open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lee Seo Jin

thumb|rast|Eric Nam, Lee Seo Jin
**Lee Seo Jin** (bi alfabeya koreyî (hangulî): 이서진), di 30ê kanûna paşîn a 1971an de li bajarê Seoulê, Koreya Başûr hatiye dinê, ekterekî Koreya Başûr e. Ewî bi karê xwe yê aktoriyê di sala 1999an de dest pê kir. Ewî peywendiyeke evînî digel Kim Jung Eunê hebî. Ew peywendî li kanûna paşîn a 2007ê dest pê kir û li 29ê çiriya pêşîn a 2008ê bi dumahîk hat. Ew gelek bi nav û deng e bi drama Yi San, ew dramaye li gelek welatan dubilaj kiriye û yek ji wan welatan welatê Kurdistanê dublaj kirbî bi zaravê soranî.

## Filmên wî
### Karên [[televîzyon]]ê

## Girêdanên derve
* Malpera Lee Seo Jin

Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Koreyî
Kategorî:Mirovên zindî
Los Angeles Times

thumb|Logoya Los Angeles Times'ê
**Los Angeles Times** rojnameya pirr-firoş a amerîkî ya li Los Angeles, Kalîforniya û rojavayê DYA'yê tê firotin e. Rojname her roj diderkeve û hejmara pêşîn di 4'ê berfanbara 1881'ê de derket. Li DYA'yê di rêza rojnameyên herî tên belavkirin de ya çarem e.
Di destpêkê de rêveberên wê Nathan Cole Jr. û Thomas Gardiner bûn. Di sala 1882'an de Harrison Gray Otis bû edîtorê rojnameyê. Bi vê re pêşketineke aborî di rojnameya Times'ê de çêbû.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên amerîkî
Victorious

thumb|Wêneyekî konserê ji beşeke rêzefîlmê
**Victorious** navê rêzefîlmekî sîtkomî yê amerîkî ye ku ji aliyê Dan Schneider ve ji bo televizyona Nickelodeon hatiye çêkirin. Derhênerê wê Steve Hoefer e. Çîroka sîtkomê di derbarê stranbêja bi navê *Tori Vega* ya ciwan de ye ku ew tevlî pêşbirkeke *Lîseya Hollywood Arts* dibe. Ev lîse ji bo xwendekarên pirr jêhatî ye. Rêzefîlmê sîtkomî di 27'ê adara 2010'an de destpê kir.

## Lîstikvanên rêzefîlmê
* Victoria Justice bi navê Tori Vega
* Leon Thomas III bi navê Andre Harris
* Matt Bennett bi navê Robbie Shapiro
* Elizabeth Gillies bi navê Jade West
* Ariana Grande bi navê Cat Valentine
* Avan Jogia bi navê Beck Oliver
* Daniella Monet bi navê Trina Vega
* Jake Farrow dengê Rex Powers (navê wî derbas nabe)

## Beşên rêzefîlmê



Beşên taybet ên bi hevdu re hatine weşandin:

## Çavkanî
* Wîkîpediya ya bi zimanê îngilîzî *(guhertina dawî :27'ê sermawezê 2011)*

Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî
Îsmet Elçî

**Îsmet Elçî** *(nav bi tîpên tirkî: İsmet Elçi)* (jdb.  li parêzgeha Mûş) nivîskar û derhênerekî Kurd ye.

## Jiyan
Elçî sala 1979ê bi tevî malbata xwe diçe Almanyayê. Karkeriyê dike. Piştre bala xwe beride şano û kînoyê (sînema). Sala 1986ê yekemîn kurtefîlma dertîne, "Qismet".

## Berhem
* *Sinan ohne Land - Sînanê bêwelat*, Berlîn 1988
* *Gesetz des Schweigens - Zagona bêdengan*, Berlîn 1990
* *Cemile oder Das Märchen von der Hoffnung - Cemîle yan çîroka hêviyê*, Berlîn 1991
* *Die verwundeten Kinder des Zarathustra - Zarokên birîndar ên Zerdeşt*, Berîin 1997
* *Der rosarote Fahrstuhl - Asansora helesor, pembe*, Berlîn 2007

## Derhênerî

* Kismet, Kismet - Qismet, qismet(1986)
* Dügün - die Heirat - marîbûn (zewac) (1992)
* Cemile oder Das Märchen von der Hoffnung - Cemîle yan çîroka hêviyê (1996)

## Xelat

* Civis-Medienpreis 1989
* Adelbert-von-Chamisso-Preis|Adelbert-von-Chamisso-Förderpreis 1993

## Girêdanên derve
* http://www.soehnlin.de/elci.htm 
* http://www.verlag-hans-schiler.de/index.php?title=Ismet+Elci+Der+rosarote+Fahrstuhl&art_no=B0188 

Kategorî:Derhêner
Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Nivîskarên tirk
Emîr Hesenpûr

**Emîr Hesenpûr** (li cîhana rojavayî **Amir Hassanpour**) (jdb. 10ê tebaxa 1943an, Mehabad - m. 24ê hezîrana 2017an, Toronto, Kanada) rewşenbîr û zimannasê kurd ê rojhilata Kurdistanê bû. Sala 1964an ji zanîngeha Tehranê dîplomaya pisporiya zimanê îngilîzî wergirtiye. Bi xwe jî di nava salên 1965-1966an de dersdarî kiriye.Sala 1968 dest bi pewerdeya lîguîstîkê dike û mastera xwe sala 1970yî bi dawî dike. Perwerdeya doktorayê jî sala 1972an diqedîne. Diçe zanîgeha Illinois a DYAyê, li ser komunîkasyonê ders digire. Sala 1989ê de payeya profesoriyê bi xebata xwe ya li ser zimanê kurdî digire: ("The language factor in national development: The standardization of the Kurdish language, 1918-1985").

Ji sala 1986an ve li Kanadayê dijî û di zanîgehên cuda de dersan dide. Bi taybetî li ser mediyan, nakokî û demokrasiya neteweperweriyê, nîjadkujî û tevgerên civakî, nakokiyên etnîkî lêkolîn kiriye.

Ew bi Şehrazad Mocab, (Shahrzad Mojab) re marî bû (zewiciye).

Profesor Emîr Hesenpûr di 24ê xizîrana 2017an de li Torontoyê (Kanada) çû ber dilovaniya Xwedê.

## Berhem

* *Nationalism and Language in Kurdistan 1918-1985*, Mellen Research University Press, San Francisco 1992.
* *Witûwêjêk sebaret be zimanewanî w edebî Kurdewarî (hevpeyvînek li ser lînguîstîk û wêjeya kurdî)*, weşan de Gzing Journal Nr.1, Schweden 1993.
* *The Nationalist Movements in Azarbaijan and Kurdistan, 1941-1946*, erschienen in A Century of Revolution, editiert von John Foran, Univ. of Minnesota Press, Minneapolis 1994.
* *The Creation of Kurdish Media Culture in Kurdish Culture and Identity*, editiert von Philip Kreyenbroek und Christine Allison, Zed Books, 1996.
* *The Politics of A-political Linguistics: Linguists and Linguicide*, erschienen in Rights to Language: equity, power, and education, editiert von Robert Phillipson, 2000.
* *The Making of Kurdish Identity: Pre-20th Century Historical and Literary Discourses*, erschienen in Essays on the Origins of Kurdish Nationalism, editiert von Abbas Vali, Mazda Publishers, 2003.

## Girêdanên derve

* Jînenîgariya Dr. Amir Hassanpour  (îngilîzî)

Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Kesên ji Mehabadê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 2017
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Leonardo DiCaprio

**Leonardo Wilhelm DiCaprio** (di 11'ê sermawezê 1974'an li bajarê Los Angeles, California ji dayîk bûye) aktorekî amerîkan e. Gelek xelatên mezin bi destve anîne, wek: Baştirîn Aktorê Xelata Gerdûna Zêrîn li filmê The Aviator ya sala 2004'an û beşdarî di van hemiyan de kiriye: Xelata Oscarê, Screen Actors Guild, British Academy Of Film And Television Arts.
Ewî li sala 1989'an dest bi kar kir û hê jî berdewam dike.

## Destpêka Jiyanê
DiCaprio zaroke êkane li Los Angeles, Kalîforniya dest bi jiyanê kir. Dayika wî ya li Almanya xwedê dayî Irmelin (neé Indenbirken), sekretera parêzeran bî, û bavê wî George DiCaprio çêkerê kovarên komêdî bî. Dayika wî ew bi navê Leonardo Da Vinci rakir, bes Leonardo 1 sal bo dema dayîka wî û babê wî ji hev veqetiyan, bes ew pitir digel dayika xwe bû.

## Fîlmografî

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Mirovên zindî
Ferhad Brahîm Seyder

**Ferhad Brahîm Seyder**, **Ferhad İbrahim**; * Di sala 1950 de li Amûdê jî dayik bû ye, siyasetmedarekî alman ê bi eslê xwe Kurd e.

Li zanîngeha Freien Universität Berlin xwendiye û sala 1983 bidawî kiriye.

Di nava salên 1987 heya 2000 de li heman zanîngehê wekî asîstan profesor kar kiriye. Li zanîngeha Universität Erfurt di sala 2000 heya 2002 de wekî doçent xebitiye. Di sala 2004 heya 2010 de li Urdun Ammanê dersdarî kiriye.

## Berhem

* *Religion, Staat und Politik im Vorderen Orient. - Ol, dewlet û polîtîka li Asyaya nêzîk* Bi tevî Amr Hamzawy (2003)
* (Weşan.), Islam und Islamismus in der Gegenwart - Îslam û îslamîzm di rastiya xwe de (2002)
* *Der Friedensprozess im Nahen Osten. Eine Revision. - Prosesa aşitiyê li rojhilata navîn. Revîzyonek* wekî weşanger bi tevî Abraham Ashkenasi (2001)
* *The Kurdish Conflict in Turkey. - Kêşeya kurd li Tirkiyeyê* Bi tevî Gülistan Gürbey (2000)
* * Probleme der Zivilgesellschaft im Vorderen Orient.* Als Herausgeber gemeinsam mit Heidi Wedel (1995)
* *Konfessionalismus und Politik in der arabischen Welt. Die Schiiten im Irak.* (1997)
* *Versöhnung im Verzug.* Gemeinsam mit Sabine Hofman (1996)

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya Ferhad Ibrahim 
* Ferhad Ibrahim di rojnameya Le Monde diplomatique kurdî de

Kategorî:Alman
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Kurd
Kategorî:Siyasetzan
Kurdîzm (zimannasî)

**Kurdîzm** ji jêgirtiyên kurdî di zimanên beyanî de re tên gotin. Gelek peyvên kurdî ketine zimanên gelên cîran û kurdistanî (romî, aramî, ermenî).

## Mînak
### Wergirtinên di tirkî (romikî) de

### Wergirtinên di zimanên din de

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Dengir Mir Mehmet Fırat

**Dengîr Mîr Mehmed Fêrat**, an bi navê fermî yê romî **Dengir Mir Mehmet Fırat** (jdb. 8ê tebaxa 1943an li Kolîk, Semsûrê, Bakurê Kurdistanê - m. 11ê tîrmeha 2019an, li Enqereyê, Tirkiye), siyasetmedarekî kurd bû ê ku di parlamentera Tirkiyeyê de kar kiriye. Cara dawiyê, cihgiriya serokwezîrê tirk, Recep Tayyip Erdoğan kiriye.

Di zanîngeha Enqereyê de perwerdehi dadê dîtiye. Parêzerî, cotkarî, bazirganî kiriye. Yek ji damezîrênerên AKP. Di hilbijartinan de 3 caran wekî parlamenterê parêzgeha Adiyemanê bo meclîsa tirkan hatiye hilbijartin. Marî Zozan bûye (zewiciye), du zarokên wî hene.

## Paşnava wan jî kirin Fêrat
Dewleta Romê piştî zagona paşnavan, paşnave ku daye malbata Şêx Seîd, dide malbata Dengir Mîr Mihemed jî. Di rastiyê de eqrebatiya wan nîne û carnan şaşî derdikevin.

Bapîrê wî Hecî Bedir Axa Parlamentera Meledî û Qersê kiriye. Apê wî Hüseyin Fehmi Fırat û xalê wî M. Sırrı Turanlı jî parlamenterî û senatorî kirine. Sala 2000î li ser navê Fazilet Partisi dibe berendamê serokkomariyê.

## Rexne li AKPê dike tê safkirin
Di hilbijartinên giştî yên 2011ê de Erdogan gelek siyasetmedarên bi eslê xwe kurd in ên AKPyê, taswiye dike, ku yek ji wan jî Dengir Mîr Mihemed e. AKP xwe ji sozên dabû vedikişîne, xwe dide statûkoparêzî, neteweperweriyê. Dengir Mîr Mihemed jî viya rexne dike û tîne ziman. Erdogan wî ji cihgiriya serokwezîriyê digire.

## Mirina wî
Dengir Mîr Mihemed Fêrat di 11ê tîrmeha 2019an de li Enqereyê ji ber nexweşiya penceşêra kezebê çû ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Agahiyên li ser Dengir Mir Mehmet Fırat, malpera meclîsa tirkan TBMMê 
* Agahî li ser Dengir Mir Mehmet Fırat, ji malpera fermî ya AKPê 

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Kesên ji Kolikê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2019
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Hesenê Eskerî

thumb|Mizgefta Hesenê Eskerî
**Hesenê Eskerî** an jî **Hasan ibn ‘Alī ibn Muhammad** (6ê kanûna pêşîn 864 - 1ê kanûna paşîn 874) îmamê şia yê yazdehem ê ku ji malbata Ehlê Beyt e. Li bajarê Medîne ji dayik bûye. Navê bavê wî Eliyê Hadî ye. Dema bavê wî di 1ê tîrmeha 868an de tê kuştin, ew bi temenê xwe yê 22 sal dibe îmamê yazdehê. Lê piştî vê bi şeş salan di dema hikûmdariya xelîfeyê Ebasî El-Mutemîd de tê kuştin û li bajarê Samarrayê tê veşartin.

## Çavkanî

Kategorî:Ehlê Beyt
Kategorî:Jidayikbûn 864
Kategorî:Jidayikbûn 840î
Kategorî:Mirin 874
Kategorî:Şiîtî
Biroyê Heskî Têlî

**Biroyê Heskî Têlî**, **Brahîm Paşayê pêşawa**, **Pilingê Celaliyan**, **Kirrê Celaliyan**, **Heskîzade Brahîm**, **Biro**, **Biroyê Çargurçik** (jdb. ? - m.  li Kaniya Reş a Çaldiranê, rojhilatê Kurdistanê) yek ji siyasetmedar, şervan û fermandarên doza azadiyê ya kurdan bû. Ji êla Celaliyan e. Di dîroka nêzîk a kurdan de wekî lehengekî cihê xwe girtiye.

## Jiyan
Kurê *Hesk* û *Têliyê* ye. Di Şerê cîhanê yê I de li dijî dagirkirina rûsan têdikoşe. Dema şer bidawî dibe li Bazîdê dijî û bo debara malbata xwe bazirganiyê dike. Heya dawiya jiyana xwe bi rizgarkirina Kurdistanê û azadiya kurdan ve mijûl dibe.

## Serhildan
Dema Şêx Seîd serî hildide, Biro jî tevlî dibe (1925). Bi têkçûna serhildanê re xwe dispêre Çiyayê Agiriyê. Êlên Hesenan û Celaliyan ji bo serhildana nû birêxistin dike. Yekemîn serhildana Agiriyê lidardixe (16ê gulanê heya ). Li dijî henga 28. a Romê (Tirkiye) şereke mezin lidardixe. Şer û fermandariya wê di nava kurdan de gelek deng vedide, li ser navê wî gelek stran tên çêkirin.

Bi alikariya Îran, YKSS, Brîtanyayê serhildana Agiriyê têk diçe. Bi hezaran pêşmergeyên kurd ji bo ji nû ve xwe amade bikin, derbasê rojhilatê Kurdistanê dibin. Li rojhilatê jî şer gurr dibe.

Di  de kurd ji nû ve serhildanekê dikin ku Xoybûnê jî alîkarî dida. Xoybûn Îhsan Nûrî Paşa dişîne cem Biro bo alîkarî û serokatiyê. Pêşmergeyên Kurd Komara Agiriyê dadimezirînin. Brahîm Paşa dibe serokwezîr.

Lawên Biro Heskî Têlî, Emer, Dawûd, Êlhamî û birayên wî Ehmed û Eyûb jî di nava pêşmergeyan de ne. Şerên giran rûdidin. Carelê din Îran, YKSS û Brîtanya li cem Tirkiyeyê cih digirin. Diya Biro, Têlî Xanima Agiriyê, birayên wî, zarokên wî şehîd dikevin. Serhildan têk diçe. Biro xwe dispêre nav kurdên rojhilatê.

Li wir bi alîkariya kurdên rojhilatê li devedora Makoyê, sala 1931ê de li dijî artêşa Îranê şerên gerîlayî û carnan jî sengerî lidardixin. Pêşmergeyên kurd fermandarê artêşa Îranê Kelb Elîxan Nexşîwan dikujin. Ji kurdan pirranî sîvîl, jin û zarokên xwe ji komkujiyên Tirkiyeyê filitandibûn û dixwestin xwe bispêrin kurdên rojhilatê, gelek kes jiyana xwe jidest didin. Li gel Ferzende Beg, Biro jî şehîd dikeve.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê
Kategorî:Kesên ji Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Kuştiyên cengê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1931
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Kategorî:Serhildanên Agiriyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Hejar

**Ebdurehman Şerefkendî** an jî **Mamoste Hejar** (jdb. 1920 li Mehabad, Rojhilata Kurdistanê - m. 22ê sibatê 1990 li Kerec, Îran), nivîskar û helbestvan û wergerekî kurd bû. Hejar Mem û Zîn û Şerefname û Quranê jî wergerandine zimanê kurdî.

Di zaroktiyê de wî dişînin perwerdeya olî. Di 17 saliya xwe de dawî dide vê perwerdeyê lewra bavê wî dimire. Sala 1940ê dest bi nivîsandina helbestên kurdî dike.

Tevlî şoreşa Mahabadê û xebatên komarê dibe. Piştî hilweşîna Komara Mehabadê dibe penaber. 30 salan li welatên cuda dijî. Tevlî refên Mele Mistefa Barzanî jî dibe. Sala 1975ê vedigere Rojhilatê Kurdistanê.

## Berhem
* Alekok
* Wergêra Mem û Zîn bi soranî
* Wergera Şerefnameyê bo kurdî
* Dîwana helbestan bo Kurdistan
* Çarînekanî Xeyam
* Henbane Borîne (Ferhenga Kurdî-Farisî)
* Wergêra Qur'anê bi Kurdî
* Wergêra pirtûka bijîşkî ya Ibn Sîna ji erebî bo farisî
* Şerha Dîwana Melayê Cizîrî
* Sifra bê biraneve (Wergera *One and Zeroes without end* ji Elî Şerîatî)
* Çêştî Micêvir (Xwejînenîgarî)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1920
Kategorî:Jidayikbûn 1921
Kategorî:Kesên ji Mehabadê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1990
Kategorî:Mirin 1991
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Kategorî:Wergêrên kurd
Elî Latîf

**Elî Latîf** (jdb.  li Silêmanî, Başûrê Kurdistanê; m.  li Darmstadt, Almanya) wênesaz û werzîşkarekî navdar ê kurd bû.

## Jiyan
Di pênc saliya xwe de dest bi wênesaziyê dike. Gelek pêşangehên wê li muzeya Bexda, Silêmanî hatine lidarxistin. Herwiha li Japon, Fransa, Almanya, Tirkiye, Romanya. Îtalya, Poland, Holand, Kanadayê jî pêşangeh lidarxistiye.

Li Îraqê radîkalên îslamîstan gef lê dixwarine. Herwiha ji aliyê sazûmaniya Beasiyan ve pêkutî lêdihatine kirin. Ew mecbûr maye, derkeve Ewropayê û sala 1994ê li Almanyayê dibe penaber.

## Hin ji pêşangehên wê
* 1983 Muzeya Silêmaniyê
* 1987 Muzeya neteweyî ya hunera nûjen a Bexdayê
* 1992 Muzeya Silêmaniyê
* 1995 Dibistana bilind a teknîkî, Darmstadt
* 2000 Şanoya dewletê ya Darmstadt
* 2002 	"Darmstadt - Die Stadt - Die Kunst - Die Menschen", Pro Regio Galerie, Darmstadt

## Malper
* Malper bi jînenîgarî 
* www.kurdishaspect.com 
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2009
Kategorî:Wênesazên kurd
Emîrxan Lepzêrîn

**Mîr Lepzêrîn**, **Mîrxan Lepzêrîn**, **Emîrxan Lepzêrîn**, yek jî mîrên kurd ên sedsala 17. bû. Navê tê wateya *"mîrê dest û lepên wî bizêr in".*

Li rojhilatê Kurdistanê, li devedora Gola Urmiyêyê desthilatdarî dikir. Mezinê êla Biradost bû. Kela Dimdimê bidest dixe, ji bo şahên Îranê dibe xetereyeke mezin. Şah Ebbasê I. êrîş dibe ser mîr û şerên mezin derdikevin (1606 heya 1610). Gelek kurd tên kujtin, gelek jî sirgûnê Xoresanê dikin.

Şahê Îranê bi têkçûna Mîr Lepzêrîn re, hin berên tirkan tîne li rojhilatê Kurdistanê bicih dike. Gelek gund, bajarên Kurdistanê yên îro bi azerî diaxivin, wê demê hatine bicihkirin. Êla Mukriyan jî ji Mahabadê tê sirgûnkirin, li şûna wan jî tirk tên bicihkirin.

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 16an
Kategorî:Kurdên sedsala 17an
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1610
Kategorî:Mîrên kurd
Kelb Elîxan Nexşîwan

**Kelb Elîxan Nexşîwan** (jdb. 1891 li Naxçivan - m. 1931, li rojhilatê Kurdistanê), serfermandarê duyemîn artêşa Îranê ya li di serhildana Agiriyê de li dijî pêşmergeyên kurd têkoşiyaye bû. Fermandarê yekê jî *Mihemed Elîxan* bûye. Kelb Elîxan Nexşîwan ji aliyê pêşmergeyên kurd ve hatiye kujtin.

Di nava hêzên kurd ên di bin fermandariya Ferzende Beg, Biroyê Heskî Têlî, Îhsan Nûrî Paşa ûêd de şer dikirin û artêşa Îranê de li rojhilatê Kurdistanê sala 1931'ê bihevçûnên mezin lidardikevin.

## Di stranên dengbêjiyê de

## Çavkanî

## Nîşe

Kategorî:Jidayikbûn 1891
Kategorî:Leşkerên Îranê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1931
Kategorî:Serhildanên Agiriyê
Mahsun Kırmızıgül

**Mahsun Kırmızıgül** (jdb. 26 adar 1968, li Amedê, bi navê **Abdullah Bazencir**), stranbêj, aktor û derhênerekî bi eslê xwe kurdê zaza ye.

## Jiyan

Diya Kirmizigul di 18 saliya xwe de, bi tevî sê lawan bî dimîne. Mehsun ji marîbûna (zewiciye) wê ya duyem e. Bavê Masun ji parêzgeha Çewlîgê ye. Hêj Mehsun ne bûye, dê û bavên wî hev û du berdidin. Mehsun di zikê diya xwe de tê Amedê. Mehsun cara yekem di 6 saliya xwe de bavê xwe dibîne. Birayê wî Mehmûd di 21 saliya xwe de bi pêgirtina elektrîkê jiyana xwe ji dest dide.

Di Sala 1983 an de li Amedê tevlî pêşbaziyeke muzîkê dibe û bi ser dikeve û jiyana wî ya muzîkê jî wiha dest pê dike. Di kampanyaya lincê ya li dijî Ahmet Kaya de, tê gotin wî jî cihgirtiye. Hin kes îdîa dikin ku ew jî di dizî û bişavtin kir. Di muzîka tirki de peywirdar e.

Di fîlmên xwe de, kurdan biçûk nîşandide, bayê arabeskê gurr dike. Albuma wî ya serek bi navê *Yıkılmadım* derket.

### Fîlm
* Yaşamak Haram Oldu - Jiyan li min herimî (1987)
* Hemşerim - Hevbajarê min (1996)
* Zalim - Sîtemkar (2003)
* Aska sürgün - Nefî bo evînê (2005)
* Beyaz Melek - Firîşteya spî (2007)
* Güneşi Gördüm – Min roj dît (2009)
* Pênc minare li New Yorkê (2010)
* Hayat Devam Ediyor - Jiyan didome (2012)

## Dîskografî
### Album
* Terkedildim - Hatim terikandin
* Paylaşamam - Nikarim parve bikim
* Alem Buysa Kral Sensin (1994) - Cîhan ev be tû yî key
* 12'den Vuracağım (1995) - Dê di 12an de lêbidim
* Sevdalıyım / Hemşerim (1996) - Evîndar im/Hevbajariyê min
* Nostalji - Nostaljî(1997)
* Yıkılmadım - Neketim (1998)
* Yoruldum - Westiyam (2000)
* Bir Demet Kirmizigül - Baqek gulasor
* Yüzyılın Türküleri (2002) - Stranên sedsalê
* Sarı Sarı / Başroldeyim (2004) - Zera zer/Serek rolê de me
* Dinle (2006) - Guh bide

### Single
* İnsan Hakları - Mafê mirovan (1995)
* Ülkem Ağlar - Welatê min digirî (2001)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî
* Malpera navneteweyî 
* Malpera farisî 

Kategorî:Aktorên kurd
Kategorî:Derhênerên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Mely Kiyak

**Mely Kiyak** (jdb. 1976 li Sulingen) nivîskar, rojnamevana serbixwe û moderatora televîzyonê ya alman e. Bi eslê xwe kurd e.

## Jiyan
Malbata wê ji Kurdistanê çûye. Li Leipzigê di enstîtuya wêjeyê de perwerde dîtiye. Wekî rojnamevan ji bo Mitteldeutschen Rundfunk û Leipziger Volkszeitungê xebitiye.

Ji sala 2005ê ve wekî nivîskar û rojnamevana serbixwe li Berlînê dixebite. Bi medya û înstîtusyonên wekî Frankfurter Rundschau, Berliner Zeitung, DIE ZEIT, Das Magazin, Dummy, Bundeszentrale für politische Bildung, Weqfa Friedrich Ebert û Enstîtuya Goethe re têkildar e.

## Girêdanên derve
* Deutsche sollten zu ihrer Nationalkultur stehen (Kiyaks Rede auf der internationalen Tagung des Goethe-Instituts; In: *Die Welt* vom 25.04.2008) (almanî)

Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Jin
Kategorî:Kurdên Almanyayê
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kategorî:Rojnamevanên alman
Total Nonstop Action Wrestling

**Total Nonstop Action Wrestling (TNA) ** kompaniyeke Gemşa profesyonel'e, di 2002'an de bi destê Jeff Jarrett û Jerry Jarrettî hate damezirandin. TNA li ser televîzyonê û înternetê hate pexiş kirin, vêga şovek bi navê Impact Wrestling tê nîşandan li ser kanala Spike, vêga Dixie Carter serokê kompaniyê ye.

Bajarê herî serekî yê vê kompaniyê Naşvîl, Tênêsî ye. Di pêşî de navê kompaniyê NWA Total Nonstop Action bû, ji ber ku li wî serdemî TNA beşek bî ji National Wrestling Alliance (NWA). Li sala 2004'an TNA bû yekem kompaniya Gemşa profesyonel bo derxistina baştirîn *ring* anku gorepanê. Gorepana normal a gemşa profesyonel 4 qolaç hene, bes li wê salê TNA kirin 6 û vêga carek din guhartiye bo 4. TNA pitir li 120 welatan tê pexişkirin û temaşekirin.

Kategorî:Gemşa profesyonel
Muzaffer Ayata

**Muzaffer Ayata** (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1956an, gundê Têzxerabê, Sêwreg, parêzgeha Rihayê, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û berpirsekî sereke yê Partiya Karkerên Kurdistanê ye.

## Jînenîgarî
Li gorî gotinên wî, Muzaffer Ayata zaroktiya xwe ya bextewar li gundewarên bakurê Kurdistanê derbas kiriye. Di pênc saliya xwe de li navçeya Sêwregê dibistana seretayî dixwîne. Li wir ji hevalan fêrî tirkî û kurdiya zazakî bûye. Ayata paşê dibistana navîn û lîseyê diqedîne û ji bo xwendinê xwe li Enqereyê qeyd dike. Li wir wî bi Abdullah Öcalan re, ku wî wek "rêberekî xwezayî" didît, hevalî kir. Di sala 1978an de di sala sêyem a xwendina xwe de, ku saleke aloziya navxweyî ya siyasî û nakokiyên tund bû, dev ji xwendina xwe berda û wergeriya Kurdistanê.

Di 17ê adara 1980an de Ayata hat girtin û mehekê di bin çavan de rastî îşkenceya giran hat. Dûvre ji bo binçavkirina wî sewqî Amedê bê kirin. Bi taybetî di pirtûka xwe ya bi navê “*Tarihe ateşten bir sayfa: Diyarbakır zindanı*” ku ji aliyê weşanxaneya PKKê ve hatiye çapkirin de şert û mercên girtîgehê yên rojên destpêkê weke barbarî û îşkence bi nav dike.

Rûniştina doza wî ya li Dadgeha Cezayê Giran a Amedê di nîsana 1981an de dest pê kir û di sala 1982 an 1983an de bi cezayê darvekirinê qediya. Biryara sala 1986an di danişîna îtîrazê ya otomatîk a li Yargitayê de hat erêkirin. Ceza wê heta sala 1990an bê înfazkirin û bibe 40 sal cezayê girtîgehê.

Ayata di 45 saliya xwe de, piştî ku zêdetirî 20 salan di girtîgehê de ma, ji girtîgehê derdikeve. Di sala 2002an de tevlî Partiya Demokrasiya Gel dibe û di sala 2002an de ji Tirkiyeyê derdikeve û diçe Almanyayê, ji ber ku cezayê mayî di bin xetereyê de ye. Serlêdana Ayata ya penaberiyê tê redkirin. Ew toleransê distîne.

Ayata li Almanyayê bi hinceta ku di nava PKKê de pêşeng e hat sûcdarkirin û di nîsana 2008an de 3 sal û 6 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn. Tirkiye daxwaza radestkirina wî dike. Ayata di çiriya pêşîn a 2009an de ji girtîgehê derket.

## Pirtûk
* Savunmam. Hak ve Adaletten vazgecmeyecegim. - Berevaniya min. Dê dev ji maf û dadê bernedim Neuss 2009
* Tarihe ateşten bir sayfa: Diyarbakır zindanı. - Ji dîrokê re peleke agirî: Zîndana Amedê 1999

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Xalis Begê Sipkî

[thumb|Fermandarên kurd di serhildana Agiriyê de. Ji rastê: Xalis Begê Sipkî, [Îhsan Nûrî Paşa, Ferzende Beg]]
 
**Xalis Begê Sipkî** (bi fermî: *Halis Öztürk*, jdb. 1899 li Dutax, Bakurê Kurdistanê - m. ) yek ji pêşmergeyên sereke yên serhildana Agiriyê bû.

Dewleta Romê (Tirkiye) ji bo heqaretkirinê paşnava *Öztürk* ("tirkê xas") dide malbata wî. Piştî şikestina serhildanê û komkujiya Geliyê Zîlanê, dikeve siyasetê.

## Jiyan
Bavê wî Abdulmecîd Begê Sipkî fermandarekî Hemîdiye (*Hamidiye Alaylari*) yên ku osmaniyan li dijî Îranê avakiribûn bû. Yek ji giregirên serhildana Agiriyê û Komara Agiriyê bû. Li ser navê komara kurd, bi dewleta Tirkiyeyê re ketiye hevdîtinan.

Bi alîkariya Îran, YKSS û Brîtanyayê serhildana Agiriyê têk diçe. Xalis Beg dîl tê girtin lê ji destê tirkan difilite diçe Rojhilatê Kurdistanê.

## Dewleta Romê efûyê dertîne û vedixwîne
Wê demê siyaseta dewletê ew bû ku hinekê bi nermî têkiliyan bi beg û axayên Kurdistanê re dayne, wan li Kurdistanê bike desteser û bi destê wan jî kurdan kontrol bike. Gelek axayên kurdan ketin vê têkiliyê.

Demokrat Parti (DP) ya ku hinekê li dijî partiya Mustafa Kemal Atatürk CHP bû, bi zanîn an nezanîn bûbû navenda demokratan. Kê ji sazûmaniya kemalîst ne memnûn bû, xwe dispart Demokrat Partiyê. Xalis Beg jî sê caran wekî parlamenterê DPyê di meclîsa tirkan de cih digire.

## Bi tirkî nizane
Xalis Beg baş bi tirkî nedizanî û nedixwest jî. Ji ber wê pirr tevlî siyaseta navxweyî tirkan nedibû. Li derfetên biçûk digeriya ku bi wan alîkariya kurdan bike, birînên wan bikewîne.

Di  de leşker tên ser text. Wekî tevayiya giregirên DPyê, Xalis Beg jî digirin, didarizînin. Di darizandinan de ji ber ku ew nikare bi tirkî derdê xwe bêje, herçendî zimanê kurdî qedexe bû jî, dadger îfadeyên wî bi alîkariya wergerekî digire. Dadgeh 10 salan lê ceza dibirre.

Mirovekî pirr zîrek û henekhez bûye. Hestên wî yên welatparêziyê gelek mezin bûye, dixwestiye di nava sîstema heyî de doza kurdan biparêze.

Sê caran marî bûye (zewiciye), 13 keç, 7 kurên wî bûne.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1899
Kategorî:Kesên ji Dutaxê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1977
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Serhildanên Agiriyê
Kategorî:Serhildêrên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Elî Ekber Muradî

**Elî Ekber Muradî** (; jdb. 1957 li Kirmaşan, rojhilatê Kurdistanê) stranbêjeke navdar ê kurd e. Muzîka kurdî û farisî îcra dike.

## Jînenîgarî
Muradî di zaroktiya xwe de dest bi muzîkê dike. Ji muzîkarên wekî Welî Huseyînî, Mîrza Kafaşyan, Mehmûd Elewî, Allahmûradî Hamedî perwerdeyê digire. Sala 1971ê li bajarê xwe, yekem konsera soloyê pêk tîne.

Di 30ê îlonê 2006ê de konserek bi navê *Voices of Kurdistan* li *San Francisco World Music Festivalê de lidardixe. Heya niha 5 albûmên wî derketine.

== Dîskografî ==
=== Albûm ===
* 1999: *Fire of Passion, Kurdish Tanbur Music of Iran*
* 2001: *Kurdaneh*
* 2001: *Whisper*
* 2002: *Kurdish Music from Iran*
* 2004: *In The Mirror Of The Sky'' (tevî Kayhan Kalhor)
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Emerê Le'lê

**Emerê Le'lê**, di sala 1935an de ji dayik bûye, helbestvanekî kurdperwer bû. Sê dîwanên wî hatin çapkirin.

Emerê Le'lê di 6ê çiriya paşîn a 2011an de li Girkê Legê nêzîkî Dêrika Hemko koça dawî kir.

## Dîwanên Emerê Le'lê
* Xem û sawêr
* Çar çira
* Tewafa yarê (2008), Hawar, Dihok.

## Girêdanên derve
* Dîwana wî ya bi navê ''Tewafa yarê'' (2008), bi tîpên latînî. 
* Yekîtiya Nivîskerên Kurd/Dihok 

## Çavkanî
* Yekîtiya Nivîserên Kurd/Dihok.

Kategorî:Helbestvanên kurd
Seyfî Qazî

**Seyfî Qazî** yan bi navê xwe yê dirêj **Mihemed Huseyîn Seyfî Qazî** (jdb. ? - m. 30'ê adara 1947'an li Mehabad) siyasetmedar, têkoşerekî kurd bû. Di Komara Mehabadê de wezîrê parastinê bû.

Xizmê serokkomar Qazî Mihemed bû. Di warê dîplomasiyê de jêhatî û behremend bû. Bi xwe beriya şoreşê li Rojhilatê Kurdistanê bazirganî dikir. Demekê dirêj di artêşa Îranê de wekî serbaz xebitîbû. Wî û gelek serbazên bi eslê xwe kurd bûn, di nava artêşa Îranê de komekê avakiribûn, dixwestin bo doza azadiya kurdan bixebitin.

Komara Mehabadê bi alîkariya YKSS, Brîtanya û Tirkiyeyê dida Îranê, têk diçe. Di 30'yê adara sala 1947an de Seyfî Qazî jî bi tevî serokkomar Qazî Mihemed û rayedarên din, tê dardekirin.

## Çavkanî

* Archie Roosevelt, Jr.: "The Kurdish Republic of Mahabad",Middle East Journal, no. 1 (July 1947), pp.&nbsp;247–69 (îngilîzî)

Kategorî:Kesên hatine dardekirin
Kategorî:Komara Kurdistanê
Kategorî:Kurdên hatine dardekirin
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1947
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Zoro Metînî

**Zoro Mettînî**, li cîhana rojava **Zoro Mettini**, (jdb. 1ê îlona 1949an li Amûdê) wênesaz û peykertraşekî kurd e.

## Jiyan
Zoro Mettini sala 1949an li başûrê biçûkê Kurdistanê tê jiyanê. Malbata wî ji ber sedemên polîtîk sala 1964î diçe Libnanê, li wir bicih dibin.

Sala 1969ê li Bêrûtê di akademiya hunerê rindiyê de dest bi perwerdeyê dike. Ji wir bawernameyê digire. Sala 1972'yê di pêşbaziyekê de ji nava 100 hunermendên berendaman xelata duyem a akademiya hunerê ya amerîkayî werdigire.

Ji sala 1976ê ve li Berlînê dijî. Di perwerdekirina wênesazan da bi Prof. Waldemar Grzimek, Prof. Erich Fritz Reuter, Henry Moore û Hans-Jürgen Kiebach re dixebite.

## Pêşangeh

Wêneyên Mettînî li Bêrût, London, Parîs, Malmö, Helmstadt, Rotenburg, Hamburg, Berlîn û Münchenê hatine pêşandan.


Wêne:Destruktion_und_Neuanfang.jpg|Destruksiyon û destpêka nû 2010 (Galerî Berlîn-Bakû)
Wêne:Surreale_Schöpfungen_(1992).jpg|Kreasyonên surreal 1992 (Şaredarî & Karta hunermendan a Rotenburgê)
Wêne:Surreale_Schöpfungen_II_(1988-89).jpg|Kreasyonên surreal 1988-89 (Hunerxaneya Steglitz)
Wêne:Surreale_Schöpfungen_(1987).jpg|Kreasyonên surreal 1987 (Galerî 333)


## Galerî

Wêne:Zoro Mettini. Ĵinê 1970.jpg|Pîrekeke kurd, 1970
|Pîreka kurd, 1969
Wêne:Zoro Mettini. Sosinê 1970.jpg|Tabloya bi navê Sosinê, 1970
Wêne:Die_Euphonie_in_Beethovens_„Neunter".jpg|Euphonî di "nehem" a Beethoven 2010
Wêne:Umsiedlungskarton_vom_Orient_zum_Okzident.jpg|Kartona koçberiyê ji Orîent berî bi Oksîdent 2010
Wêne:Girtî (2001).jpg|Girtî 2001



Wêne:Die_Suche_nach_Freiheit_(Keramik).jpg|Li azadiyê gerîn 1980 (keramîk)
Wêne:Çeto_und_Berivani_(Bronze).jpg|Çeto und Bêrîvanî 1978 (bronz)
Wêne:SOS_(Keramik).jpg|Girtî 1979 û SOS 1994 (keramîk)


## Çavkanî

* *Kurden im Exil*. *Ein Handbuch kurdischer Kultur, Politik und Wissenschaft*, Band 1, Herausgegeben vom Berliner Institut für Vergleichbare Sozialforschung, dem Haus der Kulturen der Welt und medico international, 1991. (almanî)
* *Kurdistan-Rundbrief, Die verbotene Muttersprache* von Zoro Mettini, herausgegeben Kurdistan-Informations-Zentrum Köln.
* *Steglitzer Kunsttage*, herausgegeben vom Bezirksamt Steglitz von Berlin 1987.
* DAMID Pressedienst: *Das kurdische Problem verlangt eine politische Lösung*, Interview mit dem Maler und Bildhauer Zoro Mettini, Berlin 1994.
* Hemreş Reşo: *Dengê Yekîtiyê*, Ratingen 1983-1984.
* Jürgen Rüdiger Krenzien: *Gedichte mit spitzer Farbe*, Berlin 1984.
* Rüdiger Trantow: *Mosaik meines Lebens*, Berlin 2007.
* Seit 1982 in WHO'S WHO IN THE ARTS AND LITERATURE.

## Girêdanên derve

* Zoro Mettini 
* http://www.dagblaad.de
* http://www.diplo-kurdi.com/hejmar-27-tabloyen-zoro-mettini
* http://www.dagblaad.de/?m=201010
* Zoro Mettini  di kulturserver.de

Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Kesên ji Amûdê
Kategorî:Wênesazên kurd
Yona Sabar

**Yona Sabar** (jdb. 1938 li Zaxo, başûrê Kurdistanê) zana, zimannas, lêkolînerekî kurd e.

## Jiyan
Di malbateke cihû de hatiye jiyanê. Dema Îsrael ava dibe, malbata wî ji Kurdistanê bar dike, li Îsraelê bicih dibe (1951). Li Zanîngeha Orşelîmê li ser Zimanê îbranî û erebî perwerdeyê dibîne û bawernameyê werdigire. Sala 1970'yî li Zanîngeha Yaleê doktoraya xwe, li ser zimanên rojhilata navîn bidawî dike. Sala 2010ê li Zanîngeha Kalîforniyayê li Los Angelesê profesor e.

Sabar li ser hebrayî û kurdî gelek nivîsar nivîsiye. Bi taybetî li ser kurdên cihû û folklora wan gelek xebat kiriye. Lawê wî Ariel Sabar bîranîn wî wekî pirtûk weşandiyee: *My Father's Paradise: A Son's Search for his Jewish Past in Kurdish Iraq*. Pirtûkê sala 2008ê xelata *National Book Critics Circle Award* a jînenîgariyê wergirtiye.

## Pirtûk
* *The Folk Literature of the Kurdistani Jews: An Anthology*, Yale University Press, 1982, ISBN 0-300-02698-6 
* *A Jewish Neo-Aramaic dictionary: dialects of Amidya, Dihok, Nerwa and Zakho, Northwestern Iraq*, Harrassowitz, 2002. ISBN 3-447-04557-4

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Yona Sabar a li zanîngeha Californiayê 
* My Father's Paradise ji lawê wî Ariel Sabar
* Prof. Sabar on the claim that Barzani is Jewish ji JTA *(GIRÊDANA XERABÛYÎ)*

Kategorî:Jidayikbûn 1938
Kategorî:Kesên ji Zaxoyê
Kategorî:Kurdên cihû
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Zimannas
Mehmet Şükrü Sekban

**Mehmet Şükrü Sekban** *(Kurdî: Muhemmed Şukrî* ( z. 1881 li Erxenî, bakurê Kurdistanê; m. 1960 li Stenbol, Tirkiye) zana û siyasetmedarekî kurd bû. Di avakirina gelek komele û rêxistinên kurd de keda wî hebû.

## Jiyan

Kurê serbaz *Muhemmed Axa* bû. Dibistana seretayî li Amed û Xozatê, ya amadeyî jî li Amed û Stenbolê bidawî dike. Li akademiya bijîşkiyê ya leşkerî GATA´yê perwerdeya bijîşkiyê dibîne, sala 1903'yê bidawî dike.

1905-1907 li Adrianopolisê (Edirne) bijîşkiyê dike. Vedigere Stenbolê û ji 2'ê kewçêrê 1908'ê ve dibe endamê Cemiyeta Teawun û Teraqiya Kurdê. Sala 1909'ê ev komele tê qedexekirin. Sekban alîkariyê dide komeleya xwendekarên kurd Hêvîyê.

Bi têkçûna dewleta Osmanî di şerê cîhanê yê I. de dikeve xebata dewletekê bo kurdan. Dibe Cemiyeta Tealiya Kurd (1918). Bi navê *Kürt Teşkilat-i İçtimaîye* (ku: *komeleya kurd a civakî*) partiyekê dadimezirînin. Ev partî sekûlar bû.

Sala 1919'yê ji ber pêkutiyên contirkan diçe Bexdayê. Bi avabûna komara Tirkiyeyê re dibe fîrar. Li Bêrûtê ji gelek serokwezîrên welatan re nameyan dinivîsîne, mafê kurdan dixe bîra wan. Bi tundî li dijî politîkayên asîmîlasyona kurdan derdikeve.

1927 tevlî damezirandina rêxistina Xoybûnê dibe, alîkariyê dide serhildana Agiriyê. Sala 1932 ji Îraqê diçe Ewropayê. Li Almanya bi giranî nexweş dikeve. Heya 1938'î li Parîsê dimîne. Vedigere Kurdistan û Tirkiyeyê, wekî doktor dixebite.

Sala 1940'î ew û hinekan *Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisi* (ku: *Partiya karker û cotyarên Tirkiyeyê*) dadimezirînin. Bi xanimeke çerkez re marî dibe (dizewice) û sala 1960'î li Stenbolê jiyana xwe jidest dide.

## Çavkanî
* Martin Strohmeier in *Beiträge des Zentrums für Asiatische und Afrikanische Studien (ZAAS)* Band 8, 2004, Christian-Albrechts-Universität zu Kiel. Hrsg. Stephan Conermann, Geoffrey Haig (almanî)
* Martin Strohmeier: *Crucial Images in the Presentation of a Kurdish National Identity: Heroes and Patriots, Traitors and Foes*, Leiden-Boston: Brill 2003 (Social, Economic and Political Studies of the Middle East and Asia, 86). (îngilîzî)
* Kurdistan Time: Doktor Şükrü Sekban Doğdu (tirkî)

Kategorî:Jidayikbûn 1881
Kategorî:Kesên ji Erxeniyê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1960
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Nizamettin Taş

**Nizamettin Taş**, an bi kod-nameya xwe **Botan Rojhilat** (jdb. 1961 li Gimgim, parêzgeha Mûşê, Bakurê Kurdistanê), yek ji kevintirîn fermandarên leşkerî yên Partiya Karkerên Kurdistanê bû. Taş di bajarê Gimgimê yê Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye, di sala 1986an de tevlî PKKê bûye û di sala 1995an de bûye fermandarê leşkerî yê rêxistinê.

Sala 1986ê tevlî nava refên PKKê dibe. Sala 1995ê di nava ARGKê de dibe fermandar. Di desteya birêveber a ARGKê de peywirdar dibe, bo demekê endametiya konseya serokatiyê dike. Piştî dîl girtina serokê PKKê Evdila Ocalan, di nava wî û endamên din ên konseyê de hin nakokî derdikevin. Taş, ji partiyê vediqete. Taş bi tevî Kanî Yilmaz, Osman Öcalan û hinekan bi navê Partiya Welatparêzên Demokrat (PWD), partiyekê dadimezirînin. Tenduristiya wî hêj di nava PKKê de bû berî bi xirab çûye, çavên xwe winda dike.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:PWD
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Zengeneyî

**Zengeneyî**, jêrzaravayekî kelhûriye ku di nav êla Zengene de li başurê Kirmaşan, Hemedan û Luristan tê axavtin.

Kategorî:Kelhûrî
Yosef Shiloach

**Yosef Shiloach** (‏(יוסף שילוח; (jdb.  li rojhilatê Kurdistanê - m. ) aktorekî kurd ê cihû bû. Sala 1950yê li Îsraêlê bicih dibe. Sala 2009ê de di festîvala filmê ya Orşelîmê de xelatê werdigire.

## Hin ji fîlmên wî
* *Kommando Sinai* (1968) - Captain Halil, Egyptian Army
* *Margo Sheli* (1969) - Hotel Manager
* *Ha-Pritza Hagdola* (1970) - Heikal
* *La salamandra del deserto* (1970)
* *[[The Contract (1971 film)|Katz V'Carasso]]* (1971) - Kadosh Carasso
* *[[The Policeman]]* (1971) - Amar
* *[[I Love You Rosa]]* (1972) - Eli
* *Ha-Balash Ha'Amitz Shvartz* (1973) - Simcha
thumb|rast|Yosef Shiloach, di rola Simcha de ('''' (''Ha-Balash Ha'Amitz Shvartz''), 1973)
* *Abu el Banat* (1973) - Joseph Omri
* *[[The House on Chelouche Street]]* (1973) - Nissim
* *Hagiga Le'enayim* (1975)
* *[[The Story of Jacob and Joseph]]* (1974)
* *[[Hagiga B'Snuker]]* (1975) - Salvador
* *[[Rosebud (1975 film)|Rosebud]]* (1975) - Hacam
* *[[Diamonds (1975 film)|Diamonds]]* (1975) - Mustafa
* *Mishpahat Tzan'ani* (1976) - Ben Naim
* *[[The Passover Plot (film)|The Passover Plot]]* (1976) - Zealot (uncredited)
* *Street 60* (1976) - Himself
* *Hamesh Ma'ot Elef Shahor* (1977)
* *Vengeance* (1977) - Lupe
* *Hatzilu Et HaMatzil* (1977)
* *Nisuin Nusah Tel Aviv* (1979) - Avram
* *Natziv Hamelech* (1979)
* *[[Jesus (1979 film)|Jesus]]* (1979) - Joseph
* *Melech LeYom Ehad* (1980)
* *Kohav Hashahar* (1980) - Uncle Sammy
* *Sofo Shel Milton Levy* (1981)
* *Sapiches* (1982) - Sgt.Shemesh / Ramirez
* *[[Paradise (1982 film)|Paradise]]* (1982) - Ahmed
* *Sababa* (1983) - 1st Sgt. Shemesh
* *[[Sahara (1983 film)|Sahara]]* (1983) - Halef
* *Green* (1984)
* *[[The Ambassador (1984 American film)|The Ambassador]]* (1984) - Shimon
* *Ha-Doda Mi'Argentina* (1984)
* *Up Your Anchor* (1985) - Georgiyan
* *Ha-Shiga'on Hagadol* (1986) - Jacuzzi
* *Ha-Tov, HaRa, VeHaLo-Nora* (1986)
* *[[Alex Holeh Ahavah]]* (1986) - Faruk
* *[[Iron Eagle]]* (1986) - Tower Official
* *[[The Lion of Africa]]* (1987)
* *[[Rambo III]]* (1988) - Khalid
* *Tzamot* (1989)
* *[[Not Without My Daughter (film)|Not Without My Daughter]]* (1991) - Mohsen's Companion
* *[[American Cyborg: Steel Warrior]]* (1993) - Akmir
* *[[Night Terrors (film)|Night Terrors]]* (1993) - Pardy Hardy
* *The Mummy Lives* (1993) - Capt. Mahmoud
* *Chain of Command* (1994) - Azil
* *Leylasede* (1995) - Michael
* *Nashim* (1996)
* *Ben* (1997)
* *[[Desperado Square]]* (2001) - Yisrael 'the Indian'
* *Yamim Shel Ahava* (2005) - Yossef Dahan (final film role)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Li ser wî

Kategorî:Aktorên cihû
Kategorî:Aktorên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên cihû
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2011
Get Rich Or Die Tryin' (fîlm)

**Get Rich Or Die Tryin**' (bilêvkirina bi kurdî: *get rîç or day trayîn* dikare werê wergerandin weke:*dewlemend bibe an jî bimire*) navê fîlmekî dramayê ye ku seraktorê wê *[[50 Cent]]* e. Fîlm li ser ramana otobiyografiya *[[50 Cent]]* hatiye çêkirin. Di 9ê çiriya paşîn a 2005an de derket û hinga dihate çêkirin bi navê *Locked and Loaded* dihate nasandin. Derhêneriya fîlm Jim Sheridan kiriye.

## Lîstikvanên fîlm
* 50 Cent bi navê Marcus
* Terrence Howard bi navê Bama
* Adewale Akinnuoye-Agbaje bi navê Majestic
* Joy Bryant bi navê Charlene
* Omar Benson Miller bi navê Kyrl
* Tory Kittles bi navê Justice
* Ashley Walters bi navê Antoine
* Marc John Jefferies bi navê Young Marcus
* Viola Davis bi rola *dapîr*
* Sullivan Walker bi rola *bapîr*
* Serena Reeder bi navê Katrina
* Bill Duke bi navê Levar
* Mpho Koaho bi navê Junebug
* Russell Hornsby bi navê Odell
* Joseph Pierre bi navê Uncle Deuce
* Ryan Allen bi navê Uncle Roy
* Ben Walsh bi navê 15 Euro
* Mykelti Williamson bi rola zirbavê Charlene (nav nayê bikaranîn)

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên 2005an
Siltan Sahak

**Siltan Sahak** (jdb. di dawiya sedsala 14. li herêma *Barzancih* kû îro dikeve parêzgeha Silêmanîyê; m. di nivê sedsala 15.) olzan û mezinekî Yarsanî ye. Ji ola Yarsan re *Ehlê Heq* jî dibêjin.

Navê *Sahak* ji bilêvkirina *Îshak* e û ev nav di Mizgînê de herwiha derbas dibe. Ji aliyê oldarên Yarsanî ve Sahak wekî pêşawayekî pîroz jî tê dîtin. Tîmûrleng di bin bandora wî de dimîne û ji kehanetên wî sûdê werdigire.

Bavê wî *Şêx Îzê (an Îzî)* jî olzanekî pêşawa bûye. Diya wî Xatûna Rêzbar jî wekî Meryem a xrîstiyanîyê tê tê dîtin û rêzgirtin. Gorî baweriya Yarsan, wî gotina Xwedê ya herî dawî aniye ji mirovan re û herdu cîhan li ba wî yek bûne (bayabaşî pirdîwarî).

Nêrînên wî bi goranî, bi navê Kelama serencam hatine belavkirin. Ew piştî mirinê di ruhê kesayetiyeke pîroz de dîsa tê jiyanê.

## Girêdanên derve
* Haji Bektash, Sultan Sahak, Shah Mina Sahib and Various Avatars of a Running Wall ji Martin van Bruinessen (Dane bi formata PDF; 2,30 MB)

Kategorî:Avakerên dînan
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 14an
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 14an
Kategorî:Kurdên sedsala 15an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin sedsala 15an
Kategorî:Yarsantî
Qubad Talebanî

**Qubad Talebanî** (jdb.  li Şamê (Sûrî)) berpirsiyarê hikûmeta Herêma Federal a Kurdistanê yê DYAyê ye. Lawê serokkomarê Iraqê Celal Talebanî ye.

## Jînenîgarî
Qubad li Surrey, Brîtanyayê li cem bapîrê xwe (yê aliyê dê) Îbrahîm Ehmed mezin dibe. Li ser endezyariya makîneyê li Zanîngeha Surreyê perwerdeyê dibîne. Di salên 90ê de wekî endezyar di fîrmayên otomobîlan Lancia, Suzuki û Maserati de dixebite, zanîna xwe bipêşdixe.

Ji sala 2004an ve li DYAyê, nûnertiya YNK û hikûmetê dike. Bi xanim Sherri Kraham re marî bûye (zewiciye). Ew ji yaneya werzişê Manchester United hez dike.

## Mijarên têkildar
* Bafil Talebanî

## Çavkanî

Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Kuştina Hatun Sürücü

thumb|Nivîsa bîrdariyê ya Hatun Sürücü li Berlînê
[thumb|Gora Hatun Sürücü li Berlîn-[Gatowê]]

**Hatun Aynur Sürücü** (bilêvkirina bi kurdî: *Xatûn Aynûr Surucu*) (jdb. 17ê kanûna paşîn 1982 li Berlîn, Almanya - m. 7ê sibatê 2005 li heman cihê) jineke alman a bi eslê xwe kurd bû. Li îstgeheke otobusan bi hinceta namûsê hatiye kujtin.

## Zewaca bi zorê, şaşik, namûs û medya
Li Ewropayê cinayetên namûsê birêkûpêk bo reşkirina kurdan, xirabkirina îmaja wan tê û hatiye bikaranîn. Sedemê kuştinê "namûs" hate nîşandan û li Almanyayê, bi tevlîbûna balyoz û komeleyên tirkan, ev bûyer li dijî kurdan hat bikaranîn, xwestin bi viya kurdên Almanyayê terorîze bikin, navê wan xirab bikin.

Malbata Sürücü bi eslê xwe kurd e. Li taxa Kreuzberga Berlînê ku carnan wekî Harlema New Yorkê jî tê binavkirin, dijiyabûn. Tê gotin malbata wê, xwestine wê bi zorê bidin ciwanekî li Tirkiyeyê dijî, bi riya zewacê zava bibin Almanyayê. Nakokî û pirsgirêk ji wê derketine, Sürücüyê nepejirandiye, xwestiye bi dilê xwe bizewice. Hevjînê xwe yê bi zorê terikandiye, bicanî maye. Herwiha dibêjin malbata wê bi zorê turban (cemedan, şaşik) dane serê wê, bo navê olê jiyana wê asteng kirine.

Sürücü bi sê guleyan hatiye kuştin. Polîs wekî kujer birayên wê digirin. Berê jî gelek caran Sürücüyê giliyê malbata xwe bi polîs ve kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Alman
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Jinên bêguneh ên ku bi sedema namûsê hatine kuştin
Kategorî:Jinên ku hatine kuştin
Kategorî:Jin li Berlînê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 2005
Greyfûrt

[thumb|rast|Ciyên ku greyfûrt û [pomelo tê de di 2005'an de diçînin]]
**Greyfûrt** yan **leymûna bihiştê** yan jî **pistan bûk**, navê fêkiyekê ji çîna narincan e. Narinc çînek ji famîleya narincan e. Tehma wê tehlemiz e. Qaşilê wê zirave û tehl e.

## Dar
Dara wê 6-15 metro bilind dibe. Pelê darê keskê tarî, biriqok, kevilane û heta 15 cm ne.
## Pêkanîn

## Girêdanên derve
* Malpera Lotikxane li ser greyfûrtê 

## Çavkanî

Kategorî:Famîleya narincan
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Narinc
Kategorî:Riwek
Girê Mêhrav

**Girê Mêhrav** li gundê Zivinga Şikaka ye. Ev gund girêdayî Findka Bohta ya Şirnexê ye. Girekî bilind e. Nav serê gir hemû şkêr e. Şûnwarê kelehekî kevnare ye. Dîsa serê gir bûye daristanek ji dar berû, dar ben, gihûj û bilalûkan. Li ser serê gir goristaneke kevnare heye. Hawîrdora vê goristanê bi keviran hatiye diwar kirin. Di nav vê goristanê de kê/kî heye ez nizanim. Tişta ku dizanim ev der li cem gundê Zivinga Şkaka û hemû gundên dewrober Pîroz e. Demê ku mirov li ser serê vî girî raweste li derdur temaşe bike kîjan dever dixwiyên em bibînin: Gir raserî deşta Harûna ye. Heyanî binxetê mirov dikare bibîne. Binê gir zinar e, asê ye, teht e. Ev teht jî çep û rast bi hev ve girêdayîne. Aliyê rastê de Deriyê Ga, Girê Pirt û heyanî Geliyê Pavan. Ji aliyê çepê de jî Keleha Findikê heye. Ji wê pê de jî kendal û kendal e.

Mirovên nêzîkî Girê Mêhrav demê ku dikevin tengasiyê hawarê ji girê mêhrav dixwazin: ’’ya girê mêhrav’’. Di wê baweriyê de ne ku ev girê pîroz wana ji bela û teşqelan biparêze. Li gor baweriya gel; dibêjin şêx û meşayîx li wir hatine cem hev û bi hev şêwirîne. Bi hev re xarine û vewxarin e. Li vê derê ‘mehrav girêdane’ anku civata şêwrê danîne. Li ser vê baweriyê gundiyên Zivinga Şikaka jî her payîzê serê malê giskekê dikin qurban. Ji şêwazê vê qurbaniyê re jî dibêjin *zêw*. Roja zêwê ji bo xatirê Qencên li Girê Mêhrav her malek giskê ku serjêkirî dikelîne û digel çend sînî xarinên din û kevçik jî pê re amadekirî, dibe hewşa mizgeftê. Gundiyên hazir bi hev re di heman hewşê de û li ser heman sifrê xarina xwe dixwin. Zelam li milekê, zarok jî li milekê kevçikên xwe li ser sîniya savar û birincê dihejanin!

Peyva mehrav dikare bi çend şêwaza were nasandin. Dibe ku ereb û fars jî li gor xwe wate jê re bibînin. Lê ev rastiya wê ya kurdî naguhere. Ger mirov lêhûr bibe bi asanî dikare pirwateyiya vê peyvê bibîne: Mehr tê wateya navê mehekê ji dazdeh mehên salê. Her wiha peyman û sonda hevrebûnê ya di navbera jin û mêr de ye.Di kurdiya kevin de hem navê heyvê ye hem jî mihebbetê ye. Li gor van wateyan; civatgirêdana li bin siha heyvê de û bi avê hatî jiyandin. Mehr û av, meh û av.

## Çavkanî
Bikarhêner Muhsin Özdemir

Kategorî:Gundên Şirnexê
Düzen Tekkal

**Düzen Tekkal** rojnamevan, çêkera fîlman, nivîskar û çalakvana alman e. Ew bi eslê xwe kurda êzdî ye. Li bajarê Hannoverê hatiye jiyanê.

Tekkal bi nasnameya xwe ya jin, alman, êzdî û kurd ji bo mafên mirovan, azadiya olî û heta ji bo parastina hindikayiyan li Rojhilata Navîn, bi taybetî li Iraqê, dixebite.

## Perwerdehî
Düzen Tekkal di sala 1978an de li bajarê Hanoverê ya Almanyayê ji dayik bû. Dê û bavê wê weke penaberên kurd ji bakurê Kurdistanê hatine Almanyayê. Piştî ku xwendina xwe ya zanîngehê di warê zanistên siyasî de qedand, dest bi karê rojnamevaniyê kir. Ew gelek salan ji bo kanalên televizyonê yên alman ên wekî RTL û Sat.1 xebitî.

Tekkal li zanîngeha Hannoverê perwerdeya germanîstîk, zanînên polîtîk û wêjeyê dîtiye.

## Xebatên wê

### Nivîskarî û çalakvanî
Tekkal, herwiha nivîskar e û du pirtûkên girîng nivîsandiye. Di pirtûka xwe ya yekem a bi navê *"Nur Mut: Für ein weltoffenes Deutschland und gegen den Hass" (Tenê cesaret: Ji bo Almanyayekî vekirî û li dijî nefretê)* de, ew behsa serpêhatiyên xwe û girîngiya entegrasyonê dike. Ew nîqaş dike ku çawa mirovên koçber dikarin bibin beşek ji civakê, bêyî ku nasnameya xwe ya eslî ji bîr bikin.

Pirtûka wê ya din, *"Sieben" (Heft)*, di sala 2019'an de hat weşandin. Di vê pirtûkê de, ew li ser çîroka jiyana heft jinên xwedî bawerî û jênegerên cuda disekine û girîngiya tehamul û hevgirtinê tîne ziman.

Herweha, ew damezrîner û berdevka rêxistina *"Háwar.help e.V."* e. Ev rêxistin ji bo mafên mirovan û perwerdehiyê dixebite, bi taybetî ji bo jin û zarokên penaber. Ev rêxistin piştgiriya Êzidiyên li bakurê Iraqê dike û projeyên perwerdehiyê ji bo wan pêk tîne.

### Fîlmografî
Yek ji projeyên wê yên herî girîng belgefîlma bi navê *"Hawar – Meine Reise in den Genozid" (Hawar - Rêwîtiya min ber bi qirkirinê)* ye ku di sala 2016'an de hat çêkirin. Ev fîlm li ser qirkirina Êzidiyan ji aliyê rêxistina terorîst a DAIŞê ve ye. Di fîlmê de, Tekkal çîroka jiyan û êşa malbata xwe ya Êzidî li Şengalê vedibêje. Fîlm, bal kişand ser rewşa giran a Êzidiyan û li seranserê cîhanê gelek deng veda.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Tekkal bi almanî
* Düzen Tekkal agahî li Xing

Kategorî:Êzîdî
Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên alman