open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brader

thumb|Brader (2022)

**Brader** muzîkvan û wênesazekî kurd e. Brader ango Brader Mûsîkî di 1958an de li gundê Mûsîka, herêma Mêrdînê hatiye dinyayê. Bavê wî dengbêj bû. Zaroktiya xwe li civata bavê xwe li ber stran û serpêhatiyên kurdî derbas kiriye.

## Jiyan
Brader dibistana seretayî û navîn li herêma Mêrdînê xwendiye. Lîseya tenduristiyê li bajarê Wanê xwendiye. Di salên 1970 û 1975an de ew hînî tembûrê bû. Piştî 1980yî wî dest bi karê profesyonelî yê muzîkê kir.

Ji ber xebata xwe ya muzîkê dikeve zindana Wanê û 3 meh û nîvan ceza werdigire. Piştî ji dibistanê derdikeve mudurê dibistanê wî saleke ji dibistanê bi dûr dixe. Helbesta xwe ya yekem li zindanê dinivisîne.

Ji sala 1986an û vir ve li Holendayê jiyana xwe berdewam dike. Heta niha deh albûm çêkirine. Piraniya stranên xwe bi xwe çêdike. Xwe di nava dengbêjî û muzîka modern de mîna pirekê dibîne.

Di gelek film û rêzefilman de jî li gel produksyonên kurd û holendî leyistiye. Weka li Medya TV de, Dengê Defê, Kolanên Xerîbiyê û De Jonge Die Niet Mer Praaten van Godlos niha jî di xebateka nû ya filmekî holendî de ye. Herwiha di filmê Meşê de jî bi roleke çûçûk xuya bûye. Brader li gel xebatên muzîk û sinemayê xebatên wênekariyê jî dike. Gelek caran li malper û rojnameyan de nivîsên wî hatine weşandin.

## Vegera welêt
Piştî 18 salan cara yekem di sala 2004an de vegeriya welêt. Li seranserê welêt nêzîkî 30-40 konser dan.

## Albûm
Heta niha 12 albûm çêkirine. Yekem albûma bi navê *Dinya Fanî* di sala 1989an de derxistiye. Albûma bi navê *Pepûlê* di sala 2005an de û albûma dawî ya bi navê *Herim kuda* di sala 2022an de derketin.

## Girêdanên derve
* Malpera Brader 
* Hevpeyvîn Bi Brader Mûsîkî re/Beş 1-NETKURD 

## Çavkanî

* 

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Wênesazên kurd
Rojnamevan (pirtûk)

***Rojnamevan*** romaneke Lokman Polat e.

Kitêb behsa rojnemavan Karîn dike ku diçe Libnanê ji bo ku li ser Rojhilata Navîn binivîse. Pişt re, ew bi tesadufî pêrgî kurdekî tê. Hevalê Karîn yê nû tewsîye lê dike ku ew biçe Kurdistanê jî. Rojnamevan ew vedigere Swêdê û piştre diçe Stenbolê, da ku ew xwe ji wir bighîne herêma kurdan ya li Tirkiyê.

Destpêka salên 1990î ye dema ku Karîn diçe Amedê. Gel hewl dide ku sersala nû, Newrozê, pîroz bike, tiştekî ku qedexe ye. Leşker hewl didin ku pîrozkirinê asteng bikin û çend kes têne kuştin dema ku ew mudaxele dikin.

Ew rojnamevana bi meraq gelek tesîr lê tê kirin û biryar dide ku gera xwe bidomîne. Hema bibêje ew li nîvê welêt digere. Ew li her derî dibe şahidê çewsawandinê û belangaziyê û bêriya gelê kurd ya ji bo azadiyê. Di dawiya romanê de, sampatîyeke mezin ya gel bi Karîn re peyde / çê dibe û ew destpê dike ku bîr û baweriyên xwe li ser binivîsîne.

Kitêb bi rêk û pêk hatîye nivîsandin û di derbarê bûyerên dehsalên dawî yên li Tirkiyê û Kurdistanê adahiyan dide.

Kategorî:Pirtûk
Pars (cudakirin)

Cend cihên bi navê « Pars » hene:
* Zimanê parsî yê kevin
* Pars (ajal)
* Pars, satrapiyek di dema Sasaniyan de
* Navê gelê Farsê berîn.
** Pars
Anahîta

thumb|rast|192px|<center>Anahita
**Anahita** navê Gelawêjê di Mîtolojiya Îranê de ye.


Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Xwedabanûyên adaniyê
Michel Foucault

**Michel Foucault** (15.10.1926-25.04.1984) fîlozofekî fransî ye. Li Parîsê profesorê dîroka pergalên zanînê bû.Di felsefeya wî de têgeyên wekî hêz, serdestî, biyo-îktîdar û zanîn cîhekê girîn digrin.

Abdullah Ocalan di pirtûka Parastina Gelekî de çend tezên xwe li der barê hêzê ser bingeha teoriyên Foucault ava kir. Pirtûkên Foucault bi zimanê kurdî hîn derneketin e.

## Cavkanî

## Girêdanên derve
* Michel Foucault – 1926-1984 - Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Civaknasên fransî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozofên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mirin 1984
Rojnameyên alman

Li Almanyayê çend rojnameyên netewî û gelek rojnameyên heremî hene. Rojnameyên netewî di siyasetê de rolekî girîng dileyîzin, lê rojnameyên heremî zêdetir tên firotin.
## Rojnameyên neteweyî ên rojane

* Bild - Rojnameya bulvar
* Frankfurter Allgemeine Zeitung - Rojnameya mezin a rastgir
* Süddeutsche Zeitung - Rojnameya mezin
* Die Welt - Rojnameya mezin a rastgir
* Frankfurter Rundschau - Rojnameya navenda-çep

Kategorî:Çapemeniya almanî
Die Welt

**Die Welt** (Cîhan) yek ji rojnameyên mezin ên Almanyayê ye. Xizika wê rast e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1946an li Almanyayê
Kategorî:Rojnameyên almanî
Frankfurter Allgemeine Zeitung

**Frankfurter Allgemeine Zeitung** (Rojnameya Frankfurt a Giştî) yek ji rojnameyên mezin ên Almanyayê ye. Xizika wê rast-muhafazakar e.

Kategorî:Rojnameyên almanî
Süddeutsche Zeitung

**Süddeutsche Zeitung**(Rojnameya Almanyaya Başûr) yek ji rojnameyên mezin ên Almanyayê ye. Xizika wê lîberal an çep-lîberal e.

Kategorî:Avabûnên 1945an li Almanyayê
Kategorî:Lîberalîzma civakî
Kategorî:Rojnameyên almanî
Siyonîzm

**Siyonîzm** yan **Seyhonîzm** nave tevgera dewletparêz a cihuyan e. Tevger piştgirî dide avakirina welatek ji bo gelê Cihû li Filistînê, herêma ku li gorî kevneşopiya cihûyan bi axa Îsraêle ya dîrokî re têkildar e. Îro siyonîzm, piştî damezrandina Îsraêlê, wek îdeolojîyek ku piştgirîya "pêşketin û parastina Dewleta Îsraîlê" dike tê dîtin.

Wekî bavê tevgera siyonîzmê Theodor Herzl tê dîtin. Siyon navê tepeyeke Orşelîmê/Qudsê e û şuna navê bajêr tê bi kar anîn. Wekî encamê siyonîzme di sala 1948'an de dewleta Îsraêl hat damezrandin.

## Binêre herwiha
* Dagirkirina hikûmetên ji aliyê siyonîstan

## Çavkanî

Kategorî:Dekolonizasyon
Kategorî:Siyaset

Kategorî:Tevgerên siyasî
Kategorî:Xakên pîroz
Köln

**Koln** an jî **Kolonya** (bi almanî: *Köln*) yek ji bajarên Almanyayê ye. Ev bajar piştî Berlîn, Munîh û Hamburgê ji bo mezinahiyê bajarê 4ê yê Almanyayê ye. Ew mezintrîn bajarê wîlayet ya federal ya Rayna Bakur-Vêstfaliya ya Almaniyayê ye. Hêşeta Kolnê ji 1 milyon kesan zêdetir e.

Koln yek ji kevnartirîn bajarên Ewropayê ye û li sala 38ê B.Z. bi destê Romanan hatiye avakirin. Zanîngeha Kolnê jî yek ji kevnartirîn zanîngehên Ewropayê ye.

Koln bi dêra xwe a mezin a katolîk (Kölner Dom) naskirî ye.
Koln mezitirîn navenda weşanên Almanyayê ye. Bingehê serekî yê televizyonên mîna VOXê, Westdeutscher Rundfunk (WDR) û RTLê li vî bajarî ye.

Li Kolnê zêdetirî 40.000 kurd dijin. Piraniyan wan ji Kurdistana Bakur in.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Köln (dever)
Kategorî:Nordrhein-Westfalen
Kategorî:38 b.z.
Karapêtê Xaço

**Karapêtê Xaço** (), dengbêjê kurdî yê ku bi eslê xwe ermenî bû, ji gundê Kolhoza Êrîvanê bû û wî di 103 saliya xwe de sala 2005an jiyana xwe ji dest da. Xaço di dûmahika 90 salên jiyana xwe de bi kurdî stran çêkirin û gotin. Xaço ku 15 salan di artêşa Fransayê de leşkerî kir, 55 salan di Radyoya Êrîvanê de xebitî. Xaçoyê ku di tevahiya jiyana xwe de rastî gelek ta'dehiyan hat, bi dehan dengbêj gihandin.

Karapêtê Xaço bavê 5 zarokan bû û 15 neviyên wî jî hebûn.

## Film û pirtûk
Pirtûka Salihê Kevirbirî a bi navê *Bir Çığlığın Yüzyılı: Karapetê Xaço*, *Sedsala Qêrînekê: Karapetê Xaço* heye. Ev pirtûk piştî çapê bi mehekê hate desteserkirin û qedexekirin.

Fîlmê Mehmet Aktaş ê bi navê *Dengekî zemanê berê: Karapêtê Xaço*, *Voice from the Past* heye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.semskiasireti.com/?Bid=505326 

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Ermenî
Kategorî:Jidayikbûn 1900î
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 2005
Kategorî:Radyoya Êrîvanê
He

Pir wateyên **HE, **He** û **he*' hene.
* kurtenavê elementê [[Helyûm]]
* kurtenavê navçeyê Elmanyayê, [[Hessen]] (ISO 3166-2)
* herfê [[ibranî]] [[He (ibranî)|He]]
* *high explosive''
Mg

**Mg** (ya **mg**) kurtenavê
* Magnezyûm e.
* Mîlîgram e.
* Madagaskar di lîsteya kodên ISO yên dewletan da ye.

Kategorî:Kurtenav
Ge

**Ge** an **GE** tê çend maneyan:

## Places
* Jenev (kanton), kantona Swîsreyê
* Gîneya Rojbendî, kurtkirin bi fransî an spanî
* Gurcistan, koda dewletê ya ISOyê
** .ge, koda înternetê ya Gurcistanê
* Almanya, koda dewletê ya NATOyê ya kevnbûyî
* Împeratoriya Almanî 1871–1918

## Zanist û teknolojî
* Google Earth, nermalava xerîteyê
* Germanyûm, sembol Ge, elementa kîmyayî

## Bikaranînên din
* Gaîa or Gê, xwedabanûya yewnanî
Y

**Y** herfa 30. di alfabeya kurdî da ye. Hên jî pir manên xwe heye.
# Herfê **Y**, seke Y (herf)
# Li kîmya da kurtenavê Îtriyûm ye, seke Îtriyûm.
Li

Pir manên **Li** ya **li** hene.
* **Li** kurtenavê lîtyûme.
* Di Lîsteya kodên ISO yên dewletan da **li** kurtenavê Liştinştayîn ne.

Kategorî:Kurtenav
Be

Pir wateyên **BE**, **Be** û **be** hene.
* kurtenavê dewletê Belçîka (ISO 3166)
* kurtenavê elementê Berîlyûmê
* inglîziya brîtanî ("British English")
Ra

**Ra**
# kurtenavê Radyûm
# navê xwedeyekî misrî ye: Ra (xweda)
# Nerv, birik, reh e.

# Bajêre Ranye Ranye
V

**V** herfa 27. a alfebeya kurdî ye. Binihêre: V (tîp). Wekî din 
# kurtenavê Vanadyûm (element)
# hejmara 5 (hejmarên romî) e.
Mn

**MN** tê çend maneyan:

## Cih
* Mongolya (koda dewletê ya ISO 3166-1)
* Montenegro (koda dewletê ya berê ya ISO 3166)
* Monako (koda dewletê ya FIPS 10-4)
* Minnesota, DYA (kurtkirina postayê)

## Ziman
* Zimanê mongolî (koda ISO 639-1)

## Zanist û teknolojî
* Mangan, sembol Mn, elementeke kîmyayî
* .mn, koda înternetê ya Mongolyayê
Mangan

**Mangan** (, carina wek *manganez* jî tê nivîsandin ji , , ji ) metalek û elementek e.

Kategorî:Element

Kategorî:Zû dişewte
Al (cudakirin)

* Ala — sembola welatekî yan jî yekîneyeke din ya siyasî
* Al — Kurtenavê bafûn (alûmînyûm)
Cs

**Cs** kurtenavê  Sezyûm (lat.:Caesium) ye. Ev pir ji Kîmya ra mihume.

## Hên seke
*Kîmya

Kategorî:Kurtenav
Pt

**Pt** an **pt** dikare were çend maneyan:

* Platîn, elementeke kîmyewî, sembola wê pt ye.
* Portûgal (koda welatî ya ISOyê)
** .pt, koda înternetê ya Portûgalê
** Zimanê portûgalî, (koda "pt" ya ISO-639 alpha-2)
Po

# .po navê formateke ji bo dosyayên zimên e
# Po navê çemekê di bakûra Îtalyayê ye.
# Po  kurtenavê Polonyûm e.
Sportske novosti

**Sportske novosti** () rojnameyeke werzişê ya rojane ya kroatî ye ku li Zagrebê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Rojname
Ga

* **[[Galyum|Ga]]**, kurtenavê Galyum
* **[[Ga (ajal)|Ga]]**, ajalek e.
* **[[Ga (komstêr)|Ga]]**, komstêrek e.
H

**H** herfa 10. a alfabeya kurdî ye. Binihêre: H (tîp).

Wekî din **H** kurtenavê
* Hîdrojenê ye.
* Saetê ye.
Hereketa Îslamiya Kurdistanê

**Hereketa Îslamî ya Kurdistanê** partiyake siyasî ye, ku di sala 1993an de hat damezrandin. Serokê HÎK'ê Mele Evdilayê Timoqî bû. Pîştî wî Mele Şafîî di meha Gulanê 1995 de ji bo Serokatiya Civaka Îslamiya Kurdistan hat helbijartin.

## Girêdanên derve
* Malpera HÎK 
* baweri

Kategorî:Avabûnên 1993an li Tirkiyeyê
Kategorî:Îslam
Kategorî:Îslamîzm li Tirkiyeyê
Kategorî:Komên serhildêr li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1993an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Tahoma

thumb|Tahoma ya kurdî
**Tahoma** navê fontekê ye.

Ev font di monîtoran de baş tê xwendin. Ji bo soranî Tahoma girîng e, ji ber ku herfên taybet ên alfabeya kurdî baş nîşan dide. Ji ber vê Tahoma wekî Unikurd Web di malperên soranî gelek tê bi kar anîn.

Ji aliyê kurditgroup.org versiyoneke Tahoma ya taybet ji bo kurdî heye.
## Girêdanên derve
* Daxistina Tahoma Font Kurdish

Kategorî:Font
Alfabe

thumb|250px
**Alfabe** koma sembolên standard (tîp) yên di zimanekî de ji bo nivîsandinê tên bikaranîn e. Peyva *alfabe* ji zimanê grekên berê tê. Alfabe ji navên herdu tîpên grekî yên pêşin, *Alfa* û *Beta*, çêbûye. Paşê jî ereban alfabeya xwe çêkirin û navên wan tîpên siftê *Elif* û *Be* bûn. Wê lewma şûna *Alfabe*, berê digotin *Elifba*.

Di alfabeyê da, pir hindik, her dengek bi sembolekê tê nivîsandin. Di dîrokê re û heta niha hin systemên din, mina logografî û sîlabarî jî ji bo nivîsandinê hatin bi kar anîn. Alfabe ji wan sisteman yek e. Gorî bi kar anînê dengdêrên zimên alfabe di sê koman da topdibin.

* Alfabeya rastî: Dengdêr mina dengdaran tên nîvisandin, (mn. kurdî).
* Abûgîda: Dengdêr ji guhartinên dengdaran çêdibin, (mn. hindî).
* Ebced: Dengdêr bi tenî xwe tunene, (mn. erebî).
 
Li cîhanê gelek cureyên alfabeyên mîna alfabeya latînî, alfabeya erebî, alfabeya kîrîl (sîrîlîk), û hwd hene.

Ji bo alfabeyên ku kurd bi kar tînin binihêre: alfabeyên kurdî


Kategorî:Nivîs
Francis Bacon

**Francis Bacon** (tê xwendin: *Fransis Beykin*) (22ê kanûna paşîn, 1561 - 9ê nîsanê, 1626) fîlozof, mirovê dewletê û nivîskarê înglîz bû.

Bacon ceribandin û mantik diparast.

## Girêdanên derve

Kategorî:Fîlozofên îngilîz
Kategorî:Îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1561
Kategorî:Mirin 1626
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 16an
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 17an
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 16an
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 17an
Ensîklopedî

thumb|Zanistnameya Brockhaus Lexikon
**Ensîklopedî**, ji zimanê yewnanî *enkyklios paideia*, ango *daîreya perwerdehiyê*, yan jî **zanistname** hewla berhevkirina hemû zanîna ser mijarekê an hemû zanîna cîhanê ye.

## Dîrok

Di dîrokê de gelek zanistname hatin nivîsandin. Zanistnameyên bi nav û deng ji aliyê Arîstotelês, Îbn Sîna, Francis Bacon (Dara Zanîna), Jean Baptiste le Rond d’Alembert û Denis Diderot (Encylopédie) hatin weşandin.

Îro Zanistname ên Encyclopædia Britannica, Encarta, Brockhaus û Wîkîpediya ensîklopediyên girîng in.

## Zanistnameyên kurdî
Wîkîpediya kurdî zanistnameya yekem a bi zimanê kurdî ye, derve vê Ansîklopediya Zarokan jî heye.

Li Bêrûtê di sala 2009'an de zanistnameyeke kurdî bi 10 berg û 18 beş hate amadekirin. Serokê Komîsyona Bilind a Amadekirina Ansîklopediya Kurdî Ebdullah Elyawayî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên li ser dîrokê

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Zanîn
N

Pir manên **N** (ya **n**) hene.
* Herfe N, seke N (tîp).
* Di matematîkê da \mathbb{N} kurtenavê hejmarên xwezayî ye.
* **N** di fîzîk da kurtenavê Newtonê ye.
* **N** di kîmya da kurtenavê nîtrojenê ye.
* **N** di cografiya da kurtenavê bakurê ye.

Kategorî:Kurtenav
C

Pir manên **C** ya **c** hene.
* Herfê C, seke C (herf).
* Kurtenave Karbonê, seke Karbon.
* Zimanê bernamekirinê C
Fîs, Licê

**Fîs** () li başûrê rojavayê Licê li ser riya Amedê 60&nbsp;km ji Licê dûr e. Gund li başûrê deşta Fîsê hatiye avakirin. Gundekî bejî ye. Fîs bi xerabeyên Daqnanos tê nas kirin. Li ser riya Licê û Amedê qehweya Deşta Fîsê heye. Ciyê sekna rêwiyan e. Xwarinxane û çayxane li wir hene. Partiya Karkerên Kurdistanê jî li gundê Fîsê hatiye damezrandin. Wek îdare Fîs bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Gundî bi kurmancî dipeyîvin. Ji salên 50 yî ve li gund dibistan heye. Dewletê navê *Ziyaret* lê kiriye.

Li gundê Fîsê di roja 27ê çiriya paşîn a 1978an de PKK hat damezrandin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Fîs

Di bin navê Fîs de du cih hene:
* **[[Fîs (herêm)|Fîs]]**, herêmeke Liceyê ye.
* **[[Fîs, Licê|Fîs]]**, gundekî ser Liceyê ye.
Qora Berber

**Qora Berber**, herêma rojavayê Licê ku ji Eqro, Tilê, Zirext, Xweylîn û heta Korxayê ye. Herêmeke dîrokî û stratejîk e. Li Biryas, Xana Kelê û Birqleynê xeraba û ciyên dîrokî hene. Herêmeke bilind û avî ye. Sebze û hişînayên wê gelek in. Di zemanê berê de, bi tenê dianîn li Licê difrotin. Piştî çêkirina rê bi kamyonan dibın bazara Amedê. Gûzên qaşil tenîk û baş li Qora Berber hene.

## Gundê Tilê
Tilê, li rojavayê Licê, li herêma Qora Berber e û 6 km ji Licê dûr e. Ji rojava ve gundê herî nêzîkî Licê ye. Ji bo ku gund nêzîkî girekî tûjik hatiye avakirin, jê re dibêjin Tilê. Tilê bi bayê xwe yê sar û dijwar bi navûdeng e. Bi navê Biryas û Kanîspî du gomên wê hene. Li gund dibistana sereta heye. Bi zaravayê kurmancî dipeyîvin. Dewlet jê re dibêje Dernek.

## Dizdênî
Dizdênî, li bakurê rojavayê Licê, li Qora Berber, li kontara çiyê ye û 18 km ji Licê dûr e. Gundekî avî ye. Bi firingiyê xwe bi navûdeng e. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Ji bo li qontara çiyê ye, dewletê navê Yamaçlı lê kiriye.

## Zirext
Zirext li Qora Berber gundekî biçûk e û 20 km ji Licê dûr e. Goma Qilêder li ser e. Li gund dibistan heye û dewletê navê Kiralan lê kiriye.

## Xweylîn
Xweylîn, li bakurê rojavayê navenda Licê, li herêma Qora Berber e û 23 km ji Licê dûr e. Navê xwe ji kanên xwê digire. Li nêzîkî gund kanên xwê hene. Di dema Osmanî de dewletê ji wir xwê derxistiye. Hîn îro jî kanalên xwê yên xerabe hene. Piştre ji ber sedema ku ev kanên xwê mesrefa xwe dernexistine, girtine. Dîsa kanên cisê jî li herêma Xweylînê hebûn. Xelkê ji wir kevirên cisê danîn, di kûreyan de dişewitand û cis çêdikir. Gundiyê Xweylînê cis danî li Licê difrotin. Xweylîn gundekî avî ye. Firing, xiyar û sebzeyên Xweylîne li bazara Amedê bi navûdeng in. Gûzên Xweylînê yên qaşil tenik û kakil spî ne. Ava Licê ji Xweylînê tê. Çend aşên xweylîne hene. Bi tenê Gomeke wê heye û navê wê Soxa ye. Li gund dibistana sereta heye. Xelkê gund bi zaravayê dimilî dipeyîve. Dewletê navê Tuzla lê kiriye. 

## Xana Kelê
Xana Kelê, li rojavayê Licê, li meydana derbenda (boxaza) Kelê ye û19 km ji Licê dûr e. Ji vî gundî re Kelê û Çeper jî dibêjin. Derbenda Kelê ji zemanê berê ve rê û warê karwan û bazirganên herêmê bûye. Bi taybetî karwanên Amed û Erzorumê di wir re derbas bûne. Ji wê demê ve xan û karwanseray li wir hatine çêkirin ku îro bi tenê dîwarên wan li piyan mane. Herweha îro jî riya Amed û herêma Serhedê bi tenê di wir re derbas dibe. Ji derî vê derbendê çiyayên bilind, dijwar û zencîre rênadin karwan û rêwiyan. Xana Kelê hîn îro jî gundekî stratejîk, dîrokî û mezin e. Li gund nexweşxanek û dibistanek hene. Du gomên wî hene: Pûneyn û Hasbegan li ser Xana Kelê heye. Ziyaretekê Xana Kelê bi nav û deng e. Bi kurmancî dipeyîvin. Bi tirkî jêre Çeper dibêjin.

## Korxa
Korxa, li bakurê rojavayê Licê li dawiya herêma Qora Berber e û 23 km ji Licê dûr e. Gundekî avî ye. Bêtir çandiniya firingî û îsotê dikin. Bi zaravayê dimilî diaxivin. Li gund dibistanek heye. Dewletê navê Abalı lê kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Herêm
Kategorî:Licê
Sîwan (herêm)

**Sîwan**, dikeve rojavayê Qora Berber û ji Xana Kelê şûn ve dest pê dike. Herêma Sîwanê gelek fireh ye, bi tenê beşeke biçûk li ser Licê ye. Zevî û axa Sîwanê ji çandiniyê re dest nade. Herêmeke feqîr û çiyayî ye. Sîwan bi tûwên xwe bi navûdeng e. Ji derî xwarina tûwên teze şîreya tûwên teze jî derdixin û pê bastêx çêdikin. Yên mayî jî hişk dikin û jê e qawindên tûwan dibêjin. Di zemanê berê de qawindên tûwan dibirin di herêmên din û Licê de, bi genim re diguhartin. Niha dibin bajêr difroşin.

Li herêma Licê ev cureyên tûwan hene: tûyên malote, mircik, paloyî, reş, romî, sor, sîpanî, spî, şekirik, xurme…
## Gund
Elikan, li bakurê rojavayê Licê, li herêma Sîwanê ye û 23 km ji Licê dûr e. Sê gomên wê hene. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewlet jê re dibêje Birlik.

Herek, li bakurê rojavayê Licê li herêma Sîwanê dikeve û bi sînorê Hênê ve ye û 20 km ji Licê dûr e. Sê gomên li ser hene. Bi zaravayê dimilî dipeyivin. Dewletê navê Şenlik lê kiriye.

Markê, li bakurê rojavayê Licê li ser riya Licê û Darahênê ye û 20 km ji Licê dûr e. Gundekî avî ye. Firingî û xiyarên Markê di bazara Amedê de bi nav û deng in. Korxa li ser markê ye. Bi zaravayên dimilî û kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Ergin lê kiriye.

Mala mihê Biro, li Bakurê rojavayê û 40 km ji Licê dûr e. Di sînorê Çewlîgê de ye. Neh gomên wê hene: Xerabe, Elik, Bermal, Kanîspî, Birmak, Dereşel, Dersal, Reşeciya û Tût. Li gund dibistanek heye û demek Mala Mihê Biro ji bo mamostan ciyê sirgûnê bû. Gund dûr e û berf li çiya pir dibare. Bi qasî çend mehî çûyîn û hatin tune. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Ecemiş lê kiriye.

Kategorî:Herêm
Karincak

**Karincak** (), li bakurê li Licê li herêma Dimbiliyan ji gundên herî nêzîk yek e û 10&nbsp;km ji Licê dûr e. Du gom li ser in: Merk û Medrese. Bi zaravayê dimbilî dipeyîvin. Dewletê di van salên dawî de li gund dibistanek çêkiriye û navê Bayirli lê kiriye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Zengesor

**Zengesor** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîcê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Zengesor, li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e. Li sînorê Darahênê ye û 35&nbsp;km ji Licê dûr e. Heft gomên wê hene: Botiyan, Mehmedo, Selmono, Qaso, Varmono, Helezîn û Dergî. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê *Akçabudak* lê kiriye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Heşedere

**Heşedere** (), li bakurê Licê li herêma Dimbilyan e û 39&nbsp;km ji Licê dûr e. Bi dimilkî Heşdere dibêjin. Di sînorê Darahênê li nav newaleke kûr e. Di zemanê berê de, li derdorê hirç gelek bûne. Ji xwe navê xwe jî ji newala hirçan digire. Goma Miho li ser e. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê *Ulucak* lê kiriye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Sîstema livînê

**Sîstema livînê** an **koendamê masûlkeyan**, sîstemek biyolojîk e ku ji girdik an masûlkeyê kakûtî, masûlkeyê nerm û masûlkeyê dil çêdibe. Ew lebata laşê mirov û lawiran rêdan dike , rewşa laşê radigire an diparêze û xwînê seranserê laşê digerîne. Sîstema rehikan di laşên mirov û lawirên movikdaran kontrola masûlkeyan dike tevî ku hinek masûlkeyên laşê wekî masûlkeyê dil ku tev serbixwe ye.

## Masûlke

### Anatomiya masûlkeyên mirov

Nêzî 639 masûlkeyên kakûtî di laşê mirov de hene

Ev lîsteyk hinek girdik an masûlkeyên gelemper di laşê mirov de:

### Çalakiyên ayrobîk û neayrobîka masûlkeyan

### Masûlkeyê dil

### Masûlkeyê nerm

## Kontrola kişandina masûlkeyan

## Çavkanî

* Complete Human Muscle Tables

## Girêdanên derve

* Online Muscle Tutorial 
* GetBody Smart
* MedBio.info
Xosor, Licê

Gundê **Xosor** (), li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e û 27&nbsp;km ji Licê dûr e. Gund bi gomên xwe ve cîranê gundên Darahênê ne. Heşt gomên wê hene: Lêxosor, Keşkware, Dewaxê, Horsel, Mezra Eliyo, Baxşo, Xaso û Mezra. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê *Yalımlı* lê kiriye. Hingivê Mezra Eliyo bi nav û deng e. Li serê çiyayê Koz zîyarete heye û jê re bi dimbilî dibêjin Ziyara Koz. Xelkê herêmê rojên înê diçin û ziyaretê tewaf dikin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Endamên zayendî

**Endamê zayendî**, ew beşên anatomî ji laşê ku erka wî di pirbûna zayendî ye. Nimûneyê endamên zayendî li ba riwêkan ew e, kulîlk.

## Lawir
### Guhandar

Endamên zayendî di guhandaran ji yên din çêdibin wekî li ba mirovan:

#### Zuhariyên mirov

## Riwêk

### Kûlîlkirina riwêkan

## Têgehnasî

### Hinek têgehên anatomî ku têkiliyên xwe bi zayenditî hene
* Çiçik
* Zîlik
* Quz
* Kîr
* Gun

## Endamên zayendî

File:N2 Lily.jpg|Endamên zayendî yên kulîlkan (nêrik û mêyik).
File:Cropped Penis des Menschen.jpg|Endamê zayendî yê mirov (yê mêr).
File:Vulva with tiny labia minora.jpg|Endamê zayendî yê mirov (yê jinê).



## Herwiha binihêre
* Endamên zayendî yên mêran
* Endamên zayendî yên jinan
* Avisî
## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Zayenditî
Zagrosê Haco

**Zagrosê Haco** (jdb. 1ê çiriya pêşîn a 1949an li Tirbespî, Rojavaya Kurdistanê) nivîskar û lêkolînerê kurd e.

## Jiyana wî

## Girêdanên derve
* Malpera Zagrosê Haco

Kategorî:Nivîskarên kurd
Zanîngeha Dihokê

**Zanîngeha Dihokê ** zanîngeheke dewletê li bajarê Dihoka Başûrê Kurdistanê ye.

Di 14ê îlona 1992an de Parlamena Kurdistanê biryara damezrandina Zanîngeha Dihokê ya ji du kolejan stand: Koleja Bijîşkiyê û Koleja Çandiniyê. Di despêka sala akademî ya 1992/1993 de xwendekaran dest bi xwendinê kir. Kursa pêşî di 31ê çiriya pêşîn a 1992an de vebû. Piştre gelek kolejên din jî vebûn. Bo hevtewawkirina struktûra zanîngehê di van salên dawî de gelek navendên zanistî hatine avakirin.

## Girêdanên derve
* Malpera Zanîngeha Dihokê 

Kategorî:Dihok (navend)
Kategorî:Zanîngehên li Iraqê
Dihok
Zanîngeha Selahedînê

**Zanîngeha Selahedînê**, an jî **Zankoya Selahedînê** (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî *Zankoy Salahaddin*), berê Zanîngeha Silêmaniyê di sala 1968an de hate damezrandin û sala akademî 1982/1983 bi cihê bû. Ew ji nav her sê zanîngehên Başûrê Kurdistanê zanîngeha herî mezin e. Ew li herêma paytextê Hewlêrê ye. Zanîngeha Selahedînê endamê Civata Zanîngehên Navneteweyî ye. Niha 12 kolejên wê hene.

## Fakulteyên Zanîngeha Selahedînê
* Fakulteya Zanistê
* Fakulteya Çandiniyê
* Fakulteya Endezyariyê
* Fakulteya Birêvebirin û Aboriyê
* Fakulteya Hunerên Ciwan
* Fakulteya Perwerdeyê
* Fakulteya Zagon û Ramyariyê
* Fakulteya Ziman
* Fakulteya Zanista Dînî
* Fakulteya Zanistên Mirovan

## Girêdanên derve
* Malpera zanîngehê

* Malpera Nû ya zanîngehê

Kategorî:Avabûnên 1968an li Iraqê
Kategorî:Hewlêr (paytext)
Kategorî:Selahedînê Eyûbî

Selahedînê
Bijîşkî

**Bijîşkî** , **pizişkî**, **bijîşkarî**, **dextorî** an jî **nojdarî**, zanist û kiryarkîkirina veniyasîn, çareserkirin û pêşgirtina ji nexweşiyan e. Ew hijmareka karên sexbêrîya saxlemîyê bi xwe ve digire ko armanca tevan hêlan û vegerrandina saxlemîyê bi rêya çareserkirin û pêşgirtina ji nexweşiyan e.

Pizişkî huner û zanist e. Ew bi hizaran salan e ko heye û di pirraniya vî demê dirêj da jî wekî huner bûye û bi rijdî bi dîn û felsefeyê ra dihat girêdan. Ji bo mînakê, kesê ko karê pizişkîyê dikir dibû ko giya ji bo merema çareserkirina nexweşiyan bi kar înaban û her di wê demê da jî ji bi nivêjan ji Xudê an xudêyan daxwaza çareserê kiriba. An feylesofekê pizişk bi xwînberdanê bizava çareserkirina nexweşiyan daba, ji ber ko bawerîyeka felsefî li cem wî hebû ko sedema nexweşîyan belxem in. Lê di van çend sed salên bihurî da pizişkî zêdetir wekî huner û zanist bi hev ra peyda bû. Hêşta jî dirûna birînekê wekî hunerekê destan e û pizişk dibê xwe li ser rabhînin, lê ka di astê şaneyan û gerdîleyan da çi diqewimin heta birînek sax ve dibit, hewcedara zanistî ye.

Pizişkîyên kevnar ên berê niha wekî pizişkîyên kevneşopî an pizişkîyên gelêrî dihên niyasîn. Her çend e ko ew êdî ne pizişkî bi xwe ne, lê gellek caran wekî tivavkerên karên pizişkîyê dihên dîtin û pizişkîyên berdêl anko tivavker ji wan ra dihêt gotin.
  
## Dîroka bijîşkiyê

## Şaxên bijîşkiyê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Erdnasî

thumb|Erdnas di dema kar de

**Erdnasî** yan jî **jeolojî** zanisteke li ser qemûşka erdê di lêkolîn û xebatan dike. Jeolojî gelek beşan di bin xwe de dihewîne. Stratîgrafî, paleontolojî, statîk û dînamîk, mînerolojî, hemet rakirin, jeolojiya bajaran, sedîmanter petrografî û hwd.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Zanist
Kompûternasî

**Kompûternasî**, lêkolîna komputer û hejmartinê, di nav de bingehên wan ên teorîk û algorîtmîkî, hardware û software, û karanîna wan ji bo hilberandina agahdariyan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Zanist
Kategorî:Zanistên formal
Klimatolojî

**Klîmatolojî** an jî **Keşnasî**, zanîna li ser keş û seqayê û guhertinên wê di heyameke dirêj de.

Kategorî:Jîngeh
Kategorî:Zanist
Derûnnasî

**Derûnnasî** yan jî **psîkolojî** şaxeke zanistê ye ku li ser hiş, fikir û tevgera mirovan û candarên din lêkolînan dike. Qada psîkolojiyê tevgerên mirov û candaran, hem diyardeyên zanebûn û hem jî diyardeyên nezanebûnî û pêvajoyên psîkolojîk ên wekî raman, hest û motîvasyonan vedihewîne. Psîkolojî dîsîplîneke akademîkê pir berfireh e ku dikare zanistên xwezayî û zanistên civakî bi hev re lêkolîn bike. Psîkologên biyolojîk li têgihîştina taybetmendiyên nûjen ên mêjî digerin ku dîsîplînê bi zanistên rîşeyê (neuroscience) ve girê bidin. Bi psîkolojiyê zanyarên civakî û psîkolog armanc dikin ku tevgera kes û koman fem bikin.

Ji kesên pispor an lêkolîner re ku bi dîsîplînê re têkildar in wekê psîkolog (hinek caran wekê derûnnas) tê binavkirin. Ji bo qada zanyariyê ya psîkologan li gorî qada pisporiya wan ji bo hinek psîkologan dikare wekî zanyarên tevgerê û ji bo hinek psîkologên din jî dikare wekê zanyarên zihnî (fêmî) werin dabeş kirin. Cûreyek din ên psîkologan pêvajoyên fîzyolojîk û norobiyolojîk ên ku di bin fonksiyon û tevgerên zanyariyê de ne lêkolînên dikin.

Psîkolog beşdarê lêkolînên li ser têgihiştin, zanîn, baldarî, hest, hişmendî, tecrûbeyên subjektîf, motîvasyon, fonksiyona mêjiyê û kesayetiyê dibin. Qada ku psîkolog pê re eleqedar dibin têkiliyên navkesane, berxwedana psîkolojîk, berxwedana malbatê (berxwedana malbatekî li hemberî bûyerên neyînî) û qadên din ên di nav psîkolojiya civakî ne. Di heman demê de hişê bêşiûr jî dihesibînin. Psîkologên lêkolînê rêbazên empîrîk bikar tînin ku têkiliyên sedem û pêwendiyê di navbera guhêrbarên psîkososyal de destnîşan bikin. Hinek ji psîkologên klînîkî û psîkologên şêwirmendiyê baweriya xwe bi şiroveyên sembolîk tînin.

## Psîkolojiya bingehîn an hîmê derûnnasiyê

* Perwerdeya metodên derûnnasiyê, dibistanên derûnnasiyê
* Derûnnasiya giştî
* Derûnnasiya biyolojîk
* Derûnnasiya gihîştinê
* Derûnnasiya civakî
* Derûnnasiya kesayetî û cudatiyê

## Derûnnasiya bi zanîstiyên din re kar dike

* Derûnnasiya klînîkê
* Derûnnasiya aborîzaniyê
* Derûnnasiya perwerdeyê

## Destewajey serekî saykolojî (alfûbêy)
lê ra xiştekêk le desrewajey serekî dete nîşandan, ke derwanête buarêkî Frewan le têoryekan û bernamey xwêndinekan. Desitnîşan bo babete têorîyekan, taybete bo têoriyek yan têoriyekan.

* Hest
* kesayetî
* Nasname
* Xud
* Bîrkirdinewe
* Peresendin

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Danasîna derûnnasiyê
* Bineşaxên derûnnasiyê 
* Di Psîkolojîyê De Rêbaz û Teknîkên Lêkolînê 
* Têkiliya Psîkolojî û Zanistên Din 
* Nêzîkayîtêdanên Psîkolojîk û Taybetmendiyên Wan 


Kategorî:Zanistên helwestî
Teknîk

Koma çalakiyên mirovatî yên şêweyên kar û navgînên afrandina berhemên madî bo civaka mirovatî û pakkirina mercên bikaranîna hêzên xwezayî û hebûnên xwezayî. Bi wate xwe re, ji du awayan ve heya. Heyak ji aliyê kirinî (piretîk) û ya din jî ji aliyê amûrên ku tên bikarhanîn ve wate wê heya. Her amûrekîku em bikardihênin, weke teknîkekê ya. Lê kêrhatîya bikarhanîna wê jî, teknîkîtîyê dihêne ser ziman. Zanînên di derbarê bikarhanînê de, ên weke "zanîn pêwîst" ku tê bi navkiirn, bi navê teknî û ankû "zanîna teknîkî" tê bi nav kirin.

Kategorî:Zanist
Sîstema hormonan

**Sîstema hormonan** , **koendamê livikên endokrîn** an destgehê toşpiyên kerr , ew endamê ku hormonan çêdikin e. Ji organên ku hormonên xwe didin xwîne re em *organên endokrîn* jî dibejin.

## Toşpiyên navrijîner
Hormon di gelek organên mirovan de tên çêkirin. Hormon xebatên bedenê regule dikin. **Organên hormonan** girîngtirîn ji jor ber bi jêr ev in:

* Hîpofîz
* Livika troîd
* Livika paratroîd
* Livika tîmus
* Pankreas
* Bergurçik
** Livika bergurçik ya dorîn
** Livika bergurçik ya navçeyin
* Hêkdank (jin)
* Livika gun an batî (mêr)

## Erka toşpiyên navrijîner

## Tîpên hormonan
Me dû tîpên Hormonan hene ew jî Pîptîdî û Stîroyid in. Yên Pîptîdî ji pirotînên guhorî pêk dehêt ku dişên gorînê di xanêda biken bi harîkariya wergiran yên li ser Perida xanê heyn. Hormonên Stîroyid ew hormonene yên ji esîdî çewrî guhorî pêk dehên ku ew dişên biçin dinav xanêda û bi wergirên dinav Saytosolêda heyn yan Navkêda heyn bimînin da guhorîne di xanêda biken.

Êgizampil bo Hormonên Piptîdî: Adrînalîn, Însulîn, Gilokagon, ...htd.

Êgizampil bo Hormonên Stîroyid: Tîstostîron, Projêstiron, Êstrojên, ...htd.

## Çavkanî


Kategorî:Toşpiyên navrijîner
Rijênê zençelokê

**Rijênê zençelokê** an **rijênê tiroîd** lebatek ji sîstema rijênên kor (endokrîn) yan sîstemê hormonan e.

Di wê organ an endamê de hormonên triyodtîronîn (T3) û tetrayodtîronîn (tîroksîn, T4) têne çêkirin. Ew hormonana ji bo telefkirina enerjî û ji livînê girîng in. Ger ew hormona tunebin, mirov her tim diweste, naxwaze xwe bileqîne û karbike. Gava pir ji wan hormonan hebin, dilê mirovan pir zû lêdixe, mirov nikanê di şûna xwe de bimîne û dixwaze hertim bilive.

## Çavkanî

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Sîstema hormonan
Kategorî:Toşpiya zençelokê
Rijênê paratîroîd

thumb|300px|Rekxistina hormonên paratîroîdê
thumb|200px| '''Rijênên tiroîd û paratiroîdê''':<br /> Rijênê tiroîdê<br /> Rijênê paratiroîdê**Rijênê paratiroîdê** an toşbiya paratiroîdê endamek sîstema hormonan e.

Li dora rijênê tiroîdê çar rijênên piçûk bi navê paratiroîd hene. Ew jî ji bo rêkxistina kalsiyûma nav xwînê hormonan çêdikin. Kalsiyûm ji bo hestiyan gelek girîng e. Ger ew hormonana di xwînê de pir hebin, di laş de pir kalsiyûm tê komkirin. Ew kalsiyûmê ji lûleyên xwînê dide girtin. Gava hindik be, hestiyên mirovan dihelin.

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Biyolojî
Matematîk

thumb|
**Matematîk**, **werze**, **bîrwarî** yan jî **bîrkarî**, (ji yewnanî μάθημα, *máthēma* bi wateya "zanîn, hêmbûn"), zanîna li ser rewş û mercên çendatî kwantatîv û peywendiyan û li ser formên gewdên jiyana objektîf e. Bîrwarî di tevahî zanistên pozîtîv de tê bikaranîn. Li gora zanyaran bîrwarî 200 sal zêdetir li pêşiya fizîkê dimeşe.

## Wateya peyva ''matematîk''
Peyva *matematîk* ji μάθημα (máthēma) ya yewnanî tê. Wateya wê di yewnaniya kevn de mîna *zanîn* û *hêmbûnê* bû. Di zimanê wan ê anahîn de wek *ders* tê bikaranîn.

## Dîroka bîrkariyê
Matematîka pêşdîrokî ji ber ku delîlê nivîsî tune ye, mirov kane bibêje a bi devkî ye. Bê guman pêşve çûna pêşîn divê pêkanîna jimareyan û jimartinê be. Tête texmîn kirin ku vê pêşveçûnê ji pêwîstîyên jîyanê derketî. Îhtîyacên komeleyan herçî zêde bûn jê re matematîkek bilindtir jî lazim bû.

Li çar şaristanên cîhana kevn (Mezopotamya, dora çemên Nîlê, Hindûs û Ganjê, Hwang Ho û Yangtsê) mirovan aboriya xwe bi ajotina erdan dikir. Bo bikaranîna erdên xwe û debrên xwe kontrol bikin matematîk bikar dianîn.

## Zimanê bîrkariyê

## Bîrkarên kurd
* Koçer Bîrkar

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* www.matematikakurdi.com 
* Ankara Özel Ders 

Kategorî:Gotarên mijarên sereke

Kategorî:Zanistên formal
Hîpofîz

thumb|250px|Hîpofîz ji du pişikan pêk tê

**Hîpofîz** an jî **rijênê hîpofîz** (bi ingilîzî: *pituitary gland*).

Hîpofîz rijênek biçûk e, bi qasî habika nokê ye. Lê hîpofîz rijênêk gelek bibandor e, hormonên vî rijênê gelek rijên û şaneyên laş ji xwe re dike armanc. Çalakiya rijênê hîpofîzê bi hîpotalamusê ve girêdayî ye. Hîpofîz li gor hormonên hîpotalamusê, hin hormonan berhem dike û der dide nav xwînê. Ango hîpotalamus bi navbeynkariya hormonan, çalkiya hîpofîzê rêk dixe. Rijenê hîpofîzê ji du pişikên sereke pêk tê, loba pêş û loba paş. (Hin caran wekî hîpofîza pêş û hîpofîza paş jî tê navkirin). Hormonên hîpofîzê an rasterast bandor li ser endam û şaneyan dike an jî bi navbeynkariya hormonên hander (teşwîqer), bandor li ser rijênên din dike da ko ew rijên hormon berhem bikin. Wekî mînak; hormona geşê bandor li hemû xane û şaneyen hestî û masûlkeyan dike. Hormona handera rijênê tîroîdê, bandor li ser rijênê tîroîdê dike ko ev rijên hormona tîroksînê berhem bike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* https://www.hormone.org/diseases-and-conditions/pituitary
* https://www.pituitarysociety.org/patient-education/pituitary-gland-function 

Kategorî:Sîstema hormonan
Vejetaryanîtî

**Vejetaryanîtî** parêz û şêwaza jiyanê ya ku dev ji xwarinên ku ji ajalên kuştî tên digire dike. Ev goşt, masî (ajalên avî yên din jî tê de), û her weha hilberên ku ji wan têne çêkirin in. Bi tevlêkirina xwarinên ku ji ajalên zindî wekî hêk, şîr û hingiv hatine girtin, gelek bin-formên gihaştîparêziyê têne veqetandin. Di veganîzmê de, ji hemî xwarin û kelûmêlên xwerû yên bi koka ajalan têne dûr xistin. Kesên ku goşt naxwin, **vejeteryan** in.
[thumb|Xwarinên vejertaryanî bi [Tofu]]

## Girêdanên derve
*  Îlankirina rûmeta vejetaryanan 

Kategorî:Etîka sepandî
Kategorî:Sebze
Kategorî:Xwedîbûn
DicOOo

thumb|DicOOo û ferhengên rastnivîsa kurdî
**DicOOo** (ji *Dictionary*=ferheng û *OOo*=OpenOffice.org) bernameyeke ji bo daxistina ferhengên OpenOffice.org'ê ye. DicOOo bi kurdî hat wergerandin.

Armanca DicOOo'ye, daxistin û sazkirina ferhenga rastnivîsa MySpell a kurdî ji bo OpenOffice.org'ê ye. Di versyonên 1.9 û 2.0 yên OOo'ye de mirov dikare kurdî wekî zimanê nivîsê hilbijêre û kontrola rastnivîsê wê bike.

DicOOo 1.4.1 bi xwe jî bi kurdî ye. Nivîskarê wê Laurent Godard e.
## Vêkirina DicOOo
DicOOo bi xwe belgeyeke OpenOffice.org'ê ye. Ji bo vekirina wê gel te OpenOffice.org hebe. **Dema tê vekirin, divê destûr ji bo [[makro]]yan bê dan ("Enable macros")**.

## Girêdanên derve
* DicOOo 1.4.1 daxe  (bi bernameya OpenOffice.org veke)

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Herbak

Gundê **Herbak** girêdayi Hezexê ye. Li rojhilat bi Hoser ve, li bakur bi Cirehi ve, li başûr bi Sirsirk ê ve li rojava jî bi Kovex û Girê Sira

## Navdarên Herbakê



* Seyit Serefxan


Kategorî:Gundên Hezexê
Kontrola rastnivîsa kurdî

rast|frame|Kontrola rastnivîsê bi OpenOffice.org
Ji bo **kontrola rastnivîsa kurdî** ferhenga rastnivîsa kurdî ya bernameya MySpell hatiye derxistin. Cihê MySpell îro Hunspell digire. Her dû bername bi gelek bernameyên nivîsbariya azad re dixebitin, wekî Firefox û OpenOffice.org.

## Girêdanên derve
* Rastnivîs a ji bo Firefoxê
* Rastnivîs a ji bo OpenOffice.org 3'yê 

Kategorî:Komputer
PhpBB

**phpBB** (*php Bulletin Board*) sîstemeke ji bo avakirina foruman e. phpBB bi kurdî hat wergerandin.

## Girêdanên derve
* Malpera phpBB

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Kategorî:Nivîsbariya 2000an
Hêviyên Birîndar

**Hêviyên Birîndar** romana yekem a Omer Dilsoz e ku ji 164 rûpelan pêk tê. Weşanxaneya Berçem diweşîne.

Bûyera romanê li ser felsefeya "Heke tu pişta êşan neşkênî dê êş pişta te bişkênin" ava bûye. Salên lixwegerîn û aloz ên 1988-1994'an bi çavên hin zarokên ku bêyî dilê xwe bi nav pêlên jiyanê ketine, li jiyan, civak û têkoşînê dinêre. Roman bi zimanekî rewan î bi kurmanciya Hekarî hatiye hûnandin. Wekî gencîneyeke nedîtî ya peyvên resen û birîndar a Kurdî ye.

Her wiha roman bi du milan diherike. Her aliyekî wê pêlî birîneke civakî dike. Tê de gelek mijar bi aloziya demê, di dîtina zarokên ku zaroktiya xwe nikarîne bijîn, xwendevanan li nav civaka Kurdî digerîne. Bûyer pir aloz di nav hev de derbas dibin.

Mirov bêhemdê xwe dikeve nav xeleka aloz a bûyerên cuda cuda ku hemû jî berxwedana li dijî xeman in. Herçend hêvî tê birîndarkirin jî lehengên romanê hewl didin ku van birînên xwe bipêçin û dest bi destpêkeke nû bikin. Roman bi destpêkekê diqede; ango roman cihê lê dest pê dike, bi dawî tê. Dawîlêanîna romanê ji xwendevan re hatiye hiştin. Yanî ew naqete tam ji nû dest pê dike..

## Girêdanên derve
* (Jînenîgarî bi tirkî)

Kategorî:Roman
Şêxê Sen'an

*** Şêxê Sen'an *** an jî ***Şêxê Senaniyan*** yek ji berhemên Feqiyê Teyran e. Berhem li ser şêxekiye ku wekî Şêxê Sen'an tê danasîn.

## Bi kurtî naveroka Şêxê Sen'an
Şêxê Sen'an yê herdem di zikr û taeta Xwedê de serdarê 500 sofiyan e. Kar û xebata Şêx tev ji bo axretê ye. Elaqê wî qet ji xweşî û lezetên vê cîhanê tine. Ew ewlîyakî Xwedê ye. Şêt tên ser ji bo ku baş bibin, kor tên cem ji bo ku bi çav bibin, dîn tên cem ji bo ku saxlem bibin. Feqiyê Teyran kesayetiya Şêxê Sen'an bi van rêzikan tîne ziman.

Dûr bû ji ev dinya fanî
Pir digrî kêm dikenî
Kul bû ji ber secdê enî
Di karê zewada axretê

Wî her zewade kar dikir
Zikrekî bê hejmar dikir
Ji dinyayê istixfar dikir
Dûr bû ji her ci sibhe tê

Temenê Şêx dibe 77. Sofî li hev dicivin û biryara çûna Hecê dikin. Şêxê Sen'an wekî rêberê karwanê 500 sofî tê hilbijartin û dikevine riya Hecê de.

Karwanê Heciyan li nêzîkê bajarê Tîflîsê, ji bo bêhndanê li baxekî rûdinin. Ev bax baxê qîza hukumdarê Gurcan e. Çavên Şêx di vî baxî de bi keça Gurcî dikeve. Piştî ku ew qîzê dibîne biryar dide ku li vira bimîne û xizmeta keça Gurcî bike. Sofî dikin nakin bisernakevin ku Şêx ji biryara wî vegerînin, ew mecbûr dev ji Şêxê xwe diberdin û bê rêber divegerin warê xwe.

Şêx li xwe nakit sitaran
Eşkere xwe gote yaran
Ax ji destê dohta kufaran
Bimre dînê şirketê

Bê mezheb û bê dîn kirim
Bê xwendin û yasîn kirim
Ji yar û biran şermîn kirim
Werdek xeyala min ne tê

Lew nesîm werdan bixwûnim
Bejnekê nazik dibînim
Dîn dibim wer dimînim
Dil ji min bir qametê
..........
......
Şerm û edeb çû wê demê
Nalî ji tîra sertemê
Bûye kenînê alemê
Avêt kirasê rûmetê

Şêxê 77 salî, yê di riya Hecê de bi hêviya ku keça Îsawî işaretekê bidiyê dev ji her tiştî diberde. Dema Şêx ji keça Gurcî re evîna xwe diyar dike, keç xebera dawî jê re dibêje: Eger Şêx bibe Îsawî ewê mecal bide ku ew hevûdin bibînin. Şêx hemû şertên keça hikûmdarê Gurciyan ya xiristiyan dipejirînin e. Ew Şêxê ewliyayê Xwedê, rêberê karwanê Heciyan di 77 saliya xwe de dest bi vexwarina meyê dike û dibe gavanê berazan. Şêx serpêhatiya xwe wiha tîne ziman:

Hem no kirim, hem bed kirim
Ku ewê ez Îsawî kirim
Ji vê terîqê der kirim
Kafir kirim bê murwetê

Kafir kirim meyxur kirim
Dîwane û epter kirim
Balekê ji pêxember kirim
Ev reng bela li ser min tê

Sofiyên mirîdê Şêx di dawiyê de ji warê xwe cardin tên û Şêx bi xwe re dibin. Keça Gurcî jî li dûv Şêx diçe, lê dema ku ew digihîjin hev Azraîl ruhê herduyan distîne û ew bi bihiştê tên xelatkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Feqiyê Teyran
Kategorî:Helbestên kurdî
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kab (lîstik)

**Kab** hestiyê kaba miyê ye. Bi van kaban lîstikeke bi heman navî heye. Mîna lîstika zarê tê lîstin.
### Galerî

Wêne:Kap-Diz.jpg|Diz
Wêne:Kap-Ker.jpg|Ker
Wêne:Kap-Mîr.jpg|Mîr
Wêne:Kap-Sofi.jpg|Sofî


Kategorî:Lîstik
Rastnivîsa kurdî

thumb|Kontrola rastnivîsê bi MySpell'ê
**Rastnivîsa kurdî** yan **rastnivîsandina kurdî** rêzikên nivîsandina bi zimanê kurdî ne. Ji ber ku saziyeke fermî tune, ji aliyên cuda rêzikên cuda tên esas girtin.

Bernameyên kontrola rastnivîsê ya kurdî hene. Ev MySpell, Ispell û Aspell in.

Pirtûkeke Samî Tan a bi navê Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî ser vê mijarê heye.

## Binêre
* Kontrola rastnivîsa kurdî
* MySpell

## Girêdanên derve
* Malpera MySpell a kurdî 
* E-pirtûka Arif Zêrevan: Bingehên rastnivîsandina kurdiyê  (pdf)

Kategorî:Rêziman
Kategorî:Zimanê kurdî
Mîkroprosesor

thumb|Intel 80486DX2.
**Mîkroprosesor**, yanî yekîneya xebatê ya navendî (YXN an jî CPU, *central processing unit*) parçeyê herî girîng ê komputerê ye. Çi fermanên di hundirê Pergala Xebatê de hebe, ji aliyê vî parçeyî ve tê xebitandin. **Microprosesor** jî CPU eke ku di hundirê tek yongayekê de ye. Di roja me de CPU bêhtir wekî Microprosesor e.

Yekîneya Xebatê ya Navendî xwedî bikêriyea arîtmetîk û mentiqî ye. Di navbera yekîneyên têketin û derketinê Û bernameya ku hatiye dayin de xebateke pêkan derdixe holê. YXN an jî CPU bi zimanê makîneyê, ango pergala kêmast a kodkirinê dixebite. Ev pergala kodkirinê ji kodên operasyonê pêk tên ku komputer dikare têbigihîje.

Yekîneya xebatê ya navendî karê arîtmetîk û mentiqî bi riya ALU pêk tîne. Her wiha FPU heye da ku bi hejmarên bibêhnok jî bikaribe hesaban bike. Her wiha parçeyekî wê jî BIU ye ku têkiliya YXN bi cîhana derve re çêdike. Di hundirê YXN de hinek derên hiş ango bîrê hene ku jê re register tê gotin.

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Îcadên japonî
Kategorî:Kerxa tivilmanî
Kategorî:Komputer
Kategorî:Mîkrokomputer
Hîvî Berwarî

**Hîvî Berwarî** helbestvaneke kurd e.

## Jiyana wê
Berwarî di sala 1963an de, li Başûrê Kurdistanê, ji dayîk bûye. Li Dihokê xwendiye û her li wêrê xwendegeha mamostetiyê bi dawî aniye. Helbestên xwe di rojname û kovarên kurdî de belav kirine. Di mîhrecanên edebî de helbest xwendîne.

## Berhemên wê
* Binavê vegera hîviyek windabûyî.
* Meşa bokan. Ji aliyê Êketiya Nivîserên Dihokê ve hatiye çapkirin. (2006).
* Kesatiya jinê di dîrokê da. Spîrêz, Duhok (2008).

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Hesen Silêvanî

**Hesen Silêvanî** (jdb 1957'an li gundê Tirkija, devera Silêvaniya, nêzîkî bajarê Zaxoyê, Başûrê Kurdistanê, ji dayîk bûye). Niviskar û helbestvanê kurd û serokê Yekîtiya Nivîskarên Kurd ê Dihokê ye. Karê wergêranê jî dike .

## Jiyan
Hikûmeta faşîst a berê ya rejîma Be's her zû gundên wan wêran kirin û ereb anîne deverê. Lewre çûne bajêrê Mûsilê. Di sala 1982'an de, dest bi nivîsînê kiriye. Çîrok û helbest jî nivîsêne. Berhemên xwe di rojname û kovarên kurdî, erebî de, belav kirîne. Serokê Yekîtiya Nivîskarên Kurd a Dihokê (Êketiya Nivîserên Kurd a Dihokê) ye li Başûrê Kurdistanê. Xudiyê kovara Peyv e, kovara nivîskarên kurd li Dihok. Endamê çivata parêzgeha Dihokê ye ji sala 2001'an were bi hilbijartinan.

## Berhemên wî yên bi kurdî
Heta niha, wî ev berhemên xwe çap kirine:

Dîwaneka helbestan bi navê ***Hozanên sava*** di sala 1993'an de, bi tîpên latini çap kiriye.

***Balûlka şekirê***, kurteçîrok di sala 1994'an de li Stokholma Swêdê, bi tîpên latînî, li weşanxana APEC'ê derxistiye.

***Gulistan û şev***, kurteromana wî, bi latînî çapa yekê di 1996'an de li Duhokê, çapa duyê di 2000'î de li Duhokê bi tîpên erebi û çapa siyê jî di 1997'an de li Amedê li weşanxana Lîs dîsan bi pîtên latînî derketiye.

***Dara û nisrîn'',''' çîrokeke perwerdeyî bi hevkarî di gel niviser [[Arif Hîto]], di sala 1997'an de bo [[UNICEF]]'ê hatiye çapkirin.

Pirtûka wî ya herî nû ya bi navê ***Ew Xanima Henê**'' bi tîpên erebî di 2010'an de li Duhokê derketiye, dû re çapa yekê ya bi tîpên latînî jî di heman salê de di weşanên Lîs hatiye çapkirin.

**Eger xwêvizangî gotiba min** 2019 Hawar- Duhok . helbestên erebîne bo 26 helbestvanan wergerandîne ser zimanê kurdî.

**Bêje wan bila min nekujin*' .2020 çîrokên ji zimanê Erebî wrgêrayn kurdî.

== Berhemên wî yên bi erebî ==
Bi zimanê erebî jî, ev pirtûk hene:
* *Dami al-ladhi sayadhhak*, دمي الذي سيضحك. Helbest, 1995, Duhok.
* *Laylat al-matar*, ليلة المطر. Çîrok, 1997, Duhok.
* *Qasa'id min bilad al-narjis*, قصائد من بلاد النرجس. Helbestên wergêray ji kurdi, 1999, Duhok.
* *Qisas min bilad al-narjis*, قصص من بلاد النرجس. Çîrokên wergêray ji kurdî, 2002 û 2005 çapa duyê.
* *Gulistan we l-layl'', كولستان والليل. Kurteroman wergêray erebi, 2009, Duhok.
* qesayid teşequlşems قصائد تعشق الشمس helbestên kurdî wergêrayne ser zimanê Erebî 2012
* Mesaolananas مساء الاناناس 2013 helbest bi zimanê Erebi 2013
* Xubz Muhela Bilsuker خبز محلى بالسكر çîrok bi Erebî 2019

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* Malpera Yekîtiya Nivîskarên Kurd a Duhokê

Silêvanî, Hesen
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Silêvanî, Hesen
Jaro Duhokî

**Jaro Duhokî** helbestvanê kurd e. Navê wî yê rast Celal Mihemed e.

## Jiyana wê
Di sala 1959an de, li bajarê Dihokê ji dayik bûye. Her li Dihokê xwendîye û di sala 1985an de, zanîngeh Mîsil bi dawî anîye. Helbestên xwe di rojname û kovarên kurdî da belav kirîne. Endamû Yeketiya Nivîskarên Kurd e li Kurdistana Îraqê. Sala 1985an, ji ber terora faşiyên Bexda revîye û gehaye şoreşa kurdî. Heta niha jî pêşmerge ye. Niha jî li kurdistanêye.

## Berhemên wî
Du dîwanên helbestan çap kirîne:
* Sirgûm. 1986.
* Ragirtin. 1987.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1959
NVU

[thumb|NVU [HTML-Editor li Wîkîpediya]]
**NVU** bernameyeke ji bo çêkirina rûpelên înternetê ye. Bi îngilîzî ji van bernameyan re "HTML Editor" jî tê gotin.

NVU ji malbata Mozilla ye û wekî Mozilla Firefox û Mozilla Thunderbird azad û belaş e.
## Girêdanên derve
* Malpera NVU

Kategorî:Nivîsbariya azad
Macintosh

[thumb|200px| [1984 ]]

**Macintosh** modeleke kompûteran e ku ji aliyê fîrmeya Apple ve tê çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
The Sharezoor

**The Sharezoor** navê ferhenga kurdî (Soranî)- İngilîzî ye ku ji aliyê Şefîq Qezzaz (Shafiq Qazzaz) ve hatiye nivîsandin. Navê ferhengê ji navê bajarê Kurd Şarezor hatiye wergirtin.

## Mezintirîn ferhenga soranî-inglîzî

Ferhengî Şarezor Kurdî-Îngilîzî (The Sharezoor Kurdish-English Dictionary) mezintirîn ferhenga kurdî-îngilîzî ye ku ta niha heye.
Ev ferheng ji alî wezîrê karûbarên mirovanî yê Başûrê Kurdistanê Dr. Şefîq Qezaz (Shafiq Qazzaz) ve hatiye danîn û sala 2000ê li Hewlêrê ji weşanxaneya Aras belav bûye.

Qezaz ji salên 1960î ta derketina wê li ser vê ferhenga 600-rûpelî xebitiye.

## Pergala ferhengê

Pergala ferhengê wa ye ku peyvên serekî li gor alfabeya kurdî-erebî hatine rêzkirin û di bin wan de hemû bêje û biwêjên têkildarî wan hatine dan. Her peyva serekî herwa bi alfabeya kurdî-latînî jî hatiye nivîsîn.

## Nirxandin

Gelek sedem hene bêt gotin ku ev baştirîn ferhenga zimanê kurdî ye ku li ber destê xwendevanan e. Lê kêmasiyên wê jî pirr in. Ferheng tenê zaravaya soranî ji xwe re bingeh girtiye. Tevî ku hin peyvên kurmancî hatine dan jî, ew pirr kêm in û li ser bikaranîna wan jî daner zêde ranewestiye. Herwa eger heman peyvê di soranî de wateyek û di zaravayek din yê kurdî de maneyek dî hebe, tenê wateya soranî hatiye dan.

## Çavkanî

* Husein Muhammed: Kovara Mehname, hejmar 40, 5/2003

Kategorî:Ferhengên kurdî