Pehlan Mûsa Xemîs

**Pehlewanê Mûsa Xemîs Garzdînwend ku bi Pehlewanê Garzdînwend** **tê** naskirin, yekem pehlevan Îranê û yek ji behlevanên bi nîşana pehlevanîya Îranê di serdema Feth Elî Şahê Qacar de bû , yekem pehlevanê naskirî di serdema Qacaran de, kû bi eslê xwe kurd bu , ser eşîra Malikşahî û fermandarê artêşa Îranê di şerê bi Împaratoriya Osmanî re bû.    ] ]

## malbat
pehlevan Mûsa Xemîs Garzdînwendî kurê Emîr Xemîs kurê Şeh Mîr e. Ev malbat bi eslê xwe ji neviyên emîrê kurd Melikşah Çemşgezk e. Li gor nivîsarên ewliya Çelebî di seyahatname a ewliya Çelebî de, ew bi Cemşîd, şahê efsanewî yê Îranê ve girêdayî ne di vegotinekê de jî neviyên Sultan Melik Şah têne hesibandin.  Şerefxanê Bidlîsî, nivîskarê Şerefnameyê û Îslam Xerabî El-Ebasî, jînenasê Misrî, vê malbatê ji neviyên Ebbas bin Ebdulmuttelib apê Muhemmedê Pêxemberê Îslamê ku ji Benî haşim bû, dihesibînin. .  Cefer Xital û Haşim Tebatebaî nîjada wê ji Elama kevnar dihesibînin. 

Ew beşeke girîng ji malbata Melikşahî ne û bapîrê wan “Şah Mîr” e, piştî wî şazdeh nifş hene, yê dawî jî Şîh Mîr (Şah Mîr) yek ji mîrên serdema Sefevîyan e. Zarokên wan bi navên: Xemîs, Kazim Beg, Husên Beg, Neqî, Nezar Beg, Şeker Beg, Xwedadad, Rusgeh (Rustem Beg) û Melgeh bûn ku bi heman navan êl ava kirine û Xemîs bavê Pehlevan Mûsa bû mezinê birayan.   

### zarokên xemîs
Pehlevan **Mûsa Xemîs Gorzdînwend** : Ji malbatên Asadî, Daraxanî, Reşîdpûr, Kemrî, Rehgûnî, Pervas pêk tên. Feramerz Esedî serokê eşîra Melekşahîyan e û mîrê Piştkuhê jî ji vê malbatê ye. Ew li bajarê Melekşahî, bajarên Arkvaz, Îlam, Sine, Tehran û hejmareke zêde ji wan li Iraq, û Nîvgirava Skandînavya û Almanya dijîn. 

**Pehlevan Melêgeh Xemîs** : Ji malbatên BaqirXan, Mihemed Elî Xan û Elî Mihemed Xan pêk hatîye û li bajarên Erkûvaz, Îlam, Tehran û gelek bajarên din ên welatê Iraqê dijîn. Namdar, Şehbaz, Şîrxan, Sahab û Abbas Azîzîyan ji vê eşîrê ne. Malbatên Rehîmî, Ezîziyan, Mîrzayî û Tab ji vê malbatê ne. 

## Xemîs Şah Mîr, serokê serhildana eşîrên fîlî ên Pûştkuhê
Di dawiya dewra Efşarîyeyê û Zendîyeyê de, "Xemîs" serokê eşîra Melekşahiyan û kurê mezin ê Şah Mîr, ji ber hêza xwe ya bedenî (mucîzevî) a awarte di nav birayan de navdar bû . walî ÎsmaîlXan mîrê roristan u îlama niha ew wek fermandarekî leşkerî tayîn kir û Hesen Xan mîr neviyê xwe şand cem wî ku serhildana eşîra Maliman (Mal Hûman) bitepisîne. Herwiha Xemîs mirovekî dilrehm û xêrxwaz bû û piştî tepeserkirina serhildana eşîra Malîman (Mal Hûman) nehişt ku “Xorge” kurê serokê eşîra Malîman (Mal Hûman) bê kuştin. û ew ji mirinê xilas kir. Di vê heyamê de Xemîs serokê eşîra Malekşahî ya Çemzî bû.   

Di dawiya serdema Nadir Şahê Efşar de, Xemîs – serokê êla Melekşahiyan – ji ber barê giran ê bacê yê Nadir Şah Efşar serîhilda û pêşengiya serhildana eşîrên fîlan kir.  Di pirtûka dîroka Naderî ya bi navê cehangoşa de wiha tê gotin; Komek ji serokên eşîra Fîlî [bi serokatiya eşîra Malkşahî , Xemîs Şah Mîr], nêzîkî bîst bacgirên Nadir Şah kuştin, û dema ku eşîrên din ji vê kiryara Malişahîyan agahdar bûn, ewan jî bacgirên xwe kuştin.  Mervî di Araî Naderî de li ser vê mijarê wiha dibêje: ji ber ku destpêkirina tundiyê û siyasetê gihîştiye sînorê tundiyê, komek ji serokên eşîra Filî [Il Malekşahi û di serî de Xemîs Şah Mîr] li hev kirin, bi qasî 20 bacgirên devleta Naderşah kuştin Gava eşîrên din ew tevger dîtin, hma her kesî jî bacgirên xwe kuştin, ew jî tevlî civata navborî bûn. 
girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Hokm_Ali_Mosa_Khamis.jpg/220px-Hokm_Ali_Mosa_Khamis.jpg|rast|thumb| Fermana padîşahiyê ya herî bilind a mîr Mihemed Elî Mîrza Devletşah û Feth Alî şah Qacar di derbara serokatîya Melekşahî ya Pehlevan Mûsa Xemîs  di Nivîstok belgeyê de hatiye gotin. eşîra Malkşahî û eşîrên din ên xûrdê Kobê (Hordeh Ko an jî eşîrên bi nifûsa kêmtir) ji niha û pê ve biryar hatîyê danîn ku hemî Toşmal, Kedxwed, mezin û şêniyên eşîrên Çemzî yên eşîra Malkşahiyan û her weha eşîrên din ên dêhKub ( Hordeh Ku an eşîrên ku nifûsa wan kêm in) alîcah tûşmal Mûsa ji hemû Tûşmalên din bilindtir dihesibînin, gotin û şîretên wî, nemaze hukm û erkên bacê binpê nekin û hukm û erkên wî j bo xwe pêwîst bibînin û mecbûr in ku wan bi cih bînin. fermanên alîcah Tuşemal Mûsa wek binpêkirina fermanên Mîr û Şah Qacar e ye . Dîroka belgeyê 1222 Hîcrî wek 1185 rojî ye

## Fatehname
Ev zevî bi rûbera 36.000 hektar milkê bav û kalên Hac Fermerz Esedî bûn, ku ji aliyê Feth Elî Şahê Qacarî ve û bi îmzeya Mîr Mihemed Elî Mîrza Dolatşah, kurê mezin ê Şah hatiye îmzekirin. Namah di nav mezinên malbata Malikşahiyan de),  Di tarîxa Zul-Hicayê sala 1236 Hicrî ya ku li gorî sala 1199 Hicrî de ji ber mêrxasiya malbata Malikşahiyan di şerê bi êrişkerên Osmanî re û dagirkirina Silêmanî, Zor û Mûsilê de., Kerkûk û Samerra û dorpêçkirina Bexdayê ji bajarên Împaratoriya Osmanî ji qehreman Mûsa Xemîs Ced Bozor Hac Faramerz Esedî û Îl Malekşahî re hat dayîn. Hêjayî gotinê ye ku mezinên êla Malkşahî guhên rastê yên hemû girtiyên artêşa Osmanî jêkirin û xistin kefa wan a rastê û şandin paytextê.  Di vî şerî de çar hezar leşkerên ji eşîra Malekşahî Çemzeyî, di nav wan de sed siwarên navdar ji eşîra Malekşahî Çemzeyî û sed çekdarên mêşhingiv ji eşîra Malekşahî Çemzeyî (ku piştre bi mêrxasiya xwe û bikaranîna kulm û mêşan hatin naskirin. di vî şerî de û şerên wan ên berê yên bi êrişkerên Osmanî re, ew bi navê eşîrên Garzdînvend hatin nasîn, ku ev eşîretên Xemîs, Kazim Beg, Neqî, Husên Beg, Rustem Beg, Melgeh, Şekarbeg û Xudadad) û sê hezar û heşt sed peya di bin destê fermandariya "Pehlan Mûsa" li ser serê leşkerê îranê.wan kirin. Ji bo naskirina vê rûmetê, rolyefên van mêrxasên hanê li Baxçeya Nazar a Şîrazê û Muzexaneya Parsê hatine parastin.   Mezinên sipî û mezinên êla Malekşahiyan wiha vedibêjin: Şervanên Garzdînwendê di vî şerî de şer kirine. Tê gotin ku di vî şerî de zêdetirî sîh birîndar li ser laşê têkoşer Mûsa Xemîs hebûye, lê vî şervanê Reşîd di qada şer de gav paşde neavêtiye.   Piştî derbeya leşkerî ya sala 1332’an a Rojî, Hac Feramerz Esadî li gorî belgeya hejmar 566 a roja 13’ê Hezîrana sala 1335’an a Rojî, ev erd li ser navê xwe tomar kiribûn. Lê piştî şoreşê ev zevî ji aliyê Rêveberiya Çavkaniyên Xwezayî ya Parêzgeha Îlamê ve bê sedemek yasayî hatin desteserkirin û radestî kesên din hatin kirin. 

### Destanên Kurdî yên girêdayî Fetihnameyê
  

## pirsên girêdayî

* Hac Faramarz Esadi
* Şerê Îran-Osmanî (1821-1823)
* gel kir
* parêzgeha Îlamê

## Not



## Peyvnot

* مهدی استرآبادی، میرزا محمد (۱۳۹۱). جهانگشای نادری. تهران: انتشارات دنیای کتاب. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۴۶۲۴-۴-۴.
* سپهر، محمد تقی لسان الملک (۱۳۷۷). ناسخ التواریخ (تاریخ قاجاریه) به اهتمام جمشید کیانفر. اول. تهران: انتشارات اساطیر. شابک ۹۶۴-۵۹۶۰-۸۵-۱.
* رفعتی، رستم (۱۳۸۶)، انساب شهری و عشایری استان ایلام، ایلام: انتشارات برگ آذین، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۷۳۷۲-۶۱-۹
* عالم آرای نادری. محمد کاظم مروی. جلد۲، تهران: نشر علم، ۱۳۶۹.
* محمدزاده، عباس (۱۳۹۰)، قیام ایلام در عصر رضا شاه، ایلام: انتشارات زانا، شابک ۹۶۴-۷۴۹۴-۴۸-۳
* الفیلی، نجم سلمان مهدی (۲۰۰۹)، الفیلیون؛ تاریخ، قبائل وانساب، فلکلور، تراث قومی، اربیل: دار ئاراس للطباعة والنشر
* تاریخ اجتماعی ایران در عصر افشاریه. رضا شعبانی. جلد۱، چاپ دوم، تهران: انتشارات نوین، ۱۳۶۹.
* شمیم، علی اصغر (۱۳۸۴)، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران: انتشارات مدبر، شابک ۹۶۴-۹۰۴۹۲-۲-۳
* ایلام و تمدن دیرینهٔ آن. ایرج افشار سیستانی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰.
* هدایت، رضا قلی خان (۱۳۸۰)، تاریخ روضه الصفای ناصری، تهران: انتشارات اساطیر، شابک ۹۶۴-۳۳۱-۰۹۹-X
* فتح نامه ایل ملکشاهی برگی زرین از تاریخ استان ایلام. علیرضا اسدی. فصل نامه آموزش تاریخ.
* بدلیسی، شرف الدین بن شمس الدین (۱۳۷۷). شرفنامه. تهران: انتشارات اساطیر. شابک ۹۶۴-۵۹۶۰-۵۹-۲.
* سیاحتنامه. اولیاء چلبی. ترجمه فاروق کیخسروی. ارومیه: انتشارات صلاح الدین ایوبی، ۱۳۶۴.
* مجموعه آراء دربارهٔ ساکنان سرزمین پشتکوه ایلام، جعفر خیتال. ایلام:انتشارات فرهنگ، ۱۳۶۹.
* تاریخچه و پیشینهٔ سیاسی و اجتماعی ایل ملکشاهی. بخش اول و دوم. علیرضا اسدی. هفته‌نامه نجوا، سال چهاردهم، شماره ۵۰۲ و ۵۰۳ یکشنبه ۲۸ اردیبهشت و یکشنبه ۴ خرداد ۱۳۹۳.
* واژه ملکشاهی در لغتنامه دهخدا.
* ایل ملکشاهی. هفته‌نامه «صدای ملت»، شماره ۱۷۳(۱۶ شهریور ۸۷).

Kategorî:Desthilatdarên kurd
Kategorî:Faris
Kategorî:Îlam (parêzgeh)
Kategorî:Siyasetmedarên kurd