open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sîbîrya

[thumb|rast|250px|
<span style="margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;"><span style="border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>&nbsp;[Navçeya federal a Sîbîryayê
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sîbîryaya erdnîgarî ya Rûsyayê
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sîbîryaya dîrokî (û Sîbîryaya îro ya li gorî çend çavkaniyan)]]

**Sîbîrya**, **Sibîrya**, **Sibêrya** an jî **Sibîr** (bi rûsî: Сибирь, *Sibir*, tê wateya *Welata Xewî*) welata navçayên Rûsyayê li ser parzemîna Asyayê dikeve ye. Ew li rojava bi Ural, bakur Okyanûsa Arktîk, rojhelat Pasîfîk û başûr jî Çîn, Mongolya û Qezexstan tê sînorkirin. Ew li sêyan du xakên Rûsyayê di welata Sîbîrya de dimên û bi tunî nêzî 9,6 milon km² digire. Ew erdnîgarî wek Sibîryaya Rojhelat, Sibîryaya Bakur, Sibîryaya Navîn û Sibîryaya Başûr tê parvekirin.

## Erdnîgarî
Sînorên Sibîryayê bi vebirî hat diyar nekirin e.

Di zimanê mongolî de Sibîrya tê manê welatê razî.

Ew rojhelat-rojavayî de di Ûral de heta Pasîfîk 7.000&nbsp;km dirêj dibe. Li bakur başûrî jî ew Okyanûsa Arktîk de heta Qezexstan, Mongolya û Çin 3.500&nbsp;km dajo.

### Rûbarên mezin û golên Sîbîryayê
#### Çemên ku tê dikevin deryaya Cemsera Bakur (li bakurê)
* Ob û milên wî: Aley, Çariş, Çulim (dirêjbûna wî 1.799&nbsp;km ye), Ket, Vasyugan, Îrtiş (dirêjbûna wî 4.248&nbsp;km ye; milê wî çemê Tobolê 1.591&nbsp;km ye), Sosva, Nadim...
* Yenîsey tala Okyanûsa Arktîk dibe û milên wî ev in: Angara, Tungusa Jor, Tungusa Jêr, Kureyka...
* Lena tala Okyanûsa Arktîk dibe û milên wî: Vîtîm, Olyokma, Aldan, Vîlyuy...
* Kolima tala Okyanûsa Arktîk dibe û milên wî wek Îndîgîrka...

#### Çemên ku tê dikeve deryaya Oxotskê (li rojhilatê)
* Amur 2.824&nbsp;km dirêj e û bi dirêjahiya sînora di navbera Çîn û Rusya de diherike û milên wî wek Zeya, Ussurî...

### Siruşt
Siruşta Sîbîrya siruşteke gelek ciyawazî ye. Ew germahî havîne heta +40&nbsp;°C bilind dibe, lê zivistanî jî heta -67&nbsp;°C dikeve. Pir caran ew 9 mehan di bin berfê de dime.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Wêne û Nexşeyên Sîbîrya  (SWR)
* Sîbîrya 

Kategorî:Erdnîgariya Qazaxistanê
Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê
Kategorî:Herêmên Rûsyayê
Romantîzm

Romantîzm Bizavek wêjeyî ye.

Romantîzm di dawiya sedsala 18. de li Fransayê derketiye holê. Taybetiya xwe; di berheman de têrbûna hestan, firehiya xeyalan, vebûna çoşiyan berferehtir bi sembolan cî digirin. Li dijî hemû bizavan derdikeve. Romantîzm hemû rêç û rêbazên klasîzmê dixe bin piyan û rasterast li dijî wê disekine. Li dijî hiş hestiyarî, rêbazên bêrêbazî, çîna xwûyanga gel, şoretiyê xwezayiyê dide pêş. Di çand û pîşeyê de ji sînoran bêtir azadiyê diparêze. Romantîzm jî wekî klasîzmê pêşî xwe di berhemên Fransî de rava dike. Di hêla Victor Hugo(1802-1885) de gelek pêşdikeve. Bandorê li hemû cûreyên wêje û pîşeyê (roman, helbest, şano û hwd.) dike. Rexne û rexnegirî pêş ve diçe. Têgeha kesayetiyê derdikeve pêşiyê. Azadî, wekhevî, dadmendî, welatperwerî, bawermendî dibine babetên berheman. Kesayetî, hêza xeyalê, derketina derveyê sînorên hiş, geştiya hestan, mijarên rojane, jiyîna rewşên evîndarî, dildarî, hestiyarî hinek taybetiyên romantîzmê ne.

### Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;

Victor Hugo (1802-1885), Lamartine (1790-1869), Musset (1810-1857), Friedrich Hölderlin (1770-1843), Heinrich von Kleist (1777-1811) Byron (1788-1824), Coleridge (1772-1834), Keats (1795-1821), Manzoni (1785-1873), Pellico (1788-1854), Leopardi (1798-1837),Mellive (1819-1891), Edgar Allan Poe(1809-1849), Whitman (1816-1892), Şêx Nurî Şêx Salih, Reşît Necîp, Goran, Ebdurehman Nifûs, Kamûran Elî Bedirxan, Qedrîcan, Osman Sebrî, Cegerxwîn, Celadet Alî Bedirxan

## Çavkanî

Kategorî:Cureyê wêjeyî
Kategorî:Lîste
Kategorî:Muzîka Ewropayê
Kategorî:Sedsala 18an di hunerê de
Kategorî:Sedsala 19an di hunerê de
Kategorî:Tevgerên hunerî
Kategorî:Tevgerên wêjeyî
Kategorî:Wêje
Kategorî:Wêjeya ewropî
Kategorî:Wêjeya sedsala 19an
Rastîparêzî

**Rastîparêzî**, an realîzm () bizaveke wêjeyî ye.

Navê xwe ji peyva realîte ya fransî girtiye. Tê wateya rastiyê; tişta ku heye a ku derew û lihevhatî nîne. Di nîvê Sedsala 19an de li Fransayê li dijî romantîzmê derketiye holê. Armanca wê ya mezin vegotina rasterast a jiyan û xwezayê ye. Li gor parêzvanên realîzmê vegotina rasterast bûyerên bi mirov û xwezayê re têkîldarê erk û berpirsiyariya rewşenbîr û hunermendan e. Taybetiyên realîzmê; nêrîna “huner ji bo hunerê ye” napejirîne, girîngiyê nade rabirdûyê, ji bo realîzmê jiyana hevdem girîng e û girîngiyê dide vegotina bêkêmasî û rasteqîn a jiyana hevdem û ya civakî. Li gor îmkanên heyî hunera wêjeya rastiya jiyana rojane salox dide.

### Hinek nivîskarên ku bi vê cureyê berhem nivîsandine ev in;

#### Yên xerîb

Stendhal (1783-1842), Balzac (1799-1850), Flaubert (1821-1880), Fontane (1819-1898), Storm (1817-1888), Hebbel (1813-1863), Çexov (1860-1904), Tolstoy (1828-1910), Gogol (1809-1852), Dickens (1812-1870), Eliot (1819-1880), Shaw (1856-1950),

#### Yên kurd
Goran, Bêkes, Pîremêrd, Ahmet Muxtar Caf, Qedrîcan, Dildar, Cegerxwîn, Hêmin, Hejarî

## Çavkanî

Kategorî:Lîste
Kategorî:Pirtûkên sedsala 19an

Kategorî:Wêje
Kategorî:Wêjeya sedsala 19an
Kategorî:Wêjeya sedsala 20an
Bizavên wêjeyê

* Humanîzm (Mirovhezî) (Mirovperwerî) (Mirovperestî)
* Klasisîzm
* Romantîzm
* Realîzm (Rastîparêzî)
* Parnasîzm
* Naturalîzm (Şirustîparêzî)
* Sembolîzm
* Îdealîzm (Mengîwerî)
* Kubîzm
* Dadaizm
* Surrealîzm (Dererastîtî)
* Egzîstansiyalîzm (Hebûnparêzî) (Heyînparêzî)
* Futurîzm
* Letrîzm
* Personalîzm
* Ekspresyonîzm (Derbirînerî)
* Modernîzm
* Postmodernîzm

Kategorî:Lîste
Kategorî:Wêje
Neoklasîzm

**Neoklasîzm**, berdewamiya bizava klasîzmeye.

Di sedsala 20. da hinik kesên wek Jean Moreas, Ernest Raymaud, Charles Maurras ev cûre parastinê û hinik berhemên li ser van pîvanên klasîzme nivisîne û ew jî wek Neoklasîzm hatine binavkirin.

Kategorî:Destpêka Dema Nûjen

Kategorî:Sedsala 18an di hunerê de
Kategorî:Sedsala 19an di hunerê de
Kategorî:Tevgerên hunerî
Kendava Adenê

**Kendava Adenê**, an jî **Deryaya Adenê**, kendaveke di navbera Qoçê Afrîkayê û Nîvgirava Erebistan de ango Asya û Afrîkayê de ye. Kendava Adenê li rojavaya Okyanûsa Hindî dikeve û bi tengava 27 kîlometre Bab el-Mandab bi Deryaya Sor ve girêdaye. Dirêjahiya kendavê 1.000 kîlometre û firahiya xwe jî 150 de heta 440 kîlometre ye. Wê li aliyên rojava heta 874 metre navîn 3.478 metre û li rojava jî, derên ku digêhe Okyanûsa Hindî, heta 5.029 metre kûrahiya xwe he ye.

## Girav
Giravên Kendava Adenê de wiha ne:

* Giravên Saylac li beravên somalî yên Saylacê
* Sokotra

## Dewlet
Dewletên li dora Kendav e:

* Yemen - li Asyayê
* Cîbûtî - li Afrîkayê
* Somalya - li Afrîkayê

## Çavkanî

Adenê
Adenê

Kategorî:Kendavên Afrîkayê
Kategorî:Komên avê yên Yemenê
Qoçê Afrîkayê

**Qoçê Afrîkayê** yan jî **Nîvgirava Somalî**, navçeya Afrîkaya herî başûr rojhilata Afrîkayê ye ku ber bi Asyayê ve derketî ye.

Ew navçeyê qoç navbera Kendava Adenê û Okyanûsa Hindî de li ser xakên Somalyayê ye. Ew dîsa ji bo dewletên Cîbûtî, Etiyopya, Erîtrea û Somalyayê jî tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Afrîka
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên Afrîkayê
Kategorî:Kendava Adenê
Klasîzm

**Klasisîzm** bizavek wêjeyî ye.

Hêmên klasîzmê di dema Ronesansê de li ser bingeha dema Yewnana Kevnare û Romayê hatiye danîn. Ji ber vê yekê gelek lêkolîner, nivîskarên dema Ronesansê yên wek William Shakspeare û Montaigne di nav klasîzmê de dihesibînin û wan wekî rêberan dipejirînin. Lê berhemên vê cûreyê bêtir di sedsala 17. de li Fransayê di nivîsên Nicolas Boileau de derketine holê.

Bi zanistî perwerde kirin, hîn kirin û mezintir kirin hêmanê bizava klasîzmê ne û klasîzm cih nade hestiyariyê. Nivîskarên vê bizavê cih, dem û hevgirtin û yekitiya çalakiyê rasterast di berhemên xwe de bi kar anîne. Taybetiyên wan ên herî kifş; hilbijînêr, delalî û bedewî, hevgirtî, exlaqî, gerdûnî, vekirîbûnî û hêsanbûnî ye. Mijarên rastîn, li gor xwezaya mirovan dihilbijêrê, tevger di bin kontrola hiş de ye, karekteran naafirînin, kesayetên hilbijartî bi kar tînin û ji herêmtiyê bêtir gerdûnîbûyînê dipejirênin.

## Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;

Goethe (1749 - 1832), Schiller (1759 - 1805), Corneille (1606 - 1684), Racine (1639 - 1699), Moliere (1622 - 1673), Goldoni (1707 - 1793), Drydon (1631 - 1700), Krilov (1768 - 1844), Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran

Kategorî:Lîste
Kategorî:Tevgerên hunerî
Kategorî:Wêje
Maurîtius

**Maurîtius** an jî **Komara Maurîtiusê** (bi îngilîzî: *Republic of Mauritius*), bi kreola morîsî: *Moris*, welatekî girav e û li Okyanûsa Hindê ye. Welat bi qasî 2,000 kîlometreyan dûrî başûr rojhilatê parzemîna Afrîkayê, li rojhilatê Madagaskarê, disekine. Nêzîkî 900 km î li rojhilatê Madagaskarê û 3.943 km li başûrê rojhilatê Hindistanê ye. Firehiya welêt 2,040 kîlometre çargoşe ye û xwedan herêmek aborî ya taybet e.

Maurîtius ji çar giravan pek tê: girava sereke (ku jê re Mauritius jî tê gotin), giravên Rodrigues, Agaléga û St. Brandon. Giravên Maurîtius û Rodrigues, ligel welatê Réunionê (herêma Fransayê ya derveyî welêt), beşek ji Giravên Mascarene ne. Girava sereke ya Maurîtius, ku piraniya nifûsê lê kom bûye, paytext û bajarê herî mezin Port Louis digire.

## Herêmên Maurîtiusê

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1968an li Afrîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Afrîkayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1968an de hatine avakirin
Kategorî:Welatên giravî
Deryaya Îrlendî

**Deryaya Îrlendî** (bi îrlendî: *Muir Éireann*, galî: *Môr Iwerddon*, manî: *Mooir Vannin,* ) deryayeke ye ku giravên Îrlenda û Brîtanyayê ji hev vediqetîne. Ava aîdî Keyaniya Yekbûyî û Komara Îrlendayê ye. Derya li başûr bi Kanala St George's (navbera Îrlenda û Wêlsê), li bakur jî bi Kanala Bakur (navbera Îrlenda û Skotlendayê) yê Okyanûsa Atlantîk ve tê girêdan. Îngilistan li rojhilat e. Komara Îrlendayê û Îrlendaya Bakur li rojava ne. Girava Man di navenda Deryayê de ye.

## Çavkanî

Îrlendî

Kategorî:Deryayên Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Deryayên Komara Îrlendayê
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Îrlenda
Kategorî:Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Komên avê yên Îrlendayê
Kategorî:Komên avê yên Wêlsê
Îrlenda (girav)

**Girava Îrlendayê** giraveke li bakura Ewropayê ye. Ew li bakur bi Okyanûsa Atlantîk, li rojava bi Deryaya Îrlendî, ji girava Brîtanya Mezin vediqete.

## Paranên Giravên Îrlenda û Erdnigarîya
* Komara Îrlendayê an Îrlenda, dewleteke serbixweya bi paytexta Dublîn e. Zimanên fermî îrlendî û îngilîzî ne.
* Bakurê Îrlendayê navçeyeke Keyaniya Yekbûyî ye û paytexte xwe Belfast e.

Di zimanê îrlendî de ew girava wek Éire tê navendin. Rûerda wê bi tunî 84.421 km² , dirêjahiya wê 450 km û firahiya xwe jî 260 km ye. Çemê li ser giravêyî herî mezin çemê Shannon e. Gola herî mezin Lough Neagh e.

Kategorî:Giravên brîtanî
Kategorî:Giravên Okyanûsa Atlantîkê
Kategorî:Herêmên dabeşkirî

Kategorî:Keyaniya Yekbûyî
Sembolîzm

**Sembolîzm** bizaveke wêjeyî ye.

Di navbera salên 1885 - 1900 de, li Fransayê derdikeve holê û belav dibe. Bandora xwe zêdetir li ser helbestan çêdike. Ji bilî tiştên xwûyangê zêdetir li ser tiştên veşartî disekine. Şûna vegotina rasterast bi hinek gotin û sembolan tênine ser zimên. Li dijî vegotina rasterast derdikevin. Li gorî wan, di piştî her tiştên ku xuya dikê de ramaneke veşartî heye.

### Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;

Baudelaire (1821-1867), Verlaine (1844-1896), Mallarme (1842-1898), George (1868-1933), Hardt (1876-1947), [[Vollmöller]] (1878-1948), Biely (1880-1934), Brioussou (1873-1924)Dowson (1867-1900), Symons (1865-1945), Şêrko Bêkes, Hiseyn Arîf, Karkemen Botanî, Cemal Şarbajerî, Letîf Hilmet

 

Kategorî:Lîste
Kategorî:Modernîzm

Kategorî:Tevgerên hunerî
Kategorî:Tevgerên wêjeyî
Kategorî:Wêje
Parnasîzm

**Parnasîzm** bizavek wêjeyî ye.
Parnas, ji gotina Parnassos tê ku ew li Yewnanîstanê navê çiyayekî ye. Ev bizav di sedsala 19. de di helbestên Fransî de derdikeve holê. Bizaveke dijî bizava romantîzmê ye. Ên ku di bin bandora vê bizavê de mane di aliyê mijarê de alîgirên azadiyê ne, di helbestên xwe de bêtir fantezî, egzotîzm û rengên herêmî bikaranîne. Li gorî nêrîna wan, huner ne ji bo civat û etîkî ye; huner ji bo hunerê ye. Bi qasî ku girîngiyê didine naverokê ewqasî didine teşeyê jî. Parnasîst di helbestan de vegotinên wêneyî yanî rasterast bedewiyên xwezayê bikaranîne û nivîsîne. Xwestekên hunerê ne wekî amûrekê lê wekî armancekê bikartînin. Huner û zanistiyê nêzîkî hev dikin, ji bo vê yekê jî ji hestiyariyê dûr dikevin.

### Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;

* Theophile Gautier (1811 - 1872),
* Leconte de Lisle (1818 - 1894),
* Jose - Maria de Heredia (1842 - 1905),
* Sully - Prudhomme (1839 - 1907),
* Theodere de Banville (1823 - 1891)
* Goran

Kategorî:Lîste
Kategorî:Sembolîzm
Kategorî:Tevgerên wêjeyî
Kategorî:Wêje
Kubîzm

**Kubîzm** bizaveke wêjeyî û wênesaziyê ye. Kubîzm, yekem car wekî fêrgeheke şêwekarî û peykertiraşiyê, li destpêka çerxa 20î peyda bûye. Di vê hunerê de babetên tabloyan bi şêweya endazeyî, bê berçavgirtina ketwarî dihate çêkirin. Kubîztan zêdebarî cextkirina şêweya razber (tecrîdî) li ser kîstên elementên din ku şeşpalo (muke'ebat) û şêweyên mexrutî yên di nav hev de derbasbûyî, zelal bikar dianan.

Ev şêwaz ji alîyê Pablo Picasso (1881- 1973) û Corc Birakî (1881-1963) ve li Parîsê, di navbera salên 1907-1914 hatiye bikaranîn û tabloya "Delalîkên/Xanimên Avinyonê" bi Franseyî - Les Demoiselles d'Avignon- ya Pîkasoyî bi yekem bizava Kubîzmê tête hijmartin.

Kubîzm di hunera şêwekariyê da eqlaniyet bû, ew rolê ku hest û giyan di Empresyonîzm û Fovîzmê û hunera Derbirînxwaziyê da didît, di Kubîzmê da eql dihate dîtin.

Giyom Epolînêr (1881-1918) yekem hozanvan bû ku di biyavê wêjeyî da berî şerê cîhanê yê yekem ev bizav aniye nava edebiyatê da.

Di sedsala 20an de li Fransayê wekî bizaveke wênesaziyê derdikeve holê, dûv re bandora xwe li wêjeyê jî dike. Di hêla Pablo Picasso de gelekî pêşve diçe. Li gorî hunermendên kubîst, mirov divê dinyayê baş bişopînin û wê baş nas bikin. Dixwazin ku têbigihine wateya bûyerên biçûk û di wan bûyeran de dixwazin ji tiştên xuyayî zêdetir tiştên veşartî bibînin û derbixine holê. Kubîstan zêde giringî nedane teşeyê û ji wê dûr dikevin. Bala xwe li ser tiştên nû re vekirî dihêlin.

## Hinek nivîskarên bijarte yên bizava kubîzmê
Apollinaire (1880-1918), Max Jacob (1876-1944), Jean Cocteau, Blaise Cendrars.

## Çavkanî

Kategorî:Sedsala 20an di hunerê de
Kategorî:Tevgerên hunerî
Kategorî:Wêje
Kategorî:Wênesazî
Brîtanya Mezin

**Brîtanya Mezin** () yan jî **Brîtanya** giraveke li bakurê Ewropa dikeve û di Okyanûsa Atlantîk de navbera wan deryayan de ye; li rojava Deryaya Îrlendî, li rojhelat Derya Bakur û Lamanş li başûrrojava.

Rûpîvana wê 229.850 km² ew girava herî mezina Ewropa ye.

Nav 1707-1800 li ser wê Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin hebû. Îro Brîtanya mezin û Bakurê Îrlandayê bi hevre bûn Keyaniya Yekbûyî.

## Galerî

Wêne:Geology Map UK.svg|Erdnasî


## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Girav
Kategorî:Giravên brîtanî
Kategorî:Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Qismên dewletan ên parzemînî yan metropol
Kelt

**Kelt** (latînî: *celtae* an *galli*, yewnanî: *keltoi* an *galatai*) gelekî di demên kevnar de li Ewropa û Anatolyayê dijîbûn. Di edebiyata kevn ya gelên ewropayi de, navê *kelt* bo kesên ku li başur rojavayê Ewropayê an jî hin eşîrên Nîvgirava Îber û Galya dijiyan dihat bikaranîn. Zimanê gelên keltî jî yek ji şitlên zimanên hind û ewropî ye.

## Aviriyek
Gelek gel û eşîran peyva *kelt* ji bo niyasandina xwe bikaraniye. Lê heta berî sedsala 18ê ji bo tevaya gelên ku bi zimanek ji zimanên keltî diaxivin nedihat bikaranîn. Di demên kevnar da, yewnanî û romanan peyva kelt an jî selt ji bo tevaya neteweyên bakurî ku xwediyê kultureke cuda bûn dihat bikaranîn.

## Belavbûn
Çiqas niha xelkên ku bi zimanê keltî diaxivin tenê li beravên Okyanûsa Atlantîk dijîn jî, demekê zimanê wan zimanê baladest yê piraniya Ewropayê, ji Îrlendayê heta Nîvgirava Îberiyayê li rojhilat, û ji bakurê Îtalyayê heta Serbistanê li rojava, belav bûbû. Destkeftên şûnwarnasî an arkeolojî nîşandidin ku li pîtka (kopîtka) desthilatdariya xwe li sedsala 3ê berî zayîna Îsayî, kelt heta Ewropaya Rojhilat û Anatolya jî belav bûbûn.

Kelt di dema xweya herî belav bûyîn de li rojava Îrlenda, Înglistan, Spanya û Fransa, li rojhilat jî heta Mecaristan, li başûr heta Îtalya, û Anatolya belav bû bûn.

## Ziman
thumb|Zimanên keltî

Ji aliya zimannasan zimanê keltî di malbata zimanên hind û ewropî yên rojava de ye. Zimanên keltî îroj jî li Wêls (wêlsî, gallî an kimrî), Îrlenda (îrlendî), li wir di 1922an vir de bi îngîlîzî ve zimanê fermî ye, Skotlenda (skotlendî-galî in û li Bretanya (bretonî (ew ji aliya koçerên ji Brîtanya Mezin de Sedsala 5an de hat anî bû) tên axaftin. Manx an manks li girava Man di 1970an de mir, kornî li Cornwall di sedsala 18an de mir. Li nîvgirava Îber keltîberî hat axaftin.

Zimanên keltî gorî şuna tê axaftin di bin bandora zimanên li wir sereke (domînanat), wek li Brîtanya îngîlîzî, de mane.

## Dîrok
Biwêjê *Keltan* di çavkaniyên yewnanî de 6. sedsala b.z. de wek *Keltoi* derbaz dibe.

## Girêdanên derve
* http://www.kelten.co.at - Website Fîlmên Anîmasyon li ser keltan 
* Boriya Keltan
Deryaya Keltî

**Deryaya Keltî** deryayeke di Okyanûsa Atlantîkê de di navbera beravên başûre Îrlendayê û başûr rojavaya Wêlsê û beravên bakurê Devon û Cornwallê de ye. Li dor wê Lamanş, Kanala Bristol û Kanala Saint George heye. Kanala Bristol Deryaya Keltî bi Deryaya Îrlendî ve girê dide.

## Çavkanî

Keltî

Kategorî:Deryayên Fransayê
Kategorî:Deryayên Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Deryayên Komara Îrlendayê
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Komên avê yên Înglistanê
Kategorî:Komên avê yên Îrlendayê
Kategorî:Komên avê yên Wêlsê
Zimanên keltî

thumb|200px|Welatên îroyîn şeş zimanên keltî tên axaftin

**Zimanên keltî** ew zimanên ji proto-keltî hatin afirandin û yek ji şitleke malbata zimanên hind û ewropî ye. Li berî zayinê ew li tevayiya Ewropa dihatin axaftin. Îroj zimanên keltî li Keyaniya yekbûyî ya Brîtanya, Îrlenda û Bretanya (li Fransayê) tên peyivîn.

Zimanên proto-keltî wiha pareve bûbûn:

* Gaulî an gallî û zimanên nêzî malabata wê, lepontî, norî û galatî. Ev ziman li Fransa, Anatolya, Belçîka û Îtalyayê dihatin xeberdan.

* Keltîberî, li nîvgirava Îberî, li ser xakên îroyîn ên Portûgal, Galîsya û Spanyayê dihatin axaftin.

* Goidelî, bi zimanên îrlendî, gaeliya skotlendî û manks ve.

* Britonî, teva wêlsî an kimrî, bretonî, kornî, kumbrî û îvernî.

## Îroj
Mirov dikare zimanên keltî wek zimanên keltî yên parzemînî û zimanên keltî yên giravî an yên giravên brîtanyayî bike du paran. Li wan zimanên keltî yên parzemînî bi tunî mirine. Zimanên li pêmanî zimanên giravî yên îroyîn wiha parve du paran dibin.

* Goidelî (an gaelî)
* Britonî (an britî).

Zimanên goidelî îroj li Brîtanya wek îrlendî, skotlendî û manks tên axaftin. Skotlendî li bakur-rojavayayê Skotlendayê, Îrlendî jî li Îrlendayê tê axaftin. Manks bi tenê ji aliyê wan kesên bi zimên re alîkadarî dibin tê xeberdan.

Zimanên britonî wêlsî, kornî û bretonî ne. Kornî di sedsala 18'an de mirî bû jî îroj xebatên ji bo şunda vejandinê hene. Wêlsî li bakura Wêlsê tê dengkirin. Bretonî jî li Bretanya û hin giravên Brîtanya tê axaftin.

Skotlendî îroj li Kanadayê jî tê peyivîn.

## Zimanên keltî
### Zimanên goidelî
* Gaeliya skotlendî
* Îrlendî
* Manks

### Zimanên britonî
* Wêlsî an kimrî
* Bretonî
* Kornî

## Çavkanî
Zimanên brîtanî

**Zimanên brîtanî** şaxeke zimanên keltî ye. Ew ji walesî, bretonî û zimaneke di sedsala 18'an de mirî kornî, zimanekî dinî mirî kumbrî de pêk tê.

Zimanên brîtanî hin caran bi zimanên goidelî (îrlendî, îskoçî, manks) ve wek *zimanên keltî yên giravî* tên nav kirin. Ewna ji bo tersa *zimanên keltî yên parzemînî* di demên antîk de li parzemîna Ewropayê dihat axaftin wiha tên navandin. Ew zimanan, yên parzemînî, di demên antîk de li Galya, Spanya, bakura Îtalya û Anatolyayê dihatin peyivîn.

Kategorî:Malbatên zimanan
Kategorî:Zimanên keltî
Zimanên goidelî

**Zimanên goidelî** şaxeke zimanên keltî ye.

Ew zimananmalbat ji wan zimanan pê tê:

* Îrlendî (*Gaeilge*)
* Skotlendî (*Gàidhlig*)
* Manksî (*Gaelg*)

## Çavkanî


Kategorî:Zimanên keltî
Zimanên keltî yên Ewropa

**Zimanên keltî yên parzemînî** yek ji milên zimanên keltî yên malbata zimanên hind û ewropî bûn û ew zimanên li parzemînên Ewropa û Asyayê dihatin xeberdan. Ew zimanan îroj bi tunî mirine.

thumb|Zeviyên zimanê keltî digel demê an belavbûna gel û zimanên keltî:

## Zimanên keltî yên parzemînî û şûna dihatin xeberdan
* Galî li Fransa (3em sedsala berî zayînê - sedsala 2an)
* Galatî li rojavaya Anatolya (3em sedsala berî zayînê - sedsala 4an)
* Lepontî li bakura Îtalya (7em sedsala berî zayînê)
* Keltîberî li nîvgirava Îber (1em sedsala berî zayînê)

Bretonî îroj çiqas li Bretagne, Fransa, tê axaftin jî ew ne ji **zimanên keltî yên perzemînî** ye. Ew di sedsala 4an ji pê koçan re hat anî bî Fransa ye.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên keltî
Zimanên hind û îranî

**Zimanên hind û îranî**, berê wek **zimanên arî** jî dihat navandin, şaxeke zimanên hind û germanî ye. Ew di bin xwe de para sê kategoriyan dibe:

* Zimanên îranî: nêzî 100 milyon bikarhêner li Îran, Efxanistan, Pakistan, Tacîkistan , Osetya Kurdistanê û zimane boranî.
* Zimanên nûristanî : nêzî 30.000 bikarhêner li Efxanistan, Pakistan û Nûristanê.
* Zimanên hind û arî: nêzî mîlyarek bikarhêner li Hindistan, Pakistan, Bengladeş, Efxanistan, Nepal, Srî Lanka û Ewropa (zimanên romanî).

## Girêdanên derve
*  Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen. Prof Dr Ernst Kausen © 2006, Aktualisierung 2010 (Klasîfîkasyona zimanên hind û îranî
Brahîm Xelîl Sirûcî

**Brahîm Xelîl Sirûcî** (jdb. 1985 li Suruçê) helbestvanekî kurd e.

Brahîm Xelîl Sirûcî di sala 1985an de li Sirûca Rihayê hatiye dinê. Li Sirûcê dibistana seretayî qedand û niha li Stembolê bi xwendina bilind ve mijûl e. Di hin malper û kovarên kurdî de helbest û gotarên wî hatine weşandin. Zivistana Dil yekem berhema wî ye.
## Berhem
* Zivistana Dil, Weşanxaneya Do, 96 rûpel, kanûna pêşîn 2007 Stembol

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1985
Kategorî:Mêr
Egîdê Têcir

**Egîdê Têcir** dengbêjekî navdar ê Kurdên Ermenistanê ye. Li gundê Sincalî ya Talînê dijiya. Bav û pirraniya xizmên wî di Komkujiya Ermeniyan de ji ber kû Kurdên Êzîdî bûn ji aliyê dewleta Tirk ve hatine kuştin. Wî bi xwe kul û êşên komkujiyê jiyabû û ji rewşa Kurdên Êzîdî ya dijwar, ji dîroka hincaran kambax a Kurdan baş têdigihîşt.

Têcir yek ji hîmên bingehîn ên dengbêjiya Kurdên Sovyetistanê û ya Radyoya Êrîvanê bû. Bi taybetî strana *Siyabend û Xecê* bêhempa distiriya.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurda/ê Ermenistanê
Kategorî:Radyoya Êrîvanê
Neçoyê Babasî

**Neçoyê Babasî** yan **Neçoyê Cemal** yek ji dengbêjên mezin ên Serhed û Kurdên Sovyeta Berê ye. Piştî Komkujiya Ermeniyan di sala 1918'î de ji Qersê hatiye û li Ermenistanê bicihbûye. Ji ber wê hin caran wekî **Neçoyê Qersê** jî tê binavkirin.

Gorî hin dengbêjan ew *"bavê dengbêjan"* bû. Wî nedixwast di Radyoya Ermenistanê de kilamên xwe bêje, lewra dewleta Ermenistanê û YKSS ji ber bêdengiya li hemberî Kurdan rexne dikir. Her cara ku li Kurdistanê serhildanek pêk dihat Babasî diqeherî ku çima YKSS alîkariyê nadê. Helwesta YKSSê ya li dijî serhildanên Kurdan bi dijminî bû. Babasî ev yeka han baş didît û gorî xwe Ermenistan û YKSS protesto dikir. Dîsa stranên dil û evîniya keç-lawan nedigot, bi stran û serpêhatiyên dîrokî, welatparêzî, lehengî, çîrokî hwd re bilîdibû. Helbet wî jî stranên keç-lawan digot lê kêm bûn û heger bigota jî di wan de evîna Kurdistanê dianî zimên.

Ew di salên 70'î de jiyana xwe jidestdide.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1918
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Sidoyê Bozo

**Sidoyê Bozo**, **Sidîqê Qarlîovayê**, di nava xelkê herêmê de wek **Sidoyê Dudeng** û **Sidîqê Baxçî** jî dihat naskirin (jdb. 1954 - m. 2006), dengbêjekî navdar bû ku li gundê Baxçeyê ku bi Kanîreşa Çewlîgê ve girêdayî ye hatiye dinê. Dengbêjekî xwedî dengeke bedew bû, di nav gel de wekî "dengbêjê heftdeng" jî dihat binavkirin. Sedemê vê binavkirinê, dikaribû bi heft dengên cuda bistre. Jiyana xwe zêdetir di Kanîreşê da derbaz kir, li kêleka dengbêjiyê ji bo jiyana xwe birêvebibe karê berberiyê jî dikir.

Hin caran stranên xwe direngand, heya bigire çend peyvên tirkî jî dikir navê de. Ev yeka han herçendî kêm bû jî, ji aliyê hezkiriyên wê ve dihatin rexnelêkirin. Bi daketina gundan a hêzên leşkerî yên PKKê û şer di navbera PKKê Komara Tirkiyê ve civaka berê belav bû û êdî kêfa dengbêjiyê jî nema. Hinek ji malbata wî jî bûn cerdewan (ango korucu) û herçendî Sido li dijî kiryarên wiha derdiket jî êdî nedikarî pê re serîbikişîne.

Sidoyê Bozo di 2006an de li Mezrayê di nava kûl û kederan de jiyana xwe ji dest da.

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kesên ji Kanîreşê
Kendava Meksîkê

**Kendava Meksîkê** deryayeke qiraxî ye ku deryayeke Okyanûsa Atlantîkê ye û li bakurê rojavaya Deryaya Navîn a Amerîkayê dimîne. Kûrahiya wê deryayê heta 4.375 metre dadikeve. Beravên wê yên bakurê rojava, bakur û başûrê rojavayê DYAyê (dewletên Florîda, Alabama, Mîsîsîpî, Louisiana û Teksas) û başûr û başûrê rojavayê Meksîkê (dewletên Tamaulipas, Veracruz, Tabasco, Campeche, Yucatán û Quintana Roo) in. Li başûrê rojavayê Kendava Kûbayê heye. Ew ser Tengava Florîdayê di navbera DYA û Kûbayê de, re bi Okyanûsa Atlantîk ve û Kanala Yukatanê di navbera Meksîk û Kûbayê de û re jî bi Deryaya Karîbê ve girê de ye. Rûerda Kendava Meksîkê 1.600.000 km² ye.

## Kendavika Campecheyê
Kendavika Campecheyê milekê Kendava Meksîkê ye. Çemê herî mezinî tala kendavê dibe çemê Mîsîsîpî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Meksîkê
Kategorî:Deryayên DYAyê
Meksîkê

Kategorî:Kendavên DYAyê
Kendavik

[thumb|Kendavikeke li [Norwêcê]]

**Kendavik** (Îngîlîzî:, Bay) ew ketina avayê nav reşahî re tê gotin.

## Çavkanî

Kategorî:Komên avê
Deryaya Krîtê

thumb|200px|Deryaya Krîtê, di navbera giravên Dodekan (li bakurê) û Krîtê (li başûrê) de ye, li vê nexşeya bi fransewî wek ''Mer de Crète'' tê dîtin.
**Deryaya Krîtê** (bi yewnanî: Κρητικό Πέλαγος, *Kritikó Pélagos*) deryayeke li başûra Deryaya Ege, bakura girava Krîtê, û başûra komgiravên Kîkladan dikeve ye. Di rojavayê rojhelatî de jî ew ji girava Kîtera de dest pê dike bi giravên Dodekan, Karpatos û Kasosê re xelas dike. Li rojavaya wê Deryaya Îyon dime, wekî din jî Deryaya Navîn dorpêç kirî ye.

Kategorî:Deryaya Egeyî
Kategorî:Deryaya Navîn
Kîlometre kûb

**Hindirê kîlomitir** ya **km³** yekeyeke hinidir e.
Hindirê kîlomitirek
* 1.000 dêsimitirê kabik e.
* 1.000.000 mitirê kabik e.

Kategorî:Hindir
Kategorî:Yeke
Kendav

thumb|Kendava Meksîkê
**Kendav** ketina deryayan di nav reşahiyê re ye. Teşeyê mezin ê erdnigariyê yê kendavikê ye.

## Lîsteya kendavan
* Kendava Adenê (Somalî/Cîbûtî/Yemen)
* Kendava Alaskayê (DYA)
* Kendava Almeriyayê (Spanya)
* Kendava Ambrakî (Yewnanistan)
* Kendava Anadir (Rûsya)
* Kendava Antalyayê (Tirkîye)
* Kendava Argolî (Yewnanistan)
* Kendava Asinara (Sardînya, Îtalya)
* Kendava Bengalê (Hindistan/Bengladeş/Myanmar)
* Kendava Bîskay (Spanya/Fransa)
* Kendava Botnî (Swêd/Fînlenda)
* Kendava Eqebeyê (Misir/Îsraêl/Urdun/Erebistana Siûdî)
* Kendava Eubê (Yewnanistan)
* Kendava Farisî (MYE/Qeter/Erebistana Seûdî/Kuweyt/Iraq/Îran)
* Kendava Fînlendayê (Fînlenda, Rûsya, Letonya )
* Kendava Folonika (Îtalya)
* Kendava Fonseka (Fonseca) (El Salvador/Honduras/Nicaragua)
* Kendava Gabes (Tûnis)
* Kendava Gaeta (Îtalya)
* Kendava Gînêyê (Gana/Togo/Benin/Nijerya/Kamerun/Gineya Ekwatorî)
* Kendava Gwakanayabo (Guacanayabo) (Kûba)
* Kendava Hammamet (Tûnis)
* Kendava Îskenderunê (Tirkiye)
* Kendava Jadebusen (Almanya)
* Kendava Jenovayê (Îtalya)
* Kendava Joya (Gioia) (Îtalya)
* Kendava Kadizê (Spanya/Portûgal)
* Kendava Kaliforniyayê (DYA/Meksîk)
* Kendava Kalyarî (Cagliari) (Sardînya, Îtalya)
* Kendava Karpentariya (Awistralya)
* Kendava Kiparissî (Yewnanistan)
* Kendava Korê (Koreya Bakur)
* Kendava Korintê (Yewnanistan)
* Kendava Lakonî (Yewnanistan)
* Kendava Liaodong (Çîn)
* Kendava Maineyê (DYA/Kanada)
* Kendava Malî (Yewnanistan)
* Kendava Manfredonia (Îtalya)
* Kendava Mannar (Hindistan/Srî Lanka)
* Kendava Martaban (Myanmar)
* Kendava Meksîkê (DYA/Meksîk/Kûba)
* Kendava Messenî (Yewnanistan)
* Kendava Morbihan (Fransa)
* Kendava Napoliyê (Îtalya)
* Kendava Obê (Rûsya)
* Kendava Omanê (Îran/MYE/Oman)
* Kendava Oristano (Sardînya, Îtalya)
* Kendava Orosei (Sardînya, Îtalya)
* Kendava Pagasayî (Yewnanistan)
* Kendava Panamayê (Panama)
* Kendava Papua (Papua-Gineya Nû)
* Kendava Patrasê (Yewnanistan)
* Kendava Petalî (Yewnanistan)
* Kendava Polikastro (Policastro) (Îtalya)
* Kendava Riga (Letonya/Estonya)
* Kendava Roses (Spanya)
* Kendava Saint Lorenz (Kanada)
* Kendava Saint-Malo (Fransa)
* Kendava Saint-Tropez (Fransa)
* Kendava Saronî (Yewnanistan)
* Kendava Saros (Tirkiye)
* Kendava Salerno (Îtalya)
* Kendava Sant'Eufemia (Îtalya)
* Kendava Saxalîn (Rûsya)
* Kendava Singitî (Yewnanistan)
* Kendava Sîdra (Sirteya Mezin) (Libya)
* Kendava Skilaçê (Squillace) (Îtalya)
* Kendava Strimonî (Yewnanistan)
* Kendava Suweyşê (Misir)
* Kendava Şelixov (Rûsya)
* Kendava Şêr (Lion) (Fransa/Spanya)
* Kendava Tarent (Îtalya)
* Kendava Taylendayê (Malezya/Taylenda/Kamboca/Viyetnam)
* Kendava Taymir (Rûsya)
* Kendava Termê (Yewnanistan)
* Kendava Tonkinê (Viyetnam/Çîn)
* Kendava Toronê (Yewnanistan)
* Kendava Tûnisê (Tûnis)
* Kendava Valensiyayê (Spanya)
* Kendava Wênîsê (Îtalya)
* Kendava Venezuelayê (Venezuela)
* Kendava Xambatê (Kambayê) (Hindistan).

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya beravî

Kategorî:Komên avê
Kategorî:Lîste
Kategorî:Şiklên erdê yên beravî û okyanûsî
Wîkîgotin

thumb|Logo ya Wîkîgotin (Wikiquote)
**Wîkîgotin** (bi îngilîzî: *Wikiquote*), wekî Wîkîpediya projeyeke waqifa Wikimediayê ye. Di Wîkîgotin de gotinên nivîskar, siyasetmedar, fîlozof û hwd. kesên navdar hene.

## Girêdanên derve
* Malpera Wîkîgotin

Kategorî:Weqfa Wikimedia
Asyaya Navendî

**Asyaya Navîn** herêmeke di navenda parzemîna Asyayê ye. Li gorî UNESCOyê, welatên wekî Qazaxistan, Ûzbêkistan, Tacîkistan, Tirkmenistan, Qirgizistan, parêzgehên Çînê wekî Xinjiang û Tibet û bi tunî Efxanistan, bakur rojhilatê Îranê û Pakistan di Asyaya Navîn de ne.

## Demografî

Rojava û navenda Asyaya Navîn de bi gelemperî gelên tirkî bi cih bûne û dîna van jî bi piranî îslam e. Li aliyên rojava jî tîbetî û moxol bi cih bûne û dînê van bi gelemperî budîstî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Asya

Kategorî:Herêmên Asyayê
Mistek jiyan

***Mistek jiyan***, pirtûka kurteçîrokan û ji aliyê Çiya Mazî ve hatiye amadekirin. peyva "mistek jiyan" tê wateya çengek an kulmek jiyan.

Pirtûk di sala 2003an da ji aliyê Weşanxaneya Sî li Stenbolê hat weşandin.

Kategorî:Pirtûk
Alfabeya yewnanî

**Alfabeya yewnanî** alfabeya ku ji sedsala 9an b.z. vir de bi destê nivîskarên zimanê yewnanî tê bikaranîn. Ew ji alfabeya fenîkî pêş ve çûye û bûye alfabeya yewnanî. Alfabeya latînî û alfabeya kîrîlî jî ji alfabeya yewnanî hatine çêkirin.

## Tîpên alfabeya yewnanî: dengdan, translîterasyon û transkrîpsiyona kurdî

## Tîpên hejmarî

## Tîpên kevin

## Transkrîpsiyona vokalên yewnanî di kurdî de
### Transkrîpsiyona vokalan

### Transkrîpsiyona dîftong û pevdengan

## Transkrîpsiyona konsonantên yewnanî di kurdî de

## Çavkanî

*

## Girêdanên derve
*  U0370.pdf
*  Wau
*  Stigma
*  Heta
*  San
*  Kopa
*  Sampi
*  Sho

Kategorî:Alfabe

Kategorî:Zimanê yewnanî
Baton Rouge

**Baton Rouge** [ˌbætn̩ˈɹuːʒ] ji sala 1849î ve paytexta federedûgela DYAyê Louisiana ye. Li parêzgeha East Baton Rouge Parish dikeve. Piştî hatina çermespiyan bo cara pêşîn Fransî li vir bicihbûne. Herêm di 1718î de ketiye destê çermespiyan.

## Asta perwerdeyê
* Louisiana State University
* Southern University and A&M College

## Navdarên bajêr
* Joe Brown, Boksorê profî di kîloya sivik de
* Stormy Daniels, Pornoçêker
* Carly Patterson, Werzişkar
* Bob Pettit, Basketbolîst
* Helen Prejean, Parêzvana mafê mirovan
* Pruitt Taylor Vince, Aktorê kînoyê
* Shane West, Aktorê kînoyê û muzîker

## Girêdanên derve
* Louisiana State University - Zanîngeha dûgelê ya Luisiana

Kategorî:Paytextên DYAyê
Kendava Farsê

**Kendava Farsê** (bi farisî: *خَلیجِ فارس*, *Xelîci Fars*) deryayeke navxweyî ye ku berdewamiya deryaya Omanê ye û deryayek di navbera Nîvgirava Erebistanê û Îranê de ye. Rûberê deryayê 233.000 kîlometreyên çargoşe ye. Ji aliyê rojhilatê bi rêya Tengava Hurmiz digihîje deryaya Omanê û Okyanûsa Hindî. Derya ji aliyê rojava ev ji dêlta ya Şetelerebê ku bi tevlêhevbûna çemên Dîcle, Firat û Karûn pêk hatiye, dest pê dike. Aliyê bakur ê kendav û deryayê peravê Îranê ye. Sinorên welatên wekê Îraq, Kuweyt, Behreyn, Qeter, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Oman û Erebistana Siûdî li ser peravên Kendava Farsê ne.

Li Kendava Farsê gelek deverên masîgiriyê heye ku rifên berfireh (bi piranî kevirî lê di heman demê de bi mercan in) û di heman demê gelek îstirîdeyên mirwarî hene. Lêbelê ekolojiya kendavê ji ber pîşesaziyê û rijîna neftê zirar dîtiye.

Kendava Farrsê di nava hewza Kendava Farsê de ye ku ji destpêka serdema kenozoyî ve û bi binavbûna plakaya erebî ya di bin çiyayên Zagrosê de çêbûye. Lêhiya niha ya hewzê 15.000 sal berê ji ber bilindbûna asta deryayê û bi vekişîna qeşayê ya holosenê dest pê kiriye.

## Erdnîgarî
thumb|çep|Dîmenek Kendava Farsê ya bi şev ji ISS, 2020
Rêxistina hîdrografîk a navneteweyî sinorê başûr ê Kendava Farsê wekê "sinorê bakurê rojavayê Kendava Omanê" pênase dike. Ev sinor wekê "xêzek ku Ràs Limah (25°57'N) li perava Erebistanê û Ràs al Kuh (25°48'N) li perava Îranê (Faris) bi hev ve girêdide" hatiye pênasekirin.

Ev deryaya navxweyî ya bi qasî 251.000 kîlometreçargoşe (96.912 mîl çargoşe) li rojhilat bi Tengava Hurmizê bi Kendava Omanê ve girêdayî ye; û dawiya wê ya rojava bi deltaya çemê sereke yê Şett el-Ereb ve girêdayî ye ku avên çemên Firat û Dîcleyê hildigire. Li Îranê jê re "Arvand Rud" (ku tê wateya 'çemê bilez') tê gotin. Dirêjahiya tengavê 989 kîlometre (615 mîl) e ku piraniya perava bakur perava Îranê ye û piraniya perava başûr jî perava Erebistana Saûdî ye. Rêya herî tengê Kendava Farsê li Tengava Hurmizê ku bi qasî 56 km fireh e. Bi tevayî tengav zêde kûr nîne ku kûrahiya herî zêde 90 metre û kûrahiya navînî ya tengavê 50 mêtre ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên Îranê
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn
Farsê

Kategorî:Komên avê yên Behreynê
Kategorî:Komên avê yên Erebistana Siûdî
Kategorî:Komên avê yên Iraqê
Kategorî:Komên avê yên Kuweytê
Kategorî:Komên avê yên Qeterê
Alfabeya fînîkî

**Alfabeya fînîkî** alfabeya bingeha gelek alfabeyên modernên îroj tên bikaranîn û bigumanî nêzî sedsala 15an b.z. hatibû pêkanîn. Ew bingeha alfabeya aramî bû. Alfabeya aramî jî bingeha alfabeya îbranî û alfabeya erebî û hin alfabeya hindî bû. Ser alfabeyên hindî re jî ji alfabeyên latînî, yewnanî û kîrîlî re bingehî pêk anî bû.
## Alfabe


Herf
    Nav
    Nîşan
    Deng
    Tîpa di alfabeyên din de

Îbranî
    Erebî
    Yewnanî
    Latînî

35px|Aleph
    Elif
    Ga
    ʾ
    א
    ﺍ
    Α, α
    A, a

35px|Beth
    Bet
    Mal
    b
    ב
    ﺏ
    Β, β
    B, b

35px|Gimel
    Gîmel
    Deve
    g
    ג
    ﺝ
    Γ, γ
    C, c / G, g

35px|Daleth
    Dalet
    Derî
    d
    ד
    ﺩ
    Δ, δ
    D, d

35px|He
    He
    Pacerê
    h
    ה
    ﻩ
    Ε, ε
    E, e

35px|Waw
    waw
    Çingal
    w
    ו
    ﻭ
    (Ϝ, ϝ) / Υ, υ
    F, f / V, v

35px|Zayin
    zayin
    Çek
    z
    ז
    ﺯ
    Ζ, ζ
    Z, z

35px|Heth
    Het
    Çît
    ḥ
    ח
    ﺡ
    Η, η
    H, h

35px|Teth
    Tet
    Teker
    ṭ
    ט
    ﻁ
    Θ, θ
    

35px|Yodh
    Yud
    Dest
    y
    י
    ﻱ
    Ι, ι
    I, i

35px|Kaph
    Kef
    Kefa Dest
    k
    כ
    ﻙ
    Κ, κ
    K, k

35px|Lamedh
    Lamed
    Hevcar
    l
    ל
    ﻝ
    Λ, λ
    L, l

35px|Mem
    Mem
    Av
    m
    מ
    ﻡ
    Μ, μ
    M, m

35px|Nun
    nun
    Hîstûn
    n
    נ
    ﻥ
    Ν, ν
    N, n

35px|Samekh
    Samex
    Masî
    s
    ס
    س
    Ξ, ξ
    X, x

35px|Ayin
    Eyn
    Çav
    ʿ
    ע
    ﻉ
    Ο, ο
    O, o

35px|Pe
    Pe
    Dev
    p
    פ
    ﻑ
    Π, π
    P, p

35px|Sade
    Tsade
    Reheka Papîrûs
    ṣ
    צ
    ﺹ
    (Ϻ, ϻ)
    

35px|Qoph
    Qaf
    Qula derzîye
    q
    ק
    ﻕ
    (Ϙ, ϙ)
    Q, q

35px|Res
    Reş
    Serî
    r
    ר
    ﺭ
    Ρ, ρ
    R, r

35px|Sin
    Şîn
    Diran
    š
    ש
    ش
    Σ, σ
    S, s

35px|Taw
    Taw
    Nîşan
    t
    ת
    ﺕ
    Τ, τ
    T, t



## Girêdanên derve

* Phoenicia.org
* Ancient Scripts.com (Phoenician)
* The Alphabet of Biblical Hebrew 
* Omniglot.com (Phoenician alphabet)

Kategorî:Alfabe
Kategorî:Avabûnên sedsala 11an b.z.
Kategorî:Fenîke
Deutsche Presse-Agentur

**Deutsche Presse-Agentur** (bi kurtî **DPA**) mezintirîn ajansa nûçeyan a Almanyayê ye û navenda xwe li bajarê Hamburg e.

Di 18ê tebaxê 1949ê de li bajarê Goslar hatiye damezrandin. Ajanseke navneteweyî û bipêşketî ye.

## Girêdanên derve
* Deutsche Presse-Agentur

Kategorî:Ajansên nûçeyan
ITAR-TASS

**ITAR-TASS** (bi rûsî: ИТАР-ТАСС, Информационно Телеграфное Агентство России - Телеграфное Агентство Советского Союза, *Înformatsîonno Telegrafnoye Agentstvo Rossîî - Telegrafnoye Agentstvo Sovetskogo Soyuza*) ajanseke nûçeyan a Rûsyayê ye.

Navenda wê li Moskowê ye û di sala 1904an de bingeha wê hatiye avêtin. Ji sala 1992an ve bi navê ITAR-TASS karê xwe dimeşîne.

Ji sala 1925 heya 1992 bi navê TASS (Telegrafnoye Agentstvo Sovetskogo Sojuza) ji bo YKSSê nûçe belav dikir.

## Girêdanên derve

* Malpera bi îngîlîzî ya ITAR-TASS

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Avabûnên 1992an li Rûsyayê
Kategorî:Medyaya dewletê
Paul Julius Reuter

**Paul Julius Freiherr von Reuter** (Baron Reuter; jdb.  li Kassel; m.  li Nice, Fransa) karsazekî Alman bû û ajansa nûçeyan a navdar Reuters damezrand.

Navê wî yê berê *Israel Beer Josaphat* bû û ew bi xwe Cihû bû. Ji malbateke karsaz ê navdar bû piştî koçberiya xwe bo Berlînê navê xwe diguherîne. Li Almanyayê nebaşbûna rewşa Cihuyan (herçendî wî ola guhertibû û bûbû Mesîhî jî) wî mecbûrê koçberiya Brîtanyayê dihêle. Ew li wir bingeha ajanseke nûçeyan davêje û bêhtir bi wê nasdibe.

Ji ber xebatên xwe yên zîrek û serkeftî ji aliyê keyaniya Brîtanya ve bi xelata "baron" tê xelatkirin.thumb|rast|Paul Julius Reuter

Reuter, Paul Julius
Reuter, Paul Julius
Reuter, Paul Julius
Myspace

**MySpace** malperek pirrzimanî ye, ku bikarhênerên xwe re servîsen belaş, wek blog, çêkirina profîlan, peşkeş dike, her wiha danûstandina di navbera endaman gelek hesanî pêk te. MySpace wek nûnerek malperên tora sosyal tê dîtin.

## Girêdanên derve
* http://www.myspace.com

Kategorî:Malper
Kategorî:Nivîsbariya iOSê
Kategorî:Nivîsbariyên androîdê
Reuters

**Reuters** mezintirîn ajansa nûçeyan a navneteweyî ye û navenda wê li Londonê ye. Pirranî bi nûçeyên aborî re bilîdibe. Bingeha wê ji aliyê Paul Julius Reuterê Alman ve di sala 1850'î de li bajarê Aachen hatiye avêtin. Navenda xwe di sala 1851'î de biriye Londonê.

Reuters veguhastina bernameyên TVan bi satalîtên xwe û gelek bernameyan difiroşe. Ew di nûçeyên xwe de pirranî alîgiriya welatên mezin dike. Ji ber wê hin caran tê rexnekirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Reuters, Navneteweyî 
* Reuters, Brîtanya 

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Avabûnên 1851ê li Înglistanê
Xinhua

**Xinhua** (bi Çînî 新华通讯社/新華通訊社, *Xīn Huá tōngxùnshè*) ajansa nûçeyan a desthilatdariya Komara Gel a Çînê ye.

Di sala 1931ê de hatiye damezrandin û navenda wê li bajarê Pekînê ye. Pirranî nûçeyên dewleta Çîn di qada navneteweyî de belavdike.

## Girêdanên derve

* Malpera Xinhua (Îngîlîzî)

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Medyaya dewletê
Arşak I

**Arşak I** (farisî: ارشک *Arşak* ) damêzrenerî Eşkaniyan bû û wî di navbera 250 b.z. û 217 b.z. de Keyanî karger kir.
 

Arşak pêşenge Parniyan, gelekî skîtî bûn, yên li başûr rojhilata Derya Mazenderan bicih bû bûn. Li dor 250 b.z. de wan bi pêşengiya Arşak de dest bi serîhildana hembera Seleukidan kir û wan di 238 b.z. de herêma Partistan yan Pehlewanistan kirina bin kargera xwe.

Arşak kênge keyaniya xwe da zanîn du dijber li dor he bûn; yek ji wan dewletê tê de derketinî Seeleukidan bû, yek jî li rojhelat Keyaniya Yewnanî-Baktriyan bû. Wî bi serfirazî keyaniya xwe ji êrîşan herdu dewletan parast û keyanî belav kir. Wî di destpêka keyaniyê di 247 b.z. de heta mirina xweya di 217 b.z. de keyanî karger kir. Kênge ew mir ji pê re paşwerê wî birayê xwe Tiridates bû.

## Bibîne
Lîsteya Keyên Eşkaniyan

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 3an b.z.
Kategorî:Keyên Eşkaniyan
Kategorî:Mirin 217 b.z.
Şahenşah

thumb|Wêne
**Şahenşah** (farisî: شاهنشاه), anku **şahê şahan**, nasnavekî farisî ye ku bi gelemperî ji aliyê şahên Îranê ve dihat bikaranîn.

Ew cara pêşîn ji aliyê Daryûsê Mezin ê şahê hexamenişiyan hate bikaranîn û paşwerên wî jî ev unvana berdewam kirin. Ew ji pê re di demê eşkaniyan û sasaniyan de jî dihat bikaranîn.

## Mijarên têkildar
* Mîrê mîran

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Hindistanê
Kategorî:Dîroka Îranê
Kategorî:Împerator
Kategorî:Pîşe
Kategorî:Serwerên dewletê
Şetelereb

thumb|250px|Belemeke di çemê Ervendrûd de.
**Şetelereb** navê çemê ku ji pê çemên Firat û Dîcleyê teva hev dibin. Ji pê çemên Firat û Dîcleyê li bajarê Qurnahê teva hev dibin re, Şetelereb 193 kîlomete tev diherike û bi ve awayî sinorê îro a Iraq û Îranê pêk tîne. Şetelereb ji Besre a başûrê Iraqê destpê dike.

Şetelereb di dîrokê ve sinorê Iraq û Iranê bû. Di dema şerê Îran û Iraqê a salên 1980an, her du partî ev sinor derbaskirin.

## Dîrok
Li ber wê cengê heta 1975an Şetelereb bi tunî sînora Îran û Îraq pêk tanî. Ew sînora ya demê ku Brîtanya Îraq îşgal kirî de ma bû. Armanca Îraqê di wê cengê de, mişe standina ew ji keştiyên petroleyê di çêm re derbaz dibin û dana rêberekî Îraqî di nîvgirava Fawê de bû.

Gorî Peymana Cezayirê di 1975an de navîna çêm sînor bû. Ew peymana bi çavnêriya OPEC navbera Sedam Huseyîn û Mihemed Riza Pehlevî de hat îmze kirin.

Lê di 1980an de Sedam ew peymana betal kir û navbera wan de cengê beloq da. Cengê germ heta 1988 dewam kir. Di 1988an de cenga navbera wan de dawî bû jî peyaman encax kênge Îraqê di 1990an de ew xakên dagir kirinî terk kir û peymana Cezayêr şûnda pejirand şunda hat pêkanîn. Lê demekê kurt şûnda ji bo Îraqê di wê cengê de Kuweyt îşgal kirî bû cenga navbera Îraq û DYA'yê de Şerê Kendavê yê duyem derket.

## Binerê
* Têkiliyên Îran û Iraqê

## Çavkanî

### Nîşe

### Jêder

## Girêdanên derve

Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Iraqê
Kategorî:Çemên Îranê
Kategorî:Erdnîgariya Kuweytê
Kategorî:Kendava Farsê
Tîsfûn

**Tîsfûn** an jî **Ktêsîfon** (, , ) bajerekî dîrokî li Mezopotamyayê bû û demeke nêzî 800 sal paytexta eşkaniyan û paşwerê wê sasaniyan bû. Tîsfûn li berava Dîcle û hembera Seleukeia bû. (Seleukeia di serdema helenîstîk de paytexta împeratoriya Seleukî bû.) Bajarên cîranên Tîsfûn û Seleukeia navek hevpar dikin .

Ew tê bawer kirin ku Tîsfûn navbera 570an û 637an de bajarê herî mezinî dinê bû 

## Şûna erdnîgarî
Tîsfûn 20 km li başûr rojhelatê Bexdayê beravên Dîcle ye. Ew li ser 30 kilometirê çargoşe bû.thumb|250px|Şûna Tîsfûna dîrokî (nexşe bi almanî ye)
## Dîrok
Cara pêşin Tîsfûn di dema eşkaniyan de bû paytexta wan û keyên xwe bi gelemperî li wir rûdiniştin. Ji bo bajarî li rojhelat bi Împeratoriya Romê û ji pê re jî Bîzans girîng bû gelek caran hat dagirkirin. Ew di dîroka xwe de 5 caran ji aliyê Romê û apşwera xwe Bîzans hat dagirkirin û li wan 3 di sedsala 2an de bû. Împerator Traianus ew di 116an de dagir kir. Lê saleke ji pê re di 117an de paşwerî wî Hadrianus bajar ji eşkaniyan re ber da. Di 164an de Romê bajar dema cengekê navbera eşkaniyan û Romê de şûnda dagir kirin, lê bi dawiya cengê re bajar şûnda terk kirin. Di 197an de, împerator Septimius Seuerus bajar carekî din dagir kir û dimatiyên bajar ji bajêr derxistin û ji wan nêzi 100.000 kes wek xulam firotin. 

Di sedsala 3an de ji pê eşkaniyan hilwaşiyan ew bû paytexta sasaniyan, lê cengên ji bo bajêrê navbera îraniyan û Romê dawî nebûn. Di 295an de li dera bajêr sasaniyan, Galerius bin xistin. Lê Galerius salekî din şûnda vegeriya û bajar ji bo cara paşîn dagir kir. Lê wî bajar berambera Ermenistanê ji sasaniyan re ber da. 

Împeratorê Romê Iulianus cengeke li Tîsfûnê di 363an de li der bajêr hat kuştin. Di 627an de Heraclius bajar dorpêç kir jî ji pê sasaniyan peymana bihoyên wî pejirend wî dorpêç kirin ra kir. 

Tîsfûn ji aliyê ereban ve di 637an de bi pêşengiya Se'ad îbn Ebî Weqqas hat dagir kirin. Lê ji pê dema ebasiyan de di sedsala 8an de Bexda hat ava kirin, Tîsfûn giringiya xwe bi tûnî wunda kir. Tê bawerkirin ku Îsbanir, bajarê ku di Hezar û yek şev de derbaz dibe Tîsfûn bû.

Bajar îroj bi tenê ji bo lêkolînên arkeolojîk tê bikaranîn. 

## Girêdanên derve
* Tîsfûn û Taqî Kîsra Wêne 

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê
Kategorî:Cihên dîrokî
Kategorî:Eşkaniyan
Kategorî:Sasaniyan
1821

## Bûyer
### Cîhan
* 25ê adarê – Şoreşa Yewnanistanê ji bo serxwebûna dest pê kir.
* 15ê îlonê – El Salvador serxwebûna xwe dest xwe xist.
* 28ê hezîranê – Perû serxwebûna xwe dest xwe xist.
* 28ê hezîranê –Trînîdad û Tobago serxwebûna xwe dest xwe xist.
### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 9ê nîsanê Nivîskarê Frensiz, Charles Baudlaire ji dayik bû.
* Fyodor Dostoyevskî ji dayik bû.

## Mirin
* 5ê gulanê – Napoléon Bonaparte mir.
1899

## Bûyer

### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* Adnan Menderes, sîyasetmedarê tirk
* 24ê tebaxê – Jorge Luis Borges, helbestvanê Arjantîn
* 17ê kanûna paşîn – Al Capone, gangsterê amerîkî
* 22ê nîsanê – Vladimir Nabokov, nivîskarê rûs-amerîkî
* 29ê nîsanê – Duke Ellington, muzîkjenê cazê yê amerîkî
* 10ê gulanê – Fred Astaire, danser û lîstikvanê amerîkî
* 11ê hezîranê – Yasunari Kawabata, nivîskarê japon
* 21ê tîrmehê – Ernest Hemingway, nivîskarê amerîkî
* 13ê tebaxê – Alfred Hitchcock, derhênerê îngîlîz
* 25ê kanûna pêşîn – Humphrey Bogart, lîstikvanê amerîkî

## Mirin
* 24ê sibatê - Paul Julius Reuter mir.
1890

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 9ê çiriya pêşîn Kurt Lewin ji dayik bû.
* 22ê kanûna pêşîn Charles de Gaulle ji dayik bû.

## Mirin
* 29ê tîrmehê Vincent van Gogh mir.
Zotika mirov

**Zotik** an jî **anûs** di anatomî de ew qulika dervayî ji rektum (ji latînî hatiye, ango rast). Zotik beşeke navende di qûnê mirov de û beşa dawî ji sîstema givêrdarê (hezmê) de ku mayînên laşê wek gû (feces bi Înglîzî) ji têne avêtin ku ji bi Înglîzî defaction tê gotin, û ev jî erkeke bingeh û gelek pêwîste ji erkên (fanksiyonên) zûtik û qûn di laşê mirov de. Zotik roleke di zayenditî de dilîze di kirdarê anal seks ango kirdarê zayendî bi riya qûn yan qûnetî (lotî) ku li pir civaktiyên wek civaktiyên misilmana gune ye û dijî olê Îslamê ye. Bi riya zûtik çend înfeksiyonan peyda dibe wek şêrpençîr (cancer). Bo tendirustiya zûtik û qûn pakî (paqijî) divê bi av û sabûn pey destavê û di serşûştinê ne bi pelê tuwelêtê ku baş paqij nake.

## Anatomiya zotika mirov
## Erka zotika mirov
## Nexweşiyên zotika mirov
## Pêşangeh

 Image:Human anus-en.svg
 Image:Muscles of the male perineum-Gray406.png
 Image:Gray408.png
 Image:Gray1077.png


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Koendama herisê
Bundesnachrichtendienst

thumb|Logoya buroya saloxgeriyê ya Almanyayê
thumb|BND
**BND** kurteya **Bundesnachrichtendienst** e, saziya sîxuriyê ya fermî ya Almanyayê ye û navenda wê li Pullacha ber Münchenê ye.

Almanya ji xeynî BNDê xwedî du saziyên heman e. Mirov dikare bêje, BND bêhtirî bi saloxgeriya derveyî welêt re bilîdibe. Tê texmînkirin ku 6000 xebatkarên wê hene (sala 2005) û salê 430 milyon EUR terxan dike.

Di 1ê nîsanê 1956an de hatiye damezrandin. Yekemîn gerînendeyê wê Reinhard Gehlen bûye. Wekî sazî wiha hatiye birêxistinkirin:

## Beşên Saziya saloxgeriyê ya Almanyayê
# Tespîtên operasyonel
# Bicihanînên teknîkî
# ûdwergirtin û şîrove
# Birêvebirina navendî û trafîka înformasyonan
# Tespîtên operasyonel / Nirxandina krîmînalîteya birêxistinbûyî û terorîzm
# Alîkariyên teknîkî
# Dibistana BNDê
# Ewlekarî

Kategorî:Almanya

Kategorî:Saziyên sîxuriyê