open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
HTML

**HyperText Markup Language** (**HTML**, Zimanê Îşaretkirina Hîpermetnê) zimanekî îşaretkirinê yê standard e ji bo dokumentên ku di gerokeke webê de werin nîşandan hatine dîzaynkirin. Ew bi gelemperî bi teknolojiyên wekî Cascading Style Sheets (CSS) û zimanên nivîsandinê yên wekî JavaScript ve tê destekkirin.

Gerokên webê dokumentên HTMLê ji servereke webê an ji depoya lokal werdigirin û wan dokumentan dizivirînin rûpelên webê yên multîmedya. HTML strukturên rûpelek webê ji aliyê semantîk ve tarîf dike û ji bo xuyaniya eslî nîşanan dihewîne.

HTML ji bo qalibkirina agahiyan e — nîşandana nivîsên wek sernav, paragraf, lîstkirin û bi piranî wekî wan, nimandina wî, û heta dereceyeke şîrovekirina ji bo dokument û wateya wî tê bikaranîn.

Qalibê gramera HTMLê HTML DTD ye û ji bo bikaranîna rêzên SGML hatiye avakirin.

## Binêre
* Ji bo fêrbuna zimanê HTMLê
* Breadcrumb navigation
* Comparison of HTML parsers
* Rûpela webê ya dînamîk
* EMML (Motorola)
* Referansên karakterên HTML
* Lîsteya zimanên îşaretkirina dokumentê
* Lîsteya referansên yekeyên karakterên XML û HTMLê
* Mîkrodane (HTML)
* Mîkroformat
* Polyglot markup
* Semantic HTML
* W3C (X)HTML Validator
* Rengên webê


Kategorî:Înternet
Kategorî:Teknolojî
Kategorî:Zimanên îşaretkirinê
Zimanê nîşankirinê

**Zimanê nîşankirin** ne tenê nivîs, behtirî daxuyaniyê nivîs digire.

HTML (HyperText Markup Language) bikaranîna naskirî ya herî modern a zimanê nîşankirinê û yek jî rêxistina World Wide Webê ye.

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Înternet
Kategorî:Teknolojî
Kategorî:Ziman
Komara Domînîk

**Komara Domînîk**, *(República Dominicana)* welatekî Amerîkaya başûr e. Axa Domînîk 48 730 km² ye. Paytexta wî Santa Domîngo ye. Nifûsa Komara Domînîk 8 721 594 e û zimanê fermî spanî ye.

## Galerî

Wêne:Dr-map.gif|Komara Domînîk
Wêne:SantoDomingoedit.JPG|Saint-Domingue
Wêne:Obelisco Santo Domingo.jpg|Saint-Domingue


## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1844an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1844an de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê

Kategorî:Welatên giravî
Mîrze Mihemed

**Mîrze Mihemed** yek ji lehengên navdar ên çîrokên kurdî ye. Mîrze Mihemed kesayetiyeke pozîtîv e. Merd, wêrek, parvekar, biûjdan, têkoşer û bisebr e. Hin caran şerkar e, hin caran miroveke ji rêzê ye. Bi pirranî ji çînên bindest e. Bi hêsanî nebe jî di hemî çîrokan de bi ser dikeve.

## Çavkanî

Kategorî:Çîrokên kurdî
Vanûatû

**Komara Vanûatû** welat û komgiravekî ye ku yek ji sê komên herî zêde ên grivavên Okyanûsa Pasîfîkê pêk tê ye. Vanûatû 1.750 kîlometre li rojhilatê Awistralyayê ye. Paytexta Vanûatû Port-Vîla ye. Zimanê fermî yê Vanûatûyê bîslama, inglîzî û fransî ne. Vanûatû di sala 1980î de ji Brîtanya û Fransayê serxwebûna xwe bi dest xistiye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1980an de hatine avakirin

Kategorî:Welatên giravî
Şemok

**Şemok** an jî **Şemoka** (), gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Berkevir, Wêranşar

**Berkevir** (, ), gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Şabo

**Şabo**, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Gorî resmîyetê Şabo, mezreyek e û bi gundê Xwaçûk (Xaçûk) ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Xaçûk

**Xaçûk** (), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye. Xaçûk li roavayê Wêranşarê ye û derdora 20 km dûrî bajêr e.

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Xirbesarînc

**Xirbesarînc**, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
 

 va gûnda gûndeki êşira kura yı.

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Zikreş

Du gundên bi vî navî hene :

#Zikreş, Wêranşar, Riha
#Zikreş, Dêrika Çiyayê Mazî
#Zikreş, hevsûdî, baxizî, çavnebarî Kesê zikreş, naxwaze ku karê xelkê li hev rast bê, naxwaze ku halê xelkê xweş bibe. Dema yek tiştekî rind bo xwe bikire, kesê/ên zikreş jê acizî dikin û hertim berfûtkan didinê da ew jê vekişe.
Bîrik

Çar gundên bi vî navî hene :
* Bîrik, gundekî Çinara Diyarbekirê ye. 
* Bîrik, Mêrdîn
* Bîrik, Wêranşar
* Bîrik, gundekî kurdan e li Rojavayê Kurdistanê. Bi ser bajarokê Dirbêsî yê parêzgeha Hisiça ve ye. 65 km bakurê Hisîçayê ye û 20 km başûrê rojavayê Dirbêsiyê ye. Xelkên vî gundî ji êla Kosekan ne.
Nêrgizlî

**Nêrguzî** (, ), gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Wêranşarê
Qorî

Çend gundên bi vî navî hene:
* **[[Qorî, Çinar|Qorî]]**, gundekî ser Çinarê ye.
* **[[Qorî, Giyadîn|Qorî]]**, gundekî ser Giyadînê ye.
* **[[Qorî, Qoser|Qorî]]**, gundekî ser Qoserê ye.
* **[[Qorî, Wêranşar|Qorî]]**, gundekî ser Wêranşarê ye.
* **[[Qorî, Xozat|Qorî]]**, gundekî ser Xozatê ye.
Lîsteya nivîskarên rûs

Lîsteya Nivîskarên Rûs û yên bi Rûsî Nivisandine.

## Sedsala XVIII.

* Vasily Trediakovski (1703-1769)
* Mikhail Lomonossov (1711-1765)
* Denis Fonvizine (1744-1792)
* Alexandre Radichtchev (1749-1802)
* Ivan Krylov (1769-1844)
* Aleksandir Griboyedov (1795-1829)
* Aleksandir Sergeyevîç Puşkîn (1799-1837)

## Sedsala XIX.

* Fiodor Tiouttchev (1803-1873)
* Nîkolay Gogol (1809-1852)
* Ivan Gontcharov (1812-1891)
* Mikhail Lermontov (1814-1841)
* Alexei Konstantinovitch Tolstoy (1817-1875)
* Ivan Tourgueniev (1818-1883)
* Fêdor Dostoyevskî (1821-1881)
* Mikhail Saltykov-Chtchédrine (1826-1889)
* Leon Tolstoy (1828-1910)
* Nîkolay Leskov (1831-1895)
* Innocent Annenski (1856-1909)
* Anton Tchekhov (1860-1904)
* Leon Chestov (1866-1938)
* Constantîn Balmont (1867-1942)
* Maksîm Gorkî (1868-1936)
* Zênayde Hîppîûs (1869-1945)
* Ivan Bounine (1870-1953)
* Valéry Brioussov (1873-1924)
* Alexandre Blok (1880-1921)
* Ievguenî Zamyatîne (1884-1937)
* Nîkolay Goumiliev (1886-1921)
* Vladislav Khodassévitch (1886-1939)
* Anna Akhmatova (1889-1966)
* Borîs Pasternak (1890-1960)
* Mikhail Boulgakov (1891-1940)
* Ilya Ehrenbourg (1891-1967)
* Ossip Mandelstam (1891-1938 an 1943)
* Marîna Tsvetaeva (1892-1941)
* Vlademîr Mayakovskî (1893-1930)
* Serguey Essénine (1895-1925)
* Evguénî Schwartz (1896-1958)
* Valentîn Katayev (1897-1986)

## Sedsala XX.

* Ilf et Petrov (1897-1937 û 1902-1942)
* Mikhail Cholokhov (1905-1984)
* Vassili Grossman (1905-1983)
* Varlam Chalamov (1907-1982)
* Alexandre Soljenitsyne (1918-)
* Boulat Okoudjava (1924-1997)
* Cengîz Aytmatov (1928-), *Kirgizîstan*
* Joseph Brodsky (1940-1996)
* Svetlana Alexievitch (1947-), *Bêlarûsî*
* Alexandra Marinina (1957-)
* Viktor Pelevine (1962-)
* Andrey Guelassimov (1965-)

nivîskarên rûs
Kategorî:Nivîskar
Çerka

**Çerka**, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Wêranşarê
Xirbê Belek, Wêranşar

**Xirbêbelek**, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.

 

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Wêranşarê
Ferhenga Destî: kurdî bi kurdî (Demîrhan, 2007)

thumb|Ferhenga Destî ya Umîd Demîrhan
**Ferhenga Destî** ferhengeke "kurdî bi kurdî" ya Umîd Demîrhan e û çapa wê ya yekemîn di tebaxa 2006an de pêk hat. Lê wisa dixuye ku ferhengsaz Umîd Demîrhan hin kêmasiyên vê çapê dîtine; pêwistî bi berfirehkirin û sererastkirinê dîtiye û lewre bi hin zêdehiyên nû ve çapa duyem amade kiriye. Çapa ferhengê ya duyem û berfireh ji aliyê weşanên Sewadê ve di îlona 2007an de derket û tê de 16 000 peyv hene. Ji bo xurtkirina wateyên peyvan jî bi qasî 1600 gotinên pêşiyan hatine bikaranîn. Di dawiya ferhengê de bîbliyografyayeke nivîsarên li ser zimanê kurdî heye û wisa dixuye ku nivîskarî piraniya çavkaniyên ferhengsaziyê li ber çavan re derbas kirine. Her wiha ebada vê çapa berfireh ji ya kevn mezintir e û ji 496 rûpelan pêk tê. Taybetiya vê ferhengê ew e ku di nav kurdên bakur de ferhenga kurdî bi kurdî ya yekem e.

Hetanî roja îroyîn di nav kurdên bakur de tu kesî dest neavêtibû ferhengeke neteweyî. Lê di tebaxa 2006an de ferhenga yekem a kurdî bi kurdî ya bi navê Ferhenga Destî ji aliyê ziman-nas Umîd Demîrhan ve hatiye amadekirin û ji weşanên Nûbiharê derket. Piştî ku ev çap qediya û di bazarê de nema, çapa wê ya duyem a berfireh jî di nav weşanên Sewadê de derket (Rezber2007).

## Girêdanên derve
* Ferhenga Destî
* Gotareke ser ferhengê di Beroj.com de

Kurdî
Lîsteya nivîskarên îngilîz

Lîsteya nivîskarên inglîz û yên bi inglîzî nivisandin (û dinivisînin) e.

## Sedsala XVI.

* Edmund Spencer (1552–1599)
* John Lyly (1554–1606)
* Thomas Kyd (1558–1594)
* Christopher Marlowe (1564–1593)
* William Shakespeare (1564–1616)
* John Donne (1572–1631)
* Ben Jonson (1573–1637)

## Sedsala XVII.

* John Milton (1608–1674)
* Samuel Butler (1612–1680)
* Daniel Defoe (1660–1731)
* Jonathan Swift (1667–1745)
* Samuel Richardson (1689–1761)

## Sedsala XVIII.

* Henry Fielding (1707–1754)
* Samuel Johnson (1709-1784)
* Laurence Sterne (1713–1768)
* Horace Walpole (1717-1797)
* Tobias George Smollett (1721-1771)
* Oliver Goldsmith (1728-1774)
* Clara Reeve (1729-1807)
* Charlotte Smith (1749-1806)
* William Godwin (1756-1836)
* Ann Radcliffe (1764-1823)
* William Wordsworth (1770–1850)
* Samuel Taylor Coleridge (1772–1834)
* Robert Southey (1774–1843)
* Jane Austen (1775–1817)
* Matthew Gregory Lewis (1775-1818)
* Charles Robert Maturin (1782–1824)
* James Henry Leigh Hunt (1784-1859)
* Thomas Love Peacock (1785-1866)
* lord Byron (1788–1824)
* Theodore Edward Hook (1788-1841)
* Percy Bysshe Shelley (1792-1822)
* John Keats (1795–1821)
* Mary Wollstonecraft Shelley (1797–1851)
* Catherine Grace Frances Gore (1799-1861)

## Sedsala XIX.

* Elizabeth Harriet Beecher Stowe (1811)-(1896)
* Charles Dickens (1812–1870)
* Charlotte Brontë (1816–1855)
* Emily Brontë (1818–1848)
* George Eliot (1819-1880)
* Anne Brontë (1820–1849)
* Robert Lytton (1831-1891)
* Thomas Hardy (1840–1924)
* Frances Hodgson Burnett (1849-1924)
* Joseph Conrad (1857–1924) (eslê wî polonî ye).
* Jerome Klapka Jerome (1859-1927)
* Rudyard Kipling (1865–1936)
* Herbert George Wells (1866-1946)
* John Galsworthy (1867-1933)
* Somerset Maugham (1874-1965)
* David Herbert Lawrence (1885-1930)
* Thomas Edward Lawrence (1888-1935)
* Aldous Huxley (1894-1963)

## Sedsala XX.

* Hector Hugh Munro re Saki tê gotin (1870–1916)
* E. M. Forster (1879–1970)
* Pelham Grenville Wodehouse (1881–1975)
* D.H Lawrence (1885–1915)
* Percival Christopher Wren (1885-1931)
* Agatha Christie (1890–1976)
* John Ronald Reuel Tolkien (1892–1973)
* C. S. Lewis (1898–1963)
* Barbara Cartland (1901-2000)
* George Orwell (1903–1950)
* Evelyn Waugh (1903–1966)
* Graham Greene (1904–1991)
* Nancy Mitford (1904-1973)
* Arthur Koestler (1905-1983)
* Daphne du Maurier (1907-1989)
* Malcolm Lowry (1909–1957)
* William G. Golding (1911–1993)
* Lawrence Durrell (1912-1990)
* Anthony Burgess (1917–1993)
* Ji Douglas Reeman re Alexander Kent tê gotin (1924 -)
* John Fowles (1926 —)
* Tom Sharpe (1928 —)
* Harold Pinter (1930-)
* Ted Hughes (1930-1998)
* David Lodge (1935-)
* Ian McEwan (1948-)
* Terry Pratchett (1948 —)
* Neil Gaiman (1960 —)

nivîskarên îngilîz
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Nivîskarên brîtanî
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Wêje
Goksu, Riha

**Goksu**, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Rihayê
Rûpelên web yan dînamîkî

**Rûpelên web yên dînamîk** dibe
# Rûpelên webê ku naveroka wan dînamîk e (mn. wêne, nivîs, deng û cîhên form û hwd) ew in ku bi serê xwe dikarin bê xwestin di nava rûpelekê de werin guherandin. Rûpelên webê berhemê xwe bi bernameyên serverê çêdikin, piraniya bingeha wan bi navnîşanên URL an jî ji formên HTML pêk tên.

Bi vî şêwazî rûpelên webê ku yekemî tên naskirin HTML'a dînamîk anjî DHTML ne.

Kategorî:Komputer
Kategorî:Pêşvebirina Webê
Pirtûk

thumb|Hinek pirtûkên bi kurdî
[thumb|[E-pirtûk, anku pirtûkeke elektronîk]]

**Pirtûk** an **kitêb** belgeyên bi rûpelan hatiye ser hev û yên guhêzbar in.

## Cureyên kitêban
Gellek awayên kitêban hene. Kitêbên berîkê, ferheng, ensîklopedî, roman û hwd.

## Dîroka çapkirina kitêban
Di roja me de kitêb, bi rûpelên wê re ji kaxizê pêk tê. Lê di demên berê de, kurdan, kevir jî, bikar anîne. Ji wê re gotine kêvalbar. Pişt re di dema Mediyan de, em dizanin ku çermê sewalan ku jê re eyar dihat gotin, hatiye bikaranîn. Tê gotin ku dar jî, bi qeşartinê re hatiye rastkirin û bikaranîn, ji bo li ser nivîsandinê û hwd. Di nava kurdan de ku nivîsên pîroz bin, nivîsên ku bi neqşkirinê bê li ser xalîçeyan jî hatiye nivîsandin û bi hêtan de hatiye daleqandin. Mînak, bi wêneyê, çêkirina wêneyê Şahmaran bi neqşî hatiye çêkirin, ev neqşîtî, mînakeke ji wê re ku ev, wekê çandeke pîroz di nav kurdan de bi sedsalan domaye û heta roja me hatiye.

Di zimanê kurdî de, her daîm nivîsandin hebûye. Mînak, ji demên gutiyan, heta ku tê dema me, ew çand nivîsandina kitêban bûye. Lê dem bi dem di hêrîşên ku bûne de bin û hwd, ji holê hatine rakirin.

## Çavkanî
Bibihîse Îsraêl

Helbesta Erich Fried **Höre Israel** (Bibihîse Îsraêl) sala 1968'an di pirtûka bi navê 'Tintenfisch' (Bi Kurdî tê wateya Supya) de hate weşandin. Helbest di hejmara pêşî de hate weşandin (Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); *Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur* "Supya 1: Salname ji bo wêjeyê", Berlîn 1968, r.68.) wergera Kurmancî ya *Höre Israel*, wisa ye:

**Bibihîse Îsraêl ***

 

Dema ku stem li me dikirin

ez yek ji we bûm

Lê ez çawa dikarim yek ji we bimînim

ger hûn bibin stemkar?

Kesera we ew bû ku

hûn bibin mîna gelên din

yên ku hûn kuştin

Êdî hûn bûne weke wan

Hûn ji destê wan rizgar bûn

ewên ku ji we re xwînxwar bûn

Niha xwînxwariya wan

Gelo di we de berdewam dijî?

We ferman da yên têkçûyî:

“Pêlavên xwe ji piyên xwe bikin”

Mîna sere gunehan we ew

mişextî çolê kirin

 

Mişextî mizgeftên mezin yên mirinê

yên şimikên wan qûm bûn

lê wan tawan nepejirand

ewa ku we dixwest bixin stuyên wan

 

Ew dîmena lingên xwas

di qûma çolê de

dê ji şopa 

bûmbe û panzêrên we bêhtir bimîne

* Ji bilî vê navê diaya bingehîn a ola cihûtiyê jî Bibihîse Îsraêl ango Şima Yîsrael e.

(Wergera wê ji aliyê Luqman Guldivê ve hatiye kirin)

Kategorî:Helbest
Tintenfisch

Pirtûka **Tintenfisch** (Kurmancî: Supya) mîna salnameyeke wejeya almanî bû û gelek helbestvan û nivîskarên bi nav û deng ên alman jî di vê salnameyê de helbest û nivîsên xwe weşandine. Di nav wan nivîskar û helbesvanan de Heinrich Böll, Max Frisch û Günter Grass jî hebûn. Helbesta Erich Fried a bi navê Höre Israel (Bibihîse Îsraêl) jî di hejmara pêşi ya vê Salnameyê de hate weşandin.

## Çavkanî
Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur (Supya 1: Salname ji bo wêjeyê ), Berlîn 1968, r.68.

Kategorî:Pirtûk
Qirikan

**Qirikan** an jî **Qirikxan** () gundekî Tatosa bi ser Erziromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tatosê
Erich Fried

**Erich Fried** (jdb. 6ê gulana 1921ê li Viyana, Awistriya - m. 22ê çiriya pêşîna 1988an li Baden-Baden, Almanya) helbestvan, wergêr û esayîstekî cihû û çepgir ku bi eslê xwe ji Awistriyayê bû.

## Berhemên wî
* Drei Gebete aus London (Sê dua ji Londonê9) 1945
* Ein Soldat und ein Mädchen (Leşkerek û Keçikek), 1960
* Reich der Steine (Împeretoriya keviran), 1963
* Warngedichte (Helbestên hişyariyê), 1964
* Überlegungen (Ponijîn), 1964
* Kinder und Narren (Zarok û Dîn), 1965
* Und Vietnam und (û Viyetnam û, 1966
* Anfechtungen (Pevçûn), 1967
* Die Beine der größeren Lügen (Lingên derewên mezintir), 1969
* Unter Nebenfeinden (Di nav dijmminên li kelekê de), 1970
* Die Freiheit den Mund aufzumachen (Azadiya vekirina dêv), 1972
* Höre Israel (Bibihîse Îsraêl), 1974
* So kam ich unter die Deutschen (Wisa hatim nav Elmanan), 1977
* 100 Gedichte ohne Vaterland (100 helbestên bê Welat), 1978
* Liebesgedichte (Helbestên Evîniyê), 1979
* Es ist was es ist (Ew çi be, ew e), 1983 (navdartirîn berhema wî ye)
* Um Klarheit (ji bo zelalbûnê), 1985
* Mitunter sogar Lachen (Heta bi ken jî), 1986
* Gründe (Sedem)

## Helbestên Erich Fried bi kurdî
* Bibihîse Îsraêl
* Miriyên We

## Çavkanî
* http://www.erichfried.com/ 

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Helbestvanên cihû
Kategorî:Jidayikbûn 1921
Kategorî:Mirin 1988
Ramanên Qeşmerekî

**Ramanên Qeşmerekî** (Ansichten eines Clowns) romaneke nivîskarê navdar ê Alman Heinrich Böll e, Heinrich Böll herwiha xelata nobelê ya wêjeyê jî stendiye.

Ev Roman cara yekem di Süddeutsche Zeitung de hate weşandin û bû sedema nîqaşên dijwar. Roman di sala 1963'an de bi tevahî weke romanekê hate weşandin. Sedema dijwarbûna van nîqaşan şaştêgihiştina "dijberiya Katolîsîzma" Böll bû. Lê di rastiyê de Böll bi vê romana xwe kesekî li derveyî civakê ku di din barê morala tund a civaka dewlemed de êş û azarê dikşîne, dide naskirin. Hans Schnierê ji malbateke dewlemed ji berdêla ku bibe endamekî baş û derewîn ê civakê tercîh dike bibe qeşmerek. Ev qeşmer 6 salan bê ku bizewice bi Marie re dimîne. Marie dev ji wî berdide. Sedema devjêberdana Marie ew e ku Hans napejirîne zarokên ji vê pevrebûna bê zewac weke Katolîkan mezin bike. Hansê ku pondomîmvanekî baş e, piştî ku hevala wî Marie dev jê berdide, rewşa wî xerab dibe û dibe qeşmerekî gerhok. Qeşmer Hans di jiyanê de bi ser nakeve lê ramanên wî ku di vê romanê de ne, dibine serkeftinek ji ber ku ev raman weke tawanekê li ser milên civaka dewlemend dideynin.

Kategorî:Roman
Kategorî:Wêje
Şima Yîsrael

[thumb|'' Şima Yîsrael '' li ser [Knesset Menorah in Orşelîmê]]
***Şima Yîsrael***, bi kurtî: **Şima**, bi maneya "Bibihîze!", duayên tewratê ku li pey vê duayê tên duayên navendî yên pejirandina Cihûtiyê ne.

Tê pejirandina vê yekê heye ku xwedê yek e û yekane ye û herwiha ferman û emrên bingehîn yên Cihûtiyê jî:

* Duaya rojana ya Şima Yîsrael
* Danîna Tefîlîn (Kembera Nimêjê)
* Zîzît (tayên nîşanê)
* Ferman û emr ji nifşê ciwan re tên gotin.
Naveroka duayê bi Îbranî rojê du caran tê xwendin (sibehî bi kaziba sibê re û êvaran bi rojava re).

## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Dua
Kategorî:Monoteîzm
Zimanê îbranî

[thumb|Îbranî, ji [Defternameya Yoşuwa ya Helebê]]
**Îbranî** bi kurmancî herwiha îbrî jî tê gotin; bi îbranî: *Ivrît*) zimanekî koma kenanî ya zimanên Samî yên bakûrê rojava ye û wisa Malbata zimanên afrîkayî û asyayî. Herwiha zimanê fermî yê dewleta Îsraîlê ye ku zêdetirî 9 milyon kes pê diaxivin.

Zimanê Tewratê ku pirtûka pîroz a Cihûtiyê ye, jî îbrî ye. Yek ji zimanên fermî yê Îsraêlê îbranî ye. Kevntirîn nimûneya nivîsara îbrî bi alfabeya maka-îbrî ye -alfabeyeke fînîqî bûye- ku vedigere sedsala dehê ya berî zayînê. Ev alfabe heya sala 125ê  zayînî hatiye bikaranîn

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Ziman
Îbranî
Spehiyan

**Spehiyan** *(bi romî kirine: Yurttutan)*, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Wateya navê gund

Di lêkolîneke navê gundan a di salên 1970ê de ji aliyê komeleya mamosteyan a Gimgimê (TÖB-DER) ve hatibû kirin de, navê gund wekî Spehiyan cih girtibû. Li herêmê navê gund wekî *Îspeyan, Îspehyan* tê bilêvkirin. Gorî vê xebatê rastiya wê Spehiyan e. Ango siwariyan an xweşik, rindikan. Bêjeya "spehî" tê wateya rindî û siwarîbûnê.

Xebatek ji aliyê ASDK-DERê (Anti Sömürgeci Kültür Dernegi - Komeleya çandî ya dijberê mêtingeriyê) jî hatibû kirin. Di xebata wan de jî navê gund wekî Spehiyan cih digirt. Di salên 1970î de li Gimgimê li hin dibistanan kûrsên zimanê kurdî dihatin lidarxistin, dersên dîroka Kurdistanê dihatin dayîn. Mixabin xebat û lêkolînan wan nehatin parastin, pirraniya wan jî ketin destên dewletê, hatin tunekirin.

Navê gund ji wargehên siwariyên Merwanîyan tê. Di seferên Romayiyan de, artêşên Romayê li vir kurtedemî mane. Yekîneyên Hemîdiyeyê jî li vir siwariyên xwe perwerde kirine, bo êrîşan wekî baregeh bikaranîne. Gund navê xwe ji spehiyan-siwariyan girtiye.

## Dîrok

Bi zanistî lêkolînekê berfireh li ser bingeh û dîroka gund nehatiye kirin.

## Erdnîgarî

43&nbsp;km ji Gimgim, 91&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.650 m ye.

### Avhewa
Axa herêmê çiyayî ye û klîmaya wê Serhedî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dîrêj in.

## Aborî
Şer, qedexeya zozanan aboriya gund xirab kiriye. Gelekan bar kirine. Dewletê bi çêkirina bendavan ekosazûmaniya herêmê xistiye xetereyê. Bendavan bandoreke neyînî kirine.

## Gelhenasî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Spehiyanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Xirbeqûv

**Xirbeqûv** (bi romî kirine: *Taşdibek*), an Xirbaqûv, gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok

Lêkolîneke zanistî li ser bingeh û dîroka gund nehatiye kirin. Bi texmînî bingeha gund di sedsala 17. de hatiye avêtin. Wextekê êla Dimiliyan li vir cihwar bûne. Ji ber sedemên nayên zanîn, Dimiliyan bar kirine. Navê xwe ji navê *Yakûb* kesekî digire. Ango "xirabeyên Yakûb". Yakûb êla Dimilî bûye û bi birayên xwe re pevçûye, birayên wî çûne gundê Hecîbega Jêr cem xizmên xwe. Yakûb mirovekî serhişk lê merd bûye.

Li gund demekê xanek jî hebûye. Rêwiyên diçûne Mûşê yan ên berê xwe didane gundên wêyalî Ava Bîngolê (gundên li aliyê Şerevdînê ne) li vir bêhna xwe vedidane, hespên xwe nal dikirine. Hespên diketine bezê jî li vir dihatine nalkirin. Demekê di navbera Yekîneyên Hemîdiyeyê û gundiyan de pevçûneke çekdarî derketiye, gundiyan 20 siwarên Hemîdiyeyê dîl girtine, lê bi lavayên karmendên Osmanîyan dîsa serbest berdane. Dibêjin mesele ji ber dew derketiye. Siwarên Osmaniyan hatine ferman dane gotine ewçend eyaşîr dew dabigirin, ji me re bînin. Gundî jî dibêjin *"hûn mêvan in werin fermo, xwarinê bixwin, lê kes nikare fermanê bide me, em bi fermanan ne qeliyê, dew jî nadin xelkê".*

## Erdnîgarî

Ji navenda Gimgimê 6&nbsp;km dûr e. Li ser riya Mûş - Gimgimê ye. Berê gund berî bi Çiyayê Şerevdînê ve ye. Koord. hêlîpan: 39.136667°, hêlîlar: 41.448889°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê: 1.560 m ye.

### Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.

## Aborî
Ji ber şer aboriya gund xirab bû. Xelkê gund mecbûr man herin bajarên mezin ên Tirkiyeyê yan Ewropa, bixebitin. Ajalvanî, çandinî tê kirin. Niha li dora 80-90 malbat lê dijîn. Alîkariyên koçberbûyan jî girîng e.

## Gelhenasî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Xirbeqûvê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Gundê Îskender

**Gundê Îskender**, Dewa Eskender, Gundê Eskender, *(bi romî kirine: Ünaldı)*, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Dîrok
Di sala 1960î de 90 mal hebûn li gund. Erdheja sala 1966ê ziyanek mezin da gund. Niştecihên gund bi giranî xelkê êla Lolan in (Lolij). Mixabin asta pişavtinê gelek e ku sedemê viya jî dibistanên starbûnê (dibistanên şevmayînê) ye. Zarokên ji van dibistanan dîplom wergirtin, êdî ji gund dûr ketin, zimanê xwe jibîr kirin. Heya bigire wan jî di pişavtinê de cih girtin. Gund navê xwe ji xirabeyên Kela Eskender digire.

Dîroka gund û ya herêmê ji hev ne cûda ne. Urartû, Mediyan, mîrîtiyên kurd, Sasanî, Bîzans, Roma, Rûsan desthilatî kirine. Êla Lolanan di serhildanan de herçendî ne Sunnî bûn jî alîkarî dane Şêx Seîd û yên din. Ji ber wê jî rastî gelek dijwariyan hatine.

## Erdnîgarî
30 km ji Gimgim, 78 km ji Mûşê dûr dikeve.

## Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.

## Aborî
Aboriya gund xirab bûye. Ajalvanî û kêm be jî çandinî tê kirin.

## Wargehên balkêş
* Warê Kaniyaspî (Kanîspî)
* Kela Eskender

## Navdarên Eskenderê
* Veli Ballı, werzişkar, atletê navnateweyî
* Veysel Akay, parêzer

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Xinzora Jêr

**Xinzora jêr** *()* gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Dîrok
Gundekî dîrokî ye. Ji bav-kalên kurdan Mediyan û ji şarezayiya Ûrartûyan bermahî hene. Hin dibêjin navê gund ji zimanê Ermenî ye û tê wateya sêvê. Kesên wiha dibêjin bo navê Vartoyê jî dibêjin bi Ermenîkî tê wateya gul. Lê ev kesana jibîr dikin ku bi navê Vartan/an êlek heye li Gimgimê û ew jî ne Ermenî, Kurd in. Herwiha navê Xinzorê jî dibe ku ji Xanzorî (Xanzoriyan) be. Lêkolînek zanistî nehatiye kirin. Bingeha gund bi texmînî di sedsala 16. de hatiye avêtin. Dîroka wê ya heya 300 salî xelk baş dizane. Beriya avabûna gund jî li herêmê gelek êk û berên Kurd jiyane. Niha Mala Nûro, Mala Silê Memê, Mala Sofî Îsmaîl, Mala Sefo, Mala Nado, Mala Seydê dijîn.

## Erdnîgarî
Nêzîkê gundên Çarbihur, Anêr, Şîpê ye. 24 km ji Gimgim, 72 km ji Mûşê dûr dikeve.

## Aborî
Aboriya gund li ser ajalvanî û çandiniyê ye. Gund gelek koçber daye û gelek kes mecbûr in bi werzane biçin bajarên Tirkiyeyê kar bikin.

Kategorî:Gundên Gimgimê
Legleg, Gimgim

**Legleg** (bi tirkî neguhertine kirine *Leylek*) , gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye. Bi devokî *Leyleg*, *Leylege*, *Leglegê* jî dibêjin.

## Dîrok
Li ser bingeha gund û dîroka wê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Legleg peyvek kurdî ye, dibe ku ji pirrbûna leglegan li gund ev nav derketibe.

## Erdnîgarî
7 km ji Gimgim, 67 km ji Mûşê dûr dikeve. Koord. hêlîpan: 39.20273°, hêlîlar: 41.39305°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.550 m ye.

## Avhewa

## Aborî
Aboriya gund ji ber şer û xizaniyê di van 20 salên dawiyê de gelek xirab bû. Ajalên malê xwedî dikin, bo malbata xwe çandiniyê dikin. Ciwan diçin bajarên mezin ên Tirkiyeyê dixebitin, heya Ewropayê jî, pereyan dişînin û yên li gund mane bi viya debara xwe dikin.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Leglegê
Di dema serhildana Şêx Seîd de, li vê gundê di navbera pêşmergeyên kurd û artêşa Romê de şerekî dijwar pêk hatiye, şervanên kurd, di berevaniyê de 16 şehîd dane lê yekîneyên dewletê têk birine. Di azadkirina Gimgimê de, rola vê gundê gelek mezin bûye. Bi têkçûna serhildanê ve Gimgim dîsa dikeve bin destên dewletê.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Kêrs

**Kêrs** *(bi romî navê wê kirine: Boylu),* gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

11&nbsp;km ji Gimgim, 65&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa Kêrsê ji rûyê avê 1.760 m ye. Aborî li se xwedîkirina ajalên malê û şandinên koçberbûyan e.

Ji ber şer û xizaniyê ji Kêrsê jî xelkê bar kiriye. Statîstîkên fermî yên Romê (Tirkiye), hejmara niştecihan bo salan 2000î di bin 600 kesan de dabû.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Înalî

**Înalî**, **Înaliyan** (), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Dîrok
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm pirr ji berê ve cihwar bûye. Bermahiyên Mediyan, Urartû, Bîzans, Roma, mîrîtiyên kurd gelek hatine dîtin. Bi texmînî bingeha gund di sedsala 16. de hatiye avêtin lê carnan ji ber şerên Osmanî û Îranê, Kurd-Osmaniyan, gund vala maye. Bi navê *Îno* û *Tato* du mêrxas hebûne lu herêmê, bira bûne. Hin dibêjin ji parêzgeha Dêrsimê hatine herêma Gimgimê. Dibe ku navê xwe dabin gundên Înalî (Înaliyan) û Înaqan.

## Erdnîgarî
Axa gund 1.515 m ji rûyê avê bilindtir e. Hêlîpan: 39.211389°, hêîlar: 41.3125°.

## Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi zivistanan ziwa û berfî, bi havînan ziwa û tavî ye.

## Aborî
Axa gund bo ajalvanî û çandiniyê bikêr e. Aborî xirab bûye. Qedexeya zozanan, şer û pêkutî bûye sedem ku gundî bar bikin, bo xebatê ji gund derbikevin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Gaqir

**Gaqir** *(bi romî kirine: Gelintaşı),* gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye. 15 km ji Gimgimê dûr dikeve.

## Dîrok
Li ser dîroka Gaqirê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Tê gotin navê xwe ji serpêhatiyekê girtiye. Di zivistanekê de serma wisa zêdebûye ku ga qirr bûne li vî gundî. Lê tişt bi gundiyan nebûye. Navê wê wisa maye *"Ga qirr bûn, lê mirovên vî gundî sax man".* Ango ewçendî mirovên jêhatî û tenduristîbaş bûne.

Di erdhaja sala 1966î de ziyaneke mezin dîtiye. Wê demê gelekan mecbûr mane herin bajarên mezin ên Tirkan, bixebitin. Piştî erdhejê jî gelek koçber dide. Xwendiyên gund gelek in, mixabin asta pişavtinê jî mezin e. Van salên dawiyê şer û xizaniyê jî bandoreke neyînî da.

Dibêjin asta xwendiniyê ji kêmzêdeka Tirkiyeyê zêdetir e. Gaqiriyan li Ewropa, Stenbolê gelek in. Gel Elewî ye.

## Erdnîgarî
Koordînat, hêlîpan: 39.169998, hêlîlar: 41.459999

## Avhewa

## Aborî
Aborî li ser ajalvanî û çandiniyê ye. Herwiha kesên temendirêj ên malnişînî bûne, bi havînan tên gund û ev yek him hejmara gundiyan, him jî rewşa aboriyê baştir dike.

## Navdarên Gaqirê

## Wargehên balkêş

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Înaq, Gimgim

**Înaq**, **Înax** (, bi romî kirine: *Sırasöğütler*), taxeke Vartoya Mûşê ye.

## Wateya navê gund
Gorî xebatên di salên 1970yî de, li ser navên gundên Gimgimê, ji aliyê ASDK-DER û TÖB-DERê ve hatibûn kirin, rastiya navê gund *Înax* e. Wekî Înaq, Înaqan, Înaxan, Înaxa jî tê bilêvkirin.

Navê xwe ji mêrxas Îno û Tato digirin. Di çanda devokî ya herêmê de behsa wan tê kirin. Ango gundê Axa Îno. Dibêjin Îno û Tato ji parêzgeha Dêrsimê hatine, dewletê nedikariye serî bi wan re derîne. Ji Qolîbaba heya Çiyayê Bîngolê hikum kirine. Her ji wan xwedî 2-3 birr (kerî) pez bûne. Elewî bûne û bi Dêrsimkî diaxivîne.

## Dîrok
Înaq tevirkolên Înaq Mala Eliyê Şemê ne, nayê zanîn ka ji kîjan wextê de niştecihên înaqan in. Di nîveka sedsala 18em de, gelek malbat û qebileyên gund, wekî eşîreke dimilî ji gundekî Rojhilatê Kurdistanê, pêşî hatine Pêçarê. Pêçar gundek e, di navbera Qulp û
Hezroyê de ye. Qismekî ji wan dimiliyan ji Pêçarê diçin Ezirganê. Ew, li wir, bi çanda elewîtiyê re dijîn. Qismê din yên
Înaqî ji Pêçarê têne deşta Mûşê. Li Deşta Mûşê, Eladîn Paşa nehiştiye ew bi cî bibin. Înaqî diçin Kopê. Ji Kopê diçin gundê Başkend yê bi Vartoyê ve girêdayî ye. Ji Başkendê têne Înaqa.
 
Eşîrên gund, Mala Moxdo, Mala Mirad, Mala Ewê,Mala Elo, Mala Evlê Kezê, Mala Silêman, Mala Zenevdî, Mala Çolo Dimilî bûne. Mala Îso Xanavdelî bûne, Mala Nado Şadî bûne, herdu eşîr Serhedî ne. Çîroka Ristemê Zal, destana Dewrêşê Evdî û destana Siyabend û Xecê û Destana Memê Alan li gund, ji alî çîrokbêjan ve her hatine vegotin.

Wekî hunerên destî, li gund doşirme, cacim, xalî û cil hatine çêkirin. Cilên gelêrî rengîn bûn. Cureyên cilan yên weke nîkî, zîlo û xaçkî li gund meşhûr bûn.

Nîşe-1: Bi tenê beşa"dîrok"ê ji alî min ve hate sazkirin. Agahiyên li jor ji alî Înaqiyan ve nayên piştrast kirin. Her ku wekî M.Salih Şahin derbir, gund cihekî kevnar e; ji şikeft û mayîndeyên dîrokî xuya ye.

Fotografê ji alî kesên din ve hatiye barkirin fotografê gundê jêr e, yanî, fotografê, "Taxa Nû" ye, ne fotografê Înaqa ye.Kî barkiribe bi xelet e.

Nişe-2: Ebdurreqîb Yusif di "Hunerê Tabloyê Şerefnameyê" de destnîşan dike ku Şerefxan di rûpela 107-109 an de behsa Mîrektiya Dumbilî dike û wiha dibêje: "Ya rast her ew e, ku ev eşîreta han di eslê xwe de Êzidî bûne ji Azerbeycana Rojava hatine Botan, navçeya Hekariyê û Xoyê.

## Erdnîgarî
### Avhewa
Klîmaya gund Serhedî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dirêj in.

## Aborî
Çandinî û ajalvanî tê kirin. Bi şerê 40 sale ku dewam dike re, gelek kes û malbtên Înaqî çûne Ewropayê. Di debareya gund de para wan jî heye. Qasî tê texmînkirin bi sedan malbatên înaqî çûne metropolên Tirkiyê û welatên Ewropayê.

## Navdarên Înaqan
* Cîhan Roj, helbestvan û nivîskar.
* Ferid Xan, helbestvan.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Çarbihur

**Çarbihur**, *(bi romî navê wê kirine: Bağiçi)* gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

10&nbsp;km ji Gimgimê dûr dikeve. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.335m ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Şêxpîr

**Şêxpîr** (bi romî kirine: Göltepe), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

15 km ji Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve.

## Dîrok

## Erdnîgarî

## Avhewa

## Aborî

## Navdarên wê

## Wargehên balkêş
* Kaniya Xizir a Şêxpîrê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Wergirtineke Kaniya Xizir a Şêxpîrê

Kategorî:Gundên Gimgimê
Kevirê Hingiv

**Kevir hingiv**, **Kemera Hemgenî** *(bi romî kirine: Baltaş)* gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

10&nbsp;km ji Gimgim, 70&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Ji ber ku niştecihên Gimgimê bi du zaraveyên kurdî diaxivin, carnan Kevirê Hingiv, Carnan Kemerê Hemgenî bikartînin. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê ye.

Di salên 1970yî de li gund nêzîkî 100 mal hebûn, lê ji ber xizanî, şer gund gelek vala bû, niha li dora 15-20 mal mane. Sedemek valabûnê jî karmendî ye. Lewra sala 1966 li Gimgimê erdhej pêk hat û dewletê ji bo pişavtina Kurdan zarok berhev kirin û şandin dibistanê starê (dibistanên hewandinê, dibistanên şevê, bi tirkî yatili okul) û dema wan dibistanên xwe bidawî kirin û bûn karmend, êdî venegeriyan.

DYA û Ewropayiyan di erdhejê de pere dabûn Tirkiyeyê ku ji xelkê Gimgimê re avahiyan çêbike. Lê dewlet li ser soza xwe nesekinî, pere xwarin û tenê bo çend gundan avahiyên erzane çêkirin. Yek ji wan jî Kemerê Hemgenî bû, di nava salên 1999 - 2003 de xanî ji gundiyan re çêkirin, ango nêzîkî 40 sal şûnde.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Şîp

**Şîp**, berê wek *Şîb* jî hatiye nivîsandin, (bi romî kirine: *Sanlıca*), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm bi hezaran salan in cihê cihwariyê ye. Gelek şarezayiyan li vir desthilatî kirine. Mediyan, Urartû, Roma, Bîzans, Rûs, Mongol, mîrîtiyên kurd û gelekan. Navê gund ji bêjeya *şîpê* tê. Ango sûlav, şilav, sîpel, avşar, qelbez. Gund nêzîkê Mûradê ye û herwiha di nava gund re jî çem derbas dibe.
 
## Erdnîgarî
Nêzîkê Xinzor, Anêr, Çarbihur û Viranjê ye.

## Avhewa

## Aborî
Heya salên 1990ê aboriya gund baş bû. Ji ber şer û pêkutiyan aborî xirab bû. Gundî bo mecbûr man bar bikin.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Şîpê
* Egît Varto, Egîtê Şîpê (Erdal Karadağ)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Qerekoy

**Qerekoy**, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Wateya navê gund
Tirk dema navên erdnîgariya Kurdistanê diguherin, hin caran wan dişibînin jî. Heger navê Kurdî bişibe bêjeyeke tirkî, wê pêve dikin. Li vir jî wisa kirine. Navê Qerekoyê kirine Karaköy. Qere peyveke Îndogermanî ye, di kurdî de jî heye. Kurd qer dibêjin, ji bo mînak beranê qer. Koy (di tirkî de köy) peyveke Îranî ye, ji Farisî derbasê tirkî bûye. Kuh, kuhî, koyî, kovî ûêd, tevahî ji heman kokê ne. Tê wateya cihê bilind. Ango navê Qerekoyê tê wateya "cihê devedora wê bilind ê axa wê reş e". Em dizanin axa herêmê volkanîk e, kevirê seqî kêm tên dîtin.

## Aborî
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e. Şer aboriya gund xirab kir, berê ev gundana pirr dewlemend bûn.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Qerepûngal

**Qerepûngal** (bi romî kirine: *Karapınar*), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye ku ji aliyê Komara Tirkiyê ve hatiye valakirin. Lê van salên dawiyê hin mal dîsa vegeriyane, ji xwe re xanî avakirine.

## Wateya navê gund

Navê gund ne bi tirkî ye. Tirk dema navên gundan diguherînin, hin navan dişibînin tirkî. Qerepûngal navek kurdî ye û tirk wê hinekê diguherînin dikin *Karapinar*, ango çemê reş. Ti eleqeya xwe nîne. Pûngal di wateya pûn (pûnik), kox, xap de ye. Bo mînak pûnikên mirîşkan re pûngal jî tê gotin. Ev gund stratejîk e. Di serîhildanên Kurd de roleke mezin lîstiye. Herwiha li pûngalên devedorê gund û golên Xapmirpêtê kurdan gelek ermenî ji komkujiyê filitandine, veşartine. Bêjeya qere ne bi tirkî ye, peyveke îndogermanî ye, ji tesîra yewnanî ketiye zimanê tirkî. Di kurdî de *qer* dibêjin, bo mînak, beranê qer. Mirov dikare bêje navê gund tê wateya "cihê li devedorên wê pûngalên qer hene, pûngalên reş hene".

## Dîrok

## Erdnîgarî
41 km ji Gimgim, 89&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve.

## Avhewa

## Aborî

## Gelhenasî

## Wargehên balkêş
* Gola Xamirpêtê ya Mezin
* Gola Xamirpêtê ya Biçûk

## Navdarên Qerepûngalê
* Şoreşê Qerepûngalê (İbrahim Kılıç), şoreşger

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Viranc

**Viranc** *(bi [[tirkî]]: Yeşilpınar)*, gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok
Navê gund wekî Viranj jî tê bilêvkirin. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.

## Erdnîgarî
29 km ji Gimgim, 77 km ji Mûşê dûr dikev. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.580 m ye. Koordînat: 39.094167 Bk ,41.628889 Rh. Gundên nêzîk, Anêr, Şîp, Xinzora jor, Qerekoy in.

### Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan sar û dirêj in. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan jî ziwa û berfî ye.

## Mezre
Bi navê Goma Xan *(bi tirkî kirine: Konaklı)u (Goma Cawuş) Bi tirkî kirine Cavuşlu* du mezreye Virancê jî heye.

## Aborî
Axa gund bo ajalvanî û çandiniyê bikêr e. Aborî xirab bûye. Gelekan bar kirine û bo xebatê diçin bajarên Tirkiye û Ewropayê.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Virancê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Alingoza Jor

**Alingoza Jor** (bi tirkî: *Yukarıalagöz*), taxekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Kategorî:Gundên Gimgimê
Caneseran

**Caneseran** (bi romî kirine: *Dağcılar*), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Caneseran li aliyê Stûkuranê dikeve. Gundên nêzîkê wê Xwarik, Mezreya Dewrêş, Cîwarik, Xaşxaş in. Di ber Çiyayê Bîngolê de ye.

## Gelhe

## Navdarên Caneseranê
* Deniz Gunduz (Gündüz), romannîvîsê kirmanckî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Cîwarikan

**Cîwarikan**, **Cîwarik**, **Cihwark** (bi tirkî kirine: *Kartaldere*), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Gelhe

## Erdnîgarî
28 – 31&nbsp;km ji Gimgim, 91&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat, hêlîpan: 39.294722, hêlîlar: 41.210278.

## Aborî
Ajalvanî, xwedîkirina mozên hinguvê.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Cîwarikê
* Haşim Öztunç, şoreşger û mirovê civatê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera gundê Cîwarikan 

Kategorî:Gundên Gimgimê
Çorsan

**Çorsan** *(bi romî kirine: Yeşildal),* gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Wateya navê gund
Çorsan peyvekê kurdî ye û tê wateya tiştinên çorsane (bi tirkî kaba-saba, kolay). Kurd ji gundên pirr biçûk re "gundekî çorsane ye" dibêjin. Wextekê gundekî pirr biçûk bûye, lê niha mezin e. Li vir çend derwêş, sofî dijiyabûne.

Bi texmînî navê xwe di sedsala 16. de girtiye, bingeha gund wê demê hatiye avêtin. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Wateya gund "gundê biçûk û çorsane yê lê çend derwêş dijîn" e. Dewrêş mirovên sade, kêmnefs in, xwekirinên wan jî sade û erzan in. Dibe ku ji ber wê jî gotine çorsan (evdalan, sofiyan), gundê evdalan. Ji axa sade û bêkêr re çorax dibêjin, ev peyv derbasê tirkî jî bûye (çorak torpak).

## Dîrok
Temendirêjên gund ji tesîra dîroka fermî ya dewletê bi giştî eslê xwe bi Xorasanê ve girêdidin. Lê ji aliyê zanistiyê ve jî hatiye tesbîtkirin ku ev ne rast e. Armanca dewletê heya salên 2000î ew bû ku bingeha kurdan bi "tirkên ji Xorasanê hatine" ve girê bide, qet nebe kurdên Elewî bike tirk. Ew jî nebû kurmanc û zazayan ji hev biqetîne. Mixabin bandora van derewan li herêmê gelek e. Bi taybetî kesên xwendî pirr di bandora wan de dimînin.

Bingeha gundê Çorsanê ji aliyê derwêşên Elewiyan ve hatiye avêtin. Ew kesên sade, olzan û baş bûne. Îbadet dikiribûne. Wekî mergenek (keşîşxaneyek) bûye xirabeyên wan.

## Erdnîgarî
Cîranê Gundê Mîran, Hemûgê ye.

## Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi havînan ziwa û tavî, zivistanan ziwa û berfî ye.

## Aborî
Aboriya gund berê baş bû. Ji ber şer û xizaniyê gelekan bar kirin.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Çorsanê

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Dadînan

**Dadînan** (bi romî kirine: *Ölçekli*), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Dîrok
Dadînan gundekî dîrokî ye. Ji dema Mediyan, Urartû, Bîzans, Roma û mîritiyên Kurd ên serdema navîn bermahî hatine dîtin.

## Erdnîgarî
16 km ji Gimgim, 76 km ji Mûşê dûr dikeve.

### Avhewa
Klîmaya gund wekî ya herêmê çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî ye, kêm baran dibare. Zivistan dirêj in û gelek berf dibare. Axa gund bêhtir ji bo ajalvaniyê bikêr e.

## Aborî
Aboriya gund ji ber şer gelek xirab bûye. Gelekan mecbûr mane ji gund bar bikin herin bajarên Tirkiyeyê û Ewropa. Bi havînan derdikevin warên Çiyayê Şerevdînê, Warê Dadînanê. Lê ji ber bi salan qedexebûna zozanan, li herêmê pişta ajalvaniyê hat şikestin.

Seyda Molla Selîm, alimekî Îslamê bû, ku heta wefata xwe di sala 1993’an de li vir dijî.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Dadînanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Darebî

Çend cihên bi vî navî hene:

#### Gundê Gimgimê
* **[[Darebî, Gimgim|Darebî]]**, gundekî nahiyeya navenda Gimgimê ye.
* **[[Darebiya Anêrê|Darebî]]** an **Darebiya Anêrê**, gundekî nahiyeya Gimgimê Qerekoyê ye.

#### Gundê Azarpêrtê
* **[[Darebî, Azarpêrt|Darebî]]**, gundekî navçeya Azarpêrtê Bîngolê ye.
Dodan, Gimgim

**Dodan** *(bi romî kirine: İlbey)*, gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Erdnîgarî
13 km ji Gimgim, 73 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê, 1.465 m ye.

## Aborî
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandiniyê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Badan

**Badan** *(bi romî kirine: Teknedüzü)*, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Dîrok
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Bi texmînî navê xwe ji êla Badan, Badiyan digire. Hin dibêjin ji aliyê koçberên ji parêzgeha Ezirganê hatine ve bingeha gund hatiye avêtin. Li Ezirganê bi navê Badiyan gundekî heye.

## Erdnîgarî
25 km ji navenda Gimgimê dûr dikeve. Niştecihên gund ji çar beran pêk tê: Sormemedan, Alkijan, Feran, Derwêşan. Bi Dêrsimkî (kirmanckî, zazakî) diaxivin. Di erdheja sala 1966ê de 43 kesan jiyana xwe jidest dane.

## Avhewa

## Aborî
Ji ber şer li tevahiya herêmê aboriya gel xirab bûye. Ajalvanî û çandinî tê kirin. Qedexeya zozanan bû sedem ku pişta ajalvaniyê bişikê. Dewlet bi polîtîkayên xwe dixwaze gund belav bibe, lewra gundekî stratejîk e. Heya niha 200 malbatan bar kirine çûne bajarên Tirkiyeyê.

## Wargehên balkêş
* Serdangeha Kalê Spî

## Navdarên Badanê
* Kemalê Badan
* Gula Seydalî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Avrêz

**Avrêz** *(bi romî kirine: Erdoğan)*, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Ji ber şer û xizaniyê, gelheya wê gelek daketiye. Sala 2000î li vir 519 kes dijiyabûne. Mixabin bawerî bi statîstîkên fermî yên Romê nabin, lewra tê zanîn ew hejmara Kurdan kêm nîşan didin.

## Dîrok

## Erdnîgarî
50&nbsp;km ji Gimgim, 98&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat: 41° 47' 59* Rojhilat, 39° 6' 0* Bakur.

## Avhewa

## Aborî
Aboriya Avrêzê li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e.

## Gelhenasî

## Navdarên Avrêzê

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Emeran, Gimgim

**Emeran** (bi romî kirine: *Onpınar*), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Dîrok

Berê gundekî mezin û dewlemend bû. Şer bû sedem ku xelk ji gund bar bikin. Li ser bingeh û dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Tê texmînkirin ku avakarê gund bi navê Emer kesekî bûye.

## Erdnîgarî

30 km ji Gimgim, 90&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.770 m ye. Koord: 39.280278 Bk 41.185556 Rh.

### Avhewa

## Aborî
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên kesên koçber bûne ye.

## Gelhenasî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Emeranê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Eynana Lolan

**Eynan**, Eynan Lolan, Eynaya Lolanan, Eyna Lolic, Eynaya Anêrê *(bi romî kirine: Durucabulak)* gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

20&nbsp;km ji Gimgim, 68&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Nêzîkê Kêranlixê ye. Ji êla Lolan (êl) in.

## Dîrok
Hin dibêjin Eynan tê wateya çavik û kunkunoşkên kendalan. Ango şikeftên biçuk, qulik. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.

## Erdnîgarî

Koordînat, hêlîpan: 39.139444, hêlîlar: 41.646111. Li herêma Birrekê dikeve. Ji wan gundan re dibêjin "Gundên birrekê". Gola Xamirpêtê ya Mezin jî nêzîk e.

### Avhewa

## Aborî

Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Gestemerde

**Gestemerde** yan jî **Gestemerd** (, , , ), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.300 m ye. Rûniştvanên gund zazakîaxiv in.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera ÇOBDERê (bi tirkî ye)

Kategorî:Gundên Gimgimê
Gundê Mîran

**Gundê Mîran** *(bi romî kirine: Çayçatı)* gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Cihê bêhnvedana nêçîrvanên Mervaniyan

Gundekî gelek stratejîk e. Navê xwe ji mîrên Merwaniyan digire. Beriya ku derbikevin zozanên Çiyayê Bîngolê û Çiyayê Şerevdînê, bo mîran li vir xanek bêhnvedanê hebûye. Mîr û mêrxas derdiketibûne nêçîrê.

Wê demê seranser herêm ji daristanên mezin û bixof dagirtî bûye. Li Çiyayê Şerevdînê heya salên 1970 li daristanan hirç, psîkên kovî, şêr, beraz, mirîşkên kovî, rovîyên durengî ûêd. gelek bûn. Dewletê daristan şewitandin, ji xwe xelkê jî bêî zanîn daristan xilas kirin.

Gundekî gelek stratejîk e, ji ber wê jî gundiyan gelek ji şer û pêkutiyan kişandine. Pirraniya gundiyan bar kirine. 16&nbsp;km ji Gimgim, 76&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.464 m ye.

## Girêdanên derve
* Dîmen ji Gundê Mîran

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Alingoza Jêr

**Alingoza Jêr** (bi romî kirine: *Aşağıalagöz*), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Wateya navê gund
Navê gund ne bi tirkî ye, tirkan dema navên gundan guhertine, hin caran ew şibandine peyvên tirkî. Berê navê Alingozê, "lingoz" bûye. Ango "gundê di çala ber devê avê de, di pehniya/paniya lingê de". Bi rastî jî di ber avê de ye. Alingoza Jor jî heye.

Herçendî beriya Komkujiya Ermeniyan li Alingozê Ermenî nebûne jî, hin Ermenî navê Alingozê (herwiha tevahiya navên Kurdistan û Anatoliyayê) dikin Ermenî. Dibêjin ev nav tê wateya Çiyayê Aragatsê ku 40&nbsp;km li bakurrojavayê Rewanê dikeve, li Ermenistanê ye. Dibêjin xelkê ji wir hatine, navê gund lê kirine. Li ji aliyê zanistiyê ve ti bingeha xwe nîne. Ne ji Ermenistanê xelk hatine Kurdistanê, ne jî ti elaqeya Alingozê bi Aragatsê heye.

Osmaniyan navê gund wekî Al-î Lingöz jî bikaranîne. Bi texmînî bilêvkirina Osmaniyan bûye serdest û Alingoz maye.

## Dîrok

## Erdnîgarî

## Avhewa

## Aborî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Alingoza Jêrînê

## Gelhenasî
Gelek koçber daye. Xelk aboriya xwe bi xwedîkirina ajalên malê dike. Gorî tomarkirinên dewletê hejmara niştecihên gund li dora 150-200 kesan e. Lê ev agahî ne rast in. Lewra dewlet di statîstîkên xwe de hejmara kurdan kêm nîşan dide û ev siyaseteke pirr klasîk e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Zorava, Şirnex

**Zorava** gundekî Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundekî girêdayî Heştanê ye, nêzîkî 7&nbsp;km ji bajarê Şirnex dûr e. Gundekî biçûk e, ji aliyê çend malbatan ve hatiye avakirin, lê belê di 15 yê tebaxa sala 1992'an gundê Zorava ji aliyê hêzên dagirkerên dewleta Tirk ve hate şewitandin. Şîniyên gundê Zorava neçar dimînin, gundê xwe berdidin û koçberî bajaran dibin. Ji wan hinek koçberî Kurdistana başûr bûn, heya niha jî ne zivirîne ser gundê xwe (2012).

Kategorî:Gundên Şirnexê
Siya evînê (pirtûk)

***Siya evînê*** romana sêyê ya Mehmet Uzun, nivîskarê herî binavûbangê hevdemê kurd e. Roman romaneke dîrokî ye. Parek ji jiyan û xebata rewşenhizrê kurd Memdûh Selîm Begî ye. Roman behsa rewşa siyasî, civakî û kulturî ya Kurdistanê piştî Şerê Cîhanî yê Duyê dike. Memdûh Selîm Beg ji endamên Xoybûnê bû û pişikdarî Şoreşa Agirî bi serokatiya General Ihsan Nûrî Paşayî bû.

Roman bi awayekê gelek balkêş behsa rewşa rewşenhizrên kurdan li wan salan dike û mirovî dibe jiyana wan salan.

Weşanxaneya Orfeusê li Swêdê ji bo cara pêşîn ev roman çap û belav kir. Paşî çend carekan li Stembolê jî hatiye çapkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Mehmed Uzun
Kategorî:Romanên kurdî
Zorava, Gimgim

**Zorava** *(bi romî kirine: Zorabat*), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Dîrok
Ji ber ku gundekî nû ye, tirkan navê wê neguhertine, şibandine peyvên tirkî. Berê mezreyeka Qeremêşê bû.
 
Bingeha gundê niha ji aliyê mala *Şêx Ehmed* ve hatiye avêtin. Ev malbat ji Qeremêşê bûn. Zarokên wan Şêx Ûsiv, Şêx Şêrko ûêd. gund şên û abad kirine. Beriya wê jî li vir di sedsala 16. de çend malên êla Ezdîniyan hebûne. Lê gund hinekê li jêr bûye, nêzîkê *Mêrga Kosto*.

Wê demê Ezdîniyan li ser axa gund hukim kirine, lê bi xwe di nava xwe de pev çûne, zilamekî bi navê Mihemed, li gundê niha xwe bicih kiriye, dest daniye ser tevahiya axa gund, ên din kiriye der. Ji ber wê gotine Zorava ango "bi zorê ava". Piştre nexweşiyek derketiye li herêmê, pirraniya malbata Mihemed mirine. Heya hatina malbata şêx kê li gund cihwar bûye, lê xebat nehatiye kirin.

Niha gelek mal hene li gund. Mala *Mihemedê Hecî Evla* jî ji Qeremêşê hatine.

## Erdnîgarî
9 km ji Gimgim, 57 km ji Mûşê dûr dikeve. Gundên cîran Qeremêş, Hecîbega Jêr, Siltaşêr in.

### Avhewa
Klîmaya gund Serhedî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dirêj in.

## Aborî
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandiniyê ye.

## Wargehên balkêş

## Navdarên Zoravayê
* Şêx Ehmed
* Rênas Serhed (navê fermî yê bi Romî: Salih Özcan)

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê