open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ebdulmelik Esmeî

**Ebdulmelik Esmeî** (erebî: **أبو سعيد عبد الملك ابن قريب الأصمعي**, lat. Abd al-Malik ibn Quraib al-Aṣmaʿī ; z. 740 Besra - m. 828) Zanyarê bi eslê xwe ereb yê zoolojî û fîlolojiyê ye. 

Esmaî perwerdehîkî baş li cem 'Ebû Amr
bin el-Ala' hilda. Piştî demekî diçe  Bexdayê xebatên xwe berdewam kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Ajalnas
Kategorî:Jidayikbûn 740
Kategorî:Mirin sedsala 9an
Kategorî:Mirin 828
Kategorî:Zanyarên ereb
Kategorî:Zimannasên ereb
Qijikên Xêrê (pirtûk)

**Qijikên Xêrê** ewilîn dîwana helbestê ya Selamî Esen e. Qijikên Xêrê xelata 1emîn Pêşbirka Helbestê ya Arjen Arî wergirtiye. Pêşbirk ji hêla weşanxane û saziyên wekî Evrensel, Lîs, Ronahî, Belkî, Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê û Komeleya Nivîskarên Kurd ve hatiye lidarxistin.

## Kesên di jûriyê de
* Ehmed Huseynî
* Berken Bereh
* Şener Özmen
* Fatma Savci
* Rênas Jiyan
* Îrdan Amîda

## Çavkanî

Kategorî:Helbest
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Dragan Đokanović

thumb|Dragan Đokanović

**Dragan Đokanović** (bi serbî: Драган Ђокановић, *Dragan Cokanovîç*; z. 20ê nîsana 1958an) siyasetmedarekî serbî yê Bosniya û Herzegovînayê (Partiya Demokrat a Federalîstan), nojdar, sportkar û zilamekî populer ê dîroka Bosniya û Herzegovînayê ye. Ew lêkolînerê Massachusetts Institute of Technology (DYA) ye.

## Gîrêdan

* Website Dragan Đokanović 
* Der Standard.at

## Çavkanî

Kategorî:Bosnî
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serb
Kategorî:Yûgoslav
Fîgûran

**Fîgûran**, ew kes e ku di fîlm, rêzefîlm an bernameyên televîzyonê de, di lîstikên şanoyê, bernameyê muzîkê û opera û baleyê de xuya dike, lêbelê qet napeyive an jî pir hindik dipeyive. Temaşevanên bernameyên televîzyonê, di fîlman de kesên amator ku li kûçe û kolanan in, an li cihê bûyerekê ne, hemû fîgûran in. Di fîlmên şer an lehengî de koma rêvebereriya fîlm gellek fîgûran bi kar tînin. Bi taybet jî di berhemên van demên dawî ku pir biha ne, bi hezaran fîgûran cih digrin.

Navê karê fîgûranan jî *fîgûranî* ye.

Kategorî:Fîlm
Kategorî:Lîstikvanî
Kategorî:Şano
Çanda kurdî

**Çanda kurdî**, komek taybetiyên çandî yên cihêreng e ku ji aliyê gelê Kurd ve tê meşandin. Çanda kurdî mîrateya gelên kevnar e ku kurdên nûjen û civaka wan ava kirine.

Kurd komeke etnîkî ye ku bi giranî li Rojavaya Asyayê dijîn. Li bakurê rojhilata navîn li ser çiyayên Zagros û çiyayên Torosê li herêma ku Kurd jê re dibêjin Kurdistana mezin dijîn.

Ji xeynî herêmên Kurdistanê, gelê kurd li başûrê rojavayê Ermenistanê û Azerbaycanê û her wiha li deverên Libnanê dijîn û nûnertiya kurdên Yekîtiya Sovyeta berê dikin.
## Jêder
Li ser koka kurdan di roja îro de tê dîtin ku bav û kalên kurdên îro kesên ku bi navê Karduya têne naskirin in ku di hezarsala 3an a  de li Mezopotamyayê jiyaye û navê wan di lewheyên heriyê yên Sumerî de derbas dibe. Di roja îro de li ser pêşeroja a Kurdan gelek nîqaş tên kirin. Ev gengeşeya dîrokî bi taybetî piştî şerê duyem ê Kendavê, bi guhertinên hebûna kurdan li Iraqê û demazirandina hikûmeta Herêma Kurdistanê bileztir bûye.

Bi şerê navxweyî ya Sûriyeyê re niha Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ku rêveberî ji aliyê Kurd û gelên cûda yê li herêmê tê birêvebirin. Niqaş pêvçûnên jibo Bakurê Kurdistanê ku niha di bin dagirkeriya Tirkiyeyê de ye û nîqaşên jibo Rojhilata Kurdistanê ku di bin dagirkeriya Îranê de ye, di roja îro de didome.

## Zimanê kurdî
Zimanê kurdî, beşek ji beşa bakurê rojavayî ya şaxê zimanê îranî yê malbata zimanên hind û ewropî ye. Zaravayê ku herî zêde li herêmên Kurdistanê tê axaftin soranî û kurmancî ye. Lê li Bakurê Kurdistanê zaravaya Zazakî û li Başûrê Kurdistanê jî zaravayên Lurî, Kelhûrî û Goranî hene. Li erdnîgariya Kurdistanê zêdetirî 30 milyon kes bi kurdî diaxivin. Îro zimanê kurdî bi sê alfabeyên sereke hatiye dabeşkirin. Ev alfabeya latînî, alfabeya erebî û alfabeya kîrîlî ne. Kurdî çar zaravayên kurdî hene: Kurmancî, Soranî Zazakî û Kelhorî ye.
## Folklor
Kurd xwedî kevneşopiyeke folklorîk a dewlemend in ku ji ber nûjenbûn, bajarîbûn û çewisandina çandî her ku diçe dikeve xeterê. Kurd sala nû di Newrozê de pîroz dikin û pîrozkirina Newrozê gelek caran ji aliyê rayedarên Tirkiye û Sûriyê ve hatiye qedexekirin.
## Muzîka kurdî
Muzîka gelêrî ya kurdî beşekî girîng ê çanda kurdî ye û bi kevneşopî ji bo gihandina bûyerên li ser dîroka kurdan ji aliyê Dengbêjan ve hatiye bikaranîn.
## Dîn
Gelê Kurd li gor herêmên Kurdistanê ya ku tê de dijîn xwedî dînên cihê ne, yan jî peywendiyên wan ên çandî û etnîkî bi wê dînê re hene, dîna herî berbelav di nav kurdan de îslama sunî ye. Kurdên Bakûrê Kurdistanê ku nifûsa wan nêzîkî 15-25 milyonan, ji 30% elewî ne û 68% jî îslama sunî ne.

## Binêre
*
* Fîlmên kurdî
* Gotinên pêşiyên kurdan
* Muzîka kurdî
* Pêjgeha kurd
* Wêjeya kurdî
* Zimanê kurdî
* Kurdhezî
*

## Çavkanî

Kategorî:Çand

Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn
Semerkand

thumb|300px|Qada Registan piştî hilatina rojê li Samarkand, Ûzbekistan
**Semerkend** (ûzbêkî: Самарқанд, *Samarqand*, farsî: سمرقند, *Samarqand*), parêzgeh û bajarek li başûrê rojhilatê Ûzbekistanê ye û yek ji kevintirîn bajarên niştecîh ên Asyaya Navîn e.

Delîlên çalakiya mirovan li qada bajêr ji serdema paleolîtîk a paşîn de hene. Her çend delîlek rasterast tune ku nîşan bidin ka Semerkend kengê hatî damezrandin, tê texmîn kirin ku bajar di navbera sedsalên 8an û 7an BZ de hatiye damezrandin. Semerqend a ku li ser Riya Hevrîşimê ya di navbera Çîn û Ewropayê de bi pêş ket , carinan yek ji mezintirîn bajarên Asyaya Navîn bû. Piraniya rûniştvanên vî bajarî farisîaxêvên xwecihî ne û bi zaravayê farisiya tacîkkî diaxivin. Ev bajar yek ji navendên dîrokî yên gelê Tacîk li Asyaya Navîn e ku di demên berê de yek ji bajarên girîng ên împaratoriyên mezin ên Îranê bû.

Di dema Împaratoriya Axamenî ya Pers de, ew paytexta satrapiya Sogdî bû. Bajar di sala 329 BZ de ji aliyê Îskenderê Makedonî ve hat zeftkirin, dema ku ew bi navê *Markanda* dihat nasîn. Bajar ji aliyê mîrên Îranî û Tirkan ve hat birêvebirin heta ku di sala 1220an de ji aliyê Mongolan ve di bin desthilatdariya Cengîz Xan de hate dagirkirin. Îro, Samerqend paytexta herêma Samerqand û bajarek qasî navçeyek e, ku tê de wargehên bajarî yên Kimyogarlar, Ferxod û Xişrav hene. Bi 551,700 şênî (2021),  ew duyemîn bajarê herî mezin ê Ûzbekistanê ye.

Bajar wekî navendek lêkolîna zanyarî ya îslamî û cîhê jidayikbûna Ronesansa Tîmûrî tê zanîn. Di sedsala 14an de, Tîmûr (Temerlan) ew kir paytexta împaratoriya xwe û cihê gora xwe, Gur-e Amir. Mizgefta Bibi-Khanym, ku di serdema Sovyetê de ji nû ve hatî çêkirin, yek ji cihên herî berbiçav ên bajêr dimîne. Meydana Registan a Samerqendê navenda kevnar a bajêr bû û bi sê avahiyên olî yên berbiçav ve girêdayî ye. Bajar kevneşopiyên hunerên kevnar bi baldarî parastiye: xemilandin, zêrkarî, tevnên hevrîşim, gravurên sifir, seramîk, xêzkirina daran û boyaxkirina daran. Di sala 2001an de, UNESCO bajar li Lîsteya Mîrateya Cîhanê wekî *Samarkand - Xaçerêyên Çandan* zêde kir.

Samarkanda nûjen ji du beşan tê dabeş kirin: bajarê kevn û bajarê nû, ku di rojên Împaratoriya Rûsyayê û Yekîtiya Sovyetê de hate pêşve xistin. Bajarê kevin bermahiyên dîrokî, dikan, û xaniyên taybet ên kevn, û bajarê nû avahiyên îdarî û navendên çandî û saziyên perwerdeyê dihewîne. Di 15-16 Îlonê, 2022an de, bajar mazûvaniya civîna SCO ya 2022 kir.

## Nifûs

## Not

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Cihên arkeolojîk li Ûzbêkistanê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ûzbêkistanê

Kategorî:Ûzbêkistan
Bîrdoza jimare

**Bîrdoza jimare** ya jî **arîtmetîk **şaxek matematîka saf e ku bi pirranî têkildarî vekolîna tamjimareyan e. Carina wek "Şahbanûya Matematîkê" pesnê wê tê dayin çimkî di dîsîplîna matematîkê da cihek wê a sazmanî heye.<span class="mw-reflink-text"></span> Teorîstên jimare li ser serejimareyan (îng: prime number) û taybetiyên tişteyên(obje) ji tamjimareyan hatine çekirin (wek, jimareyên rasyonel) yan jî bi rêha berfirehandina pênasîna tamjimaran hatine çêkirin (wek., tamjimareyên cebrî) dişuxulin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Hazewinkel, Michiel, ed. (2001), "Number theory", *Encyclopedia of Mathematics*, Springer, ISBN&nbsp;978-1-55608-010-4&nbsp;

Kategorî:Matematîk
Selamî Esen

**Selamî Esen**, helbestvanekî kurd e ku di sala 1992yan de li bajarê Sêrtê ji dayîk bûye. Li Zanîngeha Mêrdîn Artukluyê di beşa Ziman û Çanda Kurdî de lîsansa bilind kiriye. Qijikên Xêrê (2014) berhema wî ya pêşîn e ku xelata 1em a Pêşbirka Helbestê ya Arjen Arî wergirtiye. Gotar û nivîsên wî di gelek kovarên kurdî de hatine weşandin.

## Berhemên wî
* *[[Qijikên Xêrê]]*, helbest, Evrensel Basım Yayın, 2014

## Werger
**[[Kale]]**, (Keleh - *[[Şener Özmen]]*), Everest, 2017.

**[[Kelogirî]]**, (Sarı Kahkaha - *[[Murat Özyaşar]]*), Doğan Kitap, 2019.

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Nejîbûdîn Semerqendî

**Nejîbudîn Semerqendî** di sedsala 13'an de li Semerqendê jiyaye. Bijîşkekî fars bû ku piştî Êrîşên Moxolan çû bajarê Heratê û li wê derê mir.

Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Li ser tibê gellekî pirtûkên wî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkên faris
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1222
Kategorî:Zanyarên faris
Îbn Yûnis

**Îbn Yûnis** (, jdb. 950- m. 1009) navê tam **Ebû el-Hesen Elî ibn Ebdurehman ibn Ehmed ibn Yunus el-Sadafî el-Misrî** ye. Yek ji stêrnas û matematîknasê girîng yê Misirê bû. Berhemên wî bala gelek zanyarên kişandiye, û gelek nûvedan kiriye li ser astronomiyê.

Kratereka li ser heyvê a bi navê "Îbn Yûnis" bi navê wî ve hatiye binavkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 950
Kategorî:Kesên sedsala 10an
Kategorî:Matematîknasên ereb
Kategorî:Mirin 1009
Kategorî:Stêrnasên ereb
Kategorî:Zanyarên ereb
Gulafhiyûk

**Gulafhiyûk**, ango **Girê Gulaf** (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Semsûrê
Kategorî:Semsûr
Malabavê

**Malabavê**, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Semsûrê
Xolxolik

**Xolxolik** (, ) gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Semsûrê
Bagera bihêz a tropîkal

**Bagera bihêz a tropîkal**, **sîklona tropîkal** (bi ingilîzî: *Tropical cyclone*), cureyekî bayê bi hêz e.

Li Deryaya Karîbê û Kendava Meksîkê ev bi nav "bager" tê nîşankirin. Divê ev herî kêm bi Hêza Orkanê bigihîne, yanî hêza bayî 12 li ser Penjeya Beaufortê (ev li gorî zêdetirî ku 64 knotan ango 118&nbsp;km/h). Bager bi piranî di nava meha gulan û kanûna pêşîn de tê zayîn, yên herî di nava meha tebax û îlonê de tê zayîn. Demsala fermî ya bagerê di Okyanûsa Atlantîkê de û di navenda Bakûrê Pasîfîk ji 1ê hezîranê heta 30ê çiriya paşîn didome, di rojhilat Bakûrê Pasîfîkê êdî ev di 15ê gulanê de dest pê dike.

## Mijarên têkildar

## Galerî

Katrina 2005-08-28 1545Z.jpg|Dîmena satelîtê ya Bagera Katrîna
Dennis 2005-07-07 1550Z.jpg|Dîmena satelîtê ya Bagera Dennîsê
Hurricane Irene from Cuba.JPG|Tevgera Bagera Îrenê ji Playa Santa Lucía (Kûba) ve hatiye dîmenkirin.


## Çavkanî

Kategorî:Bager
Kategorî:Bûyerên hewayî
Kategorî:Hêza bayî
Kategorî:Kelû
Penjeya Beaufortê

J ialîyê Sir Kaptan Francis Beaufort keştîvanî, ba û rewşa deryayê hate dîtin.

**Penjeya Beaufortê**
Ez aşiqê keçika Barzanî me!

***Ez aşiqê keçika Barzanî me!*** navê gotareke rojnamevanê kurd Serdeşt Osman e. Tê gotin Serdeşt Osman bi sedema nivîsîna vê gotarê hatiye kuştin.

## Gotara bi navê ''Ez aşiqê keçika Barzanî me!''

Ez Aşiqê Keçika Barzanî me! Ez aşiqê keçika Mesûd Barzanî me, ew zilamê ku car car radibe û dibêje ez serokê te me, lê ez dixwazim ew xezûrê min be, yanî dixwazim bibim hevlingê Nêçîrvan.
Eger bibim zavayê Barzanî, emê meha hingivî li Parîsê derbas bikin û yek – dû şevan jî emê bi serdan herin bo koşka apê xwe li Amerîka. Mala xwe ji taxa hejaran a Hewlêrê veguhêzim bo "Serê Reş", liwir kuçikên amerîkî û Îsraîlî bi şev mala min dişopînin û diparêzin. Bavê minê bexitreş ku pêşmeregeyê Eylûlê ye û heya niha PDK xizmeta wî li berç[1]avan negirtiye, bi hêceta ku niha ne bi PDK re ye, ezê bavê xwe bikim Wezîrê Pêşmergeyan. Birayê min ê bêbexit jî ku Zanîngeh bi dawî aniye û heya niha bê kare û dixwaze bi qeçaxî biçe Henderan, ezê wî jî bikim berpirsyarê zêrevanên xwe yên taybet. Xwîşka xwe jî ku heya niha şerim dike biçe sûkê, wê wekî keçên Barzaniyan PIRADO û WENEWŞE bajo. Diya min jî ku nexweşiya Şeker û Dil heye û pereya wê ya dermankirina dervey welat tuneye, ezê du bijîşkên Îtalî ji wê re li malê damezrînim. Ji bo apên xwe jî, ezê çend koşkên mêhvandariyan(Dîwexan) vekim, Pismam û kurxalên xwe jî, ezê bikim "Neqîb, Emîd û Amîr lîwa".

Lê hevalên min dibêjin: "dest jê berde Sero, xwe nede kuştin, eve mala Mele ye, tenê bêjin HERRE, îdin her tişt temame." Başe, xo ez kifir nakim, Swînd bi destkê xencera Mele Mistefa, Îdrîs Barzanî bi bavê min re di bin yek letike çiya da 3 şevan derbas kirin. Axir çi dibe, bila Mesûd Barzanî xwe wekî Serok bizane, ger Seroke, bila bêje di 18 salên derbasbûyî de, çend caran berê xwe daye taxek ji taxên Hewlêr û Silêmanî? Lê pirsgirêka min ewe, ev zilam ewqas eşayire, li aliyê din ê "Serê Reş" kes wekî zilam nahesbîne, Jinên hemî serokên dunyayê bi yek klîk ezê bibînim, lê heya niha nizanim Xesûya min çawa ye! Nizanim ji bo xwezgîniyê kî bi xwe re bibim, di serî de min dixwest çend Mele û rûsipî û Pêşmergeyên dêrîn kom bikim û êvarek navê xwedê jê bînin, lê hevaleka min a Rojnamevan got: ”Xortê baş, hinek Caş (Cerdevan) û Enfalçîyan bibîne, Mesûd pir ji wan hez dike”. Hevalek din got: ”Weleh ger li gor min bikî, di konferansek rojnamevanî ya Nêçîrvan Barzanî de, biçe bin milê wî û jê re bêje karek min a xêr bi te heye, an jî ger nebû, ji Deşnê (Hunermendek Başûre) re bêje, ew zû zû wan dibîne, bila ji bo te eyar bike.

## Çavkanî
Şaswar Mame

**Şaswar Mame** ( شاسوار مامە) rojnamevanekî serbixwe ye. Ew di sala 1992an de li bajarê Ranye ya Başûrê Kurdistanê ji dayik bûye.

Şaswar Mame di sala 2006an de dest bi karê rojnamevaniyê kiriye. Wî li Başûr, Bakûr û Rojavayê Kurdistanê karê rojnamevaniyê kiriye. Dawiya sala 2015 an berê xwe daye Ewropayê demekê li welatê Swêdê maye û piştre li Elmanyayê bi cîh bûye. Niha jî li ser karê xwe yê rojnamevanî berdewam e.

## Perwerdehiya wî

## Karê wî

## Berhemên wî

## Çavkanî

Kategorî:Rojnamevanên kurd
Richard Simmons

**Milton Teagle** "**Richard**" **Simmons** (jdb. 12ê tîrmehê 1948an li New Orleans, Louisiana, DYA) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê û *[[fitness]]*a amerîkî û medyayên sosyal e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Aktor
Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Karsaz
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2024
Siwarî

**Siwarî** () an jî **Hevidiya Mezin**, bajarokeki bi ser Bêsniyê ve ye. Navê "Suvarliyê" li dema osmaniyan navçeya Hevedî bû. Bajarok merkeza welatê Hevedan e ku ew eşîr di sedsala 17an de li navçeya Silîva û Qulpê hatibû û li Bêsniyê niştecih bû.
Siwarî dema te gotin tîpa "i" nê gotin ji çê dibe. Wisa te gotin: "swarî". Bi Tirkî "süvari" ye. "Swar" di Tirkî de "binmek" e. Yanî koka "süvari" ji kurdî hatîye.

## Çavkanî

Kategorî:Bêsnî
Eskîkoy

**Dikevn**, ango *Gundê Kevnare* (), gundekî navçeya Bêsniya Adiyemanê ye. Bajarokeke bi ser Besniyê ve û li ser riya Semsûr och Entebê ye. Gundeki li ser eşîra Hevedan e.

## Çavkanî

Kategorî:Bêsnî
Mamê Rîşe

**Mamê Rîşe** Navê wî yê rastî **Nejmedîn** e. Di sala 1955'an de hate dinyayê Neteweperwer û şoreşvavanekî kurd bû.

Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mêrên kurd
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kofî

**Kofî** beşek ji wergirtina jina kurd e. Kofî ji textikekî tenik ku jê re “elbik” tê gotin çêbûye û di nava wê de jî qedîfeyekî mîna kum heye, temeziyên rengî –bi hindikî heft temezî- bi hawayê honandina keziyan lê têne pêçan. Herweha li hawîdorê kofiyê pelikên nîvzêrk jî pê ve têne daleqandin.
Li gor qeda malbatê, bi hin kofiyan ve 24, bi hinan ve kêmtir nîvzêrk hene.

Li ser kofiyê gelek stranên folklorî jî hatine gotin. Yek ji wan jî, jinek dema dil ketiye Emînê Ehmed, li serê weha gotiye:

“Ha wer delal, ha wer delal
Çem û çemê Bişêriyê
Zozan xweş e li koçeriyê
Kolos xweş e li ber Kofiyê
Zewac xweş e li ser hêwiyê...”

Di straneke din de jî xort ji evîndara xwe re gotiye “kofîxwarê”. Ji ber ku di girêdana temeziyan de hin caran girêbest li tangava eniyê bilind tê bestin û bi aliyekî ve tê tewandin. Ji ber hindê Kafixwar tê gotin.

Piraniya jinên kurd kofî didan/didan serê xwe. Hinek jinên ciwan çarik jî li ser kofiyê dipêçin, lê jinên navsere bi piranî bê çarik didin serê xwe. Li herêma Serhedê (Bakûrê Bakûrê Kurdistanê) jî bi piranî pêşî çarik didin serê xwe û kofiyê jî datîn ser çarikê.

Kofiyên jinên her eşîrekeke kurd ji hev cuda ne. Dema li bajarekî yan li riyekê jineke bi kofî bê dîtin, ji ber kofî û kincên wê, tê naskirin ku ew ji kîjan eşîrê ye.

Li şêniyekê, yan di nava êleke kurd de kofiya serê jina kesên xuyanî jî bi hawayekî cuda ye û tê naskirin ku ew jin, a maleke mezin e.

Ji aliyê din ve jî kofî wek kaseya zêr û pere tê bikaranîn. Hetanî dawiya salên 1970yî jî pere û zêrên parastinê yên malê, di binê kofiya jina malê de dihatin parastin.
Îcar dema ku diz diketin malekê, pêşî çavên xwe li kofiyan digerandin. Herweha dema şer an talanek jî çêdibû, pêşî kofî ji serê jinan dikirin û dibirin.

Niha li Kurdistanê wergirtina kofiyê zêde nemaye, lê belê kofî niha jî di nava kurdên koçer, êzîdî, elewî û li nava kurdên li Anatoliyayê tê bikaranîn.

## Çavkanî
Lîsteya misilmanên ku xelata nobelê standine

Ev lîste, lîsteya misilmanên ku Xelata Nobelê standine, ye.

150 px|thumb|Xelata Nobelê

* Enwer Sedat (1918 – 1981)
* Yaser Erefat ( 1929 – 2004)
* Şîrîn Ebadî (1947 - ...)
* Mohamed ElBaradei (1942 - ...)
* Muhammad Yunus (1940 - ...)
* Tewekul Karman (1979 - ...)
* Melale Yûsifzay (d. 1997 - ...)
* Naguib Mahfouz (1911 - 2006)
* Orhan Pamuk (1952 - ...)
* Abdus Salam ( 1926 - 1996)
* Ahmed Hassan Zewail ( 1946 - 2016)
* Aziz Sancar ( 1946 - ...)

Kategorî:Lîste
Kategorî:Misilman
Topalî

**Topalî** (bi tirkî : *Topallı*) Gundê Topalî gundeki kevn ê. Di 1750-1800'an de ji Hezro/Amed ê heta ku Sêwreg/Riha bêtire Albistan/Gurgum hatiye ava kirin. Eslê xwe Kurd û Şafîi ne. Hinek ji Hanefî û Elewî hene. Eşîr ku Berazî/Alxasî.

Kategorî:Gundên Albistanê
Navenda Bazirganî ya Navneteweyî ya Moskoyê

**Navenda Bazirganî ya Navneteweyî ya Moskowê** (bi rûsî: Московский Международный Деловой Центр (ММДЦ), *Moskovskiy Mejdûnarodniy Delovoy Tsentr*), navçeyeke bazirganî ya navenda bajarê Moskowa Rûsyayê ye.

Kategorî:Balaxaneyên li Moskoyê
Kategorî:Mosko
Xecê Herdem

**Xecê Herdem** yan jî bi navê jidayikbûnê **Hatice Demirkıran**, (jdb. 24ê çiriya pêşîn a 1993an, Mezitli, Mêrsîn), stranbêja kurd e.

## Jînenîgarî
Xecê Herdem, di sala 1993an de li navçeya Mezîtlî ya Mêrsînê Ji dayik dibe û keça malbatekî ku bi eslê xwe ji Dêrsimê ye. Malbata wê di dema Kumkujiya Dersimê, di sala 1938an koçê navçeya Pazarcîxa Gurgumê dibe û piştre koçê navçeya Mezîtlî ya bi ser parêzgeha Mêrsînê bûye.

Di temenê 9 saliya xwe de dest bi gotina stranan dike. Di ciwaniya xwe de li Mêrsînê beşdarî gelek şahiyên gelek komel û organîzasyonan dibe. Xecê Herdem perwerdeya dengbêjiyê wergirtiye û di demên dawî de bi taybetî gelek klîbên muzîka akûstîk li ser platformên civakî û dîjîtal weşandiye.

## Dîskografî

### Single
* Rêya Evînê (2023)
* Duhoka min (2023)
* Tu li ku yî (2023)
* Esmerim (2023)
* Haberin var mı? (2023)
* Bê te (2023)
* Hêdî Hêdî (2022)
* Doza min tu yî (2022)
* Ölesim Geldi (2022)
* Kurdo Buye Almani (Potpori) (2021)
* Ne Xema Yarê (2021)
* Çav Zeytûna Min (2021)
* Kim Biliyor (2021)
* Bê Zarım (2020)
* Çavkên (2020)
* Neyleyim (2020)
* Şemlê (2019)
* Tutuşur Dizlerim (2018)
* Divane Bülbül (2018)
* Neden Gülüm (2018)
* Nerden Düştüm Ben Bu Derde (2018)
* Ey Zalim Yarê (2018)
* Yalan Dünya (2018)
* Yine Sen (2017)
* Viran Eller (2016)
* Canın Olayım (2016)
* Doruklara Sevdalandım (2016)
* Birîndarım (2016)

## Çavkanî

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Stranbêjên kurd
Gîtar

220px175px

# Headstock
# Derçik
# Guhê Gîtar
# Perde
# Çovikê Qefesê
# Nîşana Perdê
# Destik
# Panî (Akûstîk) – Neckjoint (Elektro)
# Gewde
# Manyetîk
# Elektronîk
# Pir
# Pickguard
# Çenga Par
# Reflektor
# Bejna Mil
# Qula Dengdanê
# Têl
# Zîn
# Klavye




**Gîtar** bi tilî an jî bi mizrabê tên lêxistin, esasî weke bi 8 jimaran, hêkanîyên alîyê mil, li ser bûyîna destikên perdeya dengdanê ve, sazbendek bitêl e. Gîtar tevahî bi 6 têlan e û bi cureyên cûdayîyên ji Daran tên çêkirin.

## Galerî

Washburn_J3_Jazz_Guitar.jpg|Jazz Gîtar
Guitare-Manouche.jpg|Yek GYPSY Gîtar
Guitar_1.jpg|Yek Gîtar a bi têla laylon
Classical_Guitar_two_views.jpg|Klasîk Gîtar
Ibanezfender.jpg|6 têl Akûstîk Îbane Gîtar


Kategorî:Amûrên muzîkê
Kurdo

**Kurdo** bi navê rastî **Kurdo Celal Omer Ebdulqadir** (jdb. 29ê çiriya paşîn 1988 li Silêmanî, Herêma Kurdistanê) rapvanekî iraq-kurd e, ku niha li bajarê Heidelberg a Alemania dijî.

## Jiyana wî
Dema Kurdo heşt salî bu ji Iraq bi penaberî koçberî Almanya bu. Di sala 2011an de ji ber Platforma Vîdeo a YouTube hate naskirin û herwiha di sibata 2012an de bi etîketa *Azzlackz* ji Haftbefehl bin peymanê îmze kir. Di Media-Control-Newcomercharts a MixTape de Kurdo xwe gihand ser cîhê 4an. Di wekî salê de bi derxistina Albuma Debût ya Slum Dog de bi piştgiriya ji Rap-hevalên xwe Eko Fresh, KC Rebell, Mosh36, Nazar û Kontra K anîn ser xilas kirinê.

Kurdo, di 10ê çiriya pêşîn 2014an de li ser rûpel a Facebookê etîketa xwe ya *Almaz Musiq* ava kir. Bi ev xebatê Kurdo li Almanya hilket ser 3. cîh û li Swîsre hilket ser 1. cîh.

## Dîskografî
* Slum Dog Millionaer (2014)
* Almaz (2015)
* Verbrecher aus der Wüste (2016)

## MixTape
* 11ta Stock Sound (2012)

## Stran
* Wir sind nicht wie du (featuring Alan 2011)
* 11ta Stock Sound (featuring Atillah 78, 2011)
* Wir sind nicht wie du Part II (2012)
* 60 Bars (2012)
* Nike Kappe umgekehrt (2012)
* G für sie (2012)
* Vermisse dich (featuring Niqo Nuevo, 2013)
* Lydia (2013)
* Ghetto (2014)
* Slumdog (2014)
* Mantika (featuring Hamad45, 2014)
* Piff (featuring KC Rebell, 2014)
* Lass ma (featuring Alpa Gun & Dú Maroc, 2014)
* Stresserblick (featuring Majoe, 2014)
* Schwarz Matte Kalash (Freetrack, 2014)
* Ghettopräsident 3 (featuring Automatikk & Massiv, 2014)
* Magic Casino (featuring Summer Cem, 2014)
* Sommer (featuring Pa Sports & Kc Rebell, 2015)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Malpera Fermî 

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rapvanên alman
Kategorî:Rapvanên kurd
Encoz

**Encoz**, ** 'Encoz** an **Ancoz** () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Tillê

**Tillê** () gundekî bi ser Kolika Semsûrê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Gundên Kolikê
Gûdolke

**Gûdolke**, **Gûdûlge** () gundekî bi ser ,Semsûr Kolika Adiyemanê ve ye.Li gundekî Bâkure Kurdistan. 

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Perçiyan

**Perçiyan**, **Berçiyan**, **Bircîyan** () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Pergala serokatiyê

**Pergala serokatiyê**, **perganla serokatiyê** an jî **serokatiya hikûmetê** , li gor modela amerîkayî yek pergala dewletê ye. Li ser yek serokatiyê de fonksiyonên ji serokê dewletê, serokê hikûmetê û fermandarê leşkerî enîya tetbîqatê dibe. Berevajî li welatekî demokratî ye, ji berpirsiyariya dewletê ji bo ku hevceyê bedena hilbijartinê ji aliyê gel ve awayî tînin, bi vî prensîpa jêkcidakirina desthilatan û şideta dualî de pêşîlêgir bihêztir dibe.

## Taybetmendî
Taybetiya hikûmeta yên zagonsazî, bi giranî ji hikûmetê ne serbixwe ye, bi taybetî jî: Ew, bervajî a demokratî û bi rêya dengdanê siyasî yên pêşnîyarên ravepirsa cesaretê nûnertiya gel, lê bi tenê ji ber buyerên buyî, hiqûqî ji aliyê vexwana ji ofîsa rakirin dibin.

## Çavkanî

## Webgirêdan
* Political Database of the Americas

Kategorî:Komar
Kategorî:Serokdewlet
Kategorî:Sîstemên siyasî
Song Joong-ki

**Song Joong-ki** (bi korêyî: hangul: 송중기, jidayîkbûn ) lîstikvanekî korêyî ye.

## Fîlmografî
### Fîlm
* 2008: A Frozen Flower
* 2009: Five Senses of Eros
* 2010: Hearty Paws 2
* 2011: Penny Pincher
* 2012: The Grand Heist
* 2012: A Werewolf Boy

### Rêzefîlmên televizyonê
* 2008: My Precious Man
* 2008: Love Racing
* 2009: Triple
* 2009: Will It Snow For Christmas?
* 2009: My Fair Lady
* 2010: Sungkyunkwan Scandal
* 2010: OB/GYN Doctors
* 2011: Deep Rooted Tree
* 2012: Nice Guy
* 2016: Descendants of the Sun

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Aktor
Kategorî:Aktorên korêyî
Kategorî:Jidayikbûn 1985
Kategorî:Mirovên zindî
Pergala nîvserokatiyê

Yek **pergala nîvserokatiyê** an jî **sîstema nîvserokatiyê** (an: têkel sîstema serokatiyê-parlamanî yên hikûmetê) nîşana herdu hêmanên Parlementarîsmê û pergala serokatiyê dide.

Wek ku têgeha di sala 1980 de ji aliyê Maurice Duverger di pergala siyasî ya Fransayê di bin Komara Pêncemîn nasandin bû. Paşê dema bête ji bo danasîna formên hîbrîd hate dirêjkirin.

## Taybetî
Di pergala serokatîyê, ku serokkomar ji aliyê hemwelatiyê hatine hilbijartin û divê hikûmet bêyî ku Parlamena form bigre ber pêkatiyên çavan. Dîvê lê dîsa jî gerek Serok bi parlamenê re hevkariyê bike, ji ber ku ew li ser qanûnê biryarê dide. Mînaka wek herî baş tê zanîn Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di pergale parlamentarî, Parlamena berpirsiyar ne tenê ji bo qanûnan e, di heman demê de jî hikûmeta hildibijêre. Pergaleke bi vî rengî, serokê erk bi piranî di merasîman de derbasî dibe wek prototîpa Keyaniya Yekbûyî, jî Komara Federal a Almanyayê yek ji wan e.
Di yek pergala nîvserokatiyê de ji pergala serokatiyê bi serokê hilbijartin rasteraste, ku ev karekî giring li pêkanîna hikûmeta nû bike.
Hikûmet her çiqas girêdayî bawerîya ji parlamenê bibe jî, dikare bi tenê bi rêya ku birêvebirinê bike.

## Çavkanî

Kategorî:Serokdewlet
Kategorî:Sîstemên siyasî
Pergala parlamenter

Wekî ku **Pergala Parlamenteriyê** ji hikûmetê re tê gotin ku wan formasyonên pergalên parlemanî yên demokratîk ên rojava, ên ku hikûmetê ji bo xwe hispêre li ser hilbijartinê û bikaranîna di ofîsa xwe de wê li ser piştgirîya ji parlamena rasterast yan nerasterast girêdayînê bike. Li vir, her du dezgehên bi girêdanêke karmend bi Parlamena zanîna xurt de, serî de di hilbijartinan de û berdana xwe ji hikûmetan dike. Jî girîng e ku divê serokê hikûmetê (ango serokê hikûmetê yên weke Wezîrê an Serokwezîrê) ji aliyê parlamenê bê mafên dijî wezîrên hilbijartin hatiye dirêjkirin.

Alternatîva tîpa tê zanîn ji Pergala demokratîk ya hikûmetê bi navê Serokatiyê tê gotin wekî bi prototîpa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Forma têkel bi regezên her du cureyên bi navê Pergala nîvserokatiyê, ku mînaka herî bi hêz di Pêncemîn Komara Fransayê e dîtin.

## Pêşketina têgehî û sazîyan
Bi navdêr teswîrê navê "Parlamen" ji peyva ferhenga Fransîya Kevn hate nîqaş kirin û peyva "parlement" di gotûbêjan de hate axaftin.
Yekem peyva Fransî di sedsala 12'mîn de têne ji civînan re emperyal yên Padîşahê Frankîş xûya kir. Li Îngilîstanê yên sedsala 13'an de, di hevpeyvînekê de ku di navbera padîşah û standên "parliamentum" hat gotin, ku îro esas di koka pergala parlamanî de ne.
Ev heta nîvê sedsala 19'an de jî hevbeşê li Almanya bu, lê ji alîyê pêşbirkê de hin bi mercên mîna "Roj" an "Civîn" (Bundestag, NRW).

Kategorî:Lîberalîzm
Kategorî:Sîstemên siyasî
Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê
Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve

Di bin **parlamen girêdayî Hêza Birêvebirinê** (an jî ji bo Parlamena Rêveberê girêdan) tê wateya ku tu hikûmeta ku ji aliyê parlamenê hatibû hilbijartin, ango dezge û li ser baweriya xwe de, ji aliyê parlamanê, yanî li ser bawerîya Pergala Zagonsazî ve hilbijartin ya wan e. A dosyayek taybet bi rêya heman pergalê yên hikûmetê, ku di tevahiya rêveberiya e bawerîya Parlamenê de girêdayî ye.

## Pênasên têgîn û xwedîderketinê
### Pênasên berdewam
Di wateya fireh behsa Parlamena kêmtir dike ku hêza birêvebirinê tu sort yên sîstema siyasî ya ku hikûmetê ji aliyê parlamenê hate hilbijartinê û her tim li ser bawerîya ji parlamenê girêdayî ye pêk tê.

Kategorî:Sîstemên siyasî
Pergala yekpartiyî

Di bin **Pergala yekpartî** an jî **sîstema pekpartî** ya ku weke Sîstemeke Siyasî tê danasîn, di dema dirêj de Rêveberîya Desthilatî tenê yek Partî ye û di destûrên Partîyên Muxalefetan e. Pergala yekpartî e ku bi tenêyî partiya desthilatdar û pir caran di yek beşa weke Îdeolojiyê hîn girêdane û divê pêk bînin. 

Di dema ku li hin pergalên yekpartî, serweriya tenêyî yên partiyê de tenê yek bi qanûnê, bi awayekî fermî di bin navê de facto sîstemên yek-partî partiyên din tê erêkirin ku di heman demê de ji ber Qanûnan an jî Zordarîyan tu şansek ji Karanîna Hezê rastî rêjeyek mezin tune ye. Ji ber vê yekê *De Facto-Pergala Yek-Partî* bi kêmanî armanca *Demokrasîya Sexte* re hevdîtin tu nacivînin, wek ji nimûne: Pergaleke heta sala 1989 li Komara Demokratîk a Almanyayê de hene an, îro li Koreya Bakur.

Kategorî:Sîstemên siyasî
Padîşahiya destûrî

**Monarşiya Destûrî**, **Keyîtiya Makeqanûnî**, **Şahîtiya Makeqanûnî** an jî **Monarşiya Parlamenter** cure hikumdariyek e ku di sîstema wê ya îdarî de Destûra Bingehîn e qewet û karbidestiya key an jî şah kêm û sînor dike. Ji xeynî key meclîsek jî heye û ev meclîs qanûnên xwe yan bi tenê yan jî bi hevkariya key derdixe.
Kes dikare di Monarşiya Destûrî de wek formeke bêdem ji hikûmetê bibîne, ê ku îro jî heye; Gelek Monarşîyên Destûrî bi hev re Monarşiya Parlamenî, ji ber ku li Parlamen bandora dîyarker ku li ser sazkirina hikûmeteke heye.

## Monarşiya Destûrî

## Binihêre jî
* Keyîtiya nîvmakeqanûnî
* Keyîtiya serberdayî
* Keyanî

## Çavkanî

Kategorî:Monarşî
Kategorî:Siyaset
Absolutîzm

[thumb|Danîşanê de Seroktiya di portreya dewletê de [Louis XIV ya Hyacinthe Rigaud (li 1700). E pêkhênerên bawer wêneyî bi hemû tepkekaní hêza Fransî padîşahê xwe, nîşaneya wî ji aliyê supremacism serlêdana divine rewa. Ev Tabloya petrolê model ji bo portraits Serokatî û li seranserê Ewropayê bû.]]

**Absolutîzm**, **mitlaqiyet** an jî **monarşiya mutleq** bi navê latînî *absolutus*, "vekişandin", "azadbûn", bi wateya *legibus absolutus*, "berdayî ji qanûnan" nîşana yek Forma Serdestiya li monarşiyê dide, ewê ji hikûmetê li gor hêza mutleq xwe bi xwe seroktî bê polîtîkayê standard birêve dibe an jî saziyên demokratîk bi biryare.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Ewropayê
Kategorî:Monarşî
Kategorî:Sîstemên siyasî
Têrbûna berhemên hundirî

thumb|370px|Welatên li ser asta Têrbûna Berhemên Hundurîn ya binavkirî.

**Têrbûna berhemên hundirî** (kinbûn: **TBH**; bi Înglîzî ***gross''' '''domestic product''', '''[[GDP]]***)

Ew pêk tê ji hemû mal û berhem û xizmetan bihayê giştî yê bar dike, ên di nava salekî de di nava sînorên neteweyî yên aboriya neteweyî dikin. Bi vî awayî tenê dikarî hemû mal ên dawî ango mal ên li ser asta bikaranîna-dawî, wek encama aborî tomar bikin. Di nav bikaranîna hesaba malên ne bi rasterastî de, lê hema di Wargehê de danînê dikin, wek guherandinên di Pişkên hesibandin.

Li hember Têrbûna Hatina Salê ya Neteweyî hesaba TBHê bi tenê ji bo alîkariyên aliyê Nîştecîhan de pêk tîne, ku di bin navê *prensîba navxweyî* serî ye. Têrbûna Hatina Salê ya Neteweyî li aliyê din jî li ser rêgezên *prensîba navxweyî* dadmend e. Eger ji TBHê amortîsman were dabirîn, wê ji Berhemên Net Neteweyî (BNN) were dayîn.

TBHê di pîvana encama aborî yên di warê aborî de di demeke dayîn e. Rêjeya guhertina di TBHê raste ku wek nîşana mezinbûna aboriyê de bikarhênerên netewiyên ji faktora herî girîng bikar tînin.

Têrbûna berhemên hundirî dikare ji bo Dewletan û bi Yekîneyên Îdarî yên cografîk de were wergirtin. Bi qismî warê *Têrbûna Berhemên Herêmî*, *Têrbûna Berhemên Bajar*, *Têrbûna Berhemên Cîhanê* û yên din jî têne bikaranîn.

###### TBH ya Kurdistanê

## Berhevkirina daneyên û Hesab
### Berhevkirina daneyên

Bi naskirina zêdebûna buhayê ji ber ku sala basîs, dikare TBH rast bikaranîna hesabkirinê ji formula TBHê binavkirî bîne:

:\mathrm{TBH}_\text{real} = \frac{\mathrm{TBH}_\text{binavkirî}}{\text{Îndeksa buhayê}}

### TBH-Deflator

:\mathrm{TBH}_\text{Deflator} = \frac{\mathrm{TBH}_\text{binavkirî}}{\mathrm{TBH}_\text{real}}

### TBH û BNN

Têrbûna Hatina Salê ya Neteweyî li aliyê din jî li ser rêgezên *prensîba navxweyî* dadmend e. Eger ji TBHê Amortîsman were dabirîn, wê ji Berhemên Net Neteweyî (BNN) were dayîn.

## TBH'a bernîşane
### Têrbûna Berhemên Cîhanê û Hêza Aborî
Têrbûna Berhemên Cîhanê (TBC), jî Têrbûna Berhemên Hundurîn-Cîhan binav kiriye, di sala 2007 de bû bi 54.274 Mîlyar US$. Li Welatên endustriyel parmenda ji 70,8 % ye, ev dike 38.400 Mîlyar US$. Welatên pêşxistin ku ji 25,9 % e û ev dike 14.100 Mîlyar US$. Ji 3 % parmend li ser Başûrrojhilatê-Ewrûpa ye.

Dewletên bi bilindtirînên TBH –&nbsp;Yekbûyî yên Dewleta Amerîkayê, Japon, Almanya, Îngilîstan û Fransa&nbsp;– bi tenê bikarhênerên hesibandinên ji 50,7 % hilket. Ev gorî 27,5 Trîlyon US$. Tenê Dewletên di „Top Ten“ de parmenda TBH'a bilindtirîn ji 67,1 % ya TBH-Cîhan (36,4 Trîlyon US$).

### TBH ji her Serî û Dewlemendbûn
Têrbûna Berhemên Hundurîn ji her Serî wek. TBH ji her Gelhe dide ber hev, ji hev cuda:
:\text{TBH her Serî} = \frac{\mathrm{TBH}}{\text{Hejmara Gelhe}}

## Çavkanî

Kategorî:Aborî
Mezinbûna gelhe

thumb|370px
thumb|370px|Hejmara Gelhe di sala 2007an
thumb|370px|Hejmara Gelhe li Cîhanê
thumb|370px|Nexşa Welatên Feqîr

Hejmartina Gelhe yek pêşketina mirovatîya li Cîhanê de ye.
Plakeya tirombêlê

[thumb|Hejmara qeyda tirombêlên [Awistralyayê]]
[thumb|Plakeya tomarkirina tirombêlên [Swîsreyê]]

**Plakeya tirombêlê**, **plakeya tomarkirina tirombêlê** (wekî *plaka* û *plaqe* jî tê naskirin) plakeyek e ku tê de hejmara tomarkirina tirombêlê tê nivîsandin.

Kategorî:Tirombêl
Kewcalî

**Kêvjalan**() gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye. Gundekî li ser eşîra Hevedan e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bêsniyê
Çiloxaz

**Çiloxaz**, ango **Çiloẍaz** () gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.

Kategorî:Gundên Bêsniyê
Birîşme

**Birîşme** () gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye. Gundekî li ser aşira Hevedan an ji Hevidî.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bêsniyê
Şamûşaxî

**Şamûşaxî**, ango **Şamuşaẍî** () gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.

Kategorî:Gundên Bêsniyê
Nişîngeha hikûmetê

**Nişîngeha hikûmetê** an jî **Navenda rêvebirîyê** cîhêkî ku Dewlet,Hikûmet û Parlamenê rûniştî ye. Ev bi desthilatîyê de pir caran li Paytext a Welatê dibe (ewên ku sîstema Monarşî û Rêzîdens'ê binav dike), coka tenê bi şiklekî ji **Nişîngeha hikûmetê**, "Navenda rêvebirîyê" tê îfadekirin.

## Rewşên niha
Rewşa Hikûmetên li Paytext a Welatê de ne-rûniştî:

**Afrîka**
* Benîn − Cotonou (Paytext Porto Novo)
* Peravê Diranfîl − Abîdjan (Paytext Yamoussoukro)
* Swazîlenda − Lobamba (Paytext Mbabane)
* Tanzanya − Daressalam (Paytext Dodoma)

**Asya**
* Malezya − Putrajaya (Paytext Kuala Lumpur)
* Srî Lanka − Srî Jayawardenepura (Paytext Colombo)

**Ewropa**
* Holenda − Den Haag (Paytext Amsterdam)

**Amerîkaya başûr**
* Bolîvya − La Paz (Paytext Sucre)

Kategorî:Erdnîgariya siyasî
Kategorî:Paytext
Cejna neteweyî

**Cejna neteweyî** ew cejin e ku li welatek tê pîrozkirin.

## Cejnên neteweyî yên welat bi welat

## Cejnên navneteweyî

## Cejnên neteweyî yên Kurdistanê
* 21'ê adarê, Newroz
* 1'ê gulanê, Roja karker û kedkarên cîhanê
* 15'ê tebaxê, Cejna vejînê

Kategorî:Cejin
Damêzrandin

**Damêzrandin** tê zanîn ku Dewletek li Cîhanê de di dîrokê de Serbixwebûnê rizgar dike û sînorê Welatên xwe nîşan dide.

Kategorî:Erdnîgarî
ISO 3166

**ISO 3166** yek nav Koda yekîtîya geografî ye, tê weşandin ku ji Rêxistina Navnetewî ya Standartî (RNS) ye.

Ev ji sê beşan ji bo kodkirina pêk tê:

* dewletên niha û hin deverên girêdayî (ISO 3166-1),
* dewletên binyekîtîyê (ISO 3166-2) û
* dewletên berê (ISO 3166-3).

Lîsteya Kod ên dewletan dikare li vir were dîtin: ISO-3166-1-Lîsteya Kod

Kategorî:Avabûnên 1974an
Kategorî:Erdnîgarî

Kategorî:Standardên ISOyê
Susanne Blakeslee

**Susanne Ann Blakeslee** (jdb. 27ê kanûna paşîn a 1956) aktrîsa îngilîzî ya çêkere fîlman.

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîs
Kategorî:Jidayikbûn 1956
Kategorî:Mirovên zindî
Demokrasiya nûnerî

**Demokrasiya nûnerî** li welatên demokratîk mafê mirovatîyê serdestî birastî bi lêgerîna nûnerên hatine hilbijartin sepan e. Nûnerên ku ji aliyê gel di demokrasîya nûnertîya ku parlamenê de bi wateya giştî, an jî bi navê parlamenê pêşwazî û biryarê bigire, yên li ser navê gelê hilbijartin e.

## Çavkanî

Kategorî:Hilbijartin
Kategorî:Sîstemên siyasî
Demokrasiya parlemenî

**Demokrasiya Parlemenî** evê nîşan dide:
* Pergala parlamenter
* Demokrasiya Nûnerê

Kategorî:Sîstemên siyasî
Demokrasiya Parlemenî

**Demokrasiya Parlemenî** evê nîşan dide:
* Sîstema Parlementeriyê
* Demokrasiya Nûnerê

Kategorî:Sîstemên siyasî
Ebû Seîd Gerdîzî

**Ebû Seîd Gerdîzî**, (Farisî: **ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود گردیزی**, *Abu Saʿīd Abdul-Hay ibn Dhaḥḥāk ibn Maḥmūd Gardēzī*) Ji dayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1061'de mir. Ew bixwe dîroknas û erdnas e. Ji bajarê Gerdeza Efxanistanê ye û bi eslê xwe faris e.
*Zeynu'l-Ahbar* pirtûka wî ye û a herî girîng e Lê çend pirtûkên wî yên weke din jî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgarnasên faris
Kategorî:Kesên sedsala 11an
Kategorî:Mirin 1061
Kategorî:Zanyarên faris
Nîşana Brezîlê

200px

**Nîşana Brezîlê** bi vî formê ji dema 23ê sibata 1968'an ve bi kar tînin.

Kategorî:Brezîl
Kategorî:Nîşan
Kategorî:Nîşanên neteweyî
Meşahirî Kurd û Kurdistan (pirtûk)

***Meşahirî kurd u Kurdistan***, bi wergera tirkî ** ''Kürd ve Kürdistan Ünlüleri*** (*Navdarên Kurd û Kurdistanê''), pirtûkeke biyografîk e ku ji aliyê Muhemmed Emîn Zekî ve hatiye nivîsandin û di 1998an de ji aliyê M. Baban, M. Yağmur û S. Kutlay ve hatiye wergerandin bo zimanê tirkî. Tê de jiyana nivîskar, alim, zanistvan, fîlozof, pêşeng û fermandarên kurdan hatiye nivîsandin.

Cîlda yekem a berhemê di 1945an de derketiye, ya duyem jî di 1947an de û di 1998an de M. Baban, M.Yağmur, S. Kutlay wergerand bo tirkî.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên jînenîgariyê
Mizgefta Ebûlfida

**Mizgefta Ebûlfida** (bi erebî: جامع أبو الفداء, *Jami Abulfida*), mizgeftek e li Sûriyê ku ji aliyê Ebûlfida ve hatiye avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avahiyên di 1326an de hatine xilaskirin
Kategorî:Eyûbî
Kategorî:Mizgeft
Kategorî:Mîmarî li Sûriyê
Dewr û Gera Kurdistanê

**Dewr û Gera Kurdistanê**, Berhema Mele Ehmedê Palo ye. Mele Ehmed li erdê Kurdistanê digere û evî berhem xwe dinivîse.
Mele Ehmed di vê berhema xwe de li her çar hêlên Kurdistanê dewr û gereke xeyalî dike, bi bergeheke dîrokî, li ser bajar, çem, çiya û baniyên Kurdistanê helbestên xwe dihûne. Palo li vir wek aşiqê Kurd û Kurdistanê dixuyê; kul û derdên gelê xwe tîne ziman, balê dikişîne ser rewşa Kurdistanê a mêtingehî û her wiha rêya xilasî û azadiyê jî nîşanî gelê kurd dide.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Brasília

**Brasília** ([bɾaˈzilyɐ] bi portûgalî: *Brasília* [bɾaˈzili.ɐ, bɾaˈziljɐ]) paytexta federal a Brezîlyayê û navenda hikûmetê ya navçeya federal e ku li Çiyayên Brezîlyayê li herêma navenda rojavayê welêt e. Ew ji hêla Serok Juscelino Kubitschek ve di 21ê nîsan 1960an de hatiye damezrandin ku li şûna Rio de Janeiro wekî paytexta neteweyî cih bigire. Brasília piştî São Paulo û Rio de Janeiro sêyem bajarê herî qelebalix ê Brezîlyayê ye. Di nav bajarên sereke yên Amerîkaya Latînî de, bajêr xwedan TBHya herî zêde ya serê mirovî ye.

Navê "Brasília" bi gelemperî wekî hevwateya naçeya federal bi tevahî tête bikar anîn ku di nav 35 herêmên îdarî de hatiye dabeş kirin ku yek ji wan (Plano Piloto) qada bajarê ku bi eslê xwe hatiye plansaz kirin û avahiyên hikûmeta wê ya federal vedihewîne. Tevahiya navçeya federal ji hêla Enstîtûya Statîstîk û Erdnîgariya Brêzîlê ve tê hesibandin ku qada bajarê Brasilia pêk tîne û hikûmeta herêmî tevahiya navçeyê bi 12 şaredariyên cîran ên li eyaleta Goiás wekî qada metropolê ya bajêr dihesibîne.

## Erdnîgarî
Paytext li navenda Hochplateau ya Welatê li 1158 Metroyan bilindayi nêzikî navbera Avçirandinên Çeman, ên ku alîyê yekê Bakûr li Amazonas û alîyê cuda li Başûr Río de la Plata diherike, li Navîna Brezîlê, lê dur e ji navendên wek São Paulo (872&nbsp;km), Rio de Janeiro (930&nbsp;km), Recife (1653&nbsp;km) û Belém (1600&nbsp;km).

Herêmên Metropol a Distrito Federal û derdora (Região Integrada de Desenvolvimento do Distrito Federal e Entorno) Rûerdek ji 55.570 km² û tê de Distrito Federal do Brasil 19 Cîvakên li Parêzgehên Federal a Goiás (Abadiânia, Água Fria de Goiás, Águas Lindas de Goiás, Alexânia, Cabeceiras, Cidade Ocidental, Cocalzinho de Goiás, Corumbá de Goiás, Cristalina, Formosa, Luziânia, Mimoso de Goiás, Novo Gama, Padre Bernardo, Pirenópolis, Planaltina,Santo Antônio do Descoberto, Valparaíso de Goiás û Vila Boa) heye, herwiha wek du Cîvakên Parêzgehên Federal a Minas Gerais (Buritis û Unaí).

### Avûhewa

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Brezîlê
Kategorî:Paytextên Amerîkaya Başûr
Yaqûbî

**El-Yaqûbî**, (erebî : أبو العباس أحمد بن إسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح اليعقوبي ; *Ahmad ibn Abu Ya'qub ibn Ja'far ibn Wahb Ibn Wadih al-Ya'qubi*) (? – 897), Ya'qûbî dîroknas û erdnasê sedsala 9'an e.

Navê bavê Yakubî Wadih e. Ew demekî li Ermenistan û li Xorasanê jiyaye. Ku  Tahiriyan tên Xorasanê digrin ji ber wî Ew jî diçe Misirê û di sala 897'an de dimire.

## Pirtûkên wî
* *Kitab el Buldan*

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên ereb
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 9an
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 897
Kategorî:Nivîskarên zimanê erebî
ISO 3166-2:BR

thumb|450px|Nexşeya Parêzgehên Brezîl

## Mijarên têkildar
* ISO 3166-2, Referenz tabloya koda dewletan.
* ISO 3166-1
ISO 3166-2

**ISO 3166-2** yek parçeyek dûyemîn a ISO ISO 3166. Ev zêdetir ji dinasîne 4000 'an (Kod) ji bo yekîneyên buroyê û li dewletan deverên girêdayî.

Kategorî:Erdnîgarî
Wayback Machine

**Wayback Machine** arşîveke înternetê ye ku ji aliyê malpera Internet Archive ve hatiye pêşxistin. Avakerên wê, Brewster Khale û Bruce Gilliat, bi mîsyona temînkirina gihiştina gerdûnî ya ji hemî zanyarî re damezrandiye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Înternetê
Wilford Brimley

thumb|Wilford Brimley (2012)
**Anthony Wilford Brimley** (jdb. 27'ê rezberê 1934'an li Salt Lake City, Utah, DYA) aktorekî amerîkî e.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Mirin 2020
Huell Howser

thumb|Huell Howser (2007)
**Huell Burnley Howser** (jdb. 18'ê kewçêrê 1945an li Gallatin, Tênêsî, DYA - m. 7ê kanûna mezin a 2013an li Palm Springs, Kalîforniya, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Mirin 2013
4 b.z.

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

Kategorî:Sal
Mike Myers

**Michael Jonathan** "**Mike**" **Myers** (jdb.  li Scarborough, Ontario, DYA) lîstikvan û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê amerîkî û medyayên civakî ye.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1963
Kategorî:Mirovên zindî
Sirmehşer

***Sirmehşer*** pirtûka Feqe Reşîdê Hekarî ye ku bi zimanê kurdî bi tîpên erebî hatiye nivîsandin.
Pirtûk bi kêş, nikl û qafiye hatiye sazkirin. Ji 24 beşan û 526 malikan ava bûye. Bi naveroka xwe dîtin û baweriya olî, têkiliyên rind di navbera mirovan de û pêwendiyên mirovatî, girtina siyanetê li pêşberî mafên xelkê, parastina heyînên mirovan û gwd beyan kiriye.
Mamoste Mele Ehmed Qoxî ev pirtûk jî şirove kiriye û bi hawayekî kurtedirêj û bexşan di destpêka salên 1980yî de nivîsiye û daye çapkirin.
Zeynelabidin Zinar pirtûkê ji alfabeya erebî veguhaztiye alfabeya latînî, nivîsa orîjînal a bi tîpên erebî jî digel çapa bi tîpên latînî hatiye çapkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Sadiq Behaedînê Amêdî

**Sadiq Behaedînê Amêdî** (1918-1982) nivîskarekî kurd e ku di gulana 1918an de li Amêdiyê (Badînan) hatiye dinyayê.

Wî di 1944an de zanîngeha Bexdayê ya Dar el-Muelîmîn el-Aliye kuta kiriye. Di hin karên girîng de berpirsyartî kiriye. Çend kitêb bi zimanê kurdî nivîsandine û lêkolîn li klasîkên kurdî û folklora kurdî kirine.

Di 16ê hezîrana 1982an de li Bexdayê çûye ber dilovaniya Xwedê. 

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1918
Kategorî:Kesên ji Amêdiyê
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1982
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Taif

**Taif**, an jî **Ta'if** (), bajarek e ku li Erebistana Siûdî nêzikê herêma Mekeyê de ye.

Muhemmed pêxember di dema belavkirina Îslamê di salên pêşîn de li vê bajarê hatibû kevir kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Erebistana Siûdî
Kategorî:Erebistana Siûdî
John de Lancie

**John Sherwood de Lancie, Jr.** (jdb. 20ê adara 1948an li Philadelphia, Pensîlvanya, DYA) aktorekî amerîkî ye.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Derhênerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Karsaz
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
John Leguizamo

**Jonathan Alberto** "**John**" **Leguizamo** (jdb. 22ê tîrmeha 1964an li Bogotá, Kolombiya) aktorekî emrîkî ye ku bi eslê xwe kolombiyayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên kolombiyayî
Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mirovên zindî
Hemayûn Şeceryan

**Hemayûn Şeceryan** (bi farisî:  ) (jdb. , Tehran, Îran) hunermendekî muzîka kevneşopî ya îranî ye.

## Jînenîgarî
Şeceryan li Tehranê ji dayik bûye, kurê Muhemmed Reza Şeceryan û birayê mezin Mujgan Şeceryan e. Di temenekî biçûk de ew dest bi xwendina *[[tombak]]*ê dike û hînî stranên cureyê awazê dibe.

Şeceryan kemançe wek amûreke muzîkê ya profesyonel hilbijart û tevlî Konservatuwara Muzîkê ya Tehranê bû. Li vir dibe şagirtê Ardeşîr Kamkar. Di sala 1991ê de li gel bavê xwe bi lêxistina dombek beşdarî konserên Koma Ava Muzîkê ya li Amerîka, Ewropa û Îranê bû. Ji sala 1999an û vir ve wek dengbêj dest bi bavê xwe kiriye. Yekem berhema wî ya serbixwe ya bi navê *Nassim-e Vasl* ji aliyê Mihemed Cewad Zarrabian ve hatiye çêkirin û di  de di 28 saliya rojbûna wî de hatiye çapkirin. Wî di  de di dema pandemiya Covid-19 de konsera xwe ya weşana zindî da.

## Dîskografî

* Nasim-e vasl - نسیم وصل
* Nashakiba - ناشکیبا
* Showq-e doost - شوق دوست
* Naghsh-e khiyal - نقش‌خیال
* Ba setareh ha - باستاره‌ها
* Gheyzhaak-e kouli - قیژک کولی
* Khorshid-e arezoo - خورشید آرزو
* Ab, nan, Avaz - آب، نان، آواز
* Shab-e jodayi - شب جدایی
* Simorq - سیمرغ
* Che Atash'ha - چه آتش‌ها
* Showq nameh - شوق نامه
* Ey jan-e jan bi man maro - ای جان جان بی من مرو
* Beyond Any Form - نه فرشته‌ام نه شیطان
* Na Fereshteam Na sheitan - نه فرشته ام نه شیطان
* Mastoor o Mast - مستور و مست
* Khodavandane Asrar - خداوندان اسرار
* Arayesh-e Ghaliz - آرایش غلیظ
* Rag-e Khaab - رگ خواب
* The Occult And The Intoxicated
* Emshab Kenar-e Ghazalhaye Man Bekhab - امشب کنار غزلهای من بخواب
* Iran-e Man - ایران من
* Afsane Chashmhayat - افسانه چشمهایت
* Souvashoun - سووشون

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên îranî
Kategorî:Stranbêjên ji Tehranê
Kategorî:Stranbêjên mêr ên îranî
Zenofobî

**Zenofobî**, ango **tirsa ji xerîban**, ji yewnanî: ξένος, *ksenos*, bi wateya "xerîb" û *fobî* jî "tirs" e.
Ji kesên ku dijminatî li xerîban dikin û naxwazin kesên ji eslekî din bibînin. Tenê berî bixwedan e û xerîban telûke dibînin.

## Mijarên têkildar
* Nîjadparêzî
* Îslamofobî

Kategorî:Nîjadperestî
Kategorî:Pêşdarazî û cudakarî li gorî cureyan