open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Angela Merkel

**Angela Dorothea Merkel** bi navê keçiktiyê *Angela Dorothea Kasner ( jdb.*17ê tîrmehê 1954 li Hamburgê) siyasetmedareke  alman e. Ew ji sala 2000î ve serokatiya partiya xwe CDU'yê û ji çiriya paşîn a 2005an ve jî serokwezîrtiya Almanyayê dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Kesên ji Hamburgê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê
Kategorî:Serokwezîrên Almanyayê
Kategorî:Siyasetmedarên jin ên alman
Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê
Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê
Los Angeles

**Los Angeles**,**** wekî **LA** jî tê zanîn, bajarê herî qelebalix ê federedewleta Kalîforniyayê ya Dewletên Yekbûyî ye û navenda bazirganî, darayî û çandî ya başûrê Kalîforniyayê ye. Li gorî texmînan di nav sinorê bajêr de 3.88 milyon kes dijîn ku piştî New York City yê ji sala 2024an vir ve duyem bajarê herî qelebalix ê Dewletên Yekbûyî ye û bajarê herî mezin ê li rojavayê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Bajar xwedî nifûseke etnîkî û çandî ya cihêreng e. Los Angelesa Mezin, herêmeke îstatîstîkî ya hevbeş e ku herêmên metropolîtan ên Los Angelesê û Riverside-San Bernardino vedihewîne ku metropoleke berfireh e ku zêdetirî 18,5 milyon nifûs lê dijîn.

Piraniya bajêr li Deşta Los Angelesê ye ku li rojava li kêleka Okyanûsa Pasîfîk e û bi qismî jî di nav çiyayên Santa Monica û bakur re dirêj dibe heta ku digihîje geliyê San Fernandoyê û bajar li rojhilat bi geliyê San Gabrielê re sinor e. Bajêr nêzîkî 1.210 km² rûber vedigire û navenda wîlayetê û bajarê herî qelebalix ê Los Angeles County ye ku bi texmînî 9,86 milyon nifûsa bajêr heye ku di sala 2022an de bûye wîlayeta herî qelebalix a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Bajêr sêyem bajarê herî zêde yê Amerîkayê ye ku ji aliyê geştiyaran ve tê ziyaretkirin ku di sala 2023an de zêdetirî 2,7 milyon geştiyaran serlêdana bajêr kirine.

Herêma ku wekê Los Angelesê tê zanîn di destpêkê de ji aliyê gelê xwemalî ve Tongva ve hatibû cihwar kirin û paşê jî di sala 1542an de ji aliyê Juan Rodríguez Cabrillo ve wekê erdê Spanyayê hatibû îdiakirin. Bajar di 4ê îlona sala 1781ê de, di bin serokatiya waliyê spanî Felipe de Neve de, li gundê Yaangayê de hatiye damezrandin. Bajêr di sala 1821ê de piştî Şerê Serxwebûna Meksîkî bûye beşek ji Împeratoriya Meksîkî ya Yekem. Di sala 1848an de, di dawiya Şerê Meksîko-Amerîkî de, Los Angeles û mayî ya Kalîforniyayê wekê beşek ji Peymana Guadalupe Hidalgo hatiye kirîn û bûye beşek ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Los Angeles di 4ê nîsana sala 1850an de, pênc meh berî ku Kalîforniya bibe dewlet, wekê şaredarî hatiye damezrandin. Vedîtina petrolê di salên 1890î de mezinbûneke bilez aniye bajêr. Bajar bi temamkirina qenala avê ya Los Angelesê di sala 1913an de ku avê ji rojhilatê Kalîforniyayê digihîne bajêr, bajêr zêdetir berfirehtir bûye.

Los Angeles xwedî aboriyeke pirreng e ku xwedî rêzek berfireh a pîşesaziyan e. Her çiqas bajêr ji pandemiya COVID-19 vir ve kêmbûnek dîrokî ya hilberîna fîlmê dîtibe jî, bajêr navenda cîhanî ya hilberîna fîlm û televîzyonê ye. Bajêr yek ji bendergehên konteynerê yên herî qerebalix li Amerîkayê ye û tevî derketina karsaziyê ji navenda Los Angelesê jî, navenda bajarî ya bajêr wekê navendeke çandî bi pêşangeha mîmariya herî mezin a cîhanê ya ku ji hêla Frank Gehry ve hatiye sêwirandin, pêş dikeve. Di sala 2024an de, herêma metropolîtan a Los Angelesê berhema metropolîtan a giştî ya zêdetirî 1.295 trilyon dolarê ku piştî New York û Tokyoyê bajêr bûye bajarê sêyem ê GDPya herî mezin a cîhanê. Los Angeles di salên 1932 û 1984an de malavaniya olîmpiyadên havînê kiriye.

## Nifûs

## Not

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Şîkago

**Şîkago** (bi inglîzî: *Chigago*) yek ji bajarên mezin ên federedewleta Illinois a DYAyê ye. Herwekî 3emîn bajarê mezin ê DYAyê jî tê zanîn. Navê bajêr ji zimanê Xwecihên Amerîkayê parzemînê tê. Tê wateya "cihê di nav pîvazên bîndayî de hatiye avabûn" e. Di 12ê tebaxê 1833î de bingeha bajêr hatiye avêtin. Hejmara niştecihan 2.842.518 (2005) li navendê û bi tevayî jî 9.391.515 (2004) ye. Bajêr li ser 606,1&nbsp;km²´yî avabûye.

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
San Francisco

**San Francisco** (), yan jî **San Fransîsko**, yek ji bajarên mezin ên federedewleta Kalîforniya li DYAyê ye. Herwekî navenda parêzgeha San Francisco ye.

Bajar li ser 600,7 km²i yî avabûye. Bingeha bajêr di sala 1792an de hatiye avêtin. Hejmara niştecihan li navendê 744.230 (2004) û tevayî jî 4.157.377 e. Navê bajêr ji zimanê spanyolî tê, ji ber ku cara pêşîn kaşîfên spanyolî herêm dagir kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Dallas

**Dallas** [] bajarekê mezin ê federedewleta Teksasê li DYAyê ye.

Di sala 1841an de ava bûye û li ser firehiya 608 km² ye. Hejmara niştecihan li navendê 1.211.704 (2005) û bi tevî parêzgehê 6.009.670 ye. Dallas bi şanoyên, fabrîkên nûjen, zankoyan û bi rêzefîlma navdar a "Dallas" ê tê zanîn. Di vê rêzefîlmê de jiyana malbateke dewlemendê petrolê tê vegotin.

Kategorî:Bajar
Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Atlanta

**Atlanta** paytext û bajarê herî bingaşe ê eyaleta Georgia ya Dewletên Yekbûyî ye.ye.Li gel 498,715 niştecîh di nav sînorên bajêr de, ew ji serjimêriya Dewletên Yekbûyî ya 2020an de 38emîn bajarê herî qelebalix ê Dewletên Yekbûyî ye. Lêbelê, ew wekî dilê çandî û aborî ya qada makbajarê ya Atlanta ya pir mezin, ku 6,089,815 kes lê dijîn, dike, ku ew dike qada makbajarê ya nehemîn li Dewletên Yekbûyî.Ew kursiya wîlayeta Fulton e, wîlayeta herî bingşe a Georgiayê. Ew di nav zozanên Çiyayên Appalachian li bilindahiyek tenê ji 1,000 ft ji asta deryayê de cih digire, ew topografya bêhempa ya ku girên gerok, hêşînahiya geş, û dara bajarî ya herî gir ji her bajarên mezin ên Dewletên Yekbûyî vedihewîne, vedihewîne.

## Çavkanî

Kategorî:Paytextên DYAyê
Houston, Teksas

**Houston (Teksas)** yek ji bajarên mezin ên federedewleta Teksasê li DYAyê ye.Di sala 1836´î de hatiye avabûn. Hejmara niştechan li navendê 2.012.626 (2004) û bi tevî parêzgeha xwe 5.180.443 ye. Rûbera bajêr 1.558,4 km², bi tevî parêzgeha xwe jî 1.500,7 km² ye

Kategorî:Bajar
Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Houston, Alaska

**Houston (Alaska)** cihekê li federedewleta Alaska ya DYAyê ye.

Hejmara niştecihên wê li dora 1.500 kesî ye. Rûbera wê: 58 km² ye. Houston wargehekê serîlêdanê ye. Xwedî sirûşteke ciwan e û gelek golên wê hene.

Kategorî:Bajar
Kategorî:Bajarên li Alaskayê
Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Houston, Delaware

**Houston (Delaware)** navê bajarokekî li federaldewleta Delaware ya WYAyê ye.

* Gelhe: 430 Kes (2002)
* Rûber: 1,0 km²

## Koordînat

Kategorî:Bajar
Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Houston County, Alabama

**Houston County** ango desthilatiya herêmî ya Houston bajarokek li federedewleta Alabama ya DYAyê ye.

Kategorî:Bajar
Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Fîladelfiya

**Fîladelfiya** (bi inglîzî **Philadelphia** *)* yek ji bajarên mezin ên federedewleta Pensîlvanya ya DYAyê ye. Herwekî navenda parêzgehê ye.

Bi hejmara xwe ya niştecihan 1.470.000 (2004)'î 5emîn bajarê mezin ê DYAyê ye. Di 27'ê kewçêrê 1682'î de hatiye avabûn. Bajar li ser 349,9 km² firehiyê ava ye.

* Postkod: 19019-19255
* Koda telefonê: 215

## Çavkanî

Kategorî:Bajar
Kategorî:Erdnîgariya DYAyê
Oregon (cudakirin)

Pir wateyên **Oregon** hene.

*Oregon, heremek li DYE'yê da
*Oregon (Illinois), bajarek li Illinois, DYE'yê da
*Oregon (Missouri), bajarek li Oregon, DYE'yê da
*Oregon (Ohio), bajarek li Ohio, DYE'yê da
*Oregon (Wisconsin), bajarek li Wisconsin, DYE'yê da
*Oregon (Gund), gundek li Wisconsin, DYE'yê da
*Oregon City, bajarek li Oregon, DYE'yê da
Zimanên fermî

**Zimanê fermî** ziman an yek ji zimanan ku ji hêla hikûmeta dewletekî ve tê qebûlkirin, li dibistanan tê hînkirin, li dadgehan tê bikaranîn û hwd. Li gorî biryarnameyê, damezrandina zimanekî fermî dibe ku sinorkirinên li ser karanîna zimanên din jî deyne. Mafên diyarkirî yên zimanekî fermî dikarin bi nivîskî an jî bi karanîna dîrokî werin afirandin.

Li Herêma Kurdistanê û Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê zimanê kurdî û erebî zimanên fermî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Malbatên zimanan
Zimanê azerî

**Azerî** (acemî û tatî jî jê re dibêjin [çavkanî pêwîst e]) yek ji zimanên tirkî. Digel Komara Azerbaycan, Îran, Tirkiye û Rusya. Li Gurcistan û raqê tê bikar anîn. 25-38 milyon kes bi azerî diaxivin.

Di dema YKSS´ê de ji bo zimên alfabeya kîrîlî hat bikaranîne, lê niha pirranî latînî bi kar tînin.

## Hin agahiyên derbarê zimanê azerî de
* ISO 639-1: az
* ISO 639-2: (B) aze (T) azb
* SIL ISO 639-3: aze

* Cihên ku lê tê axavtin: Azerbaycan, Îran, Tirkiye, Îraq, Rûsya, Gurcistan, Sûrî, Ûkrayna, Qazaxistan
* Axêv: 25-38 milyon
* Zaravêy: Azeriya bakur, Azeriya başûr
* Devok: Şemaxa, Salîani, Lənkorən, Qazax, Aîrym, Borcala, Terekeme, Qizilbaşça, Nuqa, Zaqatali (Mugali), Kutkas, Naxçevan, Ordubad, Qîrovabad, Şuşa, û Qarapapax.

## Alfabeyên zimanê azerî

### Alfabeya azerî bi tîpên kîrîlî
А а, Ә ә, Б б, Ҹ ҹ, Ч ч, Д д, Е е, Ф ф, Ҝ ҝ, Ғ ғ, Һ һ, Х х, Ы ы, И и, Ж ж, К к, Г г, Л л, М м, Н н, О о, Ө ө, П п, Р р, С с, Ш ш, Т т, У у, Ү ү, В в, Ј ј, З з.

### Alfabeya azerî bi tîpên latînî

A a, B b, C c, Ç ç, D d, E e, Əə, F f, G g, Ğ ğ, H h, X x, I ı, İ i, J j, K k, Q q, L l, M m, N n, O o, Ö ö, P p, R r, S s, Ş ş, T t, U u, Ü ü, V v, Y y, Z z.

thumb|250px|Pirtûkeke azerî yê ku li Azerbaycana Îranê hate çapkirin. Bi tîpên erebî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Nivîsa bi azerî

Azerî
Kategorî:Zimanên tirkî
Azerî
Kategorî:Zimanên Gurcistanê
Azerî
Kategorî:Zimanên Îranê
Azerî
Azerî
Franz Ferdinand

**Franz Ferdinand von Österreich-Este** (jdb. 18ê kanûna pêşîn 1863 li Graz; m. 28ê hezîranê 1914 Sarayevo hatiye kuştin), mîrekî împaratoriya Awistirya - Mecaristanê bû ji aliyê Serbek nîjadperest ve hat kuştin û kuştina wî bu sedem ku Şerê Dinyayê yê I. derbikeve.

Piştî kuştina wî împeratoriya Awistirya-Mecaristanê bi alîkariya Almanyayê êrîşî Serbistanê dikin. Ev yeka han wekî kevirê domînoyê dibe sedem ku şerekê dinyayê pêk were.

## Wêje
* Erika Bestenreiner: *Franz Ferdinand und Sophie von Hohenberg. Verbotene Liebe am Kaiserhof*. Piper, München 2004, ISBN 3-492-04514-6.
* Gordon Brook-Shepherd: *Die Opfer von Sarajevo. Erzherzog Franz Ferdinand und Sophie von Chotek*. Engelhorn-Verlag, Stuttgart 1988, ISBN 3-87203-037-X.
* Robert Hoffmann: *Erzherzog Franz Ferdinand und der Fortschritt. Altstadterhaltung und bürgerlicher Modernisierungswille in Salzburg*. Böhlau, Wien, Köln, Weimar 1994.
* Hertha Pauli: *Das Geheimnis von Sarajevo*. Paul Zsolnay, Wien/Hamburg 1966.
* Friedrich Weissensteiner: *Franz Ferdinand, der verhinderte Herrscher*. Piper, München 1999, ISBN 3-492-21532-7.
* Lucian O. Meysels: *Die verhinderte Dynastie. Erzherzog Franz Ferdinand und das Haus Hohenberg*. Molden-Verlag, Wien 2000, ISBN 978-3-85485-051-9.
* Justin Stagl (Hg.): *Ein Erzherzog reist. Beiträge zu Franz Ferdinands Weltreise*. Salzburg 2001.

Kategorî:Awistirî
Kategorî:Jidayikbûn 1863
Kategorî:Mirin 1914
Dîroknas

**Dîroknas**, **dîrokvan** an jî **dîrokzan**, ew kesê ko bala xwe dide dîrok û dinivîsîne ye. Pir berê de mirov bala xwe dide dîrok û nivisandîn e. Herodot ji bo ku dîroknas e herî berê tê zanîn, weke "Bavê Dîrokê" tê navandin.

Îroj li zanîngehan fakûlteyan li ser dîrokê beş hene. Kesên di vî warî de destûryar be weke dîroknasek tê dîtin.

## Çend dîroknasên kurd

* Dînewerî
* Ebûlfida
* Ebdulbaqî Nihawendî
* Şerefxanê Bidlîsî
* Ehmedê Xanî
* Mestûre Erdelanî
* Mele Mehmûdê Bazîdî
* Îbn Xelikan
* Elî îbn Elesîr
* Îbnûl Ezraq
Hîrohîto

**Hirohito** (bi japonî: ; bi kurdî: *Hîrohîto*) (jdb. ; m. ) împeratorê Japonî ê di nava salên 1926 - 1989î de desthilatî kiriye ye.

Li Japonê wekî *Shōwa* jî tê binavkirin. Hîrohîto beriya Şerê Cîhanî yê Duyem artêşeke xurt avakir û desthilatiya sîvîlan kêm kir. Artêşa Japan li hundir û derveyî welêt bû xwedî helwesteke êrîşkar. Japan dagirkirina Çînê pêk anî. Artêşa Japan a girêdayî Hîrohîto bi sed hezaran sîvîl kuşt. Di şer de Hîrohîto wekî Hitlerê Asyayê hat binavkirin.

Di şer de Japan têk çû û kapîtûlasyonên mezin xwar. Kontrola artêşê şîkest û li Japan pêvajoya demokrasiyê û pêçandina birînên şer destpêkir. Hîrohîto dîsa li ser text bû. Ew bi xwe kesekê ku ji deryayê hezkirî bû. Wekî hoby berê xwe dida cîhana deryayê. Herçendî bi neyînî be jî rola Hîrohîto di dîroka Japan a nêzîk de gelek girîng û mezin e. Ew di sala 1989î de ji ber nexweşiyan jiyana xwe jidest dide.thumb|200px|rast|Hîrohîto

## Çavkanî

Kategorî:Împeratorên Japonê
Pol Pot

thumb|Pol Pot ( 1978)

**Pol Pot** (jdb.  li parêzgeha Kompong Thom, Kamboca - m.  li Anlong Veng) heya sala 1997ê yekemîn desthilatdarê Khmerên Sor û kesayetiyeke navdar ê Kambocayê bû.

Di malbateke cotyar de ji dayîk bûye û di zaroktiya xwe de perwerdeya Bûdîzmê dîtiye. Di sala 1946î de dibe endamê Partiya Komûnîst a Kambocayê. Di şerê DYE û Viyetnamê de alîkariya DYayê dike û li dijî Vîetnamiyan provokasyonan û êrîşan lîdardixe. Wekî peyayekî di bin baskê DYEyê de tê naskirin. Dema Pol Pot di nava partiyê de desthilatiyê bi giştî bidestdixe, dest bi avakirina welatek komûnîst û cotyar dike. Ew komûnîzmê gorî xwe şîrove dike. Hemî kes û alternatîvên din ji holê radike. Desthilatdariyeke têr bi zext û xwîn li dardixe.

Ew bi gorî xwe riya Mao dimeşîne û li pey şoreşa çandê ye. Lê ew li pey xwe çiyayên meytan dihêle. Navê wî dibe navê tîraniya xwînê.

Ew di hevpeyvînekê de dibêje "Ez ji ber kiryarên xwe ne poşman im. Min li dijî êrîşkar û xayînên viyetnamiyan, welatê xwe parast. Wekî Mustafa Kemal Atatürk ê Tirkiyê, li avakirin û pêşxistina welêt geriyam. Mixabin navê Atatürk bi başî lê yê min bi neyînî tê zimên".

Pol Pot kesekî wekî li dijî mirovahiyê bersûcdar e tê nirxandin. Wî bi milyonan welatiyê xwe daye kuştin.

Kategorî:Kambocayî
Kategorî:Şoreşgerên kambocayî
Virginia (cudakirin)

Pir wateyên **Virginia** hene.

*Kesek li gotarên romî yê kevin da, seke Verginia.
*Du heremên amerîkî, Vîrjînya û Vîrjînyaya Rojava
*Bajarek li Minnesota, DYA, seke Vîrjînya (Minnesota).
*Cigarekî zirav û dirêj, seje Virginia (cigare).
*Asteroîdek, seke Virginia (Asteroid)
*Trênekî awistirî, seke KFNB - Virginia
Wyoming (cudakirin)

Pir wateyên **Wyoming** hene.
*Wyoming, heremek li DYE'yê da.
*Pir county'yên emerîkî:
**Wyoming County (New York) li New York
**Wyoming County (Pennsylvania) li Pennsylvania
**Wyoming County (West Virginia) li West Virginia
*Pir bajarên emerîkî:
**Wyoming (Delaware) li Delaware
**Wyoming (Illinois) li Illinois
**Wyoming (Iowa) li Iowa
**Wyoming (Michigan) li Michigan
**Wyoming (Minnesota) li Minnesota
**Wyoming (New York) li New York
**Wyoming (Ohio) li Ohio
**Wyoming (Pennsylvania) li Pennsylvania
**Wyoming (Rhode Island) li Rhode Island
**Wyoming (Iowa County, Wisconsin) li Iowa County, Wisconsin
**Wyoming (Waupaca County, Wisconsin) li Waupaca County, Wisconsin
*Wyoming (Keneda), bajarek li Keneda
Keybanû Victoria

thumb|Keybanû Vîktorya, 1845 (Alexander Melville)

**Victoria von Hannover**, **Queen Victoria**, **Keybanû Vîktorya** (jdb.  li Kensington Palace, London; m.  li Osborne House) keybanûya Brîtanyayê ya di salên 1837 - 1901î de desthilatî kiriye ye.

Jê re "Keybanû ya Brîtanya Mezin û Îrlenda, şahbanû Hindistanê" jî dihate gotin.

Di desthilatiya xwe de keybanûyeke bi hêz û otorîte bûye. Di birêxistinkirina sazûmaniya keyaniyê de xwedî roleke girîng e.

Kategorî:Împeratoriya Brîtanî
Kategorî:Keybanû
Cheyenne

Pir wateyên **Cheyenne** hene.
* Cheyenne (gel), gelek li Emerîkaya Bakur da
* Cheyenne (ziman), zimanê wê gelê
* Cheyenne (Wyoming), paytextê Wyoming
* Cheyenne (Oklahoma), bajarek li Oklahoma
* Cheyenne (çiya), çîyek
* Cheyenne (muzîk), komekî muzîk
Partiya Komûnîst a Kambocayê

thumb|Arma Partiya Komûnîst a Kambocayê

**Partiya Komûnîst a Kambocayê** partiya khmerên sor ên Kambocayê bû ku di sala 1975an de li Kambocaê dest bi desthilatdariyê kirine. Serkirdeyê partiyê Pol Pot bû.

Ji sala 1975an heya 1992an li Kamboca sazûmaniyeke bi xwîn û pêkutî ajotine. Di sala 1992an de bi hêza opozîsyona Kamboca, Viyetnam û dîplomasiya navneteweyî khmerên sor çekên xwe ji dest berdidin û pêde pêde ditemirin.

Khmerên Sor bi kiryarên hovane li dijî gelê xwe û mirovahiyê tên tewanbarkirin.

Kategorî:Avabûnên 1951ê li Kambocayê
Kategorî:Komên serhildêr li Kambocayê
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1951ê de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistin
San Francisco (cudakirin)

Pir wateyên **San Francisco** hene.
*San Francisco, bajarek li heremê Kalîforniya li DYA'yê da
*San Francisco (Arjentîn), bajarek li heremê Córdoba li Arjentîn da
*San Francisco del Rincón, bajarek li Meksîk
Washington (cudakirin)

Pir wateyên **Washington** hene.
## [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
### Herem
*Washington, heremek li DYA
### Bajar
*Washington (District of Columbia), paytextê DYE
*Washington (Arkansas) li Arkansas
*Washington (Connecticut) li Connecticut
*Washington (Georgia) li Georgia
*Washington (Illinois) li Illinois
*Washington (Indiana) li Indiana
*Washington (Iowa) li Iowa
*Washington (Kansas) li Kansas
*Washington (Kentakî) li Kentakî
*Washington (Louisiana) li Louisiana
*Washington (Maine) li Maine
*Washington (Massachusetts) li Massachusetts
*Washington (Mîsîsîpî) li Mîsîsîpî
*Washington (Missouri) li Missouri
*Washington (Nebraska) li Nebraska
*Washington (Nû Hampshire) li Nû Hampshire
*Washington (Nû Jersey) li Nû Jersey
*Washington (New York) li New York
*Washington (Karolînaya Bakur) li Karolînaya Bakur
*Washington (Oklahoma) li Oklahoma
*Washington (Pensîlvanya) li Pensîlvanya
*Washington (Teksas) li Teksas
*Washington (Utah) li Utah
*Washington (Vermont) li Vermont
*Washington (Vîrjînya) li Vîrjînya
*Washington (Vîrjînyaya Rojava) li Vîrjînyaya Rojava
*Washington (Wisconsin) li Wisconsin
### [[County]] û [[Parish]]
*Washington County (Alabama) li Alabama
*Washington County (Arkansas) li Arkansas
*Washington County (Kolorado) li Kolorado
*Washington County (Florîda) li Florîda
*Washington County (Georgia) li Georgia
*Washington County (Idaho) li Idaho
*Washington County (Illinois) li Illinois
*Washington County (Indiana) li Indiana
*Washington County (Iowa) li Iowa
*Washington County (Kansas) li Kansas
*Washington County (Kentucky) li Kentucky
*Washington Parish li Louisiana 
*Washington County (Maryland) li Maryland
*Washington County (Maine) li Maine
*Washington County (Minnesota) li Minnesota
*Washington County (Missouri) li Missouri
*Washington County (Mîsîsîpî) li Mîsîsîpî
*Washington County (Nebraska) li Nebraska
*Washington County (New York) li New York
*Washington County (Karolînaya Bakur) li Karolînaya Bakur
*Washington County (Ohio) li Ohio
*Washington County (Oklahoma) li Oklahoma
*Washington County (Oregon) li  Oregon
*Washington County (Pensîlvanya) li Pensîlvanya
*Washington County (Rhode Island) li Rhode Island
*Washington County (Tennessee) li Tênêsî
*Washington County (Teksas) li Teksas
*Washington County (Utah) li Utah
*Washington County (Vîrjînya) li Vîrjînya
*Washington County (Vermont) li Vermont
*Washington County (Wisconsin) li Wisconsin

## [[Brîtanyaya mezin]]
### Bajar
*Washington (Tyne and Wear) li Tyne and Wear
*Washington (West Sussex) li West Sussex

## Nav
*George Washington, serokê yekem ê DYA
Atlanta (cudakirin)

Pir bajar bi navî **Atlanta** hene.

## [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
* Atlanta li Georgia
* Atlanta (Arkansas) li Arkansas
* Atlanta (Kalîforniya) li Kalîforniya
* Atlanta (Kolorado) li Kolorado
* Atlanta (Delaware) li Delaware
* Atlanta (Idaho) li Idaho
* Atlanta (Illinois) li Illinois
* Atlanta (Indiana) li Indiana
* Atlanta (Iowa) li Iowa
* Atlanta (Kansas) li Kansas
* Atlanta (Kentakî) li Kentakî
* Atlanta (Louisiana) li Louisiana
* Atlanta (Michigan) li Michigan
* Atlanta (Minnesota) li Minnesota
* Atlanta (Mîsîsîpî) li Mîsîsîpî
* Atlanta (Missouri) li Missouri
* Atlanta (Nebraska) li Nebraska
* Atlanta (Nevada) li Nevada
* Atlanta (New York) li New York
* Atlanta (Ohio) li Ohio
* Atlanta (Teksas) li Teksas
* Atlanta (Wisconsin) li Wisconsin

## [[Kanada]]
* Atlanta (Kanada) li Nova Scotia
Houston

Pir bajar û county bi navî **Houston** [] hene.

* Houston (Teksas) li Teksas, bajarê çarîyeme yê mezin.
* Houston (Alabama) li Alabama
* Houston (Alaska) li Alaska
* Houston (Arkansas) li Arkansas
* Houston (Delaware) li Delaware
* Houston (Minnesota) li Minnesota
* Houston (Missouri) li Missouri
* Houston (Mississippi) li Mîsîsîpî
* Houston (Ohio) li Ohio
* Houston (Pensîlvanya) li Pensîlvanya
* Houston (Fort Bend County, Teksas) li Fort Bend County, Teksas
* Houston County (Alabama) li Alabama
* Houston County (Georgia) li Georgia
* Houston County (Minnesota) li Minnesota
* Houston County (Tennessee) li Tennessee
* Houston County (Teksas) li Teksas
Berberî

Pir wateyên **Berberî** hene.
*Berberî (gel), gelek li Efrîqaya Bakur e
*Berberî (ziman), zimanê berberiyan e.
UTC+13:45

**UTC+13:45** yek Beşên Demjimêrê ye. Giravên Chatham bi biharî de heta payîz ji bo nerîtê Demjimêra Havînê li Zelanda Nû tê bikaranin.

Kategorî:Navçeya demê
Tony Yayo

**Tony Yayo** (jdb.  li New York City) rapvanekî amerîkî ye. Navî xwe yê rast *Marvin Bernard* e. Wî, 50 Cent û Lloyd Banks di salê 1998 labelî G Unit çêkirin.

## Biyografî
Tony Yayo, 50 Cent û Lloyd Banks li Queens, heremekî New York, mezinbûn. Wî bi The Game ra jî kardikir û alîkarî wî bi albûmê The Documentary bi stranê *Runnin*'

Tony Yayo navî xwe ji filmê Scarface biriye. Navî şanogerekî *Tony Montana* ye. Navî *Yayo* wî ji şorê spanî *llello* biriye, çima ew wek *Yayo* tê xwendin. Wateyê wê şorê kokaîn e.

Carê yekemîn Tony Yayo li radiyoyê G Unit yê DJ Whoo Kid tê bîstin. Paşê ew li albûmê 50 Cent Guess who's back again dîsa tê bistin. Çima ew carekê salekê kete zîndanê, wî nikanî alîkariya G Unit bi albûmê yekemîn Beg for Mercy kiriba. Li havînê salê 2005 Tony Yayo albûmê xwe yê yekemîn derxist, Thoughts of a Predicate Felon.

## Dîskografî
### Albûm
* 2005 - Thoughts Of A Predicate Felon

### featuring Tony Yayo
**[[Get Rich or Die Tryin' (Albûm)|Get Rich or Die Tryin']]** (yê 50 Cent)
* 2003 - *Like My Style* (50 Cent feat. Tony Yayo)

**[[Beg for Mercy]]** (yê G Unit)
* 2003 - *Groupie Love*
* 2003 - *I Smell Pussy*

**[[Straight Outta Ca$hville]]** (yê Young Buck)
* 2004 - *Bonafide Hustler* (Young Buck feat. 50 Cent & Tony Yayo)

**[[The Hunger for More]]** (yê Lloyd Banks)
* 2004 - *Ain't No Click* (Lloyd Banks feat. Tony Yayo)

**[[The Documentary]]** (yê The Game)
* 2005 - *Runnin*' (The Game feat. Tony Yayo)

**[[The Massacre]]** (yê 50 Cent)
* 2005 - *Hate It Or Love It (G Unit Remix)* (50 Cent feat. The Game, Tony Yayo, Young Buck & Lloyd Banks)
* 2005 - *My Toy Soldier* (50 Cent feat. Tony Yayo)

**[[Get Rich Or Die Tryin' (Soundtrack)|Get Rich or Die Tryin']]** (yê 50 Cent)
* 2005 *Fake Love* (Tony Yayo)

**[[Blood Money]]** (yê Mobb Deep)
* 2006 *Click Click* (Mobb Deep feat. Tony Yayo)

**[[Rotten Apple]]** (yê Lloyd Banks)
* 2006 *NY, NY* (Lloyd Banks feat. Tony Yayo)

Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Rapvanên amerîkî
UTC+8:45

**UTC+8:45** yek Beşên Demjimêrê ye. Navçeyakê demêyên li hin derên Awûstralya tê bikaranin û Central Western Time(CWT) tê navandin.

## Girêdanên derve
* Bajaren dem UTC+8:45

Kategorî:Navçeya demê
Amazîx (gel)

[thumb|300px|Xelkê amazigh li Afrîkayê:<br />Beşa Tamazight<br />Beşa Taşelit (Tacelit)<br />Beşa Qebîlî (Teqbaylit)<br />Beşa Tûaregî (Tamceq [başûrî] û Tamahaq [bakurî])<br />Beşa Zenaga (Taznagt)<br />Beşa amazighên Waheya Siweyê (Tasawit)](https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Berber-map.png)
**Amazîx** an xelkê berber an jî imazighen gelekî li Afrîkaya Bakur e. Ji zimanên wan re jî berberî tê gotin. Navê berberî bê guman ji peyva yewnanî barbar tê. Li Romaya kevnare barbar ji bo gelên Afrîkayê dihat bikaranîn.

## Dîrok

Hîmê berberiyan ne vebirî ye. Li gorî Herodot dîroka xwe de nivisandî şûna niha berberî lê dijîn Nûmîd, Garament, Maures, Lîbyan hebûn. Dibe ku hîmê berberiyan ewna bin.

## Ziman
Berberî zimanê berberî diaxivin. Ew zimaneki malbata zimanên afro-asyayî ye.

Hin gelên Cezayir, Maroko û Tûnis berberî ne. Lê ji bo eraban ve teva hev bûna niha hindik gelên wan welatan berberî ne. Li Lîbya, Morîtanya, Misir, Nîjer, Çad û Maliyê jî berberî hene.

## Çand

Berberî gelekî maderşahî bûn. Berberiyan rojnameyeke xwe heye ya ku li sala 950 b.z. dest pê dike. Ew berwara ku şahekî berberiyan derbaza textê Bubastiyan li Misirê bûbû, Bubastîs kiribû paytextê dewletê. Yên ku di çolê de dijîn, ji wan re tuareg dibêjin.

Îroj berberî bi gelemperî misilman in.

## Welatê berberî lê dijîn

* Fas : 23 900 000
* Cezayir: 20 400 000
* Fransa: 2 500 000
* Malî: 800 000
* Nîjer: 750 000
* Lîbya: 500 000
* Spanya: 450 000
* Belçîka : 320 000
* Holenda: 300 000
* Tûnis: 100 000
* Burkîna Fazo : 50 000
* Misir: 10 000

Yekûn: 50 milyon.

## Hin berberiyên navdar
* Tarîq bin Zîyad, şahê endulusî ye
* Ibn Xaldûn, *bavê dîrokê*
* Zinedine Zidane, lîstikvanekî fransî yî futbolê
* Mustapha Hadji, lîstikvanekî fasî yî futbolê

## Çavkanî

Kategorî:Gel
Kategorî:Gelên kevnare
Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin
Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn
Kategorî:Mexrib
UTC+11:30

**UTC+11:30** yek Beşên Demjimêrê ye. Navçeyakê demêyên li Awûstralya, li giravên Giravên Norfolk tê bikaranin.

## Girêdanên derve
* Bajaren dem UTC+11:30

Kategorî:Navçeya demê
UTC+5:45

**UTC+5:45** yek Beşên Demjimêrê ye. Li Nepal ê 1986an vir de tê bikaranin. 5 demjmêr û 41 hûrdeman Greenwich zêdetir e.

## Girêdanên derve
* Bajaren dem UTC+5:45

Kategorî:Navçeya demê
Buenos Aires

**Buenos Aires**, bi fermî **Bajarê Xweser yê Buenos Airesê** paytext û bajarê herî mezin ya Arjentînê ye.

## Nifûs

## Girêdanên derve

*  

Kategorî:Bajarên Arjentînê
Kategorî:Paytextên Amerîkaya Başûr
Kategorî:Paytextên Amerîkayê
UTC-2

**UTC-2** yek Beşên Demjimêrê ye. Li Ew dernan tê bikaranin;

* Brezîlya-Giravên Okyanûs de
** Fernando de Noronha, Trindade, Martim Vaz
* Georgia yê Başûr Giravên Sandwich ê Başûr

## Girêdanên derve
* Bajaren dem UTC-2

Kategorî:Navçeya demê
1332

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
* 27ê gulanê — Îbnî Xaldûn dîroknas, civaknas ji Tûnisê (m. 1406)

## Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî tune.)
Kanberra

**Kanberra** (bi inglîzî: *Canberra*, ), paytexta Awistralyayê ye. Bajar di sala 1913an de hatiye damezrandin û di sala 1927an vir ve wekî paytexta Awistralyayê kar dike. Kanberra dikeve di navbera bajarên mezin yên Sidney û Melbourne.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Awistralya
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Tîrana

**Tîrana** (bi albanî: *Tirana* ) paytext û bajarê herî mezin yê Albanyayê e.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Albanya
Kategorî:Bajarên Albanyayê
Kategorî:Paytextên Ewropayê
1406

## Bûyer
### Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn
(Kesên ku di vê salê de bûnî tune.)

## Mirin
* 19'ê adarê: Îbnî Xaldûn, dîroknas, civaknas, li Qahîre mir. (bûbû, 1332).
Shaka Zulu

thumb|Shaka Zulu
**Shaka**, **Shaka Zulu** (*Şaka Zûlû* tê xwandin) yan **Shaka ka Senzangakhona** (jdb. 1787 li nêzîkî Melmoth a îro paşê bû Natal; m.  li KwaDukuza) yek ji key, mezin û lehengê bera Efrîqayî Zûlûyan e.

Shaka di dema desthilatiya xwe de ji derfetên piçûk hezeke mezin afirandiye, qebîleyên Zûlû birêxistin û biçek kiriye. Herwekî di warê leşkeriyê de şoreşên mezin pêk aniye. Gelek taktîk ên şer wî bi xwe afirandiye. Cara yekemîn wî li Efrîqayê leşker bi ûnîform kiriye. Leşkerên Shaka dikarîbûne di yek rojê de 80&nbsp;km peya biçin û dijminên xwe şaş bikin. Wî ji bo leşkerên xwe têkiliya cinsî qedexe kiriye.

Shaka îro jî wekî sîmboleke li dijî dagirkeriyê tê bilêvkirin.

Kategorî:Jidayikbûn 1780î
Kategorî:Zûlû
Franklin D. Roosevelt

**Franklin Delano Roosevelt** , bi kurdî wek **Mister Rûzwelt** jî hatiye nasîn (jdb.  li Hyde Park, New York - m.  li Warm Springs, Georgia) 32emîn serokdewletê DYAyê yê ku di nava salên 1933 heya mirina wî 1945an desthilatî kiriye ye.

Roosevelt endamê Partiya Demokrat bû di jiyana xwe de sê caran bo serokdewletiyê hate hilbijartin (1936, 1940, 1944). Wî di desthilatdariya xwe de di sala 1951ê de bi zagonek hilbijartina kesan bo serokdewletiyê bi du caran bisînor kir.

Roosevelt di Şerê Cîhanî yê duyem de, di rewşeke dijwar de serokdewletî kir. Bingeha malbata wî holendî bû.

Piştî serkeftina DYA di şer de tevlî hevdîtinan bû, lê şer bi fermî hêj bidawî nebûbû Roosevelt li Ewropayê jiyana xwe ji dest da.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:Siyasetmedarên amerîkî
Samuel de Champlain

**Samuel de Champlain** (jdb. 1567 li Brouage nêzîkî Rochefort; m.  li Québec) yek ji kaşîf û dagirkêrên navdar ên Frensî ye.
 
Ew di sala 1603îde cara yekemîn hatiye herêma Québec a Kanadayê û wî ev bajarê Québec avakiriye. Wî herwekî li DYAyê jî gelek cih keşfkiriye. Goleke bi navê wî tê binavkirin ku wî keşfkiriye, Gola Champlain.

Champlain kesekî ku di dîroka dagirkerî û keşfkariya Frensî de cihekê girîng distîne ye.

Kategorî:Erdnîgarnas
Kategorî:Erdnîgarnasên fransî
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 16an
Kategorî:Jidayikbûn 1567
Kategorî:Keşifvan
Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Louis XIV

**Louis XIV** an **Louisê Mezin** (jdb. 5ê îlonê 1638 li Saint-Germain-en-Laye - m. 1ê îlonê 1715 li Versay) yek ji keyên navdar ên Frensî yê ki di sala 1643´ê de hatiye ser text. Herwekî ew bi navê "Keyê Rojê" jî tê binavkirin.

72 sal li ser text maye ku eva di dîroka Ewropa de dirêjtirîn desthilatî ye. Gotina "Dewlet ez im" fîlozofiya wî dide nîşan ku bi rastî jî di dema xwe de sazûmaniyeke xurt û tûj avakiriye. Wî herçendî ji huner û çandê hezdikirîbûye jî di desthilatdariyê de êrîşkar û gotegot bûye.

Di dema wî de Fransa gelek cihên nû xistiye bin dagirkeriya xwe. Louis XIV. artêşa Frensî kiriya xurtirîn artêşa dinyayê. Zext li ser keyaniyên cîran mezin kiriye.250px|thumb|Louis XIV. "Keyê Rojê"

Kategorî:Ancien Régime
Kategorî:Jidayikbûn 1638
Kategorî:Key
Kategorî:Keyên fransî
Kategorî:Kurên keyan

Kategorî:Mirin 1715
Kategorî:1640î li Fransayê
Kategorî:1650î li Fransayê
Kategorî:1660î li Fransayê
Kategorî:1670î li Fransayê
Kategorî:1680î li Fransayê
Kategorî:1690î li Fransayê
Kategorî:1700î li Fransayê
Kategorî:1710î li Fransayê
Simón Bolívar

**Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios y Blanco** [] (jdb.  li Karakas, Venezuela; m.  li Santa Marta, Kolombiya) yek ji azadîxwaz û têkoşerên Başûrê Amerîkayê yê navdar e.

Bolivar herwekî di hemî welatên Latîn Amerîkayê wekî leheng tê zanîn. Wî ji bo azadiya Latîn Amerîkayê têkoşiyaye, li serxwebuna ji DYA - Kanada û Ewropayê geriyaye. Îro ji bo gelek rêxistin û siyasetmedarên parzemînê fîlozofiya wî wekî rêber e.

Bolîvar di malbateke pirr dewlemend e ji dayîk bûye û perwerdeyekê baş dîtiye. Demekê dirêj li Ewropa jiyaye û geriyaye. Siyaseta Napolyon bala wî kişandiye. Piştî vegera wî li Latîn Amerîkayê dest bi şerê azadiyê ya li dijî dagirkeriya Brîtanya, Spanya û DYAyê dike. Li gelek welatên Latîn Amerîka hêzên çekdar birêxistin dike.

Herçendî ew di jiyana xwe de nagihîje armancên xwe jî, nêrîn û çalakiyên wî dibe bingeh û bi navê Bolîvarîzm gelek tevgerên azadîxwaz dadimezirin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Şoreşger
Nok

**Nok** an **nahk** an jî **nuk** (bi latînî, *Cicer arietinum*) giyayek ji famîlyeya *Fabaceae* ye di kulînên gelek welatan de ciheke girîng digire. Cara pêşîn li rojavayê Asyayê hatiye nûveçandin û bi qasî 8.000 sal in di xwarinê de tê bikaranîn. Dema mirov nok kelan divê ava wê birijîne û nûve bike, lewra di hin cureyên nokê de hin elementên jehrî hene. Nokên li Kurdistanê tê çandin paqij in lê dîsa jî şûştin baştir e.

Nok li Hindistanê xurdemeniyeke girîng e. Bo çandina nokê germhewa divê. Nok ewçend avê naxwaze. Ji bo bêdera nokê hema bigire tevahiya salê pêwîst e. Li piraniya cihan salê carê ber dide. Bejna giyayê nokê digihîje 1 m yê. Di kulîna Ereb, Tirk, Hindistanî û Meksîkayî de navdar e. Di kulîna kurdan de jî tê bikaranîn.

Bi kar anînê nokan gelek in. Nukan dikelînin dikin şîv. An jî nukan di avê da dihêlin heta ku perçifî ne. Paşê wan didin ber roj û hişk dikin. Ku hişk dibin qalikî xwe yî ser radibe. Ku qalik radibe nuk dibe du parçan. Bi wan ra dibêjin mixişir. Gêrmiyê mixşira navdar e. Mixişran dikin tirşikan jî. Li Dîlokê nukan tev hestiyan dikelînin û difroşin. Pê ra dibêjin "Qoziyî nokan" (tr. nohut dürümü). Meriv kane nokên kelandi bikute bi şîv ke. Bi ev şîve ra dibêjin "hûmis".

Ji werg xwarinê jî nukan didine ser soweyê wek leblebiyan dibin û pê ra dibêjin qulefisk. An jî dikin avê û xayê pê weridin. Paşê di rûn da dibirêjînin. Bi ewê ra jî dibêjin sûravk. Nukên negiştî yek caran diavêjin ser êgir û wek leblebiyan dikelînin. Pê ra dibêjin fîrig. Fîrig ji gênim û pêmbû jî çêdibe.

## Meseleya nukê

Dibêjin nokê rojekê gotîye ku kî min bixwe yê çel tir û fisî bike. yekî xweriyê û pir tîr û fis kirîye lê negihîştiyê çel tirî ye. Ser wê va nok qaxirîye û pozê xwe xwar kiriyê. We lomê pozinokan yê xwar e.

## Galerî

Cicer arietinum 003.JPG|
Noken_negisiti.jpg|Nokên negihiştî
Cicer arietinum noir MHNT.BOT.2017.12.2.jpg|*Cicer arietinum noir* - Museum specimen
Chickpea pods.jpg
Cicer arietinum20100417 08.jpg


Kategorî:Riwek
Kategorî:Xwarin
Zimanê mongolî

**Zimanê mongolî** (bi mongolî: халх монгол хэл "xelx mongol xêl") zimanê gelê mongolan e.

Zimanê mongolî ji zimanmalbata altayî, beşa zimanên mongol ên navendî ji binekoma xalxayî-mongolî ye. Bi zimanê tirkî re lêzim e, herdu jî ji yek zimanmalbatê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Mongolyayê
Mongolî
Mongolya

**Mongolya** welatekî li Asyaya Rojhilat e.

Mongol di serdema navîn de roleke mezin di dîroka mirovahiyê de listîye. Di bin serdariya Cengîz Xan de heya Ewropa desthilatî kirine. Mongolya piştî avabûna YKSSê dikeve bin siya wê. Di sala 1924î de bi navê Komara Gel a Mongolya sazûmaniyek tê damezrandin. Sazûmaniya stalînîst-sosyalîst di dawiya salên 80î de têkdiçe û sazûmaniyeke demokratîk destpêdike.

Mongolya aboriya xwe pirranî bi çandinî û xwedîkirina ajalan dike lê pêşketina karxaneyan jî hene.

## Nifûs

## Pêşangeh

Wêne:Naadam_Ringer.jpg|Cejna Naadamê li Mongolyayê.


## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewletên Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1911an de hatine avakirin
Jacques Chirac

**Jacques René Chirac** [bilêvkirina bi kurdî: *Jak Renê Şîrak*; bi alfabeya fonetîk a navneteweyî: [] (jdb. 29ê çiriya paşîn 1932 li Parîsê) yek ji polîtîkên hemdemî yên fransî û serkomarê 22êmîn Komara Fransayê bû. Ew cara pêşîn li sala 1995ê wekî serkomar hat hilbijartin û cara duyê jî li sala 2002an. Li roja 17ê gulana 2007an Nicolas Sarkozy dê cihê wî bigire û bibe serkomarê Fransayê.

Berî ku bibe serkomar, Jacques Chirac çend berpirsyariyên mezin mîna şaredarî ya Parîsê, wezariya çandinê û serokwezîriya Fransayê wergirtine.

Di siyaseta navxweyî da ew alîgirê kêmkirina bac anko teksan, rakirina zevitkirina bihayan anko kontrola qîmetên bazarî, û sizadana rijda terorîzmê bû.

Li Enstîtuya Lêkolînên Polîtîk a Parîsê (*Institut d'études politiques de Paris*) perwerdeya xwe diqedîne. Li dibistana taybetî bo kargerên dewletê dersê dide ya Dibistana Neteweyî ya Gerînendeyan a Fransayê (*École nationale d'administration - ENA*) -, bo siyaseta Fransî xwe amade dike.

Ew li dijî polîtîkaya sosyalîstan, li lîberalîzmeke taybetî bo Fransayê digeriya. Li dema peywirdariya xwe da li firotina milkên dewletê, kêmkirina bacan, serbixweyî di polîtîkayên global de hember DYA hwd digeriya.

Di nasandina Komkujiya Ermeniyan li Fransayê da rolekê erênî leyîstiye. Ji bo çareserkirina pirsgirêka kurdî xwedî siyasetekê nîne.

Kategorî:Hikûmeta Andorrayê

Kategorî:Jidayikbûn 1932
Kategorî:Kesên ji Parîsê
Kategorî:Mirin 2019
Kategorî:Siyasetmedarên fransî
Kategorî:Şaredarên Parîsê
Gerhard Schröder

**Gerhard Fritz Kurt Schröder** [] (jdb. 7ê nîsanê, 1944 li Mossenberg, îro taxeke bajarê Blomberg, li parezgeha Lippe), yek ji polîtîkerê hemdemî yê KFAyê (Komara Federal a Almanyayê) ye.

Schröder ji sala 1990 heya 1998 serokwezîrtiya federedewleta Niedersachsenê kiriye. Ji sala 1998 heya 2005´î serokwezîrtiya KFAyê kiriye. Wî di nava refên SPDê de têdikoşiya.

Schröder di peywirdariya xwe de ji bo KFAyê gelek reformên mezin kirine. Ji aliyê gelekan ve jî ji ber van reforman tê rexnekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Alman
Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serok
Kategorî:Serokwezîrên Almanyayê
Kategorî:Siyasetmedar
Dîroka Hêrodotos

thumb|Nexşeya cîhanê li gorî Hêrodotos di sedsala 5ê de (navên nexşeyê bi îngilîzî ne)
***Dîrok*** (; ) an jî ***Dîroka Hêrodotos***, berhema Hêrodotos a ku ji neh pirtûkan pêk tê û bi zaravayê yewnanî yê klasîk ê Îyonî ye.

Berhem di sedsala 5ê b.z de hat nivîsandin, tê de Hêredotos li ser *Dîroka* navbera 700 û 479an b.z. de nivisandî bû, dema Şerê Farisan di nava farisan û yewnaniyan de çêdibe. Dîroka Hêrodotos wiha dest pê dike:

Çi qas *Dîroka Hêrodotos* de xeletin jî hêne, îroj jî ew pirtûkeke li ser dîrokê ya mezin e.

## Naveroka Dîroka Herodot
thumb|''Historiae''Neh pirtûkên *Historiae* her yek navê yek ji Musai heye.

# Pirtûka bi navê , : li ser Lîdya; Sparta; Med; çanda farisan; Babîl, êrîşa Xusrew ser masagetan.
# Pirtûka bi navê , : Misir û dîroka Misirê.
# Pirtûka bi navê , : Kambîses û serwariya Darius.
# Pirtûka bi navê , : Darius û îskît.
# Pirtûka bi navê , : Darius serxwedana yonan.
# Pirtûka bi navê : Darius bidawîbûna serxwedana yonan, şerê yewnanî.
# Pirtûka bi navê , : Xeşeyerşa, şerê yewnanî.
# Pirtûka bi navê , : Xeşeyerşa berdewama şerê yewnanî.
# Pirtûka bi navê , : Xeşeyerşa şerê Mardoniosê, birandîna persan.

## Girêdanên derve
* Dîroka Hêredotos, bi îngilîzî, cîlda yekem
* Dîroka Hêredotos, bi îngilîzî, cîlda duyem
* Dîroka Hêrodotos, bi îngilîzî
* Dîroka Hêrodotos, bi îngilîzî, 1921

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Pirtûkên dîrokê
Pyotrê Mezin

**Pyotr I**, **Pyotrê yekem** yan jî **Pyotrê Mezin** (bi rûsî: Пётр I Великий, *Pyotr Velîkî*; jdb. 30ê gulanê/9ê tîrmehê 1672 li Moskoyê - m. 28ê kanûna paşîn/8ê sibatê 1725 li Sankt Petersburg), çarekî Ûrisêt bû.

Lawê çar Aleksey Mîxaîlovîç ji Natalya Kîrîllowna Narîşkîna ye. Bi darê zorê desthilatiyê ji bira û xwîşkên xwe distîne û di sala 1696an de bi tenê li ser text dimîne. Pyotrê Mezin di zexmkirina împeratoriya Rûsyayê de reformên bêhempa kiriye. Derketiye gera Ewropa û li wir çî dîtiye, xwastiya li Rûsya jî ava bike. Piştî vegera xwe bingeha artêşeke xurt davêje û girîngiyê dide hêza deryayê. Ji Ewropa gelek zanyar, hosta, endazyar hwd tîne û li seranser Rûsyayê nûvejînek pêk tîne.

## Çavkanî

Kategorî:Çar
Kategorî:Dahênerên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1672
Kategorî:Mirin 1725
Kategorî:Rûs
Kategorî:Zanyarên rûs
Kofi Annan

**Kofi Atta Annan** (jdb.  li Kumasî, Gana) heftemîn sekreterê giştî yê NY ye.

Di malbateke dewlemend de ji dayîk bûye. Li Gana, Swîsre û DYAyê perwerdeya zankoyê dîtiye. Di  de bû sekreterê giştî yê NYê. Peywirdariya xwe di  de ji hevpeywirdarê xwe Ban Ki-moon re terikand.

Annan de dema peywirdariya xwe de tûşî gelek rexneyan bû. Tevgera wî ya di Şerê Iraqê de xweşî gelekan neçû. Herwekî de peywirdariya xwe de carekê be jî pirsgirêka Kurd û Kurdistanê neanî zimên. Herçendî problema Kurdan ji mezintirîn problemên nesafîkirî yê dinyayê bû jî, Annan hîç xebatek bo problemê nekir.

## Çavkanî

Kategorî:Ganayî
Kategorî:Mirin 2018
Kategorî:Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Richard I

**Richard I** ya bi kurdî **Rîşarê Şêrdilî** (, ; jdb. ; m. ) keyê navdar ê Înglîz ê ku di salên 1189–1199î de desthilatî kiriye ye.

Rîşarê Şêrdilî di  derdikeve text. Heman salê dest bi sêyemîn azadkirina sefera Yarûşelîmê dike. Ji Ewropayê hêzeke xurt li dijî serokê cîhana Îslamê Silhedînê Eyûbî berhevdike. Di vê seferê de bisernakeve lê wekî Kîpros gelek cihan dagirdike.

Rîşarê Şêrdilî keyeke mezin û girîng î di dîroka Înglîzan de. Xwedî karîzmayek mezin bûye.thumb|350px|Rîşarê Şêrdilî û Silhedînê Kurdî, wêne ji sala 1340|çep
çep|thumb|Nîşan Richardê, her weha nîşana keyaniya Înglistanê

Kategorî:Efsaneyên serdema navîn
Kategorî:Keyên Înglistanê
Kategorî:Mîrzayên serhildêr

Kategorî:Selahedînê Eyûbî
Kategorî:Zargotina îngilîzî
Hugues Capet

**Hugues Capet** (Hûgo Kape tê bilêvkirin), (jdb. 938 - m. 996) yek ji keyên navdar ên fransî ye. Di nava salên 987 heya 996î de desthilatî kiriye.

Kategorî:Jidayikbûn 930î
Kategorî:Jidayikbûn 940î
Kategorî:Keyên fransî
Kategorî:Mirin 996
Benito Mussolini

**Benito Amilcare Andrea Mussolini** (jdb. 29ê tîrmehê 1883 li Dovia di Predappio nêzîkî Forlì li parêzgeha Emilia-Romagna; m. 28ê nîsanê 1945 li Giulino di Mezzegra nêzîkî Dongo ber Gola Comer) avakerê îdeologiya faşîzmê û serokê desthilatiya faşîst di salên 1922 heya 1943 li Îtalya.

Di sala 1901ê de di nava resfên Partiya Sosyalîst a Îtalya de dest bi polîtîkayê dike. Herwekî gerînendetiya giştî ya rojnameya Avantî dike. Mussolini wekî çepgîriya li Tirkiyê hêdî hêdî rûyê xwe yî nîjadperest nîşan dide û li polîtîkayên nîjadperest digere. Xwe bi navê Dûçe (rêber) binavdike û komîteyên faşîst dadimezirîne.

Piştî amadekariyan di sala 1922ê de bi tevî 26.000 faşîstan meşeke dirêj berî bi Roma saz dikin. Li ser vê rûdanê keyser Viktor Emanuel III. wî wekî serokwezîr destnîşan dike. Herçendî ev biryar rastî rexneyên tûj were jî, hêza Mussolini roj bi roj li seranserê Îtalya xurt dibe û kes êdî newêrê li dijî faşîstan derbikeve.

Bi navê Antîkomîntern-Pakt bi Japan û Almanyayê re paktek lidardixin. Tevlî Şerê Cîhanî yê Duyem dibe. Bi milyonan mirovan li Spanya, Îtalya, Yewnanistan, Albanya hwd. dikujin. Dawiyê de faşîzm jî wekî Nasyonalsosyalîzm têk diçe.

Mussolini bi tevî jina xwe Clara Petacci ji aliyê partîzanên komûnîst ên Îtalya ve dîl tên girtin û bi cezayê mirinê tên tewanbarkirin.

## Wênedank
[thumb|rast|200px|Benito Mussolini û [Adolf Hitler li Yûgoslawya ya dagirkirî 1941]]
thumb|Mussolini yê darvekirî (dudiyem ji alî çepê), bi tevî Clara Petacci

## Çavkanî

Mussolini, Benito
Kategorî:Jidayikbûn 1883
Kategorî:Kolonyalîzm
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1945
Mussolini, Benito
Mussolini, Benito
Sedsala 5an b.z.

**5emîn sedsala b.z.** ango **sedsala 5an berî zayînê** di 1ê kanûna paşîn 500 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 401'ê b.z.ê jî xelas dibe.

## Gelemperî

Di wê sedsalê de Şerê Farsan nevbara fars û yewnaniyan de, di 500 b.z. de heta 448 b.z. bûbû.

## Bûyer/Perisîn

### 400ên b.z.

### 410ên b.z.

### 420ên b.z.

### 430ên b.z.

### 440ên b.z.

* 449 b.z. Herodot dîroka xwe temam kir.

### 450ên b.z.

### 460ên b.z.

### 470ên b.z.
* 479 b.z- Cengê Plataea nevbara Pers û Yewnanistan
* 480 b.z- 28ê îlonê de Şerê Derya yê Salamîs nevbara Pers û Yewnanistan

### 480ên b.z.
* 486 b.z- Xeşeyerşa I dûv Darîus re bû Şahê Împaratoriya Farsan

### 490ên b.z.

### 500ên b.z.

## Mirov

### Zayîn
* 485 b.z. Herodot ji dayik bû (mirin 425 b.z.)

### Mirîn
* 486 b.z. Darîûs I. mir.
* 465 b.z. Xeşeyerşa I hat kuştin.
* 425 b.z. Herodot mir (jidayîkbûn 485 b.z.)

## Nûvedan û Keşf

Kategorî:Hezarsala 1ê b.z.
Kategorî:Sedsal
Mao Zedong

**Mao Zedong** an jî **Mao Tse-tung** (bi çînî: 毛泽东/毛澤東; jdb.  li Shaoshan; m.  li Pekîn) damezrênerê Komara Gel a Çîn, rêberê dibistana sosyalîst a Maoîzmê ye.

Li parêzgeha Hunan di malbateke cotkar de ji dayîk bûye. Di zaroktiya xwe de perwerdeya olî dîtiye. Di ciwaniya xwe de di nava hêzên li dijî keyser de cihgirtiye. Piştî perwerdeya amadeyî li bajarê Pekînê di pirtûkxaneyekê de kar dibîne. Pirtûkxane dibe sedem ku Mao gelek bixwîne û bi kesayetiyên navdar ên sosyalîst re têkiliyan dayne. Herwekî Mao amadekariya şoreşekê çekdarî dike.

Di sala 1928î de êdî Mao dibe xwedî hêzeke xurt û bi deh hezaran partîzanan. Bi meşeke dirêj a bi deh hezaran kîlometre lidardixe û ev meşa han di dîrokê de bi navê "Meşa dirêj" cihdigire. Mao di şoreşê de biserdikeve û sazûmaniyeke sosyalîst dadimezirîne. Di nava salên 1956 - 1957î de bi navê "Tevgera sed kulîlkê" tevgereke pirralî organîze û li tevahiya welêt belavdike.

Mao xwe nade bin siya YKSSê û îdeologiya Stalîn. Ew bi navê "Pirtûka Sor" nêrînên xwe wekî manîfestoyek diweşîne. Nêrînên wî li gelek welatan alîgiran peyda dike û hêj jî hêz û rêxistinên ku bi di rêça wî de dimeşin hene.

Mao berevajiyê Stalîn, berê şoreşa sosyalîst ji beyaran berî bi bajaran dibîne. Ew bêtir qîmetê dide hêza gundiyan. Dema Mao li Çînê şoreşê biserdixe bi navê "Şoreşa çandî" programeke pirralî dike jiyanê. Ev program herçendî gelek alîgiran peyda dike jî, gelek jî rexne dikin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Çînî
Kategorî:Felsefeya siyasetê
Kategorî:Helbestvanên komunîst
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Siyasetmedar
Kategorî:Şoreşger
Kategorî:Şoreşgerên çînî
Asîda akrîlî

**Asîda akrîlî** yan jî **asîda propenê** (IUPAC: 2-Asîda propenê) yek ji asîdên karbonê ye. Ew vê renge û kanê tevlî avê bibe. Behna wî bi şewate û wek sîrkê ye.

## Bikaranîn
Asîda akrîlî ji bo vexwarna tiştên ron tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Tirş
Kategorî:Xeter ji xwezayê ra
Gavrilo Princip

thumb|Gavrîlo Prîncîp

**Gavrilo (Gavre) Princip** (bi sirbî: Гаврило Принцип; * 13ê tîrmehê/25ê tîrmehê 1894 li Oblyay nêzîkî Bosansko Grahovo, Bosna; m. 28ê nîsanê 1918, Terezîn) Sirbekî ji Bosnayê ye ku çalakiya kuştinê li dijî mîrê Awûstûrya-Hûngarya Franz Ferdinand pêk anîbû.

Wekî tê zanîn ev çalakî bû sedem ku Şerê Dinyayê yê I. destpêbike. Wî ev çalakiya xwe li Sarajevoyê di 28ê hezîranê 1914î de lidarxist. Piştî bûyerê tê girtin û di zîndanê de ji serma û birçîbûnê bi nexweşiya tûberkûloza hestiyan dikeve û jiyana xwe jidestdide. Ji aliyê hin Sirban ve hîn jî wekî lehengekî tê dîtin.

Kategorî:Bosnî
Kategorî:Jidayikbûn 1894
Kategorî:Mirin 1918
Kategorî:Serb
Kategorî:Yûgoslav
Martin Luther King

**Martin Luther King, jr.** (jdb.  li Atlanta, Georgia; m.  li Memphis, Tênêsî) keşe û pêşengê tevgera parastina mafê mirovan li DYAyê.

Ew yek ji hemwelatiyên DYAyê yê Efrîqayî bû ku bi riyên bêçek û aştiyane li wekhevî, dadmendî û azadiya mirovan digeriya. Wî ji bo Efrîqayiyên li DYAyê jî ji heman mafan sûdwerbigirin têkoşiya. Ev yeka han dibû sedem ku ji aliyê paşverûyan bibe hedef. Li dijî wî gelek tevgerên kirêt hat lidarxistin. Bombe avêtin wî, bovlat xistin stûyê wî hwd. Lê ew ji doza xwe û riya xwe neqetiya.

Ew ji salên 1955 heya 1968 î ji 30 carî zêdetir hate girtin. Wî ne rêça Marks û ne jî sazûmaniya kapîtalîst diparast. Wî li derûniya û baştirkirina derûniya mirovan digeriya. Di bin bandora riya Gandî û bawermendiya olî de bû.

Wî heya dawiya jiyana xwe têkoşiya. Di sala 1964î de ji ber têkoşîna xwe xelata Nobelê girt. Îro navê wî li gelek cih ê kolanên DYAyê hatiye danîn. Ew di  li dora kat 18.01 li balkona Lorraine Motels ji aliyê hêzên tarî yên paşverû ve hate kuştin. Li ser kuştina wî li seranserê DYAyê xwepêşandanên bi xwîn hate lidarxistin. Bi deh hezaran kes hatin zîndanîkirin.

Ew di pêşketina mafê mirovan li DYAyê xwedî ciheke mezin e.

Eger hûn nikarin bifirin, naxwe birevin

Eger hûn nikarin birevin, naxwe bimeşin

Eger hûn nikarin bimeşin, naxwe çelepîko herin

Hûn çi dikin, bikin
Lê divê hûn ber bi pêş biherikin

Martin Luther King

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Boykota otobusê ya Montgomery
Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan
Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên amerîkî
Kategorî:Ezîzên anglîkan

Kategorî:Şoreşger
Kategorî:Tevgera mafên sivîl
Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê
Barok

Gotina **Barok** bi zimanê portûgalî tê wateya "susret". Ev gotin ji bo navê hunerekî ku ji sedsala XVI an de li Îtalyayê (di dema contre-réforman de) destpêkiriye, hetanî sedsala XVIII an li piraniya Ewropayê û li Amerika latîn jî bela bûye tê bikaranîn.

Gotina Barok, bi taybetî ji bo mîmariyê, û her wiha ji bo wêne, pêker, wêje, şano û muzîka wî wextî tê bikaranîn. Awayê barok, hasasiyetê serbest diberde û bi piranî bîntengiyê tîne ziman.


Kategorî:Destpêka Dema Nûjen
Kategorî:Sedsala 17an di hunerê de
Kategorî:Sedsala 18an di hunerê de
Kategorî:Tevgerên hunerî
Meşriq

thumb|Nexşeya Meşriqê

**Meşriqa erebî** an jî bi kurtî **Meşriq** () herêmek di navbera sînorê rojavayê Misirê û sînorê rojavayê Îranê de ye. Ew welatên di wê navçe de ewna ne: Misir, Filistîn (Îsraêl û Dewleta Filistînê), Urdun, Sûrî, Libnan, Iraq, û Kuweyt. Welatên Ereb ên nêzîk jî tê de ne: Sûdan û Nîvgirava Erebistanê (Erebistana Siûdî, Yemen, Oman, û Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî). Der Misirê û Sûdan (Afrîka) ew welatên ê li parzemîna Asyayê ne.

Meşriq di erebî de bi wûşe ji bo rojava tê bikaranin û di (ش ر ق) "ş r q" de tê ye.

## Mijarên têkildar
* Mexrib
* Levant
* Şam

## Çavkanî

Kategorî:Afrîka
Kategorî:Afrîkaya Bakur
Kategorî:Asya
Kategorî:Erdnîgariya Afrîkaya Bakur
Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava
Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên Asyayê
Kategorî:Rojhilata Navîn
Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)