open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gelê Farsê

**Gelê Fars** an ji **Pers**, komekî gel ya îranî ye û di Rojhilata Navîn e ku kesên wekî Zimanê farisî bi zikmakî diaxivin tenê bi „Faris“ zanin. Di dîroka Rojhilata navîn de roleke mezin lîstiye û gellek dewlet û împeratoriyên mîna ya sasanî ava kiri. Zimanê farisî, zimanekî hind û ewropî ye.

## Etîmolojî

Navê Farsiya bi rastî Parsî ye, lê dema Misilman Îran feth kirûn di zimanê erebî de "p" tuneye di dewsa "p"yê de "f" nivîsandin û ji wan re weke "Fars"-"Faris" gotin û ket nav gel. Ji xwe sebehabê navdar Selmanê Farisî jî di dema Mihemed de bû misilman ji wî re jî Selmanê Farisî digotin

## Ziman

Farisî zimane gelê faris e. Hin Efxan û Tacîk jî bi farisî wek zimanê duyem diaxivin. Li Îranê 70 milyon, li Efxanistanê 30 milyon, li Tacîkistanê 9 milyon û li Ûzbêkistanê 7 milyon kes bi farisî diaxvin. Yanî li cîhanê de 110 milyon kes farisî dizanin.

Zimanê farisî çend Dewran û merheleyê dîrokê pişt serê xwe xistine ta gihîştiye vir. Ev ziman yekem car di serdema Hexamenişiyan de hat nivîsîn ku belgeyên wê bi navê farisiya kevn tê nas kirin. Piştî farsiya kevn farisiya navîn e, û piştî wê jî farisiya derî an jî farsiya nû û di dawiyê de jî farisiya nûjen peyda bû.

## Dîrok

[thumb|200px|[Mîr û leşkerên farsî]]
Împeratoriya Hexamenişî di dîroka kevin da ew împeratorî mezintirîn, xurttirîn û berfirehtirîn împeratorî bûye. Li deman demekê, desthilata wê li aliyê rojhilatê digehişt Efxanistan û Pakistana niha, li aliyê Bakurê rojhilatê digehişt Asyaya Navîn, li aliyê Bakurê Rojhilat digehişt peravên Deryaya Reş, li rojava digehişt tevaya Anatolî û parek ji nîvgirava Balkanê, tevaya welatên rojhilata navîn mîna Îraq, Sûrî, Urdun, Libnan, Filistîn, Îsraêl, Nîvgirava Erebistanê, Misir û parek ji welatê Lîbyayê. Rûberê împeratorî ya Hexamenişiyan nêzî 7.5 - 8.5 milyon kîlometirên çargoşe bû.
 
Ev împeratorî wekî serhildanekê dijberî împeratorî ya Mîdiyan hat avakirin û bi qasekî xurt û bihêz bû ko du caran nêzîk bû tevaya Yewnanistana kevnare bigirt. Li dawiyê jî liser destê Îskenderê Mezin herifya. Leşkerê Îskender paytextê Hexamenişiyan, Persepolîs anko Parse şewitand.
thumb|300px| Împeratoriya Hexamenişî 490 BZ

## Niştecîhbûn

[thumb|250px|Welatê Parsan "''[Fars*" an "*Farsistan*"]]

Şûna Farisî rûdinin, *'Farsistan** an jî tenê **Fars*' tê gotin, li [[Ewropa|Rojavayê]] ev bi navê *Parsya*, bi [[yewnanî]] *Persis* bi [[îngilîzî]] *Persia* bi [[almanî]] *Persien* bi [[frensî]] *la Perse*, tê zanîn, ew hemû navana ji yonanî, latînî û bi farsiya kevn hatine girtin, û [[Osmaniyan]] vê derê re digot *Ecem* an *Ecemistan* û Ereban jî dogotin *al-Acam* an *al-furs'', welatê farisiyên îrohîn (nexşe: Farsiyên îranê) jî eynî deme merkeza welatê ariyanê, yane em karin bejin Îrana navendî.

## Binêre
* Lîsteya xanedan û dûgelên parsan
* Bîrûnî
* Ebû Nasr Mansûr
* Elî Şerîetî

## Çavkanî


fars
Kategorî:Gelên kevnare
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Salman Rushdie

**Sir Ahmed Salman Rushdie** (bilêvkirina kurdî: *Ehmed Selman Ruşdî*) navê nivîskarê navdarê biregez Brîtanî-Hindî ye. Xebata wî bi gelemperî realîzma efsûnî bi çîroka dîrokî re dike yek û di serî de bi girêdan, têkçûn û koçberiyên di navbera şaristaniyên Rojhilat û Rojava de mijûl dibe, ên ku bi giranî li ser parzemîna Hindistanê pêk tên.

Romana duyem a Rushdie, Zarokên Nîvê Şevê (1981), di sala 1981 de xelata Booker wergirt û du caran - di carcoveya 25 û 40 saliya xelatê de - wekî "romana herî baş a hemî serketiyan" hate hesibandin. Romana wî ya çaremîn, Ayetên Şeytanî (1988) bû mijara nîqaşan û ji aliyê misilmanan ve bû sedema nerazîbûnan. Gefên kuştinê li dijî wî hatin kirin, di nav wan de fetwaya kuştina wî ya ku ji aliyê Ayetullah Ruhollah Xumeynî, Rêberê Bilind ê Îranê, di sala 1989 de hat dayîn. Hikûmeta Brîtanya Ruşdî xiste bin parastina polîs.

Di sala 1983an de, Ruşdî wek endamê Cemiyeta Qraliyetê ya Wêjeyê hat hilbijartin. Ew di sala 1999 de wek Commandeur de l'Ordre des Arts et des Lettres a Fransayê hat tayîn kirin. Di sala 2007 de, ji ber xizmetên wî yên ji bo edebiyatê, ew wek şovalye hat wergirtin. Di 2008 de, The Times ew di rêza sêzdehemîn de di lîsteya xwe ya 50 nivîskarên herî mezin ên Brîtanî de ji sala 1945-an vir ve kir. Ruşdî ji sala 2000 de li Amerîka dijî. Ew di sala 2015-an de li Enstîtuya Rojnamegeriyê ya Arthur L. Carter ya Zanîngeha New Yorkê wekî Nivîskarê Birûmet hate binavkirin. Berê, wî li Zanîngeha Emory ders da. Ew ji bo Akademiya Huner û Wêjeyê ya Amerîkî hate hilbijartin. Di 2012-an de, wî Joseph Anton: Bîranînek çap kir, li ser jiyana wî ya li dû nakokiyên li ser Ayetên Şeytanî.

Di 12 tebax 2022 de, Rushdie di dema bernameyeke li Chautauqua, New York de, rastî êrişê hat. Zilamek bi lez û bez derket ser sehnê û berî ku nivîskar gotarekê bide, çend caran kêrê li Ruşdî da.

### Romanên wî
* *[[Grimus]]* (1975)
* *[[Midnight's Children]]* (1981)
* *[[Shame (Rushdie novel)|Shame]]* (1983)
* *[[The Satanic Verses]]* (1988)
* *[[The Moor's Last Sigh]]* (1995)
* *[[The Ground Beneath Her Feet]]* (1999)
* *[[Fury (Rushdie novel)|Fury]]* (2001)
* *[[Shalimar the Clown]]* (2005)
* *[[The Enchantress of Florence]]* (2008)
* *[[Two Years Eight Months and Twenty-Eight Nights]]* (2015)
* *[[The Golden House (novel)|The Golden House]]* (2017)
* *[[Quichotte (novel)|Quichotte]]* (2019)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên hindistanî
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Nivîskarên postmodern
Kategorî:Romannivîsên brîtanî yên mêr
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 21ê
Deyoses

**Deyoses**, **Diyaku**, **Diyako**, yewnanî dibêjinê **Diyukis**, anku **Dêiokês** (Δηιόκης, *Deiókes*, *Deioces*) (728 berî zayînê - 715/714 berî zayînê), keyekî medî bû.

Nêzîk 700 sal berî zayînê li nav gelê Med kesayetiyek dijiya ku ji aliya hemû mediyan rêz û hurmeteke taybet hebû, Navê wî *Diyako* bû. Diyako miroveke bi awez, têgeheştî u navdarê gundê xwe bû ku bawer dikir li navberî "stem "u "dadmendî" de xebateke hemîşeyî û hetahetayî heye.

Gel ku lêzanî, jêhatî u têgeheştî bûn u dadwerî ya Diyako dîtbûn jibo çareserkirina gîr u girift u kêşe u ajaweyan ji wi yarmetî dixwestin u diçûn aliya wî.

Diyako bû xoşewîstê gel u nawbanga wî derkete holê, bi wê rengî ku jibona dadgerî u mêrxasî ji aliya xelk re daxwaz lê hat kirin ku bibê serok u patşayê wan. Ew jî ku bi bilavî u alozî ya navçe nerazî bû, wê daxwazî qebûl kir u biriyar da madan le cem hev kom bike u ji wan neteweyeke yekgirtî u hawbeş pêk bihîne.

Yekem kar ku Diyako kir ew bû ku ji xelkê xwest waz ji hevkûjî bihînin u li cem hev kom bin u ferman da ku paytexte çê biken. Lewma bajarê * Ekbatan ([[Hemedan]])* ava kir. Ew bajar heft dîwarê bazneyî li dewra wê hebû u her dîwar jî ji wê din bilindtir bû u baregahê şa u xezêneyên wî li nav axirîn dîwar de bû. Rengên wan dîwaran birîtî bûn ji: sipî, reş, erxewanî, şîn u narincî. Herwisa dîwarên navîn, yek bi zîv u ewî din bi zêr dapoşadibûn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Deioces (Deyaco, Diyako) is a Kurdish Given Name for Boys 

Kategorî:Keyên medî
Kategorî:Mirin 670î b.z.
Madhat Kakeî

**Madhat Kakeî** (jdb. 1954, Kerkûk) wênesazekî kurd ê Germiyan e. Di sala 1954an de li Kerkûkê ji dayîk bûye. Li Bexdayê xwendina xwe ya zanîngehê li ser Hunerên Ciwan biriye serî (1970-1976).

Jiber sûc û tawanên dagîrkeriya beesî, bêgav maye ku ji Kurdistanê dûr bikeve. Li destpêka salên 80‘yî hatiye li Swêdê bi cî bûye. Li nîvê salên 70‘yî, ta destpêka salên 80‘yî, dest bi xwendinek liser Hunerên Ciwan a li zanîngeha Madrîd‘ê kiriye. Piştî vê xwendinê, heyamek dirêj û bi tundî (kesîfî) karê hunermendiya wênekêşiyê kiriye. Di vî warî de bi serketiye. Ji lew re, wî hunera xwe li nîvê dunyayê gerandiye û bi vî awayî pêşkêşî gelê cîhanê civata hunermendî kiriye. Madhat Kakeî di warê hunera wênekêşiyê de bûye navek navneteweyî.

Madhat Kakeî tabloyên xwe li mişe paytextên mezin ên cîhanê raxistine. Pêşangehên wî li Tokyo, Madrîd, Parîs, New York, Kopenhag û li Stockholm‘ê li galeriyên bi nav û deng hatine raxistinê. Berhemên wî, li Stockholmê li du galeriyên pir bi nav û deng û xwedî prestîj, wek galeriya Aronovitj û Liljevalls‘ê hatine raxistinê. Madhat Kakeî neha xwediyê 4 atêlyeyên li Tokyo, Parîs, Stockholm û li Silêmani‘yê ne. Vê payizê (2005) jî ewê li New York‘ê pêşangehek amade bike. Sala 2006‘ê jî, li Svenska Konstakademin pêşangeha teybetî ya Madhat Kakeî amade dibe.

Rexnegîrên Hunerê, yên navdar, rexneyên ciwan liser hunera Madhat Kakeî kirine. Çend ji van rexnegîran:
Ichi Hariu (japon), Antonio Guijarro (spanî), Erik Steﬀensen (danmarkî), û yên herî dawî, ne kêmtir ji Olle Granath (serkarê Muzexaneya Hevdem / Moderna Muséet) û Mats B, yek ji rexnegîrên herî navdar ê swêdî ye.

## Girêdanên derve
* http://www.madhatkakei.blogspot.com
* www.madhatkakei.blogspot.com

Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Kesên ji Kerkûkê
Kategorî:Wênesazên kurd
Aslîka Qadir

**Aslîka Qadir** hunermenda kurd e.

Aslîka Qadir sala 1945an li gundê navça Axbaranê yê Elegezê (piştra ev gund ket nava sînorên navçên Elegezê, Aragasê û Aragasotinê) ji dayka xwe bûye. Piştî temamkirina dibistana gundê xwe ew salên 1963-1968an di fakûlteta Rojhilatnasiyê da ya Zanîngeha Êrîvanê da perwerdebûna xwe bi cî tîne û gava perwerde, xwendina bilind distîne dibistaneke Êrîvanê da dibe mamosta ziman û wêjeya ermenî û li vir digihîje posteke bilind û bi rûmet ya serwera beşa perwerdê. Piştî çend salan Aslîka Qadir Wezareta Ermenistanê ya Ronkayê (perwerdê) da dibe mêdodîst (pispora karê mamostetiyê).

Çawa piştî hilweşana Yekîtiya Sovyetê li Ermenistanê nijadperestan serî hildan û xwestin bi şikênandina ronakbîrên Kurd, ku yekîtiya miletê Kurd diparastin, dutîretiyê bixin nava olka Kurdên Ermenistanê ser bingeha cihêtiya olê Aslîka Qadir wek mêrekî çarquçikî piştgiriya hogirên xwe-ronakbîran kir û rê neda, ku pirtûkên fêran wek yê bi navê “Zimanê êzdîkî” bên weşandinê. Aslîka Qadir mecbûr ma dawiya salên 90î ji Ermenistanê derkeve û li welatekî Ewropayê bi cî bibe.

Kitêba bi navê "Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006" (Firaz Baran - Weşanên Mezopotamya) de kurtejiyana Asliqa Qadir wiha hatiye nivîsandin:
"Malbata wê bi eslê xwe ji Qersê ye.

Di sala 1963an de derbasî Radyoya Êrîvanê bû. Li vir 6 sal ked da. Hunermend li radyoyê bername nivîsandin, beşa wêje û helbestê xebat meşandin. Dîsa di radyoyê de 25 stran gotin.

Jiyana Aslîka Qadir ji bilî hunerê jî renga reng e. Wê di sala 1968an de li zanîngeha Êrîvanê beşa Zanistiyên Rojhilat qedand. Piştî wê 15 salan li dibistanên amadekariyê li ser wêje û zimanê Ermenî ders dan. Hunermend li Wezareta Kare Perwerdeyê ya Ermenistanê 5 salan xebitî û mamosta perwerdekirin.

Aslîka Qadir ji bilî Kurdî zimanê Rusî, Ermenî, Farisî, Darî û Almanî dizane. Dîsa di wêje û zimanê farisî de jî pispor e. Ji ber ku gelek zimanan dizane, di sala 1980î de, di dema şerê Efxanistanê de çû wir. Li Efxanistanê nivîsen bi Rusî wergerand Darî û Farsî.

Aslîka Qadir di 29mîn Kongreya Partiya Komûnîst a Ermenistanê de ji bo endametiya Parlamena Ermenistanê hat hilbijartin. Parlementeriya wê 2 salan dewam kir û dema Sovyet rûxiya dev jê berda. Aslîka Qadir di sala 1982an de zilame xwe winda kir. 2 zarokên wê yên bi navê Armanc û Sitella hene.

Albûma Aslîka Qadir "Qasimo" di nav weşanên Akademiya Çand û Hunerên Kurdî de derket."(2)

## Çavkanî

2. Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006: Firaz Baran, Weşanên Mezopotamya, rûpela 32-33, 2007/Düsseldorf

Qadir, Aslîka
Kategorî:Jidayikbûn 1945
Qadir, Aslîka
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Partiya Komeleya Kurdistana Îranê

**Partiya Komeleya Kurdistana Îranê** (bi soranî: *Partî Komełey Kurdistanî Êran*) yek ji partiyên sereke yên kurd li Kurdistana Îranê ye. Partiya Komeleya Kurdistana Îranê li sala 2000 de hatiye damezrandin û li Komele (PKÎ) veqetiye û li ser rêya Sosyaldemokrasîyê tevdigere. Sekreterê giştî yê Komeleyê Ebdulla Muhtedî ye.

Hêjayî gotinê ye ku di sala 2007ê de hindek endam ji vê rêxistinê veqetîn û bi navê Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê partiyek nû ava kirin.

## Dîrok
Rêxistina Komele li sala 1969ê de bi nepenî dest bi xebatan kir. Piştî Şoreşa Îslamî de jî bi awayek berçav li dijî rêjima îslamî dest bi şerê çekdarî kir. Bêhtir li bajarên Sine û Merîwanê bi awayeke zindî çalakbûn.

## Binêre
* Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê
* Rêxistina Gel û Neteweyên Bêtemsîl

## Veqetanên Komele

## Girêdanên derve
* Malpera Komele 
* Website English About Komala

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2000an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2000an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Kategorî:Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê
Kategorî:Sosyalîzm li Kurdistanê
Kanî

thumb|250px|Kaniyeke sirûştî
**Kanî** şûna helqulîna avê ye. Avê kanî ji bin erdê re an jî ji bin çiyayan heldequlê.

Her weha be kurdiya Hewramî û hejmarek diyalektên başûrê Kurdistanê "kenî"" anjî "kinaçî" be manay kîj be kar debiryet.

Kategorî:Avnasî
Kategorî:Jeomorfolojî
Kategorî:Komên avê
Miqdad Midhet Bedirxan

**Mîkdat Bedirxan** yek ji lawên Bedirxan Beg e. Ew damezrandinêrê rojnameya Kurdistan e ya ku di 22ê nîsana 1898an de li Qahîreya paytexta Misirê dest bi weşanê kir

Ew damezrênerê Rojnamegeriya Kurdî ye.

## Têkildar
* Malbata Bedirxaniyan

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1858
Kategorî:Malbata Bedirxaniyan
Kategorî:Mirin 1915
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat

**Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat** (Devrimci Demokratik Kültür Derneği) an **DDKD** komeleyeke li Tirkiye û bakurê Kurdistanê bû. Di sala 1977'an de li Amedê hat damezrandin.
## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê

Kategorî:Komele
Partiya Pêşeng a Karkerên Kurdistanê

**Partiya Pêşeng a Karkerên Kurdistanê** an **PPKK** partiyeke Kurdistana bakurê bû. Di  de wekî Partî Karkerî Kurdistan hat damezrandin. Serokê PPKK demekê Mûrad Ciwan bû. Organên wan Jîna Nû û Pêşeng bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Kategorî:Rêxistinên kurdan
Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat

**Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat** li sala 1969ê di nava xwendevanên kurd de hate ava kirin. Heta wî wextî kurd di nava Partiya Komûnîst ya Tirkiye de tevdigerîn. Lê bi vê rêxistinê ji nav refên komûnîstên tirk, veqetîn. Piştî derbeya leşkerî ya sala 1971ê hate qedexe kirin ji aliyê dewleta tirk ve.

**Devrimci Doğu Kültür Ocakları** an **DDKO** (Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat) komeleyeke çepgir a kurdan bû. DDKO di sala 1969'an de li Stenbolê ji aliyê 18 kesên wek Necmettin Büyükkaya, Hikmet Bozcalı, Mehmet Tüysüz, Ali Buran, Mahmut Kılıç, Ahmet Zeki Okçuoğlu, Leyla Ejder, A.Yılmaz Balkaş, Niyazi Dönmez, Battal Battı, Sait Pektaş, Şakir Elçi, û Agah Uyanık ve hate damezrandin. Yekemîn serokê DDKOyê Necmettin Büyükkaya bû.

## Serokên DDKOyê
* Serokê Dewra Yekemîn: Necmettin Büyükkaya (1943-1984/Riha, Siwêreg)
* Serokê Dewra Duyemîn: Hikmet Bozcali (Amed, Farqîn, Gundê Bozcalı?)
* Serokê Dewra Sêyemîn: Mehmet Tüysüz (Curnê Reş, Riha)

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê

## Girêdanên derve
* Nivîsarên Dosyeya DDKO ya ku li Kovara BÎRê hatine weşandin, 2006-Kurdî-Tirkî
* https://m.bianet.org/bianet/siyaset/208947-ddko-50-yasinda

Kategorî:Avabûnên 1969an li Tirkiyeyê
Kategorî:Komele
Kategorî:Rêxistinên ku di 1969an de hatine avakirin
Serdeşt (bajar)

**Serdeşt** (), yek ji bajarên parêzgeha Urmiyê û bajarekî binavûdeng a kurd li Îranê ye. 1546 m bilindahiya wê ji ruyê avê ye. Ew li bakûrê rojavayê Îranê li parêzgeha Urmiyê.

Xelkê Serdeştê bi zimanê kurdî zaravayê Soranî Mukiryanî dipeyivin.

Piraniya xelkê Serdeşt ku pêtir ji 125.000 e kurd in.

## Navçeyên bajêr u eşîr u êl

Li herêmê êlên Begzade, Gewrek(Gawerk) , Beriajî, Milkarî, Pejderî û Mengur dijîn.

* Rebet
* Alan
* Wezne (Mangur)
* Siwesini
* Mirawa
* Nelas

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Şino

**Şino** (), yek ji bajarên eyaleta Azerbaycana Rojava li Îranê ye.

Piraniya xelkê Şino ku pêtir ji 50.000 e kurd in.

Dewleta Îranê tu gelaleyeka awedan kirin li Şino nemeşandiye u lewma ew bajêr yek ji bajêrên hejartirînê Îranê ye.

Bajarê Şino temamî kurdin û li 'eşîra Zerzane. Çoqek wê 'eşîrê jî li Şemzîna (Şemsdîna) dijîn. Hakimêt wi bajari li çendsed sala tewaw li 'eşîra Zerza bûne.

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Kategorî:Şino (navçe)
Bane, Kurdistan

**Bane** (), bajarekî kurdan ê Rojhilatê Kurdistanê ye. Bajar dikeve bakurê rojava eyaleta Kurdistanê ya Îranê.

Hejmara nufûsa wê pêtir ji 100.000 e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Kategorî:Gundên bajarê Baneyê
Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)
Pawe

**Pawe** yek ji bajaroken ku li bakurê Kirmanşanê û navenda şaristana Paweyê û her wisa li navbera sinorê Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê binecih e. Li derdora Paweyê bajarên Ciwanro, Rewanser û Merîwan hene.

Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke gelek xweş e û bajar li ber çiyayên Hewraman e.

Gelê vî bajarî kurd in û bi zaravayên hewramî û soranî (cafî) diaxivin.

Hejmara nufûsa wê pêtir ji 20.000 e.

## Navdarên Bajêr
* Mîrza Ebdilqadirê Paweyî

## Galerî


Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê
Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê
Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji Mewlewiyê Kurd li bajarê Paweyê



Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Kategorî:Hewraman
Xûzistan (parêzgeh)

**Xûzistan** yek ji 31 parêzgehên Îranê ye. Piraniya axa Xûzistan dikeve Rojhilata Kurdistanê. Avûhewayê wê gelek germ e û mezintirîn bîrên petrola Îranê li wê ye. Piraniya xelkê wê parêzgehê faris, lur, kurdên lek û ereb in. Navenda îdarî bajarê Ehvaz ye.

## Dabeşkirina parêzgehê
[thumb|220px|çep|[Parêzgeha Xûzistan li Îranê]]
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :

# Ehwaz (navçe)
# Abadan (navçe)
# Axacarî (navçe)
# Omîdiye (navçe)
# Endîka (navçe)
# Endîmeşk (navçe)
# Îzeh (navçe)
# Baxmelek (navçe)
# Bavî (navçe)
# Bender Mahşehr (navçe)
# Behbehan (navçe)
# Hemîdiye (navçe)
# Xoremşehr (navçe)
# Dezfûl (navçe)
# Deşt Azadegan (navçe)
# Ramşîr (navçe)
# Ramhormoz (navçe)
# Şadegan (navçe)
# Şuş (navçe)
# Şuşter (navçe)
# Karûn (navçe)
# Gotvend (navçe)
# Lalî (navçe)
# Mescîdsilêman (navçe)
# Heftkel (navçe)
# Hendîcan (navçe)
# Hoveyze (navçe)

*

## Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye:

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Şerê Îran û Iraqê
Parêzgeh

**Parêzgeh** an jî **wilayet** (bi soranî: *parêzga*, bi îngilîzî: *province*), beş an yekeya îdarî ya herî mezin a dewletekê ye. Parêzgeh bi giştî ji navçe, nahiye, bajar, gund û mezreyan pêk tê û karmendekî dewletê yê bi navê parêzgar karûbarên îdarî yên parêzgehê bi rê ve dibe.

## Mijarên têkildar
* Welat
* Navçe (Qeza)
* Nahiye
* Bajar
* Gund
* Mezra (gundik)

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Kategorî:Herêm
Parêzgeha Ararat

**Ararat** navê parêzgeheke Ermenistanê ye, nawenda wê bajêrê Artaşatê.Alîkê vî parêzgehê dikeve nava Kurdistana Bakur.

Ew parêzgeh dikeve başûrê Ermenistanê u li sînorê Tirkiye u Azerbaycanê ye.

Kategorî:Çiyayê Agirî

Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê
Giya

**Giya** cure çêreyek e ji famîleya *Poaceae*. Çêreya çinandî jî ye ku wekî alif tê bikaranîn. Carina peyva "giya" tê wateya "hêşinahî" û kesên ku goştî naxwin jê re dibêjin giyaxur (vejetaryen).

Li dinyayê bi hezaran cure giya hene. Rengê piraniya giyayan kesk (sewz) e.

## Pêşangeh

Wêne:GoulandDowns.jpg|Gil û giya li Heaphy Track, South Island, Zelanda Nû


Kategorî:Riwek
Kamyaran

**Kamyaran** an jî **Kamêran**, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Merîwan

**Merîwan** ( ; ;) bajerekî kurdan e ku dikeve Rojhelatê Kurdistanê.

## Galerî

Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg| Gola Zirêbarê nêzîkî Merîwanê ye
Wêne:MarivanFields.JPG|Mêrgên bajarê Merîwanê


Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Hewraman
Goran (dever)

**Goran** navê devereke li başûr û rojhilatê Kurdistanê ye. Xelkê vê deverê bi zaravaya Goranî diaxivin.

Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kategorî:Kurdistan
Xelîla

**Xelîla** an ji **Xelîlan** () di nav gundên navçeya Kerboranê de gundê herî mezin e. Dîse di herêmê de yê ku bêhtir xwendevanên wê hene Xelîla ye. Dikeve başûrê rojhilata Kerboranê, ji Kerboran 8 km dûr e.

Di sala 1994an de bû Şaredarî dûvre 2014 de ku Mêrdîn bû şaredara bajarê mezin gundê Xelîla bû taxek ji yên Kerboran.

Xelîla di perwerdehiya olî de berê bi navdar bû. Xelîlî bi mirovatiya xwe ve jî bi nav û deng in. Li gorî gotinên bav û kalan ê ku gund avakirine, navê wî *Xelîl* e. Ew jî kurê Ereb e. Bavikê Xelîla jî evin: Budaxkî, Aydokî, Şêlîlkî, Aslankî, Sînkî, Hûrikî û Mehmedereşkî di nav van bavikan de yê herî mezin Budaxkî ne.

Di wextê berê de gelek xwendavan jê rabûne, mela û alimên wê li gelek deran belav bûne.

Li derdora gund Qelha Qelatun, Semalka, Qavle Emetrun, Ançka, Şatira, Pîrê Mirada, Şeh Hesen, Zerete cihên dîrokî hene.

Gund ev sê serdem in ku bi şaredarî ye. Riyên wê asfalt in.

## Gelhenasî

## Navdarên gund

Melê Ahmed - Yek ji Serokên Şaredariya Kerboran. Ji gundê Xelîla ye.
* Şêx Momina Mirada
* Mele Sîracê Xelîlî
* Mela Nezîr
* Orhan Doğan

## Galerî

|Nexşa Xelîla
Wêne:Xelila 23.09.2015.jpg
Wêne:Li Xelîla Bahar.jpg
Wêne:Xelîla 17.05.2014 1.jpg
Wêne:Xelîla 17.05.2014 2.jpg
Wêne:Xelîla 25.05.2010.jpg
Wêne:Xelîla Nav Gund.jpg
Wêne:Zaroke Xelila Bi Liyistka Ilçik Di Layizin.JPG | Zaroke Xelila Bi Liyistka Ilçik Di Layizin
Wêne:Xelîla Panorama.jpg | Xelîla Panorama


## Çavkanî

## Giradanên derve
* Malpera gundê Xelîla
* Malpera facebookê
* [//xelila47.tr.gg xelila47.tr]

Kategorî:Gundên Kerboranê
Koye

**Koye** an **Koysinciq** bajarek e li Başûrê Kurdistanê li nik bajarê Hewlêrê.

## Navdarên bajêr
* Hecî Qadirê Koyî
* Mele Muhemmedê Koyî
* Qubadî Celîzade, helbestvan

## Mijarên têkildar
* Koye (navçe)

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Roja navneteweyî ya li dijî zordariya li ser jinan

Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî (NY) roja 25ê mijdarê wek **roja navneteweyî ya li dijî zordariya li ser jinan** destnîşan kir (Biryara 54/134). Armanca rojê ew e ku li çaraliyê cîhanê hişyarî bê dayîn ku jin rastî destdirêjî, şîdeta nav malê û şîdetên din (wek kuştina namûsê) tên; Her wiha yek ji mebestên rojê ew e ku pîvan û cewhera rastîn a pirsgirêkê pir caran veşartî ye û divê bê ronî kirin.

## Dîroka rojê
Di 25'ê sermawezê 1960‘an de xûşkên Minerva, Maria Teresa û Patria Mirabel ku wekî perperok jî tên bîr anîn, hatin qetilkirin. Her sê di Komara Domînîk de li dijî dîktatoriya Trujillo berxwe dabûn. Roja 25'ê sermawez Ev roj ji ber vê wekî **roja li dijî şîdeta li dijî jinan** hat îlan kirin.

25’ê mijdara 1960’î li Komara Domînîk sê jinên xuşkên hev Patria, Minerva û Maria Teresa ku li dijî dîktatoriya Trujîllo têdikoşiyan hatin tecawizkirin û qetilkirin. Patria Teresa di hezîrana sala 1960’î de li dijî dîktatoriya Trujîllo tevgera mezintirîn Clandestîna ava kir. Her du xûşkên wê jî beşdarî nav vê tevgerê bûn.
Bandora vê tevgerê ew qasî mezin bû ku di heman salê de dîktatorî mecbûr ma ku bêje ev xûşkên Mîrabel ji bo wan talûkeya herî mezin pêk tînin. Piştî vê daxuyaniyê bi demeke kurt roja 25’ê mijdara 1960’î her sê xuşk hatin tecawizkirin û qetilkirin.
Lê têkoşîna ku wan da destpêkirin, piştî mirina wan jî berdewam kir. Û ev tevger bû wekî serhildanekê û li her derê belav bû û dawiya dîktatoriyê anî.

Di komcivîna jinan a Amerîkaya Latîn de ku di sala 1981’ê de li Kolombiyayê kom bû, ji bo bîranîna hersê xûşkan ku têkoşîna azadiyê dane, 25’ê mijdarê ‘Li Cîhanê Roja Têkoşîna li Dijî Şideta li Hemberî Jinê’ hate îlankirin.
Têkoşîna Mirabelan îro ji aliyê jinên berxwedêr ve tê piştgirîkirin û meşandin. Neteweyên Yekbûyî (NY) jî di sala 1999’an de biryar girt ku ev bibe, ‘Ji bo Rakirina Şideta li Hemberî Jinê Roja Têkoşîna Navneteweyî’.

## Çavkanî

Kategorî:Salveger
Ferhenga biwêjan (Borak, 2005)

[thumb|Ferhenga [Mustafa Borak]]
[thumb|Ferhenga [Dilawer Zeraq]]
**Ferhenga biwêjan**, di sala 2005'an de du ferhengên biwêjan yên zimanê kurdî derketin. Yek ji wan ji aliyê Mustafa Borak (kurdî-kurdî) hat amade kirin, ya din ji aliyê Dilawer Zeraq (tirkî-kurdî). Her du di Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de hatin weşandin.

## Girêdanên derve
* Gotara diyarname.com 
* Gotarek 

Kurdî
Mesopotamia Music Channel

**Mesopotamia Music Channel** bi kurtî *MMC*, yekemîn kanalê muzîkê bi kurdî ye.

MMC bi hemû zaravên kurdî û ji hemû herêmên Kurdistanê muzîka kurdî diweşînê. Herwiha bi zimanên tirkî, erebî, farisî û îngilîzî jî carcaran klîp tên weşandin.
Di destpêkê de MMC weşana xwe li ser sataleyta Hotbirdê belav dikir, jî 1'ê nîsana 2009'a ve li ser sataleyta Eurobirdê weşana xwe didomînê.

## frekrans

**Eurobird 9**
* Frekens 11.842 V
* SymbolRate (SR) 27.500
* FEC 3/4

**NILLSAT(ATLANTIC BIRD 4)**
* Fréquence 11.355 V
* SymbolRate (SR) 27.500
* FEC 3/4

**Hellas Sat 2**
* Fréquence 11512 H
* SymbolRate (SR) 30.000
* FEC 7/8

## Malper
* MMC TV zindî 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Fusilet

**Fusilet** ji Qurana pirtûka pîroz a misilmanan sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê sûre li bajarê Mekeyê daketiye û ji 54 ayetan pêk tê. Navê xwe ji ayeta 3'yem ji peyva *Fussilat*, ku yê hemû ayetên Quranê diwesifinî, girtiye. *Fussilat* bi zimanê kurmancî tê maneya "tiştê ku berfireh hatiye şirove kirin". Ji sûreya Fusiletê ra *Hâ Mîm, as-Sajde* jî tê gotin. Sûre qala daweta rastiyê, hişyar kirina mirovên ku yên li ser riya şaş dane û bandora rewiştî û arişî yê wahiyê li ser mirovan dike

Kategorî:Sûre
Şûra

**Şûra** an jî **sûreya Pirsînê** ji Qurana Pîroz a misilmanan sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê dahatiye. Bi temamî ji 53 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta 38em ji peyva erebî bi nav *Shûra* girtiye. *Shûra* bi zimanê kurdî de tê maneya "pirsîn yan istîşare". Di sûreyê da ji bona misilmanan ra tê gotin ku bila karên xwe di nav xwe da bi pirsîn û muşawereyê bi rêva bibin. Êdî sûre qala ayetên di gerdûnê da kû yên yekbûna Xwedê nîşan didin û qala rewşa roja dawî yê dinyayê (qiyametê) dike.
çep|thumb|'''الشورى'''

Kategorî:Sûre
Rêziman û rastnivîsa zaravayê kurmancî (pirtûk)

thumb|Berg
***Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî*** pirtûkeke Samî Tan e. Di sala 2005'an de derket. Di vê pirtûkê pêşî li ser zimanê kurdî, têkiliyên wî zimanî bi zimanên din ên îranî re û li ser zaravayên kurdî agahî hatine dayîn. Piştre pirtûk li ser dengsazî, bêjesazî, hevoksazî û rastnivîsa kurmancî agahiyên berfireh dide.

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Mustafa Borak

[thumb|[Ferhenga biwêjan]]
**Mustafa Borak** nivîskarê kurd e. Xelqê Îdirê, navçe ya Qulpê (Tuzluca) ye. Borak amadekarê ferhenga biwêjan ya kurdî-kurdî ye.

## Berhem
* Gotinê Pêşiyên Kurda
* Ferhenga Biwêjan

Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Bangevan

[rast|thumb|321x321px|Bangevan ezan dide ( Wêne li gorî [Jean-Léon Gérôme , 1879) ]]

**Bangevan** (bi zimanê erebî: **مؤذّن** mu'adhdhin) di mizgeftê da bawermendan di rokî da pênc caran bangî nimêjê dike. Ji banga bangevan ra ezan jî tê gotinê û li welatên misilman li ser minarê tê bang kirinê. Lê îro pirrî caran bangevan ezanê bi alîkariya hoperlorê/dengweşê dixwînin.

Bangevanê yekem di ola Îslam ê da Bîlalê Hebeşî bû. Bîlal mirovekî reş û sehabeyekî Muhemmed Pêxember bû.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Mizgeft
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Nas

thumb|rast|سورۃ ٱلنَّاس
**Nas** an jî **sûreya mirovan** sûreyek e ji Qurana Pîroz. Li gorî baweriya îslamê ev sûre li bajarê Mekeyê dahatiye û ji şeş ayetan pêk tê. Peyva *nas* bi kurdî tê maneya "mirov, însan".

Kategorî:Sûre
Feleq

**Feleq** yek sûreyek ji pirtûka pîroz yê misilmanan bi nav Quran ê ye. Sûre li bajarê Mekeyê da ji Muhemmed pêxamber ra hatîye wahîy kirin û bi temamî ji 5 ayetan pêk tê. "Feleq" bi zimanê kurdî tê mana "ronahiya sibê".
thumb|rast|اَلْفَلَق
## Girêdanên derve
* Felak suresi türkçe meali 

Kategorî:Sûre
Neft

[thumb|[Qetran]]
thumb|Wêneyekî dîrokî yê Babegurgurê (Kerkûk), neft ji bîrê dipijiqe.
[thumb|Bîreke neftê li nêzîkî [Sasonê (Bakurê Kurdistanê)]]
**Neft** an **petrol** aviya ku ji binê erdê tê derxistin, wek don (rûn) e ku di nav kevirên qulqulî de çêbûye. Ji nefta xam li rafînerî û parzûngehan ardûyên navgînan û alavên cuda cuda tên çêkirin, mîna benzîn, mazot, donê gaz, parafîn û hwd. Mirov jî dibêjinê "zêrê reş" ji ber bihabûna wê.

Li gor erdnasan (jeolog) bi vî awayî çêbûye: Gava rawirên deryayan dimirin, cihên wan yên bi dohn di binê deryayan de kom dibin û bi hin madeyên din re tevlihev dibin. Cihê ku ev dohn lê çêdibe hek li tevgereke erdîn rast bê ev don di binê erdekî pir giran de dimîne. Di binê vê giraniyê de ev don dibe neft. Deryayên ku neft lê çêdibin ne yên mezin yên teng û nizm in. Neft, di qul û qelîştekên keviran de pir tê dîtin. Di nav neftê de hin azot, oksîjen, sulfur û helyûm jî hene.

## Neft li Kurdistanê
[thumb|Bîreke neftê li herêma [Şêxan (Badînan, Başûrê Kurdistanê)]]
Yek ji wargehên gaz û neftê yên herî mezin ên cîhanê li Kurdistanê ye, bi taybetî li Başûrê Kurdistanê. Çalgehên neftî bi ser sê navçeyan tên dabeşkirin
### Navçeya neftê ya bakur
* Sêrt û Diyarbekir, Qereşok, Sweydî, Rimêlan û Eynzale

### Navçeya neftê ya navîn
* Babegurgur, Bay Hesen, Zenbûr, Newtxane û Şîwşok
### Navçeya neftê ya başûr
* Axacarî, Bazinan, Geçsaran, Lalî, Mamotîn, Mescîdî Silêman, Newtî Sefîd, Newtî Şah û Heft Kil

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Kîmya
NASA World Wind

**NASA World Wind** nivîsbariya azad ji bo Microsoft Windowsê ye. Bi World Wind yek dikare hemû dinyayê bi weneyên satelîtan bigere.
## Girêdanên derve
* Malpera NASA World Wind 

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya 2004an
Tebet

thumb|Tebet
**Tebet** an jî **sûreya Ebû Leheb** ji Qurana pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ev sûreya kurt li bajarê Mekeyê dahatiye û ji 5 ayetan pêk tê. Sûre ji bona apê Muhemmed Pêxember bi nav Ebû Leheb nazil bûye. Ebû Leheb yek ji dijmin û kîndarên mezin yê Muhemmed bû. Wî di jiyana xwe da li dijî ola Îslam ê û li dijî biraziyê xwe Muhemmed şer kir. Ji ber vê yekê Ebû Leheb di vê sûreyê da tê lanetkirin. Sûre dibê ku bila herdû destên Ebû Leheb vemirin û ew bi xwe jî bikevî agirê Dojehê.

Kategorî:Sûre
Qarna

**Qarêna** () navê gundekî li rojhilata Kurdistanê ye ku xelkê wê li salên 1980 ji aliya Komara Îslamiya Îranê ve hatin kuştin. Gund ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.

## Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 813 kes (111 malbat) bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nexedeyê
Hec

**Hec** (bi erebî: الحج ) yêk ji pênc rûknên ola Îslam ê ye. Bi kurtayî di hec da misilman Kabe ya pîroz li bajarê Mekkê zîyaret dikin. Di gora ola Îslam ê gerê her misilman di jiyana xwe da carekî here hec. Lêbelê hec girêdayiya dewlemendî û tenduristi ya mirovan e. Ji bona mirovên belengaz û nexweş hec ne mecbûr e.

Hec bi xwe kirina îhramê dest pê dike, bi serî lêdana tipikê Erefat ê berdewam dike û bi tevaf kirina Kabe yê jî dawî dibe.

Çend şertên hec hene:

# Mirov gerê misilman be
# Mirov balix-kamil be
# Mirov bi aqil be
# Mirov azad be
# û ji bona kirina hec mal û milkên xwe hebe yanê dewlemend be.

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Nesr

thumb|Nesr
**Nesr** yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre bi xwe li bajarê Medînê hatîye wahîy kirin û tenê ji 3 ayetan tê holê. "Nesr" di zimanê me da tê maneya "alîkarî"

Kategorî:Sûre
Kafirûn

**Kafirûn** an jî **sûreya Kafiran** ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ev sûre bi xwe li bajarê Mekeyê dahatiye û ji 6 ayetan pêk tê. "Kafirûn" tê wateya "mirovên ku înkar dikin". Sûre bi xwe qala azadiya baweriyê dike û ji nebawermendan tê gotin ku ew ne mecbûr in ji ola îslamê ra bawer bikin.
thumb|rast|سورة الكافرون
## Sûretê kafêron"bêbaweran"
Bi navê Xwedayê dilovanê dilovîn

# Bibêje ya gelî bêbaweran
# Ez nahebînim ya hûn dihebînin
# Hûnjî nahebînin ya ez dihebînim
# Ezê nehebînim ya hûn dihebînin
# Hûnjî dê nehebînin ya ez dihebînim
# Ola we jiwere ola minjî jiminre
### Wergêr
Harûn Bira

Kategorî:Sûre
Maûn

thumb|Maûn
**Maûn** an jî **Mahûn** yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye wahîy kirin û ji heft ayetan pêk tê. "Maûn" tê wateya "alîkarî û zekat" ê.

Kategorî:Sûre
Nemrûd (cudakirin)

* Nemrûd (qeralê sumerî)
* Nemrûd (volkan)
* Nemrûd (Semsûr) an Çiyayê Bêllî
* Gola Nemrûdê
Sîpanê Xelatê

**Sîpanê Xelatê** yan jî bi navkirineke din **Çiyayê Sîpanê** yek ji çiyayên stratovolkanên Bakurê Kurdistanê ye ku bi bilindahiya 4.058 mêtreyê piştî Çiyayê Agiriyê û Çiyayê Cîloyê sêyem çiyayê herî bilind ê Bakurê Kurdistanê ye. Çiyayê Sîpanê li perava bakurê Gola Wanê bilind bûye û di çîroka mîtolojîk a Siyabend û Xecê derbas dibe ku li gorî mîtolojiyê her du evîndar li vî çiyayê mirin e. Ji ber çîroka Siyabend û Xecê Çiyayê Sîpanê di wêjeya kurdî de cihekî girîng digre.

## Cîh
Çiyayê Sîpanê li bakurê Gola Wanê ye û di navbera navçeyên Panos û Elcewazê de bilind dibe. Jibo rapelîna Çiyayê Sîpanê destûr ji aliyê rayedarên navçeya Elcewaz ve tê dayîn.
## Taybetmendî
Li Çiyayê Sîpanê herî dawî di sala 8050yê  de çalakiya volkanîkî pêk hatiye. Piştî Çiyayê Agirî yê duyemîn çiyayê herî bilind a li Bakurê Kurdistanê ye û stratovolkana herî demdirêja razayî ya li Bakurê Kurdistanê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Wêneyine Sîpanê Xelatê 
* Çîyayê Sîpanê: Warê Sîyabend û Xecê

thumb|700px|çep|Panoramaya Çiyayê Sîpanê Xelatê

Kategorî:Çiyayên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê
Kategorî:Elcewaz
Kategorî:Erdîş
Kategorî:Patnos
Kategorî:Stratovolkanên Kurdistanê
Hüseyin Çelebi

**Hüseyn Çelebi** (jdb. 1967 − m. 1992), şoreşgerê ciwan ê kurd û çalakdarê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê li Almanyayê bû ku ji malbateke dêrsimî di sala 1967an de li bajarê Hambûrga Almanyayê hatiye dinyayê. Piştî komkujiya Dêrsimê ya di sala 1938an de, malbata wî mala xwe koçber kiriye Anatoliya Navîn. Pişt re mala xwe dîsa koçber kirin û ber bi Stembolê û Almanyayê ve çûne.

Ji ber perwerdehiya bavê xwe ku welatparêzekî bi hêz bû, wî ji zarokatiya xwe gavavêtinên ber bi polîtîkayê kirine. Di 1ê îlona 1974an de, bi bavê xwe re tevlî şermezarkirinên polîtîkayên reş ku bi komkujiyên mezin bi dawî bûn tevlî bû, wê demê ew heft salî bû.

Li dibistanê bêhtirî mijarên dîrok, polîtîk û zimanên beyanî hez dikirin û hînî zimanên inglîzî û spanî bû.

Di nava alîgirên çepên tirk de mijara pirsgirêka kurd anîbû ziman. Lê ne tenê ji bo kurdan, ji bona gelên Amerîkayê Başûr û gelên Afrîka jî difikirî.

Di dawiya salên xwe yên dibistana bilind wî dest bi nivîsandina kurteçîrokan kir.

Di dest pê ka salên 1980an de gava ku xwendevanê zanîngehê bû endametiya gelek rêxistinên çep ên cûda cûda kiribû. Wan deman hem jî ji bona komala kurdan dixebitî. Bi baxaneya ku gelek caran tev bi têkoşînên polîtîk bû ew cara bi cezaya perê hatibû girtin. Di nava salên 1980an de êdî hemû hêza xwe ji bo têkoşîna Kurdistana azad pêşxistiye.

Di sala 1986an de li Zanîngeha Düsseldorfê dest bi standina dersên li ser mijara sosyolojiyê kiriye. Di salên xwe yên xwendevaniyê de bi kovara Rapora Kurdistan – ku bi zimanê almanî dihat nivîsandin – roleke mezin lîst. Dû re demek ji bo Kurdistan Zentrum (Navenda Kurdistanê) jî xebitî.

Di sala 1988an de, dema ew berpirsyarê PKK yê Ewropayê bû, Hüseyn Çelebi hate girtin. Komara Federal a Almanya dozeke herî mezin di dîroka xwe de li dijî Hüseyin meşand. Navê vê dozê Doza PKKyê li Düsseldorfê (bi almanî: *Düsseldorfer PKK Verfahren*) bû. Du salên bê têkiliyên derve di zîndana Wuppertalê de ma. Ji bo parêzvaniyên dozê di baweriya kûr de ma. Ji ber wan xebatan gelek girtiyên PKK yên din azad hatine berdan.

Di destpêka sala 1990an de wî tev bi vekirina komala Hevalên Gelê Kurdistan xebatên xwe domandin. Gelek caran wî bi çepgirên alman re li ser mijara pirsgirêka kurdî gotûbêj û axaftin kirin; bi saya wî, gelek mirovên alman nêzîkî doza kurdan bûn. Di van salan de Çelebi bû sosyalîstekî radîkal.

Di sala 1992an de çû çiyayên Başûrê Kurdistanê. Di dema ku hêzên PDK û YNK bi dewleta tirkî li dijî PKK xebitîn bû gerîla û li dijî wan şer kir û hat kuştin.

Di kongreya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan (YXK) ya duyem a ku di sala 1992an li Ewropayê pêk hat ji hêla xwendevanên kurd ve bi awakî giştî serokê rûmetê hate hilbijartin.

## Çavkanî

Kategorî:Apoyî
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mehmet Sevgat

**Mehmet Sevgat** (Bedran) endamê Komîteya navendî yê PKKê bû ku di şerê li çiyayê Herekolê de di roja  de hatiye kuştin.
## Girêdanên derve

Sevgat, Mehmet
Kategorî:Mirin 1987
Uta Schneiderbanger

**Uta Schneiderbanger (Nûdem)** çalakvaneke alman û endama PAJK bû. Di roja 31ê gulana 2005an de di başûrê Kurdistanê de bi encamê qezaya trafîkê mir. Gel wê Ekin Ceren Doğruak mir.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên PKKê
Meysa Bakî

**Meysa Bakî** (*Şîlan Kobanî*) (jdb. 1971 Kobanî − m. 2004, Mûsil) rêvebera PYD û Endama Lijneya Rêveberiyê ya KONGRA-GEL bû. Di 29'ê sermawez 2004 de ligel Zekerya Îbrahîm (Zekerya Toros), Endamê Koordînasyonê yê PYD'ê Hîkmet Tokmak (Fuat) û endamên PYD'ê Haci Cumalî (Cîvan Kobanî) û Nebû Alî (Cemîl Kobanî) hat qetilkirin.

Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Kesên ji Kobaniyê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 2004
Gola cemedê

250px|thumb|Chola

Sê cure **golên cemedê** hene:

1) Di dema çarem ya jeolojiyê de dinya pir sar bûye û gelek dever cemed girtiye. Li hin deran cemedê erd verotiye û kortên mezin çêkirine. Piştî ku dema cemedê derbas dibe û dinya germ dibe ev kortên ku cemedê çêkiribûn bi avê tije dibin û dibin gol. Hin ji van golan pir kûr in.

2) Cemed li hin deran şujik û keviran li ber çemekî dicivîne ser hev û pêşiya ava çem dike wek bendekê. Ev benda dibe sedem ku li ber ava çem gol çêbibe. Ji van golan re gola bendî jî tê gotin.

3) Li ser hin çiyayên bilind berfên herdemî (yên ku bi tevayî nahelin) hene. Ev berf di nabêna berf û cemedê de ye. Ava ku ji van berfan diherike li jêr di kortekê de kom dibe û dibe gol. Ji van golan re golên sîrkî tê gotin. Hin ji van golan pir biçûk in.
Çemê Halan

**Çemê Halan** () gundekî neolîtîk e û kevntirîn şûnewarê ku heta roja îro hat dîtin. Di salên 10.600-10.000 berî zayînê de lê mirov sabît man. Vekolîna Çemê Halan di gundê Kaletepe di Hezo/Êlih de tê çêkirin.

## Girêdanên derve
* worldwind://goto/world=Earth&lat=38.23384&lon=41.25023&alt=19142&dir=20.2 Girêdana World Wind

Kategorî:Cihên arkeolojîk
Kategorî:Hezo
Kategorî:Neolîtîk
Newala Çorî

**Newala Çorî**, **Newala Çorê**, **Newala Çolê** () yek ji şûnewarên neolîtîk ên herî kevn ên mirovatiyê bû. Ew li navçeya Curnê Reş a parêzgeha Rihayê hate dîtin. Wargeha arkeolojîk yek ji kevintirîn perestgehên cîhanê dihewîne û tê de peykerên bêhempa hatine dîtin. Li gel Girê Mirazan a ku jê 50 km dûr e, Newala Çorî di têgihîştina zanistî ya serdema neolîtîk a Avrasyayê de şoreşek çêkir. Genimê herî kevnar yê kêdîkirî yê bi bavê Einkorn li wir hatiye dîtin.

Wargeha dîrokî bi qasî 490 m ji asta deryayê bilind bû û li ser her du kenarên çemê Kantara, ya ku diherikiya, çemê Feratê ye, hatibû avakirin. Di çarçoveya projeya GAPê de bendav hatin lêkirin û ev wargeha arkeolojîk kete bin ava bendava Ataturkê.

Di navbera salên 1983-1991ê de vedanên arkeolojîk ji hêla profesor Harald Hauptmann ve hatine kirin. Di çarçoveya projeya GAPê de bendav hatin lêkirin û ev wargeha arkeolojîk kete bin ava bendava Ataturkê.

Kategorî:Cihên arkeolojîk
Kategorî:Curnê Reş
Kategorî:Neolîtîk
Qota Berçem

**Qota Berçem** an jî **Qota ber Çem** () gundekî neolîtîk e li Bakurê Kurdistanê ye ku li navçeya Erxenî ya bi ser Amedê ye. Cihwarê arkeolojîk ji 8630 heta 6800 salên  pêşketiye. Gundê neolîtîk çil kîlometre li bakurê rojavayê Amedê, li quntara Çiyayên Torosê ye. Girê arkeolojîk li ser girekî berwar û fireh bi pîvanên 160 x 350 mêtre û bi bilindahiya 4.5 metre, radiweste.

Li gundê neolîtîk ji piraniya niştecihên neolîtîk ên naskirî ku vekolînên berfirehtir hatine kirin, ji civaka nêçîrvan-berhevkar ber bi civakek ku ajalan xwedî dike, seknek bênavber nîşan dide. Mîmariya bi vî rengî ku baş hatiye parastin, nêrînek baş a qonaxên pêşkeftinê yên li vê deverê peyda dike. Ji aliyê din ve, hemû agahiyên ku hatine wergirtin, di derbarê planên niştecihbûnê, jiyana rojane û avahiya civakî de agahiyên berfireh dide. Di vê çarçoveyê de Qota Berçem di têgihîştina pêvajoya neolîtîkê de agahiyên gelek girîng pêşkêş dike.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê
Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê
Heleb

**Heleb** anku **Ḧeleb**(bi erebî: حلب, *Halab*, bi ermenî: Հալէպ, *Haleb*; aramî: *Hadad* yan jî *Halab*) yek ji mezintirîn bajarên Sûriyê ye û yek ji bajarên herî kevnar e li herêmê ye û navenda parêzgeha Helebê ye. Bajar li herêma bakurê rojavayê Sûriyeyê ye û bi qasî 360 kîlometre ji bajarê paytext a Şamê dûr e.

Bajar di sala 2008an de bi 1.7 mîlyon niştecîh di nav sînorên bajêr de û di 2010an de jî 2.5 mîlyon niştecîh li derûdora bajêr bû. Piştî Şamê duyemîn bajarê herî mezin ê Sûriyê bû. Her wiha Heleb yek ji bajarên herî kevn ên herêmê ye û di navbera Deryaya Navîn û Firatê de cîhekî stratejîk a îro û dîrokî de bû.

Di dema şerê navxweyî yê Sûriyê de, şerê bajarê Helebê ji havîna 2012an heta Kanûna 2016an bû. Ji 22ê Kanûna 2016ê ve bajar ji aliyê hêzên hikûmeta Sûriyê de dîsa hat kontrolkirin.

## Nav
Ji xeynî navê Heleb, bi zimanê erebî, wek *Leqeb* û *Heleb eş-Şehbe*, ango "Heleba gewr" jê re tê gotin. Akkadiyan jî jê re digotin *Halab* an *Halap* (û wisa jî *Hallaba*, *Halba*, *Halbi*, *Halpa* hatî nivîsandin. Di jêderênkevne-misriyan de, bajar bi navê hlp dihat nasîn. Bi ûgarîtî û aramî jî wek hlb dihat nasîn.

## Dîrok
Yek ji cihên dîrokî, ku li Helebê herî zêde tê naskirin Kelheya Helebê ye. Ev kele ji aliya hikumdarên Eyûbiyan ve hatiye ava kirin.

## Gelhe
Piraniya helebiyan erebên sunî ne, lê hejmareke mezin ji niştîvanên bajarê Helebê û navçeyên wê kurd in. Her wekî din, ermenî, turkmen, sûryanî, çerkez, çeçen û alban jî li wir bi cî dibin. Dor 15-20% ji helebiyan mesihî ne.
 
## Sabûna navdar a Helebê

Vaye demek dirêj e (ji sedsala 7'an de) ku li Helebê sabûn tê çêkirin û firotan. Sabûna Helebê, ê ku ji zeytê zeytûnan û zeytê xarê tê kelandin, netenê li rojhilatê, lê belê li seranserî cîhanê deng vedayî. Piraniya zeytê ji navçeya Kurdaxê (Efrîn), a ku dor 40 km li bakur-rojavayê Helebê dikeve, tê anîn.
Îro, li Helebê nêzîka 60 sabûn-karxane yên biçûk hene û piraniya wan bi dest malbetan de ne.

## Galerî

Wêne:Savons d'Alep traditionnels.jpg|Sabûna Helebê


## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 5an b.z.
Kategorî:Bajarên Sûriyê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Sûriyê
Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)
Selmas

**Selmas** ( an jî *Shahpur*) bajarekî li bakurê parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilatê Kurdistanê ye. Piraniya xelkê wî bajarî kurd in. Tê de ecem (azerî) û aşûrî jî hene. Dilmaqan - Dileman nave eşîrekî kurdên Serhed û Dêrsimê ye. Mark Sykes û Otto Blau qala vê eşîrê dikin. Navê vê eşîrê li hinek herêman bûye wek Mamekan, li gorî Seyfî Cengîz mimkun e ku navenda Dêrsimê Mamekiye navê xwe ji eşîra mamekan girtibe. Îzady di pirtûka xwe de êla kurdên Dêrsimî weke Dileman bi nav kiriye.

## Nifûs

## Nîşe
### Not

### Jêder

## Çavkanî
* Seyfî Cengîz: Dêrsim Aşîretlerî

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Gîlan (parêzgeh)

Yek ji parêzgehên başûrê Îranê**Gîlan** (bi farisî: استان گیلان, bi gîlekî: گيلان اۊستان) yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Reşt e.

## Dabeşkirina parêzgehê
220px|rast
# Astara (navçe)
# Taliş (navçe)
# Rezvanşehr (navçe)
# Masal (navçe)
# Suvmesra (navçe)
# Bender Enzelî (navçe)
# Fûmen (navçe)
# Reşt (navçe)
# Şeft (navçe)
# Astane Eşrefiye (navçe)
# Lahîcan (navçe)
# Lengrûd (navçe)
# Emleş (navçe)
# Rûdser Enzelî (navçe)
# Seyahkel (navçe)
# Rûdbar (navçe)

## Çavkanî
Mazenderan (parêzgeh)

**Mazenderan** (bi farisî: اُستانِ مازَنْدَرانْ, bi mazenî: مازِرونْ اوستان) yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakurê wî welatî. Navenda Mazenderan bajarê Sarî ye.

## Dabeşkirina parêzgehê
# Amol (navçe)
# Babol (navçe)
# Babolser (navçe)
# Behşehr (navçe)
# Cûybar (navçe)
# Çalûs (navçe)
# Kelardeşt (navçe)
# Ramser (navçe)
# Sarî (navçe)
# Sevadkuh (navçe)
# Sevadkuha Bakur (navçe)
# Sîmorx (navçe)
# Tonkabûn (navçe)
# Ebasabad (navçe)
# Fereydûnkenar (navçe)
# Qaîmşehr (navçe)
# Gelogah (navçe)
# Mehmûdabad (navçe)
# Meyandurûd (navçe)
# Neka (navçe)
# Newşehr (navçe)
# Nûr (navçe)

## Mijarên têkildar

* Zimanê mazenderanî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî 

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1937an de hatine avakirin
Îsfehan (parêzgeh)

220px|thumb
**Parêzgeha Îsfehan** ( bi farisî: *استان اصفهان* / *Ostāne Esfahan*) yek ji 31 parêzgehên Îranê ye ku dikeve naverastê wê welatê. Bajarek pirr bi çand û zimane. Ji bilî milletê kurd milletên biyanî jî hene. Nawendê wê bajarê Îsfehan e.

## Dabeşkirina parêzgehê
# Aran ve Bîdgol (navçe)
# Erdestan (navçe)
# Îsfehan (navçe)
# Borxwar (navçe)
# Bûîn ve Miyandeşt (navçe)
# Tîran ve Kerven (navçe)
# Çadegan (navçe)
# Xomeynîşehr (navçe)
# Xevansar (navçe)
# Xûr ve Biyabank (navçe)
# Semîrom (navçe)
# Şahînşehr ve Meyme (navçe)
# Şehrza (navçe)
# Dehaqan (navçe)
# Ferîden (navçe)
# Fereydûnşehr (navçe)
# Felavercan (navçe)
# Kaşan (navçe)
# Golpayegan (navçe)
# Lencan (navçe)
# Mobareke (navçe)
# Naîn (navçe)
# Necefabad (navçe)
# Netenz (navçe)

## Perwerdehî

### Zanîngehên Giştî
* Zanîngeha Teknîk a Îsfehanê (Isfahan University of Technology)
* Zanîngeha Îsfehanê (Isfahan University)
* Zanîngeha Bijîşkî ya Îsfehanê (Isfahan University of Medical Sciences)
* Zanîngeha Bijîşkî ya Kaşanê (Kashan University of Medical Sciences)
* Zanîngeha Hunerî ya Îsfehanê (Isfahan University of Art)
* Zanîngeha Teknîk a Malek-Ashtarê (Malek-Ashtar University of Technology)
* Zanîngeha Bijîşkî ya Kaşanê (University of Kashan)

### Zanîngehên Îslamî yên Azad
[thumb|Zanîngeha Îslamî ya Necefabadê (Islamic Azad University of Najafabad) xwediye kampûsa herî mezin e di [Rojhilata Navîn]]
Li Îranê pirr zanîngeh henin ku bi navê *Zanîngehên Îslamî ya Azad* tên nasîn:
* Zanîngeha Îslamî ya Falavarcanê (Islamic Azad University of Falavarjan) 
* Zanîngeha Îslamî ya Meymehê (Islamic Azad University of Meymeh)
* Zanîngeha Îslamî ya Kaşanê (Islamic Azad University of Kashan)
* Zanîngeha Îslamî ya Maclesîyê (Islamic Azad University of Majlesi)
* Zanîngeha Îslamî ya Necefabadê (Islamic Azad University of Najafabad)
* Zanîngeha Îslamî ya Xomeynîşehrê (Islamic Azad University of Khomeynishahr)
* Zanîngeha Îslamî ya Îsfahanê (Islamic Azad University of Isfahan) 

## Çavkanî
Tehran (parêzgeh)

**Parêzgeha Tehranê** (an **Taran**) yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê. Navenda wê bajarê Tehranê ye.

## Dabeşkirina parêzgehê
thumb|Parêzgeha Tehranê di nav sinorên Îranê
### Rênûsa dabeşkirina parêzgehê
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

### Dabeşkirina parêzgehê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :
# Eslamşehr (navçe)
# Beharestan (navçe)
# Pakdeşt (navçe)
# Perdîs (navçe)
# Pîşva (navçe)
# Tehran (navçe)
# Demavend (navçe)
# Robatkerîm(navçe)
# Rey (navçe)
# Şemîrenat(navçe)
# Şehriyar (navçe)
# Qods (navçe)
# Qerçek (navçe)
# Fîrûzkuh(navçe)
# Melard (navçe)
# Veramîn (navçe)

*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Qum (parêzgeh)

thumb|rast|200px|Parêzgeha Qûmê
**Parêzgeha Qûmê** yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve herêma navendî ya Îranê.

Nawendê wê bajarê Qûm e.

## Parêzgeha Qum
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in ;
# **[[Qum (navçe)|Qum]]**:
# **[[Kehek (navçe)|Kehek]]**:
# **[[Ceferabad (navçe)|Ceferabad]]**:
## Çavkanî
Hurmizgan (parêzgeh)

**Hurmizgan** yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê wê welatê.

Navenda wê bajarê Bender Ebbas e.

## Dabeşkirina parêzgehê
220px|rast
# Ebûmûsî (navçe)
# Bestek (navçe)
# Beşagerd (navçe)
# Benderebas (navçe)
# Bender Lenge (navçe)
# Parseyan (navçe)
# Cask (navçe)
# Hacîabad (navçe)
# Xemîr (navçe)
# Rûdan (navçe)
# Sîrîk (navçe)
# Qeşm (navçe)
# Mînab (navçe)

## Çavkanî


Kategorî:Kendava Farsê
Kategorî:Kendava Omanê
Merkezî (parêzgeh)

**Parêzgeha Merkezî** yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Erak e.

## Dabeşkirina parêzgehê
# Zerendiye
# Save
# Tefreş
# Ferehan
# Komîcan
# Aştiyan
# Erak
# Xondab
# Şazend
# Xomeyn
# Mehelat
# Delîcan

## Çavkanî
Qazwên (parêzgeh)

220px|rast
**Parêzgeha Qazwên** yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Qazwên e.

## Dabeşkirina parêzgehê
# Qazwên (navçe)
# Takestan (navçe)
# Avec (navçe)
# Elburz (navçe)
# Bûyînzehra (navçe)
# Abyek (navçe)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1993an li Îranê