open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fîstîng

rast|thumb|Jinek ji xwe re fîstîng dike
**Fîstîng** an **fist-fucking** (bi îngilîzî *fist* bi wateya *mist*, ango "mistegan", "misteniyan"), peyveke ku ji bo destekî gî dikine vajîna an jî anûs re tê bikaranîn.

## Çavkanî

## Jê cuda binêrin
* Mastûrbasyon

Kategorî:Zê
Seksa komî

120px|rast|thumb|Peter Fendi,1835
**Seksa komî**, **seksa garankî** an jî **boneya komî**, ketina boneya zayendî ya di navbera bêhtirî du kesan re tê gotin.

## Peyvên vê boneyê
Li teorî de kesê 2'yê bîtir ku boneyê kevin, dibê seksa grûp. Ancax hinik peyvên vê boneyê hene:

**[[Sêkirin]]** an jî **Sêyî**:
Zayendiya ku sê kesan bi hev re dikin.
Zimanî Îngilîzî de xelk jê re dibê *threesome*.

**[[Çarkirin]]** an jî **Çarî**: Zayendiya ku çar kes bi hev re dikê. Zimanî Frensî de gel jê re dibê *Ménage à quatre*.

**[[Gang bang]]**: Cureya boneyê ye ku kesek bi çendek kesan re eyni demê de an jî bi rêzê dikevê zayînê.

**[[Orgy]]**: Partiya seksê ye ku gellek kes tevlî dibê.

## Jê Cuda Binêrin
* Gang bang

## Çavkanî
Zewacên Muhemmed

**Zewacên Muhemmed** an **Jinên Muhemmed** Muhemmed pêxember pêşiyê di 25 saliya xwe de bi jinekî bî a 40 salî Xetice bint Xuweylid re dizewice. Piştî wextan bi jinên ku mêrên wan dimirin ku ji bo li derve nemînin bi wan re jî dizewicî.

Misilman dema qala jinên Muhemmed dikin ji bo hurmetê dibêjin "Dayikên mu'mînan". Sedemê wî ji di sureya Ehzab ayeta 6'an e ku dibêje xanimên wî dêyên wanin.

### Armanca zewacên Muhemmed

Francis Edwards Peters dibêje ku; Zewacên Muhemmed bi pirranî ji bo ku jinên mêrên wan dimirin ku wan jinan li rastan nemînin, ji bo belavkirina misilmantiyê, ji bo gunehê wî bi wan dihat, û ji bo tengasiyê nekşînin zewiciye.

John Esposito jî dibêje; Zewacên Muhemmed bi taybetî ji bo jinên bî re jiyaneke nû bidest bixe zewiciye.

Muhittin Akgül jî dibêje; Zewacên Muhemmed hinekî jî ji bo xwendin û nivisê bûne.

### Jinên ku Muhemmed pê re zewiciye
# Xedîce bint Xuweylid
# Sewde bint Zem'e
# Eyşe
# Hefse bint Omer
# Zeyneb bint Xuzeyme
# Ûm Seleme
# Zeyneb bint Cehş
# Ciweyriye bint Haris
# Ûm Hebîbe
# Reyhane bint Zeyd
# Safiye bint Huyey
# Meymûne bint Haris
# Mariye Elqibtiye

## Binêrin
Jin di îslamê de

## Çavkanî

Kategorî:Muhemmed
Pêrista Pêşveçûna Mirovî

thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).
|430px
**Pêrista Pêşveçûna Mirovî** (**PPM**) (), bernîşaneke statîstîka pêkhatî ji bendewariya jiyanê, perwerde û dahata serê kesekî e, ku bi bikaranîna ji ritba welatên nav çar taqên jor ên pêşketina mirovan e. Çendina welat jê mezintirê PPM ye, dema ku bendewarî asteke bilindtirî ji perwerde mezintirî e, ji TBH serê şênîyekî mezintir e, ji rêjeyê kêmtir e, û ji enflasyon kêmtir e.

## Hikûmeta Herêma Kurdistanê
PPM ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê jî 0,750 e.

## Bakurê Kurdistanê
PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e.

## Rojhilata Kurdistanê
PPM ya Rojhilata Kurdistanê 0,688 e.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1990an

Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê
Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê
Qatjimara Gini

**Qatjimara Gini**, **qatjimara Cini**, yek nirxandina pîvana newekhevî yên belavkirina frekansê dike (mînak, giranbiha dahatû). Qatjimara Gini, qatjimareke ji bo pîvandinê dabeşkirina dahata neteweyî li welatekî wekhev e. Qatjimar nirxê di navbera 0 û 1 digre, bi nirxên bilindtir ji bo newekheviya mezintir beranberî ye. Ji bo nimûne, herkesî xwediyê civakekî hatiniya jî wekî qatjimara Gini 0 di kombûna hemû hatina yek kesê ye (ji bo endamên zêdetir ji yek kesê) civaka ji qatjimara 1 e. Qatjimara Gini di qada Tewana Lorenz ya jorîn bi parçekirin û tevahiya herêma di bin wekhevî di anketê de 45 derece tê hesabkirin.

Qatjimara Gini, bedenên dîsîplînê ji bo lêkolînkirina ziyanan dikarin bên bikaranîn, bi sosyolojiyê, aborî, ekolojî, endezyarî û wek çandinî di warên cuda de tê bikaranîn.

## Mijarên têkildar

## Çavkanî

Kategorî:Aborînasî
Kategorî:Xizanî
Garry Marshall

**Garry Kent Marshall** (jdb. 13ê çiriya paşîn 1934an li The Bronx, New York, DYA, m. ) aktor û derhênerê fîlman ê amerîkî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Derhênerên fîlman ên amerîkî
Kategorî:Derhênerên televîzyonê yên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Mêrên amerîkî
Roubaix

**Roubaix** () bajarekî kevn ê pîşesaziyê li bakurê Fransayê ye ku dikeve ser sînorê Belçîkayê. Di aboriya tekstîlê de bajarekî giring bû. Roubaix bi nêziki  kesî dibe sêyemîn bajarê herî mezin ê herêma Hauts-de-France. Li bajarê beşek ji Ewropayên Metropolê a Lille () e.

Ev bajar baş tê zanîn a pêşbirka bisiklêtan wekî cihî qedandin *Paris-Roubaix*.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Fransayê
Kategorî:Komunên Nordê
Hatûçûna rastê û çepê

thumb|rast|400px|

**Hatûçûna rastê û çepê**, trafîka li herêmên hem rast û çep diherike, ku herikîna trafîkê bi armanca ew sereke li xwe bikin. Herikîna trafîkê gelek caran li gor rêzikên bingehîn li der dixe. Bi vî awayî, heman qaîdeyên ku heta li deverên pir dûr ji bo hev û din serî ye. Niyeta li vir, ji bo pêşî li qezayên trafîkê ye. Li gel hemû van trafîkan di hin waran de ji milê heman naherike. Ji 66% gel li dinyayê bi wesayitan li aliyê rastê trafîkê de diherikin û ji 34% gel jî li aliyê çepê trafîkê de diherikin.

## Çavkanî
Parîteya Hêza Kirînê

thumb|400x400px|TBH serê şênîyekî, di parîteya hêza kirînê di cîhanê de (PHK), ji bo sala 2014'an hate serastkirin
thumb|400px|rast|Ji bo TBH ya PHK'ê welatên cîhanê. DYA welatek girtîyek bingeh e, ku ev ji ber vê yekê 100 e. Nirxa endeksa herî bilind, ji bo Bermûda 154 e, Yanê berhemên li Bermûdayê ji DYA'yê %54 hîn zêdetir e.

**Parîteya Hêza Kirînê** an jî bi kurte **PHK**, cudahiyên buhayê asta di navbera welatên ku rêjeya bi veguhastina pereyan e. Dema ku cotek pereyan bi rêjeya giştî ya ji bo pereyê cuda vegerî, dikare di hemû welatên ku di heman selikên mal û xizmetan bên kirîn.

Parîteya kirîna mutleq; Her du welatan de, komeke berhemê (bi taybetî CPI) tê wateyê wekhevkirin buhayê ji destê xurdeyê.

Kategorî:Bazirganî
Transatlantîk

**Transatlantîk**, navê giştî yê wasiteyên veguhastinê yên ku Okyanûsa Atlantîk dikarin derbas bikin û di navbera Ewropa û Amerîkayê de biçin û werin e.

Û her wiha ji tiştên ku Atlantîkê derbas dikin (ji Amerîkaya Bakur ber bi Ewropayê ve diçin) re jî transatlantîk tê gotin.

Kategorî:Raguhestin
Demonîm

**Demonîm** (ji înglîzî: *demonym*, ya ku ji yewnanî tê:  û , ango "navê xelk, navê nîştecihan"), peyveke ji navê cihê ku di pirsa ji bo diyarkirina nasnameya welatiyên an şûnewarên ji cihekî taybetî yên navdêr e. Bi kurdî, paşgira ku demonîm, niştecih û mensûbiyetê nîşan dide -î ye.

Çînî ji bo gelên xwecî yên li Çînê, Peravê swahiliyan ji bo gelên xwecî yên swahili an vasvahiliyan, brîtanî ji bo Keyaniya Yekbûyê an Brîtanya Mezinê, amerîkî ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê an jî wek kurd ji bo Kurdistanê.

## Demonîm û navên nîştecihên Kurdistanê
* Kurdistan, kesekî gelê Kurdistanê, kurd û kurdistanî ye.
* Amed, kesekî xelkê Amedê, amedî ye.
* Mêrdîn, kesekî xelkê Mêrdînê, mêrdînî ye.
* Diyarbekir, yekî xelkê Diyarbekrê, diyarbekrî ye.
* Kobanî, kesekî ji xelkê Kobanîyê, kobanîyî ye.
* Zaxo, yekî xelkê Zaxoyê, zaxoyî ye.
* Qamişlo, yekî xelkê Qamişlokê, qamişlokî ye.
* Botan, kesekî xelkê herêma Botan, botî ye.
* Silîva, kesekî xelkê Silîvanê, silîvî ye.
* Dêrbendê, kesekî xelkê Dêrbendê, dêrbendî ye.
* Girê Gewre, kesekî xelkê Girê Gewre, girgewreyî ye.
* Girê Çolya, kesekî xelkê Girê Çolya, girçolî ye.
* Girikê Fariz, yekî xelkê Girikê Fariz, girikfarizî ye.
* Hola Hecî Qado, yekî xelkê Hola Hecî Qado, holhecîqadoyî ye.

## Navên nîştecihên Rojhilata Navîn

## Yên din
### -an
* Amerîkan, amerîkayî, amerîkî
* Afrîkan, afrîkayî, afrîkî.
 
### -î
* Amerîkî
* Brîtanî
* Çînî
* Japonî
* Portûgalî
* Brezîlî

### -yî
* Amerîkayî
* Fransayî

### -yan
* Îtalyan, talyan, îtalyayî, îtalî.

### Gelên tevlihev
* Kurd
* Tirk
* Ereb
* Alman
* Spanyol
* Ûris

## Çavkanî
Koma etnîk

thumb|300px|Komên etnîk di nexşeya Kafkasyayê

**Etnîsîte** an jî **koma etnîk**, komeke mirovan e ku li ser bingeha taybetmendiyên hevpar ên têgihîştî ku wan ji komên din ên mirovan cuda dike. Ev taybetmendî ji taybetiyên neteweyek hevpar a eslê mirovan, komên hevpar ên bav û kalan, kevneşopî, ziman, dîrok, civak, dîn, yan jî tevgera civakî pêk tê. Komên etnîk de komên civakî ji yên din jî bi her cûre û cudahiyên çandî yên ji hev cuda ne. Peyva etnîsîte bi taybetî di rewşên neteweperestiya etnîkî de bi gelemperî bi têgîna netewe re tê bikar anîn.

## Etnîsîte
Pênaseya komên etnîkî ji aliyê John Milton Yinger ve li gorî sê naverokan hatiye pênase kiriye.

# Di koma ku ji yên din jî di nava civakê de bi ziman, ol, bapîran, û li gor cudahiyên li ser bingeha yek ji taybetiyên hinek, wek li herêma wan di dema borî de bijîn emekdar.
# Endamên koma ku ew wek bi wezêfeya xwe ji meylan cuda mijarê.
# Koka rast an ji qehremanê mîtolojîkê xwe yên ku di çanda hevpar tevîhev û çalakiyên hevbeş li dora avakirin.

Ev her sê krîter dê di navbera kesan û komên cuda be û ku gor pîvanên bi rêjeya ji netewê, tê pîvandin. Kombînasyona jî ji aliyê sê pîvanên hanê bi çavekî cuda ji kesekî rates kesê nirxandin bi objektifbûn subjektîf e.

Têgeha etnîkî an jî komeke etnîk konsepta virt di sosyolojîyê de ye. Ev ji aliyê Nathan Glazer û Daniel Moynihan nasandin bû. Etnîsîte dijî warê nijadî konsepteke berfirehtir e. Sîmayek e ji tevna civakî, endamên komeke taybet ji bo nasnameya wan neyê, koma ji bo siyasetê, ji bo îfade hîsên xwe yên aîdbûnê Etnîsîte di koma ku ji kesên wisa kevn bû, di heman demê de jî hatiye dîtin yên ku di warê husn nijadî kirin tawanbarkirin.

Bi giştî, etnîkî, e ku self-hişê, di heman demê de weke yekîtiya siyasî serdest di asta navnetewî de weke kolektîf naskirin dîrokî Etnîsîte danasîn. Ji bo nimûne, nêzî sed kes li Îranê, bi sedan kes li Hindistan, Fransa û mînakên hevokan ên komên etnîk yên li Tirkiyeyê ji bo li dora 30 mimkun count. Komên etnîk de bi avahiya wek nasnameya dîrokî û çandî de xwe polîtîze. Hemwelatî, cudakarî, nîjadperestî, cihêxwazî, wekhevî, qirkirina, kollektivist, têgehên pirçandî, çoktürcülük, çandên din, milet, netewe, ziman, nijad, xizmatî, ol, kolonyalîzmê, koledarîyê, ji nêz ve pêwendîdar, wekî kêmanîyên. Civaknasên carna di navbera Etnîsîte diçe şûna wan digire yên asîmîlasyonê, pirrengî, serhildana sîyasî li hemberî asîmîlasyon, piştgiriya li dijî cudagerî û newekheviyê re bêje, hatiye dîtin.
## Çavkanî



Kategorî:Têkiliyên piranî û kêmaniyan
Koda welatên navperên asta bilind

**Koda welatên navperên asta bilind**, (Îngilîzî **ccTLD**: *country-code Top Level Domain*) dirêjkirina du peyvên dawî ya danzanîna navnîşana Înternet a welatan e.

Mînak di navnîşana www.rojava.krd ".krd" ji bo Kurdistan nîşana **Koda welatên navperên asta bilind** dide. Mînak ev kod ji bo Rûsya ".ru", ji bo Îtalya ".it" ye. Koda desthilata welat li ser her Navnîşana web nayê dîtin.

### iTLD

:**.arpa** TLD ya Navnîşan û Parametreya Qada beralîkirina binesaziya înternetê.
:**.root** Nenasî, ev nenas yek radîkal ên bi armanca (root) e, Bi tenê yek deriyê hene (Tomara TXT).

### gTLD

:**.aero** pîşesaziya veguhestina hewayî
:**.biz** kar Ev TLD yek vekirî ye. Kesekî xwestin dikare aliyekê qeyd bike.
:**.com** bazirganî Ev TLD yek vekirî ye. Kesekî xwestin an jî sazûman qeyd bike.
:**.coop** kooperatîf
:**.edu** perwerdeyî .edu ji bo saziyên perwerdeyê yên girêdayî bi navê desthilatê ye. Bo nimûne ji bo zanîngeh an jî kolejên 2 an jî 4 salan.
:**.gov** Tenê ji bo saziyên hikûmetê ye.
:**.info** agahî Ev TLD yek vekirî ye. Kesekî xwestin an jî sazûman qeyd bike.
:**.int** rêxistinên navneteweyî Ev navê desthilatê rêxistin, ofîs û bernameyên ku dikare di du an jî zêdetir neteweyan bi kar bibin.
:**.jobs** şîrket Ev navê desthilatê şîrketên ji bo bikaranîna li karan heye. Niha, navê desthilata "sirket.jobs" ji bo xwedî yek sazûmana 3. kesên îlana karker nayê dîtin.
:**.k12** perwerdeyî Navê desthilata .k12 tenê dibistana bilind, ji aliyê miqabilê û li jêr li saziyên perwerdeyê yên fermî tên bikar anîn
:**.mil** leşkerê amerîka Ev navê desthilatê bi tenê ji bo leşkerî ya Amerîkî tê bikaranîn.
:**.museum** muze
:**.name** kes
:**.net** tor Ev TLD yek vekirî ye. Kesekî xwestin an jî sazûman qeyd bike.
:**.org** rêxistin Ev TLD yek vekirî ye. Kesekî xwestin an jî sazûman qeyd bike.
:**.pro** pîşe Niha, ev navê desthilatê doktor, parêzer, ji bo hejmaryarên bawernameyê tê bikaranîn. Belgeyên wekî belgeya qeydkirinê pêwîst e.
:**.travel** Malperên girêdayî yên rêwîtîyê û acenteyên rêwîtîyê ye.
Zimanê neteweyî

**Zimanê neteweyî** li ser navê zanîngehê de an bi zimanê standard ji neteweya e, di wateya berfireh jî danekî ji bo hemû zaravayan, sociolects û guhertoyên zimanê fonksîyonel yên ku di çarçoveya civaka zimanî bi dîrokî-siyasî danasîn. Pênasen ji zimanê netewî bi pirsgirêk in, ji ber ku di çarçoveya pênasên netewe, dewlet û ziman pirî caran bi unîforma ne.

Têgeha zimanê neteweyî ji nêzîk ve weke konsepta nûjen bi pêşkêşkirina netewe çandî ye, ya ku wek ku, ziman danasîn, çandî û siyasî de axa yekgirtî ve girêdayî ye. Ji ber ku nûjenên feraseta netewe yên li Fransayê di sedsala 16an de zaravayê di Parisîyan ji Langues d'petrolê ji bo cara yekemîn zimanê netewî di wateya nûjentir derve hate avakirin. Zimanên neteweyî çalakiya di gelek dozan de ji aliyê polîtîkayên zimanê teşwîq kirin an hate afirandin, bi awayekî sûnî û amûreke girîng ji bo damezrandina dewletên netewî di sedsalên 18an û 19an de bûn. Îcrayê ji ber armancine siyasî yên bikaranîna sole yên zimanan netewî di hinek welatan de di encamê de ji dîroka zilm û zordarî û çewsandina li ser gelek zimanên hindikayiyan bûn.

Îro, li gelek welatên Di makezagonên an qanûn yek an jî zêdetir zimanan weke zimanên neteweyî, ku gelek ji wan zimanên fermî ne û paşê wan bi xwe jî danasîn. Lê belê, ev bikaranîna zimanên din ên fermî ne bes e. Di gel wan, bi zimanên din li ser rewşa zimanê hûrgelê heye. Zimanê neteweyî û zimanê fermî dibe an jî dibe ku ne weke. Bi vî awayî, ji bo nimûne, zimanên neteweyî li gelek welatên afrîkî bi Fransî an jî Îngilîzî wek zimanê fermî tê axaftin, lê wek jî bi zimanên cuda ne.

Kategorî:Çand li gorî herêman
Kategorî:Mafên zimanî
Kategorî:Siyaset li gorî pirsgirêkan
Kategorî:Ziman
Çerxa cemserê

[thumb|300px|Nexşeya [Arktîk, bi Çerxa Arktîkê şîn û Tîrmeh 10&nbsp;°C dilxerab îzoterm bi sorkirin]]
**Çerxa cemserê** ji bakur ve piraniya pênc derdorên sereke yên hêlîlarên ku boneya nexşeya erdê ye. Li herêma bakur ji vê xelekê wekî Arktîk tê naskirin, û li qada bi tenê ji bo başûrê tê gotin di hedê xwe bêçekên bakurê. Bakur yên li Çerxa Arktîkayê, ku roj e raserî qeraxa ji bo bîst û çar saetan berdewam kêm carekê sala (û ji ber vê yekê di nîvê şevê xuya) û li jêr asoyê ji bo bîst û çar saetan berdewam kêm carekê sala (û ji ber vê yekê xuya ne nîvro); ev jî ne rast e di çembera cemserî miqabilê di Nîvkada Başûr, li Çerxa Antartîkê.

Helwesta Çerxa cemserê ne sabît e; wek ku ji 28'ê tîrmehê 2016, ew direve 66° 33'46.3 Bakurê Ekwatorê. Hêlîlarên xwe ya girêdayî bi zirara serrûyê erdê de, ku fluctuates di nava margin ji 2° ser demeke 40,000-salî, ji ber ku hêzên akincîbûnê ji ber orbitê ji Heyvê. Wekî encam, Çerxa cemserê niha li ber tekçûnê berbakûr li bileziya yên li ser 15&nbsp;m (49&nbsp;ft.) serê salê.
Meclîsa jorîn

[rast|thumb|Erzaqxaneyê Senatoya Kanadayê li [Parlamena Hill li Ottawa, Ontario.]]
rast|thumb|200px|Di nav Senatoya Awistralyayê

**Meclîsa jorîn** carna Senato ya bi navê yek ji herdu pêşvebirinên du erzaqxaneyên meclisan e (an jî yek ji pêşvebirinên sê erzaqxaneyên meclisan e), meclîsên din ber meclîsa jêrîn e. Meclîs bi fermî wek meclîsa jorîn terxankirî ye û ji meclîsa jêrîn bi piranî ya biçûk gelek caran hêza zêdetir hatiye sînorkirin. Wergerandî yên meclîsa jorîn di nav welatên Brîtanyayê de wek House of Lords, Senatoya Kanadayê, Rajya Sabha Hindistanê, Encûmena Federasyonê ya Rûsyayê, û Senatoya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.

Zagonsazî, tenê sepandina ji yek meclîs e (û ji ber vê yekê ne ji bo meclîsa jorîn, ne jî meclîsa jêrîn) wek yek-kamarayî binavkirin e.

## Mijarên têkildar
Meclîsa jêrîn

## Çavkanî
Kemaledîn Farisî

**Kemaledîn Hesen bin Eli bin Hesen el-Farisi** an **Kemaledîn Elfarisî** (1267 - 1320) Zanyarê stêrnasî, matematîk û fizîkê ye.

Kemaledîn Elfarisî ji bajarê Tewrêzê ye.
Wî kitêba Îbn Heysem a Optîkê şerh kiriye. Xênc ji wî wekî din jî gelek kitêb nivîsiye.

250pxpx|thumb|Destnivîsekî wî

## Çavkanî

Kategorî:Fizîknasên faris
Kategorî:Jidayikbûn 1267
Kategorî:Jidayikbûn 1260
Kategorî:Matematîknasên faris
Kategorî:Mirin 1320
Kategorî:Mirin 1319
Kategorî:Zanyarên misilman
Ebdurehman Sûfî

**Ebdurehman Sûfî** (farisî: *عبدالرحمن صوفی*, jdb. kanûna pêşîn 903 – m. ) stêrnasê fars yê sedsala 10an e.

Ebdurehman Sûfî li bajêrê Reyê hatiye dinyayê lê bi pirranî li Îsfehanê jiyaye. Kratera li ser heyvê a bi navê *Azophî* bi navê wî ve hatiye binavkirin. Bi xwe li ser berhemê Betlemyûs xebitiye.

## Çavkanî
200px|thumb|Ji pirtûka Ebdurehman Sûfî

Kategorî:Jidayikbûn 903
Kategorî:Mirin 986
Kategorî:Stêrnasên faris
Xazinî

**Xazinî**, **Ebûlfeth Ebdelrehman Mansûr el-Xazinî** an jî **Ebûlfeth Xazinî** (erebî; الفتح الخازني, *Alfath al-Khazini*, farisî; ابولفتح خازنی, *Abulfath Khazini*) (jdb. ? - m. 1115–1130?), matematîknas û stêrnas bû. Xazinî di bin bandora Aristoteles de maye.

Li bajarê Merwê (Turkmenistana îro) hatiye dinyayê, zanistvanekî mezin ê wexta xwe ye, keşfa quweta ku cisman ber bi navenda erdê ve dikşîne, kiriye. Navdanka Xazinî "Ebûl-Feth" e.

Xazinî berhemên  Bîrûnî û Îbn Heysem xwendiye û li ser xebitiye û hinekî nûvedan kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 11an
Kategorî:Jidayikbûn 1115
Kategorî:Kesên sedsala 12an
Kategorî:Mirin sedsala 12an
Kategorî:Mirin 1130
Kategorî:Zanyarên misilman
Komkujiya Qamişlokê 2016

**Komkujiya Qamişlokê** ew bûyera bi bombe ye ku di 27ê tîrmeha 2016an de li bajarê Qamişlo, paytexta Rojavaya Kurdistanê, pêk hat.

Di spêdeya 27ê tîrmehê de kamyoneke bombekirî li Kolana Mezin a Taxa Xerbî ya Qamişlokê hat teqandin. Li encama vê teqînê de 44 kes qurban bûn û hijmareke mezin jî birîndar bûn. Ji ber şida bombeyê li Nisêbînê jî camên hin avahiyan şikiyan û du kes birîndar bûn.

Rêxistina terorîst Daiş berpirsyariya xwe ya wê peqînê ragihandiye.

## Çavkanî

Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan
Kategorî:Komkujî
Kategorî:Rojavaya Kurdistanê
Meclîsa jêrîn

thumb|200px|Nava Nûnerên Meclîsa Awistralyan

**Meclîsa jêrîn** yek ji herdu meclisên pêşvebirina du meclîsî ye, meclîsên din ber meclîsa jorîn e.
Wek di nava Nûnerên Meclîsa Awistralyan e.

Tevî ku helwesta xwe ya fermî "jêr" meclîsa jorîn de, di gelek qanûnçêkerîya cîhanê, ku ji meclîsa jêrîn zêdetir hatiye şiyanên desthilatê.

Zagonsazî, tenê sepandin ji yek meclîsa weke yek-kamarayî binavkirin e.

### Navên hevbeş
thumb|Dáil Éireann, Komara Îrlendayê

Ser gelek meclîsa jêrîn de bi awayê navê: Meclîs/Nûnerên Erzaqxaneyê/Gel/Hevbeş/Parlementer.

* Parlementerên Erzaqxaneyê
* Nûnerên Erzaqxaneyê
* Meclîsa Civînê
* Nûnerên Meclîsê
* Meclîsa Hevbeş
* Delegeyên Meclîsê
* Pêşvebirina Civînê
* Civîna Netewî

### Navên Yekane

* Lok Sabha (Hindistan)
* Dewan Perwakilan Rakyat (Îndonezya)
* Dáil Éireann (Îrlenda)
* Dewan Rakyat (Malezya)
* Nûnerên Encûmenê (Spanya)
* Mazhilis (Qazaxistan)
* House of Keys (Isle of Man)
* Sejm (Polonya) (ji bo neyê tevlîhevkirin bi Sejm a Mezin)
* State Duma (Rûsya)
* Tweede Kamer (Meclîsa Duyemîn) (Holenda)
* Bundestag (Almanya)
* Pyithu Hluttaw (Myanmar) 

## Mijarên têkildar
* Meclîsa jorîn

## Çavkanî
Nîşana ewroyê

**Nîşana Euroyê**, **nişana ewroyê** (**€**), nîşana pereyê fermî yê Yekîtiya Ewropayê ye.

Bi klavyeya Qwerty dikarin di kombînasyona AltGr + E an jî Ctrl + Alt + E bên çapkirin. Wek "€" nîşanek ji nameya epsîlona yewnanî ye.

## Çavkanî
Lîsteya welatan a li gorî îndeksa pêşveçûna mirovî

[thumb|400px|Nexşeya Cîhanê diyarkirina bi kategoriyên [Îndeksa pêşveçûna mirovî (standin di daneyên sala, weşandin li ser 14'ê berfanbarê, 2015).
]]
[thumb|400px|Nexşeya Cîhanê diyarkirina bi kategoriyên [Îndeksa pêşveçûna mirovî ji aliyê welat dike (standin di daneyên sala 2013, weşandin li ser 24'ê pûşperê, 2014).
]]

Ev, lîsteya hemû welatên ji aliyê Îndeksa pêşveçûna mirovî wek di Rapora pêşveçûna mirovan a Bernameya Pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî ya di nav de ye. Rapora dawî, li ser 14'ê berfanarê 2015'an de serbest hat berdan û pirtûkên li ser esasê texmînên bo 2014'an e.

Di sala 2010'an de Rapora Pêşveçûna Mirovan zêdetir Newekhevî-Eyarkirî Pêşveçûna Mirovî (N-EPM) hat kirin pêk hat. Gava ku ÎPM sade kêrhatî dimîne, diyar kir û potansiyela "Pêşveçûna Mirovî" li ÎPM dikare wek îndeksa bînrawe "(an jî ya herî zêde N-EPM dikare bibe" N-EPM asta rastî ya Pêşveçûna Mirovî (hesab ji bo newekheviya) ne "bidestxistin, eger ti newekhevî heye)".

### Pêşveçûna mirovî ya pir bilind

### Nizm pêşveçûna mirovî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Rapora Pêşveçûna Mirovî 2015
* YN Pêşveçûnî Bernameya Raporên Human Pêşveçûna Mirovî

Kategorî:Lîste
Lîsteya dewletên serbixwe û navçeyên girêdayî yên piraniya gelhe

347px|thumb|Tîrbûna Gelhe (gelhe her km<sup>2</sup>) ji aliyê welat di sala 2018

Ev, lîsteya welatên û girêdayînên derkeft di aliyê piraniya şêniya mirovan, û pîvana bi hejmara niştecihên mirovan her kîlometrên çargoşe an mîl çargoşe ye.

## Tabloya Duyemîn

## Çavkanî

Kategorî:Afrîka
Kategorî:Amerîka
Kategorî:Ewrasya
Tecwîd

**Tecwîd**, ji xwendina Quranê re tê bikaranîn. Quranê bi Tecwîdê ve bi şekle baş ve têye xwendin.

Hefiz bi pirranî Quranê bi Tecwîdê ve dixwînin.

## Çavkanî

Kategorî:Dengnasî
Kategorî:Quran
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Wergera Quranê

**Wergera Quranê**, **meala Quranê** yan jî **zivirandina Quranê** ji zimanê erebî bizivire zimanekî re tê gotin.

Quranê herî pêşîn Selmanê Farisî zivirandiye zimanê farisî.

## Wateya Sûreyan
Wateya Qurana Pîroz

## Mijarên têkildar
* Qurana kurdî

## Çavkanî

https://watedar.com/

Kategorî:Quran
Qurana kurdî

**Qurana bi zimanê kurdî** an **Wergera quranê ya kurdî** an jî **Meala Qur'ana kurdî**, wergera Quranê bi zimanê kurdî ye. Piştî Belavbûna Îslamê, tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine hemî zimanan.

Herçiqas pelên wî niha bidestên me neketibin jî, tê gotin Quranê herî pêşîn Xanayê Qubadî tercime kiriye zimanê kurdî.

## Kurmancî
Di sala 1980ê de Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî bi navê "Tefsîra Şîrîn" Quranê tefsîr kir. Abdullah Varlı jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind" Quranê tercime kiriye. Mele Muhemmed Garsî Farqînî meala wê di 2003iyan de bi navê “Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz” nivîsiye. Mele Mihemedê Hekarî di sala 2007an de bi navê “Ronahîya Qur’ana Pîroz” meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. Muhemmed Şoşikî 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir. Fikrî Amedî 2014an de bi navê "Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî" nivîsand. Tehsîn Doskî quran bo kurmanciya badinanî tercime kir.

## Zazakî
Roşan Lezgîn quran bo Kirmanckî tercime kir.

## Horamî
Mamostaye horami, quran tercime kir bo kurdiya horami ji bo rizgariya ev dialekt.

## Çavkanî

Kategorî:Quran
Cuz

**Cuz**, (erebî: جزء, gelejmar: اجزاء aczâ) ji beşên Quranê re tê gotin.
Di bêhtirê Qur'anên çapkirî de yek cuz dibe 20 rûpel.

Bi tevahî di Quranê de 30 cuz hene.

## Çavkanî

Kategorî:Quran
Almagest

***Almagest*** pirtûka Betlemyûs a herî navdar e. Ku li ser stêrnasiyê ye, pirtûk ji sê cildan pêk tê. Berê matematîk çiqilekî stêrnasiyê bû ji ber vê yekê navê pirtûkê bi matematîkî derbas dibe.

Navê pirtûkê ê rastî  û . Piştra pirtûkê navê xwe di de  û  girt. Navê "*Almagest*" () ji navê tê . Navê erebî tê ji .

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên sedsala 2an
Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê
Kategorî:Pirtûkên yewnanî
Şêxreş

**Şêxreş** (), gundekî bi ser bajarê Şirnexê ve ye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêrdînê (navend)
Kategorî:Gundên Şirnexê (navend)
Iqlîdes

**Iqlîdes**, **Euklîdês** (; ) di navbera salên 330 berî zayînê - 275 berî zayînê jiyaye. Matematîknasekî yewnanî yê bi nav û deng e. Ew bi xwe li Îskenderiyeya Misirê ji dayik bûye û bi eslê xwe yewnanî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên yewnan

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 4an b.z.
Kategorî:Matematîknasên yewnan
Kategorî:Mirin sedsala 3an b.z.
Behaedîn Amilî

**Behaedîn Amilî**, an bi navê temamî **Behaedîn Mihemed bin Husên bin Ebdisemed el-Amilî** (Jidayîkbûn 1547 - mirin 1622) (erebî: شیخ بهایی, *Şêx Behaî*) stêrnas, matematîknas, mîmar û helbestvanekî sedsala 16an e ku li bajarê Balbeka Libnanê ji dayik bûye. Behaedîn bi xwe hîna zarok bûye bavê wî koçî Îranê dike.Berhemên xwe bi zimanê erebî û bi zimanê farisî nivîsiye.

Behaedîn Amilî ji stêrnasê pêşiya ku Teoriya Kopernîkus hereketa dinyayê tê derxistiye.thumb|Gora Behaedîn Amilî
## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1547
Kategorî:Kesên ji Libnanê
Kategorî:Kesên sedsala 16an
Kategorî:Mirin 1622
Kategorî:Mirin 1621
Kategorî:Stêrnasên libnanî
Ebdullah Pîrebab

**Ebdullah Pîrebab** li Rojhilata Kurdistanê li bajarê Mehabadê li gundê Duhbikirê jidayikbûye. Pîrebab li ser geometrî, topografya û cebîrê pir zane bû. Gelek xebat kiriye li geometriyê.

Li ser pirtûkên Behaedîn Amilî, Bîrcendî û  Zekeriya Qezwînî rexne çêkiriye.

Bi xwe di dibistana Ebas Axa de perwerde daye û di sala 1900î de wefat kir.

## Çavkanî

Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Matematîknasên kurd
Kategorî:Mirin 1900
Kategorî:Zanyarên kurd
Kemaledînê Yûnis

**Kemaledînê Yûnis**, **Kemaledîn ibn Yûnis** an **Eb-ul Fetîh Mûsa Kemaledîn** an jî **Îbn Yûnis** (b. 1156, Mûsil - m. 1241 Mûsil) stêrnas, matematîknas û fiqihnasê kurd e.

## Jînenîgarî
Kemaledîn di sala 1156an de li bajarê Mûsilê ji dayik bûye û di sala 1241ê de jî, dîsa li Mûsilê wefat kiriye. carna wek **Mewsilî** jî tê naskirin. Navê wî yê rast *Mûsa bin Yûnus bin Muhammed bin Men’a* ye. *Kemaledîn* jî bernavkekî wî ye.

Kemaledîn zanayekî xurt bûye, zêdetir matematîknas û stêrnas bû.

Kemaledîn, pêşî perwedehiya xwendinê li ba bavê xwe Şêx Yûnis Rizaedîn kiriye, xasma dersên fiqihê wergirtiye. Piştî xwendina li cem bavê xwe di sala 1175an de çûye Bexdadê di Medreseya Nîzamiyeyê xwendina xwe pir pêşve biriye. Li cem Şerafedîn Tûsî perwerdehiya matematîkê girtiye. Ji bilî xwendina olî û matematîkê, zêdetir li ser zanista mentiq, metafizîk, fizîk, tib û tefsîrê gelek berepêş çûye. Li ser berhemên Betlemyûs xebitiye pirtûka wî a *[[Almagest]]*ê, cebir û arîtmetikê jî hîn bûye. Zanayên wek Esîredîn Elebherî û gelekî zanyarên navdar di binê bandora wî de mane.

Kesên Ewropayî ji zanistên wek fizîk, stêrnasî û matematîkê hez dikirin. Wî demê li welatên Ewropayê kesên ji evan zanista bizanîbyana pir kêm bûn ji ber wî di zanistê de xwe li welatên misilmanan digirtin, li ser evan zanistan mijarekî hebûya dişandin welatên misilmanan çinkî wî demê Serdema Zêrîn a Îslamê bû li ser zanistê misilman pir pêşve bûn. Rojekî mijarekî li ser zanistê hebû kesekî nizanîbû ku serrast bike şandin Mûsilê cem Kemaledînê kurê Yûnis bersiv da û serrast kir.

## Berhem

* Keşfu’l-Muşkîlat (Tefsîra Quranê) 
* Usûl
* Uyûnu’l Mentiq,
* El-Esraru’s Sultaniyye,
* El-Burhan alel-Muqaddimetulletî Ehmeleha Arşimed fî Kitabihî
* Şerhu’l Amali’l-Hendesiyye.
* Lugazun fil-hikmet.

## Çavkanî

Kategorî:Fiqihnasên kurd
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1156
Kategorî:Kesên ji Mûsilê
Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Matematîknasên kurd
Kategorî:Mirin 1241
Kategorî:Stêrnasên kurd
Kategorî:Zanyarên kurd
Kategorî:Zanyarên misilman
Ebdullah Ubeyd

**Ebdullah Ubeyd** an **Mele Ebdullah Ubeyd** kurê muftiyê Zaxoyê Mele Ehmedê Bîrkanî ye. Alim û nivîskarekî kurd yê sedsala 18'an e. Gelek pirtûk li ser dîn û fenê nivîsiye. Di sala 1793an de wefat dike.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1793
Kategorî:Nivîskarên kurd
Sinet

**Sinet** an **Sunet** (erebî: **سنة**) têgiheke dînê îslamê ye; ji kirinên û tevgerên Muhemmed pêxember re dibêjin.

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Malikî

**Malikî** an jî **mezheba Malikî** (erebî: المذهب المالكي an المالكية) yek ji mezhebên îslamê yên sunîtiyê ye ku damezrênerê wê ji Îmam Malîkî digire. Ev mezheb bi pirranî li Cezayir û Tunis û Fasê û li derdora wan deran heye .

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Kategorî:Mezhebên îslamê
Zimanê pehlewî yê eşkanî

**Zimanê pehlewî yê [[eşkanî]]** - an jî **zimanê pehlewanî** an **zimanê partî** - zimanê gel, keyetî û xanedana eşkaniyan bû. Di dema 250ê berî zayînê heta sala 224 de li kêleka aramî wek zimanê fermî yê keyekseriya eşkaniyan hat bikaranîn û di dema Sasaniyan de dijîya û tê zimanê Sasanî şûna wê girt.

## Ziman û peywendî bi kurdiyê re
Ji zimannasên ewropayî yên navdar weke Jost Gippert yan jî Gernot Windfuhr hat nivîsîn ku '''zimanê pehlewanî''' pêşrewê hemû zimanên îraniyên bakûr rojavayî ye wek gilekî, talişî, semnanî, mazenderanî û bi taybetî jî ji zimanên kurdî. Tê gotin ku piştî cihgirtina Pehlewaniyan (Eşkaniyan) li şûna Medan li navenda Medan a Ekbatana (Hemedana îro) ew ziman bandora xwe daye zimanên îraniyên bakûr rojavayî yên ku li nav wan de zimanên kurdî jî hene. Îro bi taybetî zimanê Kirmanckî/Zazakî li zimanê Pehlewaniya emperyala Eşkaniyan nêzîk e û pir wekheviyan nîşan dide.
Zimannas û zanyarê Mehrdad Izady îdîa dike ku pê re, zimanê pehlewanî û xwe navê **Pehlewan**, **Pehle**, **Pahla** û hwd. li Kurdistanê hîna dijîn. Jê nimûneyek navê zimanê Feyliyan e ku bi eslê xwe û berê Îslamê wek **Pehlî** hat nasîn. Ji ber ku di alefbayê erebiyê de tîpê *p* tine ye, ji vê demê ve bo vî zimanê kurdî, *Feylî* hat gotin. Her wiha tê zanîn ku li Kurdistana Rojhilatê devereke bi navê Pahla heye ku tê de hîna Kurdên feylî û lekî dijîn.

## Berhevdana zimanê pehlewanî bi zimanên kurdî re

## Çavkanî

Kategorî:Eşkaniyan
Zimanê pehlewî yê eşkanî
Zimanê pehlewî yê eşkanî
Çar pirtûk di îslamê de

**Çar pirtûk di îslamê de** ya pêşîn Tewrat e ku ji nebî Mûsa re hatiye, ya duyem Zebûr e ji nebî Dawid re hatiye, ya sêyem Încîl e ku Îsa pêxember re hatiye, ya çarem Quran e ji nebî Muhemmed re ji aliyê Xwedê ve hatine.

Li gorî Îslamê orjînala Tewrat û Zebûrê ji aliyê cihûyan ve, orjînala Încîlê jî ji aliyê xiristiyanan ve hatiye guhertin lê Xwedê Quranê heta qiyametê diparêze.

Ji misilmanan re hewce ye ku bi van her çar pirtûkên neguhertî jî bawerî bînin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Kategorî:Îslam
İbrahim Erkal

**İbrahim Erkal**, (1 kanûna paşîn 1965 Erzîrom – 11 gulan 2017 Stembol) stranbêj, strannivîs û şanonivîsekî tirk bû .

## Dîskografî
* Tutku (1994)
* Sıra Bende/Aklımdasın (1995)
* Gönlünüze Talibim (1996)
* Sırılsıklam (1998)
* De Get Yalan Dünya (2000)
* Su Gibi (2001)
* Aşknâme (2002)
* Gönül Limanı (2004)
* Yüreğinden Öpüyorum/Gülüm (2006)
* Aranağme (2008)
* Burnumda Tütüyorsun (2011)
* Nefes 1 (2015)

;yên din albûm
* Sarhoş Baki (Erzurum Türküleri) (1984) - "*İbrahim Güzelses* bi navê"
* Ölümüne Cim Bom (1994) - "*albuma wî ji bo [[Galatasaray]]*"

## Fîlmografî
;Film
* Canısı (1997)
;Televizyon
* Canısı (1997-1998)
* Sırılsıklam (1998-1999)
* Cennet Mahallesi (2004) "*Cast mêvan*"

Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Mirin 2017
Mezrone

**Mezrone**, celebekî tirî ye, li Merdîne gelekî çê dibe. Dimsa ku ji tiriyê mezrone çê dibe gelekî xweş e.

Tiriyekî şêrîn e û qalikê wî zirav e.

## Ferhengoka Mezrone

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Lêkolîn li ser tirîya Kurdistanê http://conf.uod.ac/documents/conf2/researches/4.pdf 

Kategorî:Fêkî
Kategorî:Mêrdîn
Kategorî:Tirî
Firîşte

[thumb|Ji aliyê [Bernhard Plockhorst ve tê pêşandan ku firîşteyeke parêzvan li du zarokan temaşe dike.]]
**Firîşte**, **melek** an jî **milyaket** (erebî: ملاك, *malak* îbranî: מלאך, *malˀāχ*, yewnanî: Άγγελος, *ángelos*), terîmeke dînî ye ku li gorî baweriyan xizmetkariya xwedayan dike. Li gorî dînên îbrahîmî gelek caran wan wekî navbeynkarên esmanî yên di navbera Xwedê (an bihuştê) û mirovahiyê de nîşan didin.

Di nava karên wan de ji bo mirovan parêzvan, rêber û xizmetkariya Xwedê heye. Dînên îbrahîmî hiyerarşiyên firîşteyan ku li gorî mezheb û dînan diguherin, tê pênasekirin. Hinek firîşte xwedî navên taybet in (wekî Cibrayîl û Mîxayîl).

## Bêjenasî
Firîşte, ku di zimanên rojavayî de tê bikaranîn ji peyva yewnanî *ángelos* tê girtin û *ángelos* di yewnaniya kevn de tê wateya sefîr. Li gorî panteona yewnanî ya firîşte Angelia, peyamnêrê xwedawendanan e û keça xwedayê peyamnêr Hermês e.

Pispor dibêjin ku peyvên wekî milyaket, melîk, milk, milk û memlûk ji navê *Molek* (*molekh*, *molokh*) hatine afirandin. *Molek* xwedayê gelê Emon ê ku cîranê îsraêliyan bû.

## Firîşte li gorî baweriyan
### Zerdeştî
Di baweriya zerdeştiyê de kesayetên cuda yên bi xuyabûna firîşteyan hene. Her kes xwedî firîşteyek parêzvan, bi navê Fravaşî ye. Ew alî mirovan û zindiyên din dikin û di heman demê de ew enerjiya Xwedê nîşan didin.

Amesha Spentas gelek caran wek firîşteya hatine hesibandin, lê belê ji wan re tu referansên rasterast tune, ku wan peyaman anîne. Ahûra Mezda ("Perwerdekarê Biaqil", Xwedê); ew di destpêkê de bi awayekî veqetî xuya bûn û paşê bûne kesên şexsî ku bi aliyên cuda yên afirandina Xwedê re têkildar bûn.

### Êzdîtî

### Îslam
Baweriya bi firîşteyan beşek ji baweriya dînî ya îslamî ye, ango ew yek ji prensîbên baweriyê ye. Li gorî vê yekê, kesê ku di dînê îslamê de bi hebûna firîşteyan bawer nake û nêrîna firîşteyê îslamê bawer nake. Mijar di 2/285 û 2/177 de di Quranê de derbas dibe.

Di îslamê de, firîşte wekî hebûnên ku naxwin, venaxwin, mêranî û jinîtiya wan nîn e, xew nakin, gunehan nakin, nedîtî ne, ji ronahî an agir hatine çêkirin. Wezîfeya wan ev e ku li afirîdên bi navê Xwedê temaşe bikin, di wan cûrbecûr de hêz û karên hunerî yên Xwedê bibînin, ji hemî kêmasiyan pesnê Xwedê bidin û ji Xwedê re perestîşt bikin.

### Cihûtî
Firîşte, bi îbranî מלאך *mal'akh* "peyamnêr", bi wergera Tanaç û di kevneşopiyeke dirêj de wek hebûnên xwezayî yên li ezmanan li ba Xwedê disekinin, lê ji Xwedê cuda ne û ji wan re dibin xizmetkar. Carinan ew daxwaza Xwedê ji kesên hilbijartî re tînin. Di kevneşopiya Cihûyan de jî ji mirovan kêmtir in, ji ber ku îradeya wan bi xwe nîne û tenê dikarin daxwazên xwedayî pêk bînin.

### Mesîhî
Di xiristiyaniyê de milyaket her dem xwedî girîngiyek mezin in. Di doktrîna milyaketê Pseudo-Dionysius Areopagita de, rêza hiyerarşîk a milyaketan rolek sereke dileyze. Thomas Aquinas bi berfirehî li ser doktrîna melekan di berhema xwe Summa Theologiae de diyar kiriye. Li gorî Thomas, firîşte hebûnên nemadî ne, ji formên paqij pêk tên û ti xuyabûneke ya wan tine. Di Încîlê de, di nav firîşteyan de behsa celebên cûda dike.

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Dîn
Muhemmedê Hesenê Kurdî

**Muhemmedê Hesenê Kurdî** an **Ebû Ebdullahê Şems** (jdb. 1379 - m. 1439) bijîşkekî bi eslê xwe kurd e. Bi navê **Îbn el-Kurdiye** jî tê naskirin. Navê wî yê dirêj Muhemmedê kurê Hesen kurê Ehmed kurê Muhemmed el-Şems Ebû Ebdullah el-
Kurdî el-Makdesî ye. Dê û bavê wî ji Kurdistanê koçî Mekeyê kiribûn.
Li ser tibê bi taybetî jî li ser ortopediyê xebitiye. Nexweş ji welatên dûr û nêzîk pir dihatine cem wî

Muhemmed kurê Hesenê Kurdî li Mekeyê  perwerdehiya xwe jî li wê li cem alimêm mezin girtiye. Pir li ser tibê xebitiye.

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1379
Kategorî:Mirin 1439
Îbn Dînar

**Îbn Dînar**, fîlozof û bijîşkekî kurd yê sedsala 11'an ê serdema Merwaniyan e. Tê texmîn kirin bi xwe ji Farqînê ye.

Pirtûkekî wî bi navê El-Perbazîn ser tibê heye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Kesên sedsala 11an
Beyt

**Beyt** an **beyit** stran û helbestên olî ne. Carna weke "Îlahî" tê gotin. Îlahî tê wateya Ey Xweda.
Nivîskarên beytan dinivîsînin di beytan de qala Xwedê Pêxemberan dikin û besna wan didin.

Kesên ku beytan dibêjin ji wan re beytbêj tê gotin. Elî Herîrî û Yunus Emre gellekî beyt nivîsîne .

## Çavkanî

Kategorî:Dîn

Kategorî:Stran
Bîrîmşe

**Bîrîmşe** (, ), gundekî bi ser Sincika Semsûrê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Sincikê
Qetbûna heyvê

**Qetbûna heyvê** an **Şeqûl qemer** (erebî: **انشقاق القمر**) li gorî sureya Qemer û hinek hedîsan tê gotin ku Muhemmed pêxember tiliya xwe ber bi heyvê kiriye û heyv bûye du qet.

Sureta Qemer de ev waha tê gotin:
"*Saeta qiyametê nêz bû û hîv bû du şeq. Eger ew mûcîzeyeke bibînin, hema rû jê dizivirînin û dibêjin "Ev ji berê de sêhreke bi hêz û dewamî ye.*"

Tê gotin ku Ebdullah ibn Mesûd jî qet bûye. 

200px|thumb|Wêneyê heyvê

## Çavkanî

Kategorî:Îslam
Bulam

**Bulam** (, ), bajarokekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Komîşîrê
Pirhemzîk

**Pirhemzîk**, **Pîr Hemzîk** (, ) gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Komîşîrê
Fox HD

**Fox HD** kanaleke televizyonê ye ku li Tirkiyê tê weşandin.

Kategorî:Kanalên televîzyonê bi tirkî
Kategorî:Kanalên televîzyonê li Tirkiyê
Kategorî:Kanalên televîzyonê 2016
Komkujiya Dîlokê 2016

**Komkujiya Dîlokê 2016** êrîşeke bombeyî ye ku di 20ê tebaxa 2016an de li taxa Beybexçê ya Şahînbeya Dîlokê li dijî dawetekê pêk hat. Di encama teqînê de 56 kes mirin û gelek kes jî birîndar bûn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* ''Rûdaw'': ''Li cihê dawetê teqîn: Kuştî û birîndar hene''

Kategorî:Dîlok
Kategorî:Komkujî
Kategorî:Komkujî li Tirkiyeyê
Andrei Tarkovsky

**Andrei Arsenyevich Tarkovsky** () derhêner, fîlmçêker û nivîserê rûsî.

Kategorî:Aktorên rûs
Kategorî:Aştîxwaz
Kategorî:Derhênerên fîlman ên rûs
Tori Black

**Tori Black** ( z.26'ê gelawêja 1988 li Bainbridge Island, Washington li ser navê Michelle Chapman fotomodel û pornostêrkeke amerîkan e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî 
* Di IMDb'ê de [ Tori Black]
* Di IAFD'ê de [ Tori Black]
* Di Brazzers'ê de [ Tori Black]
* Di Facebook'ê de [ Tori Black]
* Di Twitter'ê de [ Tori Black]
* Di Instagram'ê de [ Tori Black]
* Di Scorp'ê de [ Tori Black]

Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Kesên ji Seattleê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Penthouse-Pet
Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên jin
Sasha Grey

**Sasha Grey** (hem jî Sasha Gray, bi navê rastî Marina Ann Hantzis, z. 14ê adarê 1988 li Sacramento, Kalîforniya , DYA ) lîstikvan, muzîkvan DJ, nivîskar pornostêrkeke berê ye.

## Xelatên wergirtî
Gotara sereke: Navnîşa xelat û namzedên ku ji hêla Sasha Grey ve hatine wergirtin

## Fîlmnîgarî

### Fîlm

### Rêzefîlm

### Vîdyoyên muzîkî

### lîstikên vidyoyî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî
* Di IMDb'ê de [ xxx]
* Di IAFD'ê de [ xx]
* Di Brazzers'ê de [ xx]
* Di Facebook'ê de [ xx]
* Di Twitter'ê de [ xxx]
* Di Instagram'ê de [ xx]
* Di Scorp'ê de [ xx]

Kategorî:Gîtarvanên amerîkî yên jin
Kategorî:Jidayikbûn Sacramento
Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên jin ji Kalîforniyayê
Kategorî:Muzîkvanên femînîst
Kategorî:Penthouse-Pet
Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên jin
Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin
Sibel Kekilli

**Sibel Kekilli** (jdb. 16ê hezîrana 1980 li Heilbronn, Almanya), lîstikvaneke alman ku bi eslê xwe tirk e. Ew bi taybet ji bo serlîstikvaniya xwe di fîlma Gegen die Wand ( Li hemberê dîwarê) , ji bo rola Shae'ê di rêzefîlma Game of Thrones û ji bo rola xwe ya Sarah Brandt di rêzeya wêneguhêzî Tatort de tê nasîn. Ji bo lîstikvaniya xwe ew 2 car Xelata Fîlmê ya Almanyayê ( Deutscher Filmpreis) wergirt. Di sala 2010an de ew li cem Festivala fîlman a Tribecayê wek rintirîn lîstikvan nîşankirî bû.

## Jiyana wê

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1980
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Pornostêrkên alman
Teletoon

**Teletoon** kanaleke ji bo zarokane ku li Kanada ragihandin dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Malpera Fermî

Kategorî:Avabûnên 1997an li Kanadayê
Kategorî:Kanalên zarokan bi Îngilîzî
Kategorî:Kanalên zarokan li Kanadayê
Turkcell

**Turkcell** operatoreke GSM'ê ye ku li Tirkiyê xizmet dikê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî
* Daxwaza Daxwaza Turkcell 

Kategorî:Operatorên GSMê li Tirkiyê
Kategorî:Pargidaniyên ku 1994'ê avabûne
Kategorî:Pargidaniyên Tirk
Kategorî:Şirketên di Borsaya New Yorkê de tên lîstekirin
Mulk, Dîlok

**Mulk** (, ), gundekî ser navçeya Şahînbeya Dîlokê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dîlokê (navend)
Stanley Kubrick

**Stanley Kubrick** ( - ) derhêner, senarîst, filmçêker û wênesazê amerîkî.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Derhêner
Kategorî:Derhênerên fîlman ên amerîkî
Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Mirin 1999
Kategorî:Senaryonivîs
Kategorî:Wênesazên amerîkî
Sêfikan (eşîr)

**Sêfikan** an jî **Sêfikî**, eşîrekî kurdan ê li Anatoliya navîn. Li sala 1800 ji Semsûr û Gurgumê hatine Anatoliya navîn. Eşîra Sêfikan, yek ji eşîrên Reşwan ê.

## Erdnîgarî
Gundên eşîra Sêfikan li ser axên Qonye, Enqere û bajarên dîn belav bûne.

## Ol
Eşîra Sêfikan ji berê elewîtî, îroja sunî (henefî) ola ne.

## Gundên ku bi eşîra Sêfikan ve girêdayî ne

* Qonye, Kulu, Gordoglû / Gundî Omê
* Qonye, Kulu, Sefka / Gundî Simê
* Qonye, Kulu, Yaylê Kutê
* Qonye, Cihanbeyli, Gundî Buldix
* Enqere, Haymana, Kerpiç / Gundî Kosê

## Çavkanî

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Garry Shandling

**Garry Emmanuel Shandling** (jdb. 29ê çiriya paşîn a 1949an li Şîkago, Illinois, DYA – m. 24ê adara 2016an li Los Angeles, Kalîforniya, DYA) aktor, derhêner û komedyenekî amerîkî bû.

Kategorî:Aktorên amerîkî
Kategorî:Derhênerên televîzyonê yên amerîkî
Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Komedyenên amerîkî
Kategorî:Mêrên amerîkî
Kategorî:Mirin 2016
Xelîkan, Qulek

**Xelîkan** (), gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qulekê
Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Zlatko Hasanbegović

thumb|Zlatko Hasanbegović
**Zlatko Hasanbegović** siyasetmedarekî Kroatiyayê ye.

Kategorî:Jidayikbûn 1973
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên xirwat
Sehîhî Muslîm

**Sehîhî Muslîm** (erebî: صحيح مسلم), pirtûka Muslîm bin Hecac a Hedîsan e. Weke pirtûka Buxarî ya Sehîhî Buxwarî ye. Yek ji pirtûkek hedîsan ya herî mezin e.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîs
Kategorî:Îslam
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên îslamê
Sunenî Tîrmîzî

**Sunenî Tîrmîzî** navê pirtûkê ê rastî **el-Camiu's-Sahih** pirtûka hedîsan a Tîrmîzî ye. Di sedsala 9an de hatiye nivîsandin. Weke Sehîhî Buxarî û Sehîhî Muslîm pirtûkek bi nav û deng û bibawer e.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîs
Kategorî:Îslam
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên îslamê
Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an
Sehîhî Buxarî

**Sehîhî Buxarî** () an jî **Buxarî Şerîf**, pirtûka Îmam Buxarî a Hedîsan e. Navê pirtûkê yê rastî *el-Camiu's-Sehîh* e lê ji bo navê Buxarî dibêjin Sehîhî Buxarî. Pirtûka herî navdar û bibawer ê Kûtûbî Sîte (gorî sunîtiyê şeş pirtûkên hedîsê yên bibawer) ye.

## Çavkanî

Kategorî:Hedîs
Kategorî:Îslam
Kategorî:Pirtûkên erebî
Mele Mehmûdê Kurdî

**Mele Mehmûdê Kurdî** an **Mehmûd el-Kurdî** alimekî îslamê yê sedsala 17'an e ku di bin bandora Mele Çelebî de maye. Mehmûd el-Kurdî li Şamê hatiye dinyayê. 125 saliya xwe de sala 1663 wefat kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Kesên ji Şamê
Kategorî:Kesên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1663
Îzedînê Erbîlî

**Îzedînê Erbîlî** an **Îzedîn Hesenê kurê Muhemmedê kurê Ehmed** (jdb. 1190, Nisêbîn ? -m. 1262 Şam) felsefevanê kurd yê sedsala 13an e.

Li ser felsefeyê û îlmên olî pir zane bû û ji ber wî di nav gel de hate nas kirin. Bi xwe li Nisêbînê ji dayik bûye lê paşê çûye Şamê jiyaye. Bernavka wî Erbîlî ye dibe ku demek li Erbîlê mabe loma bi bernavka Erbîlî hatibe nas kirin 
Tê texmînkirin ku Ew li cem Kemaledînê Yûnis xwendiye.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1190
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Kesên ji Nisêbînê
Kategorî:Mirin 1162
Kitabu'ş-şîfa

**Kitabu'ş-şîfa** (, bi wateya "Pirtûka xweşiyê", "Kitêba şîfayê"), pirtûkeke Îbn Sîna ye. Pirtûk ji 11 cildan pêk tê û li ser bijîşkiyê ye .

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûkên bijîşkiyê
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 11an
Kategorî:Pirtûkên 1020î
Apolonios

**Apolonios**,** Apoloniosê Pergeyî** (bi yewnanî: Ἀπολλώνιος, jdb. 262 Pergê - m. BZ 190, Îskenderiye), matematîknasê yewnan bû. Geometriya Iqlîdes pijirandiye û bi pêş xistiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 260î b.z.
Kategorî:Matematîknasên yewnan
Kategorî:Mirin 190î b.z.
Alexander Graham Bell

**Alexander Graham Bell**, ( – ) dahênerê telefonê ye. 

Pêşiyê Bell xwest ku kesên nikaribin biaxifin an ku bêdengbûna kerran çareserî bike lê biser neket, ji wî şûnde telefonê îcad kir. 

## Çavkanî


Kategorî:Çalakvanên kanadayî
Kategorî:Dahêner
Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Fizîknasên skotlendî
Kategorî:Jidayikbûn 1847
Kategorî:Mirin 1922
Elqanûn fî't-tib

***el-Qanun fî el-Tib*** an  (erebî: , bi kurdî: *Qanûnên tibê*), pirtûka Îbn Sîna a herî navdar û herî giring e. Pirtûk li ser bijîşkiyê ye û ji 14 cildan pêk tê.

Îbn Sîna bi xwe çiqas fars be jî, pirtûkê bi zimanê erebî nivîsiye.

Ev pirtûka Îbn Sîna zivirandin gellek zimanan û bi sedsalan ve di dibistanên Ewropayê hate xwendin. Heta sedsala 19'an jî giringiya xwe parastiye.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên bijîşkiyê
Kategorî:Pirtûkên erebî
Kategorî:Pirtûkên sedsala 11an
Kategorî:Pirtûkên 1020î
Xiyasedîn Cemşîd

**Xiyasedîn Cemşid** an **El Kaşî**, (, ) (jdb. 1380, Kaşan, Îran - m. 1429, Semerqend) zanyarê stêrnasî, matematîkê û tibê bû.

Perwerdehiya xwe li Kaşanê girtiye piştî wextan li ser xwestina Ulux Beg hatiye Semerqendê. Bi xwe li ser Pi ya Arşîmed xebitiye û di wexta xwe herî baş wî Piyê hesab kiriye.

200px|thumb|çep|pelek ji pirtûkên wî

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1380
Kategorî:Kesên sedsala 14an
Kategorî:Kesên sedsala 15an
Kategorî:Mirin 1429
Kategorî:Nivîskarên faris
Kategorî:Stêrnasên faris
Martin van Bruinessen

**Martin van Bruinessen** antropolog û nivîskarekî holendî ye ku di 10ê tîrmeha 1946an de li Schoonhoven, Holenda, ji dayika xwe bûye. Ew lêkolîn û pirtûkên li ser civatên kurd, tirk, faris, îndonezî û dînê îslamê dinivîse.

## Jiyana wî
Ew li Zanîngeha Utrechtê fîzîk, bîrkariyê xwendiye (di 1971 de xelas bû) û dû re jî mirovnasî û civaknasî. Di navbera 1974 û 1976 de, wî di nav Kurdên Iraq, Iran û Tirkiyê de gelek lêkolînên zevî pêk anî.

## Berhemên wî yên derbarê mijarên civata Kurdistanê de
* (1992). Agha, Shaikh, and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, Zed Books Ltd, New Jersey, DYA
* (2000). Kurdish ethno-nationalism versus nation-building states: Collected articles (Analecta Isisiana). Isis Press, Stembol.

## Çavkanî

Kategorî:Antropologên holendî
Kategorî:Jidayikbûn 1946
Kategorî:Kurdolog
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên holendî
Andy Serkis

**Andrew Clement** "**Andy**" **Serkis** (jdb. 10ê kanûna paşîn a 1964an li Ruislip, Middlesex) aktor, çêkerê fîlman û noqerê berê yê îngilîz e.

Kategorî:Aktorên îngilîz

Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Mêrên îngilîz
Kategorî:Mirovên zindî
Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992

thumb|296x296px|Ev nexşe cihên ku PDK û YNK qezenc kirine nîşan dide.
Hilbijartina Parlamenê ku 19 ê Gulanê 1992 an de hatiye çêkirin. Di vê hilbijartinê de PDK ji 100 kursiyan 51 kursî qezenc kir û partiya YNK ku bûbûn partiya duyemîn ew jî ji 100 kursiyan 49 kursî qezenc kir. Lê belê paşî ji bo di nav bera her du partiyan de wekheviyeke hebe PDK kursiyekî xwe da YNK.

## Encama Hilbijartinê

Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kategorî:Hilbijartin
Kategorî:Hilbijartinên Parlamena Herêma Kurdistanê
Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 2005

**Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê** di 30ê kanûna paşîn a 2005an de hatiye çêkirin. Di vê hilbijartinê de du partiyên mezin, PDK û YNK, bûn yek û yek partî bi navê Lîsteya Kurdistanê ava kirin. Lîsteya Kurdistanê 90% ji dengan birin û bû partiya desthilatê. Partiya Komela Îslamî ya Kurdistanê jî bû partiya duyem û Partiya Zehmetkişanê Kurdistanê jî ji 111 kursiyan 1 kursî qezenc kir.

## Encama Hilbijartinê

## Çavkanî

Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Kategorî:Hilbijartin
Kategorî:Hilbijartinên Parlamena Herêma Kurdistanê
Kategorî:2005 li Başûrê Kurdistanê
Lenovo

Şîrketekê ku navenda wê li Çînê ye û hilberana komputer, nivîsbarî, hişkalav û tablet, telefonê  dike. Sala 1984 an de Legend Holdings(navê berê yê Lenovoyê ye) bi 25000 dolarê li Çînê hate damezirandin. Legend Holdings sala 2004 an de navê xwe guhert û sala 2005 an de jî beşa komputera kesanî ya IBMê stend.

Îro jî Lenovo bi 34 milyar dolarê di hilberînera PCyê de şîrketa herî mezin ya dinyayê ye. Şîrket  di 160 welatê de bi 33000 şolkerê xizmet dide û li Çîn, Rûsya, Japon û Almanyayê jî di hilberînera PCyê de sereke ye.

Sala 2014 an de Motorolayê bi 2.91 milyar dolarê ji Google stend.

## Çavkanî
http://www.lenovo.com/lenovo/us/en/our_company.html 

## Girêdanên derve
http://www.lenovo.com/us/en/ - Malpera fermî