open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Proterozoyî

**Proterozoyî**, anku **serdema proterozoyî**, yek ji çar serdemên jeolojîk ên dîroka Erdê ye ku serdema sêyem a jeolojiya dîroka erdê ye. Proterozoyî navbera dîroka di 2500 milyon sal heta 538,8 milyon sal berê werdigire û dirêjtirîn serdema demê ya jeolojîk a Erdê ye. Beriya serdema proterozoyî serdema arkeyî tê û piştî serdema proterozoyî jî serdema fanerozoyî tê ku beşa herî dawî ya supereona prekambrî ye.

Proterozoyî li sê serdemên jeolojîk tê dabeşkirin (ku ji serdema ji herî kevin heta serdema herî nû pêk hatiye) ku ji serdemên paleoproterozoyî û mesoproterozoyî û ji serdema neoproterozoyî yê pêk hatiye. Proterozoyî ji xuya bûna oksîjena azad di atmosfera Erdê de heta demek berî belavbûna jiyana tevlihev li ser Erdê ku di dema Teqîna Kambrî de pêk hatiye, vedihewîne. Navê *Proterozoyî* ji du peyvên bi ku koka xwe yewnanî ye pêk hatiye ku *protero*- (πρότερος) tê wateya "berê, zûtir" û -*zoyî* (ζῶ) jî ku tê wateya "jiyan".

Bûyerên naskirî ya baş ê di vê serdemê de veguherîna ber bi atmosfereke oksîjenî bû ku di dema paleoproterozoyî de bû ku pêşveçûna eukaryotan bi rêya sîmbiyojenezê; çend qeşabûnên gerdûnî ku qeşagirtina huronî ya 300 milyon salî (di serdemên sîderî û riyasî ên di serdema paloeproterozoyî de) û Erdê bi navê Goga Berfê ya texmînkirî (di serdema kriyojenî ya di dawiya neoproterozoyî de) pêk hatiye û serdema ediyakarî (635–538,8 Ms) ku bi pêşveçûna organîzmayên pirxaneyî yên nermlaş ên wekî sîfînk, alg, knîdar, bilaterî û biyotaya ediyakarî ya bêçalak (hinek ji wan hilberîna cinsî ya pêşxistibûn) hatiye taybetmendîkirin û yekem delîla fosîl a eşkere ya jiyanê li ser Erdê peyda kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Serdemên jeolojîk
Esra Sadıkoğlu

**Esra Sadıkoğlu** (jdb. 1981, Şemrex, Mêrdîn) nivîskar û helbestvanê kurd e.

## Jînenîgarî

Li Zanîngeha Stenbol’ê beşa Ziman û Wêjeya Tirkî xilas kir û Zaningeha Artukluyê di beşa kurdolojî yê de lîsansa bilind temam kir.Berhemên Platforma Koçberîyê wergerand kurdî. Mamostetîya kurdî dike.Karê wergêrîyê û redaktorîyê jî didomîne. Bi komxebateke Weqfa Tarix’ê ya Stenbol’ê de pirtûka Ziman û Wêjeya Kurdî amade kir.

Pirtûka nivîskarî yekem a helbestê “Pirpizêkên Bizdok” e. Pirtûk a duyem jî Çîrok e û niha di asta çapkirinê de ye.

Nivîskareke jêhatiye bi avakirin, xebatên xwe bala xwendevanan dikşîne. Keda wê li ser wêjeya Kurdî hêjaye.

## Berhem
* * Pirpizêkên Bizdok* Weşanên Awesta, 2025
* *Kürt dili ve Edebiyatı Ders Kitabı* Tarih Vakfı Yurt yayınları, 2010

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên ji Mêrdînê
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kemal Memişoğlu

**Kemal Memişoğlu** (jdb. 1966) bijîşk, burokrat û siyasetmedarekî tirk e, ku niha Wezîrê Tenduristiyê yê 67em kabîneya Tirkiyeyê ye. Berî tayînkirina xwe, ji 2016 heya 2024 Rêveberê Tenduristiyê yê parêzgeha Stembolê bû.

## Jiyana berê
Memişoğlu di 1966an de li Trebzonê ji dayik bûye û malbata wî ji Rizeyê ye. Di 1990an de ji Fakulteya Tipê ya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye. Di 1995an de perwerdehiya xwe ya pisporiya cerrahiya giştî li Nexweşxaneya Perwerde û Lêkolînê ya Okmeydani qedandiye.

## Kariyera wî

### Kariyera akademîk
Di 2008an de, wî pileya Profesorê Alîkar ê Cerrahiya Giştî û di 2016an de jî pileya Profesorê Cerrahiya Giştî wergirt. Gelek gotarên wî yên zanistî di kovarên neteweyî û navneteweyî de hatine weşandin.

### Kariyera siyasî
Di 2ê tîrmeha 2024an de, ji aliyê serokkomar Recep Tayyip Erdoğan ve, ew wekî Wezîrê Tenduristiyê di 67em kabîneya Tirkiyeyê de hate tayînkirin. Di heman rojê de, di merasîmekê de li Wezareta Tenduristiyê ji Fahrettin Koca dest bi kar kir. Di merasîmê de, Memişoğlu diyar kir ku Tirkiye armanc dike ku di hilberîna teknolojiya tenduristiyê de bibe pêşengê cîhanê.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Şerê Qadisiyê

**Şerê Qadisiyê** (erebî: مَعْرَكَة ٱلْقَادِسِيَّة, * Maʿrakat al-Qādisīyah*, farsî: نبرد قادسیه, *Nâbārd-e Qâdisiyeh*) li sala 636ê di navbera împeratoriya sasanî û xelîfeta misliman de rû da. Di encamê de dînê îslam li nav gelên îranî de belav bû, kurd jî di nav de.

## Çavkanî

Kategorî:636
Tony Little

**Anthony** "**Tony**" **Little** (z. 16ê îlonê 1956'a li Fremont, Ohio, DYA) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê û *[[fitness]]*a amerîkî û medyayên sosyal e.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Karsaz
Kategorî:Mêr
Encûmena Wezîran (Sûrî)

**Encûmena Wezîran a Sûrîyeyê** (bi erebî: مجلس وزراء سوريا *Majlis wuzarāʾ Sūriyā*) cara yekem bi Destûra Bingehîn a Sûriyeyê ya sala 1930an de hatiye damezrandin. Piştî hilweşîna rejîma Beşar Esed ku di 8ê kanûna 2024an de hatibû hilweşandin, Sûriye îro di nav veguherînek siyasî de ye ku serokê HTŞê ya berê Ahmed el-Şara serokatiya hikûmeta veguhêz a Sûriyeyê dike.

## Hikûmeta veguhêz a Sûrîyeyê

## Çavkanî

Kategorî:Sedsala 21ê li Sûriyê
Kategorî:Siyaset li Sûriyeyê
Lîsteya şûran

Eve lîsteya hin şûrên Kurdistan û cîhanê ye.

## Hin ji cureyên şûran ên kurdan jî bikaranîne
[thumb|110px|Şervanekî [Mediyan|medî bi şûrê Akîneke]]
* Debanmertal, şûrê zadeganan, îng. Épée
* Şimşûr, dûdevî ne, nava devan stûr e (bi almanî Gladius)
* Şûrik, an jî Akîneke kurt in, Mediyan bikaranîne
* Şûrdas, dişibe dasê (îng. kopis)
* Şûrbel, timtêla wê bel e, îng. sabre
* Şûrbadok, nêzîkê îng. Flame-bladed sword e, lê ne ew e
* Şûrê bacgiran, timtêlmaqûl in, dûz in, îng. katzbalger
* Şûrbanokî, îng. khopesh
* Şûrsingo, nêzîkê îng. Estoc e lê ne ew e, kurttir e
* Parsû (şûr), dişibe îng. mortuary sword
* Şûrcozan, îng. falchion
* Makare, îng. Makhaira
* Dudestik, almanî Zweihänder
* Penco, dişibe îng. cinquedea
* Spatha, îng. Spatha
* Ksîfos
* Hûrêj, îng. longsword
* Şûrê dirêj, arming sword
* Şiyavon. îng. broadsword
* Qilîc, kilij, îng. kilij, pirranî devxwar in
* Kincele, cure şûrên kin, almanî Kindjal
* Seyfe, almanî Saif, ji ereban
* Şimitok, îng. scimitar
* Şûrê eceman, şûrşimşîr, îng. lion's paw
* Şaşke, şûrê ûris, îng. shashka
* Şûrê romiyan, îng. yatagan
* Şûrê gergenî
* Şûre meqrawî
* Şûrê misrî
* Şûrê rûs
* Şûrê Şamê
* Şûrê şêxanî

## Çavkanî

Kategorî:Lîste
Kategorî:Şûr
Welat û Azadî

**Welat û Azadî** (bi tirkî: *Vatan ve Hürriyet*) komeleyeke şoreşgerî ya piçûk û veşartî ya efserên reformîst bû ku di destpêka sedsala 20an de li dijî rejîma otokratîk a siltan ya osmanî (Ebdulhemîd II) hatiye damezirandin. Komele ji aliyê Mustafa Cantekin ve dema ku li sirgûnê li Sûriyeyê bû hate damezrandin. Damezrînerê pêşerojê yê Komara Tirkiyeyê, Mustafa Kemal Atatürk di 1905an de wekê leşkerekî ciwan di artêşa osmanî de li Şamê tevlî vê komê bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mustafa Kemal Atatürk
Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê
Partiya Gel a Lîberal ya Osmanî

**Partiya Gel a Lîberal ya Osmanî** (tirkiya osmanî: *Hürriyetperver Avam Fırkası*) partiyeke siyasî bû ku di serdema agirbestê de di bin serokatiya Ali Fethi Beg de ji aliyê berpirsên dewletê û siyasetmedarên ku piştî kongreya partiya Îtihad û Tereqî ya 1918an ji partiyê îstifa kirin ve hate damezrandin. Mustafa Kemal Paşa yek ji alîgirên wê yên navdar bû.

## Girtin
Piştî girtina Komîteya Îtihad û Tereqî, hikûmeta Damat Ferid Paşa, ku li dijî îtihatvanan tevgeriya, bi biryara Lijneya Wezîran a 6ê gulana 1919an Partiya Gel a Lîberal ya Osmanî jî hilweşandin. Di derbarê girtinê de, hate ravekirin ku ew guhertoyek ji nû ve hatî guhertin a Komîteya Îtihad û Tereqî ne û ji ber vê sedemê, biryar hate dayîn ku daxwaznameya damezrandina partiyê were betalkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1918an de hatine avakirin
Aka

**Aka** an go **Qewmê Akayan** yek ji pêşengên qewmên Yewnanê ne. Navê wan, ku di destanên kevnar de bi rûmet tê kirin, hîn jî wekî çavkaniya bingehîn ya nasnameyê Yewnanî tê hesibandin.thumb|rast
Paleozoyî

**Paleozoyî** yek ji sê serdemên jeolojîk ên serdema Fanerozoyî ye ku di destpêka 538,8 milyon sal berê (Ms), piştî Neoproterozoyî yê (serdema dawî ya Serdema Proterozoyî yê) destpêkiriye û 251,9 milyon sal berê di destpêka serdema Mesozoyî de bi dawî bûye. Paleozoyî ji şeş serdemên jeolojîk (ji herî kevin heta herî nû) pêk tê ku di nav wan de Kambrî, Ordovîsyen, Sîlûrî, Devonî, Karboniferî û Permî hene. Hinek demên jeolojîk ên Paleozoyî bi awayeke nefermî li serdemên destpêkê û dereng hatiye dabeş kirin ku Paleozoyî ya Destpêkê ji serdemên Kambrî, Ordovîsyenî û Sîlûrî pêk tê û Paleozoyî ya Dereng jî ji serdemên Devonî, Karbonîferî û ji Permî yê pêk tê.

Navê Serdema Paleozoyî cara yekem ji aliyê Adam Sedgwick (1785–1873) ve di sala 1838an de ji bo danasîna serdemên Kambrî û Ordovîsyen hatiye bikaranîn. Serdema Kambrî şahidiya cûrbecûrbûna jiyanê ya herî bilez û berbelavî ya di dîroka Erdê kiriye ku wekê Teqîna Kambrî tê zanîn û piraniya celebên nûjen cara yekem di vê serdemê de xuya bûne. Peyva Paleozoyî ji yewnanî tê ku palaiós (παλαιός, tê wateya "kevn") û zōḗ (ζωή, tê wateya "jiyanê") ku ev hevgirtina van herdu peyvan tê wateya "jiyana kevn".

Paleozoyî serdemeke guherînên dramatîk ên jeolojîk, avhewa û pêşveçûnê bû. Jiyan li okyanûsê dest pê kiriye lê di dawiyê de derbasî bejahî bûye û di dawiya Paleozoyî de, daristanên mezin ên nebatan ên kevnar parzemînên cîhanê nixumandine ku gelek ji wan di roja îro de kanên komirên li Ewropa û li rojhilatê Amerîkaya Bakur pêk anîne. Ber bi dawiya serdemê ve, sînapsîd û dîapsîdên mezin tevlihev serdest bûne û nebatên nûjen ên pêşîn (konîfer) derketine holê.

Serdema Paleozoyî bi bûyera nemabûnê ya herî mezin a serdema Fanerozoyî ku bûyera nemabûnê ya Permî-Trîyasî bû, bi dawî bûye. Bandorên vê karesatê ew qas wêrankar bû ku jiyana li ser erdê di serdema Mesozoyî piştî 30 milyon salan karîye ku xwe ji nû ve ava bike. Di heman demê de dibe ku vejîna jiyanê ya di deryayê de li gorî jiyana li ser bejahiyê pir zûtir xwe ava kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Serdemên jeolojîk
Kalsdorf bei Graz

**Kalsdorf bei Graz** () şaredariyek e li navçeya Graz-Umgebung li Steiermark, Awistirya.

## Erdnîgarî
Kalsdorf bi qasî 13 km li başûrê Grazê li ber çemê Murê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Şaredariyên Graz-Umgebung
Navrasta erdnîgarî ya Erdê

**Navrasta erdnîgarî ya Erdê** navenda rûbera di nav rûyê sferîk ê du-alî yê Erdê de ye. Ji bo hêsankirinê, geoîd wekî şiklê geometrîkî tê hesibandin û avahiya relyefê ya rûyên erdê wekî balafirên dûz tê îdealîzekirin. Hesabkirina navendê pênaseya dûrbûnê hewce dike, ku li ser rûyê Erdê wekî girêdana herî kurt di navbera du xalan de bi rêya kevana çembera mezin tê dayîn. Ji ber vê yekê dûrahiya rastîn di navbera du xalan de li ser Erdê bêhempa ye û ji her projeksiyonek nexşeyê serbixwe ye.

Ev terim behsa navenda geometrîk a Erdê wekî laşek sê-alî nake, ku di navika Erdê de ye.

Di 1864an de, Charles Piazzi Smyth, stêrnasekî skotlendî, di pirtûka xwe ya bi navê *Our Inheritance in the Great Pyramid* de koordînatên bi , cihê Pîramîda Keopsê da. Wî diyar kir ku ev yek bi "komkirina bi baldarî ya hemû erdên hişk ên ku ji hêla mirovan ve li seranserê cîhanê têne jiyîn" hatiye hesabkirin.

Di 1973an de, Andrew J. Woods, fîzîknasekî ji San Diegoyê, Kalîforniya, nexşeyek gerdûnî ya dîjîtal bikar anî û koordînatên li ser pergalek sereke wekî , li Tirkiye, nêzîkî navenda Qîrşehir, gundê Seyfeyê bi qasî 1,800 km li bakurê Gîza, Misir, hesab kir. Di 2003an de, hesabkirinek nû li ser bingeha modelek bilindahiya dîjîtal a gerdûnî ku ji pîvandinên satelîtê hatî bidestxistin, ETOPO2, ku xalên daneyên wê 2′ (3.7 km li ekvatorê) ji hev dûr in, gihîşt encama ♁ 41° Bk, 35° Rh û bi vî rengî hesabkirina Woods piştrast kir.

## Çavkanî

Kategorî:Erd
Komeleya Parastina Mafên Neteweyî

**Komeleya Parastina Mafên Neteweyî** (tirkî: *Müdâfaa-i Hukuk Cemiyetleri*) rêxistinên berxwedanê yên herêmî bûn ku di navbera 1918 û 1919an de di Împeratoriya Osmanî de hatin damezrandin û soza xwe dan Tevgera Parastina Mafên Neteweyî. Di dawiyê de hemî rêxistinên ve komeleyî di Kongreya Sêwasê de bûn yek û di nav Komeleya Parastina Mafên Anatolya û Rûmeliyeyê de bûn yek.

## Çavkanî

Kategorî:Kemalîzm
Kategorî:Rêxistinên ku di 1918an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên ku di 1919an de hatine avakirin
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Kategorî:Şerê Rizgariya Tirkiyeyê
Elî Riza Efendî

**Elî Riza Efendî**, bi tirkiya îro **Ali Rıza Efendi** (jdb. 1839 - m. 1888) karmendekî bû ku bavê Mustafa Kemal Atatürk û mêrê Zubeyde Xanim bû.

Ew di 1839an li Selanîkê ji dayik bûye ku wê demê piştî Konstantînopolîs bajarê herî girîng ê di bin dagirkerîya Împeratoriya Osmanî ê li Ewropayê bû. Malbata Elî Riza ji gundekî biçûk ê bi navê Kodžadžikê ye ku nêzîkê sînorê Albanyayê yê bû ku îro li Makedonyaya Bakur e. Li wir xaniyek bîranînê heye. Hinek zanyarên wekê Andrew Mango, Lou Giaffo, Ernst Jaeckh û hwd. difikirin ku ew bi eslê xwe alban an slavî ye. Rojnamevan û hevalê nêzîk ê Atatürk, Falih Rıfkı Atay, îdia kir ku bav û kalên Atatürk ji Söke ya li parêzgeha Aydîn a Anatolyayê hatine Selanîkî. Li gorî dîroknasên din ên wekê Vamık D. Volkan, Norman Itzkowitz, Hasan İzzettin Dinamo û hwd.: Bav û kalên Ali Rıza tirk bûn ku di dawiyê de ji koçerên tirk ên bi navê yorukên Sökeyê ya parêzgeha Aydînê hatine.

Dema ku kurê wî di temenê heft saliya xwe de bû ew wekî karmendê sînorê dixebitî û di 1888an de di temenê 49 saliya xwe de dimire. Di dema jidayikbûna Mustafa de, Elî Riza şûrê xwe li ser nivîna kurê xwe daliqand û ew ji bo xizmeta leşkerî terxan kir. Ya herî girîng, Elî Riza dît ku perwerdehiya kurê wî ya herî zû li dibistanek laîk a nûjen were kirin. Wî karê karmendê ku mûçeya wî kêm e hişt da ku karsaziyek daristanê dest pê bike, lê rêbiran piştî ku pere jê stendin, stokên wî şewitandin. Wî hewl da ku dîsa tevlî karûbarê sivîl bibe lê bi ser neket. Piştre wî dest bi vexwarina alkolê zêde kir, ku dibe ku ev yek bibe sedema mirina wî ya zû.

## Çavkanî

Kategorî:Albanên Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1839
Kategorî:Kesên ji Selanîkê
Kategorî:Mirin 1888
Kategorî:Mustafa Kemal Atatürk
Kategorî:Yirik
Abdülhalik Renda

**Mustafa Abdülhalik Renda** (jdb. 29ê mijdara 1881an - m. 1ê cotmeha 1957an) karmend û siyasetmedarekî tirk bû ku piştî mirina Atatürkê di mijdara 1938an de rojekê wek serokkomarê Tirkiyeyê xizmet kir.

## Jînenîgarî
Renda li Yanya, li Wîlayeta Yanyayê ya Împeratoriya Osmanî (îro Yewnanistan) jidayikbû. Renda bi eslê xwe alban bû. Ji 1902 heta 1918an, wî di gelek bajar û bajarokên Împeratoriya Osmanî wekî waliyê navçeyê û waliyê wîlayetê xizmet kir. Di 1918an de, ew şeş mehan sirgûnî Maltayê bû. Piştî vegera xwe, ew li Wezareta Aboriyê û dûv re jî li Wezareta Karên Hundir wekî cîgirê sekreter hat tayînkirin. Ew bû waliyê Qonyeyê, berî ku piştî ku hêzên tirk bajar ji vekişîna leşkerên yewnanî ji nû ve bi dest xistin, ew wekî waliyê yekem ê Îzmîrê hat tayînkirin. Di dema ku Renda wekî waliyê Îzmîrê bû, siyasetmedar Rıza Nur wî bi hinceta hevgirtina hevwelatiyan bi teşwîqkirina albanan (penaber û koçber) ji bo bicîhbûna ji herêmên din ên Anatolya bo Îzmîrê tawanbar kir, îdiayên ku Renda red kirin.

Di dema komkujiya ermeniyan de, Abdülhalik Renda berpirsiyarê sirgûnkirin û kuştina ermeniyên Wîlayeta Bidlîsê bû. Wî di 1914an de li dijî êrîşa rûsan parastina li rêzeçiyayên rojava li dijî wan organîze kir, lê bê encam, rûs bajarên Mehmûdî û Elbak dagirkirin. Di 1916an de, Renda bû waliyê Helebê û li wir di sirgûnkirina ermeniyan de li Dêra Zorê roleke girîng lîst. Rossler, konsulê alman li Helebê, got ku Renda "bi enerjiyeke mezin ji bo tunekirina Ermeniyan dixebitî". Generalê tirk Wehip Paşa, fermandarê Artêşa Sêyemîn, behs kir ku Renda di îfadeya xwe ya li Komîsyona Mazharê de îdia kir ku wî bi hezaran kes li parêzgeha Mûşê zindî şewitandine.

Ji 1923an û pê ve, ew pênc xûlên li pey hev Cîgirê Sêwasê bû. Mustafa Abdülhalik ji 1923 heta 1935an û piştre ji 1946 heta 1948an di gelek kabîneyan de wek Wezîrê Darayî û Wezîrê Parastinê xebitî. Piştî Qanûna Paşnavê ya 1934an, ku ji hemî hemwelatiyên Tirkiyeyê xwest ku paşnavekî fermî qebûl bikin, wî paşnavê "Renda" li xwe kir. Di 1ê adara 1935an de wek Serokê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê hate hilbijartin û heta 5ê tebaxa 1946an xizmet kir. Di destpêka serdema yek-partî de, wî tekez li ser pêwîstiya tirkkirina kurdan li Bakurê Kurdistanê kir.

Abdülhalik Renda di 1ê cotmeha 1957an de li taxa Erenköy a Stembolê ji ber krîza dil wefat kir. Ew li Enqere hat defînkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Albanên Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 2an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 3an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 4an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 5an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 6an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 7an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 1ê ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 2an
Kategorî:Generalên artêşa osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1881
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1957
Kategorî:Nûsazîparêzên tirk
Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Şîlan Doskî

**Şîlan Doskî** (jdb. 10ê adara 1974an, li Dihokê, Başûrê Kurdistanê) nivîskareke kurd e ku di nav qada botanîk û di wêjeya kurdî de bi xebatên xwe hatiye naskirin.

## Jînenîgarî
Şîlan Doskî li bajarê Dihoka Başûrê Kurdistanê wekê keça malbateke kurd hatiye dinê ku bi xebatên xwe di nav qada botanîkê de hatiye naskirin. Di sala 2016an de dema ku ew li navbera Rojhilat û Bakur de bi wênegirtinê re eleqader bûye rastî êrîşên leşkerên sinor ên Tirkiyeyê hatiye. Ji ber xebatên wê li çiyayên Kurdistanê gelek caran jî ji hêla polîsên Iran û Tirkiyê ve hat kontrolkirin û hatiye destserkirin.

## Lêkolîn û xebatên wê
Şîlan Doskî li ser komkirina navên zanistî yên riwekên ku di dîroka giyanasiyê de bi navê “Kurd” an jî “Kurdistan”ê ve girêdayî ne, xebatên xwe meşandiye ku di nav xebatên wê de ev berhemên wekê *Gulferheng* (Ferhenga Wênedar) hene ku di pirtûkê de berhevoka zêdetir ji 1100 navên zanistî yên gul, kulîlk û riwekan cih girtiye. Bi her navê zanistî re, wêne û şirovek jî tê dayîn. Di nav berhemên Şîlan Doskî de pirtûka dîwana helbestan ya bi navê *Helara Evînê* heye ku tê de kurtehelbestên li ser welat û jiyanê hatine nivîsandin. Yek ji berhemên wê yên din pirtûka bi navê *Kurdîka* (Kurdica) ye ku di vê berhemê de lîsteya navên zanistî yên dar, giya û gulên Kurdistanê hatiye berhevkirin. Di pirtûkê de, wêneyên geştan li çiyayên Kurdistanê û herêmên din jî hatine zêdekirin ku çavkaniyeke wênedar û belavok a çandî dide xwendevanan.

Berhemên Şîlan Doskî, bi taybetî Gulferheng û Kurdîka, di çarçoveya ziman, çand û nasnameya Kurdistanê de pêşketinek zanistî û çandî pêşkêş dikin. Ew bi şêwazek wênedar nasnameya botanîka Kurdistanê belav dikin û zimanê kurdî di qada giyanasî de derxistiye ser asta navneteweyî.

## Berhemên wê
* *Gulferheng*
* *Hêlara Evînê*
* *Kurdîka*
## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Nivîskarên jin
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mîrektiya Ketelonyayê

**Mîrektiya Ketelonyayê** (bi ketelanî: *Principat de Catalunya*; oksîtanî: *Principat de Catalonha*; bi spanî: *Principado de Cataluña*; latînî: *Principatus Cathaloniæ*) dewletek serdema navîn û destpêka nûjen a li bakurê rojhilatê Nîvgirava Îberî bû. Di piraniya dîroka xwe de ew bi Keyaniya Aragonê re di yekîtiyeke xanedaniyê de bû, ku bi hev re Taca Aragonê pêk dianîn. Di navbera sedsalên 13 û 18an de, ew li rojava bi Keyaniya Aragonê, li başûr bi Keyaniya Valensiyayê, li bakur bi Keyaniya Fransayê û li rojhilat bi Deryaya Navîn ve sînordar bû.Peyva Mîrektiya Ketelonyayê heta salên 1830an fermî bû, dema ku hikûmeta Spanyayê dabeşkirina navendî ya parêzgehê danasîn, lê ew bi awayekî berbelav û nefermî hate bikar anîn.Îro, peyva Principat (Mîrektî) bi giranî ji bo herêma xweser a Ketelonyayê li Spanyayê tê bikar anîn, ku ji welatên din ên ketelan cuda ye û pir caran herêma dîrokî ya Roussillon li Başûrê Fransayê jî di nav de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1160î li Ewropayê
Kategorî:Dewletên berê li Ewropayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1714an de hilweşiyan
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1160î de hatine avakirin
Kategorî:Dîroka Ketelonyayê

Kategorî:Ronesansa spanî
Kategorî:Spanya di serdema navîn de
Mîrektiya Wêlsê

**Mîrektiya Wêlsê** (bi wêlsî: *Tywysogaeth Cymru*) di destpêkê de ji 1216 heta 1283 erdên mîrên xwecihî yên Wêlsê yên Xanedana Aberffraw bû û di lûtkeya xwe de ji 1267 heta 1277 du ji sêyan Wêlsa îroyîn di nav xwe de digirt. Piştî fetihkirina Wêlsê ji aliyê Edward I yê Îngilistanê ve ji 1277 heta 1283, ew beşên Wêlsê yên ku di bin kontrola rasterast a taca îngilîzî de man, bi piranî li bakur û rojavayê welêt, wekî Mîrektiyeke nû ya Wêlsê ji nû ve hatin damezrandin û ji hêla monarş an mîratgirê monarş ve hatin birêvebirin, her çend bi fermî neyên tevlî Keyaniya Îngilistanê bûn. Ev di dawiyê de bi Zagonên li Wêlsê yên 1535–1542 hate pêkanîn, dema ku Mîrektî hebûnek cuda hebûna xwe rawestand.

## Çavkanî

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1216an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1542an de hilweşiyan

Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê
Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê
Kategorî:Sedsala 14an li Wêlsê
Kategorî:Sedsala 15an li Wêlsê
Kategorî:Sedsala 16an li Wêlsê
Zubeyde Xanim

**Zubeyde Xanim**, bi tirkiya îro **Zübeyde Hanım** (jdb. 1857 - m. 15ê çileya 1923an) dayika damezrîner û yekem serokkomarê Tirkiyeyê Mustafa Kemal Atatürk bû. Ev keça yekane ji sê zarokan ya malbata Hacısofular bû ku du birayên wê jî hebûn. Zubeyde di 1857an de li gundê Langaza a herêma Selanîkê, îro Yewnanistan, ji dayik bû.

## Jiyan
Zubeyde Xanim di 1857an de li Langaza hatiye dinê û li gorî dîroknasê tirk Şevket Süreyya Aydemir, ev bi eslê xwe tirkên yoruk bû. Hinek zanyar îdia dikin ku ev bi eslê xwe slavî (pomak/torbeş) bû. Hinek dîroknas jî îdia dikin ku ew bi eslê xwe alban û makedonî bû. Zübeyde jiyana xwe ya pêşîn li zeviyekê li başûrê Albanyayê derbas kir, wek keça kirêdarekî piçûk. Ev wekî porzer, çavşîn û xwedî qalindahiyek xurt dihat wesifandin. Tê bawerkirin ku ev paşxaneya etnîkî bandor li kurê wê, Mustafa Kemal, ku paşê wekî Atatürk tê nasîn, kiriye.

Perwerdehiya Zubeyde Xanim bingehîn bû û tenê ji fêrbûna xwendin û nivîsandinê pêk dihat. Ji ber ku ev dixwend û dinivîsand, hinek kes lê bi navê *Zübeyde Molla* (keseke zana û mamostetiya kesên din dike, bi taybetî mamosteya teolojiyê) lê kirin.

Zubeyde Xanim misilmaneke dilsoz bû û di encama perwerdeya xwe ya olî de, wê kurê xwe Mustafa li dibistanek herêmî (*mahalle mektebi*) tomar kir, ku dibistanek îslamî ye ku Quranê hîn dike.

Zewaca yekem a Zubeyde Xanim di 1871an de bi Elî Riza Efendî re bû. Di ve demê, ev 14 an 15 salî bû û ew 32 salî bû. Bi porê xwe yê zer ê tarî, çavên xwe yên şîn ên kûr û çermê xwe yê spî, wê heyraniya Elî Riza, cerdevanekî sinor, bi dest xist. Xwişka mezin a Elî Riza ev zewac organîze kir - wekî kevneşopiya wê demê bû. Zubeyde Xanim di destpêka xortaniya xwe de bû û 20 sal ji mêrê xwe biçûktir bû. Zaroka wan a yekem Fatma bû, piştre Ömer û Ahmet hatin, lê hemî di zarokatiyê de mirin. Di 1881an de, wê kure wê Mustafa Kemal û di sala 1885an de keçek bi navê Makbule anî dinyayê.

Zubeyde Xanim jî di 1889an de keçek bi navê Naciye anî dinyayê, lê ew di zarokatiya xwe de ji ber nexweşiya tuberkuloz mir.

Ew di temenê ciwaniyê de jinebî ma, ji ber ku mêrê wê dema ku Mustafa Kemal şeş salî bû mir. Piştî mirina wî, Zubeyde Xanim û her du zarokên xwe, Mustafa û Makbule, çûn cem birayê wê Hüseyin, ku li derveyî Selanîkê rêveberê çandiniyekê bû, dijîn.

Di zewaca xwe ya duyem de ev bi Ragip Bey re zewicî bû, ku ji zewaca wî ya berê çar zarokên wî hebûn. Wê di dema Şerê Rizgariya Tirkiyeyê ya 1919an de nekarî bû ku lawê xwe Mustafa Kemal bibîne.

Piştî Şerên Balkanê, dema ku qûwetên osmanî Selanîk ji dest Yewnanistanê winda kirin, ev bi keça xwe Makbule re li taxa Beşiktaş-Akaretler a Stembolê koçkirin. Di 1922an de ev koçî Enqere kir, lê keşûhewa ji bo wê ne guncaw bû, ji ber vê yekê ew şandin Îzmîrê.

## Mirin
Zubeyde Xanim di 15ê çileya 1923an de mir û di sala 1940an de ji bo wê bîrdariyek hate çêkirin, ku ev niha li wir radizê.

## Çavkanî

Kategorî:Albanên Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1857
Kategorî:Kesên ji Selanîkê
Kategorî:Mirin 1923
Kategorî:Mustafa Kemal Atatürk
Kategorî:Yirik
Candi Milo

thumb|Candi Milo (2025)
**Candyce Anne Rose** "**Candi**" **Milo** (z. 9ê kanûna paşîn 1961'an li Palm Springs, California, DYA) aktor amerîkî.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Julie Kavner

thumb|Julie Kavner (2009)
**Julia Deborah** "**Julie**" **Kavner** (jdb. 7 îlon 1950 li Los Angeles, Kalîforniya, DYA) lîstikvaneke amerîkî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktor
Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Komedyenên jin ên cihû
Kategorî:Mirovên zindî
Koreografî

[thumb|Koreografiya reqsa spanî [Cachucha ku bi karanîna notasyona reqsê hatiye ravekirin.]]
**Koreografî** hunera sêwirandina rêza tevgerên bedena fîzîkî ye ku tê de tevger an awa an jî herdu bi hev re hatine rave kirin. Di heman demê de kareografî tê wateya sêwirandinê jî. Koreograf bi rêya hunera koreografiyê, pêvajoyeke ku wekê koreografî tê zanîn, koreografiyan diafirîne. Ev têgeh bi gelemperî behsa koreografiya dansê dike.

Di reqsê de hinek caran koreografî dikare behsa sêwiranê bi xwe jî bike ku carinan bi rêya notasyona reqsê hatiye ravekirin. Koreografiya reqsê carinan wekê kompozîsyona reqsê hatiye binavkirin. Aliyên koreografiya reqsê bikaranîna yekîtiya organîk, artikulasyona rîtmîk an nerîtmîk, mijar û guherîn û dubarekirinê vedihewîne. Pêvajoya koreografîk dikare xwezayîvaniyê bikar bîne ku ramanên tevgerên nûjen pêş bixe. Bi gelemperî koreografî reqsên ku wekê reqsa konseran têne pêşkêşkirin disêwirîne.

Hunerê koreografiyê diyarkirina tevger û forma mirovan ji hêla cîh, awa, dem û enerjiyê ve vedihewîne ku bi gelemperî di çarçoveyeke hestyarî an nerastîn de ye. Zimanê tevgerê ji teknîkên reqsê yên balet, reqsa hemdem, caz, reqsa hip-hop, reqsa gelêrî, tekno, K-pop, reqsa dinî, tevgera peyatî an jî tevlîhevkirina van hatiye wergirtin.

## Çavkanî

Kategorî:Hunerên ahengê
Alxan, Semsûr

**Alxan**, **Alẍan** (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

## Nifûs

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Semsûrê
Axcin

**Axcin** () gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

## Nifûs

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Semsûrê
Dorpêçkirina Bexdayê (1821)

**Dorpêçkirina Bexdayê ya 1821ê** yan jî **Şerê Bexdayê yê 1821ê** şerê ku di çiriya pêşîn a sala 1821ê de navbera Îrana qacarî û împeratoriya osmanî de qewimî.

## Dorpêçkirin
Di destpêkê de hêzê Dawid Paşa êrîşî axa Bakurê Îranê kir lê bi ser neket. Ji ber vê êrêşê Feth Elî Şah di sala 1821an de li dijî Osmaniyan şer ragihand ku wî Mihemed Elî Mîrza ji bo rêveberiya vê şerê erkdar kiriye û artêşeke ku ji 40.000 kesan pêk dihat ber bi Bexdayê ve dişîne. Di destpêkê de, Mihemed Elî Mîrza êrîşî Silêmanî û Kerkûkê kir û piştî girtina van deran plan kir ku ber bi Bexdayê ve bimeşe.Helwestên waliyên vê sancakê ku demek dirêj di navbera dewletên Osmanî û Îranê de pirsgirêk çêkiribûn, îro jî pirsgirêkên bi vî rengî diafirînin.Prens Muhammed Elî Mîrza diyar kiriye ku divê Waliyê Babanê Mehmut Paşa di xizmeta Îranê de be û divê zextê li Mahmut Paşa bike da ku gelê herêmê piştgiriyê bide wî û bi awayekî nepenî gef li her kesî dixwar.Ji cotmeha 1821an û pê ve li Kerkûk û Silêmaniyê alozî zêde bûye û hêzên ku ji aliyê Muhammed Elî Mîrza ve hatine şandine herêmê, ku ew jî Abdullah Paşa yek ji paşayên berê yên Babanê bû, biribû aliyê xwe û êrîşî Silêmaniyê kirin.Dema ku xelkê xwe li Keleha Kerkûkê girtin, rêveber ji tirsan reviyan Hewlêrê.Prens Muhammed Elî Mîrza ku êrîşî Kerkûk û Silêmaniyê kiriye, dizanibû ku li herêmê tu hêzek tune ku bikaribe li ber wî bisekine.Stenbol jî vê yekê dizanibû û ji ber vê yekê hewl da ku leşkeran bişîne herêmê da ku Bexdayê xurt bike.Lê belê di wê demê de pêşketinek neçaverêkirî çêbû ku rêça pevçûnê li eniyê biguherîne.Mihemed Elî Mîrza di 6ê mijdara 1821an de bi armanca kêmkirina aloziya li herêmê û bidawîanîna pevçûnan bi danûstandinên agirbestê balyoz şandine ba waliyê Bexdayê Davut Paşa.Davut Paşa jî bersiva vexwendina nûneran da û destûr da ku diyalog bi Mihemed Elî Mîrza re were pêşxistin û nûner hatin şandin ba wî.Lêbelê sedemek ji bo vê yekê hebû ku ji ber ku Mihemed Elî Mîrza nexweş bû.Di encamê de 23 cinazeyên Prens Muhammed Elî Mîrza, ku li nêzîkî Kizilrabatê ji ber nexweşiya vîrusê miribû, birin Kermanşanê. Lêbelê piştî ku şer bi dawî bûye waliyê Bexdayê Davut Paşa jestek kiriye û cenaze bi lênêrîna pêwîst li Bexdayê veşartiye.

## Lêkolîn
Dorpêça têkçûyî dînamîkên berfirehtir ên Şerên Osmanî-Farsî yên sedsala 19an destnîşan kir. Ev serdem bi pêşbaziyek dijwar ji bo serdestiya herêmî ve hatiye diyar kirin. Dema ku Qacaran hewl didan ku ji balkişandinên osmaniyan li rojava sûd werbigirin, tevî pirsgirêkên berdewam ên li deverên wan ên ewropî, osmaniyan şiyana xwe ya parastina berjewendiyên xwe li rojhilat nîşan dan.

## Çavkanî
Faîk Ocal

**Faîk Ocal** an jî bi tirkî **Faik Öcal** (jdb. 1978, Semsûr, Bêsnî, Bakurê Kurdistanê, Tirkiye) lêkolîner û nivîskarekî kurd e.

## Jînenîgarî
Dibistana serete li gund, ya navîn û lîse jî li navçeya Bêsnî xwend. Li Universîteya Cumhûriyetê ya Sêwasê (*Sivas Cumhuriyet Üniversitesi*) beşa ciwaknasî qedand.

Li ser berhemên nivîskar Aziz Nesin teza xwe kiriye. Di encama tezê de rastiya wî bajarî, devlet, burokrasî derxistiye zanebûnê. 

Ji sala 2000an heta 2004an di beşa felsefê de li ser berhemên Franz Kafka li ser têkiliyên dewlet û şexsan master kir. Nivîskar berê jî berhemên Kafka gelek xwendine lê di encama çêkirina master de cîhana kapîtalizmê nas dike. 

Di 2002an de Colemêrgê nas dike. Rastiya nasnameya kurdî bi xwe re xwendin û nîvisandina kurdî pê re tîne. 

Sala 2015an tê qonaxekê ku divê ya kurdî yan jî tirkî hilbijirîne ji xwe re. Yan jî bide rêya zimanên din. Wî ya heri zehmet ji xwe re kir wazîfe. Ya ji nasnama xwe zimanê kurdî neqand. Nivîskar dibêje, "Kurdi ayeta Yezdan e. Armanca min parastina namûs û şerefa kurdî ye".

Di derbarê valahiya rexnegiriya wêjeya kurdi de xebatên wî hene. Di pirtûka xwe ya 101 Roman de di derbarê roman û nivîskarande raman, pêşniyarên xwe tîne ziman.

Ocal him bi tirkî him jî bi kurdî dinivîse. Mijarê nivîsên wî mirov û jiyan e, di gelek malper û kovaran de kurdî û tirkî dinivîse.

## Berhem
* * 101 Romana Kurdî* 1. Cild, Weşanên Sîtav, 2022
* *101 Romana Kurdî* Cilt 2 Weşanên Sitav, 2024
* * 101 Çîroka Kurdî*, Weşanên Sîtav Yayınevi, 2024
* * Alacakaranlık Filozofu Nietzsche*, 2024
* * Deprem Günlüğü*, KDY, 2023
* * Yeni Bir Aydınlanma Felsefesi*, Zilan Akademi, 2023
* * Beyaz Hüzün, [[Az Kitap]]*, 2022
* * Uzaktaki*, Az Kitap, 2021
* * Dört Mevsim Beş Vakit Hüzün*, Weşanên Roza, 2012
* * Yitik Anılar Şehri*, Weşanên Erguvan, 2008
* * Aziz ve Aciz Emanetçi*, Weşanên Erguvan, 2008
* * Hizran deneme* Weşanên az2025
* * Kafka'nın Eserlerinde Devlet ve Birey ilişkisi*, Zilan akademi, 2025

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* FAİK ÖCAL: Her sonsuzlukta hiçliğe açılan bir kapı vardır 
* Bi Faîk Öcal re Hevpeyvîn
* Shakespeare’in Hamlet’i
* 50 Maddede Felsefe Yazılarında Eleştiri

Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Dansa nûjen

thumb|Dansvaneke ku dansa nûjen pêşkêş dike.
**Dans** an **reksa nûjen** cureyekî performansa dansê ye ku di nîvê sedsala bîstan de pêş ketiye û ji wî demê ve bûye yek ji cureyên serdest ê li seranserê cîhanê, bi taybetî li Dewletên Yekbûyî û Ewropayê popûlerbûneke xurt bidest xistiye. Her çiqas di destpêkê de ji stîlên klasîk, modern û cazê deyn girtibe jî, di roja îro de stîlên gelek şêwazên dansê vedihewîne. Li gorî Ferhenga Muzîkê ya New Grove, reqsa hemdem ji bingehên reqsa modern û postmodern pêşketiye ku bi tekezî li ser nûjenî û dûrketina ji formên kevneşopî dike. Ji ber dişibiniyên wê yên teknîkî, ew pir caran wekî têkiliyek nêzîk bi reqsa modern, balet û şêwazên din ên reqsa konserê ya klasîk re tê dîtin. Cure bi tevlîheviyek ji şêwazan ve tê xuya kirin ku pir caran hêmanên balet, reqsa modern û formên reqsa çandî an civakî vedihewîne.

Ji aliyê teknîkê ve, reqsa nûjen meyla wê yekê dike ku xebata lingan a bihêz lê kontrolkirî ya baletê bi reqsa modern a ku giraniyê dide ser laşê mirov re bike yek. Guhertinên nepêşbînîkirî di rîtm, lez û rêwerzê de jî pir caran têne bikar anîn. Di salên 1980an de nêzîkatiya ji bo reqsa nûjen bêtir bi mebest û akademîk bû ku pir caran wekî "navberdîsîplînî" û "hevkar" dihat binavkirin. Ev serdem nîşana veguherînekê ji rêbazên xweber û ceribandinî ya ber bi koreografiyên li ser têgehên rewşenbîrî, awayên matematîkî û qalibên dubarekirî bû. Reqsa nûjen carinan şêwazên çandên reqsê yên nerojavayî vedihewîne ku di nav de hêmanên ji reqsa afrîkî yên wekî çokên tewandî an tevgerên ji reqsa hemdem a japonî, Butoh heye. Reqsa nûjen tevgera xwezayî vedikole di heman demê de bandorên cihêreng û dîmenên nekevneşopî jî vedihewîne.

Wekî din reqsa nûjen têgehên koreografî û dramaturjiyê jî vedikole. Cûdahiya di navbera berhem û îmrovîzasyonê de û her weha di navbera berhemên qediyayî û pêvajoyên berdewam de, di şêwaza reqsa nûjen de hatiye hildan. Ev jihevketina di navbera cudahîyên berê yên hişk de, guherînên çandî yên berfirehtir ji tiştê ku zanyar Gabrielle Klein jê re dibêje "zivirîna zimanî" ku reqsê wekî celebek nivîsê û koreografiyê wekî pergalek zimanî ya birêkûpêk didît, ber bi "zivirîna performansê" ya paşê ve diçe ku pratîkên temsîlî rexne dike û mijarên nû yên navendî yên koreografiya hemdem destnîşan dike. Ev mijar zindîbûn, yekserî, rastbûn, nasname û têkiliya di navbera hebûn û nebûnê de vedihewîne. Di encamê de berhemên reqsa nûjen bûne platform ji bo keşfkirina mijarên tevlihev, wekî aliyên netemsîlkirî û neberbiçav ên hebûna mirovan ku bi karanîna formên tevgerên kevneşopî û klasîk dijwar e ku werin temsîlkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dans
R. Martin Klein

**R. Mark Klein**, anku **Robert Mark Klein** (jdb. 1ê çiriya pêşîn 1947an li Stamford, Connecticut, DYA) dublajkerekî amerîkan e.

## Çavkanî

Kategorî:Dublajker
Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Mirovên zindî
Zuckertüte

thumb|150px|Kurik bi du ''Zuckertüten''

***Zuckertüte*** (; kurdî: Tûrê şekir) diyariyek e ku zarokên li Almanya, Awistirya, Polonya û Komara Çek di destpêka pola yekem de werdigirin. Diyarî wekî qûçek û koniyan tê çêkirin û bi şîrînahiyan tê dagirtin. Kevneşopiya vê diyariyê ya pola yekem di destpêka sedsala 19an de li Almanyayê, bi taybetî li Saksonya û Turîngiyayê pêk hatiye.

Dema ku zarokên li Almanya, Awistriya, deverên Swîsre û Belçîkayê yên ku bi zimanê almanî diaxivin, deverên Komara Çekê yên nêzîkî sinorê Almanyayê û deverên Polonyayê (Polonyaya Mezin, Sîlezyaya Jorîn, Warmia), piştî ketina pola yekem ji bo roja xwe ya yekem a dibistanê derdikevin, dê û bav û/an dapîr û bapîrên wan vê konê mezin ku tê xemilandin û tijî pêlîstok, çîkolata, şekir, pêdiviyên dibistanê û cûrbecûr xwarinên din ên taybet, diyariya zarokan dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda Almanyayê
Kategorî:Mîrata çandî ya Almanyayê
Parka Neteweyî ya Yellowstonê

thumb|Dîmenek ji Parka Neteweyî ya Yellowstonê.
**Parka Neteweyî ya Yellowstonê** parkek neteweyî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye ku li quncikê bakurê rojavayê girava Wyomingê ye û beşên piçûk ên parkê heta Montana û Idahoyê dirêj dibin. Parka Yellowstonê ji aliyê Kongreya 42an a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve bi rêya Qanûna Parastina Parka Neteweyî ya Yellowstonê hatiye damezrandin û di 1ê adara sala 1872an de bi îmzeya serok Ulysses S. Grant ve bi awayekî fermî hetiye îmzekirin. Yellowstone parka neteweyî ya yekem ê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û di heman demê de yekem parka neteweyî ya cîhanê ye ku hatiye ragihandin. Park bi jiyana xwe ya kovî û gelek taybetmendiyên xwe yên jeotermal, bi taybetî geyzera Old Faithful ku yek ji wan ên herî populer e tê naskirin. Her çend park gelek cureyên biyoman temsîl bike jî, rûyê şînahî ya parkê herî zêde daristanên ekosîstema çiyayî pêk tê ku park beşek ji ekoherêma Daristanên Kevirî yên Başûrê Navendî pêk tîne.

Her çiqas xwemalî yên amerîkî herî kêm 11.000 sal in li herêma Yellowstone dijîn jî ji xeynî serdanên kesên çiyayî yên di destpêka sedsala 19an û di nîvê sedsalê de, kifşkirina rêxistinkirî ya parkê heta dawiya salên 1860î dest pê nekiriye. Birêvebirin û kontrola parkê di destpêkê de di bin desthilata Wezareta Karên Hundir a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de bû û yekem sekreterê karên hundir ê ku çavdêriya parkê dikir Columbus Delano bû. Lêbelê Artêşa Dewletên Yekbûyî di dawiyê de ji bo çavdêriya rêveberiya Yellowstone ji bo 30 salan di navbera 1886 û 1916an de hatibû erkdarkirin. Di sala 1917an de, rêveberiya parkê hate ji bo Xizmeta Parka Neteweyî ku salek berê hatibû damezrandin hatiye veguhastin. Bi sedan avahî hatine çêkirin û ji ber girîngiya mîmarî û dîrokî têne parastin û lêkolîneran zêdetirî hezar deverên arkeolojîk ên xwemalî lêkolîn kirine.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1872an li DYAyê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li DYAyê
Kategorî:Parkên neteweyî
Kida Khodr Ramadan

**Kida Khodr Ramadan** an jî **Kîda Xidur Remezan**, lîstikvan, derhêner û nivîskarê alman e ku bi eslê xwe libnanî ye. Ew di 8ê çiriya pêşin a 1976an de li Beyrut, Libnan hatiye dinyayê. Bi rolên xwe yên li ser xeta dramayê ya almanî tê naskirin, bi taybetî bi rêzefîlma *[[4 Blocks]]* ku li Almanya û derveyê Almanyayê hatiye peşandan.

## Jiyana berê
Kida li Beyrutê hatiye dinyayê. Di şerê navxweyî ya Libnanê de ew bi malbata xwe ve koçî Almanyayê bûye. Li navçeya Kreuzberga Berlînê de mezin bûye ku bi cihatiyê neteweyî û çandî tê zanîn. Remezan di despêkê de xebatên rapê dike û paşê jî bûye aktor.

## Kariyera hunerî

* *Alltag* (2003) – filmek li ser xweşbûnên ciwanên koçber li Berlinê.
* *Ummah – Unter Freunden* (2013) – filmek li ser dostîya navneteweyî.
* *In the Fade* (2017) – di rejeya Fatih Akın de.
* *Dogs of Berlin* (2018) – seriala Netflixê.
* *4 Blocks* (2017–2019) – wekî "Ali Hamadi".

## Xelat û nasname

* Wergirtina **Grimme-Preis** di sala 2018 de.
* Roja nivîsandî *Der Spiegel* wî bi navê "dengê nû ya erebî li dramaya Almanî" gotiye.

## Beşdariya civakî
Ew di bernameyên civakî de beşdariya aktîv dike, bi taybetî li nav ciwanên koçber û gundiyan.

## Di medyayê de
Her çend navê wî li Almanya pir tê gotin, lê di medyayê erebî û kurdî de kêm tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Mirovên zindî
Soupy Sales

**Milton Supman** (jdb. 8 kanûna paşîn 1926 li Franklinton, North Carolina, DYA - m.
22 çiriya pêşîn 2009) aktorekî amerîkan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mirin 2009
Erdheja Agiriyê 1840

**Erdheja Agiriyê** erdhejeke bi hêz bû ku di 2ê tîrmeha sala 1840î de li gorî dema herêmî saet 16:00 de çêbûye ku navenda erdhejê li nêzîkî çiyayê Agirî bû. Berî ku erdhej pêk were li çiyayê Agiriyê teqîneke volkanîk çêdibe û ji ber bandora vê teqînê erd diheje ku gelek gundên derdora çiyayê Agiriyê rûxandiye. Li gorî texmînan, di erdhejê de û erdhejên berdewam ên girêdayî vê erdhejê de nêzîkî 10 hezar kes mirine. Katalogên erdhejan mezinahiya pêla rûyê erdê wekê Ms 7,4 û pîvana Mercalli (MMI) jî lerza erdhejê wekê IX (tundî) destnîşan kiriye.

## Jeolojî
Ev herêm li nêzîkî sêxaçerêya ku Şikesteka bakurê Anatolyayê, Şikesteka rojhilatê Anatolyayê û kembera qat û pêlê ya Zagrosê digihîne hev e. Ev hersê taybetmendî sinorên Lewheya Anatolyayê, Lewheya Erebistanê û Lewheya Ewrasyayê nîşan didin. Ji ber ku ev herêm li cihê ku sê lewheyên tektonîk digihîjin hev e, meyldarê erdhejên mezin û kêm kûr e ku bi taybetî erdhej ji ber mekanîzmaya lêdanşimitînê pêk tên.
## Teqîna volkanîk
Beriya ku erdhej pêk were teqîneke frenatîk a bi şêwaza bandayî çêdibe ku di encamê de qeşaya li lûtkeya Agirîyê heliyaye û di encamê de laharek çêdine ku gund li qûntarên çiyayê Agirîyê bin ax kiriye. Lahar û axa herikî li nêzîkê binê volkanê kom bûne û girekî mezin ê aluviyal çêkirine. Di roja ku erdhej çêdibe de li çiyayê Agirîyê teqîneke frenatîk qewimiye. Ji ber vê teqînê herikîneke pîroklastîk ji qadên şikestî yên li kêleka jorîn a bakurê volkanê çêbûye.
## Herikîna axê
thumb| Geliyê Çiyayê Agirîyê ku di dema teqînê de hêlan lê qewimiye.
Li aliyê bakurê rojhilatê volkanê erd diheje û geliyeke çêdibe. Li bilindahiya 900 mêtreyan de, li cihê ku bendaveke xwezayî çêbû, ji bo çen rojan tevgera herikîna axê radiweste. Piştî çend roja ev bedava xwezayî hatiye şikandin ku di encamê de gundên ku li derdorê çîyayê bûn dikevin bin lîr a herikî.

## Tesîr
Di erdhej û bandorên erdhejê de nêzîkê 10.000 kes jiyana xwe ji dest didin. Li gorî texmînan ji ber bandorên duyem jî 4.000 kes mirine. Li herêma erdhejê ji ber teqînek hewayî ya çiyayê Agirîyê ya bihêz zîyaneke mezin çêdibe. Di erdhejê de gelek gundên li ser sinorê rojhilat û bakurê Kurdistanê hatine rûxandin. Gelek xanî hatine hilweşandin û li navçeya Bazîdê qesrek mezin hatiye rûxandin. Li herêma erdhejê tenê çend avahî li piyan dimînin. Li deverên dûrî çiyayê Agirîyê rûyê erdê şile dibe û erd şemitîn çêdibin. Şilebûna rûyê erdê gelek gund wêran kiriye. Hinek şikestin li seranserê çemên wekê Erez û Avareş, heta 1 kîlomêtreyek dirêj bûne.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayê Agirî
Kategorî:Erdhejên li Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Îranê
Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Erdhejên 1840an
Kategorî:Karesatên xwezayî yên 1840an
Eddie Holman

**Eddie Lee Holman** (jdb. 3ê hezîranê 1946an li Norfolk, Virginia, DYA) stranbêjekî amerîkan e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên amerîkî
Arktîka

**Arktîka** yan **Arktîda** parzemîneke kevnar ê hîpotetîk e ku bi qasî 2,565 milyar sal berê di serdema neoarkeyî de çêbûye. Parzemîn ji kratonên arkeyayî, wekê kratona Sîbîryayî (li gel mertalên Anabar û Aldanê) û kratonên Slave, Wyoming, Superior û Bakurê Atlantîk li Amerîkaya Bakur pêk tê. Navê "Arktîka" ji aliyê erdnasê amerîkî J. J. W. Rogers ve di sala 1996an de hatiye diyarkirin ku ji ber Okyanûsa Arktîkayê bi veqetandina kratonên Amerîkaya Bakur û Sîbîryayê pêk hatiye. Jeologên rûsî yên ku bi îngilîzî dinivîsin, ji sala 1987an vir ve, ji ber ku ev nav lê hatiye kirin, parzemîn wekî "Arktîda" bi nav kirine. Navekî alternatîv kratona Hîperboreyî ye ku ji navê welatê mîtolojîk ê yewnanan Hîperborea tê.

Jeologê rûsî Nîkolay Şatskî (bi inglîzî: *Nikolay Shatsky*, *Nicholas Shatski*) (Shatsky 1935) yekem kes bû ku diyar kiriye ku qalikê erdê ya li herêma Arktîkayê qalikên parzemînê ye. Lêbelê Şatskî "fîksîst" (bi inglîzî: *fixist*) bû û bi xeletî hebûna kevirên metamorfîk ên prekambrî û paleozoyî yên li ser giravên Sîbîryaya Nû, Wrangel û De Long bi kevirên binavbûnî rave kiriye. Ji aliyê din ve yên "drîfter" yan "mobîlîst" (bi inglîzî: *drifter*, *mobilist*) bi xeletî pêşniyar kiriye ku Amerîkaya Bakur ji Ewrasyayê veqetiyaye û qadên Arktîkayê li pişt Alaskaya vekişiyayî vebûne.

## Parzemîna prekambrî
Di ji nû ve avakirina çerxa superparzemînan de, Rogers pêşniyar kiriye ku parzemîna Ur bi qasî sê milyar sal berê çêbûye û Gondwana Rojhilat di serdema proterozoyiya navîn de bi kombûna ber bi Antarktîkaya rojhilat ve ava kiriye ku Arktîka li dora 2,5–2 milyar sal berê ji yekbûna mertalên Kanada û Sîbîrya û Grînlendayê çêbûye û Atlantîka jî li dora du milyar sal berê bi yekbûna kratona rojavayê Afrîkayê û kartona rojhilatê Amerîkaya Başûr çêbûne. Piştre Arktîka bi kombûna Rojhilatê Antarktîkayê û Baltîkayê bi qasî 1,5 mil sal berê mezin bûye û superparzemîna Nena ava kiriye. Li dora 1 milyar sal berê Nena, Ur û Atlantîka li hev ketine ku bi hev re superparzemîna Rodînyayê ava kirine.
## Mîkroparzemîna fanerozoyî
Pêkhateya jeolojîk a niha ya Herêma Arktîkê encama pêvajoyên tektonîk ên di dema mezozoyî û senozoyî (250 milyon sal berê heta niha) de ye. Dema ku qadên amerasyayî û ewrasyayî çêbûne lê hebûna kompleksên metamorfîk ên precambrî yên ku di salên 1980an de hatine dîtin nîşan dide ku demekê di navbera Lorentya, Baltîka û Sîbîryayê de parzemînekî hebûye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka xwezayî ya Asyayê
Kategorî:Parzemînên kevnar
Çemê Yellowstonê

**Çemê Yellowstonê** şaxekî Çemê Missourî ya li rojavayê Dewletên Yekbûyî ye ku bi qasî 1.080 kîlomêtre dirêj e. Çem wekê şaxê sereke yê jorîn ê Missouri tê dîtin û bi rêya şaxên xwe yên li ser devereke ku çavkaniya wê li seranserê çiya û deştên bilind ên li başûrê Montana û li bakurê Wyomingê diherike, ji Çiyayên Rocky li nêzîkî Parka Neteweyî ya Yellowstonê ber bi rojhilat ve dirêj dibe. Çem ber bi bakurê rojhilat ve diherike heta ku li aliyê Dakotaya Bakur a sinor ku bi qasî 40 km li rojavayê Willistonê ye, bi Çemê Missouriyê re dibe yek.
## Çavkaniya avê
thumb|çep|Nexşeya şaxên çemê Yellowstonê.
Qada çavkaniya çemê Yellowstonê qadeke avî ye ku 96.260 km² li seranserê Montana dirêj dibe ku bi rêzê ve bi qadên piçûk ên dawiya qada çavkaniya ava çem ber bi Wyoming û Dakotaya Bakur ve dirêj dibe. Qada Yellowstone ji sîstemeke çeman pêk tê ku çar qadên şaxên wekê Çemê Clarks Fork Yellowstone, Çemê Wind û Çemê Bighorn, Çemê Tongue û Çemê Powder di nav de ye.

Milê sereke yê çemê Yellowstonê zêdetirî 1.100 kîlomêtre dirêj bûye. Asta çavkaniyên çemê Yellowstonê bi bilindahî 3.900 mêtre ji asta deryayê bilindtir e û li cihê ku bi Çemê Missouri re li rojavayê Dakotaya Bakur dibe yek 560 mêtre ji asta deryayê bilindtir e. Qada çavkaniyên avê li qadeke bi berfirehiya 88.490 km² berfireh bûye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Çemên li Dewletên Yekbuyî
Çemê Missouriyê

**Çemê Missouriyê** çemê herî dirêj ê Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê ku bi dirêjahiya 3.767 kîlomêtre diherike. Çem li herêmên navîn û çiyayên rojava yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Dirêjtirîn çemê welêt li Çiyayên Navîn ên rojhilatê rêzeçiyayên Bitterroot ên Çiyayên Rocky ya li başûrê rojavayê Montana derdikeve û berî ku tevlê Çemê Mississippiyê li bakurê St. Louis, Missouri, ber bi rojhilat û başûr ve bi dirêjahîya 3.767 kîlomêtre diherike. Çem ji qadeke nîvhişk a zêdetirî 1.300.000 km2 ava xwe werdigire ku qad beşên deh eyaletên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û du parêzgehên Kanadayê vedigire. Her çiqas mileke çemê Mississippiyê be jî, çemê Missouri hinekî dirêjtir e û bi çemê Mississippiyê re pîvaneke wekhev a avê hildigire. Dema ku Çemê Missouriyê bi Çemê Mississippi ya jêrîn re tê yekkirin, her du bi hev re çaremîn sîstema çemê herî dirêj a cîhanê pêk tînin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Çemên li Dewletên Yekbuyî
Keith David

**Keith David Williams** (jdb. 4ê hezîrana 1956an li Harlem, New York, DYA) aktorekî amerîkan e.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mirovên zindî
Şikefta Casene

**Şikefta Casene** (bi soranî: *Eşkewtî Casene*, bi inglîzî: *Jasana Cave*), şikefteke Başûrê Kurdistanê ye ku dikeve rojavayê bajarê Silêmaniyê. Şikeft 50 kîlomêtre dûrî Silêmaniyê, li devera Sûrdeşê, li nêzîkî gundê Kanî Xanê ye.

## Şikefta Casene û şorêşa Şêx Mehmûd (1923)
Di 1923an de şikefta Casene bû hêwirgeha keyê Kurdistanê Şêx Mehmûd û rojnameya Bangî Haq li şikeftê hate çêkirin.

## Şikefta Casene û îmhakirina çekan a PKKyê (2025)
Di 11ê tîrmeha 2025an de di merasîmeke çekberdanê ya rêxistina PKKyê de, 30 gerîlayên PKKyê çekên xwe nêzîkî şikeftê şewitandin. Hat ragihandin ku çekên şewtandî dê li şikeftê werin parastin.

## Çavkanî

Kategorî:Şikeftên Kurdistanê