open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nîsaba

thumb|Parçeyek vazoyek, îhtîmal e ji Girsu, bi teswîra xwedawendek ku pir caran di zanyariya nûjen de wekî Nîsaba tê nasîn
**Nîsaba**, xwûyaka jin ya deme sûmerîyan a. Bi navê **Nîdaba** jî tê zanîn. xwûdana, xwandin, çandin û breketê jî tê zanîn. Li bajarê Lageşê, tefsîra wê ya ku hat dîtin de, ew tacaka bi qiloç bikardihêne. Di wê tefsîra wê de, pova wê ya ku pirr gurr û dirêj, pirr derdikeve li pêş. Nîsaba keça An û Uraş a. Uraş, di çanda sumerî ya xwûdayî de, di tefsîrên ku hatina dîrin de, yên ku Nîngîrsû tefsîr dikin, tefsîrkirina Uraş pirr di tijbihê wan.

Di tefsîrê de, Nanşa û Nînûrta, xwûşkên wê. Nanşa, weke yeke ku di nava mirovan de digerîya û pirtgirêk û nexweşiyên ku derdiketin, di nava wan de digand çareseriyê. Nanşa, weke sembola parastina aşîtîya nava xalkê tê tefsîrkirin.

Bi teybetî, di deme sumerîya ya duyemin de, biqasî Enkî Navê Nanşa derdikeve bi kirinên wê yên baş re. Ew, weke xismetkareka xalkê ku hertim û dayimî bi pirsgirêkên wan ve eleqeder dibe ya. di parastgaha Nanşa de, ku weke berdestkvan a, kesh heya û ku nanşa çi dibêje ew dinivîsêne û digihijêne xalkê jî. Bi vê yekê, weke xwûdana dane nivîsandin û xwandinê jî Nanşa derdikeve li pêş û li navê helbest têne rêzkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Yaxniya torevanên Sînemiliyan

**Yaxniya torevanên Sînemiliyan**, li peravên Deryaya Navîn, li gund û bajarên êla Sînemilîyan lê dijîn dihatibûye xwarin. Mirov dikare wekî xwarineke dîrokî ya pêjgeha kurd jî binav bike.

Îro jî tê xwarin, lê tê zanîn bi têkçûna osmanîyan û damezirandina komara Romê (Tirkiye), êlên devedorê Deryaya Navîn bi ferman û komkujiyan tên koçberkirin. Bi taybetî İsmet İnönü viya wekî stratejiyekê dimeşîne. Niha bi navên din tên zanîn.

Standardiya vê xwarinê nîne. Torevan û masîgirên Sînemiliyan çi biqefilinînan berê yê bihata firotin jê vediqetandin, ên din davêtin beroş an quşxaneya xwe dikelandin. Di vê xwarinê de ji masî û çêjên deryayê çiqas hebin dibe. Di dema xwe de xwarineke erzan û bêqîmet bûye. Lê niha bûye delîkatez, bûye xwarina dewlemendan. Bi pîlawa rizê (birinc) û seleteyan tê servîskirin.

Li vir raveka (terîfe) orjînal na, ya îro li aşxaneyên lûks û wurşedar de tên servîskirin hatiye parvekirin.

## Berkelî (melzemeyê xwarinê) bo çar kesan
* *250 gr [[canberî]] (karîdes, *Palaemon*)*
* *Nîv kg [[kalamar]] (kalemar), wekî xelekê çêtî bikin*
* *Du çêtî ji [[masîkartûxk]]ê, divê gûseyên wê werin derxistin (di zanistiyê de navê wê *Scophtalmus maximus* e.)*
* *20 mîdye (hundirê mîdyeyê), pakij bişon, bavêjin nava ava kelî bixaşînin, qalikên wê derînin*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[şerab]]a spî*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) ava lîmonê*
* *85 gr kremaya tûj*
* *1/2 SA kakilê [[gûz]]ê*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *1 KX ard (arvan)*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[bîbera reş]]*
* *2 KX rûnê nivîşkî*
* *1 KÇ [[awîşen]], catirî, cehter, zembûr (Thymus vulgaris)*
* *2 KX [[bexdenûs]]*

## Ravek
Beroşekê bînin, nîv stekan şeraba spî, çêtiyên kalamarê, ava lîmonê, bîbera reş û xwê bikinê, di agirê nîvcoyî de heya kel pê ket germo nermo bikin. Agirê xwarinê kêmtirîn bikin, 20-30 deqe li ser agir bihêlin. Kalamaran bi kefgîr an çatela mezin derînin, bikin binikên servîsê.

Çêtiyên masîkartûxk û nîva din a şerabê (ya mayî) tevlî beroşa xwe bikin, 7-8 deqe nermijî bikin, bipijînin. Masiyan bi kefgîr an çatela mezin derînin, têxin bo mînak nava binikekê.

Ava xwarina di beroşê de ye bidarivînin bikin badiyekê.

Di rûnbirêşkeke mezin de rûnê nivîşkî bihelînin (di agirê nîvcoyî de). Ji ser agir bigirin, 1 KX ardê di rûn de biqelînin (bê rwestan tev bidin). Ava xwarinê û 1 KÇ awîşenê tevlî bikin. Di agirê nîvcoyî de heya nêzîkî kel pê bikeve tevbidin. Paşê binê agir kêm bikin, bi qasî 2-3 deqeyan bikelînin.

Hundirê mîdyeyan, kalamarên we sor kiribû, çêtiyên masiyan, canberî, kakilê gûzê tevlî sosê bikin, 8-10 deqe bikelînin.

Kremayê tevlî bikin, sosê bi qasî deqeyek germijî bikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê
Nînsun

**Nînsun** û an jî bi navê wê yê din **Nînsûna**, di destena Gilgamêş de, weke dayika Gilgamêş jî tê ziman. Keça Anû û Uraş a. Li Lagaş û Gudea, parastgahên bi navê wê hatina kifşkirin. weke xwûdayaka aqil û weseyetê tê dîtin. Bavê Gilgamêş Lugalbanda ya. ew jî, li cihê ku ew lê dimêne, li wêdera ku bi navê wî tê ziman dimêne.

Nînsun di dema babiliyan de jî bandûra wê heya û pirr mazin a. ew, navê wê, di wê demê de jî, pîrozîya xwe bi awayekî mazin diparêzê.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Hejmarên nuwaze

**Hejmarên nuwaze**, hejmarên wisa ne kû hejmarên wana pervedikin berhevkirina wana wekî hejmarêne.

Wekî:

Parîyê 6'ê 1, 2 û 3 ye.

Berhevkirina 1, 2 û 3 6 e.

1 - Di werzeê de (Matematîkê de) wekî
* 6=1+2+3 ye.
* 28=14+7+4+2+1 e.
2 - Euclid îspat kir ku hejmara wek 2^{p-1}(2^p-1) tê nivîsîn, ku li vir p û (2^p-1) her du hejmarên hîmî ne, nuwaze ye. Wek mîna

* 2^{2-1}(2^2-1)=6  nuwaze ye. Yek dibîne ku hem 2 , hem jî 2^2-1=3  hîmî ne.
* 2^{3-1}(2^3-1)=28  nuwaze ye. Hem 3 , hem jî 2^3-1=7  hîmî ne.
* 2^{5-1}(2^5-1)=496  nuwaze ye. Hem 5 , hem jî 2^5-1=31  hîmî ne.
* 2^{7-1}(2^7-1)=8128  nuwaze ye. Hem 7 , hem jî 2^7-1=127  hîmî ne.

3 - Ji bo van hejmara bibînin di zimanê c# de kod evin:

```csharp
listBox1.Items.Clear();
           
            int a = int.Parse(textBox1.Text);
            int i;
            int berhev = 0;
            for (i = 1; i < a; i++) {
                int c = a % i;
                if (c == 0) {
                    listBox1.Items.Add(i.ToString());                
                }
            }
            int b = listBox1.Items.Count;
            int[] dizi = new int[b];
            for (i = 0; i < b; i++) {
                dizi[i] = int.Parse(listBox1.Items[i].ToString());
                berhev = berhev + dizi[i];               
            }
            if (top == a)
            {
                MessageBox.Show("Ev hejmar hejmara Nuwazeye");
            }
```


## Çavkanî

Kategorî:Matematîk
Utnapîştim

**Utnapîştim**, navê wî di destana Gilgamêş de tê ziman. Weke kalekî pîr û yê ku ji aliyê xwûdanan ve hatî hilbijartin tê dîtin û zanîn. Di destenaê de tê gotin ku Xwûdanan cihek ji wî re çêkirîya û kifşkirîya ku ew lê bijî û li wir nemir bê. Gilgamêş, wê dizanê û dike ku xwe bigihêne wir û wî.

Utnapîştim, tê gotin ku ew Nûh Pêxember a. Nebî nuh, tirba wî, li Cizîra bota ya li ber ava diclê ya. Di nava kurdan de, heta roja me jî, tê bawer kirin ku "nebî Nuh, 960 sala jiyan kiriye".

Ji kêvalbaran hatîya ziman ku bavê utnapîştim jî Ubar-Tutu ya. Ubar-Tutu jî, keyek bûya. Bi teybetî, Di deme xwe de, ji ber diclê heta ku digihijê ber Şrnaxa î ro, di nava sînorê wê de bûya desthilatdar. Wî, di dema xwe de, tê gotin ku gelek bajer-welat gihandana hevdû û konfadarasyonek di nava wan de çêkirîya.

## Çavkanî

Kategorî:Kesayetên mîtolojîk
Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Ur-Namma

**Ur-Nammu** û an jî bi navên wî yên ku hatîy akifşkirin **Ur-Namma**, **Ur-Engur**, **Ur-Gur**, berî zayînê di naqabîna di salên 2047-2030 berî zayinî de jîya. Li başûrê Mezopotamya, bandûr û desthilatdarîya wî bû û avabû. Tê gotin ku wî xanadana sêyemin ya Sumer ava kir. Di desthilatdarîya xwe de û bi teybetî di dema xwe de, weke yekî reformkar jî tê dîtin û ser ziman. Ur-nammu, destûrên xwe nivîsandin û bi gelek bajarên sûmerîyan dan herêkirin. Bi leşkerî ti çê bi ser Lagaş û Urukê de û wan jî dike bindest û desthilatdarîya xwe de. Piştre, tê gotin ku wî navê xwe li Larsa, Kîş û Nîppûrê jêî da herê kirin. Kurê Ur-Nammu Şulgî, piştî wî re tê ser desthilatdarîyê. Hem di dem ur-Nammu û hem jî kurê wî de jî, xwest ku li herême Gûtîyan jî bibe serwer. Lê Gûtîyan, di dema ku ew çûna bi ser wan de, ew ketina bin serwerîya wan de.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê
Kategorî:Keyên sumerî
Damu

**Damu** yezdanê sumerî yê şînatî û vejînê ye. Ew, dike ku bi dema tişta ku çû dîsa were. Dewrûdayimê bi demê re dide kirin û zagona wê ya tê gotin diparêze. Ew, ahengê di nava mirin û jiyanê de çêdike. Bi mirinê çûyin û bi jiyanê hatinê rast dike.

Damu kurê Enkî ye û weke berdewamiya Temûz jî tê dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên tenduristiyê
Humbaba

**Humbaba**, di binetêrên Asûran bi navê "huwawa" tê ziman. Di dema Sumerî, akad û babiliyan de jî navê wî heya. tefsîra wî, weke cenawarekî ku rûyê wî weke yê şêrekî ya. Xwûdanan ew xuluqandîya. Humbaba, parastvanîya darîstana ku jê re tê gotin "darîstana Sedîr" dike. ewlakarîya wê dide çêkirin.

Di destana Gilgamêş de jî navê wî di buhurê û tê gotin ku Di dema ku di rêwîtîyê de Enkîdû, wî dikujê. Îştar, ji ber ku Gilgamêş û Enkîdû ew kuştîya gayê bavê xwe yê ku qiloç mazin di şêne bi ser wan de ku tola wî ji wan hilde. Piştî kuştina wan, hemû beleyên ku di rê de têne serê Gilgamêş û mirina Enkîdû jî, ji wê tê zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya Mezopotamyayê
Amar-Sîn

**Amar-Sîn**, keyekî urî bû. Di navbera salên 2029–1982 de jîya. ji Sûlela Şulgî bû. Li Erîdû bi navê Parastgah çêkir. Dema wî, weke weke demeka ku bi pêşketina bi rê ve çûbû bû. Ku her sal dihat li darxistin çejna ekîtû, di wê demê ji aliyê gayekî ku stirhê xwe li ûrê wî dixwe, ew jîyane xwe ji dest dide. Li ser dema wî, zêde, zanîn ne hatina kifşkirin. Navê wî, di lîsteya keyên Sumerî de hat dîtin.
thumb|binnivîs

## Çavkanî

Kategorî:Keyên sumerî
Kategorî:Sumer
Kubaba

**Kubaba**, Keyê Sumerî ê dema Xanadana Kîş ya sêyemin a. Nêzî 100 salî desthilatdarîya wî doma. Piştî ku wî artişa Marî a di bin pêşenge key Şarrûmiter têkbir, piştre, temenê xanada kîşê ya çaremin diavêje. keyê berî wî yê xandanê key Akşak, çawa rastkirina kiribû rê nîşand dabû, ew jî di wê rêyê de meşî.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên mîtolojîk
Kategorî:Keyên sumerî
Kategorî:Keyên Kîşê
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Sargonê Mezin

thumb|Serekî bronz ku bi texmînî Sargon an jî neviyê wî Naram-Sin nîşan dide.
**Sargon**, keyê Sargon, berî zayinê di navbera 2334 -2279 de desthilatî kir. Bi navê "**Sargonê Akadî**" jî tê zanîn. Bi akadî, jê re "Šarukinu" dihat gotin. Sargon, weke avakerê xanadana Akad jî tê zanîn. Di dema wî de, temenê împaratoriyekê wî avêt. Tê gotin ku yê ku temenê têgihiştina împaratoriya cihanî da avêtin ew bû. Di dema wî de, bindestkirina herêman bû. Wî jî, ji Damascûs heta ku digihişt geleke herêmên anatolîa, kirina, xwest ku bike bidestê xwe de. Wî, xwest ku împaratoriyaka cihanî ava bike.

Sargon, girîngîya ew bû ku wî dawî li demeka dewletî ya ku bi oldaran dihat bi vê re birin hanî. Wî, temenê dewleteke ku bi memûr û sazîyên dewletê were bi rê ve birin avêt. Ew û cerba wî, bi ilham ji împaratoriyên ku wî piştre werin.

Lê Sargon, çend ku dilê wî pirr dixwest ku li ser mezopotamya zêde nebû xwediyê desthilatdariyê. Di kevîya mezopotamyan re li ser damascûs re bi ber anatolia ve çû û di gelek şerên ku ew ketîyê de bi ser ket. Hatîian wî ya li ser taxt jî, bi derbeyekê bûya. Tê gotin ku Sargon, muhasabevanê Key Urzababa bû. piştî ku di şerekî de ku pirr wastîyana û di vegerihin, Sargon di qasrê de di sale2350 de tê di ancama derbeyê tê ser taxt.

Kategorî:Hikûmdarên avaker
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 24an b.z.
Kategorî:Keyên gerdûnê
Kategorî:Mirin sedsala 23an b.z.
Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)
Kategorî:Sumer
Ukur

**Ukur**, xwûdayekî ku ji deme Sumerîyan buhurtîya dema Babili û Akadîyan. Ji dunya binêardê de ya.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Nîndub

**Nîndub**, yezdanekî herêmî yê Sumeriyan e. Nîndub, weke yezdanê Lagaşê tê nasîn. Lagaş jî, bi wî tê naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Lagaş
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Nînegal

**Nînegal**, xwûdayekî Akadî ya. Ji dema Sûmerîyan maya. Li gorî hin tefsîrên ji dema sumerîyan ku hatîya xwandin tê gotin ku navek ji navê Înanna bixwe jî ya.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên hîtîtî
Kategorî:Xwedawendên hurî
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Şulgî

[thumb|Depa axsorkê ku serkeftin wê li ser gelê [Lolo pîroz dike . ]]
**Şulgî**, ( bi sumerî 𒀭𒂄𒄀 Sul-ge(-r) bi wateya cîwanê sumer ) keyekî sumerî ye. Bi navê "dungî" jî tê nasîn. Berî zayinê di navbera 2029 –1982 de desthilatdarî kir. 8 salî li desthilatdariyê ma. Şulgî, kurê Ur-nammu bû. Ur-nammu, keyê Xanadana Urê ya sêuemin bû. Bavê Şulgî, çûbû bi ser Gûtîyan de. Di serê bi Gûtîyan de miribû. Piştre, kurê wî, Şulgî, xwestibû ku tola wî hilde. Bi vê yekê, wî gelek şerên ku bi Gûtîyan re kiribûn bûn. Lê Gûtî, serdestîya wan hebû. Li parastgahê navê xwe da nîvîsandin û xwe weke xwûdê danedenzand. Perestgeha wî, heta deme babiliyan bi bandor hebûna xwe doma.

Şulgî bi navî xwe parastgah çêkirin û rêyên wan xweşkirin. Bajerên ku ew çû wan, li wan deran perestgeh bi navê xwe li wanderan vekir.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên sumerî
Kategorî:Sumer
Utu-hengel

**Utu-hengel**, an jî bi navê "Utu-hexel" jî tê nasîn, keyekî Sumerî bû. Li ber rêveberîya Gûtîyan rabû û bi wan re şer kir. Utu-hexel dixwest bibe key. Li Urukê walîtî dikir. Lê li wir, wî keyîtîya xwe piştre danezaned, keyê Gûtî, ev yek pejirend û hêze şand ser wî de. Lê ew hêze ku keyê Gûtî şandî wî têk bir . Piştre keyîtîya xwe denezand. Piştî ji qasra Şulgî yên ku piştî wî re hatibûn ji wan stand. Heta ku tê gotin ku bi keçaka Şulgî re jî zewicî.
## Galerî

File:Part of a stone monument inscribed with the name of Utu-hegal, king of Uruk. Circa 2125 BCE. From Ur, Iraq. The British Museum, London.jpg|thumb|Perçeya kevirê bi navê Utu-hengel, Mîrê Urukê nêzîkî BZ 2125. ji Ur, Îraq. British Museum, London
File:Utu-Hengal in cuneiform.jpg|thumb|left|*Utu-Hengel* bi bizmarî

## Çavkanî

Kategorî:Keyên sumerî
Kategorî:Keyên Urûkê
Kategorî:Sumer
Gula

**Gula** xwedawendeke ya dema babîliyan e. Tê gotin ku xudana şîfakirin û başkirinê ye. Bi navê Gula Kuduru jî tê nasîn.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedabanûyên tenduristiyê
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Gîngîra

**Gîngîra**, bi navên **Gingiri**, **Gurgiru**, **Egengir** jî tê naskirin. Gîngîra, tê wate "mê"tîyê jî. Gîngîra, tê wate ya jin ya ku serî li Îştar dixe jî. Her bajerek, gîngîra wê heya.

Gîngînî, "Davkî" û "davkîna" jî ji Erûdû berga erûdî dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Gaga

**Gaga**, xudawendeke Babîlî ye ku di Enûma Elîşê de pêk hatiye. Bi taybetî, bangewaziya xwesteka Marduk a ji bo şerê Tîamat dide nîşandan. Ew ji aliyê Anşar ve tê şandin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Gerra

**Gerra**, bi navê "girra" jî tê nasîn. Ji xwûdayê Sumerî Gibil ku hatîya afirandin a. Di dema Akad û babiliyan de serdest bûya. Kurê Anu û Antu ye.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Geştu

**Geştu**, yezdanekî mîtolojiya sumer û akadiyan e. Ew weke êzidokê ragihandin, zanyarî û peyamdanê tê nasîn. Tiştek, ji wî veşartî namêne. Geştu, piştre ji aliyê yezdanan ve hat qurbankirin û ji xwîna wî mirov hatin çêkirin.

Weke xwûdayekî saloxgerîyê jî tê tefsîrkirin di tefsîran de.
## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Gibil

**Gibil**, xwûdayê sumerî ya. Kurê An û Kî ya. Xwûdayê agir a. Bû Îskur û Sala. Piştre bû xwûdayê akadî Gerra. Ji aliyê Enûma Elîş ve bi aqilkirin û serdest kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên agirê
Gatumdag

**Gatumdag**, xwedawenda sumerî ye. Gatumdag weke xwedawenda bereket û dayinê tê nasîn. Ew, keça xwedawenda ezmanan, Anê bû ku diya wê herwiha weke parêzvana Lagaşê dihate zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Lagaş
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Gugalanna

**Gugalanna** (bi kurdî tê wateya: *Gayê Gir ê Bihiştê* < gu "ga", gal "gir", an "bihişt", -a "ê"), yezdanekî Mezopotamî ye. Gugalanna yezdanekî sumerî bû ku di roja me de beramberî komstêra Gayê ye. Gugalanna yekem hevserê Ereşkîgal bû. Di tefsîra kêvalbarên sumeriyan de tê gotin ku di dema ku Gilgamêş xwesteka Înanna red kir, êdî ew hat xwarê û xwesteka tolê kire dilê wê de. Sumeriyan, koma stêran di ahenga wan de bi wê tefsîr dikirin. Bi wê yekê, ew weke zanîneke ji stêran jî bû. Di dema ku roj windabû de, wê ew stêr rohnî dikir. Bi wê re, rê jî şanî dida.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Gunara

**Gunara**, xwûdayekî sumerî ya, di tefsîran de ew weke hevsera Nininsîna û bavê Damuzî ku bi navê "Damu" jî tê zanîn û tefisra tê kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedabanûyên tenduristiyê
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Emeş

**Emeş**, yezdanekî şînahiyê yê sumerî ye. Enlîl berpirsiyariya li ser erdê ya dar, zevî, keriyê mihan û rewşa koxan daye wî. "Ew, bi dewlemendiya cîhanê, havînê dide buhurandin."

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Tişpak

**Tişpak**, xwûdayekî deme Akadîyan yê bajarê Eşnûna ya. Berpirsîyarîya bajarê eşnûna ya wî ya. Bi xwûdayê Hûrîyan Tashup wekhev a û yek a

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Suziyana

**Suziyana** an jî **Suzianna**, ku di kurdî bi navê **Zozanê** tê zanîn û heta roja me navê wê binavê Zozanê maya, hevjîna duyemîn a yezdanê sumerî Enlîl bû. Perestgeha wê li Ekurê hatiye dîtin.

Zozan, di kurdî de di wate xweşbûnê de jî ya. Kurdên ku koçerî dikin, li cihên şîn û xweş digerihin û li wan demsala xwe lê di buhurênin. ew cihê xweş ku çûnê de jî jê re tê gotin "Zozan" a.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Bülent Gündüz

**Bülent Gündüz** (jdb. 18ê kanûna pêşîn 1976, Qereyazî) derhênerê fîlman, senaryonivîs û nivîskarekî kurd e.

Bülent Gündüz li gundê Kosa, li Qereyaziya Erzîromê ji dayik bûye. Piştî perwedeyiya serata li vî gundê, ew lîseyê li Erzîromê diqedîne. Li pey wê Bülent Gündüz li Zanîngeha Gurgumê beşa endazyariya makîneyî de serfiraz dibe. Tecrubeya wî ya ewiliya çapemeniyê nûçegihanî ji bo Radio 16 e. Paşê li gelekî kanalên televîzyonan stajyeriyê dike û li pey wî jî du salan ji bo Kanal 6yê wek nûçegihan kar dike. Di sala 2001ê de diçe Fransayê û li wir hîmê zimanê fransî dibe. Pirtûka wî ya yekem bi navê *Generallerin Mikrofonlu Erleri ve Kürtler* ya ew ku tê de çapemeniyên li Tirkiyeyê rexne dike, di sala 2007an de tê weşandin. 2010an de belgefîlma wxe ya ewilî bi navê "Evdalê Zeynikê" li ser dengbêjê navdar ê kurdan kişand.

## Çavkanî
* Kameraarkasi.org ()

Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kategorî:Kesên ji Qereyaziyê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Senaryonivîsên kurd
Wer

**Wer**, ku bi Adad û Amurru ve girêdayî, xwûdayê Akadî ya yê bahozê ya. Bi teybetî li başûrê helebê cihê wê ku ew bi navend a.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Aşnan

**Aşnan**, xudawenda dexlûdan a Mezopotamyayê ye. Ew û birayê wê Lahar zarokên Enlîl in. Ji bo ku zadê yezdanan çê bikin ji aliyê yezdanan ve hatiye afirandin . Lê di tefsîran de tê ziman ku "ji ber ku wê, ew berpisiyarî bi cih neaniye, êdî yezdanan jî mirov afirandine.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Salambo

**Salambo**, navekî xwûdayê babiliyan ya Astarte ya. Astarte, weke xwûdayaka Afrodît ya di mîtolojiya girekê de ya.

## Çabkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda (pirtûk)

***Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda*** ("Rêzîman û bêjesaziya zimanê kurdî"), navê pirtûkeke Maurizio Garzoni ye. Di sala 1787'an de li bajarê Roma hatiye çapkirin. Li ser rêziman û ferhenga kurdî ye. Keşeyê domînîk û mîsyoner ê îtalî Garzoni (1734-1804), ji bo xristiyankirina kurdan hatiye Kurdistanê.

## Wêneyên Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda

Wêne:Rêziman û ferhenga zimanê kurdî.png|yekem rûpelê pirtûka rêzimana kurdî
Wêne:Rêziman û ferhenga zimanê kurdî1.png|hin rûpelê wî
Wêne:Rêziman û ferhenga zimanê kurdî2.png|hin rûpelê wî


## Çavkanî

* / Agahî li ser Garzoni û pirtûka wî de 

## Girêdanên derve

* Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda, r. 1-288
* Enstîtuya Kurdî ya Parîsê 

Îtalî
Kategorî:Pirtûkên îtalî
Kategorî:Rêzimana kurdî
Agasaya

**Agasaya** (tê wateya *Qîjoker*), xwedawendeke semîtîk bû ku di dema şer û pevçûnan qêrîn didan. Herwiha ew weke xwedawenda şer tê zanîn. Piştre ew weke şervana ezmanan a Îştar hatiye şîrovekirin. Tê bawerkirin ku di dema levxistinan de wê dikarîbû bext karê kifş bike. Îştar, ew bihêz dikir.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedabanûyên şer
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Şullat

**Şullat**, di deme Akad û babiliyan de, xwûdananê ku weke di berdewam û piştî Şamaş re tê dîtin a.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Şamaş

**Şamaş**, xwûdayekî sumerî ku di dema Akad, babil û Asûriyan de jî bûya xwediyê bandorê. Herdemî, bahse wî û bandora wî hatîya kirin. Hem di dema sumerîyan de û hem jî di demên piştre, çandên xwûdayî, ji wê çanê bandûr girtin. Şamaş, weke xwûdayê rojê bû. Bi wê re tê gotin ku xwûdayê dadîyê jî bû. Di dema sûmerîyan de, Jê re "Utu" jî tê gotin. Piştre, ew navê Şamaş dihilde.

Di çandê de, pêşketina baweriyê û bi wê re bawerî bi rojê hanîn, wê pêş bikeve. ev, wê di deme babiliyan de, di parastgahê de jî were dîtin. Di dema babiliyan de, Abû Hababa û li Larsa jî Senkerah bi hemdemiyekê tên ser ziman. Gotina "e-barra" û "ebabbabara", têne wate male ku jê rohnî di çirisê.

Bi dîroka wê re tişta ku bi vê çanda şamaş re tê gotin ev a. Ku Bi Îştar re Nannar-Sin û bi Şamaş re Anu, û bi Enlîl re Enkî, wê çanda xwûdatiyê tênina ziman. Tişta ku ji tefsîran tê fahmkirin, her navê ku dibê piştre ji holê narabê, navê din yên ku diafirin jî, bi wî re dibina navê serdemekê. Minaq, di dama babiliyan hatina Hamûrabî, wê xwe weke peyamnêrê Şamaş, Enlîl û xwûdayên bi nav bike. Ji van navên xwûdayan ên ku di nava xalên wî 282 xalên destûrî yên ku wî nivîsandina, bi wan pîrozîya wan di denezêne. Şamaş, jina wî, Ay bû. Roj, piştre, hêza Şamaş têne ser ziman. Hêz û dadî, bi hev re wê bi wî re, hewl bê dayîn ku wew salixkirin û were ser ziman û di jîyanê de bi temen û cih bibe.

Şamaş, di dema wî de, Saturn hatîya kifşkirin û têkiliya wî bi Saturnê re tê danîn. Gerwêrka Staturnê, weke tê zanîn gerwêrka herî mezin ji dunyê û gerwêrkên din.

Di demên piştre, hatina Olên yek-xwûdayî ên weke êzîdîtîyê, Cihûtiyê, Xiristîyanî û Îslamiyetê, wê hin nîşanakên çanda Şamaş, bi bandorî wê di wan de jî were dîtin. thumb|Nûnertiya Şamaş ji Tabloya Şamaş (c. 888 - 855 B.Z.), nîşan dide ku ew li ser textê wî rûniştiye dadrêsê de dema ku sembolê hildan û birûskê dikişand
## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên dadmendiyê
Sîrsîr

**Sîrsîr**, di deme Akad û babiliyan de navê derdikeve pêş. Weke xwûdanê Kiştvan, masîvan û yên ku li ser bahre dijîn a. Wan di parêzê ji belayan.

Di deme tefsîra nav de, wil zan jî bi mirov çêbûn ku ev navê "Sîrsîr, navê hin pirtûkna ku bi navê vê xwûdayê hatibina nivîsandin jî bê. Navê Sîrsîr, mazîn tê ser ziman û pêşnîyarkirin. Di dema Tefsîrkirina wî de, weke ku Marduk were tefsîrkirin dibê. Sîrsîr, weke efendîyê Tîamat jî tê tefsîrkirin. Ji ber vê tefsîrkirinê, êdî bal û hey diçina ser Marduk.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên derya û çeman
Lahar

**Lahar**, weke xwûdanê sawalên ahlkirî tê zanîn. Bi birayê wî Aşnan re ji bo ku zadê xwûdayan bidehevdû û çêbike, hatina afirandin. Berpirsîyarî wê heya ku her mirovê ku sawalê wî hebê, sawalê wan bi parezê û bike ku ew jî xwûdayên xwe bibînin û wan jî dilxweş bikin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Tîamat

**Tîamat** (Bi akadî: 𒀭𒋾𒊩𒆳 DTI.AMAT an 𒀭𒌓𒌈 DTAM.TUM, Bi yûnanî: Θαλάττη *Thaláttē*), di baweriya Babîla kevnar de xwedawendeka pêşî ya deryaya xwêyî bûye. Ji bo ku xwedawendên teze çêbike, bi Abzû re dizewice. Ji dema sumerîyan e. Navê dê û bavê wê Lahmu û Lahamu ya. Destpêka bûn û hebûnê bi wê tê destpêkirin. Ew destpêk jî, bi "Abzû" re tê destpêkirin. Abzû, tê wate "ava germ". Li gorî wê, çêbûn û hebûn, bi vî rengî çê dike. Ya tirs yanî "xwê" û ya şêrîn yanî "Şîran" tevlî hevdu dibe. Bi hev re zawacekê dikin. Ew, zewaca pêş ya pîroz e. Ji wê zewacê gelek tişt û zindî diafirin. Ejdarha jî wêl bibin. Ew bûyin hemû bi navê Enûma Elîş tê binavkirin û ser ziman.

Bi rêzî, hinek komkirinên dibin, ev jî bi vî rengî. Pêşî Abzû, Lahmu, Lahamu û Tîamat tê. Piştre "Anşar" yanî azman û Kîşar yanî "ax û ard" tê. Piştre Enkî ku tê tevlîheviyê derdixe. Hin Tîamat, bi hîddetî deng dide û diqîre. Abzû, piştî ku bi awayekî kozmîk, her der tijî av kir û xwest ku hemû xwedawendên din bixwe, êdî Lê enkî Abzû dikuje. Piştre zaroyên Tîamat, agahî didin dê. Ew jî ji binê ardê mişt, mar, dupişk û şeytan derxistin. Piştre xwedawend digihin hevdû ku li ber Tîamat şer bikin. Marduk, bi bayekî ku derxistin, pêşî aligirê Tîamat Kîngu kuşt. Piştre Tîamat, piştre ji herdû çavên Tîamat, ava ku herîkî Dicle û Firat çêkirin.

## Nîqaşên ku li ser Tîamat dibin
Ji ber ku hê gelek beşê Tîmat, ne safî ne û vegotina wê di nava xwe de lev jî nake, pirr nîqaş dibin li serê. Lê di serî de Tîamat, weke ya pêşî tê qebûlkirin û pejirandin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên afirîner
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Nuska

**Nuska**, weke katîba Enlîl tê tefsîrkirin. Piştre, weke jina wî ya pêşarojê jî tê ser ziman. Ew jî, li ekurê qeyde wê hatiye kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Hendursaga

**Hendursaga**, xwûdayê dadê ê dema Sumer, babil û Akad a. wekî din jî, li Lagaş û Gudea, jê re hat gotin "peyamnêrê ardê" jî.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên dadmendiyê
Kakka

**Kakka**, ji dema sumerîyan navê wî maya, di tefsîra wî de, weke alîkarvan û refeqatvan û wezîr jî hatîya ziman. Di kêvalbarên ku bahse Nergal û Ereşkîgal dikin de navê wî heya.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedabanûyên tenduristiyê
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Nînkurra

**Nînkurra**, di dema sumeriyan de jiya û xwûdayeke jin bû. Nînkurra, keça Enkî û Nînsar e. Bi navê dayika Uttu jî navê wê heye. Xwûda ye, uzvê zeyendî yê jinê ye. Berekete cihê têkiliya zeyendî ya jinê çêdike. wekî din jî, berekete wê sembol dike.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Papîlsag

**Papîlsag**, bi navê "papîlsan" jî tê nasîn û xwûdayê bajar-welatê Îşîn ê ya. Mêr û hevserê xwûdaya jin Nininsînna ya. Papîlsag, bajarê veşartî Larak wî kifşkirîya. di kêvalbarê Nîbru de weke xwûdayê Nîppurê tê nîşandin û ew dîyarîyan dide Enlîl. Wî koma stêran ya kevanê nîşan da û hanî ziman.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Muatî

**Muatî**, Xwedayekî Sumerî ye, der barê wî de tiştekî pir nayê zanîn. Muatî, di binerê Dilmunê de cig digirê. Bi Nabu re têkiliya wî tê danîn.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Şulsaga

**Şulsaga** an jî **Sulsaga**, xudawendeke mîtolojiya sumeriyan e.

## Çavkanî

Kategorî:Lagaş
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Muşdamma

**Muşdamma**, xwûdayê Waqif û xanîyên bilind a. Muşdamma, xwûdayek ji wan şeş xwûdayên ku ji aliyê Nînhursag hatîya afirandin a. Kabta jî, birayê wî ya û xwûdayê Pirîkêtan a.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Nînkarnunna

**Nînkarnunna**, xwûdayê sumer, babil û akadan a. ew dewama Nînurta ya.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Abu

**Abu**, yezdanekî piçûk ê dema sumeriyan e ku ew weke yezdanê riwekan tê zanîn. Ew, yek ji wan heşt yezdanên ku di nexweşiya Enkî de bûne ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Michael Jordon, Encyclopedia of Gods, Kyle Cathie Limited, 2002

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên xwezayê
Şara

**Şara** xwedayekî piçûk yê şer tê tefsîrkirin. Xwedayekî ku ji bakûrê rojhilatê Urukê ku dike Ummayê ye. Di kêvalbaran de weke kurê Înanna (Îştar) jî tê ser ziman.

Di kurdiya îro de jî hê jî gotina "şer", tê bikarhanîn. Gotina "şer, weke ku ji navê xwedayê şer "şara" hatiye deranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Sîrara

**Sîrara**, xwûdayaka jin a ku di deme Sumer, babil û Akadîyan de jîya. Enkî berpirsîyarî dayê de ku Bahre ku î ro dibêjinê de "bahre hurmuz" bi parêzê.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Hanbî

Di mîtolojiya sumeriyan de, **Hanbî** û bi navê wî yên din jî "hanpa", weke bavê Pazuzu te ziman. Zêde, di derbarê wan de tiştek, zêde nayê ziman.
 
## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên bed
Yezdanên Kassîtan

**Kassîtî**, piştî dema sumerîyan wê di destpêkê de nêzî 400 salî desthilatdarîya wan li dar bê. Piştre jî wê bidomê. Î ro ku ku em li wê dime dinerîn, em hê jî, gelek gotinên ku wan weke navê xwûdayê bi kar dihanî rastî wan tê, Minaq, Zînî, Başu, Maşu û hwd, Navê Başu û Maşu, taqabûlî navê Înanna dikin. Navê xwûdayê wan Hudha heya. Hundha, xwûdayekî wan yê li azmana ya. Di tefsîran de, navê Zînî tê ziman. Lê xoslet û teybetmendiya wê xwûdayê çîya, nayê zanîn. Sugurra Beremberî Marduk tê. Surîas, weke xwûdayê rojê, tê tefsîrkirin.

Navê Mirîas, ku di tefsîrkirinan de, bi navê "mirîzîr" jî ziman, tabûlî Venus tê tefsîrkirin.

Navê Hala ku beremberî Nusku tê, bi navê wî re gotina "sala adar" tê xwandin.

Xwûdayê heyvê "Šipak, Šipaq, Šipag"

xwûdayê rojê "Šuriaš"
navê xwûdaya ku beremberî yê Îştar tê "Nanai", an jî "Nanna"

Navekî din ku weke navê xwûdayê rojê tê ziman "Saḫ"

Navê xwûdayekî ku weke "xwûdayê kalîk" tê ziman "Kaššu" an jî "Gal-zu", di vir de vê jî bêjim ku di wê demê de "gal-zû" tê bi kar hanîn, di vê demê de "kal" kurd bikar dihênin.

Qassîtîyan, navê "Kamulla", "Akmul" tênin ziman, Wate vê gotinê jî ew ku "masîyekî ku xwediyê rûyê mirov"

Navê xwûda, "hala", û "sala" weke navê xwûdayaka jin ku jîyan û malê ya. Sembola wê, "simbileka genim" a.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Zaqar

**Zaqar**, di mîtolojiya Mezoptamya de, weke peyamnêr tê ziman. Navê wî, bi navê "dzakar2 jî tê ziman. Zaqar, weke peyamnêrê Sîn tê ziman. Sîn, bi navê "Su" û "Nanna" jî dihat ser ziman. Ji yên(mirov) ku mirin li pêşîya wan a, Zaqar, bi rêya xewn û xulubatên ku di xewnan de têne berçacên wan, bi wan peyemên xwûdê radigihêne. Wê jî, bi hêza xwe dike.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Zu

**Zu**, di mîtolojiya sumeryan, bi wate "zanîn" û an jî "bihûşt" tê tefsîrkirin. Ji dema sumeriyan di buhurê deme babiliyan û akadiyan jî. Di tefsîrên dema akadiyan de, weke kurê Sîrîs jî tê ser ziman. Zu, bi baweriyaka ku bi wê dinya hatiye afirandin jî tê tefsîrkirin. Minaq, tê gotin ku "dinya bi ava safî ya saf hatiye çêkirin." destpêka jiyan û dunyê, di çanda Zu de, ji avê tê dest pê kirin. Zu, bixwe jî, tefsîra wî, Serê wî, weke yê şêr tê çêkirin. Lê Zu jî û Sîrîs jî, weke teyrê baz hatina hizirkirin. Bi wê re, teyrekî baz ku xwediyê serê şêrekî ya, tefsîra wî hatîya kirin. Zu, biqasî ku tê zanîn di navbera 2550–2500 de jîn bûya.

Di tefsîra Zu de, tê gotin ku Abzu xwediyê kifşkirinê bû. Kêvalbar (tablatên) baxt, di destê Abzû de na. Ew baxt kifş dike. Lê tê gotin ku xwûdayan Lugalbanda şand ku Kêvalbarên baxt hilde û bêne. Lugalbanda çû û wî Abzû kuşt. Piştre Ea û belet, çûn û kêvalbarên ku baxt kifş dikirin hildan.

Piştre, weha tê tefsîrkirin; Zu, ku teyrekî pîroz û awr kirina keseyetek. Piştre ew bû Iblîsek, wî teyrî çû û kêvalbarên baxt hildan û birin. Ku ew çûn çiyayekî bilind, ew di nava xwe de veşartin. Piştre Anu, derket û ferman da xwûdayan ku kêvalbarên baxt hildin û bênin. Lê Marduk berî, xwe gihand teyr û wî teyr kuşt û kêvalbarên ku baxt kifş dikin hildan.

Di vir de, tu tefsîr hene. Di tefsîra duyemin de jî tê gotin ku Marduk, bi tîr hêrîşî Nînurta kir û ew kuşt. Piştre ew bû serwer. Di vê tefsîra duyemin de, ew teyrê ku hat kuştun, weke Abzû tê tefsîrkirin jî.

Di, dema Babiliyan de, wê ev rewş, weke şerekî di nava xwûdayan de were tefsîrkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Cinawirên mîtolojîk
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Hayasum

**Hayasum**, xwûdayekî sumerî yê ku wilo zêde mazin nayê ser ziman a. Di deme babil û Akadîyan de jî navê wî heya. Lê wilo zêde, karê wî çi ya, zêde nayê zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Bîrdu

**Birdu**, xwûdayekî dunya binardê ya. Navê wî bi Nergal re jî tê hildan. Lê tefsîrên di derbarê wî de, hemû, zêde nayêna xwandin. Pirr zirer dîtîna.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Mandanu

**Mandanu**, weke xwûdayekî deme Sumer tê dîtin. Lê di dema babiliyan de jî navê wê derdikeve li holê. Mandanu, xwediyê qûdreta darizandina pîroz a.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên dadmendiyê
Enbîlulu

**Enbîlulu**, di mîtolojiya Mezopotamyayê de weke yezdanê, çem û cokan bû. Enbilulu, ji aliyê Enkî ve hatibû afirandin û berpirsiyarkirin. Li gorî mîtolojiyê ew li navbera Dîcle û Firatê bû. Weke din jî, ew yezdanê avdanê jî bû. Di dema Sumeriyan de weke kurê Enlîl û Nînlîl tê ziman. Di dema Babîliyan de jî, weke kurê Enkî tê ziman. Enuma Elîş, ji bo Enbilulu, dibêje ku "Enbilulu, xwediyê hemû nepeniyên avê ye." Tiştekî avê ji wî neveşartî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên derya û çeman
Şakka

**Şakka**, xwûdayekî ji dema Sumeran maya dema babil û akadîyan, Şakkar, parastvanê Şivanan a. Şakkar, ewlakarîya şîvanan û kerîyên wan dike. Di dema Sumerîyan de bi navê "şakkan" dihat ser ziman. Weki din jî di dema sumerîyan de, weke navê xwûdayên "Amakandu", û "Sumuqan" jî tê ser ziman. weki din jî, di hin tefsîrna de, navê "Lahar" jî, di vê xalê de hatîya ser ziman. Lê zêde zanîn di vê yekê de li ser Lahar nemana.

"Seke" û an jî "keke", di kurdî de weke navê "şivanê serşivan" jî tê ziman.
## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Nînkasî

**Nînkasî**, di mîtolojiya sumerîyan de, xwûdayaka jin a. Nînkasî, Keça Enkî û Nîntî ya. Nînkasî, weke xwûdaya jin ya ku Bîraya vexwertinê kifşkirîya tê ziman. Kêvalbarên wê yên ku gihiştina roja me û di wan de bahse çêkirina bîra dikin hena.

Ku bahse wê tê kirin, ev hizir têna ziman, "bicih hanîna xwesteka dil", "Têrkirina dil" û hwd têna ser ziman. Nînkasî, weke xwûdaya dilxweşkirinê û bidilkirinê ya. Nînkasî, weke xwûdaya dilbûnê ya. Ku bahse Nînkasî tê kirin, tê gotin ku Nînkasî "Hîm"eka ji mirovan re jî ya. Hîn, di kurdîya î ro de jî, weke gotina ku "bin" û an jî "bingîhînê" têne ser ziman a. Bi wê re, di tefsîran de, weha hatîya tefsîrkirin, "hîma Nînkasî".

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Nînsutu

**Nînsutu**, bi navê "Nînkautu" jî tê naskirin. xwûdayaka jin ya di dema sumerîyan de dijî ya. Karê wê, ew a ku mirovan ji nexweşîya wan baş bike. Nînsutu, hevjîna Nînazu ya. Weki din jî, Nînsutu, yek ji wan xwûdayê şeşan a ku ji nexweşîya Enkî ya.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Bêlît

**Bêlît**, tê gotin ku di dema akadîyan de jî ya, ew, di wê demê de bi navên "beltu" û "beltum" jî tê naskirin. Hevjinê wê Bêl a.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Mammetun

**Mammetun**, xwûdayekî dema sumerîyan a. Karê wî ew a ku baxt bide kifşkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Enten

Enten (Ent**ên**), xwûdayekî dema sumerîyan a. Enten, xwûdayê bereketê ya. ew ji aliyê Enlîl ve hat xuluqandin. Enlîl, wasf, karê û berpisîyarîya zabûnê yê sawalên weke Bizin, Ker, Çêlek û hemû teyrikên ku çêlikên wan çêdibin da wî. Zêdebûna wan, Enlîl, kira berpirsîyarîya Enten de.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Druaga

**Druaga**, xwûdayakî deme sumerîyan a. Serdestîya li dunya binêardê heya. Têlkiliya Druaga, bi Ehrîman re jî tê danîn. Bi navê druaga, pirr vegotin, hatîna vegotin.

Drug, weke ku di Avesta de ziman, di wate *derew*´ê de tê ziman. Gotina derew´ê ya ku heta roja me di kurdî de tê ziman jî, ji wê afirîya û xwe daya berdewam kirin, weke ku çawa ku î ro ku em di kurdî de bi kar dihênin gotina "şer" ku ji gotina Şara ku maya ya. Şara, weke xwûdayê şer tê ser zanîn di wê deme sumerîyan de û Şara, weke kurê Îştar jî tê dîtin û wusa di kêvilbarên ku ji wê demê mana de tê tefsîrkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Enşag

**Enşag**, bi navê "enşagag" jî tê nasin, Yek ji wan şeş xwûdayên ku Enkî ji nexweşîya xwe xuluqand. Enkî, ew kira efendîyê Dîlmun ê jî.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Nînmena

**Nînmena**, bi navê " Nin Me En" jî tê naskirin. Xwûdayaka dema sumerîyan a. Bi Nînhursag re bi hev ve kirina navê wê bûya. Navê Nînmena, weke ku *bin* a.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Bronş

**Bronş** (bi latînî: *bronchus*), boriya keşê ya di pişikê de ye. Ew borrî wek çeqên daran di pişikê de belav dibin. Têde veguhastina gazên henaseyê nabe, lê têde keş tê borandin heta beşên ku veguhastinê gazan têde dibe. Ev pergala ji borriya keşê jê re dara bronşî tê gotin.

## Anatomî
Qilqancik di navbera movikê çarem û pêncem ya piştê de, dabeş du çeqan dibe, herdu *bronşên sereke* yên rast û çepê. Bronşa sereke ya rastê dabeşî sê *bronşên parçeyê* (bronchi lobares) dibe û ya çepê du bronşên parçeyê. Her bronşeke parçeyê dikeve parçekê (lobus) ji pişikê. Ev dîsa dabeşî *bronşên segmentî* (bronchi segmentales) dibe ku 10 li pişika rastê û 9 jî li ya çepê ne. Her bronşeke segmentî 6-12 car çeq dibe. Hengî ku qirtik (cartilage) di bronşê de nemîne, ewê bibe *bronşik* (bronchioli). Ev 3-4 car çeq dibin û paşî dibin *bronşikên dawîtî* (bronchioli terminales). Ji wir ve beşên veguhastina keşê destpê dikin. *Bronşika respiratorî* (bronchioli respiratorii) ya ku borriya peqoka pişikê û peqoka pişikê (Alveolus) têde ye.
## Erka bronçan
## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Sîng
Kategorî:Sîstema bêhngirtinê
Bau

**Bau** (ba-u, ba´u,), xwûdayeka jin ya dema sumer a. Baba, Ba ba, xwûdayê Lagaş û Gîrsu bû. Ew keça Gatumdag bû. ew derbetiya li pêş. ew, derketina wê ya li pêş, weke kevneşoyê tê ser ziman. Di malê de, yê bi temen mazin a, ew piştî dê û bav re derdikeve li pêş. wilo tê tefsîrkirin ku li gorî vê nêzîkatîyê ew bûya. Hevjînê wê Nîngîrsu ya. Nîngîrsu, xwûdayê Lagaşê ya. Li Urê jî, parastgahaka wê hat dîtin. Piştre, bi xwûdayên jin ên şifakirin û başkirinê Gula û Nininsîna re di astekê de hatîya dîtin di nava snorên Lagaşê de.

Lê di hin tefsîrên cuda de jî, weke hevjîna Nînurta jî tê ser ziman.

## Çavkanî

Kategorî:Lagaş
Kategorî:Xwedabanûyên tenduristiyê
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Erra

**Erra**, weke xwûdayekî şer tê tefsîrkirin. Hevjina wî wî Mammî ya. Weke xwûdayekî dunya binêardê di tefsîran de tê ziman. Carna jî, di asta Nergal de tê tefsîrkirin. Zor û şîdet, bi navê wî re tê ser ziman.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Dîmpemekug

**Dîmpemekug**, Xwûdayekî dema sumerîyan a. Ew, weke xwûdayekî raşîyê tê ser ziman. Wî, aliyê raşîyê nimînêr dikir. Lê yên ku berg jê re bikiran, wî, alîkarî jî dide wan û ew mazin dikir.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
SC Corinthians Paulista

**Corinthians** (*Sport Club Corinthians Paulista*) yaneyeke navdar ya futbolê ji rojavayê bajarê São Pauloê li Brezîlê ye, ku di sala 1910'a de hatiye damezrandin.

## Malperên têkilîdar
* Malpera fermî ya Corinthians

C
Kategorî:Yaneya futbolê ya Brezîlê
Sîrîs

**Sîrî**, di mîtolojiya mezopotamya de weke xwûdayaka jin ya ku ji "bîra"yê bi berpirsîyar bê tê ziman. Di rastîyê de, ew nayê dîtin, weke gîyanekê heya û wûsa tê hizirkirin. Ji xaynê vê jî, weke xwûdayaka jin ya ku di şeklê teyrekê de hatîya ser ziman.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kur (mîtolojî)

**Kur**, bi navê "kurnugia" jî tê xwandin. Tê gotin ku wate wê "welatê ku vegerî jê nîn a" ya. Kur, bi irkalla re bahse dojehê dikin. di mitolijiya girekê de "Hades" weke beremberê wê tê xwandin. Ji aliyê ereşkîgal û Nergal ve hatina birêvebirin

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Peqoka pişikê

200px|thumb|
A - (''Alveolus'') Peqoka pişikê <br />
AS - (''Septum alveolare'') Dîwarê peqoka pişikê <br />
BR - (''Bronchioli respiratorii'') Bronşika respiratorî <br />
BT - (''Bronchioli terminales'') Bronşika dawîtî <br />
D - (''Mucous gland'') Toşbiya gilêzê <br />
DA - (''Ductus alveolaris'') Borriya peqokê <br />
M - (''Musculus'') masûlke <br />
N - (''Nervus'') Birik <br />
PA - (''Arteria pulm'') Xwînber <br />
PV - (''Vena pulm'') Xwînwerîn

**Peqokên pişikê an jî [[Sikildanokê hewayê|sikildanokên hewayê]]** (bi latînî: *alveolus*) beşên di pişikê de yên ku têde veguhastina gazên henaseyê di navbara xwîn û keş pêk tên.

## Anatomî
Bronşika kotahî (*bronchioli terminales*) çeq dida wek goşiya tirî, ku her takek pêve bronşika respiratorî ye û teneyê wê peqoka pişikê ye. Li wêneyê binênre ku hûn bişopînin.

Têreqasa peqokekê ya ku li gorra têhenasedanê û derhenasedanê diguherre, di navbara 50-250 μm. Peqokên ku bi bronşikekê kotahî ve ne, ligal wan azînus (*acinus*) tê gotin. Dora her 12 azînus parçikek (*lobulus*) ji pişikê pêk tînin. Li ser rûyî pişikê sinorê parçika pişikê bi çavan tên dîtin.

## [[Şane (biyolojî)|Şanenasî]]
Ruyê dîwarê peqoka pişikê ji du cor xaneyên epîtel pêk tê:
* **Pişikexaneya cor 1** (*pneumocyte typ 1*) ya ku tenik û rûyê wê mezin e. 95 % ji rûyê dîwarê peqokê dadigire û ew beşek ji Kospa keş-xwînê (*boold-air barrier*) ye.
* **Pişikexaneya cor 2** (*pneumocyte typ 2*) çargoşe ye û surfaktant (*pulmonary surfactant*) dirist dikin.
* **Xaneyên hellûşêner ên pişikê** (*alveolar macrophages*) li ser ruyê dîwarê peqokê digerrin û gemar û tiştên biyanî dadiqurtînin.

Bin vê xaneyên epîtel de şaneya bester (bestereşane) heye, ya ku ji xaneya girêdanê û rîşalên kollagen (*collagen fibres*) yên cor 4 û rîşalên jihevkêş (*elastic fibres*) pêk tê û gelek mûlûleyên xwînê têde ye.
## Çavkanî

Kategorî:Pişik
Lahamu

**Lahamu**, Zaroya pêşî ya Tîamat û Apsu bû. Bi Birayê xwe Lahmu re bû. Lahmu û Lahamu jî, bûna dayik ji Anşar û Kîşar re. Di kêvalbarên ji wê demê mana de, Lahamu( ye "mê" ya), carna weke Mar tê xûyakirin. Carna jî, weke Jin tê xûyakirin. Ku weke sembola wê jî tê ser ziman, li ser wê kemberaka sor ku girêdayî ya tê dîtin. Lahmu û lahamu, ti carî jec cuda nabin. Ev jî, weke xosletekî wan tê ser ziman.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Lahmu

**Lahmu**, weke yekî bi Pirç û parastvan û baş tê ziman. Zaroya Tîamat û Apsu ya. Bi Lahamu re bûya. Lahamu, dayika Anşar û Kîşar a. Lahmu, di hanîna wî ya ser ziman ya di kêvalbaran de weke yekî bi Reh a.

Tê ser ziman ku Lahmu, li Erîdû parastgaha Enkî û Abzu diparêzê. Bi wan re tê ser ziman ku Azman "bav" a û ard jî "dê" ya. Anşar, bav û kîşar jî dayikê têna ser ziman. Lê di dema ku Lahmu tê ser ziman de, Ga weke sembolaka bi wî re tê ser ziman jê tê xûyakirin. Ga, weke ku tê zanîn, bavê Îştar, di dema ku dibe xwûdayê serek, yê wî ya û Îştar, di destana Gilgamêş de, wî ji bavê xwe dixwezê ku ji bo ku bide hêrîşkirin li ser Gilgamêş û Enkîdûthumb|Rolyefa Lahmu,di  de
## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Ereşkîgal

**Ereşkîgal**, xwedaya jin ya cîhana binêard bû. Navê wê weke "Kî, ku wergera wê Erd û Ax e . Jê re "xatûna binê erdê" jî hatiye gotin. ereşkîgal, weke "xwîşka Îştar" hatiye tefsîrkirin. Irkalla, ku weke cîhana binêardê ye jî, dem bi dem weke navê xwedayeke jin ya cîhana binêard jî hatiye ziman . Ereşkîgal xwedaya jin ya sereke ya Kutha(Kutha, Cuthah, an jî Cutha), bû. Kutha di demên sumerîyan de bi navê Gudua hatîya bi navî kirin.

Li gorî, hin lêkolînna hatîya kifşkirin ku Kutha, piştre bûya "Kuthah, kurdaxa, kurdha, kurda". Piştre, gotina "kurdistan"ê jî ji wê hatîya afirandin.

Ereşkîgal, weke sembola, guharînên di demsalan de jî hatîya ser ziman. Li ser wê re pirr hizir û bawerî hatina afirandin. Wan hizir û bawerîyan, bi awayekî temenê hemû pêşketin û afirandinê mîtolojiya Sumerîyan û Mezopotamya çêkirina. Erekîgal, di vegotina wê ya ku tê ziman de, dunya binêardê, ku "Irkalla" û "Aralu" ku weke nav jê re tê gotin, wê bê xwediyê serwqerîyê. Îştar jî li dunya ser wê bibe xwediyê serwerîyê. di tefsîran de wê piştî serkevtinê dunya were rastkirin. Wê bihûşt, were ava kirin. Ereşkîgal, ku di dema sumerîyan di kêvalbaran bi navê "Allat" jî were seer ziman, wê were dewetkirin li wir.

Ereşkîgal, dayika Nungal e jî. Namtar, weke Nungal, bi Enlîl re yê wê ya. Weki din jî ereşkîgal bi Gugalana re kurekî wê yê bi navê Ninazu bû.

## Çavkanî

Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk
Kategorî:Xwedabanûyên efsûnî
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kutha

**Kutha** (Kutha, Cuthah, an jî Cutha; Sumeriyan: Gudua), Bajarekî deme sumerîyan ku li jora Firatê li bakûr û bakûrê rojhilatê Nîppur ê dikeve. Di dema xwe pirr pêşket û bû yek ji wan bajêr mazin û pêşketî yê dema Sumerîyan. Tê gotin ku Kutha, bûya ji 5 bajaran yê herî pêşketî li Mezoptamya.

Herwiha, Kutha, navê paytaxa dunya binêardê ya sumerîyan jî ya. Di demên xwe yên dawiyê bi navê "kuthîm" hatiye bi navkirin. Tê gotin, ji aliyê çandî ve jî pirr pêşketî bi rengî bû.

Di belgeyên Asûran de, di dema Salmanassar jî bahs tê kirin. Key Şulgî ku berê wê bi navê "dungî" jî tê naskirin li wir, parastgaha Nergal ava kir.

Di dema Persîyan de jî, weke "welatê nêzîk Kurdistan" jî hatiye binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê
Kategorî:Sumer
Xweşk

**Xweşk** (xweh, xweşka, xwehka, xwekan) di navê zaroyên Keç ên xwedî Bira na. Beremberê xweşkê dibê bira. Keçkên malê ji birayên xwe re dibina xweşk. Ji aliyê ve bi gotin û nerîna li keçika malê, bi navkirina wê, divê xweşk.
Nîbhaz

**Nîbhaz** (bi îbranî: *Barker*), Weke xwûdayekî tê ser ziman di Mitolojiya sumerîyan de. Di şeklê Sayekî de hatîya dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kus

**Kus**, xwûdayekî dema Sumerîyan a. Di dema Akad û babiliyan de jî, hatîya kifşkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Negun

**Negun** (Lîsîn), xwûdayeka jin ya dema sumerîyan a. Zêde di derbarê teybetmedîya wê de tiştek nayê zanîn. Lê tê gotin ku têkiliya wê Sîrara re heya. Ku weke Birayê wê hat kişfkirin bi bajarên Aşgî, li Edeb û Keş re tê girêdan.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedabanûyên agirê
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên agirê
Namtar

**Namtar** (an jî "namtara "Namtaru"), weke navê wî yê din a. Namtar, tê wate "baxt" jî. Namtar, di mitolojiya Mezopotamya de, xwûdayakî Dojehê û mirinê bû. Namtar, weke peyamnêrê An, Ereşkîgal,aû Nergal.

Namtar (an jî "Namtaru", "Namtara"), kurê Enlîl û Nînlîl bû. Piştî ku bû, Enlîl ew ji bo nexweşî û sawalên birîndar bi berpirsîyar kir. di laşê wî de ku jev nayê beşkirin, ku di awayê Damonan de heftê nexweşî hebûn. Lê ew, ji bo ku wan nexweşîyan pêşî li wan bigirê bû. namtar, xwediyê zanebûna wan nexweşîyan jî bû. Ew, bi navê xwe heta dema Babil, akad û asûrîyan jî tê ziman û bawerî pê tê hanîn.

Bi bawerî, dihat gotin, ew nexweşî hemû, ji bo hinekan, "ew nexweşî gîyanên xirab" bûn. Bi vê yekê, her nexweşî, weke jîndîyekî hatîya tefsîrkirin û hatîya ser ziman. Piştre ew, weke kurê hêzkirî yê Bêl jî hat ziman.

Piştre ser ziman ku dema ku ew hata ser rûyê ardê, wê Îştar, Cinûs kir û şêst nexweşê kira laşê wê. Navlêdan ji wan nexweşîyan bi ling, dest, çav û dil bûya.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên mirinê
Azîmua

**Azîmûa**, Xwûdayaka jin ya dema Sumerîyan a. Yek ji wan şeş xwûdayên ku ji nexweşîya Enkî afîrîna na. Ew jina Ningişzida bû. Nîngîşzîda, bi navekî din yê Ninazimua tê naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Damon

**Damon**, di dema sumerîyan de, weke ku navê "şaytan" re tê gotin, weke ku di dojeh de weke cihê damon´an tê ziman.

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojî
Îştaran

**Îştaran** (*Ištaran* an jî *Gusilim*), xwûdayekî sumerî ya. Bi teybetî, cihê ku ew lê Jiya rojhilat Dicle bûya. Weke Xwûdayê Maran jî hatiye bi navkirin. Bi teybetî, di dema sêyemin ya xanadana babiliyan de pirr mazin derketa pêş. Kudurrus weke sembola wî û nimînêriya wî ya. Rêhevalê wî Šarrat-Deria. Tê gotin ku Nîreh, ku xwûdayê Maran a, temsilîyeta wê jî, hin bi hin ketiya destê wî de.

Di dubeniyên sînorî ê benyna Lagaş û Umma de jî, ew weke xwûda, derketiya li pêş, hildaya ser xwe. Li Gudea, Lagaş û Gîrsû de baweriya li wî hatiye kirin di parastgahê de. Hatiya qaydkirin ku li Parastgaha Nîngîrsû, tirba wî hatiye bicih kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Kategorî:Xwedayên dadmendiyê
Sîrtîr

**Sîrtîr**, xwûdayeke jin dema Sumerîyan a. Navê wê, heta dema babiliyan, akadîyan maya. Sîrtîr, weke xwûdaya Meh(min) a, tê tefsîr kirin. Di kêvalbarên ku hatina xwandin de, hin şîroveyên wê hatina kifşkirin. Bi Nînsun re bûya yek.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Hegîr-Nuna

**Hegîr-Nuna** (an jî **Gangîr**), Xwûdayake jin ku di mîtolojiya sûmerîyan de dijî ya. Hengîr-Nuna, yek ji wan heft keçên Bau ya. Ji Lagaşê tê naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Lagaş
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Urşanabî

[thumb|Kelekvanê bincîhanê , xêzkirî li gorî [Félix Resurrección Hidalgo]]
**Urşanabî**, di mitolojiya Mezopotamya de, yê ku di çemê Xabûrê (Hubur)) de mirî di buhurandin bû. Beremberê wî, di mitolojiya Grekê de Charon tê. Di dema Sumeriyan jê re "SÎ-LU-IGI" Bû. Ev nav ´kirina wî pêşî di mitolojiya Enlîl û Nînlîl de dibê. Piştî ku di destana Gilgamêş de Enkîdû mir, Ew, ji kur a û nemir a. Di dema ku wê Gilgamêş, ji avê bi buhurê û herê û bigihijê utnapîştim, hingî, ew yê ku wê di buhurênê ji avê ya.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Hahanu

**Hahanu** xwedayekî dema Sumeran e.Di dema Akada û Babîliyan de jî navê wî derbas dibe.Lê li ser kar, taybetmendî û erkên wî kêm tê zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên hurî
Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê
Hanî

**Hanî**, weke xwûdayekî piçûk tê tefsîrkirin. Di dema Akad de navî wê tê kifşkirin. Weke xwûdayê bahozê derdikeve pêş. Têkiliya wî bi Adad re tê danîn.
 
## Çavkanî

Kategorî:Xwedawendên Mezopotamyayê