open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gerûs

**Gerûs** (bi soranî û kelhûrî: Gerrûs), herêmeke li Rojhilatê Kurdistanê ye.

## Erdnîgarî
Gerûs li başûr-rojhilatê bajarê Sineyê dikeve û erdnîgarî kêmûzeyde bi teqabûlê şehristanên Bîcar li parêzgeha Kurdistan û Qurwe li bakûr-rojhilatê parêzgeha Kirmaşanê dike.

## Dîrok

## Çandî
Gerûs giraveke zaravaya kelhûrî li navbera soranî farisî û azerî ye. Ji devoka kelhûrî ya herêmî re Gerûsî tê gotin. Heta demekê nêzî de li vê herêmê êlên lek jî dijiyan. Êlê Xecewen a ku niha li mazanderan hatiye bicîhkirin, ji Gerûs e. Dîsa li bakûrê Gerûs hinek lek ji êla çahardowalî û kêm gundên azeriyan hene. Li navendên bajarê yê Bîcar û hendik gunda Hemedanê axivên.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Îranê
Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)
Nîr

thumb|Nîr li ser patika du gayan
**Nîr** an **cûk**, dareke ku dadinên ser patika gayên ku cot dikin û her duwan bi hev grê didin û cot jî bi wê ve grê didin. Nîr çevenga çewisandin û sitemê e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Alavên çandiniyê
Birîfkan

**Birîfkan**, gundekî li Başûrê Kurdistanê ye. Ev gunde dikeve nav çiyayên navçeya Behdînan ên pişta Şêxanê.

Geleke mirovên zana ji vê gundê derketine.

## Navdarên gund
* Şêx Nûredînê Birîfkanî
* Zahid Birîfkanî
* Şêx Memdûhê Birîfkanî

Kategorî:Gundên Dihokê (navend)
Pezmijoka daristanan

**Pezmijoka daristanan**, **Varanus bitatawa** an **pezmijoka lupî**, cureyek e pezmijokên girsin ku mêwexwerin û li ser daran dijîn. Ev pezmijok xwecihê Filîpîn û Îndoniziya yê ye û wek xwarin têne hesibandin li ba gelê orîjenî yê Filîpînê ku navê *Butikaw* lê dikin.

## Şayîs

Ger pezmijoka daristanan ta dirêjiyê 2 m mezin dibe, lê giraniya wê der dorî 10 kg dimîne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Images of Varanus bitatawa from Reuters 
* Background and images of Varanus bitatawa 

Kategorî:Famîleya pezmijokan
Cot

thumb|Du hesp ku cot dikin
**Cot** di werzigariya berê de bi karê şo (şuxm) kirina zeviyan bi du ga an kellan dibêji ku bi nîrekê (yox) patika wan bi hev ve girê dane û li nîrî ve jî gasin girêdane û bi wan erdî dikêlin. Bi kesê vî karî dike dibêjin cotyar an cotkar û bi vî karî dibêjin cotkarî. Ji bo ku patika kellan birîn nebe di bin nîrî de hin parçe dadinên ku bi wê dibêjin borr.

## Girêdanên derve

Kategorî:Çandinî
Fatimok

thumb|Fatimok
**Fatimok** an **fatfatok** an jî **qumrî** balindeyekî bedew mîna kotran e lê biçûktir e. Bi qasî kotran kedî nîne lê dikare kedî jî be.

## Çavkanî

Kategorî:Balinde
Nêrîna bow-wow

Dîtaneya bow-wow anku dîtaneya gelek zanyaran wek Jean-Jacques Rousseau û Johann Gottfried Herder li ser bingeh û jêdera zimanên mirovî. Dîtaneya bow-wow dibêje ku ziman wek onomatopoeia derketin, anku wek lasayîkirina dengan. Navê "dîtaneya bow-wow ji aliyê Max Müllerî ve hatiye çêkirin. Müller fîlolozanekî ku rexnegirekî zîrek bû ji ramanan re.
Ev dîtane nema wek berê cihê baweriyê ye di mijara koka zimanan de. Hin dîtaneyên hevdem dibêjin ku şiyana lasayîkirina dengan dibe ku roleke giring di peresîna zimanan de lîstibe.

Kategorî:Zimannasî
Tonên alterekirî

thumb|Mînakek ji bo toneke altêrarekirî: Septa altêrarekirî
**Tonên alterekirî**, ango tonên guherînê di peyjereke rêkxraw de.

Tonên altêrarekirî ew in, tonên ku nîvderece ber bi jêr yan ber bi jor de dirin, an jî em dikarin bibêjin ku ew ton nîvrade têne guhertin. Ew altêrarekirin guhertineke kromatîk di wê peyjera rêkxraw (sillemê dyatonîk) de çêdike.

Jibo nîvderece nizimkirin ev simbol tê bikaranîn (♭), û jibo nîvderece bilindkirin (#). Û jibo vegerandina tonê ber bi awayê wê yên pêşîyîn ev simbol (♮). Yenî gava em bixwazin Do nîvderece bilind bikin emê deynin Do#, û gava em bixwazin vegerînin wek berê emê deynin Do♮.

* Tonên xweyî di peyjera Do de, bo mînak, ev in: do, rê, mî, fa, sol, la, sî, do'.
* Tonên alêrarekirî di vê peyjerê de: em dikarin her tonekê di vê peyjerê de bughêrin. Nîvderece ber bi jêr de an ber bi jor de. Bi vê yekê em dikarin bibêjin: do, rê#, mî, fa#, sil, la-bêmol, sî, do' û wisa.

## Akkordên Altêrarekirî

Ji her peyjereke rêkxraw em dikarin akkordekê jî biafirînin, û guhrtina kîjan tonî di wê akkordê de em bi nav dikin Akkordê Altêrarekirî. Bo mînak di sillemê Do de, ji van tonan do, rê, mî, fa, sol, la, sî û û, em dikarin akkordê Do-major çêkin Do-Mî-Sol. Gava me guhertineke di tonekê ji wan de çêkin, dê bibe Akkordê Altêrarekirî, em dikarin guhertinê di Mî de çêkin, dê bibe Do-mînor. Gava em guhertinekê di Sol de çêkin û Mî, na, dê bibe Do-major bi kêmkirina tona pêncan û yek dikare wisa jî binîvisîne: Do 5>. Ji xwe ev simbolana ( jibo nizimkirinê) ji ber vê yekê têne xebitandin.

## Tonên Dîsaltêrarekirî
Gava em tonekê di hemen demî de 2 caran altêrare bikin, mîna:
Do 5>+ 5<, bi vê yekê tonên me ev in: Do+Mî+Sol-bêmoll+Sol-diyêz.

Gotina Altêrasyon jî ji Latînî hatiye, Alteratio, û tê wateya guherîn, an jî mere tiştekî bughêre, û pir jibo muzîkê tê bikaranîn.

Kategorî:Muzîk
Nîşanên guhertina tonî (muzîk)

Nîşanên guhertina tonî, bi navê din aksîdênt, ji bo bilindkirina tonî herweha ji bo nizimkirina wê jî, yenî altêrarekirina wê tên bikaranîn.

Bi van nîşanan ton ne tenê nîvpile dikarin bêne guhertin lêbelê pirtir jî, yenî tonek sax, ton û nîvek, 2 tonan, ribekton, kêmî ribekê jî... td.

## Aksîdentên herî girîng
Ev nîşanana ev in:

* Diyêz (♯) Ton nîvrade zêde dike, yenî gava li kêleka Do be, ew do dibe Do-Diyêz. Nîvton lê zêde dike.
* Dubil Diyêz (♯♯) Tonê radeyek sax diguhêre, lê zêde dike, yenî gava li kêleka Do be, ew Do dike Rê (♯♯-Do = Rê). Mirov dikare ji Dêvla (♯♯) vê simbolê jî deyne (x). (x Do = Rê)
* Bêmol (♭) Ton nîvrade kêm dike.
* Dubil Bêmol (♭♭) Tonê pileyek sax kêm dike, yenî gava li kêleka Sol be ew Sol dibe Fa (♭♭-Sol = Fa)
* Bêkar ango Naturêl (♮) Tonê vedigerîne weke berê.

Divabe ku ev nîşanên han berî tonê bêne nivîsandin, gerek li kêleka wênî çeppê be.

Ji bo vegerandina tonan ber bi ka berê çawa bûn, hewce nake mirov 2 Bêkaran bikarbîne, tu ♯♯-Do vegerîne wek berê, yenî tu bikî Do, hewce nake tu deynî ♮♮-Do, yenî tu 2 ♮♮ li kêleka Do yenî. Bêkarek bes e.

Gava tonek bête guhertin, di mazora di pey re vedigere wek berê. Mînak, gava em di mazorakê de Do bikin Do-Diyêz, di mazora di pey re nema Do-Diyêz e, lê belê dîsan Do ye.

## Mînakine din ji Nîşanên Guhertina Tonî re
Jibo guhertina tonan ne tenê nîvderece lê belê ribekderece jî, ev nîşan têne bikaranîn:

Piraniya van nîşanan, him di muzîka oryênt de heye, ya rojhilata navîn, û him jî di muzîka Mîkrotonal de, mîna di berhemine de ji ên Lwîgî Nono, Yannîs Ksênakîs, Alfrês Şnîtkê.. û di ji ên gelek muzîkvanên sedsala 20.

## Bikaranîna navên nîşana guhertina tonî di zimanin din de
(♯) Ferensî: Dièse, Îtalî: Diesis, Portûhêzî: Sustenido, Spanî: Sostenido, Ingilîzî: Sharp (Şarp, tê xwendin)
(♭) Ferensî: Bémol, Îtalî: Bemolle, Ingilîzî: Flat
(♮) Ferensî: Bécarre, Îtalî: Bequadro, Ingilîzî: Natural

Û Bi gelek zimanan jibo vî tiştî (navnîşana van nîşanan) têne gotin:
Altêrasyon (rûsî, ferensî, holendî, îtalî, spanî, êstî), Aksîdênt [Accidental] (ingilîzî, portûgêzî, elmanî> tevî ku bi elmanî jê re dibêjin jî Versetzungszeichen, [Ferzêtsûngstsayxin]- tê xwendin).

Kategorî:Muzîk
Gumgumoka Qefqazê

**Gumgumoka Qefqazê** (*Laudakia caucasia*), cureyekî gumgumokan (*Laudakia*) e ku li hinek welatên Qefqazê û Asyayê dijî.

## Belavbûna erdnîgarî
Gumgumoka Qefqazê li Qefqaz, Gurcistan, Ermenistan, Azerbeycan, Tirkmenistan, Tacîkistan, Daxistan (Rûsya), Kurdistan li rojavayê Tirkiye, Îraq, Bakurê Îran, Efxanistan, Pakistan û beş ne Keşmîrê tên dîtin.

## Şayes
Serî gelek pelixî ye,şêweya kêleka bêvilê ku di bin canthus rostralis wê piçkî wek borî ye. Pelikên jorî ku dikevin paşî qaf an serî nermin û ne fere an fireh in. Dûvik glover û pelixî ye di bingeha wê û bi gelek pelikan qat bi qat beşkirî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://itgmv1.fzk.de/www/itg/uetz/herp/photos/Laudakia_caucasia.jpg 
* ''Laudakia caucasia'' atThe Checklist of Armenia's Amphibians and Reptiles at Tadevosyan's Herpetological Resources. Accessed 30 March 2007.

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Gumgumok
Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Kategorî:Xijendeyên Ewropayê
Partîzan (siyaset)

Di ramyariyê de, partîzan ew kesê ku endamekî çalak e di pariyeke siyasî de.
Di pergalên pir-partîyî de, têgih bi awayekî berfireh têgihandine neyênî dihewîne- ew kesê ku bi temamî û kûranî pişta siyasetên partiyên xwe digirin û bi giştî meyla wan tune ku bizanin bê siyaset û helwestên reqîbên wan yên siyasî çendî rast in.
Partîzanî dikare di bin bandora gelek hokeran de bimîne wek bûyer û rûdanên hevdem, serokatî, biryar û heta cîwar jî.

Wek nimûne, Commonwealth realm de, melik, an jî monarş bi zanîn divê ne partîzan be û bi hêzin taybet û cuda tê xurtkirin ji bo ku bikare hikûmetê ji hev bixîne di rewşên ku demokrasî tê de dixetime.
Ev jî dijberî siyasetmedarê pispor ê ku jê tê xwestin ku ji bo berjewndiyên partiya xwe tev bigere.

Li Amerîkayê di 50 salên dawî wateya vê têgihê bi şêweyeke mezin hat guherîn, Before
Berî Lêkolîna hilbijartinan ya amerîkî ya neteweyî ya ku di sala 1952an de dest pê kir, partîzanî wisa rave dikir wek meyl û arezûya mirovî di dengdanê de.
Ji wê çaxê de jî "patîzan" wek ew kesê ku xwedî nasnameyeke derûnî li gel yek ji wan partiyên mezin.

Kategorî:Partiyên siyasî
Kategorî:Siyaset
Edîb Harabî

**Edîp Harabî** (bi romîkî: Edib Harabi) mûtesevifekî bektaşî bû.

Edîb Harabî, navê wî yê fermî Edip Ahmet e, di sala 1853an de li Stenbolê hatiye dine. Harabî mexlasê wî yê di helbest û gulbangan bektaşî bûye. Di gulbangên xwe yên ku ciwantiya xwe de nivîsandiye, mexlasa "Edip" jî bikartîne. Nivîsvanê Cerda Bahriyê bûye, piştre derbasê Rûmelî bûye. Bi 18 salan ve bektaşîtiyê tercîhkiriye. Heya dilovaniya xwe di sala 1917 bendekî dilrast ê bektaşitiye bûye.

Kategorî:Elewîtî
Kategorî:Jidayikbûn 1853
Kategorî:Mirin 1917
Famîleya sûsmaran

**Sûsmar** (*Agamidae*), famîleyekî qirtîşan e.
## Şayes
Sûsmar ji qirtîşên laşdirêj, bidûvik û bi çar lingên xurt in, ku li ciyên germ dijîn. Bêhtirî 300 cureyên sûsmaran hene û hinek jê bi navê ejdehayê tên nasîn.

## Belavbûna erdnîgarî
Sûsmar li parzemînên Asya, Afrîka, Awistraliya û başûrê Ewropayê têne dîtin. Hinek cins û cureyên sûsmaran (wek gumgumoka Qefqazê) li Kurdistanê dijîn.
thumb|Sûsmarê (''Sitana ponticeriana'')

## Binefamîle
Şeş binefamîleyên sûsmaran hatine nasîn.
* Agaminae
* Amphibolurinae
* Draconinae
* Hydrosaurinae
* Leiolepidinae
* Uromasticinae

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Agamidae (all species) at The Reptile Database
Zikpê

**Zikpê** an **gastropoda**, navên ku gelek giştî an gelemperin ku li qepûşk û şeytanokan dikevin. Zikpê çînek e mezin ji pol an filûma molûskan an nermikan (Mollusca) e. Ji vê çînê qepûşkên derya û şeytanokên axê bi hezar cure hene.
## Anatomî
[thumb|200px|çep|The anatomy of an aquatic snail with a gill, a male [prosobranch gastropod. Note that much of this anatomy does not apply to gastropods in other clades.Light yellow - bodyBrown - shell and operculumGreen - digestive systemLight purple - gillsYellow - osphradiumRed - heartPink - Dark violet - 
1. foot
2. cerebral ganglion
3. pneumostome
4. upper commissure
5. osphradium
6. gills
7. pleural ganglion
8. atrium of heart
9. visceral ganglion
10. ventricle
11. foot
12. operculum
13. brain
14. mouth
15. tentacle (chemosensory, 2 or 4)
16. eye
17. penis (everted, normally internal)
18. esophageal nerve ring
19. pedal ganglion
20. lower commissura
21. vas deferens
22. pallial cavity / mantle cavity / respiratory cavity
23. parietal ganglion
24. anus
25. hepatopancreas
26. gonad
27. rectum
28. nephridium]]

## Reftar
thumb|250px|çep

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Gastropod reproductive behavior
* Reconstructions of fossil gastropods 
* 2004 Linnean taxonomy of gastropods 

Kategorî:Molûskan
Doğulu

***Doğulu*** (wekî *doûlû* bixwîne, bi romîkî tê wateya "rojhilatî") li Tirkiyeyê kesên ji Kurdistanê tên navandin. Lewre gelek caran cudabûn di esl, ziman û ola ferdî de naye çêkirin. Hin kurdên ku asîmîle bûne jî xwe wek *Doğulu*, welatê xwe, Kurdistanê Bakûr, jî wek *Doğu* ("rojhilat", anku Rojhilatê Tirkiyeyê) binavdikin.

## Mijarên têkildar
* *[[Kuzey Irak]]*

## Çavkanî

Kategorî:Dîskrîmînasyon li Tirkiyeyê
Kategorî:Neteweperweriya tirkî
Kategorî:Sansûr li Tirkiyeyê
Dûstan

thumb|250px|Dûstanek

**Dûstan**, **dûzdan** an jî **dîstan** alaveke sêlingî ye. Beroş, neqlî û sîtilan datînin ser ji bo ji agirî biparêzin.
Dûstan tê bikarhanîn ji bo ku beroş û tiştê ku ser bilind û dûr ji êzing, rejî û komirê bigire. Sê lingên dûstanê hene ji bo ku rûberê jorîn yê wê asoyî bisekinîn. Sêlingîbûna dûstanê xwarin û beroşên li ser ji hejandin û ketinê diparêze. Dûstanên modern ji metal, dar, kaşo, silîkonê tên çêkirin.

Kategorî:Alavên pêjgehê
Perçemka xwînmij

**Perçemka xwînmij** an perçemka xûnxwer (*Desmodus rotundus*), cureyekî perçemkên bibêvilê pelgî (*Phyllostomidae*), ji cinsê (*Desmodus*) û ji perçemkên Cîhana Nî an Nû ye(Amerîka).

## Şayes
thumb|çep|Qeltaxê perçemka xwînmij
Perçemka xwînmij bi mû yê kurt û kurkek e zîvê boz li binaniya wê rû girtî ye û rengê vî kurkî girtîtir dibe li pişta wê. Herdu guhên wê piçkî gloverin,lêva wê jêrî kûr qulkirî ye û poz an bêvilê wê pehn û dirûvê pelgan e. Dirêjiya navçe ya perçemka xwînmij derdorî 9&nbsp;cm (3.5&nbsp;in) û teve dirêjiya piyala baskê,dighêje 18&nbsp;cm (7&nbsp;in).Giraniya wê gelemper derdorî 57&nbsp;grams (2&nbsp;oz), lê belkî ev giranî bêtir dibe piştî danek xwarin.

## Belavbûn û hawidor
Perçemka xwînmij xweciya parzemînên Amerîkayan e.Perçemka xwînmij li ciyên bi seqa şil û warên bi bayê germ hezidike bijî ye.

## Taksonomî
Zaneyar Étienne Geoffroy Saint-Hilaire perçemka xwînmij bin navê cureya *Phyllostoma rotundum* dabeşandibû sala 1810..Lê di sala 1901,zaneyar Oldfield Thomas navê *Desmodus rotundus* bijart û li perçemka xwînmij navkir.

## Reftar
### Xwarin
thumb|çep|Perçemka xwînmij xwînê gayekî dimije
Perçemka xwînmij xwînê guhandaran wek bizin, mih û gayan dixwe.

## Çavkanî

 
## Girêdanên derve

* ARKive - images and movies of the Common Vampire Bat ''(Desmodus rotundus)'' 
* National Geographic site with photos and other media
* Bio-geography of the Vampire Bat from SFSU

Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Daykemar

**Daykemar**, **dêlemar**, **pifa diyamar**, **bûkmar**, **balîfamar** an **marmaroka kesk** (*Lacerta trilineata*), cureyekî marmaroka dîwaran e.

## Şayes

## Reftar

## Belavbûn
Daykemar li Albanya, Bosniya û Herzegovîna, Bulgaristan, Kroatya, Yewnanistan, Makedonya, Romanya, Serbistan, Montenegro, Tirkiye û Kurdistanê têne dîtin.

## Jîngeh
Warên wê yên sirûştî şînahiyên bîşeyan, beravên axî, û bexçe ne. Warên sirûştî yên daykemaran di bin xeter û sehma wendabûnê de ne.

## Çavkanî

* Böhme, W., Lymberakis, P., Ajtic, R., Tok, V., Ugurtas, I., Sevinç, M., Crochet, P-A., Haxhiu, I., Nettmann, H.K. & Sterijovski, B. 2005.

## Girêdanên derve

* Lacerta trilineata .
* 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded on 28 July 2007.

Kategorî:Famîleya marmarokan
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Marmarok
Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Qirtîşê mirarî

**Qirtîşê mirarî** (*Heloderma horridum*), cureyek e qirtîşên jehrî j famîleya qirtîşên pelikhistrî an *Helodermatidae* ku cinawira Gîla jê ye.Qirtîşê mrarî ku bi taybetî li Meksîk û başûra Guatemala têne dîtin.

## Taksonomî

Çar binecureyên qirtîşê mirarî an morikî hene:

* (*Heloderma horridum horridum*) (Wiegmann, 1829)
* (*H. h. alvarezi*) Bogert and Martin del Campo, 1956
* (*H. h. xasperatum*) Bogert and Martin del Campo, 1956
* (*[[Heloderma horridum charlesbogerti]]*) Campbell and Vannini, 1988

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Qirtîşên jehrî
Agaminae

**Agaminae**, binefamîleyek e qirtîşan ji famîleya sûsmaran e.Li Kurdistanê, ji vê binefamîleyê, cinsa *Laudakia* an gumgumokan navdar e.Agaminae li gelek warên germ li parzemînên Asya, Ewropa, Afrîka û Okanûsiya dijî ye.

## Cins

* Cinsa *[[Acanthocercus]]*
* Cinsa *[[Acanthosaura]]*
* Cinsa *[[Agama (lizard)|Agama]]*
* Cinsa *[[Brachysaura]]*
* Cinsa *[[Bufoniceps laungwalaensis|Bufoniceps]]*
* Cinsa*[[Chelosania]]*
* Cinsa *[[Coryphophylax]]*
* Cinsa *[[Cryptagama]]*
* Cinsa *[[Dendragama]]*
* Cinsa *[[Gonocephalus]]*
* Cinsa *[[Harpesaurus]]*
* Cinsa *[[Hypsicalotes]]*
* Cinsa *[[Gumgumok|Laudakia]]*
* Cinsa *[[Lophocalotes]]*
* Cinsa *[[Mictopholis]]* di bin cinsa *[[Pseudocalotes]]* ye.
* Cinsa *[[Moloch]]*
* Cinsa *[[Oreodeira]]*
* Cinsa *[[Oriocalotes]]*
* Cinsa *[[Phoxophrys]]*
* Cinsa *[[Phrynocephalus]]*
* Cinsa ''Physignathus''
* Cinsa *[[Pogona]]*
* Cinsa *[[Psammophilus]]*
* Cinsa *[[Pseudotrapelus]]*
* Cinsa *[[Trapelus]]*
* Cinsa *[[Xenagama]]*

## Pêşangeh

Wêne:Physignathus lesueurii howittii.jpg|Ejdehaya avê Awistraliya
Wêne:Peninsular Rock Agama (Psammophilus dorsalis)- Male breeding plumage- in Hyderabad, AP W IMG 7714.jpg|*[[Psammophilus dorsalis]]*
Wêne:Fan-throated Lizard (Sitana ponticeriana) W IMG 7530.jpg| *[[Sitana ponticeriana]]*


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* https://database.riken.jp/sw/en/Agaminae/crib166u19rib166u81954i/}

Kategorî:Famîleya sûsmaran
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê

**Ejdehayê avê yê Awistraliyayê** (*Physignathus lesueurii*), cureyekî sûsmaran (*Agamidae*)e.

## Belavbûn
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê xweciyê rojavayê Awistraliya û Viktoriya ta Qwînland yê tête dîtin.

## Şayes
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê bi dûvik, kulabên tûj, laş û masûlkên xurt in ku alîkariya wî di avjenî dikin.Ejdehayê avê yê Awistraliyayê mê digihîje ta dirêjiya 60&nbsp;cm. Giraniya Ejdehaya avê Awistraliya 1&nbsp;kg. Serê Ejdehayê avê yê Awistraliyayê nêr, bi rengê tarî û bêtir mezintir ji serê Ejdehayê avê yê Awistraliyayê mê.

## Jîngeh
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê li çem, robar û golan dijî ye.

## Nêçîrvanan, herrêşeyan û xwarin
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê wek nêçîrê mar, pisîk, kûçik û rûviyan tê hesibandin. Xwarina Ejdehayê avê yê Awistraliyayê gor mezinahiya wê.Ejdehayên biçûk kêzikan, mêş û mûr, sedpiyan,û pîreyan dixwin. Ejdehayên mestir dikarin kojerên biçûk wek mişkên biçûk û kêz û mûr dixwin.

## Pêşangeh

Wêne:1A B-DRAGON.JPG
Wêne:Gippsland-Water-Dragon---Physignathus-lesueurii-howittii.jpg
Wêne:Eastern Water Dragon Clontarf.jpg
Wêne:Physignathus lesueurii lesueurii (Sydney, 2010-03-24).jpg
Wêne:Eastern water dragon.jpg
Wêne:Water Dragon Sydney Harbour.JPG


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Australian National Botanic Gardens Research 
* 
* {http://cms.jcu.edu.au/discovernature/herpscommon/JCUDEV_009994|title= *Physignathus lesueurii* |publisher= James Cook University - Discover Nature
* http://lamington.nrsm.uq.edu.au/documents/Rept/eastwater.htm|title= *Physignathus lesueurii*|author= Reptiles of Lamington National Park
* http://www.ozanimals.com/Reptile/Gippsland-Water-Dragon/Physignathus/lesueurii%20howittii.html|title= *Physignathus lesueurii howittii*|publisher= ozanimals.com

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya sûsmaran
Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê
Kategorî:Xijendeyên Awistralyayê
Feodalîzm

**Feodalîzm**, ango **derebegîtî**, sîstemeke milkiyeta axê û berpisiyarên wê ye. Li Serdema Navîn de dihate bikaranîn. Di feodalîzmê de, hemû ax û herêmên di bin hukmê qraliyetekê de milkê qralî bû. Lêbelê, qral û şah hindek axê dide axa û torin û esîlzayan ku yên jê re şer dikin. Ev xelatên han malikaneyan tîne aqlê mirov. Paşî, esîlzayan hindek axa xwe dan vasal û spahiyan. Vasal paşî mecbûr diman ku ji bo esîlzayan erkên xwe bînin cih. Axên vasalan wek *feudum* dihatin binavkirin; di heyama osmaniyan de jî bi navê tîmar hatiye naskirin.

## Feodalîzm li derveyî Ewropayê
Dema ku derbarê cihên ji bilî Ewropayê de tê axiftin, fikra feodalîzmê bi giştî tenê wek analog (nîvfeodal) dihate bikaranîn, herî zêde di gotûbêjên Japonan yên di bin shogun an de û hindek caran sedsala navîn û Gondarine Etiyopyayê. Hindek mirovan rewşên ku wek feodalîzmê dîtin li Misira Qedîm, li Împeratoriya Persan, li Hindistanê heta Amerîkaya Başûr di sedsala 19an de.

## Feodalîzm û derebegîtî li Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 9an li Ewropayê

Kategorî:Serdema navîn
Kategorî:Sîstemên civakî
Kategorî:Sîstemên siyasî
Ejdehayê strîdar

**Ejdehayê strîdar** an **şeytanê bistrî** (***Moloch horridus***), cureyek e sûsmarên Awistraliyanî ku bi tenê ji cinsê *Moloch*ê ye.

## Şayes
thumb|çep|140px|Bingeha Ejdehayê strîdar
Ejdehayê strîdar mezin dibe heta dirêjiya 20&nbsp;cm (8.0&nbsp;in) û jiyana wî heta 20 salî dirêj dike. Ejdehayê strîdar dikane di sê rengên hawidora wî biguherîne wek rengê axê çolê. Rengê wî ji vekrî di seqa germ ta tarî di seqa sar de diguhere. Ejdehayê mê ji nêr mestir e.

Laşê vî ejdehayî bi giştî bi strî nixamtin e. Hevila laşê strîdar ew e, ku alîkariya parastinê wî dijî qirtîşên mestir û balindeyên kûvî, tevî komkirinê avê di laşê wî da ji bo vexwarinê.

## Jîngeh
Ejdehayê strîdar li çol û beybanan li rojavayê Awistraliya dijî.
## Reftar

## Xwarin
Ejdehayê strîdar mûrî dixwe bi taybetî ji cinsên *[[Iridomyrmex]]* an *Ochetellus* .

## Pirbûn
Ejdehayê mê destek e ji sê ta deh hêkan dike hindir mehên neh û diwanzdeh de.Ejdehayê mê van hêkan di hêlînan 30 cm bin erdê da vedişêrin. Van hêkan di 3 an çar mehan da wê ji qalikan derkevin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Digimorph: ''Moloch horridus'', thorny devil body structure
* Australia's Thorny Devil by Eric R. Pianka 
* Thorny Devil , www.kidcyber.com.au
* Science Podcast on belly-water-suction mechanism, 24 August 2007
* ''Moloch horridus'', The Reptile Database

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya sûsmaran
Kategorî:Xijendeyên Awistralyayê
Perçemka mêwexwer ya Misrê

**Perçemka mêwexwer ya Misrê ** , **rûviya firrinde**  an **rozeta misrî** (*Rousettus aegyptiacus*), cureyekî perçemkên Cîhana Kevn û ji famîleya perçemkên mêwxwer (*Pteropodidae*) ne.

## Belavbûna erdnîgarî
Perçemka(şevşevok) mêwexwer ya Misrê li Rojhilata Navîn, rojhilata Pakistanê, bakura Hindê û li parzemîna Afrîkayê ji xeynî beybana Sahara têne dîtin.

## Şayes
thumb|çep|Perçemkeke mêwexwer ya Misrê (''Rousettus aegyptiacus'')
Perçemka(şevşevok) mêwexwer ya Misrê ji perçemkên dêw (*[[Megachiroptera]]*) biçûktir e. Dirêjiya piyalên herdu baskên perçemka mêwexwer ya Mîsrê nêzî 60&nbsp;cm. Dirêjiya laşê derdorî 15&nbsp;cm. Giraniya wê nêzîkî 160 g. Nêr ji mê mestir e. Rengê vê perçemkê qehweyî yê vekirî û rengê baskan qehweyî tarî ye. Çavên wê tarî yên û guhên wê mezin û tûj in. Poz an bêvila vê perçemkê dirûvê kûçikan e, ku bû sedema navlêkirina wê wek rûviyê firrinde di zimanê îngilîzî de.

## Reftar
[thumb|çep|Perçemkeke mêwexwer ya Misrê difire ye li [Tel Aviv, Îsraîlê.]]
Nolê gelek perçemkan, perçemka mêwexwer ya Misrê di şevê de li xwarinê xwe digere.

### Xwarin
thumb|çep|Perçemkeke mêwexwer ya Misrê porteqalê parçe dike.
Perçemka mêwexwer ya Misrê gelek cureyên mêweyan nerm û hişk dixwe, lê bi taybetî ji xurmên bejî hez dike.

### Pirbûn
thumb|çep|Çêlika perçemka mêwexwer ya Misrê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* The Organization for Bat Conservation: perçemka mêwexwer ya Misrê 
* The Centre for the Conservation of Species 
* Oregon Zoo Animals: perçemka mêwexwer ya Misrê 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1810an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kategorî:Perçemka mêwexwer
Osetên Kurdistanê

Oset an alan yek ji komên etnîkiyên kêmjimarî li Bakûrê Kurdistanê ne. Osetî heya demeke boriya nêzîk de li çend gundan li Serheda bakûr rûdiniştin. Van salan dawîn de hemî barê metropolên Tirkiyeyê û Kurdistanê kirine. Gundên Osetiyan li Qersê, Milazgirê, Mûşê, Bedlîsê û Xinûsê bûn. Ew di sedsala 19'emîn de bi macirên çerkez ve ji qefqazyayê koçberê Kurdistanê bûne. Kurd ji wan re jî wekî hemî macirên ji qefqazyayê acem an jî tat dibêjin.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:Xinûs
Pertew Kirmaşanî

**Pertew Kirmaşanî** (bi fermî: *Memusa Elî Eşref Newbetî Essudullapûr*) di 1931ê de li Kirmaşanê hatiye ser dinyayê, helbestvanekî kurd e. Pertew di zarotiya xwe de dest bi nivasandina helbestan kiriye. Helbestên wî yên ewil hemî di zarê kurdî yê herêma Kirmaşanê de ne. Piştre zimanê farisî jî di helbestên xwe de birkaraniye. Dîwana wî ya bi navê *Kûçe baxî* di farisî de hatiye çapkirin û paşê zivirandiye kirmaşanî.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê
David Neil MacKenzie

**David Neil MacKenzie** (jdb. , London, Brîtanya − m. , Bangor, Wales) zimannas û profesorê zimanên îranî û yek ji kurdnas û rojhilatnasên îngilîz ên herî giring ên piştî Şerê cîhanî yê duyem bû. MacKenzie wek zaravanasên îranî tête naskirin. Bixwe jî gelekî zarava û devokên îranî dizanibûye; ji zaravayên kurdî heya ziman û zarên îraniya navîn wek xwarezmî.

Ew wek bapîrê ramaniyên zanîstî yê tezên veqetînxwazên (separatîzm) gelê kurd li ser zimanan tê nişandin. MacKenzie tovên çend tezên gengeşî di kurdolojiyê de çanda. Vana heya îro tênê niqaşandin.

# Med ne kurd bûn, zimanê kurdî ne perisîna zimanê medî ye.
# Kurdî ne zimanekî ye. Kurdî ji zaravayan û devokên pêktê, yên ku di nav hev de mînandî ne
# Kirmanckî, hewramî û lekî ne zaravayên kurdî ne. Vana hemî zimanên serbixwe ne

## Berhem
### Lêkolîna wî ya li ser zimanê kurdî
* D.N. Mackenzie (1961/1981/1990). Kurdish Dialect Studies, I-II. School of Oriental and African Studies, London. ISBN 0 7286 0087 0.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Kurdolog
Kategorî:Mirin 2001
Kategorî:Zimanê kurdî
Kategorî:Zimannasên zimanê kurdî
Banbanke

**Banbankeya Misirê** an banbanke (*Herpestes ichneumon*), cureyekî guhandarên goştxweran e ji famîleya banbankeyan (*Herpestidae*) ye.

## Şayes
Dirêjiya banbankeya Misirê di navbera 48–60&nbsp;cm û teve dûvikê 33–54&nbsp;cm. Giraniya banbankeya Misirê ji 1.7–4&nbsp;kg.


Wêne:The contemporary land mammals of Egypt (including Sinai) (1980) Fig. 129.png|Kiloxa Banbankeya Misirê
Wêne: Lydekker - Egyptian Mongoose.jpg|Resmek e kevn ya banbankeya Misirê


## Reftar
Banbankeya Misirê çalakgerê rojê ye. Banbanke heta 12 salî dijî ye,lê carna digihîje 20 salan di rewşa girtî da.

## Xwarin û parêzî
Banbankeya Misrê goştxwer e ku xwarinên wê ji kojer, balinde, masî, xijende, bejavok, mêş û mûr çêdibin, lê dikane hêk û mêwe jî bixwe.Banbanke dikane êrîşê maregîska Felestînê (*Vipera palaestinae*), kobrayê çolê (*Walterinnesia aegyptia*) û kobrayê jehrtifokê bi qirikê reş (*Naja nigricollis*) bike û wan bixwe.

## Belavbûn û rewşa parastinê
Banbankeya Misirê li gihayên savana, daristanan û nêzî avê dijî. Banbanke li Misir, Spanya, Portûgal, Îsraêl,Sûrî, Tirkiye, başûrê Kurdistanê û piraniya welatên bine Sahara yê ji xeynî Komara Demokratîk a Kongoyê, rojavayê Afrîkaya Başûr û Namibiya yê têne dîtin. Banbanke pir çendîn e, lê rewşa parastinê banbanke ne di bin xeterê nemabûnê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://ds-lands.com/animals/egyptian-mongoose.html 


Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kobrayê çolê

thumb|Kobrayê çolê (''Walterinnesia aegyptia'')
**Kobryê çolê** (*Walterinnesia*), cinsekî marên jehrî ji famîleya marên mertalê (*[[Elapidae]]*).

## Şayes
Dirêjiya kobrayê çolê derdorî 0,5 m, lê carinan digihîje 1,3 m.

## Belavbûna erdnîgarî
Kobrayê çolê xweciyê Rojhilata Navîn e. Kobrayê çolê (*Walterinnesia aegyptia*) li welatên Misir, Libnan, Urdun, Îsraêl û bakur-rojavayê Erebistana Siûdî têne dîtin. Belkî li rojavayê Sûrî werê dîtin. Heger li hinek deverên Kurdistanê li Tirkiye hebe.

## Jîngeh
Kobrayê çolê li gelek cureyên baybanan dijîn. Kobrayê çolê nêzî warên mirovan têne dîtin bi taybetî li cotegehan.

## Reftar
Kobrayê çolê çalakgera şevê ye. Kobrayê çolê dikane nêçîra xwe bi hêza jehrê bikuje.

## Parêzî
Kobrayê çolê dikane qirtîş, apik, sûsmar, marên din, beqê axê, mişk û balindeyan bixwe. Kobraya çolê carinan cendekê mirî dixwe.

## Jehr
Cinsê kobrayê çolê gelek jehrî ye. Binepelika (*LD50*) ji bo jehrê ya cureyê *W. aegyptia* qasî 0.4&nbsp;mg/kg. Ji bo berhevdanînê, binepelika Kobrayê Hindê (*Naja naja*) ango (*LD50*) ji bo jehrê, qasî 0.80&nbsp;mg/kg, lê Binepelika Kobrayê saqodar (*Naja nivea*) ango (*LD50*) ji bo jehrê, qasî 0.72&nbsp;mg/kg. Ev sedema xurtbûna jehrê kobrayê çolê ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.iucnredlist.org/details/164671/0

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kobra
Kategorî:Marên mertal
Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên Afrîkayê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Gorewîlk

**Gorewîlk** an **guhreşk** (*Caracal caracal*), cureyekî pisîkên kovî ji cinsê guhreşkan (*Caracal*) e.

## Belavbûna erdnîgarî

Gorewîlk li Kurdistan, Tirkiye, Iraq, Îran, Sûrî, Urdun, Libnan, Îsraêl, Filistîn, Erebistana Siûdî, Oman, Yemen, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Tirkmenistan, Qazaxistan, Efxanistan, Pakistan, û Hindê li Asyayê tê dîtin. Gorewîlk li gelek welatên Afrîkayê tên dîtin li Misr, Cezayir, Libya, Tunis ji xeynî Sahara û Afrîkayê navîn.

## Rewşa parastinê
Gorewîlk hatiye lîstekirin bi riya IUCNê wekî cureyê kêmtirîn metirsî ye di sala 2002an de, lê li Afrîkayê bakurî di bin hinek herrêşeyan de ye.

## Etîmolojî (Bêjenasî)
Bêjeya *caracal* (wekî *karakal* bixwîne) ya latînî ji bêjeya *kara kulak* ya zimanê tirkî hatiye ku wateya wê "guh-reş" e.

## Şayes
Gorewîlk ji pisîkên kovî, ku bi riya purtê reş û dirêj ku li ser herdu guhan tên nasîn. Mezinahiya laşê gorewîlkê navîn e. Lingên wî dirêj in û dûvika wî kurt e. Rengê kurkê soravî ye, lê di hinek binecureyên wî de gewr û rengê qehweyî wekî axê jî heye. Deqên sipî di bin lingan û ser sîngê gorewîlkê hene. Kiloxê gorewîlkê bilind û glover e. Çeneyê wê kin an kurt e, lê tijî diranên girs û xurt e. Dirêjiya gorewîlkê nêr di navbera 75 - 107 cm bê dûvikên wî. Dirêjiya dûvika wî di navbera 23,1 ta 34 cm. Giraniya nêr di navbera 8 -20 kg. Dirêjiya gorewîlkê mê di navbera 69 - 102 cm bê dûvikan, lê dirêjiya dûvikan di navbera 19,5 - 34 cm. Giraniya mê di navbera 7 - 15,9 kg.

## Reftar
Gorewîlk dikanê ta demek e dirêj bê av bimîne.

## Xwarin û parêzî
Gorewîlk nêçîriyên ku giraniyê wan ji 5 kg kêmtir digire wekî mişk, cirdê çolê, kergoşkê kovî û balindeyan. Lê gorewîlk dikanê hinek cureyên gakovîyê nêçîr bike.

## Pêşangeh

Wêne:Caracal hunting in the serengeti.jpg|Gorewîlk
Wêne:Caracal caracal -Toronto Zoo, Ontario, Canada-8b.jpg|Gorewîlk
Wêne:Caracal kitten.jpg|Gorewîlkek e biçûk
Wêne:Caracal.jpg|Gorewîlk
Wêne:Caracal National Zoo Washington.jpg|Gorewîlk
Wêne:Zoopark Zajezd CZ Caracal caracal eating Rattus norvegicus 041.jpg|Gorewîlkek e cirdonek dixwe
Wêne:Lydekker - Caracal.JPG
Wêne:Lynx caracal (carakal) fur skin.jpg|Kurkê gorewîlkekî
Wêne:20120219 Olmense Zoo (63).jpg|Gorewîlk
Wêne:Caracal caracal michaelis.jpg|Gorewîlk



## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Smithsonian National Zoological Park: ''Caracal'' 
* The Cederberg Caracal Project
* Feline Conservation Federation: ''Caracal'' 

Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê

Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Pisaxa

**Pisaxa** bi malbatên ku di sîstema erbabûre'yetî ya Îranê di serdema şah de axayên gundî bûn dibêjin. Ew malbat niha jî ku ew sîstem êdî nemaye her bi vî navî tên naskirin. Li hin ciyan ew malbat ji tayîfeya xwe cuda bûne û çiqek cuda ji wê tayîfê çêkirine ku bi pisaxayê wê hatine binavkirin, mîna pisaxayê Evdoyî, pisaxayê herkiyan û hwd.

Pisaxa ji *[[pis]]* bi wateya "kur" an "nevî" (her wekî di bêjeya *pismam* de) û *axa* yê pêk hatiye.

Kategorî:Feodalîzm
Kategorî:Îran
Kobrayê tifok

**Kobrayê tifok** (*Naja nigricollis*), cureyekî marên jehrî ji cinsê kobrayan (*Naja*) ji famîleya marê mertal (*[[Elapidae]]*)e.
## Şayes
Dirêjiyê kobrayê tifok qasî 1.2-2.2 m.
## Belavbûn
Kobrayê tifokê li bine-Sahara li Afrîkayê navîn û başûrê tên dîtin.
## Xwarin û parêzî
Kobrayê tifok, kojerên biçûk dixwe.
## Reftar û Jehr
Çaxê kobrayê tifok dikeve bin herrêşeyê, jehr ji dirantûjên xwe tif dike. Eger ev jehr, çermê mirov diheyîjî ne û carinan çavan kor dike . Jehrê kobrayê tifok bi awayakî yekta ye ji nêv marên mertal yên din. Jehr ji madeyê sîtotoksîn çêdibe.

## Pêşangeh

Wêne:N.haje Morocco.jpg|Kobrayê tifok

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Information on ''N. nigricollis'' with photos 
* http://www.youtube.com/watch?v=0WxzXO1HdEk Vîdiyo
* http://www.venomousreptiles.org/articles/233 Gotarek e ser *Naja nigricollis*

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Kobra
Kategorî:Marên mertal
Kategorî:Xijendeyên Afrîkayê
Kobra

**Kobra** an **kefçemar** (), cinsekî marê jehrî yê ji famîleya marên mertal e ku li çend warên Afrîka û Asyayê dijî.

## Etîmolojî
Navê cinsê vî marî (*naja*), ji latînkirina bêjeya sanskrîtî ye (), ku wateya wê *[[kobra]]* ye. Navê cureya vî marî (*haje*), ji bêjeya **حية** ango **hayya** ya bi zimanê erebî hatiye û wateya wê *marê biçûk* an jî maregîsk e.
## Cure
* *Naja anchietae* Bocage, 1879

* *Naja annulata* (Buchholz and Peters, 1876)

* *Naja annulifera* Peters, 1854

* *Naja arabica* (Scortecci, 1932)

* *Naja ashei* Wüster and Broadley, 2007

* *Naja atra* Cantor, 1842

* *Naja christyi* (Boulenger, 1904)

* *Naja haje* (Marê mertalê Misrî)(Linnaeus, 1758)

* *Naja kaouthia* Lesson, 1831

* *Naja katiensis* (Angel, 1922)

* *Naja mandalayensis* Slowinski & Wüster, 2000

* *Naja melanoleuca* Hallowell, 1857

* *Naja mossambica* (Peters, 1854)

* *Naja multifasciata* (Werner, 1902)

* ***Naja naja*** (Linnaeus, 1758)

* *Naja nigricincta* Bogert, 1940

* ***Naja nigricollis*** (Kobrayê tifok)Reinhardt, 1843

* *Naja nivea* (Linnaeus, 1758)

* *Naja nubiae* (Wüster & Broadley, 2003)

* *Naja oxiana* (Eichwald, 1831)

* *Naja pallida* Boulenger, 1896

* *Naja philippinensis* Taylor, 1922

* *Naja sagittifera* Wall, 1913

* *Naja samarensis* (Peters, 1861)

* *Naja senegalensis* (Trape, Chirio & Wüster, 2009)
 
* *Naja siamensis* Laurenti, 1768

* *Naja sputatrix* F. Boie, 1827
 
* *Naja sumatrana* Müller, 1887

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Naja/classification/

Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê

Kategorî:Marên mertal
Kategorî:Xijendeyên Afrîkayê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Sîqalok

**Sîqalok**, **sîqalka Grîfûn** an **sîmerx** (*Gyps fulvus*), cureyekî sîqalkên Cîhanê kevnin.

## Şayes
Dirêjiya sîqalokê tevî baskan di navbera 2.3–2.8 m. Giraniya nêr di navbera 6.2-10.5 kg û yê mê qasî 6.5-11.3 kg. Carinan, giraniya sîqalokê di rewşa girtî de digihîje 15 kg. Sîqalok nêzî 40-41 sal dijî.

## Xwarin
Sîqalok ji balindeyên cendekxwer an laşxwerin. Cendekxwer, ew canewerê ku laşên mirî dixwe.

## Belavbûn
Sîqalok li Asya, bakurê Afrîka û başûrê Ewropayê tên dîtin.

## Pêşangeh

Buitre leonado (Gyps fulvus), Sierra del Moncayo, España, 2021-12-25, DD 02.jpg
Gyps fulvus 1 Luc Viatour.jpg
Buitre leonado (Gyps fulvus), Sierra del Moncayo, España, 2021-12-31, DD 10.jpg
Eagle beak sideview A.jpg
Gyps fulvus MHNT.ZOO.2010.11.77.5.jpg |Museum specimen


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Vulture Territory Facts and Characteristics: Eurasian Griffon 
* Eurasian Griffon Vulture videos 
* Uvac Special Nature Reserve
* Vulture observatory in Spain

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Sîqalk
Teşîlok

**Teşîlok**, **teztezok** an **teşîrreşk ** (*Falco tinnunculus*) , cureyekî şimqaran (*[[falco]]*) e.

## Şayes
Bejna teşîlokê qasî 32–39&nbsp;cm , tevî baskê 65–82&nbsp;cm. Mê ji nêr mezintir xuya dike. Giraniya teşîlokê nêr qasî 136-252 g. Giraniya mê qasî 154-314 g.
## Reftar
### Parêzî
### Pirbûn
## Jîngeh û belavbûn
## Pêşangeh

file:Faucon crécerelle MHNT.jpg
File:Falcon3.jpg
File:Falken(loz).jpg
File:Turmfalke P1020197.jpg
File:Pst7.jpg
File:Rock Kestrel.jpg
File:Falco tinnunculus (F).jpg
File:Common Kestrel (Falco tinnunculus) in Kinnarsani WS, AP W IMG 6037.jpg
File:Turmfalke am Neusiedler See 2.jpg
File:Turmfalke am Neusiedler See 3.jpg



## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.arkive.org/kestrel/falco-tinnunculus/ 
* Kestrels in Israel
* Royal Society for the Protection of Birds
* Text of the Hopkins poem
* Kestrel on-line 2013: Brest, Belarus
* Kestrel on-line 2012: Groningen, The Netherlands 
* Live Streaming of Common Kestrel nest in Amadora, Portugal 
* Ageing and sexing (PDF; 5.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Şimqar
Niyazi Tatlıcı

**Niyazî Tatlici** yek ji siyasetmedarên kurd e. Ji Farqînê ye. Damezrînerê ''Partiya Karkerên Tirkeyê yê lijneya Farqînê ye. Bi Mehdî Zana re li Farqînê karê terzîtiyê dikir. Ji ber nexweşîna pençeşêrê jiyana xwe ji dest da.

Kategorî:Kurd
Balindeyên dirende

**Firrindeyên dirende** an jî **Firrindeyên goştxwer**, ew Firindeyên yên ku nêçîr dibim ji bo xwarinê li dema firînê. Firindeyên dirende bi hemû hestên xwe yên xurt bikaranîn dike bi taybetî nerîn. Firindeyên dirende bi nêçîr kirina movikdaran (tevî çûk û balindeyan) tê nasîn. Kulab û nikulên Firindeyên dirende mezin û xurtin û bi wan dikanin goştê nêçîran biçirîne.

## Dabeşandina balindeyên dirende
Balindeyên dirende di heft famîleyan hatine dabeşandin:
* Famîleya baziyan (Accipitridae): şabaz, eylo, şahîn, başok û sîqalkên Cîhana kevn.
* Famîleya eyloyên masîgir Pandionidae: eyloyê masîgir
* Famîleya balindeyên sekreter (Sagittariidae): balindeyê sekreter
* Famîleya bazan (*[[Falconidae]]*): laçin, karkara an bazê amerîkanî û teşîlok
* Famîleya sîqalkên Cîhana Nû (*[[Cathartidae]]*): sîqalkê amerîkanî an kondor.
* Famîleya kundan (Strigidae): kund
* Famîleya kundên kadînan (Tytonidae): kundê spî.

## Pêşangeh

File:Gyps fulvus 1 Luc Viatour.jpg|Sîqalok (*Gyps fulvus*)
Wêne:Common kestrel falco tinnunculus.jpg|Teşîlok (*Falco tinnunculus*)
File:bald.eagle.closeup.arp-sh.750pix.jpg|Eyloyê keçel
Wêne:Coragyps-atratus-001.jpg|Sîqalkê reş (*Coragyps atratus*) ji sîqalkên Cîhana Nû
Wêne:Teyrê masîyan.jpg|Eyloyê masîgir (*Pandion haliaetus*)
Wêne:Sagittarius serpentarius Sekretär.JPG|Balindeyê sekreter
Wêne:mountain_caracara.jpg|Karkarayê çiyan (*Phalcoboenus megalopterus*)
Wêne:Strix nebulosaRB.jpg|Kundê bêguh
Wêne:Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|Sîmerxê an sîqalkê birî *Gypaetus barbatus*
Wêne:Northern Goshawk ad M2.jpg|Şahbaz (Accipiter gentilis)


## Çavkanî

## Girêdanên derve
* North American Falconers' Exchange-Falconry Forum
* Explore Birds of Prey  with The Peregrine Fund
* Birds of Prey  on the Internet Bird Collection
* Bird of Prey Pictures
* Global Raptor Information Network
* The Arboretum at Flagstaff's Wild Birds of Prey Program 
* Raptor Resource Project
* Owls pages
Keçelok (cudakirin)

Çend keçelok hene:
* **[[Keçelok (balinde)|Keçelok ]]** (balinde)
* **[[Keçelok (lehengê çîrokan)|Keçelok]]** (lehengê çîrokan)
Giregir

**Giregir** (elît, establishment) bitaybetî li Kurdistanê, li deverên gundewarî kesên an malbatên bijartî ne. Giregir torinî an begzadeyî nebin jî xwediyê bandoreke giran li ser jiyana êlên kurd a civakî û siyasî (bû)ne.
Mîrgeha Banê

**Îxtiyariyan** an **mirên Baneyê**, mîrgeheke herêmî li navîn rojhilata Kurdistanê bûye (Bane û Serdeşt). Mîr Şerefxan di derbarê damezarindina vê mîrgehe de agahiyan nade. Çar mîrên Baneyê di Şerefnameyê de tên binavkirin: Mîr bin Muhamed Beg, Budak Beg, Silêman Beg û Bedîr.
Êlxan

**Êlxan** an **îlxan**, rêvebirên êlan li Xoresanê û Luristanê. Heya êlxan demekî inwanê fermî yê mîrên êlên mezin ên wek bextiyarî, lek an jî li xoresanê mîrên zaferanlû û şadlû bûye.

Êlxan ji zimanê tirkî tê. Sîstema îdarî ya mixolan ji bo rêvebirina parzemînê dagîrkirî bi navê sîstema îlxanî tê nas kirin. Heta ku navê zincîreya wan jî bû îlxanî. di vê systemê de serokê êlekê dibû îlxan anjî êlxan. Xan di zimanê mixolî de wate mezin. Bi dû vê systemê êdî peyva xan bûye paşnavek ji bo mezinên êl û eşîran; bo mînak Emîrxanê Biradostî an Sadiqxanê şikak û hwd.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Xorasanê
Kategorî:Luristan
Balaban

**Balaban** (navê zanistî yê latînî: *Falco cherrug*, ), cureyekî şimqaran (*[[Falco]]*) e.

## Bêjenasî
Beşa duyem ji navê zanistî yê latînî (*cherrug*), ji zimanê hindî hatiye ku wateya wê *charg* ser balabanê mê ye. Lê navê nas ê balabanê bi îngilîzî *Saker* ji bêjeya saqir (**صقر**) ya erebî hatiye û ku wateya wê (*şimqar*) e.

## Belavbûna erdnîgarî
Belavbûna balaban ji rojhilata Ewropayê destpê dike û bi Asyayê derbas dibe bi aliyê rojhilatê ta Manşûrya li Çînê diqede. Balaban, balindeyek e koçer ku li Etiyopya, Erebistan û Pakistanê di demê zivistanê dijî ye.

## Şayes û reftar
Balaban, şimqarekî mezin e û ji laçin (*Falco biarmicus*) mestir e. Dirêjiya balabanê qasî 47–55&nbsp;cm û tevî baskan, digihîje 105–129&nbsp;cm .
Rengê ser û beşên jêr qehweyî vekirî ye. Rengê ser zikê balabanê qehweyî ye û rengê pûrtên wê gewr in.
Dengê balabanê tûj e wekî *kiy-ee* tê bihîstin.

## Xwarin û Parêzî
Xwarina balabanê bi gelemperî ji kojer û balindeyan çêdibe.

## Pêşangeh

Wêne:Faucon sacre MHNT.jpg|Hêk
Wêne:Saker Falcon RWD3.jpg|Balabankê girtî
Wêne:Saker_Falcon_RWD4.jpg|Balabankê girtî
Wêne:Falco cherrug Qatar.jpg|Balabankê girtî
Wêne:Aa_saker_female.jpg|Balabankê girtî


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* BirdLife International Species Factsheet 
* Southeast Europe Saker falcon Network 
* Live 24hr view of a Saker Falcon nest 

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Şimqar
Enstîtuya Federal ya Bahiayê

**Enstîtuya Federal ya Bahiay** (bi portûgalî: *Instituto Federal da Bahia* (*IFBA*), zanîngeha dewletê ya Salvadora Brezîlê ye. Zanîngeh di sala 1910an de hat damezirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Universidade Federal da Bahia 

Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê
Laçin

**Laçin** an **laçîn**  (*Falco biarmicus *), cureyekî şimqaran (*Falco*) e.

## Belavbûn
Laçin li Afrîka, başûr-rojhilatê Ewropay û Asyayê dijî ye.Binecureyê laçinê (***Falco biarmicus tanypterus***), eger li Îraqê tê dîtin bi taybetî Kurdistanê başûr.

## Şayes
Laçin bazekî mezin e ku dirêjiyê wî dighîjê 43–50&nbsp;cm û tevî baskan qasî 95–105&nbsp;cm. Rengê sîngê laçin gewr e weke balabanê, lê pişt û serî wî sor e. Dengê laçin tûj e mîna "*wray-e*".

## Reftar û xwarin
Laçin 3-4 hêkan dike û hêlînê xwe ser kêlekên kendalan ava dike. Laçin bi gelemperî qelereşkan (Corvus monedula) dixwe.

## Pêşangeh

File:Falco biarmicus -near Tugela Ferry, KwaZulu-Natal, South Africa -flying-8a.jpg
Wêne:Falco biarmicus01.jpg
Wêne:Lanner Falcon RWD.jpg
Wêne:Falco biarmicus Etosha.jpg
Wêne:Falco biarmicus dive.jpg
Wêne:Falco biarmicus 001.jpg
Wêne:FalconHeadBeak.png
Falco biarmicus feldeggii MHNT.ZOO.2010.11.101.7.jpg|Museum specimen - ssp. feldeggii
Falco biarmicus erlangeri MHNT.ZOO.2010.11.103.4.jpg|Museum specimen - ssp. erlangeri


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Lanner Falcon – Species text in The Atlas of Southern African Birds.
* http://ibc.lynxeds.com/species/lanner-falcon-falco-biarmicus 
* http://ibc.lynxeds.com/video/lanner-falcon-falco-biarmicus/adult-looking-around-treetop 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Şimqar
Tîremar

**Tîremar** (*Coluber najadum*), cureyek e marên bêjehrî ji cinsê kewmaran e.

## Belavbûna erdnîgarî
Tîremar li welatên Balkan, Yewnan, Kurdistanê, Îraq, Tirkiye, û Sûrî têne dîtin.

## Şayîs
Dirêjiyê tîremar nêzî 135 cm. Rengê wî nêzî rengê erdê ye û deqên tarî ser qirika wî hene.

## Warên sirûştî
Tîremar ji ciyên ziwa wek di nav kevir û latan hez dike bijî.

## Xwarin
Tîremar dikanê mar û qirtîşên biçûk bixwe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Coluber_najadum.jpg

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kewmar
Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Kategorî:Xijendeyên Ewropayê
Armatûra (muzîk)

thumb|Armatûrayên cuda yên muzîkê
**Armatûra** di muzîka Tonal ya klasîkê ewruppî û ya Dêrê (kenîsê bi rengeke rêjeyî, îroroj bêhtir) herweha ya muzîka Rojhilata Navîn de (Meqam), tête bikaranîn. Cîhê wê dikeve pişt Klîtan [-sol, -fa, -do] û berî Mazorê de, yenî di orta klîtan, çi do be, çi fa be, çi sol be û mazorê.
Bikaranîna wê tê bi xebitandina Aksîdentekê, yenî bi hilbijartina aksîdentekê, çi Diyêz, çi Bêmol, û ew muzîk, ew perçe dimîne liser wê tona aksîndêntkirî hetanî ku bi dawî tê an jî hetanî ew armatûra bi xwe bête guhertin.

Armatûra, regezê meqamê ji ê muzîkvan re jibo xwendina mêlodiyê asantir dike, yenî bo mînak, gava ku perçeyek li ser Fa-Major be, hewce nake mere di her mazorekê ♭-ek li kêleka Sî deyne jibo ku bibe Sî-Bêmol, ji dêvla vê yekê mereradibe ♭-ek di tona Sî de weke me li jorê gotî (yenî li kêleka kilîtê û mazorê) datîne, û bi wê yekê çi çaxa Sî hat, wê ew Sî bi xwe be bibe Sî-Bêmol. Ji destpêka wê mêlodiyê hetanî dawiya wê, ango hetanî armatûrak nuh hat.
Gava ku mere armatûrakê dughere bi alî yeka nuh, mere li şûna wan aksîdentên berê, û li gor hejmara wana Bêkaran (♮) datîne û dûv re aksîdetnên meqameya nuh, yenî gava em di hundirê meqamekî xwedî 4 Diyêzî (♯) de bin, û bixwazin bughêrin bo meqamekî yek Bêmolî (♭) tenê be, emê piştî tona dawî ji ya meqamên bi 4 Diyêzan 4 Bêkaran deynin li şûna wan deynin, dûv re armatûra meqamê nuh, ê ku bi yek bêmol e.

## Sîstêma çêkirina armatûrayan

Sîstêma çêkirina armatûrayan tim pêncgavîn e. Em bibêjin emê ji tona Do, bo nimûne, destpêbikin. 5 gavan ji Do, Sol dide [do>rê>mî>fa>Sol]. Ew pîvanên di meqamê Do de, radeynên di navbera tonan di meqamê Do de (do>rê = gavek, rê>mî = gavek, mî>fa = nîvgav, fa>sol = gavek, sol>la = gavek, la>sî = gavek, sî>do´= nivgav) emê li Sol kin û binêrin bê ka wê çend Diyêzan bi me re xuya bike, gavek, gavek, nîvgav, gavek, gavek, gavek, nîvgav = sol>la, la>sî, sî>do, do>rê, rê>mî, mî>fa♯, fa♯>sol´, vi vê yekê Diyêzek bi me re xuya kir, ew jî ya di navbera Fa û Sol. Bi xwe a Fa ye, ji ber vê yekê emê tona Fa aksîdent bikin. Berdewam. Ji tona Sol 5 gavan, Rê dide, û emê dîsan wan radeyan li Rê jî siwar kin, wê 2 Diyêzan bide me, Fa û Do, emê pêşî Fa bikin Diyêz dûra Do. Ji Rê 5 gavan Mî dide. Mî xwedî 3 Diyêzan e... û herweha.

Jibo Bêmolan, emê 5 gavan vegerin paş. Heger me got emê ji Do, bo nimûne, destpêbikin, 5 Ton ji Do û bi paş de Fa ye [do<sî<la<sol<Fa]. Ew tonên Do, wek berê me gotî, gavek, gavek, nîvgav td. emê li fa bicerribînin, wê Bêmolek tenê bide, ew jî Sî ye. Sî dibe Sî-bêmol. Ji Fa 5 gav bi jêr de Sî-bêmol e. Sî-bêmol xwedî 2 Bêmolan e, Sî-bêmol û Mî-bêmol, ji Sî-bêmol 5 gav bi jêr de Mî-bêmol dide, Mî-bêmol xwedî 3 bêmolan e sî♭, mî♭, la♭, td.

Çi peyjera ku armatûra wê diyêz bin, bêmol bin, dikare major be, dikare mînor be. Bo nimûne gava armatûra peyjerekê jê Fa-♯ bixuye, dikare sol-major e, dikare mî-mînor be jî, hemen tişt bi bêmolan re jî, 4 bêmol dikare fa-mînor be, dikare La-bêmol-major be jî.

## Lîsteya armatûran
Xwendina solfêcê li gorî lîsteyê:
* Do = C
* Rê = D
* Mî = E
* Fa = F
* Sol = G
* La = A
* [sî♭ = B] sî = H
* Do´ = C´
* Do♯ = Cis
* Do♭ = Ces.
* Mînor = Moll
* Major = Dur

Kategorî:Muzîk
Rastak

***Rastak***, komeke muzîkê ya îranî ye. Ev kom di sala 1997 li Îranê hate sazkirin. Bizêdeyî stranên farisî yên gelerî berhev dikin û bi awayeke nû şîrove dikin. Belê di repertuara wan de stranên bi kurdî, belûçî, azerî, teberî, gilakî, lurî, erebî hwd. jî hene. Endamên Koma Rastak hemî hempişe ne, li zankoyên cûda muzîk xwendin ne.

## Diskografî

## Çavkanî

Kategorî:Komên muzîkê
Qadir Dîlan

**Qadir Dîlan** (jdb. 1929, Silêmanî, Herêma Kurdistanê − m. 1999, Prag, Çekya), hunermend û kompozîtorê kurd e ku harmoniya tonal a muzîka klasîk a ewropî veguhestiye nava muzîka kurdî û herweha bi hemen awayî muzîka kurdî jî aniye nav ya ewropî.

Ew di sala 1929an de li Silêmaniyê hatiye dinyayê û di temenê ciwantiya xwe dest bi xwendina muzîkê kiriye. Qadir Dîlanî di 1966an de çû Pragê ji bo xwendina muzîkê. Li Çekyayê berhemên wî ji hêla Orkestraya Radyo ya Pragê û Opera Pragê ve hatine pêşkêşkirin.

Qadir Dîlanî di 18ê adara 1999an de di temenê 70 salî de li Pragê çû ber dilovaniya Xwedê.

## Hin berhemên wî
* Demî Raperîn
* Fantazî
* Bîrewerî
* Kilpey derûn
* Baran barane
* Firîşte

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1929
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1999
Kategorî:Stranbêjên kurd