open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elî Galîp

**Elî Galîp**, di sala 1871’ê de ji dayik bû. Di sala 1919’an de ji aliyê Damat Ferît Paşa ve weke Waliyê Xarpût (Elezîz) hate wezîfedarkirin. Dûre ji aliyê Mustafa Kemal ve weke xayîn hate îlankirin û li lîsteya sedûpênciyan hate zêdekirin û hate sûrgûnkirin.

Kategorî:Jidayikbûn 1871
Kategorî:Kesên ji Kayseriyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1930
Kategorî:Siyasetmedarên Împeratoriya Osmanî
Aram Gernas

**Aram Gernas**, nîvîskar û rewşenbîrekî kurd e.

Aram Gernas ji Farqînê ye. Xwendina xwe ya sereta û navîn li vî bajarî temam kiriye. Piştî lîseyê, bi temamkirina Înstîtuya Perwerdeyî xwendina xwe a bilind xilas kiriye û dest bi karê mamosteyiyê kiriye. Piştî cuntaya leşkerî ya  gelek caran hatiye girtin û zêrandin. Di sala 1983an da wek penaberek polîtîk derketiye dervayî welat û li Swêdê bi cîh bûye. Li wê derê jî, digel xebatên wî yên kurdperwerî, ji nû va dest bi xwendina Zanîngeha Mamosteyî ya Bilind kiriye. Li zanîngehê ji bo mamosteyiya kurdî perwerde bûye û dest bi mamosteyiya zimanê kurdî kiriye. Digel karê mamosteyiyê, bi salan karên redaktorî û nivîskariya kovarên *[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]]*, *[[Berbang]]*, *Çira* û rojnameya *Dengê Azadî* jî meşandiye. Ev 5 sal in ku vegeriyaye welat û li vê derê dijî.
  
Di gelek kovarên zindî yên Tirkiyê û welat da û di malperên înternetê da gelek nivîsarên wî derçûne.

Ev 5 sal in ku vegeriyaye welat û li vê derê dijî. Xebatên wî yên nivîskariyê, her bi zimanê kurdî ye.

## Berhemên wî yên derçûyî
 
* Rêvebirî û redaktoriya gelek kovarên kurdî kiriye.
* Ji zimanên Swêdî romanek zarokan û piyesek wergerandine zimanê kurdî.
* *Şervanê Biçûk ê Vîetnamî* (werger-Kurteroman, Weşanên Roja Nû, 1988, Stockholm)
* *Zembîlfiroş* (Piyes-Drama, Weşanên Roja Nû, 1995, Stockholm)
* *Baxçê Zarokan 1* (Stran û muzîka zarokan- Kurmancî-Soranî), Weşanên Apec, 1997, Stockholm)
* *Baxçê Zarokan 2* (Stran û muzîka zarokan- Kurmancî-Soranî), Weşanên Spartryck, 2001, Stockholm)
* *Hemend* (Çîrok, Weşanên Spartryck, 2001, Stockholm)
* *Romeo û Julîet* (Werger, Piyes-Drama, Weşanên Helwest, 2002, Stockholm)
* *Bêrî* (Werger – Belgeroman, Weşanên Perî, 2002, Îstenbol)
* *Aliko och Sparvhöken* (Werger bi Swêdî, romanek zarokan, W. Roja Nû, 2005, Stockholm)
* *Toqa Naletê* (Roman, Weşanên Doz, 2007, Îstenbol)
* *Baxçeyê Zarokan* (Stran û muzîka zarokan- Kurmancî) Weşanên Şaredariya Bajarê Mezin A Diyarbekirê – 2008 Diyarbekir)

Aram di nîvaserek xwe da wiha dêje: « *neteweperwerî bo Kurdan şanazî ye… Divê bête zanîn ku neteweparêzî berî herkesî heqê Kurdan e…* »

Mamoste Aram bi zimanê swêdî jî dinivîsîne û endamê Pen a Swedê ye.

Di kovara Mehnameyê de Lokman Polat ji bo Aram Gernas wiha dinivîsîne: « *Aram Gernas kedkarê çand, edebiyat, huner û muzîka kurdî ye. Wî di van hêlan de xebatên gelek hêja kiriye û niha jî dike.* »

## Girêdanên derve
* ROMANEK TEZE ‘TOQA LANETÊ’, Eyub MILÎ, 15/9/2007, NETKURD 

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rewşenbîrên kurd
Ferḧenga ûrisî-kurmancî (Farîzov)

thumb|Ferhenga ûrisî-kurmancî ya Î.O. Farîzov, 1957

**Ferhenga ûrisî-kurmancî** ji aliyê kandîdê ulmê tarîxî yê Îvanê Omer Farîzov hate amadekirin.

Nêzîkî 30.000 xeber e û di neşirxana Dewletê ya Ferhengê Xaricî û Miletiyê (Moskova) de di sala 1957an de derket.

## Çavkanî

Ûrisî
Muzaffer Sarısözen

**Muzaffer Sarısözen** (jdb. 1899 li Sêwasê - m.  li Enqereyê) foklorîst û yek ji birêxistinkerê pişavtina kurdan ê navdar e.

Bi xwe hîç perwerdeyekê nedîtiye. Piştî avabûna Komara Tirkiyê ji ber ku xwandin û nivîsandinê dizaniye, wekî mamoste tê peywirdarkirin. Bi destpêkirina programa dewletê ya pişavtina (asîmîlekirina) kurdan di berhevkirin û tirkîzekirina çand û foklora kurdî de cih digire.

Bi hezaran stran, awaz, çîrok, efsane, pêkenok, govend, lîstikên zarokan hwd ên kurdî werdigerîne zimanê tirkî. Sala 1938î de wî dikin serokê arşîva folklorê ya konservatiwara dûgelê ya Enqereyê. Herwekî di radyoya Enqereyê de dixebite û pirtûkan jî dinivîsîne.

## Berhem

* *Seçme Köy Türküleri* - Stranên bijartî yên gund, (1941)
* *Yurttan Sesler* - Dengên welêt, (1952)
* *Türk Halk Musikisi Usulleri* - Normên muzîka gelêrî ya tirk, (1963)

Kategorî:Folklor
Kategorî:Jidayikbûn 1899
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1963
Kategorî:Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Kategorî:Tirk
ÇATOM

**ÇATOM** (, anku, Projeya pirralî ya civakê) kurtenivîsa saziyeka bi karê pişavtina (asîmîlasyona) kurdan ve bilîdibe ye.

## Sê hedefên ÇATOM'ê

* Zarokên kurd ên 0-6 salî
* Jinên kurd ên hîç an kêm bi romî dizanin, kêm perwerde dîtine
* Serokên civatên kurd (axa, şêx, mele, pîr, kizîr û hwd)

Sazî bi rêbazên zanistî û nûjen li asîmîlekirina kurdan digere. Pirranî li ser mijarên, zarokên kurd ên 0-6 salî, jinên kurd ên hîç tirkî nizanin û serokên civakên kurd radiweste. Tê zanîn ku asîmîlekirina zarokên 0-6 salî hêsan e. Jina kurd berdewama çand û folklora kurdî ye, heger bi kesayetiya wê were lîstin, asîmîlekirin hêsantir dibe. Dîsa heger serokên (nasdarên) civakên kurd bi awayekî bi dewletê ve werin girêdan, karê dewletê yê asîmîlekirinê jî bileztir dibe.

Sazî di sala 1995'î de bi fermî lê di sala 1992'î de jî bi fîîlî dest bi kar dike.

## Şaxên ÇATOM'ê li seranser Bakurê Kurdistanê

* Erdêxan, 4 sazî
* Meletî 3 sazî
* Semsûr, 1 sazî
* Batman, 2 sazî
* Amed, 2 sazî
* Dîlok, 1 sazî
* Kilîs, 2 sazî
* Nisêbîn, 1
* Şirnex, 5 sazî
* Riha, 4 sazî
* Sêrt, 4 sazî
* Mûş, 1 sazî
* Erzerom, 4 sazî
* Wan, 2 sazî
* Gurgum, 4 sazî
* Mezra, 5 sazî
* Mêrdîn, 9 sazî
* Colemêrg, 2 sazî
* Dêrsim, ?
* Erzingan, 3 sazî
* Qers, ?
* Îdir, 1 sazî

Ev sazî kar û armancê xwe wekî rewa dide nîşandan. Li herêmên ku cerdewanî tê kirin gelek biserketî ye. Her sazî ji 5 an 7 kesan tê birêvebirin. Serokê lijneyê perwerdeyên taybet dibîne. Hin karên xwe bi dizî dikin. Hin caran mal bi mal digerin û alîkariya aborî li malbatên xizan dikin. Keçên kurdan berhevdikin û dişînin "dibistanên starê" ().

## Mijarên têkildar

* Pişavtin
* Şerê psîkolojîk
* Pirtûkên sosyologê tirk ê navdar İsmail Beşikçi

## Girêdanên derve
* Malperekê li ser ÇATOM'ê (tirkî)

Kategorî:Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan
Kategorî:Sazî
Kategorî:Şerê psîkolojîk
Qayişoxlî

**Qayişoxlî** (), gundekî navçeya Cihanbeyliya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Cihanbeyliyê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kemera

Qemera ango Qemeran (), gundekî navçeya Canbegane lebele ew gund bi tevahî eşîra Reşwane ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatolya Navîn e.

Kategorî:Gundên Cihanbeyliyê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Pîza

thumb|240px|Pîzaya ''Margherita''
thumb|240px|

**Pîza** xwarin, qût, zad ji destpêkê ev li Napoliya Îtalyayê hatiye çêkirin.
Pîza ti çêkirin ji hevîr ti weki nanê tenik, zirav paşi şamik, firingî, bacanên sor yen kû herişandi temate mina kû di bejin sas an sos tomatsos li gel filfila reş kariken tevli hev.
Ev sos di keve ser hevîre tenik paş penêr, penîr hur keri paş tişte kû mirov li ser bi xewaze paş di haveji ber ageri germiha vi ageri de vet 300 G be da kû baş çebe.

Tişte ku li ser pîza e kivark banan filfila şirin u sor filfila tûj, zeytûn, ananas, canberî, mîdye, guhikê, sedefa deryayî masiyê ton îsot, bîber, hîçhar xes, xas, kahû, marol spariş, wesandin, qewîtî, veqetandin lazût, garisê misirî, genime şamî (genimok) bezelye, polke goştê hêta berazan, jambon sos, avdonk (a goşt, masî, sebze û hwd.) rûn, dohn, zeyt sîrke, xel, sihk . sîr pîvazok .
gelek çuren goşti le hene merişk beraz çilek masi .

Çend navên pîza hene yên ku li hemî cîhanê heyn ev navên wan: Capricciosa, Tex-Mex, Vegetario, Vesuvio, Kebab, Salami, Mexicana, Tropicana Vegetariana.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda popûler
Kategorî:Patîle û pîza
Kategorî:Pêjgeha îtalî
Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn

Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên neteweyî
Cûtika, Canbeg

**Cûtika**, ango **Cûtikan** (), gundekî navçeya Canbega ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatolyaya Navîn e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Cihanbeyliyê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kelhesen

**Kelhesen** gundekî navçeya Canbeganê di parêzgeha Qonyeyê ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatolyayê e.
## Demografîk
Eşîra Têrikan di ve gundê bi cîh ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Cihanbeyliyê
Omeran, Qulek

**Omeran** yan jî **Omero** () yek ji gundên kurdan ên li Anatoliyayê ye. Gund ser navçeya Qulekê parêzgeha Qonyeyê ye.

Serhejmara gund nêzîkî 5485 e. Gelek malbatên wê li derveyî Tirkiyeyê û Kurdistanê bi cih bûne (ji bo mînak Ewropa). Ji ber wê gelê gund gihîştiye dewlemendiyek mezin.

Bi gotina mezinên gund, berî ji Mêrdîn ango ji herêmê Omeryan piştre bav û kalên wan ji Semsûrê hatine van deveran. Kal û pîrên wan hêj jî dibêjin, ew ji êzdiyan tên, lê ji ber tirsa wê demê divê bûne viya înkar bikin, veşêrin.

Omeran gundekî Reşî ye û ji beşê Omeran e, kevna digotin gundê herî kevnî ku cara siftehê hatine Anatoliyaya Navîn ji duwe li gundên din ên Omeran asîw bûne. Ji ber ve bi pir gundê re dan û şandine xwe heye, meri û merdanê xwe jî li gundê din dor alî xwe jî fere ye.

## Çavkanî

## Binêre
*Bicihbûnên û gunden Reşî

Kategorî:Gundên Qulekê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Xalîka Jêr

**Xalîka Jêr** () Bajarokeke bi ser navçêya Cihanbeyli ya Qonyayê ye. Ev bajêrok yek ji bajêrokên Kurdên Anatoliyaya Navîn e. Niştecîhên vi bajêrokê ji eşîran Xelîkan e.

di nav gundên Kurdên Anatoliyaya Navînda gundê yê mezin wa gundê ye. Gundê dûyemin a mezin ji gundê Încowê *dûr 15.000'ê*. Gundê Xelîkanê nêzikî 20.000 serjimarê xwe heye.

Zêdetir nîvî mirovên wê gundê li Ewropa û bajêre Qonye ye dîmen e.

li dema Bîzansîyênda bi navê *Dondurma* hatîye avakirin. Peşê ketîye destê Selçûqî û Osmanîyên a. li salê 1965 an da navê bajêrokê hatîye guherandin û bûye *Gölyazı Kasabası*.

Gelhê bajêrokê 4034, bilindahî ji behrê 932 m. ye. ji navçeya Cihanbeyli 40 km. û ji bajerê Qonye yê 150 km. dûre.

li bajêrokê du dibistanên seretayî, dibistanek amadehîye, pirtûkxanek û nexweşxanek heye.

Bajerok ser hev ji şeş Taxên hatin pêk tê. Navenda bajêrokê ji çar taxên hatin pêk tê. Navên vana bi Tirkî; Yeni, Kürşat, Erenler û Demir e. Dû taxên dîn ji navendê dûrên û nav û dûrahîya wan Maşat 12 km. û Üçler 24 km. ye.

Gunde Xelîkan 3 taxa xwe navende hene. Ewna; Taxa *Hesino* *Tevahî Demir ê - Rojhilate Erenler ê*, Taxa *Mijik* *Tevahî Erenler ê*, Taxa *Bolakîro*ye *Tevahî Yeni ye - Tevahî Kürsat ê*. Va navana bi Kurmancî ye.

Aborîya bajarokê li ser ajalî û çandinî ye.

Ji sala 2004 an virda *Şahîya Çand û Piştevanî a Xelîkan Jêr* tê çêkirin.

li Ewropa bi beştarîya gundê *Sağlık* û Bajêroka Xelîkan Jêr bi navê *Gölsağ* ê komelek hatîye pêk anîn.

û wa komal a teva bû.
Ji vê komelê şinda komalêkî nû hatin pêk anîn. Navê xwe ji *Gölyazı Dayanışma Derneği*. Nêzikî 2 mehên di bizaviye de ye.

Gelê gund bi eslê xwe Kurdên ji Amed, Semsûrê, û Meledîyê ne. Dema Osmanîyên de, koçî li vê derê kirine.

## Gelhe

## Nîşe

Kategorî:Gundên Cihanbeyliyê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Xelîkan (eşîr)

**Xelîkan** eşîreke kurd ên Anatolyaya Navîn e ku bi zaravayê kurmancî diaxivin.

Eşîra Xelîkan, yek jî eşîrên Reşwana ye ku ji aliyê Semsûr, Bêsnî yê hatine Qonyeyê. Tê texnînkirin ku xelîkanî di sala 1870î de koçê Anatolya Navîn bêne û li wir bicih bûne.

Her wekî * Xelîkan * navê gundekî bi Kuluyê ve girêdayî ye. Navê wê bi tirkî *Karacadağ* ye. Xwedî şaredarî ye. Serjimara wê li derûdora 5.000î ye; 100% kurd in. 12 km li dûrî Kuluyê dikeve.

## Gundên ku bi eşîra Xelîkan ve girêdayî ne

* Semsûr, Bêsnî
* Meledî, Xalîkan
* Qonye, Cihanbeyli
* Qonye, Kulu
* Efrîn, Xelîlaka
* Efrîn, Atmana
* Efrîn, Xilalka
* Efrîn, Holîlê
* Efrîn, Xelîlê Kalko
* Efrîn, Çolaqa
* Efrîn, Hec Xelîl
* Farqîn, Heseynka
* Farqîn, Başimtê
* Farqîn, Seve
* Farqîn, Sexte
* Dîlok, Balikalan
## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera Xalikan 
* Dengê Xelikan 

Kategorî:Eşîr
Celîka, Qulek

**Gundê Celîkan** (), gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatolyaya Navîn e. Ew Gund ji Eşira Celîkan e ne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qulekê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Germik, Dêrika Çiyayê Mazî

**Germik**, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Germik, Qulek

**Germik** (), gundekî navçe Kuluya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qulekê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Bozan, Erxewan

**Bozan** (bi tirkî: Bozan) yek ji gundên ku bi Erxewana Meletiyêyê ve girêdayî ye û li Bakurê Kurdistanê (Tirkiye) ye.

7&nbsp;km li bakurê Erxewanê dikeve. Gundekî dîrokî û kevn e. Gorî hin gundiyan, eslê wan kurdên ji herêma Qersê hatine ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Boyali

**Boyali**, gundekî navçe Sarayönüya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatolyaya Navîn e.

Kategorî:Gundên Sarayönüyê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kurdan, Azarpêrt

**Kurdan** (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Azarpêrtê
Kurdan, Yunak

**Kurdan** (bi tirkî; *Kurtuşağı*), gundekî navçe Yunaka ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.

Kategorî:Gundên Yunakê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Rengan

**Rengan** *(bi [[tirkî]]:Renkoğlu)* gundekî girêdayî navçeya Qonyayê Çeltikê ye û li navenda Anatoliyayê dikeve.

## Kurte nasîn
230 km ji bajarê Konya û 10 km jî ji Çeltîkê dûr dikeve. Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000'î hejmara niştecihên wê 431 bû. Gorî hejmartinên sala 1997'î jî 444. Li gund dibistana seretayî û sazûmaniya avê hene lê saziyeke tenduristiyê, postaxane, kanalîzasyon hwd nîne.

## Dîroka gund
Tê gotin ku gund navê xwe ji axayên xwe yên Kurd girtiye. Piştre wekî Kaşören hatiye guhertin. Aboriya gundiyan pirranî li ser xwedîkirina ajalan e. 10 % ji gundiyan bi çandiniyê ve bilîdibin.

## Girêdanên derve
* Malpera gundê Rengan 

Kategorî:Gundên Çeltikê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Sazbaglari

**Sazbaglari**, gundekî navçe Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.

Kategorî:Gundên Haymanayê
Qirpolû

**Qirpolû** (bi tirkî: *Şeyhahmetli*) gundekî navçeya Polatliyê ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Kategorî:Gundên Polatliyê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Karagedik

**Karagedik** gundekî navçeya Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e. Di sala 1849'a ji aliye Mistefa Axa û çend hevalên wî ve hatiye ava kirin. Mirovên li vir dijîn wek hemû mirovên li Anatoliya dijîn bi karê cotkariyê mujûlin. Ji ber tengasiyên di aliyê cotkariyê de di van salên dawî pir mirovan dest ji cotkariyê berdan û bi karên logîstîkê re jiyana xwe berdewam dikin. Gundê Karagedikê berê girêdayî navçeya Haymana bû, le niha girêdayî Golbaşiyê ye. Nifûsa xwe nezîkî çar hezara ye. Di wan demên buhurî de, ev nezîkî 150 salî ye, gelê li vir dijî hîn zimanê xwe yê zikmakî ji bîr nekiriye.

Hata mirov dıkare bêje ji bir bajarên kurd jı baştır zimanê xwe paristine. Zaroke ku li vır,her çiqas televîzyon di van salên dawî da bi aliyeki negatîv tesîr kirî be jı, bi stranên kurdî û bi çîroken kurdî yê dewlemend mezin dibin. Li davete van wek her gundekî kurdmanc kilaman kurdî tene gotın û govendên reng bi reng tenê kişandın. Her çiqas di destê mada du belgeyen fermî nîne jı, gore kal u dapîrên me, miroven ku naha li dora Haymana, Kulu, Polatlı û Cıhanbeylı dijîn ji bajaren Samsorê u Rihayê xatine van gundan. Kurdî ya ku li van gundên tê axaftın jı, bı kurdî ya Samsore u Rihaye yek û yeke. Dîsa gora bav u kalên me; '150 salen berî demeku dewleta Osmanıyan zor dabû ser Kurdên Samsorê u Rihayê u terkbuna haren bavan kalan pêwîst kirî bu, mezinên ve demê rabûn gund u zawıyen xwe diştin u naçar bır qor u qor xwe dan re berba bajarên Edeneyê. Ji wirda ji berbe Yozgata û Çorumê. Çar qebîle mezin ji tevhev hatibûn bajarê Konyayê. Bi salan li wira bi hevra jiyana xwe berdewam kirin. Le piştî demeke nahare hrr çar qebîleyên jihev bu u her yeki seri xwe hayna çu gundekî din kiji çu bajarekî dın. Ji van çar kabilayen jı îro li june car gund hene. Gundê Karagedıkê ji yek jı vane.Ew din ji gundê Şerelı geredayi Konyaye, gundê Yeniceoba îsa gıradeye Konyaye û gundê Burunsuza geredayı Haymane bajarê Enqere'. Le pêwiste ware zanin ku wana tane gotinên mezinên mene. Ji ber ve yeke jı gerektiya ispatî bi kaxiz u belgeyên fermî heye û mirov nikare van gotinên bi temamî bike bingehe dîroka Kurden ji gund u bajarên xwe berî salên hatine sirgûn kirin.

Di van salên dawî de jı ev kultura ya gelên Anatolya Navîn ji aliyên gelek hunermend de zanandın û vı şiklı ji bo nesilen din ra jî dene parastın. Rahmetı Kurd Remzî hozane ye heri peşiya ku vı karê destpekiribû. Di du vira Serbilind Kanat her wisa kare vi hin dewlemendtir dewam kir u nahajî bı dehan hozan u hunermendên Kurdên Anatolyê ya navîn hene ku ne tenê jı aliyên kurd li vir dijîn bilakis ji aliyên hemû Kurdên bi riya televîzıyon û kasetan dene zamın u xaskırın. Bır kilamê ve xaze jı jı alyen hozan Diyar u Kawa tenê sirandin. Mijara stranan jı bir cara hevin, dilşewıtî û şine. Mirov dikare him stranên govendê şen him jî kilamên şina ku dayikên şewata dilê xwe be hanine ziman,di nav kultura Kurdên Anatolyê ya navîn bibene.

Kategorî:Gundên Golbaşiyê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Camiliya Mezin

**Camiliya Mezin** (), gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatolyaya Navîn e.

Kategorî:Gundên Balayê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Akarca, Şereflikoçhisar

**Akarca**, gundekî navçe Şereflikoçhisara ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatolyaya Navîn e.Navi gunde Kurmanci, GARA

Kategorî:Gundên Şereflikoçhisarê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Golî, Kirşehir

**Golî** (), gundekî bajarê Kırşehirê ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Kategorî:Gundên Kirşehirê
Sêrek

**Sêrek** an jî **Hurmîk** (), gundekî bajarê Kırşehir ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Kategorî:Gundên Kirşehirê
Kanîkûrik

**Kanîkûrik** (), gundekî bajarê Kırşehir ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Kategorî:Gundên Kirşehirê
Guriyo

**Guriyo** (), gundekî bajarê Kirşehirê ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Kategorî:Gundên Kirşehirê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Sorik, Nazmiye

**Sorik** an **Sayrike** an jî **Gere** (bi trikî: *Çevrecik*), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Alan (gund)

**Alan**, gundekî navçeya Mecîdiyeya ser bi Qîrşehir ve ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Kategorî:Gundên Mecîdiyeyê
Sorik, Çiçekdaxi

**Sorik** (), gundekî navçe Çiçekdaxiya ser bi Kırşehir ve ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Kategorî:Gundên Mecîdiyeyê
Çevirme, Bazîd

**Çevirme** gundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Bazîdê
Cadirli kor mehmet

**Cadirli kor mehmet** gundekî navçeya Kamana ser bi Kırşehir ve ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatolyaya Navîn e.

Kategorî:Gundên Kamanê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Xidiran

**Xidiran** gundekî navçeya Amedê ya Erxenî li bakurê Kurdistanê yê. Li başurê rojhilatê Erxeniyê û 13&nbsp;km. ji navçeyê dûr e. Di nava geliyeke hêşinahiyê de hatiye avakirin. Xidiran gundekî mezin e.

Gelê vî gundî girîngiyeke zêde daye xwendinê. Ji ber vê yekê ji vê gundê mamoste, doktor, parêzer, endezyar, memûr û ji pişeyên din gelek kes derketine. Her wiha di vê gundê de gelek hosteyên înşaatê jî heye.Her wiha ji gundê Xidiranê ji destpêka salên 1970î gelek kes beşdarî têkoşina rizgariya Kurdistanê bûne û şehîd dane.

Li Xidiranê di salên 1970'î ji aliyê ciwanên vê demê ve pîroz kirina cejna Newrozê bi hêstên welatperwerî hatiye destpêkirin û li gira Kevrê Elacê Newroz hatiye pîroz kirin.

Li derdora gundê şûnûwarên ku ji serdemên kevn wek Gira Siyasûr, Kepela Korkî heye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxeniyê
Ziyareta Emer Axa

**Ziyaret** bi naveke din **Ziyareta Emer Axa** li bakurê Kurdistanê gundekî navçeya Amedê ya Erxenî yê. Li başurê rojhilatê Erxeniyê û 13&nbsp;km. ji navçeyê dûr e.

Di serê Çiyayê Belaxur di hêla bakur gund hatiye avakirin. Rûniştvanên gunda Ziyaretê bi çandina tene û bi xwedî kirina bizin û mî debara xwe pêk tînin.

Kategorî:Gundên Erxeniyê
Mele Muhemmedê Koyî

**Mele Muhemmed** di sala 1876ê de, li bajarê Koyeyê hatiye dinê. Xwendina navîn li vira qedandiye. Paşe çûye Stembolê û li vê derê di demeke kurt de tirkî, erebî û farsiya xwe pêşxistiye. Li Koyê miftîtiyê û piştre jî qazitiyê dike. Di sala 1924ê de li meclîsa Iraqê nûnertiya bajarê Mûsilê dike. Ji bo pêşveçûna zimanê kurdî dixebite. Bi helbestên xwe yên giranbuha di anava wêjeya kurdî de cîh digre.

## Berhem
### Pirtûkên Kurdî
* 1 Aqîdeyî îslamî
* 2-Ferî Ferî Kal Ferî
* 3-Muceddîd
* 4-Tefsîrî Quran
* 5-Dîwaneki Şik
* 6-Hikayet Hawin we Keramet

### Pirtûkên erebî
* 1-El Makuf fi ilm el-Usul
* 2-El Kelam el-Cedid
* 3-El Kaid Fil Aqaid
* 4-Ebhalmearip Fi İspat el-Wacip
* 5-Keşifel-Estar Fi Meselet el-İhtiyar
* 6-Ziyaan Aziman
* 7-El Ale Weltabia wel Akil we Nubuwe
* 8-El Meşahid (Ala Taaz el-Makasıd vel Mevakif)
* 9-Risale Fi Hakikat el-İslam ve Uhra Fi Hakikat el-İman
* 10-El Mucizat wel Keramat
* 11 El Eşhas el-Sitte
* 12-El Hudus Sullem el-İrtika
* 13-Harab el-Alem
* 14-Gayeti we Emeli Fi İlmi we Ameli
## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1876
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1943
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Ananas

thumb|rast|Ananas
**Ananas** mêwe, meywe, fêkî ev jik li Brasilien û Bolivia per heye ananas gelki şirine

Kategorî:Fêkî
Zeytûn

**Zeytûn** mêweya dara zeytûn (*Olea europea*) e û li gelek welatên hawirdorê Deryaya Spî tê çandin. Ji demên gelek kevn û bi vir de mirov zeytûnan diguvêşe û zeytê jê çêdike. Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya zeytûnan, warê herî kevin ê çandina wê Kurdistana îro ye .

## Galerî

Wêne:Oriental olives.jpg|Zeytûn
Wêne:Italian olive oil 2007.jpg|Rûnê zeytê


## Çavkanî

Kategorî:Pêjgeha spanî
Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Kategorî:Riwek
Kategorî:Xwarin
Ichiro Mizuki

thumb|250px|Ichiro Mizuki (Japan Expo, 6ê tîrmehê 2007)

**Ichiro Mizuki** (水木 一郎, *Mizuki Ichirou*) (jdb. 7ê kanûna paşîn 1948 li Tokyo) stranbêjeki, komponîstê û aktorek japonî ye.

Mizuki yek ji endamên JAM Project bû.

## Dîskografî
### Albûm
* 1989: OTAKEBI Sanjou! Hoeru Otoko Ichiro Mizuki Best (OTAKEBI参上!吠える男 水木一郎ベスト)
* 1990: Ichiro Mizuki OTAKEBI 2 (水木一郎 OTAKEBI2)
* 1990: Ichiro Mizuki All Hits Vol.1 (水木一郎 大全集Vol.1)
* 1991: Ichiro Mizuki All Hits Vol.2 (水木一郎 大全集Vol.2)
* 1991: Ichiro Mizuki Ballade Collection ~SASAYAKI~ Vol.1 (水木一郎バラード・コレクション～SASAYAKI～Vol.1)
* 1991: Ichiro Mizuki All Hits Vol.3 (水木一郎 大全集Vol.3)
* 1992: Ichiro Mizuki All Hits Vol.4 (水木一郎 大全集Vol.4)
* 1992: Ichiro Mizuki All Hits Vol.5 (水木一郎 大全集Vol.5)
* 1993: Dear Friend
* 1994: Ichiro Mizuki no Tanoshii Asobi Uta (水木一郎のたのしいあそびうた)
* 1995: Ichiro Mizuki Best & Best (水木一郎 ベスト&ベスト)
* 1997: ROBONATION Ichiro Mizuki Super Robot Complete (ROBONATION 水木一郎スーパーロボットコンプリート)
* 1998: Neppuu Densetsu (熱風伝説)
* 1999: Neppuu Gaiden -Romantic Master Pieces- (熱風外伝-Romantic Master Pieces-)
* 2001: Aniki Jishin ~30th Anniversary BEST~ (アニキ自身~30th Anniversary BEST~)
* 2004: Ichiro Mizuki Best of Aniking -Red Spirits- (水木一郎 ベスト・オブ・アニキング -赤の魂-)
* 2004: Ichiro Mizuki Best of Aniking -Blue Spirits- (水木一郎 ベスト・オブ・アニキング -青の魂-)

## Filmên ku Ichiro Mizuki tê de lîstiye
* 1979: *[[Koraru no Tanken]]* (Anime): Rat Hector
* 1979: *[[Space Carrier Blue Noah]]* (Anime): Gruppenkommandeur
* 1986: *[[Jikuu Senshi Spielvan]]* (Tokusatsu): Dr. Ben
* 1987: *[[Dangaioh]]* (OVA): Yoldo
* 1999: *[[Voicelugger]]* (Tokusatsu): Voicelugger Gold
* 2007: *[[Happy Lucky Bikkuriman]]* (Anime): La☆Keen
* 2007: *[[Chou Ninja Tai Inazuma!|Chou Ninja Tai Inazuma!! SPARK]]* (Tokusatsu): Shouryuusai Mizuki
* ????: *[[Super Robot Wars Alpha 3]]* (VG): Keisar Ephes

## Wêje
* Hitoshi Hasebe: "Anison - Kashu Ichiro Mizuki Sanjuu Shuunen Kinen Nekketsu Shashinshuu" (兄尊(アニソン)―歌手水木一郎三十周年記念熱血写真集) (1999, Oakla Publishing) ISBN 4-8727-8461-8
* Ichiro Mizuki & Project Ichiro: "Aniki Damashii ~Anime Song no Teiou / Mizuki Ichirou no Sho~" (アニキ魂~アニメソングの帝王・水木一郎の書~) (2000, Aspect) ISBN 4-7572-0719-0

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya Ichirou Mizuki
* Ichiro Mizuki at Anison Database
* Ichiro Mizuki at Anime News Network
* Ichiro Mizuki at Henshin Hall of Fame 

Mizuki, Ichiro
Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Mirin 2022
Mizuki, Ichiro
Siyamed Sîpan Ugurlu

**Siyamed Sîpan Ugurlu** (jdb. sala 1986 li Kaniya Elî, Mêrdîn, Tirkiye) rojnamenivîsekî û helbestvanekî kurd e.

## Jînengarî
Ugurlu di dîroka 9ê îlona 1986an de, li gundê Kaniya Elî, girêdayî Şemrexê ya ser bi Mêrdînê ve hatiye dinê. Malbata Siyamed di sala 1999ê de ji welêt derdikevin û berê xwe didin xerîbiyê. Neha jî bi malbata xwe ve li li bajarê Elmanya yê Ludwigshafenê dijî. Di nava malbatek 6 zarokî de, zaroyê malê yê mezin e.

Di salên 2007 - 2009an de ragihandêrê rojnameya Yeni Özgür Politika, yê herêma Mannheim/Ludwigshafen/Heidelberg bû.

Di heman demê de berpirsiyar û nivîskarê derve yê rojnameyekî herêmî ye ku neha bi navê "Mavî ve Kent (Sahr-î Şîn)" li Nisêbînê tê weşandin. Di heman demê de nivîskariya gelik kovar û malperên dîtir yê kurdî jî dike.

Niha li zanîngeha Koblenz-Landau a Elmanya di Enstîtûta Zanistên Sosyal beşa Zanistên Aborî di sala 2012 de xedand û dest bi xwendina bilind ango Masterê kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnamevanên kurd
Mereto (çiya)

**Mereto** yan **Meleto** (bi ermenî: Մարաթուկ, *Maratuk*), çiyayekî herêma Xerzanê ye. Sason li pişt vî çiyayî ye. Ji gelek cihên mîna Êlih, Mêrdin, Amed, Nisêbin û Midyad xuye dike.

Bilindiya çiyayê Mereto 2.973 m ye.

## Galerî

Girê Diran Mereto Shimeshîr Sason 2012.JPG|Girê Diran û çiyayê Mereto (li paş û bi berf) û çiyayê Şimeşîr (li aliyê rast), ji Gundê Şêxan (Sason) de.
Mereto.jpg|Mereto



## Çavkanî

Kategorî:Çiya
Zimanên sámî

**Sámî** (bi zimanê samî: *sámegielat*), hin zimanên ji malbata zimanên ûralî û yukaxîrî ne û nêzî hev in. Îro ji hêla derdora 24 000 axiveran ve, bi piranî li Sápmi, tê axaftin. Qada ziman ji navenda Norwêc û Swêdê li seranserê bakurê Fînlendayê heya nîvgirava Kolayê li bakurê rojavayê Rûsyayê dirêj dibe. Li bajarên mezin ên Skandînavya û Rûsyayê jî hejmareke zêde ya axaftvanan dijîn. Ji ber ku sámî xwe di çar welatan de wekî yek gel dibînin, ew bi xwe pir caran "zimanê samî" diaxivin, tewra gava ku ew behsa tevahiya komê dikin û têgihîştina hevdu di navbera axiverên zimanên sámî yên cihêreng de di pir rewşan de ne gengaz e.

Di lêkolînên herî kevin de jî, zimanên cihê bi gelemperî wekî "zarava" dihatin binavkirin. Kevintirîn belgeya zimanî ya naskirî ya zimanê samî lîsteyek ji 95 peyv û hevokên samiya Kildin û wergerên wan ên îngilîzî ye, ku deryavan Stephen Borough di sala 1557an de di dema mayîna xwe de li xelîca Iokanga bi alîkariya agahîderên Samî nivîsî.

## Zimanên sámî
* **Zimanên sámî**
** Zimanên sámiya rojava
*** Zimanên sámiya başûr
**** Zimanê sámiya başûr
**** Zimanê sámiya Umeyê
*** Zimanên sámiya navend
**** Zimanê sámiya Piteyê
**** Zimanê sámiya Luleyê
**** Zimanê sámiya bakur
** Zimanên sámiya rojhilat
*** Zimanê sámiya Inareyê
*** Zimanê sámiya skoltan
*** Zimanê sámiya Akkalayê†
*** Zimanê sámiya Kemiyê†
*** Zimanê sámiya kildin
*** Zimanê sámiya ter

## Çavkanî

Kategorî:Malbatên zimanan

Kategorî:Zimanên Fînlendayê
Kategorî:Zimanên Norwêcê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Swêdê
Hamit Geylani

**Hamit Geylani** (jdb. 1947an, Dêman, parêzgeha Hekariyê, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd e ku endam û dûr ve serokê Partiya Aştî û Demokrasiyê bû.

## Jînenîgarî
Di sala 1957an de li gundê Dêmanê a parêzgeha Hekariyê jidayik bû. Dibistana seretayî û navîn li Şemzînanê û ya adeyî jî li Colemêrgê qedand. Di sala 1975an de perwerdeya hiqûqnasiyê li Zanîngeha Enqereyê qedand û di salên pêkhatinê wek parêzer dixebitî.

Geylani bi rêzê ve di partiyên siyasî yê Partiya Demokrasiya Gel, Partiya Gel a Demokratîk û Partiya Civaka Demokratîkêde bênavber siyaset kiriye û di asteke bilind de rayedariya van partiyan jî kiriye.

## Berhem
* Yirmi Kurşunlu Yürek (Dilê Bi Bist Gulle): (Weşanên Aram Yayınları, -2004)
* Azad Nisan Yağmuru (Azad Barana Nîsanê) (Weşanên Aram Yayınları -2004)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Mirin 2025
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Parêzerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Peymana aştiyê

**Peymana Aştiyê** rêkkevtineka navbera du aliyên pevçûyî, piraniya caran du welatan, e ko bi awayekê fermî şer an pevçûneka çekdarane dawî dikit. Peymana aştiyê ne xwedanedest an teslîmbûn e ne jî agirbes û çeksekinandin e. Di agirbesê da herdu alî jibo heyameka diyarkirî an jibo devereka diyarkirî şerî radigirin. Di çeksekinandinê da herdu alî şerî radigirin da danûstandinên jibo lihevhatinekê destpêbikin û ew bi awayekê têrker lihevnehatine. Di xwedanedestê anko teslîmbûnê jî da arteşê aliyekî an hukmeta wî welatî çekê xwe dadinit û xwe davêt ber rehma aliyê serkevtî.

Kategorî:Dadweriya navneteweyî
Kategorî:Encamên şer

Kategorî:Siyaset
Çeksekinandin

**Çeksekinandin** an jî **mitareke** bi awayekî kêra dawiya şerê navbera aliyên şerker û pevçûyî (pir caran elata) e.

Çeksekinandin ne hema agirbest e. Agirbes sekinandineka demkurt a şerî li tevaya eniyên şerî an li hindek deverên diyarkirî ye. Lê çeksekinandin bi awayekî "Modus Vivendi" ye anko aliyên pevçûyî hebûn û mana hevdu dipejirînin û biryarê didin ko jiyan wekî xwe dewam bikit. Bi vî awayî kifş e ko çeksekinandin ne peymana aştiyê ye. Carina jibo peymaneka aştiyê salên dirêj yên danûstandinan divên.

Bi giştî, Neteweyên Yekbûyî tenê serperiştiya lihevhatina aliyên pevçûyî jibo agirbesan dikit û pevçûyî bi xwe dibê jibo peymana aştiyê di navbera xwe da danûstandinan bikin. Lewma di qanûna navneteweyî da agirbesên NY aliyan jibo domandina agirbesê neçar nakin.

Mînakên herî berçav yên çeksekinandinê di dîroka nûdem a cîhanê da çeksekinandina Şerê Koreyê li sala 1953ê ye ko heta niha jî çi peymanên aştiyê bi dû ra nehatine.

## Çavkanî

Kategorî:Siyaset
Agirbest

**Agirbest** ragirtina şerî di navbera aliyên pevçûyî da jibo heyameka diyarkirî û li tevaya eniyên şerî an li hindek deveran e. Agirbes mumkin e ko bi awayekê fermî bihêt ragehandin an jî bê ragehandineka fermî bit. Agirbes, di navbera du hêzên ku bi hevdû re şer dikin de dibêt. Şer, di dema ku herdû alî jî di heman fikrê de bin ku bidina sekinandin û êdî bi hevdû re şer nekin, bi hevdû re têkiliyê didênin û ji hevdû re dibêjin ku wê êdî li dijî hevdû şer nekin. Bi vê gotinê re, êdî li ser bi hev re ne şerkirinê re bi awayekî prensibî lev dikin. Piştre wê levkirinê ku dikina fermiyetê de, êdî wê ne şerkirina di nava hevdû de mayinde dikin. Bi wê re, êdî aşîtî di nava wan de dibêt. Ew, levkirina wan jî, bi paymanî dibê. Minaq, di dema şerê di naqabîna hîtî û misrîyan ê Kadeşê de bi hevdû re bi nivîskî peyman çêkirin û êdî levkirin.

Di şerên ku bûna de, levkirin, piştî ku hatîya kirin de, agirbest bûya ş şer bi dawî bûya. An jî, weke rêyeke din ya bi dawîbûna şer jî, ku aliyek aliyê din têk bir û êdî hêza wî ya şer nehişt, êdî şerê di nava wan de bi dawî dibê. Lê ev bi gotina agirbestê re nayê ser ziman. Di dema ku hêzekê yek têknekirî ku levkirin bû û êdî li gorî wê lêkirinê êdî di nava wan de şer nebû, hingî, ji wê re agirbest tê gotin. Di rewşên agirbestê de, bi teybetî, herdû hêzên ku bi hevdû re şer dikin, hêza wan li ser xwe ya.

## Herweha binihêre
* Çeksekinandin
* Peymana aştiyê

Kategorî:Siyaset
Zimanên qefqazî

## Zimanên qefkazî

### Zimanên qefqazî yên bakur-rojavayî
** Abxazî
** Ubixî (mirî ye)
** Çerkezî an jî adigeyî
*** Kabardî an jî çerkeziya jorîn
*** Adigeyî an jî çerkeziya jêrîn

### Zimanên qefqazî yên bakur-rojhilatî
** şaxê çeçenî û îngûşî
*** Çeçenî û îngûşî an jî nax
** şaxê avarî û andî û dîdo
*** Avarî an jî xunzak
*** Andî: botlix, godoberî, çemelal, kereta, begulal, tîndî, exvax.
*** Dîdo: dîdo an jî tsezî, ginûx, kapuçî, gunzib.
*** Arçî
** şaxê dargua û lak an jî hirkîlî
*** Keçak an jî xaydag
*** Kubaçî
*** Lak
** şaxê lezgî
*** Lezgî an jî kirî
*** Tebeseran
*** Egûl
*** Rutûl
*** Tsaxur
*** Kriz
*** Xinalug
*** Udî

### Zimanên qefqazî yên başûr
** Gurcî an jî kartvelî
*** zaravayên rojhilatî
**** kartlî û çendîn din
*** zaravayên rojavayî
**** gurî an jî adzar
** şaxê rojavayî an jî zanî
*** Margelî an jî megrelî
*** Lazî an jî çanî
** Swanî an jî svanî

## Çavkanî

Kategorî:Malbatên zimanan
Kategorî:Qefqasya
Zîndana Ebûxirêbê

**Ebûxirêb** () girtîgeha here mezin a Iraqê bûye ku mehkumên siyasî bi taybet dibirine wê derê, ku dikeve jêriya rojava ya Bexdayê. Li salên heştiyan bi hezaran kurd û ereban di vê girtîgehê de bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1950î li Iraqê
Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Iraqê
Kategorî:Girtîgehên leşkerî
Kategorî:Girtîgehên li Iraqê
Federico García Lorca

**Federico García Lorca**, bi kurdî mîna **Lorka** tê naskirin, li bajarê Fuente Vaqueros ê herêma Granada (Endulus, Spanya), di 5ê hezîrana 1898an de hatiye dinê û di navbera bajarên Víznar û Alfacarê (Granada) de li 18ê tebaxa 1936an ji ber sosyalîst e û rexneyên wî yê li hemberî dewletê dikir, bi destê faşîstan hatiye kujtin.

Ew helbestvan û şanonivîsekî bi zimanê spanî bû. Federico García Lorca nîşana azadiyê ye, him wek mirov û him jî wek nivîskar û helbestvan.

Piştî êrîşa leşkerê faşî yê Franco (Franko) ser Komara qanûnî ya Spanî di havîna sala 1936an de lêgêrîn û kuştina rewşenbîr û pêşêngên Komara Spanî destpê kir. Wextê leşkerê Franco ket ser bajarê Granadayê Lorca hatiye girtin û dan ber gulleyan. Lorca ji ber spartina rêxistina Frente Popular a Komara Spanî û ji ber sedema homoseksûelbûna wî hatiye kuştin.

## Dîwanên wî

* *Impresiones y paisajes* (1918)
* *Libro de poemas* (1921)
* *Oda a [[Salvador Dalí]]* ("Pîrozkirin ji bo Salvador Dalî") (1926)
* *[[Romancero gitano]]* (1928)
* *[[Poeta en Nueva York]]* ("Helbestvanê li New Yorkê") (1930)
* *Poema del cante jondo* (1931)
* *Llanto por Ignacio Sánchez Mejías* (1935)
* *Seis poemas gallegos* ("Şeş helbestên galîsiyayî") (1935)
* *Diván del Tamarit* (1936)
* *Sonetos del amor oscuro* ("Soneyên evîna tarî") (1936)

## Şanoyên wî

* *[[Mariana Pineda]]* (1927)
* *La zapatera prodigiosa* (1930)
* *Retablillo de Don Cristóbal*
* *[[El público]]* (1930)
* *Así que pasen cinco años* (1930)
* *Amor de don Perlimplín con Belisa en su jardín* (1933)
* *[[Bodas de sangre]]* (1933)
* *[[Yerma]]* (1934)
* *Doña Rosita la soltera o el lenguaje de las flores*
* *[[La casa de Bernarda Alba]]* ("Mala Bernarda Albayê") (1936)
* *Comedia sin título* (ne xelas e) (1936)

## Çavkanî

* Manuel Ruis Amezcua (1997). Federico García Lorca. Antología esencial. Octaedro, Barcelona.
* Federico García Lorca. Selected Poems. (1997). Pinguin Books, London-New York-Victoria-Toronto-Auckland.

## Grêdanên derve
* Fîlma ku jiyana wî û têkiliyên wî ya bi Dali re mijar kiriye: Little Ashes(2008) http://www.imdb.com/title/tt1104083/

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Hunermend
Kategorî:Jidayikbûn 1898
Kategorî:LGBTiyên Spanî
Kategorî:Mirin 1936
Kategorî:Nivîskarên spanî
Kürt Şiiri Antolojisi

***Kürt Şiiri Antolojisi*** (bi kurdî: *Antolojiya Helbesta Kurdî*) navê pirtûkek e, ku ji alî helbestvan û nivîskar Selîm Temo ve hatiye amadekirin, ji aliyê Pirtukxaneya Agora hat weşandin.

Kürt Şiiri Antolojisi, ku di dîroka Komara Tirkiyê de karê yekemîn e, ji du bergan pêk hatiye. Di antolojiyê de 293 helbestvan û 520 heb helbestên van helbestvanan hene. Antolojî, dîroka helbesta Kurdî li ber çavan radixîne ku ji sedsala 8an dest pê dike û heta sedsala 21î tê.

Antolojî bi du zimanî hatiye amadekirin. Di antolojiyê de him orîjînalên helbestan hene, him wergerên wan yên bi Tirkî. Yekem wezîrê rewşenbirî yê Tirkiyê Prof. Talat Halman, pêşgotinek bo antolojiyê nivîsiye. Di antolojiyê de bi zaraveyên Goranî, Kirmanckî (Kirdkî, Zazakî), Kurmancî, Loranî û Soranî helbest hene. Wêje û zimanê Kurdî bi salan hat qedexekirin. Li gor propagandên serdestan, tu berhem di zimanê Kurdî tunebûn. Lê antolojî, derdixîne holê ku Kurdî, zimanekî gelek dewlemend û kevn e û xwediyê gelek berhemên kevn yên nivîskî ye. Di antolojiyê de di derbarê jiyanname û berhemên helbestvanan de jî gelek agahî hene. Antolojî, di dîroka helbesta Kurdî de antolojiya herî mezin e. Selîm Temo, ku pênc sal li ser antolojiyê xebitiye, di pêşgotina xwe de li ser wêje, helbest û çanda nivîskî ya Kurdî de îdîayên balkeş davêje holê. Antolojî, tev tevî hev 1610 rûpel e. Berga yekem, ji sedsala 8. heta sedsala 19. didomîne. Berga duwem, ji helbestvanên ku di sala 1900î û vir ve de jidayîkbûne hatiyê pê. Ji helbestvanên jin ku hezar sal berê jiyane bigre heta helbestvanên ku mirina xwe nivîsîne, ji helbestên ceman yên herî kevn bigre heta mesnewiyên mezin gelek taybetmendiyên balkêş di antolojiyê de cih girtine. Bi vê antolojiyê, agahiyên di derbarê edebiyata Kurdî de tên niqaş û rexnekirin. Antolojiya Helbesta Kurdî ji bo nasîna helbesta Kurdî ku bi însafa dîrokê gîhiştiye îro berhemeke esasî ye.

## Helbestvanên Antolojiyê

## Binêre
* Antolojiya helbestvanên kurd (pirtûk)

## Girêdanên derve
* Weşanxaneya ku bi tirkî û kurdî antolojiya helbesta kurdî çap kiriye

Kategorî:Kurd
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Wêje
Dêrkufan

**Dêrkufan** (), gundekî Kercosê ye. Li gund nêzîkî 150 mal hene. Dêre kufon gora gotine salên navbera 350 -400 piştî Îsa hatiye çêkirin.ji ber zilma dewleta Tirk, miletê gund mecburî cerdevaniyê bune. Niha nivê gund hatiyê wêrankirin. Ev çend malên ku li gund dijîn, bi sewalên xwe, xwe xwedî dikin. Li gundê Dêrkfanê tenê dibistana seretayî.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kercewsê
Dekşûrî

**Dekşûrî**, her çikasî wekî navê eşîrekê bête binavkirin jî bixwe rêzekke qedîmme wek rêza Hevêrkan ev herdu eşîr bandoreke gelekî mezin li ser jîyana mirovên herêmê dikin.

Kategorî:Eşîr
Rûviyê Sor

**Roviyê sorik, Rovî an jî Rivî** (*Vulpes vulpes*), cureyekî memikdar ên goştxwer ji cinsê *Vulpes* û ji xêzan an famîleya kûçikan (*Canidae*) e ku di nav rovîyên rastîn de mezintirîn û yek ji endamên herî belavbûyî yên ji koma *Carnivora* ye ku li seranserê Nîvkada Bakur ku di nav de piraniya Amerîkaya Bakur, Ewropa, seranserê Kurdistanê, Asya û hinek deverên Afrîkaya Bakur jî heye berbelav bûye. Ev cure di Lîsteya Sor a IUCNê de wekê cureyê herî ku hebûna wan di bin xetereyê de nîne hatiye diyarkirin.

Rovî ajalekî nîvmezin e û tevî ku kurkê roviyê Kurdistanê bi giştî sor e jî, li cihên din cinsên bi rengê spî an reş (zîvîn) jî hene.. . 

## Belavbûn
Rovî, li bilî Nû Zelenda, Madagaskar û çend giravên din, li hemû parzemînên cîhanê hene.

## Şayes

## Xwarin

## Pirbûn

## Taksonomî

## Binêre
* Roviyê Kurdistanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* The Fox Website
* Red Fox , National Geographic
* Natural History of the Red Fox, Wildlife Online
* Red Foxes Screaming Defensively , Educated Earth
* Sacramento Valley red fox info1,
* Sacramento Valley red fox info2 
* A video of a family of red fox cubs, showing their behaviour around the den
* A close up video of an adult male fox

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Canidae
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Rûvî

thumb|Çend cureyên ji hev cûda yên rûviyan

**Rûvî** an **Rovî** , memikdareke ji malbata kûçikan e ku bi giştî di reng sorîn de ne. Ajal xwedî devekê tuj û dirêj, guhek sêgoşeyî û xwedî poçek bi pirç û dirêj in. Rovî ji şîrdarêm û goştxwarên biçûk û navîn in, ên ku bi ser çend regezên malbata Sehan (Canidae)re ve ne. Wan serên pehn û gûhên rast û sêgoşeyî û pozek tûj û dirêj, hinekî hilkişiyayî û kurîyek/dûvikek dirêj û têr mû hene 

Rovî li her cihekî li dinyayê dijîn ûdi belbelavin, lê ji bilî Antarktika. Cûrê herî zêde û belbelav ji wan roviyên sor in. (*Vulpes vulpes*) ên ku nêzîkî 47 ne. Belavbûna hijmar mezin a roviyan di cîhanê de, karî ne bi navûdengîyeka xwirt û cihê xwe di çanda û folklorê li gelek civakên cîhanê de bikin.

## Mijarên têkildar
* Rûviyê Sor

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*
Kondom

thumb|Kondom
**Kondom** an jî **qapût**, prezervatîvek e ku ji lateksê çêkirî ye. Bikaranîna kondomê parastina herî ewle ye li dijî nexweşiyên seksî yên têger mîna zerik, sifilis û eydz.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:AIDS
Kategorî:Tendurustî
Kategorî:Zayendîtiya mirovan
Alaya Ketelonyayê

thumb|rast|La Senyera, alaya Ketelonyayê
**Senyera** (bilêvkin: *senyêre*), navê alaya fermî yê Ketelonya ye.

Alayeke dîrokî û heraldîk e. Bi eslê xwe, di sedsala 11'an de nîşana Kontê Barselonayê bû, lê pişt re bû alaya giştî ya Taca Aragonê.

Di sedsala 19'an de, ligel vejandina neteweparêziya ketelanî alaya neteweyî ya Ketelonyayê bû. Li referendûma sala 1932'an yekem Statûtên Otonom ên Ketelonyayê hatin erêkirin û alaya fermî ya herêmê bû.

Katalonya
Weşanên Sewadê

**Weşanên Sewadê** di rezbera 2007'an de li Bazîdê vebûye. Niha tenê li ser ferhengên kurdî dixebite û pêşniyareke wê ya li ser wêjeya zarokan û berhevkirina dîroka gelêrî heye.Tenê berhemek weşandiye û ew jî: Ferhenga Destî -kurdî bi kurdî- ya Umîd Demîrhan e. Xwediyê wê Omit Celalî ye.

Kategorî:Weşanxane
Ikurriña

**Ikurriña** (), bi zimanê baskî yê yekgirtî **Ikurrina**, navê alaya Welatê Baskî ye.

Di sala 1894an de ji layê du birayên Luis û Sabina Arana ve hate çêkirin. Sabina Arana sazberê Partiya Neteweparêz a Baskî (bi baskî: *Euzko Alderdi Jeltzalea*, bi spanî: *Partido Nacionalista Vasco*) ye.

Ji sala 1979an vir de alaya fermî ya herêma otonom a Welatê Baskî li Spanyayê ye. Îro jî ji bo neteweparêzên baskî, semboleke hemû gelê baskî ye, ango baskên him li Fransa û him jî li Spanyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Alayên neteweyî
Kategorî:Alayên Spanyayê
Zimanên altayî

**Zimanên altayî**, malbatekî ziman li Asya û Ewropa ye.

## Parçeyên Altayî
#### Beşa tirkî
** Tirkiya kevin (mirî ye)
** Bolgarî:
*** Çuvaşî
*** Tirkî
**** Tirkiya başûrî:
***** Xalacî
***** Gagauzî
***** Tirkî
***** Turkmenî an jî turkomanî
***** binbeşa azerbaycanî:
****** Azerbaycanî an azerî
****** Qaşqayî
**** Tirkiya rojhilatî:
***** Uygurî
***** Ozbekî
***** Salarî
**** Tirkiya rojavayî:
***** Başkirî
***** binbeşa kumikî û karaçayî:
****** Karaçayî
****** Karaîm
****** Kumikî
****** Tatariya Krîmê
***** binbeşa tatarî:
****** Tatarî
****** Barabayî
**** Tirkiya navendî:
***** Nogayî
***** Qereqalpaqî
***** Qezaxî
***** Qirgizî
**** Tirkiya bakurî:
***** binbeşa yakutî:
****** Yakutî an saxayî
****** Dolganî
***** binbeşa tuvayî û altayî:
****** Xakasî
****** binbeşa altayî:
******* Altayî
******* Altayiya bakurî
****** binbeşê çulimî û şorî:
******* Çulimî
******* Şorî
****** binbeşa tuvayî û karagasî:
******* Tuvayî
******* Karagasî

## Beşa mongolî (moxolî) û tungusî
** Mongolî an moxolî: mongoliya klasîk
*** Moxoliya rojavayî:
**** Moxolî an mogolî
*** Moxoliya rojhilatî:
**** binşaxê dagurî:
***** Dagurî
**** binşaxê monguorî:
***** Monguorî
***** Uyguriya zer
***** Pao-an
***** Santayî
**** binşaxê oiratî û xalxayî:
***** binbeşa oiratî û kalmikî:
****** Oiratî
****** Kalmikî
***** binbeşa xalxayî û buriyatî:
****** şaxê buriyatî:
******* Buriyatî
****** şaxê moxolî an mongolî:
******* Xalxayî
******* Xorçînî
******* Ordosî

** Tungusî:
*** Tungusiya bakurî:
**** Evenî
**** Negidalî
**** binşaxê evenkî:
***** Evenkî
***** Solonî
***** Manegirî
***** Oroxonî
*** Tungusiya başûr:
**** binşaxê başûr-rojavayî:
***** Ju-chen (mirî ye)
***** Mançuyî
**** binşaxê başûr-rojhilatî:
***** beşa nanacî:
****** Akanî
****** Birarî
****** Goldî (?)
****** Kileyî
****** Olçayî
****** Orokî
****** Samagirî
***** beşa udiheyî:
****** Oroçî
****** Udiheyî

## Çavkanî

* Merritt Ruhlen (1991). A guide to the world's languages. Edward Arnold, Kent.

Kategorî:Asyaya Navendî
Kategorî:Lîste
Kategorî:Malbatên zimanan
Karbon

**Karbon** (, , ji , wek **komir** jî tê nasîm) hîmanekê anko elementekê kîmyayî ye ko çevenga wê "C" û hijmara atomî a wê jî 6 e. Karbon di xwezayê da hîmanekê mişe û zehv e û pêkhateka serekî ya endamwerên jînewer e. Karbon hîmanekê nemertal û çarvalayîk e ko gelek alîtrop anko allotrop ên wê hene.

## Navê wê

Navê karbon ji zimanê latînî, ji *carbo* bi ramana "rejû", "rejî", "komir" an "xelûzê" dihêt. Di hindek zimanên romanî da ev peyv niha jî herdu ramanan digehînit.

## Wekî din binihêre
* Rejûya êzingan
* Rejûya kevirî
* Antrasît

## Çavkanî

Kategorî:Element
Bariste

**Girse** (bi înglîzî: *mass*) yek ji têgeh an çemkên sereke di fizîkê de ye ko bi awayekê xwerû têye wateyî: "çend keriste anko bûjen di tiştekî da heye". Mekanîka Klasîk da, girse yek ji çemkên navendîn û girîng e. Di çarçoveya livzanistên (kînematîkên) li gorî (relativistic) da pênaseyên cidacida jibo çemka girseyê hene. Di bîrdoza rêjeyîniyê (bi îngilîzî: *theory of relativity*) de, girseyê neberguhêr dihêt pênasekirin ko gelek ji çemka girseyî di fizîka klasîk nêzîk e. Li goreyê vê têgehê, di çarçoveya amajeyê yên cidacida de û li goreyê temaşevanên cidacida ve girse neguhêr e û her bi yek qebareyî ye.

Di bikaranîna nefermî ya rojane de, girse wekî kêş an giraniyê dihêt bikaranîn. Lê bi ramaneka hûr ya fizîkî, kêş qebareya hêza rakêşanê li ser girseyî ye. Jiber hindê ko di bikaranîna rojane da hêza rakêşa erdî li ser tiştan her yeke, girse û kêş wekhev dibin. Lê dema kesek li bilindahiyan an jî li ser extereka dî kêşa tiştan bipîvit hingê verêja pîvanê ne wekî pîvana li ser rûyê erdî ye. Yekîna kêşê, jiber ko hêz e, û yekîna girseyê ne yek in.

## Yekeya girseyê
Di SI anko Sîstema Navneteweyî ya Yekeyê da, yekeya girseyê kîlogram e.

## Çavkanî


Kategorî:Çendaniyên fizikî
Kategorî:Fizîk
Zimanên ûralî û yukaxîrî

## Zimanên ûralî û yukaxîrî
* şaxê yukaxîrî
** Yukaxîrî
** Çuvantsi (mirî ye)
** Omok (mirî ye)

* şaxê ûralî
** beşa samoyed
*** Samoyeda bakur:
**** Nenets
**** Enets
**** Nganasan
*** Samoyeda başûr:
**** Selkup
**** Kamas (mirî ye)
** beşa fînî û ûgrî
*** binbeşê ûgrî:
**** Mecarî
**** zimanên obî û ûgrî:
***** Xanti
***** Mansî
*** binbeşe fînî
**** zimanên permî:
***** Udmurt
***** Komî
**** zimanên volgayî:
***** Marî
***** Mordvîn
**** zimanên finî yên bakurî:
***** zimanên sámî (saamî, laponî):
****** Sámiya bakurî
****** Sámiya rojhilatî
****** Sámiya başûrî
***** zimanên finî yên baltîk:
****** Fînî
****** Îngrî
****** Karelî
****** Olonets
****** Ludî
****** Vepsî
****** Votî
****** Estonî
****** Livonî

## Çavkanî
* Merritt Ruhlen (1991). A guide to the world's languages. Edward Arnold, Kent.

Kategorî:Malbatên zimanan
Hejmara atomî

**Hijmara atomî (Z)** an jî **nimroya atomê** di fîzîk û kîmyayê da hijmara protonên nava navoka atomê ye ko çevenga wê **Z** e. Hijmara protonî jî navekê dî yê hijmara atomî ye. Hijmara protonên nava navoka atomê bi awayekê yekane hîman anko elementên kîmyayî diyar dikit. Di atomeka bê barê karevayî da hijmara elektronan jî bi qasî hijmra atomî ye.

Hjmara atomî gelek girêdayî hijmara baristeyî ye ko hijmara protonan û notronên nava navokê ye. Hijmara baristeyî hijmara îsotopên hîmanê diyar dikit û bi awayekê edetî piştî navê hîmanê dihêt, jibo mînak Karbon-14.

## Dîrok
Li destpêkê hijmara atomî jibo diyarkirina cihê hîmanan di xişteya gerranî anko cedwela peryodîk da dihat bikaranîn ko Dîmîtrî Mendelyevî jibo rêzkirina hîmanên niyaskirî li goreyê kêşa atomî bikardiînan. Lê eger tenê bi kêşa atomê rêza hîmanan di xişteya gerranî da bihêt diyarkirin, hindek şaşî rû didin. Jibo mînak cihê yod û teleriyomê dibê bihêt guhartin. Dema ew li goreyê saloxetên wan bihên rêzkirin zêdetir digel hijmara atomî rêk dikevin.

Ev şaşî heta sala 1913ê nehat famkirin. Li wê salê, Henry Gwyn Jeffreys Moseleyî havildariyeka gelek mukim di navbera cihê dirist yê hîmanan di xişteya gerranî da û şebengên (spektrumên) ko ji bijandina tîrêja Xê çê dibûn vedît. Vê vedîtinê anko keşfê selimand anko îsbat kir ko haviliyek di navbera hijmara atomî û barê karevayî yê navoka atomê da heye.

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Hejmar
Darex

**Darex** masiyekî endemîk e ku li ava bi karbonat a Behra Wanê dijî.

## Galerî

Darex.jpg
Inci kefali 2.jpg
Tandırda Van balığı.jpg
Tandırda Van balığı4.jpg|Di tendûrê de
Van Van Beşyol Meydanı fish monument 4486.jpg|Bîrdariya Darexan li Wanê
İnci Kefali Festivali.jpg|Festîvala Darex


## Girêdanên derve

Ji WaterWiki

Kategorî:Heywan
Kategorî:Masî
Hejmara baristeyî

**Hijmara baristeyî** anko **hijmara baristeyî a atomê** an **hijmara nokleonî** ko çevenga wê **A** ye, hijmara nokleon anko tevaya proton û notronên navoka atoma hîman anko elementeka kîmyayî ye. Hijmara atomî nabit digel vê bihêt tevlihevkirin ko tenê hijmara protonên nav navoka atomê ye.

Kategorî:Fizîk