open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ahmet Güneştekin

**Ahmet Güneştekin** di sala 1966an de li Bakurê Kurdistanê li bajarê Batmanê ji dayik bûye. Di salên zarokatiyê de dest bi wênekêşiyê kiriye. Li Akademiya Hunerên Ciwan ya Zaningeha Mimar Sinan xwendiye. Di sala 1997an de li Stenbolê atolyeya xwe ya yekem vedike. Di sala 2003an de pîşegeha xwe ya yekem bi navê rengên piştî tariyê vekir û gav avêt nav cîhana hunerê. Berhemên Güneştekin ku tev li dehan pîşegehan bûye, di gelek koleksiyonên taybet de cih digire. Hunermend di wêneyên xwe de bi giranî cih dide mîtolojiya Kurdistan û Mezopotamyayê. Berhemên hunermend di Le Monde diplomatiqueya kurdî de hate weşandin.

## Girêdanên derve
* Malpara fermî
* 
* Güneşin İzinde Malper 
* Ekavart TV Belgefîlma Ahmet Güneştekin 
* BeyazArt.com 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Wênesazên kurd
Korxa

**Korxa** () gundekî ku bi ser Liceya Diyarbekrê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Xosor

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Xosor, Licê|Xosor]]**, gundekî navçeya Liceyê.
* **[[Xosor, Oltî|Xosor]]**, gundekî navçeya Oltiyê.
Rustem Agale

**Rustem Agale** di sala 1969’an de li bajarê Koy’e ji dayik bûye. Di sala 1989’an de li koleja hunerên ciwane beşa wênekêşiyê tewaw kiriye. Di navbera salên 1989 û 2000’an de li Koy, Silêmenanî û Hewlêr’ê 12 pîşengehên taybetî vekiriye. Di navbera salên 1993 û 1997’an de jî li welatên wek Swêd, Amerîka, Awûstûralya, Brîtanya, Awûstûrya, Îtalya, Fransa tevlî gelek pêşengehan bûye. Di sala 2002’an de wek nûnerê Kurdistan’ê tevlî festîvala Binenalle bûye.
Rustem Agale niha li bajarê Silemanî li Galeri ya Zemwa xebatên xwe didomîne.
## Çavkanî
* Le Monde diplomatique kurdî 

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Wênesaz
Mela, Licê

**Mela** () gundekî ku bi ser navçeya Liceya Diyarbekrê ve ye. Navê kevn ê aramî vî gund *Mlahso* ye. Gundiyên mesihî yên Melayê zaravayekî taybet ê aramî xeber didan. Îro, ev zarava bi temamî winda bûye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Enstîtuya Endazyarên Elektrîk û Elektronîk

**IEEE** (bi îngilîzî: *The Institute of Electrical and Electronics Engineers*; bixwîne: *ay-trîpl-î*) tê wateya *Enstîtûya Endazyarên Elektrîk û Elektronîk*, komekî tê de bi armanca karê endezyarî, elektronîk, zanistiya kombers û gelek nerît tên xebitandin. Enstîtuyê 395.000 endam hene û li 150 welatan dihêt dîtin.

Kategorî:Enstîtu
Kategorî:Sazî
Kategorî:Teknolojî
Kotirî

**Kotirî**, **koter(ok)**,**kebokurk**, **goyîn** an **qumrî** (*Streptopelia turtur*), cureyekî kevokan (*Columbidae*) e. Çûkek e koçber e û ji bo goştê xwe ji aliyê nêçîrvanan ve seyda wê dihê kirin. Ji kebokan (kevok) û qoqîyan herî cudahiya wan ya eşkere xetikên berqurka wan e.

## Pêşangeh

Wêne:Tourterelle des bois MHNT.jpg|*Streptopelia turtur turtur*


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kevok
Bajarê Nû

**Bajarê Nû** an jî **Yenîşehir** () navê navçeyeke ku bi ser bajarê Amedê ve ye. Li Bajarê Nû zêdeyî 178.972 (sala 2008) rûniştvan dijîn û navçe ji 30 taxan pêk tê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Şaredariya Bajarê Nû yê
* http://yenisehir21.meb.gov.tr/ilcemiz.php
Payas

**Payas** (; ; ) navçeyeke bi ser bajarê Amedê ve ye. Li Payasê pitirî 151.862 (sala 2008) rûniştvan dijîn û navçe ji 12 taxan pêk tê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Şaredariya Payasê
Wêne Şahmaran

thumb|250px|Xêzkirineke cuda ya Şahmaran
**Şahmaran**, wêneyên wê yên ku binaqş dihatina çêkirin û bi xaniyan ve dihatina dalaqandin. Di wan çêkirinên naqşayî yên wêneyê yên şahmaran de, Di wêneyan de bi teybetî li ser çavên Şahmaran dihate sekin in. Çavên wê pirr bi bal dihatina çêkirin. Di wan çêkiirnên wê yên yên bi naqşî yên weke ku ji dil bi nîgarç dihatina çêkirin jî, ji dil çi hest heban dihatina têde bicihkirin. Cihê Şahmaranê yê ku ew lê jînbûya ya jî, Cizîr û Nisêbîn" û dora wê ya.

## Binêre
* Şahmaran − efsane
* Şehmaran − pirtûk

## Çavkanî

Kategorî:Şahmaran
Dûvsorik

thumb|''Cuculus canorus canorus'' + ''Cercotrichas galactotes''
**Dûvsorik**, **dûsork**, **dûsor** an **dûbilind** (navê zanistî yê latînî: *Cercotrichas galactotes*), cureyekî mêşgirtan ji bilbilan e ku dûvika (terî) wê wek bajenê mezin, fireh û sor e.

## Şayes
Çûkeke bejn zirav û nikul drêj e. Li ser çav û bin çavên wê du xetikên spehî he ne.

## Reftar

### Parêzî
Bi kêzikan, kuliyan û kurmikan xwedî dibin.

### Pirbûn
Lûsên xwe di nav hejikan de çêdikin û axilbe 2-3 hêkan dikin.

## Jîngeh
Bi granî li ber çeman li ciyê xîzikok û di nav gezikan de dijîn

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Avibase

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Bilbil
Kategorî:Canewerên ku di sala 1820an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Mêşgirt
Çilferşik

**Çilferşik** (navê zanistî yê latînî: *Oenanthe finschii*), cureyekî fîkarên mêşgirta Cîhanê kevn an mêşgiran e.

## Reftar
Li gorî dihê qalê ev çûk di 10'ê kanûnkizirê de dikeve qulekê û 40 heb ferşik dixe vê qulê. Tevê çileyê xwe di vê qula ku bi ferşikan tije kiriye de derbasdike. Her rojê yekî ji wan ji qulê diavêje derve: di 11'ê mehê de yek, di 12'ê mehê de du... werê werê heyta ku 40 heb ferşikên xwe diqedîne derdikeve, xwe didaweşîne û diguruwîne. Û destpêdike ku li nav van ferşikan hêlîna xwe çêbike. Vê rojê Çileyê Hişk diqede û Kanûn Texir dest pê dike. Navê xwe yê çilferşik jî ji vir girtiye.
### Parêzî
Bi kêzikan, kurmikan û mûristanan xwedî dibe.
## Jîngeh
Li nav tahtan, nexasim li ser ferşan û li ciyê kevirokî dijî.
## Çavkanî

* Mehmê Cemo ji Quzêrîba Stewrê.
## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Mêşgirt
Şaram Nazirî

**Şaram Nazirî** (bi navê wî yê farisî *Shahram Nazeri* jî tê naskirin) hunermendekî kurd ê Rojhilata Kurdistanê ye, di sala 1949an de li parêzgeha Kirmaşanê hatiye dinê. Hostayê setarê ye lê tembûrê jî lê dixe. Ji bilî lêxistina muzîka klasîk a farisî û kurdî Şaram mesnewiya mewlanayî zehf baş dizane û hin helbestên Mewlana Celaledînê Rûmî ji beste kirine.

* Di 25ê sibata 2006'an de li bajarê San Diegoyê (DYA) wekî *[[Major]]'ê San Diegoyê tê pejirandin. Ew roj *Roja Şaram Nazirî* tê diyarkirin.
* Wezareta Çandê ya [[Fransa]]yê xelata fransî ya herî mezin *Legion d’Honneur* ya şovalyetiyê dan wî. Ew xelat ji bo berhemên wî di warê muzîkê de ye. Xelat di 29’ê îlonê de li [[Paris]]ê bi merasîmekê hate dan.
* Yekitiya Asya û Neteweyên Yekbûyî wî wekî "gencîneya çanda jinde" dipejirîne.
* *House of Music Celebration* bi xelatekê diyar dike Şaram.
* Rojnameya [[The New York Times]] wî wekî "Bilbilê Îranê" pêşkêş dike.
* *Christian Science Monitor'' wî wekî "Pavarottiyê Îranê" pêşkêş dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Şaram Nazirî a fermî
* Shahram Nazeri at Hemû Muzikên wî
* Shahram Nazeri's performance at 800th anniversary of Rumi (BBC Persian)
* Légion d'honneur for Shahram Nazeri (BBC Persian)
* France to Award Iran's Pavarotti Ajansa Nûçeyên Farisî (Fars News Agency)
* YouTube Video Clips  Şaram û Hafiz Nazirî
* A demonstration with the Kamkars
* Malpera hunermendê mezin Şehram Nazirî ew e: http://www.myspace.com/shahramnazeri.
* http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=793480 Hevpeyvîneka ku Rojnameya Zamanê Şaram'ra kirîye.
* http://beemp3.com/download.php?file=7486077&song=Magham+Majnooni Ji bo guhdarîkirina hin berhemên Nazirî.

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Nazirî, Şehram
Sûr, Amed

**Sûr** (), navê navçeya ku di nav sûrên Amedê de ye.

## Gelhe

## Ol û civak
Pirraniya civaka navçeyê ji kurdan pêk tê. Olên navçeyê jî îslam, elewîtî û mesîhîtî ne.

## Cihên turîstîk
Navçeya Sûrê dereke pir dîrokî ye. Dora navçeyê bi sûran hatine girêdan. Sûrên navçeyê pir navdar in.

## Tax û gund

;Taxên Sûra Amedê

;Gund û taxên din

thumb|Taxine Sûrê di 2017an de ji aliyê hêzên dewleta tirkî ve hatine wêrankirin

## Mijarên têkildar
* Sûra Amedê
* Amed

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Şaredariya Sûrê
* Malpera navçeyê

Kategorî:Avabûnên 2008an li Tirkiyeyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2008an de hatine avakirin
Rasileyn

**Rasileyn** () gundekî ku bi navçeya Hezroya Diyarbekrê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Şimşim

**Şimşim**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hezroyê ye. U Gundeki Kuruciye.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Kifercîn

**Kifercîn** an jî **Kuvercîn** () gundekî ku bi navçeya Hezroya Diyarbekrê ve girêdayî ye. Kifercîn ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Hendof

**Hendof** an jî **Hondof**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hezroê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Cirnokî

**Cirnokî** an jî **Cirnoqî** () gundekî ku bi navçeya Hezroya Diyarbekrê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Bahişem

**Bahişem** an jî **Bahşem** () gundekî ku bi navçeya Hezroya Diyarbekrê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî
* 1.363 (2008)
* 1.213 (2010)

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezroyê
Gomên Şêx Şehab

**Gomên Şêx Şehab**, carina weke **Gomên Şêx Şab** dihêt nivîsandin () mezrayeke ku bi navçeya Hezroya Diyarbekrê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Bêtlox

**Bêtloq** an **Beytloq**, carina weke **Beytlok** dihêt nivîsandin (), mezrayeke ku bi navçeya Hezroya Diyarbekrê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Embarê, Karaz

**Embarê** ( an jî Kocaköy) gundekî ku bi navçeya Karaza Diyarbekrê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Karazê
Mehmediyan

**Mehmediyan** () gundekî ku bi navçeya Karaza Diyarbekrê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Karazê
Tepecûk

**Tepecûk** () gundekî ku bi navçeya Karaza Diyarbekrê ve girêdayî ye.

Di salên notînda, ji aliyê hêzên çekdarên tirk ve hatîye şewtandin...

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Karazê
Nêriba Wisifan

**Nêriba Wisifan** an jî **Nêriba Ûsivan** () gundekî ku bi Hêniya Diyarbekrê ve girêdayî ye. Ew û gundên Nêriba Melîkan () û Nêriba Eliyan () hatine yekkirin û niha xwediyê muxtariyeke hevpar in. Herwiha di nav gel de, navê herêma her sê gundan weke Nêriba Şeynan tê binavkirin. Hejmara xaniyên her sê gundan 200 e û ya şêniyan 1.039 e. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin. Nêriba Wisifan, navenda Nêriba Şeynan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hênê
Cewzê, Hênê

**Cewzê** () bajarekî ku bi ser navçeya Hêniya Diyarbekrê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Bajarokên Diyarbekirê
Kategorî:Gundên Hênê
Tilêlek

**Tilêlek** () bajarekî ku bi navçeya Sûra Diyarbekrê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Diyarbekirê
Kategorî:Gundên Sûrê
Gundên Pasûrê, 1928

## Gundên Pasûrê, 1928

## Çavkanî
* Köylerimizin adlari (1928)
* CŞ = Can Şeker (2008). Gundên navçeya Amedê Pasûrê. http://www.amidakurd.net 
* EX = Ebdulla Xefur (2001). Kurdistan - rûpêw û jimarey danîştuwan. Stokholm.

*
Belfast

**Belfast** (bi zimanê îrlendî: *Béal Feirste*) paytext û bajarê herî mezin yê Îrlendaya Bakur e. Belfast herwiha paytexta County Antrim e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Îrlendaya Bakur
Xadîk

**Xadîk** () gundekî li ser girêdana navçeya Xuristanê ango Pasîna Jêr e. Xadîk 32&nbsp;km dûrî Xuristanê ye. Xadîk gundekî giran e û li gund de tirk û kurd tevî hevdu dijîn. Hejmara rûniştvanan di sala 2000'î de 946 kes bû.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Dimdim

**Dimdim** navê keleheke dîrokî ye û yek ji destanên herî girîng ê kurdan ê şer û berxwedanê ye. Gelek varyasyonên vê destanê hene û ew varyanson ji aliyê dengbêjan ve têne gotin.

Dimdim keleheke li herêma Biradostê li ber Çiyayê Dimdimê li hundirê NARIMAN
Rojhilatê Kurdistanê de ye. Dimdim li terefê Emîr Xanê Yekdest ankû Emîrxan Lepzêrîn rêveberê bajarê Biradostê ve hatîye damezirandin. Ev yek dibe sedema şer nava mîrê Kurdan û Şah Ebbas. Emîr Xan Lepzêrîn di keleha Dimdim de serê xwe beramber bi Şah Ebas ve date birakirin. Di salên 1609 û 1610an de, di dema Şerê Dimdim pişta Emîr Xan Lepzêrîn girtin. Ew xanê Lep Zêrîn fermandarê Biradostan bû. Dema ew dijî Şah Ebbas binketin Şah Ebbas komkujiyeke mezin li ser gelê bajarê anî. Kurd nefî kirin û ew şandin Xorasanê. Heta dawiya sedsala 19'an kurd li bajar hukumkirin.

## Pirtûkê li ser Dimdimê

* Dimdim, li aliyê Ereb Şemo, roman, weşanên Lîs,
* Dimdim, Heciyê Cindî, lêkolîn û têkst (Yêrêvan, sala 2005 û Êrbîl, sala 2007),
* Dimdim, Ordîxanê Celîl

## Girêdanên derve
*  www.insanokur.org

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Şerê Dimdimê
Bûka berfê

[thumb|200px|Bûka berfê li gundekî [Kurdistanê]]
thumb|çep|Bûka berfê – Almanya
thumb|Bûka berfê, video
**Bûka berfê**, berfa ku bo listikê meriv bi taybetî zarok topê ser hev dike û wî mînamî meriva çêdike. Ji bo pozê Bûka berfê zarok tînin gizêr dadiçikînin û bo çavê wî zeytûn an jî pişkûlê peza datînin.

Kategorî:Avabûnên sedsala 14an
Kategorî:Lîstikên zarokan
Kategorî:Peyker
Bloka rojhilatê

**Bloka Rojhilatê** navê yek ji hêlên hêzên ku di Şerê Sar de li hemberî hev ser dikirin, bû.

Serê bloka rojhilatê Yekîtiya Sovyet (îro Rûsya) bû ku îdeolojia sosyalîzm û komunîzmê diparast. Lewra jî, îdeolojiya kapîtalîzme wek dijmin dihesiband. Gelek dewletên rojhilata Ewropa (wek Yûgoslavya, Polonya, Mecaristan, Çekoslovakya, Bulgaristan, Komara Demokratîk a Almanyayê û Albanya) tevli bloka rojhilatê bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1945an
Kategorî:Avabûnên 1945an li Ewropayê

Kategorî:Dîroka siyasî ya Ewropayê
Kategorî:Komunîzm
Kategorî:Marksîzm-Lenînîzm
Kategorî:Sedsala 20an li Ewropayê
Kategorî:Şerê Sar
Şerê Korêyê

[thumb|200px|Şerê Korêyê (1950-1953):<br />Korêya Bakur, leşkerê komunîst ê [Çînê (bi rengê sor); Korêya Başûr, leşkerê DYA û Neteweyên Yekbûyî (bi rengê kesk).]]
**Şerê Korêyê** navê şerê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Komara Gel a Çînê e, yên ku di Şerê Sar de li Korêyê şer kiribûn.

Di sala 1950'an de Şerê Korêyê diqewime. Pêwîst bû Korê ya ku ji 1910'an pê ve koloniyeke japon bû, êdî bibe welateke serbixwe. Lê di sala 1950'an de leşkerên Sovyetê bakûrê Korê îsgal kirin û xwestin Korê bixin bin destê xwe. Li hemberî vê yekê Amerîka naxwaze bêdeng bimîne, lê nikare bê destûra UNO yê bice Korê. Emerîka pistrev li ser navê UNO dikeve hundirê Korê û ji basûrê Korê ve êrîşî leşkerên sovyet dike. Ser heta sala 1953'an didome û bi mirina Stalîn bi dawî dibe, lê aşitiyeke mayinde pêk naye. Korêa jî wek Almanya di nav her du hêzên mezin tê parve kirin: Korêya Başûr dibe rejîmeke kapîtalîst (alîgirê Amerîka) û ya bakur dibe komunîst (alîgirê Sovyetan).

Kategorî:Dîroka Korêyê
Kategorî:Encamên Şerê cîhanî yê duyem
Kategorî:Şerên Belçîkayê
Kategorî:Şerên DYAyê
Kategorî:Şerên Fransayê
Kategorî:Şerên Holendayê
Kategorî:Şerên Kanadayê
Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Şerên Korêya Bakur
Kategorî:Şerên Korêya Başûr
Kategorî:Şerên Lûksembûrgê
Kategorî:Şerên Taylendayê
Kategorî:Şerên Tirkiyeyê
Kategorî:Şerên Yewnanistanê

Kategorî:Şerê Sar
Kategorî:1950î li Korêya Bakur
Kategorî:1950î li Korêya Başûr
Serhildana Almanyaya Rojhilat

thumb|250px|rast|Panzerên sovyet (17 Pûşper 1953)
**Serhildana Almanyaya Rojhilat** di sala 1953'an de li Komara Demokratîk a Almanyayê pêk hat û di heman salê de ji aliyê Sovyetan ve hate sikandin.

Bi mirina Stalîn Yekbûna Sovyet bi mijarê xelefa Stalîne mijûl e. Lê endamên partya komunîst li hemberî rîskan di heman fikirê de ne ku pêwîst e sîstem were lîberalîze kirin. Ji ber vê yekê jî, terora dîkta ya dewletê diqede û guhertinên sîstemê ji aliyê gel ve tên qebûl kirin.
 
Bi vî yekî re, raperîn li Bulgaristan, Çekoslovakya û Almanyaya Rojhilat pêk tên.

Li Almanyaya Rojhilat sîstema komunîst ji ber xeterên siasî û aborî biserneketî yê û lewra ji aliyê gelê xwe naye qebûl kirin. Xwarin, binesazî û xizmetên sosyal kêm in û lewra bi hezaran kes - li hemberî qedexeyan - sînoran derbas dikin û kocberiya Berlîna rojavayê dikin. Krîz diqewime, ji ber ku rejîm dixwaze plana "Avakirina Sosyalîzmê" pêk bîne:

* Rejîma komunîst dixwaze bila gel zêdetir bixebite û bi vî awayî hilberanê zêdetir bike;
* cotemenî tê kolektîve kirin (êdî cotkar ne xwediyê erdê xwe ne hwd.); û
* artêseke Almanyaya Rojavayê tê avakirin - li hemberî daxwaza gel.

Kocberî her ku dice xorttir dibe. Moskova bi van pêsketinan qet ne kêfxwes e û rejîma xeter a Elmanyaya rojhilatê berpirs dike. Lewra Moskova ji rejîm re emr dike ku bila "avakirina sosyalîzme" heman were bi dawî kirin. Ji ber vê yekê, rejîm daxuyaniyek belaw dike û dawî li avakirina sosalîzme tîne. Herwiha, di daxuyaniyê de behsa xeterên aborî û siyasî tê kirin û îndîrekmen lêborîn ji gel tê xwestin.

Gel bi vî pêsketinî saswaz e û daxuyaniyê wek zeîftî fehm dike û dikeve grevê. Bi deh hezaran kes rê li derên stratejîk digire û avayiyên fermî bi dest dixe. Avayiya rêxistina paralemtoyê jî tê wergirtin. Rejîm êdî ber bi daskestinê ve dice.

Di 1ê Hezîranê ya 1953an de sebra Sovyetan namîne û Artêsa Sor a sovyet dikeve Elmanyaya rojhilatê:
* Panzerên sovyet sînora rojavayê ya Berlîne digire,
* hemî trafîk tê sekinandin û
* mafê ser tê îlan kirin.

Bi vî awayî serhildan tê sikandin û ev yek alûdetiya Elmanyaya Rojhilat ji Yekbûna Sovyetan nîsan dide.

Kategorî:Almanyaya Rojhilat a berê
Kategorî:Bloka rojhilatê
Kategorî:Herekatên leşkerî yên Almanyayê
Kategorî:Serhildan
Kategorî:Şerê Sar
Beşpînar

**Beşpînar** () gundeki li ser navçeya Çinarê ye. Gund 10 km durî navçeya Çinarê û 20 km yê jî durî Diyarbekirê ye.

Kategorî:Gundên Çinarê
Melesilêman

**Melesilêman** () gundeki li ser girêdana navçeya Zêdikan (Elajgir)ê ye.

Gund 4 km dûrî navçeya Elajgirê ye. Melesilêman li hundurê deşta Elajgirê de û li ser rêya gundê Xaçîl, Çaçana, Kelê, Qopiza Jorîn û hin gundê mayîn e. Heta wan salên dawî çend malên ermenî ya tê de hebûn. Li gund de 15-20 malên mihaciran (Tirkan) hene.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Bîşî

**Bîşî an jî Bişê** () gundekî ku bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dutaxê
Adekend

**Adekend** (), gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dutaxê
Şoşik

**Şoşik** () gundekî li ser navçeya Xamûra Agiriyê ve ye. Kela Şoşikê a xwediyê dîrokeke kevn li wî gundî de ye. Ewliya Çelebî di Seyehatnameya xwe de behsa wî gundî dike. Ewliya Çelebî di pirtûka xwe de wiha dibê: "Ew avahî ya Kela Şoşikê ya Siltan Hesenê kurê Ziyaedîn e. Li ser zinarekî bilind e û keleyeka çargoşe ye."

.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xamûrê
Arzep

**Arzep** an jî **Arzab** () gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bazîdê
Mûsûn

**Mûsûn** () gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bazîdê
Bazirgan, Giyadîn

**Bazirgan**, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye. Bazirgan gundeki kevn e. Li vî gundî goristanê kurd û ermenan hene. Aboriya gund piranî li ser ajalvanî u çotkariyê ye. Erdnîgariya gund bi gelemperî çiyayî ye, Li jora gund çiyak heye û navê wî Mozik e, çeme ki gur jî di nava gund re derbas dıbe.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Giyadînê
Axazara Jêrîn

**Axbazara Jêrîn** () gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.

Kategorî:Gundên Giyadînê
Kornewroza Jêrîn

**Kurdnewroza Jêrîn** an jî **Kornewroza Jêrîn** () gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.

Kategorî:Gundên Giyadînê
Esed

**Esed** an jî **Gomik** () gundeki li ser girêdana navçeya Zêtka ye. Wî gundî de eşîra Brûka dimîne. Gund 21 km dûrî navçeya Zêtka ye.

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Geldûşa Jêrîn

** Geldûşa Jêrîn** (), gundekî bi ser navçeya Avkevira Agiriyê ve ye. Gundekî mezin e, çemek nav gund re dikişe.

Kategorî:Gundên Avkevirê
Pîrê Jêrîn

** Gundê Pîrê Jêrîn** (), gundekî bi ser navçeya Avkevira Agirîyê ve ye.Aboriya gund lı ser sexelan e. Li gund demsala zivistanê zehf sar û sermê derbasdibe. Lê bihara wira hinek kurt be jî disa jî pir xweş e. Gellek pincarên beyani û kari li gund şîn dibe.

Kategorî:Gundên Avkevirê
Peymangeha teknîkî ya Amêdiyê

**Peymangeha teknîkî ya Amêdiyê**, êke ji peymangehên Teknîkî ser bi wezareta xwandina bilind û vekolînên zanistî li sala 2004 hatîye vekirin û ta nuke 5 xulên derçunê bi dawî înayne .

## Desteya kargêrî
* Ragir, Dr. ihsan Tewfiq
* Cêgirî Ragirî, Şivan M. Elî
* Serokê pişka kargêrî kar, Hekar Zekî Mihemed
* Serokê pişka sîstemên kompîyoterî, Dr. Sibhî Refîq Mihemed

## Çavkanî

* Rojnama war, Rojhat Seîd, jimare 101 

Kategorî:Amêdî
Terîhejok

**Terîhejok**,**Beravîk**,**beravok** (*Motacilla*), famîleyekî fîkarên bera ye.beravî ne Li gişê cîhanê dihêne dîtin.
## Reftar
Xwarina wan bi granî kêzik, kulî û ajalên nermok in. Gewdê wan zirav û drêj e. Nikulên wan zirav, drêj û tûj e. Teriya gişan ji gewdê wan drêjtir e. Nîşana wan ya bingehîn terî hejandin e.

Hêlîna xwe axilbe li ser axê û li kendalan çêdikin.

## Hinek terîhejok
* Motacilla aguimp
* Motacilla alba
* Motacilla capensis
* Motacilla cinerea
* Motacilla citreola
* Motacilla flava
* Motacilla flaviventris
* Motacilla grandis
* Motacilla lugens
* Motacilla madaraspatensis
* Motacilla samveasnae
* Motacilla clara

## Pêşangeh


Wêne:Motacilla_flava_feldegg_Kurdistan.jpg|Dûverzînk (*Motacilla flava*)
Wêne:Terîhejoka serîzer.jpg|Terîhejoka serîzer (*Motacilla citreola*)


## Çavkanî
## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Famîleyên balindeyan
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Dedelî

**Dedelî** () bajarokekî ku bi navçeya Patnosa Agiriyê ve girêdayî ye. Li bakurê Sîpanê Xelatê ye. Nêzî panzdeh hezara niştecih lê dimînin ango bajarokekî mezin e. Qesra Hesen Paşayê Dedeliyê li vî gundî ye. Hesen Paşa kurê apê Kor Huseyîn Paşa ye. Qesr niha rewşeka xerab de ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Patnosê
Teyrikê garanê

thumb|300px|Teyrikê garanê

**Teyrikê garanê** yan jî Teyrikê beravan (bi Latînî:Bubulcus ibis):Wek ji navê xwe jî dihê fêhmkirin ev teyrik her çiqas nêzî avan û li çiravan dijî û bi masiyan xwedî dibe jî bi granî dema xwe di nava garana ga û çêlakan de bi xwarina kêzikan derbas dike.

Drêjahiya vî teyrikî bi qeysî 45-53 cm û graniya wî di navbera 200-600 graman de ye.
Nukilê wî yê zer qalind û kin e.Çîqên wî zer û drêj in.

Kategorî:Beravî
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Ala û nîşanên welatên Awistiryayê

thumb|Rengên ala Awistriyayê di gelek alayên eyaletên welêt xuya dibin.
Ev gotar lîsteya hemî **ala û nîşanên eyaletên [[Awistriya]]yê** nîşan dide.

Di hinek eyaletan de di nava alaya eyalet û xizmetê/erkê tê cihê kirin. Alayên xizmetê/erkê bi tenê ji aliyê sazkirinên eyaletê ve karin bên bikaranîn. Lê bikaranîna wan di ensîklopediyan de serbest e. Her eyalet xwediyê nîşaneke ye, û ewan hê berî fermîbûna armayan hatine bikaranîn.

## Ala û nîşanên eyaletan

## Çavkanî
* Karl-Heinz Hesmer: *Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten*. Gütersloh: Bertelsmann Lexikon Verlag, 1992. ISBN 3-570-01082-1
* The Flag Institute: *Nationalflaggen der Welt*. Hamburg: Edition Maritim, 2000. ISBN 3-89225-402-8

## Girêdanên derve

* Peter Diem: ''Die Symbole Österreichs und seiner Bundesländer''
* Austrian Länder (states) (Flags of the World)

Awistriya
Kategorî:Awistirya
Aleqiça

**Aleqiça** an jî **Aleqica** (), gundekî ku bi navçeya Zêtkayê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Xilxîlok

**Xilxîlok** (*Charadrius dubius*), cureyekî tirlîkan (*Charadriidae*) e.

## Şayes
Xilxîlok çûkekî bejnzirav, drêj û nikulreş e. Li se çav û sênga wî kulorikên reş he ne. Kulorika derdora çavê wî zer e. Pişta wî qehwe û bin zikê wî spî ye.

## Jîngeh
Li beravên bi xîzik û bi şijik dihê dîtin. Hêlîna xwe li van ciyan bi şijikên nicimkirî çêdike û axilbe 4 hêkan dike.

## Reftar
### Parêzî
Bi kêzik, maşot, mûristan, kurm û xwêrkişokên nerm û biçûk xwedî dibe.

### Deng

Dema difre bi dengekî "pî-pî" difîkîne.

### Pirbûn

## Pêşangeh

Wêne:Charadrius dubius curonicus MHNT.jpg|* Charadrius dubius*
Wêne:Çêç xilxîlok.jpg|Çêçika Xilxîlokê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=3119 

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Tirlîk
Qazî, Qerekose

**Qazî** gundekî girêdayî navenda Agiriyê ye. Hin kes jê re dibêjin Qaziyê Qere Bekir, Qaziyê Redka, an jî Qaziyê Zîla. Qazî 13 km durî bajêr e. Navê vî gundî yê tirkî Kazlı Köyü ye. Nistecîhên gund xeynî çend malên qerepapax an (qerepapax gelekî asyayî ye û piştî avabûna cumhuriyetê (komar) bi destê dewletê ve hatine serhedê) hemû jî kurd in qerepapax ên li gund in jî hemû nava kurdan de heliyane û bûne kurd. Vî gundî de gelek mirovên welatparêz hene ku ji wan du kes ev in: yek serokê Şaredariya Agiriyê yê berê (1999) Huseyin Yılmaz e. Yilmaz niha (2011) di Doza Kck ê de li Amed ê girtî ye, yê din jî nivîskarê rojnameya Azadiya Welat Yaşar Eroglu ye.

Berê gund re tîren jî çûye lê mixabim piştî hatina tirka tîrên hatiye rakirin. Lê hê jî şopa tîrênê heye û her malên vî gundî de hesinên rayên tîrenê hene.

## Niştecîhên gund
Niştecîhên kurd piranî êla (eşîr) redkî ne Redkî jî girêdayî konfederasyona Zîlan e.

Li gund de du malên sereke hene ku wan her du malan ra dibêjin Mala Tirşik û Mala Silo. Ev her du malmezin jî pismamên hev in.

Mala silo (siloler)silo û tirşik pismamên hev in. dema serhildanên Agirî de mala tirşik ji îdir ê gundê hesexan tên. mala tirşik tê li gundê rex qazî yê bi navê zîro cîh û war dibin (zîro jî pismamên wan in) paşê navbera malbata tirşik û hîn malbatên ji zîro de pirsgirêk derdikevin. tirşik diçin gundê bi navê qazî ava dikin. peşiyê ji mezinên tirşika Edê (edêyê bavê îbrahîm) tê li piş gund mêrgan de kon vedigre paşê tirşikên din jî tên ew jî, kon vedigrin. wusa bi qazî cîh û war dibin. piştî wê di gund de xanî yan ava dikin. piştî gund rind tê avakirin pismamên wan yê qersê ango mala silo jî tê qazî cîh û war dibe. hinekî di gund wê de nistecîhên fille (ermenî) jî hebûne û têkiliyên wan baş bûne.

çemê mûradê pêşiya gund re dikişe
gund cîhekî avîye berê gund de fille (ermenî) jî hebûne paşê tirka hemû fille qirkirine dewsa wan qerepapax û azerî hanîne gund paşê piranî ya wan gelên asyayî gund derketin...

## Cîhên gund yê girîng

* newala cinna
* çayira (mêrg) çalê
* bicix
* lîça mezin
* lîça piçûk
* newala bizî yê
* kevirê sipî
* rêya şoşê
* rêya tap
* şorik
* bende (hindera bendê)
* qada gogê (saha topê)
* pala xerayî
* pala meytewê
* kaniya lîçê
* kaniya şorikê
* tirşik (tirşik cîhekî bi dar e û li wir de xwarina bi navê tirşik şîn dibe)
* gola bicixa
* mozelan
* kevirên xaça (pişt gund hîn kevirên dîrokî hene û wan re dibêjin kevirên xaça (haç) ser keviran xêz (işaret) hene lê kes dîroka wan keviran nizane. mezinê gund digotin me berê ser wan keviran xwê dida sewalên (heywan) xwe lê em dîroka wan nizanin
* kaniya meytewê
* kaniya hindera mala hecî zawit

## Çavkanî

Kategorî:Qerekose
Çoman Herdî

**Çoman Herdî** (nivîsguhêriya ji alfabeya erebî: *Choman Hardi* an *Choman Hardy*) (1974- ) nivîskar, helbestvan, wênevan û wergêreka kurd e ku berhemên xwe bi her du zimanan, bi kurdî (soranî) û îngîlîzî dinivîse û bi pirsgirekê koçberên li ku li welatên Ewropayê de re mijûl dibe. Çoman Hardî keça helbestvan û siyasetmedarê kurd Ehmed Herdî ye. Li Kurdistana Îraqê li bajarê Silêmaniyê ji dayik bûye. Herdî rêveberê Exiled Writers' Inkê bû ew komeleya nivîskar ên ku welatên xwe revîne an jî hatine sirgûnkirin ê ye.

## Pirtûkên wê
* Return with no memory, Denmark, 1996. (Kurdî)
* Light of the shadows (Şewqa sîhê), Sweden, 1998. (Kurdî)
* Selected Poems, Iraqi Kurdistan, 2003. (Kurdî)
* Life for Us (Ji bo me jîyan), Bloodaxe, 2004. (îngîlîzî)
* Gendered Experiences of Genocide, Ashgate, 2011, (îngîlîzî)

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Çoman Herdî  
* 5 Book Reviews by Anna Battista, *Erasing Clouds*, Issue 28, November 2004.
* Life for Us , Choman Hardi.
* Choman Hardi, Exiled Writers.
* Write Identities, British Council, 2004.
* Writers Across Frontiers , Moniack Mhor Center.
* An Interview with Choman Hardi , Textualities, June 2005.
* Kurdish Art comes to Southern England , By Rob Cole.
* Kurdish women surviving migration , Information Centre for Asylum and Refugees.
* Untitled , Modern Poetry in Translation, pp.&nbsp;156–157, No.17, 2001.
* Kurdish Women Refugees: Obstacles and opportunities, in *Forced Migration and Mental Health*, pp.&nbsp;149–168, 2005.

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Zinar

[thumb|Zinarek li [Almanyayê: Formasyona jeolojîk *zinar* e û pir bi xwe ji *kevir* pêk tê]]
**Zinar** navê kevirên bilind yan jî yê hevgirtinên ji kevir (formasyonên jeolojîk) e.

## Ferqa di nava zinar û kevir de
Ji kevirên re ku bi awayeke azad li erdê disekinin zinar naye gotin. Zinar pêtir navê kevirên ku ji erdê ve mezin û bilind bûne ye. Herwiha, zinar ji kevir pêk tê, lê bi xûyabûna xwe (bilindbûn hwd.) wek zinar tê binavkirin.

### Maneya sembolîk
Zinar sembola metanetê ye. Çiya jî xwediyê vê maneya sembolîk e, lê bi xwe ji zinaran meztir e. Lerwa gotina zinar, di gelek helbest, stran û çîrokan de derbas dibe.

Kategorî:Petrolojî
Pedro Cays

**Pedro Cays** navê koma giravên ku di nava Banka Pedro de disekinin e. Girav tevli komara Jamaika ne û ji vê 97 km dûr in.

Ji çar giravan pêk tê û navê wan jî *Northeast Cay*, *Middle Cay*, *Southwest Cay* û *South Cay* ne. Mezinahiya giravan bi giş digihêjin 15,2 hektaran û li ser wan gelek zinarên biçûk jî hene. Herwiha, li ser giravan dar û bîşe mezin dibin û ew yek ji aliyê req û çûkan ve wekî helîn têne bikaranîn. Ji boy parastina xwezayê li ser girava Middle Cay îstasyonek hatibû avakirin. Ji xeynî îstasyonê ti kes li ser van giravan najî. Wekî din, gihîna van giravan ji boy turîzm û masîgirî vekirî ye.

Derdora ew giravan koral û axûya dengizê hene.

## Girêdanên derve
* Sailing Directions, Caribbean Sea, Vol. I (PDF-Datei; 1,14 MB)
* UN SYSTEM-WIDE EARTHWATCH Web Site 

Kategorî:Jamaîka
Masala

**Masala** (weke **Masalla**, **Maselle** jî tê nivîsandin, bi tirkî: Toklular), gundekî ku bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Kopê
Mescîdlî

**Mescîdlî**, yan jî **Mêjtulî** (bi tirkî: Mescitli) gundekî ku bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Kopê
Elîbonco

**Elîboncîyan**, **Elîboncîya** (bi tirkî: Çaygeldi), gundekî ku bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Kopê
Laura Shepherd

**Laura Shepherd** zimannaseka amerîkî ye ku li ser zaravayên kurdî lêkolîna dike. Destpêkê de di nav penaberên kurd ên li Amarîkayê de hînî kurdî dibe, paşê di wan karên xwe pêş dixe. Wê heta naha der barê zaravayên kurmancî û soranî de çend berhem amade kirîye.

## Berhemên wê
# Sorani Kurdish Readers, Dunwoody Press, 2008
# Advanced Kurmanji Reader, Dunwoody Press, 2009

Kategorî:Zimannas
Beytika zinarê ya zerik

**Beytika zinarê ya zerik**, **çivîka zinarê ya zerik**, **çivîka boz** an **beytika boz** (Navê latînî: *Carpospiza brachydactyla*; Navê Îngilizî: Pale rock sparrow), Cureyekî çivîkan e.

## Şayes
Bejna wan 11-12 cm û graniya wan di derdora 28 graman de ye.Firehbûna bazikên wan bi hawê vekirî digihêje 21-23 cm'an.Rengê wan boz e.Ji beytikan biçûktir in.

## Reftar
Bi bizir,fêkî û kêzikan xwe xwedî dikin.Her carê 4-5 hêkan dikin.

## Jîngeh
Di pir caran li ciyê bilind dijîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Çivîk
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Bindix

**Bindix** an jî **Bindiq** (), gundekî ku bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Dêrxasê
Ebûr

**Ebûr**, **çivîka Spanyayê** yan **çûkê koçerî** (navê latînî: *Passer hispaniolensis*; navê îngilîzî: *Spanish sparrow*), cureyekî çivîkên Cîhanê Kevn (*Passer*) an beytikan e.

## Jîngeh
Li dervî avahiyan li nav zadan û li gezik û dirikên beravan dijî.

## Şayes
thumb|çep|Ebûra mê û nêr
Bi bilindbûna qama xwe 12-14 cm, tevlî bazikên vekirî bi firehbûna xwe 20-22 cm û bi graniya xwe 20-25 gram e. Di navbera 4-8 hêkan dike û 12 rojan qurp dimîne.

## Reftar
thumb|çep|140px|'' Passer hispaniolensis ''
Bi bizir an dendik û bi kêzikan xwedî dibe. Rengê serê nêrên wan qehwe, sênga wan reş û bin zikê wan spiyê deq deqî ye. Mêyên wan dişibitên mêya beytika navgundî. Lê ji wan girstir, nikulên wan kalindtir e û dibin zikên wan de deqên kahl he ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Beytik
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Çivîk
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Tengava Fundy

**Tengava Fundy** tengavek e di berava Atlantîk a Amerîkaya Bakur, di dawiya bakûrê rojhilatê Kendava Maine û di navbera parêzgehên Kanadayî yên New Brunswick û Nova Scotia û eyaleta Maine di Amerîkayê da. Hinek çavkanî li ser vê bawerî ne ku nava "Fundy" ji peyva "Fendu" a frensî hatiye ku tê wateya "derizandin", lê çavkaniyên dîter jî hene ku dibêjin ji peyva "Fondo" a portugalî hatiye ku tê wateya .

Tangava Fundy bona kêş û vekêşa xwe ya bilind gelek binavudeng e.250px|rast|thumb|Tengava Fundy

Fundy
Kendava Maineyê

300px|rast|thumb|Kendava Maineyê

**Kendava Maineyê** kendaveka berfireh û mezin a Okyanûsa Atlantîkê ye di berava bakurê rojhilat a Amerîkaya bakur da.

## Çavkanî

Kategorî:Deryayên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Deryayên DYAyê
Kategorî:Deryayên Kanadayê
Maineyê
Kategorî:Kendavên DYAyê
Kategorî:Kendavên Kanadayê
Kategorî:Okyanûsa Atlantîk
Toronto

**Toronto** paytextê parêzgeha Ontarioyê e û bajarê herî mezin yê Kanadayê ye.

## Nifûs

## Girêdanên derve

* Malpera fermî yê bajêr (inglîzî)

Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê
Kategorî:Bajarên Ontarioyê
Lazwan

**Lazwan** () gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Goma Migira

**Goma Migira** an **Goma Migura** an jî **Goma Mêxê** (), bajarekî ku bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrxasê
Înaq

Çend cihên bi vî navî hene:
* **[[Înaq, Azarpêrt|Înaq]]**, gundekî ser Azarpêrtê ye.
* **[[Înaq, Gimgim|Înaq]]** an jî **[[Înax]]**, gundekî ser Gimgimê ye.
Zatşêx

**Zatşêx**, **Zaçêx** (bi romî kirine: *Acarkent*), gundekî bi ser navçeya Gimgima Mûşê ve ye.

4&nbsp;km ji Gimgim, 64&nbsp;km jî ji Mûşê dûr dikeve. Hejmara niştecihan bi havînan hinekê zêde bibe jî niha daketiye heya 300-400 kesan. Şer û xizanî wekî tevahiya Bakurê Kurdistanê, li vir jî bandoreke neyînî hîştiye.

Aboriya gel li ser xwedîkirina ajalan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Şovalye

thumb|150px
thumb|150px|Şovalyeyekî nûjen
**Şovalye** (ji fransî: *Chevalier*) bi wateya *şehsiwar* cûreyekî çekdarê siwar û zirxkirî yê Serdema Navîn li Ewropayê bû.

Kategorî:Serdema navîn
Mardo

**Mardo** () gundekî li ser girêdana navçe ya Zêtka ye. Gund li deşta Elajgirê de ye.

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Şadya

**Şadya** an jî **Şadiyan** () gundekî li ser girêdana navçeya Zêtka (Elajgirê) ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Pozmezina

**Pozmezina** (bi tirkî:Uludal) gundekî li ser girêdana navçe ya Zêtka ye. Çemê Şeryanê hundirê wî gundî re dikişe. Dorava Şeryanê giş bax û hêşînayî ye.

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Oracle

thumb|Logoya Oracle'ê
Oracle Corporation [ˈɔːɹəkl̩ ˌkɔːɹpəˈɹeɪʃn̩] ja dunedo Firmaka pir gira, vo Firma i software cetike.
Firma picha la Redwood Shores (Silicon Valley, Kalifornien).
Tistakik millad gi nostika ji Databankaka, novi chaji "Oracle Database" vo novi vi moliji millad gi niv "Oracle Database" tizona,
Jikik Sun Microsystems la 27.Ocake pa tist givo sondi pelvo gona cha pir girkir.
Firma Lawrence J. Ellison (Larry Ellison), vaker, i huro pelvo Firma picha kontroll tike.


Kategorî:Şirketên di Borsaya New Yorkê de tên lîstekirin
Beytika biçûk

**Beytika biçûk** an **çivîka Deryaya Mirî** (Navê latînî: *Passer moabiticus*; Navê îngilizî: Dead Sea Sparrow), cureyekî çivîkên rast (Passer) an beytikan e.

## Jîngeh
Axilbe an bi piranî li dirrik û gezikên beravî û li nav darên fistiqan dijî.

## Şayes
thumb|çep|130px|Beytika biçûk (nêr)
Bi rengê xwe jî bi mezinahiya xwe jî ji beytika navgundî û yên din biçûktir e.Mezinahiya wê di navbera 12-13 cm'an de ye.

## Reftar
### Pirbûn
thumb|çep|130px|Hêk
Hêlîna xwe di nava hijikan de çêdike û di derdora 4-7 hêkan dike.

### Parêzî
Bi granî bi bizir an dendikên giyayan û bi kêzikên biçûk xwedî dibin.

Li gorî dihê qalê li gişê Kurdistanê bakur û Turkiyê tenê 500 cot ji van çûkan hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Beytik
Kategorî:Çivîk
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Garisya

**Garisya** yan jî **Garisyan** (, , ) gundekî li ser navçeya Zêtka ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Xoronk

**Xoronk** () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Ew gund li ser rêya Qulpê avabûye salên berê gundê Êrmenîya bu lê belê anha gundê Kurda ye.Xelkê wan ji Eşîra Elmanaye.

Diroknasê Êrmenî Movsesê Xorenî (410-490) (Tr:Horenli Movses , Am: Movses Xorenatsi) li vi gundê de ji dayîk bûye.

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Kasor

**Kasor** () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Navê gund ê berê Kartsor bû di qeydên sala 1900'an de bi ermenkî tê maneya "kaniya kevirî", di qeydên sala 1916-an de jî Kasor e.

Li vi gundê de dêrekî xirabe heye.

Çend hev Wêneyên dêra kasorê yê kevn:
https://r.resimlink.com/CEMVT.jpg
https://r.resimlink.com/zTfC6QaYnoj.jpg

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Eraq, Mûş

**Eraq** (ango, 'Eraq) () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Sirong

**Sironk** () bajarekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Oxonk

**Oxonk** (ango, Ox¨onk) () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Evran

**Evran** ( an *Yağcılar*) bajarekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Enzar

Anzar () Bajarokekî bi girêdayîya navenda navçeya Muş ê ye.25&nbsp;km ji Muş ê dure.Di 1990 de bu Şaredarî.Şaredarîya Anzar ê ji sê Gundan pêk te, Ji Gundê Dom ê , Palas ê u Anzar ê.Şaredarî di Dema Turgut Özal da Navê Anzar ê girt.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Elîcan

**Elîcan** (ango, * 'Elîcan*; bi tirkî: *Alıcan*) gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Kiravî

**Kiravî** an **Kuravî** an jî **Kûravî** () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Hergift

**Hergift** () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.

Gundê Hêrgêt(bi tirkî Nadaslık ) Gundekî navenda mûşê ve girêdeyîye. Hejmara gund 408 kesin Dûrbûna Gund ji navenda Mûşê re 23&nbsp;km ye.
Kesên gundê Hêrgêt ê zêdetir aboriya wan û pîşeyê wan bi pez û rêncberiya ve ye. kesen gund tevahî nas û pismamê hevdûne.
Ji malên girîng hinek ; Mala Hecî Miho,Mala Hecî Elî , Mala Feqî Emir,Mala Feqî Usiv,Mala Hecî Rizgo, Mala Hemze,Mala Omo ,Mala Elo, Mala Sofî,Mala Şêx Xalit,Mala Xalê Hesen,Mala Kirîvê Welî ....
 Gund de Dibistanek seretî heye.
 Mixtarên Gundê kevin: Yusuf Çay, Hasan Atli , Hasan Kanşiray, Hanifi Yılmaz, Tahir Çay, Remzi Demir, Bayram Tutuk
 Mixtarê Niha: Mehmet Şirin Yılmaz.

Di vî gundî de welatparêzî heye Nijastperezî tuneye .Kes ji Kesî Ne Zêdetîre. Herkes mîna hevduye.
Demek Nû de Bi agahîyên Hêrgêt a rengîn emê we re parve bikin bimînin başî xweşî.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Dom

**Dom** () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Li bakur gundê **Anzar** (), li rojava **Xeybiya** (), li rojhelat jî gundê **Palas** () li başûr jî çemê Mûradê heye.

Li gund gireke dîrokî heye ku di 2018an de bi biryara dewletê ketî bin mafê parastinê.  Gir 15 metro bilind e û bi firehiya sed metroyî de ye. Her çiqas hin cihên gir hatibe xirakirin jî hê li ser piya ye. Li gor neqilkirinên extiyaran berê li ser gir dereke hebû ye lê nihe bermayiyên dêrê ji holê hatî rakirin. Li gorê texmînan ev gir ji dema împaratoriya romayê maye ku bi niyeta xeberşandinê hatiye avakirin. Ev gir di nava deşta Mûşê de ji rojhilat ber bi rojava de rêz bûne. Her wiha li nêzê girê Domê gireke li Xeybiya gireke jî li Komsê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Dêrsim, Mûş

**Dersim** () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Di gundê Dêrsimê de Kurmanc Dimili û Tirk hene. Tirkê li gund ji Navçeya ispîrê girêdayê Erziromê hatine.
Eşirê Kurmanca: Badikî(Gevozî û Araşkî) Elmanî, Qulpî

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Palas

**Palas** () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.

## Navdar

* Hozan Kawa (jdb. 1972), hunermendê kurd

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Goma Seyîd

thumb|300px|rast| Akalan Köyü.
**Goma Seyîd** () bajarekî ku bi ser navçeya Milazgira Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Milazgirê
Qerehesen, Mûş

**Qerehesen** () gundekî bi ser navçeya Mûşê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Milazgirê
Bereşe

thumb|'' Melanocorypha calandra ''

**Bereşe**, **berreşe**, **berşe** (*Melanocorypha calandra*), çûkek ji famîleya titiyan e. Ji tîtiyan cudahiya wan bêtimikiya wan û sêng reşiya wan e, nikulê wan jî qalindtir e. Qama wan bi qeysî 17-20 cm e. 4-5 hêkan dikin. Bi granî xwe bi biziran xwedî dikin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1766an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Fîkar
Kategorî:Tîtî
Balafirgeha Nyaganê

**Balafirgeha Nyaganê** (Rusî: Аэропорт Нягань, *Aeroport Nyagan*) (ICAO: NYA, ICAO: USHN) li 12 km rojhilata bajarê Nyagana Rûsyayê ye. Di sala 1993an da hatiye vekirin. Li aliyê 16/34 ê pîsteke wê heye. Dirêjahiya pîstê 2,532 metre ye. Rûyê pîstê beton e.

Kategorî:Avahî
Kategorî:Balafirgehên Rûsyayê
Sone

**Sone** an jî **sonet** şêweyeke helbestî ye, ku parçeyekî kelepora helbesta lîrîk a Rojava, bi taybetî jî ya Ewropayê ye. Têgeha sonet ji peyva oksîtanî *sonet* û ji peyva bi îtalî *sonneto* peyda bûye, ku her du jî têne wateya "strana biçûk".

Kategorî:Helbest
Balafirgeha Dong Hoiyê

**Balafirgeha Dong Hoiyê** (*Sân bay Đồng Hới*) (IATA:VDH, ICAO:VVDH) li 6 km rojhilata bajarê Đồng Hới (Quang Binh) a Viyetnamê ye. Di sala 1993an da hatiye vekirin. Li aliyê 11/29 ê pîsteke wê heye. Dirêjahiya pîstê 2,400 metre ye. Rûyê pîstê beton e.

Balafirên ku difirin Dong Hoiyê ev in:
* Vietnam Airlines

Ji van bajaran çûn û hatina balafirgehê ev in:
Hanoi, Ho Chi Minh bajar (Saigon)

Kategorî:Balafirgehên Viyetnamê
Balafirgeha Navneteweyî ya Tân Sơn Nhấtê

**Balafirgeha Navneteweyî ya Tân Sơn Nhất** (bi viyetnamî: *Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất*), li 7 km rojhilata bajarê Ho Chi Minh City a Viyetnamê ye. Di sala 1933an da hatîye vekirin. Li aliyê 07/25 ê dû pîstê wê heye. Dirêjahiya pîstê 3,048, 3,800 metreye. Rûyê pîstê bêtone.

Kategorî:Avabûnên 1930î li Viyetnamê
Kategorî:Balafirgehên Viyetnamê
Hanoi

**Hanoi** (bi viyetnamî: *Hà Nội*) paytexta Viyetnamê ye, di heman demê de paytexta herêma Bắc Bộ e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 5an li Viyetnamê
Kategorî:Avabûnên 1010an li Asyayê
Kategorî:Paytextên Asyayê
Kategorî:Viyetnam
Bajarê Ho Chi Minh

**Bajarê Ho Chi Minh** (*Thành phố Hồ Chí Minh*, yan berê *Sài Gòn*) paytexta Viyetnamê ye, di heman demê de paytexta herêma Đông Nam Bộ e. Gorî hijmartina meha çileya sala 2009an 7,1 mîlyon kes lê dijî.

thumb|center|upright=3|Bajarê Ho Chi Minh (dîmen)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1698an li Viyetnamê

Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Zimanê xirwatî

**Zimanê xirwatî** an jî **zimanê kroatî** (bi kroatî: *hrvatski jezik*) yek ji zimanên slavî yên başûr ên malbata zimanên hind û ewropî ye.

Xirwatî zimanekî ku li başûr-rojhilata Ewropayê tê axaftin. Nêzîkî 7 milyon kes vî zimanî diaxivin.

450px

## Dengkirin
Xirwatî li van dewletan zimanê fermî ye:
* Xirwatistan
* Bosniya û Herzegovîna

## Tîpên kroatî
30 + 2 tîpên kroatî hene. Kroatî kanê bi latînî were nivîsandin. Ev tîp bi herfên krîlî li zimanê kroatî hene:

thumb|çep|200px|Kroatî 1300.



## Çavkanî

*

Kategorî:Zimanên Awistiryayê
Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna
Kategorî:Zimanên Îtalyayê
Kategorî:Zimanên Mecaristanê
Kategorî:Zimanên Serbistanê
Kategorî:Zimanên Slovenyayê
Kategorî:Zimanên Xirwatistanê
Andrea Bocelli

**Andrea Bocelli**, (22ê îlonê 1958, Lajatico, Toskana), tenorê îtalî ye.

## Albumên wî
* 1994: *Il Mare Calmo della Sera*.
* 1995: *Bocelli*.
* 1995: *Viaggio Italiano*.
* 1997: *Romanza*.
* 1998: *Aria - the opera album*.
* 1999: *Sogno*.
* 1999: *Sacred Arias*.
* 2000: *Verdi*.
* 2000: *La Bohème*.
* 2000: *Requiem*.
* 2001: *Cieli di Toscana*.
* 2002: *Sentimento*.
* 2003: *Tosca*.
* 2004: *Il Trovatore*.
* 2004: *Andrea*.
* 2005: *Werther*.
* 2006: *Amore*.
* 2006: *Pagliacci*.
* 2007: *Cavalleria Rusticana*.
* 2007: *The Best of Andrea Bocelli: Vivere*.
* 2008: *Carmen*.
* 2008: *Incanto*.
* 2009: *My Christmas*.
* 2010: *Andrea Chénier*.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya Andrea Bocelli

Kategorî:Hunermendên îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Tenorên îtalî
Hingirvan

**Hingirvan** () gundekî bi ser navçeya Tîla Mûşê ve ye.

## Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya gundê Hingirvan 66 kes e

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tîlê
Vartinîs, Tîl

**Vartinîs** (), bajarokekî bi ser navçeya Tîla Mûşê ve ye. Bajarok 30 kîlomêtre dûrî navenda navçeya Tîlê û 46 kîlomêtre dûrî navenda bajarê Mûşê ye.

## Dîrok
Heta sala 1998an de Vartinîs gund bû. Di 30ê mijdara sala 1989an de bi wergirtina statuya şaredariyê Vartinîs bûye bajarok.

## Gelhenasî

## Rêveberî

### Şaredarên bajarokê

## Çavkanî

Kategorî:Bajarokên Tîlê
Orûman

**Orûman** yan jî **Uriman**, () gundekî ku bi ser navçeya Tîla Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Tîlê
Kelereş

**Kelereş** an jî **Kela Reş**  () bajarekî ku bi ser navçeya Tîla Mûşê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tîlê
Azaqpûr

**Azaqpûr** yan jî **Azaxpur**, () gundekî ku bi ser navçeya Tîla Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Tîlê
Seluh

**Seluh** (wek *Selluh* jî tê nivîsandin; bi tirkî: *Gürece*) gundekî ku bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.

Kategorî:Gundên Xîzanê
Xoros

**Xoros** an jî **Xoroz** () gundekî ku bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xîzanê
Xayda

**Xayda** (ango, *X¨ayda*) gundekî ku bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.

Kategorî:Gundên Xîzanê
Pisyan

**Pisyan** () gundekî ku bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye. Navê gund dibe ku ji yê eşîra Besyan hatibe afirandin.

Kategorî:Gundên Xîzanê
Hêşet

**Hêşet** () bajarokekî geliyê Axkîsê ye ku bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xîzanê
Gola Ayxîrê

**Gola Ayxîrê** (ango **Gola Ayẍîrê**; ), gundekî ku bi ser navçeya Elcewaza Bidlîsê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Elcewazê
Xasgundirûk

**Xasgundirûk** () gundekî ku bi ser navçeya Elcewaza Bidlîsê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Elcewazê
Cihangir

**Cihangir** (), gundekî ku bi ser navçeya Elcewaza Bidlîsê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Elcewazê
Norşîn, Elcewaz

**Norşîn** (; ) gundekî ku bi ser navçeya Elcewaza Bidlîsê ve ye. Eşîrên sereke Ezoyî, Bekirî, Xeloyî, pir kêm be jî Meloxlî hene.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Elcewazê
Tavo

**Tavo** () gundekî li ser girêdana navçeya Zêtka (Elajgirê) ye.

## Gelhenasî

## Galerî

Wêne:Tavo2.jpg|Dîmeneke mizgeftê gundê Tavo
Wêne:Tavo 3.jpg|Dîmenek ji nav gundê Tavo(Quleteyn)


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Xidirdodîk

**Xidirdodik** () gundekî li ser girêdana navçeya Xamûra Agiriyê ve ye.

Kategorî:Gundên Xamûrê
Şamya

**Şamya** an jî **Şamiyan** () gundekî li ser girêdana navçeya Zêtka ye.

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Pîrebada

**Pîrebada** (bi tirkî: Pirabat) gûndeki li ser navçeya Zêtka ye. Gund 14 km yê durê Zêtka ye.

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Remikan

**Remikan** an jî **Remika** (), gundekî li ser girêdana navçeya Zêtka (Elajgir) ye.

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Yarimce

**Yarimce** () gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.

## Mijarên têkildar
* Yarimce

Kategorî:Gundên Erzîromê (navend)
Kercenqos

**Kercenqos** an **Kircinqos**  () gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.

Kategorî:Gundên Erzîromê (navend)
Avxarik

**Avxarik** () gundeki li ser navçeya Zêtka ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Keledert

**Keledort**, an jî **Kelewurt**, (, , ) gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erzîromê (navend)
Tizgî

**Tîzgî** an jî **Tîzgê**  (, ) gundekî bi ser navçeya Hesenqelaya Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hesenqelayê
Başwêran

**Başwêran** () gundekî bi ser navçeya Hesenqelaya Erzîromê ve ye.

Kategorî:Gundên Hesenqelayê
Izîrmik

**Izîrmik** an jî **Ezîrmik**  () gundekî bi ser navçeya Hesenqeyaya Erzîromê ve ye.

Kategorî:Gundên Hesenqelayê