open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Îbrahîm

**Îbrahîm** (bi Kurdî: **Berhîm**, **Birehîm Xelîl**, **Ebrehîm**, bi Îbranî: אַבְרָהָם, *Avraham*, tîberî: *ʼAḇrāhām*, erebî: إبراهيم, *Ibrāhīm*), navê mêrek e ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî Îsa pêxember jiyaye. Li gorî her sê olên yekxudayî yên roja îro (cihûtî, xiristiyanî û misilmanî) jî ew pêxemberekî Xwedê ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê van olên semîtîk tê qebûlkirin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê olan tiştên cihê riwayet dikin. Li gora ola Îslamê Îbrahim pêxember li bajarê Urfayê li Harranê hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye Babîlê.
[thumb|Îirahîm kurê xwe ji qurbanê re amade dike, [Cibrayîl di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16an û 17an.]]
Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekirîye. Wî ji yek xuda yê ra bawer dikir. Di Qurana pîroz da di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gora Quranê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (Gotegot e: Kurd Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin), lê agir wî naşewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li Rihayê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe Sarê û biraziyê xwe Lût ji welatê Nemrût bar dike tere Urdun ê, Misir ê û dûra jî Filistinê.

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tunin, ji Xwedê zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav Îsmaîl ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav Îshaq ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku Îsmaîl kalê ereban û Îshaq jî kalê gellê Îsraêlê e.

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra "misilman" tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl Kabe înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

## Pêşangeha wêneyan

Wêne:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|Kenotafa Îbrahîm li gorî kevnepora ola cûhiyan, li mizgefta Îbrahîmî ya Hebronê (Xelîlê) ye.
Wêne:Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg|Îbrahîm, li gorî tabloya bi navê *Qurbankirina Îshaqî* (1635) ya Rembrandt. Ev tablo, li muzexaneya Hermitage a Sankt Petersburgê tê dîtin.
Wêne:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Îbrahîm, li gorî îslamê, ji minyatûreke Koleksiyona Tîmorî ya Şîrazê (1410-11). Li muzexaneya Calouste Gulbekian a Lîzbonê tê dîtin.


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Serhatiya Birahîm

Kategorî:Avakerên dînan

Kategorî:Kesên sedsala 21ê b.z.
Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de
Kategorî:Pêxember
Muhemmedê Şoşikî

**Mele Muhemmedê Şoşikî** tefsîrvanê Quranê yê kurd e ku bi koka xwe ji gundê Binevre ji qeza Diha Sêrtê ye.

Navê bavê wî Ebdullah e.
Malbata wî ji sedemê siyasi koçî Başûrê Kurdistanê kiribûn. Bi xwe li Zaxoyê hatiye dinyayê û piştî wextan dîsa koçî Sêrtê kiriye.Bi navê "*Nûra Qelban*" tefsîra Quranê nivîsand.

Bi zimanê kurdî pênc-şeş mealên Qurana pîroz hatibûn amade kirin û weşandin, lê ji hêla tefsîran ve, valahîkî gelekî mezin hebû; lewra di vî warî de, xebateke bi berfirehî ku nivşên nû karibin xwe bigihîninê û bi hêsanî jê sûd wergirin, tunebû.

Li Kurdistanê cara yekemîn e ku tefsîrek mîna ya "Nûra Qelban" berfireh diweşe. Ev tefsîr, pêşîn bi destxeta zimanê erebî wekî neh cîldan, di şeş salan de ji hêla seydayê xwedan feqî û medrese, Mele Muhemmedê Şoşikî, hatibû nivîsîn.
Piştê bi keda salan, Weşanxana Nûbiharê zimanê wî tefsîrê serrast kir û wergerande ser tîpên latînî û wekî şeş cildan bi dawî kir.

## Çavkanî

Qurana kurdî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Tefsîrvanên kurd
Sermasê

Di komputerên de du wateyên "sermasê" (*desktop*) heye:
*Sermasê (komputer)
*Derdora sermasê (GNOME, KDE, XFCE)
Rênas Jiyan

**Rênas Jiyan** (1974, Qoser) helbestvan, nivîskar, ramanger

## Jînenîgarî
Di 1'ê reşemiya 1974'an li Qosera Mêrdînê ji dayik bû. Li Zanîngeha Dîcleyê Fakulteya Perwerdehiyê beşa Mamostetiya Seretayî xwend. Piştî zanîngeh qedand dest bi mamostetiyê kir. Di 1999'an de dîwana wî ya yekem *[[Janya]]* çap bû. Di sala 2002an de li gel 12 kesan bi hinceta xebatên li ser zimanê kurdî li Mêrdînê hate girtin û piştî wê hat sirgûnkirin.

Rênas Jiyan di helbesta kurdî de xwediyê cihekî girîng e. Dîwana wî ya bi navê "Janya" di nava xwendevanan de pir hate hezkirin ku hê di pirtûka yekem de ew weke pênûseke xurt da nasandin. Di dîwana "Koleksiyona Çirûskan: Mexzena Xwînê" de bi kolleksiyonên helbestan xwestiye balê bikişîne ser rewşa kurdan a sosyopsîkolojîk û bi hêmayên bîra helbestvan, dîmenên heyamekê saz bike ku ev jî bi mirov dide gotin ku bandora wî dê li ser nifşên nû xurt be. Bi şano-trajediya xwe ya bi navê "Di Tuwaletê de" tundî, xerabî û xezeba mirovan vegot. Pirtûka wî "Ji Şevê Re Çend Têgehên Dera Hanê" xebateke li ser bindestî û têgehan e. Di havîna 2003'yan de ekola "Çirûskîzm"ê eşkere kir. Bi pirtûka xwe ya bi navê "Çirûskîzm Li Ser Goşt û Agir û Hunerê Lêkolîneke Fenomenolojîk" bingeha felsefe û teoriya bi kurdî saz kir û ekola Çirûskîzmê ava kir. Di 1!ê cotmeha 2016!an de li Amedê hate desteserkirin û piştî 5 rojan hat serbestberdan..
Di romana xwe "Spîtama" de mîtolojiya kurdan û felsefeya Zerdeşt vegot. Ev roman pirtûkeke dîrokî û felsefîk e. Di romana xwe ya "Bacanên Pelçiqî" de li ser feodalîzma kurdan sekinî, û ciyekî fire da karakterên jin. Romana wî "Stranên Sor Niviştên Mor" romaneke poetîk e û ji antîkarakteran pêk tê.
Ji sala 2003an û vir ve edîtoriya Weşanên Belkî û di sala 2007an de bi destpêkirina kovara Çirûskê dîrektoriya wê dike.

## Berhem
* *[[Janya]]*, Helbest, Weşanên Doz, 1999
* *Koleksiyona Çirûskan [[Mexzena Xwînê|Mexzena Xwînê,]]* Helbest,Weşanên Belkî, 2003
* *[[Di Tuvaletê de]],* Şano, Weşanên Belkî, 2006
* *[[Ji Şevê Re|Ji Şevê Re Çend Têgehên Dera Hanê,]]* Ceribîn-Rexne Weşanên Belkî, 2008
* *[[Çirûskîzm|Çirûskîzm,]]* Teorî-Felsefe), Weşanên Belkî, 2012
* *[[Qertên Zimên - Dil Kartları]],* Zimanzanî, Weşanên Belkî, 2012
* *[[Diêşiya|Diêşiya,]]* Helbest, Weşanên Belkî, 2013
* *[[Wêjeya Kurmancî: Pênûsên Çardehderb]]*, Analîz, Weşanên Belkî, 2015
* *[[Spîtama]]*, Roman, Weşanên Belkî, 2016
* *[[Ponîjîn]]*, Raman, Weşanên Belkî, 2016
* *[[Dîn û Şîn]]*, Helbest, Weşanên Belkî, 2016
* *[[Bacanên Pelçiqî]], Roman, [[Weşanên Belkî]],
* *Stranên Sor Niviştên Mor, Roman, Weşanên Belkî, 2018
* ''Bîna Petêxan ji Hêsirên Min Tê, Kurteçîrok, Weşanên Belkî, 2019
* "Berfwerîn",Helbest, Weşanên Belkî, 2020
* Kavirên Anarşîst, Roman, Weşanên Belkî, 2021

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Portreya Mehê: Ji 'Janya' heta 'Çirûskîzm' Rênas Jiyan, Diyarname, 02 09 2016
* Vîdeo: Rênas Jiyan di bernameya Lênûskê de, Jiyan TV, Dema Weşandinê: 16.03.2016
* Vîdeo: Rênas Jiyan di bernameya Lênûskê de, Jiyan TV, Dema Weşandinê: 19.05.2016
* Rênas Jiyan di bernameya "Zar û Ziman" de, Stêrk TV, Dema Weşandinê: 19.12.2016

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Kesên ji Qoserê
Dokan

# Dokan, bajarrokek e li Başûrê Kurdistanê.
# Dokan, ( ) gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Îbrahîm Ehmed

**Îbrahîm Ehmed** (bi tîpguherîna îngilîzî ji alfabeya erebî: *Ibrahim Ahmad*, jdb. 6 adar 1914an, li Silêmaniyê - m. 8ê nîsana 2000î li London, Brîtanya, siyasetvan û nivîskarekî kurd bû. Ew pêşî di PDKê de bû lê paşî bû yek ji damezrînerên YNKê.

## Jînenîgarî
Di sala 1937an de zanîngeha Bexdayê, beşa hiqûqê qedandiye û di heman salê de dest bi karê parêzgeriyê kiriye. Piştî pênc salan li Kerkûkê bû dadger. Îbrahîm Ehmed û nivîskarê kurd Alaedîn Succadî bi dirêjiya 16 salan kovara Gelawêj derdixin.

Ji 1958an û pê ve sê salan mîna nûnerê fermî yê PDKê xebatên siyasî didomîne û di heman demê de sernivîskariya rojnameya Xebat dike. Di 1975an de ew koçî Londonê dike.

## Berhem
Îbrahîm Ehmedî yekem romana bi zaravayê soranî nivîsî û navê wê romanê Janî Gel e. Romana wî ya bi navê Jana Gel ji alî Elîşêr ve hatiye wergerandin kurmancî.

## Mirin
Îbrahîm Ehmed di 8ê nîsana 2000î de li Londonê wexer kir. Ew zewicî bû û bavê şeş zarokan bû.

Keça Îbrahîm Ehmedî, Hêro Xanim jina serokkomarê şeşem ê Iraqê û sekreterê giştî yê YNKê Celal Talabanî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1914
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 2000
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Xfce

thumb|Xfce 4.4
**Xfce** derdoreke sermasê ji bo linuxê ye. Xfce ne giran e û ji KDE û GNOME bileztir e.

Çend beşên Xfce li kurdî hatin wergerandin. Dîstrîbusiyona Xubuntu bi Xfce tê.

## Girêdanên derve
* Malpera Xfce

Kategorî:Derdora sermasê
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Kategorî:Nivîsbariya 1997an
Êstil

**Êstil** () taxek ji bajarê Midyadê ye. Rûniştvanên wê bi piranî ji mehelmîyan pêk tê, li hin taxên wê kurd jî dijîn. Beşa duyemin a bajarê Midyadê "Midyada kevn"e. Rûniştvanên vir bi giranî kurdên sûnî ne. Êstil ji aliyê nifûsê ve, ji beşa Midyada kevn biçûk tire. Gelê wê bi tevayî xwendewar in.

## Dîroka Êstilê

Ev taxê Midyadê ji du bavikan pêk tê, ango niştecihên vê taxa Midyadê ji du eşîrên kevnare pêk tê:

* 1. Mala Cehfo
* 2. Mala Mûsik

1. Mala Cehfo ji gundê Taqa na, lê ne diyare ka ew ji kîjan bavikî û kengî derbasî Êstilê bûne û li wir bi cîh bûne. Lê li gor hinek rûsipiyên Êstilê û li gor hinek çavkaniyên gundiyên gundê Taqa, tê xuyakirin ku ev beşa civakê, bi pismametî digihîjin gundiyên gundê Taqa

2. Mala Mûsik jî li gor heman çavkaniyan, ew ji gundê Xerabya na. Li gundê Xerabya du bavik hene: Çomerka û Zeynî. Mala Mûsik jî bi pismametî digîhijin Zeynî ya.

Ji ber hindê jî wekî dîroka Êstilê dîroka gelek civak, bajar û niştecihên van deveran hatiya binpêkirin û ji rûyê cîhanê ji nasname xwejî dûr mane. Eve jî girêdayî desthilatdar û rejîmên li ser axa Kurdistane ku bi sedên salaye ev pîkol û hovîtiya ha li ser gelê kurd tê bikaranîn.

Kategorî:Midyad
Sabah Kara

**Sabah Kara** şaîr, nîvîskar û wergêr e. Sabah Kara di sala 1960'î de li Nisêbîna Mêrdînê hatiye dinê.
Di gelek kovaran da xebitîye û berpirsîyatiya wan kirîye. Sabah Kara di derketina kovara Nûbiharê de cî girtiyê û bi salan berpirsîyarê giştî yê kovarê bûye. Heta niha bi qasî 25 kitêb bi zimanê tirkî û kurdî derxistîye.

## Berhem
* Nameyên Bêcewab
* Mersiyeyên Rojhilat

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mandriva

thumb|Logoya Mandriva
**Mandriva** navê nû yê Mandrake ye. Mandriva dîstrîbusyoneke Linuxê ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Mandriva bi kurdî

Kategorî:Dîstrîbusyon
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Destpêka edebiyata kurdî (pirtûk)

***Destpêka edebiyata kurdî*** pirtûka Mehmed Uzun e. Di derbarê Wêjeya kurdî hatiye nivîsandin, berhem ji 88 rûpelan pêk tê. di sala 1992an de ji aliyê weşanxaneya Beybûn ve hat çapkirin.

## Naveroka pirtûkê
Pirtûk ji 108 rûpelan û van beşan pêk tê:
* "Edebiyata kurdî: têkoşîna man û nemanê"
* "Zimanê kurdî û zehmetiyên li berê"
* "Edebiyata devkî ya kurdî, destpêka edebiyata nivîskî û pexşan"
* "Edebiyata nûjen a kurdî"
* "Edebiyata kurdî li Kurdistana Iraq û Îranê"
* "Edebiyata kurdî li Yekîtiya Sovyetê"
* "Edebiyata kurdî li Kurdistana Turkiye û Sûriyê".

## Çavkanî

Mehmed Uzun (1992). Destpêka edebiyata kurdî: lêkolîn. Enqere: Beybûn.

Mehmed Uzun, Destpêka edebiyata kurdî, ISBN 9752733695

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên li ser wêjeya kurdî
Kurdistanclub

**Kurdistanclub** malpereke folklorî ji herêma Efrînê ye.

http://www.geocities.ws/kurdistanclub/index.htm

Kurdistanclub]

Kategorî:Malper
Muhemmed Îqbal

**Muhemmed Îqbal** (bi ûrdû:
محمد اقبال) di sala 1873an de li welatê Pakistanê li bajarê Siyalkutê hatiye dinê. Ew alim, helbestvan, fîlozof û siyasetmedarekî pakistanî bû.

Zanistiya wî yê yêkem li ser Qurana Piroz bûye. Di piştî xilas kirina medreseyê, Îqbal bi alikariya mamosteyên xwe yên zimanê erebî û farisî, dest bi xwendina edebiyata îslamî kiriye. Dûre jî li bajarê Lahor ê zanîngeh xwendiye û li fakûlteya zimannasiya rojhilat bi xwe mamostetî kiriye. Di van salan de wî gellek helbest jî nivisandiye û weşandiye.

Di sala 1905an de Îqbal li zanîngeha Cambridgeê ya Brîtanyayê li ser felsefe û îqtisadê mezûn dibe. Li paytexta Londonê sê salan dimînî û li vir li fakûlteya ziman û edebiyata erebî mamostetiyê dike û gellek konferansan li ser ola îslamê dide. Dîsa di van sê salan da Îqbal li ser dadmendiyê dixwinî û di piştî girtina diplomaya dozgertiyê, tere Amanyayê û li zanîngeha Munihê li ser felsefeyê doktora xwe dike. Gava ku Îqbal di sala 1908an de vedigerî li Hindistanê di hêla xandewanên xwe da bi coşekî mezin tê pêşwazîkirin.

Dûre Îqbal bi salan beşdarî siyaseta welatê xwe dibe û di hêla pirr mirovan da tê qebûlkirin. Îqbal li ser siyasetê aha gotiye:“ Siyaset; kar kirin û ji bo rûmet û mezintiyê davet kirine.“

Helbest û nivisên wî li ser misilmanên li Hindistanê di serxwebûna li dijî Brîtanyayê de û di damezrandina Pakistanê de bandûrekî gellekî mezin kirine.

Iqbal di piştî nexweşiyeke giran û dirêj, di 21ê nîsana 1938an da tere heqiya xwe.

## Helbestên wî

* Esrâr-ı Hodî (1915)
* Rumûz-i Bî-hodî (1918)
* Peyâm-ı Maşrik (1924)
* Bang-i Dera (1924)
* Zebûr-i Acem (1927)
* Cawidname (1932)
* Misafîr (1934)
* Bâl-i Cibrîl (Perrê Cebraîl,1935)
* Pes Çi Bâyed Kerd Ey Exwâm-i Şerq (1936)
* Zarb-i Kelîm (1936)
* Armagan-i Hîcaz (1938)

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Îslam li Hindistanê
Kategorî:Jidayikbûn 1873
Kategorî:Jidayikbûn 1877
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1938

Kategorî:Nivîskarên zimanê farisî
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Xelîkan

Du wateyên Xelîkan hene:

* Xalîka Jêr, bajarokeke bi ser navçê ya Canbegan a Qonyeyê ye.
* Xelîkan (eşîr)
Duhok TV

**Televizyona Dihokê** yan **Duhok TV**, kanalekê televizyonî ye ku bingeha wê ya serekî li Dihokê, Herêma Kurdistanê ye. Ev kanal di 3ê gulana sala 1992an de hatiye damezrandin û yek ji kanalên herî kevin ên deverê tê nas kirin.

## Dîrok
Duhok TV di 3ê gulana sala 1992an de dest bi weşana xwe ya bejayî kiriye û paşî di salên dûv de bûye kanalekê setalitê. Kanal bi şêweyekî serekî bi zimanê kurdî (devoka badînî) weşana xwe dike û girîngiyê dide karûbar û babetên taybet bi parêzgeha Dihokê û derdorên parêzgehê.

## Bername û naverok
Bernameyên Duhok TV curbicur in û pirtir girîngiyê didin babetên navxweyî, wekî:
* **Dengûbasên rojane:** Li ser asta Duhok, Herêma Kurdistanê û cîhanê.
* **Bernameyên rewşenbîrî û hunerî:** Girîngîdan bi keltûr, dîrok û hunerê deverê.
* **Bernameyên civakî:** Behskirina kêşe û babetên civakî.
* **Bernameyên werzişî:** Bi taybetî lîstikên navxweyî.
* **Bernameyên zarokan û xêzanî.**

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Duhok TV
* 

Kategorî:Damezrandinên 1992an li Kurdistanê
Kategorî:Damezraweyên Parêzgeha Duhokê
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Nîsa (sûre)

**Nîsa** an jî **sûreya Jinan** ji Qurana Pîroz sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê dahatiye. Dirêjbûna wê 176 ayet e. "Nîsa" bi zimanê erebî ye û bi kurdî tê maneya "jin, pîrek". Ev sûre bi taybetî qala mafên jinan, rewşa wan yê dadmendî û civakî dike. Ji ber vî yekê va nava hatiye dayin.

## Çavkanî

Kategorî:Cîhad
Kategorî:Sûre
Maide

**Maîde** an **Mahîde** an jî **sûreya Sifreyê** sûreyek ji Qurana Pîroz e. Li gorî baweriya Îslamê li bajarê Medîneyê dahatiye. Ji 120 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayetên 112em û 114em girtiye. Di herdû ayetan da peyva *Maîde* derbaz dibî, kû yê bi kurdî tê maneya "sifreyê". Di sûra Maîdeyê da çend mijarên giring hene: Gerê mirov sozên xwe bîne şindê; mînaka kurên Îsraêlê, ku yên soza xwe nenine şindê; baweriya nerast û bêrêtî yên Îsawiyan û hinek ferman, îkaz û darazên olî ji bona misilmanan.

## Çavkanî

Kategorî:Sûre
Îshaq

thumb|Hz. Îbrahîm û Îshaq

Hz. Îbrahîm du jinên xwe hebûn. Navê yekê Sarê û navê yê din jî Hacer bû. Hz.Îshaq lawê Hz. Îbrahîm û jina wî yê bi nav Sarê ye. Hz. Îshaq bi şiklekî mûcizevî ji dayîk bûye. Di rojina bûyîna wî da bavê wî sed û bist salî û diya wî jî nod salî bû. Di pêşiyêda qet zarokên Sarê nedibûn. Ji ber vî yekê Hz. Îbrahîm bi Hacer ra zewicî û lawekî wan bi nav Îsmaîl hat dinê. Ji bona vî yekê jina yekemîn Sarê gellekî xemgîn bû û ji Xwedê zarokek xwest. Xwedê jî va dûayê wî qebûl kir û Îshaq hat dinê.

Va bûyera di Quran a Piroz da aha tê neql kirin:" Û bi sond elçiyên me bi mizginiyê hatin li ba Îbrahîm û gotin " Silav". Wî jî silava wan ragirt û bi lezî çû û ji bona wan ra golikekî pêjandî hanî. Gava Îbrahîm dît ku ewna qet destê xwe dirêjî wî (xwarinê) nakin, bêkêyf bû û tirsek ket dilê wî. Wana got " Qet metirse, em ji gellê Lût ra hatine şandinê". Jina wî li piya bû û bi wan keniya. Êdî me jî ji wî ra mizginiya Îshaq û dûra jî yê Yaqûb da. Jinikê got " Ez jinikekî pîrim, mêrê min jî kalikek. Ezê çer zarokan bînim? Bi rastî va tiştekî matî ye". Wana (elçî) gotin " Ey jina malê. Êdî gava ku dilovanî û pîrozahiya Xwedê li ser weye, tu çer ji karê Xwedê ra mat dibî. Ew Hamîd û Comerd e ". (Sûreta Hûd 11/69-73)

Hz. Îshaq di pirtûkên dîrokî da aha tê neql kirin: Ew yekê bejn dirêj, bi sûretekî xweşik, gotinên xwe rast bû û di kaltiya xwe da porr û riya xwe êdî sipî bûn. Ji Hz. Îshaq ra du lawên bi nav Yaqûb û Ays bûne. Yaqûb yek ji pêxamberên Xwedê ye û bavê Hz. Ûsif e.

Hz. Îshaq di Quran ê da aha hatîye meth kirin: "Ey Mihemed; tu qûlên me yên bi hêz û sehîker bi nav Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb jî bîne bîra xwe. Me ewna kirine mirovên bi dil û can ku yên dinê din (exîretê) tînin bîra xwe. Bi rastî ewna li ba me jî mirovên bijartî û qenc in." (Sûreta Sad 38/45-47) Hz. Îshaq di piştî mirina Hz. Îbrahîm, ji welatê Şam ê ra bi pêxembertiyê hat şandin.

Di gora riwayetan Hz. Îshaq kêm û zêde sed û şêşt salan jîyaye û li Filîstin ê li nêzika Qudis ê wefat kirîye.

Derbaz

## Girêdanên derve
* Serhatiya Birahîm û Îshaq


Kategorî:Pêxember
Enam

**Enam** sûreyek ji Quran a pîroz e. Sûre li bajarê Mekeyê da dahatiye. Lê li gora hinek olzanan ayetên 91, 92, 93, 151, 152, û 153 medînî ne. Bi tevahî sûre ji 165 ayetan tê holê. Sûre navê xwe ji peyva "Enam" ku di ayetên 136, 138 û 139'an da derbaz dibî girtiye. Enam di zimanê erebî da ji heywanên mîna pez, bizin, deve û dewar ra tê gotin yanê bi gotinên din ji heywanên kedî kirî yên mezin ra tê gotin. Sûre bi taybetî li hêlkî va qala yek bûna Xwedê, dadê, pêxemberan û roja dawiyê dike û li hêla din va qala kufrê û baweriyên ji rastiyê dûr dike.

## Çavkanî

Kategorî:Ajal di îslamê de
Kategorî:Sûre
Enfal (sûre)

**Enfal** ji Qurana Pîroz sûreyek e û li gorî baweriya îslamê di dema Medîneyê de, li sala duyan yê hîcretê (koç kirinê) û piştî şerê Bedirê hatiye danin. Ji 75 ayetan pêk tê û navê xwe ji ayeta yekemîn girtiye. Peyva *Enfal* bi kurdî tê mana xenimetên şerê. Di sûreyê da ji bona misilmanan tê neqilkirin ku bi çi avayî û ji kê ra xenimetên şeran tên parvakirin.

Kategorî:Cîhad
Kategorî:Sûre
Payizok

**Payîzok**, **paîzok**, **pehîzok** navê meqamekî stranbêjiyê li herêma Botan û Hekariyê ye. Ev meqam di rewşên asayî de bêyî alavên muzîkê tê gotin. Di şêwaza gotinê de tişta balkêştirîn pêlpêlkirina deng di gewriyê de ye. Gelek stran û klamên dîrokî bi vî miqamî hatine gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Meqam
Laliş

**Laliş** an jî **Lalişa Nûranî** (bi zimanê hûriyan; "la-la-aš-ha-ri…/. Lālašha), cih û warê pîroz û perestgeha êzidîtiyê ye ku dikeve Geliyê Lalişê yê devera Şêxan, 10 km li başûrê rojhilatî Duhokê, li herêma Kurdistana Îraqa federal. Ziyaret û cihê hecê yê hemû êzidiyan e û cihê Kaniya Spî, kaniya pîroz e ku li ava wê êzidî zarokên xwe mor dikin. Di dîrokê de gelek caran êrîşên leşkerî hatine ser Lalişê bi armanca xerakirina vî cihî û nehêlana dînê êzidyan û cejnên wan.
Êzîdî bawer dikin ku Laliş wan baxçeyê Edenê ye.
Laliş aramgeha gelek şêxên êzidî ye, ya sereke gora Şêx Adî ye. Şêx Adî di navbera salên 1173 û 1162an de dijiya. Rûberê Perestgeha Lalişê dorên 4500 m² (metre çargoşe) ye.

## Gora Şêx Adî

## Gora Şêx Hesen

## Kaniya Zemzem

## Şikefta zeyta zeytûnan

### Kûz û denên zeyta zeytûnan

### Avêtina paçikê miradan

## Kaniya Spî

### Morkirina zarokên êzidî

## Cejnên êzidiyan
* Cejna Çarşemê, di 8ê sibata her salekê de.
* Cejna Koma, dikeve ji 6 ta 13ê çiriya pêşîn a her salekê.
* Cejna Serî Salê (Cejna Tawûsê Melek, Çarşemiya Sor), di çarşema yekê ya meha nîsanê de.
* Cejna Çilê Havînê, dikeve navbera 18ê û 21ê hezîranê de.
* Cejna Cema'iyê, ji 23ê îlonê ta 1ê çiriya pêşîn.
* Cejna Çilê Zivistanê, dikeve navbera 13ê kanûnan pêşîn ta 20ê kanûna paşîn de.
* Cejna Rojiyên Êzî.
* Cejna Bêlinda.
* Xidir Îlyas
* Îda Îsa
* Remezan

## Galerî

Lalish the whole view.jpg|Kumbedên gora Şêx Adî li Lalişê
Dergehê perestgeha Lalishê 1 2012.JPG|Dergehê perestgeha Lalişê
Lalesh 4.JPG|Li perestgeha Lalişê
Xana Lalishê 2012.JPG|Xana Lalişê, li derveyî perestgehê ye.
USSHER(1865) p454 GATE OF YEZEEDI TEMPLE SHEIKH ADI.jpg|Xêzkirina dergehê perestgeha Lalişê, 1865
Portrait of a Yezidi Kurd ca1920.png|Portreya kurdekî êzidî


## Bîbliyografî
* Xanna Omerxalî (2007). Êzdiyatî: Civak, sembol, rîtûel. Avesta.
* Xanna Omerxalî û Kovan Xankî (2009). Analîza Qewlên Êzdiyan. Avesta.

## Çavkanî

* Birgül Açıkyıldız (2002). Lez yézidis et le sanctuaire du Šeykh 'Adī, I-II. Université de Paris I (Panthéon-Sorbonne).
* Konê Reş (2012). Serdana Kurdistanê: çûna Şêxan û Lalişa Nûranî. http://kurdi.lalishcenter.org .

Kategorî:Bajar
Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Parêzgeha Neynewayê
Hekar Findî

**Hekar Findî** Rojnamevan û nivîskarekî Kurd e ku di sala 1982an de li Duhokê ji dayik bûye.

## Kurtejiyana wî
* Xwendina xwe ya despekî, navincî, amadeyi li Dihokê bi dawî anîye. Bekaloriyos bi yasayê heye, Master bi yasa û ragehandinê li welatê Hindistanê wergiritye.
* Peyamnêr û nivîserê Kovara Dicle bu ye ya ku bi pîtên latînî li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Her wsia Peyamnêre Kovara KARWAN (Hewlêr) e li Duhok ya ku ji aliyê Wezareta Roşinbîrî ya Hukmeta Herêma Kurdistanê tê weşandin. Her wisa Peyamnêrê Kovara ASOYÎ FULIKLOR (Hewlêr) bû ya ku ji aliyê Wezareta Roşinbîrî ya Hukmeta Herêma Kurdistanê dihat weşandin. Demê xwendkar li zanîngehê Sernivîserê kovara (Yasa ) bu ye , ku kovarek yasayî, rewşenbîrî , giştî ye li kolîja yasa û ramyarî - zanîngeha Duhok derdikeve.
* Di biyavê rojnamegeriya eliktironî de ji, Peyamnêrê Rojnama (Elaph) a Eliktironi ye li Kurdistanê / Duhok. Di şerê azadkirna Iraqê de , Peyamnêrê Malpera (Iraq4all) bu. her wisa wek peyamner û nûner di malperên Amudê, Avesta û çcendîn malperên din yen kurdî karkirîye.
* Di biyavê nexşekêşan û dîzayinê de jî Rêveberê Hunerî ye li rojnama El-Ehalî (Duhok) ya ku bi zimanê erebi tê weşandin. Her wisa Nexşekêşê kovara Dicle bû.
* Berhemê xwe di van kovar û rojnama de weşandîye (Dicle , Nivîs, Heng , Karwan , Asoyî Fuliklor , Sînema û Şano , Zagros , Herêm , Huner , El-Ehalî , Peymana Edeb û Huner , Edeb û Huner - Evro - , Cavdêr ) .
* Her wesa Nivîs û nuce û berhemê wî di van malperan de hatîne weshandin ( Pena Kurdi , Avesta , Amude , Mehname , Urmiye , Iraq4all , pdk-xoybun , Rizgarî Online , evarbash, Rojname , kdp.info , Peyamner , … û gelekin din).

## Endametî
* Endamê PENa Kurd ye.
* Endamê Yekêtiya Rojnamevanên cîhanî ye.
* Endamê Sendîka Rojnamevanên Kurdistanê ye.
* Endamê Sendîka parêzerên Kurdistanê ye.
* Endamê Yekêtiya Mafperwerên Kurdistanê ye.

## Berhemên çapkirî
* Federalî... Têgeh û Bicîkirin  (Fidralîye.. Mefhumen we tetbîqen / Bi Zimanê Erebî ye)2009
* Yasayên girêdayi Rojnamevaniyê li Herêma Kurdistana Iraqê  (Bi Zimanê kurdî û Erebî ye)[www.findi.info/pirtuk.html] 2010
* Yasayên Rojnamevaniyê li Herêma Kurdistanê  (Bi Zimanê kurdî û erebî ye)[www.findi.info/pirtuk.html] 2011
* Rêberê Çaksaziya Mezina li Duhokê  (Delîl Islahiyet EL-Kîbar Fî Duhok / Bi Zimanê erebî ye) 2011
* Rêberê Dezgehên Ragehandinê li Parêzgeha Duhokê  ( Bi Zimanê kurdî ye) 2012
* Têgehekê Yasayi bo Rojnamevaniyê  ( Bi Zimanê kurdî ye) 2012.
* Rêberê Dezgehên Ragehandinê li Parêzgeha Duhokê / Çapa diwê  ( Bi Zimanê kurdî ye) 2013
* Ronahî - êkem Hijmara Kovara Ronahî 1960  ( Bi Zimanê kurdî ye) 2013
* Rêberê Dezgehên Ragehandinê li Parêzgeha Duhokê  (Delîl Elmuesast El-I'lamîye fî Mihafezet Duhok - 2013 ( Bi Zimanê Erebî ye) 2013

## Girêdanên derve
* Malpera şexsî ya Hekar Findî 
* Malpera Taybet ya Malbata Findî 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Xaneqîn

**Xaneqîn**, wek **Xaniqîn** jî tê nasîn, bajarekî Başûrê Kurdistanê ye ku li ser sinorê Rojhilata Kurdistanê ye.

## Mijarên têkildar
* Xaneqîn (navçe)

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê
Mûsil

**Mûsil** yek ji bajarên herî mezin yê Başûrê Kurdistanê ye. Mûsil yek ji bajarên sereke ye û paytexta parêzgeha Nînewayê ye. Li bajar û navçeya Mûsilê bi piranî bi zaravayê kurmancî tê axivtin.

## Dîrok
Berî 5000 salan kurd li bajare Mûsilê hene. Di destpêkê de, di dema aşûriyan, navê bajar Nînewa (Neynewa) bû. Wexte mitaniyan kurd li Mûsilê hebûn, navê bajar *Muisil* bû, ne Musil. Ereban navê Mûsilê gihorand bû *Musil*. Berê hatina Araban kurd li wi bajarî hebûn. Niha 50% ji xelkê bajêr kurd in. Wekî din li bajêr ereb, asûrî, ermenî, kurdên êzîdî, sunî, û kurdên şabak dijin.

### Rewşa di sala 2014an de
Di meha xizîrana 2014an de ji aliyê Hikûmeta Îraqa Federal ve hate ragihandin ku ketina bajarê Mûsilê bo jêr desthilata DAÎŞê bêdeng bû û civata parêzgeha Mûsilê jî daxwaz kir pêşmerge maytêkirinê bike û danûstandin bo vê pirsê hate kirin.

Li gorî çavkaniyan, "Mûsil bi temamî ketiye di destê (DAÎŞ)ê de, lê heta niha hikûmeta Îraqê li beramber alozyîn Mûsilê bêdeng e, niha danûstandin têne kirin ku hêzên pêşmerge bo wan deveran bêne hinartin ji ber ku bi tenê pêşmerge dikare rewşa Mûsilê aram bike".

Xelkê Mûsilê bi kom yê ber bi herêma Kurdistanê û parêzgeha Dihokê ve tên û Hikûmeta Herêma Kurdistanê zêdetir hevkariya xelkê Mûsilê di vê rewşê de ji Hikûmeta Federal kiriye.

Di xizîrana 2014an li parêzgeha Dihokê sê kampên penaberên mûsilî hatin avakirin.

## Lîwaya Mûsilê di sala 1957an de

* Mûsil (qeza): Mûsil, Başîk, Tilkêf, Hemdaniye, Humêdat
* Akrê (qeza): Akrê, Surcî (senter: Bicîl), Eşayrî Sebe'e (senter: Berdreş), Nehlî (senter: Dinarta)
* Amêdî (qeza): Amêdî, Birwarî Bala (senter: Kanî Masî), Sersink,Oramari û Nêrwe û Rêkan (senter: Bîbo)
* Telefer (qeza): Telefer, Zumman, Aveganî
* Duhok (qeza): Dihok, Doskî (senter: Mangêşkê), Zawîte, Sêmêl
* Zaxo (qeza): Zaxo, Sindî (senter: Şeraniş), Gelî (senter: Batîfê)
* Şingal (qeza): Şingal, Îşmalû (senter: Sinunî)
* Şêxan (qeza): Şêxan (senter: Êsifnê), Elkîş, Mizurî (senter: Etruş)

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê

Kategorî:Parêzgeha Neynewayê
Yûnus (sûre)

**Yûnus** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Ji hemû ayetên sûra Yûnus tenê ayetên 40, 94, 95 û 96. di dema Medînê hatine danîn. Yên din hemû Mekkî ne. Sûre bi xwe 109 ayetan dirêje. Di sureyê da çîvrokên pêxemberên bi nav Yûnus, Nûh û Mûsa derbaz dibin. Sûre navê xwe ji pêxember Yûnus girtiye ku yê ji hêla masikî va tê daqulandin û bi dilovaniya Xwedê dîsa tê xilas kirin. Herweha sûre qala dilovanî û xezawa Xwedê jî dike.

Kategorî:Sûre
Kategorî:Yûnis (pêxember)
Seyid Celal Nizamî

**Seyid Celal Nizamî** nivîskar û helbestvanê kurd, kurê Seyid Mihemed û nevyê Seyid Nizam û Nevîçirkê Şêx Mehmedemîn ji binemala Mezine seyidê Nehriyê ye ku li ber serhildana Şêx Ubeydullah li Nehriyê hatine koçandin û li nav axa Rojhilata kurdistanê de hatine cîbicê kirin.

Seyid Celal li sala 1951 li gundê Kuranê li 5 kîlometriya sînorê Îranê û Tirka li navça Soma û Biradosta ser bi Bajarê mezine Urmiyê hatiye dinyayê, li ber destê babe xwe ku alimekî mezin bû perverde dibe û gelik kul û derdê bav û bapîrê xwe li koçandina zemanê van dibihîze û hertim evaretiya van tîne ber cave xwe û her li zarûtiya xwe de derdê gelê kurd li nav guşt û pêstê vî de cî digre.

Piştî 7 salan li sala 1958ê dersa fermiye xwe ya sertayîy destpê dike çiko hingê li gundê van de dibistan çinebû ev mecbûr bû li bo dersxwendinê bi pêyê xwe li nav sir û sermaya zistanê de her roj hat û çoya gundê devr û bera Kuranê bike heta bikare xwe bigehîne gondê Mafera û Masteka û Gengeçînê û li dibistanê van gunda de dersê bixîne. Heta sinfa 6ê li van gunda de dersa xwe davî tine û ji pişt re diçe bajarê Urmyê û dersa xwê ya dibistana navîn û daviyê livê didomîne û li sala 1970ê li debîristana EmîrKebîre vî bajarî diploma xwe distîne.

2 salê xizmeta leşkeriye xwe li nav gondê Kurane û Hevsara de wekî eskerê perverdê diqetîne û van du sala de jî zarûkê kurda re wekî mamostayê sertayî dersê dibêje.tebîetê civane navçê li ser riha vî esera xwe didane û her li hinge re dest bi gotina helbestê farisî dike mixabin li van helbestê vî tiştik nemane. Ev işq û evînê li vê demê de baş ihsas dike û li evîna xwe de dev li hink meişûqê xwe berdide.Eva li helbestê evîndariye vî de bibaşî xûyane.Li sala 1974ê di gel dotmama xwe Şehlaya keça Seyd Hacî dizevice û semera vê zivacê 4 zarûne bi navê Şehîn û Salar û Emîr û Areş.

Di heman salê de yanî li sala 1974ê dibe bêjerê radyoya kurmanciye bajarê Qesra Şîrînê ser bi Kirmanşahê û ber destê Seyid Ezîzê Elevî pismam û pêşengê xwe behreyekî baş diwergire û 4 sala li bajarê Qesra Şîrîn û Kirmanşahê de dimîne û her xebata radyoya kurdî dike. Piştî hinge bo damezrandina radyoya kurdî seyd Celal dişînine bajarê Tewrêzê. Li vê sale de ku sala 1978ê ye û şorişa Îranê destê şah li hikûmetê kurt dike ev lêvê re tê Urmiyê û sal û nîwekê li pişka kurdiye radyoya Urmiyê de dixebite.

Li sala 1979ê digel despêka radyoya kurdiye Tehranê diçe vî bajarî de li sala 1992ê de lîsansa wergêriya zimanê îngilîzî qetandiye û heta sala 2000ê livê mijûlî kar û barê radyoya kurdiye Tehranê bûye.bilî kar û barê radyoyê di gelik karê perverda kurdî û rojname û kovaran de şirîkatî kirye wekî: Kovara Amanc li Tehranê, Kovara Avêne li Tehranê, Kovara Sirve li Urmiyê, Kovara Kurdistan li Tehranê

### Pirtûkên wî
* Dîvana Hizr û Hîvî
* Rênivîsa kurdî
* Efsaneyî Memî Alan (wergêr)
* civaknasî û zimannasî kurmancî (جامعه شناسی و زبان شناسی کرمانجی )
* Dîwana mela mihemedê seyda (kom kirin û pêda çun-hewlêr 2010 )

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Red

**Red** an jî **sûreya Giregira Ewran** ji Quranê sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê dahatiye. Dirêjiya xwe 43 ayet e. Sûre navê xwe ji ayeta 13'em ji peyva *Rad* girtiye. *Rad* bi kurdî tê mana "gire gira ewran". Di sûreyê da yekbûna Xwedê, pêxembertî, jiyana piştî mirinê, roja heşir û meşir ê û gumanên ku yên nebawermend di derbarê ola Îslamê davên holê derbas dibin.

Kategorî:Sûre
Hecr

**Hecr** ji Quranê sûreyek e û li gorî baweriya îslamêl, li bajarê Mekeyê hatiye danin. Ji 99 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva *Hicr* di ayeta 80'yem da girtiye. *Hicr* navê cihekî li bakûrê Mekeyê ye û li gora dîrokzanên misilman gelê Semûd li wê derê jiyaye. Di sûreyê da yekbûna Xwedê, pêxembertî, jiyana di piştî mirinê û roja eşir û meşirê cîh digirin. Xwedê bi vî avayî qala têkoşina pêxemberan li dijî mirovên har û bitir û bêxuda dike. Wekî din di sûreyê da parastina Qurana Piroz ji guhertinên mirovan jî tê bîranin.

## Çavkanî

Kategorî:Sûre
Nehl

**Nehl** ji Qurana Pîroz sûreyek e. Sûreya Nehl li bajarê Mekeyê hatiye danin. Dirêjiya xwe 128 ayete. Sûre navê xwe ji ayeta 68 emin girtiye. *Nehl* di zimanê kurdî da tê mana "mêşa hungiv". Sûre qala delilên, ku yên di gerdûnê da hebûn û yekbûna Xwedê nîşan didin, dike. Wahîy û jiyana di piştî mirinê jî di sûreyê da derbaz dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Ajal di îslamê de
Kategorî:Sûre
Îsra

Ayetên 26, 32, 33, 57 û 73-80. yên sûreya **Îsra** li Medîne û ayetên din jî li bajarê Mekkê hatine danin. Sûre bi temamî ji 111 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji bûyera bi nav „Îsra“, yê ku di ayeta yekemin da derbaz dibe, digire. Manaya „Îsra“ yê bi kurdî „di şev da bi rêva çûn“ e. Bi gotinên din „Îsra“ rêwitiya Muhemmed pêxamber di şeva Mîraç de tinî ziman. Wî demê Muhemmed di şevekî da bi destûra Xwedê ji Mekkê çû bû Qudis ê û dîsa şunde hatî bû. Ji sûreya Îsra yê ra sûra „Benî Îsraîl“ jî tê gotin.

Kategorî:Sûre
Kehf

thumb|Kehf
**Kehf** ji Quranê sûreyek e ku li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê hatiye danin, lê tê gotin ku ayeta 28'em li Medînê dahatiye. Dirêjiya xwe 110 ayet in. Sûre navê xwe ji peyva „kehf“ girtiye. Va peyva di sûreya Kehf da di çend ayetan da derbaz dibî, lê cara yekemîn di ayeta 9'an da. *Kehf* di zimanê me da tê mana “şikeftê”. Di sûreyê da çîvroka “mirovên şikeftê” tê gotin: Çend hevalên cîwan ji bona baweriya xwe ji Xwedê ra di hêla mire wê demê bi mirinê tên gefandin. Ewna jî direvin dikevin şikeftekî û bi demekî pirr dirêj di şikeftê da ra dikevin û dîsa bi şiklekî mucizevî hişyar dibin. Di sûreyê da çîvroka Hz. Mûsa û Zulqarneyn jî ji mirovan ra tê agahdar kirin.

Kategorî:Mûsa
Kategorî:Sûre
Tahe

**Tahe** sûreyek ji Qurana Pîroz e. Sûreya **Ta Ha**, li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê dahatiye. Bi temamî 135 ayet e. Sûre navê xwe ji herdu tîpên erebî bi navên *Ta* û *Ha* yên ayeta yekê girtiye. Sûre qala rastiya ola Xwedê dike. Ew ola ku Xwedê yê dilovan bi rêya pêxamberan ji mirovan ra nişan daye. Dû ra di sûreyê da Xwedê xema Muhemmed Pêxember direvîne û jê ra serkeftin tê mizginkirin.

Kategorî:Mûsa
Kategorî:Sûre
Îbrahîm (sûre)

Bi temamî li bajarê Mekkê hatiye danin. Sûre ji 52 ayetan pêk tê. Ji bona ku sûre qala Hz. Îbrahîm û malbata wî dike va nava hatiye dayin. Di sûreyê da şertên baweriyê yanê bawerî ji Xwedê ra, ji pêxemberên Wî ra derbaz dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Sûre
Kop

thumb|Nexşeya gundên Kopê
**Kop** (di 1928an de wekê *Qop* hatiye nivîsandin, bi tirkî: *Bulanık*) yek ji navçeyên Mûşê ye.

Gorî hejmartinên herî dawî, hejmara navendê 41.000, bi giştî 139.000 e. Şik heye ku nifûs zêdetir be. Lewra li herêmê gelek kes di nifûsê de netomarkirî ne. Ev realîte li hemî Bakurê Kurdistanê heye. Şik heye ku dûgela Tirk dixwaze hejmara kurdan kêm nîşan bide. Bawerî bi statîstîkên dûgela Tirk nabe. Di sala 1927î de bûye navçe. Aborî bi pirranî li ser çandiniyê ye. Genim, ceh, nîsk, silq, hwd. Dîsa xwedîkirina sewalan jî heye. Kop li ser riya Mûş - Agiriyê dikeve. 107 km li dûrî Mûşê ye. Firehiya erdê navçeyê 1.706 km û bilidahî ji rûyê avê 1.480 m ye. Li rojhilatê Milazgir, li rojava Gimgim, li bakur Erzîrom û Xinûs û li başûr jî Xelat a Bedlîsê, Têlî hene. Di navbera Kop û Milazgirê de 25 km heye. Bi zivistanan berfî û sar, bi havînan germ û ziha ye.

## Dîrok
rast|thumb|250x250px|Mizgefta Şex Aynü'l melek
Dîroka Kopê jî wekî ya herêmê pirr kevn e. Li herêmê medan, hûrriyan, ûrartûyan, bîzansiyan, osmaniyan, ûrisan û hwd desthilatî kirine. Herêm jî wekî hemî deverên Kurdistanê heya Şerê Cîhanî ya Yekê herdem di bin hukmê mîrîtiyên kurdan de bûye. Piştî parçekirina Kurdistanê û şikestina serhildanên kurdan rewş bo kurdan xirab bûye.

Gorî hin îdîayan navê herêmê di dema ûrartûyan de Horhorîkî bûye. Beriya Terteleya Filehan gelek fileh jî hebûne li herêmê. Gundên ku fileh lê jiyane ji navên wan tê derxistin. Kurd û fileh bi biratî bi hev re li herêmê jiyane. Di serhiladana Agiriyê, dagirkirina ûrisan hwd de gelek car kurdên Qers, Erdêxan û Xinûse koçber kirine rojava û başûrê Bakurê Kurdistanê. Herwekî hatina Kopê jî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera navçeyê
Cemil Oğuz

**Cemil Oğuz** di sala 1975’an de li gundê Zengê ya Licêya Amedê hat dinê. Oğuz di 4’ê tîrmeha 1998’an di rojnameyê Azadiya Welat de dest bi xebatê kir û heta 12’yê tîrmeha 2003’yan di rojnameyê de karê nûçegîhanî, edîtorî û gerînendetiya weşanê girt ser milên xwe.

Heta niha di gelek rojname, kovar û malperên înternetê de nûçe û nivîsên Oğuz hatin weşandin. Oguz digel karê xwe yê rojnamegerî, bi belgefîlman re jî eleqedar e û vê xebata xwe jî didomîne.

Oğuz demek di ANFê de xebitî, her wiha edîtoriya kovara Tîrojê û kovara Dîwar kir.

Cemil Oğuz ji 21.04.2005'an ve edîtoriya malpereke bi navê Diyarname.comê dike ku ev karê wî hê didome.
Ew di heman demê de di Diyarnameyê de quncekên "Diyarê Me" û "Dewey Ma" dinivîse.

## Berhem

### Pirtûkên wî

* *Rojnamegerî û pîvanên wê yên sereke* (Rojnamegerî, kanûna pêşîn 2002, Weşanên Pêrî)
* *Qurtek Evîn* (Çîrok, sibat 2005, Weşanên Pêrî)
* *Sako / Gogol / Wergera ji bo kurdî Cemil Oguz (Çîrokek dirêj, Weşanên Hîvda, sibat 2008)
* *Duzimanî* (Gotar, Tevî Dawud Rêbiwar amade kiriye, Weşanên Hîvda, sibat 2008)
* *Dengê Doyê* / Ferîd Edgu / Wergera ji bo kurdî Cemil Oguz (Çîrok, Weşanên Evrensel, îlon 2011)

=== Fîlmên wî ===
* *Rewşen (2011)*
* *Mazgal (2013)''
Ji bo agahiyên berfireh: www.aftfilm.com

Oguz, Cemil
Enbiya

**Enbîya** sureyeke Quran a Pîroz e û li bajarê Mekkê hatiye danin. Ji 112 ayetan pêk tê. "Enbiya" bi kurdî tê mana "pêxamberan". Ji ber ku sûre bi giştî qala pêxamberan û doza wan yê ji bona yekbûna Xwedê dike, va nava hatiye dayin.

Kategorî:Dawid
Kategorî:Eyûb
Kategorî:Îshaq
Kategorî:Nûh
Kategorî:Silêman (pêxember)
Kategorî:Sûre
Kategorî:Yûhenayê Noqkar
Hec (sûre)

**Hec** sûreyeke Qurana Pîroz e. Li gorî baweriya îslamê pirraniya ayetên vê sûrê li Mekeyê û hinek jî li Medîneyê ji pêxamber ra dahatiye. Bi temamî 78 ayet e. Mijara yekê yê sûreyê îbadeta hec yanê serlêdana Kabê ye û ji ber vî yekê va nava hatiye dayin. Dû ra sûre qala erjengiya û bûyina roja qiyametê, cihadê û tune bûna gellên/komelên belê yên sîtemkar dike.

Kategorî:Sûre
Muminûn

**Muminûn** sûreyeke Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekkê hatiye danin û ji 118 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva "el-Muminun" yê ayeta yekemin girtiye. Peyva "el-Muminun" di zimanê kurdî da tê mana "bawermendan". Va sûra ji bona şîrkdaran îkazekî dawî û ji bona misilmanan ra jî mizginiyek mezin bû. Di sûreyê da serfiraziya bawermendan û ceza kirina mirovên xiraw di demekî kurt da derbaz dibî.

Kategorî:Sûre
Nûr

**Nûr** sûreyekê ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Medînê hatiye danin û dirêjiya xwe 64 ayete. Navê xwe ji peyva "nûr" di ayeta 35 emin girtiye. "Nûr" bi kurdî tê mana "ronayî". Di sûreyê da bi pirranî fermanên û destûrên cûr be cûr di der barê jiyana ferdî û civakî derbaz dibin. Bi taybetî bingehiyên li ser jiyana malbatê jî tê da bi cîh digirin

Kategorî:Sûre
Nîvgirav

thumb|Nîvgirav
[thumb|Başûrê [Hîndistanê]]
**Nîvgirav** an **nîvgizirt** an jî **nîmdûrge** parçeyeke zemîn e ku ji sê aliyan ve bi avê dorpêçkirî ye, ev parçe wek nikilê çivîkan pozê xwe di avê de ye, û xîma xwe jî bi axê ve girêdayî ye, gewreya vî laþî navê wî nîþan dike, ango hin caran rûbera xwe mezin e, û ev mezinahî ji alî hewayî ve taybetmendiyên parzemînê dide wê, lewre jê re dibêjin nîvparzemîn, wek nîvparzemîna Hindistanê, û hin caran jî biçûktir e, û gedên xwe ji ên herêma derdorê ne cuda ne, lewre jê re dibêjin, nîvgirav, wek, nîgirava Erebistanê û nîvgirava Îber ango Spaniya û Portûgal.

Kategorî:Erdnîgarî
Furqan

**Furqan** sûreyeke ji Qurana Pîroz e û di bajarê Mekê hatiye danîn. Lê li gora hinek dîroknasan, ayetên 68-70 li Medînê hatine wahiykirin. Sûre bi temamî 77 ayet e û navê xwe ji peyva *Elfurqan* di ayeta yekem girtiye. Furqan yek ji navên Qurana Pîroz e û bi zimanê kurdî tê maneya "tiştê ku rastî û nerastî yê ji nav hev derdixinî".

Mijarên sûreyê bi kurtî vana ne: Hz. Mihemmed ji hemû cîhanê ra bi pêxambertiyê hatiye şandin. Çend dijwartiyên ku Pêxamber di jiyana xwe da kişandiye. Mizginiya tunebûna şîrkê û pûtperestî ye û çênd minakên jiyana komalên berê.

## Çavkanî

Kategorî:Sûre
Şuera

**Şuera** an jî **sûreya Helbestvanan** sûreyekê ji Qurana Pîroz e. Li gorî baweriya îslamê sûre di bajarê Mekeyê da dahatiye û ji 227 ayetan tê holê. Sûre navê xwe ji peyva *Shu’arâ* di ayeta 224em da girtiye. *Shu’arâ* tê maneya helbestvanan. Sûre qala çivrokên Hz. Mûsa, Îbrahîm, Nûh, Hûd, Salîh û Şû’eyb dike.

Kategorî:Eşîrên ereban
Kategorî:Sûre
Neml

**Neml** sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre di bajarê Mekkê de hatiye hinartin û ji 93 ayetan tê holê. Sûre navê xwe ji peyva "en-Neml" a di ayeta 18 emin girtiye. Neml tê maneya "gêle/morîstangê". Sûre qala çîroka Hz. Silêman û keybanûya Şebayê bi nav Belqis dike. Di sûreyê de bûyerên Pêxember Salih û Lût jî derbas dibin. Dû re rizgariya bawermendan û tunebûna dijminên ola Îslam ê ji misilmanan re tê mizgînîkirin.

Kategorî:Ajal di îslamê de
Kategorî:Dawid
Kategorî:Keybanûya Şebayê
Kategorî:Mûsa
Kategorî:Silêman (pêxember)
Kategorî:Sûre
Hedîs

**Hedîs** an **Fermûde** (bi erebî: **حديث** 'ḥadîth' pirane أحاديث 'Aḥâdîth') agahî, kevneşopî) gotin û kirinên Muhemmed Pêxember in. Ji tiştên ku Pêxember bê gotin red yan jî qebûl kirine jî hedîs tên gotin. Ji hemû tiştên di derbarê Muhemmed ra jî Sunet a Pêxember tê gotin.

Hemû Hedîs ji naverokê (metn) û girtekê (îsnad) pêk tên. Girtek bi xwe jî ji mirovên ku hedîsek riwayet kirine (rawî) tê holê. Hedîsek dikanî bi du aliyan lawaz be. Yan ji aliyê girtekê, yan jî ji aliyê rawiyan. Ji hedîsên beşa yekemin ra di gora saxlemiya xwe musned, mursel, muttesil, munqetî, mudal û mu'elleq tên gotin. Ji hedîsên beşa duyemîn ra jî mevzû', metrûk, munker û şaz tê gotin.

Mînakek ji bona girtekê: "A ji min ra got ku, wî ji B bihistiye û wî jî ji C bihistiye ku Pêxamber aha gotiye."

Zanyarên ola Îslam ê hedîsan ji gora rewacdariyê/bawermendiyê di çar beşan da parva dikin: sehîh - xurt, resen, zexm; hesen - baş; ze'îf - lawaz, bişik û mewzû' - nerast. Va parva kirina ji gora rewacdariya girtekê û rawiyan bi hev re dibe. Lê yê herî pirr dîsa şexsiyet û jiyana rawiyan rolekî mezin dilizî.

Di diroka Îslamê da gellek pirtûkên hedîsan hatine nivisîn. Niviskarên herî navdar Buxarî, Muslim, Malik bin Enes û Ehmed bin Henbel in. Ehmed bin Henbel bi xwe imamê mezheba Henbelî yan e.

## Pirtûkên navdar yên Hedîsan

* Kûtûbî Sîte
* Sehîhî Buxarî, el-Cami` es-seḥîḥ
* Sehîhê Muslim, el-Cami` es-seḥîḥ
* Îbn Mace, Kitab es-sunen
* Ebû Dawud, Kitab es-sunen
* Et-Tirmizî, el-Cami` es-seḥîḥ fî s-sunen
en-Nesaî, Kitab es-sunen
* Malik ibn Enes: el-Muwatta`
* Ehmed ibn Hanbel: Musned ibn Hanbel
* Yahya bin Şerefudîn en-Newewî,
* Kitab el-Erbe`în
* Kitêba hedîsan Riyadu's-Salihîn ya îmamê Newewî bi kurdî jî hatiye wergerandin.

## Binêre
Rexnekirina Hedîsan

## Çavkanî


Kategorî:Îslam
Kategorî:Muhemmed
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Mehmet Deviren

**Mehmet Deviren**, di sala 1975’an de li gundê bi navê Gola Gulê ku bi Şemrexa Mêrdînê ve girêdayî ye hatiye dinyayê. Dibistana seretayî û navîn li Şemrexê, ya amadehiyê jî li Amedê kuta dike. Her wisa dibistana amadehiyê ya Bazirganiyê jî kuta dike û niha li zanîngeha Êlihê beşa Tibî Dokumantasyonê kuta kirye.
Devîren, di sala 1992’an de ji doza kurdayetiyê tê girtin, piştî darizandineke dûdirêj di girtîgeha Amed û Entabê de cezayê xwe diqedîne û derdikeve derve . Dûre jî di 1998'an de, li girtîgeha Gelîboluyê ya leşkerî radikeve.
Weke birek nivîskarên kurd ên li Bakûr Devîren jî di destpêkê de bi tirkî dide ser riya wejeyê. Helbestên wî yên bi navê Anlat (Vebêje) di sala 2003’an de wekî dîwan têne çapkirin.
Devîren, weke gelek helbestvan û nivîskarên esilkurd ên bi zimanê serdastan dest bi wêjeyê kiriye, piştî vê xebatê riya xwe diguhere; bi helbestên ku di Kovara W, Gelawêj, Çirûsk û malperên wekî Amîdakurd de diweşin, dadigere ser kulzema kesayetiya xwe; zimanê bav û kalan, kurdî.
Devirenê ku di damezirandina Komeleya Nivîskarên Kurd de cî girtiye û demeke dirêj wekî rêveber berpirsê karê darayî dikir, piştî civîna lijneya rêveber wekî serokê Komeleya Nivîskarên Kurd hate hilbijartin. Deviren di heman demê de di Enstîtuya Kurdî ya Amedê de endamê lijneya rêveber de cîh girtiye û berdevkiya Enstîtuya Kurdî ya Amedê kiriye, niha jî endamê Kurdî-Derê ye û kar û barên lêkolîn û lêhûrbûnên wêjeyî dimeşîne. Niha di lijneya Pena Kurd ya li Amedê de kar û barên damezirandinê dimeşîne.

## Berhemên wî

* Anlat, (Helbest - bi tirkî ye), Amed, 2003

* Qinîskê û Pinîskê, (Zargotin), Weşanên Şaredariya Kayapinarê, 2009
* Sûka Mirinê (Helbest), Weşanên AVA, 2010
* Çîrokên Azad (Antolojî) Weşanên ARAM, 2010
* Kortika Filehan (Roman), J&J, 2013
* Doxîn 18+ (pêkenok), J&J, 2013

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Kesên ji Şemrexê
Gol (cudakirin)

Çend peyvên bi vî navî hene:
# Gol (erdnîgarî) 
# Gol (Dêrsim) 
# Gol (Mehsert) 
# Gol (futbol)
Angola

**Angola** welatekî li başûrî rojavayê Afrîkayê ye. Bi welatên Namîbiya, Zambiya û Komara Demokratîk a Kongoyê re cîran e.

Navê wê ji zimanê Bantû ji peyva Ngola tê. Berê wekî koloniyeke Portûgalê bû. Di sala 1975´î de azadiya xwe bidestxist. Mixabin li vê welatê şerê birakujî yê navxweyî hêj berdewam e.

## Nifûs

## Herêmên Angolayê

**Angola ji 18 herêman pêk tê:**

## Girêdanên derve


Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Navendî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin
Antîgua û Berbûda

thumb|Nexşeya Antîgua û Berbûdayê
**Antîgua û Berbûda** (), welatekî li deryaya Karîbê ye. Ji du gravên serekê ên bi navê Antîgua û Berbûda pêk tê. Ji xeynî van gravan çend gravên biçûk jî hene. Seqa û hewaya van gravan germ û tropîkal e. Antîgua û Berbûda koloniyek Brîtanyayê bû.

## Herêmên Antîgua û Berbûdayê

Antîgua û Berbûda ji 6 herêman pêk tê:

## Girêdanên derve


Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1981ê de hatine avakirin
Kategorî:Welatên giravî
Behreyn

**Behreyn** () welatekî li Kendava Basrayê ye. Behreyn ji komeke giravan pêk tê û bi Keyaniya Erebistana Siyûdî ve ye. Behreyn mîna dewletên herêmê yên din ji aliyê petrolê ve gellekî dewlemend e.

## Herêmên Behreynê

Behreyn ji 5 herêman pêk tê :

thumb|

## Girêdanên derve


Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1971ê de hatine avakirin
Kategorî:Keyanî
Bengladeş

**Bengladeş** (bi bengalî: *Gano Projātontrī Bānglādesh*), welatekî ku ji sê aliyê xwe di nava axa Hindistanê de ye. Tenê sînorekî wî yê biçûk bi Myanmar re heye. Bengladeş li bakurê Kendava Bengalê ye. Bengladeş tê wateya welatê Bengalan. Berê mîna Pakistana Rojava dihat binavkirin.

## Herêmên Bengladeşê

Bengladeşê ji 6 herêmên mezin pêk tên û navê her wîlayetî bi *zila* an *jela* diqede.











## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1971ê li Asyayê

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1971ê de hatine avakirin
Çad

**Çad**, bi fermî **Komara Çadê** (bi erebî: جمهورية تشاد, *Jumhuriyat Tashad*), welatekî Afrîkaya navînê ye. Çad li başûrê Lîbyayê, li rojhilatê Nîjerê, li bakurê Kamerûn û Komara Afrîkaya Navend û li rojavayê Sûdanê dimîne.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Navendî
Kategorî:Dewletên Sehrayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî
Bokan

**Bokan** (, ), bajarekî Rojhilata Kurdistanê li Îranê ye û navenda şaristana Bokan (navçe) e.

Bokan ji aliyê bakur ve digel Miyanduaw , başûr Seqiz , rojhilat Şahîndij û rojava jî Mehabad û Serdeştê hev sînor û cîran e.

Li gorî amara fermî ya Îranê Bokan piştî Kirmaşan , Urmiye û Sine mezin tirîn bajêra Rojhilata Kurdistan û 12mîn bajêra mezin a Kurdistanê ye.

Xelkê vî bajarî piranî mijulî xebat û karên hunerî ne lewma Bokan bûye paytexta hunerî ya Kurdistanê û li tewahiya Rojhilata Kurdistan ê ji bo karên hunerî berê xwe didin wê bajarî.
 
Zimanê gelê Bokanê Soraniya fermî û pêwere. Ola xelkê Bokanê Îslama Sunî ye û li gorî mezhebê jî şafiî ye.

## Navdarên Bajêr
* Huseynê Mukriyanî
* Hesen Zîrek
* Sadiq Şerefkendî
* Awat Saber

## Galerî

|Mêrgên Bokanê


Kategorî:Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
Kategorî:Bajarên Îranê
1945

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* 27ê kanûna paşîn – Şerê cîhanî yê duyem; Artêşa Sor a Yekîtiya Sovyetan kampên Auschwitz û Birkenau yên naziyan li Polonyayê ava kiribûn, zemt kirin.
* 8ê gulanê – Şerê cîhanî yê duyem li Ewropayê xilas bû.
* 2ê îlonê – Şerê cîhanî yê duyem li Asyayê jî xilas bû.

### Kurdistan
* 17ê tebaxê – Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê li Mahabadê wek PDK a yekem hat damezrandin.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)