open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prefektorî (Fransa)

Li Fransayê, prefektorî () navçeya îdarî ya walî, yanî tê wateya departmen. Peyv di heman demê de paytexta departmenê, desthilata xwe ya îdarî û avahiya îdarî wekî cîhê fermî destnîşan dike.

Di dewleta unîter a Fransayê de, prefektorê ji Wezareta Karên Hundir a Parîsê re radigihîne. Berpirsiyarê îdarî yê departmenê prefekt e. Yekîneyên avahîsaziyê ya bingehîn arrondîsement (*navçe*) ye, ku ji hêla jêr-prefektorî ve tê rêvebirin eger komun (bi fransî: commune) bixwe prefektor nebe. Prefektorê paytexta herêmekî wekî jî prefektorê paytexta ew herêmê ye.

Yekîneyên îdarî ya prefektorê saziyek e, ku di dema konsolosxaneya Napoleon Bonaparte de hatî çêkirin û heta roja îro maye.

Îro li Fransayê 100 prefektor hene. Îstîsnayek ji herêma mezin a Parîsê ye, ku prefektorê polîs ji bo beşên Parîs (hejmara 75), Hauts-de-Seine (92), Seine-Saint-Denis (93) û Val-de-Marne (94) bihevre têne kom kirin. Lêbelê sê beşên paşîn ên hatine behs kirin hîn jî bajarokê xwe yê sereke jî wekî prefektor tê binav kirin:

* 92 (Hauts-de-Seine): Nanterre
* 93 (Seine-Saint-Denis): Bobigny
* 94 (Val-de-Marne): Créteil

Kategorî:Hikûmeta Fransayê
Darius Winzer

**Darius Winzer** (jdb. 14ê reşemiyê 1973 li Gimgimê, Mûş ,Bakurê Kurdistanê) derûnnasekî kurd û alman e. Damezrînerê akademiya derûnnasî û şêwirmendiya navçandî *[[Derûn Academy|Derûn Akademîyê]]* ye.

## Çavkanî
* https://www.youtube.com/watch?v=hEwwzckj4Kc (Çavkanî bo jînenîgariya wî)
* https://www.youtube.com/watch?v=S4ivKmmKdwI (Li ser damezrandina Derûn Akademî)
* https://www.youtube.com/watch?v=3NxDmP9ON9M (Li ser mobbîngê, Rodîn Medya)
* https://www.youtube.com/watch?v=cY9suYKBtoU (Li hember kurdan şerê psîkolojîk, Radyo Aştî)
* https://psychologykurdi.wordpress.com/2017/01/19/24/ (Darius Winzer, gotara "EMDR di Terapiya NSPTê de", Psychology Kurdî, hejmara 2.)
* https://psychologykurdi.wordpress.com/2018/01/20/hejmar-3-ji-editoryaye/ ("Şîn û Şîna Normal", Psychology Kurdî, hejmara 3.)
* https://psychologykurdi.wordpress.com/2018/01/20/hejmar-4-ji-editoryaye/ ("Li ser zimanê zikmakî", Psychology Kurdî, hejmara 4.)
* https://www.yolculukhaber.net/ilk-kurtce-psikoloji-dergisi-psychology-kurdinin-3-sayisi-cikti 
* https://psychologykurdi.wordpress.com/2017/01/19/24/
* https://twitter.com/Darius_Winzer
* https://www.facebook.com/psychologykurdi/photos/mob%C3%AEngder%C3%BBnnas-darius-winzerpsychologykurd%C3%AEpsychologykurd%C3%AEkovarder%C3%BBnnas%C3%AEkovarade/502779803451206/?paipv=0&eav=AfaUD-ZI21_KIsFyirjVxvAptOnuuitOoSnump0tTBlTC2KCDbYIfk_kyhqNgE00MsA&_rdr (li ser Mobîngê, Psychology Kurdî hejmara 5.)
* https://www.batmansonsoz.net/haber/avrupa-ya-giden-mezopotamya-insani-neler-yasiyor-45724.html (Hevpeyvîn bi rojnameya Sonsöz a Êlihê re, zimanê tirkî)
* https://silo.tips/download/2-die-grnder-von-refugio-verabschieden-sich-warum-sich-die-arbeit-von-refugio-vs (Salnameya sala 2013 a Refugio, bi almanî)

Kategorî:Psîkologên kurd
Bourgogne-Franche-Comté

**Bourgogne-Franche-Comté** (; , bi kurte **BFC** Arpitan: *Borgogne-Franche-Comtât*) herêmekî li Rojhilatê Fransa ye, ku di sala 2014'an de bi reforma erdî ya herêmên fransî ji yekbûna Burgundy û Franche-Comté hate afirandin. Herêma nû di 1'ê Çile 2016'an de, piştî hilbijartinên herêmî yên Kanûn 2015, bi 100 endaman ji bo Encûmena Herêmî ya Bourgogne-Franche-Comté hatin hilbijartin.

Herêm bi rûbarekî  û ji heşt Departmenên Fransayê pêk tê; di sala 2017'an de nifûsa vî herêmê 2,811,423 mîlyon kesan bû. 

Prefektorî û bajarê wî yê herî mezin Dijon e. Her çiqas Meclîsa herêmî li Besançon rûniştiye, jî Bourgogne-Franche-Comté yek ji du herêmên Fransayê ya Normandî re prefektorê li heman bajarî û meclîsa herêmê rûniştine dike.

## Bajar
Bajarên herî qelebalix ên li herêma Bourgogne-Franche-Comté ev in:

## Siyaset

### Helwesta siyasî
Herêma Bourgogne-Franche-Comté li heşt departmenan dabeş dibe:

### Encumena Herêmî
Encamên hilbijartinên encumena herêmê yên 13.12.2015:

* Lîsteya Marie-Guite Dufay (Union de la Gauche ji PS, PRG, EELV û FG): 34,68 % = 402.948 Hilbijêr, 51 Rûniştek
* Lîsteya François Sauvadet (Union de la Droite ji LR, UDI û MoDem): 32,89 % = 382.188 Hilbijêr, 25 Rûniştek
* Lîsteya Sophie Montel (FN): 32,44 % = 376.911 Hilbijêr, 24 Rûniştek

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2016an li Fransayê

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2016an de hatine avakirin
Kategorî:Herêmên Fransayê
Qîsrî

**Qîsrî** gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qerehesenê
Karwan (albûm)

Kerwan yekem albûma hozan Diyar e. Ev albûm di sala 1992'yan de ji aliyê Hunerkomê ve hatiye derxistin. Di vê albûmê de 12 stran cih digirin...

1 - Îro Roja Welat e (Herine Ceng)

2 - Şehîd Îsmaîl (Kerwan)

3 - Heval Bedran (Bedran Yoldaşim)

4 - Bilbilo (Xerîbo Bilbilo)

5 - Mij û Dûman (Feqiyê Teyran)

6 - Ez Mem im

7 - Lorîka Min

8 - Hoy Li Minê (Ser Çiyayên Me)

9 - Rabe

10 - Dilo Cano

11 - Xortê Kurd im

12 - Heval Lawko
Mam Zekî (albûm)

Mam Zekî yek ji albûma hozan Diyar e ku di 24'ê Çileya 2022'yan de hatiye belav kirin. Di albûmê de 12 stran hene.

1 - Mam Zekî

2 - Ûrmiye

3 - Dêrsima Min

4 - Insan Nebû Mirov

5 - Xewn

6 - Birin Birin

7 - Ez Koçerim

8 - Şêladizê

9 - Bûka Malê

10 - Emrêm Bûrî

11 - Erê Sêvê

12 - Bîr Nakim

## Çavkanî
Kela Dimdim (albûm)

**Kela Dimdimê**, albûmeke Hozan Diyar e ku di sala 2017an de ji aliyê Kom Muzîk ve hatiye belavkirin. Di albûmê de 22 stran hene.

## Stranên albûmê
1 - Dayîka Min

2 - Kewlî

3 - Kela Dimdimê

4 - Sewliya Min

5 - Hîv Zerê

6 - Direne Direne Kazanacagiz

7 - Baran Barî

8 - Torê Naleno

9 - *Giden Kuşlar*

10 - Keçika Pulurê

11 - Narînê

12 - Eman Rindê Eman

13 - Rabe Rindê

14 - Derîko

15 - Dîdem Yar

16 - Yetiş Piro

17 - Min Dîlan Kir

18 - Ax Welatêm

19 - Leyla Xanê

20 - Biveso Xozat

21 - Gelhat

22 - Warê Me

Kategorî:Albûmên kurdî
Natirsim (albûm)

**Natirsim**, albûma Hozan Diyar e ku di sala 2008an de ji aliyê Kom Muzîk ve hatiye belavkirin. Di albûmê de 14 stran hene.

## Stranên albûmê
1 - Gundê Me

2 - Natirsim

3 - Keçika Metê

4 - Çiyayê Nûrhaq

5 - Ax Lê Dayê

6 - Zalim Yarê

7 - Nikarim Bi Vî Dilî

8 - Lê Lê Bêmal

9 - Yar Nakene

10 - Meverve Zeriya Min

11 - Piro

12 - Husna

13 - De Were

14 - Tu Nehatî
Dema azadî (albûm)

**Dema azadî** albûmeke Hozan Diyar e. Di sala 2013an de ji aliyê Koma Muzîkê ve hatiye belavkirin. Di albûmê de 14 stran hene.

## Stranên albûmê
1 - Zindanên Îranê

2 - Kanî

3 - Dema Azadî

4 - Way Bedlîsê

5 - Rindê

6 - Dûrim

7 - Newroz

8 - Leylê

9 - Dêrsim Mire Beso

10 - Gundê Hember

11 - Xalo

12 - Zû Were

13 - Yarê Yarê

14 - Yar Wezo

Kategorî:Albûmên kurdî
Ax û dayîk (albûm)

**Ax û dayîk** albûmeke Hozan Diyar e ku di sala 2015an de ji aliyê Kom Muzîkê ve hatiye belavkirin. Di albûmê de deh stran hene.

## Stranên albûmê
# Tirsim Dayê
# Menal Dayê
# Dilê Min
# Dakila Min
# Dayê Wella Nabe
# Dayê Dayê
# *Sen Küçüksün*
# Ax Lê Dayê
# Lê Lê Dayê
# Birîndarê Dayê

## Çavkanî

Kategorî:Albûmên kurdî
Hormona handerê tenê zer

[thumb|430x430px|LH û [Hormona handerê çikildanê|FSH ji hîpofîza pêş tên derdan.]]
**Hormona handerê tenê zer** (bi înglîzî: *luteinizing hormone(LH)*) hormonek gonadotropî ye, ji hîpofîza pêş a mê û nêran tê derdan û hêkdank û gun ji xwe re dike armanc.

Kurtenavê hormona handerê tenê zer “**LH**” ye. Di destpêkê de ji zanyaran wetrê LH tenê di laşê mêyan de tê berhemkirin û bandor li ser çêbûna tenê zer dike. Loma ji ber erkê wê ya di laşê mêyan de, ev hormon wekî hormona handerê tenê zer hatiyê navkirin. Îro êdî em dizanin dama mirov dikeve temenê pêgihîştinê, LH di laşê mê û nêran detê berhemkirin.

Ji hîpotalamusa nêr û mêyan, hormona derpirandinê (bi înglîzî: *gonadotropin-releasing hormone (GnRH*)) tê derdan, bi bandora hormona derpirandinê, ji hîpofîza pêş LH tê berhemkirin û derdan.

## Pêkhate

Hormonên ko çalakiya hêkdank û gunan han dikin û rêk dixin, wekî hormonên gonadotropîn tên navkirin. LH û FSH hormonên gonadotropîn in.LH ji polîpeptîdan û koma karbohîdratê pêk tê ango LH hormonek glîkoproteînî ye. LH jî wekî mîna FSH ji du beşan pêk te, glîkoproteîna-α û glîkoproteîna-β. Polîpeptîda-α ji 89 asîdên amînî, polîpeptîda-β jî ji 115 asîdên amînî pêk tê.

## Di laşê mêyan de
LH perisîna tenê zer (bi latînî: *corpus luteum*) han dide. Ji tenê zer hormona êstrocen, procesteron û înhîbîn tên derdan.Her ko xaneya hêkê di çikildanê de diperise, xaneyên çikildanê hê pirtir ji hormona êstrocen der didin. Zêdebûna rêjeya êstrocena xwînê, li ser hîpotalamus û hîpofîzê bandorek paşaragihandina erenî dike, Ji hîpofîzê bi mêjerek zedê LH tê derdan, di xwînê de asta LH ji nişkê ve zê dibe. Ji ber zêdebûna asta LHyê, çikildan diqelişe, xaneya hêkê ji hêkdankê der dikeve û derbasê coga hêkê dibe. Ji wê gavê şûnve paşargîhandina erenî bi dawî dibe. Piştî hêkdanê (bi înglîzî: *ovulation*), paşmayîyên çikildanê di hêkdankê de dimînin û diguherên bo tenê zer. Ji tenê zer procestron û êstrocen tê derdan evan hormonan bi paşaragihandina neyînî derdana LH û FSHyê kêm dikin.

## Di laşê nêran de
LH di gunan de xaneyên Sertoli han dike bo derdana testosteronê, testosteron giring e ji bo perisîna sperman û peydabûna sîfetên zayendî yên duyem.

Di gunan de xaneyên Leydig heye. Xaneyên Leydig di navbera spermeborrîkeyan de cih digirin. LH bi wergirên xaneyê leydig girê dibe û derdana testosteronê rêk dixe. Loma di nêran de li dewsa LH, hin caran “**hormona handerê xaneyên navber**” (bi înglîzî:i *ntersti-tial cell stimulating hormone (ICSH)*)tê bikaranîn. Testosteron jî bi paşragihandina erenî û neyînî berhemanîn û derdana LH û FSHyê rêk dixe.

Dema rêjeya testosteron di xwînê de kêm be, çalakiya hîpotalamus û hîpofîzê zêde dibe bo derdana FSH û LHyê, her ko LH zêde dibe di xaneyên leydig de berhemanîna testosteron zêde dibe. Bi zêdebûna rêjeya testosteronê, rê li ber berhemanîna LH Û FSH tê girtin. Bi vî awayê hormonên testosteron û LH rêjeya hev rêk dixin.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Kategorî:Hormon
Şahciwana Kurdistanê

**Şahciwana Kurdistanê**, (bi îngilîzî: *Miss Kurdistan*) pêşbirkeke neteweyî ya ji bo jinên ciwan ên Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê tê lidarxistin. Pêşbirk di sala 2012an de li Hewlêrê  hate damezrandin, yekem xelata Şahciwana Kurdistanê Şênê Ezîz Ako wergirtiye. Pêşbirkvana ku wek bedewa salê tê hilbijartin peymanek jêre tê îmzekirin û bi vî peymanê salekê li seranserê Kurdistanê li welatên din ên cîhanê tê wezîfedarkirin. Ji xeynî karê wê, jina ku wekê bedewa salê hate hilbijartin di heman demê de ji bo tevahiya serdestiya xwe yarmetiyek dravê jî distîne.

## Xelatgir

### Xelatên taybet

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2012an li Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Çanda kurdî
Kategorî:Pêşbaziyên bedewîtiyê li Iraqê
Kategorî:Xelatên di 2012an de hatine çêkirin
Mahlagha Jaberi

**Mahlaqa Jaberi Dashstani** (bi farisî: Mahlaqa Jaberi Dashstani), ku bi navê Aisha Unique jî tê naskirin, modeleke Îranî-Amerîkî ye.
Grand Theft Auto V

***Grand Theft Auto V*** lîstikeke aksiyon-serpêhatî ye ya sala 2013an ku ji aliyê Rockstar Games hatiye çêkirin. Ew di rêzelîstika Grand Theft Auto de sernavê heftem e. Di çiriya pêşîna ê 17ê îlona 2013an de bo Playstation 3 û Xbox 360 hatiye belavkirin û di 14ê mijdara 2014an de bo Playstation 4 û Xbox One.

## Girêdanên derve

* 

Kategorî:Lîstikên komputerê
Toy Story

***Toy Story*** fîlmekî anîmasyonî yê di sala 1995ê de ji aliyê John Lasseter ve hatiye hênandin. Tê de Tom Hanks, Tim Allen, Don Rickles, Wallace Shawn, John Ratzenberger, Jim Varney, Annie Potts, R. Lee Ermey, John Morris, Laurie Metcalf û Erik von Detten xwedî rolên sereke ne.

## Lîstikvanên fîlm

* Tom Hanks bi navê Woody
* Tim Allen bi navê Buzz Lightyear
* Don Rickles bi navê Mr. Potato Head
* Jim Varney bi navê Slinky Dog
* Wallace Shawn bi navê Rex
* John Ratzenberger bi navê Hamm
* Annie Potts bi navê Bo Peep
* John Morris bi navê Andy Davis
* Erik von Detten bi navê Sid Phillips
* Laurie Metcalf bi navê Mrs. Davis, Andy û Molly's mother.
* R. Lee Ermey bi navê Sergeant
* Sarah Freeman bi navê Hannah Phillips

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 

Kategorî:Anîmasyon
Kategorî:Fîlmên amerîkî
Kategorî:Fîlmên 1995an
Forûma avê ya Mezopotamyayê

**Forûma avê ya Mezopotamyayê**, (bi tirkî:*Mezopotamya su forumu*) konferanseke ekolojîk e ku jibo av û pergala ekolojîk a Mezopotamyayê û rojhilata navîn, tê lidarxistin. Ji welatên cûda yên cîhanê nêzîkê 150 aktivîstên ekolojiyê beşdarê konferansa yekemîn bûye. Konferansa yekemîn di 6-9 (3 roj) nîsana 2019an de li bajarê Silêmaniyê ya Başûrê Kurdistanê hatiye lidarxistin û di konferansa sala 2019an de bandora Bendavan ya neyînî, Bandora neyînî ya dewlatan ku li ser çemên Firat û Dîcleyê heye, hatiyê nîqaş kirin.

## Konferansa sala 2019an
Piştî amadekarîya 2 salan ji alîyê gelek sazîyên ekolojîk ve ku di nav wan de Kampanya Parastina Dîcle yê û Tevgera Ekolojiyê ya Mezopotamyayê jî heye, li Zanîngeha Silêmanîyeyê di derbarê ekolojiya rojhilata navîn pêşandanên rewşa dawî hate pêşkêşkirin. Zêdetirî 150 kes ji 15 welatên cuda yên cîhanê beşdarî Konferansa Forma avê ya Mezopotamyayê bûn ku di nava wan de çalakiyên rengîn ên wekî pêşangehên wêneyan û danezanên muzîkal hate raberî kirin.

Di pêşkêşî û axaftinên li Forma avê ya Mezopotamyayê de polîtîkayên avê yên îmha û îstîsmarê yên ku ji aliyê dewletan ve têne kirin hatin eşkerekirin. Navendên ku van biryarên antîdemokratîk a li ser avê didin ji aliyê formê ve hate rexnekirin. Di axaftinan de polîtîkayên di der barê bikaranîna av û bendavan ku weke amûreke hegemonyayê tê bikaranîn ji aliyê formê ve hate rexnekirin. Di forûmê de alternatîf û pêşniyarên ku li dijî van hemî dijberên sîstema ekolojiyê bê bikaranîn hate pêşkêşkirin û nîqaşkirin. 1emîn konferansa Forma avê ya Mezopotamyayê ku 3 roj berxwe da piştî daxuyaniya dawî, biryara konferansa 2emîn jibo ku li bajarê Amedê bê lidarxistin, hate dayîn û konferans bidawî bû.

## Çavkanî

Kategorî:Ekolojî
Seîdê Nado

**Seîdê Nado, Bavê Dilşayê**, (jdb. 2. berfanbara 1874an li gundê Bostankend, parêzgeha Mûşê, m. 20. adara 1916, di Şerê Kopê de li nêzîkî Kopê) lehengekî kurd e ku li ser wî gelek kilamên dengbêjiyê hene. Kurê Nado kurê Dirbaz kurê Elî Axa yê ji Mala Siwêr e ku ev ji eşîra cibranê ye.

Kirîvê Silîmînê Huto yê Redkî, dostê Cîhangir Axayê Êzîdî ye ku bi hev re li Bêgiriyê li dijî Osmaniyan şer dikin. Seîd bi xayînî tê jehrkirin û dîlgirtin. Bi qasî 4 salan li Taşxaneya Erziromê dimîne. Dema Rûs dikevin Erziromê, zîndan tên valakirin û Seîd bo parastina kurdan pêşmergeyên xwe birêxistin dike.

Di Adara 1916an artêşa wî li dijî 3 artêşan (rûs, ermenî û tirk) şer dike. Di kilamên dengbêjiyê de ev wekî Şerê Kopê tê ziman. Herêmê ji dagirkeran paqij dike û jıyana xwe jidest dide. Roja 20ê adara 1916 jiyana xwe jidest dide û li gundê Melexidran tê veşartin.

Tirk wî wekî peyayê ermeniyan, ermenî jî yê tirkan didin nasandin û gelek derew û bobelatan dixin stûyê wî. Dîroknasên ermeniyan bo wî dibêjin tevlî komkujiya Ermeniyan bûye lê ev derew e lewra Seîd 4 sal bûn di zîndanê de bû. Piştî bidawîbûna komkujiya ermeniyan ji zîndanê derdikeve. Herwiha dibêjin keçikek 14 salî ya ermenî revandiye ev jî derew e lewra dema komkujiyê Seîd 40 salî bû 2 zarokên wî hebûn û di zîndanê de bû.

Bavê Dilşa û Zeko ye. Jina wî Gulnaz Xan e.

Seîdê Nado pesnê xwe bi keça xwe Dilşayê dide. Dilşa jineke pirr şervan bûye bi bavê xwe re tevlî gelek şeran bûye. Nivîskarê tirk Yaşar Kemal gelek caran heyraniya xwe bo Seîdê Nado anîbû ziman.

Sedemê girtinê jî parastina êzîdiyan bû li Bêgiriyê. Ji ber ku li Curnayê ziyaneke mezin dide artêşa Tirkan, rojnameyên Tirkan jê re *Curna Deresi Çetesi (çeteyê Çemê Curnayê)* û Jurnalli Çete (çeteyê binavûdeng) dibêjin. Gelek dengbêj bêî ku wateya Jurnalli Çete bizanibin, viya wekî Curnali Çetîn bilêvdikin.

Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê
Kategorî:Jidayikbûn 1874
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Kuştiyên cengê
Kategorî:Mirin 1916
Erridupizir

**Erridupizir** (bi kurdî Erîdupizîr; 2141-2138 BZ) yekem padişayê gutiyan bû.

Kategorî:Keyên sumerî
Sıdıka Avar

**Sıdıka Avar** (jdb 1901, Cihangir, Stenbol, mrn 1979, Stenbol) mamosteyeka mîsyoner a tirk e. Di asîmîlekirina zarokên kurd de cih girtiye. Bi eslê xwe Balkanî bû. Ango devşîrme bû. Di 12 saliya xwe de sêwî dimîne û li baregehên eskerî yên Stenbolê tê xwedîkirin û perwerdekirin.

Perwerdeya sîxurî, operasyonên civakî dibîne. Bi nasnameya mamostetiyê li Kurdistanê, bi taybetî li Dêrsimê sîxuriyê dike. Tevlî Komkujiya Dersimê dibe. Piştî komkujiyê di asîmîlekirina Dêrsimiyan de cihê xwe digire.

Avar jî wekî jina serfermendarê artêşa Romê Ayhan Akkoyunlu, di êşkencekirina keçikên revandî yên Dêrsimiyan de kar dike. Organîzasyona wan keçikan direvand, êşkence dikir û bo destdirêjiyê li serbaz û payebilindên dewletê belavdikirin. Bi vî awayî bi hezaran keçikên Dêrsimî winda bûn, kes aqûbeta wan nizane.

Ataturk jê re li Elezîzê enstîtuyekê çêdike (Elazig Kiz Yatili Enstitüsü). Ev enstîtu bo asîmîlekirin, berhevkirina zarokên Kurd tê bikaranîn. Gelek kes şahîdî kirin ku li vir destdirêjiya zarokan dihatibûye kirin û Siddika Avar jî tevlî wê dibûye. Avarê cure cure êşkence dikiriye, bo mînak zarokan birçî dihîştiye piştre jî cezayên zayendî didabûye.

Li Tirkiyeyê wekî qehremanekî kemalîst, nûjen, mamoste, îdealîst tê nasandin lê di eslê xwe de sîxureka sadîst û kujer bû.

Xizmên wê piştre wê rexne dikin. Di dawiya temenê xwe de her bi dizî jiyana xwe birêvedibir. Di pirtûka xwe ya bi navê "Dağ Çiçeklerim - Kulîlkên min ên çiyayî", Dêrsimî wekî paşverû, nîv-mirov teswîr dikir û çiqas bixwasta jî nedikarî sadîzma xwe veşêre. Bo mînak di pirtûkê de hin caran dibêje "wekî ajalan bûn", "rûyê zarokan ên masûm min tehrîk dikir" hwd.

Kategorî:Bişavtin
Kategorî:Çanda Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1901
Kategorî:Jin
Kategorî:Komkujiya Dêrsimê
Kategorî:Mamoste
Kategorî:Mirin 1979
Kategorî:Nîjadperestên tirk
Kategorî:Zimanê tirkî
Kalemêr û Behr (pirtûk)

**Kalemêr û Behr** (sernavê resen *The Old Man and the Sea*) romaneke ku ji hêla nivîskarê amerîkî Ernest Hemingway ve di sala 1951an de li Cayo Blanco (Kûba) hatî nivîsandin û di sala 1952an de hatî çap kirin. Ew berhema dawîn a sereke ya çîrokî bû ku ji hêla Hemingway ve di dema jiyana wî de hatî çap kirin. Yek ji berhemên wî yên herî navdar, ew çîroka Santiago vedibêje, masîgirekî Kubayî yê kal, yê ku bi marlinek mezin li der û dora Kendavê li beravên Kubayê têdikoşe.

Di sala 1953 de, Kalemêr û Behr  Xelata Pulitzer ji bo Aşopiyê hat xelat kirin, û hem ji hêla   Komîteya hate binav kirin, ku ew di sala 1954an de   Xelata Nobelê ya Wêjeyê  ji Hemingway re xelat kir.

## Werger bi Kurdî
Wergêrê kurd Azad Avci ev berhema Ernest Hemingway li ser sernavê: Kalemêr û Behr wergerand bo kurdî. Pirtûk di sala 2004ê de li weşanxaneya Komal de derket.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Kategorî:Romanên li ser ajalan
Mîrê hungilîskan (rêzefîlm)

**The Lord of the Rings** ( Mîrê gustîlan) ji aliyê John Ronald Reuel Tolkien ve hatiye nivîsandin, ew trîlojiya fîlmê ya Peter Jackson e, ku ji rêze edebiyata fantastîk hatiye adaptekirin.

# Mîrê Hungilîskan: Hevaltiya Hungilîskan (2001)
# Mîrê Hungilîskan: Du Barû (2002)
# Mîrê Hungilîskan: Vegera Qiral (2003)

## Girêdanên derve

* Malpera fermî  

Kategorî:Fîlmên mîtolojîk
Kategorî:Fîlmên The Lord of the Rings
Pergala koordînatên erdnîgarî

**Pergala koordînatên erdnîgarî** bi kurte (*PKE*) pergalek koordînata spherîkî an jî elipsoidal e, ku ragihandina ji bo pîvana li ser Erdê wekî pozîsyonên dirêjahî û firehî rasterast e. Ew ji hezaran pergalên referansa fezayî têne bikaranîn. Sadetirîn, kevintirîn û herî berfireh tê bikaranîn. Ji bo piraniya bingehek din ava dike. Ligel firehî û dirêjahî pergala hevrêzên karteziyan wek kulmek koordînat pêk tînin. Pergala hevrêziya erdnîgarî ne kartîzî ye ji ber ku pîvan goşe ne û ne li ser rûxeyek plankirî ne.

Kategorî:Kartografî
Axceme Meşhed

**Axceme Meşhed** gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tuzxurmatuwê
Hecî Mûsa Beg

**Hecî Mûsa Beg, Mûsa Begê Xoytî**, (jdb 1855, li gundê Xeybiyan a Mûş, mrn 1926, li gundê Dugir a nêzîkî Qamişlo) yek jî endamên Xoybûnê ye. Herwiha yekem kesê Kurd e ku li dijî wî şerê psîkolojîk hatiye kirin. Ew bi revadina keçeke Ermenî ya 14 salî bi navê *Gulo* ve hatiye sûcdarkirin lê di rastiyê de ne wî, birayek wî (Cewahîr) keçikek Ermenî revandibû, navê keçikê jî *Garşaya Mîro* bû. Rojnameyên Ewropayê Hecî Mûsa Beg reşdikin, Osmanî jî mecbûr dimîne wî sirgûn dike.

## Propagandaya reş li dijî Kurdan
Di Komkujiya Ermeniyan de, diyaspora Ermenî li dijî kurdan kar dike. Nûçeyên nerast û dramatîk belav dikin. Kilama dengbêjiyê ya dengbêj Gulê di navbera salên 1825-1830î de çêkiribû, deforme dikin, li dijî Hecî Mûsa Beg û giregirên Kurdan bikartînin. Dengbêj Gulê viya li ser xwe û karmendekî Osmanî bi navê Mîso sitrabû Beriya ku Hecî Mûsa Begê Xoytî ji dayîka xwe bibe ev kilam di nava kurdan de dihate zanîn û gotin. Çapemeniya îngilîz û almanan rojane bi neyînî behsa Mûsa Beg dikin. Li ser wî roman jî tên nivîsandin. Armanca ermeniyan ew e ku ji aktûalîteya komkujiyê sûd werbigirin û dewleteke Ermenî li bakurê Kurdistanê avabikin. Ji ber ku otorîteyeka kurdan nebû, viya realîst dibînin.

Forma kilamê ya orîjînal û kevnar wiha ye:

Di orîjînala kilama gulê de, ji bo heqaretê li Mîso bike, li şûna Mîso, Mîzo (ango kesê di bin xwe de dimîze):

"Gule rê girt li ser zîn û palanan

Mîzo/Mîso Beg ket peşiyê û şûr kişand ji kalanan

Got ez ê te binim ser dînê misilmanan

Gulê got, ez Gulo me Guloka bavfile me,

Tu min hûrkî, nayêm ser dînê te me

Ez ne layiqî binemîzan, layiqê mîrê dilê xwe me

Gule got, Mîzo/Mîso Bego ez Gulo me, gula dîn im

Ez ê kinc û palê xwe li xwe bînim

Rêka Rêdikan (Retkan) bihelînim

Textê Sirmeli Mamed bigrim û bihejînim

Heger hesabê min pirsî ji xwe pirsî

Heger nepirsî ez ê donzdeh diwalan pê bihesinim"

Hê jî gelek dengbêjên kurd, Mîso û Mûsa tevlîhev dikin, dibêjin qey Hecî Mûsa Beg kecikek Ermenî revandiye.

Kategorî:Şerê psîkolojîk
Kategorî:Xoybûn
Meh (mîtolojî)

[thumb|275x275px|Peykerê zinar li [Taqwesan, Rojhilata Kurdistanê, bi Şahinşah Xusrew II di navîn de û heykelê heyvê di taca serê padîşah de, her weha Anahîta li çepê û Ahûra Mezda li rastê.]]
**Meh**, (farisî Māh, avestayî *Māonghah / Māwngha / Māvangh*)di mîtolojiya kurdî/aryanî de heyva li dora erdxanê (dinya) digere ye ku ev pîroz bû. Hemî çîrên (dendikên, toximên) jiyandaran li wir di bin parastinê de bû. Xwedayî Meh, qeder û berdewamiya jiyandaran diparast. Li jor erdxan dişopand, heger neslê jiyanderekê biketa talûkeyê dihat hewarê. Herwiha nedihîşt eşîrekê mirovan neslê yê din tune bike.

Di dema Partiyan de ji ber gelek sedeman Meh bû mê, ango femînen. Berê di karakterê nêr, maskûlen de bû.

Di kurdiya kevn de, her asteke heyvê navek digirt. Ji derketinê heya roja 5em navê heyvê *Antare*, ji roja 10em heya 15em *Pereno* û 20 heya 25ê heyvê re jî *Vîşaptaza* bû. Bi Kurdiya îro, "a derê/hiltê, pêre û piştî zayîna/hilatina wê".

Nîvêheyvê/hîlal asta herî pîroztirîn bû ku ev sembola hîlalê li ser pereyan, alan jî dihate nexşkirin. Hîlal wekî semboleke pîroz ji Sîmeran heya Bîzansî û Îslamê di gelek çandan de hatiye bikaranîn. Tê zanîn tirkan jî ev ji Bîzansiyan wergirtine û dane ser alaya xwe.

## Çavkanî

* D. N. MacKenzie, *A Concise Pahlavi Dictionary*. Routledge Curzon, 2005. ISBN 0-19-713559-5.
* Hashem-e Razi, *Encyclopaedia of Ancient Iran*. Sokhan, Teheran, 2002. ISBN 964-372-027-6.

Kategorî:Mîtolojiya îranî
Kategorî:Mîtolojiya kurdî
Kategorî:Mîtolojî
Dîlana girseyî ya Şûşayê

**Dîlana girseyî ya Şûşayê**, **dehhezar bûk**, dîlana ku ji aliyê Îskenderê Mezin ve li bajarê Şûşayê hatiye kirin re dibêjin.

Îskenderê Mezin di çileya 324 BZê de, 10.000 keçikên Kurd bi darê zorê li eskerên xwe belavkir. Li bajarê Şûşê dîlanekê lidarxist ku rojavayî jê re *"Dîlana Girseyî"* dibêjin. Lê di rastiyê de ne dîlan, lê qiyamet bû.

10.000 keçikên key, mîr, rewşenbîr û oldarên civakê wê rojê ketibûn sekerata mirinê. Gorî baweriya Zerdeştiyê kuştin û xwekuştin heram bû. Keçên Kurd wekî yên Geliyê Zîlan û Dêrsimê dixwestin xwe ji terazîn û beyaran re bavêjin, lê mixabin ola Zerdeştiyê destûr nedida. Hinekan dîsa jî jehr vexwarin û dawî dan jiyana xwe.

Zewac ji hêla Îskender ve wekî hewcehiyek hate dîtin da ku hîn bêhtir têkiliya Aryan û Grekî pêşve biçe. Wî bi xwe du jin, Stêra *(bi grekî Stateira)* keça Dara (Darius), û Perîzade (Parysatis) ji xwe re veqetandibû û wê rojê bi wan re zewicî. Jinên wî yên ji kurdan bûbûn sê (bi tevî Roşanê).

Dîroknasê Brîtanî Tarn ew zewaca bi darê zorê, wekî hewlek *"yekîtiya mirovahiyê"* dinirxîne. Lê gelek dîrokzanên nûjen ên din ên wekî Badian an Bosworth vê yekê red dikin û dibêjin ya Grekiyan kiriye barbarî ye.

Dirpêt a keça Darayê IIIem, ku Îskender wê diyarî dide hevalê xwe, bi xençera ku di nava kirasê xwe de veşartibû, hevalê Îskender birîndar dike. Zilam namire û Dirpêt tê êşkencekirin. Amastêr a biraziya Dara jî ku dabûn Krateros, heft salan xwe kerr û lal dike, naaxive.

Pîrozbahî û ev dîlana girseyî pênc rojan dom kir. Îskender û mêvanên wî yên rûmetê li şaneşîneka mezin dîlan temaşe dikirin. Bo sedhezar kesî xwarin hatibûn amadekirin. Sofreyên xwarinê ji koşk serayên Axameniyan hatibûn dizîn. Hawirdor bi xalîçeyên binefşî hatibûn xemilandin. Li ser hin xaliçeyan xemlên zêr-zîvîn hebûn. Perdeyên biha li dora konan hatibûn daleqandin. Destpêk û dawiya vê pîrozbahiyê bi teqîna boriyê dihat ragihandin. Şanoger û reqasên ji Hindistanê dîl hatibûn anîn, ji bo şahiyê trajedî û komedî pêşkêş kirin. Muzîkjenan li bilûr û amûrên din dan.

Dîlana girseyî li gorî rêûresma Aryaniyan dihatin pîroz kirin. Zava li ser kursiyên ku ji wan re hatine amadekirin rûniştin û vexwarinek vexwarin, li ser vê yekê bûk xuya bûn, bi mêrên xwe yên diyar re rûniştin. Kîjan bûk bihata xwe davêt erdê diqîriya, dizariya, lê eskeran dest dixistin qirika wan ew didan rûniştin û zavayan bi zorê maçek ji wan distend.

Gorî hin dîroknasan, ji wan 10.000 keçên kurd, tenê 200-300 bi qedera xwe razîbûn. Pirraniya wan di riya vegera Makedonyayê de, yan piştre hatin kuştin an wekî kole hatin firotin.

## Çavkanî

* Arrian: *Anabasis* 7, 4, 4–8; 7, 6, 2
* Diodor: *Bibliotheke historike* 17, 107, 6
* Marcus Iunianus Iustinus: *Epitoma historiarum Philippicarum Pompei Trogi* 12, 10, 9f.
* Plutarch: *Alexander* 70, 3

Kategorî:Dîroka kurdan
Kategorî:Îskenderê Mezin
Baran Barî

**Baran Barî** (jidayikbûn.  li bajarê Erzîromê ya Bakurê Kurdistanê hate cîhanê. Di destpêka salên 2017'an de li ser tora civakî dest bi çalakiya vîdyoyî ya hunermedî kir. Li ser vê esasê ji aliyên gelek şopîneran hate guhdarkirin û ecibandin. Paşê hunermend li ser klîba xwe ja hunerî hîn buye û xebitî. Baran Barî ji ber hînbûna xwedinê koçê bajarê Stembolê ya Tirkiye kiriye û heta niha li wir dijî.

Hunermend di nava salan de çûye Zanîngeha Dumlupinar a Kûtahyayê (bi tirkî: *DPÜ*) û li ser Endezyariya Elektronîkî ya Elektrîkê perwerde kiriye.

## Albûm

## Stran

## Xelat
Elas

**Elas**, ** El'as **, gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tuzxurmatuwê
Gola Xwê

**Gola Xwê** yan jî **Gola Avşor** (bi tirkî: *Tuz Gölü*) goleke avşor e ku li herêma Anatolyaya Navîn di navbera sînorên bajarên Enqere, Qonye û Aksarayê de ye. Îro gol ji bo hilberîna xwê tê bikaranîn. Li golê xwê dema ku avên meteorolojiyê di bin erdê de dikevin, domên xwê yên berê hatine çêkirin dihelînin û bi xetên tektonîk ber bi rûyê erdê ve dibin.

Gol li beşa herî kûr a ku kûrahiyeke tektonîkî ya mezin e û di navbera deştên derdorê de ye. Kurahiya golê bi tevgerên tektonîkî yên di dema Neojenê de pêk hatiye. Ji ber kêmbarîna baranê gol her ku diçe biçûk dibe û îro di bin metirsiya tinebûnê de ye.

## Çêbûna golê
Gola xwê di serdema Senoniya Jor-Eocena Navîn a Jêrîn de pêk hatiye û paşveçûneke ku di Eocena Jorîn de dest pê kiriye û heta dawiya Olîgocenê dewam kiriye. Di dema Senoniya Jor-Eocena Navîn a Jêrîn de, Deşta Jêrîn a Gola Xwê li bakur bi herêma Xeymana re depresyonên yekta û domdar ava kir. Deşta Xeymana ku piştî helbûna kilsikên nummulîtîk ên Eocena Navîn rabû, li kêleka rojhilatê bilindbûna Karacadaxê, deştan Golê xwê ji hev veqetand.

## Galerî

Wêne:Flamingolar sabah.jpg
Wêne:Tuz3.JPG
Wêne:Tuz Gölü1.JPG
Wêne:Günbatımı jpg.jpg
Wêne:Lake Tuz, Turkey (Unsplash O0uCm1WLnA0).jpg
Wêne:Tuz Golu (2).jpg
Wêne:Lac Tuz (9).jpg
Wêne:Tuz1.JPG


## Çavkanî

Xwê
Xwê
Kategorî:Golên Tirkiyeyê
Tewfîq Wehbî

**Tewfîq Wehbî** ( jdb. 1891 m. 1984) nivîskar, zimannas û siyasetmedarekî navdar ê kurd bû. Ew yekem car di artêşa osmanî de wek serheng xizmet kir, lê piştî avakirina Iraqê ji aliyê Brîtanyayê ve di sala 1920 de, ew bû efserekî bibandor di artêşa nû ya Iraqê de. Her wiha 8 dewran di hikûmeta Iraqê de wezîrtî kir. Ew di sêwirandina alfabeyeke nû ya kurdî de li ser bingeha tîpên erebî yên guhertî bû alîkar. Tewfîq Wehbî jî li ser Êzdiyan û ola wan lêkolînan dikir.

## Berhemên wî

* Destûrî Zimanî Kurdî (Rêzimana Zimanê Kurdî), al-Haditha Publishers", Bexda, 1929.
* "Xwêndewarî Baw (Contemporary Literacy), al-Haditha Publishers", Bexda, 1933.
* "The remnants of Mithraism in Hatra and Iraqi Kurdistan, and its traces in Yazidism: The Yazidis are not devil-worshippers", 1962.
* "A Kurdish-English Dictionary, with C.J. Edmonds, 179 pp., Oxford Press", 1966.
* "Kurdish Studies, Kurdica Publishers", 1968.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1891
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1984
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Gola Beyşehirê

**Gola Beyşehirê** (bi tirkî: *Beyşehir Gölü*) goleke avşîrîn e ku di navbera parêzgehên Qonye û Ispartayê de ye. Gol di nav korteke tektonîk de çêbûye ku ji aliyê rojava-başûr ve ji aliyê Çiyayên Torosê, li aliyê rojhilat ji aliyê Çiyayê Erenlerê ya volkanîk, li aliyê bakur-rojava û başûr-rojhilat ve ji aliyê Çiyayên Siltanê û Çiyayê Anamasê ve hatiye dorpêçkirin.

## Hîdrografya
Qada ku avên xwe dişîne Gola Beyşehirê (Hewza Gola Beyşehirê) 4.200 km² ye. Ruava 651 km² ye, avên qadeke 6-7 qat ji xwe mezintir tov dike. Hebûna lehiyên cihêreng ên di golê de rê li ber diyarkirina ava hatinî û derketina golê digire. Gol ji aliyê nêzîkî 30 çeman ve tê xwedîkirin. Her çend di demsala havînê de hinek çem ziwa bibin jî, ava kaniyan her demsal digihîje golê. Bi girtina navînî ya îstasyonên derdorê, rêjeya barîna salane ya li ser rûyê golê wekî 726 mm hatiye pîvandin.

Li Hewzeya Gola Beyşehirê rêya herikîna avên bin erdê ber bi golê ve ye. Îro li hinek deverên golê ava avdanê ji golê ji bo zeviyên çandiniyê yên derdorê tê kişandin. Di lêkolînê de ger rûbera çandiniyê ya ku tê avdan ji 100 hezar hektarî derbas bibe, asta ava golê dakeve 1.118,6 m. Dema ku qada avdanê 80.000 hektar be, avdanî dikare bê kirin, lê asta golê kêm dibe. Qada ku asta golê tevî avdaniyê lê bê parastin wek 40 hezar hektar hat diyarkirin.

## Galerî

Wêne:Tas Kopru2.JPG
Wêne:Beyşehir Göl Manzarası.jpg
Wêne:Beysehir 10.jpg
Wêne:Konya, Beysehir, Yasildag 4.jpg
Wêne:Beyşehir Gölü Manzarası.jpg
Wêne:Buza demir atmak.jpg
Wêne:Beyşehir Gölünde Tekneler.jpg
Wêne:Eflatunpinar.jpg


## Çavkanî

Beyşehirê
Beyşehir
Kategorî:Golên Tirkiyeyê
Gola Eğirdirê

**Gola Eğirdirê**, goleke ava şirîn ê di nava sînorên parêzgeha Ispartayê de ye ku ji ber bandorên tektonîk û karstîkê pêk hatiye. Gol navê xwe ji navçeya ku ser peravê golê hatiye avakirin ji navçêya Eğirdirê werdigire.

Gola Eğirdirê xwediyê herêmek kevirên asê ye û dirêjahiya perava golê 150 kîlomêtre ye. Beşa ku li bakurê tengava kemerê ye bi navê Hoyran û beşa li başûr jî bi navê beşa Egirdirê tê zanîn.

## Çêbûna golê
Korta gola Egirdirê ji ber bûyerên karstîk ên di serdemên pluvyal de çêbûye û di vê serdemê de tijî av bûye. Gol bi eslê xwe cûreyek tektonîkî ye û avgirtina golê piştî Serdema Neojenê pêk hatiye. Korta golê di encama hilweşîna poljeyek mezin a li Holocene de derketiye holê û giravên piçûk ên di golê de delîl ên vê yekê ne. Depresyona tektonîkî bi bûyerên karstîk awayê xwe yê niha girtiye û gol di heyama pluvyal de pêş ketiye. Li gel avhewaya kevnar a Anatolyayê, golên mezin ên li herêmê, Gola Eğirdirê jî di nav de ye, wekî golên pluvyal têne kategorî kirin. Dibe ku zozanên derdora Gola Egirdirê bi kêmanî beriya Pliocene ya Navîn-Jor hatine afirandin.

## Galerî

Wêne:Eğirdir Lake-2.jpg
Wêne:Eğirdir Lake.jpg
Wêne:Lake Egirdir.jpg
Wêne:Egridir Gölü.jpg


## Çavkanî

Eğirdirê
Kategorî:Golên Herêma Deryaya Navîn
Kategorî:Golên Tirkiyeyê
Bi xatirê sîlehan (pirtûk)

**Bi xatirê sîlehan** (kurmancî), **Maławay le çek** (soranî), sernavê resen *A Farewell to Arms*, romaneke nivîskarê amerîkî Ernest Hemingway e ku di dema kampanyaya Îtalî ya di Şerê Cîhanî yê Yekem de derbas dibe. Yekem car di sala 1929an de hate weşandin, ew hesabek yekem-kesê Amerîkî ye, Frederic Henry, ku di ambûlansa Artêşa îtalî de karmendek bû. Sernav ji helbesteke şanogerê îngilîzî yê sedsala 16an George Peele hatiye girtin.

Roman, ku li dijî paşxaneya Şerê Cîhanî yê Yekem tê danîn, têkiliyek evînê ya di navbera Henry-yê koçber û hemşîreyek îngilîz Catherine Barkley de vedibêje. Weşana wê cîhê Hemingway wekî nivîskarekî Amerîkî yê nûjen û xwedî qedirgiran misoger kir û jê re "romana şer a seretayî ya Amerîkî ji wê xirabûna Şerê Cîhanî yê Yekem" tê binav kirin.

Roman gelek caran hatiye adaptekirin, di destpêkê de ji bo sehneyê di sala 1930an de; di sala 1932an de û dîsa di 1957an de wekî fîlmek, û di sala 1966an de wekî sê-beş rêzefîlmek televizyonî. Fîlma 1996 In Love and War, ku ji hêla Richard Attenborough  derhêneriya wê  û Chris O'Donnell û  Sandra Bullock dike, jiyana Hemingway li Îtalyayê wekî Ajokarê ambûlansê di bûyerên beriya nivîsandina Xatirxwestina çekan de.

## Wergerên bi kurdî
Wergêr Serdar Roşan ev berhema Ernest Hemingway li ser sernavê "Bi xatirê sîlehan" wergerand kurdî (kurmancî). Pirtûk di sala 2000î de li Stockholma Swêdê ji nav çapên Weşanên Nûdem ve hate der. . Di 2002an de wergera soranî jî bi destê Ebdulxaliq Ehmed Ezîz ji Weşanên Aras derket.

## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Esferîn

**Êsferayin** bajarekî başûrê rojhilatê parêzgeha Xorasanê Bakur e .Ev bajar navenda bajarê Êsferayînêye .Piraniya xelkê vî bajarî bi kurdî'ya kurmancî û tatî diaxivin, Êsferayin yek ji bajarên girîng ên herêma Serbedaran e û heta sala 1339 hicrî xurşîdî an yek ji erkên bajarê Sebziverê li parêzgeha Xurasanê bûye.Bajar li kêleka başûrê Çiyayên Aladaghê ye, ku li kêlega çiyayê Alborzê yê rojhilat e.Li gorî serjimariya giştî ya nifûs û xaniyan di sala 2016 de, hejmara rûniştvanên vî bajarî 59.490 kes (di 17.466 malbatan de) ye.
## Çavkanî

Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Bakur
Streptococcus

**Streptococcus**, cinsek girîng a baktirîyên gram-erênî ye. Ev bakterî spherîk in (koksiks an gûz) û dabeşkirina wan di nav axekê de dê bibe sedema çêbûna zincîrek an cotek. Ji ber vê yekê peyva streptos (bi yewnanî στρεπτος, streptos) bi maneya zencîrê (têl) navê bakteriyê baş îfade dike  .**Staphylococci** |Staphylococcus}} Cinsek din a girîng a bakteriyên gram-erênî ne. Mîna streptokokan, ew şeklê koksê ne, lê dibin du ax. Ji ber vê yekê, ew di forma koman de têne dîtin (Yewnanî σταφυλή, staphylē).Piraniya striptokokan ji bo hilberîna enzîmên katalaz û oxidase neyînî ne û anaerobên bijarte ne  .

## Çavkanî
Zarî (Êsferayin)

**Zerî**, gundekî ser bi bajarê Esferayen ê ser bi parêzgeha Xorasana Bakûr a Îranê ye.Zimanê xelkê vî gundê kurdiya kurmancî ye .Kalîmullah Tevahodî (pirtuka Êsferayin , dohû û îro 1995) li pirtûka xwe dibêje xelkê vî gunda ji eşîra Pehlevanlû û ji eşîra mezin a Zafranlûyan in .Pehlavanlû li bakurê Quçanê, li herêma Durbadamê dijiyan.Di 20 şewala sala 1318 hicrî de koçî çiyayên navbera Şêrvan û Êsferayinê kirin û havîngeha xwe firîtin eşîra Sêvkanlû ya li Oqazê û piştê re belav bûn.Hinek jî hatine quntara başûrê çiyayên Salûkê û li kêleka gundê Tûy bi cih bûne û gundê Zarî ava kirine.Berhema çapkirî ya vê belgeyê di cilda yekem a tevgera dîrokî ya Kurd berve alî Xurasanê (Kelîmullah Tevehodî) de hatîye weşandin.

Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)
Cilûbergên Nû yên Şah

[thumb|Cilûbergên Nû yên Şah li gorî [Edmund Dulac]]

**Cilûbergên Nû yên Şah** an jî **Cilên paşayî yên nû** (bi danî: *Kejserens nye klæder*), çîrokeke wêjeyî gelêrî  ye ku ji hêla nivîskarê danîmarkî Hans Christian Andersen ve hat nivîsandin, li ser şahekî pûç ku li ber bindestên xwe tê hetikandin. Çîrok bi zêdetirî 100 zimanan hatiye wergerandin.

## Naverok
Çîrok li ser şahek e ku du sextekar bi pereyek pir cil û bergên nû li xwe dikin. Vana wî dixapînin ku cil ne asayî ne, lê tenê ji hêla kesên ku hêjayî wezîfeya xwe ne û ne ehmeq in, têne dîtin. Bi rastî, xapînok tenê angaşt dikin ku tevna dikin û kincan pêşkêşî şah dikin. Ji ber pûçbûn û bêewlehiya hundurîn, ew nabêje ku ew bi xwe jî cil û bergên xwe nabîne, û kesên ku ew kincên xwe yên nû pêşkêşî wan dike jî bi coş û kelecan ji bestirên xuya yên xweşik xuya dikin. Ev sextekarî tenê di dema merasîmê de tê dîtin, dema ku zarokek dibêje qey cil û bergên şah li xwe nînin, ev gotin di nav girseyê de belav dibe û di dawiyê de tevahiya gel bi hawara xwe ve diçe. Şah fehm dike ku gel rast xuya dike, lê biryar dide ku "bisekine" û meşa xwe bi dîwana xwe re didomîne.

## Çavkanî

Kategorî:Berhemên Hans Christian Andersen
Kategorî:Çîrok
Kategorî:Çîrokên danîmarkî
Bûlwara Bangabandhu

**Bûlwara Bangabandhu**, **Kolana Bangabandhu** (bi tirkî: *Bangabandhu Bulvarı*) kolanek e li Enqereya paytexta Tirkiyê. Navê kolanê ji navê bavê damezrînerê Bangladeşê Bangabandhu ye.

Di destpêkê de navê kolanê "Bangabandhu Şêx Mucîburrehman" bû, lê di 9ê çiriya paşîn a 2020an de nav ji aliyê meclisa bajarê Enqereyê ve hat kurtkirin bo kolana Bangabandhu. Peykerê Bangabandhu û parkeke bi navê wî hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Boulevard Bangabandhu li ser nexşeya google

Kategorî:Rê
Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê

thumb|Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê di rêza firehiya rûyê erdê de herêma herî biçûk a Tirkiyeyê ye.
rast|thumb|Parêzgehên Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê
**Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê** () navê yek ji heft herêmên cografî yên Tirkiyeyê ye. Beşa bi navê Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê ji neh parêzgehên Bakurê Kurdistanê pêk tê ku beşek ji Bakûrê Kurdistanê werdigire.

## Parêzgehên herêmê
* Adiyeman
* Batman (Êlih)
* Diyarbekir
* Entab (Dîlok)
* Kilîs
* Mêrdîn
* Riha
* Sêrt
* Şirnex

## Girêdanên derve
* Îdareya Pêşketina Herêmê ya Projeya Başûrê Rojhilatê Anatolyayê 


Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê
Tom Hiddleston

**Tom Hiddleston** (jdb. 9 Reşemî 1981; Westminster, London ) lîstikvanek televîzyon, Şano û fîlimê ya îngilîzî ye. Yekem fîlma xwe di drama Unrelated di sala 2007an de çêkiriye. Hiddleston, navdariya xwe navneteweyî bi rola Loki li Marvel ya rêzefîlmê *Cinematic Universe* (MCU) bi dest xistiye.

Perwerdeya xwe li Oxford Dragon School û Eton College wergirtiye.

## Fîlmografî

### Fîlm û Televîzyon

### Şano

### Radyo

### Lîsk

### Xelat û namzed

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên îngilîzi
Kategorî:Femînîstên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Mirovên zindî
Qulingên Rewanê

**Qulingên Rewabê** Dengbêjî û Sazbendiya Kurdên Qefqasyayê

Nivîskar: Polat Can

Mijar: Lêkolîn, hevpeyvîn, Muzîk
Rûpel: 300 rûpel

Çapa Yekem: Weşanên Şilêr 2017

Çapa Duyem: Weşanên Şilêr 2019

Çapa Sêyem: Weşanên Sîtav 2021

## Gotina Weşanxaneyê
Weşanxaneya Sîtavê pirtûka “Qulingên Rewanê” wiha dide nasîn; “Kilam û stranên kurdî, nirxên me yên herî buha û pîroz in. Dengbêjiya kurdî çand, huner, dîrok û rastiya me ya civakî parast, xwedî kir û heta roja îro anî. Di demên herî zor û zehmet de, di tarîstan û bêbextiya dîrokê de, li hemberî neyar, dagirker û xiyanetê, kilam û stranên me weke kelehan li ber xwe dane û hebûna me parastine.

Di serî de hevpeyvîn li ser jiyan û berhemên dengbêj û sazbendên wekî Egîdê Cimo, Karapêtê Xaço, Feyzoyê Rizo, Dîlbera Wekîl, Memê Israfîl, Dilovan, Cemîla Celîl û bi dehan dengbêj û sazbendên din di vê berhemê de cih digirin. Ev berhem ji bo naskirina dengbêj û sazbendên Kafkasyayê berhemeke herî baş û kêrhatî ye. Hûnê bi devê wan, wan nas bikin bê ka ew kî ne û çi kar û xebat ji bo çanda kurdî kirine.”
## Çavkanî

Kategorî:Pirtûk
Herêma Rojhilatê Anatolyayê

**Herêma Rojhilatê Anatolyayê** () yek ji heft herêmên cografî yên Tirkiyeyê ye.

Kategorî:Dîroka cografî ya Ermenistanê

Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê
Hecî Cergo

**Hecî Cergo (**) gundekî girêdayî bajarê Erzîromê ya navçeya Tatosê ye. Dûrahiya gund heta Erzîromê 176 km û heta Tatosê 25 km ye. Li gorî daneyên pergala qeydkirina nifûsê ya li ser navnîşanan li gund 123 kes dijîn.

Bi hejmara 6360 a qanûnî lii gundê Hecî Cergo veguherîna taxê, çandinî û sewalkarî tê kirin.

Muxtarê gund Abdullah POLAT e; Hejmara telefonê 0 442 557 21 31 aîdî serek e.

## Dîrok
Agahiyên li ser koka navê taxê û dîroka wê: Gundên Hecî Cergo û Xanbega Jêrîn yek ji 24 eşîran bi cih bûne; Xanbeg ji aliyê Hecî Mîro Ahmet û birayên wî ve hatiye damezrandin. Ev gundên (Hecî Cergo û Xanbega Jêrîn) ji çiyayên bakurê Paletonk û tev ji deşta Tatosê ya li başûr wekî Şoraxê ve hatine qeydkirin. Mîro Hecî Ahmet û kurên wî di salên 1570'an de di dema Împeratoriya Osmanî de ji xezîneyê hatibû dayîn.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tatosê
Zanîngeha Şîkagoyê

**Zanîngeha Şîkagoyê** (bi inglîzî: *University of Chicago*) zanîngeheke lêkolînê ya taybet li Şîkagoyê (Illinois, DYA) ye. Di sala 1890î de hate damezrandin, kampûsa wê ya sereke li taxa Hyde Parkê ya Şîkagoyê ye. Di payîza 2021ê de, 18.452 xwendekarên tomarkirî lê hebûn; 7.559 xwendekar û 10.893 xwendekarên mezûn.

Zanîngeh ji zanîngehek lîsansê û pênc beşên lêkolînê yên mezûnî pêk tê, ku hemî bernameyên mezûn û komîteyên navdîsîplînî yên zanîngehê dihewîne. Şîkago heşt dibistanên pîşeyî hene: Dibistana Dadê (*the Law School*), Dibistana Karsaziyê ya Booth (*the Booth School of Business*), Dibistana Tenderûstê ya Pritzker (*the Pritzker School of Medicine*), Dibistana Malbata Crown ya Karê Civakî, Siyaset û Pratîk (*the Crown Family School of Social Work, Policy, and Practice*), Dibistana Siyaseta Giştî ya Harris (*the Harris School of Public Policy*), Dibistana Divinity (*the Divinity School*), Dibistana Graham ya Berdewamiya Lêkolînên Lîberal û Pîşeyî (*the Graham School of Continuing Liberal and Professional Studies*) û Dibistana Endezyariya Molekulê ya Pritzker (*the Pritzker School of Molecular Engineering*). Zanîngeh li London, Parîs, Beijing, Delhî û Hong Kong û hem jî li navenda bajarê Şîkagoyê kampûs û navendên din hene.

Zanîngeha Şîkagoyê di nav zanîngehên herî baş ên cîhanê de cih digire û li Dewletên Yekbûyî di nav bijartirîn de ye. Zanyarên wê di pêşkeftina gelek dîsîplînên akademîk de, di nav de aborî, dad, rexneya wêjeyî, matematîk, fîzîk, ol, civaknasî, û zanista siyasî, rolek mezin lîstine, û dibistanên Şîkago di warên cihêreng de damezrandin. Laboratoriya Metalurjîk a Şîkagoyê yekem reaksiyona nukleerî ya ku ji destê mirovan hatiye çêkirin û xweparastinê ye li Şîkago Pile-1 li binê standên temaşekirinê yên Stagg Field hilberand.

## Çavkanî

Kategorî:Perwerde li Şîkagoyê

Kategorî:Zanîngehên li DYAyê
Cûdî FM

**Cûdî FM** yan jî **Radoya Dengê Cûdî**, yekem radoya kurdî ku li Rojavayê Kurdistanê û tevayî Sûriyê hatiye damezrandin.

## 2012-2016
Di 16 çiriya pêşîn sala 2012 li bajarê Qamîşloka Rojavayê Kurdistanê yekemîn radoya kurdî bi navê Cûdî FM dest bi weşana xwe kir.

Cudî Fm ji aliyê Polat Can ve hat damezrandin û bû yek ji saziyên Konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz.

Tevayî karmendên Cûdî Fm endamên konfederesyona xwendekaran bû û bi xwebexşî karê radoyê dikirin.

Cûdî FM di ragihandina kurdî li Rojavayê Kurdistanê de bû wek dibistanek çapemeniyê, bi dehan rojnamevan ji vê saziyê derketin û li tevayî saziyên çapemeniyê karê rojnemevaniyê berdewam kirin.

## Ji 2023an heta niha
Di nîsana 2016an de ji ber êrîşên sîber ên dewleta tirk radyo weşana xwe da sekandndin, lê dîsa di 6ê nîsana 2023an de weşana radyoyê ji nû ve dest pê kir.

## Çavkanî

Kategorî:Radyo
Agirî (albûm)

**Agirî - Yar Merheba** albûma Şivan Perwer a di sala 1982an de hatiye belavkirin e. Di albûmê de 8 stran cih digirin.

## Stranên albûmê
# Agirî
# Kurdistan Şên Dibe
# Êzdîn Şêr Beg
# Yar Merheba
# Diyarbekir
# Dilo Yeman
# Pêşmerge
# Canê Canê

## Çavkanî

Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Şivan Perwer
Bilbilo / Ferzê

**Bilbilo - Ferzê** navê albûmeke Şivan Perwer e ku di sala 1983an de hatiye belav kirine. Di albûmê de 9 stran cih digirin.

## Stranan albûmê
* Ferzê
* Bilbilo
* Ez Gul im Tu Beybûn î
* Delalikê Dilê Mino
* Deşta Palo
* Lo Misto
* Dayê Ez Xezal im
* Evîna Min
* Kurê Min Kirin Leşker (Herba Koreyê)

Kategorî:Albûmên kurdî
Kategorî:Şivan Perwer
Belgefîlm

thumb|270px|Kamerayek 16 mm Bolex "H16" Reflex-birîna biharê-kamereyek populer a asta têketinê ku di dibistanên fîlimê de tê bikar anîn
**Belgefîlm**, rêbazeke sînemayê ye ku li ser ronîkirina bûyeran û lêkolînên li ser mijarên cûda tê amadekirin. Belgefîlm li ser mijarên cûda bûyerên dîrokî tê amadekirin û bi zimanekî xem-estetîk ji bîneran re tê pênasekirin. Belgefîlm ên destpêkê, ku jê re "fîlmên rasteqîniyê" dihate gotin, yek deqîqe an kêmtir dewam dikir.

## Dîrok
Fîlma destpêkê ya belgefîlmê berî sala 1900î bi nûbûna nîşandana bûyerekê serdest bû. Ew kêliyên yekcarî bûn ku di fîlimê de hatin kişandin: trênek ku dikeve qereqolê, keştiyek ku li keştiyê digere, an karkerên kargehê ji kar derdikevin. Ji van kurtefîlman re digotin fîlmên "aktuality"; têgîna "belgefîlm" heta sala 1926an nehate çêkirin. Gelek fîlimên pêşîn, yên wekî yên Auguste û Louis Lumière hatine çêkirin, ji ber kêmasiyên teknolojîk (mînakên wekî YouTubeê) deqîqeyek an kêmtir dirêj bûn.

Fîlmên ku gelek kesan nîşan didin (mînak, derketina ji kargehekî) bi gelemperî ji ber sedemên bazirganî hatine çêkirin: kesên ku hatine kişandin ji bo dîtina fîlimê ku wan nîşan dide, ji bo pereyan dilgiran bûn. Di dîroka de yek ji fîlmê belgefîlm ê ya girîng ku demjimêrek û nîv dirêjiya wî hebû fîlma *[[The Corbett-Fitzsimmons Fight]]* bû. Bi karanîna teknolojiya pêşeng hatiye çêkirin filmê Enoch J. Rector bû. Di fîlmê de tevahiya şerê xelata navdar a 1897an li ser ekranên sînemayê li seranserê Dewletên Yekbûyî da nîşandan.

## Belgefîlmên bi kurdî
* *Dengbêjî*
* *Dîroka Heskîfê* (Niha di binê Bendava Ilısuyê de ye)
* *Dengê Bakur* (12 beş. Belgefîlm ji aliyê hunermenda kurd Rewşan Çeliker ve hatiye amadekirin)

## Çavkanî
Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê

**Wezareta Perwerdehiya Tirkiyeyê** (bi tirkî: *Millî Eğitim Bakanlığı*) wezareteke hikûmetê ya Komara Tirkiyeyê ye. Wezaret kar û barên dibistanên giştî û taybet ji pêşdibistanê heta lîseyê bi rê ve dibe. Li ser asta 81 parêzgeh û 957 wîlayetên Tirkiyê, Midûriyeta Perwerdehiya Neteweyî heye, ku hem ji walîtî û hem jî meclîsên navçeyan û hem jî ji wezaretê re rapor dikin.

## Dîrok
Di 23ê nîsana 1920an de bi vekirina Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê di 2ê gulana 1920an da biryara avakirina Wezareta Perwerdeyê hat dayîn. Yek ji 11 wezaretan bû. Wezaretê di çar beşan de 21 karmend hebûn: dibistana seretayî, dibistana navîn, çand û amaran.

Di sala 1923an de, Wezareta Perwerdehiyê ya Împeratoriya Osmanî (Maarif Vekâleti) li Stembolê hat girtin û wezaret li Enqereyê hat berfirehkirin. 11 dezgehên wê hebûn. Bi zagona 2287an ji sala 1933an ve rêxistinbûnek pêk hat.Bi demê re, navê wezaretê guherî (bi paşgira "neteweyî" an bê paşgira) û carinan jî hebûn ku ew beşek ji wezaretên din bû: ji 28 kanûn 1935 heta 21 îlona 194an ew Wezareta Perwerdehiyê bû û ji Ji 1983 heta 1989 Wezareta Perwerdehiya Netewî, Ciwanî û Werzişê bû .

## Çavkanî

Kategorî:Siyaseta Tirkiyeyê
Kevirê Rosettayê

alt=Kevirê Rosette |thumb|Kevirê Rosetta
**Kevirê Rosetta** parçeyekî stêlek (tablek) kevirî ye ku bi fermana rahîban li sê blokên nivîsê (Hiyeroglîf, Demotîk, Yewnaniya kevn) bi heman wateyê hatiye xêzkirin. Nivîsa sêzimanî ya 196 b.z. fîrewnê Misrê Ptolemaîos V hurmetê dike û pesnê wî dide wek xêrxwaz. Tabloya kevirî ya ku navê wê li cihê ku ew li nêzî peravê Deryaya Navîn tê dîtin û beşê nivîsê, bi navê *Inscriptio Rosettana* bi latînî hatiye binavkirin, di deşîfrekirina hiyeroglîfên misrî de, ku nivîseke wêneyî ye, alîkariyeke girîng kir. Kevir ji sala 1802an vir ve li Muzexaneya Brîtanî ya Londonê ye û di koleksiyonên ji seranserê Împeratoriya Brîtanî de balkêşiyeke sereke dimîne.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka wergerê
Kategorî:Hiyeroglîf
Kategorî:Kevir
Kategorî:Misirnasî
Kategorî:Xanedana ptolemeyî
Kategorî:196 b.z.