Mîtolojiya îranî

[thumb|Lehengê navdar [Ristemê Zal, şerê ejderhayekî dike (mînyatura mamosteyê mînyaturê yê hemdem Mehmûd Ferşçiyan).|280x280px]]
**Mîtolojiya îranî** an jî **dastannasiya îranî** tevaya efsaneyên gelên îranî dihewîne. Ji bilî çîrokên paşerojê, ev çîrokên kevneşopî yên ji rojên destpêkê û serdema kevnare vedihewînin, ku tê de em ne tenê bi xwedayên îranî yên kevnar, Yazata, lê her weha bi kes û heyînên awarte û serxwezayî re rû bi rû dimînin. Ev gelek caran û bi awayekî taybet wêne û dîtinên li ser mijara rûbirûbûna qencî û bediyê, kirinên xwedawendan, lehengan û afrîdên din nîşan didin. Di dirêjahiya dîroka xwe ya çandî ya çend hezar salî de, fîgurên mîtolojiya îranî gelek caran û bi rengekî dûbare pêşdeçûneke têgihî û watedar nîşan didin, wek mînak di gihandina hin fîgur û têgehên mîtolojiya îranî ya pêşîn di mîstîsîzma farisî de. .Wek nimûne, metamorfoza sûretê Teyrê Sîmir, ku berê di nivîsarên kevnar ên îranî de peyda bûye, ji fîgurekî bingehîn ê mîstîsîzma farisî ya sedsala 12mîn re di "Mentiqultêyr" a helbestvan Etarê Nîşabûrî de dikare bixebite.

Qada ku mîtolojiya Îranê lê derketiye û qada sereke ya çalakiya wê ya çandî bi taybetî Îran, Efxanistan, Tacîkistan, Mezopotamya her wiha Kurdistan, Qefqasya, Belûçistan û beşek ji Asyaya Navîn û parzemîna Hindistanê ye .Pirtûka Şahname , serberhema helbestvanê faris Firdewsî , ku bi girîngiya wê bi Îlyada a Homer re tê berhevkirin, ji bo kevneşopiya mîtolojiyê diyarker e.Dorpaşa berhema Homer ji ya farisî pir zêdetir e. Çavkaniyên din ên girîng ên mîtolojiya Farisî, beşên cûrbecûr yên Avestayê ne, wek Yaştan û nivîsarên Vendîdad, û her weha wêjeya Pehlevî.Efsaneya afirandinê ya îranî bi taybetî di pirtûka Bundahişn a farisiya navîn de cih digire.

Têgînên "efsaneya îranî" û "efsaneya farisî" bi gelemperî bi hev re têne bikar anîn, tevî ku pêkhateya etnîkî ya têgîna "îranî" bi rêkûpêk hemî gelên îranî ji xêza farisî ya îraniyan vedihewîne. Ji bilî binavkirina Persia wek Îran di zimanên îranî de, ev yek ji ber wê yekê ye ku beşên girîng ên mîtolojiya îranî di zimanê farisî de, bi taybetî di farisiya navîn û nûjen de, û zimanê farisî di zimanê farisî de hatine danîn û ji aliyê çandî ve, li Asyaya Navîn û Başûrêrojavayê, wek zimanekî ku gelek caran bi hev re û carna jî wek zimanê Lingua franca ê bikaranîn, cihekî taybet digire.

## Kes û têgehên mîtolojiya îranî

Di beşa jêrîn de nêrînek giştî peyda dike û ne navnîşek tevahî ye ji hemî têgeh û karakteran ku ji ber berfirehiya mîtolojiya îranî tê dayîn .

* Ageş , Agaş , Agij . Dêwê çavê bed, di Bundahişna mezin de bi me re tê.
* Ahûra Mezda, Hurmazd, Hormuzd, Ohrmazd, Ormazd; "Xwedayê zana", Afirînerê; Ahûra Mezda jixwe di metnên herî kevn ên îranî de, wek di Gathan de û di Farisiya kevin de, belgeyên hexamenişî de, wek mînak di nivîskên Bêstûnê ên sê zimanî de derbas dibe.
* Aîryanem Vaeceh
* Akataş , "Afirînerê bediyê", li gorî Bundahişn, mirov ji qenciyê dûr dihêl e
* Anahita
* Anaya , cinawirên cinî
* Araş an jî Key Araş , bi zimanê avestî Erexşa, "tîra bilez"; leheng û tîrvanekî birûmet e .
* Cemşîd
* Dehak
* Dêw
* Direfşa Kawa
* Ehrîman , *Angra Mainyu*. Giyana Afirandina Xirab, Ruhê Wêranker, Qada Destpêkê ya Afirandina Xirab; li hember wî Spenta Mainyu û Ahûra Mezda ne .
* Esman xwedawendê esmanê; ew dewlemendiyê dide; di şerê li dijî Ehrîman de ew bi xwe Ehrîman û hem jî Dêw tam dike.
* Êşma , dêwê xezebê
* Firawer
* Fraşokeretî
* Isfendiyar
* Kawayê Hesinkar
* Meh (mîtolojî)
* Mihregan
* Mîtra
* Newroz
* Ristemê Zal
* Teyrê Sîmir
* Tîrgan
* Suşyant
* Vîştaspa
* Zal
* Zervan

## Mijarên têkildar
* Zerdeştî
* Împeratoriya farisî
* Med
* Îran
* Avesta
* Yezdanên îranî
* Şahname

## Çavkanî

* Tony Allan, Charles Phillips, Michael Kerrigan. *Weiser Herr des Himmels: Persien*. Aus der Reihe *Mythen der Menschheit*. Time-Life Books, Amsterdam: 1999.
* Jalil Doostkhah. *Avesta*. Übersetzung des Textes. Morvarid, Teheran, 1996. ISBN 964-6026-17-6.
* Jürgen Ehlers (Hrsg. und Übers.): Abū'l-Qāsem Ferdausi: Rostam – Die Legenden aus dem *Šāhnāme*. Philipp Reclam jun., Stuttgart 2002
* A. Ferdowsi. *„Shanameh e Ferdowsi“*. Vollständige persische Ausgabe. Verlagsgesellschaft der Nationalbank *(Bank Melli Publications)*.Teheran, 2003. ISBN 964-93135-3-2.
* D. N. MacKenzie: *A Concise Pahlavi Dictionary*. Routledge Curzon, 2005. ISBN 0-19-713559-5.
* M. Mo’in. *An Intermediate Persian Dictionary. Six Volumes*. Amir Kabir Publications, Teheran, 1992.
* Hashem-e Razi. *Encyclopaedia of Ancient Iran*. Sokhan, Teheran, 2002. ISBN 964-372-027-6.
* Hashem-e Razi. *Chronology & Ancient Iranian Festivals*. Behjat, Teheran, 2004. ISBN 964-6671-37-3.
* Friedrich Rückert: *Firdosi’s Königsbuch (Schahname) Sage I–XIII*. Aus dem Nachlass herausgegeben von E. A. Bayer. 1890. Nachdruck: epubli GmbH, Berlin, 2010 ISBN 978-3-86931-356-6
* Friedrich Rückert: *Firdosi’s Königsbuch (Schahname) Sage XV–XIX.* Aus dem Nachlass herausgegeben von E. A. Bayer. Nachdruck der Erstausgabe. epubli Berlin, 2010, ISBN 978-3-86931-407-5 (Details).
* Friedrich Rückert: *Firdosi’s Königsbuch (Schahname) Sage XX–XXVI.* Aus dem Nachlass herausgegeben von E. A. Bayer. Nachdruck der Erstausgabe. epubli Berlin, 2010, ISBN 978-3-86931-555-3 (Details).
* Friedrich Rückert: *Rostem und Suhrab. Eine Heldengeschichte in 12 Büchern.* Nachdruck der Erstausgabe. epubli, Berlin, 2010, ISBN 978-3-86931-571-3 (Details).
* Friedrich Rückert: *Rostam und Sohrab*. Neuausgabe. Epubli, 2010. ISBN 978-3-86931-684-0 (Details).
* Friedrich Rückert: *Rostam und Sohrab*. Neuausgabe E-Book. Epubli, 2011. ISBN 978-3-86931-939-1 (Details).
* Vesta Sarkhosh Curtis. *Persische Mythen*. Reclam, Ditzingen, 1994. ISBN 3-15-010399-1.
* E. W. West. *Pahlavi Texts. Translated by E. W. West*. 5 Volumes. Routledge Curzon, 1895–1910, 2004. ISBN 07007-1544-4.
* Geo Widengren: *Iranische Geisteswelt: Von den Anfängen bis zum Islam.* Holle Verlag, Baden-Baden 1961
* R. C. Zaehner. *Zurvan. A Zoroastrian Dilemma*. Biblo and Tannen, 1972. ISBN 0-8196-0280-9.

Kategorî:Çanda farisî
Kategorî:Çanda kurdî

Kategorî:Mîtolojiya Kurdistanê