open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marmaroka dîwaran

**Marmarok**, **marmaroka dîwaran**, **kelpezer**, **meqezer** an jî **maqîze** (*Lacertidae*), famîleyek xijendeyî wek maran, ji canewerên pelikdar in ku pir cins û cureyên wan hene.

## Şayes û reftar
Du lingên wê yên ku bi "lep" hene. Çend ku lepên wê weke ku bi sê tilîyan jî bin, karê weke yê mirovekî bi kar bêne. Weke çavên wê ew lapên wê jî pir bi bal in. Çiqasî û çend sal bi ser ve herin jî, marmarok, wê sê çar na jî herî zêde ji pênc teliyan zêdetir maztir û dirêjtir nebe. Çermê wê, di dişibe yê Mar. Lê ku kete du saliya xwe de êdî çermê wê dibe weke Sûsmar. Axlebe jî xwediyê xamleka belek a. Weke margîse, karê rengê xwe bi erdê re bike yek û xwe bi wê ji berçav vedişêrê.

Ew kurmê kêzan dixwin. Piraniya marmarokan li herêmên germ dijîn.

## Dabeşandin
Dabeşandina marmarokên dîwaran li binefamîle,êl,cins û cureyan hatiye belavkirin ji aliya Arnold *et al.*, 2007,gor anlaysîza fîlocenetîkî.

**Fmîleya marmarokan an Lacertidae**
* **Binefamîleya Gallotiinae**
** Cinsa *[[Gallotia]]* (8 cure)
** Cinsa *[[Psammodromus]]* (6 cure)
* **Binefamîleya Lacertinae**
** **Êla Eremiadini**
*** Cinsa *[[Acanthodactylus]]* (40 cure)
*** Cinsa *[[Adolfus]]* (4 cure)
*** Cinsa *[[Atlantolacerta]]*
*** Cinsa *[[Australolacerta]]* (2 cure)
*** Cinsa *[[Eremias]]* (29 cure)
*** Cinsa *[[Gastropholis]]*
*** Cinsa *[[Heliobolus]]*
*** Cinsa *[[Holaspis]]*
*** Cinsa *[[Ichnotropis]]*
*** Cinsa *[[Latastia]]* (10 cure)
*** Cinsa *[[Meroles]]* (7 cure)
*** Cinsa *[[Mesalina]]* (13 cure)
*** Cinsa *[[Nucras]]* (8 cure)
*** Cinsa *[[Ophisops]]* (8 cure)
*** Cinsa *[[Pedioplanis]]* (10 cure)
*** Cinsa *[[Philochortus]]*
*** Cinsa *[[Poromera]]*
*** Cinsa *[[Pseuderemias]]*
*** Cinsa *[[Scapteira]]*
*** Cinsa *[[Tropidosaura]]*
** **Êla Lacertini**
*** Cinsa*[[Algyroides]]* ( 5 cure)
*** Cinsa *[[Anatololacerta]]*
*** Cinsa *[[Dalmatolacerta]]*
*** Cinsa *[[Darevskia]]* (22 cure)
*** Cinsa *[[Dinarolacerta]]*
*** Cinsa *[[Hellenolacerta]]*
*** Cinsa *[[Iberolacerta]]*
*** Cinsa *[[Iranolacerta]]*
*** Cinsa *[[Lacerta]]* (40 cure)
*** Cinsa *[[Parvilacerta]]*
*** Cinsa *[[Phoenicolacerta]]*
*** Cinsa *[[Podarcis]]*
*** Cinsa *[[Scelarcis]]*
*** Cinsa *[[Takydromus]]*
*** Cinsa *[[Timon (genus)|Timon]]* ( 4 cure)
*** Cinsa ''Zootoca

## Pêşangeh

Wêne:Lakerta media.jpg|Lacerta media


## Mijarên têkildar
* Gumgumok

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* The Reptile Database, Family Lacertidae
* Cyber lizard 
* Herpetoculture of Lacertidae

Kategorî:Famîleya marmarokan
Fanta

**Fanta** markaya kompaniya Coca Colayê ye û di 1940î de dest bi çêkirinê re li Almanyayê hatiye nasandin û hilberandin.Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem ji aliyê DYAyê ve hatiye kirîn û 1960an de jî hêmaya Markaya Tescîldarê hilgirtiye. Zêdetirîn vexwarinên biporteqalan hildiberîne. 180 weletan tê firotin. Navê şirketê jî ji zimanê almanî *Fantasie* (Fantazî) yê tê.

## Girêdanên derve
* Fanta Malpera Fermî
* Coca-cola.com'da Fanta 
* Lêkolîn:Fantaytê kî çêkir? (Ji Snopes.com'ê)
* Coke phasing out Minute Maid soft drinks
* Fanta Edition Bape Sta sneakers 

Kategorî:Vexwarin
Kategorî:1940 li Almanyayê
Nîgar

[thumb|rast|200px|Nîgareke [Vincent van Gogh|Van Gogh (1890)]]
**Nîgar**, wênekirina bidest e. Nîgar, nîgarvanê wê mirovê ku xiyal û jîra xwe bi hev re dirijêne ser rûpel e. Nîgarvanên weke Michelangelo Buonarrotti yên ku di deme Ronesansê de jiyana yên navdar yên ku weke nîgarvanên ku binavê xwe re mohr li dîrokê dana têne zanîn.

Nîgar, ji mijareke evînê ku weke evîna kurd ya navdar ya Mem û Zînê û hwd û an jî weke lehengên weke yên Rûstemê Zal û an jî dîmenek ji xwezaya li berçav û hwd, wênekirina wê ya bi pênûsê, nîgarê dihêne li holê.

Di demên berê de kurdan binaqş hunereke nîgarî ya ku pirr giranbuha daye nîşandin. Li ser paç bi dirûtinê wênekirinê re kirina ku her derziya dirûnê bilêv bibe û bipeyivê. Minaq, neqşa wênekirina şahmaran, di nav kurdan bi kevneşopî heya û pirr bi pêşketina mazin ya bi wan re heyîna xwe daya berdewam kirin. Di wênekirinê de êş, xweşikatî, dilxweşî, jidilbûnî, evîndarî, legengî û mêrenî û hwd, xalên ku awa dana naqşên jinên kurd yên ku weke yên ku bi naqşên Şahmaran re ji dilê xwe re çêdikirin.

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên hunerê
Kategorî:Huner
Dilber

**Dilber**, navekî lehengî yê ku weke ku çawa ku bi Ehmedê Xanî re *Mem û Zînê* heye tê ser ziman, ew jî bi Feqiyê Teyran re heye û tê ser ziman. Di qasîda û helbestên Feqiyê Teyran de tê ser ziman. Feqiyê Teyran, wê wilqasî xweşik weke yeke jînbûya. Li herême botanê, di nav seyde û meleyên ku di medresayên kurdî de xwandina û mezin bûna de, bi gotinaka bi êmin ew tê ser ziman û tê gotin ku "jînbûya". Di nav xelkê de Dilberê, bi êşa ku dîtî û kişandî û eleme dilê xwe re tê ser ziman. Ji aliyê zanebûna xwe ve hertimî weke "minaqekê" hatiya ser ziman. Evîna dilberê jî, weke ya Mem û Zînê evinaka ku ne digihiştiya miradê xwe. Di nav xelkê de ku tê ser ziman û tê bi navkirin, Dilberê Hêz kurmamê xwe "Dilşad" Dike. Bi vê yekê re ku nav evîna wê tê kirin tê gotin "dilê Dilberê yê Dilêş yê bievîna Dilşad ku negihiştiya miradê" tê ser ziman.

## Mijarên têkildar
* Ey Dilberê

## Girêdanên derve

Kategorî:Leheng
Werîs

thumb|250px|Werîs
**Werîs**, di kurdî navê benê stûr yê ku bi pê girêdan tê kirin. Di kurdî de werîs, ji benê stûr yê ku heya lê hê ku nekar re jê tê gotin. Lê weke ku li herême botanê bi teybetî tê gotin, gotina "hewsar" jî tê bikaranîn. Hewsar, di deme bikarhanînê de jî têne ser ziman. Di nav gel de gelek gotinên xalkî jî bi vê gotinê ve girêdayî têne ser ziman. Gotinek ji wan gotinan ev e: "ku hewsar di destê de bû ne berda lê ku te berda jî wê ji destê tê biçê û ku ji destê çû jî li pey nekeve". Di demên berê de bi gotina werîs re jî gelek gotin hene. Minaq, "bila werîsê wî di destê de bê .." Di wate hertimî ku li ser rewş û kirinê bi sehêt bê de ya. Gotina hewsar, biteybetî dihate gotin. Di wê gotinê de torîntiyek dihat ser ziman.

Kategorî:Tekstîla malê
Mirad Gundikî

**Mirad Gundikî** nivîskarekî kurd e ji Bakurê Kurdistanê.

## Jînenîgarî
Mirad Gundikî 18ê îlona 1987an de li Gundikê Melî ya bi ser Şirnexê ve hatiye dinyayê.

Mirad Gundikî, hê di zarokatiya xwe de bi tirkî dest bi nivîsariyê dike. Heta 17 saliya xwe bi tirkî dewam dike heta ku wan dema pênc caran hatiye xelatkirin. Ji destê serokkomarê Tirkiyeyê yê berê Ahmet Necdet Sezer jî ji bo helbesteke xwe xelatekî werdigre. Mirad di 17 saliya xwe de biryar dide ku bi zimanê miletê xwe binivîse û ev piştî vê biryara xwe bi rojane, heftane an jî mehane ji hev cuda cuda bi awayekî peryodîk nivîsariyê dike.

Piştî ku Mirad dest bi nivîsariya kurdî dike çendîn nivîsar, çîrok û helbestên wî di kovarên wek Nûpelda, Tîgrîs û Çirûskê de û di malperên wek Nefel, Kulturname û Netkurdê de belav bûne.

Di quncikeka rojnameya Evroyê de dinivîsîne. Evro weşana xwe li Başûrê Kurdistanê dike. Bi heman demê de Mirad edîtor û xwediyê malpera Kurdîgehê ye. Şêwirmendê zimanî yê bernameya kevanî ya televîzyona Kurd 1'ê ye.

## Perwerde

Mirad xwendina xwe ya lisansê li Diyarbekirê di Zanîngeha Dicleyê de di beşa kîmyayê de didomîne. Xêncî vê Mirad du salan (2008-2009, 2009-2010) li mala Piştgiriya Perwerdehiyê de ji bo xwendekarên ku nikarin biçin dersxaneyên pereyî bi dildarî mamostetî jî kiriye.

## Xelat

Di sala 2010ê de ji aliyê *Kurdish American Education Society* (bi kurtî *KAES*) ve li Zanîngeha Los Angelesê di pêşbirkeke di nêvbera kurdên ciwan yên nivîskar de, nivîsa wî layiqê xelata nivîsa herî afrîner û orijînal hat dîtin.

## Çîrok
* *Bajarê parçeyên dilî lê pirtûbelav bûyî*
* *Bûka çardehsalî*
* *Gulle û pê qerisî bûn*
* *Hilingivîna di peyamên evînê de*
* *Jiyana pêguhork*
* *Mirina cohta keziyên sor*
* *Nêçîrvanek û serdebûna rojê*
* *Nîvê dilê min û nîvê dilê destgirtiya min*
* *Qurmînî û tirsa bêdeng*
* *Sermahiya Diyarbekirê û şehê Pira Dehderî*
* *Şelandina dewlemendê bajarî*

## Nivîsar
* *Bûkaniya zimanê botan û rengîniya hemî kurdên wêjevan*
* *Ez û dilê xwe yê hecî li stenbolê*
* *Gelo jin û mêr wekî hev in*
* *Ji dotmama min Zozan Berwariyê re dîmenekê ji welatî*
* *Kewgirî*
* *Mamê Evdirehman yan Evdirehman amca*
* *Mamikên Gundikê Melî û kurdiya kolaneyên Diyarbekirê*
* *Nivîsandin û ferqa di nêvbera “kelex”, “kelaş” û “qerqode-yî” de*
* *Peqik û tûyik û devoka her kesan*
* *Şîroveya pisîkolojiya tirkek kurdek û ingilîzekî*
* *Şivanê karik û berxikan - Bêçîvan*
* *Tirkîaxaftina keçên sosyetîk û xweşiya jiyana serbilind*
* *Dar kurd bûn, kevir kurd bûn û newal jî kurd bûn*
* *Mamo hespê wî û Kurdistana azad*
* *Barzan - Welatê ko lê mar ji mirovan natirsin*

## Girêdanên derve
Kurdîgeh

Nefel

Evropress 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1987
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Philips

**Koninklijke Philips Electronics N.V.**, bi inglîzî, *Royal Philips Electronics* an jî bi kurtasî **Philips** tê zanîn. Navenda wê kompanyayê li Holandê ye 60 welatên cîhanê de çalak û nava şirketên mezin ên elektronîkê de cihê xwe ya xort digire.
Demezirênerî şirketê Gearard Philipsê ve sala 1891an de li bajarê Holandê Eindhovenê hate avakirin.

Dirûşmeya şirketê *Hadê em jê çêtir çêbikin* e.

## Pîşesazî

* Elektronîk.
* Têkberên malê.
* Amûrên ji bo lênêrîna kesane.
* Têkberên Ronahîkirinê

## Cih û der

* Amsterdam, Holand
* Almanya
* DYA

## Girêdanên derve
* Philips Navneteweyî
* philips iran reseller website 

Kategorî:Eindhoven

Kategorî:Şirket
Şêxan, Payizava

**Şêxan** () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.

Gundê de berî kurdan Ermenî dijiya.

Eşîr: Beg, Aqûwî, Circirî

## Erdnîgarî

Wanê re 75, Payizavayê re jî 53&nbsp;km dûrahiya wê gundê heye.

## Gelhenasî

Mixtarê gundê: 2008an *Tahîr yücel* hatiye hilbijartin.

## Aborî

Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.

Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Payizavayê
Repetîk

**Repetîk** () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.
Nifûsa gundê pir bû, lê gelek kesên gundê dijîn koç bûne Stenbolê.

## Erdnîgarî

Wanê re 100, Payizavayê re jî 80&nbsp;km dûrahiya wê gundê heye.

## Gelhenasî

## Mixtar

Mixtarê gundê: 2008an *Tahîr Dural* hatiye hilbijartin.

## Aborî

Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.
Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye. Tenduristîxaneyekî heye lê hêj neketiye bin kar anînê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Payizavayê
Hezretê Norşênî

**Şêx Mihemed Dîaudîn**, Kurê Şêx Evdirehmanê Taxê yê. Wê lakabê (Hazret-ê Sani ) Şêx Fethullah dayê wî. Sala Hicri 1275 meha Kanunê evvel'da diyaxhera buyê. Ciyê zainnawî gundê Usp 'e ki wê gawê girayi İspait bu yê.
## Çavkanî
Bêhvil

Bêhvil, qatek ji laşê me yê herî girîng a. Bêhvil jî, weke guh, Çav û hwd, qatek ji qatê laşê me yê herî bi pergal û xwediyê tevlîhevîyaka bi pergalî ya pirr mazin a. Du qulên bêhvilê hene. Ev qul jî di kurdî de ji wan Firnik têne gotin. Gotina firnik ji kurdiya berê buhurtiya ya roja me. Hundurê herdû firnikên bêhvilê jî, li gor ku karibin pêdiviyên laş yên ku dikevina ser wan de bicih bênin bûna xwediyê awa bi mirov re.

Weke ku çawa li ser zimanê mirov yê di devê mirov de hin pertekên weke yên gayeyê di bin avê de li ser hene, hin pertekên bi heman rengî yên ku karibin alikariyê bidina pergale bêhvilê aliyê wê yê bêhnkirin û hwd hena. Bêhnkirin, di çerçova pergalekê de bi pergaleka laşî ya ku afiriya dihêkirin. Her firnikek têde hin mû hene. Ew mû jî, karekî wan yê ji bo afirandina baldariyê û afirandinê heya. Karekî wan mûyan yê di firnikan de yê herî girîng ku weke ya wan antênên tv´yan ya ku sinyalan dildê heya.

Î ro, cih bi cih di kurdî ji bêhvilê re Poz jî tê gotin. Lê poz, ew serê bêhvilê yê weke ku hinekî girovere jî.

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Zanist
Firnik

thumb|200px|Firnikên mirovî
**Firnik**, ji herdû qulên bêhvilê re tê gotin. Di firnikan de ew ayarê di hundurê wan de taybetmendiya wê ku sînîrên tê de zêde na. Pirr zîztî pê heya. Hêtên hundurê firnikan, li ser hinek mûyên ku mirov karê bi mîkroskopê bibîne hene. Ew mû, alî hildana bêhnê dikin. Ew mû jî, bi heyîn û hebûna xwe re aliyê pergale Bêhnkirinê diafirêne. 

Kategorî:Sîstema bêhngirtinê
Noqavok

**Noqavok**, **sonebinavik** (*Podicipedidae*), famîleyeke balindeyên avî ne wek mîraviyan xuya dikin. Noqavok balindek e ku xwe noqî avê dikin ango xwe di binê avê dadikin.
## Şayes û reftar
Her çiqas li ser bahran werin dîtin jî bi granî li avên şêrîn yên çem û gol û çiravan dijîn û bi masiyan û bi nermokên avê xwedî dibin. Heyta 20 metro bi kûranî dikarin noqî avê bibin û heyta 1 deqê dikarin dibin avê de bimînin. Pir çê dizanin avjaniyê bikin û noqî avê bibin.

Hêlîna xwe ya ku li ser avê ye bi giyayan dihê çêdikin û di navbera 3-8 hêkan dikin. Nêr û mê bi hevre qurp dikevin.

## Pêşangeh

File:Diving grebe.jpg|Navqavokek e avjnî dike
Image:Juncitarsus merkeli.JPG|Fosîlê navqavokek e nemayî ye
Wêne: Podiceps nigricollis 001.jpg|Navqavok


## Cins û cure

* Cinsê *[[Tachybaptus]]*
** Noqavoka biçûk, sonebinavka biçûk (*Tachybaptus ruficollis*)
** *Tachybaptus novaehollandiae*
** *Tachybaptus pelzelnii *
** *Tachybaptus rufolavatus*
** *Tachybaptus dominicus

* Cinsê *Podilymbus*
** *Podilymbus podiceps*
** *Podilymbus gigas*

* Cinsê *Rollandia*
** *Rollandia rolland *
** *Rollandia microptera *

* Cinsê *Poliocephalus*
** *Poliocephalus poliocephalus *
** *Poliocephalus rufopectus *

* Cinsê*Podiceps*
** [[Noqavoka stûsor]]*(Podiceps grisegena)*
** [[Sonebinavka bi kofîka mezin]] *(Podiceps cristatus)*
** *Podiceps auritus*
** [[Noqavoka stûreş]]*(Podiceps nigricollis)*
** *Podiceps andinus*
** *Podiceps major *
** *Podiceps occipitalis *
** *Podiceps taczanowskii *
** *Podiceps gallardoi*

* Cinsê *Aechmophorus*
** *Aechmophorus occidentalis*
** *Aechmophorus clarkii*

== Çavkanî ==

== Girêdanên derve ==

* [http://ibc.lynxeds.com/family/grebes-podicipedidae Grebe videos and photos]  on the Internet Bird Collection
* [http://www.tolweb.org/Podicipedidae/26371 Tree of Life Grebes] 
* openclipart.org: [http://openclipart.org/cchost/media/tags/aechmophorus Grebes clip-art] 
* [http://digitalcommons.unl.edu/bioscidivingbirds/ *Diving Birds of North America'', by Paul Johnsgard]
* Grebes Walk on Water  Documentary produced by Oregon Public Broadcasting

Kategorî:Beravî
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kîsikê hewayê

thumb|Airbaga SEAT Ibizayê
thumb|Hêmaya wesayîtên bi kîsikê hewayê

**Kîsikê hewayê****, balîfê hewayê** an jî ***airbag*** jî tê gotin, lê jê re gotina *airbag* çêtir tê dîtin. Wesayîtên bi airbagê re jî SRS ew sazûmane ji bo tirombêl û wesayîtan hatiye çêkirin. Sedema çêkirina wê sazûmanê jî ev e ku qezayekî bêyî wendahî û bêyî birîndar.
 
Ew sazûmane bi alikariya hewaya bipalepesto pêk tê. Sazûmanekî tê çêkirin û sêwirandin têde daringên kîmyewî û gelek daringên din ên bifişar cih digire. Ebata wê cîhazê bigiştî 20x20 tê dîtin, li gor modelên wesayît û tirombêlan ew ebat diguhere.

Gava ku wesayît qeza bike "sansûrên" li pêş wesayîtê li gor hêza qezayê û qelibînê (lêxistinê) dipîve û heke teqîna airbagê pêdivî bibîne, bi awayekî otomatîk bi rêya elektrîkê sazûmanên airbagê bi wê terhî bihêz û hişk diteqe. Hewayekî guşar û fişar dipijiqîne balîfê û diwerime (perçifîne). Di heman çirkê de balîf diwerime û nahêle ku qeza zêdetir zirarê bide.

Niha li gor zagonên gerdûnî ji bo wesayîtan ên nû tê çêkirin, cihê ku ajotvan dirûne li ser dîreksiyonê (badokê) airbag danîn pêwiste ji bo her wesayîtan.

Gelek kes bi saya wê pergalê qezayê de zêdetir zirar nedîtiye û jiyana xwe domandiye. Di qezayê de bi birînên piçûk ji mirin û bobelatên din filitîne.

## Dîrok
Yekemîn kîsikê hewayê di 1950yî de derxistine holê. Lê kesek wê pergalê re germ nedinêrî. 1980yî de Mercedes-Benz li ser modela W126-S-Classê re wê sazûmanê ceriband û wan wesayîten re jî *Supplemental Restraint Systems* (bi kurtasî *SRS*) tê gotin ango bi kurdî Pergala parastina alîkar. Piştî Mercedes, Porsche ji bo modela Porsche 944an wê sazûmanê bi kar anî. Niha ew sazûman ji bo wesayîtan standart bûye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Hilberînerên airbagê
* Airbag Information and Airbag Deployment video in slow motion 
* Chemistry behind airbags 
* Pictures and details about the 1970s GM Air Cushion Restraint System 

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Îcadên sedsala 20an
Kategorî:Otomotîv
Kategorî:Sazûman
Mercedes-Benz

thumb|250x250px|Nîşana Mercedes Benz
thumb|Mercedes-Benz-Mûzexane 2006
thumb|Mercedes CLK DTM C209 2
thumb|Ticar li Munich
Fîrmeya **Mecedes-Benz**ê 1926an de li Almanya hatiye avakirin. Motor, trembêl, otobus, qamyon û warê otomotîvê de her tiştê hildiberîne. Bi giştî wesayîtên ku hildiberîne lûks tê qebûl kirin û wesayîtên cîhanê ên bizirx û meqamitî Mercedes hildiberîne.

Mercedes 23 Hezîran 1902 an de Mercedes, piştre jî merqe sala 1902an de tescîldar bû 1926 fîrmeyên Mercedes û Benz bûn yek navê xwe guherand **Mercedes-Benz''ê.

Sazkarên Mercedesê [[Gottlieb Daimler]] - [[Karl Benz]] in.

Navê Mercedesê jî, ji navê kêça Hevparê Emil Jellinekê tê. Ew nav, di nava spaniyan de gelek tê bi kar anîn. Wergera wê jî camêrî û keremî tê.

== Rêzeyên Hilberandina Modelan ==
* [[Mercedes-Benz A-Class|**A-Class**]] – Hatchback
* [[Mercedes-Benz B-Class|**B-Class**]] – Multi Purpose
* [[Mercedes-Benz C-Class|**C-Class**]] – Saloon, Estate & Coupé
* [[Mercedes-Benz CL-Class|**CL-Class**]] – Coupé
* [[Mercedes-Benz CLS-Class|**CLS-Class**]] – 4 door coupé
* [[Mercedes-Benz E-Class|**E-Class**]] – Saloon, Estate, Coupé & Cabriolet
* [[Mercedes-Benz G-Class|**G-Class**]] - cross-country vehicle
* [[Mercedes-Benz GL-Class|**GL-Class**]] – Off Roader
* [[Mercedes-Benz M-Class|**M-Class**]] – Sports Utility Veihicle (SUV)
* [[Mercedes-Benz R-Class|**R-Class**]] – Luxure Tourer Vehicle (LTV)
* [[Mercedes-Benz S-Class|**S-Class**]] – Saloon
* [[Mercedes-Benz SL-Class|**SL-Class**]] – Roadster
* [[Mercedes-Benz SLK-Class|**SLK-Class**]] – Roadster
* [[Mercedes-Benz SLS AMG|**SLS AMG**]] Coupé
* [[Mercedes-Benz Viano|**Viano''']] – Multi Porpose Vehicle (MPV)

## Girêdanên derve

* Mûzeya Mercedesê 

* Malpera Navneteweyî 

Kategorî:Avabûnên 1926an li Almanyayê
Jiloan Hamad

**Jiloan Hamad** futbolvanekî kurde bi eslê xwe li payitexta Azerbaycanê Bakuyê ye û niha ji bo taxima Swêdê a bi navê Malmö FFê dileyize. Hamad ji 6 sarmaweza sala 1990 ji dayik bûye.

## Çavkanî

jiloan hamad la kurdstane bashur la bazhere ranya la dayk bwa nak la azerbayjan.

Kategorî:Futbolvanên kurd
Kategorî:Futbolvanên swêdî
Kategorî:Jidayikbûn 1990
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mirovên zindî
Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê

**Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê** an jî **Zanîngeha Tibê ya Hewlêrê** (bi soranî: *Zankoy Hewlêrî Pizîşkî*) li paytexta Kurdistana Başûr Hewlêrê cih digire. Tîrmeh 2005an de hate avakirin û berê jî girêdayî Zanîngeha Selahedînê bû.

Wan salên dawî kurdan re pêşveçûn pir pêdiviye û sazkirina wê zanîngehê ji bo kurdan pêngavekê zor girînge. Tevî nû sazkirinê jî zanko çar beşên bilind di hundirîne. Û ji bo pêşerojekê biwesf û nûjen bo kurdan avakirina wê zanîngehê tamamker nebe jî zor girînge. Di zanîngehê de gelek zanistên pispor û bijîşkên zana ji bo wê herêmî gelek diviya û xebatkarên zanîngehê hewl didin ku Kurdistanê nûjentir bikin.

## Çavkanî

* https://hmu.edu.krd

## Malpera Fermî ya Zanîngehê
* Hawler Medical University website

Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê
Bijîşkî ya Hewlêrê
Zanîngeha Koyeyê

**Zanîngeha Koyeyê** an jî **Zankoya Koyeyê** (bi soranî: زانکۆی کۆیە, *Zankoy Koye*; bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: *Zankoy Koya*) li paytexta Başûrê Kurdistanê Hewlêrê cih digire. Zanîngeh di sala 2003'an de hate avakirin. Beşên li zanîngehê çandyarî, endazyarî, zagonsazî, çand, huner û perwerdehî ne.

thumb|Deriyê Zanîngeha Koyeyê
Piştî raperînê başûrê Kurdistanê ji dijminan veqetiya û bû xweser. Di warê aborî, perwerdehî, pêşxistin û hwd. de Kurdistan gelek pêşket. Lijneyên akademîk û peywirên navneteweyî de ew gavene gelek rolek mezin leyîstin. Zanîngeh ji hêla serokkomarê Iraqê Celal Telebanî ve, di 11'ê cotmeha 2003an de hate vekirin.

Destûryariya ewil piştî heyama xwendina 2003-2004'an , di 20'ê tîrmeha 2006'an de hate radest kirin.

## Girêdanên derve
* Malpera Zanîngehê 

Kategorî:Avabûnên 2003an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê
Koyeye
Porsche

**Porsche Automobil Holding SE** bi kurtasî **Porche** (bilêvkirina kurdî: *Porşe*). Sala 1947an de ji aliyê kurê Ferdinand Porche yê Ferry Porcheyê ve li bajarên Almanyayê Stuttgartê şirket hate avakirin.

Porche bi tenê trembêlên spor hildiberîne. Sala 1969an de xwe di gihijîne fîrmeya Volkswagenê û şirket %30.9 aîdê Volkwagenê ye. Piştî digel şirketa mezin Volkwagenê şrîk bû hê zêde wesayîtên bi kalîte çêkir. Û bin banê Audi, Seat, Škoda û Volkswagenê trembêlên herî bi qalîte û sportîv hildiberîne.

Tevî van şirketan digel şirketên Koreyî jî peymandar bûye wekî Subaru û Daewoo.

## Modelên ku hildiberîne
**Modelên hê jî tê hilberandin**

* Porsche Boxster (1996
* Porsche Cayman (2006)
* Porsche 911 (1964)
* Porsche Panamera (2010-?)
* Porsche Cayenne (2004)
* Porsche 9ff GT9

**Modelên ku hilberandina van qediyane**

* Porsche 356 (1948-1965)
* Porsche 550 Spyder (1953-1957)
* Porsche 912 (1965-1969)
* Porsche 914 (1969-1975)
* Porsche 924 (1976-1988)
* Porsche 928 (1978-1995)
* Porsche 944 (1982-1991)
* Porsche 959 (1986-1988)
* Porsche 968 (1992-1995)
* Porsche Carrera GT (2004-2006)

**Modelên Pêşbaziyê**

* Porsche 64
* Porsche 360 Cisitalia
* Porsche 550 Spyder
* Porsche 718
* Porsche 804
* Porsche 904
* Porsche 906
* Porsche 907
* Porsche 908
* Porsche 909 Bergspyder
* Porsche 910
* Porsche 911
* Porsche 911 GT1
* Porsche 911 GT2
* Porsche 911 GT3
* Porsche 914
* Porsche 917
* Porsche 934
* Porsche 935
* Porsche 936
* Porsche 924
* Porsche 944
* Porsche 956
* Porsche 959
* Porsche 961
* Porsche-March 89 P
* Porsche RS Spyder

## Girêdanên derve

* Porsche Malpera Fermî (Pir Ziman)

Kategorî:Otomotîv

Kategorî:Volkswagen AG
Heyv

**Heyv** an jî **hîv** peyika cîhanê ya xwezaye. Nava Pergala rojê de jî pêncemîn peyika xweza ye. dûrahiya Erd û Heyvê nêzî 384.403 km ye, ango sî qat dûrahiya eşkêla cîhanê ye. Eşkêla heyvê jî 3.474 km ye.
Ew eşkêla Heyvê jî qasî çaryeka cîhanê ye. Loma qewereya Heyvê qasî qewereya Cîhanê %2 ye.

Gumlata Heyvê jî Cîhanê 81.3 qat kêmtir e. Erdkêşiya Heyvê jî li gor Cîhanê %17 ye.

Turekî Cîhanê a li ser rêgehê, Heyv tenê dikare 27.7 rojan wê torê temam bike û qasî dinyayê rêgehê de bizivire. Di nava gerstêrk û peyikên xwezayan de tenê mirov çûye li ser Heyvê. Yekemîn peyika ku li dora Heyvê derbaz bûyî jî Luna 1 peyika Yekitiya Sowyetan bû. Heyv li ser rêgeha cîhanê de ye û hevdem li dora Cîhanê dizivire. Heyv mîna Cîhanê li dora germiçanga xwe nazivire ji aliyê wê yekî westare û ji ber wê ji cîhanê aliyekî rûyê Heyvê tenê tê xuya. Ji Cîhanê herdu alî nayê xuya.

thumb|300px|Librasyona firehî û dirêjî ya Heyvê di heyamê mehekê de.
NASA gelek caran Keştiya Fezayê şandiye Heyvê ji bo bawerbûna heyîna avê, lê encam her demê wek derket li vir ti demê av nehate dîtin. Niha jî Nasa robotên pispor dişîne gerstêrka Behramê ji lêgerîna avê.

## Projeyên DYA'yê

thumb|çep|Girtina Heyvê 2007-03-03 23.52pm (RLH)

20 Tîrmh 1969an de cara ewil ji Heyvê re DYA Keştiya Fezayê şand ji bo lêgerîna jiyanê. Pisporên ewil ji Heyvê re pê pelandi jî Neîl Armstrong û Buzz Aldrin e.

## Wesayîtên pêşîn çûne Heyvê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.nasa.com/
Keştiya fezayê

thumb|Wêneyekî ji keştiya fezayê ya ''Mercury''

**Keştiya fezayê** ji bo derketina ji deratmosfer û gerîna li fezayê ew wesayîte hatiye sêwirandin.

Keştiya fezayê yên bi mirov û bêyî mirov henin. Yên bêyî mirov bi qumandayê tê beralîkirin. Deratmosfer û fezayê mîna cîhanê li van deran hewa û oksîjen tune ye. Ji ber wê wesayîtên ên li cîhanê nikare li vir bifire, wekî balafir û firoke.

## Şandina ji fezayê re

Keştî heta deratmosferê bi roketên bihêz ve diçe, piştî ku gihîşt fezayê li vir ser rêgehekê birûne êdî hewce ji roketê re namîne. Li ser rêgehekî dirûne û li dora germiçanga gerdûnî dizivire.

Keştiya yekê ji fezayê re 4ê cotmeha 1957an de bi navê **Sputnik** jî aliyê DYAyê ve hate şandin. Ew keştî nêzî sê mehan ma ser rêgeha xwe.

Niha jî teknolojî gelek pêşketiye ji aliyê ezmannasî ve û hatiye rewşekî wisa ku êdî fezayê re rêwî tên veguhêztin.

Rayedarên NASAyê dibêjin ku demekê kin de êdî em bi lez û bez rêwî veguhêzin fezayê re.

## Girêdanên derve

* NASA: Zanizta Fezayê 
* NSSDC Lêgerîna Keştiya Fezayê 
* Dîroka Keştiya Fezayê
* Serekeyên Fezayê
* Muzexaneya Navneteweyî ya Keştiya Fezayê

## Çavkanî

* **Dîroka Keştiyan** ***(Wîkîpediya Îngilizî)***
Ford

thumb|Ford Edge

**Ford** şirketa otomotîvan, ji aliyê Henry Ford ve li DYAyê parêzgeha Michiganê di 16ê hezîrana 1903an de hate avakirin.
Nava şirketên mezin ên cîhanê **Ford Motor Company** cihekî girîng digire.

Navenda wê Michiganê ye li ser 6 parzemînan ji 200 welatan re hildiberîne û difiroşe.

## Agahî

260.000 xebatkar û 110 bêşegehê wê kompanyayê heye.

Cîroya şirketê ya 2007an 172.455 milyar dolar e.

## Cih û Der

Bi tenê Bakurê Kurdistanê Ford 2005 an û heta 2010 merqeya otomotîvê de yekemîn bû. Niha jî Ford wê herêmê serdest e.
Modela Ford Transit û Ford Cargo li bakurê kete lîsteya yên herî zêde hatine firotin.

## Model

**Wesayîtên Siware**

* Ford Ka
* Ford Fiesta
* Ford Fusion
* Ford Focus
* Ford Focus CC
* Ford Mondeo
* Ford Taurus
* Ford Five Hundred
* Ford Freestar
* Ford Edge
* Ford C-MAX
* Ford S-MAX
* Ford Galaxy
* Ford Focus RS
* Ford Focus ST
* Ford Thunderbird
* Ford FG Falcon
* Ford Crown Victoria

**Wesayîtên Pêşbaziyê**

* Ford Mustang
* Ford Shelby GT500 Eleanor
* Ford Shelby GT500
* Ford GT
* Ford GT40

**Wesayîtên Bazirganî**

* Ford Transit
* Ford Transit Connect
* Ford Tourneo Connect
* Ford Transit Connect Taxi
* Ford Transit Connect Electric
* Ford Ranger
* Ford E-Series
* Ford F-Series Super Duty
* Ford Cargo

**Wesayîtên Xakê**

* Ford Kuga
* Ford Explorer
* Ford Explorer Sport Trac
* Ford Escape
* Ford Expedition

## Galerî

Wêne:Wakefield College Van at Woodside, Birkenhead - DSCF0032.JPG|Ford Transit
Wêne:Fusion Brasil.jpg|Ford Fusion
Wêne:Ford Expedition July 2005.jpg|Ford Expedition
Wêne:Ford Mondeo front.JPG|Ford Mondeo
Wêne:Ford Fiesta Zetec S.jpg|Ford Fiesta
Wêne:'65 Ford Mustang Coupe (Orange Julep).JPG|Ford Mustang


## Çavkanî
* Ford Motor Company (Wîkîpediya Îngilîzî)

## Girêdanên derve

* Ford Malpera Fermî
* Malpera Global
* The Ford Story
* Ford on Facebook
* Ford on Twitter


Kategorî:Otomotîv
Kategorî:Şirketên di Borsaya New Yorkê de tên lîstekirin
Kûsk

Kûsk, ajalekî ku ji malbate Kûlahan a. Kûsk, wek Kûlahên mazin a, lê weke kûlan nikarê bi firîn biqavizê. Devê kûlan ne kifşa zêde. Lê yê kûsk pirr kifşa. Ew karê devê xwe vekê û bigirê. Ew vekirin û girtin, bikifşa û aliyekî wî yê herî li berçav a. Ji kûlaha cudatir pirr gezok a û gezên wî pirr dijwar in. Kûsk, di deme palayiya ardan de derdikeve û piştre jî winda dibe. Weke Kûlah du lingên wî yê mazin ku weke devê Birakê na hena.Wan lingên xwe ji bo parastina xwe bi kar dihêne. Lê bigez, parastina xwe pirr xurtt dike. Bi teybetî, li herême Nisêbînê û Cizîrê û bi wirde zêde hene.

Kategorî:Heywan
Kategorî:Xwezaye Kurdistanê
Galaksî

thumb|Galaksiyên wekî dîsk
thumb|Galaksî SMM J2135-0102
**Galaksî** , kombûna bi mîlyonan stêr, gaz û ewrên bidûman re tê gotin. Gava ku şevekê tena û bê ewr mirov esmanê binêre bi rehetî tê xuya. Galaksiya cîhanê Kadize an jî navê din (Rêya Kayê) tê gotin.

## Kadiz

Nava galksiyan de tenê Kadiz ji cîhanê tê xuya. Ya herî nava zanistê de tê zanin jî sereke Kadiz e. Nêzî sed hezar salê tîrêj (salê tîrêjê rêya ku tîrêj salekê diçe ye) eşkêla wê 90x10x10 (caran) km kadiz kêmzêde dused mîlyon stêrkan pêk tê. Galaksî mîna dîskan girover e. Û bi çavên rût jî mirov dikare bibîne.
Heke mirov bi hîza ekvatorê çav bigerîne Kadizê bi hêsanî navbera stêran de daring û stêrkan bibîne.
Zêdetirîn du sed mîlyon stêrk nava dîskê de cih digire. Temenê Kadizê sî hezar salê tirêjê ye.

## Celeb

Galaksî %80yê van mîna dîskan giroverin. Stêrên nava van galaksiyan bi giştî bi du awayan rêz dibin. Rêzbûna van yan awayekî sererast an jî bi awayekî spîral rêz dibin. Kadiz mîna awayekî spîral sererast rêz bûye. Lê gelek galaksî ti awayê nakevin bi şiklekê neserast û berbelav rêz dibin. Ji wan galaksiyan re jî galaksiyên sosret tê gotin. Hinek wekî şivik, kom, spîral û hwd. rêz dibin.

## Bûyîn

Galaksiyên Fezayê ti caran rasthatî û eletexmîn belawela nabin. Zanyarên pispor û wekî esmannasan li ser wê yekî gelek xebat kirine û dîtine ku Galaksî bi awayekî rasthatî kom nabin.
Ji xeynî Kadizê bi mîlyonan galaksî hene û nava qanûna xweza bi awayekî dirûst tevdigerin. Encama lêkolînan de hatiye dîtin ku Galaksî nava çirkekê de bi hezaran kîlometre lez û bez tevdigerin.

## Agahî

Tevgera van Galaksiyan nava Qûr'ana Pîroz de jî derbaz dibe. Sûreta Mulkê de tevger, bizav û hebûna van pêkeran tê vegotin. Hebûn û bizava van stêrk û gerstêrkan dîsa qudreta Xwedê Tealayê nîşan dide mirov.

## Galerî

Wêne:Caldwell.png|Celebên Galaksiyan
Wêne:Hickson Compact Group 59.jpg|Hickson Compact Group 59
Wêne:Tinker Bell Triplet.tif|Tinker Bell Triplet


## Çavkanî

* Ensîklopediya Rojnameya Tirkiyeyê
* Wîkîpediya Îngilîzî

## Girêdanên derve

* Galaksiyan
* Atlasa Gerdûnê
* Agahiyên Giştî 
* Galaksiya herî kevn 
* Galakî BBC Radio 4
* Projeya polakirina galaksiyan
* Wanekên Messierê


Kategorî:Stêrnasî
Fukushima

**Fukushima**, an jî bi kurdî bilêvkirin *Fukuşîma* (japonî: 福島市, *Fukushoma-shi*) bajarekê Japonê ye li herêma Nakadōriyê cih digire. Li gor jimartina gelheyê nifûsa Fukushimayê 350.000 hezar kes e li gor sala 2006'an.

Piştî tsunamiya 11'ê adara 2011'an saet 14:46:23, pêk hatî karesateke mezin li vir cihê qewimî. 12.554 kes mir û 15.073 birîndar û 2.869 kes jî hê ne ahtiye dîtin. Ew bobelata ku li Japonê qewimî gelek zirarekê mezin da wê welatî û aboriya dinyayê beravajî bû.

Kategorî:Bajarên Japonê
Serdar

**Serdar** payeyek leşkerî ye. Di artêşên klasîk de ji sedvan jortir, ji serheng û cihgirê serhangan jêrtir e.

## Wateya bêjeyê

[thumb|100px|rast|Serdarê artêşa [Şîleyê.]]

Serdar peyveke kurdî-îranî ye. Ne tenê di artêşê de tê bikaranîn. Navekî mêran e, tê maneya mêrxas, destxurt, fermandar, desthilatdar. Hêzên çekdar ên dewlet û mîrîtiyên kurd li gorî pîşe û erka eskeran hatibûne sazkirin. Kêm-zêde deh sedvan di bin fermandariya serdarekî de bûne. Di artêşên kurdan ên dîrokî de payeya herî bilind serdarî bû. Ya rastî berê di tevahiya artêşan de wisa bû. Payeyên din ên wekî general, bi mezinbûna artêşan derketin.

Kategorî:Dad (leşkerî)
Kategorî:Paye (leşkerî)
Kategorî:Sinifên leşkerî
Somalîlenda

**Somalîlenda** (; bi zimanê somalî: *;* ) li bakur rojavayê Somaliyê dewleteke serbixwe ye. Di sala 1991ê de serxwebûna xwe bi navê **Komara Somalîlendayê** îlan kiriye. Sê zimanên wê yên fermî hene erebî, somalî û îngilîzî ye. Somalîlenda têne ji Îsraêlê wekî welatekî serbixwe têye naskirin.

## Galerî

Wêne:Berbera_corridor_road.jpg|Somalilenda
Wêne:Bauern_bei_der_Feldarbeit_in_Somaliland.jpg|Somalilenda
Wêne:HargeisaDrone.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1991ê li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên Afrîkayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin
Erîs

thumb

**Erîs** (nîşan: 16px|⯰) (gerstêrka qambost, bi îngilîzî *(dwarf planet)* tê gotin) sedema wê jî eve ku bibejnbihostî gerstêrka Plutonê mezintir e. Yekîtiya Ezmannasî ya Navneteweyî wê gerstêrkê nexist nava 9 gerstêrkan de. Bîryar dan ku ew gerstêrke bi mezinahiya xwe nikare bikeve nava Pergala rojê bibe gerstêrka 10mîn. Ji ber wê ew jî mîna gerstêrkên Plûton, Haumea, Makemake û Ceresê bû Gerstêrka Qambost

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2006/16/

Kategorî:Pergala rojê
Hyundai

**Hyundai** hilberînerekî trembêl, kamyon, kamyonet, otobus û wesayîtên bi panelvanan e. Girêdayî şi

rketa Kiayê ye. Navenda şirketê li Başûrê Koreyê bajarê Seulê cih digire. Wesayîtên xwe ji çar aliyê cîhanê re difroşe.

## Dîrok
Ji hêla Chung Ju Yung 1967an de hatiye avakirin. Wateya navê şirketê bi korêyî *nûjen*, *nû*, *hevdem* e.

## Girêdanên derve

* Malpera navneteweyî ya Hyundai

Kategorî:Otomotîv
Daewoo

**Daewoo** hilberînerê tirombêl, kamyon, kamyonet, otobus û wesaîtên bi panelvanan e. Girêdayê şirketa GMyê ye. Navenda kompanyayê li Koreya Başûr bajarê Sêûlê cih digire. Wesaîtên xwe çar aliyê cîhanê re difroşe.

## Dîrok
Ji hêla Kim Woo Chungî di 22ê adara 1967an de hatiye avakirin. 1972an de jî dest bi hilberandina tirombêlan dike. 1999an de şirket todiavêje (îflas dike) bi neçarî hûkumeta Koreyê qerên (deynên) şirketê 76 milyar dolarê werdigire ser xwe. Xwedanê şirketê jî 10 sal û 21 milyar dolar ceza ji hikûmetê dixwe. Daewoo jî hilberînerê trêmbelan ya cîhanê herî mezin, ya li DYAyê General Mototorsê re tê firotin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Daewooyê

Kategorî:Otomotîv
Şebeş

Şebeş, fêkîyekî ku li kurdistanê dibê ya. Li herêmên kurdistanê hemûyan hema bêja şebeş şîn dibe. Lê bi teybetî "Şebeşê Amedê navdar bûya. Bi mazinatiya xwe re û bi xweşîtiya xwe re navdar bûya.

Şebeş, ev cûreyên wê hene: Şebeşê Bêdendik, Şebeşê Sipî, şebeşê Sor û hwd hene.
Lêv

thumb|260px|Lêv
**Lêv**, devên devê mirov û an jî her jîndayî na. lêve Jêr û Lêve jor heya. Lêv, bi çermê xwe re û bi sînîrîên di xwe de re cih û qatekî laş yê herî zîz a. Çermê lêvê, hertimî ku bi çûna Ziman ya bi serê re ji aliyê zimên ve tê şîlkirin. Bi wê şîlkiirnê re rewşa xwe ya lêvî diparezê. Lêv ku zûwa bû, hingî êdî hişk dibê û bi Qamûşk dibe. Aliyê lêvê yê ku di hundurê devê mirov de bidawî dibe jî, li ber keviya Goştê Dinan de qate xilasiya sînorê lêvê tê kifşkirin. JI aliyê lêvê yê derve jî ev wisa ya.

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Anatomî
Kategorî:Dev
Kategorî:Koendama herisê
Birh

thumb|Birh
**Birh**, an jî **Birû** ew mûyên ku li ser çavên mirov re na. Li ser çavên mirov re di bin Anîya mirov de di keviya wê de na. Her çavak li ser re birhek heya. Weke ku çawa ku şûn Teliya her mirovî li gor xwe kifş û jev cuda ya. Birh jî xwediyê heman xosletî ya. Mûyên Birhê ji yên beşên laşê mirov yên din cudatir in.

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomî
Mizgûl

thumb|200px|Mizgûl
**Mizgûl**, an jî **Bijank** ji mûyên çav re tê gotin. Li ser Keviya hinecana çav hene. Hem li ser keviya çav ya jêr û hem jî li ser keviya çav ya jor hene. Lê mizgûlên keviya çav yên jêr, ji yên jor cûratir in. Mizgûlên keviya çav yên jor ji yên keviya çav yên jêr stûrtir in. Weyneka wan mizgûlan di lîstika çav de heya.

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomî
Rû

thumb|200px|Rû
**Rû**, li herdû aliyên serê mirov li jêriya wê hene. Her mirov xwediyê dû rûyan a. Rû, di nava xwe de li bin çav re xwediyê Hinarîka Rû ya. Hinarîka Rû, di xwe de xwediyê hin kompleksên ku bi sînîran re afiriya ya. Pirr Zîz a. Ku mirov bidil xweş bê bi kenê û an jî bidilnexweş bê bi girî û an jî bi hêrs bê, wê di her awayê wan rewşên wilo de bi wan sînîran re şekil bistêne.

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomî
Pirzik

**Pirzik**, awayekî bûna birînî yê bi enfeksîyonê ya dilaş de ya. Bi teybetî, ji ne paqijiyê diafirê. Piştre mazin dibe û kur dibe. Birîn ku kur bû û Adab girt, êdî bi navê pirzikê tê bi navkirin. Adab jî, ew lewt û pîsîtiya ku di birînê de levgihiştya hevdû ya. Bîrînek ku di laş de vebû, piştre ku ew birin ne hate dermankirin û başkirin, di demeka kinde adab digirê. Adab, rengê wê zer a û weke ji avê ya. Ave Adabê, ku ji deverekê li deverekê din lê ket, wê hingî, wê dera ku lê ket jî, wê di demeke pirr kin de bike pirzik. Tevgeriyeka bîolojîkî di wê avê de heya. Elementên di nav wê avê de na jî, jîndî û tevger in.

Kategorî:Nexweşî
Reaktora dendikî

thumb|Dîmenek ji hundirê reaktoreke dendikî de

**Reaktora dendikî** an jî **reaktora nuklear** cîhazekê bi hêza dendikên dewlemand reaksiyona enerjî di afirîne. Bi wê hêzê elektrîk û gelek tiştên warê jiyanê de bi kar tînin an, tê afirandin. Hêza dendikî bi awayekî bipesto nava reaktoran de vediguhêze hêzekî enerjî. Lê ew hêze pi zirarê wê jî heye, divê mirov negihîje radyasyona wê hêzê. Ji ber van reaktoran gelek deverên cîhanê teqîn pêk hatiye wekî, Fukushima, Çernobîl û hwd. Gelek dewletên cîhanê bi armanca hêza enerjiyê sentralên dendikî ava dike.

Di cîhanê de helberînerê dendikî ya herî mezin li DYA'yê derdikeve. 1100 reaktorên nuklear li cîhanê hene.

Kategorî:Reaktora Dendikî
Kategorî:Transformasyona enerjiyê
Kabok

**Kabok**, cihê di nîvê lingê mirov bianîşkî dişîkihê ya. Kabok, tenê ji wê şikestoka di nîvê ling re tê gotin. Lê di nav kurdan de gotina kabokê bi awayekî dî tê gotin.

Ew jî, deme ku yek rûnştî bê û herdû lingên xwe berhevdû kiribin re û ku zaroyek karibê li ser wê berheviya wê ku afirî ku karibê rûnihê re jî tê gotin. Kabok, di ling de, xwediyê pergaleka ku bi tememî ji sînîran diafirê ya. Hestûyên kabokê bixwe jî, di wan re sînîr hene. Sînîrên di wan de ji yê hastûyên laş yên her derên din zêdetira. Hestûyê kabokê jî, ew hestûyê ku li ser wê hevgirtine ku weke komikekê heya ya. Hestûyên din yên ku bi hev ve girêdayî na, di hundurê hestûyê kabokê de diçê û tê. Hestûyê kabokê, Şaneyên wê hin teybetmendiyên wan yê bi teybet jî hene.

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomî
Libreville

**Libreville** () paytext û bajarê herî mezin yê Gabonê ye ku li ser çemê Gabonê bi cih e. Libreville 65 kîlometre çargoşê ji parêzgeha bakur-rojavayî yê Estuaireyê dike. Libreville herwiha benderekî li ser çemê Gabonê ye, nêzikî kendava Gînêyê. Wekî di serjimariyên herî dawîn yê 2025an de, nifûsa bajêr bi qasî 899.000 e.

Herêm ji aliyê gelê mpongweyan hatiye niştecîhkirin heta ku fransiyan di sala 1839an de vê herêmê dagirkirin. Paşê herêm bûye mîsyonekî amerîkî yê xiristiyanî û cihekî nû ji bo bicihkirina xulaman, berî ku dibe bendera taybet yê kolonyalê Afrîkaya Ekvatorî yê Fransî. Di dema serxwebûna Gabonê di sala 1960an de, bajar bû posta bazirganiyê û navendek îdarî, bi nifûsekî bi qasî 32.000 kesan. Ji sala 1960an vir ve, Libreville bi lez mezin bûye û niha %30 ji niştecîhên Gabonê li vir dijîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1848an li Afrîkayê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Kuştina Dia Xelîl Eswed

**Dia Xelîl Eswed** keçeke kurda êzdî ya 17 salî bû ya ku di destpêka nîsana 2007an de, li Iraqê li gundê Başîqa ya girêdayê Mûsilê li pêşberî sedan kesî bi hovîtî û keviran hatibû qetilkirin (kuştina namûsê) . Tê bawer kirin ku ew hat kuştin di 7ê nîsana 2007 de, lê bûyera han nehate eşkerekirin heya ku vîdyoya kuştina bi kevirkirinê, ya eşkere li ser gelek têlefonên destan hatin tomarkirin û di înternetê de weşandî bû de. Dukarên ku keç guhartina ola îslamê bû sedema mezinbûna nerazîbûna misilmanan li dijî êzîdiyan bû. Êrişên terorîstî yên hov di salên piştre de, ku bi taybetî li dijî êzîdiyan hatine rahijandin, wek bûyerên tolhildanê ji hêla ekstremîstên misilman ve ji bo kuştina kevirkirinê têne şîrove kirin.

## Girêdanên derve
* http://www.stophonourkillings.com
* http://www.youtube.com/watch?v=dIZJNrc8sKw

## Çavkanî

Kategorî:Êzîdî
Kategorî:Jinên bêguneh ên ku bi sedema namûsê hatine kuştin
Kategorî:Mirin 2007
Rût

**Rût**, û an bi navê xwe yê din yê di kurdî de **tazî**, rewşa mirov ya ku bêî ku tiştek li ser hebe ya. Lê di naqabîna gotina rût û tazîtiyê de cudatiya heya. Rût, wate wê, ku deme ku mirov rût bê ya. Lê di wate gotinê de ji bo ku ji mirov re bê gotin rût, şertê ku hemû tiştê li ser bê xistinê naxwezê. Heya ku Gorayek di ling de hebe. Lê gotina tazî, di wate xwe de şertê ji hemû aliyan ve rûtbûnê dixwezê. Bi vê yekê re, weke ku Gotina tazî weke ku gavekê li pêş gotina rûtê ya. Minaq, tê gotin "ev mirovê ha rût a". Bi awayekî asayî tê gotin. Lê di deme gotina tazîtiyê de ew tê gotin ew asayîtî nîn a. Minaq, "Waa bê fihêto ev çi tazîtî ya(?)". BI vê yekê cudatiya wan tê holê.

## Çavkanî

* Herdû gotinên ´minaq´ ji axiftina Cizîrê hatina Wergirtin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomî
Têj

**Têj** an jî weke ku di kurdî de tê ser ziman bi navê xwe yê dî jî tam an tehm, navê hildana tehmê ya. Têj, du wateyên wê hene: Yek bi navî, navê şêrîn, tûz, tal (tehl), miz, şol û hwd e. Ya din jî, nav û hanîna ser ziman ya awayê wan têjan a. Têj, bi ziman û wan pertekên li ser wê re tê hildan. Di mêjî de, beşeka ku têj diafirêne û dide nasîn bi mirov heya. Minaq, weke gotinekî deme ku tê gotin "meyzê ev îsot çi tûz a" û hwd, awayên têjê na. Hertişt xwediyê têjekê ya.

Kategorî:Anatomî
Cûtin

Cûtin, navê deme ku mirov xwarin xwar û di deme ku xwarin di devê mirov de ya û bê ku hê bi qûrpênê hûrkirina wê ya di dev de ya bi Dinanan a. Ne tenê her mirov, her jînda xwediyê wê cûtinê ya. Bi cûtinê re ku hûrbûn bû di dev de û piştre ku hate Qûrpandin êdî wê karibê di hundurê mirov de were Serifandin. Serifandin, bi awayekî pergalî heya. Her xwarina ku hate xwarin, wê êdî bê vejen di heyîna mirov û an jî ya jînda de.

Kategorî:Anatomî
Hargeisa

**Hargeisa** (bi zimanê somalî: *Hargaysa*, erebî: هرجيسا, *Harjaysâ*) paytexta Somalîlendayê ye. Bajarê herî mezin ya wê herêmê ye. Nişteciha bajêr digihîje 1.300.000.

## Girêdanên derve
* Hargeisa malpera fermî 
* 

## Çavkanî

Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Kategorî:Somalîlenda
Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî

thumb|300px|Nexşeya Dewletên Endam ên KENY'yê

**Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî (KENY)** bi îngilîzî: *United Nations Security Council (UNSC)* berpirsiyarê ewlehî û aramiya welatên endamê Neteweyên Yekbûyî ye. Gava ku aramî û ewlehiya welatên endamê NY'yê keve bin xetereyê de Konseya Ewlehiyê dicivin û bîryarên divê didin. Endamê wê konseyê 15 welat in. Nava van welatan de yên herî rûspî DYA, Çîn, Rûsya, Fransa û Brîtaniya Mezin in.

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî
* Welatên rûspî

Kategorî:Asayîşa navneteweyî
Kategorî:Rêxistinên ku di 1946an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên navneteweyî
Kirêl

**Kirêl** (bi tirkî: Tutmaç) gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye. Gundekî herî mezin ya wê herêmê ye. Qewima eşîra Ertoşî ya binavê Mamedpîran bi cih bûye. Nêzî 450 xane li vir gundê heye.

## Erdnîgarî

Wanê re 80, Payizavayê re jî 58&nbsp;km dûrahiya wê gundê heye.

## Gelhenasî

## Mixtar

Mixtarê gundê: 2008an *Hamdullah Kahraman* hatiye hilbijartin.

## Aborî

Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.

Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye. Tenduristixaneyekî piçûk hebû lê 2008an de Nexweşxanekê mezin ji aliyê dewletê li vir hate avakirin. Sedama wê jî gelê gundê %50 Cerdevan in. Gelek kes ji gundên tên li vir xwendina xwe didomînin. Didistana li vir pir mezine. Ango bi rastî dewlet ji ber berjewendiyên xwe gundê bê kêmasî hiştiye.

## Çavkanî

Kategorî:Êla Ertoşî
Kategorî:Gundên Payizavayê
Pê (anatomî)

thumb|Pê
**Pê**, **nig** an **ling**, organekê laşê mirov yê pirr girîng e. Binê pê xwediyê şaneyên cuda ya. Lê pîy, mirov karê bêje ku pirr sînîr têde hene. Minaq, Gûzeka mirov, ku deme ku li deverekê ket, wê êşa ku bide laşê mirov, mirov nikarê wê bisalix bike. Gûzek, wek komek sînîr a jî. Lê hestûya jî. Şanêyên Serpişta pîy û yên bin pîy jev cuda na. Şanêyên bin pîy, pirraniyên yên ku ji laş parzînî na û hinekî jî dem buhurandina, li wir hatina û bicihbûna. Lê yên ser pîy, ne wilo na. Lê sînîrên ku hene, ji meji, bi wan tevgerên bipîy tenê hîskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Laşê mirovan
Las Vegas

**Las Vegas** bajarê herî qelebalix ê Parêzgeha Nevadayê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û navenda Clark County ye. Li gorî daneyên sala 2020an 641.903 nifûsa bajêr heye û 24em bajarê herî qelebalix ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li deverê metropolîtan a Las Vegasê bi texmînî 2,4 milyon mirov dijîn û 29em herêma metropolîtan a herî mezin a welat e. Las Vegas bajarekî geştiyariyê ya navdar ê navneteweyî ye ku bi giranî bi qumar, kirîn, xwaringeh, şahî û jiyana şevê tê nas kirin. Piraniya van cihên şahiyê li navenda Las Vegasê an li ser Las Vegas Stripê ye ku li derveyî sinorên bajêr li bajarokên Paradise û Winchesterê ye. Geliyê Las Vegasê wekê navenda pêşeng a darayî, bazirganî û çandî li Nevadayê kar dike.

Las Vegas di sala 1905an de bûye niştecihê mirovan û di sala 1911an de bi awayeke fermî hatiye damezrandin. Di dawiya sedsala 20an de, bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur bû ku di heman sedsalê de hatiye damezrandin. Ji salên 1960î vir ve û heta sedsala 21an zêdebûna nifûsê zûtir bûye û di navbera salên 1990 û 2000an de rêjeya nifûs bi qasê ji %85,2 zêde bûye.

Ev bajar wekî paytexta şahiyê ya cîhanê hatiye binav kirin û bi otêlên xwe yên mezin û luks ên qumarxaneyan navdar e. Ji sala 2023an pê ve Las Vegas salane zêdetirî 40,8 milyon gaştiyaran dikişîne ku bi vê awayê bajar bûye yek ji bajarên herî zêde yê ku tê ziyaretkirin ku bi berdewamî di nav cihên geştiyariyê yên herî baş ên cîhanê de cih digire. Bajêr sêyem cihê herî populer ê Dewletên Yekbûyî yê ji bo konvansiyonên karsaziyê ye û di pîşesaziya mêvanperweriyê de pêşengek cîhanî ye.

## Dîrok

Las Vegas gava ku DYA hê nû di hat ava kirin, wê demê wargeha çete û mafyayan bû. Ew rewş heta sala 1900an domiya. Piştî qumarxane li DYAyê statuyekê legal bidest êxist û bajar hate nûjen kirin. Û niha cîhan Las Vegasê wekî paytexta qumarê diwesfîne.

## Gelhenasî

## Aborî

Bajarê Las Vegasê di warê aboriyê de gelek pêş ketiye. Sedema wê jî navenda qumarxane û otelan ya cîhanê ye. Bi nifûsa xwe biçûk lê warê aboriyê de gelek bajarekê dewleman de.

## Galerî

Wêne:Mirage hotel exterior.jpg|Dîmenekê ji otela Mirageyê
Wêne:Wynn Cascino Las Vegas 03-13-2005.jpg|Dîmenekê ji Wynn Casino yê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* '''Rêbera ji bo geştiyaran''' 

thumb|800px|center|Las Vegas Strip panorama

Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Ebdurehman Saylici

**Ewdirehman Saylici** *(Somaliyî: Cabdiraxmaan Cabdilaahi Ismaaciil "Saylici")* hilbijartina 2010an de bû alîkarê serokê Somalîlandê Ahmed M. Mahmud Silanyoyê ye. Endamê Partiya Yekîtî û Werarî yê bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Somalîlenda
Ahmed M. Mahmud Silanyo

**Ahmed M. Mahmud Silanyo** (Somalî: Axmed Maxamed Maxamuud "Siilaanyo", Erebî: احمد محمد محمود سيلانيو) Serokê dewleta somalîlandê ye. Hilbijartina 27 Tîrmeh 2010an de bû serokê dewletê. Bi Partiya Yekîtî û Werarê desthilatdariya Somalîlandê wergirt.

## Dîrok
Li Somalîlandê bajarê Togdheerê navçeya Buraoyê sal 1936an de ji dayîk bûye.

Kategorî:Jidayikbûn 1936
Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2024
Kategorî:Somalîlenda
Bekir Kaya

**Bekîr Kaya** parêzer û siyasetmedarekî kurd e.

Kaya di sala 1977an de li navçeya Agiriyê Avkevirê ji dayîk bû. Dibistana seretayî, dibistana navîn û lîse li Îdir û Agiriyê qedand. Di sala 1994an de li Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Dîcleyê dest bi zanîngehê kir. Di sala 1999an de ji Zanîngeha Dîcleyê mezûn bû.

Kaya, di sala 2001ê de li bajarê Wanê bicih bû û girêdayî baroya Wanê parêzeriya serbest kir. Kaya, li baroya Wanê alîkarê serokê baroyê û endamtiya lijneya rêveberiya baroyê kir. Kaya zewiciye û zarokekî wî heye. Hilbijartina herêmî ya 2009an de şaredarê Wanê hate bijartin.

## Çavkanî
* Şaredariya Wanê 

Kategorî:Dadnas
Kategorî:DTP
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Kesên ji Agiriyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Kategorî:Şaredar
Atîlla Barişer

**Atîlla Barîşer** (1974), Ji Milazgira Mûşê ye. Li Agiriyê dest bi xwendinê kir û Lîseyê li wir qedand. Du salan li Zanîngeha Enqerê di beşa Sosyal Antropolojî de xwend. Pişt re beşa Mamostetiya Erdnigariyê ya Zanîngeha Dokuz Eylülê qedand.

## Berhem

* Name (Helbest) Weşanên Elma (2005)
* Mandalîn (Roman) Weşanên Elma, 2005
* Bi Xatirê Te Enqere (Roman) Weaşanên Do, 2009
* Desmal û Xençer (Roman) Weşanên Do (2012)
* Rûpela Bîst û Nehemîn (Roman) Weşanên Do (2014)

## Girêdanên derve
* *Bi Xatirê Te Enqere*, ''www.helbestvan.com'' , Lokman Polat

Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Kesên ji Milazgirê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mont Iboundji

**Mont Iboundji** ango kurdî *Çiyayê Iboundji* lûkteya herî bilind ya Gabonê ye, nêzî 1.575 m ango (5.168 ft) yê ye. Li gor daneyên SRTMê wê angaştê piştrast dike. Hinek çavkaniyên din jî lûkteya herî bilind ya Gabonê Mont Bengouéyê nîşan dide.

Navê *Iboundji* jî li tevgera caza nûjen a Gabonê kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Çiya
Kategorî:Gabon
SRTM

thumb
**SRTM** (bi ingilîzî: **''S**huttle **R**adar **T**opography **M**ission''), rêxistinekê ji aliyê NASAyê ve ji bo lêkolînkirina nexşeya rûerdê û çiyayên cîhanê hatiye peywirdarkirin. Agahî û dîmenên ku werdigre, belavî hemû cîhanan dike. Navenda wê rêxistinê li DYAyê ye. Li ser şikl û awaya cîhanê ya fîzîkî xebatan dike.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî

Kategorî:Nexşevanî
Mont Bengoué

**Mont Bengoué** (bi kurdî: Çiyayê Benguyî) Çiyayê herî bilind ya Gabonê ye. Li bakurê Gabonê bajarê Ogooué-Ivindo Provinceê ye.

## Girêdanên derve
* Peakbagger listing

Kategorî:Çiya
Kategorî:Gabon
Ogooué-Ivindo (parêzgeh)

thumb|Nexşe

**Ogooué-Ivindo Province** parêzgeheke Gabonê ye li bakurê welatî cih digire. Herêma herî dewlemend a Gabonê ye.

* Rûerd: 46,075&nbsp;km²
* Nifûs: 48,862 (*1993*)

Kategorî:Gabon