open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mannheim

**Mannheim**, piştî Stuttgart, duyem mezintrîn bajar e di herêma Baden-Württemberg a Almanyayê de. Hejmara rûniştivanên wî derdora 315,000 kesan e.
## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Baden-Württemberg
Kategorî:Karlsruhe (dever)
Giovanni Aldini

**Giovanni Aldini** ( jdb . 10ê nîsana 1762 - 17ê kanûna paşîn 1834), bijîjk û ​​fîzîknasekî îtalyan ku li Bologna ji dayik bû. Ew birayê mirovê dewletê kont Antonio Aldini (1756–1826) bû. Ew li pey hev xalê xwe Luigi Galvani (1737–1798) li Bologna di 1798 de bû profesorê fizîkê. Xebata wî ya zanistî bi giranî bi galvanîzm, anatomî û sepandinên wê yên bijîjkî, bi çêkirin û ronîkirina tîrêjan û bi ceribandinên ji bo parastina jiyana mirovan û tiştên maddî ji hilweşîna bi agir re eleqedar bû. Wî ji xeynî îtalîya zimanê xwe ya dayikî, bi frensî , îngilîzî û latînî nivîsand, hîn jî di sedsala 18an de ji hêla civaka zanistî ve tê bikar anîn. Bi naskirina qedir û qîmeta wî, Împeratorê Awistirya ew kir şovîniyê Taca Hesinî û şîretvanê dewletê li Mîlano, ku ew mir. Wî mîrata gelek girîng wesiyet kir ku ji bo esnafan li Bologna dibistanek zanyariya xwezayî bibîne.

## Ceribandin
çep|thumb|Aldini elektrîka ku bi serê ga çêbûye pêşan dide
thumb|''De animali electricitate'' ("The animal electricity"), 1794Xwepêşandana gelemperî ya Aldini ya herî navdar a teknîka elektrostîmulkirina lemlateyên mirî di 1803 de li Newgate, London li ser tawankarê darvekirî George Forster hate kirin. Salnameya Newgate diyar dike ka çi qewimiye dema ku pêvajoya galvanîkî li laş hate kirin:

Li ser serlêdana yekem a pêvajoyê ya li rû, çeneyên tawankarê mirî dest bi lerzê kirin, û masûlkeyên pê re bi tirsnakî şil bûn, û çavek bi rastî vebû. Di beşa paşê ya pêvajoyê de destê rastê hate rakirin û zexm kirin, û ling û çokan hatin tevger kirin.

## Frankenstein
Mary Shelley (Mary Godwin çêbû 30 Tebax 1797) dema ku Aldini li ser leşê George Foster ceriband dê di Çile 1803 de tenê 5 salî bû. Di pêşgotina xwe ya li ser çapa *[[Frankenstein]]* a 1831 de ew behsa Aldini nake, lê "galvanîzm" di nav mijarên nîqaşê êvarê de bû berî ku ew "xewna xweya şiyarbûnê" biceribîne û bibe sedema nivîsandinê. Beşa 5an, mexlûq şiyar bû:

Bi tîrêjiya ronahiya nîv-vemirî, min dît ku çavê zer û tarî yê afirîdê vekirî; ew bêhna xwe giran dida, û tevgerek konvulsîyon lebatên wê aciz dikir.

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşk
Kategorî:Fiziknas
Kategorî:Jidayikbûn 1762
Kategorî:Mirin 1834
Aldini
Friedrich Heinrich Basse

**Friedrich Heinrich Basse** ( 6ê kanûna paşîn a 1773 li Elze - m. 23ê kanûna paşîn a 1829 li Bremen, Almanya) dermansaz û fizîknasekî alman bû.

## Jiyan

Basse
Nicolas Clément-Désormes

**Nicolas Clément-Désormes** (1779–1841) fizîkzanê û kîmyagerê fransî ye.

Kategorî:Jidayikbûn 1779
Kategorî:Kesên ji Dijonê
Kategorî:Mirin 1841
Désormes
Ivo Josipović

**Ivo Josipović** () siyasetmedarekî Xirwatistanê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Bestekarên xirwat
Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokkomarên Xirwatistanê
Kategorî:Siyasetmedarên xirwat
Beqikê hêşîn

**Beqê hêşîn** an jî **beqê kesk** (navê zanistî yê latînî: *Hyla savignyi*), cureyekî ji famîleya beqên dahlan (*Hylidae*) ye. Li nêzî avan bi giranî jî li ber çiravan li ser zilan yan jî li ser darikan dijîn. Bi giştî, li Kurdistanê û li hemû Rojhilata Navîn tên dîtin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bejavok
Kategorî:Beq
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Nîşana Herêma Kurdistanê

thumb|thumb|Nîşana Herêma Kurdistanê
[thumb|Nîşana [Komara Kurdistanê]]
**Nîşana Herêma Kurdistanê** ber bi jorê ser perê daraşê roj heye. Ev roj temsila alayên Kurdistanê ji rengên kesk, sor, û zer e. Li jêrê daraşê nivîsarek heye dibêje *Nîşana [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]*, bi zimanên kurdi, erebî û îngîlîzî ye. Ev daraşa Selahedînê Eyûbî hate darxistin û eynî deme ew daraş jî sembola nîşana Medan bû.

## Wate
Nîşana Herêmê ji Eyloyeke basî rojeke bi rengî *sor,zêr û kesk*e dikî çêbûyê.
Roj ji alaya kurdistanê û welatê Kurdistanê nîşan didî, çar rengê kesk li Kurdistana çar parçeyê nîşan didî û çar rengê sor ji Kurdên ser çar parçeyê nîşan didî û merkeza rojê ji Yekbûyê nîşan didî.

Eylo ji sembola Dûgela Medan bû û
çar perrên baskê tên wateya çar parçe bûna Kurdistanê.

## Çavkanî

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kurdistan
Reqê sêlanê

**Reqê Feratê** yan jî **reqê sêlane** (*Rafetus euphraticus*), cureyekî reqan ji famîleya *[[Trionychidae]]* e.

## Reftar û jîngeh
Li gol û çemên şolî yên bin herî dijîn. Di serî de bi kurmik, masî, beq û her tiştê din yên ku di avê de dijîn xwedî dibe. Li Çemê Dîcleyê û yê Firatê li wan dihê rastin.

## Rewşa parastinê
Rewşa reqê Sêlanê di bin xeterya nemabênê gor lêkolînên zanistî ku li şaristana Xuzistanê li Îranê ku hatine sererastkirin. Ji sedemên xeter û herreşeyên dijî reqê sêlanê wekî herimandina hawidor, hilweşandina jîngehan û ku ev reqa tê kuştin ji aliyê nêçîrvanên masiyan. 

## Galerî

Wêne:Rafetus euphraticus.jpg|Reqê firatê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.chelonianjournals.org/doi/abs/10.2744/CCB-0717.1
* http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/19070/0

Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Firatê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kûsî
Kategorî:Req
Kategorî:Xijendeyên li Kurdistanê
Lîsteya gundên Xelfetî

Gundên navçeya Xelfêtiyê, lîste ne temam e:

## Binêre herwiha
* Lîsteya gundên Rihayê
* Lîsteya gundên Sêwregê
* Gundên Serê Kaniyê

*
Kategorî:Lîste
Kim Yong-nam

**Kim Yong-nam** serokdewletê Korêya Bakur e.

Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Korêya Bakur
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokdewletên Korêya Bakur
Kim Jong-il

**Kim Jong-il** (jdb. 16'ê reşemiyê 1941 − m. 17'ê berfanbarê 2011) serokê Komara Gel a Demokratîk a Korêyê bû. Serfermandarê Artêşa Gel a Korêyê bû. Bavê wî Kim Il-sung damezrînerê Korêya Bakur bû.

Jong-il di 70 saliya xwe de li bajarê Pyongyangê mir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1941
Kategorî:Juche

Kategorî:Korêya Bakur
Kategorî:Mirin 2011
Pak Pong-ju

**Pak Pong-ju** ji 2013an - heta 2019an serokwezîrê Korêya Bakur bû.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1939
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokwezîrên Korêya Bakur
Kategorî:Siyasetmedar
Pyongyang

**Pyongyang** paytexta Korêya Bakur e. Li kêleka çemê Taedongê hatiye avakirin.

## Girêdanên derve

thumb|1100px

Kategorî:Avabûnên sedsala 12an b.z.
Kategorî:Korêya Bakur
Kategorî:Paytextên Asyayê
Aníbal Cavaco Silva

**Aníbal Cavaco Silva** (bixwîne: *Anîbal Kavako Sîlva*) serokdewletê Portûgalê ye.

Kategorî:Jidayikbûn 1939
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokdewletên Portûgalê
Komara Xweser a Sovyet a Sosyalîst a Acaristanê

**Komara Xweser a Sovyet a Sosyalîst a Acaristanê** an jî **Acaristan** an jî **Acarî** (bi gurcî: აჭარის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, *Acharis Avtonomiuri Sagchota Sotsialisturi Respublika*; bi rûsî: Аджарская Автономная Советская Социалистическая Республика, *Adjarskaya Avtonomnaya Sovyetskaya Sotsialîstîçeskaya Respublîka*) li Başûrê Rojavayê Gurcistana Sovyet a berê komareke xweser bû. Navçeya rêveberê bajarê Batumê bû.

## Bajar û navçe
* Batûmî (Paytexta Acaristanê)
* Kêda
* Kobûlêtî
* Xêlvaçaûrî
* Şûaxêvî
* Xûlo

## Aborî
Îmkana Ekonomî ya Acarî bi çay, bindeq, narinc û bi tûtinê hat.

## Girêdanên derve
* Malpera Komara Xweseriya Acarîstan 
* Galerî Dema Batum'e
* Konseya Komara Xweseriya Acarîstan

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hilweşiyan
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1921ê de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hilweşiyan
Kategorî:Dîroka Gurcistanê
Kategorî:Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê
Qorî, Giyadîn

**Qorî** (), gundekî girêdayî navçeya Giyadînê ye. Di Serhildanên Agiriyê de gundekî çalak bû.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Giyadînê
Qopiz

**Qopiz** gundekî navçeya Agirî Zêdikanê ye.

## Binêre
* Qopiza Jorîn (Seydoya)
* Qopiza Jêrîn (Çaçana)

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Çirik, Bongilan

**Çirik** (), gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Çewlîgê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bongilanê
Zilek (çûk)

**Zilek** (*Acrocephalus*), hinek cûreyên çûkên kêzxwur û Fîkar ku di nava zilan de dijîn.Çûknî gelek biçûk in.Rengên wan axilbe kahlên(rengavêtî) rengê qehwe ne.Di nava nêr û mêyên wan de cihêtiyek grîng ji aliyê rengan ve tune ye.Bi perîdank,maşot û kurmikên li derdora çiravan xwe xwedî dikin.

;Çend cûreyên Çûkên zilek:

* Acrocephalus agricola
* Acrocephalus arundinaceus
* Acrocephalus concinens
* Acrocephalus dumetorum
* Acrocephalus melanopogon
* Acrocephalus paludicola
* Acrocephalus palustris
* Acrocephalus schoenobaenus
* Acrocephalus scirpaceus
* Acrocephalus sorghophilus

## Girêdanên derve

Kategorî:Cinsên çûkan
Kategorî:Heywan
Fistiqa axê

thumb|Fistiqên axê
**Fistiqên axê** (navê zanistî yê latînî: *Arachis hypagaea*) riwekeke ji famîleya baqilan e.

## Welat û dîrok
Tê bawerkirin ku fistiqên axê cara pêşîn li welatê Perûyê hatine çandin. Li gorî agahiyan fistiqên axê berî niha bi 7,600 salan hatine çandin. Bi rêya kaşifan ji Afrîkaya Başûr ber bi Ewropa, Asya û Afrîka ve hatiye, anîn. Îroj li gelek welatên cîhanê çandina fistiqên axê tê kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Famîleya baqilan
Kategorî:Fêkî
Acaristan

**Acaristan** an **Komara Xweserî ya Acaristanê** an jî **Acarî** (bi gurcî: აჭარა , *Acari*; nave gişt: აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, *Acaris Avtonomiuri Respublika*) li Başûrê Rojavayê Gurcistanê Xweseriya Komarê ye. Navçeya rêveberê bajarê Batûmî ye. Acaristan nêzî Kurdistanê ye. Gellekî di nav osmanan de mane û di sala 1921'ê de binav lêkirin Komara Xweserî ya Sovyet a Sosyalîst a Acaristanê.

## Bajar û navçe
* Batûmî (Paytexta Acaristanê)
* Kêda
* Kobûlêtî
* Xêlvaçaûrî
* Şûaxêvî
* Xûlo

## Aborî
Îmkana Ekonomiya Acarî bi çay, bindeq, narinc û bi tûtinê tê.
Ji Ser Çiya nav Daran Kar dikin. Di Azerbaycanê barkirinen rêhesin a petrola Hazarê heta Batumê diçe.

## Gelhe Acaristanê

Gelhe Acaristanê qasî 333.953 kesî ye (2014). Gelhe acarî nasdikina xwe bi navê acarî an acarelî an jî acarlebî dibêjin.

## Ol
Di Xweseriya Komara Acaristanê mizgeft, sînagog û kilîse hene.
Li çendî bajaran gellek xiristiyan hene, hema di navçeya Khuloyê jî gellek misilman hene.

## Girêdanên derve
* Malpera Xweseriya Komara Adjarîstan 
* Galerî Dema Batum'e
* Konseya Xweseriya Komara Adjarîstan

Kategorî:Acarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin
Kategorî:Erdnîgariya Gurcistanê
Kategorî:Herêmên dîrokî yên Gurcistanê
Melhamed

**Melhamed**, () gundekî bi ser navçeya Xursina Erzîromê ye. Hemû gelê wê kurd e. Gel pir bi girêdayî ol û adete ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Xernûf

thumb|Xernûf
**Xernûf** (bi latînî: *Ceratonia siliqua*), curekî dareke fêkî ye. Fêkiyên wê tên xwarin.

## Galerî

Wêne:Ceratonia siliqua MHNT.BOT.2011.3.89.jpg|*Ceratonia siliqua*


## Girêdanên derve

Kategorî:Dar
Kategorî:Fêkî
Ragihbar

**Ragihbarî**, ragihbarî Ji daringên elektrîkê derbasdike ra tê gotin. Ji ber kû elektronên di rêgeha atomê ya dûrde baş nayên kişandin, ew di bin bandora germê,ronahiyê, û bandora elektrîkî da ji rêgehê derdikevin. Bi taybetî atomên lajwerdan(metal) wihane, seba kû di rêgeha atomên wan ya dawinde hindik elektron hene, li gorî Qanûna Kûlon (Coulomb), baş nayên kişandin. Zîv, paxir, û zêr en baş ragihbarin.

ragihbar
Kategorî:Fizîk
Subcomandante Marcos

thumb|Subcomandante Marcos
**Subcomandante Marcos** nasnavê şer ê **Delegado Zero** ye, ku şoreşger û peyvdarê Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst (EZLN) ye.

Ji berve ku pir tê nasîn, ji aliyê pir kesan serokê herê giring a EZLNê tê dîtin. Ji ber ku ji Emiliano Zapata re *comandante* tê gotin, ji hurmeta Emiliano Zapata pêşnava *subcomandante* bi kar tîne.

Bi gorî hikûmeta Meksîkê navê Marcos yê berê Sebastian Guillen Vicente ye. Guillen çûye dibistana navîn a Instituto Cultural Tampico ya ku li herêma Tamaulipas Tampico ye û tê tehmînkirin ku ramana serxwebûnê li wir naskiriye. Paşê wî koçî Bajarê Meksîko kiriye û ji Meropolitan Autonomous University (UAM) mezûn bûye. Di heman zanîngehêda mastera felsefê jî kiriye û wek profesor li vir xebitiye. Paşê ji bo ku xebata şoreşiyê bide destpêkirin ji zanîngehê veqetiyaye. Marcos qet nepêjirandîye ku ew Sebastian Guillen Vicente ye û malbata Sebastian Guillen Vicente jî qet ramanên xwe ji bo vê mijarê negotiye û di rastiyê de jî kes nizane ku çi hatiye serê Sebastian Guillen Vicente. Di sala 2001ê de di wexta rêveçûna Meksîkê de, Marcosî UAM ziyaret kiriye û di axaftina xwe ya vir de, gotiye ku herê kêm carekî ew li vir peyda bûye.

Marcos tim bi maske xuya dikir. Ji ber vê yekê kes nizane ku ew di rastiyê de sedî sed kî ye.

## Çavkanî

Kategorî:EZLN
Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Meksîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Şoreşger
Kategorî:Şoreşgerên meksîkî
Tenîs

thumb|Korta tenîsê

**Tenîs** cureyekî werziş e ku li korta tenîsê bi raketê ve tevî du kesan an jî du tîman ve tê lîstin. Lîstikvan dikin ku gogê ji ser netê bavêjin Hela reqîb. lîstik ji puan, game û setan pêk tê. Hejmara puanan 15, 30, 40 û 60 e. Kî 60 puan bistîne ew dibe xedî game ("geym")ek. Şeş game ji dibe setek. Gorî musabaqayan sê an ji pênc set têne lîstin.

Di sala 1800î de li Îngilistanê dest pê dike, pêşî li welatên bi kultur û zimanê îngiliz, dû re li hemî deverên cîhanê bela dibe. Anha lîstikeke olîmpîk e.

Tenîs li ser sê celeb erdê tê lîstin. Celebek eşk erd yek ax erd û ya din ji çêre erd e. Lîstıkeke gelek dewlemend e û ji her welatê dildarê werzişê heye.

## Çavkanî

Kategorî:Lîstikên gogê

Kategorî:Werziş
Kategorî:Werzişên atletîk
Mîna Qazî

thumb|Mîna Qazî
thumb|Ciwaniya Mîna Qazî (Ya çepê a bi ken)
**Mîna Qazî**, **Mîna Xanim** (jdb. 1908 − m. 17 sibat 1998, li Mehabadê, Rojhilata Kurdistanê), hevjîna pêşewa Qazî Mihemmed (serokê Komara Kurdistanê ya Mehabadê) bû.

## Kurtejiyan
Mîna Qazî di sala 1908an de li bajarê Mehabadê hatiye dinê. Navê bavê wê Ehmed û navê dayika wê jî Gulendam e. Ew ji malbata Hecî Hesen Xanî (Hecî Beg) e ku yek ji malbatên mezin li Herêma Mukiriyan e. Beriya ku Mîna bi Pêşewa Qazî Mihemed re bizewce, paşnavê wê Iskenderî bû. Di temenê 19 saliyê de dibe hevala jiyana pêşewa Qazî Mihemmed. Di sala 1945an de Yekîtiya Afretên Kurdistanê (YAK) ava kir û bû yekem seroka wê rêxistinê.

Mîna Qazî di 17ê sibata 1998an de li bajarê Mehabadê jiyana xwe ji dest da.

## Zarokên Qazî Mihemed û Mîna Qazî
# Ismet Qazî (jdb. 1932 - m. 1957, Mehabad)
# Ifet Qazî
# Munîr Qazî, di sala 1938an de li bajarê Mihabadê hat dinê. Niha jî li wir dijî.
# Perwîn Qazî, di sala 1942an de li Mihabadê hat dinê û di 28 sibat 1999 de li bajarê Tehranê wefat kir.
# Elî Qazî
# Suud Qazî
# Miryem Qazî (jdb. 1945 - m. 16 adar 2020)

## Mijarên têkildar
* Qazî Mihemed

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Mehabadê
Kategorî:Komara Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1998
Şelebala

[thumb|250px|Sê şelebalayên ku ji aliyê [masîgirên Amedê ve hatine girtin.]]
**Şelebala** cureyekî masiyên Dîcleyê ye.

Kategorî:Masî
Denge TV

Televîzyoneke kurdî ye û li ser dûvelangê weşan dike. Di weşana xweda cîh dide; nûçe, belgefîlm, pêşbirk, show û hwd.

Frekans: 11887
Sembol Rate 9200
Fec: 5/6 V-DİKEY (Rojava)

On 29 September 2016, the televison channel was banned and shut down in the course of the 2016 Turkish purges in the aftermath of the 2016 coup attempt in Turkey.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* www.dengetv.com 

Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî
Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst

**Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst** (), rêxistinekî bi çek e li parêzgeha Çiapas a Meksîkê.

Navê xwe ji serokê Şoreşa Meksîkê (1910-1920) Emiliano Zapata hil dide. Xwe bi avayê xwedî mîrata Emiliano Zapata dibinin. Ew xwe li dijî emperyalîst didine naskirin.

Herêm ku têda dijîn bi avayê serbixwe û xweser ji hikûmatê dibînin. Ramanên wan “ax ya gel e” û “gel ferman dike hukûmet tîne cîh” e. Dirûşmên wan ê herî girîng *¡Ya Basta!* ("Edî bes e”) û “Dad! Serxwebûn! Demokrasî!” ye. Ji bo piştevaniyê ji xwe re bibînin, înternet û bihîstokên dûvelang dixebitînin.
 
Zapatistiyan li dijî kûreyî (globalîzm) û neoazadîxwazê ne. Ji ber ku, bi gorî ramanên wan, ev herdûyan, gundiyan bi avayekî xirab bandor dike û wana birçî dihêle.
  
Di sala 1983an de ji aliyê şerwanên Maoist ku di nav wanda Subcomandante Marcos jî heye hat avakirin. Piştî deh salên ji bo birêxistinbûn û amadeyîkirinê, di sala 1ê kanûna paşîn 1994an de dest bi şerê çekdarî kirin. Gelek şaredarîyên San Cristobal de Las Casas dagirkirin.
 
Endamên EZLN ê piranî ji niştecîhan pêk tê. Piştevaniyên ji bajarên din û navnetewî jî hene.

Subcomandante Marcos di vê rêxistinê de gelek çalak û fermandar e. Lê berevajî fermandarên din, bixwe niştecîhekî Maya nîne.

## Çavkanî


Kategorî:EZLN
Kategorî:Rêxistin
Avokado

**Avokado** hêşînhatek daran e, ji malbata definan tê hesibandin.

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Fêkî
Tara Mamedova

**Tara Mamedova** (jdb. 22ê nîsana 1983an li Kok-Yangak, Qirgizistan) stranbêjeke kurd e ku bi eslê xwe ji kurdên Qirgizistanê ye. Tara Mamedova niha li bajarê Stembolê dijî.

## Jînenîgarî
Tara Mamedova di roja 22ê nîsana sala 1983an de li bajarê Kok-Yangakê (li Qirgizistanê) ji dayik bûye. Heya temenê 8 saliya xwe li heman bajarê zarokatiyê derbas dike. Piştî ku Yekîtiya Sovyet belav dibe û li herêmê nîjadperestî xurtir dibe malbata wê neçar dimîne ku ji Moskowê koçê bajarê Saratovê bibin û malbata wê 4 sal li bajarê Saratovê dimîne.

Tara Mamedova ji ber ku di temenê zarokatiya xwe de bi stranbêjiyê re eleqedar dibe bi pêşengiya dayika xwe di beşên cuda yên hunerê de perwerde werdigire ku dayika Mamedova wê dişîne dibistanên dans, şano û muzîkê. Piştre ew li bajarê paytext li Moskowê perwerdeya muzîkê dibîne û piştre malbata wê koçê Fransayê dibe û perwerdehiya xwe ya muzîkê li Parîsê berdewam kiriye.

Malbata Tara Mamedova ji Bakurê Kurdistanê ji navçeya Bazîdê koçê Qazaxistanê bûne.

Tara Mamedova zewicandiye û zarokekî wê yê keçik heye. Mamedova di bernameyekê TV'yê de aniye ziman ku keça wî li Tirkiyê asîmîle dibe jiber vî yekê dixwaze keça li Rûsyayê di nav malbata xwe de mezin bike.

## Dîskografî
thumb|Tara Mamedova (2024)|270x270px
;Albûm
* *Ax*
* *Berhevkirin* (stranên bijare)
;Single
* *Nizanim bi [[Vellúa]] re* (2024)
* *Seva çi* (2022)
* *Ziv* (2022)
* *Xûçe* (bi Rewşan Çeliker re distre) (2022)
* *Çû*
* *Firîn*
* *Jinên Şengalê*
* *Serê salê*
* *Xewna giran*

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Qirgizistan
Kategorî:Stranbêjên kurd
Haikû

**Haikû**, cûreyekî helbesta japonan e, bi sê ristan dihê çêkirin ku ew jî ji 17 (5-7-5) kîteyan pêk dihên. Di sedsala 16'an de derketiye û di ya 17 û 18'an de bi pêşketî belav dibe.
thumb
Naveroka xwe bi granî ji xwezayê, ji demsalan û ji mirovan distîne. Rista yekem û ya dawî bi hev re têkildar in û her yek ji 5 kîteyan pêk dihê.

Hokku, hayku, haikai jî dihê gotin.

Haikûnivîsên navdar Matsio Basho, Taniguchi Buson, Kobayashi Issa û Masaoka Shiki ne.


Kategorî:Helbest
Almanyaya Rojava

**Almanyaya Rojava** (bi almanî: *West Deutschland*), bi fermî **Komara Herêmî ya Almanyayê** (almanî: *Bundesrepublik Deutschland*), dewletekê li Ewropaya Navendî bû ku piştî Şerê Cîhanî yê Duyem ji aliyê parçekirina Almanyayê ji aliyê dewletên serfraz hatibû damezrandin. Almanyaya Rojava ku di bin desthildariya Yekîtiya Sovyetê de bû di sala 1949an de hatiye damezrandin. Ev dûgel û Almanyaya Rojhilat piştî 41 salan, di sala 1990an de, têva hev yekbûn û Almanyaya îro hatiye damezrandin.

Dewlet piştî Şerê Cîhanî yê Duyem li herêmê di bin kontrola Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî û Fransa de hatiye damezrandin. "Almanyaya Rojava" behsa welatê ku ji sedsala 15an vir ve jê re *Almanya* tê gotin dike.

Di navbera salên 1949an û 1990ê de bajarê Bonn paytexta federal (*Bundeshauptstadt*) ya Almanyaya Rojava bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Avabûnên 1949an li Almanyayê
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin
Kategorî:Dîroka siyasî ya Almanyayê
Kategorî:Dîroka Almanyayê
Ava Spî

[thumb|250px|Ava Spî, [Serê Avê (Nisêbîn)-(Midyad) ]]
**Ava Spî**, çemekî piçûk li bakur-rojavayê Kurdistanê ye. Ev çem di nav aqarê Midyadê de dest pê dike û piştî ko Nisêbîn derbas kir di gehê tixûbê Sûriyê û li vir li bajarê Qamişlokê bi dawî dibe beriya ko bi gehê deryayê. Ava Spî ji bo gelê derdorê ciheki seyranê ye. Ava Spî, bi taybetî havînan tê serdankirin ji aliyê gelê herêmê ra ji ber ko ava vî çemî pir qêrisî ye u dora ve hemû şinayî ye. Her wiha naveki vî çemî di Serê Avê ye.

## Mijarên têkildar
* Çemê Nisêbînê

## Galeriya wêneyan


Kategorî:Çemên Kurdistanê
Kategorî:Midyad
Kategorî:Nisêbîn
2010

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
*  – Hamit Ulaş, şervanê HPGê.
*  – Marif Xeznedar, akademîsyen û nivîskarê kurd.
*  – Elî Hesen Ebdulmecîd, generalê iraqî.
*  – Lucille Clifton, şaîrê amerîkî.
*  – Gulbihar, denbêjê kurd.
*  – Mîxaîl Semenovîç Lazarev, tarîxnasê rûs.
*  – Jean-Paul Proust, serokdewletê Monakoyê yê berê.
*  – Serdeşt Osman, rojnemavanê kurd.
*  – Rue McClanahan, aktrîsa amerîkî.
*  – José Saramago, nivîskar û şaîrê portûgalî.
*  – İlhan Selçuk, nivîskarê tirk.
*  – Georges Charpak, fizîknasê fransî.
*  – Mehmet Kemal Işık, nivîskarê kurd.
*  – Cemal Şener, siyasetmedarê tirk.
*  – Palle Huld, aktor û nivîskarê danîmarkî.
*  – Behare Elewî, çalakvana kurd a mafên mirovan û jinan.
Vladîmîr (oblast)

thumb|300px|Oblasta Vladîmîrê

**Vladîmîr**, an jî **Oblasta Vladîmîrê** (bi rûsî: Влади́мирская о́бласть, Vladîmîrskaya oblast), yek ji herêmên federal (oblast) ên Rûsyayê ye. Serbajarê oblastê bajarê Vladîmîr e.

Sînorên Oblasta Vladîmîrê, oblastên [Moscow, Yaroslavl, Ivanova, Ryazan û Nizhny Novgorod ên. Çemê herî giring a oblastê Klyazma û Oka ye. Nezî 300 gol hene. Oblast di nav daristananda ye.

Hêjmara gelhê 1.523.990 ye. Mezinihiya rûerdê 29.000 km² ye.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya oblastê 

## Çavkanî
* wîkîpedia Îngîlîzî/Vladimir Oblast

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1944an de hatine avakirin
Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê
Bendava Qereqeyayê

**Bendava Qereqeyayê** (), yek ji 21 bendavên Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP) ya ku di navbera salên 1976-1987'an de ji hêla dewleta Tirkî ve li ser rûbarê Firat hatiye avakirin. Mebesta vê bendavê çêkirina wizeya karebayê ye. Qewareya ava dakirî ya embaravê (gola bendavê) 9.580 hm3 ye û berhemhêneriya karebayê ya li dema salekê 7.354 GWh e.

Kategorî:Bendavên di 1987an de hatine xilaskirin
Qereqeyayê
Kategorî:Santralên hîdroelektrîkê li Tirkiyeyê
Vladîmîr (bajar)

**Vladîmîr** (Rusî: Влади́мир) bajarekî Oblasta Vladîmîrê a Rûsyayê. Di heman demêda serbajarê Oblasta Vladîmîrê ye. Li ser çemê Klyazma ye. Li aliyê rojava Moscowê ye û ji Moscowê 200 km dure. Hêjmara gelhê 315,954 (2002) û 349,702 (1989) kes e. Yek ji paytextên Serdema Navîn a Rûsya ye.

Tîma wê ya futbolê, FC Torpedo Vladimir e.

## Bajarên bira

*  Anghiari, Îtalya.
*  Bloomington-Normal, DYA.
*  Campobasso, Îtalya.
*  Canterbury, Brîtaniya Mezin.
*  Erlangen, Almanya.
*  Kerava, Fînland.
*  Kardzhali, Bulgaristan.
*  Nara, Japon.
*  Saintes, Fransa.
*  Sarasota, DYA.
*  Trento, Îtalya.
*  Ústí nad Labem, Çekiya.
*  Jelenia Góra, Poland.

## Kesên ji Vladîmîr

* Valentin Afonin
* Nikolai Andrianov
* Vladimir Artemov
* Aleksey Batalov
* Mikhail Petrovich Lazarev
* Yuri Levitan
* Alexey Prokurorov
* Yuri Ryazanov
* Vasily Shulgin
* Mikhail Speransky
* Aleksandr Stoletov
* Nikolai Stoletov
* Sergei Taneyev
* Dmitri Vyazmikin
* Denis Yevsikov
* Nikolai Zhukovsky
 
## Çavkanî

* wîkîpedia Îngîlîzî/Vladimir

Kategorî:Bajarên pîroz
Kategorî:Bajarên Rûsyayê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Rûsyayê
2011

**2011** Destpêka Roja Şemî sedsala 21an e.

## Bûyer

### Cîhan

#### Kanûna paşîn
* 1ê kanûna paşîn – Bajarên Tallinn a Estonya u Turku'ya Fînlanda'ye yek salekî dibe Paytexta Kulturî ya Ewropayê.
* 1ê kanûna paşîn – Estonya çu ser Euro'ye.
* 9ê kanûna paşîn – Sûdan Referandûma Serbixwebûn pêk tîne.

#### Sibat
* 15ê sibatê – Roja Fermana Kurdistane

#### Adar
* Lîsteka The Sims Medieval derdikeve.

#### Nîsan

#### Gulan
* 10ê gulanê - 14ê gulanê – 2011 Berebaza Strana Eurovisionê, li Almanya Bajar Düsseldorf ê pêk were.

#### Hezîran
* 12ê hezîranê – Hilbijartin li Tirkiye.

#### Tîrmeh

#### Tebax

#### Îlon
* 3ê îlonê - 18ê îlonê – EuroBasket 2011, li Lîtvanyayê pêk were.
* 9ê îlonê - 23ê çiriya pêşîn – 2011 Badîna Cîhan Rugby, Nû Zelandayê pêk were.

#### Çiriya pêşîn

#### Çiriya paşîn

#### Kanuna paşîn

### Kurdistan
* 28ê kanûna paşîn – Komkujiya Robozkê

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
* 
** Eva Strittmatter, nivîskara alman.
** Yosef Shiloach, aktorê kurd ê cihû.
*  – Jack LaLanne, aktorê amerîkî.
*  – Mele Nûriyê Hesarî, zimannas û helbestvanê kurd.
*  – William L. Eagleton, dîplomatê amerîkî.
*  – Necmettin Erbakan, siyasetmedarê tirk.
*  – Simon van der Meer, fizîknasê holandî.
*  – Elizabeth Taylor, aktrîsa îngilîz-amerîkî.
*  – Behare Elewî, çalakvana kurd a mafên mirovan û jinan.
* 
** Cevdet Döğer, milîtanê îslamî yê kurd.
** Usama bin Ladin, serokê Elqaîdeyê yê berê.
*  – Mehmet Nuri Yaman, siyasetmedarê kurd.
*  – Amy Winehouse, stranbêja îngilîz.
*  – Ágota Kristóf, nivîskara mecar-swîsreyî.
*  – Ezîz Şaverşyan, youtuberê kurd ê rûsyayî.
*  – Mihri Belli, siyasetmedarê tirkiyeyî.
*  – Wangari Maathai, zanyara kenyayî.
*  – Firuz Aşkın, karîkatursazê tirkiyeyî.
*  – Steve Jobs, damezrênerê hevpar ê Şirketê Appleyê.
*  – Mişel Temo, siyasetmedar û nivîskarê kurd.
*  – Dennis Ritchie, zanyarê komputerê yê amerîkî.
*  – Muemer Qedafî, serokê Lîbyayê ji 1977-2011.
*  – Nusrat Bhutto, siyasetmedara pakistanî.
*  – Norman Foster Ramsey, Jr., fizîknasê amerîkî.
*  – Îsmet Şerîf Wanlî, siyasetmedarê kurd.
*  – Danielle Mitterrand, nivîskara fransî.
*  – Kim Jong-il, serokê Korêya Bakur ê berê.
*  – Václav Havel, nivîskarê çek.
Bendava Keça Qirêl

**Bendava Keça Qirêl** an jî **bendava Keyna Qiralî** (), yek ji 21 bendavên Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP) ya ku di navbera salên 1985-1997'an de ji hêla dewleta tirkî ve li ser çemê Madenê li bakurê Erxaniya Diyarbekrê hatiye avakirin. Mebesta bendava navborî dirustkirina wizeya karebayê ye û berhemhêneriya wê li dema salekê 146 GWh e. Kereseya avakirinê ya gewdeya wê bi zinaran e.

## Çavkanî

* DSI http://www.dsi.gov.tr/baraj/detay.cfm?BarajID=173 (bi tirkî)
* Xefur, Ebdulla (1992). Cugrafiyay Kurdistan. APEC, Stockholm.

Kategorî:Bendavên di 1997an de hatine xilaskirin
Keça Qirêl
Ayhan Evcî

**Ayhan Evcî**, li Elmanyayê li bajarê Hamburgê dijî. Bi nasname xweyî, Aranjorî, produktorî, û awazsaziyê tê naskirin. Di Muzika ku li ser dixebite de hertim nifşên nû bikartîne. Berhemên ku ji destên wî derdikevin bi teknîka soundê û teknêkê studyoyê hertim balkêşin.

Di muzîkê ku ava dike ji newayên her nifşî tam hene. Di muzikê de bi sînornenasiya xwe tê nasîn.

## Çavkanî
* http://www.ayhanevci.com

Kategorî:Awazsazên kurd
Pîran, Diyarbekir

**Pîran** (), navçeyek çiyayî ye ku girêdayî Amedê ye. Şêx Saîd ji vî bajarî bû.

## Gelhenasî

## Çavkanî
Şevger Hovik

**Şevger Hovik** (jdb. 5ê kanûna paşîn a 1957, gundê Kesîkê ya Bajarê Tirbespî) nivîskar, hunermend û stranbêjekî kurd e. Ew ji bavê xwe hînê stran û helbesta bûye. Bavê wî zaroktatiya xwe bi Saîd Axa Cezrawî rê li derbas kiriye û stranê ku ji wî hînbûye ji malbat û ji gundîyan rê gotiye.

Şevger Hovik di sala 1970î da bi Aramê Dîkran rê ku wê demê hatiye bajarê Tirbespî sitran gotiye û ev ji carên yekemînin ku ewî di nav gelde sitran gotiya.

Di sala 1974an da çûye Libnan û bi Mihemed Teyyîb Tahir rê stran gotiye û du staranên wî li Beyrûtê hatiye tomarkirin.

Ji sala 1973an vir de helbestên Kurdî dinivîse û heya niha nêzîkî 500 helbest nivîsîne û ev helbestana bi avayê fermî hê nehatine çapkirin. Pir hûnermenda awazên wî gotine.
 
Di navbera 1981 û 1988an da di Koma Narînda berpirsiyariya hunerî kiriye. Ev kom aliyê Partiya Demokratîk a Kurdî li Sûriyê.

## Çend Beşdarî û Berhemên Şevger Hovik
* 1976 - Çu Urdun Oman û di Newroza Komela Selahedîn stran got.
* 1978 - Li Şamê kasetek stranên folklorî tomar kir.
* 1978 - Li Qamîşloyê sê stran bi Koma Palara tomarkir
* 1979 - Cd 1 bi navê Welatê Min
* 1981 - Cd 2 bi navê Newroza gundê min
* 1983 - Cd 3
* 1988 - Cd 4 bi navê Helepça Hîroşîma kurdayê. li Qamişlo tomar bû
* 1991 - Cd 5 bi navê Elo...Elo Welat li Swêd tomar bû
* 1996 - Cd 6 bi navê Dom nakê zilmû zor
* 1997 - Cd 7 bi navê Yarê ..Yarê
* 1998 - Cd 8 bi navê Ez gula xwe nadim
* 2001 - Cd 9 bi navê Esmera Min
* 2003 - Cd 10 bi navê Xewn u Fermêsk
* 2005 - Cd 11 bi navê Na yarê Na
* 2008 - Cd 12 bi navê Sheva Hicran

15 Vîdeo Klîbên wî hene (ev klîban ji aliyê kurê wî yê bi navê Şoreş hatiye çêkirin.)

Şevger Hovik zewiciye û xwedanê pênç zarokane.

## Çavkanî

* www.niviskar.com 
* Kovara Gulistan - hêjmar 35/rûpel 67 - hevpeyvîn li gel hunermenê kurd şevger hovik

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Stranbêjên kurd
Sêvilan

Curnê Reşê eşiran Dêlikan eşireka piren dirokiye ji bo mirovatiye gundê bi Tirki dibêjin * Yukarı Ekece * bi Kurdi navê xwe Xiraborke ez li we dixwezim diroka wî gundî pêşçaw bikin
## Girêdanên derve
Zakira Sor

**Zakira Sor** () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Îdirê (navend)
Fortran

**Fortran** (kurteya **''For**mula **Tran**slating System* e) zimanekî programçêkirinê yê gelekî kevn e. 1957 ji bo zanayan hatiye çêkirin. FOR-TRAN tê maneya *Formula Translator* yanê, Wergera Formûlan. Hînjî di nav zanistan da gelekî meşhur e. Bi sed hezaran koden bi vî zimanî hatiye nivisandin û gelek kitêbxaneyên programçêkirinê yên zanistî yên baş hatiye pêkanîn. Mînakên van kitêbxaneyan:
# BLAS
# LAPACK

== Mînak ==
<syntaxhighlight lang="fortran">
program yekom

 implicit none
 integer :: a, b, c  ! a, b û c tamjimar.  integer :: tamjimar; real :: Hejmarên rastîn

 read*, a, b
 c = a + b
 print*, 'yekom =', c

end
</syntaxhighlight>

*'Encam:'''
* 6 9 → yekom = 15
* 12 15 → yekom = 27

## Guharto

* FORTRAN II (1956)
* FORTRAN III (1958)
* FORTRAN IV (1962)
* FORTRAN 66 (1966)
* FORTRAN 77 (1977)
* FORTRAN 90 (1990)
* FORTRAN 95 (1995)
* FORTRAN 2003 (2003)
* FORTRAN 2008 (2008)

Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Nivîsbariya 1957an
Kategorî:Zimanên programkirinê yên asta bilind
Kategorî:Zimanê bernamekirinê
Axavêr

**Axavêr**, anku **Aẍavêr** ( / *Çavuşbahçe*) gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Îdirê (navend)
Pilûr, Îdir

**Pilûr** an jî **Pulûr** () gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Îdirê (navend)
Xoşxeber

**Xoşxeber** () bajarokekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Îdirê (navend)
Hesexan

**Hesexan** () gundekî li ser girêdana navçeya Başanê ye. Ew gund 16&nbsp;km dûrê navçeya Başanê û 22&nbsp;km jî dûrê bajarê Îdirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Başanê
Çirûg

**Çirûg** () gundeki li ser navçeya Zêtka (Elajgir) ye. Gund di nav deşta Elajgirê de ye. Gund 13 km durî Zêtka û 20 km jî durê Qerekose yê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Zêdkanê
Çîqsor

thumb| ''Tringa totanus totanus''
**Çîqsor** (*Tringa totanus*), çûkekî beravî ye û wek ji nav jî dihê fehmkirin çîqsor e.
## Şayes
Ser û pişta wî qehwoşkî, nawa wî spî, stû û sînga wî jî deq deqokî ne. Çîq û nikulê wî sor e. Bê brû ye û kloraka çavê wî spî ye.
## Parêzî
Xwarina wî kurmik, mêş, kêzik û hwd e.
## Belavbûn û jîngeh
Li nav ripin û heriyên beravan dihê dîtin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Beravî
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Beyat

**Beyat** () gundekî ku bi navçeya Têşberûna Îdirê ve girêdayî ye. Ew gund 5&nbsp;km dûrê navçeya Başanê û 20&nbsp;km jî dûrê bajarê Îdirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Têşberûnê
Kanî Kewang

**Kanî Kewang** () gundekî ku li ser navçeya Têşberûna Îdirê ye.

Kanî Kewang, navê xwe berfa ser çiyayê Grîdaxa mezîn ji dem bisal Ava heliyê ku bin erdê derketî de hildide.

## Dîrok

Runîştana gund digîje salên 1840'î. Ew deman gund ji hîmaya dewletî Osmanî bû jî Osmanî hate belav kirin, gund bîndestiya dewleta Rûsyayê jî ma. Ew dem şerên ermenî, kurd û tirkan de, gund gelek caran hate valakirin.

Xelkê gund ji terafa dewleta tirkan de hate belavkirin. Hinek çûn ji gundê Xelfelî, Xoşxeber û navbera Îdirê. Sala 1951 bi aliyê mixtar H. Musa Atalar xelkê gund hate gund.

## Erdnîgarî

Jî îdire va 21, navçeya Têşberûnê va 9&nbsp;km bî dûr e.

Gund hundîrê Deşta Rewanê de cîh digire û xwedî 25200 dagar xak e, vê xakê de 6500 dagar cîhê cotemenî ye û xaka çêrgehê ye.

Ava berfa Grîdaxê dinav gunde gelek kaniyên pîçûk çêkîriye û gelek bedewî daye gund. Kesên gundê Cîran ê tên ava Kanî Kewangê vexwarînê, her sal ev av sar û cemîdî ye.

Golê de gelek heywan dijîn: masîpank, kosî, mirîşka avî, masîgir û gelek çêşîdên çîvîkan hene û cîhekî ekolojîk tê pêkanîn.

Xelkê gund îdara xwe jî cotemeniyê û ajaldariyê va dikin. Gelek kes, cîhê ku bo heywanên xwe biçêrên koçberiyê dikin ji zozana. Ev koçberî havînê ji dawiya payîzê de xelasî dibe. Hîne kesî jî derdorê Grîdaxê kon vedikin û ji wûra dimînin.


Wêne:KaniKewang.jpg|Grîdax ji Kanî Kewangê


### Avhewa
Ji avhewa (bi ingîlîzî: *Mediterranean climate*) xerabû û avhewa mîkroklîma jî tê ditîn.

## Gelhenasî
Li gorî agahiyên împeratoriya Rûsyayê yên sala 1886'an, hejmara rûniştvanên gund 279 kes bû û hemû gundî kurd bûn.

## Agahî

Gundê dibistan, şebeka kaniyên ava vexwarînê, elektrîk û xetên telefonê jî heye. Rêya asfaltkirî nav gundî derbas dibe. Cowên ji bo avdariya cotemeniyan çêbûye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Gundên Têşberûnê
Dize, Têşberûn

thumb|Dize|250px
**Dize** () gundekî ku bi navçeya Têşberûna Îdirê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Têşberûnê
Lîsteya gundên Sêwregê

Lîsteyekî din a li ser gundên Sêweregê:

*Anazo
*Arastîl
*Bab
*Baxçe
*Biderî
*Bîrêwêran
*Çatax
*Çilkanî
*Çepnî
*Daragon
*Dersîman
*Dewik
*Dîzik
*Feqî
*Geboz
*Gerîsar
*Giregosî
*Girgomez
*Hadro
*Hesenwêran
*Hemdîn
*Kadêk
*Kelexan
*Kelayî
*Kependerîs
*Ketine
*Kevjal
*Kolik
*Kurdek
*Kuştiyan
*Mexmûran
*Mextele
*Mişmişî
*Miyadîn
*Modan
*Nîgît
*Qelenderî
*Rûtan
*Serebtûl
*Seyrangeh
*Sûsik
*Takoran
*Tîl
*Tûwêrek
*Xasxasî
*Xirabreş
*Xirbê Hestiyan

## Binêre herwiha
* Lîsteya gundên Rihayê
* Lîsteya gundên Xelfetî
* Gundên Serê Kaniyê


Kategorî:Lîste
Kemal

**Kemal** navên van kesaye:

*Kemal Pîr (damezrarinerên PKKê)
*Kemal Burkay (helbestvan û siyasetmedarekî kurd)
*Kemal Sido (dîroknas û nivîskarekî kurd)
*Kemal Sunal (aktorekî sînemayê Tirkiyê))
*Kemal Fewzî (nivîskar, helbestvan û têkoşerên azadiya Kurdistanê]]
*Kemal Seyîd Qadir (dadnas û nivîskarekî kurd)
Murat

**Murat** navê van kesaye:
*Murat Karayilan (serokê desteya rêvebiriya Koma Civakên Kurdistanê)
*Murat Balkî (derhênerekî kurd)
*Murat Batgî (hunermendekî kurd)
Olcay Gulşen

**Olcay Gulşen** an jî **OJ Gulsen**  (jdb. 20ê tîrmeha 1980î li Waalwijk) ji Holandê ye. Olcay Gulşen dîzaynerê modayê û xwedî marka *SuperTrash* e.

## Jîn u Kariyer
Olcay Gulşen di sala 2002an de Însan Jêderkê Mezin bû. Wexta mezin bû şîrketekî mezin da vekirin û bar bu çu Amsterdamê. Yek IKY Ajansê ewe rê Duyemin Şîrketekî Nawnetewiya Moda da vekirin u Olcay Gulşen jî xwe da ser Şîrketê. Wexta ew jî 21 salî buye di SuperTrash'e de Marka kî hate qebul kirin lewma ew bu Nîşana SuperTrash'e.D i sala 2010'de SuperTrash li Ewropa û Amerîka'yê 24 Welatan tê Firoştin.

## Xelat
* 2008: Jackie Magazine – Fashion Entrepreneur of the Year
* 2008: Quote Magazine – Business Babe of the Year
* 2010: Amsterdam Business Award[3]
* 2010: Marie Claire Prix de la Mode – Best Fashion Entrepreneur of 2010

## Cahş
* 2009: Philips – Face of the new Senseo coffee maker
* 2010: Bavaria – Special Edition Dutch Dress

## Weşana TV
* 2009: Hollands Next Top Model: guest jury member
* 2010: Project Catwalk: guest jury member
* 2010: De Wereld Draait Door – regular guest

## Çavkanî

Kategorî:Dîzaynerên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Holendayê
Kategorî:Mirovên zindî
Kurmas

**Kurmas** an jî **Kermas** () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şêrwanê
Binbat

**Binbat**, **Bimbat** (, ) bajarokeke ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şêrwanê
Awîl

**Awîl** (, ) gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

Yek ji navêndên mîrektiya Şêrwan bû. Li gund kelekek hebûye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şêrwanê
Zivzîk

**Zivzîk** () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

* Bi hinarên xwe yên bi nav Hinarên Zivzîkê navdar e.
* Şêniyê gund, kurdên kurmanc in û bi kurmancî diaxivin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şêrwanê
End, Şêrwan

**End** an jî **Endê** () gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Şêrwanê
Hakan Ener

**Hakan Ener** hunermendek kurd ji bajarê Çewlîgê ye.

Ew di navberî salan 1996-2000 endama koma muzîkê Koma Dengê Azadî bû. Ener bi Koma Dengê Azadî albûma *[[Hêvî (albûm)|Hêvî]]* pêk anî û di vî albûmî de wek aranjor, berhevkar û stranbêj (Hat Karwanê Helebê, Şekir Axa) xebitî.

## Girêdanên derve
* Hakan Ener/youtube

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Kesên ji Çewlîgê
Îbrahîm Xelîl Yildiz

**Îbrahîm Xelîl Yildiz** hunermendekî kurd ê ji bajarê Amedê ye.

Ew di navberî salan 1994-2000'î de endamê koma muzîkê Koma Dengê Azadî bû. Xelîl Yildiz bi Koma Dengê Azadî albûmên "Welatê min/Roj wê bê" û "Hêvî" weşandin û di van albûman de wek sazbend, aranjor û stranbêj (Selîmo, Ez Xelef im, Esmerê) xebitî.

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Mêr
Sema Yiğit

**Sema Yiğit** hunermendeke kurd e ku li bajarê Erzinganê hatiye dinê. Ewê di navberî salan 1994-2000 endama koma muzîkê Koma Dengê Azadî bû. Yiğitê bi Koma Dengê Azadî albûmên "Welatê min/Roj wê bê" û "Hêvî" weşandin û di van albûman de wek stranbêj (Keçikek bi çavên wek cîhan, Şêrînê nûgihayê, Zerî, Bêrîvan) xebitî.

## Çavkanî

Kategorî:Hunermendên kurd
Kategorî:Jinên kurd
And

Dîmenek ji firokeyê.|thumb|And
[thumb|Li [Santiago, Şîleyê dîmenek]]
rast|thumb|200px|Ji satelîtan
**And**, **Çiyayên Andê**, **Rêzeçiyayê Andê** (spanî: *Cordilleras de los Andes*) navê rêzeçiyayên li seranser rojavayê parzemîna başûrê Amerîkayê dirêj in e. Dirêjtirîn rêzeçiyayê erdê ye. Dikevin tixûbê heft welatan.

## Taybetiyên wê
Ji bakur berî bi başûr dirêj in. Dirêjiya wê 7.000 km, berayiya wê 200-700 km ye. Kêmzêde bilindahiya wê 4.000 m ye. Lûtkeya wê ya herî bilind li Arjentînê ye, Aconcagua. 60 milyon sal berê ava bûne.

### Lûtkeyên Andê yên sereke
* Huascarán 6.768 m (Perû)
* Alpamayo 5.947 m (Perû)
* Nevado Yerupajá 6.634 m (Perû)
* Nevado Illimani 6.483 m (Bolîvya)
* Cerro Torre 3.133 m (Arjentîn)

### Volkanan
Di bilindahiya 6.882 m de Monte Pissis (Arjentîn) û 6.887 m de Ojos del Salado (Şîle), hin ji volkanên wê yên sereke ne.

#### Volkanên aktîv
* Cotopaxi 5.897 m (Ekwador)
* Tungurahua 5.016 m (Ekwador)
* Pichincha 4.784 m (Ekwador)
* Villarrica, 2.840 m (Şîle)

#### Volkanên ne aktîv in
* Llullaillaco 6.723 m (Arjentîn û Şîle)
* Nevado Coropuna 6.426 m (Perû)
* Ubinas 5.675 m (Perû)
* Chimborazo 6.310 m (Ekwador)
* Osorno 2.652 m Şîle
* Sierra Nevada de Lagunas Bravas 6.127 m (Arjentîn û Şîle)
* Lanín, 3.747 m (Arjentîn)
* Uturunco 6.010 m (Bolîvya)
* Licancabur 5.921 m (Bolîvya)
* Misti 5822 m (Perû)


Kategorî:Çiya

Kategorî:Herêmên Amerîkaya Başûr
Hêşita Jorîn

**Hêşîta Jorîn** () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye. Bi navê ku tirkan lê kiriye Perwari ye. Li gorî binavkirineke din jê re Berwarî jî tê gotin.

Gundê Hêşîta Jorin, êvara 24ê îlona 2011'an ji aliyê gerîlayên Hêzên Parastina Gel ve hat dorpêçkirin û êrîş birin ser qereqolê artêşa tirk. Di encamê de şerekî giran derket û artêşa tirk bi tu awayî nekarî brîndarên xwe rake nexzeşxanan. Li gorî agahiyên ku heya niha ji aliyê artêşa tirk ve hatine qebûlkirin 6 leşker mirî û 11 heb jî brîndar in.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xesxêrê
Serxanis

**Serxanîs** () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Xesxêrê
Hertowîna Jorîn

**Hertowîn** an **Hertowîna Jorîn** (Hertowîna Jêrîn? Hertiwîna Jorîn/Jêrîn?) (bi suryanî : Hartevin/Hertevin/Hartiv, ) gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Xesxêrê
Tenûra Jorîn

**Tenûr** an **Tenûra Jorîn** (Tenûra Jêrîn?) () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Xesxêrê
Herxor

**Herxor**, anku **Ḧerxor** (carina wekî *Xêrxor* jî tê nivîsandin; bi tirkî: *Doğan*) gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Xesxêrê
1701

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
* Mistefa Bêsaranî, alim û helbestvanê kurd
Peykerê Azadiyê

thumb|200px|Peykerê Azadiyê
**Peykerê Azadiyê** (, bi navê xwe yê fermî (; ) di sala 1886an ve li girava *Liberty* ya New Yorkê hatiye avakirin. Ev peyker ji aliyê Fransa ve bo 100em salvegera damezrandina Amerîkayê hatiye çêkirin.

Peyker ji sifir hatiye çêkirin. Dema hatibû çêkirin rengê wê zer bû. Lê ji ber zingarê niha rengê wê keskê vekirî ye. Di destekî peykerê de pêşal di yê din de jî pirtûkek heye. Di serê wê de tacek heye. 7 derziyên tacê 7 parzemîn û 7 deryayan sembol dikin. Bilindiya peykerê 46 metre ye. Di hundirê wê de pêlikek 168 qedeme heye. Destê bi pêşalê digire 13 m bilind e.

Peyker bo turîstan vekirî ye. Bi pêlikên di nava wê de heya bi pêşalê karin derkevin. Pêşal weke şaneşînekê hatiye avakirin. Carekî de 15 kes dikarin li şaneşîna wê de bisekinin. Ji bo gihandina giravê ferîbot dixebitin.

## Çavkanî

Kategorî:Avahiyên di 1886an de hatine xilaskirin
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li DYAyê
Kategorî:Peyker

Kategorî:1886 li DYAyê
Boriya tî ya katodî

thumb|200px|Boriya tî ya katodî
**Boriya tî ya katodî** (bi ingilîzî: *Cathode ray tube*) boriyeka valak (Bi îngilîzî: *vacuum tube*) e ko tivengeka elektronî û perdeyeka flûresent têda ye. Di hundirê wê da û li derveyê wê hindek alav ji bo lezandin û tewandina tiya elektronan hene.

## Çavkanî

Kategorî:Elektronîka mezêxeran
Kategorî:Fizîk
Qitik

**Qitik**, **ketîk**,  (*Pteroclididae*), famîleyeke çûkan ji 16 cureyan e ji koma dirûvê kurkurran (*Pteroclidiformes*) e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Vîdiyoyên Qitikan 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Mezra Filan

thumb|300px|Dîmenek ji Mezra Filan
thumb|300px|Mezra Filan
**Mezra Filan**, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismil û Batman û Midyatê de ye. Aliyekî gund gir aliyek jî newal e. Li derdora wê Mezra Ehmed û Mezra Çêlikan û Xanoserê û Hilanê he ye.

Debara gund bi çandîniya bej û a avdanî û bi xwedîkirina heywanan e.

Kategorî:Gundên Bismilê
Gundikê Hecî Bedriya

thumb|300px|Ji aliyê Seledûn ve
**Gundikê Hecî Bedriya**, gundekî Bismilê ye. Li palek nêzî Çemê Caferî hatiye avakirin. Li derdora wê Seledûn, Meterê, Şêxûsivê, Erebkent û Mezra Çêlikan he ye.

Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Kategorî:Gundên Bismilê
Bersorik

**Bersorik**, **sîngsor** an jî **bûkesor** (bi latînî: *Erithacus rubecula*), cureyekî mêşgiran (*Muscicapidae*)e ku dengxweş û fîkar e.

## Şayes
100px|çep|thumb|Bersoirkekî ciwan
Dirêjiya bersorikê nêzî 14 cm. Serê wî û pişta wî rengê qehwe û hinekkî gewr, nava wî spiyê berzere, sîng û serçavê wî jî sor e. Çavên wî jî reşê tarî ye.

## Belavbûn
Bersorik li Ewropa û bo milê rojhilat heta rojavaya Sîbîrya û joriya Îranê, têjikan diînte der. zivistana xwe, li joriya rojavaya Îranê û jorîya Iraqê (Kurdistanê) diborînit.

## Reftar û hawidor
thumb|çep|100px|Pênc hêkan di hêlînê de
thumb|çep|100px|''Cuculus canorus'' + ''Erithacus rubecula''
çep|100px|thumb|Strana 1
çep|100px|thumb|Strana 2
thumb|çep|Besorikekî distre
Li daristanan û baxçeyan dijîn. li kurdistanê, ji nîva meha Çiriya pêşîn pê de heta dûmahiya meha Avdarê, xweş di nav bîstan û baxçe û terraş û daristanan de tê dîtin. Hêlîn ji aliyê mêyê ve, li ciyên wek qul, derz, heyta çaydan û solên avêtî, li her ciyî dihê çêkirin.

### Pirbûn
Di navbera 4-6 hêkan dikin. Salê 2 caran qurp dikevin, lê carinan ev derdikeve 3 û 4'an jî.
### Parêzî
Bersorik kêzik, kurmik û nemovikdaran dixwe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Map of the distribution of the 3 Canarian Robin subspecies 
* ARKive: Robin (''Erithacus rubecula'') images and movies . Retrieved 2006-NOV-30.
* Birds of Britain: Robin . Retrieved 2006-NOV-30.
* European Robin videos, photos & sounds  on Internet Bird Collection.
* RSPB: Robin (''Erithacus rubecula''). Retrieved 2006-NOV-30.
* Sonatura : Song of the European Robin 
* Sveriges Radio P2: Song of the European Robin (Real Audio soundfile)
* Ageing and sexing (PDF; 2.9 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* BBC Nature: Robin news, sounds and video clips from BBC programmes past and present. 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Mêşgirt
Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî

**Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî** 10ê berfanbara 2010an de ser xetê hate vêkirin. Ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ve hate çêkirin û ev pirtûkxaneya dîjîtal ji nivîsên li ser kurdan û Kurdistanê pêk tê.

## Binêre
* Enstîtuya Kurdî ya Parîsê
* Kurd 1

## Girêdanên derve
* Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî
* Enstîtuya kurdî ya Parîsê Malpera fermî ya enstîtuyê.

Kategorî:Pirtûkxane
Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Fransayê
Hamza Aktan

**Hamza Aktan**, rojnamevan û nivîskarekî ji herêma Gewerê ye. Aktan piranî li rojnameyên tirkî xebitiye û nivîs û hevpeyvin amade kirine. Li zanîngeha Marmarayê rojnamevanî xwandiye û pişt re dest bi xebata rojnamegeriyê kiriye li kovar û rojnameyên tırkî li Stenbolê. Aktan xwandina zimanê biyanî jî li Londonê hilgirt û li wir jî rojnameyan da xebitî. Xebatên Aktan li ser rojnamegeriyê berdevam in. Aktan di heman demê de hiqûq xwend û niha wekî parêzer dixebite. Aktan nivîskarê pirtûkek bi navê "Hemwelatiyê Kurd" e ku bi zimanê tirkî hate weşandin. Wî piranî li ser pirsgirêka Kurd xebitiye û li ser vê mijarê çend gotar weşandine.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rojnamevan
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Gaxand

thumb|Dara Gaxandê
**Gaxand**, **Gaxend**, **Gaxan** an **Gaxonî**, **Cejna Miladê** an jî **Cejna Noel** her sal ji aliyê xiristiyanan ve di 25ê kanûna pêşîn tê pîroz kirin. Pîrozbahî êvara 24ê kanûna pêşîn dest pê dike û li hin welatan heta şeva 26ê kanûna pêşîn didomê. Dêra ermeniyan û ortodoksan li gorî salnameya Julianî roja 7ê kanûna paşîn dest bi pîrozkirina gaxendê dikin. Sedema pîrozkirina cuda, keşeyê katolîk Papa Gregorê XIII di sedsala 16an de salnameya Julianî de guhertin çêkir û salnameya Gregorî pêk anî. Dêrên ortodoks ên ku di 7ê kanûna paşîn de dest bi pîrozbahiyan dikin wê di 2100î de ji 8ê kanûna paşîn dest bi pîrozbahiyan bikin.

Noel di xiristiyaniyê de mîna rojbûna Îsa tê pîrozkirin.

Dara Gaxendê navê dara çamêye ku di pîrozbahiyên gaxendê de bi gelek cure rahnik û xemlan tê xemilandin.

Kalgaxend kalê mîtolojîke ku tê bawerkirin di Noelê de bi erebeya xwe ya ku ji aliyê xezalan ve tê kişandin û ji mirovan re xelatan tîne.

## Gaxand li Dêrsimê
Li Dêrsimê her sal 13ê kanûna paşîn de şahiyên gaxandê tên lidarxistin. Gaxand weke sersala kurdên qizilbaş tê dîtin (di gotina gelê "Sersal padîşahê nû"). Yek (an sê) roj rojiya gaxandê tê girtin. Di heman demê de kurdên êzdî jî sê rojan rojî digirin û qurbanan digurênin. Dişibe Noela xirîstiyanan. Di baweriya elewiyên Dêrsimê de ku gaxandê pîroz dikin, karakterekî folklorîk ê bi navê Kalo Gaxand heye.

## Mijarên têkildar
* Kal Gaxan
* Kosegelî

## Çavkanî

Kategorî:Dêrsim
Kategorî:Folklor
KSAF

**KSAF**, kurteya swêdî bo *Kurdiska Student- och Akademikerförbundet* yan *Kurdiska Student- och Akademikerföreningen*, anku **Komeleya Xwendekar û Akademîkerên Kurd** an **Yekîtiya Xwendekar û Akademîkerên Kurd** , rêxistineke ji aliyê siyaseta partiyan û dînê ve serbixwe ye. Yekemîn komele li Swêdê di 2002'an de hatiye avakirin û di 12'ê îlona 2009'an de bû yekîtî.
 
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera KSAF'yê (yekîtî) li Facebook
* Malpera KSAF a Rojava li Facebook
* Hevpeyvin ligel berpirsiyarê înformasyonê li KSAF'a Stockholmê

Kategorî:Rêxistinên kurdan
Osasco

**Osasco** (bixwîne *Ozaskû*) bajarekî dewleta federal a São Paulo ya Brezîlê ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Brezîlê