open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monero

**Monero**, bi kurtasî **XMR**, cureyekî pereyê krîpto ye ku ji ber ewlehî, nenasîn û neşopandina xwe tê zanîn.

## Dîrok

Monero wekî pişkek Bytecoin-ê, pêkanîna yekem a protokola CryptoNote-ê derket holê. Ew di 18ê nîsanê 2014 de, bi navê "BitMonero" hate destpêkirin. Demek şûnda, proje hate guherandin û bû Monero, ku di esperanto de tê wateya "xûrdepere". Di nav salan de, Monero gelek nûvekirin derbas kir da ku taybetmendiyên nepenîtiyê, karbidestiya danûstendinê, û pîvandina xwe baştir bike.

Hin qonaxên girîng ên di dîroka Monero de ev in:

* **2017:** Pêkanîna RingCT, ku mîqdarên danûstendinê ji hêla xwerû ve taybet kir.

* **2018:** Danasîna Bulletproofs, başbûnek krîptografîk ku bi girîngî mezinahî û xercên danûstendinê kêm kir.

* **2019:** Pejirandina RandomX-ê ji bo peydakirina jîngehek madenê adil û kêmkirina kargêriya madenê ASIC.

## Teknolojî

Armanca bingehîn a Monero nepenîtiyê ye. Ew gelek teknolojiyên pêşkeftî bikar tîne da ku nasnameyên bikarhêner û hûrguliyên danûstendinê biparêze:

* **Îmzeyên zengilê:** Vana şanderê bi berhevkirina îmzeya xwe bi yên din re di komek (an zengil) de vedişêrin. Çavdêr nikarin diyar bikin ka kîjan beşdarê zengilê danûstendinê daye destpêkirin.

* **Navnîşanên Dizî:** Monero ji bo her danûstendinê navnîşanên yek-car diafirîne, piştrast dike ku nasnameyên wergir veşartî ne.

* **Ring CT:** Ev taybetmendî mîqdarên danûstendinê vedişêre, nahêle hûrguliyên her dravdanê eşkere bibin.

Monero yek ji wan çend pereyên krîptoyê ye ku bi rastî biguhezbar têne hesibandin. Ev tê vê wateyê ku yekîneyek Monero bi yekî din re tê guheztin, bêyî ku dîrok pêvekirî ye. Berevajî vê, yekîneyên Bitcoin carinan dikarin werin xera kirin heke ew beşdarî çalakiyên neqanûnî bibin, ku wan di hin danûstendinan de kêmtir xwestek dike.

Monero ji hêla civatek gerdûnî ya pêşdebiran ve tê piştgirî kirin, digel ku projeya wê ji hêla çarçoveyek nenavendî ve tê rêve kirin. Nûvekirin û çêtirkirinên birêkûpêk têne çêkirin da ku taybetmendiyên ewlehî û nepenîtiya wê zêde bikin. Tora mekanîzmayek lihevhatî ya Proof-of-Work (PoW) bikar tîne, lê ew algorîtmayek bi navê RandomX, ku ji bo CPU-yên gelemperî xweşkirî ye, bikar tîne. Ev serdestiya hardware ya madenê ya pispor (ASIC) dişewitîne, tevlêbûna dadmendtir pêşve dike.

## Rewşa hiqûqî

Monero îro li piraniya welatan qanûnî ye, her çend ji ber nenasiya xwe ji gelek danûstendinên diravên krîptoyê hatine derxistin. Monero bi reftarên sûcdar ên wekî qaçaxçîtiya narkotîkê û şûştina pereyan ve girêdayî ye, û komên terorîst ên mîna Dewleta Islamî ji bikarhênerên Monero alîkariya darayî xwestine. Ji hêla din ve, hin fîlozofên înternetê dibêjin ku pereyên krîpto yên nenas dikarin ji civakên aştiyane û anarşîsttir sûd werbigirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Aborî
Kategorî:Kripto
Kategorî:Lamerkeziyetî
Kategorî:Nivîsbariya 2014an
Kategorî:Pere
Kategorî:Teknolojî
Ambierle

**Ambierle** komuneke departmena Loire ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpesê ye ku yek ji komunên li herêma navendî ya Fransayê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Komunên departmena Loireyê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên departmena Loireyê
Komunên departmena Loireyê

thumb|Nexşeya departmenên Fransayê, Loire.
Li jêr lîsteya 323 komunên departmena Loire ya Fransayê hatiye nivîsandin.

## Çavkanî


Kategorî:Komunên Fransayê
Girtîgeha Sêdnayayê

**Girtîgeha Sêdnayayê**, yan jî **zîndana Seydnayayê** (bi erebî: سجن صيدنايا, Sijn Ṣaydnāyā), girtîgeheke bednav e li rojavayê Sûriyê, ku ji ber kiryarên hovane yên ku rejîma Bees li wir li dijî dijberên xwe yên siyasî kirine, tê zanîn.

Girtîgeha Sêdnayayê ku li bakur-rojavayê Şamê ye, xwedî dîrokeke tarî ye wekî cihek zindana siyasî û îşkenceya sîstematîk. Di eslê xwe de weke girtîgeheke leşkerî di salên 1980î de hatibû avakirin, lê piştre bû sembola zordariya hovane ya rejîma Sûriyê, bi taybetî di bin desthilata Beşar Esed de. Ew bi girtina muxalifên siyasî, çalakvanên aştiyane û gelek kesên bê sûc û mehkeme dihat zanîn.

Di salên piştî destpêkirina şerê navxweyî yê Sûriyê di sala 2011an de, Sêdnaya bû navendeke tepeserkirina dijberên rejîmê. Bi hezaran kes, di nav wan de sivîl, çalakvan û heta endamên tevgerên serhildanê jî, li wir hatin îşkencekirin û gelek caran li wir hatin zîndanîkirin bêyî ku dadgeheke adil bê dayîn. Raporên girtiyên berê û rêxistinên mafên mirovan, şert û mercên hovane yên li girtîgehê vedibêjin, ku di nav wan de birçîbûn, muameleya xerab, îşkenceya derûnî û laşî û înfazên keyfî hebûn.

Aliyekî hovane ya Sêdnayayê "kuştina komî" bû ku ji hêla rayedarên girtîgehê ve hate kirin. Di sala 2017ê de, Human Rights Watch raportek weşand, ku tê de diyar kir ku çawa rejîm bi awayekî sîstematîk girtiyan bi komî îdam dike, pir caran bi darvekirinê û bêyî ku ew kes bêne dadgehkirin. Rapor destnîşan kir ku di navbera salên 2011 û 2015an de herî kêm 13.000 kes bi vî awayî li Sêdnayayê mirine. Gelek ji wan bi dizî hatine veşartin û cenaze di gorên komî yên nenas de hatine binaxkirin.

Zîndan cihekî girtî û bi giranî îzole bû, heya ku serhildêran ew dever di sala 2017/2018 de girtin. Lêbelê, rejîmê bi dîsa karibû kontrola xwe li ser Sêdnayayê biparêze.

Sêdnaya yek ji sembolên herî tarî yên rejîma Sûriyê û taktîkên wê yên tepeserkirinê tê dîtin. Gelek rapor û şahidiyên kesên rizgarbûyî û rêxistinên mafên mirovan beşdarî vê yekê bûne, ku asta hovîtiyê ji raya giştî ya navneteweyî re bê ragihandin. Zîndan nimûneyek e ji tepeserkirina hovane ya opozîsyonê û binpêkirinên mafên mirovan ên ku di dema şerê navxweyî yê Sûriyê de berbelav bûne.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1980î li Sûriyê
Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Sûriyê
Kategorî:Girtîgehên li Sûriyê
Komunên departmena Lotê

thumb|Nexşeya departmenên Fransayê, Lot.
Li jêr lîsteya 313 komunên departmena Lot (bi oksîtanî: *Òlt*) a Fransayê hatiye nivîsandin.

## Çavkanî


Kategorî:Komunên Fransayê
Albas, Lot

**Albas** (bi oksîtanî: *Albàs*) komuneke departmena Lot ya li herêma Oksîtanyayê ye ku yek ji komunên başûrê rojavayê Fransayê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Komunên departmena Lotê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên departmena Lotê
Mihemed El Beşîr

**Mihemed Beşîr** (bi erebî: محمد البشير, jdb. 1983) endezyar û siyasetmedareke sûrî ye ku niha 70emîn serokwezîrê Sûriyê ye. Berî tayînkirina wî, ew endamê "Hikûmeta Rizgariyê" ya Heyeta Tehrîr Şam (HTŞ) bû ku di nav lîsteya terorê ya gelek welatan de ye. El Beşîr ku xwedî nêrînên îslamîst û tundraw e ku ji 10ê kanûna pêşîn a sala 2024an ve serokatiya Hikûmeta Demkî ya Sûriyê dike. Her wiha ji 13ê kanûna pêşîn a 2024an ve serokwezîrê Hikûmeta Rizgariya Sûriyê ye.

## Kurtejiyan

### Perwerdehiya wî
El-Beşîr di sala 1983ê de li gundê Meşûnê yê girêdayî herêma Cebel Zawiya ya parêzgeha Idlibê ji dayik bûye. Wî di sala 2007ê de bawernameya endezyariya kehrebê li Zanîngeha Helebê stendiye. Di sala 2011ê de el-Beşîr bûye serokê Beşa Amûrên Deqîq li kargeha gazê ya Şirketa Gazê ya Sûriyê. Piştî destpêkirina şerê navxweyî yê Sûriyê dibe rêvebirê Enstîtuya Perwerdeyê ya El-Amalê ku perwerdeyê dide zarokên ku ji şer bandor bûne. Di sala 2021ê de, wî bawernameyek di warê Şerîet û dadmendiyê de ji Zanîngeha Idlibê wergirt, ligel sertîfîkayên di rêxistina îdarî û rêveberiya projeyê de.

Mihemed El-Beşîr beriya ku bibe serokwezîrê hikûmeta demkî ya Sûriyê, di Wezareta Ewqafê ya Hikûmeta Rizgariyê de Midûrê Perwerdeya Îslamî bû û 2 sal û nîv li wir wezîfe kiriye. Piştre wek cîgirê rêvebir û paşê jî wek birêvebirê karûbarên komeleyên li Wezareta Pêşketin û Karûbarên Mirovî kar kiriye. Di navbera salên 2022 û 2023an de di kabîneya Alî Keda de wekê wezîrê pêşketin û karûbarên mirovî hatiye wezîfedarkirin.

Di dawiya mijdara 2024ê de, HTŞ û komên din ên opozîsyonê dest bi êrîşa li ser bakur rojavayê Sûriyê kirin, Helebê girtin û bi awayekî berçav herêma hikûmeta rizgarkirî berfireh kirin. Di 4ê kanûna Pêşîn a 2024ê de, ew çû Helebê ji bo çavdêriya vekirina ofîsên hikûmeta demkî bike.

Di 9ê kanûna pêşîn a sala 2024an de, piştî rûxandina rêjîma Esed, el-Beşîr ji bo avakirina hikûmeteke demkî hat erkdarkirin. Rojek piştî ku bi serokê HTŞ Ebû Muhammed el-Cûlanî û serokwezîrê berê yê Sûriyê Mihemed Xazî El-Celalî re hevdîtin pêk anî, ew bi fermî wek serokê hikûmeta demkî heta 1ê Adara 2025an hat binav tayînkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokwezîrên Sûriyê
Kategorî:Sûrî
Kategorî:Şerê navxweyî yê Sûriyê
Seharane

**Seharane** ku bi navê **Seharaneh** jî tê nivîsandin, cejneke çend rojî ye ku ji aliyê cihûyên kurd ve tê pîrozkirin. Her çend ev cejn bi kevneşopî piştî Cejna Pesaxê dihat pîroz kirin, îro li Îsraêlê rojên navberê yên Sukkot de tê pîroz kirin.

## Peyvnasî
Di derbarê peyvnasiya Seharane de çend teorî hene.Teorîyek dibêje ku ew ji peyva kurdî seyran tê.Yên din wê bi saharê ve girêdidin, ku tê wateya heyvik.

## Jêder
Tê bawer kirin ku Seharane ji Newrozê, ku bi navê Sayeran jî tê zanîn, cejneke biharê ya bi heman rengî ku ji hêla kurdên misilman ve tê pîroz kirin, tê.

## Reveberiya kevneşopî

## Çavkanî

Kategorî:Cejnên biharê
Kategorî:Cejnên payizê
Kategorî:Cihû û Cihûtî li Kurdistanê
Kategorî:1970î li Îsraêlê
Lîsteya terorê

**Lîsteya terorê** lîsteyek fermî ya rêxistin, kes an dewletan e, ku ji hêla welatek an saziyek navneteweyî ve wekî ku bi terorîzmê ve girêdayî ne têne nas kirin. Ev lîste bi gelemperî ji hêla hukûmetan ve tê parastin, wekî hikûmeta Dewletên Yekbûyî, an rêxistinên navneteweyî yên wekî Neteweyên Yekbûyî. Têketina lîsteya terorê encamên hiqûqî û dîplomatîk bi xwe re tîne. Rêxistin an jî kesên di vê lîsteyê de dibe ku bên darizandin, mal û milkên wan bên cemidandin û qedexeya derketina derve li wan bê sepandin. Armanc têkoşîna li dijî terorê ye, bi qutkirina diravî û piştgiriya lojîstîk ji bo torên terorîst.

Weke nimûne, li DYAyê, Wezareta Derve ya DYAyê bi rêkûpêk "lîsteyek taybet a terorîstên cîhanê" tê derxistin, ku tê de kom û kesên bi terorê re têkildar in hene. Yekîtiya Ewropayê û welatên din jî lîsteyên wekhev dimeşînin, ku dibe ku li gorî qanûnên neteweyî û peymanên navneteweyî cûda bibin. Tevlêbûna li ser lîsteyên wiha bi gelemperî li ser delîlan pêk tê, ku beşdarbûna rasterast di çalakiyên terorîstî de îsbat dike. Dibe ku ev êrîş, fînansekirina komên terorîst an jî piştgiriya tevgerên tundrew bin.

Tevlêbûna lîsteya terorê amûrek siyasî ye jî, ji ber ku dewlet an hukûmet hin aktoran wekî xetereyek li ser ewlehiya neteweyî an navneteweyî binav dikin. Ev lîste dikarin di nakokiyên jeopolîtîk de û wekî beşek ji cezayan jî werin bikar anîn.

Bi tevahî, lîsteya terorê alaveke siyasî û yasayî ye ji bo têkoşîna li dijî terorîzma navdewletî.

## Çavkanî


Kategorî:Terorîzm
Komunên departmena Lozère

thumb|Nexşeya departmenên Fransayê, Lozère.
Li jêr lîsteya 152 komunên departmena Lozère a Fransayê hatiye nivîsandin.

## Çavkanî


Kategorî:Komunên Fransayê
Albaret-le-Comtal

**Albaret-le-Comtal** komuneke departmena Lozère a li herêma Oksîtanyayê ye ku komuneke başûrê Fransayê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Komunên departmena Lozère
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên departmena Lozère
Allonnes, Maine-et-Loire

**Allonnes** komuneke departmena Maine-et-Loire ya li herêma Pays de la Loireyê ye ku komuneke rojavayê Fransayê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Komunên departmena Maine-et-Loireyê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên departmena Maine-et-Loireyê
Komunên departmena Maine-et-Loireyê

thumb|Nexşeya departmenên Fransayê, Maine-et-Loire.
Li jêr lîsteya 176 komunên departmena Maine-et-Loire ya Fransayê hatiye nivîsandin.

## Çavkanî


Kategorî:Komunên Fransayê
Ambon, Morbihan

**Ambon** (bi bretonî: *Ambon*, ) komuneke departmena Morbihan a li herêma Bretanyayê ye ku komuneke li bakurê rojavayê Fransayê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Komunên departmena Morbihanê
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên departmena Morbihanê
Komunên departmena Morbihanê

thumb|Nexşeya departmenên Fransayê, Morbihan.
Li jêr lîsteya 249 komunên departmena Morbihan (bi bretonî: *Mor-Bihan*) a Fransayê hatiye nivîsandin.

## Çavkanî


Kategorî:Komunên Fransayê
Kana Turdayê

**Kana Turdayê** yan jî **Kana xwê ya Turdayê** kaneke xwê yê li devera Durgău-Valea Sărată ya Turdayê ye ku duyem bajarê herî mezin ê li parêzgeha Cluj a li bakurê rojavayê Transîlvanyayê ye. Kana xwê ya Turdayê ku di sala 1992an de ji bo geştiyariyê hatiye vekirin, di sala 2017an de serlêdana 618.000 geştiyarên romanî û biyanî pêk hatiye.

Kana Turdayê di sala 2013an de ji aliyê *Business Insider* ve wekî yek ji "25 gewherên veşartî yên li çaraliyê cîhanê ku hêjayî dîtinê ye" hatiye diyar kirin.

## Dîrok
Kana Turdayê kaneke kaneke dîrokî ye ku cara yekem di serdema antîk de xwê ji vir hatiye derxistin. Kan bi awayeke domdarî xwêya xwarinê ji Serdema Navîn ve hildiberandiye ku yekem car navê kanê di sala 1271an de hatiye seh kirin û ji wî demê vir ve bûye ciheke binavûdeng.

Belgeya yekem ku bi awayeke eşkere li ser hebûna kanzaya xwê ya li Turda dinivîse di 1ê gulana sala 1271ê de ji aliyê serokwezîrê Mecaristanê ve hatiye weşandin. Belgeyên ku ji sedsalên 13an û 14an hatine parastin behsa kanên xwê yên Turda dikin ku di belgeyan de mîkro-daketina li Băile Sărateyê ya kanê hatiye nivîsîn û belge diyar dikin ku li quntara başûrê rojhilatê Valea Săratăyê kanê nû yê xwê hatine dîtin. Odeyên operasyonê li cihên golên xwê yên heyî yên ji deverên ku li jor hatine destnîşan kirin hatine danîn. Wekê ku bi şaftên di qubeya odeya Terezia de diyar dibe, di sedsala 17an de yekem xebatên kana xwê li quntara bakurê rojavayê Valea Valea Sărată dest pê kiriye. Piştê demekê kana Sfântul Anton hatiye vekirin ku xebata kanê heya ku di sala 1932an de hatiye girtin berdewam kiriye. Kana Turdayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de wekê stargehek hatiye bikar anîn û paşê bi demkî wekî navendek hilanîna penîran hatiye bikar anîn.

## Nûjenkirin
Di sala 1992an de Kana Turdayê wekî navendek haloterapî û cîhek geştiyar a populer ji nû ve hatiye vekirin. Di sala 2008an de kana xwê di bin bernameya PHARE 2005 ESC de binesaziya mezin a herêmî bi lêçûna 5.888.000 € hatiye nûjenkirin û hatiye baştirîn kirin. Kan di çileya sala 2010an de ji bo geştiyariyê ji nû ve hatiye vekirin.
## Wêne

2010-IMG 8032.jpg|Deriyê nû
Franz-Josef-Stollen.JPG|Franz Josef (derketina kevn)
Salina Turda - putul vechi.jpg
Salina Turda 6.jpg
Salina Turda 1.jpg
Salina Turda (panorama), Cluj, RO.jpg
Salina Turda - galeria principală 2.jpg


## Çavkanî

Kategorî:Cihên turîstîk li Romanyayê
Alligny-en-Morvan

**Alligny-en-Morvan** komuneke departmena Nièvre a li herêma Bourgogne-Franche-Comtéyê ye ku komuneke li herêma navendî ya Fransayê ye.
## Nifûs

## Mijarên têkildar
* Komunên departmena Nièvre
## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komunên departmena Nièvre
Lîsteya Wîkîpediyayan

**Lîsteya Wîkîpediyayan** agahiyan dide li ser rewşa hemû gotar û weşanên bi ziman û zaravayên ensîklopediya Wîkîpediyayê. Di dawiya sala 2024ê de, gotarên Wikipediayê bi 352 zimanan tê weşandin, ku ji wan 339 niha çalak in û 13 jî girtî ne. Her weha du versiyonên ceribandinê û sê versiyonên taybet jî hene, ku du ji wan hatine rawestandin u ya din Wîkîpediya "nostaljîk" e.

Wikipedia wek ensîklopediyeke serhêl a bi open source ya pirzimanî û belaş ji hêla civatek edîtorên dilxwaz ve tê sererast kirin û domandin, di 15ê rêbendana 2001ê de wekî ensîklopediyek bi zimanê îngilîzî dest pê kir. Weşanên ne-îngilîzî zû hatin afirandin, wek çapên almanî û katalanî di 16ê adarê de, çapa fransî di 23ê adarê de, û çapa kurdî 7ê kanuna paşîna 2004ê de hat afirandin.

### Lîsteya Wîkîpediyayan li gorî jimara gotaran
Di tabloya jêrîn de çapên zimanên çalak ên Wîkîpediyayê li gorî hejmara gotaran hatine rêzkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan
Kozak

**Kozak** gelek etnodînî yê dîrokî ye ku bi eslê xwe ji deştên Ewropaya Rojhilat e, bi taybetî deverên ku îro Rûsya, Ûkrayna û Qazaxistan dihewîne. Peyva "kozak" ji peyva tirkî "qazaq" hatiye girtin, ku tê maneya "azad" an "hov", ku awayê jiyana serbixwe ya Kozakan nîşan dide. Di Serdema Navîn de, komên cûrbecûr dest pê kirin ku li herêmên sînor ên Împaratoriya Rûsî bi cih bibinnû li wê derê wek civakên leşkerî yên xweser jiyabûn. Bi şarezayiya xwe ya siwarî û şervanî dihatin nasîn û di şer û pevçûnên leşkerî yên herêmê de roleke sereke lîstin.

Kozak pir caran di nav "nîştecih" an "stanitzas" de dijiyan, ku mîna gundên xweser dihatin organîze kirin. Ew xwediyê pergalek hiyerarşiya leşkerî bûn û di nav "hostvan" an "çekdar" ê curbicur de hatin dabeş kirin. Her yekîneyek kozak xwedî serokatiya xwe bû. Bi taybetî demokrasiya kozak navdar bû, ku bi meclîsên gel û hilbijartina serokên wan dihat nasîn. Civaka wan li ser hiqûê hişk ê namûsê û girêdana kûr a bi dîn û kevneşopiyê re bû.

Kozak gelek caran wek leşker di xizmeta tsarsên rûs de bûn û di berfirehkirina Împaratoriya Rûsî de li Sîbîrya û Asyaya Navendî de rolek girîng dilîstin. Ew beşdarî gelek kampanyayan bûn, di nav de li dijî Teterên Kirimê, Osmaniyan û Komara Polon-Lîvanî û di sedsalên 17an û ya 18an de beşeke bingehîn a artêşa rûsî bûn.

Di sedsala 19an de, di bin serweriya tsaran de, kozak zêdetir di nav artêşê de hatin entegre kirin, lê kevneşopiyên xwe parastin û hê jî hinkî xweser bûn. Di Şoreşa Rûsî ya sala 1917ê de, gelek Kozak alîgirê tsaran bûn û li dijî Bolşewîkan şer kirin, ku piştî şoreşê bû sedema zordestiyek dijwar li hemberî wan. Gelek Kozak reviyan derveyî welat, nemaze Ewropa û DYAyê, û li wir çand û kevneşopiyên xwe parastin.

Di sedsala 20an de, mîrateya kozak vejînek jiyan kir, nemaze piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê. Îro li Rusya û Ûkrayna dîsa komeleyên kozak hene, ku ji bo domandina kevneşopiyên kozak û pêşvebirina çand û dîrokê pabend in. Kozak bi folklor, govend û muzîka xwe têne naskirin, ku îro jî beşek ji nasnameya wan ya çandî ye.

Tevî kevneşopiyên xwe yên leşkerî û statuya wan a dîrokî wekî parêzvanên sînor, gelê kozak pir caran bi dewleta Rûsyayê re têkiliyek dudilî hebû. Di gelek serdemên dîroka xwe de li dijî pêkhateyên desthilatdariya navendî bûn, nemaze dema ku xweseriya xwe di xetereyê de didîtin. Kozak di dîroka gelên Ewropaya Rojhilat de jî sembola hewldana serxwebûn û xweseriyê ne. Dîroka cihêreng a kozakan qonaxên întegrasyonê, berxwedan û geşbûna çandî vedihewîne. Heya roja îro, nasnameya wan bi dîrok û guhertinên siyasî yên Rûsya û Ukrayna ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka civakî ya Rûsyayê
Kategorî:Komên etnîk li Ewropayê
Kategorî:Komên etnîk li Qazaxistanê
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Kategorî:Komên etnîk li Ûkraynayê
Kategorî:Komên etnodînî
Kategorî:Ûkraynî
Abel Tasman

**Abel Janszoon Tasman** (jdb. 1603 li Lutjegast , Komara Yekbûyî ya Holendayê ; m. 10ê kewçêrê 1659 li Batavia, Java ) deryavanekî holendî bû. Di seferên xwe yên keşfê de ew li dora parzemîna Awistralya geriya û yekem ewropî bû ku di 13ê kanûna pêşîn 1642 de gihîşt Zelendaya Nû.

Navê wî li girava Awistralyayê Tasmania (berê Erdê Van Diemen) hat dayîn, û li yên din wek Nîvgirava Tasman a Awistralyayê, Deryaya Tasman ya di navbera Awistralya û Zelendaya Nû, Gola Tasman û Parka Neteweyî ya Abel Tasman, Qeşaya Tasman û Tasman Bay li Zelendaya Nû û asteroîd Tasman (6594).

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 
* 

Kategorî:Jidayikbûn 1603
Kategorî:Mirin 1659
Kategorî:Vebînerên Awistralyayê
Kategorî:Vebînerên Zelendaya Nû
Şûrê dadmendiyê

[thumb|upright|Alegoriyek dadmendiyê ya bi şûr li gorî [Lucas Cranachê kal (1537)]]
**Şûrê dadmendiyê** şûreke merasîmî ye ku ji bo nîşankirina hêza dadgerî ya herî bilind a monarşek tê bikar anîn. Di hin rewşan de dibe ku ew şûrê sêdarê be ku êdî ne ji bo darvekirinê lê ji bo merasîman dihat bikaranîn.

Cewherên taca Keyaniya Yekbûyî du şûrên dadmendiyê dihewîne: şûrê şûr ê dadweriya demkî û şûrê hûrkirî yê dadweriya giyanî, ku taybetmendiyên wan têne armanc kirin ku destnîşan bikin ku tenê dadgehên laîk li ser mirinê xwedî hêz in. Du şûrên heyî, ligel Curtana, şûrê dilovaniyê, ji bo tackirina Charles I yê Înglistanê di 1626 de hatine çêkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dadmendî
Kategorî:Şûr
Wezareta dadmendiyê

**Wezareta dadmendiyê** wezaretek an dezgeheke din a hikûmetê ye ku berpirsiyariya birêvebirina dadmendiyê ye.Wezaret ji hêla wezîrê dadmendiyê ve tê rêvebirin. Li hin welatan ji serokê ajansê re dozgerê giştî tê gotin, mînakî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Monako mînakek welatek e ku tê de Wezareta Dadmendiyê tine ye, lê berevajî Midûriyeta Karûbarên Dadmendiyê (serok: Sekreterê Dadmendiyê) berpirsiyar e ji rêvebirina dadmendiyê. Bajarê Vatîkanê, welatekî di bin serweriya pîroz de, di heman demê de wezareteke dadmendiyê tune.

## Çavkanî
Meeret Numan

**Meeret Numan**, an **Meerretunnuman**, **Me'erretu'n-Nu'man** an jî bi kurtasî: **Elme'erre** (bi inglîzî: *Maarat al-Numan*) bajarekî dîrokî ye li parêzgeha Îdlibê ya Sûriyê, ku dikeve başûr rojavayê welêt. Bajar xwedan dîrokek dirêj e, ku vedigere serdema kevnare û bi cîhê xwe yê stratejîk li ser rêya bazirganiya girîng a di navbera Heleb û Şamê de dihat zanîn. Marat el-Numan navendek çandî û olî bû di serdemên cûda de, nemaze di dema Împeratoriya Bîzansê û demên îslamî de. Di Serdema Navîn de di Xanedana Emewiyan û Ebasiyan de cihekî girîng bû.

Di serdema xaçperestan de, Marat el-Numan bû armanca pevçûnên leşkerî û di sala 1098ê de ji hêla xaçperestan ve hate dagir kirin. Di serdema ku pê de çû, bajar di bin desthilatdariya misilmanan de ma û qonaxek mezinbûna aborî û çandî jiya. Di sedsala 20an de, Marat el-Numan saya çandinî û bazirganiyê bû bajarokek girîng yê bazarê.

Bi destpêkirina Şerê Navxweyî yê Sûriyê di sala 2011ê de, Marat el-Numan bû navçeyeke nakok di navbera hêzên hikûmeta Baasê û komên cuda yên opozîsyonê de. Di sala 2012ê de, bajar kete destê serhildayan û wergeriya bingeheke sereke li dijî hikûmeta Sûrî. Di encama şer de wêraniyeke mezin li bajar û derdora wê rû da.

Di sala 2019ê de, êrîşên li ser Maarat el-Numan zêde bûn, ji ber ku artêşa Sûriyê bi serokatiya Beşar Esed hewl da ku parêzgeha Idlibê ji nû ve bi dest bixe. Ev êrîş, bi êrîşên asmanî yên giran re, bû sedema qeyraneke mirovî ya mezin û awarebûna xelkê sivîl. Tevî van êrîşan, Maarat el-Numan cihekî sembolîk ji bo berxwedana li dijî rejîmê ma.

Bajar xwediyê nifûsek piretnîkî û pirdînî ye, ku di nav de sunî, xiristiyan û elewiyên ereb jî hene, her çend ev cihêrengî ji ber şer gelek guherî ye. Îro, Marat el-Numan herî zêde bi bermahiyên xwe yên dîrokî, wekî bermahiyên kevnar, mizgeft û dêran, tê zanîn. Di heman demê de, bajarok bûye sembola êş û azarên sivîlên Sûrî yên şerê siyasî û leşkerî.

Rewşa mirovahî li Maarat el-Numan hîna metirsîdar e, ji ber ku gelek kes hewcedarê alîkariyê ne û binesaziya wê bi giranî wêran bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Bajarên Sûriyê
Kategorî:Sûrî
Meclîsa Sûriya Demokratîk

**Meclisa Sûriya Demokratîk** an **MSD** (bi erebî: مجلس سوريا الديمقراطية; bi suryanî: ܡܘܬܒܐ ܕܣܘܪܝܐ ܕܝܡܩܪܛܝܬܐ) Ew baskê siyasî yê Hêzên Sûriya Demokratîk di Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê de ye. Armanca bingeh a MSDê pêkanîna sîstema piralî, demokratîk û nenavendî ji bo tevahiya Sûriyê ye.

Di Kanûna 2015ê de, di civîneke nûnerên herêmê de li Dêrikê, Meclîsa Sûriyeya Demokratîk (MSD) hate damezrandin, da ku ku nûnertiya siyasî ya Hêzên Sûriyeya Demokratîk bike. Hevserokên ku di damezrandina MSDê de ji bo rêbertiya wê hatin hilbijartin, çalakvana navdar a mafên mirovan Heysem Manna û endama Desteya Rêveber a TEV-DEMê Îlham Ehmed bûn. MSD Encumena Birêvebir destnîşan dike, ya ku bi aborî, çandinî, çavkaniyên xwezayî û karûbarên derve re mijûl dibe. Hilbijartinên giştî ji bo salên 2014 û 2018an hatibûn plankirin, ​​lê ji ber şer û pevçûnan hatin paşxistin.

### Encûmena Federal

Kategorî:Avabûnên 2015an li Sûriyê
Kategorî:Hêzên Sûriya Demokratîk
Yunus Emre Konak

**Yunus Emre Konak** (jdb. 10ê kanûna paşîn a 2006an li Êlih,Bakurê Kurdistanê) gogbazekî profesyonel ê kurd e ku ji bo yaneya Premier League Brentford di yarîgeha navîn de dilîze.

## Çavkanî

Kategorî:Futbolvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 2006
Kategorî:Mirovên zindî
Fermandariya Navendî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê

**Fermandariya Navendî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê** bi kurtasî **CENTCOM** (bi îngilîzî: *United States Central Command*) yek ji yanzdeh fermandarên leşkerî yên yekbûyî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye ku girêdayî Wezareta Parastinê ya Dewletên Yekbûyî ye. Fermandarî di sala 1983an de hatiye damezrandin û berpirsiyariyên berê yên Hêza Peywira Hevbeş a Rapid Deployment (RDJTF) girtiye ser xwe.

Qada berpirsiyariya fermandariya CENTCOMê (AOR) Rojhilata Navîn (tevî Misirê li Afrîkayê), Asya Navendî û beşên Asyaya Başûr vedihewîne. Fermandarî hêzeke sereke ya amerîkî ye ku di gelek operasyonên leşkerî yên ku di nav de Operasyona Bahoza Çolê ya Şerê Kendava Farisî ya sala 1991ê, Şerê li Efxanistanê û herwiha Şerê Iraqê ji 2003 heta 2011an ku li dijî rejîma Sedam Huseyn despêkiribû cih girtiye. Ji sala 2015an ve hêzên CENTCOMê di serî de li Efxanîstanê di bin sîwana Operasyona Azadiyê de ku bi xwe beşek ji Mîsyona Piştgiriya Bibiryar a NATOyê bû (ji 2015 heta 2021) û li Iraq û Sûriyê wekî beşek ji Operasyona Çareserkirina Xweser ji sala 2014an vir ve bi rolên piştgirî û şêwirdar û alîkariyê operasyonên xwe berdewam dike.

Fermandarî yek ji heft fermandarên herêmî yên amerîkî ye ku CENTCOM di nav çar fermandariyên Dewletên Yekbûyî de ku navenda wan li derveyî qadên xebata wan e. Her sê fermandariyên din ên ku qada xebatên li derveyê navenda wan e USAFRICOM, USSOUTHCOM û USSPACECOM e. Navenda sereke ya CENTCOMê li Baregeha Hêza Hewayî ya MacDillê, li Tampa ya Florîdayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Artêş
Kategorî:Avabûnên 1983an li DYAyê
Ziyad Esed

**Ziyad Esed** (bi soranî: زیاد ئەسعەد) wek **Zyad Esad** jî tê nasîn (jdb. 1966 li Hewlêrê), stranbêj, bestekar û helbestvanê kurd e ku li Kurdistanê li Hewlêrê li taxa Teyrawe ji dayik bûye. Di sala 1983an de bi strana *Duadakam* (amadekar û nivîsandina Qadir Seyhî) dest bi stranbêjiyê dike û yekem kaseta xwe di sala 1988an de belav kirye. Heta niha pênc albûmên wî hene. Ji sala 1993 ve ji Kurdistanê derketiye û li Swêdê dijî. Ziyad ji bo gelek dengbêjên Kurd muzîk çêkiriye û çend dengbêjan jî stranên wî gotine.

Rewşa saxlemî û derûnî ya Ziyad Esed ji ber nebûna wî ji ekran û medyayê ev demeke dirêj e ku gengeşî li ser heye. Gelek ji heval û hogirên wî dibêjin ku tu pirsgirêkên wî yên tenduristiyê tune.

## Albûm

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Mirovên zindî
Sofia Papazoglou

**Sofia Papazoglou** (jdb. 27'ê tîrmehê 1972an li Bruksel, Belçîka) stranbêjeke yewnan a hunerî û muzîka gelêrî ye.

## Jiyana wê
Ew li Brukselê ji dayik bû û di 6 saliya xwe de tevî malbata xwe koçî Selanîkê kirin.

Wê di Fakûlteya Perwerdekariyê ya Zanîngeha Arîstotelês ya Selanîkê de "Beşa Perwerdehiya Seretayî ya Perwerdekariyê" qedandiye.

Ew ji Apsalos li Pellayê li aliyê bavê xwe û ji Platania li Rodosê li aliyê diya xwe tê. Bavê wê bi eslê xwe pontî ye. Dê û bavê wê herdu jî penaberên Anatoliyê ne.

## Κariyera wê
Dema ku li Zanîngeha Arîstotelês ya Selanîkê dixwend, wê li firoşgehên Selanîkê dest bi stranbêjiya muzîka gelêrî ya kevneşopî û nûjen a yewnanî kir. Paşê wê li Konservatuara Muzîka Hemdem a Atînayê li cem Medea Iasonid stranbêjiyê xwendiye. Di atolyeya Hunera Stranbêj a Spyros Sakka de semîneran û li atolyeya Mary Tsouti jî kursên kinesiolojiyê girt.

Kariyera wê ya pîşeyî wek stranbêj di sala 1995an de dest pê kir dema ku bestekar Nikos Mamagakis jê re peywirdar kir ku stranên ji çerxa "Stenagmos Anatolitis" şîrove bike.

## Dîskografî
### Albûm
* 1998: *Πάμε Νότια* *(LYRA)*
* 2003: *Όσα Σου Μοιάζουν* *(Mercury)*
* 2004: *Πέμπτη Απόγευμα* *(Cantini)*
* 2009: *Ένα Παράξενο Ταξίδι* *(Μετρονόμος)*
* 2016: *Ο Χτύπος Της Καρδιάς Μου* *(Music Links Knowledge)*
* 2017: *Στου Ονείρου Τις Στροφές* *(Music Links Knowledge)*

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1972
Kategorî:Stranbêjên yewnan ên jin
Harold Holt

**Harold Edward Holt** (jdb. 5ê tebaxê 1908ê li Sîdney, m. belkî 17ê berfanbarê 1967ê) siyasetmedarekî Awistralyayê û 17emîn serokwezîrê welat bû ji 22ê rêbendanê 1966ê heta 17ê berfanbarê 1967. Ew îro ji ber şert û mercên mirina xwe di bîra mirovan de ma.

## Kariyer
Holt di sala 1935ê de ji bo Partiya Yekgirtî ya Awistrralyayê ji bo Meclîsa Nûneran hate hilbijartin. Di 27 saliya xwe de, ew yek ji endamên herî ciwan bû. Di sala 1940ê de bêyî ku dev ji kursiyê xwe berde tevlî artêşê bû. Demek şûnda bû Wezîrê Kar û paşnavê "Gunner Holt" wergirt. Ji sala 1945ê ew endamê Partiya Lîberal bû.

Ew di sala 1947ê de ew bi Zara Fell, sêwirînerek modayê re zewicî û sê zarokên wê kir ewlad (adopte kir?). Piştî heşt salan di muxalefetê de, ew di sala 1949ê de dîsa bû wezîr û bernameya koçberiyê berfireh kir. Piştî 30 salan li meclîsê, di sala 1966ê de bû serokwezîr.

Pêşengê Holt Robert Menzies leşkerên Awistralyayê şandibû Şerê Viyetnamê. Wî di şerê li Vîetnamê de piştgirî da DYAyê, ku li Awistralyayê bû sedema nerazîbûnan.

## Mirin
Di 17ê kanûna pêşîna 1967ê de, serokwezîrê Awistralyayê Harold Holt winda bû, dema ku li Cheviot Beach li nêzî Melbourne melevaniyê dikir, û careke din nehat dîtin. Komîteya lêkolînê diyar kir, ku îhtîmal heye ku ketiye nav herikîneke bihêz. Holt di 19ê kanûna pêşîn de mirî hat ragihandin, her çend laşê wî qet nehate dîtin. Gelek gotegotên xwekuştin, suîkast an mirinek sexte belav bûn, di nav de teoriyên ku ew ji hêla CIAyê an jî keştiyek binê avê ve hatî revandin. Ji bo bîranîna wî, stasyonek radyoya deryayî û hewzek awistralyayî li wî hate binavkirin, û hêzên deryayî yên Amerîkî navê firgatek ji Beşa Knox kirin USS Harold E. Holt.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1908
Kategorî:Mirin 1967
Kategorî:Serokwezîrên Awistralyayê
Zeynel Ebîdîn Bîn Elî

**Zeynel Ebîdîn Bîn Elî** an jî tenê **Bîn Elî** an **Ezîn** (bi erebî: زين العابدين بن علي, jdb. 3ê îlona 1936 – 19 îlon 2019), siyasetmedarekî tûnisî bû, ku ji sala 1987ê heta 2011ê duyemîn serokomarê Tûnisê bû. Di wê salê de, di dema şoreşa Tûnisê de, ew ji desthilatê hat xistin û reviya Erebistana Siûdî.

Bîn Elî di cotmeha 1987ê de wek serokwezîr hate tayînkirin. Di 7ê mijdara 1987ê de bi derbeyeke bêxwîn bû Serokomar. Bîn Elî rejîmeke otorîter bi rê ve dibir. Ew di gelek hilbijartinên ne-demokratîk de dihate hilbijartin û bi piraniyên bêhempa bi ser diket, ku her carê ji %90 dengan derbas dikir. Ew heta hilbijartina wî ya dawî ya di 25 cotmeha 2009ê de wiha ma. Bîn Elî lîderê herî dawî bû ku ji Bihara Erebî sax bifilite. Wek mînak, li ser revîna wî serokwezîrê misirî Husnî Mubarek di sibata 2020ê de li welatê xwe mir.

Di 14ê Çileya 2011ê de, piştî mehekê xwepêşandanên li dijî desthilatdariya wî, ew tevî hevjîna xwe Leïla Bîn Elî û sê zarokên xwe reviya Erebistana Siûdî. Hikûmeta demkî ya Tûnisê ji Interpolê xwest ku biryara girtinê ya navneteweyî derbixe, ji ber ku wî bi şûştina pereyê û bazirganiya narkotîkê tawanbar dikir. Dadgeheke tûnisî di 20ê hezîrana 2011ê de bi awayekî negirtî cezayê hepsa hetahetayî li wî û jina wî birî, bi hinceta dizî û xwedîkirina neqanûnî ya pere û zêran. Di hezîrana 2012ê de, dadgeheke tûnisî ji ber teşwîqkirina tundûtûjiyê û kuştinê, bi awayekî negirtî cezayê hepsa hetahetayî lê birî. Dadgeheke din a leşkerî jî di nîsana 2013ê de ji ber tepeserkirina tundûtûjî ya protestoyên li Sfaxê cezayê hepsa hetahetayî lê birî. Wî yek ji wan cezayan nexwar, dûv re li Cide, Erebistana Siûdî, di 19ê îlona 2019ê de di 83 saliya xwe de piştî nêzîkê deh salan li sirgûnê mir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1936
Kategorî:Mirin 2019
Rojava (cudakirin)

**Rojava** tê wateya:

* Rojava (herêm) an Rojavaya Kurdistanê, herêmên niştecihbûnê yên dîrokî yên di nava Sûriyeya îro de
* Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê, herêmeke xweser a defakto li bakurê rojhilatê Sûriyê
Ferhad Şamî

**Ferhad Şamî**, bi navê fermî **Farhad al-Shami** (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1986an, Dirbêsî, navçeya Hesîçe, Rojavaya Kurdistanê) yek ji rêvebirên tevgerên çekdar ên kurd li Rojavaya Kurdistanê ye û berdevkê Hêzên Sûriya Demokratîk ye.

## Tevlîbûna leşkerî û siyasî
Ferhad Şamî di dema operasyonên wî yên li dijî DAIŞê de wek kesayetiyek stratejîk û berdevkê HSDê hatiye askirin. Di gelek operasyonên leşkerî de beşdar bûye û bi berdewamî ji bo parastina herêmên kurdî li hember gefên derve, bi taybetî ji aliyê Tirkiyeyê û komên serhildêr ve, bûye alîkar.

Di daxuyaniyên giştî de, Şamî tekezî li ser pêwîstiya berdewamiya hişyariyê li hember vejîna DAIŞê kir û tekezî li ser giringiya darizandinên navdewletî bo endamên DAIŞê yên dîl kir, ji bo çareserkirina bêîstiqrariya berdewam li herêmê. Her wiha destwerdanên leşkerî yên Tirkiyeyê li Rojavayê Kurdistanê rexne kir û destnîşan kir ku ev operasyon aramiya herêmê têk dide.

Şamî gelek caran behsa rewşa ewlekarîyê li bajarên sereke yên weke Reqa û Minbicê dike, yên ku cihên germ ji bo çalakiyên serhildêran in. Wî ev dever bi xurtbûna hêzên berevaniya xwecihî û hevpeymanan li hember gefên derve wek berxwedêr binav kir.

Şamî di axaftinên xwe yên gel de gelek caran banga hevgirtina herêmî û hevkariya navneteweyî ji bo dabînkirina ewlekarî û aramiya Rojavayê Kurdistanê dike.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Hêzên Sûriya Demokratîk
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kategorî:Leşkerên kurd
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kîno Gabriel

**Kîno Gabriel** yek ji fermandar û berdevkên Hêzên Sûriya Demokratîk e. Ew bi eslê xwe suryanî ye. Gabriel faktoreke girîng di şerê li dijî DAIŞê bû.

## Giştî
Kîno Gabriel ji malbateke suryanî ji Hesîçe ye û dînê xristiyanî bawer dike. Ew yek ji mîlîsên suryanî a Rojavaya Kurdistanê bû.

## Rola wî ya di nav HSDê de
Weke berdevkê HSDê, Gabriel nûvekirinên li ser operasyonên leşkerî li dijî DAIŞê pêşkêş kir û bal kişand ser kêşeyên ewlehiyê li deverên mîna Kempa Holê. Wî herwiha li forumên navneteweyî axivî, û bandora operasyonên leşkerî yên derve, di nav de yên Tirkiyeyê, li ser Rojavaya Kurdistanê gotûbêj kir.

Di sala 2018an de, Gabriel li ser hêzkirina potansiyela HSDê ji bo Efrînê di dema operasyonên artêşa Tirkiyeyê de li herêmê şîrove kir û behsa fikarên ewlehiya sivîl kir. Daxuyaniyên wî tekezî li ser kêşeyên parastina ewlehiya herêmê û çareserkirina pêdiviyên mirovî kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Hêzên Sûriya Demokratîk
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Sûriyeyê
Kategorî:Suryanî
Kategorî:Şerê navxweyî yê Sûriyê
Ob

**Ob** an jî **Çemê Obê** (bi rûsî: Обь) çemek bi dirêjahiya 3.650 km li rojavayê Sîbîrya (Rûsya) ye. Li başûrê Sîbîrya destpêdike heta ku dikeve Okyanûsa Arktîk.

Kategorî:Çemên Rûsyayê
Sih û şeş Dîmenên Çiyayê Fuji

**Sih û şeş Dîmenên Çiyayê Fuji** (bi japonî: 富嶽三十六景, *Fugaku Sanjūrokkei*) rêzeya çapên peyzajê yên hunermendê ukiyo-e yê japonî Hokusai (1760–1849) ye. Rêze Çiyayê Fuji ji cihên cihê û di demsal û mercên cuda yên hewayê de nîşan dide. Serkeftina weşanê bû sedem, ku deh çapên din li rêzê hatine zêdekirin.

Rêze di nava salên 1830 heta 1832ê hate hilberandin, dema ku Hokusai di heftîsaliya xwe de bû. Wî vê rêzeyê di bilindahiya kariyera xwe de amade kir û wêneyên wî ji hêla Nishimura Yohachi ve hatin weşandin. Di nav çapan de sê ji yên herî navdar ên Hokusai hene: Pêla Mezin ji Kanagawa, Bayê xweş, Sibehek zelal, û Birûskê di bin Zîrveyê de. Wêneya wî ya kêmtir naskirî Kajikazawa, ku li parêzgeha Kai hatiye çêkirin, yek ji baştirîn karên rêzê tê hesibandin. Sih û şeş Dîmenên Çiyayê Fuji wekî "şahesera rengîn ya çapkirî" ya hunermendê hate binav kirin.

## Dîrok
Rêzeya wêneyan Çiyayê Fuji ji perspektîfên cuda û di demsal û hewayên cûda de nîşan dide. Bi vî rengî her dîmenek aliyên bêhempa yên xwezayê û têkiliya mirovî bi peyzajê re vedibêje. Bi vê rêzeyê Hokusai xwest ku balê bikişîne ser Çiyayê Fuji wekî sembola heybet û navenda giyanî ya Japonê. Çapa "Pêla Mezin ji Kanagawa", berhema herî naskirî ya rêzefîlmê, pêleke mezin nîşan dide, ku qeyikên masîgiran tehdît dike, û li piştê pêlê Çiyayê Fuji bi awayeke bêdeng xuya dike. Ev xêzkirin hêza xwezayê berovajî domdariya çiyê sembolîze dike.

Hokusai bi qestî dîmenên çiyayê bi jiyana rojane ya mirovan ve hilbijart, ji bo ku girîngiya çandî ya Çiyayê Fuji û girêdana wê bi jiyana gelê Japonê re destnîşan bike. Di rêzeyê de 46 çap hene, ku çiya ji perspektîfên cihê yên erdnîgarî û avhewa nîşan didin, car caran ji dûr û carna jî ji nêz ve, di demên cuda yên rojê de û di bin şert û mercên cuda yên hewayê de. Çiya her car wekî motîfek navendî xuya dike, ku wateya giyanî ya Japonê nîşan dide û di heman demê de cihêrengiya xwezaya welêt destnîşan dike. Van berheman ne tenê hunera japonî, lê di sedsala 19an de bandor li hunermendên rojavayî jî kir, nemaze dema ku hunermendên ewropî bi giranî ji estetîka japonî bandor bûbûn.

"Sih û şeş Dîmenên Çiyayê Fuji" naskirina navneteweyî ya Hokusai bi xwe re anî û alîkariya belavkirina çapên wêneyên japonî wekî rengek hunerî li cîhana rojava kir. Rêze di hunera ukiyo-e de qonaxek e û mînakek berbiçav a teknîka hostayî û nêzîkatiya nûjen a Hokusai ye. Fuji di çapan de ne tenê wekî nîşanek erdnîgarî, lê di heman demê de wekî sembola nemiriyê û girîngiya giyanî jî tê xuya kirin. Rêze di nav sedsalan de xwedî girîngiyek çandî ya domdar e, ku Çiyayê Fuji wekî sembolek nemir a nasnameya Japonî destnîşan dike.

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên 1832an
Ebdulezîz Siûdî

**Ebdulezîz kurê Ebdulrehmanê Siûdî** (bi soranî: عەبدولعەزیز بن عەبدولڕەحمان ئالسعوود) (Berfanbar 1875 - 9ê sermawezê 1953)  di cîhana ereban de bi navê Ebidulezîz û li Rojava jî bi navê Îbnî Siûd tê naskirin. Îbnî Siûd ku Erebistana Siûdî damezrandiye, weke padşahê yekem ji 23 îlona sala 1932an heya sala 1953an desthilatdarî kiriye. Piştî sala 1902an û vir ve li hibek deverên erdên padîşahiyê hikum kiriye ku berê wekê mîr, siltan û padîşahê Nejd û Hîcazê hikum kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Hikûmdarên avaker
Kategorî:Jidayikbûn 1875
Kategorî:Mirin 1953
Kategorî:Siltan
Aşiq Selimê Cizîrî

**Aşiq Selimê Cizîrî** bi navê fermî **Mehmet Selim Sevimli** (1937–2011) dengbêj û çîrokbêjeke kurd e.

Li Cizîrê qeleycîtî kiriye. Di karê çêkarina riyan de xebitiye. 60 sale dengêbeji kiriye. Gelek  stranen ku wi bi wxe çêkirine hene.

## Jiyan
Dengbêj Aşik Selîm Cizîrî (Mehmet Selîm Sevimli) di sala 1937'an de li taxa Torê ya Cizîrê ji dayik bûye. Di temenekî biçûk de bavê xwe winda kiriye û li gel birayê xwe yê mezin mezin dibe. Cizîrî ku di temenê xwe yê biçûk de dest bi kar kir, di gelek karan de xebitî û di heman demê de demeke dirêj bi paqijkirina lewheyên sifir re teneketî kiriye. Bajar bi bajar, gund bi gund, çiya bi bajar geriyaye. Bi vê minasebetê bû şahidê çîrokên jiyana gelek kesan. Wî ev aliyên dilşewat û dramatîk ên mirovên ku ew şahidî kiriye hem bi amûr û hem jî bi devkî nivîsî û îfade kiriye. 

Ji dengbej bini ye pere qezenç nekir, ji ber ku jê hez dikir kir dengbej bini.

Di sala 2011’an de li Cizîrê jiyana xwe ji dest da...

## Berhem'a Aşık Selimé Ciziri
Mem Û Zin, Mirz Û İzer, İrgeni, Mire Zirav, Seva Haciya, İbo Bege Parsini, Çetele Axa, Selime Miste,

Seyran Xatine Û Aliye Mamed, Fatıma Salih Axa, Adil Beg, Musaye Fatime, İsmaile Xelil, Lawke Tiri,

Ahmede Kerevan, Medeni, Lawke Simoki, Eli Û Fatime, Gule Mahrume, Gulka Fila, Dewreşe Evdi,

Salihe Nure, Hesene Xulam, Lo Miro, Lawike Metini, Bave Şükrü, Eyşane Eli, Zozaniye, Kirivo, Besnaye, Eli Mirza Axa, Were Lawik, Yar Meyro, Qaside, Xezal Xezal, Xifse, Xelilo, Dar Hejiroke, Babe Fexri, Ha Gule, Naze, Mehvano, Hawar Keçe, Yar Gule, Yar Dilo, Seve, Naçim Zozana, Heyla Limin Xeribe, Halime, Ez doste me keçe, Ay Delal, Bave Seyro, Dilo, Xezale Neçe, Rebene, Çume Endiwere, Çaven Belek, Bihare Çöl Xemilin, Kelhe, Zeko Zekiye, İşev Şewa, Emo, Eme Emine, Ere Bazo, Mame Sile, Büke Delale, Sosin.
## Çavkanî
Barzanîtî

alt=|thumb|213x213px|Mustafa Barzani, 1947
**Barzanîtî** an jî **barzanîzm**, îdeolojiyeke siyasî ye ku bi eşîra Barzanî û Partiya Demokrat a Kurdistanê ya ser bi barzaniyan ve girêdayî ye.

Barzanîzm bi piranî ji ramanên Mistefa Barzanî û hinekî jî ji ramanên Mesûd Barzanî tê. Barzanîzm îdeolojiyeke rastgir e û prensîbên wê yên bingehîn neteweperestiya kurd, populîzm, komarparêzî, kapîtalîzma civakî, dadperweriya civakî, kevneperestiya civakî, antîkomunîzm, welatparêzî û kevneperestiya neteweyî ye. Tevî ku olê wekî parçeyek nasnameyê dide nasîn jî, ew piştgirî dide laîkbûna dewletê. Mesûd Barzanî û bavê wî Mistefa Barzanî her du jî xwedî perwerdeyên dînî bûn, ji ber ku Mistefa Barzanî birayê biçûk ê Ebdulselam Barzanî û kurê Şêx Mihemed Barzanî bû, ku şêxên Neqşbendî dihatin naskirin. Mesûd Barzanî da zanîn ku îslam û Kurdistan "bi hev ve girêdayî ne" û îdia kir ku cîhadiyên radîkal "xiyaneteke mezin" li îslamê kirine, ku ew wek "dînê tolerans, hezkirin, aştî û biratiyê" bi nav kir. Barzanîzm îdeolojiya neteweperweriya kurdî ye ku li derdora kurdan hatiye avakirin, her çiqas etnîsîteyê û dînên cuda cudatiyê nake, heta ku ew welatparêzên Kurdistanê ne. Rexnegirên Barzanîzmê îdia dikin ku ew îdeolojiya eşîrtiyê ye, lê di bin serokatiya PDKya Barzanî de, binesaziya Herêma Kurdistanê nûjen bû û li herêmê veberhênanên biyanî, zêdekirina xwendinê û geşkirina geştiyariyê. Di siyaseta kurdan de barzanîzm hevrikê kevneşopî yê apoîzmê ye. Dema ku barzanîzm zêdetir kevneperest, dînperest û etnoneteweperest e, tê bawerkirin ku apoîzm lîberaltir, pêşverûtir û pirçandîtir e û ferq û cudahiyên wan wek ya komarî û demokratên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) û yên Erdoğanîzm û Kemalîzm ên li Tirkiyeyê dihatin dîtin.

## Mijarên têkildar
* Apocîtî
* Dijbarzanîtî
* Erdoğanîzm
* Kemalîzm
* Talebanîtî

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Kurdistanê
Kategorî:Îdeolojiyên siyasî
Kategorî:Kurdayetî
Kategorî:Mistefa Barzanî
Kategorî:Neteweperweriya kurd
Kategorî:Neteweperweriya kurdî
Kategorî:Neteweperwerî
Kategorî:PDK
Kategorî:Siyaseta Iraqê
Erdhej û tsunamiya Okyanûsa Hindî 2004

**Erdhej û tsunamiya Okyanûsa Hindî** erdhej û tsunamiyeke giran e, ku di 26ê kanûna sala 2004an de bi dema herêmî (UTC+7) demjimêr 07:58:53an de bi mezinahiya 9,2–9,3 Mw rû daye. Navenda erdhejê li peravên rojavayê Aceha li bakurê Sumatraya Îndonezyayê bû. Ji ber ku şikestineke li ser xeta di navbera Burma û Hindistanê de çêbû û li hinek deveran gihaştiye zexta IXê ya Mercalliyê, erdheja megathrust a binê deryayê di civata zanistî de wekê erdheja Sumatra-Andaman jî tê zanîn.

Tsunamiyeke mezin bi pêlên heta 30m bilindahî, ku wek Tsunamiya Asyayê tê zanîn, civakên li beravên derdorê yên Okyanûsa Hindî wêran kir, bi texmînî 227,898 kes li 14 welatan kuştin, bi tundî li Aceh (Îndonesya), Srî Lanka, Tamil Nadu (Hindistan), û Khao Lak (Taylenda). Encamên rasterast bûn sedema astengiyên mezin di şert û mercên jiyanê û bazirganiyê de li parêzgehên peravê yên wan welatên. Ew karesata xwezayî ya herî bikujer a sedsala 21ê ye, yek ji karesatên xwezayî yên herî bikuje di dîroka tomarkirî de, û xirabtirîn karesata tsunamî ya di dîrokê de. Di dîroka Îndonezya, Maldîv, Srî Lanka û Taylendayê de jî karesata xwezayî ya herî xirab e.

Tenê li Îndonezyayê nêzî 165 hezar kes, li Srî Lanka, Hindistan û Taylandê jî bi deh hezaran kes mirin. Di nav miriyan de derdora 2,000 tûrîstên biyanî hebûn, ku betlaneya xwe ya Noelê li wir derbas dikirin, nîvê wan ji Swêd û Almanyayê bûn. Bûyer li gorî karesatên xwezayî yên berê yên bi vê giraniyê gelek baş hate belge kirin,ji ber ku gelek ji van tûrîstan vîdyoyek an kamerayek dîjîtal bi wan re hebûn.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Başûr-rojhilatê Asyayê
Kategorî:Erdhejên 2004an
Kategorî:2004 li Maldîvê
Kategorî:2004 li Srî Lanka
Kategorî:2004 li Taylendayê
Jin TV

**Jin TV** televizyoneke xweser a jinên kurd e ji bo mijarên li ser jinan.

*Newa Women's Foundation*, NWF (Weqfa Jinan a Newa, Weqfa Newa ya Jinan) da xuyakirin ku kanala Jin TV ya ku tenê ji bo jinan tê meşandin wê di 8ê Adarê de dest bi weşana xwe bike û weqf bang li hemû jinan kir ku li kanalê temaşe bikin. Weqfa Newa li ser kanala Jin TV ya tevahî jinan daxuyaniyek da. Weqfê di 9ê çileya 2018an de daxuyaniyek da û ragihand ku projeya Jin TV bi awayekî berçav bi dawî bûye. Weqfê di daxuyaniya xwe ya nû de ragihand ku Jin TV di 8ê Adarê Roja Jinên Kedkar ên Cîhanê de dest bi weşana testê dike. Di daxuyaniyê de wiha hate gotin: “Di 8ê Adara 2018an de jin li çar aliyên cîhanê careke din dadikevin qadan û daxwaza şikandina tundî û îstîsmara li ser bedena jinê, li ser keda jinê û hebûna jinê dikin. Armanc, îdîa û rêxistina xwe mezin dikin û xurt dikin. Di çarçoveya vê rêxistinbûnê de em ê di 8ê Adarê de dest bi weşana testê ya Jin TVyê bikin ku deng, axaftin û têkoşîna jinan ragihînin.”

## Çavkanî

Kategorî:Jin
Kategorî:Kanalên televîzyonê
Lîsteya navên Odîn

Eve lîsteya navên cuda cuda xwedawendê germanî Odîn (zimanê norsî yê kevnar: *Óðinn*) e.

## Lîste

## Çavkanî

Kategorî:Lîste
Kategorî:Mîtolojiya germanî
Sukarno

**Sukarno** (6ê pûşperê 1901 - m. 21ê pûşperê 1970) dewletparêz, siyasetmedar, şoreşger û neteweperestê Îndonezyayê û ji 1945 heta 1967 yekem serokê Îndonezyayê bû.

Sukarno rêberê têkoşîna Îndonezyayê ji bo serxwebûna ji kolonyalîstên holendî bû. Ew di serdema kolonyalîzmê de rêberê navdar ê Tevgera Neteweperest a Îndonezyayê bû û zêdetirî deh salan di bin zîndankirina Holendayê de ma, heya ku ji hêla hêzên japonî yên dagirker di Şerê Cîhanî yê Duyem de hate berdan. Sukarno û hevalbendên wî yên neteweperest ji bo şerê japonî hevkarî kirin, da ku gel piştgiriya hewldana şerê japonî bike. Di berdêla vê yekê de wan di belavkirina ramanên neteweperest de alîkariya japonî stend. Piştî teslîmbûna Japonê, Sukarno û Mohammad Hatta di 17ê tebaxa 1945an de serxwebûna Îndonezyayê ragihandin û Sukarno wek serok hat tayînkirin. Wî bi rêyên dîplomatîk û leşkerî pêşengiya berxwedana Îndonezyayê kir li dijî hewlên ji nû ve-kolonîzasyona Holendayê, heya ku Holenda serxwebûna Îndonezyayê di sala 1949ê de nas bike. Di encamê de sernavê "Bavê Daxuyaniyê" jê re hat dayîn.

Piştî serdemek kaotîk a demokrasiya parlemenî, Sukarno di sala 1959ê de pergalek xweser a bi navê "Demokrasiya Rêbertî" ava kir, ku bi serfirazî bêîstîqrarî û serhildanên li welêt bi dawî kir. Di destpêka salên 1960î de Sukarno di bin sernavê antî-împeryalîzmê de dest bi rêze polîtîkayên derve yên êrîşkar kir û bi kesane pêşengiya Tevgera Ne-Peyman kir. Ev geşedan bû sedema zêdebûna nakokiyên bi welatên rojavayî re û nêzîkbûna têkiliyên bi Yekîtiya Sovyetê re. Piştî bûyerên li dora Tevgera 30ê Îlonê ya 1965an, generalê leşkerî Suharto welat xiste bin kontrola xwe û di derbeya leşkerî ya li dijî hikûmeta Sukarno de ji hêla welatên rojava ve piştgirî girt. Piştî vê yekê jî zextên giran li ser çepgiran hate kirin, ku bû sedema îdamkirina endamên partiya komunîst. Herwiha, gumanbarên sempatîzan di gelek komkujiyan de bi piştgiriya CIA û servîsên îstîxbarata Brîtanî, bûne qurban û di encamê de bi texmînî 500,000 û zêdetirî 1,000,000 mirin. Di sala 1967ê de, Suharto bi fermî bû serok û kete şûna Sukarno, ku heya mirina xwe di sala 1970ê de di hepsa malê de ma.

Keça wî ya mezin Megawati Sukarnoputri, ku di dema desthilatdariya bavê xwe de di sala 1947ê de ji dayik bû, paşê ji 2001 heta 2004 wekî pêncemîn seroka Îndonezyayê kar kir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1901
Kategorî:Mirin 1970
Premete

**Përmet** bajarok û şaredariyek li wîlayeta Gjirokasterê, başûrê Albanya ye. Şaredariya Përmetê ji yekeyên îdarî yên Çarçovë, Frashër, Petran, Qendër Piskovë û Përmet pêk tê. Nifûsa giştî li gorî sala 2023an 7,980 e, û qade giştî digihêje 602,47 km2. Li kêleka wê çemê Vjosë diherike, ku bi zincîra çiyayê Trebeshina-Dhëmbel-Nemërçkë di navbera çiyayên Trebeshinê û Dhëmbel de derbas dibe û dikeve nav Gola Këlcyrê.

Piştî êrîşa têkçûyî ya îtalyanan li ser Yewnanîstanê di cotmeha 1940an de, Permet ji hêla leşkerên yewnanî ve hate girtin û wekî bersivdana êrişa alman a Balkan (nîsana 1941) dîsa hate vala kirin. Her ku Şerê Cîhanî yê Duyem bi pêş ket, derdora Përmetê bû navenda berxwedana li dijî faşîzmê. Artêşa Îtalyayê û Wehrmachtê gelek caran bajar şewitandin. Ji havîna 1943 de, partîzanên komunîst karîbûn herêma çiyayên Albanyaya başûr bi dest bixin.

## Çavkanî