open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Weşanxaneya Roşna

**Weşanxaneyê Roşna** bi pirranî kitêben bi kirdkî  diweşîne. Di sala 2012an de li Diyarbekirê dest bi weşanê kiriye. Îdarekerê weşanxaneyê Roşan Lezgîn e. Di nav heşt salan ji 60î zêdetir bi kirmanckî kitêb weşandine. Kitêbên ku weşandine wek hîkaye, helbest, folklor, lêkolîn, ferheng, gramer û roman ji mijarên cûda cûda ne. Bilî zazakî bi kurmancî û tirkî jî hin kitêb hatiye weşandin.

## Hin kitêbên Weşanxaneya Roşna

* Bedrîye Topaç, Bero Sûr, 2012, 72 rûpel
* Roşan Lezgîn, Dersê Ziwanî, 2012, 128 rûpel
* Roşan Lezgîn, Ferhengê Kurdî (Zazakî)-Tirkî & Tirkî-Kurdî (Zazakî), 2013, 358 rûpel
* Îsmet Bor, Vistonikê Dadîye Mi, 2013, 352 rûpel
* Şeyda Asmîn, Zeman Sey Fekê Kardî Bî, 2013, 152 rûpel
* Nadîre Guntaş Aldatmaz, Pîyê Mi Kemane Cinitêne, 2013, 96 rûpel
* Burçîn Bor, Hêvîya Penabere, 2013, 72 rûpel
* Umer Farûq Ersoz, Berenge, 2013, 80 rûpel
* Roşan Lezgîn, Ji bo Kurmancan bi Awayê Muqayeseyî: Gramera Kirdkî (Zazakî), 2013, 224 rûpel
* Wisiv Pîrbab, Derdê Hîris û Heştî, 2013, 64 rûpel
* Nadîre Guntaş Aldatmaz, Folklorê Kirmancan Ser o, 2014, 248 rûpel
* Îlhamî Sertkaya, Tayê Bihuyîme,&nbsp;2014, 148 rûpel
* Mihanî Licokic, Axînê Min Welat,2014, 104 rûpel
* Roger Lescot, Bi Kirdkî/Zazakî Memê Alan, Kurmanckî ra: Roşan Lezgîn & N. Celalî, 2014, 226 rûpel
* Mehdî Özsoy, Dîwan (Mem û Zîne, Şîîrî), 2014, 208 rûpel
* Serwet Akkaş, Heyf, 2017, 285 rûpel (roman)
* Îdrîs Yazar, Cimê Aşikan ra Hewt Hîkayeyê Gelêrî, 2018, 80 rûpel
* Îrfan Sîmserkîsij, Sîmserkîs (Folklor), 2018, 224 rûpel
* Ehmedê Xanî, Mem û Zîne, Kurmancî ra çarnayiş: Murad Canşad, 2018, 336 rûpel
* Havîn Acar, Li Min Binêre, 2019, 64 rûpel
* Nadîre Güntaş Aldatmaz, Xewn, 2019, 200 rûpel (roman)
* Xal Sebrî, Ez Kirdon rê Vona, 2019, 120 rûpel
* Roşan Lezgîn, Mealê Kirdî -Quranê Kerîm bi zazakî-, 2022, 480 rûpel
* Maaruf Ataoğlu & Hüseyin Turhallı, Astorê Terqnayeyî, 2023, 294 rûpel
* Serwet Akkaş, Vindîbiyayiş, 2023, 104 rûpel

## Çavkanî

Kategorî:Weşanxane
Decameron

***Decameron***, ji aliyê Giovanni Boccaccio hatiye nivîsandin. Dî sala 1348an da êşake epidemic lî Ewropayê belav dîbe û gelekî kesan dîkuje. Boccaccio ser vî mîjarê dî navberên 1348-1351an da pîrtuka Decameron dinivîse û têda behsa salên reş yên lî Firenze dike.

Ji 100 cîroka pêk tê. her roj 10 cîrok hatiye gotin û 10 rojan berdewam kiriye. Her rojê şah anjî şahbanûk bîrêva dibe û mîjara cîrokan ew hildîbijêre . Evana 7 jin (Pampinea, Filomena, Lauretta, Emilia, Ellisa, Fieametta ve Neifile) û 3 mêrên (Panfilo, Filostrato, Dioneo) û jî êşê revîne çune cîhekî dur.

## Navê Pirtukê
thumb|çep|Decameron (1492)
Boccaccio, ji bo dilsoziya xwe ji bo felsefeya Grekî tê zanîn, navê pîrtukê ji vî zimanî çê dike. Grekî: peyvên δέκα *déka* ("deh") û ἡμέρα *hēméra* ("roj") bî heva dîke û navê Decameron (bûyerek deh rojane) derdîxe holê. Çîroka Bazê Nêçîrê ji aliyê Husein Muhammed ve 2004an da hatiye kurdîkirin.

## Çavkanî
https://tr.wikipedia.org/wiki/Decameron

Kategorî:Pirtûkên sedsala 14an
Kategorî:Sedsala 14an li Îtalyayê
Kategorî:Wêjeya îtalî
Kategorî:1353 li Ewropayê
Ormane

**Ormane**, gundekî bi ser Doskiya navçeya Dihokê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kuristanê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dihokê (navend)
Firenze

**Firenze** (bi navê **Florens** jî tê nasîn), an jî **Floransa**, bajarekî Îtalyayê ye ku serbajarê herêma Toskana li Îtalya navendî ye û bi nifûsa 360.930 kesan (2023) bajarê herî qelebalixê herêma Toskanayê ye. Hêjmara nifûsa herêma metropolê digihêje 984.991 kesan.

Firenze di serdema navîn de navendeke bazirganî û aborî ya Ewropayê, û di heman demê de yek ji bajarên herî dewlemend ên wê serdemê bû. Ji aliyê gelek akademîsyenan ve wekî cihê jidayikbûna Ronesansê tê dîtin û bûye navendeke sereke ya hunerî, çandî, bazirganî, siyasî, aborî û darayî. Di vê demê de, Firenze bandorek mezin li ser Îtalya, Ewropa û derveyî wê hebû. Dîroka wê ya siyasî ya tevlihev, serdemên serweriya malbata Medici ya bi hêz û gelek şoreşên olî û komarî vedihewîne. Ji sala 1865an heta sala 1871an bajar wekî paytexta Keyaniya Îtalyayê xizmet kir. Zaravayê Firenzî bingeha îtaliya standard pêk tîne û ji ber prestîja şaheserên wek Dante Alighieri, Petrarch, Giovanni Boccaccio, Niccolò Machiavelli û Francesco Guicciardini, zarava li seranserê Îtalyayê bû zimanê çandê.

Bajar her sal bi mîlyonan geştyaran dikişîne û UNESCO di sala 1982an de navenda dîrokî ya Firenze wekî Mîrateya Cîhanê îlan kir. Li bajêr gelek muze û galeriyên hunerî jî hene, wek Galeriya Uffizi û Palazzo Pitti, û hîn jî di warên huner, çand û siyasetê de bandorek heye. Ji ber mîrata hunerî û mîmarî ya Firenze, kovara Forbes ew di sala 2010an de wekî bajarê herî bedew ê cîhanê destnîşan kir.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên îtalyayê
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Kategorî:59 b.z.
Mangêşkê

**Mangêşkê**, navê bajar û navçeyeke Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dihokê (navend)
Hefse bint Omer

**Hefse bint Omer** an jî **Hefsa** (erebî: حفصة بنت عمر , z 605 - m. 665) keça Omer e. Mêrê wê di şerrê Uhudê de hatiye kuştin û bî maye dûre bi Muhemmed pêxember re zewiciye.
Hefsayê xwendin û nivîsandinê dizanibû û bi xwe derdora 60 saliya xwe de wefat kiriye û di Goristana baqî de hatiye definkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 605
Kategorî:Kesên ji Mekeyê
Kategorî:Malbata Muhemmed
Kategorî:Mirin 665
Guadix

**Guadix** (), bajarekî Endulusê yê ku bi Spanyayê ve girêdayî ye. Ji 170 şaredariyan yek e ku hejmara mirovanên wî 20 hezarî zêdetir e.

## Çavkanî

Kategorî:Spanya
Cemîla Celîl

**Cemîla Celîl** (, Êrîvan, Ermenistan), nivîskareke kurd û keça Casimê Celîl e.

## Jiyan
Tevî xwendina li dibistana dehsala (1948-1958), çûye dibistana taybetî ya muzîka ya Alêksandr Spêndyaryan. Li vê dibistanê da Cemîla fêrî nota û lêdana ser piyano bûye. Cemîle di sala 1959 an da dibistana muzîkayê ya heşt sala jî xilas kiriye û li sala 1960 an da bûye xwendekara dibistana muzîka ya Romanos Mêlîkiyane. Di sala 1964 an da Cemîla Celîl dibistan xilas dike û diçe bajaroka Telînê (li Ermenistanê, lê ku 12 gundê Kurda hebûn) û salekî li navenda bajarokêda di dibistana muzîkayê da dibe mamoste. Salên 1964-1967 an da Cemîla Celîl li dibistana dehsala ya Maksîm Gorkî da mamostatiya dersên muzîkayê dike. Cemîla Celîl xwendina muzîkayê berdewam dike û sala 1964 an da dibe xwendekara Konsêrvatora Êrîvanê ya Komîtas û li fakûltêya teori ya muzîkayê, heta sala 1969an pênc sala dixûne.

1967 an da dibe rêdaktor (berpirsyar)a beşa muzîka kurdî li Radyoya Êrîvanê bi zimanê kurdî. Ji sala 1967an heta sala 2002an Cemîle Celîl sî û pênc sala di radioya kurdî da karê xwe yê muzîkzaniyê berdewam dike.

## Endamtî
Cemîle Celîl endama “Yeketiya Muzîkarên Sovyêt”ê bû û ya Ermenistanê ye. Endama yeketiya rojnemegerên Sovyêtê bû û ya Ermenistanê ye jî.

## Pirtûkên Cemîla Celîl yên çapbûyî

# Kilamêd cimeta Kurda. Êrîvan, 1964. 75 stran.
# Kilamêd cimeta Kurda. Moskova, 1965. 100 stran. Bi tîpên Latînî. Peyv bi wergera Rûsî.
# Kilam û miqamêd cimeta Kurda. Moskova, 1973. 103 stran û awaz. Bi tîpên Latînî. Peyv bi wergera Rûsî.
# Stranên cimeta Kurda.Êrîvan, 1977. 103 stran.
# Kilam û miqamêd cimeta Kurda. Stokholm, 1982. Bi tîpên Latînî.
# Kilam û miqamêd cimeta Kurda. Moskova, 1985. 102 stran û awaz. Bi tîpên Latînî. Peyv bi wergera Rsûsî.
# Goraniye milliyekanî Kurdî. Hewlêr. 1998. 100 stran. Bi tîpên soranî.
# Stran û dîlanên Kurdî. Benda I. Êrîvan, 2001. 157 stran û awaz. Tevî Naza Celîl. Bi tîpên Latînî.
# Stran û awazên Kurdî. Benda II. Êrîvan, 2002, 241 stran û awaz. Tevî Naza Celîl. Bi tîpên Latînî. Pêşgotin bi almanî.
# Goranî millî Kurdî. Sulêymanî, 2004. 100 stran. Bi tîpên Latînî û soranî.
# Stran û awazên Kurdî. Hewraman. Benda III, Êrîvan, 2006. 179 stran û awaz. Bi tîpên Latînî. Starnên gelêrî veçêkirî bona koma sazbenda
# Stranên Kurdî yên gelêrî. Para I. Bona koma sazbenda. Êrîvan, 2001. 20 stran.
# Stranên Kurdî yên gelêrî. Para II. Bona koma sazbenda. Êrîvan, 2001. 20 stran.

## Çavkanî
http://portal.netewe.com/hevpeyvinek-taybeti-bi-mamosta-cemila-celil-ra/


Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Kesên ji Êrîvanê
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kategorî:Radyoya Êrîvanê
Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin
Seyahatname

**Seyahatname** (osmanî: سياحت نامه) an jî **Seyahatnameya Ewliya Çelebî** pirtûka Ewliya Çelebî ye a geriyê ye ku di sedsala 17an de hatiye nivîsandin û berhema wî a girîng e. Ji deh cîldan pêk tê.

Di pirtûkê de behsa Kurdistanê, zimanê kurdî, çanda kurdî jî dike.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên dîrokê
Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê
Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an
Kategorî:Pirtûkên tirkî
Ebdulhemîd II

**Ebdulhemîd II** an **Siltan Ebdulhemîdê Duyem** (bi osmanî: عبد الحميد ثانی, * 'Abdü’l-Ḥamīd-i sânî *; jdb.  - m. ), siltanê 34em ê Împeratoriya Osmanî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1842
Kategorî:Kurên siltanan
Kategorî:Mirin 1918
Kategorî:Siltanên Osmanî
Cencî

**Cencî** (, , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kisantê
Çavdêrîxane

thumb|Çavdêrîxane

**Çavdêrîxane**, **resedxane**, **obzervatiwar** an jî **dîdevanxane**, cihê ku esmannas ji bo agahiyên li esman çavdêrî dikin. Ji bo guhertinên di esman de û herekatên stêrkan û çavdêrîkirinê tên avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistinên zanistî
Kategorî:Stêrnasî
Çavdêrî

**Çavdêrî** di zanistên xwezayî de behsa wergirtina çalak a agahiyan ji çavkaniyek sereke. dike. Ev, pêhesîn yan jî bîrbirina diyardeyan û berhevkirina daneyan bi rêya têkiliya rasterast digel mijara tê vekolîn dihewîne.

[thumb|Çavdêriya trafîka hewayî li [Rõuge, Estonyayê]]

Di organîzmayên zindî de, çavdêrî bi gelemperî bi rêya pêjnan pêk tê. Di zanistê de, ew pir caran ji têgihîştina bêalîkarî wêdetir diçe, û karanîna amûrên zanistî ji bo tespîtkirin, pîvandin û tomarkirina daneyan vedihewîne. Ev, çavdêrîkirina diyardeyên ku bitenê bi pêjnên mirovan nayên gihîştin mumkun dike.

Çavdêrî di zanistê de bi gelemperî wekî **çawahînî** (kalîteyî) an jî **çendaniyî** (hejmarî) têne dabeş kirin:

* **Çavdêrîkirinên çawahînî** taybetmendiyên ku bi awayekî hejmarî nayên îfade kirin, wekî reng, tevn, an tevger, vedibêjin.

* **Çavdêrîkirinên çendaniyî** pîvandinen jimarî ên bi rêya jimartinê an karanîna amûran hatiye destxistin ji bo nirx dayîna diyardeyên çavdêrîkirî dihewînin. Peyva çavdêrîkirin, hem pêvajoya çavdêriyê û hem jî agahdariya wekî encama wê pêvajoyê hatiye tomarkirin, dikare ifade bike

## Çavkanî

Kategorî:Epîstemolojiya zanistê
Kategorî:Felsefeya zanistê
Kategorî:Metoda zanistî
Kategorî:Zanîn
Stêrk TV

**Stêrk TV** kanaleke televîzyonê ya bi kurdî ye ku di 2ê cotmeha 2009an de li Norwêcê hatiye avakirin. Stêrk TV di salên destpêkê de bi çend zimanan weşan dike lê belê niha weşanên xwe tenê bi zimanên kurdî didomîne.
## Dîrok
Stêrk TV di sala 2009an de li Norwêcê hatiye sazkirin. Televîzyon di destpêka avakirina xwe de bi zimanê erebî, tirkî û kurdî weşan dikir. Piştî demekê rêveberiya televîzyonê biryar dide ku formata weşanên televîzyonê tenê bi zimanên kurdî bidomîne. Stêrk TV niha bi zimanên kurdî Kurmancî, Soranî û Zazakî weşanên xwe didomîne.
## Bernameyên televizyonê

## Girêdanên derve
Malpera Stêrk TV

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
NRT TV

**NRT TV** ji aliyê şîrketa Nalia Radyo û Televîzyonê ve li bajarê Silêmaniyê ya Başûrê Kurdistanê hatiye avakirin.

## Dîrok
Kanala nûçeyan ya NRTyê bi navê *Nalia TV* hate destpêkirin. Shaswar Abdulwahid Qadir xweyî û avakarê şirketa *Nalia Media Corporation* e. Bi îdiaya medyayeke serbixwe vê kanalê dest bi weşanê dide kirin. Di 17ê sibata 2011an de di heftiya yekem ya vebûna kanalê de, kanal tê şewitandin, dû re cardin vedibe. Kanal di 2017an de di pêvajoya Referandûma Kurdistanê de piştgiriyê dide kampanyayên "Deng bide NA-yê".

Nalia Media Corporation ji van pêk tê:

:1 – NRT HD: Kanaleke peykî ye ku di 2010an de dest bi weşanên bi soranî û badîni kiriye.
:2 – NRT2: Kanaleke bo weşanên hunerî û kêfî ye ku di 2012an de dest bi weşanê kiriye.
:3 – NRT Erebî: Kanaleke nûçeyan yê peykî ye ku di 2016an de dest bi weşanê kiriye.
:4 – Nalia FM: Stasyoneke radyoyê ye ku di weşanên xwe de cih dide muzîk û nûçeyan. Di
2010an de dest bi weşana xwe dike.
:5 – Nalia Media Academy: Enstîtuyeke perwerdehiyê ye ku di 2015an de vebûye.
:6 – Pam Media: Şirketeke produksiyonê ye ku di 2014an de ji bo reklamçêkeriya bo xizmetên ticarî hatiye avakirin.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî bi soranî

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2010an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Çavdêrîxaneya Dînewerî

**Çavdêrîxaneya Dînewerî** an jî **Dîdevanxaneya Dînewerî**, çavdêrîxaneya zanistvanê kurd Dînewerî di derdorê salên 850an de ji bo xebatên xwe yên li ser stêrnasiyê li Dînewerê çêkiriye û piştî wefata wî jî du sed sal ev çavdêriya wî hatiye xebitandin.

Stêrnasê fars Ebdurehman Sûfî di sala 946'an de dema hatiye Dînewerê geriyaye û çavdêriya Dînewerî dîtiye. Lê mixabin piştî Êrîşên Moxolan ev çavdêriya Dînewerî bi temamî ve hatiye xirabkirin.

Ev Çavdêrîxaneya Dînewerî çavdêrixaneya herî pêşîn a kurdan e.

## Binêrin
Tevkariya kurdan ji zanistê re

## Çavkanî

Kategorî:Stêrnasî
Quba

**Quba** gundê ku Pêxemberê Îslamê Muhemmed di dema koçkirina xwe ya ji Mekeyê ber bi Medîneyê ve lê mabû û Mescîda Qubayê ku di dîroka Îslamê de yekemîn mizgefte, lê ava kirî ye ye.

Quba gundekî li ser rêya Meke-Medîneyê û 6 kîlometreyan ji Medîneyê dur e. Gund di nav waheyek bi darên xwe yên xurmeyên navdar bu, hatîbu avakirin. Gund nave xwe ji eke li wîr hildabu. Pêxemberê Îslamê Muhemmed di dema koçê de demekê li vir ma û mizgefta ewil Mizgefta Quba çêkir. Ew bi xwe di avakirina mizgeftê de xebitî. Piştî ku Pêxember li Medîneyê bi cih bû, bi gelemperî dawiya hefteyê diçû serdana Qubayê û li mizgeftê nimêj dikir. Di serdema Osmaniyan de ji aliyê Mehmud II û Siltan Ebdulmecîd ve hatiye nûkirin. Kuba ku bi demê re mezin bû, bi Medîneyê re bû yek û îro bûye taxeke Medîneyê.

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Erebistana Siûdî
Kategorî:Îslam
Huawei

**Huawei Technologies Co. Ltd.** bi navê kurtasî **[[Huawei]]**, şîrketeke elektronîkê ye li bajarê Shenzen a Çînê hatiye sazkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1987an
Kategorî:Şirket
Kategorî:Şirketên elektronîkê yên Çînê
Şeyhmus Dağtekin

**Şeyhmus Dağtekin** an jî **Seyxmus Dagtekin** (jdb. 1964 li Semsûrê) helbestvan û nivîskarekî kurd e.

## Jînenîgarî
Şeyhmus Dagtekin di sala 1964an de li gundê Harûn a bi ser bajarê Semsûrê jidayik bûye û malbata wî bi eslê xwe ji Amedê ye. Xwendina xwe ya seretayî û navîn li Semsûrê xwendiye û piştê qedandina dibistana navîn Zanîngeha Enqerê qezenç dike û dibistana bilind a Çapemenî û Weşanê ku girêdayî Fakulteya Zanistên Siyasî ya Enqerê ye qedandiye. Piştê perwerdeya xwe yê zanîngehê di sala 1987an de diçe Fransayê jiyan û xebatên xwe yê nivîskariyê li Parîsê berdewam dike. Şêxmûs Dağtekin Helbestên xwe bi fransî, tirkî û kurdî nivîsiye ku şeş pirtûkên helbestê û romaneke bi zimanê fransî ye. Pirtûka yekem bi zimanê tirkî di sala 1992an de bi weşanxaneya Elvan ku ji hêla İhsan Işık ve hatibû çapkirin û derketiye.

Pirtûka helbesta xwe ya dawî yê bi fransî *Juste un pont sans feu* di sala 2008an de xelata Théophile Gautier wergirtiye.

Li gel hatina xwe ya Fransayê, di temenê 22 saliya xwe de fêrê zimanê fransî bûye. Dağtekin bi vî zimanî helbestên dirêj nivîsand, têgeh û vegotinên nû aniye ser zimanê fransî. Wek helbestvanên navdar ên li Fransa, Gerard de Nerval û Arturd Rimbaud. Di heman demê de ji bo karanîna zimanê fransî yê jêhatî, pirtûka helbestê ya bi navê "A Bridge" ku ji hêla helbestvanê ciwan ê ji nû ve kûrahiyek nû, bi nav û deng û muzîka nû ve hate xelat kirin. Pirtûk ji aliyê Weşanxaneya Firansî Le Castor Astral ve li Fransayê hatiye weşandin.

Dağtekin ku şeş pirtûkên helbestê û romanek bi fransî çap kiriye, di heman demê de ji bo pirtûkên xwe yên bi fransî "Juste un pont sans feu - Just a Bridge Bustless", xelata helbesta Mallermé jî ku xelata herî girîng a helbesta a zimanê fransî ye, di sala 2007an de bi wergirtiye.

Dağtekin bi pirtûka xwe bi navê "Les chemins du nocturne - Rêyên Tarî", xelata Navneteweyî ya Yvan Goll Poestry wergirt, di sal 2004an de xelata 5 Parzemin a taybetî ya Fransî wergirtibû.

## Pirtûkên wî
* *Sortir de l'abîme, manifeste*, Le Castor astral (2018)
* *A l'ouest des ombres*, Le Castor astral (2016)
* *Élégies pour ma mère*, Le Castor astral (2013)
* *To the Spring, by Night*, MQUP (2013)
* *Ma maison de guerre*, Le Castor astral (2011)
* *Au fond de ma barque*, L'Idée bleue (2008)
* *Juste un pont sans feu*, Le Castor astral (2007)
* *La langue mordue*, Le Castor astral - Écrits des Forges (2005)
* *À la source, la nuit*, Robert Laffont (2004)
* *Couleurs démêlées du ciel*, Le Castor Astral - Écrits des Forges (2003)
* *Le verbe temps*, Le Castor Astral - Écrits des Forges (2001)
* *Les chemins du nocturne*, Le Castor Astral (2000)
* *Artères-solaires*, L'Harmattan (1997)
* *Aşkın Yalın Hali*, helbest, *Wêşanên Ünlem*, (1992)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Kesên ji Semsûrê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd bi zimanê fransî
Waar TV

**Waar TV** televîzyoneke kurdî ye ku di sala 2013an de li bajarê Dihok a Başûrê Kurdistanê hatiye avakirin. Qenal niha bi navê **Waar Media** tê zanîn ku toreke medyayî ya kurdî ya li parêzgeha Dihokê weşanên xwe dimeşîne. Waar TV girêdayî Tora Medyayî ya Waar û tenê bi Waar TV tê naskirin. Waar Media xwedî malpereke bi zimanê kurdî û zimanê îngilîzî ye. Armanca televîzyonê gihandina nûçeyên hunerî û gihandina geşedanên nû yên kurdî ye.

Waar TV niha li her çar perçeyên Kurdistanê bernameyan çêdike. %95ên bernameyên televizyonê bi Kurmancî û %5 jî bi Soranî ye. Bernameyên Waar TVyê yên ku li Bakurê Kurdistanê têne çêkirin bi pêşkêşvaniya Mehdî Mutlu bernameya “Mehdi Mêhvan E” û bi pêşkêşvaniya Gernas Nenas bernameya “Pencereya Bakur” e. Li Rojava bi pêşkêşvaniya hûnermend Sefqan Orkêş bernameya “Civata Rojava” û li Başûr jî bi pêşkêşvaniya Dilşad Ehmed bernameya “Mamik” e.

Waar TV bi taybetî girîngî dide weşanên çandî ku li perçeyên Kurdistanê bernameyên çandî û hunerî diweşîne.

## Weşan
Di sala 2019ê bi Rêveberî û Siyaseteka nû dest bi weşana xwe kreve. Dezgehê Waar Media, ser bi Kompanîya Palo ya Pexiş û Ragehandinêveye û ji kenalê Waar TV, herwesa Waar Radio û çendîn platformên torrîn cvakî bi navê " Waar Media " Pêkdihêt.

## Armanca kanalê
Waar TV, giringîyê dide aliyên kultûrî, civakî, hunerî û peyameka mirovayetî û Kurdistanî heye û hişyariya civakî, jîngehparêzî û parasta pêkvejiyan û aştiya civakî ye. Kanala Waar tv, bi çêkirina rêzefîlm, belgefîlm û muzîka resen û bernameyên xwemalî hewl dide reseniya civaka Kurdistanê biparêze û bînerî bi şaşeya xwe ve girêde. Ji aliyê kompaniya "vjin êcokêşn" ve piştevaniya darayî li kanalî dihê kirin.

## Girêdanên derve
* Waar TV website
* Youtube Waar TV

## Çavkanî

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Ajansa Nûçeyan a Hawar

**Ajansa Nûçeyên a Hawar** an jî bi kurtasî **ANHA**, ajanseke nûçeyan e ku li bajarê Hesîçeyê ya Rojavayê Kurdistanê weşan dike.

## Dîrok
Ajansa nûçeyan a ANHAyê di tebaxa
sala 2012an de li bajarê Hesîçe ya Rojavayê Kurdistanê dest bi weşana xwe kir. ANHA, bi zimanê kurdî, îngilîzî, rûsî spanî, erebî û tirkî nûçeyan diweşîne. 

Ji 25ê tîrmeha 2015an û vir de weşanên ANHAyê ji aliyê dewleta tirk ve li Tirkiye û Bakurê Kurdistanê hatiye astengkirin, lê bi alternatîvên VPN mirov dikare nûçeyên vê ajansê bişopîne .

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera kurdî (Kurmancî)
* Malpera îngilîzî

Kategorî:Ajans
Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê
Kategorî:Medyaya kurdî
Helin Bölek

**Helin Bölek** (jdb. 1992 - 3ê nîsana 2020an, Stembol, Tirkiye), stranbêj, aktîvîst û endama koma Grup Yorum bû. Ji bo ku hevalên wî yê girtî bên berdan û qedexebûna ser stranên Grup Yorum bê rakirin, di roja 288em a rojiya mirinê de jiyana xwe ji dest da.

## Jiyana wê
Helîn Bölek, keça malbatekê Amedê bû ku bi eslê xwe kurd e. Di ciwaniya xwe de bi hunerê re eleqeder dibû. Solîst û endamê koma ku bi gelek zimanan stran çêdikirin, koma Grup Yorum bû. Di dema operasyona polîsan de ku di meha çiriya paşîn a 2016an de li Navenda Çanda  ya Ildil a li Stenbolê hate girtin. Yekem car bi heft endamên komê re bi sûcên "berxwedana polîs, întîxar û wek endamê rêxistina DHKP-C" hate sûcdarkirin û piştre hate girtin.

Helîn Bölek, Bahar Kurt, Barış Yüksel, Îbrahîm Gökçek û Ali Aracı ragihandin ku wan di 17ê gulana 2019an de dest bi greva birçîbûnê kirine. Daxwazên wan, ji bo ku hevalên wan ên li girtîgehê bên berdan, konserên wan bê serbestkirin û zextên li ser navanda çanda Îdîlê bê rakirin, bû.

Di 11ê adara 2020an de, Îbrahîm Gökçek di roja 268an a rojiya mirinê û Helin Bölek di roja 265an de serê sibê bi zora polîsan rakirin Nexweşxaneya Perwerde û Lêkolînê ya Umraniyeyê. Piştî bizorrakirina nexweşxaneyê  Parêzer Didem Unsal daxuyanî da ku dibêjin heta daxwazên wan neyê cîh dest ji greva birçîbûnê bernadin û dermankirinê napejirînin.

Helin Bölek di 3ê nîsana 2020an de, di roja 288emîn ya greva birçîbûnê de jiyana xwe ji dest da.

## Nerazîbûnên li dijî mirina wê
* Partiya Demokratîk ya Gelan HDP: ji bo bîranîna Helin Bölek ji hemî rêxistinên xwe re nameyek şand ku sê roj Helîn bê bibîranîn.
*
*
*
* Mahsun Kirmizigul: Muzîkjenekî ku ji ber greva birçîbûna dimire, ev rewşek gelek bi êş e, pê xemgîn im.
* Barış Atay: Bi xatîrê te rêheval… Me karibû Helîn xilas bikira, em hê jî dikarin Îbrahîm xilas bikin. Vê dengê bibihîzin... Hemî daxwazên wan ew e ku bi gel re bên ba hev. Em ê ji bîr nekin! Bi xatirê te Helîn.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1992
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mirin 2020
Bar Hebraeus

**Gregory Bar Hebraeus** (bi zimanê latînî: **Abulpharagius,** bi zimanê suryankî **Mor Gregorios Bar Ebraya:** z. 1226 m. 30ê tîrmeha 1286) di sedsala 13an de metranê Îranê ê Dêra ortodoks a suryanî bû. Ew ji bo xebatên xwe yên di derbarê felsefe, helbest, ziman, dîrok û teolojiyê de tê zanîn. Jê re "yek ji zilamên herî zanyar ên Dêra ortodoks a suryanî" tê gotin (Dr. William Wright).

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1226
Kategorî:Mirin 1286
1226

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Zayîn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

* Bar Hebraeus, metranekî suryanî

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Kategorî:Sal
The Platform (fîlm)

**The Platform** () fîlmekî honaka zanistî ye. Di sala 2019an de li Spanyayê hat çêkirin.

## Çîroka fîlm
Di GirtîXaneyeke da bêttir ji 200 jorên(odên) wê hene, U jorên wê li ser yekin, an ku di amudî u stunî ne, di her jorekê de dû girrtî hene, û di nev her jorrekê jî de, valehiyek heye, di wê valehiyê de, her roj carekê masyaka çementwiy ya minzin û pir ji xwarnê têr di hête xwarê, ew massya ji bo jore yekê ji bo ya dwê diçe, û paşan ji bo ya sê, her wesan berdewam di be hate di geh e dawî jor, ku bêttir ji 200 jorrane,

lê problem ewe, ku yek massae xwarinê bi tinê ji bo hemu girrtiyan diçe,
deme masse xwarinê ji bo jorre yekê diçe her dû girrtiyên jorra yake xwarinê ser massê di xwin, u Piçeke Xwarin piss di be,
deme masse xwarinê di gehe jore dwê, bi heman reng her dû girrtiyê jorra dwê jî Xwarinê ser massê di xwin,ya di mîne bittir pîss di be.
pashi di gehe jorra Sê, her bi heman rengî her dû girrtiyên jorra Sê jî Xwarinê ser massê di xwin,ya di mîne bittir pîss di be, Her ku Massa bittir her Xwarê, Xwarrin ji bittir pîs di be,
helbet çend di çe xwarine ser massê pîss tir di be, Xwarine ser massa têrre 200 jorran nake, lawme, ev di be Egar ku hinek ji girrtiyan goştên hev bi xwin,

yek ji girrtî ya di xweze sîstem bi guherrîn ku her kessê xwarrinê bi xwe gerrek e hizar kesê di bin xwe jî bike,da ku xwarin paqij bi mîne, wese Xwarin wê têrre hemu bike, lê bi mixabiniyve kes gûh nade wî, lewme ew girrtiya di gel hevalê xwe, qirrarrê di din ku bi hev re herine ser messeyê, û her kesê xwarinê pîs bi ke, Ew her dû wî kesî bi kujin,
gave her dû ji jorrekê ji bo jorre din diçin, di biyn in ku hindek girtiy di nisaxin, û hindekên din di pîr û kalin, gellik bê wijdane kasên xwarin di xwarin hisêba kessên din ne di kirrin, gave diçin di jorra her dawiyê da kiçeke biçuke cwa in û bê gunhe di bînin, ew ê kiça kiçkûk ji neçarrî ji ber meya pîse xwarine wanê di serr xwerr di xwairr. herdû girrtî çavên xwe di din wê kiçke kiçik û di xwazin xarnê bi din ê, bi vî rengî film bi dawiy di be,,,,,,
ev filmê ji bo me diyar di ke ku di roje meye îrro de weltên ser dest haş wellatên bin dest û feqîrr nîn in, bi kurt û kurmen wek em di bêjin zigê têrr heş zigê birrsî nîn e.

## Çavkanî
http://www.kurdcinama.com/news_details.aspx?jimare=755

Kategorî:Fîlmên honaka zanistî
Kategorî:Fîlmên spanî
Kategorî:Fîlmên 2019an
Epîdemîolojî

**Epîdemîolojî,** (bi îngilîzî *epidemiology)* zanisteke bijîşkî ye ku lêkolîne li ser berbelavîya nexweşiyên di civakê de dike. Pirbûna dîtina nexweşî yê û faktorên ku nexweşîyê zêde dikin, lêkolîn dike û analîza tevgerên nexweşîyan dertînê holê.

Armanca vê şaxê zanistî ew e ku agahdariya tenduristiyê kom bikin, planên tenduristiyê li hemberê nexweşîyan pêşbixin, tenduristî baştir bikin û nexweşî yê kêm bikin.

## Etîmolojiya peyvê
Di zimanê yewnanî a kevnar de peyva "epî" (liser) "demos" (gel) "logos" (gotin) di nav peyvê de di derbarê tenduristiyê de tu wateyek tine ye lê dîsa ev peyv di şaxek zanistîya tenduristiyê de tê bikaranîn.

Xeyn ji van epîdemîolojiya ajalan , epîdemîolojiya nebatan, epîdemîolojiya mîkrobiyolojî, epîdemîolojiya ceribandinkar, epîdemîolojiya klînîk, epîdemîolojiya karsazî û hawîrdor ku şaxên zanistiyê bi navê epîdemîolojiyê heye.

## Jêderkên derva
* https://www.ecdc.europa.eu/en

* https://global.oup.com/academic/product/a-dictionary-of-epidemiology-9780199976737?cc=us&lang=en

Kategorî:Zanistên tenduristiyê
Aranjvan

**Aranjvan**, (bi îngilîzî *arrangement)* kesê ku stranan bi giştî anjî bi qismî sererast dike, herikandin û lihevhatina enstrûmanan û dengê çêdike. Bi giştî kompozîsyonên nivîsî sererast dike. Lihevhatina muzîkê armonîk, melodîk û rîtmîkê çêdike. Helbestên ku bi dest dixe forma dawîyê li dar dixe û muzikê ji bo piyaseyê wî amade dike.

Aranjvan, bi kesên stranbêj, strannivîs an jî bi helebestvanan re karê xwe dimeşîne.

## Çavkanî

https://www.britannica.com/art/arrangement

Kategorî:Muzîk
Têkiliyên kurd û yewnanan

Têkilîyên kurd û yewnanan hemû pêwendiyên miletê kurd û pêkhateyên yewnanan dihundirîne.

Li sala 1921ê de komîserekê yewnan Kanellopoulos li gel bedîrxaniyan têkiliyan çêdike. Bi dûçûna pêkhatina van herdu terefan artêşa yewnanan di şerê li dijî tirkan de girtiyên kurd serbest berdide. Her wisa istixbarata Brîtanî jî îdia dike ku yewnan ji bo piştgiriya serhildanên kurdan alîkariyan dike .

## Têkildar
* Têkiliyên navneteweyî

## Çavkanî

yewnanan
Sumeye bint Xebat

**Sumeye bint Xebat** an jî **Sumeye bint Xeyat** (), sehabeya Muhemmed e. Tê pejirandin ku şehîda îslamê a herî pêşîn e. Navê bavê wî Xeyat, Navê mêrê wê Yasîr û dêya Emar bin Yasîr e. Sumeye ji bo ku bawerî bi îslamê anî û bû misilman di sala 615an li Mekeyê ji aliyê Ebû Cehîl ve hatiye kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 550î
Kategorî:Kesên kuştî
Kategorî:Mirin 615
Kategorî:Sehabeyên jin
Kategorî:Sehabeyên ne ereb
Suheybê Rûmî

**Suheybê Rûmî** an **Suheyb bin Sînan** (, jdb. 586 ? – m.659 Medîne) sehabeyê Muhemmed pêxember e.
Tê gotin ku pêşiya pêxemberiyê wî Muhemmed nas kiriye û piştî pêxemberiya Muhemmed pê bawerî aniye û bûye misilman. Li gorî hinek çavkaniyan wek Cabanê Kurdî û Selmanê Farisî ew jî ne ereb bû û bi eslê xwe rûm (yewnan) bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 580î
Kategorî:Jidayikbûn 590î
Kategorî:Mirin sedsala 7an
Kategorî:Sehabe
Kategorî:Sehabeyên ne ereb
Xayka Jorîn

**Xayka Jorîn** (, , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kisantê
Pûxîk

**Pûxîk**, **Poxîk**, anku **Pûẍîk**, **Poẍîk** (, , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kisantê
Dîplomasî

“Dîplomasî” kar û xebatên ji bo têkiliyên navneteweyî tên bikaranîn re tê gotin. Alavê sereke yê Siyaseta derve ye

## Cureyên dîplomasiyê
* Dîplomasiya dualî
* Dîplomasiya piralî
* Dîplomasiya konferansan
* Dîplomasiya parlamenterî
* Dîplomasiya asta bilind
* Dîplomasiya giştî

## Dîplomasiya kurdan

## Çavkanî
Sîsneya Jêrîn

**Sîsneya Jêrîn** (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Baybûrdê (navend)
Loriya Jorîn

**Loriya Jorîn** (, , ), bajarekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kisantê
Tomografî

200px|thumb
**Tomografî**, tê wateyek teknolojîk e ku pê rêbazên rîtolojîk a radyolojîk tê kirin. Tomografî, di sala 1915an de ji hêla bijîjk a fransî Boccage ve hatî nûxwaz kirin, di sala 1930an de di qada tenduristiyê de hate bikaranîn.

Bi tomografî yê bi tîrêja Xê û tevgera organan dîtina radyografiyê tê bidestxistin. Dîmenên organek bi qasî 1 û 2 cm qalind dide nîşan. Bi vî rengî, dikare organan ji serî heta binî, ji bînî heta serî  hûrmalîn organê were kirin

Ji ber ku tîrêja Xê tê bikar anîn, di tomografiyê de mirov rastî radyasyonê tên. Di  hinek caran de nexweş li ber tîrêjiya radyolojîk ya normal jî zêdetir rastê radyasyonê tê. Yek ji wan sedemên herî girîng ku tomografî bi tîrêja Xê ku wergirtina berevajî baştir digire, û ya din jî ev e ku ezmûnek berbiçav çêbikin ji ber ku li ser wêneyên hûrmalînek baş bê kirin.

## Dîrok
Tomografî di 1930an de ji hêla radyolojîst Alessandro Vallebona ve hat pêşve xistin , û di kêmkirina pirsgirêka mezinbûna strukturan de di radyografiya projeksiyonê de kêrhatî hate dîtin . Di gotareke de 1953an de di kovara bijîjkî ya Chest de , B. Pollak of the Fort William Sanatorium behsa karanîna pilanografiyê, termek din a tomografiyê kir. Tomografî di lêkomkirina forma kevneşopî ya tomografiyê dimîne heya ku ji dawiya 1970an de ji hêla tomografiya bingehîn ve tê guhastin . Tomografiya di lêkomê de dîtina rastiyê bikar tîne ku wêne zelal xuya dike, di heman demê de strukturên de dişoxilîne. Bi veguhestina çavkaniyek tîrêja Xê û fîlimê di dema berevajî de rêwerên berevajî, û guherîna rê û qada tevgerê, operator dikarin dikarin lêkoma cihêreng ên ku strukturên berjewendiyê hilbijêrin.

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên tenduristiyê
Kategorî:Tendurustî
Delîla Meyaser

**Delîla Meyaser** an jî **Delîla** (1981 Farqîn, Amed - 2007 Qileban, Şirnex) hunermend, helbestvan û geralîyek Kurd e

## Jiyana wê
Delîla di sala 1981en de navçeya Farqîn a girêdayî ya Amedê hatîye dinyayê. Lê malbata wê koçê bajarê Dîlokê dibî Delîla li Dilokê dest bi xwendina xwe dike û li Dilokê beşdarê gerîllayan dibî. Delîla 5 salî xwe de dest pi dibistana yekemîn kir, 16e salî ya xwe de dibistana navîn qedand. Piştê qedandina dibistana navîn Delîla beşdarê refê gerîllayên PKKê dibe. Di ciwaniya xwe de Delîla bînêrê televîzyona Kurd a Med TV bû, hinek roj hebû ku heta serê sibê Med TV yê temaşe dikir. Li gor gotinên malbata wî piştê girtina serokê PKKê Abdullah Ocalan Delîla 28 roj xwarin nexwaribû. Her sal ji dibistanê xelata xwendevanên herî serkevtî werdigirt. Di dibistana navîn, dibistana pîşe, beşa Elektrîkê dixwend û di heman demê de nexşeyên hûnerî xêzdikir. Delîla li çiyan di nabere şerde muzîka çêdikir, strana digot û helbesta dinivîsîya

## Beşdarbûna wê ya çîya

Dema ku beşdarî gerîlaya dibe tu kes li mala wan tunebû. Delîla bi telefonê li dayika digere dibê were hevîrê te tirş bûye were Dayika Delîla jêre dibejê here gazî jina cînarên wan bike, ji ber ku jina cînar seqetî ya wî heye Delîla dayîka rexne dike û dîve ew seqete ez gazîyê wî nakim. Dema ku malbata Delîla têne mal li dinêrin ku Delîla li mal tuneye. Mal bat ji ber xeman ew nanê ku Delîla çêkirêye naxwin. U jê fem dikin ku Delîla berê xwe daye Çîya.

Dema ku malbata Delîla têne mal li dinêrin ku Delîla li mal tuneye. Mal bat ji ber xeman ew nanê ku Delîla çêkirêye naxwin. U jê fem dikin ku Delîla berê xwe daye Çîya. Delîla di jiyana xwe de gelek bi stran û helbest û hunerê eleqeder dinû. Yek ji van helbestan e ku Delîla nivîsî ye.
## Stranên wê
* Sê Jinên Azad
* Can Welat
* Roja Dayika
* Çend Sal
* Zîlan
* Şeva Tarî
* Hey Berî Berîvanê

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Mirin 2007
Başkend, Xinûs

**Başkend** (, ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Despotîzm

**Despotîzm,** sîstemeke siyasî ye di vê pergalê de kesekî anjî qeflekî bi zordarî li gor kêfxweşîya xwe rêveberiya dewletan anjî civakan birêve dibe. Di despotîzmê de dewlet bi zordarî ya rêveberiyê biryar hildide û bi vê yekê tê birêvebirin.

Despot û rêvebirên wê tu caran pergalên qanûnî nasnakin û tevgerên wan li gor daxwaz û fikrên wan e.

Taybetmendî yên kesên despot weha ye; nenasî ya qanûnan, nenasîya kevneşopiyên siyasî yên damezrandî, û nenasîya maf û azadiyên civakan.
## Etîmolojî
Peyv, ji Despot+ism pêk te û peyve kî fransî ye

## Çavkanî

Kategorî:Dîktatorî
Kategorî:Dîroka Asyayê
Kategorî:Monarşî
Kategorî:Olîgarşî
Kategorî:Sîstemên siyasî
Umre

**Ûmre** an jî **Umre** ji ziyareta Kabeyê re a ku ne di wextê mehên haciyan de be gotin.
Di Quran û Hedîsan de behsa Ûmrê tê kirin.

Kirina ûmrê li gorî Henefî û Malikî sunet e, li gorî Şafiî û Henbelî jî ferz e.

## Şertên ûmreyê

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Edip Yüksel

**Edip Yüksel**, (jdb. 20ê kanûna pêşîn, 1957 Norşîn) nivîskar, lêkolînerek kurd e ku li DYAyê dijî.

## Jiyana wî
Di sala 1957an de li Norşên a Bidlîsê hatiye dinê. Kurê Sadrettin Yüksel û birayê Metin, Müfid, Sureyya û Nedim Yüksel e. Berî derbeya 12e îlonê li bajarê Stembolê, bi navê komeleya Akincilarê beşdarê çalakiyan bû.

Piştî derbeya 12e îlonê hatiye dadwerkirin. Di wan salan de di nav civaka îslamî de nivîskarekî ciwan û popûler bû. Edip Yüksel, di tîrmeha sala 1986an vir de dest bi belavkirina ramanên xwe yên "reformîst" kir. Ev reform ji aliyê kesên hedîs, sûnnet û îcmayê (yekfikrên mucdehîdan ve) wekî hînkirinên mezhebî û hevparê daraza Xwedê hatiye îlankirin.

Ji bo vê fikrê, ji aliyê zanyarî îslamî ya mezheba sûnnî, ku bavê wî jî tevlî vê civakê ye, îlankirin ku Edip Yüksel ji derdora îslamê derketiye. Ji ber vê yekê Edip Yüksel koçî DYAê bû û bû xwendevanê Reşad Xelîfe. Piştî demekê koçî Tucsonê bû û li vir di qada hiqûqê de sernava doktorî girt û di United Submitters International de bû endamekî naskirî. Di sala 1993an de bû hevwelatiyê DYAyê. Ji bo ramanên xwe binivîse li ser tora înternetê websîteyên xwe weşand û pirtûkên xwe nivîsî û li Tirkiyê beşdarî çend bernameyên nîqaşan bû.

Edip Yüksel, zewicî ye, bavê du zarokan e û li Arîzona yê di saziyek de mamostetiya felsefeyê dike.

## Pirtûkên wî
### Bi zimanê tirkî

* Kuran En Büyük Mucize (*Quran mucîzeya herî mezin e*)
* Yusuf'un 40. Emri (helbest)
* Kuran'da Demirin Kimyasal Esrarı
* Kuran: Görülen Mucize
* İlginç Sorular-1
* İlginç Sorular-2
* Kitap Okumanın Zararları (%20 Mîzah e)
* Sakıncalı Yazılar
* Müslüman Din Adamlarına 19 Soru
* Türkçe Kuran Çevirilerindeki Hatalar
* Üzerinde 19 Var
* Demokrasi/Oligarşi/Teokrasi
* Asal Tartışma
* Mesaj: Kuran Çevirisi
* Mor Mektuplar
* Hristiyan Din Adamlarına 19 Soru
* Takanlar ve Takılanlar (Türban Nedir, Ne Değildir?)
* Norşin'den Arizona'ya - Sıradan Bir Adamın Sıradışı Öyküsü

### Bi zimanê ingilîzî
* 19 Nineteen: God's Signature in Nature and Scripture
* Peacemaker's Guide to Warmongers: Exposing Robert Spencer, David Horowitz, and other Enemies of Peace
* 19 Questions for Muslim Scholars
* Test Your Quranic Knowledge
* 19 Questions for Christian Clergy
* An Unconventional Skirmish on "Unintentional" Lies
* Unorthodox Articles
* The Prime Argument
* Running Like Zebras: An Internet Debate
* Miscellanous Articles on Philosophy and Law
* Quran: A Reformist Translation (iki yazarla birlikte)
* Manifesto for Islamic Reform

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kurdên Amerîkayê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Metin Yüksel

**Metin Yüksel** (z. 1958, Bitlîs - m. 1979, Stembol), aktîvîstê xwendekarên Îslamîst ê bi eslê xwe kurd e.Bi fikr û ramanên xwe rê li pêşiya gelekî xwendekaran vekiriye. Kurê Sadrettin Yüksel û birayê Edip Yüksel e. Di sala 1979an de li derdorê Mizgefta Fatîhê a Stembolê ji aliyê MHPyiyan ve hate kuştin.
Ji ber wê carna jê re "Şehîd Metin Yüksel" dibêjin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Kesên kuştî
Kategorî:Kurdên misilman
Kategorî:Mirin 1978
Kategorî:Mirin 1979
Jînekolojî

[thumb|Kontrolên tenduristiya jinan di [klînîka jinan de ji aliyê jînekologekê ve tên kirin. Jînekolog bi giştî spekuleke vajînal û kolposkop bi kar tînin.]]
thumb|Spekula vajînal
thumb|Kolposkop
thumb|Jînekolojî di destpêka sedsala 19em de
**Jînekolojî**, şaxeke zanistî ye ku li ser tenduristî û nexweşiya jinan lêkolîn dike. Bijîşkên vê beşê di Fakulteya Bijîşkî perwerdeya dibînin. Di vê şaxê de perwerdeya onkolojî jî tê wergirtin. Bijîşkên ku perwerdeya vê şaxê dibînin bi navê jînekolog tên naskirin.

## Etîmolojî
Peyva jînekolojî, bi yewnanî *gyne* "jin" û *logia* "xebat anjî lêkolîn" tê binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jin

Kategorî:Tendurustî
Onkolojî

**Onkolojî**, şaxeke zanistî ya bijîşkî ye ku nexweşiya pençeşêrê û xweparastina li hemberî vê nexweşî yê lêkolîn dike û epîdemîolojî ya wî dertîne holê. Bijîşkên pispor ên vê şaxê, wek onkolog têne naskirin.

Mirov dikarê bi kurdî navê vê şaxê bi "şaxa zanistî ya pençeşêrê" bîne ziman. Du beşên onkolojiyê jî ev in: onkolojiya radyasyonê û onkolojiya tibî ne.

## Etîmolojî

## Çavkanî
Patolojî

250px|thumb

**Patolojî**, şaxêk zanîstiya tenduristiyê ku bi rêbazên zanistî nexweşî ya lêkolîn dike, li ser sedemê ku nexweşî yan zêde dike, vekolîn a, ka ew çawa bandor li tan û organan dikin, bi taybetî **[[morfolojî]]k (forma, dîtbar) yên organên nexweş hûrmalîn dike** û sedemê nexweşî dertîne holê. Bi vê yekê patolojî, bingehîn a zanistî ya tibbî çêdike.

Patolojî, di anatomî û fîzyolojî yê de agahîyên ku tên bidestxistin bi çav an jî bi mikroskopê hûrmalîn dike. Bi ditînê anormal ku têne tespîtdike û zûtir têgihiştina nexweşî yê bidestdike. Di roja me de bi taybetî teşhîsa tûmor a û gelek teşhîsên nexweşîyên din ku ji aliyê patolojî yê de bê hûrmalîn kirin.

## Etîmolojî
**Patolojî**, bi yewnanî bi berhevkirin a "*(pathos)* xebat *(logos)* zanistî" ê pêk hatiye.
## Çavkanî

Kategorî:Binebeşên biyolojiyê
Kategorî:Zanist
Îbn Nedim

**Îbn Nedîm** () navê tam "*Ebûl-Ferec Muhemmed bin Ebî Yaqûb Îshaq bin Muhemmed bin İshaq en-Nedîm*" e, di navbera salên 935- 990 de jiyaye. Nivîskarê ereb ê bîbliyografyayê ye ku bi pirtûka xwe ya "Fîhrîst" ve tê naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka civakî ya Iraqê
Kategorî:Jidayikbûn 936
Kategorî:Kesên ji Bexdayê
Kategorî:Kesên ji Iraqê
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 990
Kategorî:Nivîskarên ereb
Kategorî:Nivîskarên zimanê farisî
Kategorî:Pirtûkhez
Neonatolojî

200px|thumb
**Neonatolojî**, yek ji wan şaxê zanistî ya tenduristiyê ye ku nexweşî ya zarokên dergûş lêkolîn dike.  **Neonatolojî**, di nexweşî yen zarokên dergûş de cîhek berfireh digire. Zarokên nû hatine dine, heta mehekê bi tenduristî û nexweşî ya wî re beşa **Neonatolojî** lênîrînê pêk tîne.

**Piraniya nexweşiyên ku di vê heyamê de têne dîtin dermankirina wî girîng e** ku ev nexweşî yên di vê heyamê de zûtir neyê dermankirin tenduristî ya mirovan de tahrîbatên giran çêdike.

## Dîrok
## Çavkanî
https://www.healthychildren.org/English/family-life/health-management/pediatric-specialists/Pages/What-is-a-Neonatologist.aspx
Embrîolojî

230px|thumb|Embrîyo ya mirovan e nêzîkê 5 mehê

**Embrîolojî**, zanistî ya tibbî ye ku li ser çêbûn û astên pêşketina zîgotan hûrmalîn dike. Embrîolog, di vê beşê de perwerde ya tibbî dibîne û di nexweşxaneyan de xizmeta zaroken ku bi rêye tûpê tê dine dike.

Beşa zanistîya **Embrîolojî** yê pêvajoya afirandina û jidayîkbûn a ajalan jî lêkolîn dike û dişopîne.

## Dîrok
**Embrîolojî** bi xebatên hemberhev heta sedsala 17e û 18an diçî. Di dawî ya sedsala 19an de mirovên zanistvan organ û hunandênan laşê mirovan, ew çawa form û karên xwe digirin ji bo destnîşankirina analîtîk an ezmûnî dîmenek nû wergirt.
## Çavkanî
https://www.britannica.com/science/embryology
Haşimî

**Haşimî** an jî **Benî Haşîm** (erebî: **هاشمي**), çiqilekî Qureyşiyan e. Eşîr navê xwe ji kalikekî Muhemmed pêxember ji Haşim bin Ebdulmenaf digre.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên ereban
Kategorî:Malbata Muhemmed
Gastroenterolojî

**Gastroenterolojî**, şaxekê zanistî ya tenduristiyê ku bi nexweşiyên pergala digestive hûmarîn dike.  Ji bijîşk a  pispor ya vê beşê re gastroenterolog tê gotin.  

Mijara vê zanistê yê, mîde, stû, rovî ya piçûk, rovî ya mezin, kezeb, gurçik û organên pankreasê ye.

Ev beş ji van nexweşî ya re li çareseriyê digerê; ulser, gastrît, zerek, sîroz, kûvola spastîk (sindroma rovî ya bêhnteng), pençeşêr a gastrointestinal û bawesîrê ye. Jibo teşhîsa nexweşî ya endoskop a bikartîne. Jibo rovîyên mezin kolonskop ê bikartîne.
## Dîroka Beşê
Dîrok vê ya herî kevn ku tê zanîn bijîşk a Îtalyayî Lazzaro Spallanzani di sedsala 18demîn, (1729-99) ji teoriyên nenasîn Galen de, û di 1780 de wê hinek delîla ceriband û li ser vê yekê karî ku tevgerê mîde û xwarinê hûrmalîn bike.
## Etîmolojî
Ev peyv bi yewnanî ye ( *Gaster* mîde, *enteron* Rovî, *logos* xebata anjî lêkolîn)

## Çavkanî
https://gi.org/patients/gi-health-and-disease/what-is-a-gastroenterologist/
Germik, Xinûs

**Germik**, **Germîk** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Çalakvanî

[thumb|Komeleya [Dayikên Şemiyê li Stembolê, nimûneyeke çalakiyên neguhdariya sivîl ên hevjîn û dayikên kesên kuştî û windabûyî ye.]]

**Çalakvanî**, **çalakdarî** yan jî **aktîvîzm** çalakiya kesekî yan bizavekê ya ku ji bo guherîn, kartêkirin û bicihanîna raman û projeyên siyasî û civakî dixebite.

Neguhdariya sivîl, xwepêşdan, berhevkirina îmzeyan, komkirina pere, grev û karberdan, kampanyayên siyasî, çalakiya parastina jîngehê û çalakiya gerîlayî nimûneyên çalakvaniya mirovan in.

Kesên ku van çalakiyan dikin ji wan re çalakvan, çalakdar û aktîvîst dibêjin.

## Hinek çalakvanên navdar
* Mahatma Gandhi (hindî)
* Martin Luther King (amerîkî)
* Greta Thunberg (swêdî)
* Rêz Gerdî (kurd)

## Çavkanî


Kategorî:Çalakvanî li gorî pirsgirêkan
Nefrolojî

**Nefrolojî**, beşa zanistî yek bijîşkî yên nexweşî ya navxweyî ye. **Nefrolojî** taybetmendiyek dermanê navxweyî ye ku balê dikişîne ser dermankirina nexweşiyên ku bandora li gurçikan dike. Du gurçikên mirov heye. Ew li jêrê qefes a singê mirovan, li tenişta zikê mirov e. Gurçik di pergala valakirina laşê mirovan de gelek fonksiyonên girîng tîne cîh.
## Nefrolog
**[[Nefrolog]]** celebek bijîşk e ku pisporê dermankirina nexweşiyên gurçik û nexweşîyen din dike. Nefrolog, pisporî li ser nexweşîyên ku bi taybetî bandorê li gurçikê dikin û di heman demê de di derbarê nexweşîya gurçikê û fonksiyonê bandorê li parçeyên din ên laşê mirovan hûrmalîn dike
## Çavkanî
Seîd Yûsiv

**Seîd Yûsif** yan jî bernavkê ku pê hatiye binavkirin **Mîrê Bizqa Kurdî** (1947 - 2020) hunermendekî kurd e .

## Jiyana wî
Seîd Yûsif di 1ê rêbendanê sala 1947an de, li bajarê Qamişlo ya Rojavayê Kurdistanê jidayikbûye .

Seîd Yûsif yekem hunermend bû ku Bizq aniye Cizîra Rojavayê Kurdistanê û hemû temenê xwe da huner û muzîka Kurdî. Wî bi dehan kaset û bi sedan stranên nazik û xweş li pey xwe hîştin .

Seîd Yûsif ku wek mîrê bizqê dihat naskirin, bi hunera xwe li hemû aliyên Kurdistanê û li cîhanê jî deng dabû .

Ew ne bi tenê sazvan û dengbêje lê belê helbestvan û awazsaz e jî, ji destpêka wî ta roja koça wî rist û awazên stranê xwe bi xwe aferandiye û wisa jî daye bi dehan ji hunermendên din jî .

Di salên şêstî de wî berê xwe da Beyrûtê û li wir Koma Newroz damezrand û dest bi belavkkrina muzîk û filklora Kurdî kir, ku bala civaka, hunermend û siyastemedarên libnanî kişand mîna Kemal Canpolat, Saib Selam û hinên din .

Awaz û stranên Seîd Yûsif li seranserî Kurdistanê Belav bû, û ta roja îro tên strandin mîna "Ez Keçim keça kurda me", "Çawa tê her e" ,"Oy Felek".

Ji ber berhemên wî UNSCO komek ji stranên wî çap kir li ser CD ya zêrîn , û li Nemsa polek bi navî wî çap kirin.

Seîd Yûsif di 26ê sibata 2020an de li bajarê Stembolê yê Tirkiyê ji ber nexweşiya penceşêrê koça dawî kir û li Qamişloya Rojavayê Kurdistanê hate veşartin.

Kurê wî *Zoro Seîd Yûsiv* îro jî di muzîkê de çalak e. Her wiha tê texmînkirin ku bavê wî di salên xwe yên destpêkê de endamê Dengê Qamişlo ye.

## Hin berhemên wî
* Mala we li cem mala me ye
* Ez ji van gewran hez dikim
* Min serê xwe rakir
* Tu ji dil dernakevî
* Oy felek bot e dinalim
* Çavê xezalê

## Hin xelatên Seîd Yûsiv standine

* Wêneya wî li ser pûlekî ji aliyê zanîngeha Uppsalayê ya Swêdê hatiye danîn.
* Sêleke zêrîn ji saz û awazên wî ji aliyê rêxistina Çand û Hunerê ya UNESCO ve hatiye belav kirin.
* Peykerekî bronzî ji aliyê enstîtuyeke muzîkê ve li Norwêcê jê re hatiye çêkirin.
* Wekî rêzgirtin hikûmeta Tirkiyê regezname – cinsiya Tirkiyê daye Seîd Yûsif.
* Li gorî tembiya muzîkjenê ereb yê navdar Mihemed Ebdilkerîm, Bizqa wî ya taybet ji bo hunermend Seîd Yûsif hatiye diyarkirin.

## Mijarên têkildar
* Şevka baranê (albûm)
* Seîd Gabarî
* Mihemed Şêxo

## Çavkanî

*
Şervan Agirî

* https://www.dengeamerika.com/a/se%C3%AEd_y%C3%BBsiv_ko%C3%A7/5305387.html
* https://www.kurdistan24.net/en/news/b9c38fb9-00f8-41b4-849f-3d7871af79cf
* https://www.facebook.com/muderrishane/photos/a.199898630164518/1578567312297636/?type=3&source=57&__tn__=EH-R
* http://www.saradistribution.com/seidyusif.htm

Kategorî:Kurd
Kategorî:Stranbêj
Romatolojî

thumb|200px

**Ramotolojî**, beşek zanistî ya bijîşkî ye ku bi taybetî lênêrîna nexweşî ya pergala lamlateyî dike. Jiber ku hîn caran nexweşîya vebinînê bandora li ser organ û pergalên dinên laşê mirovan dike, ev beş lênêrîna nexweşîyên koma Multîsîstemîk jî dike.

Ramotolojî,  sendrom a birîna û vaskolît ku ji bo hin pirsgirêkên bijîşkî yên ku bandor li organên mîna dil , hestî , hevbeş , gurçik , çerm û rovî dikin, lêkolîn dike. Bi rastî ev çend navlêk îro di edebiyata bijîjkî û teknîkî de navê xwe winda kiribe jî, di jiyana rojane de dîsa tê bikar anîn.

## Dîrok
Ramotoljê, di sala 1950an de li bajarê Heinola, Fînlenda yê  bi hevkarîyên beşa romatolog a û ortopedîkê derketî ye holê.

## Girêdanên derve
* https://www.rheumatology.org/I-Am-A/Patient-Caregiver/Health-Care-Team/What-is-a-Rheumatologist
Bizq

**Bizq**, amûreke muzîkî ya têldar e.

Du bizqjenên navdar ên kurd Mihemed Şêxo û Seîd Yûsiv in. Li gor hevpeyvîneke bi xwişka Mihemed Şêxo Amşe Şêxo re, got ku Mihemed Şexo di ciwantiya xwe de bizqa xwe ji galonên zeytê, text û tayên ji dûvê hespan çêdikir. Wekî din, Seîd Yûsiv jî wek "Mîrê Bizqê" dihat naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Amûrên muzîkê
Mirina reş

300px|thumb

**Mirina Reş** an **Webaya reş** nexweşiyeke mezin e ku di navbera salên 1347-1351î de li çêbûye. Tê texmînkirin ku Nexweşî ji "Yersinia pestis"ê derketiye.

Nexweşî li başûrê Asyayê derketiye û li Ewropayê belavbûye û di nexweşiyêde nêzîkî 100-200 mîlyon mirovê jiyana xwe ji dest dane.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Rojhilata Navîn
Kategorî:Nexweşî
Kategorî:1340î
Kategorî:1350î
Kategorî:1340î li Asyayê
Kategorî:1350î li Asyayê
Kategorî:1340î li Ewropayê
Kategorî:1350î li Ewropayê
Sîtogenetîk

200px|thumb|Hucreyek metaphase ji bo nûvekêşana BCR / ABL bi karanîna FISH erênî ye
**Sîtogenetîk**, şaxeke zanîstî yê ku beşeke alîgir ê jînekolojiyê ye û rewşa hêjmar, tevnî, û rola tevlêbûna kromozoman lêkolîn dike.

Zanistvanên zanistî ya sîtogenetîkê, li destpêkê sedsala 20an de pêzanî ku gen hilnegirê fizîkê ne. Di karyotîpa mirovek normal de 23 çot kromozom heye. Di nebêhevbûna kromozoman de pirsgirên giran yên tenduristiyê dertê holê. Lêkolîna vê bi navê Xabetên Sîtogenetîkê tê ziman.

## Analîz
Analîzkirina nimûneyên FISHê bi mikroskopa floresanê ji hêla pisporê laboratorê klînîkî  ve têne çêkirin. Ji bo onkolojiyê bi gelemperî hejmareke pir mezin ya hucreyên înterfazê têne paunkirin ku ji bo êşa resen-rûkalê ya nizm biser bikevin.

Bi gelemperî di navbera 200 û 1000 hucreyan de têne jimartin û pêjandin. Ji bo pirsgirêkên kongenîtal bi gelemperî 20 hucreyên metafazê têne hedef tê kirin.

## Girêdanên derve
https://www.britannica.com/science/cytogenetics

Kategorî:Zanist
Fêrname

**Fêrname** kovareke hîndarî û wêjeyî ya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê bû. Ji 2014an vir ve 4 hejmarên wê hatine weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kerdiz (pirtûk)

**Kerdiz** navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Cure ya pirtûkê pêkenok e.

## Çavkanî
www.nadirkitap.com

Kategorî:Pirtûkên kurdî