open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zimanê kurdî li gora Kemal Fûad

**Zimanê kurdî li gora Kemal Fûad**:

Dr. Kemal Fuad ku li ser edeb û zimanê Kurdî xebatên wî yên hêja hene, zimanê Kurdî dabeşî lehce û şêweyên jêrîn dike:

:**1. Kurdiya Rojava (ku hin ji vê re dibêjin Kurmanciya jorîn -bakur-)**
::1. Afrînî
::2. Cizîrî û Botanî
::3. Sincarî
::4. Badînî
::5. Hekarî
::6. Kakî

:**2. Kurdiya Rojhilat (ku hin ji vê re dibêjin Kurmanciya Xwarê -başûr-, hin jî dibêjin Kurdiya Navendî)**
::1. Soranî
::2. Silêmanî
::3. Mukrî
::4. Sineyî

:**3. Kurdiya Başûr**
::1. Xaneqînî
::2. Feylî
::3. Kirmaşanî
::4. Lekî
::5. Kulgayeyî
::6. Kelhorî
::7. Perêwendî

Dr. Kemal Fûad bi rexnegirî dibêje ku wê lehceya ku ez jê re Lehceya Başûr dibêjim hin kes wê bi navê Lurrî bi nav dikin. Ew tenê wan lehceyên ku li Loristana Mezin tên axaftin wek lehceyên Lurr qebûl dike û wan wek lehceyên Kurdî qebûl nake. Dr. Kemal Fûad rexne li wê yekê digire ku çima ji hin lehceyên ku di hin çavkaniyan de wek Lurrê Piçûk derbas dibin ji wan re Lurrî tê gotin. Ew wan di nav lehceyên Kurdiya Başûr de dihesibîne (19).

## Çavkanî

Kategorî:Zimanê kurdî
Şewqe

thumb|Fotêr

**Şewqe**, **kep** ji komekê serpoşên ewropayiyan re tê gotin. Ewropayî jî wekî kurdan serpoşên bêdor gelek hezdikin. Ji bandora ereban serpoşên kurdan jî gelek hatine guhertin.

Niha êdî kêm kum û kolos tên li xwe kirin. Dîsa, poşîyên klasîk ên kurdî, cihê xwe dane cemedanî û kefiyeyên yemenî. Niha poşiya wekî sîmbola kurdan tê zanîn, di rastiyê de ne ya kurdan e. Poşiyên kurdan cuda ne.

## Ataturk şewqe kir mecbûrî
Li Bakurê Kurdistanê şewqeyên ewropayî jî gelek tên li xwe kirin. Sedemê viya di serî de mecbûriyet bû, lewra komara nû ya Tirkiyeyê, xwekirina şewqeyê bi qanûnî mecbûr kiribû. Zagona şewqeyê di 25'ê sermawezê 1925'ê de derket. Mêran heger bê şewqe bidîtan digirtin, lêdidan an ceza didan wan.

Qedexeya serpoşan û mecbûriyeta şewqeyê bû sedemê gelek serhildanên bişûk jî. Li Gurgum, Sêwas, Erzîrom, Sêrt, Qers û Ezirganê bûyerên girîng rû dan. Keştiya leşkerî ya bi navê *Hemîdiye*, bajarê Rize ya li ber peravê Deryaya Reş e, topbaran kir. Lewra gelê laz li ber xwe dida, şewqe nedidan serê xwe.

Mustafa Kemal Atatürk herwiha cilûbergên kurdî, zimanê kurdî û di fermîtiyê de hebûna kurdan jî qedexe kir. Gelek ji van qedexeyan ne bi qanûnî bûn lê bi darê zorê dihatin pêkanîn. Pişavtin bû sedemê mirina cilûbergên kurdî jî.

## Hin ji cureyên şewqeyê
* Akubra, şewqeyek ji awistraliya
* Andalusier, şewqeyek ji Spanyayê, reş, di bin çenê de tê girêdan
* Barett
* Borsalino, marka ye jî, îtalî
* Chapeau Claque
* Sêhûtik bi almanî Dreispitz
* Fes, serpoşeke tirkan û ereban
* Şewqeya kulavî, fedora
* Şewqeya florentînî, bo jinan, ji hesîrê
* Şewqeya çankoçî
* Homburg
* Kapotte, bi jinan, biçûk
* Kastorşewqe
* Melone an Bowler, ji Brîtanyayê
* Panama (şewqe), hewa digire, bo havînê
* Heste
* Sombrero, berfireh, meksîkayî
* Stetson, yek ji şewqeyê cowboyan, marka ye
* Stößer, ji awistriyayê
* Şewqeya kayê, Boater, Matelote
* Şewqequşxane, bo jinan, bi almanî Topfhut
* Trilby, bo nêçîrvanan
* Tweed (şewqe),
* Şewqeya destemoyan
* Şewqebalor, bo frakan

Kategorî:Serpoş
Kategorî:Tekstîl
Çiftexas

thumb|Patîske

**Çiftexas**, **patîske** bestirek ji pembûyê ye. Bi bendên 60-80 numareyê tên ristin. 1 m² = 60, 100 gr e. Ev bestir dikare bê boyaxkirin jî.

Şûştin û dirûtina wê hêsan e. Navê patîske ji paşnava Cambraili Baptiste tê ku cara pêşîn wî hilberîna vê qumaşê kiriye. Hin jî dibêjin navê vê bestirê ji bêjeya *baftas* a hindî tê û ev qumaş ji Hindistanê belav bûye.

Çiftexas li Kurdistanê gelek hezkirî ye, di wêjeya kurdî de herwiha pirra hatiye bikaranîn.

Kategorî:Bestir
Kategorî:Tekstîl
Saten

thumb|Bo rûyê nivînan baş e.

**Saten**, **satîn** bestirek (qumaş) e. Gelek cureyên wê hene. Di cîlûbergan de wekî rûpişt (betan) jî tê bikaranîn. Ji bêjeya fransî *satin*, navê xwe digire.
 
Ji vê qumaşê rûyên nivînan, kincên xewê hwd tên çêkirin. Di vê bestirê têkelek ji hirî, pembû, hevrîşim tê bikaranîn lê standardeke wê nîne. Carnan yek ji vana zêde yan kêm tê bikaranîn.

Kategorî:Bestir
Kategorî:Tekstîl
Şal

thumb|Cîns ji cawê amerkan e

**Şal**, **pantol** xwekirinek e. Pê, çîp û qoran pordike, li piştê tê şidandin. Bo porkirin, germxwedîkirin û aksesûarê ye. Ji bestir, kulav, lateks (şîrik) û gelekan tên çêkirin. Mêr jî jin jî li xwe dikin.

## Ferhengoka pantolê
* **Şal**, pantolên berê li Kurdistanê dihatin çêkirin. Dişibiyan forma yên îro. Ji hirî, pembûyê dihatin ristin, hinekê stûr bûn. Ji kulavê jî dihatin dirûtin. Devlingên wan pirranî fireh bûn lê teng jî çêdikirin.
* **Şapik**, pantolên gorekî dihatin ristin. Gore û pantol bi hev ve bûn. Ji bestir û çermê jî didirûtin, bo zivistanê.
* **Şalwar**, pantolên fireh, bi taybetî navranên wan fireh. Pirranî bi dixînên bendî bûn, kemer jî dihatin bikaranîn, lê gelek kêm.
* **Şaldirû**, terziyê şalanon,
* **Kîlot**, pantolonê kurt ên sîwaran
* **Devling**, jêrê pantolan
* **Şaldirûtî**, cîhana dirûtina pantolan

## Awa û cureyên pantolê
Gelek awa û cureyên pantolê hene:
* gorî materyalê
** Cîns
** Cord (şal)
** Şalê kaûçukê
** Çermeşal
** Bargir (şal) bi îngilîzî Chino cloth
** Şapik, şalgore
* gorî bikaranînê
** Ranveşar, bo ajnêkirinê, mayo
** Pantolê çerxeyan, pantolê pê duçerxe ûêd dajon
** Şalê siwariyê, herwiha şapik an kîlotê siwariyê
** Şalê werzişê
* gorî birrîn û dirûtinê
** Şalkete, bi înglîzî baggy pants
** Şalpêçînok, înglîzî bondage pants
** Şalwar, înglîzî breeches
** Qatqatî (şal), bi almanî Bundfaltenhose
** Capri pants
** Tûreşal, înglîzî cargo pants
** Qorikteng, înglîzî Low-rise jeans
** Şalwarkî (şal), bi almanî Karottenhose
** Şalê gavanan, înglîzî knickerbocker
** Derpêkî (şal), bi almanî Kniebundhose
** Tilimê pêşî bi berîk, almanî Latzhose
** Şalê axayê haremê, almanî Pluderhose
** Şaldawî, almanî Rockhose
** Devlingfire, pantolê spanî, almanî Schlaghose
** Şort, short
** Panîgirê (şal), almanî Steghose
** Parçeşal, bi almanî Zipp-Off-Hose


Kategorî:Tekstîl
Berpişt

thumb|200px|jobbra|Berpişt, suxme, korse

**Berpişt**, **piştbend**, **suxme**, **korse** xwekirineke ji koma bincilkan e. Di binê kincan de tê li xwe kirin, piştê dişidîne. Heger pişt zêde bên şidandin, dikarin ziyanê bidin tenduristiyê, bi taybetî organan xisare bikin.

Xwekirineke jinan e. Jin viya ji bo dîtina laşê wan jar be li xwe dikin. Di bijîşkiyê de bo armacên cuda tê bikaranîn.

## Dîroka suxmeyê
Jinên kurd berê wekî mêran di bin şûtik girêdidan. Bi viya him forma zikên xwe diparastin, him germxwedîdikirin, him jî dema bar bilindbikirana pişta wan bihêz dibû. Şûtikên jinan pirr dirêj nebûn û ji bestirên tenik bûn.

Ji kengî ve suxme dihatiye bikaranîn nayê zanîn. Rêça wê li Ewropa xwe digihîne heya sedsala 16. Ji lajwerdê, darikan jî hatine çêkirin lê yên wiha ji bo pîrozbahiyên zadeganan bûye. Forma xwe ya îro di nava salên 1840 - 1870'yî de girtiye.

Kategorî:Tekstîl
Tirbespiyê

thumb|300px|Ji aliyê golê ve Tirbespiyê
Gundekî Bismilê ye. Di navbera Êlih û Bismilê de ye,li kêleka Dewrêşiyê ye.

Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Kategorî:Gundên Bismilê
Boztepe,Bismil

Gundekî Bismilê ye.Li ser rêya Batmanê ye.Li derdora wê Boçelû,Qoruxçî,Çoltepe û Zerê he ye.Gund vala û xera ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Gultepe, Bismil

**Gultepe** (), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Çoltepe, Meredanê û Babaxakî he ye. Bi du golên xwe navdar e.

Debara gund li ser xwedîkirina heywanan,çandinî û masîvaniyê ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Cîns

thumb|Blue Jeans li Kurdistanê jî navdar e
thumb|Cawê ''denim''
thumb|Cîns li ser bebikên vîtrînên firoşgehê

**Cîns**, **şalê kot** navê cure şalek e. Ji cawê amerkan (*denim*) tê dirûtin. Ji ber ku berê ji cawê amerkan, tenê ev pantolon hatiye Kurdistanê, kurd ji qumaşê wê re jî *jeans* an *kot* dibêjin. Bandora zimanê romî (tirkî) jî bûye. Ango him ji vê qumaşê re cîns tê gotin, him jî cilûbergên ji wê tên çêkirin. Cawê amerkan bestirek ji pembûyê ye, rengê wê şîn e. Qumaşeke çorsane (sade) ye.

## Bingeha navê wê
Ji bajarê Genuayê (bilêvkirina fransî Gênes) navê xwe girtiye. Bajereke Îtalyayê ye, ji wir derbasê DYAyê bûye. Levi Strauss sala 1847'ê wekî koçber diçe San Fransiscoyê. Ew li wir bo karkeran kincekê xebatê didirû ku ev jî cîns e. Ji wir belav dibe.

Sala 1872 dirûtinên parçeyan bi perçînên hesinî tên perçînkirin. Sala 1920'ê bêjeya *Blue Jeans* belav dibe. Di salên 1930'yî de cureyên bêî kemerê tên bikaranîn derdikevin. Di demekê kurt de ev şal wekî semboleke ciwanî û prorestokirinê tê dîtin.

Eskerên amerîkayê di Şerê Cîhanî yê Duyem de dibin Ewropayê, li wir jî belav dibe. Aktorên fîlmê James Dean û Marlon Brando jî di belavbûna vê şalê de bandora xwe dikin. Li Komara Demokratîk a Almanyayê li dibistan û mercên fermîtî de xwekirina wê tê qedexekirin. Yekemîn car sala 1948'ê li Ewropayê hilberîna wê tê kirin.

## Hin ji markayên jeansê yên navdar
* JOKER Jeans
* H.I.S Jeans
* Diesel (jeans)
* Levi's
* Lee
* Wrangler
* Mustang
* Snake Jeans
* MAC Jeans
* Pioneer
* Replay
* G-Star
* Freeman T. Porter,
* Mogul (Jeans)
* Energie
* Edwin (îro Blue One)
* 7 for all mankind,
* Miss Sixty,
* Mavi Jeans
* Pepe Jeans London
* Meltin Pot
* ONLY
* Paddocks
* US Top
* Nudie
* B-US Jeans
* Sugarcane
* Evisu

## Hin cureyên navdar ên şalên kotê
* Cînsê siwariyê
* Cînsê şalwarkî, bi almanî Karottenschnitt
* Cînsê boriyokî, bi almanî Röhrenjeans
* Cînsê devlingfire
* Boyfriend jeans

## Çavkanî

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Şal
Kategorî:Tekstîl
Heseniko (stran)

**Heseniko** kilamek e. Di serîda Şivan Perwer û Eyşe Şan têda ji alîyê gelek stranbêj û dengbêja ev kilam hatiye gotinê. Şivan Perwer di albûma xwe ya bi navê "Dotmam"ê da ev kilam gotiye. Albûm di sala 1985’an de derketiye.

Di kilamêda qala evîn û negîhîştinê têkirin.

## Çîroka kilamê

Li alîyê serhedê keçikek û xortek hebûye. Navê wan Asê û Hesen. Herdû dotmam û kurmam bûne. Evindarê hev bune. Lê keçikê nadin Hesen. Asê bi lawê Silê ra dizewicînin. Asê ser vê yekî bi mêrê xwera bi ken, bi dil rehetî, xeber nade. Heft sal derbas dibe. Dibe diya çar zarokan. Rojekî xeber jêra tê û dibêjin ku diya te miriye. Ew jî gazî mêrê xwe dike dibê diya min miriye min bişîne ser şîna diya min heft sale jina wî bi wîra xeber nedaye. Li ser vê yekî dilşad dibe. Dibê Asê rabe hespê min dezgînke. Ezê te sowarkim bibim devê Çemê Miradê, te derbaskim û here şîna diya xwe. Diçine ber çêm û mêrê wê dibê, wa ezê walîda herim çi derdê te yê evînê heye bibêje. Di vî demîda Hesen jî tê li aliyê din yê çem disekine û her evîndar dest bi kilamê dikin.

### Ji albûma Şivan Perwer kilama Heseniko

: hesenîko qurban ava çemê mûradê tê û leme lem e hoyê hoyê...
: hesen qurban wezê li qiraxa çem rûniştîme li benda te me hoyê hoyê...
: wezê bêjim kelekvano ez ketime bextê te min derbasî wî alî ke
: wez kefîla heqê te me hoyê hoyê...
: na na wele tê min derbas neke wezê sîng û berê xwe ji xwe re bikim kelek û gemî
: wezê derbasbim cem hesenîkê xwe
: wez helala canê hesenîkê xwe me hoyê hoyê...
: de lê lê wî asê

:lo lo hesen dîno wezê naçim mûradê lo bilind ciya hoyê hoyê...
: û çû keriyê mala bavê min danîne li zozanan cem bêxêrê pezkuviya hoyê hoyê...
: lo lo hesen dîno bê te xewka min nayê gidî li nava ciya hoyê hoyê...
: bira dêk û bavê min xêrê bikin û xêrê qe nebînin
: çawa min nedan hesenîkê bi dilê min
: min dane lawê heskê xelo ew şûndokê ser xaniya hoyê hoyê...
: de lê lê wî heseno

: hesen qurban min go ji mûradê heta vira hoyê hoyê...
: ava mûradê pêl bi pêl e derbas dibe ser pira hoyê hoyê...
: hesen qurban bira agir bikeve mala fesad û awara
: wele minê bizanibiya te yê ji min ra bigota asê xwehingê
: minê bigota hesen bira hoyê hoyê...
: na na wele bişewite mala zalim û xêrnexwaza
: sala îsal xwîna sor nedirijiya li ser kevirê hoyê hoyê...
: de lê lê wî çi bike asê

## Girêdanên derve
* Şivan Perwer - Heseniko
* Dengbêj Necife Derdiyok - Heseniko

Kategorî:Stranên kurdî
Ga (komstêr)

thumb|Komstêrka ga, ya ku bi çavên rût tê dîtin.
**Ga** komstêreke çerxa felekê (*zodyak*) ye. Ew di astrolojiyê de bi sembola seriyê ga tê nîşan dan: 14px (). Ew yek ji komstêra nîvkada bakurî ya ezmana zivistanî, ya di navbera li roava Beran li rohelat Cêwî; li bakur Perseus û Erebevan, li başûr-rojhilat Oryon, li başûr Çem, û li başûr rojava Neheng (*Cetus*) dimîne ye.

## Taybetmendiyên wê yên balkêş
Di meheya îlon û çiriya pêşîn de komstêrka ga êvarî li ser asoya rohelat xwiya dibe. Ew tewrî rind di şevên meheya kanûna pêşîn û kanûna paşîn de tê dîtin. Di meheya adar û nîsanê de ew berbangî li asoya roava tê dîtin. Stêrka Ga ya tewrî ronî Deberan e. Navê wê ji erebî *ad-Dabaran* () tê û wateya wê jî şopîner e. Ew wek çavê ga yê sorê ku li oryonê dinêhêre tê sembolîze kirin. Ew nava ji ber ku ew komika sêwiyan teqîb dike hatiye danîn. Komika sêwiyan li bakur rohilata vê komstêrkê dikeve û ew yek ji komikeke tewrî balkêş e. Ji ber ku heft stêrên wê bi çavên rût dîtbar in ew wek heftxwîşk jî tê bi nav kirin. Seriyê Ga stêrkên Hyadesên bi şiklî V pêk tînin. Stêrkên el Nath û Zeta Tauri jî qiloçên ga pêk tînin.


Wêne:Constellation Taureau - al-Sufi.jpg|Nexşeya komstêra ga, di pirtûka El Sûfî de


Kategorî:Komstêr
Devşîrme

thumb|250px|"Devşîrme" li palasa Topkapiyê.

**Devşîrme**, **berhevkirî**, ji sazûmaniya Osmanîyan a bo berhevkirina zarokên tevkujî û komkujiyan û tirkkirin/îslamkirina wan re tê gotin.

## Di zimanê kurdî de devşîrme
Di zimanê kurdî de bo wan bêjeyên erênî jî hene lê pirranî neyînîne. Lewra rola devşîrmeyan her neyînî bûye, tirkan ew li dijî gelan wekî kujer bikaranîne. Hin ji wan *mêjokeyên sêwî*, *kurên pînc*, *bêbav*, *mirovên bîjî* ûêd in. Osmaniyan ev sazûmanî ji sedsala 14. heya 18. pirr bipêşxistine.

## Çiye devşîrme
Osmaniyan bi taybetî li balkan, qefqasê êrîş dibir ser komên gelan, zilam dikujtin, mal û milkên wan talandikirin, jinên wan direvandin, zarokên wan berhevdikirin. Van zarokên ne misilman in, bi darê zorê dikirin misilman, zimanê wan didan jibîrkirin.

Ev zarok bo kujerî û şer perwerde dikirin. Ji ber ku van zarokan hezkirina dê û bavê nedîtine, ji mercên dijmirovane û awarte de mezin bûne, pirr bêînsaf û bêrehm dibûn. Osmaniyan komên şervanên devşîrme gelek bikaraniye. Niha li balkan, kîpros, qefqasê hêj jî behsa zordarî û kujeriya devşîrmeyan tê kirin.

## Dewleta Romê (Tirkiye) jî didomîne
Bi hilweşîna osmanîyan ve, ev kevneşopî bi awayeke hinekê nerm û nûjen, derbasê komara nû ya romiyan (tirk) bûye. Bi taybetî li dijî ermenî, yewnan, suryanîyan bikaranîne. Li seranser Kurdistanê dibistanên starbûnê vekirin û di wan de hêdî bi hêdî zarokên kurd asîmîlekirin. Pişavtin carnan gelek biserdiket û zarokên ji wir derbiketan dibin dijminê gelê xwe, bo dewletê çi kar ba dikirin. Bi awayeke nû, ev sazûmanî hêj jî didome.

## Bêjeyeke îranî ye yan romî (tirkî)?
Hin dibêjin eslê vê bêjeyê îranî ye, di wateya *"zarokên devbişîr, devşîrkirî"* ye. Lê pirranî dibêjin ev bêje ji devşirmek a romî (tirkî) ye û tê wateya *berhervkirin*ê:

Bi osmanî دوشيرمه = devşirme, erebî ديوشرمك = devşirmek, bi grekî παιδομάζωμα (paidomázoma) = berhevkirina zarokan, bûlgarî кръвен данък (kraven danak), kroatî Данак у крви (krvnî dank) di wateya *xwînzêde*, *kesê xwîna gelekan pê re heye* ye.

## Hin ji devşîrmeyên navdar
* Pargalı İbrahim Paşa
* Sokullu Mehmet Paşa
* Yunus Paşa
* Abdurrahman Abdipaşa
* Sînanê Mîmar

## Perwerdekirina wan
Zarokên dîl hatine girtin, berê li lênûsan dihatin tomarkirin. Pirranî zarokên di nava salên 8-18 de dihatine dîlgirtin, ên din dikujtine. Zarok teslîmê sîpahiyan dihatine kirin û karmendê sazûmaniya devşîrmeyê perwerdeya wan kontrol dikiribûne. Di bijartina wan de rindî, jîrekî bingeh dihatiye girtin.

Osmaniyan keçzarok bo hareman û marîbûnê (zewacê), lawzarok jî bo kujerî, şer û pêdiviyên dewletê amade dikirin. Osmaniyan ji devşîrmeyan artêşên taybet jî avakirine. Bostanci Ocagi, Yeniçeri Ocagi ji devşîrmayan hatibûn avakirin. Di dawiya împeratoriya Osmanî de, devşîrmeyan gelek caran serî li dewletê re jî radikirin.

Devşîrmeyên bi kujeriyên xwe navdar bûne pirranî albanî, bosnayî bûne.


Kategorî:Dîroka Împeratoriya Osmanî
Şûrdas

thumb|200px|Mînakek şûrdasa ewropayî

**Şûrdas**, cureyek şûran e, ji demên antîk ve hatiye bikaranîn. Ji mezopotamyayê derbasê yewnanan bûye. Li Ewropa jê re **kopîs** dibêjin.

Devên wê asîmetrîk in, ango naşibin hevûdu. Giran e, bo şikestina mertalan bikêr e. Siwariyan jî gelek bikaranîne. Di bihevçûnên pozpozî de, avantajên wê hene. Şûrên din dikarin ji dest bipekin, lê şûrdas zûbizû napeke.

Aliyê vê şûrê yê neyînî ew e ku giran e û li dijî dijminê di dest de şûrê dirêj heye, bêçare dihêle.

Dîroknasên rojavayî dibêjin ku ev şûr ji grekiyan belav bûye û Alexander Kopis navê xwe daye wê. Zanistên ewropayî her deranderî û pêşketinekê dixin para xwe, ev jî baweriyê kêm dike.

Kategorî:Şûr
Debanmertal

thumb|rast|250px|Debanmertala eskrîmê
thumb|rast|250px|Bikaranîna wê di şûrbaziyê de

**Debanmertal**, cureyeke şûrê ye ku ev şûr demekê di destên zadeganan de bû. Pirranî wekî aksesûar dihate girêdan. Niha di şûrbazîyê (eskrîm) de tê bikaranîn lê forma berê hatiye guhertin. Ango debanmertala di eskrîmê de tê bikaranîn, bo eskrîmê ji nû ve hatiye sazkirin.

## Niha ketiye destê werzîşkaran
Yek ji sê beşên şûrbaziyê ye, jê re  dibêjin. Demekê dirêj di palasên key û mîran de bi debanmertalê lîstikên şûrbaziyê dihatin kirin. Di çerxa demê de ev lîstik bûn beşekê ji werzişê û jê re şûrbazî, şûrî yan şûrhingêvî dibêjin.

Di Épéeyê de divê şûrbaz serî û lingên xwe jî ji êrîşan biparêze. Dirêjiya debanmertala eskrîmê 110 cm, giraniya wê jî 770 gr e. Mertala debanê ya mil û destan diparêze ji yên din mezintir e.


Kategorî:Şûr
Kategorî:Şûrbazî
Kategorî:Werziş
Şimşûr

thumb|Şimşûr
thumb|Romyayiyan jî gelek bikaranîne

**Şimşûr** *(li cîhana rojava *'Gladius*')* cureyek ji şûran e. Mediyan gelek bikaranîne. Dudevî ne û nava wan stûr e. Dişibe nikulên qajan. Formên berê hinekê din jî stûr bûne. Taybetiya vê şûrê ew e ku bi giranî û zexmbûna xwe, lêdana hedefê baştir dike.

Ji kurdan û mezopotamyayiyan derbasê romayiyan bûye, wan bipêşxistine. 50-80 cm dirêj e. Forma mediyan bikaranîne kurt bûye, 40-60 cm dirêj bûye. Gladyatoran gelek bikaranîne. Li Ewropayê jê re gladius dibêjin.

Kategorî:Şûr
Şûrbel

thumb|Cureyeke şûrbela hinekê dişibe şimitokê.
thumb|Şûrbela fransiyan di sedsala 19. de bikaranîne

**Şûrbel**, cureyek ji şûran e. Pirranî siwariyan bikardianiye. Niha di şûrbazîyê de û li hin artêşan jî wekî aksesûar tê bikaranîn. Cureyên nûjen bi kalan in.

Tenê devekê wê bira (tûj) ye. Lê aliyê ko jî carnan hatiye birakirin. Li Ewropa tê îdiakirin ku ev şûr ji macaran belav bûye. Di sedsala 17. di artêşan de bo siwariyan hatiye belavkirin. Li Kurdistanê jî navdar bûye.

Kategorî:Şûr
Kevan

150px|thumb|Kevanek.

**Kevan** amûra pê tîr tê weşîn, pekîn, avêtin e. Heya derketina barûdê, tîr û kevan di şer de, ji çekên sereke bûn. Niha tenê di werzişê de tên bikaranîn.

Ji vir heya 64 hezar salan berê tîr û kevan hatine bikaranîn, bo wê bermahî hene. Bo şer, nêçîrvaniyê bûne. Kevan herî berê li Afrîkayê hatiye bikaranîn.

## Serpêhatiya kevanê
Gorî dîroknasên grekî nivîsîne mediyan tîr û kevanên gelek mezin bikardianîne. Ango tîr-kevanên mediyan ji yê ewropayiyan gelek mezintir bûne. Kurdan kevanên xwe ji darên kenêr, kevot, helhelokê (belalûk) çêkirine û ji hestiyan dox û girêdanên wê xemilandine. Bendên wê ji betanên dewaran bûn.

Xizanan ji xwe re tîr-kevanên çorsane çêdikirine. Li Kurdistanê bazaran de tîr û kevanên doxên wan bi zêr, zîv û lajwerdên din xemilandî jî dihatine firotin. Kevanên Soranan tîrên xwe heya 1 km jî dipekandine, di wêjeya devkî de wisa tê behskirin.

Bi qasî edebiyata devkî de hatiye bikaranîn em dizanin, mîrîtiya Soran tevayiya çekên serdemê bi xwe çêkirine. Dîsa li Kurdistanê gelek kargehên çekan hildiberînin hebûne. Li bajarê Semsûrê, herwiha li Erzîrom û Amedê, tîr û kevan dihatine çêkirin û li bazaran dihatine firotin.

## Hin cureyên tîrên kurdî (ji wêjeya devkî)
* **Kevanê kûsiyan**, bi texmînî ev binavkirineke rengdêrî ye, ji yên herî çorsane û biçûk re gotine.
* **Tîrkaş**, kevanên klasîk ên berê tîrê berî bi kevankêş tê bikaranîn re dibêjin. Ango kevan bi destê tê girtin, tîr bi bendikê li ser kebanê tê pêkandin
* **Kevanê kevankêşên serbaz**, di artêşan de ji kevanên ku serbazan, fermandaran bikaranîne, cudiyatiya wan çi bûye lê xebatekê nehatiye kirin, nayê zanîn
* **Kevanê Suryaniyan** (?)
* **Kevangeş** (?)
* **Kevanê bidîklok**, bo nîşangirtinê dîklokek wê heye
* **Kevanê Reşkotiyan** (?)
* **Kevanê bi kursî**, kevanên mezin ên pêdandî ne, li birc û dergehên mîran hatine bikaranîn
* **Pêşrev**, bi texmînî kevanên mediyan ên grekiyan behsa wê kirine ev in

Kategorî:Çek
Şûrê romiyan

thumb|100px|Şûrê romiyan

**Şûrê romiyan**, **şûrbelê biçûk** (bi tirkî: *yatağan*) cureyek ji şûran e. Mirov dikare bêje ku şûrbelê biçûk e. Li Ewropa ji ber ku osmaniyan bikaranîne jê re şûrê osmanî, şûrê romiyan (tirkan) dibêjin.

Forma wê dişibe şûrdasê jî, kelkot e. Biber an kêmberî dihatin çêkirin. Ji osmaniyan derbasê Ewropayê bûye. Osmaniyan jî ev şûr ji ereban girtine. Bi texmînî ereban jî ji grekiyan. Dirûvê tîpa S, ango şûrên wiha li Afrîkayê jî navdar bûye. Ewropayiyan di sedsala 16. de ev ji osmaniyan dîtine.

Dirêjiya wê 96 cm, cihê bira 48-76 cm ye.

## Çavkanî

Kategorî:Şûr
Koma Rozerîn

**Koma Rozerîn** () komeke stranbêjên kurd e, ya ku di sala 1997'an de li bajarê Bursa, Tirkiyeyê çêbû. Ji stranbêjên bi navê Mehtap û Cengîz pêk tê. Ji wê kengê heya îro komê çar albumên profesyonel û çar albumên serbixwe yên bi klîp derxistin. Derxistina ewil ya albumê Şemamme bû û li Kurdistan, Tirkiye û Ewropayê giran bû. Çend caran li kanalên TV'yan beşdarî program û konseran bûn. Herdu beşdarên Koma Rozerîn xwişk û bira ne.

## Album
* 1999 Koma Rozerîn - *Şemamme*
* 2004 Koma Rozerîn - *Zermîrcan/Dîlan*
* 2006 Koma Rozerîn - *Pencurye*
* 2011 Koma Rozerîn - *Ruken*

## Çavkanî

* Malpera Koma Rozerîn 
* Malpera Koma Rozerîn Facebook

Kategorî:Stranbêj
Şûrbadok

thumb|Rimşikên jî dibêjin ji şûrbadokê re

**Şûrbadok** cureyek ji şûran e. Bo bihevçûn û êrîşên taybet dihatin bikaranîn. Ev şûr hinekê giran e, 3-4 kg. Hin formên wê yên ku bi herdu destan tên girtin jî hene. Ewropayî dibêjin ev şûr ji Swîsreyê belav bûye.

Hesinê wê badokî, buxrîkî ye. Bo bihevçûna bi rimbazan ve bikêr e. Li Kurdistanê kêm hatine bikaranîn, lewra di artêşên kurdan de rimbazan di mercên awarte de tîr jî bikardîanîn. Ango heger îhtîmala êrîşeke taybet û pisporî heba, rimbazan tîr jî amade dikirin.

Dijminên bi şûrbadokê ye, li dijî riman gelek caran biserdiketine, lê dijî tîran na. Şûrbadok herwiha *rimşikên* e. 170-180 cm dirêjî, 3-4 kg giraniya wan e.

Kategorî:Şûr
Şûrê bacgiran

thumb|300px|Mînakek ji şûrê bacgiran

**Şûrê bacgiran** *(bi îngilîzî Katzbalger dibêjin)*, cureyek ji şûran e. Li Kurdistanê karmendên key û mîran, bi taybetî bacgiran, girêdane. Sedemê wê rindî û kêrbariya vê şûrê ye. Timtêla wê dûz, sîmetrîk e.

Di bihevçûnên pozpozî (ango gelek nêzîkê hevûdu) de gelek kêrhatî ye. Li Ewropayê wekî şûrê pêşbaziya şûrbazan jî hatiye bikaranîn. Di sedsala 16. de li Ewropayê nav daye.

Dirêjiya wê 50-55 cm ye, hinekê kurt e. Pozê şûr bira ye, ew jî kêrbar e. Debana wê ne standard bû. Bi qasî 1 kg giran bû. Li Ewropa wekî çekeke sereke di sedsalên 16. û 17. de hatine bikaranîn.

Kategorî:Peyv û gotinên almanî
Kategorî:Şûr
Pilkington

[thumb|Cama resen a ku ji bo [Mercedes-Benz|Mercedesê hilberandiye. ]]

**Pilkington** di nava kompaniyên herî navdar yên ku camên wesayîtan hildiberîne cîh digire. Ji bo gelek wesayîtan camên resen hildiberîne.

## Dîrok
Sal 1826'an de şîrket hate avakirin. Niha li Îngilistanê bajarê St Helensê cîh digire.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî

Kategorî:Avabûnên 1826an li Înglistanê
Kategorî:Hilberînerên caman
Îyon

**Îyon** (înglîzî: *ion*) pirtikek bi barê elektrîke. Kengê atom an molekûl (pirtik) bar dibe bi elektron an jî ji vê elektron diqetîne ev pirtik dibe îyon. Îyon dibe erênî an jî dibe neyînî.

Kategorî:Fizîk
Darîn Zanyar

**Darîn Zanyar** an jî bi kurtî **Darîn** (jdb. 2ê hezîrana 1987an de li Botkyrka, Stokholma Swêd) stranbêjekî kurd-swêdî ye. Malbata Darîn ji Kurdistana Başûr hatine li Swêdê bi cih bûne.

## Albûm
* 2005 - *The Anthem*
* 2005 - *Darin *
* 2006 - *Break the News*
* 2008 - *Flashback*
* 2010 - *LoveKiller*
* 2013 - *Exit*
* 2015 - *Fjärilar i magen*
* 2017 - *Tvillingen*

## Single

 2005 – "Money for Nothing"

 2005 – "Why Does It Rain"

 2005 – "Step Up"

 2005 – "Who's That Girl"

 2005 – "Want Ya!"

 2006 – "Perfect"

 2006 – "Everything But The Girl"

 2006 – "Desire"

 2007 – "Insanity"

 2008 – "Breathing Your Love" feat. Kat DeLuna

 2008 – "See U At The Club"

 2008 – "Runaway"

 2008 – "What If"

 2009 – "Viva La Vida"

 2010 – "You're Out Of My Life"

 2010 – "Can't Stop Love"

 2010 – "Lovekiller"

 2010 – "Microphone"

 2012 – "Nobody Knows"

 2012 – "Stockholm"

 2012 – "En Apa Som Liknar Dig"

 2012 – "I Can't Get You Off My Mind"

 2012 – "Astrologen"

 2012 – "Seven Days a Week"

 2013 – "Playing With Fire"

 2013 – "So Yours"

 2013 – "Check You Out"

 2014 – "Dream Away" feat. Eagle-Eye Cherry

 2014 – "All Our Babies" feat. Sophie Zelmani

 2014 – "Mamma Mia"

 2015 - "Ta mig tillbaka"

## Xelatên wî
Darin hin xelat wergirtine:
* "*Grammis*" di 2006 de, (bi înglîzî: *Rock Bear Award*)
* "*Nickelodeon*" "Kids Choice Award"
* Xelatê "*The Voice 06*" li Swêdê
* Xelatê "*NRJ*" li Finlendayê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* websîte yê Darin 
* Blogê fermî yê Darin Zanyar

Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Popvanên swêdî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Nagasaki

**Nagasaki** an jî **Nagasakî** (japonî: 長崎市) navend û bajarê herî mezin ê parêzgeha Nagasakiyê li girava Kyushu ya Japonê ye.

## Dîrok
Di 9ê tebaxa 1945an de Amerîkayê (DYA) êrîşeke bi bombaya atomê ser bajarê Nagasakiyê kiriye. Di encamê de 60.000-80.000 sivîlên japonî jiyana xwe ji dest daye.

## Mijarên têkildar
* Bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagasakiyê

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Japonê
George Westinghouse

thumb|200px|George Westinghouse
**George Westinghouse** (6'ê kewçêrê, 1846 – 12'ê adarê, 1914) hat zanîn wek pêngavdar û endazyarekî amerîkan. George Westinghouse di sedsala 19'an de li nav beşê elektrîkê bazirganî dikir. Wekî din Westinghouse bi Nikola Tesla re xebitî bû. Patent û xebatê wî hene. Niha jî markaya bi navê wî **White-Westinghouse** heye.

Kategorî:Dahêner
Kategorî:Dahênerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1846
Kategorî:Mirin 1914
Amerîkî

**Amerîkî** anjî **Amerîkan**, (bi îngilîzî: *Americans*) civakek dîplomatîk e ku ji dayik bûne ve an jî paşnê bûne hevwelatiyên Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê ye. Niştecihên Amerîkayê bi piranî Ewropî, Rojhelatên Dûr, Afrîkî û ji Rojhilata Navîn pêk tê. Ev komên etnîkî di 500 salên dawî de koçberî parzemînê bûne. Niştecihên Dewletên Yekbûyî ne etnîsîteyek taybetî ye. Civak, bi demonîmek e di çarçoveyek qanûnî ya taybetî de dijîn.

## Daxûyaniya giştî
Niştecihên Dewletên Yekbûyî yên di sala 1550an de xeynî mirovên xwecihî, di nav wan de Ewropî jî hene. Ewropî bi vedîtina Amerîkayê ji hêla Christopher Columbus ve di sedsala 15an de berê xwe dane parzemînê. Bi tevlêbûna Afrîkayiyên ku di navbera sedsalên 16 û 17an de wekî kole anîn herêmê, cihêrengiya yekem a nifûsê destpê bû. Di sedsala 20an de, bi pêla koçberiya ji Asya, Amerîkaya Latîn û Rojhilata Navîn, niştecihên parzemînê zêdetir cûrbecûr bû.

Bi vê nifûsa xweya cûrbecûr, Dewletên Yekbûyî xwedan nifûsek e ku xwe gihandiye çandek hevparî. Ev bi gelemperî çand û kevneşopiyên Ewropî û Xiristiyanî ye ku ji hêla kolonyalîstên Brîtanî ve ku di destpêka sedsala 16an de di parzemîn de bicîh bûne.

Ji xeynî xaka Dewletên Yekbûyî, Amerîkî an mirovên ji nijada Amerîkî dikarin di navneteweyî de bigerin û li welatên din bicih bibin. Tê texmîn kirin ku bi qasî neh mîlyon dîaspora ya Amerîka yê li derveyî welat dijîn. Ev dîyasporaya herî zêde ji Amerîkîyên ku koçberî Kanada û Meksîko bûne pêk tê.

## Komên nijadî û etnîkî
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji aliyê nijadî û etnîkî ve welatek pir bi cihêreng e. Seş cinsên bingehîn ji hêla Nivîsgeha Serjimêriya Dewletên Yekbûyî ve ji bo armancên statîstîkî bi fermî têne nas kirin. Ev in: Spî, Niştimanî Amerîkî an Alaskanî Niştimanî, Reş an Afrîkî, Niştimanî ya Hawayîdî an Girava Pasîfîk û Mirovên Du nîjad an jî bêtir nijad.

## Çavkanî


Kategorî:Gel
Bucaspor

**Bucaspor** yaneyeke futbolê ya Tirkiyê ye. Di sala 1928'a de hatiye damezrandin.

Di lîga 1emîn a Tirkiyê de cih digire û yek ji sê tîmên Izmîrê ye.

Kategorî:Avabûnên 1928an li Tirkiyeyê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê
Steve Jobs

**Steven Paul** "**Steve**" **Jobs** (24'ê reşemiyê, 1955 – 5'ê sermawezê, 2011), damezrênerê hevpar ê Şirketê Appleyê e. Heta berê pênç hefte yê mirinê xwe, vatinî yê serkaratîyê tevayî çêkir. Di nav bazarê komputerê de navê wî pir tê zanîne. Zanînbûna Jobs, bi vîzyonê wî yê nûtîtî re tekildarê. Jê cuda, di şirketên Next Computer û Stûdyoyê Anîmasyon ê Pixar de serokê heyeta rêveberiyê bûye. Herî dawî, rêveberîtîyê Appleyê kir. Li sala 2007'an, Kovara Fortune nivîsand ku Jobs karsazekî herî bihêze.

Steve Jobs lewê dayikeke Emerikayî û bavekî ereb ê Sûrîyê bi navê Abdulfattah John Jandali'ye.

Navê dîya wi Joanne Carole Schieble'ye.

## Girêdanên derve
* allaboutstevejobs.com
* 
* 

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Karsaz
Kategorî:Kesên ku çûne ser budîzmê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2011
Zanîngeha Çankayayê

thumb|rast|250px| Dîmenek ji kampûsa nû
**Zanîngeha Çankayayê** (navê fermî bi tirkî: *Çankaya Üniversitesi*, yê ku tê wateya *Zanîngeha Çankayayê*) zanîngeha weqife ya ku li bajarê Enqereê ye. Di sala 1997an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve

* Malpera zanîngehê 

Kategorî:Avabûnên 1997an li Tirkiyeyê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Tomas Tranströmer

**Tomas Gösta Tranströmer** () di 15ê nîsana 1931ê de li Stokholma Swêdê ji dayik bûye, helbestvan, wergêr û derûnnasekî swêdî bû.

Tranströmer di sala 1958an de tevî Monica Bladh zewicî bû û du keçên wan hene.

Helbestkarê swêdî di çiriya paşîn a 1990î de bi xwînrêjiya mêjiyî ket û li aliyê rastê felc bû.

Tomas Tranströmer, pertûkên wî yên ku bi gelek zimanan wergerandî ne, di sala 2011an de Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt.

## Mirin
Helbestvan Tomas Tranströmer di 26ê adara 2015an de li Stockholmê mir.

## Berhemên wî
* *[[17 dikter]]*, berhevoka helbestan, 1954
* *Hemligheter på vägen*, berhevoka helbestan, 1958
* *Den halvfärdiga himlen*, berhevoka helbestan, 1962
* *Klanger och spår*, berhevoka helbestan, 1966
* *Kvartett*, 1967
* *Mörkerseende*, berhevoka helbestan, 1970
* *Stigar*, berhevoka helbestan, 1973
* *[[Östersjöar]]*, berhevoka helbestan, 1974
* *[[Sanningsbarriären]]*, berhevoka helbestan, 1978
* *Dikter 1954-78*, 1979
* *PS*, berhevoka helbestan, 1980
* *Det vilda torget*, berhevoka helbestan, 1983
* *Dikter*, 1984
* *För levande och döda*, berhevoka helbestan, 1989
* *Dikter. Från ”17 dikter” till ”För levande och döda”*, 1990/97
* *Minnena ser mig*, 1993, xwejînenîgarî
* *[[Sorgegondolen]]*, berhevoka helbestan, 1996
* *Fängelse : nio [[haiku]]dikter från Hällby ungdomsfängelse (1959)*, berhevoka helbestan, 2001
* * Air Mail. Brev 1964–1990*, nameyên Tomas Tranströmer û Robert Bly, 2001
* *[[Den stora gåtan]]*, berhevoka helbestan, 2004

## Xelatên ku wî pê bexşîn
* Xelata Helbestê ya FiB'ê, 1956
* Xelata Aftonbladet ya Wêjeyê, 1958
* Xelata Bellmanê, 1966
* Xelata Helbestê ya Radyoya Swêdê, 1973
* Xelata Övralidê, 1975
* Bûrsa Gustaf Frödingê, 1978
* Xelata mezin a Samfundet De Nio, 1979
* Xelata Kellgrenê, 1981
* Xelata Petrarcayê, 1981
* Xelata mezin a Litteraturfrämjandetê, 1982
* Xelata Aniarayê, 1985
* Xelata Nils Ferlin-Sällskapetê, 1987
* Xelata Pilotê, 1988
* Xelata Nordiska Rådetê ya Wêjeyê, 1990
* Xelata Ewropî, Vrsac, Yûgoslavya, 1990
* Xelata Neustadtê, 1990
* Xelata Akademiya Swêdî ya Welatên Bakur, 1991
* Xelata Gustaf Fröding-sällskapet ya helbestê, 1995
* Xelata Augustê, 1996 (ji bo helbesta bi navê *Sorgegondolen*)
* Xelata LRF'ê ya wêjeyê, 1997
* Xelata Jan Smrekê, 1998
* Xelata mezin a Samfundet De Nio, 2001
* Xelata Den gyllene kransen, Struga, Makedonya, 2003
* Xelata The Griffin Trust, 2007
* Xelata Erik Lindegrenê, 2009
* Xelata Professors namn, 2011
* Xelata Nobelê ya Wêjeyê, 2011

## Çavkanî
* Wîkîpediya swêdî, 08.10.2011.

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Kesên ji Stockholmê
Kategorî:Mirin 2015
Kategorî:Nivîskarên ji Stockholmê
Kategorî:Swêdî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Oryon (komstêr)

thumb||Komstêra Oryonê
**Oryon**, an **Termê Mêzîn** an jî **Termê Mezin** komstêreke dikevê ser ekwatora ezmên û li tevahiya dinê xwiya dibe. Ew yek ji komstêrên herî zelal û balkêş a di ezmana şevê de ye. Navê wê ji navê nêçîrvanekî mîtolojiya yewnan, Orion, tê.

## Dîtin
Di komstêra Oryonê de Kemera Oryonê ya balkêş heye. Ew sê stêrên di rêzeke de, yên bi çar stêrkên li dor hemahema eynî dûrahiyê li dor rêz dibin û bi vî awayî bedena nêçîrvan pêktînin. Jêr kemerê re rêzeke sê stêrên biçûk ên şûrê nêçîrvan pêk tînin hene.

Oryon ji meha kewçêrê heta meha sibatê bi şevan li ezmên, him li nîvkureya bakur, him jî li nîvkureya başûr, bi hêsanî dikare bê dîtin. Di mehên gulan û hezîranê de Oryon bi roj li ezmên e û ne dîtbar e. Di vê demê de ew encax li cihên wek Antarktîka yên roj di nîverojê de jî xwiya nabe dîtbar e.

## Rênîşana dîtînê
thumb|220px|rast|Dîtîna stêrkên din bi alîkariya Oryonê
Ji ber ku dîtina Oryonê pirr hêsan e, ew dîtina stêrên din re jî meriv re dibe rêber û nîşan. Bi pêketina rêza kemera Oryonê bi hêla başûr rojava ve mirov dikare stêrka Qurix bibîne. Bi îstîqameta berevajî, ber bi bakur rojava ve mirov dikare stêrka Deberan bibîne. Bi pêketin gurmilkên nêçîrvan ber bi rojhelat ve mirov dikare stêrka Procyon bibîne. Bi xêzeka ji Ricelê ber bi Betelcewzeyê ve mirov bidomîne digêhije du stêrên komstêra Cêwî yên bi nav: Castor û Pollux.

## Stêrk

* **[[Betelcewze]]**, gorî Binavkirina Bayer *Alpha Orionis*, stêrkeka pirmezina sora nêziya dawiya umrê xwe ye. Ew stêrka duyem bi şewqtira Oryonê ye. Ew gurmilkê rastê yê nêçîrvan e. Ew heştem geştira ezmên e.
 
* **[[Ricel]]** an *Rîgel*, gorî Binavkirina Bayer *Beta Orionis*, stêrkeka hêşina pirmezin e. Ew geştirîn stêrka komstêra Oryonê û şeşemîn geştira ezmên e. Ew nigê nêçîrvanê çepê pêk tîne.

* **[[Belatrîks]]**, an *Gamma Orionis*, stêra 22’yem geştira ezmana şev e. Ew gurmilkê Oryonê çepê pêk tîne.
 
* **[[Minteqe]]**, yan *Delta Orionis*, ew yek ji stêrkên kemera Oryonê ye û ya li herî roavaya kemerê dikeve ye. Ew ji çend stêrkan pêk tê.

* **[[Alnilam]]**, an *Nizam* an *Epsilon Orionis*, ew yek ji stêrkên kemera Oryonê ye û ya navîn e.

* **[[Alnitaq]]**, an *Nitaq* an *Zeta Orionis*, stêrka kemera Oryonê, ya li tewrî rohelat dikeve ye.
 
* **[[Seyf]]**, an *Kappa Orionis*, nigê Oryonê rastê ye.

## Kemera Oryonê
thumb|Kemera Oryonê
**Kemera Oryonê**, an **Sêtilk** (?) asterîzmeka di komstêrka Oryonê de ye. Sê stêrkên geş wê pêk tînin: Alnitaq, Alnilam û Minteqe. Alnitaq nêzî 800 sala ronî dûra dinê ye û radyasyona ûltraviyolê derdixe. Alnitaq 100.000 car ji rojê ronîtir e. Alnilam nêzî 1340 sala roniyê dûra dinê ye û ji rojê 375.000 car ronîtir e. Mîntaqa 915 sala roniyê dûra dinê ye û 90.000 carî ji rojê ronîtir e. Dîtina kemera Oryonê pirr hêsan e û ew dîtina hin komstêren din ên nîvkureya bakur re jî dibe rênîşan.

## Çavkanî

Kategorî:Komstêr
Xinyi Glass

**Xinyi Glass** (XYG) an jî **Xinyi Glass Holdings Limited** şirketeke camên wesayitan e û li Çînê cîh digire. Ji xeynî camên wesayîtan camên avahî û malan jî hildiberîne. Bi giştî camên hemû wesayîtan hildiberîne û tevî van bi taybetî ji bo Ford (Genaral Motors) û Volkswagenê caman amade dike. Şirket di sala 1998'an de li Hong Kongê hate avakirin.
  
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Xinyi Glass Holdings Limited

Kategorî:Hilberînerên caman
Kategorî:Şirket
Kurd Maverick

**Kurd Maverick** (yê rastî *Cihan Ötün*) di 1978'an de li Dêrsimê ji dayîk bûye. Malbata Kurd, di sala 1971'an de koçber bûye û çûye Almanyayê. Bavê wî li Almanya karkerî kiriye.

## Jiyana muzîkê
Kurd li berê, li Dusseldorfê diçe klûbekê û guh dide muzîka elektronîkê. Ew dibe wek destpêk ji bo Kurd ku dixwaze ew jî bibe DJ an jî mûsika ewropayî çêke. Paşê destpê dike DJ tî di klûbên Almanyayê da.

Yê pêşîn navê wî te guhan bi remîksê "Pump Up the Jam" wa dibe di sala 2001 de. Remîksê stranên Robbie Williams û Pet Shop Boys û Bob Sinclar û Basement Jaxx ê çêkir. Niha, bi piştgiriyê DJ ên din wa navê Kurd Maverick hatiye naskirin û zanîn. Wekî din Kurd Maverick dibêje: *"Ji bo min azadiya min pir girîng e û ez hîma (esil) xwe înkar nakim."*.

## Albûmên wî
### Yek stran (''Single'')
* 2006: *The Rub (I Never Rock)*
* 2006: *Love Sensation 2006 (bi Eddie Thoneick)*
* 2007: *Let's Work*
* 2007: *String of Tortuga*
* 2007: *Rise!*
* 2008: *Let the Freak Out! (bi Azin)*
* 2008: *(All Over) The World*
* 2009: *Love Emergency (bi Sam Obernik)*
* 2009: *Blue Monday*
* 2009: *Ring Ring Ring (bi [[Rüdi Dittmann|Rud]])*
* 2010: *Shine a Light*
* 2011: *N.Y.C (bi Terri B!)*

### Remîks (hilbijartî)
* 2005: D.O.N.S. bi Technotronic - *Pump Up the Jam*
* 2006: Basement Jaxx - *Take Me Back To Your House*
* 2006: Soul Avengerz bi Javine - *Don't Let The Morning Come*
* 2006: Full Intention - *Soul Power*
* 2006: Robbie Williams - *Lovelight*
* 2006: Chic Flowerz vs. Muriel Fowler - *Gypsy Woman*
* 2006: Sonique - Tonight*
* 2006: [[John Dahlbäck]] - *Nothing Is For Real*
* 2007: [[Bob Sinclar]] - *Everybody Movin*
* 2007: [[Tim Deluxe]] bi Simon Franks - *Let The Beats Roll*
* 2008: [[Rosenstolz]] - *Wie Weit Ist Vorbei*
* 2008: [[Eddie Thoneick]] - *I Wanna Freak U*
* 2009: [[Pet Shop Boys]] - *Love Etc.*
* 2010: [[Boy George]] - *Amazing Grace*
* 2010: [[Alex Gaudino]] - *I'm In Love (I Wanna Do It)*
* 2010: Eddie Thoneick bi Andy P. - *Love Under Pressure''

## Girêdanên derve
* Hesaba "Myspace"ê Kurd Maverick

## Çavkanî

Kategorî:DJ
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Gurz

thumb|200px|Gurz

**Gurz**, çekekê klasîk e û heya serdema navîn di artêşan de hatiye bikaranîn. Forma xwe ya tê zanîn, di sedsala 12. de girtiye. Beriya wê jî mirovan her gurz bikaranîne. 

Gelek cureyên gurzê hene. Guleyên gurzê kadî, totî (kûreyî) yan di formên çovkî, geometrîkî (bo mînak dirûvê stêrê) de bûne.

Gurz di artêşên kurdan de herwiha gelek hatiye bikaranîn. Gurzên kurdan ji yên ewropayiyan biçûktir bûne. Zincîrên an bendên girêdana gurzan, ji yên ewropayiyan dirêjtir bûne.

## Gurz ne tompiz e
Carnan herdu hemwate hatine bikaranîn, lewra heman fonksiyonên wan hene. Gurz bi bendik (an zincîr) in, ango guleya lajwerdî bi bendikê bi doxa gurzê ve hatiye girêdan. Di êrîşan de tên pekandin, gule girêdayî ye, winda nabe. 

Tompiz çekeke bêhtir kevn e lê ne bi qasî gurzê praktîk û kêrbar e. Di artêşan birêkûpêk ti carê nehatine bikaranîn. Di demên antîk de gelek bikêr bûne. Gurz ji dar an lajwerdê ne, darkotekên mezin in. Bo bandora wan zêdetir be, mix an bizmar jî pê ve hatine kirin. 

Tompizên nûjen çovkotek, darkotek, şivkotekên nûjen ên wekî darkoteka beyzbolê ne.

Kategorî:Çek
Nîze

thumb|Di gravûreke Holbein de nîze
thumb|Siwarekî kurd î bi nîze

**Nîze** yek ji çekên klasîk e, dişibe riman. Darikên dirêj û bi zergê ne. Ango serê wan bira (tûj) ne. Bo armanca bikaranîne, gelek cureyên wê hatine çêkirin.

## Cudatiya rim û nîzeyê
Di gelek zimanan da navê rim û nîzeyê bi yek bêjeyekê tê gotin. A rastî ewçend cudatî jî nîne. Rim biha ne, ji dar an lajwerdên baştir in. Rim çekeke taybet e, pirranî ji nîzeyan kurttir e. Cure û awayên rimê ji yên nîzeyan pirrtir in. Nîze rimeke çorsane ye.

## Li Kurdistanê çeka siwariyan bûye
Di artêşên kurdan de bi rimbazan re nedihatine xebitandin. Kurdan nîze di yekîneyên taybet ên siwariyan de xebitandine. Van yekîneyan êrîş dibirin ser şûrbazên dijmin, rê ji şûrbazên dost re vedikirin. Beriya wan jî tîrbazan (tîravêj, tîrendaz) tîr diweşandin.

Di artêşên ewropayiyan de wekî çekekê peyadaran (piyade) hatiye bikaranîn. Heger hejmara nîzebazan zêde ban û yekrêzî bi nîzeyên gelek dirêj êrîş bibirana ser yekîneyên tîrevan-kevandaran (kemandar), gelek biserdiketin. Lê di bihevçûnên pozpozî de manewraya wan kêm bû. Heger kevanên wan jî neban, bihevçûna wan dijwar dibû.

Dirêjiya nîzeyan 3-6 m bûye. Movika wê giran bûye. Di bihevçûnên artêşên deryayî de heya sedsala 19'an hatiye bikaranîn.

Kategorî:Çek
Zerg

[thumb|rast| |alt=|<Center> Zerg ji demên neolîtîk li [Muséum de Toulouse]]

**Zerg** ji serikên hin çekên klasîk re dibêjin. Zerg wekî bêje, navê giştî ye. Di zimanê kurdî bo her zergekê naveke taybet heye.

## Cureyên zergê
* Serrim
* Sertîrk
* Sernîze, nîzezerg

Berê zerg nebûne, serê movikan (darikên şer) dihatibûne birakirin (tûjkirin). Piştre zerg derketine. Zergên berê ji kevirên bira bûne, li serê movikan dihatibûne girêdan. Dûv re zergên lajwerdî derketine.

Kurdan bo nêçîra hin balindeyan, zerg ji hestiyê jî çêkirine. Zergên wiha di şer de nedihatine bikaranîn.

Zerg di gelek forman de hatine çêkirin. Forma sereke forma ku navê xwe daye tîrê bû, ango tîrkî.

## Hin ji formên zergê
* Zergê biqul
* Zengê goçel
* Zergê heyvkî
* Zergê zirav
* Zergê duserî

Kategorî:Tîrvanî
Milan

### Gund

* **[[Milan, Dih|Milan]]**, gundekî ser Dihê ye.
* **[[Milan, Zêtka|Milan]]**, gundekî ser Zêdkanê ye.
* '''Millan, Milî (Millî) navê eşîrek konfederatîf
Ekwatora esmên

**Ekwatora esmên** çembereka zahîrî ya di kureya esmên de ya wek ekwatora dinê ye. Ji ber ku tewera dinê hebekî xwar e ew gorî eklîptîk, çembera ku roj li ser, 23,4° xwar e.

Kesekî/ê li ser ekwatora dinê disekine ekwatora esmên zîq ser serê wî re, di zenîtê, re derbas dibe. Yek ji ekwator de ber bi bakur an başûr here, ekwatora esmên jî berevajiya berî ku ew hereket dike, hereket dike. Li qutbên dinê ekwatora esmên tam di aso re derbas dibe.

Cismên esmanî yên nêzî ekwatora ezmên li herderî dinê tên dîtin. Ekwatora esmên niha di van komstêran re derbas dibe:

## Çavkanî

Kategorî:Esman
Hîjdeh

**Hîjdeh** an **18** li hejmarên romî *XVIII* ye. Hîjdeh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

## Herwiha binêre
* Hejmarên romî
* Hejmarên xwezayî

Kategorî:Hejmar
IPod

thumb|Cudeyên iPod an. Ji çepê li rast; shuffle 4G û nano 6G û classic 6G û touch 4G
**iPod** (an jî **Apple iPod**) amûreke teknolojîk û elektronîk e ku medyayê guhêzbar dileyîze. Markeya Apple e û bi vî nav tê hilberîn. Di sala 2001ê de hat derxistin. Niha li bazarê, van modelên iPod hene; modelê bi hard-dîsk iPod Classic û ekranê pelanbar iPod Touch û iPod Nano û iPod ê herî piçûk iPod Shuffle. Bi vî, modelên iPod Mini û iPod Photo niha nayên hilberandin. Ipod wekî xêva flaş tê bikaranîn ji bo birina daneyan. Hemû modelên iPod tenê bi bernameyê iTunes, tê barkirinê data û medya (wêne, muzîk, vîdyo).

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malperê fermî yê Apple iPod

Kategorî:Apple, Inc.
Kategorî:Teknolojî
Kategorî:2000î di muzîkê de
Agiravêj

thumb|Nimûneya cureyek mobîl li Château des Baux, Fransa (rekonstrûksiyon)

**Agiravêj**, **keviravêj**, mancenîq çekeke klasîk e. Bi taybetî li dijî dîwarên palas û bircan dihatine bikaranîn. Him ji bo parastinê, him jî bo serdegirtinê bûye. Agir an kevir diweşîne, dipekîne.

Agiravêjên serdema 17. dikaribûne kevirên 10-20 kg heya 300-1000 m bipekînin. Giraniya keviravêjan li ser armanca bikaranîne, heya 25-30 tonê jî derdiketin.

Kevir, giyayên şewitî, guleyên hesinî ûêd bi agiravêjan bi ser dijmin de tên werkirin.

## Dîroka agiravêjê
Ji vir 2.500 sal berê li Çînê dihatibûye bikaranîn. Agiravêjên berê li cihekê dihatin çikandin, lê di serdema navîn de cureyên wan ên tên kişandin, ango mobîl jî derketin. Bi taybetî Bîzansiyan ji bo parastina bajaran pirr bikaranîne.

Bendikên wê berê ji qilonçan dihatine çêkirin. Dûvre dar hatin bikaranîn.

Kategorî:Çek
Kategorî:Îcadên çînî
Kategorî:Xanedana Song
Rim

thumb|100px|Şervanê medî bi rima xwe

**Rim** yek ji çekên klasîk e. Bo parastin û êrîşê hatiye bikaranîn. Hin formên wê yên bo werzişê hatine sazkirin hene û îro tenê di werzişê de tên bikaranîn. Ji serê riman re (cihê bira) zerg, ji darikê wan re movik tê gotin.

Di artêşên kurdan de gelek cureyên riman hatine bikaranîn. Rim gorî movikên xwe dihatin kategorîkirin. Wekî *rimê çal movik*, *rimê çir movik* ûêd. Herwiha dirêjiya movikan jî girîng bûn, lewra her rimek bo armancek dihate bikaranîn. Siwariyan *rimên çilmovik* bikaranîne. Bi texmînî rimên siwariyan heya çil bihostê dirêj bûne, yan ên herî dirêj çilbihostî bûne.

Di wêjeya devkî ya kurdî de gelek binavkirinên riman hene lê bi zanîstî li ser wan xebat nehatine kirin, kîjan kîjan e nayê zanîn.

Hin ji wan wan binavkirinan:
* Rimê çirmovik
* Rimê çalmovik
* Rimê çilmovik
* Rimê gurzkî
* Rimê duperçe
* Rimê Ûris
* Rimê siwaran
* Rimê xezalan
* Nizniz
* Rimê Bexdayê
* Rimcirîd
* Rimê reş

## Dîroka rimê
Rima herî kevn an di destê me de heye, zerga wê ji darê ye, sala 1911'yê li Brîtanyayê hatiye vedîtin. Zanist dibêjin ev rim 360.000 heya 420.000 sal berê hatiye bikaranîn.

Ewropayî wekî her tiştê dîroka wê jî bi grekî, germanî û romayiyan ve girêdidin. Ango dibêjin ji gelên ewropayî belav bûye. Di şarezayiyên egîpt (misir), mezopotamya, afrîka û rojavayê asyayê de, herwiha rim gelek hatiye bikaranîn.


Wêne:Roman soldier 175 aC in northern province.jpg|Nimûneyek ji leşkerên romayî bi rim, mertal û girêdana xwe


Kategorî:Çek
Jean Auguste Dominique Ingres

**Jean Auguste Dominique Ingres** (jdb. 29ê tebaxê, 1780 li Montauban; m. 14ê kanûna paşîn a, 1867 li Parîsê) wênesazekî fransî bû û yek ji nûnerên herî girîng ên hunera fermî di sedsala 19an de li Fransa bû.

Ingres li cem Jacques-Louis David û di Ecole des Beaux-Arts li Parîsê de xwend. Ew di sala 1801-an de bi wêneya Akîl daxwaznameya Agamemnon werdigere Prix de Rome werdigire, lê paşê nekar bû li serkeftina wê berdewam bike.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1780
Kategorî:Mêrên fransî
Kategorî:Mirin 1867
Kategorî:Wênesazên fransî
Lîsteya çekên kevnare

**Çekên pevçûnên pozpozî, şerên destdanî (temasî)**
* Bivir
** Masakarî
** Dodikan, sagarîs
** Bivirok (bivirê biçûk)
** Kiloxan, nzappa zap
* Gurmistan, cestus
* Çov
* Ekû. îng. eîkû
* Panokî, banokî
* Gun
* Xencer
** Rûvêj, îng. dirk
** Kurkurî, îng.kukri
** Pugio
* Makuahuitl
* Makana
* Gurz
* Mere
* Mêkut, çakut, çakûç
* Tompiz
* Dasa panokî, îng. sappara
* Şûr
** Akîneke, kinakan, şûrik, şûrê kin, şûrê Mediyan, îng. acinaces
** Dao (şûr)
** Cozan
** Şimşûr
** Jian
** Kampîlan
** Katar, pencekêr
** Şûrbanokî, îng. khopesh
** Şûrdas, dişibe dasê (îng. kopis)
** Takoba
** Xiphos
* Surujin, gurzê japonî
**Çekên darikî û pekandinê**
* Falx
* Hasta
* Cirîd
** Soliferrum
* Latî, îng. lathi
* Rhomphaia
* Sarissa
* Çogan, asa
* Rim
* Tepoztopilli
* Sêguh, melêv, sêgan, tebûr (ne duguh e)
* Darkoteka ewropayiyan, îng. quarterstaff
**Çekên duravêj, dûrbandor, menzîldirêj**
* Atlatl
* Pîjbaran, îng. blowgun
* Bolas
* Kevan
** Kevana singê, îng. crossbow
* Çerxan, çerxavêj, îng. chakram
* Dart,
** Kestros
** Rimok, rimê avêtinê. îng. plumbata
* Kevana singê ya çorsane, îng. gastraphetes
* Hunga Munga, pîja afrîkayî
* Kêr (gelek kêr hebûn, dihatin dihatin pekandin, avêtin)
* Kevankan, kevandanka bi kursî, îng. oxybeles
* Kevirkan, kevkan, kemerkan
* Bivirçing, bivirê pengizandinê
* Çovê pekînê
** Bumerang
* Lîtê bircan, lîtê mezin, îng. toggling harpoon
* Woomera, riman davêje
* Shuriken
**Çekên siwariyan**
**Sabit silahlar**
* Pencik, îng. caltrops
**Çekên dorpêçkirinê**
* Kevankana mezin, îng. balista
* Bankut, bankutê deriyê bircan, bankutê şer, îng. battering ram
* Katapult
* Katapulta
**Çekên deryayî**
* Korvus
* Agirê yewnanî, îng. greek fire
Bivir

thumb|Bivir bo birrînê
thumb|Bivir bo nicirandinê

**Bivir**, alaveke girîng e di jiyana mirovan de. Bo birrîn û nicirandina daran e. Bi hezaran salan di şer de herwiha çekeke girîng bûye. Niha di şeran de nayê bikaranîn lê bo birrîn û nicirandina daran hêj jî girîng e. Di dekorasyonê de herwiha tê bikaranîn.

Gelek awa û formên bivirê hene. Ji binê erdê bermahiyên bivirê yên ji vir 6 hezar salan berê hatine bikaranîn, hatine vedîtin.

## Cureyên sereke yên bivirê
* Bivirê dudev, îng. labrys
* Bivirê şer, gelek formên wê hene, îng. battle axe
* Bivirê dergevanên mîran, îng. halberd


Kategorî:Çekên dîrokî
Kategorî:Daristanvanî