open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gite, Silopî

**Gite**, **Gite Cedîd** (1928: غطهء جديد / *Guitté djédid*; 1946: *Gitta*; ), gundekî ser Silopiya Şirnexê ye. Gite navê wê yê ku têt zanîn di bîrahiyên kevn de li dev xelkê gundê Gite. Gite dikevit rojhelata qezaya Girgê, Silopiyê.

## Gundên hevsinor li gel gundê Gite

Li bakurê rojhelat, gundê Slib (Silibê) û Herbol; li bakurê rojava, gundê Dêresor û Dêredevş û Bêspin; li rojava gundê Kunsera û Kûlya; li başur gundê Dehlik û Hewrêz û Kernê û Kîzzav. Ev çend gund dikevine başurê Kurdistanê.

Gite ji konfederasyona gundên Bêrsoveyan e, ango giteyî bêrsoveyî ne û ji eşîreta Hacî Bedirya ne.

## Cihên kevnar li gundê Gite

* Kaniya Mêra, Kehniya Mêran, ango ev kanî taybet ya zelaman e.
* Kaniya Jinka, Kehniya Jinikan, ango ev kanî taybet e bo afretan bi tenê.
* Kaniya Sirkkê, Kehniya Sirkê, ava ya cemidî ye li werzê havînê gundiyan ji bo vexwarina xwe an ji kaniyê diînan.
* Kaniya Lîçê, Kehniya Lîçê, ev kanî ji behra pitir avreta bi kar diînat.
* Kaniya Axê, Kehniya Axê, ya ji karkeftî ye.

Ev kanîyên ku me li jor navê wan dest nîşan kirîn hemû kaniyên dîrokî ne û dîroka wan kes nizanit yan ji gundî nizanin ka yên kî serdemîne.

## Ziyaretên gundê Gite
* Feqê Kilîs
* Pêlan
* Tirbên Mîra
* Şêx Ehmed
* Ziyaretê mezin

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Silopiyê
Herbul

**Herbul** (bi suryanî : Harbole), gundekî girêdayî navçeya Silopiyê Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Silopiyê
Seravik

**Seravik**, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Silopiyê
Ernebat

**Ernebat** (wek **Arnebat** jî tê nivîsandin) gundekî girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Cizîrê
Baziftê

**Baziftê**, Bajarok e. girêdayî navçeya Şirnexê Cizîrêyê

Gelhe 2.102 hezar

Kategorî:Gundên Cizîrê
Dêra Jêr

**Dêra Jêr** gundekî girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve di sala 1989'an de hatiye şewitandin.

Li vî gundî suryanî dijiyan, niha piraniya wan li Ewropayê ne.

Kategorî:Gundên Cizîrê
Robara Jêr

**Robara Jêr** gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Cizîrêyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Cizîrê
Robara Jor

**Robara Jor** gundekî girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Xwediyine gundê Robara Jor koçberê Cizîra Botan bûne.

Kategorî:Gundên Cizîrê
Bakvan

**Bakvan** () gundekî navçeya Hezex a bi ser Şirnexê ve ye. Gundê ku berê bi navçeya Kerborana Mêrdînê ve girêdayî bû, di sala 1990î de parêzgeha Şirnexê ya ku nû hatiye avakirin bi navçeya Hezexê ve hatiye girêdan.

Gundê eşîra alîka ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Nivîskar Îsmaîl Beşîkçî jî li ser eşîra alîka pirtûkeke bi navê "Guhertina civakî di eşîrên kurd ên li rojhilata Anatoliyayê" (1968) nivîsand.

## Çavkanî
* Nexşeya gund 
* Nexşeya Newala Qoriyê

## Girêdanên derve
* Vîdeoya Newala Qoriyê li ser youtubeê

Kategorî:Gundên Kerboranê
Kategorî:Newalên Kurdistanê
Temerzê

**Temerzê**, gundekî li ser navçeya Hezex ya Şirnex e.Temerzê serê pêşîn di destê Filehan de bû.Bi şûn de Kurdên misilman ketine.Niha 60 xanî tê de heye.Nîvî bêhtir ji silsila Şêx in.
Gundekî derdora we zehf mezin e.Temerzê li ser sê gundên kavil ava bûye.Eserên tarîxî û xaniyên
kevirîn gelek in.Şikeft û mixare zehf in.Şêtika û xerabe bilind du gund inn ku temerzê li ser wan hatiye avakirin.Hewayeke hênik û xweş lê heye.Gundên cîranê wê Araban, Axrit, Zinarix, Hacîkesen, Delave Qesrê, Bêzirkê û Midihê ye. Midihê gundekî filehan e.Li wê derdorê de gundê mezin yên filehan Midihê ye.Axayê gund Hecî Mehmûd e. Ku emrê wî 95 an bêhtir e.

Kategorî:Gundên Hezexê
Kategorî:Tor
Gurizan

**Guriza**, gundekî girêdayî navçeya merdîne kerborane ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Guriza di ara Bakvan u Gelikur daya.
Guriza de 1992 je tarefe dewleta tirk hat şewitanden,iro disa gelle gurizi li gunde xa bun xawyi gunde xa awa kirin .iro di gunde guriza da 6 mal hene.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Xaltan

**Xaltan** (), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Xaltaniyên ku gundê wan hatî şewitandin qismek ji wan li navçeya Mêrdîn Nisêbînê bi cîh bûne, hin ji wan li Hezex û qismek ji wan jî koçber kirine bajarê mezin ên Tirkiyeyê.

Kategorî:Gundên Hezexê
Delavê Qesrê

**Delavê Qesrê** (), gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Hezexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.a.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Cizîrê
Xirapdarik

**Xirabdarik**, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Hezexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Hezexê
Midin

thumb|200px|Gundê Midinê

**Midin** an **Midih** (), gundekî suryani-aramî yê girêdayî navçeya Şirnexê Hezexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Hezexê
Kategorî:Tor
Tilêlan

**Tilêlan**, an jî **Tilêla** (), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin[Rewşa gund di sala 2015an de çawan e?].

Kategorî:Gundên Hezexê
Hêdil

**Hêdil** (), gundekî bi ser navçeya Hezexa Şirnexê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Li nêzî Hêdilê dêreke suryanî ya bi navê Dayro d'Mor Bosous (Dêra Senbaso, Dêra Mor Basûs) heye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezexê
Kategorî:Tor
Zengilok, Hezex

**Zengilok** an jî **Zengilox** (1928: زنكلوك / "Zinguelouque" (Zingelûk); ), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezexê
Fîl, Hezex

**Fîl** (1946: *Fil*; tirkî:*Bereketli*) gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin*[Kengî? Rewşa îro (2014) çawa ye?]*.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezexê
Filfêl

**Filfêl**, an jî **Firfêl** (), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin*[Rewşa îro (2014)?]*.

Filfêl gundeki Hezexê ye ji Hezexê 15 km dûr e. Li gund dibistan heye û golê wê navdar e û di nav gundên Hezexê de Filfêl taximê gok ê navdar li wan gundan de ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezexê
Kevnase

**Kevnase** gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Midyadêê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Midyadê
Biloka

**Biloka**( ), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Qoserê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.sala 2004 dîsa hat avakirin nuha deh mala nêzîkî penci mirov le dijî
tê zanîn şêniyewe sala 1993- 350 kesbû

## Dîroka Biloka

Te gotin gunde Biloka berî niha nezîkî 850 salî hebûye. Niştecihên wê ji navçeya Êlihê, Kercewse hatine. Kesên berê hatine, navê gundê xwe yê berê jî bi xwe re anîne û bûye Biloka. Gundî ji êla Kurd, Aşitî ne, ango *Aşitiyayî* ne.

## Li ser Biloka

Gund bi qasî 15 km li bakurê Qoserê dikeve. Di nava cogfafyayeke çiyayî de ye. Li rojavayê wê Girê Şêran, li bakur Latê Gewr û rojhilatê jî Sukura Kevirê heye.

Xwarinên wê yên navdar, goştê sêlê, nanê şilîkî û dimis (mot) e. Xwezaya gund gelek ciwan û balkêş e û ji bo seyranê baş e.

Destana evîndariyê ya binavê *"Hesenê mala Mûsa Hedka (Etka) Qaso"* tê gotin ku bingeha xwe ji vê gundê digire û bi qasî 180 sal berê, li wir serpêhatî pêkhatiye.

## Di zargotina Kurdî de cihê Biloka

* Nêriyê Biloka. Yek ji yekê re dibêje "Qey tu bûye nêriyê Biloka".

Kategorî:Gundên Qoserê
Tizyan

**Tizyan** (, ) gundekî bi ser bajarê Stewrê ve ye. Gund di navbera Mêrdîn û Ewîna de ye. Li derdora wê Şivistan, Baqustan heye. Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û berhemên rezan e.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Kunifir

**Kunifir** an **Kunufur** (), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Stewrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gund,li ser rêya Mêrdîn û Stewrê ye.Li nêzî gundê Elfan û mezreya Dengiza Delav e.

Debara gund li ser rezvanîyê,çandinî û heywan xwedî kirinê ye...

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Baqeysê, Stewr

**Baqeysê** (1928: باقايس / *Baqays*; 1946: *Bakayıs*; ), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Stewrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Elfan, Stewr

**Elfan** (; ;  ), bajarokekî navçeya Stewrê li herêma Mêrdînê ye. Gundekî dîrokî ye û nufusa wê ya 2007'an bi texminî dora 3500 kesî ye. Navbera Elfan û Stewrê 15&nbsp;km ye. Gundekî herî şîn e. Bi navê çemê Barman û çemê Mehinê du çem û dora 50 kaniyên wê hene. Ji ber wi awayî derdora wê hemî baxçe û şînahî ye. Çiyayên wê hemî rez û darê berû ne gundên dora wê Barman Baqeysê û Kunifir in.

Gundê Elfanê jî weke gelek gundên Kurdistanê ku ji aliyê dewleta tirk ve hat şewitandin. Berî ku Elfan bibê bajarok muxtarê Elfanê yê dawî Şêxmûs Oral bû.

Şêxmûs Oral ji xeynî ku pênc salan muxtarî kir di tevayiya emrê xwe de kirrîn û frotîna darê sipî kir. Di wextê ku muxtar bû Elfan û gundê derdora Elfan bûn xwedî elektrîk bi pêşkêşiya Şêxmûs Oral Ceylan Elektrîk hat wan gundan. Şêxmûs Oral di sala 1995'an de çû ser dilovaniya xwe. Şaredarê niha Xidir Aslan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Stewrê
Korco

**Korco**, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Vardimsa Jor

**Vardimsa Jor**, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Qoserê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Qoserê
Melebiyê

**Melebiyê**, **Malebî** (), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Kelek

# Kelek ( ), gundekî Şemrexê.
# Kelek, gundekî Dêrika Çiyayê Mazî.
# Kelek, organeke masiyan e.
# Kelek, navgînekê ku di çem û rûbaran de lê siwar dibin.
Tawisî

**[[Tawis]]î**, **Tewaşî ** (), gundekî bi ser navçeya Şemrexa Mêrdînê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şemrexê
Şêxamed

Çend wateyên vê peyvê hene:

**1.** **[[Şêxamed, Şemrex|Şêxamed]]** gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye.

**2.** **[[Şêxamed, Dêrika Çiyayê Mazî|Şêxamed]]** gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrika Çiyayê Mazî ye.
Golika Geryayi

**Golika Geryayî**, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Şemrexê
Şêx Adem

**Şêxadem**, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Sisan

**Sisan**, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Grîgorî Perelman

**Grîgorî Yakovlevîç Perelman** (Rûsî: Григорий Яковлевич Перельман, *Grigoriy Yakovlevich Perelman*) (di 13 Hezîran 1966an da li Lenîngrada Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst) dayik bûye, kesek jî civata cihûtîyê û mamosteyê matematîkê yê Rûsyayê, ew alîkariya xwe ji bo bersîvan jeotmeriya Riemannian û jeometriya Topolojî daye.

Bi kesanî, nîşanê bersiva jeometîzasyonê konjektur ê Thurston daye.

Ew jî rastkirina pirsa navdar ê Poincaré conjecture bûye, bila be ku çend salan kes nikarî bû bersiva wî pirsê bide.

Di 22 tirmexê 2006an da, Perelman ji ber xebatên xwe Madalyayê Fields red kir, wateya medalya ji bo matematiknasên gelek bilind e, Perelman pir têkîlî bi wî medalya nexwast.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Perelman
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Zanyarên rûs
Çalê

**Çalê** (), gundekî Omeriyan e ku bi ser Nisêbîna Mêrdînê ve ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Helbestvanê kurd Arjen Arî di 1956an de li Çalê hatiye dinê.

## Gelhenasî

1980 (440 nufus)

## Navdar
* Arjen Arî
* Bro Omerî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Marco Polo

thumb|Marco Polo
**Marco Polo** (1254 - 9ê kanûna paşîn, 1324) seyah û kaşîfê Îtalya yê navdar e.

Di malbateke bazirgan ê dewlemend de ji dayîk bûye. Zaroktiya wî di keştiyan de derbasbûye, li Derya Reş û Derya Spî (Derya Navîn) geriyaye. Papa Gregorius IX. wî û bavê wî ji bo ragihandina nameyeka olî bo Kubîlay Xan peywirdar kiriye. Sedema vê peywirdariyê 17 salan li Asya dûr digere. Anatoliya, Mezopotamya, Çîn, Îran, Çiyayên Pamîr, Tîbet hwd seranser digere û dîtinên xwe dinivîsîne.

Di gera xwe ya duyemîn de peywirdariya xwe bicihtîne lê di deryayê de xetereyên mezin dijî. Ji 600 zilamên xwe 580 winda dike. Di sala 1295î de bo bazirganiyê vedigere Wênîsê. Carekê ji aliyê Genewîzan dîl tê girtin. Di zîndanê de nivîsên xwe vedinivîse û wekî pirtûk dide çapkirin. Pirtûka wî bi navê  di dema xwe de dibe kaneke sereke ji bo naskirina Asya dûr, Efrîqa û Çînê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1254
Kategorî:Keşifvan
Kategorî:Mirin 1324
Serê Kaniyê, Nisêbîn

**Serê Kaniyê** ( ), gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Kunar

**Kunar**, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Têkoşîn, jiyan û berhemdariya Cegerxwîn

Pirtûka bi navê **Têkoşîn, jiyan û berhemdariya Cegerxwîn**, biboneya sedemîn salvegera jidayîkbûna helbestvanê mezin, ji hêla rojnameger Davut Özalp ve hatiye amadekirin. Di pirtûkê de, nivîskarên wekî Osman Sebrî, Berken Bereh, Îrfan Amîda, Jan Dost, Ehmed Huseynî, Rênas Jiyan, Cîhan Roj, Heyderê Omer bi hûrbînî li ser helbest, jiyan û têkoşîna Cegerxwîn fikr û ramanên xwe der birine û analîzên gelek girîng û hêja kirine. Di pirtûkê de,ligel helbestên Seydayê Cegerxwîn bixwe herî zêde jê hez dikir, nêzî 20 helbestên seyda jî cih digirin. Her wisa kurê Cegerxwîn Hesen jî li ser jînenîgariya bavê xwe nivîsek nivîsandiye û pêre hevpeyvîneke hatiye kirin jî cih digire.

Kategorî:Pirtûk
Hernán Cortés

**Hernán Cortés** (bixwîne: *Ernan Kortês*, (2ê kanûna pêşîn a 1485 - 1547), deryavan û ê spanyayî yê navdar e. Ji bo navê Spanyayê keşfa Meksîkê kiriye. Navê wî yê rastî Hernando (an Fernando) ye lê wî bi xwe Hernán Cortés bi kar aniye.

Cortés di avakirina dagirkeriya Spanyayê li parzemînên Amerîkayê de roleke girîng leyîstiye. Bi deh milyonan mirovên herêmê hatine qirrkirin, hemî dewlemendiya wan hatine talankirin. Bi sed salan dagirkerî berdewam kiriye.

Kategorî:Jidayikbûn 1485
Cortés, Hernán
Cortés, Hernán
Kategorî:Mirin 1547
Vasco da Gama

**Vasco da Gama** (jdb. 1460 an jî 1469 li Portugal -  li Hindistan), kaşîfekî navdar ê Portûgalî ye. Keşfa Hindistanê kiriye û di pêşketina bazirganiya ku bi riya deryayê dibe de roleke girîng leyîstiye.

Wî jî wekî kaşîfên hemdemî bi navê keyan tevgeriyaye. Keyê Portûgalî Manuel I. wî ji bo destxistina Hindistanê û dewlemendiyan peywirdar kiriye. Gama di pêşketina dagirkeriya Portûgaliyan de xwedî ciheke mezin e. Piştî dagirkirina Hindistanê Portûgal di warê dagirkerî û bazirganiya bi riya deryayê de gelek pêşdikeve.

Kategorî:Jidayikbûn 1460î
Gama, Vasco da
Kategorî:Mirin 1524
Fiskîn

Fiskîn (bi tirkî: Sapanlı), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Fiskîn wekê gundê mala harûna tê zanîn. Gund 4 km li aliyê rojhilatê tirbê êzidiyan e û 3 km li bakurê rojavayê gundê Qolikane. Hunermend Hozan Dilgeş (1952-2017) li vê gundê hatiye dinyayê.  

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Baminim

**Baminim** an jî **Bamini'm** , gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. Baminim ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Zimanê rûsî

frameless|rast
**Zimanê rûsî** an jî **zimanê ûrisî** li gel belarûskî û ûkraynî yek ji zimanên malbata zimanên slavî yên rojhilatî ye. Herî zêde li Rûsya, Belarûs û Ûkraynayê tê axaftin. Her wiha li dewletên wek Kazaxistan, Kirgizistan, Estonya ku ji dewletên ku ji Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst veqetîyayî ne, hîn jî berbelav e.

## Nêzîkatîya bi kurdî re
Ji ber ku her du jî ji malbata zimanên hind û ewropî ne, di navbera kurdî û rûskî de gellek peyvên ku dişibin hev hene. Ev şibîn zêdetir li zaravaya dimilkî têne dîtin.

## Girêdanên derve

Rûsî
Kategorî:Zimanên slavî yên rojhilat
Rûsî
Xanîsorê

**Xanîsorê** (), gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya Mêrdînê Mehsertê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Mehsertê
Menteşiya Jêr

**Menteşiya Jêrîn** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiya Mazî ya Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin (ne bitemamî).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Xirbê Kermêtê

**Xirbê Kermêtê** (), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Mehsertê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Mehsertê
Gundikê Ezîmê

**Gundikê Azimê**, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Kerboranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Zêwik

**Zêwik** () gundekî girêdayî navçeya Cizîrê ye ku di sala 1993'an de ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.Lê sala 2003'an de li ser riya Cizîr û Hezexê dîsa hatiye avakirin. Zêwik gundekî dîrokî ye.

Şêniyên wê ji êla Memanê ne. Li rojhilatê bi Çemêbadolê re, li bakurê bi Zêwika kevin re, li başûrê bi Seqlên re û li rojavayê jî bi Hoser re cîran e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Cizîrê
Referanduma Ocalan

**Referanduma Ocalan** referandumek e ku di salên 2005-2006an de li Kurdistanê û li derveyî welat hatibû meşandin. Nivîsa ku ji aliyê ji 3.000.000 kesan zêdetir hatibû îmzekirin ev bû:

: *Ez wek Kurdistaniyekî rêzdar [[Abdullah Ocalan]] li Kurdistanê îradeyeke siyasî dibînim û dipejirînim.*

## Encama referendumê

## Girêdanên derve
* Malpera kampanyayê 

Kategorî:Abdullah Öcalan
Ferdinand Magellan

**Ferdinand Magellan**, (Portûgalî: Fernão de Magalhães), (jdb. 1480 li Sabrosa, Portûgal, m. 27ê nîsanê 1521, Fîlîpîn) yek ji deryavan û kaşîfên navdar ên Portûgalî ye.

Magellan herwekî yekemîn deryavanê ku li dora dinyayê geriyayî ye. Bi alîkariya keyê Spanyayê dest bi kaşîfên xwe kiriye. Yekemîn kesê Rojavayî ku niştecihên herêmî yên Emerîkayî û Fîlîpînî dîtiye ye. Magellan li giravên Fîlîpînê ji aliyê niştecihên herêmî ve hatiye kuştin.thumb|Ferdinand Magellan|çep

Kategorî:Jidayikbûn 1480
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1521
Sadan

**Sadan** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Miştê

**Mistê** (), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Kerboranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Dêrik, Kerboran

**Dêrik** (), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Kerboranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kerboranê
Gundikê Hecî

**Gurdikê Hecî** ( ) gundekî girêdayî navçeya Kerborana Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Edmund Hillary

**Sir Edmund Percival Hillary** KG ONZ KBE (jdb.  - m. ) çiyager, kaşîf û fîlantropîstê nûzelendî ye.

Mirovê pêşîn e ku di  de gehişte lûtkeya Çiyayê Everest, çiyayê herî bilind ê erdê.

Wêneyê wî li ser banqenota 5 dolar a Nû Zelendayê tê çapkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyavan
Kategorî:Jidayikbûn 1919
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Mirin 2008
Isaac Newton

**Isaac Newton**, PRS (jdb. 25ê kanûna pêşîn 1642 − m. 20ê adarê 1727) fîzîknas matematiknas, stêrnas, fîlozof Xwedazanî û derînerê navdar ê Brîtanyayî bû.

Newton gelek keşfên zanyarî kirine. Întegral, teleskopa neynikî, prînsîbên tîrêjê, dîtina formûla kişandina girseyê hwd.

Newton zanyarekî zîrek, afirandêr û bikêr bûye. Bi keşf û xebatên xwe di warê zanyariyê de şoreşek pêk aniye.

## Jiyan

## Berhem

* *Method of Fluxions* (1671)
* *De Motu Corporum in Gyrum* (1684)
* *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* (1687) ''Bingehên Matematîkî yên Felsefeya Xwezayî''
* *Opticks* (1704)
* *Arithmetica Universalis* (1707)
* *An Historical Account of Two Notable Corruptions of Scripture* (1754)

## Girêdanên derve

Kategorî:Endamên Royal Society
Newton, Isaac
Kategorî:Jidayikbûn 1643
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1727
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 17an
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 18an
Kategorî:Rexnegirên ateîzmê
Kategorî:Stêrnasên îngilîz
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Newton, Isaac
Hezan, Licê

**Hezan** () gund û nehiyeyeke navçeya Licêya Diyarbekrê ye.

Hejmara niştecihên Hezanê di sala 2008'an de digihe 329 kesan. Hezan ji bajarê Diyarbekir 76 km û ji navçeya Licê 24&nbsp;km dûr e.

Gundiyên Hezanê debara xwe bi çandiniya titûnê, rez, genim û bi xwedîkirina heywanan dikin. Bostanên Hezanê de xiyar, firingî, îsot, bacan, bamî, kundir, petêx û zebeş tên çandin.

Çiyayê Dêrê, çiyakî blind e, mirov dikare li Diyarbekir, Licê, Hênê, Hezro û deverê din ser çiyayê Dêrê temaşe bike. Li ser çiyayê Dêrê pêlgir (radar) û qereqola jendermeyan hene.

Li nehiyê dibistan, xalîçêkirin, mizgeft, dîwana şêxan û merqed, firoşgeh û qereqol hene. Gundî bi kirmanckî (zazakî) diaxivin û kurmancî jî baş dizanin.

## Xwepêşandanên di 28'ê xizîrana 2013'an de li Hezanê
Di roja înê ya 28'ê xizîrana 2013'an de gelê Hezanê dest bi xwenîşandanên li dijî avakirina qereqola jendermeyan kirine û di encama van bûyeran de xortekî bi navê Medeni Yıldırım ji aliyê cendirmeyan ve hate kuştin û bi dehan xwepêşander jî birîndar bûne.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Omerli

#*[[Amara|Ömerli]]*, navê tirkî ya gundê Amara, cihê Abdullah Ocalan hatiye dinyayê
#*[[Mehsertê|Ömerli]]*, navê tirkî ya Mehsertê, navçeya Merdînê
Kerkula

**Kerkula**, gundekî paytexta Kurdistanê Amedê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Amedê
Tiltepan

**Tiltepan**, gundekî paytexta Kurdistanê Amedê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

tiltepan gundeki dirokiye ez bawerim di dema urarto da gelek kom kuji cebiye li rojhilate gund da girek gelek mezin heye li basuru roj avaye gir u heta diyare gir bi tevayi goristan ye musulmana li bakur rojhilat yen ermena li bakur goristane heciya tisa li basur u roj hilat tisa goristan hene niha li ve 4 ogristane sehida heye-ibrahi-kemal-hemze-selime-li dora gund bi kemasi 3000 goristan heye tiltepan mirov bawere Qu bere bajarokeki mezin biye di nav axa sinore tiltepane da 5 gund hene le kesek Qu bizanibe ci dem ava bune kes nizane? nave wan?kosebekir-guwarexezala-nawala-gura-sekanika-korcim-vana gunde mezin bune le yen pucuk gelek hene serebireke-erdecole mozelan-tiltepan 6 sehid heye le-selim u birahim sahadeta wan raste le em negistin wan le ew ji linav dile tiltepane di axa kurdistaneye tiltepan 54 avahibun-min 37 sal li tiltepane jiyan kir?
sipas ji bu eleqeya we?

Kategorî:Gundên Karazê
Francis Drake

**Sir Francis Drake** (jdb. 1540; m. 27ê kanûna paşîn 1596), deryavan û kaşîfekî Înglîz ye.

Wî jî wekî Ferdinand Magellan li dora dinyayê geriyaye. Drake herwekî serkanê artêşa deryayî bûye û di şerê Brîtanya û Spanyayê yê sala 1588´î de cihgirtiye. Drake karê siyasetmedariyê jî kiriye.
thumb|çep|200px|Sir Francis Drake, wênesaz nayê zanîn sala 1580

Kategorî:Deryavanên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1540î
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Mirin 1596
Roald Amundsen

thumb|Roald Amundsen
**Roald Engelbregt Gravning Amundsen** an jî bi kurtî, **Roald Amundsen** (1872-1928), deryavan û kaşîfê norwêcî bû. Yekemîn mirovê ku Seholbenda başûrê dîtiye.

Amundsen gelek riyên deryayê keşfdike û deryavaniyê bipêşdixe. Di 16ê hezîrana 1928an da ji bo alîkariya hevalê xwe diçe cemsera bakur û ji vê seferê venagere. Li Seholbenda bakur jiyana xwe ji dest dide.

## Çavkanî

Kategorî:Deryavanên norwêcî
Kategorî:Jidayikbûn 1872
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Mirin 1928
Dêrika Miqûrê

**Derika Mikurê**, gundekî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ji Farqînê 25 km dûr dikeve, li ser rêya Malabadê û Başqê ye. Rêya gund asfalt e.

Di sala 2016'an de li gund keftarê xêzokî hate dîtin.

Kategorî:Gundên Farqînê
Pirîjman

**Prejman**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pîranê
Pishasan

**Pishasan**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pîranê
Zigrê

**Zigrê** an **Ziẍrê** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pîranê
Dimilyan

**Dimilyan** an jî Dumiliyan gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Duderyan

**Duderyan** weke **Duderya** tê xwendin (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pasûrê
Dalêta Jorîn

**Dalêta Jorîn** (), mezrayeke ku bi gundê Mala Mikê yê navçeya Pasûra Diyarbekrê ve girêdayî ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Goner

**Goner** (), gundekî ser bi navçeya Pasûra Diyarbekirê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pasûrê
Dêrxust

**Dêrxust** an **Derxus** (, ), gundekî ser navçeya Lîceya Diyarbekrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Karêz, Lîcê

**Karêz** (), gundekî bi ser navçeya Amedê Lîceyê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Lîceyê
Mala Mihê Biro

**Mala Mihê Biro** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. li Bakurê rojavayê û 40&nbsp;km ji Licê dûr e. Di sînorê Çewlîgê de ye. Neh gomên wê hene: Xerabe, Elik, Bermal, Kanîspî, Birmak, Dereşel, Dersal, Reşeciya û Tût. Li gund dibistanek heye û demek Mala Mihê Biro ji bo mamostan ciyê sirgûnê bû. Gund dûr e û berf li çiya pir dibare. Bi qasî çend mehî çûyîn û hatin tune. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Ecemiş lê kiriye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Pasçiya

**Pasçiya** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Lîceyê
Çemê Elikî

**Çemê Elikî** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye. Li bakurê rojavayê Licê, li herêma Sîwanê ye û 23&nbsp;km ji Licê dûr e. Sê gomên wê hene. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin.

Çemê Elikî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Herag

**Herage** an jî **Herag** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Herek li bakurê rojavayê Licê li herêma Sîwanê dikeve û bi sînorê Hênê ve ye û 20&nbsp;km ji Licê dûr e. Sê gomên li ser hene. Bi zaravayê dimilî dipeyivin. Dewletê navê Şenlik lê kiriye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Neban

**Neban** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

"Neban" wek biyanîbûn jî tê bikaranîn. Gava bizinek an jî mihek berx tîne caran naxwaze şîr bide berxikê xwe. Vêga dibêjin kû ban nebû. Neban bû.

Kategorî:Gundên Lîceyê
Pêçar

**Pêçar** (), li bakurê rojhilatê Licê li herêma Dimiliyan e û 35&nbsp;km ji Licê dûr e. Di dema dewleta Osmanî nehiya Licê bûye. Piştî şikestiya Şerê Şêx Seîd dewletê gund bi tevî şewitandiye û qetlîameke mezin kirine. Niha gund e û pênc gomên wê hene: Hesik, Gozerek, Meştax, Neban û Kabana. Mîr li Pêçarê hene û piraniya zeviyên gund di destê mîran de ye. Pêçarî him bi kurmancî û him jî bi dimilkî dipeyîvin. Dewletê navê Güldîken lê kiriye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Soga

**Soga** (), taxeke girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Lîceyê
Balicine

**Balicine** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Di gund de nêzî sih malî heye gund di sala 1994an de ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatiye valakirin û gund di nava çiyayan de ye qasî du saetan durî navenda navçeyê ye bi wesayitan mirov dikare xwe bigîhîne navçeyê di gund de pirsgireka av û elektrîkê heye dawet û şahîyen gund pir rengîn û dewlemendin di demsala zivistanê de rêyen gund tên girtinê û ji bo gundiyan rojên dijwar dest pê dikin debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniyê ye dibistana gund hêj di nav pirsgirekan de ye û perwerdehiyekî baş nayê dayînê û gund de nexweşxane an jî sazîyekî tendûristiyê tune û ev jî dibe sedema pirsgirekên tendûrîstîyê.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Hewrê

**Hewrê** () gundekî ku bi navçeya Karaza Diyarbekrê ve girêdayî ye. Hewrê ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Karazê
Zerra, Licê

**Zerra** (), gundekî kurmanckî yê girêdayî navçeya Liceya Amedê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Eloxiso

**Eloxiso** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Lîceyê
Zengê

**Zengê** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Zengê li aliyê "Pêşkevir" li çiyê, gundekî Licêya Amedê ye.
Li aliyê rojhilat gundê Helhel, li aliyê Başûr Qendelxel, li aliyê rojava Licok û li Bakur jî gundê Kerwasê heye. Gundiyên Zengê bi zavarayê Zazakî (Kirmanckî) ya kurdî diaxivin lê piranî bi kurmancî jî dizanin. Gund heta salên 90'î li dor 150 malî bû, bi valakirina gundan re ew jî hate valakirin û têde 10-20 mal man. Lê niha dîsa hatiye ser hev û gund şên bûye.

## Gelhenasî

## Navdarên gund
* Cemil Oğuz
* Xurşîd Mîrzengî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Lîceyê
Ekro

**Ekro** (), gundekî navçeya Licêya Amedê ye. Ev gund 3 km dûrî navçeya Licê ye. Ji çar mezrayan tê holê: Aktan, Mengûsî, Kanîya Gund û Jeber.
 
Dema berya erdheja Licê lî gund 50 an 60 mal hebû ye. Di sala 1975an de erdhejeke tundiya wê 7,2 pêk hatiye. Li Ekroyê gelek mal xera bûn û nêzîkî 60 kesan jiyana xwe ji dest dane. Piştî erdhejê gelek gundî jî ji gund koç kirin. Çend malên ku mabûn jî dema ku gundên Liceyê ji aliyê leşkerên dewletê ve hatin valakirin ew mal jî hatin şevitandin. Niha jî gund şên nebûye. Li gund pênc an şeş mal hene.
 
Erko gundekî hêşînahiya wê zêde, bilind û di nav çiyan de ye.

Kategorî:Gundên Lîceyê
Gomeyê Bekiran

**Gomeyê Bekiran** an jî **Goma Bekiran** (), mezreyeke girêdayî navçeya Liceya Amedê ye. Mezre ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Lîceyê
Kaniya Spî, Hezro

**Kaniya Spî**, gundekî girêdayî navçeya Hezroya Amedê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Hezroyê
Berwan

**Berwan**, **Bervan** (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Gund, girêdayi Eşîra Omerî/Omeryan

Kategorî:Gundên Erxeniyê
Hîlar

thumb|Şikeftên Hîlarê
**Hîlar**, gundekî bi ser navçeya Erxeniya Diyarbekirê ye ku du car ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Niha (2017) gundî şunda hat li gundê xwe dijîn.

Gundê neolîtîk ê bi navê Qota Berçem () di ber Hîlarê de ye.

Kategorî:Gundên Erxeniyê
Serdê

**Serdê** (), gundekî bi ser navçeya Hênê ya Diyarbekirê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Serdê gundekî gelek kevn û dîrokî ye. Berî Mîladê navê gund Newzerk (Newzerg) bûye û piştre Serder gotine. Di serdema me de jî navê wî Serdê ye. Sê mezrayên serdê hene: Koçeran (), Goma Hesen Begê û Goma Xelîl Begê. Serdê 9 km ji navenda Hênê dûr e. Hejmara xaniyan 38 e û ya şêniyan 229 e. Ji zû ve li gund dibistan û nexweşxaneyek hebû. Ji ber şerê van 15-20 salên dawî nexweşxane û dibistan herdu jî girtî ne. Ajel xwedî dikin, çandiniyê dikin. Gundekî avî ye. Ji bin çiyayê Serdê aveke gurr û gurt derdikeve. Çend aş li ber vê avê digerin û bexçeyên Serdê bi nav û deng in. Sebze û rez gelek in. Petêx û qawindên Serdê li herêma Amedê bi nav û deng in. Serdî bi kurmancî dipeyivin û bi dimilkî jî dizanin.
 
Di dema ferman û kuştina ermeniyan de, li çiyayê pişt Serdê şikefteke bi nav û deng hebûye. Ew şikeft wek bîra ji kevir a bêbinî ye. Dewletê ermeniyan ji herêmên Licê û Hênê qefle bi qefle birine ser wê şikeftê û kuştine. Laşên wan avêtine bin wê şikefta kûr û qerqez.

Di dema şerê Şêx Seîd de Serdê roleke mezin û girîng lîstiye. Şêx Seîd bi xwe li Serdê maye, civîn û planên xwe yên ji bo Hêne û li Licê li wir girtine.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hênê
Malamûsê

**Malamûsê**, gundekî ser Bismila Diyarbekirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Li derdora wê Şeîra, Haciya Tirkan, Haciya Kurmancan û Qurmuşlû he ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Başkoy, Bismil

**Başko**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Gundeki bismilê xweşe. navê wê başko ye.gundekî dîrokîye.berî ku ji alî dewletê were vala kirin gundekî şên bû ,60 mal têde hebû.berî terqa filla (tehcir kanunu)kurd û fille li vî gundê bi hevre jîyana xwe di domandin. weke bira bi hevre dijîyan.fillê vi gundî hinek misliman bûn di gund de man hinek jî wekî fillê dine teriqîn an hatin kuştin an çun ermenîstanê. li başurê gund, girhebeş,çetelê . li bakur kanîqulê,avanekê. li rojava gilgilo,mêrgewaşê.li roava,şerefika.û wekî din tirkê,çilkanîka(bereketlî ),qibris.digund da mala mahrembegê û mala hecîya û mala heydo ku bavfıllene û gundîyên din hebûn.

Kategorî:Gundên Bismilê
Çirik

Cend cihên bi navê Pilûr hene:
* Çirik, gundekî Farqînê.
* Çirik, gundekî Bongilanê.
* Çirik, gundekî Kanîreşê.
Matun

**Matun**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Çewlîgê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Çewlîgê
Pîroz

**Pîroz**, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Dara Hêniyê
Bîrlik

**Bîrlik**, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Bismilê
Gimek

**Gimek** (), gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Xorxolê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhe

## Pêşangeh

Wêne:Gimek.jpg|Gundê Gimekê di havîna 1987'an de


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xorxolê
Melekan

**Melekan**, gundekî girêdayî navçeya Bongilan a Çewlîgê. Ji wê gundê, Şêx Ebdullahê Melekan bi Şêx Seîd ra li Amedê di sala 1925an de bidarve bû.

Kategorî:Gundên Gêxiyê
Hovit

**Hovit**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Zengok

**Zengok** () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Seymamudan

**Seymamudan**, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundê Seymamudan gundekî Dêrsimê ye. Komara Tirkan mina Kurdistanê, paşiyê perçekirina Dêrsime girêdahiya Xarpitê kir. Dep ji navçeya vi gundêye. Pênc mazra yê xwe heye: Gordan, Gund, Gulan, Gomê u Pemelixe. Sê mazra kurmancî di axife. Ewê din Zazane. Gelê Seymamudane tengasîyek mezin kişand. Di sala 2008 da 4-5 mal vegeriyane gundê xwe. Gordan ji 5 mal e. Du mal mala Cafirê Gordan, sê mal ji mala Qiştane. Gund (gundê orte) 2-3 mal mane. Ya gulanê kes nemaye. Xelke vi yali gelek kes cune Europa'yê. Gellê seymamudan ya mezin welatparêze. Berê 1980an gelek çepên Tirkan hebun. Sehidên mezin ji vi gundê derketine. Sehid Mazlum Dogan u malbata wi nezika deh salan vira dijiye. Hemu gundî Kurde, Eleviye. Esira Seyidan, ocexa Bamasuranin.

Kategorî:Gundên Depê
Yûnoren

**Yunoren**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Kewar

**Kewar**, gundekî bi ser bajarê Mûşê (Kurdistana bakur) e ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Wateya peyva "kewar"

Kewar hêlîna mêşhingivan e. Mêşhingiv di kewarê da hêk dikin û zêde dibin. Nav kewarê de hingiv û tozkûlîlk (polen) berhev dikin. Di nav her kewarekî de yek şaheng (mak), 200-300 hev mêşhingivên nêr û 7-8 hezar mêşhingivên mê (karker) dijî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
https://drive.google.com/open?id=0Bzsfm3UK07LzaWptYXZMeEVhN0k

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Kategorî:Hingiv
Kategorî:Mêşhingiv
Nevala Mulkê

**Nevala Mulkê** () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta tirkî ve hate valakirin.

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Tendûrek, Milazgird

**Tendûrek**, gundekî girêdayî navçeya Mûşê Milazgirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Milazgirê
Axpiris

**Axpiris**, gundekî girêdayî navçeya Mûşê Kopê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kopê
Şenkoy

**Şenkoy**, gundekî girêdayî bajarokê Mûşê Kizilagaçê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Kizilagaçê
Nordîn

**Nordîn** (), gundekî bi ser navçeya Milazgira Mûşê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Milazgirê
Susemêrg

**Susemêrg**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Mûşê (navend)
Karaceran

**Karaceran**, gundekî bi ser bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliye dewlete ve hatiye wêran kirin

Kategorî:Gundên Agiriyê
Gezgezg

**Gezgezg** gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Agiriyê
Darik

Du gundên bi vî navî hene:

* Darik, Agirî
* Darik, Dêrik
* Darik, Sirûc
* Darik,şaneya darik
Koco

**[[Koço, Giyadîn|Koço]]** gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Giyadînê
Îdir

**Îdir** an jî **Reşqelas** (bi tirkî: *Iğdır*) bajarekî Bakurê Kurdistanê ye û bajarê navenda a Parêzgeha Îdirê ye. Li gorî daneyên sala 2022an nifûsa bajêr 101.700 kes e.

## Dîrok
### Dîroka kevnar
Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Îdirê hatine kirin nîşan didin ku li herêmê ji mêj ve jiyan dest pê kiriye û herêmê malavaniya gelek şaristaniyan kiriye. Lêkolîn nîşan didin ku bicihbûnên yekem ên li herêmê ji serdema paleolîtîk û mezolîtîkê vedigere.

Piştî ku Hûrî di navbera 5000 û 4000 salên berî zayînê de li herêmê bi cih dibin piştre gelên wekî Mîttanî, Hîtît, Asûrî, Kimerî, Med, Pers, Sumer û Sûbayî li herêmê bi cih bûne.

Herêm li dora 700 û 550 salê berî zayînê de ji aliyê Împeratoriya Medan ve hatiye birêvebirin.
### Dîroka nûjen
Îdir, an jî Îdir, piştî têkçûna wê ya paşîn di Şerê Rûs û Farisan ên (1826-1828) de ji aliyê Împaratoriya Rûsyayê ve ji Farisan tê standin. Piştê demekê dirêj ê dagirkirina rûsan bajêr di sala 1840an de bûye beşek ji herêma Îmeretiyaya Gurcistanê

Beriya Serhildanên Agiriyê îdir girêdayî bajarê Agirî bû. Piştî têk çûyîna Serhildana Agirî, Îdir bi Qersê ve hatiye girêdan û heya 1992an yek ji navçeyên parêzgeha Qersê maye. Di sala 1992an parêzgeha Îdirê hatiye damezrandin û bajêr dibe rêveberiya parêzgeha Îdirê.

## Erdnîgarî
Bajarê Îdirê li bakurê Çiyayê Agiriyê li ser deşteke ku li gorî herêmên din ên derdora deşteke nizm e hatiye avakirin.
### Avhewa
Îdir xwedî avhewaya parzemînî ya nîvziwa (Köppen: *BSk*, Trewartha: *BS*) ku di mehên havînan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de sar û bi berf e.

Di mehên havînan de germahiya bajêr dike heya 33&nbsp;°C bilind bibe û di mehên zivistanan de germahiya heya -6.7&nbsp;°C ê dikeve.

## Aborî

## Pêşketina nifûsê

## Dîmenên Îdirê


Wêne:Iğdır'dan bir görünüm.jpg|Dîmenek ji Îdirê
Wêne:Iğdır Ovası.jpg|Deşta Îdirê
Wêne:Iğdır Koçbaşlı mezar.png|Kêlkeyê gorrê bi qloçê beran li Îdirê
Wêne:Ağrı Dağı'ndan Iğdır Şehri.jpg|Wergirtinek Îdirê ji Çiyayê Araratê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* (bi tirkî û kurdî) 
* Malpera fermî ya bajêr
* Malpera nûçeyan a Îdirê 

Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê
Mexza

**Mexza**, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Îdirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Îdirê (navend)
Aydinkavak

**Pifika Şêxa** bi tirkî:**Aydinkavak**, gundekî girêdayî Navçeya Qersê Qaqizmanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Qaqizmanê
Naxciwan, Dîxor

**Naxciwan** (), gundekî girêdayî navçeya Qersê Dîxorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dîxorê
Başan

**Başan** an **Paşkuh** an jî **Başko** navçeyeke girêdayî bajarê Kurdistana Bakur Îdirê ye.

Di sala 1960î de bûye navçe. 46 km ji Îdirê dûr dikeve. 22 gund û 8 mezreyên wê hene. Çend mezreyên wê ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin.

## Çavkanî
Qizilmescîd, Pilemor

**Qizilmescîd** an **Qizilmescîde** (), gundekî girêdayî navçeya Pilemora Dêrsimê ye.

Kategorî:Gundên Pilemorê
Qeregol

**Qeregol** (), gundekî girêdayî navçeya Pilemora Dêrsimê ye.

## Mezre
* Çat
* Gole
* Henkû

## Mijarên têkildar
* Deşte (*Balpayam*)

Kategorî:Gundên Pilemorê
Varli

**Varli** (navê berê yê Kurdî dê were lêbarkirin, ev ê Tirkî ye), gundekî girêdayî Navçeya Qersê Dîxorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Dîxorê
Qil

**Qil** an jî **Qolû** (), gundekî bi ser navçeya Nazmiyeya Dêrsimê ve ye ku ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Xeceriye

**Xeceriye** (1928: *Khadjir sufla* û *Khadjir oulya* [ango, Xecera Jêrîn û Xecera Jorîn]; ), gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mamekiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Burnak

**Burnak**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Dêrsimê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pulurê
Hars

**Hars**, **Harsî** an **Arsî** (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Zerenikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pulurê
Pax

**Pax** (; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Vankûg

**Vankûg** (1928: ونكوك / *Venquuque*; 1946: *Venkük*; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mamekiyê
Merxo, Pulur

**Merxo** (, , ), gundekî ser Zerenika Dêrsimê ye yê ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pulurê
Menderik

**Menderik** (, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Pilemorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pilemorê
Almeliye

**Almeliye** (), gundekî girêdayî navçeya Pilemora Dêrsimê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pilemorê
Aşkirege

**Aşkirege** (), gundekî ku bi ser navçeya Pilemora Dêrsimê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pilemorê
Pardiye

**Pardiye** (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pilemorê
Mazra Silêmanu

**Mazra Silêmanu** anku **Mezra Silêmanan** (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve li sala 1994'an hatiye valakirin, lêbelê ji sala 1998'an dîsa pirr bûye.

Gelê gundî kirmanc û elewî ne.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pilemorê
Çors

**Çors** ( an jî **), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pilemorê
Birûk

**Birûk**, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Pilemorê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Pilemorê
Iresî

**Iresî**, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Dizik

**Dizik** an jî **Dizike** (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nazmiyeyê
Tanzî

**Tanzî**, mezreke gundê Zoxarê ye û girêdayî Navçeya Dêrsimê Xozatê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Xozatê
Çandûr

**Çandûr-Mametan** (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Mêzgirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Çandûr jî paşnave eşireta Mametan e. Mametan li gundekî çewlikeyê dijîn, navê gundê wan Çevreliye *Yoncalık* (Uncelığe) cunan e.

Lê niha Mêletî, Elezîz, Bîngol e lê jiyana xwe dımeşinin

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Sevdilli

**Sevdilli**, gundekî girêdayî navçeya Gurgumê Albistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.asireti alxasiye. Gele sevdilli ye mezin le ewrupayi u istanbule de jiyan devamdike.

Kategorî:Gundên Albistanê
Qeşanlû

**Qeşanlû** yan **Qeşan** (1928: آطمالو قشانلوسى / *Atmalû Qeşanlûsî*; 1946: *Atmalıkaşanlısı*; ), gundekî li ser navçeya Gurguma Albistanê ye. Gund ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Albistanê
Qentarme, Albistan

**Qentarme**, gundekî kurd ê girêdayî navçeya Meresê / Gurgumê Albistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Albistanê
Galileo Galilei

**Galileo Galilei** (jdb. 15ê sibata 1564 li Pîza, Dukîtiya Florensê - m. 8ê kanûna paşîn a 1642 li Arketrî, Dukîtiya Toskanayê) yek ji avakerên fizîka nûjen, stêrnas û zanyarên îtalî ye.

Bavê wî Vincenzo Galile­i muzîkarekî navdar bû. Di sala 1581an de Galileli dest bi perwerdeya bijîşkî li Zanîngeha Pisa dike lê ji ber xizaniyê nikare bidomîne. Di zaroktiya xwe de her dem bala wî li ser matematîkê bû, ev yeka han dibe sedem kû Galilei di sala 1589an de profesoriya matematîkê bidestbixe. Gelek keşfên nû dike, bo mînak termometre, pîvanoka pêlên dil hwd. Dîsa wî çiya û baniyên heyvê tesbît kiriye, gera erdê rave kiriye, çar kaşanokên Berçîsê tesbît kiriye, agahî li ser Gelawêj û Keywanê daye, hûrbîn bipêşxistiye hwd.

thumb|220px|çep
Pirtûk û angaştên Galilei bi xweşî dêrê naçe û jê tê xwastin ku li dijî zagonên olî dernekeve û ji gotina xwe ya "Erd digere" were xwarê, înkarbike. Komîsyona darizandinê ya Papa û dadgehdike. Galilei di dadgehê de gotina xwe ya navdar dibêje "Ez bibêjim, nebêjim erd digere".

Galileli bo temendirêjiya xwe tê zîndanîkirin. Di zîndanê de çavên wî kor dibin û piştre jî li zîndanê dimire.

Îro em dizanin êdî dinya li dora xwe digere, lê wê demê pirr dijwar bû ku mirov li dijî zanînên kevneperest derkeve.

## Girêdanên derve

Kategorî:Fîlozofên îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1564
Kategorî:Mirin 1642
Kategorî:Zanyar
Alan Turing

**Alan Mathison Turing** OBE FRS (jdb. 23ê hezîranê 1912 li London; m. 7ê hezîranê 1954 li Wilmslow), yek ji bîrkar, zanyarê xêvjimêrê yê navdar ê Brîtanî ye.

Turing avakerê zanîstiya xêvjimêrê tê zanîn. Di Şerê Dinyayê yê II. de bi destxistina şîfreyên dizî yên Elmanan navdar dibe. Bi navê "Makîneya Turing" bingeha xêvjimêra nûjen diavêje. Li ser algorîtmayê xebatên mezin dike.

Turing miroveke homoseksûel bû û ev yeka han ji aliyê konservatîvên wê demê ve nerewa dihate ditîn. Dek û dolavan li serê Turing dardixin û wî dixin zîndanê. Di zîndanê de bi qasî salekê hormona ostrogen tê enjektekirin.

Turing di sala 1954an de li zîndanê mirî tê ditîn. Herçendî polîs xwejehrkirina wî tesbît dike jî sedemê mirina wî hêj ne zelal e. Ni navê Xelata Turing xelatek bo pêşketina xêvjimêrê tê dayîn.


Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Jidayikbûn 1912
Kategorî:Matematîknasên brîtanî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1954
Kategorî:Zanyarên brîtanî
Dêrik, Şirnex

**Dêrik**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Şirnexê
Ziyaret (ol)

**Ziyaret**, goristanên go têda şêx û mişayîx qencê xwedê veşartîne ne. Di rojên piroz de girseyen gel ji bo hêvî û daxwazên wan bêne cî li ser gora wan di şexsê wan de ji bo xaliqê mezin nimêj û dûa dikin.

Kategorî:Dîn
Govik, Colemêrg

**Govik** (bi tirkî:*Tepecik*) mezrayeke ser bi gundê Nîşêê ku girêdayî bajarê Colemêrgê ye.

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Govik (gundê Elkê)

**Govik**, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Elkê
Baglica, Xesxêrê

**Baglica (gundê Xesxêrê)**, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Xesxêrê
Ziyaret, Şirnex

**Ziyaret** , gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Şirnexê
Balekan, Colemêrg

**Balekan** (bi tirkî: *Pınarca*), gundekî Colemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhenasî

## Mezrayên gund
# Kemûte
# Zerenisa Jêrî
# Tenzûre
# Girbera
# Xendek, Colemêrg
# Malkûsan
# Zerenisa Jorî
# Gewirkan
# Bêdan
# Navgûzan

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Bileh, Colemêrg

**Bileh** (, ), gundekî Colemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.

## Mezrayên gund
# Mafka
# Binevşan
# Gundik, Bileh, Colemêrg
# Çarkelan
# Dêrzengil
# Kaniya Mehan

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Colemêrgê
Bileh, Qilaban

**Bileh** an jî **Billeh** (), gundekî ser navçeya Qilebana Şirnexê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Qilebanê