open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giravên Vîrjîn ên Brîtanyayê

**Giravên Vîrjîn ên Brîtanyayê** (**GVB**), bi fermî jî **Giravên Vîrjînê** tê gotin (), giravên Herêmên Derveyî Brîtanyayê li Karîbê, li rojhilatê Porto Rîko ye. Giravên erdnîgarî beşek ji Giravên Vîrjînê ya Arkeolojî û li cihên Giravên Leewardê yên Antîlên Biçûk in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1672an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1672an de hatine avakirin
Giravên Leewardê

thumb|500px|rast|Giravên Leeward li ser milê navîn têne weşandin.
**Giravên Leewardê** () komên giravan e, ku li derê bakurê Karîbe, li bakurrojavayê Okyanûsa Atlantîkê digire.

Kategorî:Antîlên Biçûk
Giravên Turks û Kaykosê

**Giravên Turks û Kaykosê** bi kurtasî **GTK** () giravên girêdayî yên Herêmên Derveyî Brîtanyayê ye, ku mezintir girava Kaykosê ye û biçûktir jî ji girava Turksê pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1973an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1973an de hatine avakirin
Tebeseranî

**Tebeseranî** Kesên li başûrê rojhilatê Daxistan dijîn. Li gorî gorjimara 2002ê, 131 785 Taboran li ser erdê Rûsya dijîn. Ew li Tabasaran û herweha li Lezgînî, Azerî û Zimanê rûsî biaxivin. Sîneweyên Musilman in. Çandî û rûniştin nêzîkî lîderan. Piraniya Tabasanarani di çandinî de (karanîna çandî, dewlemendiya dewlemend). Pêşangeha pêşdebirin, bi taybetî bi tîrêjiyê.

## Girêdanên derve

Kategorî:Daxistan
Kategorî:Lezgîn
Lîsteya kodên telefonê yên dewletan

thumb|500px|Li seranserê cîhanê kodên lêgerînê ya hejmaran bi rengan destnîşankirin.

**Kodên telefonê yên dewletan** an jî **Jimara Kodên Welatên Navneteweyî** pêşniyarên telefonê ji bo welatên endam û herêmên Yekîtiya Telekomûnîkasyonê ya Navneteweyî (ITU) ji telefonê têne kirin. Ew di standardên ITU-T de bi pîvana E.123 û E.164 têne diyarkirin. Pêşniyarên birêkxistina Jimartina Rasterast a Navneteweyî (IDD) û herwiha wekî kodên Jimartina Şopîner a Navneteweyî (ISD) têne navnîş kirin.

### Koda telefonê ya navneteweyî

Kategorî:Lîste
Girava Wake

**Girava Wake** an jî wek **Wake Atoll** tê gotin (), girava mircan û atol ya li rojavayê Okyanûsa Pasîfîkê, li bakurê Mîkronezya ya binherêm, li gor 1501 km rojhilatê Guamê, 2298 km rojavayê Honolulu û 1991 km li başûrrojhilatê Tokyo ye.

## Çavkanî
Giravên Kaymanê

**Giravên Kaymanê** () giravên xweseriyê li rojavayê deryaya Karîbê ye, ku girêdayî Herêmên Derveyî Brîtanyayê ye. Herêm ji sê giravên tê belavkirin: Kaymana Mezin, Kaymana Brak û Kaymana Biçûk dikeve başûrrojavayê Kûbayê, bakurrojhilatê Kosta Rîkayê, bakurê Panamayê, rojhilatê Meksîkê û bakurrojavayê Jamaîkayê ye. Şêniyên wê nêzîkî 60,765 kesan e, û paytexta wê jî George Town e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1962an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1962an de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Kategorî:Welatên giravî
Çukur (rêzefîlm)

**Çukur** () rêzefîlmekî bi cureya aksiyon û drama li bajarê Stembolê ya Tirkiye di kanala Show TV de ji dema 23ê çiriya pêşîn a 2017 dest bi weşanê kiriye. Rêzefîlm hê niha didome (2020).

## Lîstikvanên birêvebir û karakter
Nîşe: Ji bo danasînên hûrgulî yên karakterên sereke yên li jêr, agahdariya berfireh a di derbarê tîpên alîkar û tîpên din de, û ji bo agahdariya di derbarê hejmarên beşan de, li lîsteya tîpan binêrin.
https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Çukur_karakterleri_listesi

### Lîstikvanên sereke

### Karaktera alîkar

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* '''Çukur''' li ser Show TV
* Ayyapım - Çukur 
* 
* 

Kategorî:Rêzefîlm
PlanetRomeo

**PlanetRomeo**, **GayRomeo** an jî bi kurtasî **GR** sepanek dostaniya mobîl e, ku têkiliya destûra mêrên gey, bîseksuel û transeksûel bi mêrên din û transeksûelên li hawîrdorê xwe re bikin dide. Ev sepan ji bo daxistina pergala xebitandinê ya iOS, Android û Blackberry heye. Ev sepan belaş e, lê guhertoyeke biperetî destûreke erkên bêhtir dide.

Hevzayendîtî
Aram Xaçatiryan

**Aram Îlîç Xaçatiryan** (; , ; wekî [ɑˈɾɑm χɑt͡ʃʰɑt(ə)ɾˈjɑn] dihêt gotin; jdb. 6ê hezîrana 1903an – m. 1ê gulan 1978an) muzîkvanê navdar ê ermenî-soviyetî ye. Ew wekî yek ji navdartirîn muzîkvanên Soviyetê û cihanê li sedsala 20ê dihêt naskirin.
Ew li Tiblîs a paytexta Gurcistanê ji dayik bû û her li wî bajarî jî mezin bû. Ew li temenê 18-salîyê, li sala 1921ê, piştî soviyetandina herêmên Qewqazê çê Moskoya paytexta Soviyetê. Bi ser wê ra ko berî hingî qet muzîk nexwandibû, navê xwe li Enstîtûta Gnessin ya Muzîkê dest bi xwandinê kir, paşî çû ber dersa Nîkolay Miyaskovskî li Konzervatoara Moskoyê.

Karê wî yê giring yê herî pêşîn knoserto ya piyanoyê ya sala 1936ê bû, ko navê wî li nav Soviyetestanê û li derveyî wê jî bilind kir. Paşî li sala 1940ê Konsertoya kemanê anko viyolonê û li sala 1946ê jî konsertoya çeeloyê nivîsî anko dana. Karên wî yên dî, suita Maskaradê bû li sala 1941, sirûda niştîmanî ya Komara Sosiyalîstî ya Soviyetî ya Ermenistanê (1944), 3 sîmfonî (1935, 1943, 1947) û nêzîkî 25 parçeyên muzîkê ji bo filman bûn. Lê ew herî zêde ji ber mêzîka baleyên Gayanê (1942) û Spartakos (1954) hatîye niyasîn. Parçeya Reqsa Kahorî ji baleya Gayanê yek ji navdartirîn parçe muzîkên cihanî ye ko di nav xelkê da gelek belav bûye.

Di salên xebata xwe da, ew gelek caran ji alîyê desthilata Soviyetistanê ve hezkirî bû û gelek mensebên bilind di muzîka wî welatî da wergirtin, herçend e ko ew li sala 1943yê bi awayekî fermî bû endamê Partîya Komonîst. Lê paştir ew digel Sergeyî Prokofiyef û Dimîtrî Şostakovîçî li sala 1948ê kevtin ber xezeba Partîyê û hemî berhemên wan weekî ″formalîst″ û ″dijberî-gel″ hatin nasandin. Piştî salekê dîsa Partîyê ew efû kirin.

Li sala 1950ê, Xaçatiriyanî li Enstîtûta Gnessinê ya Muzîkê û Konzervatoara Moskoyê dest bi dersgotinê kir û dest bi gerriyanekê li Ewropayê û Welatên Yekbûyî yên Amerîkayê kir. Li sala 1957ê, ew bû emîndar anko sekreterê Yekîtîya Muzîkdanerên Soviyetistanê û heta dawîya jiyana xwe li ser wê kursîyê ma.

Wî di karên xwe da, bil ji muzîka Ermenî, gelek mifa ji muzîka Gurcistanê û muzîka Kurdî wergirtîye. Nemaze, perdeya duyê ji Baleya Gayanêyê tijî awaz û muzîka kurdî ye.

## Jiyan
Aram li gundekê nêzîkî paytexta Gurcistanê, Tiblîsê, di malbateka ermenî da hat ser dinyayê. Babê wî, Yeqîya, ji gundê Aza Jorî ya nêzîkî Urdûbadê li Nexcivanê hatibû ser dinyayê, lê paşî di temenê 13-salîyê da mişextî Tiblîsê bûbû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1903
Kategorî:Kesên ji Tiblîsê
Kategorî:Mirin 1978
Kategorî:Muzîkvanên ermenî
Kategorî:Muzîkvanên ji Tbîlîsiyê
Kategorî:Nivîskarên sirûdên neteweyî
WebMoney

**WebMoney Transfer**, an jî bi kurtasî **WebMoney** (wekî *webmanî* bixwîne) şirketeke rûsî ye ku di asta cîhanê de kar dike. WebMoney sîstemeke ku ji bo çalakiya bazirganiya înternêtî de di sala 1998an de hatiye damezirandin.

## Çavkanî

Kategorî:Înternet
Wild Fire

**Wild Fire** bandora amerîkî ye, di 5ê çileya paşîna 2015ê de Biloxi, Mississippi de 2015. Band di çar endamê de: Zack Sawyer li ser vocal, Taylor Roberts li Guitar, Tyler Voss li ser bass û Cameron Alidor li ser drums. Band bi tenê 5ê çiriya paşîna (5) 2015ê, "Villain", ya ku bi paşê di albumê yekemîn de hebû ku di 23ê gulana (2017) de "Revolt" hatibû serbest kirin. Serhildana 15 şewitandin, yek ji wan Kûçikek doktorê ya Hookê ya Dr. Hookê, ku bi rêberiya dawî ya albûmê bû. Muzîka muzîkê bi hunermendên ku Korn, Incubus, Sevendust, bandorek, Nexşebûyî, Diwanzdeh Ninja, Avenged Sevenfold, Parkin Linkin Park, Me Ez Horizon Bînin, û ezmûnên berê Zack Sawyer bi bandor. ] Fire Fire di 1065 Fest 2016, Rocklahoma 2017, Gulfport Music Fest 2017, û Inktober Fest 2017 de hate nîşandan.

## cavekan
Wikipedia Kurdi Navin

Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 2015an de hatine avakirin
Tirkê

**Tirkê**, **Tîrkî** yan **Tîrikan** (), gundekî bi navçeya Bismilê ya Amedê ve girêdayî ye.
 

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Şehzade Mistefa

**Şehzade Mistefa** (bi Zimanê osmanî : ﺷﻬﺰﺍﺩﻩ ﻣﺼﻄﻔﻰ), (jdb. 1515, Manîsa - m. 1553, Qonye) şehzadeyekî Împeratoriya Osmanî bû. Kurê Siltan Silêmanê Qanûnî û Mahîdewran Siltan e.

Şaredariyên Saruhan, Amasya û Qonye kiriye. Hatî sûckirin ji îsyankirina bavî xwe; Di dema artêşa osmaniyan a ku diçû sefera Naxçiwanê li Qonye vêzdikir li otaxa padîşêh hate fetisandin. Qetla xwe ji sûca îsyankirina dûgelê ye; lakîn gotûbêj hene di mijara delîl û şahîdan. Hinik dîroknas îdîa dikin ku Xurrem Siltan ji bo kurekî xwe derkevê têxt pusu kiriye Şehzade Mustafa û mirina wî amade kirî ye. Hinik dîroknas îna dikin ku Şehzade Mustafa bêsûc e.

Di sala 2005ê Walîtiya Amasyayê peykera mumhingiva Şehzade Mustafa çêkir. Ji vê peykerê li cîhanê tenê li Muzexaneya Şehzade hêye.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Jidayikbûn 1515
Kategorî:Jidayikbûn 1516
Kategorî:Jidayikbûn 1517
Kategorî:Kesên ji Manisayê
Kategorî:Kurên siltanan
Kategorî:Mirin 1553
Kategorî:Şehzadeyên Osmaniyan
Rêya Armûşê

**Rêya Armûşê** yan **Rêîpeg** (), navçeyeke bajarê Wanê ye. Di 11ê mijdara 2012an de, di encama dabeşkirina navenda Wanê ya li gorî qanûna bi hejmara 6360 a MMNTyê, bûye navçeyek.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Wanê
Kategorî:Riya Hevrîşimê
Necat Baysal

**Necat Baysal**, nivîskarekî kurd e. Di sala 1988an de li gundê Gurika Mêrdînê (Nisêbîn) hatiye dinê.

Ji ber sedemên siyasi di sala 2009an de hatiye girtin. Bi giştî pênç sal û niva di Zîndana Tekirdaxê de maye girtî. Heta niha pirtûkek wî ya bi navê *[[Paytextên Êşê]]* hatiye çapkirin.sala 2021an jî romana xwe ya bi navê Sînorên Bê Derî Ji weşanxaneya Payîzê derxist. Xebatên xwe yên wêje yî berdewam dike. Niha li Almanyayê dijî.

## Berhemên wî
* *Paytextên Êşê*, Weşanên J&J, 2017
* *Sînorên Bê Derî* Weşanên Payîz, 2021

## Girêdanên derve
* Bajaro - Necat BAYSAL
* Hewarî - Necat BAYSAL
* Ez Qurban - Necat BAYSAL
* Şevzar - Necat BAYSAL
* Braunschweig 6. Kültür ve Edebiyat Günleri 

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Kesên ji Nisêbînê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Înyûpîk

**Înyûpîk** (di zimanên wan de *Iñupiaq* (yekhejmar) *Iñupiak* (duhejmar)* Iñupiat *(pirhejmar)), gelekî ji beşê Inuit a ji gelên eskîmoyan e; di bakur (North Slope Borough) û bakurê rojava (Northwest Arctic Borough û Nome Census Area) yê parêzgeha Alaskayê de ya girêdayê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye, niştecih in. Ji ber ku li Alaskayê tenê ew ji gelên Inuit in, ji wan re Inuitên Alaskayê jî tê gotin. Navê ku li xwe kirine, ji peyvên iñuk (mirov) û piaq (rastî) tê. Zimanên wan jî bi Iñupiatun (mîna mirovê rastî) tê binavkirin. 

Li gorî Navenda Zimanên Xwecihan ên Alaskayê , di nav xwecihên Alaskayê de piştî Yupîkan ên 25.000 nifûsî, bi nifûsa xwe ya 14.700 re duyemîn gelê herî mezin a Alaskayê ne, lê belê tenê ji wan 2.144 kes dikarin zimanê xwe bipeyivin. Di sala 1993an de di nav xwecihên Alaskayê de yên ku zimanê îngilîzî nizanin, bi rêjeya ji % 42 ve Yupîk yekemîn, bi rêjeya ji % 20ê ve jî Înyûpîk duyemîn in. .  

Baweriyên wan li ser şamanîzmê ye û piranî nêçirvan û komker in. Ji aliyê çandî ve du beş in: Taġiuġmiut (gelê behrê) nêzîkî peravê dijîn û nêçirvaniya nehengê, foq û morsê dikin, Nunamiut (gelê bejayiyê) jî li herêmên dûrî behrê nêçirvaniya şivira kediyê dikin. Carinan wekî du gelê ji hev cuda hatine hesibandin û yên li Nîvgirava Sewardê bi navê Qawiaraqê û yên li North Slope û Northwest Arctic jî bi navê Inupiaq têne nasandin. Hevnijadên wan ên Kanadayê, Uummarmiutan ji ber endîşeyên polîtîk û rêveberiyê bi Inuitên Kanadayî ya Rojava re dibin yek û navê Inuvialuit bikartînin.

Di nav eskîmoyan de yên herî bejinbilind Înyûpîkên Alaskaya Bakur in, ji Inuitên Kanadayê 10 santîmetre dirêjtirin.  Înyûpîkên Kobukê bi Çermsorên Koyukun re yên Atabaskan in li herêmên sînoran de zewicîne ku him cîranên wan ên rojhilat in û him jî hevparên wan ên danûstandinê ne. Eskîmoyên ku yên her dawî Ewropayiyên Spî nas kirine, Înyûpîkên Alaskaya Bakur in ku piştî sala 1890an xiristiyaniyê nas kirine.  

Li Alaskayê ji ber wateya wê ya biçûkxistinê (derogatory) navê “eskîmo” nayê bikaranîn û li şûna wê  Inuit û Inuk tê bikaranîn. Carinan ji bo tevahiya eskîmoyên Alaskayê navê Yupik-Inupiaq (an jî Inu-Yupiaq) tê bikaranîn. Her çiqas Yupîkên (Yupiget) Sîbîryayê yên li St. Lawrenceê, zimanekî cuda dipeyivine jî ji aliyê çandî ve gelê ku herî nêzîkî gelê Înyûpîk in û di heman koma çandê de têne hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Deryaya Çukçî
Kategorî:Gel
Kategorî:Gelên xwecih
Lîsteya neteweyên li Tirkiyeyê

**Neteweyên li Tirkiyeyê** li jêr hatî nîşankirin.

Di dîroka nûjen a komara Tirkiyeyê de li dijî komên din ên olî û etnîkî gelek komkujî pêk hatine. Qirkirina Ermeniyan yek ji qirkirinên yekemîn ên sedsala 20an tê dîtin. Piştî vê yekê qirkirinên din ên li dijî gelên kurd, yewnan û elewiyan pêk hatin.

## Çavkanî

Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê
neteweyên li Tirkiyeyê
Paul Walker

**Paul William Walker lV** (z. 12'ê rezbera 1973 li Glendale; Kalîforniya- m. 30'ê sermaweza 2013 li Santa Clarita, Kalîforniya) aktoreke amerîkan bû ku bi reza fîlmên aksiyonê The Fast and the Furious ( Lezgîn û Bihêrs) ku di sala 2001'ê de hatî kişandin de navdar bû. Di vê fîlman de ew rola Brian O'Conner dilîst.

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

### Televîzyon

### Vîdeoyên muzîkê

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Modelên amerîkî yên mêr
Hormonên herisê

thumb|300px
**Hormonên herisê** , ne navê hormonek, lê navê komek hormonan e. Taybetiya vê komê ew e ko hemû hormonên vê komê li ser sîstema herisê bandor dikin. Hormona gastrîn, hormona sekretîn û hormona kolesîstokînîn, hormonên sereke yên sîstema herisînê ne.

Gava mirov xwarin dixwe, xwarin rasterast derbasî nav xwînê nabe. Xwarinên proteînî, lîpîdî û karbohîdradî, xurekên makromolekulî ne. Divê xurekên aloz (makromolekul), pêşî di nav gede û rûvîyanda bêne hilweşandin. Ji bo hilweşandina xurekên aloz, pêdivî bi enzîmên herisê heye.

Enzîmên wekî amîlaz, lîpaz, pepsîn, maltaz, sukraz, laktaz û erepsîn hin enzîmên sereke yên herisînê ne. Bi navbeynkariya van enzîman xurekên makromolekulî perçe dibin û dibin monomer. Molekulên monomerî bi têra xwe hûrik in, loma bi hesanî ji diwarê rûviya zirav derbasî nav xwînê dibin. Mirov bi şev û roj 24 saet her tim xwarin naxwe. Ango gede û rûviyên mirov hertim bi xurekan tijî nîn e, gava têda xûrek tune ye, divê gede û rûvî çalak nebin û enzîm der nedin.

Ji bo rekxistina rêjeya enzîman, çalakiya gedeyê û rûviyan, hinek hormonên herisê kar dikin. Ev hormonan jî wekî hormonên din di nav xwînê de belavê laş dibin. Hormonên herisê di xaneyên gede û rûviya dozdetilîk de tê berhemkirin û derdan. Hormonên herisê, an li gor cureyên xurekan an jî di nav gede û rûviyan de dema hebûn an jî tunebûna xurekan de kar dikin. Wekî mînak eger gede bi xurek tijî be, vê gavê hormona gastirîn ji bo derdana asîda gedeyê û enzîma pepsînojen hin xaneyên gedeyê han dike, asîda gedeyê jî dest bi herisa xurekên proteînî dike. Na, heke gede vala be, ango mirov birçî be, vê gavê hormona sekretîn û kolesîstokînîn rê li ber berhemkirin û derdana enzîma pepsînojenê digire. Ji xeynî rawestandina derdana enzîmên gedeyê, van hormonan girjbûn û xavbûna gedeyê jî kêm dike.

Hormonên herisê bandor li ser rêjeya pileya pH a gede û rûvî jî dike. Wekî mînak, pH a gedeyê 1,5-2 ye. Lê pH a donzdetilîk 7-8 ê. Hormona sekretîn pankreasê han dike, pankreas îyonên bîkarbonat berhem dike û der dide nav rûviya donzdetilkê, îyonên bîkarbonat asîdê lawaz dike û pileya pH a dorhêlê bilind dike.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Gede
Kategorî:Koendama herisê
Miranda Kerr

**Miranda Kerr** (z. nîsan 20, 1983, Sîdney ), modeleke awistralî ye.

## Malbat û jîyana wî
Kariyera wê ya profesyonel di sala 1997an de dest pê dike. Di karên wî de Maybelline û Victoria's Secret hê ye.

Miranda zarokê biçuke a malbata Kerr e.

Miranda di dîroka Juyeh 23, 2010ê de Orlando Bloom re zewucî. Di 6 Jenviye 2011ê kurî xwe Flynn Christopher Bloom hanî cîhanê. Oktobir a 2013ê Miranda û Orlando ji hev veqetiyan.

Du veqetandinê di Mars 2014ê di daxuyaniyekê GQ de Kerr got: "Ez boneyek bîseksûel dixwazim. Ez him peya him jî jina diecibînim. Zînhar mebên zînhar."

## Qerîyera wî
2003: Qerîyera Miranda bi reklamekê re destpêkir.

2004: Bare New York City dikê û bi ajansa Next re peymanekê îmze dike. Miranda di paragidanîyên Baby Phat, Lisa Ho, Voodoo Dolls, Levi's, Bettina Liano, Nicola Finetti, L.A.M.B, Heatherette, Betsey Johnson, Trelise Cooper, Jets, John Richmond, Blumarine Swimwear, Seafolly Swimwear, Victoria's Secret, Anna Molinari, Roberto Cavalli, Enrico Coveri, Arden B, Cia Maritima û Amuleti J de mankenî dike.

2006: Maybelline ile anlaşmasından sonra Miranda Kerr dibe yekem mankena Victoria’s Secret a Awûstral.

2011: Li 2011 Victoria's Secret Fashion
Showê de sûdyeneke 2.5 mîlyon dolar li xwe dike.

2013: Miranda Kerr û Victoria's Secret rêyên xwe cuda dikin.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî
* Di IMDBê Miranda Kerr

## Çavkanî

Kategorî:Awistraliyên îngiliz
Kategorî:Awistraliyên skot
Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Kesên ji Sîdneyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên awistralî yên jin
Kategorî:Modelên jin ên awistralî
Kategorî:Modelên Victoria's Secret
Şikefta Çarstûn

thumb|Şikefta Çarstûn
**Şikefta Çarstûn**, şikefteke ku dikeve pişta çiyayê Spî û rojhilata geliyê Dihokê (Bahdînan, Başûrê Kurdistanê) û li cihekê asê ye. Şikefta Çarstûn perestgeheke ayîna zerdeştiyan bû. Berî mirov bigehe cihê perestgehê di nav şikeftê de, wênên pênc xudayên berê li ser keviran .

## Çavkanî

Kategorî:Parêzgeha Dihokê
Kategorî:Şikeftên Kurdistanê
Jelena Karleusa

**Jelena Karleusa" Krstić** (bi sirbî: Јелена Карлеуша) hunermendeke sirb e.
## Dîskografî
* Огледалце (1995)
* Жените се момци (1996)
* Вештице, виле (1997)
* Јелена (1998)
* Гили, гили (1999)
* За своје године (2001)
* Само за твоје очи (2002)
* Магија (2005)
* JK Revolution (2008)
* The Diamond Collection (2009)
* Дива (2012)

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên serb
Mezra Xalik

**Mezra Xalik** (, ), gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezoyê
Dara Gwîzê

**Dara Gwîzê** (), gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezoyê
Navenda Hevkarî ya Partiyên Kurdistana Îranê

*Navenda Hevkarî ya Partiyên Kurdistana Îranê* (Nawendî Hawkarîy Hîzbekanî Kurdistanî Êran) di 9ê çileya 2018ê de li aliyê pênç partiyên rojhilatê Kurdistanê ve hate ava kirin. Ev komxebat piştî xwepêşandanên di berfanbarê 2017ê de li Îranê destpêkirî hate ava kirin. Armanca vê komxebatê ewe ku partiyên Rojhilatê Kurdistanê li dijî rêjima Îranê xwedî helwesteke netewî û hevdeng bin. Di 6ê sibata 2018ê de civîna sêyemîn pêk anîn di vê civîne de biryar li ser destpêkirina karê hevbeş ê di navbera wan partiyan de hat dayîn û biryar li ser wê xalê hate kirin ku partiyên din yên Kurdistanî bi taybetî jî PJAK, beşdar vê komxebatê bin. Di 7ê adara 2017ê de vê komxebatê li dijî suîkastên rêjima Îranê helwest nîşan da û got ku dê xebat li dijî rêjima Îranê berdewam bikin

## Endam
* Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (9 çile 2018-...)
* Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê (9 çile 2018-...)
* Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran (9 çile 2018-...)
* Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê (9 çile 2018-...)
* Rêxistina Xebata Rojhilatê Kurdistanê (9 çile 2018-...)

## Mijarên têkildar
* Şoreşa Rojhilata Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê
Fantastic Beasts and Where to Find Them

***Fantastic Beasts and Where to Find Them*** ("Cinawirên fantastîk û li kû tên dîtin") navê du , ji aliyekî ve, pirtûkek aşopî ji romanên Harry Potter û, ji aliyê din ve, pirtûkek rastîn a nivîskarê brîtanî J.K. Rowling e. Nivîskarê pirtûka aşopî Newt Scamander e.

Scamander di heman demê de serlehengê rêza fîlmên *Fantastic Beasts and Where to Find Them* e , ku ji pirtûka aşopî pêk tê, çîroka nivîskarê xwe vedibêje.

## Pirtûka aşopî
Pirtûka aşopî ku ji hêla nivîskarê Newt Scamander ve hatiye nivîsandin yekem car di Harry Potter û kevirê fîlozofan de tê behs kirin û li ku. Ew li ser lîsteya pirtûkên xwendekaran e ku ji bo sala yekem li Hogwarts hewce ye. Pirtûk li cem Flourish & Blotts tê peydakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Ensîklopediyên honakî
Kategorî:Harry Potter
Kategorî:Pirtûkên inglîzî
Kategorî:Pirtûkên J. K. Rowling
Cormoran Strike

***Cormoran Strike*** rêzeromanekî polîsî ye, ku ji hêla nivîskarê brîtanî J.K. Rowling ve hat nivîsandin û bi bernavka Robert Galbraith hat çapandin. Mijara Romanan li ser dozên detektîvê taybetî Cormoran Strike û alîkarê wî Robin Ellacott ne. Di seri de çar roman heta niha hatine weşandin. Romana çaremîn, Lethal White, di 18' ê rêzbera 2018an de hate weşandin.  J.K. Rowling radigihand ku bi kêmî deh romanên din daha plankirî ne .https://www.radiotimes.com/news/2017-08-30/jk-rowling-could-write-at-least-another-10-strike-books-as-robert-galbraith/ 
Du romanên ewil wekî rêzefîlma wêneguhêzê ji BBC ONE -yê re hat lêanîn û di havîna 2017an de hat weşandin. Ev rêzefîlm ji bo sezona duyem hate nûkirin, li ser bingeha pirtûka sêyemîn, Career of Evil, ku di meha sibatê û adarê 2018 de di du beşan de derket.

## Çavkanî

Kategorî:Detektîvên brîtanî yên honakî
Strike, Cormoran
Kategorî:Pirtûkên inglîzî
Jiyanname

jiyanname an jî jînenîgarî, mirov dîroka xwe
yan ya yekî dinivîse yan tomar dike kanê çi kirîye ji kîrê ye kî bû û htd.
Arthur Conan Doyle

Sir **Arthur Ignatius Conan Doyle **KStJ DL ( li Edinburgh, Skotlenda –  li  Crowborough, Sussex,  Înglistan), bijîşk û nivîskarekî brîtanî bû. Doyle bi taybet bi roman û kurteçîrokên Sherlock Holmes biserkeftî bû. Fîgûrekî din ê navdar ji romana *The Lost World* ("Cîhana windabûyî") Profesor Challenger e.

## Çavkanî


Kategorî:Jidayikbûn 1859
Kategorî:Mirin 1930
Kategorî:Nivîskarên brîtanî
Kategorî:Nivîskarên skotlendî
Kategorî:Romannivîsên brîtanî ên sedsala 19an
Kategorî:Romannivîsên brîtanî ên sedsala 20an
Kategorî:Romannivîsên brîtanî yên mêr
Kategorî:Romannivîsên viktoryayî
Kategorî:Sherlock Holmes
Şifêdîn

**Şifedîn** (), gundekî bi ser navçeya Tilbişara Dîlokê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tilbişarê
Zambir

**Zambir** (, ), gundekî bi ser navçeya Tilbişara Entabê ve ye.

## Civak
Civaka gund tirkmenên elewî pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tilbişarê
The Tales of Beedle the Bard (pirtûk)

***The Tales of Beedle the Bard*** (bi kurdî: *Çîrokên Hozan Beedle*) pirtûkeke J. K. Rowling e. Ew pirtûk bi pênc çîrokên di cîhana Harry Potter de dilîze.

## Naverok
Pirtûk komeke ji çîrokên aşopî yên ji cîhana Harry Potter pêk tê. Her çîrok li dû şiroveyeke ji hêla Albus Dumbledore, birêveberê berê yê Hogwarts re, li ku derê ew analîz dike, li ser wê nîqaş dike, û agahdariya paşîn a aşopî peyda dike.

Pênc çîrok bi sernavên *The Wizard and the Hipping Pot*, *The Fountain of Fair Fortune*, *The Warlock's Hairy Heart*, *Babbitty Rabbitty and Cackling Stump* û *The Tale of the Three Brothers* ne.

Pirtûk di heman demê de pêşgotinek jî ji hêla nivîskarê ve hatiye nivîsîn. Di wê de, di nav xwe de çîrokên Beedles ên bi çîroknivîsiya "me"; her çend gelek paralel hene, mîna serketina bingehîn a qenc, lê di heman demê de cudahiyan jî, mîna nûneriyeke kêmtir neyînî ya sêrbaz û serxwebûna mezintir a kesayetên jin.

## Wateya di cîhana Harry Potter de
Çîrokên Hozan Beedle di rêzeromanên Harry Potterê de berhevokekî çîrokên navdar in. Di cildê paşîn ê rêzeromanê de (*Harry Potter and the Deathly Hallows*), Profesor Dumbledore rûnivîsekek ji berhevoka çîrokan ji Hermioneyê re dihêle. Tenê piştî demekê Hermione, Harry û Ron fêr dibin ku çîroka sê bira bi bingeheke rastîn e û nîşana sê tiştên efsûnî yên bihêz, bîreweriyên mirinê dide. Çîrok bi vî rengî mifteya çareseriya naverokê ye.

Di pirtûkê de çar çîrok hatine behs kirin, çîroka *The Warlock’s Hairy Heart* jî ji hêla Rowling ve zêdek hatî afirandin.

## Çavkanî

Kategorî:Harry Potter
Kategorî:Pirtûkên honakî
Kategorî:Pirtûkên inglîzî
Kategorî:Pirtûkên J. K. Rowling
Erqîq

**Erqîq**, **Erqik** (, , ), gundekî bi ser navçeya Tilbişara Dîlokê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tilbişarê
Paul F. Tompkins

**Paul Francis Tompkins** (z. 12'ê rezberê 1968'an li Mount Airy, Pennsylvania, DYA) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Karsaz
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Helmut Rellergerd

**Helmut Rellergerd** an jî bi bernavk **Jason Dark** (jdb. 25ê kanûna paşîn, 1945, Dahle bei Altena, Almanya), nivîskarekî alman e yê kesê romanê John Sinclair ji jiyanê afirand û yek ji nivîskarên ku herî zêde tê de beşê wî tê xwendin e.

## Jiyan
Helmut Rellergerd li Dortmundê mezin bû û piştî ku dibistan û artêş qedand, romana xwe ya yekem nivîsand. Lêbelê, ev berhema yekem ji hêla weşangeran ve hate red kirin.Yekem romana Rellergerd ku ji hêla Bastei ve hatî weşandin de, bi sernavê *Im Kreuzfeuer des Todesdrachen* , di rêzeromana Cliff Corner de bû. Piştî ku wî di destpêka kariyera xwe ya nivîsandinê de bi romanên polisye re mijûl bû, ew di 1973 de romana *Die Nacht des Hexers* nivîsand û di pêşveçûna din de karakterê aşopî *John Sinclair* afirand.Serpêhatiyên lehengê îngilîz ji hêla weşanxaneya Bastei-Lübbe ve di forma romana lênûskê û pirtûka berîkê de têne çapandin û di salên 1970î de di nav rêza herî serfiraz a tirsnak a Almanyayê de tê pêşve xistin. Gelek hejmarên nû jî bi zimanên din hatine wergerandin. Ji bo xebata jiyana wî, bi taybetî jî wekî afirînerê John Sinclair, Rellergerd di 2018 de Xelata Vincent wergirt. Rellergerd rêzeromanên Professor Zamorra û Damona King dahênand û 2 roman wek Dave Morris ji bo rêzeromana Fledermaus nivîsand û nivîskarê rêza polisye Franco Solo bû. Di bin bernavkê Red Geller de wî rêzepirtûkên ciwanan Das Schloß-Trio nivîsand . Ji sala 2006an pê ve ew rêzeromana *Don Harris Psycho-Cop* di bin bernavkê xwe yê naskirî de, ku ji hêla weşanxaneya Blanvalet ve hatî weşandin. Rellergerd îro li Bergisch Gladbach dijî .

## Berhem
* Geisterjäger John Sinclair
* *Das Schloß-Trio*
* *Don Harris Psycho-Cop*
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Mêrên alman
Kategorî:Nivîskarên alman
Heinrich von Kleist

**Bernd Heinrich Wilhelm von Kleist** 10ê çiriya pêşîn an jî 18ê çiriya pêşîn 1777 (agahî ji pirtûka dêrê) li Frankfurt (ji Oder) /Împeratoriya Romê ya Pîroz ; m.21ê çiriya paşîn 1811 Kleiner Wannsee, Berlîn/ Prûsya) helbestvan û nivîskarekî Alman bû. Di nav berhemên wê yê girîngtirîn şanonameyên *Das Käthchen von Heilbronn, Der zerbrochene Krug, Amphitryon, Penthesilea* û romana Michael Kohlhaas tên hesibandin. Kleist xwe bi hevala xwe ya nesaxbûn Henriette Vogel ve kuşt .

## Jînenîgarî
## Berhem
* *Die Familie Schroffenstein*', (trajedî) (1803)
* **Das Erdbeben in Chili)**, (novella) (1807)
* **Amphitryon**, (trajîkomedî) (1807) (Moliere'in komedisinden adapte)
* **Der zerbrochne Krug**, (komedî) (1808)
* **Penthesilea**, (trajedî) (1808) (Goethe bu oyunu "oynanamaz" olarak nitelendirerek oynatmayı reddetmiştir.)
* **Die Marquise von O**, (novella) (1808)
* **Die Hermannsschlacht**, (drama) (1809)
* **Das Bettelweib von Locarno)**, (çîrok) (1810)
* **Prinz Friedrich von Homburg)**, (drama) (1810)
* **La Petite Catherine de Heilbronn)**, (tarihî oyun) (1810)
* **Michael Kohlhaas**, (novella) (1811)
* **Der Zweikampf**, (novella) (1811)
* **Der Findling)**, (novella) (1811)

## Çavkanî
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Heinrich_von_Kleist

https://en.m.wikipedia.org/wiki/Heinrich_von_Kleist

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Helbestvanên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1777
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1811
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Nivîskarên alman
Kategorî:Rojnamevanên alman
Romeo û Juliet

thumb
thumb|
Yek ji sehneya ''Romeo û Juliet''ê.
***Romeo û Juliet*** (*Romeo and Juliet*), yek ji trajediyên herî navdar ên nivîskarê îngilîzî William Shakespeare e. Naveroka wê derbarê hezkirina du cîwanên evîndar de ye, lê çima ku malbatên wan dijminên hev in berxwedana wan bi xwekuştina her du evîndaran bi dawî tê. Naveroka Romeo û Juliet qasî pênç roj diajo û li bajarê Verona (Bakûrê Îtalyayê ) derbas dibe. Berhem dibe ku di nav salên 1594–96 de pêk hatibe. Di sala 1597 de ew berhem cara yekem hatiye çapandin. Çavkaniya girîngtirîn ya Shakespeare berhema Arthur Brooke : *Tragicall Historye of Romeus and Iuliet* ji sala 1562an de bû . Romeo û Juliet di wêjeya cîhanê de wek navdartirîn evîndaran hatine nasîn û çîrok bi pir cûreyan mûzikî û wêjeyî bi kar anîne , fîlman pirin û li ser şanoyê de berhem ji dema pêkhatinê de gelek popûlere.

## Wergera Kurdî

Romeo û Juliet ji alî wergêr Aram Gernas ve hatibû wergerandin û ew jî ji alî Weşanên Helwestê ve di sala 2002’yan de li Stockholmê hatibû weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên William Shakespeare
Kategorî:Çîrokên evînê
Kategorî:Pirtûkên inglîzî
Verona

**Verona** navê bajarekî Îtalya, li herêma Veneto ye. Gelheya Veronayê 257.353 kes digêrên. Ew şehîr serbajarê parêzgeha Veronayê ye. Ji sala 2000 cîhê kevn yê bajarê Verona Kelepora Cîhanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê
Kategorî:Îtalya
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê
Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Veronayê
Navê mêvandar

**Nava mêvandar[https://ku.wiktionary.org/wiki/m%C3%AAvandar <sup>çavkaniya bêje</sup>]**(bi îngilîzî: Hostname an jî Host name) morkek yan nîşaneyeke ku dihêt lipaldana amrazeka girêdayî bi toreka komputerî û ji bo pênas kirina vê amrazê di peywendên cuda cudayên eletironîkî (weke web an jî E-peyam) bi kar diçe.
Şanonivîs

**Şanonivîs** an jî **şanonûs** nivîskarê şanonameyan e. Hinek şanonivîs bala xwe li ser şêwazên şanoyê dikişînin wek mînak pêkenok (nivîskarê pêkenokan) an jî trajedî (nivîskarê trajediyan). Her wiha berhemên pirtûkên wêjeyî ji aliye şanonîvîs ve tên adaptasyonkirî û li ser şanogehê de tên lîstin.

## Çavkanî

Kategorî:Şano
Boyno

**Boyno** (, ), gundekî bi ser navçeya Alêbana Dîlokê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Alêbanê
Beglerbegî

**Beglerbegî** (), gundekî bi ser navçeya Alêbana Dîlokê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Alêbanê
Komorani

**Komorani** navê gundek e yê ku dikeve devera Livno, li Bosniya û Herzegovînayê..

## Çavkanî

Kategorî:Bosniya û Herzegovîna
Asiyan

**Asiyan** an jî **asî** navê eşîreke kurdan e. Eşîra asiyan li parêzgehên Agirî, Wan, Riha û Zûlqarneyn dijîn. Li gorî hinik çavkaniyên osmaniyan bi eşîra hayderan ve girêdayî ne. 

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Vimeo

[thumb|[Jakob Lodwick, yek ji avakerên Vimeo]]
[thumb|[Zach Klein avakerekî din ê Vimeo]]
**Vimeo** malpereke weşandin û temaşekirina dîmenan e. Di çiriya paşîn a 2004an de ji aliyê Zach Klein û Jakob Lodwick hatiye avakirin.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Vimeo

## Çavkanî

Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne
Kategorî:Malperên parvekirina dîmenê
Xiroka sor

thumb| Ji milê çepê ber bi milê rast: xiroka sor, perika xwînê, Xiroka spî
**Xiroka sor** an jî **erîtrosît** cureyek ji xaneyên xwînê ye. Di zanista bijîşkî de kurtenivisa wî RBC (bi înglîzî: *Red Blood Cell*) e.

thumb|Xiroka sor bi şeweyê xepleyî û rûçalî hê pirtir oksîjen diguhezîne.
Di nav xwînê de xaneyên herî zêde xirokên sor(erîtrosît) in. Moxê sor ê hestî xirokên sor berhem dike. Karê sereke yê xiroka sor, guhestina oksîjen û karbona dîoksîd e. Şêweyê xirokên sor, şêweyê xepleyî ye. Rûyên xirokên sor bi herdu aliyan ve rûçal in. Bi vî awayê rûyê xaneyê hê firehtir dibe û guhastina oksijen hêsantir dibe. Xirokên sor ên mirov, ne xaneyên asayî ne. Erîtrosîtên gihîştî, tu endamok û navik li xwe nagirin. Bi vî rewşa xwe xirokên sor ji xaneyê pirtir dişibin kisikokan. Xirokên sor proteînek gogî li xwe digirin. Navê vî proteînê, hemoglobîn e. Ji ber ku navik, mîtokondrî û endamokên din tune ne, di nav xirokên sor de ji boy hemoglobînê gelek cih dimîne. Di nav her xaneyek xiroka sor de bi qasî 250 milyon molekulên hemoglobînê heye. Her molekulek hemoglobînê, 4 molekul oksîjen li xwe girê dide û ji pişikan diguhezîne xaneyên laş. Li ser parzûna xaneyên xirokên sor de molekulên glîkoproteîn û glîkolîpîd hene, van molekulan, komeleya xwîna mirov diyar dikin. Di moxê sor ê hestiyê mirovên gihîştî de her çirkeyek (seniyekî) de bi qasî 2400000 xirokên sor tê çêkirin, herwisa her çirke ewqas xirokên sor jî tên hilweşandin. Temenê xirokên sor derdora 120 roj e. Xaneyên neçalak ji aliyê xirokên spî ve tên hilweşandin, hin beşên xirokên sor di kezeb û sipilê de tê embarkirin. Di nav 1 mm3 (mîkrolître) xwînê de bi qasî 5-6 milyon xirokên sor heye. Eger ji ber hin sedeman hejmara xirokên sor kêm bibe, mirov bi nexweşiya kêmxwînê dikeve. Navê din a kêmxwînîyê anemî ye.
thumb|Xwîn ji plazma û xaneyên xwînê pêk tê

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Xwîn
Kategorî:1658 di zanistê de
Qabusî

Gundê başûrê Çîyayê Şengalê, 5 xolek ji Şengalê dûr e.

Pitir ji 400 mal hebû, lê nuha gund xalî ye.

Av boş bû ji ber kanîyê gundê, lê di demên modrên de av hişk bû. Ji ber hindê darên mişmiş hişk bûn.
Jules Verne

thumb|çep|Jules Verne 1856
thumb|çep|Ronahî li dawiya cîhanê yek ji baştirîn romanên qonaxa edebî ya Verne tê hesibandin.
**Jules Gabriel Verne** (jdb. 8 sibat 1828, li Nantesê, li devera Pays de la Loire, Fransa - m. 24 adar 1905 li Amiensê li devera Picardie, Fransa) nivîskarekî fransayî bû. Jules Verne wekî Hugo Gernsback ,Kurt Lasswitz û H. G. Wells yekek ji nivîskarên mezinê wêja honaka zanistî tê nasîn.

## Jiyan
Jule Verne li navçeya barkirinê ya bajarê Nantes wekî mezintirîn zarok di nav pênc zarokên parêzvan û jina wî ji pargîdaniyên armatoriyê mezin bû. Dema ku ew yanzdeh salî bû, tê gotin ku ew bi dizî hewl daye ku rêwîtiya deryayî wek kurikek keştiyê çêke, lê di hûrdema dawî de ew ji keştiyê hatibû derxistin.

Ew salên dibistana xwe li dibistanên Katolîk ên taybet li bajarê xwe jiya kir û li wir di sala 1846an de li zanîngeha dewletê qedand. Dûv re ew çû dibistana dadrêsiyê ya Parîsê, ji ber ku ew divê li ser pratîka dadrêsiya bavê xwe biserkeve.

Bi kurtî xwendekar, lêbelê, ew dest bi nivîsandinê kir û bi têkiliya cîhana wêjevanên Parîsî re, têkilî dan di nav wan de Alexandre Dumas, yê ku wî hinek parast, û kurê wî, Alexandre Dumasê ciwan ku wî re bû heval.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka honaka zanistî

Kategorî:Nivîskarên fransî
Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî
Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr
Kategorî:Romanivîsên fransî yên sedsala 19an
Jerry Cotton

thumb|Logo
**Jerry Cotton** an jî G-man Jerry Cotton navê yek rêzeromaneke polisiye ye ku bi taybet li welatên almanîpeyv herî biserkeftî ne . Dahênerê wê fîgûra romanê Delfried Kaufmann e . Romanên lênûskê bi taybet di kîosk û dikanên kovaran û rojnameyan tên firotin . Navê weşanxaneya wan romanan ( bi almanî) , Bastei -Verlag e. Her wiha jî Jerry Cotton bernavkê wê weşanxane jî ye û pir nivîskaran li ser wê bernavk jî roman dinivîsin . Ji kanûna paşîn di sala 2015 rêzeroman her hefte wek E-pirtûk jî hatiye weşandin.

Piştî rêzeya 8 fîlmên sînemayî bi serlistikvaniya George Nader re di 1960an de, di sala 2010an de fîlmeke nû hate derxistin.

## Kesîkirina fîgûrê

## Fîlmên Jerry Cotton
Di Destpêka salên 1960î de 8 Film hatin çêkirin . 4 Film bi rengin yê din jî Filmên sipîûreşin . Rola Jerry Cotton listîkvanê Amerîkan George Nader dilîst û rola heval û alîkarê wî Phil Decker listîkvanê alman Heinz Weiss dilîst. Di adara sala 2010 de fîlmekî nû hat çêkirin.

## Çavkanî


Kategorî:Rêzeroman
Detektîv

[thumb|Detektîvê aşopî û wêjeyî [Sherlock Holmes]]
**Detektîv** (ji inglîzî *detect* "diyar kirin"), kesa/ê ku li delîlên bûyerekê digerre, nemaze polisên ku li delîlên tawanan digerrin.

## Detektîvên aşopî ên bi nav û deng
* Modesty Blaise
* Sherlock Holmes
* Kosuke Kindaichi
* Hercule Poirot
* Lord Peter Wimsey

## Çavkanî
Qereyûsiflî

**Qereyûsiflî** (), gundekî bi ser navçeya Alêbana Dîlokê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Alêbanê
Hercule Poirot

**Hercule Poirot** navê lehengekî roman û kurteçîrokên Agatha Christie ye. Poirot berê polîs bu û paşê penaberekî belçîkî ye ku dema Şerê Cîhanî yê Yekem direvîne Keyaniya Yekbûyî. Mirovên ku Poirot nas nakin ewî fransayî texmîn dikin. Agatha Christie tevahî 33 roman û 54 kurteçîrok bi Hercule Poirot nivîsand.


Kategorî:Kesayetên Agatha Christie
Kategorî:Rêzeroman
Kategorî:Tawannasên honakî
Kategorî:Xirîstiyanên honakî
Karl May

**Karl Friedrich May** ( jdb. 25'ê reşemiya 1842 li Hohenstein-Ernstthal , Almanya; m. 30'ê adarê 1912 li Radebeul (Almanya) nivîskarekî alman bû.

 
Karl May yek ji nivîskarên herî berîner yê romanên serpêhatî ye û yek ji nivîskarên ku herî zêde têne xwendin û, li gorî UNESCO, yek ji nivîskarên ku herî zêde wergerandine alman e. Çapên cîhanî yê berhemên wî bi 200 mîlyonî heb têne hesibandin, ji wan 100 mîlyon heb li Almanya.

Ew herî baş ji bo çîrokên xwe yên rêwîtiyê, ku bi piranî di sedsala 19an de li Rojhilatê, Dewletên Yekbûyî û Meksîkê de cih digirin, çêtirîn dihat zanîn. Romanên di derbarê çermsor Winnetou de, ku di sê beşan de qusandin bûne, bi taybetî navdar bûn. Piraniya berhemên wî hatin e fîlmandin , ji bo şanogehê hatin adaptekirin, di nav lîstokên radyoyê de hatin çêkirinan jî wekî xêzeroman hatin e bicihkirin.

## Jiyana wî
Karl May ji malbateke hejaran bû, ew zarokê pêncemîn bû, di nav 14 zarokan de, ku 9 ji wan yekûyek ji ber hejariyê, nexweş ketin û mirin. Dilê wî di ciwaniyê de li ser musîk û helbestê bû, fantaziya wî bi zûkî diyar bû, û dest bi xwendina xwe ya wêjevanî di sala 1865 li Waldenburgê kir, hema ji ber ku wî şeş mûmdan diziyan, ew ji dibistanê hate avêtin. Pişt re ew pir caran ji ber diziyê an bedkariyan hate zindankirin, û di zindanê de dema xwe bixwendina pirtûkan derbas dikir, û bêtir pirtûkên ku misiyoner û rêwiyan, dîroknas û olnasan, li ser gelan û welatên dûr dinivîsandin… Weku ew bi zûkî pir caran hatibû girtin û tawanbarkirin, wilo jî, demekê pişt re, wî bi zûkî baştirîn xelatên wêjevaniyê standin. Bi ser de jî, li Amerîka belgenameya Doktoriya Rûmetê (Doctor honoris causa) ji aliyê zanîngeha Amerîkî ya Almanî ve, li Chicago, bo wî hate dayîn.

## Çavkanî

Kategorî:Aştîxwazên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1842
Kategorî:Mirin 1912
Kategorî:Nivîskarên alman
Kategorî:Romannivîsên alman
Xelata Hugo

thumb|rast|Li Helsinki, 2017. World Science Fiction Convention , Pêşangeha Xelata Hugo

**Xelata Hugo** (bi rastî: *Science Fiction Achievement Award*) xelatekî xwendevane û ji sala 1953an ve tê dayîn. Xelat navê xwe ji Hugo Gernsback digire -weşanger û nivîskarekî amerîkî. 

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1953an li DYAyê
Kategorî:Dîroka honaka zanistî
Kategorî:Honaka zanistî

Kategorî:Xelatên di 1953an de hatine çêkirin
Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî
Georg Christoph Lichtenberg

**Georg Christoph Lichtenberg** (jdb. 1ê tîrmeha 1742ê - m. 24ê sibata 1799ê) fîzîkzanekî almanî ye ko di dîroka wî welatî da kesê pêşîn bû bi awayekê fermî dibû ostad anko profesorê fîzîka tecrîbî.
Ew ji bo nivîsînên xwe yên ko piştî mirina wî bi navê ′′Sudelbücher′′ anko ′′defterka parçeniviştan′′ hat belavkirin û ji bo vedîtina zanistî ya awayê wekî daran yê valabûna barê karevayî navdar e. Di fîzîkê da dibêjin wê nexşên Lichtenbergî.

## Jiyanname
Georg Christoph Lichtenberg li Ober-Ramstadtê nêzîkî Darmstadtê hat dinyayê. Ew biçûktirîn zaro ji 17 zaroyên malbatê bû. Babê wî, Johann Conrad Lichtenberg, qeşeyekê bû ko di dêrê da heta pileya serkarê hemî dêrên Darmstadtê bilind bû. Zanînên zanistî yên wî ji yên qeşeyekê edetî yê wî serdemî zêdetir bûn. Lichtenbergî li detpêkê li ber destê babê xwe dest bi xwandinê kir, paşî li temenê 10 saliyê çû dibistana latînî ya Darmstadtê (Lateinschule). Hema zû jîrî û biaqiliya wî eşkira bû. Wî xwast matematîk xwandiba, lê malbata wî neşîyan xwe li ber mesrefa wê xwandinê bigirin. Li 1762ê, dayika wî daxwazî ji Ludwigê VIII, hakimê Hesse-Darmstadt kir ko pareyê xwandina pisê wê bidaya. li 1763ê, Lichtenbergî li Zanîngeha Göttingenê dest bi xwandinê kir.

Li 1769ê ew bû dersdêrê fîzîkê. Ew heta mirina xwe li ser wê kursiyê ma. Li ser daxwaza şagirtên xwe, wî du caran serdana Ingilistanê kir, carekê li sala 1770ê û cara dî li 1774ê. Li Ingilistanê, Georgê III, şahê Ingilistanê û şabanî Charlottê bi germî pêşwaziya wî kir. Wî zêrevanîgeha Rîçmondê nîşanî şahî da, û ji ber wê şahê Ingilistanê pêşniyara dersdêriya felsefeyê da wî. Wî serdana rêvîngên deryayî yên deryavan Cook kir. Di wan serdanan da, wî ji Brîtanyaya Mezin hez kiribû û heta dawiya jiyê xwe jî yek ji ingilîzhezên navdar bû.

## Çavkanî

Kategorî:Alman
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Jidayikbûn 1742
Kategorî:Mirin 1799
Frankenstein

thumb|"Frankenstein, an jî Prometeusê nûjen"
***Frankenstein: or The Modern Prometheus*** ku bi kurtahî mîna "Frankenstein" tê naskirin, romaneke îngilîzî ye hatîye nivîsandin ji hêla nivîskar Mary Shelley ve. Ev Roman di (1ê kanûna paşîn a 1818an ) de hat weşandin û weka yek ji çîrokên pêşî yên tirsê tê hesibandin.

Ew roman derbarê çîroka Viktor Frankenstein de ye. ew dixwaze ji laş û bedenên cinawiran mirovekî çêbik. Lê gava ew mirovê xwe çidike ji berku laşê mirovê bi dast hetiya çêkirina û ne laşê wî ye. Lewma mirovê wî di be weka hovekî û mirovan dikuje.

Yekem car di sala 1910an de fîlmekî bêdeng ji çîroka vî romanî hat kişandin.

Derhêner James Whale di sala 1931ê de ji vê romanê fîlmekî kişand û Boris Karloff serlîstikvaniya wê kir; fîlm di nav yek ji fîlmên navdar cih girt. 

Fîlm li Jenevê tê kişandin, li Meydana Plainpalais peykerê Frankestein heye ku hê jî bala tûrîstan dikişîne.

## Karêkterê Romanê

* **[[Victor Frankenstein]]** - Serleheng û vebêjerê piraniya çîrokê. Dêw çêdike.
* **[[Cinawirê Frankenstein|Afirîner (cinawirê Frankenstein)]]** - Afirîdê rezîl ê ku ji hêla Victor Frankenstein ve hatî afirandin.
* **Captain Robert Walton** - Kapîtanê keştiya ku Victor hilda. Birayê Xanim. Margaret Saville, û nivîskara nameyên ku jê re peyivîn.
* **Mrs.** **Margaret Saville** - Niştecihê Înglistanê. Xwişka Robert Walton. Navnîşanê nameyên ku wî nivîsandine.
* **Beaufort** - Bazirganek. Bavê Caroline Beaufort. Yek ji hevalên herî samîmî yê bavê Victor e.
* **Caroline Beaufort** - Keça Beaufort, dayika Victor.
* **Ernest** - Birayê Victor. Ji Victor heft salan ciwantir.
* **Henry Clerval** - Ji zaroktiyê ve hevalê herî baş ê Victor. Kurê bazirganê Jenevê.
* **Justine Moritz** - Keça Madame Moritz. Di 12 saliya xwe de bi malbata Frankenstein re bar kir û ji ber kuştina William hate darve kirin.
* **[[Elizabeth Lavenza]]** - Zava û xwişka xwesik a Victor, carinan wekî pismamê wî tê binav kirin.
* **William** - Birayê herî biçûk ê Victor.
* **M. Krempe** - profesorê felsefeya xwezayî li zanîngeha Ingolstadtê. Ew mirovek nehiştî bû, lê bi kûrahî di razên zanista xwe de mabû. Victor bandor kir.
* **[[Doktor Waldman|M. Waldman]]** - Profesorek, li Ingolstadt. Victor bandor kir.
* **De Lacey** - Pîrek kor li Fransayê ji malbatek baş hat. Bavê Agatha û Felix. Malbata wî ji hêla cinawir ve hat dîtin, û ji wan nizanibû, wî fêrî axaftin û xwendinê kir.
* **Agatha** - Keça De Lacey.
* **Felix** - Kurê De Lacey.
* **Safie** - Keça Bazirganek Tirk û Erebek Xiristiyan. Hevala Felix.
* **Birêz Kirwin** - Dadgerek.
* **Daniel Nugent** - Di dadgehkirina kuştina wî de şahidek li dijî Victor.

## Çavkanî


Kategorî:Honak li ser cinawiran
Kategorî:Pirtûkên bi zimanê îngilîzî
Kategorî:Romanên Mary Shelley
Mary Shelley

**Mary Shelley** (jdb. 30 tebax 1797 li Londonê, m. 1 sibat 1851 li Londonê) nivîskareke îngilîz bû. Romana wê *Frankenstein: or, The Modern Prometheus* ("Frankenstein, an jî Prometheusê Nûjen") ya ku bi kurtahî wekî "*[[Frankenstein]]*" tê zanîn, di 1ê kanûna paşîn a 1818an de hat weşandin. Dema wê dest bi romanê kir hê 18 salî bû. Berî ku bi helbestvan Percy Bysshe Shelley re bizewice navê wê Mary Wollstonecraft Godwin bû û di nav jinên dilpola yên wê demê de bû. Di nav berhemên wê giştî de pir roman, kurteçîrok, şanoname, ceriban, helbest, rexne, jînenîgarî û gername tên hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Femînîstên îngilîz
Kategorî:Frankenstein
Kategorî:Helbestvanên romantîk
Kategorî:Jidayikbûn 1797
Kategorî:Jinên îngilîz
Kategorî:Malbata Godwin
Kategorî:Malbata Shelley

Kategorî:Mirin 1851
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 19an
Kategorî:Romannivîsên viktoryayî
Zîranba

**Zîranba**, **Zîranbo** (, ), gundekî bi ser navçeya Tilbişara Dîlokê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tilbişarê
Star Wars

***Star Wars*** ("**Şerên** **Stêrkan**") ji aliyê George Lucas ve hatiye çêkirin, pêşiyê bi fîlmên xwe hatiye naskirin, salên pey jî bi xêzeroman, lîstikên xêvjimêrê û wek çêkirinên televîzyonî da berhema xwe pêşxistiye û ew markeke gerdûn û pevbestîn e. Rêzeya fîlm di  ji aliyê şirketa fîlmê 20th Century Fox ve weşandî bû û cîhanî fenomeneke çanda popûler bûye.

Du fîlm jî her sê salan hatin weşandin. 16 sal piştî weşandina fîlma paşîn a sêyîneya esasen, yekem fîlmê sêyemîn a "pêşane" hate weşandin û dîsa du fîlmên din dê sê sal ji hev bên derxistin û du fî û rêzeya fîlman bi fîlma nehem de bi dawî dibe. Fîlma Obi-Wan Kenobi de di  an de derkeve peşberî temaşevanan

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* ''Star Wars (Şerên Stêrkan): Hêz Hişyar Dibe'' 
* http://diyarname.com/news.php?Idx=25534
* https://tunlog.com/obi-wan-kenobi-veroeffentlichungsplan-wann-erscheint-episode-1-bei-disney-plus/

Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên honaka zanistî
Kategorî:Operaya fezayê
Hemoglobîn

thumb|250px|Molekula hemoglobînê
thumb|300px|Xirokên sor di moxê sor de tên çêkirin.

**Hemoglobîn** ( an jî bi kurtenivîsê **Hb**, **Hbg**) molekulek gewre (makromolekul) ye. Ji proteîn û hesin pêk tê. Peyva hemoglobîn ji peyvên  û  çêbûye. Çar heb proteînên gogî yên hemoglobînê heye, her yek ji van proteînan wekî globîn bi nav dibe. Di nav molekulek hemoglobînê de 2 heb α (Alfa), 2 heb β (Beta) globîn heye. Taybetmendiya van polîpeptîdan ew e ku, her zincîrek polîpeptîdê komeleya hem li xwe digire. Ango hemoglobîn ji çar binebeşan(zincîrên polîpeptîd) pêk tê, di her binebeşê de komeleya hem heye, komeleya hem jî, îyona hesin (Fe+2 ) lixwe digire. Proteînên globîn komeleyên hemê dorpêç dikin.

Hemoglobîn di xaneyên moxê sor a hestî de, ji aliyê mîtokondrî û rîbozoman ve di nav sîtoplazmayê de tê çêkirin. Karê sereke ya hemoglobînê, guhestina oksîjen û karbona dîoksîd e. Her îyonek hesin molekulek oksîjenê bi xwe ve girê dide. Ango hemoglobînêk dikare 4 molekul oksîjen bixwe ve girê bide. Hemoglobîn li ser xirokên sor e. Xaneyek xiroka sor bi qasî 280 mîlyon hemoglobîn li xwe digire. Ango yek xiroka sor dikare ji mîlyarek pirtir oksîjen biguhezîne.  

Hemoglobîn di pişikê mirov de bi oksîjenê ve tê girêdan, ev rewşa hemoglobînê wekî **oksîhemoglobîn** bi nav dibe. Rengê oksîhemoglobînê sor e. Hemoglobîna bêoksîjen bi rengê şîn e. Hinek ji karbona dîoksîd ji xaneyan bi navbeynkariya hemoglobînê, ber bi pişikan ve tê guhestin. Pêkhateya hemoglobîn û karbona dîoksîd wekî **karbomînohemoglobîn** tê navkirin. Eger di pişikan de li gel oksîjenê, karbona monoksîd jî hebe, hemoglobîn ji dewsa oksîjenê, pêşî bi karbona monoksîdê ve girêdan çêdike. Girêdana hemoglobîne ya bi karbona monoksîdê, ji girêdana oksîjenê zexmtir e. Ev taybetmendiya karbona monoksîdê dibe sedema bijehrêketina karbona monoksîdê. Hin caran mirov ji ber dumana sobê bijehrêdikeve, sedem karbona monoksîd e. 

Molekula hemoglobîn bi qasî 120 roj çalak dimînê, bi mirina xiroka sor, hemoglobîn jî neçalak dibe. Xirokên mirî, di kezeb, sipil an jî di moxê hestî de tê hilweşandin. Beşa proteîn, hildiweşe û yeke ya proteîn, ango asîdên amînî çêdibin. Ev asîdên amînî ji bo çêkirina xirokên sor yên nû di xaneyên bineretî (binxane) de tên bikaranîn. Hesinên nav komeleya hemê di sipil an jî di kezebê de wekî ferritîn tê embarkirin. Di nav plazmaya xwînê de glîkoproteînek bi navê Transferrîn heye, transferrîn ferritînê diguhezîne moxê hestî ku hesinê ferritîn tevlê xirokên sor ên nû bibe. Komeleya hem a bêhesin, perçe dibe û ji komeleya hemê bilirubîn çêdibe. Bilirubîn bi navbeynkariya albumîn (proteîna plazmayê) diçe kezebê. Di kezebê de ji boy çêkirina zeravê tê bikaranîn. Kêmasiya hemoglobîn, bi taybetî kêmasiya hesinê hemoglobînê, rê li ber çêkirina xirokên sor digire, ev rewş dibe sedema nexweşiya kêmxwînî (anemî).

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
George Lucas

**George Walton Lucas Jr.** (jdb.  li Modesto , Kalîforniya) Hilberîner, nivîskarê guhêrbarê û derhênerê e. Projeyên fîlmê wî herî serfiraz ji bo fîlmên Star Wars û fîlmên çarîne yên Indiana Jones bin. Bi studyoya teknolojiya anîmasyonê Industrial Light & Magic, Lucas di koma navneteweyî ya Lucasfilm de pargîdaniya yekane ye ku pêşengê kamerayên sînemaya dîjîtal û pêşbaziyên THX ji bo karsazê di pîşesaziya fîlmê de ye.

Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî

Kategorî:Mirovên zindî
Kitlî

**Kitlî** an jî **ketil** amanek e ku tê de avê dikelîne. Îro kitliyên elektrîk jî hene. Yekem kitliya elektrîk di sala 1891an de li DYAyê ji aliyê *Carpenter Electric Company* ve hatiye pêşkêşkirin.

## Wêne

Bernadotte_Wasserkessel.jpg|Kitliyekî polayî ya bi girtin
Philips Kettle.jpg|Kitliyê elektrîk ê Philips


## Çavkanî

Kategorî:Amûrên çêkirina xwarinê
Hisêmîn

**Hisêmîn**, **Huseymîn** (, ), gundekî bi ser navçeya Tilbişara Dîlokê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tilbişarê