Xelat

thumb|300px|Dîmenek ji Bajarê Xerabe
thumb|300px|Şikeftên Bajarê Xerabe
thumb|300px|Ji Bajarê xerabe
thumb|300px|Dîmenek ji Xelatê
**Xelat** (), yek ji navçeyên Bedlîsê ye. Rûber 1.044&nbsp;km² ye. Hejmara niştecihên navendê 23.000 û bi giştî jî nêzîkî 45.000 e. 26 gund û 2 mezreye wê hene. Gel ji Kurdan pêk tê. Di salên 60´î de dewleta Tirk navên erdnîgarîk ên Kurdî qedexe kiriye û navên bi Tirkî pêve daniye.
 
Seyda Mehmûd Birifkanî,di pirtûka xwe bi navê * [[Birifkan Seydaları]] * da weha goti:
* Çar hêzar sal berê dema Huriya ev bajar ava kir. Her du tiştê kû jê hez dikirin kû ax û çiya bû bi heve zeliqandin û gotin Xelat yanê (ax) û (lat). Her wek tê zaninê alîki Xelatê çiyayê Sîpani û alîki wi ji ax. Xelatê navê xwe girtiye. Her wek tê zaninê Huri bapirê Kurdane.

Di tomarên dîrokî de navê Xelatê wekî Xelat, Xalads, [[Axlat]], Şaleat (Ermenî), Kelath (Aşûrî), Xîlat (Erebî) derbas dibe. Piştî ava bû na Komara Tirkiyê di sala [[1924]]'î de dibe navçe.

== Navdarên Xelatê ==
* [[Şêx Şemsedînê Exlatî]]
* [[Seyda Ehmedê Xelatî]]
* [[Fexredînê Exlatî]]

Ev zat kurê [[Seyda Elî|Seyyid Elî'yê]] Xorasanî ye. Navlêke wî Bave Lûre ye.Di 682'ê Hicrî da li Axlat'ê çûn li ser mafeya xwe. Şêxê terîqeta Suhreverdî bû ye.

* [[Hecî Nîzamedînê Xelatî]]

Navê wî yê eslê Seyda Muhemmed e. Navlêka wî [[Hacî Nizameddîn]] e. Kurê [[Seyda Ehmedê Xelatî]] ye. Di sala 751'ê Hicrî da çûn li ser mafeya xwe. Tirbe wî li Taxa dere e ye. (Wadi) Lê nixabin di kurê bubeler eftax xera bû ye. Niha bi ve nave taxaki weha nîne. Dibe ku eftax Xerabe Bajêr an ji taxa Qale ye be. Şêxê terîqeta Suhreverdi ye.

* [[Seyda Ebi Hisen Elî Xelatî]]

Kurê Heci Nîzameddîn Axlatî ye. Şêxê terîqeta Suhreverdi ye. Di 781'ê Hicri da li Xelat'ê çûn li ser mafeya xwe.

* [[Seyda Kemal-ûl Netewî veddin Seyda Hisên Xelatî]]

Ev zat di îlmê zahir û batin da mahir bû. Di terîqeta Suhrewerdî da bi kutub bû di zanistîyê da feylesof bû. Giştî bû nepen û esrarê İmam'ên Ehlêbeytê. Ji ber vê yekê jêra dihat gotin [[İmam Hisên Xelatî]]. Di sala 808'ê Hicrî da li Misrê li [[Qahîre]]yê çûn li ser mafeya xwe. Tirbe wî li menteqe ya İmamên e. Çar kurê wî hene, [[Seyda Bave Mensûr]] û [[Seyda Bave Mekqsûd]] û [[Seyda Mîr Hesen]] û [[Seyda Mihemmed]]. Malbata Birîfkaniya ji [[Seyda Bava Mensûr]] tê. Navê kurê Seyda Bava Mensûr, Seyda İsheq Xelatî bû ye. (890 H.) Navê kurê wî [[Seyda Ebdûlgani Xelatî]] (926 H.) Navê kurê wî [[Seyda Silêman Xelatî]] bû ye (961 H.) Navê kurê wi Seyda Mûsa Xelati bû ye.(995 H.) Navê kurê wî [[Seyda Ebdilkerim Xelatî]] ye . (1027 H.) Navê kurê wî [[Seyda Şemsedin]] qutbê Xelati Birîfkanî ye. Hemû Birîfkanî ji werta Seyda Şemsedin e. Nêha Birîfkanî li İraq'ê û Tirkiye'yê * Xelat - Amed - Xinûs - Wanê û Sûrî (Hama) '' dijîn.

* Îzed Beg , Serhildana Kurdan di bin serokatiya Îzed Beg

## Wargehên dîrokî û turîstîk ên Xelatê

* Pireya Xerabşarê
* Kela Romayî
* Kela Xerabşarê
* Mizgefta Babacan (tr. Bayindir Cami)
* Mizgefta Îskender
* Mizgefta Qazî Mehmûd
* Mizgefta Lezgîn Beg (tr. Ulu Cami)
* Goristana Med (tr. Türk Büyükleri Mezarligi)
* Goristana Şêxê Reş
* Goristana Çilbira
* Goristana Erkîzan
* Hemama Emirxan Îskender (tr. Iskenderpasa Hamami)
* Kumbeta Erkîzan Xatûn (tr. Erzen Hatun)
* Kumbeta Keşîş
* Kumbeta Filehan (tr. Hasan Paşa Kümbeti)
* Kumbeta Lezgîn Beg (tr. Emir Bayindir Kümbeti)
* Kumbeta Xosrov û Kinarê (tr. Esen ve Tekin Kümbeti)
* Tirba Şêx Necmedîn
* Tirba Emirulereb (tr. Ali Tübesi, Arapemiri Türbesi)

## Çavkanî

* Seyyid Mahmut Bırifkani-"Bırifkan Seyyidleri"