open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pervin Buldan

**Pervin Buldan** ( li Hekarî, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedareke kurd e. Ew nûnera Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê e û ji rêşemiya 2018an de ew hevseroka HDP û her wiha ew seroka komela Yakay-Dere . Ew komel alikariya malbatên Kurdên dike ku ji aliyê dewleta kûr hatine kuştin .

## Jiyana wê
Buldan li Colemêrgê mezin bû û li wir dibistan xwend. Dûvre ew di rêveberiya herêmî de xebitî. Di 19 saliya xwe de, ew bi Savaş Buldan re, ku ji karê polîtîkî bû, zewicî. Coteyar di sala 1990an de li Stenbolê ma bar kirin ku Pervin Buldan bermalî bû.

Savaş Buldan rabû ser bibe karsaziyek navdar a Kurd.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Kesên ji Hekariyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên jin
Kategorî:Parlamenterên Îdirê
Kategorî:Parlamenterên Wanê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Sırrı Sakık

**Sırrı Sakık** (jdb. 1ê tebaxa 1957an, Mûş, Bakurê Kurdistanê) rojnamevan û siyasetmedarekî kurd e. Niha parlamenterê DEM partiyê ya Agiriyê ye ku di hilbijartina sala 2023an de hatiye hilbijartin. Ew ji Eşîra Badikan e.

## Jiyana taybet
Sakık birayê fermandarê berê yê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) Şemdin Sakık e. Birayê wî Abdul Samed Sakık, siyasetmedarê Partiya Demokrasiyê (DEP) ku li Dîlokê serokê partiyê bû ku di 2ê cotmeha sala 1993an de hatiye kuştin. Sakık di sektora turîzmê de cih digirt û di heman demê de rojnamegeriya Cumhuriyet û *Vatan*ê jî dikir.

## Kariyera siyasî
Sakık cara yekem di sala 1991ê de wekê parlamenterê Partiya Sosyal Demokrat a Gel (SHP) hatiye hilbijartin. Di sala 1993an de endamê damezrîner ê Partiya Demokrasiyê (DEP) bû û yek ji wan parlamenterên DEPê bû ku di sala 1994an de ji ber pêwendiya bi çekdarên kurd re, piştî betalkirina parêzbendiya wan bi 15 salan cezayê zindanan hatiye cezakirin. Piştê zindanî kirina 15 salan hatiye berdan û di Partiya Demokrasiya Gel (HADEP) de rolek girîng lîstiye ku piştî bûyereke di sala 1996an de ku tê de kesên rûpoş di kongreya partiya xwe de ala Tirkiyeyê daxistin û ala PKKê bilind kirin (Sakık ji bo protestoyê derketibû derve, lê paşê got divê rêz li hemû alan bê girtin).

Di sala 2005an de endamê damezrîner ê Partiya Civaka Demokratîk (DTP) bû û di sala 2007an de careke din derbasî parlamentoyê bû û ji aliyê teknîkî ve weke parlamenterekî serbixwe derket pêş.

Piştî ku DTP di sala 2009an de hat qedexekirin, di sala 2011an de ji bo Partiya Aştî û Demokrasiyê (BDP) (dîsa ji hêla teknîkî ve wekî serbixwe) hate hilbijartin. Di sala 2012an de wî guleyek li parlamentoyê nîşan da, ku wî got ku ew wekî gefa kuştinê jê re hatiye şandin. Di 15ê Îlona 2012an de kurê wî Sedar Sakık ji balkona mala xwe avêtibû întiharê. Di hilbijartinên herêmî yên 2014an de wekî şaredarê Qerekose hate hilbijartin. Di Adara 2017an de ji aliyê Wezîrê Karên Hundir ê Tirkî ve ji wezîfeya wî ya şaredariyê hat dûrxistin. Li şûna qeyûm tayînî şaredariya Qerekose hat kirin.

## Pozîsiyonên siyasî
Wî piştgirî da beşdarbûna jinan di siyasetê de û li dijî proseya hilbijartinan bû ku ji bo partiyan benda %10 dihewand, ku siyasetmedarên DTPê neçar dikirin ku xwe wek namzedên serbixwe nîşan bidin. Her wiha piştgirî da beşdarbûna kurdan a di hawîrdoreke siyasî û demokratîk de.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:DEP
Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an
Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kesên ji Mûşê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Mûşê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Mehmet Nuri Yaman

**Mehmet Nuri Yaman** (jdb. 11ê adar 1944, Milazgir, Bakurê Kurdistanê - m. 27ê tebaxa 2011an, Îzmîr, Tirkiye) siyasetmedarekî kurd bû.

## Jînenîgarî
Mehmet Nuri Yaman di sala 1968an de ji Zanîngeha Enqereyê li Fakulteya Zanistên Siyasî beşa îdareyê qedandiye. Nuri Yaman endamê Partiya Civaka Demokratîk (DTP) bû. Piştî girtina DTPê derbasî Partiya Demokrasiyê bû û bû serokwekîlê Koma BDPê. 

Nuri Yaman zewicandî bû û du zarokên wî hebûn. Di 27ê hezîrana sala 2011an de di encama krîza dil de jiyana xwe ji dest daye.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Mirin 2011
Kategorî:Parlamenterên Mûşê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Nezir Karabaş

**Nezir Karabaş** siyasemedarekî kurd e ku endama Partiya Civaka Demokratîk bû.

## Çavkanî

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Parlamenterên Bidlîsê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Sabahattin Sugvaci

**Sabahattin Sugvaci** () siyasemedarekî kurd e. Sabahattin Sugvaci endamê Partiya Civaka Demokratîk bû û dûr ve parlamenterê Colemêrgê yê DTPê bû.

## Çavkanî

Kategorî:DTP
Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Parlamenterên Hekariyê
Kategorî:Parlamenter (DTP)
Kategorî:Siyasetmedar
Îdir (parêzgeh)

**Îdir** () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Navenda wê bajarê Îdirê (Reşqelas) ye. Nifûsa parêzgeh bi piranî ji kurdan pêk tê. Nifûsa gelên biyanî yên wekê azerî, tirk û ermenî sedî 20 ji nifûsa parêzgehê pêk tînin. Îdir di 27ê gulana sala 1992an de bi zagona jimareya 3806an wekê parêzgeha 76emîn a Tirkiyeyê hatiye damezrandin. Beriya ku Îdir bibe parêzgeh yek ji navçeyên parêzgeha Qersê bû û beriya wî jî Îdir girêdayî Wîlayeta Bayazîtê bû.

## Erdnîgarî
Parêzgeha Îdirê bi Ermenîstan, herêma Azerbaycanê ya Naxçivan û Îranê re hevsînor e. Eyaletên cîranên Îdirê li bakurê rojava Qers û li başûr jî Agirî ne. Navê xwe yê berê Zuraşat e. Îdir parêzgeha tenê ye ku bi sê dewletan re hevsînor e. Ji ber nebatan ji Îdirê re *Îdira Kesk* jî tê gotin. Çiyayê Araratê bi giranî di nav sînorên Îdirê de ye. Rûbera parêzgehê 3.664 km2 û nifûsa wê jî 203.594 (2022) ye.

Ji ber avhewaya germ pembû li Îdirê tê çandin. Sînorê girtî yê bi Ermenîstanê re li pey Çemê Arasê diçe. Germahiya herî zêde dikare ji 40&nbsp;°C heya herî kêm -30&nbsp;°C be. Tiştê balkêş ew e ku barîna baranê, wek li deverên din ên çiyayên Ermenîstanê, kêm e (salane bi navînî 250 mm), ku ji ber nêzîkbûna çiyayê Araratê ye.

## Navçe
* Îdir an jî Reşqelas, bi tirkî kirine *Iğdır*
* Qulp, bi tirkî kirine *Tuzluca*
* Başan an Paşkuh an jî Başko, bi tirkî kirine *Aralık*
* Têşberûn, bi tirkî kirine *Karakoyunlu*.

## Dîrok
Gelên Mîtanî, Hîtît, Asûrî, Ermenî, Kimmerî, Med, Pers, Ûrartû, Îskît, Selûkî, Arsakî, Sasanî, Ereb, Bîzans, Selçûkî, Mongol, Îlxan, Qere Qoyunlu, Akkoyunlar, Safewî û Osmaniyan di nav de, li Îdirê desthilatdarî kirine. Ji ber cihê erdnîgarî bazirganiya bi Naxçivan û Îranê re gelek pêş ketiye.

Li vir di sala 341an de Keşîşxaneya Ermeniyan a Hakobê Akorî yê Pîroz hatiye çêkirin û Keşîşxaneya Agarak a di sala 649an de hatiye çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî

Kategorî:Avabûnên 1992an li Tirkiyeyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin
Erşat Hürmüzlü

**Erşat Hürmüzlü** (jdb. 1943a li Kerkûkê) siyasetmedar û nivîskarekî tirk e.

## Jiyana wî

Erşat Hürmüzlü rewşenbîrekî Tirkmenên Iraqê ye. Xwendina seretayî û navendî li Kerkûkê qedandiye. Di sala 1959an çûye Zanîngeha Bexdayê beşê yasayê. Di sala 1963an de piştî ku zanîngehê diqedîne dest bi kar dike. Piştî salên 1980an derdikeve derveyî İraqê û li Tirkiyê û Erebistana Siûdî jiyana xwe didomîne. Niha rawêjkarê Serokkomarê Tirkiyê yê karûbarê Rojhilata Navîn e.

## Berhem
* Et-turkmen fi'l-'Iraq (Tirkmen li Iraqê), Bexda, 1971, bi erebî
* Irak Türkmenleri (Tirkmenên Iraqê), Stembol, 1991, bi tirkî
* Türkmen ve Irak (Tirkmen û Iraq) Stembol, 2003, bi erebî

## Çavkanî

Kategorî:Kesên ji Kerkûkê
Kategorî:Tirkmenên Iraqê
Dengdêr

**Dengdêr** (hin zimannas navê *bideng*, *nedengdar*, *dengdar* û *denganî* lê dikin), li gorî dengnasiya bilêvkirinê dengekî axavtinê ye ko bê girtina riya deng a jorîn dihêt bilêvkirin. Riya deng a jorîn derên jorî ya qirqirik anko hencereyê vedigirit. Bervajî dengdêran dengdar in.

## Dengdêrên zimanê kurdî
Dengdêrên kurdî ev in: *a, e, ê, i, î, o, u, û*. Ji wan, *a, ê, î, o, û* dengdêrên dirêj in. Yên din jî, *e, i, u* dengdêrên kurt yan kin in.

## Çavkanî

* Azal, Azad (2009). Zimanê kurdî. Înstîtuta kurdî ya Amedê.
Riya deng

**Riya deng** di lawir anko heywanan da, boriyek e ko dengê derkevtî ji serûkaniya dengî anko qirqirikê (hencere) pêda derbaz dibit. Riya deng di lawiran da ji van paran pêk dihêt: qirqirik, hefik, gerû (farinks), dev û difin (poz).

Kategorî:Ziman
Anders Fogh Rasmussen

**Anders Fogh Rasmussen** (26ê kanûna paşîn a 1953ê li Ginnerup, Jutlandê) siyasetvan û serokwezîrê berê yê Danîmarkayê ko Ji 1ê tebaxa 2009 heta 1ê çiriya pêşîn a 2014 wekî Emîndarê Giştî yê NATOyê xebitî. Wekî din Rasmussen serokê partiya danîmarkî Venstre ye.

Anders ji 27ê çiriya paşîn sala 2001an heta 5ê nîsanê 2009an serokwezîrê Danîmarkayê bû.

Ew rêberê Partiya Azadîxwaz ya Danîmarkayê (Partiya Lîberal anko Venstreyê) bû. Andersî seroktiya hevalbendiyeka Partiya Azadîxwaz û Partiya Şopparêz anko konservatîv ya Xelkî ya Danîmarkayê kir ko li sala 2001ê hat ser desthilatê û jibo du carên dî jî li salên 2005ê û 2007ê hat hilbijartin.

Andersî jibo mana xwe liser desthilatê pişta xwe bi gelîrînî û şe'biyeta Partiya Şopparêz a Xelkî gerim kir bû. Bi vî awayî, wekî kevneşopeka siyasî li Danîmarkayê, hukmeta wî Hikûmeteka Kêmaniyê bû.

Ew di siyaseta xwe da li himberî koçberî ya welatiyên welatên derveyî Yekîtiya Ewropayê tund û dijwartir bû.

Siyaseta wî ya aborî kêmkirina bac anko taksan bû. Jiber wê hindek lihevnehatin di navbera partiya wî û partiya hevalbenda wan da çê dibûn.

Wî çend kitêb jî liser desthilatê û bacan (taksan, nalyatan) nivîsîne.

## Jînenîgarî

Anders Fogh Rasmussen pisê cotkarekê xelkê Jutlanda Danîmarkayê ye. Rasmussen navê malbata babê wî ye û Fogh ko navê wî yê nîvê ye, navê malbata dayika wî berî zewicînê bû. Lewma şaşiyek e ko Fogh wekî paşnavê wî bihêt bikaranîn.

Rasmussen di sala 1978an de bi Anne-Mette re zewicî. 3 zarokên wî (Henrik Fogh Rasmussen (jdb. 1979), Maria (jdb. 1981) û Christina (jdb. 1984) û 6 neviyên wî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Sekreterê NATO
Kategorî:Serokwezîrê Danîmarkayê
Kategorî:Siyasetmedar
Emîndarê Giştî yê NATOyê

**Emîndarê Giştî yê NATOyê** dîplomatek navneteweyî ye ko wekî berpirsê mezin yê Rêxistina Peymana Bakurê Atlantîkê anko NATOyê erkê xwe bicih tînê. Ew rêkxerê karûbarên wê rêkxistiyê û karên hevalbendên nav rêkxistiyê ye. Ew herwisa serokê Civata Etlesiya Bakur û peyvdarê serekî yê NATO'ê ye.

Niha wezîrê derve yê berê yê Holandayê, Jaap de Hoop Scheffer, li ser vî mensebî ye. Birryar e ko li roja 1ê Tebaxa 2009ê Anders Fogh Rasmussen, serokwezîrê berê yê Danîmarkayê cihê wî bigrê.

Kategorî:Avabûnên 1952an
Kategorî:Siyaset
Mîr Qasimlo

**Mîr Qasimlo** rojnamevanekî kurd e.

Qasimlo li sala 1980-ê li bajarê Mûşê li navçeya Gimgimê hatiye dinê. Piştî heyameke kurt ji ser bûyîna wî re, bi tevî malbata xwe koçî Bursayê kir. Qasimlo bêyî ku derkeve derveyî welat, zêdeyî sê salan di kovara “Özgür Halk”ê de xebitî û li Stenbol, Bursa û Mersînê gerînkariya wê kovarê kir. Ew di Adara sala 2000-ê de, ji ber kurdbûna xwe neçar ma ku koçî Almanyayê bike. Qasimlo ji sala 2000-ê û vir ve, li Almanyayê dijî.

Kategorî:Mêr
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Famîleya lîliyan

[thumb|''[Tulipa kuschkensis*]]

*'Famîleya lîliyan*' (famîleya lîliyasiyan, *Liliaceae*) famîleyeke riwekan e. Ji vê famîleyê re herwiha famîleya [[pîvok]], [[sosin]] û pîvazkiyan jî tê gotin. Ev famîle jî ji desteya riwekê [[Liliales]] e. 250 celeb û 3.500 cureyê vê famîleyê hene.

Çend ji cureyên wê li [[Kurdistan]]ê digihên ne diyar e. Bi texmîni 30-40 celeb û 300 cureyên li Kurdistanê tên dîtin. Dibe ku zêde be jî, mixabin xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin. Pirraniya cureyên vê famîleyê riwekên pirrsalane, bikok (kokên wan wekî pîvazê) in.

== Galerî ==
<gallery>
Wêne:Fritillaria meleagris 002.JPG|[[Kulîlka keyan]], gula Şah (*Fritillaria meleagris*)
Wêne:LiliumBulbiferumCroceumBologna.jpg|[[Sosingeş]], sosina geş (*Lilium bulbiferum*)
Wêne:Sego lily cm.jpg|*Calochortus nuttallii''
Nadoyê Xudo Maxmedov

**Nadoyê Xudo Maxmedov** (jdb. 1907 m. 1990) dîroknas û çîroknivîsekî kurd bû.

Nadoyê Xudo Maxmûdov sala 1907 li gundê Yanix, nehiya Martûniyê, li Ermenistanê ji maleke hejar ya Kurd hatibû cîhanê.

Afrandinên xwe, îlahî kurteçîrokên ”Dûajoyê biçûk“,”Salê buhurî“,”Syarê hespê boz“,”Çawa ez zar-ziman ketim“, ”Dersdarê minî rem“ û hinekên din da, halê wî gundê Kurda û zarotya xwe ya dijwer ra dixe ber çavên xwendevanan. Nado Maxmûdov çend cara hatibû hilbijartin wek parlamêntarê parlamena komara Ermenistanê û Yekîtiya Sovyet. Tevî wan karên xwe ew wusa jî nivîskar û dîroknasekî kurdî hêja bû. Sala 1959ê, bi zimanê Ermenî pirtûka wî ya „Gelê Kurd“ hatweşandin. Ev pirtûka giranbiha ye, ji 260 pere û têda dîroka gelê me ji demên kevin girtî heta salên weşena pirtûkê hatiye şirovekirin, analîze kirinê.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroknasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1907
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê
Kategorî:Mirin 1990
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Ebdilqehar Zaxoyî

**Ebdilqehar Zaxoyî** an jî **Ebdilqehar Ebdilrehman Mihemed** (3'ê Hezîran 1976, * ), hunermend û stranbêjekî Kurdistana Başûre. Li gundekî bajarê Zaxo yê hatîye dinê. Ji zarokatiya xwe vir da dest bi stran gûtine kirî ye.

Strana Hûjin ya fîlma Xebatê wî gotîye. Heta niha 16 albûm çêkirîye.

Zewicîye û bavê çar zarokane. Navên zaroka Huner, Rondîk, Du'a û Mihemed e.

## Girêdanên derve
* Ebdilqehar Zaxoi 
* Youtube Ebdilqehar Zaxoi
 
## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Rojev (rojname)

**Rojev** rojnameyek xwerû bi kurdî ye ku li Tirkiyê û bakurê Kurdistanê rojane derdikevê.

Rojnameya Rojevê piştî girtina rojnameya rojane Azadiya Welat di 16'e Adara 2009'a de dest bi weşana xwe kir. Rojname bi kurdî ye û ji 12 rûpela pêk tê. Rojname li Stembolê derdikevê û li Tirkiyê û bakurê Kurdistanê tê belavkirin.
Ji 28'ê nîsana 2009'a ve Rojev ji ber hinceta ku propagandaya PKK`ê dike weşana wê ji bo dema mehekê hate rawestandin. Ji bo cihgirtina Rojev'ê 5'ê gulanê 2009'a rojnameya Hawar dest bi weşanê kir.

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kêl (pîvan)

**Kêl**, pîvaneke giraniyê ya bi qasî 1.283 gr e. Kêlek heşt an 16 olçek e.

## Mijarên têkildar
* Kêla Gêxiyê
* Kêla Paliyê

## Çavkanî
* Îzolî, Ferhenga kurdî-tirkî-kurdî.

Kategorî:Yeke
Ritil

**Ritil**, pîvaneke giraniyê bi heşt kîlo ye.

## Çavkanî
* Ferhenga Michael Chyet
* Ferhenga Zana Farqînî
* Ferhenga D. Îzolî

Kategorî:Yeke
Günlük

Rojnameya ***Günlük*** (bi kurdî: *Rojane*) rojnameyeke kurdan ya rojane bi zimanê tirkî ku di navbera 2009 û 2011an de derket.

Rojnameya Günlükê 19ê kanûna paşîn a 2009a dest bi weşana xwe kir. Rojname di bin rêvebertiya Ayhan Bîlgen û Fîlîz Koçalî de bi 16 rûpelan hate weşandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera rojnameya Günlükê 

Kategorî:Avabûnên 2009an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên tirkî
ARD

thumb|250px|Endamên hevgirtina saziyên ragihandinê ya Almanyayê.
**ARD** (**''A**rbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen **R**undfunkanstalten der Bundesrepublik **D**eutschland*) hevgirtinek saziyên ragihandinê yên fermî ên [[Almanya]]yê ye.

Niha ARD ji neh saziyên ragihandinê ên herêmî pêk tê ku bi hevre televîzyona dewletê ya fermî *Das Erste* (A Yekem) û televîzyonên herêmî amade dikin.
Dezgeha almanî ya derveyî welat *Deutsche Welle'' (Pêla Almanî) jî endama ARDê ye.

Her neh saziyên ragihandinê ên herêmî kû dezgeha ARDê pêk tînin xwedî 20.000 karmend in. Ew 11 televîzyon û 55 radîo ya amade dikin. Budceya vê dezgehê salane derdora 6,3 milyar Euro ye. Ev dezgeh li 30 cihê li herderê cîhanê bi derdora 100 rojnamevanên televîzyonê bûyeran dişopînê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
ARD.de Malpera fermî

Kategorî:Dezgehên ragihandinê ên almanî
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên almanî
Kategorî:Rêxistinên ku di 1950an de hatine avakirin
Das Erste

rast|250px|thumb|Logoya ''Das Erste''
**Das Erste** (bi kurdî: *A Yekem*) di 25ê kanûna pêşîn a 1952a bi navê *Deutsches Fernsehen* (Televîzyona Almanî) li Hamburgê dest bi weşanê kir. Di nav gel de ev televîzyon weke ARDê jî tê binavkirin, lê ARDê hevgirtinek saziyên ragihandinê yên fermî ên Almanyayê ye. Televîzyona *Das Erste* ji aliyê vê dezgehê ve tê amadekirin.

## Amadekirina bernameyên Televîzyonê
[rast|250px|thumb|Saziyên ragihandinê yên fermî ên [Almanyayê]]
Ji 1ê îlona 1999a de bernameyên *Das Erste* li gor rêjeya jêr ji aliyê Saziyên Ragihandinê ên Herêmî ve tên amade kirin:

## Girêdanên derve

* Malpera fermî
* DasErste Mediathek

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên almanî
Kategorî:Televîzyon
ZDF

**ZDF** (, *Duyemîn Televîzyona Almanî*) televîzyona duyem a fermî ya Almanyayê ye.

ZDF yek ji mezintirîn dezgehên ragihandinê ên Ewropayê ye. Televîzyona ZDF di sala 1960'a de dest bi weşana xwe kir. Navenda wê li bajarê Mainzê ye.

## Galerî

Wêne:ZDF Sendezentrum 2.jpg|Avahiya ZDF'ê


## Girêdanên derve
* Malpera fermî

Kategorî:Avabûnên 1963an li Almanyayê
Kategorî:Kanalên televîzyonê yên almanî
Kategorî:Televîzyon
Paris Saint Germain

**Paris Saint Germain** (PSG) yaneyeke futbolê ji Parîsê ye.
Tîm di sala 1904an de hat avakirin bi navê stadyûma tîm Saint-Germain e.

Kategorî:Avabûnên 1970an li Fransayê
Kategorî:Yaneya futbolê ji Parîsê
Mihemed Emîn Pêncwînî

**Mihemed Emîn Pêncwînî** (jdb. 1944 li Pêncwînê) siyasetmedar û helbestvanekî kurd ê naskirî ye.

Mihemed Emîn Pêncwînî di sala 1957an tevî karê siyasî bûye û 1963an jî bûye endamê Partiya Komunîst a Iraqê. Sala 1993a çûye Ewropayê. Di 1994a yek ji damezrênerên Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt û di heman demê de endamê wê bû. Sala 1998an desteya damezrênerê Kongra Netewiya Kurdistanê (KNK) bû û niha jî endamê wê ye. Mihemed Emîn Pêncwînî 2004an vegeriya Kurdistana Başûr û li Silêmaniyê bi cih bûye.

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Siyasetmedar
Roja Cîhanê

**Roja Cîhanê**, ji bona hişmendiya mîrova li hember vê Cîhanê derbikeve pêş, ji bona tiştên xerab ji holê rabe, ji bona xatirê cîhanê bê zanîn, ji bona paqijiya der-dorê, ji bona tenduristiya mîrovan û hemû zindiyan… ev raman, cara yekem di 22 nîsana 1970an de, ji hêla Senator Gaylord Nelson DYA ve hate pêşniyarkirin. Ji wê rojê de *Earth Day* yanî « Roja Cîhanê » tê pîroz kirin.

Di ser vê rojede 39 sal derbas dibe. Mixabîn her ku diçe rewşa Cîhanê xerabtir dibe; Gemara der-dorê, hilweşanî ya xwezayî, qetlîama ajalan, şerê di navbêna Mîrovan…

Ev çend sale ku, ji bona vê rojê, çalakî jî tê li dar xistin, ku jêre *[[Green Generation]]* dibêjin. Yanî « Jenerasyona Kesk » armanca vê jî ji bona nifşê nû, di vê miajarê de hişyar bibin û rewşa Cîhanê xerabûye, vêga vê xerabyê vegerînin başbûnê, ku ji bona jiyaneke baş.

Kategorî:Cîhan
Bîlard

[thumb|[Gokên bîlardê]]

**Bîlard** an jî bîlyard lîstikekê ku du kes anjî du tîm li dijî hev dilîzîn.

Lîstik bi gokên bîlardê û bi çemê bîlardê li ser maseya bîlardê tê lîstin. Destpêkê lîstik bi tiqandina goka spî bi çemê bîlard tê vekirin.

Navê lîstika bîlard ji peyva fransî *bille* tê, kû tê wateya *goka biçûk*, gok, anjî xar.

Bîlardê bi heta 35 awayên cude tê lîstin. Awayên herî hezkirî û popûler bîlarda pool, snooker, carambolage, bîlarda îtalî, bîlarda rûsî û bîlarda înglîzî ne.


Kategorî:Lîstika bi gog
Dominique Strauss-Kahn

thumb|Dominique Strauss-Kahn
**Dominique Strauss-Kahn** (jdb. 25ê nîsanê, 1949) sala 1949an li Fransa bajarê Neuilly-sur-Seine ji dayik bûye. Ew siyasetmedarekî fransî ye ku ji Partiya Sosyalîst a Fransa *(DSK)* ye.
Niha, serokê International Monetary Fundê ye.

Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Werziş

thumb|200px|Basketbol
[thumb|200px|[Futbola amerîkî ya xaniman.]]
thumb|200px|Bavandarî
thumb|200px|Balon
thumb|200px|paramotor (Zîrek Mayî)
thumb|200px|Sola ser cemedê
thumb|200px|Pêşbirkeyeke siwariyê
thumb|200px|Parsenghildan
thumb|200px|Boks
thumb|200px|Çiyagerî

**Werziş** çalakiyeke gorî hin distûr û mercan de tê pêşbazî kirin e. Ew hin caran ji bo ew aktîvîteyên mirov bixwe ji bo tenduristî û zinde bûna bedena dike re jî tê gotin. Lê werziş ango spor (sport) ne tenê ji bo çalakiyên mîrovan hin caran ji bo pêşbeziyên motor an gerdûneyan re jî, wek werzişên motoran jî tê bikaranîn.
## Dîrok
Dîroka Werzişê li Çîn heta 4000 b.z. derê ye. Li Çînê bedenparêzî (jîmnastîk) ji berê de werzişeke navdar bû. Gorî hin çavkaniyan li Misira kevin hin werzişên wek avjenî masî girtin dihat kirin. Li wan bêtir li Misira kevin werzişên wek lak avetin, bilind qewzdan, pehlewanî bû.

Di dema Yewnana kevin de gelek Spor hatin pêk anîn. Di dema Yewnan kevin de ji bo xatirê êzidokan Leyzên Olîmpiyadê dihat saz kirin. Li çar salan carekî li gundekî biçûkî nêzî çiyayê Olîmpûs, li Peloponnesê dihatin saz kirin.

## Dabeşandina çalakiyên werzişî
### Werzişên tîmê
* Badmînton
* Basketbol, goga sepetê , baske 
* Beysbol , beyzbol 
* Futbol, goga lingan, gogling, goga pê, tepa pêyî 
* Futbola amerîkî
* Futbola kanadayî
* Goga destan, tepa destî , hentbol
* Hokey
* Hokeya ser cemedê
* Hokeya ser çîmenê
* Hol, holî
* Kaşo, kaşokane
* Krîket
* Kurlîng
* Netbol
* Squash
* Tenîs, tenîsa erdî 
* Tenîsa maseyê, goga maseyê, tepa mêzê 
* Voleybol, volîbol

### Werzişên avê
* Bavandarî, babirkvanî, xêlîvanî
* Bêrikkêşî
* Çindikdan (ji tramplenê)
* Goga avê
* Kaşûna ser avê, skiya ser avê
* Melevanî, sobahî, ajnê, avjenî
* Werzişa noqînê

### Werzişên hewayê
* Balon
* Planor
* Sîwanebazî
* paramotor

### Werzişên zivistanê
* şemitîna çiyayî
* şemitîna deştî (?)
* Liyan, lekan 
* Paten, sola ser cemedê

### Werzişên bi hesp
* Cerîd, avêtina cerîdan
* Sîwarî, siwarbazî

### Atletîzm
* Bazberz, xweavêtina bilind  (?)
* Bez
* Dîsk, avêtina dîskê
* Dûrhilavêjî
* Jîmnastîk, jumnastîk 
* Leşciwanî
* Parsenghildan, halter
* Tîravêjî

### Werzişên Gemş û Palewanî
* Boks, boksan 
* Gemş, gulaş, pehlewanî
* Jiujitsu, gulaşa japonî
* Jûdo, jûdobazî, cûdo 
* Karate , karete , karetebazî
* Kîngboksîng
* Şûrbazî, eskrîm

### Werzişên dema vala
* Bîlard, bilyard 
* Çiyagerî
* Golf
* Masîgirî

## Çavkanî

Kategorî:Çand
Kategorî:Gotarên mijarên sereke
Boraboz

**Boraboz**, navê helbest û nîskarê vê helbestê ye. Ev helbest li Hewraman li ser kevirekî hatiye dîtin. Li gor pisporan dîroka nivîsê 330 berî zayînê ye.

Xwediyê helbestê jî Boraboz e. Lê disa jî li ser rastiya ve helbeste niqaş heye. Nivîskarê kurd Selîm Temo di antolojiya xwe ya helbestên kurdî de dibêje, "Min hem di pirtûkê de û hem çend car li ser medyaya civakî nivîsiye ku ev helbest ne rast e. Di 1963an de Mele Enwer Mayî ev helbest belav kiriye lê helbesteke bi vî rengî tune. Min di antolojiya xwe de bi zimanekî akademîk gotiye, hebûna wê şîkbar e, lê mixabin hê jî belav dibe."

## Helbest
**Boraboz** 
Xwazdî ez tu bî hevre bin

Bi hevre herin xorînê

Wer dê bihêrin kotra bîn

Bang dîn bi hevre narînê

Dwînî kotra hêra bûm

Awaz ji cir dixwînê

Fîrabîl û beyaban

Hawar ji dest evînê

Ez tu watu yek dil wîn

Hêzan cwadî wînê

Vêkra pêkra hifne wîn

Bicrînê ya binwînê

## Ferhengok ji bo vê helbestê

Xurînî: Berî taştiyê tê xwarin.

Kotra: Çîya

Narînî: stran

Watu: wekî

Bicrînê: deng bide

Binvîne: Raze

Hêzan: Payîz

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Helbest
Remezan Ozturk

**Remezan Ozturk** () (jdb.  li Meledî) fotorojnamevanekî kurd e.

Karê rojnamevanî di sala 1975an li rojnameya tirkî Dunya dest pê kir û di navbera 1978an heta 1986an li rojnameya Günaydin kar kir. Piştî ku ji rojnameya Günaydin veqetiya ji 1986an heta 1998an li rojnameya Sabahê karê xwe berdewam kir. Di rojnameyên tirkî Star (1998-1999) û Yenibinyıl (2000) jî xebat kiriye. Niha Remezan Ozturk serbixwe kar dikê û li gelek deverên bi aloz ên cîhanê karê xwe dimeşînê û gelek wêneyên balkêş kişandine. Wêneyê ku wî ji Komkujiya Helebceyê kişandibû, di masmedyaya cîhanê da wek resmê salê hatibû hilbijartin.

Kategorî:Fotorojnamevan
Kategorî:Kesên ji Meletiyê
Kategorî:Mêr
Bamernê

**Bamernê**, nehiyeke bi ser navçeya Amêdiyaya parêzgeha Dihokê ve ye. Bamernê serbixwe ye û bi ti gund û hozan ve girêdayî nîne. Ji aliyekî ve dikeve hinarê Çiyayê Metîna û deverê Berwarî Bala û ji aliyekî ve jî dikeve dever a Doskiya.

Pişti Sarheldane Ul (16/2/2000) bi biryara Hikumeta Herêma Kurdistanê bi fermî Bamernê bûye nahiya nêzîkî 32 gunda Sereb Ve Nahiye Ve hene. Ji wana 24 gunde Avana û 8 gund dikevin.

Karte çandene Ye Gaşdara 4 kartên çandene di sinora nahiye da hene ,, û li Rojên Enfala Reş Af Nahiya Ji Je Kavel û wêrankerne Be Beher nebûya lê dîsan li sala 1991ê akinciyên vê deverê Bu cara ( 2 ) e zivirîne ser kavile gundên xo û bi harîkariya rêkxirawên Xer Xowaz û Hikumeta Herêma Kurdistane ev devere dîsan hatiye avakirin.

## Navçeya Bamernê
Bajêrkê Bamernê deverek berniyase wek havîngeh û Xodan û dîrok û derwisa cehê Tekiyên (Neqşîbendîya) bûye Tako bûye cehekê zanistî gelek kesên ayindar li xwendingêhen bajerkê Bamernê derçûyîne. Kasanen dîndar, hozanvan û rewşenbîr berniyas li vê deverê peydabûyîna.
Ji kevn da Bamernê bi candinê ya barniyase û daniştiyen ve deverê Ta Radeke zor jiyana xo danaye ser berhemên candinê. Biyaveke baş li Bamernê heye Bu Candene ku digehite 8794 Km Docay u rûbarê bajerkê Bamernê digehît 1125 Km Docay herwisa bû Zanin Biyave devera Bamernê bi hem ve digehît nêzîki 77804 Km Docay.
Sinorên Bamernê evene :

## Sinorê cografî
# Ji layê Bakûr ve nahiya Kanî Masê ye
# Ji layê Başûr ve nahiya Sersinkê û devera Spne ye
# Ji layê Rojava ve Robarê Xabûr(xabîr) e
# Je layê Rojhilat ve Qeza Amediye ye

## Nifûs
* Jimara xezanên Sarab senteriva De Gahna : 271 xezan
* Jimara xezanên li seranserî bajerkê Bamernê De Gahna : 1268 xezan
* Jimara kesên Sarab sentera Bamernê ve De Gahna : 1458 kes
* Jimara kesên li seranserî Bajerkê Bamernê De Gahna : 6555 kes

## Çend gundên Bamernê
Gundên ava li devera Bamernê eve ne: Bamernê - Wermêlê - Şêx Mema - Tinê - Babîrê - Zêwa Şêx PîraMûs - Dukerê - Hesin Pîrka - Banka - Xilbîşî - Kanîka - Pasê - Erizê - Dawidiyê - Gereguhê - Eredina - Kanî Belavê - Kela Şêxo - Tehlava - Gulê - Şirtê - Hemza - Dihê.

## Jimara xwendingehên devera Bamernê

* 21 xwendingehên seretayî
* 2 xwendingehên navencî
* 1 xwendingehên amadeyî

## Jimara bengenên saxlemiyê li vê deverê
3 Bengehên Herwisa çandin cehên Gozari li vê deverê hene. Ji Wana Gowiza Cndiya - Kavroka - Kaniya Geske - Gere Gera Hasan - Aradena aliye Dihe - çam Siske - Dukerê - Kanî Belavê

Kategorî:Bajarên parêzgeha Dihokê
Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Hazim Beg

**Hazim Beg** (jdb. sibat 1900 li Zaxo - m. 3ê hezîranê 1954, li Mûsilê) siyasetmedar, çalakvanekî mafê mirovan bû. Di komkujiya ermeniyan de, bi mal, milk û hemî hêza xwe alîkarî daye qurbaniyên ermeniyan.

## Jiyan
Kurê *Şemdîn Axa* ye. Li 26ê tîrmehê ya sala 1925ê weke wekîlê bajêrê Zaxo li meclîsê hatiye helbijartin. Li sala 1925ê bû endamê partiya *Pêşkeftin "Al.Teqedim"* û sala 1934ê bû endamê partiya *"Wehdet al.Weteniye"* ya Îraqê. Li sala 1950, bû wezîr û endamê meclîsê ya şahînşahiya Îraqê, li serdemê serokwezîrê wê demê *Tewfîq al.Suweydî*.

Hazim Beg yek ji xanedan û navdarên devera Zaxo bû û navê wî di kolanên vî bajarî de hatiye kolan. Ew mirovekî cumerd, dilovan, dilnerm û mêhrevan bû. Li serdemê cenga cîhanî ya yekem û li fermanên bednav yên Osmanîyên tirk li destpêka cengê li ser gelê ermenî, bi dehan xizanên ermenî koçberî bajêrê Zaxo bûn. Helwesta Hazim Begê li ser wî gelê zulimlêkirî û derbeder, gelek mirovane bû. Kar ji wan re peyda dikir, dihewandin, di nav mala xwe de xwedî dikir, alîkarî bi hemî cureyan dida.

Qurbaniyên ji ber nîjadkujiyê direviyan li taxa Kêste li navenda Zaxo kom dikir, alîkarî organîze dikir. Heta niha jî ew tax weke *taxa ermeniyan* dihête nas kirin. Ji bo vê alîkariya mirovane ya xelkê Zaxo ji bo gelê ermenî kirî, ermenî bi xwe ji berî her kesê dîdevan in.
 
Hazim Beg li 03ê meha hezîranê li sala 1954ê li bajêrê Mûsilê çûye ber dilovaniyê û termê wî veguhaste Zaxo û li wir di xaka bab-kalên wî de hatiye veşartin.

## Çavkanî

* Agahî ji lêkolînvan: Se´îd Hacî Sedîq Rezvan.

Kategorî:Kesên ji Iraqê
Kategorî:Kesên ji Zaxoyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Birayetî

**Birayetî**, yek ji rojname yên rewşenbîrî û ramiyarî (siyasî) yên wê demê yên PDK bû û heta niha jî ev rojname berdewam e.
Nikos Kasdaglis

**Nikos Kasdaglis** (bi yewnanî: Νίκος Κάσδαγλης, *Níkos Kásdhaghlis*, jdb. 1928 - m. 14 sibat 2009) romannivîsekî yewnanî ye.

Gelek berhemên wî li ser kar, xebat, têkoşîn, bizav û êş û azarên gelê kurd hatine nivîsîn.

## Berhemên wî

### Μυθιστορήματα
Τα δόντια της μυλόπετρας (1955)
Οι Κεκαρμένοι (1959, επανέκδοση 1997)
Εγώ ειμί Κύριος ο Θεός σου (1961)
Η δίψα (1970)
Η Μαρία περιηγείται τη Μητρόπολη των Μερών (Αθήνα, Κέδρος,1982, επανεκτύπωση 1994, αγγλική μετάφραση 2010)
Η νευρή (Αθήνα, Κέδρος, 1985)
Ακοίμητο το αίμα των νεκρών, Κουρδική τριλογία (1999, Xûna Şiyar ya Mirîyan, 589 r. Roman)

### Çîrok
Ο μηχανικός (1952, διήγημα)- στο περιοδικό του Ρένου Αποστολίδη Νέα Ελληνικά.
Σπιλιάδες (1952)
Μυθολογία (1977)
Το θολάμι (νουβέλες - Αθήνα, Στιγμή, 1987)
Οι ελεήμονες (1990)
Στον Πανορμίτη (παιδικά διηγήματα, 1997)
Αλλάχ Ακμπάρ (Allah û Ekber, 53 r. Roman, 1998)

### Χρονικά/Δοκίμια
Το έλος - Χρονικά (Θεσσαλονίκη, Διαγώνιος, 1988)
Το Αραράτ αστράφτει - Αφήγηση Κούρδου αγωνιστή (Αθήνα, Κέδρος, 1994, Ararat Brûskan vedide)
Ο Σεφέρης στη δωρική κρήνη (2000)

### Yên din
Δρόμοι της στεριάς και της θάλασσας οδοιπορικό (1988)
Ακοίμητο το Αίμα των Νεκρών
Το Χρονικό του Κέδρου, 1954-2004 (συλλογικό έργο)
Δεκαοχτώ κείμενα
Επιβολή: Τα κείμενα της βίας (1952-1998) (Εκδόσεις Σοκόλη, Αθήνα 2005) Κείμενα επιλεγμένα από τον ίδιο τον συγγραφέα και από τους Στ. Διαλησμά και Γ. Παγανό.

### Μεταφράσεις
Michihico Hachiya, Το ημερολόγιο της Χιροσίμα.
Σταράκης Γιάννης, Στις φυλακές των Συνταγματαρχαίων
Έρνεστ Χέμινγουεϊ, Ο γέρος και η θάλασσα

### Πηγές
Άννα-Μαρία Κάσδαγλη, «Βιογραφικά Νίκου Κάσδαγλη» Νέα Εστία, 1797 (2007), σ.σ. 267-270
«Μικρή εισαγωγή στην πεζογραφία του Νίκου Κάσδαγλη» Νέα Εστία, ό.π. σ.σ. 195-202
«Αρνητικοί ήρωες: η περίπτωση του Νίκου Κάσδαγλη» Νέα Εστία, ό.π. σ.σ. 215-224
Λίνος Πολίτης, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1978, σελ. 350-351

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2009
Kategorî:Romannivîsên yewnan
2009

## Bûyer

### Cîhan
* 20ê kanûna paşîn – Sondxwarina serokê DYAyê Barack Obama ku di 4ê çiriya paşîn a 2008a de hatibû hilbijartin.

### Kurdistan
* 1ê kanûna paşîn – Televîzyona dewletê TRT 6ê dest bi weşana xwe ya asayî kir.
* 27ê nîsanê – Televizyona kurdî Kurd 1ê dest bi weşana xwe ya normal kir.
* 5ê gulanê – Rojnameya kurdî Hawar dest bi weşanê kir.
* 6ê tîrmehê – Rojnameya Rûdaw dest bi weşana xwe ya Ewropa kir.

## Jidayikbûn

## Mirin
* Mihemed Nurî, nivîskarê kurd.
*  – Nikos Kasdaglis, romannivîsê yewnanî.
*  – Muhsin Yazıcıoğlu, siyasetvanê tirk ê neteweperest-îslamparêz û parlementerê Tirkiyeyê.
*  – Jane Randolph, aktrîsa amerîkî.
*  – Michael Jackson, stranbêja amerîkî.
*  – Gale Storm, aktrîsa amerîkî.
*  – Elî Latîf, resamê kurd.
*  – Aramê Dîkran, hunermend.
*  – Kim Dae Jung, siyasetmedarê koreyî.
*  – Abdulmelik Fırat, siyasetmederê tirkiyeyî ê bi eslê xwe kurd.
*  – Juan Almeida Bosque, siyasetmedarê Kûbayê.
*  – Norman Ernest Borlaug, zanyarê amerîkî.
*  – Ceylan Önkol, zaroka kurd e ku ji aliyê leşkerên Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.
*  – Vîtalî Gînzburg, fizîknasê rûs.
*  – Îhsan Fetahiyan, aktîvîstê heqên mirovan.
*  – Selim Dindar, karsazê kurd.
Salih Yusivî

**Salih Yusivî** (z. 1918an li Zaxoyê - m. 25ê pûşpera 1981ê li Bexdayê, Îraq) siyasetmedar û nivîskarekî kurd bû.

Hêj Salih Yusivî biçûk bû bavê wî çû ber dilovaniya Xwedê û dayika wî ew mezin kir. Ew neviyê şêx Yusivê Zaxoyî ye. Xwendina xwe ya destpêkê li Bamernê temam kir, xwendina amadeyî li sala 1938'ê li amadeyî ya Al.el. Beyt li Bexdayê temam kiriye. Weke mamosta li nahiya Herîrê, li başûrê Kurdistanê hate erkdarkirin û piştî hingê careke din vegeriya Bexdayê û li kolîja zanstên Şerî'etê ji sala 1942-43 xwendiye. Helbet, Yusivî gelek hest bi derd, zulim û azarên gelê xwe dikir, ku ji aliyê rejîma Iraqê ve dihate kirin. Lewra her di xortaniya xwe de dest bi karê siyasî kir, û ji ber wê çendê gelek caran dihat çavdêrî û destgîr kirin. Gelek caran ketiye silûlên zîndanên takekesî yên rijîma Iraqê. Di sala 1947an de dîsa hate girtin û vê carê li bajarê Hille li jêriya Iraqê, hate dûrwelatkirin. Paşî hate berdan û di sala 1949an weke nivîser li dadgeha Şengalê hate qebûlkirin û paşî veguhaste bajarê wî, Zaxoyê.

Jiyan a wî ya siyasî pir e ji bûyeran. Gelek bi nihênî ji bo şoreşa Kurd kar dikir heta beyana 11ê adara 1970an. Di karê xwe yê ramiyarî de û di xortaniya xwe de li sala 1936an rêkxirawa "Brûsik"ê saz kir û li sala 1939an partiya "Hîwa"yê saz kir û ev partî li sala 1944an têkçû û li cihê wê partiyeke nû bi navê "Rizgarî Kurd" damezirand. Li sala 1946an di kongreya xwe de bi tevayî biriyar dan ku bigehin PDKê.

Li serdemê şoreşa tîrmeha sala 1958an, Yusivî berpirsê liqa yekem ya PDK li wîlayeta Mûsilê bû. Di sala 1960an de peywendiyên rejîma Qasimî û Kurdan têkçûn û navê Yusivî li serê lîsteya navên berbendkirî bû.thumb|Peykerê Salih Yûsivî li bajarê Zaxoyê
## Postên fermî
Piştî beyana 11'ê adara sala 1970î Yusivî ev karên han dan ser milên xwe:

# Li 29'ê adara sala 1970yî bû wezîrê dewletê.
# Bibû cîgirê serokê komîteya dostane ya Îraq-Soviyetê.
# Bibû serokê liqê pêncê yê PDK li Bexdayê.
# Bibû serokê yekîtiya nivîserên Kurd.
# Bibû serokê komeleya rewşenbîriya Kurd.
# Bibû gerînendeyê kovara "Roja Kurdistanê", bi herdu zimanan Erebî û Kurdî.
# Serokê kovar "Stêr", ya bi zimanê Kurdî.
# Endamê komîte û encumena hevkarî û aştî ya cîhanê.
# Endamê komîte û encumena hevkarî û aştî ya Îraqê.
# Berpirs û çavdêrê yekîtiya xwendevanên Kurdistanê.
# Berpirs û çavdêrê sendîkayên karkerên Kurdistanê.

## Karê rojnamevanî
Yusivî hozanvan û nivîser jî bû. Bû gerînendeyê rojnameya
# Birayetî
# Kovara Stêr
# Nûserî Kurd

Di hezîrana 1981ê de bi destê rejîmê bi nameyeke bombekirî li Bexdayê hate kuştin û termê wî di 25ê hezîrana 1981ê de bi komeleke mezin anîne Zaxoyê û li wir hate veşartin.

Belgefîlmek li ser kar û xebat û bizavên wî yên ramiyarî-rewşenbîrî hatiye çêkirin ku ev belgefîlm di 17ê adara 2024an di kanala K24ê de hate weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1918
Kategorî:Kesên ji Zaxoyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1981
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Futbol

rast|220px|thumb|Dimenek ji lîstikê
[rast|220px|thumb|[Qada futbolê]]
rast|220px|thumb|Di futbolê de, armanca bingehîn a temaşevanan ew e ku tîmê xwe di dema pêşbaziyê de teşwîq bikin

**Futbol**, goga lingan, goga pêyî an jî tepa pê lîstikeke bi gogê ye ku bi du tîmên bi heryekî 11 lîstikvanan (yek golparêz û deh lîstikvanê ortê) tê lîstin. Armanca lîstikê ew e ku gogê pirtirîn car bikin kela timê raqîb.

Futbol pirtirîn bi pî tê lîstin, lê lîstikvanê ortê ji bilî dest û çengê xwe dikarin hemû beşê bedena xwe ji bo lîstikê bikarbînin. Têne golparêz dikarê di nav sînorê kelê de destê xwe bikarbîne, ji bo kû gog nekevê kela wî.

## Goga pêyî li Kurdistanê
* Xalid Mûşîr, li gorî rojnameya Evro baştirîn yarîkerê tepa pê yê sala 2007-an bû.

### Lîsteya xola Pila Nayab a Kurdistanê (meha nîsana 2009)
# Yadeya Brûsk
# Yadeya Sîrwanî Nû
# Yadeya Hewlêr
# Yadeya Dihok
# Yadeya Hendirîn
# Yadeya Sewre
# Yadeya Parêzgeha Silêmaniyê
# Yadeya Ararat
# Yadeya Kerkuk
# Yadeya Zaxo
# Yadeya Parêzgeha Hewlêrê
# Yadeya Newroz
# Yadeya Silêmanî
# Yadeya Pîrs
# Yadeya Sêmêl
# Yadeya Ala

## Girêdanên derve
* Malpera Yekîtiya Komeleyên Futbolê yê Ewropa - UEFA yê bi çend zimanan
* Malpera Federasyona Navnetewî ya Rêxistina Futbolê - FIFA yê bi çend zimanan


Kategorî:Lîstikên gogê
Kategorî:Sedsala 19an li Înglistanê
Tariq Haşimî

**Tariq Haşimî** (jdb. 1942) siyasetmedarekî iraqî û sekreterê Partiya Îslamî ya Iraqê ye.

Ligel Adil Abdul Mahdi Tariq Haşimî niha cîhgirê serokkomarê Iraqê ye. Paş hilbijartinên berfanbara 2005an weke siyasetmedarekî sunî ket cihê Ghazi al-Yawar.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Cîgirên Serokkomarê Iraqê
Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê
Diyarbakırspor

**Diyarbakirspor** an jî **Yaneya Diyarbakirspor** () yaneyeke futbolê ya Amedê ye ku di 28 hezîrana 1968-an de hat damezirandin. Tîma kurdî ji 2012'an ve di lîga 3'an de dileyîze.

## Dîrok
Yaneya Diyarbakirspor di sala 1968-an de encama yekkirina herdû yaneyên futbolê Diclespor û Yildizsporê hate sazkirin. Lîstikên tîm di yarîgeha futbolê ya Amedê ya bi navê Diyarbakır Atatürk Stadi ku xwedî kapazîteye 12.700 temaşevan e, tên lîstin.

Di demsala 2008/2009'an de yaneya Diyarbakirspor di Lîga 1'ê ya Banka Asyayê ya Tirkiyê de lîst û bû duyemîn û bi vê yekê derkete Lîga Super ya Turkcellê. Di demsala 2009/2010'an de yaneya Diyarbakirspor di Lîga Super ya Turkcellê de dilîzê. Serokê Diyarbakirsporê ê niha Abdurrahman Yakut e.

Di 20'ê gulana 2012'an de ji lîga 2'an ket lîga 3'an.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1968an li Tirkiyeyê
Kategorî:Werziş li Diyarbekirê
Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Kurdistanê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê
Kumzarî

**Kumzarî** yek ji zimanên îranî ye ku bi zimanên Farisî û Larestanî re wekhev e. Her çend lawaz be jî, îro bi 4000 û 5000 axiveran dijî. Ew ji hêla Kumzariyan ve li perava Kumzar a Nîvgirava Musandam, li bakurê Omanê tê axaftin. Ev yekane zimanê îranî ye ku bi taybetî li Nîvgirava Erebî tê axaftin.Kumzaris di heman demê de li bajarokên Dibba û Xesab û hem jî gundên cihêreng, û li girava Larak jî têne dîtin. Axiver neviyên masîvanan in ku li peravên Kendava Besreyê û Kendava Omanê dijîn.

## Cih
Navê Kumzarî ji gundê çiyayî yê dîrokî yê dewlemend Kumzarê tê. Ziman du komên sereke yên axiveran hene, yek li her aliyekî  *[[Tengava Hurmiz]]* : ji hêla hoza Şihuh a nîvgirava Musandam  û ji hêla civata Larakî ya  Girava Larak  li Îranê. Li Nîvgirava Musendam, gelheya Kumzar li Oman, li gundê Kumzar û li çaryeka Xesab ya ku bi navê Harat al-Kumzari tê zanîn kom dibe.Wekî din, Kumzarî li Dibba û gundên peravê yên Elphinstone û Malcolm Inlets tê dîtin.Ew zimanê zikmakî yê masîvanan e ku ji neviyên yemenî zeftkarê yemenî yê Omanê, Malek bin Feham in . Li ser bingeha delîlên zimannasî, hebûna Kumzarî li herêma Erebistanê berî zeftkariya mislimanan ji herêmê di Sedsala 7an PZ de heye.
## Çavkanî

Kategorî:Zaravayên lurî
Kategorî:Zimanên Îranê
Kategorî:Zimanên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban
Kategorî:Zimanên Omanê
Kevirê sedrencê

Di lîstika sedrencê de 16 kevirên spî û 16 kevirên reş tên bikaranîn. Navên keviran ev in:
* Şah (1)
* Şalyar (1)
* Leşker (8)
* Keleh (2)
* Hesp (2)
* Fîl (2)

Kategorî:Lîstik
Doktor Kasor

**Doktor Kasor** di sala 1960an de li gundê Hertayê ji dayîk bûye. Li gundê xwe dibistana sereta xwendiye. Dibistana navîn û liseyê li Pasûrê temam kiriye. Li Zaningeha Dîcle Beşê tenduristiya dev û diranan qedandiye. Ji sala 1986 ve li navenda Amedê doktorî dike.
Heta niha di kovara Mizginê de li ser tenduristiya dev û diranan gelek nivîsar nivîsandiye.
Doktor Kasor li dibistana gundê xwe pirtûkxaneyek avakiriye.

Kategorî:Kesên ji Tirkiyeyê
Şah (sedrenc)

thumb|150px|Di sedrencê de şah yek e.
**Şah** yek ji kevirên sedrencê ye, yê herî girîng e. Şah roj û hêzên zagon û rêkûpêkiyê sembolîze dike.

Kategorî:Sedrenc
Đồng Hới

**Dong Hoi** (bi viyetnamî: Đồng Hới), serbajarê herema Quảng Bình ya Viyetnam e. Bajar 500 km li başûrê paytext Hanoi ye. Nifûsa bajêr nêzikî 130.000 (2005) ye.

Kategorî:Viyetnam
Şalyar (sedrenc)

thumb|150px|Şalyar, wekî şah yek e.
**Şalyar** an jî **wezir** yek ji kevirên sedrencê ye. Şalyar heyv û azadiya livînê sembolîze dike.

Kategorî:Sedrenc
Leşker (sedrenc)

thumb|150px|Leşker
**Leşker** an jî peya yek ji kevirên sedrencê ye. Di sedrencê de heşt leşker hene.

## Çavkanî
* Ferhenga Zana Farqînî

Kategorî:Sedrenc
Hesp (sedrenc)

thumb|150px|Hesp
**Hesp** yek ji kevirên sedrencê ye. Di sedrencê de du hesp hene.

Kategorî:Sedrenc
Dondara

**Dondara** (romîkî: *Dündar Köyü*) gundekî Qereyazîya Erzirome, li herêma Gogsî ye. Êv berê gundê ermeniyan bûye, piştî qirkirina ermeniyan ketiye destê êla zirkan.

Kategorî:Gundên Qereyaziyê
Keleh (sedrenc)

thumb|150px|Keleh
**Keleh**, rex, barû an jî birc yek ji kevirên sedrencê ye. Di sedrencê de du keleh hene.

## Çavkanî
* Ferhenga Zana Farqînî

Kategorî:Sedrenc
Kurdên Qirgizistanê

**Kurdên Qirgizistanê** yek ji gelên kêmjimarî yên li komara Qirgizistanê ne. Pêşiyên kurdên Qirgizistanê di sala 1926ê de ji Kurdistanê derbasî devera Qafqasyayê bûne û di 1937an û 1944an de ji wê derê hatine mişextkirin ber bi devera Asyaya Navîn ve.

## Gundên Kurdên Qirgizistanê

* Pêtrovka (40 km dûrî serbajarê Bişkêkê ye).

## Çavkanî

Qirgizistan
Kategorî:Qirgizistan
Nancy Ajram

**Nancy Ajram** an jî **Nansî Nebîl Ecrem** (bi erebî: نانسي نبيل عجرم , *Nansî Nabîl 'Ajram*) stranbêjeke libnanî ye. Ew li taxa Aşrefiyeya Beyrûtê di 16ê gulana 1983an de ji dayik bûye.

Ligel albûma xwe ya "Ya salam" serkeftineke girîng bi dest kir. Di sala 2003an da li "Sharam El Sheikhê" di mîhrîcana "Oscar Video Clipsê" da nasnava stranbêja herî baş a ereb girt.
Niha li Libnanê bajarê Newşeylayê bi malbata xwe ra dijî.

### Albûm

* 1998 - *Mihtagalak*
* 2001 - *Sheel Ooyunak Anni*
* 2002 - *Ya Salam*
* 2004 - *Ah W Noss*
* 2006 - *Yaa Tabtab*
* 2008 - *Bitfakkar fi Eih?*

## Girêdanên derve
* http://www.nancyajramonline.com 
* http://www.nancyajramsuperstar.com 

Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Libnan
Kategorî:Mirovên zindî
Eyaz Yusiv

Hunermend **Eyaz Yûsûf** li sala 1961an li Taxa Qesaban ya bajarê Zaxo’yê hatiye diniyayê.Eyaz qonaxa seretayî û navendî li Zaxo xwendiye, amadeyiya çandê jî her li Zaxo qedandiye. Wê demê herkesê xwendin qedandibana an jî temenê wî gihabana 18 salî yê, diviya çûbuya leşkeriyê. Ji ber wê jî Eyaz neçar bû biçe leşkeriyê û bimêne heta li leşkeriyê pileya serleşkeriyê wergirt. Eyaz Yûsif roja 20/01/1986an li bajarê Mûsil ê jiyana xwe ji dest da û roja 21/01/1986an jî li Zaxo hat veşartin.

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Kesên ji Zaxoyê
Tenîn

**Tenîn** anjî **Tenîna Sindiya** çiyayekî bilind e, dikeve bakurê Kurdistanê. Ev çiyaye kûstanin û zozanên Sindiyan in, lewra jêra dibêjin Tenîna Sindî ya, li havînan jî berf li aliyê nizarî dimîne heta peyîzê. Ji ber ku Sindî Kurd in, dewleta Tirk nabêje Tenîn a Sindî ya, tenê dibêje: Tenîn Dagî.

Kategorî:Çiya
Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Hawar (rojname)

**Hawar** rojnameyek rojane û xwerû bi kurdî ye.
Rojnameya Hawar di 5'ê gulanê 2009'a li Amedê dest bi weşana xwe kir. Piştî ku Rojnameyên Azadiya Welat û berdewamiya wê Rojev ji alî dadgehên dewlata Tirk ve hatin girtin, ji dêlve wan rojnameya Hawar dest bi weşanê kir. Xwedî û berpirsyarê rojnamê Bedri Adanir e.

## "Hawarên" kurdî
Rojname navê xwe ji Kovara Hawar digre. Kovara Hawar ku yekem car di sala 1933an de ji alî Celadet Elî Bedirxan ve hatibû derxistin, heta hingê kovara herî temendirêj bû û xwerû bi kurmancî bû. Herwiha di sala 1980'an de şoreşgerên Kurd yên di Girtîgeha Amedê de dîsa bi heman navî kovarek derxistibûn.

Kategorî:Amed
Kategorî:Rojnameyên kurdî
Netewe.com

**Netewe**, malperek an jî rojnameyek xwerû bi Kurdî, li ser internetê ye. 

Netewe, rojnameyek Kurdistanî ye, di nav Kurdan de bêalî ye û nêzîkî hemî partiyên Kurd û Kurdistanî ye. Tenê nûçeyên rojane bi zimanê Kurdî dê biweşîne û bûyerên li cîhanê diqewimin dê wergerîne bo Kurdî.

Kategorî:Malper
Îlham Eliyev

**Îlham Eliyev** anku **İlham Əliyev** an jî **İlham Heydər oğlu Əliyev** (jdb. 24ê kanûna pêşîn 1961 li Bakû) siyasetmedarekî azerbaycanî û serokdewletê Azerbaycanê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya serokdewletê Azerbaycanê (azerî/înglîzî/rûsî)
* Malpera taybet ya Îlham Alîyev (azerî/înglîzî/rûsî)

Kategorî:Endamên Parlamena Neteweyî ya Azerbaycanê
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokdewletên Azerbaycanê
Kategorî:Serokwezîrên Azerbaycanê
Kategorî:Siyasetmedarên azerî
Xewna Jiyan (albûm)

**Xewna Jiyan**, albûma pêşîn a hiphopbêjê kurd Serhado e û di sala 2007'an de derket.

Li "Xewna Jiyan" Serhado bi jiyana kurdan li her derên dinyayê têdigihîne.

## Sitran
# Vêxistin
# Xewna Jiyan (digel Hesen Şerîf)
# Ev Çi Ye?
# Lo Dilo (digel Beyto Can (bi vîdeo ye))
# Yadê
# Nabînim
# Ez Hatim
# Şerê Hundirê Min
# Çima Çima
# Xerîbiye
# Dîlan

## Gotarên girêdayî
* Serhado
* Xeyala Evîn

## Çavkanî

Kategorî:Albûm
Raúl González

thumb|rast|Raúl González
Raúl González kurake spanieya le Madrid jue dayboa amre wi 31 sale ava 16 sale bo Real madrid de kat.Raul 313 goal bo Real madrid de kera.Raul bo meta xabe Spanie de ker hate 2006/2007 u 44 goal de kera

Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Mirovên zindî
Eynê

**Eynê**, ango 'Eynê (1946: *Ayni*, dû re bi tirkî navê *Bağgöze* lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Li Bohtan, di herêma Mişarê de gundê herî mezin û kevn e. Eynê, heta salên heştiyan jî nehiye bû. Li ser navçeya Diha Sêrtê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Dihê
Amed Çeko Jiyan

**Amed Çeko Jiyan**, rojnamevan û nivîskarekî kurd e.

Amed Çeko Jiyan di sala 1980î de li Misirca Sêrtê hatiye dinyayê. Dibistana seretayî li Misircê, dibistana navîn li Sêrtê li Îmam hatîbê, lîseyê li Misircê, dibistana bilind beşa elektrîkê li Zanîngeha Amedê û li Zanîngeha Elezîzê li Beşa Mamostetiya Karên Metalî xwendiye. Ji ber sedemên cuda zanîngeh kuta nekirin.

Di sala 2004an de li Elezîzê serkêşiya derxistina fanzîna bi navê Çirûsk ku bi 4 hejmaran derçû, kir. Di damezrandina Koma PCKurdê de cih girt û di serî de Mozilla Firefox, gelek bernameyên komputerê wergerandin kurmancî. Di demên dawî yên Mehmed Uzun de jê re asîstanî kir. Ji destpêka sala 2008an ve li rojnameya Azadiya Welat wekî edîtorê rûpela zarokan, edîtoriya malperê dike û di beşa redaktoriyê de cih digire. Çîrok werger û gotarên Amed Çeko Jiyan di weşanên wekî Çirûsk, Kulîlk, Kulîka Ciwan, Kovara W û Azadiya Welat de weşiyane. Bi dehan fablên Ezop wergerandine kurdî û di rojnameya Azadiya Welat û Kovara Peyv de weşandine.

## Secereya Amed Çeko Jiyan
Amed Çeko Jiyan kurê Hacî Hikmet (Mîthat) kurê Hesen kurê Elî kurê Silêman kurê Cindî kurê Qasim kurê Eledîn (?) kurê Evdal (?) e.

Amed Çeko Jiyan hê jî li Amedê dijî û karên xwe yên li ser kurdî dewam dike.

## Berhem
* *[[Varjabed]]*, kurteçîrok, Weşanên Lîs 2010. (ISBN: 978-605-5683-25-2)
* *[[Welcome to Amed]]*, Rêbera Axaftinê, Weşanên Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê 2010. (ISBN: 978-605-86865-7-1)
* *[[Berbang jî Şahid e]]*, kurteçîrok, Weşanên J&J 2014. (ISBN: 978-605-4852-26-0)

## Çavkanî
http://www.kurdilit.net/?p=2872&lang=en

Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Cano Amedî

**Cano Amedî**, di 21ê adara 1959an de li gundê Eskar *(bi [[romî]]: Yaylak)* mezra Gohermê ya girêdayî Qulp a navçeya Amedê hatiye dinyayê.

Wî dibistana seretayî li Xirûcê (kaynak), a navîn li bajarê Meletîyê û amadeyî (lîse) jî li Amedê xwendiye. Dûv re ji ber fikr û ramanên xwe yên siyasî di 17ê adara 1980an de tê girtin û 20 salî di girtîgehên Tirkiyeyê yên li gelek bajaran, girtî ma. Amedî, di 17ê adara 2000an de ji girtîgehê derket. Du-sê salan li bajarên Tirkiyeyê dimîne, niha jî li Kurdistanê, li bajarê Rihayê dijî.

Cano Amedî, 2 pirtûkên Bûbê Eser Gardiyan û Dîroka Rûreş (Ku li ser anfaliya Barzanîyan e) wergerandiye tirkî.

Gelek gotarên wî jî, di rojname, kovar û malperan de hatine weşandin; Dengê Azadi, Rewşen, Nûbihar, Rizgarî, Roj, Roja Kurd, Nûroj û niha di jî di netewe.com ê de dinivîsine.

Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd