open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zebrayê çiyayan

**Zebrayê çiyayan** (*Equus zebra*), cureyekî guhandarên yeksiman ji binecinsê hespên piling an (*Hippotigris*), ji cinsê hespan (Equus) û ji famîleya hespan (*Equidae*). Navê vî cureyî ji Zebra ya îngilîzî û latînî hatiye

## Şayes
Dirêjiyê zebrayê çiyayan yê mezin, qasî 2.1- 2.7 m û dirêjiyê dûvikên wî qasî 40-55 cm. Giraniyê zebrayê çiyayan digihîje 204 - 372 kg.Zebrayê mê ji nêr mezintir e bi gelemperî. Xêzên reş li ser laşê cureyê zebrayê çiyayan a Kapê, pehntir e ji xêzên cureyê zebrayê çiyayan a Hartman.

## Warên sirûştî
Li deşt û naverastên Afrîkayê dijîn û bir bi bir digerin. Loma jî li nav darên firk û naverastan, lawirên hov wan bi hêsanî nabînin.

## Pêşangeh

File:Mountain zebra -uenozoo2010.ogv
File:Hartmanns Mountain Zebra Resting.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Duncan, P. (ed.). 1992. *Zebras, Asses, and Horses: an Action Plan for the Conservation of Wild Equids*. Gland, Switzerland: IUCN/SSC Equid Specialist Group.
* Moehlman, P. D. 2002. ''Equids. Zebras, Assess and Horses. Status Survey and Conservation Action Plan'' . IUCN/SSC Equid Specialist Group.
* "''Equus zebra''", Animal Diversity Web
* Hrabar, H. & Kerley, G. I. H. 2009. "Cape Mountain Zebra 2009 Status Report". *Centre for African Conservation Ecology Report* 59:1-15.
* http://www.earthsendangered.com/profile-517.html 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Hesp
Zirx

[thumb|Zirxê şervanên [talyan di sedsala 17an de]]
thumb|Şervanekî amerîkî yê ku zirxekî modern li xwe dike.
**Zirx**, cureyekî kincên şer e ku gelek caran ji pol, dar yan jî çerm tên çêkirin. Ji bo ku şervan xwe ji ber derbên tîr, rim, şûr, bivir û gurzan biparêze li xwe dikin.

Kumê ku didan serê xwe jî dibêjinê kumzirx.

## Çavkanî

Kategorî:Laşê mirovan
Medalya

**Medalya** ji bo serketinê tê dayîn. Herwekî di pêşbirkên sportê de.

Medalyayên ji bo bîranîne jî hene. Ji bo bîranîna kes û bûyeran.

Medalya ji dar, pola yan ji metalên din tên çêkirin.

Dirûv û meziniya wan dikare cuda bin. Ji madalyayê çargoşe re dibêjin plaket.

## Çavkanî


Kategorî:Xelat
Jojo

thumb|215x215px|Fonsiyona yoyoê|alt=
**Jojo** meqereyeke e ku li dora wê kertikekê vedikin û benê sênîx lê dipêçin. Dûre bi vî benî ber bi jor û jêr dibin û tînin.

Jojo lîstikeke gelek kevin e û niha ji car car nûjen dibe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Çanda Amerîkaya Latînî
Zimanên germanî yên bakurî

**Zimanên germanî yên bakurî** anko **[[zimanên skandînavî]]** yek ji sê tayên zimanên germanî pêkdînin. Zimanên germanî jî binmalbatek ji malbata zimanên hind û ewropayî ye. Herdu tayên dî yên zimanên germanî jî ev in: zimanên germanî yên rojavayî û zimanên germanî yê rojhilatî. Tayê sêyê, anko tayê rojhilatî, niha nema ye û êdî kes wan zimanan napeyive.

Navekê dî yê zimanên germanî yên bakurî zimanên skandînavî ye. Sedema vê jî ew e ko pirraniya xelk û zanistvanên welatên mîna Danîmark, Swêd û Norwêcê weha dibêjin. Zarav anko terma "zimanên germanî yên bakurî" di zimanzanistê bomayîk (genetîv) de dihêt bikaranîn û zarava "zimanên skandînavî" jî dema behsa zimanên nûdem yên wan welatan dihêt kirin.

Nêzîkî 20 milyon kesan li welatên Skandînaviyayê (û kêmaniyeka swêdîaxivan li welatê Fînlandayê van zimanan dipeyvin.

## Dîrok
Ji sala 200 ve zimanên germanî yên bakur hêdî hêdî ji zimanên dî yên wê binmalbatê hatin veniyasîn.

Piştî qonaxa berî-nors û norsê kevin, zimanên germanî yên bakur bûn du ta: 1) zimanên skandînavî yên rojhilatî (danîmarkî û swêdî) û 2) zimanên skandînavî yên rojavayî (norwêcî, feroeyî û îslendî).

## Çavkanî

Kategorî:Malbatên zimanan
Kategorî:Zimanên germanî
Dengdar

**Dengdar** (li gorî hin zimannasan wekî *bêdeng* û *bêdenganî*  jî tê naskirin), di dengnasiya bilêvkirinê da, dengekî axivtinê ye ko bi girtina tivav an nîveşkan ya riya deng a jorîn dihêt bêjkirin. Riya deng a jorîn derên jorî ya qirqirik anko hencereyê vedigirit. Bervajî dengdaran dengdêr in.

Hema bibêje di hemî zimanên cîhanê da hijmara dengdaran ji dengdêran zêdetir e. Dengên mîna Ş, Ç, R, K û P'ê di zimanê kurdî da dengdar in. Dengên mîna Î, Ê, O jî dengdêr in.

## Dengdarên zimanê kurdî
Di zimanê kurdî de 23 dengdar hene. Dengdar bi sê awayan ji hev vediqetin: li gorî cihderka dengan (bo mînak, dengdarên lêvî, diranlêvî, diranî û hwd), li gorî awayê derketina dengan (yên girtî, yên fîzekî û hwd) û li gorî asta derketinê.
Bo nîmune, dengdara *b*, dengdareke lêvî ya girtî ya nerm e; ya *c* jî dengdareke pêşesmandevî ya nîvgirtî ya bixişîn e û nerm û sist e.

## Çavkanî

* Azal, Azad (2009). Zimanê kurdî. Înstîtuta kurdî ya Amedê.

Kategorî:Dengnasî
Kategorî:Ziman
Şener Özmen

thumb|Nivîskarê kurd Şener Ozmen (2019)
**Şener Özmen** hunermend, rexnegirê hunerê û nivîskarekî kurd e. Di sala 1971ê de li bajarokê Hezexê ya bi ser Şirnexê ve, hate dinê. Di sala 1988’an de Zanîngeha Çukurovayê, Fakulteya Perwerdehiyê Beşa Nîgarê qedand. Di heman salê de, ji bo lîsansa bilind li Zanîngeha Mêrsînê Fakulteya Fen-Edebiyatê di Beşa Felsefeyê de cî girt, lê xwendina xwe nebir serî.

## Berhem
* *[[Rojnivîska Spinoza]]*, roman, 2008, Weşanên Lîs, Amed
* *[[Pêşbaziya Çîrokên Neqediyayî]]*, roman, 2010, Weşanên Lîs, Amed

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Dengnasiya bilêvkirinê

**Dengnasiya bilêvkirinê** tayek ji zanista dengnasiyê ye. Li dema xwîndina bilêvkirinê da, dengnas bizavê dikit çawayî ya bilêvkirina dengên dengdêr û denganî tomar bikit. Anko, dengnasên bilêvkirinê meraqdar in bizanin ka her endamekê boriya dengî (mîna ziman, didan, qirqirik û lêvan) çawa bi hev ra dixebitin da dengên axivtinê çê bikin.

Kher û ker, têbîniyeke dengsazî (phonetic)

Di nivîsandina gotina "ker" de, ku dewarekî çarling û guhdirêj e, û gotina "ker" de, ku yek ji taybetmendiyên mirovê ku dengan nabihîse ye, em dengê /r/ cuda dininvîsin daku em tevleheviya herdu gotinan ji hev cuda bikin! Ev yek çewt e!
Rastî ew e, ku ev herdu gotin xwe ne di dengê /r/ de, lê di dengê /k/ de ji hev cuda dikin! Yek ji taybetmendiya dengsaziya (phonologiya) Kurdî ew e, ku du dengên /k/ di Kurdî de hene, yek /k/ henasedar (unaspirated) û /kh/ henasedêr (aspirated).
Heke mirov bixwaze vê angaştê taqî û tecrube bike, mirov dikare kefa destê xwe deyne ber devê xwe û gotina „ker“ dewarê çarling û guhdirêj, bilêv bike. Hingê mirov bi sura bayekî nerm hîs dike! Dema mirov heman tecrubeyê ji bo gotina „ker“ jî, mirov ku dengan nabihîse, bike, mirov vê sura bayê nerm hîs nake!
Hin mînakên din:

kar brm. khar
kanî brm. khanî
kurk brm. khurk
kal brm. khal

Heke mirov bixwaze angşatê bêtir dabîn bike, mirov dikare tîpên /kh/ û /k/ ji herdu gotinan bavêje û tenê dengên /er/⇒[ar](bilêvkirina phonêtîk) di herdu gotinan de bilêv bike. Hingê mirov sura bayê nerm di herdu /er/an de hîs nake! Ev yek jî angaştê (argumentê) dupat dike, ku cudahiya herdu gotinên ker, dewar, û ker, mirovê dengan nabihîse, ne di dengê /r/ de ye, lê di dengê /k/ de ye!

Mixabin di rastnivîsandinê de tîpên taybet ji bo van dengan nehatine terxankirin, ji ber hingê ev tevlehevî derdikeve hole! Helbet terxankirina nîşan/tîpeke taybet ji bo van dengan ewqas girîng nîn e, dema mirov dostê xwendina kurdî be û fêrbûneke dezgehî û fermî hebe, mirov van cudahiyan zû ji holê radike û diçe ferqa wan!

## Çavkanî

Kategorî:Denganî
Kategorî:Ziman
Müjde Arslan

Navê xwe ya rastî Mizgin Arslane. Di sala 1981an de li Mêrdînê hate dinê.Di salên xwendevaniya xwe de bi Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê (DÎHA) dest bi rojnamevaniyê kir.Heman salî mîna peyamnera çand û hûnerê, derbasî Şaxa Stenbolê ya DÎHA bû.
Heya ku derbasî rojnameya Gundemê bû, li DİHA peyamnerî û edîtoriya çand û hunerê berdewam kir.Di rojnameya Gundem de, li ser sînema nivîsên xwe nivisandin û edîtoriya çand û hûnerê kir.
Weşanên mîna, Vîrgul, Varlik, Edebiyat Eleştri, Cumhuriyet Pazar û Mesele jî di nav de, di gelek weşanan de nivîsên ser wêjeyê nivisandin.
Filmê xwe ya bi navê "lîstoka dawî"(Son Oyun) kişand. Ev fîlmê wê, di hundir û derveyî welat de gelek diyarî bidest xistin. Dawiyê kurtefîlmê xwe ya bi navê "Nora" kişand. Di belgefîlma xwe ya bi navê "İkinci Adres" de jiyan û serpêhatiyên pîrên Tirk ên ku li Londra jiyana xwe berdewam dikin naxşand. Perwerdehiya xwe ya ku li Beşa Bîyolojî ya Zanîngeha Dîcle dest pê kiribû, hêj li, Beşa Sînemayê ya Fakûlteya Îletîşim a Zanîngeha Marmarayê, berdewam dike. Pirtûkê bi navê "Rejîsor" yê Atif Yilmaz berhev kiriye.
Agirkujî

thumb|300px|rast|Du agirkujên ku ketine karê xwe
**Agirkujî** rêxistineke taybet e ku ji bo temirandina êgir tê damezrandin. Ji van kesên ku vî karî pêktînin ra agirkuj tê gotin. Agirkuj ji bo vî karî bi perwerdehiyeke taybet tê perwerdekirin û bi amûrên taybet tên xemilandin. Agirkuj ji bilî agir temirandinê, mudaxilê qedên seyara, avahiyên hildişe jî dike. Bi giştî karê wan xilaskirina rihê mîrovan e. Ji ber van sedema agirkuj servîseke acîl e û pêwîst e ku her tim tekîliyan wan bi servîsê din yê acîl ra hebe.

Numareya telefonê ya agirkujên li dewleta Tirkî *110* (sed û deh) e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Pîşe
Bask

thumb|200px|Baskên
**Bask**, ji bo ajalan lebatek ji laş e û ji bo hin amûrên mîna firok jî perçeyê ku bi kêrî firînê tê ye. Bask ji bo ajalan piranî bi kêrî firînê tê lê belê hin ajalên mîna mirîşk, elok û hwd bi çiqasî baskên wan hebin jî taybetiya xwe ye firînê winda kiriye. Pêwistê bask sivik bin. Him baskên ajalan û him jî baskên balafir û firokan sivik in lê "skeletên" wan xurt in.

Kategorî:Anatomiya guhandaran
Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Lebatê ajalan
Gumgumok

**Gumgumok** an jî **qumqumok** (mîna *gimgimok*, *qimqimok* jî tê nivîsandin) (*Laudakia*), cinsekî sûsmaran *[[Agamidae]]* e. Cinsê gumgumokan (*Laudakia*) ku wekî mar û marmarokan xuya ye, lê bi ling in û pir cureyên wan hene.

Ew kurm ê kêzan dixwin. Piraniya gumgumokan li herêmên germ dijîn.
Gumgumokên bejî û avî hene.

## Cure û binecure
* *[[Laudakia agrorensis]]*
* *[[Laudakia badakhshana]]*
* *[[Laudakia caucasia]]*
** *Laudakia caucasia caucasia*
** *Laudakia caucasia triannulata*
* *[[Laudakia dayana]]*
* *[[Laudakia erythrogastra]]*
** *Laudakia erythrogastra erythrogastra*
** *Laudakia erythrogastra nurgeldievi*
* *[[Laudakia fusca]]*
* *[[Laudakia himalayana]]*
* *[[Laudakia kirmanensis]]*
* *[[Laudakia lehmanni]]*
* *[[Laudakia melanura]]* – Gumgumoka reş
* *[[Laudakia microlepis]]*
** *Laudakia microlepis microlepsis*
** *Laudakia microlepis triannulata*
* *[[Laudakia nupta]]*
** *Laudakia nupta nupta*
** *Laudakia nupta fusca*
* *[[Laudakia nuristanica]]*
* *[[Laudakia pakistanica]]*
** *Laudakia pakistanica pakistanica*
** *Laudakia pakistanica auffenbergi*
** *Laudakia pakistanica khani*
* *[[Laudakia papenfussi]]*
* *[[Laudakia sacra]]*
* *[[Laudakia stellio]]*
** *Laudakia stellio stellio*
** *Laudakia stellio brachydactyla*
** *Laudakia stellio cypriaca*
** *Laudakia stellio daani*
** *Laudakia stellio picea*
** *Laudakia stellio salehi*
** *Laudakia stellio vulgaris*
* *[[Laudakia stoliczkana]]*
** *Laudakia stoliczkana stoliczkana*
** *Laudakia stoliczkana altaica*
* *[[Laudakia tuberculata]]*
* *[[Laudakia wui]]*
### Çû cinsa ''Acanthocercus''
* *Laudakia adramitanus* a
* *Laudakia atricollis*

## Pêşangeh

Wêne:Gumgumokên Stewrê.jpg|Gumgumoka Stewrê
Wêne:Gumgumok-5.jpg|
Wêne:Gumgumok.jpg
Wêne:Gumgumok-3.jpg
Wêne:Gumgumok-4.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.sauria.org.uk/cap_breed/animals/brachy.htm

Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê

Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Qijnîk

**Qijnîk**, **qijnî** an jî **qirnî**, lawirên biçûk û bêcir in. Ciyê ku gez dikin pê ve dizeliqin. Heta ku diwerimin xwînê dimijin. Ji bo ku serê wan bi birînê ve nemîne, mirov wan bi mûçingê bi zorê radike. Hewceyê mirov zû levenêrê, yan ji bo tenduristiyê pir xeterê. Qijnîk li daristanan gelek in, lê li deverên bi pir hêşinatiyê hene.

## Çavkanî
Şivira kedî

**Şivira kedî**, **pezkoviyê bakur** yan jî **aska renê** (bi latînî: *Rangifer tarandus*) cureyekî şiviran e. Pirça wan gelek gur e û simên wan fireh û dikarin bi hêsanî di nav berfê de herin. Şivirên kedî yên nêr jî û yên mê jî bi qiloç in. Şivira kedî bi keriyan dijîn.

Laponiyên ku li bakurê Norwêc, Swêd û Fînlandê dijîn û şivirên kedî xwedî dikin, navê wî *ren* lê kirine. Ajeleke kedî ye gelê laponiyan e. Lêbelê, şivirên kedî ku li Bakurê Amerîkayê dijîn bi gelemperî jê re *karîbû* dibêjin.

Di çîrokên Senîkolaws (Nîkolaus, kalikê gaxan) de, çend cot şivirên kedî taxoka wî xîj dikin û alîkariya wî dikin.

## Galerî

Wêne:Rentier fws 1.jpg|Şivirekî kedî yê nêr.
Wêne:Mech 06.jpg|Karîbûyên Amerîkayê cureyeke şivirên kedî ne.
Wêne:Reindeer milking.jpg|Li Norwêcê doşandina şivira kedî.


## Çavkanî
* Ansîklopediya zarokan (2004). APEC, Swêd.
Weretek

**Weretek, Wêretek, Wereteka Seyida, an Wereteka jorê** (tr: *Yukarı Saklıca*) gundekî bajarê Agirî ya Serhedê Kurdistanêye. Fêza Agirî, danzdeh(12) kilometre ji bajarê dure.

## Dirok û demografî
Serê 1800 da, Seyid Bekir pışti xwandına xwe, pıştdar u mirovên xwuva erd dıkırre u malên xwe vi e'rdida avadıke. Hemmu Jiyanvanên Gund, jı van malan zıde bune.

Îro, bist u penc mal gund hene. qasi sed mal ji derketine xeribiyê.

Kategorî:Gundên Agiriyê
Geliyê Kalo

**Geliyê Kalo** navê zozanên çiyayê binya çemê Eresê ne. Nav sînorê Qersê û Agiriyê de ye. Zozaneke xweş û bedew e. Çekem lê heye. Gelî û zozana wêretekyane (Wêreteka Seyida). Kulamek lê ser Geliyê Kalo heye.

Kategorî:Agirî
Kategorî:Qers
Seyran

Kortê Jiyana Hunermend Sileman Guli
Hunermend Sileman Guli li sala 1995 stranen kurdi li ahinga û seyrana dêgotin.Hunermend Sileman Guli bstranen li daweta û gelek konsera dêgotin heta sala 1999.li sala 1999 kenali esmani ye Kurdistane KTV Hunemrned Sileman Guli kîrê mihvanê programê Stêrin Pashe Roje.pêshti chend demeki Hunermend Sileman Guli berhêmek chekir bî navê ( Ez dêgerim ).Ev berhême hatiê chêkrin bî harikaria evan huunermenda. Hozanvan Yousef Remnezan,Canê,Sileman Guli.Hunermend Sileman Guli Video Clipek chêkrie. ev video clipê hatiê chekirin bi harikaria evan hevalan. Derhinêr Kak Kovan Salim Kamirê Faxir ahmad û Adil Haci.Strana ( Ez Dêgerim ) Hozanvan Canê chekrie ji bû Hunermed Sileman Guli.
Keman

thumb|150px|Kemaneke Stradivarius
**Keman**, yek ji amûrên muzîkê yên herî bi nav û deng e, ya ku di muzîka klasîk de hatiye bikaranîn. Ji zêdetirî 200 salî, keman bûye amûreya muzîkê ya herî girîg li kêleka piyano. Kevintirîn cûreyên kemana “Rebec” an jî “Rubébe” e. Keman berî vî rengê xwe niha di gelek rengan re derbas bû. Ta ku di sedsala 16-ê de li bakurê Îtalyayê gihşt vî rengî.

Muzîkjenên herî bi nav û deng di cîhanê de keman bi kar anîne, wek Bach, Beethoven û Mozart. Amûreya kemanê di her şevên senfoniyan de amade ne.
 
Başbûna kemanê li ser başbûna textê ku jê hatiye çêkirin disekine. Berî text bibe keman tê veşartin û zuha kirin, ji bo ku di pişre şeklê xwe neguherîne. Keman gelek car li ser hev tê boyax kirin, ya ku bandorek mezin li ser kalîteya deng dike. Îtalya bi çêkirina kemanan gelek bi nav û denge û bi taybet malbata Amati û Guarneri û malbata Stradivari. Lê di destpêka sedsala 18-ê de malbata dawî gelek ji kemanê guherî ta ku gihişt keman îroyîn.

## Gotinên din li ser amûrên muzîkê
* Amûrên muzîkê
* Ûd

## Çavkanî
Malpera KurdDOZ http://www.kurddoz.info.ms 

Kategorî:Amûrên muzîkê
Kategorî:Muzîk
Polkovnik Savovo

**Polkovnîk Savovo** (bi bulgarî: Полковник Савово), gundek e ku dikeve parêzgeha Dobrîçê li bakurê rojhilatê Bulgaristanê.

Gınd kija çaği çıbuye tam beli nine. Ama gınd pişiya 1920 çıbuye eva gında berı 5 km durı vırabuye eva gında agrı bı ketiye ve merıvı vi gındi sı gındı dını çıkırıne. Merıvı vi gındi çune ciyi dını çend salı dını ğöç kırıne vı derı 1957 ceyran anine vı derı. 1980 Buna basqıyı Bulgar'a Tırk vı derı göç kırıne.

## Çêkirina gund
Gınd da girişa vı 3 girişa vıye dını 2 navıda 1 hemu serda 5 qani hene gın dfa çemık tenı hye evji bona gınd bı av nebine.

## Ayîn û bawera nîştecihên gund
Gınd da mıslıman gelekın xıristiyanda hene. Gınd da jı ci nıvıjkın tıne hemu hılşandne gınd da mıslıman sıni elevi ji hene. Gında xıristiyan ji ortadoks ın.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê
Kurdên Rêwî

**Kurdê Rêwî** - romana Seîdê Îbo ye.

Romana Seîdê Îbo ‘Kurdê rêwî’ ku di sala 1959an de nivisandibû, di 1979an de bi alfabeya kirîlî derket, bi alfabeya latînî di nav weşanên Avesta de ji nû ve çap bû.

'Di vê romana ‘Sehîdê Îbo ku di sala 1959an de nivîsandiye de ‘emir, rê û rism, urf-‘edet û rabûn-rûniştandina kurdên êzdî ji êla Ortiliya di ser axa qeza Qersê di dema bûyer û qewimandinên pir ‘eyan di destpêka sedsaliya 20an da zelal tê xuyakirin. 

Di romanê da tê ber çavan, çawa eşkeletiya hal-jiyana ‘emir, lê wisa jî qedera kurdên êzdî wexta şerê cîhanê yê yekemîn, dema şoreşa Oktobirê di Rûsyayê da, çaxê bolşêvîk çarê ûrisa Nîkolay ser text davêje, wexta lêşkerê Rûsya paş da ji qeza Qersê vedikişe û rev-beza êzdiyan dest zor û zulma Romê. Di vê romana Sehîdê Îbo da ruhê êleke kurdên êzdî mînanî deziya rîsê sor di nava wan qewimandinan da timê ber çavan e. Ev romana, bi rastî, wek çavkaniya melûmetiyên rewşa êzdiyan di demên jor kifşkirî da dikare bê hesabê.

Sehîdê Îbo di romana xwe de jiyaneke nû dernaxe holê, ewî ‘esasiya mijarên vê romanê ji ber hal-jiyana herroyînî yê pêşiyên me di zemanê berê yê bihurî da hildaye û girtiye. Roman derheqa jiyana kal-bava ne, ku bi zaravê şîrîn û zanebûneke kûr va bi bûyerên dîrokî, civakî û olî va di ser hîmê ‘erf-‘edetê jiyan û bîr û baweriyên wan hatiye xemilandin.’

Xanna Omerxalî.

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Roman
Çîkan

**Çîkan** () gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye. Li vî gundî malbatek bi navê eşîra Rûtan heye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hewengeyê
Rojîn Zarg

**Rojîn Zarg** di sala 1973'an de li Licê gundê Fîsê hatiye dine, nivîskar û berhevkarê çîrok û edebiyata devkî ya kurdî ye.

Zarg û nivîskar Hîlmî Akyol bi hev re çend pirtûkên folklorîk amade kirine û di sala 2004'an de du ji wan derxistine: *Cîrokên gelêrî*  û *Pêkenokên kurdî* . Di sala 2011'an de bi navê *[[Fîdo]]* serpêhatiyeke amade kiriye û li Stockholmê ji aliyê weşanxaneya APEC'ê ve hatiye çapkirin. Di sala 2014an de pirtûka wê ya bi navê *Şewata Licê 1993* çapa yekem li Amedê û ya duyem jî li Stockholmê ji aliyê weşanxaneya APECê ve hatiye çapkirin. Di heman salê de li Duhokê seteka çîrokên wê yên gelêrî hatine çapkirin. Di sala 2018an de de pirtûka wê bi navê "Emrê Dirêj Bextê Reş" çapa yekem li Stockholmê û çapa duyem jî li Amedê hatiye çapkirin. Di heman salê de wê û Amed Tîgrîs bi navê Êzdîxan û 97 Ferman û Qewl û Duayên êzdiyan du pirtûk amade kirine û herdu pirtûk li Stockholmê ji aliyê weşanxaneya Apcê ve hatine çapkirin

Rojîn Zarg demekê di Enstîtuya Kurdî ya Amedê de kar kiriye. Di serdema HADEP'ê de di nav partiyê de kar kiriye. Di navbera salen 1998-2000'ê di birêvebiriya HADEP'ê ya Îzmirê xebitiye. Di sala 1994'an de berpirs û xwediyê kovara W bûye. Di navbera salen 2006-2008'an de di rêveberiya Komeleya Mafên Mirovan a beşê Amedê de kar kiriye. Niha ew li Şaredariya Mezin a Amedê kar dike û di heman demê de li beşê Aboriyê yê zaningeha Dicleyê dixwîne.

## Çavkanî

Kategorî:Jinên kurd
Zarg,Rojîn
Seîdê Îbo

**Sêîdê Îbo** an jî **Seîdê Rizgo Îboyan**, di 8ê gulana sala 1924an li gundê Qarxûna Jorîn, Ermenistanê, ji dayik bûye, helbestvanekî kurd î welatparêz bû.

Prof. Dr. Sêîdê Îbo kolêj û enstîtuya bijîşkiyê ya Êrîvanê xilas kir. Doktora xwe jî li Moskovayê temam kir. Seîdê Îbo wek bijîşkê zarokan kar dikir. Di sala 1971'ê de bû serokê kafêdra bijîşkiya zarokan (pêdiyatriya) li Enstîtuya Êrîvanê ya Bijîşkiyê.

Îdîa hene ku Îbo ji aliyê hêzên îlegal û rastgir ên ermeniyan ve hatiye kujtin. Piştî hilweşîna YKSSê, neteweperestên ermeniyan êrîş birin ser kurdan, bi taybetî rewşenbîrên kurd. Ermenistanê hebûna kurdan înkar kir û niha jî di destûra bingehîn a Ermenistanê de bêjeya kurd nîne. Bes êzîdiyan nasdikin û dewlet bi fermî êzîdiyan wekî geleke ji kurdan cuda dide naskirin.

Di sala 1974an de li Washingtonê dibe endamê rêxistina Ortemiletiyê ya bijîşkên nexweşiyên gurçikên zarokan. Li Glazgoyê tê hilbijartin wek endamê rêxistina bijîşkên zarokan li Ewropayê.

Di 17ê kanûna pêşîn a 1991ê li bajarê Êrîvanê ji aliyê kesê “nenas” ve hate kuştin. Hejmara kitêb û berhemên Prof. Dr. Sehîdê Îbo yên ilmî derheqa bijîşkiya zarokan da nêzîkî 100î ne.

### Hin ji berhemên wî

* Terşinek bûyîna pişikê zarokên emrê hetanî yek salî de (monografya, bi zimanê ermenî, 1976)
* Danasîn bi bijîşkiya zarokan (monografya, bi zimanê ermenî, 1983).
* Xwerekdayîna zarokên saxlem (kitêba bijîşkiyê, bi zimanê ermenî)
* Şîretên doxtor (kitêba bijîşkiyê, bi kurdî, 1974)
* Siba we xêr (kitêba bijîşkiyê, bi kurdî).
* Bîst salên din (helbest, bi kurdî)
* Quma min (helbest, bi kurdî)
* Azadî (helbest, bi kurdî)
* Sînem (helbest, bi kurdî) - Duryan (berevokeke serhatiyan, bi kurdî)
* Kurdê rêwî (roman, 1979) Kurdê rêwî. Sehîdê Îbo. Avetsa. Stenbol, 2009. 208 rûpel.

## Çavkanî
* *Helbestvanê kurd Dr. Seîdê Îbo hat kuştin*, di kovara Gelawêj (2), 1991ê de.

Kategorî:Bijîşk
Kategorî:Jidayikbûn 1924
Kategorî:Kesên kuştî
Kategorî:Mirin 1991
Kategorî:Nivîskarên kurd
SliTaz

thumb|SliTaz 4.0

**SliTaz**(bi îngilîzî: Simple Light Incredible Temporary Autonomous Zone) reşaneyeke (dîstrîbusyoneke) GNU/Linuxê ye.

## Guherto

## Girêdanên derve
* www.slitaz.org
* Linux.com
* Free Software Magazine 
* Linux Pro Magazine
* Tech Source from Bohol
* Distrowatch
* Linux Infusion 

Kategorî:Dîstrîbusyon
Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Kovan Sindî

**Kovan Sindî** nivîskarekî kurd e ku li sala 1965ê li devera Zaxo hatiye dinyayê û xwendina amadeyî li wê derê qetandiye.

## Jiyan
**Kovan Sindî** Li salaLi sala 1984ê dibe endamê rêxistinên nihênî yên PDK. Li çiriya pêşîn, li 1987ê rêxistina wan keşf bû û gelek ji hevalên wî ji aliyê rijêma Bees ve hatin sêdare dan. Kovan qurtal dibe, derdikeve nav rêzên şoreşê û li komîteya devera Zaxo dibe pêşmerge. Pişikdarî di gelek şerên mezin de kiriye, wek dastana Dêrelok, Şeraniş, Dêmka û gelek cihên din. Piştî enfalên 1988ê koçberî Bakurê Kurdistanê dibe, li kampa penaberan li Amedê, di bin barûdoxên dijwar de jiyana xwe derbaz dike.

Li sala 1991ê diçe Asîna, piştî salekê ji wê derê derbazî Elmaniya dibe û li bajêrokê Ahrensburg li eyaleta Schleswig Holstein akincî dibe. Salekê li zanîngeha Hamburg (Welt Universitet) zimanê elmanî dixwîne, lê ji ber barûdoxên jiyana wî ya bi zehmet neçar dimîne ku destan ji xwendinê berde. Li 1998ê li welatê Denmarkê akincî dibe. Li 2001ê, li zanîngeha Aarhus, beşa derûnnasiyê tê wergirtin.

## Hinek ji gotin û pendên wî
* Ga di nav golikan de pispore, di nav pisporan de golike.
* Keştîvanî bi deryan re nehengên sînggoşad divên, karê her kêvjalekê nîne bijenîtin bi çengalan.
* Mirov pir diêşe dema winda dike, lê êşa ji hemiyan girantir dema bi xwe winda dibe.
* Ji wî bawer neke yê bi gotinan barê te helgire, lê ji wî bawer bike yê tu barê xwe li piştê dibînê.
* Pir asane aferînişan bibînî, welê pir sexte ku mirovan ji nêv peyda bikî.
* Tawanên reş li bin tîrêjên xorê jî spî nabin.
* Yê serê wî li ser kevirên wî rehet nebe, li ser pembûyê xelkê jî rehet nabe.
* Mejiyê nikane rêyekê ji bînahiyên xwe re rûşen bike, dê serê wî li ber dîwarên xelkî be.
* Bimire kafirek azad, ne bijî bawermendek kole.

## Berhem
* *Çirayê Şev*, helbest, Duhok (2006).
* *[[Rojên Êtûn]]*, roman, 252 rûpel, Duhok (2007).
* *Nalînên Peravan*, roman, bergê 1, Weşanên Han, Berlîn, çile 2010, ISBN 978-3-940997-27-2
* *Nalînên Peravan*, roman, bergê 2, Weşanên Han, Berlîn, sibat 2011, ISBN 978-94040997-02-3
* *Feryadên Burcan*, roman, Weşanên J&J, Amed, 2014, ISBN 978-605-4852-48-2
* *Bagerên Reş*, roman, Weşanên J&J, Amed, 2016, ISBN 978-605-9302-37-1
* *Cengel*, roman, Weşanên J&J, Amed, adar 2017, ISBN 978-605-9302-82-1
* Asingerê Kor, roman, Weşanên Peywend, Wan, Çiriya Duwê 2021, ISBN 978-625-7568-01-2
* Goşeyên Tarî, roman, Weşanên Ronya, Wan, Kanûna Duwê, 2023, ISBN 978-605-71627-9-3

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Kesên ji Zaxoyê
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Zimanê leonî

thumb|251pxthumb|251px**Leonî** an jî leyonî (bi leonî: *llionés*) yek ji zimanên malbata hind û ewropî de ye. Leonî mîna fransî, spanî, portûgalî, ketelanî, romanî hwd ji şaxa latînî ye. Ev ziman li Leonê (Spanya) û li herêmên spanîaxêv ên Bragança (Portûgal) tê axaftin. Nêzî 25.000 kes zimanê leonî diaxive.

Zimanê leonî di çaxa navîn de li keyaniya Leonêda zimanê fermî bû.

Zimanê leonî li şeş dibistanên bajarê Leon û çend gundên parêzgehên Leon û Zamora tên hînkirin .

## Bîblîografî

* Menéndez Pidal, R.: "El dialecto Leonés". Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 14. 1906.
* García Gil, Hector (2010). «El asturiano-leonés: aspectos lingüísticos, sociolingüísticos y legislación». Working Papers Collection. Mercator Legislation, Dret i legislació lingüístics. (25). ISSN 2013-102X.
* Academia de la Lengua Asturiana«Normes ortográfiques». 2005. ISBN 978-84-8168-394-3.
* García Arias, Xosé Lluis (2003). Gramática histórica de la lengua asturiana: Fonética, fonología e introducción a la morfosintaxis histórica. Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-341-7.
* González Riaño, Xosé Antón; García Arias, Xosé Lluis (2008). II Estudiu sociollingüísticu de Lleón (Identidá, conciencia d'usu y actitúes llingüístiques de la población lleonesa). Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-448-3.
* Galmés de Fuentes, Álvaro; Catalán, Diego (1960). Trabajos sobre el dominio románico leonés. Editorial Gredos. ISBN 978-84-249-3436-1.
* Linguasphere Register. 1999/2000 Edition. pp.&nbsp;392. 1999.
* López-Morales, H.: “Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI”. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de la Universidad de Nimega. Holanda. 1967.
* Staff, E. : "Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIÈ siècle", Uppsala. 1907.
* Gessner, Emil. «Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen».
* Hanssen, Friedrich Ludwig Christian (1896). Estudios sobre la conjugación Leonesa. Impr. Cervantes.
* Hanssen, Friedrich Ludwig Christian (1910). «Los infinitivos leoneses del Poema de Alexandre». Bulletin Hispanique (12).
* Krüger, Fritz. El dialecto de San Ciprián de Sanabria. Anejo IV de la RFE. Madrid.
* Morala Rodríguez, Jose Ramón; González-Quevedo, Roberto; Herreras, José Carlos; Borrego, Julio; Egido, María Cristina (2009). El Leonés en el Siglo XXI (Un Romance Milenario ante el Reto de su Normalización). Instituto De La Lengua Castellano Y Leones. ISBN 978-84-936383-8-2.

## Girêdanên derve
* Héctor García Gil. Asturian-leonese: Linguistic, Sociolinguistic and Legal Aspects 
* Asturian Language Academy 
* González i Planas, Francesc. Institutum Studiorum Romanicorum «Romania Minor». The Asturleonese Dialects. 
* La Caleya Cultural Association. 
* Furmientu Cultural Association.
* Faceira Cultural Association. 
* El Teixu Cultural Association.

## Nîşe

Kategorî:Keyaniya Leónê
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên romanî
Kategorî:Zimanên Spanyayê
Hatxê

**Hatxê** an jî **Hatx** (navê wê yê berê *Adix* bû; bi tirkî: *Yandere*), gundekî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Romannivîs

**Romannivîs** an jî **romannûs** (bi îngilîzî:*novelist*), ew kesên ku romanan dinivîsin bi vî navî tên nasîn.
## Lîsteya Romannivîsên Kurd
* Adil Zozanî
* Abdusamet Yigit
* Ahmedê Hepo (Apiyev)
* Azad Bavê Şahîn
* Bavê Nazê
* Brîndar
* Bûbê Eser
* Egîdê Xudo
* Enwer Mihemed Tahir
* Erebê Şemo
* Eliyê Evdirehman
* Eyup Kiran
* Fêrgîn Melîk Aykoç
* Firat Cewerî
* Heciyê Cindî
* Helîm Yusiv
* Hesenê Metê
* Ihsan Colemergî
* Îbrahîm Seydo Aydogan
* Jan Dost
* Jîr Dilovan
* Kemal Orgun
* Kovan Sindî
* Laleş Qaso
* Lokman Ayabe
* Lokman Polat
* M. Beşîr
* Mahmud Baksî
* Medenî Ferho
* Mehmed Uzun
* Mehmudê Bayezîdî
* Menaf Osman
* Mezher Bozan
* Mêvan (Betal Betê)
* Mihemed Dehsiwar
* Mîr Qasimlo
* Mustafa Aydogan
* Nacî Taha Berwarî
* Newroz Saîdpour
* Nûrî Şemdîn (Nacî Kutlay)
* Omer Dilsoz
* Perwîz Cihanî
* Pîr Rustem
* Polat Can
* Remezan Alan
* Rêşad Sorgul
* Sebrî Silêvanî
* Seîdê Îbo
* Sidqî Hirorî
* Silêman Demir
* Şahînê Bekirê Soreklî
* Torî
* Xemgînê Temê
* Xurşîd Mîrzengî
* Yaqob Tilermenî
* Zalar Mîr Qasimlo
* Zeynel Abîdîn

## Herwiha binêre
* Lîsteya romanên kurdî
* Roman

Kategorî:Pîşe
Çîroknivîs

Li jêr çend çîroknivîsên Kurd:

## Çîroknivîsên Kurd
* Polat Can
* Ismail Hacanî
* Enwer Qerehan
* Nadoyê Xudo Maxmedov
* Ronî War
* Tosinê Reşîd
* Mele Mehmûdê Bazîdî
* Qado Şêrîn

Kategorî:Pîşe
Çeto Özel

**Çeto Özel** mamoste û nivîskarê kurd e.

Çeto Özel dibistana seretayi li Şemzînanê û Dibistana nawendî jî li Geverê qetandiye. Di sala 1988 Zanîngeha Gaziyê , li Enqerê, ser zimane îngîlîzî bi dawî kiriye. Di salên navbera 1990î - 1997an li Zanîngeha Bilkentê li Enqerê mamostatî kiriye.

## Çeto Özel û zimanê kurdî
Çeto Özel li ser zimanê kurdî mamoste û nivîskarekî girîng e. Li Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê 10 salan endamtiya senatoya Enstîtuyê yek ji mezirînerê Akademiya kurdî ye, ya ku li Brukselê di sala 2001 de hatiye avakirin. Çeto Özel gelek çalakî li ser zimanê kurdî kirine û pêşengiya modernîzasyona wê kiriye. Ji pirtûkên Çeto Ozel nivîsî Kurdiya Nûjen, Bingehên Gramera Zimanê Kurdî û Kurdî, Perwerde û Mafên Ziman yên herî giring in.

Çeto Özel niha jiyana xwe li paytextê Tirkiyê, Enqerê didomine.

## Berhem
* Kurdiya Nûjen
* Bingehên Gramera Zimanê Kurdî
## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Colemêrgê
Kategorî:Mamosteyên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Bernard Kouchner

**Bernard Kouchner** (bilêvkirina bi kurdî: *Bernar Kûşner*) 1ê çiriya paşîn a 1939an li Fransayê ji dayik bûye. Ew siyasetmedar, bijîşk û serokê rêxistina Bijîşkên Sînornenas (bi fransî: *Medecins sans Frontieres*) e. Kouchner di sala 2007an de ji Partiya Sosyalist a Fransayê derket û bû wezîrê karûbarên derve yê hikûmeta Fransayê ya Nicolas Sarkozy.

## Kouchner, wekî hevalê kurdan
Bi sala 1974an, heyva îlonê, Bernard Kouchner û hevkarên wî yên *Bijîşkên Sînornenas* çûn Kurdistana Başûr cem Mela Mistefayê Barzanî. Hingê, Kouchner çûbû nav çiyanên bin kontrola Barzaniyan li wê dêrê 15 rojan ma û rezilhatiya du milyonên kurd dît. Idrîs Barzanî û serokkomare Kurdistanê Mesûd Barzanî jî li wir bûn.

Wekî tixtorekê, Kouchner dizanî ku kurd miletekî rezil bû, bê derman û bê tixtor. Hingê, Îraq li bin destê bêbextê Sedam Huseyn re bû, yê ku li wê gavê hevalê Fransayê bû.

Kouchner hêj alîkariya kurdan dikir. Di sala 1983an de nava şerê Îraq û Îranê çû sera Celal Talabanî. Di 1991ê de, Kouchner dixwest ku Sedam Huseyn ji serokatiya Îraqê ve beynin. Di 1992an de li gel Danielle Mitterrandê hatiye Kurdistanê. Di sala 1994an de, nava şerê birakujiya kurdan, Kouchner Mesud Barzanî û Celal Talabanî anîne Fransayê.

Wextê şerê Amerîka dîjî Sedam Huseyn, Bernard Kouchner kirara xwe da ku şerê dîjî dîktatorê tiştekî pêwîst bû.thumb|200px|Bernard Kouchner li Parlamena Fransayê (2007).|çep

## Çavkanî

Kategorî:Dîplomatên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1939
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Danielle Mitterrand

**Danielle Mitterrand** (bilêvkirina kurdî: *Daniyel Miteran*) (29ê çiriya paşîn, 1924 - 22ê çiriya paşîn, 2011 Parîs) ji dayik bû. Ew şoreşger û nivîskareke fransî bû û jina serokkomarê Fransayê François Mitterrand bû.

## Kurtejiyan
Paşnavê Danielle Mitterand beriya zewaca xwe Gouze bû.

Gouze weke keça Antoine Gouze, midurê dibistanekî, û Renée Flachot, mamosteyeke heman dibistanê hatiye dinyayê. Bi 17 saliya xwe ew tevlî Résistance, rêxistineke şoreşvan a fransî dibe, ya ku li dijî artêş û hikûmeta kolaborator ya faşîst xebitî. Di vê demê de François Mitterand nas dike. Di 28ê çiriya pêşîn a 1944an de ew di dêra Saint-Severin dizewicin. Sê zarokên wan dibin: Pascal, Jean-Christophe û Gilbert. Zewaca wan heta 8ê kanûna 1996an diajo: Di vê rojê de François jiyana xwe ji dest dide.

Xwişka Danielle, Christine Gouze-Renal, jina lîstikvan û derhênerê fransî Roger Hanin bû.

## Şoreşa wê ya bo mafên mirovan
Danielle xanim demeke dirêj weke piştgira dewleta Kûba û hikûmeta wê ya marksîst-lenînîst dihate nasîn. Lê wê ji bo serbest berdayîna siyasetmedarê muxalefet Yndamiro Restano Diaz kar kir. Li gorî vê yekê, Fîdel Castro di sala 1995an de hatibû Fransayê, Danielle ji wî xwestiye ku mixalifê wî bila serbest were berdan û Diaz bi daxwaza Michelle hatiye serbest berdan.

Wê piştgiriya xwe dabû sandînîstan, bi vî rengî mêrê wê alîkariya leşkerî dabû wan di şera wan a li Nicaraguayê li dijî DYA. Danielle bi taybetî bi gengeşiya li dijî Tirkiye dihate nasîn. Lewra wê piştgiriyê dabû Hereketa Serxwebûna Kurdistanê. Herwiha, wê pişgiriya xwe ya ji bo Saharawiyên separatîst, Subcomandante Marcos û gelê tîbetî eşkere kiribû.

### Empatiya wê ya ji bo kurdan
Danielle Mitterand weke dosteke gelê kurd tê naskirin. Wê gelek caran piştgiriya kurdan kir û di sala 1992ê û 2002ê hatiye Kurdistanê û bi sêroken kurdan re hevdîtin pêk anîn.

Di destpêka meha çiriya pêşîn 2009an de li bajarên kurd, Hewlêr û Silêmanî, dû dibistanên fransî ên bi navê Danielle Mitterandê hatin vekirin.

## Xelat
* 1987: Xeça mezin ya Terîqeta inwanê Dom Henrique
* 1996: Xelata North-South (Bakur-Başûr)
* 1999: Xelata Light of Truth (Ronahiya Rastiyê)

## Pirtûkên wê
* *Ew mirov berî her tiştî birayên me ne* (*Ces hommes sont avant tout nos frères*), Ramsay, 1996, ji bo amerîkiyên resen (Chiapa) hatiye nivîsandin
* *Êşkence li Tûnîsê: Komîteya ji bo azadî û mafên mirovan li Tûnîsê* (*La torture en Tunisie: Comité pour le respect des libertés et des droits de l’homme en Tunisie*), Le temps des cerises, 2000

## Çavkanî

Kategorî:First Lady
Kategorî:Hevjina serokê Fransa
Kategorî:Jidayikbûn 1924
Ehmed Ebdulla Zero

**Ehmed Ebdulla Mustefa Zero** nivîskarekî Kurde, li sala 1944 li Zaxo hatiye dinyayê, endamê Yekêtiya nivîserên Kurd ya Dihokê ye û niha jî li Dihokê dijî.

Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Kesên ji Zaxoyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kîlometre

**Kîlometre** pîvaneyek e. Hezar metre kîlometreyek dike. Kurtenavê wê *km* ye.

* 1.000 metre.
* 10.000 desîmetre.
* 100.000 sentîmetre.
* 1.000.000 milîmetre.

Kategorî:Cureyê pîvanê
Kategorî:Metre
Kategorî:Yeke
Fuad Omer

**Dr. Fuad Omer** (jdb. 1963) pizîşk û siyasetmedarekî kurd e.

Fuad Omer niha serokê Partiya Yekîtiya Demokrat (PYDê) ye. Demeke dirêj li welatên Ewropa û Rusyayê maye û dîploma wî ya pizîşkî heye. Heta serhildana 2004an li bajarê Heleb'ê dijiya û piştre derketiye derve.

Kategorî:Siyasetmedar
Hergul

**Hergul** () gundekî ye parêzgeha Sêrtê ser navçeya Dihê (Eruh) ye.

Ehle we hemu jı yek babkine u aşireta şüva ne. Gund peşiya xırabine nizike 70 mala bun. Pışti xırabu ehlewe çun stanbul,edene,mersin
izmir. Vega nizike 10 mala çune gund.

Şaş, Milîna, Parês, Dirişkê, Spantka, Selpena, Darayê, Buzikiya, gundên cîrane Hergule ne. 3 kehni gunde hene, avi nizike we heye jere dıbejin ava beste. Le bele ne boşe.

Gund dahle we hene hemu newiya feki tede çedibin (tirî, xox hejîr. gûz, hölü, beyf, hazirani,tû, sıncıri, fıstake hi e) reze waji hene payze dıvse(dıms) çedıkın, sabuna kızvana çedıkın.

Zad û dexwil ji dıçenin, hın pazo deware wa ji hebun.

Berri gund ser tahtık 50 metre bilnd hatbi awakirin.mıle gund ye dıji divar kıribun 2 ree tına dıçu ye gund ew ji dergeh berbun.

Maznaya aşireta şüva dıkiryan nav mıntıka eruh e de cıheg gırıng dıgırta.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dihê
Zimanê fînî

thumb|250px|Zimanê finî: zimanê fermî yê Fînlendayê (rengê hêşîn); zimanê hindikayiyê (rengê kesk)
**Fînî** (bi fînî: *suomi*) zimanekî malbata zimanên fîn û ûgrî ye. Piraniya rûniştevanên komara Fînlendayê (92% di sala 2006an de) fînîaxêv in. Hindikayiyên zimanê fînî li Swêd, Norwêc û Rûsyayê jî tên dîtin. Li ser hev 6 milyon fînîaxêv hene.

## Çend nimûnên bi zimanê fînî
* minä = ez
* sinä = tu
* hän = ew
* me = em
* te = hûn
* he = ew

* Minä olen Harikar = Ez Harikar im.

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Estonyayê
Kategorî:Zimanên Fînlendayê
Kategorî:Zimanên Norwêcê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Swêdê
Amûrên muzîkê

thumb|Ûd
thumb|Tembûr
thumb|Çeng
thumb|Akordiyon
thumb|Zirne
thumb|Flûta orkestrayê
thumb|Trompet
thumb|Okarîna
thumb|Def
thumb|Vîbrafon
thumb|Amûrê muzîkê yê sêgoşe

**Amûrên muzîkê**, sazamûr, înstrument an jî enstrument ev tişt û amrazên ku mirov ji bo çêkirina muzîkê bi kar tîne. Amûrên muzîkê bi vî awayî tên dabeşandin: amûrên jîdar an amûrên têldar; amûrên tûşdar; amûrên bayî an amûrên fûyî; amûrên lêdanê û amûrên elektrîk an amûrên elektronîk.

## Amûrên jîdar an amûrên têldar
* Ûd
* Tembûr, saz an baxlema
* Vîhuela
* *[[Viola da Gamba]]*
* Keman an viyolîn
* Viyola
* Kemançe
* Viyolonsel
* Kontrbas
* Harp
* Çeng
* Sitar
* Gîtar
* Gîtara spanyolî
* Gîtara elektrîk
* Gîtara bas a elektrîk
* Balalayka
* Cimbiş
* Mandolîn
* Ukulele
* Lîr
* Sentûr

## Amûrên tûşdar an amûrên klavyedar
* Org
* Klavsen
* Piyano
* Akordiyon

## Amûrên bayî an amûrên fûyî
### Amûrên fûyî yên darîn
* Zirne
* Bilûr
* Fîq an fîp
* Dûdik
* Ney
* Şimşal
* Flût an flûta orkestrayê
* Flûta pîkolo (*piccolo*)
* Klarnet
* Obûa an obûe
* Kornoya îngilîzî
* Fagot

### Amûrên fûyî yên metalîk an birincî
* Trompet
* Korno
* Trombon
* Tûba
* Saksofon
* Armonika

### Amûrên fûyî yên ku ji kereseyên din tên çêkirin
* Okarîna

## Amûrên lêdanê
### Amûrên lêdanê yên [[membranofon]] (bi alîkariya çermikek deng jê derdikeve)
* Def
* Dahol an dehol
* Baleban (bi soranî: *balleban*)
* Tepl (bi soranî: *tepll*)
* Dahola bas
* Dahola tenor
* Erebane, erbane an elbane
* Trampet
* Bongo

### Amûrên lêdanê yên [[îdiyofon]] (deng bi xwe ji amûrê derdikeve)
* Zîl
* Vîbrafon
* Ksîlofon
* Marîmba
* Sêgoşe
* Gong
* Çeqçeqe, cemcem, çarwe
* Xişxişk
* Zincîr

## Amûrên elektrîk an amûrên elektronîk
* Pelên Martenot
* Trautoniyûm
* Orga Hammond
* Rîtmîkon
* Polîrîtmofon
* Fotona
* Fotoelektrîka Welte ya fotofon
* Superpiyano
* Gîtara elektrîk
* Piyanoya Miessner
* Neo-Bechstein
* Elektrokord

## Çavkanî
* Encyclopédie de la Musique, 1992. Garzani.
* Zana Farqînî. Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol.
* Farûq Hefîd (1993). Mozexaney etnografî kurd le Başûrî Kurdistanda. Apec, Uppsala.
* Michael Kennedy (1980). The Concise Oxford Dictionary of Music. Oxford University Press, Oxford-New York.


Kategorî:Muzîk
Perist.com

Malpera **perist.com** ji çavkaniyên înternetê yên bi zimanê kurdî hatiye avakirin. Ev perîst wêk pirtûkxaneyek çavkanîyêye. Perîst bi beş, beş hatiye sazkirin. Perîst, malperên hatine pêşniyarkirin dinirxîne.

Em girîngiyê didin wesfa perîstê.Perîst ne motora lêgerîneye û malperên pêşniyarî hemû qebul nakin. Ji ber vê heger malpera we qebul nebe ger hun zanebin ku ev ne tiştek şexsîye.Armanca me, bikêrhatina perîstê ji bo bikarhênerane, ne ku em perîstê bikin cîhê reklamê û danasînê.

Ji bona perîst serast bixebite me çend rêz destnîşankirîye.Malperên ku ev rêzan xerab dikin nikarin tevlî perîste bibin. Yên ku bixwe di perîstêdeni ji ku ev rêzan xerab bikin em dikarin wan ji perîstê derxin.

;Rêzên Perîstê:
* Malperên ne kurdî em qebul nakin. Heger malper bi pir zimanîye navnîşana beşa zimanê kurdî bişînin.
* Malperên pan neşînin perîstê. Malperên pan naverokan wan wêk hevdune lê belê navnîşana wan diguhere.
* Navnîşanên beralîkirî nenîşinîn.
* Malperên bi naveroka pornografîkî, heqaret, şiltaxî, sextekarî û dijwarî nayê qebulkirin.
* Malperên hîn temam nebûne neşinîn.
* Malpera xwe bişîne beşa rast.

## Girêdanên derve
* Navnîşana Malperê

Kategorî:Malper
Emîne Demîr

**Emîne Demîr** yek ji midûrên nivîsan ên rojnameya bi kurdî ya rojane Azadiya Welat e. Demîr yekemîn Xwediya rojnameyê ya jin e ku dema Azadiya Welat bi rojane weşanê dike ye.

Bi eslê xwe ji Dêrîk ye û li Qoserê niştecih e. Emîne Demîr li Zanîngeha Gaziyê beşa Rêveberiya Cemaweriyê xwendiye û ji ber sedemên siyasî ji Zanîngehê hate avêtin. Her wiha di dema wê de rojnameya Welat jî piştî 16 salan disa ji bo mehekê dest bi weşana xwe kir. 6'emîn Dadgeha Cezayê Giran a Amedê ji ber nûçeyên di rojnameyê de hatine weşandin 138 sal cezayê girtîgehê da Emîne Demîr.

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin
Opera (muzîk)

**Opera** (ji zimanê îtalî: *opera in musica*, "berhema muzîkê") berhemeke şanogeriyê ya muzîkdar e. Berhema pêşîn a ji bo operayê *[[Daphne]]* di sala 1592an de li Firenzeyê (Florensê) hate pêşkêşkirin.

Kategorî:Drama
Kategorî:Muzîk

Kategorî:Şano
Opera (avahî)

thumb|Opera
[thumb|Dîmenek ji operaya [Metropolitanê (New York), di sala 1937an de]]
**Opera**, anku **xaniyê operayê**, avahiyekê ku berhemên şanogeriyê yên muzîkdar lê tên leyîstin.

Kategorî:Muzîk
Tirkija

**Tirkkuja**, gundekî Kurdistana başur e, ku ji aliyê başur ve dikeve di derê geliyê Zaxo de, li destpêka şoreşa Îlona Mezin li salên şêstan ew gund bi tevaye gundên din ve ji aliyê rijêma Bexdayê ve ya wê demê hate xopankirin. Dibêjin Tirkkuja, ji ber ku di şerekê de di nêvbera kurd û tirkan li wir hinek leşkerên tirkan hatibûn kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zaxoyê
Mezosoprano

**Mezosoprano** (bi îtalî: *mezzosoprano*) dengê jinan ê di navbera soprano û kontraltoyê de ye.

Kategorî:Muzîk
Rûken Yetişkin

**Rûken Yetişkin** li Tetwana Bîdlîsê hate dinê, şaredara bajarê Geverê ye.

Rûken Yetişkin endama DTP'ê ye û li DTP'a Avcilara Stenbolê seroka navçeyê bû û ji kotaya jinan li Geverê bû şaredar. Yetişktin dibistana seretayî û navîn xwendiye û niha ji derve lîseyê dixwîne. Rûken Yekişkin ku di sala 1994 û 1999'an de 8 mehan li girtîgehê maye, di sala 2002'yan de li HADEP'ê li Avcilarê bû seroka navçeye û di DTP'ê jî ev karê xwe domand.

Kategorî:DTP
Kategorî:HADEP
Kategorî:Kesên ji Tetwanê
Kategorî:Şaredarên Geverê
Mesut Tek

**Mesut Tek** (jdb. 1954 li Elezîz, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd e. Ew niha serokê PSKê ye û li Almaniya dijî.

## Jiyan
Mesut Tek di malbatekî bi eslê xwe ji Dêrsimê di sala 1954an de li bajarê Xarpêtê hatiye jidayîkbû. Wî xwendina xweya seretayî, navîn û amadeyî li Zanîngeha Xarpêtê qedandîye. Dûr ve jî li Beşa Kîmyayê ya Fakulteya Zanistê ya Amedê xwend bû, lê wî ji ber darbeya 12ê îlonê xwendina xwe hêla bû. Di 1975an de beşdarî di xebata Partiya Sosyalîst a Kurdistan (PSK) de kir bû. û di wê Kongreya 7an a 2003an de hatiye li derxistin wekî Sekreterê Giştî yê PSK hat bû hilbijartin.

## Çavkanî

Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê
Goran (cudakirin)

*Goran êlek ji qewmeke kurdî ye.
*Goran tîreyek ji qewmeke kurdî ye.
*Goran gelîk ji qewmeke kurdî ye.
*Goran, helbestvanê kurd
*Goran, herêmek
*Goran, partiyeke li Başûrê Kurdistanê
*Goran, Şiwan, gundekî Kerkûkê ye.
Şerafettin Halis

**Şerafettin Halis** (jdb. 1956, Xozat, parêzgeha Dêrsim, Bakurê Kurdistanê) siyasemedarekî kurd e. Şerafettin Halis endamê Partiya Civaka Demokratîk bû û dûr ve parlamenterê Dêrsimê bû. 

Halis di Enstîtuya Perwerdehiyê ya Mêrdînê xwend. Halis dûr ve Halis bi salan wekî profesor di Zanîngeha Mêrdînê û herwiha wekî helbestvan dixebitî.

Halis zewicî ye û du zarokên xwe hene.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Kesên ji Xozatê
Kategorî:Parlamenterên Dêrsimê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
İbrahim Binici

**İbrahim Binici** (jdb. 3ê nîsan 1962an li Sirûcê, Bakurê Kurdistanê) siyasemedarekî kurd e ku endama Partiya Aştî û Demokrasiyê bû ye.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1962
Kategorî:Kesên ji Sirûcê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Ozdal Uçer

**Ozdal Uçer** (; jdb. 17ê îlona 1974an, Payîzava, parêzgeha Wanê, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd e.

## Jînenîgarî
Uçer di Zanîngeha Wanê Fakulteya Perwerdehiyê, Beşa Perwerdehiya Sinifê qedandiye. Li Dibistana Seretayî ya Wanê Merkez Sempaş wek mamosteyê polê xebitî. IchPiştî ku li Şaxa Eğitim-Sen a Wanê di gelek wezîfeyan de cih girt, serokatiya Şaxa Egitim-Sen a Wanê kir. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2007an de wek parlementerê serbixwe yê Wanê hat hilbijartin û piştre jî tevlî Partiya Civaka Demokratîk (DTP) bû. Piştî girtina DTPê tevlî Partiya Aştî û Demokrasiyê bû. Wekî Parlamenterê Wanê yê Serdema 24an dîsa ket Meclîsa Tirkiyeyê. 

## Jiyana taybet
Uçer zewicî ye û du zarokên wî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Kesên ji Payîzavayê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Sevahir Bayindir

**Sevahir Bayındır** *(bilêvkirina bi [[kurdî]] Sevahîr Bayindir)* (jdb. 1ê kanûna paşîn 1969, li Kanîreş a girêdayî parêzgeha Çewlîgê, bakurê Kurdistanê) siyasemedareke kurd e. Li ser navê DTPê di di parlamena tirk de, parlamenterî kiriye.

Li Trabzon û İzmirê perwerdeya xweha dilovaniyê (hemşîre) dîtiye û wekî xwişka nexweşan di nava salên 1991 - 1997ê de li Izmirê xebitiye. Tevlî damezîrandina (DEHAP)ê dibe û ji 1998 heya 2002 li ser navê vê partiyê di parlamena romiyan (tirk) de, parlamenterî dike.

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Kesên ji Kanîreşê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên jin
Kategorî:Parlamenterên Sêrtê
Kategorî:Parlamenterên Şirnexê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Ayla Akat Ata

**Ayla Akat Ata** (jdb. a li Amedê) siyasetmedareka kurd e û niha parlamentera Batmanê ye. Ayla Akad Ata li Zanîngeha Dicleyê li Amedê beşa huquqê xwendiye û parêzer e. Demekê di Komeleya Mafên Mirovan (IHD) de xebat kir û di nav damezrênerê Platforma jina ya Amedê de cih girt. Ayla Akad Ata endama DTPê ye û niha parlamentera Batmanê ya DTPê ye.

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên jin
Kategorî:Parlamenterên Batmanê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Fatma Kurtulan

**Fatma Kurtulan** (jdb. 1964, Gurgum, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedareke kurd e û endama Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ye.

## Jînenîgarî
Kurtulan piştî ku lîseya Bazarcixê qedandiye li Edeneyê di projeyên civakî de xebitiye. Fatma Kurtulan seroka berê ya şaxa jinan a Partiya Demokrasiya Gel (HADEP) bû ku di tîrmeha sala 2007an de Kurtulan di hilbijartinên parlamena Tirkiyeyê de wek berendamek serbixwe beşdarî hilbijartinan bûye û derbasî parlamena Tirkiyeyê (Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê) bû. Piştre tevlî Partiya Civaka Demokratîk (DTP) bû.

Piştî ku ew ligel du siyasetmedarên din ên DTPê serdana Qendîlê dikin ku heşt leşkerên tirk ên di destê hêzên Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) de serbest bên berdan, di 9ê çiriya paşîn 2007an de, serdozgerê giştî yê tirk lêpirsînek li hemberê wê daye destpêkirin. Dozger daxwaz kir ku parlamena Tirkiyeyê parêzbendiya parlamenteriyê ya her sê parlamenteran rake.

Di heman mehê de wê qebûl kir ku bi endamekî PKKê re zewicî ye û anî ziman ku hevjînê wê Samlan Kurtulan, ku medyayê ragihand ku li kampeke gerîlayên PKKê li Başûrê Kurdistanê ye ku ev 13 sal in ji hev dûr in û ew tenê li ser kaxezê zewicî maye.

Di gulan sala 2009an de wê banga vekolînek li ser tundiya polîsên tirkî a li dijî zarokan kiriye.

Di Çileya 2012an de di çarçoveya dozên Koma Civakên Kurdistanê de hatiye girtin û piştre di nîsana sala 2012an de 10 meh cezayê girtîgehê lê hatiye birîn. Di Hilbijartina parlamenteriyê ya 2018an de namzeta HDPê bû û wekî parlamentera Mêrsînê hatibû hilbijartin.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an
Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên jin
Kategorî:Parlamenterên Wanê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê