open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Operasyonên psîkolojîk

**Operasyonên psîkolojîk**, **operasyonên derûnî**, ji bo armanceke civakî yan polîtîk, bi giştî bikaranîna derûnnasiyê ye.

Mixabin zanistî ne tenê bi erênî, herwiha neyînî jî tê bikaranîn. Derûnnasî jî, pirranî ji aliyê dewletan ve, ji bo berjewendiyên sazûmaniyên wan tên bikaranîn. Operasyonên psîkolojîk, parçeyek ji şerê psîkolojîk in.

Ji bo berjewendiyên hundurîn an derveyî, operasyonên psîkolojîk tên lidarxistin. Dewlet statîstîkên xwe vedişêrin, agahiyên nerast belav dikin. Aliyên xwe yên xurt qels, ên qels jî xurt nîşan didin.

Ji bo welatekê dijmin wekî gef, provokasyon, navtêderî hwd, bo welatên hevalbend jî wekî çalakiyên sîmpatiya gelan bilindtir dikin hwd tên kirin. Bo mînak dewlet bixwaze li herêmekê xwe bicih bike, berê di qada navneteweyî de operasyona psîkolojîk lidardixe. Sedemê ketine xwe bi xelkê dide pejirandin.

## Alavên operasyonên psîkolojîk
Dewleta an hêza ku li dijî komekê xelkê operasyona psîkolojîk lidarbixe, li gorî giringî û meziniya armancê û tecrubeyên xwe rêbaz û alavên bikaranînê dibijêre.

Pirranî medya, ol, çapemenî, sîmbolên pîroz ên komê, kesên sexte û provokator, saziyên aboriyê û hêzên çekdar tên bikaranîn. Heger welatek bixwaze welatê cîran dagir bike, bo mînak hêzên xwe yên sîxuriyê yên biçek dişîne welatê cîran. Ew kom kincên eskerên dijmin li xwe dikin, xwe nîşanî gelekan didin û tên gule berdidin baregehekê welatê xwe.

Medya û çapemenî viya bi heyecanek mezin belav dikin. Gel tê provokekirin. Rayagiştî ya hundir û derve tê xapandin. Ziyan tê mezinkirin. Dewlet biryarê dide ku "bo parastina tîxûbên xwe yên rewa" eskerên xwe dişîne welatê cîran. Operasyon biserketiye.

Li Tirkiye û welatên ereb bi giranî medya-çapemenî û nirxên pîroz ên neteweyî tên bikaranîn. Li Îranê operasyonên psîkolojîk di sazûmaniya şerê psîkolojîk de tê kirin û gelek pêşketî ye.

Gorî berjewendiyên xwe DYA, Ewropa û welatên din jî him operasyonên psîkolojîk, him jîşerê psîkolojîk dimeşînin.

## Cureyên wê
* Operasyonên kurtedemî û armancbiçûk
* Operasyonên dirêjdemî û armancmezin
* Operasyonên ku armanca wan têkbirina dijmin in
* Operasyonên ku armanca wan qezenckirina dijmin in (xapandin).
* Operasyonên sîmetrîk
* Operasyonên asîmetrîk
* Operasyonên beralîkirin û perwerdekirina gel
* Operasyonên sîbernetîk (bi heman rêbazên psîkolojîk)

## Hin mînak
* Ketine DYA û alîgirên wê bo hilweşîna Saddam Huseyîn. Amerîkayê berê dinya amade kir ku Îraq çekên nûklear hildiberîne. Paşê hat pêderxistin ku Îraq ne xwedî çekên nûklear e.
* Pêşkêşkirin û tewanbarkirina Tirkiyeyê ya mixalifên xwe. Tirkiye kê dijî dewleta wan rexne yan daxwazekê bike wan bi *"berdestê împeryalîstan, gerû û mîhraqên derveyî (diş mihraklar)"* mor dike. Gelê xwe bi viya dide bawerkirin.

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Şer
Kategorî:Şerê psîkolojîk
Aşgabad

**Aşgabad** (bi tirkmenî: *Aşgabat*) navê paytext û bajarê herî mezin ê Tirkmenistanê ye.

Di navbera beyabana Karakum û çiyayê Kopetê de hatiye avakirin. Di sala 1818an de li cihê bajarê niha gundek tê avakirin lewma dîroka avakirin ev sal tê qebûlkirin. Lê herêma ev bajar lê xwedî dîrokeke kevn e. Di dema împeratoriya Partan de bajarek li vir hatiye avakirin. Lewma dibêjin ku navê Aşgabatê ji navê qiralê Partî Arşak I tê. Herwiha tê gotin ku nav ji Farisî, *Eşq + abad* (bajarê evînê) pêk tê.

Di sala 1919an de cara yekem perestegeheke ola Bahaî li vî bajarî tê avakirin. Lê ev perestgeh piştî demekê kirine galerî û di sala 1963'an de hatiye xerakirin. Di sala 1919'an de dema Bolşevîk vî bajarî bi dest dixin navê bajar mîna *Poltoratsk* tê binavkirin û heta 1927'an ev nav tê bikaranîn.

## Nifûs

## Wêne
thumb|mini|800px|Dîmenek ji Aşgabadê

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê b.z.
Kategorî:Avabûnên 1881ê li Asyayê
Kategorî:Dabeşkirina Tirkmenistanê
Kategorî:Paytextên Asyayê
Kategorî:Tirkmenistan
Golên Mezin

**Golên Mezin** (bi inglîzî *Great Lakes*) navê komeke golan e ku dikeve tixûbên DYA û Kanadayê. Ji pênc golan pêk tê.

## Navên wan
* Gola Superior
* Gola Michigan
* Gola Huron
* Gola Erie
* Gola Ontario

## Nexşe

Wêne:Great Lakes Lake Superior.png|Gola Superior
Wêne:Great Lakes Lake Michigan.png|Gola Michigan
Wêne:Great Lakes Lake Huron.png|Gola Huron
Wêne:Great Lakes Lake Erie.png|Gola Erie
Wêne:Great Lakes Lake Ontario.png|Gola Ontario
Robert C. Bak

**Róbert Bak**, herwiha: Robert C. Bak (jdb.  li Budapeşt ; m.  li New York City) psîkoanalîstekî navdar ê mecar-amerîkî bû.

## Jiyan
Róbert Bak sêyemîn lawê malbateke xweşhalî ya cihû bû. Heya sala 1993 li Zanîngeha Loránd-Eötvös perwerdeya bijîşkî û ji Imre Hermann (1899–1984) jî ya psîkoanalîzê digire.

Piştî perwerdeyê li saziya dewletê ya bi navê Lipótmező (Országos Pszichiátriai és Neurológiai Intézet) û li klînîka psîkiyatrî û tûrenasiyê ya Zanîngeha Bûdapeştê dixebite.

Li ser şokterapiya bi însûlînê lêkolînan dike û bi tevî Ladislas J. Meduna li Bûdapeştê terapiya Kardîazol-Krampê bipêş dixe.

Di dema Nazîyan de ji ber cîhûbûna xwe tê girtin, wî dişînin karkirina mecbûrî lê sala 1941 bi awayekê xwe dide berdan û direve DYAyê (7ê hezîrana sala 1941).

Li New Yorkê wekî psîkiyatrîst û psîkoanalîst kar dike. Di demekê kurt de navdar dibe, bala derûnnasên din dikişîne. Ji sala 1957 heya 1959 serokatiya civaka psîkoanalîstên New Yorkê (New York Psychoanalytical Society). Wekî profesorê mêvan li Albert Einstein College of Medicine dersdariyê dike.

Hevalên wî Phyllis Greenacre, Edith Jacobson û Margaret Mahler bûn, herwiha Heinz Hartmann jî. Sala 1969 diçe serdana mamosteya xwe Imre Hermann, bo 80. rojbûyîna wê. Xebatên wî li gelek zimanan hatine wergerandin.

## Nivîs
* *Zur Frage des Wirkungsmechanismus der Cardiazolschock-Behandlung - Li ser pirsa mekanîzmaya kardîazolşok teraoiyê*. Nervenarzt - Tûrenas 12 (1939), S. 444–449.
* T. Lehoczky, M. Eszenyi, B. Horányi-Hechst, Robert Bak: *Katamnestische Untersuchungen über die Insulin-Schock und Konvulsionstherapie der Schizophrenie - Pişkînên katamnestîk ên li ser însûlinşok û konvûlsiyonterapiya şîzofreniyê*. Zschr. Neurol. Psychiatr. 166 (1939), S. 24–80.
* *Temperamentur-Orientierung und Überfliessen der Ichgrenzen in der Schizophrenie*. Schweizer Archiv für Neurologie, Neurochirurgie und Psychiatrie, 46 (1941) S. 158–177.
* *Fetishism*. Journal of the American Psychoanalytical Association, 1-2 (1953) S. 285–297.
* *Aggression and perversion*. In: Sándor Lorand (Hrsg.), *Perversions: psychodynamics and therapy*. Random House, New York 1956, S. 231–240.
* *The phallic woman: The ubiquitous fantasy*, Psychoanalytic Study of the Child, 23 (1968), S. 16–36.
* *Being in love and object loss*. International Journal of Psycho-Analysis, 54 (1973) S. 1–8.

## Çavkanî ( bi almanî)
* Paul Harmat: *Freud, Ferenczi und die ungarische Psychoanalyse* Edition Diskord, Tübingen 1988, ISBN 3-89295-530-1. Übersetzung von: Harmat Pál: *Freud, Ferenczi és a magyarországi pszichoanalísis.* Európai Protestáns Magyar Szabadegyetem, Bern 1986, ISBN 3-85421-017-5.
* Uwe Henrik Peters: *Psychiatrie im Exil : die Emigration der dynamischen Psychiatrie aus Deutschland 1933–1939*, Kupka, Düsseldorf 1992, ISBN 3-926567-04-X.

## Girêdanên derve
* ''Bak, Robert C.''   a li WorldCat
* ''Bak, Robert C. (1908–1974)''  a li *International Dictionary of Psychoanalysis* (îngîlîzî)

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Bijîşk
Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Kesên ji Budapeştê
Kategorî:Mecar
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1974
Kategorî:Psîkoanalîst
Qeranix

**Qeranix** (), gundekî li ser navçeya Qulpa Îdirê ye. Gelê gund hemû kurdên ji eşîra celaliyanin.

Gundî hemû debara xwe çandinî û xwedikirina dewaran va dikin. Gund navbera du robarên paqij û zelal da ye. Di van robaran da masiyên belek (xwezayî) hene û pir navdar in. Li fêza gund çiyayen (ko) rezedor hene ev çiya siya xwe pir zu û lez dide ser gund. Ji bo ve yekê nave gund danine *Qeranlix* (Karanlık). Qeranlix di zimanê tirkî de tê wateya şev an ji tarî. Lê gelê gund navê gundê xwe wekî Qeranix telafuz dikin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Qulp, Îdir
Heyber

**Heyber**, **wanek**, **serve**, **obje(kt)**, **berker**, berkirde, cemid, **pêger**, bireser nav, têgîn û konsepteke bingehîn e. Di zimanê axavtinê û kolanî de pirranî bo wê bêjeya *"tişt"* tê bikaranîn.

Di zimanê kurdî de gelek pêyvên wateya tiştê didin hene. Her yek ji wan di kurdiya kevn de bo cure, fonksiyon an astekê hatine bikaranîn. Bo heyberên candar, ên bêcan, bo fîlozofiyê, bo zanistiyên hejmarî ûêd cuda hatine bikaranîn. Mixabin ji ber ku dûr û dirêj e bi zimanê kurdî perwerde nehatiye kirin, qedexe bûye, niha her yek ji wan wekî peyveke nû hatine dîtin û tevlîhevî heye.

Bêjeya tişt ji bo hemiyan e, axavtinê hêsantir dike. Kîjan tişt ji bo kîjanê ye zimannasên kurd dizanin.

## Cureyên "tişt"ê (nêrînek e, rastiyê zimannas dizanin)
* Heyber, ji bo tiştên candar û bêcan lê berbiçav (girgîn, konkret). Lewra candar û bêcan bi giştî hene, konkret in, heyî ne. Bo zanistiya fîzîk, kîmya, biyolojî ûêd.
* Wanek, ji bo tiştên candar (rewan=ruh jî ji heman kokê ye û candar e)
* Pêger, têgîneke gerok e, ne mîsoger e, hêj nebûye konkret, bo fîlozofî, mentiq û matematîkê.
* Serve û berker, tişta ji ser û berê ye, suxmetî (yêdek) ye. Razber e (abstrakt). Bo fîlozofî, kompûtergerî, sîbernetîk ûêd e.

Kategorî:Angaşta zanînê
Kategorî:Konseptên metafizîkê
Kategorî:Objeyên fizîkî
Kategorî:Ontolojî
Kategorî:Razberî
Vîna azad

**Vîna azad**, têgînek e ku pirranî di dad û zanistiyên gotinî de tê bikaranîn.

Vîna ku hêza hilbijartina armancan dide ye. Mirov bo bigihê armancên xwe, dikare daxwaz, hest û rêbazên xwe kontrol bike, wan gorî pêdiviyan biguherîne, saz bike, ji nû ve bikarbîne. Mirovên ku ne xwedî vîna azad in, nikarin viya bikin. Ew alûde (pêgir) ne, bindestê vînên din e.

## Bikaranîna têgînê di warên cuda de
* Felsefeyê de, pozîsyonên bimerc (rahênan, demîngirtî) û bêmerc (bêrahênan, bêdemîngirtî)
* Mafê mirovan, vîna azad a bimerc û ya bêmerc.
* Civaknasî, vîna di bin siya determînîzmê de ye û ya nîne. Vîna di bin faktorên din ên civakî de ye û ya nîne.
* Di zanistiya fîzîkê de, hin element û heyber xwedî serbixwebûneke îradî ne, enerjiya wan a livînê ji wan e û hin jî berevajî ne.
* Di warê genetîkê, lêkolînên li ser mêjî, bijîşkiyê de tê bikaranîn.
* Di olzaniyê de (teolojî) vîna azad rêmaneke bingehîn e.
* Derûnnasî. Mirov çendî xwedî vîna azad be, astengiyên derûnî jî ewçend kêm û bêziyan dibin.
* Dad. Tenê mirovên xwedî vîna azad in, pêgirê tiştekê nînin dikarin bi cezayê herî mezin ê zagona têkildar divê, bên cezakirin.
* Sinc, rewanzanî, matematîk, wêje, sîbernetîk jî têgîna vîna azad bikartînin.

Kategorî:Civaknasî
Kategorî:Dad
Kategorî:Dîn
Kategorî:Mafê mirovan
Estetîk

thumb|Mergeneke rojê ji Konark (Orissa)
**Estetîk**, **ciwankarî**, **bedewkarî**, **gewzîn** yek ji şaxên felsefeyê ye, li ser angaşta bayax û hêjatiyê radiweste. Di jiyanê de di gelek waran de tê bikaranîn. Wekî bêjeyek, ji bo heyberên giranbiha tê gotin.

Mirov dikare tiştên berbiçav jî yên razber jî binirxîne. Herwiha mirov dikare hest û hişmendiyê jî qedibilind bike. Fîlozofiya hunerê estetîkê hinek jî wekî armancê dibîne. Estetîkhez, di hest, hiş, kiryar, çalakî, huner, kar ûed de li qedirbilindiyê digere.

Estetîk ne teqez û ferzîne ye, guherbar e. Tiştekê îro dikare biestetîk be lê sibeyê nebe. Wekî tevahiyan nirx û darazdanan, estetîk jî ne ferzîne ye.

## Wekî dîsîplînek estetîk
Cara pêşîn sala 1735ê Alexander Gottlieb Baumgarten ê alman wekî dîsîplîneke fîlozofiyê nirxandiye, bingeha wê avêtiye. Ew ji bandora ol, îdealîzm, romantîzm û îdeolojiyan azade li ser babetê rawestiyaye.

Ji berê de mirovan xwestine jiyan û nêrîna wan ciwantir, biestetîktir bin. Greka antîk, îraniyan (kurd, faris ûed), çînî, fransî, îslam, xiristiyanî, misirî û gelekan estetîka jiyanê pêş de birine.

## Çavkanî


Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê
Jînenîgarî

[hochkant|thumb|[Adi Holzer: Serpêhatî (Lebenslauf) (1997). Adi Holzer jiyanê dişibîne bendê canbazan]]

**Jînenîgarî**, **biyografî** (gr. βιογραφία, ji βίος *bíos* „jiyan“ û grafîk), ji bi rêkûpêk nîgarkirina jiyana (jîna) kesan re tê gotin.

Biyografî dikare bi nivîskî yan gotinî be. Cureyek wê jî xwejînenîgarî (otobiyografî) ye. Otobiyografiyê mirov bi xwe, li ser xwe çêdike. Yan jî qet nebe pirraniyê bi xwe dike.

Zû de ye jînenîgarî tên amadekirin. Di dema Greka antîk de biyografî dihatin nivîsandin.

Di biyografiyê de sîstematî, birêkûpêkî girîng e. Mirov nikare bêî sîstematîkên jînenîgariyekê binivîsîne. Di jînenîgariyê de bûyer û demên girîng tên tomarkirin. Mirov nikare tiştên ne girîng in û bêwate ne binivîsîne. Biyografiyeke baş ji ristinên rastegînî pêk tên. Tomarkirinên farazî û razber, nirxê jînenîgariyekê kêm dikin. Helbet ev prînsîp ne ji bo berhemên wêjeyî ye.

Di jînenîgariyan de bo mînak behsa jidayîkbûn, perwerde, pîşe, marîbûn (zewac), mirin, berhem, tecrûbeyên jiyanê, bûyerên girîng ûêd tên tomarkirin.

Prînsibeke din jî ew e ku biyografiyek divê tevahiya jiyana kesê rabixe ber çavan. Mirov nikare bo mînak tenê behsa zaroktî yan çend salên perwerdeya yekê bike.

Biyografî divê bi xwe neyê nivîsandin. Heger bê nivîsandin dibe xwejînenîgarî. Qîmeta jînenîgariyê ji ya xwejînenîgariyê bilindtir e.

Li Kurdistanê dengbêj bi hostayî jînenîgariyen vedibêjin. Ew viya bi gotin û stranê dikin. Di biyografiyên dengbêjan de sîstematîkek taybet heye. Bo mînak ne dem û katjimêrê, bûyerên girîng birêkûpêk dirêsin.

## Cureyên sereke yên jînenîgariyê
* Xwejînenîgarî
* Jînenîgariyên zanistî
* Romanên jînenîgariyê
* Nekrolojî (kurtejînenîgarî li ser kesên mirine)
* Jînenîgariyên reklamî (ji bo serîlêdanên karan)

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Janr

Kategorî:Wêjeya der-honakî
Rawîn Stêrk

**Rawîn Stêrk** nivîskar, rojnamevan û şanogêrekî kurd e ku di sala 1981ê de li Semsûrê ji dayik bû.
Dibistana seretayî li vir, lîse li Meletiyê xwend. Pişt re li Zanîngeha Süleyman Demirel, di bêşa şano de bi cî bû. Nêzî 5 sala di gelek saziyan de rojnamegerî jî kir. Di gelek lîstikên şano û kurtefîlman de cî girt. Di sala 2010an de li Stembolê komeke şanoyê a bi navê Teatra Demsal ava kir û lîstika Turgay Nar a bi navê Sergo, bi kurdî anî ser dikê. Di rojnameyên wek, Özgür Gündem, Özgür Politika, Azadiya Welat, Radikal, Cumhuriyet de û di kovarên wek, W, Esmer, Amîgra, Qijika reş û gelek malperên internetê de nivîsên wî hatin weşandin.

Stêrk di sala 2011an de kurtefîlmeke bi navê *İki artı iki eşittir iki* (bi kurdî:?) kişand û pê beşdarî mihrîcanan bû. Stêrk dîsa di heman salê de bi helbesta xwe ya bi navê "Neçûn hatî me" di Pêşbirka Xelatên Wêjeyê yên Huseyîn Çelebî de di beşa kurdî de bû yekem.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kategorî:Şanogerên kurd
William I

**Williamê desthilatdar**, **Williamê destser**, fransî **Guillaume le Conquérant**, îngilîzî: **William the Conqueror**, beriya dagirkirina, desthilatdariya Înglistanê **Williamê bîj** dihate binavkirin; jdb. 1027/28 li Falaise, Normandiya, Fransa; m.  li mergena Saint-Gervais a li Rouen, Fransa) ji sala 1035ê ve wekî William II Dûkê Normandiyayê û ji sala 1066ê ve jî wekî William I keyê Înglistanê bû.

Kurê Robert û Herlevayê ye. Seranser Înglistanê dagir kiriye, serhildanên navxweyî têk biriye. Pirtûka ji wî maye  (Doomsday Book) bandora xwe li ser himên bingehîn ên dadweriya Ewropayê kiriye.thumb|Katedrala Rouen

Kategorî:Jidayikbûn 1027
Kategorî:Keyên Înglistanê
Kategorî:Mirin 1087
Împeratorên Romayê yên Pîroz

**Împeratorên pîroz ên Romayê** an jî **împeratorên pîroz ên romî û alman** *(bi latînî: Romanorum Imperator),* ji împeratorên romî û alman ên ji aliyê olî ve bi payeya pîroziyê hatine binavkirin re tê gotin. Li ser navan mîsogerî nîne lewra demekê dirêj hin keyên alman ku ji aliyê dêrê ve wekî pîroz hatibîn binavkirin, payeyên wan nehatine pejirandin.

## [[Xanedana Karolenjan]]

## [[Xanedana Konradînan]]

## [[Xanedana Ottoyan]]

## [[Xanedana Saliyan]] an xanedana Frankoniyan

## [[Xanedana Supplinburgeriyan]], xanedana Kela Süpplingenburgê

## [[Xanedana Stauferiyan]], xanedana Hohenstaufenê

## [[Xanedana Welfan]]

## [[Xanedana Stauferiyan]]

## [[Interregnum (romî)|Navbera mezin a bê keyî]]

## [[Xanedana Habsburgiyan]] û [[Mala Nassau|Nassauyî]]

## [[Mala Luxemburg|Xanedana Luxemburgiyan]] û [[Xanedana Wittelsbachiyan]]

## [[Xanedana Habsburgiyan]], Xanedana Habsburgê

## [[Xanedana Wittelsbachiyan]]

## [[Xanedana Habsburg-Lothringen|Xanedana Habsbourg-Lorraineyê]]

## Çavkanî

* Bernd Schneidmüller/Stefan Weinfurter (Weşan.): *Die deutschen Herrscher des Mittelalters. Historische Porträts von Heinrich I. bis Maximilian I.*, Verlag C.H. Beck, München 2003. (almanî)

Kategorî:Hikûmdarên alman
Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz
Kategorî:Key
Kategorî:Lîste
Xurek

thumb|Pez diçêrin, bo xwarina mirovan
thumb|Xwarina psîkan (kitikan)

**Xurek**, **xurdemenî**, **zad** ji bo jiyana candaran pêwîst e. Mirov bo bijîn, pêwîstî bi av, xwarinê heye. Di xwezayê de bi hezaran tiştên mirov bixwin hene. Pirraniya xwarina mirovan ji têkela av, rûn, karbonhîdrat û proteînê ne.

## Hin binavkirinên xurekê
* Qût: Bo xurdemeniya mirîşk, elok ûed
* Gobit: Bo nirxê aborî yê xurdemeniyê tê bikaranîn. Hin devokan de bo tevahiya xurdemeniyê.
* Bakût
* Xurîş
* Xurik

Hin cureyên xwarinê bo tenduristiya mirovan bikêr û baş in, hin jî ne. Xwarin bo pedîviyê jî, bo kêfê jî ye. Gelek mirov dixwin ku pêwîstiya wan pê nîne jî.

Bi peresana mirovî ve, xurdemenî jî pêş ketiye. Berê mirovan nêçîrvanî, berhevkariya fêkî-sebzeyan dikirin. Niha bi makîneyên nûjen çandinî, masîgerî, konservekirin tên kirin, xurdemenî bûye nirxekê bazarê, tê kirrîn-firotin.

Xwarin bazareke mezin e. Xwarin êdî ne tenê xwarin e. Afirandêrî, têkelî tevlîbûye.
Okyanûsya

**Okyanûsya** () binavkirineke giravên pasîfîkê wekî parzemîneke taybet tê pêşandan. Bi vê binavkirinê Okyanûsya dibe parzemîna herî biçûk a erdê û ji aliyê gelheyê ve jî ya duyemîn. Li Okyanûsyayê 7.500î zêdetir girav hene û rûerda wê digihê 1,3 milyon km² ye. Bi tevî aliyên xwe yê deryayî rûerd dibe 70 milyon km². Li 2.100 giravên deryayî cihwarbûn heye û 14,9 milyon mirov lê dijîn.

## Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê

## Herêmên ne serbixwe

## Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes)

* : Giravên deryayî yên Koralan
* : Girava Baker, Girava Howland, Girava Jarvis, Girava Midway, Wake, Johnston-Atoll, Kingmanriff, Palmyra

## Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne
* : Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* : Clipperton (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* : Papua (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* : Papua Barat (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* : Hawaii (DYA)

## Girêdanên derve

Kategorî:Okyanûsa Başûr
Kategorî:Okyanûsa Hindî
Kategorî:Okyanûsa Mezin

Kategorî:Superparzemîn
Deranderî

[thumb|upright=1.5|Rotaya [James Cook a vebînê ya li deryayên başûrê]]

**Deranderî**, **vebînerî**, **şikaftmendî**, **keşf** ji tişt, heyî yan têkiliyek rohnîkirin, derxistina hole, bi mirovan dane zanîn re tê gotin. Ji kesên deranderî pêk anîne re derander, vebîner, şikaftmend an kaşîf tê gotin.

Ji bo kîmya, fîzîk û zanistiyên din ên hejmarî, pirranî vebînerî tê bikaranîn û ji bo erdnîgarî, bastannasî ûêd jî deranderî.

Ji bo wêje, civaknasî, derûnnasî û zanistiyên din ên bi rastegîniyên razber re mijûl in carcaran vebînerî, keşf û carnan jî deranderî hatiye bikaranîn.

Zimannasên kurd, mixabin bi me nedane aşkerakirin ka kîjan ji bo kîjanê divê bê bikaranîn, nakokî hene. Di axavtinê de ji peyvê cihekê keşfkirin, vedîtin tê fêhmkirin.

## Listeya vebîner/deranderên navdar
### Vebîner

### Deranderiyên zanistî

### Expeditionsreisende

## Çavkanî


Kategorî:Dîroka cîhanê
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Lêkolîn
Kategorî:Serdemên dîrokê
Dahênerî

**Dahênerî** tê wateya hilberîna tişt, fonksiyon an têkiliyek nû. Behremeniyeke mirovî ye. Kesên dahênerî pêk anîne re *dahêner* tê gotin.

Dahêner heyber, têkilî yan fonksiyonekê nû ku berê nayê zanîn dertîne hole, bi mirovan dide zanîn. Di dahêneriyan de zanîn û teknîkên heyî tên bikaranîn. Dahêner, pêgirê dahênerên din e.

Dahênerî ji pêdiviyan e. Lê carnan bêî ku pêdiviya mirovahiyê pê hebe jî hin îcad tên kirin. Carnan xwerû bi pîşadî jî dahênerî dibin. Dahêner bi serê xwe ya bi komekê re dixebitin.

Carnan bi tesadûfî dahênerî di demên cuda de yan di heman demê de ji aliyê gelekan ve dibin ku xebera wan ji hevûdu nîne.

## Dahêneriyên herî kevn
* Bivirê destan, bivirê kevirî
* Şûr
* Das
* Tîr
* Kevan
* Rim
* Agir û pijandin

Kategorî:Afirînerî
Kategorî:Çalakiyên mirovan
Kategorî:Dahêner

Kategorî:Patent (dad)
Kategorî:Teknîk
Pêçange

thumb|Pêçange
**Pêçange**, **kilora bêçiyê** yek ji cureyên kilorê ye. Li Kurdistanê û tevahiya herêmên gelên îranî bi heman navê tê naskirin. Bi forma *paçanga boregi* derbasê romî (tirkî) jî bûye. Ji bêjeya *pêçî ([[bêçî]])* û *pêçandinê* ye, lewra şikevayê dipêçin dişibînin pêçiyê. Li tevahiya herêmên Kurdistanê pêçange hezkirî ye.

Ji şikevayê ye, ji yek pelek tê amadekirin. Ji bo dagirtinê penîr rûn, fireng, bexdenûs, îsot û cureyên goştên hêrayî tên bikaranîn. Bo çêjdanê cureyên biharatê (biharbêhn) jî dikarin bên zêdekirin.

Berkelîna (kelûmêl, melzeme) xwarinê hûrtenikî tê tîkekirin (cengekirin) û wê dixin nava pelhevîrkê. Pelhevîr bi dirûvê sîgarayê yan bêçiyê (tilî) tê pêçandin. Di nava rûn de tê biraştin û daberandin.

## Cureyên pêçangeyê
* Pêçange
* Kilora sêpelî, pêçangeya sêbirrî, kilora tilîkî ya sêqatî (bi tesîra tirkî boreg sîgara yan sîgara boregî jî dibêjin).

Kategorî:Kilor
Kategorî:Kutilk
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Xwarin
Fesalî (kilor)

thumb|rast|Fesaliya Bosniyayê
**Fesalî** yan di hin devokan de *feselî* navê cureyekê kilorê ye. Dişibe *cinnamon roll* a îngilîzî. Li Kurdistanê pirranî li Erdêxan, Qers, Meledî û Ezirganê tê çêkirin.

Li Balkanê jê re *sîrnîka* yan *zelyanîka* dibêjin. *Rolanî bûrek* jî.

Li Ewropayê şekir jî dixin navê lê kurd tenê ji bo zarokan wisa dikin, ew jî dimisê bikartînin, ne şekir. Awayê kurdan hinekê serbestî ye. Carnan ne tenê yek pelekê pelhevîrê lê du-sêyan bikartînin. Bo berkelînê penîr, toraq, bexdenûs, biharat, îsot û êd amade dikin.

Şikevayê piştî dagirtinê pêçokî (spîralî) dipêçin û davêjin argûnê. Ji bi kilor hişk nebe, tîna wê tê kêmkirin û derî jî şidandin, daku hinekê di nava hilmê de nerm bimîne.

## Çavkanî

Kategorî:Kilor
Kategorî:Pêjgeha çekî
Kategorî:Pêjgeha fransî
Kategorî:Pêjgeha îslendî
Kategorî:Pêjgeha Dêrsimê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarin
Kate

thumb|280x350px|Kate
**Kate** (carnan kade) navê komekê nan ên pişrok, givrik e. Ango nanên hinekê nerm. Ji hevîrê çorsane, şorî, xav, tirş an bêhaveyn (eyvan) tê çêkirin. Bo çêjdanê dimis (mot), kuncî, hêk, gûz, penîr, bexdenûs, biharat, siyale, fireng, goşt ûed gelek berkelî (melzeme) tên bikaranîn.

## Kateyên kurdî
* Kateya lazûtê (garis)
* Kateya Ûris
* Parxaça mirtoxeyê
* Kateya zivistanê
* Zirfet
* Kateya bisêv
* Kateya arxavkê
* Kateya cejnê
* Kateya tûyê
* Kateya siyaleyê, kateya spenaxê, kateya pelpînê
* Kateya xurmeyê
* Kateya bexdenûsê
* Kateya dimsê, katemot
* Katik, kateya bi gûzê
* Kateya penîrî
* Pakismat, paqismat


Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên ji hevîrê
Nanê loş

[thumb|Nanê loş li bazareke [Êrîvan|Rewanê]]

**Nanê loş**, cureyek nanê tenik ji koma patîlan e. Li gelek herêmên Kurdistanê nan li tendûran tên pijandin û nanê loş jî pirr tên hezkirin. Pelhevîrka wê stûr e. Ji bo baş bizeliqe orteya wê qul (kun) dikin û çend dilop avê pê werdikin. Li tendûra sor bûyî tê dayîn û zû dipije. Di teşt û kodan de serporkirî tê hildan, daku hilma wê nehêle zû hişk bibin.

## Herwiha binêrin
* Nanê sêlê
* Nanê patîle, pîde
* Pîza
* Nanê tîr
* Nanê kilorî, nanê bikuncî, kateya bikuncî
* Nanê hewramî, nanê tenik ê dirêj (bi qasî 70 cm)

Kategorî:Nan
Kategorî:Patîle û pîza
Kategorî:Pêjgeha cihû
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Xwarin
Patîle

[thumb|Patîle ([Dêrsim)]]
**Patîle**, **patîle û pîza** navê komekê nanan e, dikeve bin sernavê *patîle û pîzayê*. Bi bandora romî (tirkî) kurd carnan *pîde* jî dibêjin. Patîle navê nanê pîdeyê bi xwe ye lê herwiha navê komekê nanan e. Lehmecûn, pîza ûêd hemî dikevin bin kategoriya patîle û pîzayê.

## Wateya nav
Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin lê bi texmînî patîle, pîde, pîza hersê jî ji kokekê tên. Bi grekî Pita πίτα < îtalî pitta < latînî picta, ji yewnaniya kevn pēktos πηκτός ‚tund, sext, patbûyî, şidyayî‘, li Îranê *Nanî Barbarî* ye.

## Pîzaya kurd

Nanên tenik ên ji pelhevîrên stûr tên çêkirin û wekî pîza û lehmecûnê ser wan tên lêzêdekirin bi giştî ji patîle ne. Di pêjgeha kurd de cihekê xwe yê girîng heye. Ji Yewnanistan heya Hindistanê patîle tê hezkirin.

Patîle li Ewropa û cîhanê bi destê îtalyaniyan belav bû. Li seranser cîhanê patîla îtalî, pîza navdar bûye. Patîla kurd jî wekî ya ereb û romiyan (tirkan) e. Li Serhed û hin deveran penîrê ristekirî ser werdikin û biharatê lêzêdedikin. Carnan bo zarokan sebzeyan jî tevlî dikin. Lê, giraniya patîleya kurd li ser îsota hûrî û goştê hêrayî ye.

Kategorî:Nan
Kategorî:Patîle û pîza
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Dêrsimê
Kategorî:Xwarin
Xingal

thumb|200px|Xingala pale, zarok û şivanan
thumb|200px|Xingala rûsan

**Xingal** navê xwarineke ji pelhevîrê (şikevayê) tê çêkirin e. Navê xwe ji lêkera kurdî *xingalkirin*, *xingalîbûnê* digire.

Xwarineke xwerû kurdî ye lê di qada navneteweyî de wekî kilora kurdî, lehmecûna erebî, peqleweya grekî, gîros (döner) a yewnanî ûêd li ser navê pêjgeha tirk tê hejmartin. Lewra zû de dewleteke kurdan nîne, xwarin, çand, zargotina kurdî wekî dewlemendiya tirkî tê hesibandin.

Ermenî jî dibêjin xingal. Gurcî dibêjin ხინკალი. Li hin deverên Kurdistanê navên wekî xinkal, xînkal an jî xingel tê bikaranîn.

## Amadekirin
Şikeva sê-çar goşeyî tê birrîn, nava wê gorî daxwazê ji goştê hêrayî, nîsk, siyale ûêd tê tijekirin. Bo çêjdanê biharat bikartînin. Bi destan wan dipêçin. Dikelînin, dema hat xaşandin wan pêşkêş dikin. An jî îcar di tepsiyê de dixin argûnê, heya hinekê sorî pê ket. Tepsiyê dertînin îcar sîr-mast-rûnê qijilî yan gorî daxwazê soseke din pê tê werkirin. Li Kurdistanê pirranî sîr-mast dikin.

Rûs jê re *permenî* dibêjin. Sosên rûsan gelek in. Li YKSSya berê xwarineke navdar bû. Zivistanan li Kurdistanê goştê qeliyê dikirin nava xingalê.

## Cureyên xingalê
* Xingala hûrik, li Anatoliya navîn navdar e. Xingala kurdan jî wekî ya rûsan ne hûrik e.
* Xingala şivanan, pirr zêde mezin e. Bo zarok, pale û şivanan çêdikin, ewçend ne xweş e, serguhkî ye.
* Genimkî, cure xingaleke Sînemiliyan (kurdên Deryaya Navînê)

thumb|rast|Xingala Anatoliyayê
thumb|Xingal pirranî sîr-mastkirî tê xwarin

Kategorî:Pêjgeha kurdî

Kategorî:Xwarin
Kemal Çîftçî

**Kemal Çîftçî** stranbêj û hunermendekî kurd e ku di 1970î de li gundê Colemêrgê hatiyê dinê.

Zarokatiya xwe di nav muzîka kurdî de mezin bûye. Gelekî xebatê Kemal Çîftçî li ser muzîka Colemêrg û xortên Colemêrgê kiriye. Nav bajarê Colemêrgê hin salan mamostetî kiriye. Sala 1987ê pêşbaziya stranbêja navçeya Colemêrgê de bû kesê yekê. Nav salên 1988-1992 li navçeya Amedê Radyoya TRT ya Diyarbekirê û Koroya şaredariya Amedê musîknasî û stranbêjî kiriye. Piştî komkûjiya Helebcê gelekî alîkarya wê li ser stranbêjî û mirovên Başûrê Kurdistanê bûye, li ber kurdên Başûrê Kurdistanê ji bo alîkariyê gelekî sazdêran dariye. Piştî îstîfaya Radyoya TRT ya Diyarbekirê, hate bajarê Colemêrgê li mamostetiya musîknasiyê dest pê kir. Niha jî li zanîngeha Colemêrgê mamostayê muzîkê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Colemêrgê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Kilor

250px|rast|thumb
**Kilor** navê komekê nanên ji şikeva (hevîr)ê tê çêkirin e. Li herêmên Kurdistanê bi gelek navan tên navandin lê di rastiyê de her yek ji wan cureyeke taybetî ne. Pelhevîr tenik an stûr tê vekirin, pelên wê tên rûnkirin an ziwa, nava wan tê dagirtin. Li tendûr, sêlê didin an di nava rûnbirêşkê (tawe) de çêdikin.

## Boreg tenê cureyekê kilorê ye
Bêjeya *boreg* bi şaşî carnan bo tevahiya cureyên kilorê tê bikaranîn lê ne rast e. Boreg tenê kilorek e. Boreg bi doşaviyê yan şekirê pudra ye. Bi romîkî (tirkî) jê re *Kürt Böregi* dibêjin. Boreg şîraniyeke dîrokî ye. Peyva *boreg* ji aryaniya kevn tê. Li Zagrosê derketiye û bi zimanê sankrîtî *pureka* ye.

## Hin cureyên kilorê
* Fesalî (kilor) (li Erdêxanê dibêjin feselî)
* Heftbirrî, heftqat, heftpelik
* Parxaça şikevayê (parxaca Licê)
* Kilora sêmagî, sêmag
* Kilora sêgoşe (ji penîr, siyale, nîskê dagirtî)
* Pijiya yekpelî (bîşî, bîşiya şikevayê)
* Patîle (nanê pişêfkê, şilekî, avkî)
* Xingala zava (li hin deveran bo xingalê xinkal, xînkal jî dibêjin)
* Sêmoşe (sêmûşe, çamçe)
* Kilora sêlê
* Boreg, bi tirkî jê re *"kurd boregi"* dibêjin. Boreg di kurdî de tenê navê cureyekê kilorê ye, ji bo tevahiya kiloran nayê bikaranîn. Mixabin ji bandora zimanê romî (tirkî) hin kes bo tevahiya kiloran dibêjin *boreg*.
* Kilora goşt
* Zirfet, xewre, zerfet, zilfet, serfit (zerfet bi xwe ne kilor e, lewra ne ji şikevayê, ji hevîr e- lê li hin deveran bi navê kilora sêlê jî tê çêkirin).
* Pêçange, kilora pêçayî, wekî bêçiyê tê amadekirin, hundirê wê ji siyale, toraq, kartol ûêd tê dagirtin.
* Kilora toraqê ya tendûrê, cureyekê kilorên toraqê li tendûrê dixin, dipijînin. Heger toraq nebe, penîr jî bikartînin.
* Kilora toraqê ya sêlê,
* Kilora toraqê ya heftbirrî
* Kilora toraqê ya bigiha (sîrima hişkirî ûed)
* Empanada, cureyek kilora Amerîkaya Latînî.
* Kilora şilavkî, kilora Meledî-Dîlok-Gurgumê
* Fireydîn
* Sembîsekê sêle
* Sembîsekê penîrî
* Sembîsekê firneyê

## Çavkanî


Kategorî:Xwarin
Parka Neteweyî ya Kanyona Mezin

thumb|Pezkoviya Kanadayî li Zixura Mezin
thumb|Çemê Kolorado – kêmzêde 100&nbsp;m biber e.

**Parka Neteweyî ya Kanyona Mezin** (bi îngilîzî: *Grand Canyon National Park*) parkeke neteweyî ya federedewleta Arîzonayê ( DYA) ye.

Dirêjiya kanyonê 466 km ye. Berayiya wê 400-2.400 m ye. Kûraniya zixurê digihê heya 1.600 metreyê. Cara pêşîn sala 1540 ji aliyê García López de Cárdenas ê spanî ve hatiye vedîtin.

Cara yekem sala 1869 li kanyonê lêkolînên zanistî hatine kirin. Helbet kanyon ji aliyê çermesoran ve dihate zanîn û li wir cihwar bûn.

Kanyon nuwazeyeke bêhempa ya erdxanê ye û salê nêzîkê 5 milyon tûrîst serdana wê dikin.

Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)
Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Kategorî:Kanyon
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li DYAyê
Kategorî:Parka neteweyî
Kanyona Mezin

thumb|Kanyona Mezin
**Kanyona Mezin** an jî **Zixura Mezin**, navê zixura li federedewleta DYAyê, Arîzona ye. Beşek ji Parka Neteweyî ya Kanyona Mezin e. Kanyona Mezin 446 km dirêj û 29 km fireh e. Berayiya wê 400-2.400 m ye. Kûrahiya zixurê digihê heta 1.600 metreyî. Tê payîn ku çemê Kolorado di nav Kanyona Mezin de 17 milyon sal berê rêya xwe pêk aniye.
Cara pêşîn di sala 1540an de ji aliyê García López de Cárdenas ê spanî ve hatiye vedîtin. Berî wê demê jixwe niştecihên Amerîka li wir jiyan dikirin û heya wan ji vê zixurê hebû. Herwiha ev cih ji wan re pîroz bû. Cara yekem di sala 1869'an de li kanyonê lêkolînên zanistî hatine kirin.
Kanyona Mezin şaxoreke mezin a di nav Platoya Kolorado de ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)
Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Kategorî:Kanyon

Kategorî:Parka Neteweyî ya Kanyona Mezin
Empanada

thumb|Empanadaya arjentînî
thumb|Empanadaya spanî (galîsyayî)
**Empanada** cureyekî kilora arjentînî ye. Li Spanya, welatên Amerîkaya Latînî gelek navdar e. Dişibe kilorên kurdî yên toraqê. Tê gotin ji bajarê Salta ya Arjentînê belav bûye ku li hin cihan navê wî jî *Salteña* ye. Wekî tevahiya kiloran, ji hevîrê şikevayê (pelhevîr) tê çêkirin.

Li Arjentînê di dirûvê devdasê (heyvê) de vedikin, goştê mirîşk an dewarê dixinê. Herwiha jambon, goştê hêrayî, ananas, pîvaz, penîr ûêd jî. Di argûnê de dipijînin.

## Hin cureyên empanadayê (salteña)
* Empanadaya şîliyî (*empanada chilena*),
* Empanadaya Meksîkê
* Empanadaya Fîlîpînan
* Empanadaya spanî
* Empanadaya galîsyayî (*empanada galega*)
* Panadaya ketelanî

Cureyên wan ne ji hev cuda ne, tenê berkelîna (melzeme) wan cuda ye. Hin bigoşt, hin jî bi sebze ne.

Li gelek welatên Amerîkaya Latînî li ser navê Empanadayê rojên taybet tên pîrozkirin û festîval tên lidarxistin.

## Çavkanî

Kategorî:Kilor
Kategorî:Kutilk
Kategorî:Pêjgeha îtalî
Kategorî:Pêjgeha spanî
Kategorî:Pêjgeha Şîliyê
Kilora sêgoşe

**Kilora sêgoşe** cureyekê kilorê ya pêjgeha kurd e. Dişibe empanadaya spanî. Ji ber ku di dirûvê sêgoşeyê de ev nav girtiye.

## Amadekirin
Pelhevîr ji goştê mirîşkê yê xaşandî tê dagirtin. Pelhevîr di dirûvê sêgoşeyan de tê tîke kirin, herwiha wisa jî tê pêçandin. Di tepsiyê de rêz dikin û parçeyên goşt jî dixin navê. Bi ser wan ve gûzê hêrayî werdikin û rûnê heliyayî yê nivîşkî bi ser de dikin.

Heya binê wê hinekê sor bibe di argûnê de dihêlin û paşê pêşkêş dikin. Gorî daxwazê beriya xwarinê bexdenûsa hêrayî yan mast jî tevlî dikin. Pirranî bi dew ve tê xwarin.

Kategorî:Kilor
Kategorî:Pêjgeha Behdînanê
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Erdelanê
Kategorî:Pêjgeha Hewramanê
Kategorî:Xwarin
Sêmûçe

thumb|rast|Sêmûçe

**Sêmûçe**, **sêmûşe** cureyek kilorê ya pêjgeha kurd û îraniyan e. Navê xwe ji *sê* û *mûç*ê digire, ango *tişta ku sê car hatiye mûçekirin*, bi dest, mûçing an alavekê hatiye qurçimandin, kîpkirin. Şikevaya wê di dirûvê sêgoşeyê de tê pêçandin û goşeyên wê tên mûçekirin.

Ev kilor derbasê xelkê cîran jî bûne. Bi îngîlîzî jê re *samosa*, bi romî (tirkî) *pers boregi* yan *samsa* dibêjin.

## Amadekirin
Hevîrê wê têkel e, tê de kemyon, xwê heye daku hevîr hinekê hişk be. Kartolên şelkirî wekî zaran tê tîkekirin, polik û îsotên ku dendikên wan hatine derxistin jî tevlî tê kirin. Bi hevre hinekê tên kelandin. Ava wan tê parzûnkirin (parzinandin).

Pelhevîr di dirûvê hevêrkê de bi devê steganê (badîn, piyale, qedeh) tê birrîn û berkelîn (melzeme) tê dagirtin. Di nava rûnê qijilandî de tê biraştin û pêşkêşkirin.

Kategorî:Kilor
Kategorî:Kutilk
Kategorî:Pêjgeha Rojhilata Navîn
Kategorî:Xwarin
Heftbirrî

**Heftbirrî**, **heftqat**, **heftpelik** cureyekê kilorê ye. Li Kurdistanê pirranî di mehên payîz û zivistanê de tên xwarin, lewra bihar û havînê kar heye û hezma heftbirriyê dijwar e. Li tevahiya herêmên Kurdistanê, bi navên cuda bin jî tê xwarin.

Navê xwe ji hejmara pelikê şikevayê digire (pelhevîr). Heft mecbûrî nîne, dikare 10 qat jî be.

## Berkelîn (melzeme)
* *Hevîrê [[şikeva]] (pelhevîr)*
* *[[Rûn]]*
* *[[Mewij]] an [[armûş]]*
* *[[Riz]]a kelandî*
* *[[Goşt]] (hêrayî, qelî ûêd)*
* *Biharbêhn ([[biharat]])*
* *[[Bexdenûs]] (li ser daxwazê)*
* *[[Siyale]] li ser daxwazê*
* *[[Xwê]]*

## Amadekirin
Herdu aliyên pelhevîrê tê rûnkirin û di tebsiyê de radixin. Berkelî (melzemeyê kelandinê) amade dikin. Her qatek ji tiştekê tê tijekirin. Heger yek riz be ya din goşt an mewij e. Bi kêrê wekî çargoşeyî tê kerîkirin.

Heya binê wê hinekê sor bibe di argûnê de tê pijandin.

## Şahiya malê
Moriyeke mezin (mirarî) di nava kilorê de tê veşartin ku pirranî dê yan eta (etika) malê cihê wê dizanin. Dema kilor hat ser destexaneyê (merezme, sifre) şêniyê malê dikevin etr û tatolê (mereq) ka dê para kê be.

Di nava êzîdîyan û herwiha gelek caran jî di rojên olî yên pîroz de bo şahî û galegalê ev tê kirin.

Carnan zarokan dixapînin dibêjin "*di dilê xwe de bêjin morî morî ez gorî, were vî dorî ew ji axavtinê fêhm dike, tê".* Zarok jî çavên xwe digirin di dilê xwe de bi van gotinan lava dikin ku morî bibe para wan.

Dibe ku li deverên din ên Kurdistanê ev şahî bi awayekê din be.

Kategorî:Kilor
Kategorî:Xwarin
Biharat

[thumb|rast|Biharbêhn li bazara [Agadir, Maroko, 2005]]
thumb|rast|Firoşgehek li bajarê Nasiriya ya Îraqê, 2007
thumb|Biharbêhn li Çînê
thumb|Biharbêh li bazareke Hindîstanê

**Biharat**, **biharbêhn** ji gihayên hêşîn ên hişkkirî, hêrayî yan têkelî re tê gotin. Li Kurdistanê bi biharan bi sedan cureyê riwekan tên berhevkirin û hin ji wan bo demekê dirêj bên bikaranîn tên hişkkirin an tirşiya wan tê çêkirin.

Biharbêhn, bo bêhna biharê, çêja xwezayê tevlî xwarinê bibe, bi tevî çêncê (sos) tê bikaranîn. Pêjgeha kurd pirr hez ji biharatê dike. Di gelek xwarinên kurdî de biharat heye.

## Biharbêhnên pêjgeha kurd ên sereke
* Pûjan (tihtavik, nane, pûng ûêd)
* Awîşen (cehter, zembûr, thymus vulgaris)
* Cureyên bîbera hêrayî (îsot, filfil, hîçhar, îsota hûrik ûed)
* Reşke (zure, zîre, kemyon)
* Merzekew (rihan, firincemişk)
* Anix (anason)
* Zencefîl
* Gormiz
* Xavlêcan
* Darçîn
* Sîrima hişkkirî
* Cureyên gêjnakê (bexdenûs, cehperî ûêd)
* Kuncî
* Mêxek
* Heliz

## Mirov dikare wiha dabeş bike
* Biharbêhnên bêhnê didin
* Biharbêhnên çêjê (tehmê) didin
* Biharbêhnên rengê didin xwarinan
* Biharbêhnên bêhnê dikujin (bo mînak bêhna sîrê û masiyan)
* Biharbêhnên berê tên kelandin û paşê jî hişkkirin
* Biharbêhnên ji dendikan
* Biharbêhnên ji pelgên riwekan
* Biharbêhnên ji rehên riwekan
* Biharbêhnên organîk (ji goşt, hestî yan organên din ên ajalan)
* Biharbêhnên têkelî (yên nûjen û di teknîka konservekirinê de tên bikaranîn)

Kategorî:Berhemên riwekan
Boreg

thumb|Borega penîr
**Boreg** *(bi tirkî: börek),* cureyek ji kilorê ye. Tirki tenê ji viya re **börek** dibêjin. Bi şaşî û ji bandora tirkî hin caran bo tevahiya kiloran boreg dibêjin. Tirk jî ji vê re *"kurd boregi - kilora kurd"* dibêjin.

## Amadekirin
Hevîrê xwêkirî di nava avê de hinekê tê sekinandin. Derdixin, ji nû ve distirên, heya pelqikên hewayê tê de nemîne. Dîsa tê sekinandin ku kewa xwe bigire.

Heger ji bo pênc kesan be, hevî pêncparkirin û girikkirin. Girikan yeko yeko dixin nava rûnê gulberojê û distirên. 1-1,5 katjimêr tên sekinandin. Piştre girik tên vekirin û pelhevîr li tepsiyê tên raxistin. Pên pelhevîr (bo pênc kesan) hatin bicihkirin, îcar jî davêjin argûnê.

Li wir jî bi qasî katjimêrek tê sekinandin, dûv re di germiya 250 gradê de tê pijandin. Bi qasî nîv saetê pijandin têr dike. Hêj sar nebûye, şekirê pûdrayî pê werdikin. Êdî dikarin bixwin.

Kategorî:Kilor
Kategorî:Kutilk
Kategorî:Pêjgeha albanî
Kategorî:Pêjgeha alman
Kategorî:Pêjgeha awistirî
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha bulgarî
Kategorî:Pêjgeha cihû
Kategorî:Pêjgeha çekî
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha kurdên Anatoliyaya Navîn
Kategorî:Pêjgeha mecarî
Kategorî:Pêjgeha polonî
Kategorî:Pêjgeha romanî
Kategorî:Pêjgeha rûs
Kategorî:Pêjgeha serbî
Kategorî:Pêjgeha slovenî
Kategorî:Pêjgeha xirwat
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Kategorî:Pêjgeha Kîprosê
Kategorî:Xwarin
Çênc

thumb|Sosa Holandî li ser melajo û kartolê kirine
thumb|Amana sosê

**Çênc**, **gevola (gebola) biharatê**, **sos** yek ji berkelîna (melzemeyê) xwarinê ye, bo çêjdanê tê bikaranîn. Di pêjgeha kurd de cihê wê bi qasî biharatê nebe jî, girîng e. Alîkareke xwarinê ye.

Sos bi tenê nayên xwarin, çêjdar e, bo tehma xwarinan xweşçeşnî yan rengê wan balkêş bikin, tê bikaranîn.

## Angaştek li ser navê sosê
Bi texmînî bêjeya *çêjn* û *çênc*ê ji heman kokê ye. Dibe ku bav-kalên kurdan ji ber ku çênc (sos) tehmê dide ji lezetê re gotine çêj. Bi bandora zimanên Ewropayê, kurd jî niha pirranî dibêjin sos. Sos peyveke fransî ye.

Sosên tîr û yên ron hene. Yên tîr bo meqarne (makaron), xingal û xwarinên wek wê, yên ron jî pirranî bo seleteyê ne. Aşpêj, xwarinpêj bi xwe jî sosan çêdikin, ji bazarê jî dikirin. Xelk bi giranî sosên nûjen ên tên firotin, dikirrin.
Biryan (xwarin)

**Biryan**, xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Li herêma Botanê, bi taybetî li parêzgehên Sêrt, Bidlîsê navdar e.

## Çêkirin
Ji goştê berxê ye. Berxik bi saxî ye, lê hundirê wê hatiye valakirin. Hundirê berxê yan vala yan jî gorî daxwazê ji têkela biharat, riz, pîvaz ûêd tê dagirtin û dirûtin. Li hin deveran bêî dirûtinê dixin tendûra devgirtî.

Li gundan erdê dikolînin û cendegê berxê yê hundirvalakirî, bi saxî binerdî dikin, ser wê bi qasî 2-3 cmyê ji axê yan heriyê por dikin. Bi agirê daran tê pijandin. Huner ew e, biryan di nava hilma xwe de di keysa xwe de bê pijandin. Kêm zêde 2 katjimêr dipijînin.

Li hin deveran pêyên berxê jêdikin, ji xeynî hestiyê movikê yên din hemiyan dertînin.

Li bajaran teknîka pijandina biryanê hatiye guhertin. Niha tendûrên taybet bo pijandina biryanê hene. Niha risteyên goşt bi çengelan ve tê dardekirin û wan bi wê awayê dixin tendûrê û devanga tendûrê ji bo hilm derneke derve, kîp dikin.

Pirranî bi havînan tê xwarin lewra berê li Kurdistanê zivistanan kolandina erdê di bin berfê de dijwar bû.

Goştê biryanê yê bêhestî tê ristekirin û pirranî bi nanê patîleyê ve tê xwarin. Beriya bixwin tê xwêkirin û bi qasî 2-3 katjimêran didin sekinandin, dakû çêja xwe bigire. Lê ev ne mecbûrî ye.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Atakama

thumb|Dîmenek ji beyabana Atakamayê
**Atakama** yan jî **beyabana Atakamayê** (), beyabana herî ziwa ya cîhanê ye. Di navbera welatên Şîlî, Perû, Arjentîn û Bolîvyayê de belavbûyî ye. Piraniya beyabanê dikeve bi dirêjahiya peravê bakurê Şîliyê.

## Çavkanî


Kategorî:Beyaban
Kategorî:Şîle
Helaw

thumb|200px|Helawa zivistanê

**Helaw**, **helwa** xwarineke ji koma şîraniyan e, di pêjgeha kurd û gelên rojhilata navîn de navdar e.

Tê gotin ji îranî belav bûye û peyva helwa *(حلوى "Halwa")* bi erebî tê wateya *"ya rindik, xweşik".* Îhtîmalek e ku helaw bêjeyeke îranî be ji îraniyan, bi pejirandina îslamê ve derbasê ereban û herêmê bûbe. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.

## Helawên pêjgeha kurd û yên li Kurdistanê tên xwarin
* Helawa zeyê
* Helawa zivistanê
* Helawa ardikê
* Helawa guvişk
* Besteniya helawê
* Helawa dimsê, çend cureyên wê hene
* Helawa ardê (arvan), çend cureyên wê hene
* Helawa bê doşaviyê, çend cure
* Helawa asûriyan, bi romîkî (tirkî) dibêjin helvayî hakanî
* Helawa asûriyan a bi rûnê nivîşkî, bi romîkî navê wê kirine "saray turk helvasi"
* Helawa bipenîr, çend cure
* Helawa şîr an helawa koçeran
* Helawa qendîlê
* Helawa germ
* Helawa hingiv û behîvê, bo romîkî kirine "sabun turk helvasi"
* Helawa ard û to, helawa Erdêxanê, helawa Selimê
* Helawa bêrtiyan

Ji ardik, xwê, darçîn, şekir û avê tê çêkirin. Helawên niha yên di fabrîkan de tên çêkirin ne sade ne, gelek tişt tevlî ne. Bi têkirina dims, lîmon, madeyên rengdêr ûêd helawên îro pirr bi tehm bin jî ne ewçend li tenduristiyê tên.

## Helaw hinekê jî pîroz e?
Di rojên şahî û şînê de dibe ku bi bandora ola Îslamê be, hin kes helawê çêdikin û belav dikin.
## Galerî

Wêne:PistHalva.jpg|Helawa kakilkirî
Wêne:Halva.jpg|Helaw li sûkê



Kategorî:Pêjgeha albanî
Kategorî:Pêjgeha bulgarî
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha vejetaryen
Kategorî:Pêjgeha yewnanî
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Taştê
Polînezya

250px|thumb|rast|<center>Nexşeya Polînezya</center>
**Polînezya** (bi yewnanî : πολύς "polys" pir + νῆσος "nēsos" girav) navê yek ji sê kom giravên Okyanûsa Mezin e. Biçûk-mezin nêzîkê 1000 giravan li Polînezya hene. Giravên sereke yê li herêma Polînezya ev in :
* Samoa ya Amerîkî ( di bin rêveberiya DYA de ye)
* Giravên Cook (rêveberiya wê xweser e lê beşek ji Zêlanda Nû ye)
* Girava Easter (herwiha weke *Rapa Nui* tê binavkirin, bi awayê polîtîk girêdayî Şîle ye)
* Polînezya ya Fransî (herêma Fransa ye)
* Hawaii (dewleteke DYA ye)
* Zêlanda Nû (serbixwe ye)
* Niue (rêveberiya xweser lê girêdayî Zêlanda Nû ye)
* Girava Norfolk (girêdayî Awistralya ye)
* Giravên Pitcairn (girêdayî Keyaniya Yekbûyî ye)
* Samoa (serbixwe ye)
* Tokelau (girêdayî Zêlanda Nû ye)
* Tonga (serbixwe ye)
* Tûvalû (serbixwe ye)
* Wallîs û Futuna (herêma Fransa ye)

## Herwiha binêre
* Melanezya
* Mîkronezya

Kategorî:Girav
Kategorî:Okyanûsa Mezin
Kategorî:Okyanûsya
Melanezya

**Melanezya** (bi yewnanî : μέλας "reş" + νῆσος "girav") navê yek ji sê kom giravên Okyanûsa Mezin e. 

## Giravên Melanezyayê
Ji sedsala 19an ve giravên di herêma Melanezya de tên hesêbkirin ev in :
* Giravên Amplett, Papua Gîneya Nû
* Bismarck Archipelago, Papua Gîneya Nû
* Giravên d'Entrecasteaux, Papua Gîneya Nû
* Fîjî
* Louisiade Archipelago, Papua Gîneya Nû
* Giravên Maluku, Îndonezya
* Kaledonya ya Nû, Fransa
* Gînêya Nû, ji aliyê siyasî ve di navbera Papua Gînêya Nû û parêzgehên Îndonezya (Papua û Papuaya Rojava) de hatiye dabeşkirin
* Giravên Raja Ampat, Îndonezya
* Rotuma, Fîjî
* Giravên Schouten, Îndonezya
* Giravên Santa Cruz, Giravên Solomon
* Giravên Solomon, ji aliyê siyasî ve di navbera Papua Gînêya Nû û Giravên Solomon (serbixwe) de hatiye dabeşkirin
* Giravên Torres, ji aliyê siyasî ve di navbera Awistralya û Papua Gînêya Nû de hatiye dabeşkirin
* Gravên Trobriand, Papua Gîneya Nû
* Vanûatû
* Girava Woodlark, Papua Gîneya Nû

## Binerê
* Mîkronezya
* Polînezya
## Çavkanî

Kategorî:Girav
Kategorî:Okyanûsa Mezin
Kategorî:Okyanûsya
Zerzûl

thumb|çep|
thumb|çep|Hêk
thumb|
**Zerzûl** û **Zerzûrk** yan jî **çîqê belek**(navê zanistî yê latînî: *Sturnus roseus*), cureyekî ji çîqan e lê wek çîqan ew zivistanê na, bihar û havînan dihên dîtin.
## Şayes
Li bin zikê gihaştiyên wan zeroşkî ye.
## Reftar
Bi colan dijîn û hêlînên xwe bi piranî li ciyên bej li qelaçên kevirokî çêdikin.
### Pirbûn
### Parêzî
Xwarina wan axilbe bêhestokên bej be jî ew pirr ji tûyan hez dikin. Ji vê yekê jî li gelek ciyan weke çûkê tuyan dihên zanîn.
## Jîngeh
Zerzûl wekî çîqan ew zivistanê na, bihar û havînan dihên dîtin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cîq
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Lehmecûn

[thumb|Lehmecûna [Amedê]]
**Lehmecûn** xwarinekê ji koma patîle û pîzayê ye. Ango patîleyeke serbiçênc (bisos) e. Ji navê wê kivşe ye ku ji pêjgeha ereban e. Ne tenê li Ermenistanê, li gelek welatan jê re lehmecûn dibêjin.

Li rojavayê Ewropayê wekî *"pîzaya tirk"* jî tê binavkirin, lewra di salên 1960'î de welatên Ewropa ji Tirkiyeyê karker xwestin û bi çûyîna wan ve Ewropayiyan gelek xwarin wekî *"xwarina tirkan"* binav kirin.

Li Ewropa herwiha ji kafêya (qehwe) ereban re *"qehweya tirkan"*, ji gîros a yewnaniyan re *"doner"* dibêjin.

## Çêkirin
Pelhevîr tê vekirin û têkela ji bexdenûs, goştê hêrayî, merge (ava frengan, tomatosan), pîvaz, sîr, îsota reş, îsota sor û biharatên din hatiye amadekirin ser tê hesikandin.

Huner ew e ku têkela çênca lehmecûnê baş bê amadekirin û hevîrê wê di kewa xwe de bê ecinandin. Di argûna kevirî de tê pijandin. Divê di amadekirina çenca lehmecûnê de av jî gorî pîvanê bê bikaranîn, ne kêm, ne jî zêde. Li hin herêman pîvazê pirr dixin navê.

Piştî hat ser destexaneyê (sifre), pirranî lîmonê pê werdikin û bi bexdenûsê dixwin. Li parêzgeha Dîlokê ne pîvaz lê sîrê pirr dikin navê.

Kategorî:Patîle û pîza
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Asyayê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarina bilez
Sahara

**Beyabana Sahara**, **çola Sahara**, **şorezara Sahara**, **herana Sahara** yan **çolistana Sahara** mezintirîn beyabana erdê ye. Rûerda wê li dora 9 milyon km² ye. Meziniya wê nêzîkê DYAyê ye.

## Navê wê
Di zimanê Egîpta kevn (Misira kevn) de jê re „ceret“ („beyaban“) digotibûne. Bi erebî sahra dibêjin û nav ji erebî belav bûye. Gelê Tûaregî „welatê yên li derve yan welatê derveyî“ dibêjin. Ereb herwiha al kubra „beyabana pirr mezin“ jî dibêjin. Romaya antîk *Terra Deserta* ango *bêcihwar/welatê hatiye terikandin* gotine.

### Dewlemendiya binerdî

Li Saharayê kanên mezin ên petrolê hatin vedîtin. Çola Alcerya û ya Lîbyayê ji aliyê petrol û erdgazê ve pirr dewlemen de. Hewriha xwê, komir, zêr, mangan, hesîn, ûran, tîtan (element), fosfat ûêd jî pirr in li van beyabanan.

## Cihwarbûn
Kêm kes li van beyabanan dijîn. Pirraniya niştecihan ereb, berberî, tûaregî ne. 40 % ji gelê wê koçber in. Beyabana Lîbyayê hema bigire xofxalî ye ji mirovan, ango kes li wê najî.

## Girêdanên derve
* Li ser Saharayê ji „pirtûka wêneyî ya Afrîkayê“ (ji Alcerya berî bi Agadezê) 
* Flora î faûnaya Sahara (frz.) 
* TU-Berlin, Inst. f. Ökologie, LV Kehl, subtropisch - tropische Trockengebiete, speziell Sahara.  (almanî)

Kategorî:Beyaban li Afrîkayê
Kategorî:Erdnîgariya Afrîkaya Bakur
Kategorî:Erdnîgariya Cezayirê
Kategorî:Erdnîgariya Lîbyayê
Kategorî:Erdnîgariya Marokoyê
Kategorî:Erdnîgariya Misirê
Kategorî:Erdnîgariya Tûnisê
Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk
Bernamegeh

**Bernamegeh** malpereke teknîkî, çandî, kulturî, hunerî û dîrokî ye xebatên xwe bi zimanên Kurmancî, Soranî, Zazakî, îngilîzî û Tirkî dide nasandin. Malperê de bernameyên ku ji zimanên din wergeriyane Kurdî cîh digire. Tevî weşandina bernameyên pir digel wergerên xwe bernamyên Windows ê ên girîng werdigerîne kurdî. Wateya navê xwe jî ji bernameyan distîne (bername-geh).

## Dîrok

Malper bi dirûşmeya Dergehê Kurd û Kurdewariyê xebatên xwe bi salan e ji bo Kurdan didomîne.
Bernamegeh malpereke teknîkî, çandî, hunerî, edebî û dîrokî ye.
15ê gulana 2011an de malper hatiye avakirin.

Digel malperan bi sê zimanan jî Forum hene û tevî van ji bo Fîlmên kurdî malperekî taybet vekirin e.

Ji bo bernameyên telefonên mobîl jî mobîl malperekê saz kirin e, di malperê de bernameyên Java, Android û iPhone ê heye.

## Herwiha Xizmetên Din
# Teknokurd
# Kurd.Mobi

## Çavkanî

* https://www.bernamegeh.org
* https://occomahabad.wordpress.com/

## Ragehandin

* Malpera bi Kurdî 
* Malpera bi Îngilîzî 
* Malpera bi Tirkî 

Kategorî:Malper
Kategorî:Malperên kurdî