open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qulpok

**Qulpok**, **qulpik**, **çepilok**, **çepilk** cureyeke quşxaneyê ye. Ji beroşê mezintir, ji sîtilê biçûktir e. Carnan bi beroşê re tê tevlîhevkirin. Ji beroşê mezintir û kûrtir e.

Di malbatên mezin de, şîn û dîlanan de, bi sîtil, distan ve tê bikaranîn. Di zimanê kurdî de gorî mezinî û kêrbariya xwe her quşxaneyek, navekê digire. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan. Wisa bûye ku li her deverekê Kurdistanê quşxane bi navekê bê navkirin.

Navê vê firaxê yê giştî quşxane ye. Quşxane herwiha ji quşxaneyên normal (ne mezin ne jî biçûk) ên di jiyana rojane de tên bikaranîn re jî tê gotin.

## Cureyên quşxaneyê
* Verok
* Quşxane
* Beroş
* Kilince
* Qulpok
* Sîtil
* Kokot
* Dist
* Quşxaneya hilmê
* Quşxaneyên nûjen ên pêjgehan / aşxaneyan

Kategorî:Firax
Kategorî:Quşxane
Sîtil

**Sîtil** amaneke kelandinê, cureyeke quşxaneyê ye. Quşxane navê giştî ye. Sîtil jî quşxaneyeke gelek mezin e. Ji Qulpok, beroşê jî mezintir e. Lê ji distê biçûktir e.

Di pêjgeha kurd de pirr tê bikaranîn. Bi taybetî li gundan, bo kelandina danê, çêkirina xwarinên dîlanê ûêd navdar e. Du çepilkên wê hene lê yên bi 3 yan 4 çepilk jî hene.

Bi derketina quşxaneyên hilmê û yên nûjen ku ji lajwerdên cuda cuda ne, qîmeta sîtilê gelek ket. Di aşxaneyan da quşxaneyên nûjen ên bi gaz an elektrîkê dixebitin, tên bikaranîn. Sîtil niha tenê li gundan maye.

## Cureyên quşxaneyê
* Verok
* Quşxane
* Beroş
* Kilince
* Qulpok
* Sîtil
* Kokot
* Dist
* Quşxaneyên hilmê
* Quşxaneyên nûjen ên pêjgehan / aşxaneyan

## Girêdanên derve
* Helbestek ji Feqîr Ehmed li ser sîtilê 

Kategorî:Firax
Kategorî:Quşxane
Kokot

thumb|Kokot
**Kokot** navê cureyeke quşxaneyê ye. Formeke wê ya standard nîne lê li Kurdistanê ji quşxaneyên lûleyên wan dirêj in, di forma çirayê de ne re, kokot gotine.

Kokot ji verokê biçûktir an mezintir e. Bo qelandina rûn bikardianîne. Yek çepilk jî dibin, du çepilk jî.

Navê amana kelînê, navê vê firaxê yê giştî quşxane ye. Di zimanê kurdî gorî mezinî û kêrbariya xwe her quşxaneyek naveke taybet girtiye. Ev jî bûye sedemê tevlîheviyan.

## Kokot markayek e?
Dibe jî. Lewra carnan markayê tiştekê di çerxa demê re dibin navê wê tiştê. Yan jî ji zimanekê din derbasî kurdî bûye.

Bêjeya kokot li Serhed, hin herêmên Xerzan û parêzgeha Mêrdînê tê bikaranîn. Niha êdî nemane, yan jî kêm tên bikaranîn.

## Cureyên quşxaneyê
* Verok
* Quşxane
* Beroş
* Kilince
* Qulpok
* Sîtil
* Kokot
* Dist
* Quşxaneyên hilmê
* Quşxaneyên nûjen ên pêjgehan / aşxaneyan

Kategorî:Firax
Kategorî:Quşxane
Benî

thumb|Beniya bi destan hatiye çêkirin, li Anatolyayê
thumb|Beniya bi makîneyan hatiye çêkirin, li Tirkiyeyê (''parmak sucuk'')

**Benî**, cureyeke sosîsê ye ku bi biharbêhn (biharat), goştê dewar an pez tê çêkirin. Li seranser Balkanê, Tirkiye, Kurdistan, Ermenistan û di cîhana ereban tê xwarin, wekî herwiha jî li hin welatan hin xurdemeniyên din jî tevlî dikin. Di nav civaka kurdên bakurê Kurdistanê ji bin bandora tirkan ji vê sosîsê re **sicûq** jî te gotin.

## Cureyên beniyê
* Beniya mecarî (ne sosîsa mecarî ye, ew cuda ye, benî jî sosîsek e ji xwe)
* Beniya balkanî (wekî ya Stembolê ye tenê biharat cuda)
* Beniya Qenxalê
* Beniya Ezirganê, beniya ermeniyan (bi tirkî jê re *beton sucuk* dibêjin)
* Beniya Stembolê, beniya tirkan (bi tirkî jê re *parmak sucuk* dibêjin, gelek tûj e, no ye)

## Çavkanî

Kategorî:Pêjgeha albanî
Kategorî:Pêjgeha balkanî
Kategorî:Pêjgeha bulgarî
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha gurcî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha mecarî
Kategorî:Pêjgeha romanî
Kategorî:Pêjgeha serbî
Kategorî:Pêjgeha xirwat
Kategorî:Pêjgeha yewnanî
Kategorî:Pêjgeha Anatolyayê
Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê
Kategorî:Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê
Kategorî:Pêjgeha Tirkiyeyê
Kategorî:Sosîs
Kategorî:Xwarin
Sosîs

thumb|Hin ji cureyên sosîsê

**Sosîs** (Kurdî: **Zung**; ) komekê berhemên ji goşt tên çêkirin re dibêjin. Goşt, biharbêhn (biharat), bi xavî yan pijandî distrên û bi wan loqleyan (roviyan) tije dikin. 

Li Kurdistanê jî gelek tên çêkirin û xwarin. Herwiha wekî şirdanê, kurd hûrê jî tihe dikin û ji wan xwarinên curbecur çêdikin. Angaşt hene ku cara berê li herêma ku Kurdistan jî lê ye, hatiye çêkirin. Hin jî dibêjin pêşiyê li Çînê hatiye xwarin.

## Gorî teknîka hilberînê, cureyên wê
* Sosîsên dirêjkî, wekî boriyê û hişk
* Sosîsên nerm, ji bo şorbeyan jî dibin
* Sosîsên tên kelandin
* Salam û sosîsên bo taştêyê tên xwarin
* Sosîsên ku hundirê wan li nan tê dayîn
* Sosîsên din, sosîsên nûjen ku gelek forman de ne


Wêne:Sausage making-H-5-edited2.jpg|Sosîsên malê wiha tên amadekirin
Wêne:Groninger metworst.JPG|Beniya mecarî navdar e
Wêne:Italian sausage on the grill.jpg|Sosîsa îtalî dipije
Wêne:Korvar.jpg|Destexaneya sosîsan
Hot dog

thumb|200px|rast|Hot dog bi ketçap û gormizê

**Hot dog** navê awayeke xwarinê ye ku ji xurdemeniyên amadekirî, sosîs, biharbêhn (biharat), sosê babolekirîne (sandvîç, pêçandî), bi germî an sarî tên xwarin re dibêjin. Sala 1871 li Coney Island a DYAyê balolefiroşek bingeha hot dogê avêtiye.

## Kûçikê germ
Hot dog bi îngilîzî ye û di wateya "kûçikê germ" de ye. Ne ku wextekê sosîs ji goştê kûçikan çêdikirine û difirotine tê ev nav. Dibêjin bi êvaran karkerên Amerîkayê dema ji kar dihatine, li ser piyan di sermayê de li ber balolefiroşan xwarina xwe dixwarine. Ango wekî kûçikan (seg) dicirifîne ji sermayê lê dema xwarina xwe dixwarine, ji ber ku germ e, laşê wan jî hinekê germ dibûye. Ango wekî îronîk derketiye ev nav.

Derbareyê derketina vê navê de agahiyên mîsoger nînin. Di pêjgeha kurd de jî binavkirinên wiha hene. Bo mînak, keçika dê, bêdirav, karkuj, dontunî hwd.

Ji dikanên ku xwarina hot dog difiroşin re babolefiroş tê gotin. Niha li Kurdistanê jî fastfood û hot dog bipêş ketine.

Hot dog ji xwarina hazir û pirranî li ser lingan tê xwarin re dibêjin ku nêzîkê fastfoodê ye. Cudatiya wê ew e ku hot dog pirranî ji sosîsan e, xwarina sosîsan e.

Gelek cureyên sos, biharat, zebzeyan tên bikaranîn. Sosîsên wê pirranî ji goşt in. Sosîs tên pijandin an ji xwe pijandî ne, tên germkirin. Niha hot dog bo vejeteryanan jî hene.

## Girêdanên derve (ne bi kurdî ne)
* Hot dog history, legends and trivia
* National Hot Dog & Sausage Council 
* Home page for a PBS documentary about hot dogs 
* The Evolution of Hot Dogs
* USDA Fact Sheet focusing on Hot Dogs 


Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Pêjgeha alman
Kategorî:Pêjgeha amerîkî
Kategorî:Sosîs
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên neteweyî
Lîsteya Sor a IUCN

**Lîsteya Sor a Cureyên bi Metirsiya Nemabûnê** yan jî **Lîsteya Sor a IUCN** li cîhanê ji bo zanyariya di derbarê ajal û riwekan de ya herî berfireh e. Di sala 1963yan de hatiye damezrandin û IUCN kurtebira *International Union for Conservation of Nature* a bi îngilîzî ye ku bi kurdî *Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê* ye.
Lîsteya Sor a IUCN bi metirsiya nemabûna bi hezaran cure û binecureyan bi daneyên vebirî li hev kom dike û wan agahiyan diparêze. Daneyên van cureyan ji hemû aliyê cîhanê û herêman pêk tê. Mebesta Lîsteya Sor ew e ku cureyên li ber metirsiya windabûnê werin zanîn û bi raya giştî re ji bo parastinê werin parvekirin e. Lîsteya Sor alîkariya parastina cureyan dike. Lîsteya sor bi bingeheke hêzdar hatiye avakirin lewma di cîhanê de weke çavkaniya herî ewle tê zanîn.

## Weşana 2006an
[thumb|[Margîska Kurdistanê ku rewşa wan nêzîkê xetereyê ye]]
thumb|Kurteya Lîsteya Sor a 2006an a ji bo cureyan.
Lîsteya Sor a 2006an bi 40.168 cure û 2.160 bincure, cureyên binê avê, bingelheyan hate weşandin. Ji van hemû cureyan 16.118 weke cureyên di bin metirsiyê de hatine ragihandin. Ji wan 7.725 ajal, 8.390 riwek û sê ji wan kuv bûn. Di vê weşanê de li ser weşana 2004an guhertin nehate kirin û 784 cureyên ji sala piştî zayînê (PZ) 1500'î ve ji bo nemabûnê lîste hatiye çêkirin. Ev ji lîsteya 2000'î 16 cure bêhtir in. Her sal cureyên nemabûyî tên dîtin an jî dibine fosîl û di nav kategoriya bê agahî de tên lîstekirin. Di sala 2002an de cureyên nemabûyî weke 759 hatiye ragihandin lê ev hejmar her sal zêde dibe.

## Weşana 2007an
Lîsteya Sor a 2007an di 12ê îlonê de hate weşandin. 16.306 cure weke di bin metirsiya nemabûnê de hatin eşkerekirin ku ev hejmar ji sala 2006an 188 cure bêhtir bû.
thumb|Kurteya Lîsteya Sor a 1994an a ji bo cureyan (versiyona 2.3)

## Weşana 2008an
Lîsteya Sor a 2008an di 6ê çiriya pêşîn de li Barselonayê hate weşandin. Hate ragihandin ku *ji çar [[guhandar]]an yek di bin metirsiya nemabûnê de ye.* Ev agahî jî dide zanîn ku li cîhanê 1.141 cureyên ji 5.487 guhandaran di bin metirsiya nemabûnê de ne.

## Kategorîkirin

## Kategorîkirina 1994an
Di kategorîkirina 1994an ″Xetereya Kêm″ ango *Lower Risk* bi sê binkategoriyan hatiye lîstekirin.
* **Hewceyî Parastinê** (LR/cd)
* **Nêzîkê Metirsiyê** (LR/nt)
* **Kêmtirîn metirsî** (LR/lc)

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Rewşa parastinê
Kategorî:Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Kategorî:1964 di jîngehê de
Komkujiya Tilzeterê

thumb|Kampa wêrankirî
**Tilzeter** an **Tel ez-Ze'eterê** (bi erebî: تل الزعتر, *Tal al-Zaatar*) navê wargeheke Filistiniyan a Bêrûtê ye ku tê de li roja 12'ê tebaxa 1976'an **Komkujiya Tilzeterê** pêk hatiye. Ev komkujî bi destê Îsraelê, çend dewletên ereban û dewletên mezin ên emperyal hatîye lidarxistin. Li Tilzeterê bi hezaran mirovên filistînî hatine kuştin.

Helbestvanê hêja Cigerxwîn li hemberî ve komkujîyê bêdeng nemaye, û di sala 1977 de helbestek bi navê "Birca Gernasan-Tilzater" nivîsandîye li ser bîranîna pakrevanên Tilzeterê. Ev helbesta di *Dîwana 6* a bi navê *Şefaq*ê de cih digire.

## Çavkanî

Kategorî:Filistîn
Kategorî:1976 li Libnanê
Şerîf Şêx Ehmed

**Şerîf Şêx Ehmed** (bi somalî: Shariif Sheekh Axmed, erebî: الشيخ شريف شيخ أحمد, *Shaykh Sharif Shaykh Ahmad*) di 25'ê tîrmeha 1964'an de li Mahadai (Somalya) ji dayika xwe bûye, serokdewletê Somalyayê ye. Li Zanîngehên Lîbya û Sûdanê xwendiye. Di 31'ê çileyê 2009'an de dest bi peywira xwe kiriye. Serok û fermandarê berê yê Yekîtiya Dadgehên Îslamî (ICU) bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Interview in Der Spiegel
* Interview at AU summit  Radio France International
* [Malpera Fermî ya Hikûmeta [Somalya]yê] 

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokdewletên Somalyayê
Kategorî:Somalya
Dist

**Dist** ji cureyekê quşxaneyê re dibêjin. Navekê wê yê din jî *qazan* e. Ji sîtil, verok, beroş, qulpokê mezintir e. Ji wê mezintir nîne, tenê dikarin amanên kelandinê yên nûjen dikarin jê distê mezintir bin.

Navê amana kelandinê, navê vê firaqê yê giştî û hevpar *quşxane* ye. Di zimanê kurdî de gorî mezinî û kêrbariya xwe her yek ji wan navekê taybet girtiye. Ev jî bûye sedemê tevlîheviyan.

## Cudatiya dist û qazanê
Pirr nîne. Tenê heger çepilkên wê hebin û ne zêde mezin bin, ew dist in. Qazan jî dikarin bi çepilk bin lê qazan ne tenê ji bo amana kelandinê, ji yên ku bi armancên din tên bikaranîn re jî dibêjin.

Ango her qazan ne dist û her dist jî ne qazan e. Qazan hene 1 ton digirin, helbet ew bi çepilk bin jî, ne quşxane ne.

## Cureyên quşxaneyê
* Verok
* Quşxane
* Beroş
* Kilince
* Qulpok
* Sîtil
* Kokot
* Dist
* Quşxaneyên hilmê
* Quşxaneyên nûjen ên pêjgehan / aşxaneyan

Kategorî:Firax
Kategorî:Quşxane
Abdiweli Mohamed Ali

**Abdiweli Mohamed Ali** (bi somalî: *Cabdiweli Maxamed Cali*) siyasetmedarekî somalî ye. Di 2011an de bû serokwezîrê Somalyayê.

## Çavkanî
* Abdiweli Mohamed Ali - Curriculum vitae 

Kategorî:Jidayikbûn 1965
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Serokwezîrên Somalyayê
Kategorî:Siyasetmedar
Pirtik

**Pirtik** navê çend xwarin û şîraniyan e. Pirtik bêjeyeke kurdî ye, ji *tiştinên lê zêde bûne* re dibêjin. Pirtik herwiha di gelek wateyên nêzîk de tê bikaranîn.

Di pêjgeha kurd de bi navê pirtikê şîranî, kilor, kate û xwarin hene. Mixabin li ser bingeha wan binavkirina lêkolînekê nehatiye kirin, ji ber wê jî carnan tevlîhevî derdikevin, kîjan kîjan e.

## Bi navê pirtikê sê xwarinên sereke
* Pirtika Xerzanê
* Pirtik (şîranî)
* Pirtik (kilor)

## Berkeliya pirtika Xerzanê
* *2 kevçî [[simaq]]a hebî*
* *2 kevçî [[merge]] (ava fringiyan, ava bacanê sor, ava tomatosê)*
* *500 gr [[siyale]]*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *3 kevçî [[riz]] (birinc)*
* *1 kevçî [[îsot]]a sor a ne tûj e*
* *Îsota reş*
* *[[Xwê]]*
* *Rûnê ron*
* *Biharbêhn ([[biharat]])*

## Çêkirin
Simaqa xwe têxin nava stekaneke (qedeh) ava şîregerm, nermijî bikin. Pîvaza xwe hûr bikin, di nava rûn de heya zerayî pê ket biqijilînin. Mergeyê tevlî bikin, wî jî biqijilînin, baldar bin bila pîvaza we neşewite.

Siyaleya xwe (spenax) hûr bikin, tevlî pîvazan bikin. We spenax tevlî kir, agirê xwe nizm bikin, wê jî heya nermijî bû biqijilînin.

Biharbêhn, xwê û avê bikinê. Bila ava wê ne pirr zêde be, ne jî kêm. Kel pê ket, rizê tevlî bikin, agirê nizm de heya birinca we nermijî bû, bikelînin.

Ava simaqê tevlî xwarina xwe bikin, kelekê pê bînin, ji ser agir daynin. Beriya bînin ser destexaneyê, bi dilê xwe binikên xwarinê bixemilînin.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên quşxaneyê
Perdepîlaw

Perdeli pilav xwarineke tirkî ye, ku bi gelemperî ji birinc bi mirîşk, pîvaz û fistiqan pêk tê ku di tebeqeya tenik a hevîrê de hatiye pêçan û bi behîv ve hatiye pêçan. Pîlafê şeklê kekê dişibihe, paşê jî bi qertelan tê servîskirin.

## Berkelî
* *1 [[mirîşk]]ek (giştî)*
* *4 SA (stekana-qedeha avê) [[riz]] (birinc)*
* *1,5 SA [[behîv]] (hebî)*
* *1 serî [[pîvaz]]*
* *[[Xwê]] (solin)*
* *Îsota reş*
* *2 KX (kevçiyê xwarinê) rûnê nivîşkî*
* *3 SA ava mirîşkê*

Bo hevîrê wê:
* *Xwê*
* *4 KX rûnê nivîşkî*
* *3 KX ard (arvan)*
* *3 [[hêk]]*
* *1 fîncan av*

## Çêkirin
Rizê di nava ava şiregerm de nermijî bikin. Mirîşkê bişon, xwê pêwerbikin, di nava 8 stekan avê de bixaşînin (bi qasî nîv katjimêrê).

Mirîşk keliya, bidarivînin, çermê wê derînin, hestiyên wê jê biqetînin û têxin badiyekê.

Behîvan di verokekê de, di nava avê de bixaşînin, bi qasî 10 deqeyan û bila ava wê jî tiliyekê ser re be. Qalikên wan bipişirînin, wan jî têxin badiyekê, dê hûn paşê bi wan mirîşka xwe bixemilînin.

Hevîrê xwe bi 2 kevşî rûnê nivîşkî bistrên, helbet xwêyê jî jibîr nekin. Hêkan biçirpînin nava hevîr. Hevîrê we amade bû, bi qasî 15-20 deqeyan bidin sekinandin.

Heger li malê heye quşxaneyeke sifirê bînin (bila fireh lê ne kûr be), rûnê nivîşkî li binê wê bidin. Quşxaneya xwe ya binrûnkirî bikin sarincokê, 15 deqe bihêlin, bila binê wê bicemide.

We quşxane deranî, behîvên xaşandî li binê wê rêzbikin. Hevîrê xwe gloverkî û sturî vebikin. Bila 10 cm ji quşxaneyê mezintir be, pelhevîrka we. Pelhevîrka xwe bi baldarî di quşxaneyê de bicih bikin.

Birinca we ya di nava avê de ye bidarivînin, bi avekê bişon û dîsa bidarivînin.

Pîvaza hûrkirî û behîvan bi rûnê nivîşkî da rûnbirêşk an verokeke din de biqelînin. Bila zerayî pê bikeve.

Rizê berdin navê û 10 deqeyan biqelînin. Goştê mirîşkê tevlî bikin û ava mirîşkê berdin ser. Binê agirê xwe nizm bikin, bikelînin.

Ava xwe kişand ji ser agir daynin, 15 deqe bidin sarkirin. Viya bînin berdin ser quşxaneya we şikeva lê raxistibû. Perên pelhêvîrka xwe yê zêde bi ser de qat bikin. Kevçiya dawî ya rûnê nivîşkî bihelînin, berdin ser û di firneyê de bi qasî 45 deqeyan bipijînin.

Bînin, deverû bikin, bi kêrê jêbikin, li binikên xwarinê belav bikin. Heger bi saxî bînin ser destexaneyê (sifre) baştir e.

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Xerzanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Dewliser

**Dewliser** navê xwarineke kurdî ye. Li hin deveran jê re *kilora dewliserê* jî dibêjin. Ji ber ku tê de şikeva jî heye wisa gotine. Helbet mirov dikare wekî kilorekê jî binav bike. Çima gotine *dewliser* nayê zanîn. Dew nakeve vê xwarinê.

Dewliser cure girarek (pîlaw) e bigoşt e. Pîvaz, şikeva, fringî jî dikevê, amadekirina wê hinekê dem dixwaze.

## Berkeliya dewliserê (bo şeş kesan)
* *150 gr [[tîkegoşt]]a berxê*
* *3 stekan (qedeh) [[riz]] (birinc)*
* *3 kevçî rûnê nivîşkî*
* *3 stekan ava goşt*
* *100 gr [[kuvark]]a hûrkirî*
* *2 serî [[pîvaz]]*
* *2 fringî (bacanê sor, tomatos)*
* *1 fîncan [[şîr]]*
* *1 kevçî rûnê ron*
* *2 stekan ard (arvan)*
* *100 gr rûnê tîr (margarîn)*
* *2 [[hêk]]*
* *Ava [[lîmon]]ekê*
* *[[Xwê]]* (solin)

## Çêkirin
Rûnbirêşka xwe bînin. berê pîvaza hûrkirî, paşê goşt, kuvark û firingiya hûrkirî berdinê. Di nava rûnê nivîşkî de wan biqijilînin û bihêlin bula sar be.

Riza xwe pakij bikin, bişon. di nava rûn de biqelînin û bi 3 stekan ava goşt bi qasî 10 deqeyan bikelînin. Ew têkela we amadekiribû tevlî bikin.

Hevîrê xwe bi hêk, ava lîmonê, xwê û margarînê bistrên. Bi destan ava wê zêdebikin (avê pêwerbikin, hevîrekê hinekê ron derînin). Nîvê hevîra xwe bi tîrikê vebikin, bikin tiyaneke (sêniya firneyê) ya binê wê rûnkirî.

Pîlawa xwe li ser pelhevîrka xwe raxin, perên wê bi ser de bigirin. Rûnê ron û şîr tevlîhev bikin, li rûyê hevîr bidin. Di firneyê de bi qasî 30 deqeyan bipijînin. Baldar bin bila hevîrê we neşewite.

Kategorî:Kilor
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Botanê
Kategorî:Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
Kategorî:Xwarin
Kategorî:Xwarinên bigoşt
Xaltîka pîvaz

**Xaltîka pîvaz** cure kutilkeke Serhedî ye. Navê xwe ji dîwanê digire û bi henekî (qerfî) ye. Kutilkeke (dolmeh) pîvazê ye. Navê xwarinê ya dirêjî, *kutilka pîvazê ya bigoşt* e. Helbet ev kutîlk ne tenê li Serhedê tê xwarin, li tevayiya herêmên Kurdistanê tê zanîn. Li hin herêman *kutilka/dolmeha seriyên pîvazê* jî dibêjin.

## Berkeliya xaltikê (bo şeş kesan)
* *6 serî pîvaz (bila mezin bin)*
* *Av (2-3 stekan)*
* *[[Riz]] (kulmekê, bi qasî 50-50 gr)*
* *[[Xwê]] (bi qasî nivê kevçiyê)*
* *[[Bexdenûs]] (3-4 ta)*
* *[[Hêliz]] (pîjinda, şiwît) 1-4 ta bi qasî 10 gr*
* *[[Goşt]]ê kişandî yê kêmbezî (250 gr)*
* *[[Îsot]]a reş (hinekê bo pêwerkirinê, 1 gr)*
* *Margarîn, kevçiyekê*
* *1 [[hêk]]*
* *3 kevçî ava [[lîmon]]ê*

## Çêkirin
Herdu seriyên pîvazan jêbikin (ji binî û serê), qalikên wan derînin, bişon. Quşxaneya xwe bînin, 2 stekan (qedeh) av, 1 kevçî xwê bikinê û bikelînin. Pîvazan bavêjin nava ava kelî, bi qasî 15 deqeyan bixaşînin.

Bi baldarî zîlkên nava pîvazê (cûcik) bi tiliyan dehf bidin, derînin. Ango nava wan derînin. Riza xwe bişon, bidarivînin. Ji wê navên pîvazê hinekê bînin, hûrbikin. Bexdenûs û hêlizê jî hûrbikin.

Pîvaz, riz, bexdenûs, goştê kişandî, xwêya ji ber maye, îsota reş, çaryeke stekanê av û rûnê tevlîhev bikin. Bi vê têkelê pîvazan dabigirin, tije bikin. Dolmehên xwe di nava quşxaneyê de rêz bikin. Ava xaşandinê bikelînin û rokin ser dolmehan. Heya hebên birincê dirêj û nermijî bûn, nêzîkî saetekê bikelînin.

Hêkê di nava badiyekê de bi ava lîmonê biçirpînin. Dolmehên xwe ji nava avê bigirin, têkin binika servîsê. Ji ava xwarinê hinekê berdin nava hêk û ava lîmonê ya we amade kiribû, germijî bikin. Viya berdin ser kutilkan, ava xwarinê jî bi ser dolmehan de bikin, hêlizê pêwerbikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).

Kategorî:Kutilk
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Xwarin
Emil von Behring

**Emil Adolf von Behring** (jdb. 15'ê adarê 1854 li Hansdorf, (Parêzgeha Rosenberg i. Westpr. an parêzgeha Rosenberg) a li rojavayê herêma Prûsyayê dikeve, wekî **Emil Adolf Behring**; (m. 31'ê adarê 1917 li Marburg) bakteriyologekî navdar ê alman bû. Yekemîn xelatwergirê Xelata Nobel a bijîşkiyê ye ku sala 1901'ê hate dayîn.

Xelat danê, lewra di dema xwe de gelek xebat li ser nexweşiyên têger (buwar, bisaw) ên zarokan, herwiha li ser dîfterîyê kiribû. Wekî "felatkerê zarokan" jî dihate binavkirin.

## Jiyan
Emil Adolf Behring (paşê Emil von Behring) kurê mamosteyekî dibistana seretayî bû. Bi alîkariya dewlet û dostekî malbatê perwerdeya xwe bicih tîne. 2'ê kewçêra 1874 xwe qeydê Akademiya keyaniyê ya bo bijîşkiya leşkeriyê *(Kaiser-Wilhelm-Akademie für das militärärztliche Bildungswesen)* a li Berlînê ye. 1878 li zanîngeha li Berlînê Universität Berlin angaştnameya *şopandinên nû yên li ser neurotomia opticociliaris* payeya doktoriyê werdigire û wekî doktorê yekîneyên leşkerî li parêzgeha Posen dest bi kar dike.

Sala 1890 bi tevî Shibasaburo Kitasato yê japonî, dest bi lêkolînên berfireh ên li ser dîfterî, berevaniya laş an sîstema parastînê, berevaniya sîstema parastinê ya bo tetanosê ûêd dike. Bi hev re li ser ajalan gelek ceribandinan dikin.

Dema şerê cîhanî yê I. destpê dike, terapiya eskeran dike, bi taybetî yên bi dîzanterî, tetanos, şewatên ji bombeyên gazî, kolerayê nexweş ketine. Di 63 saliya xwe de li Marburgê jiyana xwe jidest dide.thumb|Emil Adolf von Behring|çep
## Taybetiya wî
Carekê bi depresyoneke giran dikeve û li cem psîkologê navdar Sigmund Freud terapî dibîne.

## Ji bo bîranîna navê wî
* 1954, bo 100. rojbûyînê, bo Paul Ehrlich und Emil von Behring heraus
* Klînîkek li ser navê wî, HELIOS Klinikum Emil von Behring, Berlin-Zehlendorf
* Leşgergeha Emil von Behring, Giebelstadt, parêzgeha Würzburg,
* Dibistana amadeyî ya Emil von Behring, Spardorf, parêzgeha Erlangen-Höchstadt
* Emil-von-Behring-Gymnasium (dibistana amadeyî), Großhansdorf, parêzgeha Stormarn
* Emil-von-Behring Schule (dibistan) (tenduristî, xwedîbûn, civakî), Geislingen/Steige
* Emil-von-Behring-Schule (dibistan) li Marburg
* Li dora 11 Emil-von-Behring-Straßen (kolan) li bajarên alman

## Galerî

Wêne:EmilVonBehring.jpg|Emil Adolf von Behring, 1917
Wêne:Behring-Mausoleum.jpg|Bîrdarî
Wêne:DiphterieImpfausweis.jpg|Nasnameya perpûnkirina dîfteriyê bi agahiyên ji Behring
Wêne:DBP 1954 197 Paul Ehrlich und Emil Behring.jpg|Pûlên postayê, sala 1954, bo 100. rojbûyîna wî


## Pêşangeh
* 2011: *Leben und Wirken Emil von Behrings - Jiyan û giringiya wî*, Landgrafenschloss Marburg

## Girêdanên derve (almanî)
* Gedenksendung im ''Zeitzeichen'' des WDR-5-Hörfunks
* Universität Marburg Kurzbiografie
* Emil-von-Behring-Bibliothek Arbeitsstelle für Geschichte der Medizin

Kategorî:Alman
Kategorî:Bakteriyolog
Kategorî:Bijîşkên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1854
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1917
Kategorî:Xelata Nobel a bijîşkiyê
Leyzok

[thumb|300x300px|Celebek ji leyzokên darîn ên kevneşop ên Kanapatna ji [Hindistanê]]
**Leyzok**, **pêlîstok** ji tişta pê tê lîstin an ji bo lîstinê tê bikaranîn re dibêjin. Di zimanê zarokan de jê re *"tîtik",* *"kaykay"* dibêjin.

Li Kurdistanê hin binavkirinên wê yên nêzîk jî hene: *Lîstik*, *leyîstek*, *lîztok*. Ev tev jî yek in, ji tevlîheviya devokan tê. Bêjenasên kurd li ser nexebitîne ka koka bêjeyê "lîs, lîz, leyz, leys" e.

Li Kurdistanê bi sedan leyzokên bi destan dihatin çêkirin hebûn. Herwiha Kurdistan kana lîstikên zarokan bû. Bi sedan lîstikên zarokan hebûn. Bi bandora neyînî ya polîtîkaya pişavtinê ya dewletên li Kurdistanê desteser in û bi pêşketina teknîkê niha lîstikên zarokan ketine xetereya tunebûnê. Zarokên kurd bi taybetî li Bakurê Kurdistanê êdî bi zimanên biyanî diaxivin û lîstikên serdema nûjen dilîzin.

Kes nizane, kengî destpê kiriye, serpêhatiya mirovan bi leyzokan re. Bi hezaran salan berê jî leyzok hebûne, dihatine lîstin û bikaranîn.

Dîroknasên rojavayî dibêjin cara barê li Misira kevnare leyzok hatine hilberîn. Berê jî dihatibûye bikaranîn lê peyzokên berê wekî kevir, dar, tiştinên xwezayî bûne. Li Misirê hatine çêkirin û firotin.

## Hin leyzokên zarokên kurd (heya salên 1990'î)
* Gang
* Kakol (leyzok, bi heman navê çivîkek jî heye), qankol, kanqol
* Vîzîk, vîtok, zîzok, bildirik, teqol, tekol
* Kap, kap û nîr
* Goga kulavî (ji hiriyê)
* Dok, doq
* Terûş, tirrûş, terûj
* Mok, moq
* Gurle
* Kevirkan, kevkan, kevkanî, kefkanî
* Kupînoz
* Pitikên lawan (pistik, pistok), pitokên kuran
* Pitikên keçikan (dotik, dotok), pitokên qîzan / keynikan
* Trembêlok (gelek cure ku tev jî bi navên ji zimanê zarokan in hatine binavkirin. Bo mînak, badok, tatoz-firoz, ûnika bidolav, kamyona ji têlê, taksiya tê kişandin hwd)
* Bendê lîstikê
* Çember
* Kaşkaşk, taxok, tawûg, kaşe
* Çanaxkaş, çanax
* Fîq, fîrfîrk, tûtik
* Totkaneya qul, totika qul
* Bafirika bişirik, bafirika bêşirik
* Aşê avê
* Meşka rodikê
* Erebeya ga ya ji qalikê zebeşê

## Girêdanên derve
* Muzexaneya leyzokan a vîrtûal  (almanî)
* Carl, EMO, Mesju, Zitzmann 
* Agahdariyên berfireh li ser fîrmayên hilberîna leyzokê dikin  (almanî)

Kategorî:Pêlîstok
Duçerxe

thumb|Duçerxeya jiyana rojane
thumb|Êdî kevn bûye
[thumb|Pisporê pêşbaziyan [Jan Ullrich û çerxeya pêşbaziyê]]

**Duçerxe** an jî **bisîklet**, herwiha wekî **piskilêt**, **bisiklêt** **payskil** **paysgil**, **pêsigil** jî tê zanîn, alaveke veguhastinê ya bêmotor e ku ji du çerxan (pêçke, taye, totik, dolav) pêk tê. Navê vê alavê yê giştî çerxe ye, ango *çerxeyên siwarbûnê*.

## Wate û cudatî
* Çerxe, bo duçerxe, çerxên klasîk ên firxûnan, çerxên lîstika qumarê, çerxên ku nava wan ne bi giştî tije, ne tevayî girtîne.
* Tot(ik), ji bo yên kadî, kadokî, kûrewî, yên wekî guleyê. Bo mînak totikên kursîpalek, paldankan. Heger çerxeyên wiha hebin (hene jî) mirov divê ji wan re bêje tot, dutot(ik), sêtot(ik).
* Pêçke, yên wekî otomobîlan in. Beriya ku lastîk hebe, dora wan ji bo neterişe bi hesin dihate pêçandin. Niha ji ber ku êdî ji lastîkê ûêd ne, divê ji bo yên otomobîlan pêçke bê bikaranîn.
* Dolav, ji bo yên di mal de tên bikaranîn e. Bo mînak dolava bîrê, ku weris lê pêçandiye û mirov dema wê bigerîna avê dikişîne jor. An jî ên di darbendan de tên bikaranîn.

Di hin devokan de dudolav, baskîl, bîsîklet, dutotik, dupêçke, biskilêt ûêd jî tên bikaranîn, lê bêjeya herî lê tê çerxe ye. Mixabin ji ber ku tevahiya wan nêzîkê hev in, an jî ji bo heman armancê tên bikaranîn, carnan tevlîhevî derdikevin.

Çerxe herwiha di werzişê de tê bikaranîn. Çerxeyên pêşbaziyê, yên çiyageriyê, motorsiklet hwd gelek cureyên wê di werzişê de bikar tên.

Yekem car sala 1791'ê tê çêkirin ku badoka wê nebû. Sala 1818'yê yekemîn çerxeya bi badok tê çêkirin ji aliyê Karl Drais ve.

## Hin cureyên sereke yên bisîkletê
* Ferçerxe, yekçerxe
* Duçerxe
* Sêçerxe
* Çarçerxe
* Motorsiklet, motorbîsîklet
* Çerxeya çiyageriyê
* Çerxeya pêşbaziyê
* Çerxeya gerînê (bo zarokan, duçerxe ne û pêlikên-pedalên wê nînin)

## Not

## Çavkanî

Kategorî:Alava veguhastinê
Kategorî:Çerxe

Kategorî:Îcadên sedsala 19an
Eşûran

thumb|Eşûran
**Eşûran**, **aşûran**, **eşûre** şîraniyeke navdar e ku li cîhana Îslamê, Ermenistan, Yewnanistan û Îsraelê tê xwarin. Beriya ola Îslamê jî dihatibûye xwarin û navê wê ji zimanê hebrayî (îbranî) tê. Ji lowî, genim, riz, av, şekir û hin fêkiyan pêk tê. Li ser daxwazê têkela wê dikare bêhtir bê dewlemend kirin.

Gelê cîran Hayiyan (Hayastanî, Ermenî) di pîrozkirinên rojbûyîna pêxember Îsa de çêdikin. Herwiha di serê salê de jî. Eşûrana ermeniyan û ya kurdan yek e. Ango heman awayê ye.

Gorî baweriyên Îslamê, dibêjin piştî tofanê, Nuh pêxember ji berkeliyên ku di destên wî de mane ev xwarin çêkiriye û wisa jî ev xwarin pîroz e.

Lê sedemê çêkirina vê şîraniyê cuda cuda ye. Êzîdî, elewî, kurdên misilman, cihû, yewnanî, ermenî, ereb ûêd ne bi heman armancê vê xwarinê çêdikin.

## Gotarên têkildar
* Roja Aşûrayê

Kategorî:Çanda Îslamê
Kategorî:Çiyayê Agirî
Kategorî:Nûh
Kategorî:Pêjgeha albanî
Kategorî:Pêjgeha ereb
Kategorî:Pêjgeha ermenî
Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Şîranî
Kategorî:Xwarin
Pirtik (şîranî)

**Pirtik** navê çend xwarinan e di pêjgeha kurd de. Kilora wê jî heye. Wekî şîranî li Amedê tê xwarin. Dîsa li Botan û herêma tolhildanê jî ji hin şîraniyan re *pirtik* dibêjin. Herçendî hinekê cuda bin, jî têkela wan nêzîkê hevûdu ne.

## Berkeliya pirtika Amedê (Rihayê jî)
* *100 gr rûnê nivîşkî yê helandî*
* *150 gr fistiqê [[Dîlok]]ê (Entab)*
* *Hevîr (têra xwarinê)*
* *[[Doşavî]] (şerbet)*

## Çêkirin
Hevîrê xwe vekin, pelhevîrkan (şikeva) amade bikin û devê stekanekê (qedeh) gloverikan jê jêbikin. Hevîrê zêde yê ji ber wan gloverikan maye, bistrên wê hevîrê xwe li ser texteyekê risteyî bikin, ango wekî şirîtan bibirrin. Paşê wan jî wekî pîvazê hûr bikin.

Gloverikên xwe raxin, wan hûrikên we ji wê hevîrê zêde birrîbû li ser gloverokan parve bikin. Fistiqên Dîlokê jî bidin ser wan hûrikan.

Gloverokên xwe li tiyanê rêzbikin (sêniya frineyê, pijandinê). Rûnê nivîşkî yê helandî pêwerbikin, di germiya 170-170 pileyî de, heya rûyê wan sir bûn, bipijînin.

We ji firneyê deranî, doşaviya germ berdin ser û bînin ser dextexaneyê (sifre).

Kategorî:Pêjgeha kurdî
Kategorî:Pêjgeha Amedê
Kategorî:Şîranî
Kategorî:Xwarin
Pêçkeyên tirimbêlê

thumb|Pêçkeyên bi rengên cuda xêzkirî
thumb|Pêçkeyên trembêlan ên jantên wan ji lajwerdên sivik in
[thumb|Pêçkeyên traktoran li [Bismilê]]

**Pêçkeyên otomobîlan** an **pêçkeyên tirimbêlan** ji çerxeyên otomobîlan re tê gotin. Çerxeyên nûjen bi jant in. Pêçke ji çerxeyên nava wan bi giştî dagirtîne û dora wan bi metal, lastîk an formeke elementên din pêçandî re tê gotin. Erebeyên gayan ên çerxeyên wan ên darî bi hesinan hatine dorzexmkirin jî pêçke ne. 

Lê ji ber ku êdî kêm tên bikaranîn, bêjeya pêçke ji bo yên otomobîl, firoke, erebokên destan ûêd tevan tê bikaranîn.

## Formên din ên çerxeyan
* Pêçke
* Çerxe
* Tot(ik)
* Dolav

Pêçkeyên otomobîlan ji skeleta metalî, lastîk, jant, nepoxa nepixandî (pifkirî), sîbopa nepoxê, borxiyên wê pêk tên. Ev form standard e, pêçkeyên firokeyan jî di heman formê de ne. Helbet gorî giranî, leziya otomobîl û firokeyan tên guhertin.

## Kurteserpêhatiya lastîkan, pêçkeyên otomobîlan
Cara berê lastîkên ku nava wan ji kaûçukê tijekirî bûn, sala 1895'ê derdikeve firotinê. Ev lastîk nediteqîn, ajotina bilez gemgaz dikirin. 

Sala 1903'an pêçkeyên di forma çerxeyên duçerxeyan de derketin. Sala 1906'an pêçkeyên nepoxkirî derketin ku bingeha lastîkên îro jî dihate avêtin. Her çû lastîk bipêşketin.

Kategorî:Çerxe
Nemabûyî

thumb|Nemabûyî ango Extinct
**Nemabûna cureyekî**, di biyolojî û ekolojiyê de tê wateya bi dawîbûna hebûna cureyê, lewma biyosfer biçûk dibe. Cureyek bi mirina endamê/a dawî, dibe nemabûyî. Kurtebira *EX* ku navneteweyî ye, ji peyva *extinct* tê.

Gelek ajal berî hebûna mirovan li ser rûyê erdê nema bûne (mînak: dînezor). Lê di lîsteya Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê de tenê cureyên di dema nêzîk de nemabûne hene (Dodo, Gurê Tazmanyayê, Rûviyê Falklandê hwd.).

[thumb|Wêneyê [Dodoyê Maurîtiusê (bi xêzkirina sala 1651ê) ku nema bûye.]]

Bi giştî hinga endamê/a dawî yê/ya cureyekê mir, ew dem weke dema nemabûna cureyê tê qebûlkirin, lê hin caran endamên ku dikarin berdewamiya cureyê pêk bînin berî dema nemabûnê xilas dibin. Mînak; bi tenê cureyê nêr ê kûsiyên Girava Pîntayê maye. Lewma ev kîso nikare bi tenê berdewamiya cureya xwe pêk bîne. Hin caran mirov nizanin ka cureyek nemabûye yan na. (Mînak; Yûnisên Çînê yên Robaran) Di rewşa wisa de ew cure weke bi bilindtirîn xetereya nemabûnê têne lîstekirin. Herwiha hin caran cureyên ku weke nemabûyî dihatin pejirandin, dibe ku were guhertin. Ji ber ku gengaz e, endamên wê cureyê werin dîtin. Mînak, takahe weke nemabûyî dihate pejirandin, lê piştre bi lêgerîneke berfireh hate dîtin ku ev ajal li Nû Zelendayê hê hene. Hinga rewşa wisa pêk hat, ew cure bi dabeşandina Lazarus tê lîstekirin.

Gelek sedemên nemabûna cureyan hene. Mînak; tê bawerkirin ku dînezor ji sedema meteorekî nema bûne. Herwiha cureyên di serdema qeşayê de nikarîbûn li hemberî guhertina germbûna hewayê bijîn, lewma ev bûyer dibe sedema tunebûna wan (Mînak: Mamut).
Dîsa jî, ji bo nemabûna cureyan sedema herî mezin mirov in. Bi destê mirovan, nêçîrvanî, lewitandin, guhertina cureyan pêk tê. Bajarvanî û pêşdeçûna endustriyê cihê ajalan teng dike û jiyana wan dike bin xetereyê. Li gorî Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê ji sala 1500î heta 2002yan 759 cure nema bûne.

## Herwiha binêre
* Lîsteya guhandarên nemabûyî
* Lîsteya Sor a IUCN

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Rewşa parastinê
Kategorî:Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Çerxe

[thumb|[Pêçkeyek ji darê]]
thumb|Çerxeyên firxûnan, çerxeyên erebeyên hespan
thumb|Çerxeyên topan

**Çerxe** alava çemberî ya veguhastinê pêk tîne û di amûrên veguhastinê de tên bikaranîn e. Çerxe navê giştî ye, lê di zimanê kurdî de ji bo formên wê, binavkirinên cuda tên bikaranîn. Çerxeyên nûjen gorî armanca bikaranînê gelek formazad in.

Çerxe, ji wan çerxeyên ku nava wan bi giştî ne dagirtî ne, çembera dorê li şivikan birêkûpêk hatine danîn re dibêjin. Pirr berê ev form belav bûye, di kişandina topan, erebeyên hespan, erebeyên postageriyê ûêd de hatiye bikaranîn, ev navandin bûye navê giştî.

## Cureyên çerxeyê, gorî forma xwe
Li Bakurê Kurdistanê di bikaranîna navê çerxeyê de tevlîhevî hene, lewra her devokak gorî forma çerxeyê ya bikartînin, wê binavdikin, navandina xwe ji bo tevayê forman dibêjin. Formên sereke ev in:
* Çerxe, bo mînak duçerxe, yên firxûnan, ên topan ûêd
* Pêçke, berê di erebeyên gayan de dihate bikaranîn, herwiha çerxeyên trembêlan, frokeyan, erebokê destan ên nûjen hwd
* Tot(ik), di forma kûrewî de, wekî guleyê ne, paldankên malê, erebokên gerînê yên pitikan ûêd, forma bîlyeyê
* Dolav, çerxeyên herî prîmîtîv, ên di malê de bo veguhastina bar û daran tên bikaranîn, forma loxê de ûêd

## Serpêhatiya çerxeyê
Welatê çerxeyê Mezopotamya ye ku parek axa Kurdistanê jî dikevê. Ji vir nêzîkî 5 hezar sal berê dihatiye bikaranîn. Bi texmînî mirovan berê ji daran, ji kotanan ava kirine.
Sêçerxe

[thumb|Sêçerxeya [Benzê]]

**Sêçerxe**, yek ji cureyên çerxeyê veguhastinê ye. Ji duçerxeyê cudatiya wê ji hejmara çerxeyên wê tê, ango sê çerxeyên wê hene.

—== Sêçerxeya zarokan ==
thumb|Sêçerxeyeke zarokan
Di sêçerxeyên zarokan de pirranî çerxeyek li pêş e û pêlik (pêlgeh) jî li ser wê ne. Bi vê awayê ajotin hinekê bo zarokan tê hêsankirin, lewra zarok ji bo ku pêlikan bigerînin, mecbûr in xwe bidin pêş, hinekê giraniya paşiyê hindik bikin.

Sêçerxeyên mezinan jî gelek in, pirranî bi zincîrê ne, bi pêlêkirina pêlikan ve, bi girêdana zincîrê, çerxeyên paşîn jî yên wekî duçerxeyên, tên gerandin û kontrolkirin.

Gelek cureyên sêçerxeyan ên bimotor jî hene.

## Gotarên têkildar
* Duçerxe
* Motorsiklet

## Galerî

Wêne:سه‌چرخه.jpg|Seçerxe ji sedsala 19., Îran
Wêne:Tricycle.malmesbury.arp.jpg|Pişt li piştê
Wêne:Recumbent Trike.jpg|Sêçerxeya bi çerxeyên tên kişandin
Wêne:Nachrechtsbeschnitten.jpg|Formeke cuda
Wêne:Barcelona_dreirad_Fahrrad_Touristtour_Desigual_2009.jpg|Bo gerên li nava bajaran ji Barselonayê]]


## Girêdanên derve
* Agahî li ser sêçerxeyan (almanî)

Kategorî:Çerxe
Kategorî:Pêlîstokên kevneşopî
Motorsiklet

[thumb|250px|Cureyên [Skuterê gelek in]]
thumb|250px|Suzuki GSXR 750
thumb|250px|Münch
thumb|250px|Motorsikleteke barkêş
**Motorsiklet**, **motorsîklet**, **motosiklet**, **matorsigil** ji çerxeyên bimotor re dibêjin. Pirranî di forma duçerxeyan de, bi du çerxeyan bin jî, gelek formên wê hene. Motorsîkletên di forma sêçerxe, çarçerxeyê de jî tên bikaranîn. Alaveke veguhastin û werzişê ye.

## Markayên navdar

* Aprilia
* Benelli
* Bimota
* Boss Hoss
* BMW
* Buell
* Bultaco
* Cagiva
* Derbi
* Dodge
* Ducati
* Gas Gas
* Gilera
* Harley-Davidson
* Honda
* Husaberg
* Husqvarna
* Indian
* Jawa
* Kawasaki
* KTM
* Laverda
* Malaguti
* MBK
* Moto Guzzi
* Moto Morini
* Moto TM
* MTT
* Münch
* MV Agusta
* MZ
* Norton
* Pannonia
* Praga
* Peugeot
* Sachs
* Suzuki
* Triumph
* Yamaha
* Simson


## Cureyên sereke
* Skûter (Scooter)
* Motorsikleta ''Off-Road''
* Siklomotor, motorsikletên biçûk, mobîlet
* Motorsikletên geştê
* Motorsikleta *[[Chopper]]*
* Motorsikletên werzişê
* Motorsikleta *[[Enduro]]*
* Hîpermotard (Hypermotard)

## Motorsikletên [[Polonya]]yê
* Lech – 500&nbsp;cm³, ji fîrmaya Opalenicy di nava salên 1929-1932.
* Sokół – 125, 200, 500, 600, 1000
* WFM – M06, M06R, M06-S34, M16 TARPAN, M08 OSA, M50 OSA, M52 OSA, M55 OSA, M57 OSA
* SHL – M01, RJ1, M02 PZS, M02, M03, M04, WJ1, RJ2, WJ2, M05, M06U, M06T, M11, M11S, M11LUX, M11LUX2, 175B, M11W, M11W LUX, M17 GAZELA, 175R
* WSK – M06, M06 C-56, 125, M06R, M06Z, M06L, SARENKA, M19 KOS I, M06 64, MR 16 S01, MR 16 W1, MR 15 S, M06C, M06 S-01Z, M06 KOS II, M06B, M06B W1, M06B1, M06A W1, 125 W1, MR 16 W1, W1A, M06B3, M21 W1, M06B3 SPORT, M06B3 BĄK, M06B3 LELEK, M06B3 GIL, BARRON 125, M06B3 KRASKA, M06 Z 150, MR16C/F01, M21 W2, M21 W2EX, M21 W2 KOBUZ, MR16 T175, M21 W2 DUDEK, M21 W2 S2, M21 W2 PERKOZ, M06B3 KOS, M30 ORLIK, M30 SOKÓŁ, MR16T
* Junak – M07, M07R, M07C, M10, M13, B20, B21

## Çavkanî

## Girêdanên derve
Cureyên li sirûştê nemabûyî

thumb|Li siruştê nemabûyî ango ''Extinct in the Wild''
[thumb|[Kevoka Socorro ango *Zenaida graysoni* ji bexçeya ajalan a *(Burgers’ Zoo)* Arnhem a Holandê]]

**Cureyên li sirûştê nemabûyî** (EW), navê ji cure û bincureyên ku tenê li cihên parastî jiyan dikin re tê bikaranîn.(Mînak, li bexçeyên ajalan)
Cureyên ku li xwezayê nema ne û tenê li cihên parastî hene gelek hindik in. Hinek mînakên cureyên li xwezayê nemabûne li jêr in.
* Mambiza Peder Dawid (*Elaphurus davidianus*) (ji 2008'an ve)
* Mitu mitu (ji 1988'an ve)
* Şêrê Atlasê (*Panthera leo leo*) (ji 1922'an ve)
* Kûsiya qalik reşûnerm (*Aspideretes nigricans*) (ji 2002'an ve)
* Gallirallus owstoni (ji 1980'an ve)
* Qirika Hawaiiyê (*Corvus hawaiiensis*) (ji 2002'an ve)
* Scimitar Oryx (ji 2000'an ve)
* Kûsiya Dêw a Seyşelê (ji 1840'an ve)
* Kevoka Socorro (*Zenaida graysoni*) (ji 1972'an ve)
* Beqa Wyomingê (*Bufo baxteri* an jî *Anaxyrus baxteri*) (ji 1991'an ve)
* Encephalartos brevifoliolatus (ji 2006'an ve) 
* Pilingê Başûrê Çînê (*Panthera tigris amoyensis*)

Cureyên li siruştê nema ne û li cihên parastî tên xwedî kirin an jî mezinkirin bi awayekî dibe ku werin zêdekirin û li xwezayê werin vegerandin. Lê ev pir zor e û gelek dem ji vê re hewce ye. Herwiha divê ji bo ajalan cot hebin ku zêdebûna wan pêk were.

## Çavkanî

## Herwiha binêre
* Lîsteya Sor a IUCN


Kategorî:Nemabûyî
Kategorî:Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Cureyên bi bilindtirîn xetereya nemabûnê

thumb|Bilindtirîn xetereya nemabûnê ango ''Critically Endangered''
[rast|thumb|275px|Çêlîka [Parsê Amurê]]
[thumb|275px|[Echinocactus grusonii]]
**Cureyên bi bilindtirîn xetereya nemabûnê** (CR), weke ji nav jî tê famkirin li gorî Lîsteya Sor a IUCN'yê ev lîstekirin ji bo cureyên hov ên di bin rîska herî bilind de hatiye çêkirin. Bilindtirîn xetereya nemabûnê tê wê wateyê ku ew hejmara ji %80 yê sê nifşên wî cureyî kêm dibin an jî wê kêm bibin.

Mînakên ajalan:

* Masiyê şkeftan ê Alabamayê (*Speoplatyrhinus poulsoni*)
* Qurnewêlka Anderson (*Ambystoma andersoni*)
* Parsê Amurê (*Panthera pardus orientalis*)
* Araripe Manakin (*Antilophia bokermanni*) (di navbera 250 û 500'î de mane)
* Çîtaya Asyayê (ji 100'î kêmtir in)
* Aksolotl (*Ambystoma mexicanum*)
* Tûtiyê qirikşîn (*Ara glaucogularis*)
* Sîsarkê Kalîforniyayê
* Gorîla Robara Krosê (*Gorilla gorilla diehli*) (nêzîkê 280 hebî mane)
* Marmasiyê Ewropayê (*Anguilla anguilla*)
* Kafyarê Ewropayê (*Huso huso*) (ji 1982'yan ve li Ewropa tên parastin)
* Kûsiya nikulbaz (*Eretmochelys imbricata*)
* Kakapo
* Gorîlê çiyayan (*Gorilla beringei beringei*) (790 heb mane)
* Eyloyê Filîpînê (*Pithecophaga jefferyi*) (di navbera 180 û 500î de mane)
* Hespê Przewalskiyê (*Equus ferus przewalskii*)
* Tûtiya Porto Rîkoyê (*Amazona vittata*)
* Gurê sor (*Canis rufus*)

Mînakên riwekan:
* Koknara Beyşanê (*Abies beshanzuensis*)
* Abutilon menziesii
* Aloe pillansii
* Auerodendron pauciflorum
* Kevota Vahlê (*Buxus vahlii*)
* Callicarpa ampla
* Cordia rupicola
* Echinocactus grusonii
* Nanû (*Gardenia brighamii*)
* Wurza Bermudayê (*Juniperus bermudiana*)
* Hibiscus fragilis
* Qerqefa pel mertal (*Nepenthes clipeata*)
* Senecio lamarckianus

## Çavkanî

## Herwiha binêre
* Lîsteya Sor a IUCN


Kategorî:Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê
Cilşok

thumb|Cilşokeke nûjen

**Cilşok**, ji makîneya cilan (ango kincên qirêj bûne) dişo re tê gotin. Herwiha makîneya cilan, kincşo, makîneya potan jî dibêjin. Li herêmên Kurdistanê bi navên cuda tên binavkirin, lewra ji ber ku saziyeke fermî yê zimanê kurdî kontrol dike nîne, di bikaranîna teknîkên nûjen de carnan tevlîhevî derdikevin.

## Cil, kinc, pot, cilşok
Cil, kincên ku qirêj bûne re dibêjin. Herwiha di wateya merş û tejan de ye (kîlîm) lewra berê kinc jî bi destan dihatin ristin, ew jî li ser kergên cilçêkirinê dihatin ristin. Xasma xwakirinên çorsane û stûr bûn (wekî sako, şapik), zû qilêr dibûn. Ji ber wê, ji kincên divê bên şûştin re, cil dibêjin.

Berg û kinc, ên wekî fanêle (fanorî), mîntan in. Ji yê di binî de tên xwakirin re, saye (wekî derpê, kirasqol ûêd) tên gotin. Çek, xwakirinên şervanan e, bo mînak palasqe ûêd.

Poşîde, wekî kum, kolos, şalgerdan ûêd ên di ser de tên xwakirinin, ango dipoşin.

Came, ji kincên zêde balkêş in re tê gotin. Bo mînak kincên manken di pêşangehên modayê de xwadikin.

Pot, di wateya yên çorsane (bo mînak, kulav), biyanî (dema kincên xelkên biyanî bên xwakirin) û kostûm in.

Lê ji ber ku êdî xelk pirranî bi xwe cilên xwe dişon û cil jî bi makîneyan tên şûştin, kurdan di wateya "cihê cilşûştinê" de, ji makîneya cilan dişo re jî cilşok gotine. Ango cilşok di du wateyan de ye, cilşok (kargeh), û cilşok (alav).

## Serpêhatiya cilşokê
Derander, kaşîfê cilşokê Alva John Fisher e ku sala 1908'ê ev alav îcad kiriye. Makîneya wî ziwa nedikir, motorê kutekek lajwerdî (metalî) di nava avê de digerand û bi wê cil dihatin kutan.

Sala 1924'ê de yekemîn makîneya ku him dişo, him jî ziwa dike hate çêkirin. Niha gelek cureyên wê hene.

## Çavkanî

Kategorî:Alav
Kategorî:Amûrên malê
Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Îcadên sedsala 19an
Kategorî:Otomasyona malê
Sarinc (alav)

thumb|Jin hundirê sarinca malê
thumb|Pêşangeha Leipzigê 1953, sarincoka malê 200 l bi fonksiyona qerimandina zêde

**Sarinc**, sarincok, sarker, dolaba qeşayê alaveke elektronîk e, bi pergala bikaranîna gazên herikbar dixebite û bo parastina xurdemeniyan kêrbar e. Xurdemeniyan bi sarkirinê, qerimandinê diparêze. Lewra di sermayê, di nava qeşayê de, xurdemenî zû xirab nabin. Di malê û kargehê de gelek tê bikaranîn.

## Dîroka sarincê
Cara berê, ji bo pêdiviya malê sala 1913'yê li Chicagoyê hatiye çêkirin. Markaya wê Domelre bû û bi elektrîkê dihate xebitandin. Derî û skeleta wê ji darê bû. Motora wê li jorê bû û bi qasî nivê sarincê mezin bû.

Beriya sarincê jî mirovan bi riya sarkirinê, qerimandinê xurdemeniyên xwe diparastin, qet nebe temenê bikarana wan dirêj dikirin. Beriya 3 hezar salan jî mirovan bi vê rêbazê dizanibûne. Lê bi derketina sarincan ve, di warê qerimandinê de şoreşeke mezin rû da.

Sala 1806'ê ango pirr berê ji bo kargehan Frederic Tudor sarkerek çêkiribû. Ev ji bikaranîna cemedên heyî pêk dihat. Wî ji cemseran bi keştiyê cemed dianî, heya biheliyan ji wan sûd werdigirt. Wî bazirganiya qeşayê jî dikir, tenê sala 1850'yê 150 hezar ton cemed firotibû.

Derbareyê sarkirina mekanîk de mirovhiyê hin tişt dizanîn, Sala 1790'ê du brîtaniyan patenta sarkirina mekanîk jî girtibûn, Thomas Harris û John Long. Paşê gelekan serê xwe bi teknîkên sarkirinê re êşandin û John Gorrie (1803-1855) bo bazirganiyê alavekê ku cemedê çêdike ava dike (1844-Apalachicola, Florîda, DYA).

Di hilberîn, bazirganî û bipêşxistina sarincê de alman pêşengiyê dikin. Gelek cureyên wê yên bi teknîkên cuda tên xebitandin, li Almanya tên çêkirin.

## Komên sarincan (gorî teknîkê)
* Kompressorsarinc, sarincên bi teknîka kompressorê dixebitin
* Sarincên tuvanker, bi teknîka tuvandinê, mijandinê dixebitin (bi av, amonyakê)
* Termoelektrîksarinc, sarincên bi termoelektrîkê dixebitin

## Gotarên têkildar
* Zorsarinc, kûrsarinc, sarincên zêde diqerimînin

## Girêdanên derve
* Funktionsweise eines Kompressorkühlschranks - Agahdarî li ser kompressorsarincan  (LEIFI) (almanî)

Kategorî:Alav
Kategorî:Amûrên malê
Kategorî:Îcadên sedsala 20an
Kategorî:Otomasyona malê
Gêziya ceryanê

thumb|Gêziya ceryanê

**Gêziya ceryanê**, **gêziya elektrîkê** alaveke paqijiyê ye ku bi rêbaza kişandinê dixebite. Makîne toz û gemariyê bi bayê dikişîne. Bi hêza bayê paqij dike.

## Gêzik, melkes, sivnik, havlêk ûêd
Li hin deverên Kurdistanê ji ber cure bi cure gêzî tên bikaranîn, di navê gêziyê de tevlîhevî derdikevin.

Havlêk û siqavêl ji gêziyên malê yên ne bi ceryanê dixebitin. Lê cudatiya wan ew e, yên herî mezin in, ji şivik û guliyên hin daran tên çêkirin û bo gom, tewle û paqijkirina qirşkolan tên bikaranîn.

Sivnik gêziyên wekî refa nanpijandinê pan (pehn) in û hatine dirûtin ku hêj jî li Kurdistanê gelek tên firotin. Ji yên di heman dirûvê de ne lê ne ji giyayê, ji naylon an elementekê din hatine çêkirin re melkes tê gotin. Demekê çerçiyan ev difirotin û biqîmet bûn.

Saqol, ji sivnikên wisa baqkî, qevçekî, badokkî re dibêjin. Heger ji darguliyan bin, jê re havlêk an siqavêl dibêjin.

Li hin deveran di wateya gêziyên biçûk de kinoşe tê bikaranîn.

## Dîroka gêziya ceryanê
Yekem car sala 1906ê li Fransayê ji aliyê Robert Bimm ve hatiye çêkirin û bikaranîn. Niha bi sedan cureyên wê di mal û kargehan de tên bikaranîn.

Gêziyên nûjen fîltreyên ku gemariyê vediqetînin, hewayê parzûn dikin, nahêlin ziyanê bide tenduristiya mirovan. Dîsa jî bi derketina hilma fîltrekirî ve hebikên tozan ên gelek hûrik tevlî hilma mirov dibin.

Gelek cureyên biçûk hene di paqijkirina otomobîlan de kêrbar in. Hin hene, hilmê nakişînin lê bayê dertînin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Alav
Kategorî:Amûrên malê
Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Îcadên sedsala 19an
Kategorî:Otomasyona malê
Firaxşok

**Firaxşok** alaveke pêjgehê ye bo pakijkirina, şûştina firaxan tê bikaranîn. Di kargehan de herwiha bi heman armancê tê bikaranîn.

thumb|Firaxşoka malê
thumb|Kevala firaxşokê, bo şûştina firaxan

Bi pêşketina teknîkê ve niha li seranser cîhanê gelek tên bikaranîn. Him pakij dişo, him ji bo şûştina firaxan kêm demê divê. Mirov ji av û enerjiyê jî paşrojî dike. Mixabin herçendî li Kurdistanê gelek bendavên elektrîkê hebin û Kurdistan kana hilberîna enerjiyê ye jî, pirraniya kurdan ji firaxşokê mehrûm in.

Bi navê Josephine Cochrane xanimeke Amerîkayê sala 1893 patenta wê digire û ew dibe derhênera firaxşokê. Yekemîn firaxşoka Ewropayê ya elektrîkî, ji aliyê fîrmaya bi navê Miele ve, sala 1929'ê tê hilberîn.

## Girêdanên derve

* Bi almanî gelek agahî li ser bikaranîn, cure û taybetiyên wê
* Bericht bei Stiftung Warentest, mit PDF zum Download (almanî)
* Checkliste für Ihre Kaufentscheidung: Geschirrspüler  (PDF), Fachgemeinschaft für effiziente Energieanwendung (almanî)

Kategorî:Alav
Kategorî:Amûrên malê
Kategorî:Îcadên amerîkî
Kategorî:Îcadên sedsala 19an
Kategorî:Otomasyona malê
Şorbenîsk

thumb|200px|Şorbenîska parêzgeha Qersê
thumb|200px|Cureyeke şorbenîskê
**Şorbenîsk**, yek ji şorbeyên navdar e, di pêjgeha kurd de. Ji av, nîskê ye. Hin kes pîvazê nakinê. Herwiha bi biharbêhnan (biharat) tê çêjdarkirin.

## Berkeliya şorbenîska Qersê
* *5 stekan (qedeh) av*
* *2 serî pîvaz*
* *2 stekan nîska sor*
* *Nîvê stekana avê rûnê ron*
* *1 kevçî [[merge]]ya fringiyê (ava bacanê sor, salçe)*
* *Kevalek, tabletek ava [[mirîşk]]ê (tên firotin)*
* *1 kevçî [[îsot]]a sor*
* *1 kevçî [[pûjan]]a hişkkirî (tihtavik)*

## Çêkirin
Pîvazên xwe hûrane hûrbikin, di nava rûn de biqijilînin. Nîska xwe pakij bişon (di pênc avê de). Nîska xwe bi tevî merge, ava mirîşkê berdin ser pîvazan. Ava kelî rokin navê û bi vê awayî 10 deqeyan bikelînin.

Bi sefînokek, parzûnkerek ku hûrikî parzûn dike, xwarina xwe parzûn bikin. Ev ji bo parçekirina nîskan e jî. We parzûn kir, viya dîsa berdin quşxaneyê, kelekê din jî pê bînin.

Pûjan, îsota sor, xwê bixinê, kelekê jî pê bînin. Heger nekeliya, nermijî nebûne nîsk, agirê xwe nizm bikin, heya nîsk nermijî bûn bikelînin.

Ev ne standard e. Li hin deverên Kurdistanê hestiyekê diavêjin nava xwarinê û bi saetan dikelînin. Dîsa hin kes mergeyê tevlî nakin.

Kategorî:Şorbe
Kategorî:Şorbeyên pêjgeha kurdî