open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Masatoshi Koshiba

**Masatoshi Koshiba** (bilêvkirina bi kurdî: *Masatoşî Koşîba*; ; jdb.  li Toyohaşî, Aîxî, Japon – m. 2020, Tokyo) fizîknasekî japonî bû. Sala 2002î bi tevî Raymond Davis Jr. û Riccardo Giacconi Xelata Nobel a fizîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Li zanîngeha Tokyo pewerde dîtiye. Piştî bidawîkirinê di sala 1951î de dest bi perwerdeya bilind dike. Sala 1953î zanîngeha xwe diguherîne û diçe zanîngeha Rochester a li New York. Sala 1955î doktoriya xwe li ser angaşta xwe ya fenomenên tîrêjên kozmîk digire.

Sala 1970î li zanîngeha Tokyo dibe profesor. Sala 1987î bo demekê li zanîngeha Hamburgê dersdariyê dike.

## Xebat û girîngî

Di nava salên 1950-1960î de li ser tîrêjên kozmîk ên xwedî enerjiyên mezin in radiweste. Li ser bandora wan a jorînên atmosferê lêkolînan dike. Salên 1970î de bala xwe berdide myon û neutrînofizîkê. Gelek lêkolîn û bipêşxistinên wî yên derbarê fizîka parçeyan de hene.

## Xelat û paye

* Nîşaneya herî mezin a Federal Almanya (BRD), 1985
* Xelata Nîşîna a Nishina Foundation, 1987
* Xelata ASAHI a ASAHI-Press, 1988
* Order of Culture ya hikûmeta japonî, 1988
* Academy Award a Akademiya Japon, 1989
* Xelata Bruno-Rossi a Civaka fizîkhezên DYAyî, 1989
* Xelata taybet a Civaka fizîkhezên Ewropayî, 1996
* Xelata lêkolînan a Humboldt a Weqfa Alexander von Humboldt, 1997
* Xelata Fûjîvara a Fujiwara Science Foundation, 1997
* Order of Cultural Merit a keyserê Japon, 1997
* Xelata ASAHI a ASAHI-Press, 1999
* Diploma di Perfezionamento honoris causa in Fisica a Scuola Normale Superiole, Pisa, 1999
* Doktoriya şerefê ya zanîngeha Hamburg, 1999
* Rochester's Distinguished Scholar Award a zanîngeha Rochester, 2000
* Xelata gur a Wolf Foundation a serokên Îsraîlî, 2000
* Xelata Panofsky a American Physical Society, 2002
* Xelata Nobel a fizîkê, 2002
* Endamtiya Japan Academy, 2002

Kategorî:Fizîknasên japonî
Kategorî:Jidayikbûn 1926
Kategorî:Mirin 2020
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Franche-Comté

**Franche-Comté** yek ji herêmên Fransayê ye. Ew ji Départementên Doubs (25), Jura (39), Haute-Saône (70) û Territoire-de-Belfort (90) pêk tê. Sînorên wê herêmê nêzî 230 km. bi Swîsre re hene. Ew sînora bi çiyayên Jura tê diyar kirin. Ew navbera herêmên Alsace û Champagne-Ardenne, bi rojava bi Burgund û başûr bi Rhône-Alpes tê sînor kirin.

## Dîrok

Li herêma Franche-Comté bi Koçên Qoma re gelê Burgundan bi şûn bûn. Ew heta wê çaxê, dorê sala 534an, di destên Keyaniya Frenkan de bû. Paşê ew keta destên Keyaniya Burgundan. Ew di sala 1033an de jî derbaza Împeratoriya Romê ya Pîroz.

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1790an de hilweşiyan

Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Cadê

**Cadê** (1946: *Cadde*; ), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

## Mezre
* **Xuşo**, gundekî Bismilê ye, mezraya Cadê ye.

Kategorî:Gundên Bismilê
Languedoc-Roussillon

**Languedoc-Roussillon** ([bixwîne: Langedoc Xusîyo], bi oksîtanî: *Lengadòc-Rosselhon*, katalonî: *Llenguadoc-Rosselló* [bixwîne: Lyêngwadok-Rûselyo]) yek ji herêmên Fransayê li başûra Fransayê dikeve ye.

Ew ji Départementên Aude, Gard, Hérault û Pyrénées-Orientales ê ko li beravên Deryaya Navîn dirêj dibin û departmanta Lozère ko li hindira Fransayê dimê pêk tê ye.

Ew ji xakekê ko 27.376 km2 şûn digire û li ser 2 548 000 kes dîjî pêk tê. Serbajarê wê Montpellier e.

## Gel û ziman
Herêma Languedoc (bi oksîtanî: *Lengadòc*) dîrokî di perçeyên ko zimanaxivên oksîtanî li ser dijîn dimê, herêma Roussillon (bi katalanî: *Rosselló*) jî di perçeyên ko zimanaxivên katalonî li ser dijîn dimê. Zimanê fermî, nola gîşk derên Fransayê, fransî ye. Ew zimanaxivin oksîtanî û katalonî bi piranî zimanê xwe jibîrkirine. Dîsa jî herdu ziman xwediyê statuya taybetî ne û ewna di dibîstanan de gorî hilbijartinê têne hîn kirin û xwendin.

## Girêdan dervê

## Çavkanî

Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Riccardo Giacconi

**Riccardo Giacconi** (jdb.  li Genova) stêrfizîknasekî Îtalî-DYAyî ye. Sala 2002î bi tevî Masatoshi Koshiba û Raymond Davis Jr., Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Piştî bidawîkirina zanîngeha Mîlanê, bo xebatên stêrfizîkê diçe DYAyê. Di nava salên 1982-1997î de li zanîngeha John Hopkins serokatiya beşên fîzîk û stêrnasiyê dike. Herwiha di nava salên 1993-1997î de gerînendetiya European Southern Observatory (ESO) kiriye. Ew niha li NASA dixebite û lêgerînerê sereke yê projekta *Chandra Deep Field-South* a mala şopandinê ya *Chandra x-ray* a heman saziyê ye.

## Xebat û girîngî

Di  de bo cara yekemîn bi raketekê dedektorekî rontgenî ya şopandinê hatiye şandin bo xeleka kêşana erdê. Armanca wê şopandina heyvê bû. Di vê projektê de Giacconi xwedî roleke mezin bû.

Di nava salên 1981-1993î de gerînendeyê Space Telescope Science Institute ya ku ji çêkirina *Hubble-Teleskopa kozmozê* ye. Giacconi yek ji wan kesên ku teknîka firîna raketan bipêşxistiye ye. Di gelek projektên navneteweyî yên heman armancî de cihgirtiye.

## Xelat û paye

* Fulbright Fellow, 1956-1958
* Helen B. Warner Award, Xelata civaka stêrnasiyê ya amerîkî, 1966
* Xelata Como, Civaka fîzîkhezên Îtalî, 1967
* Xelata Röntgen bo stêrfîzîkê, Civaka bijîşkî-fîzîkî, Würzburg, 1971
* NASA Medal for Exceptional Scientific Achievement, 1971
* NASA Distinguished Public Service Award, 1972
* NASA Exceptional Scientific Achievement Medal, 1980
* Elliott-Cresson-Medaille, Franklin Institute, Fîladelfiya, 1980
* Bruce Medal, Astronomical Society of the Pacific, 1981
* Xelata Dannie-Heineman bo stêrfîzîkê, AAS/AIP, 1981
* Henry Norris Russell Lectureship, Civaka stêrnasiyê ya amerîkî, 1981
* Goldmedaille der Royal Astronomical Society, 1982
* A. Cressy Morrison Award bo zanînên xwezayî, The New York Academy of Sciences, 1982
* Xelata Gur, bo fîzîkê, 1987
* Xelata Nobel a fîzîkê, 2002
* Karl-Schwarzschild-Medaille a Civaka stêrnasiyê, 2004

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2018
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Xanemîr

**Xanemîr** (jdb. Axkîs, Çorşên, Tetwan, Bêdlîs, Bakurê Kurdistanê) hunermendê kurd.

## Jînenîgarî

Xanemîr li bajarê Bedlîsê, li navçeya Tetwanê, li gundê Çorşên, li mezra Axkîsî ji diya xwe bûye. Tevahî wî heft bira û xwîşkek in. Dibistana seretayî û ya navîn li Tetwanê xwendiye. Di sala 1980an çû bajarê Stenbolê Tirkîye. Piştî ku di sala 1991ê Navenda Çanda Mezopotamyayê li Stenbolê hate damezrandin heman salê xebatên xwe yên hunerî di bin banê Navenda Çanda Mezopotamyayê meşand. Bi piştre di sala 1999an çû Awistralyayê û çar salan li bajarê Sydneyê, li Koleja Tafeyê zimanê Îngîlîzî xwend. Jiyana xwe li Awistralyayê didomîne.

## Albûmên wî
* Mizgîn Gul Sor bûne (1991)
* Welatê Rojê (1996)
* Arzeba (2002)
* Mêvan im (2007)
* Dara Giravê (2011)

## Girêdanên derve
* Malpera Fermî ya Xanemîr 
* Hevpeyvîn Bi Hunermend Xanemîr re, NETKURD, Amadekar: Mustafa Gazî, 9ê Sibatê 2008an 

Kategorî:Stranbêjên kurd
Jores Alfyorov

**Jores Îvanovîç Alfyorov** (bi rûsî: Жоре́с Ива́нович Алфёров, *Zhores Ivanovich Alferov*), * 15'ê adarê 1930 li Vîsebzk, Belarûs) fîzîknasekî Rûs e. Sala 2000'î bi tevî Herbert Kroemer û Jack S. Kilby, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Ew niha gerînendetiya Joffe-Instituts a Sankt Petersburgê dike. Yek ji fîzîknasên navdar ê YKSS bû. Li ser lazeran lêkolînên wî gelek in. Bi di malbateke nîvcihû de hatiye jiyanê. Xwedî gelek xelatan e. Di çêkirina bateriyên bi tîrêjên rojê dixebitin de keda wî mezin e.

Kategorî:Dahênerên belarûsî
Kategorî:Dahênerên rûs
Kategorî:Fizîknasên rûs
Kategorî:Jidayikbûn 1930
Kategorî:Mirin 2019
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Kategorî:Zanyarên rûs
Herbert Kroemer

**Herbert Kroemer (Herbert Krömer)** (jdb. 25ê tebaxê 1928 li Weimar) fîzîknasekî alman e. Di sala 2000î bi tevî Zhores Alferov û Jack Kilby, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Piştî dibistana amadeyî di sala 1947î de li zanîngeha Jena, dest bi perwerdeya fîzîkê dike. Bi awayekî ji DDRê direve û derbasî rojava dibe. Li zanîngeha Georg-August a Göttingenê perwerdeya xwe didomîne. Sala 1952î bidawîdike û li postageriya Almanyayê dixebite. Sala 1954î diçe DYAyê. Li Princeton û Palo Alto di gelek lêkolînan de cihdigire. Di nava salên 1968-1976î wekî profesor li zanîngeha Kalîforniyayê dersdariyê dike.

## Xebat û girîngî

Ne tenê li ser mijarên aktûel û kivşekirî xebitiye. Li ser bîpolartransîstoran xwedî kedeka mezin e. Herwiha li ser lazeran gelek lêkolîn kiriye. Di salên 70î de xwe bi giranî daye ser fîzîk a ceribandiniyê. Gelek angaştên wî yên li ser kombînasyona materyalan hene.

## Xelat û paye

* J.J. Ebers Award, IEEE, 1973
* Heinrich-Welker-Medaille, International Symposium on GaAs and Related compounds, 1982
* National Lecturer, IEEE Electron Devices Society, 1983
* Jack Morton Award, IEEE, 1986
* Alexander-von-Humboldt-Forschungspreis, 1994
* Xelata Nobel a fîzîkê, 2000

Kategorî:Fizîknasên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1928
Kategorî:Mirin 2024
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Raymond Davis, Jr.

**Raymond Davis Jr.** (jdb.  li Washington (D.C.); m.  li Blue Point, New York) kîmyagerekî navdar ê DYAyî bû. Sala 2002î bi tevî Masatoshi Koshiba û Riccardo Giacconi guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.

## Jînenîgarî

Li ser daxwaza bavê yê fotografger li Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê dixebite û paşê dibe gerînendeyê teknîka fotografgeriyê.

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî dest bi perwerdeya kîmyayê li zanîngeha Maryland dike û di sala 1938î de dîplomê werdigire. Sala 1942î li zanîngeha Yale, perwerdeya bilind a kîmyayê bidawî dike û diçe peywirdariya leşkeriyê. Li ser çekên kîmyayî gelek xebat û lêkolînan dike. Sala 1945an li Miamisburg (Ohio), li fîrmaya Monsanto Chemical dest bi kar dike.

Sala 1948î di fîrmaya Brookhaven National Laboratory de li ser bikaranîna enerjiya nûklear bo pêdiviyên sîvîl dixebite. Dawiya salê de evînmarî dibe (dizewice) û dibe profesor û li zanîngeha Pennsylvania di beşa fîzîk û astronomîyê de dersdariyê dike.

## Xebat û girîngî

Ne tenê li ser beşekê yan mijarekê sekiniye. Lêkolînên mezin li ser neutrînofîzîkê kiriye û destkeftiyên xwe di warê radyokîmyayê de bikaraniye.

Ew formûla 37Cl + ν → 37Ar + e ku neutronên reaktorên dendikî dipîve, ji aliyê wî hatiye amadekirin. Herwiha wî di tevayiya jiyana xwe de bala xwe berdabû mijara neutronên rojê.

## Xelat û paye

* Xelata Boris-Pregel, New York Academy of Sciences (NYAS), 1957
* Xelata Cyrus-B.-Comstock, United States National Academy of Sciences (NAS), 1978
* Xelata Tom-W.-Bonner, American Physical Society (APS), 1988
* Doktoriya şerefê ya University of Pennsylvania (Penn), 1990
* Xelata W.K.H.-Panofsky, American Physical Society (APS), 1992
* Xelata Beatrice-M.-Tinsley, American Astronomical Society (AAS), 1995
* Xelata George-Ellery-Hale, American Astronomical Society (AAS), 1996
* Bijîşkiya şerefê ya , Zanîngeha Laurentian, 1997
* Xelata Bruno-Pontecorvo, Joint Institute for Nuclear Research (JINAR), Dûbna (Moskow), 1999
* Xelata Gur, 2000
* Bijîşkiya şerefê ya zanîngeha Chicago, 2000
* US National Medal of Science

Kategorî:Jidayikbûn 1914
Kategorî:Kîmyagerên amerîkî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2006
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Nord-Pas-de-Calais

**Nord-Pas-de-Calais** (Bixwîne: *Noxdpad kale*) herêma Fransayê ko herî bakura welata Fransayê dikeve ye. Ew li sînorên Belçîka dimê û ji Départementên Nord û Pas-de-Calais pêk tê.

Serbajarê wê Lille û hin bajarên xweyên dinên girîng Arras, Calais, Boulogne-sur-Mer, Dünkirchen, Cambrai, Douai û Valenciennes in. Ser 4 mîlonan re kes di sînorên wê de dijîn.

## Dîrok
Ew axên Nord-Pas de Calais bi piranî cara pêşin di 1678an de keta destên Fransayê. Li ber wê ew di serokiya Burgundan de di destên Spanyayê de bû.

Ew ji 1994an virve bi Eurotunnel bi Brîtanyayê ve hatiye girêdaye.

Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1972an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2016an de hilweşiyan
Kategorî:Fransa
Kategorî:Hauts-de-France
Kategorî:Herêmên Fransayê
Poitou-Charentes

**Poitou-Charentes** (Bixwîne:Pwatû Şaxent, Oksîtanî:*Peitau Charantas*) yek ji herêmên Fransayê ko li rojavaya welata Fransayê dikeve ye. Ew ji çar Départementên bi navên Charente, Charente-Maritime, Deux-Sèvres û Vienne pêk tê. Ew xwediyê 25.810 km² pîvanê û 1 713 000 kes nifûsê ye. Serbajarê wê Poitiers e.

Kategorî:Avabûnên 1956an li Fransayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1956an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2015an de hilweşiyan
Kategorî:Fransa
Kategorî:Herêmên Fransayê
Kategorî:Nouvelle-Aquitaine
Pays de la Loire

**Pays de la Loire** (, bi kurdî: *Welatê Loirê*) yek ji herêmên Fransayê ko li rojavaya welata Fransayê, li devî ko çemê Loire tala Okyanûsa Atlantîk dibe, dikeve ye. Ew ji çar Departmenên bi navên Loire-Atlantique Maine-et-Loire Mayenne Sarthe Vendée pêk tê. Ew xwediyê 32.082 km² pîvanê û dorî 3 mîlon nifûsê ye. Serbajarê wê Nantes e û Angers û Le Mans jî du bajarên xwe yên din ên girîng in.

Kategorî:Herêmên Fransayê
KGB

thumb|200px|Remza KGByê

**KGB** anku **Komîteya bo Ewlekariya Dûgelê** (bi rûsî: Комитет государственной безопасности, *Komîtet gosudarstvennoy bezopasnostî*) navê saziya sixûriyê ya navdar a YKSSê bû.

Di sala 1954î de hatibû damezrandin. Navenda xebatên wê li Lûbyanka ya Moskowê bû. Serî de wekî saziyeke hundirîn hatibû plankirin.

Piştî hilweşîna YKSSê, di 6ê çiriya paşîn 1991î de bi fermî dawî li xebata wê hatiye dayîn. Karên sîxuriyê niha FSB dike.

## Birêxistinbûn û peywirên KGBê

Ji bo sîxuriya (îstîxbarata) navxweyî hatibû plankirin lê bi destpêka şerê cîhanê yê duyemîn û Şerê Sar, di qada navneteweyî de jî kar kir. Xwe bi rêbazên klasîk (agahî berhevkirin - agahî belavkirin) birêxistin dike. Di dema şerê sar de bo gelek caran dibe saziya herî serkeftî. Bi rêbazên xwe yên gelek zîrekî û nûjen, zora dijbrên xwe CIA, MOSSAD hwd biriye.

Bi giranî li ser hêza mirov a di warê sîxuriyê de radiweste û xebatkarên xwe bi teknîkên gelek serkeftî perwerde dike. Di deşîfrekirina agahiyan de serokatiyê nedaye ti saziyekê din. Gelek metodên tevlîhev jî bikaraniye. Bo mînak, hiyerarşiya xwe di nava navendên saziyên dijber an guman lê nabin re derbaskiriye.

Peywirdariya saziyê ya sereke parastina YKSSê bû. Dîsa parastina alîgirên xwe û berjewendiyên Pakta Warşawê li seranserê cîhanê jî.

## Şaxên bingehîn ên KGBê

* Beşa derveyî welêt.
* Pêşîlêgirtina agahiyan.
* Hêzên taybet û çekdar.
* Beşa têkiliyên sîvîl.
* Sîxuriya aborî (berhevkirin û belavkirin).
* Hêzên taybet ên teknîkî.
* Şopandin.
* Beşa nîv-dizî/nîv-fermî ya birêvebiriyên rojane.

Kategorî:Bloka rojhilatê

Kategorî:Saziyên sîxuriyê
Kategorî:Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
FSB

thumb|Armaya FSB
**FSB** (kurteya bi rûsî: Федеральная служба безопасности Российской Федерации, **''F**ederalnaya **s**lûjba **b**ezopasnostî Rossiyskoy Federatsî*, anku Ajansa Ewlekariya Federasyona Rûsyayê) saziya sîxuriya hundirîn a [[Rûsya]]yê ye.

Li ser hilweşîna [[YKSS]]ê û [[KGB]]ê bi armanca parastina ewlekariya Rûsyayê hatiye damezirandin. [[Borîs Yeltsîn]] berê di [[21ê kanûna pêşîn]] [[1993]]an de biryara hilweşandina wezareta hundirîn a [[YKSS]]ê û damezrandina Saziya Federal bo Parastinê-FSK (Федеральна служба контрразведки-ФСК, *Federalna slujba kontrrazvedkî-FSK'') dax (îmze) dike.

Di 12ê nîsanê 1995an de bi fermî damezrandina FSBê tê pejirandin lê di rastiyê de pirr berê jî li ser kar bûye.

## Peywirdariyên FSBê

* Parastina dûgelê
* Pêdiviyên îstîxbarî yên navxweyî
* Parastina tixûbên Rûsyayê

## Birêvebirên FSBê

* Vîktor Pavlovîç Barranîkov (Виктор Павлович Баранников) (1992 — 1993) (MB)
* Nîkolay Mîxaîlovîç Golûşko (Николай Михайлович Голушко) (1993 — 1994) (MB, FSK)
* Sergey Vadîmovîç Stepaşîn (Сергей Вадимович Степашин) (1994 — 1995) (FSK, FSB)
* Mîxaîl Îvanovîç Barûskov (Михаил Иванович Барсуков) (1995 — 1996) (FSB)
* Nîkolay Dîmîtrîyevîç Kovalyov (Николай Дмитриевич Ковалев) (1996 — 1998) (FSB)
* Vladimir Putin (Vladîmîr Vladîmîrovîç Pûtîn) (Владимир Владимирович Путин) (1998 — 1999) (FSB)
* Nîkolay Platonovîç Patrûşev (Николай Платонович Патрушев) (1999 — jetzt) (FSB)
** Sebastiyan Svaykoverovîç (Себастијан Сваиковеровитч) (1999 - niha) (cihgir)

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1995an li Rûsyayê

Kategorî:Hikûmeta Rûsyayê
Kategorî:Rûsya
Kategorî:Saziyên sîxuriyê
Zimanê oksîtanî

**Oksîtanî** (carina wek **okzîtanî** jî tê nivîsandin, bi oksîtanî: *occitan, lenga d'òc*, ) zimanekê romanî yê ko li sêya yekên başûra Fransayê, Îtalyayê û Spanyayê (Ketelonya) tê axaftine. Lê ew bi tenê li navçeya Val d'Aran (Ketelonya, Spanya) wek zimanê fermî tê naskirin.

## Navê zimên
Navê zimên ji peyva *òc*, ko di zimanê oksîtanî de tê maneyê "erê" de pêk te. Zimanên galoromanî yê ko cûrayên oksîtanî bi piranî wek zimanê òc (bixwine: *ok*) dihatin navkirin. Herwiha zimanê cûreyên fransî jî wek zimanên oïl (bixwîne: *wuyî*) dihatin nav kirin. "Oc" di zimanê oksîtanî de, "Oîl" jî di zimanê fransiya kevin de dihate maneye "erê". Navçeya Languedoc ko di herêma Fransayêyê Languedoc-Roussillon de dimê jî bo derên ko Oksîtanî dihat axaftin hatibû navkirin.

## Zaravên oksîtanî
Zaravên oksîtanî wiha ne:
* Oksîtaniya Bakur
** Limûzînî (li Limousin)
** Auvergnatî (li Auvergne)
** Hin cûreyên li Alpê tên axaftin.
* Oksîtaniya Başûr
** Languedokî (li Languedoc)
** Provensalî (li Provence)
** Nîsayî an nîsar (li Nice)
* Gaskonî (li Gascogne).

## Dîrok
Oksîtanî ji latîniya vulgar (latîniya xelkê) de li başûra Fransayê îroj afirîbû. Ew pê re bin bandorên hin zimanên din de ma û îroj bi zimanên dinên romanî ve pir li hev tên.

Heta sedsala 12'an ji derve latîniya vulgar du zimanên din ên nivisî afirîbûn. Yek zimanê ko li bakura Loire peresî *Langue d'oïl*, yê ko îroj wek zimanê fransî tê zanîn bû, yek jî zimanê oksîtanî ko li başûr wê çaxê wek *Langue d'oc* dihat navkirin bû. Ew wê çaxê wek *provensalî* (*provençal*) an jî *limousinî* (*limousin*) jî dihat navkirin.

Pê destpêkirina navendparêziya bi dema Louis XIV re zimanê oksîtanî di hevotîna dibistanan de hat qedexa kirin û bo bikaranîna rojana bandor li ser hat kirin. Li ser gîşkê re jî pê Şoreşa Fransayê ya di 1789an re bandora wî zimanî bi piranî zirar dît.

Ji sedsala 19'an û vir ve bo pêkanîna zimanekê oksîtaniya modern xebitîn hene.

### Îroj
thumb|Tabela bi Fransî û Oksîtanî li Toulouse
Oksîtanî îroj li sisiya yekên (1/3) başûra Fransayê ko hin caran wek *Oksîtanya* tê nav kirin dorê 2-3 milyon kes tê axaftin. Lê ew kesên ko encax deha yekên (1/10) gelî wê derê dikin, bi piranî yên pîr bûne û ew bikaranîna jî bi gelemperî di axaftinên navbera malbatê de ne. Ew bi gelemperî êdî ne zimanekê rojane ye.

Ew li hin deran îroj li dibistanan bi fransî ve tê hînkirin û li hin bajaran jî bo tabelayên deran û hişyarkirinê tê bikaranîn. Mîna ko li bajarê Toulouse tabelayên bi oksîtanî jî tê darxistin û navên Toulouse û Carcassonne wek di oksîtanî de *Tolosa* û *Carcassona* tên nav kirin. Lê zimanê fermî dîsa jî fransî ye.

Ew ji hêla enstîtuya  ê li Toulouse bi şûn bûyî tê standardîzekirin.

thumb|Nexşeya oksîtanî û zaravayên wî

## Girêdanên derve

* panOccitan.org - L'Occitan de communication  (frans3i û oksîtanî): bo gramêr, ferheng û înformasyonên kurt
* TVist'1 - Nûçe bi Oksîtanî

## Çavkanî

Kategorî:Başûrê Fransayê
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên romanî
Kategorî:Zimanên Andorrayê
Kategorî:Zimanên Fransayê
Kategorî:Zimanên Îtalyayê
Kategorî:Zimanên Ketelonyayê
Time (kovar)

**Time**, navê kovareke nûçe û polîtîkayê ya DYAyî ye. Navenda wê li DYAyê ye û gelek nivîsgehên wê û çapkirinên wê yên cuda jî hene.

Wekî hefteyî tê çapkirin. Navê wê ji dirûşmeya **T**he **I**nternational **M**agazine of **E**vents (Kovara navneteweyî ya bûyeran) tê. Di 3'ê adarê 1923'î de wekî yekemîn kovara hefteyî ya DYAyê ji aliyê Briton Hadden û Henry Luce hatiye damezrandin. Zimanê kovarê îngîlîzî ye û tîraja wê li dora 5,2 Mîlyonê ye.

Polîtîkayeka lîberalîzma çepgir dihewîne. Navenda versiyona wê ya bi navê *Time Europa* li Londonê ye. Herwiha ya *Time Asia* jî li Hong Kongê ye.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya kovarê 

Kategorî:Kovarên DYAyê
Kemal Fewzî

**Kemal Fewzî** (jdb. 1891 li Xîzan, Bidlîs - m. 27ê gulana 1925an, Mizgefta Bilind, Amed) nivîskar, helbestvan û yek ji têkoşerên doza azadiya Kurdistanê bû. Bi tevahî hevalên xwe ji aliyê Komara Tirkiyê ve hatiye darde kirin.

Li Stembolê, di dibistana leşkerî de dixwîne. Di şerê Balkanan de giran birîndar dibe. Bi derketina * Îttîhat ve Terrakî * (komaleke nîjadperest e û bi hilweşîna Osmaniyan li welatekê ji bo Tirkan digere) ew jî tevlî ramyariye dibe û doza gelê Kurd bilêv dike.

Di nava refên * Kürdistan Tealî Cemiyeti * (Rêxistina bipêşxistina doza Kurdistanê) de têdikoşe. Bi şikestina serhildana Şêx Seîd û dest pê kirina komkujiya Kurdan ji aliyê dûgela Tirk ve, ew jî dîl tê girtin. Di zîndanê de bi rojan êşkence dibîne. Bi fermana Mustafa Kemal Atatürk berdariya wî tê derengxistin ku ew bêhtir êşkenceyê bibîne. Fewzî, gorî rojnameya Tirk a wê demê * Vakit*ê, berxwedaneke mezin dide û di dadgehê de berevaniyeke dîrokî dike.

Kemal Fewzî bi tevahî têkoşerên navdar ê wê demê Bavê Tûjo, Hecî Axtî, Seyîd Ebdulqadir û Mihemed Tofîq li mizgefta mezin a Amedê tên xeniqandin.

## Gotina Fewzî ya dawî (li ber sêpiya mirinê)

* ...Kurdistan wek bihûşt e û ya me ye. Xwediyê malê em in. Kê çi dibêje bila bêje, em ê dîsa têkevin hundir. Tu hêzek nikare li hember vê yekê bibe asteng, lewra ew yê me ye... *

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1891
Kategorî:Kesên hatine dardekirin
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Kurdên hatine dardekirin
Kategorî:Mirin 1925
Kategorî:Serhildêrên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Dr. Fûad

**Dr. Fûad** (jdb. 1887 li Şamkuş a Amed − m. 17ê nîsanê 1925, Deriyê Sêrê ya Amed) bijîşk, nivîskar û yek ji têkoşerên doza azadiya Kurdistanê yê dawiya Osmaniyan bû. Tevî hevalên xwe ji aliyê Komara Tirkiyê ve li Amedê hatine darvekirin.

Dr. Fûad ji navçeya Çêrmûg a Amedê ye û lawê *Hecî Îbrahîm Beg* e. Li Amedê bijîşkî kiriye. Bi têkçûna Osmaniyan, destpêkirina serhildanên kurd re, ew jî wekî întellektûelekî wê demê tevlî têkoşîne dibe.

Tevlî serhildana Şêx Seîd dibe û bi îllegalîteyeke mezin têkilî bi serokatiya serhildanê re datîne û amadekariyên bidestxistina Amedê dike. Herwekî têkiliya hêzên Dersîm û Amedê li ser wî tên birêvebirin. Di îllegalîteyê de ewçend zîrek bûye ku, dewleta tirk nikare îsbatek bibîne û wî di dadgehên xwe de bi tewanbariya "*Xwakirina cil û bergên Kurdî"* tewanbar dikin û dixeniqînin.

## Gotina Fûad a dawî (li ber sêpiya mirinê)

"...Ji bo welatê xwe bi mêranî mirin, her gav di bîra min de bû. Ev axa ku îro em li ser têne darvekirin, bêguman dê rojekî ala serxwebûnê li ser bête hilkişandin..."

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1887
Kategorî:Kesên ji Amedê
Kategorî:Mirin 1925
Kategorî:Serhildana Şêx Seîd
Kategorî:Serhildêrên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kêzik

**Kêz** an jî **kêzik** (bi latînî, *Coleoptera*), koma herî mezin a mêş û mûran e. Li gorî kêziknasan di cîhanê de dibe 5-8 milyon cure kêzik hebin û heta niha gelek cure hene ku hêjta nehatine dîtin û dabeşkirin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Entomolojî
Kêzxatûn

thumb|Kurmikê kêzxatûnê

**Kêzxatûn** an **xalxalik** (*Coccinella septempunctata*), cureyek ji koma kêz û kêzikan e. Ev cure sor e û heft xalên wê yên reş hene, ji bo vê yekê bi latînî navê "septempunctata" lê didin, anku "ya bi heft xalan".

## Hevwate
Di Kurdî de bi qellek nav tên zanîn:

* Keçiklawik
* Kêzika hecê
* Kêzika xalo
* Xalxalk
* Xalxalok
* Sosik
* Sosîn

## Mijarên têkildar
Li zargotina kurdî jî lehengeke bi navê Kêz Xatûn heye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Entomolojî
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Kêzik
Kategorî:Koleopterolojî
Kategorî:Mêş û mûrên Kurdistanê
Jack Kilby

**Jack St. Clair Kilby** (jdb. 8ê çiriya paşîn 1923 li Jefferson City, Missouri; m. 20ê hezîranê 2005 li Dallas, Texas) endazyarekî navdar ê DYAyî bû. Sala 2000î bi tevî Herbert Kroemer û Zhores I. Alferov, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Li zanîngeha University of Illinois at Urbana-Champaign sala 1947î perwerdeya xwe ya elektroteknîkê bidawî dike. Mastera xwe sala 1950î de li University of Wisconsin dike û heman demê li Milwaukee di fîrmayekê de dixebite.

Sala 1958î li Texas di karekî baştîr de dest bi xebatê dike. Li vir laboratûarekê taybet ji bo lêkolînên wî hatibû veqetandin ku ev yeka han dibû sedem, ew gelek lêkolîn û ceribandinan bike. Di 24ê tîrmehê 1958î de keşfa xwe mezin pêk tîne û transîstoran, berxwedana wan û kondensatoran bi hevre bi giştî bixebitîne.

Di 6ê sibatê 1959î de patenta keşfa xwe digire *(Patent US3,138,743 "Miniaturized electronic circuits")* û di cîhana ragihandina xêvan de şoreşekê pêk tîne. Herwekî ew di jiyana xwe de zêdetirî 60 keşfan pêk tîne (bo mînak jimarkera bêrikê, termoçapker hwd).

Di nava salên 1958 heya 1970î de li fîrmaya *Texas Instruments* dixebite û di nava salên 1978-1984î de wekî profesorê elektroteknîkê li zanîngeha Texasê dersdariyê dike. Ew laboratûara ku bo wî hatibû veqetandin, niha ji bo bîranîna wî hatiye raxistin. Keşfên wî heya sala 2004î bi bihayê 1186 Milyar Dolarî hatine firotin.

## Xebat û girîngî

Ew wekî bavê mîkroçîpan tê navandin. Di warê ragihandina xêvên xêvjimêrê de (computer) teknîkeke nû afirandiye ku jê re *ragihandina întegratîv* tê gotin. Ve ragihandina giştî ya întegratîv, terxankirinên fîrmayan gelek kêm kiriye û ji teknîkên din ên ku ragihandinê wekî giravan wesle bi wesle pêk tînin him bikêrtir in, him jî erzantirin.

## Xelat û paye

* 1970 Nîşana neteweyî ya zanistiyê ya DYA
* 1982 Ketiya nava kaşîfên DYA
* 2000 Xelata Nobel a fîzîkê

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Dahênerên amerîkî
Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Jidayikbûn 1923
Kategorî:Kaşîf
Kategorî:Mirin 2005
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Uetersen

thumb|rigth|Museum Uetersen
**Uetersen** bajarekî li başûrê rojhilatê eyaleta Schleswig-Holstein ya Almanyayê ye. Uetersen weke bajarê gulan tê naskirin.

Li Uetersenê nêziki 17.965 kes dijîn.

Kategorî:Navçeya Schleswig-Holstein
DAL

**DAL** *(Derin Araştırma Labaratuvarı - Labotatûara lêgerînên kûr)* kurtenavê êşkencexaneyeke navdar a li paytextê Tirkiyê, Enqereyê ye. Niha navê vê navendê hatiye guhertin.

## Dîroka DALê

Beriya cuntaya leşkeran a 1980'î ji aliyê serokwezîr Bülent Ecevit ve bo têkoşîn bi Kurd û çepgiran re hatiye damezrandin. Tê gotin ku, di damezrandinê de Brîtanya, MOSSAD û CIAyê jî cihgirtine. Wan gorî konseptên nû yên NATOyê, yên li dijî "xetereya komûnîzm û Kurdistana mezin", tîmên lêpirsînê yên polîsên Tirk li Brîtanyayê perwerdekirine û ev navend jî bi heman armancî hatiye vekirin. Êşkencexane girêdayî artêşe kardike. Herçendî bi fermî polîsan bikartînin jî, navend rasterast girêdayî navenda herî bilind a artêşê, ÖKKyê ye.

Bi deh hezaran Kurd û çepgir li vir êşkence dîtine, seqet mane yan hişê xwe windakirine. Dîsa bi sedan kes jî di êşkenceyan de hatine kuştin. Vê êşkencexaneyê bala dinyayê jî kişandiye. Gelek nûçe, roman, hevpeyvîn li ser wê hatine çêkirin. Komeleyên mafê mirovan gelek caran giliyê vê navendê kirine û dewleta Tirk gelek caran ji ber êşkenceyan li dadgeha mafê mirovan a Ewropayê hatiye tewanbarkirin û cezakirin. Gorî gotinan ev navend dîsa li ser kar e lê hin guhertinên dekoratîv pêk anîne. Herwiha êdî kesên ji rêzê nabin wir, tenê kesên rewşenbîr û çalakvan dibin.

## Agahiyên di çapemeniyê de cihgirtine

Êşkencexane li nêzîkî stasyona mezin a trênê ye. Ketina êşkencexaneyê ji garaja otomobîlan e. Ji erdê di bilindiyeke bi qasî 1,5 – 2 m de, hin qulên (kunên) wekî tûnelan hene û qurbanî bi çavên girtî ji jor vê dikişînin nav van qûlan û drêjiya tûnelan bi qasî çend metreyan bidawî dibe û qûrbanî ji wir davêjin jêr. Binê hucreyan û salonên êşkenceyan ji texte hatine çêkirin. Ji salonên êşkenceyê re hin navên kod tên gotin *(rîng, mala Atatürk, salona sînemayê, Orte Asya hwd)*.

Rojê tenê nîv nan û hinde penêr an zêytûn di nav de didin qurbaniyan. Av û tûvalet bi grûbê dibe. Pirranî qurbanî tazî ye û çavên wî girtî ne. Hucreyên wê pirranî bo kesekê ye û bi texmînî 3 m² ne. Êşkencekar bê çek in, tenê jopên lêdanê (çi sade, çi bi elektroşok) bi wan re hene. Di nava êşkencekaran de jin jî hene. Gelek caran ji dûrve dengê muzîka Kurdî lêdidin û dengê êşkenceyan hîç kêm nabe.

Êşkence pirranî bi şevan tê kirin. Hemî cureyên êşkenceyê li vir tên bikaranîn. Ji wan hemiyan zêdetir û cudatir jî, êşkenceyên psîkolojîk û bi dermanên narkotîk tên kirin. Hemî êşkencekar gorî çapemeniyê, mecbûr in ku herî kêm Kurdek bikujin. Kê qurbaniyekê nekuştibe, perwerdeya xwe bicihneaniye. Gotina *"Li vir Xwedê nîne û pêxember jî çûye bêhnvedanê"* gelek tê bilêvkirin.

## Girêdanên derve

* Ji rojnameya Evrensel (bi zimanê Tirkî) 

Kategorî:Êşkencexane
ÖKK

**ÖKK** *(Özel Kuvvetler Komutanligi - Fermandariya Hêzên Taybet)* navê fermî yê navenda herî bilind a artêşa Tirkiyê û *dewleta veşarî* ya Tirkiyê ye. Navê wê yê berê *ÖHD (Özel Harp Dairesi - Bûroya şerê taybet)* bû.

Navend di rastiyê de bi dizî ye. Nav û hêzên ku tên nîşandan, ÖKK ya rastîn nîne. Cara pêşîn di sala 1952'î de bi navê *Seferberlik Tetkik Kurulu - Lijneya analîza seferberiyê*, bi şêwirmendiya DYAyê bo têkbirina *xetereya komûnîzmê* wekî îllegal hatiye damezrandin. Cara pêşîn Bülent Ecevit, li ser lêpirsîneka windabûna bi milyonan Dolarî behsa hebûna navendên bi vî rengî kir. Wî gotibû wan ev pereyên windayî bo ÖHDyê terxankirine.

Sazî li dijî sosyalîst û komûnîstên Tirkiyê biserdikeve û bi hezaran ji wan dikuje yan ji armancên wan dûr dixîne. Tê zanîn ku di rastiyê de li Tirkiyê hikûmet, parlaman û hêza birêvebiriyê girêdayî artêşê ne. Hemî desthilatdarî di bin fermana artêşê de ye. Di nava artêşê de jî herwiha hin kom û berên berjewendiyan hene (alîgirên Amerîkayê, alîgirên Almanya hwd). ÖKK wekî federasyoneka van kom û beran e. Ango lêhevhatineke, sentezeke wan e.

## Agahiyên çapemeniyê

Gorî çapemeniya Tirk, navê wê yê berê ÖHD, bi destpêka şerê çekdarî yê PKKê re hatiye guhertin. Hinde nav şibandine PKKê. Di nava xwe de *Ölüm-KK (Mirin-KK)* jî dibêjin. Gelek hêzên taybet ên perwerdekirî girêdayî ÖKKyê ne. Di rastiyê de serkaniya artêşa Tirk jî girêdayî ÖKKyê ye.

Kesên bixwazin tevlî hêzên taybet ên operasyonel ên rasterast girêdayî ÖKKyê ne bibin, divê dilxwaz bin û di jiyana xwe de li dijî Kurd û çepgiran xwe îspat bikin. Hêzên operasyonel ên ÖKKê bi metoda "şerê nebirêkûpêk, şerê awarte" perwerde dibînin û rêxistinên wan jî bi heman metodî ne.

Kategorî:Rêxistina bi dizî
Kategorî:Şerê Sar
Ardûrek

**Ardûrek** (), yew dewa Palo ya Mezrayê (Xarpêt) ya. Şarê Ardûrekî Dimilî (Kirdî, Ginî, Kirmanckî, Zazakî, Zonê Ma, Şo bê) qisey kena.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Paloyê
Hêl

**Hêl** an **kajîle** *(elettaria cardamomun)* , *heyl* an *hil* gîhayekê li rojava û başurê Hindistanê û başurê rojavayê Asyayê çê dibe. Fiqên hêlê bi qederê 1-2 cm û bi rengê kesk an spî belek e. Riwekak ji famîleya kakule û zerdeçalan ye

Ev giha bi aliyê kurdan nexasim mintiqa Serhedê tê zanin. Ji ber ku hêl li tehmdarkirina çayê de tê emilandin. Sera demdanek libekê tovê hêl bes e. Tehmê çay dibe wekê tehmê bergamot an bi gotina tirkî "tomurcuk çay".

## Galerî

Elettaria cardamomum Capsules and seeds.jpg|Tovên hêlê


Kategorî:Biharat
Kategorî:Famîleya kakule û zerdeçalan
Kêzika fisek

**Kêzika fisek** (*Brachinus* sp) ji famîleya *Carabidae* ye. Zêdeyî 500 cure kêzikên fisek hene. Bêhna pîs jê tê, lewra mirov navê kêzika "fisek" lê didin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Kêzik
Kendava Bengalê

thumb|Nexşeya Kendava Bengalê

**Kendava Bengalê** yek ji perçeyên Okyanûsa Hindî ye ku dora wê li rojava bi Hindîstan û Srî Lanka, li bakur bi Bengladeş û herêma Hindistanê Bengala Rojava û Myanmar, li rojhelat jî bi başûrên Taylenda û bi giravên Andaman û Nicobar dorpêçkirî ye. Ew li ser aqarekê dorê 2.172.000 km² dime.

## Galerî

Wêne:Sunrise at Tenneti park in Visakhapatnam of Andhra Pradesh, India.jpg|Kendava Bengalê (Visakhapatnam, Hindistan)




Bengalê

Kategorî:Komên avê yên Bengladeşê
Kategorî:Komên avê yên Myanmarê
Kategorî:Komên avê yên Srî Lanka
Deryaya Grînlendayê

**Deryaya Grînlendayê** deryayeke ye ku li ser pîvanekê dorê mîlonek çargoşemitir dimê ye. Ew navbera beravên Grînlendaya rojhilat, beravên bakur yê Îslenda, Jan Mayen û Svalbard de dime. Ew yek ji deryayên Okyanûsa Arktîk e. Kûrahiyê wê bi berbilavî dorê 1.526 metre ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Grînlendayê
Kategorî:Deryayên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Deryayên Norwêcê
Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Komên avê yên Îslendayê
Gerardus 't Hooft

{{jînedank
|wêne=Gerard 't Hooft.jpg
|sernavê_wêne=Gerardus 't Hooft]]

**Gerardus 't Hooft** (jdb.  li Den Helder) fizîknasekî Holandî ye. Sala 1999î bi tevî Martinus J.G. Veltman, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Gerard 't Hooft perwerdeya xwe ya amadeyî sala 1964î li *Dalton Lyceum* li Den Haag bidawî dike. Heya 1966î li zanîngeha Utrecht, perwerdeya matematîk û fîzîkê dibîne. Sala 1969î perwerdeya xwe ya bilind jî li heman zanîngehê dike.

Bo demekê kurt li Harvard û Stanfordê dimîne û sala 1977î li Utrechtê dibe profesor. Wekî profesorekî mêvan sala 1981î diçe Caltech, sala 1988î zanîngeha Boston û 1989î jî diçe zanîngeha Duke.

Saka 1972î bi *Albertha Anje Schik* re evînmarî bûye (zewiciye) û bi navên *Saskia Anne* û *Ellen Marga* du keçikên wî hene.

## Xebat û girîngî

Di zanînên li ser qûarkan de reformên nû pêk aniye. Teoriyên Yang-Mills ên derbarê birrînên sîmetrîk ên spontan îsbat kiriye. Dîsa bal kişandiye ser angaşta qûantan a bi navê azadiya asîmptotîk.

Bi tevî Leonard Susskind li ser Gravîtasyonteorî rawestîne û prînsîpên holografîk keşfkirine. Ew endamê akademiyên keyserî yên Beljîk û Holandî ye. Herwiha endamê akademiya zanistî ya fransî ye jî.

Asteroîd 9491, bi navê wî Thooft hatiye binavkirin.

## Hin ji berheman (ne bi zimanê Kurdî ne)

* *Regularization and renormalization of gauge fields* (with M. Veltman). Nucl. Phys. B44 (1972) 189–213 (ji bo vê xebatê Xelata Nobel wergirtiye)
* *A planar diagram theory for strong interactions*. Nucl. Phys. B72 (1974) 461–473.
* *Magnetic monopoles in unified gauge theories*. Nucl. Phys. B79 (1974) 276–284
* *In search for the ultimate building blocks*, Cambridge University Press 1997, ISBN 0-521-57883-3
* *[http://www.phys.uu.nl/~thooft/lectures/nobel2.pdf A Confrontation with Infinity, Nobel Lecture in Physics 1999]*. Reviews of Mod. Phys. 72 (2000) 333
* *Horizons*. Erice Lecture Notes (2003), gr-qc/0401027
* *[http://www.worldscibooks.com/physics/5601.html 50 Years of Yang-Mills Theory] *, Hrsg. G. 't Hooft. World Scientific 2005, ISBN 981-238-934-2
* *Planetenbiljart. Sciencefiction en echte natuurkunde* (Bîlarda exteran, scince fiction û çêtirîn xwezanasî), holandî,Bert Bakker, Amsterdam, 2006.

Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Holendî
Kategorî:Mars One
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Deryaya Barents

300px|rast|thumb|Şûna Deryaya Barents
**Deryaya Barents** yek ji perçeyên Okyanûsa Atlantîkê ko li bakura Norweç û herêmên Rûsyayê, ko li ser parzemîna Ewropa dimên, dimeye. Navê wê ji pê deryagerê Holandî Willem Barents re hatiye nav kirin. Ew bi kûrahîyekê berbilaviyê 230 m deryayekê pir rûkî ye. Her çiqas ew nêzî cemsera bakur dimê jî bo ko Herka Atlantîka Bakur avên wê germ dike, beravên xwe bi piranî, bêcemed in. Di mehê îlonê de ew deryaya bi temamî bêcemed e.

Di wê deryayê de sê firaqên avêyê cidatî hene. Yek firaqê germ û bêxwêyê ser rûyî wê re bi herika Atlantîka bakur re (germahî >3&nbsp;°C, xwêyî >‰35), Yek firaqê ava cemsera bakurê sar û germ e (germahî3&nbsp;°C, xwêyî<‰34,7). Herka Atlantîka Bakur û avê cemsera bakur nêzî cemsera bakur li hev vediqetin.

## Erdnîgarî
Deryaya Barents navbera li rojava Deryaya Norwêcî û li rohelat Deryaya Karayê de dime. Ew navbera li bakur rojava komgiravên Svalbard (Norweç), li bakur Franz-Josef-Land (Rusya), li rohelat Nowaja Semlja, û li başûr Sîbîrya û Skandinavya de dime.

## Çavkanî

Barents

Kategorî:Deryayên Norwêcê
Kategorî:Deryayên Rûsyayê
Herka Atlantîka Bakur

[thumb|250px|Parvebûna Herka Kendavêyê (Gulf Stream) li dorên Îrlandayê. Herka Atlantîka Bakur navbera [Îzlanda û Brîtanya didome]]
**Herka Atlantîka Bakur** herkeka germê dewama Herka Kendavê ko li bakur rojhelat didome ye. Li rojavaya Îrlandayê ew dibe du paran. Mileka xwe wek Herka Kanarya tê navkirin û berve başûr dihere û Mila xweya din jî çerxa başûr dibe û li beravên bakurê Ewropayê, bi taybetî jî yên nêzî Norweç û Sîbîrya bandoreka mezin li ser germahiyê pêk tîne. Herka Atlantîka Bakur jî para du milan dibe. Ew mila ko çerxa bakur dibe û ser Îslenda û Grînlenda de didome wek **Herka Irming** tê navkirin. Yê ko berva Norweç dihere jî wek **Herka Norweç** tê nav kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Deryaya Barents
Kategorî:Herkên Okyanûsan
Kendava Sidrayê

thumb|Kendava Sidrayê
**Kendava Sidrayê** perçeyaka Deryaya Navîn de dime ye û li bakur rojavaya beravên Libyayê dikeve. Bo ko ew nêzî bajarê Sirte dikeve, wek Kendava Sirteyê jî tê zanîn.

## Gengeşiyên bo sînoran
Libya îda dikêye ko ew bitunî eyda Libyayê ye. Lê DYA hembera wê îda dike ko sînorên wan heta lîmîta fermî ango 12 milan (22.2 km) dirêj dibe. Ew ji berê de navbera DYA û Libya de bûbû sedemekê gengeşiyê. Di sala 1973an de Muemer el-Qedafî hêlipanê 32an wek "Xêza Mirinê" didezanîn. Di sala 1981 de, du jêtên Libyayê *Su-22* ji hêla du jêtên DYA yê F-14 Tomcats hatibûn ger kirin. Ew gengeşiyê bi jêtanê navbera Libya û dewletên rojava ve pê re jî dewam kir. Di sala 1989an de dîsa du jêtên Lîbyayê ji hêlê yên Amerîka re tên ger kirin.

Sidrayê
Sidrayê
Rîçik

**Rîçik** (), gundekî girêdayî navçeya Dêrsimê Mêzgirê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Mêzgirê
Basnê

**Basnê** (1946: *Basni*, dû re bi tirkî navê *Bozatlı* lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.

Kategorî:Gundên Dihê
Newroz (riwek)

**Newroz** (*Linaria vulgaris*) riwekek ji cinsê *Linaria* ye û li biharan tê dîtin. Bilindbûna vê riwekê 80 cm e.

Çend navên din ên vê kulîlkê bilbizêk, bizbizok û bizalik in.

## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleya belghewêzan
Tîrêjên alfayê

**Tîrêjên alfayê** an **parçikên alfayê** an carna **tîrêjên α** yek ji çalakiyên îyonî ne. Li cem tîrêjên alfayê ew radyonûklîda atomên helyûm windadike. Ew atoma helyûmê bes ji du protonan û notronan ye, ji ber ku wê jî ew du caran posîtîv in (yanî {}^{4}_{2} \mathrm {He}^{2+}). Lezê derketina atomên helyûman ji radyonuklîdê nêzîkî 15.000 km/h û 20.000 km/h ye.

Tîrêjên alfayê zêde çetin dikarin di nav tiştekî ra herin, ji ber ku ew atoma helyûmê zêde mezin û gran in (4 u).

## Xeterê tîrêjên alfayê
Ji mirovan ra tîrojên alfayê ne xeterî ne, eger ew ne di canî mirov da bin. Di wê demê da ew çalakiya bes digê ser canî mirov, lê nikane têkevê. Tîrojên alfayê zêde xeterî dibin, eger ew di canî mirov da bin. Xeterbûna xwe 20-caran ji tîrêjên betayê û tîrêjên gamayê mezintir dibin.

Kategorî:Fizîka çalakiya atomî
Martinus J.G. Veltman

**Martinus Justinus Godefriedus Veltman** (*kurtî Tini Veltman*; * 27ê hezîranê 1931 li Waalwijk - 2021) fîzîknasekî Holandî ye. Sala 1999î bi tevî Gerardus 't Hooft, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Lawê gerînendeyekî dibistana seretayî ye û ji şeşan zarokê çaremîn e. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî, di sala 1948î de dest bi zanîngeha Utrechtê, bo perwerdeya fîzîkê dike. Sala 1953î dîploma xwe werdigire. Sê salî peywirdariya leşkeriyê dike.

Sala 1961î derbazî Genewreyê dibe û sala 1963î doktoraya xwe digire. Diçe Stanfordê û bi vegera xwe ya sala 1968î bo Utrechtê dersdariyê dike.

Sala 1960î evînmarî bûye (zewiciye) û keçikeka wî û du lawên wî bûne.

## Xebat û girîngî

Bi tevî xwendevanên xwe û Gerardus 't Hooft, geleklêkolîn kirine. Xebatên wî têgihîştina cîhana qûarkan hêsantir kiriye.

## Xelat û paye

* Dirac-Medaille, 1992
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1999
* Asteroîda 9492, bi navê wî hatiye navandin.

Kategorî:Fizîknas
Kategorî:Holendî
Kategorî:Jidayikbûn 1931
Kategorî:Mirin 2021
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Nivîştîlok

**Nivîştîlok** an **nanê mirçîkan** (bi latînî, *Capsella bursa-pastoris*) riwekeke yek an dusalî ye ji cinsê *Capsella*. Bilindbûna wê 6-20 cm e. Tovên nivîştîlokê wextê şil dibin mezeloqî ne û buhik tê de dimînin û dimirin.

Kategorî:Riwek
Feltîşok

**Feltîşok** (bi latînî, *Citrullus colocynthis*) riwekeke efrîqî ya pirsalî ye ku îroj li derûdora Deryaya Spî û heta Asyayê belavbûye. Demên berê feltîşok li bijîşkiyê hate bikaranîn, lê belê tê zanîn ku giyayeke gelek jehrdar e.

Kategorî:Riwek
Bazîdiyomikot (Basidiomycota)

**Bazîdiyomikot** an **karokên bazîd** (bi latînî, *Basidiomycota*) beşeke kuvarkan e.

## Çavkanî

Kategorî:Kuvark
Herka Kendavê

thumb|250x250px|Nimandina şematîkî ya Herka Kendavê

**Herka Kendavê** (bi inglîzî: *Gulf Stream*) herkakê germê ava Okyanûsa Atlantîk e. Ew berve Ewropa diherike û navbera Grînlenda û parzemîna Ewropayê re derbaz dibe û li Îrlendayê wê de wek Herka Atlantîka Bakur tê nav kirin. Herkê kendavê ewqas bilez diherike ko ew di çirkekê de 1,5&nbsp;·&nbsp;108 M³ diherike. Va herikê di çirkekê de 100 carî ji avê ko di çemên dinê gîşkê de diherike pirtir e. 

## Etîmolojî
Navê wê ji hêlê Benjamin Franklin hatibû dan û wî jî bo Kendava Meksîk va nava da bû. Ew berê wek *Herka Florîdayê* jî dihat nav kirin.

## Rêgeh
Di Kendava Meksîk de avê germ dest bi herikê xwe dike li beravên Amerîkaya Bakur wek herka Florîda diherike. Herka Kendavê ji yekbûna *Herka Florîdayê* û *Herka Antîlanê* ko li bakura Bahama digêhine hev pêk tê. Ew siftê beravên Amerîkaya Bakur germ dike û pê xwe li beravên Amerîkaya Bakur difilitîne jî berî xwe çerxa ser Ewropayê dike. Ew li beravên Neufundlandê rasta herika ava sarê Herka Labradorê tê û der bi der bi wê ve teva hev dibe. Êdî ko ew digêhê girava Brîtanyayê wek Herka Atlantîka Bakur tê nav kirin. Ew pê giravê Brîtanya re ji hev vediqete û dibe sê şaxên bingeh. Yek çerxa başûr dibe û ew wek **Herka Kanarya** tê nav kirin. Yek navbera Îslenda û Brîtanyayê de dewam dike û ew wek **Herka Norwêc** ê nav kirin. Yek jî navbera Îslenda û Grînlendayê dewam dike û ew jî wek **Herka Irming** tê nav kirin.

Ew bi lezekê 2,5 m/s (9 km/h) herikakê herî bihêz e.

## Çavkanî

Kategorî:Herkên Okyanûsan
Kategorî:Jîngeh
Kategorî:Okyanûs
Kategorî:Okyanûsa Atlantîk
Deryaya Karayê

thumb|rast|300px|Deryaya Karayê
**Deryaya Karayê** (bi rûsî: Ка́рское мо́ре, *Karskoye more*) deryayekê li bakura Rûsya û Ewropayê dimê û yek ji perçeyên Okyanûsa Arktîkê ye.

Ew rojavayê wê bi komgirava Nowaya Semliyayê, ko giravên çaram û şeşem girtinên Ewropa dihewirîne, tê girtin. Rojhilata wê bi komgiravên Sewernaya Semliya û nîvgirava Taymîr tê girtin. Başûra wê bi nîvgirava Yamalê ko perçeyeka Sîbîrya tê girtin.

Deryaya Karayê navbera hêlîpanê 70-80° û hêlîlarê 55°-105° an de dimê. Ew bi berbilavî xwediyê kûrahîyeka 118 m e. Dera xweya herî kûr heta 620 m dadikeve.

Li başûr rojavaya Deryaya Karayê Tengava Karayê heye. Li rojavaya wê Deryaya Barents li rojhelata wê jî, Deryaya Laptevê ko navbera komgirava Severnaya Semlya de bi Tengava Vîlkîskî ve pê ve girêdayî heye.

Karayê

Kategorî:Deryayên Asyayê
Kategorî:Deryayên Rûsyayê
Fîqeroş

**Fîqeroş** (*Boletus edulis*) kuvarkeke xwarinbar a ji filûma bazîdiyomikotan e. Mezin û giran e.

## Galeriya

Boletus edulis 23.jpg
Boletus edulis 235.jpg
Boletus edulis 239.jpg
Boletus edulis 2390.jpg
Boletus edulis 333.jpg
Boletus edulis 444.jpg


## Girêdanênd derve

Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Kuvark
Kendava Amundsen

thumb|250px|Amundsen Golf, Nordwest-Territorien, Kanada
**Kendava Amundsen** an jî **kendava Amundsenê** kendavek e ku bi giranî li herêma Inuvik a herêmên bakurê rojavayê Kanadayê ye û li beşek piçûk ê herêma Kitikmeot a Nunavutê ye. Kendava Amundsenê di navbera girava Banksê û girava Vîktoryayê û parzemînê de ye. Dirêjahiya kendavê bi qasê 400 km ye û berfirehiya kendavê jî li cihê ku bi Deryaya Beaufort re digihêje hev, bi qasê 150 km ye.

Navê kendavê ji navê dahênerê norwecî yê Roald Amundsenê hatiye wergirtin ku navbera salên 1903 û 1906an de wî kişf kiriye. Kendav li dawiya rojava ya derbasbûna bakurê rojava ya navdar e ku rêyek ji Okyanûsa Atlantîk ber bi Pasîfîkê ve çêdike.

Li peravên kendavê mirov kêm dijîn lê çend bajarok û civak hene ku di nav wan de sachs harbourî, ulukhaktokî û paulatukî hene.

## Çavkanî

Amundsen
Amundsen
Deryaya Beaufort

thumb|Şuna Deryaya Beaufort
**Deryaya Beaufort** yek ji perçeyên Okyanûsa Arktîk e. Ew li bakura Alaska û Kanada dime. Ew li rojava bi Kendava Amundsen, Tengava McClure û giravên Banks ve cîranê hevin.
Ew ji pê Francis Beaufort re hatiye navkirin ( 1774- 1857)

Pîvana wê dorî 450.000 km² kûrahiya xwe bi berbilavî dorê 1004 m. e.

Beaufort

Kategorî:Deryayên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Deryayên DYAyê
Kategorî:Deryayên Kanadayê
Bingehên rastnivîsandina kurdiyê (pirtûk)

**Bingehên Rastnivîsandina kurdiyê** pirtûkeka rojnamevan û zimannasê Arif Zêrevan e. Ew pirtûka li ser rastnivîsa kurmancîya û Arif Zêrevan rastnivisiyê gorî bingeh girtina rêziman û nivîsa Celadet Elî Bedirxan hûrdinêreye.

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Çoban Ateşî

**Çoban Ateşi** (bi kurdî: *Agirê şivên*) rojnameyeke heftene ye. Li bakurê Kurdistanê bajarê Entebê tê derxistin. Rojname bi zimanê tirkî û kurdî weşanê dike. Ji ber nûçeyên kurdî gelek caran ji aliyê dewleta Tirk ve doz li rojnameya Çoban Ateşi tê vekirin. Midûrê Karê Nivîsarê yê Rojnameya Çoban Ateşî Yasîn Yetîşgen e.

Kategorî:Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Kategorî:Rojnameyên kurdî
Robert B. Laughlin

**Robert Betts Laughlin** (jdb.  li Visalia, California, DYA) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1998î bi tevî Horst L. Störmer û Daniel C. Tsui, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Laughlin li zanîngeha California perwerdeya fîzîkê dîtiye (li Berkeley) û li zanîngeha Massachusetts Institute of Technology a Cambridge bidawî aniye. Ji sala 1989î virde wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Stanford a California dersdariyê dike û li ser efektên qûantan lêkolînan dike.

Di nava salên 2004-2006î de serokatiya enstîtuya bi navê Korea Advanced Institute of Science & Technology a Daeyeon li Koreya Başûr kiriye.

## Xebat û girîngî

Cîhana makroskopîk qûantenfenomen rave û eşkere kiriye. Herwekî bal kişandiye ser girîngiya xebatên efektên qûantan.

## Girêdanên derve
* Jînenîgariya Robert B. Laughlin 

Kategorî:Fizîknasên amerîkî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê
Alegorî

**Alegorî** (yew: *αλληγορέω*) fikrekî gi di serê mirovan de ye. Ev fikir jî ne xûya bi hunerê wergere xuyayîbûnî, wek bi hûnerên resm, peyker û her wekî din bê bikaranin.

## Mînak
Aşitî bi kevoka sipî tê bikaranîn.

Kategorî:Teknîkên vegotinê
Kategorî:Wêje
Radikal (rojname)

***Radikal***, yek ji rojnameyên koma medyayê ya (*[[Doğan Medya Grubu]]*) ye ku li Tirkiyê bi rojane tê weşandin.

Radikal ji 1997'î virde bi zimanê Tirkî tê weşandin. Her çiqas wekî rojnameyên Hürriyet û Milliyet, xwediyê wê Aydın Doğan e jî, bi polîtîkaya xwe ya weşandinê ew dûrê îdeolojiya dewleta Tirkiyeyê, Kemalîzmê dikeve. Ew bi polîtîkaya xwe ya weşandinê nêzî tevgerên lîberal û sosyaldemokrasiyê ye. Radikal xwe wekî rojnameyeke azadîxwaz dide naskirin.

Hin kunciknivîskarên wê yên nêrînên cuda û têvel tên nas kirin wiha ne: Murat Belge, İsmet Berkan, Hasan Bülent Kahraman, Ahmet İnsel, Yıldırım Türker, Avni Özgürel, Hasan Celal Güzel, Nuray Mert, Haluk Şahin, Mehmet Ali Kışlalı, Türker Alkan, Hakkı Devrim, Perihan Mağden.

Rojname hefteyêcarek, roja îniyê *Radikal Kitap* (Radikal Pirtûk), şemiyê *Radikal Cumartesi* (Radikal Şemî), yekşemê jî *Radikal iki*yê (Radikal Du) diweşîne. Di 2007'î de Orhan Pamuk, Sezen Aksu û Yılmaz Erdoğan bo rojekê bûbûne gerînendeyê karê nivîsaran ê Radikalê.

Tîraja wê ya hefteyî li dora 30.000 e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Rojname bi online

Kategorî:Avabûnên 1996an li Tirkiyeyê
Kategorî:Rojnameyên tirkî
Horst Ludwig Störmer

**Horst Ludwig Störmer** (jdb.  li Frankfurt am Main) fizîknasekî Alman e. Sala 1998î bi tevî Robert B. Laughlin û Daniel C. Tsui, Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî di sala 1967î li Goethe-Gymnasium a Neu-Isenburg, dest bi perwerdeya fizîkê li zanîngeha Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt dike.

Sala 1974î dîploma xwe werdigire û dest bi perwerdeya bilind dike. Li laboratûarên Bell li New Jersey lêkolînan dike. Li wir ji sala 1978 heya 1983 gerînendetiya beşa fizîka giştî ya elektrîkî û taybetiyên optîkî dike. Sala 1992î li wir dibe dîrektorê lêgerînên fizîkî. Zewiciye.

## Xebat û girîngî

Li ser du-dîmeniya elektrongazan xebat kiriye. Bi tevî Daniel Chee Tsui li ser fizîka elektronkrîstalan lêkolîn kiriye û bal kişandiye ser qûantên herikbar.

## Xelat û paye

* 1983 Xelata-Otto-Klung
* 1984 Buckley Award, Civaka fizîkhezên Amerîkayî
* 1998 Benjamin-Franklin-Medaille
* 1998 Xelata Nobel a fizîkê

Kategorî:Fizîknasên alman
Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê