Îsmaîlê Cizîrî

**Îsmaîlê Cizîrî** an **Cizîrî** an jî **Bedîûzeman Ebûl'îz Îsmaîlê Rezazê Cizirî** (jdb. 1153 Şirnex, Cizîr- m. 1233 Şirnex, Cizîr) dahêner, matematîknas, endazyar û fizîknasê kurd e.Bingeha zanista robot û sîbernetîkê avêtiye.

Ew qewî ji bo pirtûka xwe ya bi navê *[[Kîtab el-Hîyel|El-Kîtab fî Meirîfet el-Hiyel el-Hendesiye]]* ango *Kitêba li ser Zanîna Hiyelên Endazyaranî* navdar e. Wî ew pirtûk di sala 1206an de nivîsiye û di wê de, digel nîgaran, behsa çêkirina 50 amûrên mekanîkî dike.

## Jînenîgarî
Îsmaîlê Cizîrî di sala 1136an de li Cizîrê hatiye dinyayê. Di sala 1233an de dîsa li Cizîrê wefat dike.
Navê wî bi temamî *Ebûl-Îz Îsmaîlê kurê Rezazê Cizîrî* ye. Ebûl-îz bernavkekî wî ye, carna wek *Ebûl-Îzê Cizîrî* û *Cizîriyê Kurdî* jî têye nas kirin. Ji ber xebatên wî yên girîng jê re "Bedîuzeman" (Rindê Zemenê) gotine. Li Rojavayê jî bi navê *Al-Jazari* an *Ismail al-Jazari* tê naskirin.
Abdullah Yaşın li ser jiyana wî xebat kiriye û dibêje Cizîrê zimanê kurdî, erebî û farisî jî dizanibû.

Îsmaîlê Cizîrî li taxa Tor a Cizîrê ji dayik bûye. Ew demekê li Amedê jiyaye û bi xebatên xwe yên zanistî bandoreke mezin li ser zanista robotê kiriye û bingeha zanista robot û sîbernetîkê avêtiye.

Ew endazyarên dema xwe yê herî mezin bûye ku pirtûka wî gelek jî hezkirî bûye. Nîşaneke vê hezkirîbûn pirtûka wî ew e ku gelek kopiyên wê (15 heb) li gelek pirtûkxaneyên cîhanê hene.

Îsmaîlê Cizîrî perwerdeya xwe ya destpêkê di medreseyên kurdî de qedand. Li van medreseyan bêhtir li ser fizîk û sîbernetîkê sekinî û heta roja me jî gelek îcadên ku hê ne hatine dîtin keşif kirin û di dema xwe de xistin xizmeta mirovahiyê.

## Berhem
[thumb|250px|Wêneyek ji pirtûka Cizîrî ([Demjimêra kelehê)]]
[thumb|250px|Gora zaniyar Elcizîrî, li [Cizîra Botan (Bakurê Kurdistanê) tê dîtin]]

*Al-Jami' bayn al-Ilm wa al-'Amalî an-Nafi' fî Sinâ'at al-Hayal* (wergera bi kurdî: *Pirtûka ku di endezyariyê de ji feyde girtina tevgerên mekanîk*, bi înglîzî: *The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices*) "El-Kîtab fî Mei lorîfet el-Hîyel el-Hendesiye" ango "Pirtûka li ser Zanîna Hîleyên Endazyaranî". Îsmaîlê Cizîrî ev pirtûk bi fermana Qere Erselanê mîrê Amedê li sala 602ê (koçî (1206ê zayînî) nivîsiye.

Cizîrî di pirtûka xwe de behsa çêkirina 50 amûran dike ku hemî jî ji dahînanên wî bi xwe ne. Pirtûka wî ji şeş beşan pêk tê.
Di beşa pêşîn de deh tarîfên cuda yên di derbarê çêkirina saetên avê de hene.
Di beşa duyem de derbarê çêkirina hin firaqan deh tarîfên cuda hene.
Di beşa sêyem de ji bo çêkirina misîn û amûrên destnimêjê û tasan, deh tarîfên cuda hene.
Di beşa çarem de di derbarê çêkirina hewz, fiskiye û çêkirina otomatên muzîkê de deh tarîf hene.
Di beşa pêncem de pênc tarîfên di derbarê amûrên ku ava çalên ne gelek kûr û agahiyên ava zêdekirina çemekî de hene.
Di beşa şeşem de pênc tarîfên derbarê şiklên ku naşibin hev û agahiyên çêkirina hene. Bi kurtasî di pirtûka wî de agahiyên di derbarê saeta avê, aman û avhilavêjên xwekar û otomatîk, amûrên avdana ji robar û cokan, amûrên lêdan û jenîna xwekar û otomatîk a bilûrê de hene.

Cizîrî wekî bavê robotan tê nasîn ji ber ku wî robotê herî pêşîn ji bo jenîn ango lêdana bilûrê çêkiriye.

### Mînakên ji ''Kitêb el-Hiyel''
* Çûkên otomatîk
* Saeta avê ya bifîl
* Keleka seravê û sazbendên otomatîk
* Du şêxên ku şerbetê didine hev
* Mekanîzmaya çarderî û du şamandirayî ya otomatîk
* Termosa du beş
* Makîneya otomatîk a av rijandin, belavkirin û ziwakirinê
* Mekanîzmaya kepçeyê ya çerxa avê
* Mekanîzmaya motor-kompresor
* Dola avê ya çerxa avê


Wêne:Al-jazari water device.jpg|Diyagrama makîneyên bi hêza hilkişîna avê
Wêne:Al-jazari elephant clock.png|Demjimêra bifîl
Wêne:Al-Jazari - A Candle Clock.jpg|Demjimêra findê
Wêne:Al-Jazari - A Musical Toy.jpg|Robotên sazbend
Wêne:Al-Jazari - A Table Device.jpg|Cureyek mase
Wêne:Al-Jazari - The Basin.jpg|Makîneya destşiştinê
Wêne:Al-Jazari Automata 1205.jpg|Otomata (pompe) bi hêza hilkişîna avê
Wêne:Al-Djazari automate verseur de vin.jpg|Mînakkirina wêneyê amûrekê
Wêne:Al-jazari robots.jpg|Robotên sazbend


Prof. Dr. Donald Hill (1922-1992), Endazyarê Mekanîk û rojhilatnasê Îngilîsî ku di sala 1974 zayînî da şahesera zanistiya cîhanê wergerandiye ser Îngilîsiyê, li ser şahberhema Îsmaîlê Cizîrî wiha gotiye:

## Çavkanî

http://www.alshindagah.com/marapr2005/jaziri.html (en)

## Girêdanên derve

Kategorî:Dahêner
Kategorî:Dahênerên kurd
Kategorî:Endazyarên kurd
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Fizîknasên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1153
Kategorî:Jidayikbûn 1136
Kategorî:Kesên ji Cizîrê
Kategorî:Kesên ji Şirnexê
Kategorî:Kesên sedsala 13an
Kategorî:Matematîknasên kurd
Kategorî:Mirin 1233
Kategorî:Mirin 1206
Kategorî:Zanist
Kategorî:Zanyarên kurd
Kategorî:Zanyarên misilman