open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lev Trotskî

**Lev** (an jî **Leon**) **Davîdovîç Trotskî** (bi rûsî: Лев Давидович Троцкий, *Lev Davidovich Trotsky*) (jdb.  li Yanowka, Ûkrayna; m.  li Coyoacán, Meksîk) siyasetmedar, fîlozof, şoreşger û yek ji pêşengên Şoreşa Cotmehê ye.

Bi navê Lev Davîdovîç Bronşteyn li Yanowka di malbateke bingeh-cihû de ji dayîk bûye. Trotskî kod navê wî ye. Avakerê Artêşa Sor a YKSS, teorîsyenekî Marksîst bû cihekî wî yê girîng hebû di destpêka şoreşa sosyalîst a li Rûsyayê. Piştî mirina Lenîn, nakokî di nava pêşengên şoreşê de derdikeve. Trotskî bi navê "şoreşa bêdawî" eniyeke avadike. Gorî wî divê mirov bi deskeftinên li Rûsyayê nesekine, şoreşê him li Rûsya, him jî li rûyê dinyayê nûvejîne. Xebat û nêrînên wî him li rûyê dinyayê gelek dostan, him jî dijminan dertîne holê.

Têkoşîna mezin di navbera Stalîn û Trotskî de pêk tê. Stalîn biserdikeve û Trotskî ji hemî peywirdariyên xwe tê destkişandin. Berê şoreşa Lenîn difikirî vediguhêze û dikeve bin bandora Stalîn. Stalîn hemî demokrasiya sosyalîzmê radike, bi sed hezaran mirovan zindanî dike. Sosyalîzma ku dê azadî bianiya, tirs, zilm û zordariyê tîne. Trotsky ji YKSS tê derkirin. Di nava salên 1929 û 1933 li Stenbola Tirkiyê dijî.  da ji hemwelatiya YKSS tê avêtin.

Stalîn ti rehetiyê nade wî. Lawê wî tê kuştin û keça Trotskî li Berlînê tê dînkirin. Trotskî ji Fransa, Norwêc û cihê ku diçe tê derkirin. Ajanên Stalîn nahêlin ew têkoşîna xwe bidomîne. Di  de li Meksîkê ji aliyê sîxureke Stalîn tê kuştin.

## Galerî

Wêne:LeonTrotsky1897.jpg|Lev Trotskî (1897)
Wêne:Leo Trotzki 1940.jpg|Lev Trotskî (li nîvî) li Meksîkê, berî mirina xwe
Wêne:Trotsky Profile.jpg|Lev Trotskî (1920)


## Girêdanên derve

Kategorî:Jidayikbûn 1879
Kategorî:Mirin 1940
Kategorî:Nivîskarên komunîst
Kategorî:Siyasetmedarên rûs
Kategorî:Sosyalîstên cihû
Kategorî:Şoreşgerên rûs
Kategorî:Teorîsyenên marksîst
Luanda

**Luanda** (navê berê: *Loanda*), paytext û bajarê herî mezin ê Angolayê ye. Li qeraxê Okyanûsa Atlantîk e û lîmana herî mezin a Angolayê ye. Di 1995'an de nifûsa xwe 3 milyon bû.
## Çavkanî

Kategorî:Angola
Kategorî:Avabûnên 1576an li Afrîkayê
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Saint John's

**Saint John's**, paytexta Antîgua û Berbûda ye. Saint John's navenda bazirganiya vî welatî û lîmana sereke a grava Antigûayê ye. Saint John's ji dîroka xwe ya kolonîbûnê ya sala 1632 hetanî serxwebûniya xwe ya sala 1981 û îro jî têde navenda birêvebiriyê ye.

Nifûsa xwe 81 799 û rûerdê xwe 10 km² ye.

## Pêşangeh

Wêne:St Johns Antigua 2012.jpg|Bajarê Saint John's


## Girêdanên derve

Kategorî:Antîgua û Berbûda
Kategorî:Avabûnên 1632an li Amerîkaya Bakur
Kwame Nkrumah

**Kwame Nkrumah** an bi navê dirêj **Francis Nwia Kofie Kwame Nkru-mah** (jdb.  li Nkroful, Gana - m.  li Bûkareşt, Romanya) zanyarekî ganayî, siyasetmedar, pan-afrîkayî û yek ji pêşengên tevgera afrîkayiyan a li dijî kolonyalîzmê bû.

Li Ganayê ji dayik bûye û li DYA perwerde dîtiye. Yekemîn serokwezîrê Ganayê ye. Xwedî nêrînên sosyalîst bû. Ji bo tevahiya Afrîkayê têdikoşiya. Di serîlêdaneke xwe ya li Çînê, leşkerên rastgîr derbeyeke leşkerî pêk tînin û Nkrumah êdî dibe penaber. Heya dawiya jiyana xwe ji bo parzemîna Afrîkayê, dawîlêanîna kolonyalîzmê, pêkanîna sosyalîzm û azadiya mirovan têdikoşe. Nêrînên wî gelek alîkar û ewqas jî dijkar peyda dikin. Sosyalîzma wî difikirî ji aliyê gelek Afrîkayiyan jî dihate rexnekirin.

Îro herçendî fikrên wî ewçend nayê parastin jî, Nkrumah ji bo gelek ciwanên afrîkayî wekî sembolek e.

## Çavkanî


Nkrumah
Nkrumah
Xirabê Tûyan

**Xirabê Tûwa**, anku **Xirabê Tûwan** an **Xirabê Tûyan** (1928: خراب تويان / *Kherab touyan*; ), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Li gor çavkaniyan Xirabê Tuwa di salên 1800 pê de hatiye avakirin carek dî. Berî bê avakirin wêranbajarek bû, navê vî bajarî *Harbiltutik* e, lê çiqas rast e û çiqas xelet e ne diyare û ji hêla kîve ev çihjiyan kengî hatiye avakirin û wêrankirin, çi çavkaniyên dirust berdest tune ne. Di dawiya 1700'î serê salên 1800'î de cardî kesekî bi navê Micad ve hatiye avakirin. Micad bi xwe kurê Silêmanê kurê Kencoyê kurê Xencerê kurê Akûp; Akûp bi xwe ji begê serhedê li gorî çavkaniyan begê eşîra aliyan (alike, alîke). Xirabê Tuwa ser Hezex parêzgeha Şirnexê, bakûrê Kurdistanê herêma deştê. Li bakûrê çiyayên Sipî, başûrê wê jî deşt e, mezra wê pir e cografiya wê ber kevir xwesiya wê vikî, mazî, dexil, rez û warz. ji bo heywan û lawir xweza ye. Hesaba sed û sîh mal û heftsed şînî têde dijê.

Gundên aqarên Xirabê Tuwa Xirabê Neriya, Barim, Kovex, Deştadarê, Dikî, Kavilêsefo, Pelîsî, Sivik, Zergûs û Mijmijok. Rêya Xirabêtûwa sisê rê ên taybet navgînan (tirombêl) jê diçin. Roava Hezex, rohilat Cizîr, başûr Îpek. Ava Xirabê Tuwa ji bîra têtin bikaranîn.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezexê
Îbn Meymûn

**Îbn Meymûn** an jî **Rabî Moşe ben Meymûn** (רבי משה בן מיימון), ku bi navê **Rambam** jî tê naskirin (jidayikbûna wî 30'ê adara 1135'an li Kordobayê - mirina wî 13'ê qanûna 1204'an, li Fostatê, Misir), fîlozof û teologê Cihû, nagidê (serokê civaka) cihû li Misrê û doktor li hewşa Selahedîn de, ew di nav cihûyên rabînîk de navdar bû.

Dibêjin gerek mirov mezinbûna wî û hejabûna wî bi mezinbûna kêla serê wî bipîve:
"Mi Moshe ad Moshe lo kam ké Moshe" (Ji Mûsa bi heta Mûsa, yekî weke Mûsa ranabe)
sûreta 34, 10: "piştî wî re kesekî weke Mûsa ji Israîlê derneket. Wî bandoreke hêja li ser fîlozofên medyaval kiriye. Xiristiyan wî bi navê Moïs, Maïymunid û misilman wî bi navê Mûsa bin Meymûn ibn Ebdela el-Kûrtûbî el-Îsraîlî nas dikin.

Berhema wî ya yekem nerxîna li ser Mîşna ye. Ji bona ku adetên (Mishna) yên cihûtiyê ku bi hezar salan ji hev bela bû bûn, bicebirîne, wî berhema dîrokî "Mîşnê Torah" ne bi erebî, ne jî bi aramî lê belê bi îbraniyeke xas nivîsand. Berhema hîn îro jî, çarçoveya, zagonên rabînîk pêk tênin.

Wî mantiqa felsefeya Aristotelesyen li ramana îbranî şîrove kiriye û deriyên nû di psîkolojî û di etnik de vekirne. Lê belê têkariya wî ya herî girîng bi pirtuka "Rêbera ji rê ketiyan" ku tê de ol û zanyariyê li hev têne pêk tê (ev bi erebî nivisandiye).

## Çavkanî

Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Fîlozofên misirî

Kategorî:Jidayikbûn 1130î
Kategorî:Mirin 1204
Kosegelî

[thumb|Kosegelî li [Bakurê Kurdistanê]]
**Kosegelî** yek ji elementên zargotina kurdî ye. Li hin deveran bi navê "Kalê û Pîrê", "Apo û Etê", "Kalê Gaxan", "Serê salê" hwd jî tê binavkirin.

Cureyekî şanoyê ya civakî ye. Qiloçên kalê hene. Li serê pîrê temeziyeka sor tê dayîn. Divê yek jî "Ereb" be. Ango xulam, xizmetkar. Mal bi mal tê gerandin û cure cure skeç tên leyîstin. Herkes gorî dilê xwe rûn, şekir, ard, dirav hwd dike satila Ereb. Piştî gerê ciwan li cihekî kom dibin ji parsa wan helaw hwd çêdikin û dixwin. Li mal, gom an kadînekê heya sibehê govend tê lidarxistin, pêkenok têne gotin.

## Mijarên têkildar
* Gaxend

## Çavkanî

Kategorî:Folklor
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** (bixwîne *Endorre le Welye*), paytexta Andorrayê ye. Nifûsa bajêr 22.884 e. Rûerda wê 12&nbsp;km² ye û bilindahiya wê ya ji deryayê 1.409 m ye.

## Gelhe
Zimanên fermî li Andorra la Vella katalanî ye, lê belê bi spanî, portûgalî û frensî jî tê axaftin. Gelhe bi pirranî katolîk e.

## Keç û kurên Andorra la Vellayê
* Albert Celades (jdb. 1975), gogvanê spanî
* Marc Bernaus Cano (jdb. 1977), gogvan
* Marta Roure (jdb. 1981), stranbêj
* Albert Salvadó (jdb. 1951),nivîskar

## Girêdanên derve

Kategorî:Andorra
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Balfis

**Balfis**, **Bavsê** (, , ) gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya parêzgeha Mêrdînê ye. Nivîskar Firat Cewerî ji vî gundî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Bedras

**Bedras** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Belik

**Belik** (bi tirkî jî *Belik*) gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Birc

Sê wateyên vê peyvê hene:
# Birc, Stêrk, komên stêrkan
# Birc, Dêrik, Gundê Dêrikê
# Birc, Wêranşar, gundekî Wêranşar a Rihayê ye.
# Birc (sedrenc), yek ji kevirên sedrencê ye.
Bixur

**Buxur** (), gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya bi ser Mêrdînê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Navê min Sor e (pirtûk)

***Navê min Sor e*** () romaneke Orhan Pamuk e, ew xwediye Xelata Nobelê ya Wêjeyê ya 2006an e. Romanê di sala 2003an de xelata International IMPAC Dublin Literary Award û xelata fransî ya Prix du meilleur livre étranger, û di sala 2002an de jî xelata îtalyayî ya Premio Grinzane Cavour wergirtin.

Kitêb ji aliyê Mistefa Aydogan ve li zimanê Kurdî hatiye wergerandin.

Lehengê serekî di romanê de mînyatûrîstekî Osmanî ye. Kitêb li ser kuştina nîgarkerekî ye û Orhan bi awayekî paşmodernane li ser babetî dinivîse. Orhan felsefe, evînî û sihrê têkhil dike û bi vegêrana neh rojên befrî yên zivistana sala 1591an pencereyekê li hukmê Siltan Miradê Sêyê vedike.

Kategorî:Roman
Kategorî:Xelata Nobelê ya Wêjeyê
Kaxez

thumb|Kaxezek
**Kaxez** an jî **qaqez** an jî **Pelik**, cureyekî forma wê ji dar û beran hatiye çekirin e. Dibe rûpelên tenik û dibe tişta herî girîng ya mirov li ser dinivisîne.

## Girêdanên derve

Kategorî:Îcadên çînî
Êlaska

**Êlaska** (),   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Gundî bi piranî Kurdên gundên Omerîya nin wek Merzeqa.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Endewl

**Endewl** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Elîbeg

**Elîbeg** ( ), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

## Mezre
* Şahênik

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Fitin

**Fitin** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Dîroka Fitin ê pir kevne. Lê belê di vî warî de çi agahîyek berfireh tuneye. Pêdivîya xebatek arkeolojik heye û ev gund ji turizma çandîre cîhekî taybete. Gelek warên taybet heye ku bi kevirên kevnare hatine hûnandin. Lê dîsa van deran niha xerabeye. Her wiha li Gundê Fitin ê netewê Ermenî û Kurd bi hevre jî jiyane (1750-1800). Ji van Kurda Hemzoyî xwedîyê gund bûne. Dura ji ber şerekî malbata Hemzoyî piştî salên 1920'î ji gund derketinin. Niha jî malbata Mercan li vir dijîn. Lê hejmara gundîya her dihere kêmtir dibe.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Girsarinc

**Girsarinc** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Ji ber ku li vî gundî agirpijên ku wextekê çalak bûne heye û wan ev agirpij bi nêta sarincê bi kar anîne navê vî gundî bûye *Girsarinc*.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Girxank

**Girxank** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Heramiyê

thumb|250px|Heramiya

**Heramiya** an **Heramiyan** an jî **Heramiyê** () gundekî ku bi navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ve girêdayî ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Kevirşîn

**Kevirşîn** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Li Kevirşînê wekî cihekî dîrokî Qesra Hecî Bozo heye. Hecî Bozo axê gund bû. Mar digirt û piştî ku diranê wan radikir bera bîrekê dida. Ew bîr di zindana Qesrê de bû. Dema ku gundiyek an jî kesekî xerîb nebaşî bikira ceza dikir û bera nav bîra maran dida. Bi vî rengî ew ditirsandin û dikir ku tobe bikin. Hecî Bozo 140 salan li cîhanê maye. Û berî ku bimire, wî hin ji kelûpelên xwe li gundiyên xwe belav kir. Hecî Bozo Axa kesayetiya herî girîng a gund e. Tê gotin ku Ataturk hatiye pêşwazîya wî. Gund xwedî dîrokeke kûr e. Mozaîkên dîrokî li gund hatine dîtin. Hecî Bozo Axa, ku di şerê serhildana Îbrahîm Paşa yê Kavalalî de amade bû, bi giranî birîndar bû, hate dermankirin û bû axayê gund. Ew kesayetiya herî girîng a gund e. Ev hemû rewşa gund di demên berê de nîşan didin. 

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Kumreş

Bêjeya "kumreş" ji "kum" û "reş"ê hatiye holê, lê belê di kurmancî de wek term tê bikaranîn û bi wateya hevsûdiya jin û mêran ya ji hev tê gotin.

Dema zilamek nexwaze kes li jina wî binere, yan dema jina wî kincine rind li xwe dike, zilam zêvir (aciz) dibe, tê gotin ku ev zilam kumreş e. Dema jin jî li pêşberê mêrê xwe wisa zîzî dike, tê gotin ku ev jin Kumreş e.

* Kumreş

Kategorî:Kurdewarî
Maşmaşk

**Maşmaşk** an **Maşmaş** an jî **Majmajkê** (), gundekî girêdayî yê navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye. Maşmaşk ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin .

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Mezra Gêrî

**Mezra Gêrî** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Meşkîna, Dêrika Çiyayê Mazî

**Meşkîna** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Meşkîna gundekî dîrokî ye. Li rojavaya Meşkîna gundekî biçûk heye: Girik. Girik ku girêdayî Meşkîna ye, cihekî gelekî dîrokî ye. Li rojavaya Meşkîna Çiyayê Pozê Bîra heye, ku bi dehan bîrên avê li ser hene û xuyaye di dîrokê de cihekî şênî ye. Dîwarên xaniyan, benê rezan, mehsereyên tirî û hîn gelek şûn û warê dîrokî li dora Meşkîna û Girik hene. Meşkîna bi dehan caran hatiye valakirin. Ji ber şerê navxweyî, xwînî û dijminatiya gundikî. Lê di sala 1991'ê de jî Meşkînî bûn cerdevan û kesên ku nebûn cerdevan ji gund derxistin. Wê demê Girik jî hate şewitandin. li ser gundê Meşkîna di sala 1978-1979 de civaknas Ahmet Gegez bi teza xwe ya qedandina zaningeha Haceetepe "Avahiya Civakî û Aboriya Gundê Meşkîna" berhemek weşandiye. kesên ku bixwazin di derbarê gundê Meşkîna hîn zêdetirîn agahiyê bidestbixin bila ji kerema xwere li beşa tirkî jî mêze bikin.
## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Ofî

**Ofî** (), mezrekê girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

## Mijarên têkildar
* Xirbeyên Ofiyê

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Peyamlî

Çend cihên bi vî navî hene:
* **[[Peyamlî, Dêrîka Çiyayê Mazî|Peyamlî]]**, gundekî bi ser navçeya Mêrdînê Dêrîka Çiyayê Mazî ve.
* **[[Peyamlî, Eyûbî|Peyamlî]]**, taxeke bi ser navçeya Eyûbî ya Rihayê ve.
Pîrebas

**Pîrebas** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Qetaro

**Qetaro** () gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya parêzgeha Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Qibilme

**Qibilme** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Gundê Qibilme di sala 1948'an de ji aliyê Mihemedê Şoxo û çend mirovên din hatiye avakirin. Di 1954'an de ji aliyê dewletê ve hatiye teqsimkirin teqsima wê 57 heft koçan in 7000 donim erdê wî heye. Beriya avakirina gund niştecihê wî hebûne lê xerabe bû. Berî avakirina gund li mintiqe de xezal û ajal hebûne. Ava wî ji sarinca dihate temînkirin û piştî avakirina gund ew sarinc xetimin piştre hatin kolan û disa hatin bikaranîn. Piştî 1974'an ji gundê xanûkê av bi riya boriyen astbest ji bo vexwarina hate gund. Debara gund çotkari û çandinaya genim, ceh, nîsk, û salên dawî pembû, garis, bostan te çandin. Niştecihe gund hemû kurd in. Niştecihe gund ji çandiniya dar û ber hez dikin û mirovên xwe weltparêz in.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Rebet, Dêrika Çiyayê Mazî

**Rebet** (), gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya bi ser Mêrdînê ve ye.

Ev gund bi qasî 16 kîlometreyan dûrî dêrikê ye û ev gund bêtir bi keleha xwe tê nasîn. Jê re dibêjin Keleha Rebetê, hê jî bermayiyên vê kelehê heye. Kele li ser girekî hatiye avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Rewşat

**Rewşat** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Helbestvan Reşîdê Kurd jî bixwe ji vî gundî ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Şahênik

**Şahênik** (), mezreke girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Mezreke gundê Elîbegê ye.

Li vî gundî malbata Hemzoyi dijîn. Gund ji ber koça gel her dihere hejmara mîrovan kêmtir dibe û aniha gelhe li derdora 70-80 mîrovîye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Selmê

**Selmê** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Çend malên Selmê ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Niha gund ava ye. Li gund 49 mal hene.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Sêpinat

**Sêpnat** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Li vî gundî bendavek heye û masî di vê bendavê de dijîn.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Şaweled

**Şaweled** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Ev gund di sînorê Wêranşar û Dêrikê ye. Pirek heye, vî aliyê pirê dikeve sînorê Dêrikê û wî aliyê pirê jî dikeve sînorê Wêranşarê. Wextekê li vî gundî qereqoleke mezin hebû.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Sefa

**Şêba Jêr** ( bi tirkî: Çayköy - *Yukari* ) gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Şikestûn

**Şikestûn** () gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya bi ser Mêrdînê ve ye. 

Ev gund jî bêtir bi strana "Çemo çemê Şikestûnê" tê nasîn. Gorî gotinan di sala 1978-79an de leşker digirin ser vî gundî û gelek şervanên PKKê jî tê de bûne. Piştî şerê bi çend rojan him ji aliyê şervanên PKKê û him jî ji aliyê leşkeran ve windahiyên gelekî mezin çêdibin. Di vî şerî de sê şervanên PKKê yên bi navê Selman, Cemal û Kemal şehîd dikevin û sê leşker jî tê kuştin.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Silamet

**Silamet** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Sûsik

**Sûsik** ( ), mezreke gundê Girê Sorê ye û ser bi navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ve ye. Gundê Sûsikê navê xwe ji gihayê sûsikê distîne. Ev giha li dora vî gundî gelekî hêşîn dihat. Gihayê sûsikê hîn jî li bajarên Kurdistanê, piştî ku ava wê hate derxistin, ava wê tê firatin. Jê re Ava Sûsê tê gotin.

Lê îro li gundê Sûsikê êdî gihayê sûsê hêşîn nabe. Kurd ji deverên din vî gihayî tînin û ava wê derdixin, difiroşin. Li Amed, Mêrdîn, Qoser û gelek bajarên din mirov dikare li kolanan bi hêsanî Ava Sûsê bikire.

## Gelhenasî

## Mijarên têkildar
* Ava Sûsê

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Tahtok

Du gundên bi vî navî hene

#Tahtok, Dêrika Çiyayê Mazî, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ye.
#Tahtok, Qoser, gundekî girêdayî navçeya Qoser ye.
Temirlenk

**Temirlenk** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Xanîka

Du gundên bi vî navî hene

# Xanîka, gundekî Dêrika Çiyayê Mazî.
# Xanîka, gundekî Qoser.
Xanûk

**Xanûk** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Ev gund jî bêhtir bi ava xwe tê nasîn, ava vî gundî ji bîn tehtan derdikeve û di bîn wan tehtan de gelek şikeft hene. Li gorî gotinên bisporan heke projeyek were avakirin ava vî gundî têra temamî herêma Mêrdînê dike.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Xerabreşk

Çend cihên bi navê Xerabreşk hene:
* **[[Xerabreşk, Dêrika Çiyayê Mazî|Xerabreşk]]** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
* **[[Xerabreşk, Nisêbîn|Xerabreşk]]** () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
* **[[Xirabreşk, Xelîlî|Xirabreşk]]** () taxeke girêdayî navçeya Xelîlî a girêdayî Rihayê ye.
* **[[Xirawreşk]]** () gundekî Keleyê yê girêdayî Dîlokê ye.
* **[[Girê Mirazan]]** cihekî arkeolojîk ê neolîtîkê ye ku li nêzîkî gundê Xirabreşkê yê Rihayê ye.
Xirbê Belek

Çend cihên bi vî navî hene

* **[[Xirbê Belek, Dêrika Çiyayê Mazî|Xirbê Belek]]**, gundekî Dêrika Çiyayê Maziyê
* **[[Xirbê Belek, Qoser|Xirbê Belek]]**, gundekî Qoserê
* **[[Xirbê Belek, Wêranşar|Xirbê Belek]]**, gundekî Wêranşarê
Xirbê Guran

**Xirbêguran** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Xirbêguran ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Xozberiya Jor

**Xozberiya Jor** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Zemberor

**Zemberor** () gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya ser Mêrdînê ye.

Ev gundekî dîrokî ye. Dewlet nahêle tu kes li vî gundî lêkolînan bike. Heta niha li vî gundî mozaîkên dîrokî, qesr, kûzik û zêr hatine dîtin.

Pêşiya gund li deşta Mêrdînê dinihêre. Aliyê rojava Çiyayê Qerejdaxê ye. Li rojhilata Zemberolê Bixurê (bi tirkî: *Derinsu*) li bakurê wê Xerabreşkê û li rojavayê wê jî Tehtok hene. Gundê Bixurê û Xerabreşkê jî gundên gelekî dîrokî ne. Di navbera Zemberolê û Xerabreşkê de şikeftên dîrokî hene, mezelên kevnar ên ji demên dîrokî ve mane hene.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Basqila Kêvil

**Basiqla Kêvil** ( ) gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Kategorî:Tor
Zoik

**Zoik** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye.

Ev Gund diroka wê dora 120 sale. Ji hêla Hecî Bedir Derîn hatiye ava kirin.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Asûr

**Asûr** navê bajarekî Mezopotamyaya kevn bû. Bajarekî pir dîrokî ye. Paytexta Împeratoriya Asûr kiribû.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên sedsala 25an b.z.
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Iraqê
Kategorî:Keyaniyên berê
Bosinc

**Bosinc ** ( bi tirkî: ?) gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Bakewan

**Bakwan** ( ) gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye ku ji alîyê dewleta tirk ve hatîye şewitandin. Gunde eşîra alîka ye.
nivîskar Îsmaîl Beşîkçî jî li ser eşîra alîka pirtûk dinivîsê (Guhertina civakî di eşîrên Kurd ên li rojhilata Anatoliyayê), 1968

## Çavkanî
* Nexşeya gund 
* Nexşeya Newala Qoriyê

## Girêdanên derve
* Malpera şaredariya Kerboranê
* Vîdeoya Newala Qoriyê li ser youtubeê

Kategorî:Gundên Kerboranê
Kategorî:Newalên Kurdistanê
Gizrê

**Gizrê** () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye. Gund ewil 33 mal bûn. Di sala 2014'an de 20-25 mal bûn. Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û xebata cotkariyê ye. Ev gund berav e.
Gelek çem hene li derdorê hene. Navê wan çemê Hemzo, çemê Çemke, çemê Nefira û çemê Kera.
Li derdora gund ev gundên li jêr hene;
* Li rojhilata gund; Xelîla, Dînara, Gurîza
* Li qubleta gund; Xendûk û Xirbê hur
* Li rojavaya gund; Zaxuran, Stavran, gundê mala asle
* Li bakurê gund; Îwan, Basqil, Ancik û Memedora.

Gund di sala 1920'an da hate vala kirin. Mezinê gund ê berî 100 salî Emerê Elîka bû. Di demeke pişî vê de Hiseynê Ehmê û Xelîlkê Hemed bûn.
Hinek cihên dîrokî li gund hene. Li rojavayê gund kelhoşka Emero û kelhoşka Diyarê Ravan li gund gelekî binavûdeng in. Li gund ziyaretên gelekî kevnare jî hene. Ziyareta Pîrê Qureyşiyan, ziyareta Ravan û ziyareta Memezeran hinek ji wan in. Gelê gund ji heft bavikan pêk tê; Segvan, Kurmuska, Resulka, Şerefka û Mala Sofî.

Li derdora gundê Gizrê, di 2'yê adara 2016'an de di encama operasyona artêş tirk de 8 gerîlayên PKK'ê jiyana xwe ji dest didin. Li gorî agahiyan di heman operasyonê de 3 leşkerên tirk jî hatine kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kerboranê
Gundikê Eliyo

**Gundikê Eliyo** (), gundekî girêdayî navçeya Kerborana Mêrdînê ye. Gundikê Eliyo gundikê Seyîdan e. Di sala 2008an di gund de heşt mal dijiyan. Tenê malbata mala Eliyo li wir dijî. Hemû gundî tenê ji malbata mala Eliyo ne.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Germav, Kerboran

**Germab** an jî **Germav** (), gundekî ku bi ser navçeya Kerborana Mêrdînê ve ye. Gund ji ber bendava Ilisuyê ji aliyê dewletê ve hate xirakirin û di 2010an de careke din ji aliyê TOKIyê ve hate çêkirin.

Gund ji Kerboranê 15 km dûr e. Hejmara gundiyan herî kêm 400 kes e. Di gund de herî kêm 60 mal hene. Market, kafe, mala gund, dibistaneke seretayî û mala tendurstiyê heye. Riyen ku têne gund bi asfalt in. Şebeka avê û kanalîzasyona wê jî heye.

Aboriya gundiyan bi piranî li ser bendavê ye. Çandin ji kasê înşaeta bendavê des tpê kiriye xilas bûye. Tekiliyên gundiyan herî zêde ji bo ku nezîk in Taroniyan, Zenganiyan, İmariyan, Xelîliyan û bi Kerboraniyan re pir zêde ye. Ji qase ku pir a bendave avabûye hatûçûna Germavê jî pir zêde bûye. Zilamên gund herî zêde karê avakirina barajê de dixebitin.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Zengan

**Zengan** (), gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye. Ev gund bi çêkirina cêr û dan û sewilê xwe meşhûr e. Gundî hêjî pîşeyê bav û kalên xwe didomînin. Ji gundê Germavê 4 km dikevê roava. Berî çend salan li vî gundî ava germ derket. Av wilqasi boş bû ku geha heta ser ava şêt (Dîcle). Lê hate xitimandin.

## Gelhenasî

## Çavkanî

## Giradanên derve

 

 

Kategorî:Gundên Kerboranê
Kategorî:Tor
Şeta

**Şeta** ( ), gundikoke girêdayé bi Gundike Xacé ye navçeya Kerboran ev ji girêdayî bi bajaré Mêrdînê veye.
meyzénin li rupele xwaré:
http://setta.sitemynet.com
http://seta.ayranci.sitemynet.com 

Kategorî:Gundên Kerboranê
Zivinga Çelo

**Zivinga Çelo** () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Bêrt

**Bêrt** ( ) gundekî girêdayî navçeya Mehsertê a girêdayî Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Mehsertê
Faf

**Faf** () gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya Mehsertê a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Mehsertê
Rover

** Rover**, () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Ava sûsê

**Ava sûsê** ango **kolaya kurdan** vexwarinek e. Li gelek bajarên Kurdistanê tê firotin. Gihayê sûsê îro li herêma Silêmaniyê gelekî hêşîn dibe. Berê li gundê Sûsikê yê girêdayî Dêrika Çiyayê Mazî jî gelekî hêşîn dibû, ku vî gundî navê xwe jî ji vî gihayî girtiye.

Ev vexwarin ji koka sûsê tê cêkirin û di rojên germ ên havînê de li bazarên Kurdistanê gelek tê vexwarin. Ji bo ku ava sûsê cêbibe, divê koka sûsê bi alîkariya bankutekê bê peliqandin û koka peliqî divê heta demeê di avê de bê hîstin. Li dijî vexwarinên din ên navneteweyî, ava sûsê him hundirê meriv hûnik dike, him jî ji bo tendûristiya mirov gelek bas e. Her ciqas avên gazoz belaw bûbin ji, ava sûsê bi sedan sal in heye û hê jî rastî ecibandina gelê kurd tê. Tê zanîn ku koka sûsê ji berê ve wek derman hatiye bikaranîn û gelek fêdeyên xwe yên tibî hene. Ava sûsê bi taybetî li bazarên kurdan ji aliyê şerbetfiroşan ve tê firotin.

Hêjayî gotinê ye ku koka peliqandî a sûsê jî ji bo tistên din kare bê bikaranîn.

## Firotina ava sûsê
Firotina şerbeta ku ji koka sûsê tê çêkirin meslekeke kevnar û serbixwe ye û lewra li gelek deverên Kurdistanê peyda ye. Gelek şerbetfiroş vê meslekê hînî zarokên xwe dikin da ku meslekê dewrî wan bikin. Şerbetfiroş bi giranî di rojên germ ên havînê de li qadên bazaran, li cihên ku gelek qerebelix in digerin. Bi cil û bergên xwe yên gelêrî û aletên taybet bala meriv dikişînin. Li herêmên Amed, Dîlok û Mêrdînê ev vexwarin bi navê *Ava sûsê* tê nasîn. Li Rihayê navê *Hingiva biyan* jî tê bikaranîn.

## Ava sûsê di hunera kurdî de
Koma Hemdem bi navê *Ava Sûsê* him kasetek him jî stranek derxistiye.

Kategorî:Dêrika Çiyayê Mazî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Vexwarin
Zorava, Dêrika Çiyayê Mazî

**Zorava** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Li vî gundî du heb golên biçûk heye. Yek ji wan gola Gavana ye û yan jî gola Xwînê ye. Efsaneyek li ser Gola Xwînê heye. Li gorî efsaneyê dema bûk, zava û berbû dikin ji Gola Xwînê derbas bibin, ji aliyê Xwedê Teala ve giş dibin kevir. û dema mirov lê dinihêre dibe ku ev efsane rast be, ji ber ku gelek fîgurên însanan hene. û li cihê van fîguran du kevirê mezin heye, yek bûk e, û yan jî zava ye. Kesên ku avjeniyê dizanin xwe ji ser bûk yan jî zava divêjin nava avê. Bilindahiya bûk û zava hema hema 5-6 metre heye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Bîra, Dêrika Çiyayê Mazî

**Bîra** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Sarinc, Gimgim

**Sarinc**, Sarincê *(bi romî kirine: Dönertaş)* gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.

Wateya navê gund ji sermayê tê. Di Kurmancî de herwiha wateya wê ya cihê sar ji bo parastina tiştan jî heye, heta carinan ji bo dolabê qeşayê jî tê bikaranîn. 11 km ji Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve.

## Dîroka

## Erdnîgarî
Koordînat; Hêlîpan: 39.169998, Hêlîlar: 41.459999
 
## Avhewa

## Aborî
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e.

## Navdarên Sarincê
* Nevzat Aslan Pêşmergeyekî Kurd bû, sala 2005 li Dêrsimê şehîd ket.

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Zimanê korêyî

**Zimanê Korêyî** (한국어/조선말) zimanê fermî yê Komara Korêyê û Komara Gelêrî ya Demokratîk a Korêyê ye. Bi giştî nêzî 80 milyon kesan li cîhanê bi vî zimanî diaxivin.

Zimanzanistvan di diyarkirina riha zimanê Korêyî da negehiştine ti lihevhatinan. Hindek bawerin ko ev ziman ji zimanên Altayî ye û hidikek jî dibêjin ko zimanekê xweser e. Ev ziman zimanekê pevgirêdayî (agglutinative) e.

Elfûbêya Korêyî ko bi navê Hangulê dihêt niyasîn di gotareka dî da hatîye behskirin.

## Navkirin
Zimanê Korêyî gelek nav hene. Li Korêya Bakur û istana Yanbiyana Çînê dibêjin *Çosonmal* (조선말) an bi awayekê gelek fermîtir: *Çosono* (조선어).
Li Korêya Başur piranî ya xelkî dibêjin zimanê Korêyî *Hangungmal* (한국말), an gelek fermîtir: *Hangugu* (한국어) an *Gugo* (국어). Di axivtina xelkî da hidek caran dibêjin zimanê xwe *Ûrîmal* (우리말) anko *Zimanê Me*.

Li alîyekê dî, xelkên Korêyî yên ko li Sîberyayê dijîn dibêjin xwe Koryo-saram anko *Goryoîn* û dibêjin zimanê xwe jî *Goryoînmal*.

## Sinfandina Zimanê Korêyî û Zimanên Xizim
Hindek zimanzanistvan zimanê Korêyî zimanekê tek û tenê dibînin ko çi zimanên dî wekî wî nîne.

Piştî belavbîna gotara *Ramstedt*î li sala 1926ê, gelek zimanzanistvan gehiştin wê baweriyê ko zimanê Korêyî zimanek ji malbata zimanên Altayî an nêzîkî zimanekê *Pêş-Altayî* ye. Zimanê Korêyî gelek saloxetên hevpişik digel zimanên Altayî hene. Korêyî li hindek zimanên Tirkî gelek nêzîk e.

Hindek lêkolan wekhevî dinavbera Korêyî û zimanê Japonî da dîtine. Hidek ji wan berdanaye (proposed) ko ev herdu ziman wekî zimanên malbata Altayî an zimanekê cida yê girêdayî hev bin.

Kategorî:Korêya Bakur
Kategorî:Korêya Başûr
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên îzolekirî li Asyayê
Kategorî:Zimanên Korêya Bakur
Kategorî:Zimanên Korêya Başûr
Kew

**Kew** (*Perdicinae*), binefamîleyeke semanî an qerqewilan (*Phasianidae*) e. Kew xweciyê welatên parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê ne.

## Cins û cure
### ''[[Kewê gozel|Alectoris]]''
* Kewê erebî, *Alectoris melanocephala*
* Kewê Przevalski, *Alectoris magna*
* Kewê evraz, *Alectoris graeca kurdistanica*
* Kewsorik, *Alectoris graeca werae*
* Kewê Philby, *Alectoris philbyi*
* Kewê Berberî, *Alectoris barbara*
* Kewê lingsor, *Alectoris rufa*
### ''[[Kewê sûsik|Ammoperdix]]''
* Vitik an sûsik *Ammoperdix griseogularis*
* Kewê axê, *Ammoperdix heyi*
### ''[[Arborophila]]''
* Kewê sînggewr, *Arborophila orientalis*
### ''[[Bambusicola]]''
* Mountain Bamboo Partridge, *Bambusicola fytchii*
* Chinese Bamboo Partridge, *Bambusicola thoracica*
### ''[[Snow Partridge|Lerwa]]''
* Kewê berfê, *Lerwa lerwa*
### ''[[Margaroperdix]]''
* Kewê Madekaskarê, *Margaroperdix madagascarensis*
### ''[[Melanoperdix]]''
* Kewê daran ê reş, *Melanoperdix nigra*
### ''[[Kewê boz|Perdix]]''
* Kewê boz, *Perdix perdix*
* Kewê boz ê Daurî, *Perdix dauurica*
* Kewê boz ê Tîbetê, *Perdix hodgsoniae*
### ''[[Ptilopachus]]''
* Kewê kêvir, *Ptilopachus petrosus*
* Kewê Nahan, *Ptilopachus nahani*
### ''[[Rhizothera]]''
* Kewê nikuldirêj, *Rhizothera longirostris*
### ''[[Tetraophasis]]''
* Kewê Verreaux's Monal, *Tetraophasis obscurus*
* Kewê Szechenyi's Monal, *Tetraophasis szechenyii*
### ''[[Xenoperdix]]''
* Kewê Rubeho Forest, *Xenoperdix obscuratus*
* Kewê Udzungwa Forest , *Xenoperdix udzungwensis*

## Çend cureyên çûkan bi navê kew tên gotin di zimanê kurdî de
* Kewê sor, kewsorik, kewê gozel, kew, (*Alectoris chukar*, *Perdrix rouge*)
* Kewê çîr, çîr (*perdix perdix*)
* Kewê hêşin (*Columba livia*)
* Kewkûrk (*Streptopelia Decaocto*)
* Kewê sûs, kerranik (*Coturnix Coturnix*)
* Kewên Malan, kevok (*Columbidae*)

## Pêşangeh

Wêne:Alectoris barbara Tenerife.jpg
Wêne:Ammoperdix griseogularis.jpg
Wêne:Crested Wood Partridge (Rollulus rouloul), male and female.jpg
Wêne:Alectoris-chukar-001.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Partridge videos  on the Internet Bird Collection

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Tîpa Zeytûnê

thumb|250x250px
**Tîpa Zeytûnê** (bi korêyî (이라크 평화재건 사단) 자이툰 부대), parek ji leşkerê Komara Korêyê ye ko wekî pişikdareka hêzên pirrnetew li Iraqê ye. Karê vê hêzê haşitîparêzî û alîkariya jinûveavakirina Iraqê li paş Şerê Azadî ya Îraqê ye. Ev hêz li meha rezber (îlon) a 2004'ê li dervayî Hewlêr a paytexta Herêma Kurdistana Iraqê hatiye damezirandin.

Kategorî:Leşker
Kurd4all.nl

**kurd4all.nl** malpereke kurdî ye. Li gorî xwediyan, "malpera yekitiya qûtabî û lawên kurd" e. Ew li welatê Holenda derket. Kurd4all.nl di sala 2002an ket nav tora înternetê. Sernivîserê Kurd4all.nl Dîndar Koçer e.Malpera Kurd4all.nl weşana xwe bi zimanên Kurdî û Holendî dike

## Girêdanên derve
* Malpera kurd4all.nl 

Kategorî:Malperên kurdî
Kurdistan (cudakirin)

;Erdnîgarî
* Kurdistan
** Bakurê Kurdistanê
** Başûrê Kurdistanê
*** Herêma Kurdistanê, hikûmeta kurdî li Başûrê Kurdistanê.
** Rojavaya Kurdistanê
** Rojhilata Kurdistanê

* Kurdistan (parêzgeh), yek ji parêzgehên Îranê
* Kurdistan ( Ab-î Kordestan an Jerahî) çemekî li Lûristan e.

;Dîrok
* Kardox
* Keyaniya Kurdistanê
* Komara Kurdistanê
* Komara Agiriyê
* Eyaleta Kurdistanê parêzgeha dema dûgela osmanî.

;Rojname
* *[[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]]* (1898), rojnameyeke ku ji hêla Mîqtad Bedirxan hatiye derxistin
Winpooch

frame|Winpooch
**Winpooch** bernameyeke anti-spyware e. Bi taybetî spyware li ber mirov kozikan dikole, kemînan datîne. Winpooch li hember van kemînên spyware hatiye afirandin. Di komputerê de cihekî gelekî hindik distîne. Bi vî awayê xwe di pêşiya raqîbên xwe de ye. Hem belaş e hem jî berhemeke Çavkaniya Vekirî ye.

Awayê xebata wê ji bernameyên din ên anti-spyware cuda ye. Lêgerîn û lêkolîna xwe di demeke kin de dike. Bernameyên din li danegeheke belî dinihêrin û lêgerîna xwe dikin, lê Winpooch li encama kodan dinihêre û veqetandina xwe dike. Ev jî wê li hember raqîbên wê lezgîntir dike. Ev bername wekî mentiq awayekî nû pêşkêş dike. Lê car caran hişyariyên balkêş dike. Dîmendera wê jî hem xweşik hem jî şêrîn e.

Winpooch 0.5.10 ji aliyê Komeleya Kargerê ve li kurdî hatiye wergerandin.

Kategorî:Nermalava Azad
Mehmet Şerif Unat

**Mehmet Şerif Unat** li Dêrika Çiyayê Mazî di sala 19??'an de ji dayîk bûye. Di 25'ê gulana 2006'an de li Dêrika Çiyayê Mazî ji aliyê kontrayan ve hate kuştin. Ew di sala 1999'an de çûbû nav gerîlayên PKK'ê. Bernavê wî yê di nav gerîlayan de Seyda bû.

Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)
Kategorî:Mirin 2006
Dînar (dirav)

**Dînar** cureyekî dirav e ku li hinek welatên Balkan û Rojhilata Navîn tê bikaranîn.

Navê vî diravî ji diravekî Romaya Kevnar ku bi navê Denarius dihat pênasekirin hatiye kopî kirin.

## Welatên ku lê dînarî bi kar tînin

## Çavkanî

Kategorî:Pere
Dînara

**Dînara** yan **Dînar** () gundekî girêdayî navçeya Kerborana girêdayî Mêrdînê ye, ku ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin. Gundê eşîra Omerkiyan e. Nêzîkê gundên Ezdîna, Xelîla û Îwan e.

Kategorî:Gundên Kerboranê
Hacya

**Hacya** () gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya Mehsertê a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Mehsertê
Kafsenor

**Kafsenor** () gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya Mehsertê a girêdayî Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Mehsertê
Kermêt

**Kermêt** (, ) gundekî ku bi navçeya Mehsertê ya Mêrdînê ve girêdayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mehsertê
Ter

**Ter** () gundekî Omeriyan e ku bi ser navçeya Mehserta Mêrdînê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mehsertê
Yestê

**Yestê** () gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya Mehsertê a girêdayî Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Mehsertê
Pere

thumb|Dirav
**Pere**, **dirav** û **panot**, amureyê danûstendina bazirganiyê ye û ji kaxiz, kanza an jî bi riya elektronîk (bo mînak, bitcoin) tê çêkirin. Li ser peran hejmar hene û qîmeta xwe li gorî vê hejmarê bilind an kêm dibe.

## Dîrok
Tê qebûlkirin ku pere cara pêşîn di 700'î b.z. de ji aliyê lîdyayiyan ve hatiye bikaranîn. Berê sumer qîmeta tiştan bi ceh û zîv nirxandibû.

## Çavkanî

Kategorî:Aborî
Kategorî:Antropolojiya aborî
Kategorî:Bazirganî
Ancikê

**Ancikê** an jî **Ancik** (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Midyadê
Xirbê Mirîşk

**Xirbê Mirîşk** (), gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya Mehserta Mêrdînê ye.

Kategorî:Gundên Mehsertê
Bosîrê

**Bosîrê** (bi Tirkî Güzelova), gundekî girêdayî navçeya Hezexê ya bi ser Şirnexê ve ye.

Kategorî:Gundên Hezexê
Daskan

**Daskan**, gundekî navçeya Hezexê Şirnexê ye.

Nave "DASKAN” ji peyva "das" ê tê. Em dema peyvê rast bikin dikarin wisa bixwînin: "DAS-IK-AN".

-"DAS" ; Weke ku tê zanîn "das" e. Bi zimanê Tirkî jî wek "orak" tê zanîn.

-"DASIK"; Deverên ku bi dasê dikarin werin birîn, an jî bi navê din "Qelaç" an jî "Hêrik" tê gotin. Ev dever ji deverên zad lê nayê çandin, erdê wê hişk e û axa wê gelekî kêm e. Di nava gelên Bakur de hêla ber bi çiyayê Bagokê ve pirr tê bikaranîn.

Li derdora Daskanê gundên wek  Sarê (Sarıköy), Xan (Güzelova), Kîwex (Mağaraköy), Kekwan (Çınarlı), Soran (Yayalar) û Basîbirn (Haberli) hene.

Li Daskanê eşîra Saliha bicîh bû ye. Piraniya gundiyan Misilman in lê di  nav wan de yên Fileh jî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Dêrqub

**Dêrqub** ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Epşê

**Epşê** an jî **Ebşê** (), bajarokekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Hesekor

**Hesekor** ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundê Hesekor, gundeke jî yên Eşîra Dorikan ye. Piranîya hemwelatiyên Hesekor Dorikane.

malpera Eşîra Dorikan: http://doreka.jimdo.com/

Kategorî:Gundên Midyadê
Enhil

**Enhil** an jî **Hilhil ** (navê wê ya fermi Yemişli ye ), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

## Gelhenasî

## Mijarên têkildar
* Dêra Mor Kuryakos

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.hanneclan.de/anhel 

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Kefirelab

**Kefirelab** (), bajarokekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Sinc (felsefe)

**Sinc** an **exlaq** zagonên nenivîskî yên subjektîv û guherbar ên mirovan in.
Civak jiyana xwe li gorî zagonên sinc bi rêxistin dike û digihîne pergalekî. Pêwendiyeke yekser di navbera çand, ol û sincê de heye.
Avakerê sincê mirov in. Civak li gorî berdewamî û parastina jiyana xwe zagonên sincê diyardike.
Sinc gorî jiyana mirovahiyê kêm an zêde dibe, diguhere. Wekî zagonên dadmendiyê tên guhertin. Hin caran çawa kû di dadmendiyê de, hin kiryar tên qedexekirin û paşê qedexe tê rakirin, di sincê de jî wisa ye. Bo mînak ji vir 30 sal berê herçendî bo azadiya gel û welêt ba jî di nava Kurdan de derketina jinan a çiyê baş nedihate dîtin. Lê îro wekî şeref û serbilindî tê nirxandin.
Mijara zanîstiya etîkê ne. Herwekî ol, felsefe, çand, dadmendî, polîtîka hwd hemî zanîstî û dîsîplîn kêm zêde li ser sincê radiwestin.

Kategorî:Felsefe
Epîstemolojî

**Epîstemolojî** yek ji şax an dîsîplînên felsefeyê ye. Bi bingeha zanînê ve bilî dibe. Li ser wate û bingeha zanînê dikole.

Gelek teorî û angaştên epîstemolojiyê hene. Bo mînak îdealîzm bingeha zanînê ji materyalîzmê cuda dinirxîne. Îdealîzm zanînê dixe pêşiya destpêka gerdûnê. Materyalîzm jî zanînê wekî berhem an hilberîna herî hêja û kopmleks a gerdûnê dibîne.

Zimannas jî ji epîstemolojiyê sûdwerdigirin.

## Girêdanên derve
* Felsefeya Zanayîyê- Epîstemolojî


Kategorî:Felsefe
Farabî

**Farabî**, an jî **Ebû Nesr Muhemmed ibn el-Ferex el-Farabî** (farisî û erebî: Abū Nasr Muhammad ibn al-Farakh al-Fārābi) fîlozof û stêrnasê fars e.

Di sala 872'an li Farabê (Otrar) ya Qazaxistanê  û di sala 950'an de li Şamê jiyana xwe ji dest daye. Navê wî yê rastî Muhemmedê kûrê Tarxan kûrê Uzlug e û li rojava jî ew bi navê *Alpharabius*, *Alfarabi* û *Abunaser* tê naskirin. Ji bona ku ew li bajarê Farabê yê Qazaxistanê hatiyê dinê jê re dibêjin Farabî. Wî perwerdeya xwe ya serata li Farabê dest pê kir û bi şûnde jî li Rey û li Bexdayê xwend.

Dema ku wî li Haranê lêkolîn li ser felsefê dikir wî Yûhana bin Haylan naskir û rêgezên dibistana nepen fêr bû. Li Helebê ew bû mêvanê hukûmdarê Hamedanan Seyfûdewlet. Digel pir zimanên ku baş bi wan dizanibû; ji suryanî, erebî, farisî, tirkî û baş bi kurdî jî dizanibû.

## Berhem û ramanên Farabî

Farabî di dema piştî mirina Pêxember Muhemmed û rewşa polîtîk a ku piştî wî re di navbera xelîfeyande derketiye jiyaye û ev rewş çavdêrî kirye. Ew bi giranî li ser têkiliyên olî û polîtîk sekiniye û ji bona ku şîroveyekî li vê rewşê bîne, ew li ser nivîsên Platon û Arîstotelês xebitiye. Gerek mirov vê rewşê bîne ber çavên xwe û nivîsên Farabî li gor vê yekê şîrove bike.

Farabî wek mijîyekî ensîklopedîk, bi taybetê bala xwe daye birêvebiriya polîtîk. Ji ber vê yekê gelek nivîsên wî şîrove û sentezên şexsî li ser felsefa Platon û Arîstotelês in.
 
Wî pirtûkek bi navê "Lihevhatina fîlozofan Arîstotelês û Platon" nivîsand. Ev pirtûk bahsa "ramanên şêniyên siteya dilpak" dike. Wekî din wî kurtebirek li ser zagonên Platon jî nivîstiye.

* At-Ta’lim As Sanî wa İhsâu all-Ulûm
* El-Madinat al-Fazila
* As-Siyasah-al Madaniyyah
* Risalah fi Ma'ani all Akl
* Ihsa Al-Ulm Musiki Al-Kabir
* Ketāb al-Musiqā al-Kābir''
* Ketâb Fi al-Musiqā
* Al Moodhal Fi al-Musiqā
* Ketâb Ustukesat
* Alm Al-Musiqā
* Ehsa al-Alm
* Ketab Fi al-lhsâ al-Ikâ
* Ketab al-Musiqā
* Ketâb Ad-Advar
* Ketab al-Farab

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Farabî – 870-950 - Ji Malpera Felsefevan 

Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Fîlozof
Kategorî:Fîlozofên faris
Kategorî:Fîlozofên misilman
Kategorî:Jidayikbûn 870î
Kategorî:Kesên sedsala 9an
Kategorî:Mirin 950
Hexê

thumb|
**Hexê**, **Hax** ( ), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Gund li rojhilatê Midyadê ye û 30 kîlometreyan dûrî navçeyê ye. Dêra Gund ku ji bo bîranîna diya Hz. Îsa hatiye damezrandin yek ji kevintirîn dêrên Mesihinan û Suryanî Qedîm e. Li mihrîcaneke bîranîna damezrandina Dêra Haxê heye kuk jê re Şêhra Haxê tê gotin. Hejmara şêniyên vî gundî jî kêm bûye û niha li gor daneyên fermî 112 kes li gund dijîn. Ji 18 malbatên li gund dijîn 1 Misilman, ên din Mesihin Suryani in.

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Kevirzê

**Kevirzê** an **Kefirzê** (; bi Suryanî: ܟܦܪܙܐ *Kfarze*), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Di vî gundî de nêzî 50 xaneyan hene û gund li rojhilatê Midyadê 30 kîlometreyan jê dûr e. Hejmara şêniyan 279 e.

## Gelhenasî

## Galerî

Wêne:Keferze 10.JPG|
Wêne:Keferze 03.JPG|


## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Kategorî:Tor
Xirbê Alê

**Xirbê Alê**, **Xirbexala** (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Midyadê
Qoçankê

**Qoçankê** ( ), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Midyadê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Gundê ku îro şêniyê wê jê koçkirine, gundekî ku ola Êzîdîtiyê diparêzê ye.

Kategorî:Gundên Êzîdiyan
Kategorî:Gundên Midyadê
Serê Ava Sipî

**Serê Ava Sipî** an jî **Serê Avê** (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Ev der wek ku miroven li hereme jı xwera ten betlane te binavkirin. Dibeku ev ji weki çihe turizma Kurda ye. Bi rasti ji cîheki gelek xwêş e u mirov dixweze ve dere behna xwe berde.

## Cihê geştiyarî: Serê Avê
Serê Avê bi şînahiya xwe, bi av û hênikahiya xwe berê xelkê bi xwe ve dikêşe. Ne tenê ji Mêrdînê, lê li gelek navçe û bajarên derdorê jî xelk qesta vê derê dike. Dîmenên Serê Avê ne kêmtir in ji wan navçeyên ku navendên behr û betlaneyê ne. Heta êvarê dengê ribab û çivîkan jî xelata pê re ye.

Çemê şîn yê Serê Avê li Nisêbînê yek ji havîngeh û seyrangehên sereke ye li Bakurê Kurdistanê. Bi hatina havînê re çem dibe cihê kêf û bêhnvedanê. Bi hezaran kes, rojane xwe li vê ava sar û şînahiyê digirin. Dîmenên Serê Avê dişibin navçeyên rojavayê Tirkiyê. Şînahî, tav û av derfeta betlaneyeke têr û tije pêşkêş dike. Zarok û mezin weke di behreke bê binî de melevaniyê bikin. Pêkan e mirov xwarina xwe bi xwe çêbike yan li vir bi pere bixwe. 

Serê Avê bi navê xwe yê ‘Ava Sipî’ jî tê zanîn. Li dora çem zêdetir ji 100 cihên xizmetguzariyê hene. Çem 15 kêlometir dûr e ji Nisibînê û li aliyê bakur ve ye. Rojane bi hezaran kes tên û dawiya hefteyê cîh namîne.

Kategorî:Gundên Midyadê
Şorizbeh

**Şorizbeh** (), bajarokekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Midyadê
Xerabê Reş

**Xerabê Reş**, **Xirabreş** (), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Midyadê
Tinat

**Tinat** (), gundekî Omeriyan e ku girêdayî navça Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Kategorî:Gundên Midyadê
Xanika Şendo

**Xanika Şendo**, (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Li gund jiyan pir giran e. Xelkê gund ji bona ku kar tuneye koçberî Midyad, metropolên Tirkan (Stênbol, Enqere hwd) û Ewropa, ( Almanya, Fransa, Belçîka û swêd) bûne û li wir jiyana xwe didomînin.

îro li Xanika qasi 40 mal dijîn. Xanika wekî navê xwe tê xwendin, ji aliyê Şendo we hatîye avakirin. Şendo bi aslê xwe Kemî ye.

hê kurtir, wê pistre bê nevîsandin..

Kategorî:Gundên Midyadê
Zivinga Dirêj

**Zivinga Dirêj** (), gundekî girêdayî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.

Gundê Zivinga Dirêj, gundekî Eşîra Dorikan e. Piraniya hemwelatiyên Zivinga Dirêj Dorikî ne.

Kategorî:Gundên Midyadê
Keleh, Xesxer

**Keleh**, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.

Kategorî:Gundên Xesxêrê
Kela Bûnûsra

**Keleha Bûnûsra** yan **Keleh** (1928: قلعه / *Calée* (Keleh); bi tirkî: *Kalecık*), gundekî navçeya Nisêbîna bi ser Mêrdînê ve ye. Gundekî li serê girekî bilind hatiye avakirin. Nêzî Çemê Ava Spî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Kinik, Nisêbîn

**Kinik** yan jî **Kinikê** () gundekî navçeya Nisêbîn a bi ser Mêrdînê ve ye.

## Girêdanên derve
* (bi tirkî) Vîdyoke li ser gund

Kategorî:Gundên Nisêbînê
Qesrik, Dêrika Çiyayê Mazî

**Qesrik** () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Gundê Qesrîk girêdayî bajarê Mêrdîn a navçeya çiyayê Mazîyê ye.Qesrîk;62 km dûrî bajarê Mêrdînê yeû12 km dûrî navçeya çiyayê Mazî ye.Rûpîvana Qesrîk23 km kare ye. Gelê gundê Qesrîk ji gundên Ikisu, Tanriyolu Qesrîk Lalan hatine û eslên wan Kurdê ê mensûbê gelê Mendikê ne. Li gundê Qesrîk başûra wê gundê Űrűnlű , rojhilata wê gundê Yağmur û Uludağ, rojavaya wê gundê Meşelî û Çayőnű ,bakura wê jî gundê Ikisu hene. Ji ber ku erdê gund kevir in û ji ber merca avhewa wê xaniyên gund ji kevir çêbûne,
           
Debara gundiyan serekîn çandinî û ajaldarî ye. Ji ber avhewa û erda wê piranî çandiniya hişk(genim, ceh, nok û nîsk) tê bikaranîn.Li qismek erdê gund de rezvanî jî tê bikaranîn.Û li gund çalakiya ajaldariyê piranî pez in, Ji bo pêdiviya xwedîbûna wan li şûna alifê hazir ji çêrgehê tê pêşwazî kirin.

Li gund xwarina herî navdar goştê sêlê ye.Dimsa tirî û bastêq jî navdar e.

Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Domînîka

**Domînîka**, *(Commonwealth of Dominica)*, welatekî ji gravekê pêk tê û li Deryaya Karîbê e. Domînîk berê koloniya Brîtanyayê bû.

## Galerî

Wêne:Scott's Head.jpg|Domînîk
Wêne:RoseauWide..jpg|Roseau


## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1690an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Avabûnên 1805an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Avabûnên 1978an li Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin

Kategorî:Hilweşînên 1971ê
Kategorî:Welatên giravî
Qirgizistan

**Qirgizistan** bi fermî **Komara Qirgizistanê** welatekî çiyayî yê Asyaya Navîn e. Qirgizistan welatekî bejahî ye ku di navbera rêzeçiyayên çiyayên Tian Shan û Pamirê de cih digire. Gelê vî welatî bi piranî koçer in û welatekî kevinê Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst e ku bi parçebûna sovyetan re di sala 1991an de rizgariya xwe bidest xistiye. Qirgizistan li bakur bi Qazaxistanê re, li rojava bi Ûzbekistan re, li başûr bi Tacîkistanê re û ji rojhilat û başûrê rojhilat bi Çînê re sinorê bejahiyê parvedike. Li welêt qirgizên etnîkî nêzîkî 7 milyon kes in û li pey qirgizan jî hindikahiyên girîng ên ûzbek û rûs hene.

## Herêmên Qirgizistanê
Qirgizistan ji 7 herêman (*oblastary*) û bajarekî pêk tê. Navenda birêvebiriya wan bi yek awayî tê binavkirin (yên bi navên cuda ne di nava parantezê de hatine nivisandin):

### Oblastên Qirgizistanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin