open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cezayir (bajar)

**Cezayir** an **Alcer** (; ), paytext û bajarê herî mezin ê Cezayirê ye. Li gorî daneyên sala 2008an nifûsa bajêr 2.988,145 kes bû û li gorî daneyên sala 2020an de li dora 4.500.000 kes hatiye texmîn kirin.

Bajêr li ser peravên Deryaya Navîn, li peravê Kendava Cezayirê hatiye avakirin. Beşa nûjen a bajêr li ser erdek rast li ser peravê deryayê hatiye avakirin ku beşê kevin, bajarê kevnar ê deyan, hildikişe ser girê asê yê li pişt bajarê nûjen û ji hêla Casbah yan kelehê ku Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye. Kelhe li ser girekî bilind ku 122 mêtre bi ser asta deryayê ve ye hatiye avakirin.

## Erdnîgarî
Bajarê Cezayirê 10 m li ser rade derya re li beravên Deryaya Navîn li navçeya bi hevşêwe navî Cezayir ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 10an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 944an
Kategorî:Cezayir
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Grup Yorum

**Grup Yorum**, bi kurdî tê wateya *Koma Şîrovekirinê*, komeke muzîkê ye ku li Tirkiyeyê bi tirkî, kurdî, erebî, çerkezî distirane. Ew di sala 1985an de ji aliyê çend xwendekaran zanîngehê ve hatibû sazkirin.

## Endamên Grup Yorumê

## Şêwaza muzîka komê
Kom muzîka protest û bi stranên xwe yên li ser şoreşgerî, azadî û biratiya gelan û nêrînên xwe yên sosyalîzmê hatiye naskirin. Albûma xwe ya pêşîn bi navê "Siyrilip Gelen" di sala 1987an de derxistiye. Wan "bi şêwazê kevneşopa Ruhi Su dest bi muzîka xwe kirine û dûv re bi awayê Zülfü Livaneli domandine".

Bi qasî muzîkê kom, tevlîbûna bizavên polîtîk, grev û şanoyan jî dibû û ji vê sedemê gelek caran binçavî, cezayê bendîxaneyê û êşkence didîtin.

## Stranên wê yên bi kurdî
Di albumên xwe de stranên bi kurdî wek *Em ne binketî ne*, *[[Herne Pêş]]*, *Herdu Çawên Min*, *Govenda Gelan* pêşkêşî hezkiriyên xwe kirine.

## Albûmên Grup Yorumê
# *[[Sıyrılıp Gelen]]* (1986) Derketî û hatî
# *[[Haziranda Ölmek Zor]]* / Berivan (1987) Di hezîranê de mirin dijwar e / Bêrîvan
# *[[Türkülerle]]* (1988) Bi stranan
# *[[Cemo / Gün Gelir]]* (Rojê were) (1989) Cemo / Wê roj were
# *[[Gel ki Şafaklar Tutuşsun]]* (Were ku berbang pêkevin) (1990)
# *[[Yürek Çağrısı]]* (Banga Dil) (1991)
# *[[Dünden Yarına]]* (Ji duhan berî bi sibêyan) (1991)
# *[[Cesaret]]* (Wêrekî) (1992)
# *[[Hiç Durmadan]]* (Bê rawestan)(1993)
# *[[İleri]]* (Pêşve) (1995)
# *[[Geliyoruz]]* (1996) Em têne
# *[[Marşlarımız]]* (Sirûdên Me) (1997)
# *[[Boran Fırtınası]]* (Bahoza Bager) (1998)
# *[[Kuçaklaşma]]* (Hembêzkirin) (1999)
# *[[15. Yıl Seçmeler]]* (Bijartiyên Salvegera 15an) (2000)
# *[[Eylül]]* (Îlon) (2001)
# *[[Feda]]* (Gorî) (2001)
# *[[Biz Varız]]* (Em hene) (2003)
# *[[Yürüyüş]]* (Meşîn) (2004)
# *[[Yıldızlar Kuşandık]]* (Me Stêrk li xwe pêçan) (2006)
# *[[Başeğmeden]]* (2008)
# *[[Halkın Elleri]]* (2013)
# *[[Ruhi Su]]* (2015)
# *[[İlle Kavga]]* (2017)

## Binêre ĵî
* Grup Munzur

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya bi tirkî, almanî, îngîlîzî, fransî û holandî

Kategorî:Avabûnên 1985an li Tirkiyeyê
Kategorî:Komên muzîkê
Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1985an de hatine avakirin
Zimanê adigeyî

**Adigeyî** (bi adigeyî: адыгэбзэ, *adigăbză*) zimaneke li Rûsya bi zimanê rûsî ve zimanê fermiyê navçeya komara otonom a Adîgeyî ye. Ew ji aliya çend grûpên etnîk wek Şapsux, Bsedux, Absex, Kemirgoj, Hakuçi yan tê axaftin.

Li Rûsya nêzî 125.000 kesî re zimanê zikmakî ye. Li dinê zimanê zikmakiyê nêzî 500.000 kes e û li wan yên herî pir 277.000 axaftî li Tirkiyeyê dijî ne.

Adigeyî di malbata zimanên qefqazî yên bakur-rojava de di şitlê zimanên çerkezî de ye. Hin zimannas adigeyî û kabardinî zarava hevşêwe zimanî çerkezî dibinîn. Zimanên dinên bi Adigeyî re malbatî henî ûbişî, Ebxazî, abasinî ne.

Adigeyî ji Şoreşgera Kewçêrê şunda hat standardkirin û di 1938an de derbaza alfabeya kîrîlî bû. Li ber wê alfabeya erebî û Alfabeya latînî dihatî bû bikaranîn.

## Alfabe

## Girêdanên derve
* Elfebata Adîgeyî

Kategorî:Çerkez
Adigeyî
Kategorî:Zimanên Iraqê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Adigeyî
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Kategorî:Zimanên Urdunê
Zimanên kabardinî

**Zimanê kabardinî** ji du zimanan çerkeziya rojava (adigeyî) û çerkeziya rojhilat (kabardinî) pêk tê.

Bi zimanên ebxazî, abazinî û ubişî ve di malbata zimanên qefqazî yên bakur-rojava de ne.

Gorî zimannasan, di sedsala 13'an-sedsala 14'an de çerkeziya rojhilat ji çerkezî veqetî bû.

## Rewşa zimanê çerkezî
Li Rûsyayê çerkeziya rojava li komara Adyge ya otonom zimanê fermî ye. Çerkeziya rojhilat jî li Kabardino-Balkarien û Karaçî-Çerkezyayê dîsa li Rûsyayê de zimanê fermî ye. Li Tirkiyeyê û hin welatên de nêzî 1,5 milyon kes çerkezî diaxave.

Kênge mîrove dipirse bi gelemperî tê gotin ku ew adigeyî (адыгэбзэ, *adəgăbză*) diaxave. Yanê çerkez zimanî xwe wek çerkeziya rojava (adigeyî) û çerkeziya rojhelat (kabardinî) nebinîn.

## Alfabe
Di 1938 virde di nivisandinê de alfabeyên erebî, kîrîlî û latînî tên bikaranîn.

## Girêdanên derve
* Rojnameyek ji Komara Kabardino-Balkarî de 
* Etnolojî: Zimanên dinê, Adîgeyî
* Etnolojî: Zimanên dinê, Kabardinî

Kategorî:Çerkez
Kategorî:Malbatên zimanan

Kategorî:Zimanên Gurcistanê
Kategorî:Zimanên Iraqê
kabardinî
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Trablus

**Trablus** (bi navên **Trablisxerb** û **Trîpolî** jî tê nasîn,  an , bi yewnaniya kevin: Τρίπολις, *Trîpolîs*, bi wateya "Sê bajar"), paytext û bajarê herî mezin ê Lîbyayê ye ku li gorî daneyên sala 2019an nifûsa bajêr nêzî 1.18 milyon kes e. Bajêr li bakurê rojavayê Lîbyayê li qiraxa çolê ye û li ser xala erdek kevirî hatiye avakirin ku ber bi Deryaya Navîn ve diçe.

Trablus malavaniya Bendera Trablusê dike ku navenda bazirganî û hilberîna herî mezin a Lîbyayê ye. Di heman demê Zanîngeha Trablusê jî li bajêr e. Baregeha berfireh a Bab el-Azizia, ku sîteya berê ya malbata Muemer Qedafî tê de ye li bajêr e. Qedafî bi giranî welat li vê baregehê birêve dibir.

Trablus berî ku bikeve destên serwerên yewnanî yên cyrenaica wekî Oea (bi yewnanî:Ὀία, Oía), di sedsala 7an a berî zayînê de ji aliyê fenîkiyan ve hatiye avakirin ku navê Lîbîko-Berberî Oyat (fenîkî:𐤅𐤉‬‬𐤏‬𐤕‬, Wyʿt) li bajar danîne. Ji ber dîroka dirêj a bajêr, li Trablusê gelek cihên girîng ên arkeolojîk hene.

## Erdnîgarî
Trablus li rojavayê Lîbyayê li nêzîkî sînorê Tûnisê, li parzemîna Afrîkayê hatiye avakirin. Bajêr zêdetirî hezar kîlomêtre dûrî bajarê Bingazî yê ye ku Bi gazî duyemîn bajarê herî mezin ê Lîbyayê. Bajar bi qasî 70 kîlometreyan li bakurê Çiyayên Nafusa ye ku çavkaniya çemên demsalî yên wekî Wadi Al-Mjeneen e.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 7an b.z.
Kategorî:Lîbya
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Rastî

thumb|Walter Seymour Allward, ''Veritas'', 1920

Di ferhengan da, bi awayekê giştî **rastî** bi ramanên mîna *li goreyê tiştên heyî*, *li goreyê rewşê* an *li goreyê ketwarê* dihêt ravekirin. Lê di felsefeyê da çi pênase û raveyên wesa nînin ko hemî feylesof li ser lihevhatibin. Gelek hizirdoz behsa rastiyê dikin û li nêhêrînxalên cidacidayên mîna çawayî ya pênasekirina rastiyê, pêkhateyên rastiyê, rolê zanînê di eşkirabûna rastiyê da, û kanê rastî tiştekê objektîv, subjektîv, serberdayî (absolut) an rêjeyî (relative) e an ne li babetî hûr dibin.

## Hizirdozên felsefî yên giring
Karekê sanahî nîne ko bihêt gotin ka bi çi mercan, kengî û çawa peyvek, çevengek (symbol) an hevokek derheqa kesekî, komekê an tiştekî an êemkekê da *rast* e.

Her yek ji hizirdozên behsa gewherê rastiyê dikin, bi awayekê wesa behsa rastiyê dikin dibêjî qey rastiyê xweriskek, gewherek heye an jî rastî tiştek e ko bi serbihura mirovan ve tiştek derheqê wê heye.

## Mijarên têkildar
Berahî

Kategorî:Bêhnpakî
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Mantiqa felsefî
Kategorî:Ontolojî
Kategorî:Prensîbên etîkê

Kategorî:Realîte
Augusta, Maine

**Augusta** [] paytextê federedûgela DYAyê Maine ye.

Di sala 1831'î de bûye paytext. Di ber perê rûbara Kennebec River de ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î 18.600 kes li bajêr dijîn û rûbera wê jî 150,9 km² ye.

## Aborî

Li Augusta fabrîkên pola, kaxêz hene. Herwekî fîrmayên xêvjimêran jî hene.

## Wargehên baldar

Li bajêr zanîngeha Maine heye û qesta Maine State House navdar e. Dîsa parka botanîk a bi navê Pine Tree State Arboretum û mûzeya bajêr jî cihên dîtinê ne.

## Navdarên bajêr

* Olympia Snowe, Senatora navdar

## Malperên balkêş
* Malpera fermî ya Augusta 


Kategorî:Paytextên DYAyê
Şakirê Miho

Profesor **Şakirê Miho** di sala 1930 li devera Elegez a Ermenistanê jidayîk bûye, malbeta wî kurdên Êzîdî ye û ji eşîra Sipkî ne û di sedsala 19'an da ji ber êrîşên Osmaniyan ji bajarê Qersê koçber kirinin û çûnin Ermenistan ê.

Profesor Şakirê Miho li sala 1948 li zanîngeha Êrîvan li beşa dîrokê dest bi xwendina bilind kir û sala 1952 zanîngeh qedand û bû bi mamosteyê dîrokê.

Profesor li gel gelek xebatên akademîk û rojnamenivîsiyê, li sala 1994 li gel Prf. Lazerîv. Prf. Hesretyan, Dr. Beşîr Sebir, Dr. Jîngalîne, Dr. ZarêTusupovne, Dr. Vasîlîvne, Dr. Museylan û Dr. Simîrnove Navenda Lêgerîna Kurdî li Moskowayê ava kir û bû berpirsiyarê vê navendê.

Vê navendê heta niha 14 pirtûk û broşûr bi zimanê Rûsî û Kurdî derxistiye.

Profesor Miho heta niha zêdetir ji 20 pirtûkên cûr bi cûr derxistiye û li cîhanê beşdarî dehan konferansan bûye û hertim hewl daye ji bo yekgirtina dengê Kurd.

Prof. Dr. Şakirê Xudoyê Miho 1ê sibata 2007an da saet li derûdora 7an li Moskovayê li mala xwe ji ber rawestana dil di 77 saliya xwe de çû ber dilovaniya Xwedê.

Roja 27ê çiriya paşîn a 2005 li hola Dîlan a pirtûkxaneya giştî ya Silêmanîyê di merasîmekê de xelata zêrîn ya Pîremerd ya bo sala 2004 pêşkeşî Profesor Şakiro hatibû kirin.

Kategorî:Êzîdî
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Mil (çem)

[thumb|300px|Nexşeya kevn a ku lê rûbarên [Firat û Dîcleyê û milên wan xuya ne.]]
**Mil** ew çemekî tala çemekî din dibe ye. Ku çemek tala çemekî din bibe, çemê pêşîn mila çemê duyem e.

Wekok, Mizur an Mirad milên Firat in.

Kategorî:Çem
Trînîdad û Tobago

**Trînîdad û Tobago** giravên Antîlên biçûk û dewleta bi hevşêwe navî ye. Ew navbera Karîbîk û Okyanûsa Atlantîk de, bakru rojavaya Venezuela ye.

## Erdnîgarî
Rûerdfa girava Trinidad 4821 km², ya girava Tobago 300 km² jî ye. Bilindahiya herî mezina herdu giravan bi 941 m. El Cerro del Aripo, ya li ser girava Trinidad e.
Bajarên herî mezinên welate wiha ne: Chaguanas bi 72.159 kes, San Juan 56.588 kes, San Fernando 56.380 kes, Port-of-Spain 49.657 kes û Arima 34.997 kes.

## Gel
Gelê Trînîdad û Tobago gelek giriftar e. Sedî 43, ango 560.000 kes, koçerên ji ewropa hatî ne, Sedî 40, ango 520.000 kes, koçerên Asya, bi piranî ji Hindistan hatî ne. Yên din sedî 17an xwe jî Çînî, Ewropaya Rojhelatî ne.

Gorî olî, li sedî 60 kes Xristiyan (bi piranî katolîk û protestan), nêzî sedî 25an Hîndû, Sedî 6an Misilman in.

Gelî xwe bi giravê ku li hatî dinê xwe nav dike, ango Trinidadiyan xwe wek Trinidadî Û Tobagoyiyan jî xwe wek Tobagonî nav dikin.

## Girêdanên derve

* Wêneyên ji Trinidad & Tobago

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1962an de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê

Kategorî:Welatên giravî
Trînîdad

thumb|Girava Trînîdadê
**Trînîdad** (bi înglîzî: *Trinidad*) giraveke bi 4.821 km² ye û girava herî mezinê Antîlên Biçûk e û yek ji 23 giravên Trînîdad û Tobago ye.

## Erdnîgarî
Li ser girava Trînîdad sê rêzên çiya hê ne û wek El Cerro del Aripo, Regenwald û Savanne tên navkirin.

Kategorî:Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê
Kategorî:Trînîdad û Tobago
Tobago

**Tobago** girave biçûka giravên, dewleta ji giravan de pêk têyî Trinidad û Tobago ye. Rûerda wê 300 km² ye.

Tobagoyê li ser giravên Antîlên Biçûk e û di navbera Karîbîk û Okyanûsa Atlantîk de ye.

Dirêjahiya giravê 40,7 km û firehiya xwe jî 11,9 km ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Kategorî:Trînîdad û Tobago
Antîlên Biçûk

[thumb|Yek ji pozikên başûr ên girava [Domînîkayê]]

**Antîlên Biçûk** () komgiraveke li rojavaya Karîbê ye û li bakur ji giravên Vîrjîn de dest pê dike heta beravên Venezuela dewam dike û bi Bahama û Antîlên Mezin ve giravên Karayîpan pêk tî ne ye.

## Giravên Antîlên Biçûk
Antîlên Biçûk ji wan giravan pêk tê ye:
* Giravên li ser ba yên Antîlên Biçûk ():
** Leeward Islands: Saint-Martin, Barbuda, St. Kitts û Nevis, Antigua, Montserrat, Guadeloupe, Domînîka
** Windward Islands: Martinique, St. Lucia, St. Vincent, Grenada, Trinidad
* Giravên li bin ba yên Antîlên Biçûk (): Aruba, Bonaire, Curaçao, Isla Margarita

## Çavkanî

## Mijarên têkildar
Antîlên Mezin


Kategorî:Komgirav
Antîlên Mezin

**Antîlên Mezin** komgiraveke Karîbê ye. Bi komgirava Antîlên Biçûk, giravên Giravên Turks û Kaykosê û Bahama ve Karayîpan pêk tî ne. Mezin ji bo giravên Kûba, Jamaika, Hispaniola û Porto Rîko tê bikaranîn jî arxîpel ji gelek girav û komgiravên biçûk de pêk tê. Lê ew çar giravên mezin 90% a rûerda Karayîpan pêk tî ne.

## Girav û komgirav
### Kûba
* Kûba (girav)
* Arxîpela Sabana
* Jardines del Rey
* Arxîpela Camagüey
* Arxîpela Los Canarreos
* Jardines de la Reina

### Giravên [[Kayman]]

### [[Jamaika]]
* Pedro Cays
* Navassa (DYA)

### [[Hispaniola]]
#### Haîtî (li rojavaya Hispaniolayê)
* Île de la Tortue
* Île de la Gonâve
* Île Grande Cayemite
* Île à Vache

#### Komara Domînîk (li rojhilata Hispaniolayê)
* Cayos de Siete Hermanos
* Isla Beata
* Isla Saona

### Porto Rîko
* Porto Rîko (girav)
* Mona û Monita
* Desecheo
* Caja de Muertos
* Vieques
* Arxîpela Culebra: Culebra, Culebrita û 22 giravên din

## Mijarên têkildar
* Antîlên Biçûk

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komgirav
Nîkola Tesla

**Nikola Tesla** (bi serbî Никола Тесла, *Nikola Tesla*, bi înglîzî *Nikola Tesla*; jdb. 10ê tîrmehê 1856, m. 7ê kanûna paşîn 1943) dahêner, fizîknas, endazyarê karevayê û endazyarê mekanîkê yê navdar ê serbî-amerîkî.

Ew wekî serbiyek li Împeratoriya Avusturyayéyê hatî bû dinê û paşê jî bûbû welatiyekê amerîkî. Ew zêdetir jibo kar û çalakî û dahînanên di warê kareva û asinreva û hevbendiya wan bihevra navdar e. Bi dahînanên xwe ve wî bingehê dozena hêza karevayê ya sirêma berguhêr (bi îngilìzî *Alternating Current*) û dozena dabeşkirina hêzê ya çendbarî anko polîfaz û motora SB anko motora AC dana û bi vî awayî Şoreşa Pîşesazî ya Duyê dest pê kir.

Wî li ser wegera elektrîkê ji asta mekanîk bere bi herikînê gelek lêkolîn kirine û îro ev di fizîkê de bi navê Tesla tê binakirin.

Eger nefreta we, bikare bibe elektrîsîte, ewê karibe hemû cîhanê vêxîne û ronî bike....

Nikola Tesla( 1856-1943)

## Jînenîgar
Li goreyê çîvanokekê, Nîkola li nîvşeveka bi ewir û birûsî di malbateka serbî da li gundê Smiliyan li devera Lika li Împeratoriya Awistriyayê, cihekê ko niha dikevit nav welatê Kroatiya, hat dinyayê. Babê wî, Mîlotîn Tesla keşeyekê Dêra Ortodoksa Serbistanê bû. Li sala 1881ê ew çû Bûdapêstê da li şerîkeyeke telegrafê ya amerîkî kar bikit. Her wê salê (sala 1881ê) li dema vekirina guhêrînga telefonê ya yekê li Bûdapêstê, ew bû endazyarê yekê yê wê guhêrîngê.
## Dahênan
Kêm zêde 600 heb patentê Nikola Tesla heye. Dahênên wî ye navdar vanin: Bobînê Tesla, Motora AC, Radyo, Dînamo.
Îda dikin ku piştî mirinê Nikola Tesla dewletê DYA û FBI hemû dosyayen û pirtûkên wî dest xistinê.

## Girêdanên derve

* Malpera mûzeya Nikola Tesla
* Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque http://www2.timesreview.com/SUN/stories/S121109_Tesla_psh
* NikolaTesla.fr  - More than 1,000 documents on Tesla

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Dahêner
Kategorî:Dahênerên amerîkî
Kategorî:Dahênerên serb
Kategorî:Fizîknasên serb
Kategorî:Jidayikbûn 1856
Kategorî:Mirin 1943
Polat Can

thumb|Kongıreya Damezrandina Konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz 27.03.2012

**Polat Can** (jdb. sala 1980 li Kobanî, Rojavaya Kurdistanê) nivîskar û fermandarekî kurd e. Ev gelek sal in bi karê rojnamegerî û nivîskariyê re mijûl dibe. Di gelek kovar, rojname, malper û alavên din yên ragihandinê de kar kiriye. Her wiha jî di dehan kovar û rojname û malperan de dinivîsîne. Polat Can yekemîn radoyoya kurdî ya bi navê CUDÎ FM vekir. Her wiha 3 radoyên din bi navê Kobanê FM û Rojava FM û Efrîn FM vekirin. Polat Can konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz ava kir û bû koordînatorê wê yê giştî. Pirtûkên wî bi gelek zimanan çap bûne.

Ew bi zimanên kurdî, erebî û tirkî dinivsîne.

## Şoreşger
Polat Can yek ji çalakvan û şoreşgerên kurd e ku gelek salên dûr û dirêj di nava şoreşa azadiya Kurdistanê de li gelek cih û xebatan de cih girtiye. Polat Can yek ji damêzrênerên YPG ye û di nav de bi awayekî aktîv kar û xebat kiriye. Di sala 2013an de bû berdevkê ragihandina YPG û berpirsyarê navenda giştî ya ragihandina YPG û berdevkê ragihandinê. Di sala 2014 heya 2016 nûnerê Rojava di koalîsyona navdewletî ya li dijî Daiş de dikir. Her wiha wek rawêjkarê yekemîn yê hêzên Sûriya Demokratîk erk kiriye.

## Berhemên Polat Can
* Ah ya Sexîretî آه يا صغيرتي - 2002 (bi erebî)
* Navname - 2003 (bi kurdî)
* Berfa Germ - 2004 (bi kurdî)
* Edduba - 2004 (bi kurdî)
* Zimanê Firîşteyan [[لغة الملائكة]] - 2005 (bi erebî û kurdî)
* Afaq Konfedraliyê آفاق كونفدرالية - 2006 (bi erebî)
* Göçmen Yürekler - 2006 (bi tirkî)
* Qulingên Rewanê - 2007 (bi kurdî)
* Nîsa'el Qurunful نساء القرنفل- Helbest 2009 (bi erebî)
* لمحات عن حزب العمال الكردستاني- 2009
* Afaq Al Hel (آفاق الحل) 2011
* Projeyên Pratîkî yên Avakirina Rêveberiya Xweser (المشاريع العملية لبناء الإدارة الذاتية)
* موجز عن تاريخ اللغة الكردية - 2012
* مدخل إلى الأعلام الكردية - 2012
* غربلة الأفكار
* Fî Neqd El-Aqıl El-Şerqî (في نقد العقل الشرقي)
* آفاق الحل (Asoyên Çareseriyê)
* من روجافا إلى شنكال (Ji Rojava berve Şengalê)
Herwiha jî celebeka wî ya helbestan bi navê (dema dil diweşê) bi erebî derketiye.

## Rêvebiriya wî ya weşanên kurdî
Nivîskar û rojnamevan Polat Can rêvebiriya gelek weşanên kurdî kiriye, wek
* Kovara yekîtiya Azad
* Kovara Dostî
* Rojnameya Mezopotamya (*bi [[ermenî]]*)
* Kovara rojhilata navîn (*bi erebî*)
* [Kovara parastina gel (*bi erebî*)]
* Malpera HPG Online - http://www.hpg-online.com/ar/ 
* Malpera dengên Kurdên Qafqasiya
* Malpera Alawset.net 
* Rojnameya ALAAN
* Gerila TV 

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://polatcan.info 
* https://www.facebook.com/polatCanRojava
* https://twitter.com/PolatCanRojava
* http://www.ahewar.org/m.asp?i=1338

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Endamên YPG'ê
Kategorî:Fermandarên kurd
Kategorî:Hêzên Sûriya Demokratîk
Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kesên ji Kobaniyê
Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Leşkerên kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê
410

## Bûyer
### Cîhan
* Gotên Rojava di serdariya Alarich I de Roma di 24ê tebaxê de dagir kirin sê rojan talan kirin.

### Kurdistan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
* Alarich I keyê Vîzîgotan mir.
Sirêma berguhêr

**Sirêma Berguhêr** sirêmeka karevayî ye ko bervajî Sirêma Yekrast anko DC meznahî (matêmatîk) û berê (simta) wê bi awayekê xulanî (sîklîk) dihêt guhartin. Pêlşekila edetî ya SB pêleka sînosî ye. Ev herî zêde kêrayî ya veguhastina hêzê desteber dike. Lê li hindek cihan û jibo hindek karên taybetî pêlên dî yên mîna pêlên sêgoşe û çargoşe jî tê bikaranîn.

Bi awayekê giştî, SB jibo wan karevaya ko digehit malan û karxaneyan vedigirit. Lê sîgnalên bîstarî (audio) û dîtarî (video) jî ko di têleyan da dibihurin her awayên SB in. Di van baran da, armanc destxistina zanyarên nepenkirî anko modulekirî di karevaya SB da ye.

Kategorî:Elektrîk
Annapolis

Pir wateyên **Annapolis** hene.
* Annapolis (County), county'yek di heremê Keneda *[[Nova Scotia]]*
* Annapolis (fîlm), fîlmek
* Annapolis (çem), çemek di Keneda da
* Annapolis Valley, newalek di Keneda da
* Annapolis (Maryland), paytextê heremê DYE *[[Maryland]]*
* Annapolis (Missouri), bajarek di Missouri da
* Annapolis Royal, bajarek di Keneda da
Organên hindurû

Bi kurtî **organên hindurû**, ji navê wê xuya dike ku ew organên fîziyolojîk ku di hindur laşê mirov cî digirin in. Wek dil, mîde yan ûr, mêjî, rûvî, organên seksî yê hindur, organên mîz û pir organên din.

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Fizyolojî
Boston

**Boston** navî pir gundan û bajaran e.
## DYE
Boston di DYE da navî van bajaran e:
*Boston (Lincolnshire)
*Boston (Georgia)
*Boston (Indiana)
*Boston (Kentakî)
*Boston (Massachusetts)
*Boston (New York)
*Boston (Pennsylvania)
*Boston (Texas)
*Boston (Virginia)

## Elmanya
*Neu Boston, perçek ji Storkow (Mark) li heremê Brandenburg di Elmanya da
Misahibî

**Misahibî**, anku **musahibî**, peyveke erebî ye lê di wateyeke nêzîkî kirîvtî, kirîvatiyê de tê bikaranîn. Pirranî di nava elewiyan de heye. Mirov miyayibê xwe wekî birayê xwe dibîne û mafên wê/wî diparêze.

Di civaka kurdan de dadmendiya, hiqûqa misahibiyê cihekê girîng digire. Hin caran di nava kurdên elewî û sunî de jî misahibî tê lidarxistin. Lê pirranî mirov misayibê xwe ji civaka xwe ya nêzîk hildibijêrin.

## Çavkanî

Kategorî:Dab û nêrît
Kategorî:Dîroka îslamê
Kategorî:Elewîtî
Xormekan

**Xormekan** yek ji eşîrên kurdan e.

Pirraniya Xormekan zazakî û kurmancî diaxivin li Dêrsim Qîşle, Pulur, Pilemor, Mezgîr,  Sêwas, Erzîngan, Mûş, Gîmgîm/Varto, Qayserî, Meraş, Xinûs, Çewlîg, Qers/Kaxizman, Îdir/Qulp, Erdêxan, Elezîz û ji aliyê dînî ve elewîtiyê dihewînin. Ji duwazdeh zêde şaxên wan hene. 

## Gundên Xormekan
1. **Dêrsim / [[Qisle#Gundên Qisleyê|Qisle]]**:
* Civarik, Balık, Melkiş, Gemiş

2. **Dêrsim / [[Pilemûriye]]**
* Qeregol

3. **Gümüşhane / Kelkit**
* Günbatur, Yarbaşı

3. **Mûş / [[Gimgim]]**
* Kasman, Caneseran, Cîwarikan, Badan, Hamuk, Tatan, Danzig, Rakasan, Sofiyan, Saman, Şorik, Mûsikan, Xaşxaş, Xorik, Zengel, Mengel, Kuzik, Ameran, Stûkuran, Stûkurana Qij, Çorsan, Diyadin, Gundemir, Zatişeyx
4. **Çewlîg / [[Azarpêrt]] / Kârer**
* Darabi, Hirçik, Kurdan, Maskan, Kürikan, Pircan, Saxyan, Şîrnan, Yekmal, Teymurtas, Axbinek, Çêrme, Xarik

5. **Erzîrom / [[Xinûs]]**
* Kosan, Siwaran, Konik, Harabe, Qeremela, Qerekilîse

6. **Erdêxan / [[Mêrdînik]]**
* Konduk, Gülüstan

7. **Erzingan / [[Têrcan]]**
* Yukari Agusen, Hölenek, Komzun, Pekeric, Yaylacık, Karacakışlak, Küçükağa, Elmalı

8. **Erzingan / [[Gercan]]**
* Gâvuryurdu, Halitler, Eskikonak, Gemecik, Kadıköy, Kandil, Kırıktaş, Kürelik, Salur, Koçi

9. **Sêwas / [[Macîran]]**
* Piredede, Kürtyenice, Çalıyurt, Kuzköy, Cefolar, Karataş, Aşağı Boğaz, Hasköy, Delimahmut, Karacahisar, Gencolar, Koyunkaya, Maden, Sinek, Çimen, Gökçebel, Kürd Şeyxli

10. **Sêwas / [[Ezbider]]**
* Xodik

11. **Sêwas / [[Axvanîs]]**
* Uluçukur

12. **Sêwas / [[Dîvrîgî]]**
* Çimen

13. **Dêrsim / [[Pêrtag#Gundên Pêrtagê|Pêrtag]]**
* Qeceran

14. **Dêrsim / [[Mêzgir#Gundên Mêzgirê|Mêzgir]]**
* İbimahmud, Pulan, Gevan, Reş Mezra, Qele, Kurçik, Beroş, Oruj, Dalık, Kamkamık, Xerva/Xereve, Kuşhan Seinan, Melikyan, Germisi, Bardakçiyan, Basu, Hörs, Kodaric, Qorta Guri, Arnik, Are Xeleke, Sindama Jorîn, Kirzi, Harman, Bazıne Ali, Deşta Aşan, Zenan, Khcır, Keceran, Şilk, Karsan, Şevki, Mırzan, Boran, Zerikan, Topan, Pirik, Feraj, Kepur, Kastun, Bağın

15. **Erzirom / Yemlik**
* Xortik

16. **Erzirom / [[Aşqela (navçe)|Aşqela]]**
* Dencik

17. **Erzirom / Çat**
* Bağlıca

18. **Çewlîg / (parêzgeh)**
* Tarbes Morik, Axpik, Karapınar, Xarabe, Buban

19. **Erzingan / [[Cîmîn]]**
* Savsek, Göller, Büyükköy, Dalav, Zurun

20. **Sêwas / [[Tecer]]**
* Kurtlukaya, Çavdar

21. **Qeyserî / [[Sarîz]]**
* Çağsak, K.Söbeçimen

22. **Sêwas / [[Dîvrîgî]]**
* Ömeranlı

23. **Çewlîg / [[Kanîreş]]**
* Çiftlik, Şorika Jorîn, Gome Mikail, Kızılçubuk, Şaruk, Liçik, Kazani, Çerme, Gamişan, Mezra Cevan, Kale

24. **Çewlîg / [[Çêrme]]**
* Elmalı

25. **Sêwas / [[Bilekan]]**
* Kızıryurdu, Sülüklü

26. **Elezîz / [[Dep]]**
* Xelan/Mezra Xormek, Texardic, Çakan, Yeğ 

27. **Qers** **/ [[Kaxizman]]**
* Tûta Jêr, Tûta Jor, Bulanıx
28. **Îdir / [[Qulp, Îdir|Qulp]]**

**•**  Avazirav, Tezekçi

29. **Elezîz / (parezgêh)**

**•**  Xar 

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Kirmanciye

**Kirmanciye** binavkirineke ji bo herêmên ku lê kirmanckî (kirdkî, zazakî, dimîlkî, ginî) tê axavtin. Pirranî di stranan de tê bikaranîn. Li herêma Dersîmê hin caran di wateya "Dersîm" de jî tê bikaranîn.

Ji aliyê sosyolojîk ve ji herêmên ku çand û baweriya Dêrsîmê (Îtîqadê Dersîm) lê dijî tê bikaranîn. Herçendî kurdên kurmancî diaxivin li Sêwas û Qoçgîryê hene jî, ji bo herêmên wan jî Kirmanciye dibêjin. Lewra ew Kurd baweriyên Dêrsîmê jî dihewînin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* www.kirmanciye.de

Kategorî:Dêrsim
Kategorî:Herêm
Kendava Suweyşê

**Kendava Suweyşê** () rojavaya dawiya Deryaya Sor e. Li rojhilata wê kendavê Kendava Eqebeyê ye. Dirêjahiya kendavê bi Kanala Suezê ve nêzî 280 km ye. Kendav navbera Afrîka û Asyayê de dirêj dibe.

## Çavkanî

 

Suweyşê
Kategorî:Komên avê yên Misirê
Augusta

Pir wateyên **Augusta** hene.

## Bi tevayî
* Augusta (pêşnav), pêşnavê pir jinan
* Augusta (nav), navên jinên kaiserên romî

## Kes
* Herennia Cupressenia Etruscilla
* Augusta von Sachsen-Weimar-Eisenach kaiserê Elmanya, jinê kaiser Wilhelm I
* Augusta von Treviso
* Auguste Viktoria kaiserê paşin di Elmanya da, jinê kaiser Wilhelm II

## Cih
### Navên berê
* Augusta Bagiennorum li Piemont, Îtalya
* Augusta Caesarea ya *Caesaraugusta*, îro Saragossa (Zaragoza), paytextê heremê spanî Aragón
* Augusta Emerita, îro Mérida, berê paytextê heremê romî Lusitania
* Augusta Praetoria, îro Aosta di Çiyayên Alp 
* Augusta Raurica, gundek ji demê romî nêzîkî çemê Rhein, li rojhilatê Basel
* Augusta Suessionum, îro Soissons
* Augusta Taurinorum, îro Turin
* Augusta Treverorum, îro Trier
* Augusta Turonum, îro Tours
* Augusta Viromanduorum, îro Saint-Quentin
* Augusta Vindelicorum navî antîk-romî yê Augsburg e

### Navên îro
* Augusta (Western Australia), cihek li Awûstralya
* Augusta (Sizilien), cihek li Sîsîlya
* Augusta (Ontario), cihek li Kanada
* Augusta (Lastovo), cihek li Xirvatistan
* Augusta (Arkansas), cihek li Arkansas, DYA
* Augusta (Georgia), cihek li Georgia, DYA
* Augusta (Iowa), cihek li Iowa, DYA
* Augusta (Kansas), cihek li Kansas, DYA
* Augusta (Kentakî), cihek li Kentakî, DYA
* Augusta (Maine), cihek li Maine, DYA
* Augusta (Michigan), cihek li Michigan, DYA
* Augusta (Missouri), cihek li Missouri, DYA
* Augusta (New York), cihek li New York, DYA
* Augusta (Texas), cihek li Teksas, DYA
* Augusta (West Virginia), cihek li Vîrjînyaya Rojava, DYA
* Augusta (Wisconsin), cihek li Wisconsin, DYA

## Wateyên din
* Augusta (asteroîd) navî asteroîdekî ye
* Augusta National Golf Club, ew ciha ku US Masters tên lîstin Augusta (Georgia)
Kendava Eqebeyê

**Kendava Eqebeyê** () bakurê rojavaya Deryaya Sor e ku nîvgirava Erebistanê û nîvgirava Sînayê ji hev vediqetîne. Li beravên kendavê Misir, Îsraêl, Urdun û Erebistana Siyûdî ne. Li mila bakur rojavaya Deryaya Sor, li rojavaya nîvgirava Sînayê kendava Suweyşê dirêj dibe. Dirêjahiya wê heta Tengava Tîran 175 kîlometre ye û dera xweya herî fireh 29 kîlometre ye. Li dawiya bakur sê bajarên gerin hê ne: Tebeya Misirê, Elata Îsraelê û Eqebe.

## Çavkanî

Eqebeyê
Eqebeyê
Kategorî:Kendavên Asyayê
Kategorî:Kendavên Erebistana Siûdî
Kategorî:Komên avê yên Îsraêlê
Kategorî:Komên avê yên Misirê
Kategorî:Komên avê yên Urdunê
Tengava Tîran

**Tengava Tîran** (; ) tengaveke nêzî 13 km navbera Nîvgirava Sîna û Nîvgirava Erebistan de Deryaya Sor û Kendava Eqebe ji hev vediqetîne ye. Ew bi girava Erebistana Siûdîê Tîran di devî kendavê de hatiye navendin. Projeke ji bo çêkirina pirayeke li ser tengavê re bi dirêjahîyeke 9.3 navbera Misir û Erebistan de di planê de ye. 

## Çavkanî

Kategorî:Deryaya Sor
Kategorî:Komên avê yên Erebistana Siûdî
Kategorî:Komên avê yên Misirê
Tîran
Girava Tîran

thumb|Girava Tiran
**Tîran** () giraveke Erebistana Siûdî di devî Tengava Tîran de navê xwe da ye wê tengavê ye. Ew ji bo deryayî ji Îsraêl û Urdun re derîye kendava Eqebeyê ye girav û tengav gelek gering e. Li giravê îroj leşkerên Misir û DYA têne bicih bû ne.

## Girêdanên derve
* Girava Tiran , agahdarî ji bo Tûrîstan

Kategorî:Giravên deryaya sor
Kategorî:Giravên Misirê
Umberto Eco

**Umberto Eco** (jdb.  li Alessandria, Piemont) nivîskar, fîlozof, nîşankarvaneke îtalyan e. Ew di 1971an virde li zanîngeha Bologna li ser nişankarîye profesoriye dike.

## Jiyan
"Eco" navê bapîrê Umberto bû û kurtiya "Ex Caelis Oblatus" (kesê ji ezmen de alikarî bûyî). Eco hevotîna xwe di 1954an de li zanîngeha Turin dawî kir şunda li televîzyona RAI xabitî û navbera 1956-64 de li zanîngeha Turin fêr da. Di 1962an de ew li zanîngeha Turin bû doçend di 1968an de jî li zanîngeha Florence bû profesor. Wî di 1971an profesoriya li ser nîşankarvaniyê kir û heta îroj jî dewam dike. Gelek Roman û pirtûkên xweya li ser felsefe weşandin.

Di 1980an de romana xweya herî pêşin Navê Gulê der ket û li dinê ew ragihande navdarî ye. Wek wê romana xweya di 1988an de bi navê Dardaroka Foucault der ket û wê jî li dinê serfiraziyeke mezin girt.

## Xelatên Wî
* 1981 Xelata Anghiari
* 1981 Xelata Strega
* 1981 Xelata Viareggio
* 1982 Xelata MacLuhan Teleglobe
* 1982 Xelata Medicis

## Hin Pirtûkên Wî
### Roman
* *Il nome della rosa* (1983) Navê Gulê
* *Il pendolo di Foucault* (1988 (Dardaroka Foucault))
* *L'isola del giorno prima* (1994 (Girava Pêr))
* *[[Baudolino]]* (2000)
* *La misteriosa fiamma della regina Loana* (2004)

Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Îtalî
Kategorî:Mirin 2016
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Nivîskarên ji Torînoyê
Kategorî:Nivîskarên postmodern
Şiyana karebayî

**Şiyana karebayî** yan jî **şiyana elektrîkê** wekî qedareya wî karî dihêt pênasekirin ko sirêmeka karebayî dikit.

## Şîrove
Dema sirêma karebayî di zivirgehekê (bi înglîzî *circuit*) da dimeşit, rûbirûyê berxwedanekê dibit. Kar ji vê berxwedanê çêdibit. Amîr anko wizeguhêr vî karî bi gelek awayên mifadarên mîna germayê (germkera karebayî), ronahî (çira) an livîn (motora karebayî) an dengî (birîbêj) diguhêrin.

Şiyana karebayê bi wattan dihêt pîvan. Bi awayekê nefermî, peyva *hêz* jibo qedareya hêzê ko di yekîna demê da dihêt bikaranîn jî dihêt gotin. Awayê fermiyê wê Watt-çaxik an Watt-saet e.

## Çavkanî

Kategorî:Elektrîk
Amper

thumb|<center><math>\frac{C}{s}</math></center>

Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da, **Ampère** [] yekîna sirêma karevayê an barê karevayî di sanîyeyê da ye. Ev nav jibo rêzgirtina André-Marie Ampère, yek ji kesên serekî yên ko karevayîasinrevayî vedîtî, hatiye hilbijartin.

## Pênase
Amper ew sirêma berdewam e ko, eger di du gehînên hevnebir da ko heta bêdawiyê diçin drbaz bibit, û stûrahî ya wan gehînan pir hindik bit ko mirov bikarit bibîjit hema sifir e, û ev du gehîn metirekê di valahiyê da ji hev dûr bin, dê hêzeka bi qasî 2×10–7 niyotonan li ser her metireka wan gehînan înit. Sirêma karevayê nirxa veguhastin an derbazbûna barê karevayî di demê da ye. Bi vî awayî, yek amper nirxa yek kûlombeka barî di sanîyeyekê da ye. Anko, yek amper beranberî yek kûlomb dabêşî yek saniyê ye.

Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da, amper jî wekî metir, kîlogram û sanîyeyê yekîneka bingehîn e. Ev yekîn serbixwe û bê behskirina barê karevayî dihêt pênaskirin. Yekîna barê karevayî, kûlomb, hosa dihêt pênaskirin: barê karevayî yê ko bi sirêmeka yek amperî di heyama yek sanîyeyê da dihêt veguhastin.

## Çavkanî

Kategorî:Elektrîk
Kategorî:Yeke
1492

## Bûyer
### Cîhan
* 3ê tebaxê: Christopher Columbus dest bi sefera xweya li ser deryan kir.
* 12ê çiriya pêşîn: Christopher Columbus bi der ketina Bahama Emerîka ji bo ewropayiyan dozîn kir.

### Kurdistan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Sirêma elektrîkê

**Sirêma karebayî** (bi soranî: *tezuwî karebayî*) sirêma barê karebayî ye. Pergala Navneteweyî ya Yekeyan ji bo sirêma karebayî Ampère (A) e ko beranberî meşiyana kolomeka barî di saniyeyekê da ye.

## Pênase

Meznahiya sirêmeka karebayî li xalekê bi awayê berhateka demê ya barê karebayî dihêt pênasekirin:

:I(t) = \dot{Q}(t).

Bi awayekê fermî ev wiha tê nivîsandin:

:I(t) = {\mathrm{d}Q(t) \over \mathrm{d}t} an berevajî wekQ(t) = \int_{t_0}^{t} I(t)\, \mathrm{d}t + Q(t_0)

Qedareya barê karebayî **Q** ya ko li yekîna demê **t** dimeşit dibit **I** ko bi ramana *xurtiya* sirêmê tê.

## Sirêm di têleyeka metal da
Di metalekê hişik yê gehînik da, bê çi hêzên derveyî, hindek elektron bi azadî dimeşin. Ev şiyana elektronan ji wê wize ya germayî çêdibit ko elektron ji hawirdora xwe werdigirin. Dema atomek elektronekê didit dibit xwediya barê erînî. Koma elektronên azad deryaya barî çêdikin.

## Çavkanî
### Not

### Jêder

Kategorî:Elektrîk
Helîkopter

thumb|Firîna helîkopterekê
thumb|Helîkoptera Peskara, ya herî pêşîn bû (1922)
thumb|"Cîroplan" yek ji helîkopterên pêşîn bû (1933)
[thumb|[Firrembêlên modern ên polîsên hatinûçûnê (trafîkê) yên Herêma Kurdistanê (Îraq) cureyekî helîkoptera biçûk in.]]

**Helîkopter** (ji yewnanî: ἕλιξ, *hélîks* "helîks, babelîsk" û *π*τερόν, *pterón* "bask") yek ji cureyên alavên firînê ye û piştî balafiran di rêza duyem de alaveke esmanî, firoke yê bikêr e. Mirov dikare prînsîbên firîna balafir û helîkopteran wekî hev bibîne. Tenê cudatî ew e ku, di balafiran de bask tevnagerin, sabît in lê di helîkopteran de bitevger in. Hêza helîkopteran di hin modelên nû de gihîştiye ya balafiran lê piranî helîkopterab ne ji bo veguhastina rêwiyan lê wekî makîneyekê alîkar tê bikaranîn.

## Çavkanî
### Nîşe

### Jêder

## Girêdanên derve

Kategorî:Firoke
Siltan

**Siltan** an **Sultan** ( ango "şah") nasnavê hikumdarên îslamî ye, bi taybetî ji bo hikûmdarên împeratoriya Osmanî yên berî sazkirina komara Tirkiyeyê tê bikaranîn.

Ew kesê ku herî pêşîn ve nasnavan bikaranî bû kargerê tirk Mehmûdê Gaznawiyan (998'an heta 1030'î) li Hindistanê hikumdar bû. Ew ji pê re ji aliya kargerên selçûq û osman, eyûbî û memlûkan jî hat bikaranîn. Li Endulusê nasridiyan jî Siltaniya Granadayê sazandî bû.

Îroj li Oman û Brûneyê tenê kargerên xwe nasnavê *siltan* digirin. Li Marokoyê di 1956'an de nasnavê *siltan* wek *melik* ( ) hat guherandin.

Siltan hin caran wek siltanan ji bo navçeyan jî tê bikaranîn. Îroj li hin dewletên Afrîka, Malezya û Îndonezya navçe hene ku bi navê *siltanat* tên navkirin.

Siltan di Împeratoriya Osmanî de ji bo şahbanûyan jî wekok *[[Xurrem Siltan]]* dihat bikaranîn .

*Siltan* ji bo xelîfeyan jî dihat bikaranîn. Cara pêşin di 1055'an de Tuxrul Beg nasnavê *siltan* ji xelîfekî girt. Di 1517'an de heta 1924'an osmanan wek xelîfetî dewama ebasiyan bûn.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Serwerên dewletê

Kategorî:Sinifên leşkerî
Got

170px| |thumb|Leşkerên gotî

**Got**, qewmeke german a skandînavî bi gumanî li Gotlandê, îroj di xakên Swêdê de, dijî bûn. Di sedsala 2'an de wan dest bi koçê kir û ji Skandînavyayê de derketin û li Scythia, Dakya û Pannonia, ango bakura Deryaya Reş bicih bûn. Di sedsala 3'an de got wek gotên rojhilat (ostrogot) û gotên rojava (vîzîgot) bûn du paran. Di sedsala 3'an de vîzîgotan êrîşên mezin li ser Împeratoriya Romê kirin. Lê ewna ji aliya Aurelius Claudius û Gallienus hatin rawestandin. Di sedsala 4'an de him vîzîgot him jî ostrogot çendayî bin bandora Romayan de man. Di wê demê de ewna bi çendayî wergera aryanîzmê bûn.

Di 370an de ji rojhelat de êrîşên hûn dest pê kir. Van êrîşan li ser qewmên german bandora domîno kir û wan jî rojava de koç û êrîşa romayiyan kirin. Di wê demê de di 376an de keyê vîzîgotan Fritigern ji Împeratorê Împeratoriya Romê ya Rojava Valens ji bo li başûra Tuna bicih bûnê destûr xwest. Valens destûr da ewna li başûra Tuna bicih bûn. Lê sal venegeriya di 377an xela peyda bû û navbera Împeratoriya Romê ya Rojava û gotan de cengên Gotî derketin û heta 382 dewam kirin û bi peyamaneke navbera Roma û gotan re xelas bû. Çiqas bi dawî Romayê got bin xistin jî di wan cengan de di 378an de di Cenga Adrianapolisê de împerator Valens hat kuştin.

Vîzîgotan di serdariya Alarik I de di 410an de bajarê Romayê dagîr kir. Honorius vîzîgot li Galiyayê bicih kirin û wan di 475an de vandal li wir bin xistin û li Nîvgirava Îberî serwerî ajotin. Ji pê re ew keyîtiyê li îber ji aliya Justinianus I hat hilweşandin. Got bi xwe jî di nav qewmên din de heliyan û zimanê xwe gotî ji bîr kir.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:German
Robar

thumb|rast|250px|Brezilya, amazon

**Robar** an **rûbar** bi giştî avrêyên xweriskî ne ko ava ji nixteyê an hilyana keviyên befrê ji cihên bilind ber bi cihên nizim û nevî vediguhêzit. Piranî ya robaran sererd in, lê hindek jî hene ko binerd in û di şkeft û tîkên beran û keviran ra derbaz dibin.

## Serûkaniya ava robaran
Serûkaniya ava robaran gelek berfireh e. Kanî, hilyana befra keviyan an jî gelek bi sanahî hema ava baranê û nixteyên dî bit.

Kategorî:Erdnîgarî
Bajar

[thumb|Bajarê [Wanê]]
[thumb|Bajarê [Mûsil]]
[thumb|[Warşova, Polonya]]

**Bajar**, **bajêr**, **bacar**, **sûke** an jî **şar** cihekê akincîbûna mirovan e ko himbizî ya akinciyên wê û avahiyan ji gundan û bajarokan zêdetir e. Carina bajarbûn an nebûna akincîgehekê bi rêya qanûnê dihêt diyarkirin. Li gelek welatên cîhanê bajaran navendeka bajarî ya akincîbûnê ya serekî û hindek binbajar an herêmên bajarî û gund hene.

Bajaran deverên akincîbûnê, pîşesaziyê, karweriyê û kargêriyê hene. Li bajaran avahûyên akincîbûnê (xanî) û rê û cade, alavên gehandinê yên mîna qîtara bajarî hene. Lêkoliîna liser bajaran babetê zanistekê bi navê cihnasiya mirovî anko erdnîgariya mirovî ye.

## Cihnasî (erdnîgarî)
Cihnasiya bajaran, çi ya fizîkî çi ya mirovî, gelek berfireh e. Bajar li peravên rûbaran, deryayan û okyanûsan, li cihên ko li ser rêyên bihevragirêdana deverên corbicor in û li nihalan dihên avakirin (mîna Mûsil). Herwisa, gelek ji bajarên kevin li cihên wekî serê çiyayan hatine avakirin da li beranberî êrîşan bihatiban parastin (mîna Amêdiyê). Her ji bo vê meremê, gelek ji bajarên kevin şûrekirî bûne (mîna Amedê).

Bi giştî, bajarên kevin bi hevberdanana digel bajaran evro gelek bê plan dihatin avakirin. Niha plandanana jibo bajaran tiştekê wesa pêdvî ye ko bajarên bê plan hema nahên berhozandin jî.

## Dîrok
Dîroka bajaran û akincîgehên dî yên mirovan dîrokeka kevnar e, herçind e ko hebûna bajaran di demên kevnar da babetekê gengeşebar e.

## Mijarên têkildar
* Welat
* Navçe (Qeza)
* Nahiye
* Bajar
* Gund
* Mezra (gundik)

## Çavkanî


Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Kategorî:Erdnîgarî
Nixte

Di seqazanistî da, **nixte** ji hemî coreyên peytbûn anko xestbûna hilma av a baspehirê ko bibit sedema barîna wê hilmê bi ser erdî ra dihêt gotin. Nixte hingî rû didit ko baspehir bi hilma avê têr dibit û ew hilm peyt anko xest dibit û bi ser erdî dibarit. Nixteyê gelek şikil anko form hene: baran, befir anko berf, şlove anko têkhileka baran û befirê, terig anko gijlok, xûsar û xunav. Nixte qonaxeka girin ji gera avê ye û serûkaniya piranî ya ava ser rûyê erdî ji nixteyê ye. Her sal zêdetir ji 505,000 kîlometirên sêca (km³) nixte dibarit, 398,000 km³ ji wê li ser okyanîsan dibarin.

## Coreyên nixteyî
Sê coreyên serekî yên nixteyî hene:

* Nixteyên şil:

** baran

** xunav

* Nixteyên dibênin anko diqerisin:

** xûsar

** qerisbaran

** şlove

* Nixteyên bestî anko qerisî:

** befir

** terig anko gijlok

## Çawayî ya çêbûna nixteyî

### Peytbûn (xestbûn)
Dema bayê gerim û ter ber bi jor hildiçit hilma avê peyt dibit. Bi vî awayî ewir peyda dibin û eger peytbûn berdewam bikit, peşikên avê mezintir dibin û nixte dibarit.

### Hevgirtin

Kategorî:Bûyerên hewayî
Selcûqî

**Selcûqî** an jî selçûqî (, bi farisî: سلجوقيان, *selcûqiyan*) xanedanekî dîrokî ye, ku ji eşîrên oxizî derketiye.

## Dîrok
Selcûqiyan navê xwe ji Selcûq Xan (dor 1000), yê ku ji Oxuzan mila Kinikan bû, di sedsala 9an de li rojhelata Gola Aral (îroj Qezexistan, Ûzbêkistan) dijî bû, girtî bû. Selcûq Xan ji pê bavê xwe Dukak Xan mir re bû kargerê Oxûzan. Di 985an de Selçûq Xan bi Xanêdana xwe ve derbaza ola Îslam bû. Selcûq Xan cara pêşin di bin kargeran Qaraxanan de bû. Çar lawên Selçûq Xan Mikaîl, Îsraîl, Mûsa û Yûnûs hê bûn.

Di bin serdariya lawên Mîkaîl, Tûxrûl Beg (1038–1063) û Çaxri (1038–1060) de, Selcûqî di 1030an de ji Xorasan derketin û di 1040an de Cenga Dandanakan de Gaznawiyan bin xistin. Ji pê Tûxrûl Beg û Çaxrî Beg re dewleta Selcûqiyan bû du paran. Tûxrûl Beg rojavaya Keyîtî ji Îsfehan de, Çaxrî Beg jî ji Merw de rojhilata Keyîtî karger kir. Tûxrûl beg keyîtiya xwe li îran û îraqê fireh kir. Ji pê Bûyîdan hilwaşiyan re wî bandora xwe li ser Ebasîyan ra kir. Tûxrûl beg li Bexda ji Xelîfe unvana Siltan girt.

Di bin kargera Alp Arslan (1060–1072) de keyîtî yek bû û ji pê serfiraziya di Cenga Malazgirt de di 1071 hembera Bîzansê re dagir kirina Anatolya û Sûrî dest pê kir. Di dema Alp Arslan de wan Fatimî yên li Meke û Medîne bin xistin û xelîfetiya Ebasî li Bexdayê şun da saz kir. Di bin kargera Alp Arslan û paşwerê xwe Melik Şah I (1072–1092) û wezîrê xweyê faris Nizam Elmulk (1065–1092) de keyitîye dema xweya herî baş dîtî bû. Di wê demê de medreseyên Nizam Elmulk hatin sazandin. Di wê demê de selcûqiyên Kerman li Oman hat sazandin.

Ji pê wezîr Nizam Elmulk ji aliya xaşxaşiyan hat kuştin û mirina Siltan Melik-Şah (1092) re di keyîtîye de li ser textê ceng der ketin. Vê cengê heta 1118an dewam kir û keyîtî Xorasan û îraq de bû du paran.

Ji pê sedsala 11an li Anatoliya selcûqiya Anatolya bi paytexta Qonye (demekî, Iconum) hat sazkirin re, li Sûrî jî selcûqî bûn çend paran mirnişiyan. Ew mirnişiyên li Sûrî ji pê re ji aliya zengiyan di sedsala 12'an de hat yekkirin û li şûnê eyûbiyan hat sazandin.

## Wextê tirkên Anatolyayê
Li Xorasanê dema siltan Sancar (1118–1157) de, lawê Melik Şah bû, selcûqiyan demeke xwe ya dina baş dît. Lê ji pê di 1141an de li Semerqand hembera Kara Kitaiyan de bin ket re çend salan şunda keyîtî hilwaşî ye. Selcûqiyên li Anatolyayê ji pê binketîniyê di 1243an hembera Îlhanan re lawaz bûn û di 1307an de hilwaşî. Paşê bi awayê began dabeş bû û li ser bermayiyên vê dewletê Împeratoriya Osmaniyan ava bû.

## Mijarên têkildar

* Împeratoriya Selçûqiyan

## Çavkanî

Kategorî:Sefera xaçperestan a yekem
Şukrî Mêrdêsî

**Şukrî Mêrdêsî** ji mezinên êla Mêrdêsî li bakurê Kurdistanê ko li dema Serhildana Şêx Seîdê Pîranê tevî gelek xebatkarên Kurd yên dî hat girtin û li sala 1926ê li Zîndana Amedê hat bidarvekirin.
Şukrî yek ji apên Osman Sebrî, nivîskar û xebatkarê Kurd bû.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Berkevir, Dirbêsî

**Berkevir** yek ji gundên Kurdistana Suriyê ye.

Helbestvanê kurd, Osman Sebrî, li vî gundî hatiye veşartin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dirbêsiyê (Hesîçe)
Quz (vûlva)

**Quz**, qûz, qiz **kis** an **vûlva** (ku gotineke ji îngilizî û latînî ye), ew endamê anatomiyê zayendî ya derve ku ji laşê jinê tê xuyakirin. Vûlva tevahiya organên zayendî ya derve ya jinan e.

## Nexweşî
## Wekî din binihêre
* zîlik
* vajîna

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Koendama mîzê
Kategorî:Quz

Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin
Gola Powell

**Gola Powell**, **Lake Powell** yek ji bendavgolên (golên girêdayî, baraj) navdar ên DYAyê ye. 350&nbsp;km li bakurê rojhilatê Las Vegasê dikeve û di tîxûbê Utah - Arîzona de ye.

Herêm wekî wargehekî turîstîk tê parastin û her sal gelek xwezahez tên serîlêdanê.

Meziniya golê: 645&nbsp;km²
Kol kûrtir e ji: 171 m
Dirêjiya golê: nêzîkî 3.100&nbsp;km
Bilindahî ji rûyê avê: 1.127 m

## Çavkanî

Powell

Kategorî:Golên DYAyê
Gola Mead

**Gola Mead**, **Lake Mead** yek ji bendavgolên (golên çêkirî, bendav, baraj) li DYAyê ye.

Bendav di sala 1936an de li ser Çemê Koloradoyê hatiye çêkirin. Nêzîkî 50 km li başûrê rojhilatê Las Vegasê dikeve û di tixûbê Arîzona - Nevada de ye.

Rûbera wê: 640 km², kûraniya wê digihîje 180 m. Gol wekî parka neteweyî tê parastin û gelek tûrîst dikişîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Golên DYAyê
Berkevir

* Berkevir, gundekî Wêranşar (Riha)
* Berkevir, Başurê biçûk, cihê Osman Sebrî mirî ye
* Berkevir gundekî biçûk di qeya Zaxo de ye.
* Berkevir, Çinar
Kolik

Çend cihên bi vî navî hene:
* **[[Kolik, Adiyeman|Kolik]]** (*Kahta*), navçeyeke Adiyemanê.
* **[[Kolik, Qileban|Kolik]]**, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilebanê.
* **[[Kolik, Eyûbî|Kolik]]**, taxeke girêdaye navçeya Eyûbî ya Rihayê.
Hawar (kovar)

rast|thumb|Rûpela yekê ya hejmara dawî (57a) ya kovara '''Hawar''ê
thumb|Kovara Hawar
***Hawar*** yekem kovara wêjeyî ya kurdî bû ku di navbera salên 1932 û 1943an de li Şamê hatiye weşandin. Kovar yekem car ji aliyê zimannasê kurd Celadet Elî Bedirxan ve di 15ê gulana sala 1932an de hatiye derxistin. Hawar yekem kovara wêjeyî ya kurdî yê li Sûriyeyê û li Rojavayê Kurdistanê bû ku armanc ew bû ku kovar mehane were weşandin lê weşandina kovarê çend caran hatibû qutkirin. 23 hejmarên pêşîn a kovarê di navbera 15ê gulana 1932an û 27ê îlona 1935an de hatine weşandin.

Di kovara Hawar de yekem car di dîroka kurdan de zimanê kurdî bi tîpên latînî hatiye nivîsandin û ji ber vê yekê cihekî taybet ê kovarê di pêşveçûn û standartkirina zimanê kurdî de heye.

Navên nivîskarên Hewarê di pêşgotina xwe de, wiha bi rêz dike: Bedir Xan, Osman Sebrî, Qedrîcan, Cegerxwîn, Mistefa Botî, Ehmed Namî, Hesen Hişyar, Bişarê Nêrwan, Reşîd Kurd, Goram, Tewfîq Wehbî, Evdilxaliq Esîrî, Şakir Fetah, Hevîndê Sorî, Pîrot, Lawekî Kurd...

Yekemîn hejmara kovara Hawar di 15ê gulana 1932an de derket û heta 15ê tebaxa 1943an 57 hejmar derketine. Cîhê xebata û weşandina kovarê paytexta Sûriyê Şam bû. Hawar mehê du caran derdiket. Kovara Hawar, kovarekî polîtîk û wêjeyî bû û ji aliyê Celadet Alî Bedirxan ve dihate derxistin. Kovara Hawar ku di dîroka weşanvantiya kurdî de xwedî cihekî girîng e, alîkariyeke wê ya mezin ji bo zimanê kurdî çêbûye. Di kovarê de bi giranî lêkolîn, çîrok û helbestên bi kurdî, ji edebiyata kurdî nivîsên bijartî hatin weşandin. Bi vi awayî Hawar di wêje û mijara zimanî de bûbû rewtek û ekolek û heta sala 1943an weşana xwe berdewan kir. Celadet di hejmara pêşîn û di rêzên pêşîn da wiha got:

*Hawar dengê zanînê ye. Zanîn xwe-nasîn e. Xwe-nasîn ji me re rêya felat û xweşiyê ye.*

Li gel kurdî di her hejmarekî de 3-4 rûpelên frensî jî hebûn. Heta hejmara 23an nivîsên kurdî yê kovarê bi alfabeyên latînî û erebî derdiketin. Piştî vê hejmarê ew temamî êdî bi latîni dihat weşandin. Naveroka hemî hejmara dora 808 rûpelan vedigirt. Di hejmarên pêşîn da zêdetir nivîsên Celadet û birayên wî Kamûran Alî Bedirxan, ku êdî ew jî wê çaxê hatibû Libnanê, derdiketin. Piştî hejmara çarê gelek navên din jî tevlî wan bûn û gelek ji wan di demên dawîn da di wêjeya kurdî de bûn kesên navdar.

Roja destpêka weşana kovara Hawarê (15ê gulanê) îro weke Roja zimanê kurdî tê pîrozkirin.

Di sala 1998an de hemû hejmarên hawarê ji aliyê Firat Cewerî hat berhevkirin û bi awayeki orijînal ji weşanxaneya Nûdemê hat weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovar
Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Kovarên rawestandî
Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî
Balafir

[thumb|384px|Balafira tîpîk [Boeing 747 a British Airways]]

**Balafir** an jî **firoke** yek ji alavên girîng ên firînê yên bi sîstema aerodînamîkê difirin e. Pirranî ji bo raguheztina rêwiyan û şêr tên bikaranîn. Hêza xwe ya rakirinê, li hewa girtinê ji baskên xwe digire. Ya ku balafiran ji helîkopter, zeplîn û yên din vediqetîne ev e.

Ramana firînê gelek kevn e li cem mirovan. Bi hezaran salan mirovan xwastin alaveke firînê biafirînin. Ev fikra wan di sedsala 20emîn de bicih hat. Bi angaştên Newton û xebatên Birayên Wright firokeyên pêşîn hatin çêkirin. Îro gelek cureyên balafiran hene. Rojbiroj teknîk û hêza wan bipêştir dibe.

## Hin komên balafiran

* A) Balafirên ji bo karên sîvîl tên bikaranîn
Gelek cureyên wan hene. Yên bi yek bask, du bask an ên motorên jet bikartînin, ên nayînin hwd.

* B) Balafirên ji bo karên leşkerî tên bikaranîn

* 1- Balafirên nêçîrê
* 2- Balafirên bombebaranê
* 3- Balafirên veguheztinê
* 4- Balafirên sîxuriyê
* 5- Balafirên bêî pîlot
* 6- Balafirên bo karên taybet û xwedî teknîkên taybet
* 7- Balafirên pêşopandinê
* 8- Balafirên dafikî

## Cureyên [[motor]]ê yên balafiran

* 1- Motorên bi pîston
* 2- Motorên bi pervane (Tûrboprop)
* 3- Motorên Tûrbojet
* 4- Motorên Tûrbofan
* 5- Motorên Ramjet
* 6- Motorên Pûlsjet
* 7- Motorên roketî


Kategorî:Firoke
Kategorî:Îcadên amerîkî