open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bafil Talebanî

**Bafil Celal Talebanî** bi navê ku tê zanîn **Bafil Talebani**, (jdb. 1ê çileya 1973an) siyasetmedarê kurd û kurê mezin ê serokê berê yê YNKê Celal Talebanî ye. Bafil Talebanî niha hevserokê partiyaYekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) ye.

## Kariyera leşkerî
Bafil Talebanî perwerdeya fermî ya leşkerî bi Lejyona Biyanî ya Fransî û Hêzên Taybet ên Brîtanî re wergirtiye. Di sala 2003an de piştî têkçûna rejîma Sadam Huseyn, Talebanî vegeriya Silêmaniyê û yekem erka xwe ya fermî wek berpirsê Zanyarî ku yekîneya îstixbarata YNKê ye wergirt. Di sala 2005an de CTG Kurdistanê ava kir û bi rê ve bir û endamên pêşmerge yên ku ji bo piştevaniya Hêza Pirneteweyî – Iraq kar dikir tovkir. Di destpêkê de li dijî belavbûna Elqaîde ya li Iraqê têkoşîn dikir.

Di sala 2010an de ji bo piştgirîkirina berjewendiyên siyasî yên YNKê dest ji erka xwe ya leşkeriyê berdide û di sala 2010an de ji bo ku tevlî şerê li dijî DAIŞê bibe carek din dîsa vedigere leşkeriyê.

## Kariyera siyasî
Bafil Talebanî piştî dest ji xizmeta çalak berdide li avahiya malbatê ya li Silêmaniyê bi cih dibe. Talebanî wek kesayetek lihevhatinî û sererastkerê siyasî di nav partiyê de tê binavkirin û herwiha dikare bi aramî li ser perçeyên hizbî di berjewendiya Kurdistanê de bimeşe. Bafil her wiha piştgiriya birayê xwe yê biçûk Qubad Talebanî dike ku Qubad Talebani jî wek kesayetiyek siyasî yê Başûrê Kurdistanê ye û herî dawî bûye cîgirê serokwezîrê Herêma Kurdistanê.

Bafil Talebanî di sala 2016an de serokatiya desteya biryardanê ya YNKê kiriye û ligel şanda YNKê ji bo danûstandinan çûye Îranê. Tê îdiakirin ku wekê endamekî payebilind ê malbata Talebanî roleke wî yê diyarkar di derbarê vegerandina serkirdeyên kevneşopî yên YNKê de heye. Ew bi kêmkirina kêşeyên YNKê, vegerandina serkirdayetiya hevbeş a YNKê ligel Tevgera Goran û amadekirina bersiveke yekgirtî ji bo Mesûd Barzanî ku serokê berê ya Herêma Kurdistanê ye û serokê berê ya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) ye, tê naskirin.
## Jiyana kesane
Bafil Talebanî wekê kurê sekreterê giştî yê berê ya Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) Celal Talebanî û Hêro Îbrahîm Ehmed di sala 1973an de li Bexdayê hatiye dinyaye. Bafil Talebanî birayê Qubad Talebanî yê mezin e û pismamê Lahur Talebanî ye. Bi keça Mele Bextiyar re zewicî ye ku Mele Bextiyar wekê kesekî plansazê YNKê tê binavkirin. Di 27ê tebax sala 2020an de Bafil Talebanî tûşî vîrusa COVID-19 dibe û di 8ê îlona sala 2020an de ji tûşbûna vîrusê xilas dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Esilzade

thumb|Malbata esilzadî a Bedirxaniyan di sala 1880an
**Esilzade** (latînî: *nobilitas*) îfadekî jibo komek taybet a civatî ku bi pêşengiya civakan dibîne ku serdestiyê dike û bi gelemperî di nav malbatê de (wek malbatek esilzade) derbas dike. Lêbelê zelaliya ve termê bi temamî tune ye. Peyva *asil* (bi kurdî bû *esil*) herî dereng di sedsala 14an de ji têgeha erebî a "*asil*" (bi kok, esilzade) xwe întegralê zimanê kurdî kiriye. Di dîroka Kurdistanê ve gelek malbatên esilzade hebûn wekî malbata Bedirxaniyan ji Cîzîra Botan.

## Mijarên têkildar

* Malbatên girîng

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Leksîkona esilzadean 1648-1918
Îdiya

**Îdiya** (bi yewnaniya kevin: Ἰδυῖα, *Idyía*) di mîtolojiya yewnanî de okeanîdek e. Wek okeanîdên din keça Okeanos û yên Têtîsê ye. Ew hevjîna Eêtêsê ye. Li gorî Hêsîodos pê sihrên Afrodîtêyê, Îdiya xwe gihande Eêtês e. Mêdeia ji encamê zewaca hate dinê.

## Çavkanî

Kategorî:Okeanîd
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Aki Maita

**Aki Maita** (bi , jdb. 1967) dahênereke japonî ye.

## Kurtejiyan
Maita wekî dahênera Tamagotchi tê hesibandin. Di sala 1996an de, wê ramana xwe ya Tamagotchi wekî karkereke ji pargîdaniya japonî Bandai re pêşkêş kir. Di sala 1997an de wê bi Akihiro Yokoi re Xelata Ig-Nobelê ya Zanistên Aboriyê wergirt.

## Çavkanî

Kategorî:Japonî
Tav

**Tav** an **hetav**, ronahî û tîna rojê ye.

Tav, tîrêjên elektromagnetîk e ku ji aliyê Rojê ve tê derxistin, bi taybetî beşek ji ronahiya infrasor, xuyang û ultraviyole ye. Li ser rûyê erdê, tav di nav atmosfera erdê de belav dibe û tê fîltrekirin, û dema ku Roj li ser asoyê ye wekî ronahiya rojê diyar e.
Partiya Welatê Dayikê

**Partiya Welatê Dayikê** (bi tirkî: *Anavatan Partisi*, bi kurtasî; *ANAP* an jî tenê *Anavatan*), partiyeke siyasî ya milê rastê li Tirkiyeyê bû ku di navbera salên 1983an heya 2009an hebû.

## Serokên partiyê

* Turgut Özal (20ê gulan 1983 – 31ê cotmeh 1989)
* Yıldırım Akbulut (16ê mijdar 1989 – 15. hezîran 1991)
* Mesut Yılmaz (15. hezîran 1991 – 27. mijdar 2002)
* Ali Talip Özdemir (11ê Rêbendan 2003 – 13ê çileya paşîn 2003)
* Nesrin Nas (13ê çileya paşîn 2003 – 25. mijdar 2004)
* Erkan Mumcu (2ê nîsan 2005 – 25ê cotmeh 2008)
* Salih Uzun (25ê cotmeh 2008 – 31ê cotmeh 2009)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Kongresa partiya ANAP ji sala 2003an.  Konrad-Adenauer-Stiftung

Kategorî:Avabûnên 1983an li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1983an de hatine avakirin
Ahmet Mahmut Ünlü

**Ahmet Mahmut Ünlü** yan bi navê ku di nav gel de tê naskirin **Cübbeli Ahmet Hoca** (27ê reşema 1965an) sofiyeke tirkê neteweperest e ku li ba Mahmut Ustaosmanoğlu xwendiye. Nêrînên wî yên nakok gelek caran ji aliyê çapemeniya tirk ve tên ragihandin.

## Jiyan
Ew di 27 Sibat 1965 de li Fatih, Stembol, hatiye dinê. Ünlü bixwe îdîa dike ku malbata wî bi eslê xwe Ûzbêk û ji bajarê Buxara ye ku di sedsala 18an de koçî împeratoriya osmanî kiriye. Nexweşiya şekir heye û ji ber vê yê ji leşkeriya neçar mabû. Onül Zewicî ye û heşt zarokên wî hene.

Tê gotin ku Ünlü li gorî gotin û îdeolojiyên xwe wekî Antîsemîtîk teyê îdîakirin.

Ew, di sala 2020an, de dema ku gotibû heqaretkirina Mustafa Kemal Atatürk heram e, gelek Mislimanan aciz kir.

Ew rexnegirê selefîtiyê ye û gelek caran gotiye ku selefî tehdîdek e û divê destûr neyê dayîn ku li Tirkiyeyê mezin bibe.Di sala 2020an de, ew bi Murat Gezenler re, waîzek selefîst ji Konyayê, ku berê gelek caran ji ber têkiliyên El-Qaîde û Dewleta Islamî hatibû girtin, ketibû nav nakokiyekê. Gezenler, tevî ku bi xwe tirk e jî, wiha got: "Civaka Tirkiyeyê civakeke muşrîk e. Ji ber ku dengdayîn û şandina zarokan ji bo dibistanên dewletê şirk e. Tevlibûna artêşa tirk kufr e. Tirk ne misilman in." Gezenler, bikaranîna peyva “Şehit” a ji bo leşkerên Tirk ên mirî jî rexne kir û dîsa bi cesaret îdia kir ku Tirk qet misilman nebûne û heta ku serî li selefîzmê nedin, dê qet nebin misilman.

Ew bi eşkere piştgirê Erdogan e. Wî got ku divê hilbijêrên HDPê hevwelatiya wan a Tirkiyê bê betalkirin. Ji ber nefreta wan a ji Erdogan re, ew ji Partiya Saadetê pir nefret dike. Berdevkê Partiya Saadet Birol Aydin îdia kir ku Cübbeli Ahmet li ser navê olê ji xeynî xapandina mirovan tiştek nekiriye.

Ew heqaret li Hüseyin Velioglu jî kiribû û di nav alîgirên Hizbullahê yên Kurd de bû sedema nerazîbûnê. Alîgirên Kurd ên Hizbullahê jî reseniya Ünlü red dikin û wî wek alimekî ne rewa dibînin ku ji bo dewleta kûr dixebite. Cübbeli Ahmet rexne li Partiya Doza Azad kir, ku wî îdia kir ku ehemiyet nade Tirkiyê. Ahmet di sala 2022an de li dijî Şîa daxuyanî da û bû sedem ku Hizbullahê Kurd wî wekî "mezhebperest" şermezar bike û endamekî payebilind ê Partiya Doza Azad jî wî wekî "Ajanê Amerîkî-Îsraîlî" mehkûm bike. Hizbullah a Kurd, di dema nakokiya Abdulkadir Karaduman bi Cübbeli Ahmet re ya derbarê Erdogan de, piştgirî da Karaduman ji Partiya Saadet. Hîzbûllahê Kurd jî di dema nakokiya meleyê selefî Alparslan Kuytul bi Ahmet re de, piştgirî da Kuytul.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Neqşîbendî
Dave Attell

**David** "**Dave**" **Attell** (z. 18ê kanûna paşîn 1965'an li Queens, New York, DYA) aktorekî amerîkan ye.

## Fîlmnîgarî
### Fîlm

### Stand-up releases

### Televîzyon

### Lîstika vîdeyoyî

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Mirovên zindî
Îrîs

**Îrîs** (bi yewnaniya kevn: Ἶρις, *Iris*) di mîtolojiya yewnanî de peyamnêr an go nûçegihanê xwedawendan e. Ew keça Êlektra û Taumasê, xwişka harpiyayan e. Ew sembola keskesorê ye. Baskên wê û cileki wê tenik ên bi rengê keskesorê heye.

Pîranî gotinên Hêrayê dike û nûçeyên wê digihîne kesan. Di destanên Homêrosê jî ew gelek cihan xwe nîşan dide.

## Çavkanî

Kategorî:Keçên Zeus
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Pirtûkxaneya Hadrianus

**Pirtûkxaneya Hadrianus** pirtûkxaneyeke mezin li Atînaya kevnare bû. Navê wê ji damezrînerê wê, împeratorê Romayê Hadrianus hatiye girtin.

## Çavkanî

Kategorî:Avahiyên di sedsala 2an de hatine xilaskirin
Kategorî:Hadrianus
Hadrianus
Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê
Kategorî:132
Şerê Stamford Bridge

thumb|rast
**Şerê Stamford Bridge** di sala 1066an de nêzîkî gundê bi navê Stamford Bridge, li East Riding (Yorkshire, Înglistan), di navbera hêzên îngilîz û vîkîngan de çêbûye.

## Pêşveçûyîna bûyeran
Piştî mirina keyê Înglistanê Edwardê Îtirafkar (Edward the Confessor) piraniya welatên bakurê Ewropayê ketin bandora şerê ji bo textê Înglistanê. Desthilatdarên bi hêz xwe xwediyê text dîtin û ji bo text dest bi têkoşîneke dijwar kirin. 

Keyê Norwêcê Harald Hardråde jî ji bo text dest bixe bi 300 keştiyên xwe derkete girava Brîtanyayê. Heman demê de William I jî xwe amade dikir ku êrîşê Brîtanyayê bike. Di wê demê de birayê Hardrådeyî key Harold Godwinson, ji hêla meclîsa Înglistanê ve ji bo keybûnê hatibû hilbijartin. Lê Godwinson dudil bû. Ji ber ku êdî du hewldanên wî yên dagirkirina keyaniyê hebûn, nezanî pêşî ji kîjan re bikeve şer. Biçe bakurê şer bike birayê xwe re bike yan bimîne başûr, başûr jî Williama bîj biparêze. Di wan rojan de agahiyên talankirina bajarê York û Northumbriayê hat guhê Godwinsonî. Godwinson bi awayekî lez di çar rojan de ji Londonê çû Yorkê.

## Şer
Piştî çar rojan de hêzên îngilîzî xwe gihand Hardrådeyî û dest bi êrîşê kirin. Vîkîng têk diçûyan û direviyan. Heta ke li Stamford Bridge vekişiyan hewldan ku xwe ji bo şer xwe milên din a rûbarê amade bikin, hêzên xwe bidin hev û dîwara mertalê çekên. Lê hêzên dijmin nedixwest wê derfetê bide wan. Wê demê de berserkerek derket ser pirê û tevera xwe li aliyê neyaran ve vewşand. Kî derket li hemberê wî pê derbê tevera wî diket. Ew berxwedana li ser pirê wisa heta du saetan domand. Îngilîz neçar man nedikariyan êrîş li ser vîkîngan bikin, vîkîng jî xwe amade dikirin. Ew berserker pê berxwedana xwe ya li ser Stamford Bridge hemû şer sekinand tenê ew şer dikir. Piştî du saetan leşkerekî ji hêzên îngilîzan di bin pirê ve çû û pê rimê lingê berserkerê birîndar kir. Piştî ketina berserker hêzên îngilîzan derbasî milên din ya rûbarê bûn. Şerekî din dest pê kir, ew şer jî sê-çar roj hêzên wan mijûl kir lê îngilîz ser ketin. Hardråde û Tostig hatin kuştin û dema ku dîwarê mertalê vîkîngê di dawiyê de şikand, artêşa dagirker hemî tune bûn.

## Encama şer
Dirêjbûna şerê wextekî da William piştî sê rojên din pê hêzên xwe derket girava Brîtanyayê û Godwinsonê têk bir, bi wê awayê bû keyê nû.

## Çavkanî

Kategorî:1066 li Înglistanê
Nalbend

**Nalbend** ew kes in ku di derbarê birîn, sererastkirina simê hespan û ji bo nalkirina nigê hespan pispor in.

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên heywanan
Dewar

**Dewar** hem ji bo sewalên mezin hem jî ji bo malbata hespan tê bikaranîn.

* Dewar malbata hespan.
* Dewar (sewal) sewalên mezin.
Lep

**Lep**, navê piyên ajalên weke şêr, hirç, kûçik, xerûşk û pisîkan e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Anatomiya guhandaran
Louis Braille

**Louis Braille** (jdb. 4ê kanûna paşîn a 1809an li Coupvray, Île-de-France; jdb. 6ê kanûna paşîn 1852 li Parîsê) mamosteyekî fransî yê koran bû, pêşengê lênêrîna koran û dahênerê pergala nivîsa xalî ya ji bo koran bû ku wek alfabeya Braille an jî tenê wek Braille tê bi nav kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1809
Kategorî:Mirin 1852
Abbas Aalipuran

**Abbas Aalipuran** nivîskar û helbestvanekî îranî ye ku di dema protestoyên Jin, Jiyan, Azadî de hatiye girtin.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên îranî
Dûvik

**Dûvik** an **Terî** an **Kilik** an **Kûrî** endameke kû li piranya Heywanda heye, dûvik dikeve dawiya pişta heywanan.

## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya guhandaran
Kategorî:Anatomiya heywanan
Ceren

**Ceren** (bi farisî: جران, *Ceran*) pêşnavekî tirkî yê jinan û paşnavek e. Ew nav bi eslê xwe ji çanda mongolî ye û di dagirkerên sedsala 13an ji aliyê mongolan li ser Rojhilata Navînê de, ew nav jî ketiye civaka tirkî de û îro jî ji civatên kurd li Bakurê Kurdistanê teyê bikaranîn.

## Navnasî
Di zimanê tirkî û mongolî, navê Ceren teyê maneya “*Babûşê Xezal*“. Navekî nêzbûnî di çanda walîsan de jî heye wek navê *Seren*, ku bi kurdî tê maneya “Stêrk“.

Navên wek *Ceylan*, *Meral* û *Maral* bi ve navê têkildar in. *Ceylan* teyê maneya Xezal û formekê ku bi gelemperî bêhtir teyê bikaranîn û wekî navê Ceren bi eslê xwe ji çanda monglî ye.

## Bikaranîn wek pêşnav
Di çanda tirkî û ji civakên kurdên Bakurê Kurdistanê ew nav wek pêşnavên jinan teyê bikaranîn. Jibo paşnav naye bikaranîn.

### Kesên navdar bi mînak
* Ceren Dal (jdb. 1973), lîstikvanê televiziyonê a almanî
* Ceren Hindistan (jdb. 1989), listîkvanê televiziyonê a tirkî
* Ceren Karakoç (jdb. 1984), listîkvanê televiziyonê a tirkî
* Ceren Koç (jdb. 1993), listîkvanê televiziyonê a tirkî
* Ceren Moray (* 1985), listîkvanê televiziyonê a tirkî
* Ceren Taşçı (jdb. 1989), listîkvanê televiziyonê a tirkî

## Bikaranîn wek paşnav
Ew nav di çanda spanî wek paşnav dikare were ditîn, lê eslê ve navê û maneya xwe jibo bikaranîna formê paşnavî naye zanin.
* Darwin Ceren (born 1989), listîkvanê futbolê a Salvadorî
* Omri Ceren, blogerî siyasetî a amerîkî
* Óscar Céren (born 1991), listîkvanê futbolê a Salvadorî
* Salvador Sánchez Cerén (born 1944), siyasetvan

## Çavkanî

Kategorî:Navên tirkî
Kategorî:Paşnav
Kategorî:Pêşnav
Îngûşetya

**Îngûşetya**, bi fermî **Komara Îngûşetyayê** (bi îngûşî: ГӀалгӏайче, *Ẍalẍayçye*, bi ûrisî: Ингушéтия, *Îngûşêtiya*), komar û welatekî xweser ê Rûsyayê ye li Bakurê Qefqasyayê. Welat li başûr bi Gurcistan û Bakur Osetya-Alanyayê re û li aliyê rojava û bakur ve jî bi Çeçenistanê re sinor e. Paytextê welêt bajarê Magas e û bajarê herî qerebalix bajarê Nazran e. Welat bi rûbera 3.600 kîlomêtre çargoşê yek ji welatên xweser ên herî biçûk ên komara federal a Rûsyayê ye.

Piştî ku Komara Sovyeta Sosyalîst a Xweser a Çeçen-Îngûşî dibe du parçe û di 4ê hezîrana sala 1992an de welatê îro ya Îngûşetiya tê damezrandin. Xwemaliyên Komara Îngûşanê bi eslê xwe ji naxî e. Li gorî serjimêriya sala 2021an a Rûsyayê, nifûsa welêt bi qasî 509.541 kes hatiye texmîn kirin.

Jiber serhildanên li Bakurê Qefqasya, Îngûşetiya yek ji herêmên herî feqîr û ne aram ên Rûsyayê maye. Tevî ku tundûtûjî di van salên dawî de kêm bûye, serhildanên li welatên cîranê wekî Çeçenistanê çar caran derbasî Îngûşetiyayê bûye. Li gorî lekolînên Çavdêriya Mafên Mirovan ê di sala 2008an de, komar jiber gendeliyê gelek tawanên mezinê (ku di nav de revandin û kuştina sivîlan ji aliyê hêzên ewlehiyê yên hikûmetê ve), xwepêşandanên li dijî hikûmetê, êrîşên li ser leşker û efseran, hatiye bêîstiqrarkirin. Zêdebûna leşkerî ya Rûsyayê û xirabûna rewşa mafên mirovan neteweyê herêmê ne razî ye. Li gel vê, Îngûşetiya xwedan bendewariya jiyanê ya herî bilind li tevahiya Rûsyayê bi 80.52 ye ku bi qasî 4 salan ji Daxistanê ya duyemîn derdixe.

## Dabeşên îdarî

* **Bajarên di bin desthilatdariya komarê de ne (gorî 2016an)**:**Navçeyên îdarî**: 

## Mijarên têkildar

* Çiyayên Qefqazê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Nûçeyên jî Îngûşetiya
* Nûçe û dîrok jî Îngûşetiya
* Malpera fermî a Îngûşetiya 
* Malpera ne-fermî a Îngûşetiya 
* Malpera Muzîk/Vîdyo/Wêje a Îngûşî  
* Magas, malpera ciwanên Îngûş  
* Serseriya malperê Îngûşetyayê 
* Portala Nûçeyên Komara Îngûşetiya 
* Vîdyoyên Îngûşetiya 
* Rêvenameya Netewî: Mirovên Îngûşetiya  

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin
Kategorî:Îslam li Rûsyayê
Kategorî:Komarên Rûsyayê
Kategorî:Qefqasya
Kalîopê

**Kalîopê** (yewnanî: Καλλιόπη) di mîtolojiya yewnanî de yek ji muzan e. Rêberê wan tê hesibandin  Ew periya helbestên lîrîk an go yên evînê ye. Hin çavkaniyan da jî wek periya helbestên epîk jî dixuye.thumb|rast

## Mijarên têkildar
* Muz

## Çavkanî

Kategorî:Keçên Zeus
Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî
Çandina daristanî

thumb|Çandê çol darstanî ya genim û chestnut, Dordogne, Fransa
[thumb|Kûz li bin ''Faidherbia albida'' û ''Borassus akeassii'' li nêzîkî Banfora, [Burkîna Faso|Burkina Faso tê çandin ]]
**Çandina çol daristanî** rêbazeke birêvebirina bikaranîna axê ye ku tê de berhevokên (tekalayěn) daran li derdorê yan di nav zeviyan yan jî di merga yan de têne çandin. Çandiniya daristanî teknolojiya çandiniyê û daristanan di hev de ji bo afirandina rexstnên bikaranîna erdên berfireh, berhemdar, qezencdar, saxlem û domdar pêk tîne. Faydeyê çandiniyê ev e ku di nav de zêdekirina berjewendiya çandiniyê, kêmkirina daxorana axê, afirandina jîngehek bo jîna çolê, birêvebirina bermayiyên ajalan, zêdekirina cihêrengiya biyolojîk, çêtirkirina awayî ya axê û vegirtina karbonê ye.

Darên di pergalên çandiniyê de dikarin koçik, (darên şewatê) fêkî, gûz û hilberên din ên kêrhatî hilberînin. krdarên vê çandiniyê bi taybetî li herêmên tropîkal, nemaze li deverên xwemalî yên piçûk, bi taybetî li Afrîkaya Sub-Saharan, berbelav in. Ji ber feydeyên zêdeyê vê rêxstnê di warê çerxa xwarinê û potansiyela kêmkirina ziwabûnê de ev sîstem ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û welatên ewropî ve hatiye wergirtin.

Çandiniya daristanî prensîbên bi krdarên pirçandî yên wekî çandiniya tevlêhevê zeviyan re parve dike lê di heman demê de dikare daristanên çandinî yên pir-teybetî yên ku bi sedan celeb hene jî tevlê bibin. Çandiniya daristanî dikare bi çandiniya baqileyan ku hevsengiya nîtrojenê axê pêk tîne feydeyê werbigire. Heman feyde dikare bi nebatên din ên ku dikarin nîtrojenê bidin rawestandin bi rêz ve têne çandin were wergirtin.
thumb|Çandîna kontourê ya bi daristankirina jiyandara re li Ferma Taylor's Run, Avustralya ve têkildar e

## Çavkanî
Roja Julian

**Roja Julian** hejmara berdewam a rojên ji destpêka dema yulian e, û bi taybetî ji aliyê Stêrnasî ve tê bikaranîn, û di nivîsbariyê de ji bo bi hêsanî o zanîn hesabkirina rojên di navbera du bûyeran de (wek nimûne, rojê hilberîna xwarinê û firotina bi rojê).

Dema Julian di navbera 7980 salan de ye; sala 1 ya dama Julian di 4713 b.z. de ba (−4712). Salnamâ Julian l  d ba  dama Julian ya nohô. Salnamâ Julian a din di sala 3268'an de destpê dike. Dîroknasên ji bo naskirina salên salnamâ Julian di nava wan de bûyerek çêbû dema ku di qeydên dîrokî de sala wisa nehatîye dayîn, an jî dema ku sala dîroknasên berê ne rast bû.

**Hejmara rojê Julian** (JDN) hejmara tevahî Çar ku ji rojên rêxstnâ rojên Julian di hejmara rojên Julian de ji nîvroya saetê ya cîhanî dest pê dike, bi hejmara roja Julian 0 ji roja ku di nîvroya roja Duşemê, 1ê Çileya 4713 b.z.&nbsp;.C. de dest pê dike (November 24, 4714 b.C., di salnamâ gregoriyan a proleptik de), roja ku sê çarxên pirsalî dest pê kirin (ku tên nasîn, wek rêxistina rojê û çarxên haîvê) û ku ji her dîrokê ve di dîroka tomarkirî de pêşî bû kavntr.[alfa-nivîs 1] Ji bo nimûneya rojê Julian ji bo roja destpêkirina 12:00 UT (nîvro) di 1ê Çileya 2000an ku,  bû.

Salnameya Julian (JD) ya her demjimêreke hejmara rojên Julianê û beşek ji rojeke ji nîvroya berê di dema cîhanî de ye. Dîmanên Julian wek hejmara rojên Julian bi beşeke decimal zêde kirin. bo nimûne, salnamâ Julian ji bo 00:30:00.0 UT 1ê Çileya 2013ê, 2456293.520833 e.

## Çavkanî
Bedri Adanır

**Bedri Adanır** (jdb. 1983 li Amedê) rojnamevan, wergêr û nîviskarekî kurd e. Ji pêjgeha nîvis û xwendekarî, ji ser pêlika despêkê gav avêtiye vê xebatê. Ji zarokatî bi belavkirina rojnama, kovara heta kû binîvisîne qonaxên dijwar dikevin pêşiya wî.

## Jînenîgarî
Dibistana seretayî heta zanîngehê li Amedê xwendiye. Perwerdehî ya xwe ya bîrkarî yê di sala 2005an de destpêkiriye 2021an de temam kiriye. Du car ji ber dozên rojnameya Hawar ê ji zanîngehê hatiye durxistin. Bi tevahî nêzî çar sal ji ber karê rojnamegerî û weşangeriyê di zindanê de maye. 

Di sala 1995an de weke belavkerê rojnameya Yenî Politika yê de dest bi rojnamegeriyê kiriye û weke nûçegîhan di navbera salên 2000-2002an de di kovara Özgur Halk ê de; di navbera 2008-2010an de weke berbirsyarê weşanê li Weşanxaneya Aramê de xebitî ye. 
Di rojname, kovar û malperên cûr be cûr de nivîsên wî hatine weşandin.
Weke edîtor alîkarî daye geleke pirtûk û kovaran.
Niha jî weke berbirsyarê weşanê li Weşanxaneya Lûvîyê de dixebite.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Lehiya Dihokê 2024

**Lehiya Dihokê** karesata lehiyeke mezin e ku di 19 adara 2024an de bandorek mezin li navenda Dihokê kiriye. Li gorî daxuyaniyê rayedarên bajêr bi sedan xanî û kargehên bajêr ji ber lehiyê bi bandor bûne û du kesên ku di otomobîlekî de bi avê de çûne xenikîne.

Li navenda bajêr ji ber ava lehiyê zêdetirî 100 avahî û kargehên li bajêr di bin avê de dimîne. Li herêma ku lehî bandor lê dike bi sedan kesên ku asê dimînin ji aliyê tîmên berevaniya sivîl û hêzên ewlehiyê ve hatine rizgarkirin û kesên ku li deverên lehiyê ne ji bo deverên ewle hatine veguhestin. Li gorî daxuyaniya Rêveberiya Berevaniya Bajêr a Dihokê, taxên nêzîkî ava çeman ji ber lehiyê zêdetir ziyan pêk hatiye.

## Tesîra lehiyê
### Dihok
Li gorî vîdeoyên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin bendaveke ku nêzîkê bajêr e ji ber barana zêde aveke gurr bi ser diwarên bendavê ve diherike û qismek ji axa li kêleka diwarên bendavê ji ber herikîna ava gur ve hatiye hilweşandin. Di çend vîdeoyên din de jî ku aliyê welatiyan ve hatine kişandin li navenda bajêr kesekî ku bi avê ve diçe ji aliyê welatiyan ve tê xilaskirin. Di vîdeoyên ku ji aliyê welatiyan ve hatiye kişandin tê dîtin ku gelek otomobîlên welatiyan ber bi avê ve ketine û wesayitekê din jî bi wesayitekê giran ên karê ji ber avê tê xilaskirin. Li navenda bajêr tê dîtin ku welatiyek bi zorê xwe ji otomobîleke ku ber bi avê ve ketiye xwe xilas dike. Li gorî pîvanên Rêveberiya Keşnasî û Erdhejê a Dihokê, demjimêr ji 9ê bi roj heya 9ê şevê li Dihokê 133 milîm baran bariye.

### Zaxo
Barana zêde bandor li navçeya Zaxoyê jî dike. Ji ber barana zêde ava Çemê Xabûrê bilind dibe û li taxa Serê gundikê pira dîrokî ya Şehabê hildiweşe. Jiber metirsiya lehiyê şêniyên Taxa cihûyan ji malên xwe derdikevin û ber bi deverên ewlehî ve çûne.

## Xebatên rizgarkirinê
Li navenda Dihokê bi sedan kesên ku li deverên lehiyê asê mabûn ji aliyê tîmên berevaniya sivîl û hêzên ewlehiyê ve hatine rizgarkirin û ber bi i deverên ewlehî ve hatine veguhestin. Di dema rizgarkirinan de helîkopter û wesayitên karê hatine bikaranîn. Li gorî daxuyaniya berdevkê rêveberiya polîsên Dihokê Bêwar Ebdulezîz ji 4 kesên ku di nav otomobîlên xwe de asê mabûn 2 ji wan hatine rizgarkirin û 2 kesên din jî jiyana xwe ji dest dane. Rêveberiya Berevaniya Dihokê ragihandiye ku taxên nêzîkî ava çeman ji ber lehiyê zêdetir ziyan dîtine û li van taxan xebatên rizgarkirinê hatine kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Karesatên xwezayî
Pashanim

**Can David Bayram** bi navê xwe yê ku hatiye naskirin **Pashanim** (jdb. 30ê çiriya paşîn a 2000an, li Berlin, Almanya) raperekî alman e ku bi eslê xwe kurd e.

## Jînenîgarî
Bayram di 30 çiriya paşîn a sala 2000an de li Berlînê ji dayik bûye ku kurê dayikeke alman û bavekî kurd e ku ji Bakurê Kurdistanê koçî Almanyayê bûye.

Pashanim di temenê 12 saliya xwe de dest bi muzîkê kiriye û di sala 2021ê de wî bi Symba, Abuglitsch û RB 030 re kolektîveke hunermendan bi navê "Playboysmafia" damezrandiye. Di sala 2018an de stranên xwe yên yekem li ser SoundCloudê weşandiye.

Pashanim di heman demê de wekî kameraman di vîdyoyên cihêreng ên muzîkê de xebitiye ku di nav wan de xebatên wekî Juju (*Live Bitch*), Nura (*Chaya RMX*) û Casper (*Let Here Go*) heye. Di sala 2020an de bi singlên botten *Hauseingang* û *Shababs* dikeve nav lîsteyên muzikê ku ev her du singlên wî li Almanyayê ji bo firotina 200.000 caran bawernameya (sertîfîka) zêrîn wergirtiye. *Shababs botten*, bi taybetî li ser platforma vîdyoyê ya TikTokê, wekî muzîka paşplana vîdeoyan gelek caran hatiye bikaranîn. Di gulana 2020an de, single a bi *Airwaves* di lîsteya single ên alman de gihîştiye rêza duyem ku ev jî ji bo Pashanim serkeftina bazirganî ya dawîn nîşan dide. Single li Almanyayê ji bo firotina 400.000 caran bawernameya platîn bidest xistiye. Single li ser platforma Spotify yê (ji tîrmeha 2022an vir ve) zêdetirî 134 milyon car hatiye guhdar kirin. Di 2ê kanûna pêşîna sala 2020an de Pashanim EPa xwe ya bi navê *Junge ceos 2* ku sê perçeyan pêk dihat derxistiye. Ev yekem weşana wî ya solo ye di nav heft mehan de, di 1ê hezîrana sala 2021an de, sitrana bi navê "Sommergewitter" derdixe ku bi vî stranê yekem car di lîsteyên almanî de digihîje rêza yekem. Single li Almanyayê ji bo firotina 200.000 caran bawernameya zêr werdigire û li ser Spotifyyê (ji Tîrmeh 2022) zêdetirî 114 milyon car hatiye guhdar kirin.

## Dîskografî
**Albûm**
* Tage von 2000 (2023)
* Himmer über Berlin (2022)

**Single**

* Air Berlin (2023)

* Ms. Jackson (2023)
* Bagchaser Can (2023)
* 6561 (ft. AK Ausserkontrolle) (2023)
* Kleiner Prinz (2022)
* allein allein (ft. Ufo361) (2021)
* paris freestyle (skrilla remix) (2021)
* Sommergewitter (2021)
* junge ceos 2 (2020)
* Airwawes (2020)
* Hauseingang (2019)
* Shababs Botten (2019)
* Zwannis (2019)
* Homicides (2019)
## Çavkanî

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rapvanên alman
Çeteci Abdullah Paşa

**Çeteci Abdullah Paşa**, **Çeteci Abdullah A. Paşa Abdî**, **Çeteger Ebdûllah Paşa îbn Ebrahîm el-Hûseynî el-Çêrmûgî**, (jdb. 1703an li Çêrmûg - m. sala 1760an li Şamê), dewletmedarekî kurdên osmanî bû ku çend dewr waliyê parêzgehên Sêwas, Diyarbekîr, Reqa, Edene, Wan, Erzîrom, Kütahya, Heleb û Şamê bû.

Beriya kariyera xwe ya siyasî, Ebdûllah Paşa li gorî tarîxnasê fransî Alexis de Tocqueville "fermandarekî qadê yê berbiçav" bû. Ebdûllah Paşa di sala 1720an de li Qefqasyayê di seferên osmaniyan de û di şerê li dijî dewleta Îranê de şer kiriye. Di wan seferean de wek *levend başağası* (fermandarê tabûra eskerên kirêgirtî) bû. Di sala 1739an de bûye beglerbegê Sêwasê. Di salên 1756-1757an de li bajarê xwe yê Çêrmûgê mektebeke îslamî ya bi navê Medreseya Çeteger Ebdûllah Paşa damezrand.

## Mijarên têkildar

* Kurdên osmanî

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1703
Kategorî:Kesên ji Çêrmûgê
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1760
Krasnogorsk

**Krasnogorsk** (bi rûsî: Красногорск) bajar û şaredariyeke Oblasta Moskowê ye. Bajêr li peravên çemê Moskowê û li sinorê bakurê rojavayê Moskowê hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2021an nifûsa bajêr 187.664 kes e.

## Dîrok
Cihê bajêr di sala 1932an hatiye avakirin û ji wê demê vir ve şêniyên bajêr hene. Di sala 1940an nifûsa bajêr zêde dibe û statuya bajarî werdigire. Dibistana Navendî ya Antî-Faşîst ku gelek komûnîstan lê di xwendin li bajarê Krasnogorsk bû.
### Êrîşa terorî ya sala 2024an
Di 22 adara sala 2024an de demjimêr li dora 20:00 MSK (UTC+3) de li cîhê muzîkê ya Crocus City Hall ku li bajêr e li dijî xelkên sivîl êrîşek pêk hatiye. Êrîş demek kurt berî ku koma rûsî Pîknîk dest bi konsera xwe bike bi armancgirtina sivîlan ji aliyê çar êrîşkaran ve pêk hatiye. Di ve êrîşê 139 kes hatin kuştin û bi sed kesan zedetir birîndar bûne.

## Gelhenasî

## Bajarên hevçeng

Hevçengên bajarê Keasnogorsk:

*  Antibes, Fransa
*  Goirle, Holenda
*  Höchstadt an der Aisch, Almanya
*  Karelichy, Belarûs
*  Slivnitsa, Bulgaristan
*  Tukums, Letonya
*  Wągrowiec, Polonya

## Mijarên têkildar

* Êrîşa Crocus City Hallê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî a bajarê Krasnogorsk 
* Malpera fermî a kulûba Zorky , kulûbekî ku li Krasnogorsk bi cih e 

Kategorî:Avabûnên 1932an li Rûsyayê
Kategorî:Bajarên Rûsyayê
12 Bingölspor

**12 Bingölspor** tîmeke fitbolê ye ku di sala 2012an de li bajarê Çewlîga Bakurê Kurdistanê dest bi xebatên fitbolê kiriye. Tîm di lîga 3em a TFF 3.Lig têdikoşe. 12 Bingölspor yek ji wan tîmên kurd e ku li hinek deverên Tirkiye rastî êrişên nîjadperestî hatiye.

## Lîgên ku lîstiyê

* Lîga Amatorê a Tirkî: 2012-2013
* Lîga Amatorê a Herêmî: 2013-2016, 2018 - 2024
* Lîga Seyemîn a Tirkî: 2016-2018, 2024 - Nîha

## Çavkanî

Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê
Fatih Mehmet Maçoğlu

**Fatih Mehmet Maçoğlu** (ku bi bernavkê ' **Şaredarê komunîst** ' jî tê nasîn) (jdb. 20ê kanûna pêşîn a 1968an, Gevrik, Navçeya Pulurê, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedarekî komunîst ê kurd e û damezrînerê Federasyona Meclîsên Sosyalîst e. Niha şaredarê Dêrsîmê ye û nûnertiya Partiya Komunîst a Tirkiyeyê (TKP) dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* Jiyana Maçoğlu

Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Kategorî:Şaredarên Dêrsimê
Crocus City Hall

**Crocus City Hall** (bi rûsî: Крокус-Сити-холл; latînkirin: *Krokus-Siti-kholl*) komplekseke çalakiyê ye ku li bajarê Krasnogorsk a Oblasta Moskoyê e. Crocus City Hall ji aliyê karsazê azerbaycanî Aras Agalarov ve di 25ê cotmeha sala 2009an de hatiye avakirin. Kompleks di 22ê adara sala 2024an de rastî êrîşeke terorîstî ya mezin hatiye ku herî kêm 137 kes jiyana xwe jidest dane û piştî êrîşê ji aliyê êrîşkaran tê şewitandin û zirareke mezin dibîne.

## Mezinahî

## Çalakiyên navdar
Çalakiyên navdarên ku li vir hatine pêşkêş kirin şanoya şanovana Eric Clapton, konserên koma muzîkê ya a-ha û konsera sitranbêja îngilîzî Joe Cocker in.

## Pêşbirkên navdar

* Miss Universe, mijdara 2013an.
* Top Hit Music Awards (2017, 2019)
* The Masked Singer

## Êrîşa sala 2024an
Di 22 adara sala 2024an de demjimêr li dora 20:00 MSK (UTC+3) de li cîhê muzîkê ya Crocus City Hall ku li bajêr e li dijî xelkên sivîl êrîşek pêk hatiye. Êrîş demek kurt berî ku koma rûsî Pîknîk dest bi konsera xwe bike bi armancgirtina sivîlan ji aliyê çar êrîşkaran ve pêk hatiye. Di ve êrîşê 139 kes hatin kuştin û bi sed kesan zedetir birîndar bûne.

## Mijarên têkildar

* Êrîşa li ser Crocus City Hallê 2024

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî

Kategorî:Avabûnên 2009an li Rûsyayê
Çankırı (bajar)

**Çankırı** bajarekî wîlayeta Çankırıyê li Anatolyaya navîn e. Çankırı navçeya navendî û navçeya herî pêşketî û qelebalix a wîlayetê ye.

Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kalîroê

**Kalîroê** (yewnanî: Καλλιρρόη) di mîtolojiya yewnanî de keça Okeanos û yên Têtîsê ye. Yê ku wê girîng dike zarokên wê yên cinawir in.

## Malbat
Kalîroê Xrîsaorê kurê Posîdon û Medûsa zewicî bû. Kalîroê û Xrîsaor pir mexlukatên dijwar anîn li ser dinê. Geryonê bi sê serî, Exîdnayê nîv mar  çêkirin.

## Mijarên têkildar
* Okeanîd

## Çavkanî

Kategorî:Okeanîd
Durrës

**Durrës** (; bi albanî: *Durrësi*) duyem bajarê herî populer ê Komara Albanyayê ye û navenda wilayeta Durrës û navenda şaredariya Durrësê ye. Bajar yek ji kevintirîn bajarên Albanyayê ye ku bi berdewamî mirovan lê jiyan kirine ku bi qasî 2500 sal dîroka tomarkirî ya bajêr heye. Durrës li ser deşteke rast a li ser peravê Deryaya Adriyatîk a Albanyayê ye ku di navbera çemên Erzen û Ishëmê de li başûrê rojhilatê Deryaya Adriatîk hatiye avakirin. Avhewaya bajêr bi zêdetirî di bin bandora avhewaya demsalî ya Deryaya Navîn de ye.

Durrës ji aliyê kolonên yewnanî yên kevnar ên ji bajarên Korîntos û Korkîra ya ve di bin navê Epîdamnos de li dora sedsala 7an ê berî zayînê bi hevkariya eşîra herêmî ya îlîrî ya bi navê Taulantii hatiye avakirin. Ji ber ku bajar bûye parçeyek yekbûyî ya Împeratoriya Romê û şûngirê împeratoriyê ya Împeratoriya Bîzansê, wekî Dyrrachium tê zanîn ku bajar bi bingehîn pêşkevtî bû. Rêya Via Egnatia ji bajêr dest pê kiriye û ber bi rojhilat ve di nav qad, deşt û bilindahiyên nîvgirava Balkanê de ber bi Konstantînopolîsê ve çûye.

Bajêr bi girêdanên veguheztinê, berhevkirina saziyên aborî û bi pîşesaziya kevneşopî bajar pozîsyona pêşeng a aborî ya li Albanyayê bi dest dixe. Bendera Durrësê, ku yek ji mezintirîn benderên li ser Deryaya Adriatîk e, bajêr bi welatên din ên cîran ve girê dide. Amfîşanoya Durrësê di nav lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye ku di lîsteya ceribandinê ya li Albanyayê cih digire. Amfîşanoya Durrësê bi kapasîteya 20.000 kesan demekî amfîşanoya herê mezin ê li Nîvgirava Balkanan bû.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 7an b.z.
Kategorî:Bajarên Albanyayê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Albanyayê
Kategorî:627 b.z.
Partiya Seadetê

**Partiya Seadetê** (bi tirkî: *Saadet Partisi*) partiyeke siyasî ya îslamî ya tirk e ku di sala 2001ê de hatiye damezrandin. Partî bi piranî ji aliyê dîndarên kevneperest ên Tirkiyeyê ve hatiye piştgirî kirin.

## Serokên partiyê

## Encamên hilbijartinan

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2001ê li Tirkiyeyê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2001ê de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Doğuş Derya

**Doğuş Derya** (jdb. 1978 li Bakurê Nîkosyayê) aktîvîst û siyasetmedareke tirkên Kîprosê ye. Doğuş Derya di sala 2013an de wekî parlementera Meclîsa Komara Kîprosa Bakur hatiye hilbijartin.

## Jînenîgarî
Doğuş Derya di sala 1978an de li Bakurê Nîkosyayê ji dayik bûye. Li Zanîngeha Stembolê beşa Zanistên Siyasî û Têkiliyên Navneteweyî dixwîne û di sala 1999an de perwerdeya xwe yê li Zaningeha Stembolê xilas dike. Piştre li Stembolê li Beşa Sosyolojiyê ya Zanîngeha Bosforê de mastera xwe diqedîne. Doktoraya xwe li Beşa Lêkolînên Rojhilata Navîn a li Zanîngeha Kîprosê qedandiye.

Di salên 1997 û 98an de yek ji damezrînerên Komeleya Nûnerên Zanîngehan bû û di sala 2001ê de jî di xebatên Platforma Ciwanên Kîprosê de cih girtiye. Di salên dawî yên xwendina xwe de li Tirkiyeyê beşdarî xebatên komeleyên mafên jinan bûye.

Piştî ku di sala 2007an de vegeriya Kîprosê li zanîngeha Rojhilata Nêzîk dest bi mamostetiya civaknasiya siyasî dike û heta sala 2008an vî karî berdewam kiriye. Di navbera salên 2008 û 2009an de di Mekanîzmaya Wekheviya Zayendî ya Civakî (TOGEM) ya di bin banê Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî de ava dike û di rêxistina civakî sivîl a Atolyeya Femînîst (FEMA) de dest bi xebatên xwe dike. Di vê navberê de lêkolînên akademîk li ser teoremên zayendî, nasname û neteweperestiyê dike. Di sala 2012an de Navenda Çalakiyên Civakî ya Şaredariya Gönyeliyê ava kiriye û heta sala 2013an rêveberiya rêxistinê koordîne kiriye.

Doğuş Derya ji ber firkên xwe yê siyasî gelek caran rastê bertek û êrîşên nîjadperestiyê hatiye. Di sala 2018an de di dema sondxwarina parlamenteriyê de li parlamena Kîprosê bi awayê êrîşê li dijî siyasetmedara kurd Leyla Zana ku di sala 1991ê li parlamena Tirkiyeyê pêk hatibû, rastê êrîşeke nîv-fizîkî hatiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Kesên ji Nîkosyaya Bakur
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Vlorë

**Vlorë** () yan jî **Avlonya**, sêyem bajarê herî mezin ê Komara Albanyayê ye û navenda wilayeta Vlorë û şaredariya Vlorë ye. Vlorë bajareke li başûrê rojavayê Albanyayê ye. Bajar li ser Kendava Vlorayê berfireh dibe û li qûntarên çiyayên Kerauniya (bi albanî: *Malet e Vetëtimës*) û li ser peravên Deryaya Adriyatîk û Deryaya Yonî hatiye avakirin. Vlorë xwedî avhewaya Deryaya Navîn e ku ji çiyayên Kerauniya û ji Deryaya Navîn hatiye bibandorkirin.

Qada deryayî ya Vlorê yek ji wan deverên îlîrî bû ku ji sedsalên 11 û 10ên  dest pê kiriye ku ciwareke pêş-bajarî ye. Herêm ji aliyê yewnaniyên kevnare ve hatiye kolonîzekirin. Li cihê bender-bajarokek mezin a kelehî heye ku ji sedsala 6ê  heya sedsala 2ê  mirovan lê jiyan kirine. Ev devera ku bi qismî maye di bin avê de li Bendera Trîportê ya îro ye ku niha li bakurê rojavayê Vlorëyê ye. Li vê benderê herê kêm ji serdema arkaîk heya serdema navîn xebatên bendergehiyê hatiye kirin. Tê texmînkirin ku veguheztina bajarê kevnar ji cihê Triportê berbi cihê Vlorë ya nûjen ve berfireh bûye. Navenda bajarê nûjen bermahiyên arkeolojîk ên ji kevnariya dereng vedihewîne. Aulon a ku bajarê nûjen navê xwe jê wergirtiye di çavkaniyên dîrokî de ji sedsala 2ê  dest pê dike. Bajêr di dîrokê de di demên cuda de ji aliyê romayiyan, bîzansiyan, normanan, venedikan û osmaniyan ve hatiye dagirkirin.

Di navbera sedsalên 18û û 19ab de albaniyan ji bo hişmendiya neteweyî hem hêza giyanî û hem jî hêza rewşenbîrî werdigirin ku ev yek di dawiyê de dibe sedema Ronesansa Albanî. Vlorë ji bo serxwebûna albanî de wekê navendek girîng e ku ji bo damezrînerêna albaniya nûjen Danezana Serxwebûnê ya Albanyayê di 28ê mijdara 1912an de li Meclisa Vlorê hatiye îmze kirin.

Vlorë yek ji bajarên herî girîng ên başûrê Albanyayê û herêma Labëria ye ev herêm bi çanda kevneşopî û folklora xwe ya kevneşopî tê naskirin.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Albanyayê
Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Albanyayê
Zanîngeha Kîprosê

**Zanîngeha Kîprosê** (bi yewnanî: Πανεπιστήμιο Κύπρου, bi tirkî: Kıbrıs Üniversitesi) zanîngeheke lêkolînê ya giştî ye ku di sala 1989 de li Kîprosê hatiye damezrandin. Di sala 1992an de xwendekarên xwe yên yekem pejirand û îro dora 7000 xwendekar hene.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1989an li Kîprosê
Kategorî:Nîkosya
Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê
AFC Ajax

**Amsterdamsche Football Club Ajax** (herwiha wekî **AFC Ajax**, **Ajax Amsterdam**, an jî xilb caran wekî **Ajax** tê naskirin) klûbeke futbolê li Amsterdam, Holendayê ye.

Kategorî:Amsterdam
Kategorî:Avabûnên 1900an li Holendayê

Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê
Kategorî:Yaneyên futbolê
Hizir

**Hizir**, **fikir** an **raman** di wateya xwe ya herî hevpar de, termên fikir û fikirînê behsa pêvajoyên îdrakî yên hişmend dikin ku dikarin bi awayekî serbixwe ji hişyarkirina hestî pêk bên. Şêweyên wan ên herî paradîgmatîk dadkirin, muhakemekirin, damezrandina têgehê, çareserkirina pirsgirêkê û nîqaş in.

Kategorî:Konseptên metafizîkê

Kategorî:Têgehên psîkolojiyê
RB Leipzig

RasenBallsport Leipzig eV, ku li çaraliyê cîhanê wekî RB Leipzig tê zanîn, tîmek futbolê ya Alman e ku li Leipzig, Saksonya hatiye damezrandin. Ew di sala 2009-an de, bi piştgiriya marqeya vexwarina enerjiyê Red Bull, bi wergirtina destûrnameya klûba lîga pêncemîn SSV Markranstädt hate damezrandin. Lê ji ber qaîdeyên Federasyona Fûtbolê ya Almanyayê navê Red Bull nehat bikaranîn, ji ber vê jî peyva almanî "spor bi topê li ser çîmenê lîst" û heman tîpên destpêkê yên Red Bull hat hilbijartin. Ew maçên xwe yên malê li Red Bull Arena dilîze.

Di demsala 2009-10 de, ku demsala destpêkê ya klûbê bû, RB Leipzig NOFV-Oberliga Süd (asta pêncemîn) qezenc kir û sezona 2010-11 li Regionalliga Nord (asta çaremîn) derbas kir. Di demsala 2012-13 de, wan Regionalliga Nord bê têkçûn qedand û bû 3mîn.Pêşveçûn Lîgayê . RB Leipzig di sezona 2013-14 de lîga di rêza duyemîn de qedand .Ji bo Bundesliga hate pêşve xistin.
Dan (demên xwarinê)

**Dan** her yek ji demên rojê yên taybetî ne ku xwarin bi rêkûpêk têne xwarin. Li gorî gelek çandan sê demên xwarinê yên sereke hene: Taştê, firavîn û şîv.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*
Firavîn

**Firavîn** an **navroj** daneke di nîvê rojê de tê xwarin. Bi gelemperî piştî taştê xwarina duyem e. Mezinahiya navrojan li gorî çand û herêman diguherin.
Şîv

**Şîv** yan **nanê êvarê,** danek e ku êvarî tê xwarin. Şîv piştî taştê û firavînê dibe sêyem xwarina rojê. Xwarinên ku li şîvê tên xwarin li gorî welat û çanda cuda ne. Di çanda kurdan de şîv bi gelemperî xwarinek hêsan e wek nan, mast, çay an jî xwarina ku ji nîvro maye. Lê dema ku li malbatê mêvan hebin , xwarin bi gelemperî teze ye û dişibe ya di firavînê de tê xwarin.

## Çavkanî
Elîf Elmas

**Elîf Elmas** (bi makedonî: Елиф Елмас), lîstikvanekî futbolê yê makedonî ye ku di 24ê îlona 1999an de li Skopyeyê ji dayik bûye. Malbata wî tirkên Makedonyaya Bakur in.

Elmas ji bo RB Leipzig, yek ji tîmên Bundesligayê, dilîze.

## Çavkanî

Kategorî:Futbolvan
Kategorî:Jidayikbûn 1999
Kategorî:Makedonî
Kategorî:Mirovên zindî
Kefalos

**Kefalos** (bi yewnaniya kevnar: Κέφαλος) lehengekî di mîtolojiya yewnanî de ye. Bûyera ku wê dike girîng têkiliyên wî yên xwedawenda berbangê Êosê re ye. Tê texmînkirin ku etîmolojiya navê wî ji *kefa* ("ser") tê. Ew jî wek serokiya wî nîşan dide.

## Malbat
Ji xeynî yekê hemû çavkaniyan de ew kurê Deiones û yên Diomedeyê ye, lê di berhemên xwe de  behsa wî gotiye ku ew kurê Hermês û yên Herseyê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Prensên di mîtolojiya yewnanî de
Kategorî:Zarokên Hermês
Hozan Şerwan

**Hozan Şerwan** (jdb. Sala 1978, Sêwreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) hunermendê kurd.

## Jînenîgarî
Hozan Şerwan di sala 1978’an de li navçeya Sêwreg a parêzgeha Riha ya Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye. Di sala 2011 de dest bi kariyera xwe ya muzike kir. Stranên wî Oy Oy Feleke, Derê Mala Me Çeme, Em Kine Me Nas Bikin hatin naskirin.

## Dîskografî
* Kurdên Reş (2011)
Parlamena Yewnanistanê

**Parlamena Yewnanistanê** (bi yewnanî Βουλή των Ελλήνων Voulí ton Ellínon, ji navdêra yewnaniya kevn βουλή boulḗ, civîna meclîsê ya li hin polîsên Yewnanistana kevnare ) parlamena Yewnanistanê ye, ku îro li Qesra Keyaniyê ya Kevin a li Meydana Sintagma ya Atînayê dimîne. Parlamen ji bo çar salan jûreyek heye û 300 endam hene.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1844an li Yewnanistanê

Yewnanistanê
Abdullah Zeydan

**Abdullah Zeydan** (jdb. 13ê adara 1972an li Geverê) mîmar û siyasetmedarekî kurd e. Abdullah Zeydan yek ji parlamenterên berê yê Colemêrgê ye û şaredarê niha yê şaredariya bajarê mezin a Wanê ye.

Zeydan li Zanîngeha Amerîkî ya Navneteweyî, Fakulteya Mîmariyê qedandiye. Di hilbijartinên 7ê hezîrana 2015an û 1ê çiriya paşîn a 2016an de wekî parlamenterê Colemêrgê hat hilbijartin.

Di 4ê çiriya paşîn a 2016an de tevî parlamenterên Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ku di encama xala li Meclisa Tirkî ya li makeqanûnê hat zêdekirin de parêzbendiya wan a di derbarê dosyayên paşverû de hatibû rakirin hat binçavkirin û di heman rojê de hat girtin û şandin girtîgeha Tîpa F a Edîrneyê. Ji bo Zeydan ê di 6ê kanûna paşîn a 2023an de li Girtîgeha Edîrneyê bi Selahattin Demirtaş re di heman qawîşê de hatibû girtin, di 6ê kanûna paşîn a 2023an de biryara berdanê hat dayîn.

Kurê parlamenterê berê yê Colemêrgê Mustafa Zeydan e. Birayê parlamenterê berê yê AK Partiyê yê Colemêrgê Rustem Zeydan e. Kurê mamê serokê eşîra Pinyanişî Ali İhsan Zeydan e.
Zeydan zewicî ye û sê zarokên wî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Hekariyê
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Lîsteya dêrên Çiyayê Athosê

Eve lîsteya bîst dêr û menastirên civata rahîbên Ayion Oros (Aynoroz) e li herêma otonom a Çiyayê Athosê, "Çiyayê Pîroz", li nîvgirava Xalkîdîkiyê ku dikeve Başûrê Makedonyayê (Yewnanistan).

## Bîst dêrên Çiyayê Athosê
thumb|250px|Xarîteya Athosê
# Dêra Megisti Lavra (Μεγίστη Λαύρα)
# Dêra Vatopedi (Βατοπέδι)
# Dêra Iviron (Ιβήρων)
# Dêra Xîlandarê (bi serbî: Хиландар) an jî Dêra Xilandariou (Χιλανδαρίου)
# Dêra Dionisiou (Διονυσίου)
# Dêra Koutloumousiou (Κουτλουμούσι)
# Dêra Pandokratoros (Παντοκράτορος)
# Dêra Ksiropotamou (Ξηροποτάμου)
# Dêra Zografê (bi bulgarî: Зограф) an jî Dêra Zográfou (Ζωγράφου)
# Dêra Doxiariou (Δοχειάρι)
# Dêra Karakalou (Καρακάλλου)
# Dêra Filotheou (Φιλοθέου)
# Dêra Simonos Petra (Σίμωνος Πέτρα) yan jî Dêra Simonópetra (Σιμωνόπετρα)
# Dêra Agiou Pavlou (Αγίου Παύλου)
# Dêra Stavronikita (Σταυρονικήτα)
# Dêra Ksenofondos (Ξενοφώντος)
# Dêra Osiou Grigoriou (Οσίου Γρηγορίου)
# Dêra Esfigmenou (Εσφιγμένου)
# Dêra Agiou Panteleimonos (Αγίου Παντελεήμονος) an jî Dêra Rosikó (Ρωσικό)
# Dêra Konstamonitou (Κωνσταμονίτου)

## Çavkanî

Kategorî:Dêr
Kategorî:Lîste
Rüştü Sakarya

**Rüştü Sakarya** an jî **Rüştü Paşa** (jdb. 1877 li Stembolê, Împeratoriya Osmanî - m. 2 kanûna pêşîn 1951 li Stembolê, Tirkiye), leşkerekî osmanî û fermandarekî Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê bû.

Rüştü Sakarya li Şerê Çanakkaleyê di nava Şerê Cîhanî yê Yekem de şer kir. Paşnavê *Sakarya* lê kirin ji bo alîkariya wî li Şerê Sakaryayê (1921).

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1877
Kategorî:Mirin 1951
Mîrektiya Silêman

**Mîrektiya Silêman**, mîrektiyeke kurdî di navbera sedsala 15an heya sala 1838an di navbera herêmên Farqîn û Pasûrê de bû. Silêman Beg (wek Silêman Farqînî jî dihat naskirin) damezrînerê wê mîrektiyê bû ku ji malbateke kurdan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka kurdan
Kategorî:Mîrektî
Lilla Namo

**Namo Marûf**, ku bernavkê **Lilla Namo** tê naskirin, di 25ê îlona 1988an de li civata Kista, wîlayeta Stockholmê ji dayik bûye, rapvaneke swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e.

## Kariyera wê
Di havîna 2012 de,Lilla Namo yekem single ya xwe, 'Haffa guzz' derxist. Muzîka wê wekî "hip-hop-a bi bîhnek elektronîkî" hate binav kirin.Wê berê bi hunermendên wekî Maskinen, Mack Beats, Mohammed Ali û Marcus Price re hevkarî kiriye.

Di sala 2012an de ew di kategoriya "Hip-hop / soul a salê" de li P3 Gold Gala 2013 hate berbijar kirin.Ew di strana Petter 'King' de ji albûma Början på allt (2013) û di strana 'Vandrar' de ji albûma Mitt folk (2015) derdikeve.

Di sala 2013 de albûma pêşîn ya Lilla Namo *[[Tuggare utan gränser]]* derket. Di sala 2013 de, wê di kategoriya "Nûhatiya salê" de li P3 Gold Gala 2014 xelatek wergirt.

Li kêleka muzîkê, wê li Enstîtuya Teknolojiyê ya Keyaniyê endezyariyê xwendiye. Di havîna 2014 de, Lilla Namo destpêşxeriyek kir û tîşortên bi nivîsa "Pêşmerge" ji bo piştgiriya mîlîsên kurd û qurbaniyên tundûtûjiya Dewleta Islamî çapand.

## Dîskografi

### Albûma stûdyoyê

* 2013 – *Tuggare utan gränser*

### EP

* 2018 – *BEEP BEEP*
* 2020 – *QUEENS*

### Single

* 2014 – *Ny bil*
* 2014 – *Min*
* 2015 – *We Are* (med Iman)
* 2016 – *Förlåt*
* 2017 – *Förlåt (Safari Sound & Adde Remix)*
* 2017 – *Håll käften* (med Kaah)
* 2020 – ''GANGSTER'ee'

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Lilla Namo li ser Twitterê
* Lilla Namo li ser Facebookê

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên kurd
Kategorî:Rapvanên kurd
Sara Mihemed

**Sara Mihemed** (jdb. 1967an li Silêmaniyê, Başûrê Kurdistanê), çalakvana mafên mirovan û teknîsyena dermanxaneyê ya swêdî ya ku bi eslê xwe kurd e. Ew yek ji damezrînerên Komeleya Neteweyî ya GAPF e, ku berê Komeleya Neteweyî Pela û Fadîme Ji Bîr Neke bû.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Çalakvanên swêdî yên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mirovên zindî
Diana Nammi

**Diana Nammi** çalakvaneke kurd û brîtanî ye. Wê di sala 2014an de Xelata Jina Salê ya Barclays wergirt. Ew jî di sala 2014an de yek ji 100 Jinên BBCyê hate binav kirin.

## Jiyana wê
Nami li Îranê ji dayik bûye. Bavê wê ramanwerek pêşverû bû, ku îlhama xebata wê ya çalakvanî ya paşê bû. Nammi li Sineyê di 14 saliya xwe de ji dibistanê hat avêtin ji ber ku xwarin avêt ser mamosteyek şerker ku ew bi dilsivikiyê tawanbar kiribû. Di dema Şoreşa Îslamî ya Îranê de, wê xwepêşandanên ji bo "laîkî, wekhevî û mafên mirovan" li dar xist. Nammi di ciwaniya xwe de ji ber ku ji bo mafên jinan çalak bû, hema hema hate girtin. Wê 12 salan wek pêşmergeyeka azadîxwaza Kurdistanê, gelek caran wek şervanekî eniya şer, tevlî bû û şer kir. Ew di sala 1991ê de ducanî bû û reviya Iraq, Tirkiyeyê û herî dawî di sala 1996an de çû Keyaniya Yekbûyî ji bo ku zaroka xwe bi ewle mezin bike, piştî êrîşa bombeya kîmyayî 35 kes li nêzîkî radyoya ku tê de xebitibû, kuşt . Nammi li Keyaniya Yekbûyî mafê penaberiyê wergirt.

## Çalakvanî
Nammi di sala 2002 de li mala xwe Rêxistina Mafên Jinên Kurd û Îranî (IKWRO) damezrand.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên brîtanî yên jin
Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Çalakvanên kurd ên jin
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Nurcan Baysal

**Nurcan Baysal** (jdb. 1975an li Bakurê Kurdistanê) rojnamevaneke kurd e ku li Diyarbekirê dijî.Di sala 2018an de ji hêla Front Line Defenders, rêxistinek mafên mirovan a îrlendî, ew wekî Xelata Gerdûnî ji bo Parêzvanên Mafên Mirovan ên di xetereyê de bû.
 

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Çalakvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin