loqim** an **lokim** navê şîranîyekê ye. Ji doşaviyên curbecur û şekirê tê çêkirin. Çorsane yan rengîn in.

Dibêjin ji ereban belav bûye û navê wê jî . Doşaviya wê bi saetan dikele. Gulav û gelek aromatîk tên bikaranîn. Kakil, ava lîmonê, ava gupikên dara oranjê (portakal), hin biharbêhn, qeysî ûêd gelek jî di hilberînê de tên bikaranîn. Li cîhana Îslamê pirr tê xwarin. Yewnan jê re *λουκούμι (loukoumi)* dibêjin.

## Li Ewropa dikin para tirkan
Wekî pirraniya xwarin-vexwarinên rojhilata navîn, welatên ereban, îran, qefqazê, li Ewropa viya jî wekî şîraniyeke romiyan (tirk) binavdikin. Lewra tirkan bi xwe re birine Ewropayê. Bi îngilîzî jê re *Turkish Delight* dibêjin. Alman jî carnan wekî „Türkischer Honig - Hingiva tirk“ binavdikin.

## Galerî


  Wêne:Delicias turcas.jpg
  Wêne:Lokum from Armenia 5.JPG
  Wêne:Turkish Delight.JPG
  Wêne:Lokum from Armenia 6.JPG


## Çavkanî
* Alan Davidson: *The Oxford Companion to Food*, 2. Aufl. New York 2001, Artikel *Turkish delight* (îngilîzî)

## Herwiha
* Helaw

## Girêdanên derve
* Bi almanî agahiyeke berfireh li ser loqimê 

Kategorî:Pêjgeha albanî
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha Kîprosê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Şekiro
Kategorî:Şîranî
Oxîn

**Oxîn** (), bajarokekî girêdayî navçe Motkiya bi ser Bidlîsê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Motkiyê
Pêjgeha slovenî

**Pêjgeha slovenî** şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Xwarin û vexwarinên slovenyayê bi gelên din ên ji slavên başûrî ne (bosnayî, serb, kroat ûêd) re hevpar in. Bandora pêjgeha mecar, awistirî û îtalî jî heye.

Xwarin vexwarinên slovenî ji yên gelên cîran bêhtir denv vedane li rojavayê Ewropayê. Kekên rengîn, arxavk, benî, sosîs, xwarinên quşxaneyî, hêyavk, şobe, xwarinên ji hevîrê hwd jî cîhana pêhgeha slovenî ne.

## Lîsteya xwarin-vexwarinên navdar
### [[Şorbe]] û dîzî (xwarinên dîzê)
* Bakalca
* Bograč
* Jota
* Mineštra
* Poljša obara
* Prežganka
* Šara
* Štajerska kisla juha

### Xwarinên bêgoşt
* Ajdovi žganci
* Helîse, helîseyên taybet ên balkanî û awsitriyayî
* Bezgovo cvrtje
* Bloška kavla
* Čompe
* Fižolovi štruklji
* Fritaja
* Frtalja
* Idrijski žlikrofi
* Jabolčna čežana
* Janška vezivka
* Kaša
* Kostelske hrge
* Kostelski želodec
* Krapi
* Ljubljanska jajčna jed
* Maslovnik
* Matevž
* Melda
* Mešta
* Močnik
* Njoki
* Pražen krompir
* Repa s fižolom ribničan
* Smojka
* Štruklji - Pehtranovi štruklji, orehovi-ajdovi štruklji, jabolčni štruklji, sirovi štruklji,
* Svaljki
* Všenat zelje

### Xwarinên bigoşt
* Budelj
* Bujta repa
* Bunka
* Furešna
* Jetrnice
* Sosîs, sosîsên herêmî û cure xwarinên ji sosîsê
* Krvavice
* Leteči žganci
* Mavta
* Mavželj
* Meso iz tunke
* Mežerli
* Pečena gos z rdečim zeljem
* Povijaka
* Prata
* Jambon an janbon
* Ričet
* Ščuka s fižolom
* Šivanka
* Švacet
* Tripe
* Zaseka
* Žabji kraki
* Želodec
* Žitna klobasa jeglača

### [[Meqarne]] û [[kek]]
* Ajdov krapec
* Bobi
* Buhteljni
* Cmoki
* Dražgoški kruhki
* Gibanica (Premkurska gibanica)
* Hajdinjača
* Krhki flancati
* Krofi
* Kruhov krapec
* Krompirjev krapec
* Kvasenica
* Ljubljanski štruklji
* Ljubljanske skutne palačinke
* Miške
* Mlinci
* Ocvirkovica
* Pinca
* Pogača
* Poprtnik
* Posolanka
* Potica - Orehova potica, pehtranova potica, ocvirkova potica, medena potica,
* Povitica
* Šarkelj
* Škofjeloški kruhki
* Špehovka
* Vrtanek
* Zlevanka

### Vexwarin
* Cviček
* Kislo mleko
* Pinjenec
* Šabesa
* Tolkovec
* Češnjevec
* Slivovka
* Brinjevec
* Teran
* Tropinovec

Kategorî:Çanda Slovenyayê
Kategorî:Pêjgeha balkanî

Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Pêjgeha polonî

**Pêjgeha polonyayî**, ji xwarin-vexwarinên Polonyayê re tê gotin. Xwarinên polonyayî, herçendî bi yên skandînavyayî, slavî re gelek hevpar bin jî, xwedî gelek taybetiyan e. Di xwarinên polonyayî de wekî yê kurdan rêça cotyariyê heye. Ango xwarinên ku cotyar ji keda xwe dixwin, hêyavk, xwarinên din ên bi zebzeyan tên çêkirin. Dîsa kurd jî polon jî hez ji benî, şirdanê dikin.

## Dab û nêrîtên destexaneya polonan
Polon jî wekî kurdan carnan du caran taştê dixwin ku kurd jê re xurînî dibêjin. Di taştêyê de nan, sosîs, penîrê spî, arû, fringî, pîvaz (teze yan serî), çay tên ser destexaneyê (sifre). Piştê navrojê çaya kelî (germ) vedixwin. Di navrojê de xwarinên giran, bi germî dixwin. Şîvê wekî ewropayiyên rojavayî, hindik dixwin. Şîv an parçeyeke nan e, yan sosîs, salamî yan jî kartolê xaşandî yan kulîçeyek e. Her wiha xiyarê tirşînê, yan kuvarkê jî.

Polon gelek qîmetê didin rojên neteweyî û olî û di wan rojan de destexaneyên xwe rengîn dikin, dixemilînin. Şeva Pîroz (rojbûyîna Hêja Îsa) de, 12 xwarinan amade dikin lê divê goşt tê de nebe. Bo mînak fasûlî, kuvark, riz, fêkiyên pijandî ûêd. Mêvan divê ji hemiyan tehm bike, heger neke li edeba sifreyê nayê. Lê polon di rojên neteweyî de bi dilê xwe xwarinan çêdikin û alkolê jî vedixwin.

## Xwarinên navdar
[thumb|''[Bîgos]]
* *[[Bîgos]]* – xwarina neteweyî
* *[[Pîerogî]]* – („Piroggen“) ev jî xwarineke neteweyî ye
* *[[Barszcz]]* cure şorbeyek e
* *[[Żur]]* – şorbe bi sîr, hêk katol û sosîsê
* *[[Zrazy]]* – kutilkek e
* *[[Gołąbki]]* – tê wateya („kerrik“) kutilka kelemê
* *[[Flaki]]* – tê wateya („bi hundir ve, hundirî“) xwarineke bigoşt e
* *[[Kufte]]* – kufteyên goşt
* *[[Pîrzola]]* – ji goştê berazê pîrzolayên curbecur
* *[[Kaszanka]]* – sosîs bi pîvazê tê servîskirin

Herwiha kilorên polon jî rengîn in. Hêyavk, arxavk, masî, xwarinên ji hevîrê jî. Seleteyên Polonyayê berê yên slavî bûne, lê di çerxa demê re bandora seleteyên skandînavî û almanî jî zêde bûye. Şîraniyên polonyayî dişibin ên rûs û almanan.

## Vexwarin bialkol
* Żubrówka
* Żywiec
* Okocim
* Piast
* Warka
* Lech
* Tyskie
* EB

## Çavkanî
* Robert Strybel, Maria Strybel: *Polish Heritage Cookery.* New York 1993, ISBN 0-7818-1124-4. (îngilîzî)
* Bridget Jones: *Polnische Küche.* Köln 1999, ISBN 3-89508-442-5.
* Maria Lemnis, Henryk Vitry: *Altpolnische Küche und polnische Tischsitten.* Warschau 1984, ISBN 83-223-1817-0. (almanî)
* Stanisław Czarniecki: *Compendium ferculorum albo Zebranie potraw.* (çapa yekem: Krakow 1682).
* Paul Tremo: *Nauka dokładna sposobów warzenia i sporządzania potraw.* sedsala 18.
* Jan Szyttler: *Kuchnia myśliwska.* Warşaw 1989 (çapa yekem: 1823).
* Jędrzej Kitowicz: *Opis obyczajów za panowania Augusta III.* Warschau 1985 (çapa yekem: Vilnius 1840).
Kufteya bi cacix a Dîlokê

**Kufteya bi cacix a Dîlokê**, **zazkufte**, **kufteya Wanê ya bi cacixê** navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Li vir terîfeya variyanta parêzgeha Dîlokê hatiye dayîn lê ev kufte ne tenê li Dîlokê, li gelek deverên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Li Sêrt, Mûş û Dêrsimê jî awayên wê hene lê ji ber ku biharbêhnên cuda bikartînin, carnan cureyekî din jî tê dîtin.

## Berkeliya variyanta Dîlokê
Bo cacixê yan ava wê:
* *3 dd (dendik) [[sîr]]*
* *10 pelên [[silk]]ê (pincar, dîbsor) li hin deveran [[bexdenûs]], [[pirpar]]*
* *1/2 kg [[mast]]ê tîr, parzûnkirî*
* *1 [[hêk]]*

Bo kufteyê:
* *125 gr [[goştê kişandî]] (bê don, ji yê [[mih]]ê)*
* *2 SA (stekana-qedeha avê) girara hûrik a kufteyê, savara kufteyê*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]] (fringî û îsot tevlîhev)*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[xwê]]* (solin)
* *1 KÇ [[îsot]]a reş*
* *1 KÇ îsota sor* (îsota pûlpelî, îsota tûj)
* *125 gr rûn*

Bo rûyê xwarinê:
* *Rûnê ji ber biraştinê maye*
* *1 KÇ îsota sor*

## Amadekirin
Savarê bedin sêniyekê, xwê, îsota sor û îsota reş, mergeyê tevlî bikin. Destên xwe bi ava şîregerm şil bikin, hêdî hêdî bistrên. Savar nermijî bû, goştê kişandî jî berdinê, heya bi hev ve zeliqîn, bistrên.

Kufteyên hûrik (gilolik) çêbikin, di ava şor a dikele de bixaşînin û bidarivînin.

Pincarê bişon, hûrbikin, bê avê bixaşînin. Di nava kevçiyek rûnê de hindik biqelînin.

Hêk û mastê tevlîhev bikin, biçelpînin, bi ava kufteyê ron bikin. Bidin ser agir, keliya pincarê jî berdin navê. Sîrê bikutin, tevlî bikin û berdin binika servîsê.

Kufteyên xaşandî di nava rûn de biqelînin, bila bi ser mastê bikevin. Di rûnê jibermayî de, îsota sor biqelînin, berdin ser kufteyan.

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha serbî

**Pêjgeha serbî**, şaxeke ji pêjgeha balkanî ye. Gelek dijwar e ku mirov xwarin-vexwarinên Serbistanê ji yên kroatî, bosnayî veqetîne. Lewra hersê jî ji yek etnîsîte, ziman û çandê ne. Bandora xwarinên slavî, romî (tirkî), îtalî, mecarî, fransî û grekî jî heye.

### Şorbe (Čorba)
* Riblja Čorba yan Riblji Paprikaš
* Teleća Čorba).

### Xwarinên giran
* Ražnjići
* Ćevapčići
* Vešalica
* Biraşkên sosîsê
* Šopska salata
* Kutilkên îsotê
* Pečena kravlja butina an ''Pečeno jagnje
* Pljeskavica
* Hêyavkên dişibin ên Anatoliyayê
* Đuveč
* Prebranac
* Piletina
* Pečeno pile u slanini
* Ćulbastije
* Leskovačka mućkalica
* Crevca na žaru
* Papci u saftu
* Juneći lovački biftek
* Uštipci
* Karađorđeva šnicla
* Sataraš
* Leskovačka mućkalica
* Gelek xwarinên quşxaneyê, pirranî dişibin xwarinên kurdan
* Xwarinên ji masî û çêjên deryayê (bo mînak Riblja, Smuđ, Pastrmka)
* Kulîçe û şîranîyên curbecur (peqelewe, gulol ûêd jî di nav de)
* Seleteyên rengîn

## Pêşangeha pêjgeha serb

Wêne:Serbian Sarma.jpg|Sarmaya serb
Wêne:Riblja corba.jpg|Cureyek ji şorbeyên serb
Wêne:Many types of baclava.jpg|Peqlewe
Wêne:Palatschinke.jpg|Palačinka
Wêne:Various_Bottles_of_Slivovitz.jpg|Slivovitz


## Girêdanên derve
* Kuvarica.co.yu 

Kategorî:Çanda Serbistanê
Kuftetirş

**Kuftetirş** navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Li gelek herêman tê zanîn û xwarin lê ya Mêrdîn û Meledîyê navdar e. Li vir terîfeya variyanta Mêrdînê tê dayîn, jixwe kêm-zêde terîfeyên wan yek in, hib biharbêhn lê tên kêm-zêdekirin.

## Berkeliya kuftetirşê
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[riz]] (birinc)*
* *250 gr [[goştê kişandî]] ([[mih]])*
* *1 KŞ (kevçiya şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[îsot]]a reş*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) rûn*
* *1 KX [[merge]]ya fringiyê (salçeya bacanê sor)*
* *1 KX mergeya îsotê*
* *2 KX ava [[lîmon]]ê*
* *7 SA av*
* *Li ser daxwazê [[biharbêhn]]ên cuda (ji kîjanê hez dikin)*

## Amadekirin
Hindik xwê bi birincê werbikin, bi avê bişon, bidin sekinandin. Ava wê bidarivînin. Îsota reş tê werbikin.

Di sêniyekê de goşt, rizê bistrên, kufteyên biçûk çêbikin. Di quşxaneyê de rûn bihelînin, pîvaza xwe dirêjkî wekî rişteyê hûr bikin, berdin nava rûn û biqijilînin. Zerayî pê ket mergeyê tevlî bikin biqelînin. Avê berdin ser, xwê bavêjinê.

Pîvaz keliya kufteyan berdin navê, ava lîmonê jî. Heya kufte keliyan bikelînin. Êdî dikare were ser destexaneyê.

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Liklikî

**Liklikî**, **liklikkufte** navê kufteyeke pêjgeha kurd e. **Liklikiya Rihayê** jî dibêjin, lewra li Rihayê navdar bûye. Li hin herêmên din ên Kurdistanê jî tê zanîn û xwarin. Tê gotin ji wir 100 sal berê li bajarê Bidlîsê deng vedaye, wê demê wekî xwarineke bidlîsî hatiye binavkirin.

## Berkeliya liklikiyê
* *100 gr kakilê [[gûz]]ê*
* *250 gr dûmê [[mih]]ê (daw, don an jî bezê li ser gurçikê)*
* *1 pîvan têkela kufteyê ya Rihayê (bo kufteyan e)*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[îsot]]a reş*
* *1 KÇ îsota sor (pûlpelî, tûj)*

## Çêkirin
Dûmê hûrik hûrik hûrbikin an li makîneyê bidin. Kakilê gûzê bi kêrê hûrbikin, bi tevî biharbêhn, xwê û dûmê mihê de bistrên. Ji vê têkelê kufteyên hûrik (gilolik) çêbikin û bavêjin sarincê bila sar bibin.

Ji têkela kufteyê ya Rihayê bigirin, di nava destê xwe wekî qalikê hêkê dirûvê bidinê û gilolikên xwe têxin navê. Ango kufteyê ji kufteyê dabigirin.

Vana di nava ava şor de bikelînin, bixaşînin. Bi germî bînin ser destexaneyê (sifre) û servîs bikin.

Kategorî:Kufte
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Pêjgeha laz

**Pêjgeha laz** ji xwarin û vexwarinên lazan re tê gotin. Li Tirkiyeyê ji ber siyaseta pişavtinê, demekê dirêj hebûna lazan jî dihate înkarkirin, ji wan re *Karadenizli - ji xelkê Deryaya Reş* digotin. Niha jî bêjeya *Karadenizli* pirranî bo lazan tê bikaranîn û ji xwarin-vexwarinên lazan re jî herwiha *Karadeniz Yemekleri - xwarinên Deryaya Reş* dibêjin.

Welatê lazan Lazistan di peravê Deryaya Reş de ye û gelê laz ji aliyê etnîkî, ziman û çandî ve parek ji qefqazê ne. Xwarin vexwarinên wan jî bi qefqazê re hevpar in. Bandora xwarinên romiyan (tirk), ango bandora pêjgeha Tirkiyeyê jî li xwarinên lazan bûye.

Masî, bi taybetî kîlke cihekê giring digire, di xwarinên lazan de. Xwarinên ji hevîrê, berhemên şîr, tirşîn, hêyavk, şorbe, kilor, tiyanên curbecur ûêd pêjgeha laz dixemilînin. Kelem, lazût, lovî (fasûlî, lobiye), îsot gelek tên bikaranîn.

## Hin xwarinên navdar ên laz
* Kilora bi savarê
* Şorbeya kîlkeyê
* Troklostî, troklostû
* Sosa alûyê
* Çênca kelemê
* Çakapûlî
* Kilora bi kakilê bindeqê
* Maragyanî
* Şîlofta
* Malahto
* Şorbeya bindeqê
* Gulol
* Nanê lazûtê
* Galdîrîk
* Ziritka yan zirîtka
* Kapça Mçkûdî
Pêjgeha efxanî

thumb|Pêjgeha efxanî
thumb|Nanê efxanî

**Pêjgeha efxanî** ji xwarinên vexwarinên gelên li Efxanistanê dijîn re tê gotin. Ji ber ku Efxanistan li ser *riya ebreşûmê* ye, rêç û şopa gelek çandan jî dihewîne. Xwarin-vexwarinên efxanî gelek dewlemend û rengîn in.

Bandora pêjgeha hindî, pêjgeha Îranê, xwarin vexwarinên qefqazê û gelên tirk ên asyayî jî gelek e. Efxan bi [nan]]ên xwe yên curbecur tên nasîn. Herwiha şorbe, savar, kebab, masî, mast, berhemên şîrê, kilor, hêyavk, kulîçeyên wan jî navdar in.

## Hin xwarinên efxanî yên navdar
* Çaka
* Ebreşûmkebab
* Bi dehan cureyên pîlawê (palow dibêjin)
* Aşak (Aushak)

## Çavkanî
* Alan Davidson: *The Oxford Companion to Food*, 2nd ed. Oxford 2006, Gotara bi navê *Afghanistan*, R. 5 f. (îngilîzî)


Pêjgeha afxanî
Borşç

**Borşç** (bi ûkraynayî û rûsî: борщ, *borşç*, polonî: *barszcz*) şorbeyek ji şêlimê (binerd, şelxam) ye ku li seranser rojhilatê Ewropayê tê zanîn û xwarin. Xwarineke slavî ye. Bi texmînî navê xwe ji bêjeya slavî ya tê wateya „*dardaroka mendoyê, pelên ku dişibin ên [[mendo]] yan [[kereng]]ê*“ girtiye. Kurd jî mendoyê dixwin û di serdema navîn de li Rûsyayê tevlî xwarinan dikirine. Kurd mendoyê bi xavî dixwin lê tevlî xwarinan dikin an na nayê zanîn. Xwarineke quşxaneyê ya bigoşt e.

Di dema YKSSê de li seranser welatên Sovyetê belav bûye. Herwiha kurdên Sovyetê jî vê xwarinê nas dikin û dixwin. Bo navroj û şîvê ye. Beriya ku bê ser destexaneyê (sifre) bi krema, biharbêhnên teze (pirranî hêliz-pîjinda-şiwît), herwiha sîrim, bexdenûsê tê çêjdarkirin. Ûkraynayî rûnê sîrê yê bi xwêyê bi kar tînin û bi nanê teze dixwin. Li hin heremên Almanyayê jî bi navê *Beetenbartsch* tê xwarin.

Rûs û ûkraynayî ji kartol, pîvaz, kelema spî, gizêr, fringî û goştê dewarê çêdikin. Polonî bi çend awayên din jî dixwin.

### Borşça sarî
Bi rûsî: холодник, *xolodnîk*, polonî: *chłodnik*, lîtvanyayî: *šaltibarščiai*, letonî: *aukstā zupa* dibêjin ku ev bi sarî tê xwarin û şorbeyeke havînê ye. Ne goşt ne jî kelemê dixinê, ji kefîr û kremayê amade dikin. Nakelînin, berê şêlimê dixaşînin, bi sarî tevlî xwarinê dikin.

## Galerî

Borscht with cream.jpg|Binikek ji borşçê dagirtî
Lovely borshch.jpg|Borşç bi tevî kremaya tirş


## Girêdanên derve
* Olga Martynova «Borschtsch», «Schtschi» und Brodsky: über die russisch-ukrainischen Kulturdiskrepanzen am Beispiel der beiden Nationalsuppen, «Borschtsch» und «Schtschi». In: *Neue Zürcher Zeitung*, vom 16. August 2010 (almanî)

Kategorî:Pêjgeha cihû
Kategorî:Pêjgeha polonî
Kategorî:Pêjgeha romanî
Kategorî:Pêjgeha rûs
Kategorî:Pêjgeha slavî
Kategorî:Şorbe
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên neteweyî
Qedexe

**'Qedexe**', pêşîlêgirtin û an jî nehîştin, bi gotinê re wateya astengkirinê tîne ser ziman.

Qedexekirin yek ji têgînên bingeh ên sansûrkirinê ye. Dewlet an dîktator, hez ji mihalefetê nakin, nêrîn û helwestên dijbereyê asteng dikin. Qedexekirin rêbazeke sereke ya sansûrê û têgîneke dadî ye. Di şerê psîkolojîk de herwiha tê bikaranîn.

Qedexekirinê de îgnorekirin, nebihîstin, nedanbihîstin, nedîtin, nedandîtin heye. Qedexeker dixwaze rastî û rastegîniyekê bide jibîrkirin, jiholê rake. Pirranî bi derketina dewletên neteweyî ve hatibe bikaranîn jî, dîroka wê gelek kevn e. Ji Îskenderê Mezin heya Sezar, gelekan sansûr û qedexe bikaranîne. Di pêvajoya Şerê Sar de herdu blokên dijber ên cîhanê, nêrîn û helwestên bera dijber sansûr dikirin. Bo mînak weşanên TVê yên mixalif qedexe dikirin.

Tirkiye jî di warê sansûr û qedexekirinan de gelek navdar e. Ji avabûna komara Tirkiyeyê ve, her ziman û çanda kurd qedexe bûye. Heya sala 2002yê li kolanan bi kurdîaxavtin jî qedexe bû. Îro jî perwerdeya bi kurdî, bikaranîna navên erdnîgariya Kurdistanê ûêd qedexe ne.

## Awayên qedexeyan

### Qedexeyên siyasî
Di çarçoveya qedexeyên siyasî de, astengiyên li ser cudahiya nêrîn û helwestan tê ser ziman. Hebûn û mafên gelan, hindikayiyan hêj jî li gelek welatan tên qedexekirin. Mînak, zimanê kurdî, di meclisa tirk de qedexe ye.

### Qedexeyên leşkerî
Derveyê kirinên leşkerî, nehîştina kirinên din.

### Qedexeyên li ser çapemeniyê
Medya û çapemenî wekî hêza çarem tên dîtin û di jiyana gelan, sazûmaniya dewletan de cihekê sereke digirin. Di serdema nûjen de hêza medya û çapemeniyê carnan ji ya artêş û dîplomasiyê pirrtir e, ji wan bêhtir tê bikaranîn.

Rayedar, desthilatdar her dixwazin dijbere nebin serdest. Sansûr û qedexe dikin. Ev siyaset li ser medya û çapemeniyê jî berdewam e. Mînak, li Tirkiyeyê gorî daneyên kanûna paşîn a sala 2012yê, ser 110ê re rojnemavan girtîne û di girtîgehan de ne.

### Qedexeyên destûrî
Kirin û kiryarên ku li dijî destûrê û hwd. dike nava xwe de. Wekî din jî, xalên destûrê yên ku hatina kifşkirin, derketina dervî wan, guneh dibînê. Mînaq, li gor destûra bingehîn a Tirkiyeyê, bikaranîna bêjeyên "kurd" û "Kurdistan"ê ne rewa ne û bi taybetî ya Kurdistanê tê cezakirin.

Gorî sê xalên sereke yên Makezagona Tirkiyeyê, hebûn û mafên kurdan tên înakarkirin. Ziman, kûltûra wan tê qedexekirin û astengkirin. Herwiha hindikayiyên Tirkiyeyê jî tên înkarkirin.
Pêjgeha mecarî

[thumb|[Gulaş di kilinceyê de]]
Ji **pêjgeha mecarî** mirov xwarin û vexwarinên Mecaristanê fêhmdike. Kurdên YKSSê ji pêjgehê re *kûxniya* dibêjin. Bi gotina wan *kûxniyaya mecar* bandoreke mezin li yên gelên devedorê kiriye. Gava behsa pêjgeha mecar bê kirin gulaş, kulîçeya bi navê Esterházy, benî û salamên rengîn ên mecar tê bîra mirov.

## Hin binavkirinên destexaneye mecarî
* *Előételek* (xurînî, xwarinên sivik)
* *Levesek* (şorbe)
* *Saláták* (selete)
* *Készételek* („xwarinên amadeyî-hazir“)
* *Frissensültek* (nû hatiye biraştin, bo.Mî. „Pariya Viyanayê (Wienner Schnitzel]]“ (Bécsi szelet))
* *Halételek* an *Halak* (xwarinên masiyan)
* *Szárnyasok* (permalî, kedanî, mamir)
* *Tészták* (xwarinên ji hevîrê)
* *Sütemények* (şîranî)
* *Sajtok* (penîr)

## Xwarin-vexwarinên navdar
thumb|Salamên mecar, di cîhanê de deng vedane
[thumb|[Békéscsaba|Csabai kolbász]]
* Gulaş (*gulyás*)
** Bográcsgulyás
* Pörkölt
* Halászlé (şorbeya masiyê)
** Bajaer (şorbeya masiyê)
** Szegedi halászlé (şorbeya masiyê)
* Hurka (véres hurka: cure sosîs, májas hurka: sosîsa cîgerê, ji xwarinên goştê berazê, *hurka* û *kolbász* bi hev re wekî *disznótoros* tên binavkirin)
* Bableves (şorbeya fasûlyeyê)
* Lúdláb (şîranî ye)
* Málnaszörp (vexwarina alkolî)
* Bîra: Arany Ászok, Kőbányai, Dreher, Soproni Ászok, Borsodi
* Balfi, Visegrádi, Szentkirályi, Fonyódi, Margitszigeti, Theodora

## Çavkanî
* Anikó Gergely: *Ungarische Spezialitäten.* Könemann, Bonn 1999. (almanî)

## Girêdanên derve
* Till Ehrlich: ''Gestrudeltes Gemisch – Ungarische Küche jenseits der Paprika.'' In: *[[Die tageszeitung|taz]].* 26. Februar 2006.
* Rezepte-Wiki: Kategorie:Ungarische Küche

Kategorî:Mecaristan
Girtîgeh

**Girtîgeh** an jî **zindan**, cihê ku yekî gunehek kir têxistin lê de ye. Bi xistina wirde, têkiliya wî û an jî wê, ji derve tê birîn. Mafê mirov yê azadiyê jê tê girtin. Ev maf girtin, bi destûr û zagonê tê girtin. Girtîgeh, bi taybetî, di roja me de her rejîma ku heye, weke saziyeke wê ya sereke ye. Bi taybetî, roja îro, rejîm, mirovên ku li dijî xwe dibînin digirin û dikine girtîgehê de. Ev girtîn jî hê re girtiyên siyasî tê gotin.

## Awayên girtîgehan
### Girtîgehên siyasî
Mirovên ku mûxalîfên rejîmê ne û li dijî wê derdikevin û ku tên girtin, ew in girtiyên siyasî.

### Girtîgehên jinan
Girtîgehên ku jin di wan de dimênin in. Ev girtîgeh, tê ji jinan tên tijîkirin.

### Girtîgehên vekirî

### Girtîgehên nîvvekirî
Girtîgehên nîvvekirî, girtîgehên ku ne weke girtgehên tem girtî ne. Yên ku dikevine van girtîgehan de, wilo zêde xetere nayên dîtin. Dem bi dem ku karin demne xwe li malên xwe jî bibuhêrênin. Mirovên ku demeke kin werina girtin, di wan girtîgehan de tên girtin.

### Girtîgehên girtî

## Çavkanî
Dadgeh

[thumb|Di Dadgeha Dadiweriyê ya Navneteweyî de (2011) li [Den Haaga Holandê]]

**Dadgeh**, cihê ku di nav aliyan de nexweşî û pirsgirêkên ku rûdana, bi dadî digihêne çareseriyê ye. Li dadgehê darizandin tê kirin. Li wir, hola rûniştinê tê li darxistin û bi dozger, serdozger re li hevdû dirûnin û sûcbar tê darizandin. Ew civata ku yek têde tê darizandin, jê re doz tê gotin. Ji bo rêveçûna dozê re jî darizandin tê gotin. Di mijarên şaristanî, cezayî û dadî de ku dadiyê pêkbêne ye. Li gor serdestiya destûrê tevdigerê. Wê serdest dike. Derketina dervî wê jî, biceza dike. Di awa û tevgeriya xwe de, hertimî li gor civakê, pêşketin û hizra wê ya bi temenî ku heya tevdigerihê. Heta nahaka, du awayên weke dadgeha hevbeş û ya dadgeha dadî weke ya Ewropa a "Dadgeha ardî ya sazûmana dadê" û hwd bûna û dertibe pêş. Di herduyan de, birhan têne nîşandin û li ser wan re dadkirin dibê. Û ew jî li ser navê dewletê têde bicih e. Di olê de Dadgeha Şerîetê heye.

[thumb|350px|[Sîstemên hiqûqî yên Cîhanê]]

## Çavkanî


Kategorî:Destûra bingehîn
Kategorî:Maf
Vejartin

**Vejartin**, dozaka ku li Dadgehê ku hat dîtin û bi dawî bû, şandina wê ya li Dadgeha bilind a. Hemû cezayên giran ku dihên dayin, ji aliyê dadgahê ve ku bidawî bûn, dihên şandin li Vejartinê. Ku doz çû, hingî, wê ji aliyê Dadgeha bejartinê ve dihê dîtin. Sedeme vejartinê, ji aliyê esasî û ûsûlî ve ku vajî wê bê. Di dozê de, *bûyerên pêzavî* ku *sedemên pêzavî* dihîn bi navê kirin, dihên ser ziman. di Dadgeha Kurdistanê(dadgeha başûrê kurdistanê)heta nahaka du sedem, di wê vejartina dozê lê hatiye nerîn. Bûyar û bûyîna wê û awayê gotina wê û hwd. di dozan de, sedeme dûyemin jî, aliyê ku doz li gor wê pêk tê yê dadî ya. Li gor dadiyê çi maf heya û na jî şûcê ku hatiye kirin çi ya û di keve ber kîjan xalê de, ew lê tê nerin. Dadgeha Vejartinê, karê bêje ku didvêt ku doz ji nû ve vere dîtin. ..

Kategorî:Dadgeh
Kategorî:Destûra bingehîn
Zing

[thumb|Zingeke bajarê [Orşelîma Îsraelê]]
**Zing** an jî **çangoçk** li dêran ya ku lê dixe û bi wê tê bakirin ku hemû filah li dêrê lev bicivin. Her dêrek, ku li ser serê banê wê bê, zinga wê ya ku di her deme bakirina li dêrê re lê dixe, heye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Fileh
Kategorî:Hêmana elektronîk
Kategorî:Îcadên çînî
Seyda

**Seyda**, di nav kurdan de, ji pêşengê dînî ya di misilmaniyê de tê gotin. Seyda, wate wê ya wê ya din jî, mirovê dîndar û zane ye. Wekî din jî, di nav civatê de, hertimî wî zarok li dora xwe li mizgefte û an jî cihê ku lê dihate xwandin û ew perwerde dikirin. Yên ku li cem seyda dixwandin jî bi taybetî di kurdî de ji wan re tê gotin feqî an feqih, wateyeka wê ya din jî "xwendevan" e. Pişt re yên dema xwe ya xwendinê bi dawi dikirin, gelekan ji wan ku li pêşiya navê wan di dema bakirina wan de dihat bikaranîn, minak: "Feqiyê Teyran" û hwd.

## Mijarên têkildar
* Mele

## Çavkanî

Kategorî:Îslam