Kurdên cihû

**Kurdên cihû**, **cihûyên kurd** yan jî **cihûyên Kurdistanê** (bi îbranî יהדות כורדיסתאן; *Yehûdot Kurdistan*) navê cihûyên ku ji berê ve li herêma Kurdistanê ne. Cil û çandeya wan wek ya kurdên misilman in. Berî ku di sala 1940an de koçberiyên mezin ên hêla Îsraêlê çêbûn cihûyên Kurdistanê di nav xwe de dijiyan. Kurdên cihû girêdayî Mizraxîmê ne.

## Dîrok
### Serdema kevnare
Li gorî dukarên wan, piştî ku Dewleta Bakur a Îsraêlê di 8emîn sedsala berî Îsa ji aliyê Împeratoriya Asûriyan ve hate vegirtin cihûyên pêşîn di herêma ku îro wek Kurdistan tê nasîn xwe bi cih kirine. Di 1emîn sedsala piştî Îsa dewleta Adiabene, ku paytaxta wê Hewlêr bû, cihûtiyê wek ola fermî sepand. 

### Serdema navîn
Li gorî raporên, ku di 12emîn sedsalê de ji aliyê rêwiyên cihû Bunyaminê Tûdela û Petaxyah ben Jakob ha-Laban hatine nivêsandin, di wê demê de nêzî 100 warên cihû hebûn. Bunyaminê Tudela behsa serokekî bi navê Dawûdê Alroyi dike û dinivêse ku wî serhildaneke li hemberî şahê farisî Sultan Muktafî Selçûkî cêkiriye, da ku Kurdên cihû vegerîne Orşelîmê. Herwiha, li gorî raporên her du rêwiyan navenda aborî û olî Mûsil bûye. Wekî din, piştî rêwîtiya Xirîstiyanan gelek cihû xwe li Kurdistanê û Babilê bi cih kirine. Di wê demê de cihûyên Mûsilê serbixwe bûne.

### Serdema osmanî
thumb|357x357px|Kaxizek bi kelîgrafî û hêmanên xemilandî: Çar helbestên ji bo Purim vedihewîne, ku ji aliyê kurdên cihû ve têne xwendin, digel ayetên kitêba Ester û bereketên ku ji bo îbadeta Megîllahê têne xwendin.
Di nav salên 1590an û 1670an de serhahamê jin Asenat Barzanî jiyaye û wê perwerdeya Tewratê, Telmûdê û die Qabbalayê kiriye. Jina yekem a ku rêberiya Yeşiwayê kir ew bû. Wê sîfeta **Tanna'ît**ê jî stend. Ew bi zanîna xwe ya li ser Tewrat, Talmûd, Kabbalah û qanûna Cihûyan navdar bû. Piştî mirina zû ya mêrê xwe, ew bûye serokê Yeşîva li Amêdiyê û di dawiyê de wek mamosteya sereke yê Tewratê li Kurdistanê hatiye naskirin. Lewma jê re tanna'it (alima Talmûd a jin) dihate gotin, mîstîsîzmê dikir, û bi navên veşartî yên Xwedê dizanibû.

Asenat di heman demê de bi helbesta xwe û zanîna baş a zimanê îbranî jî tê zanîn. Wê helbestek dirêj a şîn û daxwaznameyê bi forma kevneşopî ya metrîkî nivîsî. Helbestên wê dikevin nav yekemîn nivîsên destpêkê yên bi îbraniya nûjen, û ew weke jina yekem a ku helbestên bi zimanê Îbranî nivîsandiye tê qebûl kirin.

Kurdên cihû li Kaşan, Îranê dijiyan û gelek ji wan di navbera salên 1700î û 1800î de de koçî Împeratoriya Osmanî kirin. Ew di bazirganiyê de li gund û bajarên kurd çalak bûn; li herêmên mîna Riha, Eyntab û Meletiyê nifûsa cihû ya girîng hebû. Ew bi gelemperî bi tevahî veşartî bûn lê bi civakên din re têkiliyên neyînî nayin zanîn.

Di dawiya sedsala 16an de koçkirina kurdên cihû bo Welatê Îsraêlê dest pê kir: Civatek ji alimên rabînî hatin Safeda Celîlê û di encamê de taxeke kurdên cihûyan hat avakirin. Serdema geşbûna Safed, di salên 1660î de bi şerên desthilatdariya drûzan li herêmê û kêmbûna aborî bi dawî bû.

### Serdema nûjen
thumb|343x343px|Xwendekarên bijîjkî yên jin ên biyanî li Koleja Bijîjkî ya Jinê ya Pennsylvania bi cilên xwe yên neteweyî: Li milê rastê, Sabat Îslambûlî, yekemîn jina kurd-cihû (ji Rojavayê Kurdistanê) ku dîplomaya bijîjkiyê standiye, sal 1885.
thumb|305x305px|Wêneyeke kurdê cihû yê başûrê Kurdistanê, salên 1930î
Ji destpêka sedsala 20an ve hin kurdên cihû di nav tevgera sîyonîst de çalak bûn. Yek ji navdartirîn endamên Lehî (Şervanên Azadiya Îsraêlê) Moşe Barazanî bû, ku malbata wî ji Kurdistana Iraqê koçber bû û di dawiya salên 1920an de li Orşelîmê bi cih bû.

Piraniya kurdên cihû di destpêka salên 1950î de, tevî civata cihûyên iraqî, ji Kurdistana Iraqê hatin derxistin û ji bo Îsraêlê hatin koçkirin. Hema hema hemû cihûyên kurd ên Kurdistana Îranê jî di heman serdemê de koçî Îsraêlê kirin. Hate ragihandin ku kurdan ji ber windakirina cîranên xwe yên cihû şîna xwe digirtin û kinîştên xwe jî diparêzin.

Rojnameya Times of Israel di 30ê îlona 2013ê de ragihand: "Îro li Îsraîlê nêzîkî 200.000 Kurdên Cihû hene, ku dora nîvê wan li Orşelîmê dijîn. Her wiha li seranserê welêt zêdetirî 30 gundên çandiniyê hene ku ji aliyê cihûyên kurd ve hatine damezrandin."Di 17ê cotmeha 2015ê de, Hikûmeta Herêma Kurdistanê Şêrzad Omer Memsanî wek nûnerê civaka cihû li Wezareta Ewqaf û Karûbarên Olî destnîşan kir. Wî piştî demekê ji ber sedemên tendirustiyê dev ji vî karî berda. Li ser vê yekê ji aliyê endamên civata cihûyên Îsraêlê hate îdia kirin, ku ti cihû li Herêma Kurdistanê nemane û wî lewma îstîfa kiriye. Lê piştî wê yekê, kîtên Hanûkayê ji cihûyên welatên erebî û ji Kurdistanê jî hatin şandin, û ev yek vê nîşan dide ku li wir bermahiyên civakên cihûyan hê jî hebin.

## Kurdên cihû yên nas
* Asenat Barzanî
* Hadassa Yeshurun
* Havîv Şîmonî
* Îzhak Mordexay
* Îlana Eliya
* Itzik Kala
* Leyla Bedirxan
* Sebat Îslambûlî

## Mijarên têkildar
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê
* Seharane

## Pêşangeh

Wêne:KurdJewwomenRowendez905.jpg|Jinên kurd ên cihû li Rewandizê (Kurdistana başûr) di sala 1905an de
Wêne:Kurdish Jews, Purim.jpg|Pelgek ji pirtûka Ester. Ev pelg di sedsala 19an de li Kurdistanê hatiye nivisandin.
Wêne:RABBI_MOSHE_GABAIL.jpg|Rabî Moshe Gabai, serokê cihûyên Zaxo, ku di sala 1951an de koçî Maoz Zion liOrşelîm, Îsraêlê kir, daxwaznameyek ji bo alîkariyê ji bo civaka xwe pêşkêşî serokê wê demê Ytchack Ben Zvi dike.


## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Diyasporaya kurdan
Kategorî:Komên etnîk li Kurdistanê