open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gul

**Gul** (bi latînî: *Rosa*) an **vil** (vilik) kulîlkek ji famîleya *[[Rosaceae]]* ye.

Kulîlkeke navdar e û nîşaneya evînê ye. Bi qasî 300 cureyên wê hene. Ji bo kozmetîkê çandiniya wê tê kirin. bîhna gulan yê pir xweş e. wê lomê Kurên misliman pê ra dibêjin gulê mihemmedî. ji bişkuyên gulan reçel çêdibe. Gulên Xelfetîyê yên sorê tarî yên pir meşhûr in.

## Di wêjeya devkî û nivîskî ya Kurd de cihê wê

Gula sor nîşaneya "destnîşankirina hezkirinê", ya zer "daxwaza zewacê" û ya spî jî "evindarî heya mirinê" ye. Li her deverekê Kurdistanê gul tê çandin bo şênkirina baxçe û devedorê avahiyan.

Bi sedan stran li ser gulê hatinê çêkirin û navê wê bo zarokên rindik hatine danîn. Dîsa di wêjeya nivîskî ya Kurdî de jî herwiha cihekê wê yê bêhempa heye.

## Galerî

Wêne:Yellow Rose.jpg|Gula zer
Wêne:White flower rose.jpg|Gula spî
Wêne:Blue rose.jpg|Gula hêşîn


## Girêdanên derve


Kategorî:Kulîlk
Sîrwan (çem)

[thumb|Sîrwan û [Kaniya Bil]]
**Sîrwan** yek ji çemên Kurdistanê ye. Sîrwan ji Rojhilata Kurdistanê derdikeve û paşê tê nava axa Başûrê Kurdistanê. Di bakurê Bexdayê de diçe ser ava Dîcleyê.

Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Iraqê
Kategorî:Çemên Îranê
Kategorî:Çemên Kurdistanê
Kategorî:Parêzgeha Diyaleyê
Lîsteya navên kulîlkan bi kurdî

## A
* Açelya
* Adarok, gulalesûre, kurikmast (*Anemone coronaria*)
* Adonî
* Agave
* Akonît
* Arzing
* Aşîle
* Avgezok

## B
* Babko
* Baxox, angelok, kanêje *(Centaurea kurdica)*
* Begonya
* Beybûn, babûnc *(Matricaria chamomilla)*
* Binevş, wenewşe (*Viola* sp.)
* Bişkoka rojê, bişkoja rojê
* Bizolek, galantoz
* Bûkik
* Botav

## C

## Ç
* Çavê dîk
* Çûng, pêmirîşk *(Ranunculus)*

## D
* Derpîkê dîk
* Derzîdank
* Dîbek

## E
* Ezno, Ejno

## Ê

## F

## G
* Gangulok
* Geranya
* Gêlik *(Scilla kurdistanica)*
* giyabîbo
* Gobello, gobelo
* Gul
* Gula hirçê
* Gulengî, savil, hevşil *(Paeonia officinalis)*
* Gûlik

## H
* Hanhanek, ciwanemerg, kulîlka cotarî
* Hes *(Ornithogalum kurdicum)*
* Hîro *(Alcea kurdica)*
* Hûrlêvik

## I
* Indeko

## Î

## J
* Javîle

## K
* Kaktus *(Cactaceae)*
* Kamelya *(Camellia japonica)*
* Kîrmiço

## L
* Lale *(Tulipa)*

Lavlavk

## M

## N
* Nançivîk *(Thlapsi arvence)*
* Naznaz *(Portulaca grandiflora)*
* Nefel *(Trifolium)*
* Nêrgiz *(Narcissus)*
* Nîsanok

## O

## P
* Petûnya *(Petunia)*

## Q
* Qaçmûk, şewbor *(Hesperis kurdica)*
* Qerenfîl, mêxek *(Dianthus)*

## R
* Rihan

## S
* Safîra, safîr *(Scaevola)*
* Sosin
* Sumbil, yarçîn *(Hyacinthum orientalis)*

## Ş
* Şilêr *(Fritillaria)*

## T
* Tadar *(Eucalyptus globulus)*
* Şîrşîrok *(Euphorbia helioscopia)*

## U

## Û

## V

## W

## X
* Xecxecok
* Xeydoka gulanê
* Xamek

## Y

## Z == zembeq
Bafûnsulfat

**Bafûnsulfat** bestinekî vê reng e. Bafûnsulfat baş kane di avê da bihele.

## Bikaranîn
Bafûnsulfat pir di çêkirinê werekan da tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Bestinê Bafûn
Kategorî:Sulfat
Kategorî:Xeterî
Amonyak

**Amonyak** an jî **amonya**, gazeke bê reng û bi bêhneke pir pîs e. Ew gaza jehrî ye, çavên mera dişewtîne û nefesê mera qutdike. Tîrbûnê amonyak ji yê bê hindiktir e.

## Bi tevayî
Amonyak pir baş di avê da dihele (541 \frac {g}{l}) û baş di alkohol û asêton da dihele. Di heksan da amonyak xerab dihele.

## Xeterên amonyak
Bestinek navberê 15,5 - 30 % amonyak di bê da kane biteqe. Amonyak li ser cihên canî însên yên şil wek dev û çavan diherfîne. Eger mirovek amonyak daqultîne, ew bi êşekên mezin xûnê vedireşe, pir caran jî ew mirova dimire. Eger amonyak bes 0,5 % di bê da hebe, mera pîştî 30 - 60 deqan dimire.

## Çavkanî

Kategorî:Baz

Kategorî:Bestinê Hîdrojen
Kategorî:Bestinê Nîtrojen
Kategorî:Jehrî
Kategorî:Jehrnasî
Kategorî:Tirş
Kategorî:Xeter ji xwezayê ra
Navenda Çomanê (nahiye)

**Çoman** yek ji bajarên Başûrê Kurdistanê ye. Deverên Qesrê, Gelale û Hacî Omeran ser bi Çomanê ne. Ev bajar dikeve bakurê rojhilata Hewlêrê.

## Mijarên têkildar
* Çoman (navçe)

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê
Qesrê (nahiye)

**Qesrê** bajarokekî Başûrê Kurdistanê û ser bi şaristanê Çomanê ye. Ev bajarok 1100 metreyan li ser astê deryayên azad bilind e.

Kategorî:Bajarok
Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê
Gelale (nahiye)

**Gelale**, anku **Gełałe**, bajaroka bi ser devera Gelaleya navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

Ev bajarok 994 metreyan li ser astê deryayên azad bilind e. Navê Gelale veguhestîna "Gîlalî" (anku Celalî) ye, navê eşîreke kurdan di serdema navîn de.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Gelale
Çaliyê

**Çaliyê** gundekî Başûrê Kurdistanê ye. Ev gund dikevit bakûrê bajarê Akrê li istan anko parêzgeha Dihokê.

Hevsiyên vî gundî ev in: li bakûr gundê Şiniyê, li rojava gundê Baniyê, li rojhilat Xoşana û li başûr Çarbot û Hûkê.

Çaliyê 900 metiran li ser astê deryayên azad bilind e.

Kategorî:Erdnîgarî
Stêrfizîk

**Stêrfîzîk** (bi Înglîzî *astrophysics*) tayek ji fîzîkê ye ko li saloxetên fîzîkî (mîna ruhnîderî, peytî, têhn û pêkhata kîmyayî) yên keyhanê anko gerdûnê û pêkhatên wê yên mîna stêran û kakêşan dikolit. Gerdûnnasî anko kosmolojî teorîktirîn astê stêrfîzîkê ye û karên fîzîkzanê navdar Albert Einstein binekoka nûdema vî zanistî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Binebeşên stêrnasiyê
Cirnîs

thumb|Bilavbûna cureyên cirnîsan li dinyayê
**Cirnîs** an **tîmseh** (*Crocodylidae*) famîleyek e canewerên bejavî yên mezin ji çîna *Sauropsida*, ji koma cirnîsan (*Crocodilia*), ku cureyên wek alîgator, kaymîn û gaviyalan tê de hene.

## Belavbûn
Cirnîs di çem û beraviyan de dijîn, li Awistraliya, Asya, Afrîka û Amerîka.

## Xwarin
Cirnîs masî, mar, kosî, beq û guhandaran dixwin.

## Dabeşandin
* Jorekoma Crocodylomorpha
** Koma **Crocodilia**
*** Jorefamîleya Gavialoidea
**** Famîleya Gavialidae - Gaviyal an gaviyala çemê Gangesê
*** Jorefamîleya Alligatoroidea
**** Famîleya Alligatoridae
***** Binefamîleya Diplocynodontinae (nemabûye)
***** Binefamîleya Alligatorinae - Alîgatoran
***** Binefamîleya Caimaninae - Kayman an cirnîsa başûrê Amerîkayê
*** Jorefamîleya Crocodyloidea
**** Famîleya ***Crocodylidae***
***** Binefamîleya Mekosuchinae (nemabûye)
***** Binefamîleya Crocodylinae - Cirnîsên rast.

### Filogenî
Kladogrameke li gor Brochu (1997).

 Eusuchia
   ├──*[[Hylaeochampsa]]*
   └──┬──*[[Allodaposuchus]]*
      └──**Crocodilia**
           ├──Gavialoidea
           │     ├──*[[Eothoracosaurus]]*
           │     └──┬──*[[Thoracosaurus]]*
           │        └──┬──*[[Argochampsa]]*
           │           ├──*[[Eosuchus]]*
           │           └──Gavialidae
           └──┬──*[[Borealosuchus]]*
              └──┬──*[[Pristichampsus]]*
                 └──Brevirostres
                     ├──Alligatoroidea
                     │   ├──*[[Leidyosuchus]]*
                     │   ├─?*[[Deinosuchus]]*
                     │   └──Globidonta
                     │       ├──*[[Stangerochampsa]]*
                     │       ├──*[[Brachychampsa]]*
                     │       └──Alligatoridae
                     └──Crocodyloidea
                         ├──*[[Prodiplocynodon]]*
                         └──┬──*[[Asiatosuchus]]*
                            └──┬──*[[Brachyuranochampsa]]*
                               └──┬──*[[Harpacochampsa]]*
                                  └──Crocodylidae


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Crocodilian Online 
* Crocodilian Biology Database
* Crocodile Attacks in Australia 
* BBC news finds powerful agent in crocodile blood
* Crocodylidae


Kategorî:Famîleya cirnîsan
Kategorî:Xijendeyên Afrîkayê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Apê Adîk

**Apê Adîk** (jdb. 1907 − m. 2007), dengbêj û stranbêjekî navdar herêma Efrînê bû.

Apê Adîk bi navê xwe yê din Hesen Adîk di sala 1907an de ji dayik bû. Adîk li herêma Efrînê xwedî navek mezin bû, ku bêtirî 70 salan stranên kurdî yên klasîkî mîna Mem û Zîn, Cebelî, Teyar, Derwêşê Evdî û Edulê gotine. Hunermend Adîk li gelek amurên muzîkê dixist, mîna tembûr, pîk û bilûr û kemanê.

Apê Adik di 1ê hezîranê 2007an di sed saliya xwe de çû ser dilovaniya xwe. Bi beşdarbûna hejmareke mezin ji nişteciyên gundê Kora li herêma Çiyayê Kurmênc û derûdora wê pêr hunermend Adîk hatiye binaxkirin.

Ew du caran zewicî bû, û bavê 7 keç û 3 lawan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1907
Kategorî:Kesên ji Efrînê
Kategorî:Mirin 2007
Deq

thumb|rast|Deq, li ser laşê jinike kurd

**Deq** hunereke xemilandinê ye ku ji wêne yan nivîsên ku li ser laşê tê çêkirin pêk tê.

Ev edetê xemilandinê heta mirinê dimîne û bi gelemperî ji aliyê jinan ve tê lêkirin. Deq bi teknîkên curbecur tê çekirin û edetekê pir kevn e. Li Mezopotamyayê, bi hezar salane, bi taybetî li Kurdistanê ji aliyê jin û mêran ve vî edetê deqê tê bikaranîn.

Deq ji rengên kû ji alî çermê îsên ve nayê avêtin û di bin çerm de disekîne, tê bikaranîn. Ji bo kû reng di binî yê cerm bigehê, bi acetekî tûj tê qûlkirin ya jî tê birîn û bi erzîyekê reng tê bicîhkirin. Piştî xerc tê çêkirin, bi derziyeke ku berê hatiye dezenfektekirin motîfên ku tên xwestin tên çêkirin. Bi taybetî piştî şewitandina çerm şunda, rengên ku di jîyanê de qet dernekevin, wek rengê kesik û keskîrêş û keskîvekirî xuya dike.

Kategorî:Folklor
Kategorî:Huner
Aydin Orak

**Aydin Orak** şanoger, wergêr û helbestvanê kurd e.

Di sala 1982'an de li Nisêbînê ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye hatiye ser rûyê dinyayê. Dibistana serete û ya navîn li Nisêbînê diqedîne. Aniha di Zanîngeha Anatolya beşa civakî de perwerdeya xwe berdewam dike. Di sala 1997'an de dest bi karê şanoyê dike. Di sala 2000'î de tevlî şanoya Navenda Çanda Mezopotamya dibe. Di çend lîstikên cûr bi cûr de dilîze. Di rojnameyên Özgür Gündem, Azadiya Welat, Çavreş û Amigra de nivîsên li ser çand û hûnerê, bi taybetî jî nivîsên li ser şanoyê dinivîse. Çend werger kirine û pirtûkek helbestan bi navê *Hestên Veşartî* çapkiriye. Hîn jî di Teatra Avesta de lîstikvaniyê dike.

## Xebatên şanogeriyê
* Prometheusê Zincîrkirî - PROMETHEUS,
* Kar û Bêkar- TEATRA JIYANA NU,
* Girav- ATHOLD FUGART,
* Sala nû Hinek Zû - TEATRA JIYANA NU,
* Rojnivîska Dînekî - GOGOL,
* Tu Ne Gara yî - AZİZ NESİN,
* Araf - Di Navbera Du Welatan De - CİHAN ŞAN,
* Mirina Zimanekî - MEHMED UZUN û HAROLD PÎNTER.

## Xebatên sînemayê
* Perwane - AHMET SONER,
* Lêxin Dahol (Çalsın Davullar) - AHMET DÜZ,
* Bêwijdan (Vijdansızlar) - ERBAY GÜL,
* Bahoz - KAZIM ÖZ,
* D - METİN YEGİN,
* Azadiya Wenda (Kayıp Özgürlük)- UMUR HOZATLI.

## Berhemên wî
* Hestên Veşartî - Helbest.

## Werger
* Teneke, Yaşar Kemal, Weşanên Berçem,
* Theodora - HAŞMET ZEYBEK.

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Mêr
Kategorî:Şanogerên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Baran Film

thumb|Logo ya Baran Film
**Baran Film** şirketeke kurdan li Almanyayê ye. Klîp, fîlm û rêzefilm wekî Hewşa Felekê ji bo Roj TV û MMC'yê çêdikin.
## Girêdanên derve
Malpera Baranfilm 

Kategorî:Şirketa fîlm
Keftar

**Keftar**, **kemtiyar**, **eftar**, **heftar** an jî **heftiyar** (*Hyaenidae*), famîleyekî guhandarên goştxweran. Li Kurdistanê li deşt û çiyayên nizim dijîn; li çolên Erebistan, Afrîka û Asyayê jî têne dîtin. Di qulên kûr, nev keviran û bin keviran dijîn.

## Fîziyolojiya keftaran
Tevî ku keftar ji aliyê fîziyolojiyê ve çend rûdemin ku mîna famîleya kuçikan wek gur, kûçik, rûvî, hwd., xuya dikin, lê famîleyeke serbixwe çêdikin: ji famîleya *Herpestidae* wek banbankeyê nêzîktir in.

Keftar xwedî lem û diranên tewr û tûj e, di şaneşîna ajalan de ku dikare goşt biçirîne. Keftar li gorî dîtina zanistan, weke Meymûnan di nev caneweran ji aliyê awayê nêçîrkirina xwe ve gelekî jîr e.

Di hinek deveran mîna Bagok û Behdînan jêra *heftar* an *heftiyar* tête gotin. Çîroka navê wî jî eve ku heft nikarin wî.

## Keftarên Kurdistanê
Keftarê xêzxêzok (keftarê xêzokî, keftarê bi xêz) ku li Kurdistanê têta dîtin wek kûçikekî mezin e. Milên wî bilindtir in û ji ber wê yekê xwar û maro digere.

Tenê digere, rev çê nake û şevger e. Keftar pêz nakuje, kelaxxur e û gelek caran li cihên çepal xwarina xwe peyda dike. Ev keftar di 2016an li gundê Dêrika Miqûrê yê Farqînê hatibû dîtin.

## Cureyên keftaran
* Keftarê deqdeqî (*Crocuta crocuta*)
* Keftarê qehweyî (*Parahyaena brunnea*)
* Keftarê xêzxêzok (*Hyaena hyaena*), keraxan dixwe, carinan li cihên çepal tête dîtin.
* Gurê erdê an aardwolf (*Proteles cristatus*)

## Pêşangeh

Wêne:Spotted Hyena, Ngorongoro.jpg|Keftarê deqdeqî (*Crocuta crocuta*) li Afrîkayê dijî.
Wêne:Parahyaena brunnea 5.jpg|Keftarê qehweyî (*Parahyaena brunnea*) li Afrîkaya başûr tête dîtin.
Wêne:Striped Hyena 5.jpg|Keftarê xêzxêzok (*Hyaena hyaena*), bi tenê ev Keftar li Kurdistanê tête dîtin.
Wêne:Proteles cristatus1.jpg|Gurê erdê an aardwolf (*Proteles cristatus*), li Afrîkaya başûr û rojhilatê tête dîtin.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Hyaenidae/
* http://www.hyaenidae.org/ 
* http://www.hyaenidae.org/ancient-hyaenas.html 

Kategorî:Famîleyên guhandaran
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Wiesbaden

**Wiesbaden** () bajarek e ku dikeve rojavayê Almanyayê. Herweha paytexta eyaleta Hessenê ye. Bajar li ber çemê Reynê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Hessen
Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê
Kassel

**Kassel** () yek ji bajarên herî mezin ên Hessen, Almanya ye.

## Çavkanî

 

Kategorî:Avabûnên 1849an li Almanyayê
Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Hessen
Darmstadt

**Darmstadt** () yek ji bajarên herî mezin ên Hessenê (Almanya) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Hessen
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Seydayê Keleş

**Seydayê Keleş** (jdb. 1930 − m. 2007) helbestvanekî kurd bû.

## Kurtejiyana Seydayê Keleş
Seydayê Keleş ango bi navê xwe yê din *Hesen Muhemmed* an *Mele Hisênê Bizgûrî* yan *Keleşê Bextreş*' di sala 1930î de li gundê Bizgûra Mêrdînê ji dayik bûye. Di 6 saliya temenê xwe de bav û diya wî diçin ber dilovaniya Xwedê, ji feqîrtî diçe Binxetê. Li Binxetê, di temenê 10 salî de, dest bi xwendina dînî kiriye, ew berê xwe dide gundê Xalitê û ew wî dibin cem seydayê Mele Ebdulrezaq. Cihên xwendina wî ew bûn: Xalit, Girgod, Tilerbîtê Jêrîn, Tilerbîtê Jorîn, Qotikê, Girdêwan, Girbawî, Xizna û Tilmeirûf...

Di sala 1945an de, dest bi karê welatparêzî û xwendina kurdî kiriye û dan û standinên wî bi rewşenbîrên wê hingê re çêdibin wek Cegerxwîn, Qedrî Can, Mele Ehmedê Namî û Seydayê Tîrêj û bi wan re dest bi hunandina helbestê dike

Ji ber ku wî ji biçûkaniyê ve, gelek zilm û zor dîtibû û gelek cûreyên kar û xebatê ji bo bidestxistina pariyê nanê xwe û zarokên xwe kiribûn; ji cotkariyê, şivantiyê, palayiyê û avakirina xaniyan, ji ber van yekan, piraniya ristên wî bi dijwarî û xurtî êrîşî zordestiyê, sitemkariyê û bindestiyê dike, û li dor rewşa gel û welatê xwe bi xurtî sekiniye; ji serketinên welatiyên xwe re lîlandiye û ji têkçûnan re hawar kiriye.

Seydayê Keleş xwedî 8 dîwanên helbesta ye. Wî herweha di çapemeniya kurdî de komek ji meqalên wêjeyî nivîsandine.

## Berhemên wî

### Dîwanên çapkirî
* Em û dijmin, Dîwana 1ê, li welatê Swêdê hatiye çapkirin.
* Rêka gel, Dîwana 2an, 1981.
* Derdê millet, Dîwana 3an, 1993. Seyda Keleş ew dîwan kiriye diyarî ji bo hemû xwendevanên zimanê kurdî.
* Ronahî, Dîwana 4an.
* Xebat
* Gotinên pêşiyan

### Yên destnivîs
* *Helebçe* (Dîwan)
* *Berbang* (Dîwan)
* *Baxistan* (Dîwan)
* *Bîranînên min* (Bîranîn)

Seydayê Keleş piştî nexweşiyeke dirêj di 18ê hezîranê di 77 saliya xwe de li mala xwe ya li Qamişloyê çû ser dilovaniya xwe û li Qamişloyê li goristana Qudûr Beg hate veşartin.

Keleş di nav helbestvanên Başûrê Rojavaya Kurdistanê de yek ji helbestvanên naskirî bû. Wî di 19ê kanûna pêşîn a sala 2002yan de yekemîn Xelata Seydayê Cegerxwîn stand. Di sala 2001ê de wî xelata Mîhrîcana Helbesta Kurdî li Sûriyê ya nehemîn stand.

Seydayê Keleş herweha di nav siyaseta kurdî de çalak bû. Vê dawiyê ew bûbû endamê Komîteya Navendî ya Partiya Demoqrat a Pêşverû ya Kurd li Suriyê.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Kesên ji Nisêbînê
Kategorî:Mirin 2007
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Nazmi Kırık

**Nazmî Kirik** (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1976an li Diyarbekir, Bakurê Kurdistanê) şanoger û hunermendê sînemayê yê kurd e.

## Jiyana û kariyera wî
Di sala 1976an de li Diyarbekirê ji dayik bû. Dibistana navincî li Qoserê lîseyê jî li Diyarbekirê xwend. Di dema perwerdehiya xwe de li Şaxa Amedê ya Navenda Çanda Mezopotamyayê de dest bi xebatên dîlan û şanoyê kir. Di vê navberê de di gelek lîstikan de cih girt. Di dema xebatên xwe yên NÇMê gelek caran hate binçavkirin û di encamê de 7 meh di Girtîgeha Diyarbekirê de raza.

Piştî ji girtîgehê derket di sala 1996an çû Stembolê û xebatên xwe yên dîlan û şanoyê li Şaxa Stembolê ya Navenda Çanda Mezopotamya di bin banê Teatra Jiyana Nûyê meşand. Di sala 2003an digel çend hevalên xwe Dezgeha Hunerê ya Seyr-î Meselê ava kir.

Di sala 1999an de bi fîlma Güneşe Yolculuk/Rêwitiya Ber Bi Rojê dest bi sînemayê kir. Rêwitiya Ber Bi Rojê di heman salê de di Festîvala Fîlman a Berlînê de xelatên "Blue Angel" û "Peace" wergirt. Di sala 2003an de bi fîlma Kleine Freiheit/Azadiya Biçûk di beşa Derhêneran ya Festivala Fîlman Cannesê derket ber temaşevanan.

Di sala 2005an de bi derhêneriya Huner Selîm bi fîlma Kilometre Zero bû namzetê lîstikvanê mêr yê herî baş. Dîsa di sala 2006an bi kurtefîlma Kimlik/Nasname ku derhêneriya wê bi xwe kiribû beşdarî 43em Festîvala Fîlman ya Antalyayê bû.

Nazmî Kirik xebatên xwe li Tirkiyê û Almanyayê dimeşîne.

## Xebatên wî
### Sînema
* Güneşe Yolculuk/Rêwitiya Ber Bi Rojê (Bi rola *Berzan*, Derhêner: Yeşim Ustaoğlu, 1999)
* Fotoğraf/Wêne (Bi rola *Alî*, Derhêner: Kazim Öz, 2001)
* Organize İşler/Karên Organîze (Bi rola *Hıdır Durulmaz*, 2005)
* Kleine Freiheit/Azadiya Biçûk (Bi rola *Haydar*, 2003)
* Kilometre Zero (Bi Rola *Ako*, Derhêner: Huner Salem, 2005)
* Dol (Bi rola *Azad*, 2005)
* Beynelmilel/Navneteweyî (Bi rola *Tekin Yayladalı*, 2006)

### Kurtefîlm
* Kimlik/Nasname (Senaryo û Derhênerî)

### Şano
* Birîna Dilê Min (Diyarbekir)
* Generalê Teneke (Stenbol)
* Rojbaş (Stenbol)
* Bayê Elegezê (Stenbol)
* Komara Dînan-Şermola (Teatra Jiyana Nû,Stenbol)
* Ta (Teatra Jiyana Nû, Stenbol)
* Qal û Qir (Dezgeha Hunerê ya Seyr-î Meselê, Stenbol)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Nazmî Kirik 
* Rûpela Nazmî Kirik ya IMDB

Kategorî:Aktorên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1976
Kitêbxaneya Kurdî

**Kitêbxaneya Kurdî** pirtûkxaneyeke kurdan li Swêdê ye ku di 1997an de ji aliyê Nedim Dağdeviren ve hate danîn.

Kitêbxaneya Kurdî ku di 10ê çiriya pêşîn a sala 1997an de ji aliyê Wezîra Çandeyê ya Swêdê Marita Ulvskog ve hate vekirin, di sibata 1996an de bi piştgiriya weqfa dewletê bi navê *[[Stiftelsen Framtidens Kultur]]* (Weqfa Çandeya Pêşerojê) dest bi xebata xwe ya damezrandinê kir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Kitêbxaneya Kurdî

Kategorî:Pirtûkxane
Kategorî:Swêd
Offenbach am Main

**Offenbach**, anku **Offenbach am Main** () , yek ji bajarên herî mezin ên eyaleta Hessen a Almanyayê ye.

## Çavkanî

 

Kategorî:Bajarên Almanyayê
Kategorî:Hessen
Xurremabad

**Xurremabad** an jî **Xurramawe** (bi farisî: *خرم‌آباد*) serbajara parêzgeha Luristanê li Îranê ye. Li gor serjimêriya sala 2008an nifûsa wî bajarê nêzî 500.000 kesan e. Dûrahiya Xurremabad ji Tehranê 490 kîlometre ne. Gelê bajêr ji kurdên lek û lurên Luristanî (Bala Gariva) pêk tê.

## Girêdanên deranî

* Bajarvaniya Xurremabadê  (bi farisî)
* Galeriya wêneyan 
## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Îranê
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê

Kategorî:Mîmarî li Îranê
Çarekan

**Çarekan** an **Çarekî** eşîreke kurd a kirmanc e ku bi taybetî li Xinûsê, Qoçgirî û Dêrsimê dijîn û hemû ji ola elewî ne. Çarekî jêrdevokek kurdîya zazakî diaxivin, a ku ji aliyê cîranên wan ên kurmancîaxiv ve weke *çarekî* tê binavkirin. Kevneşpoiya çarekan bixwe dibêje ku pêşiyên eşîra çarekî berê pêş de misilmanên sûnî bûne û ji Paloya barê zozanek bi navê çarek a li Dersîmê kirine. Navê gundê wan ê li Paloyê Axdûrekê bûye. Malbatê pêşiyên vê eşîrê Xeciyan e. Niha çar heb mal hene ku dibin ew çarekî ne. Ya ji wan her balkêş a Bozîkî, dibe ku ew destnîşanek a li ser eşîra kurd a dîrokî ya pazûkan be. Li Kurdistanê gelekî eşîr hene ku di navê wan boz-, baz-, bez-, bês-, pes- derbas dibe, ihtîmal heye ku ev bi pazukan re têkildar bin. Maleke din jî Şêx Hiseyn e.

Gorê hin çavkaniyan ev eşîr bi eşîra Kikîyan ve têkildar e.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên dimilî
Kategorî:Eşîrên Dêrsimê
Kategorî:Xinûs
Zengine

**Zengine** êleke mezin e, li navîn û başur u rojhilat e Kurdistan.
Bi taybetî, li Kerkûk, Slêmanî, Xaneqîn, Kirmaşan, Hemedan, Lûristan û Gûran dijîn, û her se zaravayên kurdî ên jêrîn diaxivin. Li hinek herêman kelhurî, li hinek herêman jî Soranî an jî Lekî diaxivin.

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kiz

**Gêj** êlekî li Herêma Germyan in. li nahya qadir kerem djin

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Hesenan (eşîr)

Giranîya êla Hesenan dikeve aliyê Muş û navçeyên Muş'ê Milazgir, Xinûs û Kop, Panos, Erdiş û Elbak(Başkale) ê ye. Lê belê Hesenan ne tenê li van deveran e. Di heman demê li hin deverên Riha, Mêrdîn, Amed û Erzerom'ê jî belav bû ne. Pênc çiqên Hesenan hene. Vana evin:

* 1. Ağeler(mala beg)
* 2. Malbat/Torin
* 3. Qereceyî
* 4. Şêxkî
* 5. Tirokeî

Êla hesenan l çenid deverên îraqê îranê û Sûrî dibelavin.

hesenan êk bû j êlên pşkdar d Serhildana Dêrsimê

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Xinûs
Çaregkî

**Çaregkî** li Xinûse ji zaravêye kirmanckî re, ê ku êle Çarekan, Lolan û Xormekan pe diaxivin, dibêjin. Ji elewîyan re Çarek, ji devokê wanê ku pê diaxivin jî, êv zaravêye kurdîye kirmanckîye, dibêjin Çaregkî.

Kategorî:Xinûs
Kategorî:Zaravayên kurdî
Pisîk

**Pisîk**, **pisîng**, **kitik** an **pisîka malan** (bi latînî, *Felis silvestris catus*), pisîkeke kedî ye. Nêzîkî 9.500 sal e ku mirov û pisîk hev dimînin.

Li Kurdistanê pisîka Wanê heye. Ew gelek ji avê hez dike û mirov jê re dibêje pisîka melavan.

## Pêşangeh

Wêne:Van kitten.jpg|Çêlikeke pisîka Wanê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Felis
Leyla (albûm)

**Leyla** albûmekî Ciwan Haco ye.

## Stran
# Leyla
# Dîlbera Qeşeng
# Behra Wanê
# Maçek
# Girîyanim Bese
# Hey Dîlberê
# Zemano
# Limin lê lê
# Zarok
# Çaçanê

Dîlbera Qeşeng
Dîlbera qeşeng terhîn û ciwan
Li serî zerzeng di dest de piyan
Pêşkêşî min kir, mayî ji lêvan
Bi vexwarin da kirim netîwan

Pênûs kişabû birhên kevanî
Çavên şîn neqşîn rengê çîmanî
Lêvên roj û dirûv hiş û giyanî
Hilkir hilkişa ji laş deranî

Dîlbera nazdar tak ji rihana
Buharên rengîn mîhên gulana
Gîyanên kovî dan ser zîndana
Hilkir hilkişa xist nav însana
Gotin: Rojen Barnas
Musîk: Ciwan Haco

Kategorî:Albûm
Çaw Bella (albûm)

**Çaw Bella** albûmekî Ciwan Haco ye.

## Stran
# Nisebîna Rengîn
# Levhatî ye
# Çaw Bella
# Pejna te naye
# Nazîke
# Deme bere
# Perde
# Keçke
# Li şarê jînê
# Emân

Kategorî:Albûmên kurdî
Sî û Sê Gule (albûm)

**Sî û Sê Gule** albûmekî Ciwan Haco ye.

## Stran
* Sî û Sê Gule 1
* Sî û Sê Gule 2
* Sî û Sê Gule 3
* Sî û Sê Gule 4
* Dîyalog
* Nikar im
* Gund û Bajarên Çadirî
* Torîna Min
* Ti Ciwanî
* Gûlek
* Dîyarbekir

Kategorî:Albûmên kurdî
Dûrî (albûm)

**Dûrî** albûmekî Ciwan Haco ye.

## Stran
# Serbûrîyek
# Ziravê
# Bida
# Gula Deviya
# Siba
# Şervan
# Dûrî
# Yara Derew
# Dil Jî Min Bir
# Çavreş
# Esmer
# Lawê Min

## Çavkanî

Kategorî:Albûmên kurdî
Bilûra Min (albûm)

**Bilûra Min** albûmekî Ciwan Haco ye.

## Stran
* Xatûn
* Zînê
* Dersîm
* Nexta Nazê
* Bêje
* Hey hey
* Zîlan
* Dest
* Bîlûra Min

## Çavkanî

Kategorî:Albûmên kurdî
Na Na (albûm)

**Na Na** albûmeke Ciwan Haco ye.

## Stran
# Na Na
# Sê Sê
# Gulek
# Ax û Eman
# Sê Sê (Remix)
# Gulek (Remix)
# Ax û Eman (No Sleep Version)
# Na Na (Remix)
# Gulek (Radio Version)

Kategorî:Albûm
Girtiyên Azadiyê (albûm)

**Girtiyên Azadiyê** albûmeke Ciwan Haco ye.
 1 Girtiyên Azadiyê  06:54 
 2 Nazîkê            02:17 
 3 Hey Dîlberê       05:01 
 4 Rê                03:11 
 5 Were              04:54 
 6 Welat             06:11 
 7 Zingil            04:53 
 8 Xerîbî            04:50 
 9 Sira Sibê         05:23

Kategorî:Albûm
Emîna Emîna (albûm)

**Emîna Emîna** albûmekî Ciwan Haco ye. Albûma Emîna Emîna bi şêweyeke amatorî hatiye tomarkirin. Ciwan Haco di 14 saliya xwe de li malê ev albûmê tomarkiriye. Di albûmê de tenê amûrê tembûrê hatiye bikaranîn.

## Stran
* Emîna Emîna
* Ax û Eman
* Çav Reşê
* Lê Xanim
* Dilo Dilo
* Welat Şêrintire
* Kurdistanê Rizgarkin
* Derman Nema Hekim Nema
* Were Were
* Hey Felek
* Were Dilber
* Eman Esmer

Kategorî:Albûm
Pêpenê Kurtbir

**Pêpenê Kurtbir**, an jî **Pêpenê Sêyem**, (bi Latînî: Pippinus Minor, bi Fransewî: Pépin III, Pépin le Bref), gelek caran ji ber awayê axaftina wî ya kurt jêre "kurtbir" hatiye gotin. Di navbera 751 û 768an de keyê Frankan bû. Pêpenê Kurtbir di 714an de ji dayik bûye û di 24ê îlona 768an de miriye. Pêpenê Kurtbir bavê keyê navdar ê Împeratoriya Romê ya Pîroz, Karlê Mezin bû.

Kategorî:Jidayikbûn 714
Kategorî:Keyên fransî
Kategorî:Mirin 768
Narîn Feqe

**Narîn Feqe** (jdb. 1980) stranbêj û hunermenda kurd.

Narîn Feqe di sala 1980an de li bajarê Dêrîka Hemko nêzîkî bajarê Qamişlo hate dinê. Di sala 1991an di deh saliya xwe de tevî malbata wê koçî Swêdê kir û li wir bi cîh bûn. Ew keça hunermendê navdar Adil Feqe ye.

## Albûmên Wê
* Nalînek (2005)

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Narîn Feqe 
* Li Swêdê guleka kurdî ya din vedibe: Narîn Feqe, Hevpeyvîn: Niyaz Azîz/Xebat, NETKURD 

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Stranbêjên kurd
Elías Antonio Saca González

**Elías Antonio Saca González** (jdb.  li Usulután) di rojê 21ê adarê bû serokî dewletî El Salvador. Ew di partiya ARENA da ye. Antonio lawî bavkekî felastînî e.

Kategorî:Filistînî
Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Salvadorî
Kategorî:Serok
Berbang (kovar)

***Berbang*** kovarek bi kurdî û swêdî ye.

Berbang organa Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê ye. Berbang ji du mehan carek derdikeve. Hejmara yekem ya Berbangê di tîrmeha 1981'ê de derket. Berbang ji bo endamên komeleyên Federasyonê bê pere bû. Berbang di rûpelên xwe de cih dide anons û îlanên rojbûnê, mizginê, wefatê, sersaxiyê. Ev îlan û anons bê pere ne.
Di destpêkê de berpirsiyarê giştî yê kovarê Eşref Okumuş Pistre bi dorê hat guhertin.Demeke dûr û dirêj redaktor û berpirsiyarê Berbangê Amed Tîgrîs bû. Amed Tîgrîs sê dewrên cuda redaktoriya kovara Berbangê kiriye. Ji hejmara 130an ve berpirsiyarê gistî Aycan Şermîn Bozarslan, redaktor û berpirsiyar kovarê Kovan Amedî ye.

## Girêdanên derve
* Malpera kovara Berbangê 

## Mijarên têkildar
* Berbang hunermendeki kurd e, ji naveya Riha Weransare ye. Albumek heye bi nave delale qerecdaxe ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Lorîn Berzincî

**Lorîn Îbrahîm** ( jdb. 14ê hezîrana 1980 li Qamişlo ,Kurdistana rojava ) ku bi navê hunerî Lorîn Berzincî tê **Lorîn Berzincî** tê nas kirin stranbêja kurd e .

## Jiyana wê
Lorîn Berzincî di sala 1980ê de li bajarê Qamişloyê ji dayik bû, di malbateke mezin de mezin bû. Jiyana kurdî ya siyasî û çanda kurdî beşek giring bû di vê malbatê de. Muzîkê di temenekî zû de ciyê xwe di jiyana Lorînê de girt. Gava pênc salî bû dest bi strangotinê û fêrbûna gotinên stranan û awazê wan kir.

Lorînê di temenê 10 saliyê de bi malbata xwe re mal bar kir Ewropayê û li welatê Swêdê bi cih bû. Riya koçberbûnê rêkek gelekî dirêj bû û tijî êş bû, bi wê êşê re jî zarokbûn wenda bû, tiştê ji zaroktiyê ma bû muzîk bû. Bavê Lorînê yekem kes bû ku hesta muzîkê li ba keça xwe dîtî û û wî herdem piştgiriya wê dikir bo ku ew di rêya muzîkê de berdewam be û li ser şanoyê dest bi strangotinê bike.

Lorîn 14 salî bû dema ku wê dest bi nivîsandina stiranan û çêkirina awazan kir. Ew di gelek grûpan/koman de beşdar bû ye û li ser gelek şnoyan sekiniye, lê Lorînê biriyara xwe da ku ew muzîka xwe ya taybetî çê bike. Muzîkek nêzîkî şexsiyeta wê, muzîkek ku ji çand û muzîka kurdî be digel muzîka ewropî ya ku tesîra xwe li Lorînê, bi salên mana wê li ewropayê kiriye.

Lorîn îro xwendina bilind li fakulta zanistiya rojhilata navîn bi zanistiya siyasî û zimanê rojhilata navîn re, wek kurdî (soranî, kurmancî), farisî û erebî dixwîne. Wê ji bilî xwendina universîtêyê muzîk û teknîka stirangotinê xwendiye.

Lorîn dibîne ku girîng e mirov bi hemû zaraveyên kurdî stranan bibêje, xerîbiya derveyî welatî ew fêrkiriye ku mirov kurd e dema ku ew beşek be ji çanda kurdî û zimanê kurdî bi awayekî giştî.

Berzincî, beşdarî gelek komên muzîkê bûye. Piştra biryara xwe daye ku ew muzîka xwe ya taybetî çê bike. Albûma wê ya yekemîn di sala 2007an de derket.

## Albûmên wê
* Çîrokên Evînê (2007)

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Lorîn Berzincî 
* Hevpeyvin bi Lorîn Berzincî re, Ezdansêr Sahin – www.kiwex.de 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Kesên ji Qamişloyê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Mêrê avis (pirtûk)

***Mêrê avis*** yek ji kitêbên çîrokan yên nivîskarê kurd Helîm Yûsiv e.

Kitêb cara pêşîn li sala 1991ê bi zimanê erebî li Şamê derket. Paştir, li sala 1997ê, weşanxaneya Avesta ew kitêb bi zimanê kurdî li Stembolê çap kir. Nusxeya almanî ya vê kitêbê bi paçveya Heidi Karge li sala 2004ê derket.

Pirtûka navborî ji 184 rûpelan û 16 kurteçîrokan pêk tê.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Kategorî:Pirtûkên 1991ê
Windows 95

**Windows 95** ji ye sîstêmê werozkî bo şirketên Microsoft Windows kirin. Xweşen ji çawa sîstêmê grafîka zarbikaye.

Kategorî:Guhertoyên Windowsê
Kategorî:Nivîsbariya 1995an
Kategorî:Pergala xebitandinê
Orhan Doğan

**Orhan Doğan**, bi kurdî wek **Orhan Dogan** jî tê nasîn (jdb. 25ê tîrmeha 1955an, Kerboran, parêzgeha Mêrdîn, Bakurê Kurdistanê - m. 29ê hezîrana 2007an, Bazîd, parêzgeha Agirî, Bakurê Kurdistanê), parêzerêkî kurd ê mafe mîrovan û yek ji damezrînerên Partiya Civaka Demokratîk bû.

## Xwendin û kariyera profesiyonel
Doğan di sala 1974an de ji bo xwendina hiqûqnasiyê diçe zanîngeha Enqereyê û li Midûriyeta Perwerdehiya Seretayî ya Altindax ya Enqereyê dest bi kar dike. Doğan li Cizîrê bi cih bû û li wir parêzerî kir û di dema serokatiya Komeleya Mafên Mirovan a Tirkiyeyê li parêzgeha Şirnexê de parêzvanê mafên kurdan bû. Weke parêzer, ew kesên ku ji aliyê rayedarên tirk ve li Yeşîlyurtê neçarî xwarina feciyan bûne, bi awayekî serketî li pêşberî Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê temsîl kir.

## Kariyera siyasî
Ew beşdarî Rapora Kurdî ya Partiya Sosyal Demokrat a Populîst (SHP) bû û piştre di sala 1989an de ji partiyê îstifa kir, ji bo protestokirina li dijî derxistina heft parlamenterên kurd ji ber beşdarbûna Konferansa Nasnameya Kurd û Mafên Mirov li Parîsê.

Di sala 1991an de ji bo parlamenteya Tirkiyeyê hat hilbijartin, paşê tevlî Partiya Demokrasiyê (DEP) bû. Di pîrozbahiyên Newrozê yên sala 1992an de li Cizîrê bû ku gelek kes ji aliyê rayedarên Tirk ve hatin qetilkirin. Di sala 1994an de parêzbendiya wî ya parlementeriyê hat rakirin û Doğan jî di 17ê adarê de hat binçavkirin. Di 8ê Kanûna 1994an de tevî parlementerên din ên DEPê Leyla Zana, Hatîb Dîcle û Selim Sadak bi sûcdariya endamtiya Partiya Karkerên Kurdistanê re hate mehkûmkirin û 15 sal cezayê girtîgehê hate birîn. Ew wekî yek ji girtiyên wijdanê yên Amnesty bi mebest hat girtin. Di 17ê tîrmeha 2001an de Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê ya li Strasbourgê ragihand ku dadkirina li dijî Doğan bi neheq e. Di 22ê nîsana 2004an de parlamenteya Ewropayê biryarek derxist û hêvî kir ku dadgeha îstînafê cezayê li Doğan û yên din betal bike û ji bo hemû girtiyên ji ber nêrînên wan ên siyasî efû bê ragihandin.

Di sala 2004an de piştî serbestberdana xwe alîkariya damezrandina Partiya Civaka Demokratîk (DTP) kir.

### Mirin
Di sala 2007an de dema ku li Bazîdê di festîvalekê de axaftinek dikir, ji ber krîza dil jiyana xwe ji dest da. Di merasîma oxirkirina wî de girseya gel, alîgirên PKK û nûnerekî Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) amade bûn. Doğan goristana Cizîrê hat definkirin.

## Jiyana taybet
Orhan Doğan bavê pênc zarokan bû. Yek jê rojnameger û siyasetmedar Ayşegül Doğan Dağlı e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Kesên ji Kerboranê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2007
Kategorî:Parlamenterên Şirnexê
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Îsmet Dax

**Îsmet Dax** () (jdb. 1965) hunermend û bestekarekî kurd e.

## Kurtejiyan
Îsmet Dax,di sala 1965an de, li Dêrika Çiyayê Mazî ser navçeya Mêrdînê hatiye dinê. Dibistana seretayî, navendî û amadeyî li Dêrikê xwendiye. Dax, hîna di zaroktiya xwe de bi muzîkê ve mijûl bûye û gava kû diçû dibistanê,di gelek şevên çand û hunerî de derketiye ser dikê.Wê demê hunermend ên bi navdar bi rêz Erdoğan Yapıştıran û Turhan Yapıştıran ji wî re li sazê dane. Ji ber ku wê çaxê kurdî qedexe bû,wî helbestên xwe bi tirkî dixwend e.

Ji bo têkefe azmûnê zanîngehê,di sala 1985 an de ji welat derdikeve û tê bajarê Îzmîrê,û li wir bi cih dibe.

Di sala 1986 an de li İzmirê ew û kekeç Kurd ji hev hezdike û dizewice.

Di sala 1990 an de, Îsmet Dax û çar hevalên xwe Faysal Oktay, Saadettin Karaaslan, Hamît Bîlirmiş(TOFAN) û Ziwer(ZİYA), bi navê Koma Tûrcel'an komeke muzîk ê dadimezirînin. Koma Tûrcel'an, nêzîkî sê salan li Îzmîrê tevlî şahî û govend ên kurdan dibe.

Piştî avabûna Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) şaxa Îzmîrê, Dax, di sala 1993an de ew û du keçikê xwe li wir dest bi xebatên xwe dike. Di sala 1997an de Dax û sê heval ên xwe Xafur, Feyrûzşah û Welat komekê di bin baskên NÇMê şaxa Îzmîrê de, bi navê Koma Jiyana Welat ava dikin.

Di sala 14-04-1998 an de bi biryara Kargeri û Serokatiya NÇM a şaxa İzmir,birêz Hatice Çoban û Serokatiya Navendiya NÇM ê,bi rêz Nuray Şen,İsmet Dax Ji dervî NÇMê xebatên xwe domand e.
 
Di sala 1999an de wî albûm a xwe ya yekem a bi navê *[[Dewra Mêhdî hat]]* amadekir û ev kaset ji hêla Medya Muzîkê ve hate belavkirin. Ev kaset ji donzdeh helbestan pêk hatibû, gotin û muzîka vê albûmê ji aliyê Îsmet Dax ve hatibû amadekirin.

Dax gelek helbest dan hunermend an û gelek hunermend an helbest ên wî xwandin. Ên wek Xanemîr,Rojda, Bawercan, Şêxmûs, Elif Koç, Koma gulên Xerzan, Mehmet Koç, Koma Mazlûm, Çinarli Dawûd, Saadettîn û Mewlûde Rojbîn û her wekî din.

## Albûmên wî

## Çavkanî

Kategorî:Bestekarên kurd
Kategorî:Hunermendên kurd
Enel Tendûr

**Enel Tendûr** (bi tirkî: *Akören*) gundekî ku bi Erxewana Melediyê ve girêdayî ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

8&nbsp;km li bakurê Erxewanê dikeve. Berê serjimara gund zêdetir bû. Ji ber xizanî û pêkutiyan niha tenê 60-70 malbat li wir dijîn. Aboriya wan li sêr çandinî û xwedîkirina ajalan e. Niştecihên gund piranî kurd ên Dêrsimî ne lê ji ber polîtîkaya asîmîlasyona komara Tirkiyê êdî zimanê xwe wûnda kirine. Kêm ji wan dikarin bi kurdî (kirmanckî, zazakî) biaxivin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Piling (Panthera tigris)

thumb|rast|Piling
thumb|rast|Piling
**Piling** an jî, bi taybetî li Başûr û Rojhilata Kurdistanê, **babir**, **bebir**, **bewir**, **behwer** (bi latînî: *Panthera tigris*), cureyekî pisîkên mezin ji cinsê *[[Panthera]]* ji famîleya pisîkên *[[Felidae]]* ye. Ew guhandareke kovî û goştxwer e li bejiyê parzemîna Asyayê dijî.

## Bincure
Neh bincureyên pilingan hene ku jê sê bincureyên nemayî ye yan (*extinct* bi înglîzî).

* Pilingê Bengalê yan pilingê Hindî (*Panthera tigris tigris*)
* Pilingê Îndonezyayê (*Panthera tigris corbetti*)
* Pilingê Sîbîryayê (*Panthera tigris altaica*)
* Pilingê Başûrê Çînê (*Panthera tigris amoyensis*)
* Pilingê Sûmatrayê (*Panthera tigris sumatrae*)
* Pilingê Malayê (*Panthera tigris jacksoni*)


Wêne:Bannerghetta Tiger.jpg|Pilingê Bengalê
Wêne:Tiger 032.jpg|Pilingê Îndonezyayê
Wêne:Tiger in the water.jpg|Pilingê Malayê
Wêne:Panthera tigris sumatran subspecies.jpg|Pilingê Sûmatrayê
Wêne:Tiger in the snow at the Detroit Zoo March 2008 pic 2.jpg|Pilingê Sîbîryayê
Wêne:Siberian Tiger sf.jpg|Pilingê Sîbîryayê
Wêne:2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|Pilingê Başûrê Çînê


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Rêxistina navdewletî ji bo parastina pilingan (bi îngilîzî) 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Panthera
Kategorî:Pars
Arakêl

**Arakêl** *(bi [[tirkî]]: Çayırlı)* yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Navê gund bi Ermenî ye û di sala 1956'î de kirine Tirkî. Di dema Osmaniyan de piranî Ermenî li vir dijîyan û girêdayî Mezrayê (Xarpêt) bû.
Niştecihên wê piranî Dêrsimî ne û gelek asîmîle bûne. Ji Meletiyê 85&nbsp;km, ji Erxewanê 22&nbsp;km dûr dikeve. Rûerda wê 225&nbsp;km² ye û ji rûyê avê nêzîkî 1000 m bilind e. Piştî Komkujiya Ermeniyan dewleta Tirk mal û milkê Ermeniyan bi diravên erzan firotiye hin malbatan. Hemî navên cografîk bi Ermenî û Kurdî ne. Bandora asîmîlasyona Komara Tirkiyê li herêmê gelek mezin e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Mişadî

**Mişadî** *(bi [[tirkî]]: Yamaç)* yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gorî hejmartinên fermî yên dûgela Tirk di salên 80'î de 40-50 malbat dijîne li vir. Gundekî Kurdan e. Hin malbat bi eslê xwe ji Dersîmê hatine. Dewletê ji bo *"Tirkkirina tixûbên Kurdistanê"* polîtîkaya assîmîlasyonê li seranser Meletiyê jî meşandiye û bi taybetî di nava salên 30-60'î de zilm û zordariyeke hovane pêkaniye. Çend malbatên Tirkmanan ku di Komkujiya Ermeniyan da cihgirtine, hatine li devedorên gund de bicihbûne. Dewletê wekî xelat erd û zevî dane wan û bicihkirine. Tê texmînkirin ku 300 sal in ev gund cihwar e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Şotik

**Şotik**, gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Nêzîkî 230&nbsp;km² rûerda wê heye û 1000–1500 m ji rûyê avê bilind e. Gorî qeydên Osmanî ev gund di salên 1600´î de hebûye û di bin desthilatdariya mîrên Kurdistanê de bac didabûne Osmaniyan. Di qeydan de tê gotin ku ji eşîra Berazî malbata Etmanîkan li vir dijiyabûne. Di serhildanên Kurdan de vî gundî gelek piştgirî dayê hêzên Kurdan. Ji ber wê piştî damezrandina Komara Tirkiyê zilm û pêkutiyên mezin li ser niştecihan hatine kirin. Polîtîkaya *"Tirkkirin"* a dewletê bi darê zorê hatiye bicihanîn û biserketiye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Usulután

**Usulután** bajarê çarem ê herî mezin ê El Salvador e. Ew hên jî paytextê Departamento Usulután e. Li wê derê nêzîkî 45.000 kes dijîn.

## Arîşeyên xwezayî
Di sala 1998'an de hurrîkanê Mitch li Usulután pir tişta xerekir.

Di sala 2001'ê de ew bajar piştî erdhejekê pir xerabibû.

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:El Salvador
Matarîsan

**Matarîsan**, **Hevde**, **Kozik** *(bi [[tirkî]]: Çakmak (2008), Sığırcıuşağı )* yek ji gundên Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gund berê ji çend mezreyan pêkdihat. Niha bûye yek lê hêj jî navên mezreyan (Matarîsan, Hevde, Kozik) tên bikaranîn. Dewleta Tirk hemî navên berê qedexekirine û navên tirkî pêvekirine.

65 km ji Erxewanê û 130 km ji Meletiyê dûr e. Bilindahiya erdê wê ji rûyê deryayê 1.500 m ye. Axa wê ne biavî ye û pirsgirêka avê heye. Bi navê *Kinik* mezreyeka wê heye. Li dora 40-50 mal lê dijîn û nifûsa wê nêzîkî 300 e. Li tevahiya herêmê xwepişavtin gelek bipêşketî ye û axavtina Kurdî rojberoj kêm dibe. Aborî li ser xwedikirina ajalan e. Gund gelek koçber dide.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Gurgeh

**Gurgeh**, **Gurgîn**, **Gurgiyan** *(bi [[tirkî]]: Koyuncu)* gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Navê wê di salên 50'î de hatiye qedexekirin û kirine Koyuncu. Li gund bandora assîmîlasyonê gelek mezin e. Di hin tomarkirinên dîrokî de navê wê wekî "Gurgîn" jî derbas dibe. Tê texmînkirin ku bingeha wê 700 sal berê hatiye avêtin. Li cografya wê hemî nav bi Kurdî yan Ermenî ne. Gelek şarezayiyan li vir desthilatî kirine.

Gund gelek koçberî daye. Aborî pirranî li ser xebata dest-piyan, firotina kedê ye. Di dema Osmaniyan de, ji ber ku ola Elewîyê dihewîbûne, li wan gelek zordarî hatiye kirin û bi darê zorê kirine Sunî. Bi destpêka Komara Tirkiyê jî ji ber Kurdbûnê zirdarî tê kirin. Polîtîkaya assîmîlasyonê bi xurtî biserdikeve. Niha kêm kes bi Kurdî dizanin. Hin malbatên ku bi eslê xwe ne Kurd in jî di gund de bûne xwedî gotinê.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Mîneyk

**Mîneyk** an **Mîneyik** *(bi [[tirkî]]: Kuyudere)* gundekî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye. Navê wê ji zimanê Ermenî tê û wateya xwe gundê bi serê xwe û tenê ye.

Beriya Komkujiya Ermeniyan pirranî Ermenî lê dijiyan. Piştî komkujiyê ax û milkên wê bi pereyeke erzan didin koçberên Tirkan. Çend ji niştecihên gund gorî hin îdîayan, berê Dersîmî bûne û bi zaraveyê Kirmanckî diaxivîbûne. Di demên dijwar ên assîmîlasyona bi darê zorê de vê gundê jî para xwe mezin girtiye. Hemî çand û kûltûra herêmê wergerandine zimanê Tirkî û wekî dewlemendiya Tirkan hatine nîşandan.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Selmanî

**Selmanî**, **Selmaniya Jor** *(bi [[tirkî]]: Y. Sülmenli)* yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye.

Niştecihên gund pirranî Kurdên Dersîmê ne. Gelek şarezayiyên Kurd li vir desthilatî kirine. Di dema Osmaniyan de wekî tevahiya herêmê, gundê Selmanî jî ji ber Elewîbûna xwe ji Osmaniyan zilm û zordarî dîtine. Ev yeka han, bi damezrandina Komara Tirkiyê ve bi navê *"Laîsîzm"* assîmîlasyona gelê herêmê jî hêsantir dike. Bi destê hin pîr *(serokên civatên Elewiyan)* û dedeyan û hin malbatan jî tên meşandin. Tê gotin ku piştî Komkujiya Ermeniyan dewleta Tirk gelek milk û pere daye hin malbat û pîran. Li herêmê bandora pişavtinê gelek mezin e.

Gel xizan e û gund koçberî dide. Nifûsa wê niha li dora 300 kesî ye. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Di sala 1985'î de bi alîkariya Almanya li gund bo cara yekemîn dibistan tê çêkirin.
## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Hêktîr

**Hêktîr**, **Êktîr** *(bi [[tirkî]]: Tarlacık)* gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Erxewanê
Marc Forster

thumb|200px|Marc Forster di sala 2008'an de
**Marc Forster** di sala 1969’an de li Almanyayê hatiye dinyê. Senarîst û derhênerek Swîsreyî ye. Ew ji xwe re dibê Swîsreyî. Dema ku 12 salî bûye li fîlmê bi navê Apocalypse Now de Francis Ford Coppola temaşe kiriye. Ji wê demê şûn de xem û xeyalen wî derhênerî bûye. Dema ciwaniya xwe li Swîsreyê derbas kiriye; bavê wî yê bijîjk û diya wî dijberê televizyonê bûne.

Di sala 1990’î de dîplomaya xwe ya dibistana navîn li Swîsreyê digire. Piştre li New Yorkê dibistana Tisch School of the Arts ya New York University dixwîne. Piştî ku dîplomaya xwe stand (1993) li Ewropaye ji bo televîzyonan fîlmên belgewarî çêkir. Wekî *Silent Windows* û *Our Story*.

Di sala 1999’an de bi derhêner û nivîsandina fîlmê *Loungers* xelata temaşevanan girt. Bi fîlmê xwe yê "Di Bin Siya Hêrsê De" (Monster's Ball) gelek balê kişande ser xwe. Di fîlm de aktrîsa bi navê Halle Berry, xelata Oscarê girt. Niha jî ji bo *Bond 22* dixebite ku di 2008’an de pêşkêşî temaşevanan bike.

## Fîlmên ku Forster derhênerî kiriye
* *Loungers* (1995),
* *Everything Put Together* (2000),
* *A l'ombre de la haine* (Monster's Ball, 2001),
* *Neverland* (Finding Neverland, 2004),
* *[[Stay]]* (2005),
* *L'Incroyable Destin de Harold Crick* (Stranger Than Fiction, 2006),
* *Les Cerfs-volants de Kaboul* (The Kite Runner, 2007),
* *Bond 22* (2008), Macerayên James Bond - 22.

Kategorî:Derhêner
Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Sînema
Birek

**Birek**, **Arxût** *(bi [[tirkî]]: Yoncalı)* yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye. Gund li birekê ye, ji ber wê gotine Birek.

Beriya Komkujiya Ermeniyan li vê gundê Ermenî û Kurd bi hevre dijîyan. Kurdên gund wekî *Birek* û Ermeniyan jî *Arxût* binavdikir. Di salên giran ên asîmîlasyona dewleta Tirk a Kurdên de (1930 - 1960 ango demên dijwar ên pişavtinê) wekî hemî navan navê vê gundê jî kirine tirkî. Serkeftina sazûmaniya leşkerî ya Tirk biserdikeve û îcar jî oto-asîmîlasyon *(xwepişavtin)* dest pê dike. Li Birekê gelek bermahiyên dîrokî hene û gelek ji wan jî hatine talankirin.

Bingeha wê di dest pêka 1800´î de hatiye avêtin û berîya wê jî gelek şarezayiyên Kurd li vir cîhwar bûne. Di salên 40'î de derûdora 150 mal hebûne. Niha derûdora 20-30 mal in. Tenê 300 malên ku ji Birekê hatine niha li Stenbolê dijîn. Ango vî gundî jî koçberî daye.

## Wargehên balkêş

* Baxên Avtalê
* Goristana Korkî Siyarik

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Bingoyan

**Bingoyan** *(bi [[tirkî]]: Yenisu)* yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Tê gotin ku *Bingo* navê axayekî Kurd bûye û di destpêka 1700'î de bingeha vê gundê avêtiye. Hin jî dibêjin navê axê na lê leqabê wî wisa bûye. Li binguhên mirov dixistibûne û malbateke şerxwaz/şervan bûne. Ji ber ku rihên wî yên sor hebûne, dewleta Osmaniyan di qeydên dîrokî de navê gund hin caran wekî *"Gundê Bingoyan, Gundê rihsor (kızıluşağı köyü)"* jî nivîsîne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Kaşî

**Kaşî** yan **Kûşî** *(bi [[tirkî]]: Armutlu)* gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Erxewanê
Avsar

**Avsar** *(bi [[tirkî]]: Asar)* yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

## Navdarên gundê
* Îlyas Salman

Kategorî:Gundên Erxewanê
Maliyan

**Maliyan** *(bi [[tirkî]]: Bahçeli)* yek ji gundên girêdayî navçeya Meletîyê Erxewanê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Erxewanê
Mişaran

**Mişaran** *(bi [[tirkî]]: Doydum)* gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Rûerda wê 36&nbsp;km², bilindahiya wê ji rûyê avê 750 m ye. Di tixûbê Erebgîrê de û bi gundên Mişadî, Maliyan û Tûjoyan (bi tirkî kirine Meşelî) re cîran e. Gel xizan e û aboriya xwe bi xwedîkirina ajalan û çandiniyê ve birêvedibe.

Tê texmînkirin ku bingeha gund di sedsala 14emîn de hatiye avêtin. Gundekî dîrokî û kevn e. Gelek şarezayiyên Kurd li vir desthilatî kirine. Ji aliyê bermahiyên dîrokî ve dewlemend e. Mixabin pirraniya wan tên talankirin an tehrîpkirin. Gundî ji nebûna avê gilîdar e.

Beriya Komkujiya Ermeniyan li vir Ermenî jî dijiyabûne. Piştî komkujiyê ax û milkên wan li çend malbatên alîgirê dewletê ve hatine belavkirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Germêşî

**Germêşî** *(bi [[tirkî]]: Ermişli)* yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Gundekî navendî û mezin e. Gorî hejmartinên sala 1990'î hejmara niştecihên wê li derûdora 13.000'î ye. Gund cara pêşîn di sedsala 19emîn de koçberî daye. Li ser meziniyeka 1.037&nbsp;km² avabûye. Di dema Osmaniyan de gelek caran serîhildane û li dijî wan êrîşên têr xwînî hatine kirin. Bandora polîtîkaya *"Tirkkirin"* a dewleta Tirk li vir jî biserketiye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Êlbadan

**Êlbadan**, **Mangeşên** *(bi [[tirkî]]: Eymir)* yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Ev gund wargeheke Kurd û Ermeniyan bû. Piştî Komkujiya Ermeniyan wekî xelat dan hin kom û bêrên Tirkman û Ereban. Gundekî dîrokî bû lê piştî bidestxistina dewleta Tirk, hemî bermahiyên berê hatin rûxandin. Pirraniya gundiyan bi eslê xwe Ereb ên Helebê ne lê di dema Osmaniyan de ji bo Osmaniyan xebitîne û bûne Tirk.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Dî Zoxan

**Dî Zoxan**, **Gafoyan** *(bi [[tirkî]]: Göçeruşağı)* yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Ji Erxewanê 32&nbsp;km dûr e. Gundekî kevn û dîrokî ye. Di dema Osmaniyan de ew jî di lîsteya "gundê dijmin" de cihdigirt. Bi damezrandina Komara Tirkiyê ve dewletê polîtîkaya asîmîlasyonê di bin navê *"Laîsîzm"*ê de meşand û bi taybetî di nava komên ku ne Sunî ne de biserket.

Ji ber xizanî û kêmbûna avê gund gelek koçberî dide. Niha li derûdora 40-50 mal lê hene. Serjimara wê li derûdora 400 kesî ye. Berê xwedî daristaneke mezin û bêhempa bû. Dewleta Tirk ji ber sedemên ewlekariyê daristan rûxand, ê mayî jî gundiyan talankirin. Aborîya gund piranî li ser xwedîkirina ajalan e.

Li axa gund gelek bermahiyên dîrokî gelek in. Mixabin li ser wan lêkolîn nayên kirin. Hemî dêr û nîşaneyên Ermeniyan hatine talankirin û tehrîpkirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Erxewanê
Kêsîreg

**Kêsîreg** *(bi [[tirkî]]: Gümüşlü)* gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Erxewanê
Dî Mûso

**Dî Mûso** *(bi [[tirkî]]: Çevreli)* yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Kurdên herêma Tolhildanê ji bo *"Gund"* *"Dihi, dih, diw an dî"* bikartînin. Avaker û xwediyê vî gundî bi navê Mûsa kesek e û gund bi navê wî tê navandin.

Kategorî:Gundên Erxewanê
Maman, Erxewan

**Maman** *(bi [[tirkî]]: Güveçli)* yek ji gundên ser bi Erxewana Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Erxewanê
Mamahar

**Mamahar** *(bi [[tirkî]]: Karababa)* gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.

Kategorî:Gundên Erxewanê