Şêx Seîd

**Şêx Seîdê Pîranî** (jdb.  1865an - m. 29ê hezîrana 1925an) rêberekî dînî yê kurd, yek ji şêxên herî navdar ên terîqeta Neqşbendî û rêberê serhildana Şêx Seîd ya sala 1925an bû ku serhildanek mezin ê li dijî komara Tirkiyeyê ya li Bakurê Kurdistanê bû. Şêx Seîd yek ji kesayetên dînî yên rêzdar ê li Bakurê Kurdistanê bû ku wî rêberiya manewî bi bandora civakî re kiriye yek ku ev yek bûye sedem ku ew beşên berfireh ên nifûsa kurd seferber bike. Bi rola xwe yê di serhildanê de bûye yek ji kesên serekeyên pevçûna herî girîng ên di navbera tevgera kurd û dewleta Tirkiyeyê de ku di salên destpêkê ya damezrandina komara tirk de qewimiye.

Şêx Seîd li dora sala 1865an li gundê Qolhêsarê ya navçeya Xinûsê di nav malbateke Neqşîbendî ya bi bandor de ji dayik bûye ku otorîteya wê ya dînî li seranserê deverên mezin ên Bakurê Kurdistanê dirêj dibû. Bapîrê wî, Şêx Elî, rêberê Neqşîbendî yê pir rêzdar bû ku gora wî bûye cihekî ziyaretê ku bi hezaran kes diçine ser, ev yek jî prestîja ruhanî ya kûr a malbatê nîşan daye. Şêx Seîd perwerdehiya xwe ya dînî di medreseya ku ji hêla bavê wî, Şêx Mehmûdê Fewzî ve dihat rêvebirin de wergirtiye û li cem çend alimên Îslamî yên li herêmê xwendina xwe berdewam kiriye. Paşê ew bi awayekî çalak beşdarî tekeya ku ji aliyê bapîrê wî ve hatiye damezrandin bûye û piştî mirina bavê xwe, serokatiya civaka dînî girtiye ser milê xwe. Di sala 1907an de, Şêx Seîd dema ku wî bi efserên hengên Hemîdiye re têkilî danî û bandora xwe ji derdorên dînî wêdetir berfireh kiriye, dest bi gera xwe yê li parêzgehên Bakurê Kurdistanê kiriye.

## Jiyana berê
Şêx Seîd di sala 1865an li gundê Qolhêsar ya navçeya Xinûsê wekê endamê malbateke kurd ên sunî jidayik bûye ku bi vê paşerojê hem awayê nasnameya wî ya zimanî û hem jî nasnameya wî ya dînî yê ji temenê biçûk ve derketiye holê. Bavê wî, Şêx Mehmûdê Fewzî, otorîteke dînî ya binav a Neqşbendî bû û dayika wî Gulê Xanim bû. Seyîd Heşîm, bav û kalê şeşem yê Şêx Seîd e ku ji Rojhilata Kurdistanê koçê Amedê bûye û li wir bi cih bûye. Seyîd Heşîm di sala 1639an de ji aliyê siltan Mirad IV ve hatiye kuştin. Tê îdîakirin ku Şêx Seîd ji Seyîd Heşîm vê neviyê pexamber Muhemmed (seyîd) e. Malbat wî di destpêkê de li Paloyê bicih bûne û paşê jî piştî koça dawî ya bavê wî (piştê mirina bavê wî), li Xinûsê bi cih bûne û bi vê awayê di wî demê de Xinûs dibe navenda herêmeke bi bandora Neqşbendî ya bihêz.

Şêx Seîd perwerdehiyeke dînî wergirt ku li gelek medreseyên li seranserê Bakurê Kurdistanê xwendiye ku di nav de medreseyên li Palo, Xarpêt, Amed û Mûşê hebû. Bi vê perwerdeyê, ew di warê fiqih, teolojî û pratîka tesewufî ya îslamî de perwerde bûye ku ev perwerdeh wî ji bo rêberiyê di nav rêza Neqşbendî de amade kiriye. Piştî mirina bavê xwe, Şêx Seîd rola rêberê civaka Neqşbendî girtiye ser xwe ku ne tenê otorîteya manewî, di heman demê de toreke berfireh a şagirt û malbatên girêdayî jî mîras wergirtiye. Şêx Seîd dikarîbû bi kurdî, tirkî, erebî û farisî bi awayekî baş biaxive û bi vê awayê rêzek serketinên ku bi şiyana xwe ya ragihandinê bi dest dixe, li seranserê sinorên eşîrî, dînî û îdarî bi girîngî zêde kiriye.

Serhildanên Şerê Cîhanî yê Yekem rasterast bandor li ser jiyana destpêkê ya Şêx Seîd kiriye. Di dema pêşveçûna Împeratoriya Rûsî ber bi Bakurê Kurdistanê ve, ew neçar dimîne ku bi awayeke demkî ber bi Pîranê koç bîbe ku ev yek jî nîşan dide ku gelek malbatên dînî yên kurd di dema şer de koçber bûne. Piştî ku şer bi dawî bû, ew vegeriyaye û li Xinûsê bi cih bûye, li wir rola xwe wekî rêberê dînî ji nû ve wergirtiye û bingeha bandora xwe ya herêmî ji nû ve ava kiriye.

## Kariyera dînî
Berî ku ew wekê serokê serhildana 1925an derdikeve holê, Şêx Seîd bi giranî wekî otorîteyek dînî ya herêmî di nav rêzbendiya Neqşbendî de hatiye nas kirin ku bi çalakiyên siyasî yên eşkere bandora wî bi rêberiya giyanî, navbeynkarî û saziyên dînî yên herêmî dikir. Çavkaniyên zimanê tirkî yên ji serdema dawî ya osmanî û destpêka komara tirk bi berdewamî wî wekî şêxekî rêzdar bi nav kirine û otorîteya wî bi eslê wî, perwerdehiya wî û rola wî wekê parastvaneke jiyana dînî yê li Bakurê Kurdistanê binav dikin. Piştî mirina bavê wî, Şêx Mehmûd Fevzî, Şêx Seîd serokatiya civaka Neqşbendî ya herêmî girtiye ser milê xwe, çavdêriya çalakiyên tekeyê, dersên dînî û navbeynkariya nakokiyan kiriye. Raporên îdarî yên tirk û bîranînên paşê tekez dikin ku ew wekî kesayetek dihat hesibandin ku dikare nakokiyên di navbera eşîran de û nakokiyên malbatî çareser bike û normên exlaqî bi rêya desthilatdariya dînî xurt bike. Rewşa wî dihêle ku ew hem bi serokên eşîran û hem jî bi gundiyên asayî re têkilî dayne, û navûdengê wî wekî hebûnek aramker xurt kiriye ne wekî ajîtatorek siyasî. Çend dîroknasên tirk destnîşan dikin ku di vê serdemê de Şêx Seîd bi zanebûn têkiliyek bi hişyarî bi rayedarên dewletê re domand. Di destpêkê de ew wekî kesek muxalif nehatibû dîtin û bi gelemperî wekî dilsozê kevneşopiya îslamî dihat dîtin ne ku li dijî dewletê bû. Têkiliyên wî bi rayedarên herêmî re pragmatîk bû û ti delîl tune ku ew berî destpêka salên 1920an tevlî berxwedanên rêxistinkirî bûye. Di cihê wê de, bandora wî hêdî hêdî bi rêya hînkirina dînî, serlêdanên hecê û karîzmaya kesane, bi taybetî li Xinûs, Palo û navçeyên derdorê, berfireh bûye. Çavkaniyên tirkî jî rola perwerdeyî ya Şêx Seîd tekez dikirin. Wekî zanyarekî ku di medreseyê de perwerde dîtiye û bi erebî û farisî dizane, wî şîrovekirina Quranê, fiqih û exlaqê tesewufî hîn kiriye û çavdêriya xwendekarên ku paşê bûne kesayetên dînî yên herêmî, kiriye. Vê tora perwerdeyî beşdarî otorîteya wî li seranserê nifşan bûye û têgihîştina Şêx Seîd wekî parêzvanekî fêrbûna îslamî di demekê de xurt kiriye ku reformên laîk saziyên dînî zêdetir marjînalîze kirine. Her çend koçberî û bêîstîqrarî bê guman serokatiya dînî li herêmê siyasî kiriye ku di dema Şerê Cîhanî yê Yekem û piştî şer de, rola Şêx Seîd bi giranî bi hewldaneke dînî dimîne. Ji ber ku malbat û şagirtên koçber rêberî û alîkariyê xwestine, hesabên tirkî destnîşan dikin ku veguhestina wî ya demkî ji bo Pîranê di dema pêşveçûna Rûsyayê de tora wî bêtir berfireh kirye. Heta wê demê jî, çavkaniyên hemdem wî wekî parêzvanê serhildanê nabînin, lê belê wekî kesayetek ku otorîteya wî ya dînî bi paralel bi jihevqetandina civakî re mezin bû, wesf dikin. Lêbelê, di destpêka salên 1920an de, raporên îdarî yên tirkî dest pê kirin ku Şêx Seîd bi awayekî dudil bibînin. Her çend hîn jî wekî şêxekî rewa dihat nasîn jî, bandora wî niha wekî potansiyel bêîstîqrar di çarçoveya reformên sekuler ên komarê de dihatiye dîtin. Sinorkirinên li ser medrese, tekye û dersên dînî rasterast bandor li ser bingeha sazûmanî ya desthilatdariya wî kir û alozî çêkirin ku paşê bûne sedema pevçûnên vekirî. Dîroknas bi gelemperî li hev dikin ku veguherîna Şêx Seîd ji rêberê dînî bo fermandarê serhildanê bêyî referansa vê qonaxa berê nayê fêmkirin, ku tê de desthilatdariya wî bi tundî li ser jiyana dînî kok girtibû ne li ser dijberiya siyasî.

## Civaka Serxwebûna Kurdistanê

Civaka Serxwebûna Kurdistanê (Azadî) rêxistineke veşartî ya kurd bû ku ji bo serxwebûna kurdan li hemî beşên Kurdistanê têdikoşiya. Partî di sala 1921an de ji aliyê Xalîd Begê Cibirî hatiye damezrandin.

Di sala 1923an de Yûsif Ziya Beg ke kesateke nêzîkî Şêx Seîd bû û dixwest ew tevlî rêxistina veşartî ya kurd Azadî bibe. Piştî ku Ziya Beg û Xalîd Begê Cibirî ku di nav 21 endamên din jî hebûn ku ji aliyê eşîrekî yurik ve giliya wan tê kirn û ji bo demek kurt têne girtin, bûye serokê rêxistina Azadiyê.

Di yekem kongreya giştî ya sala 1924an de ku çend fermandarên sîwarên Hemîdiyeyê û herwiha Şêx Seîd beşdar bibû, biryar hatiye girtin ku kurd li dijî komara Tirkiyeyê a kemalîst û laîk a nûdamezrandî rabin serhildanê. Hatibû plankirin ku Azadî dê bibe hêzek pêşeng ê di serhildana Şêx Seîd de ku di sibata 1925an de ji Pîranê destpêkiriye û di demek kurt de li seranserê Bakurê Kurdistanê belav bûye.

## Serhildan (1925)

thumb|Nexşeya serhildana Şêx Seîdê Pîranî, 1925.
Di 13ê sibata 1925an de, Şêx Seîd ji xelkê re di Mizgefta Pîranê wiha daxuand:

Serhildana Şêx Seîdê Pîranî nîşana lûtkeya veguherîna Şêx Seîd bû ku ji otorîteyeke dînî ya herêmî vediguhere rêberekî siyasî û leşkerî. Bi pozîsyona xwe yê wekî şêxekî pêşeng ê Neqşbendî, dikare hevpeymaniyên eşîrî û komên girêdayî rêxistina nepenî ya Azadî, şopînerên xwe seferber bike. Destpêkirina serhildana eşkere di sibata 1925an de bi desthilatdariya şexsî ya Şêx Seîd ve hatiye destpêkirin. Dema ku hêzên tirk hewl dane ku kesayetiyên navdar ên kurd li herêma Pîranê bigirin, kesên dilsoz ên Şêx Seîd destwerdan kirin û pevçûnên çekdarî dest pê dike ku bi awayeke bi lez veguheriye serhildanek herêmî. Di xutbe û daxuyaniyan de, Şêx Seîd bang li misilmanan û li gel kiriye ku ji bo parastina dînê û welatê xwe rabin, girtina medreseyan û rakirina saziyên dînî şermezar kiriye. Van bangan bi taybetî di nav civakên kurdên sunî de deng vedaye ku di nav kurdan de wekî şêxekî zana û dîndar giraniyek girîng hebû. Piştî ku Şêx Seîd bûye kesayetiya navendî ya serhildanê ku ji aliyê serokên serhildanan ve wekî fermandarê tevgerê hatiye nas kirin û Dara Hênî bi awayekî sembolîk wekî paytexta Kurdistanê hatiye ragihandin. Ji vê gavê û pê ve, wî hewl daye ku fermandariyê navendî bike û hêzên eşîrên cihêreng ku di bin rêberiyek yekgirtî de birêve bibe. Her çend desthilatdariya wî li deverên wekî Xinûs, Palo û li hinek deverên wekê Çewlîg û Xarpêt ku ev dever, deverên herî herî xurt ên serhildanê bû, serhildan wî bi lez û bez li seranserê deverên mezin ên Bakurê Kurdistanê berfireh dibe ku di dav de bajarên wekî Licê, Erxenî, Maden, Sêwreg, Mûş, Gimgim û Bidlîs hebûn. Şêwaza rêberiya Şêx Seîd sembolîzma dînî bi biryarên leşkerî yên pragmatîk re tevlihev kiriye. Wî hewl daye ku serhildanê bi belavkirina daxuyaniyên ku yekîtîyê bi navê îslamê teşwîq dikirin xurt bike, di heman demê de ji bo birêvebirina operasyonên leşkerî xwe dispêre fermandarên xwedî ezmûn ku gelek ji wan efserên osmanî yên berê an jî leşkerên Hemîdiye bûn. Lêbelê ev koordînasyon yekreng namîne û piştgirî li gorî herêman bi girîngî diguhere. Bi taybetî, navdar û cotkarên kurd ên li dora Diyarbekirê bi piranî ji piştgiriya serhildanê dûr dikevin û şiyana Şêx Seîd a misogerkirina serketinên biryardar li dijî pozîsyonên dewletê yên baş-parastî bi sinor kiriye. Dorpêçkirina Amedê di adara 1925an de xala herî bilind a serhildanê û ceribandinek krîtîk a serokatiya Şêx Seîd temsîl kiriye. Wî fermandariya hêzek ku ji 5.000 heya 10.000 şervanan pêk dihat kiriye û serpereştiya êrîşên hevrêzkirî yên li ser derî û binesaziya bajêr kiriye ku di nav de hilweşandina balafiran li balafirgeha herêmê hebûn. Tevî van hewldanan, garnîzonên bajêr bi karanîna top û çekên makîneyan serhildanê paşve xistiye. Lê piştî çend rojan Amed dîsa têkçû û xalek werçerxê ya diyarker nîşan dide, ji ber ku wê sînorên kapasîteya leşkerî ya serhildêran eşkere kiriye û bûye seden ku dewleta tirk ji nû ve xwe kom bike û dijêrîşek bide destpêkirin. Her ku hêzên tirk êrîşên xwe zêde kirin - bi bicihkirina komên mezin ên leşkerî, topxane û bombebarana hewayî, bandora Şêx Seîd a parastina yekgirtî di navbera hêzên serhildêr de kêm bûye. Di dawiya adara 1925an de, gelek yekîneyên serhildêr neçar man ku paşve vekişin an jî radest bibin, hinên din jî hewl dan ku ber bi sinorê Rojhilata Kurdistanê vekişin.  Şêx Şerîf û hin serokên eşîran li Palo hatin girtin û Şêx Seîd jî li Gimgimê bi agahdariya xizmekî nêzîk ve li Pira Carpuhê hate girtin (15ê nîsana 1925). Di nirxandinên dîrokî de, serhildana Şêx Seîd bi berfirehî wekî qonaxek girîng di dîroka destpêkê ya Komara Tirkiyeyê û pirsa kurd de tê hesibandin. Zanyar tekez dikin ku her çend serokatiya Şêx Seîd bi piranî li ser otorîteya dînî be jî, serhildan nikare bibe serhildanek bi tevahî ya îslamî. Di şûna wê de, wî nênertiya hevgirtinek tevlihev a dijberiya dînî, armancên siyasî yên kurdan û berxwedana li dijî navendîbûnê dikir ku Şêx Seîd li xaçerêya van fikran sekiniye.

## Dadgehkirin
Seyîd Ebdulqadir, serokê Cemiyeta Tealiya Kurdistanê û çend hevalên wî yên ku bi piştgiriya serhildanê dihatin tawanbarkirin, li Stembolê hatin girtin û ji bo darizandinê birin Amedê. Di encama darizandinê de, Seyîd Ebdulqadir û pênc hevalên wî di 23ê gulana 1925an de ji aliyê Dadgeha Îstiqlalê ya Amedê ve cezayê darvekirinê li wan hat birîn û çar roj şûnda hatin îdamkirin. Rojname û helbestvan Kemal Fewî yê Xîzanê jî di nav kesên îdamkirî de bûye.

Dadgeha Îstiqlalê ya Amedê di 28ê hezîrana 1925an de cezayê darvekirinê li Şêx Seîd û 47 serokên serhildanê birîye. Ceza roja din hatin bicîhanîn, Şêx Seîd pêşî derketiye pêş. Serokê Dadgeha Îstiqlalê ya Amedê ku ceza da serhildêran di 28ê hezîrana 1925an de got:

Şêx Seîd ku di 29ê hezîrana 1925an de ji aliyê Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilat ve li Meydana Dağkapiyê ya Amedê hatiye îdamkirin, dema ku li ser darvekirinê bû, daxwaza xwe ya dawî pirsî, pênûs û kaxizek xwest û li ser kaxiz bi erebî nivîsand:

Şêx Seîd piştî xwendina şehadetê hatiye îdamkirin.

Di payîza 1927an de, Şêx Ebdurehîm, birayê Şêx Seîd, dest bi rêze êrîşên tolhildanê li ser garnîzonên tirkan li Palo û Meletîye kiriye.

## Jiyana taybet
thumb|Şêx Seîd, 1925an
Di jiyana xwe ya şexsî de, Şêx Seîd bi Emîne Xanim re zewicî bû ​ku di dema koçberiya malbatê ji Xinûsê ber bi Pîranê ve di şert û mercên şer ên bi pevçûnên rûs-osmanî ve girêdayî de nexweş ket û miriye. Piştî mirina wê, wî bi Fatma Xanim re, xwişka Xalîd Begê Cibirî, zewiciye. Xwişkek din a Xalîd Beg, Gulu Xanim, bi Qasim Beg re zewicî bûye ku paşê piştî tepeserkirina serhildanê bi xiyanetkirina Şêx Seîd rolek nakok lîstiye.

Şêx Seîd bi Fatma Xanim re deh zarok hebûn - pênc keç û pênc kur - û malbata wî piştî mirina wî di jiyana siyasî û civakî ya Tirkiyeyê de rolek dilîstine. Yek ji neviyên wî, Elî Rîza Efendî, di sala 1973an de wekî parlamenterê serbixwe ji Erzîromê ket Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê ku girîngiya domdar a malbatê di nav nifşan de nîşan didaye.

## Binerê

* Seîdê Nûrsî

## Çavkanî

### Bibliyografî

* Ahmad, Feroz (1993). The Making of Modern Turkey. London: Routledge. ISBN 978-0415091633.
* Barkey, Henri J.; Fuller, Graham E. (2000). Turkey’s Kurdish Question. Lanham: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0847685521.
* Bozarslan, Hamit (2004). La question kurde : États et minorités au Moyen-Orient. Paris: Presses de Sciences Po. ISBN 978-2724607178.
* Bozarslan, Hamit (2008). Conflit kurde : Le brasier oublié du Moyen-Orient. Paris: Autrement. ISBN 978-2746700961.
* Edmonds, C. J. (1957). Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919–1925. London: Oxford University Press.
* Jwaideh, Wadie (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse: Syracuse University Press. ISBN 978-0815630937.
* Klein, Janet (2016). The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-1503600614.
* McDowall, David (2004). A Modern History of the Kurds. 3rd ed. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1850434160.
* Olson, Robert W. (1989). The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. Austin: University of Texas Press. ISBN 978-0292776197.
* Olson, Robert W. (1991). The Kurdish Question and Turkish–Iranian Relations from World War I to 1940. Costa Mesa: Mazda Publishers. ISBN 978-0939217152.
* Tejel, Jordi (2009). Syria’s Kurds: History, Politics and Society. London: Routledge. ISBN 978-0415424400.
* Üngör, Uğur Ümit (2011). The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0199603602.
* van Bruinessen, Martin (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books. ISBN 978-1856490191.
* Zürcher, Erik J. (2004). Turkey: A Modern History. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1860649585.
* Watts, Nicole F. (2010). Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey. Seattle: University of Washington Press. ISBN 978-0295990491.
* Kreyenbroek, Philip G.; Sperl, Stefan (eds.) (1992). The Kurds: A Contemporary Overview. London: Routledge. ISBN 978-0415072656.
* Bozarslan, Hamit (1997). Révolution kurde et pouvoir d’État en Turquie. Paris: L’Harmattan. ISBN 978-2738455532.
* Yalçın-Heckmann, Lale (1991). Tribe and Kinship among the Kurds. Frankfurt: Peter Lang. ISBN 978-3631431853.
* McCarthy, Justin (1983). Muslims and Minorities: The Population of Ottoman Anatolia and the End of the Empire. New York: New York University Press. ISBN 978-0814753903.
* Deringil, Selim (1998). The Well-Protected Domains: Ideology and the Legitimation of Power in the Ottoman Empire. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1860641022.
* Kieser, Hans-Lukas (2001). Der verpasste Friede: Mission, Ethnie und Staat in den Ostprovinzen der Türkei 1839–1938. Zürich: Chronos. ISBN 978-3034005401.
* Olson, Robert W. (various articles). Articles on the Sheikh Said rebellion and Kurdish nationalism. University of Texas Press journals and collected volumes.
* British Foreign Office (FO) Reports (1919–1926). Kurdish unrest and the Sheikh Said rebellion. The National Archives, London.
* United States Department of State (1925–1927). Reports on the Sheikh Said rebellion and eastern Anatolia. National Archives, Washington, D.C.

## Girêdanên derve

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1865
Kategorî:Kesên hatine dardekirin
Kategorî:Kesên ji Erzîromê
Kategorî:Kesên ji Xinûsê
Kategorî:Kesên sedsala 19an
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên hatine dardekirin
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1925
Kategorî:Neqşîbendî
Kategorî:Neteweperwerên kurd
Kategorî:Pêşengên kurd
Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Kategorî:Serhildêrên kurd
Kategorî:Şoreşgerên kurd