Îhsan Nûrî Paşa

**Îhsan Nûrî Paşa** (jdb. 1892 an 1893, Bidlîs – m. 25ê adara 1976an li Tehranê) yek ji girîngtirîn kesayetên leşkerî û siyasî yên kurd ên destpêka sedsala bîstan e ku bi giranî bi rêberiya xwe yê di serhildanên Agiriyê de ku yek ji serhildanên neteweperest ên herî rêxistinkirî li dijî dagirkeriya komara Tirkiyeyê bû û bi xebatên xwe yên di rêxistina kurdperwerî yê ya partiya Xoybûnê de hatiye nas kirin. Jiyan û kariyera wî veguherîna çalakvaniya kurd ji derdorên reformîst ên dawiya osmanî ber bi tevgerên neteweperest ên leşkerî yên ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem derketin holê, vedibêje. Di nav nifşê efserên kurd ên ku di saziyên leşkerî yên osmanî de perwerde bûne de, Îhsan Nûrî komek temsîl dikir ku perwerdehiya împeriyal bi hestên neteweperest ên derketî re tevlihev dikir û beşdarî modernîzekirina têkoşîna rizgariya gelê kurd dibû.

Îhsan Nûrî ku di dehsalên dawî yên împeratoriya osmanî de di nav malbateke eşîrî ya navdar de ji dayik bûye ku rêça jiyana wî hawîrdora her ku diçû siyasîtir a parêzgehên Bakurê Kurdistanê nîşan dida ku elîtên kurdî di nav hêzên rmperiyal û neteweperest ên hevrîkî de digeriyan. Tevlîbûna wî ya zû di civakên kurd ên li Stembolê de, digel perwerdehiya leşkerî ya fermî, bingehek ji bo nasnameya dualî ya efser û neteweperest afirand ku dê serokatiya wî ya paşê şekil bide. Di salên 1920an de, dema ku polîtîkayên navendîkirinê di bin komara Tirkiyeyê ya nû de hişk bûn, ev ezmûn di beşdarbûna wî di tevgerên berxwedana rêxistinkirî yên kurd de li hev civiyan, ku bi fermandariya wî ya komara Agiriyê ya xwe-îlankirî (1930) gihîşt lûtkeyê.

Ji xeynî serokatiya leşkerî, nivîs û bîranînên dawî yên Îhsan Nûrî şahidiyên kesê yekem ên kêm li ser hişmendiya siyasî ya kurd û kêmasiyên elîtên hem Kurd û hem jî yên herêmî peyda kirin. Salên wî yên sirgûniyê li Îranê ku tevî qedexeyên dewletê jî bi berhemdariya rewşenbîrî hatine nîşankirin ku cihê wî wekî kesayetek dîrokî ya navendî di neteweperweriya kurd de bêtir xurt kiriye. Heta dema mirina wî di sala 1976an de, jiyana wî dibû sembola ezmûna berfirehtir a kurdan ku di nav de dilsoziya bi dewleta osmanî re, xiyanet ji aliyê komara Tirkiyeyê ve, têkoşîna çekdarî ji bo rizgariyê û di dawiyê de marjînalîzekirin di sirgûniya wî ya biyanî hebû.

## Jînenîgarî
thumb|Îhsan Nûrî di ciwaniya xwe de, 1921
### Jiyana dêspêkê
Îhsan Nûrî di sala 1893an de li Bidlîsê jidayikbû, herêmek ku bi avahiyên eşîrî yên bihêz, çanda bajarî ya pirzimanî û têkiliyeke zêde bi siyaseta destûrî re di dawiya serdema osmanî de tê xuyang kirin. Bavê wî, Mustafa Axa, ji malbateke navdar bû ku tê gotin bi konfederasyona eşîra cibirî ve girêdayî ye, lê diya wî, Zeynep Xanim, ji malbateke ku bandorek olî ya hindik li herêmê hebû dihat. Her çend asta rastîn a girêdana eşîrî di nav zanyaran de hîn jî tê nîqaş kirin, piraniya wan li hev dikin ku malbata wî di pozîsyoneke navîn a girîng de bû, ne bi tevahî eşîrî û ne jî bi tevahî bajarî, ku rê da Îhsanê ciwan ku di her du cîhanan de bigere. Jîngeha civakî-siyasî ya Bidlîsê di destpêka sedsalê de ew zû bi gelek tebeqeyên îdarî, zimanî û çandî re rûbirû hişt. Dibistanên mîsyoner, perwerdehiya medreseyê û saziyên dewleta osmanî bi hev re hebûn, atmosferek diafirandin ku tê de ciwanên azwer dikarin li derveyî sinorên herêmî bigihîjin meqaman. Îhsan Nûrî di destpêkê de beşdarî dibistanên osmanî yên herêmî bû ku tê de perwerde bi tirkiya osmanî dihat dayîn, lê ew di nav malê de bi kurdî (kurmancî) mezin bû, duzimaniyek ku paşê bandor li nivîsên wî yên neteweperwer kir.

Di temenê xwe yê ciwan de, ew ji bo xwendina fermî şandin Stembolê ku ev pratîkek hevpar bû ji bo malbatên navdar ên kurd ên ku di nav pergala împeratorî de pêşveçûn dixwestin. Ew li Akademiya Leşkerî ya Osmanî (*Harbiye*) qeyd bû, li wir wî heman perwerdehiya dijwar wekî efserên din ên pêşerojê yên împeratoriyê wergirt. Harbiye wî bi destûrparêziyê, klûbên siyasî û komên etnîkî yên cihêreng re vekir ku di Serdema Duyemîn a Destûrî de têgihîştina wî ya pirsên neteweyî zêdetir şekil da. Dema ku li Stembolê bû, Îhsan Nûrî bi derdorên rewşenbîrî yên destpêkê yên kurd re, bi taybetî bi komeleyên xwendekarên kurd ên ku piştî 1908an ava bûn û ziman, wêje û hişmendiya siyasî ya kurdî pêşve dibirin, nas bû. Van koman ew bi ramanên li ser serxwebûna kurdan, perwerdehiya nû û çanda çapkirinê da nasîn, her çend di vê qonaxê de, retorîk bi piranî çandî ma ne ku cudaxwaz. Li gorî raporê, ew beşdarî civînên Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd bû û aboneya kovarên destpêkê yên kurdî yên wekî Kurdistan û Roja Kurd bû, ezmûnên ku hişmendiya wî ya siyasî kûrtir kirin.

### Kariyera leşkerî
Piştî mezûnbûna ji akademiya leşkerî, ew wekî efserê ciwan hate wezîfedarkirin û li deverên cûda yên împeratoriyê hate şandin, di nav de eniya Qefqasyayê di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de. Xizmeta wî di dema şer de ezmûna şer a pêşkeftî, rûbirûbûna bi şerê nûjen û têgihîştinek pratîkî ya lojîstîk û avahiyên fermandariyê peyda kir ku paşê di dema serhildanên kurdan de girîng bûn. Vê serdemê her weha nerazîbûna wî ya li hember Komîteya Îtîhat û Tereqî (CUP) xurt kir ku polîtîkayên wê yên navendîkirin û tirkîkirina gelek efserên kurd ji hev dûr xistin.

Di sala 1919an de, dema ku împeratorî hilweşiya, Îhsan Nûrî vegeriya Bakurê Kurdistanê ku niha ji hêla siyasî ve parçe parçe bû û ji hêla gelek tevgeran ve, ji nîjadperestên tirk bigire heya hêzên ermenî û aktorên herêmî yên di bin bandora brîtanî de, tê de dijberî hebû. Ew bêtir tevlî projeyên siyasî yên kurd bû ku di vê valatiyê de derketin holê, nemaze yên ku banga serxwebûnê li gorî prensîbên Wilson dikirin. Bi vî rengî dawiya şer xalek werçerxê nîşan da: efserê împaratorî veguherî neteweperestekî kurd ê dilsoz, bi baweriya ku serokatiya neteweperestiya tirkî a nû gefek hebûnî li ser nasnameya kurd û xweseriya herêmî çêdike.

### Kariyera siyasî
Piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, ezmûna leşkerî û paşxaneya rewşenbîrî ya Îhsan Nûrî ew xist rewşek girîng di strukturên siyasî yên kurd ên derketî holê de ku hewl didan rêziknameya piştî-osmanî diyar bikin. Çalakiya wî ya siyasî ya destpêkê ji hêla valahiya desthilatdariyê ya li Bakurê Kurdistanê ve hate şekilkirin ku li wir rojevên neteweperest, etnîkî û împeriyal ên hevrikî li hev ketibûn û ev yek bû sedem ku kesayetên navdar û efserên kurd stratejiyên ji bo xweserî an serxwebûnê bifikirin. Hilweşîna desthilatdariya navendî û nezelaliyên li dora Peymana Sevrê elîtên kurd teşwîq kirin ku komîte û şandeyan ava bikin ku armanca wan ewlekirina xaka kurdî ya naskirî bû.

Di vê hawîrdora veguhêz de, Îhsan Nûrî xwe bi ramanên Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd re girêda ku dixwest Kurdistanekî serxwebûn ava bike. Her çend endametiya wî ya fermî hîn jî di bin nîqaşê de ye jî, gelek şahidî destnîşan dikin ku wî bi endamên komeleyê re, nemaze yên ku bi torên Kamiran Alî û Şerîf Paşa ve girêdayî ne, ji nêz ve xebitiye. Bi saya van têkiliyan, wî têgihîştinek her ku diçe pêşkeftîtir a dîplomasiya navneteweyî, nîqaşên mafên kêmneteweyan û rola hêzên derve di şekildana paşerojên herêmî de pêş xist. Di salên 1921-1922an de, Îhsan Nûrî beşdarî hewildanên rêxistinî yên herêmî di nav eşîr û navdarên kurd de bû ku li dijî desthilatdariya dagirker a Hikumeta Enqere li ber xwe didan. Her çend wî hîn fermandariya hêzek mezin nekiribe jî, şiyana wî ya gerandina di navbera serokên eşîran, rewşenbîrên neteweperest û personelên leşkerî de statuya wî bilind kir. Raportên arşîvên tirkî yên ji vê serdemê wî wekî "efserê xeternak" bi nav dikin ku dikare berxwedana dîsîplînkirî organîze bike, wesfek ku hem şiyanên wî û hem jî fikarên rêveberên Enqere nîşan dide.

#### Tevlîbûna şer li dijî Enqereyê

Azadî di şekildana rêça siyasî ya destpêkê ya Îhsan Nûrî de roleke navendî lîst û çarçoveya rêxistinî peyda kir ku ew pêşî wekî kesayetiyek neteweperwer a kued a navdar derketiye holê. Wekî efserekî berê yê osmanî, Îhsan Nûrî ji heman derdora civakî û pîşeyî ya Xalîd Begê Cibirî bûye û paşxaneya wî ya leşkerî ew kir sermayeyek hêja ji bo serokatiya Azadî. Dîroknas wî wekî yek ji kesayetiyên leşkerî yên sereke yên bi rêxistinê ve girêdayî wesf dikin ku hem pisporiya stratejîk û hem jî kapasîteya operasyonel beşdar kiriye. Di nava Azadî de, Îhsan Nûrî bi giranî wekî rêxker û peywendîdarekî leşkerî kar dikiriye, serokatiya siyasî ya veşartî bi efser û alîgirên çekdar ên kurd ve girêdidaye. Li gorî vegotinên hemdem û ji nû ve avakirinên dîrokî yên paşê, ew di hewldanên seferberkirina leşkerên kurd di nav artêşa tirkî de û amadekirina berxwedana çekdarî li herêmên girîng ên stratejîk de cih girt. Reviyana wî di îlona 1924an de, digel çend lîwa, leşker û çekan, bi berfirehî wekî encamek rasterast a xebata rêxistinî ya Azadî tê şîrovekirin û ketina rêxistinê nav avahiyên leşkerî nîşan didaye. Lêkolîner tekez dikin ku rola Îhsan Nûrî di Azadî de stratejiya berfirehtir a rêxistinê ya hevberkirina serokatiya siyasî bi profesyonelîzma leşkerî re nîşan didaye. Her çend serokatiya Azadî ji hêla Xalîd Begê Cibirî ve dihatiye kirin û ji bo rewatiyê xwe dispêre otorîteya eşîrî û dînî, kesayetên wekî Îhsan Nûrî aliyê wê yê modern û efser-esas temsîl dikirin. Hilweşandina Azadîyê piştî girtin û darvekirina serokatiya wê çalakiyên wî di nav rêxistinê de kêm kiriye, lê ezmûna wî ya li wir dê paşê beşdariya wî ya berdewam di tevgerên neteweperwer ên kurd de agahdar dike. Bi vî rengî, Azadî di pêşveçûna Îhsan Nûrî wekî rêberek leşkerî û siyasî yê Kurd de wekî qonaxek avabûnê xizmet kiriye.
Yekem beşa sereke di rêbertiya çekdarî ya Îhsan Nûrî de bi serhildana Elkê ya 1924an dest pê kir, serhildanek ku ji ber berxwedana herêmî ya li dijî polîtîkayên navendîkirinê yên Enqerê pêk hat. Her çend serhildan piçûk bû jî, wê amadebûna zêde ya efser û eşîrên kurd ji bo rûbirûbûna leşkerî bi dewleta tirk re eşkere kir. Îhsan Nûrî di destpêkê de wekî girêdanek di navbera serokên eşîrên herêmî û aktorên neteweperest ên sirgûnkirî yên li Sûriyê û Iraqê de tevgeriya, û ji bo hevrêzkirina hewldanên wan ên parçebûyî xebitî. Piştî rêze danûstandinên têkçûyî, Îhsan Nûrî soz da ku bi rêya ji nû ve rêxistinkirina hêzên wan, tekez li ser dîsîplînê û danasîna taktîkên gerîla yên ku di dema xizmeta xwe ya leşkerî ya osmanî de fêr bûye, piştgiriyê bide serhildêran. Her çend hatina wî di dawiya serhildanê de hat jî, raporên îstîxbarata tirkî hebûna wî wekî yek ji faktorên zêdekirina serhildanê destnîşan kirin û fikarên ku heke ew azad bimîne dikare mezintir bibe, zêde kirin. Lêbelê, serhildan di nav çend hefteyan de ji ber serdestiya leşkerî ya tirkî û nebûna fermandariya yekgirtî ya kurdan hilweşiya.

Tevî têkçûna xwe jî, bûyera Elkê ji bo Îhsan Nûrî wekî qadeke perwerdehiyê ya girîng xizmet kir û zehmetiyên lojîstîkî û rêxistinî yên serhildanê li herêmeke di bin çavdêriya tund a dewletê de fêrî wî kir.

#### Damezrandina Xoybûn

[girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|thumb|Kongresa Xoybûn li [Libnanê, 1927]]
Zextên piştî serhildana Şêx Seîdê Pîranî (1925-7) rewşa siyasî ya kurdan bi awayekî dramatîk ji nû ve şekil da û Îhsan Nûrî ber bi dijberiyeke eşkeretir ve bir. Wî îdamkirina navdarên kurd, sirgûnkirina malbatên bi bandor û girtina rêxistinên çandî yên kurd dît, ku van hemûyan baweriya wî kûrtir kir ku berxwedana çekdarî tekane stratejiya guncaw a mayî bû. Ev serdem di heman demê de destpêka têkiliya wî ya domdar bi rêxistina Xoybûn re nîşan da, ku di sala 1927an de ji hêla rewşenbîr û sirgûnên Kurd ên li Sûriyeyê ve hate damezrandin ku dê bibe hêza sereke ya li pişt tevgera Serhedê. Îhsan Nûrî ku wekî yek ji stratejîstên sereke yên leşkerî yên Xoybûnê tevdigeriya, ne tenê ezmûna şer, lê di heman demê de zanîna li ser axa herêmî, têkiliyên eşîrî û qelsiyên navxweyî yên avahiya leşkerî ya Tirkiyeyê jî anî rêxistinê. Wî çavdêriya wergirtina leşkeran, organîzekirina rêyên dabînkirinê kir û nirxandinên stratejîk li gorî şîrovekirina xwe ya jeopolîtîka herêmî û şiyanên kurdan amade kir. Dema ku Xoybûn bi çavkaniyên sînorkirî, egoyên reqabetê û zexta derveyî ya hêzên kolonyal re têkoşiya, Îhsan Nûrî wekî fermandarê wê yê herî jêhatî û dîsîplîn derket holê.

Di salên beriya damezrandina Xoybûnê di sala 1927an de, Îhsan Nûrî guherînek kûr a rewşenbîrî derbas kir ku wî ji bo roleke ku ji çarçoveya efserê leşkerî yê kevneşopî wêdetir bû amade kir. Di nav diyasporayê kurd a belavbûyî ya li Sûriye û Libnanê de dijî, ew rastî hawîrdorek zindî ya nîqaşên siyasî, ceribandinên wêjeyî û avakirina îdeolojîk hat ku ne wekî her tiştê ku wî di jiyana xwe ya berê de di artêşa osmanî de dîtibû. Hilweşîna împertoriyê gelek efserên kurd bêhêvî hiştibû, lê ji bo Îhsan Nûrî, wê îhtîmala ji nû ve çarçovekirina pirsa Kurd bi perspektîfa neteweperweriya nûjen ve vekir, ne bi dilsoziya eşîrî. Wî demjimêrên dirêj li Bêrûtê û Helebê derbas kir û wêjeya siyasî, di nav de xebatên li ser tevgerên serxwebûnê yên ermenî, ereb û gelên Balkanê xwend, ku hemîyan beşdarî têgihîştinek berfirehtir a ka neteweyên piçûk çawa dikarin xwerêvebirinê diyar bikin û bişopînin, bûn. Têkiliya destpêkê ya Îhsan Nûrî bi damezrînerên rewşenbîr ên Xoybûnê re - bi taybetî endamên malbata Bedirxaniyan - dînamîkek eşkere dike ku ew ne tenê ji bo ezmûna xwe ya leşkerî lê di heman demê de ji bo karakterê xwe yê dîsîplîn û prensîbî jî dihat qîmetkirin. Her çend gelek efserên kurd piştî Şerê Cîhanî yê Yekem ketine nav pasîfbûnî an jî jiyana kesane, wî xwe bi lêgerîna tevlêbûna siyasî li her deverê ku lê bicîh bûye, diyar kir. Dema ku ew bi kesayetiyên navdar ên wekî Celadet û Kamiran Bedirxan re hevdîtin kir, wî xwe kişand nav axaftinên li ser reforma ziman, perwerdehiya neteweyî û hewcedariya eşkerekirina nasnameyek yekgirtî ya Kurdî. Van hevdîtinan bandorek kûr li ser wî kirin, baweriya wî şekil da ku neteweperweriya kurdî ne tenê leşker an eşîran, lê çînek çalakvanên perwerdekirî hewce dike ku bikaribin doza kurd ji cîhanê re temsîl bikin. Tevî heyraniya xwe ya ji bo derdorên rewşenbîrî yên derdora Xoybûnê, Îhsan Nûrî li hember tevgerên ku bi giranî xwe dispêrin weşan, komeleyên çandî û gotûbêjan bêyî ku kapasîteya avahîsaziyê ji bo parastina xwe ava bikin, gumanên xwe diparast. Ji ber ku bi çavên xwe şahidiya hilweşîna serhildanên bêhevrêz li seranserê Anatolyayê dikir, ew ditirsiya ku neteweperestiya ku tenê di çalakiya wêjeyî û çandî de koka wê heye, dê pir nazik be ku ji tepeserkirina dewletê xilas bibe. Di nîşen taybet ên ji sirgûniya xwe ya zû de, wî nivîsand ku nasnameya neteweyî "divê ne tenê di rojnameyan de lê di kiryaran de jî were nivîsandin," hestek ku wî paşê di nîqaşên bi organîzatorên Xoybûnê re dubare kir. Vê perspektîfê rêxistin teşwîq kir ku xebata rewşenbîrî bi plansaziya leşkerî ya berbiçav re hevseng bike, di dawiyê de nasnameya xwe ya dualî wekî hem komeleyek neteweperwer û hem jî organek hevrêzkirina stratejîk şekil da.
thumb|Alayê partiyê
Di mehên destpêkê yên damezrandina Xoybûnê de, Îhsan Nûrî her ku diçû bêtir dibû xaleke sereke ji bo efserên Kurd ên li seranserê Sûriye, Iraq û Îranê belavbûyî, yên ku li rêberekî pêbawer digeriyan ku bikaribe profesyonelîzmê bi pabendbûna neteweyî re bike yek. Gelek leşkerên ciwan ên sirgûnkirî wî wekî pirek di navbera kevneşopiya leşkerî ya osmanî ya kevn û tevgera neteweperestê kurdî a derketî holê de didîtin. Nameyên ji vê serdemê wî wekî aram, rêbazkar û bi awayekî neasayî li hember partîperestiyê berxwedêr vedibêjin - taybetmendiyên ku wî ji bo leşkerên sirgûnkirî yên ku ji dabeşbûnên îdeolojîk haydar bûn balkêş dikirin. Şiyana wî ya dûrketina ji tevliheviya di nakokiyên di nav diyasporayê kurd de statuya wî zêde kir, û hişt ku ew wekî kesayetek yekgirtî di nav rêxistinê de derkeve holê, hetta berî ku ew fermandariya leşkerî ya rasterast bigire ser xwe. Yek ji beşdariyên herî zû yên Îhsan Nûrî bo Xoybûnê pêşniyara ji bo avahiyek leşkerî ya profesyonel a Kurdî bû, ku qismî li gorî perwerdehiya wî ya Osmanî hatibû modelkirin lê ji bo şert û mercên gerîlayên çiyayî hatibû adaptekirin. Wî pêşniyara avakirina fermandariyek hiyerarşîk kir ku ji bo dûrketina ji girêdayîbûna serhildanên berê bi serokên eşîran, yên ku pir caran bi awayekî nepêşbînîkirî tevdigeriyan, hatibû çêkirin. Pêşnûmeyên wî yên destpêkê ji bo artêşek Kurdî pileyên standardkirî, berpirsiyariyên zelal û mekanîzmayên ji bo dîsîplînkirina şervanên ku fermanan binpê dikirin - nêzîkatiyek neasayî di tevgerên Kurdî yên wê demê de - pêşbînî dikirin. Ev raman di nav komîteya leşkerî ya Xoybûnê de hatin belavkirin û bûn bingeh ji bo avahiya paşîn a hêzên Agiriyê ku nîşan dide ka xeyala wî ya stratejîk çiqas nasnameya rêxistinê şekil daye.

Her çend bi giranî wekî fermandarek tê bîranîn jî, Îhsan Nûrî bi awayekî çalak eleqeyek mezin nîşanî aliyê çandî û perwerdeyî yê mîsyona Xoybûnê da. Ew gelek caran beşdarî nîqaşên li ser dîroka kurdan, standardkirina ziman û pêwîstiya pêşxistina nifşek bû ku bikaribe nasnameya neteweyî li derveyî girêdanên eşîrî an herêmî bifikire. Ew bawer dikir ku bêyî vejîna çandî, serxwebûna siyasî dê nedomdar be û argûman dikir ku heta yekîneyên leşkerî jî divê perwerdehiya bingehîn di dîrok û erdnîgariya kurdan de bistînin. Jêhatîbûnên wî yên duzimanî û adeta wî ya xwendina wêjeya neteweperwer a ji gelên din bandor li damezrînerên rewşenbîr ên Xoybûnê kir, yên ku di wî de tevlîheviyek kêm a serokatiya meydanî û hişmendiya çandî dîtin.

thumb|Logoyekî Xoybûn 1927an

Di destpêka serdema Xoybûnê de, dabeşbûna navxweyî ya di navbera kurdan de - bi taybetî di navbera rewşenbîrên bajarî, serokên eşîran û efserên berê yên osmanî de - astengiyeke girîng derxist holê. Îhsan Nûrî ev yek girt ser xwe ku her gava ku gengaz be van aloziyan navbeynkariyê bike. Rêbaza wî ya otorîter lê dîplomatîk wî hem ji bo hêmanên eşîrî yên muhafizekar û hem jî ji bo neteweperestên modernîst qebûl kir. Ew pir caran di navbera derdorên cûda yên li Sûriye û Lubnanê de digeriya, hevkariyê teşwîq dikir û pêwîstiya yekîtiyê li dijî dewleta tirk a her ku diçe navendîtir tekez dikir. Bêyî hebûna wî, çend kesayetên sereke paşê qebûl kirin ku dibe ku Xoybûn berî ku şikil bigire jî parçe dibûn.

Heta berî ku serhildana Agiriyê pêk were, Îhsan Nûrî nirxandinên bi baldarî li ser deverên ku dibe ku wekî kelehên berxwedana çekdarî xizmet bikin, kir. Di raporên wî yên ji bo rêberên Xoybûnê de hate gotin ku herêma herî guncaw ji bo serhildana domdar herêmeke sînorî ye ku xwedî erdnîgariyeke dijwar, hebûna dewletê ya qels û gihîştina rêyên dabînkirinê yên derveyî ye. Ev nirxandin li ser bingeha zanîna topografîk a berfireh ku wî di dema xizmeta xwe de bi dest xistibû, lê ji hêla têgihîştina wî ya siyasî ya nû ya jeopolîtîka navbera şeran ve hate guhertin. Bîrdozên wî yên stratejîk nîşan didin ka wî çawa aqilmendiya leşkerî ya profesyonel bi hişmendiya dînamîkên dîplomatîk ên guherbar ên li herêmê re kir yek û wî wekî mîmarê rewşenbîrî yê vîzyona leşkerî ya ku Xoybûn dê di dawiyê de bipejirîne nîşan da.

#### Serhildana Agiriyê (1927-1930)

[thumb|[Xalis Begê Sipkî, Îhsan Nûrî û Ferzende Beg, 1927]]
Serhildana Agiriyê lûtkeya kariyera siyasî û leşkerî ya Îhsan Nûrî nîşan da û ew veguherand kesayetiyek efsanewî di dîroka neteweperweriya kurd de. Piştî ku Xoybûn wî wekî fermandarê giştî yê serhildanê, ew di sala 1927an de çû herêma Serhedê da ku şervanên eşîrên belavbûyî di artêşeke rêkxistî de birêxistin bike. Hatina wî destpêka serhildanek stratejîktir û rêxistinkirîtir nîşan da ku îdeolojiya neteweperwer bi plansaziya leşkerî re yek kir. Di bin fermandariya wî de, hêzên Kurdî li dora çiyayên Araratê çend cihên stratejîk girtin, xetên dabînkirinê bi rêya Îranê ava kirin û parastinên xwezayî xurt kirin. Raportên berfireh ên wê demê tekez li ser dîsîplîn, plansaziya wî ya hûr û kûr û karanîna taktîkên şerê çiyayî yên ku ji xwezaya asê ya herêmê sûd werdigirtin dikin. Karbidestên tirk jêhatîbûna wî qebûl kirin û destnîşan kirin ku temenê serhildanê bi piranî bi fermandariya wî ve girêdayî ye.

Yek ji destkeftiyên herî girîng ên Îhsan Nûrî îlankirina Komara Agiriyê bû ku Xoybûn di sala 1927an de wekî dewletek neteweyî ya kurdî îlan kir. Her çend komar qet nasnameya dîplomatîk bi dest nexist jî, bi îspatkirina serweriyê, bilindkirina ala neteweyî û derxistina fermanên îdarî, ew gavek mezin di armancên neteweperweriya kurdî de sembolîze kir. Îhsan Nûrî ne tenê bû rêberê leşkerî, lê di heman demê de bû parêzvanê sembolîk ê îdîayên serxwebûna kurdan jî.

Serhildan di salên 1928 û 1929an de bi lez berfireh bû, ji eşîrên li seranserê Agirî, Wan, Hekarî û heta hin deverên Mêrdînê piştgirî wergirt. Nivîsên Îhsan Nûrî vê serdemê wekî serdemeke geşbîniyê bi nav dikin ku tê de şervanên kurd bawer dikirin ku hevrikên jeopolîtîk ên navneteweyî dikarin di berjewendiya wan de bin. Lê dîsa jî, tevî serkeftinên destpêkê, serhildan bi astengiyên nederbasdar re rûbirû ma: nebûna piştgiriya biyanî, dabeşbûnên navxweyî di navbera serokên eşîrên kurd de û girêdayîbûna zêde ya Komara Tirkiyeyê bi hêza hewayî.

thumb|Nexşeya Komara Agiriyê

Yek ji taybetmendiyên herî cihêreng ên serokatiya Îhsan Nûrî, israra wî ya li ser dîsîplîna leşkerî bû ku pîvanên profesyonel ên artêşên birêkûpêk dişibiya. Wî hewl da ku pile, rêziknameyên tevgerê û prosedurên ragihandina bûyeran standard bike, tiştek ku heta wê demê di dîroka berxwedana çekdarî ya kurdan de bêhempa bû. Rojnivîsk û nameyên wî rexneyên tûj ên şervanên ku bi awayekî xweser tevdigerin an jî tevlî tolhildanê dibin, dihewîne, tevgerên ku wî wekî ne lihevhatî bi avakirina artêşek neteweyî ya kurd didît. Bi zextkirina ji bo modernîzasyonê, wî hêvî dikir ku hêzek biafirîne ku ne tenê dikare pozîsyonên çiyayî biparêze, lê di heman demê de ji çavdêrên biyanî re nîşan bide ku berxwedana çekdarî ya kurdan maqûl, rêxistinkirî û nûnertiya dozek neteweyî dike.

Ji bilî aliyê leşkerî, Îhsan Nûrî hewl da ku li herêma Agiriyê avahiyek îdarî ya bingehîn ava bike, ku bikaribe wekî prototîpek ji bo xwerêveberiya kurdan a pêşerojê xizmet bike. Wî teşwîq kir ku encumenên herêmî yên ku ji kesayetiyên rêzdar pêk tên, ne tenê ji serokên eşîran, werin destnîşankirin, bi baweriya ku saziyên nû dikarin ji dilsoziyên kevin derbas bibin. Li gundên ku di bin kontrola aram a kurdan de bûn, wî berhevkirina bacan, navbeynkariya nakokiyan, û tewra înîsiyatîfên perwerdehiyê yên piçûk - sembolên rêziknameya siyasî ya ku ew hêvî dikir saz bike - pêşve xist. Her çend gelek ji van înîsiyatîfan di embriyonê de man jî, ew hewldanek kêm nîşan dan ku rêveberiyê bi serhildanê re tevlihev bikin.

Di salên Araratê de, Îhsan Nûrî di şekildana peyamên derveyî yên serhildanê de jî roleke pêşeng lîst. Wî çavdêriya nivîsandina memorandumên ku ji balyozxane û ajansên çapemeniyê yên ewropî re hatine şandin kir ku tê de wî îdia kir ku têkoşîna kurdan bi ji nû ve sazkirinên siyasî yên berfireh ên serdema piştî Şerê Cîhanî yê Yekem re li hev dike. Zimanê wî pir caran retorîka dijî-kolonyal a hemdem nîşan dida û xwestekên kurdan ne wekî cudaxwazî ​​​​lê wekî pêkanîna prensîbek nepêkan a xwerêvebirinê çarçove dikir. Her çend çend hikûmetên biyanî bersiv dan jî, sofîstîkebûna van ragihandinan hişmendiya wî nîşan dide ku serkeftina kurdan ji hêla hawîrdora navneteweyî ya ku di serdema navbera şeran de derket holê ve hewce dike.

Di dawiya sala 1929an de, Îhsan Nûrî dest pê kir ku fêm bike ku hawîrdora siyasî bi lez û bez nêzîkî serhildanê dibe. Hewldanên wî yên ji bo bidestxistina piştgiriyê ji Îranê têk çûn ji ber ku Tehran bi rêya peymanên sinor nêzîkî Enqere bû, û serhildan hîn bêtir tenê hiştin. Wî dilşikestina xwe tomar kir ku guhertinên jeopolîtîk ên berfirehtir ên Rojhilata Navîn a di navbera şeran de derfetên ku wî di destpêkê de hêvî dikir neafirandin. Digel vê yekê, wî berxwedana Agiriyê wekî xwepêşandanek pêwîst a ajansa kurdan çarçove kir - argumanek ku ew ê paşê di nivîsên xwe yên sirgûnê de berfirehtir bike.
[çep|thumb|206x206px|Piştî têkbirina komara Agiriyê, karîkatura di [Milliyetê de; *Kurdistana Xeyalî li vê derê veşartiye*.]]
Di sala 1930an de, Hêza Hewayî ya Tirk dest bi bombebarankirina sîstematîk a kelehên kurdan kir ku ev yek di taktîkên dijî-serhildanê yên tirkî de nûjeniyek bû ku ji bo hêzên Îhsan Nûrî wêranker derket. Pêlên dubare yên êrîşên hewayî gund, depoyên dabînkirinê û kelehên çiyayî wêran kirin, şervanên kurd neçar kirin ku bikevin pozîsyonên ku her ku diçû bêtir dûr dikevin. Êrîşên bejahî yên tirkan dû re Agirî ji gelek aliyan ve dorpêç kirin, korîdorên revê qut kirin û rêyên dabînkirinê yên Îranê qut kirin. Piştî çend mehan êrîşên bênavber, Îhsan Nûrî neçar ma ku di dawiya havîna 1930an de vekişe Îranê, bi vî awayî berxwedana rêxistinkirî ya li Agiriyê bi dawî bû. Her çend hin komên kurd hewl dan ku operasyonên gerîla bidomînin jî, windakirina Agiriyê têkçûnek diyarker ji bo doza neteweperest a kurd a serdema navbera şeran nîşan da. Tevî vê yekê jî, serokatiya Îhsan Nûrî di dema serhildanê de navûdengê wî wekî fermandarê leşkerî yê herî jêhatî yê Kurd ê serdema xwe xurt kir.

### Jiyana wî li sirgûnê
[thumb|Îhsan Nûrî (disekine) li ber xwendêkarên kurd li rojavayê [Berlînê, 1960]]
Piştî têkçûna serhildana Agiriyê di sala 1930an de, Îhsan Nûrî Paşa li Îranê penaber bû, di destpêkê de li Ûrmiye û paşê li Tehranê bi cih bû. Hatina wî bi serdema çavdêriya zêde ya rayedarên tirk û îranî re hevdem bû, yên ku ji çalakbûna siyasî ya kurd li herêmên sinor hişyar bûn. Tevî van astengiyan, wî karî bi şervanên kurd ên sax, rewşenbîr û torên dîasporayê re têkilî dayne û roleke rêberiyê ya ''de facto'' di nav civaka neteweperwer a kurdî de parast.

Li sirgûnê, Îhsan Nûrî ne tenê li ser hevrêzkirina siyasî, lê di heman demê de li ser belgekirina dîroka têkoşîna kurdan jî sekine. Bîranîn, hevpeyvîn û nameyên wî yek ji wan çend vegotinên destpêkê yên neteweperweriya kurdî a navbera şeran pêşkêş dikin ku rêxistina tevgera Xoybûnê, kampanyayên leşkerî û windahiyên kesane yên serhildanê bi hûrgilî vedibêjin. Ev nivîs di nav rewşenbîrên kurd ên li Sûriye, Iraq û Îranê de belav bûn, statuya wî wekî rêberek hem exlaqî û hem jî siyasî xurt kirin. Her çend piştî sala 1930an şiyana wî ya destpêkirina operasyonên leşkerî yên berfireh tunebû jî, Îhsan Nûrî berdewam kir ku şîretan bide çalakvanên kurd, tekez li ser dîsîplîn, hevrêzî û girîngiya parastina nasnameya neteweyî ya kurd kir. Wî ji bo yekîtiya di navbera eşîrên cihêreng ên kurd de parêzvanî kir, û tekez kir ku dabeşbûn bûne sedema hilweşîna Serhildana Agiriyê. Çalakiya wî ya siyasî her wiha berfireh bû heta nameyan bi dîplomatên biyanî re, her çend piştgiriyek madî ya hindik wergirt jî.

thumb|Îhsan Nûrî li cem rayedarên îranî

Hikûmeta Îranê hebûna wî bi baldarî tehemûl kir, fêm kir ku ew sirgûnekî siyasî ye ne ku gefek rasterast li ser dewletê ye, lê çavdêrî berdewam ma. Digel vê yekê, bandora Îhsan Nûrî bi rêya nivîs, şêwirmendî û beşdarbûna wî di civînên civaka kurd de berdewam kir. Bi van kanalan, wî çîrokek berxwedan, şehîdbûn û neteweperweriya kurd şekil da ku dê bi dehsalan deng vede.

Jiyana Îhsan Nûrî Paşa li sirgûnê ne tenê wekî piştî serhildaneke têkçûyî ya pasîf, lê di heman demê de wekî serdemek ku wî xwe ji hêla rewşenbîrî û hestyarî ve ji nû ve afirand, li ser nasnameyeke nû ya dûrî qada şer danûstandin kir. Piştî ku derbasî Îranê bû, ew xwe di rewşeke siyasî ya tevlihev de dît ku bi hevpeymaniyên guherbar, hikûmetên gumanbar û hebûna fraksiyonên kurd ên hevrikî ve hatibû nîşankirin. Salên wî yên pêşîn bi hestek sererastkirina bi baldarî ve girêdayî bûn, ji ber ku ew neçar ma ku toreke baweriyê di navbera sirgûnên kurd ên ku berê li herêmê bi cih bûbûn de ji nû ve ava bike, ku gelek ji wan xwedî armanc û gazindên xwe yên siyasî bûn. Li Tehranê wî yavaş jiyaneke sade lê aram ava kir ku qismî bi nivîsandin, şêwirmendî û karên carinan ên olî yên ji hêla navbeynkarên sempatîk ve dihatin pêşkêş kirin, dom dikir. Her çend wî carekê li ser çiyayê Agiriyê fermandariya hêzên mezin dikir jî, ew niha li apartmanek piçûk a kirêkirî li navçeyek bêdeng a bajêr dijiya, dorpêçkirî bi pirtûk, name û bîranînên welatekî windabûyî. Hevalên wî ji adeta wî ya derbaskirina êvarên dirêj bi xwendina rojnameyan bi zimanên tirkî, farsî, erebî û fransî, bi baldarî berawirdkirina raporên li ser karûbarên kurdan û şîrovekirina marjînalan bi şîroveyên rexnegir vegot.thumb|Îhsan Nûrî û xilfeta wî Yaşar XanimJiyana wî ya şexsî li sirgûnê pir tenê ma. Her çend navûdengê wî di nav kurdan de gelek caran mêvanên wî dianîn - nûnerên eşîran, çalakvanên siyasî, xwendekar û helbestvanan - lê wî red kir ku ev hevdîtin bibin sozên nû yên siyasî. Ji ber ku di serdema Agiriyê de şahidiya berdêla giran a dabeşbûnên navxweyî kir, ew ji pêşbaziya di navbera partiyan de bêtir guman dikir. Dîsa jî, ew germ û bersivdayî ma ji ciwanên kurd ên ku rêberiyê digeriyan re û pir caran şîret li wan dikir ku li şûna têkoşîna çekdarî ya tavilê, veberhênanê li perwerde û hevkariya navneteweyî bikin. Aliyekî din ê sirgûniya wî ku bi piranî nehatiye behs kirin, nameyên wî yên bi rewşenbîrên ermenî yên li Îran û derveyî welêt re ne. Ji ber ku di hin qonaxên têkoşîna Araratê de li kêleka ermeniyan şer kiriye, wî van têkiliyan bi rêzdarî parastiye, wan wekî sembolek hevkariya nav-etnîkî li dijî polîtîkayên navendî yên osmanî û komarî yên tirk dibîne. Nameyên wî eleqeyek bi tevgerên berawirdî yên rizgariya neteweyî re eşkere dikin ku nîşan didin ku wî pirsa kurd ne bi tenê lê wekî beşek ji dîrokeke gerdûnî ya berfirehtir a gelên bêdewlet didît.

## Mirin
Îhsan Nûrî Paşa di 25ê adara 1976an de li Tehranê, Îranê, di temenê nêzîkî 84 saliya xwe de koça dawî kir. Çavkanî radigihînin ku mirina wî ji ber qezayek motorsîkletê çêbûye, her çend di derbarê şert û mercên rastîn de hin nakokî hene. Rêberên civaka kurd ên herêmî û çend çalakvanên sirgûnkirî beşdarî merasîma cenazeyê wî bûn ku ev yek statuya wî ya domdar wekî kesayetek sembolîk nîşan dide.

Piştî mirina wî, Îhsan Nûrî li Tehranê hate definkirin ku gora wî ji bo neteweperwerên kurd ên ku serdana bajêr dikirin bû cihekî biçûk ê ziyaretê. Heta piştî mirina wî jî, nivîs û bîranînên wî bandor li ser rewşenbîr, serokên leşkerî û çalakvanên siyasî yên kurd kirin û çîrokên berxwedanê li dijî hêzên dewletê yên navendî şekil dan.

## Mîrasê wî
girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ihsan_Nuri_Pasha_and_his_wife,_Khadija_Yashar.jpg|thumb|Îhsan Nûrî û hevjîna xwe Yaşar Xanim di cil û bergên kurdî.
Mîrasê Îhsan Nûrî Paşa di rola wî ya dualî de wekî rêberê leşkerî û sembola xeyala neteweyî ya kurd kok digire. Lêkolîner pir caran tekez dikin ku serokatiya wî di dema serhildana Agiriyê de yek ji hewldanên herî rêxistinkirî yên ji bo avakirina dewletek neteweyî ya kurd di destpêka sedsala bîstan de temsîl dikir. Tevî têkçûna dawî jî, serhildanê potansiyela rêxistinkirina leşkerî ya dîsîplînkirî û serokatiya navendî di nav fraksiyonên kurd de nîşan da, dersek ku bandor li tevgerên kurd ên paşê kir. Ji aliyê siyasî ve, hewldanên Îhsan Nûrî tevliheviya neteweperweriya kurd nîşan dan ku diviyabû dilsoziya eşîrî, hevrikên herêmî û bîrdoziya neteweperwer a nûjen li hev bîne. Israra wî ya li ser rêberiya birêxistinkirî, plansaziya stratejîk û ragihandinê li seranserê sinorên eşîrî ji bo rêxistinên siyasî yên kurd ên paşê, di nav de Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) li Başûrê Kurdistanê û partiyên cûrbecûr li hemî parçeyên Kurdistanê mînakek danî. Xoybûn, rêxistina ku wî bi rê ve dibir, bû nexşeyek ji bo hevrêziya siyasî ya navneteweyî ya kur û girîngiya hevgirtina vîzyona siyasî bi şiyana leşkerî nîşan da. Ji aliyê çandî ve, bîranîn, name û daxuyaniyên giştî yên Îhsan Nûrî beşdarî pêşxistina hişmendiya dîrokî ya kurd bûn. Bi rêya vegotinên berfireh ên şer, nîqaşên navxweyî û danûstandinan, wî vegotinek pêşkêş kir ku berxwedana kurdan wekî berdewamiya têkoşînek demdirêj a ji bo xwerêveberiyê destnîşan kir. Rewşenbîrên kurd ji hingê ve nivîsên wî wekî çavkaniyên otorîter li ser aliyên pratîkî û îdeolojîk ên tevgerên neteweperwer ên destpêkê destnîşan kirine.

Heta li sirgûnê jî, Îhsan Nûrî bandora xwe li ser nifşên ciwan ên çalakvanên kurd domand. Wî girîngiya perwerde, rêxistina siyasî û hişmendiya dîrokî wekî stûnên nasnameya neteweyî ya domdar tekez kir. Nimûneya wî ya kesane - bi hev re jêhatîbûna leşkerî, pabendbûna neteweyî û berxwedana li hember têkçûnê - çîroka têkoşîna qehremanî xurt kir ku hîn jî îlhama tevgerên siyasî yên kurd dide. Di bîra kurdan a hemdem de, Îhsan Nûrî pir caran wekî "Bazê Agiriyê" tê xuyang kirin, sembolek ku wêrekî, jîrbûna stratejîk û dilsoziya ji bo doza kurd nîşan dide. Jiyana wî di biyografî, belgefîlm û lêkolînên dîrokî de hatiye bîranîn, di heman demê de stratejî û nivîsên wî ji bo dersên serokatiya siyasî, dîplomasiya eşîrî û şerê gerîla têne analîz kirin.

Dîroknas destnîşan dikin ku têkçûna Îhsan Nûrî di avakirina dewleteke serbixwe ya kurd a mayînde de ne ji ber nebûna serokatiyê an vîzyonê bû, lê ji ber astengiyên avahîsaziyê bû, di nav de piştgiriya derveyî ya sinorkirî, parçebûna navxweyî û rêxistina bilind a dewleta Tirkiyeyê. Digel vê yekê, kiryarên wî ji bo berxwedana neteweperest a kurd şablonek afirandin ku serhildan û tevgerên siyasî yên paşê di tevahiya sedsala bîstan de agahdar kir.

Mîrateya Îhsan Nûrî di nîqaşên akademîk ên berdewam de li ser tevgera neteweyî ya kurd a destpêkê de jî diyar e. Akademîsyen pir caran behsa serokatiya wî dikin da ku hem derfet û hem jî sînorkirinên seferberiya siyasî ya Kurd di serdema navbera şeran de nîşan bidin. Şîyana wî ya yekkirina fraksiyonên cuda yên kurd, her çend demkî be jî, potansiyela hevgirtina neteweyî di bin serokatiya jêhatî de nîşan dide, derseke ku ji bo rêxistinên kurd ên paşê nayê jibîrkirin. Di dawiyê de, bandora wî gihîşt qada sembolîk a nasnameya kurdî û beşdarî bîranînek kolektîf a berxwedanê bû ku berdewam dike ku gotara neteweperwer şekil bide. Bi saya çalakiyên xwe yên leşkerî, siyasî û rewşenbîrî, Îhsan Nûrî Paşa di dîroknivîsandina neteweperweriya Kurdî de kesayetek navendî dimîne û ji bo hem zanyar û hem jî çalakvanên ku dixwazin pêşveçûna xeyalên dewleta kurdî fam bikin xalek referansê ye.

## Binerê

* Hengên Hemîdiye
* Xalîd Begê Cibirî

## Çavkanî

## Bîbliografî

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Girêdanên derve

* Serokê serhildana Agiriyê, Navenda Lêkolînan Kurdistan 

Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê
Kategorî:Çiyayê Agirî
Kategorî:Jidayikbûn 1893
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1976
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Paşa
Kategorî:Serhildanên Agiriyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê