open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eylem Taşdemir

** Eylem Taşdemir ** (jdb. 1995; li Stembol) helbestvan û nivîskareke kurd e.

## Jînenîgarî
Eylem Taşdemir di sala 1995an de li Stenbolê hatiye dinyayê ku bi eslê xwe ji Tetwanê ye. Piştî ku dibistanê navîn qedand, wê dest bi bazirganiyê kiriye. Ji aliyekê kedkarekî jiyanê ji aliyekî nivîskarî cih di jiyana wê de girtiye.

Ji ciwanîyê xwe ve, wê dest karên wêjeyî kiriye. Helbestên di kû nivisandiye din ava dost, hevalên wêde hatine heskirin. Bi teşwîqa kesên derdorê xwe helbestên xwe çapkiriye. Wê bi kitêb û huner re têkiliyên xwe xurt kiriye û bi başdariya çalakiyên wêjeyî di jiyana xwe daye runiştandin.

Bi ilhama ku ji kitêban wergirtibû, wê gelek helbest nivîsand û pirtûka helbestê “Güneşle Yola Çıkanlar” weşand. Ew niha li metrepolên tirkî dijî. Kar û xebatên xwe yê wejeyî berdevam dike û niha li ber amadekirin û weşana romananekê de ye.

## Berhemên wê
* *Güneşle Yola Düşenler*, Weşanên Ronya, 2026
## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1995
Kategorî:Kesên ji Tetwanê
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kendava Enkidê

**Kendava Enkidê** girseyek mezin a avê ye ku girava Chiloé ji parzemîna Şîlî yê vediqetîne. Di heman demê de kendav ji aliyê giravên Desertoresê ji kendava Korkovadoyê veqetandî ye. Li bakurê kendavê komgirava Kalbukoyê kendavê ji tengava Reloncavíyê vediqetîne.

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Kendava Bodyayê

**Kendava Bodyayê** (bi îngilîzî: *Gulf of Boothia*) girseyeke ava kendavî yê li Nunavut, Kanada ye. Ji aliyê îdarî ve kendav di navbera herêma Kitikmeotê li rojava û herêma Qikiqtaalukê li rojhilat de hatiye dabeş kirin. Kendava Bodyayê li bakur bi kendava Prince Regent re dibe yek ku her du bi hev re kendavek pêk tînin ku navên kendavan ji bo beşên kendavê cuda ne. Li dawîya başûr kendava Komîteyayê heye ku li bakurê rojavayê kendavê nîvgirava Simpson û kendava Peliyê hene. Li aliyê rojavayê kendavê li 70°18′N 91°42′W, li bakurê kendava Peliyê û kendava Thomê, kendava Edenê heye divê ev kendav bi kendaveke bi heman navî ya li herêma Qikiqtaalukê neyê tevlihevkirin.
## Erdnîgarî
rast|thumb|250px|Nexşeya ku Kendava Bodyayê, Nunavut, Kanada nîşan dide.
Kendav li rojhilat bi girava Bafînê û nîvgirava Melville, li başûr ve bi perava Nunavutê, li rojava bi nîvgirava Bodyayê û bi girava Somersetê ve hatiye sinor e û ji bakur ve bi rêya kendava Prince Regent bi Lancaster Soundê ve girêdayî ye. Li peravê, kendav ji çend kendavokan pêk tê. Li herêma navendî ya rojhilat, kendav bi rêya Tengavên Fury û Hecla bi hewza Foxe ve hatiye girêdan. Nêzîkî peravên girava Baffînê, kendav bi kendavên Bernier û Aguyê re hatiye girêdan. Li peravên nîvgirava Melville, bi kendava Garry re hatiye girêdan. Çend giravên sereke yên ku li vir bilind bûne girava Prens Frederick û girava Harrison in. Girava Walesê jî li kendava Komîteyê ye.

Ev kendav bi navê karsazê Îngilîz Felix Booth hatiye binavkirin ku rêwîtiya kişfê ya John Ross (1829-33) ji bo lêgerîna rêya bakurê rojava fînanse kiriye.

## Dîrok
Di sala 1822an de, hinek ji kesên William Edward Parry kendavê dîtine ku bi peya li ser qeşayên tengava Fury û Hecla yê çûne. Di sala 1829an de, John Ross ketiye hundirê kendavê ku çar salan tê de cemedgirtî maye û wî navê Sir Felix Boothê li kendavê kiribû. Dawîya ya başûr ê kendavê di salên 1846-1847an de ji hêla John Rae ve hatiye dîtin ku ji başûr bi rêya bejahiyê gihîştiye wir.

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Noelia Castillo

**Noelia Castillo Ramos** (jdb. 14ê mijdara 2000ê – m. 26ê adara 2026an li Sant Pere de Ribes) jineke katalanî yê ji Barselonayê bû ku doza wê bibû mînakeke naskirî ya neteweyî ya nîqaşa otenaziya li Spanyayê piştî ku îtîrazên qanûnî yên bavê wê pêkanîna mirina wê ya bi alîkariya ku berê hatibû pejirandin nêzîkî du salan dereng hatibû xistin.

Ew piştî hewldaneke xwekuştinê di sala 2022an de bi birînek giran a stûna piştê re rû bi rû ma û ji navtenga xwe ji jêr ve şil mabû. Piştê ku ji her dû lingên xwe şil dimîne, ji ber êşên giran û şertên jiyanê, wê daxwaza mirina bi alikarî kiribû.

Piştî pêvajoyek dirêj a qanûnî ku heta dadgehên bilind û Dadgeha Ewropî ya Mafên Mirovan jî gihîşt, di 26ê adara 2026an de alîkariya mirinê li ser wê hate pêkanîn.

Piştî prosedurên qanûnî yên dirêj, wê di 26ê mehê de betlaneya xwe girt.&nbsp;Di adara 2026an de, vebijarka mirina bi alîkarî, ku di sala 2024an de hatibû pejirandin, dê peyda bibe.

## Jiyan
Castillo li Barselonayê ji dayik bû û di şert û mercên malbatî yên dijwar de mezin bû. Ew di demeke de di bin parastina dewletê de bû li Katalonya.

Ew di 25 saliya xwe de mir.&nbsp;Salên piştî 601&nbsp;rojên li bendêbûnê li tesîseke bijîşkî-sosyal li Sant Pere de Ribes li herêma Garraf.

Di 4ê cotmeha 2022an de, ew ji qatê pêncem ê avahiyekê ket. Ew sax ma, lê birînek giran a stûna piştê wergirt û ji belê jêr ve felc bû. Ew piştî wê bi êşên giran re jiya û bi kursiyê bi teker dimeşiya.

## Alîkariya mirinê
Di sala 2024an de, Castillo daxwaza alîkariya mirinê kir ku li Ketelonyayê hate pejirandin. Lê bavê wê li dijî vê biryarê doza vekir û pêvajoya qanûnî dest pê kir.

Doza derbasî çend dadgehan bû û heta Dadgeha Ewropî ya Mafên Mirovan jî gihîşt. Di dawiyê de, daxwaza rawestandina pêvajoyê hate red kirin.

## Mirin wê

Di 26ê adara 2026 de, Castillo li navendeke bijîşkî li Sant Pere de Ribes alîkariya mirinê wergirt. Pêşî ew hate sedîkirin û paşê madeyên din hatin dayîn ku fonksiyonên jiyanê rawestandin. Ew bi temenê 25 salî de mir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 2000
Kategorî:Kesên ji Barselonayê
Kategorî:Kesên ku bi alîkariya otenaziyê mirine
Kategorî:Mirin 2026
Biyoetîk

**Biyoetîk** hem qadekê xwendinê ye û hem jî pratîkekê pîşeyî ye ku bi mijarên exlaqî yên têkildariya tendurustiyê re eleqedar e (bi giranî li ser mirovan disekine, lê her ku diçe jî ev li ser exlaqên heywanan dihewîne), di nav de yên ku pêşketinên biyolojî, bijîşkî û teknolojiyan de derdikevin. Ev niqaşa li ser têgihîştina exlaqî di civakê de pêşniyar dike (kîjan biryar "baş" an "xirab" e û çima) û ev pir caran bi polîtîka û pratîka bijîşkî ve girêdayî ye, lê di heman demê de bi pirsên berfirehtir ên wekî jîngeh, refahî û saxliya giştî jî ve girêdayî ye. Biyoetîk bi pirsên exlaqî yên ku di têkiliyên di navbera zanistiya jiyanê, biyoteknolojî, bijîşkî, polîtîka, dad, îlahiyat û felsefe de derdikevin re eleqedar e. Ev lêkolîna nirxên têkildarî lênêrîna seretayî, şaxên din ên bijîşkî ("exlaqa asayî"), perwedahiya exlaqî di zanistê de, exlaqa heywanan û jîngehê, û saxliya giştî vedihewîne.

## Çavkanî

Kategorî:Etîka sepandî
Kategorî:Exlaq
Êtenazî

**Êtenazî** an jî **otenazî** (ji yewnanî: εὐθανασία, tê maneya  'mirina rind': εὖ, *eu*, 'baş, rind' + θάνατος, *thanatos*, 'mirin'), praktîka dawîanîna jiyanekê mirovan ev ku bi razîbûna wê/wî yê kesayetî ye ji bo jiholêrakirina êş û azarê ku mirovek ji dest nexweşiyek an seqetiyekê zor derbas dike.

Di welatên cihanê de qanûnên curbicur li ser êtenaziyê hene. Komîteya hilbijartî ya Meclîsa Lordan a Brîtanyayê li ser etîka bijîşkî êtenaziyê wekî "mudaxeleyeke bi zanebûn ku bi niyeta eşkere ya bidawîkirina jiyanekê ji bo sivikkirina êşên dijwar tê kirin" pênase dike. Li Holenda û Belçîkayê, êtenazî wekî "bidawîkirina jiyanê ji aliyê bijîşk ve li ser daxwaza nexweşek" tê fêmkirin. Lêbelê, qanûna Holendayê têgeha 'êtenazî' bi kar nayne lê têgehê di bin pênaseya berfirehtir a "xwekuştina bi alîkarî û bidawîkirina jiyanê li ser daxwazê" de digire nav xwe.

Êtenazî bi awayên cuda tê dabeşkirin ku tê de êtenaziyên dilxwazî, bi zorê û bêdaxwazî. Êtenaziya bi dilxwazî ev e ku kesayetek bi razîbûna xwe dixwaze jiyana xwe bi dawî bike ku ev jî di hejmarekê zêde li pir welatan gorî qanûnê wan tê qebûl kirin. Êtenaziya bi zorê çê dibe ku kesayetek ne razî ye (mînak; di komayê de an jî di rewşek vejetatîf a domdar de ye) û şert û mercên sinorkirî de, hem bi awayên çalak û hem jî pasîf qanûnî ye. Êtenaziya bêdaxwazî ev e ku bêyî razîbûna an li dijî daxwaza nexweşek tê kirin, li hemî welatan neqanûnî ye û bi gelemperî wekî kuştin tê hesibandin.

## Êtenaziya aktîv (çalak), ya pasîv (neçalak) û ya neqanûnî
Ji sala 2006an pê ve, êtenazî bûye qada herî çalak a lêkolînê biyoetîkê de. Li hin welatan, li ser pirsgirêkên exlaq, etîk û qanûnî yên bi êtenazî ve girêdayî niqaşên giştî yên cuda derdikevin holê. Êtenaziya pasîv (ku wekî "kişandina pêveke" tê zanîn) di hin rewşan de li gelek welatan ji aliyê qanûnê ve tê qebûl kirin. Lêbelê, êtenaziya çalak têne li çend welatan (mînak; Belçîka, Kanada, Ûrûguay û Swîsre) ji aliyê qanûnê ve tê qebûl kirin an jî bi awayekê ''de facto'' tê qebûl kirin ku vê rewşên taybetî ve sindordar dike û pejirandina şêwirmend, bijîşk an pisporên din hewce dike. Li hin welatan - wekî Nîjerya, Erebistana Siûdî û Pakistan - piştgiriya ji bo êtenaziya çalak wiha tune ye.

## Nîşe

## Çavkanî

Kategorî:Alîkariya mirinê
Kategorî:Mirin
Parlamena Keyaniya Yekbûyî

**Parlamena Keyaniya Yekbûyî** (bi îngilîzî: Parliament of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland; ; bi kurtasî *UK Parliament*) dezgeheke destûrî ya monarşiya Brîtanî ye.Ew ji du odeyan pêk tê: Mala Giştî û Mala Lordan. Her du jî li Qesra Westminsterê ya li Londonê dicivin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1801ê li Keyaniya Yekbûyî

Kategorî:Siyaseta Keyaniya Yekbûyî
Parlamena Barbadosê

**Parlamena Barbadosê** qanûndanîna neteweyî ya Barbadosê ye. Ji aliyê Beşa V a Destûra Bingehîn a Barbadosê ve serweriya yasadanînê jê re tê dayîn. Parlamen ji aliyê pêkhateyê ve du meclîsî ye û bi fermî ji du meclîsan pêk tê, Senatoyek tayînkirî (Meclisa Jorîn) û Meclisek hilbijartî (Meclisa Jêrîn), û her weha serokê Barbadosê ku nerasterast ji hêla herduyan ve tê hilbijartin. Herdu meclîs di odeyên cuda de li Avahiyên Parlamenê (bi gelemperî wekî "Avahiyan Giştî" têne zanîn), li paytexta neteweyî Bridgetown li Saint Michael rûniştine.

## Çavkanî
Parlamena Hindistanê

**Parlamena Hindistanê** (bi zimanê hindî Bhāratīya Saṁsada) organa herî bilind a zagondanînê ya Komara Hindistanê ye. Ew meclîseke du odeyî ye ku ji Rajya Sabha (Encûmena Dewletan) û Lok Sabha (Meclisa Gel) pêk tê. Serokkomarê Hindistanê, di rola xwe de wekî serokê meclîsê, xwediyê desthilatên tevahî ye ku her du meclîsên Parlamenê bicivîne û karên wan rawestîne an jî Lok Sabha hilweşîne, lê ew dikare van desthilatan tenê li ser şîreta Serokwezîrê Hindistanê û Konseya Navendî ya Wezîran, ku di nav Parlamenê de rûdinin û li ber Parlamenê hesab didin û Hikûmeta Hindistanê pêk tînin, bikar bîne.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1952an li Hindistanê

Kategorî:Parlamen li gorî welatan
Kategorî:Siyaseta Hindistanê
Binçavkirin

thumb|Girtiyên bêceza wekî rêjeya giştî ya nifûsa girtîgehan, 2023
**Binçavkirin** pêvajoyekê ye ku tê de dewletek an welatiyekê taybet kesek bi rakirina an sinordarkirina azadî an aştiyê wan di wê demê de digire.

## Pênase
Her cure sinordarkirinekê ku rê li ber derketina kesekî ji cihekî digire, an jî azadiya kesekî tê de sinordar e, dikare wekî binçavkirinê were dabeşkirin.

Li gorî hin dadweriyan, kes dikarin ji aliyê polîsan ve ji bo lêpirsînê an jî ji bo pêkanîna lêgerîna kesek, cihek, an tiştekî werin binçavkirin. Kes dikarin ji aliyê kesên taybet ve jî werin binçavkirin heta ku polîs an dezgeheke din a sepandina qanûnê ya têkildar werin girtin ku pir caran wekî binçavkirina ji aliyê welatiyan tê binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Girtîgeh
Sirgûnî

[thumb|300px|[Dante Alighieri li sirgûnê]]
**Sirgûnî** behsa nebûna kesek an komek mirovan ji welatê wan dike ku dersinorkirin, qedexekirin, bêxwedîkirin, veguhastina bi zorê, zilm û zordariya dînî an siyasî, an şert û mercên netehemûlbar li welatê wan çê dibe, û dûr ve jî koçberî dikin. Ji ber ve yekê, sirgûnî bi gelemperî ji ber sinordarkirinên li ser azadiya jînê ya kesane an jî ji dest gefên ji civat an hikûmetekê li dijî wan kesayetan, tê kirin. Lêbelê, berevajî dersinorkirinê, ji aliyê dewleta berpirsyarê sirgûnê ve, li cihê nû ku hatibû hilbijartin, ti sinordarkirinên din ku li dijî azadiya vê/wan kesayetî/kesayetan nikare were ferzkirin. Ji ber ku sirgûniya kesayetekî bi gelemperî bêrazîbûnî ye, sirgûnvan rewşa xwe yê di cihê nû wekî nexwestî û zordar dibînin. Ji ber ve yekê gelek sirgûnvanan bi gelemperî hewl didin ku zû vegerina welatê xwe gava ku sedema eslî ya sirgûnkirina wan ji holê ra dibe, bi mînak, hikûmeta welatê wan hatiye guhartin.

## Çavkanî

Kategorî:Sirgûn
Katorga

[thumb|350px|Jêbirina zincîran, tabloya [Aleksander Sochaczewski (1843–1923)]]
**Katorga** (bi , ; ) sîstemekê ji karûbarên girtiyan di girtîgehên împeratoriya rûsî û Yekîtiya Sovyetê de bû.

Girtiyan ji bo koloniyên cezayê yên dûr hatibûn şandin, li deverên fireh yê bêmirovî mîna hin herêmên Sîbîryayê û Rojhilata Dûr a Rûsyayê ku li vir koçber û karkêrên dilxwaz ji bo xizmetiya vê derê kêm bûne. Girtiyan neçar bûn ku di şert û mercên dijwar de keda bi darê zorê bikin.

## Çavkanî

Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan li Yekîtiya Sovyetê
Kategorî:Girtîgehên Împeratorya Rûsyayê
Kategorî:Girtîgehên Yekîtiya Sovyetê
Kendava Cazones

**Kendava Cazones** (bi spanî: *Golfo de Cazones*) kendaveke mezin e ku li başûrê Kûbayê ye. Kendav li başûr bi parêzgehên Matanzas û Cienfuegos ve, li başûr di navbera qiraxa bakurê rojhilatê banka deryayê ya Jardinillos û Cayo Piedras û peravên din ên zinarî li bakur de ye. Ji ber herikîna avê ya bi hêz û şîpan, ji bo keştiyan cihekî pir bi xeter e..

## Erdnîgarî
Sê çar kîlometre li rojhilatê bakurê rojhilatê xala başûr a girseyên qûmê yên Cayo Diego Perez destpêka beşa bakurê rojhilatê ya banka deryayê ya Jardinillos (an *Jardines*) e ku heta başûrê rojhilatê giravoka East Rock a Cayo Guano del Este berdewam dike. East Rock bi qasî kabloyekê ji dawiya bakurê rojhilatê girseyên qûmê yên Cayo Guano del Este dûr e ku bi rêya peraveke zinarî ve girêdayî ye. Ev qiraxa bakur a qeraxê mîna dîwarekî bilind dibe ku yek an du deverên qûmî li ser avê hene. Bi girseyên qûmê yên Cayo Piedras û revzên li bakur re, ew kendava Cazones pêk tîne. Platformeke binavbûyî ku bi kûrahiya kêm zêde 5,5 û 7,3 metreyan, di navbera kendava Cochinos, kendava Cazones, kendava Batabanó û girava Pinos de heye. Her wiha hatiye texmînkirin ku kendava Cazones dibe ku ji ber şikestekeke jeolojîk çêbûye.

## Dîrok
Kendava Cochinos ("Kendava Berazan", bi spanî: *Bahia de Cochinos*) kendaveke piçûk ê li ser kendava Cazones e ku di sala 1961ê de hewldaneke têkçûyî ji aliyê komek li dijşoreşgerên kûbayî pêk hatiye. Ev kom ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatibûn fînansekirin û perwerdekirin ku hikûmeta çepgir a Fidel Castro hilweşîne.

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Cano Şakir

Cano_Sakir

**Cano Şakir** (jdb. 24ê kanûna 1974an, li Til Xatûnê, Tirbespiyê, Qamişlo, Rojavayê Kurdistanê) helbestvan, nivîskar û rojnamevanekî kurd e.

## Jînenîgarî
Xwendina xwe ya seretayî li gundê xwe temam kiriye û xwendina navendî li bajarê Tirbespiyê bi dawî kiriye. Di destpêka salên 1990î de diçe Şamê paytexta Sûriyê û li wir bi çend kesên hunerî re pêwendî pêk aniye û di warê muzîk û şanoyê de xebatan meşandiye.

Cano Şakir di sala 1997an koçê li Almanyayê bûye û li wir xebatên xwe yên edebî û rojnamevanî berdewam kiriye.

## Karûbarê edebî
Cano Şakir di salên xwe yên dibistanê de dest bi nivîsandina helbestê kiriye û di sala 1989an de helbesta xwe ya yekem bi navê “*Ez Kurd im*” nivîsiye. Ji wê demê ve bi nivîsandina helbest, çîrok û gotaran re eleqedar bûye.

Nivîsên wî di kovar û rojnameyên kurdî de wekê “Polîtîka Azad”, “Yeni Özgür Politika” û “Diyarname” de hatine weşandin. Di heman demê de ew endamê PEN Kurd e.

## Karên medyayî
Ji havîna sala 2018an heta tebaxa sala 2022an li ser Çira TV bernameya edebî ya “*Pencereya Wêjeyê*” pêşkêş kiriye. Her weha di navenda nûçeyan de ya Çira TV de jî xebitiye. Di payîza sala 2022an de karê wî li vir bi dawî bûye.

Ji sala 2020an vir ve endamê sendîkaya rojnamevanên li Almanyayê ye.

## Berhem
* *Rojava* (2013)
* *Rêwîtiya Ber Bi Avê Ve* (2014)
* *Şeva Tirsê* (2016)
* *Şaviya Mirinê* (2017)
* *Împeratoriya Helbestê* (2017)
* *77 Pêlên Ji Bêhna Leyana Şevê* (2018)
* *Rawestgehên Bendemanê* (2018)
* *Helbestname 1* (2019)
* *Helbestname 2* (2019)
* *Antolojiya Helbesta Nûjen a Rojavayê Kurdistanê* (2020)
* *Helbestname 3* (2021)
* *Gotarên Wêjeyî* (2021)
* *Helbestname 4* (2022)
* *367 Pencere* (2023)
* *Antolojiya Helbesta Nûjen a Rojavayê Kurdistanê* (2023)
* *82 Tansyon* (2024)
* *Destana Helbestî Demê Rawestîne* (2025)
## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kendava Darién

**Kendava Darién** () kendav û herêma herî başûrê deryaya Karîbê ye ku li bakur û li rojhilatê sinorê di navbera Panama û Kolombiyayê de ye. Di nav kendavê de kendava Urabá heye ku şerîteke biçûk a deryayê ye ku ber bi başûr ve dirêj dibe, di navbera pozikê Caribana û pozikê Tiburón a Kolombiyayê de ye ku li peravên başûrê kendavê bajarê benderî ya Turbo ya Kolombiyayê heye. Deltaya çemê Atratoyê heta kendava Dariénê dirêj dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Kendava Gonâvê

**Kendava Gonâve** (, bi kreyoliya haîtiyî: *Gòf Lagonav*, bi fransî: *Golfe de la Gonâve*) kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê Haîtîyê ye. Paytexta Haîtîyê, Port-au-Prince li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavên Gonaïves, Saint-Marc, Léogane Miragoâne û bajarê Jérémie ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî giravên Cayemites pir biçûktir tên.

Kendav ji Mole-Saint-Nicolas heta Abricots, zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. Kendavoka Port-au-Prince ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e.

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Kendava Guayaquilê

**Kendava Guayaquilê** () kendaveke mezin û girseyeke avê ya li Okyanûsa Mezin e ku li rojavayê Amerîkaya Başûr e

Kendav ji bajarê Guayaquil tê navlêdanîn. Çemên Ekvador û Perûyê ku di nav de çemên wekê çemê Guayas, çemê Jubones, çemê Zarumilla û çemê Tumbes hene diherikin kendava Guayaquilê.

Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene. Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak.

## Giravên kendava Guayaquilê
Giravên di kendava Guayaquilê de:
* Girava Santay
* Girava Puná
* Girava Mondragón
* Girava Escalante
* Girava Chupadores Grande
* Girava Chupadores Chico
* Girava Verde
* Girava Esperanza

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Kendava Hondûrasê

**Kendava Hondûrasê** kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe.

Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê revzên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn.

Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene.

Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê.
## Dîrok
Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin.

Korsanê navdar bi navê *Blackbeard* di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn.

Di 10-12ê kanûna pêşîn a sala 1989an de, sîstema entegrasyonê ya Amerîkaya Navîn komîsyona jîngeh û geşepêdanê hatiye avakirin ku ew dezgehek bû ku ji bo koordîne kirina polîtîka, proje û bernameyên parastina jîngeha li seranserê herêmê hatibû erkdarkirin. Di 12ê cotmeha sala 1994an de bi îmzekirina hevpeymaniya ji bo pêşkeftina domdar a Amerîkaya Navîn, komîsyonê yekem plana xwe ya rêveberiya jîngehê ya herêmî pejirandiye. Di salên 1995 û 2005an de komîsyonê ji bo xebatên xwe yên li kendavê lêçûna xwe peyda kiriye.

Di sala 1996an de neh rêxistinên nehikûmî li Belîze, Guatemala û Hondurasê hevpeymaniya sêneteweyî ji bo parastina kendava Hondurasê (bi navê TRIGOH jî tê zanîn) ava kirine. Hevpeymanî hewl dide ku polîtîkayên rêveberiya endaman ji bo deverên parastî yên deryayî û peravên li kendavê li hev bike û çalakiyên wan ên rêveberiyê û lêkolînê koordîne bike.

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Kategorî:Kendavên Amerîkaya Bakur
Kendava Farallonesê

**Kendava Farallones** () kendaveke Okyanûsa Pasîfîk e ku li ser peravên bakurê Kalîforniyayê ye. Kendav ji yekkirina xala kendava San Fransîskoyê û kendava Drakes heta giravên Farallonê, ber bi rojava ve dirêj dibe. Piraniya kendavê di bin deverê parastina deryayî ya neteweyî ya kendava Farallonesê de ye ku nêzîkî 1.250 mîl çargoşe (3.200 km²) diparêze. Kendava Farallones li başûr û rojavayê deverê parastina neryayî ya neteweyî ya banka deryayê ya Cordell (*Cordell Bank*) e. Bakur û rojhilatê kendavê jî di nav deverê parastina deryaya ya neteweyî ya kendava Montereyê de ye.

Kendav bi rêya tengava Golden Gate, malovaniya xetên sereke yên keştîvaniyê yên ber bi bendera San Fransîskoyê, bendera Oakland û bendera Richmondê dike. Herwiha kendav di dîrokê de wekê depoyek ji bo cûrbecûr cureyên bermayiyan hatiye bikaranîn ku di nav de bermayiyên kolandin, bermayiyên pîşesaziyê, keştiyên noqbûyî û bermîlên bermayiyên nukleerî yên asta nizm heye. Di navbera salên 1946 û 1970an de nêzîkî 47.800 bermîl bermayiyên nukleerî avêtine kendavê ku cihê wan heta hewldanên nexşekirin û çavdêriyê yên salên 1990î bi piranî nenas bû.

Farallones (pirjimar e) ji peyva spanî *farallón* hatiye wergirtin ku tê wateya zinarên deryayê û behsa giravan dike. Di dîrokî de kendav bi navên dîrokî yên wekê *Bahia de Puerto de San Francisco*, *Ensenada de los Farallones* û *Bahia de los Pinos* hatiye binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Kategorî:Kendavên DYAyê
Kendava Fonseca

**Kendava Fonseca** (, bi spanî: *Golfo de Fonseca*) kendavek e li Amerîkaya Navîn û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin.

## Dîrok
Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê metranê katolîk Juan Fonseca ku dijminekî bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin.

Di sala 1849an de E. G. Squier peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji deryaya Karîbê heta kendavê di nav Hondurasê re ava bike. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan.

Her sê welat ên Honduras, El Salvador û Nîkaragua ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne.

Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.

Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka ONUCA ya Neteweyên Yekbûyî ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.

Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê (ICJ) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû. ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên Meanguera û Meanguerita radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Kendav
Kategorî:Kendavên Amerîkaya Bakur