Kurmancî

**Kurmancî**, **kurdiya jorîn** yan jî **kurdiya bakurî** yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li devereke berfirehê Kurdistanê tê axavtin. Zaravaya Kurmancî li gel deverên Kurdistanê li herêmeke berfirehê Anatolyaya Navîn, li Xorasanê û li diyasporaya kurdan tê bikaranîn. Kurmancî li hinek herêmên Kurdistanê bi navên cihêreng hatiye binavkirin ku li Rojhilatê Kurdistanê wekî şikakî û li Başûrê Kurdistanê jî wek badînî hatiye binavkirin.

## Dabeşbendî
thumb|çep|Li ser nexşeyê belavbûna kurmancî.
Kurmancî yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku yek ji zimanên îranî ya zimanmalbata zimanên hind û ewropî ye. Zaravayê kurmancî di nav komziman a kurdî de zaravaya bakurê zimanê kurdî pêk tîne. Zarava ji rojhilat ber bakur, ji bakur ber bi rojava ve li herêmeke berfireh ê Kurdistanê, li Anatolyayê û li Xorasanê ji aliyê 28-30 milyon kesan ve tê axaftin ku zaravaya herî berfireh ê Kurdistanê ye.

Zaravayê kurmancî bi kêmanî bê jî li hinek welat û deverên cihêreng bi alfabeyên cihêreng tê nivîsandin. Di roja îro de alfabeya standard a kurmancî alfabeya hawar e ku yekem car di 15ê gulana sala 1932an ji aliyê kovara Hawarê ve hatiye bikaranîn.

## Dîrok
Yekem car di sedsala 10an de di gotara wî yê di derbarê alfebeyan de ku ji aliyê nivîskarê kildanî ya serdema navîn Ibn Wehşiye (j. 930/1) ve hatiye nivîsîn behsa zaravaya kurmancî hatiye kirin. Dîroknasê awistirî Joseph Hammer di tomarên xwe de behsa hebûna alfabeyekê zaravaya kurmancî kiriye.

Tê texmîn kirin ku kurmancî ji sedsala 10an heta sedsala 12an bi damezrandina gelek xanedanên kurd ên wekê Hesenweyhî, Rewadî, Eyûbî û bi taybetî di bin desthilatdariya Merwaniyan de ku geşedaneke aborî û çandî ya berbiçav bi dest xistine, ji wê demê heta niha wekê zimanekî edebî hatiye bikaranîn. Di bin serweriya eyûbiyan de, gelek zanyar destnîşan dikin ku kurmancî statuyeke taybet bi dest xistiye lê qebûl dikin ku ji ber nebûna belgeyên nivîskî yên kurmancî yên ji qesrên eyûbiyan, delîl kêm in.

Yekem belgeya nivîskî ya kurmancî ya ku tê zanîn, di sedsala 12an de di berhema erdnîgarî ya Mu'cem ul-Buldān a Yaqut el-Hemawî hatiye dîtin ku tê de hinek peyvên kurmancî di nivîseke bi piranî neşirovekirî ye hatine dîtin.

Eleqeya li ser bikaranîna kurmancî di wêjeyê de ji sedsala 14an pê ve dest pê kiriye ku di vê serdemê de Kurdistan aramiyeke siyasî û geşedana aborî bidestxistiye. Lêbelê heta sedsala 16an kevneşopiyeke edebî ya kurmancî dernakeve holê. Di vê serdemê de Şerefxanê Bidlîsî ji Mîrektiya Bidlîsê nivîsandiye ku serokê Keleha Derzinê piraniya helbest û şîroveyên xwe yên teolojîk bi kurmancî nivîsandiye. Her wiha di dema gera xwe yê li Kurdistanê de, gerok Ewliya Çelebî pesnê saziyên perwerdehiyê yên herêmên Amêdî û Akrê daye û di geroknameya xwe de helbesteke kurmancî ya helbestvanekî herêmî nivîsiye.

Zanyarên navdar ên vê serdemê ku heta roja îro berhemên wan ê kurmancî hatine parastin, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Elî Teremaxî û Ehmedê Xanî ne. Berevajî zanyarên vê serdemê, Ehmedê Xanî ji bo kodkirina kurmancî wekî zimanekî nivîskî xebitiye.

Yekem berhemên ku bi tîpên latînî ya kurdî (kurmancî) hatiye nivîsandin kovara Hawar e ku di 15ê gulana 1932an de li Şamê dest bi weşana xwe kiriye û heta 15ê tebaxa 1943an (12 sal) 57 hejmarên hatine weşandin. Alfabeya latînî ya ku di kovara Hawarê de hatiye bikaranîn di îro de wekê alfabeya latînî kurmancî tê bikaranîn.

## Etîmolojî
**1.** Peyva *kur*, peyveke gelek kevn e ku di 2000 salên  de ev peyv ji aliyê sûmeriyan ve ji bo ravekirina "welat, çiya û erd" hatiye bikaranîn. Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin *herri* , û ji bo "erd" em dibêjin *lur*  (bi ermenî çiya = *lêr*). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր ('êrkir*).* *Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-[[kartvelî]]  *ḳarḳar*. Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi [[gurcî]] û bi [[lazî]] em li peyva *ḳord*  dibînin.

*'2.** Peyva ''man''  bi kurdî ye û maneya wî wek bi [[avestayî]]  e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi [[latînî]] ji bo ''man'' em dibêjin ''manere'' . Bi ermenî em dibêjin ''mnal''  û bi îngilîzî ''remain''. Yanî diroka peyva ''man'' pirr kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin ''men''  ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane".
 
**3.**Peyva ''cî''  "cih, erd" e. Lewma peyva ''kurmancî'' tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam ) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups"  dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê [[DNA]]ya kurmanc û zazayan heman/wek in.

== Belavbûna kurmancî ==
Kurmancî zaravaya herî berbelav û berfirehê zimanê kurdî ye ku li devereke berfirehê Kurdistanê belav bûye. Zaravaya kurmancî ji xeynî deverên Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] û li [[Xorasan (Îran)|Xorasanê]] jî tê axavtin.

Li deverên Kurdistanê belavbûyîna zaravaya kurmancî ji gola [[Urmiye]] dest pê dike, heta bajarên [[Şino]] sinorên [[Îran]] û [[Îraq]]ê [[Helgurd]], [[Rewandiz]], [[Zeyî]], [[Behdînan]], [[Qers]], [[Xinûs]], [[Mûş]], [[Bedlîs]], sinorê [[Sêrt]]ê [[Hezo]], [[Farqîn]], [[Pasûr]], [[Licê]], [[Bismil]], [[Amed]], [[Erxenî]], [[Qerejdax|Çiyayê Qerej]], [[Sêwreg]], [[Semsûr]], [[Meletî]], [[Gurgum]], herêma [[Hatay|Hetayê]] [[Kirikhan]] û herêma [[Heleb]]ê [[Efrîn]], ji herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] li [[Pertek]]ê, [[Mazgirt]], bakurê [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]], [[Kanîreş]]a ku herêma [[Çewlîg|Çepexçûrê (Çewlîg)]] ye û li gelek deverên [[Sêwaz]]ê belav bûye.

== Deverên kurmancîaxiv ==
[[Ergin Öpengin]] û [[Geoffrey Haig]] ku du zimannasên [[Zanîngeha Bambergê]] ne (Almanya), di lêkolîneke de (Öpengin & Haig 2014), pênc deverên kurmancîaxiv bi vî awayî dabeş kirine.:
=== Devera devokên başûrê rojhilat ===
* [[Hekarî]] û [[Dihok]], devoka badînî

=== Devera devoka başûr ===
* [[Mêrdîn]], [[Batman]] (Êlih), çend devokên [[Şirnex]], [[Amed]] û [[Riha]], [[Hesîçe]] û [[Şingal]]

=== Devera devoka bakur ===
* [[Mûş]], [[Agirî]], [[Erzerom]], çend devokên [[Wan]], [[Bedlîs]], [[Çewlig]] û Amed

=== Devera devoka başûrê rojava ===
* [[Semsûr]], [[Entab]], devokên rojava yên Rihayê û devokên bakur ên [[Heleb]]ê

=== Devera davoka bakurê rojava ===
* Devokên kurmancî yên [[Meraş]], [[Meletî]] û [[Sêwaz]]ê

== Devokên kurmancî ==
=== Kurmanciya rojhilat ===
* Botanî, serhedkî, torî, şîkakî, behdînî, qerejdaxî, wanî, hekarî

=== Kurmanciya navîn ===
Amedî, şengalî, mêrdînî, batmanî, tetwanî, mûşî, bingolî, erzîromî, laçînî li Kurdistana Sor. Ardahan û Qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navndiye jî diaxivin

=== Kurmanciya rojava ===
* Dersimkî, kurmanciya dêrsimî
* Şaddilî, sînemilî, kurmanckî
* Reşoyî (li Anatolya Navîn, Semsûr, Dîlok, Meletî, Gurgum û Efrîn)
* Sêwasî
* Meletî, entebî, efrînkî, kobankî
* Urfî, kurmanciya Anatolyayê


=== Kurmanciya Xoresan û Deylaman ===
* Ameranlûyî, qoçanî
* Bocnûrdî, canbegî, modanlûyî
* Reşwanlû (Reşoyî)
* Kelûn Abdû ([[Kurdên Farsê|li Farsê]])

== Dengnasî ==

=== Tîpên dengdar ===



=== Tîpên bêdeng ===



== Alfabe ==
Kurdiya kurmancî bi alfabeya latînî ya berfireh tê nivîsandin ku ji 26 tîpên [[alfabeya latînî]] ya bingehîn ya ISO û ji 5 tîpên bi diyakrîtîk pêk tê ku bi giştî ji 31 tîpan pêk tê.


== Rêziman ==
=== Di kurmancî de demên borî ===
Di zimanê kurdî de (kurmancî) pêvek ên wekê **-um**,**-ne**,  **-î** **-ye''' demên borî rave dike.

### Di kurmancî de dema niha

### Di kurmancî de dema ku tê

## Edebiyata herî pêşî
### Pirtûkên pîroz ên êzdiyan
Cilwe û Mishefa Reş kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin.

### Şerefxanê Bedlîsî
Şerefxanê Bedlîsî yekem dîroknivîsê kurd bu, bo yekmîn car li sala 1597an Şerefname nivîsandî ye, ko tê da behsa cografî û dîloka kurdan dike.

### Eliyê Herîrî
Eliyê Herîrî yekemîn kes bûye ko helbesta kurdî nivîsandî jiyan û mirine wî dikeve di navbera salên 1009-1079an de.

### Ehmedê Xanî
Ehemedê Xanî yekemîn helbestavan bû ku di helbestên xwe de li ser hesta kurdayetiyê û yekîtiya kurdan nivîsandiye, ji ber ku hemû helbestvanên berî wî kesî li ser netewatiyê nenivîsandiye, helebistvanên kurdan yên berî Xanî bi tinê behsa dîn û evînê kirin di helbestên xwe de, jiyan û mirna Xanî dikeve sala 1650-1707an.

### Erebê Şemo
Erebê Şemo nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, Şivanê Kurmanca nivîsiye. Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû.

## Destanên sereke
Memê Alan, Mem û Zîn, Xec û Siyemend û Derwêşê Ebdî û Zembîlfiroş ji wan destanên kevin ên kurdî û kurmancî ne.

## Mijarên têkildar
* Zayenda navan di zimanê kurdî de
* Kirmanckî
* Soranî
* Lûrî
* Hewremanî
* Kurdiya Başûrî
* Başkurdî

## Çavkanî


Kategorî:Zimanên Azerbaycanê
Kategorî:Zimanên Ermenistanê
Kategorî:Zimanên Gurcistanê
Kategorî:Zimanên Iraqê
Kategorî:Zimanên Îranê
Kategorî:Zimanên Kurdistanê
Kategorî:Zimanên Libnanê
Kategorî:Zimanên Qazaxistanê
Kategorî:Zimanên Qirgizistanê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Sûriyê
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Kategorî:Zimanên Tirkmenistanê
Kategorî:Zimanên Urdunê