open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Civanrû

**Civanrû** anjî **Cevanrûd**, bajarekî ser bi parezgeha Kirmanşanê ye û dikevê navbera bajarê Revanser û Pavê ku di rojavaya Kirmanşanê de ye.

Xelkê bajar bi tevavî kurdin û zarava van Cafîye û yeḱ ji zaravên soranî tê hesibandin kû gelik nêzî zarava Erdelanî ya Sine ye. misilmanin û li ser mezhebê şafiėîne. bazerganiya bajar girêdayî bi bazaroḱeḱê ye ḱu ketîye xîyavaneḱê de di rojhilata bajar,cinsê xaricî divê bazaroḱê de tên belavkirin û ber vê hindê xelkên bajarên dine Îranê serdana vê dikin. kesb û karê xelḱê gundê derdora vê verzêrî û ajaldarîye, piraniya zevîzarê van dêmin û malatê van pez û bizin. Rojên teėtîl de veḱî înê ku dinav velatên misilman de teėtîla resmîye,gundiyên derdorê ji guzerana xve re pez serjê diḱin û dara diveḱin û difroşine rêvîng û kesên bi qesta seyranê têne vî welatî, her çend qedeman vêde dîmeneḱî ha tê dîtin, (kîloya goşt 5000 heta 6500 tûmenê Îranê tê firotin di sala 2008 goreḱî min dîtî) ev bajare li nav ċiya de hatiye avaḱirin û mal û xiyavanên vê berevxar û berevjorin û ketine nav dolan û singê giriḱan bi cireḱê ku şeher ĥemî bi carekê nayê dîtin, devr û berên bajar bi tevavî daristan û cengeleḱî keske tu dibêjî xêliyeḱî kesḱe ḱu ser serê ciyayê bilinde Şaho dane. Di navbera Civanrû û Pavê şiḱevta mezine Qorîqela bala hemî musafirê vê rêkê dikişîne.hijmara xelḱê vî bajarî derdora 50î ĥezar kesî tê texmînḱirin CD ya dêhxuda derbara ċiya û ċem û asevarên ḱevnare vî bajarî de dibêje; ċiyayê vê menteqê bi vî avayîne silsile ċiyayê Şaho bilintirîn ċiyayê vilayeta Kirmanşahê bi bilindiya 3370 mêtran ji derya bilintire ketiye bakûra rojhilatê bajar. Cîyayê dûyê ji zincîr ċiyayê Şaho ḱu di rojavaya Şimşêr desṗêdibe û digîje ċemê Sîrvan, desṗêka vî ċiyayî bi Ateşgeh meşhûre, nîveḱa vê bi navê Gezn û daviya vê Zerdoyî navbange, Ateşgeh 2462,Gezn 2389,zerdoyî 2153 metre.zincîra sêyê ji Qelėegehê desṗêdibe û hêdîhêdî bilindatiya vê zêde dibe di navbera ċemê Merexîl ċemê Leyle cihê giheştina ċemê Leyle bi sîrvan didome û bilintirîn tûtiḱa vê Makûhan bi bilindiya 2615 mêtir dikeve bakûra gundê Kilaş ev ċîyaye ṗiştî Şaho bilintirîn ċiyayê vî bajarîye û eteḱên vê cengel û daristane û axira rojhilata vê Dirḱ û Bîzil tê binav ḱirin. zincîra çarê di başûrê de û muvazî digel ċemê Leyle, Hêsir(hêstir) û Serbend hatiye binav ḱirin. bilindiya Hêsirê 2171 mêtre.Etegê vî ċiyayî jî bi darê cengelîye belûtê hatine xemilîn. hat û çon bi sedema lêj bûna vê û daristaniya vê di vî ċiyayê de geliḱ zeĥmete.muhimtirîn ċemê vê Leyle û Merexîle û asevarên ḱevnare vê ḱela xirabeye Gebrîye ḱu ser tûtka ċiyayê gundê Revanzerdoyî ye.ḱela xirabe meşhûr bi pisge di bakûra rojhilata Şimşêr deye.ḱela xirabe Seyid Eĥmedbeg di rojhilata Mezîdî yê de û ser gireḱê ye.ḱela xirabe meşhûr bi Çengîzxan di bakûra ḱela Civanrû ser gireḱê ye,Kela xirabeye Qereqelėe di bakûra rojhilata gundê Qorî qelėe…, ḱela xirabeye Simbor di bakûra rojhilata gundê Mensûr Aqayî, şiḱevta Kavik Civanrû de cihên dîtina ėeleqmendên asevarên ḱevnarin.

Kategorî:Bajar
Kategorî:Kirmanşan
Artrîta rumatoîd

[rast|200px|thumb|Wêneyekî [rontgen yê destekî bi nexweşiya artrîta reumatoîd (*Rheumatoid arthritis*)]]

**Artrîta reumatoîd** (*Rheumatoid arthritis*) nexweşiyeka romatîzmê ya domdirêje. Nexweşiyeka înflamasyonê û otoîmunolojîk ye. Hoya toşbon bi vê nexoşyê ne ya diyare. Li peyda bona vê nexoşyê hem genetik û jînge renge dewir hebît.

Hindek binemala ev nexoşye ya zore. Nizîkî yêk li sedê xelikî ev nexoşye ya lê.

Bi zorî jin vê nexoşyê vedigrin (her li sê nexoşa du jinin) û li temenê nizî çil salyê.
Ev nexweşiye cumgêt nexoş digrî. Bi zorî cumgêt kiçke wek tibilêt dest u pê.

Li vê nexoşyê perdê ser cumga înflamasyon bo çê dibît ku dibênê sînovît. Nexoşî dibîte hoya înflamasyonê li gelek cumga (polîartrît). Bilî cumga ev nexoşyê gelek organêt dîş digrît wek pêst, nerv, çav, rihêt xînê,perdê ser sîpelkê u dil û gelek organêt dîş.

## Nîşan û berjenga vê nexweşiyê

Nîşanê serekî yê vê nexoşyê êşe cumga ye. Cumge stîr, req, stor û gerim dibin û hindek ca cumge sorîş dibît. Karê cumga têk diçît (eve nîşanêt înflamasyonê ne). Nexoşî hêdî hêdî dest pê diket paşî zortir û grantir dibît.

Li vê nexoşyê bi zorî cumgêt kiçke yêt dest û pê duçar dibin herweş cumgêt dest, pê û yêt dîş.

Nexoşî herdu desta vedigrî (sîmetrî) û zortir li çar cumge li her layekî duçar dibin.

Req bona cumga spêdeya zêhetir li se'etekê dikêşî.

Ev nexoşye hêdî hêdî dest pê dike û zortir dibît. Nexoş nîşanêt giştî yêt nexoşya bo çê dibin wek mandî bon, bê hêzî, ta û kêm bona kêşa leş.

## Teşxîs û diyagnoz

Bo teşxîsa vê nexoşye klinika wê zor ya giringe. Ew cumgêt duçar boy stur dibin, êş bo çê dibît.

Gelek cumge li dest û pêya duçar dibin. Cumge spêda req dibin zêhetirî demjimêrekî. Nexoş yê mandî ye, neşêt cumgêt xo bi kar bînît.

Têstê vê nexoyê diyar diken.

Ew têstêt giring bo aşkira kirina nexoşyê eve ne: RF, AntîCCP (ev têste zor yê taybetî ye bo aşkirakirina vê nexoşyê), ESR, CRP, HB, TPK û gelek têstêt dîş. X-ray cumga.

## Derman

# Zanyaryêt nexoş li ser vê nexoşyê zêde kirin.
# Fîzyoterapî û minasibkirina karê nexoş.
# Derman

Sê curêt dermana bo vê nexoşyê yêt hey: NSAID, kortîkosteroîd, dermanêt nexoşî ragir wek *[[Methotrexate]]*, *[[Sulfasalazine]]*, *[[Leflunomide]]* û hwd.

Eve çend sale hindek dermanêt dîş yêt peyda boy ko tibênê *biyolojik* wek *Etanerecept*, *Adalimumab* , *Infliximab* û hindekêt dî.

## Çavkanî

* Oxford Handbook of Rheumatology 2006 .

Kategorî:Nexweşî
Kategorî:Romatolojî
Vladimir Bartol

**Vladimir Bartol** (jdb. 24'ê reşemiyê 1903 li Triesteyê - m. 12'ê rezberê 1967 li Ljubljanayê) nivîskarekî slovenî bû û bi pirtûka xwe a romanê Alamut, ku di sala 1938'an de derket, tê naskirin

## Kurtejiyan
Bartol di 24'ê reşemiya 1903an li gundekî nêzîkî bajarê Triesteyê (Slovenya) bi navê San Giovanni weke ê sêyem ji heft zarokan hate dinê. Vladimir Bartol xwendina xwe li Triesteyê destpêkir û li Zanîngeha Ljubljanayê di beşên biyolojî û fîlozofiyê de qedand. Bi taybeti nivîsên Sigmund Freud bala wî dikişînin. Piştî qedandina xwendina xwe di sala 1925'an de, wî di navbera 1933'an û 1934'an li Zanîngeha Sorbonne xwendina xwe berdewam kir. Di navbera salên 1940'î û 1945'an de Bartol li gor daxwiyaniyên di xwejînenîgariya xwe de, li dijî dagirkeriya elmanan têkoşiya. Piştî bidawîhatina Şerê cîhanî yê duyem Bartol di navbera salên 1946'a, û 1956'an de jiyana xwe li Triesteyê berdewam kir. Di sala 1960'î de Bartol bû serokê Yekîtiya Nivîskarên Yûgoslaviyayê û di sala 1967'an de li bajarê Ljubljanayê mir.thumb|Nivîskarê slovenî Vladimir Bartol
## Berhem

* Lopez (1932, Dram)
* Al Araf (1935, Pirtûka kurteçîroka)
* Alamut (1938, Roman)
* Tržaške humoreske (1957, Pirtûka kurteçîroka)
* Čudež na vasi (1984, Roman)
* Don Lorenzo (1985)
* Med idilo in grozo (1988, Pirtûka kurteçîroka)
* Zakrinkani trubadur (1993)
* Mladost pri Svetem Ivanu (2001, Xwejînenîgarî)

Kategorî:Jidayikbûn 1903
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1967
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Slovênî
Emar bin Yasir

**Emar bin Yasir** (erebî: **عمار بن ياسر**, *Amar bin Yasir*) yek ji girîngtirîn sahebeyên Muhemmed bû.

## Jiyana wî
Di dema pêxember de ewil Emar û malbata wî bi zilm û zordariya muşrîkan rû bi rû mane. Navê wî Emar, navlêka wî Ebû Yakazan, navê bavê wî Yasîr, navê diya wî jî Sumeye bû. Bavê wî ji Kahtanî bû. Welatê wî yê eslî Yemen bû. Yasîr ji Yemenê hatibû Mekeyê.

Bi xwe re her du kurên xwe Xaris û Malîk anîbû. Li vir bibû hevalbendê kurê Mehzûman. Bi qerwaşa Ebû Huzeyfe re zewicîbû. Emar ji vî zewacê hatibû dinyayê. Ebû Huzeyfe ji Emar pirr hez dikir. Bi hev re weka nevî û kal bûn. Piştê mirina Ebû Huzeyfe li Mekkê dînê Îslamê pirr pêşve çûbû.

Dema Muhemmed di mala Erqam de bû, Suheylê Rumî hatibû cem û bawerî bi Muhemmed anîbû. Emar hevalê Suheyb bû. Ji hev jî pirr hez dikirin. Demekî paşê Suheyb ji Emar re behsa dînê Îslamê dike û bi hev re diçin ba Muhemmed. Ew jî bawerî bi pêxemberiya Muhemmed tîne û dibe misilman. Pişt re Emar ji malbata xwe re jî qala dînê Îslamê dike. Bav û diya wî jî dibin misliman.

Dema Emar Muhemmed dît, li dora wî pênc xulam, du pîrek û Ebû Bekir hebûn. Piştê mislimanbûna Emar hejmara mislimanan zêde bû. Lê xwe nîşan nedidan, ji ber vî sedemê Emar wan baş nas nedikir.

Emar li Mekeyê, mirovekî bêkes bû. Diya wî qerwaş bû. Bavê wî ne ji Mekeyê bû. Ji ber vî yekê, li bajêr ne mal û milkê wî ne jî eşîr û hêza wî hebû. Diya wî qerwaşa kurê Mehzûman bû. Dema efendiyê wan mislimanbûna wan hîn bû, hêrs bû û li wan zilim kir. Bi rastî pirr kes bawerî anîbûn, lê ji ber bergiriyê baweriya xwe nîşan nedidan.

Di dîroka îslamê de şehîda pêşîn diya Emar, Sumeye bû. Mêrê Sumeye Yasîr jî ji aliyê zalimê Mekeyê hatibû kuştin.

## Çavkanî
Îbn Kesir, Tarîq (Dîrok), cild 7

Kategorî:Jidayikbûn 570
Kategorî:Mirin 657
Kategorî:Sehabe
Ye'cûc û Me'cûc

**Yecûc û Me'cûc** (erebî: يَأْجُوج وَ مَأْجُوج ; Îbranî: גּוֹג וּמָגוֹג , Ye'cûc û Me'cûc) ew mexlûqatên gellek piçûk in. Di gelek dîn û mîtolojiyan de derbaz dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Îslam
Kategorî:Mîtolojî
Kategorî:Xirîstiyanî
Teyar

Di sala 1979 li gundê Dadalî (Herêmê Kobanî - Surî) **Teyar** ji dayik bû û sala 1990 wî li bajarê Kobanî Xwendina Xwe ya serete bi serî kir, di sala 1991 hate bajarê Helebê ji bo xwendinê , û wê gavê dest bi fêrbûna muzîkê û strana kir, di newroza sala 1993 (14 salî ) yekemîn carbû ku ew derket ser şanogehê.

Heya sala 1999 Teyar beşdarî gelek konserên kurdî bû bi taybet jî konserên newrozê , di vê salê de ew qebûl bû di zanîngeha Helebê de wek xwendekarê wêjeya Erebî.

Di van salê zanîngehê de Teyar bi ferehî di muzîkê de diçû û hêdî hêdî taybetiya xwe distend, di vî warî de ew bû destpoşê Tembûr û Bilor û Ûdê heya ku "Aleta " Ûdê bû hevala awazên wî, ji ber ku wî karibû li Helebê vê Aletê bi awayekî Akadîmî fêr bikê, di destpêkê de li ser destê mamûsteyê muzîkê Reşîd Sûfî û paşê di Înstîtyûta Heleb ya Muzîkê de xwendina Ûd bi serî kir.

Di sala 2001 tev hevalên xwe di Zanîngeha Helebê de wek Hisên Seyda, Teyar Koma Cenga Jînê pêk anî û konserên xwe li hemî herêmên Sûriyê li dar xistin.

Di havîna 2004 da wî kaseta xwe ya yekemîn derxist bi navê " Hey Jînê " û berî ku Lîsansa Wêjeya Erebî bistînê bi demek kurt wî keçek kurd naskir , Êmoş xwendekara Kîmya di Zanîngeha Helebê de di 20 / 08 / 2005 de Teyar û Êmoşê hev xwestin.

Di destpêka sala 2005 de Teyar bû endam di Komîta Rewşenbîrên Serbixwe û bû berpirsyarê karê hûnerî, di bin siya vê komîtê de Teyar û hevalên xwe hunermendê deşta sirûcê Baqî Xido xelatkiri di konserek mezin de, û hîn çalakên wan bi hev re berdewamin.

Ana Teyar Kaseta xwe ya duyemîn " Tu Çuyî " amade dikeye.

Kategorî:Jidayikbûn 1979
Kategorî:Kesên ji Kobaniyê
Bizot

**Bizot,** Ji darê êzinga ku ar pêketî û baş şewitî ye Herwiha jêre sotik, piling, peleng jî tê gotin.
Çortan

**Çortan** an ji **Şîrêj** xwarinek ji şîr e. Çawa ku jê re Çortan tê gotin, li hin herêmên Kurdistanê jê re **Keşk** jî tê gotin. Çortan di nava Kurdan de xwarineke pir kevn e.

Du texlît çortan hene: Yek ji dewê kelandî, ya din ji dewê nekelandî çêdibe.

Dew bi kelandinê diquse, tilpa ku heye li parzûnik dixin, dibe wek mastekî tîr, piştre bi qederê mezinatiya hêka mirîşkê dikin girêk, ji girêkên Çortanî re "serî" tê gotin û li ber tavê hişk dikin. Piştî ku hişk bû, hiltînin û di zivistanê de dixin nava hin xwarina û dixwin.
 
Çortanê ku ji dewê nekelandî çêdibe, weha ye: Dew dixin kîs û dadileqînin. Ava tê de dipale û tilp dimîne, dibe wek mastekî qalind û weke yê kelandî dikin girê û li ber tavê hişk dibe.

Di demên ku qatix tune bê, xasma di zivistanê de, çortan di şûna mast û dew de tê bikaranîn. Lê bi piranî di mehîrê de, di taxûz û sîrmastikê de tê bikaranîn. Berî ku bête bikaranîn, çend serî çortan rojek berê dixin nava avê, da nerm bide. Piştre li hev dixin û dibe mîna dewekî qalind, yan jî hindik av dixin serê û dibe wek mast. Êdî kebaniya malê, çewa bivê wisa ji bo xwarinê amade dike.

Kategorî:Xwarin
Skopye

**Skopye** (bi makedonî: Скопје *Skopje*, albanî: *Shkupi*, yewnanî: Σκόπια *Skópia*, tirkî: *Üsküp*, serbî: Скопље *Skoplje*, latînî: *Scupi*) paytext û bajarê herî mezin yê Makedonyaya Bakurê ye.

## Demografî
rast|thumb|Wêneyekî bajarê Skopyeyê
Li Skopyeyê ji bilî makedonan (62,93%), alban (21,39%) û tirk (9%), sintî û roma (4,63%), serbî (2,81%) û bosnayî (1,5%) jî dijîn.

* 338.373 makedon
* 114.568 alban
* 46.617 tirk
* 15.297 sintî û roma
* 14.295 serbî
* 8.503 bosnayî

### Nifûs

## Binerê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya bajarê SkopyeyÊ
* Skopje Online (Malperek nefermî, bi înglîzî) 

Kategorî:Komara Makedonyayê
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Xurşîd Mîrzengî

**Xurşîd Mîrzengî** li gundê Zengê ya Licê di sala 1950 de hatiye cîhanê. Bi navê Sînor (Jîndan-1995) romanek nivîsîye û daye weşandin. Gotar û nivîsên wî yên bi kurmancî û zazakî di kovar û malperên kurdî de belav dibe.

## Pirtûkên Wî
* *Sînor*
* *Ristemê Zal*, Weşanên Rewşen, 1999, 206 r. 
* *Belqitî*

## Çavkanî

Mîrzengî, Xurşîd
Bêrût

**Bêrût** () bajarê herî mezin û paytexta Libnanê ye ku li ber Deryaya Spî ye û ji bakur ber bi başûr dikevê navenda welêt. Bêrût ji aliyê çandî û aborî navenda welatê ye û gelek çapxane û zanîngeh, mîna Zanîngeha Amerîkî, lê hene. Ev bajar gelek caran weke *Parîsa Rojhilat* hatiye binavkirin.

## Civak û dîn
Hejmara rast ya niştecihên Bêrûtê nayê zanîn, ji ber ku serjimêra dawî di sala 1932an de hate pêkanîn. Li gorî çavkaniyê nefermî hejmara niştecihên Bêrûtê di sala 1991ê 1,5 milyon û 2001ê jî 2,1 milyon bû. Di vê bajarî gelek netew û herwiha gelek dînên cuda jî dijîn: gelek bawervaniyên xiristiyanî, misilmanên sûnî û şîî. Piraniya cihûyên Bêrûtê ji sala 1975an û vir ve ji bajar terkkirin. Derdora %50 ji niştecihên Bêrûtê xiristiyan in û ê din jî misilman in (ji wana jî 25 % şîî ne). Li bakurê bajêr piranî sunî û xiristiyanî dijîn, li rojhilat tenê xiristiyan û li rojava jî tenê sunî. Li başûrê Bêrûtê jî pi giranî şiî dijîn.

## Bajarên xwişk

*  Atîna, Yewnanistan
*  Êrîvan, Ermenistan
*  Buenos Aires, Arjentîn
*  Parîs, Fransa
*  Basse-Normandie, Fransa
*  Île-de-France, Fransa
*  Lyon, Fransa
*  Marsîlya, Fransa

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Nexşeya Bêrûtê (1964 - 1968)

Kategorî:Libnan
Kategorî:Paytextên Asyayê
Serokdewlet

**Serokdewlet** bêjeyek û binavkirineke polîtîk e. Serokdewlet ji bêjeyên "serok" û ""dewlet pêk tê û ji aliyê politîk ji kesên yekem di dewletê de tê gotin. Li welatên ku komarin, yanî li welatên ku tê de rêveberiya dewletê bi hilbijartinan tên bijartin, ji serokdewletên wan welatan re serokkomar tê gotin.

## Mijarên têkildar
* Serokkomar

## Çavkanî

Kategorî:Dezgehên hikûmetê
Kategorî:Monarşî
Lîzbon

**Lîzbon** (bi portûgalî: *Lisboa* ) mezintirîn bajar û paytexta Portûgalê ye.

Wekî mezintirîn bajar û xwedî giringtirîn keştîgeha welêt, mezintirîn wezaret û daîreyên dewletê, xwedî şeş zanîngeh û akademiya zanistê, Lîzbon navenda polîtîk, aborî û çandî ya Portûgalê ye. Li gor serjimêra 2005an hejmara niştecihên bajêr 517.802 e, lê li derdorê bajêr (Área Metropolitana de Lisboa) li gor statistikên 2001ê 2.683.000 mirov dijîn û bi vê yekê 25% ji gelê Portûgalê li Lîzbonê û derdora wê bicihin.

## Galerî

Lissabon-Praca do Comercio-14-2011-gje.jpg
Lissabon-Rossio-18-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Vicente de Fora-58-Dachterrasse-Panteao Nacional-2011-gje.jpg
Lissabon-Igreja dos Italianos-04-Madonna di Loreto-2011-gje.jpg
Lissabon-Praca dos Restauradores-08-Eden-2011-gje.jpg
Lissabon-Strassenbahn-12-Rua de Augusto Rosa-Se-2011-gje.jpg
Lissabon-Rua Augusta-06-Wahlkampf-2011-gje.jpg
Lissabon-Fado im Caldo Verde-04-Joana Veiga-2011-gje.jpg|Fado


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Şaredariya bajêr (Portûgalî) 
* Nexşeya Lîzbonê

Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an b.z.
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Kategorî:Portûgal
Mihemed Cemîlê Seyda

**Mihemedê Cemîlê Seyda** (jdb. 1918 li Licê, m. 1987 li Cizîrê) danerê Ferhenga Jîn e. Mihemedê Cemîlê Seyda di sala 1918 de li navçeya Licê ya Diyarbekir ji diya xwe bûye. Bavê wî Cemilê Seyda yek ji leşker û lehengê şoreşa Şêx Seîdê Pîran e.

## Jiyan
Mihemed kurê Cemîl e. Cemîl kurê Mihemed Hadî (Seydayê Licî) ye. Mihemed Hadî kurê Sebxetullah e. Ew jî kurê Resûl Paşayê Sorî yê Rewandizê ye û birayê Kor Mihemed mîrê Soran e.

Piştî şikestina Şoreşa Şêx Seîd, Mihemed û her du birayên wî yên mezin Evdilbarî û Evdilqudûs digel dayka wan û pênc sed malên zaza ve ji Licê tînin nav Amedê, ku di rê de gelekê zarokan ji ber sermayê dimirin. Wê koça mezin xistine Mizgefta Hz. Silêman. Pişt re wan surgunî bajarê Nîgdeyê kirine. Sê sal ew li wê dûrgehê mane. Di sala 1928an de efû derketiye. Piştî vê fermanê malbata Mihemedê Cemîlê Seyda bi koçberî diçe Kurdistan Sûriyê. Her du birayên Mihemed îlma olî xwendine û bûne mele. Cemîlê Seyda kurê xwe Mihemed şandiye dibistana Şamê û ew spartiye Celadet Alî Bedirxan da ku dibistana fransî bixwîne. Mihemed li bin nihêrîn û şiyariya mamostayê hêja û serbilind, hozan Celadet Alî Bedirxan ku alaya ziman-rêziman û toreya Kurdî bi xurtî hildabû, dixwend û li mala Mîr razaye; zanîn û torevaniya Kurdî ji Mîr Celadet hîn bûye. Di sala 1930an de firansizan libatên civata XOYBÛNê li bajarê Şamê dane îskankirin. Libatên civatê ev kes bûn: Celadet Alî Bedirxan, Kamîran Elî Bedirxan, Qedrî Cemîl Paşa, Ekrem Cemîl Paşa, Mîqdat Beg, Bedrî Beg, Muhemed Beg, Dr. Memduh Selîm, Dr. Ehmed Nafîz, Nûredîn Zaza, Bozan Beg, Şahîn, Mistefa Beg (Hirço), Hemze Beg, Şewket Beg, Osman Sebrî, Qedrî Can û Haco Axa digel kurên xwe Hesen Haco, Çaçan Haco, Yûsif Haco, Cemîl Haco, Muhemed Şerîf Haco, Ekrem Haco û Behram Haco.

Mihemed Cemîl Seyda di demeke girîng û giran de di nav box û beranên şoreşa kurdî de maye. Di nav hozan û torevan û konevanên neteweya kurd de jiyaye. Mihemed ta sala 1939an li Şamê li nik Celadet Alî Bedirxan li dibistanê xendina fransî û erebî berdewam kiriye. Tore, dîrok, ziman û rêzimanê kurdî û çi serpêhatî û babetên kurdî hene ew li ber destê Mîr Celadet fêrî bûye.

Mihemedê Cemîlê Seyda 9 sal dibistan xwendiye. Di sala 1939an de dîplomaya fransî stendiye. Di Cenga Cîhanê ya duyem de tevayî dibistanên fransî hatine girtin. Di sala 1940î de Mihemed hatiye Cizîra Binxetê û ji ber ku nivîsandin û xwendina kurdî bi tîpên erebî bû, wî dest bi arîkariya xort û xwendevanên kurd kiriye. Mihemedê Cemîlê Seyda pirr dil hebûye bo xwendina bilind biçe Ewropayê lê mixabin hejarî û xizaniyê vê riyê li ber wî girtiye, digel vî qasî dîsa jî karê wî her xwendin û nvîsandin bûye. Di sala 1962an de Dewleta Sûriyê hin pirtûk û helbestên wî şewitandine û wî xistine zindanê. Dû re, wî surgunî Siwêda kir. Di sala 1964an de dîsa vegeriyaye Cizîrê û dest bi daneriya Ferhenga Jîn kiriye ku heta bi sala 1987an berdewam çap kiriye.

Kategorî:Zimannas
Mexrib

**Mexrib** (bi erebî: مغرب , ango *Rojava*) ji bo navçeyê welatên Afrîkaya Bakur Tûnis, Cezayir û Fasê tê bikaranin. Pişkî Lîbya û Morîtanya jî dikeve wê navçe. Yekî li wir dijîna jî bi mexribî tê nav kirin. Hin ereb ji bo Fasê herî rojava welatê erebanê, li Mexrib Fasê fehm dikin. Gotina pêşiyan ereban wiha li qala Mexribê dike:

## Peyvnasî
Mexrib bi wûşe di erebî de ji bo rojava tê bikaranîn. Ew di xûrûb, ango çûna ava (ji bo roj), daketin, de tê ye. Dija wê wûşe Meşriq e.

## Çande
Mexribî gelemperî ereb û berberî (amazigh), hin jî morîtanî ne. Wan xeyrî bi hindike, tirkên dema Împeratoriya Osmanî de hatinî, mislimanê spanî dema Endulusê de koç kirînî, fransî û îngîlîzî jî hêne.
Li Mexribê, wek gelên xwe, bi gelemperî erebî û berberî tê axaftin. Lê erebiya wê navçe hindik ciyawaz e, ango zaravekî erebî ye.

Gel bi gelemperî misliman û melikî ne. Hin deran kêmavî îbadî jî hêne.thumb|rast|300px|Herêma Mexribê û herêma Mexriba Mezin
## Dîrok
Mexrib berê bandûra afrîkaniyan de bû. Paş Fenîke û Kartacayê de romayiyan bi tûnî Mexrib daraz danîn.
 
Ereb dema Omeyeyan de gihîştina Mexribê. Dema el-Muwahhîdînan û Hafsîdîyan de sedsala 12'an de berberî Mexribê daraz danîn. Dûv çaxa navîn re Mexrib dest Împeratoriya Osmanî ket. Di sedsala 19'an de jî ji aliya Fransa, Spanya û Îtalya hat kolonî kirin.

## Yekîtiya Mexribê
Yekîtiya Mexribê di 17'ê reşemiyê 1989 hat saz kirin. Paytexta wê Rabat, Fas e.

Endam: Cezayir, Morîtanya, Fas, Libya û Tûnis

## Girêdanên derve
* Yekîtiya Maxrîb
* Maxrîb Online 

Kategorî:Erdnîgariya Afrîkaya Bakur
Kategorî:Herêmên Afrîkayê
Zimanê rûmenî

**Rûmenî** yan jî **zimanê romanyayî** (bi rûmenî: *limba română* [ˈlimba roˈmɨnə]), an jî **dakorûmenî**, yek ji zimanên romanî yên ku şaxeka zimanên hind û ewropî ye. Ew di wê şaxê zimanên romanî de di bin zimanên romaniyên rohelat de tê bişûnkirin. Rûmenî zimanê fermî li Romanya û Moldovayê ye. Li Romanyayê ji 21,7 milyon kesî, 19,42 milyonên xwe (89,5 %) wek zimanê dayikî axêvêrên zimanê rûmenî ne. Li Moldovayê jî 3,99 milyon kes, der Transnîstriya ve 2,57 milyon kes wek zimanê dayikî bi rûmenî diaxive. Ji van her du welatan bêtir li dinê nêzî 8,01 kes wek zimanê zikmakî bi rûmenî deng dike û li wan 4 milyonên xwe li Ewropa û yên din jî bi gelemperî li cîranên Romanyayê û Moldovyayê diaxivin. Li welatên ku cîranê Romanya an Moldavyayê li Ûkraynayê 500.000, li Bulgaristanê 150.000, Serbistanê 600.000 û Mecaristanê jî 80.000 kes wek zimanê hindekeyan nêv xwe û di malbata xwe de diaxivin. Li her du welatên DYA û Kanadayê jî 3,58 milyon kesî ku bi rûmenî diaxive hê ne. Hîn li bêtir li Amerîkaya Başûr, Awistralya, Îsraêl, Tirkiye, Spanya û Îtalyayê nêzî 3 milyon kesên ku bi rûmenî diaxivin hene. Li dinê bi yekûn nêzî 30 milyon kesên ku rûmenî wek zimanê dayikî, 4 milyon kesên jî zimanê duyem diaxivin hene.
## Mijarên têkildar
* Walaxya
* Zimanê romanî
* Zimanên romanî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Romanya
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên romanî
Kategorî:Zimanên Awistiryayê
Kategorî:Zimanên Mecaristanê
Kategorî:Zimanên Moldovayê
Kategorî:Zimanên Qazaxistanê
Kategorî:Zimanên Romanyayê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Serbistanê
Kategorî:Zimanên Ûkraynayê
Voyvodîna

thumb|250px
**Voyvodîna** [] (bi serbî: Војводина; bi mecarî: Vajdaság) herêmek otonom di nava Komara Serbistanê de ye. Voyvodîna dikevê bakurê çemên Save û Danûbê. Serbajarê herêma Voyvodînayê Novî Sad e. Ji aliyê etnîkî Voyvodîna herêmek tevlîheve: ji bilî serba, ku piraniya gelê herêmê pêk tînin, wekê kêmnetewên naskirî mecar, slovak, kroat, roman, bunjewatz, sokc, rûs, sint, roma û alman jî dijîn.

## Gel û Ol
Hejmara niştecihên Voyvodînayê li gor serjimêra sala 2002a 2.031.992 bû. Li gor sejimêra 2002a (û 1991ê) gelê Herêmê ji van neteweyan pêk dikat: 65,05 (56,79) % serb, 14,28 (16,86) % mecar, 2,79 (3,16) % slovak, 2,78 (3,71) % kroat, 2,45 (8,65) % yûgoslav, 1,75 (2,23) % montenegr, 1,50 (1,93) % roman. Ên din jî (4,4) % bulgar, bunjewatz, goran, mazedon, rûs, sintî û roma, alman, slovên, çekî, ûkraynî und neteweyên din bûn. 68,97 % ji gelê Herêmê xirîstiyanîyên ortodoksin, 19,11 % katolîk, 3,55 % protestanin.

**Bajarên di ser 20.000 de evin:**

* Novî Sad (bajar) (215,659),
* Subotica (141,524),
* Zrenjanin (79,545),
* Pančevo (76,110),
* Sombor (50,950),
* Kikinda (41,825),
* Sremska Mitrovica (39,041),
* Vršac (36,001),
* Ruma (32,125),
* Bačka Palanka (29,431),
* Inđija (26,244),
* Vrbas (25,887),
* Bečej (25,703),
* Senta (20,363),
* Kula (19,293),
* Apatin (19,289),
* Temerin (19,143).

## Serokên Herêmê (ji sala 1991ê)

* Radoman Božović (1991)
* Jovan Radić (1991 - 1992)
* Koviljko Lovre (1992 - 1993)
* Boško Perošević (1993 - 2000)
* Damnjan Radenković (2000)
* Đorđe Đukić (2000 - 2004)
* Bojan Pajtić (2004 - ta niha)

## Girêdanên derve

* Malpera Herêma Vojvodina (serbî/înglîzî) 
* Danasîna Herêma Vojvodîna 
* Atlas of Vojvodina (Wikimedia Commons)

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1944an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên otonom
Kategorî:Serbistan
Transnîstriya

**Transnîstriya** (bi kurtî, Rûmenî: *Stînga Nistrului*, rûsî: Приднестро́вье/*Prîdnestrovye*; fermî: *Pridnestrovskaya Moldavskaya Respublika*, kurdî: *Komara Moldoviya Transnistriya*) perçeye Moldovyayê ku li rohelata çemî Dnisterê dimîne ye. Her çiqas ew ji hêla tu dewletan wek dewleteka serbixwe nêye naskirin jî ew 1992an virve dewleteka de-facto xwediyê rejîmeka siyasî ye.

## Erdnîgarî
Rûerda Komara Moldoviya Transnistriya nêzi 3.567km² (ji sedî 11ê rûerda Moldova). Dirêjiya wê ji bakur-roava de de berve başûr-rohelat nêzî 202 kîlometran digire. Sînorên wê li roava der Moldova ve, li rohelat bi Ûkrayna ve sînorên xwe hene. Paytexta dewletê Tîraspol e û li wir 189.400 kes diji ye.

## Nîfûs
Gorî hejmerên sala 2004an li Transnîstriyayê 555.000 kes dijiye û gorî etnîkên cihê wihanî tên par ve kirin; 31,9% moldovîyan, 30,3% rûs û 28,9% ûkrayanîyan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1990an li Ewropayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hatine avakirin
Cezayir

**Cezayir** (bi zimanê amazîxî : **ⴷⵣⴰⵢⵔ**( an jî Komara Cezayira Demokratîk a Xelk (), welatekî li bakurê (Mexrib) Afrîkayê ye. Paytexta Cezayirê bi hevşêwe nav e.

Cezayir ji serxwebûniya xwe û vir de ye, endamê Yekitiya Afrîkayê, û Lîga Ereban e. Cezayir di avakirina Yekitiya Mexribê (UMA) ya 1988an de jî cih girtiye.

Cezayir piştî Sûdanê duyemîn dewletê herî mezin ê Afrîkayê ye. Sînorên Cezayirê li bakur-rojava Tûnis, li rojhilat Lîbya, li başûr-rojhilat Nîjer, li başûr-rojava Sahara rojava, Malî û Morîtanya û li Rojava jî bi Maroko re ye.

Cezayir welatekî ereb e. Ola Cezayirê îslam e.

## Dîrok
Li sala 1907ê de Cezayîr ji layê Fransayê ve hatiye dagirkirin û bi fermî li sala 1912an de Cezayîr bi temamî ket bin destê Fransayê. Ji ber zengîniya axa Cezayîrê ku bêhtir tirî dihate çandin û bi tirî şerab dihate çêkirin çavê Fransayê li vî welatî bû. Heta sala 1914an nifûsa Cezayîrê 13% xelkê Fransayê bû û bajarê Cezayîrê jî 75% fransayî bûn.

Li sala 1954an de ji aliyê Cebheya Rizgariya Netewî ve serhildanek dijî desthilata Fransa hatiye destpêkirin. Cebheya Rizgariya Neteweyî li sala 1958an de xwe wek hikûmeta demborî ya Komara Cezayirê daxuyand. Şerên mezin li navbera hêzên Fransa û cezayîriyan rûdabûn. Di encama pevçûnan de 300 hezar cezayîrî û 20 hezar fransayî hatibûn kuştin. Di dawiyê de jî adara 1962yê de peymanek hatiye destnîşankirin û Fransayê serxwebûna Cezayirê nasî.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1962an li Afrîkayê

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên Sehrayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1962an de hatine avakirin
Başûrê Alanistanê

**Başûrê Alanistanê** an jî **Başûrê Osêtê** (bi Gurcî:სამხრეთი ოსეთი/Samşretî Osetî, Osetî/Хуссар Ирыстон / Hussar Iriston, Rûsî: Южная Осетия/ Južnaja Osetija) herêmeka dikeve navbera navçeya Rûsyayê Alanistan Bakur û Gurcîstanê ye. Dewletbûna vê herêmê biniqaşe û her çiqas wê serbixwebûna xwe û veqetîna xweyê ji Gûrcîstanê dazanîn jî der Rûsyayê ve tu dewletan ew wek dewlet nas nekiriye. Wê ji sala 1990an virve xwe bin hîmayê Rûsyayê de xwe wek dewleta serbixwe daye zanîne. Di 26ê tebaxê 2008an de serxwebûna Osetyaya Başûr û Abxazya nas kir. Lê heta niha der Rûsyayê ve va qirara nepijirandiye.

## Erdnîgarî
Paytexta Osetyaya Başûr Çînwalî ye. Sînorên welêt li bakur bi Rûsya û wekî din jî bi Gûrcîstanê ve heye. Rûerda wêyê dorê 3.885 çargoşekîlomtre digire.

## Siyaset
Alanistan Serxebûna xwe di sala 1990an de daye zanîn virve nêvbera Gûrcîstan-Rûsya û Alanistanê ve şerr dem bi dem didomînine. Dîsa di meheya tebaxê 2008an de dîsa hêzên Gûrcîstanê Alanistan dagir kir û ser vê ve Rûsyayê jî dest bi êrîşên ser Gûrcîstanê kir. Çend rojan pê re Rûsyayê Alanistan dest xwe xist û Gûrcîstan ji Alanistanê bi der xist û di 26ê tebaxê 2008an de ew wek dewleta serbixwe nas kir.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin

Kategorî:Piştqefqasya
Dirêjan (eşîr)

**Dirêjan**, yek ji eşîrên herî mezin ên Meledî û Kurdistanê ye.

Di sala 748'an de piştî zayîne, ji alî Ebû Muslim Xoresanî ve 24 êlên kurd ji Xorasan tên şandinî Kerkûk, Erbîl û Rojavayê. Eba bi hêza wan Emevî ger kirin û şûna wan Ebasî hatin karînê (îktîdarê). Di sala 754'an de jî, Ebû Muslim Xoresanî ji alî Ebû Cafer Mansûrî bi qeleşî tê kuştin. Bi ser vê de 24 eşîret, ji bo kû heyfa wî heynin terin li ser Ebasiyan; sê mehan şêr dikin, lê têk terin û wedigerin Heleb, Riha û Meledî. Heta sala 1164'an li wê mintiqê û li deştên Hama, Amik û Gurgum dijîn. Canbegan, Celikan, Bilikan, Molikan, Galeriyan, Karacelikan, Manogriyan, Mîrîdostan, Nermikan û Sînanan êrîşî ser Beyliga Ramazanoxullari ya li Adanê kirin û konên xwe li Çûkurovê wekirin. Di sala 1165'an de jî ji ber germa li wir bar kirin Qonye, Qeyserî, Kırşehir, Enqere, Haymana û Polatlî ye…

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Mustafa Can

**Mustafa Can** di roja 15ê çiriya pêşîn a 1969an de li Bakurê Kurdistanê ji diya xwe re çêbûye. Malbata wî koçî bajarê Skövdeyê (li Swêdê) kiriye û Mistefa li wê derê mezin bûye.

Ew rojnamevan û nivîskarekî bi zimanê swêdî ye. Di sala 2002an de wek "Vebêjerê salê" Xelata Mezin a Rojnamevanan (ya Swêdê) danê.

Pirtûka wî ya pêşîn a bi navê "Tätt intill dagarna" (*Hema nêzîkî rojan*) di sala 2006an de derket.

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Kurdên Swêdê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Rojnamevanên swêdî
Novî Sad

[230px|thumb|Keleha [Petrovaradin]]
[240px|thumb|Pira Azadî li ser çemê [Danûbê]]
**Novî Sad** (kîrîlî: *Нови Сад*, mecarî: *Újvidék*; slovakî: *Nový Sad*; rûsî: *Нови Сад*) serbajarê Herêma otonom a Vojvodîna ye.

Bajarê Novî Sad xwedî zanîngeheke û ji taxên Novî Sad li bakurê çemê Danûbê û ji Petrovaradin, li ber keleha bi heman navî li başûrê çemê Danûbê pêk tê. Li gor serjimêra sala 2009'a hejmara niştecihên bajêr 381.388 kes e.

## Navdarên bajêr
* Vlada Avramov, lîstikvanê futbolê
* Josef Lapid, siyasetmadarê îsraêlî û wezîrê dadê
* Svetislav Pešić, lîstikvanê beksetbol û antrenor
* Monica Seles, lîstikvana Tenîs
* Đorđe Balašević, stranbêj
* Aleksandar Tišma, nivîskar
* Mileva Einstein-Marić, zanyara Fîzîkê û jina Albert Einstein
* Milan Stepanov, lîstikvanê futbolê
* Dara Bubamara, stranbêj
* Nataša Bekvalac, stranbêj
* Gojko Kačar, lîstikvanê futbolê
* Aleksandar Radenkovic, lîstikvanê sînemayê

## Bajarên Hevçeng
* Modena, , (1974)
* Norwich, , (1989)
* Dortmund, , (1982)
* Changchun, , (1981)
* Helioupolis, , (1994)
* Budva, , (1996)
* Banja Luka, 
* Timişoara, , (2005)

## Girêdanên derve

* Malpera fermî (serbî/înglîzî) 

Kategorî:Avabûnên 1694an li Ewropayê
Kategorî:Bajar

Kategorî:Serbajar (Herêm)
Kategorî:Serbistan
Kategorî:Vojvodîna
Villarrobledo

**Villarrobledo** bajarvaniyeke li navçeya Albacete ye, li Kastîlya- La Mança, Spanya.

Kategorî:Spanya
Zinarê Xamo

**Zinarê Xamo** nivîskarêkî kurd e. Li Wêranşar/Rihayê hatîye dîne.

Zinarê Xamo yek ji wan nivîskar e, ku rojanê bi riya blogê ramanê xwe bi xwendevanê xwe di înternetê de parve dikê. Di gelek rojname, kovar û malperên kurdî de nivîsîye û di hinekan de jî (Armanc, Berbang, Hêvî, Hêlîn, Netkurd) endametiya redaksiyonê û redaktorî kiriye.

## Berhem
* *Hindik û rindik,* Weşanên Apec, Stokholm, 1998.
* *Hebû Tunebû...* *Antolojiya Çîrokên zarokan,* Weşanên Apec, Stokholm, 2008.
* *[[Bide Dû Dilê Xwe (pirtûk)|Bide Dû Dilê Xwe]]*, werger-roman (Ji nivîskarê Îtalî Susanna Tamaro wergerandîye Kurdî), Weşanên Dozê, Tîrmeh 2002, Stenbol.

## Girêdanên derve
* [[Blog]a Zinarê Xamo]
* www.welatperwer.com/pirtuka-zinare-xamo 

Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kerîm Husamî

**Kerîm Husamî** (jdb. 1926 li Mehabadê - m.  Stokholmê) nivîskar û siyasetmedarekî kurd bû.

## Jînenîgarî
Kerîm Husamî di sala 1926ê de li gundê Bayram li navçeya Mehabadê li Kurdistana Îranê ji dayik bû. Di sala 1954ê de ew ji ber karê xwe yê siyasî ji aliyê rêjîma Şah a Îranê ve hate girtin û sê sal di zindanê de derbas kirin. Husamî di sala 1960î de ji bo xwendinê çû Çekoslovakyayê, di sala 1964ê de jî berê xwe da Bulgaristanê. Siyasetvanê kurd di sala 1971ê de vegeriya Kurdistana Iraqê û li wir bi Ebdulrehman Qasimlo re Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê (PDK-Îran) ji nû ve vejand. Di kongira sêyem a PDK-Îran de, ku di 21.6.1971ê de pêk hat, Husamî wekî endamê polîtbîroya PDK-Îran hate hilbijartin. Husamî di sala 1984ê de dev ji partiya xwe berda û ji sala 1986ê ve li Swêdê wekî penaber bi cî bû.

Kerîm Husamî di jiyana xwe de gelek pirtûk nivîsandine û ji zimanên din jî wergerandine. Wî bîranînên jiyana xwe ya siyasî û rewşenbîrî di pirtûkeke bi navê “Le bîreweriyekanim” nivîsandine, ku ji 11 cildan pêk tê.

Kerîm Husamî di 6ê çiriya pêşîn a 2001ê de li Stockholmê paytexta Swêdê mir.

## Berhem
* Le bîreweriyekanim

Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2001
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Morîtanya

**Morîtanya** , welatekî bakur-rojavayê Afrîkayê ye. Li rojava Okyanûsa Atlantîk, li başûr-rojava Senegal, li başûr-rojhilat û rojhilat jî Malî, li rojhilat-bakur Alcerya û li bakur jî çola Sahrayê heye. Gelê morîtanî misilman e.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Sehrayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Bakurê Qibrisê

**Bakurê Qibrisê** (bi tirkî: *Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti*, kurt: *KKTC*, ) dewleteke nefermî li bakurê girava Qibrisê ye ku dikeve nav Deryaya Navîn. Bakurê Qibrisê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve weke dewlet nayê naskirin, tenê ji aliyê Tirkiyeyê ve tê pejirandin. Paytexta Komara Tirkî ya Bakurê Qibrisê Nîkosya (Nîkosîa) (bi tirkî: *Lefkoşa*) ye, başûrê vî bajarî paytexta Qibrisa yewnanî ye. Beşa Bakurê Qibrisê ji hêla hikûmeta tirkî ve hate dagirkirin û ji hêla Neteweyên Yekbûyî û cîhanê ve nayête pejirandin. Hikûmeta Tirkiyeyê jî bi zor û gefê Yewnanistan ji Bakurê Qibrisê derxist.

## Navdar ji bo turîzmê

Wêne:Columns in Roman gymnasium, Salamis, Northern Cyprus.jpg|Gymnasyona Romayî, 


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Destûra Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê (li Wikisource, bi inglîzî)
* Plana Annan ya NY ya 31'ê adarê 2004'a (bi inglîzî)
* Malpera Serokdewletê Komara Tirk a Bakurê Kîprosê  (bi inglîzî)
* Zypern Times 

Kategorî:Avabûnên 1983an li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1983an li Ewropayê

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1983an de hatine avakirin
Wikia

thumb|rast
**Wikia** (bi aslî Wikicities), di berê de wek rêbera web tê nasîn. Taybetî xizmeta hewîrandina webê bo wiki dîde (yan jî wiki farm) ji aliya Wikia INC.

Wikia ji aliya Jimmy Wales hatiyê avakirin. Navbera Wikia û Wikimedia Foundation yan jî Wikipédia têkilê tune ye. Wikia ne motorekê lêgerîn lê zêdetir tora sosyalê ye.

## Girêdanên derve
* Wikia, Inc., corporate information
* Wikia Search
Kurdish World

**Kurdish World** (Cîhana kurd yan jî Cihana kurdî), Di sala 2002an de bi navnîşana kurdishworld.com û behtirî ser komputergerî hatiyê çêkirin.

Armanca malperê naskirin dana malperên kurdî û projeya rêbera kurdî ya ODP bû. Piştî salan 2003 Kurdish World piranî daneyên rêbera Open Directory Project da. Malper behtirî ser projeyên vergêr û hêremî kirin (lokalîzasyon) kar dike.

## Girêdanên derve
* Kurdish World Malpera fermî.

Kategorî:Malperên kurdî
Mamostên Zinaran

**Mamostên Zinaran** pirtûka Fêrgîn Melîk Aykoç e, ku ji hêla Weşanên Rewşen ve çap bûye.Mijara pirtûkê li ser gundekî Kurdistanê û ew mamosteyên ku dewleta tirk dişîne wir e. Têkiliyên mamostan û gundiyan bi şêweyekî mîzahî hatiye şuxulandin.

Kategorî:Pirtûk
Başûr-rojhilatê Asyayê

thumb|250px|''Başûr-rojhilatê Asyayê''

**Başûr-rojhilatê Asyayê** beşeke ji kîşwera (parzemîn) Asyayê ye û wan welatên ku dikevin rojhilatê Hindistanê û başûrê Çînê digrê nav xwe. Başûr-rojhilatê Asyayê ji du beşan pêk tê: beşa yekê rûerda Başûr-rojhilatê Asyayê ye û beşa duyê jî giravên Başûr-rojhilatê Asyayê ne, ku ji Îndonêziyayê, Filîpînê, Brûneyê, Vîetnamê, Tîmora Rojhelat û beşek ji Malezyayê pêk tên.

## Dewletên Başûr-rojhilatê Asyayê
250px|thumb|Başûr-rojhilatê Asyayê
* Brûney
* Îndonêziya
* Kembodja
* Laos
* Malezya
* Myanmar (berê Birma anjî Burma)
* Tîmora Rojhelat
* Filîpîn
* Singapûr
* Tayland
* Vîetnam

## Girêdanên derve

* Berkley Library: Southeast Asia - Agahî li ser Başûr-rojhilatê Asyayê - ''bi inglîzî'' 
## Çavkanî


Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Herêmên Asyayê
Kategorî:Herêm li Asyayê
Zimanê moldovî

**Moldovî** (bi moldovî: *[[Limba moldovenească]]*) navê fermiyê zimanê rûmenî yê ku, li Moldovayê zimanê fermî ye. Zimanê moldovî yê ku li Moldova û herêma Moldauê ku di sînorê Romanyayê de dime de tê axaftin bi piranî hewceyiyê peyvên nû ji zimanê rûsî temam kiriye jî, zimanê rûmenî bi piranî va hewceyiya xwe ji zimanê fransî temam kiriye.

Li welate Transnîstriyayê ku dewletbûna xwe niha biniqaşbare de jî, zimanê moldovî, ê ku li wir bi alfabeya kirîlî tê ye nivisîn, bi zimanên ûkraynî û zimanê rûsî ve zimanê fermî ye.

Di kanûna esasî ya Moldovayê de zimanê fermî wek zimanê moldovî tê binavkirin. Lê di danezanîna serxwebûna dewleta Moldovayê de zimanê dewletê wek zimanê romanî dabû zanîn.

## Çavkanî

Kategorî:Moldova
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Ûkraynayê
Zimanê aragonî

**Zimanê aragonî** (bi aragonî: *idioma aragonés*) yek ji zimanên romanî ye û li newalên çemê Aragon û herêma Aragonê tê axaftin. Axêverên wê ten dorê 12.000 kes tê hesibandin.
thumb|Alayê Aragonê

Aragonî
Kategorî:Zimanên romanî
Kategorî:Zimanên Aragonê
Zimanê sîsîlî

**Sîsîlî** (bi sîsîlî: *lu sicilianu*, îtalî: *lingua siciliana*) zimanekî romanî ye ku li girava Sîsîlya û hin deverên herêmên Îtalyayê Apulya, Kalabriya û Kampaniyayê ji hêla 10 milyon kesî ve tê axaftin.

## Sîsîlî wek ziman
Li Îtalyayê çiqas ku mirov zimanê sîsîlî wek zaraveyekî zimanê îtalî dibîne jî, piraniya zimannas sîsîlî wek zimanekî serbixwe dihesibînin. Wek zimanekî fermî nayê naskirin û li dibistanan jî nayê hînkirin. Ser vê ve nûgihayên nû mezin dibin tenê bi zimanê îtalî mezin dibine û wê sedemê jî zimanê sîsîlî bandorê xwe yê di jiyanê rojane de winda dike. Gorî UNESCO ewî di bin talîkeya mirinê de ye.

Îro ji ber ku sîsîliyan ji salên 1950an şûn de koça welatên din kiriye ew îro li dewletên wek Awistralya, Arjentîn, DYA, Fransa û Almanyayê tê xeberdan.

## Girêdanên derve
* [(sîsîlî) di [Ethnologue] de]
* linguasiciliana.org

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên romanî
Lijneya Zimanê Kurdî 2008

**Lijneya Zimanê Kurdî** (LZK) di 25ê tebaxa 2008an de li Dihokê (li herêma Hikûmeta Herêma Kurdistanê) hate pêkanîn.

## Endamên lijneyê
Ev lijne ji pênc zimannas û taybetmendan pêk tê bi daxwaza parastin û pêşvebirina kultur û zimanê kurdî. Ji aliyekî din jî mafên fêrxwaziyê li parêzgeha Dihokê û kulturê ola êzidiyan weku samanekî neteweyî diparêze. Endamên Lijneya Zimanê Kurdî li Dihokê ev in: Fazil Umer, serokê encûmenê parêzgeha Dihokê; Mueyed Teyib, rêveberê dezgehê Spîrêz û endamê Akademiya Kurdistanê; Wartikês Musîs, rêveberê giştî yê perwerdeya Dihokê; Bêhrûz Şocayî, mamosteyê zimanê kurdî, nûnerê Zanîngeha Dihokê û Mihemed Ebdulla, nûnerê Yekitiya Nivîskarên Kurd.

## Çavkanî
* Evro, 254 (03/09/2008) http://www.evropress.com 

Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî
Kategorî:Zimanê kurdî
Muhemmed Emîn Cemîl

**Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl** di sala 1955 hatiye dinyayê û ti dibistana li ser muzîkê nexwendiye. Destpêka hunera wî bi erebî bû ji ber wa navê "Al-Endelîb Al-Esmer" dihate (العندلیب الاسمر) lêkirin. Lê dayika wî nahêle ku bi erebî stranan bêje, ji ber wa hunermend Muhemmed Emîn Cemîl bi kurdî stranan çêdike û dibêje. 2 kasêt amadekirin bi alîkariya "Ebdo Elanê", ê ku ji Dêrikê bû. Gelek gotin û awaz yên Muhemmed Emîn Cemîl bûn. Gelek caran skeçên muzîkê ji bo şano çêdikir. Heya niha xwedî bêtirî 35 berhemane. Ku tev di rewşek zor û giran'de hatine amadekirin. Berhemên xwe bi alîkariya hunermendan: "Merwan Sebrî", "Selah Resûl" û "Sîpan" amadedikirin. Heya niha jî hîna li ser rêya hunerê ye û berheman ji bo guhdarvanên xwe çêdike. Ji ber ku hunermendên kurd hîna negihiştine wê asteya ku tenê ji hunera xwe bijîn, hunermendê hêja Muhemmed Emîn Cemîl, li kêleka hunera xwe karê berberiyê dike, ji bo karibe tim berheman çêbike. Gelek ji stranên wî, yên şêxanî û koçerî li dawetan tên stran, û gelek awaz û stranên wî yên windayî jî hene. Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl, yek ji wan hunermendane, yên ku xwedî keda mezine, lê negihaştiye mafê xwe yî xwezayî.

Li gor jêderên me, klîpa yekem Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl çêkir bi alîkriya Sîpan. Tevî zor û zehmetiyan jî, tevî kêmasiyan di wê demê'de klîp çêkir. Hunermed Muhemmed Emîn Cemîl gelek îlhamên xwe ji der û dorên xwe, ji êşên xelkê digre û dike stran, gelek stranên wî çîrokên rastîne, wek strana "Ayid". Gelek caran jî bûye bilbil û li ser zimanê jinê stran gotine. Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl berhemekê çêdike ji stranên Hunermeda ereb, a bi nav û deng „Um-Kelsûm" (ام كلثوم) piştî ku werdigerîne kurdî. Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl ji bo demekê çûbû welatê Lîbiya ji bo ku kar bike, niha dîsa vegeriyaye Qamişlo û jiyana xwe berdewam dike…

## Çavkanî
* malpera kurddoz.do.am û Zuhêr Cemîl, birayê Hunermend M. E. Cemîl

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Mesrop Maştots

**Mesrop Maştots** (jdb. 361 an jî 362 - m. 17ê sibata 440) keşe, olnas û zimannasekî ermenî bû.

Zimanê ermenî bi alfabeya ermenî tê nivisîn. Alfabeya ermenî di sedsala 5an de ji hêla Mesrop Maştots ve hatiye afirandiye. Ew ji 39 tîpan (orijînala xwe de 36) pêk tê.

## Girêdanên derve

* Mesrop Mashtots − The Catholic Encyclopedia

Kategorî:Jidayikbûn 360
Kategorî:Kesên ji Mûşê
Kategorî:Keşe
Kategorî:Mirin 440
Kategorî:Zimannas
Zimanê sardî

**Zimanê sardî** an jî **zimanê sardînyayî** (sardî: *limba sarda*), zimanekî ji zimanên romaniyê ku li girava Sardînyayê ji hêlê 1-1,3 milyon kes tê axaftin.

Weke zimanên din ên romanî, zimanê sardînî jî gelek peyv ji latînî wergirtine û di warê ferhengî û dengnasî de jî gelek jê bandor bûye. Dîsa zimaneke dinê romanî, ji spanî jî gelek peyv helgirtine.

Li girava Sardînyayê 1-1,3 milyon kes (80% kesî hemû kesên giravê) bi zimanê sardînyayî diaxive. Dîsa ên ku bi sardî diaxivin, du zimanî mezin bûne û herwiha zimanê îtalyayî jî dizanin.

Kargeriya herêmê di sala 1997an de, kargeriya Îtalyayê jî di sala 1999an de zimanê sardî bi zimanê îtalî ve di statuya wekhev de qebûl kirin û wek zimanê fermî pejirandin. Lê ji bo bandora bi salan niha zimanê îtalî di nêv sardînyayiyan de bi ser zimanê sardî dikeve.

## Çavkanî

Kategorî:Sardînya
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên romanî
Kategorî:Zimanên Ewropayê
Kategorî:Zimanên Îtalyayê
Kategorî:Zimanên Sardînyayê
Zimanên îberoromanî

[thumb|Zimanên li ser [nîvgirava Îberî de tên axaftin]]
**Zimanên îberoromanî** zimanên romanî yên ku li nîvgirava Îberî têne axaftin. Zimanên ku dikevine vê şitlê zimanê romanî ev in: spanî, portûgalî, galîsyayî, aragonî, ketelanî û astûrleonî ne. Zimanê ladînoyî yê ku ji hêla cihûyên sefarad ên li Tirkiye û Îsraêlê têye axaftin jî yek ji zimanên îberoromanî ye.

Rewşa zimanê katalanî di nav zimanzanan de bi niqaş e. Hin wî zimanî yek ji zimanê îberoromanî dibînin jî, hin jî wî di nêv zimanên galoromanî de bişûn dikine. Dîsa mirov dikare wî wek zimaneke derbasî, yanê zimaneke navbera herdu zimanên de jî bibîne.

## Çavkanî

Kategorî:Malbatên zimanan

Kategorî:Zimanên Portûgalê
Kategorî:Zimanên Spanyayê
Qadir Qeçax

thumb|Agahiya li ser Muzexana Qeçax ya Kelturî (Muzexaneya Qeçax a Kulturî) ya Duhokê
thumb|Agahiya li ser Muzexana Qeçax ya Kelturî

**Qadir Qeçax** siyasetmedar û helbestvanekî kurd e.

Heta niha 12 berhemên wî hatine çapkirin. Qadir Qeçaxê ku niha li Başûrê Kurdistanê dijî, di şerê azadiya Kurdistanê de pêşmerge bû û piştî deshilatdariya kurd li başûrê Kurdistanê di salen 90'î de bi cih bû, Qadir Qeçax demekê berpirsiyarê PDK'ê liqê 1'ê (li Dihokê) bû.

Qadir Qeçax damezirînerê Muzexan Qeçax ya Kelturî (Muzexaneya Qeçax a Kulturî) ye, ya ku di 1'ê tebaxa 2009'an de li Duhokê hat sazkirin.

Niha (2011) endamê buroya navendî ya PDK'ê ye.

## Girêdanên derve
* [Hevpeyvîna [Avestakurd] bi Qadir Qeçax re.]
* http://www.qecax.de/index.php?option=com_jxtcvtubepro&Itemid=64 
* http://www.qecax.de 
* http://www.qecaxmuseum.com 

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Mêr
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Zimanê fûrlanî

**Fûrlanî** (bi fûrlanî: *furlan*, îtalî: *friulano*) yek ji zimanên romanî ye. Ew li herêmê Friuli-Venezia Giuliayê li Italyayê, ku nêvbera Udine û Slovenyayê dikeve, ji hêla nêzî 600.000 kes tê axaftin û herêmî wek zimanekî fermî tê naskirin û li dibistanan pê perwerdehî tê kirin.

Gorî lêkolînan ew bi zimanê ladînî û retoromanî ve nêzi hev in û bi wan şitlê zimanên retoromanî pêk tîne.
çep|200px|thumb|Welatên fûrlanî lê tê axaftin

Li Îtalyayê, ew di sala 1999an de bi qanûna 482/1999 ve wek herêmî, zimanê fermî hat naskirin. Ji wê vir ve perwerdehiyê wê wek hilbijartî li dibistanan tê kirin. Ji 2004an vir ve jî navên kolanan ji îtalyanî de hate wergera duzimanî kirin.

Kategorî:Zimanên romanî
Kategorî:Zimanên Îtalyayê
Xidrekan

**Xidrekan**, yek ji eşîrên kurdan e. Eşîrek ji federasyona eşîrên millan e. Di nav millan de eşîrek Bavmîranî( bav-mîr ) ye. Bi pirranî li herêma Wêranşarê dijîn a ser bi Rihayê ye . Ev eşîra ji heşt beran pêk tê: Qeroyîyan, cemoyîyan (va bera îsoyîyan ji tevê ye), hêytîyan, ciboyîyan, hûcoyîyan, dewrêşîyan, Hecîyan û nametîyan.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Millî
Kategorî:Wêranşar, Riha
Casus belli

***Casus belli*** (gotin: [kazys bɛli]; bi kurdî « sedema şer ») gotinek latînî ye û ji bo bûyereke ku dibê sedema destpêka şerekî di navbera dewletan tê gotin. *Casus belli* ne ji bo sedemên ku dihêlin rewşek di şer de bi encam bibê tê gotin, lê piranî ji bo bûyera herî dawî, kû dibê sedema destpêkirina şer. Gelek caran hin dewlet armancên xwe yên veşartî hene û dixwazin wan bi riya şerekî bicih bînin, lê li sedemek şer digerin. Wêgavê hinek bûyeran pêk tînin, ji bo ku aliyê din hinek tiştan bike, ku ji wan re riya şer vebê. Bi vê yekê aliyê şernexwaz hinek tiştan dikê, ku dibê behane ji bo aliyê şerxwaz ku êriş bikê û vê yeke bi parastina xwe, anjî parastina berjewendiyên xwe nîşan bikê.

## Mînakên bo ''Casus belli''
* Sûîqasta Sarayevo di 28ê hezîrana 1914a ku têde Franz Ferdinand û jina xwe hatin kuştin û bû sedema Şerê cîhanî yê yekemîn.
* Ji bo ku sedemekê û behanekê jibo Şerê li dijî Polonya biafirînê, Almanyayê di 31ê tebaxê 1939a de çend nakokiyên ser sînor û erişa li dijî Sentrala radyoyê ya Gleiwitzê provoke kir.
* Girtina Tengava Tîranê ji aliyê Misirê bû sedema Şerê Şeşrojî bi Îsraîlê re.

Kategorî:Gotinên latînî
Kategorî:Hiqûqa navnetewî ya şer
Qazî

thumb|rast|Wêneyekî erebî ji sala 1335'an Qaziyê Ma'arrayê ku tê de li aliyê çepê rûniştî ye

**Qazî** an jî **qadî** ( an jî "hakîm") wezîfeyeka li welatên misilmanan e. Qazî ew kesê ku him dadgerî dikirî û him jî ew tiştan gorî Îslamê, ango Quran, Fiqih, Sunet û Şerîetê kontrol dikirin. Ew pê îslam li welatan belav bû û sînorên xelîfe berfireh bûbûn re, di wextê Ûmeyyeyan re êdî li her bajarên mezin qadî hatin tayîn kirin. Peyve Spaniyê *alcalde* yê ku tê maneyê "Şareder", bi gumanî ji peyva qadî ji erebî, di demê Endulusê re derbasa Spanî bûye.

Kategorî:Îslam