open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muzexaneya Qeçax a Kulturî

**Muzexaneya Qaçax a Kulturî**, muzexane û projeya zargotinî û çandî ya ku ji hêla pêşmerge û helbestvanê kurd Qader Ebdulezîz Reşîd (Qeçax) ve hat sazkirin. Muzexaneya zargotinî li mala helbestvan a li Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ye.

## Girêdanên derve

* http://www.qecaxmuseum.com/ 

Kategorî:Dihok (navend)
Kategorî:Muze
Devrimci Karargah

**Devrimci Karargâh** *(ku. biryargeha/baregeha şoreşger)* navê rêxitineke îllegal a romiyan (tirk) e. Derbarê vê rêxistinê de kêm agahî hene lewra sala 2005ê navê wê hat bihîstin û bi salan jî ti çalakiyeke wê nehat bihîstin. Navê rêxistinê di darizandinên Ergenekonê de herwiha derbas dibe.

## Marksîst - Lenînîst e yan kemalîst?
Medya û çapemeniya tirk vê rêxistinê wekî marksîst-lenînîst didin nasandin û îdia dikin têkiliyên wê bi PKKê re hene. Wêneyên mîlîtanekî vê komê hatin belavkirin ku di nava refên HPGê de wergirtiye. Ev mîlîtan di êrîşeke polîsan de jiyana xwe jidest da. Gorî gelekan ev rêxistineke xeyalî ye, girêdayî eniya kemalîst û dewleta kûr e û heger ew pêwîstî pê bibinîn bikartînin an komekê din dertînin.

## Hin ji çalakiyên li ser navê vê rêxistinê tên zanîn
* 7ê tebaxa 2008 - Li nêzîkê fermangeha artêşa I. hawan hatin agirkirin, 4 kes birîndar bûn. Êrîşê ti ziyan neda fermangehê.
* 23yê tebaxa 2008 - Bombeyek li goristana Karacaahmet a li taxa Stenbolê Üsküdarê ye, hat dîtin. Gotin ev jî ya vê rêxistinê bûye.
* 1ê kanûna pêşîn 2008 - Nameyeke bombeyî ji AKPê re hat birêkirin û teqiya. 12 kes birîndar bûn.
* 12ê kanûna paşîn 2009 - Bombeyek avêtin şaxa banxaya bi navê BankPozitifê, ziyan li kesê neket.
* 27ê nîsanê 2009 - Mîlîtan Orhan Yılmazkaya hat kujtin, polîs û sîvîlekî jiyana xwe jidest dan, 10 kes birîndar bûn.

Kategorî:Avabûnên 2009an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rêxistin
Komkujiya Çorumê 1980

**Komkujiya Çorumê** di  de li parêzgeha Tirkiyeyê Çorumê pêk tê. Li dijî elewîyan e û ji aliyê hêzên rastgir, îslamîst, Gurên Boz, hêzên paramîlîter ên romiyan (tirk) ve hatiye kirin.

## Gav bi gav berî bi komkujiyê
Di  li bajarê Eskişehirê siyasetmedarê tirkperwer Gün Sazak tê kujtin. Li seranser Tirkiyeyê Gurên Boz, tirk-îslamîst û rastradîkalên din meş û mîtîngan lidardixin. Gün Sazak yek ji giregirên tirkperweran û partiya wan a legal MHPê bû.

Li bajarê Çorumê jî mîtîng tê lidarxistin, hawirdor bi pankartên ku elewî û çepgiran wekî hedef nîşandidin, tên arastin. Di , êrîş dibin ser taxên elewiyan. Rayagiştî wekî şerê sunnî û elewiyan binavdike lê di rastiyê de ji bo mercên derbeya leşkerî bicih bên aramiya welat dihate xirabkirin û dixwestin herwiha wekî Komkujiya Gurgumê, li vê parêzgehê jî li elewiyan bidin, wan ji parêzgehê bikin der.

Tê zanîn li parêzgeha Çorumê kurdên elewî yên ji Dêrsimê hatibûn derkirin jî dijîn. Di komkujiyê de çendîn ji qurbaniyan kurd bûn, nayê zanîn, lewra di komkujiyê de hedef ne tenê elewiyên kurd bûye.

Di  de Gurên Boz û tirk-îslamîst, bi alîkariya hin komên polîsan di nava bajar de agahiyekê didin belavkirin ku elewiyan *mizgefta Aladîn* şewitandine. Ev agahî di kanala televîzyonê ya dewletê TRTê de herwiha tê weşandin. Ev provokasyon sunniyan û xelkê bajêr radike ser piyan. Ji wê rojê heya berbanga 4ê tîrmehê, agir li serê taxên elewiyan tê barandin. Mal û dikanên wan dişewitînin, êrîş dibin ser gundên elewiyan, jin û zarokan didin, gelekan dikujin û birindar dikin.

Gorî agahiyên fermî yên dewletê 57 kes hatine kujtin û bi sedan kes jî birîndar bûne. Hin kes hejmara miriyan zêde û ya birîndaran jî 400 didin. 300 mal û dikan tên şewitandin û talankirin.

## Girêdanên derve
* Bi zimanê romî agahiyeke berfireh 

Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Elewî
Kategorî:Komkujî
Kategorî:Komkujî li Tirkiyeyê
Kategorî:1980 li Tirkiyeyê
Parxana Mêrdînê

**Parxana Mêrdînê**, **xwarina parsûyê ya Mêrdînê**, ji koma xwarinên quşxaneyê yên bigoşt e. Di pêjgeha kurd de parsû cihekê taybet digire. Li parêzgehên Amed, Mêrdîn, Mûş, Semsûr, Riha, Sêrtê wekî xwarineke dîlanê tê çêkirin. Li deşta Rewanê, rojhilatê Kurdistanê jî navdar e.

## Ferhengok
* **Parasû**, parsû qora jor a nêzîkê para stûyê
* **Parsîw**, di hin devokan de
* **Parsû**, pirranî bo parsûyê mirovan
* **Parxan**, parxane, parxone, pirranî bo parsûyê ajalan
* **Peransû**, hemî hestiyên ku qefesê tînin pê
* **Tengal**, aliyê binî yê parsûyan (parxanan)

## Berkeliya (melzemeya) parxana Mêrdînê
* *2 KŞ (kevçiyê şîraniyê) xwê (solin)*
* *3 SA (stekana-qedeha avê) av*
* *Parxanên mihekê*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]]ya fringiyê*
* *1/2 SA rûn*

## Çêkirin
Parxanan pakij bişon, bidarivînin, mergeyê lê bidin xwarin. Di quşxaneyê de rûn bihelînin. Heya parxan baş sor bûn biqelînin. Ava wê bikelînin, berdin quşxaneyê (bila ava sar nebe ya kelî be). Xwê bavêjinê. Berê aliyê hestî bînin binî, paşê jî yê bigoşt, wisa bikelînin.

Heya baş keliya, goşt çirr bû, bikelînin (3-6 saet, gorî agirê).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Ponponkiya parxanê ya Amedê

**Ponponkiya parxanê ya Amedê**, **kutilka parsûyê ya Amedê** navê xwarineke quşxaneyê ya bigoşt e. Di pêjgeha kurd de xwarinên ji ponponîkirina, tijekirina goştê bi hestî hene.

Bi bandora romî (tirkî) kurdên bakurê Kurdistanê ji kutilkan re dibêjin *dolmeh* jî. Di bikaranîna kutilk, kufteyan de tevlîhevî jî ji vir derdikevin. Ji ber ku li ser xwarinên kurdî xebateke zanistî nehatiye kirin û zimanzanên kurd têgînîn pêjgeha kurd standard nekirine, carnan şaşîtî dibin.

## Ferhengok
* **Heşandî**, tişta hatiye heşandin, dolmeh jî heşandî ye dolma
* **Îsota giloverik** (îsota ku topikî ye û hêşîna wan tê çêkirin)
* **Ê heşînê** (tiştê ku bi kêrî heşandinê tê)
* **Ponponî**, tişta hatiye xurtkirin, werimandin, hinekê dgairtin an tijekirin
* **Tije** (ji bo serikên dexl, fêkî û hwd)
* **Tixis** (ji bo laşên kutilkî)
* **Têr**, têrxwarî, hinekê werimî, xurt (stûr, qelew)
* **Tixiskî** (kesê piçek kutilkî)

## Berkelî
* *2 SA (stekana-qedeha avê) av*
* *Li ser daxwazê hinekê [[merge]]*
* *4 KX (kevçiyê xwarinê) rûn*
* *Parxanên ([[parsû]]yên) kar an karikê*
* *250 gr pîlê mihê*
* *2 SA riz (birinc)*
* *1 SA behîv*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) îsota reş*
* *1 KŞ xwê (solin)*
* *1 KX [[bexdenûs]]a hûrkirî û rihan (merzekew)*
* *1 KŞ [[biharbêhn]]a (biharat) Pimenta racemosa (?)*

## Çêkirin
Birincê (riz) bixin nava ava şor, heya av sar bû bihêlin. Goştê pîlê tîke bikin (tîkegoşt), bi tevî 1 stekan avê têxin quşxaneyê, heya ava wê miçiqî bikelînin. Îsota reş û xwêyê bavêjinê. Avê lê zêde bikin, bikelînin.

Di quşxaneyeke din de rûn biqijilînin (2 KX). Birincê bişon, di nava rûn de biqelînin, berdin nava quşxaneya goştê, savareke (pîlaw) nîvcû çêbikin.

Behîvê di avê de bixaşînin, qalikên wan bigirin, bişon, bidarivînin, di nava rûn de biqelînin. Savar, rihana hûrkirî, bexdenûsê û biharata Pimenta racemosayê tevlî bikin, tevdin.

Nava hestiyê parsûyan û goştê wê vebikin, bi vê savara yan têkela we amadekiriye, tije bikin. Ango ponponkî bikin. Ne zêde ne jî kêm tije bikin. Mergeyê bi ser parsûyan de bikin, di nava 1 KX rûnê de biqelînin. 3 SA avê lê zêdebikin, xwêya wê kontrol bikin, derxûnê bigirin. Berê aliyê hestî yê parsûyan bidin jêr, paşê jî yê goşt. Bi qasî 3-6 saetan (gorî agirê we) bikelînin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Kamer Genç

**Kamer Genç** (jdb.  li gundê Remedana Dêrsimê - m. 2016 Stembol) siyasetmedarekî tirk e. Di partiyên cuda de polîtîka kiriye, bi salan e parlamenterê Dêrsimê yê meclîsa tirk e. Niha jî parlamenterê CHPê ye.

Sala 1966an zanîngehê bidawî dike, li Çewlîgê karmendiyê dike. Heman salê wî digirin şuraya dewletê (*Danıştay*). 1974-1976 li Parîsê ye. Sala 1980î dawî didin karê wê yê di şurya dewletê de. Sala 1981ê wî digirin meclîsa şêwirmendiyê ya cûntayê (derbeya ). Di bin siya eskeran de xebatê dike. 1983-1987 amojgarê darayiyê ye.

Heya îro jî parlamenterê Dersimê ye. Sala 1967an marî bûye (zewiciye) û du zarokên wî hene. Genç bi polemîkên xwe yên siyasî, berevaniya kemalîzmê, dijberiya daxwazên kurdan tê nasîn.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Mirin 2016
Kategorî:Parlamenterên Dêrsimê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Ey Dilberê

***Ey Dilberê*** navê helbesteka Feqiyê Teyran ya navdar a. Ev helbesta Feqiyê Teyran, li ser êşa dilê kecçekê ye ya ku bi navê Dilber-e ku wî dît bû û çêkir bû.

## Berhema Ey dilberê

Kategorî:Feqiyê Teyran
Kategorî:Helbestên kurdî
Îbrahîm Yûnisî

**Îbrahîm Yûnisî** wergêr û nivîskarekî kurd bû. Ew di sala 1917/1925/1926'an de li Baneyê (Rojhilatê Kurdistanê) ji dayika xwe bûye.
Wî doktoraya aboriyê di Zanîngeha Sorbona ya Parîsê de xwendiye. Ji ber çalakiyên siyasî di sala 1954an de tê girtin û 8 sal ceza lê tê birrîn. Ew di zindanê de hînî zimanên Îngilîsî û Fransî dibe.

Nivîskarê navdar bi dehan berhem nivîsandine û xwedî 60 berhemên wergerê ye, bi taybetî, ji înglîzî û fransî bo farisî.

Îbrahîm Yûnisî yê ku 86 salî bû, di 8'ê reşemiya 2012an de li Tehranê koça dawî kir û di roja 10'ê reşemiyê de jî termê wî li goristana Silêman Begê ya Baneyê spartin axê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.aknews.com/ki/aknews/1/289186/
* http://www.peyamner.com/Kurdi/PNAnews.aspx?ID=266015
* http://pukmedia.com/kurdi/index.php?option=com_content&view=article&id=10397:bane-dr-yunisi-cu-ser-dilovaniya-xwe&catid=30:kurdistan&Itemid=389

Kategorî:Nivîskarên kurd
Qiseya Bersivayî

**Qiseya bersivayî**, berhemek ji wan berhemên Feqiyê Teyran e.

Kategorî:Feqiyê Teyran
Kategorî:Helbestên kurdî
Qewlê Hespê Reş

**Qewlê Hespê Reş** destaneke zaneyê kurd Feqiyê Teyran e.

Kategorî:Destanên kurdî
Kategorî:Feqiyê Teyran
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Şivan

[thumb|Zaroka şivan ([Bismil)]]
thumb|şivanek û pezê xwe

**Şivan**, mirovê ku xwedî sawal û ku li ber wan a li Çolê ya. Şivantî, li kurdistanê, xwediyê awayekî jîyanî ya. minaq, Koçertî, jîyane wan, jîyane şivantiyê ya. Mirovê şivan, di derbarê, xweza û dordora ku ew diçiyê de, wê nas dike û zane ku wê çi bike. Li Kurdistanê, di van demên ku şer li kurdistanê di domê de, şivanît, hatîya ber windabûnê. Wekî din jî, şivantî, ji ber ku li ser temenê bûna xwedisawaltiyê ya, êdî ku derfet ji mrovan re namêne ku sawalan xwedî bikin, êdî ji holê dirabê. Di demên berê de, şivantî, taybetmendî û xosletekî jîyane kurdistanê ya berê bû.

## Girêdanên derve

Kategorî:Pîşe
Kewên Qaqba

**Kew**, cureyekê teyrikê ku li Kurdistanê dijî ya. Ji kêwan, ji cureyê wan yê bi huner û ku asîl in, ji wan re « kewên qaqaba » tên gotin. Her mîr, weke kevneşopiyekê, li Kurdistanê, di demên berê xwe de ku xwediyê çend keçikan ba, wilqas kew li male wî li ber destê wî hebûn. Ku keça xwe di zewicand, êdî wê kewekî ji wan kewê xwe bide mirovê ciwanê ku bi keça wî re zewicîya. Di destana Mem û Zînê de jî, Ahmedê Xanî, vê yekê jî bi vî rengê tînê ser ziman.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Bersîsê Abid

***Bersîsê Abid*** an jî ***Bersîs***, berhemeke Feqiyê Teyran e ku ji 422 malikan pêk tê.

Kategorî:Destanên kurdî
Kategorî:Feqiyê Teyran
Xan Dimdim

***Xan Dimdim*** an ***Kela Dimdim*** an jî ***Dimdim***, yek ji wan berhemên din ên tê gotin, pirr dirêj e. Di derbarê wê de, pirr vegotin, hene. Gotineke bi vî rengî, li herêma botanê li ser vê berhema Feqiyê Teyran tê gotin. Tê gotin, ku "sê şevan ku her şev ji devera ku jê hatî qarandin, ji wir were dest pê kirin, hatiye gotin lê bidawî nebûye." Bi vê re ev gotin jî tê gotin. Tê gotin ku "di dema ku vegotinê de, di cihna de bi gotinî dihat gotin û di cihna de bi vegotinî dihat gotin." Bi vê yekê, tê xwestin ku were gotin, ku ev berhem pirr dirêj e. Lê mixabin, ev awayê dirêjiyê û vegotiniya ku di nav de ku çawa dihat gotin û vegotin, ew di derbarê wê de, îro di destê me de wisa zêde ti agahî nîn in.

Kategorî:Destanên kurdî
Kategorî:Feqiyê Teyran
Têt

***Têt***, berhemeke Elî Herîrî ye. Eslê vê berhema wî, bi qasî ku tê zanîn pirr dirêj e. Beşek ji wê ku heta roja me hatiye.

## Helbest

## Çavkanî

Kategorî:Elî Herîrî
Kategorî:Helbestên kurdî
Barkiranî

[thumb|Barkiran (nêzîkî [Şarîkurd)]]

**Barkiranî** (*Barkirî*) an **Koçertî** (*koçerî*) an jî **Çadirê rûniştiyan**, li Kurdistanê jîyane kurdên ku bi sawal ve mijul dibin û di nav deşt û zozanan de diçin û tên in. Ev şeklê jîyanê, li kurdistanê bi hezar salan doma ya. Bi serê xwe koçerî, ku jê re koçertî jî tê gotin, xwediyê sistemeke xwe ya teybetî ya jîyanî a bi xwezayê re ya. Koçerên kurd, konên wan hena û reş in. Sawalên wan yên ku bi wan bar dikin û yên ku bi wan dijîn ên weke mih û hwd hena. Bi teybetî, her sal ji herêma kurdistanê ya Serhadê, wê bi sadsan malbatên ku koçerî dikirin dihatin ber Diclê û li wir, demsalekê di man û piştre ku demsala wan buhurt, êdî divegerîyan male xwe.

## Girêdanên derve

Kategorî:Antropolojiya çandî
Galdîrîk

**Galdîrîk** navê xwarineke lazan e. Bi pincara ji çiyan tê berhevkirin galdîrîkê tê çêkirin. Ev pincar ji koma Borago officinalis a ji malbata boraginaceaeyê ye. Li Kurdistanê li cihên germ, parêzgehên başûr tê dîtin. Li herêma Deryaya Reş a Tirkiyeyê tirk jî ji lazan fêrî vê xwarinê bûne û navê galdîrîkê guhertine, kirine *kaldirik*, ango tirkîze kirine.

## Berkelî
* *1 kg riweka galdîrîk*
* *2 serî pîvaz*
* *3 hêk*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]]*
* *Xwê û îsota reş (filfil)*
* *1/2 SA (stekana-qedehe avê) rûnê ron (runê riwekan)*
* *1 SA şîr*

## Çêkirin
Galdîrîkê bişon, ava wê bidarivînin û hûrik hûrik hûrbikin. Pîvazan jî hûr bikin di quşxane yan verokekê de biqelînin. Mergeyê berdin navê û tevdin. Hêkan biçelpînin navê, dîsa tevdin. Galdrîrîka hûrkirî tevlî bikin, xwê û îsota reş pê werbikin. Şîr bedin serê, bi qasî çend deqeyan tevbidin, derxûnê bigirin, hinekê bidin sekinandin. Êdî dikare were ser destexaneyê.

Kategorî:Pêjgeha laz
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Şahmeran (pirtûk, 1998)

***Şahmeran***, navê pirtûka nivîskarê kurd Bavê Barzan (Goran Candan) e. Çîroka vê pirtûkê ji hêla Bavê Barzan ve li herêma Diyarbekrê  hat berhevkirin. Pirtûk di sala 1998'an de derket û bo hin zimanên din hat wergerandin.

## Wergerên çîrokê
* Shamaran: Ormarnas drottning (kurdisk folksaga), bi swêdî
* Şamaran (Efsaney Şamaran), bi soranî
* Xamaran, la reina de les serps (Contes i rondalles del Kurdistan), bi katalanî, 2004

Kategorî:Çîrokên kurdî
Keçelan

**Keçelan** (), navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.

## Dîrok

Navê eslê xwe gund di ketina Gund û beriyê gîyayê Keçelê Bilind tê nas kirin. Keçelê Bilind yanî ji * Kura Keçel * vî Navê girtîye **Keçelan** , vî Gundî Dewlet nas dike ku bi Tirkî tê politikayê û Nav lê * Karlıca * kir.

## Erdnîgarî
Navçeya Erzîrom re 198 km, navçeya Tatos'ê re 47 km Dure.

## Gelhe

## Aborî
Li Gund da Heywan tê xudî kirin u ji wan rûn, Torax u Pênir pê çê dibe.

## Muxtar
* 2004 - Yusuf Özel - Usîv Ozel
* 1999 - Abdulhakim Yıldız - Ebdilhekîm Yildiz
* 1984 - Hasan Yıldız - Hesen Yildiz

Hasan Yıldız û Hüseyin İlbeyi demê kevn de mixtarî kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tatosê
Salih Begê Hênî

**Salih Begê Hênî** (jdb. 1868/1869 -  li Amedê) zana, olnas, helbestvan, siyasetmedar û pêşawayekî kurdan bû. Bi tevî Şêx Seîd, 47 kes ji aliyê kemalîstan ve tên dardekirin.

## Jiyan
Navê bavê wî *Seîd Beg* e. Hêj 6-7 salî ye bavê wî jiyana xwe jidest dide. Bapîrê wî (bavê diya wî) *Şêx Ehmed* wî xwedî lê derdikeve, dişîne medereseyan. Salih Beg dema li ser cinazê bavê xwe digirî, kalikê wî Şêx Ehmed wiha dibêje jê re: *"Megrî Salih megrî, heger Xwedê bixwaze, çawa ku di nava [[şûr]]an de, yê [[misir]]î navdar e, dê Salihê min roja mehşerê di nava mîran de wisa navdar be".*

Salih Beg perwerdeya olî ya medreseyê li cem xalê xwe *Şêx Merûf* digire, di demekê kurt de dibe olzanekî hezkirî. Sê kurên (law) wî dibin; *Hesen*, *Seîd* û *Emer*. Di dema Osmanîyan de bi salan qazîtî û miftîtiya Erxenî, Madenê dike. Bi damezrandina komara Tirkiyeyê ve îstîfa dike. Sedemê îstîfaya xwe wiha bilêvdike: *"Ez ji vê desthilatê re miftîtiyê nakim. Heger bikim, dibim gunehkar, li nik Xwedê dibim mesûl".*

Sala 1909ê tevlî rêxistina Cemiyeta Teawun û Teraqiya Kurdê dibe. Di weşanên vê rêxistinê de bi zaraveyê kirdkî (kirmanckî, zazakî, dimilkî), helbest û gotaran dinivîsîne. Bi Ziya Gökalp re dibe heval ku wê demê Gökalp xwe bi giştî ji kurdan dûr negirtiye.

## Di serhildanê de
Salih Beg di serhildana Şêx Seîd de xebatên birêxistinkirinê dike, girîngiyê dide lojîstîk û propagandayê. Salih Beg jî wekî Şêx Seîd bo destpêkirina serhildanê, giringiyê dide amadekarî û perwerdeyê. Herdu jî dixwazin beriya serhildan destpê bike, amadekarî bidawî bibin lê serhildan zû destpê dike. Bi gotineke din kurd provoke dibin, zû dikevin şer.

Bi têkçûna serhildanê ve Salih Beg bi tevî hin kesên ji malbata xwe ve bi birîndarî dîl tê girtin. Guleyê ji lingan ve dixwe. Kesên ji malbata wî hatine girtin, Hesen Beg (14 salî), birayê Salih Beg Hecî Elî, kurê wî Mistefa Beg (53 salî) û lawê wî Mehmûd Beg (19 salî). Hevjîna Mistefa Beg Qedriye Xanim, keça wî Hemîde Xatûn, xebatkara mala wî Xetîce Xatûn û kurê wî Hesen (13 salî).

Beriya Salih Beg îdam bikin li ber çavên wî kurê wî Mehmûd Beg ku hêj zarok e, îdam dikin. Kurê wî yê din Hesen Beg bi cezayê 15 salan cezadikin.

## Malikên wî
* Bi çavê îbretê mêze ke hîvê
* Ku daîm piştî bedrê ew hîlal e

Dema ku diçe ber sêpiya mirinê, bi zimanê osmanî vê meytê dixwîne:

* Gerçi enzar-ı ehibbadan dahi dûr olmuşuz
* Rahmet-i Rahman'a yaklaşmakla mesrur olmuşuz.

Bi kurmancî:
* Eger çêkî ji bo cehşe kerê ra
* Ji zêr afir, li nêv eywanê qesra

## Gotina dawî
* Embazenê xo şîret kerdo, ke camêrd bîn, mêtersin. (Di nava kesên tên îdamkirin de zarok hene, ji bo zarok li ber îdamkirina bavê xwe negirîn bi dengê bilind wan temî dike)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* [Ji [Orhan Zuexpayic] agahiyeke berfireh]  (bi romî)

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên hatine dardekirin
Kategorî:Kurdên hatine dardekirin
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1925
Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Xwûdê, çi zatek ehsan e

***Xwûdê, çi zatek ehsan e***  yan jî ***Ellah çi zatek ehsen e***, helbesteke Feqiyê Teyran a pirr dirêj e. Tê gotin ku ev helbesta wî, "çend danan, dihat gotin lê bidawî nedibû. Di kurdî de "dan"a, di vir de di wateya "wakîtekê" de tê bikarhanîn. Beşek ji wê helbesta dirêj û giranbûhar û pirr bi qiymet û hêja ev e.

## Berhem

## Çavkanî

Kategorî:Feqiyê Teyran
Şêx Ebdullahê Melekan

**Şêx Ebdullahê Melekan**, **Şêx Evdilayê Melekan**, (jdb. 1886/1887 - m. 29'ê pûşperê 1925 li Amedê) siyasetmedar, olzan, fermandar û pêşawayek kurd e ku di serhildana Şêx Seîd de têkoşiyaye û bi tevî 47 kesan hatiye dardekirin. Di serhildanê de fermandarê xeta Mûş û Gimgimê ye.

## Jiyan
Bingeha şêxên Malekanê digihê Melê Kal (Mele Mistefayê Cizîrî) ku ji Botanê ne. Navê gund jî ji wir tê, Melekan, *Malekan* an *Melon* dibêjin. Dibêjin 10 zarokên Melê Kal hebûne. Melekan gundekî gelek girîng e, di warê olî de wekî navendek e. Olzanên wî terîqeta Neqşebendiyê dihewînin.

Şêx Ebdulla Efendî di destpêka 1900'î de li Mûşê li cem miderîs Îlyas Samî Beg dest bi perwerdeya medreseyê dike. Îlyas Samî, wê demê yek ji giregirên rêxistina *Îtihat ve Terrakî* ye. Mebûstiya Bidlîs û Mûşê kiriye. Ji ber tewanbariya tevkariya nîjadkujiya ermenî li girava Maltayê sirgûn dimîne. Li kolanên Amedê di nava xizanî û birçîbûnê de dimire. Mamosteyê Şêx Evdila yê yekem Mele Hesenê Kûk e. Dewleta tirk paşnava *Söylemez* li malbata *Mele Hesen* dike.

Du xanimên Şêx Ebdullah hebûne. Keça Îzedîn Begê Mûşî *Nafiye Xanim* û keça Şêx Seîd *Xeyriye Xanim*. Piştê serhildanê ji Melekan bi dehan kurd tên kujtin, koçberkirin. Bi hezaran kesên herêmê bi salan li çiyan xwe vedişêrin, fîrar dimînin an rêça xwe li biyaniyê winda dikin. Tekane keça şêx a li jiyanê dimîne *Amîne Xatûn* e.

Şêx Ebdullah di şerê osmanî û rûs parastina Kurdistanê dike. Di serhildanê de karên birêxistinkirinê de dixebite. Bi tevî Şêx Seîd li ser Pira Evdirehmanpaşa dîl tê girtin. Fermandarê tirkan ê Gimgimê wê demê Osman Nurî Paşa ye. Ji êla Xormekan hin axa û cerdevanên çerkezan jî tevlî operasyona dîlgirtina wan dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesên hatine dardekirin
Kategorî:Kurdên hatine dardekirin
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1925
Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Keleha Wanê

thumb|250px|Dîtina keleha Wanê ji rexê bakur rojava.

**Keleha Wanê** an jî **Kela Wanê**, ji kelehên ûrartûyan ya herî mirês e.

Ev kele gelek bermahiyên ûrartûyan digihînîne roja me ya îro. Ji bermahiyên ûrartûyan ya herî sereke Keleha Wanê ye. Keleha Wanê piştî Arzaşkûnê serbajariya duyem ya ûrartûyan kiriye. Keleh ji aliyê Sardûrê kurê Lûtîprî ve di salên 840- 825’an a berî zayînê de hatiye çêkirin.

Keleh ji du beşan pêk tê. Ji van yek kela hundirîn a din jî kela ji der ve ye. Di keleha hundirîn de berhemên herî girîng Birca Sardûr, dîwarên sûrê, gorên keyên ûrartûyan, pêpelûka hezaryekê ya ku digihîje sarinca sûrê, perestgeha li derve û du nîşên perestgehê cih digire. Berhemeke kelê ya girîng jî gora kevirî ya Key Manû û Argiştî Yekem e. Li ber vê gorê nivîska bi navê “Nivîskên Horhor” yên ku herî dirêj ên ûrartûyan cih digire.

## Wêne

**Dîmenin ji keleha Wanê**

Kela Wanê.jpg|Keleha Wanê bi şiklê HDR
Kela Wan'ê.jpg|Keleha Wanê bi wêneyê panoramayê


## Çavkanî

Kategorî:Kelehên Tirkiyeyê
Kategorî:Kelehên Wanê
Dêra Lîmê

**Dêra Lîmê** yan **Dêra Sencorc** li girava Lîmê (navê wê bi tirkî *Adır* lê kirine) ye û li nêzikî gundê Adirê () ye û li qeraxê Gola Wanê cih digire. Keşîşxane di sala 1305'an de hatiye avakirin. Paşê jî di sala 1621'ê de Dêra Sencorc û di sala 1766an de jî gavît (jametûn) û şapel (kapel) lê hatine zêdekirin.

Kategorî:Dêrên ermeniyan
Kategorî:Dêrên Wanê
Dêra Çixatanê

**Dêrika Çixatanê** an jî **Dêrika Ktuts** (bi ermenî: Կտուց , *Ktuts*, bi wateya "nikil") yek ji dêr û keşîşxaneyên herêma Wanê ye. Girava ku dêrik li ser e nêzîkî gundê Anavanik () ye û ev gund jî girêdayî Wanê ye.

Dêrika Ktuts bi ser navê *Surp Karapet* ji aliyê bakurê giravê hatiye çêkirin. Ev dêr ji gavîta ku aliyê rojava û şapela (kapel) li aliyê rojhilatê bakûr pêk tê. Dîroka keşîşxaneyê heta sedsala 9an diçe.

Kategorî:Dêrên ermeniyan
Kategorî:Dêrên Wanê
Dêra Bartolomeyo

**Dêra Bartolomeyo** (bi ermenî: *Surb Bartoghomeos*) yek ji dêrên ermenî yên parêzgeha Wanê ye.

Xirbeyên dêr û manastira kevn îro nêzîkî gundê Dêra Elbakê ne. Dibêjin girê ku dêr ser hatiye avakirin cihê şehîdketina şandî Bartolomeyo bû. Ev bûyer di sala 71'ê de çêbûye û pişt re şandî li wir veşartine. Paşê jêmayên Bartolomeyo birine Romayê.

Tê texmînkirin ku ev dêr di navbera salên 17’an û 19’an  ji aliyê ermenên gregorî ve hat avakirin. Dibêjin jî ku adetekî manastirê xwedîbûna gamêşekî spî û çavşîn bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dêrên ermeniyan
Kategorî:Dêrên Wanê
Keleha Aspeşînê

**Keleha Aspeşînê** () yek ji kelehên Wanê ye.

Keleha Aspeşînê li Aspeşînê ye. Aspeşîn gundekî Payizavaya li ser Wanê ye. Di nav gel de navê vê kelê Aspeşîn e. Aspeşîn bi Êrmenkî “Haîka Şen” e. Ev peyva Haîka-Şen di nav Kurdan de hatiye tewandin û bûye Aspeşîn. Bi Êrmenkî tê wateya “Bajarê Yezdan” an jî “Bajarê ku Yezdan tê de hatine Afirandin”e. Di cîhanê de sê kesên ku Ûrartûyî dizanin hene û yek ji wan jî nobedarê vê kelê ye . Keleha Aspeşînê ji Wanê 25 km’yan ji Payîzavayê jî 10 km’ yan dûr e. Li ser rêya Wan û Colemêrgê ye.

## Dîrok
Ji aliyê Keyê Ûaratûyan Sardûrê duyem ve B.Z di navbera salên 764 û 735an de hatiye çêkirin. Ev keleh ji jêr û jor du beşan pêk tê. Ji ber çêkerê xwe bi navê Sardûhîhnî tê binavkirin.

## Erdnîgarî
Keleh ji berên mezin û berên bixur hatiye çêkirin. Keleha jor 30 mêtroyan ji ya jêr bilindtir e. Di navê de jî perestgeha Xaldî, Perestgeha li derve, bîr, kîler, gov, qesrên avahiyan, sarinc, nîvîserên bizmarî hene. Her wiha qesra kelehê jî di nav kela jêr de ye. Dirêjahiya bircên kelê dorpêç dikin 800 mêtro ye. Sûrên dîwarî bi blokên kevirên kilsînî hatine çêkirin. Ev blok jî rasterast li ser zemîn hatiye rûniştandin.

## Gelerî

Wêne:Urartian fort in Çavuştepe.jpg|Xirabeyên Aspeşînê
Wêne:Çavuştepe.jpg|Aspeşîn
File:Haykaberd 2.jpg|
File:Haykaberd 3.jpg|
File:Haykaberd 4.jpg|
File:Haykaberd 5.jpg|
File:Haykaberd 6.jpg|
File:Haykaberd 7.jpg|
File:Haykaberd 8.jpg|
 



## Çavkanî

Kategorî:Kelehên Wanê
Keleha Ayanisê

**Keleha Ayanisê** yek ji kelehên Wanê ye.

Keleha Ayanisê 35 km dûrî Wanê û li gundê Ayanisê ye. Ji aliyê Rûsayê kurê Argîştî ve di navbera salên 645 û 643an berî zayînê de hatiye çêkirin. Ji bo dema ûrartûyan a dawî bê zelalkirin ev kele zehf girîng e. Li nêzikî Gola Wanê hatiye avakirin. Li gor nivîsteka nivîsa bizmarî Keleha Ayanisê ji aliyê kurê Argîştî Rûsa ve di salên 645-643an berî zayînê de hatiye çêkirin. Deriye têketina vê kelê li aliyê başûr di navbera du dîwarên kelê de ye. Li vê derê dîwarên kelê bi kevirên andezît û beşên din jî bi kevirên kilsînî hatine honandin. Di beşên jor de salona payedar û perestgeh cihekî girîng digire. Nivîsteka ûrartûya li pêşiya perestgehê ku li ser kevirên andezît hatiye nivîsîn, piştî nivîsteka bi gor Horhor û nivîsteka Analikiz di dîroka ûrartûyan de nivîsteka herî dirêj tê zanîn. Dirêjahiya nivîstekê bi tevahî 16 metre ye. Keleha Ayanisê, li gel avahîsaziya xwe, ji ber ronîkirina merheleyên dawî yên dîroka Ûrartûyan girîngiya xwe diparêze.

## Çavkanî

Kategorî:Kelehên Wanê
Rûsaxînîliya ber çiyayê Qilbanî

**Rûsaxînîliya ber çiyayê Qilbanî** (bi ûrartî: *ru - sa - hi - na KURqi - il - ba - ni - ka*, *Rusahinili Qilbanikai*, îro ) keleheke li derdora Wanê ye û û tê pêşbînîkirin ku ji du hezar salan kevntir e.

## Dîrok
Li rojhilatê navenda Wanê li ser girekî ku girêdayî rêzeçiyayê Zimzimê hatiye avakirin. Keleh ji aliyê keyê ûrartî Rûsayê Duyem ve di navbera salên 685 û 645an berî zayînê de hatiye çêkirin. Duyem serbajariya ûrartiyan kiriye. Di kelehê de perestgeha li derve, sarinc û pêpelûkên wê yên bi hostetiya kevirbiriyê hatine çêkirin hene.

Li bakurê rojhilata deşta Wanê ku berdewama sîlsîleya zinarên Zimzimê, ji aliyê bakur-başûr ve 400 m dirêjahî, 60–70 m firehî û 200 m jî bilindahiya vê kelê heye. Ev keleh serdestî seranserî Wanê ye.

Ji ber ku ji aliyê Rûsayê Duyem ve hatiye çêkirin, navê Rûsaxînîlî ("keleha Rusa") jî lê hatiye danîn. Piştî Tûşpayê cihê rêvebirinê ev der e. Piştî keyê asûrî Tîglat Pleserê Sêyem di 735 berî zayînê de kela Wanê dagir kir. Ji ber şert û mercên ewlehî û parastinê wê ku baştir e Rûsaxînîlî duyemîn paytext hate hilbijartin. Derdora kelehê bi blokên kilsînî pêk hatiye û derdora wê bi bircan hatiye rapêçan. Du têketinên kelê hene. Ji van yek li goşeyê başûrê rojava, bi kûleyan hatiye destek kirin. Têketina perestgeh û qesrê ji vê derê re çêdibe.

Têketina din jî, li aliyê bakur e û ev têketin deriyê atolye, embarên şerab û deriyên cihên din vedike. Tê de sarinceke avahîsaziya wê ji kevirî hatiye kolan, ji aliyê bakurê rojava perestgehekê ku ji bo Yezdan Xaldî hatiye çêkirin û şûnwarên dîwarên kerpîç peyda dibin. Perestgeha Xaldî, sarinc, embarên şerab û deriyê Meherê di sedsala 4an berî zayînê de, di dema keyaniya hevpar a Îspûînî û kurê wî Menûa ve hatiye çêkirin, qadên pîroz derxistine holê. Kele, bi avahîsaziya xwe, bi berhemên biçûk ên madenî û diranfîl ên ku muzeyên derveyê welat de peyda dibin bala mirov dikişîne.

## Girêdanên derve
* 
* 

## Çavkanî

Kategorî:Kelehên Wanê
Keleha Zernekê

**Keleha Zernekê** yek ji kelehên Wanê ye.

Tê gotin ku kele, ji aliyê Mîrên Zernekê, Îbrahîm Beyoglû ve hatiye çêkirin. Ji ber ku nivîsteka wî nebûye, mêjûya çêkirina wê jî nayê zanîn. Kela Zernekê li rojavayê gund, li ser zinarekî asê hatiye çêkirin. Ji ber ku kele keleyek hundirîn e, tenê rêveber û giregir tê de dikarin rûnin. Keleha ji koşk, harem, xwaringeh û hemaman pêk tê. Ji aliyê rojhilat-rojava ve dirêj dibe. Koşka, bi aliyê rojhilatê kelê ve ye ji bo Mîrê Zernekê hatiye veqetandin. Koşk çar qat e û tevahiya koşkê bi kevirên xurdek hatiye çêkirin. Lê mixabin beşek wê ya giring hatiye xirakirin. Di aliyê bakûrê koşkê de, ji bo her qatê sê şibak û qata jor jî du şibakên mezin hene. Têketina koşkê ji aliyê bakûr ve çêdibe. Derî, ji der ve lakêşe ye û di hundir jî bi kember e. Piştî derî, ji bo çûyîna qatan pêlekanên darîn peyda dibin. Jêrzemîn jî çar odeyan pêk tên. Taybetiyên qata yekem û jêrzemîn weke hev în. Têketina jêrzemînê jî bi pêlekanên darîn pêk tê. Qatên koşkê yên duyemîn û sêyemîn li gor qatên din pirtir xerabûne. Harem li rojavayê kelê, li pişt xwaringehê cih digirie. Di hemama bakurê koşkê de, di roja îroyin de bi tenê derîyekî bi kember ma ye. Beşeke mezin ya avahiyê hatiye xirakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Kelehên Wanê
Kelehên Anzafa Jor û Jêr

**Kelehên Anzafa Jor û Jêr** du kelheyên dîrokî yên Wanê ne.

10 km’yan li aliyê rojhilatê bakûr li nêzikî rêya Wanê û Qerqeliyê ye. Ji keleha jor û jêr du beşan pêk tê. Ji aliyê Keyê Ûrartî Îşpûnî ve B.Z di navbera salên 830 û 810’an de hatiye çêkirin. Îşpûnî ji bo ku rêya leşkerî û bazirganiyê ya herêma Ûrnîyeyê bigire bin kontrola xwe ev kele daye çêkirin. Keleha jor 600- 700 mêtroyan li başûrê kela jêr hatiye çêkirin. Ev der di dema Menaû de B.Z di navbera salên 810 û 786’an de hatiye çêkirin. Di her du kelehan de jî sûr, birc, atolye, kîler û kîtabe hene. Deriyê Pagan’ê Ev derî li Yeşîlaliç (Pagan) a ku girêdayî navçeya Serayê ji aliyê Ûrartûyan ve hatiye çêkirin û deriyekî kevirîn e. Li ser nivîskeke ji bo Îşpûniyê kurê Sardûriyê Yekem hatiye nivîsîn heye. Kevir li ser girekî bilind hatiye çêkirin.

Deriyê Meher Ev deriyê kevirîn Deriyê Meher, ku ji bo Keyê Ûrartûyî Îşpûnî hatiye çêkirin 5 km’yan li aliyê rojhilatê Wanê cih digire. Çavkaniya herî girîng a vê nivîskê ew e ku di derbarê Dewleta Ûrartûyan de agahiyên olî tên dayîn. Navê hemû Yezdanên di nav dewletê de pîroz in û hemû qurbanên ji bo van Yezdanan hatine dayîn li ser vê nivîskê hatiye rêzkirin.

Deriyê Pîrî Hazîneyê 300 m’yan di aliyê başûrê Kela Zivistana Jor de cih digire û ev jî 12 km’ yan bi aliyê başûrê paytexta Tûşbayê ve ye. Ji aliyê xelkê ve tê bawerkirin ku di pişt vî derî de gencine heye û ku dê rojekê bê vekirin . Ji ber vê yekê ev nav lê kirine. Ji aliyê rojavayê vî kevirî hatiye sererastkirin û wekî deriyekî hatiye birîn. Ev derî 6 m’yan fireh û 28 m’yan jî bilindahî nîşek jê çêbûye. Ji ber ku ev deriyê kevirîn ê dema pêşîn a Ûrartûyan e bi qasî yên din berhemeke baş lê derneketiye. Çiqas xwestine ku derî bi yek çarçoveyî çarçove bikin jî lê ev pêknehatiye. Bi nivîsa bizmarî li ser derî “ Ev bax û baxçeyan ji aliyê Îşpûniyê kure Sardûr ve saz bûne”hatiye nivîsîn. “Ji bo ezbenî ev nivîsk da çêkirin” nivîsiye.

Kategorî:Kelehên Wanê
Çerkez cendirme Hemid kurê Yûsif

**Çerkez Hemîd kurê Ûsiv**, **Çerkez cendirme Hemid kurê Yûsif**, **Çerko** (jdb. ? - m.  li Amedê) yek ji têkoşerên serhildana Şêx Seîd bû ku di nava 47 pêşawayên serhildanê de hat darvekirin.

Bi xwe ji baweriya elewî bûye. Di darizandinan de berê bi cezayê 15 salan tê cezakirin. Lê ew viya layîqê xwe nabîne û ji dadgehê tika dike ku cezayê îdamê bidin wî jî.

Çerko bi romiya (tirkî) wê demê (osmanî) di dadgehê de ji dadgeran re wiha diqîre:

*"Şeyh Sâîd`in olmadığı, İslâmsız bir dünyada, benim için hayat haramdır. Zîllet altında yaşamaktansa, izzetlice idâm sehbâsında ölmek daha evlâdır."

(ku. Di cîhana Şêx Seîd ne lê ye, di erdxaneke bêî Îslamê de jiyan, bo min heram e. Ji jiyana di bin zîletê de be, mirina li sêpaya mirinê ya bi îzetê çêtir e.)*

Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1925
Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Heftdêr (Wan)

**Varagavank** an jî **Heftdêr** keşexaneya ermeniyan a Varagavankê ye.

Ev dêr li gundê Varagê () nêzîkî navenda Wanê ye. Ji van heft dêran re bi giştî *Varagavank* tê gotin. Li quntara Çiyayê Reş û di sedsala 8an de hatiye avakirin.

Varagavank wek *Heftdêr* an *Heft Kilîs*  ji tê nasîn, ji ber ku ji heft dêran pêk hatiye: Surp Sopi (981), Surp Hovhannes, Surp Astvatsatsin (dêra sereke ye), Surp Nshan, Surp Khash (1817), Surp Sion (1849) û Surp Gevork.

Manastir cihê serokmetranê Wanê û keşexaneya herî navdar û dewlemend a Vaspurakanê bûye. Keşexane 10 km’yan ji rojhilatê bakurê bajarê Wanê û nêzikî quntara başûr a çiyayê Erekê bûye. Navê kevn ê çiyayê Erekê *Varag* bûye. Rivayet dikin ku ev keşîşxane ji aliyê qiralê Vaspurakan Senekerîm Hovhanes ve di dema hikumdariya wî de (1003-1022an) hatiye avakirin. Lê beriya vê dîroke ji vir ve hin avahiyên din hebûne.

Kategorî:Dêrên ermeniyan
Kategorî:Dêrên Wanê
Muhamere

**Muhamere** **muhemere** ji xurinî û fitûran (taştê) e. Pirranî li parêgehên Dîlok, Rihayê tê zanîn û xwarin. Ji pêjgeha asûrî derbasê pêjgeha kurd bûye.

## Berkelî
* *1/2 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]]ya fringiyê (salçeya bacanê sor)*
* *1/2 KX mergeya [[îsot]]ê*
* *5 kerî [[nan]]ê hişk*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) kakilê [[gûz]]ê*
* *1 SA îsota sor (îsota pûlpelî, îsota tûj)*
* *1/2 SA rûnê zeytê (dikare hinek jî zêde be)*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[reşke]] (kemyon)*
* *Hinekê îsota reş (filfil)*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *Ava 1 [[lîmon]]ê (yan jî 1 KX [[dims]]a [[hinar]]ê)*
* *1 KÇ [[şekir]]ê toz*

## Çêkirin
Kakilê gûzê bipişirînin an bihêrin. Nanan di avê de şil bikin, bidin kêlekê. Îsota pûlpelî, reşke, îsota reş, ava lîmonê tevlîhev bikin, wê jî bidin kêlekê.

Nanên nermijî bûne bikin badiyekê yan binikekeke mezin. Kakilê gûzê, şekir, îsot, rûne zeytê, xwê, mergeyan tevlî nan bikin, bistrên. Bi qasî 1,5 - 2 katjimêrî bidin sekinandin.

Kategorî:Pêjgeha asûrî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Taştê
Şorbeya fringiyê ya Botanê

**Şorbeya fringiyê ya Botanê** ji şorbeyên pêjgeha kurd ên herêma Botanê ye.

Standardeke wê nîne, mirov dikare lê kêm-zêde bike. Taybetiya şorbeyên Botanê ew e ku, botanî pirr qîmetê didin şorbeyan, ne tenê wekî xwarineke sivik an bo taştêyê dibînin, gelek zad û zebzeyan bikartînin.

## Berkeliya (melzemeyê) şorbeyê
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *2 dd (dendik) [[sîr]]*
* *5-6 heb fringî (bacanê sor, pamîdor, tomatos, şamik)*
* *4-5 pelên [[merzekew]]ê (firincemişk, rihan)*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) ard (arvan)*
* *5 SA (stekana-qedeha avê) ava goşt*
* *Têra xwe [[xwê]]*
* *Hinekê [[îsot]]a reş (filfil)*
* *Li ser daxwazê hinekê îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)*

## Çêkirin
Qalikên firingiyan bigirin, dendikên wan derînin, kûbîkê (wekî zarê) hûr bikin. Pîvaz û sîran bikin 4 parçe berdin quşxaneyê. Ava goşt berdin nava quşxaneyê bidin ser agir. Baldar bin bila ardê we girikî nebe, bihele.

Xwê, îsota sor, rihan û ardê tevlîhev bikin hinekê avê berdin ser, tevdin. Berdin nava quşxaneya bi ava goşt dikele. Firingî nermîjî bûn, bi kefgîrê derînin, bipelçiqînin yan li makîneyê bidin, dîsa berdin quşxaneyê kelekî din jî pê bînin.

Dema we servîs kir, hûn dikarin nanê hatiye biraştin an penîrê qaşar jî bipişirînîn navê. Êdî amade ye ku were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Tirşîna kelema sor

**Tirşîna kelema sor** ji tirşînên sereke yên pêjgeha kurd e. Kurd pirranî kelema spî bikartînin lê heger di malê de kelema sor hebe, ji ya spî tercîh dikin.

## Berkeliya (melzemeyê) tirşîna kelema sor
* *Ava 1/2 lîmonê, ango nîv [[lîmon]]ê*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *3 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1/4 SA (stekana-qedeha avê) [[sirke]]*
* *1 serî [[kelem]]a sor (bila biçûk be, ne pirr mezin be)*
* *1/2 kg fringî (bacanê sor, tomatos)*
* *4-6 heb [[îsot]]a dirêj a tûj (kesên madeya wan dişewitin an nikarin bixwin, dikarin îsota dirêj a ne tûj/no jî bikarbînin)*

## Dagirtina wê
Kelemê hûrik hûrik hûr bikin, bi 2 SA avê nîvco bixaşînin. Kelema nîvcoxaşiyaye bikin badiyeke kûr an teşteke biçûk, bihêlin bila sar bibe. Ava wê nerijînin.

Sîr, îsota dirêj (dikarin dedindikên wê derînin, bi kêfa xwe ne) û fringiyan li makîneyê bidin. Sirke û ava lîmonê berdin serê û tevlî kelemê bikin.

**Baldarî**: Baştir e hîn vê tirşînê di nava hefteyekê bixwin. Ev ne terîfeya standard e. Hûn dikarin hin bihabêhnan tevlî bikin an lê kêm-zêde bikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Tirşîn
Tirbeya Helîme Xatûnê

**Tirbeya Helîme Xatûnê**, tirbeyeke dîrokî ya Wanê ye.

Tirbeya Halîme Xatûnê a li Westanê ji aliyê Melîkê Selçûqiyên Anatoliyê Îzetîn ve di sala 1335anan de, ji bo keça wî Halîme Xatûn hatiye çêkirin. Tirbe, bi mînakên hostetiya kevirîn ve girîng e, û li cihê tirbeyê gorên Akoyûnî û Karakoyûnî jî balê dikişîne.

Di sedsala 14’an de li ser navê Xatûn Helîmeya keça Îzedîn Şîr ve hatiye avakirin. Şopa mîmariya kumbeta Selçûqiyan hildigire. Di nava goristana dîrokî ya navçeya Westanê de û 40 km’an dûri Wanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Tirbe
Kategorî:Tirbeyên Kurdistanê
Kategorî:Wan
Pisîka Wanê

**Pisîka Wanê**, (bi latînî: *Felis catus*) cûreyeke taybet a pisîka malê ye ku li çiyayên herêma Gola Wanê hatiye dîtin. Pisîka Wanê yek ji cureyên faunaya Kurdistanê ye ku bi taybetmendiya xwe yên çavên heterokromî têne naskir.

Pisîkên Wanê 25 roj piştî zayînê çavên wan vediguhere rengekî din. Bi awayekî normal mezin in xwedan pirçên spî yê û carinan bi rengê sor li ser û pişta wan hene. Çavên wan ên şîn an qehweyî an jî heterokromiya ku ji her çavek bi rengek cuda ye, heye. Pisîka Wanê wekî "pisîka avjeni" tê binavkirin ku hatiye dîtin li Gola Wanê avjeniyê kirine.

Tîpa pisîka Wanê ya ku bi xwezayî diqewime, di nav gel de tê bawer kirin ku bingeha nîjada pisîka Wanê ye, ji hêla gelek rêxistinên pisîkên ve hatiye standardîzekirin û hatiye nas kirin. Herwiha xalên spî yên li ser pisîkên navmalî di qonaxa herî zû ya kedîkirina pisîkan de xuya bûne û yek ji xalên delîlên hilbijartina sûnî ya zû ye.

## Dîrok
Her çiqas ne diyar be jî tê pêşkêşkirin ku Pisîka Wanê bi sedsalan e ku li derdora bajarê Wanê û li seranserê herêma Gola Wanê dijîn. Lêkolînên genetîkî nîşan dane nîşan ku koka pisîka Wanê ji pisîka kovî ya afrîkî (*Felis lybica*) tê, dema ku qebîle ji nêçîrvanî berhevkirinê derbasî çandiniya berheman û jiyana niştecîbûnê bûne, ji bo kontrolkirina ajalên kojek nêzîkî 9.000 sal berê li Kurdistanê hatiye kedîkirin.

## Taybetmendî
thumb|Dîmenek ji Pisîka têjik a Wanê.
Pisîkên Wanê bi tevahî spî ne. Lê bi kêmasî li hinek cûreyên pisîkên Wanê bi piranî spî ne û li dora poç û guhên wan îşaretên qehweyî hene. Li gorî belgefîlma BBC ya sala 1991ê, Pisîk ku ji hêla Roger Tabor ve hatiye nivîsandin û pêşkêş kirin, şêniyên herêma Wanê tenê tîpa tev spî wekî pisîkên Wanê nas dikin. Taybetmendiya wan a genetîkî ya herî berbiçav çavên wan ên bi rengê cûda ne ku çeva rastê şîn û çeva çepê jî zer e.

Endamên herî bi nirx ên celebê cûreya tev spî û yek çavek zer e û yek çavek şîn e.

## Tevger
Pisîkên Wanê bi avjeniya gola Wanê têne naskirin. Lushington wiha diyar dike: "Ji xeynî kapasîteya wan a mezin a ji bo hezkirin û hişmendiya hişyar, taybetmendiyek wan ê berbiçav ev e ku bervajî yê pisîkên din, hezkirina wan ê avê ye. Ew ne tenê di nav avê de dizivirin û pê dilîzin, lê tê zanîn ku ji bo avjeniyê jî dikevin avê". Belgefîlma BBC ya Tabor dibêje: "Sedema wanên navûdengiyê ev e ku wekî 'pisîka avjenger' têne zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Felis
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kategorî:Wan
Tirbeya Hesen Beg a Xoşabê

**Tirbeya Hesen Beg a Xoşebê**, yek ji tirbeyên dîrokî yên Wanê ye.

Di sala 1585’an de, odeyeke medreseyê rakirine û tirbe li tenişta mizgeftokê ve goşeya başûrava ya medreseya Hesen Begî ve çêkirine ji ber şehîd ketina Hesen Begî ya Tebrîzê de gora wî anîne Xoşebê û ew di vê tirbeyê de veşartine. Tirbeya ku deriyê wê hewşa medreseyê re vedibe, planekî çargoşeyek yekqatî û serê wê bi qubeyê ve pêçayî ye. Rûbera serê wê bi temamî herifi ye. Tirbe bi kevirên qutkirî ve çêkirine û paceyên wê vedibin eniyên başûr û rojaveyê. Her wiha di qeraxên wan de xemilandnên geometrîkî cih digirin.

## Çavkanî

Kategorî:Tirbe
Kategorî:Tirbeyên Kurdistanê
Kategorî:Wan
Tirbeyên Pîzanê yên li Elbakê

**Tirbeyên Pîzanê**, du tirbeyên dîrokî yên Wanê (Elbakê) ne.

Du tirbeyên nêzikî hev ve pêk hatine û quntara bakûrê Pîzanê ne. Wek tirbeya jorîn û tirbeya jêrîn tên binavkirin. Tirbe nîvê sedsala 17’an de hatine avakirin. Tirbe bi plana goşeya yekqadî ye û serê wan bi qûbeyan ve pêçayî ne. Her du tirbe bi kevirên qutkirî ve çêkirine û di hundirê wan de gor hene. Kêlikên goran kesan jî didin diyarkirin. Nemaze di tirbeyên jêrîn de gorên begên Pîzanê hene.

Kategorî:Wan
Kumbeta Zortûl

**Kumbeta Anonîm (Zortûl)** a Ercîşê, bermahiyeke dîrokî ya Wanê ye.

Di nava zeviyên nezikî gundê Zortûla Ercişê de cih digire. Ji ber nebûna nivîsteka wê ne diyar e ku ev kumbete kî çêkiriye û ji aliyê kê ve hatiye avakirin. Lê tê texmînkirin ku di serê sedsala 15’an de ji şexsîyetekî girîng a Qaraqoyiniyan re hatiye avakirin. Bi qaîdeyekî çargoşe ya kumbetê heye û di ser de jî qewdeyekî donzdehgoşeyî heye. Rûyê wê ji kulehek bi piramîdî ve hatiye pêçandin. Deriyekî dikeve aliyê bakûra gewdeya wê û hin pace jî vedibin aliyên din. Rûbarên ku mayîne di navberê de jî bi qewartiyên sêgoşeyî ve hatine tevgerandin. Nimûşên çûkan, şer û teyrê duser wek nimûşên xemlandi di kumbetê de cih digire û balê dikişîne li gel van xemlên nebatî û rêzek nivîsê ji bin kulehê heye.

Kategorî:Wan
Kumbeta Xatûn Paşayê Qadem a Erdîşê

**Kumbeta Xatûn Paşayê Qadem a Erdîşê**, avahiyeke dîrokî ya Wanê ye.

Kumbet qeraxa rêya Ercîşê ye. 1458’an di dema Cîhan Şahê ji Qaraqoyiniyan e de ji aliyê Rûstem Begê Emîrê Mezin re, ji bo Eliye Emîr Yar, Mistefa Şah, Sevik Şah, Elî Şah û diya wan Xatûn Paşaya Qadem hatiye çêkirin. Kumbet piramidi ye, du qatî û qewdeyek donzdehgoşeyî ye û bi kevirên qutkirî ve hatiye avakirin. Deriyekî wê bi awayê kemereke tûj çêkirine û ev deriyê ku eniya bakûr dinêre xistine nava çarçoveya Qewartiyên sêgoşe navbera rûyan re vedibin, pace jî vedibin aliyên din û hê jî li ser piyan in.

Kategorî:Wan
Kumbeta Silêman Beg a Xoşabê

**Kumbeta Silêman Beg a Xoşebê**, avahiyeke dîrokî ya Wanê ye.

Di Xoşebê rojhilatbakûra goristana Gevirxan de ye. Tê texmînkirin ku ev tirbe ji aliyê Silêman Begê, ku ev kele jî çêkiribû, nîvê sedsala 17’an de hatiye çêkirin. Ev avahî li ser erdekî xar hatiye avakirin û bi qaîdeyekî goşeyî ve ji aliyê wê yên bakûrê hatiye bilindkirin. Rûbera serê kulehê devre ye û temamiya wê û nêzikî nîvê qubeya di hundir de ji herifî ye. Deriyê eniya bakûr ji derve û ji hundir de xistine nava çarçoveyek geometrîkî de, ji her sê aliyan jî bi awayekî cuda pace hatine vekirin.

Kategorî:Wan
Kumbetên gundê Qubikê yê Bazîdaxayê

**Kumbetên gundê Qubikê yê Bazîdaxayê** avahiyeke dîrokî ya Wanê ye. Kumbet 5 km dûrî gundê Qubikê () yê Bazîdaxayê ne. 

Tê texmînkirin ku avahî ji ber ku bê nivîstek in di nîvê sedsala 17’an de hatine çêkirin. Li bakur û başûr du kumbeten yekqatî û nêzikî hev hatine çêkirin. Kumbeta bakur ji gewdeyeke heştgoşeyî, ya başûr jî ji gewdeyeke nehgoşeyî ye. Rûyên kumbetan yên ji derve bişkivîne.

Kategorî:Wan
Şorbeya kartolê

**Şorbeya kartolê** kêm be jî di pêjgeha kurd de tên kelandin. Kurd kartolê bêhtir di hêyavk, tiyanan de bikartînin. Li herêmên soranîaxêvan, Botan, Tolhildanê bêhtir tên zanîn û kelandin. Dîsa kurdên Cihû jî dixwin.

Standardeke vê şorbeyê nîne. Mirov dikare lê kêm-zêde bike.

## Berkeliya şorbeya kartolê ya Botanê
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[şîr]]*
* *1 [[hêk]]*
* *1,5 kg ard (arvan)*
* *1,5 KX (kevçiyê xwarinê) rûn*
* *9-11 SA ava goşt*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *3-4 kartol*
* *[[Xwê]] (solin)*
* Hinekê îsora sor (îsota pûlpelî, îsota tûj)
* *Li ser daxwazê hinekê biharbêhn (bi kêfa xwe)*

## Çêkirin
Hêkê bixaşînin dê zerika wê ji we re lazim be. Pîvazê li rêşkerê bidin, di rûnbirêşkê de biqijilînin. Ardê berdin navê, tevdin. Kartolan li rêşkerê bide, di nava ava goşt de bikelîne. Bi kefgîrê kartolan bigire bidarivîne, xwê pê werbike.

Zerika hêkê derîne, di nava şîr de biçelpîne û wê jî berde nava xwarinê. Îsot an biharatên ku hûn bixwazim pê werbikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Kilora şilavkî

thumb|Kilora şilavkî
**Kilora şilavkî**, **kilora şîravkî** navê kiloreke gelên îranî ye ku kurd, faris, romî (tirk), ermenî, asûrî tevahiya gelên herêmê dizanin û dixwin. Bêhtir li Mêrdîn û Behdînanê tê xwarin.

Xaşandina pelhevîrkê (şikeva) û cureyên xwarinên wiha di nava gelên îranî (faris, kurd, belûcî, gilakî ûêd) de bipêşketiye. Tirkan navê *Su böreği* lê kirine, ev ji wergera *şilavkî* ye. Bi bandora asîmîlasyonê lu bakurê Kurdistanê carcaran kurd navên xwarinan bi tirkî bilêvdikin.

## Berkeliya şilavkiya Botanê
* *2 [[hêk]]*
* *20-25 gr hevîrtirş*
* *100-110 gr rûn*
* *1kg ard (arvan)*
* *600 gr [[goştê kişandî]] ([[berx]] be baş e)*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[şîr]]*
* *150 gr [[bexdenûs]]a hûrkirî*
* *Li ser daxwazê [[xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Hevîrtirş berdin nava şîr, xwê pê werbikin, biçelpînin, hinekê avê lê zêde bikin û di nava wê de hevîr bistrên. Hevîrê xwe bi qasî 40-50 deqeyan bidin sekinandin.

Quşxaneyê bînin, rûn bikinê. Goştê kişandî, bexdenûsa hûrkirî berdin navê û biqijilînin. Ji hevîrê pelhevîrkên (şikeva) gelek tenik vebikin, li sêniyekê yan tiyanê rabixin. Pelhevîrkên xwe bi kêrê bikin 4 parçe, di nava ava dikele de bixaşînin.

Ji parçeyên pelhevîrkê wekî heftbirrî yan kilorên din, li ser sêniyê kilorê rabixin, qatên wê ji têkela goştê kişandî û bexdenûsê dabigirin.

Hêkê li rûyê qata ser bidin, bavêjin argûnê (firne, firûn).

Kategorî:Kilor
Kategorî:Pêjgeha asûrî
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha Behdînanê
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Meze

thumb|300px|Penîrê mihê, zeytûn û nan
**Meze** () (yewnanî:μεζές}}, pirrjimar: μεζέδες *mezedes*), bulgarî: **mese** (bixwîne meze), serbî/makedonî **meza** (Мезa), romî (tirkî) **meze**, erebî: **[[mezze]]** (مزة) ji xwarin-vexwarinên sivik ên beriya xwarinên giran tên xwarin re dibêjin. Meze herwiha bi vexwarinên alkolî re tê xwarin. Ji Yewnanistana kevn belav bûye û di gelek zimanan de jê re meze tê gotin. Meze ji bo bitehmkirinê ye jî.

## Hin ji mezeyên pêjgeha kurd
* Piyaz
* Babaxanûç
* Ecîn
* Hin cureyên sivik ên kufte û kutilkê
* Mast
* Penîr
* Zeytûn, bo mînak bi îsota sor û lîmonê
* Qisir
* Cacix
* Gindor û zebeş
* Seleteya bazirganan
* Gelek cureyên seleteyan
* Haydarî
* Muhamere


Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Meftuneya kerengê

**Meftuneya kerengê**, **dilikiya kerengê**, **qeliya kereng û goştê berxê** navê xwarineke bigoşt a pêjgeha kurd e. Meftune tê wateya *dildayîn*, *dilikî*, *dildarbûnê*. Li Botan, Xerzan û Serhedê kereng pirr in, bi biharê ve kereng tên berhevkirin û ji wan gelek xwarin tên çêkirin.

Standardeke vê xwarinê nîne, lê goşt û kereng divê hebîn, bêî wan nabe.

## Berkeliya meftuneya kerengê ya Serhedê
* *1 kg kereng*
* *250 gr goştê [[berx]]ê*
* *1/2 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]]ya fringiyê (salçeya bacanê sor)*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[simaq]]*
* *1/2 dd (dendik) [[sîr]]*
* *[[Xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Kerengan amade bikin (bişon, hurbikin). Goşt tîke bikin. Têxin quşxaneyê yan rûnbirêşkeke kûr, bikelînin. Kerengan jî paşê tevlî bikin, xwê pê werbikin.

Kereng û goşt peritîn, ava simaqê, sîra kutayî, merge û avê tevlî bikin. Bila ava wê ne pirr be, 1-2 tilî (bêçî) ji ser re be. Kereng nermijî bûn, ango keliyan, êdî xwarina we jî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Qelî

[thumb|Qelî ji çarşiya [Amedê]]
thumb|Cureyeke qeliyê

**Qelî** an jî **sêleqelî** xwarin û berkeliyeke (melzemeyê xwarinê) goşt e. Ji lêkera *qelandinê* tê. Ji bêjeya qeliyê, bêhtir qeliya goştê sor (pez-dewar) tê fêhmkirin, lewra li Kurdistanê gelek navdar e. Bo zivistanê qeliyê amade dikin, vedişêrin, dema pêwîstî bû, germ dikin dixwin an di xwarinekê de bikartînin. Teknîkeke gelek kevn a dirêjxwedîkirina goşt e.

Romî (tirkî) *kavurma* dibêjin lê ev ne bi tirkî ye, ji bêjeya *korma* ya farisî ye, tirkan hinekê tirkîze kirine. Li Hindistan, Pakistan, Efxanistan, Kurdistan, Îran, Tacikistan, Tirkiye, Ermenistan, Bulgaristan, Azerbaycanê tê zanîn û xwarin.

Ji qelandina goştê masiyan re jî qelî dibêjin (bo mînak qelandina deqsorê re herwiha *qelî* dibêjin) lê ew nayên veşartin masiyan bo zivistanê hişk dikin.

## Amadekirina qeliyê
Goşt hûr an mezin hûrbikin, gorî pêdiviyê bikin verok, kilince, quşxane, beroş, sîtil an dîzekê. Heya hestiyan berdan dirêj bikelînin.

Hestiyan derînin, goştê bêhestî xwê bikin û di nava rûn de biqelînin. Edî ji xwarinê re amade ye. Pirranî hema naxwin, bo zivistanê vedişêrin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Îranê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Lîm

**Lîm** an jî girava Lîmê, yek ji çar giravên gola Wanê ye. Li giravê xirbeyên Dêra Lîmê ne.

Kategorî:Giravên gola Wanê
Kategorî:Giravên Tirkiyeyê