open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xelata Saxarov

**Xelata Saxarov ji bo Azadiya Ramanê** (wekî "Xelata Mafê Mirovan ya Yekîtiya Ewropayê" jî tê binavkirin) ji sala 1988an ve ji aliyê Parlamena Ewropayê ji bo şexsiyet anjî rêxistinên ku ji bo mafê mirovan û azadiya ramanê têdikoşin, tê dayîn.
Xelatê navê xwe ji xelatgirê nobelê yê Rûsî Andrey Saxarov girtiye û 50.000 Ewro ji bo kesên xelatgir tê pêşkêşkirin. Xelat salane di meha kanûnê li Strasbourgê tê dayîn.

## Xelatgir

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Xelata Saxarov 

Kategorî:Parlamena Ewropayê
Saxarov

Kategorî:Xelatên di 1988an de hatine çêkirin
Refîk Dûrbaş

**Refîk Dûrbaş**, helbestvan, nivîskar û rojnamevanê tirk e.Di 10'ê reşemiya 1944'an de li Pasînler a ku navçeya Erziromê ye çêbû ye. Nuha rojnamevanî dike.

## Helbestek ji Refîk Dûrbaş

LI BERKARAN DIHÊ GERÎN

Destê min li huner dikeve hoste

Zİmanê min li çêr,dilê min li êşê

Ma mirin tim li min

Li min dikeve hoste?

Evîn li kîjan alî dikeve hoste

Hîcran li kîjan alî

Ma tenêtî tim li aliyê min

Li aliyê min dikeve hoste?

Xurbet li kîjan alî dikeve hoste

War li kîjan alî

Ma bêhrîkirin tim aliyê min

Li aliyê min dikeve hoste?

Refîk Dûrbaş

Werger :Dûrzan Cîrano

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Mirin 2018
Kategorî:Rojnamevan
Quşxane

thumb|rast|Quşxane

**Quşxane** an jî **qoçxane, beroş** amana kelandinê yê. Ji gelek lajwerdan û bi gelek awayan tên çêkirin. Di kurdî de navê vê amanê yê sereke quşxane ye lê di zimanê kurdî de bo her cureyê wê navekê heye û ev bûye sedem ku li deverên Kurdistanê bi navên cuda bên navandin.

## Cureyên quşxaneyê
* tavik: ji bo patina şorba û avgoştan bi kar tê û ji bafûn an çingo tê çê kirin.
* Verok: Ji fîncanê mezintir quşxaneyan re tê gotin. Bo amadekirina çêncan, rûn qelînê bikêr e. Destikê wê heye yan jî du çepilkên wê.
* Quşxane: Amana kelandinê ya standard e. Pirranî di destik an çepilkên wê hene.
* Beroş: Quşxaneya kûr û hinekê mezin e. Bo malbatên nifûsa wan pirr in bikêr e. Herwiha bo xwarinên dîlan û şînê.
* Qulpok, çelpik, qulpik, çepilk: Ji beroşê mezintir, ji sîtilê biçûktir e.
* Sîtil: Ji beroşê mezintir, ji distê biçûktir e. Pirranî derxûna wê heye, lê ne mecbûrî ye.
* Kilince: Ji cure quşxaneyên li ser agir tên dardekirin re tê gotin. Kilince berê di pêjgehan de gelek dihatin bikaranîn lê bi derketina argûnan ve hejmara wan kêm bû. Lewra di pêjgehan de agir dadan dijwar e. Dora wan ji ber alavê tenî digire.
* Kokot: Quşxaneyên biçûk ên di dirûvê çira yan çaydanan de ne. Pirranî bo helandina rûn dihatine bikaranîn. Niha pirr kêm in.
* Dist: Amana herî mezin a kelandinê ye. Herwiha dist an qazan bo armanceke din jî dikare bê bikaranîn.
* Quşxaneya hilmê: Di nava hilmê de dikelîne. Ango hilma xwarinê nade yan kêm dide der.
* Quşxaneyên nûjen: Ji bo armancên cuda ne.

Ji bo paqijkirina quşxaneyan a ji tenî û qilêra gemarî re sefarî tê gotin û kesên sefariyê dikin jî weke sefar tên bi nav kirin. Li hin deveran qelaçî jî dibêjin.
Mixerêk

**Mixerek** (romikî: Çalidere köyü), Navê gundekî Mêrdînikeye. Niha heştî mal(550 kes) di vî gundê de jiyana xwe berdewam dike. Malbata herî mezin ya Heydan e. Gundî piranî bûne koçber û çûne Stenbolê, Îzmîrê. Koçberê gund havinê tênê gundê xwe (her havînê tene û dibin beşdariya mehrîcan a qaşar). Anagoriya gotînên mezinan ew gund berê gundêkî ermeniyan bûye, herwaha mizgefta gund berê dêr bûye. Di gund de aborî li ser cotyarî û ajaldarî dimeşe. Havînê gundî derdikevin zozanê ku li aliye çiyayên Allahûekberê ye. Duriya gu nd merdinik re 5&nbsp;km, Erdehan re 77&nbsp;km ye.

Kategorî:Gund
Nîsanok

**Nîsanok**, kulîlkek biharê li qelaçan û li cihên ax şidandî jîn dibê. Li hinek deran jê re gangulok jî tê gotin. Her cûre rengên wan hene: spî, sor û binefşî.

Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Kulîlk
Bojna

anason,giyayek ava wê dihê kelandin û bi zarokn dihê vexwarin ku nepixîna nava wan dakeve.

Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Giya
Tifik

**Tifik**, ji heriyê hatiye çêkirin û tê de agir dihê dadan û li serê xwarin dihê çêkirin. Sê aliyê wê girtî, yek vekiriye. Ji aliyê vekirî re çavîk dihê gotin. Her du aliyên wê yên hemberî hev dik in û beroş yan jî şîş dihên datînin ser ve dikan.

Du cûre ne: tifika derve û ya hundur. Ya derve di havînan de dihê bikaranîn û ser wê vekiriye; lê ya hundur çile dihê bikaranîn û bi kulek e.

Kategorî:Argûn
Stanislav Parnicky

**Stanislav Parnicky** di  de li bajare (Piešťany)a Slovakia hatiye diniyaye. Derhêner, sênarîst û dramaturg e.

Li akadîmiya VŠMU derhêneriî xwend. pisti ku xwendin qedand di Teatra SNP li bajarê Martine a duvre di televisiona slovakia de xebiti.Li wer gelek rezexulek derxist hole. Yek ji serkeftitiren kare we ev bu(Straty a nálezy) winda u diti.Kurik ji maiera, xefk, sekir, li ser mêran, zinan û zarokan, Kára tev kule, Sleeping beuty.Prinsesa razaiy.
Hespen li ser betone.
Stanislav Parnicky yek ji wan mirovan bu ku Fakulta derhênanniya filman li Akadêmiya sinema li Ceskoslovakia-Bratislva ava kir u bibu yekemin dekana we.
Di sala 1988 filme wî Posta basur xelata yekemin a Cekoslovakia stand-a ku bi nave xelata karkera ye. Ji sla 1995 heta 2009 bi dehan rêzexulekê televizîonê cêkiriye. Yek ji mezintrin derhinêren cekoslovakia berê ye.

## Fîlm

* 1972 - winda û dîtî - Straty a nálezy -
* 1977 Tragedia amerikî - Americká tragédia leystikvan: Emil Horváth, Kamila Magálová, Ivan Mistrík
* 1980 Kurik ji Majera - Chlapec z majera
* 1980 Qesmere kirêkiri - Najatý klaun
* 1980 Dilxweê - Zbožňovaná
* 1980 Rekorda mezin - Hĺbkový rekord
* 1981 Xefk - Pasca
* 1982 sekir - Cukor
* 1983 li ser Mêran, jina û zarokan - O mužoch, ženách a deťoch
* 1985 Kara bi kul - Kára plná bolesti leystikvan: Zdena Studenková, Eva Vejmělková
* 1987 Posta basur - Južná pošta leystikvan: Jirí Bartoška, Magda Vášáryová, Gábor Koncz
* 1990 Prinsesa razayi - Šípová Ruženka Leystikvan: Dana Dinková, Jozef Adamovíc, Judy Winter, Gedeon Burkhardt
* 1995 Hespen li ser asfelte - ... kone na betóne : leystikvan Milka Zimková, Lubomír Paulovic, Marie Logojdová

## Çavkanî

* http://www.markiza.sk/clanok-relacia/priatelky/484581-stanislav-parnicky-nakoniec-ma-na-to-prehovorili 
* http://www.soubiznis.sk/hviezdy/parnicky-stanislav/6804.html 
* http://www.osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&ID=1408

Kategorî:Derhêner
Kategorî:Jidayikbûn 1945
Kategorî:Mirin 2023
Karduk

**Karduk** gelekî dîrokî ye.

Nivîsara dîrokî ya yekem ya ku li ser kurdan hatiye nivîsandin, ya Ksenofonê yewnanî ye. Ksenofon di 401 - 400ê berî zayînê de di Kurdistanê re derbas dibê û di pirtûka xwe ya "Vegera Dehhezaran" de behsa kardukan dike. Ksenofon ji welatê Kardukan re Karduka gotiye. Îro li gorî hin dîrokvanan "karduk" kurd e û "Kurduka" jî Kurdistan bi xwe ye . Li gor nivîsîna Ksenofon, Karduka ji rojhilatê çemê Dîcle dest pê dikir, heta çiyayê Cudî û gola Wirmê deda ber xwe. Kardukî cîranên ermenî û îraniyan bûn. Ew bi şervanî dihatin naskirin

## Çavkanî

Kategorî:Dîrok
Müslüm Gürses

**Müslüm Gürses** (jdb. 5ê tîrmeha 1953 li Tîsa, navçeya Xelfetî – m. 3ê adar 2013, Stembol, Tirkiye), stranbêjekî kurd ê muzîka erebeskê bû.

## Albumên wî

## Fîlmên wî
Müslüm Gürses di gelek fîlman de leyistiye:
* Ağlattı Kader
* Bağrıyanık
* İsyankar
* İtirazım Var
* Kul Sevadasi
* Mutlu ol Yeter
* Küskünüm
* Güldür Yüzümü
* Anlatamadım
* Sev Yeter
* Acı Yıllar
* İkizler
* Sevmemeli
* Çare Sende Allahım
* Kader Rüzgarı
* Kul Kuldan Beter
* Dertler İnsanı
* Dünya Boştur
* Esrarlı Gözler

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1953
Kategorî:Kesên ji Xelfetiyê
Kategorî:Mirin 2013
Kategorî:Stranbêjên tirk
Pyotr Çaykovskî

**Pyotr Îlîç Çaykovskî**, bi kurtasî **Çaykovskî** (rusî: Пётр Ильич Чайковский [pʲɵtr ɨˈlʲjitɕ tɕɪjˈkofskʲɪj], jdb. 7 gulan 1840 Votkînsk – m. 6 çiriya paşîn 1893, Sankt Petersburg) di dema romantîk de bestekarekî muzîka klasîk a rûsî bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Bestekarên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1840
Kategorî:Mirin 1893
Ted Hughes

**Edward James Hughes**, axilbe **Ted Hughes**, ( - ) nivîskar û helbestvanê îngiliz bû. Bi Sylvia Plath re zewicîbû. Hughes di sala 1984an de bûye helbestvanê dewletê (Poet Laureate) ya Îngilistanê û heta mirina xwe jî bi vî unvanî nivîsandiye. Ji Sylvia Plath du zarokên wî he ne.

Kategorî:Helbestvanên îngilîz
Kategorî:Nivîskarên brîtanî
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Kategorî:Sylvia Plath
Kurdos (malper)

**Kurdos** malpereke kurdî ya weşana bi zimanê almanî dikê ye. Kurdos di 30ê adara 2006an de dest bi weşanê kir. Kurdos xwe wek civaka kurd ya li diyaspora yê dibînê.

Mêvanên malperê dikarin nuçeyên derbarî Kurdistanê de bixwinên û fikiren xwe di forûmê di bêjin. Di 20ê adara 2008an de forûm ji ber problemeke teknîkî hat derxistin. Xebatkarên Kurdos lê dixebitin forûmê demek nêz de ji bo mêvanan dîse vekin. Kurdos herwiha wêne û dîmenên çalakiyên ewropayê diweşînê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Kurdos 

Kategorî:Malperên kurdî
Azad Berwarî

**Azad Berwarî** di  li bajarê Mehabadê (rojhilatê Kurdistan) ji dayîk bû ye. Malbata wî pêşmergeyên Şoreşa Barzan bûn. Bavê wî ligel rehmetî Mele Mistefa Barzanî di avakirina Komara Mehabadê de beşdar bû ye.

Xwendina destpêkê li Berwarî, Navendî û Amadeyî jî li Hewlêrê temam kiriye. Di salên 1966-1967 li Zanîngeha Mûsilê beşê Kîmya dixwîne, lê ji ber xebatên xwe yên siyasî temam nake. Tê girtin, piştî ku azad dibe, di sala 1972 de xwendina xwe temam dike.

Di sala 1964 de dibe endamê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK), di sala 1970 de jî dibe endamê seroktiya Yekîtiya Qotabiyên Kurdistanê. Di sala sala 1972 de pêwendiyê bi Şoreşa îlonê re datîne. Di sala 1975 de sirgûnî Iranê dibe û hevaltiye nêzîk bi Idrîs Barzanî re datîne û di gelek waran de dibe alîkarê wî. Di sala 1979 de dibe endamê komîteya navendî ya PDK

Di hema salê de (1979) dema ku rêjîma Baas hewl dide Mesûd Barzanî li bajarê Viyena bikuje, Azad Berwarî wê demê li wir bû ye, wî dixwest bi Mesûd Barzanî re vegere Kurdistanê, di dema êrîşê de xwe davêje pêşiya serok Barzanî û wî diparêze, ew di wê êrîşê de birîndar dibe.

Di sala 1993 de di kongreya 11 de dibe endmaê polîtbîroya Partî. Di salên 2001 - 2004 de dibe berpirsiyarê giştî yê ragihandina Partiyê.

* Azad Berwarî herwiha Zewicî ye û 2 keçên wî hene.
* Ew bi zimanê erebî, kurdî û farisî baş dibe, her wiha heta radeyekê jî zimanê înglîzî û almanî jî dizane.
* Azad Berwarî bi hêminiya xwe û siyaseta xwe ya kûr siyasetvanekî naskirî û bi ezmûn e.

Jêdera Avestakurd

Kategorî:Mêr
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Xeyala Evîn (albûm)

**Xeyala Evîn** duyem albûma hiphopbêjê kurd Serhado e. Serhado ev albûm di festîvala navnetewî a çand û hûnera Kurdistan li bajarê Elmanya Gelsenkirchenê cara pêşîn pêşkêşî guhdarên xwe kir.

## Stranên albûmê
* 01. Berî Hertişt
* 02. Xeyala Evîn (digel Dilava)
* 03. Zimanê Kurdî
* 04. Dengveden
* 05. Dema min nema
* 06. Yek e (digel Şemdîn)
* 07. Hiwayî bawerî ye
* 08. Xwezî
* 09. Dinyanedîtîyo
* 10. Ez Kurdistanim
* 11. Vemirandin

## Çavkanî

## Gotarên girêdayî
* Serhado
* Xewna Jiyan

Kategorî:Albûm
AKnews

**AKnews** (Ajansa Kurdistan) ajanseka nûçeyan a kurdî ye. Di sala 2008an ji aliyê serokwezîrê berê yê Herêma Kurdistan, Nêçîrvan Barzanî ve hate vekirin û de dest bi weşana xwe ya fermî kir. Navenda AKnews li paytexta Herêma Kurdistanê Hewlêr e. AKnews weşana xwe bi zaravayên Soranî û Kurmancî, Zimanên Elmanî, Erebî, Farisî, Ingilîzî û Tirkî dikê.

## Girêdanên derve
Malpera AKnews 

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Ajansên nûçeyan ên kurdî
Dirust

**Dirust** di matematîkê da, yan jî gêometriyê da ji xetta ku ji deqan pêk tê ra tê gotin.

Kategorî:Geometrî
Kategorî:Konsteptên matematîkê
Wolfsburg

**VfL Wolfsburg** yaneyeke Almanya ya futbolê ye û ligel Bayern München yaneyeke futbolê ya Almanya yê ya herî navdar e. Yarîgeha Wolfsburg Volkswagen Arena ye.

## Pozîsiyon 2019/20

Kategorî:Avabûnên 1945an li Almanyayê
Kategorî:Volkswagen AG

Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê
FC Bayern München

**FC Bayern Munich** yaneyeke Almanya ya futbolê ye û ligel Wolfsburg yaneyeke futbolê ya Almanyayê ya herî navdar.
Yarîgeha Bayern München Allianz Arena ye.

200px

Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê
FC Rubin Kazan

**FC Rubin Kazan** yaneyeke Rûsya ya futbolê ye û ligel Moskva yaneyeke futbolê ya Rûsya yê ya herî navdar e.
Yarîgeha Rubin Kazan Central Stadiumye

## Pozîsiyon 2019/20


Kategorî:Avabûnên 1958an li Rûsyayê
Kuban
Gaza xwezayî

[thumb|Gaza siruştî ku ji erdê derdikeve li [Taywanê.]]
**Gaza siruştî**, **gaza xwezayî**, mîna neftê ji erdê derdikeve. Bi esasî organîk e.
Gaza xwezayî (70%-90%) (CH4) ji gaza mêtan tê. Çakajî hindîrda êtan (C2H6), propan(C3H8), bûtan (C4H10) jî heye. Di hindirê de peşkek ji (CO2), azot (N2), helyum(He) û hîdrojensulfur (H2S) heye.

Çêbûna gaza xwezayî ji neftê ye. Di binê erdê de petrol hinek duwe gas.

## Çavkanî

Kategorî:Îcadên çînî
Kategorî:Kîmya
Kategorî:Sotemeniya fosîl
Thriller (albûm)

thumb|Popbêjê amerîkî Michael Jackson di sala 1984'an de

**Thriller**, albûma şeşem a Michael Jackson e. Li DYA'yê di 30'ê sermaweza 1982'an da albûm derket. Vê albûmê gelek xelat standine. Albûm bi şêweyên funk, pop, rock, R&B, soul, dans çêbûye.

----
* Wanna Be Startin' Somethin' 6:02
* Baby Be Mine - 4:20
* The Girl Is Mine - 3:42
* Thriller - 5:57
* Beat It - 4:17
* Billie Jean - 4:57
* Human Nature - 4:05
* P.Y.T. (Pretty Young Thing) - 3:58
* The Lady in My Life - 4:12

## Çavkanî
* David Crystan (1994). The Cambridge Biographical Encyclopaedia. Cambridge University Press, Cambridge.

Kategorî:Albûm
Kategorî:Albûmên 1982an
Kategorî:Michael Jackson
Soranîzm (cudakirin)

* Soranîzm, daxwaza fermîkirina zaravayê soranî û sepandina wî zaravayî li ser hemû Kurdan.
* Soranîzm (ziman), peyvên ji zaravaya Soranî hatine girtin.
Soranîzm (ziman)

**Soranîzm** an **Babanîzm** peyvên ji soranî girtî an di bin tesîra xisûsîyetên soranî de mayî yên di zaravayên din ên kurdî de.

Di proseya standardkirina kurmancî de ferheng ji peyvên kurdî yên reh-bîyanî (erebî, farisî û romî) hat jibartin. Di şûna wan de peyvên ji soraniya standard (zaravaya Silêmanî, Babanî) di ferhengên kurmancî de hatin bicihkirin. Gelek peyv ji soranî van salên dawîn ketine termîlojîya zaravaya kurmancî. Mirov kare ji wan re bi paşgira Latînî -îzm, Soranîzm an jî Babanîzm bibêje.

## Mînak
* Kurdayetî (Kurmancî: Kurdîtî), ev peyv koka (etîmolojîya) xwe di soranî de ye.
* Pêwîst (Kurmancî: lazim, divê)
* Niştiman (Kurmancî: Ax, Xak)

## Bide ber
* Kurdîzm, peyvên kurdî di zimanên din de.
* Botanîzm, peyvên deynkirî yên bi kurmancî.
* Dimilîzm, deynkirî ji kirmanckî/zazakî.

Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî
Kategorî:Zimanê kurdî
Kemberlûya Xetîbegê

thumb|Ji Kemberlû V.persica
**Kemberlûya Xetîbegê** (), gundekî navçeya Bismilê ye. Li derdora wê gundên Darlo, Qeregozê, Kopeklû hene.

Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.

Kategorî:Gundên Bismilê
Zimanê Kurdî (pirtûk, 2009)

***Zimanê Kurdî*** navê pirtûka Azad Zal e ku ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatiye weşandin. Pirtûk bi giştî çarçoveya zimanê kurdî tîne zimên. Pirtûk 240 rûpel e.

## Çavkanî
Azad Zal, Zimanê Kurdî, Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 24. Amed, 2009. ISBN 978-605-60745-2-3

Kategorî:Pirtûk
Konstantîn Sîmonov

**Konstantîn Mîxaylovîç Sîmonov** (, jdb. 15 çiriya paşîn 1915 - m. 28 tebax 1979), helbestvan û romannivîsekî rûs ê Sovyeta berê bû.

Di Şerê cihanî yê duyem de li ser navê rojnameya Stêrka Sor wekî rojnemavanê şer xebitiye. Di sala 1974an de Xelata wêjeyê ya Lenînê wergirtiye.

Helbesta wî ya ku hestên leşkerekî dihêne ziman "Li bendî min bimîne!" ye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1915
Kategorî:Mirin 1979
Kategorî:Nivîskarên rûs
Kategorî:Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
İlhan Berk

**İlhan Berk** (jdb. 18 çiriya paşîn 1918, Manisa, Tirkiye - m. 28 tebax 2008, Bodrum), helbestvanekî tirk bû. Ew di nav herka Nûyê Duwem de bû.

## Kurtejiyan

## Mirin

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1918
Kategorî:Mirin 2008
Kategorî:Nûyê Duwem
Turgut Uyar

**Turgut Uyar** (jdb. 4 tebax 1927, Enqere, Tirkiye - m. 22 tebax 1985, Stembol), helbestvanekî tirk bû. Di helbesta Tirkiyeyê de nexasim di nav lebata Nûyê Duwem de ciyekî girîng digire.

## Berhem
* *Arz-ı Hal* (1949)
* *Türkiyem* (1952-1963)
* *Dünyanın En Güzel Arabistanı* (1959)
* *Tütünler Islak* (1962)
* *Her Pazartesi* (1968)
* *Divan* (1970)
* *Toplandılar* (1974)
* *Toplu Şiir* (1981, ilk dört kitaptaki şiirleri)
* *Kayayı Delen İncir* (1982)
* *Dün Yok mu* (1984)
* *Büyük Saat* (Son yazdıklarıyla birlikte bütün şiirleri 1984)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1927
Kategorî:Mirin 1985
Kategorî:Nûyê Duwem
Kategorî:Tirk
Edip Cansever

**Edip Cansever** (jdb. 8ê tebaxê 1928 − m. 28'ê gulanê 1986), helbestvanekî tirk ku weke Cemal Sureya,Turgut Uyar û Ece Ayhan di nav grûba Nûyê Duwem de ciyekî grîng digre.

Helbesta wî ya yekem di 1'ê adara 1944an de di kovara Îstanbûl de hate weşandin.Di sala 1947an de helbestên xwe yên ku di kovaran de weşandi bû di pirtûka "İkindi Üstü" de berhev kir û weşand.Vêya pirtûka wî a yekem bû.Di sala 1951ê de tevlî hevalên xwe li bin navê "Nokta" kovarek derxistin lê tenê heşt hejmar weşandin.

Bi pirtûka xwe ya navê wê *Yerçekimli Karanfil* di sala 1958an de Xelata Helbestê ya Yeditepe; di sala 1977an de bi pirtûka xwe ya navê wê *Ben Ruhi Bey Nasılım* Xelata TDK'ê û di sala 1982an de bi pirtûka xwe ya *Yeniden* (Ji nû ve) xelata Sedat Simavî girt.

## Berhemên wî

### Helbest
* İkindi Üstü (1947)
* Dirlik Düzenlik (1954)
* Yerçekimli Karanfil (1957)
* Umutsuzlar Parkı (1958)
* Petrol (1959)
* Nerde Antigone (1961)
* Tragedyalar (1964)
* Çağrılmayan Yakup (1966)
* Kirli Ağustos (1970)
* Sonrası Kalır (1974)
* Ben Ruhi Bey Nasılım (1976)
* Sevda ile Sevgi (1977)
* Şairin Seyif Defteri (1980)
* Yeniden (1981)
* Bezik Oynayan Kadınlar (1982)
* İlkyaz Şikayetçileri (1984)
* Oteller Kenti (1985)

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Mirin 1986
Kategorî:Nûyê Duwem
Ece Ayhan

**Ece Ayhan Çağlar** (10 îlon 1931, Datça, Tirkiye - 12 tîrmeh 2002, Îzmîr, Tirkiye), helbestvanekî tirk bû. Pêşengekî helbesta Nûyê Duwem e.

## Berhemên wî
### Helbest
* Kınar Hanım'ın Denizleri (1959)
* Bakışsız Bir Kedi Kara (1965)
* Ortodoksluklar (1968)
* Devlet ve Tabiat (1973)
* Yort Savul (Toplu Şiirler, 1977)
* Zambaklı Padişah (1981)
* Cok Eski Adıyladir (1982)
* Sivil Şiirler (1993)
* Son Şiirler (1993)

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Mirin 2002
Kategorî:Nûyê Duwem
Kategorî:Tirk
Kabiyê

thumb|400px|Ji Peravên Dîcleyê Kabiyê
Gundekî Amedê ye.Di navbera Amedê û Bismilê de ye.Li perava Dîcle ye.

Kategorî:Gundên Amedê
İkinci Yeni

**İkinci Yeni**, bi wateya *Helbesta Nû ya Duyan*, rewteka helbesta tirkî ku di derdora 1950yan de ji aliyê helbestvan Cemal Sureya, Edip Cansever, Turgut Uyar, İlhan Berk û Ece Ayhan ve hatiye destpêxistin.

Li dijî Herka Garip (*Garip hareketi*, *Garipçiler*, *Birinci Yeni*) û li dijî Berrahiya Civakî (*Toplumcu gerçekçilik*) ava bû ye.

Li gorî *İkinci Yeni*, helbest ji bo helbestê dihê nivisandin. Civak û pêwendiyên civakê nav hedefên wê de tune ne. Rastî, bûyer û qalkirina çîrokan ne karê helbestê ye. Ji ber vê yekê jî wate ji helbestê avêtine û bi zimanekî girtî û ji fêhmê gel pirr dûr nivîsandine.

## Mijarên têkildar
* Birinci Yeni (Garip hareketi, Garipçiler)

## Çavkanî
Valahî

thumb
**Valahî** an jî **feza** (bi înglîzî: *Space*) berfirehiyeke bêsinor e ku xwedî sê rehend e (dirêjahî, pehnahî, bilindahî) û cih û aliyê wê rêjeyî ye. Tiştan û bûyeran di valagehê de diqewmin.

Di fîzîkê de peyda kirina pênasa valagehê gelek dijware, ji ber ku ewê nikare ji aliyê tiştên din ve bêt ravekirin. Bi wateyeke din, ev dem tu tişt ji valagehê bingehî tir nîne.

## Çavkanî

Kategorî:Fezazeman
Kategorî:Fizîk
Kategorî:Geometrî
Kategorî:Konseptên metafizîkê
Kategorî:Stêrnasî
Kategorî:Xweza
Rehend

Di matematîk û fîzîkê da, **rehend** tê wateya hejmara dereceyên mimkin bo azadbûna livîna tiştekî di valagehê da.

Kategorî:Fizîk
Kategorî:Matematîk
Dûrahî

**Dûrahî** (bi ingilîzî: *Distance*) ku pîvanek jimarî ya ku pîvanê dike nevbera dûrahiya dû tiştan an xalan de. Di fizîk an karanîna rojane de, dibe ku dûrahî behs bike dirêjahiya fizîkî an texmînek li ser bingeha pîvanên din be.

## Çavkanî


Kategorî:Fizîk
Sennur Sezer

**Sennûr Sezer** (jdb. , Eskişehir- ), helbestvaneke tirk bû.

## Berhemên wê

* Gecekondu (1964)
* Yasak (1966)
* Direnç (1977)
* Sesimi Arıyorum (1982)
* Kimlik Kartı (Helbestên Neqandî1983)
* Bu Resimde Kimler Var (1986)
* Afiş (1991)
* Direnç Şiirleri (Helbestên Berhevkirî 1995)
* Kirlenmiş Kağıtlar (2000)
* Dilsiz Dengbej (2001)
* Bir Annenin Notları (Helbestên Neqandî2002)
* Akşam Haberleri (2006)

Kategorî:Helbestvanên tirk
Kategorî:Jinên tirk
Ozkan Mert

**Ozkan Mert** (jdb. 21'ê kewçêrê 1944, Erzirom), helbestvanekî tirk e.

## Berhemên wî
* Kuracağız Her Şeyi Yeniden (1969)
* Kırlangıçlar Kırlangıçlar (1978)
* Irgatoğlu Atçalı Kel Memet Destanı (1980)
* İşte Hayat İşte Ölüm ve Tarih (1981)
* Stockholm'de Mavi Saatler (1987)
* Dünya Çarpıyor Yüzüme (1988, toplu şiirler)
* Allah ve Tango (1990)
* Mozart ve Akdeniz (1992)
* Bir Irmakla Düello Ediyorum (1995)
* Bir Dünyalının Notları (1997, toplu şiirler)
* Sürgün Şarkıları (1999, Stockholm)

## Helbestek ji Ozkan Mert

JI HELBESTÊ KÎ HEZNAKE?

Hikûmat û artêş

Heznakin ji helbestê

Pirtûkên pîroz,pêxember

Û zagon

Heznakin ji helbestê.

Fîlozof ditirsin ji helbestê

Lewra nanê fîlozofan

Derdixe ji destê wan.

Rahîbeyên keçîn

Bidizî hezdikin ji helbestê.

Lê helbest guhnade

deynê wê tune ye ji kesî re,

bahozek datîne

Ber dîrokê

û lêdixe û diçe

Helbest ji herkesî hez dike

Ozkan Mert

Wergêr :Dûrzan Cîrano

Kategorî:Helbestvanên tirk
Vladîmîr Mayakovskî

**Vladîmîr Vladîmîrovîç Mayakovskî** (bi rûsî: Влади́мир Влади́мирович Маяко́вский) yan jî **Vladîmîr Mayakovskî** (jdb. 19 tîrmeh 1893 – m. 14 nîsan 1930), helbestvanekî rûs bû.

Di helbestê de pêşengekî herka futurîzmê ye. Di sala 1930î de bi debançê xwe kuştiye. Helbestên wî yên li ser delala wî Lîlya Brîk gelek navdar in.

## Helbestên wî
Destana Lenîn
((...))Sed û pênce Milyon
## Leystokên wî
Moskow Dişewitî
## Pirtûkên wî
* Sed û pêncî mîlyon
* Destana Lenîn
* Moskowa dişewite

## Çavkanî

Kategorî:Futurîzm
Kategorî:Helbestvanên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1893
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Mirin 1930
Bilindahî

**Bilindahî** (bi Ingilîzî: *Height*) endazeya stûnkiya dûrahî ye.

## Di matematîkê de
Bilindahî wekî rehendê sêyem pênas dibe (ewên din: dirêjahî û pehnahî).

## Çavkanî


Kategorî:Fizîk
Kategorî:Matematîk
Hêvîdar

**Hêvîdar** di 26.2.1988 de li bajêrê Ûrmiyê li dayîk bûye. Hêvîdar li biçuktiya xwe de pir ji stran û helbestên kurdî hes dikir û ber vê hindê bixwe jî dest bi helbest gotinê kir û di helbest gotinên xwe da te'sîra herî mezin li Hafizê Şîrazî, Celaledînê Rûmî û Sedî Şîrazî girt û bi zimanê kurdî helbestên xwe havêtin evînekî nexuya ku hêviya wî bu. Hêvîdar helbestên helbestvanên kurd yên wek Feqiyê Teyran, Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî û Cigerxwîn jî dixwîne û pir ji wan hêz dike. Hêvîdar niha (2009/11/7) xwendekarê sala 3yan di rîşteya mudîriyeta sen'etî industrial management di zanîngeha Ûrmiyê deye. Hêvîdar gelek helbest bi zimanê kurdî gotine ku nav wanda hem evîndarî û hem welatparêzî hene.

## Berhem
* *[[Ezê rabim]]*
* *[[Zimanê min]]*
* *[[Ûrmîye]]*
* *[[dîsa]]*
* *[[were]]*
* *[[domam]]*
* *[[Êxsîr kera dîn û dil]]*
* *[[Hewar]]*
* *[[Bibhîse]]*
* *[[Hat]]*
* *[[Helbestên min hêvîne]]*
* *[[Ev gaw]]*
* *[[Her tuyî]]*

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Guillaume Apollinaire

**Guillaume Apollinaire** ( 26ê tebaxa 1880 Roma, Îtalya - 9ê kanûna pêşîn a 1918 Parîs, Fransa) Helbestvan û Rexnegîrê Fransî ku bi eslê xwe îtalyan e. Nûnerê herka kubîzm, dadaîzm, surrealîzm a ku di serê sedsala 20î de dest pê kirine. Û navbavikê surrealîzmê û orfîzmê ye.

Navê wî yê rastî Wilhelm Apollinaris de Kostrowitsky e, di sala 1880 de li Romayê çêbû ye, bavê wî îtalyan, dêya wî polonî ye. Li Collège Saint-Charlesa ku li Monacoyê ye hîndekarîya franskî dît. Di 1902an de li Parîsê bicîbû. Li Cannes û li Niceyê li çend dibistanan hindekariya xwe domand. Di 1903'yan de kovara ku navê wê *Le Festin d'Esope* ye derxist.

Li Fransayê bi Pablo Picasso û bi André Derain re hevnasînek wî pêk hat. Çû Rhinelanda Elmanyayê û li wêderê demekê mamostetî kir. Di van salan de helbestên wî di nav helbesta fransî ya nûjen de cî digirt.

Di salên pêş de kubîzma ku di wêneyê de dest pê kiribû wî di wêjeyê de nexasim di helbestê debikaranî û bi hawî jî surrealîzm jî pejirand.

Nivîsên xwe yên di warê lêkolînê de yekem û helbestên xwe tevlî gravurên hinek wênesazan weşand. Di sala 1913an de ji helbesta 15 salên dawî bi navê Alcools neqîneyek weşand.
Ji kubîzmê veqetiya û herka orfîzmê ya ku pêşengiya wê ew bixwe kir pejirand.

Apollinaire, di Şerê Cîhanê yê yekem de ji serê xwe brînek gran girt û di sala 1918an de li Parîsê ji şewbê mir.

## Helbestên wî

* *[[Le bestiaire ou le cortège d’Orphée]]*, 1911
* *Alcools*, 1913
* *Vitam impendere amori*', 1917
* *[[Calligrammes]], poèmes de la paix et de la guerre 1913-1916*, 1918 (published shortly after Apollinaire's death)
* *Il y a...*, 1925
* *Julie ou la rose*, 1927
* *Ombre de mon amour*, poems addressed to Louise de Coligny-Châtillon, 1947
* *Poèmes secrets à Madeleine*, pirated edition, 1949
* *Le Guetteur mélancolique*, previously unpublished works, 1952
* *Poèmes à Lou*, 1955
* *Soldes*, previously unpublished works, 1985
* *Et moi aussi je suis peintre*, albûm of drawings for *Calligrammes*, from a private collection, published 2006

* *Et moi aussi je suis peintre*, album of drawings for *Calligrammes*, from a private collection, published 2006

Kategorî:Helbestvanên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1880
Kategorî:Mirin 1918
Kategorî:Romanivîsên fransî yên sedsala 19an
Kategorî:Surrealizm
AZ Alkmaar

**AZ** yaneyeke holendî ya futbolê ye ya herî navdar e û yek ji tîmên herî serkeftî yên holendî ye.
Yarîgeha AZê DSB Stadion ye.

Kategorî:Avabûnên 1967an li Holendayê

Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê
Urziceni

**FC Unirea Urziceni** yaneyeke romanî ya futbolê ye ya herî navdar e û yek ji tîmên herî serketî yên romanî ye.
Yarîgeha Unirea Urziceni ê Stadionul Tineretului ye.

## Pozîsiyon 2009/10

Kategorî:Avabûnên 1954an li Romanyayê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Romanyayê
Atlético Madrid

**Club Atlético de Madrid S.A.D.**, anku **Atlético Madrid** () yaneyeke spanî ya futbolê ye û pênc ji tîmên herî serketî yên spanî ye. Yarîgeha Atlético de Madridê di salên 1966-2017an de Estadio Vicente Calderón () bû.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1903an li Spanyayê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Spanyayê
Arthur Rimbaud

**Jean-Nicholas-Arthur Rimbaud** (jdb.  - m. ) helbestvanekî fransayî ye ku li ser jiyana wî fesane hatine hûnandin. Pêşengê tevgerên sembolîzm û surrealîzmê ye.

## Jiyan
Arthur Rimbaud li li Charlevilleya (îro beşeke Charleville-Mézièresê) departmana Ardennesê ji dayik bû û xwendina xwe li wir kir. Bavê wî Frédéric Rimbaud li garnîzona Lyonê sedvanî dikir, diya wî Vitalie Cuif pîrekeke hişk û ji alî dînî ve sofî bû. Bavê wî di sala 1860an de dev ji malbata xwe berda û ket garnîzona Grennobleyê, ji ber vê yekê jî Rimbaud ji aliyê diya xwe ve hatiye mezinkirin. Rimbaud xwediyê karakterekî acis û serhildêr bû, piştî demekê li dijî malbata xwe û li dijî destûrên dînî û ehlaqî derket. Di 1870an de mamosteyê retorîkê Georges Izambard jêhatîbûna wî ya li ser wêjeyê fêhmkir û wî teşwîqî nivîsandinê kir.

## Helbestvaniya wî
Bûyerên 1870-71ê bûn sedemê şiyarbûna hestên wî yên serhildêr ku ji zarokatiyê ve di nav dilê wî bi tundî cih digirtin. Piştî şer dest pê kir, reviya Parîsê, lê di rê de ji ber ku bê destûr rêwîtî dikir hatiye girtin. Ji aliyê Georges Izambard ve hatiye xelaskirin û bi hev re dîsa vegeriyan Charlevilleyê. Di îlona 1971ê de li ser vexwendina hevalê wî yê nameyan helbestvan Paul Verlaine dîsa çû Parîsê. Li mala wî ma. Li Qehwên Parîsê yên navdar tevlî guftugoyên li ser huner û siyaseta wê demê dibe û absintê vedixwe û efyûnê dikişîne. Jiserxweçûna wî gihaşt kertikek werê heyta çû li dîwarê dêrê "ji Xwedê re mirin" nivîsand.

Di tîrmeha 1872an de tevlî Verlaine Parîs terikand û bi hev re li Belçika û Almanyayê jiyaneke gerok û beradayî jiyan. Di vê navbênê de gelek helbest nivîsandin ku giş dawiyê li bin navê *Illuminations* hatin weşandin.

Di 1873an de li Brukselê Rimbaud ji aliyê dostê xwe Verlaine ve bi guleyek debançeyê ji zendika xwe hatiye brîndarkirin. Verlaine, ketibû riya dînî û dixwest Rimbaud jî wek wî bawerî Xwedê bike. Piştî vê bûyerê ji hev dûr bûn û piştî hevdîtineke din di 1975an de li Stuttgartê jî heta dawiya temenê xwe hev nedîtin.

Di 1873an de Rîmbaud pirtûka xwe ya navê wê *Une Saison en enfer* (Di Dojehê de Demsalek) ku tê de helbestên qala gişê dînîtî û beradahiyên xwe dike hebûn, weşand.

## Mirin
Di 1875an de Rimbaud dev ji nivîsandina helbestan berda û dest bi jiyanek bi rêwîtiyan û serpêhatiyan tije kir. Piştî ku vegeriya Ewropayê demekê li Awistirya, Îtalya û Almanyayê ma. Di sala 1877an de tevlî artêşa Holandê bû û çû heta Cawayê lê pir derbas nebû ji artêşê reviya. Paşî çû Kîprosê û ji 1880an wir ve li Afrîkayê bi cî bû û li Aden û li Harrarê dest bi bazirganiya çekan û a mirovan kir; mebesta wî bi firotina çekan di riyeke kin de dewlemendbûn bû. Piştî demekê dewlemend bû jî. Lê ji ber ku di çoka wî a rastê de girêkek derket, ji bo derman dîtinê mecbûr ma ku vegere Fransayê. Çend meh piştî ku li Marsilyayê lingê wî hatiye jêkirin di 10ê çiriya paşîn a 1891ê de li Nexweşxaneya Coceptionê ji kangrenê mir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*  THE QUIET LIFE A collection of photos and drawings of Arthur RİMBAUD Edited by Beyaz Arif AKBAS Yalnizgoz BOOKS/Edirne 2011 USA 

Kategorî:Helbestvanên fransî
Kategorî:Sembolîzm
Kategorî:Surrealîzm
Le Monde diplomatique

**Le Monde diplomatique** (ji aliyê xwendevanên fransî weke *Le Diplo* tê binavkirin) mehnameyeke fransî ye ku li ser anlîz û şîroveyên li ser siyaseta navnetewî û mijarên çandî radiwestê. Hejmara yekê (ya zimanê fransî) di gulana 1954'an bi slogana "dîplomasiya kevn - dîplomasiya nû" derket. Îro tiraja Le Monde diplomatique 300.000 e. Tevlî çapa bi 16 zimanên din (tevlî versyonên înternetê 26) tiraja mehnameyê li seranserê cîhanê derdora 2,2 milyon e.

Di mijdara 2009'an Le Monde diplomatique bi kurdî jî dest bi çapa kir. Le Monde diplomatique kurdî ji aliyê şîrketa IKMG (Independent Kurdish Media Group) tê çapkirin.

## Çapa bi zimanên cuda

### Afrîkaans
Li Afrîka Başûr tevlî kovara Die Vrye Afrikaan.

### Almanî
Çapa almanî ji gulana 1995'an ve tevî rojnama taz her îneya duyem di mehê de bi tiraja 56.000 derdikeve. Lê çapa almanî serbixwe jî derikeve.

### Bulgarî
* Mehane 4.000 heb

### Erebî
* Li Misir: Tevî rojnama Akhbar al-Arab (380.000 heb)
* Li Maroko: Tevî kovara Al-Sahifa/Le Journal (30.000 heb)
* Li Qeter: Tevî Al-Watan (30.000 heb)

### Esperanto
* *Le Monde diplomatique en Esperanto* versyona înternetê ya kovara Esperanto ye.

### Farisî
* Li Îranê: Tevî Sedaye Edalat (50.000 heb)

### Fransî
* 270.000 heb li Fransa

### Fînî
* Sêmehane tevî Voima

### Înglîzî
* Li Brîtanya: 6.000 heb
* Li Hindistanê: Tevî Hard News (40.000 heb)

### Îtalî
* Tevî Il Manifesto (90.000 heb)

### Koreyî
* 5.000 heb, ji aliyê Le Monde Corea tê çap kirin

### Kroatî
* Mehane 10.000 heb

### Kurdî
Ji mijdara 2009'an ve Le Monde diplomatique bi herdu zaravên kurdî, kurmancî û soranî, tê çapkirin. Çapa soranî li Başûrê Kurdistanê û çapa kurmancî jî li Ewropayê tê belavkirin. Tiraja çapa kurmancî 3.000 e.

### Mecarî
* Mehane 101.500 heb

### Norwêcî
* Mehane tevî heftenameya Morgenbladet (20.000 heb)

### Polanî
* Mehane 10.000 heb

### Rûsî
* Tevî Novaja Gazeta (90.000 heb)

### Serbî
* Tevî heftenameya Nin (30.000 heb)

### Slovenî
* Mehname (8.000 heb)

### Spanî
* Li Arjentîn: mehane 30.000 heb
* Li Bolîvîya: her du mehan tevî El Juguete rabioso (5.000 heb)
* Li Şîle: 10.000 heb
* Li Kolombiya: mehane 10.000 heb
* In Perû: mehane ji gulana 2007'an ve
* Li Puerto Rico: tevî heftenameya Claridad (20.000 heb)
* Li Spanya: 25.000 heb

### Yewnanî
* Her yekşem çar rûpel tevî Eleftherotypia (200.000 heb)

## Girêdanên derve

* Çapa kurdî 
* Organisation ''Les Amis du Monde diplomatique'' (kurdî: *Hevalên Le Monde diplomatique*)

### Çapa bi zimanên din

* Çapa almanî 
* Çapa fransî
* 1954 heta 1977  arşîfa çapa fransî.
* Çapa esperanto
* Çapa erebî 
* Çapa çînî
* Çapa înglîzî
* Çapa ketelanî
* Çapa kolombiyanî
* Çapa kroatî 
* Çapa îtalî 
* Çapa japonî 
* Çapa norwêcî
* Çapa farisî
* Çapa perûanî 
* Çapa polanî
* Çapa portûgalî 
* Çapa rûsî 
* Çapa spanî

Kategorî:Avabûnên 1954an li Fransayê
Kategorî:Globalîzasyona alternatîv
Kategorî:Rojnameyên fransî
Olympique Lyonnais

**Lyon Olympique Universitaire** yaneyeke fransî ya futbolê ye û ligel Marseille yaneyeke futbolê ya fransîyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Lyonê Stade de Gerlandye

Kategorî:Avabûnên 1899an li Fransayê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Fransayê
Fussballclub Zürich

**Fussballclub Zürich** (FC Zürich) yaneyeke Swîsre ya futbolê ye û ligel FC Basel yaneyeke futbolê ya Swîsreyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Zürichê Letzigrundye

## Pozîsiyon 2025/26

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên 1896an li Swîsreyê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Swîsreyê
Maccabi Haifa F.C.

**Maccabi Haifa Football Club** yaneyeke Îsraêl ya futbolê ye û ligel Hapoel yaneyeke futbolê ya Îsraêlê ya herî navdar e. Yarîgeha Maccabiê Stade Chaban Delmasye

## Pozîsiyon 2025/26


Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê
Charles Baudelaire

**Charles-Pierre Baudelaire** (jdb. 9ê nîsana 1821, Parîs - m. 31ê tebaxa 1867, Parîs), rexnegîr û yek ji helbestvanên mezin yên fransî û avakerê helbesta nûjen e.

Ji ber ku dêya wî ya hîn ciwan piştî mirina bavê wî ji nû ve zewiciye, wî zarokahiya xwe li cem bavê xwe yê demarî ku kesekî fêhmê wî pirr kêm û teng bû, pirr dijwar derbas kiriye. Ev jî bandorek mezin li jiyan û li helbestên wî kiriye. Hîn di salên lîseyê helbestên wî bala dorê dikşînin.

Dest bi xwendina hukûkê dike lê hîn 19 salî bûye ji bo ku dest ji wêjeyê berde û jê sar bibe malbata wî, wî didin keştiyek bazirganiyê û diçe heyta Hindistanê.

Piştî vedigere Parîsê di rojnmeyan de dixebite, di sala 1845an de hewldana xwe kuştinê dike lê bi sernakeve; demekê bi siyasetê dixebite, heyta navê wî di nava amadekarê Şoreşa 1848an de jî derbas dibe. Di vê navbênê de rexne û gotarên li ser hunerê diweşîne.

Helbestên Edgar Allan Poe wedigerîne fransî û bi vî hawî jî wî bi fransiyan re cara yekem dide naskirin.

ji ber tawana ku 6 helbestên wî yên ku di *Les Fleurs du Mal* (Kulîlkên êşê) cî digrin mûzir i û carisiyan li Xwedê dikin Baudelaire dihê girtin û mehkûm kirin.

Li jiyana beradayî ya Parîsê nexweşiya frengiyê pê digre û dibe kêşê efyûn û esrarê.

Du salan li Belçîkayê maye. Piştî vegerê felç bû ye û pişt re li Parîsê jiyana xwe ji dest daye.

Baudelaire bandorek mezin li ser helbestvanên nûjen kiriye.

## Çend rist ji Baudelaîre

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1821
Kategorî:Mirin 1867
Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê
Kategorî:Sembolîzm
APOEL F.C.

**APOEL F.C.** yaneyeke yewnanî ya futbolê ye û ligel Olympiakos Nicosia yaneyeke futbolê ya yewnanîyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Real Madridê GSP Stadium ye.

## Pozîsiyon 2025/26


Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Yewnanistanê
FC Porto

**Futebol Clube do Porto** yaneyeke portûgalî ya futbolê ye û ligel S.L. Benfica yaneyeke futbolê ya portûgalîyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Portoê Estádio do Dragão ye.

* 30 Portûgali Liga
* 19 Portûgali Cup
* 17 Portûgali Supercup
* 30 Porto Liga
* 14 Porto Cup Honour
* 32 Porto Supercup
* 1 Liga Intercalar Portûgali
* 2 Champions League
* 2 Intercontinental
* 1 Supercup Europe
* 1 UEFA Cup
* 1 Iberica Cup

Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Portûgalê
Louis Aragon

**Louis Aragon ** (jdb. , Parîs - m. , Parîs) helbestvan, siyasetmedar, komunîst, romannivîsekî fransî ku yek ji damezrînerê tevgera surrealîzmê ye.

## Berhem
* *Le Musée Grévin*
* *La rose et le réséda*
* *Feu de joie*, 1919
* *Le Mouvement perpétuel*, 1926
* *La Grande Gaîté*, 1929
* *Persécuté persécuteur*, 1930-1931
* *Hourra l'Oural*, 1934
* *Le Crève-Cœur, 1941
* *Cantique à Elsa*, [[1942]]
* *Les Yeux d'Elsa*, 1942
* *Brocéliande*, 1942
* *Le Musée Grevin*, 1943
* *La Diane française*, 1945
* *En étrange pays dans mon pays lui-même*, [[1945]]
* *Le Nouveau Crève-Cœur*, 1948
* *Le Roman inachevé*, 1956
* *Elsa*, 1959
* *Les Poètes*, 1960
* *Le Fou d'Elsa*, 1963
* *Il ne m'est Paris que d'Elsa*, 1964
* *Les Chambres, poème du temps qui ne passe pas'', 1969

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Dadaizm
Kategorî:Helbestvanên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1897
Kategorî:Mirin 1982
Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr
Kategorî:Surrealîzm
Paul Verlaine

**Paul Marie Verlaine** an jî bi kurtî **Paul Verlaine** (jdb.  - m. ), helbestvanê fransî bû. Paul Verlaine hevalê Rimbaud bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Helbestvanên bîseksuel
Kategorî:Helbestvanên fransî
Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên mêr
Kategorî:Sembolîzm
Pizpilêr

**Pizpilêr**, leystokeke zarokan ya gundê Cirzê ye.

: *Pizpilêra ji nûv de*
: *du gayê reş di nîr de*
: *du bizinê kol di şîr de*
: *du teşt tije hevîr de*
: *du selik tije hejîr de*
: *sêliko xweş sêliko*
: *cotiko xweş cotiko*
: *kumiko xweş kumiko*
: *kumik deyne ser qorika pahniko.*

Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Lîstikên zarokan
Kategorî:Stewr
Koma aşiti

**Nivîsa estûr** koma aşiti
di sala 1995 de hate avakırın di sala 1999 de albuma gülfüroj çékırın
 koma aşiti ji 5 kesan pekté navén endamé komé idris,rojin,murad,erdal,tarık 
endamén koma aşiti sala 1993 de jı bajaré mérdin ji navça dérika çiyayé mazi hatın izmiré,dü sala li izmiré ma paşé sedema karéwan
çun manisa u jiyanaxwe hin li mansia duburine.Avakırına koma xwe li manisa damezirandın.taybetmendiyé koma aşiti hemu bırane,jı berwé koma aşiti lı ser piya ma u héji berdewam dıkın.anha yani sala 2010 bıray"n wan bı çuk rızgar jı beşdari kome bu rızgar piyanisté komeyi koma aşiti geleki dı karé müzikede serkeftiyi u şarezane,lı ser interneté www.komaasiti.com malpera kom" ji weşané xwe didomine.
Sergey Yesenîn

**Sergey Aleksandrovîç Yesenîn** an bi kurtî **Sergey Yesenîn**, carinan **Sergey Esenîn** jî tê nivîsandin (bi rûsî: Серге́й Алекса́ндрович Есе́нин; jdb. , Konstantinovo - m. , Lenîngrad), helbestvanê lîrîk ê rûsî ye.

## Jiyan
Yesenîn ku jê re "Pûşkînê Nû" dihate gotin, kurê malbatek gundî bû. Zarokahiya xwe li mala kalikê xwe li gund derbas kiriye. Di neh saliya xwe de helbesta xwe ya yekem nivîsandiye.

Di heftdeh saliyên xwe de di sala 1912an de ji gundê xwe vediqete û diçê Moskovayê, paşî jî berê xwe dide Lenîngradê. Li herdu bajaran jî bi gelek helbestvan, nivîskar, hunermend û şoreşvanên wek Aleksandr Blok, Sergey Gorodetskî, Nîkolay Klyuyev û Andrey Belî re dostanî pêk dihêne.

Di sala 1916an de Yesenîn pirtûka xwe ya helbestan a yekem bi navê *Rîtûela Mirinê* weşand. Pirtûka wî ji aliyê gel ve pir bi xweşî dihê pêşwazîkirin û ew dibe helbestvanekî gelek navdar.

Pênc caran zewiciye. Zewaca xwe ya yekem bi Anna Îzryadnova re dike û ji wê kurekî bi navê Yûrî çêdibe. Zewaca xwe ya duwem bi Zinaida Reich re dike û ji vê zewacê jî keç û kurekî wî yên navên wan Tatyana û Kostantîn çêdibin. Di sala 1922an de cara sêwem bi Isadora Duncan ku reqqaseyek DYA'yî bû re kir. Bi saya vê zewacê li Ewropa û DYAyê digere. Lê ji ber ku Yesenîn zêde bi araqê ve hatiye grêdan vê zewaca wî pirr kin dom kiriye û di sala 1923an de jî vegeriyaye Moskovayê. Heman salê dihê gotin ku zewaca xwe ya çaremîn bi haweyekî ne fermî bi aktrîs Augusta Miklaşevskaya re kiriye. Zewaca xwe ya pêncemîn bi neviya Tolstoy ya ku navê wê Sofia Tolstoy bû re kiriye.

Yesenîn dawiya jiyana xwe bi araqxwurî û bi bêpergalî derbas dike. Di 1924an de vedigere gundê xwe.

Di sala 1925an de li Lenîngradê di odeyeke otêlekê de piştî ku bi xwîna xwe li dîwar helbesta "bi xatirê te hevalê min" dinivîsîne xwe daldiqîne.

Helbestên wî piştî xwekuştina wî pirtir navdar bûn û ji aliyê gelek muzîkvanan ve hatin bestekirin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1895
Kategorî:Lîrîzm
Kategorî:Mirin 1925
Kategorî:Xwekuj
Abdusamet Yigit

**Abdusamet Yigit** (jdb. 13ê adarê 1978an de li gundê Xirabê Sosina, parêzgeha Şirnexê, Bakurê Kurdistanê) nivîskarekî kurd e.

## Jiyan
Nivîskar biçûkatiya xwe li gundê Xirabê Sosina derbas dike. Haya ku tê 12-13 saliya xwe li gund mezin dibe. Piştre malbata wî barî Cizîrê dike. Dûr ve ew li bajêr dest bi dibistanê dike. Lê hê ku zêde pêde neçûye tê girtin û ku hate girtin wê dişînin girtîgehê. Piştî ku ser deh salan re li girtîgehê dimîne, derdikeve û piştre, li derve dest bi karê nivîsandinê dike. Yigit, perwerdeya xwe ya bingehîn li malê li cem dê û bavê xwe digire.

Yigit, di pirtûkên xwe de bi taybetî bi dîroka Kurdistanê re li ser pêşketina civakê disekine. Ji ber vê yekê, qedrekî mezin daye ziman û pêşxistina ziman jî. Yigit bixwe, di piçûkatiya xwe de heta ku tê 12-13 saliya xwe jî li gund mezin dibe. Piştî vê demê ku barî bajêr dike zimanê tirkî nas dike. Di dema piçûkatiya xwe de ji ber ku gelek meriv bo xwandinê diçin Cizirê û li wir li Medreseya Sor dixwînin, ew jî di wê demê de bi wan çûyîn û hatinan wî nas dike û di derbarê wî û dîroka wî de dibe xwediyê agahiyê. Ji ber ku ew jî ji wê herêmê ye, êdî zor nabe di nava wê de pêde here. Bavê wî bixwe jî yekî ku salên xwe dabûbûn xwendinê li wê Medreseya Sor. Ji ber vê, bandora alimên kurd ên weke Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û hwd, bi vegotin û anîna wan ya li ser ziman re li ser wî jî xwe diyar dike. Piştî salên 84an ji gund bi mecbûrî barî bajêr dikin.

Ji ber kurdbûna xwe, demekî tê zîndanîkirin jî. Ji 1994an heya 2004an di hepsê de dimîne. Li zindanên Erzîromê, Êlihê û Giresunê maye.

## Mijarên kitêbên wî

Mijarên ku nivîskar di pirtûkên xwe de hildide dest mijarên wekê felsefe, dîrok, wêje, çand, civaknasî, dad û dîroka civakê ne.

## Berhem

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Pirtûkên Abdusamet Yigit ên pirtûkxaneya netewî a swede ´Stockholms stadsbibliotek´ de
* pirtûkên Abdusamet Yigit ên di pirtûkxaneya netewî a stockholm´ê de
* Pirtûkên Abdusamet yigit ên di kurdipediya de
* Pirtûkên Abdusamet Yigit pirtûkxaneya netewî a almanya ´Deutschen Nationalbibliothek´ de

Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Kesên ji Cizîrê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê

**Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê** (), di sala 1773an de bi navê *Mühendishane-i Bahrî-i Hümâyûn* hatiye avakirin.

Di zaningehê de 12 kolej, 37 beş û 5 enstîtû hene. Di rêzkirina THES-QSê ya 2008an de di teknolojiyê de bû 133em, di zanista bingehîn de bû 257em û di rêzkirina giştî de bû 376em.

Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê, di dema Mistefayê 3an de ji bo perverdehî yek ya endazyarî yê wek welatê roj ava bide hatiye vekirin. Di dinyê de zanîngeha herî kevn î pênçkeme. Avahî wê yî pêşi "Haliç Tershanesî" bû. Taliyê bar kir, anha pênc kampusên wê hene, çar heb jê li Stembola Ewropayî (Maslak, Taşkişla, Gumuşsuyu, Maçka), yek jê jî li Stembola Asyayî ye. Bi saya wê tirkî pêşketiye û gelek mamosteyê wê bûye serokwezîr û serokkomar ê tirk.

## Çavkanî


Teknîkî ya Stembolê
Teknîkî ya Stembolê
Daî

**Daî** an **Dane** (Data - Datum bi Ingilîzî) bi wateya komek a agehîyan li ser sîfetên çendayî û çewayî a guherokek an komeka guherokan e. Daî ji encama pîvan û hilsengandin a nirx an cûre yên guherekan bi dest dikevin.

Kategorî:Komputer
Rangers FC

**Yaneya Futbolê ya Rangers** an jî **Glasgow Rangers** (bi îngilîzî: *Rangers Football Club*) ya skotlendî li Glasgow futbolê, ku di pêşbaziya Scottish Premiership de, pêşî yê yekem ya Komîteya Futbolê ya Skotîkayê. Li erdê wan, Stadyuma Ibrox, li başûrê rojavayê bajêr e.

Rangers ji seranserê cîhanê, ji lîsteya league 55 caran destnîşan kir, rêzikên Skatek 33 caran û 27 caran di lîsteya Lîzbonê ya 27-ê de, û her sê sêyan di çarçoveya heman dem de heft sê caran. Rênêrên yekem klûbê Brîtanyayê bûn ku ji bo yekem tûrnameya UEFA bi serkeftina Cupê Ewropayê, di sala 1961 û 1967 de du caran dimeşîne. Li ser Ewropa di 2008an de li Cupê UEFA di sala Alîgirên 200,000 piştgirî bûne. Rengdarên ku bi Celtic-a-dirêj ve girêdayî ye, klûbên Glasgow du hevpeymanan wekî Old Firm tê zanîn. Li gorî hin hinek yek ji lîstikên futbolê yên herî cîhanê têne zanîn.

Di adar a 1872ê de, Rênêrên yek ji 11 endamên endamên Futbolê yên Futbolê bûn û di encamên herî bilind de heya ku ji bo şandina Rênerên Fîlmên PLC ê di dawiya 2011-2011 de dimîne. Bi nasnameya karsaziyek nû, klûb di çarçoveya paşerojê de di çarçoveya çaremîn a Scottish leagueê de tête kirin, û sê caran di çar salan de ji bo vegeriya balafirînê sê caran bû.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1872an li Skotlendayê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê
Dynamo Kyiv

**FC Dynamo Kyiv** yaneyeke ûkraynî ya futbolê ye û ligel FC Şaxtar yaneyeke futbolê ya Ûkraynîyê ya herî navdar e.

Yarîgeha Dynamo Kyiv stadyûma Olîmpîyskiy e.

Kategorî:Avabûnên 1927an li Ûkraynayê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Ûkraynayê
Standard Liège

**Royal Standard de Liège** yek ji yaneyên futbolê yên herî navdar ên Belçîkayê ye û yek ji tîmên herî serketî yên Belçîkayê ye.

## Pozîsiyon 2019/20
* 20 îlon 2019

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1898an li Belçîkayê
Kategorî:Yaneyên futbolê yên Belçîkayê
Zazakî.net

***Zazakî.net***, portaleke serhêl e, li ser ziman, wêje, dîrok û çanda kurdaye. Malper bi kurdîya zazakî, kurmancî û bi zimanê romî û îngîlîzî weşan dike.

## Mijarên têkildar
* Rojnameyê *[[Newepel]]î*
* *[[Şewçila]]* (kovar)
* *[[Vate]]* (kovar)

## Gredanên derve
* Zazakî.net

Kategorî:Malperên kurdî
ACF Fiorentina

**ACF Fiorentina** yaneyeke Îtalyanî ya futbolde gal Serie A ket.Navdara be nave Fiorentina.
nave Fiorentina Stadio Artemio Franchi ye. Owner is Rocco Commisso.

## Pozîsiyon 2011/2012


Kategorî:Avabûnên 1926an li Îtalyayê
Kategorî:Avabûnên 2002an li Îtalyayê

Kategorî:Yaneya futbolê ya Îtalyayê
VfB Stuttgart

**VfB Stuttgart** anku **Verein für Bewegungsspiele Stuttgart 1893 e.V.**, yaneyeke futbolê ya Almanyayê ye û ligel Bayern München yaneya herî navdar a futbolê ya Almanyayê ye.

Yarîgeha VfB Stuttgart arenaya Mercedes-Benz ye.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1893an li Almanyayê
Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê
Debreceni

**Debreceni VSC** yaneyeke futbolê ya Mecaristanê ye û ligel Ferencvárosi yaneya herî navdar a Mecaristanê ye.

Yarîgeha Debreceni VSC Stadion Oláh Gábor Út, li Debrecenê ye.

## Pozîsiyon 2019/20

Kategorî:Avabûnên 1902an li Mecaristanê
Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê