open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Îron, Norşîn

**Îron** (), bajarokekî ku bi ser navçeya Norşînê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Norşînê
Pirxûs

**Pirxûs** (), bajarokekî ku bi ser navçeya Xelatê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xelatê
Sala çar împeratoran

**Sala çar împeratoran** dewreyeke dîroka împeratoriya Romê ye ku piştî mirina împerator Nero (sala 68 piştî zayînê) di maweyekê salekê de çêbûye. Ji ber vê hindê di sala 69an de şerekî navxweyî çêbû û împeratoriya Romê çar caran împeratorê xwe guherand. Di dawiyê de Vespasian ma împerator û bavika nû ya flavî destpê kir.

## Împeratorên sala çar împeratoran
* Galba
* Otho
* Uitellius
* Uespasianus


Wêne:OthoDen.jpg|Otho
Wêne:Vittelius monnaie ag1.JPG|Uitellius
Wêne:Vespasian 01.jpg|Uespasianus


## Çavkanî

Kategorî:Vespasianus
Kategorî:69
Norşîn (cudakirin)

Bi navê **Norşîn** ev gotar hene:

;Navçe
* **[[Norşîn]]**, navçeyekî  Bidlîsê ye.

;Bajarok
* **[[Norşîn, Mûş|Norşîn]]**, bajarokekî  navçeya Mûşê.

;Gund
* **[[Norşîn, Elcewaz|Norşîn]]**, gundekî navçeya Elcewazê.
* **[[Norşîn, Dîvrîgî|Norşîn]]**, gundekî navçeya Dîvrîgiyê.

## Mijarên têkildar
* **[[Norşîncix]]**, gundekî navçeya Elcewazê.
Gurcîbilax

**Gurcîbilax** (), gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bazîdê
Îron

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Îron, Norşîn|Îron]]**, bajarokekî navçeya Norşînê.
* **[[Îron, Şêrwan|Îron]]**, gundekî navçeya Şêrwanê.
Epentez

**Epentez** (bi inglîzî ”epenthesis”, ji yûnanî ἐπένθεσις, *epénthesis*), di zimannasiyê de diyardeyek e ku peyda dibe dema peyv bi tîpekê yan çend tîpan dirêj dibin.

## Epentez di peyvên kurdî de
Ev diyarde di zimanê kurdî de jî heye:

- firset > firsend (ji erebî furse[t])

- tac > tanc

- çok > çong

- daxwaz > darxwaz

- amanc armanc (ji tirkî ”amaç”)

- ”mindal (ji erebî menal)

- şar +-dar > şaredar

- hat+bû > hatibû (bide ber: çû+bû > çûbû)

Di kurdî de bi piranî dengê ”i” wek herfa duyem ya destpêka gelek peyvan hatiye zêdekirin li cihê ku di gelek zimanên din yên hind û ewropî de ew ”i” nîne:

- kurmancî: ”bira”, rûsî ”brat”, inglîzî ”brother”

Herwiha di kurmancî de mirov dibêje ”kevn e” wek ku ew peyveka dukîteyî ”kev-ne” be. Lê gava ku em ”e” ji dawiya wê biavêjin, hingê ”kevn” dibe ”kevin” û wek peyveka dukîteyî ”ke-vin” tê gotin. Peyvên wisa pir in: ”germ/gerim, nerm/nerim, şerm/şerim, nizm/nizim…

## Çavkanî

Kategorî:Dengnasî
Kategorî:Zimannasî
Axî

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Axî, Erdîş|Axî]]**, bajarokekî navçeya Erdîşê.
* **[[Axî, Dîvrîgî|Axî]]**, gundekî navçeya Dîvrîgiyê.
Çelebîbaxî

**Bi kurdî Axanîs e. Çelebîbaxî**, anku **Çelebîbaẍî** (), bajarokekî ku bi ser navçeya Erdîşê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erdîşê
Selfî

thumb|Çar kesên xwe selfî digirin
**Selfî** (), wêneyekî ku bi destekî û bi kamereyê an ji bi telefona destan tê girtin û bi giştî li ser torên civakî mîna Instagram, Snapchat, Tumblr, Twitter û Facebook tên belavkirin ji bo diyarkirina hebûna xwe li cihekî an bi hin kesan re.

## Dîrok
thumb|Selfiya yekem ku Robert Cornelius di sala 1839an de girtiye

Li gel ku torên civakî ev şêweya wêneyan belav kir jî lê ew bi xwe ji dawiya sedsala nozdehan de û destpêka bîstan de ku ew jî bi saya kamereyên Brownie lê peyva *selfie* bi xwe vedigere sala 2002an ku cara pêşî di Civîna Awisturalî ya Elektronî ABC Online hat bikaranîn û di sala 2012an de bi awayekî belav ji aliyê xelkê ve hat bikaranîn.

## Giradanên derve

Kategorî:Çanda înternetê
Kategorî:Torên civakî
Kategorî:Wênesazî
Havsîg

**Havsîg** () gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Şixzo

**Şixzo** an jî **Sexzox** (; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Sirze

**Sirze** (), gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Merxo

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Merxo, Mamekî|Merxo]]**, gundekî navçeya Mamekiyê.
* **[[Merxo, Pulur|Merxo]]**, gundekî navçeya Pulurê.
Çemê Mihemediyê

**Çemê Mihemediyê**, çemek şaxê Dîcleyê. Ji gundê Hazroyê ê navê wî Mihemediyê ye, ji nava tahtekê weke kaniyê dizê û diherike. Di gelek gundan ên Aslanoxlî, Çawişlî re derbas dibe û li Bismilê bi navê Çemê qerekoprîyê tevlî ava Dîcleyê dibe. Li serê Bendavek hatiye çêkirin lê ev bendav hîn çalak nebûye.

Kategorî:Çemên dirijên Dîcleyê
Mihemediyê
Veysel Öngören

**Veysel Öngören** (1931 - 1998), helbestvanekî kurd ê bi zimanê tirkî bû. Ji Hacika gundê Bismilê bû.

## Berhemên wî
* Remo ile Salo
* Vay Gözüm
* Remtelebe
* Koca Ülke
* Arif'in Kızı
* Şiir ve Yenilik

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên ji Bismilê
Çawişlî, Bismil

**Çawişlî** (), gundekî bi Bismilê ve girêdayî ye. Li derdora wê Sêkaniyan, Bîndan, Qeregozê he ne. Debara gund, li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya weke Ceh, genim û nîskan e.

## Mezre
* Sêkaniyan
* Bîndan

Kategorî:Gundên Bismilê
Bîndan

**Bîndan**, mezreyeke Çawişliyê ya Bismilê ye. Nîştecih hezroyî ne û navê gundê xwe kevn ê li Hezroyê li vî gundê xwe ê nû kirine. Debara Gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismîlê
Çawişlî

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Çawişlî, Bismil|Çawişlî]]**, gundekî navçeya Bismilê.
* **[[Çawişlî, Patnos|Çawişlî]]**, gundekî navçeya Patnosê.
Bûyerên Liceyê 2014

**Bûyerên Liceyê 2014**, ev bûyerên ku di roja 7ê xizîrana 2014an de nêzîkî Biryas û Qora Berber (bi tirkî: *Kiralan*) li herêma Liceya Diyarbekrê çêbûyî ne. Di van bûyeran de çar kes mirî bûn û gelek kes jî birîndar bûn.

## Pêşveçûyîna bûyeran
Di 7ê xizîrana 2014an de, bi êvarê, bi sedan xwepêşanderên ku 15 roj bû li dijî avakirina qereqolan li herêma Licê xwe nişan dayî, rastî guleberdana leşkerê dewleta tirkî hatine. Ji ber gulebarana leşkeran çar kesan jiyana xwe ji dest da û gelek kes jî birîndar bûn.

## Encam
Ji ber gulebarana leşkeran ser xwepêşanderên liceyî çar mirov jiyana xwe ji dest daye, du ji wan ev in: Remezen Baran û Ebdilbaqî Akdemir. Navên mirî yên din nayên zanîn, lê li gorî agahiyan yek ji wan jineke 57 salî ye.

Remezan Baran 24 salî bû, Ebdilbaqî (Baqî) Akdemir jî 50 salî bû.

## Reaksiyon û protesto
Piştî ku xeberên kuştina xwepêşanderên Liceyê hatibûn ragihandin, li gelek bajarên Kurdistan (Amed, Şinex, Cizîr, Dêrsim, Colemêrg) û Tirkiyeyê (Stembol) xwenîşandan û protesto çêbûne.

## Çavkanî

* Ji malpera Diyarname
* Ji malpera Rûdaw

Kategorî:Êrişên leşkerî ser gelê kurd
Kategorî:Licê
Francesco Petrarca

**Francesco Petrarca** (bixwîne *Fransîs Petrarka*) nivîskar û helbestvanê îtalyan ê Ronesansê bû. Pirtûka wî "Canzoniere" pir navdar e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1304
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Pirtûkhezên îtalî
Natacha Atlas

**Natacha Atlas** (z. 20'ê adara 1964 li Bruksel, Belçîka) hunermendeke belçîkî ye ku elementên erebî û afrîkî bi muzîka elektronîk ve girê dide û bi vî havî tarzeke bêhempa tîne ziman.

Di malbata wê de kokên misirî, filistînî û înglîzî hene û ew bi xwe hemû cîhanê geriyaye, lewra cihên wek Bruksel, Yewnanistan, Misir û Înglistanê jê re bûne war. Tecrûbeyên wê yên digel çandên cuda bandorek erênî da muzîka wê. Ji bilî projeyên wê yên solo ew solîsta koma Transglobal Underground e. Wekî din, wê bi hunermendên wek Sinead O'Connor, Juno Reactor, Jean Michel Jarre, Nitin Sawhney, Peter Maffay, Peter Gabriel, Nigel Kennedy, Mick Karn, Sarah Brightman, Indigo Girls, Jah Wobble, Jaz Coleman, Yasmin Levy û Franco Battiato re hevkariyên hunerî kiriye.

## Dîskografî
* *Diaspora* (1995)
* *Halim* (1997)
* Juno Reactor · *Bible of Dreams* (Gesang bei *[[God Is God]]*, 1997)
* *Gedida* (1998)
* *Ayeshteni* (2001)
* *Foretold in the Language of Dreams* (2002, di projeya Marc Eagleton Project de)
* *Something Dangerous* (2003)
* *The Best of Natacha Atlas* (2005)
* *Mish Maoul* (2006)
* *Ana Hina* (2008)
* *Mounqaliba* (2010)
* *Expressions - Live in Toulouse* (2013)

## Girêdanên derve
* Malpera Natacha Atlas ya fermî 
* Natacha Atlas li ser culturebase.net 

Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî
Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Misilmanên belçîkî
Kategorî:Muzîkvanên belçîkî
OpenStreetMap

**Openstreetmap** (bi kurdî: Nexşeyên Sikaka Vekirî), di sala 2004 da li Îngilistanê bi aliyê Steve Coast va hatiya çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî
* OpenStreetMap Foundation
* 
* 

Kategorî:Avabûnên 2004an li Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Malper
Kategorî:Malperên brîtanî

Kategorî:Wîkî
Abdullah Kiran

**Abdullah Kiran** di sala 1965an de li Diyarbekirê (li gundê Duderya yê bajarokê Pasûrê) hat dinyayê. Dibistana seretayî û navîn li Farqînê (1973-81), lîse (1981-84) li Licê xwend. Di sala 1986an de dest bi xwendina zanîngehê kir, li Zanîngeha Stembolê beşa felsefe, zimannasî û têkiliyên navneteweyî xwend û di sala 2000î de, bi teza xwe ya bi navê "Li Rojhilata Navîn Av" doktoraya xwe temam kir. Di salên 2004-2005an de li Unîversîteya Beykentê, di salên 2006-2009an de li Unîversîteya Amerîkî ya Kîprosê, di havîna 2013an de li Unîversîteya Bîlgiyê ders dane. Havîna 2011an, li Amerîka, li Unîversîteya Georgetownê wek akademîsyenê mêvan lêkolîn kiriye.
 
Bi nasnavên wek Felat Dilgeş, Alan Merwanî û hin nasnavên din, bi kurdî kitêb, gotar û wergerên wî çap bûne; di gelek kovar û rojnameyên cihê de nivîsên wî derketine. Di sala 2002an de, di derxistina kovara edebî Gulistanê de roleke bingehî leyîstiye û wek gerînendeyê giştî yê kovarê xebitiye. Ji sala 2010an vir ve, li Unîversîteya Alpraslanê ya Mûşê, di beşên kurdî û siyasetnasiyê de dersê dide û serokê beşa têkiliyên navneteweyî ye. Ew bi zimanên kurdî, tirkî, farisî, îngilîzî; piçekê erebî û grekî dizane.

## Berhemên wî
* *Kula Dêrsimê*, 1992, Şano.
* *Rojnameya Kurdî ya Pêşîn Kurdistan*, ISBN 978-605-9413-13-8, 1998, Lêkolîn.
* *Dilşa*, Weşanên Nûbihar, ISBN 6055053260, Weşanên Nûbihar, Çapa Yekem, Stembol, 2014, Çîrok.
* *Bi xatirê te zimano*, ISBN 978-605-5053-25-3, 2014.
* *Ferhenga Zanistên Civakî*, Weşanên Nûbihar, ISBN 978-605-5053-20-8, Çapa Yekem, 2017.
* *Ortadoğu'da Su: Bir Çatışma ya da Uzlaşma Alanı* (Li Rojhilata Navîn Av: Meydana Herbê an Lihevhatinê), ISBN 975-6051-04-3, Stenbol, 2005.
* *Arap Baharı: Ortadoğu'da Demokrasi Arayışı ve Türkiye Modeli* (Bihara Erebî: Hewlên Demokrasiyê Li Rojhilata Navîn û Modela Tirkiyeyê - edîtor: Dr. Murat Aktaş, tevî nivîskarên din xebateke hevpar), ISBN 978-605-133-326-7, 2012.
* *Başkanlık Sistemi: Karşılaştırmalı Bir İnceleme ve Türkiye İçin Değerlendirmeler* (Sîstema Serokatiyê: Tetqîqeke Muqayeseyî û Nirxandinên Ji bo Tirkiyeyê - edîtor: Murat Aktaş, Bayram Coşkun, xebateke hevpar), ISBN 978-605-133-664-0, 2013.
* *Yeni Bir Ortadoğu ve Kürtler* (Rojhilateke Navîn yê Nû û Kurd), ISBN 978-9944-221-17-7, 2016.
* *Dozger*, Weşanên Nûbiharê, ISBN 978-605-9413-55-8, 2019.
* *Ortadoğu'da Kürtler ve Türkler* (Kurd û Tirk Li Rojhilata Navîn), ISBN 978-9944-221-29-0, 2019.
* *Tarihin Efendileri: Krallar, Sultanlar, Filozoflar* (Serwerên Dîrokê: Şah, Siltan, Fîlozof), ISBN 978-9944-221-33-7, 2020.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Kesên ji Diyarbekirê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Chainides

thumb|250px|Chainides (2008)
**Chainides** (, *Khaïnides*), komeke muzîkê ya girava Krîtê (Yewnanistan) e ku muzîka xwe ji kelepor û muzîka kevin ya Krîtê girtiye. Gotinên stranên xwe ji zarê krîtî ya yewnanî dibijêrin.

## Dîrok
Ev kom di adara 1990î de ji aliyê komeke hevalan hate damezirandin, Hemû damezirînerên komê xwendekarên zanîngeha Krîtê bûn û navên wan Dimitris Apostolakis, Dimitris Zacharioudakis, Giorgos Laodikis, Miltos Pashalidis û Kallia Spyridaki. Albûma wan ya pêşî di sala 1991ê de bi navê *Chainides* derket. Piştî demekê hejmara endaman bû heft û sê albûmên dî derxistin berî ku di sala 1997an de bi awayekî demkî ji hev veqetin. Piştî salekê Dimitris Apostolakis û Dimitris Zaharioudakis kom ji nû ve gihand hev û endamin nû jî beşdar bûn.
 
Endamên nû jî Maria Koti, Alexis Nonis, Periklis Tsoukalas û Antonis Skamnakis bûn.

## Endamên komê
* Dimitris Apostolakis - gotinên krîtî, vokal
* Dimitris Zaharioudakis - gîtara akûstîk, vokal
* Maria Koti - vokal
* Alexis Nonis - perkûsyon
* Mihalis Nikopoulos - mantolîn, bizq
* Dimitris Mprentas - flût
* Antonis Skamnakis - bas, basa elektrîkî

## Dîskografî

* 1991 - *Χαΐνηδες (Khaïnides)*
* 1993 - *Κόσμος κι όνειρο είναι ένα (Kósmos ki óniro íne éna)*
* 1994 - *Με κόντρα τον καιρό (Me kóntra ton keró)*
* 1997 - *Το μεγάλο ταξίδι (To megálo taksídi)*
* 2000 - *Ο ξυπόλητος πρίγκηπας (O ksipólitos prígipas)*,
* 2002 - *Δελτίο ειδήσεων (Deltío idíseon)*, sê stran
* 2005 - *Ο γητευτής και το δρακοδόντι (O giteftís kai to drakodónti)*,
* 2007 - *Ο Καραγκιόζης στη Γιουροβίζιον (O Karagiózis stin Yiourovízion)*
* 2008 - *Η κάθοδος των Σαλτιμπάγκων (I káthodos ton Saltimpágon)*
* 2011 - *Αγροκτηνοτροφικά και Μητροπολιτικά (Agroktinotrofiká ke Mitropolitiká)*

## Çavkanî

Kategorî:Yewnan
Herbaq

**Herbaq** (), gundekî Cizîrê ye. Li gund 20 avahî hene. Herbaq cihê seyran û geştê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Cizîrê
Zerra

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Zerra, Licê|Zerra]]**, gundekî navçeya Liceyê.
* **[[Zerra, Pasûr|Zerra]]**, gundekî navçeya Pasûrê.
Trojany

**Trojany**, qezayek li Polonyayê ye. Di navbera Wołomin û Warşovayê de. Li gorî hijmartinên sala 2014'an niştecihên xwe 490 kes in.

Kategorî:Gundên Polonyayê
Etarê Nîşabûrî

**Etarê Nîşabûrî** (jdb. li dora 1145, Nîşabûr – m. 1221, Nîşabûr) helbestvan û bijîşkekî faris bû.

## Jiyan
Ferîdedîn Ebûhamêd Mihemed kurê Îbrahîm keni navdar bi etarê nîşabûrî di sala 540 hicrî li Kedkenê de ji dayîkê bû û di sala 618 hicrî çû ber dilovaniya xwedê yek ji wan arif û helbestvanê Îranê e û bi eslê xwe faris bû û di wêjeya iranê de gelek bandor daniye ser helbestvanên din.

## Berhemên Etar
* Diwan,
* Elahêname,
* Esrarname,
* Musîbet name,
* Vesletname,
* Bilbilname,
* Bê sername,
* Mentiqultêyr,
* Eydername,
* Mixtarname, û çend berhemê din in.

## Berhema mentiqultêyr
Berhema mentiqultêyr ber hema herî navdarê etar e û çîroka vê ewe ku çend çivîk û baz in ku dixwazin bigihên padîşahê xwe navê wê Sîmorq (bi kurdî: "30 mirîşk") ku di wê çirokê de çivik simbola merivan e û padişahê wan Sîmorq xwedê ye. Ku di wê berhemê da zehmetiya rêya arif bûnê dibêje û dibêje ku arifek ger bixwaze bigihê xwedê divê heşt qonaxa derbaz bibe.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Helbestvanên faris
Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Jidayikbûn 1145
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Mirin 1221
Reşik, Karaz

**Reşik**, gundê **Reşikê**, gundekî Karazê ye. Li dora wê Barneşnê, Mitêrî, Qûçikê he ne. Çemê Koşkê û ku li Bismilê tevlî Çemê Dîcleyê dibe ji kaniyên vî gundî ên li herêma Zoq Birîmê ne derdikeve.

Kategorî:Gundên Karazê
Melxemîs

thumb|300px|Melexemîs
**Melxemîs**, **Melexemîs** (Bi tirkî:Molla Hamiş) gundekî Bismilê ye. Mezraya Yasincê ye lê keyetiya Yasincê û mezrayên din li vî gundî ye. Li derdora wê Yasincê, Heyderqolê, Gundikê Eskerî, Gundikê Hesenê Xal, Atakoy û Çegeliyê he ne.

Kategorî:Gundên Bismilê
Sedî

200px|thumb|rast|
thumb|Gorra Sedî

**Sedî**, **Se'dî**, yan jî **Sedî Şîrazî** helbestvan, nivîskar û alimekî Îslamê ê faris yê îranî ye.

Sedî navbera salên 600 heta salên 615 qemerî hatîye dinyayê. Texelusa (navê wî di helbesta da)sedî ku ji nave etabek mizeferedîn sedî kurê ebubekir kurê sedê zengî hatîye girtin. Di ciwanîya xwe da çû ye xwendîngeha nizamî ya bexda yê û wira li Iraqê ders xwendî ye. Xwendîna wî li bara edeb û fiqh u hikmetê da bûye. Piştî wê çûye Şam û merakêş û hebeşê û hicazê bo seyranê û piştî wê vegerîye şirazê li Îranê li welatê xwe . dest bi nvîsandina berhemên xwe kirî ye. Wî di sala 655 qemerî de berhema xwe ya yekem bi navê sedîname an jî bûstan name nivîsîye. piştî wê di sala 656 de berhema xwe ya duem nivîsîye binavê gulistan. Ji xeynî wana sedî berhemên din ji nivisî ne weke xezelîyat, qesayîd, ribaîyat, ku hemî wana navê awayek ji helbesta e. Sedî navbera sala 690 ta 694 lî şirazê çû ye ber dilovanî ya xwedê.

## Berhemên Sedî
# Bûsta anji sedîname (helbest)
# Gulistan (nivisî)
# Hin helbestê wî bi erebî
# Mielemat û miselselat û tercîhat (helbest)
# Bedayê û hin din ji henê û gelek in Sedî bi zimanê farisî û erebî helbest digot.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Helbestvanên faris
Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Jidayikbûn 1210
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1292
Kêzika hêkzêr

**Kêzika hêkzêr** (*Phyllomorpha laciniata*), kêzek e ku hêkên wê di rengê zêr de ne. Li derdora giyayê navê wê bi latînî *Paronisisi argentea* ye dihê dîtin. Taybetiyeke wê a din ew e ku ev kêz, ji ber ku ji giya û derên din ewletir dibîne hêkên xwe datîne ser pişta hevalên xwe, hêk li ser pişta wan dişikên û têjik dertên.

## Çavkanî

Kategorî:Entomolojî
Kategorî:Hemîpterolojî
Kategorî:Kêzên Kurdistanê
Gundikê Eskerî

**Gundikê Eskerî**, mezrayeke Çeqeliyê ye. Li ser girekî ji aliyê kesekî navê wî Eskerî û zarokên wî hatiye avakirin. Li jora wê Çeqeliyê, li jêra wê Melxemîs û li başûrê wê jî Gundikê Hesenê Xal he ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Eşîq el-Mutercim

***Eşîq el-Mutercim*** ('Ashiq al-Mutarjim) yekemîn romana bi zimanê erebî ya Jan Dost e.

Wî berî vê romanê çar romanên kurdî nivîsîne; Mijabad, 3Gav û 3darek, Mîrname û Martînê Bextewer. Ev roman jî wek her çar romanên buhurî dîrokî ye. Di sala 1708an de, komek gencên fille ku di nav wan de gencekî misilman jî heye, bi rêya gemiyê ji Iskenderûnê berê xwe didin Romayê da ku fêrî zimanên latînî û îtalî bibin û dawî vegerin û mîna wergêran bixebitin. Di romanê de kareketerê bingehîn ku yek ji wan kesan e, piştî nêzîka heftê salan bîranînên xwe, ji ber ku tiliyên wî nema dikarin bi xameyê bigrin, bi rêya xizmetkarê xwe dinivîsîne. Roman 208 rûpel e û mijara wê ya sereke tolerans, hevpejirandin û nakokiyên olan e.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên zimanê erebî
Kategorî:Romanên erebî
Mêşelî

**Mêşelî** (), gundekî li ser navçeya Elezîzê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Elezîzê (navend)
Keykan

**Keykan** an jî **Kekan** (), gundekî li ser navçeya Elezîzê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Elezîzê (navend)
Kekan

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Kekan, Xarpêt|Kekan]]**, gundekî navçeya Elezîzê.
* **[[Kekan, Hezro|Kekan]]**, gundekî navçeya Hezroyê.
Sitranên qedexe (albûm)

***Stranên qedexe*** navê albûmeke stranên bestekarê amûdî Hekîm Sefkan e.

## Çîroka albûmê

## Albûma ''Stranên qedexe''
# *Qedexe me*
# *Dê çawa min ne sar be*
# *Negrî*
# *Azadî*
# *Tenêbûn*
# *Lorî Amûdê*
# *Rojava*
# *Barana şevê*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* ''Tenêbûn'' ji albûma ''Stranên qedexe'' ser Youtubeyê

Kategorî:Albûmên kurdî
Varna

**Varna** () bajarekî mezin ê turîstîk ê Bulgaristanê ye. Bajar li ber Deryaya Reş e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Bulgaristanê
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Bulgaristanê
Boyko Borîsov

thumb|Boyko Borîsov di sala 2011an de
**Boyko Borîsov** (bi bulgarî: Бойко Методиев Борисов, *Boyko Metodîev Borîsov*) siyasetmedar û sporkarekî bulgar e. Ew di navbera 2009 û 2013an de serokwezîrê Bulgaristanê bû. Îro (2014) lîstikvanekî futbolê ye û ji bo yaneya werzişê Vitosha Bistritsa dilîze.

Borîsov di 13ê xizîrana 1959an de li Bankya, Bulgaristanê hatiye ser dinyayê.

## Çavkanî

Kategorî:Bulgar
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Mirovên zindî
Tirliyê çavzer

thumb| ''Burhinus oedicnemus insularum''

**Tirliyê çavzer** (), çûkekî teşik dirêj û çav zer e. Li erdê dijî.

## Şayes

Rengê wî bi granî qehweyê vekirî ye. Li ser serê wî xêzikên ber bi spî ve he ne. Rengê teşikên wî zer in. Çûkekî bizdonek e. Dema ku ditirse çokên xwe dişkîne û xwe dixe haweyê raketiyan.

Bilindahiya wî 40 cm, graniya wî jî ji 300 gram heyta 500 gramî dibîne. Firehiya bazikên wî bi hawê vekirî di derdora 80cm yî de ye.

## Reftar

16-17 salan temen derbas dike. Di qurp ketinê de 2-3 hêkan dike û çêçik derxistina wê 25 rojan dibîne.
Li gorî rewşa hewayê yan di meha adarê de yan jî di a nîsanê de bi rêya koçê dihê û li çol û çepelên bi tûmik, bi kevir ku nêzî avan e xwe bi cî dike. Çileyê xwe li Afrîkayê derbas dike.
Navê xwe ji dengê xwe girtiye.Dengê wî wuha ye:Tirrrrr lîî,Tirrrrr lîî.

= Parêzî =
Nêçîra xwe bi şevê dike û bi granî kêzik, kurmik, nermok, beq û mişkan dixwe.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Ageing and sexing (PDF; 4.7 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Remezan Îsa

**Remezan Îsa** (1953-2014), helbestvan û pêşmerge bû.

Remezan Îsa ji salên 70an dest bi nivîsina helbestê kiriye û roleke wî yê giring di xizmeta edeb û zimanê kurdî de hebû. Ew wek pêşmerge gehiştiye rêzên şoreşê, piştî serhildana 1991ê vegeriya Dihokê.

Helbestvan Remezan Îsa di sala 1953an de li herêma Behdînan hatiye ser dinyayê. Ew di sala 1974an de wek mamoste û rêveberê dibistanê karê xwe kiriye. Derbarê ragehandinê de li Kovara Metîn û Kovara Dîcle kar kiriye, rêveberê rêveberiya rewşenbirî û hunerî li Dihokê bû. Di salên 1996-2004an de cêgirê serokê Yekîtiya Nivîskarên Kurd (Êketiya Nivîserên Kurd) ya Dihokê bû.

## Berhemên wî yên çapkirî
* Dastana 'işqa nemir, 1989.
* Kelîna hestan, 1990.
* Ji felsefa berxwedanê, 2005.

Helvestvan Remezan Îsa di 15ê tîrmeha 2014an de li Swêdê çû ber dilovaniya xwedê.

## Çavkanî
* Malpera Yekîtiya Nivîskarên Kurd, Dihok, 15.07.2014 (www.duhokwriters.com)

## Girêdanên derve
Malpera Yekîtiya Nivîskarên Kurd (bi tîpên latînî) 
Malpera Yekîtiya Nivîskarên Kurd (bi tîpên erebî)

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kotol

**Kotol** (), navê yek ji bajarên navçeya Xoyê ku dikeve Rojhilata Kurdistanê. Niştecihên bajar kurmanc in. Nivîskar û zimannasê kurd Bêhrûz Şocayî ji vî bajarî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Efoyê Esed

**Efoyê Esedê Sefo** yan jî bi kurtî **Efoyê Esed** (jdb. 1927 − m. 1999), dengbêjekî navdar ê kurd ê Ermenistanê bû ku di 1ê kanûna paşîn a 1927an de li gundê kurdên êzdiyan Heko yê navçeya Talînê, li Ermenistanê, hatiye ser dinyayê.

Dengbêj di navbera salên 1958 û 1960î de li Radyoya Êrîvanê bû mêvan û zêdeyî 15 kilamên wî hatin tomarkirin. Stranên wî îro jî li dengxaneya Radyoyê Êrîvanê tên parastin. Efoyê Esed gelek stranên govendê, bengîtiyê û mêraniyê dizanibû û ligel dengekî şîrîn stran digotin.

## Çend kilamên wî yên navdar
* *Berîvanê*
* *Şîrîn Şêxê*
* *Dotman*
* *Ahmedo Ronî*
* *Tu dîn î*
* *Were lo, lo*
* *Dayê Merûmê*

Efoyê Esed salên dawî yên jiyana xwe li Rûsyayê derbaz kir û di 29ê kanûna paşîn a 1999an de çû ber dilovaniya Xwedê. Ew li nav mexberên êzdiyan li gundê Bezopasno yê navçeya Trunovskê (Stavrapol, Rûsya) hate veşartin.

## Çavkanî

* Mamoste Welî Sebrî, li ser Facebookê, 26.07.2014.

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Êzîdî
Kategorî:Jidayikbûn 1927
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 1999
Kategorî:Radyoya Êrîvanê
Banezêr

**Banezêr** (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.

## Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Banezêr 48 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 291 e.

## Mijarên têkildar
* Gundistana Baskî kollese
* Bexşa Navendiya Serdeşt
* Şaristana Serdeştê

Kategorî:Gundên Serdeştê
Tuxut

**Tuxut**, bi tirkî navê wê kirine *Ağılcık*, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Kategorî:Gundên Dîvrîgiyê
Korksû

**Korksû**, bi tirkî navê wê kirine *Gahnıtın*, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.

Kategorî:Gundên Dîvrîgiyê
Aşira Dorika

**Aşîra Dorika** (**Dorikan**, **Dorekan**, **Dorek**) yek ji eşîrên herî kevin û mezin e di Kurdistanê de. Nevîyên **Mir Dorik Xanê Bedlîsê** ne. Mîr Dorek, mezinekî rojkiyan bû, û apê Şeraf Xanê Bedlîsê bû. Serokê Aşira Dorika, Malbata Abbas in, li Gundê Dugirê ne. Bêtir ji 140 Gundên Aşîra Dorika di herçar parçên Kurdistanê de hene. Herêm û Gundên Aşîra Dorika li Bakure Kurdistanê li Hasan Kêfê, Midyadê, Mêrdînê, Batmanê, Nisêbînê, Diyarbekirê û Mêrsînê; li Rojava (cizîrê); li Başur (Mouzul û Şengale) û le Rojalat (le Mehabate û li çiyayê Zagrosê ) hene.

## Girêdanên derve
* asiret dorik
* Eşîra Dorikan
* http://dorika.de/

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Gewre, Hafik

**Gewre**, bi tirkî navê wê kirine *Durulmuş*, gundekî Hafika Sêwasê ye.

Kategorî:Gundên Hafikê
Yazîhacî

**Yazîhacî** (), gundekî ser navçeya Macîranê ye.

## Gelhenasî

## Navdar

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Macîranê
Axurî

**Axurî**, **Axûra** an jî **Mexzo Zilo** (?) () gundekî li ser girêdana navçeya Başanê ye. Ew gund 22&nbsp;km dûrî navçeya Başanê û 67&nbsp;km jî dûrê bajarê Îdirê ye.

## Gelhenasî

## Gom (mezre)
* **Goma Henê** ()

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Başanê
Çamurî

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Çamuriya Jorîn]]**, gundekî navçeya Başanê.
* **[[Çamuriya Jêrîn]]**, gundekî navçeya Başanê.
Çamuriya Jêrîn

**Çamuriya jêrîn** an Goma Jêrîn (), gundekî li ser girêdana navçeya Başanê ye. Ew gund 11 km dûrê navçeya Başanê û 34 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Başanê
Eretêna Jorîn

**Êretana Jorîn** an Êretana Ecemam (), gundekî li ser girêdana navçeya Başanê ye. Ew gund 4 km dûrê navçeya Başanê û 49 km jî dûrê bajarê Îdirê ye. Ji ber ku berê ecem (azerî) li vir pirbûn, ji gund re Êretana Eceman dibêjin. Lê niha gelê gund bi piranî kurdên ji eşîra Redkî ne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Başanê
Eretên

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Eretêna Jorîn]]**, gundekî navçeya Başanê.
* **[[Eretêna Jêrîn]]**, gundekî navçeya Başanê.
Qonaxa Cemîl Paşa

**Qonaxa Cemîl Paşa** avahiyeke dîrokî ya bajarê Amedê ye.

Qonaxa Cemîl Paşa di navbera sala 1887 û 1889'an de ji aliyê Ehmed Cemîl Paşa ve hatiye çêkirin. Di navbera sala 2010 û 2013'an jî ji hêla şaredariya mezin a Amedê ve hatiye restorekirin. Ev qonax îro wekî 'Muzexaneya Bajêr a qonaxa Cemîl Paşa' tê bikaranîn.

## Malbata Cemîl Paşa
Ehmed Cemîl Paşa di sala 1837'ê de li Amedê jidayikbû û jiyana xwe di sala 1902'ê de jidest da.

Malbata Cemîl Paşa ku xwediyê dîrokeke 400 salî ye bandoreke mezin da ser siyaseta herêmî ya bajêr. Gelek zanyar, ronakbîr û lêkolîner ji vî malbatî derketine û roleke mezin ji bo jiyana siyasî ya bajêr lîstine. Lê piştî berxwedana Şêx Seîd a di sedsala 20'mîn de malbata Cemîl Paşa ji Tirkiyê hate koçkirin. Malbat bi vî havî li gelek deverên cîhanê belaw bû, lê li surgunê jî berdewama karên xwe yěn siyasî kir. Wek mînak, Ekrem Cemîl Paşa û Kadrî Cemîl Paşa li Sûriyê bi çend rêhevalên din rêxistina kurdperest a bi navê Xoybûn damezirandin. Herwiha, wan di nava xebatên standarzîzekirina alfabeya kurmancî de jî gelek çalak bûn.

Kategorî:Amed
Dêra Mor Petyûn

Dêra **Mar Petyûn** dêreke Amedê ya keldaniyên katolîk e.

Ev dêra ku di sedsala 17'mîn de li kuçeya Özdemir a qada Şeftalî hatiye avakirin, ji 8'ê çileyê 1681'ê heya îro wek navenda patrîka keldanî ya asûriyên katolîk tê bikaranîn.

Dêra Mar Petyûn hê jî wek perestgeh ji ayînên olî re vekirî ye.

Kategorî:Dêrên Amedê
Deniz Firat

**Deniz Firat** (navê wê yê rast: *Leyla Yıldızhan*), rojnamevaneke kurd bû ku di 1982/83an de li herêma Wanê ji dayika xwe bûye.

## Kurtejiyana wê
Deniz Firat zaroyeke sirgûna hundirîn bû û di 6-7 saliya temenê xwe de koçber bû. Wê ligel malbata xwe di sala 1989an de ji Wanê koçî Başûrê Kurdistanê kir û li kampa Mexmûrê bi cih bû. Ew di nava şer de hat dinyayê û ji temenê xwe yê ciwan heta niha bi salan di şert û mercên dijwar de nûçegihaniya xwe şer kir.

Rojnamevan Deniz Firat di roja 8ê tebaxa 2014an de nêzîkî kampa Mexmûrê di êrîşên tundîxwazên îslamî yên DAIŞê de jiyana xwe ji dest da dema wê ji bo ajansa Firat karê xwe dikir.

## Çavkanî

* Ji basnews.com 08.08.2014
* Ji firatnews.com 09.08.2014 
* Ji skynews.com 09.08.2014

Kategorî:Mirin 2014
Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin
Peyka têkiliyê

**Peykên têkiliyê** ji wan peykên çêkirî tê gotin, yê ku li dora Erdê dizîvirin û agahiyan dişînin ser herêmên li ser Erdê.
Bicîl

**Bicîl**, nahiyeyek e ku dikeve rojhilata Akrê. Yek ji kevintirîn nahiyeyên qezaya Akrê ser bi parêzgeha Dihokê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Akrê
Kategorî:Parêzgeha Dihokê
Tilebircê

Gundê Tilêbirce, eslê xwe Rojavaya Kurdistanê, Kurdên Anatoliya Navîn û ji herêma Botan wan hatiye ev gundê avakirina. Gundên Tilêbirce hemû Kurd in.

Kategorî:Gundên Efrînê
Dêra Mor Gewergîs

**Dêra Mor Gevergîs** an jî **Mar Gevergîs** dêreke nestûriyên Amedê ye.

Dema avakirina ev dêra nestûrî ya ku li ber kuçeya Kela Navîn hatiye lêkirin naye zanîn, lê tê zanîn ku mesîhiyên nestûrî wê ji sedsala 2'yan û pêde wek perestgeh bikartînin.

Herwiha, ev dêra ku ji kevirên bazalta reş (ku kevireke tarî yê volkanîk e) hatiye lêkirin, ji ber vê yekê wek 'Dêra Keşîşê Reş' jî tê nasîn. Di dema ertûqiyan de dêr wek hemam hatiye bikaranîn.

Dêr di sala 2005'an de ji aliyê Şaredariya Mezin ya Amedê hate restorekirin û îro ji bo pêşangehan tê bikaranîn.

## Çavkanî

* Osttürkei (pirtûk)

Kategorî:Dêrên Amedê
Ebûbekir Bexdadî

**Ebûbekir Bexdadî**, yan jî **Ibrahîmê Ewadê Ibrahîmê Eliyê Sameraî**, kesek e ku di 1971ê de li Samera yê hatiye cîhanê.

Armanca wî û rêxistina wî ya tundîxwaz a bi navê Dewleta Îslamî avakirina dewleta Îslamê ya Îraq û Şamê . Ebûbekir Bexdadî xelîfe yê dewleta îslamê ye û gelek misilman tevlî nava vê rêxistinê bûne. Sînorê vê dewletê Îraq û Şam himbêz dike. Çavkaniya vê rêxistinê ji talankirna milk û malên xelkê û ji alîkariya tirkan û Qeterê ve bi pereyên mezin û çekan,dagirkeriya Tirk gelek alîkariya vê rêxistinê dike ji aliyê Madî û Me'newî ve ku çekdarên wan bi çek dike ji bo li dijî herêma Rojavayê şer bikin û ew herêm û desketiyên kurdan tûne bikin lê Kurd bi ser ketin û dewleta îslamê tune kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Ereb
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Mirin 2019
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Gundecî

**Gundecî**, **Kundecî**? (,
, ), gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 170 kes bû.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şankuşê
Kaniya Bil

thumb|Kaniya Bil
**Kaniya Bil** an jî **Kanî Bill** yek ji kaniyên navçeya Hewraman e ku dekevête wilate Iranê. Kaniya Bil yek ji mezintirîn kaniyên Kurdistan û rojavayê Îranê ye. Kaniya Bil karîgereke pir mezinî heye li ser çanda navçeya Hewraman û gelek ji şa'irên hewramî ziman pê amaje kirine. Niha Kaniya Bil ji metirsiyê ji nav çûn daye.

## Çavkanî

Kategorî:Hewraman
Kategorî:Kaniyên Kurdistanê
Tevgera Ciwanên Welatparêz û Şoreşger

**Tevgera Ciwanên Welatparêz û Şoreşger** () rêxistineke siyasî ya Bakurê Kurdistanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Komên serhildêr li Tirkiyeyê
Kategorî:PKK
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Kategorî:Rêxistin (Kurdistan)
Kiçan

**Kiçan** Meztirin eşîra Cizîra **Botan**e ,ew eşir bı xwe **Şêx Bizinî** ye, sala 1600'da li zozanên **çemê karê** Cih bune u sala 1980 u 2000'ê li **Cizîra Botan** u 1940**Hezex u gundên derdora **Hezex** Cizîrê** Cih bune
Gelhe (Texmînî) : Li Cizîrê 25/30 hezar
Hezex:15/17Hezar

## Gûndên êşîrê

* Herbaq
* Bilinda darê
* Kirîş
* Rûbar
* Mizgêftok
* Zêre zêre.

Hêr ûsa rojava'yê Kûrdîstane dema kurd koçbêr bûn gelek ji êşîre koçê rojava derika hemko bejahîya endîwer û heremên nezî sinorê cizîre bû.

Kategorî:Botan
Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Çemkur

**Çemkur** () taxeke Cizîrê ye.

Şêniyên taxa Çemkurê ji ber çalakiya xwe ya siyasî û welatparêziya xwe navdar in.

## Çavkanî

Kategorî:Cizîr
Xrîsanthos Theodorîdîs

**Xrîsanthos Theodorîdîs**, wek **Xrîsanthos** tê nasîn (bi yewnanî: Χρύσανθος Θεοδωρίδης, *Xrîsansos Seodorîdîs*), kilambêjekî yewnanî yê pontî bû ku di 22ê kanûna pêşîn a 1933an de li bajarê Înoiyê, li herêma Kozanî, Yewnanistanê, hatiye ser dinyayê.

## Kokên wî yên pontî
Deybabên Xrîsanthos xelkê Pontosê, gundê Bazîrgan Geçîd (îro bi tirkî *Eski Geçit*) ê herêma Selîma Qersê bûn.

## Mirina wî
Xrîsanthos di 30ê adara 2005an de çû ber dilovaniya Xwedê.

## Albûmên wî
* 1973-Τα τραγούδια του πόντου (Kilamên Pontosê)
* 1975-Τα τραγούδια του πόντου, 2
* 1978-Επιμένω στην παράδοση
* 1978-Ποντιακή Παράδοση (Kevneşopa pontî)
* 1983-Θεέμ' ενέσπαλες τ'ανθρώπς'
* 1984-Ο ΧΡΥΣΑΝΘΟΣ τραγουδά Ματσούκα (Xrîthansos matsûkan stran dibêje)
* 1989-Στον Ορφέα της λύρας ΓΩΓΟ
* 1991-Χρυσή Παράδοση
* 1993-Τ'αηδόνια του Πόντου
* 2000-Μια βραδιά στο Μίθριο (Êvarekê li Mîthrioyê)
* 2003-Η ιστορία συνεχίζεται

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Mirin 2005
Kategorî:Pontos
Kategorî:Stranvanên pontî
Kategorî:Stranvanên yewnanî
Destana Zapê (stran)

**Destana Zapê** straneke Koma Awazê Çiya ye ku li ser şerê Zapê hatiye çêkirin.

* Gotin:
* Muzîk:

## Gotin
Şahîya Zapê bi deng e roja nû ye pîroz e
nîşana yekbûna Kurd e dîsa cejn û newroz e

Quntarê Çîyayê Metînan bamernê bûye mertal
li seranserê Kurdistan raperîyan deng û ar
Îro dîsa li Zagrosan kurd bûn çeper û hêlîn
bi rengê dewrana Îskender romî jî lê terpilîn

Li Çîyayê Reş bûye bager birûsk û ewran reş vedan
pêlên Ava Zê rabûn li zordaran bû çirav
Nevîyên Enwer Paşa tewişîn siwar hatin peya çûn
ji ber gurzê gêrilayan tar û mar û wêran bûn

Tew tew tew tew tew tew

Bihar hat û Zap xemilî neh gulên sor lê geş bûn
bêhna gulan newroz geş kir cejn û şadî lê xweş kir
Ji tîrêjên Apoyê Kurd lê dinyayê bûne deng
ji Kawa heyanî Mazlûm Kurdê azad e pêşeng

Şahîya Zapê bi deng e roja nû ye pîroz e
nîşana yekbûna Kurd e dîsa cejn û newroz e
Destaneya Gelîyê Zapê jîngarî û felat e
wek Efsaneya Kawa ye rûmeta rojhilat e

Kategorî:Stranên kurdî
Nîvgirava Korêyê

thumb|250px|Nîvgirava Korêyê

**Nîvgirava Korêyê** nîvgiraveke Asyaya Rojhilat e. Li ser vî nîvgiravê du dûgelên serbixwe hene: Korêya Bakur û Korêya Başûr.

Kategorî:Korê
Çiyayên Şingalê

**Çiyayên Şingalê**, di nava sînorê başûrê Kurdistanê û rojavayê Kurdistanê de ne. Çiyayên Şingalê ji aliyê Başûrê Kurdistanê ve dikevine rojavayê bakur de. Her wusa, çiyayên Şingalê dikevine navbera çemê Diclê û Firatê de. Ji aliyê Rojavayê Kurdistanê ve dikeve dehma herêma Cizîrê û Tilkoçer de. Herêma Cezaayê dikeve ber çiyayên Şingalê de. Her wusa, navê Şingalê, navê bajarê Şingalê jî ye. Bajarê Şingalê navê xwe ji navê çiyayên Şingalê digrê. Çiyayê Şingalê ji aliyê wê yê başûrê çiyê ve jî çemek diherikê. Weke 210 km di nava çiyê de diherikê. Nûqteya herî bilind ya çiyayên Şengalê, Çêl Mêra (Çil Mêran), 1463 m bilind e.

## Pêşangeh

Mountainside fields.jpg|Çiyayê Şingalê
Sinjar1.jpg|



Şengal ciya

## Girêdanên derve

Şingalê
Kategorî:Keştiya Nûh
Kategorî:Parêzgeha Neynewayê
Sêxiştiyên Modern

Sêxiştiyên Modern qalibek helbestan e ku ji aliyê Yehya Elewîferd helbestvanê kurd, hate pêşniyarkirin. eva qaliba ji sêxştiyên klasîkên kurdên xorasanê hatiye girtin. Sêxiştî, yek ji qalibên helbestan e ku li ba kurdên Xorasanê dîrûkek taybet û çend hezar salî he ye û li heft şelpan tê gotinê. Helbestvanên Xorasanê jî, hinek helbestên xwe bi qalibê sêxiştî gotine. Ku mîna sêxiştiyên klasîk hatine gotin. Lê tenê Şelpek (Hicayek) li ewan zêde kirin. pêşniyara Elewîferd ev bû ku bikaribe evê qalibê, bi rewşek zanistî modern bike.

## Taybetiyên Sêxiştiyên Modern
* li hemû veznan tê gotin
* wate bê kimasî û zêdetî li sê rêzan tê gotin,
* şelp (hica) kêm û zêde dibin
* zimanê evan, zimanê nûjen e,
* û qafiye ne li derek bikar bîne 

## hinek mînakan
* Sêxiştî ku qafiye li rêzên yekem û duyem hatin:

* Sêxiştî ku qafiye li rêzên yekem û siyem hatine:

* Sêxiştî ku qafiye li rêzên duyem û siyem hatine:

* Sêxiştî ku qafiye li rêzên yekem û duyem û siyem hatine (mîna sêxiştiyên kilasîk):

* Û HWD ... 

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Sêxiştiyên Modern 
* Malpera Yehya Elewîferd bi zimanî kurdî

Kategorî:Çand
Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Helbest
Kategorî:Kurdên Xorasanê
Kategorî:Wêjeya kurdî
Doğan Erbaş

**Doğan Erbaş**, siyasetmedarekî tirk e, bi eslê xwe kurd.
## Jînenîgarî

Doğan Erbaş, di sala 1964ê de li gundê Qêrîn (bi tirkî: *Çığlık*) yê Wêranşera Melediyê ji dayik bûye. Ew bi xwe ji eşîra baylan e. Erbaş, dibistan, dibistana navîn û dibistana amadehiyê li Wêranşara Melediyê qedand.

Serokatiya HADEP a parêzgeha Stembolê çêkiriyê (2000-2002). Bêtir pişt re jî dîsa Serokatiya parêzgeha Stembolê DTP çêkiriye (2006-07). Di hilbijartina giştî ya 22ê tîrmeha 2007ê de namzedê 2em ê herêma Stembolê bû. Îroj Erbaş parêzerê Abdullah Ocalan jî ye.

## Girêdanên derve
* http://arsiv.ntvmsnbc.com/modules/secim2007/sonuclar/cv/adaylar/36_16_1.asp

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Tirkiyeyê
Bochotnica

**Bochotnica** [bɔxɔtˈnit͡sa] qezayek e li başûr-rojavayê Polonyayê. Di navbera Puławy û Lublinê li kêleka çemê Wisłayê ye. Di navçeya Puławy a ku bi voyvodatiya Lublînê ve girêdayî ye. Gorî hijmartinên sala 2011an niştecihên xwe 1.069 kes in.

## Çavkanî

Kategorî:Gund
Kategorî:Polonya
Qereqûyûya Entebê

**Qereqûyûya Entabê** (?, ), gundekî Cîngîfeya Entabê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Cîngîfeyê
Ensabu'l-Ekrad

**Ensabu'l-Ekrad** an jî **Ensab Elekrad** (erebî: أنساب الأكراد, *Ansab al-Akrad*) (kurdî: "Jêderka Kurdan" an jî "Nifşê Kurdan") pirtûka dîroknasê kurd a Dînewerî ku li ser kurdan nivîsiye. Di derbarê kurdnasiyê de pirtûka herî pêşîn e.

Di sedsala nehan de hatiye nîvîsandine lê ji ber sedemên nediyar hatiye veşartin. Her weha, yan sedemên siyasî an pirtûk dêje çîvatiya Herema Kurdistanê. Pirtûk nehatiye wergerandin tu zimanî.

Di pirtûkê de qala nîjad û mezinên kurdan dike.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên dîrokê
Kategorî:Pirtûkên li ser dîroka kurdan
Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an
Dedefengî

**Dedefengî** (, ) gundekî bi ser navenda Muhacîra Melediyê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Muhacîrê
Gundê Newala Poladê

**Gundê Newala Poladê** (, ) gundekî bi ser navenda Muhacîra Meletiyê ve ye.
Bi kurmanciya herêmî jê re "nolê polotê" tê gotin. Gund di nav newaleke de çêkirine. Gundek girêdayî eşîra balyan e. Eşqiya bozo yê navdar ji vî gundî derketiye.
Aboriya gund li ser mişmişan de ku hema her sal mişmiş mîna mamixan pir digirin. Ji ber vê yekê rewşa aboriya gundiyan pir baş e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Muhacîrê
Hemze Zerînî

**Hemze Zerînî** volîbalîstekî kurd yê rojhilatê ye.hemze di sala 1364.7.26an ê qemrî li tahranê hatiye dinyayê.dê û bavê hemzê pîştî ku zewijîne çune tahranê û hemzê jî ji tahranê hatiye dinyayê.hemzê dibêje em di malbata xwe de 5 zarok in 2 xwûşk û 3 bira ne.

## jiyana verzişî ya hemze
bavê hemze kuştîgir ango gulaşgir bû û hez dikir kurê wî jî bibe kuştîgir. hemze jî ew verzîşz hez dikir û çendekî çû kuştî yê û fendên kuştiyê hîn bû lê ji ber ku bejîna wî bilind bû nikarîbû êdî kuştiyê berdewam bike û bervî verzîşa volîbalê çû. dema diçû kuştî yê bejêna wî 171 bû lê niha 198 sant bejîn û 98 kîlo giranî ya wî ye.
## rayedarên ku hemze naskirîn
cara yekem îvan bûkanîkof bal bir ser hemze û listîka wî eciband. îsmaîl valî û elîzade jî yek ji wan hinkerê(koç)wî bûne.
## timên ku hemze di wan de lîstiye
tîma wî ya yekem şaredariya islamşehrê bû û pîştî wê hemze di tîmên wekî telaş şehriyar,saypa,berqa tahran,peykan, pêgaha urmiyê û petroşîmiyê de lîstiye û niha jî di tîma damaşê de dilîze.
## çûyîna hemze bi tîma netewiya îranê
pîştî şeş meha hemze ji aliyê sêt kuwîç hate tîma netewî ciwana. pîşî yê hemze gelekî ne didane lîstînê lê paşê di kupa cihanê a hindê da çu û lîstîk wanekî serke bû ku hertim fîks dilîst.
piştî pêşbirkên kupaya cihanî ya ciwana li hîndê ji aliyê park kimon hat tîma netewî ya mezînan û heya niha ji têda dilîze û gelekî jî serketî ye.

## şanaziyên hemze ligel tîma netewiyê
1.duyem bûn li şampiyona ciwanên cihanê ya sala 1383 qemerî
2.pêncim bûn li şampiyona ciwanên cîhanê li taylendê li sala 1383 qemrî
3.bi destxîstîna şampiyona rojhilata asiya yê lî qeterê
4.bi destxîstîna şampiyona avc kap
5.duyem bûn di şampiyona asiya yê de cara yekem li dîroka xwe di li japonê
6.gihîştin û çûyîna wan li kupa cîhanê ya îtaliyayê

## şanaziyên hemze yên şexsî
1.lîstîkwanê herî baş a AVC kapê
2.duyemîn îspekêr a hilbijartîna kûpa cîhanê ya japonê
3.sêyemîn pohananerê şampiyona japonê

hemzê nezewîcî ye û ligel malbata xwe dijî dixwaze wek lîstîkwan JÎya bîlîze û hevî û armanca wî ew e ku di lîga îtaliya û tirkiyê da bîlîze
û naxwaze jî bîr bike ku kê ye û ji ku hatî ye gihîştiye wîr

Kategorî:Jidayikbûn 1985
Kategorî:Mirovên zindî
Temîs

**Temis** (), li gor mîtolojiya yewnan keça Ûranos û Gaîa ye û xwedawenda dad û pergalê ye. Xuyabûna dada Xudayî ye. Piştî Mêtîs jina duyem a Zeus e. Zarokên wê û Zeusê du beş in : Hora û Moîra. Horayan bi awayê qanunî temsîl dikin, Moîrayan jî bi awayên bereketê temsil diken.

220x124px|thumb|rast|Temis

Ew bixwe ne hêrsoyî û sizader(yê ku siza/ceza dide) ye. Gava li hemberî wê bêrêzî û bêdadî û neheqî pêk hatî, ew bêdeng maye û şûna wê  bersiv daye, siza daye. Her wiha Temis kahîn e, cewhera wê ya kehanetê heye, cihê kehanetê Perestgeha Delfiyê wê ava kiriye.

Carên pêşîn bi Erîsê ku taybetiyên Erîs û Temis ber hev re jî naçin, re hatiye nîgartin/resmandin. Piştî wan deman û van serdemên dawî, di destê wê de mêzîn û çavê wê girêdayî hatiye resmandin. Wekheva wê yên Mîtolojiya romayî de Justitia ye.

Temis bi hersê xwedawendan re pergala demsalan, salan û hunerê pêk tînin. Temis, xwedawendeke di navbera hebûnên/heyînên zindî de ahenga di navbera jiyîn û mirinê saz dike, bi vî awayî heyîneke xwedawendî ye.Temis qanûn e, rêzik e. Lê ne qanûneke yek rojî an jî du rojî ye, di cîhana xwedawendan de di cîhana mirovan de jî qanûna xwezayî ya ku nayê guhertin, gerdûnî û nemir e.

Temis, li Olimpos’ê dijî, di civînên Xwedawendan de serokatiyê dike, pergala li Olimposê ew diparêze. Homeros jî wê nas dike, dizane; di *[[Îlyada]]*’yê de axaftina xwe ya bi Hêra û Zeus re nîşan dide, lê zêde qala Temis nake, efsaneya wê, çîroka wê nîn e.Temis li her cihî û li her derî ye. Heyînên xwedawendî hilberîne/diafirîne û bi van bandora xwe didomîne û bi van heyînan ji xwedawendan bihêztir e, ji ber vê wek ku li serê girê Ehram’ê rûniştiye Temis. Navê wê jî ji rayekeke ku tê wateya danîn, bicihkirin, rûniştandin, çêbûye.

Bi kurtasî; ‘Şûr’ hêz û pêximkeriya sizayên dadê dayîn, ‘Mêzîn’ dadê û bi ahengeke xurt belavkirina dadê nîşane dike/sembolîze dike. ‘Jin’bûn û ‘Xama/Bakîre’bûna wê serbixwetiyê îfade dike. Her wiha çavên wê girêdayî ne, ev jî bêalîbûnê nîşane dike. Ji ber ku rêgezên hiqûqê yên gerdûnî li ser xwe nîşane dike/sembolîze dike peykerê Temis’ê bi awayê herî baş dadê îfade dike.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedabanûyên dadmendiyê
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Kategorî:Xwedawendên yewnanî
Mueyîde

**Mueyîde** yek ji têgehên hiqûqê ya sereke ye. Di warê hiqûqê de mueyîde ji aliyê hêza giştî ve tê bikaranîn. Koteka wek hiqûqê bûnê, mueyîde, ji bo cezakirina yên ne wek hiqûqê bin û dema ne wek hiqûqê bin ew zirar û ziyana ku ew didin kêmtir bibe tê bikaranîn. Armanca mueyîdeyan ew e ku pergala hiqûqê çêbibe/pêk bê û parastina wê pergalê ye û dîsa ev mueyîde li gor pêşbîniya pergala hiqûqê bicih tê.

Mueyîde wek mueyîdeyên madî û mueyîdeyên manewî(arişî) dibin du bir. Mueyîdeyên madî di wan rewşên ku ne li gor hiqûqê de tê bikaranîn, mueyîdeyên manewî(arişî) jî ji bo ev rewş pêk neyên tên bikaranîn.

Di warê hiqûqa cezayê de mirin, girtin û cezayê pereyan; di warê hiqûqa destûra bingehîn de ji siyasetê dûrxistin, girtina partiyê; di warê hiqûqa wergiyê de cezayên wek bac û qaçaxcitî. Wek ku tê dîtin di warên cuda de mueyîdeyên cur bi cur hene.

Cureyên Mueyîdeyê
* Ceza dayîn (mînak: pere, heps û hwd.)
* Mueyîdeya Kotekê/Bizorê (mînak: îcraya kotekî/cebrî)
* Cirmdayîn/Tezmînatdayîn (mînak: kiryara bêmafî/neheqî)
* Wek derbasdar erênekirin (mînak: batilî)
* Daxwaza betalkirinê (mînak: di dadgehê de betalkirin)

## Mueyîde Çawa Derketiye Holê?
Di pêvajoya dîrokî de mueyîde wek tolhildana kesane derketiye holê. Bi dûv wê re derbasî asta qisasê bûne û mantiqa serî jê çûbe divê seriyek din jê biçe, çavek derketibe divê çavek din derkeve, bûye qanûn. Dûvretir levhatin, giraw/fîdye derketiye holê û bi pergalên hiqûqê yên nûjen re ev ji holê rabûne.

Kategorî:Dad
Çaqmaqa

**Çaqmaqa** an jî **Çaqmaqan** (, , ), gundekî Xinûsê ye.

Gund, di derdorê salên 1830an de ji aliyê Osmanê kurê Îsmaîl ve hatiye avakirin, navê bavê Osman jî Îsmaîlê Kuderî ye. Îsmaîlê Kuderî bi xwe dimilî bûn, ew jî di sala 1800î de ji Bîngolê qezaya Bongilan (Solxanê) hatiye Xinûsê gundê Sowaran ji wir jê hatiye Mîrseîdê bi cîh bûye. Piştê çend sala disekine Îsmaîlê Kuderî li Mîrseyîdê wefat dike, kurê wî Osman jî di zewice tê Çaqmaqa ava dike.

Piştî çend salan disekine sê zarokên Osman çê dibe yê mezin Eyûb diçe Pornagê, yê ortê Yûsif diçe Gomikê ava dike, ê piçûk Hesenxan jî di Çaqmaqa de dimîne. Çaqmaqa, Gomikan û Pornak hemî pismamên hev in.

Navê bavê gund Hesenxan û Navê dêya gund jî Fatê ye.

Gundî hemî misilman in û bi eslê xwe kurd in û kurmancî qise dikin (diaxivin).

Di gund de 65 mal heye lê belê 45 mal jî li derve heye, bi piranî li Fransayê, hinekî jî li Almanyayê ne.

Ji berku Pornag û Gomik ji Çaqmaqa veqetiyane ji bo wî Çaqmaqa wek paytexta gundên Kuderiyan tê zanîn.

## Navê gund

Ji bo navê gund her çiqas çavkanî tinebe jî, li gorî pirrê mezinên Kuderiyan demê berê di gund de çaqmaqê çekan hatine çêkirin,

Her waha hacetekî ji pola hebûye ku ew haceta dema li kevir dixistin çirûsk dida û ji ber wî tiştên bibarûd dikarîbûn vêbixin û ji bo çekên wisa jî dixebitandin.

Ji ber wê yekê navê gund danîne Çaqmaqa.

Lê tê zanîn ku dema *Osmanê kurê Îsmaîl* hatiye gund ava kiriye gund valabûye.

Eşîreke bi navê çaqmakan di nav kurdên Xoresanê de heye, dibe ku navê vî gundî û navê gundê cîran ê pornagan ji navên eşîrên tarixî hatibin peydakirin. Li devera Xinûs û Qereyazîyê şopên eşîrên xoresanî hîn zindî ne. Dîyar e ku hinek gundên herêmê (bnr. tatikan, dondaran, dêlikan, çapan, koçan hwd..) berê sirgunkirina wan a xoresanê hatine avakirin, loma ku hîn navên wan li ser in. Jixwe pirên van jî îdia dikin ku ji Erziromê hatine sirgunkirin.

## Çanda gund

### Xwirakên gund
* Nanê loş: bi ar, xwê û hevîrtirş tê çêkirin. Bi desta tê vekirin û di tendûrên bin erdê de tê pijandin;
* Dolme: hundirê dolman ji bulxur, lorik, pîvaz û ji îsota sor tê çêkirin. Bi pelên rezan tê pêçandin û tê kelandin;
* Dîz: goşt, xwê (sol), qatix û îsot bi hevre rojekê tên terbiye kirin. Roja din di dîzikê de tê kelandin;
* Girara Dew: bi birxwir, qatix, û noka ve tê çêkirin.

## Gelhe
Gundê Çaqmaqa birawêjî nêzikî 369 gelhe ye.

## Erdnîgarî

Gundê Çaqmaqa, gunde kuderiyan yê herî mezin e. Her wiha ji gundên Xinûsê ên ji herî xweşan e.

Hûdûdên gund li bakûr bi Axwêranê ve, li rojava bi Sogiltî û Qizmûsa ve, li başur bi Gomik û Çamûrlîyê ve û li rojhilat jî bi Pornagê ve tê girêden.

### Çiyayên herêmê
Gund di ber Çiyayê Reş û Çiyayê Gewrik de ye.

### Çem û gol
Çemê gund ji Pornagê ji çiyayê têxtabê tê ser gund û piştê Çaqmaqa diçe gundê Qizmûsayê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera gundê Çaqmaqê

Kategorî:Gundên Xinûsê
Pornak, Xinûs

**Pornak** an jî **Pornag** (, , ), gundekî Xinûsê ye.

Pornagan, pismamên Çaqmaqan û Gomikan in.

## Dîroka gund
Navê bavê gund Eyûb, navê dêya gund Hewê ye, navê bavê Eyûb Osman e, navê kalikê wî Îsmaîlê Kuderî ye.

Gundê Pornaga berê li ser Çaqmaqa bû.
Bavê Pornagê, bavê Gomikê û bavê Çaqmaqa birayê hevdû ne zarokên Osman in.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Adat û Rusûmetnameê Ekradiye

**Adat û rusûmatnameê ekradiye** (erebî; عاذات و رسوماتنامه ء اكرادية), bi kurdî **Adetên kurdan** an jî **Adab û risûma kurdan**, pirtûkeke Mele Mehmûdê Bazîdî ye.

Mehmûdê Bazîdî berhema bi navê “Adab û risûma kurdan” e. Adab û risûm tê wateya orf û edet. Ev berhem bi zaravayê kurmancî hatiye nivîsandin.

Orf, edet û kevneşopiyan kurdan, di vê berhemê de bi awayek balkêş li ber çavan rahêxistine. Babeta pirtûkê, li ser çanda gelê kurd e, eşîr û koçer, mêvanî, malevanî, keçxwestin, dawet û dezgîran û cîrantiyê ye.

Ev pirtûk li ser jiyana kurdan ya civakî û etnolojiya wan berhema herî pêşîn e ku bi destê Mehmûdê Bazîdî ve hatiye nivîsîn. Jixwe ji pirtûkên Bazîdî ya musteqil û serbixwe ev xebat e, ango ev xebata wî, ya herî orijînal û girîng e.

Bazidî di berhema xwe de wisa dibêje: 
*"Ehlê Ekrad eger xwecihye -ên ne koçer- u eger rewend, qewî zêde hakim perest û axaperest in. Zêde îtaata hakiman û mîr û axan dikîn. Bilanêd hakimêd wan fileyek jî bibitin êdî zêde îtaat dikin. Lakîn ji hemcinsêd xwe dexsê dikin. Bi înad û kîn û qîderet în. Eger jî cinsê wan yekî jêre bibine hakim û axayêd wan, îcarî ewî qebûl nakin û îtaata wî nakin. Elbette fesadiyekê peyda dikîn."* 

Li gor agahiyan, ev pirtûka wî li zimanên rûsî, tirkî, farisî, erebî û zaravayê soranî hatiye wergerandin.

## Çavkanî

* [//katalog.istanbul.edu.tr/client/search/detailnonmodal/ent:$002f$002fSD_ILS$002f1102$002fSD_ILS:1102368/ada/default_tr/qf$003dLANGUAGE$002509Dil$002509FAR$002509Faroese$0026rw$003d0$0026ic$003dtrue$0026dt$003d$0026sm$003dfalse$0026;jsessionid=0390F2607D93F07A2BDF764E68536EB6 ]

## Girêdanên derve
* Diyarname.com

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên li ser dîroka kurdan
Kategorî:Pirtûkên sedsala 19an