open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şerê Iraqê

**Şerê Iraqê** şerek bû ko ji 20ê adara 2003an heta 1ê gulana 2003an ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û hevalbendên wê ve dijî Iraqê çêbû. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û Brîtanyayê bû, lê hijmareka kêm ji şervanên welatên mîna Polonya, Taywan, Danîmarka, Spanya û Awistralyayê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Îraqê de hêzên pêşmerge yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên Başûrê Kurdistanê anko Partiya Demokrat a Kurdistanê û Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata Sedam Huseyn li Îraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên dî hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna Korêya Başûr) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Iraq
Iraqê
Kategorî:Şerên Albanyayê
Kategorî:Şerên Azerbaycanê
Kategorî:Şerên Bosniya û Herzegovîna
Kategorî:Şerên Bulgaristanê
Kategorî:Şerên Çekyayê
Kategorî:Şerên Danîmarkayê
Kategorî:Şerên DYAyê
Kategorî:Şerên Ermenistanê
Kategorî:Şerên Estonyayê
Kategorî:Şerên Holendayê
Kategorî:Şerên Iraqê
Kategorî:Şerên Îslendayê
Kategorî:Şerên Îtalyayê
Kategorî:Şerên Japonê
Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Şerên Korêya Başûr
Kategorî:Şerên Letonyayê
Kategorî:Şerên Lîtvanyayê
Kategorî:Şerên Makedonyaya Bakur
Kategorî:Şerên Moldovayê
Kategorî:Şerên Mongolyayê
Kategorî:Şerên Norwêcê
Kategorî:Şerên Polonyayê
Kategorî:Şerên Portûgalê
Kategorî:Şerên Qazaxistanê
Kategorî:Şerên Romanyayê
Kategorî:Şerên Singapûrê
Kategorî:Şerên Slovakyayê
Kategorî:Şerên Spanyayê
Kategorî:Şerên Taylendayê
Kategorî:Şerên Tirkiyeyê
Kategorî:Şerên Ûkraynayê

Kategorî:2000î li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:2010î li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:2000î li Iraqê
Kategorî:2010î li Iraqê
Dîwandere

**Dîwandere**, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.

## Bajarok
* Zerîne

## Çavkanî

* Malperê Farmandariya Bajarê Dîwandere 

Kategorî:Dîwandere (navçe)
Çarşema Reş

**Çarşema Reş** di folklora kurdan de cejneke beriya Newrozê ye. Li gelek deverên Kurdistanê Newroz bi merasîmên dûvdirêj dihate pîroz kirin. Yek ji van cejn û merasîman jî **Çarşema Reş** e ku hefteyekê beriya Çarşema Sor tê pîrozkirin. Merasîman jî bi Adarûya danî têde dihat çêkirin,mehekê beriya Newrozê destpê dikir. Çarşema Sor di çarçoveya pîrozkirina Newrozê de çarşema beriya 21ê Adarê ye. Çarşema Reş jî hefteyekê beriya vê cejnê tê pîrozkirin.

Di xisleta Çarşema Reş de dualîbûneke kevnar a Kurdistanî û Îranî heye. Ango ev roj hem sedema hêvî û destpêkên nû ye û hem jî rojeke tirs û fikaran e. Di binyada vê dualîbûnê de destpêka salnameya Kurdî heye. Di vê salnameyê de 4 rojên dawiyê yên Sibatê û 4 rojên destpêkê yên Adarê (divê 13 rojên sererastkirina Salnameya Romî jî li ber çavan werin girtin) jî di nav de 10 rojên beriya sal biqulibe, weke rojên biryarê ji bo siberoja mirovan dihatin qebûlkirin. Ango di van rojan de ruhên pêşiyan tên ser rûyê erdê û divê mirov ji wan re rêzê bigire û wan bi xwarinên xweş û cil û bergên paqij razî û qayîl bike.

Ji ber ku Çarşema Reş xwediyê vê taybetmendiya dualî ye, mirov vê rojê li malên xwe namînin, ji malên xwe derdikevin û diçin seyrangehan. Ev cejn îro jî di serî de Nisêbîn, Midyat û Cizîr jî li gelek navçeyan tê pîrozkirin.

Kategorî:Cejn
Kela Qumrî

**Kela Qumrî** li devera Berwerî Bala nêzî çemê Xabûrê li serê çiyekî bilind kelehek e ku îro jî bermahiyê wê dimînin. Begên Berweriyan ev kele weke navenda desthilatdariya xwe bikaranîne. Sala çêkirina kelê tam diyar nîne û bi kaniya xwe navdar e.

## Çavkanî

Kategorî:Kelih
Çend gotinên evînê

**Çend Gotinên Evînê…** yekem xebata solo ya Diljen Ronî ye ku ji Anadolu Muzîkê derketiye. 10 stran di vê albumê de cih girtine: Gulek, Navê Keçikê, Yarê, Newaya Dil, Nesrîn, Awiren Esmeran, Were, Kanî, Ez Aşik im, Narîne.
Ev stran, bi tevahî newayên ku evîn û hezkirin rengê xwe dane û bi hevgirtina amûrên gelêrî û amûrên nûjen hatine xwendin.
Di albumê de du stran aîdê Miradê KINÊ ye û du stran ji gelêrî ye.
Derhênêr û aranjorîya albumê Seyithan KIZIL, sewirandina grafîkê Julie BARDOUX çêkirîye.

Kategorî:Albûmên kurdî
Heciya Kurdan

**Heciya Kurdan**, **Kurdhecî** an jî **Haciya Kurmancan** () 10&nbsp;km durî Bismilê ye. Gelek berxedan e, kurda ji wir derketine. Di dîrokê de gundê ermeniyan e, berî Împeratoriya Osmanî. Nêzîka 350-400 mal û malbat tê de ne. Dewleta tirk navê wî guhartiye Kazancı köyü.

## Navdarên gund
Heciya Kurdan gundê Vedat Aydın e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Hesena, Silopî

**Hesana** (bi suryanî : Hassana, ), gundekî asûrî bû ku li navçeya Silopiya û di qontara çiyayê Cûdî de dijiyan. Ev miletê asûrî û kurdên misilman di ser hevdu de diçûn û dihatin û ne li dijî hevdu bûn, wekî gelek caran ev tête gotin.

Dibêjin ev gundekî gelek xweş bû; dehil, rez, av, kanî, erd, milk û pezên wan hebûn. Herweha di gundên asûriyan tinê de ev şal û şapigên cilên kurdî dihatin çêkirin. Divê bête zanîn ku asûriyan gelek arîkariya miletê kurd û tarîx û kultura kurdan kirine û herweha miletê Axa Mezopotamyayê ne. Kilîseyek û xwendegeha gundê Hesana jî hebû û ji berê û pêde xwenda bûn. Ew gundê asûrî piraniya wan li Stenbol û Ewropayê jî jiyana xwe berdewam dikirin. Bes wekî gelek gundên navçeya Silopiya ev gund jî bi destê rejîma tirk hat di salên 1995an de xirakirin û hat valekirin. Hemî reviyan û weke gelek Kurdan li cîhanê belav bûn. Gelek ji asûriyan çûn bajarên wekî Stenbolê û bes behra bêhtir çûne Ewropa û Elmanyayê. Gelek ji van miletê Axa Mezopotamyayê li paytextê Elmanya Berlîn û gelek bajarên din yên Elmanyayê dimînin.

Îro hiskê asûrî, ermenî anjî kurdên êzidî û û misilman jî bin, hemî jî bûne koçberên sedsalî. Weke tête zanîn heta niha 4.000 gundên kurd, asûrî û ermeniyan di Axa Mezopotamyayê de ji aliyê dewleta tirkî ve hatine xirakirin û wêrankirin.

Gerîlayê GHB Mihayel Cudi ji vî gundî bû.

## Girêdanên derve
* Silopî 

Kategorî:Gundên Silopiyê
Hesena, Şemrex

Gundê **Hesena** yan **Hesenan** gundekî ser Şemrexa Mêrdînê ye.

## Navê gund
Gundê Hesena beriya êşîra Hesena têkeve, navê gund Bîrik bû. Navê Bîrik ji bîra binya gund tê. Piştî ku Hesenî ketine vî gundî nav bû Bîrika Hesena. Bi kurtasî Hesena hatiye gotin ji vî gundî re. Di sala 1953'an de navê gund dewleta Tirk kiriye *Ulutaş*.

## Dîroka gundê Hesena
Dîroka vî gundê xweş û delal bi qasî 4000-4500 sal di dîrokê de kevnare ye. Şenayiya ewil di çiyayê dora gund di şkeft u berkefê ku hatine çêkirin de hatiye jiyandin. Hawîrdorê gund gelek şkeft tê de hatine çêkirin û tevahiya wan şkeftan nêzî kaniyên avê yên xwezayî hatine çêkirin. Derûdorê gundê Hesena 35 a zêdetir kanî ye ava wan gelekî xweş hene. Hema bêjim tevahiya wan kaniyan ji lat û zinarê bi heybet dertên û ava wan pır cemidî ye.

Piştî ku serdema şkeftan di qedê û hilberîna avahiyan ên bi keviran tê çêkirin dest pê dike li serê çiyayê derdora gund, li ber kaniyê havîrdora gund û li gund bi xwe ji avahî têne çêkirin. Ji wan avahiyan re *xanî* dihat gotin. Hemû Dewlet û Begitî yê li herêmê serdest bûne ji ber av û çiyayê hênik gelekî giringî daye vî gundî û lê şûnwar bûne.

Di salê piştî zayînê 1450 û heta 1550 de ku êşîra Hesena kefle kefle ji Herranê (mentika Ruha) koç kirine û ber bi welaté zozana Serhedê ve çûyîne, hin bavikên bi hejmara xwe hindik û bi şervaniya xwe navdar li mentîka Çiyayê Mazî bi cih û war bûne. Bi qasî 70-80 salî li hin gundê wek Mendêla, Qesrik û hin cihên din ji xwe re kirine warê jiyanê.

Lê piştî ku vî gundê bi av û hênik dibine di salê 1620-30 ji êşîra Hesena êla Seyida bavikekî bi navê Seydî tê û dikeve vî gundî û ji xwe re dike warê jiyanê. Navê gund jî dibe Bîrika Hesena. Di domahîka wê demê de gelek bavikên Hesena yên din jî tên û xwe li dora Seyida didin hev û şenaya gund zêde dikin.

## Mêrxasiya gundiyên Hesena
Jı ber ku êşîra Hesena piraniya wan dûrî vê herêmê bûn; êşîr û komîkên derdorê wek Dumilî, Çiyayî, Şêxî, Lêfî û wekî din xwestine tahdeyî û zilmê li niştecihên vî gundî bikin û wan ji vir derxin koçber bibin. Lê ji ber zîrekî û mêrxasiya însanên vî gundî tu kes bi ser neketiye û her tim di cih û warê xweyî şêrîn de mayînde bûne û dom kirine.

## Navdarên gundê Hesena
Însanê herî navdar û mêrxas ku gundê Hesena parastiye û lê bûye xwedî Hecî Şêxmûs ê lawê Seydî ye.

Îro jî bi pirranî malbata Seyidî ji êşîra Hesena di vî gundê xweş û delal de dijîn.

## Çavkanî

* Hemze lawê Delliyê Hecî Remo

Kategorî:Gundên Şemrexê
Reşan, Qereyazî

**Reşan**, (bi tirkî: Geventepe ?), gundekî Qereyazîya Erzirome ye. Gund nave xwe ji êla Reşan (li anatoliya navîn û Meledî wek Reşwan an Reşî tên navkirin) girtîye. Êla Reşwan li qereyazî ye, li navenda navçê û li gundê Reşan dij î.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Şêxan, Şemrex

**Şêxan**, **Çala Şêxan** () gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Şemika

**Şemika**, **Şemikan ** () gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Şebê

**Şebê** (), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Şêba Jêr heye û Şêba Jor heye û Kaniya Elî jî. Ji wan her sê gundan re dibêje Newala Şêbê.

## Gelhenasî

## Mijarên têkildar
* Kaniya Elî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemrexê
Kebabçî

**Kebabçî** () gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Hêtwan

**Hêtwan**, **Hitwan** () gundekî girêdayî navçeya Şemrex a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Qolçiya

**Qolçiya**, **Qolçiyan ** () gundekî girêdayî navçeya Şemrex a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Dêrgûz

**Dêrgûz**, **Dargwîz** an jî **Dêra gwîza** () gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê, Şemrexê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Nisanyanmap

Kategorî:Gundên Şemrexê
Xerabê

**Xerabê** an jî **Xerabê Kûrê** () gundekêî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye. Gundekî kevnare ye. Derdora wî kanî, rez û daristan e. Şikeft û kelên wê balkêş in. Kela guzikê, Çhilika Elî?, şikefta Zerzemî, tirba Mewretê? balkêş in.

Gund ji aliyê Ehmedê Pale, Reso, Şêx Elî û Mehmûdê Xatê ve di derdora salên 1850'î de hatiye avakirin.

Debara gund bi pez, rez, çandinî û fêkiyan dibe. Gund di sala 1993'an de ji aliyê artêşa tirk ve hatiye şewitandin. Piştre li ser rêya Amed û Mêrdînê li Kanîgenîkê ji nû ve hatiye avakirin.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Mîxeîl Saakaşvîlî

**Mîxeîl Saakaşvîlî** (gurcî: მიხეილ სააკაშვილი) (jdb. 21ê kanûnê 1967) serokdewletê Gurcistanê ye.

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokdewletên Gurcistanê
Kategorî:Siyasetmedarên ji Tbîlîsiyê
Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Gurcistanê
Kurdistan (çem)

thumb|Kurdistan (çem)
**Kurdistan** ( *Abî Kordestan* an *Cerrahî*), çemekî li Îrane ye û navê xwe ji "dowalê/welatê Kurdan" girtî ye. Çemê Kurdistan li bakûrê Pars dertê û li ser xeta Lûristan ve dixerikê heta Xuzestanê. Li Xuzestan dikeve nav çemê Karûn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Kurdistan Fluss 

Kategorî:Çemên Îranê
Mahmûd Derwêş

**Mahmûd Derwêş** (, bi Fransewî Mahmoud Darvich) (jdb.  li El-Birwah a Celîl m.  li Houston, Texas, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) yek ji navdartirîn helbestvanên filistînî bû.

Di têkoşîna azadiya gelê xwe heta mirov bêje bes cihê xwe girt û ti carî hêviyên xwe ji aştiyê qut nekirin. Nav û dengê wî ji sînorê welatê buhurî û derbasî gelek welatan bû. Ew serokê komeleya nivîskarên Filistînî bû. Wî bêhtirî 20 pirtûkên helbestan, 7 pirtûkên pexşan nivîsandin.Ew di qada navneteweyî de ji bo helbestên xwe yên li ser welatê wenda tê nasîn. Berhemên wî gelek caran çap bûn û bi 22 zimanan hatin weşandin.

Di salên 60î de Derwêş bû endamê Partiya Kommunîst ya Îsraêlê Rakahê, lê ew bêhtir bi xebatên xwe yên di nava Rêxistina Rizgarkirina Filistînê (RRF) de hat nasîn. Ew di sala 1887an weke endamê Komîteya Rêveber a RRFê hat hilbijartin. Ji bo ku Peymana Osloyê protesto bike ew ji RRFê veqetiya. Piştî 30 salan mişextiyê, bi şert dikarîbû vegere Filistînê û li Ramallahê bi cih bibe.

## Çavkanî

Kategorî:Filistînî
Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Mirin 2008
Gêzer

thumb|''Daucus carota subsp. maximus''
**Gêzer** (latînî:*Daucus Carrota*) (navên din ên bi kurdî: *gizêr*, *gîzêr*, *gizêrk*) pincareke weke tiviran ku rayê xwe weke singan di erdê re berdide.
                                                                                                        
## Çavkanî

* Malpera Lotikxane, beşa Dermanxaneya Xweristê, Bavê Jîndar

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Sebze
Lîmon

**Leymûn** an jî **lîmon** (latînî: *Citros Limon*) fêkiyek e.
 
## Kolonyaya Lîmonê

## Çavkanî

Kategorî:Riwek
Bexdenûs

**Bexdenûs**, bilêvkirinên din *bexdenûz*, *bextenûs*, *bexdûnis* (navê zanistî yê latînî: *Petroselinum crispum*), hêşînahiyek ji koma gêjnakan a famîleya bexdenûsan e.

Pelên wê yên kesk ji bo tamxweşkirin û xweşikahî, wek garnîtûr tevlî şorbeyan, giraran û seleteyan tê kirin. Du cureyên wê tên çandin, ya belgmezin û ya belghûr û xingilok. Ji ya belgmezin re bexdenûs, a belghûrik re cehperî dibêjin. Pincar an jî dikakek ku di her malê û pêjgehê (midbex, kulîn, kûxnî) de wek biharbêhn (biharat) tê bikaranîn e.
 
## Dîrok
Tê bawerkirin ku welatê gêjnakan herêma Deryaya Navîn e ku tê de welatên mîna Îtalya, Alcerya û Tûnis hene. Li welatên Ewropa weke giya, biharat û sebzeyê çandina wê tê kirin. Herwiha li Kurdistanê di nav baxçeyan de tê çandin.

## Gotarên têkildar
* Gêjnak
* Cehperî
* Famîleya bexdenûsan

## Çavkanî

Kategorî:Sebze
Tivir

**Tivir** an **tirp** (latînî: *Raphanus sativus*) pincareke çandiniyê ye.
  
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Sebze
Şêlim

**Şêlim** (latînî *barassica napus/rutabaga*) pincareke dişibe tivir, silk (pincara şekir) û sêva axê ku di bin erdê de şîn dide. Rengê wê  şînê spî, an jî sorê spî ye. Pincareke girover û pehn e. Cureyên wê yên weke tiviran dirêj jî hene. Pincareke pirpel û kulîlkzer a beriqokî ye.
Du cureyên wê hene, yeksalane û dusalane. Yên yeksalane ji bo xwarinê ne. Pelên wê û dikaka (ango şêlim) wê  tê hilçinîn. Ya dusalane jî dihêlin sala diduwan. Kulîlkên zer ên beriqokî pêve çêdibin. Ew kulîlk 50–120&nbsp;cm bilind dibin. Di nava wê kulîlkê de bizrikên wek yên keleman hene.
 
## Welat
Welatê şêlimê bi rastî ne diyar e. Bi giştî tê bawerkirin ku welatê wê an Skandînavya an jî Rûsya ye. Li Kurdistanê di bajarên Serhedê wek Erzerom, Qers, Sêwas û Mûşê ji bo bazirganiyê çandiniya wê tê kirin.
 
## Çavkanî

* Malpera Lotikxane, beşa Dermanxaneya Xweristê, Bavê Jîndar

Kategorî:Sebze
Bihok

thumb|rast|180px|Bîhok
**Biyok**, **bihok** an jî **bih** an jî Sefergel(lat.:*Cydonia oblonga*) navê riwekekê ye ku dara wê dikare 3-6 metroyan bilind bibe. Dareke kulîlk mezin û kulîlkên wê pêncpel e. Rengên kulîlkan, spî û pembeyî ne. Belga wê kesk e û hinekî bi pûrt e. Fêkiya wê weke sêvan û hirmiyan e, lê ji wan mezintir e. Rengê wê zer û hinek bi pûrt e.

## Welat û Dîrok
Fêkiyên bihan ji dema Akadiyan ve tên zanîn.
Welatê wê bi esehî ne kifş e, lê welatên wê weke Kurdistan, Ûzbekistan, Tacîkistan, Îran, Ermenistan, Azerbaycan, Gurcistan, Pakistan, Efxanistan tê qebûlkirin.
 
## Çavkanî

## Girêdanênd derve

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Fêkî
Kategorî:Riwek
Tûzik

thumb|rast|200px|Tûzik
**Tûzik**, **kûzełe** (Lat. *Nasturitium Officinale*) cureyekî pincaran e ku tê xwarin. Bejna wê 50 - 120 cm bilind dibe. Weke movikan li ser hev bilind dibe. Hundirê navtenga wê vala ye. Ji navtengê çiqil diderkevin. Bi çiqilan ve pelên kesk yên zirav diderkevin. Bizrên wê di nava kulîlkan de pahn û hêkanî (peyzî) ne. Rengê wan esmerê qehweyî ye.
Tûzik ji Ewropa heta Asyaya Navîn şîn dibe.

Li başûr mirov jê re dibêjin *puz*.

## Çavkanî
* Malpera Lotikxane, beşa Dermanxaneya Xweristê, Bavê Jîndar

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Sebze
Çirçiroka berfê

**Çirçiroka berfê** (*Plectrophenax nivalis*), cureyek ji çivîkên çirçirokan e.
## Şayes
Carina refên mezin çêdikin û mîna kuliyên berfê dişibin. Çûkek toximxur e û meziniya wê 16-17 cm e.
## Pêşangeh

Wêne:Plectrophenax nivalis2.jpg
Wêne:Plectrophenax nivalis3.jpg
Wêne:Snow Bunting, in spring.jpg
Wêne:Snowbunting winter.jpg
Wêne:Plectrophenax nivalis nivalisMHNT.ZOO.2010.11.218. Kingsbay, Ny-Ålesund Naurois.jpg|Hêkên Çirçiroka berfê (*Plectrophenax nivalis*)


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Snow Bunting Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* Snow Bunting ''Plectrophenax nivalis''  - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Stamps  (with world range map) at bird-stamps.org
* ARKive  Images

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Çirçirok
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Mizgefta Mezin a Mêrdînê

thumb|Minareya Mizgefta Mezin
**Mizgefta Mezin a Mêrdînê** (Cami-i Kebir), kevintirîn mizgefta Mêrdînê ye. Li ser avakirinên dêreke kevn hate sazkirin.

Minareya mizgeftê di sala 1186-an de ji aliyê hukimdarê ertuqî Qutbedîn Îl Xazî ve hate avakirin.

Di mizgeftê de riyê pîroz ê pêxember tê dîtin.

## Pêşangeh

Wêne:Minareya Mizgefta Mezin 1.jpg|Minareya Mizgefta Mezin
Wêne:Mizgefta Mezin a Mêrdînê 2.jpg|Mizgefta Mezin
Wêne:Mizgefta Mezin a Mêrdînê 1.jpg|Mizgefta Mezin


Kategorî:Mêrdîn
Kategorî:Mizgeftên Mêrdînê
Peronîzm

**Peronîzm** (bi spanî; *peronismo*) Juan Peron, ku di 1946 - 1955an de û di 1973 - 1974an de serokê dewleta Arjentînê kiriye, ji vê demê re dema peronîzm tê gotin. Ji ber ku Juan Peron, polîtîkek pirr nijadperest û pirr populîst bi rê ve dibir. Ew kesên ku vê polîtîkayê dipejirînin, ji wan re peronîst tê gotin.

Juan Peron, Di dema serokatiya xwe de pişgiriya karkerên sanayî û sendikan wergirt. Ji bilî van jî piştgiriya kesên hejar, karmend û xwediyê pera, pîşesaza jî wergirtibû.

Kategorî:Dîroka Arjentînê
Kategorî:Gelperestî

Kategorî:Teoriyên siyasetê
Juan Peron

**Juan Domingo Perón** (jidayikbûn: 8ê çiriya pêşîn 1895, Mirin: 1ê tîrmehê 1974 ) leşker û siyasetmedarê Arjentînî bû. Ji bona serokatiya Arjentînê sê caran hatiye hilbijartin; 1946-1955an de du caran û di 1973-1974an ji carekê serokatî kiriye.

Peron û hevjina (?) xwe *Eva*, ji gel Arjentîniyan ve pirr dihate hezkirin. Pirranî ji, ji hêla hejar, karmend û pîşesazan ve dihate hezkirin û kesên dijber jî, ew bi demagogî, dîktatoiyê tewanbar dikirin.

Îro jî, gelê Arjentînê dema Peron; ku ji wê demê re Peronizm digotin, Peronîzmê jî weke riya sêyemîn bi nav dikin û di nava kapîtalizm û sosyalîzmê de dibînin.

Kategorî:Arjentîn
Kategorî:Jidayikbûn 1895
Kategorî:Mirin 1974
Kategorî:Siyasetmedar
Kûranî

**Kûranî** an **korûnî**, zaraveke kelhûrî ye, li parêzgeha Farsê derdorê Şîrazê tê axavtin. Ev zarav wek zaravaya êla kûranî, a ku di dema Xanên Zendî de li pê wan ve ji Kirmaşanê çûne Farsê, tê zanîn. Zaravaya kûranî gelek di bin tesîra farisî de maye û ji aliye hin zimannasan ve wek devokeke farisî tê nîşandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Ensîklopediya Iranica, Kuruni 

Kategorî:Devokên kelhûrî
Kategorî:Fars (parêzgeh)
Kategorî:Zimanê kurdî
Rengiz

**Rengiz** kovarek şêwekarî ya demsalî, akademî ye ku bi zaraveyê kurmancî derdikevê.

Kovara Rengiz ji dezgeha Spîrêz li Duhokê derdikevê. Hejmara yekê di payîza 2008'a de derket. Xwedanê Îmtîyazê Muyed Teyib e û sernivêskarê kovarê jî Fehmî Balayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Pêncwîn

**Pêncwîn** bajerekî ser bi Parêzgeha Silêmaniyê li başûrê Kurdistanê ye.

Pêncwîn dikevê bakur-rojhilatê bajarê Silêmaniyê.

Kategorî:Bajar
Kategorî:Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Silêmanî (Parêzgeh)
Gulî

**Gulî** an carna **Gûlî** paşnavekî êla Guliyan e.

Kesên navdar bi paşnavê Gulî:
* Idris Gûlî
* Redwan Gulî
* Fetah Gulî
* Silêman Gulî

Her wiha:
* *[[Ferhenga Gulî]]*
Status quo

**Status quo** (lat.: rewşa (aniha) heyî) cotgotineke latînî ye. Hatiye kurtkirin ji (status quo ante bellum), di kontekstên siyasî, civakî û aborî û hwd de tê bikar anîn. Mebest jê ewe ku tu guhartin çênebûye, yan jî çi pêşketin çênebûye, hertişt weke berê ye.

Kategorî:Gotinên latînî
Hewra

[thumb|200px|Hewra [Kölnê (Almanya)]]
[thumb|200px|Dîmenek ji Hewra Santa María la Blanca li bajarê [Toledoyê (Spanya)]]
**Hewra**, anku **sînagog** (, , ) tê wateya "Civîn", avahiya ji bo civîn, perestiya hevpar û pir caran jî wekî xaniyek xwendinê ya civakek cihû tê bikar anîn. Di Cihûtiyê de saziya herî girîng e û bi girîngî bandor li îbadeta hevparê dînê Xiristiyanî û Îslamî kiriye.

Di bûyerên pirtûkên yewnaniya kevnar de wekî "συναγωγή" (synagōgē) avahiya ji bo komkirin û pêkanîna kiryarên olî destnîşan dike û ev di lêkolînê de bi qasî dema çêbûna kenîseyên yekem nîqaş e. Delîlên arkeolojîk û nivîskî hebûna avahiyên hewrayê di dema perestgeha duyemîn de (nêzîkê 500 sal berî zayînê) hem li Erdê Îsraêl û li Dîaspora Cihûyan de gengaz dike.

## Hewrayên Kurdistanê
Hewrayên Kurdistanê gelek kevn in. Di nav yên herî kevnar Hewra Musilê, di sala 1210'an de hate avakirin û Hewra Amediyê di sala 1228'an de hate avakirin.

Herwiha di nav baweriya 200.000 kesên kurdên cihû jî hene

## Wate
Sînagog (bi yewnaniya kevnar συναγωγή synagōgē, latinîkirin "synagoga") bi rastnivîsên cihêreng di zimanên nûjen de navê herî hevparê avahiya pîrozî ya cihû ye. Bi îbraniya nû de wekî "בית כנסת - bet knesset", tê wateya mala civînê an "בית תפילה - bet tefillah" mala duayê tê binavkirin. Di Serdema Navîn de bi îtalî jê re digotin "schola", paşê digotin "scuola". Cihûyên bi eslê xwe li Ewropaya Navendî û Rojhilat timûtim zimanê yîdîşî wekî "schul" û di hin devokan de "schil" bikar dianîn. Di Cihûtiya Reforma sedsala 19'an û destpêka sedsala 20'an de axaftina Cihûyên Almanî re digotin perestgeh. Ev peyvek derveyî ortodoksiya Cihûyên li Amerîkaya Bakur pir hevpar e. Bav û kalên cihûyên sefardî ji Spanya û Portûgalê ne. Di kevneşopiya cihûspanî wekî "esnoga" bikar dianîn, heta ku li Îranê wekî "kenisa" gelemperî bu. Cihûyên Haşdî yên qedirbilind nedan kenîseyên spehî, xaniyên nimêja xweya piçûk wekî "stibl" (ode) an "Klaus" (heramaj) bi nav dikirin.

## Mijarên têkildar

* Cihûtî
* Hewrane Bor

## Bîbliyografî
* Encyclopaedia Judaica, 10 (1971). Keter Publishing House Ltd, Jerusalem.

## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Dîn
Kategorî:Kurdên cihû
Dara Miradê (fîlm)

**Drevo Zhelaniya** (bi gurcî: ნატვრის ხე *Natvris He*) ango **Dara Miradê** yek ji fîlmên piştî şerê cîhanê yê duyem ê derhênerê navdar ê gurcî Tengiz Abuladze ye. Fîlm sala 1977an hatiye çêkirin.
Naveroka fîlm li ser evîneke trajîk a keçeke gundî ye. Keçik bi darê zorê bi kesî hez jê nake tê zewicandin. Paşê dema mêrê wê li gund e, direve mirovê jê hez dike. Piştî ku ev evîn eşkere dibe, keçik berepaşkî li kerekî tê siwarkirin û li nava gundan tê gerandin ûp her kes keviran tavêjiyê. Keçika evîndar bi vî awayî tê qetilkiri. Di film de aliyê herî balkêş ew e ku dînin gund tenê xwedî li keçikê derdikevin, lê qaşo biaqil hemû dibin yek û keçika evîndar dikujin.

## Girêdanên derve
* Ji bo temaşekirina film bi Gurcî û Rûsî, Fîlmê Drevo Zhelaniya 

Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên gurcî
Kategorî:Fîlmên 1976an
Kategorî:Fîlmên 1977an
Endezyariya Avahî û Makîneyên Keştiyan

**Endezyariya Avahî û Makîneyên Keştiyan**, di karê behrê de çêkirin, nêrîn û temîrkirina Keştiyan û hesavkirina şixulandina wan xebata vê beşa Endezyariyê ye.

Çêkirina pêşnûmeyan, pêşxistin, şixulandin, rêveberkirin û bikaranîna wan bi awayê aborî de perwerde û lêkolîn tên kirin. Endezyarê Avahî û Makîneyên Keştiyan di Barenga de sêwirandina Keştiyan, di pardariyên ku li ser barkêşiya beyrê dixebitin de û li gelekî ciyan karin bixebitin.

http://www.endezyar.org/index.php/Endezyariya_Avah%C3%AE_%C3%BB_Mak%C3%AEney%C3%AAn_Ke%C5%9Ftiyan 

Kategorî:Endezyarî
Endezyariya hîdrojeolojiyê

Endezyariya Hîdrojeolojiyê li ser mirovên teknîk yê ku ji ava vexwarinê, ava ku di nav malêde tê bi karanîn, ava ku dar û bostan pê tên avdayin, ava ku di madîkalê de tê bikaranîn, vejena jeotermal û çend tiştnên dinjî fên dikin dixebite.

Kategorî:Endezyarî
Endezyariya qûtê

**Endezyariya qûtê** li ser her tiştê xwarin û vexwarinê dixebite. Rastiya zanistiya xwarin û vexwatinê bi destê endezyarê qûtê tê çêkirin.

Kategorî:Dîsîplînên endezyariyê
Kategorî:Endezyarî
Endezyariya nivîsbariyê

Cureyekî endazyariyê ye ku ji endezyariya komputerê qetiyaye. Û herhewayê nivisbariyê ji destê van endezyara dertê.

Kategorî:Endezyarî
Endezyariya Vejena Dendikî

Vejana dendikî yek ji vejena herî balkêş û mezin e. Dema mirov Dendika Atomê xera bike wê demê vejena ku dendikê bi hev digire dertê holê. Ev vejen gelekî mezin e.

Kategorî:Endezyarî
Endezyariya kareba-elektronîkê

Endezyariya Kareba û Elektronîkê beşa endezyariya ku li ser kiryara karebayê dixebite ye. Endezyariya Karebayê, Endezyariya Elektronîkê anjî Endezyariya Kareba-Elektronîkê ev sê beş jî hem di hindirê beşekî de hem jî beşên ji hevdû cûda ne.

Ev beşa endezyariyê ji 100 salî zêdetir e ku di jiyana mirovahiyê de ye. Bi xêra vê beşê gelekî teknolojiyên girîng çêbûne; mîna televizyon, radyo, kompîter, seyare, teyare(balafir), qilîma û gelekî tiştên din jî hene ku bûne bingeh ji şaristaniya mirovahiyê re.

Endezyariya Kareba û Elektronîkê xwedî du qadê gelemperî ye, yek jê pergala vejen û hêzê, ya duyemîn jî elektronîk, ragihandin û çend qadên din yê ku zêdetir bi bikarbînên karebayê ne. Ji van her dû qadan ya yekemîn daha zêde li ser çêkirina vejena karebayê, birêvekir, belakirin û bikaranîna wê bi voltaja mezin ne. Ya dûyemîn jî bi navê Endezyariya Elektronîkê tê navkirin û li ser ragihandina bê kablo, GSM, înternet, çîp, çêkirina qertên kompîterê disekine.

## Herwiha binêre
* Endezyariya karebayê

Kategorî:Endezyarî
Bajarê Qedexe

[rast|400px|thumb|Bajarê Qedexe li [Pekînê]]
**Bajarê Qedexe** ji destpêka Xanedana Ming heta dawiya Xanedana Qing 'ê qesra împeratorîya Çîn'ê bû. Li nîvê Pekîn'ê dimîne û niha mîna Qesra Mûzeyî tê bikaranîn. Di navbera salên 1406 û 1420'an de hatîye çêkirin. Bi 980 avahiyên bermahî re xwedî 8,707 mezela ye û 720,000 metre çarqoşeye ku ji aliyê UNESCO ve di sala 1987'an de cihê firehtirîn yê mîratî ya çandî hatiye pejirandin.

Kategorî:Avabûnên sedsala 15an li Çînê
Kategorî:Avabûnên 1406an
Kategorî:Avabûnên 1420an li Asyayê
Kategorî:Avahiyên di 1420an de hatine xilaskirin
Kategorî:Avahî

Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Çînê
Qerqatkê

thumb|250px|Qerqatkê

**Qerqatkê** (bi tirkî: *Dikmetaş*), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

Dewleta tirk navê *Dikmetaş* lê kiriye. Gundekî kevn e. Li ser rêya hevîrmêş e. Li dora wê gundên bi navê Elwendiyê, Beduliyê, Qancoxwazkê, Qazox û Kanîspiyê hene.

Gund ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye xirakirin. Niha kes lê rûnanê. Erdê gund bi xêr û bêr in. Ziyaretek bi navê Mezrikê li aliyê wê yê Başûr dikeve. Li Mezrikê darên tihok û guvîjan hene. Kes newêre destê xwe bide van daran. Ji lewra dar gelekî pîrbûne û heta mirov dikare bibêje riziyane. Li vê ziyaretê marê reş ên mezin hene. Kes wan nakuje, ji ber ku pîroz têne dîtin. Mar jî bi kesî venadin. Li ser wan gelek tişt têne gotin. Di navbera Qerqatkê û Bedulyê de li hemberî aşê gund ê bi avê dixebite hin xirbeyên dîrokî hene. Lê belê di binê erdê de wenda bûne û li ser wan cot tê kirin. Li Rojhilatê Qerqatkê Qerqatka Kevin heye. Kolike wer diyare bi destan ew kolik çêbûye û ji dema baweriya kevin a Kurdan maye. Ji ber Qazox bi xwe jî kolikekî mezin e. Kolikê Qazox jî eşkereye bi destan çêbûye. Li Qerqatkê jî kolikek heye. Li cem vî kolikî goristanên kevin hene. Ji şiklê kêlikên goran diyare, ew kolik ên misilmanan nînin. Berê wan li rojê ne. Kolik an jî til in bi vî rengî li gundên derdorê jî hene. Li gundê nêzî Qerqatkê li Tilebûş jî kolik an jî tilekî bi vî rengî heye.

Li Rojavayê Qerqatkê çiyayê Qerejdaxê weke tabloyekê radiwest e. Ava kaniya Qerqatkê havînan hinik e, zivistanan germ e. Li derdora deh darên tûyê yên mezin li gund hînê hene. Gund debara xwe bi genim, ceh, nîsk, nok û bîstanan dikir.

## Navdar
* Rêşad Sorgul

Kategorî:Gundên Çinarê
İsmail Çoban

**İsmail Çoban** (jdb. 1 kanûna paşîn 1945 li Çorimê), wênesaz û grafîkerekî tirk e. Ew niha li Almanya dijî.

İsmail Çoban ji malbateka kurd-tirk-elewî ye. Piştî qedandina pîşeya terzîtiyê û dibistana navendî li Stembolê Çoban di navbera salên 1960 û 1995an perwerdeya mamostetiyê dixwîne.

Piştî xebata çar mehan weke mamoste li Misirc/Ridvan kardik e, di navbera salên 1965 û 1968an li Zaningeha Hunerê ya Stembolê dixwîne. Paşê çend mehan weke wênekêş û nûçegihan li Bakurê Kurdistanê dixebite. Di sala 1969an de diçê Almanyayê û li wir di çend cihan de xwendin û xwe didomîne sala 1971ê û paş li bajarê Wuppertalê weke wênesaz û grafîker dixebite.

Di 30 salî de İsmail Çoban berhemek mezin bi wateyek navnetewî afirand û bi qasî 400 pêşengehan wî danîşan kirin. Hunera wî hem ji aliyê çanda almanî û hem jî ji ya gelên Tirkiyê ve tesîra xwe girtiye û hem ji di bin bandora daxwaza nêzîkbûn û hev fêmkirina gelan de maye. Çoban xwe weke "hunermendekî cihanî" dide naskirin.

## Weqfa İsmail Çoban (Ismail Çoban Stiftung)

Ji bo alîkarî û piştgiriya hunermendên ciwan, ên kû hunera wan dikarê nêzîkbûna navbera gelan de pêş de bibê, İsmail Çoban di sala 2006an de Weqfa İsmail Çoban ji bo piştgiriya hunermendên ciwan (bi almanî: *Ismail Çoban Stiftung zur Förderung junger Künstler*) ava kir. Ji bo despêkê İsmail Çoban berhemên xwe bi nirxê 1.000.000 Euro kir xizmeta weqfê. Bi vê weqfê İsmail Çoban dixwazî bibe alîkar ji bo hunera wan hunermendên ciwan ku dikarê bibê pêngavek di nêzîkbûna navbera alman û biyaniyan de û li aliyê din bibê navendek ji bo hunera wan mirovên kû hêjî weke "biyanî" (xerîb) li Almanyayê dijîn.

## Girêdanên derve

* Malpera Ismail Çoban (bi almanî)
* Weqfa Ismail Çoban (bi almanî)

## Çavkanî

Kategorî:Grafîker
Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Kesên ji Çorumê
Kategorî:Wênesaz
Kinyazê Îbrahîm Mîrzoyêv

**Kinyazê Îbrahîm Mîrzoyêv** zanyarê rojhilatnas, kurdnas, rexnegirê wêjeyê, wergêr, doktorê zanista fîlologiyê, profesor, akademîsyenê Akademiya Zanistên Dibistanên Bilind ên Navnetewî û Akademiya Zanistên Civakî ya Qazaxistanê û Serokê Navenda Zimanên Cîhanê ya Zanîngeha Dewletê ya Almatî û Serokê Yekîtiya Kurdên Qazaxistanê, di 1ê gulana 1947an de li Ermenistanê ji dayik bûye.

Kinyazê Îbrahîm Mîrzoyêv salên dirêj di Zanîngeha Dewleta Ermenistanê de serokatiya beşê ziman û wêjeya Azerbaycanê kiriye. Di encama şerê navbera Azerî û Ermeniyan de di salên 90î de çûye Qazaxistanê. Di Zanîngeha bi navê Abayê ya Dewletê li Almatiyê Serokatiya Navenda Zimanên Cîhanê kiriye û bûye cîhgirê rektorê zanîngehê.

Di jêr serokatiya Mîrzoyêv de bi dehan filologa navê zanyariyê wergirtiye. Bûye rawêjkarê gelek monografiyên doktora.

Mîrzoyêv, li bajarên wek Parîs, Berlîn, Bruksel û yêd mayînda endamê desteyên zanistî yên Enstîtû û Zanîngehan e. Li bajarên wek Almatî, Mosko, Sankt Petersburg, Tiflîs, Parîs, Berlîn, Amsterdam û Bruksel beşdarî konferansên zanistî û teorîk bûye.

Mîrzoyêv, bûye endamê yekîtiya nivîskarên YKSS, serokê beşa Azerbaycanê ya yekîtiya nivîskarên Ermenistanê û redaktoriya kovara *Edebî Ermenistan* kiriye. Niha jî endamê Yekîtiya Nivîskarên Qazaxistanê, Endamê Yekîtiya Rojnamevanên Qazaxistanê û Serokê Nivîsîngeha PENa Kurd ya Qazaxistan û Asya Navîn e. Her wiha rêdaktore kovara *Nûbar*ê ku li Almatiyê dertê û nivîsên zimanê kurdî, rûsî û qazaxî tê de peyda dibin.

Di 22ê cotmeha sala 1998an de ji ber xizmeta xwe ya di warê fêrkarî û jiyana civakî de, ji hêla Komara Qazaxistanê ve xelata *Rêzdariyê* wergirtiye. Herwiha di 4ê berfenbara 2006an de jî xelata *Xizmeta pêşveçûna zanistî ya Qazaxistan* wergirtiye.

Mîrzoyêv, di jiyana civakî û siyasî ya kurdên Sovêt û Qazaxistanê de xwedî roleke aktîv e. Endamê Parlamena Kurdistanê ya li Sirgûnê ye. Dîsa di sala 1991ê da bûye serokê kurdên YKSSyê. Her wiha cîhgirê serokê Yekîtiya Komeleyên Kurd ên Navneteweyî ye. Di 2002an de bûye cîhgirê serokê Yekîtiya Komeleyên Kurd li Moskowayê. 28ê cotmeha 2003an serokatiya Yekîtiya Kurdên Qazaxistanê *Berbang* birêve biriye.

Sala 2006an ji bo polên 2-5 û 6-9an pitûka *Zimanê Kurdî* nivîsiye û ji aliyê Wezareta Perwerde û Zanistî ya Qazaxistan ve hatiye pesendkirin ku wek pirtûkeke xwendingehê bê weşandin. Zimanên wek kurdî, azerî, rûsî, ermenî, farsî, tirkî, qazaxî û ûzbêkî dizane.

Di sala 2014an de xelata Dersdarê Emekdar ê Dewleta Qazaxistanê vergirt.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdolog
Kategorî:Wergêrên kurd
Navoşk

**Navoşk** kutilkek e ku ji van tiştan çê dibe: Çend serî pîvaz hûr dikin, diranek-dido sîr diperiçêqin û dixin navê, goştê qîme yan goştê ku bi kêrê hatiye piçûparî kirin dixin navê, hin texlît biharat û dermanê germ (bîbera tûj û ne tûj) dixinê, piûtre di tawê de dipijînin û hinek diqelînin, piştre hindik birinc an savar dixin navê, keleke din lê dixin. Hin kebanî hene ku navoşka kutilkan tenê ji kunciyên qelandî û kutayî çêdikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Dan

**Dan** an **dexl** *(dexlûdan),* ji pir tiştên ku dikeve nava xwarinê re tê gotin. Dema ji çi re hate gotin, navekî din jî pê re tê gotin, wek mînak: Danê Mehîrê, genimê kutayî û liba sax e.
## Cureyên dan
Danê Taxûzê, hûrika savar e.
Danê Kutilkan, pir tişt in (li "kutilk"ê biner)
Danê Şorbê, genimê kutayî tê hûrkirî, nîsk, şeîre û gwn.
Danê Şorbeşîrê, bi piranî birinca qeştkirî, hûrikê savar hwd.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Home Grown Cereals Authority website 
* Cereal Recipes 
* Cereals  by the Vegetarian Society
* Lost Crops of Africa : Grains


Kategorî:Zad
Pîçik

PÎÇIK

Ev xwarineke pir kevn ya Kurdan e. Dema Kutilk têne çêkirin, pê re Pîçik jî têne çêkirin.
Çêkirina Pîçikan, tenê hûrikê savar e, çewa ku ev hûrik ji Kutilkan re tê nermijandin, ji bo pîçikan jî eynî wisa tê nermijandin. Piştre girêkek ji wî hûrikê ku hatiye nermijandin hiltînin, bi destan pehn dikin û hinek qalind çêdikin, pehnîtiya wê bi qederê groveriya tebeqa binê şûşa çayê çêdibe. Piştre di nava avê de dikelînin, lê kela avê ne gur herwekî mîna ya kutilkan nermik dikele. Bi qederê 20 deqe kelandin didomîne, piştre bi kefgîrê ji nava ava kelandin derdixin û dixin teştikekê. Ji bo her yekî çend lib dixin teyfikekê û rûnê qijilandî lê dikin. Hin caran sîr diperçiqînin û bi hindik avê re dixin nava rûn û li pîçikan dikin.

Cûreyekî Pîçikan a din jî, ev e: Piştî ku Pîçik di nava avê de pijiyan, çend hêk dişkênin û bera teyfikekê didin, li hev dixin û pîçikan yeko yeko têdadikin û di tawê de bi rûn diqelînin, hêj dixwin. Ev cûre xwarineke meqbûl e.
Stran

**Stran**, **kilam**, **goranî** gotina bi riya muzîkê ne û ji aliyê stranbêj û dengbêjan ve tên gotin.
## Cureyên stran û kilaman
* beste
* hore
* siyaçemane
* çemerî
* heyran
* lawik
* beyt
* mûr
* bend

## Çavkanî

Kategorî:Muzîka kurdî

Kategorî:Stranên kurdî
Hérault

thumb|300px|rast|Hérault di Fransa da
**Hérault** departmaneka başûrê Fransayê ye û li hêrema Languedoc-Roussillon cîh digire.

Walîtiya wî li Montpellierê ye û hejmara nîşana eyaletê jî 34 e.
thumb|250 px|çep|Montpellier
## Girêdanên derve
* Eyaleta Hérault; Malpera fermî fransizî ye 

Kategorî:Avabûnên 1790an li Fransayê
Herault
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1790an de hatine avakirin
Selamo

**Selamo**, anku **Selamo Selo**, aktor û komedyenekî kurd e ku di 1966an de li Nisêbîna Mêrdînê (Bakurê Kurdistanê) hatiye dinyayê. Ew heta sala 1981ê li Nisêbînê jiyaye, di sala 1982an de çûye bajarê Îzmîrê (Tirkiye).

Di salên 1990an de dest bi xebatê şanogeriyê kiriye. Wî di sala 1993an de koça Almanyayê kiriye, di Medya TV û Roj TV de bi skeçên xwe tê naskirin. Ji bilî van xebatan di radyoya Dengê Mezopotamya de sê salan bernameyeke komedî bi navê "Teşqele" amade û pêşkêş kiriye. Dû re di sala 2006an de dest bi xebata *stand-up* kiriye, cara pêşîn di sala 2007an de hat Amedê û di çarçoveya 7emîn Festîvala Çand û Hunerê ya Amedê de bi listika xwe ya bi navê "Teşqele" derket pêşberî temaşevanan.

Di sala 2008an de di vekirina Navenda Çanda Mîtannî de li Nisêbinê lîstika "Teşqele 2" pêşkêş kir. Pişt re di 12ê çiriya pêşîn a 2008an de li Festîvala Çandî ya Qoserê bi lîstika bi navê "Paş û Pê" derket pêşiya temaşevanan.

Komedyen Selamo nuha nêzîkî Düsseldorfa Almanyayê dijî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  (28.03.2020)

Kategorî:Şano
Junge Welt

**junge Welt** (*cîhana ciwan*) rojnameyek almanî ya rojane ye.

Junge Welt (jW) xwe weke rojnameyek çep û marksîst dibînê. Navenda rojnamê li Berlînê ye, biroyên wê li München û Bremenê jî hene. Li gor agahiyên ji rojnamê rojane derdora 20.000 heb tên çap kirin û xwe digihînê derdora 50.000 xwendevanî. Rojnameya junge Welt bi berdewamî û piştgirî cih didê nûçe û nerînen derbarê kurdan û doza wan de.

## Junge Welt di dema [[DDR]] de

Rojnameya junge Welt di 12ê sibatê 1947an de li herema di bin desthilatdariya Sovyetê de hat damezrandin. Destpêke heftane û ji adara 1950î de heftê şeş rojan çap dibû. Ji 12ê çiriya paşîn 1947an de bi jêrnavê "Organa navendî ya ciwanên azad ên alman" derdiket. Ji 1ê adara 1952an û şûn de weke rojnameya rojane û organa FDJ dihate weşandin. Di sala 1977an de hejmara çapê yek milyon derbas kir û di destpêka sala 1990î de gihişt 1,6 Milyon. Bi vê yekê rojnameya junge Welt li pêş organa SED Neues Deutschland (*Almanya Nû*) rojnameya xwedî çapa herî mezin bû.
## Girêdanên derve
* Malpera junge Welt (bi arşîfa ji sala 1997'a û virde)
* Nivîsên derbarê 60 saliya rojnameya junge Welt

Kategorî:Rojnameyên almanî
Kategorî:Rojnameyên DDR
Mahir Kaynak

**Mahir Kaynak** ekonomîst, pisporê siyasî, nivîskar û kevneendamê MÎTê ye. Di xebata xwe de ji agahîberhevkirinê zêdetir, agahîbelavkirin kiriye ku ev ji du aliyên sereke yên karê sîxuriyê (îstîxbaratkarî) ye. Ango pisporê belavkirina agahiyên dezînformatîv û hatine guhertin e.

Nav an kodnavê wî tê wateya *"çavkaniya jîr(ek)"*. Tê zanîn ku îstîxbaratên tirk bi kodnavan dixebitin, navên wan ên tên zayîn, ne yên rastîn in. Îhtîmaleke mezin e ku ev ne nav, kodnav be.

## Jînenîgariya fermî
Di sala 1934ê de li bakurê Kurdistanê li bajarê Dîlokê hate dinê. Piştî ku dibistana seretayî û navîn li vê derê qedand, di sala 1948an de çû lîseya leşkerî ya Kuleliyê. Di sala 1953an de Dibistana şer qedand. Di 1967ê de ji leşkeriyê veqetiyaye.

Di 1961ê, di fakûlteya îktîsadê ya zanîngeha Stembolê ku jê mezûn bû de, dest bi asîstaniyê dike. Di 1965ê bû doktor, di 1971an de bû doçent. Mahir Kaynak, di wê demê de bi dizî kete nava teşkîlata îstîxbaratê ya neteweyî (MÎT). Kaynak di 1980yê de ji MÎTê teqewît (malnişînî) bû.

Di 1989an de bû profesorê îktîsadê. Mahîr Kaynak ku di 1971ê de tayîna wî ji bo MÎTê derket, di 1993a de, ji Zanîngeha Gazi’yê malnişînî bû. Piştre ji ber eleqeya xwe ya li hemberî pirsgirêka kurd, rayedarên dewletê û hin derdorên siyasî yên kurd derheqê pirsgirêkê de serî li nêrînên wî dan. Bi gotineke din ket nava kurdan û him agahî berhev kir, him jî agahiyên dewletê di nava kurdan de belav kir.

Heta niha 4 pirtûkên wî hatine weşandin. Nêrînên xwe yên radîkal ên di warê stratejiya cîhanê û Tirkiyê de, di quncikê rojnameya Starê de dinivisîne. Kaynak, dibêje ku ji ber nivîsên xwe yên li ser pirsgirêka Kurd, li Dadgeha Ewlekariyê ya Dewletê (DGM) ji alîkarî û hewandina PKKê hatiye darizandin.

## Berhem
* Amerika 11 Eylül Afganistan Irak - DYA. 11ê îlonê, Efxanistan, Iraq
* Başımıza Çuval Geçirenler - Çewaldarên serê me
* Yeni Ortadoğu Haritası - Nexşeya nû ya Rojhilata Navîn (bi Emin Gürses re)
* Büyük Ortadoğu Projesi ve Türkiye Üzerine Stratejik Analizler - Projeya Rojhilata Navîn a mezin û analîzên stratejîk li ser Tirkiyeyê (bi Ömer Lütfi re)
* İstihbarat ve Terör Oyunları - Sîxurî û lîstikên terorê
* Dünyayı Kimler Yönetiyor - Kê cîhanê birêve dibe
* Maskeli Balo / Türkiye, ABD ve Diğerleri - Baloya bimaske / Tirkiye, DYA û yên din
* Para İmparatorluğu / Kontrol Kimin Elinde? - Împeratoriya diravê / Kontrol di destên kê de ye
* Sil Baştan - Ji serî ve
* Sonuçlardan Sebepler - Ji encaman sedem
* Üç... İki... Bir (Ters Labirentlerde Final) - Sê...Du..Yek (fînal di labîrentên berevajî de)
* Yel Üfürdü Su Götürdü - Bayê pis kir avê bir
* Derin Devlet (bi Ömer Lütfi re) - Dewleta veşarî (dendikê dewletêm dewleta kûr)

## Girêdanên derve
* Nivîsên wî di rojnameya Starê de.  (bi zimanê romî)

Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Kesên ji Dîlokê
Kategorî:MİT
Kategorî:Nivîskarên tirk
Rap

[thumb|Raperê nûyorkî [50 Cent (2010)]]
**Rap** cureyekî muzîka populer e û parçeyek ji çanda Hip-hopê ye. Navê "rap" ji bêjeya inglîzî **''R**hythm **a**nd **P**oetry* ("rîtm û helbest") çêkirî ye, ango R.a.P. Herwesa bi navûdeng e wek *emceeing*, *MCing*, *spitting* û berniyas e wekî "axiftina yan qêrîna bi têkst". Rap yek ji wan çar giringtirîn tistaîe di [[Kultur|çandê]] Hip-hopê de û [[Muzîk|muzika]] rapê gelek caran bi kar tînen digel muzîka hiphopê û rap gelek caran bi kar tînin digel gelek cureyên muzîkê, rap jî def amerîkiyên reş hatiye çêkirin bo yekem car di salên 1960an de. Kesê ku rap dibêje "raper" e.

== *Freestyling* ==
Cureyekî rapê ye, bes ew li ser cadeyan bi kar tînin, [[hunermend]] û xelkê normal ango ne hunermend bi kar tînin bê muzîk, wekî axiftina bi kar tînen, gelek caran du kes yan jî du grup dijî yek rapê dibêjin û dibêjinê *Freestyle battle''.

## Çavkanî
Yeketiya Qûtabiyên Kurdistanê

**Yeketiya Qûtabiyên Kurdistanê** li 18-2-1953 li jêr serokatiya Mustafa Barzanî hatiye damezirandin.

Navenda YQK ya li Hewlêrê û liqa YQK li Europa ya li Hollenda û serokê wê Dîndar Koçer e.

Kategorî:Komele
Hemwelatiya cîhanî

thumb|Alaya hemwelatiya cîhanî
**Hemwelatiya cîhanî** ji fikra ku 'li ser rûyê dinê yek cure dijî' bêyî cudakariya nîjad, reng, ziman, bawerî kesê li dinê dijîn hemwelatiyê yek rojgerî ye bawerkirin e. Hemwelatiya cîhanî ne ku mirov ji welatê ku lê dijî hez neke an çanda xwe red bike; li ser bûyerên ku li dinê pêk tê û bi tevahî mirovatiyê eleqedar dike hestyar be û bi fikar be ku ji bûyerên ku li vî rojdarî pêk tê ji hemûyan xwe berpirsyar bigire ye.

## Çavkanî

Kategorî:Cîhanîbûna çandî
Kategorî:Çanda cîhanî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Rojîname

**Rojîname** bernameyekê Trt Şeşê li seet 11 3i spêde ta Yekî nivro li Trt Şeş dête weşan hunermenda kurd Rojîn pêş kêş dike.
Rêhesin

thumb|Rêhesin
**Rêhesin**, **riya hesinî** yan jî **hêla hesin** yek ji riyên erdî ye ku bi giştî ji bo hatûço ya trênan tê bikaranîn, bi mebesta veguhestina rêwiyan (rêbwar) û barên bazirganiyê.

## Çavkanî

Kategorî:Rê
LG

**LG Group** (bi koreyî: 엘지 그룹, *Elji Kŭrup*), dirûşmeya Kompanyayê *Life's Good* (*Jiyan xweş e*), kompanyayeke ji Koreya Başûrê.

LG di gelek waran de dixebitê, bi taybetî bi berhem hînana amûrên elektronîkî. Navende kompaniya LG Sêûl le.

Nava şirketên mezin ên Koreya Başûr de cihekî girîng digire warê elektronîk, telefona gerok û petrokîmyeyê de.

Ji hêla malbata LG, *Koo* yê tê rêvebirrin û şirketekî famîleyî ye. Vebûna navê şirketê *LG Lucky Goldstar* sedema wê jî *Lucky* û *Goldstar* du şirketên ji hev cuda ne piştre hêzên xwe kirine yek.

* Di 1947an de ji aliyê In Hwoi Kooyê ve şirketa *Lak Hui Pîşesaziya Kimyeyê* (bi îngilîzî: *Lucky Chemical Industry*) hat avakirin

* Di 1960î de jî bi hevkariya du şîrketan kompanya dest bi hilberandina hilberên elektronîk kir.

## Çavkanî

* http://www.lg.net/about/history/history01.jsp 
* http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2002_Feb_8/ai_82648585

## Girêdanên derve
* LG '''Malpera Fermî''' (koreyî)
* LG '''Kompîter û Têlefon'''

Kategorî:Komara Korêyê
Kategorî:Şirketên elektronîkê yên Korêya Başûr
Kategorî:Şirketên konglomerat ên Korêya Başûr
Xweşneamkê

**Xweşneamkê** (), mezrikeke Hosikanê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.

Dewleta Tirk di çarçoveya polîtîka asîmîlasyonê de navê Hasırlı lê kiriye. Li gorî kurmanciyê Xweşneamkê gundik e. Ji şeş heft malan pêk tê.

Li ser Çemê Reşan hatiye avakirin. Ji Çinarê pênc kîlometroyan dûr e. Li dora wê gundên weke Rûbêrê, Berbirê, Şekirwêran û Gundik hene. Li nêzî Xweşneamkê Şikefta Hecî Kalê heye. Dîsa devereke bi navê Kevirbelê heye. Demekê Gola Sincê bi kûrbûna xwe navdar bû. Lê niha Gola Sincê ji xîçikan tijî bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çinarê
Ajel û lawirên nav malê

Hin ajel û lawirên nav malê bi piranî di hundurê malê de ne.Hin ji wan ne kedî ne,ger mirov wan berde der,diçin û venagerin.Ajelên navmalê,bêtir ji bo hogiriyê tên xwedîkirin.Piraniya wan di qefes û akvaryûman de tên xwedîkirin.Wek nimûne bi piranî çûkên evînê,mişkê hindî û masiyên akvaryûman in.

Kategorî:Heywan
İlter Rezan

**İlter Rezan** (jdb. 1960 li Bakûrê Kurdistan) wênesazekî kurd e.

İlter Rezan di sala 1960an de li Bakûrê Kurdistanê ji dayîk bûye. Di navbera salên 1978 û 1980an de li Zanîngeha Pedagogiyê ya Enqerê xwendiye. Piştî kû bavî wî hat kuştin, wek penaberekî siyasî li Almanya bicîh buyê. Heta sala 1994an li Bajarê Freiburgê li Zanîngeha Huner û Wênesaziyê xwendiye. Ji sala 1997an çar sala Serokatiya Yekitiya Wênesazên Kurdistanê kiriye. Di navbera salên salên 1998 û 2004an endamtiya Hevgirtina Hunermendên Offenburg‘ê kiriye û ji sala 2000an heta 2007an li Dibistana Hunerî li Offenburgê dersên şêwekariyê daye.

Rêzan ji sala 1991an virve li welatên wek Almanya, Belçîka, Lûksembûrg, Swîsre, Awistirya, Fransa û Polonyayê gelek pêşangeh û projeyên şexsî û hevpar vekirine.

Ji ber serpêhatiyên wî, di nav xebatên wî de nirxên mirovatiyê cihekî bingehîn digrin. İlter Rêzan bi awa û teknîkên cûde di nav berhemên xwe de cîh didê wan nirxan. Balkêşe ku di piraniya berhemên wî de wêne û laşê mirov rola sereke dilîzin.

Kategorî:Wênesaz
Biennale di Venezia

**Biennale di Venezia** (Pêşangehê hunera hevdem li Venedîk’ê) pêşangeheke navnetewî ya şêwekariyê ye ku ji sala 1895an û virde her du salan carekê li bajarê Îtalya’yê Venedîk’ê tê lidarxistin. Ev pêşangeha yek ji giringtirin Pêşangehên hunera hevdem tê hesibandin.

Cihê ku Pêşangeh lê tê lidarxistin Giardini ye, ku li taxa Castello ya Venedîk’ê ye. Li vî cihî 28 pavîlyonên welatên cûda hene, ku berhemên hunermendên xwe yên bijartî lê pêşkeş dikin. Welatên ku pavîlyonên wan nebin, di dema „Biennalê“ de berhemên hunermendên welatên xwe li cihên curbecûr li bajêr pêşkeşî mêvanan û cihana hûnerhes dikin.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî (îtalî/înglîzî)

Kategorî:Avabûnên 1895an li Îtalyayê
Kategorî:Îtalya
Kategorî:Pêşangeha şêwekariyê
Kategorî:Venedîk
Ceps

thumb|Ceps
**Ceps** ( geç گەچ )ardekî gewresipî ye.Hefer mirov avê berde ser dibê hevîr. Zû zuwa û hişk dibe. Mirov dikare ji cepsê peykeran jî çêke. Dema ciyekî mirov bişikê heta rind bibe,wî ciyî bi cepsê dipeçin, girêdidin û weng dihêlin. Pir şewekar ji ji bo berhemen xwe bi kar tînin û pê hunerên gelek xwêş diafrînin.

Kategorî:Erdnasî
Kurebeşk

**Kurebeşk** yan jî **Kurebeşkê Ewropayê** (*Meles meles*), cureyekî kûzeyan e (*Mustelidae*) ku ji cinsê kurbeşkan (*Meles*) e. Kurebeşk ajaleke kovî ye ku li Kurdistanê, Ewropa û Asyayê tê dîtin. Ajal di Lîsteya Sor a IUCNê de wekî metirsiya herî kêm hatiye diyar kirin ji ber ku ajal li qadeke berfireh û bi nifûseke mezin tê texmîn kirin ku li hinek deveran zêde dibe. Kurebeşk bi çend binecure têne naskirin ku binecureyên namzed (*M.m. meles*) in li piraniya Ewropayê serdest in. Di salên dawî de hebûna Kurebeşkên Kurdistanê bi taybetî li Bakurê Kurdistanê ketiye xeteriya tinebûnê. Niha li Bakurê Kurdîstanê nifûsa Kurebeşkan di bin parastinê de ye.

## Şayes
thumb|çep|100px|Dirankirin
thumb|çep|100px|Kilox

## Reftar
Bi roj ti qulika xwe de dimîne. Gelek çaviyên qulikên wan hene. Bi şev derdikevin nêçîrê. Kurbeşk guhandarên biçûk, kêz, ber û kuvarkan dixwin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kûze
Mertal

thumb|200px|Mertal
**Mertal** çekekî gelek kevn e. Mirov pê xwe diparêze.
Ew ji text yan jî ji hêsin tê çêkirin.Destikekî wî heye,ji mirov pê bigirê.
Şêkîlên mertalan li gor deman guherînê.
Carina gilover,carina şêgoşe û hwd bûne.Bi piranî rûyê mertalan neqişandî ne.
Li pir serdeman dihatin bi kar anîn, le niha dema wan çêkan derbas bû ye.

## Çavkanî

Kategorî:Alavên şer
Mizirqe

Mizirqe amûreke biçûkê ku mirov bi pifê lêdide.Parçetextekî qulqulî û bi
zimanokên metalî ne.Hinek ji wan qulik û kanalan di pifkirinê de û hinek ji di
di kişandina bêhnê de tonên cuda derdixin.Mizirqe di salên 1800î de hatiye çkirin.
Pizirk

thumb|Pizirk di laşê ciwanekî de
**Pizirk** girreke biçûk e ku di laşê mirovan de dertê. Carina û nemaze di deka kamilbûn e de li rûyê mirovan pizirk derdikevin. Pizirk weha çêdibin: Di çermên mirovan de qul hene, ew carina dixetimin, eger mikrop yan ji gamar têkevin qulekê, ew nêmê digire, kul dibe û pizirk çêdibe.
Roket

Roket di şahî û pîrozbahiyan de tên avêtin û teqandin.
Roketên ku dişînin asîmanan jî kêm zêde bi wî awayî ne.
Di hundurê de roketê de barût an jî madeyeke teqandinê heye ku zû agir digire û
gazê çêdike.Dema mev gaz bi xurtî derdikeve der, wê demê roket ber bi pêş yan jî ber bi jor ve diçe.

Kategorî:Îcadên çînî
Saksafon

**Saksofon ** amûreke pifbar e. Girsbûna wan û dengê tonê wan herwekî soprano, tenor, barîton, bas û
basbarîtonê ji hev cuda ne. Saksofon,bi taybetî di muzîka jazê de bi kar tînin.