Çiyayê Fuji

**Çiyayê Fuji** (bi japonî: 富士山, *Fujisan*, ) stratovolkaneke çalak e ku li girava japonî ya Honshu ye, bi bilindahiya lûtkeyê 3.776,24 m. Ew çiyayê herî bilind ê Japonê ye, duyemîn volkanê herî bilind e ku li giravek li Asyayê ye (piştî Çiyayê Kerinci li girava Sumatra ya Îndonezyayê) û heftemîn lûtkeya herî bilind a giravekê li ser rûyê erdê ye. Çiyayê Fuji herî dawî di navbera salên 1707 û 1708 de teqiyaye. Çiya bi qasî 100 km (62 mi) başûr rojavayê Tokyo ye û di rojên zelal de ji paytexta japonî tê xuyang kirin. Çîyayê Fuji xwedî sîmetrîyeke taybet e û bi qasî pênc mehên salê di bin berfê de ye. Ew bi gelemperî wekî semboleke çandî ya Japonê tê qebûl kirin, pir caran di huner û wênekêşiyê de tê xuyang kirin, û her weha ji hêla geştiyar, gerok û çiyageran ve tê serdan kirin.

Çiyayê Fuji yek ji "Sê Çiyayên Pîroz" ên Japonê ye (三霊山, Sanreizan) ligel Çiyayê Tate û Çiyayê Haku. Ew Cihek Taybet a Bedewiya Dîmenî û yek ji cihên dîrokî yên Japonê ye. Di 22ê hezîrana 2013ê de wekî Ciheke Çandî li Lîsteya Mîrateya Cîhanê hate zêdekirin. Li gorî UNESCOyê, Çiyayê Fuji "îlhama hunermend û helbestvanan kiriye û bi sedsalan bûye armanca hecê". UNESCO 25 cihên din ên balkêş ên çandî jî di nav devera Çiyayê Fuji de nas dike. Di nav van 25 cihan de çiya û perestgeha Şînto bi navê Fujisan Hongū Sengen Taisha hene.

## Dîrok
Çiyayê Fujî çiyayê volkanîk a herî bilind e ku bi bilindahiya 3776 metreyan sembola çand û ruhiyeta japonî ye. Çiya li ser sinorê di navbera parêzgehên Shizuoka û Yamanashi de ye û dikeve rojavayê Tokyoyê. Fujî stratovolkanek çalak e ku teqîna wê ya dawî di sala 1707an de di dema Edo (Tokyoya dîrokî) de pêk hatiye. Ji ber dîtina xwe yê bi heybet û bilindbûna xwe li ser deştên derdorê, çiya bi sedsalan bûye nîşanek girîng a dînî û çandî.

Di destpêka sedsala 7an de Çiyayê Fuji cîhek ji bo heciyan bû ku ew wekî cîhek pîroz hatiye hesibandib. Di nav sedsalan de Fuji wergeriya navendeke Shintoism û Budîzmê. Ev lûtke wekî "cihê xwedayan" dihat hesibandin û ji hêla gelek kesan ve wekî deriyê cîhana giyanî dihat dîtin. Di sedsala 17an de gelek japonî hem ji ber dilgeşiya dînî û hem jî ji hestek serpêhatiyê dest bi hilkişîna çiyê kirine.

Hilkişîna çiyê di sedsala 19an de her ku çûye populer bûye û niha armanca sereke ya geştiyariyê ye, nemaze di mehên havînê de. Fujî ku di gelek tablo, wêne û kartpostalan de tê xêzkirin, di hunera japonî de rolek girîng dilîze. Hunermendên navdar ên wekî Katsushika Hokusai û Ando Hiroshige di berhemên xwe de çiya nemir kirine.

Çiyayê Fujî di sala 2013an de ji hêla UNESCOyê ve wekî Mîrateya Cîhanê hate pejirandin, nemaze ji ber girîngiya çiyayê ya çandî û rola wê di giyanîtiya japonî de. Îro çiya ne tenê cihê heciyan û geştiyaran e, ji bo gerokan jî cihekî populer e. Tevî ku volkaneke çalak e, ji ber ku xetereya kêm a teqînê ye Fujî niha razayî tê hesibandin.

Çiya û derdora wê xwediyê flora û faunaya dewlemend e ku bala gelek geştiyaran dikişîne. Li dora çiyê gelek gol, perestgeh û cihên pîroz hene ku bi girîngiya wî ya giyanî ve girêdayî ne. Bedewiya Çiyayê Fujî ew kiriye sembolek neteweyî: Hem xwezayê û hem jî çanda japonî temsîl dike.

## Erdnîgarî
thumb|250x250px|Çiyayê Fuji ji hewayê ve, 2014
Çiyayê Fujî stratovolkanek e û çiyayê herî bilind ê Japonê ye. Bilindahiya wî digihêje 3776 metreyê. Çiya yek ji "Sê Çiyayên Pîroz" ên navdar ên Japonê ye û bi sîmetriya xwe nîşaneke erdnîgarî ya welêt e.

Piraniya herêma lûtkeya çiyê ji lavayê pêk tê, ya ku di dema teqînên xwe yên dawî de nêzî 300 sal berê teqiyaye. Çiya çar lûtkeyên sereke hene: lûtkeya navendî (Fujisan), û her weha kraterên kevnar, rojavayî û rojhilatî. Lavayên ku Fuji di dema teqînên xwe yên herî dawî de berdan, quntarên asê yên çiyê pêk tînin. Di binê lûtkeyê de çend daristanên çiyayî hene, di nav de daristanên çam ku dîmena çiyayê diyar dikin.
[thumb|250x250px|Fuji di destpêka havînê de, dîmenek ji [Stasyona Fezayê ya Navneteweyî ya NASAyê vet (gulana 2001ê)]]
Çiyayê Fuji bi pênc golên ku wekî "Fuji Five Lakes" têne zanîn dorpêçkirî ye: Kawaguchi, Yamanaka, Motosu, Sai û Shoji. Van golan dîmenên balkêş ên çiyê pêşkêş dikin û cîhên geştiyariyê yên populer in. Herêma derdora çiyê ji axên volkanîk pêk tên ku axên bi bereket in û derfetên çandina fêkî û sebzeyan didin. Çiya bi xwe di nav deverekê de ye ku lê erdhej pêk tên.

Li çiyê gelek rêyên meşînê hene ku ji jêr ber bi herêma lûtkeyê ve diçin. Rêya meşê ya herî navdar Rêya Yoshida ye ku ji stasyona pêncemîn a çiyê dest pê dike. Herêma derdora Çiyayê Fujî di bin bandora avhewaya nerm de ye, bi zivistanên sar û berfê û havînên nerm. Lêbelê çiya tevahiya salê di bin berfê de ye û di zivistanê de bi taybetî xuyabûneke balkêş dide nîşan.

Li volkana Fujî di van sedsalên dawî de ti teqînên girîng çênebûye lê ew wekî volkanek razayî çalak dimîne. Çiyayê Fujî bi awayekî sembolîk di navbera erd û ezman de ye û ji bo Japonê hem xwediyê girîngiya erdnîgarî û hem jî ya çandî ye.

## Girîngiya Fuji ji bo hunerê
thumb|250x250px|Çiyayê Fuji û Çemê Tama li parêzgeha Musashi, ji rêzeya "Sih û şeş Dîmenên Çiyayê Fuji"
Çiyayê Fujî di qada hunera japonî de xwedî cihekî girîng e ku di hunera kevneşopî û nûjen de yek ji motîfên herî navdar e. Ew bi taybetî bi taswîra xwe ya di çapên Katsushika Hokusai û Ando Hiroshige de navdar e, yên ku wî wekî sembola bedewî û heybet nîşan didin. Rêzeya wêneyan a Hokusai ya bi navê "36 Dîmenên Fuji" (1830-1833) wek şaheserek tê dîtin û çiya di perspektîf û demsalên cuda de nîşan dide. Tê de Hokusai hem li ser xwezayê hem jî li ser têkiliya mirov a bi çiya û xewzayê re radiweste. Van teswîran Çiyayê Fujî di qada navneteweyî de kir binavûdeng û di sedsala 19an de bandor li hunera rojavayî kir, nemaze împresyonîzm.

Di hunera rojavayî de Fujî bi gelemperî wekî sembolek biyanî ya Rojhilata Dûr hatiye şîrove kirin, û riya xwe di nav karên hunermendên wekî Vincent van Gogh de dît. Çiya di wêne û wênekêşiya japonî ya sedsalên 20 û 21an de motîfek navendî dimîne û girîngiya giyanî û çandî ya çiyê dike mijar. Fujî ne tenê xwezayê lê di heman demê de nasnameya japonî jî sembolîze dike. Lewma di hunera nûjen de Fujî hêmanek îkonîk e. Wekî din, çiya ji bo hunermendên hevdem wekî çavkaniya îlhamê tê bikaranîn ku wê di medyaya dîjîtal, wêne û peykersaziyê de ji nû ve şîrove dikin. Bi vî rengî çiya di dîroka hunera japonî de xwe wekî mijarek bêserûber hatiye destnîşan kirin ku wê di medyaya dîjîtal, wêne û peykeran de ji nû ve şîrove dikin û wekî çavkaniya îlhamê tê bikar anîn. Heya roja îro, çiya di dîroka hunera japonî de xwe wekî mijareke bêserûber destnîşan kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Japonê
Kategorî:Volkanên çalak