open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çildar

**Çildar** an jî **Zûrzuna** () navçeyeke Erdêxanê ye.
    
Çildar, di 25 sibat 1921ê de ji destê Gurciyan hatiye stendin û ketiye bin dagirkeriya Dûgela Tirk. Dîroka herêmê heya bav û kalên Kurdan Hurriyan tê şopandin. Ûrartûyan, Bîzansiyan, Ereb-Îslaman, Gurciyan, mîrîtiyên Kurd, Safewiyan, Mongolan, Ûrisan û Osmaniyan li vir desthilatî kirine. Osmaniyan herêm bi tevî Qers, Batûm di 14 tîrmeh 1878´an de (Peymana Berlîn a di navbera Osmanî û Ûrisan de) di şûna deynê şer de firotine Ûrisan. Heya sala 1878´î niştecihên herêmê Kurd, Fileh û Gurcî bûn. Piştî avabûna Komara Tirk û Komkujiya Filehan, Terekeme, Azerî hwd anîn herêmê. Pirraniya Gurciyan jî reviyan Gurcistanê. Niha pirr kêm be jî Gurcî hene li herêmê.
   
Gorî hejmartinên ku Dûgela Tirk di sala 2000´î de kirine hejmara niştecihan bi giştî 14869 e. Hejmara navenda Çildarê 2415 e. Firehî 1163&nbsp;km² ye. Gola Çildarê (Gola Gurciyan), 120&nbsp;km² mezin e. Gelê herêmê bi zaraveyê Kurmancî, Gurcî, Terekemeyî diaxivin. Dûgela Tirk polîtîkayek assîmîlasyonê ya dijwar li ser gelên herêmê dimeşîne. Navên gundên herêmê bi kurdî, Gurcî, Filehkî ne. Di sala 1956´î de hemî navên cografîk kirine tirkî. Pirsgirêkên Gurciyên herêmê jî wekî yên Kurdan pirr in.

## Gundên navçeya Zûrzunayê (lîste ne temam e)

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Erdêxanê
Xanek

**Xanek** navçeyeke girêdayî bajarê Erdêxanê ye. Hejmara niştecihên wê 5000 e. Yek ji herêmên Bakurê Kurdistanê yê di bin dijwariyeke taybet a polîtîkaya pişavtinê ya Dûgela Tirk de ye.

## Gundên Xanekê (lîste ne temam e)

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Erdêxanê
Dêmal

**Dêmal** yek ji navçeyên Erdêxanê ye. Navê kurdî yê Dêmal hatiye qedexekirin û bi tirkî kirine Damal.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Erdêxanê
Qoreveng

**Qoreveng** ( gundekî Mêrdînika Erdêxane ye.

Navê gund di sala 1962´de kirine Köprülü. Niştecihên gund 100 % Kurd in û bi zaraveyê Kurmancî diaxivin û di aliyê olî de Sunî ne. Avakerê gund bi navê Kerîmo Axa bûye. Gorî îdîayan navê Qorevengê nîşan dide ku, wextekê Kurdên Dimilî li vir jiyan e. Ji ber kû ew Elewî bûne Osmaniyan ew sirgûn kirine bajarê Yozxatê. Lê ev îdîayek e. Dîroka herêmê nîşan dide ku herêm ji Hûrriyan heya îro parçeyek ji Kurdistanê ye. Di sala 1972´de bûye şaredarî. Pirraniya gundiyan koçberê metropolên Anatolyayê bûne. Mirêke an axayeke Kurd bi navê Canîbeg li herêmê desthilatî kiriye. Zozanê Canîbegê navdar e. Qoreveng 25&nbsp;km dûrî navçeya Mêrdînikê dikeve.

Nifûsa Qorevengê gorî hejmartina 2000´î 2442 ye. Nêzîkî 5000 kes koçberê Tirkiyê bûne. Pirranî li Stenbolê dijîn û hêj jî bi havînan tên gund. Hejmara malbatan 350 ye. Gel bi xwedîkirina sewalan û bi xebata li metropolên Tirkan aboriya xwe dike.

[Jî Bu Qorewengi wêne http://www.kopruluden.com  da mezekin]

Kategorî:Gundên Mêrdînikê
Çiyayê Elahûekber

**Çiyayê Elahûekber** çiyayekî mezin li Bakurê Kurdistanê, li başûrê Mêrdînikê ye. Bilindahiya wî 3120 m ye. Navê çiya yê kevn Kopîl e. Di şerê Osmanî û Ûrisan de 90.000 leşkerên osmanî vê çiyayê ji serma qefilîne. Ji ber wê piştî avabûna Komara Tirkiyeyê bo bîranîna wan leşkeran navê wê kirine Elahûekber.

Elahûekber
Kategorî:Sarîqamîş
Kategorî:Selîm
Girêdan

**Girêdan** an jî **lînk**, bi taybetî di înternetê de dû rûpel bi hev re girê didin.
Di Wîkîpediyayê de, girêdan bi nîşanên  tên holê û şîn an sor derdikevin.

## Komputer

* Gihiştinê amûrên li ser tor
* Hiperlink
* Linkên (Gerokê Tor)
* Linkek sembolik an Hard link bo pela komputerek, yekbûneke pelên bi pelên din anji daneyên pelê.

## Din
Gihiştineke dû tiştên di navên objeyan.

Kategorî:Gerok
Kategorî:Nivîsbariya 1999an
Milazgir

**Milazgir** an jî **Milazgird** () navçeyeke bi ser parêzgeha Mûşê ve ye. Di çavkaniyên rojavahiyan de navê Milazgirê wekî *Man(t)zîkert* derbas dibe. Ûrartûyan gotine *Manavazakert*, filehan *Manazkert*, ereban *Manazcîrd/Melazkurd*. Gelê herêmê bi pirranî dibêje Kelê. Navçe 137&nbsp;km dûrê Mûşê ye. Li ber Çemê Miradê de ye. Di sala 1944´an de bûye şaredarî.

Nifûsa navendê 23.697 (sala 2000´î) û bi giştî 68.990 e. Firêhî 1534&nbsp;km² ye û herêm li ser xeta erdhejê dikeve. Di sala 1903´an de erhejeke mezin pêkhatiye. Gel 80% aboriya xwe bi çandinî, xwedîkirina sewalan bi rê ve dibe. Herwekî bazirganî û karkerî jî li herêmê heye. Milazgird di deştê de ye. Bi havînan germ û ziha, zivistanan berfî û sar e.

Li herêmê ji xeynî hûrrî û mîrîtiyên kurdan, ûrartûyan, makedonî, bîzansî, ûrisan, selçûqî, safewî û osmaniyan desthilatî kirine. Piştî şikestina bîzansî koçberên Asyayê pêl bi pêl hatine Kurdistan û Anatolyayê. Dûgela Tirk gelekî nîşaneyên ku hatina wan a Kurdistanê dipesinîne li Milazgirdê çêkiriye. Hersal bi sedema "Vebûna deriyê Kurdistan û Anatolyayê" pîrozbahiyan lidardixe û zarokên dibistanan mecbûrê van çalakiyan dike. Niştecihên herêmê ji xeynî rayedar û memûrên dewletê 100% kurd in. Gorî statîstîkên dûgela Tirk 15% kes tirkî nizanin li herêmê. Lê ev hejmar zêdetir e.

## Warên dîrokî

### Pira Keçkê yan pira Keça Qral
thumb|çep|Dîmenek ji Milazgir a kevin.
Pira Keçkê 2&nbsp;km dûrê Milazgirê ye. Bi duheb kevirên wekhev hatiye çêkirin û dizaynkirin. Pira Keçkê bi dirêjahiya xwe 5 mêtro ye, 2 mêtro jî bereya wê ye. Çawa dixwiyê ev pir bi duheb kevirên xweşik û wek hev hatiye çêkirin û gelek bala mirovan dikêşe. Dîroka çêkirina vî pira han baş nayê zanîn lê tê gotin ku di dema împeratoriya Romayê de, hatiye çêkirin. Pir bi hemû zindewariya xwe li piya ye û balkêş e.

Li gorî rêwayetê ji aliyê keça qralê wê demê ve hatiye çêkirin, xet û xalên liser kevirê pirê jî ji aliyê xelkê herêmê ve tê gotin: wekî nîşaneya porê keça qral û şûna pêçiyê wî ye tê şirovekirin.

### Pira Xatûnê
Pira Xatûnê destpêka têketina bajarê Milazgirê de ye. Li ser çemê Şekrikê ku tevî çemê Mûradê dibe hatiye avakirin. Pira Xatûnê li ser rêya di navbera Milazgir û Kopê de wek esereke dîrokî xuya dike û berhemeke selçûqiya ne. 38 mêtro dirêj e, 7 mêtro jî bibere hê jî ev pir li ser xwe ye lê bi awayekî çalak nayê bikaranîn.

### Navdarên Bajêr
* Abdurrahman Dürre
* Celaledîn Yöyler
* Kerem Soylu

## Galerî




## Çavkanî
Dêrxas

**Dêrxas** () navçeyeke bajarê Mûşê ye ku şêniyên navçeyê bi piranî ji gelê ereb pêk tên. Navçe ji hêla aborîyê ve dewlemend e. Dêrxas yek ji navçeyan e ku li deşta Mûşê hatiye avakirin. Di warê polîtîkayê de erebên li navçeyê her dem dijberî ya siyaseta kurdan kirine. Ji ber van sedeman di navbera gelên kurd û erebên navçeyê de sarî heye.

Parlamenterê Kurd Giyasettîn Sayan ji Dêrxasê ye.

## Çavkanî
Tîl, Mûş

**Tîl** an jî **Tîlê** (bi tirkî: *Korkut*), yek ji navçeyên bi ser parêzgeha Mûşê ve ye. Tîl di sala 1985an de bûye navçe.

Tîl an Têlî (di stranên dengbêjiyê de bi pirranî Tîl derbas dibe) di deşta Mûşê de cih digire. 26 gund bi Tîlê ve hatiye girêdan.

Niştecihên herêmê 100 % kurd in û bi zaraveyê kurmancî diaxivin. Li herêmê karê çandiniyê pêşketiye. Silq, titûn, kartol, genim, lovî û çandiniya zebeşan pêşketî ye. Herwekî xwedîkirina sewalan jî heye.

## Gelhenasî
Niştecihên navçeyê Kurdin û ji aşîra şêxanî ya ne li gorî hêjmara sala 2018an hêjmara gelhe ya navçeyê 25 hezar 817 kes hatîye tomarkirin.

## Erdnîgarî
Tîl, yek ji wan navçeyên e û li Deşta Mûşê hatiye avakirin. Li rojavayê navçeyê Mûş, li başûr Dêrxas, li bakûr navçeya Kopê cih digire.
## Aborî
Aborî ya navçeyê tenê ajalkarî û bi karê çotkarî yê pêk tê. Di çotkarî ya navçeyê de bi giranî Silq, titûn, kartol, genim, lovî û çandiniya zebeşan tê kirin.

## Girêdanên derve

## Çavkanî
Mizgîn (kovar)

rast
**Mizgîn** kovareke îslamî ye. Bi zimanên kurdî û tirkî derdikeve.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Kovara Mizgîn 

Kategorî:Kovarên kurdî
Wêranşar, Riha

**Wêranşar** (, bi yewnanî: Κωνσταντίνη, *Konstantíne*, bi suryanî: *Tella*) bajar û navçeyekî parêzgeha Rihayê e. Rûerda navçe 2,297 km2 e û nifûsa wê li gorî serjimariya 2022an 207.315 e. Bajar 93 kîlometre dûrî Rihayê e û 53 kîlometre bakur-rojavayê Serê Kaniyêyê ku li ser sinorê Rojavaya Kurdistanê ye.

## Çand
Çanda Wêranşarê bi gelemperî li ser çanda Kurdan e.

### Xwarin
Li herêma Wêranşarê fêkiyeke taybet a bi navê Şelengo heye. Şelengo weke petîxê biçûk e. Xwarina wî wekî xîyara ye.Xwarineke bi navê Sogîlme jî heye ku bi bacanreşk tê çêkirin. Bacanê reş davêjin nava tenûrê, piştî wê bi sîra di nav rûn de sor dikin.

## Dîrok
Navê Wêranşarê dî dema Roma û Bîzansiyan de Antoniopolis û Konstantina bû.

Navê bajêr tê wateya "bajarê wêran/xirbe" (bi inglîziya kevin: *mierran*, bi zimanên îranî: *vîran*) û bi rastî jî di dîroka xwe de cend caran hatiye hilweşandin.

Tê gotin ku tirbên pêxember Eyûb û Îlyas li gundê Nebeyûb hatine dîtin.

Li gorî dîroknasê Bîzansê John Malalas, ev bajar di dema împeratoriya Romayê de ji aliyê Konstantîn I ve li nêzî bajarê kevn yê Maximianopolis hatiye avakirin. Bajar ji aliyê êrîşa farisan û erdhejeke giran ve hatiye hilweşandin.

Ji sala 363 heta 540an ev bajar bûye cihekî giring yê dema Bîzansê, bi taybetî jî di serên di nava faris û romaniyan. Herwiha, Antoniopolis weke navenda Edessa jî hatiye bikaranîn. Keşîşê Edessayê Yakûb Baradaeus li vir ji dayik bûye. Bajar di sala 639an de ji aliyê ereban ve tê fethkirin.

## Aborî
Wêranşar li parêzgeha Rihayê weke navenda pemûyê tê nasîn. Ji ber çandiyariya xwe ya pêşktî aboriya bajêr her ku diçe mezrir dibe û bûye mînakek bo hemû bajarên Kurdistanê.

## Erdnîgarî
Li rojhilatê Wêranşarê Qoser, li bakur-rojhilat Dêrik û Çiyayê Mazî, li başûr Serê Kaniyê, li Rojava Riha, li bakur-rojava Siwêreg û li bakur Çinar heye.

Bilindayiya ji rûyê avê 620 m ye. Dûrbûna wê ya ji Rihayê 92 km ye.

Wêranşar bajarekî di deştê de ye. Mirov dikare bêje ti çiya lê tune ye. Li Wêranşarê çemekî bi navê Cûrcûb heye.

## Navên eşîrên li Wêranşarê

## Gundên Wêranşarê
Ji bo gundên Wêranşarê binêre: Gundên Wêranşarê

## Çavkanî

* Dr Ebdulla Xefur (Abdulla Ghafur) (2000). "Kurdistan - Dabeşî kargêrî terrîtorî 1927-1997". Stockholm.

## Girêdanên derve

* Malpera şaredariya Wêranşarê
Sîstema pirbûnê ya jin

thumb
**Sîstema tenasilî ya jinan** an **Endamên cinsî yên mê**, ko endam an sîstema tenasilî û zayînê li ba mêyên mirovan e.

## Çavkanî
* Ezîz Reşîd Akreyî (1978). Gîyanê mirovî. Kora Zanyarya Kurdî, Kurdistan.
* Hüseyn Bektaş (2004). Anatomiya bedena mirovan. Deng, Stenbol.
## Xwendinên zêde
Li gorî pirtûka anatomiyê ya Dr Hüseyn Bektaş ev formên alternatîv jî hene:

* 1. Hêkborî
* 6. Pêşborî
* 8. Hêkdank, bizrê zaro, fer
* 9. Werpêçrûvî (sigmoid)
* 12. Stuhê malzarûkê
* 13. Rastrûvî
* 14. Zûtik (anûs)
## Girêdanên derve
Hozan Şemdîn

**Hozan Şemdîn** stranbêjekî kurd e ku di sala 1955an li Îdirê ji dayik bûye.

## Jînenîgarî
Nivîskar Firaz Baran di pirtûka xwe ya bi navê *Hunerkom* de li ser jiyan û xebatên Şemdîn van agahiyan dide, ku Hozan Şemdîn ji sala 1972an û vir ve bi profesyonelî muzîkê çê dike. Di sala 1986an de li Lîbyayê berhema bi navê 'Dengê Karker' derxistiye. Di navbera salên 1988 û 2004an de sê albûmên wî derketine: *Ala Rengîn*, *Ka Bûka Min* û *Desmala Govendê*.

Şemdîn, di navbera salên 1988 û 2003an de di nava Koma Berxwedan de cih girtiye û di nava şeş albûmên Koma Berxwedanê de stran gotiye. Wek mînak strana "Amed"ê ku bi nav û deng e di nav albûma Koma Berxwedanê de gotiye.

Hozan Şemdîn Med TV, Medya TV û Roj TVyê jî bernameya “Şevbêrka Dengbêjan” û “Şevbêrk” amade û pêşkêş kiriye (1998-2018). Di bernameyên xwe de bi sedan dengbêj bûne mêvanên Hozan Şemdîn. Çanda dengbêjiyê wekî stûna çanda kurdewar bi nav kiriye. Bi xêra Hozan Şemdîn dengbêjî dîsa di nav gelê Kurd de derketiye pêş. Hozan Şemdîn bi rêya bernameyên xwe gelek şîn, stran û destan tomar kiriye. Bi vê yekê re xizmeteke mezin daye çand û hunera kurdî. Stranên bi nav û deng ên wekî “Lê Amedê”, “Eva Dûnya” û “Dasmala Govendê” ya Hozan Şemdîn in."

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Kesên ji Xinûsê
Zarûşad

**Zarûşad** an **Zaroşad** () navçeyeke ser Qersê ye. 39 km dûrî Qersê ye. Gorî hejmartinên sala 2000´î, nifûsa navendê 5.154 û bi giştî 26.278 e. 47 gund girêdayî Zarûşadê ne. Firehiya erdê wê 605 km², bilindahî ji rûyê avê 1.675 m ye.

Dîroka herêmê wekî ya Qersê ye. Heya hûrriyan kivşe ye. Di sala 1920´î de ketiye bin dagirkeriya Komara Tirkiyê. Navê navçeyê di sala 1927'an de kirine *Arpaçay*. Herwekî navên cografîk bi giştî kirine tirkî.

Aborî li ser berhemên şîr û çandiniyê ye. Li herêmê 30%  kurd in; terekeme û azerî jî hene.

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
Selîm, Qers

**Selîm** yek ji navçeyên Qersê ye. 31 km dûrî Qersê ye. Di sala 1957'an de bûye navçe. Li ser riya hesinî ya di navbera Erzerom û Qersê de ye.

Di sala 1920´î de ketiye bin dagirkeriya Komara Tirkiyê. Filehên herêmê bi tevayî hatine qirkirin û dêr û bermahiyên wan hatine rûxandin û talankirin. Niha niştecihên herêmê bi tenê Kurd in. Girêdayî Selîmê 52 gund hene. Di sala 1995'an de çend gundên kurdan, sedama "ewlekariyê" bi giştî hatine valakirin. Wekî gundê *Yilanlî*.

Nifûsa navendê 5.110 û bi giştî jî 26.374 (sala 2000´î). Aborî li ser xwedîkirina sewalan û çandiniyê ye. Li herêmê 6.000 kewarên mozhingivê hene.

Li herêmê Dûgela Tirk ji bo mezinan kursên Tirkî lidardixe. Gel bi zaraveyê kurmancî diaxive û di aliyê olî de sunî ne.

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
Cilawûz

**Cilawûz** (an **Cilawiz** an jî **Gelawêj**?) () yek ji navçeyên bajarê Qersê ye. 27 km dûrî Qersê ye û li ser riya Qers - Erdêxanê dikeve. Di sala 1959'an de bûye navçe. 27 gund girêdayî Cilawûzê ne. Gundên navçeyê bi rêkûpêk ji elektrîkê sûdwernagire. Bi zivistanan pirranî elektrîk nîne û riyên gundan girtîne. Li navenda navçeyê pirsgirêka av û qanalîzasyonê heye û gel jê biazar e. Piştî dagirkirina Komara Tirkiyê hemî filehên ku ji ber Terteleya Filehan filitî bûn tên qirkirin û terekeme û azerî tînin bicihkirin. Niştecihên herêmê bi kurmancî, terekemeyî û azerî diaxivin.

Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara navendê 3.797 û bi giştî 14.487 e. Herêm koçberiyeke mezin dide. Aborî li ser xwedîkirina sewalan û çandiniyê ye. Herwekî 1.427 kewarên mozhingivê hene.

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
Şûrêgel

**Şûrêgel** () yek ji navçeyên Qersê ye. Navê wê yê berê **Qizîl Çeqçeq** an **Qizîl Çaqçaq** jî bû (Osmaniyan *Kizçakçak* an *Kizilçakçak* bikaranîne) di sala 1961'ê de hatiye qedexekirin û navê tirkî *Akyaka* hatiye danîn. 27 gundê wê hene. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 3.816 û bi giştî jî 14.626 e. Ji xeynî kurmancî zimanên qefqazî û azerî jî tê axavtin. Li herêmê azerî û terekeme hatine bi cih kirin. Firehiya erdê navçeyê 550 km² ye. Bilindahî ji rûyê avê 1.477 m ye. Di tixûbê Komara Ermenistanê de ye. Di sala 1987'an de bûye navçe. Firehiya erdê Çeqçeqê 550 km² ye.

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
Sarîqamîş

thumb|300px|rast| Sarıkamış
**Sarîqamîş**, **Qamuşan** () yek ji navçeyên Qersê ye.

Bingeja navê navçeyê filehkî ye. 56 gundê û 7 mezreyên wê hene. Gorî hejmartînên sala 2000´î hejmara navendê 23.505 û bi giştî 57.334 e. Nezîkî 100.000 kes di van salên dawî de ji ber xizanî û pêkutiyên dûgela Tirk koçber bûne. Firehiya erdê navçeyê 1.732 km² û bilindahî 1.500-2.000 m ye. Zivistan gelek berfî û sar derbas dibe. Nêzîkî du metre berf dibare.

## Gund û mezreyên Sarîqamîşê

### Sarîqamîş

Sarîqamîş, Elî Sofî (Çerkes Elî Sofî), Asbûxe, Salûta Jêrîn (), Boyalî, Bozat, Çatax, Hemamlî, Hander?, Kizikçubuk?, Baxbasan? (), Dîwîk (), Yenîxazî (), Salûta Jorîn (), Sarîqamîşa Jorîn (, *Eski Sarikamiş*), Laloxlî?.

### Qereqûrt

Qereqûrt, Aqoz (), Armûdlî, Baliqlî, Başkoy, Şadîwan (), Gulfitab? (), Çûrûk (), Çolaqlî, Seîd Xan (), Hopwêran (H¨opwêran, tr: *Gecikmez*), Xoşgeldî, Kele (), Qerekose, Qerepinar, Çermelî (), Mamac (), Qazîqbaba (tr. *Kazikkaya*), Qoçoxlî, Qozan, Mescidlî, Odalar, Ortekele, Şehîd Xalid (), Ûzûnxazî, Şûrlî? (Şorlû, tr: *Yarkaya*), Bexçecik, Çîçeklî, Degirmendere, Şehîd Emîn, Derebxane, Qomîk, Kotpinar, Konlice.

### Qereûrgan

Qereûrxan (), Axwêran (tr. *Akören*), Altûn Bûlax, Keçesor (), Micîngirda Jorîn (), Isîsû, Mincîngirda Jêrîn (), Koroxlî, Abûlbard (), Kîsmasor (), Zek (), Sîrbasan, Zîwîn (), Îslamsor (), Saet (), Yenîkoy, Kotek?, Moqsuciq?

## Çavkanî

* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* "Köylerimizin adlari" (1928).
Giyasettin Sayan

**Giyasettîn Sayan** (, Dêrxas, Mûş) siyasetmedarekî kurd ê li Almanyayê ye.

Sayan li bakurê Kurdistanê li navçeya Dêrxasê ya Mûşê di 1950an de ji dayik bûye. Piştî dibistana amadehiyê derketiye Almanyayê ji bo perwerdehiya kargeriyê. Di sala 1980an de li Berlin FHW de destûrname kargeriyê girtiye. Piştre dîsa li Berlîn FU, di sala 1984an de destûrname siyasetnasiyê girtiye. Ji 1985 heya 1998 karê berpirsiyariya civakî kiriye li bajarê Spendau. Ew ji xeynî kurdî; tirkî, almanî, erebî û farisî dizane. Di sala 1982an de dest bi karê polîtîkayê kiriye di nav çepên Almanyayê de. Ji sala 1995an vir ve wekî parlamentarekî almanan kar dike. Ew herwekî bi karê pirsgirêka kurd, hindikayî û neonazî re bilî dibe. Endamê Partiya Sosyalîzma Demokrat (PDS) e.

Kategorî:Kesên ji Dêrxasê
Sayan, Giyasettin
Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat
Partiya Sosyalîzma Demokrat

**Partiya Sosyalizma Demokrat** - **PDS** (bi almanî: *Partei des Demokratischen Sozialismus*) partiyeke siyasî li Almanyayê ye. Partî niha piştî hevkarî û yekbûna bi partiya WASG re, bi navê Partiya Çepgir (bi almanî: *Linkspartei*) tê binavkirin. Herwekî navê PDS (*Partei des Demokratischen Sozialismus*) jî tê bikaranîn.

Bingêha vê partiyê ji Partiya Yekîtiyê ya sosylîst a Almanyayê - SED (*Sozialistischen Einheitspartei Deutschlands*) a Almanyaya Rojhilatê ya berê (DDR) tê. Wekî tê zanîn herdu dewletên alman di sala 1989an de dibin yek. Heya 4ê sibata 1990an wekî SED-PDS tê binavkirin. Di kongreya xwe ya 9em de () bi partiya Xebat-Dadmendiya Sosyal Alternatîva Hilbijartînê (WASG) re yekîtiye çêdike û bi navê Partiya Çepgîr dikeve hilbijartinan.

Partiya Çepgîr bi riyên rewa û parlamantarîzmê li avakirina civakeke sosyalîst digere. Pirsgîrêkên di rojevê de ne bi zanîstiya sosyalîzmê şîrove dike. Nizmkirina bacê, parastina sirûştê, rakirina mecbûriyeta leşkerîkirinê, dadgeriya global, parastina destkeftiyên hemwelatiyan, polîtîkayeke mirovane ya hindikahiyan, rakirina cûdatiya di navbera federedewletên Almanyayê, lêgera perwerde û tenduristiya bêdirav hwd proje û daxwazên vê partiyê ne.

Vê partiyê gelek caran dostaniya xwe ya ligel têkoşîna gelê Kurdistanê jî nîşan daye. Di hilbijartinên dawî de wekî oposîsyon di parlamana Almayayê de cihê xwe girtiye.

Kategorî:Avabûnên 1990an
Kategorî:Avabûnên 1990an li Almanyayê

Kategorî:Partiyên çepgir
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1990an de hatine avakirin
Kategorî:Partiyên sosyalîst
Vaasa

**Vaasa** (bi swêdî: *Vasa*) bajarek e li rojavaya Fînlendayê.

Berfirehiya navçeya Vaasayê 397 km² e ku 183 km² ax e.

## Dîrok
Vaasa di sala 1606an de hat damezrandin.

## Gelhe
Li dawiya sala 2005an 57.266 kes li Vaasayê dijiyan. Vaasa bajarek bi fermî duziman e, anku fînî û swêdî ye. Pirraniya şêniyan 72% fînîaxiv in lê dîsan jî zimanê swêdî jî lê bihêz e.

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1606an li Swêdê
Kategorî:Bajarên Fînlendayê
Zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê

**[[Yekîtiya Ewropayê]]** 24 zimanên fermî hene:

* bulgarî
* çekî
* danîmarkî
* almanî
* estonî
* fînî
* fransî
* holendî
* înglîzî
* îrlendî
* îtalî
* kroatî
* mecarî
* letonî
* lîtvanî
* maltayî
* polonî
* portûgalî
* rûmenî
* slovakî
* slovenî
* spanî
* swêdî
* yewnanî

Kategorî:Yekîtiya Ewropayê
Kategorî:Ziman
Derya Sipî

Du manên **Derya Sipî** hene.
* Deryaya Sipî ê navberê Ewropa û Afrîka ye, seke Deryaya Navîn.
* Deryaya Sipî ê li bakurê rojavayê Rûsya ye, seke Deryaya Navîn (Rûsya).
Tûnis (cudakirin)

Du manên **Tûnisê** hene.
* Paytextê Tûnis (dewlet), seke Tûnis (bajar).
* Dewletê li bakurê Efrîqiya, seke Tûnis (dewlet).
Seyithan Durmuş

**Seyithan Durmuş** berniyas bi **Bavê Baran**, çalakdarê siyasî û karkerê kurd bû.

## Jiyana wî

## Çalakdariya wî ya siyasî û mirina wî

Ew di sala 1994an de li nêzîkî Anêrê bi tevahî sê gundiyên temendirêj ji hêla dewleta Tirk ve hatiye kuştin. Zewicî bû û xwedî çar zarokan bû. Lawê Evdilbaqî û Sekîneyê ye. Bavê Baran ji beriya 12ê Îlonê (12 Îlon 1980, Cuntaya leşkerî ya Tirkiyê) heya roja mirinê herdem ji bo kurd û Kurdistanê têkoşiyaye. Herwekî karker bû. Li Erebistana Siyûdî, Fransa, Germanistan hwd bi salan dima û aboriya malbata xwe bi rê ve dibir.

Piştî hatina PKKê ya herêmê têkiliya wî bi wan rê çêbû. Wekî mîlîs kar dikir. Li nêzîkî gundê xwe tevahî sê mîlîsên gundên cîran dicivin. Ji babirokên artêşa tirk tên gulebarankirin û hemî bi hev re jiyana xwe ji dest didin. Artêşa tirk leşên wan xirab dike û cenazeyên wan nade malbatên wan. Li nêzîkî baregeheke artêşa tirk, li bajarê Mûşê meytên wan tên veşartin.

## Çavkanî

Durmuş, Seyithan
Kategorî:Mirin 1994
Dêrika Anêrê

**Dêrika Anêrê** (bi romî kirine: *Kumlukıyı*) gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

## Dîrok

Li ser bingeh û dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Nêzîkê Anêrê ye. Pirraniya şêniyên gund ji ber şer û xizaniyê barkirine çûne bajarên Tirkiyeyê û Ewropayê. Niştecihên gund bi zarabeyê kurmancî diaxivin û ji aliyê olî ve sunî ne.

## Erdnîgarî
38 km ji Gimgim, 86&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Koord: 41° 42' 46* Rojhilat, 39° 2' 30* Bakur.

### Avhewa

## Aborî

## Gelhenasî

## Wargehên balkêşê

## Navdarên Dêrîka Anêrêyê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Titûn

**Titûn** (bi latînî, *Nicotiana tabacum*) li Kurdistanê li Pasûr, Amed, Semsur û Mûşê tê çandin. Titûna Mûşê di dinyayê de navdar e. Stalîn jî yek ji hezkirên titûna Mûşê bûye.

## Galerî

Wêne:Nicotiana Tobacco Plants 1909px.jpg|Titûn
Wêne:Melasse.jpg|Titûna nêrgîlê
Wêne:Pfeifentabak-front.jpg|Titûna qelûnê
Wêne:Cigarette smoke.jpg|Dûyê titûnê
Wêne:NoSmokingNoLitteringSignJapan.jpg|Lewheyeke dijî kêşandina titûnê li Japonê


Kategorî:Famîleya dendûreşkan
Lovî

thumb|''Phaseolus vulgaris”
**Lovî**, **fasûlî**, **lobiye** yan **lobî** (bi latînî, *Phaseolus vulgaris*) ji navenda parzemîna Amerîkayê derketiye. Li cihên germ û avê tê çandin. 80 cure yên loviyê hene.


File:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg
File:Black Turtle Bean.jpg
File:Kidney beans.jpg


Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya baqilan
Kategorî:Riwek
Silk

**Silk** an **silq** (bi latînî, *Beta vulgaris*) riwekeke pelçgir e. Ji pelçên silkê sarme çêdibin. Fêkiyê silkê wek kertolan di bin erdê de girdibe û ew di hilberîna şêkir de tê bikaranîn.


Wêne:Swiss Chard.jpg|Pelçên silkê
Wêne:SugarBeet.jpg|Silka şêkir
Wêne:Root z07 rohnen.JPG|Silka sor


Kategorî:Pincar
Kategorî:Riwek
Kovik

**Kovik** (bi romî kirine: *Oğlakçı*) gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.

## Dîrok

Navê xwe ji çemên dora gund digire ku ev du av digihên hev û dişibin kovikê. Gorî îdîayan gund 600 sal berê avabûye. Kê gund ava kiriye, nayê zanîn, lewra lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Mala Feqî yek niştecihên kevn ên gund e. Kovikê di sala 1946 û 1966ê de du erdhejên mezin jiyaye. Di sala 1966ê de 17 kes di erdhejê de jiyana xwe jidest dane. Ji dema bav-kalên kurdan Mediyan, Ûrartûyan, Bîzansiyan û Romayiyan bermahî hatine dîtin. Ev kivşe dikin ku pirr berê jî li dora Kovikê cihwarbûn hebûye.

## Erdnîgarî
5 km li bakur-rojavayê Gimgimê dikeve. Gundên nêzîkê Kovikê ne, Gestemerd (an Geştamerd) û Zaçêx in. Niha 45 malbat li gund dijîn. Pirraniya gundiyan ji ber xizanî û pêkutiyên dûgela Tirk koçberê metropolên Anatoliya û Ewropayê bûne.

## Avhewa

## Aborî

## Gelhenasî

## Wargehên balkêş
* Kevirê Qup bermahiyek ji mîrîtiyên kurd

## Navdarên Kovikê
* Sê birayên Kovikê (Mihemed, Ozan û Yilmaz)
* Arif (Kovik)
* Aliyê Horê (Ali Hore)
* Mistefayê Tezê (Mistê Tezê)
* Wehdo (Kovik)
* Fîrar (Kovik)
* Sebrî Arif
* Pîrka Naz
* Ûsê Alê
* Hesenê Silê
* Hemzeyê Arif
* Cibê Momen
* Şah Huseyîn(Şaho)
* Qemerê Çiçê
* Elî Rizayê Cibê Momen
* Pîr Seyîd Huseyîn
* Xelîl Bektaş û Kemal Akbal
* Mistefayê Ûsiv, Weliyê Nazê

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera gundê Kovikê

Kategorî:Gundên Gimgimê
Qerqerût

**Qerqerût** (bi tirkî: *Sazlıca*), gundekî navçeya Gimgim a bi ser parêzgeha Mûşê ye.

## Dîrok
Bingeha vî gundî heya sedsala 16an kevn e. Avakerên gund berekî ji eşîra Pazûkî, Qerbaşî (an Qerwaşî) bûne. Bi navê *Osman* serokmalbatekî cara pêşîn li vir bi cih bûye. Gimgim di bin desthilatiya şêxan de bûye. Di navbera Osman û şêxên Gimgimê de gelek caran pevçûn derketiye. Lawê Osman Sofî û piştre jî *Elî Axa* gund bi sitar kirine. Têkiliya Elî Axa bi dewleta Osmaniyan re çêbûye û Osmanî ew kirine qeymekam. Qerqerût xwedî sirûşteke ciwan e.

## Erdnîgarî
Erdê gund avî û deşt e. Çemê bi navê Ava Mezin ku ji Goşkarbaba (an Koçkarbaba) tê di ber gund re derbas dibe. 3-5 km ji navenda Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve.
Koordînat, hêlîpan: 39.19102°, hêlîlar: 41.4085°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.510 m ye.

## Avhewa

## Aborî

## Navdarên Qerqerûtê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Reqasan

**Reqasan** *(bi tirkî kirine: İçmeler)* gundekî girêdayî Gimgim a Mûşê ye.

## Dîrok

Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Navê Reqasan ji kû tê kes nizane. Li Gimgimê navên wiha gelek in, bo mînak Stûkuran, Gaqir ûêd. Dibe ku ev nav ji semahên derwêşên Elewiyan derketibe. Lewra ev semahên îbadetê dişibin reqsandinê. Niha jî şarê dewê ji aliyê baweriyê ve Elewî ne û bi Dêrsimkî (kirmanckî, zazakî) diaxivin.

Tê gotin ev gund ji aliyê kesên ji parêzgehên Ezirgan û Dêrsimê hatine ve hatiye avakirin. Hesxanê Elî dibêjin pêşemîn kesê li gund bicihbûye ye. Herêm bi hezaran salan berê jî cihwar bûye.

Navê lawê Hesxanê Elî, Mihemed bûye (Mihemed Axa). Ji wî jî Îsa, Selîm, Brahîm û Gêdûg dibin. Gêdûg Axa xweşmirovek bûye, herkesê jê hezdikirîbûye.

Ji berê ve Perikan, Mîkan, Bekan, Nevan li gund niştevan bûne.

## Erdnîgarî

16&nbsp;km ji Gimgim, 76&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve.

## Avhewa

## Aborî

## Gelhenasî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Reqasanê

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Zebeş

**Zebeş** an jî **şebeş** (bi latînî *Citrullus lanatus*) ji famîleya *Cucurbitaceae* ye. Zebeşên Amedê di dinyayê de navdar in.

## Galerî

Wêne:Watermelon Juice.jpg|Ava zebeşan.
Wêne:Citrullus lanatus1SHSU.jpg|Kulîlka zebeşê
Wêne:Watermelon-garden.jpg|Zebeş
Wêne:Watermelon-1.JPG|Zebeş
Wêne:Paard met watermeloenenkar.JPG|Zebeşfiroş


## Çavkanî

Kategorî:Fêkî
Kategorî:Gindor
Esmer (kovar)

***Esmer***, kovareke çandî û edebî ya mehane ye.

Ji sala 2005'a ve bi zimanê tirkî û kurdî li Stenbolê weşana xwe didomîne. Kovar bi mehane derdike. Slogana kovarê *Popüler kültür* e, ev jî guhertinek ji "Çanda popûler" (bi tirki: Popüler kültür) e. Peyva kültür cihê xwe ji ya kürtür (yanî kurd) re hiştiye. Di destpêka de xwedî û berpirsiyarê wê Ferzende Kaya bû. Di dawiya sala 2007'a de gelek xebatkarên kovara Esmer (Ferzende Qaya jî di nav de) ji kovarê veqetiyan û dixwazin bi navê Multi Kulti kovarek nu derxînin. Di nava rûpelê kovarê de heta niha nivîsên gelek kesên navdar wekî yên Mehmed Uzun, Yılmaz Erdoğan, Yaşar Kemal û Orhan Pamuk cih girtine.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî 

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Tatan

**Tatan** gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye. Navê gund bi Tirkî kirine *Güzelkent*. Niştecihên gund bi zaraveyê Kirdkî (Kirmanckî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.

## Dîrok
Li ser dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Di erdheja sala 1966î de 93 gundiyan jiyana xwe jidest dane.

## Erdnîgarî
18 km ji Gimgim, 74 km ji Mûşê dûr dikeve. Li nêzîkê Tanzîg, Stûkuranê ye.

## Avhewa

## Aborî

## Wargehên balkêş

## Navdarên Tatanê

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Gimgimê
Sunîtî

thumb|300px|Sunîtî (rengê kesk); şiîtî (rengê heşîn) li cîhanê.
**Sunîtî**, **sunî**, **sinet** an jî **Ehlê Sune** () tê wateya "tevgera wekî Muhemmed" an jî "di kevneşopa Muhemmed de". Piştî wefata pêxember Muhemmed, ola îslamê dikeve nav siyasetê. Li ser textê xelîfetiyê pevçûn derdikevin. Herwekî di tevgera rojane, ibadet û tixûbên feylesofiya îslamê de nakokî dest pê dikin. Çendîn şax û dibistanên ku gorî xwe ola îslamê şîrove dikin der dikevin. Hêdî hêdî ev dibistan xwe birêxistin dikin û di navbera hev de şerên têr bi xwîn li dar dixin.

Gorî suniyan di ola îslamê de çar dibistan yan mezhebên rast hene: yê Henîfî (an jî Henefî), yê Şafiî, yê Malikî û yê Henbelî. Sunî, mezhebê şia yê ku Ceferê Sadiq bingeha wê daniye, na pejirînin.

Di dîroka kurdistanê de bi navê "Şêrê 100 salî" hatina artêşên ereb-îslaman tê binavkirin. Kurdan berê bi pirranî ola zerdeştî dihebûne. Hatina îslamê bi xwîn, komkujî û azaran bûye. Di nava kurdan û ereb-îslaman de 100 salî şer domiye. Kurd bi pirranî mezhebê Şafiî dihebînin. Herwekî yên Henîfî û şia jî hene. Hinek kurdan wê gavê bi nîvanîv îslam pejirandine û bi navê elewî formeke îslamê pêk hatiye.

## Çavkanî

Kategorî:Mezhebên îslamê
Hekîmxan

**Hekîmxan**, anku **Ḧekîmxan**, navçeyeke bajarê Melediyê ye. 80 km dûrî bajarê Melediyê ye. Firehiya erdê wê 1.844 km², bilindahî ji rûyê avê 1.040 m ye. Hejmara navendê 13.206 (gorî hejmartina sala 2000'î) û bi tevî gundên xwe 42.515 e. Aborî li ser çandinî û xwedîkirina ajalan e. Herwekî bazirganî û karê destan jî pêşketiye. Li navçeyê hesin û krom tê derxistin. 49 gund û 106 mezre girêdayî navçeyê ne. Riya hesinî heye.

## Çavkanî
Çirmik

**Çirmik** an **Çêrmûg** (bi trikî: *Yeşilyurt*) navçeyeke bi ser Meletiyê ve ye. Navê wê bi tirkî kirine *Yeşilyurt*. 4 şaredarî, 16 gund û 23 mezre bi ser Çirmikê ve ne. Firehiya erdê navçeyê 568 km² ye. Nifûsa navendê 12.000 (sal: 2000) û bi giştî jî 45.500 e. Di sala 1957an da bûye navçe. Gorî îdîayan, di dema bîzansiyan da wekî gund hatiye avakirin.

## Gundên Çirmikê

Navê Kurdî – Navê dûgela Tirk pêvekiriye

* Xaçova – Atalar
* Dî Jêr – Aşağıköy
* Pîrpîrim – Çayırköy
* Cafana – Görgü
* Xozane – Gözene
* Dirêjan – Budalauşağı, Işıklı
* Yazlax - İkizce
* Pîr Hemzik, Bîloyan, Qadiran – Kadiruşağı
* Azbîr – Kırlangıç
* Vartanîs – Kuşdogan
* Zeydanî, Kaloyan – Oluklu
* Sarsiya Mezin – Ortaköy
* ? - Öncü
* Geliya Kevn – Salkonak
* ? - Üçgöze
* Kozik – Kozluk
* Seyîdan – Seyituşağı

## Çavkanî
Mirûn

**Şîro** an jî **[[Mirûn]]**  yek ji navçeyên Melediyê ye. Navê wê bi tirkî kirine *Pütürge*. Ev bajara 74 km ji Melediyê dûr e. Firehiya erdê navçeyê 1.181 km², bilindahî ji rûyê avê 1.250 m ye. Gorî statîstîkên dûgela tirk di sala 2000an da hejmara niştecihên navenda navçeyê 4.795 û bi giştî jî 28.382 ye. Nehiyeyek, beldeyek, 3 şaredarî, 62 gund û 325 mezre girêdayî navçeyê ne. Bi qasî 300 sal berê wekî gund hatiye avakirin.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeya Melediyê
Kategorî:Navçeyên Meletiyê
Bênîn

**Bênîn** an jî **Komara Bênînê** (fransî: *Bénin*) dewleteke li rojavayê Efrîqayê ye. Li wir dora 10.160.556 (sal: 2014) kes hene. Paytexta Bênînê Porto Novo ye.

## Nifûs

## Cografya
thumb|Petrol ji bo firotanê
Erda Bênînê 112.622 km² ye. Ev dewlet digehe Nîjer, Nîjeriya, Burkîna Faso û Togoyê, li başurê ew digehe deryaya Atlantîkê.

## Dîn
Li Bênînê 23,3% bawermendên dînê xwezayî ne, berê pir kes di nav wî dînî de bûn. Dora 42,8% ji niştecihan xiristiyan in, 24,4% jî misilman in. 9,5% ji kesên Bênînê de dînê xwe tune.

## Ziman
Li Bênînê kesên li wir fransî û dora 90 zimanên efrîqî dibêjin. Li wir mehê adarê 2005an da 60% ji mêrên ser 15 saliyê de nexwenda ne, ê jina hên pire, nêzîkî 75%.

## Dîrok
Di sala 1863an de Fransa hat û Porto Novo, paytexta Bênînê ji xwe re bir. Di 1868an de bajarê Cotonou li başurê Bênînê ket destê fransayiyan; paşê, dora salê 1879an, Fransayê erdên bakurê Bênîn dibirin.

Di 1ê tebaxa 1960î Bênîn sebixwe bû. Ew xwe ji Fransayê ketand.

## Herêmên Bênînê
Bênîn ji 12 herêman pêk tê:

* Alibori
* Atacora
* Atlantîk
* Borgou
* Collines
* Donga
* Couffo
* Littoral
* Mono
* Ouémé
* Plateaux
* Zou

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Pincar

**Pincar** hemû gîhayên ku ji pelçan şîv çêdibe ye. Di hin devokan ku wateyê peyvê çiqas teng bûye û ew ji bo silkê hatiyê bi kar anîne jî wetayê xwe ya rastî gîhayê xwarinê ye. Cudatiya pincêr ji riwekên bi fêkî ew e ku fêkîyî pincêr tunneye û pelçên pincêr tên xwarinê. Pincar xamxamî jî tê xwarinê an jî dibe şîv. Hin pincar li Kurdistanê ew in.

* baqloq
* boçsîpe
* çaqir
* çayê çê
* delîcan
* gezgezk
* gihaşîrk
* gilîzok
* goştberxik
* goşterewk
* kardî
* kerbeş
* kirindol
* pincik
* pirpar
* qajo
* qiçî
* qîmberk
* silk
* siyale
* sîrim
* tirşo
* tîso
* tolk
* tûsk
* gormiz

Kategorî:Riwek
Qela, Meletî

**Qela** an jî **Îzolî** () yek ji navçeyên Melediyê ye. Di sala 1990an da bûye navçe.

Qela 33 km dûrî bajarê Melediyê ye û firehiya wê navçeyê 192 km² ye. Hejmara niştecihên navendê 4.000 e (di sala 2000'î de). 19 gund û 43 mezre girêdayî Îzoliyê ne.

Avakerên Îzoliyê bi qasî 430 sal berê eşîra Kurd a Îzolî bûne. Mixabin piştî çêkirina termîksantrala Karakaya gelek bermahiyên dîrokî di bin avê de mane (wekî sîteya Pîrot a Bîzansiyan).

Aborî li ser çandiniyê ye. Herwekî xwedîkirina ajalan jî hene.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Meletiyê
Aywalî

**Aywalî** an **Tirsekan** berê gundekî bi Sêwasê ve girêdayî bû. Di 9ê gulana 1990î de wekî navçe bi Melediyê ve hatiye girêdan. Ew 110 km ji bajarê Melediyê dûr e. Firehiya erdê wê 681 km² ye, bilindahî ji rûyê avê 1.270 m ye. Hejmara niştecihên navendê 6.100 (sala 2000) û bi giştî jî 20.880 ye. Li herêmê karên destan pêşketî ye. Li axa navçeyê krom û hesin derdikevin. Li herêmê gelek cihên turîstîk hene.

## Çavkanî

Kategorî:Navçeyên Meletiyê
Erxewan

**Erxewan**, anku **Arxawun**, an jî **Tahir** () yek ji navçeyên Melediyê ye. Nehiyek, şaredariyek, 46 gund, 4 tax û 73 mezre bi navçeyê ve girêdayî ne. Ew 64 km ji Melediyê dûr e. Firehiya erdê navçeyê 1.037 km² ye. Hejmara niştecihên navendê 2.730 (sal: 2000) û bi giştî jî 10.600 e. Şik heye ku hejmar zêdetir be. Lewra li herêmê gelek kesên ku kitim (netomarkirî) in hene. Dûgela Tirk gorî polîtîkaya xwe ya pişavtina kurdan, hemî stran û awazên kurdî yên herêmî wergerandine zimanê tirkî. Bi navê "Stranên Arguvanê" dizîn û firotina çanda kurdan berdewam e. Gelê herêmê bi zaraveyê kurmancî û tirkî diaxivin. Ji aliyê olî ve elewî û sunî ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Gundên Erxewanê
Melediya kevn

thumb|300px|rast| Battalgazi
**Melediya Kevn** (), yek ji navçeyên Melediyê ye. Heya sala 1988'î bi navê "Melediya Kevn – Eski Malatya" dihate binavkirin. Di sala 1988'î de navê wê kirin Tirkî *Battalgazî*. 14 gundê wê hene. Firehiya erdê navçeyê 213&nbsp;km² ye. Nifûsa navendê (2000) 15.154 û bi giştî jî 28.085 e. Dîroka Melediya Kevn jî wekî ya Melediyê bi xwe ye.

Kategorî:Navçeyên Meletiyê
Arabkîr

**Arabkîr** an **Erebgir** yek ji navçeyên Melediyê ye. Navê wê jî berê *Daskûzan* bû. Di sala 1928an da wekî navçe bi Melediyê ve hatiye girêdan. nehiyek, şaredarîyek, 42 gund û 49 mezre bi Arabkîrê girêdayî ne. Firehiya erdê xwe 956 km² ye. Nifûsa navendê 10.150 (sal: 2000), bi giştî 17.070 ye.

## Navdarên Arabkîrê

* Ebdullah Cewdetê Daskûzayî, helbestvan û siyasetmedar (1869-1932)
* Aram Açıkbaşyan, siyasetmedarê ermenî (1867-1915)

## Çavkanî
Darende

**Darende** yek ji navçeyên Melediyê ye. Navê wê jî berê *Zengîbar* (*Hîtît*) bû. Paşê ew hatiye binavkirin. Di sala 1934an da Darende hat bi Melediyê girêdan. 7 şaredarî, 43 gund û 15 mezre girêdayî Darende ne. Firehiya erdê xwe 1.363&nbsp;km², bilindahî ji rûyê avê 950-2150 m ye. Hejmara niştecihên navendê 13.900 (2000) û bi giştî jî dora 54.450 e. Gelekî navên cografîk ên bi filehkî (ermenî) hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera navçeyê
* Malpera şaredariya Darendeyê

Kategorî:Navçeyên Meletiyê
DejaVu

thumb|160px|DejaVu
thumb|Tîpen soranî di DejaVu Sans de
**DejaVu** curenivîseke ji bo gelek alfabeyan e. Di gelek distribusyonên Linuxê wekî Debian, Ubuntu, Suse wekî fonta standard tê bikaranîn. Tê de hemû nîşanên ji bo kurmancî û soranî hene.

## Binihêre
* Fontên kurdî

## Girêdanên derve
* Daxistina DejaVu
* Malpera DejaVu

Kategorî:Font
Burkîna Faso

**Burkîna Faso** (bi wateya "welatê dilsozan") dewletek e li rojavayê Afrîkayê. Li wir nêzîkî 21.510.181 kes (sal: 2020) hene. Paytextê Burkîna Faso Ouagadougou ye. Ev dewlet yek ji dewletên tewrî hejar e li cîhanê.

## Erdnîgarî
Erdê Burkîna Faso 274.200 km² ye. Bilindtirîn cih Tênakourou ye. Ew 749m bilind e. Burkîna Faso digihe van dewletan:
* Malî
* Nîjer
* Bênîn
* Togo
* Gana
* Peravê Diranfîl

## Dîn
Li Burkîna Faso pir dîn hene, loma mirov nikare wan tevan binivisîne. Lê 60,5% kesên li wir misilman in û dora 23,2% xiristiyan in, 15,3% wan jî bawerî bi dînên xwe yên xwecihî tînin.

## Ziman
Zimanê fermî fransî ye. Gelê mossî koma etnîk a herî mezin a Burkîna Fasoyê ye û pirraniya wan zimanê mooré diaxivin.

## Aborî
Li Burkîna Faso xelk ji rizê, genimê û garisê dijîn. Hinek kes darên zêr kom dikin û difroşin. Komkirina Mangan jî li wir heye, lê ev hêj ne pir pêşketî ye.

## Dîrok
Di salê 1898an de Fransa Burkîna Faso dagirkir. Di 5ê tebaxa 1960î de Burkîna Faso serbixwe bû.

## Nifûs

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 1958an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 1984an li Afrîkayê

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1958an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1984an de hatine avakirin
Orhan Pamuk

**Ferit Orhan Pamuk** (jdb. 7ê hezîranê 1952, li Stembolê); romanivîsê binavûdeng ê Rom (Tirk) e. Girêdayî wêjeya paşmodern (postmodern) e. Li sala 2005ê hezkirina wî li welatê wî, Tirkiyê, ber bi kêmbûnê çû, lê li seranserî cîhanê hezkirina wî her zêde dibe. Wekî yek ji romannivîsên serkevtî yên Tirkiyê, romanên wî ji bo zêdetir ji 40 zimanan hatine paçvekirin (wergerandin). Ew wergirê gelek xelatên edebî yên Tirkî û navneteweyî ye. Li [12ê kanûna pêşîn] a] [2006î wî wekî Tirkê herî pêşîn Xelata Nobel a wêjeyê wergirt.

## Jînenîgar
Ew li sala 1952ê li malbateka zengîn a pîşesaz (sinetî) li Stembolê hat dinyayê. Ew di kitêbên xwe, mîna Kitêb*a Reş* û *Cewdet Beg û Kurên Wî* da behsa malbata xwe dike . Wî li Robert College, li Stembolê xwandiye. Paşî ji ber pesta malbatê ku dixwestin ew bibe endazyar an nijyarvanek, li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê nijyarî (Arkîtekt) xwand. Lê piştî sê salan, wî xwandina nijyariyê hêla da bibe nivîskarekê tivavwext û li sala 1976ê li enstîtûya rojnamevaniyê li Zanîngeha Stembolê xwandina rojnamevaniyê bi dawî kir.
Li sala 1982ê bi Aylin Turegenê ra zewicî, lê li sala 2001ê ji hev cuda bûn. Wan kîjek (keçek) bi navê Royayê heye.

Birayê Orhanî, Şewket, ku hindek caran wekî kesayetiyekê çîrokî di romanên Orhanî da peyda dibe, dîrokzanekê binavûdeng ê cîhanê ye. Ew zêdetir ji bo dîroka aboriyê tê nasîn û li Zanîngeha Bosforê dersdêr e.
 
## Berhem
* Sessiz Ev - Mala bêdeng
* Cevdet Bey ve Oğulları - Cevdet Beg û lawên xwe
* Sessiz Ev - Mala (xaniyê) bêdeng
* Beyaz Kale - "Keleha Spî"
* Kara Kitap - Kitêba Reş
* Yeni Hayat - Jiyana Nû
* Benim Adım Kırmızı, "Navê min Sor e"
* Kar - Berf
* Masumiyet Müzesi - Muzexana bê gunehiyê
*  - Stembol bîr anîn û bajêr

### Berhemên wî yên ku li Kurdî hatine wergerandin
"Mali bedeng" .. wergeranî Zagros Rêbaz .. bem zwane dekewete bazari kteb le başurî kurdistan
* Navê min Sor e (werger: Mustafa Aydogan)
* Orhan Pamuk 'Bookweb' 
* Pirûkê "Berf - Befr" wergêrawete ser zimanî kurdi
* Pirtûka "*Beyaz Kale*" ji zimanê kurdî re di 2015an de bi navê "*Keleha Spî*" ji aliyê Ciwanmerd Kulek ve di Weşanxaneya Lîs de hate wergerandin.

Kategorî:Jidayikbûn 1952
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên postmodern
Kategorî:Nivîskarên tirk
Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an
Kategorî:Romannivîsên sedsala 21ê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Îzolî (eşîr)

**Îzolî** yek ji eşîrên Kurdan e. Bi piranî li herêma Meledî yê dijîn û navê xwe daye navçeya Îzolî. Li gorî salnameyên Osmaniyan di sala 1719´î de eşîreke nîvkoçber bûye. Li Meletî, Amed, Mêrdîn, Erzerom û Dêrsîmê bi cîh bûne. Hin berên eşîrê bi havînan derdiketi bûne cihên hênik û zozanan. Lêkolînên Zanîngeha Perwerdehiyê ya Zanîngeh ya Abant Îzzet Baysal di sala 1960´î de, li ser salnamayên dema Qeyserî Osmanî Kanunî Silêman dide xûya kirin ku Îzolî yek ji eşîrên Kurdan ê nîvkoçber bûye û di dema Kanûnî Sîlêman de li herêma Komirî ya Melediyê bi navê Îzolî gundekî hebûye.

Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Eşîrên Millî
Zanîngeh

[thumb|[Zanîngeha Tübingenê (1855)]]

**Zanîngeh** an jî **unîversîte** dameziryayî anko binkeyên xwandina bilind (anko xwandina astê sêyê) û lêkolînên zanistî ne ko bawerînameyên zanistî di bîyavên cidacida yên zanistan da bi xwandinkarên xwe didin û di berhemanîna zanistî da pişikdar in.

Herçend e ko berî Ewropayê li Cihana Îslamî û derên dî yên parzemîna Asyayê zanîngeh hebûn, lê pirranîya zanîngehên niha yên cihanê li ser bingehê binkeyên zanistî yên Ewropaya Çaxên Navên hatine damezirandin.

## Binêre herwiha
* Zanîngehên Kurdistanê

## Çavkanî
Penaber

thumb|Penaberên ermenî li Wanê di sala 1915an de
thumb|Penaberên kurd di 1991ê de.
[thumb|Penaberên kobanî li [Sirûcê (2014)]]
[thumb|Penaber li ber girava [Lesvosa Yewnanistanê (2015). ]]
**Penaber** kesên ji ber raman, bawerî, aîdiyeta xwe bi komekê re, ol û tercihên xwe yên zayendî, ji aliyê dûgel an hêzên bi rêxistinî jiyana wan ketiye xetereyê, di bin gefxwarin û biryara êşkence û cezayê mirinê (dardekirin, berdarî, îdam, xenaq) de ne yan jiyana xwe di xetereyê de dibînin û ji ber wan sedeman herêm an welatê xwe diterikînin, re tê gotin. Penaberî mafeke mirovî ye û di Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan de jî cih digire.

Penaber, peyveke dadî ye. Ji koçber cudatir e. Piştî Şerê cîhanê yê duyem , ji bo careke din şer û azareke wiha êdî pêk neyê, mirovahî li hin çare, norm û peymanên navneteweyî geriya. Li bajarê Jenevê (Cenevre) yê Swîsreyê, gelek peymanên navnetewî hatin morkirin. Ravekirina peyva *penaber*, maf û normên penaberiyê di Peymana Mafê Penaberiyê ya Jenevê ya sala 1951'ê de hatine kivşekirin.

Kesên ku ji ber raman, bawerî, aîdiyeta xwe bi komekê re, ol û tercihên xwe yên zayendî (cinsî), ji aliyê dûgel an hêzên bi rêxistinî jiyana wan ketiye xetereyê, di bin gef û biryara êşkence û cezayê dardekirinê de ne, nikarin li cihên jê hatine werin vegerandin. Mafê wan kesan ê penaberiyê heye. Ji wan re pasaporta seyahetê tê dayîn. Heger şertên malbatên wan ên penaberiyê çêbûne ew jî ji vê mafê sûdwerdigirin.

Mixabin herçendî Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan ji aliyê pirraniya welatên serbixwe ve hatibe pejirandin, heya bigire di destûra bingehîn ên wan welatan de cih girtibe jî, îro wekî gelek destketiyên mirovahiyê, mafê penaberiyê jî bi berjewendiyên dûgelan ve hatiye girêdan.

## Penaberên kurd
Gelê kurd yek ji gelên bêdewlet e. Bi sed hezaran kurd ji ber zilm û zordariya welatên dagirker li rûyê erdxanê (dinyayê) belavbûne. Piştî kareseta terorîstî ya 11'ê rezberê (2001) li New Yorkê pêk hat, mafê penaberiyê kete bin gefa berjewendiyên welatan. Di serî de DYA, YE, Kanada û Awistraliyayê pirraniya welatan bi navê ewlekariyê li astengkirina destketiyên mirovahiyê, herwekî li astengkirina mafê penaberiyê geriyan. Roj bi roj ji mafê penaberiyê tê birin, rewşa wan tê dijwartirkirin.

## Çavkanî
* Malpera almanî ya UNHCR
* Saziya hindikayî û penaberan a Almanyaya Federal  (almanî)
* Statîstîk  ji BAMF a alman
* Webseite ji civaka bo penaberiyê Pro Asyl (almanî)

Kategorî:Civaknasî
Kategorî:Encamên şer
Kategorî:Gelhe
Terekeme

**Terekeme** gelekî ji şaxa tirkên oxizî ye ku li Kurdistan, Tirkiye, Îran, Gurcistan , Daxistan û Ûkraynayê dijîn. Li Bakurê Kurdistanê li hin gundên Erdêxan, Qers, Sêwas, Kop û Xinûsê dimînin. Ji wan re **qerepapax** jî dibêjin. Osmaniyan û dûgela tirkî yê terekeme kom bi kom anîne û li Kurdistanê bi cih kirine. Armanc hebû ku nîfûsa kurd li Kurdistanê were kêm kirin. Di salên 80î û 90î de efxan, azeriyên Îranê hwd. jî anîne li Kurdistanê û bi cih kirine. Ev etnopolîtîkaya dûgela tirk hêj berdewam e.

Li ser peyva terekeme û bingeha vê berê gelek gengeşî û nîqaş hene. Gorî dîroka Tirkiyeyê ya fermî terekeme yek ji berên tirk ên qefqazî ye û di dema selcûqî û osmaniyan da bûne misilman. Lê wekî tê zanîn ti bawerî bi dîroka fermî ya Komara Tirkiyeyê nabe. Hin terekeme xwe ne bingeh-tirk lê qefqazî dihesibînin. Ji bo vê nêrina xwe jî çand, zargotin û peyvên nehatine pişavtin nîşan didin ku bi rastî jî bi pirranî dişibin qefqaziyan.

Hinek dîroknas jî dibêjin terekeme ji Erebistana Siûdî hatine û eşîreke koçber a ereban e. Gorî îdîaya wan di dema belavbûna ola îslamê ya li Kurdistan û Anatoliyayê de hin eşîrên ereban ji Mekeya Erebistana Saûdî hatine bicihbûn. *Terak-î Mekke* (kesên Meke terikîne) an terakîme hatiye gotin ji wan re û ev peyv wiha çêbûye. Ji bo vê îdîayê jî henbelîbûna terekemeyan, salnameyên osmaniyan hwd nîşan didin. Terekeme heya demên dawî ya osmaniyan bi pirranî mezheba henbelî dihebiyan. Bi bandora senteza Tirk-Îslamê vegeriyane mezheba henefî. Hêj jî henbelî hene.

Dîroknasên rûsî, qerepapax an terekeme, kesên ji Îran û Qefqazê hatine û li herêma Aleksandropol, Akhaltsike û herêma Gurcistanê Akhalkalakiyê bicihbûne re dibêjin. Hinek terekeme ji xwe re dibêjin terkekeme.

Dîroka fermî ya dûgela Tirk, wekî tê zanîn kê li Tirkeyeyê dijî dike tirk û dibêje ew jî bera tirkên oxizî hatiye. Bi pirranî terekemeyan bi azeriyan ve girê dide. Mixabin azerî bi xwe jî terekemeyan ji xwe nahesibînin û wan napejirînin. Bi sedan pêkenok û çîrokên azeriyan ên ku terekemeyan biçûk dixîne hene.

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Kategorî:Xinûs
Peravê Diranfîl

**Perava Diranfîl**, bi fermî **Komara Perava Diranfil** (bi fransî: *République de Côte d'Ivoire*), welatekî li Rojavaya Afrîkayê ye. Paytextê Perava Diranfîl bajarê Yamussukro ye.

## Erdnîgarî

Rûberê Perava Diranfîl 322.460 km² ye. Li ser çargoşê kîlomitirekî dora 53 û 54 kes hene. Bilindtirîn cih Mount Nimba ye. Ew 1.752 m bilinde. Perava Diranfîl digê Atlantîk û hên digê van dewletan:
* Lîberya
* Gîneya
* Malî
* Burkîna Faso
* Gana

## Demografî

### Nifûs

### Dîn
Li Perava Diranfîl 35-40% misilman in, 20-30% mesihî û 20-45% bawermendên dînê xwemalî yê kevneşopî ne.

### Ziman
Zimanê fermî di Perava Diranfîl fransî ye. Hên li wir 70 zimanên din hene, wek *lobî* yan *agnî*.

## Aborî

### Çandin
Berhema kekew ê Perava Diranfîl ê tewrî mezin li cîhanê ye. Di salê 2004an da berhemê xwe gihîşte milyonek ton. Hên qehwe, enenes û pembi tê çandin. Bi têxt jî kesên Perava Diranfîl da kar dikin û difroşin.

### Madeyên xam
Cem açên Perava Diranfîl nêft derdixin.

## Werziş
Perava Diranfîl rinde di futbolê da. Ew yek ji dehên tewrî rind di Efrîqa da ne.

### Serdariya cîhanî ya futbolê 2006
Cara pêşîn Perava Diranfîl di serdariya cîhanî ya futbolê 2006 di Almanya pêşve çû. Ew nav grûpê C de bû. Di wê komê de ev dewlet bûn:

Perava Diranfîl dijî giştik lîst. Encam:

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin
Joutseno

**Joutseno**, bajarekî li kêleka gola Saimaa li Fînlenda ye. Bi Rûsyayê re 9 km sînorê wî heye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Fînlendayê
Stûkuran

**Stûkuran**, bi tirkî navê wê kirine *Çaylar*, gundekî nehiyeka Gimgima Mûşê ye. Wekî *Uskuran*, *Ustukran* tê bilêvkirin. Gorî zimanzanên herêmê ev peyv bi rastî Stûkuran e. Di hin devokan de "Stû" wekî "Hustû, ustu" hwd tê bilêvkirin. Nivîskarê kurd Mehmet Teker ji Stûkuran e. Bi navê "Dî dîroka Kurd de Eşîra Xormekan - Kürt Tarihinde Hormek Aşireti" pîrtûkek wî heye. Di vê pirtûkê de gelek agahî ji bo herêmê heye herwekî bo Stûkuran jî.

## Be kirmanckî
**Stûkuran**, **Uskuran**, **Uskura Pîl** () nehiyeka girêdayo Gimgim (Varto) o.

Nifûsê xo zaf bî lê dewicî koçber bî. Îdarey xo bi weykerdişê heywanan kenê. Nehiyê de mekteb (dibistan) a verênî û miyandî estê. Uskuran dewa nûser Mehmet Teker o.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Îzolî

Çend tişt bi navê **Îzolî** hene.
* Îzolî (eşîr)
* Îzolî (navçe)
* Îzolî (ferheng), ferhenga D. Îzolî
Cîbûtî (cudakirin)

Du manên **Cîbûtî** hene.
* Dewleta rojhilatê Efrîqa, binêre Cîbûtî (dewlet).
* Paytexta dewleta Cîbûtî, binêre Cîbûtî (paytext).
Cîbûtî

**Cîbûtî** (ereb.: *جيبوتي*; fransî: *Djibouti*) dewletek li rojhilatê Efrîqa yê. Li wir nêzîkî 767.400 (sal: 2005) kes hene. Paytexta xwe jî Cîbûtî ye. Cîbûtî çend kîlomitira ji Yemen dûr e.

## Erdnîgarî
Erdê Cîbûtî 23.200 km² ye. Bilindtirin cih "Mouso Ali" bi nêzîkî 2.000 m ye. Cîbûtî digê Derya Sor û hên van dewletan:

* Etiyopya
* Erîtrêya
* Somalî

## Dîn
94% ji kesên Cîbûtî Misilman in, bes 6% Xirîstiyan in.

## Dîrok
Sala 1862an da Fransa hat û Cîbûtî dagir kir. Roja 27. pûşber 1977'an Cîbûtî bû serbixwe.

## Herêmên Cîbûtî

## Nifûs

## Girêdanên derve


Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1977an de hatine avakirin
Kategorî:Kendava Adenê