open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Koma rozagulan

thumb|Rosa canina

**Koma rozagulan** (Rosales) komeke riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Riwekên vê komê dar û devî ne. Hin jî gihayên bejayî ne.

## Sîstematîk
Koma ji aliyê genetîkî be bi Fagales û Cucurbitales re lêzim e. Ev famîleyên riwekan, li ser koma rozagulan in:

* Barbeyaceae
* Cannabaceae
* Dirachmaceae
* Famîleya sincan (Elaeagnaceae)
* Famîleya tûyan (Moraceae)
* Famîleya gîjokan, famîleya rîxokan (Rhamnaceae)
* Famîleya rozagulan (Rosaceae)
* Famîleya biziyan (Ulmaceae)
* Famîleya giyagezkan (Urticaceae)

## Çavkanî
* Agahî ji wîkîpediya almanî, 23.08.2012 
* Koma rozagulan, Rosales di APWebsite. (îngl.)

## Girêdanên derve

* Kom di Tree of Life Projektê de  (îngl.)


Kategorî:Riwekên kulîlkdar
Famîleya rozagulan

**Rûgul**, **rozagul**, an jî ** gul** (*Rosaceae*), famîleyekî riwekan e. Di koma rozagulan (*Rosales*) de cih digire.
## Li ser navê famîleyê
*Rozagul* ji du peyvan pêk tê, *roza* û *gul*. Roza cureyê almasteke pembe ye, ji xişrê vê almastê re bi kurdî *roza* tê gotin. Roza ji bo gulên rengên wan dişibin xişrê almastê jî tê bikaranîn. Di zimanên ewropayî de bêjeya *roza* herwiha di wateya gul de ye.
## Taksonomî
Endamên famîleya rozagulan dar, devî yan giha ne. Bi qasî 90 cins û 3.000 cureyên riwekan hene di vê famîleyê te. Lêkolînên nû yên molekûlarbiyolojiyê daye nîşandan ku tasnîfkirinên berê yên li ser vê famîleyê têr nakin, hin cins bi şaşî hatine dabeşandin, di rastiyê de endamê famîleyên din in. Gotûbêjên riweknasan bidawî nebûne.
### Dabeşandin
Rûgul di koma rozagulan (Rosales) de cih digire.


Sîstematîka rozagulan (Rosaceae)


[thumb|[Rînêrîya belavbûyî, rihana giskê (*Filipendula ulmaria*)]]
[thumb|[Tûrika bejî (*Agrimonia eupatoria*), ji Sanguisorbeae.]]
[thumb|[Zîvnixum (*Alchemilla anisiaca*), ji Potentilleae.]]
[thumb|''[Waldsteinia ternata*, ji Colurieae.]]
[[Wêne:Dryas octopetala Tscheppaschlucht.jpg|thumb|[[Gihaberû]]ya spî (*Dryas octopetala*), ji Dryadoideae.]]
[[Wêne:Schlehen.jpg|thumb|[[Gîjok]] an rîxok (*Prunus spinosa*), ji Amygdaleae.]]
[[Wêne:Spiraea-vanhouttei.JPG|thumb|[[Babadek]] an qurçimoka bayê]] ya [[belgiya]]yî (*Spiraea* × *vanhouttei*), ji Spiraeeae.]]
[[Wêne:Neillia ribesioides a1.jpg|thumb|*Neillia ribesioides*, ji Neillieae.]]
[[Wêne:Neviusia alabamensis1.jpg|thumb|*Neviusia alabamensis*, ji Kerrieae.]]
[[Wêne:Pearlbush Exochorda racemosa Bush 2000px.jpg|thumb|*Exochorda racemosa'', ji Osmaronieae.]]



## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Wîkîpediya almanî, 23ê tebaxê 2012
* Agahî li ser famîleya rozagulan, Rosaceae di APWebsite (îngl.)
* Agahî ji DELTA.  (îngl.)


Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Gul
Kategorî:Koma rozagulan
1881

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* Mustafa Kemal Ataturk di vê salê de li Selanîkê hatiye dinyayê. Selanîk niha di nav sînorên Yewnanistanê de ye.Niha mala Ataturkê muzeyek e.

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Heval Silêman Mîro

**Heval Silêman** (bi tîpguherîna ji erebî: *Heval Sulaiman*), di sala 1968'an de li Başûrê Rojavayê Kurdistanê (Sûrî) ji dayik bûye, akademîsyen û siyasetmedareke kurd e.

Di sala 1994 an de paya bilind ji Zanîngeha zimanê Inglîzî û Edebiyatê wê, bi destxistiye.
Di sala 1998 an de, paya Doktora di zimane ngilîzî, erebî de teman kiriye
Her wiha di sala 2003 an de, sertifîkat di zimanê inglîzi, kurdî û erebî de, ji Zanîngeha Phlipp-Marburg wergertiye û di sala 2005 an de ve dest bi projê Profesoriyat di mejara Polîtolociyê de"Tekliyên navdewletî de" kiriye. Di sala 2019 an de paya Doktoraya duyem di siyasetnasiyê de wergirtîye. Her wiha, heta niha 20 pirtûk bi zimanê inglîzî, erebî, almanî, tirkî, rusî û kurdî li ser mijarên fîlolojî û siyasetnasiyê nivîstiye û bi sedan gotar û lêkolînên zanistî li Akademî û Zanîngehên navdewletî belav kiriye. Berdewam, beşdarî gelek Kongirên navdewletî li DYA, Fransa, Almanya, Belçîka, Ewropa, Kurdistan, Misir..hwd...bû ye.

t

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Kesên ji Sûriyê
Yodel

thumb|300px|rast|Yodelkarên swîsrî yên New Glarusê digel cilên xwe yên neteweyî (sal 1922).
**Yodel** ango **Yodelkirin** awayeke strankirina bê gotin e û bi xwendina heceyan pêk tê: taybetiya Yodelê ev e ku, gava hece tên xwendin dengê ji sing û ya ji falsetê bi awayeke lezgîn tê guhertin û bi vî rengî stîla karakterîstîk a Yodelê derdikeve holê.

Çend awayên Yodelê bi gotinên wek 'Hodaro', 'Yohodraêho', 'Holadaittiyo' û hwd. tên xwendin.

## Pêkhatina Yodelê
Qey li hemû herêmên çiyayî yên cîhanê teknîkên cûr bi cûr ên bangkirinê hene ji bo ku meriv karibe mesafeyên fireh bi rêyên akustîk derbas bike. Tê bawerkirin ku destpêk û pêkhatina Yodelê digihêje demên kevnar ên mirovahiyê: Digel vê yekê, şivan û berhevkar, komirvan û daristanvan bi rêya Yodelê li hev dikirin. Belawbûna çanda Yodelê ne tenê bi herêma çiyayên Alpê re bi sînor be jî, çend şeklên lihevkirinê ya li gelek civakên çiyayî ev in: qêrîna zozanê (bi almanî: Almschrei), qêrîna kêfxweşiyê (bi almanî: Juchzer) û hwd. Herwiha, ji bona komkirina dewaran jî qêrîna dewêr (Yodler) tê xwendin. Papazê Vatîkanê û yodelhezê alman Joseph Ratzinger îddia dike ku teolog Augustînus di nivîsên xwe yên derbarê xwendina Jubilusê de qala Yodelê dike. Augustinus di nivîsên xwe de Jubilusê wiha dide nasîn:

"Jubilus şekleke bangkirin, qêrîn ango strîna bê peyv e, bêyî ku peyv bên bikaranîn herikandina kêfxweşiyeke ewqas mezin e ku hemû peyvan dişkîne."

## Belavbûn
Lihevkirina bi rêya Yodelê li cem gelên pîgmeyên efrîqî (Mokombî), înuît, li Qafqasyayê, Melanezyayê, Fîlîstînê, Çînê, Taylandê û Kambocayê, li DYA'yê, Spanyayê (Alalá), li Sápmi (Lappland, wek Joik/Juoigan tê naskirin), li Swêdê (Kulning/Kölning), Polonyayê, Slovakyayê, Romanyayê, Gurcistanê û li Bulgaristanê.

Îro Yodel pirr caran di çarçoveya muzîka gel/muzîka folklorî de tê gotin. Di nava civakên çiyayî yên almanaxêv de kevneşopa yodelê perçeyeke girîng a çand e û lewra her sal dibe mijara pêşbaziyên muzîkê yên navneteweyî.

Rekora cîhanê ya di yodelxwendinê de ji aliyê Roland Rosskogler'ê awûstûryayî ve hat lêkirin: wî heta 14 saet û 37 deqqe bê sekin yodel kiriye. Peter Hinnen jî rekorekê diparêzê: Wî di sala 1992'an de 22 dengên yodelê di saniyeyeka tenê de xwend û bi vê yekê kete nav pirtûka Guinesssê.  Herwiha, kevneşopa yodelê bi strana Oesch’s die Dritten'ê ya bi navê „Ku-Ku Jodel“ di sala 2008'an de kete nava stranên herî serketî yên Swîsrê. 

## Çavkanî

Kategorî:Stranên gelêrî
Tenerife

**Tenerife** girava herî mezin a Giravên Kenariyê ye. Yek ji heft giravên ku herêma otonom a Giravên Kenariyê ya Spanyayê ne. Paytexta herêmê Santa Cruz de Tenerife ye. Çiyayê herî bilind ê li giravê bi 3.718 m volkana Teide ye ku bilindtirîn çiyayê Spanyayê jî ye.

## Pêşangeh

Wêne:Vista de Santa Cruz de Tenerife.png|Santa Cruz de Tenerife
Wêne:Echium Wildpretii at The Teide.jpg|Teide
Wêne:Loscristianos.jpeg|Los Cristianos
Wêne:Drachenbaum Teneriffa, Icod de los Vinos.jpg|Dara Drago yan dara Xwîna Ejdehayî (*Dracaena draco*) dareke endemîk û sîmboleke girava Tenerifeyê ye. Ev heb yek ji yên herî kevnare ye, li Icod de los Vinos tê dîtin. Dibêjin 500-600 salî ye.


## Girêdanên derve

Kategorî:Giravên Spanyayê
Kategorî:Monarşiyên berê
Kategorî:Spanya
Guanche

[thumb|Mûmiyeke guanche, li muzexaneya Santa Cruzê, li [Tenerifeyê.]]
[thumb|Nimûneyeke kevirtiraşiya guanche li şikefta [Belmacoyê.]]
**Guanche** (wekî *gwançe* bixwîne) gelekî resen ê Giravên Kenariyê bû. Di sedsala 15'an de artêşa Kastîlyayê giravên Kenariyê dagir kirine û şer di navbera spanyol û guancheyan de çêbûye. Di vî şerî de leşkeriya guanche şikest û di encam de hêdî hêdî ev gel ji ber şer û nexweşiyan winda dibû. Roja îro ji ziman û çanda guancheyan qet namîne û li ser dîroka vî gelî kêm tê zanîn.

Li gorî hin çavkaniyan dîna guanche pirxwedêyî bû. Çendîn ji yezdanên wan ev bûn: Achamán (yezdan), Magec (Roj), Chaxiraxi (xwedawenda sereke), Guayota (şeytan).

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gelên kevnare
Kategorî:Giravên Spanyayê
Kategorî:Spanya
Bến Tre

thumb|250px|Ben Tre
**Bến Tre** (bi viyetnamî: Thành phố Bến Tre), serbajarê herema Thành phố Bến Tre ya Viyetnamê ye. Bajar 2000 km li başûrê paytext Hanoi ye. Nifûsa bajêr nêzikî 116.000 (2010) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Viyetnam
Simbile (komstêr)

thumb|rast|256px|Komstêra Simbileyê ya bi çavên rût ve tê dîtin
**Simbile** nîşana astronoiyê ♍) ye û komstêreka di Eklîptîkê de ye.
Simbile (ji dûv Marê Avî) komstêra duyem mezintirîn e. Ew di navbera şêr û Mêzînê de dimîne. Stêrên wê yên geştirîn kesekî ramediyayî nîşan didin.
Stêrê gêştirîn ê komstêrê Spica ye û qedra xwe ya zahîrî 0,98m e. Bi dirêjkirina boça hirça mezin(an jî destiyê şiklê wê yê mîna çomçikê) re merîv dikine siftê bi Arktûrûs û paşê jî bi Spica gihîje û pêve merîv dikane Simbileyê bibîne.
[thumb|250px|rast|Dîtina Spica û pê ve Simbileyê ya di ser [Arktûrûs re]]
Eklîptîk(rêgeha rojê) do komstêrê re derbas dibe û loma roj, hîv û gerrstêrk di wê re derbas dibin. Ew yek ji komstêreka di çembera bircan de ye. Ji ber liva tewereya dinê(Axial precession) heyama ku roj têde dimîne gorî berê guheriye. Roj di wê de di navbera 16'ê rezberê û 31'ê kewçêrê de dimîne û loma niha payîz di vê bircê de dest pê dike.

## Çavkanî

Kategorî:Komstêr
Dengbêjiya hûriyan

**Dengbêjiya hûriyan**, helbest e ku di zimanê hûriyan de hatiye gotin.

Helbest li ser kevir bi nivîsa mixî hatiye nivîsandin, helbesta wan ya ku bi dengbêjî hatî gotin hat dîtin. Pê re jî, tê gotin ku di zimanê hûriyan de helbest hatine gotin. Helbesta ku hat dîtin jî tê gotin ku ji aliyê Hans-Jochen Thiel ve hatiye wergerendin li zimanê îngilîzî.

## Çavkanî

Kategorî:Hûrî
Mal

[thumb|Malek li [Bakurê Kurdistanê]]
**Mal** xaniyê mirovan e.
## Mal çi ye?

## Peyva ''mal''
Li gorî zimannasê amerîkî H. Crag Melchert, gotina "malê" ya di kurdî de temenê wê pirr kevn a. Ev gotina, berî zayinê di dora duhezar salan de hatîya bikarhanin. Di dema hûrîyan de û di zimanê wan de gotina mal heya. Minaq; mal di zimanê hûrîyan de bi rengê "māl" å ankå "[m]a-a-la:
" tê gotin. Her wusa bi rengê "ma-a-li-i": jî tê gotin di zimanê hûriyan de. Gotina Malî, tê wate malbatitîyê jî.

Di dîroka kurdan de, malbat bi kevneşopî û nirxên wê re hertimî li pêş bûya. Ji ber vê yekê, li ser wê pirr kevneşopî û adetên teybet ên demên berê ên kevnara hena.

## Çavkanî

## Binihêre jî
* Malbat

Kategorî:Civak
Kategorî:Civaknasî
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Jiyan

Kategorî:Malbatî
Kategorî:Mirov
Welat

**Welat** an jî **nîştiman**, erda ku neteweyek yan jî neteweyên cuda li ser dijîn. Bo mînak, Kurdistan welatê kurdan û neteweyên din e ku lê dimînin. Ji welatên sînorkirî re dibêjin dewlet; hikûmet û parlamen yan hikumdarê dewletê (key, dîktator, hwd) rêvebirî û sazî û dezgeh û qanûnan ava dikin û bi vî awayî welat û dewletê bi rê ve dibin.

## Wateya peyva kurdî ''welat''
Welat ji peyva erebî ya wilaye anku welayet tê. Gotina Welat, di kurdî de tê wate welatbûnê, di zimanê hûriyan de rengê *wa-lu-ti-in* tê ser ziman. Temenê gotinê ji gotina "War" tê gotina war jî bi rengê *wār* tê ankû "wari" tê. Lê gotin, di dema hûriyan de bi rengê *wa-ar-ri--ma* û ankû bi rengê "wa-ri-i-ta"" jî hatîya ser ziman di dema hûriyan de. Her wisa hûriyan bi rengê *ku-wa-li-i-ti* tê ser ziman. Ev minaq jî û hê gelek minaqên weke vê ku hena di heman çavkanîyê de, temen gotina welat û pêvajoyên afirîna wê di dema hûrîyan de tîne ser ziman.

Welat, ji aliyê gotinîyê ve gotinaka bingihîn a kurdî ya. Dîroka wê diçê heta dema hûrîyan. Di dema wan de afirîya û heta roja me ku hatîya rengê xwe yê ku em î ro wê bi wê rengê bikar tênin derdixe li pêş.

## Binihêre jî
* Lîsteya dewletên cîhanê

## Çavkanî


Kategorî:Erdnîgariya mirovahiyê
Kategorî:Erdnîgarî
Phan Thiet

**Phan Thiet** (bi viyetnamî: Thành phố Phan Thiết), serbajarê herêma Binh Thuan ya Viyetnamê ye. Bajar 1530 km li başûrê Hanoiya paytext e. Nifûsa bajêr nêzikî 350.000 (2010) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Viyetnam
Zimanê huriyan

**Zimanê huriyan** an jî **zimanê xuriyan** (bi zimanê huriyan: *hu-ur-ri*)zimanekî ku berî zayînî di nava du hezar û yek hezarî de jiya ye û nuha mirî ye. Zimanê hurî, weke zimanekê "kurdiya kevn" jî tê zanîn. Zimanê huriyan, ku mirov wê kifş dike, mirov dibîne ku pirr gotinên ku em di îro de bikar tînin jî tên dîtin.

## Belavbûna zimanê huriyan

## Taybetmendiyên zimanê huriyan
Zimanê huriyan, hin bêjeyên wê ên ku di dema me de ji nivîsên bizmarî ên ku ji dema wan hatîna xwandin, tên dîtin ku î ro jî di kurdîya îro de tên bikarhanîn. Mînak "tişî", weke ku îro di kurdî de heya û di wate "dagirtinê" de ya, di wê demê de di heman wate de heya. Bi kurdî tişî ankû bi zimanê hurî *tiššan* e. Xwandina *tiššan*" jî, "tişan" e. Di dema hûrîyan de, gotina "war" jî weke ku di roja de heya, bi heman rengê û wateyê heye. "war", an jî "awarê", ji dema huriyan bi rengê "war" û ankî "awar-re" maya. Gotina "welat" jî, ku di kurdî de di wate navê walet de ya ji aliyê fonolojî û etîmolojiya ve ji vê demê û gotinê û koka wê tê.

Hin cînavkên ku ji dema wan mana ev in: *"nna", "..îtannî", "..îlannî", "..îstanî", "ê", "na","nn", "mn", "ana", "iya", "ama", "lla"*
 hûriyan lêkolînên ku hatina kirin û kifşkirinên ku bûna dane nîşandin ku zimanê hûrî kurdiya berê ye. Mînak, gotina "laleşê" ji wê demê tê. Gotina Laleşê, rengê wê yê ku di dema hûrîyan de heya, bi rengê *Lālašha* ya. Îro kurd wê bi navê "Laleşê Nûranî" dizanîn û tênin ser ziman weke navê cihê bergê ê ola êzidî. Di wê demê de jî bi vê rengê û wateyê bû. Hingî jî, navê cihê bergê ê ola êzidî bû.

## Awayê rêzimanê zimanê huriyan

## Binihêre jî
* Hurî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Hurî
Aldûşek

**Aldûşek** (, , ), gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Aldûşê
Candaran

**Candaran**, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehagad e.

## Hejmara rûniştvanan

Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Candaran 222 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 31 e.

## Bibîne
* Gundistana Mengurrî Rojhilat
* Navçeya Xelîfan
* Şaristana Mehagad

Kategorî:Gundên Mehabadê
Kaşxane

[thumb|Kaşxaneya [Chambordê, Fransa]]
**Kaşxane** yan jî **şato** (ev peyv ji zimanê fransî *chateaux* tê), navê qesir û avahiyên mezin ên sûrbendî ne. Di serdema navîn a Ewropayê da ji aliyên derebegan ji bo parastina heremên xwe yên ku bi taybetî paleyên xwe spartine beg û bo wî dixebitine hatine lê kirin. Ji ber pişt şoreşa pîşesaziyê derebegî qediyaye kaşxane girîngiya xwe wenda kirine. Di roja me da bi hawayê kevnargeh tên bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Avahî
Gomillyan

**Gomillyan**, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Motörhead

thumb|Koma Motörhead
**Motörhead** yek ji grûbên *rock* ên îngilîzî ye ku di sala 1975'an de çêbûye. Ew di dîroka muzîka *rock* de yek ji grûbên herî navdar e. Motörhead ji basgîtarîst û vokalîst Lemmy Kilmister, gîtarîst Phil Campbell û debilvan Mikkey Dee.

Heta niha 50 milyon albumên wan li hemî welatan hatiye firotin ku bi tenê 20 milyon li Dewletên Yekbuyî Amerîkayê de hatiye firotin.

Strana wan ya herî bi nav û deng Ace of Spades e.

## Albûmên Motörhead (dîskografiya)
* 1 - 1977: *Motörhead*
* 2 - 1979: *Overkill*
* 3 - 1979: *Bomber*
* 4 - 1980: *Ace of Spades*
* 5 - 1982: *Iron Fist*
* 6 - 1983: *Another Perfect Day*
* 7 - 1986: *Orgasmatron*
* 8 - 1987: *Rock 'n' Roll*
* 9 - 1991: *1916*
* 10 - 1992: *March ör Die*
* 11 - 1993: *Bastards*
* 12 - 1995: *Sacrifice*
* 13 - 1996: *Overnight Sensation*
* 14 - 1998: *Snake Bite Love*
* 15 - 2000: *We Are Motörhead*
* 16 - 2002: *Hammered*
* 17 - 2004: *Inferno*
* 18 - 2006: *Kiss of Death*
* 19 - 2008: *Motörizer*
* 20 - 2010: *The Wörld Is Yours*
* 21 - 2013: *Aftershock*
* 22 - 2015: *Bad Magic*

Kategorî:Avabûnên 1975an li Înglistanê
Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1975an de hatine avakirin
Aştî

thumb|Deqa sembola aştiyê
**Aştî**, ku bi wateya "bi hev re neşerkirinê" û "di aramiyê de bi hev re jiyînê" tê, di kurdî de ev gotin, weke gotineke herî kevn e. Aştî, bi gotinî di dema hûriyan û gûtiyan de jî tê bikarhanîn . Di dema hûriyan de bi rengê "*aššatta*" heye. Temenê gotinê, li ser temenê ku mirov bi hev re ne bixayd bê û bi hev re bibaşî tevbigerihê ava ye. Di vê temenê de bo ku bi hev re şer nekin, di nava hêzan de "Peymana aştiyê" hatina mohr kirin. Dî dîrokê de, weke peymana aştiyê ya di navbeyna Misirê û hîtîtan de ku bû û dawî li Şerê Kadeşê bûye. Lê di roja me de jî, 1'emîn îlonê, weke roja cihanî ya aştiyê tê zanîn. Ev rojî, roja ku hêzên naziyan ketine Polonyayê de û pê re şerê cihanî yê duyem ku dest pê kiriye ye.

## Çavkanî


Kategorî:Aştîxwazî
Kategorî:Bêhnpakî
Kategorî:Konseptên civakî
Kategorî:Konseptên siyasetê
Kategorî:Prensîbên etîkê
Hemikan

**Hemikan** û an jî ku Hamika, aşîreka kurd ya pirr mazin a. Bi teybetî li herême botanê li dora cizîr, hezax û şirnaxê bicih in. Di sadsalên 15´min û li gor hin vegotinna jî tê gotin ku 16´min de, çengekî aşîrê ê mazin jê qûtbûya û çûya li dora Wanê û gola wanê bicih bûna. Ji wî çengê ku çûna û li wir bûn, çengek ji wan jî bûya û çûya li dora heskîfê û li wan şîkeftên wan şîketên wê ên mazin bicih bûna.

Tê gotin ku ji wî çengê wan ên ku çûya ber heskîfê ji wan re "rama" jî hatîya gotin. Lê li gor hin gotinna jî tê gotin ku "rama" aşîreka din ya bi serê xwe ya û ne ew in. Hemika, î ro jî li dora Nisîbîne, gundên weke Qaraxrabê, ayserê, xirabê sosîna, xirabê darik, delevê qasrê hinek ji wan, gundê Zergûza xwerê û gundê Zergûza banî, banih, serkehnîkê û hwd çend ji gundê wan in. Ji xaynî van hê bi dehan gundên ku ew tê gotin ku lê bicihbûna jî hena. Li ber hezzaxê, gundên weke Raşmilê, xirabê xûwa, xirabê nêrîya, Barimê, Babekê û hwd jî, gundna ku tê gotin ku aşîra "alîka" lê bicih in. Lê van gundan jî hemikî û ji êla wan li wan hena.

Kategorî:Eşîr
Baobab

thumb|fruit and seeds

**Baobab**, **baobaba efrîqî** ango **dara nanê qirdan** (ji peyva erebî *bu-hubub* hatiye beralîkirin) dareke Efrîqayê ye û ji binmalbata *Bombacoideae* ya famîleya tolikê ye. Navê latînî yê darê *Adansonia digitata* ye.

Ev dar yek ji darên herî nas ên Efrîqaya tropîk e.

## Çavkanî

Kategorî:Dar
Berazan

**Berazan** navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li bexşa Silîvanayê ye. Silîvana girêdayî şaristana Ûrmiye ye.

## Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Berazan 1298 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 212 e.

## Bibîne
* Gundistana Mirgewer
* Navçeya Silîvana
* Şaristana Ûrmiye

Kategorî:Gundên Mirgewerê
Dezgir

**Dezgir**, navê yek ji gundên gundistana Deşt li navçeya Silîvanayê ye. Silîvana girêdayî Ûrmiyeyê ye.
Dezgir bi wateya destçîkirî ye. di Farsiya Derî de destgirt bi wateya erd û zevîyên xaliseye. di Farsiya kevn de girt ya jî kirt wate çêkirî. Dez jî ji dest hatiye girtin.ku di terkîbê de wate zevîyên xalise. Muerreba wê jî dibe destcird دستجرد ku di Îranê de hin gund û bajar bi vî navî hene. Dibe ku gir a dawiya dezgir wateya telanê jî hebe lê di vê hevedudaniyê de bêwate derdikeve.

## Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dezgir 525 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 92 e.

## Bibîne
* Deşt (Gundistan)
* Silîvana (navçe)
* Ûrmiye

Kategorî:Gundên Deştê
Kanîdestar

**Kanîdestar** navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li nahiyeya Sîlvanayê ye. Sîlvana bi navçeya Wirmê ve girêdayî ye.

## Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanîdestar 82 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 18 e.

## Bibîne
* Gundistana Mirgewer
* Nahiyeya Sîlvana
* Navçeya Wirmê

Kategorî:Gundên Mirgewerê
Fevzi Çakmak

**Fevzi Çakmak** (jdb. kanûna paşîn a 1876 li Stembol - 10ê nîsana 1950 li Stembol), yek ji serbazê Hêzên Bejayê Osmanî û Hêzên Bejayê Tirk (Artêşa Tirk), siyasetmedarê Tirkiyê. Wezîrê Cengê Împeratoriya Osmanî. Yekem wezîrê parêzvaniyê wetewî, duyem serokwezîrê û duyem wezîrê serok serkanê giştî yê Hikûmeta Enqereyê. Yekem serok serkanê giştî yê Komara Tirkiyê (serfermandarê Hêzên Çekdarê Tirk).

Kategorî:Endamên Hikûmeta 1ê ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Generalên artêşa osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Jidayikbûn 1876
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1950
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Rauf Orbay

**Rauf Orbay** (jdb.  li Stembol - m.  li Stembol) siyasetmedar û fermandarekî Osmanî bû.

## Jînenîgarî
Bavê Rauf Orbay bi nav Mehmet Muzaffer Paşa bû. Ew bi eslê xwe ji Ebxazya ye û wekî endamê meclîsa osmanî bûye. Dayika xwe bi nav Rüveyde Hanım di girava Krît jidayîk bûye û bi eslê xwe kurd ji eşîra Bedirxaniyan bû. Rauf Orbay di sala 1899an de di zanîngeha kadet qedand û paşê di Hêzên Deryayî yên Osmanî de efser bû. Di Şerên Balkanê û Şerê Trablusê de fermandarê keştiya Hemîdiye bû. Di 30ê Çiriya Pêşîn sala 1918an de, wî Agirbesta Mudrosê wekî Wezîrê Matrose îmze kir. Dema ku Şerê Rizgariya Tirkiyeyê dest pê kir, ji wezîfeya xwe ya hikûmetê îstifa kir û çû Enqereyê û bi Mustafa Kemal re kar kir. Di 23ê Tîrmeha 1919an de di Kongreya Erzîromê de wek endamê komîteya nûnertiyê hat hilbijartin. Di 4ê Îlona 1919an de wek delegeyekî Sêwasê beşdarî Kongreya Sêwas dibe û wek cîgirê serok tê hilbijartin. Di Şerê Rizgariyê de ji 12 Tîrmeh 1922 heta 4ê Tebax 1923 sêyemîn "Serokwezîr" a welêt bû. Di sala 1924an de yek ji damezrînerên partiya muxalefetê Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (Partiya Komarî ya Pêşverû) bû. Di sala 1925ab de dema partiya wî hat qedexekirin, koçeriya Ewropayê kir û deh salan li vir bû. Di sala 1933an de efûya wî hat dayîn û piştî dudiliya destpêkê di sala 1935an de vegeriya. Di sala 1939an de wekî nûnerê Kastamonuyê bû endamê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê.

Di Şerê Cîhanî yê Duyem de ji sala 1942 heya 1944an balyozê Tirkiyê li Londonê bû.

## Wêje

* *Rauf Orbay, Siyasi Hatiralar.* Örgün Yayinevi, Istanbul, 2003

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Efserên deryayî yên osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1881
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1964
Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Nor Radyo

**Nor Radyo** navê radyoyeke ermenî ye û wesana xwe ya pirzimanî ji Stenbolê dike.

## Girêdanên derve
Malpera Nor Radyo

Kategorî:Radyo
Naslî

**Naslî** (jdb. 1989, Hewlêr, payxexta Kurdistana başûr) hunermendeke ciwan a kurdên soranîaxêv e û bi stîla xwe ya nujên di nava Popa kurdî navdar e.

Naslî ji ber stîla xwe ya zor nûjên û klîbên xwe yên balkêş car caran tê rexnekirin. Herwiha, stîla Naslî û çend hunermendên din ên jinên başûr (wek Deşnê Murad), weke hewldaneke emansîpasyona civakî û hunerî ya jinên kurd kare bê bi nav kirin.

Li gorî malpera rojevakurd.com hunermenda ciwan a ku li Swêdê mezin bûye dîtinên xwe yên derbarê muzîka kurdî ya nûjên wiha diyar dike:

"Cîhana hunerî û strangotinê di guhertinên berdewam de ye. Pêwîst e muzîka kurdî jî bi hemû stayl ên muzîka cîhanê bê zengîn kirin. Pêwîst e hemû curên muzîkê di nav strana kurdî de bin da ku zengîn bibe. Em karek nû dikin û ez tênagehim çima hindek me bi têkdana strana kurdî tawanbar dikin. Bila hindek karên nû bikin û hindek din jî mijûlî strana resen û folklorê kurdî bin."

## Çavkanî
Rojevakurd.com: ''Hunermend Naslî videoklipa xwe ya nû weşand'' 

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1989
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Hesendolî

**Hesendolî** gundê Panosê ye 23&nbsp;km duri Panosê ye nufüsê wî nêzî 500 kesî ye di gunda mala derketine ciki zaf xawaşe xelqivi celaline gundi 4 bırane gundi jore ra Hesendoliya xırabe dibıjın tevji ardi uduşe .

## Çavkanî
Fahri Korutürk

**Fahri Sabit Korutürk** (15ê tebax 1903an, Stembol, împeratoriya osmaniyan - m. 12ê cotmeh 1987an, Stembol, Tirkiye) siyasetmedar û şeşemîn serokkomarê Tirkiyeyê bû.

## Jînenîgarî
Korutürk di destpêkê de di nav hêzên deryayî de karê leşkerî kir. Ji 1916 heta 1923an ew beşdarî Dibistana Navalê û paşê Akademiya Navalê heya sala 1933an qedand dide. Dûv re wî çendîn post û ofîs, wek aligirê deryayî li Roma, Berlîn û Stockholmê girt. Di sala 1950an de ew bû admîralê leşkerên tirk.

Piştî xanenişînbûna xwe di sala 1960an de, ew li Mosko û Madrîdê wekî balyozê konsuleyên tirkî dixebitî. Di sala 1968an de bû endamê Senatoyê. Ji 6ê nîsan 1973an heya 6ê nîsan 1980an, Korütürk piştî destpêkirina siyasî di hilbijartinên 1973an qezencê kir û bû serokkomarê şeşemîn ê Tirkiyeyê - li şûna Cevdet Sunay a berê. Korutürk ji aliyê parlamenê ve wek berendamê lihevkirinê hat hilbijartin, piştî ku li ber berxwedana partiyên mezin hezkirê rastîn ê serkirdayetiya leşkerî Faruk Gürler hilweşand. Korutürk wek serokekî dewletê yê bi tundî ne partî, karîbû desthilatdarî û giraniya xwe ya siyasî jî li hember serokên partiyên dijber û serokwezîrên bi hêz Bülent Ecevit û Süleyman Demirel bipejirîne. Piştî bidawîhatina dema erka wî, bi dehan deng li parlamenê hatin kirin ku piraniya wan ji bo hilbijartina cîgir tunebû. Krîza berdewam bû sedema darbeya leşkerî ya Kenan Evren di Îlona 1980an de û bi vî awayî "Komara Duyem" (di makezagona 1961ê de hat afirandin) hat hilweşandin. Korutürk destûra bingehîn a nû ya ku di bin serokatiya Evren de hatiye derxistin wekî pir otorîter qebûl nekir.

Fahri Korutürk ji sala 1944an ve zewicî bû. Ji zewaca wî bi jina xwe Emel re du kur û keçek çêbû. Kurê wî Selah û bûka wî Zergün Korutürk ketin xizmeta dîplomasiyê ya Tirkiyeyê.

## Binerdkirin
Fahri Korutürk li Goristana Dewleta Tirk a li Enqereyê hat definkirin.

## Berhemên wî

* *İskajerak Deniz Muharebesi hakkında bir konferans* *(Konferensekî li ser şerê Jûnlandê)*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Kî, kî ye? – ''Fahri Korutürk (1903–1987)''

Kategorî:Jidayikbûn 1903
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1987
Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
David Beckham

**David Robert Joseph Beckham**, bi kurtî **David Beckham**, di  de hatiye dinê, lîstikvan û yarîkerekê futbolê yê înglîzî ye.

Vêga Beckham yariyê li navberê dikit, ew yariyê bes bû Los Angeles Galaxy dikit. Bes berî niha ewî bû helbijartiya welatê xwe dikir. Beckham gelek bi nav û deng e bi free kickên xwe. Ew û jina wî Victoria Beckham berî niha endamên Spice Girls bîn. ewî digel Victoriayê çar zarok hene, sê kur û kiçek. Kurên wî Brooklyn Joseph, Romeo James û Crüz David û kiça wî jî Harper Seven.thumb|Yarîkerê futbolê David Beckham (2010)|çep

Kategorî:Blogerên îngilîz
Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Mirovên zindî
Cevdet Sunay

**Cevdet Sunay** (jdb. 10ê sibat 1899, gundê Ataköy, parêzgeha Trebzon, Tirkiye - m. 22ê gulan 1982, Stembol, Tirkiye) siyasetmedar û fermandara Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê û pencemîn serokkomarê Tirkiyeyê ji 1966 - 1973an bû.

## Jiyana berê û pêşveçûn
Sunay di sala 1899an de li gundê Ataköyê yê girêdayî navçeya Çaykarayê di wîlayeta Trebzonê ya Împeratoriya Osmanî hatiye dinê. Piştî ku dibistana seretayî û navîn li Erzîrom û Edirneyê xwend, Lîseya Leşkerî ya Kulelî ya Stembolê qedand. Di Şerê Cîhanî yê Yekem de di sala 1917an de li eniya Filistînê şer dike û di sala 1918an de li Misirê dibe dîl û dîl û êsîr yê ingilîzan.

Sunay di sala 1927an de xwendina xwe ya leşkerî qedand û di sala 1930an de ji zanîngeha karmendan wek efserê karmendê mezûn bû. Di sala 1949an de bi refên bilind dibe general û paşê jî di sala 1959an de generalekî çar stêrk e, wî postên leşkerî yên girîng girt. Di sala 1960an de, ew bû serfermandarê artêşê û paşê jî serfermandarê hevbeş. Di 14ê Adara 1966an de ji aliyê Cemal Gürsel ve di bin serokatiya wî de ji bo senatoyê hat tayînkirin.

Dema ku serokatiya Gürsel li gorî qanûna bingehîn ji ber nexweşiya tenduristiyê hat bidawîkirin, Cevdet Sunay di 28ê adar 1966an de ji aliyê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê ve weke Serokkomarê pençemîn hat hilbijartin. Li gel zêdebûna çalakiyên terorê, serhildanên xwendekaran û gefên derbeyê, wezîfeya xwe domand. Wî heyama destûrî ya heft salan heta 28ê Adara 1973an xizmet kir û paşê bû senatorê daîmî.

Cevdet Sunay zewicî û sê lawikên xwe bi navên Atilla, Aysel û Argun Sunay hene.

## Serokkomarî (1966-1973)
Cevdet Sunay di 28ê adara 1966an de ji aliyê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê ve wek serokkomarê pêncemîn ê Komara Tirkiyeyê hat hilbijartin. Karûbarê wî ya serokatiyê heya 28 Adar 1973an berdewam kir ku ew neçar ma ku di demên tengahî de derbas bibe. Di navbera salên 1961 û 1965an de Süleyman Demirel, Nihat Erim û Ferit Melen endamên herî girîng ên rêveberiya serok Sunay bûn. Cevdet Sunay ji ber xerabbûna rewşa tenduristiyê ji serokatiyê îstifa kir.

## Mirin
Cevdet Sunay di 22ê gulan 1982an de li Stembolê ji ber krîza dil jiyana xwe ji dest da. Cenazeyê wî di Tebaxa 1988an de rakirin goristana dewleta tirk a li Enqereyê ku nû hatiye çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1899
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1982
Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Bûxanlû

Bûxanlû an jî Bûxan yek ji Qebîlên Şadlû ji kurdên kûçber yi xorasanê ye. li hikûmeta Yarmuhemmed xan li Mîrgeha Bocnûrdê Elîxan beg kurê Husênxan ji gundê Baxçixê Îlxanê wî Qebîleya bûye. Bûxanlû li gundên Baxçix, Elî abad, Kulab, Besirkanlû, Cemê, Esedîyê Lenger û Baqirxan jîyan dikin.
## Çavkanî

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Elîxan beg

Elîxan beg kurê Husênxan ji gundê Baxçixê Îlxanî Yarmuhemmed xan Şadlû li Qebîleya Bûxanlû li Mîrgeha Bocnûrdê ye. Şadlû anku Şadilû yek ji êlên mezin yi kurdên Xoresanîye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera eşîrên Elîxan beg

Kategorî:Êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Wezîrê karên navxweyî

**Wezîrê/a navxweyî** yan **wezîrê/a karên navxweyî** yan **wezîrê/a karên hundirîn** an jî **wezîrê/a karûbarên navxweyî**, berpirsiyarê wezareta ku bi kar û barê hundir û bi erk e. Di hundirê welat de hemû bûyîn û birêveçûyîn, aramî û hêzên weke polîs û hwd, pê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Wezaret
Wezîrê karên derveyî

**Wezîrê/a karên derveyî**, ji wezareta karên derveyî bi erk û berpirsiyar e. Ji bo welêt li derveyî welêt li welatên din dîplomasî dike. Têkiliyan didêne. Agahiyan distêne û didê. Hemû karê li derveyî welêt, li ser wê wezaretê re tên birêvebirin. Saziyên agahdariyê yên saloxgeriyê di wê de hertimî agahiyê didin û wê agahdar dikin di derbarêkirin û bûyînên li derve li welatên din.

## Çavkanî

Kategorî:Wezaret
Qerecehenem

**Qerecehenem** () gundekî ser Elajgira Agiriyê ye ku di sala 1892'an da ava bûye. Navê gund ê berê **Goma Vartanê Ziko** ye. Rûniştiyên gund kurd in û ji eşîra Botî ne. Eslê xwe ji Cizîra Botan in. Gund hemû malbatek in û hejmara gundiyan 210 e. Hevwelatiyên vî gundî di dema seferberiyê de hatine sirgunkirin. 4 sala li Eregliya Qonyayê mane. Piştî efûya giştî dîsa wegeriyane gund. Keyayê gund Cengiz Kocabey e. Di gund de dibistana seretayî heye û perwerde bi zimanê tirkî ye. Kanalîzasyona gund tine ye. Nexweşxaneya gund tine ye.
Gundên li derdorê ji eşîra Botî ne û ev gundên li jêr in:
* Saric
* Goma reşo
* Talorik
* Goma Dawo
* Goma Beko
* Goma Ereb

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdikan
Recep Güven

**Recep Güven** (z. 1964 li Stenbolê), polîsekî tirk e.

Piştê sala 1979 an ku kete koleja polîsan di 14.06.1987 ande ji akademîsyena polîsatiyê mezûnbû.

Karên wî berêve; Bû serokê akademîsyena polîsan. piştre bû midûrê ewlehiya giştî dûvre bû midûrê ewlehiya amedê, paşî bû serokê dayra saloqatiyê, di midûrîtiya ewlehiya sêrtê da çen kar kir.

6 rezber 2012 ande midûrê ewlehiya sêrtê'bû, kirin midûrê ewlehiya Amedê.

Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Tirk
Rocka kurdî

**Rocka kurdî** yek ji beşên muzîka kurdî ya nûjên e.

Damezirandina Rocka kurdî pir caran bi avakirina koma Wetan a di salên 70iyan de tê girêdan, ji ber ku koma Wetan weke yekemîn koma rocka kurdî tê qebûlkirin.

Gava meriv vê rasrebîniyê bîne pêş çavan, meriv kare bêje ku Rocka kurdî 40 salî ye û bi vî havî yek ji beşên herî kevn ên muzîka kurdî ya nûjên e.

Herwiha, rocka kurdî di sala 2012'an de cara ewil bû sermijara belgefîlmeke kurdî, ku tê de pêkhatin û pêşketina wê derbasî perdeyên sînemayan dibe.

Navên çend hunermendên ku bi rocka kurdî (ya kurmancî) xwe mijûl dikin ev in:

* Artîn
* Ferec
* Koma Wetan (Kerem Gerdenzerî)
* Mirady
* Rojhan Beken

## Girêdanên derve
*  http://rockakurdi.blogspot.com.tr/
Rêvebirina Desteya Yekîtiya Ewropayê

***Rêvebirina Desteya Yekîtiya Ewropayê*** ji aliyê dewlet-endamê Yekîtiya Ewropayê ve pêk tê. Dewlet-endamê rêveber xwedî mafê girtina biryarên giştî ye. Ew maf ji hêla hikûmeta dewleta rêveber ve tê bicîanîn.
Her dewlet-endam anegorî lîsteya ji milê Desteya Yekîtiya Ewropayê ve diyarkirî, bi qasî şeş mehan tevahiya YE bi rê ve dibe. Serokwezîrê dewleta rêveber ji bo şeş mehan dibe Serokê Desteya Yekîtiya Ewropayê.

## Rêveberiya sêdemî
Sîstema rotasiyona şeşmehane êdî ji zû ve bûye mijara rexneyan. Sedema wê jî ew e ku di nav şeş mehan de dewletê rêveber pê re nagihîne ku xebata xwe rêxistin bike, lewma karê destpêkirî nîvcî dimîne. Piştî ku YE berfireh bû û hejmara endaman gihîşt 25’an, pêwîstiya bi guhertina sîstema rêvebirina YE derket holê. Ji sala 2007’an û pêve sîstema rêvebirinê formeyeke nû wergirt, navê formeya nû “rêvebiriya kolektîv a sêdemî” ye. Êdî rojeva kar û barên YE ji bo salek û nîv tê diyarkirin, ango piştî ku rojev diyar dibe, li ser pêkanîna wê sê dewlet-endam radiwestin (her yek – 6 mehan). Piştî 6+6+6 mehan (ango piştî ku sê dewlet dewra xwe ya rêvebirinê bi dawî dikin), dema ku dor tê dewlet-endamê nû rojev ji nû ve tê diyarkirin û vê carê sê dewlet-endamên din li ser rojeva diyarkirî radiwestin.

**Plana rêvebirina Desteya [[Yekîtiya Ewropayê]]:**
[thumb|<center>http://www.italia2014.eu/it  www.italia2014.eu]


Kategorî:Yekîtiya Ewropayê
Roşna

Roşna hunermendeke kurd e.

Roşna li Bakurê Kurdistanê li Vartoya Mûşê hatiye dinyayê. Li Izmîrê xwendiye. Wê li Navenda Çanda Mezopotamyayê dersên nota, şan û solfejê xwendin. Demekê di Koma Asmînê de jî cî girt. Ji sala 2004'an vir ve li Almanyayê dijî.Di albûma Veger a Ciwan Haco de vokalîstî kir. Roşna bêhtir bi şêwezarê Kirmanckî stranan dibêje.

## Albûm
* *[[Vîra Kerdî]]* (2012)

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî Ya Roşna'yê
* Rûpela Facebookê ya Fermî a Roşna'yê
* Muzîsyene Roşna Reyde Roportaj, Zazaki.net, Newepel, Rojnameyo kulturî yo 15 roje, Hîmare 34, Dîyarbekir 01-15 tebaxê 2012, r. 4

Kategorî:Jinên kurd
Roşna
Ednan Kerîm

**Ednan Kerîm** (عه‌دنان كه‌ریم, *Adnan Karim*) (jdb. 1963, Kerkûk) hunermend û goranîbêjekî kurd ê ji Kerkûkê ye.

## Jînenîgarî
Ednan Kerîm di sala 1963an de li bajarê Kerkûkê hatiye dinyayê. Gerçi malbata wî rewşa madî ne baş bû jî, wan ji perwerdeya wî re texsîr nekir. Hikûmeta Iraqê ya Ereb malbata wî ji şarê Kerkûkê rakir û ew çûn şarê Silêmanî. Ednan Kerîm jiyan û perwerdehiya xwe li wir dewam kir. Jîngeha wî a nû ji aliyê çand û hunerî da pirr dewlemend bû.

Ciwantiya wî bi stranên kurdî ên gelêrî û dengê goranîbêjên kurd derbas bû. Stranbêjên kurd ên navdar ji aliyê pêşveçûna wî a muzîkî de gelek bandor hene.

## Dîskografî
* Bîrtan Dekem (1993)
* Raz (1995)
* Şewî Yelda (1996)
* Eroy Oxîr (1999)
* Shînî Ba (2002)
* Konsertê Zindî (2002)
* Tavgeyek le Ishq (2004)
* Emshow (Tonight) (2006)
* Wefayi (2010)
* Badey Golrang I (2012)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî 

Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Kesên ji Kerkûkê
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên kurd
Cangîr Axa

**Cangîr Axa yê Dirî** an jî *Cîhangir Axa* mezinê eşîra Dirî'ye û pişt babê xo Hesen (Esen) Têlo mezintîya Dirîyan êxiste destê xo. Dirî eşîrek mezin û boşe û ew eşîr dewera Gewer, Mirgewer, Ûrmîye, Deşt û Soma-Bradost dijîn. Gelîyê Dirîya yê pê nawê wan tête nawkirin, nezuk 50 gundan pêk têt. Tête zanîn ku ew eşîr dema Şerê Dimdim'ê da pêşberê artêşa Îranê şer dikrin û ew eşîr li herêma Dêra (Derî)yê hatine. Cangîr Axa berê Şorişa İslamî ya Îranê (1979), li Îran'ê dijîya û pişt şorişê şerek li gel dewlata Îranê çêbu û birayê Cangîr Axa, İsmet dest leşkerêt Îranêwe hate kuştin. Pişt wê bûyerê Cangîr Axa koçî Tirkîyê kir. Pişt koçkirinê Cangîr Axa, wexteke kurt li DYA yê ma û nêzîkê mirina xo koçî Îranê kir. Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî bo banga ikameta Cangîr Axa ya Başûrê Kurdistanê nameyek rêkir; belê Cangîr Axa ew bang qebul nekir.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
New York Tribune

**New York Tribune** yan jî **New York Daily Tribune**, rojnameyeke emrîkî bû ku di sala 1841ê de bi destê Horace Greeley bidest weşanê kiriye.

Dema xwe ya pêş de weke kovara partiya *[[Whig]]* weşan kir. Piştre bû bo "partiya komarvanan" bi heman rengî xwe domand. Di sale 1924an de hat yekkirin û piştre navê New York Herald û anku New York Herald Tribune stand û hebûna xwe domand. Kovare wê, heta sala 1966an xwe domand.

## Çavkanî

Kategorî:Rojname
Diyalektîka Hegel

**Diyalektîka Hegel**, rengê wê bi awayê mengiwerî û an jî kû "îdealîsmê" tê ser ziman. Li ser rêya aqil re di hundurê meji de bi wîtîya ji dîrokê bi ber pêş ve ji xwe re eaas digirê û tîne ser ziman. Mirov, li gorî Hegel, xwediyê mecburîyetekê ya ku bi wê di dîrokê de bijî.

Sê prensîbên wê dîyelektîiak Hegel hena. 1. Hemû tişt bi hev ve girêdayî ya û li dûv hevdû ya. 2. Aqilperezî 3. aqil li pêşîya tişta ku heyî ya.

Ev sêwa û ankû awa, bû şêwa û rêbazaka herî giring ya di felsefe dema hemdem de. Marks, aliyê dîyelektîka Hegel ya pêzaweriyê û ankû "metaliyalist" bi têgihiştina hanî ser ziman. Bi wê yekê, weke rêbazaka nêzîkatîya felsefikî pêşket. Bi wê re Marks, weke ku di wê xale sêyemin de Hegel dibêje ku "aqil li pêşîya tişta ku heyî ya", marks li dijî wê dirabê dibêje, ku "tişt li pêşîya aqil a". Bi wê re vajî wê Marks tîne ser ziman. Ji ber vê yekê ya ku Marks dibêje ku "min dîyelektîka Hegel ya ku berevejî li ser serê xwe ve dalaqandî danî ser pîyên wê." Hegel, aqil derdikxe li pêşîya tişt, lê Marks tişt derdixe li pêşîya aqil di dîyelektîkê de. Li ser vê esasê Marks, rexneyan li Hegel digrê.

## Çavkanî

Kategorî:Felsefe
Afirînerî

**Afirînerî** an jî "**çêkerîtî**", hêza mirov ji afirîneriyê û an jî kû ji çêkerîya tiştekî tîne ser ziman. Bi ingilizî jî jê re "Kreativitet" tê gotin. Di çareserkirina pirsgirêkan de bê, di xwandin û nivîsandinê de bê û an jî kû ku di beşên zanist, çand, di qada tiştên ku bidest tên çêkirin û hwd de bê, hêza meji û çêkerîya wê têne ser ziman. Di roja me de, di dibistanan de, ji bo ku eferînerîya mirov were kifşkirin, metodên teybet ji aliyê zanistê ve tên kirin. Beşa "intelligens" û ankû ku bi kurdî "jîrê" yek ji wan beşan a.

Li ser çêkirîyê ji filosofên weke Platon û Aristo bigra heta ku digijê, zanist û filosofên sadsale me, li ser vê beşê û ankû qadê bi zanistî sêkinî na. Li ser wê teorî û zanin û têgihiştin bi pergalî afirandina û danîna li pêşîya mirov.

## Çavkanî


Kategorî:Dîzayn
Kategorî:Konseptên metafizîkê
Kategorî:Lêkolînên zanist û teknolojiyê
Kategorî:Metafizîka hişî
Kategorî:Prosesên hişî
Kategorî:Raman
Kategorî:Şiyanên hizirîna rexnegir
Kategorî:Xeyalkirin
Aftenposten

[thumb|Avahiya redaksiyona rojnameya Aftenpostenê li [Osloyê paytexta Norwêcê (2008)]]
**Aftenposten**, rojnemeyeke norwêcî ye ku di sala 1860'î de ji aliyê Christian Schibsted ve hatiye avakirin û destpêkirin. Bi kurdî, wateya wê, "Nûçeye Berêvarî", anku "Regihandina Berêvarî" ye. Lê di salên 1905'an û wan de, di dema ku Norwêcê ji Swêdê xwe cuda kir û bixwebixwe bû, di wê demê de êdî bi awayekî rêk û pêk bidest weşanê kir. Di dema hatina talûkeya naziyan de, weke rojmeneya pêşî ku di derbarê hatina wan de norwêcî hişyar kir ew bû. Îro, weke xateka giring hebûna xwe di domêne. Bi wê re, ku li ser zanistê û siyesetê û çandê bê, pirr kovaran de di hundurê demên kin de bi awayekê zû amede dike û digihêne xwendevanên xwe. Li Danimarka û Swêdê jî derdikeve. Ev rojname xwediyê wê Schibsted ye. Bi îngilîzî jî weşanên xwe radigihêne xwendevanin xwe.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1860an li Norwêcê
Kategorî:Rojnameyên norwêcî
VG

***Verdens Gang*** an jî bi kurtasî **VG**, navê rojnemeyeke Norwêcî ku di salên 1945 û wan de bidest weşanê kirîya ya.Bi norwêcî jê re "wedens gang" tê gotin. Wate wê di kurdî de "dema dunyê" ya. Li Isvecê jî û denimarka jî derdikeve. Weke rojnemeyek ji wan rojnemeyê norwêcî ya herî mazin tê zanîn û hasibandin. Bi teybetî, giraniyê de siyeset, civaknasî û çanda popular.

Kategorî:Avabûnên 1945an li Norwêcê
Kategorî:Norwêcî
Kategorî:Rojnameyên norwêcî
Diyalektîk

**Diyalektîk** anku teherê diyalektîk, teoriya nêzîkatiyê ya ku Marks li ser nivîsandiye.

Dîyelektîk, yê kuy temenê wê avêya û ew bi têgihiştin kirîya feylesofê almanî Hegel a. Nêzîkatîya dîyelektîkê ya ku Marks pêşxist ne mengîwer bû pêzawer bû. Hegel bi rengê mengiwerîyê wê nêzîkatîyê û ankû "metod"ê dîyelektikê têne ser ziman. Jê re ji ber vê yekê "diyalektîka Hegel" tê gotin. Awaye dîyelektikê ku Hegel têne ser ziman Mengiwer û ankû "îdealîzm" e. Lê ya ku Marks tîne ser ziman. Pêzawer û ankû "materiyalîst" a.

Teherê diyelektikê, weke teher û nêzîkatîyeka giring ya felsefî ya. Li ser diyalektîkê, piştre gelek zanist û filosofên ku hatina, hizrinên xwe hanîna ser ziman.


Kategorî:Felsefe
Kategorî:Metodolojiya felsefeyê
Hegelvanên ciwan

Hegelvanên Ciwan, piştî hegel re, ku li ser şopa Hegel dimeşîn komek zanist li dora zanistê diafirê. Di nava wan zanistan de ciwanên xwendevan de jî hena. Ji wan re Hegelvanên ciwan tê gotin. Ev li gorî hizrên Hegel dihizir in û tênin ser ziman. Pişt re, weke "Hegelvanên çapgir" û ankû "hegelvanên ciwan" jî tên nasîn. Di nava rastgiran de hegelvan dibin. ew jî xwe weke "hegelvanên rastgir" bi nav dikin. Hegelvanêîn Çapgir li dijî wan di zankoyê de dikivina tekoşînê de. . Karl Marx, Friedrich Engels, August von Cieszkowski û hwd jî di nava wan hegelvanên ciwan de cih digir in di demên xwe yên pêş de. Lê Marx, di cudabûna fikrê xwe de ji wan cuda dibê û piştre bi tevahî ji wan cuda dibe. Hizrên xwe yên ku Marks tîne ser ziman, di wan de bi dest rexnekirina Hegel û hizrên wî yên felsefîkî dike.

Hegel, hizrên wî, bi teybetî li dora zanko û ankû universîteyan pirr tê axiftin. Li wan re, hizir tên afirandin. Hegel bixwe jî, akademisyenekî ji wê dordorê ya. Hê ku Hegel li jîyane ya, komên çapgir û rastgir ên ku ji xwe re dibêjin Hegelvanê çapgir û hegelvanê rastgir derdikevin. Piştre, ev kom bixwe jî, tevî ku ji kokekê na jî, rexneyan li hevdû digir in.
Dagbladet (rojname)

**Dagbladet**, weke rojemene sêyem a mazin ya norwêcî ya. Di sala 1869 de tê gotin ji aliyê Anthon Bang û Hagbard Emanuel Berner ve hatîya destpêkirin. Wate *dagbladet* dibê "rojnemeya rojena". Li ser Internetê ve pirr mazin xwediyê bicihkirinaka mazin a. Lê bi qaxizî jî weke ku li Norwecê derdikeve li Isvecê û Danimarka jî derdikeve.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1869an li Norwêcê
Kategorî:Rojnameyên norwêcî
Kurdistan – om fortid, folk og framtid

***Kurdistan – om fortid, folk og framtid*** (bi kurdî: Kurdistan - di derbarê raborî, gel û pêşarojê de), navê pirtûka Erling Folkvord li ser dîroka Kurdistanê ku nivîsandîya. Bi rêwîtîya xwe ya çûna kampa PKK re dîroka Kurdistanê û civake wan û teybetmendiyên civate wan tîne ser ziman. Ew bixwe, dema ku tê Kurdistanê, diçê nava xalkê û bi wan re dide û distêne û diaxivê. Bi wê re jî, di derbarê dîroka kurdan û teybetmendiyên civate kurdan de xwe baş kûr dike. Piştre wê pirtûka xwe dinivîsêne.

Folkvord, bi dîrokê re hem dike û dixwezê roja me û hem jî teybetmendiyên civate kurd bide berçav. Bi wê re tekşîna kurdan ya ji bo azadîya xwe ku ew didin, dîmenekî wê di pirtûkê de tê dîtin.

Kategorî:Norwêcî
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên li ser Kurdistanê
Le Monde

**Le Monde**, rojnameyeke firansî ye. Ji aliyê Hubert Beuve-Méry ve hat avakirin. Rojname, xeta wê çepgir e. Di 1944'an de hat avakirin. Hingî bi rojname Le Figaro re hebûn.

Sernivîskarê rojnameyê (*rédacteur en chef*) Erik Izraelewicz e (2012).

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1944an li Fransayê
Kategorî:Rojnameyên fransî
Le Figaro

Le Figaro, rojnameyeke fransî ye. Li Parîsê hate weşandin di salên 1826'an de weke kovareke heftane û tinazker hate damezrandin. Le Figaro rojnameya herî kevn e li Fransayê, û digel Le Monde û Libération yek ji sê rojnameyên fransî yên sereke ye.

Wê navê xwe ji lîstikeke şanoya komedî ya "Le Mariage de Figaro" ya Pierre Beaumarchais di sala 1778-an de wergirtiye. şîara rojnameyê di çalakiya dawî ya lîstikê de ji monologa Fîgaro hate girtin "Bê azadiya rexnekirinê, pesneke rastîn tune ye". “Bê azadiya rexnekirinê, pesindan derewek e”.

Albert Wolff, Émile Zola, Alphonse Karr, Théophile Gautier, û Jules Claretie di nav beşdarên destpêkê yên kaxezê de bûn. Sala 1866an, Le Figaro bû rojnameyeke rojane. Xeta wê, bi awayekî mihafazakarî (kevneperestî) tê ser ziman. Vê dawîyê helwesta siyasî ya rojnameyê bêtir merkezî (navendî) bû.

Ji Adara a2004an ve, Serge Dassault bû xwediyê Le Figaro, ew mîlyardarekî Frensî ye û siyasetmedarekî kevneperest e, û herweha ew xwediyê pargîdaniyeke leşkerî û afirînerê balafiran "Dassault Aviation" bû.

Le Figaro di 2009an de derbasî formata Berliner / tabloid bû. Di 2010an de, Le figaro bi Engilîzî beşek bi navê Le Figaro English çêkir, beş di sala 2012an de bidawî bû.

Di Sibata 2012an de, civata giştî ya rojnamevanên Le Figaro civîneke giştî çêkirin û xwestin ku rojname bêtir plûralîzm (pirr-deng) û "durust” be. Rojnamgeran rojname tawanbar kir ji ber nûçegihaniya siyasî ya yekalî ji bo berjewendiya partiya rêvebir û serok Nicolas Sarkozy. Edîtorê serekî yê Le Figaro wiha bersivand: "Xeta redaksiyona me xwendevanên me dilxweş dike ... [...] Ez nabînim çima divê em wê biguherînin. [...] Em rojnameyeke rastgir in û em wê eşkere îfade dikin. Xwendevanên me, rojnamevanên me jî pê dizanin. Di vê yekê de tiştekî nû tune ye ! "

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1826an li Fransayê
Kategorî:Rojnameyên fransî
Lîsteya xelatgirên Nobelê

Xelate Nobelê, her sal di beşên wejê, aborî, zanist û fizikê de tê dan. Bi taybetî, armanca wê xelatê ew a ku ên ku bi zanebûn û kifşên xwe li ser aqil re ku rêyek şanî mirovatiya dane re bi xelat bike ya. Xelatên wejê, aborî û hwd ên weke vê ên li ser zanistê li Swêdê tên pêbexşandin. Lê xelata aştiyê ya Nobelê jî li Norwêcê tê belavkirin.

## Lîsta xelatgirên Nobelê

## Girêdanên derve


Kategorî:Xelatgirên Nobelê