open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011

UEFA Champions League 2009/2010 Pêşbirka futbolê ya Ewropî bu hemî tîmên Ewropa. Ev pêşbirka ji layê Uefa dihêta damazirandin her sal di êta deynan. Tîma pitir UEFA Champions League birî Real Madride ku şîyaye 9 caran kasê bi desve bînit.

### Yana
League positions of the previous season shown in parentheses.(P-1st indicates end-of-season play-off winners)

## Tîmên beşdar û grûbên wan
*Agahî*:
* Y = Yarî
* YS = Yariyên serkevtî
* YW = Yariyên wekhev
* YD = Yariyên dorandî
* GA = Golên avêtî
* GX = Golên xwarî
* F = Farqa di navbera golên avêtî û xwarî de
* X = Xal (puan)

### Grûba A

### Grûba B

### Grûba C

### Grûba D

### Grûba E

### Grûba F

### Grûba G

### Grûba H

## dewrey 16

Yarya êkê di navbera 15,16,22 û 23 sibat û yarya dwoê dinav bera 8,9,15 û 16 adarê heta kirin.

## Çarîkfînal

Yarya êkê di navbera 5 û 6 nîsanê û yarya dwoê dinav bera 12 û 13 nîsanê heta kirin.

## Nîvfînal

Yarya êkê di navbera 26 û 27 nîsanê û yarya dwoê dinav bera 3 û 4 gulanê heta kirin.

## Fînal
**Fînale**

Yarya fînalê li navbera Manşêştir û Barselona 3–1 şiya Barselona des xwuve bînit. Ev yarya li yarîgahe Wembley Stadium li welatê Îngilistan li bajêrê London. Ev yarya 28 gulanê.

## Pitirtirîn gol
Ev beşa ku kê pirtit gol li Liga Sampioyênê kirna. Yê pila yekê bidasve înabit aw ji ku îsak Lionel Messi şiya bidesve bînit dê
êta xelat kirin bi pêlavake zêrî.


Kategorî:Lîgên futbolê
Kategorî:UEFA Champions League
Dunya TV

**Dunya TV** kanaleke televîzyonê ya taybet e ku li Tirkiyeyê weşanê bi zimanê kurdî dike. Dunya TV ser bi Koma Weşanê ya Samanyolu ve ye.

## Girêdanên derve
* Malpera Dunya TV'ê: http://www.dunyatv.com.tr/kr/ 
* Weşana zindî: http://www.kure.tv/dunya-tv/Canli-yayin-izle/67/ 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Azad Ronakbar

**Azad Ronakbar** (9ê çiriya pêşîna 1975an - 24ê kanûna pêşîna 2010an) helbestvan û nivîskarekî kurd bû.

Navê wî yê rastî *Ozgur Çoban* e. 9 çiriya pêşîn 1975an de li Tetwanê hatiye dinê. Malbata wî ji gundê Tetwanê Şirînşazê ye. Bavê wî ji karmendiyê karkinar bûye. Diya wî jina malan e. 1988an de ji dibistana seretayî derçû bûye. Ji ber nexweşiya xwe nekarî perwerdehiya xwe dewam bike. Lê bi qasê çend dibistanan xwe bixwe perwerde kiribû.

Hetanî 15 saliya xwe cansaxiya wî di cih de bû. Piştî 15 saliya xwe yekcar nekarî lingên xwe bi kar bîne û kete li ser kursiya biteker. Ji ber ku astengdar jî bû dixebitiya û tije jiyan bû. Ji pirtûkan ji xwe re cîhaneke azad ava kiribû. Bi derfetên xwe yên kêm li malê zimanê îngilîzî bi asteke baş hîn bibû. Dîsa kurdiyeke akademîk bi derfetên xwe li malê hîn bibû. Ji xwe bawer bû û ji jiyanê hez dikir. Gelek jîr û jêhatî bû lê rewşa wî dest nedida ku têra dilê xwe bixebite. Di van salên dawî de tenê tiliyên xwe dikariya bi kar bîne.

Helbest û nivîsên wî di kovarên mîna Kovara W, Tîroj, Nûbihar û Evrensel Kultur de û di malpera Diyarnameyê de hatin weşandin. Xwedî û rêveberê malpera www.qesrapirtukan.com ê bû. Bi hêviyeke mezin vê malperê vekir û dixwest ku pirtûkên kurdî bigehijîne hemû cihana kurdî.

Ronakbar helbest û çîrok dinivîsandin. Du pirtûkên wî ji bo çapê amade bûn. Yek ji helbestên wî bi xwe pêk tê. Ya din jî ji helbestên Nazim Hikmet ku wî wergerandibû kurdî pêk tê. Lê sed mixabin Ronakbar van berhemên xwe çapkirî nedîtin û ji vê dinê bar kir û çû.

Xebateke wî ya din jî romanek bû. Di vê romanê de jiyana Mele Osmanê Xorosî yê ku tevlî serhildana Şêx Seîd bûye dixwest binivîse. Diviya ku jiyana Şêx Seîd û Mele Osman ya têkildarî hev bûne bîne zimên. Destpê romana xwe kiribû lê nexweşiya wî ya sala dawî nehişt ku bidomîne. Wisan bû ku ji bo nivîs û nameyên navbera Şêx Seîd û Mele Osman de bi awayê resen bide nîşan dixwest elfabeya kurdî ya erebî hîn bibe. Lê ev xiyala wî jî ma nîvco.

Ronakbar di hin demên cuda de tevlî pêşbirkan bibû û xelat girtibûn.
* Di sala 2003’yan de di pêşbirka kurteçîrokan a Hüseyin Çelebi de xelata yekê;
* Di sala 2008an de di pêşbirka kurteçîrokan a Feqi Huseyn Sagnıç de xelata sêyan: *Bextewarî û Mirin*;
* Di sala 2008an de di pêşbirka helbestan a beşa kurdî ya Yılmaz Güney de xelata duyan.

Ronakbar di sala dawî de di gel nexweşiya lemlateyî nexweşiya bêhnê jî dikêşiya. Hefteyek beriya mirina xwe nexweşiya wî gur bû û wî şandin Nexweşxana Lêkolînê ya Zanîngeha Dîcleyê - Amedê. Li wê jî derman nebû vegeriya Tetwanê. 24ê kanûna pêşîn a 2010an de li Tetwanê mir. Termê wî li goristana mizgefta Tetwana Kevn hatiye veşartin

## Girêdanên derve
* http://www.diyarname.com/news.asp?Idx=4174
* http://www.amidakurd.com/nuce/azad_ronakbar_ko%C3%A7a_daw%C3%AE_kir 
* http://www.rizgari.com/modules.php?name=News&file=article&sid=27505 

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Mirin 2010
Pîrêgurî

**Pîrêgurî** gundekî Tetwanê ye. Di salên notî de hate valakirin û niha jî vala ye.

Kategorî:Gundên valakirî li Kurdistanê
Kategorî:Gundên Tetwanê
Aşnak

**Aşnak** (bi tirkî navê *Budaklı* lê kirine) navê gundekî Tetwanê ye.

Kategorî:Gundên Tetwanê
Şarbilax

Navekî navenda bajarê Agirî yê berê ye, Osmanîyan navê Şarbilaxê kire şorbulak.

Kategorî:Gundên Qerekoseyê
Hebîbullah Letîfî

**Hebîbullah Letîfî** (bi tîpguhêziya ji farisî: *Habibollah Latifi*) li Zanîngeha Azad  xwendekarê dadê ye û çalakvanekî kurd e ku ji aliyê Dadgeha Şoreşa Îslamî ve cezayê dardekirinê lê hatiye birrîn. Sedema tawanbarkirina wî qaşo *şerkirina li dijî Xwedê* ye. Tê îddakirin ku Hebîb endamê Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê ye û bi vê rêxistinê tevlî tundûtîjiyê bûye . Lê Hebîb van îddayan qebûl nake.

Hebîb di çiriya pêşîna 2007an de hatiye girtin û di 2008an de cezayê mirinê, di rûniştineke tenê çend deqîqeyan domkir de, hat birrîn. Piştî vê biryarê çar mehan îşkence lê hat kirin. û di 2009an de cezayê darvekirinê hat pejirandin  Parêzerê Hebîb di 22ê kanûna pêşîn a 2010an de daxuyand ku Hebîb wê yekşemê‚ di 26ê kanûna pêşîn a 2010an de‚ li zîndana Sineyê were dardekirin. Parêzer ji dadger Sadiq Larîcanî ji bo bêhtir lêpirsînê bikin daxwazî kir. Sibeha yekşemê Hebîb bi malbata xwe re hevdîtin pêk anî.

Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî ji Îranê bo rawestandina cezaya darvekirinê daxwazî kir. Rêxistinê da zanîn ku dadgehkirina Hebîb di bin rewşên ne zagonî‚ li pişt deriyên girtî‚ pêk hatiye. Rêveberê şaxa Rojhilata Navîn û Afrîkaya Bakur a Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî, Malcolm Smart weke ″Li ber çavan e ku Hebîbullah Letîfî ne li gorî standardên navneteweyî‚ bi awayê ne dadmendî‚ hatiye darizandin ku mîna biryara nefretbar tê xuyakirin″ daxuyanî da.

Parêzerê Hebîb di derbarên îddayan de ji bo dadgehê daxuyand ku‚ di dema bûyerên Hebîb pê tê tawanbarkirin de ew ne li Sineyê bû.
Xwîşka Hebîb dibêje: ″Ez ji hemû rêxistinên Mafên Mirovan ji bo alîkariyê daxwaziyê dikim. Lê hîn jî ez difikirim ku divê çareserî ji hundirê welat bê dîtin.″
Hebîb ″xwendekarekî ciwan e ku ji xwezayê û çiyayên welat hez dike″.

## Galerî

File:Save-Habib-Latifi-FarzaM800x600.jpg|Habibolah Latifi|Save Habib
File:Save-Habib-Latifi-FarzaM2-800X600.jpg|Habibolah Latifi|Save Habib
File:Save-Habib-Latifi-FarzaM3-800X600.jpg|Habibolah Latifi|Save Habib
File:Save-Habib-Latifi-FarzaM4.jpg|Habibolah Latifi|Save Habib


## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Letîfî, Hebîbullah
Kategorî:Mirovên zindî
Mirîşka zelkav

**Mirîşka zelkav**, **mirîşka avî** an jî **mirîşka zilek** (bi latînî: *Gallinula chloropus*) cureyekî mirîşkên avî (*[[Rallidae]]*) ye.

## Şayes
Çûkekî gewdreş û nikulsor û zer e. Ciwanên wan rengvekirî ye, rengê gewdê ciwanan qehweyî, rengê nikulê wan reş e.

## Jîngeh û reftar
Li nav zilên golan, çeman yan jî li nav yên çiravan dijî. Bi giya, serik û bizirên zilan, bi kêzên nerm yên navavî, kurmik û çêçikên beqan xwedî dibin.

Di navbêhna gulan û tîrmehê de hêkan dikin û qurp dikevin. Di dema qurpketinê de di hêlînê de di navbera 7 û 10 hêk he ne. Qurpikî 17-22 roj didome û dîk û mirîşk bi dorê li ser hêkan rûdinên. Çêçik bi giştî reş in, tenê nikulên wan zer e.

Li peravên çemê Dîcle bi hezaran dijîn.

## Pêşangeh

Gallinula chloropus MHNT.ZOO.2010.11.67.1.jpg|Hêkên mirîşka avî
Wêne:Mirîşka avî çêçik.JPG|Çîçika mirîşka avî
Wêne:Mirîşka avî.jpg|Mirîşkeke avî ya ciwan
File:Rörhöna (Gallinula chloropus) - Ystad-2021.jpg|Juvenil.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Vîdeo: http://www.vimeo.com/17653038
* Common Moorhen videos, photos & sounds  o
* Cornell Lab of Ornithology – Common Moorhen
* USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter – Common Moorhen Information 
* Madeira Birds – Moorhen breeding in Madeira Island
* Ageing and sexing (PDF; 5.7 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Dîcleyê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Mirîşka avî
Transfobî

**Transfobî** anku **tirsa ji kesên trans** (wek latînî û îngîlîzî *transfobia* ji latînî *trans* "li derveyî, wêdetir" û ji *[[Tirs|phobia]]* ji yewnaniya kevn *phobos* "tirs") an transfobia dijwarî û nehezkirinek civakî (nefret) an dijminatî (agresîv) li hember mirovên transgender nîşan dide li dijî kesên ku transgender in an ku nasnameya xwe ya zayendî wek transgender îfade dikin ("kesên trans"). Fermo transfobî dikare xwe wek tirs, nefret, tundûtûjî, hêrs an nerehetiya hember kesên trans nîşan bide. Ew bi gelemperî li kêleka nêrînên homofobîk tê vegotin û ji ber vê yekê pir caran wekî aliyek homofobî tê hesibandin. Loma transfobî celebek pêşdarazî û cihêkariyê ye, dişibihe nijadperestî û zayendperestiyê, û kesên rengîn ên transgender bi gelemperî rastî her sê awayên cihêkariyê di heman demê de tên.

Ciwanên transgender dibe ku di dibistanê de, bernameyên lênêrîn û refahiyê de, û hem jî di nav malbata xwe de rastî destdirêjiya zayendî, zordestî û şîdetê bên. Mexdûrên mezin bi tinazên gel, tacîzkirin, di nav wan de sextekarî, gefên tundiyê, talankirin, û girtina bêsedem rûbirû tên; gelek kes xwe di nav gel de ne ewle hîs dikin. Rêjeyeke bilind mexdûrên şîdeta zayendî ne. Hin kes ji lênihêrîna tenduristiyê têne red kirin an rastî cûdakariya li cîhê kar tên, di nav de ji ber ku transgender in ji kar têne avêtin, an jî di bin dorpêçkirina komên siyasî an olî yên muhafezekar ên ku li dijî qanûnên mafên LGBT-ê de ne. Ew her weha ji hêla hin kesên di nav tevgerên civakî yên LGBT de, û ji hêla hin femînîstan ve jî têne cûda kirin.

Ji xeynî zêdebûna metirsiya tundûtûjiyê û tehdîdên din, stresa ku ji hêla transfobiyê ve hatî çêkirin dikare bibe sedema encamên hestyarî yên neyînî ku dibe sedema tevliheviyên karanîna maddeyan, revîna ji malê (di piçûkan de), û rêjeyek bilind a xwekuştinê.

Li cîhana rojava, ji bo danîna polîtîkayên ne cudakarî û firsendên wekhev gav bi gav guherîn çêbûn. Ev meyla di nav welatên pêşkeftî de jî pêk tê. Wekî din, kampanyayên di derbarê civaka LGBT de li çaraliyê cîhanê têne belav kirin da ku pejirandina civakî ya nasnameyên zayendî yên ne kevneşopî baştir bikin. Kampanyaya "Stop the Stigma" ji aliyê UNê ve yek ji van pêşketinan e.

## Çavkanî

Kategorî:Mafên kesên LGBT
Kategorî:Pêşdarazî û cudakarî li gorî cureyan
Kategorî:Zayendperestî
Berşînk

thumb|''Luscinia svecica namnetum''
**Berşînk**, **sîngşîn** an **sêngşîn** (bi latîn: *Luscinia svecica*, soranî: *gerûşîne*), cureyekî mêşgirtan (*Muscicapidae*) û çûkekî fîkar e.

## Şayes
Ew jî wek çûkê bersorik terîrep e, lê sênga wî hêşîn e. Ev hêşînahî bi granî di ferdên nêr de he ye û havînê tîr dibe. Yên mêyan yan tune ye yan jî gelek hindik e. Bazikên gişan rengê qehwe û brûyên wan spî ye. Ciwanên wan deqdeqokî û qehweyê tarî ye.

## Reftar
Berşînk li kêlekên çirav û golan dihên dîtin. Bi maşot û kêzikan xwe xwedî dike. Dengê strana berşînkê mîmîk e. Banga berşînk bi şêweyekî axaftinek wekî qijînê “chack” têye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Bluethroat song on Sonatura audioblog
* Bluethroat videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF; 3.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* Information and pictures about the Bluethroat in the Netherlands
* Avibase

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Mêşgirt
2012

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
*  – Alan Kurdî, zarokê penaber ê kurd ku di Behra Spî de xeniqî.

## Mirin
*  – Abdullah Varlı, nivîskarê kurd.
*  – Azer Bülbül, stranbêjê tirk.
*  – Wisława Szymborska, helbestvana polonî.
*  – Îbrahîm Elfeqî, nivîskarê misirî.
*  – Whitney Houston, stranbêjê amerîkî.
*  – Adrienne Rich, nivîskarê amerîkî.
*  – George Wilberforce Kakoma, nivîskarê sirûda neteweyî ya Ugandayê.
*  – Karlênê Çaçanî, nivîskarê kurd.
*  – Roger Garaudy, fîlozofê fransî.
*  – Celeste Holm, aktrîsa amerîkî.
*  – Phyllis Thaxter, aktrîsa amerîkî.
* 25ê tebaxê – Neîl Armstrong, esmangerê DYA û ew yekemîn mirove ku çu heyvê
*  – Alfred Schmidt, fîlozof û zanyarê civakî yê alman.
*  – Mirella Galletti, siyasetnas, kurdolog û rojnamevanê îtalî.
*  – Hebe Camargo, aktrîs û stranbêja brezîlî.
*  – Arjen Arî, şaîrê kurd.
*  – Xisro Mistefayêv, efserê polîsê yê kurd-azerbaycanî.
*  – Şerafettin Elçi, siyasetmedarê kurd.
Selxane

**Selxane** (bi tirkî: *Elaçmaz*), gundekî girêdayî navçeya Payizavayê ye li gundî de şaxên PTT û Navenda Tenduristiyê tune. Gund ji aliyê kevneşopiyan gelek dewlemend e. Gundekî herî mezin ê navçeya Payizavayê ye nêzî xwediyê 300 malan e li gundî gelek deveran çavkaniyên zeran heye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Payizavayê
Qijika reş (kovar)

**Qijika reş** kovareke anarşîst a kurdî ye. Heta dawiya sala 2010'an, du hejmarên wê li Wanê derket.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Sîtkom

**Sîtkom** (bi îngilîzî: *situation comedy*, ango "komediya reftarê", "komediya rewşê"), yek ji curên bernamên radyo û televizyonê ye. Ev curê bernameyan pêşîn di radyoyan de derketiye pêş û bi dû re di televizyonan de belav bûye. Sîtkom, pirranî li deverên têne zanîn, mînak li mal an jî kargehan derbas dibin. Piranî bi avayê rêzefîlma tên weşandin.

## Çend mînakên sîtkomê ku ji DYA'yê derketine û li dinê belav bûye
* Seinfeld
* The Big Bang Theory
* Everybody Loves Raymond
* Cheers
* Frasier
* Friends
* The Cosby Show
* Hannah Montana
* Hope & Faith
* The Simpsons
* Futurama
* Unfabulous
* İCarly
* Drake & Josh
* Zoey 101
* How I Met Your Mother

## Sîtkomên kurdî
Cîran Cîran

## Çavkanî
* http://tr.wikipedia.org/wiki/Sitcom

## Girêdanên derve
* [Beşa pêşîn a sîtkoma kurdî ya bi navê [Cîran Cîran] a televîzyona tirkî TRT Kurdî]

Kategorî:Bername

Kategorî:Şahî
Bijîşk

thumb|Du bijîşk li nexweşekê dinêrin
**Bijîşk** nasnavê wî kesî ye ku zanîngeha bijîşkîyê qedandiye û di vê qadê de pispor e.

## Dîrok

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Pîşeyên bijîşkiyê
Mihemedê Seîd Axayê Deqorî

**Mihemedê Seîd Axayê Deqorî** (z. 1928, Amûde − m. 13’ê mijdara 1960, Amûde) xelaskerê zarokan e ku di Şewata Sînemaya Amûdê da ji ber mirinê xilas bûne. Di sala 1928'an da li bajarê Amûdê ji dayîk bûye. Navê bavê wî Seîd Axa ye. Mihemedê Seîd Axa biçûkaniya xwe li Amûdê derbaskirîye. Di şeva Şewata Sînemaya Amûdê, ji sînemaya ku dişewite bi dehan zarokan derdixe û xilas dike. Di dawiyê de stûnek (Histûn) di ser da tê xwarê û jiyana xwe ji dest dide.

## Çavkanî
* www.pukmedia.com - Konê Reş 
* M. Ahmedê Namî - Agirê sinema Amûdê

## Binêre
* Agirê Sînemaya Amûdê

Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Kesên ji Amûdê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Mirin 1960
Milano FC

Associazione Calcio Milan,pêtir tê naskirin mina AC Milan, yek ji fotbolkubb yên herî baş li awrûpa yê u Îtaliya yê ye. Milan heya nûha karîye 17 caran tîtla yekê û 16 caran tîtila diwan û 13 caran tîtila siyan ya serie A ya Îtaliya bistîne.
Milan Cricket and Football Clubb hat damezrandin ji aliyê Herbert Kilpin yê înglîzî li 16 dîsêmbir 1899.

Kategorî:Yaneya futbolê ya Îtalyayê
Robîn Şerna

**Robîn Şerna** di sala 1979an de li Qoserê ji dayik bûye. Zanîngeha Yuzuncuyil'a Wanê, Fakulte ya perwerdehiyê, beşa hunerên bedew qedandiye. Li gel helbestan niha xebatên wî yên li ser wêne û peykeran jî berdewam dike. Niha li Kurdistana Bakur li bajaré Mêrdînê dijî.
Helbestên wî di kovarên kurdî de weke *[[Çirûsk]]*, *[[Kovara W]]* de hate weşandin.

Pirtûka helbestvên, bi navê *[[Şev Bajar û Gulperî]]* ji weşanên ‘Do’, sala 2010an de derket.

## Berhem
* *[[Şev Bajar û Gulperî]]* (helbest), weşanên do, 2010

Kategorî:Nivîskarên kurd
Darfûr

thumb|300px|Herêma Darfûrê

**Darfûr** (erebî: دار فور, *dār fūr* ku tê wateya "Welatê Fûran") herêmeke li rojava Sudanê ye. Cînarên wê Lîbya, Çad û Komara Afrîkaya Navend in. Di nav xwe da sê parêzgeh in: *[[Gharb Darfur]]* (Darfûra Rojava), *[[Janub Darfur]]* (Darfûra Başûr) û *[[Shamal Darfur]]* (Darfûra Bakur).

## Sultaniya Darfûrê
Sultanîyeke û li herêma Darfûrê di navbera salên 1640 û 1916'an da bi girêdayî Împeratoriya Osmanî jîyaye. Di 22’ê Gulana 1916'an da di şerê navbera Sultaniya Darfûrê û Brîtanyaya Mezin da, Sultanî ya Darfûrê têk çû û hilweşiya.

## Binêre
Pirsgrêka Darfûrê

Kategorî:Afrîka

Kategorî:Sûdan
Çewlîg, Kanîreş

**Çewlîg**, Gundekî girêdayî navçe Kanîreşê a ser bi Çewlîgê ve ye.

Kategorî:Gundên Kanîreşê
Amarîc

**Amaric** (), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çêrmeyê
Arnes

**Arnes** an jî **Ernes** (), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Çêrmeyê
Dost Çiyayî

**Dost Çiyayî** (Mahmut Çaça, jdb. 1972 li Mêrdînê - 2003 Dersîm(?)) nivîskarekî kurd bû.
Di sala 1972an de li gundê Qelendera Mêrdînê hat dinê. Li gund, Mêrdîn û Qoserê xwend.
Di 1991an de kete Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Dîcleyê. Di sala 1992an de êşa gurçikan lê hasil bû. Du caran emeliyat bû. Bi enfeksiyona jehrbûna xwînê, kete komayê. Di demeke ku her kesî jê hêvî birî de, li jiyanê vegeriya. Ev bûyer, li ser fikar û jiyana wî rêçeke domdarî hişt. Di sala 1995an de ji beşa Mamostetiya Seretayî mezûn bû û dest bi kar kir. Di heman salê de jî zewicî. Bi navê Baz lawekî wî çêbû.

Di vê navberê de di kovarên wek Jiyana Rewşen, Nûdem, Nûbihar, Pelîn de helbest û çîrokên wî weşiyan. Ji Metin Kaygalak, Muzaffer İzgü û Murathan Mungan wergeran kir. Li ser riya Festîwala Dêrsimê, di havîna sala 2003 an de qezayek derbas kir û jiyana xwe ji dest da. Qetran pirtûka wî ya yekem e.

## Berhem
* *[[Qetran]]* Helbest, Weşanên Avesta, Stenbol, 2005.
* *[[Bîra Rûyê Min]]*, werger, ji Metin Kaygalak), 2005.

## Çavkanî
* Avestakitap.com 

## Girêdanên derve
* Diyarname.com 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Mêr
Meredanê

thumb|250px|Meredanê
thumb|250px|Ji Meredanê golên Cêwî
**Meredanê** (), gundekî Bismilê ye. Ji Şeqiltîzê zêde bûye. Nêzî rêya Bismil û Batmanê ye. Gund li kêleka çemekî biçûk, ji çar pênc malên merivan hatiye avakirin. Li derdora wê Çoltepe, Gultepe, Şeqiltîz û Qonit he ye.

Debara gund li ser çandiniya avî (genim, ce, nîsk, pembo, garis) û xwedîkirina heywanan e.

Çar golên gund he ne. Her du golên ku navê wan Gola Hespê û Gola Porê ye navdar in.

Kategorî:Gundên Bismilê
Beytika dahlan

**Beytika dahlan** **çivîka daran** an jî **beytika çiyê** (navê latînî: *Passer montanus*), cureyekî çivikên rast an beytikan e.
## Şayes
Bi granî li ser dahl û li nav hejikên nêzî avahiyan dijîn.

Nêr û mêyên wan dişibitin hev. Ser û pişta wan rengê qehwe, stûyê wan spî, zenglorika wan reş e. Ji beytikên din cudahiya wan ya herî eşkere, bazinê spî yê qirqa wan û deqên reş yê li herdu aliyê ruyê wan e. Nava wan spiyê gewroşkî ye, nikulê wan reş, lingên wan qehwe ye.
## Reftar
Bi giya, bizir an dendik û kuliyan xwedî dibin.

## Pêşangeh

Wêne:Passer montanus montanus MHNT.ZOO.2010.11.209.jpg|*Passer montanus*


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Beytik
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Çivîk
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Jan Arslan

Jan Arslan hunermendekî kurd e.

Jan Arslan, li navçeya Qosera Mêrdînê hatiye dinyê. Dibistana seretayî ya navîn û lîseyê li Qoserê xwendiye. Li Zanîngeha Dîcleyê beşa Endezyariya avahiyê qedandiye. Heta zaningehê guhdarvanê muzikê bû. Gava ku dest bi zanîngehê kir, dest bi muzîkê jî kiriye.
Bi gîtareke erzan û bê kurs xwe û bi xwe, bi amatorî gav avêtiye muzikê.

Di sala 2002'an de li bajarê Mêrdînê dest bi xebata endezyariyê kir. Li Mêrdîn û navçeyên Mêrdînê de di projeyên avahiyê de xebitî. Li ofîsa endezyariyê di demên xwe yî vala de dest bi ceribîna stranên xwe kir. Strana yekem ku awaza wê çêkiriye strana Keçaperî yê ye. Ji ber ku ev stran ji aliyê gelek însanan ve hate ecibandin, li ser hinek stranên din jî xebitî. Stranên di albûma Evînperwer de jî ew stranin.

Bi nasîna Ayhan Evcîyî re xebatên muzîkê bi profesyonelî dest pê dike, bi wî re xebatên albûma xweyî yekem Evînperwer qedand. Albûma yekem, Evînperwer bi şirîkatiya Sony / Pelrecordsê di sala 2010'an de derket.

Jan, xebatên xweyî li ser muzîkê û endezyariyê li Qoserê didomîne û li Qoserê dijî.

## Albûm
* *[[Evînperwer]]*, Sony / Pelrecords, 2010

## Girêdanên derve
* Malpera Jan Arslan 
* Li Ser Facebook'ê Rûpela Jan Arslan
* Twitter'a Jan Arslan

Kategorî:Stranbêjên kurd
Rudolf Koelman

thumb|250px|Rudolf Koelman û Jascha Heifetz (Los Angeles 1979)
**Rudolf Koelman** (1959, Amsterdam) kemanjenekî (violinist) Hollandî ye û niha Zürcher Hochschule der Künste (ZHdK) ya Swîsre professore.

## Jiyan
Rudolf Koelman dest be kemane kir le sala 1972 le bajare amsterdam. Mamoste Herman Krebbers derse bidayi da. Sala 1978 - 1981 Koelman ders dexond le bin dest Doktor Jasha Heifetz le University of Southern California dewlete Amerika, Los Angeles.

Sala 1984 Koelman bu mamoste ya professor le "Landeskonservatorium für Vorarlberg" dewlete Nemsa. Sala 1987 Koelman bu mamoste le "Konservatorium und Musikhochschule Winterthur" dewlete Swissra. Nav 1996 u 1999 Koelman yekem kemanjeni orkestra Concertgebouworkestra bu le Amsterdam. Le sala 2000 bo 2005 Koelman ders dedda leu Robert-Schumann-Hochschule le Düsseldorf. Sala 2005 Koelman bu professor le Zürcher Hochschule der Künste (ZHdK) le klase wi u orkestra wi le wereya ZHdK Strings http://www.zhdkstrings.ch ,

## Amûr
Kemane Rudolf Koelman Italiya, nave wi Johannes Franciscus Pressenda le sala 1829 cebo

## Kare Solo
Koelman gelek jar solo gel orkestra ledaya, konsert le hemu dunya daya.
Orkestre ya Koelman kar gel kiriye:
Amsterdams Philharmonisch Orkest(NL), Berner Symphonieorchester(CH), Bruckner Orchester Linz(A), Concertgebouw Kamerorkest(NL), Combattimento Consort(NL), Fremantle Chamber Orchestra(AU), Haydn Synfonietta Wien(A), Innsbrucker Symphonieorchester(A), Kölnisches Rundfunkorchester WDR(D), Korean Broadcasting System Symphony Orchestra KBS(K), Orchestre de Chambre de Lausanne(CH), Orchestra Synfonico Siciliana OSS(I), Radio Kamer Orkest(NL), Radio Philharmonisch Orkest(NL), Royal Concertgebouw Orkest KCO(NL), Stuttgarter Philharmoniker(D), Südwestdeutsche Philharmonie(D), Tokio Philharmonic(J), Zürcher Kammerorchester(CH)

## Diskografi
* J.S. Bach, Eugène Ysaÿe, Edvard Grieg: 3 sonaten (Grieg med Ferenc Bognàr) 1984 (LP)
* "Rudolf Koelman spielt seine lieblingszugaben": 16 virtuosa kompositioner, Ferenc Bognàr, piano ORF 1986 (LP-CD)
* Camille Saint-Saëns, Pablo Sarasate: Introduction et Rondo Capriccioso, Zigeunerweisen, Stadtorchester Winterthur, 1988
* Julius Conus: Violinkonzert e-moll, (live)Take One records 1990
* Fritz Kreisler: 16 Masterpieces, Ulrich Koella, piano, Ars 1991
* Johannes Brahms: The Violin Sonatas, Antoine Oomen, piano, Ars 1991
* Johannes Brahms, Gustav Mahler, Alfred Schnittke Pianokvartetter, Wiediscon 1994
* Sergej Prokofjev: 2 Sonaten, Antoine Oomen, piano, Ars 1993
* Antonio Vivaldi: Le Quattro Stagioni, Ars 1995
* Niccolò Paganini: 24 Capricci, (live)Wiediscon 1996 & Hänssler Classics 2004
* Jean-Marie Leclair: 6 Duosonaten med Henk Rubingh, 1998
* "Das Magische Holz" med 15 Instrument av: Roberto Regazzi Dynamic & Florenus 2005
* W. A. Mozart 2 Duos Violine/Viola med Conrad Zwicky Wiediscon 2007

## Gredanên derve
* www.koelman.ch
* Zürcher Hochschule der Künste

Kategorî:Jidayikbûn 1907
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Kesên ji Almanyayê
Kategorî:Mirovên zindî
Muemer Qedafî

**Muemer Qedafî**, **Muemer el-Qedafî**, **Muemer Qezafî** an jî **Muemer el-Qezafî** (bi erebî:* معمر القذافي, Mu'ammar al-Qadhdhafi*) (7’ê tirmeha 1942 li Sirt, Lîbyayê - 20'ê kewçêra 2011 li Sirtê) di navbera salên 1969 û 2011'an de serokê Lîbyayê bû.

Qedafî di sala 1963’an de Beşa Dîrokî ya Fakulteya Hiqûqê qedand. Pişt ra destbi Akedemiya Leşkerî kir. Dema ku ev beş qedand çû Îngîlîstanê û di warê leşkeriyê de perwerdehî dît.

Di sala 1956’an de kete bin tesîra Nijadperestiya Ereba û tevlî tevgerên antî-siyonîst bû. Digel hevalên xwe yên dibistanê rêxistinek bi navê Tevgera Efserên Azad damezrand.

Qedafî di sala 1969’an de bû serpel û digel Tevgera Efserên Azad li hemberê Key Îdrîsî re darbeyek çêkir û ji xwe re rûtbeya Mîralayê girt û bû serokê hêzên çekdarî. Di wan salan de pişta xwe da dewletên Ereba û daxwaza avakirina Sosyalîzma Kesk kir.

Ji bo yekîtiya Ereban û digel welatên serbixwe li dijî nijadperestî û mêtingeriyê soza xebatan daye. Qeddafî di 7’ê Îlona sala 1969’an de ji aliyê DYA’yê ve hate naskirin.

Di 16’ê Çileya 1970’an da Muemer Qedafî bû Serokwezîrê Lîbyayê.

Qedafî ji xwe re Cemal Abdulnasir wek rehberek hesiband û reformên ku li Misirê hatine kirin dixwest li Lîbyayê jî pêkbîne. Di 16’ê Çileya 1970’an de Makezagona nû hate amadekirin û erkên Wezareta Parastinê û Serokwezîriyê jî girt ser xwe.

Dema ku bû Serokwezîrê Lîbyayê Keyaniya Yekbûyî ji welatê xwe derxist û şîrketên niftê ji bo netewa xwe xebitand.

Dest avêt li ser mal û milkên Cihû û Îtalî û wan bi zorê ji welatê xwe derxist. Di dema dagirkirina Kîprosê de li dijî DYA’yê derket û alîgerê Tirkiyeyê bûbû.

Piştî mirina Cemal Abdulnasir xwest ku rola wî bigre ser xwe û li ser Ereban serokatî bike. Li hîn welatên Efrîqa û li welatên Ereban piştgiriya tevgerên çep kir û digel YKSS (Yekîtiya Komarên Sosyalîstên Sovyet) têkîliyên nêzîk saz kir.

Di salên 1982 û 1983’an de Serokatiya Rêxistina Yekîtiya Efrîqayê kir. Qedafî heta 2011'an Serokwezîrtiya Lîbyayê kir.

Muemer Qedafî di 20'ê kewçêra 2011 li Sirtê ji hêla mixalifan ve hate kuştin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* www.rojevakurd.com, Muemer Qedafî 

Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2011
Kategorî:Serokwezîrên Lîbyayê
Kategorî:Siyasetmedar
Noemi

**Noemi** (jdb. 25ê kanûna paşîn a 1982 li Roma, Îtalya), bi navê wê yê resen **Veronica Scopelliti**, stranbêjeke îtalî ya muzîka pop, R&B, jazz, soul, blues, rock e.

## Dîskografiya Noemiyê

### Albûmên wê

* 2009 - *Sulla mia pelle* (#3 Îtalya - #44 Ewropa)
* 2010 - *Sulla mia pelle (Deluxe Edition)* (#3 Îtalya - #42 Ewropa)
* 2011 - *RossoNoemi* (#6 Îtalya)

### "Extended play"a wê

* 2009 - *Noemi* (#8 Îtalya - #97 Ewropa)

### Klîbên wê
300px|rast|thumb|Noemi & Fiorella Mannoia
* 2009 - *Briciole* (#2 Îtalya - #51 Ewropa)
* 2009 - *L'amore si odia* feat. Fiorella Mannoia (#1 Îtalya - #34 Ewropa)
* 2010 - *Per tutta la vita* (#1 Îtalya - #42 Ewropa)
* 2010 - *Vertigini*
* 2011 - *Vuoto a perdere* (#6 Îtalya - #47 Ewropa)
* 2011 - *Odio tutti i cantanti*
* 2011 - *Poi inventi il modo*

## Festîvala [[Sanremo]]yê
* 2010 - *Per tutta la vita <small>(Diego Calvelliti, Marco Ciappelli)</small> - 3:14

== [[Tour]]ên wê ==
* [[2009]] - *Noemi tour*: [[Wêne:Flag of Italy.svg|20 px]] [[Îtalya]]
* [[2009]]/[[2010]] - *Sulla mia pelle tour I*: [[Wêne:Flag of Italy.svg|20 px]] [[Îtalya]]
* [[2010]] - *Sulla mia pelle tour II*: [[Wêne:Flag of Italy.svg|20 px]] [[Îtalya]], [[Wêne:Flag of Slovenia.svg|20 px]] [[Slovenya]]
* [[2011]] - *RossoNoemi tour'': 20 px Îtalya

## Girêdanên derve

* Noemiofficial.it
* Oficial Youtube
* Arcadinoemi.it 
* Arca di Noemi Youtube
* Facebook noemiofficial
* Facebook arcadinoemi

Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Jinên îtalî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên îtalî
Uryan Xidir

**Uryan Xidir** - bi naveke din **Sultan Xidir** - yek ji ocaxên (esirên sirî/mistîk ên) herêma Dêrsimê ye. Endamên wê bi zaravayê kurmancî xeber didin.

Li gorî lêkolînên Dêrsimî (di pirtûka wî ya duwem de yê ku di sala 1997'an de hatibû wesandin, li rûpela 128an) serokê ocaxê Nebî Xidirî bû û ji aliyê gelê xwe wek keseke pîroz dihat qebûlkirin. Gora wî li gundê Zêwe (*Dorutay*) di navceya Pêrtagê de peyda ye.

Gora wî îro ji aliyê gelê herêmê wek zaret/ciheke pîroz tê bikaranîn. Li gorî gotûbêjan gelek kesên ku cûne ber gora wî pistî zaretê ji nexweşiyên xwe xelas bûne. Ev bawerî hê ji di nav gel de heye.

Li gorî pirtûka Firat (rûpel 234) ev ocax êdî ne li Zewê bi cih kirî ye, li şûna wan sê eşîrên din ên kurd xwe li vî gundî bi cih kirine.

Dema ku mirov li ocaxên din ên Dêrsimê dinêre, jimara ocaxa Uryan Xidirî li gorî ocaxên din kêmtir e û ji sedsala derbasbûyî pê ve ocaxê bandora xwe ya berê wenda kiriye. Dêrsîmî tîne ziman ku ev ocax di demên kevn de pêtir wek dewrêş/sûfî hatine dîtin (û ne wek ocaxeke sirî/mistîk).
Talibên vê ocaxê hê jî li Xinûs, Qocgirî û Mereşê hene.

## Efsaneya Uryan Xidirê

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* *[[Kurdica.com|Kurdica]]*, Die Kurdische Enzyklopädie: Uryan Xidir

Kategorî:Pêrtag
Kategorî:Ziyaretgeh
Simbila Mezopotamyayê

**Sinbula Mezopotamyayê** an jî **simbula Mezopotamyayê** (bi latînî: *Scilla mesopotamica* Speta) piştî Gula Reş yek ji kulîlkên herî navdar ên Xelfetiyê ye.

Ev kulîlka ku ji famîleya simbulan (*Hyacinthaceae*) e tenê li Xelfetiyê mezin dibe û cara ewil berî 116 salan hatibû keşfkirin, lê piştî bin av ketina Xelfetiyê ev kulîlk wek cûreyeke tinebûyî dihat zanîn. Di sala 2004an de bi xebatên Fakulteya Wêjeya Fenê ya Herranê dîsa hat keşfkirin.

Kulîlk di sala 1888an de ji aliyê lêkolînerê giyayê yê elman Paul Sinteris li Xelfetiyê hatiyê dîtin û navê xwe ji warê xwe Mezopotamya stendiye. Herwiha, di sala 1977an de ji aliyê lêkolînereke xerîb yê bi navê Speta ji cîhanê re hatiye naskirin.

Wek Gula Reş, simbula Mezopotamyayê jî kulîlkeke endemîk e û lewra di ekosîstemên biçûk ên mîna li Xelfetî derketiye holê.

## Girêdanên ji derve
* Malpera NTV ya bi tirkî
* (bi îngilîzî)

Kategorî:Riwek
Gula Reş

thumb|220px|rast| Gula Reş a Xelfetiyê (2006)
Yek ji sembolên Xeletiyê bêguman **Gula Reş** e. Ji ber mîkro-iqlima ya ku li Xelfetiyê peyda ye, di vê herêmê de gulên reş ên ku bala meriv dikşînin mezin dibin.

Lêkolîner dibêjin ku gulên reş endemîk in û lewra bi tenê li Xelfetiyê wuha derdikevin holê. Pêwîst e ku rengê gulan vekirî be, lê ji ber ku ew gul endemîk in bi bandora mîkro-iqlima Xelfetiyê rengê xwe diguherînin û bi vî awayî reş xuya dikin. Ev gul bi taybetî di mehên buhar û payizê de mezin dibin.

Lê dema ku meriv ev gulan qut dike û li derekî din diçîne gul taybetiya xwe wenda dike û rengê taybet ê vî gulî xwe diguhêrîne. Bi çandina biziran jî rengê gulan reş nabe. Ji ber vê yekê gelê Xelfetiyê gulên reş di baxçên xwe de diçînin da ku turîst ew gulên balkêş bibînin.

Kategorî:Riwek
Tallinn

**Tallinn**, bi kurdî wek **Talîn** tê nasîn, paytexta welatê Estonyayê ye. Di 1ê kanûna paşîn a 2011an de bajarê Tallinn ji bo salekê Paytexta Çand a Ewropayê bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajar
Kategorî:Estonya
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Estonyayê
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Girsarinc (volkan)

**Girsarinc**, volkaneke temirî ya herêma Dêrikê li ser riya navbera Tilbisim û Çildizê de ye. Gundê Girsarincê li kêleka rojavayî ya kratera Girsarinc hatiye avakirin.

## Galerî

Wêne:Zanga Girsarîncê 2010.JPG|Zanga Girsarincê


Kategorî:Dêrika Çiyayê Mazî
Kategorî:Volkan
Girê Kod

**Girê Kod**, volkaneke vemirî ya herêma Dêrikê ye. Li ser riya Dêrikê-Beyrokê nêzîkî gundê Qetaroyê ye.

## Galerî

Wêne:Zanga Girê Qot 2010.JPG|Zûnga Girê Kod


Kategorî:Dêrika Çiyayê Mazî
Kategorî:Volkan
Universiade

**Universiade** an jî **Unîversiyad**, organîzasyoneke werzişê ye û ji aliyê FISUyê ve du salan carê tê saz kirin.

## Olîmpiyada Xwendekarên Zanîngehan
Peyva *Universiade* ji peyvên *university* (zanîngeh, unîversîte) û *olympiad* (olîmpiyad) pêk tê. Wateya vê peyvê “Olîmpiyada Xwendekarên Zanîngehan” e.

Universiade, ji ber ku festivala çand û werzişê ye ku gelek cureyên werzişê tîne ba hev, ji herî mezintir çalakiyên werzişê ya dinê ye. Her sal Universiade di bajarên cuda da tê saz kirin. Universiade du cûre û cûrek lîstikên zivistanê, cûrek jî lîstikên havînê ye.

Cara yekê di sala 1959an da li bajarê Torînoya Îtalyayê dest pê kir. Lîstikên Zivistanê ya sala 2011an li bajarê Erziromê hate pêk anîn.

## Çavkanî


Kategorî:Werziş
Lîstikên Zivistanê yên Universiadeyê ya sala 2011'an

**Lîstikên Zivistanê yên Universiadeyê ya sala 2011'an** 25'emîn lîstikên Universiadeyê bûn. 58 welat û nêzîkî 3500 werzîşkar beşdarî lîstikan bûn. Li bajarê Erziromê di navbera 27’ê Çîle - 6’ê Şibata 2011'an da hatin pêkanîn.

## Welatên ku tê de beşdar bûn
* 20px Almanya
* 20px Awistralya
* 20px Awistriya
* 20px Azerbaycan
* 20px Belarûs
* 20px Belçîka
* 20px Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
* 20px Brîtanya Mezin
* 20px Bosniya û Herzegovîna
* 20px Brezîl
* 20px Bulgaristan
* 20px Çekya
* 20px Çîn
* 20px Danîmarka
* 20px Estonya
* 20px Fînlenda
* 20px Fransa
* 20px Afrîkaya Başûr
* 20px Koreya Başûr
* 20px Kroatya
* 20px Holenda
* 20px Spanya
* 20px Swêd
* 20px Swîsre
* 20px Îran
* 20px Komara Îrlendayê
* 20px Îtalya
* 20px Japon
* 20px Kanada
* 20px Montenegro
* 20px Qazaxistan
* 20px Kolombiya
* 20px Letonya
* 20px Libnan
* 20px Lîtvanya
* 20px Mecaristan
* 20px Malezya
* 20px Makedonya
* 20px Meksîk
* 20px Moldova
* 20px Monako
* 20px Mongolya
* 20px Nepal
* 20px Norwêc
* 20px Polonya
* 20px Rûsya
* 20px San Marîno
* 20px Serbistan
* 20px Slovakya
* 20px Slovenya
* 20px Taylenda
* 20px Tirkiye
* 20px Ûkrayna
* 20px Venezuela
* 20px Nû Zelenda
* 20px Yewnanistan

## Çavkanî


Kategorî:Werziş
Benetice

**Benetice** (bixwîne weke: *benetitse*) gundekî Çekyayê ye. Rûbera wî 3,81&nbsp;km² ye û li gorî serjimêra sala 2011'an hejmara rûniştvanan 30 kes in.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Çekya
Ekber Rezayî Kelhor

**Ekber Rezayî Kelhor** (1966-) nivîskar û helbestvanekî kurd e. Di 4'ê îlona 1966'an da li Kirmaşan hatiyê dinê.

## Berhemên wî
* 2010 *Axîn (ئاخین) , Weşanên Kirmaşan (انتشارات کرمانشاه) , helbest.
* 2011 *Zelan (زه لان), Weşanên bax neî (انتشارات باغ نی) , helbest.

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Nivîskarên kurd
Mala Dengbêjan

thumb|350px|Dengbêjine Mala Dengbêjan a Amedê, 2010.
**Mala Dengbêjan a Amedê**, projeyeke dengbêj û kevneşopiya dengbêjiyê ye ku di 30'ê gulana 2007'an de li Amedê dest pê kir. Armanca vê projeyê xwedîlêderketin û parastina dengbêjan û kevneşopiya dengbêjiyê ye û di çarçoveya projeyê de ji dengbêjên Diyarbekrê re Mala Dengbêjan hat avakirin.

Xaniyê ku tê de Mala Dengbêjan cih digire xaniyekî kevn û dîrokî yê Amedê ye.

## Çavkanî
* Mala Dengbêjan, Amed.

Kategorî:Amed
Kategorî:Dengbêj
Mala Eledîn

**Mala Eledîn** malbateke bi eslê xwe Batoyî ye.
Bato navê eşîreke Gurdilî ye ku îro piraniya wan li aliyê Şirnexê dijîn. Mala Eledîn ji aliyê Şirnexê yê Çiyayê Gurdilan koçî gundê Siyan (Siya) ê aliyê Xerzan ê Çiyayê Gurdilan kiriye.

Mala Eledîn wekî Mala Mele maleke Evdal Axa ye.

Amed Çeko Jiyan kurê Hacî Hikmet (Mîthat) kurê Hesen kurê Elî kurê Silêman kurê Cindî kurê Qasim kurê Eledîn (?) kurê Evdal (?) ji mala Eledîn e.

Kategorî:Şirnex
Şidada

**Şidada** (1928: شداد / "Chédad" (Şedad); 1946: *Şeddat*; ), gundekî navçeya Bismila Diyarbekirê ye.

## Gelhenasî

## Galerî

Wêne:Şidada.jpg|Dîmenek ji Şidada
Wêne:Şidada-Bismil.JPG|Şidada
Wêne:Şidada3.JPG|Şidada


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bismilê
Mizur

Cend cihên bi navê « Mizur » hene:
* Çemê Mizur
* Çiyayên Mizur


Wêne:Munzur_River.JPG|Çemê Mizur
Wêne:Munzur Valley, Ovacik.JPG|Çiyayên Mizur
Tendûrek (cudakirin)

**Tendûrek**, navê volkanek û çend gundan e:
* Tendûrek, volkanek li Kurdistanê
* Tendûrek, gundekî li Giyadîn, Agirî
* Tendûrek, gundekî li Milazgirê
* Tendûrek, gundekî li Xinûsê
Çiyayê Tendûrekê

thumb|Çiyayê Tendûrek
**Çiyayê Tendûrek** yek ji çiyayên bilindtirîn li Kurdistanê ye. Volkanek e û bilidahiya wê 3 533 m ye. Teqîna dawîn di sala 1855an de pêk hat.

## Çavkanî

Tendûrekê
Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê
Kategorî:Volkan
Kategorî:Volkanên Kurdistanê
Cîlo

**Cîlo** yan jî **Çiyayên Cîloyê** çiyayeke Bakurê Kurdistanê ye û duyem çiyayê herî bilind ê Kurdistanê ye. Lûtkeya herî bilind ê Cîloyê Çiyayê Reşko ye ku bi bilindahiya 4.135 mêtreyê bilind e û piştê Çiyayê Agirî duyem lûtkeya herî bilind ê Kurdistanê ye.

Çiyayê Cîloyê çiyayekî tektonîk e ku lûtkeya wî bi berf û qeşa ye ku di çar demsalan de nahelê. Cîlo dawî ya herî rojhilat a çiyayên Torosa Başûrê Rojhilat pêk tîne. Lûtkeyên bilind ên girîng ên Cîloyê Çiyayê Reşko (4.135 m), Spîxane (4.060 m), Çiyayê Qîsara (3.500 m), Keviya Pir (3.700 m), Çiyayê Maunselê (3.850 m) û Girê Gelyona (3.650 m) ye.

Beşa di bin xeta qeşayê de ku bi bilindahiyeke 3.500 mêtre bilind e qadeke berfirehê çiyayên Cîloyê vegirtiye. Di encama vê qeşagirtinê de newalên bi dirêjahiya 10 kilomêtre derketine holê. Nêzîkî 2000 metreyan cihê ku qeşa ji jor ve ber berjêr bûne, di binê newalên bilind ên Cîloyê kevirên seqî yên ku ji ber cemedan çêbûne hene. Li beşa jorîn a newalan jî newalên qeşagirtî çêbûne.

## Dîrok
Derketina yekem a Çiyayê Geliyê Şîn di sala 1931ê de ji aliyê Ludwig Sperlich û Ludwig Krenek ve pêk hatiye. Derketina duyem jî di navbera 8ê îlonê û 8ê cotmeha sala 1937an de ji aliyê tîmek çiyagerên ya alman ku ji pênc kesan ve pêk hatiye bi serokatiya Hans Bobek ku yek doçentê Zanîngeha Berlînê bû pêk hatiye.

Ji ber şerê ku artêşa Tirkiye bi salan li dijî kurdan berdewam kiribû, çiya û derdora wê wekê herêmeke qedexekirî hatibû ragihandin. Heta sala 2002an destûr nehat dayîn ku tîmên çiyager li Cîloyê hilkişin pêk bînin.

Di sala 2020an de li beşa rojavayê Cîloyê Parka Neteweyî ya Çiyayên Cîloyê hatiye avakirin.

## Qeşayên Cîloyê
Qeşayên li ser Çiyayên Cîloyê ji pênc cemedên cuda pêk tên ku ji bakur ber bi başûr ve ji bakurê rojavayê ber bi başûrê rojhilat ve dirêj dibin. Ev qeşa ji Qeşaya Sûpa Dûrek, Qeşaya Miya Har (Qeşaya Rojava, Navîn û Rojhilat) û Qeşaya Gelyê Şîn pêk hatine. Her çiqas hatiye diyarkirin ku qeşaya Sûpa Dûrek di dawiya salên 1930î de heta 2.600 mêtre daketiye lê gorî pîvanên salên dawî hatiye dîtin ku bi demê re girseya qeşayê winda bûye û sinorê qeşayê heya bilindahiya 3.400 mêtreyê ber bi jor ve çûye.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê
Kategorî:Toros
Kategorî:Zagros (rêzeçiya)
Nicolas Appert

thumb|rast| Nicolas Appert (1841)
**Nicolas Appert** (17.11.1749 li Châlons-en-Champagne, Marne - 01.06.1841 li Massy) dahênerekî fransayî bû. Ji dahênên wî yên herî giring awayê konservekirina xwarina qutakirî bû, ji ber vê yekê dibêjin « bavê konservekirinê » ye.

Kategorî:Dahêner
Kategorî:Jidayikbûn 1749
Kategorî:Mirin 1841
Axwêran, Sarîqamîş

**Aqwêran** an jî **Axwêran** () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Kategorî:Gundên Sarîqamîşê
Îslamsor

**Îslamsor** () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.

Niha di gundê Îslamsorê de nêzîkê 15 malbat dijîn.

Kategorî:Gundên Sarîqamîşê
Berkîş

**Berkîş**, mezrekî gelek kevn e û hêj bi fermî gund nayê qebûl kirin. Gund bi fermî wekî mezre tê binavkirin. Warê resmiyetê de, navê gundê Pûtî wer digre an jî bi Tirkî navê wê ya fermî (Yedisalkım). Gund bê keya ye (muxtar) û bi temamî girêdayî gundê Pûtî ye. Nava gundê de ne dibistan ne jî fêrgehekî fermî û nefermî heye. Kesên ku dixwaze bixwîne diçe Xoşabê û perwerdehiya xwe li wir dibîne. Nava resmiyeta dewleta Tirk de navê gundê jî na bihure. 

### Li gundê de eşîrên pêşeng
* Şemsîkan
* Mîksî
* Arabî

### Jêderka aboriya gundê
* Sewalvanî, ajaldarî û çandiyarî

Kategorî:Gundên Payizavayê
Rêwî

***Rêwî*** navê pirtûka Azad Zal a helbestan e.
Di sala 2010an de di nava Weşanên AVA de derketiye.

Helbestvan Azad Zal, piştî dîwana xwe ya Teşî, bi dîwana Rêwî derkete pêşberî xwendevanan.

Pirtûka ku ji weşanên Avayê derketiye, behsa hêvî, bendewarî û xeyalên “rêwiyek” dike.

Dîwana Rêwî ji Weşanên AVAyê derketiye û ji 7 helbestên bi navê *Çîroka Rêwî*, *Rêwî û hêvî*, *Zerî*, *Rêwî û mirin*, *Rêwî û kevok* û *Destana rêwî* pêk tê.

Kategorî:Pirtûk
Mêşika maziyê

**Mêşika maziyê** mêşeke biçûk a famîleya mêş û mûrên maziyê (*Cynipidae*) ye. Mêşik li ser dara mazî wek parazît dijî û dema li guliyên taze yên darê hêkên xwe dike mazî peyda dibin û qalik li derûdora hêkê giloverkî dibe û tê de kurmik mezin dibe.

Kategorî:Mêş û mûr
FBI

**Federal Bureau of Investigation** (bi kurdî: *Bûroya Lêpirsînên Federal*) yanê navê wê bi kurtebêj FBI.
DYAyê de herî mezin lijneya lêpirsînê ye. Girêdayê hûkumeta federalê ye û lêpirsînên taybet yên ku bin fermana hûkumeta fedaralê pêktîne. Agahiyên lêpirsînê yên ku bidest xistî vediguhêzîne Wezareta Dadê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerikayê û Dadgeha Bilind re.

Buroya Lêpirsînên Federal ya DYA’yê FBI sal 1908an de ji aliyê Wezîrê Dadê ê DYA’yê Charles J. Bonaparte ve tê avakirin. Sal 1924an de ji hêla serokê giştî ya lijneya lêpirsînê J. Edgar Hooverê ve pergala lijnê ji nû ve tê sererast kirin.

FBI bin fermana Wezerata Dadê ya DYA’yê de ye.
Navenda burorê li Washington (District of Columbia)ê ye. Ji bilî wê cihê gelek deverên DYAê û Porto Rîko yê jî şaxekî mezin ê wê heye.

Gelek deverên cîhanê de ofîsên rêxistinê heye. Ji bilî sûcên federal ên hundirî, sûcên navneteweyî yan jî dinêre lê bin fermana Wezerata Dadê ê DYA’ê wan karan dike.

Nêzî 6000–8000 sîxur nava wê rêxistinê de peywiran dike. Ji xeynî sîxuran gelek personel nava wê rêxistinê de bi cih bûne.

Karên ku dike hemû jî li gor zagonên cezayê ye û bi ya wan zagonan tevdigere û lêpirsînên xwe dimeşîne. Cihên xwe nava lîjneyên saloxgeriya DYA’ê de jî girtiye.

Kategorî:Avabûnên 1908an li DYAyê

Kategorî:Organîzasyon
Paracaryum kurdistanicum

**Paracaryum kurdistanicum**, riwekeke endemîk a herêma Qerejdaxê ye.

## Çavkanî
* Selçuk Ertekin (2002), *Plant diversity in Karacadag area*. Zanîngeha Dîcleyê, Amed.

Kategorî:Riwek
Podolsk

**Podolsk** (bi rûsî: Подо́льск, *Podól'sk*) bajarekî oblasta Moskowê ya Rûsyayê ye. Li kêleka rûbarê Paxrayê ye. Di sala 2010'an de hejmara akinciyên bajêr 183.100 kes bû.

## Galerî

Wêne:Pakhra River in Podolsk.jpg|Rûbarê Paxra li Podolskê


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî

Kategorî:Bajarên Rûsyayê
Qaçmûk

**Qaçmûk** an jî şewbor (navê zanistî yê latînî: *Hesperis kurdica*), riwekeke endemîk a Kurdistanê ye. Qaçmûk hem li Bakur, hem jî li Başûrê Kurdistanê tê dîtin.

## Çavkanî
* *Flora Kurdistanê*, di kovara Kurmancî, 38 (2006) ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê.

Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Riwek
Jordi Tejel Gorgas

thumb|Kurdnasê ketelan Jordi Tejel (2012)
**Jordi Tejel Gorgas**, rojnamenivîs û doktorê civaknasî û dîrokê û kurdnasê ketelan e. Tejel di 1971ê de li Viladecans, Ketelonyayê, ji diya xwe bûye. Roja îro (2012) li Swîsreyê dijî û kar dike. Tejel çend pirtûk û gelek nivîsên hêja li ser Kurdistan û kurdan derxistin, bi taybetî derbarê kurdên Binxetê de.

## Berhemên wî
* *Els kurds, a l'ombra de la història* (1999). Llibres de l'Índex, Barcelona (bi ketelanî).
* *Xamaran, la reina de les serps: contes i rondalles del Kurdistan* (2004). Edicions de 1984, Barcelona (wergerê çîrokên gelêrî yê Kurdistanê, bi ketelanî).
* *Le mouvement kurde de Turquie en exil (Continuités et discontinuités du nationalisme kurde sous le mandat français en Syrie et au Liban (1925-1946)* (2007). Peter Lang, Bern (bi fransî).
* *Syria's Kurds. History, Politics and Society* (2009). Routledge (bi îngilîzî).

Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Ketelan
Kategorî:Kurdolog
Kategorî:Mirovên zindî
Gundên Serê Kaniyê (Riha)

### Gundên Serê Kaniyê di sala 1928'an de

## Binêre herwiha
* Lîsteya gundên Rihayê
* Lîsteya gundên Xelfetî
* Lîsteya gundên Sêwregê


Kategorî:Lîste
Bercan Tutar

**Bercan Tutar** helbestvan pisporê siyaseta navnetewî û rojnamevan e.

Tutar Zanîngeha Bosforê, beşa Siyasetzanîn û Tekîliya Navnetewî qedand. Di rojnameya Sabahê da hem nivîskare û hem jî midurê nuçeyên siyaseta derva ye. Li gundê Esêba navçeya Zêtka ya bajarê Agiriyê, di sala 1970î da hat dinê. Niha li Stembolê dijî. Li Semsûrê dest bi perwerdê kir. Paşê çû Îmam Xetîbê. Salekê li Gebzeyê xwendina xwe domand. Sala dawî jî li Çanakkaleyê ma û li vir mezûn bû.

Pirtûka wî ya telîf a di derheqê siyaset, çand û stratejî ya derva ye bi navê *Kader Karanlık Değildir* di sala 2015an da hat weşandin. Sê pirtûkên wî yên werger bi tirkî hatin çapkirin {*Son Mohikan*, *Polyanna* û *Beyaz Sessizlik*). Yek ji wan, pirtûka pênç çîrokên Jack London e û bi navê Beyaz Sessizlik (Bêdengiya Spî) hat weşandin {Weşanxaneya Şule, 1999). Di hinek kovar] û rojnameyan da jî helbest, gotar û nivîsên wî cîh girtin. Di rojnameyên Yeni Şafak û Yeni Yüzyılê da quncik nivîsand. Niha jî heftê du roja (çarşem û pazar) di rojnameya Sabahê da gotarên wî tê weşandin. Zewiciye û keçikeka wî heye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Xêv

**Xêv** gotineka ku cihê ku zanebûna me têde hatiye lihewkirin a. Ev gotin, di felsefe kurdî de, bi dîrok û kevneşopiya wan re xwediyê dîrokekê ye.Tê gotin ku "kurd, xwediyê xêveka pirr xurt bûne." Bi devkî çand û wêneyê xwe ji tûnebûnê rizgarkirin.

Kategorî:Anatomî
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Zanist
Bejnbihostî

**Bejnbihostî**, **kurtebalayî** an **bejnkinî** an jî **qamkinî** rewşa tenduristî ya van kesên ku bejnkin in û ji ber nexweşîn an arîşeyên hormonan zêdeyî 135-140 cm bilind nabin.

## Astengên kurtebalayan
Mezintirîn astenga kurtebalayan ew e ku civak kêm li wan dinihêre û nikarin jiyana xwe ya rojane bi awayekî asayî bi rê ve bibin. Nebûna amrazên veguhastinê jî arîşeyek e û ji bo vê yekê gelek kurtebala dernakevin kolanê.

## Komeleya Kurtebalayên Kurdistanê
Di sala 2002an de Komeleya Kurtebalayên Kurdistanê tayê Dihokê hatiye sazkirin û di destpêkê de 60 kesên bejnkin bi tenê endamên vê komeleyê bûn, lê di sala 2009an de bûye 195 endam. Balqîs Hisên seroka vê komeleya kesên bejnkin a Dihokê ye.

## Çavkanî
* Evro 273, 28/01/2009.

Kategorî:Mirov
Eau Claire, Wisconsin

thumb|Sarge Boyd Bandshell - Owen Park
**Eau Claire** navê bajarokekî li federaldewleta Wisconsin ya WYAyê ye.

Kategorî:Bajar
Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Yemençayîr

**Yemençayîr** hin caran **Emançayîr** () gundekî Dîxorê ye. Berê Yemençayîr gundekî Kurdên Êzîdî bûye. Piştî ku Kurdên Êzîdî koçî Ermenîstanê dirin Kurdên misilman li vî gundî de bi cîh dibin.

Nivîskarê navdar Heciyê Cindî di 18’ê adara 1908’an de li wî gundê Emençayîrê ji dayîka xwe bûye. Yemençayir her wisa jî gundê hevalên Heciyê Cindî, gundê lêkoler Emînê Evdal (1906-1964) û nivîskar Cerdoyê Gênco (1904-1946) bû.

Heciyê Cindî der barê gundê xwe de wiha dibêje;

## Eşîrên herêmê
Niha li gund de eşîrên Seydoyî, Ezîzî, Dilxêranlî, Brukî û çend malên Celalîyan dimînin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dîxorê
Dêrandêz

**Dêrandêz** cejneke ji cejnên kurdan e. Di meha adarê de tê pîrozkirin. Ev cejn li ber bîrkirinê ye.

Kategorî:Cejn
James Madison

**James Madison** (jdb. 16ê adarê 1751 li Port Conway, King George County − m. 28ê hezîranê 1836 li Montpelier), di nava salên 1809 heta 1817 de serokdewletê çarem ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Jidayikbûn 1751
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1836
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
1751

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Zehferan

Gundê **Zehferan**ê () gundekê girêdayî bajarê Mêrdînê ye. Li gund dêra suryaniyan a bi navê Dêra Zehferanê heye.

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Sarê, Zêdikan

**Canbega** () gundekî li ser girêdana navçeya Zêdkan (parêzgeha Agiriyê) ye.

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Ayîkan

**Ayîkan** () gundekî girêdayî navçeya Zêtkayê ye. Wek piraniya gundên Zêdka gundê Ayîka de jî bi hejmareke mezin gundî koçî welatên Ewropayê kirine.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Gelî

* **[[Gelî, Çinar|Gelî]]**, gundekî Çinara Diyarbekirê ye
* **[[Gelî, Dihok|Gelî]]**, taxeke Dihokê
* **[[Gelî, Şirnex|Gelî]]**, gundekî Şirnexê
* **[[Gelî, Zêdikan|Gelî]]**, gundekî Zêtkayê
Kürtçe-Türkçe Sözlük

Bi navê **Kürtçe-Türkçe Sözlük** di sala 1978'an de wergera tirkî a El-hediyet el-hemîdiye a Yusuf Ziyaeddîn Paşa derket.

Ev ferheng ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan li tirkî hate wergerandin. Alfabeya »Kürtçe Grameri« a Kemal Badıllı dipejirîne:
  A ... F V G H X I Î J Q K L M ... Z

## Çavkanî

Tirkî