open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herbert Hoover

**Herbert Clark Hoover** (jdb.  li West Branch, Cedar County, Iowa; m.  li New York City) 31em serokdewletê DYAyê bû, di nava salên 1929 - 1933yê de peywirdar bû.

### Jiyan
thumb|Hoover guhdariya radyoyê dike
Bav û kalên Hoover, ji Almanyayê (Pfautz, Wehmeyer) hatibûn, êla wan ji almanên Swîsreyê bû. Piştî mirina dê-bavê xwe, li Newberg, Oregonê dijî. Perwerdeya endezyariya erdnasiyê dibîne.

Bi hevjîna xwe *Lou Henry* re diçe împeratoriya Çînê li wir wekî endezyar kar dike. Sala 1900ê meha hezîranê xwe di nava serhildaneke çîniyan û şerê bi brîtanî de dibîne. Xanima wî jiyana wî difilîtîne. Derbasê Londonê, ji wir jî DYAyê dibe.

Di hikûmeta Woodrow Wilson de gerînendetiya karê xêratê ya dewletê dike. Di dema Calvin Coolidge de wezîrtiya karê çandiniyê dike. Di siyasetê de wekî teknokratekê bi gelek qeyranan re têdikoşe. Viya di dema serokatiya xwe de jî didomîne. Tûşî depresyonê dibe. Giringiyê dide parastina nirxên neteweyî û etîkê.

Sala 1938ê li Almanyayê di trênekê de bi Adolf Hitler re hevdîtinê pêk tîne. Di vê hevpeyvînê de bi aşkereyî dijberiya welatê xwe bo nîjadperestiyê û bîrdoziya Nazîyan tîne. Bi Hermann Göring re pirsgirêkên aboriyê diaxive.

Sala 1948ê serokatoya Komîteya Amerîkî bo Yekîtiya Ewropayê American Committee for a United Europe dike. 90 saliya xwe de ji ber şêrpenceyê jiyana xwe jidestdide.

## Berhem
* *American individualism.* Garland, Garden City, N.Y. 1979, ISBN 0-8240-9704-1
* *The challenge to liberty.* Da Capo Press, New York 1973
* *Memoiren.* (3 cîld) Matthias-Grünewald-Verlag, Mainz 1951 - 1953 (almanî)
* *The problems of lasting peace.* Doubleday, Garden City, N.Y. 1943
* Herbert Hoover's 1946 - 1947 factfinding mission to Germany.

## Çavkanî
* Hermann Friedrich Macco: *Die deutsche Abstammung des Präsidenten der Vereinigten Staaten, Herbert Hoover*, in: *Der Deutsche Herold*, Heft 60, Nr. 6, 1929 und Heft 61, Nr. 2,4,6, Berlin, 1930
* Rice, Arnold S.: *Herbert Hoover*: (1874-1964). - Dobbs Ferry, N.Y.: Oceana Publ., 1971. - ISBN 0-379-12071-2
* Wilson, Joan H.: *Herbert Hoover*: forgotten progressive. - Prospect Heights, Ill., Waveland Pr., 1992. - ISBN 0-88133-705-6

## Girêdanên derve
* Agricola's De Re Metallica 

Kategorî:Jidayikbûn 1874
Kategorî:Kesên amerîkî yên sedsala 19an
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1964
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kovara Pêngav

***Kovara Pêngavê***, kovaroka xwendekarên zanîngehan a zanistî, wêjeyî û hunerî ye ku li Stenbolê derdikeve. Hemû nivîs bi Kurdî ne û heta roja îro (2013) deh hejmarên kovarê derketine.

## Koma Kovara Pêngavê
* Kenanê Nado, [Redaksiyon]
* Gernas
* Îmad Bernas
* Mem Jan
* Şevger Cîlo
* Peyrew Ronî
* Îsmetûllah Ozdag
* Nûrûllah Qoserî
* Denghat Bîrhat
* Bawer Ronahî
* Nûhat Deştî
* Eliyê Xanê
* Fûad Hemedxan
* Mam Selam
* Şadê Agon
* Yasemîn Qoserî
* Kenanê Nado
* Janda Serfiraz

## Çavkanî
* Kovara Pêngav, 8, 2012 - Bihar.

## Girêdanên derve
* Malpera Kovara Pêngavê (bi Kurdî ye)

Kategorî:Kovar
Kategorî:Kovarên Kurdî
Biharbêhna kufteyê

**Biharbêhna kufteyê** yan **biharata kufteyê** ne standard e. Li gorî têkela kufteyê û herêman hinekê tê guhertin. Bo bitehmkirinê, çêjdarkirinê ye.

Cureyên biharbêhnan tên tevlîhevkirin ku mirov dikare ji xeynî kufteyan wê di hin kutilk (dolmeh) û xwarinên rûnbirêşkê yên ji goştê kişandî ne, herwiha bikarbîne. Di marketên nûjen de gelek cureyên wê hene, lê ne wekî yên malê sade ne, hin madeyên konservekirinê jî lê zêde dikin.

Li vir terîfeya herêma Xerzanê hatiye dayîn. Pîvan bo 750-800 gr goştê kişandî ye.

## Berteviya (melzemeyê tevlîkirinê) biharata kufteyê
* *2 KÇ (kevçiyê çayê) [[reşke]] (kemyon)*
* *2 KÇ gijnîj (şemujek, bi [[latînî]] coriandrum sativum)*
* *1 KÇ îsota toz a ne tûj (no) e*
* *1 KÇ îsota toz a tûj*
* *1 KÇ [[awîşen]]a tozî (catirî, cehter, zembûr, latînî thymus vulgaris)*
* *1/4 KÇ îsota reş*
* *1/5 KÇ biharata hindî ([[latînî]] pimenta Pimenta racemosa, [[îngilîzî]] West Indian bay tree, [[rûsî]] Пимента кистевидная)*
* *Qevdek bexdenûs (li ser daxwazê ye)*
* *1/2 serî pîvaza pirr hûrik hûrkirî (li ser daxwazê ye)*

Kategorî:Biharat
Pagan, Payizava

**Pagan** () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Payizavayê
Piyazmaş

**Piyazmaş**, **piyaza maşê** li herêmên Soran û Tolhildanê bêhtir tê xwarin. Mezeyeke ji pêjgeha kurd e, gelên herêmê jî di meze û seleteyên xwe de maşê bikartînin. Navê maşê bi latînî vigna sinensis e.

Carnan meze û selete tên tevlîhevkirin, lewra birastî jî mirov nikare cudatiyên wan kivşe bike. Bi mînak hin kes piyazmaşê wekî selete jî binavdikin. Cemşîd Bender jî ev kiriye bin kategoriya seleteyê.

Li vir terîfeya variyanta Dîlokê hatiye dayîn.

## Berteviya (melzemeyê tevlîkirinê) vê piyazê
* *1 SA (stekana-qedeha avê) maş*
* *1/2 SA [[bexdenûs]]a hûrkirî*
* *5 heb [[pîvaz]]a teze*
* *5 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota tûj, îsota pûlpelî, îsota sor*
* *1 KŞ [[xwê]] (solin)*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) dendikê [[hinar]]ê (tirş)*
* *4 KX ava [[lîmon]]ê*

## Çêkirin
Maşê pakij bişon, bi ava sar bidin ser agir, bixaşînin. Dihevde (gur û şên) kefa wê bigirin. Nermijî bû û keliya bi ava sar sarbikin, bidarivînin.

Bexdenûs û pîvaza teze hûrane hûrbikin, tevlî maşê bikin. Îsota sor û û xwê jî tevlî bikin, tevbidin. Li binikên servîsê parve bikin.

Ava lîmonê berdin ser binikan, bi dendikên hinarê bixemilînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

## Çavkanî
* Cemşîd Bender (2003). Kürt mutfak kültürü ve Kürt yemekleri (Çanda pêjgeha kurd û xwarekên kurdî), Berfîn, Stenbol. ISBN 975-6680-34-2. Di rûpela 209'ê de bi navê *Maş Pîvaz* wekî selete tomar kiriye. (bi zimanê romî)

Kategorî:Meze
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Pêjgeha mongolî

**Pêjgeha mongolî** bi xwarekên xwe yên ji masî û berhemên şîrê navdar e. Pirraniya gel hêj jî di jiyana koçerî yan nîv-koçeriyê de dijî. Hespan, dewaran malê, hêştir, pez û gayê tîbetê (yag) xwedî dikin. Goşt an dikelînin û di xwarinên quşxaneyê de bikartînin, an bo zivistanê hişk dikin. Ji to û şîrê gelek xwarin-vexwarinên cuda çêdikin. Di dema sosyalîzmê de, ji ber têkiliyên bi YKSSê re, xwarin-vexwarinên Sovyetê jî ji xwe re cih çêkirin lê bandora wan tenê li navenda bajaran jîndar e. 

Pirraniya xwarinên mongolî ji goşt in. Herçendî goştê sor bixetere ye û bo tenduristiyê ne baş e jî, li Mongolyayê dîsa jî asta nexweşiyên dil-demarê (bo mînak mirina masûlkeyên dil) ne bilind e. Lewra hewa sar e, zivistanê serma heya -40&nbsp;°Cyê dadikeve û jiyan dijwar e, livînê divê.

Wekî kurdan, mongol jî hez ji xwedîkirina ajalên malê dikin, bêî alîkariya dewletê jiyana xwe didomînin. Mongol di jiyana gundewariyê de, di otaxan de dimînin. Otax herwiha pêjgehên wan in jî. Di otaxan de, li ser sobeyên bi sergînê vêketî, xwarinên xwe didin ser.

## Xwarekên navdar
[thumb|200px|Girikên hevîrê yên mongolî: [Bûûz û xûşûr]]

Xwareka herî zêde tê xwarin goştê xaşandî yê mihê ye. Li bajaran bûûz jî xûşûr gelek tê xwarin ku wekî xingalên mezin in. Ji tevlîkirina masî, riz (birinc), cure rişteyên nehatine hişkkirin gelek xwarinan didin ser. 

Dîsa, goştê marmotayê wekî zirfetê dadigirin, dipijînin, jê re bûûdog dibêjin. Ji şîrê, orom *([[mongolî]] өрөм, bixwîne wekî îorîom)*, xoormog, dew, arxî ûêd gelek vexwarinan çêdikin. Divê mirov çaya şîrê ya bi xwêyê, zûûtayî tzayî jî jibîr neke. 

## Dab û nêrîtên destexaneya mongolî
[thumb|200px|Mêvan li otaxê: Îkram dew, [orom, aarûl û bûûdog e]]

Mongol jî wekî kurdan mêvanên xwe bêî xwarin-vexwarinê venagerînin. Mirov nikare îkramê nepejirîne, vegerîne, bêrêzî ye. Lê divê mirov binika xwarinê vala jî neke. Ango mêvanê biqedir, hinekê di bin binika xwe de dihêle, çavbirçîtiyê nake. Ev edet di kurdan de herwiha heye.

Fîncana vala bû, ji aliyê xwediyê malê ve bilez tê dagirtin. Heger dilê mêvan xwarin-vexwarinê naxwaze jî, baştir e, pariyek tehm bike, qulmekê vexwe. Mongol bi destên rastê xwarinê dirêj dikin, ev edetê wan e.

## Pêşangeha pêjgeha mongolî


Wêne:Mutton soup with bansh.JPG|Şorbeya goştê hêştirê, bi şikevayê
Wêne:Mongolian noodle soup with mutton.JPG|Şorbeya meqarneyê bi goştê hêştirê
Wêne:Buuz Khuushuur 1.JPG|Girikên - Bûûz û xûşûrê
Wêne:Bansh Buuz Khuushuur 1.JPG|Şikeva, bûûz, xûşûr
Wêne:Boortsog 2.JPG|Boodog
Wêne:Mongolian Cuisine 13.JPG|Orom, Boortsog, Aarûûl, dew
Wêne:Khorkhog 2.JPG|Xorxog
Wêne:Mongolian Cuisine 17.JPG|Parsû ji goştê berxê
Wêne:Mongolian Cuisine 22.JPG|Xwarina koçeran: Goştê dewarê û rişte yan meqarne
Wêne:Airag 1.JPG|Ayrag (dew)
Wêne:Öröm.JPG|Orom

Wêne:Aaruul 3.JPG|Aarûûl
Pêjgeha Qazaxistanê

thumb|Beşbarmak bi tevî serê mihê, bo kesên tehma devê xwe dizanin

**Pêjgeha Qazaxistanê** jî wekî pêjgeha mongolî bi giranî ji goşt û şîrê sûdê werdigire. Ango goşt û berhemên şîrê cihekê sereke digirin. Qazaxî jî wekî kurdan hin xwarinên xwe di nava malbatê de bi destan dixwin. Bo mînak beşbarmakê (бешбармак, tê wateya pêncbêçî, pênctilî) ew, narîn (xwarin)ê jî kurd bi destan dixwin.

Benî, pîlaw, hêyavk, şorbe, xingalên asyayî ji rengên destexaneya (sifre) kazaxî ne. Kazax goştê hespê û mihê pirr dixwin. Sosîsa goştê hespê казы (kazî), xwarinên ji hevîrê, biharbêhnên (biharat) asyayî, xwarinên quşxaneyê yên pirranî goşt tevlî ne, плов (plov, ango pîlawên riz/birinc û goştê hêştirê ye), vexwarina ji şîrê birûn кумыс (kûmiz), ji şîrê hêştirê шуват (şûvat) ji pêjgeha kazaxî ne.

Bandora xwarinên rûsî jî gelek e. Li Qazaxistanê nêzîkê nivê gelheyê rûs in. Herwiha li Qazaxistanê alman jî dijîn.

## Çavkanî
* W. W. Pochljobkin: *Nationale Küchen. Die Kochkunst der sowjetischen Völker. - Pêjgehên neteweyî. Çanda xwarekên gelên Sovyetê* Moskow, Leipzig 1988. ISBN 3730400533 (almanî)

Kategorî:Çanda Qazaxistanê
!Pêjgeha Qzaxistanê
Pêjgeha Qazaxistanê
Xûşûr

thumb|Xûşûr

**Xûşûr** *(bi [[mongolî]]: хуушуур)* xwarineke navdar ji pêjgeha mongolî ye. Ji biraştina girikên hevîrê yên ji goşt dagirtî ye. Pirranî goştê hêştirê tê bikaranîn.

Goşt bi pîvaz, sîr, xwê, kuncî û biharbêhnê (biharat) tê amadekirin, viya dikin nava girikên hevîrê û wan wekî xingalê, girnijandin. Di nava rûn de tên biraştin. Bi destan tê xwarin.

Xûşûr di bijîşkiya gelêrî ya mongolî de herwiha tê bikaranîn. Xûşûra kelî didin ser organê laşê mirov ên ba tê de heye, dijî nexweşiya neurozê jî kêrbar e. Dîsa germkirina şaneyên tûreyê, tê gotin sîstema parastina laş hişyartir dike. Helbet ev gorî baweriyan e.

Kategorî:Pêjgeha mongolî
Kategorî:Xwarinên ji hevîrê
Rîçala îsotê

**Rîçala îsotê** ne tenê li başûrê rojhilata Asyayê tê bikaranîn. Mirov dikare wekî mergeyê jî binavbike. Di pêjgeha kurd de, bi taybetî di pêjgeha Tolhildanê de tê bikaranîn. Bîber (îsot) û şekir berkeliyên (melzemeyên) sereke ne. Lê li Rihayê şekir tevlî nakin.

Li ser daxwazê mirov dikare aromayên merzekewê jî tevlî bike. Bi îngilîzî jê re *chilli jam* dibêjin. Amadekirina wê ne dijwar e, lê divê pîvanên berkeliyan neyên bihartin. Xwarina helîseyan (xaşîl, lepe) çêjdartir dike.

## Berteviya (melzemeyê tevlîkirinê) vê rîçal an mergeyê (Riha)
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[darçîn]]*
* *1 KÇ [[xwê]] (solin)*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]]ya [[îsot]]ê*
* *1 KX mergeya fringiyê (bacanê sor, pamîdor, tomatos)*
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) kakilê [[gûz]]ê*
* *1 KX rûnê zeytê*
* *2 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 KÇ [[pûjan]]*
* *1 KÇ [[biharbêhna kufteyê]]*

## Çêkirin
Kakilê gûzê bipişirînin an bidin makîneyê. Sîrê bikutin. Di badiyekê de tevahiya berkeliyan tevlîhev bikin, ewqas.

Kategorî:Çênc
Kategorî:Merge
Kategorî:Rîçal
Pêjgeha çînî

thumb|Destexaneya çînî
[thumb|Aşpêj soneya (werdek) çînî amade dike, [Beijing]]

**Pêjgeha çînî** ruh û karakterê çanda çînî dide der. Li Çînê çend herêmên dîrokî hene ku pêjgeha wan jî cuda ne. Gastronom ji ber ku 23 parêzgehên mezin ên Çînê hene, behsa 23 pêjgehan jî dikin. Lê mirov dikare dîsa jî xwarek-vexwarekan di bin 4 sernivîsan de kom bike; Pêjgeha bakur, başûr, rojhilat an Beijing û rojavayê Çînê. Zebze di tevahiyan de havpar e, pirr tê bikaranîn.

## Binekomên pêjgeha çînî
* Pêhgeha Sichuanê hez ji biharbêhnê dike, sosa soyayê û sosên tûj (no) navdar in
* Pêjgeha Hunanê re pêjgeha tûjî/notî/tehl jî dibêjin
* Pêjgeha kantona Guangdongê gelek rengîn û dewlemend e. Gorî kurdan hin xwarinên nexwestî jî didin ser, bo mînak ji goştê segê (kûçik, kutik).
* Pêjgeha Dongbei, dorberê Beijingê bi xwarinên ji hevîrê, masî, kulîçeyên rengîn tê nasîn.
* Pêjgeha Şanghay pirr ji masî û sosên bi biharatê hez dike.
* Pêjgeha herêma ûyguran Xinjiangê bi kartolên biraştî, masî, xwarinên ji pêjgeha ereb û nanên xwe tê naskirin.

Dîsa mirov dikare behsa;
* Pêjgeha palasê (qesr, koşk), Fangshan
* Xwarekên ji malbata zadegan Kong, jê re "xwarinên Konfuçe"
* Xwarekên Tanjiacai (ji malbata zadegan Tan)
* Xweşçeşniyên pêjgeha mançûrî û yên din
* Pêjgeha bijîşkiya gelêrî 
jî bike.

Soya *(bi [[latînî]] soia hispida)* him di xwarinan de, him sosan de cihekê sereke digire. Xingalên çînî, savar, riz, meqarneya ji ardê rizê, kilor, şeraba birincê di qora pêşîn de cih digirin.

## Dab û nêrîtên destexaneya çînî
Li cem çîniyan xwarin girîng e, li ser xwarinê têkilî tên danîn, suhbet dibin. Li ser xwarinê mirçîn, bi dengê bilind axavtin, qirtik, bawîşkîn ûêd gelek normal tên dîtin. Lê poz (bêvil) tevdan bêhurmetî ye. Xwediyê malê wekî kurdan dixwaze ku mêvan pirr bixwe.

Ew jî wekî japonan bi darikan xwarinê dixwin. Darikên wan ji yên japonî dirêjtir in. Îro gelek çînî bi kevçî û çatelê (çartilî) jî dixwin. Çar danên rojê jî şorbe tê xwarin. Heger xwarin şorbe û savar an birinc be, berê şorbe tê xwarin. Gelek qîmetê didin, xemlandina dextexaneyê lê ev baldarî ne ji bo seleteyan e. Selete di binikên hûrik de tê servîskirin.

## Çavkanî
* Thomas O. Höllmann: *Schlafender Lotus, trunkenes Huhn. Kulturgeschichte der chinesischen Küche*. C. H. Beck, München 2010, ISBN 978-3406605390. (almanî)

## Fîlm
* Eat Drink Man Woman (Yin shi nan nü, 1994)
* Das Bankett des Kaisers (Jin yu man tang, 1995)

## Girêdanên derve
* Terîfeyên sereke (almanî) 
* RezepteWiki  (almanî)
* Xwarin li Çînê: Wêne
* Spiegel-Artikel 15. Dezember 2007 Jochen Schönmann: Lebensmittel-Horror in China (almanî)


Pêjgeha çînî
Girara frîgê

**Girara frîgê**, **savara frîgê** li herêma Tolhildanê, bi taybetî li Dîlok û Semsûrê navdar e.

## Frîg çiye?
Frîg cureyeke genimê ye. Hinekê kesk e û bêhna teniyê jê tê. Qurfên (simbil) genimê hêj teze ne tên jêkirin, wan dikin nava zilan. Zilan hinekê dişewitînin, ev bêhna teniyê jî ji wir digire. Frîg piştî şewitandinê nayê şûştin. Di devokan de, *frîk*, *firîk* jî tê bikaranîn.

## Berkeliya savara frîgê ya Dîlokê
* *2 SA (stekana-qedeha avê) frîg*
* *1 SA girar (bulxur)*
* *1/2 SA nok*
* *6 SA ava goşt, heger nîne av*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê*
* *500 gr [[tîkegoşt]]a mihê*
* *1 KX [[merge]]ya fringiyê (pamîdor, bacanê sor, tomatos, şamî), heger nîne 2 heb fringî*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Nokê ji êvar de bikin nava avê. Sibeyê bi tevî goşt bidin ser agir, heya nermijî bûn, bikelînin.

Pîvazê hûrane hûrbikin, di nava rûn de biqijilînin. Bila zerayî pê bikeve. Merge û xwêyê tevlîbikin, tevdin. Berdin nava quşxaneya nok û goştê. Ava goştê lê zêde bikin.

Bi hev re bi qasî 10 deqeyan (mînute) bikelînin. Ava wê kêm bû, lê zêde bikin. Bila ava wê her 6 SA be.

Îcar frîg û bulxurê (girar, savar) berdin navê, bikelînin. Ava xwe kişand, rûnê qijilandî berdin ser. Ser pîlawa xwe, bi kaxezê sîs ê di bo xwarinan tê bikaranîn, por bikin, derxûnê (devanga, qalpaxa quşxaneyê) bigirin, bila bi qasî 20-25 deqeyan bîmîne. Paşê dikarin servîs bikin.

Kategorî:Girar
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Girara meyxaneyê

**Girara meyxaneyê** yan **savara meyxaneyê** bi tîkegoşta pîlê tê kelîn. Divê goştê mihê be. Li Semsûrê deng vedaye. Ji meyxaneyê re badexane, araqgeh, kabare jî dibêjin. Berê li meyxaneyan (dibe ku wekî meze) dihatibûye servîskirin.

## Berkeliya savara badexaneyê
* *1/2 kg [[tîkegoşt]]a pîlê*
* *2 SA (stekana-qedeha avê) girar ([[savar]])*
* *4 SA av*
* *4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *2 fringî (pamîdor, şamî, bacanê sor, tomatos)*
* *1 KŞ îsota reş*
* *2 KŞ [[xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Goşt bi nîv SA avê bidin ser agir. Goşt ava xwe kişand, pîvaza hûrkirî, îsota sor û rûn tevlî bikin, heya zerayî bi pîvazê ket biqelînin. Qalikên fringiyan bigirin, hûrbikin, berdin navê, tevbidin.

2 SA avê tevlî bikin, heya goşt nermijî bû bila bikele. Ava xwe kişand, du car qasî savarê avê berdin navê û du kelan pê bînin.

Îcar girarê (savar, bulxur) berdin navê, derxûnê bigirin. 3-4 deqe di agirê gurr, 3-4 deqe nîvco û paşê jî di agirê nizm (kêm) de bikelînin.

Kel bidawî bû, ser pîlawê bi kaxezê sîs ê di kelandina xwarinan de tê bikaranîn porbikin, derxûnê bigirin, bêhêlin bila bi qasî 20-25 deqeyan sar be.

Beriya servîskirinê îsota reş pê werbikin.

Kategorî:Girar
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Perçikilîpîlaw

**Perçikilî pîlaw**, **girara perçikilî**, **pirrçikilîpîlaw** navê pîlaweke kurdî ye. Li herêma Tolhildanê, bi taybetî li Rihayê nav daye. Navê wê di wateya *"pîlava perên wê pirr hatiye dirûtin/çikilandin".* Lewra mirîşka xaşandî û hestiyê wê hatiye girtin tevlî vê pîlavê dikin û perê mirîşkê diçikilînin, didirûn.

Xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin. Bi texmînî navê wê yê orjînal ne *pirçikilî* lê *perçikilî* ye. Cemşîd Bender ev xwarin bi navê *Girara Pirçikî* tomar kiriye.

## Îstîtuta patentê ya tirk ev jî bipatent kiriye
Bi romî (tirkî) navê wê neguhertine, bi navê *pirçikli türk pilavi* dewletê ev xwarin bipatent kiriye. Dewleta Romê (Tirkiye) hemî xwarin-vexwarinên kurdî bipatent kiriye ku bi hêsanî bikaribe bikaranîna navên kurdî qedexe bike. Lewra xwarekek bû marka, patenta wê hat derxistin, bêî destûrê kes nikare navê wê bikarbîne, dikarin dozê vebikin. Ji navê xwarinê û herêma lê tê xwarin jî kivşeye ku ev xwarineke kurdî ye.

## Berkeliya perçikiliyê
* *1 mirîşk*
* *2 SA (stekana-qedeha avê) riz (birinc)*
* *250 gr [[gizêr]]*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê*
* *3 SA ava goşt*
* *2 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *1 KX xwê ji bo nermijîkirinê*

## Çêkirin
Mirîşkê amade bikin, pakij bişon, bixaşînin, hestiyan derînin, perên wê bidirûn, biçikilînin. Birincê bikin nava ava kelî û şor, heya av sar bû bihêlin. Heya ava zelal jê derket bişon, bidarivînin.

Pîvaz û gizêran bi dirêjkî hûrbikin, di nava rûn de biqijilînin. Berdin nava quşxaneyê. Mirîşkê bidin ser, birincê jî ser de û xwê pê werbikin. Hêdî hêdî ava goşt berdin nava xwarinê û bihêlin bila bikele.

Çend deqe şûnde agir nizm bikin. Binikeke mezin bînin û quşxaneyê deverûkî robikinê (vala bikin). Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Girar
Kategorî:Pêjgeha Êzdîxan û Hesîçeyê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Girara subha

**Girara subha**, **subhapîlaw**, **savara bi mewij** cure pîlaweke gelê Mihellemî ye, derbasê pêjgeha kurd jî bûye.

## Tirpana asîmîlasyonê li viya jî ketiye
Vê xwarinê jî para xwe ji asîmîlasyonê Tirkiyeyê girtiye, navê wê jî hatiye tirkîzekirin. Heya salên 1970'yê li Rihayê her kesê bi navê *subha* binavdikir. Piştî qedexekirinê saziya zimanê tirkî (TDK) navê wê kir *üzümlü pilav (pîlawa bi tirî)*. Lê rihayiyan nedikarîn vê navê bilêvbikin *üzümlü* kirin *üzlemeli*.

Înstîtuta patentê ya tirk ev xwarin bi navê *üzlemeli türk pilavi* bipatent kiriye. Di rastiyê de ne xwarineke kurdî ye, ne jî tirkî, xwarina gelê cîran Mihellemîyan e. Mirov nikare xwarina bipatent bike, bike milkê dewlet û neteweyan. Xwarin milkê tevahiya mirovahiyê ye.

## Ferhengok
* **Subha**, bi erebî navê hebikên dişibin moriyê, tiriyê ye
* **Subha**, dema di navbera taştê û navrojê de ye. Bi erebî ji vê demê re subha dibêjin
* **Subha**, nûr û ezamet
* **Subha**, nimêja nafîleyê û dia

## Berkeliya subhapîlawê
* *2 SA (stekana-qedeha avê) riz (birinc)*
* *3 SA ava goşt*
* *4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê malê*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)*
* *1 KX xwê ji bo nermijîkirina birincê*
* *250 gr [[tîkegoşt]]a [[mih]]ê (ji pîlê, bêbez)*
* *1 SA noka xaşandî*
* *1 SA [[mewij]]a zer*
* *1/2 SA [[dims]] (mot)*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[darçîn]]*
* *1 KÇ ava [[lîmon]]ê*
* *3 SA av*

## Çêkirin
Nokê ji êvar de bikin nava avê bila nermijî bibe. Birincê di bikin nava ava kelî, heya sar bû tê de bihêlin. Bi çend avan bişon, bidarivînin. Rûn bidin ser agir, birincê tevlî bikin, biqelînin. Ava goşt berdin navê, 3 deqe di agirê gurr, 3 deqe di agirê normal û paşê jî di agirê nizm (kêm) de bikelînin.

Nokê bixaşînin, bipişirînin, ango qalikên wê bigirin. Bişon, bidarivînin. Mewijan bişon.

Goşt bi tevî hinekê avê bidin ser agir, heya ava xwe kişand bihêlin. 3 SA avê û 1 KÇ ava lîmonê berdin ser, heya nermijî bû bikelînin.

Nok, mewijê tevlî bikin. Paşê jî dimsê û heya tehma xwe girt bikelînin. Beriya ku ji agir daynin, îsota reş û darçînê pê werbikin.

Pîlawê li binikên servîsê belav bikin, quşxaneya goşt, nok, mewij û dimsê jî li ser pîlawê parve bikin.

Kategorî:Girar
Kategorî:Pêjgeha mehelmî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Jens Stoltenberg

thumb|Jens Stoltenberg di sala 2010'an de
**Jens Stoltenberg** (jdb. 16'ê adarê 1959 li Oslo), serokwezirê Norwêcê ye. Li heman demê, serokê Partiya Karkeran a Norwêcê jî ye. Partiya wî, di 2000'î de bi desthilat li Norwêcê weke serokwezirê herî ciwan ê di dîroka Norwêcê de. Weke serokekî îdeal li Norwêcê derket li pêş.

Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Norwêc
Henrik Wergeland

**Henrik Arnold Wergeland** (jdb.  li Kristiansand − m.  li Christiania, Oslo), rewşenbîr, nivîskar û helbestvanekî norwêcî bû. Weke yê ku karûbarê destûra bingehîn ya Norwêcê daye destpêkirin jî tê nasin. Bi gotin û hizrên xwe yên ku hanîn ser ziman, weke mirovê ku temenê Norwêcê hemdem avêt jî tê nasîn. Weke romantîkekî dema xwe jî tê nasin. Li ser Norwêcê û norwêcîtiyê sekinî û destûra wê temenê wê avêt. Levdane li hevdû ya Norwêcê, temenê wê, ji aliyê wî ve tê avêtin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên norwêcî
Kategorî:Helbestvanên romantîk
Kategorî:Jidayikbûn 1808
Kategorî:Mirin 1845
Kategorî:Nivîskarên norwêcî
Kategorî:Rojnamevanên sedsala 19an
Chimmi

**Chimmi** bi japonî di wateya xweşçêşnî, çêj/tehma herî xweş de ye. 3 xweşçêşniyên Japon (bi japonî *nippon sandai chimmi*), uni, karasumi û konowata ne.

## Çend mînak ji Chimmi - Xweşçeşniyên japonî
### Herêma [[Hokkaidō]]
* *Hizunamasu*
* *Ikanankotsu* - ji masiya kalemarê
* *Kankai* - hişkkirina masîya *Komai*(*[[Eleginus gracilis]]*). Tenê yan bi mayonez, sosa soyayê û îsota sor tê biraştin.
* Kirikomi
* Matsumaezuke
* Mefun
* *Saketoba*
* *Tachikama*
* Uni - ji jûjiyê avî (echinus esculentus)

### Herêm [[Tōhoku]]
* *Awabi no Kimo*
* *Dompiko* - Dilê somonê.
* *Momijizuke* - Parî (Schnitzel) ji somonên teze.
* *Tomburi* - Qelandina tovên *Hosagi* (*Kochia scoparia schrad.*).

### Herêm [[Kantō]]
* *Ankimo* - Ji kezeba masiya *Anko* (masiya masîgiran)
* *Chikuwabu*
* Kusaya - Ji masiya hişkkirî û tirşkirî

### Herêm [[Chūbu]]
* Fugu no Ranso no Nukazuke
* Hebo
* Ika no Maruboshi
* Inago no Tsukudani
* Konowata
* Kuchiko
* Kurozukuri
* Zazamushi

### Herêm [[Kinki]]
* Daitokuji Natto
* Funazushi
* Kinzanji Miso

### Herêm [[Chūgoku]]
* Hiroshimana

### Herêm [[Shikoku]]
* Chorogi
* Katsuo no Heso
* Shuto

### Herêm [[Kyūshū]]
* Ganzuke
* Karashi Mentaiko ji Fukuoka
* Karashi Renkon ji Kumamoto
* Karasumi ji Nagasaki
* Okyuto ji Fukuoka

### [[Okinawa]]
* Tofuyo
* Umibudo

Kategorî:Pêjgeha japon
Kategorî:Xwarin
Tirkeşvend

**Tirkeşwen** an Tirkeşvend (farisî: Torkeşvend, xelkên Tirk?) êleke koçer a kurdên Lek e. Ev êl li parêzgeha Hemedanê, li derdora bajarên Ased Abad û Tûyserkan kangavar u sahne u dijî. Demên zozanan de bi birrên xwe ve ji Hemedanê hetanî sînorên Kurdistana Iraqê û Xuzistanê koçdibin. Zimanê Tirkeşweniyan Lekî û Kelhûrî ye. Hin qebilên wan ên ku ciranên eşîra kurd a Cumûr in bi kelhûrî diaxivin, ên din hemû bi zaravayeke lekî taybet ya ku ji kelhûrî û lekî hatiye lihevxistin, diaxivin . Ola Tirkeşweniyan Yarsantî ye.din no shie

## Çavkanî

* Torkaşvand (farisî)

Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Miso

thumb|Mîzo bi tofû, wakame
thumb|Mîzo, çorsane hatiye amadekirin, mînak ji bo taştêyê
**Miso** (bi japonî: 味噌汁 *mîsoşîrû*) şorbeyeke japonî ya neteweyî ye. Yên ku tehma xwe didin vê xwarinê dashi (stoka masiyê) û miso (mergeya soyayê) ye. Berkeliya (melzemeyê) bingehîn jî tofu, wakame (kefzera, kevza deryayî ya tenik û kesk) û pîvaza biharê ye. Gorî demên salê (werz) kuvark (bo mînak Shiitake) jî tê tevlîkirin.

Ev şorbe wekî xurînî, pêşxwarinî û xwarina sivik di danên rojê de tê servîskirin. Pirranî taştêyê de dixwin. Serê salê bo nermijîkirina kulîçeya bi navê mochi jî bikartînin. Japon xwarinên xwe pirranî bi darikan dixwin, vê şorbeyê jî. Bi darikan ji nav berkeliya tîr digirin, ava wê jî firr dikin (vedixwin).

Kategorî:Pêjgeha japonî
Kategorî:Şorbe
Pêjgeha japon

thumb|Taştêya japonî bi şorbeya mîzo, tofû, masî, natto, zebze û birinca bi hêka xav
[thumb|Taştêya hinekê biha di [ryokanek de]]

Hîmê **pêjgeha japon** riz (birinc) e ku her danê dixwin. Ji xwarek û xurdemeniyên pê re tên ser destexaneyê (sifre), ango yên xwarinê dibetînin (teqwiye), xurîniyan de tên xwarin û yêdek re okazu tê gotin.

Kurd bo okazu xurinî dibêjin. Xurînî ne tenê berbangê beriya taştêyê tê xwarin, di nava danên rojê de heger çopek hatibe xwarin, ew jî xurinî ye. Peyv him dişibe *xwariniyê* *(ango ji dêl xwarinê ve),* him jî dema mirov birçî dibe, made dikeve xura (xurandina) birçîtiyê, bi zimanê kolanî "dixwirê", ku xwirinî jî di hin devokan de jixwe xurînî ye.

Japon ji birinca kelandî re *han*, *îî* yan *meşî* dibêjin ku ev di heman demê de tê wateya danê (danê xwarinê, danê rojê). Di zimanê dîwanî de *gohan*, zimanê zarokan de jî *mama* dibêjin.

Ji ber ku Japonya welateke deryayî ye, girav e, masî û çêjên deryayê di pêjgeha japon de cihekê girîng digirin. Di şerê cîhanê yê II. de nan jî ket malên japonan, beriya wê pirr kêm dihat xwarin. Cudatiya pêjgeha japon ji yên welatên dervedorê, kêmbikaranîna rûn û biharbêhnê (biharat) ye. Japon, bû rûn û biharbêhn, destgirandibin, timatiya wê dikin.

## Xwarekên navdar
[thumb|200px|[Yakîtorî]]

* Akaşî-yakî, ji çepilên heştpêyê û hêkê
* Çanko-nabe ちゃんこ鍋, bi stîla *Nabe* gulaşgirên Sumo gelek dixwin, ji aliyê proteînê ve dewlemend e.
* Donbûrî 丼, pîlawek ji zebze, goşt û hin têkelan.
* Gyōza 餃子, xwarineke ji hevîrê.
* Îşiyakî 石焼き
* Karē カレー, dişibe Curry a hindî.
* Kûşîage　串揚げ
* Makî 巻き, heşînek ji riwekên deryayê û pîlawê.
* Mîzo 味噌汁, şorbe ye.
* Nabe 鍋 yan O-Nabe, hêyavkeke japonî, bi kelînê re dixwin.
* Oden おでん, hêyavkek e.
* Okonomiyakî お好み焼き, ji hevîr û kelemê.
* Saşîmî 刺身, masiya xav.
* Şabû Şabû　しゃぶしゃぶ,
* Sukiyakî　すき焼き, hêyavk e.
* Suşî 寿司, masiya xav, pîlava tirş û zebze.
* Takoyakî　たこ焼き, ji heştpê û hevîrê.
* Tempûra 天麩羅, biraşteyek ji hevîrê tempûra, zebze û hin çêjên deryayê.
* Teriyakî 照り焼き, sosek e.
* Tonkatsû とんかつ, sos e.
* Yakîtorî 焼き鳥, goştê mirîşkê yê biraştinê.

## Vexwarin
* Ryoku-cha 緑茶, dişibe giyagewrikê, çayeke kesk
* Sen-cha 煎茶, çay
* Mac-cha 抹茶, çay
* Ban-cha 番茶, çay
* Genmai-ça 玄米茶, çay
* Hōji-ça ほうじ茶, çay
* Mugi-ça 麦茶, çaya cehê
* Wūlon-ça ウーロン茶, çaya çînî
* Asahi (bîra)
* Sapporo (bîra) "サッポロ"
** Yebisu (bîra) "ヱビス"
* Suntori (bîra) "サントリー"
* Orion (bîra) "オリオン"
* Mizuwari 水割り
* Sake　お酒 şeraba birincê (riz)
* Hoppy ホッピー
* Happo-shu 発泡酒
* Shōchū　焼酎
* Umeshu 梅酒
* Calpis (Calpico) カルピス

## Awayên aşpêjxaneyên japonî
* Chūka Ryōri-ya
* Curry Shop
* Aşxaneya malbatê
* Fugu-Aşxane
* Izaka-ya, barên xwarinên sivik jî servîs dikin
* Kaiten-zushi (Sushi „li ser banda xijende, şemitok“)
* Kissaten (kafé)
* No-pants-kisa-Café Kafê bi servîsa "binê ti tiştî"
* Nomiya(cureyek barê ye
* Okonomiyaki
* Rāmen-ya (xwaringehên servîsa şorbeyên meqarneyan dikin)
* Robatayaki
* Ryōtei
* Shabu-Shabu-Restaurant
* Shokudō (Kantîn)
* Soba-ya
* Sushi-ya
* Tempura-ya
* Teppanyaki
Henrik Ibsen

thumb|Henrik Ibsen (di sala 1870an de)
**Henrik Ibsen** an jî **Henrik Johan Ibsen** (jdb. 20'ê adarê 1828 li Skien − m. 23'ê gulanê 1906 li Kristiania, Oslo), rewşenbîr û nivîskarekî norwecî ye.
## Jiyan
**Henrik Ibsen** li sla 1828 ji dayik bûye, wî bi teybetî vegotinên ji nava xelkê anî hev û nivîsand. Herî zêde bi lîstika wî ya bi navê "Pitikek malê" (bi norwecî: "Et dukke hjem") tê nasîn. Îbsen romantikekî dema xwe bû. Herwiha, ew li hin welatên ewropa ên weke Îtalya jî geriya û pêşketina li wan deran nas kir. Weke helbestvan û nivîskarê lîstikan jî tê nasîn. Di wê demê de Norwec hê bi Danimarka ve girêdayî bû. Dema ku Danimarka li ber ingilistan û Swedê dikeve şer, Norwec jî dixwaze bi wê re têkeve şer. Lê dema ku di şer de Danimarka winda dike, êdî Norwec ji Danîmarkayê tê veqetandin û bi Swêdê ve tê girêdan.

Ibsen jî, di wê demê de dinivîsîne û listikên ku wî nivîsandine ji bo tiyatro û hwd, têgihiştinekê li ser Norwec û xelkê norwecî çêdike. Piştre, Ibsen wek helbestvan û romantikekî dema xwe di gelemperiya Ewropa de jî tê nasîn.
## Çavkaî

## Çavkanî


Kategorî:Jidayikbûn 1828
Kategorî:Mirin 1906
Kategorî:Norwêc
Yelda Ebasî

**Yelda Ebasî** hunermendeke kurd a Xorasanê ye.

## Kurtejiyan
Yelda Ebasî di sala 1987 li bajarê Şîrvan Xorasana Bakur ji dayik bû. Wê di sala 1978an de perwerdehiya dotarê stend û di sala 1989an de cara ewil di koma muzîkê ya dayika xwe cih girt.

Wê digel hunermend Mohsen Mîrzade albûmek kişand û dengê xwe yê taybet ji cîhanê re da nasîn.

Yelda piştgiriya herî mezin û bedew ji aliyê dayika xwe dîtiye. Armanca Yelda danasîna çand û hunera kurdên Xorasanê ji cîhanê re ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* بیوگرافی یلدا عباسی 

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Bokmål

[thumb|Nexşeya navçeyên Norwêcê ku tê de ''[nynorsk* yan *bokmål* bi awayekî fermî tê xeberdan; navçeyên "bêalî" jî hene ku tê de herdu şêwezarên norwêcî fermî ne]]
*'Bokmål*' (bixwîne *bûkmol*), zaravayekî zimanê [[norwêcî]] ye. Zaravayê din jî ê mazin [[Nynorsk]] a. Zaravayê zimanê Norwêcê yê ku nêzî sedî 85'an diaxivin. Ev devok, bi taybetî ji sedsalên 17 û 18'an û pê de, bidest pêketina xwe dike. Devoka ku herî zêde tê axaftin û weke zimanê nivîsandinê jî ye. Bokmål, di deme wê ya wê ya pêşî, destpêka wêji [[riksmål]]ê ye. Yê bi riksmålê re pêşketina wê da kirin. Di despêkê de, weke zimanê [[dêr]]ê bû. Hingî salên 1850'î de jê re dihat gotin *bogmaal*. Hanîna du "a"´ya li dem hevdû dengê "å" derdixe. Riksmål, di eslê xwe de, weke zaravayê ku bi zimanê danmarkî ve girêdayê bû jê re di demên pêşîyê de ji dêla riksmål hatiya gotin *dansknorsk* jî. Rewşênbîrên norwêcî yên weke [[Knut Hamsun]] ku [[xelata Nobelê]] jî di qada wêjeyê de hildana bi vî zaravayê dinivîsînin. Di sedsale 18'an de, bidest lêkolinên li ser zimanê tên kirin. Navdarên norwêcî yên weke [[Henrik Wergeland]], derpêş dikin ku bi taybetî zimanê xelkê bê kifşkirin û were bikaranîn. Ew li ser norwêciyeke saf disekinê û dihizirê. Norwêcî, di wê demê de di bin bandûra [[zimanê danîmarkî]] de bû.

== Nimûneyên norwêciya *bokmål'' ==

Kategorî:Norwêc
Kategorî:Zimanên bi alfabeya latînî
Xiyasvend

**Xiyasvend** eşîreke kurdên lekîaxiv li parêzgeha Qazwênê ye.

## Dîrok
Eşîra Xiyasvend di dema Xanedana Qeceran de (1780) ji Kurdistanê hatiye koçberkirin. Qebîlên Xiyasvendî evîn: Komasî, Dervîşvend, Salxurî û Muhammed Begî. Heta îro jî eşîreke kurd bi navê komasî li herêma Merîwanê, li sînorên Îraqê heye. Pirraniya eşîra Xiyasvend niha gawêstî ne û li kenarê çemê Qizil Usen dijîn. Ên ku koçer mane, zozanê wan li serdestê çemê Yuzbaşî Çay ne. Serjimara Xiyasvendiyan di 1920an û 1930î de 1200 malbat bûye, di 1970yî de tenê 850-900 mabûne.

## Bide ber
* Kurdên Dilêmanê

## Çavkanî

* EIr: Giatvand

Kategorî:Eşîrên lek
Mîralay Seîdê Simbêlreş

**Mîralay Seîdê Simbêlreş**, bi tirkî *Miralay Sait Karabıyık*, şoreşger û serfermandarekî kurd bû.

Di sala 1863an de li Payîzavaya Wanê hatiye cîhanê. Ji eşîra ertoşî mamedpîran bû. Di dibistana eşîrî ya osmaniyan de dixwîne. Ew demekî li Şamê erka leşkerî de dixebite. Dema ku Şerê Cîhanî yê Yekem diqevime vedigere Wanê, fermandariya artêşa siwariyên ertoşî dike.

Li dijî rûsan şer dike û paye (rûtbe) wî dibe mîralay. Dikeve nav hewldana rêxistina kurdan, piştgirtina serhildanên kurd dike. Mîralay Seîd ji bo neteweya kurd dest bi xebatê dike.

Di sala 1922an de tevlî rêxistina Azadî dibe, di warê birêxistinê de ristek mezin dilîze. Lê mixabin hîn derfetên lêkolînên li ser vê rêxistinê nîne û hîn gelek tişt baş nayê zanîn.

Pişt ve de diçe Şamê û salên dirêj lêrê xebata neteweyî dike. Vedigere Kurdistanê piştgirtına serhildana Şêx Seid dike, rêbertiya eşîra ertoşî dike, ji bo dozek e axê mêrekê dikuje deme ke kurt dikeve zindanê û azad dibe di sala 1940î de li Wanê jiyan xwe dide. Gora wî li gundê Zaxosk a Payîzavayê ye.

## Çavkanî

* Mîralay Seîdê Simbêlreş (1930), *Bîranî*, Şam.?

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Jidayikbûn 1863
Kategorî:Kesên ji Wanê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 1940
Kategorî:Şehîd
Kategorî:Şoreşger
Celîlavend

**Celîlavend** eşîreke kurdên lekîaxiv e.

Gorî Ensîklopediya Iranica ev eşîr di dema Xanedana Zendiyan ji Farsê koçberê Kurdistanê bûye. Niha li Kirmaşanê eşîreke bi navê Celîlavend heye. Gelek kesên ji vê eşîrên ji destê zilma olî di sedsala 19'mîn de koçberê parêzgeha Qazwênê bûne. Gava ku çûne vê herêmê ji 800 malbatê pêk hatine, belê serjimara wan bere bere kêm bûye û herwuha di 1930yan de ji 300 malbatê û 1960î de ji 150-200 malbat mabûne. Niha li Qazwênê li navçeya Qazqazanê li gundên wek Akçakend, Başgol, Qarabax û Yangija Pa dijîn. Celîlavend Yarsan in.

## Bide ber
Kurdên Dilêmanê

## Çavkanî
EIr: Jalilavand

Kategorî:Eşîrên lek
Eyn (tîp)

**Eyn** yan jî **eyn**  (ع) herfa hejdehem a alfabeya erebî ye.

Di alfabeya kurdî ya latînî de bi piranî nayê nivîsandin. Hin caran, wextê go bilêvkirin muhîm e, bi apostrof ('), yan jî işaret (`) tê nivîsandin.

## Nivîsandin

ع
'
Zîlanlî

**Zîlanli** navê eşîreke kurdên Azerbaycanê ye. Gorê gotegotê ev eşîr di sedsala 16' an jî 17'mîn de ji êla Zîlan a ku li bakurê Kurdistanê bi ware, qetiyaye û koçberê Azerbaycanê bû ye. Zîlanli niha li navçeya Qûbadlî, li gundê Zilanli yê ku nêzikî 2000 nifûsê vî heye, de rûdinên.

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Kurdên Azerbaycanê
Mîlanlî

**Mîlanli** navê gundekî kurdên Azerbaycanê ye. Ev gund ê ku li navçeya Qûbadlî dikeve, xuya ye ku navê xwe ji êla Mîlan (an ku Millî) girtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Azerbaycanê
Alxaslî

**Alxasli** navê gundekî nîvkurdîaxêv li navçeya Laçînê ya Azerbaycanê ye. Mimkûn e ku navê xwe ji eşîra Alxasî girtî be.

Kategorî:Gundên Azerbaycanê
Kategorî:Kurdên Azerbaycanê
Bizenka

**Bizênka** gundekî ser navçeya Heskîfa Êlihê ye. Ji ber sedemên ewlekariyê di sala 1993'an de hate valakirin.

Kategorî:Gundên Êlihê
Keremê Cewo

**Keremê Cewo**, dînekî navdar ê Gogsiye bû. Li gundê Alûcarê yê navçeya Qereyaziyê ji dayîk bibû. Lêbelê mirov dikare bibêje ku wî jiyana xwe hema hemî li herêma Gogsiye derbaskir, ji ber ku kesê wî li Alûcarê de nemabû. Xwengekê wî hebû, ew jî, wisa dihat îdiakirin, ji destê Kerem barê Stenbolê kiribû. Îcar Kerem mîna koçeran sal duwanzdeh meh di navbera gundên herêmê de digeriya. Li her gundî mêvanxaneke û dilketiyek wî hebû. 10-15 nav jiberkiribû û van navan li her kesî dikir (zêdeyî Litfî û Emîn). Navê tu kesî durist nedigot. Hinek angaşt jî derbarê merivatiya wî bi Evdalê Zeynikê re hebûn. Kerem her hal pê hatibû bawerkirin xwe wek dengbêj dizanibû. Lê dengbêjtiya Kerem di nav yan jî destpêkan kilaman de qût dibû. Kilamên Kerem ji navên kilaman ve pêk dihat in. Kilamên xwe de destpêkên kilaman û navên keçên gundiyan li hevdixist. Gelê herêmê jê gelek hez dikir.

Kerem di 2010'an de çû dilovaniya xwe.

## Giredayinên derve
* Videoyek Keremê Cewo

## Çavkanî û nîşe



Kategorî:Dînên navdar
Kategorî:Kesên ji Qereyaziyê
Kategorî:Mirin 2010
Lyndon B. Johnson

**Lyndon Baines Johnson** (jdb. 27ê tebaxê 1908 li Stonewall, Texas; m. 22ê kanûna paşîn 1973 li heman cihê), gelek caran navê wê wekî LBJ dihat kurtkirin, ji sala 1963 heya 1969ê serokdewletê DYAyê bû. Johnson 36em serokdewlet û siyasetemdarekî ji Partiya Demokrat bû. Di hikûmeta John F. Kennedy de cihgir bû. Piştî kujtina Kennedy, di hilbijartinên sala 1964ê de bi dengên pirraniya amerîkanan bo serokdewletiyê tê hilbijartin.

Sala 1934ê bo meclîsa federedewleta Texasê tê hilbijartin. Sala 1948ê ji Texasê tevlî senatoyê dibe. 1960 dibe cihgirê Kennedy. Di êrîşa kujerî ya 22ê çiriya paşîn 1963, Kennedy jiyana xwe jidestdide û riya Johnson a serokdewletiyê jî vedibe.

Wî nedixwest Amerîka tevlî şerê bakur û başûrê Viyetnamê bibe lê bi têkçûna başûrê Viyetnamê re tirs hebû ku YKSS bêhtir xurt bibe. Di dema wî de DYA dikeve şerê Viyetnamê. Lyndon B. Johnson bi navê (Great Society - Civaka mezin) projeyek bo baştirkirina jiya hevwelatiyan dabû destpêkirin lê şer rê nade xeyalên wî bicih bên.

Herwiha li dijî xizanî û nîjadperestiyê têdikoşiya. Di baştirkirina mafên çermereşan de rola wî mezin e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1973
Washington, George
Kategorî:Tevgera mafên sivîl
Sembîsek

**Sembîsek**, kilorek ji pêjgeha kurd e. Du awayê wê qijilandinê hene, sembîseka di rûnbirêşka derxûnvekirî (qalpaxvekirî) de tê çêkirin û ya derxûngirtî de. Cemşîd Bender wekî *sembîseka vekirî*, *sembîseka girtî*, binavkiriye.

Bi bandora asîmîlasyonê li bakurê Kurdistanê jê re *şam boregi* jî dibêjin. Boreg di kurdî de navê cureyekê kilorê ye ku jê re bi romî (tirkî) *kürt böregi (kilora kurd)* dibêjin. Gelek tevlîhevî derdikevin. lewra zimanzanên kurd nav û têgînên pêjgeha kurd standard nekirine.

## Cureyên sembîsekê yên navdar
* Sembîseka bihelîse, bilepe, bipure
* Sembîseka firneyê
* Sembîseka ertoşiyan

## Berkeliya (melzemeyê) 'sembîseka vekirî'
* *1 [[hêk]]*
* *2,5 SA (stekana-qedeha avê) ard (arvan)*
* *1/2 SA av*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *1 SA rûnê zeytê*

Bo hundirê wê;
* *1 serî [[pîvaz]] (hinekê mezin)*
* *250 gr [[goştê kişandî]] yê [[mih]]ê*
* *1 [[hêk]]*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota sor*
* *1 KÇ îsota reş*
* *1 KŞ [[xwê]]*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) av*

## Çêkirin
Di badî yan teştekê de, goştê kişandî, pîvaza ziravkî hatiye hûrkirin û melzemeyên din ên bo têkela hundir in, tevlîhevbikin. Ard li bêjingê bidin, bila ardik, girar, gilorik tê de nebin.

Nava ardê vebikin, xwê, hêk û berdinê. Ji devedorê ard bikin li ava navê zêdebikin, bi vî awayî bistrên. 20 girikan amade bikin. Potek (çat, caw) şil bavêjin ser girikan, bila girikên hevîrê 20 deqe di bin de bimînin.

Girikan vebikin, bikin pelhevîrk (şikeva). Ji pelhevîrkan gloverikên bi qasî binika stekana (qedeh) çayê çêbikin. Nava van gloverika bi têkelê dabigirin. Perê wan bi ser de bigirnijînin (qat bikin. Di rûnbirêşkê de bi rûnê zeytê biqijilînin.

## Sembîseka girtî
Derxûn ango devanga quşxane yan rûnbirêşkê tê girtin, bi vî awayî tê sorkirin.

Kategorî:Kilor
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Ḧ (tîp)

**Ha** yan jî **hê**  ( ح ) herfa şeşem a alfabeya erebî ye.

Di alfabeya kurdî ya latînî da bi piranî bi tîpa **h** tê nivîsandin. Celadet Alî Bedirxan di Hawarê de, bona vî dengî nîşana **Ḧ** - **ḧ** pêşkêş dike û bi kar tîne, lê nexiste alfabê.

## Nivîsandin

ح
Ḧ
Ẍ (tîp)

**Ẍ** (bixwîne: *ẍê*) nîşankeke ku ji bo dengê x yê cuda tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê de cih nagirê. Sebeba vê ew e bê bêhtir di peyvên ji zimanên din de heye.

Celadet Alî Bedirxan di Hawarê da vê nîşankê pêşniyar dike û bi kar tîne. Ev herf bo dengê /ɣ/ ku di alfabeya erebî da bi herfa  غ  (ẍeyn) tê nivîsandin, tê bikaranîn.

## Girdek û hûrdek

Kategorî:Tîpên latînî
Kurdên Pontosê

**Kurdên Pontosê** ev kurdên ku li herêma Pontosê bi warin, bi piraniya xwe di sedsala 17 û 18an de, di çarçoveya polîtîkaya îskanê ya dewleta Osmaniyan de li bakurê Anatolyayê û herêma Deryaya Reş hatine bicîhkirin.

## Dîrok
Muhemmed Emîn Zekî dibêje ku dîroka kurdên van herêman gelek kevn e û digîje sedsala 16'mîn. Di we demê de gelek êl û eşîrên kurdan ên rojavayê Kurdistanê bibûne mebesta polîtîkaya Osmaniyan a îskanê. Êl û eşîrên kurdan ji welatê xwe hatine herivtin û li Anatoliyayê hatine belavkirin. Herêmê ku lê hatine bicîhkirin de êlên tirkmenan zêde bûne û piraniya kurdan bere bere di nav tirkmenan de ve asîmîle bûye. Tenê çend komên piçuk li deverên çîyawî çanda xwe ya kurdî parastine.

Gorê zanyarê romî Servet Mutlu gelheya kurdan li van parêzgehan ve di 1992 de bi texmînî ewa bû:
* Çankiri: 3.500,
* Çorum: 23.700,
* Amasya: 2.700,
* Kastamonu: 1.100,
* Sinop: 2.100,
* Tokat: 12.200
*# komkirin(43,200)

## Gund û taxên kurdan
### Amasya

### Bolû

### Çankiri

### Çorim
lacin,camlipinar köyü.karasoku köyü.isitma köyü.kürtce lacin karapinar köyü.karasogi köyü.elehaciye.

### Duzce
* Taxa Camîkebîr
* Ballîca
* Bahçe
* Paşakonax
* Îçmeler
* Tinaz
* Mamure

### Gumuşxane

### Kastamonu

### Karabuk

### Sakarya
Li parêzgeha Sakaryayê kurdên Şêxbizinî li gundên navçeya Golyazî dijîn.
* Taxa Bedilkazanci
* Kumkopru
* Teketaban(Çeşmebaşi)
* Yüksel(Yoğuthan)
* Potuklar
* Yazılıgürgen
* İsmobedil
* Uzunçınar
* Karaçalılık
* Kazancı
* Erdoğdu

### Samsûn
dededagi köyü

### Sînop

### Tokat

## Baybûrd
Li Baybûrdê li navenda navçeya Kisanteyê (Demirözü) û gundên Nîv (Arpalı), Êrgî (Taşocağı) û Pilûrek (Yelpınar) kurdên ji eşîra redkî dijîn. Piraniya wan bi kurdî dizanin û têkiliya wan bi xizmên wan ên li Serhedê re heye.

## Êl û eşîr
* Atmanîkan
* Badilî
* Canbegî
* Kawî
* Lolan
* Maxanî
* Millî
* Qurêşan
* Şadiyan
* Şêxbizin
* Şêxhesenan
* Şêrdî
* Têrikan
* Ûruqçî
* Ûxçîçemî
* Xormekan
* Zirkan
* Redkî

## Navdarên kurdên Pontosê
* Bulent Ecevît ji Kastamonû ye.
* Bekir Bozdağ Ji Tokat ye

## Çavkanî

## Girêdayinê derve
*  Malpera Şêxbiziniyan 

Pontos
Ll (tîp)

**ll** ji bo nivîsandina dengê l yê cuda tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê da cê nagrê.

Ev karakter boyê vî dengê /lˁ/ ku di alfabeya kurdî ya erebî da bi herfa  ڵ  tê nivîsandin, tê bikaranîn.
Di alfabeya kurdî ya latînî da ev wek tîpekî tune, lê boyê nivîsandina wê niqaş heye. Gellek caran bi **ll** tê nivîsandin. Bo mînak binihêrre: alfabeyên kurdî

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **LL** (Di destpêka peyvan de nayê bikaranîn, jixwe di destpêkê da nayê bilêvkirin jî, ji ber ku herdem tenike)
* Tîpa hûrdek: **ll**

## Nimûneyên dengê lêya xurt
* gellek (pirr, zêde); kull (birîn, derd, ẍem); gulle (fîşeng); sille (şeqam, şirmaq); melle/mella; hellandin; ...
* Peyvên ku bi soranî bi vî dengî têne bilêvkirin herdem bi kurmancî li hev nayên: bi soranî gull (گوڵ) > gula min...

Kategorî:Tîp
Mamedpîran

**Mamedpîran**, **mamedan** yan jî **mehmedan** milekî eşîra ertoşî ye. Ev eşîr li başurê Kurdistanê û bajarê Wanê li Nordûzê, Hekarîyê, Dihokê, Sêmêlê û Zaxoyê dijîn. Bi girsehî milê ertoşiya herî mezin e.

= Milên mamedpîran =
Eşîra Mamedpîran ji yanzdeh babikan pêk tê;

* Xelefî
* Seyda
* Qulya
* Simaîla
* Gîhadînî
* Şêx Mehmedî
* Bertêrkî]
* Qolotî
* Pîrtoyî
* Zêdikî
* Melakî

## Kesên navdar ji eşîra Mamedpîran
* Muhammedê Xelef
* Şêxmûs Ehmed
* Osmanê Rêşo Mêskî, pêşmergekî çeleng bû
* Hecî Hemdî, pêşmergekî çeleng bû
* Hesen Teib Gofki
* Xaidê Musa bildêşî

## Endamên konfederasyona ertoşî
* Mamedpîran an jî (mahmedan)
* Alan
* Xelîlan
* Xawiştan
* Şîdan an ji seidayi an ji seîydanî an ji seîyda
* Şerefan
* Gewdan
* Mamxuran
* Zêdkî
* Zêwki
* Qeşûrî
* Îzdînan

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Êla Ertoşî
Mehmet Aktaş

**Mehmet Aktaş** di sala 1967'an de li parêzgeha Îdira Bakurê Kurdistanê hatiye ser dinyayê, derhênerê belgefîlman, nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Li Almanyayê dijî, xwediyê *Mîtosfilm*ê ye.

Li Stenbolê di fakulteya hiqûqê de dixwîne, di sala 1990'î de koçî Germanistanê dike. Sala 2002'yê li Almanyayê yekem festîvala fîlmên kurdî li dar dixe. Mehmet Aktaş ji xeynî belgefîlman fîlmên dirêj jî çêdike.

## Fîlmografî
### Fîlm
* 2012: Legend Of The Ugly King - Yilmaz Güney; Rejî: Hüseyin Tabak - tê kişandin -
* 2011: Siyar's Way; Rejî: Hisham Zaman
* 2009: No One Knows About Persian Cats (Kasi az Gorbehaye Irani Khabar Nadareh); Rejî: Bahman Ghobadi
* 2009: Après La Chute; Rejî: Hiner Saleem
* 2008: Land Of Legend; Rejî: Rahim Zabihi
* 2008: Dol; Rejî: Hiner Saleem

### Belgefîlm
* 2007: Close up Kurdistan; Rejî: Yüksel Yavuz
* 2005: Traces (Le peuple du Paon); Rejî: Binevsa Bêrîvan
* 2003: Daf - Tambourine; Rejî: Bahman Ghobadi
* 2004: The War Is Over; Rejî: Bahman Ghobadi

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.mitosfilm.com

Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Adalet Ağaoğlu

**Adalet Ağaoğlu**, (jidayikbûnê *Sümer*; jdb. 1929 li Nallıhan a parêzgeha Enqereyê - m. 14ê tîrmehê a 2020 li Stembol) nivîskareke romî (tirk) ye. Nêrîn û helwesta wê ya bo bicihanîna daxwazên kurdan, neyînî ye. Wekî oryentalîstan kurdan dinirxîne. Di hevpeyvînên xwe yên navneteweyî de tevahiya paşdemayînên Tirkiyeyê dike para kurdan.

## Jiyan
Fatma Inayet ("Adalet") Sümer li Nallıhanê dibistana seretayî, li navenda Enqereyê ya amadeyî bidawî dike. Di ciwaniya xwe de pirr di bin bandora Reşat Nuri Güntekin de maye. Di zanîngeha Enqereyê de, perwerdeya ziman û wêjeya fransî dibîne.

Di saziya radyo-televîzyonê TRTê de dest bi kar dike (1951). Sala 1955 bi endezyar Halim Ağaoğlu re marî dibe (dizewice). Li DYAyê dimîne (1957–1959). Bi nasên xwe ve bi navê "Meydan Sahnesi - Dika meydanê" şanoyekê vedikin. Heya sala 1970yê di TRTê de dimîne.

Piştre xwe dide romanê. Yekem romana wê sala 1973yê tê weşandin. Tevlî gelek konferansên navneteweyî dibe. Li wan deran pesnê kemalîzm-modernîzmê dide. Zanîngeha Ohio State University, ji bo xatirê wê konferansekê bi navê "Modernism and Social Change: In Honor of Adalet Ağaoğlu" li dar dixe. Di heman konferansê de kurd û daxwazên kurdan tên rexnekirin, gotûbêjkirin.

## Çavkanî
* Erika Glassen: *Nachwort* zu *Sich hinlegen und sterben*
* Gülperi Sert: *Formen des Selbstbewußtseins der Frau in den Romanen von [[Erica Pedretti]], [[Barbara Frischmuth]] und Adalet Agaoglu*. Phil. Diss. (Masch.) Ege Universität 1991

## Girêdanên derve
* Kurtejînenîgarî li Unionverlag 

Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Mirin 2020
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Nedim Şener

**Nedim Şener** (jdb. 1966 li Almanya) nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) ye. Adara 2011an ji ber endametiya rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) Ergenekonê, bi tevî Ahmet Şık hat girtin û adara 2012an jî berdan. Darizandina wî didome, nehatiye beraetkirin. Şener li Mengen a parêzgeha Boluyê mezin dibe. Sala 1991ê di rojnameya "*İlkhaber*" (nûçeya yekem) de dest bi rojnamevaniyê dike. 1992 - 1994 di rojnameya *Dünyayê (Erdxan, dinya)* de kar dike. 1994an derbasê Milliyetê dibe.

Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Rojnamevanên alman
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Ahmet Şık

**Ahmet Şık** (jdb. 1970 li parêzgeha Edeneyê), rojnamevanekî romî (tirk) ye. Di darizandinên rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) Ergenekonê de tê darizandin. Di 3ê adarê 2011yê hat girtin, 12ê adarê 2012yê de berdan. Ji doza endametiya rêxistina Ergenekonê nehatiye beraetkirin. Di beşa rojnamegerî ya zanîngeha Stenbolê de dixwîne. Yekem car di rojnameya Milliyetê de dest bi rojnamevaniyê dike. Di nava salên 1991 - 2007 di rojnameya kemalîst Cumhuriyetê de dixebite.

Di rojnameyên Evrensel, Radikal, Yeni Yüzyıl û kovara Noktayê de dixebite. Deemekê bo ajansa Reutersê wênekêşiyê dike.

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Ergenekon
Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Rıfat Ilgaz

**Mehmet Rıfat Ilgaz** (jdb. 1911 li Kastamonu - m.  li Stenbol), helbestvan, nivîskarekî navdar ê tirk bû. Bi romana xwe ya Hababam Sınıfı (Pola Hababam) hat naskirin ku ji vê romanê rêzefîlmek hat kişandin.

Xwedî nêrînên demokrat û çepgir bû. Helwesta wî ya bo bicihanîna maf û daxwazên kurdan nêzîkî ya çepa tirk bû. Nedixwest kurd çarenûsa xwe bi xwe terxan bikin, dixwest di bin desthildariya Tirkiyeyê de hin mafên wan ên çandî bên naskirin.

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1911
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1993
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an