Fînîkya

**Fînîkya** yan jî **Fenîke**, şaristaniyeke semîtîk bû ku di navbera 2500 bêrî zayînê û 64 berî zayînê de li xakên îroj Libnan û Sûrî li beravên Deryaya Navîn bajar-dewletên serbixwe serwerî ajotî.

## Xwecih
Xwecihên fînîkiyan derdora wan bajarên îroyîn bûn:
* Eka
* Arwad
* Arados
* Bîblos
* Berîtos
* Sîdon
* Tîros

## Etîmolojî
Navê welatê Fînîkya ji navê yewnanî Fenîkes-Fînîkes (*Phoinikes*) de hat afirandî bû. Ew di pirtûka Homêros de wek φοίνιξ, *fenîks, [[fînîks]]* (*phoinix*), "sorik" dihat dîtin û ji bo kardestên wanê kisûrên sor dihat bikaranîn. Dîsa ewna bi bazirganiyê kisûrê sor dixabitin.

Fînîkiyan bixwe xwe gorî bajarên xwe nav dikir. Wekok yekî ji Sîdon xwe wek *[[sîdonî]]*, yekî ji Arwad jî xwe wek *arwadî* hwd bi nav dikir.

Kolonîyeke fînîkiyan, li şûna Tûnisa îroj Kartacayê bûn. Kartacayî dîsa ji aliyê romayiyan ve wek *Poeni* (*Pûnî*) dihat navandin.

## Esîl
Gorî mîtolojiya yewnanî Fînîks bavê Fînîkiyan bû. Ew birayê Kadmos û Europê bû.

Hêrodotos wan ji *Kenan* gelekî ji nêzî kendava Farsê de didît. Li gorî nivîskarê yewnanî Fînîkî ji behra Erythreiayê hatibûn û li *keraxa wan* niştecih bibûn. 

Li gor pirtûka pîroz a cihûyan Tewrat, Sîdon, bavê sîdoniyan, wek lawê Kenan (neviyê pêxember Nûh) tê ditîn. Lê Kenan lawê Xam (birayê Sam û Yafes) bû. Angorî zimanê fenîkeyî û îbranî xam dîsa tê mane "sor".

Li gor lêkolînên arkeolojîk jî nîjadan wan ji Nîvgirava Sîna bû.

## Ziman

thumb|200x200px|Alfabeya zimanê fînîkî
Zimanê wan zimanekî semîtîkî ji zimanên semîtîkên bakur rojava (an zimanên kenanî) bû.

## Dîrok
Di sedsala 8an b.z. de fînîkiyan serweriya xwe winda kir û ketine bin bandora asûran. Di sala 701 b.z. de asûran bajarê fînîkiyan derve Tîros (Şûr) dagir kir.

Di sala 586 b.z. de ewna, derve Tîros, ketina bin serweriya babîlan. Lê ewna 520 b.z. şunda ketina bin serweriya persan.

Gorî Hêrodotos wan li dor 600 b.z. de bi fîrewnê Misirê Neko II re peymanek kirin û ewna ji Nîvgirava Sînayê di Deryaya Navîn de derketina gereke. Ewna bi keştiyên nêzî 40 m Somalî, Ekwator, Afrîkaya Başûr re ji pê re beravêb Afrîkayê rojava re çerxe Deryaya Navîn bûn û ew sefera xwe temam kirin. Gorî wê seferê wan 30.000&nbsp;km sê salan de temam kirin. Lê va sefera ji aliya Hêrodotos ve tenê hat nivisandin û rastiya xwe bi gumanbar e.

Ji pê Îskenderê Mezin di 332 b.z. de Tîros dagir kir re û di 146 b.z. de jî Împeratoriya Romê Kartaca dagir kir re şarmendiya Fînîkyayê dawî bû.

## Aborî
### Erjing
Fînîkyayê şarmendiya cara pêşin renga erjing bi kar anî.

### Deryavanî
Fînîkî deryavanên mezin bûn. Wan ser derya re bezirganî dikir û li Nîvgirava Îberî, Sîsîlya û Kîpros gelek kolonî ava kirin.

## Nivîs
Alfabeya wan ji alfayên Ewropayê re bingehî kirî bû. Alfebeya yewnanî û yên latînî jî ji wê alfabeyê zêde bibû.

## Mijarên têkildar
* Alfabeya fenîkeyî
* Mîtolojiya Fenîkeyî
* Kartaca

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://phoenicia.org - Li ser fînîkiyan
* http://www.phoenician.org/ Li ser fînîkiyan û aboriya wan

Kategorî:Anatolyaya kevnare
Kategorî:Asyaya kevnare
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare

Kategorî:Hezarsala 2an b.z.
Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.
Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare
Kategorî:Sedsala 6an b.z.
Kategorî:Sedsala 7an b.z.
Kategorî:Sedsala 8an b.z.
Kategorî:Sedsala 9an b.z.
Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê