open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî

**Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî** (bi îngilîzî: *Intergovernmental Panel on Climate Change - IPCC*) di sala 1988'î de ji aliyê saziyên xwezaparêziyê yên Neteweyên Yekbûyî (NY) ve bo hêsankirina pirsgirêkên sirûştî di navbera hikûmatan de hatiye damezirandin. Yek ji van saziyên damezirêner Rêxistina navneteweyî ya meteorolijiyê (WMO) û ya din jî Programên sirûştê yên NY (UNEP) bû.

Sazî di sala 2007'î de bi tevî gerînendeyê xwe Al Gore guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.

## Çavkanî
* «UN scientist backs '350' target for CO2 reduction», *AFP*, 25. august 2009

Kategorî:Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Sazî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Léon Bourgeois

**Léon Victor Auguste Bourgeois** (jdb.  li Parîs, Fransa; m.  li Épernay) dadnas û dewletmedarekî fransî bû.

Ew wekî bavê saziya bi navê *Société des Nations* (Yekîtiya Gel) tê zanîn. Sala 1920î Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.

## Berhem

* Solidarité. - Paris, 1897
* Diplomatie du droit. - Paris: Delagrave, 1909
* Discours prononcé à l'assemblée générale constitutive du 10 novembre 1918. - Paris: s.n., 1918
* Essai d'une philosophie de la solidarité. - Paris: Alcan, 1902
* L'oeuvre de la société des nations. - Paris: Payot, 1923
* Le pacte de 1919 et la société des nations. - Paris: Fasquelle, 1919
* Le traité de paix de Versailles. - Paris: Alcan, 1919

Kategorî:Dadnas
Kategorî:Kesên ji Parîsê
Kategorî:Siyasetmedarên ji Parîsê
Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Fransayê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê

thumb|Ala Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê

**ANC** *(Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê)* ji partiyeka li Afrîkaya Başûr a bi navê African Native Congress (SANNC) bingeha xwe digire. Sala 1923î de hatiye damezirandin.

Hêza wê ya çekdarî ya bi navê Umkhonto We Sizwe ji aliyê Nelson Mandela ve hatiye avakirin. Li dijî sazîmaniya rasîst (nîjadperest) a Efrîqaya Başûr a çermespiyan hatibû avakirin û bi wan re têdikoşiya. Piştî şîkestina vê sazûmaniya rasîst, ev rêxistin jî êdî hewceyiya xwe windakir. Di dema şerê sar de rêxistin polîtîkayên Marksîst dihewand. Gelek mîlîtan û alîgirên wê têne kuştin, êşkencekirin û zîndanîkirin.

Di  de rêxistin tê qedexekirin û ev qedexe heya sala 1990î didome. Dema ku sazûmaniya rasîst di  de têkdiçe ANC jî bi awayeke îndîrekt tê ser desthilatdariyê.

Kategorî:Afrîkaya Başûr
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1912an de hatine avakirin
Kategorî:Sazî
Kategorî:Tevgerên rizgariya neteweyî
Kim Dae Jung

**Kim Dae-jung** (jdb.  li girava Hauido, îro Koreya Başûr) siyasetmedarekî Koreya Başûr e. Bo demekê dirêj pêşengiya opozîsyonê kiriye. Sala 1997î dibe endamê serokkomariyê. Ji sala 1998 heya 2003î serokkomariyê dike. Hinde politîkayên serbixwe li dijî DYAyê û Ewropayê dimeşîne. Hin kes ji ber wê wî wekî "Nelson Mandela yê Asyayî" binavdikin. Sala 2000î Xelata Nobel a aşitiyê girtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1924
Kategorî:Koreya Başûr
Kategorî:Mirin 2009
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Elihu Root

**Elihu Root** (jdb.  li Clinton, dewleta New Yorkê - m.  li New York City, DYA) dadnas û polîtîkerekî amerîkan bû. Sala 1912an Xelata Nobel a Aştiyê girtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Dadnas
Kategorî:Siyasetmedarên amerîkî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Ernesto Teodoro Moneta

**Ernesto Teodoro Moneta** (jdb. 20ê îlonê 1833 li Mailand; m. 10ê sibatê 1918 li heman derê) weşanger û polîtîkerekî Îtalî bû.

Ji bo damezrênerî, serokatî û têkildariya xwe di lîga aştiyê ya bi navê „Unione Lombarda per la Pace e l'Arbitrariato“ de, di sala 1907î de bi tevî Louis Renault (Dadnas) guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.

Kategorî:Dadnas
Kategorî:Îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1833
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1918
Kategorî:Weşanger
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Jody Williams

thumb|Jody Williams (2010)
**Jody Williams** (jdb.  li Brattleboro, Vermont) mamosteya perwerdeyê û çalakgera mafê mirovan a DYAyî ye.

Ji ber xebatên xwe yên bo qedexekirina mînên (mayînên) reşayiyê di sala 1997î de Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên amerîkî
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Mamoste
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Ayre

**Ayre** navê kovareke ku bi kirmanckî (zazakî) weşan kiriye û di sala 1985 heya 1987an ji aliyê Ebubekir Pamukçu ve li Ewropa derhatiye.

Kovar bo cara yekem xwastiye zarave yan zimanên kurdî ji hev biqetîne, kesên bi zaraveyên cûda diaxivin her yekê bi navê "netewe" bi nav bike û zazakîaxêvan li dijî doza terxankirina çarenûsê ya kurdan rabike. Projektekê bi navê "Zazaistan" bi lêv kiriye. Lê ji ber ku Ebubekir Pamukçu yek ji giregirên nasyonalîzma tirkan û endamê hêzên sîxuriya komara Tirkiyê bû ev yek serî de ji aliyê zazakîaxêvan dihate zanîn, ev projekt jî îzole ma.

## Çavkanî

Kategorî:Kovar
Piya (kovar)

**Piya** kovareke bi kurdî (zazakî) û romî (tirkî) weşan kiriye û ji aliyê kesekî bi navê Ebubekir Pamukçu ve li Swêdê derhatiye ye.

Kovarê weşana xwe di nava salên 1988 heya 1992an domandiye. Kovareke pesindarî û dirûşmeyî bûye û zimaneke li dijî doza gelê Kurd bikaraniye. Ji ber ku Ebubekir Pamukçu yek ji giregirên sîxuriya dewleta Tirk bû û di pirtûkên xwe de *"Tirkbûna kurdan, tirkbûna zazayan"* dianî zimên û berpirsiyarekî MHPyê bû, projekta ku bi van kovaran "Parçekirina hêz, zarave, ziman û devokên kurdî ji hev û parçekirina neteweya kurd" jî biserneket.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Jane Addams

**Jane Laura Addams** (jdb. 6ê îlonê 1860 li Cedarville, Illinois; m. 21ê gulanê 1935 li Şîkago) femînîst, sosyolog, rojnameger û çalakgereka tevgera azadiyê bû.Wêdi sala 1889'î de bi geha Hull House ku niha wekî mûze tê bikaranîn avêtibû. Sala 1931'î bi tevî Nicholas Murray Butler Xelata Nobel a aşitiyê digirin.

## Berhem

* *Democracy and Social Ethics* (Demokrasî û sinca civakî), 1902
* *Twenty Years at Hull House* (Bîst sal li Hull House), 1910

Kategorî:Aştîxwazên amerîkî
Kategorî:Çalakvanên ji Şîkagoyê
Kategorî:Femînîstên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1860
Kategorî:Jinên amerîkî
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Mirin 1935
Kategorî:Nivîskarên ji Şîkagoyê
Kategorî:Rojnamevan
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Nathan Söderblom

**Lars Olof Jonathan (Nathan) Söderblom** (jdb. 15ê kanûna paşîn 1866 li Trönö; m. 12ê tîrmehê 1931 li Uppsala) keşe û teologekî Swêdî bû.

Ji ber xebatên xwe yên bo aştiya gerdûnî di sala 1930î de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.

Kategorî:Jidayikbûn 1866
Kategorî:Mirin 1931
Kategorî:Oldar
Kategorî:Swêdî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Fredrik Bajer

**Fredrik Bajer** (jdb. 21ê nîsanê 1837 li Vesteregede; m. 22ê kanûna paşîn a 1922 li Kopenhagen) parlamenter û ramyarekî Danîmarkayî bû. Ji ber têkildarî û xebatên xwe yên bo aştiya gerdûnî bi Bureau International Permanent de la Paix û serokatiya wê, di sala 1908î de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

Kategorî:Danîmarkî
Kategorî:Jidayikbûn 1837
Kategorî:Mirin 1922
Kategorî:Parlamenter
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Frank Billings Kellogg

**Frank Billings Kellogg** (jdb. 22ê kanûna pêşîn a 1856an li Potsdam, New York - m. 21ê kanûna pêşîn a 1937an, St. Paul, Minnesota, DYA) dadnas û dîplomatekî amerîkan bû.

Sala 1929an Xelata Nobel a Aştiyê lê hatiye dayîn lê di sala 1930î de xelata xwe wergirtiye. Ew bi bikaranîna hêza çalakgeriya girseyî û komên bandorker li çareseriya nakokiyan û afirandina aştiyê digeriyabûye.

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Dadnas
Kategorî:Dîplomat
Kategorî:Jidayikbûn 1856
Kategorî:Masonên amerîkî
Kategorî:Mirin 1937
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Henri La Fontaine

**Henri Marie La Fontaine** (jdb.  li Brûksel; m.  li heman derê) dadnas û polîtîkerekî Belçîkî bû.

Sala 1913î dibe xwediyê Xelata Nobel a aşitiyê. Bi tevî Paul Otlet bingeha Pirtûkxaneya gerdûnî dibin. Li aştiya navxweyî ya civakên cuda yên welatê xwe digeriya û bi tevî pasîfîstên Brîtanî Hodgson Pratt lêkolînên aştiya gerdûnî dikir. Xwediyê nêrînên sosyalîst bû.

Kategorî:Belçîkî
Kategorî:Dadnas
Kategorî:Jidayikbûn 1854
Kategorî:Mirin 1943
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Fridtjof Nansen

**Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen** (jdb.  li Store Frøen a li cem Christiania (Oslo); m.  li Lysaker a nêzîkî Oslo) ajalnas, lêkolînerê polarê, fîlantrop û dewletmedarekî naskirî yê norwêcî bû.

Wî qezenca xwe bo alîkariya penaberan û hewcedaran terxandikir. Ji ber wê di sala 1922î de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin. Herwiha li ser polanên (qutbên) erdê xebat û angaştên wî hene û wî xizmeteke mezin bo NY kiriye.

Kategorî:Ajalnas
Kategorî:Dewletmedar
Kategorî:Mirovdost
Kategorî:Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Norwêcî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Şîrîn Ebadî

**Şîrîn Ebadî** (*[[îngîlîzî]]: Shirin Ebadi, [[farisî]]: شیرین عبادی [ʃiːˈriːn ebɔːˈdiː]*; * 21'ê pûşperê 1947 li Hemedan, Îran) yek ji dadnas û çalakgerên mafê mirovan ên Îranê ye. Wê di sala 2003'î de wekî yekem jinekî misilman Xelata Nobel a aşitiyê wergirt.

## Girêdanên derve

* Malpera Ebadî 

Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Jinên îranî
Kategorî:Kesên ji Hemedanê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên îranî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Józef Rotblat

Sir **Józef Rotblat** (jdb.  li Łódź; m.  li London; *herwekî: Josef an Joseph Rotblat*) fîzîknasekî Brîtanî yê bi eslê xwe Polonî bû.

Wekî pisporê fîzîka navokî (dendikî) di lêkolînên afirandina bombeya atomê de cihgirtiye. Lê piştre ji ber sedemên sincî û ûjdanî dest jê vedikişîne. Dîsa ji bo dawîanîna xebatên atomî têdikoşe, bi hinekan re Konferansa Pugwash dadimezirîne û heya dawiya jiyana xwe li dijî çekên atomî têdikoşe.

Sala 1995î Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.

Kategorî:Brîtanî
Kategorî:Endamên Royal Society
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Konferansa Pugwash
Kategorî:Polonyayî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Erzen

**Erzen** navê bajarekî kevnare ye ku li mexera gundê Telîban dima. Çemê Xerzan jî di keviya rojavayê wê re derbas dibe. Weh agadari niha tarîxe derheq vî bajarî de tune. Dibêjin li wê mexerê zêr pir ji binê axê derketine. Heta dibêjin, xwediyê mexerê ji bo ajotina cot heq nedida xelkê, digot ku "çi ji ber gîsn derket ji te re". Çîroka "Eger Xwedê bide, ji xetek û nîvê jî dide" li ser cotê li wê mexerê derketiye. Gundê telîba li serê girekî ye û li aliyê mexerê yê bakûr e, herweha li keviya riya tirêna ku ji Misircê (Kurtalan) diçe Amedê dimîne. Riya tirênê rast diçe di nîvê mexerê re dibihure û di ser Pira Awîskê re derbas dibe. Gundê Telîba girêdayê bi qeza Misircê ve ye, yê eşîra Pencînaran e û bavikê mûsiki tê de rûdinin.

Kategorî:Misirc
José Ramos-Horta

thumb|José Ramos Horta (2004)

**José Manuel Ramos-Horta** (jdb. 26ê kanûna pêşîn 1949 li Dili) ji 20ê gulanê 2007î ve serokwezîrê Tîmora Rojhilatê ye.

Sala 1996î bi tevî hevwelatiyê xwe Carlos Filipe Ximenes Belo guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin. Bavê wî Portûgalî, diya wî Tîmorî bû. Li Ewropa û DYAyê perwerdeyê dibîne. Ew hêj di ciwaniya xwe de tevlî refên hêz û tevgerên azadiya Tîmorê dibe. Ji ber we jiyana wî jî dijwar dibe. Ji penaberiyê heya zîndanîbûnê her tiştî dijî.

Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokwezîrên Tîmora Rojhilat
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Carlos Filipe Ximenes Belo

**Carlos Filipe Ximenes Belo** (jdb.  li Wailakama, herêma fermî ya Vemasse, parçeya Baucau) keşeyekî dêra roma-katolîk li Tîmora Rojhilatê ye.

Sala 1996î bi tevî José Ramos-Horta Xelata Nobel a aşitiyê werdigirin.

Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Oldar
Kategorî:Tîmora rojhilatê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Frederik Willem de Klerk

**Frederik Willem de Klerk** (jdb. 18ê adarê 1936 li Johannesburg, Efrîqaya Başûr - 11 Mijdar 2021) di salên 1989 heya 1994î ew serokdewletê Efrîqaya Başûr bu. Ji ber xebatên xwe yên çareserkirina nakokiya di navbera çermereşan û sazîmaniya rasîst a çermespiyan bi tevî Nelson Mandela di sala 1993î de Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.

Kategorî:Jidayikbûn 1936
Kategorî:Mirin 2021
Kategorî:Serokwezîrên Afrîkaya Başûr
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Rigoberta Menchú Tum

thumb|Rigoberta Menchú

**Rigoberta Menchú Tum** ( li Chimel, Guatemala) çalakgereke jin a mafên mirovan li Guatemalayê ye.

Sala 1992an guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

Kategorî:Jinên guatemalî
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên guatemalî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Konferansa Pugwash

thumb|Thinker’s Lodge Pugwash (2011)
Sala 1957, Cyrus Eaton li bajarê Pugwash a ku li Kanadayê ye konferansek bi navê *Conferences on Science and World Affairs* bo pêşîlêgirtina bipêşketina çekên atomî lidardixe û wê wekî saziyekê birêxistin dike. Îro birêvebirê vê saziyê, piştî 50 salî, Józef Rotblat e.

Konferans bo parastina mafên bidestxistî yên mirovahiyê, tunekirin an kêmkirina çekên atomî yên heyî, pêşîlêgirtina çareseriya bi çekan a nakokiyan, nerewakirina teknîkên di hilberîna çekan de tên bikaranîn, ewlehiya gerdûnî, birêxistinkirina têkiliyên zanistên aştîxwaz û biberkirina konferansê têdikoşe.

Sala 1995'î li ser navê vê saziyê Józef Rotblat, piştî 50emîn salvegera komkujiya atomî ya Hîroşîma û Nagazakî Xelata Nobel a aşitiyê werdigire. Konferansê di sala 1963'î de peymana bidawîanîna (qedexekirina) çekên atomî morkiribû (daxkiribû, îmzekiribû).

Kategorî:Asayîşa navneteweyî
Kategorî:Avabûnên 1957an li Kanadayê

Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Sazî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Aung San Suu Kyi

thumb|rast|Aung San Suu Kyi

**Aung San Suu Kyi** (jdb. 19ê hezîranê 1945 li Rangun (Myanmar)) ramyareke navdar a Bûrmayê ye. Sala 1991î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Wê li dijî cûntayên Bûrmayê (herwekî Myanmar an Bîrmanya) bi rêbazên aştiyane têkoşiyaye. Sala 1990î di hilbijartinan de serokwezîrtî bidestxistiye lê leşker nahêlin ew were ser text. Bi xwe keseka Bûdîst e û xwedî hin xelatên din e jî. Bo mînak Xelata Saxarov a ramanê.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Jinên bûrmayî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên bûrmayî
Kategorî:Şoreşgerên bûrmayî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Oscar Arias Sánchez

**Óscar Rafael de Jesús Arias Sánchez** (jdb. 13'ê rezberê 1940 li Heredia, Kosta Rîka) ji adara 2006'î virde serokwezîrê Kosta Rîka ye. Sala 1987'î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Kesayetiyeke navdar ê Latîn Amerîkayê yê ji bo aştiyê têdikoşe ye. Ew li konvansiyonên aştiya herêmê digere û di vî warî de xwedî kedekê mezin e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1940
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokwezîrên Kosta Rîkayê
Kategorî:Siyasetmedarên Kosta Rîkayê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
François Mitterrand

**François Mitterrand** (*François Maurice Adrien Marie Mitterrand, bilêvkirina bi kurdî: Fransûva Mîteran*; * 26ê çiriya pêşîn 1916 li Jarnac, Charente; m. 8ê kanûna paşîn 1996 li Parîs) serokdewlet û siyasetmedarekî sosyalîst ê Fransa bû. Di nava salên 1981 û 1988î de bo serokkomariyê hate hilbijartin û heya 17ê gulanê 1995î li ser peywirdariya xwe ma.

Di dema peywirdariya xwe de herçendî sosyalîst bû jî, li sazûmaniyeke xurt a dewletê digeriya. Di qada navneteweyî de serî bi DYAyê re dikişand û ji bo wê jî pêdiviya artêşekê xurt a Fransî didît.

Mitterrand gelek caran pirsgirêka Kurd û mafê gelê Kurd dianî zimên. Wî gelek caran dagirkerên Kurdistanê rexnedikir, ji bo çand û zimanê Kurdan li Ewropa nehele, alîkarî dida.

Kategorî:Jidayikbûn 1916
Kategorî:Mirin 1996
Kategorî:Serokkomarên Fransayê
Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Fransayê
Desmond Tutu

**Desmond Mpilo Tutu** (jdb.  li Klerksdorp, Afrîkaya Başûr - 26 Kanûn 2021.) keşe û çalakgerekî mafên mirovan e.

Kesayetiyekî navdar ê afrîkayî ye. Li dijî sazûmaniya Apartheid a ku li çermereşan zordarî dikir derket û dawiyê de ew rejîma nîjadperest têkçû. Niha jî di gelek tevger û saziyên mafê mirovan de cîh digire.

Di sala 1984an de Xelata Nobel a aşitiyê hat pêbexişîn.

Kategorî:Afrîkaya Başûr
Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2021
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Alfonso García Robles

thumb|Alfonso Garcia Robles (1981)
**Alfonso García Robles** (jdb. 20ê adara 1911 li Zamora, Michoacán - m. 2ê îlona 1991 li Meksîkê) dîplomat û ramyarekî meksîkî bû.

Di sala 1982an bi tevî Alva Myrdal (jina Gunnar Myrdal) Xelata Nobel a aşitiyê wergirtin.

Kategorî:Dîplomat
Kategorî:Jidayikbûn 1911
Kategorî:Meksîkî
Kategorî:Mirin 1991
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mîxaîl Gorbaçov

**Mîxaîl Sergeyevîç Gorbaçov** (; jdb. , m. ) siyasetmedarekî sovyetî bû ku ji sala 1985an heya hilweşîna dewletê ya di 1991ê de serokê 8em û dawîn ê Yekîtiya Sovyetê bû.

Mîxaîl Gorbaçov li Prîvolnoye li herêma Stavropolê ya li başûrê Rûsyayê di malbeteke ûkraynî de ji dayik bûye. Dibistan bi mêdala zîv temam kiriye û piştre jî xwe li Zankoya Moskowê beşa qanûnê de xwe tomarkiriye. Dema kursê 10 a qedand di nav rêzên partiya komonîst ya Yekîtiya Sovyetê de hate qebûlkirin.

Di avdara sala 1985an de hate helbijartin jibo postê sekretêrê giştî yê partiya komonîsta Yekîtiya Sovyetê . Girbaçev piştî bû berpirsê Sovyetê dest bi proseya Pirîstroîka (veavakirin, vejîn) û Glasnast (zelalî) kir. Di encamê siyaseta Girbaçov de sala 1990 î yekemîn car di dîroka Sovyetê de desthilat ket destê perlemanê welat. 15ê meha adarê sala 1990 hate helbijartin jibo serokatiya Yekîtiya Sovyetê . Ji sala 1985 a heta sala 1991, têkiliyên Yekîtiya Sovyetê û rojava pêşketin. Bi saya siyaseta ku Gorbaçov meşand, şerê sar bi dawî hat, Almanya bû yek û rêkeftina kêmkirina çekên atomî hate îmzekirin. Jibo xebata ku kir, di sala 1990 î de bi xelata Nobel ya aştiyê hate xelatkirin. Di 15ê meha kanûna pêşîn sala 1991ê de Gorbaçov îstîqala xwe ji postê serokatiya Yekîtiya Sovyetê ragihand. Lê bivê yekê xebata Gorbaçov bi dawî nebû û di sala 1992 fondê velêkolînên civatî-aborî –siyasî bi navê Gorbaçov damezrand. Gorbaçov bi xurtî beşdarê jiyana siyasî ya Rûsyayê dibe. Di sala 1996an de jî bûye namzedê serokatiya Rûsyayê. Mîkayîl Gorbaçov sosyal demoqrate û partiya Sosyal Demoqrat li Rûsyayê damezrand .Ji sala 1992 heta sala 2008a Gorbaçov 266 serdan jibo welatên biyanî encamdan û nêzê 300 xelatên dîplomasî yên navnetewî wergirtine, ji bilî vê bi dehan pirtûk nivîsiye û ev pirtûk jibo gelek zimanên biyanî hatine wergerandin.

Di 30ê meha tebaxa sala 2022an de li Moskowê di temenê 91 saliya xwe de jiyana xwe ji dest daye. Sebeba mirina wî ji aliyên Ajansên Nûçeyên Dewleta Rusyayê wekê nexweşiyeke dirêj û giran hatiye ragihandin.

## Ramanên wî
Wî dixwast di tevahiya YKSS (Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst)ê da reforman pêkbîne û bi sosyalîzmê Sovyetê dîsa birêvebibe. Li dijî hemî cureyên kevneperestiyê derket. Bi welatên rojavayî, bi taybetî bi DYA yê ra hevîtinên kêmkirin û bidawî anîna pêşbirka çekan pêk tîne. Li seranserê Sovyetê bayê nûjeniyê, demokrasiyê û lîberalîzmê radike. Lê hesabên wî bi dilê wî nameşe. Bayê azadiyê ji nişka ve sazûmaniya Sovyetê hildiweşîne. Tevahiya komarên Sovyetê azadiya xwe bidestdixin. Dûgel belawela dibe. Gorî hin ronakbîrên Rûs *"Sosyalîzm diçe lê tiştekê nû nayê".*

Li seranser cîhanê him alîgir û hezkiriyên wî, him jî dijberên wî gelek in. Wekî tevahiya serokên YKKSê, wî jî ji bo kurd û kurdistaniyan polîtîkayeke xwe nebû. Ji bo ji nû ve birêxistinkirina Kurdistana Sor, alîkarî neda kurdan. Bi welatên ku Kurdistan dagirkirine re têkiliyên aborî û cîrantiyê ji bo siyaseta wî ya herî girîngtir bû.

## Çavkanî

* Dengê Rûsiya Beşa Kurdî 

Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Mirin 2022
Kategorî:Nûsazîparêz
Kategorî:Siyasetmedarên rûs
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Kategorî:Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
Alva Myrdal

**Alva Myrdal**, paşnava keçiktiyê Reimer (jdb. 31ê kanûna paşîn 1902 li Uppsala - m. 1ê sibatê 1986 li Stockholm), civaknas û siyasetmedareke sosyaldemokrat a swêdî bû.

Sala 1982î bi tevî Alfonso García Robles Xelata Nobelê ya Aştiyê wergirtiye.

## Berhem

* 1934- *Kris i befolkningsfrågan* (Di civakan de qeyran) (bi tevî Gunnar Myrdal)
* 1935 - *Stadsbarn* (Zarokine bajarî)
* 1941- *Nation and family* (Netewe û malbat)
* 1957- *Kvinnans två roller* (Jinên bi du rolî) (bi tevî Viola Klein)
* 1973- *Spelet om nedrustningen* (Lîstika çekkêmkirinê)

## Çavkanî

Kategorî:Civaknasên swêdî
Kategorî:Jidayikbûn 1902
Kategorî:Jinên swêdî
Kategorî:Mirin 1986
Kategorî:Siyasetmedarên swêdî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Mark Podwal

**Mark Podwal** (jdb. 8'ê pûşperê 1945 û di 13'ê Îlona 2024) aktor, nivîskar, xêzker û fîzîknasekî DYAyî ye. Ew niha di rojnameya The New York Times de dixebite û ji rojnameyê re îlûstrasyonan amade dike. Ew di xebatên xwe de bi qasî elementên rojane ji dîrokê jî sûdwerdigire. Lehengên Cihûyan hwd gelek hezkirî ne. Heya niha li gelek cihan pêşangeh vekiriye.

Ew ji wêjevanên navdar e rûpelên serî yên pirtûkan amade dike. Wekî kesekî di gelek rêxistin û tevgerên aştîxwaz de cîhdigire. Di gelek berhemên xwe de Kurdan û bindestiya wan tîne zimên.

## Girêdanên derve

* MarkPodwal.com
* Forum Gallery: Mark Podwal 

Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Mirin 2024
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Kategorî:Wênesazên amerîkî
The New York Times

***The New York Times*** (NYT) yek ji rojnameyên bandorker û mezin ên DYAyê ye. Li herêma New Yorkê dertê. Fîrmaya ku xwediyê rojnameyê ye, The New York Times Company ye. Sala 1851ê ji aliyê Henry J. Raymond û George Jones hatiye damezirandin. Hejmara pêşîn a rojnameyê di 18ê îlona 1851ê de hatiye derhatin.

Gerînendeyê giştî yê niha Bill Keller e. Rojname ji xeynî roja yekşemiyê, rojane ye. Tîraja wê di navbera 1 - 1,5 milyon e.

Rojname parastina polîtîkayên fermî yên dûgela DYAyê dike. Gorî gelekan, xwedî ramanên konservatîv e.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên DYAyê
Adolfo Pérez Esquivel

**Adolfo Maria Pérez Esquivel** (jdb. 26ê çiriya paşîn a 1931an li Buenos Aires) avahîsaz, peykervan, wênesaz û çalakvanê mafên mirovan ê arjentînî ye.

Sala 1980î ji ber têkoşînên xwe yên bo aştiyê guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin. Di bin bandora Mahatma Gandî de xebatên xwe dike. Bi taybetî bo zarokan jî dixebite.

Kategorî:Çalakvanên arjentînî
Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Mêrên arjentînî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Oliver Twist (pirtûk)

***Oliver Twist***, duyem romana nivîskarê brîtanî Charles Dickens e. Pirtûk di sala 1838an de derket.

## Çîrok
Lehengê çîrokê zarokekî bi navê Oliver Twist e ku li sêwîxaneyekê ye. Birêveberiya sêwîxaneyê ji wî aciz in û dixwazin ji demekê zûtir wî bidin cem malbat an kargehekê û biser jî dikevin wî didin cem kesekî ku miriyan dişo û radike. Li wir herçendî zarok e jî, gelek zilmê dibîne. Direve diçe Londonê.

Li wir dikeve dafika komekê diz û rêbirran. Ji aliyê kesekî qaşo baş ve bi neheqî û nezanî tê birîndarkirin. Di darizandinê de bêsûciya xwe dide îspatkirin. Ew kesê baş ku dewlemend e dixwaze xwedî lêderbikeve lê Oliver dîsa dikeve destê mafyayê.

Ji vir şûnde têkoşîna Oliver a ji bo îspatkirina bêsûciya xwe û xwe ji destê mafyayê azadkirinê destpêdike. Bi awayekî trajîk lê bi serbilindî dawî li romanê tê.

Roman di wêjeya zarokan de xwedî dengekê mezin e.

## Wergerên kurdî
Pîrtûk ji aliyê nivîskar û wergêrê Başurê Kurdistanê Rojhat Seîd ve hatiye wergerandin bo zimanê kurdî yê bi alfabeya erebî. Wergera kurdî ya pirtûkê bi alfabeya latînî ji aliyê Rêdûr Dîjle ve di gulana 2023an de ji Weşanxaneya Aramê derketiye.

## Çavkanî


Kategorî:Romanên li ser diziyê
Kategorî:Romanên li ser sêwiyan
Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî
Kategorî:Romanên Charles Dickens
Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan
Mairead Corrigan

**Mairead Corrigan-Maguire** (jdb. 27 kanûna paşîn a 1944 li Belfast, Bakurê Îrlenda) yek ji damezrênerên rêxistina bi navê *Peace People - Gelê aştiyê* û çalakgereka mafê mirovan a navdar e. Sala 1976an bi tevî Betty Williams Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

## Xelatên wergirtî

* 1976 Xelata aşitiyê ya gelê norwêcî
* 1976 Xelata Nobel
* 1976 Carl-von-Ossietzky-Medaille
* 1978 *Women of Achievement*, xelata şerefê ya NY
* 1990 Pacem in Terris Award
* Bijîşkiya şerefê ya Zanîngeha Yale, zanîngehên Koreya Başûr û koleja New Rochelle (NY)
* 1992 *Distinguished Peace Leadership Award* a Nuclear Age Peace Foundation bo „piştgiriya mezin bo azadî û dadmendiya civakî“

Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Jinên îrlendî
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Heinrich Albertz

thumb|Heinrich Albertz (1966)
**Heinrich Albertz** (jdb. 22ê kanûna paşîn 1915 li Breslau; m. 18ê gulanê 1993 li Bremen) pastorekî evangelîk û polîtîkerekî sosyaldemokrat ê Alman bû. Sala 1966 heya 1967î serokatiya şaredariya Berlînê kiriye.

Ew xwedî xelata Carl-von-Ossietzky-Medaille bû.

Kategorî:Alman
Kategorî:Jidayikbûn 1915
Kategorî:Mirin 1993
Kategorî:Oldar
Kategorî:Siyasetmedar
William Randall Cremer

thumb|William Randal Cremer

**Sir William Randal Cremer** (jdb.  li Fareham; m.  li London) polîtîkerekî Brîtanyayî bû. Sala 1903î de Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.

Wî bi tevî Frédéric Passy sala 1889î de konseptek bo hêsankirina têkiliyên parlamanên welatan bo dadmendiya navneteweyî sazkiribû. Ew diravê ku bo xelatê didinê jî bo heman armancê terxan dike. Bi fîlozofê navdar Karl Marx re di sala 1864î de organîzasyonekê bo karkeran dadimezirînin û ji sala 1865 heya 1867 jî berpirsiyariya wê dike.

Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Bertha von Suttner

**Bertha Sophia Felicita Baronin von Suttner** (jdb. 9ê tîrmehê 1843 li Prag, navê berê Gräfin Kinsky von Chinic und Tettau - m. 21ê hezîranê 1914 li Viyana) aştîxwaz, rojnamevan û nivîskareke awistirî bû.

Yek ji navdartirîn jinên dema xwe bû. Sala 1905an de Xelata Nobelê ya Aştiyê wergirtiye. Di gelek konferans û çalakiyên aştiyê de cih girtiye û bo aştiyê xebitiyê.

## Berhem

* *Das Maschinenzeitalter entsteht*, 1889 (Dema makîneyan kevnare bû)
* *Die Waffen nieder!*, 1889 (Ne êdî çek!)
* *Die Waffen nieder!*, Kovara mehane 1892-1899, Digitalisat
* *Marthas Kinder* Zarokên Martha ("Die Waffen nieder" -Teil II)
* *Die Haager Friedenskonferenz*, Leipzig 1900 (Konferansa aştiyê ya Haag)
* *Die Entwicklung der Friedensbewegung*, Leipzig 1907 (Rewşa tevgera aştiyê)
* *Randglossen zur Zeitgeschichte*, 1892-1900 und 1907-1914
* *Rüstung und Überrüstung*, Berlin 1909
* *Die Barbarisierung der Luft*, Berlin 1912 (Barbarkirina hewayê)

## Çavkanî

Kategorî:Aştîxwazên awistirî
Kategorî:Awistirî
Kategorî:Jidayikbûn 1843
Kategorî:Jinên awistirî
Kategorî:Mirin 1914
Kategorî:Nivîskarên awistirî
Kategorî:Rojnamevanên awistirî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Auguste Beernaert

**Auguste Marie François Beernaert** (jdb.  li Ostende; m.  li Luzern) dadnas û siyasetmedarekî belçîkî bû. Sala 1909î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.Wî ji bo damezirandina dadgeha navneteweyî û çareserkirina pirsgirêkên dadmendî yên navneteweyî gelek xebat kirine. Herwiha, wî ji bo qedexekirina şerê esmanî jî hin angaşt amadekirine û qedexeyeke navnetweyî ya wiha gengaz dîtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Dadnas
Kategorî:Jidayikbûn 1829
Kategorî:Mêrên belçîkî
Kategorî:Mirin 1912
Kategorî:Serokwezîrên Belçîkayê
Kategorî:Siyasetmedarên belçîkî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Betty Williams

thumb|rast|Betty Williams
**Betty Williams** (*navê berê Elisabeth Smyth*; z. 22'ê gulanê 1943 li Belfast, Bakurê Îrlenda) çalakgereka aştiyê ya navneteweyî ye.

Ew damezrênera rêxistina bi navê *"Community of Peace People - Koma gelê aştiyê"* ye. Wê ji ber xebatên xwe yên aştiyê di sala 1976'an de bi tevî Mairead Corrigan Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

## Hin xalên Danezana Peace People

* *Em dixwazin bijîn û hezbikin û civakeke dadmend û azad avabikin. *
* *Em bo mindalên (zarokên) xwe jî hemanî dixwazin, li malê, li kargeh û lîstikgehê jiyaneke têr serxwebûnî û bextiyarî.*
* *Em dizanin avakirina jiyaneke wiha xebat û wêrekiyeke mezin divê.*
* *Em baş dizanin kû gelek pirsgirêkên di civaka me ya heyî de, sedemên nakokî û pevçûnê ye.*
* *Em baş dizanin ku her guleyeka pekiyaye, her narincokeka teqî, xebata me dijwar dike.*
* *Em berra hemî bombe, gule û teknîkên pevçûnê didin, red dikin.*
* *Em xwe berpirsiyar dikin, bi tevî cîranên xwe yên nêzîk û dûr, bi roj û şev bo xebata avakirina civakeke azad, di trajediyan de, heya ji me hat bibin kelemên bi xof ê pêş wan.*

## Girêdanên derve (bi îngilîzî)

* http://www.nobel.se/peace/laureates/1976/index.html  Îndormasyonên Komîteya Nobel, 1976 Peace Laureates
* http://provost.syr.edu/lectures/williams.asp  Name, Xwejînenîgarî
* http://members.lycos.co.uk/wizard5/corrigan.html  Xwejînenîgariyeka Mairead Corrigan û Betty Williams
* Peace People in NI - a socialist position

Kategorî:Jidayikbûn 1943
Kategorî:Jinên îrlendî
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Mirin 2020
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Paul Henri Balluet d'Estournelles de Constant

**Paul Henri Benjamin Balluet d'Estournelles** (jdb.  li La Flèche; m.  li Parîs) polîtîkerekî Fransayê bû û sala 1909î bi tevî Auguste Beernaert Xelata Nobel a aşitiyê wergirtibûn.

Wî di parlamena fransî de bo cara yekemîn grûba sazkirina dadmendiya navneteweyî birêxistinkiribû. Keda wî di damezirandina dadgeha navneteweyî de gelek e.

Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Tobias Asser

**Tobias Michael Carel Asser** (, jdb.  li Amsterdam - m.  li Den Haag, Holenda) dadnas û polîtîkerekî holendî bû. Sala 1911an Xelata Nobel a Aştiyê wergirtiye.

Wî li ser mafên sîvîlan ê navneteweyî xebat dikir û angaştên wî hebûn. Di dema xwe de bo standardîzekirina hin mafên hevwelatiyan ên navneteweyî gavên wêrek avêtiye,

## Berhem (bi holendî)

* *Schets van het internationaal privaatregt.* Haarlem 1879; (Mafên taybet ên navneteweyî)
* *Studien op het gebied van rechten staat.* Haarlem 1889
* *La codification du droit international privé.* Haarlem 1901
* *La Convention de la Haye du 14 novembre 1896.* Bohn, Harlem 1901
* *Legal Aspects of Regulatory Treatment of Banks in Distress.* Renouf Pub, 2001, ISBN 1-55-775972-3

## Çavkanî

Kategorî:Dadnas
Kategorî:Holendî
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Alfred Hermann Fried

thumb|rast|Alfred Hermann Fried
**Alfred Hermann Fried** (jdb. 11ê çiriya paşîn 1864 li Viyana; m. 4ê gulanê 1921 li heman derê) aştîxwaz û nivîskarekî awistirî bû.

Sala 1911î bi tevî Tobias Asser Xelata Nobel a aşitiyê werdigirin. Ew damezrênerê kovara *Waffen nieder! - Ne êdî çek!* bû û çalakgerekî tevgera aştiyê bû.

## Berhem

* *Handbuch der Friedensbewegung*, 1905 (Pirtûka destan a tevgera aştiyê)
* *Die Grundlagen des revolutionären Pacifismus*, 1908 (Hîmên pasîfîzma şoreşger)
* *Das internationale Leben der Gegenwart*, 1908 (Jiyana hemdem a navneteweyî)
* *Handbuch der Friedensbewegung*, 2 Bde., 1911-1913 (Pirtûka destan a aştiyê, 2emîn band)
* *Kurze Aufklärungen über Wesen und Ziel des Pacifismus*, 1914 (Kurteravekirin ser zanîn û armancên pasîfîzmê)
* *Der Weltprotest gegen den Versailler Frieden*, 1919 (Şermezarkirina cîhanî ya aştiya Versailler)

Kategorî:Aştîxwazên awistirî
Kategorî:Awistirî
Kategorî:Esperantîstên cihû
Kategorî:Jidayikbûn 1864
Kategorî:Masonên awistirî
Kategorî:Mirin 1921
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Thomas Woodrow Wilson

**Thomas Woodrow Wilson** (jdb.  li Staunton, Vîrjînya, DYA; m.  li Washington, D. C.) 28emîn serokdewletê DYAyê bû û ji sala 1913 heya 1921î li ser text ma. Sala 1919î guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

Bi xwe akademîsyenekî bû. Rektoriya Zanîngeha Princetonê û birêvebertiya federedewleta Nû Jersey kiriye. Wî ji bo pirsgirêkên hemdemî yên cîhanê hin prînsîb aamadekiriye. Di dîrokê de bi navê prînsîpên Wilson tê gotin. Di  de Kongreya DYAyê 14 xalên prînsîpên Wilson pejirandiye û daye xûyandin.

## Henek ji nivîs û axavtînên Wilson

* *Dûgel - Elementên dîrokî û praktîk ên polîtîka*, weşana Almanî ji Günther Thomas, Berlin/Leipzig 1913.
* *Tenê wêje - Tevlîbûnên Emerîkayiyek*, Berlin 1913.
* *Why we are at War: Messages to the Congress, January to April, 1917 - With the President's Proclamation of War, April 6, 1917, and his Messages to the American People, April 15, 1917*; New York 1917.
* *Bîranîn û dokûmentên derbarê peymana Versay anno MCMXIX* (R. St. Baker, Hrsg.), wergera Almanî ji aliyê C. Thesing, sê bend, Leipzig 1923.
* *Woodrow Wilson's Case for the League of Nations*. Compiled with his approval by Hamilton Foley. Princeton University Press, Princeton 1923.
* *War and Peace - The Public Papers of Woodrow Wilson*, New York 1927.
* *A History of the American People*, 5 Bände, New York 1908.
* *The Papers of Woodrow Wilson*, 69 Bände, Princeton University Press, Princeton 1961-1994.
* Marshal Foch, Newton, D. Baker, Lloyd George, Josephus Daniels, Woodrow Wilson, John J. Pershing, General Peyton C. March and William S. Sims: *Thre People's War Book and Pictural Atlas of the World*, Toronto 1920.
thumb|Woodrow Wilson|çep

## Binêre
* Peymana Versayê
* Prînsîbên Wilson

Kategorî:Kesên amerîkî yên sedsala 19an
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Hjalmar Branting

frame|rast|Hjalmar Branting

**Karl Hjalmar Branting** (jdb. 23ê çiriya paşîn 1860 li Stockholm; m. 24ê sibatê 1925 li heman derê) polîtîkerekî Swêdî bû. Di nava salên 1920 heya 1925î de serokwezîrtî kiriye.

Sala 1921î bi tevî Christian Lange yê Norwegî Xelata Nobel a aşitiyê werdigirin. Ew yek ji kesên bo aştiyê têdikoşiya bû.

## Berhem

* *Arbetarklassen och världsläget*. - Stockholm : Tidens Förl., 1915
* *Socialismen*. - Stockholm : Bonnier, 1892

Kategorî:Jidayikbûn 1860
Kategorî:Mirin 1925
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Swêdî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Christian Lous Lange

thumb|Christian Lous Lange.
**Christian Lous Lange** (jdb. 17ê îlonê 1869 li Stavanger; m. 14ê sibatê 1938 li Oslo) polîtîkerekî norwêcî bû. Sala 1921î bi tevî Karl Hjalmar Branting Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.

## Berhem

* *Histoire de la doctrine pacifique et de son influence sur le développement du droit international», dans Recueil des cours (Académie de droit international)*, 1926, III, Tome 13 de la Collection, pp. 171-426. Paris, Hachette, 1927.
* *Histoire de l'internationalisme I: Jusqu'à la Paix de Westphalie (1648).*, *Histoire de l'internationalisme II: De la Paix de Westphalie jusqu'au Congrès de Vienne (1815)*, (gemeinsam mit August Schou), Publications de l'Institut Nobel Norvégien, Tomes IV, VII, VIII. Oslo, Aschehoug, 1919, 1954, 1963. (Der Band 3 * Histoire de l'internationalisme III: Du Congrès de Vienne jusqu'à la première guerre mondiale (1914)* stammte vollstandig von Schou)
* *Organisation centrale pour une paix durable: Exposé des travaux de l'organisation.* La Haye, Organisation centrale pour une paix durable, 1917.
* *Parliamentary Government and the Interparliamentary Union*, in World Peace Foundation Pamphlet Series, Vol. I, No. 3, Part III. Boston, World Peace Foundation, 1911.
* *Russia, the Revolution and the War: An Account of a Visit to Petrograd and Helsingfors in March, 1917*, Washington, D. C., Carnegie Endowment for International Peace (Division of Intercourse and Education, No. 12), 1917.
* *Union interparlementaire: Résolutions des conférences et décisions principales du conseil*, 2e éd. Bruxelles, Misch & Thron, 1911.

Kategorî:Jidayikbûn 1869
Kategorî:Mirin 1938
Kategorî:Norwêcî
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Enwer Sedat

**Enwer Sedat** an **Muhammad Anwar as-Sadat**, bi erebî: محمد أنور السادات, (jdb.  li *Mit Abul-kum*, a gundekî nêzîkî rubara Nîl e; m.  li Kahîre, hatiye kuştin) dewletmedarekî Misirê bû.

Sêyem serokkomarê Misirê bû. Tevlî destdirêjiya leşkerî ya desthilatdariyê (cûnta) ya li dijî keyê Misirê *Farûq* a di 23ê tîrmehê 1952î de pêkhatiye dibe. Di nava salên 1960 - 1969î de serokatiya parlamanê dike. Piştî mirina Cemal Abdulnasir di 5ê çiriya paşîn 1970î de dibe serokdewlet.

Riya Misirê berî bi DYAyê kiriye û bi Îsraêlê re peymana Camp David morkiriye. Sala 1978î bi tevî serokê Îsraêlê Menaxem Begîn Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.

Kategorî:Serokkomarên Misirê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Menaxem Begîn

**Menaxem Begîn** an **Menachem Begin** (îbranî: ‏מנחם בגין; jdb.  in Brest-Litowsk; m.  li Orşelîm) serokwezîr û wezîrê karê derve yê îsraêlî bû.

Sala 1978î bi tevî serokkomarê Misirê Enwer Sedat, Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine. Siyasetmedarekî rastgîr bû. Di Peymana Camp Davîd de bêî şer axa ku ji Misirê dagirkiribûn şûnve dide û Misir jî bi fermî hebûna Îsraêlê dipejirîne. Ew cara yekemîn dibû ku welatekî Ereb Îsraêlê nasbike.

Di nava salên 1948 - 1977î de di parlamanê de opozîsyotiya partiya karkeran dike. Sala 1977î bo cara pêşîn tê ser desthilatdariyê û dawî li serdestiya partiya karkeran tîne. Têkliyên xurt bi dagirekerên Kurdistanê re datîne û dixwaze bi Tirkiye û Îranê re hevalbendiyekê li dijî Ereban lidarbixe.

## Çavkanî


Kategorî:Serokwezîrên Îsraêlê
Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî
Kategorî:Wezîrên Dadmendiyê yên Îsraêlê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Linus Pauling

**Linus Carl Pauling** (jdb.  li Portlandê, Oregon; m.  li Big Surê, California) kîmyagerekî amerîkayî bû.

Sala 1954î Xelata Nobel a kîmyayê û di sala 1962î de jî Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Ew yek ji navdartirîn kîmyagerên sedsala 20emîn tê zanîn. Bandora mekanîka quantumê li ser kîmya û kîmyaya biyomolekûler lêkolîn û destnîşan kiriye. Wî ne tenê li ser kîmya, li ser gelek beşên zanistiyê angaşt pêşkêş kiriye, nivîsiye.

thumb|Linus Pauling di sala 1954an de|çep

Kategorî:Aştîxwazên amerîkî
Kategorî:Kîmyager
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Kîmyayê
Kategorî:Zanist
Ferdinand Buisson

**Ferdinand Edouard Buisson** (jdb.  li Parîs — m.  li Parîs) pedagog û siyasetmedarekî fransî bû.

Sala 1927an bi tevî Ludwig Quidde Xelata Nobelê ya Aştiyê wergirtine.

## Berhem
* *Condorcet*. Paris : Alcan, 1929
* *Dictionnaire de pédagogique et d'instruction primaire*. Paris : Alcan, 1929
* *Education et Republique*. Paris : Kimé, 2003, ISBN 2-84174-293-8

## Çavkanî

Kategorî:Pedagog
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên ji Parîsê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Prînsîpên Wilson

thumb|Serokdewletê DYAyê Woodrow Wilson
**Prînsîbên Wilson** an **14 Pinkte**, navê xwe ji serokdewletê 28em ê DYAyê Woodrow Wilson digire. Wî piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, li sazûmeniyeke nû ya cîhanê digeriya. Di 8ê kanûna paşîn 1918î de di Kongreya DYAyê de 14 xalan pêşniyar dike ku ewana paşê bi navê *"Prînsîbên Wilson"* an *"14 Pinkte"* hatine binavkirin.

Hejmara xalên danezanê ne tenê 14 ne. Paşê Wilson gelekan lê zêdedike. Ew bo Kurdistanê jî angaştên xwe dide xûyakirin.

* 1. Peymanên aştiyê divê bi zelalî werin pêkanîn, ne bi veşarî.
* 2. Bikaranîna avên derî mafê berbilaviyê, divê di aştiyê de bi azadî be. Bi biryarên navneteweyî, bo bicihanîna peymanên navneteweyî dikare hin bisînorkirin werin kirin.
* 3. Hemî kelemên pêş têkiliyên aborî yên navbera gelan de divê werin rakirin. Destûra bazirganiya azad divê hebe.
* 4. Netewe, ji xeynî pêwîstiyên parastinê divê nekevin pêşbirka çekan. Bo bicihanînê divê garantî li neteweyan werin dayîn.
* 5. Divê dekolonîzasyon were pêkanîn, gelên bindest re mafê terxankirina çarenûsa xwe were dayîn.
* 6. Hêzên biyanî yên li Rûsya divê werin vekişandin, hemî alîkariyên bo ji nû ve bipêşketina Rûsyayê werin dayîn.
* 7. Divê Almanya, herêmên Belçîkayê ku dagirkiriye, jidestberde û rewşa beriya şer were sazkirin.
* 8. Divê Almanya axa Fransayê ya ku dagirkiriye şûnve bide, Alsaz-Loren a Prûsyayê di sala 1871î de girtibû şûnve bê dayîn.
* 9. Gorî prînsîbên netewetiyê tixûbên Îtalya divê ji nû ve were kifşekirin.
* 10. Mafê tayînkirina qederê li gelên Împeratoriya Awistirya-Mecaristan were dayîn.
* 11. Dawî li dagirkirina Romanya, Serbistan û Montanegro were dayîn, derfeta riya deryayî ji Sirbistanê re hebe. Ji nû ve tixûbên dûgelên Balkan werin çêkirin.
* 12. Mafê desthilatiyê ji Tirkên Împeratoriya Osmanî û ji gelên din re jî azadî were dayîn. Tengava Dardanel (Çanakkale) ji hemî keştiyên bazirganiyê re vekirî be û ev yeka han têkeve bin garantiyan.
* 13. Polonyayekî azad hebe û bi Derya Baltikê re cîran be.
* 14. Mezin an piçûk hemî dewlet divê ji sînorên hev re rêzdar bin û ji bo garantiya wê jî divê rêxistina navneteweyî were damezirandin.

Serî de dagirkerên Kurdistanê, gelek welat li dijî van prînsîban derdikevin û Wilson wekî dijminekî dinirxînin. Gorî hinekan jî, Wilson di gelek xalan de berjewendiyên DYAyê aniye zimên, bo mînak bikaranîna fireh a deryayan. Dîsa jî gorî gelekan ew mirovekî wêrek û nûjenparêz bû û li çareseriya pirsgirêkên sedan salan digeriya.

## Çavkanî

Kategorî:Dadmendî
Kategorî:Peymana Versayê
Kategorî:Têkiliyên navneteweyî
Kategorî:1918 di siyasetê de
Kategorî:1918 li DYAyê
Gustav Stresemann

**Gustav Stresemann** (jdb. 10ê gulanê 1878 li Berlînê - m. 3ê çiriya pêşîn 1929 li Berlînê) polîtîkerekî alman bû.

Serokwezîrtiya Alman û wezîrtiya karê derve ya Komara Weimarê kiriye. Sala 1926î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Kategorî:Alman
Kategorî:Jidayikbûn 1878
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1929
Kategorî:Protestanên alman
Kategorî:Serok
Kategorî:Serokwezîrên Almanyayê
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Aristide Briand

**Aristide Briand** (jdb.  li Nantes, Fransa; m.  li Parîs) ramyarekî navdar ê fransî bû.
 

Ew 11 caran bûye birêvebirê hikûmetê, 23 caran wezîrtî kiriye. Di sala 1926î de bi tevî Gustav Stresemann Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.

## Berhem
* Fransa û Almanya

Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Fransayê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Charles Gates Dawes

**Charles Gates Dawes** (jdb.  li Marietta, Ohio; m.  li Evanston, Illinois) yek ji polîtîkerên DYAyê ye. Bi qasî demekê wezîrtî jî kiriye.

Sala 1929î ji ber damezirandina Plana Dawes a ku bo aştiyê têdikoşe, Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1865
Kategorî:Mirin 1951
Kategorî:Nivîskarên ji Şîkagoyê
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên ji Şîkagoyê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Austen Chamberlain

thumb|rast|Sir Austen Chamberlain

**Sir Joseph Austen Chamberlain**, KG (jdb.  li Birmingham; m.  li London) ramyarekî Brîtanyayî ye. Bi qasî demekê wezîrtiya karê derve yê Brîtanyayê kiriye.

Sala 1925î bi tevî Charles Dawes Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.

Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Gundikê Qêre

**Gundikê Qêre** yek ji 263 gundên girêdayê bi Êlihê, Batman ve ye ku bi tirki jê re *Yeşilöz* tê gotin. Niha li vî gundî li dora 25 malbatên kurd lê niştecî hene.

Parêzgeha Batmanê li Bakurê Kurdistanê ye û bi nefta (petrol) xwe menşûr e, bajar di nav parelelên 42° 54´ û 40° 59´ bakûr û merîdyenên 38° 34´ û 37° 22´ rojhilat de ye. Li bakur bi parêzgeha Bedlîs û Mûşê, li rojhilat bi Sêrt, li başûr bi Mêrdîn û li rojava jî bi Amedê hatiye dorpêçkirin.

Gundikê Qêre 20 km ji Êlihê dûr e, li rojhilata bakûrê wê dimîne, li quntara Çiyayê Qêre ye. Ji Qêre re *[[Kevanê Kêrê]]* jî tê gotin. Ji ber ku ev çiya mîna kevan xwe li gund rapêç kiriye û gerr û fetlên xwe ber bi rojhilata başûr ve domandiye heta ku xwe gihandiye rajora Qubînê. Herweha ev çiya devereke stratejîk e. Navê Qêre di stranên kevnare de pir hatiye bikaranîn. Ji ber ku ew dever hertim bûye şûna şer û qaleyên giran. Şerê Filîtê Quto û Mamê Emê Etmanî jî li wirê rûdaye.

Dema ku Dewleta Tirk navê Gundikê Qêre kiriye *Yeşilöz*, ji gundiyan yekî tenê jî bi zimanê tirkî nizanibûye. Dewletê piştî Cunta Leşkerî a Sisiyan,li gund dibistaneke pêncpolî jî avakiriye.

Ev gund, ji ber ku gundekî pir xweş û rind e, herweha gelek darên fêkî, rez û baxçe lê hene, herweha şûna wî gelek bilind e jî, di germa havînê de hem hewa wî hênik e hem jî ava kaniyên wî sar e.Sê aliyên gund bi Çiyayê Qêre ve hatiye dorpêçkirin. Tenê aliyê rojava vekiriye û Deşta Silîva jê pir xweş tê xuyakirin. Sinorê Gundikê Qêre digihîje van gundan: Mozgelan, Hedhedk, Şkestekê, Kanîgulan û Dawidî. Gundikê Qêre, gundekî eşîra Reşkotan e, bavikek bi navê  Lûlikî  tê de rûdine. Erdê gund ji bo çandiniyê ne rind e, lê ji bo xwedîkirina heywanan rind e. Xelkê gund jar e û piraniya gundiyan diçin derve û demsalî dişixulin. Di 1981'ê de 25 kes ji aliyê Cunta Leşkerî ve hatine girtin, hin ji wan 12 û 13 salî bûne, gelek ji wan 10 heta 16 salan jî di Zîndana Amedê de mane. Piştî 1980yî, piraniya gundiyan zarûkên xwe dane xwendin û niha li dora 20 kesên ku zanîngeh xwendine hene.

## Çavkanî

Qêre
Norman Angell

**Sir Ralph Norman Angell-Lane**, herwekî **Norman Angell** an **Ralph Lane**, (jdb.  li Holbeach; m.  li Croydon) nivîskar û weşangerekî Brîtanyayî bû. Sala 1933î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Kategorî:Akademîsyenên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1872
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên mêr
Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî
Kategorî:Weşanger
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Arthur Henderson

thumb|Arthur Henderson

**Arthur Henderson** (jdb. 13ê îlonê 1863 li Glasgow; m. 20ê çiriya pêşîn 1935 li London) ramyarekî Brîtanî bû. Sala 1934î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Wî bi qasî demekê serokatiya konferansa Jenevê kiriye. Yek ji damezrênerên partiya karker a Brîtanî ye û gelek caran serokatiya vê partiyê kiriye. Di dema xwe de têkiliyên dîplomatîk bi YKSSê re geriyaye û bo normên aştiyê geriyaye. Ji ber nêrînên xwe di nav partiya karker de rastî rexneyên tûj hatiye.

Kategorî:Jidayikbûn 1863
Kategorî:Mirin 1935
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Carlos Saavedra Lamas

**Carlos Saavedra Lamas** (jdb. 1ê çiriya paşîn 1878an li Buenos Aires, Arjentîn - m. 5ê gulanê 1959an li heman derê) dadnas û polîtîkerekî arjentînî bû. Di sala 1936an de Xelata Nobel a Aşitiyê wergirtiye.

Wî bi projektên xwe pêşî li şerê Bolîvya û Paraguayê anîne, bo aştiya Amerîkaya Latînî têkoşiyaye. Tevlî damezrandina ILOyê bûye. Reformên mezin ên perwerdeyî pêk aniye.

## Çavkanî

Kategorî:Dadnas
Kategorî:Jidayikbûn 1878
Kategorî:Mêrên arjentînî
Kategorî:Mirin 1959
Kategorî:Siyasetmedarên arjentînî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Robert Cecil

thumb|Lord Robert Cecil

**Edgar Algernon Robert Gascoyne-Cecil**, kurt **Lord Robert Cecil** û ji 1923î ve **Robert Cecil, 1. Viscount Cecil of Chelwood** (jdb.  li Salisbury; m.  li Turnbridge Wells (Kent)) polîtîker û dîplomatekî Brîtanyayî bû. Sala 1937î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Ew yek ji damezrênerên Kampanyaya aşitiyê ya navneteweyî bû. Perwerdeya dadnasiyê dîtiye. Ew di dawiya temenê xwe de li ser Lihevhatina Münchenê ya ku hin normên aştiya di navbera welatên Ewropa de digeriya dixebitî.

Kategorî:Dîplomat
Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Ralph Johnson Bunche

thumb|Ralph J. Bunche

**Ralph Johnson Bunche** (jdb.  li Detroit, Michigan, DYA; m.  li New York) yek ji berevanên mafê mirovan ên DYAyê ye.

Di sala 1949î de Xelata Spingarn û di sala 1950î de jî Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Mafê mirovan
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Nicholas Murray Butler

**Nicholas Murray Butler** (jdb.  li Elizabeth, Nû Jersey; m.  li New York) fîlozof û weşangerekî DYAyî bû. Sala 1931î bi tevî Jane Addams guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.

Ew bi xebat û lêkolînên xwe yên di Briand-Kellogg-Paktê de tê zanîn. Herwekî ew jî tevlî damezrandina dadgeha navneteweyî bûye. Wî li ser fîlozofiya Immanuel Kant xebat kiriye û perwerdeya pedagojiyê dîtiye. Di dema xwe de wekî Lenîn, bi gelek kesên navdar re hevdîtin pêkaniye.

Kategorî:Fîlozofên amerîkî
Kategorî:Weşangerên amerîkî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
George Marshall

**George Catlett Marshall, Jr.** (jdb. 31ê kanûna pêşîn 1880 li Uniontown, Pensîlvanya; m. 16ê çiriya pêşîn 1959 li Washington D. C.) yek ji generalên DYAyî bû. Sala 1953î Xelata Nobel a aşitiyê û sala 1959î jî Xelata Karl wergirtiye.

Yek ji navdartirîn leşkerên DYAyî ye. Bi navê Plana Marshall planeke navdar çêdike ku bi armanca ji nû ve avakirin û bipêşxistina Ewropayê hatibû fikirîn û wê di qada navneteweyî de dide pejirandin. Di dema şerê cîhanî yê duyem de serokatiya serkaniya artêşa DYAyê dike. Di nava salên 1947-1949î de wezîrtiya derve û di salên 1950-1951î de jî wezîrtiya parastinê dike.

Marshall herwekî alîkariya Tirkiyeyê dike û wê ji aliyê aboriyê ve bipêşdixe. Di avakirin û pejirandina fermî ya navnetweyî ya Îsraêlê de keda wî heye.

Marshall ji bo Kurdistanê xwedî nêrîneke nû nebû. Wî berjewendiyên welatê xwe bi dagirkerên Kurdistanê re didît.

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1880
Kategorî:Leşker
Kategorî:Masonên amerîkî
Kategorî:Mirin 1959
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê