open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Miks

**Miks**, **Muksî** an jî **Muskî** (bi tirkî: *Bahçesaray*) yek ji navçeyên Wanê ye. Di sala 1987´a de bûye navçe û bi Wanê ve hatiye girêdan. Miks bi nebûna rê, xizanî, dirêj debasbûna zivistanê tê nasîn.

## Dîroka navçeyê

Navê Miks tê wateya "asêbûnê". bajarê dîrokî û cihê zayîna helbestvanê navdar Feqê Teyran e, Lê wek "cihê civînê" jî tê zanîn. Dîrok û wateya peyvê bi zelalî ne diyar e lê tê zanîn ku Moks ji aliyê Ermenan ve hatiye bikaranîn. Moks-Miks wek mîrîtiyeke bi girêdayî Qiraliyeta Vaspûrakan bûye. Miks di dîrokê de di bin destê Xelatşahiyan, Selcûqiyan, Safewiyan de maye. Di sala 1539an de ji aliyê Qanûnî Siltan Silêman ve hatiye bidestxistin. Piştî vê bidestxistinê demekê ketiye bin bandora Safewiyan jî.

Sala 1964an bi navçeya Wanê Westanê ve hatiye girêdan. Heta wê salê qezayeke girêdayî navçeya Sêrtê Perwariyê bû. Piştî sala 1987an jî bûye navçe.

Dîroka Miksê ya tê zanîn heya ku sedsala 4'emîn kevnar e. Şemsedîn Samî di berhema xwe ya bi navê Kamus al-Alam de vedibêje ku Çemê Miksê ku yek ji baskên Çemê Dîcleyê ye ji bin Keleha Îskender derdikeve. Çem qasî 2 km dûrî başurê navçeyê derdikeve. Nêzî 3 km dûrî çavkaniya ku Miksî jê re dibêjin Serkehnî jî bermayiyên Keleha Îskender hene.

Di dîroka Osmaniyan de Kurd û Ermen di Miksê de bi hev re jiyane. Lê piştî Komkujiya Ermenan di navçeyê de tenê Kurd mane.

Di 18ê Tîrmeha sala 1993'yan de di li çoltera Zozana Sundusê komkujiyek din pêk hatiye û di vê bûyerê de piranî jin û zarok 24 kesan jiyana xwe ji dest dane. 15 sal di ser de derbas bû lê hê jî ne diyar e ku kî ev komkujî pêkaniye. Ji komkujiyê tenê Ahmet Sevgîlî (68) salî xelas bûye.

## Erdnîgarî
Aqara mezinahiya Miksê 576 km² ye. Bilindahî ji dûrî radeya behrê 1.670 m ye. Ji Wanê 110 km dûr e. Rêya wî 74 km asfalt 36 km jî ax e. Li gel vî rê jî di sala 2004'an de rêya bi qasî 245 km a ku navenda Hîzan û Miksê de ye, hatiye asfaltkirin. Çar aliyê Miksê bi çiyayên bilind hatiye pêçan. Hejmara şêniyên Miksê nêzî 3.600'an e. Navçe aliyê rojhilat ve Şax, aliyê rojava ve Hîzan, aliyê bakûr ve Westan û aliyê başûr ve jî sinorê Perwariyê ye.

Serkehniya ku çemê Miksê jê dizê di quntara Çiyayê Axîrovê de ye. Bi derbasbûna geliyên teng çem ji navenda navçeyê derbas dibe û navçeyê bi nîvenîv perçe dike û aliyê navçeya Sêrtê Perwariyê ve diherike.

Miks bi dirêjahiya zivistana xwe û bi girtina rêya xwe ya di piraniya salê de tê nasîn. We ye ku salê nêzî 7 mehan rêya Miksê bi berfê tê girtin û heya dawiya havînê jî berf di bilindahiyên çiyayên Mikse de dimîne.

## Aborî

Gelê Miksê bi awayê aborî ve di nav xizaniyekê de dijî. Şêniyên navçeyê piranî bi xwedîkirina sewalan debara xwe dike. Lê di salên dawî de bi qedexekirina derketina zozanan xwedîkirina sewalan jî ber bi mirinê ve diçe. Yek ji deriyên ku gel pê debara xwe dike jî gwîz û hingiv e. Ji van hingiva Miksê bi navûdeng e. Bazar piranî di cihê xwe de tê danîn û keda şêniyan jî bi erzanî dikeve destê bazirganan.

Ji şêniyên navçeyê 723 mirov cerdevan in .

## Çavkanî
Ertemêtan

**Ertemêtan** () an **Artemêt** an Erdêmed an Erdmed an jî Aretmêt ( yek ji navçeyên Wanê ye. Bingeha navçeyê di dema Medan de hatiye avêtin. Di qeydên dîrokî de wekî *Erdêmed, Aretmêt, Ardmad, Erdmad, Erdemîd* derbasdibe. Lê niha ev der bi kurdî * Artemêt* tê bilêvkirin. Artemêt 18&nbsp;km ji Wanê dûr e. Di sala 1990'î de bûye navçe. Rûber 600&nbsp;km², bilindahî ji rûyê deryayê 1.846 m ye. 12 gund û 18 mezre girêdayî navçeyê ne. Dewleta Tirk tenê 1 mezreyê dihesibîne û bi fermî nasdike. Hejmara niştecihên navendê 4.509 û bi giştî jî 15.696 e. Di statîstîkên fermî de şik hene. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Herwekî turîzm jî navdar e.

Artemêt xwedî dîrokeke dewlemend e. Gelek bermayiyên ji ûrartû, med, mîrîtiyên kurd hwd hene.

## Çavkanî
Erdîş

**Erdîş** () yek ji navçeyên Wanê ye. Navbera Erdîş û Wanê 100 Km ye. Aliyê navçê yê bakûr, Tepeyê Zernakol wekî milekî hemêz kiriye. Li aliyê navçeyê başûr Gola Wanê cih digire. Li aliyê rojavayê navçê, ji Geliyê Zîlan Çemê Zîlanê berbi Gola Wanê diherike. Beriya Serhildanên Agirî girêdayî bajarê Agirî bû, piştî têk çûyîna kurdên Agirî, navçe ji wanê ve hate girêdan Rûber 2.115km² ye. Hejmara niştecihên navendê 78.397 û bi giştî jî 145.229 e. 2 nehiye 85 gund û 39 mezre girêdayî navçeyê ne. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Herwekî bazirganî jî pêşketiye. Mezintirîn navçeya Wanê ye.

Di qeydên dîrokî de wekî *Erdîş*, *Ardaş*, *Arzaş*, *Arzaşkû* derbasdibe. Gel ji Kurdan pêk tê. Herwekî hin koçberên ku dewleta Tirk bicihkirine jî henin.

Li gor lêkolîner *Kerem Serhedî* navê navçeyê ji Erdeşêrê kurê Babik tê, ku li wir *Kela Zirnekolê* heye.

Li navçeyê Keleha Aganîs jî hebûye, keleheke biçûk bûye, cihê ermenan bûye. Lê li gor Kerem Serhedî ew der jî di nav *Gola Wanê* de maye.

Li navçeyê Geliyê Zîlan bi navê Şarê Baz gundek heye, ji aliyê Bazê kurê Dostik ve hatiye avakirin. *[[Ewliya Çelebî]]* di seyahatnameya xwe de behsa medrese, mizgeft û hemamên wê dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Westan

**Westan** () yek ji navçeyên Wanê ye. 40&nbsp;km ji Wanê dûr e. Rûber 272&nbsp;km², bilindahî ji rûyê avê 1.750 m ye. Hejmara niştecihên navendê 10.788 û bi giştî jî 29.629 e.

Di statîstîkên fermî de şik hene. 30 gund û 18 mezreyê wê hene. Aborî li ser karê mozhinguviyê û çandiniyê ye. Herwekî turîzm û bazirganî jî berbiçav e.

## Girêdanên derve

## Çavkanî
Bêgirî

**Bêgirî** () yek ji navçeyên Wanê ye. Rûber 1.087 km², bilindahî ji rûyê avê 1.700 m ye. 82 km ji Wanê dûr e. 39 gund û 11 mezreyê wê hene. Hejmara niştecihên navendê 12.982 û bi giştî jî 31.305 e. Mixabin şik di statîstîkên fermî de hene. Gelek bermayiyên dîrokî hene. Aborî pirranî li ser xwedîkirina ajalan e. Di qeydên dîrokî de weki Bêgirî, *Bargirî*, *Bergirî* jî derbasdibe.

## Navdarên Bêgiriyê
* Cîhangîr Axa

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Êzdîtî
Qerqelî

**Qerqelî** yan **Qarqelî**  () yek ji navçeyên Wanê ye. Di sala 1948´î de bûye navçe. Rûber 1.393km², bilindahî ji rûyê avê 2.100m ye. Hejmara niştecihên navendê 6.679 û bi giştî jî 54.143 ye. Mixabin şik di statîstîkên fermî de hene. 1 nehiye 52 gund û 20 mezreyê wê hene. Aborî li ser bazirganî û xwedîkirina ajalan e.

## Çavkanî

Kategorî:Êzîdî
Mehmûdî

**Mehmûdî** an jî **Sêrê** () yek ji navçeyên Wanê ye. Rûber 1.334 km² ye. 75 km ji Wanê dûr e. 23 gund û 11 mezreyê wê hene. Hejmara niştecihên navendê 3.568 û bi giştî jî 16.709 e. Mixabin şik di statîstîkên fermî de hene. Di sala 1990'î de bûye navçe.

## Çavkanî
Berî zayînê

**Berî zayînê**, **beriya zayînê** (bi kurtî **BZ**), **beriya mîladê** yan jî **berî Îsa Pêxember** tê wateya dema beriya zayîna Îsa, anku beriya roja jidayikbûna wî.

Ev roj bi teqwîma mîladî roja yekê tê qebûlkirin. Ji lewma bûyerên dîrokî gorî vê tarîxê mîna berî zayinê an piştî zayînê (PZ) tên bicihkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Salname
Eniya Rizgariya Neteweyî ya Kurdistanê

thumb|Ala Eniya Rizgariya Neteweyî ya Kurdistanê
**Eniya Rizgariya Neteweyî ya Kurdistanê**, di newroza sala 1985'an de hate avakirin. Piştî ku PKK stratejîya xwe guherand ERNK hate feshkirin û di dewsa wê de Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd (YDK) hate avakirin ( 2-10 gulan 2000 )

Kategorî:Rêxistin
Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd

thumb|YDK - Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd
**Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd** (YDK) di 2-10 gulan sala 2000î de di dewsa ERNK de hate avakirin.

Kategorî:Rêxistin
Koordînasyona Civaka Demokratîk a Kurdistan

thumb|CDK - Civaka Demokratîk a Kurdistan
CDK ( Civata Demokratîk a Kurdistan ), di 12-21 Pûşper 2004an de li Ewropayê di dewsa YDKê de hate avakirin.

Kategorî:Rêxistin
Bêlqîs

**Bêlqîs** () navçeyeke Dîlokê (Entebê) ye. 5 şaredarî, 79 gund girêdayî navçeyê ne. Rûber: 1.046 km² ye. Aborî li se sinayî û çandiniyê ye.

## Dîrok
Bingeha bajêr digihê 2000 sal beriya zayînê. Gorî arkeologên rojavayî li herêmê di dema paleolîtîk de cihwarbûn hebûye. Hîtît, mîtanî, asûr, fars, grek, ereb û vê dawiyê jî romiyan (tirkan) li herêmê desthilatî kirine. Herêm bi tevayî herdem di bin desthilatdariya dewlet û mîrîtiyên kurd de bûye. Di dema osmaniyan li herêmê gelek serhildanên kurdan pêk dihat. Li dijî artêşên fransiyan, di şerê cîhanî yê yekem de, kurd berxwedaneke mezin didin û wan ji herêmê derdixin. Mixabin bi damezrandina Komara Tirkiyê ve, rewşa kurdan xirab dibe. Kurd li herêmê tên asîmîlekirin û gelek koçberên Balkan û Qefqasyayê tînin bicih kirin.

Sala 1924'an Nezîb (*Nizip*) bi Dîlokê ve tê girêdan. Di sala 1926'an de jî dibe navçe.

## Wargehên balkêş û turîstîk
* Zeugma

## Gundên Bêlqîsê

* (Akçakent)
* (Akkuyu)
* (Alahaci)
* (Aşağibayindir)
* (Aşağiçardak)
* (Bozalioğlu)
* (Çanakçi)
* (Çatalca)
* (Dayidağ)
* (Dazhüyük)
* (Gaziler)
* (Gevence)
* (Hazimoğlu)
* (Kale)
* (Karaburç)
* (Kizilcakent)
* (Kizilin)
* (Köseler)
* (Kurucahüyük)
* (Mağaracik)
* (Mercanli)
* (Mihrap)
* (Oğuzlar)
* (Sarikoç)
* (Söğütlü)
* (Turlu)
* (Yarimtepe)
* (Yeniyapan)
* (Yolçati)
* (Yukaribayindir)
* (Yukariçardak)
* Acemi (Toydemir)
* Binamli (Boyluca)
* Cidet (Yeniyazi)
* Cideyde (Ekinci)
* Cobur (Gürbaşak)
* Danaoğlu (Intepe)
* Delbir (Özyurt)
* Düveyli (Eskikonak)
* Eneş (Gümüşgün)
* Ekizce (Ikizce)
* Fenek (Tuluktaş)
* Gamişli (Kamişli)
* Hebîb (Balli)
* Hamuş (Samanli)
* Hasanmolla (Mehmetobasi)
* Hirfan (Turnali)
* Xiyar (Bahçeli)
* Hümeyli (Gülkaya)
* Hüsünefendi (Çakmaktepe)
* İzan (Düzbayir)
* Qehdîn (Erenköy)
* Kavunlu (Belkis)
* Kefercebel (Altindağ)
* Keferşêx (Doğrular)
* Kefre (Suboyu)
* Kehrîz (Samandöken)
* Keret (Adakli)
* Kertîş (Kiratli)
* Kerzîn (Nahirtepe)
* Kibişoğlu (Hancağiz)
* Kilisecik (Tanir)
* Kirkiz (Kumla)
* Kurab (Gökçeli)
* Kürdülükersentaş (Kesiktaş)
* Kûştam (Güder)
* Kupbin (Bağlica)
* Mezmekan (Saray)
* Mizrin, Merzîn (?) (Yağmuralan)
* Müskülük (Kayalar)
* Munisa (Yağcilar)
* Şingah (Kiraçgülü)
* Tehtik (Durakli)
* Teybe (Güzelköy)
* Tilmiyan (Günalti)
* Torumahmut (Dutlu)
* Zerdegüm (Korucak)
* Zergîl (Keklik)

## Navdar

* Celal Dogan, parêzer, siyasetmedar û karbidestekî kurd
* Mehmet Görmez, Serokê berê yê Serokatiya Karên Diyanetê
* Abdülhamit Gül, siyasetmedar

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Dîlokê
Marksîzm-Lenînîzm

[thumb|[Karl Marx|Marx, Engels û Lenîn ]]
**Marksîst-lenînîst** Ji partî, dewlet an jî rêxistinên ku di rêxistinbûn, tekoşîn, tevger, taktîk û stratejiya xwe de birdoziya Karl Marks û Lenîn bikartînin re tê gotin.

Kategorî:Îdeolojî
Kategorî:Komunîzm

Kategorî:Stalînîzm
Kategorî:Yosîf Stalîn
Piştî zayînê

**Piştî zayînê**, bi kurtî **PZ**, tê wateya dema piştî *zayîna [[Îsa]]*, anku piştî roja jidayikbûna wî.

Ev roja gorî Salnameya Mîladî roja yekê tê qebûlkirin. Ji lewma bûyerên dîrokî gorî vê tarîxê mîna berî zayînê (BZ) an piştî zayînê (PZ) tên bicihkirin.

Kategorî:Kronolojî
Banêhebanê

**Banêhebanê** an jî **banheban** ( ), gundekî girêdayî Kerboranê ye...dibêjin ji musîl hatinê ü eslêxwê ezidine...

Ji yekane zêdebune...dibêjin yeki pir mêr u jehatbi..

Eşira basqil vi awakiriye..

Gundeki biçûk lê pir şîrîn bû, dahl û av û birkêvê zehf xwêş bûn. Çiya ye ve bi dare mazî û bi dare sımaqe şên bû. Navê dehlikame deve beruwêbu...Tama tirhê vê î taifi 40 sala he di ber dinanemindeye. Dı neqebeyna şikeftika û qavaqa u küpras deye li doravê gülbiş û botijê heye. Bi eşîra basqiliva te naskirın. Lê mixabin geleki balkêşe iroj gündeki virankiri û xerabuyi mayê liholê. Ji ber ku her nimet bi mirova hene ,ku mirov ji vê dere hata koçberkirin nimet ji pire koçber bûn û hebûna xwe winda kirin. wexte mihov ji Kerboran derdıket ji aliyê serê kiryava ber bi midirsafa va û ber bi aşê kevir, ber bi nuvala aşava diçûvi, ev sipindare bilind ev hejire binati û ye ezraqi u bihneke xweş u hinik leruve mihov dixist mihov xwe de bûhûştêde didît. Li ser ve reya nuvala aşa 6 7 aş di şixûlin.Jı serê kahniyê aşe mala ağê, aşe mala kose aşê sope, aşê kevir, aşe mala sıloğero... Ji vê ra dihatê gotin. Hê kavile hinek ji va aşa hene. Mihov li sere kahniye xêlas dike duvre digihe gündê awa dore cîhe şahlulu bilbila, qeb qeba kevê ribat, duvre gunde şikeftika ava lata gevri... Gundê Banêhebanê gunde bav û kalê me, cîhê şêr û agit û veliya. Gundê berxwedanê, bîngeha şehîdan, li hembere zilm û koledara cîhe cengevara ye. Di dirokê de tû carî li serê xwe li ber zilm û neheqiyê netevandiye.

Ne cerdavanî ne hilevanî ne jî koledarî kebulnekikiriyê. Gelê wê her wext xerxwazî û jir u zaneye. Şiğûl kerê xwe mahbube dile gelê xweye û her tim li ser piyaya. Le mixabın hata welatê me xweş nebê Banêhebanê ji nema te sihra berê. Heta aşitî çê nebê dengê romiya û çekdari neseknê tider xweş nabê.
İdrisê mele Ekrem yê mala mele ferhat...

Kategorî:Gundên Kerboranê
Îndra

thumb|Îndra
**Îndra** (Sanskrît, nêr, इन्द्र) xwedayekî Hindî ye, lê di jiyana îro ya olî de zêde dewr û bandora wî nîne. Di ola beriya Hindûîzmê ango Vedî de Îndra mezintirîn xwedayê şer, bahoz û baranê yê ezmanan e. Li gor vê olê bêyî Îndra serketina di şer de ne mumkin e. Ew xwedayê çîna şervanan Kshatriya bû. Li gor Vedayê ew e yê dikuje (hantá vrtásya), ew e yê ku avê radiwestîne (digewimîne), ew mar e (ahî) û ew têkbirê hemû berxwedanan e (hantá vrtásya). Ew bi gewriya xwe hût dikuje û mangeyan (çêlekan) ji latê rizgar dike (vala). Îndra cîhangîr mezin e û herdem somayê vedixwe, soma vexwarinek e ku serxweş dike. Ew dewlemendiyê peyda dike, dewlemendiyê weke xelatê belav dike û derewan ceza dike. Xwedayên din ên Vedî Agnî û Varûna ne.

Kategorî:Dîn
Kategorî:Ejdehakuj
Kategorî:Keyên mîtolojîk
Kategorî:Keyên xwedawendan
Çem

thumb|Çemê Dîcleyê (Bakurê Kurdistanê)
**Çem**, ava ku diherike gol û deryayan e.

Çem ji çiya û giran derdikeve û berbi xwar diherike. Cihê ku çem jê derdikeve û ava dibe, kanî ye.

## Çemên herî mezin di [[cîhan]]ê de
Ev deh çemên tewrî mezin di nav cîhanê de ne.

# 6.670 km - Nîl (Afrîka)
# 6.387 km - Amazon (Amerîkaya Başûr)
# 6.380 km - Yangtsê (Cháng Jiāng) (Asya)
# 6.210 km - Obûzin-Ob-Îrtîş (Asya)
# 6.051 km - Mîsîsîpî-Mîsûrî - (Amerîkaya Bakur)
# 5.940 km - Yênîsey-Angara-Sêlênga-Îder - (Asya)
# 5.052 km - Amûr-Argûn-Kêrûlin - (Asya)
# 4.845 km - Huáng Hé (çemê zer) - (Asya)
# 4.500 km - Mêkong - (Asya)
# 4.374 km - Kongo - (Afrîka)

## Çemên Kurdistanê
* Firat, 2.800 km
* Dîcle, 1.900 km
* Avaşîn
* Zêyê Mezin an Zêyê Koyê; bi soranî: Zabî Gewre
* Zêyê Biçûk an Zêyê Behdînanê; bi soranî: Zabî Piçûk
* Aras, 1.059 km


Kategorî:Jeomorfolojî
Kategorî:Komên avê
Kategorî:Şiklên çemî
Avignon

**Avignon** bajarekî Fransayê ye û li başûrê Fransa cîh digire.

Li bajêr û der dora wî behtirî sedhezar şênî dijin, bajar bi Qesra Papayan ji aliya olî ve bi nav û deng e.

## Girêdanên derve

* Şaredera Avignonê Malpera fermî bi îngilîzî û fransizî ye
* Seraya Papan Malpera fermî


Kategorî:Bajarên Fransayê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Fransayê
Kategorî:Prefektorî (Fransa)
Qesra Papayan

thumb|300px|Qesira Papayan li Avignonê (Fransa)
**Qesra Papayan** (bi frensewî: *Le Palais des Papes*) qesrekê ku li Avignonê, başûrê Fransa ye. Di sala 1335'an de ji aliyê du papayan (wek avasaz Benoît XII û paşhatê wî Clément VI) ve hate çêkirin.

Qesra Papayan di warê olî de ji bo katolîkan gelekî girîng e.

## Girêdanên derve
* Şaredera Avignonê Malpera fermî bi îngilîzî û fransewî ye
* Seraya Papan Malpera fermî

Kategorî:Avabûnên 1309an li Ewropayê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Fransayê
Kategorî:Qesir
Vaucluse

thumb|300px|rast|Vaucluse di Fransa da
**Vaucluse** departmaneke li başûrê Fransayê ye ku li hêrema Provence-Alpes-Côte d'Azur cîh digire.

Walîtiya wî li Avignonê ye û hejmara nîşana eyaletê jî 84 e. Di vê eyaleta Fransayê de nezîkî nîv mîlyon mirovî dijîn.

## Girêdanên derve
* Eyaleta Vaucluse; Malpera fermî fransizî ye 
* Şaredera Avignonê; Malpera fermî bi îngilîzî û fransizî ye
* Malpera fermî

Kategorî:Avabûnên 1793an li Fransayê
Kategorî:Departementên Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1793an de hatine avakirin
Międzyrzec Podlaski

**Międzyrzec Podlaski** gundekî li başûr-rojhilatê Polonyayê ye.

Gundê Międzyrzec Podlaski nezîkê Powiat bialskii û Woiwodşaft Lublina ye. Gund di sala 1174an de hatiye damezrandin û hetanî sala 1434 azad bû.

## Girêdanên derve
* Malpera gundê Międzyrzec Podlaski

Kategorî:Gundên Polonyayê
Mixurbiyan

**Mixurbiyan** bajareke çîrokî ye. Di destana Memê Alan de jî derbas dibe. Li dora bajêr sûrên pirr bilind hene. Li ser 24 dîrekên tîrêjên rojê ava bûye. Li wî bajarî 500 malbatên Cihû, 500 malbatên Xirîstiyanan Ermenî, 500 malbatên Kurd-Êzîdî, 500 malbatên Kurd-misilman, 500 malbatên Kurd-Elewî û 500 malbatên Asûrî dijîn. Ji xeynî wan malbata key heye. Li ber deriyên sûrê dergevan henin. 

Bajareke dewlemend û bi hizûr e. Bajar di destana Memê Alan de dibe yê bavê wî. Memê Alan lawê key e. Du apê (mamê) wî bêûrt in, ango zarokan wan nîne. Yekemîn zarokê key e. Diya wî ne ji malbateke keyan e. Jineka belengaz, kor, kerr û seqet e. Hêviya malbata key û tevahiya bajarên Mixurbiyan li ser Memê Alan e. Dixwazin Mem bibe key û îdareya bajar bike. Mixabin Mem di xewna xwe de Zîn dîtiye û dilketiye Zinê, Zîna Zêdan.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Keçelokê Pîrê

**Keçelokê Pîrê** lehengekî çîrokên Kurdan e. Mixabin Tirkan bi navê "Keloglan" xwedî lê derketine û hemî çîrokên Kurdî wergerandine zimanê Tirkî.

Keçelokê Pîrê kesekê xizan, keçel û bi henek(qerf) e. Bi pîra diya xwe re dijî. Kesekê nebihêrs, bi ken û şahî ye. Dilê wî her dem dikeve keçên keyan. Key keçên xwe serî de nadinê, gelek şertan datînin ber. Lê Keçelokê Pîrê ticarî ji ser kevirên xwezgîniyê yên li derên koşkan ranabe. Bi ya xwe dike û bi keçên keyan re dizewice. Keçelokê Pîrê bi zîrekî, nebihêrsbûn û qeşmeriya xwe karê xwe birêvedibe.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Beq-însan

**Beqînsan**, beqbeqînsan yek ji elementên çîrokên kurdan e. Bi ramûsanê geh dibe însan (mirov) û geh dibe beq. Bi eslê xwe keça key e, li hezkiriyê dilê xwe digere. Li hêviya xortê jêhatî, zîrek e. Kesê ku li wê digere divê wiha bibêje:

"Beqbeqînsan
de were ramûsan
şîş kiriye sorîkê
çavê min ê korikê"

## Çavkanî

Kategorî:Çîrokên kurdî
Bozê Rewan

**Bozê Rewan** yek ji elementên çîrokên Kurdan e. Ji deryayê hatiye. Masîgerên bajarê Mixurbiyan ew li deryayê dîl girtine û difiroşin keyan. Bozê Rewan hespek e lê ne ji rêzê ye. Xwedî taybetiyên bêhempa ye. Dikare li deryayê jî bijî. Li ser sûr û kelheyan re difire. Dikare biaxive. Hin caran digirî bi zimanê xwe û bîriya deryayê dike.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Kêz Xatûn

**Kêz Xatûn** lehengeka jin a çîroka Kurdî ye. Serî bi civakê û zagonên, dab û nêrîtên civakê re dikişîne. Ti otorîte nasnake. Serhişk, bêxem, wêrek û zîrek e. Keçeka ji rêzê û ji malbateke rêzê ye. Bi kesayetiya xwe, xwe di nava civakê de kiriye xwedî nirxeke bilind. Herçendî ne ewqas rinde jî, dilê hemî xortan dikeve wê. Lê ew li azadiyê digere. Li xortê nûjen û azad digere. Kêz Xatûn dijminê paşverûtiyê ye. Dijminê lêdan, neheqî, pêkutî û zilmê ye.

Xort jê dipirsin:

"Kêzê kêzê Kêz Xatûnê
te bi şimikan reqreqînê
ji nav gulan gula bi bêhnê
tu bi kû ve diçî, tu min nagrî?"

Kêz Xatûn bi wan re dikeve guftûgoyan. Ji wan dipirsa ka heger rojekê bêhna wan pirr teng bibe wê bi çi rengî bi jinên xwe re dikevin miameleyê.

Şivan dibêje "ez ê bi darê şivaniyê li jina xwe bixim", gavan dibêje "ez ê bi darê gavaniyê li jina xwe bixim" hwd. Kêz Xatûn hemî xortan diceribîne. Heya bigire diçe cem lawê key, paşa jî. Lawê paşa şûrê xwe ji ber xwe dikişîne dibêje "ez ê bi şûrê xwe li jina xwe bixim". Kêz Xatûn hemî mêran diceribîne û azadiyê bi wan re nabîne. Dawiya dawi diçe cem mişkekî mişk dibêje "ez ê bi doçika xwe wa li jina xwe bixim". Paşê wê gotina mişk şa dibe u jê ra dizevice. Ev çirok bi qaydekî cuda didome gotin bi ser gotina ra temamî çîrokê tê dubarkirin ev yek heta dawiya çîrokê berdevam dike.

{| border=1
|
**Kêza Kêz Xatun**

......

Qijika du kişîn
Baxa pelweşîn

Siwarê ser hêşîn
Mişkê xwelî ser

Kêza Kêz Xatun
Ketiye dîza den

Her pelçikê guhê wî maye.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Axman

**Axman** yek ji lehengên çîroka kurdî ye. Pirranî ji sê birayan yek e. Çav birçî, tirsonek, berjewendperest e. Kê xurt û bihêz be xwe dide cem wê. Zeviyên wî hene û dixwaze hêj jî hebin. Cotyariyê dike. Çavên wî di milkên birayê wî de ne. Hin caran tê rehmê û ji zimanê ûjdanê fêhm dike, lê pirranî ne wisa ye.

## Çavkanî

Kategorî:Çîrokên kurdî
Zikman

**Zikman** yek ji lehengên çîroka Kurdî ye. Pirranî ji sê birayan yek e. Çavbirçî ye, tirsonek e. Çavên wî li xwarinê ye. Kê jêhatî û dewlemend be xwe dide cem wê. Bo berjewendiyên xwe û zikê xwe dikare birayên xwe bifiroşe. Hin caran tê rehmê û poşman dibe.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Kategorî:Kesayetên honakî
Çekman

**Çekman** an li hin devokan** Çekan** yek ji lehengên çîroka Kurdî ye. Birayê pîçûk e. Şerkar, wêrek, merd, jêhatî û bi şeref e. Fîdakar e. Rêberiyê dike ji bindestan re. Li kû derê neheqî hebe, Çekman li wir e. Dijminê dêvan e. Ji xetereyan xwe nade paş û bi wêrekî êrîş dibe ser dêvan, keyan û neheqan. Bi hêsanî nebe jî her dem biserdikeve.

## Çavkanî

Kategorî:Çîrokên kurdî
Pîra Porspî

**Pîra porspî** yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Tê xewna mirovan. Heger hat xewnê sedî sed wê bûyereke nebaş biqewime. Kalê rihspî hat xewnê alîkarî dike û şîretên ravekar dike lê Pîra porspî hat xeberên nebixêr dide. Bi pirranî tê xewna mirovên nebaş, tirsonek, newêrek.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Kalê rihspî

**Kalê rihspî** yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Tê xewna mirov. Di xewnê de şîretan dike, alîkarî dibe û riyan rave dide. Bi pirranî behsa beranê qer û qerqaş dike. Riya xebatê, têkoşînê nîşan dide. Tê xewna mirovên baş, xebatkar, wêrek, jêhatî. Pîra Porspî jî tê xewna mirovên nebaş, tirsonek, newêrek û wan ji qeza û belayên ku dê biqewimin agahdar dike.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Meqesa Ehrîman

**Meqesa Ehrîman** an li hin deveran Meqesa Şeytên, yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Dafikek e. Kê ket ser vê meqesê xilasiya wê nîne, parçeyî dibe. Ehrîman mezinê xirabiyan e. Mirov divê xwe ji kirinên nebaş ên Ehrîman biparêze. Mirov divê Ehrîman piçûk nebîne, jê re rêzdariyê bike.

Ehrîman pirr zana ye. Tenê kesên zana dikarin serî bi wî re bikşînin. Bo mînak gava Ehrîman got "kerem ke derbas be ji derî", divê mirov bizanibe meqesa xwe daniye li paş şêmûgê. Divê mirov bêje "Ez benî, tu kerem bike, tu ji me hemiyan mezintir î. Berê divê mezin herin hundir". Ehrîman dikare meqesa xwe li gelek cihan dayne. Lehengên zîrek her gav dafikên Ehrîman pûç dertînin lê yên ku ketin ser meqesê mala wê mîrat e.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Hezar û nîv

**Hezar û nîv** peyveke bisêhr e, dêvan gêj dike. Yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Leheng dema dikeve astengiyê ji dêvan "hezar û nîv" tiştan dixwaze, an hezar û nîv car tiştekê dibêje. An ji dêv re dibêje "heya hezar û nîvê bijimêre, heger te hejmart tu dikarî min bixwî". Mixabin hişê dêv heya hezarî dikare bijimêrê.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Postê kevokê

**Postê kevokê** yek ji elementên çîroka kurdî ye. Pirranî perî bikartînin. Kê postê kevakan li xwe kir dikare di nava dem û cihan de seyehetê bike. Dikare ji "Gundikê here paş çiyayê Qaf". Di destê keçên periyan de ne. Ew di xewê de tên postê kevokê li mirov dikin û dema mirov hişyar dibe xwe li cihekê din dibîne yan li demeke din.

Hezkiriyan digihîne hev postê kevokê. Di hin cureyên destana Memê Alan de jî derbas dibin. Keçên periyan Mem dixin postê kevokê û Mem bi hişyarbûnê xwe li
Cizîra Botan, li koşka Mîr, li odeya Zînê dibîne.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Sarya

**Sarya** wekî Asya û Elfesya prînsesa koşkan e. Elementên çîroka Kurdî ne. Her sê xûşkên hev in. Pirr rind in, dewlemend in, zîrek in. Lê qurre ne. Her dem li neheqiyan digerin. Ji bo rindiya xwe her tiştî rewa dibînin. Heya dikarin keçên ji wan bedewtir ên xizanan bikujin. Sêhrbaziya wan jî hene. Her sê xûşk ji hev jî diqarin. Rinda rindan Elfesya ye û Elfesya xûşka piçûk e.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Kevirê parsekan

**Kevirê parsekan** an kevirê parsektiyê yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Kê li ser vê kevirê rûnişt ew hêviya tiştan dike, ango parsê dike. Pirranî ev kevir li derê koşkên keyan, padîşahan çikandiye.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Kevirê gilî û gazinan

**Kevirê gilî û gazinan** yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Kê li ser vî kevirî rûnişt kivşe ye gilî û gazinên wê hene. Pirranî ev kevir li derê keyan, mîran, paşayan çikandiye.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Gurê Manco

**GURÊ MANCO**

Ji vî gurê tirsnak û xeyalî re çewa **Gurê Manco** tê gotin, her wesa **Gorê Mango** jî tê gotin. Ev gur yek ji elementên çîroka Kurdî yê tirsandinê ye ku tenê ji bo tirsandina zarokan tê gotin, da zarok bi şev û bi tenê dernekevin derva, neçin çolê û li cihê tenha nemînin. Xasma jî dema zarûn di çaxê razana xwe de ku ranezên, dayîk wan bi Gurê Manco ditirsîne da zû rakevin. Heta van salên dawiyê jî, bêguman hemû zarûkên Kurd xasma yên li gundan, bi Gurê Manco hatine tirsandin û ketine xewê.

Gurê Manco qaşo di tarî û demên awarte de derdikeve holê, zarokan didize û ji xwe re dibe. Di hin şaxên çîrokan ên cuda de, Gurê Manco zarokan nadize lê wan dixwe.

Gurê manco koleyê Tirk Altay û Qirgizan e. Bi tirkî jê re dibêjin "Mankurt". Dema ku bixwazin yekê bikin Gurê Manco; Porên serî diqusînin, zilût dikin û postê deveyê ku nû serjêkirî, li serî dinixêfin. Dest û nigên wî girê didin û didin ber tavê. Ew post pêve dizeliqe û nahêle por derkeve derve û ew mûyên por ber bi qaqota serî de dizîvirin. Ew kes ji êşa serî hişê xwe wenda dike û xwediyê wî çi bêje bi gotina wî dike.

Pirê caran, Gurê manco wek leşkeran bikar anîne û wan li şeran asê kirine.

Ev Gurê Manco eger çi be, heta niha jî çu folklorîstekî Kurd bi awayekî zelal wî nedaye nasandin. Ji ber hindê mirov dikare bêje ku gurekî xeyalî ye.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Bacihesar

**Bacihesar** (bi romî: *Balçıkhisar*) gundekî navçeya Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e. Gundekî mezin e û niha şaredar e. Bi destê Kazım Ergen belediye hatiye damezirandın. Jimara nîştecihan nêzîkî 4000-4500 kesan e.

Bacihesar ji bajarê Enqere 95 km dûr e û ji navçeya Haymaneyê jî 46 km dûr e. Xelkê Bacihesarê li Enqere ticaret u tışt fırotıni dıkın. Gelek ji xelke wi gundi lı Evrupa dıxebıtın. Dı dirokê Bacihesar gundekî navdar e û mezın e. Navê vi heta nıha neguheriye, navê xwe ji çiyayê Hesarê gırtiye lı rojavayê gund e. Dı arşiva Osmani da ji ji Bacihesar behs dıke.

## Bacihesar û şêxbizinî
Niviskarê navdar Abdullah Varlı jı arşiva Osmaniyan belgeyek jı bo me ani dı vê belgêda jı Şêxbızıniyan behsdıke. Ew name jı begê Şêxbızıniyan ra hatı bu nivisandın. Ew belgê dı sala 1606 da hatı bu nıvısandın. Ew ji nişan dıde ku şêxbızını dı devre Yavuz Selim Hatıbun. Niviskarê navdarê kurd Mıhemed Zeki Beg dı Diroka Kurd û Kurdistan, ji kurden Şêxbızıni behs dıke. Wan ji dıbersiva xweda dı wextê padişah Yavuz Selim hatıbun, dıbêjın.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Haymanayê
Marê reş

[thumb|280px|Marê reş ([Amed)]]
**Marê reş** (navê latînî: *Dolichophis jugularis*), marekî bê hejr û bê zerar e. Li herdera Kurdistanê li nêzî avan, ciyên kevirokî û tahtokî, li nava bexçeyan û rezan dihê dîtin.

## Çand
Marê reş yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Xorteke rind, dilzêrîn û baş e. Ji derve mar û ji hundir ve xort e. Hin caran bi kesên ku li ser kevirê xwazgîniyê yê li derê koşka key rûdine û bi berendamên din re dikeve pêşbirka bicihanîna şertên key. Pirranî biserdikeve û bi keça key re dizewice. Her kes pê henekên xwe dikin û ji ber ku ew mar e jê ditirsin. Lê roja dizewice bi keça paşê re nişkave ji jor tê xwarê û kirasê martiyê ji xwe dike.

Marê reş alîkarê xizanan e jî. Hin caran ji wan re zexîreya zivistanê jî bi dizî tîne, datîne kulînê.

## Girêdanên derve

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Çîrokên kurdî
Kevirê xwazgîniyê

**Kevirê xwazgîniyê** yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Kî li ser vî kevirî rûnişt diyar e ew dixwaze bizewice. Pirranî ev kevir li derê koşkên keyayan çikandiye. Kê doza keça paşê kir diçe li ser vî kevirî rûdine. Bi vê rûniştinê dide xûyakirin ku ew keça paşê dixwaze.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Memê Alan (destan)

**Memê Alan** yek ji destanên kurdan e. Gelek varyasyonên vê destanê hene. Destana Memê Alan bi serê xwe, ne destana Mem û Zîn e. Mirov dikare destana Mem û Zîn û ya Memê Alan ji hev cuda bibîne. Destana Mem û Zîn bingeha xwe ji destana Memê Alan digire. Ehmedê Xanî jî di bin bandora destana Memê Alan de Mem û Zîn nivîsiye. Divê mirov jibîr neke, Mem û Zîn a ku Ehmedê Xanî nivîsiye, yek ji varyasyonên destana Mem û Zîn e. Destanên Kurdan xwedî dîrokek kevn in.

Çendîn varyasyonên, cureyên, vegotinên destana Memê Alan jî henin. Lê elementên wan wekhev in. Memê Alan, yekane zarokê keyê bajarê Mixurbiyan e. Diya wî kerr, kor û seqet e. Masîger li deryayê hespeke xerîb digirin. Di rojbûyîna Memê Alan de vê hespê xerîb û deryayî Bozê Rewan difiroşin bavê Mem. Mem pirr ji hespê xwe hezdike.

Mem di xewa xwe de Zînê, Zîna Zêdan dibîne. Periyên esmanî wî dixin postê kevokê û li koçka Zînê datînin. Zîn keça mîrê Cizîra Botan e. Mem li pey xewn û evîna xwe dikeve. Destana Memê Alan ji aliyê dengbêjan ve tên qîrîn. Versiyona herêma Serhedê bi qasî 13 dem didome. Tenê dengbêjên mezin dikarin hemî destanê bêjin. Dengbêjên ne navdar tenê hin parçeyên destanê dibêjin û ya mayîn jî bi axavtin bilêvdikin. Herwekî versiyona herêma Botan jî gelek dewlemend e.

Mem têkoşîneke mezin û bêhempa dide, ji bo evîna xwe Zînê. Di dawiyê de rastî îxaneta Bekoyê Ewan tê û mîrê Botan wî diavêje zîndanê. Mem li zîndanê dimire. Li ser mirina Mem, Zîn li dijî hemî otorîteyan, hewekî bavê xwe jî dertê û li zîndanê li ser meytê Mem jehrê vedixwe û jiyana xwe jidest dide. Bavê Zînê, mîrê Botan bi hemî dek û dolavên Bekoyê Ewan dihese lê êdî dereng e. Serê Beko tê lêxistin û wekî sembola îxanetê mezelê wî di navbera yên Memê û Zînê de tê kolandin.

## Çavkanî

Kategorî:Destan
Kategorî:Destanên kurdî
Zîna Zêdan

**Zîna Zêdan** lehengeke jin a destan, çîrok û çanda devkî ya kurdan e. Evîndariya Memê Alan e. Keça mîrê Cizîra Botan e. Ew jî wekî Mem têkoşîneke bêhempa dide lê bi ser nakevin, daku bigihên miradê xwe. Rastî îxaneta Bekoyê Ewan tên. Beko bi dek û dolavan nahêle yekîtî, serkeftin û aşîtî çêbe di koşka Mîr de. Herwekî nahêle Mem û Zîn, ango Memê Alan û Zîna Zêdan bigihîjin miradê xwe. Zîna Zêdan li zîndana bavê xwe. Li ser meytê Mem jehrê vedixwe û dawî li jiyana xwe tîne.

Mem û Zîn destaneke neteweyî ya kurdan e.

## Çavkanî

Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de
Kategorî:Kesayetên honakî
Bekoyê Ewan

**Bekoyê Ewan** yek ji kesên destan, çîrok û çanda devkî ya kurdan e. Sembola xirabî, fesadî, birakujî û dijiminahiya evînê ye. Di destana Memê Alan û destana Mem û Zîn de jî derbasdibe. Bekoyê Ewan yek ji endamên dîwana mîr û keyan e. Di destana Memê Alan de wekî endamê dîwana mîrê Cizîra Botan derbasdibe. Mîrê Botan dibêje "Ji bo kiryarên nebaş, kesên nebaş divê. Bekoyê Ewan ji bo karên nebaş xizmetekê dike". Beko bi fesadî, dek û dolavan kontrola koşka mîr digre destê xwe. Nahêle yekîtiya mîran çêbe. Herwekî nahêle Mem û Zîn bigihîjin miradê xwe.

## Çavkanî

Kategorî:Çîrokên kurdî
Remlavêj

**Remlavêj** wekî ji navê wê kivşe ye remlan diavêje. Yek ji elementên çîrokên Kurdî ye. Bi pirranî mêr e. Miroveke temendirêj e. Dema mîr pêwîstî bibînin, derdikeve hizûra mîr û gorî daxwaza yan pirsa mîr remlan diavêje. Ango wekî medyûmên (astrologên) îro ne. Dikarin di tasên xwe de hemî bûyer, kes û tiştan bibînin. Hin caran remlavêj wekî kesên nebaş derbasdibin di çîrokên Kurdî de.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Dîlana dêvan

**Dîlana dêvan**, dîlaneke bi tirs, xof û bisêhr e. Yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Kes nizane dêv di nav xwe de çi şêwrê dikin. Kêm kes dikarin nêzîkî wargehê dêvan an jî dîlana dêvan bibin. Hin caran dêv di dîlanê de dikevin pevçûnan. Çiya û banî dilerizin, darên daristanan ji koka xwe difilitin, ba û bablîsok radibin.. Kes nizane çi nakokî hene di navbera wan de daku pevdiçin. Tenê lehengên zîrek û wêrek dikarin nêzîkî dîlana dêvan bibin û texmîn bikin ka dêv di çi armancê de ne.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Bîra bêbinî

**Bîra bêbinî** bîreke bi xof, bêyom, bêbinî ye. Yek ji elementên çîrokên Kurdî ye. Kê ket vê vîrê heft qat bi erdê ve diçe. Diçe dinyake tarî û ji bo derketina dinya ronahî têkoşîneke mezin pêwîst e. Li dinya tarî dêvan her rê girtine. Teyrê Sîmir jî li wir dijî.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Dêva Heftserî

**Dêva Heftserî** yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Dêv e. Bihêz, xwînxwar, neheq û qîrêj e. Ziyanê dide zeviyan. Tenê lehengên wekî Mîrza û Çekman dikarin serî pê rê bikişînin. Li şîkefta xwe ya kûr, tarî û bi xof dijî. Hinekê kêmhiş e. Kê postê miyan li xwe kir dikare wê bixapîne û xwe ji êrîşên wê biparêze. Di hin çîrokan de diaxive. Gelek varyasyon û cureyên wê hene.

Di hin çîrokan de behsa cinawirê bi navê Hûtê Heftserî jî tê kirin. Ev herdu fîgur çendê pêwendî hev in, cîhê nîqaşê ye.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Şivanê deryayê

**Şivanê deryayê** yek ji lehengên çîroka Kurdî ye. Li deryayê dijî. Serokê hemî ajalên deryayê ye. Dilê hemî keçbehriyan di wî de ne. Wî toximê xwe rijandiye deryayê. Keçbehrîyek ji wan toximan bicanî dimîne û zaroka ku çêbû dê dinyayê azad bike. Ew zarok zarokeke taybet e. Şivanê deryayê him şerkar e him jî aştîxwaz. Him mafdar e him neheq. Rola Şivanê deryayê gorî naveroka çîrokê tê guhertin. Ew serokê deryayê ye.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Keçbehrî

[thumb|Keçbehrî li gorî [John William Waterhouse]]
**Keçbehrî**, keçikên deryayê, Mîra yek ji lehengên çîroka Kurdî ye. Pirr rind in û li deryayê dijîn. Alîkar in, aştîxwaz in. Bi mereq in. Hin caran bo demekê kurt derdikevin reşayiyê. Kê bibîne dilê wê dikevê. Heger hûn di şîkê de ne ku hevala we keçbehriyek e, avê bi serde bikin. Heger gava we av bi ser de kir, lingên wan nebûn perikên masiyan, wê gavê şika we ne di cih de ye. Keçbehrî li bajarên deryayê dijîn. Bajarên wan veşartî ne. Şivanê deryayê serokatiya bajar dike. Toximê şivanê deryayê di deryayê de ye. Keçbehriyekê ji wan toximan bicanî dimîne û zarokek tîne. Ew zarok dê him dinya deryayê, him jî ya reşayiyê azad bike. Her kes li benda wê lehengê ne. Heger hûn mirovên nefispiçûk, aştîxwaz, bi şeref, zana, merd, zîrek, wêrek û bihest in, hûn dikarin dengê stranên keçbehriyan bibîhîsînin û wan bîbînin.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Cin

[thumb|Mîrê cinan ê îniyê yê bi navê [Zewbe'e, li gorî "Kitab el-Bulhan" (1390-1450). Pirtûk li Pirtûkxaneya Bodleyî (Bodleian Library, Brîtanya) ye.]]

**Cin** hebûneke giyanî û mîtosî ye. Di gelek baweriyên kevn û nûjen de derbas dibe. Piştî belavbûna ola Îslamê li Kurdistanê ketiye zimanê kurdî jî. Lê bêtir di nav gel de gotina "jimeçêtirka" (ew canberên ji me ango mirovan çêtir) ji bo bêjeya "cin" tê bikaranîn. Beriya Îslamê ji bo peyva cin, bi pirranî dêv dihate bikaranîn. Cin di her baweriyê de xwedî taybetiyeke cuda ye.

## Cin di baweriya Ewropiyan de

Demon (daimon) tê binavkirin ku ev ji zimanê Grekî tê. Dikeve bedene mirov û kesayetiya mirov xirab dikin. Sadîst, êrîşkar, xwînrêj û tolaz in. Milyaketên şeytên in. Wekî ruh in, ne maddeyî ne. Mirov dikare bi bawerîxurtkirina xwe wan ji kesayetiya xwe derîne. Hin caran bi riya medyûman dikarin têkilî bi mirovan re daynîn û armancên xwe bêjin. Ola Xirîstiyaniyê jî bawerî bi hebûna wan tîne lê qedexe dike ku mirov bi wan re bilî bibe. Lewra ew dikarin ziyanên mezin bidin mirovan.

## Cin di baweriyên rojhilata navîn û Îslamê de

Cin di hemî kulturên rojhilata navîn de cih digire û wekî hev tê îzahkirin. Gorî ola Îslamê cin jî wekî mirovan xwedî îrade ne. Muhemmed pêxember dînê Îslamê raveyî wan jî kiriye. Wan jî wekî mirovan an pejirandine, an jî red kirine. Ên ku pejirandine dê herin bihuştê. Cin nayên dîtin, dîtbar nînin. Ew jî wekî mirovan dimirin, dizewicin. Bilez in û temendirêj in. Zanîna wan hatina sînorkirin. Hin caran bi daxwaza wan, bi mirovan re têkilî datînin.

## Cin di kultura kurdî de

Baweriya hebûnên ruhanî pirr kevn e di kultura kurdan de. Dînê îslamê bandoreke mezin li kultura kurdan kiriye. Kurd berê ola zerdeştî, olên Mîtra dihewandin. Niha bi pirranî şîrovekirina cinan dişibe ya ola îslamê. Di çîrokên kurdî de cin wiha tên şîrovekirin "dest û lingên wan berepaşî ne, xwe di dirûvên jin an mêran de nîşanî mirov didin. Mirov ji rê dertînin. Xirabiyê bi mirov dikin. Dilê kê ket wan, dikeve bin otorîteya wan. Cingirtin gengaz e".

## Cin di zanîstê de

Ji cîhana binhişarê tên. Sistbûna kesayetiyê û hişarê, hin nexweşiyên neurologîk, raxwarina madeyên trankîlîzan û psîkotrop, hin tabloyên paranoîd şîzofrenîyê hwd dibe sedem ku mirov hin îllûzyonan bîbîne û bi wan re têkeve têkiliyan. Wekî tablo yan elementekê nexweşiyan e. Li kultura Ewropiyan kêm e ev nexweşî. Lewra Ewropî jiyaneke nûjen, rastegîn dijîn. Li Asyayê pirr behsa hebûnên ruhanî tên kirin.

## Çavkanî


Kategorî:Dîn
Kategorî:Efsaneyên serxwezayî
Kategorî:Mîtolojî
Kategorî:Serxwezayî
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Zimanê sanskrîtî

**Zimanê Sanskrîtî** ( *saṃskṛtam*,  *saṃskṛtā vāk*), zimanekê kevnar û klasîk ê Hindistanê ye, zimanekî olî yê Hindûtiyê, Bûdîstiyê û Caînîzmê ye û her wiha yek ji 22 zimanên fermî li Hindistanê ye.

Li Hindîstan û Başûrrojhilatê Asyayê rola zimanê Sanskrît mîna dewra zimanê Erebî li cihana Misilman û mîna dewra Latînî û Yewnanî li Ewropayê ye. Ew beşeke navendî ya kevneşopiya Hindû û fîlozofiya Hindistanê ye. Formê wê yê beriya dewra klasîk Sanskrîta Vedî ye. Sanskrîta Vedî zimanî Olî yê ola dîrokî Vedî ye. Ev ziman yek ji endamên zimanên koma Hindûewrûpî ye ku herî pêşî hatiye tomarkirin ango nivîsîn. Tevî zimanê Rîgveda weke zimanê herî kevin û arkaîk yê vê koma zimanan hatiye paraztin.

Îro Sanskrît bêtir weke zimanê merasîm û ayînên ola Hindûîzmê tê bikaranîn. Wejeya Sanskrîtî fireh e û ji nivîs, gotar û pirtûkên li ser helbest, pexşan, zanist, teknîk, feylesofî û olê pêk tê.

Beriya zayînê di 500î de gelek nivîsên sanskrîta klasîk hatine nivîsîn. Gelek nivîsên ku îro bi zimanê Sanskrîtî berdest in, beriya ku bêne nivîsîn bi sedsalan di wêjeya devkî de hatine paraztin.

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên hind û arî
Kategorî:Zimanên Hindistanê
Kategorî:Zimanên Nepalê
Bilûra Qûnê

**Bilûra Qûnê** yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Bi pirranî di çîrokên pêkenî de behsa wê tê kirin. Li ser qûna mirov bandora vê bilûrê heye. Miriyan zindî dike, nexweşan sax dike. Di destê remlavêjan de ne. Her kes nikare bikar bîne.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Dêw

[thumb|250 px|rast|Ji [Şahnameyê. Dêv Axvan Ristem daveêje deryayê.]]

**Dêv** an jî **dêw** di mîtolojiya kurd û gelên din ên îranî de, di nava hêmanên sereke de cihdigire. Têgîn û binavkirinek bo cure afirîdeyek (bûnewer) e. Dêvên bikêr, baş jî hene, yên neyînî jî. Wekî perî û milyaketan, dêv jî ji mehlûqan in. Dêvên baş wekî firîşte (yezeta û periyan bi hestên erênî tên bîbîxistin, ên nebaş jî wekî cin û hûtên ziyandêr.

## Hêmaneke sereke di çîrokên kurdî de
Gotina dêv îro jî di zimanê kurdî de tê bikaranîn. Di wateya îro de canberekî ku di wêjeya devkî ya kurdî de behsê tê kirin e. Gotin ji koka "dîva" ya zimanên hind û ewropayî tê û wateya wê *xweda* anjî ruhberên xwedayî. Lê di kurdî de îro tenê xwedî wateyeke neerênî ne. Di çîrok û berhemên wêjeya devkî de, wekî hin afirîdeyên xwedî xwexeysetên neerênî û dilxerab in, tên nasandin.

## Lîsteya dêvan di mîtolojiya Zerdeştîtî de
* Êşma yan Xişma
* Ageş, Agaş, Agij
* Aka Manah, di çîrokên kurdî de Axman karaktereke gêjok e
* Akataş
* Andar
* Apaoşa
* Astovîdatû
* Az yan Azî, Ajî
* Nanxayît, Nanxwar *(di kurdî de gotineke weke Nanxwerê Cilqetên heye)*
* Zaûrva, Zûrva, Zirve
* Taûrvî

## Girêdanên derve

Kategorî:Çîrokên kurdî
Kategorî:Efsaneyên serxwezayî
Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Mîtolojiya kurdî
Kategorî:Zerdeştî
Mişkê Kor

**Mişkê Kor** yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Sîmbola nefispiçûktiyê ye. Hin caran ew jî li derê koşka mîran li ser kevirê xwazgîniyê rûdinê û doza keça keyan dike. Bi pirranî jî biserdikeve. Hin caran jî key cezayê didin keçên xwe û wan didin mişkê kor.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Beranê qer - Beranê qerqaş

**Beranê qer û beranê qerqaş** (ango spî) elementê çîroka Kurdî ne. Beranê qer tê wateya dinya reş û tarî, dinya heft qat di bin erdê de. Beranê qerqaş sîmbola dinya ronak e. Herdu beran bi hevre dikevin pevçûnê. Divê mirov xwe bavêje ser beranê qerqaş, daku mirov derkeve dinya rohnî yan ji şikeftên dêvan xilas bibe. Heger mirov bi şaşî xwe bavêje ser beranê qer, mirov heft qat bi erdê ve diçe. Ango diçe dinya tarî. Ev element çîroka Mîrze Mihemed de derbas dibe.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Sêv avêtin

**Sêv avêtin** elementekî çîrok û wêjeya devkî ya Kurdan e. Sêv avêtin tê wateya evîndariyê. Ango mirov sêvekê biavêje keçikekê an jî xortekî, tê wê wateyê ku mirov hez ji wê/wî dike. Lawê mîr sêva xwe bavêje kîjan keçikê wê jê re dixwazin. Mirov bi sêv avêtinê hezkiriya xwe nîşan dide, eşkere dike. Mêr jî bikartînin, jin jî.

'Sêv avêtin' herwiha di çanda dawetên Kurdî de jî heye. Li gelek deveran gava bûkê tînin mala zavê, zava li serê bên sêvekê tavêje bûkê.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Xeleka bisêhr

**Xeleka bisêhr** yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Remlavêj mirov dixin nava xelekeka bisêhr û mirov tê de dîl dimîne heya ku yekê sêhra xelekê betal kir.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Hasan Bildirici

**Hesen Bildirici** nivîskar û rojnamavanekî kurd e.

Di doza PKK de demeke dirêj di girtîgehan de dimîne. Bi salan wek rojnamevan di rojnameyên Gündem, Özgur Politikayê de nivîsî, niha edîtoriya malpera Kurdistan Postê dike û di wir de dinivîse. Hemû berhemên wî bi zimanê tirkî ne.

## Berhem
* Yasak Ülkenin Günlüğü (Rojaneya Welatê Qedexe) Yurt Kitap Yayın; Ankara, 1990, 14 x 20&nbsp;cm., Tirkî
* Kürt Halkının Dostları Kimlerdir Beşikçi Eleştirilerinin Anlamı (Dostên Gelê Kurd Kî ye, Wateya Rexneyên Îsmail Beşikçi) Belge Yayınları, Tirkî
* Şervan; Belge Yayınları; Tirkî Roman
* Van Gölü'nde Yılanlı bir Günün Esrarı(Di Behra Wanê da Esrara Rojekî Bi Mar); Belge Yayınları; Tirkî Roman

Kategorî:Nivîskarên kurd
Bildirici, Hasan
Gula Sor

**Gula Sor** yek ji navdartirîn helbestên Qedrî Can e. Ev helbest bi strana stranbêj Ciwan Haco gihîşte vê navdariyê.

**Gula Sor**
 
 Gula Sor
 Gula sor, hilbû jor, bîn da dor
 Li paş Çiyayê Qaf şîn bû
 Alem jêre evîn bû
 Bi me xweş, da me heş
 Em bi bîna wê sermest
 Emê pê şa bin serbest
 Nazenîn, xemrevîn, xemilîn
 Pê zemîn
 Gula bi kelemê di nav baxê îrema
 Hey gula sor, alem li dor
 Bicivin û bînbikin dor bi dor.

## Stran

# Gula sor
# Pir xweşe
# Yêrivan
# Eman Hey le
# Bêrivanê
# Can
# Di bînim
# Hevala evîndar
# Lê dînê

Kategorî:Albûm
Kategorî:Helbestên kurdî
Derûnnasiya gihîştinê

**Derûnnasiya gihîştinê**, şaxeke derûnnasiyê ye. Derûnnasiya gihîştinê lêkolînên li ser gihîştina mirovan ji beriya jidayîkbûnê heta mirinê, ji xwe re dike mijar û armanc. Kaneke girîng e ji bo derûnnasiya klînîkê. Derûnnas gihîştinê li klînîkan, li wargehên zarokan, wargehên kala û pîran hwd kardikin. Wekî tê zanîn gihîştina mirovan xwedî taybetiyên girîng e. Derûnnas temenê mirovan di hin astan de digrin dest. Asta oral, asta anal, asta adolesan (temenê ku mirov ji zarokbûnê hêdî hêdî derdikeve), asta ciwaniyê, asta pîrbûnê hwd.

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
Stîmûlûs

**Stîmûlûs** tê wateya tişta ku hişyardike, dixe alarmê, niqurç, tîşk. Di zanîstiya psîkologiyê de bi navê stîmûlûs - respons, ango tîşk û berpê behsa sîstemekê derûniya mirovan tê kirin. Psîkologên dibistana tevgerzaniyê vê sîstemê bingeha fêrbûna mirovan û bingeha taybetiya derûniya mirovan dibînin.

Kategorî:Derûnnasî
Dêr

[thumb|[Dêra Meryemê ya Amedê (Bakurê Kurdistanê)]]
**Dêr**, **kenîse** yan jî **xaçxane** navê perestgeha mesîhiyan e. Wateya wê ya din avahiya îbadetê ye.

## Herwiha bibînin
* Kesên LGBT di dêrên xiristiyan

## Çavkanî


Kategorî:Xirîstiyanî
Stîmûlûs - respons

**Stîmûlûs - respons**, ango **tîşk - berpê** yek ji mekanîzmayên derûniya mirovan e. Psîkologên dibistana tevgerzaniyê nerxeke mezin didin vê sîstemê. Li gorî wan ev sîstem an mekanîzma ya herî girîng e di fêrbûn û derûniya mirovan de. Heger mirov derziyê di yekî re bike (ango stîmûlûs) ew jê haydar dibe yan digirî (ango berpê).

Kategorî:Derûnnasî
Agir

thumb|Êzing tên şewtandin û agir çêdibe
thumb|Vîdeyoa agir
**Agir** germahiyek mezin û bûyera şewatê ye. Ji bona agir derkeve, tiştekî dişewite û oksîjen pêwîst e.
## Girêdanên derve


Kategorî:Kîmya
Zagon

**Zagon**, yasayên ol, îdeolojî, dewlet an rêxistinan in. Her kes mecbûre ku hurmetê bide zagonên civaka xwe.

Kategorî:Civaknasî
Jiyan

**Jiyan**, **jîn** an jî **heyat**, rewşa ruhberiyê ya ku bi mirinê diqede. Wekî riwekan, heywanan, karokan, protîsan, arckeayan û bakteriyan çeşît bi çêşît teşeyê jîyana hene. Bîyolojî, beşek zanyariyê jiyanê lêkolîn dike. Gen yekeyê rakendî ye, lê şane rakendî ye binyatî û erkî ye. Du cureyên şaneyan hene; prokyaryotî û eukaryotî. Her du jî ji sîtoplazmaya ku bi parzûnekê hatiye dorpêçkirin pêk tên û gelek biyomolekulên wekî proteîn û asîdên nukleîk dihewînin. 

## Çavkanî
### Not

### Jêder

Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Telefon

[thumb|150px|Graham Bell ligel yek ji [prototîpên xwe yê telefonê, 1876 (şanoger, 1926).]]
**Telefon** di navbera kes û sîstemên dûrî hev de pêkanîna danûstendina bi deng a bi sîstemeke elektrîkî ye. Pêşiyê pêhlên deng ên ku ji dev derdikevin werdigerîne sînyalên elektrîk û piştî ku ev deng digihije cihê xwe dîsa werdigerîne pêlên deng ku guh dikarin bibihîsin. Telefon cara yekê di sala 1876an de ji aliyê Alexander Graham Bell ve hatiye çêkirin.

Kategorî:Amûrên malê
Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Îcadên sedsala 19an
Kategorî:Teknolojî
Filiz Yerlikaya

**Fîlîz Yerlîkaya** di sala 1970î de li navçeya Bedlîsê Kabilcevzê ji dayik bû ye.
Ji ber karê bavê xwê, di 8 saliya xwe de koçberî Enqerê kirin. Li Enqerê Zanîngeha Gazî, Zanîngeha Hunerên xwêşîk beşa wênegeriyê qezenç kir û li vir dest bi xwendinê kir. Di sala 1992'a de dikeve lijneya YCKê. Di meha gulan a 1992 li Agirî, li Çiyayê Tendûrekê li ser altaxiyekê tê girtin û 7 mehan di zindanê de dimîne. Di sala 1994an de tevlî gerîla dibe. Yerlîkaya dibe fermandareke xort. Di navbera 1994 û 1997 de li navça Xerzanê dimîne. Di 1997an de derbasî navça Amedê dibe. Di payiza 1998an de derbasî başûrê Kurdistanê dibe û tevlî VI. kongreya PKKê dibe.

Yerlîkaya, Piştî kongra avakirina KADEKê tevlî Kongra 4. a PJAyê dibe. Yerlîkaya di dema kongrê berdewam dikir di 7 hezîran 2002an de ji aliyê hêzên hevanî ên navnetewî hatiye qetil kirin.

Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 2002
Bablekan

**Bablekan** yek ji reqsên heri meşûrê (cureyên hilperkînên) herêma Botanê ye. Bablekan dê şahiyan û dawetan de piranî tê reqsandin. Herweha ev reqs dê gelek mihricanên herêmên Kurdistanên de dideji tê lehistandin.

Kategorî:Govend
Sema Yüce

**Sema Yüce** (jdb. 1971 Dûtax, Agirî - m. 17ê hezîrana 1998an), gerîla û aktîvîsteke siyasî ya kurd e.

## Jiyana wê
Sema Yüce di sala 1971ê de li gundê Qerxelixa Şêx Remezan a ser navçeya Dûtax a Agirî yê ve ji dayika xwe re bûye. Dibistana seretayî li gundê xwe, dibistana navendî li Dûtaxê û dibistana lîseyê li Agiriyê xwendiye. Di sala 1989an de di Beşa Sosyolojiyê ya Zanîngehê Teknîk a Rojhalata Navîn a Enqerê qezenc kir û diçe Enqerê. Li vir wî bi xwendekarên welatparêz re dicive û beşdarî xebata ciwanên YCKê bûye. Di sala 1991an de ji ber zextê dewleta tirk dest ji xwendina zanîngehê berdide û diçe Mêrdînê û li wir tevlî rêxistina PKKê bûye.

## Beşdarbûna PKKê
Sema Yüce di sala 1991an de li Mêrdînê tev li refên PKKê dibe. Yuce piştî demekî mayîna li herêma Mêrdînê, ji bo perwerdeyê derbasî Akademiya Mahsum Korkmaz dibe. Li Akademiya Mahsum Korkmaz cara yekem Abdullah Ocalan nas dike û nirxandina Ocalan a ‘Mîlîtanên herî baş mirovên ku bikaribin xwe bi rêxistin bikin e’ ji xwe re dike hêman, di sala 1992yan de bi komek hevalên xwe re berê xwe dide Eyaleta Serhedê.

## Hêsîrgirtina wê
Yüce li Serhedê xebatên aktîv dide meşandin û piştî demekî ji bo xebatên rêxistinî derbasî bajarê Agiriyê dibe, piştî sê mehan li ser îxbarekî tê girtin. Yüce piştî lêpirsîneke dirêj, derdikeve pêşberî dadgehê û ji ber parastina siyasî 22 salan ceza lê tê birîn. Destpêkê wê dişînin Girtîgeha Nevşehirê û piştî Nevşehîrê sirgûnê Girtîgeha Çanakkaleyê dibe.

## Çalakiya wê
Sema Yüce piştî şeş salan li girtîgehê dimîne, li dijî girtina Abdullah Ocalan, di sala 1998an de xeta Zîlan ji xwe re dike bingeh û li dijî esaret, înkar û tunekirinê di 21ê adarê de bedena xwe dide ber agir. Sema Yüce piştî dermankirina 80 rojan a li Nexweşxaneya Cerrahpaşayê ya Stembolê, di 17ê hezîranê de ji ber xweşewatê jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Mirin 1998