open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Emrên Mezin

**Emrên Mezin**, **Deh Ferman**, **Deh Gotin**, **Dekalog** (bi îbraniya încîlî: עשרת הדברים \ עֲשֶׂרֶת הַדְּבָרִי, *aséret ha-dvarím*, bi wateya **Deh Gotin**), ji çend prensîpên ayînî pêk tê yên ku bi etîk û ayînê ve girêdayî ne û beşeke giring in di cihûtî û mesîhîtiyê de. Hem di Tewratê de û hem jî di Încîlê de tên dîtin. Li gorî çîrokê, Xwedê deh ferman dane rêberê gelê Îsraêlê Mûsa.

## Çîroka deh fermanan
"Xudan gelê Îsraêl rizgar kir, bi rêberiya Mûsa ji Misrê deranî û di çolê de av û xwarin da wan. Piştî sê heyvan, ew hatin çola Sînayê û li wê derê li pêşberî Çiyayê Sînayê danîn.

Di roja sisiyan de çaxê bû sibe, xurexura ewran û birûsk çêbûn, li ser çiyê ewreke reş sekinî û dengê bilind ê boriyê hat bihîstin û hemû gel di war de lerizî.
Lê Mûsa gel ji war deranî da ku biçin pêşiya Xwedê û li ber qûntara çiyê sekinîn. Ji tevahiya Çiyayê Sînayê dû diçû, ji ber ku Xudan di nav êgir de daketibû ser wî.
Mûsa peyivî û Xwedê bi dengekî bilind bersîva wî da.

Hingê Xwedê ev deh fermanan dan Mûsa:
# Ez Xudan Xwedayê te me. Divê li pêşberî min tu xwedayên te yên din nebin!
# Ji xwe re qet pûtekî çêneke, ne di şiklê tiştekî li jor li ezmanan an li jêr li ser erdê, an jî di bin erdê de di deryayê de! Li ber wan xwe netewîne û neperize wan!
# Navê Xudan Xwedayê xwe badîhewa neyne ser devê xwe! Çimkî Xudan wî yê ku navê wî badîhewa tîne ser devê xwe, bê ceza nahêle.
# Divê roja Şemiyê li bîra te be, da ku ew ji te re veqetayî û pîroz be! Şeş rojan kar bike û hemû xebata xwe bike, lê belê roja heftan ji Xudan Xwedayê te re roja Şemiyê ye. Di wê rojê de qet kar neke.
# Qedirê dê û bavê xwe bigire!
# Nekuje!
# Zînayê neke!
# Nedize!
# Li hember cîranê xwe şahidiya derewîn neke!
# Çavê xwe neavêje mala cîranê xwe! Çavê xwe neavêje pîreka cîranê xwe, an xulamê wî, an navmaliya wî, an gayê wî, an kerê wî, an tu tiştê wî!"

## Emrên Mezin di cihûtiyê de

## Emrên Mezin di mesîhîtiyê de

## Çavkanî

Kategorî:Cihûtî

Kategorî:Mûsa
Kategorî:Xirîstiyanî
Dibistana Kurdî

**Dibistana Kurdî** malpereke kurdî ye.

## Armanc û Danasîn

Dibistana Kurdî beşek ji malpera Dayreya Karûbarên Pêşvebirina Dibistanan ya Swêdê (Myndigheten för skolutveckling) ye û xwediyê wê Şaredariya Vesteros (Västeråsê) bû.

Armanca sereke ya malperê, hînbûn û pêşvebirina zimanê kurdî ye. Di pêvajoya perwerdeya kurdî de rola peywendiyên mamoste, şagird û malbatên kurd girîng e. Lewma ji vê projeyê hêvî ew e ku peywendiyên van aliyan hêsantir bike.

Ji bo pêşxistina vê projeyê, di sala 2001ê û bi vir de ye ku grûbeke xebatê hatiye avakirin:

* Haydar Diljen: mamosteyê kurdî û nivîskar
* Mahmûd Lewendî: mamosteyê kurdî û nivîskar
* Kamal Mavane: şarezayê komputerê
* Sabiha Otlu: mamosteya kurdî, swêdî, matematîk û pedagojiya taybetî

Ev grûb berpirsiyara naverok û pêşxistina malperê ye. Grûb, karûbarên xwe li gor protokola ku di navbera Şaredariya Vesterosê (Västerås) û Dayreya Karûbarên Peşvebirina Dibistanan de hatîye morkirin dimeşîne. Dayreya Karûbarên Pêşvebirina Dibistanan ya Swêdê vê projeyê fînanse dike.

Mamosteyên kurdî bi şagirdên xwe re dikarin di dersxaneyan de, malbat li malê bi zarokên xwe re, zarok li ser komputerên xwe, xwe bi xwe û komeleyên kurdan li komeleyan li gel endamên xwe yên biçûk û mezin dikarin ji malpera Dibistana Kurdî sûdê werbigirin.

## Paşbingeh
Malpera Dibistana Kurdî di sala 2000î de ji aliyê Haydar Diljen ve bi navê “*DILJEN-Dibistana Kurdî*” hat amadekirin. Paşê Dayreya Karûbarên Dibistanan ya Swêdê (Skolverket) ev proje wek projeyeke pîlot pejirand û biryara geşkirina wê da. Şaredariya bajarê Vesteros (Västeråsê) jî xwedîtiya vê projeyê girt ser xwe. Bi vî awayî projeya “*Dibistana kurdî*” bû bingeha projeya “*Temaya Zimanê Zikmakî*” (Tema Modersmål) ku projeyeke girîng ya Dayreya Karûbarên Pêşvebirina Dibistanan e û ji malperên 29 ziman û zaraveyan pêk tê.

Di destpêka avakirina malperê de, di warê teknîka înternetê de, Mehdî Çilgin alîkarîyeka gelek hêja kir. Mehdî Çilgin, piştî demeke kin, dev ji webmasteriyê berda bi şûn de, Kamal Mavane ev kar hilgirt ser xwe û heta niha dimeşîne. Kamal Mavane, bi taybetî di warê desing de, rengekî gelek bedew da malperê. Lê niha êdî hin endamên grûbê yên din jî gelek xebatên malperê yên teknîkî bi cih tînin. Malper di navbera 2000-2005an de çar caran “design”a malperê guhert.

Dibistana Kurdî di tebaxa 2003an de teknîka malperê guhert û derbasî teknîka "php" bû. Xebatkarên projeyê ji sîstema "php" versiyoneka ku bi kêrî bikarhênerên malpera Dibistana Kurdî tê afirandin. Bi sîstema “php” peywendiyên malperê yên bi endam û mêvanan re, bi awayekî înteraktîf ango dualî û pir bi lez dimeşin.

## Girêdanên derve
Dibistana Kurdî 

Kategorî:Malper
Biyokîmya

**Bîokemî** an jî Kemîzindî, beşeke zanistiye ji zîndewerzanî yan Zindîzanî û zanista kemî ku madeyên kemîyî di laşên jîneweran de lêkolîn dike wek vîtamînan, RNA, DNA, hormonan û tirşiyên emînî û pir madeyên din.

## Girêdanên derve


Kategorî:Biyoteknolojî
Delikiya Xelîl

**Delikiya Xelîl** (bi tirkî: Yukarıbüklü?, Aşağıbüklü?), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Kopê
Delikiya Şibo

**Delikiya Şibo** (bi tirkî: Aşağıbüklü? Yukarıbüklü?), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Kopê
Koxak

**Koxak** (), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve bû. Di 2002an de Bendava Alparslan hate çêkirin û gundê Koxakê binê avê da ma.

Kategorî:Gundên Kopê
Melekend

**Melekend** (), bajarekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kopê
Ûncelî

**Êncelî** (), gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

## Gelhenasî

## Çand
Lî gûndê Êncelî çanda Kûrd û Terekme/Qarapapax xwe nîşan dike. Berîya sürgüna Filleyan gûnd dest Kûrda û Filleyan dabû.

## Erdnîgarî
Gûndê Êncelî navbera çemê Murat û çemê Avakor daye.

## Aborî
Aborîya gund li ser cotkarî û xweyikirina heywanaye. Pincara şekir gellek tê avîtin û gellek giringe ji bo debara gund.
## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kopê
Kuştiyan, Kop

**Kuştiyan** (bi tirkî: Şehittahir), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kopê
Odincor

**Odincor** (, carina weke *Odinçor* an *Odimçor* jî tê nivîsadin, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kopê
Niftik

**Niftik** (bir romî: Seçme) gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye. Ew nêzîkî 40 kîlomitran ji navçeyê dûr e.Secme Niftik 7 mezrası si henin Salihi mezra tarihe wi Şeyh Sait Salihi efendi çekiriye

## Girêdanên derve
* Malpera gundê Niftikê 

Kategorî:Gundên Kopê
Ristemgêdûk

**Ristemgêdûk** (), gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kopê
Memanan

**Memanan**, **Memanî** (bi tirkî: Samanyolu), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.

Kategorî:Gundên Kopê
Aspîrîn

thumb|Aspîrîn
thumb|Hebên aspîrînê, dermanê êşkuj e

**Aspîrîn**, di zanistiyê de: *acetylsalicylic acid - ASA*, ango asîda asetîlsalîsîlîk, dermanekî alîkar e.

Li dijî zêdetîna laş, serêş û sîmptomên arsimê tê bikaranîn. Herwekî ji ber ku xwînê tenik dike, di NDD (nexweşiyên dil-demar), pêşîgirtina mirina masûlkeyên dil de jî bikêr e.

Aspirin wekî dermanekî bisêhr hate pêşwazîkirin. Cara pêşîn ji aliyê fîrmaya dermanan Bayer ve bi xebatên kîmyager Felix Hoffmann di sala 1897'an de hate çêkirin û Bayerê gelek pere qezenckir. Di Şerê Cihanî yê Yekem de wekî êşbirr hate bikaranîn.

Aspîrîn ji pel û qaşikên dara bî (bîdar) tê çêkirin ku 3.500 sal in bandora pelên bîdarê li ser laş tê zanîn. Cureyên nûjen ên aspîrînê ne sade ne. gelek elementên têkildar û vitamînan jî dihewînin.

Kategorî:Derman
Kategorî:1897 di zanistê de
Kategorî:1897 li Almanyayê
Serhado

**Serhado** navê wî yê rastî **Serhad Ayaz**(jdb. 15ê kanûna paşîn a 1984an, Stokholm, Swêd), stranbêjekî kurd yê rapper e. Serhado yek sitranbêjên pêşîn e ku sitranên rapê bi kurdî dibêje.

## Jiyan
Serhado, Ew li Stockholma paytexta Swêdê di malbateke bi eslê xwe kurd de hatiye dinyayê. Malbata xwe ji gundê Helex a navçeya Midyadê li Bakurê Kurdistanê ye. Malbata wî di salên 1970î de hatiye Swêdê. Serhado, pêşî li Stockholmê, bi dû re li Sollentuna yê li ber destê dayîka xwe û tevî xwîşk û birayê xwe mezin bûye. Wî bavê xwe pir nedîtiye ji ber ku bavê wî li Brukselê (Belçîka) xebatkarê Med TVyê bûye.

Bavê xwe yê ku di Med TV de dixebitî, di temenekî biçûk de winda kir.

## Pêşveçûnî

**Salên Pêşîn (2007-niha)**

Di 13 saliya xwe de bi muzîka Rapê re têkildar bû. Pêşî dest bi muzîka swêdî kir. Bi zimanê xwe yê zimane kurdî Ew ji çêkirina muzîka rap ditirsiya. Pişt re jî ji vê tirsê derbas bû û bi kurdî dest bi muzîka rapê kir.

Di sala 2007'an de yekemîn albûma xwe ya bi navê 'Xewna Jiyan (Hiphop bi Kurdî)' derxistin. Di albûmê de stranên Lo Dilo û Gulen Gulistane eleqeyek mezin kişandin. Di sala 2009'an de albûma xwe ya duyemîn bi navê 'Xeyela Evîn' derxist. Ez Kurdistan im, Zimane Kurdî û Ji wê demê û vir ve, perçeyên Herteşti bala giran kişandiye ser xwe.

Di sala 2013'an de albûma 'Bihuşta Xeyalan' derxist û demekê ji derxistina albuman rawestiya. Ew di sala 2020-an de bi albûma 'Ax' dîsa vegeriya.

Serhado, Sal berê ji Êlihê derketibû Antalyayê. Li ser rê ji aliyê ekîbên polîsan ve hat binçavkirin. Sedema wê jî ew bû ku li Sêrtê ji ber lêpirsînê hat binçavkirin. Serhad ê ku demekê hat binçavkirin, piştre hat berdan.

Her wiha Serhado bi stranbêja Kurd Şehrîbana Kurdî re ji bo tîma futbolê Amedsporê ku li bajarê Amedê yê Bakurê Kurdistanê kar dike, stranek çêkir.

## Gotinên stranên Serhado
Serhado dibêje: “Gotinên stranên min li ser neynika dilê min û serê min in. Ez behsa derûdore xwe dikim: evîn, neheqî û tiştên wiha.”

Serhado, dibêje her kes li gorî xwe têkoşînê dike, ez jî bi rêya muzîkê têkoşînê dikim. Albûmeke Serhado ya bi navê *Xewna Jiyan* derket.

## Albûm
* Xewna Jiyan (2007)
* Xeyala Evîn (2009)
* Bihuşta Xeyalan (2013)
* Hêvî (2020)
*
* Ax (2021)
* Robîn (2021)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Serhado
* Ropûrtaja bi Serhado re

Kategorî:Hip-hopa kurdî
Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Rapvanên kurd
Kategorî:Stranbêjên kurd
Şekir

**Şekir** () madeya karbohîdradiye erkne xwe goliye (alchole) û di avê de têne hillandin, tamê xwe şîrîne ku di xwarin û vexwarin de pêkanîn dibe.Wate yê şekir di jîna roj bi roj nîşana sukrozê(yan şekirê masê û şekirê xwarinê ) ye ku em di xwarinê pêkar dikin. Şekir ji levenê şekirî dertînin.
### Riwekên jê Şekir çê dibin

Cut sugarcane.jpg|levenê şekir
SugarBeet.jpg|sîlq


### Mütennevi Şekir

Golden Syrup.JPG|Şerbeta sîlqê
Brown candied sugar fine grained V1.jpg| Şekirê gewr (Libe hûr)
Brown sugar crystals large grained V1.jpg| Şekirê gewr (Libe girs)
Refined sugar V1.jpg|Şekirê tos
Candied sugar V1.jpg|Şekirê akide
Icing sugar V1.jpg|Şekirê pudra
Sugar cubes V1.jpg|Şekirê den


## Bêjenasî

Ger wateyên şekir ya Kurdî û sugar ya Înglizî ji gotina Sensikrîtî *sharkara* ango şekir. Renge ku gotina *sugar* ya Înglzî ji zimanên fransî,spanî û portûgalî hatiye ku bi role xwe ji wateyê سكر ya Erebî peyda bû ye, lê dîsa wateya Erebî sukker ji gotina farisî û kurdî wek wê çêbiye
*shakira* ku ji gotina resen ya Sensikrîtî (sharkara) peyda bû ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kîmya
Kategorî:Riwek

Kategorî:Xwarin
Lekî

**Lekî**  zaravayekî zimanê Kurdî ye. Lekî zaravayek ji Kurdiya Xwarîn e. Zaravayên Feylî û Kelhûrî (Kirmaşanî) û Lekî gelekî bi hev re nêzîk in. Herêmên Başurê Kurdistan, Lekistan, Loristan, Îlam, Pahla û Hemedan ji aliyê kurdên Şiî (Feylî) tê axavtin. Belê kurdnas Mehrdad Izady bawer dike ku lek şaxeke êla kurdên goran bû ye.

Çend hav êl (eşîr) li Deşta Germiyan û li Tirkiyeyê (Enqere/Haymana), li Bakurê Kurdistanê bi navên Şêxbizin, Hemewend hwd hene, ev jî bi zaravayê Lekî diaxivin.

## Lekî ligel zaraveyên kurdî yên din û îngilîzî

## Rengên lekî

## Mangên lekî

## Devokên lekî
* Biranewenî: li Bakurê Loristanê tê axaftin.
* Şêx bizinkî: li Bakurê Kurdistan û Tirkiyeyê tê axaftin.
* Harsînî: li navçeya Harsîn, mintika navbera Kirmaşan û Loristan de tê axaftin.
* Silaxûrî: li başurê Hemedanê, li herêma Silaxûr an jê re Lekistan jî dibêjin, tê axaftin.

## Nav
Lekî navê zimanê lekan e. Kurdia Lekî zaravayek ji Kurdiya Xwarîn e.

## Têkildar
* Şêxbizinî
* Bêranwenî
* Harsînî
* Silaxurî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Lakestan.ir (Lekî)  
* Kurdehaymane.com Tirkî (Romîkî) 

Kategorî:Kurdên lek

Kategorî:Zaravayên kurdî
Kategorî:Zimanên Îranê
Kategorî:Zimanên Kurdistanê
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Germiyan

**Germiyan** navê herêmeke li navîna Kurdistanê ye. Ev herêm ji mintika navbera Kerkûk û Xaneqînê pêk dibe.

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Herêm
Haymana

**Haymana**, anku **Ḧaymane** () navçeyeke Enqereyê ye ku gelê herêmê bi gelemperî ji kurdên lekîaxîv û kurmancîaxîv pêk tên.

## Gelhenasî
Navçeya Haymana di derbarê gelheyê de cihekî kozmopolît e û kurd û tirkmen di navçeyê de dijîn. Bi hêjmareke zêde kurd li vê navçeyê dijîn û 78 niştecîbûnên navçeyê kurd tê de dijîn.

## Erdnîgarî
Navçe yek ji navçeyên Enqerê ye ku li başûrê Enqerê yê. Navçe 72 kîlometreyan dûrî Enqerê, 42 kîlometre dûrî Polatlî û 50 kîlometre dûrî navçeya Gölbaşıyê ye. Li rojhilatê Haymana, Bala û Gölbaşı, li başûr Kulu, Cihanbeyli û li rojava navçeya Polatlıyê heye.

## Gund û bajarokên kurdan

## Mijarên têkildar
* Kurdên Anatolyayê
## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Enqereyê
Şebek (eşîr)

**Şebek** êleke û terîqeteke xûlatî li herêma Behdînan e. Zaravayê wan a ku wek Şebekî bi nav dibe, gelek nêzîke zaravaya Hewramî ye. Êla Şebek oleke taybetmendî ya ku navê xwe ji vê êlê girtiye dihabîne. Şebek xwe misilman fembikin jî kurdnas wan yek ji terîqetên xûlatî di nava kurdan de dijimerin. Şebek li Iraqê bi fermî wek gelekî kêmjimar têne naskirin.

## Dîrok
Kurdên behdînan ên cîranên şebekan an kurmancî an jî soranî diaxivin. Belê paralel di navbera zaravayên şebekan û cîranên wan de hebin jî, zaravayê şebekî bi rastî ne kurmancî ne jî soranî ye. Beyan e ku zaravayê şebekan di cografiya zaravayên kurdî de zêdeyî nêzîkê kurdiya hewramî, ya ku li navenda Kurdistan belavî ye. Hinek kes diyar dikin ku pêwist e ku pêwendiyek wanan bi hewramîaxivan re hebe. Şebek bi xwe bawer dikin ku di sedsala 17an de ji Îranê koçberê Mûsilê bûne.

Neyê be zanîn jî şebek çi wextê û çawa hatine warê xwe yê îroyî, di derheqê bicîhbûna şebekan li deşta Xosarê û eslê wan ve çend teoriyên cûda, yên ku balê dikişînin ser şûna nasnameya şebekî ya olî û etno-lenguîstî, hene. Koka navê Şebekan di zimanê erebî de ye. Şebekî bi erebî tê wateya "*lihevxistin*". Îbadet û diayên şebekan di formeke tevlihevxistî ya,bi gelekî jêgirtiyên farisî, kurdî û erebî, de tên afirandin.

## Çand

### Ol

Şebek bingehîn hemî endamên oleke taybetmend bin jî, di van salên dawîn de gelekî ji wan bûne misilman. Ola şebekan a bingehîn dikare wek senkretizmî bêye binavkirin, ji ber ku tê de hêmanên olên îslamê, elewîtî, êzîdîtî, yarsantî û xiristiyanî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Komên etnîk li Iraqê
Kategorî:Komên etnodînî
Kategorî:Şebek
Düsseldorf

**Düsseldorf**, bajarek e ku dikeve Rojavayê Almanyayê û herweha paytexta herêma Nordrhein-Westfalenê ye. Ev bajar li ber çemê mezin Rheinê ye. Li Düsseldorfê nêziki 600.000 kes dijîn.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Düsseldorf (dever)
Kategorî:Nordrhein-Westfalen
Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê
Paltokan

**Cilfir** (), çiyayekî li serdestê bajarê Erziromê ye. Bilindbûna wî 3125 m ye.

Kategorî:Çiya
Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê
Kategorî:Oxlê
Kelhûrî (Kirmaşanî)

**Kurdiya jêrîn/başûrî (Kirmaşanî)** bi Kurmancî û Soranî ve yek ji serzaravayên zimanê Kurdî ye. Kurdiya Başûrî herêmên Kirmanşan, Gûran û Îlamê û li hindek herêmên Başûrê Kurdistanê wek Xaneqîn, Mendelî, Cesan tê axavtin. Binavkirina vê zaravayê wek 'Kurdiya Başûr' nebesî ye. Birastî Kurdiya Başûr dibin hemî zarava û devokên Kurdî yên ji tîpên devokên Kirmaşanî û Lekî. Ev serzarava nêzîkê hev in. Ev dûrayiya navbera xwe ya îroyî ji bandora Lûrî û Farisî ya li ser lekî re deyndar in.

## Nav
Kurdên Kirmaşanî ji zaravaya xwe re gûranî an tênê kurdî dibêjin. Gelek zimannas vê zaravayê wek 'zarava kurdiya jêrîn' an jî kurmanciya jêrîn bi navkirine.

## Tîpolojî
Zaravaye Kirmaşanî wek zaravayen Kurdî yên dinê li başûrê welat, bi tîpen Erebî tê nivîsandin. Wan salan dawîn de alfabeyeke alternatîf a Latînî ji bo Kirmaşanî li ser înternetê û di çend kovaran de tê bikaranîn.

## Devokên kirmaşanî
thumb|250px|Zaravayên Kurdî li parêzgehên Kirmaşan û Îlamê

* Feylî: Li Îraqê ji aliyê kurdên feylî û li mintika Pahlayê, Bedreyê û li Loristane, Kurdên Şiî pê diaxavin. Ki wanan re Lurên biçûk jî tê gotin. Gerek ev devok bi devoka Lurî ya bi hemnavî re neye litevîhevxistin.
* Gûranî: Ev devok li herêma Gûran, bi girsî ji aliyê kurdên Yarsan tê axavtin.
* Xaneqînî: Li derdorê bajarê Xaneqînê tê axavtin. Li Xaneqînê ji devoka Soranî ya bajêrî re jî 'Xaneqînî' tê gotin.
* Gerrusî: Li girtûperê (derdorê) Bîcarê tê axaftin.
* Sencabî: Ev bi taybetî devoka êlên Sencabî û Babacanî ye, ev êl li herêmê Hewraman û Gûran dijîn.
* Zengeneyî, devoka êla Zengene.
* Kûranî

## Kirmaşanî li gel zaraveyên kurdî yên din

## Hindek peyvên kirmaşanî li gel danberheva peyvên kurmancî

## Çavkanî

## Girêdanên dêrve

* Kurdî-Kelhûrî (Kelhûrî) 
* Kirmaşan.com 
* Kelhûrî (Elmanî) 

Kategorî:Zaravayên kurdî
Hemawend

Hemawend an Hemewend an Hemewenî niştecihên navçeya Çemçemalin bi taybetî jî li herêma Bazyan in. Her wisa li Rojhilatê Kurdistanê jî dijîn. Di sedsala 19ê de ev eşîr gelek caran dibû sedema şerê Osmaniyan û Îraniyan. Wî wextî serokê vê eşîrê Ciwanmîr Axa bû. Her wisa wek Cewamîr, Jwamêr jî dihate nasîn. Hêjayî gotinê ye ku Şêx Mehmûd Berzencî li gel vê eşîrê xizmanî kiribû û di gelek şeran de alîkariya Şêx Mehmûd kirine.

## Her wisa binêre
* Êlên kurdan

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Wusifan

**Wusifan** gundekî Çewlîgê ye. Rençber Azîz li gundê Wusifan hatiye dinê.

Kategorî:Gundên Çewlîgê
Şebekî

**Şebekî**, zaravayê êla Şebek a kû li Behdînan biwar e. Şebekî bi zimannasî dikare li ser kurdiya hewramî were hejmartin, belê ji ber ku gelekî di bin badora zimanên cîran de maye di navbera jêrzaravayên wê de xwedî roleke taybetmend e.

## Agahiyên gelemperî

## Rêziman

### Pronav

## Mînakên metnî
„*Karêman hindî çi la cenabî qonsur efendî. Aro çi terefî hukmetî nereman teyandin. Me goman, cenabî qonsur efendî lame musaâde kero, ema rayenme feqîrenme, zuliman serman.*“ 

Karê me hindî cenabê konsûl efendî heye. Îro ji terefê hukmetê neheqî li me hat kirin (tê anîndin). Em dixwazin ku konsûl efendî aliye me (me musade?) bike, em rayen in (cotkar in), feqîr in, zilm ser me ye.

## Çavkanî

Kategorî:Devokên hewramî
Kategorî:Şebek
Kategorî:Zimanên Iraqê
Kategorî:Zimanên Kurdistanê
Qadiyan

**Qadiyan** an jî **Qadiya** gundekî girêdayî navçeya Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.

Kategorî:Gundên Misircê
Pahla

**Pahla** bajarokek kurda yê li parêzgeha Îlam e, kurdên feylî yê lekîaxiv li vî bajarokê bi warin. Navê *feylî* ji Pahlî (Pehlî → Feylî) tê.

Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Kategorî:Dîroka Îranê
Kategorî:Eşkaniyan
Kategorî:Împeratoriya Sasanî
Kategorî:Zimanên îranî
Bêranwenî

**Bêranwenî**, **Bêranwendî** yan jî **Beyranwendî** devokek zaravêye Kurdî yê Lekî ye. Li herêma Loristan, ji aliyê êla *[[Bêranewen]]* ve tê axavtin.

Kategorî:Devokên lekî
Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Kurmanciya rojava (devok)

**Kurmanciya rojava** bi komî ji devokên kurmancî yên rojavayê Kurdistanê re tê gotin. Axivên van devokan li Efrînê, Dîlokê, Qiriqxanê, Meraşê, Semsûrê û Melediyê, hin navçeyên Rihayê yên bi navê Pîrsûs, Bêrecûg û Xelfetîyê dimînin. Dîsa devoka Kurdên Anatoliya Navîn dikare ser vê tîpeyê bê jimartin.

## Devokên tîpa kurmanciya rojava
* Sînemilî
* Here-Were
* Efrînkî
* Urfî
* Reşoyî
* Koçgirî
* Dilokî

Kategorî:Devokên kurmancî
Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Bangkok

**Bangkok** (bi taylandî: *Krungthep Mahanakhon* [], bi xetê taylandî: กรุงเทพมหานคร ()) paytexe Taylandaya. Li wir nêzîkî 9 milyon kes dijîn.

## Nav
Navî Bangkok bi kurdî *gundek di nav [[çiftele|çiftelan]]* da ye. Navî fermî yê Bangkok bi zimanê taylandî ev e:
:*Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit* ()

Bi xetê taylandî navî xwe ev e:

:กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุธยามหาดิลก ภพนพรัตน์ราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์ มหาสถานอมรพิมาน อวตารสถิต สักกะทัตติยะ วิษณุกรรมประสิทธิ์

## Erdnîgarî
Bangkok di navçeyê demê UTC+7 da ye.

Kategorî:Avabûnên sedsala 18an li Asyayê

Kategorî:Kendava Taylendayê
Kategorî:Paytextên Asyayê
Kategorî:Taylenda
Hersîn

**Harsîn**, navçêyeke Kirmaşanê ye. Gelê navçeyê bi piranî kurdên lek in.

Gelheyê Harsînê nêzîke 60.000a ye pirraniyan wan kurd in (lek). Hinek kakewen jî li başurê Harsînê dijîn.

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Kategorî:Lekistan
Harsînî

**Hersînî** Devokêkî Kurdî-Lekî ye, li bajarê Hersîn yê Kirmaşan, tê axavtin.

Kategorî:Devokên lekî
Silaxur

**Silaxur** herêmeke li Başurê kurdistanê ye. bajarên mezine yên vî herêmê Malayîr, Nahavend, Borujird in.

Gelê Silaxûr anku bi navê wî yê din Lekistan, bi pirî kurdên lekîaxivin, hema kem Acem, Fars, Lor û Sunxur jî li herêma silaxûr jiyan dikin.

Kategorî:Herêm
Kategorî:Lekistan
Kategorî:Luristan (parêzgeh)
Hesîçe

**Hesîçe** (suryanî: ܚܣܟܗ, ) an jî **Hesekê** (), bajarekî Rojavaya Kurdistanê ye û navenda îdraî ya parêzgeha Hesîçe ye. Li gorî daneyên sala 2023an nifûsa bajêr 422.445 kes bû ku li bajêr kurd, ereb, asûrî û hêjmareke kêm ermenî û çeçen dijîn. Hesîçe 80 kîlometre li başûrê bajarê Qamişloyê ye. Çemê Xabûrê ku şaxek ji çemê Firatê ye, ji rojava ber bi rojhilat ve di nav bajêr ve derbas dibe. Çemê Nisêbînê (çemê çexçex) ji bakurê bajêr ve diherike nav çemê Xabûrê. Her du çemên ku digihîjin navenda bajêr çavkaniyên avê ya Bakurê Kurdistanê ye ku bi rêya van çeman digihîjin bajêr. Hesîçe û gundewarê derdorê ji aliyê Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ve tê kontrolkirin û tê bireve birin.

Hesîçe bi erdên xwe yên berhemdar, ava zêde û gelek deverên arkeolojîk hatiye naskirin. Her wiha bajêr ji vejîneke mezin a bajarî ya modern bidestxistiye û gelek projeyên çandinî û pîşesaziyê li dora bajêr hatine damezrandin. Di dehsalên borî de, bajêr ji ber zuhabûna çemê xwe yê sereke, çemê Xabûr, pirsgirêka avê dîtiye ku bûye sedema windakirina piraniya erdên çandiniyê, û gelek ji xelkê bajêr neçar kiriye ku koçî parêzgehên navxweyî bibin, nemaze koçê bajarê Şam û Deraa li başûr bûne ku di kargehên pîşesaziyê û li ser erdên çandiniyê de bixebitin.

Li erdê deverên bajêr genim, ceh, nok, garis, nîsk, kuncî û pembû têne çandin. Bajêr ji aliyê dar û fêkiyan ve jî gelek darên fêkî lê çêdibin ku di nav de darên tirî, hinar, sêv, hejîr, xox, tû û hirmî heye.

Hejmara kurdan li navenda bajêr ji %60 e û li derveyî bajar ji aliyê bakur de rê ya Amûdê bi tevayî kurd in, rêya Qamişlo ya bakur ew jî wisan, lê rêya Hesîçê Qamişlo ya jêrîn hejmareke mezin li başûrê rê gundên ereban hene.

Di serhildana 12ê adara 2004an de kurdên bajêr ew jî mîna birayên xwe yên başûrê Rojavayê Kurdistanê serî hildan, di encamê de du şehîd û bi dehan birîndar ketin û bi dehan jî girtî hebûn. Mixabin Ereban bi alîkariya hêzên ewlekariyê ziyaneke zor gihandin gelê Kurd, mal û milkên Kurdan talan kirin. Mîna zemanê bav û kalên xwe dest dirêjî dikanên Kurdan kirin, bi milyonan perê sûrî li kurdên sivîl xisar bû.

thumb|Dewara Arin Mirkan

## Navdarên bajêr
* Seydayê Tîrêj
* Hevrîn Xelef
* Seîd Gebarî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên kurd li Sûriyê
Kategorî:Bajarên Rojavayê Kurdistanê
Kategorî:Bajarên Sûriyê
Zikê mirov

**Zik** (bi latînî: *abdominis* ya *abdomen*) beşa navîn di laşê mirovan û ajalan bi taybetî. Zika mirov endameke anatomîye ku nav sîng û hestiyê hewzê cî digire. Di zik de kezeb, rûviyên stûr, rûviyên hûr, ûr, her dû gurçik, danzegire, kolon, cecum, ileum, masulkên zik, rastek û zûtik.
## Çavkanî

Kategorî:Anatomiya heywanan
Kategorî:Anatomiya mirov
Tîroksîn

**Tîroksîn** (bi îngilîzî *thyroxine* yan 3:5',3:5' *tetraiodthyronine*, carna bi kurtî *T4* têne nivîsandin), hormoneke gelemper e û bi rola xwe yê fîziyolojî mezin ku di laşê mirov de dilîze gelek girîng e. Tîroksîn ji rijênê zençelokê (rijênê tîroîdê) tê derdan ji xaneyên folîkûler (xaneyên binyatî yan prinsîpal di rijenê tîroîd) bi taybetî.

Tîroksîn ango T4 di xwînê dilive û tê guhestin, ku bi 99.95% ji T4 ku hatiye derkirin bi bingehiyek protîniye. T4 yan tîroksîn bi çalakiyên metabolîkî kontrol dike û pêşketiya fîzîkalî di laşê de.

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Hormon
Radyoya Tehran-Beşa Kurdî

Bi navê "**Tehran Kurdish Radiyo**" radiyoya dewletê Îranê (I.R.I.B.) weşan bi kurdî dike.
Karbidestên bi nav û bang ên radyoya kurdîya Tehranê ev in; Rehmetî seyîd Ezîz Elewî ( wekî ewil kesê ku li pişka kurmancî dengê wî li radyoyê belav bû), seyîd Celal Nizamî Kurane, rehmetî Xusroxan Şêyxkanlû, seyîd Nizam Nizamî Kurane, rehmetî Emîr Eslan Şêyxkanlû , Mêhriye Sariban û Neşmîl Nizamî.

## Girêdanên derve
* Malpera Tehran Kurdish Radio ya Kurmancî
* Malpera Tehran Kurdish Radio ya Soranî

Kategorî:Radyoya kurdî
Kapa

**Kapa** (carina wek *kappa* tê nivîsandin, herfa mezîn **Κ**, herfa biçûk **κ**) tîpa dehem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[k]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Kappa (cudakirin)

Pir wateyên **Kappa** hene.
* herfê yewnanî Kapa
* ajalek di mîtolojiyê japonî da, seke Kappa (mîtolojî)
* sarûxekî japonî, seke Kappa (sarûx)
* fîrmekî kinca, seke Kappa (kinc)
* modelekî Lancia, seke Lancia (Kappa)
* bajarek li Emerîkaya Bakur di heremê emerîkî Illinois, seke Kappa (Illinois)
* Kappa Edizioni, çapxanekî îtalî
* Kappa Publishing Group
* fîlmekî japonî ji salê 1994, seke Kappa (fîlm)
Lamda

**Lamda** (bi yewnanî ; bi herfê mezin **Λ**, bi herfê biçûk **λ**) herfê yazdem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[l]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Mu

**Mu** (bi herfê mezin **Μ**, bi herfê biçûk **µ**) herfê danzdehem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[m]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Nu

**Nu** (bi herfê mezin **Ν**, bi herfê biçûk **ν**) herfê sêzdehem yê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[n]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Ksî

**Ksî** (bi herfê mezin **Ξ**, bi herfê biçûk **ξ**) herfê çardehem ê alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[ks]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Iota

**Iota** (herfa mezin **Ι**, herfa biçûk **ι**) tîpa nehem a alfabeya yewnanî ye.

Transkrîpsiyona kurdî *[[i]]* yan *[[y]]* ye.

Kategorî:Tîpên yewnanî
Zimanê baskî

**Baskî** (bi baskî *euskara*), zimanê zêdeyî milyon mirovan e, li navçeyeke di navbera Spanya û Fransayê de ya bi navê Welatê Baskî (Euskal Herria), anku li herêma otonom a Baskî (Bizkaia, Gipuzkoa, Araba) û ya Navarra (Navarra-Nafarroa) li Spanyayê û herêmên (Labourd-Lapurdi, Soule-Zuberoa, Basse-Navarre - Behe-Nafarroa) li Fransayê.
thumb|belavbûna zimanê baskî

## Zaravayên baskî
Zimanê baskî ji şeş zaravayan pêk tê

* Zaravayê **Bizkaiayê** (Bizkaiera)
* Zaravayê **Gipuzkoayê** (Gipuzkera)
* Zaravayê **Jêr-Nafarroayê** (Behe-nafarrera)
* Zaravayê **Nafarro-Lapurdiyê** (Nafar-lapurtera)
* Zaravayê **Rojhilatê Nafarroayê** (Ekialdeko Nafarrera)
* Zaravayê **Zuberoyê** (Zuberera)

Zimanê baskî yê yekgirtî **Euskara Batua** ye û wekî kurdî zimanekî ergatîv e.

## Ferhengoka baskî û kurmancî

## Girêdanên derve

* Euskaltzaindia
* Dîroka zimanê baskî

Kategorî:Welatê Baskî
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Fransayê
Kategorî:Zimanên Spanyayê
Madrîd

**Madrîd** (), paytext û bajarê herî qerebalix ê Spanyayê ye ku nifûsa herêma bajarî bi qasî 3.6 milyon kes û nifûsa herêmê metropolê bi qasî 6.7 milyon kes e. Bajar duyem bajarê herî mezin ê Yekîtiya Ewropayê ye û duyem qada herî mezin a metropolê ya yek-navendî yê Yekitiya Ewropayê ye. Qada şaredariyê bajar 604,3 km² (çargoşe) rûerd werdigire.

Madrîd li ser peravên Çemê Manzanaresê li beşa navendî ya Nîvgirava Îberî hatiye avakirin. Bajêr hem paytexta Spanyayê (ji sala 1561an vir ve hema bêje bê navber) hem jî paytexta civaka xweser a derdora Madrîdê ye (ji sala 1983an vir ve) ku bajar navenda siyasî, aborî û çandî ya Spanyayê ye. Bajar li ser deştek bilind bi qasî 300 km dûrî deryayê hatiye avakirin. Avhewaya Madrîdê bi havînan germ e û bi zivistanan jî hewayeke hênik li bajarê heye.

Bi kombûna bajarî giran a di Yekîtiya Ewropayê de bajêr bûye xwediyê duyem mezintirîn Dahata Berhema Navxweyî ya Welat (GDP) e û bajêr di warê siyaset, perwerde, şahî, jîngeh, medya, moda, zanist, çand û huner de bandor li statuya bajarên mezin ên cîhanî dike. Ji ber hilberîna aborî, standarda jiyanê ya bilind û mezinahiya bazarê, Madrîd wekî navenda darayî ya sereke û navenda aborî ya sereke ya Nîvgirava Îberî û navenda Ewropaya Başûr tê dîtin. Navçeya metropolê mazûvaniya pargîdaniyên mezin ên Spanî yên wekî Telefónica, Iberia, BBVA û FCCyê dike. Madrîd piraniya karûbarên bank ên li welat berhev dike û bajarê spanîaxiv e ku mezintirîn websîteyên înternetê çêdike. Di navbera 500 bajarên cîhanê (2022-2023) de di analîstên salane de di Îndeksa Bajarên Nûjenî de ku ji aliyê 2ThinkNow ve hatiye weşandin, ji bo nûjeniyê, Madrîd li cîhanê di rêza 19em de û li Ewropayê di rêza 7em de di lîsteyê de cih girtiye.

## Nifûs

## Wêne

Wêne:Almudena.jpg |Almudena Kathedrale
Wêne:Templo de Debod - 01.jpg |Templo de Debod
Wêne:Retiro.jpg |El parque del Retiro
Wêne:Felipe III - Casa de la Panadería - Plaza Mayor de Madrid - 01.jpg|Plaza Mayor
Wêne:Plaza de sol madrid.jpg|Puerta del Sol
Wêne:PlazaCastillaMadrid.JPG|Torres KIO, Plaza Castilla
Wêne:Hotel Ritz (Madrid) 01.jpg|Hotel Ritz


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên sedsala 9an li Spanyayê
Kategorî:Bajarên Spanyayê
Kategorî:Herêmên Spanyayê

Kategorî:Paytextên Ewropayê
Galîçî

**Galîçî**, navçeya Galîçî an **Galîçiya**, herêmeke dîrokî ya di navbera Polonya û Ukraynayê de ye.

Kategorî:Herêm
Kategorî:Herêmên dabeşkirî
Kategorî:Herêmên Ewropayê
Pîrenê

[thumb|300px|Çiyayên Pîrenêyê ji satelîteke [NASA'yê de.]]
**Pîrenê** an jî **çiyayên Pîrenêyê** (spanî: *Pirineos*; fransî: *Pyrénées*; katalanî: *Pirineus*; baskî: *Pirinioak*) çiyayê mezin yê Ewropaya başur û sînorê Fransa û Spanya dişanîn. Ev zincîreçiya 430 km dirêj e.

## Cihên xwexijkirina li ser berfê (skî) li çiyayên Pîrenêyê
* Arette
* Astún
* Artouste
* Ax-les-Thermes
* Baquèira-Beret
* Bareges-La Mongie (Tourmalet)
* Bourg-d'Oueil
* Cauterets
* Candanchú
* Cerler
* Espot Esquí
* Font-Romeu
## Galerî

Wêne:Pyrenees summit in summer.jpg|Bourg-d'Oueil

Wêne:Pic de Bugatet.jpg|Qotê Bugatetê (Pic de Bugatet).
Wêne:Central pyrenees.jpg|Çiyayên navendî yên Pîrenêyê.


Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk

Kategorî:Spanya
Kategorî:Şiklên erdê yên Andorrayê
Tora çav(Retina)

**Tora çav**, *(bi [[Îngilîzî]]: retina)* qateke hunduriye tenike ji şaneyên rehî (neural cells) ku paşiya gollê çav li ba movikdaran (vertebrates) û hinek cure ji kîfalopodan (wek ajalê heştpê "octopus"). Erka tora çav li cem mirov wek mînak wek erka filmê di kamera (camera) de ye ku şaneyên ronahiyê weke rods (çoçikan)ji bo dîtnin di şevê û mexrûtan(cones) ji bo dîtinê rojê û rengan(colours )tê de heye.Tora çav tirêjên ronayî transforme nîşanên rehî dike ku bi riya demarê dîtnî (rehê optîk) diçe ciyên navende di mêjî de.

Kategorî:Anatomî
Çanda tazîtiyê

[thumb|Hin [naturîst û tazîtîxwazên ciwan ên Florîdayê (DYA)]]

**Çanda tazîtiyê**, **çanda bêciliyê**, **naturîzm**, **nudîzm**, awayekî jiyanê yê hevdudîtinê yê azad û bê cil û bê seks e û tevgera çandî ye ku vî awayê jiyanê diparêze.

Çanda tazîtiyê di nîva didiwan ji sedsala bîstan li Amerîka û Ewropayê dest pê kir nav civaka xort û keçikan, ji ber ku antropolog (zaniyarên zanista resena mirovan) gotin ku mirov ji kevnî bêcil jiyane xwe berdweam dikir û rewşeke gelek tendirustî ye.

## Dîrok
Tazîbûn ji aliyê gelek çandan û di hemû serdeman de bi şêweyên cihêreng hatiye kirin. Di civaka rojavayî ya nûjen de, tazîbûna civakî bi piranî di şert û mercên şûştinê, melevaniyê û saunayê de, çi di komên yek-cinsê de, çi di nav malbatê de, an jî bi hevalên hevcinsî re, tê dîtin, lê di dirêjahiya dîrokê de û di gelek çandên tropîkal ên hemdem de, tazîbûn tê dîtin. norm li gelek bûyer û pêşbirkên werzişê. Yekem bikaranîna peyva "Naturisme" Peyv cara yekem di sala 1778 de hate bikar anîn. Belçîkî Jean Baptiste Luc Planchon (1734-1781) ev têgîn ji bo parêzvaniya tazîbûnê wekî rêyek ji bo baştirkirina paqijî an başbûnê bikar anî.   Klûba herî kevn a nudîstan di sala 1891 de li Hindistanê hate damezrandin. Biratiya pêbaweriya tazî ji hêla Charles Edward Gordon Crawford, dadwerê navçeya karûbarê sivîl a Bombay ve hate damezrandin. 

## Çavkanî

Kategorî:Binçande
Kategorî:Çand

Kategorî:Teoriyên civakî
Kelhûr

**Kelhûr** anku **Kelhor** navê êleke kurda ye. Kelhûr li herêmên Îlam û Gûran dijîn û bêguman êla gelê kurd a herî mezin e. Ev serzaravayek kurdî ya taybet a ku navê xwe ji vê êlê girtiye diaxivin, bele hin şaxên kelhûran li Kalhor û Lekistanê hene, evan lekî û Kurdi (bextiyarî) diaxivin.

## Nav
Di derbarê etîmolojiya navê kelhûran de heya îroj du hev teorî têne niqaş kirin. Yek ji wanan gelekî mîstîkî ye û ji Şerefnameyê hatiye girtin. Gorî mîr Şerefxan navê kelhûr ji * keyayên hûriyan * ango * yên ku ji hûriyan/milyaketan mane* hatiye afirandin. Bavê kurdolojiya nûjen Mînorsky dibê gengaz e ku navê kelhûran ji * kelxwar *, ango * yên ku gamêşan dixwîn * bê.

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê
Dilxêrî (eşîr)

**Dilxêrî** eşîreke li herêma Serhedê ye. Dilxêriyan niha li Agiriyê, Erzîromê, Qersê û li Farqînê dijîn.

## Nav
Dibe ku navê dilxêriyan ji dil-xêrî, ango yê *dilxwaz*, ê *xêrxwaz* an jî heceya -*xêr* bi rêya asîmilasyona dengî ji peyva farisî ya *har* hatibe hole.

## Dîrok
Şerefxan Dilxêriyan li ser êla Farqînê, eşirên ku li mîrgeha Silêmaniyan de jiyabûne jimartiye. Ev heşt eşîr darê pişta mîrgeha Silêmanî bûne. Dîsa gorî Şerefxan yek ji wan, eşîra Besiyan, li pêyê aẍayê xwe Şahsiwar ve koçberê Bazîdê bûne. Herwiha dilxêrî jî li deşta Bazîdê hene, belê mixabe naye zanîn ku wana di kîjan demê de li vê derê bicîhbûne. Her çibe jî destpêka belavbûna dilxêriyan li herêma Serhedê li Bazîdê ye. Dîroka wan a devkî peywendiyek bi Cemaldînan re didamezirîne. Di lîsteya êl û eşîrên kurdan a Mele Mehmûdê Bazîdî de ev eşîr jî qebîleke êla Zîlan, bi 80 konan ve li Bazîdê tê binavkirin.

## Belavbûn
Bilî 10-15 gundên li Bazîdê dilxêrî îroyî bi pirranî li Dîxorê û Zarûşadê dijîn. Dîsa di şerê cîhanê yê yekem de hin malbatên wan reviyane Xinûsê û Qereyaziyê. Dilxêriyên li Kopê û Mûşê dibe ku rasterast ji Farqînê koçberê van deveran bûne.

## Navdar
* Mistefa Kewê

## Çavkanî

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Bacelanî

**Bacelanî** an **Bacilan** êleka li herêmên Behdînan, Gûran û Lekistan e.
Bacelanî bi kevneşopî li dedora Xaneqîn, Qesrî Şirîn û hinek ji wan jî li Mûsilê di nava Şebekan de dijîn.

## Nav
Die derheqê navê bacelaniyan de du hev teorî hene. Yek a W. Minorsky ye û diyar dike ku navê bacelanî bi kurdî tê wateya *cîhê/warê bazan* (teyr)(*[[baz]]* + *îlan*), yeka din jî yeqîn dike ku, bacelan ji tirkî tê û ji du hev kitan pêk tê: bac + alan, ango kesên ku bacê digrin. Jixwe Buckingham vedibêje ku zozanên bacelanan li mintiqa Serpûlê Zehow in û kî ku bixwaze li wan derbas bibe gerek bacê bide wan.
 
## Şaxên Bacelanan li Gûran û Behdinan
* Cûmur
* Qazanoxlî
* Şîravend
* Hajîler Ẍeribavend
* Dendavend

Belê şaxeke Bacelanan di sedsala 17'emîn de li Lekistanê (Luristan û Hamedanê) hatiye bicîhkirin. Li Lekistan êla Bacelan yek ji êlên herî giring e. Di nava eşîrên Bacelan de yên Lurî û Lekî axiv hene.

## Eşîrên Bacelanî li Lekistanê
* Segvend
* Dêlvend
* Yarihmedî
* Rivan
* Qeydrihmedî

## Ziman û Ol
Ji devoka êla bacelan re, bacelanî tê gotin. Gorî gelek zimannasan, ev xwêdî zaraveyeke serbixwe ne. Gelekê dişibe şebekî û kendûlî. Bacelaniyên li Lekistan bi Lekî an jî Lurî diaxivin. Bacelan li hin herêman sunî, li hinekan jî şiî an jî yarsanî ne. Herwiha bacelanên li Gûran hemû sunî ne, ên li behdînan şebekî û becwanî, mezhebeke ẍulatî ya şiîtiye dihabînin.

## Çavkanî

Kategorî:Devokên hewramî
Kategorî:Eşîrên lek
Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Rijênê lîkê

**Rijenên lîkê**, **lîkerijên** ,**rijênên tûkê**, **rijênên xweziyê** (bi îngilîzî *salivary glands*; bi latînî *glandulae salivariae*).

Gelek rijên di lînceperdeya dev û ziman de cih bûne û rojê bi qasî 1-1,5 lître lîk (tûk) berhem dikin û der didin nava dev. Ji ber derdana lîkê devê mirov tu car zuha nabe. Bi taybet dema xwarin û cûtinê, derdana lîkê jî zêdetir dibe. Lîk xurekan nerm dike û herisa kîmyayî ya xurekên karbohîdradî dide destpêkirin. Her çiqas di devê mirov de gelek rijênên lîkê hebin jî ji wan sê cot hê pirtir bi bandor in.

**Rijênên binguh** (Parotid glands): Ev cota rijên li nezikê binê guhê rast û çepê de cih digire. Rijên bi navbeynkariya coga parotîdê derdanên xwe dirijînên nava dev. Serê coga parotîde ji rijênan heta nêzikê diranê kursî yê duyem dirêj dibe.

**Rijênên binziman**: (Sublingual glands): Di binê ziman de cih bûne. Lîkê der didin nav dev. Derdana lîkê li gor rijênên din hindik e.

**Rijênên çena jêrîn** (submandibular glands): Ev rijên li aliyê jerê dev de cih bûne. Lîkê bi navbeynkariya cogan der dide nav dev.

## Erk û pêkhateya lîkê
thumb|300px|Di devê mirov de gelek rijênên piçûk heye lê, ev sê cot rijênên lîkê yên herî bibandor in.
%95.5 ê lîkê av e. Ji xeynî avê, di nav lîkê de enzîma amîlaz, enzîma lîzozîm, iyonên wekî sodyum, potasyum, fosfat û bîkarbonat, lînc(mukus), dijetena A heye. Lê ji bo erka herisê pekhateyên herî girîng enzîma amîlaz, lînc, iyonên bîkarbonat û fosfat e. Enzîma amîlaz xurekên karbohîdradî diherisînê, dike karbohîdradên hûriktir . Lînc xurekan nerm dike, daqurtîna xurek hêsantir dibe. Herwisa ji ber lîncê, xurek bi hêsanî di nav coga herisê de xij dibe. Iyonên fosfat û bîkarbonat pileya pH ya dev rêk dixin. Pileya asayî ya pH ya dev 6.35- 6.85 e. Ango nêzikê pileya nêtar e (pH = 7). Dijetena A û enzîma lîzozîm li dij hokarên nexweşiyê bergiriya giştî dabîn dikin.

## Rêkxistina derdana lîkê
 
Rijênên lîkê her dem bi heman rêjeyê lîk berhem nakin û dernadin. Berhemkirin û derdana lîkê ji aliyê koendama demara xweyî ( *autonomic nervous system*) ve tê rêkxistin. Gava di dev de xurek tune be, sîstema sîmpasawî ya koendama demara xoyî derdana lîkê kêm dike. Bi cûyîna xurekan, an jî ji ber bihna xurekan îcar sîstema parasîmpasawî ya koendama demar a xoyî çalak dibe. Sîstema parasîmpasawî bandor li ser rijênên lîkê dike, rijên lîk berhem dikin û der didin. Piraniya lîkê di rûviyan de cardin tê mijandin û tevlê xwînê dibe.
## Çavkanî
 

Kategorî:Anatomiya mirov
Kategorî:Anatomiya ser û stûyê
Kategorî:Koendama herisê
Kategorî:Sîstema eksokrîn
Bextiyarî

**Bextiyarî** an jî loriya bextiyarî zaravayê xelkê bextiyaran e. Xelkê bextiyar li ser hisaba xelkê lor e ku jê re *lorên mezin* tê gotin û li başûrê rojavayê Îranê dijîn. Her wisa gelek peyvên bextiyarî dişibin peyvên kurdî.

Li gor Şerefxanê Bidlîsî ku di pirtûka xwe ya Şerefname de nivisîye Bextiyariyan yek ji hozên/êlên rûniştiyên Çiyayê Simaqê, Kurdistan bûn ku koçê Luristan (erdnîgarî)ê bûne ye. 

Dîroknasê Osmanî Ahmed Cevdet Paşa Pirtûka xwe ya bi nav “Tarih-i Cevdet = Dîroka Cevdet Paşa” wiha dibêje:

“Lur, Bextiyarî, Guran/Goranî û Lak/Lek bi eslê xwe ve kurd in û ji heman rehê tên.  Her wiha di her yekê de binekomên wan hene”.

Hunermenda nemir Şûşa Guppy stranên bi zimanê bextiyarî dixwend.

## Hindek peyvên bextiyarî
* bava (bapîr)
* dede (xwûşk)
* da (da, dayik)Şerefxanê Bidlîsî
* bûh, bû (bab, bav)
* geh geh (bra)
* kor (kur, lawik)
* dor, doxter (dot, keçik)
* botî (xalet, xaltî)
* kîçî (mam, ap)
* tata za (kurmam, kurap)
* xwarza (xwarza)
* homrîş (hevling)
* coveh (cil, qemîs)
* şovlar (şelwar, şel)
* be der (derve)
* hevş (hewş)
* berd (ber, kevir)
* keto, sey, seyu (se, kûçik)
* golû (pişîk, pisîk)
* hêrs (hêsir, rondik)
* çêkê, kêçe (çen, çene)
* bêq (beq)
* gadîn (dûpişk)
* gêrgîrak (gumgumok)
* xalo, xolo (xal)
* sevz (kesk, sewz)
* kêlvon (qehweyî)
* bînovş (binefş)
* sohr (sor, sohr)
* esepîd (sipî)
* şêh (reş)

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* Digard, Jean-Pierre (1981). Techniques des nomades baxtyâri d'Iran. Cambridge University Press, Cambridge - Editions de la Maison des sciences de l'homme, Parîs.

## Girêdanên derve
* Malpera Bextîyaran 
* Ji bo wateyên peyvan : https://ku.wiktionary.org/wiki/Destp%C3%AAk

Kategorî:Zaravayên lurî
Kremlîn

**Kremlîn** (bi rûsî: Кремль, *Kreml* ya ku tê wateya "kelh", "birc", "qesr") li Rûsyayê ji bo navenda bajarên kevin, yên di nava kelhê de ne tê gotin. Kremlîna herî navdar jî ya Moskowê ye.

Kesra Kremlîn ya Moskowê, berî şoreşê cihê Çarên Rûsyayê bû. Bilindayiya wî ji çemê Moskowê 40 m ye li ser 28 hektaran hatiye avakirin, bircên ku qesrê dorpêç dikin 2 km ye û bilindahiya wan 20 m ye. Bi slavî krem tê wateya qesra ji kevirên xîç hatî avakirin . Avayiya herî kevin ya Kremlîna Moskowê Dêra Spas na Boru ye.

## Dîrok
Di sedsala 15an de avahiyek bi tarzê mîmariya îtalyan qesreke nû hate avakirin.
Di sala 1487an de qesra Beklemîşhev, di 1490î de qesra Borovîtskaya, deriyên Ezîz Nîkola û Ezîz Flor jî lê hatin zêdekirin. Di dema Îvanê seyem de çend katedralên din jî lê hatin zêdekirin. Avahiyên dînî bi awayê bîzansî hatine avakirin û yên din jî di bin bandora mîmariya îtalî de mane.

Piştî 1527an guhartinên herî girîng, ji aliyê endezyarên alman, îngilîz û holendî ve hatine kirin. Çana herî mezin ya dinyayê *Çana Çar Kolokol* ku giraniya wê 218 ton e li Kremlîna Moskowê ye. Îro Kremlîn semboleke Rûsyayê ye.

## Wêne

Kremlin birds eye view-1.jpg|Kremlîna Moskowê ji esmên
Iconic view of Moscow Kremlin, Moscow, Russia.jpg|Kremlîna Moskowê
Kremlintowers.jpg|Dîmenek ji Kremlînê


Kategorî:Avabûnên sedsala 15an li Rûsyayê
Kategorî:Avabûnên 1495an li Ewropayê
Kategorî:Avahiyên dîrokî
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Rûsyayê
Kategorî:Mosko
Sencabî

**Sencabî** anku **Sincawî** êleke li herêma Gûran û Hawraman e. Ji devoka kû vê êlê re jî Sencabî tê gotin û li ser zaravayên kelhurî tê jimartin.

Kategorî:Devokên kelhûrî
Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Hewramiya textî

**Hewramiya textî** li Hawramanê-text li herêma Hawraman, a ku dikevê nava sînorê Îranê de, tê axavtin. Devokek zaravaya Kurdî ya Hewramî ye.

Kategorî:Devokên hewramî
Pehlevenkî

**Pehlevenkî** li Gorî Zimannase Kurd Prof. Dr. Mehrdad R. Izady tipek di nav Zimanê kurdî ye, Zaravêye kurdî ê; Kirmanckî, Hewramî û Lekî nav wî tipen da ne.

Kategorî:Zimanê kurdî
Borîs Yeltsîn

thumb|200px|Borîs Yeltsîn (1997)
**Borîs Nîkolayevîç Yeltsîn** (bi rûsî: Борис Николаевич Ельцин, *Boris Nikolayevich Yeltsin*), li 1ê sibatê sala 1931î li bajarê Bûtkayê ji dayik bû. Borîs Yeltsîn siyasetmedarekî Rûsyayê bû. Piştî xirabûna bloka sovyetîk di navbera salên 1991 û 1999an serokdewletiya Federasyona Rûsyayê kir. Borîs Yeltsîn li 23ê nîsan a sala 2007an li Moskova|Moskovayê piştî krîza dil jiyana xwe li dest da.

Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Mirin 2007
Kategorî:Serokdewletên Rûsyayê
Katedrala Notre Dame ya Parîsê

thumb|Katedrala Notre Dame ya Parîsê
thumb|Katedrala Notre Dame ya Parîsê ji aliyê rojhilat ve
thumb|Di 15ê nîsana 2019an de beşeke mezin ji dêrê şewitî. Avahiya sereke û quleya naqosê ya bakur hatin xilaskirin û birc bi temamî herifî û ket xwarê.

**Katedrala Notre Dame ya Parîsê** an jî bi kurtî **Notre Dame** (), katedraleke katolîk a Parîsê ye.

Ev katedral, ne dêra herî mezin ya Fransayê ye, lê bê guman yek ji girîngtirîn avahiyên gotîk e. Ev berhema navdar û dîrokî li anîşkeke girava Cité ku navenda bajarê kevin ê Parisê ye hatiye avakirin. Notre Dame wek navenda Parîsê "Noqta Sifirê" tê zanîn .

Binyata Katedralê di sala 1163'an de destpê kiriye, lê bi tevahî di sala 1345'an qediyaye.

## Kronolojiya avahiyê
* **1160** Maurice de Sully (Metranê Parîsê), fermana xerakirina katedrala orjînal da.
* **1163** Bingeha avahiya Notre Dame de Paris destpê kir.
* **1182** Apse û beşa koroyê hate çêkirin.
* **1196** Metran Maurice de Sully mir.
* **di derdora 1200'î** Dest bi çêkirina berê rojava yê avahiyê hate kirin.
* **1208** Metran Eudes de Sully mir. Qubeyên navenda Katedralê gihana xilasekê.
* **1225** Çêkirina berê rojava bidawî bû.
* **1250** Barûyên rojava û şibakeya bakur a gulî bidawî bû.
* **di derdora 1245–1260'î** Transeptên katedralê bi şêweye Rayonnant ji aliyê Jean de Chelles û Pierre de Montreuil ve hatin çêkirin.
* **1250–1345** Beşên mayî bidawî bûn.

## Şewata 15ê Nîsana 2019an
Şewatek di Katedrala Notre Dame ya Parîsê da 15ê Nîsana 2019an da, demjimêr derdora 18:30 danê êvarê derket. Di şewatê de tevahiya banîya Katedrala hilweşiya û birca wê hilweşiya. Nêzîkî 500 agirkuj, piştî 8.5 demjimêran agir temirandin. Di nav 48 demjimêranda de, ji bo nûvekirina Katedrala Notre Dame 1 mîlyar Euro hate komkirin. Piştî civîna Encûmena Wezîran ku bi serokatiya Serokwezîrê Fransayê Emmanuel Macron pêk hat, qanûnek ku ji bo sererastkirina Katedrala Notre Dame hate amadekirin. Li gorî daxuyaniyê, sererastkirin tê payîn ku di 5 salan de bidawî bibe .

## Hinek agahiyên Katedralê

* Zangoça li barûya başûr a bi navê *"Emmanuel"* 13 ton e.
* Tê gotin ku hinga ku zangoça Emmanuel di sala 1631'an de hatiye çêkirin, pîrekan cewherên xwe tevlî hesin kirine, lewma rengê wê wisa xuya dike.
* Quba katedralê 34 metre bilind e.
* Her barûya li aliyê rojava 69 metre bilind e.
* Di barûya zangoçê de bi tevahî 422 pêpelûk hene ku çiqas diçin teng dibin.

## Galerî

Wêne:FW Glocke Emmanuel.jpg|Zangoça bi navê *Emmanuel*
Wêne:Notre-dame-looking-up-np.jpg|Wide angle view of the west facade
Wêne:Notre Dame Paris front facade lower.jpg|Berekî katedralê
Wêne:Notre dame view from Montparnasse Tower.jpg|Xuyakirana Notre Dame ji Barûya Montparnasse
Wêne:Cathédrale Notre-Dame de Paris - 23.jpg|Peykerê Meryem li hundirê katedralê
Wêne:Notre dame-paris-view.jpg|Gargoyleyek ji katedralê


## Çavkanî

Kategorî:Avahiyên di 1345an de hatine xilaskirin
Kategorî:Avahiyên dîrokî
Kategorî:Cihên merkezî li Fransayê
Kategorî:Dêr

Kategorî:Parîs
Valensiya (herêm)

**Valensiya** yan **Herêma Valensiyayê** (bi ketelanî-valensî: *Comunitat Valenciana*, spanî: *Comunidad Valenciana*) herêmeke otonom a Spanyayê ye. Bi ketelanî-valensî mirov jê re jî dibêje *País Valencià*, ango Welatê Valensî.

Paytexta wê Valensiya (València) ye.

## Bajêrvaniyên Valensiyayê

Kategorî:Spanya
Real Madrid C.F.

**Real Madrid Club de Fútbol** (, anku **Real Madrid** () yaneyeke spanî ya futbolê ye û li gel FC Barcelona yaneyeke futbolê ya Spanyayê ye û yek ji tîmên herî serketî yên cîhanê ye. Rahênerê Real Madridê  Álvaro Arbeloa ye.

## Dîrok

## 2025

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1902an li Spanyayê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Spanyayê
Abdullah Gül

**Abdullah Gül** (bilêvkirina bi kurdî: *Ebdullah Gul*, z. 29ê çiriya pêşîn, 1950 li Qeyserî) siyasetmedar û 11emîn serokkomarê Tirkiyeyê bû.

## Jînenîgarî

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Qeyseriyê, li zanîngeha Stembolê, fakûlteya aborîzaniyê perwerdeyê dibîne. Li heman zanîngehê perwerdeya xwe ya bilind jî dike û wekî doçent li zanîngeha Sakarya, beşa endazyariya endustriyê de dersdariyê dike.

Di ciwaniya xwe de di nava refên MTTB a ku xwedî nêrînên tirkperwer û îslamîst bûyî, têkoşîn dike. Di nava salên 1983-1991ê de wekî pisporekî aboriyê li Bankaya bipêşxistina Îslamî dixebite. Sala 1991ê wekî parlamenterekî Refah Partisi dikeve parlamena Tirkiyeyê. Sala 1993an dibe cihgirê serokê partiya xwe. Di hilbijartinên giştî yên sala 1995an de bo cara duyem dikeve parlamenê. Di hikûmeta koalîsyonê ya Refah Partisi - Doğru Yol Partisi de wezîrtiya dûgelê û berdevkiya hikûmetê dike. Bi girtina partiya wê îcar derbasî Fazilet Partisi dibe. Li dijî wî gelek dozên ku wî perê dewletê xwarine tên vekirin. Di dozekê de biryara ji şûnve-girtina pereyan lê tê birrîn û ew jî dide.

Bi girtina Fazilet Partisi îcar jiyana wî ya di nava refên Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) de destpêdike. Ew yek ji damezrênerên vê partiyê ye. Di hilbijartinên 3ê çiriya paşîn a 2002an de bo cara sêyemîn dikeve parlamena Tirkan. Di hikûmeta partiya AK de wezîrtiya derveyî û cihgiriya serokwezîr dike.

Di hilbijartinên 28ê tebaxa 2007an de bûye 11emîn serokkomarê Komara Tirkiyê. Sala 1980î de evînmarî bûye (zewiciye) û xwedî sê zarokan e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Abdullah Gül Official

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Kesên ji Qeyseriyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê
Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê