open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şêx Rizayê Talebanî

**Şêx Rizayê Talebanî** (jdb. 1835 Kerkûk − m. 1909 Bexda) helbestvanê kurd e.

Şêx Rizayê Talebanî di helbestên xwe yên hîcîv de gotin û peyvên herî mustehcen bi kar aniye. Çi merivên hikûmetê bin û çi jî merivên wî bi xwe bin, kê neheqî an xetayek li dij wî an jî li dij xelkê kiribe, Şêx Riza bi hicîvên xwe, bi rexneyên xwe çûye ser wan.

Şêx Rizayê Talebanî kurê Şêx Ebdirehmanê Talebanî ye, di 1835an de li hêla Kerkukê li Qirixê hatiye dinyayê. Pêşî li ber destê bavê xwe xwendiye. Paşê ji bo xwendine çûye Kerkuk, Koye û Silêmaniyê.

Şêx Riza di 1860î de diçe Helebê, paşê diçe Stembolê. Du salan li Stembolê dimîne, pişt re vedigere Kerkukê. Piştî ku bavê wî dimire ji Kerkukê diçe bajarê Koyeyê cem apê xwe Şêx Xefûr. Kaşo apê wî soz daye wî ku keça xwe bide Şêx Riza, lê paşê nadê. Şêx Riza jî li ser vê yekê diqehire ji Koyeyê diçe Kerkukê û dest pê dike helbestan li ser apê xwe dinivîse. Mesela rêzek jê weha ye:

Şêx Riza di 1866 an de diçe Erzîromê û di wir re jî diçe Stembolê. Çi li Stembolê be û çi jî li derdorên padîşah be, di demeke kurt de nav û dengê wî belav dibe. Şêx Riza nêzî heşt salan li Stembolê dimîne. Paşê di 1874an de vedigere Kerkukê. Pişt re ji karbidestên Kerkukê û ji hin malbatên mezin û şêx û axayên Kerkukê diqehire, ji Kerkukê bar dike diçe li Bexdayê bi cîh dîbe. Heta ji bo vê yekê di helbestek xwe de weha dibêje:

Dîsa di rêzeke helbesteka xwe de, ji Şêx Hesen re weha dibejê:

Şêx Riza, Şukrî Fezlî û Cemîl Sidqî Zehawî çi bi erebî û çi bi kurdî gelek hîcîv li ser hev nivîsîne. Tê gotin ku Şêx Riza welê li ser wan nivîsiye ku êdî herdu helbestvanan jî ji ber Şêx Riza pes kirine. Mesela Şêx Riza di rêzekê de ji bo Şukrî Fezlî weha dibêje:

Dîsa di helbestek xwe de henekê xwe bi hin şaîran dike û weha dibêje:

Şêx Rizayê Talebanî di 1909an de di 74 saliya xwe de li Bexdayê wefat dike. Wî li Bexdayê nêzîkî gorra (mezelê) Evdilqadirê Geylanî vedişêrin.

Şêx Rizayê Talebanî bi kurdî, farisî, erebî û tirkî helbest nivîsîne. Ev helbestên wî hemû wek dîwan cara pêşî di 1935an de li Bexdayê hatiye çapkirin.

## Çavkanî

* Eladîn Secadî, Mêjûy Edebî Kurdî, Bexdad, 1952
* Eladîn Secadî, Edebî Kurdî w Lêkolînewe Le Edebî Kurdî, 1968
* Bursali Mehmet Tahîr Bey, Osmanli Muellîflerî, cîld:2, Istanbul, 1972
* Prof. Qanatê Kurdo, Tarîxa edebiyata kurdî, Stokholm, 1985
* Joyce Blau; Memoîre du Kurdistan, Parîs, 1984

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Kategorî:Jidayikbûn 1835
Kategorî:Kesên ji Kerkûkê
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1909
Kategorî:Mirin 1910
Kategorî:Şêx
Foka bêguh

**Fok**, **gamasî** yan **tûlem** li gor jiyana nav avê kemilîne. Ew famîleya guhandar in avî, ango dizên, lê laşê wan xuya ye wek masiyan. Gelek cureyên fokan hene: şêrê avê, fîlê avê,fokê leopar û hwd. Li beravên Swêdê sê cureyên wan hene: fokê gewrik, fokê bazink û fokê gupişk.

## Mijarên têkildar
* Foka keşîş
* Fîlê avê
* Foka kevjalxwer
* Foka leopar
* Foka birî
* Foka boz

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Babûn

**Babûn** (*Papio*), cinsekî meymûnên Cîhanê Kevn (*Cercopithecidae*). Li Afrîkayê û li hin welatên ereban hene. Dema bi çarpêyan diçin, ew dişibin kûçikan. Babûn, bêtir bir bi bir bi hev re dijîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Baboons: Wildlife summary from the African Wildlife Foundation
* Primate Info Net ''Papio'' Factsheets
* Stress and Coping What baboons can teach us Lecture by Robert Sapolsky at Stanford University (via iTunes

Kategorî:Babiyan
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Beq

**Beq** an **boq** ( bi latînî *Anura*, ango "bêdûvik"), komek e mezin ji canewerên bejavî ne, ku him di nav avê de û him jî li bejahiyê dijîn.
Dema hîn kurmik in bi berkurkê û dema mezin dibin jî pisikên xwe bihnê didin û distînin. Biharan beq xerzên xwe datînin. Di nav xerzeke beqê de bi hezaran hêk hene.

## Pirbûn
Ji hêkên wan kurmik çêdibin. Heta ku ew dibin beq çend caran formê xwe diguherin. Lingên wan ên paş bi hêz in ku xwe baş çeng bikin.

## Xwarin
Koma beqan an Anura , goştxwerin ku kurm û kêzan dixwin, ta ku hinek cureyên beqan hene ku dikanin beqên ji cins û cureyên din dixwin wek beqga. Ew nêçîra xwe bi zimanê xwe yê dirêj digirin.

## Dabeşandina beqan

## Galerî

Wêne:Frog in frogspawn.jpg|Beq
Wêne:Beq.jpg|Beq
Wêne:Beqikê Hêşîn.jpg|Beqikê hêşîn


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Anura/
* http://global.britannica.com/EBchecked/topic/29023/A
* http://www.exploratorium.edu/frogs/ 


Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Beqa bejî

**Beqa bejî** ji famîleya beqan e. Ew dişibe beqa normal û lingên wê kintir û çermê wê balûkî ye. Ne baş hildipeke û ne jî baş ajnê dike. Beqbejî mêş, megez û kurmikan dixwe. Temenê wê ji 30 heta 40 salan dirêj e. Beqa bejî cî û warê xwe naguhere.

thumb|Beqa bejî

Kategorî:Heywan
Berazê kedî

**Berazê kedî** (*Sus scrofa domestica*), binecureyekî berazên kovî ne. Mirovan bi hezaran sal berê **beraz** kedî kirine. Ji beraza mê re madek, ji ya nêr re yekane û ji çêlikên wan re jî dibêjin kudik.

## Mijarên têkildar
* Berazê kovî
* Lîsteya cureyên berazên kedî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Beraz
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Goştê berazan
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Beqerî

thumb|300px|rast

**Beqerî**, **masiyê beqerî** yan **şilavil** di gol û çeman de dijî. Masiyekî hov e. Masiyên biçûk dixwe. Beqeriyekî qert dikare ji du kîloyan girantir be. Goştê wî xweş e lê tijî dasî ye û xwarina wî zehmet e.

## Çavkanî

Kategorî:Masî
Bizin

Qiloçên **bizinan** ber bi paş ve tewandî ne û mûyên wan dirêj û zîx in. Ji yê nêr re nêrî dibêjin û riha wan heye. Ji biçûkên wan re dibêjin karik û ji ya mê ya ku hêj nehatiye nêrî re dibêjin gîsk.

Bi hezaran sal berê însanan bizin kedî kirine. Meriv ji şîr, çerm, goşt û mûyê bizinan fêde dibîne. Li welatê me, em li gor reng û şiklên wan navan jî li hinek bizinan dikin. Wek nimûne: bizina kol, bizina xez, bizina bel, bizina taq, hwd.

Kategorî:Guhandar
Kategorî:Heywan
Darkutok

**Darkutok**,**qîqo**, **darkutik**, **kutkutok**,**darniqêrk**, **kîlkîlotik** an **çiçikan**, famîleykî çûkên daristanê ne. Pencê wan gelekî bi hêz e, du bêçî berpêş û du jê berpaş ve ne. Loma pir bi hêsanî bi daran ve hildikişin. Nikilên wan jî dirêj û xurt in. Bi nikilên xwe ew kêz û kurmên di nav qaşilên daran û darên rizyayî de derdixin û dixwin. Her weha bi nikulên xwe qalikên behîv û gûzan qul dikin û kakilên wan dixwin.

Ew hêlîna xwe di daran de bi hêza nikilên xwe çêdike. Dema ku bi nikilên xwe li darê dixe dengekî wisa derdixe ku mirov dibêje hey dar dike ji ber hêza ba bikeve xwarê û ew deng ji hejîna wê tê. Lê bi rastî ew deng ji ber ku darkutok li ser hev nikilan lê dixe derdikeve holê.

## Navên cuda darkutikê

* Berkutik
* Darkirok
* Darkutînek
* Darkutok
* Darniklok
* Darnikrok
* Dodo
* Kutkutok
* Naqor
* Neqilqes
* Qîqîk
* Teqteqok
* Tikikok
* Qîqo


Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Delfîn

**Delfîn**, **fînmasî** an **yûnis** (*Delphinidae*), famîleyeke avilkeyan ku di deryayê de dijî û zayok e, ango dizê û guhandar e. Tu di wêne de pêvajoya zayîna wê dibînî. Fînmasî pir şareza ne. Bi fîkandinê dikarin bi hev re ”bipeyivin” û alîkariya hev bikin; her wiha pir ji lîstikê hez dikin û bi hêsanî kedî dibin.

## Şayes
Dirêjiya wan 1,5-4 m ye bu qasî 45 km/h hêza wan heye. Heya 15 dq dikarin bêrawestandin din bin avê de bimînin.

## Reftar
### Pirbûn
Bêhtirî 250 m noqî bin avê dibin. Di zayînê de tenê yek çêlikek tînin. Di nav komekê de dijîn. Fînmasî guhandarekî zîrek û xwedî hişar e. Dema radikeve, hin fonksiyonên mejiyê wan hişyar dimîne. Di nava koma fînmasiyan de hevgirtineke xurt heye. Masiyên piçûk û nexweş diparêzin. Di zayînê de berê boça wan tê daku di xezna diya xwe de nefetisin. Piştî zayînê bi alîkariya fînmasiyên mê yên din çêlik ji bo bêhnvedana yekem dertînin rûyê avê. Çêlikmasî şîrê diya xwe dimije kû ev şîr di aliyê rûn de pirr dewlemend e (%50). Fînmasî ji hin aliyan ve gelek dişibe mirovan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Heywan
Dûvmeqesk

**Hechecik**, **meqesok**, an **dûvmeqesk** (*Hirundinidae*), famîleyekî fîkaran e. Ew xweşfir in û bi piranî li hewayê dimînin. Meşa li erdê ji bo wan zehmet e, loma jî ew hêlînên xwe li ciyên bilind an jî di siryaxên xaniyan de çêdikin. Gelek caran dûvmeqesk ref bi ref dijîn.

## Belavbûn û jîngeh

## Şayes

## Reftar
Xwarina dûvmeqeskan mêş û megez in. Dûvmeqesk li payîzê paşîn koçî Afrîkayê dikin.

## Taksonomî
Îro famîleya hechecikan di du binefamîleyan de dihêne parvekirin:
* Hechecikên çemî (*Pseudochelidoninae*), ev hechecikên çemî yên efrîqî û taylendî ne.
* Hechecik an dûvmeqesk (*Hirundinidae*), ev hechecikên din in.

## Navên din
Li Kurdistanê ji bo cureyên dûvmeqesk û hechecik gellek navên cuda hene, çend ji wan ev in:

* Çoleke
* Dûmeqesk
* Hecîreşk
* Hechecok
* Meqesok
* Pîlsteng
* Qerneqûçik
* Perresêlke (bi soranî)
* Perresilêreke (bi soranî)

## Pêşangeh

Wêne:Zwei Jungschwalben im Nest.jpg|Du dûvmeqesk di hêlinê xwe da
Wêne:Duvmeqesk.png|Dûvmeqesk


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê

Kategorî:Famîleyên balindeyan
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Hechecik
Elok

thumb| ''Meleagris gallopavo''

**Elok** an jî **şamî** ji malbata mirîşkan e. Ser û qirika wan zilût in. Çermekî dirêj bi nikulê wan ve heye. Elok ji Amerikayê li dunyayê belav bûne û îro li her deverê hene û peyda dibin.

**Elok** balindeyekî kedî ye lê ku bi şopê kuliyan dikevin ji gundan derdikevin diherin. Dikanin bifirin.

## Nav
Di Kurdî de navên vî balindeyî gelek in:
* Cilûx
* Coqcoq
* Çûlik
* Eloşîş
* Eloelo
* Elelok
* Hulî, hulhulî
* Şamî, şamik
* Lori
* Elîşîş
* Qel
* Qelemun
* Ewelu
* Eleşîş
* Qelemûne

Lori ajaleka ecîb e. Di qelek ziman da navî xwe navî xwe ji navî deran tê. bi îngilîzî *turkey* (çûkê Turkiyê) e, bi tirkî navî xwe *hindî* (çûkê Hindistanê) ye. Bi kurdî *misrî* (çûkê Misirê) an jî *şamî* (çûkê Şamê) ye, bi erebî *dîk rûmî* (çûkê Turkiyê).

Navên elelok û hulhulî ji dengên ew ajalî tê. Ciluq bi tirkî jî culuk e. Navê lori ji ku tê ne aşkere ye. Bi loriyê nêr ra dibêjin dîklori.

Kategorî:Çûk
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Fîl

thumb
**Fîl** di nav canewerên guhandaran reşayiyê de yê herî mezin e ku ji famîleya fîlên rast. Giraniya fîlekî dikare heta heft tonî be. Fîl li Afrîka û Hindistanê hene. Fîlên Hindistanê bi piranî tên kedîkirin û wek ajelên barkêşiyê di karên daristanan de bi kar tînin.

## Cureyên fîlan
Du coreyên fîlan hene; fîlên Afrîkayê û fîlên Asyayê. Fîlên Afrîkayê yek ji mezintirîn ji guhandar ên ku li rûyê dinyayê dijî ye. Fîlên ku li Afrîkayê dijîn yên ku li Asyayê dijîn mezintir û bilindtir in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Şêrê deryayî

**Şêrê deryayî** (*Otariidae*), binefamîleyek fokên biguh dirûvê fokan.
## Şayes
## Reftar
### Parêzî
### Pirbûn
## Jîngeh
## Belavbûn
## Cinsên şêrên avê
* Binekoma ***[[Pinnipedia]]***
* Famîleya **Otariidae**
** Cinsê *[[Arctocephalus]]* - Fokên bikurk ên başûr
** Cinsê *[[Callorhinus]]* - Fokên bikurk ên bakur
** Cinsê *Eumetopias*
*** Şêrê deryayî yê Steller, *E. jubatus*
** Cinsê *Neophoca*
*** Şêrê deryayî yê Awistralyayê, *N. cinerea*
** Cinsê *Otaria*
*** Şêrê deryayî yê Amerîkaya Başûr, *O. flavescens*
** Cinsê *Phocarctos*
*** Şêrê deryayî yê Nûzêlandê an şêrê deryayî yê Hooker, *P. hookeri*
** Cinsê *Zalophus*
*** Şêrê deryayî yê Kalîforniyayê, *Z. californianus*
*** Şêrê deryayî yê Deryaya Japonê, *Z. japonicus*, li salên 1950î mirî bû
*** Şêrê deryayî yê Galapagosê, *Z. wollebaeki*

## Pêşangeh

Image:Zalophus californianus at Moss Landing 3.jpg
Image:GiGi sea lion 1984.jpg
Image:Sea Lion Lounging.JPG


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Antarktîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Cird

**Cirdon**, **cird** an **cardin** (*Rattus*), cinsekî guhandarên mezin ji famîleya anku malbata mişkan an *Muridae*. Ew canewerê kojer û palaxî ku gelek cureyên nexweşîyan dighîne mirovan,tevî ku her tiştî dixwe. Cirdon bi piranî di nav girêj, gemar û sergoyan de dijîn. Cirdonek dikare di salekê de 100 çêlikan bîne.
Ji cirdên navdar :Cirdê reş (*Rattus rattus*) û cirdê xemrî (*Rattus norvegicus*), ku ji Asyayê li hemû devarên cîhanê belavbûn.

thumb|Cirdonek li ser rêk ê.
thumb|upright|Cirdonê kedî

## Cure

## Herwiha binihêre
* Mişk

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* High-Resolution Images of the Rat Brain 
* National Bio Resource Project for the Rat in Japan 
* Rat Behaviour and Biology
* Rat Genome Database
Canî

thumb|Canî
**Canî** kuriyê hespê ye. Piraniya mehînan caniyekê tenê tînin. Piştî çêbûnê di demeke kurt de canî radibin ser lingan û dimeşin. Ji diya caniyan re mehîn û ji bavê wan re jî hesp dibêjin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Hesp
Derwêşê Evdî (destan)

**Derwêşê Evdî** ( jdb. di sedsala 18an de li herêma Wêranşarê) destanek a bi nav u denga ya kurdiye li herêmê wêranşarê bi gorî gelek sitranbêj û çirok û kêtaban ev dastan dihête şirovekirin.

## Jiyan
Derwêşê Evdî di sedsala 18an de li herêma Wêranşarê jiyaye û berxwedaneke mezin li dijî Dewleta Osmanî û eşîrên Ereban nîşan dayê. Wê demê Temir Paşayê Milî di sala 1780î de dibê serokê eşîrên kurd ê kîkan, milan û eşîrên êzdiyan li Beriya Wêranşarê û Derwêşê Evdî jî ji bêr jîrekiya xwe dibê serleşkerê Temir Paşayê Milî. Di şerekî sala 1790î di navbera eşîrên Temir Paşayê Milî û Osmanîyên û eşîrên Ereban de Derwêşê Evdî tê kujtin.

Wekîdin evîna Derwêşê Evdî, ku bi eslê xwe kurdê êzdî bû û Edûlê ku bi eslê xwe kurdê misilman bû di nava civaka kurd de tê naskirin. Di nav kurdên de gelek stran û çîrok bi awayên cûda li ser Derwêşê Evdî hatine gotin.

## Girêdanên derve

* [Derwêşê Evdî bi dengê [Dengbêj Seydo]]
* [Beşek Klama Derwêşê Evdî bi dengê [Karapetê Xaço]]

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Destan
Kategorî:Serhildan
Kategorî:Serhildanên kurdan
Volkan

160x160px|thumb|Volkan
thumb|160x160px|Volkana Rinjani 1994
Ji gir an çiyayên ku bi derketina magmayê ya rûyê erdê çêbûne re **volkan** yan volqan (bi kurdî jê re agirpij an tendûrek) tê gotin. Cihê ku magma derdikeve rûyê erdê lav li ser hev kom dibin. Bi sarbûna van lavan gir an jî çiyayên pir bilind çêdibin. Agirî, çiyayekî volkanî ye û bilindahiyê wî 5.137 m ye.

## Volkanên Bakurê Kurdistanê


Kategorî:Volkan li gorî statûyan
Sugul

Ji 5 Mezrên teşekul dibe. Navên wan ev in: Armutsuyu, Hoplek, Korpınar, Sugul, Akkaya.
Hemû serjimarên gund kêmzêde 900 kes in. Lê bêle Gund ji 30 salenda her tîm mirove xwe dişîne derve. HEger serjimara gundê derve naçubiuana kêmzêde serjimar emroj 1600 bibiuna.

Kategorî:Gundên Albistanê
Şêx Şemsedînê Şehrînûhî

thumb|250px|Îcazenameya Şêx Şemsedîn Şehrînûhî, di sala 1908'an de hat nivîsandin.
**Şêyx Şemsedînê Şehrînuhî** li mentiqa Botan hatiye dinê. Kurê Şêyx Elî yê Gundikî’ye. Xwendina xwe ya destpêkê li Dîyarbekir borandiye. Ju (pashê) ji wêdê çuye Rawendiz u Erbîl’ê li wêdê xwendina xwe xilas kirîye. Babê wî Şêyx Elî xelîfê Şêyx Hiseynê Basretî ye. Şêyx Elî neviyê Mele Derwêş e. Ew ji kurê Şêx Xezalî ye. Şêx Xezalî ji kurê Hz. Pîr Îzedîn e. Li nêv millet de bi navê “ Pîr Êzdîn” tê nas kirin. Şêx Şemsedîn di 19 ê Şê’banê sala 1331 ê hicrî icaza xîlafetê standî ye. Şêx Şemsedîn xelîfê mamê xwe Şêx Xalid u yê Şêyx Tahirê Maî ye. Şêyx Xalid u Şêyx Tahir dostên hevên feqetiyê ne. Her du zat ji bi nîsba el-Osmanî el-Xalidî el-Berwarî hatine naskirin. Lê Şêx Tahir ji Berwariyên başûr e.Şêyx Şemsedîn Efendî her car bi sufiyan ve der di ket îrşadê. 

Wî u Şêyx Seyda li ser çiyayê Cudî hev du di ihtifalên pîrozbahiyan de didîtin. Yên dîtîn di bêjin wechê her du yan ji wessa spî u munewwer bu ferq ji hev ne di hat kirin. Şêx Şemsedîn li Gundik wefat kirîye. Tirba wî li zîyereta temtemê ye. Cihê zîyeretê ye. Herweha çend şê’r u beytên wî hene. Ger bê kom kirin dibe dîwançeyek. Li ser Dîwana Hz. Mewlana Xalid terbî’ ( çarmalî ), texmîs (pênçmalî )u tesdîsê ( şeşmalî ) wî hene. Piştî Şêx Elî û Şêx Xalid postnişînî kurê Şêx Elî, Şêx Şemsedînê Şehrînûhî kirî ye. Şêx Şemsedîn, xebatên ilmî yên muhîm nivîsî ne. Wekî şerhên hinek fessên *Fusûsu’l-Hikem’a Şêxu’l-Ekber Muhyîddînê Erebî* û çarmaliya li ser hejdeh beytên Mesnewiya Hz. Mewlana. Şêx Şemsedîn sala 1943’ê yê wefat kirîye.

Piştî Şêx Şemsedîn Şêx Mihemed ev xizmet îfa kirîye. Şêx Mihemed 1985’ê wefat kirîye, ewladên wî ev xizmet dewam kirîne. Ji ewladên Şêx Mihemed , Mele Ebdila û Mele Ebdirehman û Mele Ebdilmecîd xebatên ilmî dewam kirîne. Mele Ebdirehman mucazê ilmî û xîlafetê ye. Di gellik şerîetên nêva eşîr û herêma de cih girtîye û buye wesîla sulh û asayîşê. Wekî şerên di nêva Jîrkî û Mamxuran û Gewdan û Guyan de. Her weha di meselên nexweşiyên di navbeyna Şirnex û Cizîrê an ji di nêvbeyan Cizîrê û Silopiya de. Ewladên Pîr Êzdîn di vî warîde wezîfên muhîmm pêk anîne. Gellik kesatetiyên ehlê hel û eqdê yên şayanê behsê hene wekî Mele Ebdirehmanê Mamê Mela (w.15 Sibat 1978) û Hecî Emerê Mela (w. 1985) û Hecî Silîmanê Qilavî (Silêman Fakhan, w. 1985) gellik zatên din. Mele Ebdirehamanê Mamê Mela kesayetîyek ehlê hikmetê bu. Di şirîeta de bi besîreta xwe ya kûr gellik arîkariya Mele Ebdirehmanê Şêx Mihemed dikir. Va her sê şexsîyetên mezkûr ji bo parastina berjewendiyên maddî û me’newî yên millet gellik işkence û ezîyet kêşane. Ji encama va îşkenceya wefat kirîne.

## Çavkanî
* Kovara Nûbiharê, 88 û 94.

Kategorî:Şêx
Şêx Xalidê Berwarî Gundikî

**Şêx Xalidê Berwarî Gundikî** li mintiqa Botan sê Şêx Xalidên meşhûr hene, her sê jî gellik cara bi nîsba el-Cezerî derbas dibin. Hinek cara menqebe û keramatên wa cêh di gwihorin. Ji milê emrî ve yê pêşîn Şêx Xalidê Cizîrî ye her û her bi vê nisbê tê naskirin. Li Cizîrê xwidê daye. Xelîfê Mewlana Xalid e. Sala 1839 ê vefat kirîye. Tirba wî li gundê Basret e. Basret girêdayê Şirnex e. Yê didoyê Şêx Xalidê Zêbarî ye ko ew ji carna bi nîsba el-Cezerî tê nisbet kirin. Babê Şêx Huseynê Basretî ye. Xelîfê Muhemmedê Eynî ye. Sala 1868 ê wefat kirîye.

Tirba wî jî li Basret e. Yê sê yê Şêx Xalidê Berwarî Gundikî ye ko li Gundik Xwidê daye. Li Hewlêr xwendîye. Xettatek meşhûr e, icazename ya wî ya xettî heye (1288 ê hicrî standîye). Xelîfê Şêx Ebûbekrê Racî el-Erbîlî ye. Ebubekir Racî (melayê kiçik bnr: Danişmendanî Kurd Der Xizmetî İlm û Dîn s.27 mue: Ebdilkerîm Muderris) ew jî xelifê Şêx Osman Sîraceddînê ewwil( 1195-1283 h.) e. Ew jî yê Mewlana Xalid e. Şêx Xalid Gundikî ji nesla pîr Êzdîn e. Sala 1920 li Germkê nîzîk Silopya wefat kirî ye. Tirba wî li wêrê ye. ( bnr: Nûbihar hêjmara 94 )

Şêx Xalid Efendî xwendina xwe li Hewlêrê xilas kiriye. Şêx Xalid dewra Axayê Sor de qadîtiya Şirnexê kirîye. Peywendiyên Bedirxaniyan u Şêx Elî û Şêx Xalid ji ber nîzîkatiyên maddî u me’newî xwirt bun. Çend te’lîfatên wî hebun. Lê çi mixabin ew îro li destê me de nînin. Lê yên ev berhemên he dîtîn di bêjin derbarî Êzîdîtî u bawerî u jîyana Êzîdiyan de têlîfên wî hebun. Ev eser li ser daxwaza Seydayê wî hatîye tê’lîf kirin. Seydayê wî ji bo lêkolînê rêkirîye Laliş u çîyayê Şengalê.

Şêx Xalid, zatek pir zahid bu. Çend gundên dora Girgê (Silopî) dayîne Şêx, lê wî ne vegirtî ye. Ji ewladên Şêx Xalid, Şêx Nûrî li heyatê ye.

Kategorî:Botan
Kategorî:Şêx
Partiya Welatparêzên Demokrat

**Partiya Welatparêzên Demokrat** ango **PWD** partiyeke siyasî ye ku di sala 2004an de ji aliyê hin kesên ji PKKê veqetiyayî ve hate damezrandin.

Çend ji kadroyên berê yên PKKê, mîna Nîzamettîn Taş (Botan), Osman Öcalan, Kanî Yilmaz û çend berpirsiyarên din Partiya Welatparêzên Demokrat bi hev re ava kirin. Piştî demekê Osman Öcalan ji wan qut bû û Kanî Yilmaz jî hate kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Şêx Ubeydullahê Nehrî

**Şêx Ubeydullahê Nehrî** (jdb. 1826 Şemzînan - m. 1883 Erebîstana Siûdî) Navê bavê wî Şêx Taha ye. Tehsîlek baş dît. Piştî wefata bavê xwe, wî terîqet meşand. Şêx, armanca avakirina "Kurdistanekî serbixwe" dimeşand.
Bavê Seyîd Ebdulqadir e.

Gava ku di sala 1880 de li Şemdînan Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî çêbû, Şêx Ubeydela serokê wê bû. Şêx, doza rojhilata welêt dikir. Bi vê armancê, gelek caran êrîşî dewleta Îranê kir û gelek caran jî bi ser ket. Paşiyê Dewleta Osmanî jî, ji xurtbûna Şêx Ubêydullah tirsiya û bi Îranê re tifaq danî. Li hember êrîşên herdu dewletan, Şêx Ubeydullah bi serneket. Osmaniyan, Şêx sirgûn kirin. şêx li sirgûnê çû ser dilovaniya xwe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.baweri.com/modules.php?name=News&file=article&sid=833

Kategorî:Jidayikbûn 1826
Kategorî:Kesên ji Hekariyê
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1883
Kategorî:Neqşîbendî
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Serhildêrên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Şoreşgerên kurd
Hewlêr (albûm)

**Hewlêr** albûmeke Hozan Serhatî ye. Tê de perçeyên "Hewlêr", "Mizgîna Leheng" û çend stranên din cih digrin.

Kategorî:Albûm
Esker Demirbaş

**Esker Demirbaş** an jî **Asker Demirbaş** ( jdb. 1942 li Erdêxanê ; m. 18ê tebaxa 2016 ) stranbêjêkî kurd e. Plaka xwe ya pêşîn di sala 1973’î de derxistiye. Heya niha çar plakû çar heb jî kaset û CD çêkîrîye.Gelek kaset û qeyde satrane wî nava heremadê belavbunê .Di zarokatiya xwe de ji apê xwe Surmelî,Hemzo û Qeferê Mirtib û dengbêjên hemandemî fêrî stranbêjiyê bûye. Di xebatên xwe yî çandî de rastî gelek astengiyan hatiye, lê berxwedaye û biserketiye.Ew tewî stranên gelêrî, stranên xwe jî distrîne û gelek stranên wî hene. Esker ne tenê Dengbeje.Esker weke parastwanekî zimane xwe,hunera xwe çandu dîroka xwe hemberî hemû nakokî û êvalan berxwe daye u mîras(xwaşhîştik) mezin dîyarîyê gelêxwe kirîye.Dengbej Esker Demirbaş sala 18ê tebaxa 2016an de terkê dinyaye kirye û çuye ser dilovanîya xwede .
## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Stranbêjên kurd
Mele Derwêş

**Mele Derwêş** kurê Şêx Xezalî ye ew jî kurê Pîr Êzdîn e. Pîr Êzdîn neviyê Şêx Silîmanê Nêrgizî ye. Ji Kurdistana başur, ji Nêrgiziyê hatine herêmê. Ew ji neviyê Şêyx Zahid e. Li nêv millet bi navê "Şêxê zêhid" tê nas kirin. Tirba Şêxê Zêhid li Reşîne ye. Reşîne girêdayê Dihê ye. Li wêdê tirba wî heye qubbe li ser hatîye ava kirin. Her sal demek yê salê îhtîfal tê tenzîm kirin, li vê qubbê. Pîr Êzdîn li mintiqa goyan li Repin wefat kirîye. Tirba wî li wêrê ye. Cihê zîyaretê ye. Ji nesla Pîr gelik alim û ehlê hel û eqdê hatîne dinê. Di herêmêde di nêva eşîran de bune wesîla sulh u emnîyetê. Wekî Mele Derwêş û Şêx Elî yê Gundikî (xelîfê Şêx Huseynê Basretî ye) û Şêx Xalidê Gundikî (birê şêx Elî ye) û Şêx Ebubekr û Şêx Muhemmedê Hilalî û Şêx Îzraîl û gellek zatên din. Ev malbat ji bo xizmeta ilm u dîn hatîye vê herêmê. Ji ber ku li vê mentiqê hinek gundên Nesturî u filehan hebu. Di saya vê malbatê gellek ehlê va gunda musliman bune. Her weha ev malbat li herêma Goyan cih buye. Bi sed salan bune sebebê sulh u emnîyyet u selahê. Yek di kare bêje mîsyonerîtiya Îslamê kirîne. Di medrese u rîbat u îmaretan bi rengekê wezîfa kolonîzatorîtiyê kirine. Di neşra ilm u irfanê de cihek muhîm girtîne.
Ji ber tevildana îktîdara wê demê hinek guruhan xwestine gundên fillehan talan bikin. Neweyî îftîra hinekan -li nik xwe- fetwa ji Pîr standine. Dema Hz. Pîr pê di hese, wa bi şiddet redd dike, wisa di bêje:

:Ezim pîrê çîyayê qullehan,
:Derewan nekin, maka gunehan
:Kê gotîye pîr helal kirîye malê fillehan.

Cihê behsê ye, rojekê jinikek salîhe du nana di de Hz. Pîr. Hezret di mureqebê, keşfê de di bîne ku ew her du nan ji temamê xêr u emelên wî girantir têt. Pîr xêr u hesenatên xwe zêde dike. Paşê ew jinga salîhe ji Hz. Pîr re di bêje:
:“ Pîro! Pîro!, dema tu şîn birî/buyî, ez veristî bîm.”
Xwiya ye ev jinik pir salih bu ye. Di bêje dema ti nu şîn dibuyî, ji gumçika xwe nu di bişkivî ez bi çiql u dar u belçim bum, min fêkî da bu. Hezret lis ser vê buyerê radibe aşekê ava dike. Heft sala çeltekê deryê aşîve dike. Her roj tejjî nan dike. Xelk jî tê ji xwere dibe. Ev aşê Pîr ava kirî niho ji li ser pêya ye, adeta şahîdê li ser vê buyerê ye.

Mele Derwêş Gundik ava kirîye. Ya şîfahî me seh kirî ji Gundigiyan ew e ko Mele Derwês hem alim Û hem xebatkarek zîrek bu. Ji ava kirin û çandinê re pir jîr bu. Zarokên xwe hem dida xwendin hem ji san'etkarî nîşa wa dikir. Ji nesla wî alimên mezin hatîne dinê.

Kategorî:Mele
Seqiz

**Seqiz**, bajerekî kurdan e li parêzgeha Kurdistanê li Îranê. Ew Hejmara gelheya wê, 127.000 e. Li bajêr bi zaravayê soranî tê axaftin.

Seqiz şarekî dîrokî ye. Dîroka wê li gora arkeologan diçe nêzîkî 2000 salan.

Navê Seqiz ji navê Sekka ku navê hozeke kevin e û li çaxên kevin li wê dijiyan hatiye girtin.
 
Şûna dîrokiya wê, Zewiya, Kereftû, Kûçetela, Qeplantû, Mewlanawa... şûna dîrokî ya bajarê Seqizê ne.

## Têkildar
* Tazawa

## Pêşangeha wêneyan

Wêne:Jewish-Bazar in Saqqez-Iran.jpg|Bazara cuwan ji nav bajara Seqiz ji sala 2013
Wêne:Eşkewtî kereftû.JPG|Şkefta Kereftûyê


## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Îranê
Qoser

**Qoser** (; ) navçeyek bajarê Mêrdînê ye. Navên wê yên kevin Tilermen, Dunaysir û Qoser in. Bi tirkî navê wê *Kızıltepe* ye. Li gor sala 2008an serjimara navçê 198.672 ye.

Di sala 1973yan de hejmara wê 21.000 bû, di 1990'î de 60.134 bû, di sala 2007'an de 127.148 hatiye hejmartin. Hejmara navçeyê îro li navendê 131.050 ye li gundên jî 82.251 bi temami serjimara wê 213.101 e.

Qoser hejmara xwe bi piranî ji kesên çiyayî yên ku gundên wan hatiye şewitandin û ji gundî yên derdorê pêktîne. Mînak: Xursî, Omerî, Sûrgiçî, Şemrexî û mînakek taybet Heseniyên koçberên Serhedê(Mûş)

Qoser bi qanûn vexweriya jinên tûtina revok jî bi nav û deng e. Gor nîşanan di demên berê de sermijara Qoserê ji ya niha bêtir bû. Mizgeftek mezin bi navê ku gel lê kiriye "Mizgefta Kevn" heye. Li vê mizgeftê bi carekê 800 mirov dikarin nimêj bikin. Ve yeka mirov li ser demên berê yê Qoserê difikirîne ku: gor kû mizgeftek bi vî rengî heye tê wê wateyê, ku serjimara Qoserê pir bû. Yek ji gundê Qoserê, gundên Xursê bi tûtina xwe bi nav û denge.

## Dîroka navê bajêr
Gor ku tê zanîn navê Qoserê berê Dunaysir, dûre bûye Tilermen û dûre jî bûye Qoser. Dunaysir bi Zaravaya Kurmancî û Qoser bi Zaravaya Zazakiye û "Tilermen" jî bi Ermenîye. Piştî dewleta Tirk tê damezrandin navê wê dibe "Kızıltepe". Qoser navçeyek bi Mêrdînê ve girêdayîye, lê ji Mêrdînê mezintir e.

## Jiyana sosyolojîk
Di nava bajerê Kurdîstanê de Qoser ji aliyê Rewşenbîrê ve bajerekî serkeftî ye. Xwendevanên wê pir û serkeftînin ne. Ji helbestvanan heya wênesazan û heya dînê wê giştik di nava gel de ne. Dinê bajêr: Eledînê Dîn, Qomançêro, Dodo.

## Çend navdarên Qoserê
* Mîran Janbar, Helbestvan
* Rênas Jiyan, Helbestvan, Weşanger
* Lal Laleş, Helbestvan, Weşanger
* Îrfan Amîda, Helbestvan, Romanvan
* Ferhat Kurtay, Şoreşger
* Yaqob Tilermenî, Romanvan û Çîroknivîs:
* Îbrahîm Seydo Aydogan, Romanvan, Çîroknivîs û Akademîsyen
* Mûstafa Aydogan , Wergêr û Nivîskar
* Vecdi Erbay, Helbestvan, Çîroknivîs
* Kamuran Ji Kîkan , Parêzer, Siyasetmedar
* Salih Agir Qoserî , Nivîskar , Wergêr

## Çavkanî
Ebdurehman Mizûrî

**Ebdulrehmanê Mizûrî**, anku **Evdirehmanê Mizûrî**, di sala 1946an de, li gundê Êtotê (Êtûtê), li bajarê Dihokê, ji dayîk bûye.
Xwendina xwe li Dihokê dest pê kiriye û di sala 1969an de zanîngeha Bexdayê bi dawî aniye. Yekem helbesta xwe di sala 1967an de, di rojnameya *[[Birayetî]]* de belav kiriye, lê ew dibêje: "Sala 1970ê, destpêka rast ya helbestvehandinê ye li cem min."

Mizûrî, di destpêkê de, hozanên klasîkî divehandin. Paşî karî rêya xwe ya taybetî bigire û dest bi nivîsîna helbestên bi kêşa serbest bike.

Wî bi dehan gotarên edebî jî di rojname û kovarên kurdî de belav kirine. Di piraniya mîhrecanên edebî de beşdarî kiriye. Endamê Yeketiya Nivîskarên Kurd e li Kurdistana Îraqê. Heta niha du dîwanên helbestan bi pîtên erebî çap kirine.

## Dîwanên helbestan
Heta niha du dîwanên helbestan bi pîtên erebî çap kirîne:
* Ji evîna çirayên kevin, 1979/1980
* Li xelkê tehlê, li min şirînê, 1987

## Berhemên ji bo çapê
* Twêjandina dîwana Şêx Nûredînê Birîfkanî.

Niha jî li Kurdistana Îraqê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Mueyed Teyib

**Mueyed Teyib** (jdb. 1957an li Dihokê, Başûrê Kurdistanê) zimannas, helbestvan û rojnamevanekî kurd e.

## Jiyan
Mueyed Teyib di sala 1957'an de, li bajêrê Dihokê ji dayîk bûye. Her li Dihokê xwendiye û paşî di sala 1982'an de, ji ber terora rejîma faşîst ya Bexdayê, nekariye zanîngeha Bexdayê bi dawî bîne. Demekê wî pêşmergeyîtî kir û li hemberî rejîma Baasê têkoşiyaye. Ji ber zordariyên rejîma Baasê demekê welatê xwe terikan û di sala 1983'an li Swêdê bi cih dibe. Her ji sala 1974'an û pê dê, dest bi nivîsîna helbestan kiriye. Helbest û berhemên edebî jî di piraniya rojname û kovarên kurdî de belav kirîne, herwiha di çend rojname, kovar, radyo û televizyonên cude de jî xebitî û nûçegihanî kir.

Di gelek mîhrecanên edebî de beşdarî kiriye. Endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd bû li Kurdistana Îraqê û niha jî endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Swêdê ye. Dîwaneka helbestan ji bo çapê amade kiriye. Mueyed Teyib niha birêveberê Weşanxaneya Spîrêz û endamê Meclîsa Akademiya Zimanê Kurdî ya Hewlêrê ye.

## Çavkanî

## Berhemên wî

Kategorî:Mêr
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kategorî:Zimannasên kurd
Mihsin Qoçan

**Mihsin Qoçan** (1954) helbestvan û rojnamevanekê kurd e.

## Jînenîgar

Mihsin li sala 1954ê li gundê Bamernê, nêzîkî bajêrê Amêdiyê, ji dayîk bûye. Li Duhokê û Mûsilê xwendiye û li sala 1976ê xwîndina zanîngehê qedandiye. Her ji sala 1970ê û pê da, dest bi nivîsîna helbestan kiriye.

Endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd-Dihok li Kurdistana Îraqê e. Di piraniya kovar û rojnameyên kurdî da, helbest û berhemên xwe belav kirine. Di piraniya mîhrecanên edebî da beşdarî kiriye.

Li salên 1980an da, bi hevkariya çend hevalên xwe, mîna Fadilê Emer, Kovara Dengê Me li Dihokê bi devoka Kurmancî û bi tîpên Erebî çap dikir.

Heta niha, dîwanek bi navê "Befra li vêre" li Kurdistana Îraqê, bi tîpên erebî çap kiriye. Dîwaneka din jî, bi navê "Wêne ji filmekê pirçiyayî" ji bo çapê amade kiriye. Niha jî li Kurdistana Îraqê ye û wekî sernivîskarê Kovara Metîn kar dikit.

Qoçan
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Vehêl Amêdî

**Vehêl Amêdî** helbestvanek e ku di sala 1951ê de, li bajêrê Amêdiyê ji diya xwe bûye. Her li wêrê xwendiye û di sala 1979an de, amadekariya çandinyê li bajêrê Zaxoyê bi dawî aniye.

Di sala 1968an de, dest bi vehandina helbestan kiriye. Lê destpêka wî ya dirist ji sala 1974an û pê de ye. Helbestên xwe di kovar û rojnamên kurdî de belav kirîne. Endamê Yekîtiya Nivîskarê Kurd bû. Di çendîn mîhrecanê edebî de beşdarî kiriye.

Di roja 17ê nîsana 1982an de, bi lêkdana du tirombêlan şehîd bû. Ew hêşta xort bû û dibe helbestvanekê mezin jê derketiba. Ew negehişt dîwana xwe çap biket û di rêya binemala wî, mirov karî çend helbestên wî peyda ket.

## Çavkanî

Amedî, Vehêl
Kategorî:Jidayikbûn 1951
Ehmed Qerenî

**Ehmed Qerenî** (jdb. 1955) helbestvanekî kurd e.

## Jînenîgar
Qerenî di sala 1955an de li bajêrê Akrê ji diya xwe bûye, li wê derê xwendiye û paşî bûye mamoste. Ew piştî sala 1974an hate qada edebiyatê. Helbestên xwe di rojname û kovarên kurdî de belav kirine. Endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd bû li Başûrê Kurdistanê.

Gotar û vekolînên edebî jî nivîsîne û heta niha pênc dîwanên helbestan çap kirine. Qerenî niha li Başûrê Kurdistanê dijî.

## Berhem û vekolîn
* Cokek ji Rûbarê Evîna Min, 1978.
* Man, 1982
* Tulîta, 1986.
* Şoreşa Evînê, Maka Evîniya Şoreşan, 1989.
* Bêdengiya Xalên Sor, 1990.
* Kanî, Folklor, 1984.
* Şoreşên bêdeng yên edebî û peresendina îdeolojiya kurdî, vekolîn, 1990.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Hogir Berbir

**Hogir Berbir** li *[[Dêrika Çiyayê Mazî]]* ji dayîk bûye. Ji ber xebatên xwe yên sîyasî di 1995'an hatîye girtin û nêzî 10 salan di girtîgehê de maye. Berbir li girtîgehê dest bi nivîsandina kurdî kiriye û kurteçîrok, helbest û gotaran nivîsandiye. Gelek xebatên wî di di malper, kovar û rojnameyan de hatine weşandin û çend berhemên wî hatine çapkirin. Nivîskar di 2004-2007an de di Desteya Rêveberîyê ya *[[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]]* û di 2007-2017an de di Desteya Rêveberîyê ya * [[Komeleya Nivîskarên Kurd]]* de cî girtiye. Yek ji damezrînerê *[[Komeleya Wêjekarên Kurd]]* e û hevserokatiya vê komeleyê kiriye.

## Berhem
* *[[Ji Dengbêj Fadilê KUFRAGÎ Destan û Çîrokên Kurdî]]*, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, (Çîrok û Destanên Gelêrî) Nîsan 2007
* *[[Xezeba Agirê Har]]*, Weşanên TEVN, (Çîrok) tîrmeh 2008
* *[[Dursel û Marê Reş]]*, Weşanên AVA, (Çîrokên Gelêrî) tebax 2009
* *[[Dîk û Kîso]]*, Weşanên Şaredariya Bagleran, tebax 2009, çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê
* *[[Ker û Şêr û Rovî]]*, Weşanên Şaredariya Bagleran, tebax 2009, çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê
* *[[Pîrê û Dîk]]*, Weşanên Şaredariya Bagleran, tebax 2009 çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê,
* *[[Roviyê Bêdûvik]]*, Weşanên Şaredariya Bagleran, tebax 2009 çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê,
* *[[Şêr û Gur û Mî]]*, Weşanên Şaredariya Bagleran, tebax 2009, çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê
* *[[Zira Kerê]]*, Weşanên Şaredariya Bagleran, tebax 2009, çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê
* *[[Dîko]]*, Weşanên Şaredariya Bagleran, tebax 2009, çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê
* *[[Qertel û Kîso]]*, Weşanên Şaredariya Bagleran, tebax 2009,çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê
* *[[Siya Şikestûnê Tûrcel]]*, Weşanên Aram, (Roman) gulan 2011
* *[[Rovî û Kûsî]]*, Weşanên Aram, (Çîrokên Gelêrî) gulan 2012, Çapa 2. Weşanên Şaredariya Kayapinar, gulan 2012
* *[[Rovî û Şêr]]*, Weşanên Aram, (Çîrokên Gelêrî) gulan 2012, Çapa 2. Weşanên Şaredariya Kayapinar, gulan 2012
* *[[Destanên Kurdî]]*, Weşanên Şaredariya Kayapinarê, (Çîrok û Destanên Gelêrî) Nîsan 2013
* *[[Melekê Tawûz û Yezîda]]*, Weşanên Sîtav, (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2014
* *[[Zinda(n)ame]]*, Weşanên J&J, (Helbest) Nîsan 2014
* * [[Xendeka Biloka / Gora Komî]] *, * [[Weşanên Aram]]* , (Roman) Tîrmeh 2024
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Kesên ji Dêrika Çiyayê Maziyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mehfoz Mayî

Helbestvan **Mehfoz Mayî** di sala 1957-an de, li gundê Mayê, ser bi qeza Amêdiyê, ji dayîk bû. Li Mayê û Duhokê xwendiye û di sala 1983-an de, ji ber terora faşîstên Bexdayê reviye û peymangeh bi dawî neaniye. Her ji sala 1975-an û pê de dest bi nivîsîna helbestan kiriye û di piraniya rojname û kovarên kurdî de bilav kirîne. Di çendîn mîhrecanên edebî de beşdar bûye. Endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd bû li Kurdistana Îraqê û niha jî endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Swêdê ye. Her di sala 1984-an de çûye nav rêzên şoreşa kurdî. Heta niha dîwanek bi navê "Ez û Şev û Bêdengî" (1987) çap kiriye. Di sala 1986-an de hatiye welatê Siwêdê.

Çavkanî: Xelîl Duhokî

Kategorî:Helbestvan
Îwan

**Îwan** () gundekî Kerboranê ye. Nêzîkî gundê Xelîla ye. Ji xeynî Îwan gundê ku pêve gîrêdayî jî evna ne: Sêmalka, Memedora, Ancikê û Serêkanî. Xelkê Îwanê ji eşîra Omerkî ne. Muxtarê gund yê niha Celalê Îwanî ye. Her çar gundê din niha xirabe ne. Îwan tenê li ser piya ye.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Zeki Adsiz

**Zekî Adsiz** (10.1.1948 Çewlîg-17.4.1990 Köln) sîyasetmedarekî kurd bû. Berê endamê TKSP, pîştre endamê TSK'yê bû.

## Girêdanên derve
* zekiadsiz.com 

Kategorî:Kesên ji Çewlîgê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Not

**Not** ya **90** li hejmarên romî *XC* ye. Not hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

## Hên seke
* Hejmarên romî
* Hejmarên xwezayî

Kategorî:Hejmar
Ekin Ceren Doğruak

**Ekin Ceren Doğruak** (jdb. 8 kanûna paşîn 1981, Enqere (Tirkiye) - m. 31 gulan 2005 Qeladizê, Başûrê Kurdistan, Îraq) çalakvaneke siyasî bû.

## Jînenîgarî
Ekin Ceren Doğruak di 8ê kanûna paşîn a 1981ê de li Enqerê ji dayik bû ku malbata wê bi eslê xwe ji herêma Egeyê bû. Ekin Ceren yan jî bi navê ku di nav kurdan de tê naskirin Amara di salên xwe yên zanîngehê de kurdan nas dike û beşdarê çalakî û xebatên xwendevanên kurd dibe.

Amara di gelek lêkolînan de, bi taybetî tevgera ciwan û jinan de, bi awakî çalak cih digire. Ew li hemberê hemû zextan de dîsa dest ji têkoşînê bernade.

Di sala dawî ya beşa Sosyolojiyê ya Zanîngeha Enqereyê de ye dev ji xwendina xwe ya zanîngehê berdide. Pîşte demek kurt di 2001an de ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye girtin. Piştê ku ji girtîgehê hatiye berdan Ekin Ceren Doğruak diçe Ewropayê û xebatên xwe yên siyasî li Ewropayê didomîne.

Ji sala 2001ê heta sala 2005an (çar sal) li Ewropayê xebatên xwe yên siyasî dimeşîne. Di heman salê de biryar dide ku beşdarê gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê bibe û ji Ewropayê derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.. Doğruak endama PAJK û KONGRA-GEL bû.

Piştê ku derbasê Qendîlên dibe piştê demek kurt Ekin Ceren Doğruak di 31ê gulana 2005an de di rûdaneke trafîkê de, tevî çalakvana alman Uta Schneiderbanger jiyana xwe ji dest daye.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Mirin 2005
Pêşkît û Parkît

***Pêşkît û Parkît*** pirtûkeke Amed Tîgrîs e.

Ev pirtûk bi tevahî di rûpelên Wîkîpirtûk de amade ye.

Amed Tîgrîs
Pêşkît û Parkît
 
Weşanên Medya
Weşan no 10 Pêşkît û Parkît
Çapa yekemîn: Stockholm 2001
Nivîskar Amed Tîgrîs
Medya Förlag
Box: 226 142 02 Trangsund Tel: 08-77120 02 ISBN 91- 97 35 45- 8- 9

Kategorî:Pirtûk
Kawa Nemir

**Kawa Nemir** ( li Îdirê) helbestvan û wergêrekî kurd e.

Kawa Nemir di sala 1974an de, li Kurdistana Bakur, li bajarê Îdirê ji dayik bû. Helbestvan, wergêr û edîtor e. Di 2004an de, Weşanxaneya Bajar damezirand, piştî çapkirina çend pirtûkên werger û telîf, weşanxane feramoş kir. Nêzîkî heft salan edîtoriya kovarên mehane yên wêjeyî, Jiyana Rewşen û Rewşen-Nameyê kir.

Wî heya niha ji gelek helbestvan û çîroknivîsên îngilîz , îrlendî û amerîkî helbest û çîrok wergerandine kurmancî. Li gor daxwiyaniyên Kawa Nemir bi xwe, wî ji sê hezar û pêncsedî zêdetir helbest wergerandine bo kurdî. Kawa Nemir heya niha bi tenê ji îngilîzî 54 pirtûk wergerandine. Her wiha li gel van jî, wî şeş cild antolojiyên helbestan amade kiriye, ko her ji wergerên wî pêk tên. Antolojiya Helbesta Îrlandî, Antolojiya Helbesta Îngilîzî, Antolojiya Helbesta Amerîkan.

Niha hê jî, ligel weşangeriyê, karê wî yê esasî helbest û werger e. Kawa Nemir niha Weşanên Lîsê de editoriyê dike.

## Berhem
* *[[Gilgamêş û Çend Mythosên Din]]*, mîtolojî, werger, 2000, Weşanên Jiyana Rewşenê, Stembol
* *[[Mirin Niqutî Dilê Firokevanekî Îrlandî]]*, William Butler Yeats, helbest, werger, 2003, Weşanên Sî, Stembol
* *[[Selpakfiroş]]*, helbest, 2003, Weşanên Rewşen-Nameyê, Stembol
* *[[Pêşengno! Lo Pêşengno!]]* (101 helbest), Walt Whitman, helbest, werger, 2004, Weşanên Bajar, Stembol
* *[[Welatê Bejî û Deh Koroyên 'The Rock'ê]]*, T. S. Eliot, helbest, werger, 2004, Weşanên Bajar, Stembol
* *[[Ji Çîn û Maçînê + Hemû Berhemên Helbestî yên T. E. Hulme]]*, Ezra Pound & T. E. Hulme, helbest, werger, 2004, Weşanên Bajar, Stembol
* *[[Sisli Şehir]]*, Jan Dost (wergera romana bi navê Mijabad ji kurmancî bo tirkî), roman, werger, 2005, Weşanên Beybûnê, Enqere
* *[[Bîşenga Deşta Dûr]]*, helbest, 2006, Weşanên Lîs, Amed
* *[[Pûşpera Gêlazan/Kirazların Haziranı]]*, Mehmet Çetin, helbest, werger, 2008 (Li gel Lal Laleş), Weşanên Lîs, Amed
* *[[Salname]]*, helbest, 2009, Weşanên Lîs, Amed
* *[[The Complete Sonnets of William Shakespeare / Hemû Soneyên William Shakespeare]]*, helbest, werger, 2010, Weşanên Lîs, Amed
* *[[Çavdêriyên Barbarekî]]*, çîrok, 2011, Weşanên Lîs, Amed
* *[[Bêdengî û Tiştên din]]*, Helbest, 2012 Weşanên Lîs, Amed

## Girêdanên derve
* [Hevpeyvîna [Maşallah Dekak] bi Kawa Nemir re] 

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Kesên ji Îdirê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wergêrên kurd
Girik

**Girik** mezrayeke gundê Meşkina ye û bi ser Dêrika Çiyayê Mazî ve girêdayî ye. Dîroka Girik geleki kevn e, li gori çavkaniyên herêmî bîst û du caran hatiye avakirin û xera bûye. Cara dawî ji hêla Mele Mihemed ve berî niha bi 110 salan hatiye avakirin û lawê wî Hecî Ubêdulah dû re Qesrek lê ava kiriye û gelek rez û darên fêki çandiye. Dehla wê bi navê Temzê hatiye naskirin. Ji ber ku Qesir û xaniyên din ên li ser girekî bilind hatine lêkirin navê wê bûye ´´Girik``.

Çarhawirdora Girik çiyayên bilind in. Bakurê Girik çiyayê Herêzmê ye, li rojavayê wê Pozê Bîran ku bilindahiya wî ji behrê 1114 metro ye. Li Pozê Bîran nêzî 11 biran hene. (Navê çiyayê Pozê Bîran ji wan bîran tê.) Lê sê bîr tenê hatine dîtin, yek ji wan bîran sal duwanzde meh tijî av e, havînî ava wê pir cemidî ye. Pozê Bîran di dîrokê de dereke gelekî asê bûye. Ku mirov lê dinihêre ji kevirên gelekî mezin û şehkirî xuya ye ku keleh an jî bircên dîrokî hene û xera bûne. Li rohilatê Girik mirov dikare gundê Meşkîna bi nêrina çûkê bibîne. Ji başûrê Girik ve Beriya Mêrdîn heta gundên Kurdistana Başûrê Rojava Binya Xetê tê xuyakirin.

Li Girik sê kanî hene ku ava wan ji Pozê Bîran ve tê û birk li ber wan hene ku mirov dehl û dar û çandiniyên xwe li ber wan av didin. Navê wan Birka jêrin, Birka jorin û kaniya malê ye.

Girik di sala 1992 de ji hêla hêzên dewletê û cerdevanên Meşkîna ve hate xerakirin û rezên wê hemû hatin şewitandin, digel mal, qesir û daristanan. Lê belê dehla bi navê Temz hîn jî heye. Heta sala 2003 jî çûna Girik qedexe bû.

Di sala 2004 an de Mele Nametê Hecî Ubedullah û Mele Sîracê Hecî Mehmedcanê Hecî Ubêdullah çadirên xwe li Temzê danîn û ji nû ve dest bi (23'mîn) avakirina Girik kirin. Rezê Kozik û Rezê kaniyê çandin, darên xwe çandin, benên xwe lêkirin û jiyana xwe bi tengahiyek gelekî zor berdewam ava kirin.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Temz

**Temz** navê dahla gundê Girik li ser Meşkina bi ser Dêrika Çiyayê Mazî ye. Kes nizane ku çima navê wan dehl û wan baxçeyan **temz** e. Her wiha navê çiyayê wê jî **Pozî Bîra** an jî **Pozê Bîran** di dîrokê de wekî **Horban** hatiye nasîn.

Li gor ermeniyan **Horban** ji gotina **Qurban** tê. Li gor hin dîroknasan **Horban** ji gotina **Ûrban** tê, **ûr** bajar e û **ban** jî bilindahî ye û **ûrban** tê wateya bajarê bilind.

Lê di pirtûkên dîrokê de ji bo vî gundê ku ev çiya û ev keleh li ser heye, tiştek nayê gotin. Her çiqas em dizanin li Herêma Mêrdînê bajarekî dîrokê yê winda heye jî, dîroknas dibêjin ku ew bajar li başûra rojhilatê Mêrdînê ye. Lê **Horban**ê ku li kêleka Temzê û Girik e, bi ser Meşkîna Lêf ve ye û li Rojavaya Mêrdînê ye.

Kategorî:Dehl
Olof Palme

**Sven Olof Joachim Palme** (jdb. 30 kanûna paşîn 1927 li Stockholmê - m. 28 sibat 1986 dîsa li Stockholmê), serokwezîrê Swêdê bû.

Serokwezîrê Swêdê Olof Palme, di 30ê çiriya paşîn a 1927ê de hatiye dinyayê. Ji malbateke dewlemend tê. Tehsîla pêşîn û navîn li Swêdê qedand. Di sala 1951ê de beşa huqûqê li Stokholmê qedand.

Bû endamê Partiya Sosyaldemokrat. Heft sala bi şûn de ket parlamenê. Çend caran jî di hikûmetê de wezîrtî kir. Di sala 1982ê de bû serokwezîr. Heta ku hat kuştin ew wezîfe pêk anî. Palme, bi fikr û tevgera xwe, li hemû dinyayê wekî aştîxwaz hate naskirin.

## Mirin
Olof Palme di 28ê sibata 1986ê de hate kuştin.

## Çavkanî


Kategorî:Siyasetmedarên swêdî
Kategorî:Swêdî
Cejna Heftemal

Cejna **Heftemal** ji alî kurdan ve di 2'ê adarê de tê pîrozkirin. Ji deşt û newalan kulîlkên rengîn tên hevdan. Ji van kulîlkan xelekek tê çêkirin. Ji vê xelekê re şîlan tê gotin. Jin û mêr, biçûk û mezin, mirov xwe baş dişon, paqij dikin, destmêj digirin û bi dia sê caran di nava şîlanê re derbas dibin. Li gora baweriyê, mirov bi vê derbasbûna şîlanê re ji hemû kul, keder û derdan xelas dibe. Bi beden û ruhekî paqij û sivik derbasî bihara pîroz dibe.

Kategorî:Cejn
Şêx Mehmûdê Berzencî

**Şêx Mehmûd Berzincî** () şoreşger û siyasetmedarekî kurd ê Başûrê Kurdistanê bû. Bavê Şêx Mehmûd Berzencî, Şêx Seîdê Berzencî li Mûsilê bi tehrîka Îtihad û Teraqî ji aliyê gel ve hatiye qetilkirin.

Şêx Mehmûdê Berzencî kurê şêxê Qadirî Şêx Seîdê Berzencî ye. Şêx Mehmûdê Berzencî ji nesla pêxember Muhemmed e. Piştî ku bavê wî di sala 1908ê de, ji alî osmaniyan ve hate kuştin, Şêx Mehmûd dewsa wî girt. Di salên Şerê cîhanî yê yekê de, ji bo avakirina dewleteke serbixwe xebitî. Bi vê armancê, bi kurdên Îranê re tifaq danî û li hember brîtanî û ereban şer kir. Sê caran dewleta serbixwe "Keyaniya Kurdistanê" îlan kir, xwe jî şahê dewletê nîşan da. Li hember êrîşên ereb û brîtanî heta sala 1932ê li ber xwe da.

Hêjayî gotinê ye ku Şêx Ehmedê Barzanî jî alîkarî dida Şêx Mehmûd.

Şêx Mehmûd di 9ê çiriya pêşîn a 1956ê de li nexweşxaneya Heyderiye ya Bexdayê çû ber dilovaniya Xwedê.

## Wênedank

Wêne:Mahmud Barzanji Kurdish leader.JPG|Şêx Mehmûdê Berzencî
Wêne:Shex mehmud statue.JPG|Peykerê Şêx Mehmûd li Hewlêrê


## Çavkanî

Kategorî:Desthilatdarên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1878
Kategorî:Keyaniya Kurdistanê
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1956
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Şêx
Kategorî:Şoreşgerên kurd
Ba (hewa)

[thumb|[Ecac rabûye li ser Quzêrîbê, li Bakurê Kurdistanê (2012)]]
**Ba**, tevgera hewayê ye.

## Leza bayî

## Navê bayî
* Badew: Bayê sar î xurt e
* Bafer: Firtone ye
* Bahoz: Firtina mezin e
* Bamişt: Bayê ku berfa bate li hev degerîne ye
* Bayê Darawis: Di biharê de tê û germ e
* Bayê reş: Bayê Rojhilat e
* Bayê weşt: Bayê başûrê rojava ye
* Ecac, ecacok
* Kerehû = Sebûn: Bayê çolê ye
* Meşalan: Bayê ku ji deryayê tê
* Sebûn: Bayê çolê ye
* Werzeba: Bayê bakurê rojava ye
* Ziryan
* Zîlan: Bayê xurt yê hişk e
* Bayê şûr
* Bayê kur
* Bayê xerbî

Kategorî:Ba
Kategorî:Bûyerên hewayî
Kategorî:Hewa
Ahûra Mezda

[thumb|[Firawer, rê û sembola rewanê pak ê biserketî]]
thumb|Dîmenek din
[thumb|Nexşe Ristem ([Îran) (Erdeşîrê Yekê û Ahûra Mezda)]]
**Ahûra Mezda**, bi zimanê avestayî, tê wateya "rewana ji xwe re mezin e" yan **Hurmuz**, **Uhrmezd** an jî **Hurmezd**, "ê tê re xwe dike ango pir zana ye." Ev rengdêra herî mezin û pîroz a ji bo Xwedê ye. Kurdan di dema zerdeştiyê de jî bo Xwedê digotine Xwedê. Lê eger bipirsiyana Xwedê kê ye, digotin: Ahûra Mezda. Ango îcar bi rengdêrên pîroz bi nav dikirin.

## Hurmuz
Kurd derbarê dînê xwe yê berê de ji kanên xelkê agahiyan werdigirin ku pirranî ne bêalî, zanîstî ne. Hin ronakbîrên kurd nivîsîne ku Hurmuz, Ahûra Mezda ango Xwedê ye. Li gorî pisporan ev ne rast e.

Hurmuz rewan û peywirdariya başî û xêrê ye. Mirov behsa Hurmuz bike, ji ber ku berê mirovên baş, Hurmuz berî bi Xwedê (Ahura Mazda) ne, mirov Xwedê tîna bîra xwe. Ji ber vê prînsîbê, carnan peyva Hurmuz di wateya Xwedê de hatiye bikaranîn. Lê di rastiyê de Hurmuz jî di bin ferman û parastina Xwedê de ye. Ji ber ku Ahura Mazda tevlî karên mirovan nabe, bêalî û birehm e, fitrata mirov azad kiriye daku riya xêrê bibînin, rola Hurmuz bilind dibe.

Di zerdeştiyê de mirov, xwedayî (bo mînak Hurmuz) û Xwedê ji heman tîrêjê ne, li ser heman kokê ne. Lewra Xwedê ji materyal û hebûnên bi wî ne biyanî ne, bi xwe afirandine mirov çêkiriye.

Li gora baweriya Zerdeştî, Ahûra Mezda xaliqê hemû gerdûnê ye û her du ruhên ku bi navê Ehrîman dihên navandin ji aliyê wî ve hatine çêkirin. Spenta Mainyu ruhê rastiyê, ronahî û heyatê temsîl dike. Angra Mainyu jî derewan, tarîtiyê û mirinê temsîl dike. Li gora kitêba pîroz ya dînê zerdeşt, Avestayê, şerê di navbera van herdu ruhan de tarîxa dinyayê pêk diîne.

## Girêdanên derve
* Malpera zerdeştiyên Kurd 

Kategorî:Xwedayên afirîner
Kategorî:Zerdeştî