open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Devanagarî

**Devanagarî** yan **dêvenagerî** ( *devanāgarī*), navê alfabeya zimanê hindî ye. Hine zimanên din jî vê alfabeyê bi kar tînin. Hinek ji van zimanan sanskrît, marathî, nepalî, keşmîrî û sindhî ne.

### Dengdêr

### Bêdeng

Li jêr, li alîkî herfên dêvenagerî, li aliyê din tîpguhêziya herfê, fonetîka wê û miqabilê di alfabeya urdû da hatine dayîn.

Bi zimanê hindî, bo nivîsandina peyvên ku ji farisî, erebî û înglîzî hildane, herfên ku di sanskrîtî da tune ne, bi danîna ***nuqte***yekî li bin hine herfan têne nîşandan. Çend hev ji wan wek li jêr in:

Gava ku zimanê urdû bi vê alfabeyê tê nivîsandin, bona herfa bêdeng a erebî-farisî ع (ayn), (ku bi urdû nahê bilêvkirin), अ (a) bi nîşanka dengdêr tê bikarhanîn.

### Hejmar

## Çavkanî

Kategorî:Alfabe
Tamîl

[thumb|Tamîl ([Sri Lanka) ]]
**Tamîl** (Tamîlkî: தமிழர், tamîl) gelekî bakura Srî Lanka û parêzgeha Tamil Nadu a Başûr rojavaya Hindistanêye. Bi zimanê Tamîlkî ,ku xwedanê wêjeye 2000 salîye, diaxifin. Hinek ji wan li hemo cîhanê belavbune. Hejmara gelheyê nêzîkê 77.000.000 e. 
Piranî li ser ola hindûye. hinek jî li ser ola misilmanî û Xiristiyanîne.

tamîla di dîrokêda gellek berhemên girîng li ser muzîk, peyker çêkirin û avasazî(mimarî) da avakirine.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin
Kategorî:Komên etnîk li Asyaya Başûr
Kategorî:Komên etnîk li Hindistanê
Kategorî:Komên etnîk li Malezyayê
Kategorî:Komên etnîk li Singapûrê
Kategorî:Komên etnîk li Srî Lanka
Zimanê tamîlî

**Tamîlî** yan tamîlkî, zimanê fermî a parêzgeha Tamil Nadu ye. Xwedanê diroka 2000 salî ye. Zimanekî ji zimanên Dravidyan e. Li bakura Srî Lanka û parêzgeha Tamil Nadu a başûr rojavaya Hindistanê ji aliyê 87.000.000 kesî ve tê axaftin.8.000.000 kes jî wek zimanê duyemîn diaxivin.Di alfabeya Tamilê de 12 dengdar 18 bêdeng û yek jî tîpê taybet heye.

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Îndonezyayê
Kategorî:Zimanên Malezyayê
Kategorî:Zimanên Singapûrê
Kategorî:Zimanên Srî Lanka
Cindo (eşîr)

**Cindo** eşîrekî mezine û Dimilî (Zaza) ye. Di navçeya Bedlîs'ê Motkî û paş ra navçeyên Tetwan û Norşîn de bi cîh bune.

**Eşira Cindo** xwe Kurd û zimanê xwe jî Dimilkî hesêp dike. Zêdetir 5.000 kesin

**Eşîra Cindo**, nêzîkê berê 250-300 sal ji Botan koç kirîye Motkî. Tê gotin ku lê Botan xelayîyek mezin çêbu û eşîrên Dimilî ber vî xelayî koç kirine heremên din. Ev gotar Dimilîyên heremên din va jî te ziman. Gotara duyemîn jî ewe ku, di navbera eşîrên Dimilî û hêzên Mîrê Botan de şer derketîye. Badê şer eşîrên Dimilî ji heremê derketine.

Berê Botan eşîrên Dimilî li Hakkarî (Heqarî, Çolemerg) bi cîh bi bûn û alî lêkolînvanan tê gotin ku Dimilî, Deylemine. Salên 800-1000 de ji Deylem koç kırıne Anatolî yê. Ji aliyê dîroknasê Farîsî Hemza Îsfehanî kû sedsala 10 an de jîyaye tê gotin kû Deylemiyan ra Farisi dibêjin Kurdên Taberîstan û Ereb jî dibêjin Kurden Suristan.

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên dimilî
Kategorî:Eşîrên Bedlîsê
Kategorî:Eşîrên Motkî
Huang Xianfan

**Huang Xianfan** (; , Fusui –  Guilin), dîroknas û profesorekî çînî bû.

## Jînenîgarî

Huang Xianfan di sala 1899an de li Çînê, li Fusuiê ji diya xwe bûye. Ew li Guangxiyê ya Gan Xinchan (bi çînî: 甘錦英/甘锦英) hate dinê. Huang Xianfan perwerdeya xwe ya bingihîn li Fusuiyê û Nanningê (paytexta Guangxi) wergirt. Di maynê salên 1926an û 1937an de wî li ser dîrokê xwend ji normal zanîngeha Beijingê (Pekîn) ya Çînê û zanîngeha Tokyoyê ya Japonê. Ew ji zanîngeha Beijingê de di 1932an de destûryar bû. Di 1940an de ew li zanîngeha Guangxiyê bû profesorê asîstent di 1941an de jî li zanîngeha Sun Jatsenê bû profesor. Huang di navbera salên 1943-1953an de li zanîngeha Guangxiyê (gelê wir zhuang e) bû profesor. Di sala 1954-1982an de profesor li zanîngeha Guangxiyê bû.

## Berhem

* Dîrokê Çînê
* Dîrokê wir Zhuang

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* bi çînî: dîroknas Huang Xianfan http://www.china.com.cn/aboutchina/zhuanti/zzfq08/2008-12/08/content_16914964.htm 
* bi çînî: profesor wir Zhuang http://www.youdaxue.com/info/masterList.php?nationid=3&subjectid=40&page=2
* bi çînî: dîrokê wir Zhuang http://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%A3%AE%E6%97%8F%E9%80%9A%E5%8F%B2

Kategorî:Çînî
Kategorî:Dîroknas
Kategorî:Jidayikbûn 1899
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1982
Kategorî:Zhuang (netewe)
Mol

**Mol;** pêzeyê ku qasî hêjmara avogadroyê(6,0221415 · 1023) atom an jî molekul dihêwirînêra tê qotin.

wekok;

* Girseya 1 mol atoma hîdrojenê (H2) = 1 g

* Girseya 1 mol atoma oksîjenê (O2) = 16 g

* Girseya 1 mol molekula avê (H2O) = 18 g

* Girseya 1 molekula avê = \frac{18}{(6,0221415 \cdot 10^{23})}g

**Parîneya Molê: Mole fraction**

Parîneya Molê, mezinahiya perçeyekê, ni , (bi mol) liser hemû perçeyan, xtot e ku bi xi tê nîşandan.

**xi = ni / xtot**

**Komkirin û zêdekirina hemû parîneyên Molê bi hev re, dibe jimareya yek.**

Kategorî:Cureyê pîvanê
Kategorî:Kîmya
Kategorî:Yeke
Roja Zimanê Zikmakî ya Navneteweyî

**Roja Zimanê Zikmakî ya Navneteweyî** pîrozbahiyeke salane ya cîhanî ye ku her sal di 21ê sibatê de ji bo pêşxistina hişmendiya li ser cihêrengiya zimanî û çandî û ji bo pêşxistina pirzimanîbûnê tê lidarxistin. Roja zimanê zikmakî ya navneteweyî yekem car ji aliyê UNESCOyê ve di 17 mijdara 1999an de hatiye ragihandin ku ev roj bi fermî ji hêla Civaka Giştî ya Neteweyên Yekbûyî ve bi pejirandina biryara Neteweyên Yekbûyî ya sala 2002an de hatiye pejirandin.

Roja zimanê zikmakî beşeke ji destpêşxeriya berfirehtir "ji bo pêşvebirina parastin û mihafizekirina hemû zimanên ku ji aliyê gelên cîhanê ve tên bikaranîn" ku ji aliyê Civaka Giştî ya Neteweyên Yekbûyî ve di 16ê gulana sala 2007an de di biryara 61/266 ya Neteweyên Yekbûyî de hatiye pejirandin ku di sala 2008an de weke Sala Zimanan a Navneteweyî hatiye destnîşankirin. Fikrê pîrozkirina Roja Zimanê Zikmakî ya Navneteweyî bi hewlên Bengladeşê derketiye holê.
 
Ev roj her sal li seranserê cîhanê bi çalakiyên pirrengî tê pîrozkirin. Armancên vê rojê ev in:

* Balkişandina ser mafê perwerdeya zimanê zikmakî.
* Bilindkirina têgihiştinan ji bo civakeke pirçandî.
* Bilindkirina toleransan li hember mirovên cihêreng.

## Dîrok

Dema ku UNESCO li ser pirsa dîyarkirina rojê di nav lêgerînê de bû, bengladeşiyan 21ê sibatê pêşnîyar kir.

Di 21ê sibata 1952an de, di xwepêşandaneke ji bo fermîbûna zimanê zikmakî de polîs 11 kes kuştin. Loma bengladeşî 21ê sibatê wek roja şehîdên zimanê xwe bi bîr tînin.

Bengladeş heta sala 1971ê mêtingeha Pakistanê bû. Hema hema hemî bengladeşî bi bengalî dipeyivîn, lê dîsa jî zimanê wan ê fermî zimanê Pakistanê, urdû, bû. Bengladeşî ji vê yekê ne razî bûn. Nerazîbûna xwe bi çalakiyên têvel diyar dikirin.

Di 21ê sibata 1952ê de, ji bo ku zimanê bengalî jî li gel zimanê Pakistanê yê fermî, urdû, bibe zimanê fermî, xwendekaran xwepêşandaneke girseyî li dar xist. Polîs êrîş bir ser xwepêşandaran û 11 kes kuştin. Lê Bengladeşiyan têkoşîna xwe ya ji bo fermîbûna zimanê xwe yê zikmakî domandin.

Hikûmeta Pakistanê neçar ma ku di 1956an de urdû û bengalî bi hev re li Pakistanê bike zimanên fermî. 21ê sibatê di têkoşîna ji bo bikaranîna mafê zimanê zikmakî qonaxeke girîng e. Lewma UNESCOyê ev roj pejirand.

Di van salên dawî de kurd jî vê rojê pîroz dikin û balê dikşînin ser mafê kurdan ê perwerdeya zimanê zikmakî.

## Çavkanî

Kategorî:Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Ziman
Jean-Marie Gustave Le Clézio

**Jean-Marie Gustave Le Clézio** (, li Nice) xelatgirê Xelata Nobelê ya wêjeyê sala 2008an e.

 li Nice hatiye dinyayê. Koka dê û bavê wî ji Mauritiusê ye. Le Clézio di heşt saliya xwe de bi malbata xwe re bar dike Nîjeryayê. Piştî Şerê cîhanî yê duyem bavê wî wek doktor li wir dimîne. Rêwîtiya wî ya ku bi keştîyê mehekê diçe Nîjeryayê, Dibe destpêka kariyera wî ya Nivîskariyê. Di vê rêwitiya xwe ya dûr û dirêj de, du pirtûkên biçûk bi navê **Un long voyage** och **Oradi noir** bi berhev aniye û daye weşandin.

Ew bi du zimanan mezin bûye: fransî û îngîlîzî. Di sala 1950î de tev malbata xwe bi paş ve vedigere Nice. 1957an da dibistana amadehiyê(lise) xilas dike û di sala 1958 -59an de li Bistolê, di 1960-61an de jî li Londonê îngîlîzî dixwîne. Eksama xwe ya bingehîn li Instituta d’Études Littéraireyê di 1963an de dide. Dîploma xwe ya bilind jî li Zanîngeha Aix-en-Provenceyê di 1964an de, teza xwe ya doktorayê jî li ser dîroka Meksîkaya kevn li Zanîngeha Perpignanê di 1983an de temam dike. Li Zanîngehê Bangkok, Meksîko City, Bosto, Austin och Albuquerqueyê dersan dide.

Le Clézio bi nivîsandina essay, novel û romanên xwe kariyera xwe avakiriye. Bi nivisandinên xwe yên pêşîn li ser xeteka romana nû "nouveau roman" nêzî Sartre û Camus dibe.

Mijar û vebêjerên berhemên wî bêtir ên gelên bindest, kolonî û derbederên welatên xwe ne. Le Clézio bi ruh û rastiya mijar û vebêjerên xwe rexneyên vekirî û veşarî li welatên ewrûpî dike ku ew bi ruhên xwe, bi mentaliteyên xwe nikarin ji kaînetê û ji çandên cihêreng hez bikin.

Le Clézio romana xwe ya pêşîn Le procès-verbal di sala 1963an qedand û di pey re jî gelek berhemên din nivîsand.

Le Clézio bi romana xwe ya Désert (1988) kariyera romanivîsiya xwe xwûrttir kir û bi wê romana xwe jî xelata Akademiya Fransayê wergirt.

Xelata Nobelê ya wêjeyê ya sala 2008an jî girt.

## Çavkanî
* http://www.birnebun.com/hejmar/PDF/birnebunweb40.pdf  (rûpel:12)

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Nivîskarên postmodern
Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Dibistan

thumb|Zarok di mektebeke kurdî de kitêbên kurdî dixwînin|250x250px

**Dibistan**, **mekteb** an jî **medrese** bi giştî ev cih e ku ji bo perwerdehiyê bi awayekî taybet hatiye avakirin. Armanca dibistana perwerdehiya şagirtan e.

Dibistan ne tenê ji bo hînkirina zanînê zanistiye, lê herwiha cihê çand, huner, muzîk û hwd. e jî.

Li piraniyê welata sistema perwerdehiyê bi giştî fermî ye. Piranî dibistanên fermî hene. Dibistanên taybet jî hene û evana jî bi girêdayî zagonan in.

Dibistan ji aliyê dewletan an jî ji aliyê xêrxwazan ve tê çêkirin. Hemû dibistan xwedanekî navekî ye. Di hundirê dibistananda wanegeh, odê mamostayan, laboratûar, destgeh û ...hwd hene. Ji kesên ku di dibistanê de tişta fêrî şagirtan dikin re mamoste tê gotin.

## Binêre herwiha
* Dibistana seretayî
* Dibistana amadeyî
* Zanîngeh
1702

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Bêrî Bihar

**Bêrî Bihar** nivîskar û helbestvanekî kurd e ku li gundekî Êliha (Batmanê) ji dayîk bûye.

Bêrî Bihar di sala 1995 an de Enqere Zaningeha Gazî beşa mamostetiyê kuta kiriye. 5 salan wek mamoste xebitiye, da ku kirasê karmendiya dagirkeran ji tengahî we haniye ber fetisandine, ewê dev ji vî karî berdaye û jîn û dema xwe ber bi Kurdewariyê ve ajotiye. Mijara helbestên wê piranî jîn û jiyana jina Kurde. Heya niha du Dîwanên wê bi navê *Qeşem* û *Buwariya Hestên Lerizi* hatine çapkirin.

Li gel karê helbestvaniyê çîrok jî ji mezin û piçûkan ra dinivîsîne. Çîrokên zarokan weke rêzepirtûk ku ji pênc çîrokan pêk te li ber çapê ne. Helbestên Bêrî Bihar di gelek rojname, kovar û malperan mîna Kovara Pênûs, Rewşen, Hîwa, Rojnama Agirî ya Hewlerê, Kovara Soera li Holendayê, Malper Kaniya Helbestan, Mehname û wekî din de hatine weşandin.

## Berhem
* Qeşem (Stembol 2002, weşanên Sî- Weşanên Avagon),
* Buwariya Hestên Lerizi (Stembol 2005, Weşanên Avagon) çap bûne.
* Bêrî Bihar û Antolojiyên Helbestên Kurdî
* Sara Seri, Pirtûkên Zarokan
* Sara Alîkarî Dike
* Sara û Beqên Kesk
* Sara û Kerê wê Şîno
* Sara û Mîro
* Sara û Hirça Reqsê
* Kes tûne bû (helbest, Weşanên Avesta, Stembol)
* Şemar û solên rengîn (çîrok ya zarokan- Weşanên Ava)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Êlihê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Rojnameya Welatê Rojê

Weşana ‘Mala Kurdan’ **Rojnameya Welatê Rojê** sibat 1999’an da derdikeve. Di destpêkê de rojname 15 roja carê dertê, paşê mehekî carê dertê. Pêşî bi 4 rûpela derdikeve. Piştre dibe 8 rûpel niha jî wekî 16 rûpel derdikeve. Her çiqas du rûpelên dawî bi kurdî û tîpên latînî bin jî, giraniya rojnameyê jî bi ermenkî ye. Serkarê Giştî yê rojnameyê Akademîsyen û Nivîskar Çerkezê Reş sedema vê yekê wiha diyar dike: “Me xwest gelê ermenî çand, dîrok û edebiyata me binase…”

Naveroka rojnameyê çandî, wêjeyî û siyasî ye. Lê Çerkezê Reş dibêje ku ew rojnameyeke îdeolojîk û siyasî ne û nikarin xwe ji rewşa tevgera gelê kurd bişon. Li gorî îdîaya berpirsiyarê rojnameyê çara ewil li Ermenîstanê ‘Edebiyata Kurdan a Qirna Navîn’ di rojnameya wan de hatiye nivîsîn. Wekî mînak jî dibêje ku wî cara ewîl di dîrokê de helbestên Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û Elî Herîrî tercûmeyî ermenkî kirine û di rojnameyê de weşandine. Niha jî rojname li ser Nîzamî Gencewî disekine ku di sedsala 12'an de wekî fikirdar û helbestvanekî mezin tê hesibandin. Çerkezê Reş diyar dike ku li aliyekî azerî li aliyê din fars li Gencewî xwedî derdikevin lê ew bixwe kurd e û bixwe ji Gencê bûye ku wê demê di destê kurdên Şedadî de bûye.

Vê gavê bi tevahî 3 kes xebata rojnameyê dimeşînin: Çerkezê Reş, Derya Botan û Karîne Usubyan. Berê tîraja rojnameyê 1200 heb bû, niha tîraj daketiye 700’î. Lê xebatkara rojnameyê Karîne Usubyan diyar dike ku ev tîraj têrê nake, lewre pêwîst e ku ew tîrajê bilind bikin. Di der barê nêzîktêdayîna gelê ermenîyanda Karîne Usubyan wiha dibêje: “Gelê ermenî bi kêfxweşî li rojnameya me mêze dike. Ji ber ku giraniya zimanê rojnameya me bi ermenkî ye, hê bêhtir aleqa nîşan didin. Çend kes ji gelê ermenî hene ku tên li rojnameyê dipirsin..”

Rojname di varê teknîkê de di nava kêmasiyan de ye. hewce bi kompîtur û scannerekê heye. Her wiha Çerkezê Reş dibêje ku ew di warê bernameya zimanê kurdî ya li ser kompîturê de jî zehmetiyê dikişînin.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Cemazîyelewel

**Cemazîyelewel** an **cumadalûla** yan jî **cumadalewel** (bi erebî: جمادى الأول, *Jamada l-Awwal*) meha pêncem a Salnameya koçî ye. Ji bo Salnameya koçî li Salnameya mîladî 10 an jî 11 rojan hindik dajo, cemazîyelewel gorî Salnameya Mîladî her sal dîrokên cuda tê dîjîn.

## Girêdanên derve
* Wergera Hicrî û Mîladî

Kategorî:Meh
Kategorî:Mehên salnameya koçî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Cemazîyelaxer

**Cemazîyelaxer** an jî **cumadasaniye** (bi erebî: أو جمادى الثاني, *Jumada th-Thaniyya*) meha şeşem a salnameya koçî ye.

## Girêdanên derve
* Wergera koçî û zayinî

Kategorî:Meh
Kategorî:Mehên salnameya koçî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
ISO 639

**ISO 639**, sîstemeka koda navnetewîye ku ji aliyê ISO hatiye diyarkirin ji bona navê hemû zimanê dinyayê bi kurtenavên ji 2 an jî ji 3 tîpa pêk tê bê nîşandin.

Vê gavê ISO 639-1 û ISO 639-2 standardên fermîne û ji aliyê ISO bi avayeki fermî tên bikaranîn. ISO 639-3 jî tê amadekirin.

Koda ISO 639-1 ji 2 tîpa pêk tê. Koda ISO 639-2 ji 3 tîpa pêk tê.

wekok:

Lîsta ISO 639-1 û ISO 639-2;
* http://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php

## ISO 639-1
Tenê hinek ziman tê de hene. Êdî hew tê mezinkirin û kodên ku niha tê de hene wê heta heta wê ew bin.

## ISO 639-2
ISO 639-2/B û ISO 639-2/T hene. Versiyona B hinek kodan li ser navên înglîzî çêdikê lê versiyona T hemû kodan li ser navê ziman yê di wî zimanî de çêdikê. Yanî ji ber ku navê almanî bi înglîzî German e û bi almanî Deutsch e, koda B "ger" e û koda T "deu" e.

Kodên B zêde nayên şuxilandin û ISO 639-3 bingeha kodên xwe ji 639-2/T tênê, ji ber vê çêtir e yek T bişuxilînê.

## ISO 639-3
Kodên zimanan û zaravayan dihewînê.

## Çavkanî
* http://www.loc.gov/standards/iso639-2

Kategorî:Standardên ISOyê
I
Fatma Îsa

**Fatma Îsa** (jdb. 1934-[1933]-, Azerbaycan,-[navbera Ermenîstan û Nexcivanê]- gundê Erezegin -[Erezdeyanî]-− m. 15ê kanûna paşîn a 2010an, Ermenistan) stranbêjeke jine ku li Ermenistanê

## Kurtejiyan
### Zarokatî
Sala 1934an da li Azerbaycan, gundê Erezegin hate dinyayê. Piştî 3 salan, bi hemû Kurdan ve hate mişextkirin (sirgûn). Çu gundê Hamzali a Ermenistan û li vir jiyana xwe berdewam kir. Dibistan nexwend. Dema ku bû 14 salî wek hemû keçên Kurd, bi zordariya malbata xwe hate zewicandin. Ji piçukatiya xwe virda xwedanê dengekî xweş û guhekî ji aliyê muzîkê rind bû. Li dora wê dengbêj hebûn û wê jî hez dikir ku mîna dengbêjan kilama bêje. Bi vî avayî ew jî kete nav muzîkê.

Lê wê demê, stranbêjiya keçên Kurdên sunnî, ji aliyê malbat û ji kesên derdorê wan de nedihatê xwestin. Ev yek mina gunehekî dahate dîtin. Ewê jî ji ber vê yekê kilam û stranê xwe dîwanê jinan de, li cem jinan digot.

### Xebata wê ya di Radyo Erîvanê de
Di sala 1972an de Radyoya Êrîvanê ji bo ku hine dengên nû yê keçên Kurdê sunnî bibîne lêkolîn çêdike. Vê demê Fatma Îsa bi palpiştiya bûrayê xwe bi xebatkarên radyoyêra diaxife.

Fatma Îsa wê demê wiha bîrtîne:

"Êw jinê ku wê demê di Radyoya Êrîvanê de stran digotin mîna Sûsika Simo, Zadina Şekir hwd... Kurdên Êzîdî bûn. Lê, ji bo ku dengê jinê Kurdên sunnî jî bê naskirin lêkolînek darxistin. Ji ber vê yekê hatin gundê me jî. Vê demê temenê min jî pêşve çû bû. Birayê min ji xebatkarên radyoyê pêşniyar kiribû ku bila min jî guhdar bikin. Wan qebûl kir û ez jî guhtarkirim. Min çend stranên klasîk got. Wan ez guhtarkirim û pir keyfxweş bûn. Rojên paşî wan ez birim redaksiyona radyoyê."

Li radyoye, dengê Fatma Îsa li berpirsiyarê radyoyê Xelîl Muradov ra pir xweş tê. Fatma Îsa di redaksiyonê de kilamên “De Miho”, “Dînamin”, “ Şerê Reya Beşer”, “Gedê Mirzo”, “Dervêşê Evdî” hwd... dibêje û ewan tên qeyd kirin. Bi taybetî kilama “De Miho” di dilê hemû Kurdan de cihekî girîng digre.

Kilama “De Miho” çavkaniya xwe ji evîna keça mîrekî Kurdan Telli û lawekî xizan Miho digrê. Di kilamê de keçik hezkirina xwe ya ji Miho tîne ziman.

Fatma Îsa yek carê di radyoyêda dibêjê û car din nabêje. Lê ev car têra wê dike ku ji aliyê hemû Kurdan bê nazkirin.

Piştî ku Sovyet belav bû Ermenistanê ji wê derê 50 hezar kes sirgûn kirin û Fatma Îsajî yek ji wan bû. Fatma Îsa ku tevî malbata xwe bi sirgûnî hatibû herêma Krasnodarê di nav gel de xwedî ciheke bi hurmet bû.

Di roja 15ê kanûna paşîn a 2010an de Fatma Îsa jiyana xwe li Ermenistanê ji dest da.

## Stranên wê
* De Miho
* Dîna min
* Şerê Reya Beşer
* Gedê Mirzo

## Çavkanî

* Portreya Fatma Îsa (bi tirkî) 

## Girêdanên derve
Strana Fatma Îsa ya bi navê Miho

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Kategorî:Mirin 2010
Kategorî:Radyoya Êrîvanê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Berhem Salih

**Berhem Ehmed Salih** (, *Berhem Eḧmed Salliḧ;* jdb.  li bajarê Silêmaniyê) siyasetmedarekî kurd e ku di navbera salên 2018 û 2022an serokkomarê Iraqê bû.

## Jiyan
Di sala 1976an de bû endamê Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (YNK). Di sala 1976an de ji ber xebatên xwe yên di nav tevgera rizgariya gelê kurd de ji bal rejima Baasê ve du caran hat girtin. 43 rojan li Kerkûkê di bin lêpirsînê û îşkencê de ma. Dibistana amadeyî (lîse) bi dereceya yekê xelas kir. Ew bi dereceya dîploma xwe li seranserê Kurdistana Başûr bû yekem û li seranserê Iraqê bû sêyem.

Ji bo ku tûşî lêgerîn û lêpirsîna rejimê hat Iraq bi cî hişt û çûye Brîtanyayê. Li wir bû endamê rêxistina Ewropayê ya YNKê û wek berpirsekî pêwendiyên derve li Londonê kar kir. Li gel xebata xwe wî perwerdeya xwe ya li zanîngehê jî kir, di sala 1983an de Zanîngeha Cardiffê temam kir û bû mihendîzê avakirinê. Di sala 1987an de li Zanîngeha Liverpoolê li Brîtanyayê li ser ”Di Muhendîzyê de Programên Statîstîkê û Komputerê” doktora girt. Ji bo şirketeke ewropî wek rabêjê mihendîziyê kar kir.

Piştî raperîna 1992an di Kongreya pêşî a YNKê de ji bo merkeza rêxistinê hat hilbijartin û wek nunerê rêxistinê ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat tayinkirin. Bû serokê Ofisa YNKê a Amerîkayê. Piştî yekemîn hilbijartinên Kurdistanê ên sala 1992an bû yekemîn nûnerê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ê li Washingtonê. Heta 2001ê karên xwe li wê derê meşandin.

Di 2001ê de bû serokwezîrê Hikûmeta Kurdistanê ê herêma Silêmaniyê û heta 2004an li wir wek serokwezîr kar kir. Piştî hilweşîna rejima Sadam di hikûmeta Iraqê a muweqet de di sala 2004an de wek cîgirê serokwezîrê Iraqê, di sala 2005an de wek wezîrê plandanînê li Bexdayê kar kir. Piştî hilbijartina 2005an di hikûmeta Nurî Malikî de li ser navê lîsteya Kurdistanî wek cîgirê serokwezîrê Iraqê dest bi kar kir. Heta hezîrana 2009an ew kar meşand.

Di hilbijartinên 2009an ên Herêma Kurdistanê de ji Lîsteya mişterek a PDK-YNKê bû parlamenter û  wek serokwezîrê herêma Kurdistanê hat hilbijartin. Ev serokwezîriya wî li gor peymana navbera PDKê û YNKê ye.

* Ew damezrênerê Zanîngeha Amerîkayê ya li Silêmaniyê ye û niha jî serokê birêvebiriya îdareya wê ye.
* Ew bi Dr. Serbax Salih re zewicandî ye û kurek û keçeka wan heye. Serbax wek aktivîsteke mafên jinan tê nasîn.
* Berhem Salih hem li hindur hem jî li dervayê welat wek yek ji serokên Kurdistanê ên modern ên xwedan vizyon û zîrek tê naskirin. Ew wek dîplomatekî jêhatî tê qebûlkirin. Li Bexdayê bi awayekî zîrekane temsîla daxwaz û berjeweniyên Kurdistanê kir ku bi vê xebata xwe jî gelek ji bal Serokê Kurdistanê Mesûd Barzanî ve hat ecibandin.
* Ew di nav Yekîtiyê de jî wek rêvebirekî ku dixwaze temamê rêxistinê himbêz bike tê nasîn. Di mixalefeta Newşîrwan Mistefa de zêdetir wek kesekî ku yekîtiya rêxistinê diparêze hat xuyakirin.

## Girêdanên derve
* Jêdera Netkurd 

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Kurdên misilman
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokkomarên Iraqê
Kategorî:Serokwezîrên Herêma Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Kategorî:YNK
Kîlo

**Kîlo** di Sîstema Navneteweyî ya Yekînanda pêşkokeke ku tê wateya hezarî (1000).

* Kîlogramek =1,000 gram
* Kilometrek =1,000 metre
* Kilobytek =1,000 byte
* Kilojoulek =1,000 joule

Di gelek zimananda ji bo kîlogram bi kurtasî peyva kîlo tê bikaranîn.

## Mijarên têkildar
* Kîlogram

Kategorî:Yeke
Korek TV

**Korek TV** kanaleke ku ji başûrê Kurdistanê weşan dikê ye. Bi tevahî bernamên çand û muzîkê tên weşandin. Navê çîyayê Korek li kanalê hatîye kirin. Berpirsîyarê Korek TV ê yekê Helkewt Zahir bû. Niha Berpirsîyarê Korek TV stranbêjê kurd Aramo ye. Korek TV di bin berpirsîyariya Aramo de bi tevahî muzîka bi zaravayên Kurdî diweşênê. Wextê berpirsîyariya Helkewt Zahir de muzîka bi zimanê erebî, farisî û tirkî bi ser muzîka zaravayên kurdî diket.

Aramo herwiha 50% xwediyê Korek TV ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Kategorî:Televîzyon
Lîga şampiyonên UEFAyê 2009/2010

UEFA Champions League 2009/2010 Pêşbirka futbolê ya Ewropî bo ha mí timien Ewropa. Sala 2008/2009 Barcelona be Je tîma Manchester United ep 2-0.Tima peter UEFA Champions League beri Real Madride ko 9 cara berya.Ev yarî her sal ji aliyê (FIFA) ve tê sazkirin.

## Yane

## Tîmên beşdar û grûbên wan
*Agahî*:
* Y = Yarî
* YS = Yariyên serkevtî
* YW = Yariyên wekhev
* YD = Yariyên dorandî
* GA = Golên avêtî
* GX = Golên xwarî
* F = Farqa di navbera golên avêtî û xwarî de
* X = Xal (puan)

#### Grûba A

**Matcher**

----

----

----

----

----

#### Grûba B

**Matcher**

----

----

----

----

----

#### Grûba C

**Matcher**

----

----

----

----

----

#### Grûba D

**Matcher**

----

----

----

----

----

#### Grûba E

**Matcher**

----

----

----

----

----

#### Grûba F

**Matcher**

----

----

----

----

----

#### Grûba G

**Matcher**

----

----

----

----

----

#### Grûba H

**Matcher**

----

----

----

----

----

----
### Dewrey 16
Tìmen con bo dewrey care.Lottninga vè de hèta kerin.

**Dewrey 16**

**Match 1 Lyon-Real Madrid**

**Match 2 Real Madrid-Lyon**

----
**Match 1 Milan-Manchester United**

**Match 2 Manchester United-Milan**

----
**Match 1 Bayern München-Fiorentina**

**Match 2 Fiorentina-Bayern München**

----
**Match 1 Porto-Arsenal**

**Match 2 Arsenal-Porto**

----
**Match 1 Stuttgart-Barcelona**

**Match 2 Barcelona-Stuttgart**

----
**Match 1 Milan-Manchester United**

**Match 2 Manchester United-Milan**

----
**Match 1 Bayern München-Fiorentina**

**Match 2 Fiorentina-Bayern München**

----
**Match 1 Porto-Arsenal**

**Match 2 Arsenal-Porto**

## çarek-fînale

**Match 1 Lyon-Bordeaux**

**Match 2 Bordeaux-Lyon**

----
**Match 1 Bayern München-Manchester United**

**Match 2 Manchester United-Bayern München**

----
**Match 1 Arsenal-Barcelona**

**Match 2 Barcelona-Arsenal**

----
**Match 1 Inter-Moscow**

**Match 2 Moscow-Inter**

## nyw-fînale

**Match 1 Inter-Barcelona**

**Match 2 Barcelona-Inter**

----
**Match 1 Bayern München-Lyon**

**Match 2 Lyon-Bayern München**

----

## Fînal

**Fînal**

## Girêdanên derve
* 2009–10 All matches – season at UEFA website 
* 2009–10 UEFA Champions League, UEFA.com
* UEFA Executive Committee approves changes to UEFA club competitions (includes access list for this competition)
* Access list 2009/2010 (UEFA European Cup Football by Bert Kassies)
* All scorers 2009–10 UEFA Champions League (excluding qualifying round) according to protocols UEFA  + all scorers qualifying round 
* 2009/10 UEFA Champions League - results and line-ups (archive)

Kategorî:Lîgên futbolê
Kategorî:UEFA Champions League
Ceza (rapvan)

**Ceza** (navê rastîn: **Bilgin Özçalkan**) rapvan û strannivîsekî tirk e.
 
### Albûm
* 1999-Nefret:Anahtar,
* 2000-Nefret:Meclis-i Alâ,
* 2001-Nefret:Narkotik,
* 2004-Ceza Rapstar,
* 2005-Feyz Al,
* 2006-Yerli Plaka,
* 2009-Bomba Plak ft.Killa Hakan

### Kompilatîye Albûm
* Candan Erçetin - Melek(Şehir),
* Sezen Aksu,
* Killa Hakan,
* Sagopa Kajmer,
* Fairuz Derin Bulut,
* Sansar Salvo,
* Blue Jean Rap vs Rock
* Ayben
* Burcu Guneş
* Ali Tufan Kiraç
* Pit10

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rapvanên tirk
Emînê Hemdûnî

**Emînê Hemdûnî** (1948, Gundê Hemdûna, Misirc, Sêrt) dengbêjekî navdare.

Sala 1948 î da li Gundê Hemdûna ku gundekî Êzîdî ya girêdayê Misirc a Sêrtêye hat dinyayê. Navê wî bi Tirkî Emin Yavşan e. Sala 1968î da Misirc terk kir û li bajarên Xetay, Îzmîr, Edene heta sala 1980î hemaltî kir. Paşê heta 1985î li Stenbolê cih bu. 1985î da çu Elmanyayê.

Emînê Hemdûnî dengbêjekî girînge û dengbêjî ji bavê xwe hîn buye. Piranî di bin tesîra dengbêjin Xerzanê, Teyîbo û Salihê Qubînê da maye.Ew, yek ji dengbêjên ku kilamên “Ehmedê îskan”, “Fatê”, “Koçero” herî xweş dibêjeye.

Vê gavê li Almanyayê dijî.

## Çavkanî
* Jiyana dengbêjan(tirkî) 

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Kesên ji Sêrtê
Xalê Bîrê

**Birahîmê Newrozî** an jî **Xalê Birê** (…, 2001, Gundê Conî, Wirmê) dengbêjekî ji Rojhilatê Kurdistanê ye.

Ji Gundê Conî ku bi bajarê Wirmê ya Rojhilatê Kurdistanê girêdayî ye. Ji êşira Şikakî ye. Li herêma Serhedê jî bi qasî Rojhilatê Kurdistanê tê naskirin. Bi sala li Radyoya Wirmê Beşa Kurdîda bi Îranxanê ra kilam gotîye. Di salên 1978-1993anda di Partiya Demokratik a Kurdistana Îranêda Pêşmergetî kirîye. Sala 1986anda ji ber sedemên sîyasî ji Îranê revîye û hatiye Stenbolê. Li Stenbolê 4 band derxistîye. Kilamên ku di bandê xweda gotîye piranî yê wîne. Li ser Stenbolê jî kilam gotîye. Bi efû ya 1993ê zivirîye Îranê û bi bazirganiyê va mijûl bûye. Pêwendî ya xwe bi Stenbolêra nebirîye û bi Stenbolêra bazirganî kirîye.

Dema dengbêjiya xwe da nêzîkê 1000 kilam gotîye. Ji vana 600 heb bi xwe nivîsîye. Di Radyoya Wirmê Beşa Kurdîda 300 kilamên wî hê jî tên veşartin. Hine kilamên ku gotîye; “Keçikê Canê”, “Hevalo”, “Eşqa Dilan”.

Birahîmê Newrozî di sala 2001î da li Gundê Conî çû ser dilovaniya Xwedê û laşê wî li gund hat defin kirin.

## Girêdanên derve
* youtube--Xalê Bîrê--lé lé zeriyé
* youtube--Xalê Bîrê--vé belayé
* youtube--Xalê Bîrê--delalo

## Çavkanî
* Jiyana dengbêjan(tirkî) 

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Mirin 2001
Manchester United F.C.

**Manchester United** an jî **Manchester United Football Club**, yaneyeke navdar a futbolê ji rojavayê bajarê Manchesterê li Îngilîstanê ye, ku di sala 1878an de hatiye damezrandin.

## Pozîsyon 2025

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1878an li Înglistanê

Kategorî:Şirketên di Borsaya New Yorkê de tên lîstekirin
Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê
Wuhan

**Wuhan** (bi çîniya hêsankirî: 武汉; çîniya kevneşop: 武漢; pinyin: Wǔhàn) serbajarê herêma Hubei ya Komara Gel a Çînê ye. Ev bajar dikeve ser perê çemên Yangtze û Hanshui û li ser deşta Jianghan xwe belav dike. Di sala 1927'an de ji yekbûna sê bajarên mezin ên bi navê Wuchang, Hankou û Hanyang pêk hat. Li Wuhana îro zêdeyî neh milyon kes akincî ne û di warê aborî, çandî û siyasî de navendeke girîng e.

Seqa û hewaya herêmê bi mûsona subtropîkal e: havîn gelek germ in; payîz, zivistan û bihar jî bi hewayeke nerm û fênik in.

Bender û keştîgehên Wuhanê navdar in; zanîngeh, fabrîkên hesin, pîşesaziya hevrîşin û loke, û bazirganiya çayê li herêmê girîng in.

Di salên 1920'î de sentera rêxistina komunîst a Kuomintang bû, ya ku li dijî Chiang Kai-chek şer dikir.



## Binêre
* Karantînakirina Hubeiyê, 2020
* Nexweşîna Koronavîrusê 2019

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Çînê
Kategorî:Paytext
Îran Xanim

**Îran Xanim** (jdb. 1950-1951, gundê Înkesûyê, Soma û Biradost - m. 10 tebax 2001, Wirmê an jî Îranxan (Îran Xan)) jineke dengbêj a navdar a Rojhilatê Kurdistanê ye. Navê wê rastî Îran Mucerd e. Di karê hunermendiyê de nasnava Îran Xanim ê bi kar anîye.

Îran Xanim di sala 1950 an ji 1951ê de li Rojhilatê Kurdistanê li Înkesûa bi ser navçeya Bradostê ve ye ji dayîk bû. Malbata wê cotkar bû. Navê bavê wê Ebdurehman û navê dayika wê Peribişan ê. Salê xwe yê zaroktî û ciwaniyê li gundê xwe derbas kir. Li cem malbatê dewlemend ji bo perê nan xebitî. Piştî zewacê, bi mêrê xwe Seîd re li gundê Somanawa bi cîh bû. Bi piştvaniya mêrê xwe xebatê xwe yê dengbêjî yê berdewam kir.

## Xebata wê ya Radyoya Wirmê Beşa Kurdî de
Di sala 1969î de radyoyê Wirmê, Tehran, Kirmanşan di zimanê kurdî zaravayê kurmancî da heftê de nîv saet – du saetî dest bi weşanê kir.

Îran Xanim ji ber ku li wir tê naskirin, bi daxwaza hine dengbêjin mîna Hamid Yusifî, Mistafa Elîzade, Bre (İbrahim Nurozî) di sala 1971î de di Radyoya Wirmê Beşa Kurdî de bi avayekî fermî dest bi dengbêjiyê kir. Yekemîn dengbêjeke jin e ku li Rojhilatê Kurdistanê stran bi zaravayê kurmancî gotiye û berhev kiriye. Navê wê hemû sinor derbas bûye û li hemû welêt belav buye.

Ji 1971î heta 1979an, ku Ayetula Xumênî bû serok, mehê da du carî ji bo qeydê stranan çû radyoyê.

Hinek stranên ku gotiye ev in: Arifo lawo, Bajo Emirê Min, Bavê Lalo, Delal Ez bi heyran, Delal Lo, Delalê Malê, Dilê min loy loy, Domam û Pismam, Filîtê Quto, Hedo Rabe, Kurê Xelqêyo delal, Lê lê yemman(Domamê), Şerê Cezo û Salihbegê, Yar Gewrê.

Bi hinek pêşbîniya, di 31 sala xwe ya karê dengbêjiyê da Îran Xanim ê ji 100î zêdetir stran bi xwe çêkiriye.

Ji Seîd keçek û du law jê re bû.

Seîd daxwaz dike ku hêwî yê bîne ser. Li ser vê, Îran Xanim dest ji zarok û mêrê xwe dike û gund terk dike. Demekî li cem bavê xwe disene û paşê Dadaş Nasirî ra dizewice. Li Tehranê bi cîh dibe. Pîştî 3 salî, diçe bajarê Dilmaqanê û li vir jî 15 sala dimîne. Paşê bi Dadaş Nasirî ra diçe Wirmê yê. Li vir dikanekî digrên û li ber dikanê disekinin. Di van demada dengbêjiyê ,ji tirsa rejîmê, bi avayekî veşartî berdewam dike. Hinek bandên xwe dişîne Tirkiyeyê û li vir dide weşandin.

Di 10ê tebaxa 2001ê de xwe dar de kir. Gorî rapora nexweşxana Wirmê bi avayê fermî mirina wê bi xwekuştin bûye. Lê gorî kesê wê rind nas dikin ev mirin xwekuştin nîne.

## Çavkanî

* http://www.yeniozgurpolitika.com/?bolum=haber&hid=44569# 
* http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/cand/file/59.php 

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirin 2001
Kategorî:Stranbêjên kurd
Duanoksîda karbon

**Duanoksîda Karbonî** (*[[çeveng]]a* wê: *CO2*) pêkhateka kîmyayî ye ko ji du atomên oksîjênê ko bi awayekê hevvalayî bi atomeka karbonî ra hatine bestin pêk hatiye. Ew di têhn anko temperatur û pesta asayî da gaz e û di atmosferê da jî her bi vî awayî heye.
Giya duanoksîda Karbonê di pêvajoya fotosentêzê da dimezêxin û §ekirê çêdikin.

Kategorî:Kîmya
Xeniyê Qereyaziyê

**Xeniyê Qereyaziyê** (1955, gundê Beyro,Qereyazî, Erzîrom) dengbêjekî navdar e.

Di sala 1955’an de li gundê Beyro ya Qereyaziya Erzîromê hatiye dinyayê. Ji sala 1985’an ve li Stenbolê jiyana xwe berdewam dike. Ji bilî karê dengbêjiyê, bi kar û barê avahî (înşeat)yê da dabara malbata xwe dike. Ji 11 saliya xwe ve kilaman dibêje. Cara yekem xalê wî Feqiyê Spehî, dixwaze ku di civata wî de kilaman bibêje. Feqiyê Spehî şagirtekî medreseyê ye. Naskirina Xeniyê Qereyaziyê û dengbêjê Mezin Resoyê Gopala li gundê Beyro pêk tê. Ew Resoyê ku Hosteyê Şakiro (Şakirê Bedîh)ye. Ji ber ku kilamên Reso baş dizanî, di civateke giran de, Reso destûr dide û doza kilamgotinê lê dike. Kilama ku wê rojê, ji Resoyê Gopala re dibêje, kilama Hespa Gede lawikê min e. Heta 200 kilamên dirêj dizane. Ji sedî 90 kilamên ku dibêje, kilamên Reso ne.

Bi qasî 20 kilamên wî ku bixwe çêkiriye hene. Tevahiya kilamên ku çêkirine li ser evîna welat û evîna hezkirina xwezahî ne. Navê çend ji wan kilaman ev in; ‘Gulê Dêran’ (li ser Kerkûkê çêkiriye), ‘Delaliyo’, ‘Kaniya Waran’, ‘Lo Rebeno’, ‘Dilê min kal e'.

Heta niha bi Şakiro re, bi Zahiro re, bi Sadiqê Qirimqaya Qereçobanê re (Xwarziyê Reso ye), bi Mihemedê Canşah re kilam gotiye.

Li Diyarbekirê, Wanê, Mûşê û Erzîromê di gelek civatên giran de bûye ‘sercivat’ û 'serbêjeyê’.

Dengbêj Xeniyê Qereyaziyê, Zewici ye û bavê çar zarokan e.

## Çavkanî
* http://www.netkurd.info/gotar_bixwine.asp?id=1251&yazid=137 

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kesên ji Qereyaziyê
Xezna Mezin

**Xezna Mezin**, li rojavayî Kurdistanê ye, ser bi qeza Qamişlo ve ye, gundekî mezine û nêzîkî 200 malan lê heye, gund 10 deqîqan ji bajarê Qamişilo dûre. Xelkên gund debara xwe ji çandinî û karên cûda cûda dikin, dibistana seretayî û ya diwanavendî jî li gund heye, li van salên dawî ji ber hişke saliyê û zextên rejêma Sûrî bi ser xelkên rojava de, xelên vî gundî jî piraniya wan neçar bûn ku ji gund derkevin û ji bo xwe li parêzgeh û navenda paytexta Sûrî li delîvên kar bigerin. Gundê Xezna mezin di dirêjahiya dîrokê de cihê kesyatên bi navûdeng bûye, lewma Seydayê Cegerxwîn jî her di destpêka xwe de li vî gundî melatî kiriye, her weha malbata Xeznewî jî li vî gundî dest bi rêka terîqeta xwe kirin û heta niha jî li vî gundî dimînin.

Kategorî:Gundên Qamişloyê
Ali Çiftçi

**Ali Çiftçi** di sala 1995an de li gundê Kelhesenan ku li ser bajarê Qonyayê ye hatiye dinê.

Çifçi heta lîseyê li bajarê xwe xwendiye. Hîn di lîsê de ji ber fikrên xwe hatiye girtin û piştre mecbur maye û çûye li Siwêrega Ruhayê lîsê xwendiye. Di sala 1980î de hatiye Swêde. Li wir dibistana mamostetiyê xwendiye û li bajarê Stokholmê çend salan mamosteyî kiriye. Piştre dev û dest ji mamostetiyê berdaye û weşanxane û çapxaneya APECê vekiriye. Weşanxaneya Apecê heta niha nêzîkî 250 pirtûkên kurdî çap kirine. Bi taybetî pirtûkên zarokan ku ji swêdî wergerandine kurdî. Ew redaktorê kovara Bîrnebûnê ye ku heta niha (2009) 42 hejmarên kovarê derketine. Kovara Bîrnebûn cih dide nivîsên li ser kurdên Anatoliya Navîn.

Kategorî:Weşanger
The Gay 100 (pirtûk)

**The Gay 100** tê wateya bi kurdî "Li dîroka gerdunê 100 hevzayendên çalak".
Nivîskara vê pirtukê Paul Russel e.

Nivîskar, mebesta xwe ya nivîsandina vê pirtukê wanî diyar dike: "Armanca min a yekem ne hevzayendên dirokê derxe holê. Ez li pirtûka xwe de hevzayendên çalakî yê Wî hîn îroj jî berdewam dike bi kolandim û serdam ber çavê xwendekaran. Ez pirtûkê xwe de jînenîgariya hevzayendan yên ku min têxist pirtûkê, hêla jiyana wî ya hevzayendî(homoseksûelî) û îroj vê çalakî ya wî çawa berdewam dike derxistim holê."

Li gorî lîsteye ya pirtûkê herî pêşî 10 kes wanî hatiye rêz xistin:

# Sokratês
# Sappho
# Oscar Wilde
# Magnus Hirschfeld
# Jimalê Stonewall Inn
# Walt Whitman
# Gertrude Stein
# Kari Heinrich Ulrichs
# Edward Carpenter
# John Addington Symonds

Li rêzê jî wanî ne:
14. Îskenderê Mezin
17. Michelangelo Buonarroti
20. William Shakespeare
30. Andre Gide
37. Hafız
42. Amazonan
51. Paul Verlaine/Arthur Rimbaud
60. Christopher Isherwood
75. Kate Millett
76. Martina Navratilova
77. Barbara Gittings
99. Madonna

Kategorî:Hevzayendîtî
Kategorî:Pirtûk
Robinson Crusoe (pirtûk)

[thumb|rast|Weneyê [Carl Offterdinger ku bi navê "Robinson Crusoe û Înî" ye.]]
***Robinson Crusoe***, navê romaneke Daniel Defoe ye ku hêla hin kes jê dibê yekemê romana bi zimana îngilîzî ye. Yekem çapa pirtûkê di sala 1719an de bûye.

## Bûyera pirtûkê
Bûyera pirtûkê li ser Robinson Kreutzner derbas dibe. Bavê wê dixwaze ku bira layê wê bibe parêzer û jiyana xwe bi dewlemend dewam bike. Lê nîgaşa lawik pir cuda ye. Ew dixwaze ku gerdun bigere; cihê ku nehatiye dîtin bibîne. Ji bo vî daxwasa wê weri cî pêwîste ku li deryaya bikeştîvan be. Ew jî dibîstana xwe berdidi u keştîvan dibe. Lê rojik keştî ya wê qeza dike u ew tenê li jiyan dimîne u nav perçên keştî derdikeve giravik. Paş vê roja 28 sal li nav girava dimîne. Pirtûk, ji xwe pirranî bûyeran ku li ser Robinson nav vê girava hatiye qal dike.
 
Hin kes jê dibê ku mijarê Robinson Crusoe jiyanê jîn bûye hatiye nivîsandin. Ev kesan rê jiyana Alexander Selkirk dide. Selkirk deryavanekî skotlendî ye û çar-pênc sal nav giravik bêmirov jîn bûye.

Kesên din jî dibê ku çavkaniya vê pirtukê, Hey bin Yeqzan yê ku nivîskarên wê
Ibn Sîna û Ibn Tufeyl in.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan
Kategorî:Xirîstiyanên honakî
Kurdolojî

**Kurdnasî**, **kurdzanî** yan **kurdolojî**, navê zanista lêgerîn û lêkolana akademîk a li ser kurd û zimanê kurdî ye.
= Dîrok =
# Jêdera kurdan
# Dîroka Kurdistanê
# Dîroka Bakurê Kurdistanê
# Dîroka Rojavaya Kurdistanê
# Dîroka Başûrê Kurdistanê
# Dîroka Rojhilatê Kurdistanê
# Dîroka şerên li Kurdistanê
# Lîsteya Serhildanên Kurdan
# Kronolojiya dîroka Kurdistanê
# Lîsteya xanedan û dûgelên kurdan
# Dîroka leşkerî ya kurdan
# Malbatên girîng
# Kurdên Qefqasyayê
# Diyasporaya kurdan

= Siyaset û artêş =
# Kurdayetî
# Dîplomasiya kurdan
# Malbatên girîng
# Dîroka leşkerî ya kurdan
## Rêxistinên Bakurê Kurdistanê
## Rêxistinên Başûrê Kurdistanê
## Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê
## Rêxistinên Rojavayê Kurdistanê

= Ernigariya kurdan =
* Erdnigariya Kurdistanê
* Rûerdên bajarên kurdistanî
* Çemên Kurdistanê
* Çiyayên Kurdistanê

= Zimannasî =
# Zimanê kurdî
# Rêzimana kurdî
# Alfabeyên kurdî
# Di kurdî de zayend
# Rastnivîsa kurdî

= Dîn û ayîn =
# Dînên kurdan
# Belavbûna îslamê li Kurdistanê

= Wêje =
# Wêjeya kurdî
# Ferhengên kurdî
# Lîsteya pirtûkên helbestan yên bi kurdî
# Alfabeyên kurdî
# Pellk Kurdî Nûs

= Medyaya kurdî, rojname û kovar =
# Televîzyonên kurdî
# Lîsteya radyoyên kurdî
# Lîsteya kovar û rojnameyên kurdî

= Teknolojî û kurdî =
# Lîsteya e-pirtûkxaneyên kurdî
# Wîkîpediya kurdî
# Pellk Kurdî Nûs

= Çanda Xwarinê =
# Pêjgeha kurdî

= Folklor û çand =
# Çanda kurdî
# Enstîtûyên kurdî
# Govend
# Salnameya kurdî
# Encyclopædia Iranica

= Eşîrên kurdan =

# Êlên kurdan

= Muzîka kurdî =
# Muzîka kurdî
# Hip-hopa kurdî
# Rocka kurdî
# Dengbêjî

= Sînema û hûner =
# Lîsteya fîlmên kurdî
# Sînemaya kurdî
# Şanoya kurdî

= Werziş =

= Nivîskar û lêkolîner =

* Dînewerî
* Mele Mehmûdê Bazîdî
* Celadet Alî Bedirxan
* Auguste Jaba
* Vladîmîr Mînorskî
* Thomas Bois
* Hakop Gazaryan
* S.A. Egîazarov
* Mehrdad R. Izady
* Mikhail Semenovich Lazarev
* Garnik Asatrian
* Sacha Alsancakli
* Arshak Poladian

= Têkildar =
* Îrannasî

= Çavkanî =

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Îrannasî

Kategorî:Rojhilatnasî
Kategorî:Zanist
Ferzan Özpetek

**Ferzan Özpetek** derhêner û rejîsorê Îtalyan e ku bi eslê xwe tirk e. Özpetek di 3ê reşemiya 1959an de li Stembolê hatiye dinyayê. Ew di 1976an de hatiye Romayê û li Zanîngeha Romayê ya La Sapienza perwerdeya dîroka sînemayê dîtiye. Özpetek îro (2015) li Îtalyayê dijî. 

Fîlmên wî li gelek festîvalan hatine nîşandan û xelatkirin. Hin fîlmên wî yên komedî û romantîk li ser mijarên wekî hevaltî û hevzayendî û homoseksueliyê disekinin.

## Fîlmên wî
**Il bagno turco* (Hemam), 1997 
**Harem suaré*, 1999
**Le fate ignoranti* (Periyên nezan), 2000 
**La finestra di fronte* (Pencereyê hember), 2002 
**Cuore sacro* (Dilê pîroz), 2005
**Saturno contro*, 2007
**Un giorno perfetto* (Rojeke tekûz), 2008 
**Mine vaganti*, 2010
**Magnifica presenza*, 2012.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera wî ya fermî

Kategorî:Derhênerên fîlman ên îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Zimanê çêkirî

**Zimanên çêkirî**, zimanên yên din pir cûda ye.Ji bo ku ew yan jî wana hêla mirovek yan jî komîsyonek hatiye çêkirin.Çavkaniya vê zimanan xuyaye.Gramer a wî nav awayê dîrok nebuye.
Gelek caran armanca vê zimanên çêkirî yekitiya gelên doraxwe sazbiki.Ev hinik jî nîgaşên utopîk e.
Herî zimanên çekirî ya tên nas kirin vana ye:

* Sadgo
* Bâleybelen
* Esperanto
* Îdo
* Volapük
* Elfkî (Mîrê Gustîlan)
* Klingonî

Kategorî:Ziman
Bâleybelen

**Baleybelen** (bi osmanî: *Bâleybelen*, "zimanê ziman dide lala"), ji hêla Muhyî-i Gülşenî ve (1528-1604) ji bo agahiyên bawerî li avamê veşêri û ji bo zimana çanda hevparê Împeratoriya Osmanî çêke sala 1574 ên ve hatiye çêkirin. Ev zimanê çêkirî li gerdûnê seretayî ye.

Muhyî, bi vê zimanî 200 berhem nivîsandîye. Dawiyê mirina Muhyî re bikaranîna baleybelen disekini.

Li rojame berhemên vê zimanê çêkirî ya hatiye nivîsandin pir hindik mayîye.

## Çavkanî

## Girêdaniya derve
* Li Bâleybelenê Hetta Esperantoyê

Kategorî:Sofîtî
Kategorî:Zimanên çêkirî
Muhyî-i Gülşenî

**Muhyî-i Gülşenî** (navêwê ya giştî: Mehmed bîn Fethullah Ebu Talîp, 1528 Edîrne, 1605 Misir). Helbestvanê Osmanî.

Bi navê Bâleybelen ku li gerdunê zimanê çêkirîya pêşîn pêk anîye.

Kategorî:Jidayikbûn 1528
Kategorî:Mirin sedsala 17an
Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî
Kategorî:Tirk
Celîle

[thumb|200px|Celîle, B.Z. [50]]
**Celîle**, navê herêma bakûr a Filistîn Antîk e. Celîle li rojava yê Çemê Şerîa (Urdun) dimîne. Îroj li bakurê Îsraêl a Nûjen de ye.
Celîle ji 3 perça pêk tê: Celîle yê Jor, Celîle yê Jêr, Celîle yê Rojava.

## Îsa yê Nasirayî
Bajaroka Nasira ku li Celîleyê ye, welatê Yûsif peyxember e û vê bajaroka li Pirtûka Pîroz (Incîl) tê qalkirin. Zaroktiya Îsa pêxember li vir derbasbûye. Ji bo vî havî cihê hac e u tê pîroz qebûl kirin.Jixwe li Îsa re "Îsa yê Nasirayî" jî tê gotin.


Kategorî:Filistîn
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên Îsraêlê
Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)
Kategorî:Xakên pîroz
Matthew Carney

**Matthew Carney** rojnamevanekî awistralyayî ye. Çend belgefîlmên ser Kurdistanê çêkir. Yek ji wan "Guerilla Girls of the PKK" (Keçên gerîla yên PKK'yê) ye.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevan
Heidi

**Heidi** navê pirtûkê Johanna Spyri ye. Berhemên wêje ya zarokan herî xweşik e. Hîn jî ji aliyê zarokan ve tê xwendin.

## Babeta çîrokê
Heidi keçik e ku dêbavên wê mirine. Cem xaltîka xwe Dete dimîne. Rojik xaltîka wê karik pir dewlemend dibîne, ji bo li ser vî karî destpêke Heidi dibi cem bapîrê wê. Bapîrê wê zilamekî bihêrs û neberbihêr e. Berî ji bo Heidiyê anî cem wê jinik re dixeyde. Lê belê li cem hevdû dem derbas dibe. Wê hezdike. Holika bapîr lir ser çiya ye. Heidi ji çiya û pezê bapîr û hevalê xwe yê şivan Peter pir hez dike û bûyera pirtûk li ser viya pêk tê.

Sê sal şûnda, gava Heidi heşt salî ye, xaltiya Heidi Dete dîsa tê û ew keç dibe li Frankfurt am Main'ê , ji ber ku li wir bibe hevala keça sistketî Klara Sesemann a . Klara zû Heidi wekî hevalê xwe yê nû dipejirîne. Tenê xanima male , banû Rottenmeier, ne kêfxweş e. Berî her tiştî, Heidi nikare bixwîn e. Dapîra Klara diserkev e û Heidiyê qane dike ku fêr bibe.

Lêbelê, Heidi li mala Sesemann hîs û xerabtir dibe, hesreta wê dikişîne ji bo çiyayan. Dapîra Klara Heidi hîn dike, di heman demê de tête zanîn ku can tête Rizgar kirin bi dirozgeya Xwedê. Heidi dest bi xewê de xwegerî dike . Birêz Sesemann û doktor biryar didin ku Heidi li malê trênê were danîn.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên li ser jinan
Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan
Mohemmed Salih Dîlan

Yekê le gewretirîn Şa'îr u Honermendekanî gelekeman. Mamoste **Mohemmed Salih Dîlan** le Muzîkîş da şarezayî zorî bibwe.

## Çend [[Goranî]] menşûri
* Newroz
* Hey nar le ser peyjey Meqamî Rast
Zimanên kenanî

**Zimanên kenanî**, zimanên ku di malbata zimanên semîtîk de ne. Di nava wan de, zimanên cihûyan, yê fînîkiyan û zimanê filistîniyan jî hene.

Di nav van zimanan de îroj tenê zimanê cihûyan yê îbranî tê axaftin.
* Zimanê fînîkî
** Punkî
* Zimanê Ammon
* Zimanê Moav 
* Zimanê Edom 
* Îbranî - Pirranî hêla Cihûyan tê axaftin.
** Îbraniya Torayê  - Hêla Îsraîliyan tê axaftin. Li diasporayên cûda axaftinawê jî dibi cûda.
**** Îbraniya Samaritê
*** Îbraniya Tîberyayê
**** Îbraniya Mizrahî
***** Îbraniya Temanî
**** Îbraniya Sefarad, îbraniya sefardî 
**** Îbraniya Aşkenaz, îbraniya aşkenazî 
** Îbraniya Mîşna 
** Îbraniya çaxa navîn
** Îbraniya Haskala
** Îbraniya Nûjen - Li îbraniya Haskala ve hatiye çêkirin.
** Îbraniya rojane ya Îsraêlê - Li Îsraêlê tê peyvîn.

## Şanek

## Çavkanî
* *The Semitic Languages. Routledge Language Family Descriptions*. Robert Hetzron. New York: Routledge, 1997.

Kategorî:Malbatên zimanan
Ûd

thumb|Ûd
**Ûd** amûreke muzîkê ya têldar e.

Peyva *ûd* ji erebî ye û ji peyva “el-'ûd” (العود) tê ku wateya wê talîjarî (Aleo vera) ye. Di zimanê erebî de pêşdaçeka “el” herfî tarîf e. Civakên ku di zimanê wan de “herfî tarîf” tune ye, ev peyv wekî "ûd" wergirtiye lê yên di zimanê wan de “herfî tarîf” heye, bi wî awayî wergirtiye. Rojavayiyên ku di sedeyên 11an û 13an de li dû Şerên Xaçperestan ev amûr biriye Ewropayê, navê wê jî li gorî zimanê xwe, girêdayî bingeha wî ya erebî, daniye: *luth* (fransî), *lute* (inglîzî), *Laute* (almanî), *liuto* (îtalî), *alaud* (spanî).

Dema em ji hêla zanistî ve berê xwe bidinê, em ê bibînin ku ev amûr ji hêla sumeran û şaristaniyên din ên serdema pêşî ve hatiye bikaranîn. Hin nivîskarên ereb û faris dibêjin ku mûcîdê vê amûrê Pythagoras û hinên din jî dibêjin ku Eflatûn e.

‌Ziryab an jî Zorab kesê pêşîn bû ku pêncemîn têl li saza ûdê zêde kiriye, mizrap bi kar aniye û flamenko afirandiye.

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên muzîkê
Dîwan

thumb|Wene diwan

**Dîwan**, di wêjeya klasîk de, peyvika "dîwan" ji wê berhemê re tê gotin ku nivîsarên wê beş bi beş in, bi formeke kifş e, herweha bi nikl û kêş û qafiye ye û pîvana kiteyan li ser jimareke kifş hatiye amadekirin.

Bo mînak dîwanên Melayê Cizîrî, Pertew Begê Hekarî, Evdirehmanê Axtepî û bi dehan berhemên din.

Dîwan di nava xelkê de, ji wê avahiyê re tê gotin ku civata kesên xuyanî lê çêdibe. Bo mînak: dîwana Şêx filankes, dîwana filan begî, dîwana bêvan maqûlî û hwd.

## Çavkanî

Kategorî:Tevgerên helbestvaniyê
Kategorî:Wêje
Zimanê meroîtîk

[rast|thumb|Bergora([stele) meroîtîk a lawê Kadeye yan jî qîzawî Waleye ,bi Sai, îroj li British Museum'e.]]

**Zimanê Meroîtîk**, li Meroë u Sudan ê Serdema Meroîtîk(nêzîkî navbera sala B.Z. 300-P.Z. 400) hatîye peyvîn u îroj naye bikaranîn.Bi alfabeya Meroîtîk hatîye nivîsandin.Peyvêwê ya pirranî ne hatiya fahm kirin.Ji bo vî havî hin kes zimannasiyan wê têdixe nav zimanên îzolekirî.Zimannasîyandin jî aliya peyvên hatîye bi wate kirin wê têkilî dike Zimanên Nîl-Sahra.

## Bêje

## Girêdanên derve
* Cihê Zimanî ya Meroîtîk , Claude Rilly, CNRS
## Çavkanî
Wîkîpediya Tirkî

Kategorî:Keyaniya Kuşê
Kategorî:Ziman
Zimanê îzolekirî

**Zimanê Îzolekirî**, zimanê xwezayî be jî navberawêya zimanêdin tûneye. Rêzika rêzimana wî
zimanê din cûda ye. Mînakê herî giring avane ye: baskî, aynukî, buruşaskî, korekî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Muzîk

**Muzîk** yan **sazbendî**, dengê mirovan, an jî dengê amûran bi formeke xweşik û hestiyar anîna cem hevduye. Wek şaxeke hunerî pir kevn e. Di xwezayê de gelek dengên cuda vêşartîne. Ji destpêka mirovatî hetanî roja îro, muzîk bi formên cur be cur hatiye.

Li gor şaxên din yê hunerê, di nava muzîkê de, gelek şaxên din jî dikarin roleke mezin bilîzin. Muzîk, tenê ji dengan pêk naye. Heman demê de, gotin jî di nava berhemeke muzîkal de xwedî roleke sereke ye. Bi hêza gotinê, berhemek dikarê xîtabe dil û mejiyê guhdarvanan bike. Bi hêza newayekê, berhemek dikarê xîtabe guhê guhdarvanan bike.

Lêkolînên di derbarê muzîkê de derdixin holê ku, newa û rîtm, di mejiyê mirovan de, yekser bandora xwe li ser bêşên ku şabûnê, bêrîkirinê, an jî ji xemgîniye berpirsiyarin dike. Ji ber vê jî, muzîk, deriyê ku diçê cîhana hêstên mirovan ve dike. Hem bi dîtin, hem bi bîhîstin, hem jî bi hêsîn dikare bikevê rihê mirovan û wan di nava dengan de bibe rêwîtiyek.

Li gor çand û ziman, erdnîgarî, ol û sosyolojiya mirovan muzîk dibe xwediyê formên cuda. Hêrî nirxandineke klasîk ew e ku, muzîk gerdûnî ye. Mirov ji zimanekî qet fehm nekin jî dikarin ji newayekê tesîr bibin.

## Galerî

Wêne:Harpist playing.jpg|Muzîkara harpê, li Quebekê
Wêne:Tanboor`s.JPG|Tembûr
Wêne:Abdolahzade kurdish.jpg|Bilûrvanek Kurd


## Binêre ĵî
* Amûrên muzîkê

Kategorî:Deng
Kategorî:Hunerên ahengê
Mamedan

**Mamedan** (mamedpîran) wek milek eşira Ertoşi e. Bakur a Kurdistan é bi navé mamedpîran navdare, ew eşire başuré kurdistané u bajaré Wané nordızé dijÎn.

## Kesên navdar ji eşîra mamedpîran
* Mîralay Seîd Simbélreş

Kategorî:Êla Ertoşî