open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arîstofanês

**Arîstofanês** nivîskarê komediyayê yê yewnan bû. Di navbera salên 456-386 BZ de jiyaye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 440î b.z.
Kategorî:Mirin 380î b.z.
Kategorî:Nivîskarên berhemên winda
Kategorî:Nivîskarên yewnan
Dell

Şîrketekê ku ji aliyê Michael Dell ve sala 1984 an de hatiye damezirandin e. Navenda wê li DYAyê ye. Dell şîrketekê ku komputer, hişkalav û nivîsbarî hildibêre ye.

Michael Dell wexta ku 19 salî bû bi 1000 dolarê şîrketê hilberand. Dell sala 1984 an de sermayeya dezgehê xwe ji 1000 dolarê bir 85 milyon dolarê. Sala 2001 an de jî Dell Company bû hilberînera komputerê ya herî mezin ê dinyayê.

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî ya Dell - Îngilîzî
Îbn Hacîb

**Îbnî Hecîb** (1174-1248) nivîskar û alimê mezheba Malikî ye. Îbn Hecîb bi eslê xwe kurde ku li Misirê ji dayik bûye û dîsa jî li Misirê miriye.. Berhema wî ya herî navdar *El-Kafiye* ye.

Navê wî yê dirêj *Osmanê kurê Omerê Ebû Bekr* e. Kunya wî *Ebû Amr* û Bernavka wî *Cemaledîn* e.

Pêşiyê li Misirê perwerdehiya Quranê girtiye, ji wî şûnde jî fiqihê hîn dibe.

Perwerdehiya xwe li cem Ebul-Hasen el-Ebyarî, Ebu’l-Hasen bin Ceyd, Îmamê Şatibî, Gaznewî, Ebu’l-Cud, İmam-ı Ebu’l-Hasen Şazilî hildaye.

## Berhemên wî
* 1. El-Kafiye
* 2. El-İzah
* 3. Şafiye
* 4. Elmaksad-ul-celîl
* 5. El-Emalî,
* 6. Risale fil-uşr,
* 7. El-Kasîdet-ul Muwaşaha,
* 8. Munteh-es-sual,
* 9. Muhtasar-ul-munteha,
* 10. Muhtasar fil-furû
* 11. Cami-ul-ummihat.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1174
Kategorî:Kurdên sedsala 13an
Kategorî:Kurdên Misirê
Kategorî:Mirin 1248
Kategorî:Mirin 1249
Kategorî:Zanyarên îslamê
Diyojenê Sînopî

**Diyojen** an **Diyojenê Sînopî** (; ), BZ derdorê 412 ? - BZ 323, Fîlozofê yewnanî yê felsefeya kînîk e.

Diyojen li bajarê Sînopê ji dayîk bûye û li Korîntê miriye.

thumb|rast|260px|Rojekî Orta nîvrojê Diyojen ampilekî dide destê xwe û li nav gel digere û gel jê dipirsin ku ev çi rewşe ? Diyojen dibêje Ez li morovên rastok digerim.<br>Wêne; JHW Tischbein 1780thumb|200px|Peykerê Diyojen li bajarê Sînopê

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên yewnan
Kategorî:Jidayikbûn 410î b.z.
Kategorî:Mirin 323 b.z.
Muzîknasî

**Muzîknasî** an **muzîkolojî** çiqila zanistê ye ku li Muzîkê ye.

Dîroka muzîkê li Kurdistanê pir kevn e. Pêşiya zayînê heta dema îslamiyetê di navbkurdan de stranbêj û muzîknasên rabûne bi taybetî di dema Belavbûna îslamê li Kurdistanê di nav kurdan de stranbêj, û muzîkvan mezin rabûne. Muzîknasên herî pêşîn Îbrahîm Mewsilî, Îsheq Mewsilî û Ziryab in.

Îbrahîm Mewsilî zêdetirê 900 berhemê besterêz kiriye, Ziryab pisporê muzîkê bû têla 5an li ûdê zêde kir û yekem car bi pirtikekî êlo li ûdê da. Wî tesîreke mezin li muzîka spanî kir û weke damezrênerê kevneşopiya muzîka Endulusî tê nasîn.

## Çavkanî

Kategorî:Muzîk

Kategorî:Tarîxa muzîkê
RAM

thumb|ramekî 2 gbî
**Bîrdanka gihîştinê ya rasthatî**, **storaja yekem** an jî **RAM**, bi îngilîzî *Random Access Memory (Ram)*, hişkalaveke kompîturê ye. Qada xebata kompîturê ye. Vatiniya wê ya din jî tomarkirina agahî ye. Cudahiya wê ya ji harddiskê tomarkirina agahiyê ji bo zêhnekê û bilezbûna wê ye. Yanê agahiyekê ku ji ramê re hatiye tomarkirin, di pey girtina xêvjimêrê de jî tê surandin.

Bîrdanka ramekî çiqas fireh be, hejmara bernameyên ku di heman kêlî de tê xebitandin, pir dibe. Bi vê sedemê jî ram di xêvjimêrê de cihekî girîng digire. Li xêvjimêrên ku îro tê firotin , 8 gb ram tê bikaranîn. Îcar di Kompîturên berê de ev hejmar heta 64 mb, 128 mb, 256 mb, 512 megabaytê kêm dibe .

Ram di telefonan de jî heye. Lê belê mezinatiya bîrdankê li gorî xêvjimêrê kêm e. Wek mînak ramê Samsung Galaxy s4 2 gb e. Lê belê ramê xêvjimêra Lenovo yoga510ê 8 gb e.

## Çavkanî
* Ensîklopediya Kompîturê, RAM
* Ferhenga zaravên Teknîkî,//Bîrdank,kompîtur//

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Komputer
Kategorî:Mîmariya komputerê
Hard dîsk

thumb|Hard dîskekê bi 160gbî
**Hard dîsk** an jî **dîska westar**, di nava komputerê de hişkalavekê komputerê a ku agahî û daneyan qeyd dike ye. Her belge, muzîk, wêne û vîdyoyên ku di komputerê de tê qeydkirin, hemû di hard dîskê de tê depokirin. Di heman katî de jî hard dîsk cihê ku pergala xebitandinê hatiye damezirandin e.

Hard dîsk carna bi ramê tê tevî hevkirin.Lê belê vatiniyên wan ji hev cuda ne. Komputer, wexta ku bîrdanka ramê ehîl nabe beşekê hard dîskê wek ramê bikar tîne. Lê belê hard dîsk li gorî ramê pir giran(hêdî) e. Ji ber vê yekê ev kirarî pir çêtir nayê dîtin.

Di van salên dawî de hard dîsk di telefonan de jî cihekî qewre girt. Wek mînak bîrdanka hundirîn(ji hard dîskê telefonan re tê gotin) ya Samsung Galaxy S4ê 16 gb e. Û li ber vî jî hard dîska Dell Inspirion 3542yê 500gb e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Îcadên sedsala 20an
Kategorî:Komputer
Şêx Xelîlê Kurdî

**Şêx Xelîlê Kurdî** an **Şêx Xelîl el-Kurdî es-Semmanî**, an **Shaykh Khalil al-Kurdi as-Sammani** yek ji zanyarên pêşîn ên kurd ên serdema belavbûna îslamê ye ku bi xwe tabîûn bû. Dîroka jidayîkbûna wî ne zelal e, di sala 750î de miriye.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 8an
Kategorî:Mirin 750
Kategorî:Tabîûnê kurd
Organon

thumb|
**Organon** (yewnanî: Ὄργανον, *Órganon* tê wateya "Hacet") berhema Arîstotelês e ku ji 6 cîldan pêk tê.

Arîstotelês bi xwe navê berhemê lê nekiriye, lê du wî re talebeyên li pê şopa wî lê kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên yewnanî
Kategorî:Pirtûkên zanistê
Mescîda Eqsa

**Mescîda Eqsa** () mizgefteke pîroz a li Qudsê ye, ku berî Kabeyê qibleya misilmanan bû.

## Çavkanî


Kategorî:Mizgeft
Întegral

thumb|Qada ku di bin munhaniya fonksiyonê de û di navbera xalên b û a de dimîne.
Qada ku di bin munhaniya fonksiyonekê de dimîne, jê re ***întegral*** tê gotin. Bi gotineke din jî kirariya dîtinê fonksiyonekê ye, ku darişteya wê tê zanîn lê belê bi xwe nayê zanîn.

Întegral ji aliyê Gottfried Leibniz ve ji bo hesibandina qadên parçeyên biçûk yên bêdawî hatiyê dîtin. Dawêra întegralê  \int  e.

Întegral di nav xwe de dibe du beş. Întegrala diyar û întegrala nediyar. Întegrala fonksiyonekê bi alîkariya hin rêzikên sereke ve tê dîtin.

## Întegrala hin Fonksiyonan:
\int \frac{du}{u}=\ln\left\vert u \right\vert + C

\int u^n du = \frac{u^{n+1}}{n+1}+ C , n\neq-1 


\int udv=uv-\int vdu

\int e^u du=e^u+C

\int a^udu=  \frac{a^u}{\ln a}+ C

### Fonksiyonên Trîgonometrîk
\int \sin u  du= -\cos u+ C


\int \cos udu=\sin u +C

\int \sec^2udu=\tan u+C 

\int \csc^2udu=-\cot u+C

\int \sec u \tan u du=\sec u+C

\int \csc u\cot u du=-\csc u+ C 

\int \tan udu=\ln\left\vert \sec u \right\vert+C

\int \cot udu=\ln\left\vert \sin u \right\vert+ C

\int \sec udu=\ln \left\vert \sec u +\tan u \right\vert + C

\int \csc udu=\ln\left\vert \csc u-\cot u \right\vert+ C

\int \frac{du}{\sqrt{a^2-u^2}}=\sin^{-1} \frac{u}{a}+ C

\int\frac{du}{a^2+u^2} = \frac{1}{a}tan^{-1}\frac{u}{a}+C

\int\frac{du}{u\sqrt{u^2-a^2}}=\frac {1}{a}sec^{-1}\frac{u}{a}+C

## Girêdanên derve
* Malperekê ji bo hesibandina întegralekê

## Nimûneyeke hêsan:
Em întegrala \int (3x^2+8x+7)dx ê derbixînî.

hela vê pirsyarê bi formûla duyemîn ya ku li diyar hatiye dayîn tê çareserkirin.

\int (3x^2+8x+7)dx = 3 \frac{x^3}{3}+8\frac{x^2}{2}+7x + C 

=x^3+4x^2+7x+C

## Çavkanî

Kategorî:Fonksiyonên matematîkê
Kategorî:Matematîk
Muzeya Çanda Filistînî ya Corinne Mamane

**Muzeya Çanda Filistînî ya Corinne Mamane** (bi îbranî: המוזיאון לתרבות הפלשתים ע"ש קורין ממן, bi îngilîzî: *Corinne Mamane Museum of Philistine Culture*) muzexaneyeke arkeolojîk a bajarê Ashdoda Israêlê ye. Muzexane di 1990î de hate vekirin.

## Corinne Mamene
Corinne Mamane, xwendekara jin a cihû ku xelkê Kasablankaya Marokê bû, di 1984an de rastî rûdanyeke trafîkê li Fransayê hat û jiyana xwe ji dest da.

## Pêşangehên muzexaneyê
Muzeya ji sê qatan pêk tê. Ya yekem pêşangeha çanda filistiyan e; ya duyem ji bo guhertina pêşangehan e. Li qata sisiyan pêşaneyeke li ser çanda xwarina Deryayê Egeyê ya bi navê "Pêjgeha Filîstiyan" heye.

## Galerya

File:תצוגת הקבע עולמם של הפלשתים צילום אבישי פינקלשטיין .jpg
File:Museum of Philistine Culture, Ashdod 01.jpg
File:Museum of Philistine Culture, Ashdod 04.jpg
File:Museum of Philistine Culture, Ashdod 21.jpg


## Çavkanî

* Corinne Mamane Museum of Philistine Culture 

Kategorî:Avabûnên 1990an li Îsraêlê
Kategorî:Îsraêl
Ian McShane

**Ian David McShane** (jdb.  li Blackburn, Lancashire) aktor, çêkerê fîlman û noqerê berê yê înglîz e.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên brîtanî
Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Mirovên zindî
Çekmeköy

200px|thumb
thumb|300px|rast| Çekmeköy Alemdağ Neighborhood
**Çekmeköy** wîlayetekî girêdayî Stembolê li hêla Asyayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Stembolê
Statîk

thumb|Tevdeka hêzan û tevdeka momentan sifir e.
Yek ji çar binebeşa **[[mekanîk]]**ê ye. **Statî**k, rewşa hevsengê ya cîsmên westar, lê dikolîne. Li gorî statîkê , sîstemekê ku di hevsengê de ye divê ew bêliv bibe.

Ji bo ku sîstem bibe bêliv jî divê çeqa hêzên asoyî û tîkane, û tevdeka momentan jî bibe sifir.

Bi saya vê jî sîstemekê ku ne di hevsengê de ye , bi lehiqandina hêzên din ve ew dê bikeve rewşa hevsengiyê.

## Nimûneyeke hesan:

## Çavkanî:
* Ferhenga zaravên Teknîkî
Ümraniye

thumb|300px|rast|Mosquemraniye mizgefta navendî
200px|thumb

**Ümraniye** (*Umraniye*), yek ji qezayekî Stembolê yê mezin e.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Stembolê
School of Rock (rêzefîlm)

***School of Rock*** (bi kurdî: *Dibistana muzîka rockê*) rêzefîlmekî muzîkal û komedî ye ku ji 12ê adara 2016an heta 8ê nîsana 2018an li ser kanala Nicklodeonê hatibû weşandin. Bingeha rêzefîlmê fîlmê ji sala 2003an de ku bi eynî sernavê bû.

## Şêwira
Rêzefîlm li Austin, Teksas (li DYAyê) de dilîze û derbarê komek xwendekarên rêpîvanperest de ye ku ji aliyê mamosteyê nû birêz Dewey Finn, muzîkvanek ku zimanê "rock û roll" bikar tîne îlhama xwe ji pola xwe re dikin da ku komek veşartî ava bikin û ewna him dibin rîsk bigirin û qadên nû bigihîjin. Li seranserê salê, ev pola navîn xwe dibînin têkiliyên navînî, jêhatîyên xwe yên nenas vedibînin û dersên fêrbûnê li ser dilsozî û hevaltiyê hîn dibin.

## Lîstikvanên rêzefîlm

* Breanna Yde weke Tomika, ku keçekî 12 salî ye ku hevala rintirîn ya Summer û her wiha ew serkêşa komê ye.
* Ricardo Hurtado wek Freddy ku lawek şermok e . Ew pola xwe de kesê herî hezkirî ye .
* Jade Pettyjohn Jade Pettyjohn wekî Summer, xwendekarek dibistana 12-salî ye ku bi Tomika re baştirîn heval e û di bandê de tambourine dilîze û di heman demê de rêveber e. Dilê wê ketiye Freddy .
* Lance Lim wekî Zack, dibistanvanek 12-salî ku bi Lawrence û Freddy re baştirîn heval e. Ew gîtara elektrîkê dilîze.
* Aidan Miner wekî Lawrence, dibistanvanek 12-salî ye ku bi Zack û Freddy re baştirîn heval e û di pola wî de zarokek herî aqilmend tê hesibandin. Ew klavyeya elektronîkî dilîze.
* Tony Cavalero wekî birêz Fînn, mamosteyê nûveker û muzîkvanek berê ya a rock ku ji zarokan re fêr dike ka meriv çawa wekî komek bi hev re dilîze û dixebite. Di sezona duyemîn de, ew ji bo mamosteyek asayî tê pêşve xistin.
* Jama Williamson Jama wekî Principal Mullins, gerînendeya dibistanê. Di sezona yekem de, ew karektera dubarekirinê ye, lê di sezona duyemîn de karakterek sereke tê pêşve xistin.

## Xelatên wergirtî û navzedî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 

Kategorî:Rêzefîlm
Zolko

Gundekî Bismilê ê herabe ku niştecihên wê ên kevn Malbata Akaydinên Zerî ne.
Gund li peravê Çemê Caferî di navbera ((Hola Sofî Hemê]] û Hola Hecî Qado de hatiye avakirin.nuha li şûna gund bi tenê çend xaniyên xerabe ma ne.

Kategorî:Gundên Bismilê
Qureyş (eşîr)

**Qureyş** (erebî: **قريش**), eşîrekî ereban yê Mekeyê ye. Muhemmed pêxember bi xwe ji vê eşîrê bû.
Eşîra Qureyş eşîrekî mezin, dewlemend û bi hêz bû.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên ereban
Kîsdik

**Kîsdik** an **Kistikan** (), gundekî navçeya Albistanê ye. Gundî hemû elewî ne û bi zaravayê kurmancî diaxivin.

Kistikon gunde olbistan marase. Kilome husna can le we gundiye . Gele kistikan le Ewropa yi Stenbole ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Albistanê
Rê (fîlm)

**Rê** (), di sala 1981'an de bi derhêneriya Şerif Gören û bi senarîstiya Yilmaz Guney ve fîlmê ku xelata Zêrîn Ya Palmiye ya Fransî stendiye. Fîlm di wê demê de ji aliye desthilatdariya Tirkiye ve hatiye qedexe kirin ji ber ku fîlm qala pirsgirêka Kurdan û pirsgirêka ku rewşa Tirkî tê de bû dikir.

## Lîstikvanên fîlm

* Tarık Akan: Seyit Ali
* Şerif Sezer: Zine
* Halil Ergün: Mehmet Salih
* Necmettin Çobanoğlu: Ömer
* Tuncay Akça: Yusuf
* Meral Orhonsay: Emine
* Semra Uçar: Gülbahar
* Hikmet Çelik: Mevlüt
* Sevda Aktolga: Meral
* Hale Akınlı: Seyran
* Turgut Savaş: Zafer
* Hikmet Taşdemir: Şevket
* Engin Çelik: Mirza
* Osman Bardakçı: Berber Elim
* Enver Güney: Cinde
* Erdoğan Seren: Abdullah

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên tirkî
Kategorî:Fîlmên 1982an
Kategorî:Fîlmên 1981ê
Azer Bülbül

**Azer Bulbul** bi navê rastî **Subutay Kesgîn** (z. 1ê şiwata 1967 li Zarûşad, Qersê (Serhed, Bakurê Kurdistanê) - m. 6ê kanûna mezin a 2012, li Antalyayê (Tirkiye)) stranbêj û lîstikvanekî tirk bû.

## Lı ser
Subutay Kesgin yan jî Azer Bülbül, li navçeya Arpaçay a Qersê ji dayik bû û li Elmanyayê mezin bû û dest bi xebata xwe ya muzîkê bi albuma "Garip Yolcu" kir. Ew berdewam kir bi albumên erebeskî wek mînak Yalan Olur ',' Ben Sana Vurgunum ',' Fırat '. Di sala 1996an de, ew albûmek bi navê "Ben Babayım" derxist. Albûm Yaralandın mı Ey Can û 'Dokunmayın Çok Fenayım di vê albûmê de popûler bû. Ew di 15ê Reşemiyaa 2001an de 10 meh girtîgeh hate mehkûm kirin û ev ceza li drav hate guhertin. Piştî cezayê: "Ez nuha paqij im. Ez naxwazim ew rojên hêj bêtir bîra min bikim," wî got. Ew di 44 saliya xwe de ji ber krîza dilê di odeya otêla xwe ya li Antalya de jiyana xwe ji dest da. Ew li Goristana Hadımköy Gülbahçe hate definkirin.

## Navdariya Wî
Azer Bülbül lı Almanya'ye mezın bû û li Gazinoya u lı Ciye Dawetan wexta stran dıgot û jı aliyê **[[Yildiz Tezcan]]** ve hat dîtın.
Egu nave wî kır Azer Bülbül ji Yıldız Tezcan bu..
Dı muzîka erebeske her kesî jê re gotın ˈˈBavˈˈ

## Jiyana taybet
Azer Bülbül carekî zewicandî bû . Zewac ema bê zarok dihat qedandî. Paşî ew ji bo destê Yıldız Tilbe digirt ewa ema bal ji wê tune bû . Azer Bülbül bêzarok bû.

## Albumên wî
* **1984:** Garip Yolcu

* **1986:** Esmerin Adı Oya

* **1987:** Yalan Olur

* **1988:** Güzel & Kız Necla

* **1990:** Ben Sana Vurgunum

* **1991:** Bana Düştü

* **1993:** Bir Yudum Su

* **1994:** Dağlara Yolculuk

* **1995:** Fırat 

* **1996:** Canım Yanıyor

* **1997:** Ben Babayım

* **1997:** Yalan Sevgiler

* **1998:** Doğudan Esintiler düet. Seyfi Doğanay

* **1999:** Eline Düştüm düet.

* **2000:** Yaban Eller

* **2001:** Zordayım

* **2001:** Ağıt

* **2003:** Kör Kurşun

* **2004:** Üzülmedim Ki

* **2004:** Ateş Düştüğü Yeri Yakar

* **2005:** Dünden Bugüne

* **2007:** Kalemin Kırıldı

* **2008:** Başımda Bela Var

* **2011:** Gidiyorum

* **2011:** Duygularım

## Fîlmên wî
* **2012:** Seninki Kaç Para

* **2008:** Vefa Borcu

* **2008:** Arkadaş

* **2002:** Rus Gelin

* **1998:** Bedel

* **1985:** Mavi Mavi Masmavi



## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1969
Kategorî:Mirin 2012
Mehmet Özkan Şüküran

**Mehmet Özkan Şüküran** (z. 1994 li Kanîreşê), nivîskar û helbestvan.

Mehmet Özkan Şüküran, di 20ê gûlana sala 1994'an de li Kanîreşa Çewlîgê ji dayik bû. Sala 2016an de di zanîngeha Anatolyayê de faqulteya darayî qêdand. Di sala 2016an de xelata helbestê ya Yaşar Nabi Nayır, wergirt. Di kovara *Evrensel Kültür* û *Varlık* ê de nivîsand.
## Berhem
* *Gül Rengini*, Varlık Yayınları, 2016

## Çavkanî

*  [//varlikyayinlari.wordpress.com/2016/06/15/2016-yasar-nabi-nayir-genclik-odulleri-aciklandi/ *Varlık Yayınları*: *2016 Yaşar Nabi Nayır Gençlik Ödülleri açıklandı!*]
*  [//www.evrensel.net/haber/103547/evrensel-kultur-felsefenin-dilini-tartisiyor *evrensel.net*: Evrensel Kültür ‘Felsefenin Dili’ni tartışıyor]
*  ''idealonline.com.tr''

Kategorî:Jidayikbûn 1994
Kategorî:Kesên ji Kanîreşê
Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî
Mehmet Butakın

**Mehmet Butakın** (z.1972, Çewlîg), nivîskar û helbestvan

Mehmet Butakın, di sala 1979'an li bajarê Çewlîgê ji dayik bû. Zanîngeha Firatê Dirok, Zanîngeha Beykentê Diplomasi Master qedand, . Helbest û nivisê xwe kovara *Varlık*, *Düş Çınarı*, *Sanat ve hayat*, *Yasakmeyve*, *[[Milliyet]]* û *[[Radikal]]* ê weşand. Di sala 2001an de xelata helbestê ya Yaşar Nabi Nayır wergirt. Disa sala 2001an bi gotara *Seküler Cumhuriyet: Türkiye’nin Siyasal ve Toplumsal Değişimi* ji xelata *Milliyet Awards*, *Xelata Zanistên Civakî* wergirt.

## Berhem
* *Israr Falcıları*, Avesta Yayınları, 2003, İstanbul.
* *Üniter Düşüncenin Sonu*: Özgürlük Önermeleri, Avesta Yayınları, 2003, İstanbul.
* *Yaylılar İçin Dörtlü*, Avesta Yayınları, 2006, İstanbul.

Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Kesên ji Çewlîgê
Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî
Seqiz (navçe)

**Şaristana Seqiz** yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Seqiz e û Sahêw jî bajarekî din ê girîng e li vê navçeyê de.

Ev şaristan li bakûrê Parêzgeha Kurdistanê ye. Seqîz li bakur Bokan (navçe), li rojhilat Dîwandere (navçe), li başûr Merîwan (navçe) û li rojavayê xwe jî cînarê Bane (navçe)ê. Her wisa li başûr sinor bi Hikûmeta Herêma Kurdistanê heye. Li gor serjimariya dawî ya Hikûmeta Îranê kirî nifûsa vê derê 210,820 kes in.

## Herêmên şaristana Sine
* Herêma Navendî ya Şaristana Seqiz
** Gundistana Tercan
** Gundistana Temûxe
** Gundistana Sera
** Gundistana Mîrde
:Bajar : Seqiz
* Herêma Zêwîye
** Gundistana Emam
** Gundistana Tîlkuh
** Gundistana Xurxure
** Gundistana Goltepe
** Gundistana Sahêw
: Bajar : Sahêw
* Herêma Serşûw
** Gundistana Çil Çeşme Xerbî
** Gundistana Zewalfeqar

Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)
Mecrîtî

**Mecrîtî** yan **Mesleme el-Mecrîtî** (), yek ji zanayê kîmya, stêrnasî û matematîkê bû.

Mecrîtî di sala 950î de li Madrîdê ji dayik bûye û di sala 1007an de li Kordobayê miriye. Wê demê Spanya di destê misilmanan de bû.

Mecrîtî di dû Cabir bin Heyan û Razî re kîmyagerê misilman yê herî mezin e. Li gorî Mecrîtî kesê bikarîbe qala kîmyayê bike pêvûste kû pêşiyê matematîkê baş bizanîbe û ji wê şûnde jî berhemên Cabir bin Heyan û Razî bixîne û li ser vana bibe pispor hîna bikarîbe li ser Kîmyayê bixebite.

## Berhemên Mecrîtî
### Berhemên wî hinek ev in
* *Kitabu semar-il aded fil hisab*,
* *Kitabu ihtisarı ta'dîl-il-kevakib min zîcil-Bettanî*
* *Kitabu rutbet-il-Hakîm fil-kimya*,
* *Kitab-ul Ahcar*
* *Kitabu Kavdat-il-hadaik ve Kiyad-il-halaik*,
* *Kitab fil-usturlab*,
* *Kitab şerh-u Macistî li Betlemyûs*,
* *Kitab fit-tarix*

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 950
Kategorî:Kesên ji Madrîdê
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Matematîknas
Kategorî:Mirin 1007
Kategorî:Zanyarên misilman
Dîwandere (navçe)

**Dîwandere** yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Bi dewleta Îranê ve girêdayî ye.

## Nahiyeyên navçeya Dîwandere
### [[Navenda navçeya Dîwandere (nahiye)|Navenda navçeya Dîwandere]]
* Bajar: Dîwandere
### [[Kereftû (nahiye)|Kereftû]]
* Bajar: Zerîne
### [[Saral (nahiye)|Saral]]
Îbrahîm bin Sînan

**Îbrahîm bîn Sînan** yek ji zanyarê Ereb yê stêrnasî û matematîkê bû. Di sala 908an de hatiye dinyayê û di 38 saliya temenê xwe de sala 946an de mir.

Îbrahîm bîn Sînan bi koka xwe ji Herranê ye lê malbata wan koçî Bexdayê kiribûn.

## Berhem
* *Risale fî resmil kutû’i’s selase* (Li ser Geometriyê ye)
* *Risale fî misahatil kat’il mukafî* (Li ser Geometriyê ye)
* *El-Mesailul muhtare*
* *Kitab fî harekatiş şems*
* *Kitabu Alati’l azlal*
* *Kitâb fîmâ ista’melehû Batlamyus ‘alâ sebîli’t-tesahul* (Li ser Astronomiyê ye)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 908
Kategorî:Kesên ji Rihayê
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Matematîknasên ereb
Kategorî:Mirin 946
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Zanyarên misilman
Janet Jackson

**Janet Jackson** an **Janet Damita Jo Jackson** (jdb. 1966) stranbêja amerikî ya navdar e. Xuşka Michael Jackson e. Bi Wissam Al Mana re zewicî ye. Janet bi xwe bû Misilman.

## Çavkanî

thumb|200px|Janet Jackson (2015)|çep

Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê
Kategorî:Amerîkiyên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Danserên amerîkî yên jin
Kategorî:Femînîstên amerîkî
Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên jin ji Kalîforniyayê
Kategorî:Muzîkvanên femînîst
Qadir Kerîmî

**Qadir Kerîmî** (z. 1977 - m. 24'ê gulanê, 2015) pêşmergeyekî PDK-Îye ku dema ji başûr diçû rojhilat di şerê brakujîyê de li gel PKKê hate şehîd kirin. Bi eslê xwe xelkê Nexedê ye.. Pêşmerge Qadir Kerîmî zewîcî bû û bavê sê zarokan bû. Li nahiyeya Cejnkan a ku girêdayî Hewlêrê ye bi axê hate spartin.

## Mijarên têkildar
* Şoreşa Rojhilata Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Bob Hoskins

**Robert William** "**Bob**" **Hoskins, Jr.** (jdb. 26'ê kewçêrê 1942an li Bury Saint Edmunds, Suffolk) aktor, çêkerê fîlman û noqerê berê yê îngilîz e.

Kategorî:Aktorên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Mêrên îngilîz
Kategorî:Mirin 2014
Elî Qazî

**Elî Qazî** (jdb. 1933 - m. 2022), serokê Partiya Azadiya Kurdistanê , her wisa kurê Qazî Muhemmed û Mîna Qazîyê bû. Di sala 1933an de li Mehabadê ji dayik bûye.

Ew xwediyê pênc zarokan bû. Ji van du kesî ji ber ku diya wan alman e kurdî nizanin lê yên din ji ber ku diya wan kurd e zimanê kurdî dizanin.

Elî Qazî di 10ê tîrmeha 2022an de li Bonn (Almanya) çûye ber dilovaniya Xwedê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1933
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Huseyîn Yezdanpena

Cigîrê Partiya Azadiya Kurdistanê û her wisa serfermandarê pêşmergeyên vê partiyê ye.

## Çavkanî
Îbrahîm Osman

**Îbrahîm Osman** nivîskarê kurd e.

Li navçeya Wêranşara Ruhayê ji dayîk bû. Di xortaniya xwe de derbasî Ewropayê bû. Demeke dirêj li her çar beşên welêt geriya û di asta civaknasiyê de lêkolînên girîng kir. mBeriya ku des bi romannûsiyê bike di rojname, kovar û malperan de gotar Edûlê hatiye hûnandin.

**Berhemên Wî**
* Evîna Mêrxasekî, Roman, Gulan 2008, Diyarbekir, Weşanên Lîs, Rûpel: 381

**Çavkanî**
* Osman, Îbrahîm, Evîna Mêrxasekî, Roman, Gulan 2008, Diyarbekir, Weşanên Lîs, Rûpel: 1 ISBN: 9789756179574

Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskar
Kim Jong-un

**Kim Jong-un** (jdb. 8ê kanûna paşîn 1984) serokê Komara Gel a Demokratîk a Korêyê bû. Serfermandarê Artêşa Gel a Korêyê bû. Bavê wî Kim Jong-il damezrînerê Korêya Bakur bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Juche
Kategorî:Kim Jong-il

Kategorî:Korêya Bakur
Kategorî:Mirovên zindî
Evîna Mêrxasekî (pirtûk)

**Evîna Mêrxasekî** romaneke kurdî ya dîrokî û evînî ye. Yekemîn romana Îbrahîm Osman e. Roman bi zaravaya kurmancî hatiye çapkirin.

## Mijar
Bûyera ku bûye mijara vê romanê ji çîrokekê hatiye hûnandin. Bûyer serpêhatiya destana lehengiyê ye û qewimiye. Encama gelek lêkolînên ku nivîskar gihiştiyê, bûyera ku bûye sedema strana Dewrêşê Evdî, li derdorê salên 1784an qewimiye. Wê heyamê, li herêma Wêranşarê, navçeya Rihayê, eşîra Milan gelekî mezin e. Hewil dide serbixwe bijî. Lewma bac û qemçûrê nade dewletê û di navbera wî, Erebên Gêsan û Turkmenan de nakokî hene. Sultanê dewleta Osmanî Ebdulhemîd I wê demê li ser text e. Siltan Ebdilhemîd ji Temir Paşayê Milî bi tirs û fikar e. Sedemeke din jî ev e ku Osmaniyan hêza xwe ya li Ewropayê winda kiribû, di destên wan de bi tenê gel û eşîrên Rojhilat mabûn. Siltan, ji bo ku berjewendiyên dewletê bigire binê demanê, destekê dide Ereb û Tirkmenan, yekîtiya wan ava dike, êrîşî terş û talanên eşîra Milan dikin. Ji sedema êrîş û talanan serweriya Temir Paşa dikeve metirsiyê. Dewrêş evîndarê Edûlê ye û ji sedema bend û astengiyên olî û eşayirî nikare bigihîje destgirtiya xwe. Lewma, ji bo xatirê ku bighîje hezkiriya xwe Edûlê, Dewrêş li gel yanzdeh hevalê xwe dadikeve qada şer û dibe cangoriyê evîna xwe.

## Girêdanên derve
* Bi ”Evîna Mêrxasekî” Destana Dewrêşê Evdî, Mahabad Felat Arda, Amîdakurd,15.11.2008

Kategorî:Romanên kurdî
Ebû Mehmûd Xecûndî

**Ebû Mehmûd Xecûndî** () an bi tenê **Xecûndî** tê naskirin di sala 940î de ji dayik bûye û di sala 1000î de jî miriye. Bajarê Xecûnd niha girêdayîyê Tacîkistanê ye.

Xecûndî stêrnas û zanyarê matematîkê ye ku bi eslê xwe fars e.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 940
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Mirin 1000
Kategorî:Stêrnasên faris
Orîgamî

rast|thumb|319x319px|Bîrdariya bîrhatiyê ya Sadako, Hîroşîma
**Orîgamî **bi Japonî pevgihana peyvên "orî"(ta kirin) û "gamî"(kaxiz) pêk tê û ji hunera takirina kaxizan re tê gotin. Her çiqas navê wî bi Japonkî bibe jî hin çavkanî angaşt dikin ku ew hunereke Çînî ye. Bi giştî bê bikaranîna meqes û zeliqandox, tenê bi takirin, nîgarên giyan an jî negiyanewer tê çêkirin. Cureyê ku meqes tê bikaranîn jê re Kîrîgamî tê gotin.

## Cureyên wî
Orîgamî di nav xwe de bi navê Klasîk û bi navê bi parçe dibe du beş. Orîgamiyê Klasîk bi giştî ji kaxizê yekparçe tê çêkirin.Bi orîgamiyê klasîk nîgarên ajal an jî eşya tê çêkirin. Bi orîgamiyê bi parçe jî bi tevî hev bûna parçeyên wek hev pêk tê. Orîgamiyê bi parçe di çêkirina nîgarên hendesayî(geometrîk) yên sê dîmenî de tê bikaranîn. Gewşîna orîgamiyê ku Orîgamiyê ji Kîrîgamiyê ji hev dike kîrîgamî hunera sîmetrîkî ye û orîgamî jî hunera teşedana lewnê ye. Orîgamî hunereke navdar ya cîhanê ye. 

## Çand
Quling, di çanda Japonan de cihekî mezin digire. Heman giringî ji bo qulinga orîgamiyê jî çûnbar e. Bawer dibin ku kî/kê 1.000 heb çûka qulingê  çê bike jîneke dirêj û baş dê bidomîne.Sedema girîngiya qulingê keçeke 11 salî ya bi navê **Sadako Sasakî** ye. Ev keç wexta şerê  cîhanê yê duyem de ji ber bombeya atomê ya ku li Hîroşîmayê hate avêtin bû losemî(êşa xwînspîbûnê). Ev keç bi heviya başbûnê dest pê çêkirina Qulingê dike. Lê belê piştî qedandina qulingê ya 664. ew jiyana xwe ji dest dide. Ji bo bîranîna wê her salvegera avêtina bombeyê(6'ê gelawêjê) li Japanê û li cîhanê zarokan çûka Qulingê çê dikin û dişeynin bîrdariya Sadakoyê ya ku li Hîroşîmayê ye.

## Teknîkên wî
## Bikaranîna wî
Tê gumankirin ku Orîgamî  herî pir dekoratîf û wek hobî tê bikaranîn lê belê gelek qada bikaranînê orîgamiyê heye. 

Bo nimûne di dîzayna antenê de ya ku li fezayê tê bikaranîn bi bikaranîna orîgamiyê tê çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Îcadên japonî
Kategorî:Rekreasyon
George Takei

**Hosato Takei** (jdb. 20ê nîsanê 1937an li Los Angeles, California, DYA) aktor, nivîskar û aktîvîstekî amerîkan e.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Blogerên amerîkî yên mêr
Kategorî:Jidayikbûn 1937
Kategorî:Mêrên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Diyarbekr (herêma dîrokî)

thumb|rast|300px|Nexşa Cizîrê (Mezopotamya jorîn), û Parêzgehên xwe, Derbekr (Diyar Bakr)

**Diyarbekr** navê herêma derdora Amedê û heta Sêrtê ye, çema Dîcleya jorîn dişopîne, bajêrên din Heskêf û Farqîn in. Navê Diyarbekrê tê wateya Warê Bekran, Eşîrekî Erewan e, kîjan di sedsala heftê de hatûn Kurdistanê û wê demê vir de navê herêmê wek Derbekr tê naskirin.

## Bide ber
* Sofênê

## Çavkanî
* 

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Dîroka Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê
Sofênê

**Sofênê** (; ) him keyitî, him jî parêzge bû û sinorên xwe li Çema Dîcleya jorîn de bû, sinorên xwe wek ya Diyarbekrê bû. Navê kevnar herêma Derbekrê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê b.z.
Kategorî:Serdema helenîstî
Kategorî:Serdema kevnare

Kategorî:90 b.z.
Pehle (herêm)

**Pehle** an jî di tesîra erewî yê de wek **Fehle** û **Behle** tê naskirin, navê herêmekê Kurdistanê ye û navê kevna parêzgeha Îlamê ye.

Ev herêma welatê Kurdên feyliyan e, û navê Feyliyan jî ji Pehle yê tê û bi bandora erewî yê bû feylî, sinorên Pehleyê Îlam û hin warên feylî axiviyan de ye.

## Bide ber
* Îlam
* Kurdiya jêrîn
** Feylî
Maharaştra

**Maharaştra** dewletek li herêma nîvgirava rojava û navendî ya Hindistanê ye ku beşeke girîng ji Deşta Dekanê pêk tê. Maharaştra li Hindistanê duyemîn dewleta herî bingaş e û duyemîn dabeşa welatê herî bingaşe a cîhanê ye. Ew di 1ê gulana 1960an de bi dabeşkirina dewleta duzimanî ya Mumbaî li Maharaştraya piraniya maratî û gujaratiaxêv di encama rêxistinek neteweyî ya dewletên li ser bingehê ziman de hate damezrandin. Maratî zimanê herî zêde tê axaftin e û tenê zimanê fermî yê dewletê ye.

Maharaştra li 6 beşan û 36 navçeyan tê dabeşkirin, ku paytexta parêzgeh Mumbaî ye, herêma bajarî ya herî bingaşe li Hindistanê û Nagpur wekî paytexta zivistanê kar dike, di heman demê de rûniştina zivistanê ya meclîsa parêzgehê jî dike. Godavarî û Krîşna du çemên sereke yên dewletê ne.

Daristan ji sedî 16,47 erdnîgariya eyaletê pêk tîne. Ji tevahî erdên çandiniyê yên li eyaletê, ji sedî 60 ji bo dexlên li herêma Deccan, birinc li peravê Konkan û deverên din ên ku baran zêde tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1960an li Hindistanê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Zimanê îndonezî

**Îndonêzî** (bi îndonezî: *Bahasa Indonesia*) zimanê fermî û neteweyî yê Îndonezyayê ye ku jî yek zaraveyên Zimanê malayî ye hatiye standardkirin. Endonezya çarem neteweya herî qelebalix a li cîhanê ye û bi zêdetirî 279 milyon welatiyên ku piraniya wan bi îndonezyayî diaxivin zimanê îndonezî dike yek ji zimanên herî berfirehê li cîhanê. Ferhenga îndonezî ji zimanên cihêreng ên ku di nav zimanan de javanî, sundanî, minangkabauyî, bugineseyî, banjareseyî, erebî, holendî, portekîzî û ji zimanê îngilîzî bi bandor bûye. Di zimanê îndonezî de gelek peyvên biyanî hene ku li gorî rêzikên dengnasî û rêzimanî yên Îndonezyayê hatine adaptekirin.

Piraniya îndoneziyan ji xeynî axaftina bi zimanê neteweyî bi herî kêm yek ji 700 zimanên xwemalî yên herêmî dikarin biaxivin ku nav van zimanê herêmî de javanî û sundanî heye ku bi gelemperî li malê û di nav civakên herêmî de têne bikaranîn. Ligel axaftina zimanê herêmî piraniya perwerdehiya fermî û piraniya medyayên mezinê neteweyî, rêveberî, rêveberî û dadwerî û awayên din ên ragihandinê zimanê îndonezî bikar tînin.

Di bin desthilatdariya Endonezyayê de ji sala 1976an heta sala 1999an, zimanê îndonezî wekî zimanê fermî yê Tîmora Rojhilat hatiye diyar kirin. Li gorî destûra bingehîn a welat zimanê îndonezî bi zimanê îngilîzî re xwedî statuya zimanê xebatê ye. Di mijdara sala 2023an de zimanê îndonezî wekî yek ji zimanên fermî yên Konferansa Giştî ya UNESCOyê hate pejirandin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Ethnologue, zimanê îndonezî (bi inglîzî)

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Holendayê
Kategorî:Zimanên Îndonezyayê
Kategorî:Zimanên Malezyayê
Kategorî:Zimanên Tîmora Rojhilat
Jeffrey Lang

**Jeffrey Lang** di sala 1954an de li Bridgeport (Connecticut, DYA) ji dayik bûye, zanyarê matematîkê û nivîskarê emerîkî ye ku dû re bûye misilman.

## Berhemên wî

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkiyên ku çûne ser misilmantiyê
Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Hejik

**Hejik**, **vetewş** an jî **hej**, navê guhêrkên ku di navbera du an jî jê pirtir rewş de bi giştî li gorî dem tê wekilandin jê re tê gotin. Di navbera nimûneyên girîng de em karin dardarok û tezuya alternatîfê bidî.

Rêmana Hejikê  ne bi tenê sîstemên fizîkî de ne. Ew di heman katî de sîstemên biyolojîk, civaknasî û aborî de jî xwe xuya dike. 
[frame|Sistema hejika harmonîk a hêsan ([osîlator)]]

## Nîmûneyan
Hin nimûneyên hejikê li xwarê hatiye dayîn.

### [[Mekanîk]]
* Dardaroka hêsan
* Dardaroka bikevan

### [[Elektrîk]]î
* Tezuya alternatîf

### [[Elektromekanîk]]

### [[Optîk]] (bînayî)

### [[Ekolojî|Biyolojîk]]

### Mirovan
* Pêlên mêjîyê
* Hejikên xwiziya Însulînê
Rewteka pêlpêlokî

thumb|250x250px|Pêla sînus
thumb|250x250px|Şêweyên Pêla AC
**Rewteka pêlpêlokî**, **tezûya alternatîv** an jî **tezûya pêldar**  (bi Îngilîzî: *Alternating current*), rewteka karebayî ye ku fireyî û berekê wê wek vedorî tê guherandin. Pêla ku herî pir tê bikaranîn pêla sînusê yê. Temamiya pêlan  bi vedora elektronîk ve karin di nav xwe de ji hev re dabigerin. Ev veguherî di vedorê de bi bargegir (kondensor), diyod û roleyê tê dagerandin.

Hêza AC bi giştî di pîşesazî û xaneyan de tê bikaranîn. Di şandina enerjiyê ku di santralan de tê hilberandin de jî AC tê bikaranîn.

## Dîrok
thumb|250x250px|Sîstema AC ya herî pêşîn
Mirovê herî pêşîn ê ku bi AC re xebitiye William Stanley e. Lê belê AC a ku bi rewşa îroyîn tê bikaranîn wek pêşîn ji aliyê Nikola Tesla ve sala 1886an de dest pê hilberandinê bû. Pişt re Tesla patenta xwe ji George Westinghouse re firoştiye. Di wan salan de Lucien Gaulard, John Dixon Gibbs, Carl Wilhelm Siemens û hin zanyar jî di vî warê de xebat kirine. 

Santrala pêşîn a ku bi armanca endustriyî tezuya elektrîkê ya sê fazî hilberandiye, sala 1893yan de ji aliyê Almirian Decker ve di santrala hîdroelektrîkê ya Mill Creek a ku li Kalîforniyayê de hatiye damezirandin. Sîstema ku Decker sêwirandiye sîstemeke 10.000 voltî û sê fazî ye.

Rewteka pêlpêlokî di dawiya sedsala 19an û serê sedsala 20an de dest bi bikaranînê bûye.

## Hilberan, ragihîn û belakirina wê

### Hilberana wê
thumb|300x300px|Bendav
Wekî ku tê zanîn kabloyê ku tê de tezuya elektrîkê derbas dibe derdora xwe de qada manyetîk pêk tînê. Wek berevajkî jî, di kabloyê ku ji qada manyetîk re dûçar dimîne, di vê kabloyê de tezuya elektrîkê çê dibe. Ji vê prensîpê jî sistemekê ku ji statora westar û rotora tevgerdar pêk tê hatiye sêwirandin. Rotorê ku bi hin hêzan(wekî ava ku li santrala hîdroelektrîkê ji bilind dikevê, hêza dûkel(hilm) a ku li santrala termîk(germî) de ye, hwd.) ve tê çerixandin , li statorê li ser kabloyên ku rewşa pêçandiyê de ne, tezuya elektrîkê pêk tînê. Sedema pêla sînusê ya ku li AC ye, qada manyetîkê ku ji her fazê re dikevê, bi sedema rotorê ku diçerixe her tim diguhere.

### Ragihîna wê
Voltaja tezuya alternatîv wekî ku tê zanîn bi transformatoran re karin zêde bikin an jî kêm bikin. Di xetên guhezî de ji bo ku hêza windayî pir nebe, voltaja zêde tê bikaranîn. Ev xetên ku li diyar tê behskirin xetên ku di navbera santral û şebekeyê bajêr de ne. 

Hêza windayî ya ku di xeta ragihînê de ye bi lêkdana çarçika tezu û bergirê tê dîtin. Formûla wê wek P=I^2.R dibe. Wateya vê formûlê ev e. Eger tezuyê ku di gihînêr de ye derbikeve du qata xwe, hêza windayî dê 4 qat zêde bibe. 

Lê belê dezavantaja voltajên zêde jî hene. Vana li xwarê hatine nivisandin.
* Xetereyên hilgirtinê
* Qada manyetîk a ku di xetê de çê bûye.

### Belakirina wê
thumb|300x300px|Şemaya transformatorê
Ji aliyê transformatoran ve voltaj kêm dibe û tezu jî zêde dibe. Ji vê kirariyê pê ve em karin dest pê belavkirina elektrîkê bikî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Santrala hîdroelektrîkê ya Mill Creek

Kategorî:Elektrîk
Kategorî:Endezyariya elektrîkê
Muhyedîn Mexribî

**Muhyedîn Mexrebî** (1220 - 1283, erebî, **محيي الدين المغربي**, bi latînî: **Muḥyī al‐Milla wa al‐Dīn Yaḥyā Abū Abdallāh ibn Muḥammad ibn Abī al‐Shukr al‐Maghribī al‐Andalusī**), stêrnas û matematîknas e ku li cem zanyarê fars Nesredînê Tûsî perwerdehî standiye.

Muhyedîn li sêgoşenasîyê jî xebitiye. Bi pirani bi xebatên xwe yên şîroveyê ên ku li ser matematîknasên yewnanî kiriye tê naskirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1220
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1283
BBC

**Damezirana weşanê ya Brîtanyayê **an jî **BBC (B**ritish **B**roadcasting** C**orporation**)**, li Brîtanyayê dameziranekê weşanê ye ku bi desteka diravî ya dewletê ve dixebite. Ji damezirandina wê heta sala 1954an di warê televîzyonê de û heta sala 1972an jî di warê weşana radyoyê de ew şirketa sereke bû. Navenda wê li Londonê ye.

## Dîrok
British Broadcasting Company sala 1922an de wek şirketeke fermî hate damezirandin. Lê belê di sala 1925an de şirket hate tesfiyekirin û di sala 1927an de jî British Broadcasting Corporation ya ku wek sektora gelemperî hati bû damezirandin cihê wê girt. Lijneya kargêriyê ji aliyê fermandarê Keyaniya Yekbûyî ve tê pîşandan.  

Di navbera salên 1927 û 1938an de serperiştê giştî yê BBCyê John Reith kir. John Reith salên pêşîn ya damezranê de roleke girîng leyîstiye. Ew sala 1936an de xebatên weşanên televîzyonê ya pêşîn bi rê ve bir.

Dema Şerê Cîhanî yê duyem de, weşanên televîzyonê ya BBCyê qut bû, sala 1946an de ji nû ve dest pê kir. BBC weşanên xwe yên televîzyonê yên rengîn û bipergal wek pêşîn sala 1967an de da destpêkirin. Heta sala 1954an ew di warê televîzyonê de sereke bû û heta sala 1972an jî di warê weşana radyoyê de serekebûna wê qediya.

BBC tu car reklam nake û ew programên ku fînansmanên wan ne ji hikûmet e, naweşîne.

## Lêçûn (mesref)
thumb|

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya BBCyê

Kategorî:Avabûnên 1922an li Înglistanê

Kategorî:Markayên brîtanî
Kategorî:Televîzyon
Bazirgan, Makû

**Bazirgan**, navê yek ji bajarên navçeya Makûyê li parêzgeha Azerbaycana Rojavayê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.

Bazirgan dikeve bakûrê bajarê Makûyê. Bazirgan wek bi sernavê deriyê têketin û derketina Îran û Tirkiyeyê tê nasîn û di quntara çiyayê agirî de ye.

Ev bajar ji hêla aborî û erdnigariyê ve taybetmendiyên wê yên girîng hene ji ber ku ji alîyê bakûrê ve bi Tirkiye û ji hêla rojhilatê ve jî bi komara Nexcewanê re hev sînor e. Deriyê sînorê Bazirganê girîngtirîn derîyê sînorîyê îranê yê li ser erdê ye û degehê ewropayê tê hesibandin.ku rojane bi sedan rêwî yên hindirî û biyanî û bi sedan kamîyonên tranzîtî ji vê bajara kevin û sînorî derbas dibin.

Yek ji wan kesên ku hatîye vî bajêrî û di sefernameya xwe de ji bazirganê nav biriye Ujêl fenland ê navdarê firansî ye ku di ser dema Qcarîyan de di dema jîyana Elîxan serdarê makûyê hatîye û ji bazirgan di pirtûka xwe da bi bîr anîye.

Bazirgan ji sala 1365 de bi destê nûnerê şaredarîyê û di bin şaredarîya Makûyê de di hat îdarekirin.li ser hesasiyên sînorî û mezinkirina vî bajarî ku nûnertî nikari bû wê îdare bike ji bo vê piştî gelek bûyeran ev bajara ser bixwe bû û ji makûyê hat qedandin.

Li gor serjmariya sala 1385 an gelê vê bajarê nêzîkî 9.047 kes e. Dergehê sînorê çavkanîya serekeya miaşa gelê vê navçeyê ye.

## Ziman
Gelê bazirganê bi kurdî û bi azerî diaxivin..

## Aborî
Bazirgan li gor derfetên ku navçeya azad a Makûyê çapkiriye ji girîngiya wê ya zor taybet heye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Girdok

rast|thumb|238x238px|Girdokek
**Girdok**, amûra ku mirov pê beşenan (cîsm) mezin dike ye. Çêkirina girdokê de rojika (mercek) keviya zirav tê bikaranîn. Girdok ji gewşînên şikestina ronahiyê kelkdar dibe. Di girdokan de dûriyên tîşkoyê hindik in.

## Girdoka hêsan
Girdoka hêsan, bi tenê ji rojika nêzakî pêk tê û ew di temamiya amûrên optîk de amûra herî hêsan û herî temel e. Em ferz bikin ku beşenek ji çav s cm dûr bibe. Bûuta dimenê ku li çav çê bûye, bi girêdayî hokeya Ø ya ku li çav çê bûye ye. Eger ku beşen nêzîkî çav re bê kirin, Ø zêde dibe û dîmen jî mezin dibe. Lê belê çavekî normal nikarê beşenekê ku ji 25 cm yê nêzîktir e bînê ser nîskokê.

## Çavkanî
* Ferhenga Zaravên Teknîkî

Kategorî:Alavên optîk
Kategorî:Fizîk
Kategorî:Optîk
Qeware

thumb|rast|250px|qewarepîveke hêsan
Tebaba(mîqdar) cihê heyberekî(cism) ku di valayiyê de digire jê re qeware an jî qebare tê gotin.Yekeya qewareyê ya temel m^3:Mîqap anjî metrekûb e.Yekeya qewareyê ya şilek û gazê lître ye. Qeware bi dawera V ve tê nîşandan. Qewareyên madeyan bi germî û pestan ve dikarin biguherin. Ji ber vê yekê qeware diyarkirina tebaba madeyê de ewlemend nîne. 

## Formulên Qewareyê

## Çavkanî



Kategorî:Fizîk
Mele Mûsayê Kurdî

**Mele Mûsayê Kurdî** zanyarê îslamê yê mezheba Şafiî ye. Navê bavê wî Husên e. Navê wî yê dirêj *Mûsayê kurê Husênê Lalanî* ye.

Li Amêdiyeyê dibistan ava kiriye û tê de ders dida telebeyan. Bi xwe jî li cem alimên wek Şêx Alwan u Mele Îsmaîl el-Şirvanî perwerdehiya xwe standiye. Di sala 1524 an jî 1533an de hate kêr kirin û jiyana xwe ji dest daye.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesên kuştî
Kategorî:Kesên sedsala 15an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Zanyarên îslamê
Komeley Jiyanewey Kurdistan

**Komeleya Vejiyana Kurdistan** an jî **Komeley Jiyanewey Kurdistan** di nava Şerê cîhanî yê duyem de wek encam ji layê elît, rewşenbîr û siyasetmedarên kurd ve, di 16 gelawêja 1942yê de ev rêxistin bi awayek nepenî hate ava kirin. Serokê vê rêxistinê Ebdurehman Zebîhî bû.

Di avakirina vê rêxistinê de alîkarî ji Hîwa (rêxistin) hate xwestin. Avakerê Hîwayê Mîrhacê Zaxoyî alîkarî kir 

Endambijartina komeleyê jî gelek balkêş bû. Ji ber ku tenê kesên ji dayik û bavên wan kurd dikarin bibin endamê komeleyê. Lêbelê tenha îstîsnayek hebû ku dîya wan Asûrî be, ew jî dikarin bibin endam. Ev tişt wê nîşan dide ku têkiliyên kurd û asûrîyan gelek baş bûn 

Di sala 1941ê de İngilîzan li başûrê Îranê, Sovyetan jî li bakurê Îranê dest bi dagirkirina welatê Îranê kirin. Hêzên Şah Reza bi bêçaretiyeke mezin ji her derê vekişiyan. Hêzên Îranê li çi deran berxwedana welatê xwe nekirin û belav bûn. Helbestvanê kurd ê hêja Hejar di vê babetê da wiha dibêje: 
*Bi weşandina du per agahî*,
*Belav bû artêşa Şehînşahî*

Piştî belavbûna artêşa Şah Reza, givaşa li ser gel jî nema, gelek kes hatin azad kirin ji zindanan, givaş û sansûra li ser medyayê rabû. Gelek serokeşîrên Kurd û rewşenbîrên Kurd hatin azad kirin. Piştî van bûyerên azadîxwazî, li Mehabadê Komeley Jiyanewey Kurdistan hate ava kirin. Ev sazî bi dûçûna makezagona Îranê îllegal bû û yek ji mercên endamtiyê ew bû ku bi dizî be. Sonda komeleya li ser Quranê bû . Qazî Mihemed dema avakirinê de endamê vê komeleyê nebû, encax piştî salek din avakirina komeleyê de bû endam. Piştî endamtiya Qazî Mihemed li herêma Mukriyan, zêdebûn û popûlerbûna vê komeleyê zêdetir bû û mezin bû. 

Vê rêxistinê 3 salan xebatên veşartî û girîng kirin. Piştî sê salan ev rêxistin wek partiyeke modern hate ava kirin. Partiya ku bi li ser vê bingehê ava bûyî Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranêye. Bi dûçûna Abbas Valî ev komel jî ji Komeley Azadixwazî Kurdistan çêbûye. Piştî belavbûna Komeley Jiyanewey Kurdistanê şûna wê Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê ava bû. Hêjayî gotinê ye ku Partiya Demokratîk a Azerbaycanê li îlona 1945ê de bi alikariya Rusiyan ava bû. Partiya Demokratîk ya Kurdistana Îranê jî mehek piştî vê partiyê di cotmeha 1945ê de ava dibe. 

Weşana fermî ya vê komelê Niştiman (rojname) bû.

## Îdeolojiya Komeleyê
Endam û kesayetên girêdayî vê komeleyê bi giştî azadîxwaz û welatparêz bûn, peyrewên ramanê komûnîzmê nebûn.,

## Armanç

## Damezrînerên Komeleyê
*Ebdurehman Zebîhî
*Huseyn Zêringeran
*Mele Qadir Desbêj
*Ebdurehman Îmamî
*Mihemed Yahû
*Rehman Helewî
*Mihemed Emîn Şerefî
*Qasim Qadirî Qazî
*Mele Ebdullah Dawûdî
*Mihemed Selîmî
*Ehmed Elemî
*Mihemed Nanewazade
*Ezîz Zendî  .

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê
Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran

**Hizba Demokrat a Kurdistanê** (**HDK**) xwe wek dewama Partiya Demokrat a Kurdistanê dibîne. Piştî kongreya 13demîn a di sala 2006ê de Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê bû du parçe. HDK bi rêberiya Xalid Ezîzî partiyek nû ava kir. Li sala 2017ê Mistefa Mewlûdî wek sekreterê giştî şûna Xalid Ezîzî hate hilbijartin . Li kongreya 17ê wê partiyê (2019) carek din Xalid Ezîzi wek sekreterê giştî hat Hilbujartin. Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê jî beşê din ê vê parçebûnê ye. Navê vê partiyê bi soranî Hizbî Dîmokratî Kurdistan e. Kurtenav jî *HDK* ye.
HDK yekem hizba Îraniya kû bûye tam endamê Înternasionala Sosyalîstan.

Rêxistina leşkerî ya vê partiyê PRK(Parezeranî Rojhilatê Kurdistanê)

## Sekreterên Giştî
* Abdullah Hassanzadeh (2006-2012
* Xalid Ezîzî (2012-2017)
* Mistefa Mewlûdî (2017)
* Xalid Ezîzî (2019)

## Binêre
Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê

## Girêdanên derve
* Malpera partiyê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2006an li Îranê
Kategorî:Komên serhildêr li Îranê
Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Îranê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2006an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd
Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê
Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Kategorî:Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê
Leza dengî

rast|thumb|300x300px|Gava ku F-18ek leza dengî derbas dibe
**Leza dengî** li hewayê, li asta deryayê û di germiya 21&nbsp;°C de wek 343.2 m/s(nêzîkî 1235.5 km/saet) tê girtin.

Leza dengî wek girêdayî frekansê naguherê, deng her frekansê de di heman lez de diçe.Li gorî rewşa germahî û kesafet(çirî) ya hewayê leza pijilînê ya dengî diguhere. Di hewayê sar de leza dengî kêm dibe.

Leza dengî ya ku li hewayê wek nêzîkî bi vê formûlê tê hesibandin.

c_{\mathrm{hewa}} = (331{.}5 + (0{.}6 \cdot \vartheta)) \ \mathrm{ms^{-1}}\,

\vartheta\,  (theta) îfadeya germahî ya ji cureyê santîgrad(°C) e.

Li qadekê de, eger ba ji paş bê deng ber bi zemînê ve araste dibe.Eger ba ji pêş bê, deng ber bi jor ve araste dibe.Biroj, ji ber ku zemîn germ dibe pêla deng bi sedema teka tînê ve ber bi jor ve araste dibe.Bişev jî, ji ber ku zemîn sar dibe, pêla deng dê ji biroj dûrtir biçe û ew dê ber bi jêr ve araste bibe.

Li deryayê pêkhateya avê rûxareke şewqvedêr pêk tînê.Ji ber vê yekê li deryayê deng di hawirekê sekan de qasî 4-5 km karê dûr biçe. 

Eger ku leza çavkaniya dengî ya livdar, leza pijilînê ya dengî derbas bibe,deng wek dengê teqanê tê bihîstin. Van pêlan wek pêla şokê(teys) tê bi navkirin.Mirovê yekem ê ku leza dengî derbas kiriye Chuck Yeager e.

## Di hin hawiran de leza dengî
rast|thumb|350x350px|Li gorî germahiyê leza dengî ya li hewayê

Li gorî germahiyê leza dengî ya li heweya:
* Di 0&nbsp;°C de 331m/s
* Di 20&nbsp;°C de 344m/s
* Di 25&nbsp;°C de 345m/s
* Di 45&nbsp;°C de 358m/s

## Çavkanî
* Ferhenga Zaravên Teknîkî
* Wikipedia(werger)
* https://www.nde-ed.org/EducationResources/HighSchool/Sound/tempandspeed.htm

Kategorî:Çendaniyên fizikî
Kategorî:Deng
Kategorî:Fizîk
Ebû Zebî

[thumb|Nêrîna ji esmana Ebû Zebî ya li ser peravên [Kendava Fars.]]

**Ebû Zebî** ( ** bilêvkirina emîratî ) paytext û duyem nifûsa bajarê herî mezin a li ser Emirtiyên Yekbûyî yên Ereb e (hebûna tîrbûna gelên mezin ji Dubaî), û jî paytexta Îmarata Ebû Zebî, herî mezin ji heft mîrîtiyên li Îmaratê heye. Ebû Zebî ji ber keviya navendî ya rojava wek girava teşeyên-T dikevin Kendava Fars. Li bajar nifûsa 1,5 milyon di sala 2014an de hebûn.

Ebû Zebî meclîsa baregehên hikûmeta federal ya li ser kursiyên hikûmeta Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî e, ku meclîsa malbata emirîya li Ebû Zebî ye. Ebû Zebî bi pêşveçûna lezgîn û bajarbûnê de tevî ku derameda naverast nisbeten bilind yên xelkê xwe wek bajarê nav metropoleke mezin û pêşketî guhertin bûye.

Îro di navenda bajar de li welat ji xebatên siyasî û pîşesaziyê û navendeke çandî û bazirganî mezin e, ku ji ber helwesta xwe ya ku li paytext e. Hesabên Ebû Zebî li ser Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî aboriya dora-milyar $ 400.

Ebû Zebî çarem bajarê herî erzan ji bo karmendên meşhûr li herêmê ye, û di sala 2014an de li 68emîn bajarê mezin herî erzan di cîhanê de bû.

## Çavkanî

Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban
Kategorî:Paytextên Asyayê
Keny Arkana

**Keny Arkana** (; 20ê kanûna pêşîn 1982, Boulogne-Billancourt Parîs hate dinyayê) yek rapvanekî arjentîn-fransayî ye, ku ew di çalakiya tevgera globalbûna guherî û neguhdariya sivîl in. Di sala 2004'an de Keny li taxa Noailles a li Marsêy banga kolektîfa stranê ava dike.

## Albûm
;Solo

### EP
;Wek Etat-Major
* 2003: *Volume 1* (EP)
;Solo
* 2004: *Le missile est lancé* (EP)
* 2006: *La rage* (EP)
* 2016: *Etat d'urgence * (EP)

## Çavkanî

Kategorî:Globalîzasyona alternatîv
Kategorî:Mirovên zindî
Globalîzasyona alternatîv

[thumb|Sloganên Globalîzasyona alternatîf di dema xwepêşandanên li Le Havre li hember [Ser 37'emîn G8 li Deauville, Fransa]]

**Globalîzasyona alternatîv** an jî (**Alter-Globalbûn** ji peyva fransî "alter-mondialisation"—an jî tevgera dad a global) navekî tevgera sosyal e ku giregirê piştgiriya hevkariya global û vejîn e, ku di heman demê de li dijî tiştê ku ew weke bandorên neyînî yên globalbûna aborî salix e, hest dikin ku ew gelek caran li hember kar dike, yan rastir geşe ne, nirxên mirovan yên wek hawirdor û avhewayê parastina dadê, aborî, parastina kedê, parastina çand xwecî, aşitî, û azadîyên sivîl.


Kategorî:Hereketa dijî globalîzasyonê
Kategorî:Hikûmeta cihanî
Merîfetname

thumb|Mârifetnâme
**Merîfetname** berhema zanistvanê kurd ya Îbrahîm Heqiyê Erziromî ye.

Ev pirtûk di sala 1757an de hatiye nivîsandin. Di sala 1836 û 1864an de li Misirê, û di sala 1889 û 1914an de jî li Stembolê hatiye weşandin.

Pirtûk li ser stêrnasî, erdnîgarî, û hebûna Xwedê ye. Destnivîsa vê pirtûkê hîna heye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê
Zanîngeha Bîrûnî

**Zanîngeha Bîrûnî** (tirkî: *Biruni Üniversitesi*), zanîngeheke Stembola Tirkiyeyê ye ku di sala 2014an de ava bû.

Zanîngeh navê xwe ji zanyarê fars Bîrûnî digire.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2014an li Tirkiyeyê
Bîrûnî
Mîrîm Çelebî

**Mîrîm Çelebî** (jdb. 1450, Stembol, Împeratoriya Osmanî - m. 1525, Stembol, Împeratoriya Osmanî), zanyarê stêrnasî û matematîkê yê Împeratoriya Osmanî bû.

## Çavkanî
 

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 15an
Kategorî:Jidayikbûn 1450
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Kesên sedsala 15an
Kategorî:Mirin 1525
Kategorî:Zanyarên osmanî