open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qisir

thumb|Qisir ji xwarinên asûriyan e

**Qisir** mezeyek ji girarê (savarê) ye. Mirov dikare bixe bin koma xwarinên şîvê jî. Qisir ji gelê cîran asûrî-suryaniyan derbasê kurd, romî (tirk), azerî û ermenîyan (Hay) bûye.

Qisir ji savar, fringî (bacanê sor), merge û sîrê tê çêkirin. Lê mirov dikare dendikên hinarê jî lê zêde bike. Qisira kurd dixwin, xwerû dişibe ya asûriyan. Li parêzgehên bakurê Kurdistanê Meledî, Dîlok, Sêwas û Mêrdînê bêhtir tê zanîn û xwarin. Standardeke vê mezeyê nîne, mirov dikare lê kêm-zêde bike.

## Berkeliya qisira Melediyê
* *Pelên [[kaho]]yê (xes, xas jî dibêjin)*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *Li ser daxwazê [[biharbêhn]] (bi kêfa xwe ne)*
* *2 [[lîmon]]*
* *2 SA (stekana-qedeha avê) savara hûrik*
* *5-7 ta pîvaza heşîn*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[merge]]ya firîngiyê (şamik, tomatos)*
* *1 baq [[hêliz]] (pîjinda, şiwît)*
* *1 baq [[bexdenûs]]*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[îsot]]a sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)*
* *Hinekê rûnê zeytê (bo mînak 1 SA)*
* *Li ser daxwazê [[xwê]]*

## Çêkirin
Savarê bikin badiyekê, 2-3 stekan avê verdin serê, devê badiyê por bikin bila bisekine, nermijî bibe. Zebzeyan hûrik hûrik hûr bike, merge û xwêyê tevlî bike. Biharatê pê werbike, ava lîmonê jî û baş bistrê.

Li ser pelên kahoyê tê servîskirin. Ango pelên kahoyê daynin ser binikan û qisirê jî berdin serê.

Kategorî:Meze
Kategorî:Pêjgeha asûrî
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê
Kategorî:Selete
Hûr û rodî

**Hûr û rodî** *(rovî, loqle)* di gelek xwarinên kurdî de tên bikaranîn. Têkirina (tijekirina) wan, benî, sosîs, şirdan ûêd. Li rojhilatê Kurdistanê, Mûş, Sêrt, Qers, Çewlîg, Bidlîs û Wanê pirranî rodiyan tijedikin. Serhedî ji wan xwarinên cudareng çêdikin. Lê dîsa jî gorî gelekan têkirinên herî çêjdar ên Botanê ne. Helbet ev nêrînek e, tehma devê her kesê ji xwe re ye. Hûr û rovî berkeliyeke (melzemeyê xwarinê) girîng e di pêjgeha kurd de û li tevahiya herêman tê xwarin.

## Ferhengok
* **Loqle**, rodiyên ajalan, rodiyên herwiha hevwateya rodî (zimanzanên kurd kîjan kîjan e, standaed nekirine)
* **Rodî**, rodîk (her hinekê hûrik an ziravik be)
* **Rovî**, rêvî, rûvî ji devokan e, hevwate bi rodî re
* **Rovî**, rêvî, ajalek e, boçika wê dirêj e
* **Mûmar**, şirîta rodiyan
* **Hûr**, madeya ajalan
* **Hûr**, biçûk, hûrik
* **Hur**, cureyek tiriyê ye, gûşîdirêj e
* **Hûrek**, çavbirçî, kesên têr naxwin
* **Hûrgir**, bizik, kesên zikên wan mezin bûne

## Berkeliya (melzemeyê) têkirina botaniyan
* *2 SA (stekena-qedeha avê) [[riz]] (birinc)*
* *1 kg loqle (rodî, rovî)*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[pûjan]] (tihtavik)*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *1 KX [[merge]]ya îsotê*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) îsota reş*
* *1 KÇ îsota sor (îsora tûj, îsota pûlpelî)*

Bo tîrkirinê (terbiyekirin);
* *2 KÇ pûjan*
* *1 KX xwê*
* *1 KX rûnê nivîşkî*
* *4-6 SA av*

## Çêkirin
Badî yan teştekê de merge, riz, pûjan, xwê û biharatê (biharbêhn) tevlîhev bikin û tevdin, têkela dagirtinê amade bikin. Verok an quşxaneyeke din de, di nava şoravka kelî de roviyan pakij bişon, bila bakterî bêziyan bibin.

Rodiyan bi wê têkela we amadekiribû tijebikin, dabigirin. Roviyên tijekirî di nava şoravkê de bişon. Berkeliya bo terbiyekirinê (tîrkirinê) di quşxaneyekê de tevlîhev bikin, paşê roviyan jî têkin navê. Bi qasî 50-70 deqeyê (li ser agir e) bikelînin. Ev xwarin bi germî tê ser destexaneyê (sifre).

## Gotin
* Hûr û pizûr para xezûr.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Hêyavka bamyeyê

**Hêyavka bamyeyê** yek ji xwarinên bamyeyê ye. Hêyavk ji xwarinên quşxaneyê yên zebzeyan re tê gotin. Di hin devokan de bo hêyavkê tirşik jî dibêjin lê tirşik bi xwe jî hêyavkek e, bi taybetî li Botan, Amed û Xerzanê tê xwarin. Navê bamyeyê bi latînî: *Hibiscus esculentus* e.

## Berkeliya hêyavka bamyeyê ya Amedê
* *1/2 kg firingî (bacanê sor, şamik, tomatos)*
* *1/2 kg goştê berxê*
* *1 kg [[bamye]]*
* *Rûnê zeytê*
* *3-4 dd (dendik) [[sîr]]*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) [[îsot]]a sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)*
* *1 [[lîmon]]*

## Çêkirin
Rûnê zeytê berdin quşxaneyê, sîra kutayî, firingî (gir hûrkirî), goşt, bamye, xwê, îsota tûj tevlî bikin, bidin ser agir. Bila dirêj bikele, goşt biperite, kewa xwarinê bigire.

Beriya ku ji agir bigirin, bi ava lîmonê re herwiha hinekê bikelînin. Xwarina we amade ye, dikare bê servîskirin.

Kategorî:Hêyavk
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Qaso

[thumb|Ji aliyê çepê de (jor): Şêx Hamîd, '''Bînbaşî Qasim Beg''' (''Kasım Ataç''), [Şêx Ebdilahê MalekanJi aliyê çepê de (jêr): Şêx Şerîfê Kelaxsî, Şêx Seîd (1925)]]
**Qaso** (navê fermî: **Kasım Ataç**) (jdb. li gundê Qulan a Gimgimê, parêzgeha Mûşê - m.) serdarekî osmanîyan bû. Hevçengê (hevzava, hevling, hevbûk) pêşawayê kurd Şêx Seîd bû. Sîxuriya komara romiyan (tirk) a nû hatibû avakirin dikir.

Sala 1918yê wekî serdar ji artêşa osmaniyan malnişînî (teqaût) dibe. Li Gimgimê bicih dibe, sîxuriya dewletê dike. Jê re *Qasoyê dirêj* jî dibêjin, lewra bejna wê gelek dirêj bûye. Piştî sirgûnê, sala 1950yê vedigere Kurdistanê, bo demekê li Xarpêtê jî dimîne. Hevjîna wî *Gulê*, bi kerb û qehiran dimire lewra Qaso birayê wî jî daye kujtin.

Şêx Seîd û serokatiya serhildanê nedixwestin beriya ku amadekariyan bidawî bikin, li dijî tirkan serî hildin. Lê sîxur û zilamên dewletê provokasyonan lidardixin, kurdan zû radikin serhildanê. Serhildan bisernakeve. Şêx Seîd dixwaze xwe û serokatiyê bifilitîne, herin rojhilatê Kurdistanê (yan jî binxetê-Sûrî) li wir bo serhildaneke nû amadekariyan bikin. Lê sîxurê dewletê Qaso cihê wan gilî dike û serokê kurd û hevalên wî li ser pira Evdirehmanpaşa dide girtin.

Wê demê fermandarê Gimgimê yê romiyan (tirk) Osman Nûrî Paşa ye. Qaso bi nameyekê ji tirkan efûkirina xwe û malbata xwe dixwaze û xeta ku serokê kurd li ser e rave dike, giliyê wan dike. Jixwe ji berê ve jî wî birêkûpêk raport didabûye dewletê.

## Tirk Qaso sirgûn dikin
Piştî têkçûnê, tirk canê Qaso efû dikin lê wî sirgûnê nava tirkan, navçeya Aydınê Sökeyê dikin. Qaso û malbata wî li Kurdistanê bêrûmet dibin, nikarin bijîn. Navê wî dikin *Qasoyê kor*, *Dêlo Qaso* û di gelek stranan de cihê xwe digire.

Ji qeymeqamê Sökeyê re îtîrafan dike, paşê ev îtîraf hemî wekî pirtûk tên weşandin.

## "Kurmê darê"
Kurmê darê ne ji darê be, dar narize. Ev gotineke pêşiyên kurdan e. Dema di civatekê de behsa vê gotinê bê bikirin, navê *Qaso* jî derbas dibe. Wê demê yek ji endamên dadgeha serxwebûnê ya rojhilatê jî Elî Salîbê kurê Emînê Rewanî jî kurdekî ji Kerkûkê bû. Elî Salib dibe parlamenterê tirkan ê Rihayê.

## Kevneşopiya kurdan
Kurd dema yek ji neteweya xwe re îxanetê bike navê wî di nava xwe de qedexe dikin, nadin zarokan. Bo mînak Rayber, Bekoyê Ewan jî ji ber ku îxanet kiribûn, kes navên wan li zarokên xwe nake.

## Malper
* Bi zimanê romî agahî li ser girtina Şêx Seîd û rola Qaso
* Agahiyeke berfireh bi zimanê romî 

Kategorî:Artêşa tirk
Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Heşîna bêrîvanan

**Heşîna bêrîvanan**, **sifreya bêrîvanan**, **dolmeha bêrîvaniyê**, kutilkek (dolmeh) e kurdî ye. Di pêjgeha kurd de *dolmeh* ne tenê bi îsot û pelên rezê tên çêkirin, kundir, bacanreşk, fringî, pîvaz ûêd gelek zebze tên bikaranîn. Li tevahiya herêmên Kurdistanê dolmehên wiha tên xwarin.

## Çima gotine ya bêrîvanan?
Heger di yek xwarineke dolmehê de, çend zebze bi hev re bên bikaranîn di wêjeya devkî de jê re *heşîna, dolmeha bêrîvanan*, *sifreya bêrîvanan* dibêjin. Ev nav çawa derketiye nayê zanîn.

Bi texmînî di riyên dûr ên bêrîvaniyê de bêrîvanan xwarinên xwe, herwiha dolmehên xwe bi hevre dixwarine, li ser sifreye radixistine, ev nav jî wisa derketiye. Ango yekê ji malê kutilka îsotê, yekê ya pîvazê yan a pelên rezê aniye, li ser sifreyê cureyên wê pirr bûne. Xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin.

Ev ne xwarineke standard e. Mirov dikare bi dilê xwe sebze, biharbêhnan bibijêre.

## Berkeliya terîfeyekê (pêşniyar e)
* *1 kg goşt*
* *4 serî [[pîvaz]]*
* *4 îsotên dirêj û tûj (no)*
* Têra xwe kundirên dirêj, bacanreşk, kelem an pelên rezê
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) [[xwê]] (solin)*
* *2 KX [[biharbêhn]] (bi dilê xwe)*
* *Rûn*
* *1/2 kg fringî (bacanê sor, şamik, pamîdor, tomatos)*
* *1 kg [[riz]] (birinc)*
* *100 gr [[simaq]]*
* *4 KÇ (kevçiyê çayê) îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)*
* *2 KX [[merge]]ya fringiyê*

## Çêkirin
Berê berkeliya (melzemeyê) hundir amade bikin. Ango goşt, pîvaz, îsot, fringî hûrbikin, berkeliya hatiye dayîn bi giştî tevlîhev bikin, ava simaqê pê bidin xwarin. Hûn dikarin di nava ava simaqê de hinekê bikelînin jî.

Zebzeyên xwe (li gor kêfa xwe bacanreşk, kundir, îsot, fringî, kelem ûêd) bînin, hundirê wan bo dolmehê derînin. Ji têkela hundir, hundirê zebzeyan dagirin (tije bikin). Ava simaqê berdin ser. Giraniyeke pan bidin ser dolmehên di quşxane yan beroşê de hatine bicihkirin û bihêlin bila bikele.

Kel bidawî bû, ji agir bigirin, bi qasî 10-15 deqeyan derxûnê (qalpaxa, devanga quşxaneyê) venekin, bila di hilmê de bimîne. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

## Binêrin
* Kutilk
* Kufte

Kategorî:Kutilk
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Bazara Ûrûsî

**Bazara Ûrûsî**, yek ji bajarên nas ên Wanê ye.

Hûn dikarin sûkên bi navê bazara ûrisî û bazara ewrupayê bigerin û tiştên ji bo diyarî û li tiştên curbicur lê binêrin. Di van sûkan de peydakirina rûnê hêkên moriyan jî pêkan e. Ev rûnê ku kêri hin nexweşiyan tê, çêkirineke Îranî ye. Ziynetên zîv, bi teknîkeke kevn a bi navê “savat” tên nexşandin û ji bo diyariyan alternetîfeke xweş pêşkêş dike. Her wiha xalîçe û berikên Wanê jî hêjayî dîtinê ne.

Li vê derê tişta herî baş ew e ku heke hûn ji wênekêşiyê hez bikin hûnê wenêkêşekê bi destê xwe bigrin, sûk û kolanên Wanê bigerin. Pêkan e ku mirov li vê derê rastî gelek avahî û berhemên kevin bê.

Kategorî:Wan
Deşta Ûrmiyeyê

**Deşta Ûrmiyê**, li bakurê rojavayê Îranê dikeve nêzî deryaya şor a Ûrmiyê. Ev deşt di hundirê xwe de Kurdan, Azeriyan, Ermeniyan û Asûriyan dihevîne.

Kategorî:Erdnîgariya Îranê
Kategorî:Ûrmiye
Nîsanî

**Nîsanî** tayifeyekî mezin ya Şikakan e ku di navçeya Soma biradostan û Şipîran ê û di bajarê Ûrmiyê dijîn. Serokatiya vê tayifê di destê Hacî Îrec da bû. Lê piştî mirina wî ket destê Îsaxan.

Kategorî:Ûrmiye
Îrec Mêhrbexş

**Îrec Mêhrbexş** helbestvanekî kurd e ku di sala 1983'an de li bajarê Ûrmiyê navçeya Mirgewerê hatiye dinyayê. Wî heya niha gelek helbest nivîsîne û navê diwana wî Rojîn û Birîndar e.

## Mijarên têkildar
* Rojîn û Birîndar

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê
Wanadokya

**Wanadokya** an jî **Perîkulek**, cihekî xwezayî yê Wanê ye.

Ev herêma perîkulekan lê li navçeya Elbakê li gundê Taxikê () ye. Çêbûna wan dişibe perîkulekên herêma Kapadokyayê û navê Vanadokyayê lê hatiye kirin. Ji ber ku ev cih bi taybetiyên xwe ve dişibe kulekên perî yên Kapadokyayê û xuyaye ku herêm bibe navenda geştiyariyê jî.

## Çavkanî

Kategorî:Elbak
Kategorî:Wan
Domain

**Domain**, **navper**, **navê pawanê** (bi îngilîzî: *domain name*) yan jî **navê qada înternetê**, qada navê înternetê ye.

Domain nav û navnîşana malperekê dide. Ew navnîşane tune be bikarîner bitenê dikare bi navnîşana IP bigehe malperê.Lê belê navnîşana IP ye bîr anîn u bikaranîn pir zehmetê ji ber vê yekê navandına sazumanê hatiye damezrandin.

Mînak bikarîner wikipedia.org bigere gerok peşiye ev navî verdigerîne navnîşana IPê, piştî wê ev berî bikarîner den xwediyê komputera navnîşana IPê ye. Kompûter li ser întenetê di siya IP de rastî hev tên.

## Çavkanî

Kategorî:Înternet
Şorbeya gundiyan a Botanê

**Şorbeya gundiyan a Botanê** ji ya kurdên Anatoliya Navîn (bnr. şorbeya gundiyan) cudatir e. Ji ava goşt, savar, ard (arvan) awîşen (cehter) û hin zebzeyan tê çêkirin. Li herêma Amedê û çend deverên herêma Tolhildanê jî tê zanîn û xwarin. Mirov nikare bêje ku standardeke vê şorbeyê heye, lewra heger hin zebze û biharbêhn (biharat) kêm yan zêde bin, dibe. Li Amedê gizêr û bexdenûs neguher e.

## Berkeliya şorbeya gundiyan a Botanê
* *1 [[hêk]]*
* *Rûn*
* *[[Biharbêhn]]a [[awîşen]]ê (cehter)*
* *1 [[gizêr]]*
* *1 qevd [[bexdenûs]]*
* *3-4 SA (stekana-qedeha avê) ava goşt*
* *1 fringî (bacanê sor, pamîdor, tomatos)*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *240-260 gr [[mast]]*
* *150 gr girar ([[savar]])*
* *1 [[kartol]] (patat)*
* *[[Pûjan]]*
* *Li ser daxwazê qevdek [[îsot]]a sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)*

## Çêkirin
Quşxaneyê bînin, savarê (girar) berdinê. Bi qasî 2-3 SA avê berdin ser girarê hinekê bikelînin. Gizêr û kartola hûrkirî di quşxaneyeke din de hinekê bikelînin.

Savarê berdin nava zebzeyan, ava goşt jî. Di badî yan binikeke kûr de mast û hêkê biçelqînin, hêdî hêdî berdin nava quşxaneyê. Frîngî û bexdenûsa hûrkirî jî tevlî bikin.

Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin û biharbêhnan berdin navê. Rûn berdin ser şorbeyê û bi germî bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Benîştê kerengê

**Benîştê kerengê** ji qurmê kerengê tê çêkirin. Bi taybetî li Serhed, Xerzan. Dêrsim, rojhilatê Kurdistanê û Amedê tê zanîn. Dema kereng qert dibin, pelên wê zer dibin, qurmên wê tên berhevkirin û ji wê jî benîştê çêdikin.

Qurm bi kêrê tê qulkirin (qun) ango hinekê jêdikin. Jê şîrê kerengê dikişe, diniqute. Ev şîr hişk dibe. Zarok vê şîrê hişkkirî berhevdikin, pakij dişon, dikin nava ava pakij. Li Kurdistanê malbat jî heger derfetê bibînin benîştê kerengê çêdikin, li sûkê difiroşin. Bi taybetî li bakurê Kurdistanê viya dikin, lewra ji ber qedexeya zozanan, şewitandina gund û daristanan, bi milyonan kurd mecbûr mane li navendên bajaran di nava xizaniyê de bijîn û bo wê jî divê pere qezenc bikin.

Benîştê kerengê diranan pakij dike, goştê diranan qahîm dike. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin lê di bijîşkiya gelêrî de bo hezimkirina xwarinê tê pêşniyarkirin.

## Binêrin
* Meftuneya kerengê
* Kafêya kerengê

## Girêdanên derve
* Agahî li ser kerengê 

Kategorî:Benîşt
Coka Menua

thumb|Nivîstekeke Menua (mînakek)
**Coka Menua**, **Coka Semîramîs-Şamranê** an jî **Cihoka Menua**, ciheke dîrokî yê Wanê ye.

50 km ji başurê deşta Payizava ku ava zelal tîne deşta Wanê, Paytexta Ûrartûyî jî ku li wê derê ye û xakên ku têre derbas dibe jî zîndewar dike. Li derdora chokê baxçeyên hilawîstî ku Key Menûa (B.Z. 810-786) ji bo hevsera xwe Tariria, di hêla Kadembastiya îro, bi awayekî banoke çêkiriye, hêmanî baxçeyên hilawîstî yên Keybanûya Asur Semîramîs ku ji heft bedewiyên cîhanê yek jî ew tê hesibandin dîtiye û bi awayekî efsanevî hatiye jîyandin.

Taybetiyeke din a choka Menûa ev e ku, li ser dîwarên piştevan û cihên nêzî choke bi giştî panzdeh nîvîstekên avahî yên bi bizmar hatine bicihkirin. Heta niha mirov rastî ewqas nivîstekên Ûrartûyan nehatiye. Ji nivîstekan hin jê kurt û hin jê dirêj in. Ji ber ewlehiya windabûn û xirabûna nivîstekan naveroka wan wekhev in. Di nivîstekên kurt de ev tên xwendin:
: Bi saya qudreta Xweda Xaldî, kurê Îşpvînî Menua ev chok vekir navê wê choka Menua ye.

Li ser çar hênenên dirêj de jî ev tên xwendin:
: Kî vê bibîne, kî bibêje xelkê “ev chok min vekiriye” ew ji aliyê Xweda Xaldî, Xweda Teîşîba Şîvînî û ji aliyê hemû xwedayan ve bê herimandin û ji ronahiya rojê bê hiştin.

Kategorî:Erdnîgariya Ermenistanê
Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê
Kategorî:Wan
Şorbeya mirîşkê

thumb|Standardeke vê şorbeyê nîne

**Şorbeya mirîşkê**, **avsîra tûtikê**, **şorbeya kergeyê**, **germiya mirîşkê** yek ji şorbeyên navdar e ku di pêjgeha kurd de herwiha cihê xwe girtiye.

## Ferhengok
* **Balûk** an balûl, ji paşiya mirîşkê re dibêjin, anûsa mirîşkê
* **Tûtîk**, kerge, mirîşk hevwate
* **Mirîşka avî**, mirîşka reş, mirîşkbejik ûêd cureyên vê ajalê ne
* **Dîk**, heke, dîkil, kelebab, keleşêr hevwate ne, mirîşkên nêr in
* **Cûcik**, lîçik, leyîr, çêçik, çîçik, çêlikên ajalên malê

## Berkeliya (melzemeyê) şorbeya mirîşka ya Semsûrê
* *2 SA (stekana-qedeha avê) ard (arvan)*
* *2-3 dd (dendik) [[sîr]]*
* *150 gr ji singê mirîşkê*
* *1 [[hêk]]*
* *[[Sirke]]*
* *1 SA [[mast]]*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *[[Îsot]]a sor (îsota tûj, îsota pûlpelî)*

## Çêkirin
Quşxaneyê bînin, mast û ard berdinê. Hêkê biçelpînin nava mast, 3-4 SA avê berdin ser. Goştê mirîşkê yê hûrkirî û sîra kutayî tevlî bikin, bikelînin.

Kel bidawî bû rûnê nivîşk û sirkeyê tevlî bikin. Îsota tûj û xwêyê jî pê werbikin, bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Bijîşkiya gelêrî
Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Meftuneya bacanê

**Meftuneya bacanê** ji meftuneyên pêjgeha kurd e. Meftune yan meftûneyê ne tenê kurd dixwin, asûrî, ereb, romî (tirk) jî dizanin û dixwin.

Peyva *meftune/meftûne* di wateya *"dildayînê, dilikî, bengîbûn"*ê de ye. Ji bacanê re, *bacanreşk*, *bacanê reş (solanum melongena)*, *badincan*, *balîcan* jî dibêjin.

## Berkeliya (melzemeyê) meftuneya bacanê ya Xerzanê
* *1 kg [[goşt]]*
* *4 serî [[îsot]]ên dirêj a tûj*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *2 serî [[sîr]]*
* *100 gr [[simaq]]*
* *1 kg [[merge]]ya fringiyê (bacanê sor, pamîsor, şamik, tomatos)*
* *8 heb [[bacanreşk]]a normal (ne gir, ne jî mezin)*
* *2 KÇ (kevçiyê çayê) îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor)*
* *Li ser daxwazê pirr hindik [[pûjan]] (ne mecbûrî ye)*

## Çêkirin
Bacanan hûr bikin di teştekê de bixin nava şoravkê. Goşt û îsotên dirêj ên tûj di nava rûn de biqelînin. Bacanreşkê pakij bişon berdin nava goşt. Bi qasî 15-25 deqe (li ser agirê we ye) şûnde fringiyên hûrkirî jî tevlî bikin.

15 deqe keliya, îcar sîra kûtayî û ava simaqê berdin ser. Hûn dikarin sîrê nekutin, hûrik hûrik hûr bikin. Li ser daxwaza we ye. Xwê û biharbêhnê (biharat) kontrol bikin. Xwarina we êdî amade ye.

## Gotarên têkildar
* Meftuneya kerengê
* Meftune

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Mêrdînê
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Şorbeya savarê

**Şorbeya savarê**, **şorbeya girarê**, **germiya savarê**, **avsîra girarê** wekî ji navê wê kivşe ye, ji girarê (savar) tê kelandin.

Savar di pêjgeha kurd de cihekê sereke digire re. Bi taybetî li herêma Tolhildanê, deşta Rewanê, Serhed, rojhilatê Kurdistanê, Dêrsimê savar ji rizê (birinc) bêhtir tê xwarin. Ji bo kurdên Meledîyê wiha dibêjin: *"Heger 366 xwarinên wan hene, 365 ji savarê ye, ya mayî jî [[kufte]]ya [[nîsk]]ê ye û para kewaniya malê ye"*, Helbet ev ji henek û suhbetan e, ne tenê ji bo Melediyan dibêjin.

Meledî ji aliyê xwarinan ve pirr dewlemend e, bi sedan cureyên xwarinên wan hene.

## Berkeliya şorbeya savarê ya Sêwas, Xarpêt û Botanê
* *4 serî [[pîvaz]]*
* *4 SA (stekana-qedeha avê) nîsk*
* *[[Pûjan]]*
* *6 [[îsot]]ên dirêj (li ser daxwazê yên tûj/no)*
* *2 SA girar (savar)*
* *4 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşk*
* *Îsota tûj (îsota sor, îsota pûlpelî)*
* *Li ser daxwaza we [[goştê kişandî]] (ango pirr an hindik, hûn dizanin)*
* *[[Xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Nîsk divê şevekê di avê de bê hîştin, nermijîkirin. Beriya hûn dest bi amadekirina xwarinê bikin, 9-10 SA avê berdin ser û bi qasî 30 deqeyê (mînûte) bikelînin. Li makêşê (safik) bixin.

Îsot û pîvazê di nava rûn de biqijilînin, goştê kişandî tevlî bikin û hinekê bi hev re biqijilînin. Nîska makêşê de ye berdin nava rûnbirêşkê, ango nav goştê kişandî. Hinekê (5-10 deqe) bi hev re biqelînin.

Şorbeyê li binikên servîsê parve bikin, îsota tûj a di nava rûn de qijiliye, berdin ser binikan.

Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî
Pêjgeha portûgalî

[thumb|Bacalhau – Xwarina neteweyî ya [Portûgalê, tê amadekirin]]

**Pêjgeha portûgalî**, ji cure û dewlemendiya xwarin-vexwarinê Portûgalê re tê gotin. Masî, fasûlî (lobiye, lovî), goşt, zebzeyên heşîn, riz, kartol gelek tên bikaranîn. Xwarinên quşxaneyê, şorbe pirr tên kelandin. Ji rûnan ê zeytê hezdikin. Pareke dewlemendiya xwarinên portûgalî jî ji mêtingehan e. Tê zanîn bi sedan salan portûgaliyan kolonyalîstî dikirin. Ji çand û hunera koloniyan gelek tevlî ya portûgaliyan bûye.

## Şorbe û xwarinên quşxaneyê

thumb|Caldo verde
Di aşxaneyan de beriya xwarinê ew jî wekî kurdan xwarinên sivik, bo mînak şorbeyê dixwin. Herwiha nan jî. Caldo verde* („ava kesk/heşînî ya goşt“), [[goştekelem]], sosîsa berazê (*Chouriço*), [[Gazpacho]], cureyên şorbeyê yên masiyan çend mînak in. Divê mirov xwarina fasûliyan *Feijoada'' jî jibîr neke.

## Masî û çêjên deryayê

thumb|Bacalhau à minhota
Xwarinên cuda ji masiya Bacalhau, serşûrmasî (an masîşûr) (Xiphias gladius), orkînosê di qorên pêşîn de cihê xwe digirin. Ji van masiyan, biraşte, tiyan, şorbe ûêd gelek awayên xwarinan tên xwarin.

## Hin ji xwarin-vexwariên navdar
* Arroz de marisco
* Bolinhos de Bacalhau
* Dulce de membrillo
* Ginjinha
* Francesinha
* Queijo de Azeitão (penîr e)

## Çavkanî

* DUAL Culinária: Portugiesische Küche, Kochbuch. Centro DUAL, DPIHK, Lissabon, 2009, 121 S. (bi almanî)


Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Pêjgeha fînî

thumb|Xwarineke tîpîk ji pêjgeha fînlandî: Sosîs, helîseya kartolê, gizêr, gormiz û stekanek ''piimä''
[thumb|[Kalakukko]]
[thumb|[Mämmi bi şekir û kremayê]]

**Pêjgeha fînî** gelek di bin bandora gelên cîran de maye. Kartol, nan, masî û xwarinên goş cihekê sereke digirin. Ji xwarinên swêdî, rûsî gelek derbasê pêjgeha fînlandî bûne.

## Çend ji tehmên fînî
* **[[Tarta karelî]]** *(karjalanpiirakka)*, cure kulîçeyek e ji gulol an helîseya kartolê çêdikin.
* **Fume somon** *(savulohi)*, bi germî tê servîskirin
* **Sosîsa çûr** *((lenkki)makkara)*, ard (arvan), masî, gormizê tê çêkirin
* **Nanpenîr** *([[leipäjuusto]])*, penîrek e
* **Polik/şoqil/baqil bi kulîçeyê** (*hernekeitto ja pannukakku*)
* Gelek xwarinên ji goştê şivira kedî
* **Cureyên rîçalê**
* **Kulîçe/pasteyên fînlandî**
* **[[Pulla]]**
* **Kahvi ja munkki** kulîçeyek bi kafê re tê xwarin
* **Bîraya fînlandî** (kotikalja), navê vexwarinek e, ji av, malt (haveynê bîrayê) û şekirê ye, pirr kêm bialkol (0,5 - 1 % Alkol).
* Kalakukko
* Mustamakkara
* Rosolli, seleteyek e
* Salmiakki, vexwarineke navdar
Dalanper

alt=Mt. Dalamper|thumb|278x278px|Mt Dalamper

Çiyayê bilindê Dalanper dikeve herêma Mirgewer di navbera sê welatên Îran û Îraq û Turkiyayê. Ev çiya nêzî 3300 metrowan bilinde û tuxîbê sê walatan li serê vê derbaz dibe. Ava xweşa Bênarê li vî çiyayî serekanî werdigire. Di bara koka navê vî çiyayî dikarim bêjim ku Ermeniye. Du rayên min hene ya yekê eve ku dalar (wate kesk) û pel (raz û kevir) ku sercem dibe raza kesk. Raya duyem eve ku dalanpr di Ermenî bi serê xwe wate şûra mezin û pan ya şêr dide, ku dibe ku ji ber pergala tûj ya serê vî çîyayî hati be nav kirin.

"Peymana Sêsînor" li ser çiyayê Dalanper'î hatibû îmzakirin
alt=Lake Dalamper|thumb|278x278px|Lake Dalamper

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Mirgewer
Bênar

**Bênar** navê geliyek ji geliyên çiyayê Dalanperê ku dikeve başûrê rojavayê navçeya Mirgewer. Di vî gelîyî de ava xweşa Bênarê diherike û seyrangehekî pir xweş çêdike.Bênar ji bêjeya Pinar ya Tirkî bi wateya kanî yan jî şelaleyê heye.

Kategorî:Mirgewer
Bozê Sîna

**Bozê Sîna** navê çiyayê herî bilind yê Mirgewer e ku li rex çiyayê Dalanper e û dikeve başûrê Mirgewerê. Ser vî çiyayî golên gelek xweş û rêlên pir xweşik hene.

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayên Kurdistanê
Kategorî:Mirgewer
Zêwe, Mirgewer

**Zêwe** navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.

Ev gund wekî “Mêvan bajarok”ek "مهمان شهر زیوه" ji bo penaberên Barzanî ji aliyê “Rêxistina Bilinda Navneteweyî ya Penaperan” "کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل" hat çêkirin. Gundê zêwe di salên şerê Îraqê di dehsala 1980’an de bi destê Seddam hat bombebaran kirin. Idrîs barzanî kurê Mela Mistefa Barzanî jî di Ordîgeha Zêwe di sala 1982’an de dinya hêla bo zindiyan.

## Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Zêwe 987 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 188 e.

## Bibîne
* Gundistana Mirgewer
* Navçeya Sîlvana
* Şaristana Wirmê

Kategorî:Gundên Mirgewerê
Kategorî:Ûrmiye (navçe)
Kom (êl)

Li hin heremên Kurdistan, bi taybetî li Xinûs û herdû Kelên Hesenan (Kop û Milazgir) ji binmalên (îng. sub-tribe, clan) êlan re **kom** dibêjin. Peyva kom bi kurdî tê wateya "tîp" an jî "grup". Li heremên din di şûna kom de peyvên wek eşîr, qebîle, ocax, tayfe an jî tîre tên gotin.

Kategorî:Eşîr
Serhildana Seyîdan û Berazan

**Serhildana Seyidan û Berazan** an jî **Serhildana mala Bişar û mala Ûso** (bi tirkî, *Tutaklı Alican İsyanı* an jî *Şapka isyanı*) yek ji serhildanên kurdan ên herêmî ye. Ev Serhildan a ku ji bo destekkirina serhilderên Agiriyê çêbûye, di 7e tîrmeha 1930 de dest pê dike û heta 7e çiriya pêşîn dikşîne.

Serê bûhara 1930 de Ferzendê Emer diçe Geliyê Berazan, herêmeke li Xinûs'ê Qereyaziya Ezirmê (Erzîrom) û Dûtaxa Agiriyê, ba Elîcanê Bişar axayê eşîra Berazan û jê dixwaze ku bila ji bo welatê xwe bixebete. Piştî du mehan Elîcan bi sî suwarên xwe ve serî hildide. Li nahiya Parsînê Qereyaziye de li Qirxûnderê erişê mifreza romî dike. Di vî şerê de çar hesp, du tifing dest dixe û çar eskeran jî hêsîr digre. Piştî çend ardebê di navbera peşmergên Elîcan û mifreza romî de, Elîcan derbasê Kela Kopê cem Seyîdxanê Kerr, yek ji giregirên êla Hesenan ji koma Seyidan (Seydo) dibe. Gava kû Seyîdxan û biraye wî tevlibûnê serhildanê dibin hêjmara peşmergên kurd digîje 400 merî. Elîcan û Seyîdxan bi lehengî di navbera Bedlîs û Ezirmê de li hember romê û yek caran jî hember eşîrên kurdên elewî (Çarekan), ên ku li aliye dewleta romî kirine, qasê du mehan şer dikin. Dema ku di şerekî de Elîcanê Bişar û bi wî re gelek şervanên kurd tên kuştin, dawî li serhildanê tê. Di vî demê de eskerên romê êriş dibin li ser gundên koma Seyidan li Kela Kopê, Seyîdxan mecbûr dimîne ku mafûye Sûrî bike. Li ser rêya Sûrî li herêma Mêrdînê leşkerê romê jê re kemînên datînin. Seyîdxan di vê kemînê de şehîd dikeve.

## Mijarên têkildar
* Dîroka Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Serhildanên Agiriyê
Kategorî:Xinûs
Keremê Qolaxasî

**Keremê Qolaxasî** an jî **Kerem Begê Zîrkanî** ( an jî *Kolağası Kerem Bey* ) yek ji şervanên kurd ên di serhildanên Şêx Seîdê Paloyê û serhildanên Agiriyê ye.

## Jiyan
Kerem di 1880dan de li gundê Qiskaniye, li Qereyaziya Erziromê ji dayîk bûye. Navê bavê wî *Ehmed Begê Zirkî* ye, ji giregirên eşîran Zirkî. Dayîka wî *Cewê Xanim* ji toriniyê Hesenan, ji *Mala Emer* e. Birayê wî Evdal jî weke Kerem şervan bûye. Kerem bi keça *Mirad Axayê Dimilî* ji gundê Kosa bi navê Hediye re zewicîbûye. Sê keçên wan bi navên Mihtesîme, Xêyriye û Xanim çêdibin.

## "Alayê Hemîdiyê"
Dema avakirana hengên (alayên) Hemîdiye de Kerem dibe Qolaxasî yê alayeke eşîra Zirkî li Qereyaziyê. Di şerê cîhanê yê yekemîn de ew hêla gogsiye li dijî rûsan (ûris) diparêze. Kerem him li hember çeteyên ermeniyan him jî li hember Ûrisan şerên dijwarî dike.

## Serhildanên Şêx Seîd û Agiriyê
Piştî rakirina hengên Hemîdiyeyê, dewlet dixwaze Kerem û birayê wî Evdal tewqîf bike, ji ber ku wî çekên xwe teslîm nekiriye. Ew û birayê wî Evdal demeke dirêj fîrar in, heta ku serhildana Şêx Seîdê Paloyî dest pê dike. Di wê serhildanê de Kerem roleke mezin dilîze ew û siwarên xwe bi Xalid Begê Hesenî ve li herema Kela Xinûsê û Kela Milazgirê şerekî mezin li hember romê dikin. Çawa ku tê zanîn êv serhildan serfiraz nabe, belê Kerem jê saxî difilite. Du salan şûnda bi Ferzendê Emer ve tevli serhildanên Agiriyê dibe. Kerem yek ji şervanên herî giring, ê serhildanen Agiriyê ye. Gorî hin çavkanîyan şervanên kurd dixwazin di 1931'î de derbasê Îranê bibin, li ser sînor îxtîlaf di navbera wan û leşkerên Îranê ve çêdibe û şer dikin. Di vî şerî de Kerem şehîd dikeve.

## Kerem di kilamên dengbêjî de
Gelek kilamên Dengbêj Reso di derbarê Keremê Qolaxasî de hene. Di kilama wî ya "axao", ya ku Reso avetiye ser Kilama Ferzende Beg û şervanên Agiriyê de behsa Kerem jî tê kirin:

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1880
Kategorî:Kesên ji Qereyaziyê
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1931
Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Kategorî:Serhildanên Agiriyê
Noqkirin

[thumb|[Batizmî|Batismiya êzdiyan]]
thumb|Noqkirina li dêra ortodoks a yewnanî
**Noqkirin** an **baptîzm** (ev gotin, tê gotin bi koka xwe ve ji grekê û tê wate ya "noqkirina li avê" ye), di hin dînan de, weke xaleke bingeh e.

## Noqkirina di dînê mesîhî de
Deme ku Nebî Îsa, tê gotin ku dema ku ji aliyê Yaqûb ve hat noqkirin, giyana Xwedê ket şeklê kevokekê û hat û li ser milê wî danî. Bi wê Xwedê got ku baptîzma wî qebûl bûye. Di filahiyê de piştî ku zaro derket ser cil roja xwe re êdî bi rojaka ku têde dua tê kirin ku tê kifşkirin, zaro ku dê û bavê wê li ber keşe sekinî na, tê noqkirin.

### Noqkirina di nav mesîhiyên protestan
Noqkirin, di mezheba dînî ya filahiyê ya protestanan de, ku keşe sê caran destê xwe di nav avê dike û di dêne ser serê zaro û pişt re ku mûma ku pêxistî dide dayika wî û an jî wê ku weke sembola rohniya xwûdê tê zanîn ev dayin û bi wê re tê wê watê jî ku ew zaro êdî li mesîhiyê hatiye qabûlkirin û êdî filehek e.

### Noqkirina di nav mesîhiyên ortodoks de
Di mezheba ortadoks de jî ku ew ev mezheb di nava xwe de bûya çend mezhebe, di beşeke wê de, zaro noqî avê dikin. Baptîzm, çawa ku mêjkirin di misilmantiyê de şertekê sereke yê bingeh tê tên, wisan di filahiyê de jî baptîzm weke şeretekê sereke tê zanîn û hijmartin.

## Noqkirina di dînên din de

* Cejna Batizmê, cejneke êzdî

### Batismiya di êzdîtiyê de
Cejna Batizmê, noqkirina rîtuel û paqijkirina giyanî pîroz dike. Bi gelemperî ji yekşema dawî ya salê heta yekşema destpêka sala nû berdewam dike û bi mîtolojiya êzditiyê û ramanên kozmolojîk ve girêdayî ye. Cejna Batizmê bi taybetî ji aliyê beşek ji êzidiyên Torê (Tûrabdîn)ê ve (Çêlkiyan) tê pîrozkirin.

Kategorî:Dîn
Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Filehî
Gebola kundirê mîranî û savarê

**Gebola kundirê mîranî û savarê**, **gebola pîrê**, **çavzerka kundir û savarê ya bimast** xwarineke ji kundirê ye. Gebolek (gevol, çavzerk) ji pêjgeha kurd e.

## Ferhengok
* **Gebol**, gevol, çavzerk, ji xwarinên wekî mehîr, masteve yên ku rûnê qijilandî tê ser tê wekirin re dibêjin. Li hin deveran *çavzerk* û *gebol* wekî navê xwarinê tê bikaranîn. Ji ber ku xebateke zanistî li ser xwarinên kurdî nehatiye kirin, gelek têgînên pêjgeha kurd standard nebûne. Bi rastî zimanzanên kurd ti bala xwe nedane pêjgeha kurd.
* **Gevzol**, ji heman kokê ye lê di wateya porên tevlîhev de ye, gijik.
* **Kulindê mîran**, kundirê mîranî, kundirê zer, kundirê qerewe, kundirê şamî (Cucurbita moschata), kundirê şîrîn hevwate ne.
* **Dolmik** (Cucurbita) cure kundirek e
* **Leter** an lêter, cure kundirek e, kundira herî bitehm e
* **Kulind**, kundira biçûk bo dolmehan
* **Kulindir**, hevwate ye bi kundir re
* **Kundir** (ji bo zebeş û petêxên kal û temesarkî)
* **Kundir** (kesê serût û zelût)
* **Serkundir**, serût, sermezin
* **Xirtik** (berên vê riwekê)

## Berkeliya (melzemeyê) vê gebolê
* *1 kg [[kundir]]ê mîranî*
* *1 KŞ (kevçiyê şîraniyê [[xwê]] (solin)*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[savar]] (girar)*
* *3 SA av*
* *2 KX [[şekir]]ê toz*

Bo sosa wê:
* *4 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 SA av*
* *1 SA [[mast]]*
* *1 KÇ (kevçiyê çayê) xwê*
* *50-60 gr rûnê nivîşkî*

## Çêkirin
Kundiran di dirûvê zarê de (kûbîkî) tîke bikin. Nîvê wê berdin beroş an quşxaneyekê. Nîvê savarê berdin navê. Viya dubare bikin. Ango nîvê din ê kundirê û paşê jî savarê berdin quşxaneyê. Xwê û şekirê pê werbikin, avê berdin ser û derxûnê bigirin. Berê di agirê gurr, paşê jî di yê nizm de her carê bi qasî 15-20 deqeyan bikelînin. Kel bidawî bû, hema derxûnê venekin, 5-6 deqe bidin sekinandin. Xwarina xwê tevbidin, berdin badî ya binikeke mezin.

Îcar dora sosê ye. Sîr û xwê bikutin. Av û mastê jî tevbikin, biçelpînin. Rûn biqijilînin, orteya xwarinê qul (kun) bikin, rûnê qijilandî û paşê jî dewsîrê (dew û sîr) berdin ser. Li ser daxwazê hûn dikarin îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî) jî pê werbikin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Pêjgeha Hewramanê
Kategorî:Pêjgeha Soran
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Kategorî:Xwarinên sîr û mastê
Lobiya qelandî

**Lobiya qelandî**, **lobîşte**, **lovîşte**, **qelandina fasûliya teze** bi hêkê tê çêkirin. Fasûliyê re lobiye, lovî, lowî jî dibêjin. Bêjeya *lobîşte* dibe ku ji *lobî+biraştinê (an biraşte)* derketibe.

Standardeke lobîşteyê nîne. Mirov dikare bi kêfa xwe amade bike. Lê pirranî bi hêkê diqelînin. Bikaranîna biharbêhnê (biharat) jî li ser daxwazê ye.

## Berkeliya (melzemeyê) lobîşteya serhedî
* *2 [[hêk]]*
* *5-6 dd (dendik) [[sîr]]*
* *1 kg lobiya (lovî, fasûlî) teze*
* *1/2 SA (stekana-qedeha avê) rûnê ron*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) [[xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Lobiyan biqeşirînin, di nava ava germ de pakij bişon, hûr bikin (bikin 3-4 qet). Berdin nava rûnbirêşk, beroş an quşxaneyekê, avê têkin ser (bila ava ji ser re derbas be lê ne pirr be). Bikelînin. Kel bidawî bû, ava wê bidarivînin. Hinek ji wê avê têxin tasekê.

Sîrê bi xwê bikutin, bi wê ava we veqetandibî, biçelpînin. Rûn berdin quşxaneyê, hindik biqijilînin, lobiyê berdin navê, paşê jî sîra bi ava lobiyê. Lobiyê biqelînin.

Hêkan li navê bikin, bi hevre hinekê biqelînin. Xwarina amade ye, dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Kategorî:Xwarinên rûnbirêşkê
Helîmeya ard û qeliyê

**Helîmeya ard û qeliyê**, **helîseya Bidlîsê**, **helîmeya Bîngolê**, **helîseya ard û qeliyê** li gelek herêmên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Ev helîse pirranî bo mêvanan tê çêkirin.

## Berkeliya helîseya ard û qeliyê (Bidlîs)
* *100-120 gr [[qelî]]*
* *50 gr rûnê ron*
* *1,5 lt av*
* *100 gr ard (arvan)*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *1-1,5 KŞ (kevçiyê şîraniyê) [[xwê]] (solin)*
* *1 KŞ [[îsot]]a tûj (îsota sor, îsota pûlpelî)*
* *Li ser daxwazê [[biharbêhn]]eke (biharat) din*

## Çêkirin
Nîvê avê berdin beroş an quşxaneyê, ardê berdin navê, tevbidin. Divê ard baş bihele. Ava mayî jî berdin navê û xwê pê werbikin. Kelekî pê bînin û li ser agirê nizm jî bi qasî 10-12 deqe bikelînin. Divê jibîr nekin, her tevbidin.

Di rûnbirêşkê de, di nava rûn de pîvaza hûrkirî biqijilînin. Qeliyê wekî zarê (kûbîkî) tîke bikin, berdin nava pîvazê, hinekê biqelînin. Rûnbirêşkê (ango qeliyê) berdin quşxaneyê. Îsota sôr pê werbikin, bi tevdanê bi qasî 5-6 deqeyên din jî bikelînin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Dêrsimê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Seleteya Mûsilê

**Seleteya Mûsilê**, **Seleteya pîleweran**, **seleteya serafan**, seleteyeke çorsane ye. Heman selete li Ewropayê jî heye.

Li bakurê Kurdistanê jî tê xwarin lê di binavkirinan de standardiyekê nîne, her herêm bi navekê cuda binav dike. Pêjgeha kurd de selete pirranî bi rengdêran tên binavkirin. Li bakurê Kurdistanê ji ber asîmîlasyonê, kurd navên hin xwarinan bi romî (tirkî) jî bikartînin. Bi romî jê re *türk çoban salatasi* dibêjin.

## Berkeliya (melzemeyê) vê seleteyê
* *4 pelên teze yên [[pûjan]]ê*
* *1 serî [[pîvaz]]a sor*
* *2 ta pîvaza teze*
* *3 fringî (bacanê sor, pamîdor, tomatos)*
* *4 ta [[bexdenûs]]*
* *Bi qasî spîçkeyek (kibrît, derbik) [[penîr]]ê spî yê malê*
* *2 [[îsot]]ên dirêj ên heşîn (tûj an ne tûj li ser daxwazê ye)*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê zeytê*
* *1 xiyar*
* *1 [[lîmon]] (ava wê)*
* *[[Xwê]] (solin)*

## Çêkirin
Zebzeyên xwe hûr bikin, xwê, penîr, ava lîmonê û rûnê zeytê tevlî bikin.

Kategorî:Seleteyên pêjgeha kurdî
Qelandina goştê berxê û kartolê

**Qelandina goştê berxê û kartolê** bi taybetî li Serhedê ji bo mêvanan tê çêkirin. Li Çewlîgê bêhtir deng vedaye, wekîn xwarineke Bîngolê jî tê zanîn. Qelandinên wiha li başûrê Kurdistanê û Botanê bi tevî hin biharbêhnên (biharat) teze tên bitehmkirin. Her herêm a xwe çêjdartir dibîne.

## Berkeliya "kartolkebaba Bîngolê"
* *10 [[kartol]] (qompîr, patet, kepole)*
* *1 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê tîr (margarîn an nivîşkî)*
* *150 gr [[tîkegoşt]]a [[berx]]ê*
* *2 [[îsot]]ên dirêj ên heşîn (tûj)*
* *1 KX [[merge]]ya fringiyê*
* *Qevdek îsota tûj (îsota sor, îsota pûlpelî)*
* *1 SA (stekana-qedeha avê) [[savar]]a hûrik (girara hûrik)*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *2 fringî (pamîdor, bacanê sor, tomatos)*
* *Li ser daxwazê qevdek biharbêhna [[merzekew]]ê (rihan)*

## Çêkirin
Tîkegoştê bidin ser agirê nizm, heya ava xwe kişand bihêlin. Rûn berdin navê, goşt bi tevî pîvaza hurkirî biqelînin. Fringî û îsota hûrkirî tevlî bikin, heya fringiyan ava xwe kişand biqelînin. Xwê, îsota tûj, merge û kartolê berdin navê, çend kelan pê bînin.

Savarê tevlî bikin, heya savar bû, bikelînin. Beriya servîskirinê hinekê bidin sekinandin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Daniel Auber

**Daniel François Esprit Auber** (jdb. 29ê sibatê, 1782 - m. 13ê gulanê, 1871) bestekarekî fransî bû.

Her çiqas ku bavê Daniel bazirganek jî bû, wî ji hezkirina muzîkê xwe gihande Londonê. Piştî perwerdehiya muzîkê ya li Londonê, ew di sala 1804an de vegeriya Parîsê û bi tevahî xwe tevlî hunerê kir. Di sala 1811an de operaya xwe ya yekemîn a bi navê "Julie" qedand. Piştî vê re bi bestekarê navdar ê îtalî, Luigi Cherubini re xebitî.

Jiyana wî bi amadekirina operayan di didome. Ew di sala 1871ê de li Parîsê, di dema Komûnên Parîsê de dimire.

## Hinek operayên wî
* *L’erreur d’un moment* (1805, Salle Doyen, Paris) 
* *Jean de Couvin* (îlon 1812, Château de Chimay, Belçîka) 
* *Le séjour militaire* (27ê sibatê 1813, Operaya Comique, Parîs) 
* *Le testament et les billets-doux* (18ê îlonê 1819, Operaya Comique, Parîs)
* *Le bergère châtelaine* (27ê kanûna paşîn 1820, Operaya Comique, Parîs) 
* *Emma, ou La promesse imprudente* (7ê tîrmehê 1821, Operaya Comique, Parîs) 
* *Leicester, ou Le château de Kenilworth* (25ê kanûna paşîn 1823 Operaya Comique, Parîs) 
* *La Neige, ou Le nouvel Éginhard* (8ê çiriya pêşîn 1823, Operaya Comique, Parîs) 
* *Vendôme en Espagne* (5ê kanûna pêşîn 1823, Théâtre de l'Académie Royale de Musique, Parîs) 
* *Les trois genres* (27ê nîsanê 1824, Théâtre de l'Odéon, Parîs) 
* *Le concert à la cour, ou La débutante* (3ê hezîranê 1824, Operaya Comique, Parîs) 
* *Léocadie* (4ê çiriya paşîn 1824, Operaya Comique, Parîs) 
* *Le Maçon* (3ê gulanê 1825, Operaya Comique, Parîs) 
* *Le timide, ou Le Nouveau séducteur* (30ê gulanê 1826, Operaya Comique, Parîs) 
* *Fiorella* (28ê çiriya paşîn 1826, Comique Operası, Parîs) 
* *La muette de Portici (Masaniello)* (29ê sibatê 1828 Théâtre de l'Académie Royale de Musique, Parîs)

Kategorî:Bestekarên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1782
Kategorî:Mirin 1871
Elpidio Quirino

**Elpidio Rivera Quirino** (jdb. 16ê çiriya paşîn 1890 - m. 29ê sibatê 1956) siyasetmedar û serokdewletê şeşem ê Fîlîpînê ye.

Li bajarê Vigan a parêzgeha Ilocos Sur a Filîpînê ji dayik bûye. Bi Alicia Syquia re zewiciye û ji wê 4 zarokên wî çêbûne. Ev ji bilî siyasetê bi karê parêzeriyê ve mijûl bûye ku wî li ser vê beşê xwendina xwe qedandiye.

Piştî şerê cîhanê yê duyem ew di hilbijartinan de weke alîkarê serokdewlet hatiye hilbijartin. Piştî ku serokwezîr Manuel Roxas dimire ew di sala 1948an de postê serokdewletiyê bi dest dixe. Her çiqas ku cara duyem di sala 1953an de dîsa bibe namzetê serokdewletiyê jî, ew bi ser neket. Bi vê bûyerê re ew li Quezon City bi cih dibe û heta mirina xwe li wir dimîne.


Kategorî:Siyasetmedarên filîpînî
Minare

[thumb|Minareya [Kerboranê]]
**Minare**, ji ser mizgeftê ku li hin mizgeftne qible û li hin mizgeftên mezin çar quba li dorê hene, ew awahîya bikevir çekerî a ku bilind dibê ya. Her mizgeft, têde minereyek heya. Li ser wê jî yek heya. Lê ku li mizgeftekê minere nebe, û hê ne hatibê çêkirin, wê weke sembola wê bi îdereten" tiştekî dênina cihê wê heya ku minere were çêkirin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Mizgeft
Kategorî:Mîmarî li Îranê
Kategorî:Termînolojiya îslamê
Hans Albrecht Bethe

**Hans Albrecht Bethe** (jdb.  li Straßburg; m.  li Ithaca, federedewleta New Yorkê) fizîknasekî alman-amerîkî (DYA) bû û sala 1967ê Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirt.

Sala 1928ê li zanîngeha Munîhê pewerdeya bilind bidawî dike. Di salên 1930yî de, dema Nazî bihêz dibin, ji Ewropayê bar dike, li DYA'yê bicih dibe. Sala 1935ê li zanîngeha Cornellê wekî profesorê fîzîkê dersdariyê dike. Di heman demê de li ser enerjiya rojê û ya fuzyonê lêkolînan dike.

Dibe birêveberê xebata vedîtina bombeya atomê ya li Los Alasmosê. Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem. Bethe bi tevî Edward Teller li ser bombeya hîdrojenê dixebite.

Ji sala 1956 heya 1964ê wekî şêwirmendê serokdewlet di komîteya şêwirmendiyê de kar dike. 1958ê tevlî çalakiyên xwebêçekkirinê dibe, li dijî bikaranîna bombeyên nukleerî derdikeve. Sala 1975ê ji zanîngeha Cornellê malnişînî dibe.

## Berhem
* *Selected works with commentary*. world scientific 1997, ISBN 981-02-2876-7
* bi tevî Roman Jackiw: *Intermediate Quantum Mechanics*, 1964, 1968, 1986
* *The road to Los Alamos*. American Institute of Physics 1991
* bi tevî G. Brown: *How a supernova explodes*, Scientific American gulan 1985
* bi tevî Garwin, Gottfried û Kendall: *Space based atomic missile defense*. In: *Scientific American*. çiriya pêşîn 1984
* Interview zum 90. Geburtstag in: *Physik in unserer Zeit* 1996, Nr. 3 (hevpeyvînek bi almanî)

## Çavkanî
* Jeremy Bernstein: *Bethe. Prophet der Energie - Bethe. Pêxemberê enerjiyê*. Hirzel, Stuttgart 1988, ISBN 3-7776-0442-9.
* Gerald E. Brown: *Hans Bethe and his physics - Hans Bethe û fîzîka wî*. World Scientific Books, New Jersey, N.J. 2006, ISBN 981-256-610-4.
* Robert E. Marshak (Hrsg.): *Perspectives in modern physics. Essays in honour of Hans A. Bethe on the occasion of his 60th birthday*. Interscience Publications, New York 1966 (u.a. Aufsätze von Robert Bacher und Victor Weisskopf zu Bethes Karriere bis dahin).
* Silvan S. Schweber: *In the shadow of the bomb. Bethe, Oppenheimer and the moral responsability of scientists*. University Press, Princeton, N.J. 2000, ISBN 0-691-12785-9.
* *Physics Today*, 58. Jg. (2005), çiriya pêşîn (nivîsên cuda li ser Bethe, ji Gerald E. Brown, Freeman Dyson, Richard L. Garwin, Kurt Gottfried, John Negele û Silvan S. Schweber).

## Girêdanên derve
* Xebata ku riya xelata Nobelê vedike ''Energy production in stars'' (ne bi kurdî ye)
* http://bethe.cornell.edu/ Li ser teoriyên quantûmê, sê nivîsar
* „Hans Bethe, Father of Nuclear Astrophysics, Dies at 98“, The New York Times, 7 adar 2005 (ne bi kurdî ye)
* Jînenîgarî, zanîngeha St.Andrews
* Bîbliyografî 
* Nivîsên cuda li ser Bethe di kovara ''Resonance'', Rajaraman zu nuclear many body problem, Axavtin bi Mermin
* kurtejînenîgarî ji Baron
* Oral History hevpeyvîn bi Bethe li Caltech 1982, 1993, bi Judith Goodstein, îngilîzî 

Kategorî:Fizîknasên alman
Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1906
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2005
Kategorî:Stembarên naziyan
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Beyazit Taş

**Beyazid Tas** *(bi navê fermî: *'Beyazıt Taş*')* (jdb. 1959 li parêzgeha Meledî, bakurê Kurdistanê) fîlozof û nivîskarekî kurd e. Taş li Swîsreyê dijî. Demekê dirêj di malpera Nasname (malper)yê de bi romî (tirkî) li ser felsefeyê dinivîsî, niha nake.

## Jînenîgarî
Sala 1981ê li İzmirê dibistana amadeyî *Hava Özişbakanê* bidawî dike. Ji sala 1989ê ve li Swîsreyê dijî. 2003yê ji zanîngeha Freiburgê, fakûlteya wêjeyê, beşa etîk û fîlozofiyê destûrdar dibe. Sala 2007ê li heman zanîngehê angaşta wî ya doktorayê tê pejirandin. Babeta angaştê, "Di Platon, Nietzsche û Mill de, takekesê wekî heybereke aqilbend û pozberiyan çareser dike" bû.

Sala 2007ê li Swîsreyê di weşanxaneya *Academic Press / Fribourg* de pirtûka ya bi navê “Vom Wächter zum Übermenschen. Das Individuum als vernünftiges und konfliktlösendes Wesen bei Platon, Mill und Nietzsche“ (Ji nator (panêr) heya mirovê raser: Di Platon, Nietzsche û Mill de, takekesê wekî heybereke aqilbend û pozberiyan çareser dike) hat weşandin.

## Pirtûk
* Sala 2008ê pirtûka wî ya bi navê *Felsefe Mektuplari (ku. nameyên fîlozofiyê)* ji aliyê *weşanxaneya Kanguru* ve hat çapkirin.
* Sala 2007 ji academic Press/Fribourg "Vom Wächter zum Übermenschen" Das Individuum als vernünftiges und konfliktlösenden Wesen in der Gesellschaft bei Platon, Mill und Nietzsche (ku ji Natur (Panêr)heya mirovê raser: Di Plato, Mill û Nietzsche takekesê wekî heybereke aqilbendî û pozberiyan çareser dike) hat weșanden.
* Ji heman weşanxaneyê pirtûka wî ya bi navê *Faydali Etik (ku. etîka kêrbar)* jî çap bûye.
* Sala 2012yê ji Academic Press / Freiburgê, Aufnahmegesellschaft, Migration und Ethik (ku. civaka werdigire, hindikayî û etîk) derkêt.
* Sala 2023 dê pirtûka wî ya bi navê "Felsefe Bahçesi (ku baxçeyê fîlozofiyê) " ji aliyê "wesanxaneya Kanguru" derkêt.

## Girêdanên derve
* Agahî li ser pirtûka bi navê Aufnahmegesellscahft. Migration und Ethik (almanî)

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Êlxan Penaber

**Êlxan Penaber** (jdb. li herêma Serhed a bakurê Kurdistanê), rojnamevan û nivîskarekî kurd-alman e. Li Almanyayê dijî. Endamê sendîkayên rojnamevanan ên alman e.

Di malpera Nasname de dinivîse û birêveberiya beşa kurdî ya vê malperê dike. Herwiha di gelek malperan de nivîsên wî hatine weşandin. Wekî penaber çûye Almanyayê, li wir bicih bûye. Bûye hevwelatiyê vî welatî.

Xwe di malperê de wiha dide nasîn: *"..Êlxan Penaber bi rastî jî penaberek e. Li [[Kurdistan]]a [[Ewropa]]yê dijî. Ne siyasetmedar e, ne jî dixwaze rojekê siyasetê bike. Li yekîtî û pêşketina kurdan, bi taybetî yên Bakur digere. Dixwaze qet nebe bi çend bêjeyan kurdiya xwe, di Nasnameyê de ji gelê xwe re xizmetkariyê bike. Bi karê rojnamevaniyê re bilî bûye. Kovargerî kiriye. Li hin rojnameyên herêmî yên almanî de, şagirtiya redaktoriyê kiriye. Ne ji aboriyê û 'kebab firotinê' fêhm dike, ne jî mirovekî pispor e. Du xwestokên wî yên ferdî hene: carekê din diya xwe bibîne û [[başûrê Kurdistanê]] ziyaret bike.."*

## Girêdanên derve
* Agahî li ser Penaber, di Nasnameyê de 
* Nivîsa wî ya bi navê Xwebûn
* "Gel ne tenê welatparêz e, birçî ye jî" 
* Nivîsarek di Newroz.Comê de "De werin bi romiyan re bibin bira" 

Kategorî:Alman
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Çîrqelî

**Çîrqelî**, **zerdeqelî**, **mişmişqelî**, **qelandina qeysiyê** li Serhed, rojhilatê Kurdistanê, herêma Tolhildanê gelek tê xwarin. Xerzanî, botanî jî dixwin. Serhedî bo mêvanan didin ser, lewra qeysî li Serhedê kêm e.

## Ferhengok
* **Arûng**, hêrûg, hîrog (latînî: Prunus domestica)
* **Mişmiş**, qeysî, zerde, kerik, zerdele, şelane hevwate ne
* **Çîr**, qeysiyên (carnan arûng) hişkkirî

## Hin cureyên vê xwarinê
* **Çîrqeliya Mûşê**, hêkê tevlî dikin
* **Çîrqeliya Melediyê**, şekirê toz, fistiqê Dîlokê (latînî: Pistacia vera) tevlî dikin
* **Arûngqelî**, qelandina arûngê, standardeke wê nîne
* **Qelandina qeysiyê bi hêk û kakil û biharbêhnê** (biharat), li Xerzan, Amedê kêm be jî tê çêkirin

## Berkeliya qeysîqeliyê (Keferdîz, Meledî)
* *2 SA (stekana-qedeha avê) av*
* *200 gr çîr (qeysiya hişkkirî)*
* *Bo ser wê [[to]] (toşîr an toxavk, qeymax)*
* *2 SA şekirê toz*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşkî*
* *100 gr fistiqa Dîlokê*

## Çêkirin
Qeysiyê di nava avê de nermijî bikin, berdin quşxaneyê. Di nava rûn de hinekê biqelînin. Doşavê (av û şekir) tevlî bikin, heya ava xwe kişand bikelînin. Kel bidawî bû li binikên servîsê parve bikin.

Kakilê fistiqa Dîlokê ser de werbikin, bi kevçiyê to bidin ser binikan û bînin ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Şîranî
Kategorî:Xwarinên rûnbirêşkê
Tîkegoşt

**Tîkegoşt** ji goştê tîkekirî re dibêjin. Têgîneke pêjgeha kurd e. Di terîfeyên xwarinan de tê bikaranîn. Tîke herwiha kevirê hûrîk ê pîvanê ye ku hostayên dîwarê bikartînin. Bi zimanê gelê cîran romiyan (tirk) jê re *kuş başi (serê çûkê)* tê gotin.

Tîke, kevirê hûrîk ê hostayê dîwaran bikartîne ye. Ji bo meyla dîwar rast be kevirekê bi serê bend ve tê girêdan û ji jor ve tê daxistin, bi viya meylê kontrol dikin. Herwiha ji kevirên hûrik ên di nava xerca du keviran de bo keysgirtinê re jî tîke tê bikaranîn.

Hostayên dîwaran jî ev nav ji batiyên zarokên lawîn (gun) girtine, lewra ji batiyên lawikan re tîke tê gotin. Ev nav wekî têgînekê derbasê pêjgeha kurd jî bûye, pirranî bo pîvana goşt tê bikaranîn. Ango divê goşt ne mezin, ne jî biçûk, bi qasî tîkeya hostayên dîwarê, yan batiyên zarokê be.

## Ferhengok
* **Tîke**, kevirê pîvanê yê hostayên dîwarê
* **Tîke** , batiyên (gun, gunik, hêlik, hêl) zarokên lawîn
* **Tîkegoşt**, têgîn û pîvana hûrkirina goşt
* **Tîkekirin**, di pîvana tîkeyê de hûrkirin

Kategorî:Hostatiya dîwaran
Kategorî:Pêjgeha kurdî