open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sûsika Simo

**Sosika Simo**, yekemîn dengbêja Kurd li Sovyeta Berê bû. Di sala 1946î de derketiye ser dikê û kilam gotiye. Bi Kûlya Neftalyan re dixebitî û ne tenê li Ermenistanê, li seranserê welatê Sovyetistanê digeriya. Kûlya Neftalyan Ermenî bû û bi Sosika Simo re zewicî bû.
Stran û klam Ermenistanê di Radyoya Êrîvanê de digot. Sosika Simo kilama xwe ya bi navê Lo lo Miho, nava kurdên qefqazê de navdeng bû. Sala 1945 de ev kilam got û bi dengê xwe yê zîz û zêrîn Sosika Simo bû dengbêjeke nemir nava gelê kurd de.

* ji bo evîna hunerê dev ji karê duxtoriyê berdide.
* Yekemîn dengbêja Kurd li Sovyeta berê bû.
* Ji bo evîna xwe, berevajî meyla civaka xwe radibe û bi yekî Ermenî re dizewice.
* Bi cilûberg û reqsa Kurdî navdar bû lewma jê re digotin " Gula govendê"
* Tev mîrê bilûrê "Egîdê Cimo" xebitiye,
* Bi rêya Radyoya Yerîvanê dengê xwe digihîne Kurdan
* Sosika Simo sosyalîst bû, strana " Lenînê Mezin" û "Lenîn rabû em rizgar bûn" wisa raber dike.
Li dika navdar a hindikayiyan Dika Flarmonya pir caran derdikete pêşberî hezkiriyên xwe. Sosika Simo her wisa riya dengbêjî, stranbêjî û karê hunerê di nava jinên Kurdên Sovyetê de vedikir û hêz dida wan. Sosika Simo li sala 1977an de çavên xwe li dinyaya ron girtin çû ber rehma Xwedê. Dema ku mir 52 salî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Dengbêjên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1925
Simo, Sûsika
Kategorî:Mirin 1977
Simo, Sûsika
Siyaseta rast-çep

**Siyaseta rast-çepê** anko **şebenga siyasî ya rast-çepê** rêyeka berbelav ya polênkirin û sinfandina pêgehên siyasî, aydiyolociyên siyasî û partiyên siyasî bi awayekê hêlanî û ket-rehendî (one dimensional) di şebenga siyasî da ye.

*Rast* beranberî *çep* şiroveyeka nezelal, nehûrkanî (imprecise) û diyalektîk ya hindek hokar an saloxetan e. Milê Rastê, Milê Çepê wekî du cemserên her saloxetekê dihên şirovekirin, herçend e ko kesek an partiyek dikarit di helwesteka xwe da li Milê Rastê bit û di yeka dî da li Milê Çepê.

## Ramana zaravê

Ramana zaravên rast û çep di warê siyasetê da gelek hatine guhartin. Bi awayekê giştî mirov dikarit bibêjit ko rast dijberî her siyaseteka guhêrandina rewşa siyasî, aborî û civakî ne. Çep bi awayekê giştî xwe aloz û xemxwera berjewendiyên giştî û tevane didit niyasîn. Rast alîgirên berjewendiyên kom an destekên xwedî desthilat an pawan yên niha an yên heyî ne.

## Dîroka zaravê

Zaravên rast û çep ji qonaxa destpêka Şoreşa Fransayê ve hatin bikaranîn. Li destpêkê van zaravan tenê cihê rûniştina destek û komên siyasî yên corbicor di Civîna Qanûndanana Fransayê da nîşa dida. Dema Şah hêşta bi awayekê fermî serokê welatî bû, keyatîxwazên Feuillants li aliyê rastê yê Şahî dirûniştin û tundrêyên Montagnards li milê çepê. Ev kevneşopa rûniştinê heta Senat û Civîna Niştîmanî ya Komara Pêncê ya Fransayê jî berdewam kir.

Di koka xwe da, komên milê rastê ew bûn yên ko alîgiriya *dozena kevin* (Ancien Régime) dikir. Ev kesên weha piranî ji arîstokratan û keyatîxwazan bûn. Kesên ko li milê çepê bûn guhartin dixwastin.

Kategorî:Şebenga siyasî
Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê
Şebenga siyasî

**Şebenga siyasî** awayekê berçavkirina pçgehên cidacida yên hizir û baweriyên siyasî li ser hêlekê an zêdetir ji hêlekê ye. Jibo ko şebengeka siyasî hebit, dibê komeka hizirên cidacida li ser babetekî bi tenê hebin. Sîstemên siyasî yên wesa ko piraniya xelkî bi awayekê gelek eşkira û zelal li ser hindek babetan dabêşî desteyekê an yeka dî dibin û çi destekên dî nakevin navbera wan (mîna lihevnegirtinên navbera netweperweran) bi awayê şebenga siyasî nahên sinfandin.

Kategorî:Hilbijartin
Kategorî:Siyaset
Şoreşa Fransayê

[thumb|upright=1.15|Dîmenek ji Şoreşa Fransayê; [Serdegirtina Zîndana Bastilleyê.]]
**Şoreşa Fransayê** (1789 - 1799) heyama serhildanên siyasî û civakî di dîroka siyasî ya Fransayê û tevaya Ewropayê da bû. Di vê şoreşê da nijara hikûmeta Fransayê bi tivavî hat guhartin. Desthilata Fransayê berî Şoreşê Keyîtiya serberdayî bû ko arîstokratan û dînwerên Katolîk pawanên fiyodalî hebûn. Şoreşê ev desthilat li goreyê armancên Ruhinhiziriyê anko demokrasî, welatînî û mafên herûherî guhart. Ev şoreş dersek bû ji bo hemî azadîxwazên cîhanê ko bikarin li goreyê wa armancan bixebitin.

Şoreşa Fransayê paştir ber bi tundûtîjiyê û kuştinan çû. Desthilata Napoléon Bonaparte keyatî vegerand û du şoreşên dî çêbûn heta Fransaya nûdem peyda bû.

## Çavkanî


Kategorî:Şoreşên sedsala 18an
Kategorî:1789 li Fransayê
Heft nuwazeyên cîhanê

**Heft nuwazeyên cîhanê**, navê heft avahiyên ku li gorî nivîskarên yewnan ên Antîkê yên herî ecêb û bedew ên cîhanê bûne. Ji ber windabûna piraniya van avahiyan (roja îro bi tenê pîramîdên Gîzeyê dimînin) di sala 2007'an de lîsteyeke nû yên heft nuwazeyên cîhanê hat çêkirin.

## Heft nuwazeyên cîhanê li gorî yewnanên kevnare

## Heft nuwazeyên nû yên cîhanê (2007)

## Heft nuwazeyên cîhanê li gorî American Society of Civil Engineers (1994)
Di sala 1994'an de Yekîtiya Endazyarên Amerîkayê lîsteya xwe ya Heft nuwazeyên cîhanê pêşkêş kir. Daxwaza wan ew bû ku lîsteya heft nuwazeyên cîhanê modern bibe.

## Mijarên têkildar
* Heft nuwazeyên nû yên cîhanê

## Çavkanî

Kategorî:Avahiyên dîrokî
Kategorî:Avahî
Kategorî:Dîrok

Kategorî:Serdema kevnare
Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê

**Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê** ), hêzeke leşkerî ye ku berpirsyarê Komara Tirkiyeyê ye. Hêza leşkerî ji Hezen Bejayî, Hêzên Hewayî û Hêzên Deryayî pêk tê. Cendirme û Cerdevaniyê, herdu jî ku qanûnên zagonî û karên leşkerî hene, wekî parçeyên hêzên ewlehiya navxweyî di dema şeve de xebitînin, û binçav kirin Wezareta Navxweyî ye. Di nav deverê de, ew li binçav kirin Hêzên Bejayî, û Hêzên Deryayî. Serokomar Tirkiyeyê, hemî sereke leşkeri ye.

Xwe di awayê hêzên çekdarên klasîk ên Ewropayê birêxistin kiriye, lê di nava demê de ji wan derbastir kiriye, forma xwe wergerandiye ser forma desthilatdariyê. Lewra ji ber pirsgirêkên navxweyî yên Tirkiyeyê û kûltûra taybet a dewletbûnê hêzên çekdarênê xwe ji aboriyê heya muzîkê di tevahiya jiyanê de birêxistin kiriye, tevlî polîtîkayê dibe.

Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê yek ji hêzên çekdarên herî mezin ên cîhanê ye. Duyemîn hêzên çekdarê mezin a NATOyê ye. Gorî statîstîkên Tirkiyeyê hejmara leşkerên wê 718.000 e. Tenê ji bo sala 2014 vê hêzên çekdarê ji bûtçeya dewletê 17,5 mîlyar US Dollar girtiye. Pirraniya dewletan statîstîkên xwe yên girîng vedişêrin. Bi texmînî hejmara eskerên tirk, li dora 1 milyonê ye û her sal ji xeynî çalakiyên veşarî û operasyonên li Kurdistanê dike, nêzîkî 120 milyar US Dollar pere xerc dike. Hinek ji wê pereyê ji fîrmayên hêzên çekdarê tên.

## Dîrok
Mejûyê damezrandina Artêşa Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê 8ê çiriya paşîn a 1920an tê diyarkirin. Bi têkçûna Împeratoriya Osmanî ve, sala 1923ê Komara Tirkiyeyê tê avakirin.

Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê, wekî xwediyê Tirkiyeyê tê zanîn. Ji avabûna komarê ve heya îro her dem li ser hikûmetan re ye, carnan dest dide ser desthilatdariyê.

## Fîrma û saziyên girêdayî artêşê ne (yên aşkere)
* MKEK Fîrmayên makîneyan û kîmyayê, bazirganiya çekan
* BMC
* FNSS
* ASELSAN Teknîk û alavên çekan hildiberîne. Herwiha teknîkên telekomûnîkasyonê difiroşe
* TAI Li ser esmangerî û bazirganiya alavên firokeyan
* GİRSAN
* TISAS
* Havelsan Kompîturgerî, nermalav ûêd
* Otokar Hilberîn û bazirganiya otomobîlan
* Transvaro
* Roketsan Hilberîn û firotina saroxan
* TÜBİTAK Ji bo lêkolînên zanistî û pêşdebirina teknîkê ye, bandora xwe li tevahiya xebatên zanistiyê yên Tirkiyeyê dike
* Tersaneya Gölcükê
* Akdal (çek) Hilberîn û bazirganiya çekan

Herwekî bi dehan fîrmayên artêşê hene li Tirkiye, welatên tûrkî yên Asyayê, Kurdistan û Kîprosê bazirganiyê dikin.

## Nivîsandin

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* www.msb.gov.tr 
* www.tsk.tr
** www.kkk.tsk.tr 
** www.hvkk.tsk.tr 
** www.dzkk.tsk.tr 
** www.harpak.edu.tr 
** www.jandarma.gov.tr
** www.sahilguvenlik.gov.tr
* www.turkishnavy.net
* www.gaziler.org.tr

Kategorî:Hêzên Çekdar
*
Cendirme

**Cendirme** an ji **Jendirme** (bi fransiya kevn: *Gens d'armes* tê wateya *Zilamên bi çek*), di rastiya xwe de ji beşê artêş ê ku ewlekariya navxweyî saz dikê re tê gotin. Çawa ku polîs di nava bajaran de berpirsiyarê ewlekariyê ye li derveyî bajaran jî cenderme berpirsiyarê ewlekariyê ye.

## Çavkanî


Kategorî:Leşker
Dîroka siyasî

**Dîroka siyasî** vegêran û şiroveya bûyerên siyasî, hizrûbîrên siyasî û rêberên siyasî ye. Bi awayekê edetî, dîroka siyasî li dorê netewe-welatan dihêt pêkanîn. Ew ji tayên dî yên dîrokê yên mîna dîroka civakî, dîroka aborî û dîroka leşkirî cida ye, lê nêzî wan e jî.

Bi giştî, dîroka siyasî li dorê netewe-welatan û bûyerên siyasî yên fermî ava dibit. Li goreyê Hegelî, dîroka siyasî baweriyeka bi welatî ye ko hêzeka exlaqî û mînevî (spritual) a der ji berjewendiyên maddî yên endamên wê li pişt e. Hegel pêve diçit û dibêjit ko welat kargêr û hokarê serekî yê guhartinên dîrokî ye. Ev nihêrîn hema bibêje bervajî nihêrîna dîroka civakî ye ko dibêjit hêza serekî ya li pişt guhartinên dîrokî jiyan û jiyar û kiryarên xelkê xwerû û asayî ne.

siyasî
Keyîtiya serberdayî

**Keyîtiya serberdayî** cureyekê keyaniyê ko têda key anko şah bi awayekê azadane û serberdayî bê berengarbûna çi qanûn an hêzeka berbendker dikarit bi awayekê bi tevavî kesane biryarê li ser erd û xelkê welat anko keyaniya xwe bidit.

Kategorî:Monarşî
Kategorî:Siyaset
Kategorî:Teoriyên siyasetê
Kolezyûm

thumb|300px|Kolezyûm bi şev
thumb|Dîtina hundurê
**Kolezyûm** (; herweha **Coliseum** an **Kolîseyûm**) amfîtiyatreka wekî hêkekê ye ko li navenda bajarê Romê li Îtalyayê ye. Dîroknas û arkeologên nûjen navê  bikar tînin () ji ber ku împeratoren Romê ên xanedaniya Flauia ew ava kirine.

Nijinîna wê li dema desthilatdariya împerator Uespasianus di navbera salên 70ê heta 72ê zayînî da dest pê bû li sala 80ê, li dema desthilatdariya Titûs dawî bû. Paştir li dema Domitianus hindek guherandin di avahiyê wê da hatin kirin.

Li destpêkê cihê rûniştina 50,000 temaşevanan li Kolezyûmê hebû. Kolezyûm zêdetir jibo nîşadana şerên gladiyatoran dihat bikaranîn. Jibo 500 salan berêkanê û musabiqe li Kolezyûmê dihatin kirin, ya herî dawîn li sedsala 6ê ya zayînî bû ko gelek piştî herifyana fermî ya Împeratoriya Romê ya Rojava li sala 476ê zayînî ye.

Herçend e niha nîvherifyayî ye, lê Kolezyûm heta van dawiyan jî wekî yek ji nîşanên hêz û xurtanî ya Împeratoriya Romayê dihat hesibandin. Kolezyûm niha yek ji balkêştirîn cihên Îtalyaya nûdem e ko gerok anko turîst seredana wê dikin. Kolezyûm hêşta jî girêdayî Dêra katolîk ye û hersal li roja Eyniya Baş anko Îna Baş papa tîtaleka dînî li wêderê birêvedibit.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 1ê li Îtalyayê
Kategorî:Avahiyên di sedsala 1ê de hatine xilaskirin
Kategorî:Bermahiyên bêhempa yên cîhanê
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê

Kategorî:80
Stan

Di Zimanê kurdî da **Stan** bi çend ramanekên ji hev cida dihêt biakranîn:

* -stan: wekî paşgir û bi raman cih, welat, war; wekî *Kurdistan*, welatê Kurdan, *[[Efxanistan]]*, welatê Efxaniyan, *gulistan* cihê gulan, *goristan*, cihê goran.

* Stan wekî peyveka xweser: Bi vê ramanê stan dibit parek ji dabêşa siyasî-erdnîgarî ya welatekî. Ev raman li cem Kurdên Başûrê Kurdistanê bi peyva *parêzgeh* îfade dibit ko wergerandina deqûdeq ya peyva Erebî *El Muhafeze*yê ye. Zaravên kevintir jibo vê peyvê di zimanê Kurdî û zimanên derdorê da hebûne ev in: *wîlayet* û *îyalet*.

Bi vê ramanê stan dibit yek ji parên serekî yên desthilata kargêrî ya her welatekî. Her stan ji çend bajaran û dever û gundên derdora wan pêk dihêt û sînor anko tuxîbekê diyarkirî jî heye ko wê ji bajar û herêmên stanên dî yên derdorê cida dikit.

## Rihnasî (etîmolocî)

Ne dûr e ev peyv û peyvên *stat*, *stadt* û *state* di zimanên dî yên Zimanmalbata Hind û Ewropî da ji yek rihê bin.

Kategorî:Erdnîgarî
Gladyator

thumb|300px|Gladiyator, li gorî mozaîkeke romayî.
**Gladyator** (bi latînî: *gladiatōrēs*, "şûrdar anko kesê şûrî bikar diînit" ji peyva *gladius* anko "şûr") şerkerên pîşekar anko profesyonel bûn ko li dema Roma Kevnare dijberî hevdu, lawirên kovî û hov û carina jî dijberî tawankarên ko sizayê mirinê li ser hatibû danan carina heta mirinê şer dikir. Ev şer piranî di hindek qad an erînayan da dihat kirin û xelkekê zehf mîna temaşavanan lê dinihêriyan. Ji dema Komara Romê heta Împeratoriya Romê ev şer li gelek bajaran dihatin kirin.

Gladius şûrekê kurt bû ko jibo şeran dihat bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda Romaya kevnare
Kategorî:Dîrok
Kategorî:Hilweşînên 438an
Romaya kevnare

thumb|Romaya Kevin di cîhanê de
[thumb|Peykerê kevnare ''Çemê Tiber'', çemê Romayê ya, û peykerê gur û [Romûlûs û Remûs|Romûlûsê û Remûsê (Muzeya Louvre)]]
[thumb|Komara Romê û Împeratoriya Romê navbera salên [510 b.z. û 480 p.z.]]
**Romaya kevnare** bajarwarî anko şaristaniyetek bû ko li derdora sedsala 9ê berî zayînê wekî civakeka cotkar li Nîvgirava Îtalyayê hat damezirandin û li dawiyê bû împeratorîyek ko tevaya herêmên Deryaya Navîn vegirtin. Di sedsala 12ê di jiyana xwe da, Rom ji keyaniyekê bû komareka ko bingehê wê li ser hîmê olîgarşiyê û demokrasiyê hatibû danan û paştir jî bû împeratoriyeka otokratîk anko yeksalarane. Wê hemî Ewropaya Rojava û piraniya deverên derdora Deryaya Navîn bi dagîrkirin û navxwehelandinê anko asîmîlasiyonê vegirtin.

Di sedsala 5ê împeratorî ber bi herifyanê çû. Aliyên rojavayî yên împeratoriyê, bi herêmên mîna Hispania, Galya û Îtalyayê jê cida bûn û li sedsala 5ê keyatiyên xweser pêkanîn. Navê aliyê rojhilatî yê împeratoriyê ko navenda wê Konstantînopolîs bû ji sala 476ê û şûnda bû Împeratoriya Bîzansê. Ev sal, sala kevneşopî ya herifyana Împeratoriya Romê û destpêka Serê Çaxên Navîn e ko bi Çaxên Tarî dihêt niyasîn.

Bajarwariya Roma Kevin bi awayekê edetî digel Yewnanistana kevnare bi hevra wekî Kevnariya Klasîk dihên niyasîn. Yewnana Kevin hêvênê hebûna ferhengî ya Roma Kevin bû. Roma Kevin di dîroka Ewropaya Rojava da dewrekê gelek mezin lîstiye û bingehê huner, şer, qanûn, wêje, teknolojî û nijargerî anko arşîtektê li wêderê hat danîn. Dîroka wê împeratoriyê hêşta jî bandora xw li ser cîhanê heye.

## Serdema Arxaik û Serdema Klasîk

### Etrûskî

### Keyaniya Romê: 753–509

## Serdema helenîstî

[thumb|Komara li [44 b.z. (Mirina Iulius Caesarê)]]

### Komara Romê: 509–27

## Serdema Romê Keyserane
[thumb|[Kolan Romê li , Campania (Ercolano, Îtalya)]]
[thumb|, nêzîkê Nemausus, [Gallia Transalpina (Nîmesê, Fransa)]]

[thumb|Împeratoriya li [150an]]

### Împeratoriya Romê: 27–286

## Serdema Antîk Dereng

### Împeratoriya Romê: 286–641

#### Împeratoriya Romê ya Rojava: 286–476

## Serdema navîn

[thumb|Împeratoriya li [1025an]]

### Serdema Bîzansê Navîn: 641–1204

[thumb|Împeratoriya li [1453|1435an]]

### Serdema Bîzansê Dereng: 1204–1453

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 5an de hilweşiyan
Kategorî:Hilweşînên sedsala 5an
Kategorî:Împeratoriyên berê

Kategorî:Serdema helenîstî
Kategorî:Serdema kevnare
Kategorî:Serdema navîn
Cîhana Rojava

**Cîhana Rojava** an hema bi kurtî **Rojava** zaravek e ko li demên cida û deravên cida dikarit gelek ramanên cida bidit.

Her bi vî awayî ramana Cîhana Rojavayê dikarit berfireh û bertesk bibit. Rojavaya dîrokî li derdora Deryaya Navîn (Yewnanistana kevnare û Romaya Kevin) dest pê dibit, lê paştir Ewropaya Rojava û Navîn jî vedigirit. Eger kêşeya dînî tê nebit, ev zarav carina tevaya Ewropayê vedigirit (Felatiya Rojhilatê). Ev zarav carina dikarit hemî Rûsyayê jî vegirit (xeyin ji Yekîtiya Sovyetê). Li goreyê zimanî, Cîhana Rojava dikarit heta sînorên Nîvgirava Hindistanê jî berfireh bibit. Ji dema Krîstofor Kolumbus û virda, parzemîna Amrîkayê jî wekî parek ji Cîhana Rojava dihên hesibandin. Lê Amerîkaya Latînî gelek hîmanên ferhegî yên berî bajarwarî anko şaristaniyeta Rojavayê di xwe da hiştine. Paştir Awistralya û Nû Zelenda jî bûn parek ji vê Cîhanê.

Kategorî:Çanda rojavayî
Kategorî:Erdnîgarî
Kategorî:Herêmên çandî
Kategorî:Konseptên çandî
Kategorî:Siyaset
Sumbul

***[[Sumbul (kûlîlk)|Sumbul]]** navê kûlîlkekê ye.
***[[Çiyayê Sumbul]]** çiyayekî li başurê bajarê Colemêrgê ye.
Sayentolojî

[thumb|Navendeke sayentolojiyê li [Hollywoodê]]
**Sayentolojî**, bi îngilîzî *Scientology*, ji aliyê nivîskarê xeyalên zanistî Ron Hubbard, wekî felsefeyek ku alîkariya wî dike di sala 1952’an de bi pêş xist. Sayentolojî, îro wekî olekê tê qebûlkirin, di jiyana mirovan de emir û pêşbiniyên li ser hebûna wan a giyanî, reenkarnasyon û cîhana fîzîkî dide. Li gorî baweriya sayentolojiyê, 75 milyon sal berê ji aliyê zalimekî bi navê ‘Xenu’ ku desthilatdarekî galaktîk e, komên ruh ên ‘fezayî’ ji bo cîhanê hatine şandin. Ev ruhên ku li atmosferê belav bûne, ketine bedena mirovan. Armanca sayentolojiyê ew e ku mirovan ji barê wan ê fîzîkî û zîhnî xilas bike, van ruhên fezayî azad bike û azadiya ruhanî ya rasteqîn bi dest bixin. Tarîqata sayentolojiyê li 159 welatan 10 milyon endamê wê, 6 hezar dêrên wê, bi milyaran dolar mal û milkên wê û bi sedan murîdên wê yên ji kesên navdar pêk tên hene. Isaac Hayes, Tom Cruise, John Travolta, Nicole Kidman û Sharon Stone endamên tarîqata sayentolojiyê yên herî navdar in.

Kategorî:Dîn
Kategorî:Terîqet
Çiyayê Sumbul

**Çiyayê Simbî** çiyayekî li başurê bajarê Colemêrgê ye. Bilindahiya vî çiyayî 3250 mitro yê zêdetir e. Çiyayê Sumbul çiyayeki jı rêzeçiyayên Zagrosan e.

Kategorî:Colemêrg
Sumbul
Sumbul
Amfîtiyatro

[thumb|250px|Yek ji amfîtiyatrên herî navdar [Colosseum Romayê ye.]]
**Amfîtiyatr**, **amfîtiyatro** an jî **amfîşano** () cihekê li ser awayê hêkan e ko navenda wê kûr û derdora wê bilindtir bit û jibo bicihkirina karên mîna nîşadana berêkanê yên werzişî, şanoyê an jî her karekê dî yê ko temaşevan divên dihêt bikaranîn. Amfîtiyatr dikarit bi awayekê xweriskî hebit û jibo vê meremê bihêt bikaranîn an jî hema bihêt avakirin. lê bi her awayî dibit li derdorê cihê rûniştina temaşevanan hebit û navenda wê kûrtie bit da temaşevan li hemî aliyan bikarin tiştê ko dihêt nîşadan bibînin.

## Çavkanî

Kategorî:Avahî li gorî cureyan
Kategorî:Huner
Ewropaya Rojava

[thumb|rast|280px|Ewropaya Rojava weke ku ji aliyê [Civaka National Geographic ve hatiye pênasekirin.]]
**Ewropaya Rojava** herêmeke erdnîgarî ya Ewropayê ye ku herêmeke berfireh ê li rojavayê Ewropayê vedigire. Hinek car rêjeya herêmê li gorî şert û mercan dikare were guhertin. Têgîna "Ewropaya Rojava" li Ewropayê bi "Ewropaya Rojhilat" re derketiye holê. Têgîn di destpêkê de li cîhana kevnar a Deryaya Navîn, Împeratoriya Romayê (hem ya rojavayî û hem jî ya rojhilatî) û ji bo "xirîstiyantiya" serdema navîn hatiye bikaranîn. Di Serdema Ronakbîrî û Şoreşa Pîşesaziyê de têgînên "Ewropaya Rojhilat" û "Ewropaya Rojava" zêdetir bi awayekî birêkûpêktir hatine bikaranîn. Ciyawaziya Ewropaya Rojava herî zêde di dema Şerê Sar de diyar bûye ku Ewropa di heyama 40 salan ji aliyê Perdeya Hesinî ve di dema Şerê Sar de di navbera Bloka Rojava û Bloka Rojhilat de hatiye dabeşkirin. Ev beşên dabeşkirî her yek ji aliyê pergalên siyasî û aborî yên cihêreng ve hatine diyarkirin.

Tuxîbên Ewropya Rojava bi eşkirayî wan welatan vedigire ko li dema Şerê Cîhanî yê Duyem û Şerê Sar nekevtin bin destê Yekîtiya Komarên Sosyalîstî yên Şêwirdar, aboriya wan aboriyeke sermayedarane bû.

Hindek welatên pîşesaz yên ko li dema Şerê Cîhanî yê Duyem an jî li dema Şerê Sar bêalîbûna xwe parast bû ji aliyê zaravenasiyê ve nakevin nav rêza welatên Ewropaya Rojhilat, bila ji aliyê cihnasiyê (cografiyê) ve jî li rojavaya Ewropayê bin.

Welatên ko bi awayekê rastûrast bi vî zaravî pênas dibin ew welat in ko sîstema siyasî ya wan li ser bingehê lîberalîzm û aboriya sûka azad hatiye avakirn.

## Mijarên têkildar
* Welatên Rojavayê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Herêmên Ewropayê
Bi Tenê (albûm)

"Bi Tenê" albûma 5'emîn yê Abbas Ahmed e. 25 Gulana 2007'an derket.

Di "Bi Tenê" formên rock,folk-rock û soft rock zêdetir derdikevin pêş.Albûm bi saundeke baş hatiye tomar kirin û bi profesyonelî hatiye aranje kirin.Di albûmê de bi giranî ensturmanên wek gîtara elektro,gîtarên bass, keyboard, synthesizer, saksafon, trompet û dahol (bi avayekî soft) hatine bikarnanîn.P iraniya muzîk û gotinên stranan aîdê Abbas Ahmedê ye.

Di albûmê de muzîkjenên wek Jochen Daniel, Heval Haco, Haco Haco, Gerd Bracht, Gereon Homan, Matthias Rethman, Andreas Schleicher, Richard Bracht, Rainer, Herêm, Ako İnayat, Dilovan, Kathrin Mander, Gulnaz Haco cîh girtine.Piraniya wan navan di albûmên berê ya Abbas Ahmed de jî cîh digrin.

## Girêdanên derve

* Gotareke HAWAR DENGÛBAS ser vê albûma wî 

Kategorî:Albûm
Audrey Tautou

**Audrey Justine Tautou**, bi çavên xwe yên mezin yên wek xezalan û bi porê xwe ya kin bala hemû mirovên ku ji fîlma Amelie hesteke cûda vergirit bûn xisti bû bin tesîra xwe.
 
Audrey Tautou di kariyera xwe 12 salê de 29 proje pêk anî. Bi rêze fîlmên televizyonan destpê kir. 'Venus Beauty Institute' yekem fîlma wî bû.

Em 2001ê de bi 'Amélie' (Fabuleux destin d'Amélie Poulain), wê naskirin.Amelie her çiqas di cara pêşî de wek fîlmeke ji rêze bo hinek kesan xuya bû be jî, Amelie 8 milyon dolar gîşe pêk anî.

Audrey Tautou bi Amelie navdar bû. Bi avayekî germ jiyaneke cihêreng û bextewar îspat da ku di her rewşe de jiyaneke cuda mimkun e.

Piştre di fîlmên 'Dirty Pretty Things' û "Dergistiya Winda" de cîh girt.

Audrey Tautou fîlmên xwe her tim bi zimanê Frensî kişand. Ew ji Frensayê ye.Gelek teklîfên ji Holywood ji wî re hatin.Lê ew qebûl nekir. Audrey Tautou digot "Ez Frensizim, ezê ji bingehê xwe veneqetim û ezê fîlmên îngîlîzî nekşînim. Ezê li Parîsê me ezê neçim Los angelas"

Belê îstîsnayek hebû. Audrey Tautou li gel Tom Hanks 2006an de pirtûka fîlmê “The Da Vinci Code” ku Dan Brown bi sernavê “*The Da Vinci Code* ” ku rekora firotinê bi dest xisitibû û bi nerazîbûna Vatîkanê hatibû rojevê ji aliyê derhêner Ron Howard ve wek fîlmê sînemayê hat kişandin de yek ji rola sereke lîst.

Bi “*The Da Vinci Code* ” navdariya wî hineke din zêde bû.

Herî dawî fîlma wî ya dawî "Nêçîrvana Dewlemendan" (Hors De Prix) kete vîzyonê.Di vê fîlmê de rola jineke ku zilamên dewlemd dixapîne dileyze.Fîlm mirovên ku serdema modern wana dejenere kirûye ku tenê girêdayî pere dijîn rexne dike.

Her wiha Audrey Tautou di fîlmeke bi navê ku hîlberîna 2007 e 'Ensemble, C'est Tout' de jî cîh digre.Ensemble, C'est Tout' fîlmeke klasîk a Komediya romantîk a Frensî ye.Fîlm hê nehatiye qedandin.

Audrey Tautou herî pir Victor Hugo, Oscar Wilde û Paul Auster hez dike.Audrey Tautou ya 31 salî di pêşarojê de wê çi bibe ne diyar e lê niha yek ji listikvana herî girîng ya sînemaya Ewrûpî ye.

## Girêdanên derve
* Nûçeya HAWAR DENGÛBAS 
* Wêne albûma Audrey Tautou 

Kategorî:Aktrîsên fransî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên fransî
Etmankî (eşîr)

**Etmankî** li herêmê Botan navê jî eşîreke herî mezin ya Kurdên e. Etmankî an jî Atmî yên bî eslê xwe Başûrê Kurdistan ango jî Zaxo - Îraq. Li ser li Serhed bêtir piştre Botan ê, bî piranî li Bedlîs, Êlih, Mehsert û Midyad - Mêrdîn ê heta niha ji wekî mînak; gundê Rişwan û Hêştrek wê wan peyda bûn hene weke îro hemî xwedî cî û war jî bin, berî niha eşîreke koçer bû. Ol' ê eşîr kû; hîmî bûyî; Zerdeştîtî û bêtir piştre kû, Êzdîtî. Wan niha ji kû; Misilmanên Kurd bûn.

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Midyad
Armadîloyê nehbergî

**Armadîloyê bi neh bergan** (*Dasypus novemcinctus*) ango bi zîre yan çek ku laşê wî ye.

## Belavbûn
Armadîloyê bi neh bergan guhandarekî morîxwer li parzemîna Amerîkayê Bakûr dijî.

## Şayes û reftar
Armadîloyê bi neh bergan piçûk tev bi zîrên hestî girtiye û bi peçên tûj ji bo erdê bikole ji ber ku mûrîstan û kêzikan derîne.

## Pêşangeh

File:Armadillo on hind legs.jpg|Armadîloyê bi neh bergan.
File:Armadillo 1.theora.ogv|Armadîloyê bi neh bergan li ciyê wê ya sirûştî.
Wêne:Nine-banded Armadillo.jpg|Armadîloyê bi neh bergan.
File:Wolf River Trails Lucius Burch Natural Area Memphis TN 06.jpg|Armadîloyê bi neh bergan
File:Armadillo en Montemorelos.jpg|Armadîloyê neh bergan li Meksîkê.


## Bincure
* *Dasypus novemcinctus aequatorialis* Lönnberg, 1913
* *Dasypus novemcinctus fenestratus* Peters, 1864
* *Dasypus novemcinctus hoplites* G.M. Allen, 1911
* *Dasypus novemcinctus mexianae* Hagmann, 1908
* *Dasypus novemcinctus mexicanus* Peters, 1864
* *Dasypus novemcinctus novemcinctus* Linnaeus, 1758

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* View the nine-banded armadillo genome in Ensembl

Kategorî:Armadîlo
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Guhandarên kêm diran
Xêro Abbas

**Xêro Abbas**, ( li Qamişlo, Rojavayê Kurdistanê) hûnermendekî kurd e ku bi albuma xwe yê bi navê *Xerîbo* dest bi kariyera xwe ya muzîkê kiriye.

## Jînenîgarî
thumb| Xêro Abbas 2008
Xêro Abbas di sala 1962ê de li bajarê Qamişlo ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik dibe û li Rojavayê Kurdistanê dibistana sereteyî, navînî û amadehiyê qedandiye. Abbas di sala 1986an de ji ber zextên rejîma Sûriyê û ji ber bê derfetiyê koçî Almanyayê dibe. Di wan salan de eleqeya wî ser muzîkê zêdetir dibe. Di 1989an de bi tevlîbûna Koma Berxwedan dest bi xebatên xwe yên mûuzîkê kiriye. Di sala 1998an de yekem albûma xwe ya bi navê "Xerîbo" weşand. Albûma Xerîbo di nava kurdan de eleqeyek mezin dîbîne. Xêro Abbas li bajarên curbicurên Ewropayê konseran lidar dike.

Di 2002an de di Newroza mezin ya Amedê ku bi qasê milyonekî kurd tevlî bû bû de derket li ser dîkê. Piştî gelek salan cara yekem bi vê navginiyê vegeriya axa Kurdistanê û di vê vegera xwe de maçî axa xwe kir û vê helwesta wî ji aliyeke gel ve bi coş û hezeke mezin hatiye pêşwazîkirin.

Xêro Abbas şêweya klasîk a muzîka kurdî bi bingeheke modern yek xist û bi vî avahî şêweyeke ku him girêdayî rêça xwe û heman demê de jî şêweyeke modern derxist holê. Vê jêhatiya Xêro Abbas him cihê wî him jî berdarî ya wî zexmtir dike.

## Dîskografî
* *[[Xerîbo]]* (1998)
* *[[Westiya Bû]]* (2001)
* *[[Axîn]]* (2005)
* *[[Barana Şevê]]* (2007)
* *[[Zorê]]* (2010)
* *[[TU]]* (2014)
* *[[Dilava]]* (2019)
* ''Dilname (2022)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Nûçeya MUZIKKURD.com ser albûma wî 
* Hevpeyivîn bi Xero Abbas re

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1962
Kategorî:Kesên ji Sûriyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên kurd
Barana Şevê (albûm)

"Barana Şevê" albûma 4'emîn yê Xêro Abbas e. Di albûma "Barana Şevê" ji 11 stranan pêk tê.

Stranên di albûmê de ewin; 1.Barana şevê, 2.Hêvî Evîn, 3.Bûkê, 4.Marşa Evînê, 5.Welat, 6.Dil Bide Min, 7.Narê, 8.Zor e, 9.Bûrî Bûrî, 10.Kezîzerê, 11.Tu

Xêro Abbas di albûma "Barana Şevê" de hewl daye xîtabî her du girseyên ku muzîka gelêrî û him jî muzîka hemdem guhdari dikin bike.
Xêro Abbas xwedî dengekî baş û bilind e û hunermendeke berhemdêr e,lê di "Barana Şevê" de asta xwe ya muzîkalî pir zêde nexistiye pêş.Cûdayî û cihêrengiya albûma "Westiya Bû" di "Barana Şevê" de nîne.Wek dewamake albûma wî ya "Axîn" e.

Strana "Barana Şevê" straneke Hekîm Sefkan e.Hekîm Sefkan heman stranê di albûma xwe ya "Stranên Qedexe" de goti bû.Komên kemanan bi stîla rojavahî,motifên rock strana "Barana Şevê" bi temamî kiriye staneke cuda.Her wiha strana Kezîzer jî strana Abbas Ahmed e ku vê stran jî di albûma "Mêvana Xewnê"(2003) ya Abbas Ahmed de cîh girti bû.

Strana "Marşa Evînê" straneke bi stîla rock e.Dişibe strana "Nikarim" ya Xêro Abbas a di albûma "Axîn" de.Strana "Welat" bi meqama xwe yek ji balkeştirîn ya albûma "Barana Şevê" ye.Her wiha strana Narê ku bi avayê pop,hip-hop hatiye amade kirin wê bala gelekan bikşîne. "Barana Şevê" ji Kom Muzîkê ve hatiye derxistin.

## Girêdanên derve

* Nûçeya MUZIKKURD.com ser wî 

Kategorî:Albûm
Kategorî:Albûmên kurdî
Besê Aslan

**Besê Aslan** (jdb. 1982 li gundê Karaçara Elbistana Gurgumê) berhevkareka kurd e. Ji Eşîra Sînemilî ye.

Li Elbistanê xwend. Zanîngeha Înonuya Meledîyê terikand. Niha li Agirîyê, li Fakulteya Perwerdehiyê Beşa Wênesaziyê dixwîne. Di destekê wê de kitêbên dibistanê, di destê din de amûra dengirtinê û makîneya fotoyan gund bi gund digere û berhevkariya çanda devkî dike.

Besê Aslan xwediya kitêba  e ku kitêb bixwe jî, berhemeke çanda devkî ye.

Ev kitêba bi zimanê tirkî hatiye nivîsîn ji aliyê Weşanxaneya Elma ve hatiye derxistin. Ji 238 rûpelan pêk tê.

Berhevkara xebatên çandî yên devkî Besê Aslan xebata xwe ya çar salan di kitêb-cd’yekê de civand ser hev. Xebata ku ji stran-kilamên kurdî yên Elbistan-Meraşê pêk hatiye, bi navê ‘Xema Çel Meqamî’ derkete piyaseyê.

## Berhem
* Xema Çil Meqamî (1998)

## Girêdanên derve
* / Bergê kitêba Aslanê

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Xema çil meqamî (albûm)

Berhevkara xebatên çandî yên devkî Besê Aslan xebata xwe ya çar salan di kitêb-cd’yekê de civand ser hev. Xebata ku ji stran-kilamên kurdî yên Elbistan-Meraşê pêk hatiye, ve bi navê ‘Xema Çel Meqamî’ (Kirk Makamlik Efkar) tevlÎ arşîva muzîka Kurdî bû.

‘Xema Çel Meqamî’ ji stran-kilamên evînî,hesret û bedewiyê pêk hatine. Tevahiya kilamên berhevkirî, ji dorhêla gundên elewî yên Elbistanê hatine berhevkirin. Berhevkar bixwe jî kurdeka kurmancîaxêv a elewî ye. 

Kilamên ku di berhema diyarkirî de cih digirin ev in; Delal, Bûkê, Çovê te na, Zozan, Keçik û lawik, Qadire yar, Dem, Şîn, Salo û Gajê Gulamor, Haydar, Nennî û Boran.

Aslan berhema dabaşa gotinê diyarî bo tevahiya dengên qedîm û hunermend Mihemed Şêxo kiriye. 

Taybetmendiyeke girîng a berhemê ev e ku devoka kurmancî ya Meraş-Elbistanê bêyî ku destkarî bê kirin hatiye parastin. Bi çi awayî hatibe gotin wisa jî tekstên kilaman hatine nivîsandin. Bo nimûne di kilama ‘Şîn’ê de çêjeke xweş a vê devokê xwe dide der:

‘Çoxê ki Hasan war bûyî
Kî doka xa raş hişk kirî
Şawekê çûyîye ser mazalon 
Kî sarê xa donî 
Ki la mi garyoyî
Ka dîm 
Ka onîm
Ka lo bar derî dowastyom 
Ki candarman da go ki 
Başın sağolsun, başın sağolsun 
Mi nizanî ki Hasan mirî ye 
Ki onîn royî min don 
Ki min birin Ka çûm ki î romadî ya 
Ki doka xa kor bûyî ya’

Di xebata xwe ya çar salan de Besê Aslan; bi gelek rûspiyên herêmê, kilambêj, kesên navsere û pîrên (dede) çanda elewitiyê re gotûbêjên rûbirû kiriye, dengên wan tomar kiriye û wan kişandiye kamerayê. Al Dede, Tuccarî, Huseyin Karaman, Esme Gul, Mustafa Durmaz, Salman Aslan (Bavê berhevkar), Alî Taşar, İvê Döne, İbrahîm Gul û Zogre Bakir çend nav in ji çavkaniyên bevhevkara ciwan.

Di berhemê de nivîsareke li ser kilamên elewiyên Elbistan-Meraşê heye. Nivîsar bi 5 zimanan e; Kurdî (kurmancî), Tirkî, Almanî, Îngilîzî û Fransî. 

Kategorî:Albûm
Li ezmanan hezkirin (albûm)

**Li ezmana hezkirin**, navê albûma Şêxo ye. Aranjorên wê jî Şêxo, Soner Akalin û Ozan Emrah Aksoy in. Albûm ji yanzdeh kilaman pêkhatiye, ji wan çar klamên wî tirkî, yên din jî kurdî ne.

Di vê albûmê da jî Şêxo, wek mîna albûmên xwe yên berê cîh daye çar şiêrê mamostayê Cegerxwin. Ew şiêr jî "Şêrînê", "Nizanim", "Xebur" û "Şoreş" in.

Ji yên Tirkî jî kilamek ji Aşiq Melulî girtîye û navê wê jî "Ne Mutlu" ye. Gotinên kilamên din û muzikên hemû klaman yên Şêxo bi xwe ne.

Ji hemû kilaman ya yekemîn, ya ku navê xwe daye albûmê "Li ezmanan hezkirin" bala mirovan dikşîne.

Dema ku min albûm dît û navê wî xwend ji xwe ji xwe ra got:

Çima, li ezmana hezkirin, gelo jêr têra Şêxo nake ku ji bo hezkirinê diçe ezmana. Lê kingê ku min pirsên wî klamê xwend, hêdî hêdî Şêxo fêm kir ku wî çima navê albumê wusa lêkirîye.

Hezkirina ku Şêxo di vê şiêrê da tarîf dike û tîne ziman, bi rastî ew li rû dinê ne mimkune ku mirov jê tam bike. Gorî Şêxo sebebê wê çîye, ez nizanim.

Lê gorî raya xwe dikarim bêjim; ji dirutî û dijminatiya mirovan, têkîliyên mirovatiyê jî roj bi roj qirêj dibe. Ev têkiliyên qirêj jî, ji bo jîyenek bê hezkirin, bi serê xwe tenê bes in.

Ji ber vê yekê jî Şêxo, bi kilam û stranên xwe, bi melodiyên xwe banga jîyanek nu, jîyana ku li ser hîmê hezkirin û mirovatiyê bilind dibe, dike û wuha dibê je:

" bira hezkirin ji dil be
hezkirin bira ji dil be

mîna kevir û daran puc nebe
ax û ava jîyanê be

mîna kulilkan rengareng be
ji berf û baranê paktir be

ji hîv û rojê ronahîtir be
bi eşqa mirovatiyê be

bi navê Xwedê jorin be
Bîr û baweriya te be..."

Kategorî:Albûm
Gencî Pir (albûm)

***Gencî Pîr*** albûma şeşemîn yê Zakaria (Zekerya) ye.

Di albûma dawîn ya Zakaria de 12 stran cîh digirn ku navên stranan ewin:
: 01. *Direng Hatî*
: 02. *Gullê*
: 03. *Kîjê Nekey*
: 04. *Min Tu Navê*
: 05. *Gencî Pîr*
: 06. *Tom Dewê*
: 07. *Carê Dill Dedey*
: 08. *Rojî Bextim*
: 09. *Bo Min Be*
: 10. *Derdê Te*
: 11. *îşqit*
: 12. *Çon Dillit Dê*

Şêwaza albûmê wek albûmên berê ya Zakaria nêzî senteza pop û erebesk e. Vîdeoklîpa yekem a albûmê bo strana "Gullê" li Stenbolê u Kapadokiaye hatÎye kişandin.Tê payîn ku Zakaria wek albûmên xwe yên berê bi vê albûma xwe jî bazara muzîka Kurdî bihêjîne.

Wek tê zanîn Zakaria ji bajarê Kurdistana azad a Hewlêr ji dayik bûye. Bi taybetî li Kurdistana azad bandora muzîka tirkî ya hunermendên esl-kurd ku eslên xwe înkar dikin wek Îbrahîm Tatlises, Küçük Emrah û hwd  bi saya Zakaria hate şikandin û gelek Kurd bi navberiya muzîka Zakaria vegeriyan muzîka Kurdî û dev ji muzîka tirkî berdan.

Her wiha albûma Zakaria yê bi navê "Têlînaz" li bakurê Kurdistanê jî hate belav kirin û "Têlînaz" 2004'an di nava albûmên Kurdî de bû albûma yek ji herî zêde hate firotin.

Kategorî:Albûm
Jan-ar (albûm)

Janar albûma 6.emîn ya Rotîndayê.

Stranên albûma "Janar" mixabin tama stranên wek "Diçim diçim" ,"Na na" û "Çi bikim" a "Sîser"ê, "Benda teme","Bihuşt", "Gimgimê" ya "Naygotin" an jî "Felek" ,"Li te gerîyam" û "Şehnaz"a "Li te gerîyam" nade.

"Jan-ar" ji alîye hunermendekî nû ve hatibûya çêkirin em dikarîbûn

Di "Janar" de 12 stran cîh digrin.Di albûma "Sîser" de newayên cazz di "Naygotin " de jî newayên rock bi avayekî biaheng hatibû pêşkeş kirin   Rotîndayê de."Li te gerîyam" jî ne wek wan 2 albûman be jî jî di hundirê xwe de xwedî ahengê bû.

Di her albûma Rotînda de derketina pêş ya şêwazekî ji aliyê pêşketina muzîkê de nîşaneyek baş bû.Her wiha di albûmên "Naygotin" û "Li te gerîyam" de bikaranîna koma kemanan ya senfonîk jî kurahî û bedewîyek nû tevî muzîka Rotînda dikir.

Lê di "Janar" de tevlîheviya bêqerariyê şêwazê xwe nîşan daye.Di "Janar" motîfên pop-dîsko jî bi piranî hatine bikaranîn lê mixabin ji aliyê sound û aranjeyê de ji asta muzîka cîhanê paş de maye.

Wek tê zanîn teybetmendiya muzîka Rotînda de "peyam dan" jî cihekî girîng digre.Peyam dan bo tevgera rizgarÎya Kurdistanê û bo hişmendiya gel rolekî pozÎtîf dileyze.Lê endîşeya "peyam dan" ê di "Janar" bi rê li ber vebûnên nû girtîye.

Di albûmê stranên wek "Zanîbû","Biçilmisî","Tu" çend stranên balkeşin û derdikevin pêş.

Di albûmên Kurdî de mijarek heye ku hevgirtina Kurdî bûna wan albûman xirab dike,ew jî xwendina stranên bi zimanên din e.Li bakûr piranî stranên Tirkî tê xwendin.Ev nexweşî li başûrê Kurdistanê jî bi xwendina stranên Erebî ,Farsî an jî Englîzî rû da ye.

Rotînda jî di "Janar" de stranekî Tirkî(bi zaravaya ezerî) xwendîye.Berga(grafîka bergê) albûma Rotînda jî bi pêşketina muzîka Kurdî ya demên dawî û bi cihê Rotînda yê di muzîka Kurdî de li hev nehatîye.Di spasnameya bergê de jî gelek xeletiyên rêzimanî heye.Bi taybetî hemû tîpên "î" wekî "i" hatine nivîsandin.Her wiha di beşa orkesrayê de jî bi avayekÎ bêwate zimanê Tirkî hatîye bi karanîn.Wekî mînak li şûna "gîtara bê perde" "Perdesiz gitar" an jî li şûna "şêwira nîgarî" "girafik tasarım" an jî li şûna "çap" "baskı" hatîye bikaranîn.

Bê gûman belkî berga albûmê ne ewqas girînge.Lê em biçûk bûna bazara muzîka Kurdî pirsgirêka mp3'an bidin berçevan divê hunermend û çêkerên kurd hin zêdetir girîngiyê bo mijarên wisa û rêbazên bazargeriyê. Kes ji çêkerên muzîka kurdî ji hêzên wan zêdetir xebat hêvî nakin lê kêmasiya wan a herî mezin baş bikarneanîna delfetên heyî ne.

Janar li gel hemû kêmasiyên xwe dewlemendîyek nû tevî muzîka kurdî jî dike.

## Girêdanên derve
*Nûçeya MUZIKKURD.com ser wî 

Kategorî:Albûm
Nûpel

***Nûpel***, albûmeke Aynur Dogan e ku ji hêla Kalan Muzîkê ve hatiye derxistin. Ji 14 stranan pêk tê.

Di albûma Aynurê ya bi navê *Nûpel* de dîse gelek stranên klasîk yên bi motîvên muzîkî yên balkêş hatine xwendin.

Di albûmê de stranên Mihemed Şêxo yên bi navê *Eman dilo* û *Nesrîn*, jî hatine xwendin. Digel stranên klasîk yên mîna *Lawikê Metînî*, remîksên stranên *Ez Kevok im* û *Keça Kurdan* jî bi motîvên balkêş hatine pêşkêşkirin.

## Girêdanên derve
* Nûçeya MUZIKKURD.com ser wî 

Kategorî:Albûm
Mirady

**Mirady** hunermendekî muzîka rock ê kurd e. Mirady li Amedê dijî û mamoste ye.

Mirady di derbarê xwe û albûma xwe de wiha dibêje:
:”Ev xeyala min e herî mezin bû. Ez li Amedê dijîm û kurd im.Pêşketina muzîka Kurdî di hemî şêweyan de pirr girîng e.Li gor min zimanê kurdî û mûzika rock pirr li hev tên.Ez ji biçuktiya xwe ve mûzika Kurdî gûhdarî dikim, mûzika gêlerî, mûzika klasîka kurdî û dengbêjan. Mûzika Kurdî bîrekê bê binîye, pirr dewlemend e. Ez mûzika cîhanê jî hez dikim bi taybetî avayên rock(rak), blues, cazz û hwd… guhdarî dikim. Mûzika modern di mûzika kurdî de bi Ciwan Haco pêşketîye.
:Lê destpêk Koma Wetan e. Ez Koma Wetanê gelek girîn dibînim.Li gor wê demê muzîkek pirr pêşketî hatiye afirandin.Ez Koma Wetanê wekî mînak ji xwe re digrim.Albûma min ne sedî sed rock be jî nêzî rock e. Ez ez dixwazim rocka kurdî pêşkeve. Di vê albûmê de hin kêmasî hene û ez bwerim almûma xwe ya pêş de hemû kêmasiyan ji holê rakim.”

## Albûm
* *[[Xemname (albûm)|Xemname]]* (2005)
* *[[Marmasî (albûm)|Marmasî]]* (2012)
* *[[Xwelî (albûm)|Xwelî]]* (2018)

## Girêdanên derve
* Nûçeya MUZIKKURD.com ser albûma wî 

Kategorî:Stranbêjên kurd
Xemname (albûm)

Di albûma Mirady de 9 stran heye. 8 stran bi zimanê kurdî yek jî bi tirkî.

Her wiha di albûma Mirady de kêmasiya dengê(ne başbûna saundê) têdîtin. Saunda “Xemname” bo albûmeke rock û gor standartên cîhanê pirr kêm dimînê. Di salên dawî de ku saund di mûzika Kurdî de li or berê gelek pêşketîye û heman tişt di “Xemname” de naye dîtin. Li gel hemû kêmasiyên xwe “Xemname” bo pêşketina rocka Kurdî gavekê girîng e.

## Girêdanên derve
* Nûçeya MUZIKKURD.com ser wî 

Kategorî:Albûm
Marion Cotillard

**Marion Cotillard**,30'ê rezberê 1975'an li Parîsê ji dayik bûye. Ji ber ku dê û bawê wê şanoger bûn di biçûktiya xwe de derket ser dîkan.
Bi piştgiriya malbata xwedi 16 saliya xwe de yekem filma xwe bi navê Story of a Boy Who Wanted to Be Kissed/Çîroka Zarokekî ku Dixwaze Were Maç kirin (1994) ku derhênerê wî Philippe Harel bû kişand.
Piştre frêza filmên "Taksî" (1998) , "Les Jolies Choses/Tiştên Şêrîn" (2002) û bi "Dergistiya Winda" (2005) listivaniya xwe îspat kir û çend xelatan jî vergirt.

## Girêdanên derve
* Nûçeya HAWAR DENGÛBAS ser fîlma wî

Kategorî:Aktrîsên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Jinên fransî
Kategorî:Kesên ji Parîsê
Kategorî:Mirovên zindî
Aynur Doğan

**Aynur Doğan**, (; li Malkişî, Dersîm, Bakurê Kurdistanê) hunermend û helbestvaneke kurd e. Aynur Doğan di sala 2021ê de ji aliyê Fuara Navneteweyî ya Muzîka Cîhanê ya Womexê ve wekî hunermenda salê hatiye diyarkirin û xelata saziyê ya sala 2021ê wergirtiye.

## Jînenîgarî
Aynur Doğan di sala 1975an de li navçeya Melkişî ya bi ser parêzgeha Dersimê ku navçeyek çiyayî yê Bakurê Kurdistanê ye ji dayik bûye. Aynur Dogan di sala 1992an de bi malbata xwe te koçê bajarê Stenbolê dibe.

Aynur Dogan bi muzîkjenên naskirî yên wekê YO-YO MA and Silk Road Ensemble, Kayhan Kalhor, Javier Limon, Kinan Azmeh, Mercan Dede, Cemîl Qocgirî, Morgenland All Star Band, Quatour Voce, Nerderland Blazers Ensemble re di projeyên bi hevkarî û di fîlmên navnetewî de cih girtiye.

Albûma xwe ya pêşîn di sala 2002an de belav kiriye. Di sala 2004an de albûma xwe ya bi navê *Keça Kurdan* ku ji aliyê *Kalan Müzik* ve hatiye çêkirin belav kiriye û bi strana xwe ya bi navê *Keça Kurdan* li seranserê Kurdistanê hatiye naskirin.

Sitrana *Keça Kurdan* ji aliyê serdozgeriya parêzgeha Amedê di sibata 2005an de bi hinceta propagandaya rêxistinên ne qanûnî hatiye qedexekirin û carek din dîsa qedexebûna li ser stranê di dawiya sala 2005an de hatiye rakirin.

Di adara sala 2017an de ji aliyê Enstîtuya Muzîkê ya Deryaya Navîn a Berkle ya Amerîkayê ve wekê berbijarê xelata "Hostaya Muzîka Deryaya Navîn" tê diyarkirin û xelata sala 2017an a dibistanê wergirtiye. Ev xelat hewildanên Aynur Doğan ji bo parastin û şîrovekirina muzîka gelêrî ya kurdî ku wê veguherandiye modelek bi bandor ji bo hunermendên jin ên din ên muzîka Deryaya Navîn ên ku dixwazin dengên xwe parve bikin, zêde kiriye.

## Dîskografî
### Album
* *Rabe*, 2024
* *Hêdur*, 2020
* *Hevra*, Sony Music Classical, 2013
* *Rewend*, Sony Music, 2010
* *Nûpel*, Kalan Music, 2005
* *Keçe Kurdan*, Kalan Music, 2004
* *Seyir*, 2002

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1975
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêjên kurd
Olîgarşî

**Olîgarşî** (bi fransî: *oligarchie*, bi yewnanî: Ὀλιγαρχία, *olîgarxîa*) coreyekê desthilata siyasî ye ko tê da çend kesek anko komeke mirovên bijare ko bi zengîniya xwe, malbata xwe an jî hêza leşkirî dihên veniyasîn desthilatdar in. Ev peyv di zimanê yewnanî da ji ὀλίγον, *olîgon* bi ramana "kêm" an "hindik" û ἄρχω, *arxo*, bi ramana "desthilat" hatiye.

## Olîgarşî, arîstokrasî û plutokrasî
Gelek coreyên olîgarşiyan hene ko dixwazin xwe wekî arîstokrasî bidin niyasîn. Lê bi her awayî olîgarşî bi hêsanî ji monarşî anko keyatiyê dihêt niyasîn. Arîstokrasî desthilata "baştirîn" û "jîrtirîn" kesên nav civakê ye. Monarşî desthilata kesekê bi tenê ye. Carina jî xelkek heye ko li pişt tanca keyatiyê, bi awayekê nepenî, ji ber zengîniya xwe desthilatdariê dikit. Ev coreyê desthilatê ko ji ber zengîniyê ye plutokrasî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda siyasî
Kategorî:Felsefeya siyasetê

Kategorî:Siyaset
Nûrî Malikî

**Nûrî Malikî** an jî **Nûrî Kamil Elmalikî** (bi erebî: نوري كامل المالكي *Nūrī Kāmil al-Mālikī*) siyasetmedarekî Iraqê ye ku di navbera salên 2007an û 2014an serokwezîrê komara Iraqê bû. Li paşî Hikûmeta Gavîn a Iraqê li hikûmeta xwe ya 37-wezîrî damezrand. Ew piştî hilbijartinên giştî yên sala 2006an li Iraqê bi lihevhatina hemî aliyên siyasî yên ardar di parlamena Iraqê de, bû serokwezîr.

Ew sekreterê giştî yê Partiya Deiwe ya Îslamî ye. Navê wî yê nepenî yê dema xebata Partiyê dijberî rijêma Sedam Huseyn Cewad Elmalikî bû. Ew şîa ye.

## Jînenîgarî
Malikî li roja  li bajarê Ebû Xereqê, li navbera Kerbelayê û Hilleyê hat dinyayê. Wî li Zanîngeha Bexdayê mastera edebiyata erebî wergirt. Piştî wê, heyamekê li bajarê Hilleyê di perwerdeyê de kar kir. Ew li salên 1960an ku hêşta li zanîngehê bû, bû endamekê Partiya Deiweyê.

Bapîrê Nûrî Malikî, Mehmed Hesen, li dema Melik Feyselê Yekê, wezîrê perwerdeyê bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Cîgirên Serokkomarê Iraqê
Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Kesên ji Iraqê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokwezîrên Iraqê
Malikî, Nûrî
Çar Newa

**Koma Çar Newa**, di sala 2000'an li Ewropa, ji aliye Serhat Karakas, Süleyman Gultekin, Mehmet Gul, Fikri Kutlay û Ahmet Kaya ve hatiye damezirandin. Navê kome yê berê Koma Amed e.

## Berhem
* (2000) Si
* (2003) MAK
* (2007) ZÎZ

## Girêdanên derve
Malpera komê

Kategorî:Komên muzîkê yên kurd
Kerkedan

__NOTOC__

thumb|Kerkedan
**Kerkedan**, an jî **yekşax** (*Rhinocerotidae*), famîleyek yeksimdaran (*Perissodactyla*) ye ku li Afrîka û Asyayê tên dîtin.

## Rewşa parastinê
Kerkedan li bin metirsiya nemayînê ne.

## Cureyên yekşaxan

### Yekşaxên Afrîkayê

Wêne:Waterberg Nashorn2.jpg|Du kerkedanên spî (*Ceratotherium*).
Wêne:BlackRhino-USFWS.jpg|Kerkedaneke reş (*Diceros bicornis*).


### Yekşaxên Asyayê

Wêne:Panzernashorn2004.jpg|Kerkedanên Hindistanê (*Rhinoceros unicornis*).
Wêne:Sumatran Rhino 2.jpg|Kerkedanên Sumatrayê (*Dicerorhinus sumatrensis*).


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Arîstokrasî

**Arîstokrasî** (bi Inglîzî: *aristocrasy*) cureyeke desthilata siyasî ye ku tenê komeka biçûk ji bijareyên civakê desthilatdar in. Tenê van bijareyan mafê wan heye ko jibo wergirtina jortirîn pêgeha desthilata siyasî hevrikî û rikeberiyê bikin. Dest-bi-destbûna desthilatê di sîstemên arîstokrtîk da pir caran bûmayîk anko mîratgirane ye.

## Peyva arîstokrasî
Ev peyv jî mîna gelek peyvên dî yên vî warî, ji zimanê Yewnanî hatiye. Arîstokrasî du par e, *arîstos* bi ramana "baştirîn", herî baş" û *kratîyin* bi ramana "desthilat"ê. Bi vî awayî, arîstokrasî dibit desthilata yên an yê herî baş. Carina awayên monarşî yên desthilatê jî wekî arîstokrasiyan xwe didin niyasîn. Hingî, monarş anko key bi xwe desthilatê li arîstokratan anko desteka bijare û tevaya civakê dikit.

Carina peyva arîstokrasî jibo koma bijare dihêt bikaranîn, çi ew kom desthilatdar bit, çi jî desthilatdar nebit.

## Dîrok
Di Yewnaniya Kevin de, peyva arîstokrat cara pêşîn ji bo welatiyên ciwan yên ko pir caran zarokên çîn an texa desthilatdar bûn û di rêzên şerker anko çekdarên Atêniyan da bûn dihat bikaranîn. Li Yewnana Kevin mêrxasî û wêrekî ewqas bihagira bûn ko leşkir hertim dibiya bi "baştirîn" şerkeran hatiban rêvebirin.

Kategorî:Çînên civakî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Komên civakî
Kategorî:Olîgarşî
Kategorî:Siyaset
Şingal

thumb|Şingal (2015)
**Şingal** , dever û bajarekî Başûrê Kurdistanê ye ku di navbera bajarê Mûsilê û tixûbê Îraqê û Sûriyê de ye. Di serhijmera sala 2006an de, hêşeta Şingalê nêzîkî 40.000 kesan bû. Xelkê Şingalê êzdî ne û bi kurmancî diaxvin.

Şingal hêjta bi awayekê fermî nebûye pareke ji Hikûmeta Herêma Kurdistanê. Çarenivîsa wê, digel çarenivîsa gelek ji bajar û stanên dî yên kurdî yên mîna Kerkûkê, Xaneqînê, Mexmûrê hêşta bi danûstandin û bicihbûna referandûm anko tevpirsiyekê ve girêdayî ye ko biryar e berî dawîbûna sala 2007an bicih bibin. Hikûmeta Bexdayê bi serokwezîriya Nûrî Malikî gelek jibo bicihkirina daxwazên kurdan rijd nîne.

## Êrişa tundîxwazên ya Daîşê ser Şingalê (meha tebaxa 2014)

Di 3ê tebaxa 2014an de rêxistina tundrewên îslamî Daîşê di bin maskeya dîn de êriş anî ser gelê êzdî yê Şingalê û komkûjî pêk anî. Bi hezaran mîr hatin qetilkirin û jin û zarok jî revandin. Zarokên êzidî yên ku Daîşê revandin li gorî yên ji destê Daîşê reviyane dibêjin ku wan li navendên çekdarî fêrî şer dikin her wisa wan fêrî çawa xwe teqndinê jî dikin, ber çend mehaye li Mûsilê du zarokên êzdî xwe bi hêzên Iraqê ve teqandin, jinên êzdî yên sipehî û ciwan bi wan re dizewicin yên jiyê wan mezin jî ji bo xizmetê bi kar tînin.

## Rewşa îro ya êzîdiyên Şingalê (2019)

## Erdnîgarî

Bajarê Şingalê navenda devera Şingalê ye ko devereka stana Mûsilê ye. Bajar 522 metiran (1715 pêyan li ser astê deryayên azad bilind e. Şingal li 36° 19' bakur û 41° 51' rojhilat e.
## Lîstêya Gundên Şingalê

## Etîmolojî

Şengar bi erebî *Sincar* bi aşûrî *Şiggor* e. Di dema romayî de, ev nav di sedsala çaran de wek *Singara* hatiye qeydkirin. Ser serê wî çiyayî perestgeha çilmêra heye. Li gor nêrîna Îrec Kurdî, Şengar an Σίγγαρας, "Síngaras" ku navê kelên berxwedana îraniyan dijî romayiyan di Şengara niha de bûye ji peyva hevdanî ya seng+gara (senger) pêk hatiye. Jiber vê hegerê jî di aşûrî û yûnanî de bi du /g/ yan hatiye qeydkirin. Peyva gund û senger, berê ji bo ordîgeha leşkerî û kelat û bereyên şerî bi kar dihatin. Gund di peyvên gundikmela, cundîşapor, semergund heye. Navê senger jî herwesa li ser navên gundan heye wek senger, sunqur, sengeran, zengilan û hwd.

Ew der, nêzî şergeha binavdeng ya gogemilê di serdema hexamenişiyan de bûye. Bi giştî ew navçe navçeyên stratîjîk bûne. Niha jî her wesa ye. Sikkeyên wê serdemê jî hene ku qala wan kelan dikin ku navê wan sengere bûne û îraniyan têde dijî romiyan ber xwe dane.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* www.world-gazetteer.com
* https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a2/Bronze-Gordian_III_and_Tranquillina-l1parthica-singara_AE33_BMC_7.jpg
* http://www.forumancientcoins.com/gallery/albums/userpics/16475/Gordien%20Singara.jpg
* https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Singara.jpg/200px-Singara.jpg

Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê
Weqfa ji bo Aştiyê

**Weqfa ji bo Aştiyê** () saziyeke lêkolînan û perwerdeyî ya qezenc-nexwaz e ko bingehê li Washington, DC ye. Ji dema dameziriyana xwe bi destê Randolph Compton ve li sala 1957ê û virda, Weqfa ji bo Aştiyê ji bo bergirtina ji şeran û hêwirkirina rewşên ko şer jê çê dibin xebitiye. Li vê dawiyê Weqfê xwe ji bo veniyasîn û çareserkirina arîşeyên ko ji welatên neserkevtî peyda dibin terxan kiriye.

## Bername
Weqfa ji bo Aştiyê Şanîka (indeksa) Welatên Nesrkevtî belav dikit ko li goreyê hindek şanîderên (indîkatorên) siyasî, civakî, aborî yên mîna pest an givaşa demografîk, hebûna aware an penaberan, newekheviya werar û pêşdaçûna aborî li deverên cidacida an dakevtina rijd ya aborî û serhildana bijareyên ji hev veqediyayî û perçeperçebûyî û gelekên dî, tenahî û tebata siyasî ya rêjeyî anko nisbî ya neteweyan diberisînin (texmîn dikin).

## Girêdanên derve
http://www.fundforpeace.org/

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistinên ku di 1957an de hatine avakirin
Kategorî:Weqf