open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beyaban

[thumb|250px|Dîmenek ji qûmistana [Gobî ya Mongolyayê]]
[thumb|250px|Dîmenek ji beyabana [Atacamayê]]
**Beyaban** an **çol** an **çolistan** an **şorezar** an **sehra** an jî **deşt** herêmên ziwa û bêgiya ne ku li salekê zêdeyî 100-250 mm baran lê nayê. Li dora 22% ji rûberê Erdê beyaban e.

Mirov çend cureyên beyabanan ji hev cihê dike: beyabanên germ, beyabanên ku zivistanên wan sar in û beyabanên sar ên Arktîk û Antarktîkayê.

Beyabana germ a herî mezin a cîhanê Sahara ye. Li dora neh milyon km² ye.
Wahe

[thumb|250px|Dîmenek ji golên [Mandarayê, yek ji waheyên Lîbyayê ye.]]
**Wahe** an jî **oazîs**, deverên çandiniyê yên beyabanan in yên ku li dorhêla kanî û bîrên avê ne.

Kategorî:Beyaban
Favicon

thumb

**Favicon**, icona biçûk a li ser hilpekîna gerokê derdikeve, gava malperekê vebû li ser hilpekînî xuya dike.

Kategorî:Înternet
Glary Utilities

**Glary Utilities** bernameya herî baş a Utilitiesê ye. Wateya Utilitiesê jî ew e ku, ew bername zêdetir ji hêla lijneyên fermî tê bikaranîn.

*Utilities* - Lijneyên Gelemperî

Bernameyeke popûler e di dinyayê de ji hêla lijneyên gelemperî tê bikaranîn.

Bername bi zimanê Kurdî jî heye.

## Taybetmendiyên Bernameyê

Glary Utilities
Bernameya çakkirin û paqijkirina kompîturê ye.

Ji hêla dezgehên fermî û raya giştî ve gelekî tê bikaranîn. Hêza wê bernameyê ji hêla lijneyên fermî ên parastinê ve hatiye piştrast kirin. Veherînerê kompîtera ye.

Digel 20 faktorên xwe kompîturê çak dike. Ji bo Windowsê amûrekê jênegir e.

Faktorên Wê bernamê

1. Dîsk Paqij kirin.
Bermayî û pelê nehewce paqij dike.

2. Paqij kirina Bingeha Tomarê.
Ji bo çak bûna çalakiyên pergalê bingeha dalîta tomarê pak û paqij dike.

3. Sererastkirina Kurterêyan.
Kurterêyên ku xelet hatine menuya sermaseyê yan digere li gor bernamê sererast dike.

4. Rêvebirina Rakirinê.
Bernameyên nehewce bê şop dirake.

5. Rêvebirina Destpêka Windowsê.
Bernameyên ku di Windowsê de jixeber despêdike yan rêve dibe û li gor dilê ve mîhengê dide.

6. Sererastkirina Bîrê (mêjiyê)
Rewş û tevgera mêjiyê didahûrîne.

7. Rêvebirrina Menuya girêdanê.
Ji bo dosya û klasoran rêbazên têkevtina menuya girêdanî rêve dibe.

8. Yekkirina Dalîta tomarê.
Bi “Yekkirna Dalîta Tomarê” ve kompîterê bi performanstir dike.

9. Şûn û Hêmayan Pakkrin.
Paşeroja înternetê û dendikan, şop û hêmayên kesane paqij dike.

10. Hûrkerî Pelan.
Pelan bêyî bermayî û şop tune dike.

11. Pel Rizgarkirin.
Dosye û pelê ku bi nezanebûn hatin paqij kirin paşve vediguherîne.

12. Dosye şîfrekirin û şîfre dahûrandin.
Ji bo parastina dosye û pelan ûnîteya herî baş ya bernameyan e. Û şîfrên ku hatine dayîn jî radike.

13. Dîsk Dahûrandin.
Agahiyên hûrgilî yên dosye û klasoran dide nîşandanê bikarhênerê.

14. Dîtina Kopiyên Wekhev.
Pelê û kopiyên nehewce digere, dibîne û paqij dike.

15. Klasorên Vala Dîtin.
Pergalê de dosye û klasorên vala yên nehewce li gor dilê bikarhênerê paqij dike.

16. Dosye Dabeşkirin û Yekkirin.
Nava Klasoran de dosyên biçûk hûn dikarin danin û rêve bibin.

17. Rêvebirrina Kirariyê.
Bernamên ku piştî pergalê dixebite, rêve dibe.

18. Alîkarê Internet Explorer ê.
Çalakiyên Internet Explorer ê kontrol û rêve dibe.

19. Agahiyên Arestekê (Hardware).
Arestekên Kompîterê û nivîsbariyê bi giştî dide nasîn.

20. Amûrên Windows ê yên standart.
Erk û pewirên Windowsê li gor dilê bikarhêrerê rêve dibe.

Venêrîna Bilez-Bilez Windowsê kontrol dike

Rewşa Windowsê-Rewşa Windowsê didahûrîn e.

## Girêdanên derve

* Daxistina Bernameyê

## Çavkanî
* Wikipedia Înglîzî

* Agahî bi zimanê kurdî 

Kategorî:Nivîsbariya Utility
Besta binavî ya mezin

thumb|250px|Wênegirtin ji satelîtê
thumb|250px|Wêne binê avê nîşan dide, wergirtin ji babirokê
thumb|250px|Masîstêrk
**Besta Mezin a Mercanî** yan **Girebesta Mezin a Mercanî** yan jî **Resîfa Mezin** (bi îngilîzî: *Great Barrier Reef*) navê kome-besteke binavî ya peravên Awistraliyayê ye. Resîfa herî mezin a erdê ye. Sala 1981ê ji aliyê UNESCOyê ve wekî mîrasê xwezaya erdê hatiye binavkirin. Carnan wê wekî *"yek ji heft nuwazeyên cîhanê"* jî binavdikin. 11ê hezîranê 1770 deryavanê brîtanî James Cook vedîtina vê bestê dike.

## Çiye best, resîf?
Bana binavî ye. Çawa li rûyê erdê bilindahî, newal, ban, zixur, gelî ûed hene, li binê avê jî wisa ye. Besta binavî dikare kûr an ji bendên biçûk dorgirtî be.

Ev der bi taybetiya xwe ya erdnîgarî tê naskirin. Bo mînak li vir kevz, midye, masî ûêd ji devedorê xwe cuda ne. Mirov çawa best, ban û geliyên ser erdê binav dike, yên binavî jî wisa.

## Taybetiyên gir-bestê
Ev besta mezin ji 2.900 best, 900 giravan pêk tê. Rûerda wê lo dora 344.400&nbsp;km², dirêjiya wê 2.600&nbsp;km ye. Li Deryaya Mercanê ku li bakurê rojhilatê Awistraliyayê dikeve ye.

Li vê kome-resîfê ekosîstemeke taybet heye. Gelek cureyên hûf (balîna), pişemasî (medûz), mircan (cure masiyek, pagrus pagrus), li dora milyonek cureyên masiyan ûêd dijîn. Ji aliyê turîzma deryayê ve balkêş e.


Kategorî:Bestên binavî
Kategorî:Bestên binavî yên bimircan
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Herêma binavgeriyê
Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk
Kategorî:Pêmayên xwezayî yên erdê
Kategorî:UNESCO-Pêmayên erdê
Katedrala Senbasîl a Moskoyê

thumb|Wêneyek ji Katedralê

**Katedrala Senbasîl**, **Dêra Senbasîl** (bi rûsî: Собор Василия Блаженного, Sogor Vasîliya Blajennovo), katedraleke li Qada Sor ya Moskoyê de ye. Bi gumbetên rengûrenk bala herkesî dikîşîne.

## Dîrok
Di navbera 1555 - 1561an de Sowyetan şerekê dijwar li dijî Kazan û Xanîtiyên Astraxan serfiraziyekê bidestxist û nava coşa serfiraziyê de ew Kadetrale ji hêla Îvanê IV hate çêkirin. Piştî sala 1670an de gumbetên wê rengûreng hate boyaxkirin.

Kategorî:Avabûnên 1561ê li Rûsyayê
Kategorî:Katedral
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Rûsyayê
Kategorî:Qada Sor
Narîn (xwarin)

**Narîn**, **norîn**, **serûpêya filehan**, **serûpêya koçerkî** navê cureyekê xwarina ser û pêyan e. Ji ber ku goştê wê bêbaldarî û şelgirî hatiye birrîn, jê re bi îronîk gotine "narîn". Hin kes norîn jî dibêjin. Nor di zimanê ermeniyan da tê wateya "nû, ya nû". Navê vê xwarinê bi kurdî ye yan ermenî, ne diyar e.

## Çêkirin
Ser û pê baş tê pakijkirin, mûyên pêyan tên kizirandin. Heger daxwaz be pê tên çermkirin, wekî serûpêya klasîk. Serê ajalê (pez, dewar) bi taybetî tê amadekirin. Ser û pê di stîl an quşxaneyê de heya êdî goşt û hestî ji hev dikevin tê kelandin.

Gorî daxwazê bexdenûsa tîkekirî û biharbêhn tê tevlîkirin. Carnan rişte (erişte)yê jî dixinê.

Piştî kelînê li ser nanê sêlê, goştên serûpêyê tê raxistin. Pîvazê risteyî hûr dikin, tevlî dikin. Serê ajalê yê kelandî datînin navendê. Wisa ziwa, li nanê tenîk pêçandî yan bi tevî ava xwe di badiyan de dixwin.

Li Kurdistanê li Erdêxan, Qersê gelek tê kelandin. Hin deveran nabêjin *narîn*, tenê dibêjin *serûpê*. Lê cudatiya viya ji serûpêya klasîk ew e ku goştê viya mezin tê birrîn û pirranî bêî ava wê tê ser sifreyê.

Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Asyayê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Ser û pê (xwarin)
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Zanîngeha Stanfordê

**Zanîngeha Stanfordê** () li DYAyê parêzgeha Kalîforniyayê San Fransîskoyê cih digire. Zanîngeha 3em a herî mezin ya cîhanê ye. Di warê zanist, teknolojî, sirûşt û gelek cureyên înformatîk de xebatên girîng bo cîhanê kirine. Rektorê niha yê zaningehê Marc Tessier-Lavigne ye.

## Rektorên Zaningehê

* David Starr Jordan (1891–1913)
* John Casper Branner (1913–1915)
* Ray Lyman Wilbur (1916–1943)
* Donald Bertrand Tresidder (1943–1948)
* J. E. Wallace Sterling (1949–1968)
* Kenneth Sanborn Pitzer (1968–1970)
* Richard Wall Lyman (1970–1980)
* Donald Kennedy (1980–1992)
* Gerhard Casper (1992–2000)
* John L. Hennessy (2000-2016)

## Girêdanên derve

* Stanford University, Serrûpel

Kategorî:Zanîngehên li DYAyê
Şorbehûr

rast|thumb|220px

**Şorbehûr**,** germiya hûrê** cureyek ji germiyan, şorbeyan e. Ji hûrê ajalê tê çêkirin. Di pêjgeha kurd de gelek hezkirî ye. Herwiha di pêjgehên gelek neteweyan de cih digire.

Ji xeynî kurdan, ermenî, alman, polandî, latîn amerîkayî, hindî, viyetnamî, çekî, tirk, gelên balkanî jî şorbehûrê dizanin û dixwin. Tirk viya di nava xwarinên xwe yên neteweyî de didin nasandin. Bi tirkî jê re *işkembe çorbasi* dibêjin ku ne bêjeya *işkembe* bi tirkî ye ne jî *çorba*. Bi texmîni ev xwarin ji pêjgeha asyayê belav bûye û bi hezaran salan in tê zanîn û xwarin.

Li her welatê bi awayekê tê xemilandin. Li Amerîkaya Latînî jê re menûdo dibêjin û pîvaz, anix û îsota tûj tevlî dikin. Li Hindistanê ji hûrê bizinê çê dikin. Viyetnamî soyayê dixinê.

Li Kurdistan, Balkan, Tirkiye û Îranê heman e.

## Berkelî
* *Hûrê dewarê, bi taybetî yê golîkê*
* *Sirke*
* *Sîr*
* *Rûnê riwekan*
* *Îsota sor*
* *Ard (arvan)*
* *Xwê (sol)*

## Çêkirin
Hûr divê pirr pakij bên amadekirin û parçekirin. Di sîtil an quşxaneyê de (beroş) tê kelandin. Heya bikele gelek caran kefa wê ser re tê girtin. Çend serî sîr davêjin navê. Dema keliya, şelên hûrê ji avê dertînin, dema sar bû bi kêrê tê ristekirin û paşê dîsa davêjin nava ava xwe.

Didin ser agir, hinekê ard pê tê werkirin. Herwiha xwê jî. Agir tê vesandin. Îsota sor di nava rûnê de bi narînî tê qelandin. Germî bo bê ser destexaneyê dixin nava tasan û rûnê qelandî berdidin ser.

Gorî daxwazê sîra di nava hinekê xwê de hatiye kutandin dixin nava sirkeyê û berdidin ser xwarinê.

Dîsa bo çêjdanê li ser daxwazê zerika hêkê di nava ava lîmonê de tê kilandin û viya berdidin ser şorbehûrê.

Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha cîhanê
Kategorî:Pêjgeha Ewropayê
Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Qada Sor

thumb|Wêneyek ji Qada Sor

**Qada Sor** (rûsî: Красная площадь, *Krasnaya ploşçad*) qadeke navdar a Moskoyê ye.

Hersal bi mîlyonan geştiyar wê Qadê seredanî dike. Katedrala Senbasîl (Saint Basil) jî li wê qadê ye.

Kategorî:Cihên merkezî li Rûsyayê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Rûsyayê
Kategorî:Mosko
Xoşav (xwarin)

thumb|200px|Xoşav

**Xoşav**, **xweşav** şîraniyeke tê kelandin e. Ji fêkî, şekir û avê ye. Li Kurdistanê pirranî ji qeysî, tirî tê çêkirin. Li ser daxwazê gelek fêkî, çi heşînî çi hişkkirî tên bikaranîn.

## Du cureyên sereke hene
* Xoşava avî
* Xoşava bêav

Xoşava bêav ne cuda ye, tenê piştî kelînê ava wê tê darivandin, fêkiyên kelandî yên di nava doşaviyê de çêja xwe girtine, tên veqetandin û xwarin.

## Çend mînakên xoşavê
* Xoşava mewijan
* Xoşava încasan
* Xoşava mişmişan

## Gotinên pêşiyan li ser xweşavê
* Ker (her) çi zane xoşav çiye.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Şîranî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji fêkiyan
Tendûr

thumb|Tendûreke Kurdistanê ya ku tê de nan tê pijandin

**Tendûr** an jî **tenûr** (Persian تنور, hindi तंदूर, urdu ‏تندور, herdu jî: tandūr, îngilîzî tandoor) navê alaveke nanpijandinê ye. Ji ber ku lêkolîneke zanistî ya kurdan nîne, li rojavayê tendûr wekî teknîka nanpijandinê ya pêjgeha hindî tê zanîn. Li Kurdistanê gelek tê bikaranîn.

Tendûr li Kurdistanê bi destan tê çêkirîn. Bo pijandinê dar tên şewitandin. Tendûrên mezin jî hene yên biçûk jî. Li tendûrê nanê loş, parxaç, kate, parxaça lazûtê (garis), bo xwarina ajalên malê kûtên xwarinê tên pijandin.

Tendûr di dirûvê sîlîndîrê de ye. Pirranî di erda kolandî de bicih dikin. Li jêrê re bi qulêkê ve hewayê digire. Li gundên Kurdistanê hema bigire her malek xwedî tendûrek e.

Beriya nan pijandinê tendûr tê sorkirin. Rengê dîwarê tendûrê dema spî bû, êdî amade ye.

Kategorî:Alav
Kategorî:Amûrên çêkirina xwarinê
Kategorî:Azîneyên pijandinê
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha gurcî
Kategorî:Pêjgeha hindî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Anîma (cudakirin)

__NOTOC__
Çend gotarên bi vî navî hene:

## Psîkolojî

* **[[Anîma]]**, ji bo mêran
* **[[Anîmûs]]**, ji bo jinan
Şorbeya kardiyê

**Şorbeya kardiyê**, **avsîra kardiyê**, şorbeya ku ji kardîyê tê çêkirin e. Kardî yek ji pincarên tên berhevkirin e. Kardî bi xavî nayê xwarin, heger bixwin dikarin sîmptomên bijehrêketinê bitetikîne. Gorî baweriyan kardî li her kesê nayê.

Kardiyê wekî guliyên porê jinê dirêsin. Radixin be tavê daku hişk bibe. Viya zivistanê dertînin. Pakij dişon û tîke dikin. Heya hat xwarinê dikelînin.

Kardiya kelandî ya darivandî dixin nav çênca ji rûnê bi îsota sor (an tûj) qijilandî ku di navê de pîvaz, sîr (ne mecbûrî ye) hene. Bi hev re dîsa dikelînin, wekî şorbenîskê.

Li hin deveran dan, nok an rizê jî tevlî dikin. Daxwaz hebe beriya bînin ser destexaneyê ava lîmonê jî dixinê. Tehma şorbeya kardiyê gelek xweş e.

Li herêma Serhedê, bi taybetî li parêzgehên Erzîrom, Çewlîg, Mûşê bi biharan gundî kardiyê berhev dikin û bo xwarina zivistanê hişk dikin.

## Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de
Kardî di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, wekî riwekeke hêza sîstema parastinê ya laşê mirov zêde dike, tê zanîn. Dibêjin li dijî şêrpenceyê jî kêrbar e lê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Kurd divê bêî bijîşkên xwe derbareyê tenduristiyê de bi gotina kesê nekin. Ji agahiyan sûdê werbigirin lê tenê bi gotina bijîşkan bikin. Wîkîpediya kurdî berpirsiyariyê wernagire, li kesî temiyan nake.

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarinên ji pincarên Kurdistanê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Teide

thumb|250px|Teide
**Teide** volkaneke temirî ye li Tenerife, Giravên Kenariyê (Spanya) ye. Bilindbûna volkanê 3.718 m ye û bilindtirîn çiyayê Giravên Kenariyê û Spanyayê ye.

## Girêdanên derve

* Parque Nacional del Teide en la Página Web Oficial de Turismo de Tenerife 
* P.N. del Teide, Red de Parques Nacionales, Ministerio de Medio Ambiente 
* El Teide, Patrimonio de la Humanidad
* Análisis etimológico del vocablo Tenerife
* Página web de la Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos 
* El Teide en la Gran Enciclopedia Virtual de las Islas Canarias
* Webcam del Teide en tiempo real

## Çavkanî

Kategorî:Çiya
Kategorî:Erdnîgariya Spanyayê
Kategorî:Turîzm li Spanyayê
Kategorî:Volkan
Kategorî:Volkanên çalak
Google+

**Google+** (plus) xizmeteke torbendî girêdayî Google bû ku di 18ê hezîrana 2011an de dest bi xebitandina xwe kiribû. Xizmet di 2ê nîsana 2019an hate girtin.

## Xizmetên Google yên Torbendî
* Orkut
* Google Wave
* Google Buzz

## Girêdanên derve

* Malpera Fermî
* The Google+ Project

## Çavkanî

Kategorî:Google
Kategorî:Servîsên Google
Kategorî:Web 2.0
Orkut

**Orkut** malperek e torbendî girêdayî Googleê ye. Projeya Orkut sal 2004an de ji hêla Tirkekê Orkut Büyükkökten ve hate pêşxistin, ji ber wê navê wî kesî danîn ser malperê. Tiştekê herî balkêj jî ew e ku Orkut herî zêde ji hêla Brezîlê tê bikaranîn.

## Xizmetên Google yên Torbendî
* Google+
* Google Wave
* Google Buzz

## Girêdanên derve
* Orkut malpera fermî

## Çavkanî
* Wikiya Tirkî

Kategorî:Google
Kategorî:Malper
Ecîn

thumb|rast|280px|Ecîn, kutilka Rihayê, çîk

**Çîgê goşt**, **çîk**, **kutilka Rihayê**, **kufteya çîkê**, **Ecîn**, cure xwarineke ji koma xwarinên riz û savarê ye. Bi bandora tirkî, niha kurd jî êdî jê re *çîg kofte* (*çîkufte*) dibêjin.
bi piranî goştê xav tê çêkirin. Ew bi kevneşopî ji goştê sor hûrkirî, kêm-rûn têne çêkirin. Guhertoya vejeteryanê ji genim, paste tomato, îsotê yên hêrandî, û biharatên din pêk tê.

## Dîrok
Li gorî rîwayetek, tê gotin ku diya pêxember Birahîm dema ku ji bilî Sawer û goştê gazelekê pê ve tiştek tune bû, hate dahênandin.
Li gorî kevneşopiyek din, Çiğ Köfte di dema Birahîm de li Rihayê (Urfa) hate dahênandin. Gava ku Nimrod ji bo kevirek sersaxî (qedaga bû) agir berhev dikir, jina nêçîrvan neçar bû ku goştê xav bi bulgûr, giha û biharatan tevlihev kir, û pê destar ê kevirî bikar anî da ku tevlihevê heya ku tamxweş bibe.

## Berkelî
Berkelî ji bo xwarina heşt kesan hatiye hesabkirin.

* *1 serî [[sîr]]*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *10 ta pîvaza heşîn*
* *Nîvê [[lîmon]]ek*
* *4 stegan (qedeha avê) [[savar]]a kufteyê*
* *Kevçiyek [[îsot]]a reş*
* *Nîv kg [[goşt]]ê bêrûn ê kutayî û hêrayî*
* *6 kevçî îsota hişkkirî*
* *Pirnagek (demet, qevçe, baq) [[bexdenûs]]*
* *Kevçiyek [[merge]] (ava firingiyan, ava bacanan)*

## Çêkirin
Bexdenûs û tayên pîvazê bo bikaranînê tên ristekirin, hûrkirin. Teşt tê danîn û îsota hişkkirî, xwê, îsota reş, merge, serîpîvaza tîkekirî, sîra kutayî û goştê dixinê. Bi hêza tiliyan baş tê strîn.

Paşê savar kulm bi kulm dikeve navê û bêî sekinandinê tê strîn. Av nakevê ku têkel bi ava xwe kewa xwe bigire lê hin kes avê jî didilopînînê. Heya savar wekî hevîrê nerm bû strandin didome.

Piştre têkela berê hatibû amadekirin a ji bexdenûs û pîvazê tevlî dibe û dîsa tê strîn. Kutîlk tên çêkirin û wan radixin ser destexaneyê. Dora destexaneyê şelên xiyarê, pirpar, kahû, pûjan û tevrik (tivir) û li ser daxwazê kûpikên biharbêhnê (biharat) tên danîn.

Pirranî bi dewê dixwin. Kutîlka Rihayê ne tenê li Rihayê navdar e, li Dîlok, herêma Tolhildanê û li Amedê jî pirr tê xwarin.

Kutilk
suryanî
Kategorî:Pêjgeha cihû
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha vegan
Kategorî:Pêjgeha Rihayê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Riha
Kategorî:Xwarinên riz û savarê
Zirfet

**Zirfet**, **zerfet**, **serfit**, **babko** cure xwarineke çorsanî û biçêj, ji koma xwarinên pêjgeha kurd, kateyan e. Herwiha xwarineke ji koma xwarinên sîr û mastê ye jî.

Heger zerfet bi giştî di binikan de bê hûrkirin û bi çênca xwe ve bê xwarin, jê re babko yan bavko dibêjin. Babko dikare bi şerbet û rûnê nivîşkî jî were xwarin.

Pirranî xwarineke malbatî û zivistanî ye. Li Kurdistanê zirfet li gelek herêman tê zanîn û hezkirin. Zirfeta herî xweş li Dêrsim, Serhedê tê çêkirin, lewra li van herêman cureyên biharbêhnan (biharat) jî tevlî dikin.

## Berkelî
* *[[Rûn]]*
* *[[Sîr]]*
* *[[Mast]] (herwiha [[germdew]], [[paskan]], [[çortan]])*
* *[[Hevîrtirş]]*
* *[[Şekir]] (li ser xwestinê ye)*
* *Biharbêhn ([[biharat]])*
* *[[Îsota reş]] (filfil)*

## Çêkirin
Hevîrê zirfetê tê strîn. Kewa xwe girt, di dirûvê giloverê de stûrî tê vekirin. Heger li ser kuçikê be, didin ser locinekê û bi wê awayê didin ser agir. Pirr berê ji bo tehma wê xweş be didan ser locinên ji axê hatine çêkirin.

Sêl an sacê didin ser. Li ser sacê jî pîzot û kozirên agirê darê radixin. Pijandin bidawî bû tînin serê wê fit dikin, devangek vedikin. Hundirê wê bi qasî 4 tiliyan tê vedan û dîwarên zirfetê bi dew didewisînin.

Nanê ku jê hatibû derxistin, hûrik hûrîk tê çêtîkirin û dîsa dixin nava zirfetê. Rûnê nivişkî yê qijilandî bi tevî çênca xwe berdidin ser nanê hûrkirî.

Zirfeta biqîmet a çenca wê dewlemend e ye.

## Gotin li ser zirfetê / zerfetê
* Qeliyê bidin mêvan, zirfet bila para maliyan be. Mêvanê me jî bila mixtar be. (mêvanê heznekirî qeliyê bixwe êdî hûn fêhm bikin ka zirfet çendî bitehm e)
* Nanê dizan nayê xwarin lê zirfeta wan tê xwarin.
* Zava çi xwest, bûkê çi xwest, yekî zirfet xwest, yekê devanga wê xwest. (Devanga zirfetê ji ber ku kêm bi rûn û dew e, pirranî didin zarokan)

## Çavkanî
* Berhevkirinên çanda gelêrî yê bikarhêner Bablekan (gotinên li ser zirfetê)

Kategorî:Kate
Kategorî:Pêjgeha Dêrsimê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji hevîrê
Kategorî:Xwarinên sîr û mastê
Babaxanûç

thumb|Babaxanûç

**Babaxanûç**, cure çênc û herwiha xwarineke ji pêjgeha kurd e. Ereb, rom (tirk), suryanî û gelên din ên cîran jî dixwin. Derbasî pêjgeha Ewropayê jî bûye.

## Dîroka xwarinê, wateya navê wê
Ji ber ku navê wê kurdî/îranî ye, bi texmîni ji kurdan an gelên din ên îranî belav bûye. Lêkolîn kêm in. Dibe ku eslê navê *babaxanij* be ku navê cihêkê be yan wextekê xwarina zadeganan bûye, ji ber wê gotine *babaxanij*.

## Berkelî
* *[[Bacan]] (bacanreşk)*
* *[[Hêk]]*
* *[[Rûn]]ê [[riwek]]an an runê nivişkî yê ron*
* *[[Sîr]]*
* *[[Xwê]]*
* *Bexdenûs*
* *Ava lîmonê*
* *Biharbêhn ([[biharat]])*

## Çêkirin (babaxanûça Serhedê)
Bacanreşk li ser agir tê pijandin û şêlandin. Hûr hûr tê tîkekirin an kutandin (li ser daxwazê). Hêk di rûnbirêşkê de tên qelandin û tevlî bacanê dikin. Bi hevre tên biraştin. Paşê sîra kutayê dixinê û tînin ser destexaneyê.

Li ser daxwazê bi taybetî ji rûnê zeytê tê amadekirin. Herwiha bexdenûs, ava lîmonê û cureyên biharbêhnê (biharat) tevlî çênca wê tê kirin.

Kategorî:Çênc
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha cihû
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha rûs
Kategorî:Pêjgeha vegan
Kategorî:Pêjgeha Asyayê
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Soran
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên rûnbirêşkê
N'Djamena

**N'Djamena** (bi erebî: نجامينا romanî; *Nijāmīnā*) paytext û bajarê herî mezin a Çadê ye. Nifûsa bajêr ji milyon zêdetir e.

## Nifûs

## Girêdanên derve

* Map of N'Djamena 
* Best travel guide 
* Photo 1 Photo 2 Photo 3
* http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html 

## Çavkanî

Kategorî:Çad
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Avşara Niagara

[thumb|Niagara ji [Skylon Tower]]
thumb|Para avşarê ya li Kanadayê dikeve
thumb|Ji satelîtê

**Avşara Niagarayê** (îngilîzî: *Niagara Falls* avşareke mezin li ser çemê Niagara ye. Di tîxûbê parêzgeha New York a DYA'yê û Ontario ya Kanadayê de ye. Navê wê ji zimanê çermesoran e, tê wateya „ava digurmîne, digurmije“.

Ji vê avşarê di hûrdemê  de 336.000 m³ av diherike. Ji vir deh hezar sal berê, ji helandina bestelekên (qeşayî) serdema cemedî ava bûye. 

Li devedorê wê çend bendavên hilberîna elektrîkê hene ku ji aliyê Nikola Tesla ve hatibûn ava kirin. Bi milyonan geştyar serdana wê dikin, ji bo aboriya herêmê gelek bikêr e. Ava wê xwe vedigerîne, ango li hin cihan şûnve vedigere.

## Sala ku miçiqî
29'ê adarê 1848'ê avşar dimiçiqe, ziwa dibe. Wê demê gelê herêmê xemgîn bûbûn, heya bigire çûbûn dêran bo dirozan (diayan). Hikûmetê jî di wê 30 katjimêrê yê miçiqandinê de bo pêşîlêgirtina pişirana axê hin tedbîr girt.
thumb|Niagara ziwa bûye, 1969

Niagara
Kategorî:Avşarên li DYAyê
Kategorî:Avşarên li Kanadayê
Kategorî:Bendavên elektrîkê
Gola Tanganyîka

thumb|Wergirtin-Nasa
thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî

**Zeryaçeya Tanganyîka** **yan gola/zêya Tanganyîka** yek ji zeryaçeyên (golên) mezin ên parzemîna Afrîkayê ye. 6emîn zeryaçeya mezintirîn a erdê ye.

Li Afrîkayê duyemîn gola mezin û kûrtirîn gol e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyemîn gol e.

Dirêjiya wê 673 km, berayî kêmzêde 50 km ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 m, kûrtirîn cihê wê 1.470 m ye.

Çemê Rûzîzî, çemê Lûfûbû, çemê Malagarasî diherikin ser golê. Çemê Lûkûga jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên Kongo, Tanzanya, Zambiya, Burundî, Tanganîka.

Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure masî xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin.

Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

Tanganyîka
Qeliya deqsorê

**Qeliya/qelandina deqsorê**, **deqsorqelîn** cure xwarineke masiyan ji koma xwarinên masî û deryayî yê pêjgeha kurd e. Gelên cîran jî çi deqsora ava vexwarinê ango çem û golan, çi jî ya deryayî be, deqsorê diqelînin.

Deqsor *(bi latînî salmo trutta),* masiyek e û li derya, çem û golan gelek e. Beriya avabûna Komara Tirkiyeyê heya nêzîkî sînorên parêzgeha Antalya ya li peravê Deryaya Navîn, gund û warên kurdan hebûn û xwarinên ji berhemên deryayê ji yê din bêhtir bûn (binêrin dîroka êla Sînemiliyan).

Pêjgeha kurd de masî û berhemên deryayî cihekê girîng digire. Li Kurdistanê di pirraniya çeman de deqsor heye û tê girtin.

## Berkelîn (bo şeş kesan)
* *12 deqsor (ji yên hinekê mezin)*
* *2 fringî (tomatos, pamîdor, bacanê sor)*
* *2 serî pîvaz (ên sor)*
* *12 pelên defneyê (qar, laurus nobilis)*
* *Kuzel (kûzele, roka)*
* *Lîmon*

## Çêkirin
# Deqsorê baş pakij dikin, hundirê wê û gûseyên (dasî) wê dertînin. Nava wan ji şelên lîmon û pelên defneyê tê dagirtin. Li berkeşê (sênî) radixin û di germiya 200 gradê de davêjin argûnê. Heya serê masiyan sor bû dipijînin.
# Pijiya, beriya bînin ser destexaneyê, bi tevî seleteya wê ya ji pîvazên tîkekirî, kahû (kaho, xes) û kuzelê ye tê xemilandin. Bi germî tê xwarin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Kelandina deqsorê

**Kelandina deqsorê**, **deqsorkelîn**, **keledoşiya deqsorê** cure xwarineke masiyan a ji koma xwarinên masiyan û çêjên deryayê û koma xwarinên quşxaneyê ya pêjgeha kurd e. Gelên cîran jî vê xwarinê dizanin.

Li tevayî herêmên Kurdistanê deqsor tê qelandin, lê kelandina wê bêhtir li Tolhildanê tê kirin. Kurdên Anatoliyaya Navîn û kurdên cihû jî kêm-zêde deqsorê dikelînin, xwarinên wiha didin ser.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *4 [[deqsor]] (pakijkirî û hinekê mezin)*
* *250 gr [[kuvark]] (karok, fîqerojk, kumik, kakvîk, kivkark)*
* *70-80 gr rûnê nivişkî (an margarîn)*
* *4 pelên defneyê (qar)*
* *3 fringî (tomatos, bacana sor)*
* *Ava 3 nîvê [[lîmon]]ê (1,5 serî)*
* *3 îsota serîtûj û stûr*
* *Kevçiyek [[tirşîn]]a avî*
* *[[Xwê]]* (solin)
* *Îsota reş*

## Çêkirin
# Di sêniya kûr yan beroşê de dikele. Bacanên sor bi gloverkî tên birrîn û li sêniyê rêzkirin. Masiyên hundirê wan pakijkirî ne li ser tomatosan tên raxistin. Hin şelên bacanên sor jî di nava masiyan de tên danîn.
# Bîberên dendikên wan hatine derxistin dirêjî yan xelekî tên tîkekirin û wan li ser masiyan radixin. Kuvarkên (karokên) duşelîkirî, tirşî, pelên defneyê tê tevlîkirin.
# Dûv re ava lîmonê pê dikin û heya ser re bibihure avê dixin nava sêniya kûr yan beroşa kûr. Xwê, îsota reş pê tê werkirin û bi qasî nîv katjimêrê tê kelandin. Li ser daxwazê sîra kutayî jî dixinê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Zeryaçeya Titicaca

thumb|rast|Dîmenek ji golê, axa Bolîvyayê
[thumb|rast|Pêşî: girava [Taquile; paşî: dîmenek ji Andan]]
[thumb|rast|Keynikek li [Isla del Sol]]

**Zeryaçeya Titicaca** yan **gola Titicaca** (bilêvkirina kurdî *Tîtîkaka*; bi zimanê qîçwa: *Titiqaqa qucha*, bi spanî: *Lago Titicaca*) goleke mezin e di tixûbê Bolîvya û Perûyê de. Li parzemîna başûrê Amerîkayê ye.

Rûerda wê 8.288 km² ye û di nava Çiyayên Andê de ye. Gola ku axa wê herî bilind e. Ji rûyê avê 3.830 m bilindahiyê de ye. 194 km dirêjahî, 65 km firehî, kêmzêde 140-180 m jî kûr e. Cihê herî kûr ê golê 280 m ye.

Zêdetirî 25 çem diherikin ser golê. Gelek girav hene li ser golê û li wan bermahiyên girîngên Înkayan hene.

Navê xwe ji efsaneyeke Înkayan digire û wateya wê zinarê pûmayê ye. Dema mirov ji jor li golê binêre dişibe serê pûmayê. Hin giravên cih diguherin lê hene.

Kategorî:Gol
WinRAR

thumb
**WinRAR** Bernameyekê ji bo arşîv kirin û şidandina pelan hatiye sêwirandin. Di nava bernameyên Rar'ê de herî popûler **winRAR** e.
Winrar formatên ACE, ARJ, BZ2, CAB, GZ, ISO, JAR, LZH, TAR, UUE, Z û 7Z destek dike.Ev bername heya niha nêzîkî pêncî zimanî hatiye wergerandin.
Bername ji aliyê Eugene Roshal ve hatiye pêşxistin.

Bername 2011'an de ji aliyê Occo Mahabad ve hatibû Kurdîkirin, piştre jî bû fermî.

## Girêdanên derve
* http://www.bernamegeh.net/winrar.html 
* http://www.winrar.com

* https://kurdiprogram.wordpress.com/2015/09/05/winrar-3-93-kurdi/

Kategorî:Nermalav
Kategorî:Nivîsbariya 1995an
Qeliya masîkartûxkê

**Qeliya masîkartûxkê**, cure xwarineke rûnbirêşkê ji koma xwarinên masiyan û çêjên deryayê yên pêjgeha kurd e. Herwiha gelên cîran jî gelek cureyên xwarinan ên masîkartûxkê dizanin.

Masîkartûxk *(bi latînî, scophtalmus maximus)* di kûraniya deryayan de dijî. Kirrîna wê biha ye, lewra jî li Kurdistanê tenê kesên dewlemend in, dixwin. Masiyek gloverikî û pan e. Rengê wê dişibe masî yan jî tiştekê din ê kartûbûyî. Ji wê ye, kurdan ew bi navê *"masiya kartû, masîkartûxk"* binavkirine.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *8-10 qetî ji masîkartûxkê (çêtiyên wê 100-120 gr)*
* *Îsota reş a nû hatiye hêrandin*
* *Du nîvên lîmonê (ava wê)*
* *Nîvê steganê (qedeh) rûnê gulberojê (guleberbiro)*
* *Av*
* *Xwê*
* *Ard (arvan)*

## Çêkirin
# Çêtiyên masîkartûxkê tîke bikin, xwê bikin û îsotê pê werkin.
# Bixin nava beroşeke fireh an rûnbirêşkek kûr.
# Ava lîmonê bi ser de bikin, bi qasî 1,5 - 2 katjimêrê rawestînin.
# Ava masiyan hinekê bidarivînin, wan yek bi yek li ardê (arvan) bidin (herdu aliyan).
# Rûnê xwe biqijilînin.
# Qetiyên masiyan di nava rûnbirêşkê de daynin. Heya zerayî pê ket herî kêm her qetiyek 3 deqe biqelînin.
# Goştê qelandî bidin ser sêniya ku li binê wê destmalên kaxezî lê raxistine (bo rûnê zêde bigire).
# Bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Kategorî:Xwarinên rûnbirêşkê
Qeliya kalamarê

thumb|200px|Kalamar
**Qeliya kalamarê** cure xwarineke rûnbirêşkê yê ji koma xwarinên masiyan û çêjên deryayê yên pêjgeha kurd e. Gelên cîran jî ji masiya kalamarê xwarinan çêdikin.

Kalamar (bi latînî, *Loligo ommastrephes* an *Loligo vulgaris* ji koma *Teuthida*) ajaleke deryayî ye. Lingên wê di serî de ne. 30-200 cm dirêjiya wê ne. Heger bitirsin êrîş dikin. Bi taybetî yên bejna wan li ser 1 m re ne xeterdar in. Tehma goştê wê gelek xweş e.

## Berkelî (bo şeş kesan)
* *6 kalamarên xwarinê (ne mezin)*
* *1 stekan [[rûn]]ê [[riwek]]an*
* *Kevçiyek [[şekir]]*
* *Kevçiyek [[karbonat]]*
* *Stekanêk (qedehek) [[ard]] (arvan)*
* *[[Xwê]]*
* *Pakêtek konserveya fringiyên (bacana sor) tîkekirî*
* *Nîvekê [[gizêr]]ê*
* *2 serî [[kixse]] yan [[pîvaz]]ên biçûk*
* *Seriyek [[sîr]]ê*
* *Nîvê [[bendik]]ê (kerewîz)*
* *Nîvê kevçiyê rûnê riwekan (bo sosê)*
* *Nîvê kevçiyê rihana maran ([[merzekew]]) a hişkkirî*

## Çêkirin
* Kalamaran pakij bişon û di dirûvê xelekê de bibirrin.
* Karbonat û şekirê pê werbikin û bo nermbûna kalmaran bistrên.
* Di nava teştekê din de, ard û xwê tevlîhebv bikin, tevdin.
* Kalamaran bi ard bikin di nava rûn de dualî sor bikin (biqijilînin).

Bo çêncê:

* Gizêrê wekî zara nerdê tîke bikin, bendikê jî heman.
* Sîr û kixseyê (yan pîvazê) hûrane bibirrin.
* Rûn berdin rûnbirêşkê (taweyê).
* Gizêr, kixse, sîr û bendikê tevlî bikin, heya nerm bû biqelînin.
* Pakêta konserveyê berdin rûnbirêşkê, xwê, nîvê kevçiyê rihana maran tevlî bikin heya ava xwe kişand, 3-6 deqe bikelînin.
* Çêncê (sosê) û kalmaran bidin ser sênikan (binik) û bînin ser destexaneyê.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Kategorî:Xwarinên rûnbirêşkê
Seleteya bazirganan

**Seleteya bazirganan**, **seleteya savarê** cure seleteyek ji pêjgeha kurd e.

## Çima gotine seleteya bazirganan?
Tê gotin bazirganên kurd diçûne welatên biyan, xwaringehan, selete dixwestine. Dema selete dihatibûye ber wan ji garsonan daxwaz dikiribûne ku hinekê jî savarê bixin navê û ev selete wisa derketiye holê. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin, ev tenê gotin û vegotînên ji wêjeya devkî ne. Pirranî jê re seleteya savarê dibêjin.

## Berkelî
* *2 stekan (qedeh) savar*
* *2-3 îsota dirêj*
* *Seriyek pîvazê*
* *Seriyek pîvaza sor*
* *5-6 ta pîvaza heşîn*
* *2 fringî (bacana sor)*
* *7-8 incare (xiyarên tirşiyê)*
* *Nîv qevçe (baq, pirnag) bexdenûs*
* *Lîmon*
* *Rûnê ron (rûnê zeytê baştir e lê me mecbûrî ye)*
* *Xwê*
* *Îsota tûj*

## Çêkirin
* Savarê (bulxur, girar) têxin badiyekê, du tilî ser re avê berdin navê, heya nerm bû bidin sekinandin.
* Pîvazan bişelînin, wekî zarên nerdê tîke bikin. Di nava rûnbirêşkê de biqijilînin.
* Ji ser agir daynin, bidin sarkirin.
* Bexdenûsê amade bikin, tîke bikin.
* Pîvazên heşîn hûr hûr tîke bikin.
* Îsota dirêj û tirşiyê ziravane bibirrin.
* Fringiyan wekî zarê nerdê, pîvaza sor jî xelekane bibirrin.
* Hemiyan bixin nava badiyeke mezin, savar û pîvazên sorkirî tevlîhev bikin.
* Ava lîmonê, xwê, îsota tûj û rûnê zêde berdin ser, tevdin.
* Bînin ser destexaneyê (sifreyê)

Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Seleteya cotyaran

thumb|Seleteya cotyaran

**Seleteya cotyaran**, cure seleteyek ji pêjgeha kurd e. Carnan jê re *seleteya penîrî* jî dibêjin. Standardeke wê nîne, lewra gelek tişt dikevinê. Cotyar çi biajotina wê dixistin seleteya xwe û ev nav jî wiha derketiye. Bi îngilîzî jê re *Greek salad* dibêjin.

Melzemeyên wê yên bingehîn xiyar, fringî, pîvaza serî, penîr in. Lê îsota dirêj, zeytûn, lîmon, kahû, hêkên xaşandî, sirke û parçeyên goşt jî tevlî dikin.

Seleteya herî baş bi rûnê zeytê tê çêkirin. Bêî biharbêhnê jî selete nabin. Bi taybetî seleteyên kurdan divê bi biharat bin.

## Gotin
* Dewlemendiya cotyaran ji seleteyên wan, xizaniya wan jî siya darên bî kivşe ye.

* Varyanteke din ê gotinê jî wiha ye: Dewlemendiya cotyaran ji tematiya wan, xizaniya wan jî ji siya dara biyê kivşe ye.

Kategorî:Pêjgeha yewnanî
Kategorî:Pêjgeha Kîprosê
Kategorî:Selete
Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Seleteya nexweşan

**Seleteya nexweşan**, **seleteya kuvarkê**, **seleteya şîvê** cure seleteyek ji pêjgeha kurd e.

## Berkelî (bo çar kesan)
* *100 gr [[kuvark]] (karok, kakvîk)*
* *Kulmeke [[riz]] (birinc)*
* *Nîvê kulmê [[polik]] (baqilê xatûnî, latînî pisum sativum)*
* *8 xiyarên tirşiyê*
* *Nîvê kulmê [[lazût]]ê (garisê) xaşandî yan konserveya wê* 
* *1 [[gizêr]]*
* *Nîvê stekanê (qedeh) [[rûn]]ê zeytê*
* *Ava nîvê [[lîmon]]ê*
* *[[Xwê]]*
* *Biharbêhn ([[biharat]]) (li ser daxwazê ye)*

## Çêkirin
* Rizê bişon, kevçiyek rûnê gulberojê tevlî bikin û bi ava germ bikelînin.
* Di binê ava sar de bidarivînin.
* Polik, lazût, gizêrê tîke bikin û berdin serê.
* Kuvarkên xwe di nava lîmonî de bixaşînin û bi tevî xiyarên tirşiyê tevlî bikin, tevdin.
* Di badiyekê de ava lîmonê, xwê û rûnê zeytê tevdin wekî çêncê (sosê) berdin ser seleteyê.
* Seleteya xwe bo xwarinê bînin ser destexaneyê.

Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Baçik

thumb|rast|Baçik
**Baçik**, **çixare** (li Torê) yan jî **cigare** (li Behdînanê) berhemeke titûnê ye ku tê kişandin (pêçandin, raxwarin). Ji titûna ku bi kaxezê pêçandiye têk tê. Berê bi destan dihatin li pelên titûnê dipêçandin lê niha bi alavên nûjen an di fabrîkan de tên çêkirin.

## Dîroka baçikê
Li Kurdistanê ji ber ku di wextê Osmaniyan de bêje bi herfên latînî wekî cigare dihate nivîsîn, bi navê *cigare* hat binavkirin û hêj jî pirranî *cîgare*, *cigare* yan *cixare* dibêjin.

Kişandina titûnê kengî dest pê kiriye baş nayê zanîn. Lê ji parzemîna Amerîkayê, di sedsala 16emîn de ji çermesorên kevnexwediyê Amerîkayê ne, derbasê Ewropayê bûye. Ji wan jî hatiye Kurdistanê.

Heya salên 1960î ziyanên sîgarayê baş nedihatin zanîn û li seranser cîhanê firotin û bikaranîna wê bi pêş diket. Lê îro li gelek welatan bo ji aliyê dewletan ve astengî lê tê derxistin, lewra jiyan û tenduristiya mirovan dixe xetereyê. Sîgara sedemê gelek nexweşiyan e. Şêrpence, mirina masûlkeyên dil û gelek nexweşiyan ditetikîne.

## Cureyên wê

## Ziyanên baçikê

## Gotarên têkildar
* Titûn
Nurettin Demirtaş

**Nurettin Demirtaş** (jdb 1972, Amed), siyasetmedarekî kurd e. Demekê serokê giştî ya BDPê bû.

Nurettin Demirtaş birayê Selahattin Demirtaş e. Xwendina xwe ya sereke li Amedê kiriye. Piştre jî Xwendina bilind li bajarên Tirkiyeyê li Muğlayê kir. Sal 1993ê de ji ber çalakîyên wî yên siyasî ji hêla dewleta tirk hate girtin. 
 
Zimanê wî yê zikmakî kurdiya zazakî ye. Sal 2007an de serokê giştî yê BDPê hate hilbijartin. 

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî yê DTP 

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Kesên ji Elezîzê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Xweserîtî

**Xweserî** an jî **otonomî** rêbazekê rêvebirina civak û gelan e. Girêdayî dewletekêbûn û revebirinekê ne tev serbixwe ye. Wateyên wê cuda cuda ne, ne bi tenê sîstema dewletê de sîstemên din de jî Xweserîtî heye. Peyvên wek otonom û otonomî ji peyvên yewnanî yên *autos]* (xwe) û *nomos* (zagon) pêk tên. Wateya wê ya orîjînal "serbixwe, xweser, xweger" e. Lê di dema nûjen de wateya wê weke têgîneke dadmendî û siyaseta navneteweyî ji bo xweserî û xweseriyên sînorkirî re tê bikaranîn.

Herêmên otonom li welatekî herêmên wisa ne ku heta radeyekê xweser in, mafên xwe yên birêvebirinê hene, di hinek waran de ji birêvebirina desthilatiya derve azad in. Lê dîsa jî di qada naveneteweyî de desthilatiya wan tuneye û pêgirtiyên hikûmeta navendî ne.

Awayên wan ên tîpîk wisa ne ku yan ji aliyê erdnîgarî ve cuda ne, yan jî li wê herêmê bi piranî neteweyekî din dijî. Bi giştî weke mînaka duyem in. Li herêmeke taybetî ji bo hindikahiyeke neteweyî mafên birêvebirina mijarên navxweyî, çandî û hwd tên dayin. Lê ev maf û desthilatî ji aliyê hikûmeta navendî ve tên dayin û li gorî hiqûqa navxweyî û ya navneteweyî hikûmeta navendî dikare wan mafan biguherîne an jî betal bike.

Herêmên xweser di nav xwe de dibin sê beş:
* xweseriyên xakî (teretoryal)
* xweseriyên xakî yên jêr-deverî
* xweseriyên herêmî
Ji van cureyan ên xakî (teretoryal) ji aliyê dîrokî û civakî ve welatên cuda ne, ji ber ku xakên cuda ne. Yên jêr-deverî di nav welatekî de deverên piçûk ên di nav deverên mezin de ne û yên herêmî jî tenê ji beşên welatan ên wek bajar, parêzgeh û hwd pêk tên.

Bi giştî dewletên yekpare bi rêya devolusyonê herêmên otonom pêk tînin, weke Keyaniya Yekbûyî.

Dewletên ''yekpar'' heta radeyekê dikarin maf û desthilatiyên birêvebirinê bidin herêman, desthilatiyên xwe bi wan re parve bikin, li herêman parlamentoyan pêk bînin. Mînakên balkêş ên dewletên yekpare ku maf û desthilatiyan didin herêman Spanya û Keyaniya Yekbûyî ne. Wek mînak Keyaniya Yekbûyî dewleteke yekpare e. Di nav xwe de Skotlenda, Wales û Îrlendaya Bakur weke welatên pêkhêner nas dike û bi rêya devolusyonê hinek ji desthilatiyên hikûmeta navendî bi parlamenên van welat/herêman re hatine parvekirin, ku xwebirêveberiya herêmî pêk bînin, û bi vê re karûbarên xwe yên çandî, zimanî, kevneşopî, hiqûqî, îdarî û hwd ên herêmî bi xwe bikin.

## Bêjenasî

Xwe-ser ango xwe bi xwe rêvebirrin. Bi xwe serê xwe rêvebirrin.

## Çavkanî

* BARAN RİZGAR - AWAYÊN DEWLETÊN NÛJEN.pdf
* Baran Rizgar 

Kategorî:Lamerkeziyetî
Kategorî:Prensîbên etîkê
Kongreya Civaka Demokratîk

**Kongreya Civaka Demokratî** (bi tirkî: *Demokratik Toplum Kongresi*; bi kurtasî: **DTK**) rêxistineke sivîl a alîgirê kurdan e û alîgirê pêkanîna konfederalîzma demokratîk di siyaseta Tirkiye û Bakurê Kurdistanê de ye. Kongreya wê ya bingehîn di 26-29ê cotmeha 2007an de hat lidarxistin.

2 hevserok, serokek û serokek, meclisa giştî bi 501 delegeyan, meclîsa rêveber a ji 21 endaman pêk tê û gelek komîte hene. %40 ji delegeyên lijneya giştî ji aliyê sendîkayên karkeran, rêxistinên civaka sivîl û partiyên siyasî, 40% nûnerên meclîsên herêmî ne. Kongre bi qasî sê mehan carekê dicive û biryarên ku ji komîteyên cuda tên nîqaş kirin. DTK di gelek beşên îdarî yên wekî navçe, bajarok, gund û taxan de meclîsên xwe hene. Ji bo her kolaneke taxekê divê komunek hebe. Dûv re li tax, bajarok, bajarok an jî herêma wan meclîsan dişopînin. Her komunek di pêvajoya biryara xwe de serbixwe ye, lê dîsa jî bi meclîsa taxa xwe ya têkildar re ku biryarên li komunên cihê hevrêz dike, di nav têkiliyê de ye. Komîteya Rêveber a KCDê ji 5 kesan pêk tê, meclîsa koordînasyonê ya ji 13 kesan pêk tê û meclîsa daîmî ya ji 101 delegeyan pêk tê.

## Îdeolojî
Di 14ê tîrmeha 2011an de piştî ku li Amedê kongreya awarte ya bi beşdariya 850 kesî pêk hat, piştgiriya xwe ya ji bo Xweseriya Demokratîk ragihand. DTK di pêvajoya çareseriya pirsgirêka kurd-tirk a li Tirkiyeyê û Bakurê Kurdistanê de jî çalak e û di kanûna 2015an de pêşniyara çareseriya siyasî derxist. Li gorî vê pêşnûmeyê, fikra derxistina makezagoneke nû hat destekkirin, ku piştî wê Tirkiye dê di nav çend herêmên xweseriya demokratîk de ku di Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê de tên temsîlkirin, were avakirin.

## Dozkirina sempatîzan û endaman
Endamên wê gelek caran ji aliyê rayedarên tirk ve tên darizandin, û tevlîbûna çalakiyên ku ji aliyê DTKê ve tên organîzekirin, weke ku di derbarê nivîskarê Evrenselê Yusuf Karataş de bû, weke sedemeke darizandinê tê dîtin. Her wiha beşdarbûna kongreya DTKê wekî ne endam dikare li gorî DTKê wekî hincetekê were şopandin. Di cotmeha 2018an de di serdegirtinan de gelek serdegirtin li malên wekîlan ên di lîsteyê de hatibûn desteserkirin hatin kirin. Her wiha Leyla Güven jî ji aliyê rayedarên tirk ve daxwaza îstifakirina ji hevserokatiya KCDê hat kirin. Tevî hebûna qanûnî ya DTKê, di îdianameya doza girtina Partiya Demokratîk a Gelan de endamtiya DTKê weke delîla endamtiya rêxistineke sûc hate dîtin.

## Serokên partiyê

## Binihêre
* Xweseriya demokratîk a kurdan

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya Kongreya Civaka Demokratîk

Kategorî:Kongre
Haut-Ogooué

rast|175px|Estuaire Province

**Haut-Ogooué** bajarekê Gabonê ye. Rûerda wê 36,547 km² ye. Di warê lajwerdî û kanzayê de Afrîkayê de popûler e. Di bin axa wê bajarê de Zêr, Almas û Ûraniyum heye.

Kategorî:Gabon
Nyanga

rast|175px|Estuaire Province

**Nyanga** parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 21.285 km² ye. Li gor hejmara 2004an nifûsa parêzgehê 14.500 kes e.

Kategorî:Gabon
Moyen-Ogooué

rast|175px|Estuaire Province

**Moyen-Ogooué** parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 18.535 km² ye.

Kategorî:Gabon
Ngounié

rast|175px|Estuaire Province

**Ngounie** parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 37.750 km² ye.

Kategorî:Gabon
Ogooué-Lolo

rast|175px|Estuaire Province

**Ogooué-Lolo** parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 25.380 km² ye. Li gor hejmara nifûsa herêmê 16.000 kes e.

Kategorî:Gabon
Ogooué-Maritime

rast|175px|Estuaire Province

**Ogooué-Maritime** parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 22.890 km² ye. Li gor hejmara 2006an nifûsa parêzgehê 137.993 kes e.

Kategorî:Gabon
Guardian Industries

**Guardian Industries** (navê berê: *Guardian Glass Company*) şirketa herî mezin ya hilberînerê camên wesayîtan e. Şirket tevî camên wesayîtan parçên yêdek yên wesayîtan, fîberglas û camên avahiyan hildiberîne.

## Girêdanên derve

* Guardian Industries website 

Kategorî:Hilberînerên caman
Fîberglas

thumb|Fîberglas

**[https://salternativa.ru/product-category/stecltrub/ Fîberglas]** an jî **fayberglas** bi xwerûya xwe plastîk e lê têde hûrên caman heye û ev zelalîtiyê dide fîberglasê. Gelek tiştekê qayişok e ji ber wê cihên ku cam nikare bitewe wê fîberê bi kar tînin. Xuyabûn û hilberîna lûleyên fiberglasê di nîvê salên 1950an de mimkun bû, dema ku hilberîna pîşesazî ya binderên termosetker (bi taybetî rezîlên epoksî) û fîberên camê serwer bû.

## Çavkanî

Kategorî:Cam
Kategorî:Îcadên amerîkî
Banjul

**Banjul** (navê wê ya berê *Bathurst*) paytexta Gambiyayê ye. Li gorî hejmara 2003an de, nîfusa Banjulê digihîje 357.238 an. Bajar li ser giravekê cîh digire. Bi Pir û Keştîyan hatin çûna bajarê pêk tê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Access Gambia - Hotels, News, Travel & Photos
* photo documentary 2007  

Kategorî:Avabûnên 1816an li Afrîkayê
Kategorî:Gambiya
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Yahya Jammah

**Yahya Abdul-Azziz Jemus Junkung Jammeh** (, *Yehya Ebdulezîz Cemus Xunkunx Cemme*; z. 25 gulan 1965), serokdewletê berê yê Gambiyayê ye. Piştî derbeya sala 1996an bû serokdewlet û piştî hilbijartina dawî ya sala 2016an de ji desthilatdariyê ket.Lê belê ew vê ancamê qebûl nekir û rewşa neasayî îlan kir. Dewletên cîhanî ew hişyar kirin belam ew dest neda wan. ECOWAS di 19ê çileya sala 2017an de artêşa Senegalê ji bo ku li Gambiyayê şerê navxweyî dernekeve, şiyand Gambiyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Gambiya
Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Isatou Njie-Saidy

thumb

Isatou Njie-Saidy (her wiha Aisatu N'Jie-Saidy) (rojbûn 5 Adar 1952) Alîkara Srokdewletê Gambiyayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gambiya
Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Mirovên zindî
Abdelaziz Bouteflika

**Abdelaziz Bouteflika** (bi erebî: عبد العزيز بوتفليقة) (, Ûcde, Maroko - , Zeralda, Cezayir), serokkomarê berê Cezyirê bû.

Piştî rewşa awarte ya bixwîn ya Cezayirê di navbera salên 1999 û 2019an de serokkomarê bû.

## Çavkanî

Kategorî:Cezayir
Kategorî:Jidayikbûn 1937
Kategorî:Mirin 2021
Oujda

**Oujda**, yan jî **Wecde** (bi erebî: وجدة) bajarekî Marokoyê ye. Nifûsa bajarê tê texmîn kirin ku digihîje 1 mîlyon kesê. Bajar 15 kîlometre li rojavayê Cezayiryê û 60 kîlometre jî li başûrê Deryaya Navîn cih digire. Paytexta herêma rojhilat ya Marokoyê ye û bajarê ku serokdewletê Alceryayê Abdelaziz Bouteflika ji dayîk bûyî ye.

## Girêdanên derve
* Oujda et sa région Tout sur Oujda et sa région
* Oujda Portail  Portail d'actualités et Immobilier d'Oujda
* Oujda Portail  Journal d'actualités d'Oujda
* Oujda Times 
* Entry in Lexicorient 
* OujdaCity.net
* Le Maroc oriental

Kategorî:Avabûnên sedsala 10an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 994an
Kategorî:Bajarên Marokoyê
Agadîr

**Agadîr** (erebî: أغادير û أڭادير, *Aghadir* û *Agadir*, bi berberî (amazigh): ⴰⴳⴰⴷⵉⵔ), peytexta aborî ya Marokoyê ye.

Hejmara nîştecihên bajarê digehe 678.596 kesî (2004).

## Etîmolojî
Agadîr peyveke berberî ye tê wateya "şûre" yan "qele" ye. 


File:Marina Agadir by AmalouMed.jpg|Marînaya Agadîrê.


## Girêdanên derve
* Agadir Morocco 
* Agadir berbers Portal 

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Marokoyê
Fahs-Anjra

**Fahs Anjra**, yan jî **Feḧs Encre** (bi erebî: الفحص أنجرة, *al-Fahs Encre*, bi zimanê amazigh: ⴼⴰⵃⵙ - ⴰⵏⵊⵔⴰ) bajarekî Maroko ye. Li herêma Tangierê cih digire. Nifûsa bajêr li gorî hejmara 2010'an 108.966 kes e.https://archive.today/20130630162807/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1248416866&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-6486&srt=npan&col=adhoq&msz=1500
Bajareki nû yê Ch'rafate li vir tê ava kirin. http://www.maroc.ma/PortailInst/An/Actualites/launches+construction+works.htm 

Kategorî:Bajarên Marokoyê
Fes

thumb|Fes

**Fes**, an jî **Fas** (bi erebî: فاس, *Fas*), sêyemîn bajarê herî mezin yê Marokoyê ye. Li gor hejmartina nifûsê ya 2ê îlona 2008an nifûsa bajar 1.008.000 kes derketiye.

## Girêdanên derve

* Fez City Fez Portal
* complexe culturel de fes  **complexe culturel de fes**, Morocco
* The portal of Fès 
* The Fes Festival: Sacred Music From Around The World – audio report by

Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 789an
Kategorî:Bajarên Marokoyê
Inezgane

thumb|rast|250 px|

**Inezgane** bajarekî Maroko ye. Cihê herî ku gelê berberî bi cih bûne ye.

Kategorî:Bajarên Marokoyê
Xorozliya Jêr

thumb|300px|Xorozliya Jêr
thumb|300px|Xorozliya Jêr
thumb|300px|Dîmenek ji Xorozliya Jêr

**Xorozliya Jêr** (bi tirkî: ?), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Xorozliya Jor, Çeqelî he ye.

Debara gund li ser hewyanan û çandinî ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Merakeş (bajar)

thumb|Merakeş
thumb|Merakeş
**Merakeş** (bi erebî: مراكش, *murrākuš* [murraːkuʃ], zimanê amazigh: ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ, *mṛṛakc*) bajarekî Maroko ye. Di navîna Marokoyê de ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 1062an
Kategorî:Bajarên Marokoyê
Sirûda neteweyî ya Marokoyê

**Hymne Chérifien** (bi erebî: النشيد الشريف, *an-našīd aš-šarīf*, bi amazigh: ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵛⵔⵉⴼ, *izli ashrif*) sirûda neteweyî a Marokoyê ye. Sererastkirina herî dawî a peyvên sîrudê ji hêla Ali Squalli Houssaini ve sal 1970ê de hatiye kirin. Muzîka wê jî ji hêla Léo Morgan ve hatiye çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Audio file of the Hymne Cherifien (.midi) 
* Audio file of the Hymne Cherifien (.mp3) 

Kategorî:Maroko
Kategorî:Sirûd
Kategorî:Sirûdên neteweyî
Ali Squalli Houssaini

**Ali Squalli Houssaini** Sal 1932an de li bajarê Fesê ji dayîk bûye. Nivîskarê sîrûda neteweyî Hymne Chérifien a Marokoyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1932
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2018
Kategorî:Nivîskarên marokan
Kategorî:Nivîskarên sirûdên neteweyî
Abbas El Fassi

**Abbas El Fassi** (بالعربية: **عباس الفاسي**) (z. 18ê îlona 1940), ji 19ê îlona 2007an heta 2011an serokwezîrîtiya Marokoyê dike.

## Çavkanîn

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Marokan
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokwezîrên Marokoyê
Léo Morgan

**Léo Morgan** sirûda neteweyî a Marokoyê bi muzîk kiriye. Piştî ku Ali Squalli Houssaini peyvên sirûdê çêkir, piştre deng û muzîk dayîna sirûdê Léo Morgan çêkir. http://www.everything-moroccan.com/moroccan-flag.html 
* Sirûda Marokoyê; Hymne Chérifien

Kategorî:Bestekar
Gulemîran

**Gulemîra** an **Gulemîran** (), gundekî Farqînê ye. Di navbera Bismil û Farqînê de dimîne.

Li derdora wê Omera û Kurêşa he ne.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Farqînê
Mele Cebra

thumb|300px|Mele Cebra

**Mele Cebra** (bi tirkî:Devran), gundekî Bismilê ye. Li ber çemê Embarê hatiye avakirin. Gundekî Malbata Cemîl Paşayê Amedî yê kevn e.Berî 50-60 salî Malbata Kardeşoxlî ji aliyê Çêrmûkê hatine li vî gundî rêncbertî kirine.Bi demê re jî bûne xwediyê gund.Nuha li gund tenê Malbata Qardeşoxlî ku bi qeysî 20 malî ne dijîn.

Debara gund bi giranî li ser çandiniya avî û xwedîkirina heywanan e.

Kategorî:Gundên Bismilê