Turgut Özal

**Halil Turgut Özal** (jdb. 13ê cotmeha 1927an, Meletî, Bakurê Kurdistanê - m. 17ê nîsana 1993an, Enqere, Tirkiye) serokkomar û serokwezîrê Tirkiyeyê bû ku bi eslê xwe kurd bû. Serdema şeş salan (1983-1989) bi Partiya Welatê Dayikê, ku wî damezrandibû, wekî qonaxek siyaseta aborî ya lîberal û ji nû ve-îslamkirina çandî ya Tirkiyeyê tê hesibandin. Di navbera salên 1989 û 1993an de serokkomarê vî welatî bû, lê di dema erka xwe de bi nakokî mir.

Özal di hilbijartina serokkomariyê ya sala 1989an de wek serokkomarê Tirkiyeyê hat hilbijartin û li şûna wî Yıldırım Akbulut bû serokwezîr. Tevî ku Özal bi erkên siyasî yên hindiktirîn roleke merasîmî girtibû ser xwe, lê bi çalakiyên hikûmetê re mijûl bû, mîna destwerdana li grevên karkerên madenê yên Zonguldakê ya sala 1990an. Di dema ku Akbulut wek serokwezîr nêzîkatiyek diltezîn kir, dema ku Süleyman Demirel piştî hilbijartina giştî ya 1991an bû serokwezîr, nakokiyên li ser erkên serokkomar û serokwezîriyê serdest bûn. Projeya geşepêdana Başûrê Rojhilatê Anatolyayê bi çêkirina Bendava Rihayê dest pê kir, Özal jî di sala 1992an da beşdarî Lûtkeya Yekemîn a Komarên Tirkan bû ku li Enqereyê hat lidarxistin. Wî di dema Şerê Kendavê û dawîhatina Şerê Sar de bi serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê George H. W. Bush re peywendiyên xwe yên nêzîk domandin. Özal di sala 1993an de dema li ser wezîfeyê bû bi awayekî neçaverêkirî mir, di sala 2012an de bi derxistina der barê delîlên jehrîbûnê de mir, lê sedema mirinê ne diyar bû.

## Jiyana berî
Özal ji malbateke kurdan bû û di 13ê cotmeha 1927an li bajarê Meletiyê a Bakurê Kurdistanê ji karmendê dewletê Mehmet Sıddık Özal ê ji Çirmikê û meelmê Hafize Hanım ji Melkişî hatiye dinê. Gelek caran ji ber sedemên pîşeyî cihê rûniştina xwe diguherînin; Özal dibistana seretayî li Silifke, navîn li Mêrdînê û lîse jî li Qeyseriyê xwend.

### Perwerde
Di sala 1958an de Turgut Özal bû serokê sekreteriya Komîsyona Plansaziya Dewletê ya ku nû hatiye damezrandin û alîkariya damezrandina Daîreya Plansaziya Dewletê kir. Di vê demê de, di sala 1960an de li Enqereyê li Ortadoğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ, Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn) dest bi mamostetiyê kir. Di sala 1966an de wek şêwirmendê teknîkî yê serokwezîr û salek şûnde jî dibe serokê Daîreya Plansaziya Dewletê. Piştî derbeya 1971, Özal dev ji ofîsa plansaziya dewletê berda û çû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û li wir wek şêwirmendê payebilind ji bo projeyên pîşesazî û madenê li Banka Cîhanê dest bi kar kir. Piştî ku di sala 1973an de vedigere Tirkiyeyê, di sektorên hesin û pola, otomotîv, banking, tekstîl, xurek û rijandinê de di gelek şirketên sektora taybet de wezîfeyên bilind girtiye. Di sala 1977an de ji bo lijneya rêveberiyê ya nûnertiya patronan di pîşesaziya hilberîna metal (MESS) de û wekî serokê wê hate hilbijartin. Di sala 1979an de bû şêwirmendê serokwezîr. Di heman demê de cîgirê serokê ofîsa plansaziya dewletê bû.

Di hilbijartinên sala 1977an de weke endamê *Mili Selamet Partisi* bû namzedê parlementeriya Îzmîrê, lê neket parlamenterê.

## Kariyera siyasî
[thumb|Turgut Özal bi [George H. W. Bush re]]
#### Ofîsên siyasî
Özal wek endamekî neqşbendiyan, hem vebûna aborî ya Tirkiyeyê û hem jî ji nû ve îslamîkirina wê pêş xist. Ji bo Tirkiyeyê, Özal ku ji Meletiya Bakurê Kurdistanê hatibû û serokê “Partiya Welatê Dayikê" bû, di salên 1980 û destpêka salên 1990an de, di serî de serokwezîr û piştre jî weke serokê dewletê, kesayeta siyasî ya serdest bû.

Piştî derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980an, Özal di hikûmeta Bülent Ulusu de cîgirê serokwezîr bû û berpirsê aborî bû. Di 20ê gulana 1983an de weke serokê partiya Anavatan Partisi (Partiya Welatê Dayikê, ANAP) ya ku wî damezrandibû hat hilbijartin û piştî hilbijartinên 6ê mijdara 1983an ji bo avakirina hikûmetê hat wezîfedarkirin, ku heta 1989an serokwezîrtiyê kir. ANAPê di hilbijartinên 29ê cotmeha 1987an de %36,3 (ji sedî 8,8 pûanan) stend, lê dîsa jî ji 450 kursiyên parlamentê 292 kursî ji ber benda ji sedî 10 wergirt. Di dema wezîfeya xwe de, wî gelek caran artêşa tirk provoke kir, ku di wê demê de hîn jî rêgezên siyasî bê rikber diyar dikirin.

Di 18ê hezîrana 1988an de di kongreya partiya desthilatdar de sûîqesta li dijî Özal bi ser neket. Meclîsa Mezin a Neteweyî di 31ê cotmeha 1989an de Özal wek serok hilbijart (di 9ê mijdara 1989an de dest bi wezîfeyê kir).

#### Siyaseta çandî û îslamîkirina gel
Siyaseta çandî ya sentezên tirk û îslamiyê ya ku di sala 1981an de di bin cuntaya leşkerî de hat avakirin, ji aliyê Özal ve her ku çû dewam kir. Bi Özal re di siyasetê de qonaxeke oldariya medyayî ya bi bandor dest pê kir. Ew bi wezîrên xwe re li mizgeftan xuya bû, ekîbeke televizyonê wî di dema hecê de li Mekeyê bi zindî tomar kir û li stadyuman merasîmên fitarê an jî merasîmên sunetkirinê yên girseyî organîze kir. Nêzîkatî û nîşandana teqwayê ya medyayî ji hêla derdorên laîk ve wekî nîşaneya mezinbûna îslamiyetê hate dîtin û di karîkaturan de wekî teqwayê hate hesibandin.

Özal di niqaşa sersaxiyê de li dijî sazûmana laîk helwest nîşan da û bang li Meclîsa Zanîngeha tirk kir ku destûr bide ketina zanîngehan bi çarşef. Digel dîndariya wî, jina wî şapik li xwe nedikir, wê hez dikir cixare û wîskiyê vexwe li ber çavên milet û her du jî destê hev li ber kamerayan dimeşiyan, ku beşek ji hilbijêrên muhafizekar ev yek rexne dikirin. Di dema Özal de îqtîdara olî ya Diyanetê pir berfireh bû, avakirina mizgeftan hîn zêdetir bû û hejmara qursên Quranê û hejmara xwendekaran pir zêde bû. Wezîrê Perwerdeyê Vehbi Dinçerler bang li dibistanan kir ku dev ji hînkirina teoriya peresînê berdin. Cara yekem, helwestên afirîneriyê her ku diçe zêdetir di nav materyalên hînkirinê de peyda bûne.

Dema Özal jî dest bi televizyona taybet a tirkan kir.

#### Siyaseta aboriyê
Destpêka polîtîkaya aborî ya bazar-lîberal a li Tirkiyeyê bernameya îstiqrarê ye ku di 24ê çileya 1980an de bi hevkariya Özalê û di bin serokatiya hikûmeta Süleyman Demirel de di bin zexta IMFê de hat amadekirin. Derbeya di heman salê de zerar neda projeya serbestiya bazarê. Özal di hikûmeta veguhêz a ku ji aliyê cûntaya leşkerî ve hatibû avakirin de wezîfeya wezîrê aboriyê qebûl kir û di sala 1983an de siyaseta xwe berdewam kir, vê carê wek serokwezîr hat hilbijartin. Kiryarên artêşê li dijî partî, siyasetmedar, sendîkayan û qanûnên awarte pêkanîna reformên bazarê-lîberal hêsantir kir. Gav bi gav, di dîroka komarê de cara ewil qedexeyên diravî, qanûnên biha û faîzê hatin rakirin, arizîkirina şirketên dewletê hat astengkirin û aboriyê îxracat kirin. Bazara krediyê ji veberhênerên biyanî re hat vekirin û veberhênana rasterast a biyanî destûr hat dayîn.

Polîtîkaya yekem a aborî ya îxracatê xwe dispêre alîkariya îxracatê û daketina nirxê lîrayê. Lêbelê, ji bilî zêdebûna hinardekirinê, ev yek dîsa jî bû sedema zêdebûna enflasyonê (30% di 1983an de 80% di 1987an de). Rewşa paşîn bû sedema zêdebûna nerazîbûnê di nav hilbijêrên wî de, ku ev yek jî di kêmbûna rêjeya dengên partiya wî de xuya bû.

Demeke kin piştî destbikarbûna wek serokwezîr, wî çarçoveyeke qanûnî ji bo bankayên îslamî li Tirkiyeyê ava kir. Armanc ew bû ku sermayê ji dewletên Kendavê bikişîne û ji aliyê din ve, sermaya rizgarkirî ya li malê ji beşên îslamî-muhafizekar ên nifûsê ku bi kevneşopî rexne li pergala bankingê dikirin, bikişîne. Lêbelê, ev forma bankingê tenê beşek piçûk di sektora bankingê ya Tirkiyeyê ya wê demê de bû. Di çarçoveya siyaseta civak û aborî de, çîna navîn a îslamî-muhafizekar bi hêdî derketa holê, ku ev yek di damezrandina rêxistina MÜSIADê de di sala 1990an de xuya bû.

#### Siyaseta navîn
Özal ji bo avakirina sîstema serokatiyê kampanya da meşandin. Wî proseya qanûnî ya parlamenterê astengdar dît, ji ber vê yekê her ku dibe bila bibe bi biryarnameyên xwe hikûm dike, ji parlemanê dûr dixe.

Mijara Nîjadkujiya ermeniyan di rojeva Turgut Özal de bû, ku xema wî ew bû ku bi ermeniyan re lihevkirinek çêbibe û bi tawîzan bi lez û bez pirsgirêk çareser bibe. Di sala 1984an de şêwirmendên Özal hatin wezîfedarkirin ku senaryoyên muhtemel ên çawaniya ku Tirkiye bi diyaspora ermeniyan re lihev bike û qirkirinê nas bike, biafirînin. Ji bo çareseriya pirsgirêka ermeniyan gelek projeyên cûda dihatin xwestin. Bi navê "Projeya Wanê" dihat xwestin ku ermenî vegerin ser axa Wanê, lê rewşa kurdan li ser ve erdnîgariyê ne hatiye behskirin. Partiya Welatê Dayîkê (ANAP), beşek ji artêşa Tirkiyeyê û beşek ji xelkê Tirkiyeyê bi tundî li dijî niyeta Özal derketin û ev danûstandin û projeyên ku nayên qebûlkirin an jî nayê fikirîn bi nav kirin. Piştî mirina Özal, polîtîkaya wî ya çareserkirina kêşeyên li ser qirkirina ermeniyan hat rawestandin.

#### Siyaseta derve
thumb|Serokwezîrê yewnan Andreas Papandreou û Turgut Özal, 1986an

Karê siyaseta derve ya Turgut Özal bi nêzîkbûna Tirkiyeyê bi cîvaka ewropî re (serlêdana endametiyê di 1987an de) û başkirina têkiliyên bi Yewnanistanê re.

Di salên 1990an de piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, bandorek zêde li ser dewletên Asyaya Navendî zêde bû û bi serokên eşîrên kurd ên Başûrê Kurdistanê re têkilî danîn. Piştî Şerê Kendavê yê duyemîn di sala 1991an de û reva bi sed hezaran kurdan ber bi sînorê Tirkiyeyê ve, Özal ji bo avakirina herêmeke navneteweyî li Iraqê ji bo peydakirina alîkariyên mirovî ji bo penaberan kampanyayek kir. Her wiha di navbera Enqere û serokên kurdan Mesûd Barzanî û Celal Talebanî de diyalog vekirin. Ji bo ku pirsgirêka kurd li welatê xwe çareser bike, bi Partiya Karkerên Kurdistanê re li ser agirbestê muzakere kir. Di dema erka xwe de 21 girtî efû kirin.

Karkerên mêvan ên tirkî ku li derveyî welat in jî ketin ber çavê siyaseta derve. Yekitiya tirk û îslamê ya Saziya Diyanetê li Almanyayê hat avakirin. Li seranserê cîhanê, hejmara îmamên ku ji hêla dewletê ve têne fînanse kirin li derveyî welat ji 270 gihîştê 628 di heyama şeş-salî wî de wekî serokwezîr.

## Mirina wî û guman
Özal di 17ê nîsana 1993an de mir. Özal hevjîna Semra Özal û bavê sê zarokan bû.

Sedema fermî ya mirinê têkçûna dil bû; Gumanek heye ku ji ber siyaseta xwe ya kurdewarî hatiye jehrkirin. Jinebiya Özal û kurê wî Ahmet Özal jî ev guman anîn ziman.

Di rapora ku di hezîrana 2012an de hat weşandin de, lêpirsînerên taybet ên serokatiya sererkaniyê mirina wî wekî "gumandar" binav kirin. Di roja mirinê de “kombûnek berbiçav a rewşên xerîb; wek mînak Doktorê şexsî wê rojê ne li koşka serokatiyê bû, li wir jî kêmasiya alavên alîkariya pêşîn hebû. Tê gotin ku ambûlansa lezgîn ji ber 'zehmetiyên mekanîkî' amade nebûye tavilê were bikaranîn.” Berevajî her carê, piştî mirina wî di sala 1993an de biryara otopsiyê nehat dayîn. Doktorê Özal wê demê îdia kiribû ku malbata mirî daxwaza otopsiyê nekiriye; Malbat heta îro vê gotinê red dike.

Di îlona 2012an de - piştî rapora lêkolînerên taybet hat weşandin - Serdozgeriya Komarê ya Enqereyê biryara otopsiyê da. Di 18ê îlona 2012an de, wê daxuyand ku wê plan dike ku demê Özal derxînin da ku li delîlên jehrîbûnê bigerin. Di 2ê cotmehê de kolandinê dest pê kir. Di 2ê mijdara 2012an de rojnameya *Bugün* ragihandibû ku di otopsiya cenazeyê Özal de, di mejiyê hestiyê cesedê de jî "şopên strîknîn" hatine dîtin. Di dozên piçûk de jî, strîknîn jehrê dibe sedema hişkbûna masûlkan; berê jî wek jehra mişkan dihat bikaranîn. Di rojnameyê de çavkaniyên fermî hatine destnîşankirin. Bi tevahî xebatkarên Saziya Tiba Edli ya Dewletê ya Adli Tip Kurumu ku ji otopsiyê berpirsyar bû, di termê Özal de 4 jehr dîtin, di nav wan de jehra DDT deh qat zêde bû û şopa madeya radyoaktîf polonyûm jî heye. Lêbelê, raporê her weha eşkere kir ku îhtîmala pîsbûna jîngehê jî gengaz e û jehrîkirina armanckirî ya bi dozê nehatiye îsbat kirin encamên raporê bi berfirehî hatin nîqaşkirin.

Serdozgeriya Komarê ya Enqereyê di nîsana 2013an de fermandara berê Levent Ersöz sûcdar kiribû ku di sala 1993ab de Özal bi aliyê jehrê hatiye kuştin. Ersöz wê demê wek endamekî rêxistina nepenî ya rastgir Ergenokonê di girtîgehê de bû. Di 16ê nîsana 2013an de dadgehê ev doz qebûl kir. Rûniştin bi beraetê qediya.

## Dîroka hilbijartinên wî
### Parlementerî

### Komûnî

## Wêje

* Metin Heper: *Islam, Conservatism, and Democracy in Turkey: Comparing Turgut Özal and Recep Tayyip Erdoğan.* Insight Turkey Band 15, No. 2, SETA Foundation (Hrsg.), 2013, S. 141–156. (bi inglîzî)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Turgut Özal, Biyografi

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 17an
Kategorî:Jidayikbûn 1927
Kategorî:Kesên ji Meletiyê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1993
Kategorî:Neqşîbendî
Kategorî:Nûsazîparêzên tirk
Kategorî:Parlamenterên Stembolê
Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê
Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê