open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şerê psîkolojîk

**Şerê psîkolojîk**, **operasyona psîkolojîk**, **birêveberina operasyona psîkolojîk**, cureyê herî dawî yê şer e ku pêşketinên nûjen bikartîne. Propaganda û çalakiyên psîkolojîk, du elementên wê yê girîng in.

Operasyonên psîkolojîk parçeyek ji şerê psîkolojîk in. Di gelek zimanên rojavayiyan de şerê psîkolojîk û operasyonên psîkolojîk bi heman wateyê tên bikaranîn. Ji ber ku di şerê psîkolojîk de, hin rêbazên şîdetê jî hene, ya ewropayiyan ne rast e. Di zimanê kurdî de bikaranîna wê rasttir e. Ango şerê psîkolojîk ji operasyonên psîkolojîk mezintir, berfirehtir e.

A rastî dîroka şerê psîkologîk jî wekî dîroka şer kevn e. Lê ti carî wekî îro nehatiye bikaranîn. Heya Îskenderê Mezin , Cengîz Xan jî şerê psîkologîk kirine. Şer bi xwe elementên psîkologiyê dihewîne. Bo mînak, artêşek li hemberî dijmin aliyên xwe yên qels nîşan nade. Moralê dijmin xirabkirin, parçekirina hêza dijmin, înformasyon girtin û înformasyonên çewt belavkirin, bawerî û cesareta dijmin şikênandin hwd. hemî elementên şer in. Lê piştî sedsala 19emîn kû teknîka înformasyonê pirr bipêşket, şerê psîkologîk jî bû girîngtirîn rêbaza şer.

Nazî yan li Almanyayê bi riya wezareta propagandayê hemî gel xistin bin bandora xwe. Herwekî brîtaniyan, amerikayiyan, rûsan di dema Şerê Sar de şerê psîkolojîk bipêşxistin. Divê mirov li vir behsa Komara Tirkiyeyê jî bike ku xwedî tecrûbeyeke mezin e di warê şerê psîkolojîk de.

Heya bigire li Tirkiyeyê desthilatdarî bi giştî, di bin kontrola Saziya Şerê Taybet (ÖHD) an bi navê xwe yê nû Serkaniya Hêzên Taybet (ÖKK) de ye ku bi giştî rêbaza şerê psîkolojîk bikartîne.

## Hin mînak ji şerê psîkolojîk ên Tirkiyeyê yê li dijî kurdan
Tirkiye li dijî têkoşîna netewî ya kurd şerê taybet, şerê psîkolojîk dimeşîne. Bo mînak di nava kurdan de tirs û xofê belav dike. Baweriya kurdan dişkîne, yekîtiya wan parçe dike. Polîtîkaya pişavtinê dimeşîne, kurdan ji ziman, çand û kesayetiya xwe dûr dixîne.

Kurdan paşvemayî dihêle, aboriya kurdan xirab dike, wan bi navê ol û biratiyê dixapîne, bi ol û zaraveyên kurdî dileyîze, pevçûna namûs û mêrkujiyê lidardixe, ciwanên kurdan dixurifîne, di nava gelan de dijminahiyê sazdike, dîrokên fermî dinivîsîne, li qada navneteweyî îmaja kurdan reşdike hwd. Bi vana dixwaze kurd bisernekevin, dewletê mezin, mafdar û xurt nîşanbide û desthilatdariya xwe bidomîne.

Şerê psîkolojîk, hemî pêşketinên psîkolojiyê bikartîne. Herwekî operasyonên polîtîk jî lidardixe.

## Binêre herwiha
* Operasyonên psîkolojîk

Kategorî:Cureyên şer
Kategorî:Êrîşkarî

Kategorî:Teknîkên propagandayê
Arif Zêrevan

**Arif Zêrevan** rojnamevanekî kurd e ku li parêzgeha Cizîrê ya Bakurê Kurdistanê hatiye dinyayê.

Zêrevan berpirsê malpera Nefelê ye. Wî di 1997an de pirtûka bi navê Rastnivîsa kurdiyê nivîsand û da çapkirin. Dû re di 1998an de li Swêdê pirtûka Celadet Alî Bedirxan a bi navê Elfabêya kurdî û Bingehên gramera kurdmancî ji nû ve çap kir.

Arif Zêrevan niha li Swêdê dijî.

## Çavkanî
 

Kategorî:Kesên ji Cizîrê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Zahiro

**Zahiro** di sala 1950´î de li gundê Kinyad a Farqînê ji dayik bûye. Zaroktiya wî li Kinyadê derbas dibe û di 15 daliya xwe de tevi malbata xwe koçberê Kop (bi Tirkî Bûlanik) a Mûşê dibe. Ew jî wekî hemî dengbêjên Serhedê ji dibistana Evdalê Zeynikê ye. Dewleta Tirk navê *Zahir Koçu* pêvekiriye.

Zahiro ji nifşa dengbêjên wek Reso, Şakiro û Huseynê Mûşî ye. Ev her sê jî çûne ber rihma Xwedê û ji wan Zahiro wek yadîgar maye. Ronakbîrên Kurda, yên dixwazin di warê hunera gelêrî ya Kurda de xebatê bikin, divê zûtirkî biçin cem wî û di bîr û mejiyê wî de çi hene tev berhev bikin ku ew jî mîna yên din xezina xwe bi xwe re nebe gorê! Zahiro niha nexweş e. Mala wî li Îzmîrê ye û rewşa aboriya wî jî ne baş e. Tirsa min ew e ku ew jî wekî Şakiro- kewê ribat- ji xizaniyê bimire... Kurd wê pir poşman bin lê mirî ji gorê ranabin...

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1950
Zulkufê Qado

**Zulkufê Qado**, *Zilfoyê Qilê* () di sala 1959'î de li gundê Goma Qilê ya girêdayî Xinûsa Erzîromê ji dayîk bûye. Tirkan navê Zülküf Korkmaz pêvekirine. Bi eslê xwe ji gundê Fîsê ya girêdayî Diyarbekirê û ji eşireta Fîsê ye. Niha di gundê xweda cotkarî dike.

Dengbêjiya xwe di serî de ji diya xwe Senem Xanimê hîn dibe. Ew jî wekî hemî dengbêjên Serhedê ji dibistana Evdalê Zeynikê ye û bê enstrûmanan distrîne. Bi kilama Silo Bego dest bi dengbêjiyê kirîye. Piranî kilamên mêraniyê dibêje. Gorî gotina wî nêzikî 40 kilamên dirêj dizane. Xêncî vana 60 kilamên ku piranî qala bûyerên siyasî û kesan dike nivîsiye. Mînak: kilamên ku ji bo bîranîna Apê Mûsa û Ferhat Tepe nivîsîye.

## Çavkanî
* Jiyana dengbêjan(tirkî) 

Kategorî:Dengbêj
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Kesên ji Xinûsê
Newzad Hirorî

**Newzad Hirorî** rewşenbîr û nivîskar û zimannasekî kurd e ku li Başûrê Kurdistanê, gundê Hirorê yê nêzî Dihokê hatiye ser dinyayê. Ew ji sala 1992an û vir de li Stockholma paytexta Swêdê dijî.

Newzad Hirorî serokê Kitêbxaneya Kurdî yê Stockholmê ye û di malperên Nefelê û Kulturnameyê de nivîsarên zimannasî dinivîse.

## Berhemên wî
* Rêbera rênivîsa kurdî, 72 rûpel û bi tîpên erebî, Spîrêz, Dihok.

## Girêdanên derve
* [Hevpeyvîneke ligel Newzad Hirorî ku ji layê rojnamevan Nevzat Keskîn ve ser [Dunya TV] hate çêkirin] 
* Li ser Kitêbxaneya Kurdî ya Stockholmê
* Lêkolîneke Newzad Hirorî 
* Li ser alfabeya kurdî 
* Li ser ergatîva zimanê kurdî 
* Behdînî û kurmancî 
* Zimannasê kurd Newzad Hirorî li ser Facebookê

Kategorî:Kesên ji Dihokê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Zimannasên kurd
Samî Ergoşî

**Samî Ergoşî** bêjerek Kurdistan TV û nivîskarek kurd e.

Ergoşî ji Başûrê Kurdistanê ye û niha jî li wir dijî.

Samî Ergoşî hem bernameyan bi kurmancî pêşkêş dike û hem jî di hin malperên kurdî, wek Nefelê, de dinivîse.

Kategorî:Bêjer
Kategorî:Nivîskar
Ahmet Aras

**Ahmed Aras** yek ji lêkolîner û nivîskarê kurd e.

Di sala 1944an li gundê Melle Osman ya Qereyazî yê ji dayik bû. Di sala 1970î de li Zanîngeha Erziromê Fakûlteya Îktîsadê beşa aborînasiyê qedand. Di salên 1965-66an de ji ber sedemên siyasî haten girtin. Di sala 1969´î de dest bi nivîskariya pisporî kir û di hin rojname û kovarên girîng yên wê demê de li ser kêşeya kurd nivîsaran nivîsand. Piştî damezrandina Partiya Karkerên Tirkiyê (TİP), dest bi xebatên siyasî kir. Piştî 12ê adara 1970î da ji ber îdareya leşkerî çû derveyî welêt û li Swêd bi cîh bû. Heta sala 1978an li wê derê mamostetiyê kir. Di sala 1977´î de vegeriya welêt. Di sala 1979an mala xwe bir Îzmîrê.

Beriya sala 1980an demekê di DİSKê de (Konfederasyona Sendîkayên Karkerên Şoreşger) xebitî. Piştî 1980î ji aliyê rejîma leşkerî ve carekê din hatiye girtin. Di sala 1963an de di rojnameya Dîcle-Firatê de nivîsên wî hatin weşandin. Di kovarên Ant (Sond), Emek (Ked), Yürüyüş (Meş), Azadî û Ronahî yê de nivîsên wî hatin weşandin. Ahmet Aras li ser berhevkirinên zargotina kurdî gelek xebatên bêhempa kirine.

## Berhem
* Şairê Kurda yê Efsanevî Evdalê Zeynikê, Lêkolîn, Weşanên Deng, Çiriya pêşîn 1996, Stenbol, 216 rûpel.
* Ker û Kulîlk, Destan, 1993 (Li Swîsreyê bi zimanê Almanî hatiye çapkirin.)
* Siyabend û Xecê, Destan, Îzmîr, 1993, 77 rûpel.
* Serhildana Seyîdan û Berazan, Weşanên Pêrî, 2009, 167 rûpel.

## Girêdanên derve
* 'Edebiyata modern li ser hîmê zargotinê hatiye damezrandin', Hevpeyvin: Alî Çinar, NAVKURD 

Kategorî:Jidayikbûn 1944
Kategorî:Kesên ji Erzîromê
Kategorî:Kesên ji Qereyaziyê
Kategorî:Lêkolînerên kurd
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Lîsteya dengbêjên navdar

* Asker Demîrbaş
* Ahmad Şamal
* Apê Adîk Hesen Adîk
* Ayşe Şan
* Baqî Xido, Baqî yê Kobanê
* Bekirê Îdirê, Bekoyê Alûtê
* Belgiya Qadir
* Cahîdo
* Cemalê Mihê
* Cemalê Neniyasî
* Cemîlê Horo
* Cesîmê Cerdo
* Dawûdê Xelo
* Davîdê Xilo
* Dengbêj Gulê
* Derwêş Serhedî
* Dewrêş Baba, Dewrês Dersîmij
* Dengbêj Huseynê Mûşî
* Efoyê Esed
* Egîdê Cimo
* Egîdê Têcir
* Elî Merdan
* Elîcanê Pasûrî
* Erebê Şûtî
* Eyaz Zaxoyî
* Ehmedê Bêrtî (Ehmedê Mamê)
* Ehmedê Fermanê Kîkî
* Ehmedê Têcir
* Elîxanê Paşîk
* Elîxanê Reşîd
* Eliyê Qerejdaxî
* Emînê Hemdûnî
* Erdewan Zaxoyî
* Evdalê Zeynikê
* Evdilayê Goyî (Ebdillahê Goyî)
* Evdilayê Kazo
* Evdilezîzê Leşker
* Evdilhadiyê Arzûoxlî
* Evdilkerîmê Kuştiyan
* Evdirehîmê Pîrikî
* Evdî
* Ezîzê Ezîz

## F - K
* Fadilê Kufrawî
* Fatma Îsa
* Feleknas
* Feloyê Melekorkê
* Ferzê
* Fesîhê Pasûrî
* Fetehê Gimgimî
* Feyzoyê Riza
* Gerapetê Xaço (Karapêtê Xaço)
* Gulbihar a Koçanisî
* Hakop
* Hesenê Cizîrî
* Hesenê Şilbêyî
* Hesoyê Gogo
* Hevranê Ereb
* Hilvant
* Husênê Omerî
* Êloyê Dimilî
* Îbrahîmê Pîrkî
* Îsa Berwarî
* Îsmeîlê Sêlimî
* Îzzedîno
* Kawîs Axa
* Keremê Anqosî
* Kerem ê Kor
* Keremo
## L - O
* Leyla Îşxan
* Mehemed Eliyê Bedlîsî
* Mehemedê Şêxanî
* Mehemedê Neniyasî
* Mehemedê Tepê
* Mehmûd Kizil
* Mecîdê Silêman
* Mehmûd Baran
* Mehmûdê Hasê
* Mehmûdê Xiyalê, Mehmûdê Culemergê
* Memoyê Pîr
* Memoyê Silo
* Meryem Xan
* Miço Kendeş
* Mihemed Arifê Cizîrî
* Mihemedê Dêrikê
* Mihemedê Zibêt
* Miradê mala kinê Mirado
* Mistefayê Xelê Heyran
* Mişayê Elîxan
* Necmedîno
* Neçoyê Babasî (Neçoyê Cemal, Neçoyê Qersê)
* Nezîro
* Ordînê Dengbêj (Ordîxanê Kotê)
## P - Ş
* Paşikê Efo
* Pêroya Têxûtê
* Qutbedînê Farqînî
* Remezanê Ereb
* Remezanê Hezroyî
* Remezanê Tembelî
* Reşîdê Baso
* Reşîdo
* Reso
* Rifhetê Darî
* Salih Amedî
* Salihê Qubînê
* Salihê Şirnexî
* Sayder, Şah Heyder, Say Dersîm
* Seîdê Şemedîn
* Seyadê Şame
* Seydayê Behran
* Seyfedînê Kufercinî
* Seyîdxanê Boyaxçî
* Sidîqê Tilmînî
* Sidîqo
* Sidoyê Bozo
* Silêmanê Bêrtî
* Sosika Simo
* Şakirê Mezrikî
* Şakiro
* Şaliko
* Şamîlê Beko
* Şemsedînê Gimgimî
* Şeroyê Biro
* Şibleyê Çaçan
* Şîkriyê Fafî
* Sêwî Silo
## T - Z
* Taybet, Taybeto
* Tayar Tofîq
* Tehsînê Pasûrî
* Tehsîn Taha
* Torinê Torin
* Ûsivê Farî
* Xalê Bîrê, Birahîmê Newrozî
* Xalitê Xerzî
* Xana Zazê
* Xelîlê Evdila
* Xidiroyê Omerî
* Yemlîxanê Pîrikî
* Zadîna Şekir
* Zahiro
* Zibêtê Qîrkan
* Zûlkûfê Qado

## Çavkanî

Kategorî:Çand
dengbêjên navdar
Derûnnasiya klînîkê

**Derûnnasiya klînîkê** bi pirranî gava behsa derûnnasiyê an derûnnasan tê kirin, dîmenê derûnnasên klînîkê tê ber çavan. Lê derûnnasiya klînîkê tenê şaxeke derûnnasiyê ye. Bi naskirin, şîrovekirin û tedawiya nexweşiyên psîkologîk re bilî dibe. Kesên derûnnas perwerdeya derûnnasî û psîkanalîtîkê dîtine lê di warê bijîşkî, anatomî û nexweşiyên bingeh-organîk de ne pispor in. Nexweşiyên bingeh-organîk karê psîkiyatriyê ye.

Derûnnasê klînîkê pirranî di nexweşxaneyan de bi psîkiyatrîstan re dixebite û di tedawîkirina nexweşiyên giran wekî şîzofreniyê de jî cihdigire. Dîsa di klînîkên xwe yên taybet de bi tedawîkirina nexweşiyên ne bingeh-organîk re bilî dibin. Testên psîkologîk, rêbaza psîkanalîz, hîpnotîzm hwd alavan bikartînin. Derûnnas nikarin dermanan bidin.

## Çavkanî

Kategorî:Bijîşkî
Kategorî:Derûnnasî
Derûnnasiya aborîzaniyê

**Derûnnasiya aborîzaniyê** yan jî **psîkolojiya ekonomîk** yek ji şaxên nû yên derûnnasiyê ye. Zanîstiya psîkolojiyê di warê aborîzaniyê de bi kar tîne. Di hilbijartina xebatkaran de, di amadekirina kargehê de, di têkiliyê fîrma û mişteriyan de hwd kar dike. Fîrmayên nûjen her dem psîkologan bikartînin. Bo mînak heger xebatkarên nû were girtin, psîkolog testên kesayetiyê ava dikin û mirovên bi kêrî fîrmayê tê hildibijêrin. Dîsa di avakirina tîmên xebatê de jî naskirina kesayetiyan girîng e. Îro, mişterî hatine wê radeyê ku, bêî ku pêwistiya wê bi tiştekê hebe, ji ber bandora reklaman tiştan dikirin.

## Çavkanî

Kategorî:Aborî
Kategorî:Derûnnasî
Goşt

thumb|rast|250px|Goşt
**Goşt** parçeyên nerm yên laşê mirov û ajalan e. Goşt ji proteînê pêk tê.

Mirov goştê ajalan dixwin.

Kategorî:Biyolojî
Derûnnasiya perwerdeyê

**Derûnnasiya perwerdeyê** an jî **derûnnasiya pedagogîk**, zanîstiya pedagogî û derûnnasiyê bi hev re di mezinkirin û perwerdekirina zarok û ciwanan de bikartîne. Wekî tê zanîn di jiyana mirov de zarokatî pirr girîng e. Gorî hin zanîstan salên 0-6 bingeha hemî kesayetiyê ye û mirov çi bigire êdî hew diguhere di jiyanê de.

Gihîştin û mezinbûna mirov de hin radeyên girîng hene. Wekî radeya oral, radeya anal, radeya genîtal, adolesan, ciwanî, gihîştî û kalbûn. Her radeyek xwedî taybetiyek e. Di her radeyê de pêwîstî û pirsgirêkên mirov cûda ne. Derûnnasê pedagogîk lêkolînan dike û herwekî li tedawiyan jî digere. Di dema nûjen de li dibistanan, girtîgehên ciwanan, klînîkên zarokan hwd derûnnasên pedagogîk kar dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Pedagogî
Bafê

**Bafê** (, ), gundekî bi ser navçeya Hezexê ya Şirnexê ve ye. Di herêma Hezexê de gundê herî mezin e. Di ber Bafê re çemê Dîcleyê diherike. Çiyayê Cudî û Çiyayê Gabarê li hemberî wî ne. Li Bafê derûdorê 300-400 mal hene. Lê di sala 2022an 140 mal di gund de mane. Gelek kes koçî Hezexê dikin. Li rojhilatê Bafê Hezex, li rojavayê wê Elcanya û Xendek e, li başûrê wê Kovex û Çiyayê Spî, li bakurê wê, Çemê Dîcleyê, Hetma, Ewên û Benat in hene.

Di gundê Bafê de tenê sunî dijîn ji ber vê yekê du mizgeft di Bafê de hene, her mizgeftek ji aliyê taxeke gundê ve tê bikaranîn.

Di gund de du zevî hene, her zeviyekî ji aliyê taxekî ve tê bikaranîn. Lê çar tarên Bafê hene. Her çiqas niha şênî gelekî kêm bûbin jî tar hemû ava ne. Riya gund ji cadeya qîr û zivt-asfalt 7 km dûre. Lê riya Bafê 2022an de jî xerabe bû

Bafê bi axa xwe ve gelekî dewlemend e, rez, dar û deviyên wê gelek in.

Çanda Bafê gelekî cihereng e. Stran û kilamên herêmên Tor û Botanê li Bafê tên gotin. Dawet û reqsên bafeyiyan jî ji her du herêman hatine girtin. Mamik, çîrok û zûgotinok gelekî rengîn in. Ji ber ku li ber ava Dîcleyê hatiye avakirin tekiliyê Bafê bi herêma Bota re gelekî xurt in. Jixwe ji gundiyên Bafê re dibêjin "harûnî".

## Ava Bafê

5&nbsp;km beriya hê mirov negihaştî gund, gola Eresê heye.

Ava Bafê ji Kaniya Qesara tê. Kaniya Qesara li başûrê gund, li aliyê rastê di bin şiharê Bafê re dimîne. Gundî hemû ava xwe ji wir tînin. Ava kaniya Qesara aveke cemidî ye. Gundiyan ji bo sewalên xwe delav çêkirine da ku sewal bikaribe jê avê vexwe û kanî jî neyê lewitandin.

* Dehla Şêx dikeve aliyê Zêwê ve, li dehlê hinar, te'ew, guvîj, berû hwd çêdibin. Herwekî din li ser Dehla Şêx re Zêviya Şêxê Zirav heye.
* Kaniya Qinê dikevê aliyê Bana û Hêtma ve. Ava kaniyê tê vexwarin, lêbelê ji ber ku ev kanî ji gund dûr e gel naçin avê jê nayînin. Kanî ji aliyê sewalên ve dihate bikaranîn.
* Kaniya Qubik di nîvê gundê de ye. Ev kanî herwekî mizgeft jî tê bikaranîn. Ava wê ji aliyê gel ve hem tê vexwarin hem jî ji bona şûştina cilê tê bikaranîn.
* Li keviya şetê Bafê (dicle) Kelha Eledîno heye. Ev kelh gelekî kevn e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Hezexê
Wêneyên Bîranîn

Pirtûka helbestan a bi navê ***Wêneyên Bîran*** ya Rukiye Ozmen di sala 2002´an de ji hêla Weşanên Rewşen ve hate weşandin.
Pirtûk ji 32 helbestan pêk tê.

Kategorî:Pirtûk
Çîrokên şevbihurkan II (pirtûk)

***Çîrokên şevbihurkan - II*** kitêba çîrokan a Rukiye Özmen ku di sala 2006an de ji hêla Weşanên Mezopotamya ve hate weşandin. Kitêb ji 35 çîrokên gelerî pêk tê.

Kategorî:Çîrokên kurdî
Kategorî:Pirtûk
Ferzê

**Ferzê** an jî **Ferzende**, Jêre gotine "Teyrê ser milê qîzan û bûkan", yek ji dengbêjên navdar e. Ji gundê Kevir a Milazgira Mûşê ye. Mamosteyê Reso ye. Bi navê Zekiyê Lawê Mîralî fîrarek ew kuştiye. Li ser kuştina Ferzê gelek şik hene. Herçendî dibêjin di dîlanekê de bi şaşî derb lê ketiye jî, hin kes di wê baweriyê de ne Ferzê ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye ji holê rakirin. Lewra piştî vê bûyerê efûya Zekiyê Lawê Mîralî derketiye.

## Çavkanî

Kategorî:Dengbêj
Depresyona klînîkê

**Depresyona klînîkê**, asta depresyonê ya herî bilind e û wekî ji navê wê tê fêhmkirin, klînîk e ango bûye karê klînîkê. Klînîk depresyon yek ji nexweşiyên psîkolojîk e.

Xemgînî, melankolî , kelîn û keserkişandinên kûr êdî ji kontrolê derketiye û jiyana mirov xistiye astengiyan. Êdî sîmptomên organîk jî destpêkirine, wekî serêş, jarbûn an qelewbûn (stûrbûn, xurtbûn), bêxewî, bêmadeyî hwd.

## Derbaskirin û agahî
Di asta klînîkê de nexweş bêî alîkarî nikane jiyana xwe birêkûpêk bimeşîne. Baweriya wê ji xwe nemaye, bextewar nîne, hêz û daxwaza wê ya jiyanê kêm bûye. Hestê wê negatîv in û têkiliya xwe bi devedorê re birriye an bi negatîv dimeşîne. Dilê hezkiriyên xwe ji xwe dihêle. Xwe bersûc dibîne, ketiye xelekên ramanên bêwate, xwe wekî sêwî an "zarokên damariyê" dibîne. Di konsantrasyon û biryardayîna wê de pirsgirêkên mezin hene, ji xew şiyarbûn dijwar bûye, înteresa cinsî kêm bûye. Nexweş pirr hêdî tevdigere. Laşê wê jar ketiye û her gav westiyabûn pê re heye. Dinya li berçavê wê reşbûye û kê behsa tişteke xweşik bike, ew bi gotin û şîrovekirinên negatîv reaksiyona xwe nîşandide.

Di klînîk depresyonê de pirr caran rîska xwekuştinê heye. Tenê li Almanya salê 12.000 mirov dixwaze xwe bikuje û diceribîne. Tê zanîn li Kurdistanê bi hezaran mirov xwe dikujin û pirraniya wan jî jin in. Gorî statîstîkan jin nêzîkî du carî zêdetir bi nexweşiya klînîk depresyonê dikevin. Wekî tê zanîn jiyana jinan di nava civakê de ji ya mêran dijwartir in. Hin şaxên klînîk depresyonê bingeha xwe ji sedemên genetîk digirin lê pirraniya wan ji sedemên rewşî tên. Li cihên wekî Kurdistanê ku şer, xizanî, pêkutî, êşkence hwd lê hene, rîska bi nexweşiya klînîk depresyonê ketin jî zêde ne. Psîkotrawma, şikestina kesayetî û kariyerê, têkçûne îdeolojî û baweriyan, rewşên awarte hwd nexweşiyê diniqurçînin, ditetikînin.

Depresyona klînîkê dikane were tedawîkirin. Psîkolog hin testên ku hêz û asta depresyonê dipîvin dikin û gorî teşhîsên xwe riyên tedawîkirinê avadikin. Heger di heman demê de nexweşiyeke din jî pê re hebe rîsk dubare dibe. Hin derman gelek bikêr tên. Psîkoterapî, psîkodrama, terapiya elektrokompûlsîv hwd gelek cureyên teknîkan û rewşeke baş dikane nexweşiyê derbibe.

## Girêdanên derve

Kategorî:Derûnnasî
Melankolî

**Melankolî** yek ji elementên depresyonê ye. Cesareta tenêbûnê, cesareta xemgîniyê, ji ber êşên kûr ên kesayetiyê, cezadayîna xwe, xemgîniyeka kûr e. Melankolîk hestên xwe wekî baweriyeke xurt didin der.

Melankolî bi qasî ku mijara psîkologiyê ye ewqas jî ya ol, wêje, feylesofî û estetîkê ye. Peyv ji Grekî tê û cara yekemîn bavê bijîşkiyê Hîppokrates ê Kós bikaraniye, "Melas Cholê". Tê wateya Galliyên reş. Gallî navê bereke dîrokîye û li Grek a Antîk gelek neheqî kirine. Melankolî di warê olî de xwe bi heman formê dide der. Wekî pêşxistina şeytên (ji ber ku mixalifê Xwedê ye). Dîsa di warê estetîk, wênesazî, muzîk hwd de jî xwedî heman formê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Hest
Kategorî:Rewşa giyanî
Psîkodrama

**Psîkodrama** yek ji rêbazên an teknîkên psîkoterapiyê ye. Peyv ji *psîko* û *dramayê* hatiye çêkirin tê wateya dramaya ruh. Cara yekem ji aliyê Jacob Levy Moreno yê awistiryayî hatiye bikaranîn û wî xistiye nav teknîkên psîkoterapiyê.

Di psîkoterapiyên ferdî û komî de tê bikaranîn. Psîkolog şanoyek li dar dixe û wekî gerînendeyê şano an fîlman îdare dike. Ji nexweş tê xwastin ku xwe têxe şûna keseke din. Bo mînak heger pirsgirêka nexweş bingeha xwe ji diya xwe digire, tê xwestin ku nexweş rola diya xwe bileyze. Bi vî awayî tê xwastin nexweş ji diya xwe fêhm bike, bi nêrîneke din li pirsgirêkê binêre.

Kategorî:Derûnnasî
Mamoste Nûjen

**Mamoste Nûjen** (jdb. 1954, Bismil) bernavê karîkatûrîstekî kurd e.

Karîkatûrên Mamoste Nûjen bi taybetî di malpera Netkurdê da derdikevin. Karîkatorên wî bi taybetî li ser rexnekirina dewleta Tirkiyê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Kesên ji Bismilê
Kategorî:Wênesazên kurd
Depresyon

thumb|Wêneya keçekê ciwan ku tevgerên depresyonê dide nîşan
**Depresyon**, xemgînî, ziravcanî, kelîn û keserkişandineka kûr e. Gorî hin wêjezanan heger depresyon nebaya, dê ewçend berhemên wêjeyî yên bêhempa jî nebana. Hestên mirov ziravcanî bûye, mirov ketiye xemgîniyeka kûr. Heger depresyon negihîştibe asta klînîk, ango nebûbe klînîk depresyon normal e. Di nava gel de bêhna kê teng dibe, jê re bi şaşî dibêjin "ketiye depresyonê". Rast e, depresyon bêhntengîbûn e, lê bêhntengîbûneke dirêj e û hin taybetiyên wê hene. Bo mînak melankolî hergav tevlî depresyonê ye.

## Çavkanî


Kategorî:Derûnnasî
Hêk (toxim)

[thumb|Çar hêk di [hêlînekê de]]
[thumb|'''[avanî|Avaniya hêkê**: <br />
1) [[qelp]]ê hêkê, <br />
2) [[perde]]ya [[derve]] ya hêkê, <br />
3) perdeya [[hindirîn]] ya hêkê, <br />
4) û 13) [[girêk]]ên [[spîk]]a hêkê, <br />
5) [[spîk]]a [[herrikbar]], <br />
6) [[spîk]]a tîr, <br />
7) [[perde]]ya [[zerik]]a hêkê, <br />
8) [[pêşzerik]], <br />
9) [[xwînpare]] ([[cenîn]], [[embriyon]], [[goştpere]]), <br />
10) [[zerik]]a [[tarî]], <br />
11) [[zerik]]a [[geş]], <br />
12) [[qelp]]ê [[zerik]]ê, <br />
14) [[hewageh]],<br />
15) [[kutîkula]]]]

**Hêk*' [[toxim]]ê hin cureyên ajalên mêk e. Nêzikî hemû cureyên [[balinde]]yan û cureyên [[masî]]yan û ajalên [[xizinde]] hêkan dikin. Ajalên mêk yên guhandar jî hêkan çê dikin lê hêk di hundur da dol digire. Ev hêkên di hundur da ra dibêjin [[bizir]]. Wextê ku masî an mirîşk dimirin hêkên ku di zik da dimênî jî wek bizir tên hesibandin.

== Hêk ji bo xwarinê ==

Hêk tên kelandin an di rûn de diqilijînîn û pê ra dibêjin [[qeyxane]]. Hêk dikevin [[hevîr|hêvîr]] û gellek tiştên din. Hêkên ku mêst û sîran lêdikinî re jî dibêjin [[cilbir]]. Şoreka Kurdan heye dibêjin *Ku nabû qeyxane yê bibe cilbir*.
Ji bo her  ji hêka mirîşkê ya navîn / mezin nêzîkê  enerjiya xwarinê û 6 g [[proteîn]] têde heye.

Hêk (kelandî) gelek vîtamîn û kanzaiyên muhimên ji bo leşên mirova tê de hebe di nav de weka vîtamîn A (ji sedî 19 DV), û riboflavîn (ji sedî 42 DV), asîdê pantothenîk (ji sedî 28 DV), vîtamîna B (ji sedî 46 DV), kolîn (ji sedî 60 DV), [[fosfor]] (ji sedî 25 DV), [[Çînko|zinc]] (ji sedî 11 DV) û vîtamîna D (ji sedî 15 DV).  

Zerkek ji du-sê parên pêşniyara rojane ya tê de 300&nbsp;mg kolesterolê heye.

== Bêjenas ==

Peyv "hêk" wek peyva [[pehlewî]] *xayag* e. Peyva [[îngilîzî]] *egg* ji peyva [[nors]]an (germenên bakur) *eggja* hatiye û bi îhtîmaleka mezin ev hemû peyvan ji peyvekê tên.

Peyv "zerik" di pehlewî de *zardag*; peyv "spîk" jî spedag e. Bi îhtîmal "qeyxane" jî peyv *xayag* tê û ew peyva wek *kaygana'' derbasa tirkî jî bûye.

## Çavkanî

Kategorî:Biyolojî
Fobî

Peyva fobî ji Phobos a Grekî tê. Phobos di mîtologiya Grek a Antîk de xwedayê dehşetê ye. Tirsa ku jiyana rojane asteng dike, tirsa li derê hişarê, tirsa di mercên awarte de hatiye fêrbûn e.

Bo mînak heger mirov ji gur an hirçeke kovî bitirse ev tirseke li rê, biwate û normal e. Lê heger mirov li cihê ku hîç fîl najîn mirov ji tirsa fîlan newêribe derkeve der, ev fobî ye.

Tirs yek ji sazûmaniyên xwe parastina mirov a sirûştî ye. Tirs ji hişarê derketibe ango ji kontrola hişarê derketibe ew êdî fobî ye û jiyana asayî dike xetereyê, asteng dike. Tirs di xizmeta jiyanê de lê fobî li dijî jiyanê ye. Lê bingeha fobiyan ne tenê tirs e. Anksiyete û elementên binhişarê ji yek ji sedemên fobiyan in. Bo mînak fobîk (kesê ku fobî pê re heye) ji rewş û objektên li derî tirsê ye jî ditirse. Wekî tirsa ji danûstandinê. Hin fobîk bêî tedawî nikarin herin bazarê an dikanekê tiştan bikirin. Bingehên fobiyan him realîst in him jî berevajiya wê.

Sigmund Freud fobiyan bi nakokiyan di asta binhişarê ve girêdide. Derûnînasên ji dibistana tevgerzaniyê wan bi refleksên fêrbûyî ve girê didin.

## Hin sîmptomên fobiyan

* Xofa nediyar
* Reng û rû sorbûn
* Cirifandin
* Xwîdan
* Zihabûna dev
* Bêhntengî
* Şêlûdîtin

Mirov dikare fobiyan di 3 komî de kom bike. Fobiyên fonksiyonî, fobiyên objektî û fobiyên rewşî.

## Hin cureyên fobiyan

* Zoofobî : Tirs ji ajalan.
* Astrofobî : Tirs ji birûsk, laser, ewrgurmijîn hwd. Fobîkên wiha pirr bala xwe didin rewşa texmînî ya hewayê.
* Klastrofobî : Tirs ji cihên girtî. Bo mînak li odeyekê tenêmayîn, asansor, hucreyên girtîgehê, metro hwd. Fobîk dikeve wê şik û baweriyê ew dê bifetise.
Manofobî: Tirs ji tenêmayînê. Fobîk hîç carekê nikare bi tenê bimîne.
* Agorafobî : Tirs ji meydanê, rasteyan, kolanan.
* Fobiya daqultandinê: Fobîk newêre tişteke bi hêsanî daqulte. Ji wê wertir e ew dê bixeniqe an qirşikên masiyan di qirika wê ve bizeliqe. 
* Fobiya deryayê: Newêrin li keştiyan siwarbin.
* Fobiya balafiran (firokeyan) : Newêrin li balafiran siwarbin.
* Pirofobî : Tirs ji agir.
* Kainatetofobî : Tirs ji guhertin û nûjeniyê.
* Kenofobî : Tirs ji tariyê.
* Orofobî : Tirs ji serdebijêran. Bo mînak ji çiya daketinê ditirsin.
* Xenofobî : Tirs ji biyaniyan.
* Ablutofobî : Tirs ji xweşûştinê.
* Amatofobî : Tirs ji ariyê, tozê.
* Akrofobî : Tirs ji bilindahiyan.
* Belonefobî : Tirs ji derzî û tiştinên tûj.
* Bromidrosifobî : Tirs ji bêhna laşê mirov.
* Erotofobî : Tirs ji têkiliya cinsî.
* Hidrofobî : Tirs ji avê.
* Hwd bi dehan fobî

Di tedawiya fobiyan de rêbaza psîkoanalîz û derman tên bikaranîn. Dermanên antîdepresan her gav bikêr nayê. Psîkolog bi pirranî fobîk nêzîkê objekt an rewşa ku ji ditirse dikin û bi vê awayê alîkarî dikin daku fobîk fêrî rewşê bibe û tirsa xwe derbibe.

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Dîskrîmînasyon
Hülya Avşar

**Hulya Avşar** (jdb.  Balıkesir) hunermenda bi koka xwe kurd ya Tirkiyêye ko di warên zarvekirinê û stranbêjiyê da navdar e.

Jiyana xwe ya hunerî bi tevayî bi zimanê tirkî meşandiye û hêj jî wisa ye.

## Jiyana hunerî

Wê li xwîndina xwe li Lîseya Komarê ya Enqereyê dawî kir. Li sala 1982ê tevî malbata xwe çûn Stembolê. Di kêbirkêyeka bedewiyê da ko kovara Bolvar birêvedibir, bû bedewa yekê. Li sala 1983ê bi lîstina di filma Herem da hundirê cîhana filman bû. Bi dû ra di zêdetir ji 70 filman da rolê serekî lîst. Wê xelatê baştirîn lîstikvanê Festîvala Filman ya Moskoyê wergirt.

Ew hînî mûsîqayê jî bû û dest bi stranbêjiyê kir. Wê gelek konser li Tirkiyê birêvebirin. Heta niha 6 albumên wê yên stranan derkevtine. EW li sala 2001ê ji aliyê Kral TV ya Tirkan ve wekî baştirîn stranbêja jin hat hilbijartin.

Her di sala 2001ê da, wê dest bi nivîsîna quncikan di rojnameya Gunaydin da kir. EW sernivîsera Kovareka heyvane bi navê Hülya ye.

Bernameyeka mêhvandariya televizyonî bi navê Hülya Avşar Show di televizyonên Tirkan da birêve dibit. Vexwîndina hunermendê Kurd Ciwan Haco bo wê bernameyê, di dema xwe da, bûyerek bû.

Ew bi awayekê pîşekarane (profesyonel) tenîsê jî dilîzit û li sala 2001ê bû qehremana TEDyê.

Hulya bi Kaya Çilingiroğlu ra zewicî bû, lê li sala 2005ê jê cuda bû. Wê ji Kayayî keçikek bi navê Zehrayê heye.

## Fîlmên ku Hülya Avşar tê de lîstiye
* Sekreter
* Mavi Mavi - Şîne Şîn
* Benim Sinemalarım - Kînoyên (sînemayên) min
* Üç Halka - Sê xelek
* Fatmagül'ün Suçu Ne - Tewanbariya Fatmagülê çiye
* Kısrak - Mehîn
* Alın Yazım - Çarenûsa min
* Sevda Ateşi - Agirê evîndariyê
* Berlin in Berlin
* Bir Kırık Bebek - Pêlîstokek şikestî
* Öğretmen - Mamoste
* Salkım Hanımın Taneleri - Daneyên gûşî xanimê
* Kalbin Zamanı Dema dil

## Dîskografî
* 1988: Herşey Gölnünce Olsun
* 1989: Gül Kokuyor
* 1990: Hatırlarmısın
* 1993: Dost Musun Düşman mı
* 1995: Yarası Saklım
* 1999: Hayat zor
* 2000: Sevdim
* 2002: Aşıklar Delidir
* 2009: Kişiye Özel

## Girêdanên derve
* Hulya Avşar di IMDbê da
* Nivîsara Tirkî ya Kî Kî ye?

Kategorî:Aktrîsên tirk
Kategorî:Hunermend
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Yobîla Zêrîna Pêşmergeyî (pirtûk)

**Yobîla Zêrîna Pêşmergeyî** pirtûkeke Şewket Şêx Yezdîn e. Ebdulkerîm Findî ji tîpên erebî veguhast.

## Girêdanên derve
pirtûkê ji vê derê bixwîne :* FINDI.INFO 

Kategorî:Pirtûk
Paranoya

**Paranoya** di zimanê Grekî de paranous (ango dînbûna hêsan, dînbûna li derve) e û Emil Kraepelin cara yekemîn di psîkîyatriyê de bikaraniye. Şik, li şikê ketin bûye yekemîn û serekeyî taybetiya mirov. Şik û li şikê ketin jiyana normal têkbiriye. Paranoya pirr carî parçeyek ji nexweşiyên din ên psîkologîk in. 

Di her mirovî de kêm zêde paranoya heye. Ev tişteke ji rêzê û normal e. Lê heger jiyana mirov ketibe bin kontrola şikê êdî ew bûye nexweşiyeke psîkologîk û psîkiyatrîk. Divê bête tedawîkirin. Bi pirranî paranoya bi şîzofreniyê ve ye. Lê bi navê kesayetiya paranoîd dîmeneke nexweşiyê jî heye. 

Wekî me got, di jiyana normal de mirov xwedî gelek paranoya ne ku evana ne nexweşî lê şaşî ne. Bo mînak siyasetmedar pirr bi teoriyên komployî ve bilî dibin ku evana herçendî paranoyayê bihewînin jî hêj nebûne nexweşî. Antîsiyonîzm, ango hemî xerabiyan dikin para Cihûyan, şik û tirs ji saziyên sixuriyê (wekî CIA , MOSSAD hwd), şik ji heval û cîranan kirin ku ewana li pey nebaşiyê ne hwd. Evana hemî ji şaşîtiyên jiyana rojane ne. Nexweşî nînin.

## Hin mînak ji paranoya

Nexweş herdu destên xwe bikarnayîne dema jê tê pirsîn dibêje, "Hin peyayên fezayî tiştekê xistin mejiyê min ez ketime bin kontrola wan, ew nahêlin".

Nexweş jina xwe kuştiye û di klînîkê de tê tedawîkirin. Ew dibêje, "Ez Îsa Mesîhê nû me. Xwedê ez şandim ku mirovan bînim ser riya rastiyê. Lê şeytên kete ruhê jina min û ew li dijî min rakir. Min diviyabu jina xwe bikuşta".

Nexweş newêre derkeve derve. Ew dibêje, "Dewleta Tirk, 3 komên taybetî ji bo revandina min peywirdar kiriye. Ew dê min birevînin bibin. Li bin Çiyayê Cûdî laboratuwarekê avakirine, li wir li ser çekek nû dixebitin. Min hilbijartine bo ceribandinê".

Nexweş xwe hîç naşo û êdî bêhn ketiyê. "Ez divê xwe neşom. Wê gavê dê ji min mêrkûjekî derkeve. Ma hûn dixwazin ku ez bibim qatil?".

Helbet mirov bêî sedem û nişkave nexweş nakeve. Kesên nexweş dikevin jî ne nezan û kêm hiş in. Îro em qebûl bikin an nekin li Kurdistanê bi hezaran Kurd ji ber dagirkerî, şer, êşkence, tecawiz hwd nexweş ketine û dikevin. Mixabin nêrîna me Kurdan ji bo kesên wiha nebaş in. Em hema wan bi navê "dînê beredayî" binav dikin û berpirsiyariya xwe jibîr dikin.

Di tedawiya nexweşiyên ku tabloya paranoya pê re heye, metodên psîkîyatrîk tên bikaranîn. Bo mînak paranoîd şîzofrenî nexweşiyeke psîkîyatrîk e. Dermanên trankîlîzan , elektrokompûlsîv terapî hwd tên bikaranîn. Nexweş 100 % divê li klînîkan di binê kontrolê de bin. Nexweşên ku tabloya paranoya dihewînin, ne nexweşên ji rêzê ne, dikarin ziyanê bidine xwe an devedorê xwe.

Kategorî:Derûnnasî
Emil Kraepelin

**Emil Wilhelm Georg Magnus Kraepelin** 15ê Reşemeha 1856ê- 7ê Çirya Pêşîn 1926. Yek ji psîkiyatrîstên navdar e ko li Neustrelitzê li Elmanyayê ji dayîk bûye û li Münchenê mirîye. Ji layê gelek kesan ve, mîna H. J. Eysenckî di berhema wî ya bi navê *Encyclopedia of Psychology* da, wekî hîmdanerê psîkatriya zanistî, dermanzanista psîkatrîk û genetîka psîkatrîk dihêt pesinandin. Kraepelinî hizirand ko sedema hemî nexweşiyên psîkatrîk hokarên biyolojîk û genetîk in. Ramanên wî jordestiya xwe li tevaya sedsala 20ê li ser psîkatriye da parast. Bervajî wî Sigmund Freudî hizir dikir ko nexweşiyên psîkatrîk ji ber sedemên psîkolocîk peyda dibin.

Li 1886ê, tenê piştî 8 salên rahînanê, ew li Zanîngeha Tartuyê (hingî Dorpat) li Estonyaya niha bû profesor û bû rêveberê dermangeheka (klînîkeka) 80 textî. Li wêderê ew şiya gelek serhatên nesaxan bi hûrî û kûrî tomar bikit û bixwînit û "têderbiînit ka giringiya rewşa nexweşiyê li goreyî polandin an sinfandina nexweşiyê çend e." Deh salan piştra, wî ragehand ko rêyeka nû ji bo nihêrîna li nexweşiyên revanî vedîtîye. Wî ji nihêrîna kevneşopî ra digot "berjengkî" anko "semptomatîk" û ji rêya xwe ya nû ra digot "balgehîn" anko "klînîkal". Ev bû rêbaza wî ji bo şirovekirina sinfandina bi sedan nexweşiyên revanî yên ko heta sedsala 19ê hatbûn niyasîn. Wî nexweşî li goreyî sinfandina *paternên* berjengan anko semptoman vebeşîn, ne li goreyî wekheviya berjengên serekî, ko berî wî dihat kirin. Dirist hema jiber wan astengan bû ko Kraepelinî şêwazê xwe jibo veniyasîna nexweşiyên revanî pêşkêş kir.

Ji ber sinfandina nexweşiyeka ko bi awayê yek nexweşî wekî psîkoz dihat niyasîn pesnên Kraepelinî dihên dan. Wî ev nexweşî dabêşî du nexweşiyan kir:

* Manodepresyon (bi îngilîzî: *manic depression*) ko ew bi xwe niha bû ye komeka nexweşiyên mîna depresiyona mezin û nexweşiya ducemser an bîpolartî (bi îngilîzî: *bipolar disorder*).
* Şîzofrenî (bi îngilîzî: *dementia praecox*).

Li ser bingehê lêkonînên wî yên dirêjdem, û li goreyî saloxetên rewşan, encam û verêja taliya (anko prognoza) nesaxiyan, wî çemk anko konsepta *dementia praecox*ê pêk anî. Li goreyî wî şîzofrenî "werara nepirr kurt dema rewşeka nemazeyî ya kêmbûna hêza revanî ye ko li jîyekê kêm dest pêdikit."

Wî li ser patologiya mêjî xebat kirine û cara yekemîn balê kişandiye ser bandorên patologiya li ser kesayetî û nexweşiyên psîkiyatrîk. Wî cara yekemîn pirsgirêkên tevgerê binav û kom kiriye. Ji cureyên din ên zanîstiyê sûdwergirtiye û nexweşiyên kesayetiyê jî wekî yên organîk dîtiye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1856
Kategorî:Mirin 1926
Kraeplin, Emil
Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê

[thumb|[Logoya CIA'yê]]

**CIA** (wekî *sî ay ey* bixwîne) kurteya **Central Intelligence Agency** ye, ango Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê, navê saziya sîxuriya derveyî ya DYA'yê ye. Di sala 1947'an de bi fermana serokwezîr Harry S. Truman hatiye damezrandin.

Girêdayî NSC (*en es sî*) (*[[National Security Council]]* - Konseya Ewlekariya Neteweyî) kar dike. Çar şaxên CIA'yê hene: nûçegirtin, çalakî, zanîstî û teknolojî û gerînendetî. CIA hatiye peywirdarkirin ku bo ewlekariya welêt sîxuriyê bike û wan wekî raport pêşkêşî NSC bike. CIA hemî karên xwe wekî hemî saziyên sîxuriyê bi dizî dike.

## Girêdanên derve

*  CIA
*  CIA 


Kategorî:DYA
Kategorî:Saziyên sîxuriyê
Ey avê av (helbest)

**Ey avê av** navê helbesteke Feqiyê Teyran e.

## Çend rêze ji helbestê

Ey av û av ey av û av

Ma tu bê eşq û muhbetê

Mewc û pêlan tavêy belav

Be sekne û bê rahetê

	Ji işqa kê her têy û têy

	Heta kengê her bêy û bêy

	Bo min bêjê heyranê kêy

	Da ez bizanim qissetê

		Lazim te mehbûbek heye

		Yan dost û metlûbek heye

		Yan meyl û mensûbek heye

		Lew bê libas û kîswetê

Kategorî:Feqiyê Teyran
Kategorî:Helbestên kurdî
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Harry S. Truman

**Harry S. Truman**, (jdb. 8ê gulanê, 1884 - m. 26ê kanûna pêşîn, 1972) serkomarê 33ê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1945-1953) bû. Ew wekî[cîgirê serkomarî piştî mirina Franklin D. Roosevelt bû serkomarê Amerîkayê. Serkomariya Trumanî hevdema bûyerên giring yên mîna xwedanedesta Almanyayê, dawîbûna Şerê Cîhanî yê Yekem, Bombebarana Navokî ya Hîroşîma û Nakazakiyê, xwedanedesta Japonê, damezirandina Rêkxistiya Neteweyên Yekgirtî, Marşal Plan jibo jinûveavakirina Ewropayê, Destûrên Trumanî jibo zevitkirina Komûnîzmê, destpêka Şerê Sar, çêbûna NATOyê û Şerê Koreyê bû. Van hemî bûyeran û gelek arîşeyên navxweyî karekê weha kir ko Dwight D. Eisenhower bikarit desthilata 20 salî ya Demokratan dawî bikit.

Ew yek ji siyasetmedarên Demokratan e. Di dema serokwezîrtiya xwe de CIA damezrandiye û bi navê Doktrîna Truman di 12ê adarê 1947 de li kongreyê doktrînek daye pejirandin. Ev doktrîna han, polîtîkaya DYE bo nêrîna Şerê Sar û berjewendiyên derveyî rave dike.

## Jînenîgarî

### Destpêka jiyanê
Herî li  li Lamara wîlayeta Missouri ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat dinyayê. Ew zaroyê duyê yê Can Endirsin Trûmen *John Anderson Truman* î û Marta Êlên Yang Trûmen *Martha Ellen Young Truman* ê bû.

û 26ê kanûna pêşîn 1972 li Kansas City jiyana xwe ji dest daye.

thumb|200px|Harry S. Truman|çep

Kategorî:Jidayikbûn 1884
Kategorî:Mirin 1972
Kategorî:Serokdewletên DYAyê
Kategorî:Siyasetmedarên amerîkî
Şîzofrenî

[thumb|[Nimûşekî kesekî nexweşketî bi şîzofreniyê]]
**Şîzofrenî**, ji grekî tê. Wateya wê parçebûna kesayetiyê ye. Yek ji nexweşiyên psîkologîk ji grûba psîkozan e û karê psîkiyatriyê ye. Di ramane, tevgerê û fonksiyonên mêjî de xirabûn, parçebûn e. Di beşa psîkiyatriyê de cihekê xwe yê girîng heye û tedawiya wê pirr dijwar e.

Cara yekemîn di sala 1907an de ji aliyê psîkiyatrê navdar ê Swîsre yî Eugen Bleuler hatiye binavkirin. Afirandina ramanan, têkiliyên di navbera fonksiyonên kesayetî û hişarê, rewşa hestan hwd parçe parçe bûye. Nexweş êdî bi zimanekê taybet diaxive. 80 % şîzofrenîk halûsînasyonan dibihîsin û dibînin. Raman û baweriyên paranoîk pirr in.

Zanîst di wê baweriyê de ne ku bingeha vê nexweşiyê di ciwaniyê de tê avêtin. Sedemên wê yê genetîk hene lê epîlepsî, alkolîzm û raxwarina madeyên wekî eroîn, haşhaş, nexweşî tûmor û darbeyên di mejiyê de girîng in. Nexweşî di mêran de zû (12-13 salî), di jinan de dereng (40 salî) xwe dide der. Lê nexweşî di demeke dirêj de digihîje û heya mirov biçe bijîşk hinekê dereng dikeve. Zanîst di wê baweriyê de ne ku hormonên jinan di vê cûdatiyê de rolekê dileyîze. Dîsa jî binexweşketina mêr û jinan wekî hev in. Ji 10-15 % û pirraniya wan jî mêr di vê nexweşiyê de xwe dikujin. Pirr kêm be jî bi zarokên wekî 8 salî de jî hatiye dîtin. Tesbîtkirina vê nexweşiyê hinek tevlîhev e. Bo mînak otîstîzm a zarokan hin caran bi şaşî dibe tirsa şîzofreniyê lê nerast e.

Ji 5-10% zarokên şîzofrenîkan bi heman nexweşiyê dikevin. Ev selefa han di cêwiyan de 45 % e. Kesên ku di dema ji dayîk bûnê de tûşî zehmetiyan bûne û di zaroktiya xwe de darbe li serê wan ketine yan qeza derbaskirine divê biçîn cem bijîşk û xwe kontrol bikin. Hinek vîrus jî roleke mezin dileyîzin (Herpes simplex Tîp II, Influenza û vîrusa Borna). Kesê li bajaran ji dayîk bûne ji yên li gundan bûne bêhtir bi vê nexweşiyê dikevin. Herwekî jiyana sosyal bandoreke mezin li destpêka nexweşiyê dike.

## Sîmptomên şîzofreniyê

Helbet şîzofrenî navê grûbeke nexweşiyan e gelek sîmptomên wan hene lê yên balkêş ev in:

* Ji jiyana sosyal dûrketin
* Qelsketin an parçebûna hestan
* Guhertin di baldariyê de
* Guhnedayîna paqijiyê
* Di axavtinê de guhertin û xirabûnên berbiçav
* Pirsgirêkên raketine, xewê
* Jarketina laş

## Cureyên şîzofreniyê

* Şîzofreniya hebefrenîk
* Şîzofreniya katatonîk
* Şîzofreniya paranoîd
* Şîzofreniya hêsan û sade

Mixabin tedawiya vê nexweşiyê dijwar e. Li klînîkan bi salan tedawî dibin û gorî statîstîkan tenê 33 % şîzofrenîk bi temamî sax bûne heya niha. Di tedawiyê de bi pirranî metodên psîkiyatrî, derman û întegrasyona sosyal tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Psîkiyatrî
Barzanî xwe nade dest kesê (pirtûk)

thumb
**Barzanî Xwe Nade Dest Kesê** pirtûkeke Ebdulhesen Tefrîşiyan e.

* Wergirandin: Şewket Şêx Yezdîn
* Veguhastin ji tîpên erebî: Ebdulkerîm Findî
## Girêdanên derve
* Pirtûkê ji vê derê bixwîne : FINDI.INFO 

Kategorî:Pirtûkên kurdî
Dicle (kovar)

thumb|berge yekem ji hejmar :36 ya kovara dicle
Kovara **Dicle** kovareka siyasî, rewşenbîrî û giştî bû û ji aliyê wezareta rewşenbîrî ya Hikûmetî Herêmî Kurdistan dihate derxistin. Hijmara wê ya yekê di nîsana sala 1998 hate derxistin û hejmara wê ya dawiyê (42) di îlona sala 2001'ê derket.

## Desteya weşanê
* Xwedanê îmtiyazê : Wezîrê rewşenbîrî
* Sernivîser : Ebdulkerîm Findî
* Reveberê Nivîsînê : Izet Findî
* Derhênana huneri (Nexşekêş) : Hekar Findî

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Kategorî:Kovarên rawestandî
Izet Findî

**Izet Findî** nivîskar û psîkologekî kurd e.

Izet Findî di sala 1960'î de li Duhokê ji dayik bûye, xwendina destpêkî û amadeyî her li Duhokê bi dawî aniye. Ji salên 1980-1981'ê li Zanîngeha Silêmaniyê pişka Psîkolojiyê hatiye wergirtin, piştî rêjîma Bexda zanîngeh veguhestiye Hewlêrê du salên dî li wê derê dewam kiriye û sala çarê hatibû kirin. Piştî xwendina xwe bi dumahî aniye û bawernama bekeloryos bi zanistên psîkolojiyê wergirtiye, di 23.11.2000´î de bawernama Masterê jî ji Zanîngeha Duhokê wergirtiye.

Her digel damezrandina zanîngeha Duhok, li zanînegahê karkirîye, wek (tomarkerê giştî, mamosta li kolîjên endaziyarî, çandin).

Di sala 2013 an de bûye alîkarê serokê zanîngeha polîteknîkî ya Duhok bo karûbarên kargêrî û darayî û qutabîyan.Di sala 2017 an bûye alîkarê serokê zanîngeha Newroz bo karûbarên kargêrî û darayî û qutabîyan.

Di sala 2018 an heya sala 2020an bûye serokê zanîngeha Newroz.

## Nivîskariya Izet Findî
Yekemîn nivîsîna wî di sala 1977´an de di rojnama "Hawkarî" de li Bexda hatiye weşandin; wek nivîskar ji sala 1980´ê were berdewame û pişikdarî di piraniya rojname û kovaran de kiriye bi berhemên xwe her ji berî serhildanê û ta nuha jî wek Hawkarî, Beyan , Roşinbîrî niwê, Karwan, Bizav ,Dicle, Botan, Gazi, Metin, Peyman, û hwd. Ji 1992-1993´an li televizyona Kurdistan karkiriye, ji 1994-1996´an wek nivîskar di rojnameya "Peyman" de karkiriye.

* JI 1996-1998 wek endamê desteya nivîsînê di kovara "Gazi" de karkiriye
* Ji 1998 û ta nuha wek rêveberê nivîsînê di kovara "Dicle" de kardike
* Nuha nivîser e li kovara "Metîn" jî
* Di sala 1986´an de bûye endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd/Duhok
* Enadamê Sendîka Rojnamevanên Kurdistanê ye
* Ji sla 1992´an ve sikretêr û endamê Komela Sîkolocî Kurdistanê/Duhok e
* Pirtûkek bi navê "Hindek Babetên Sîkolocî" li sala 1992´an çapkiriye
* Pirtûkeke din bi navê "Çend Babetên Zanistî" berhev e bo çapê
* Niha wek rêveberê Tomargeha Zanîngeha Duhok û mamostiyê zanîngehyê berdewam e

## Çavkanî

Kategorî:Dihok
Kategorî:Dihok (navend)
Kategorî:Duhok
Kategorî:Kurdistan
Kategorî:Mamosteyên Zaningehê
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevan
Psîkoz

Peyva psîkoz ji Grekî tê û wateya wê anormalî yan nexweşiya ruh e. Cara pêşîn di sala 1845 de ji aliyê Ernst von Feuchtersleben hatiye bikaranîn. Feuchtersleben xwestiye pirsgirêkên ku wekî neûrozê bingeha xwe ji problemên neûrologîk digirin, jê yê din veqetîne.

Psîkoz tabloyeke nexweşiyên hiş e û xwe bi xerabûna hest û ramanan dide der. Nexweş bi pirranî halûsînasyonan dibîne û xwedî baweriyên nerastegîn e. Ji rastegîniyê dûr ketiye. Nexweşî pirranî tûşî ciwanan dibe. Psîkoz bi gelek tablo û nexweşiyên psîkolojîk û psîkiyatrîk ve girêdayî ye. Hin diyagnozên wê dişibin şîzofrenî, depresyona klînîk , psîkopatî , delîriyûm hwd lê bi gelek aliyan ve jî ji wan cudatir e. Bêî testan veqetandin û tesbîta nexweşî û tabloyên wiha pirr dijwar in.

## Hin sîmptomên psîkozan

* Halûsînasyon
* Guherbarî di rewşa hestan de
* Baweriyên nerastegîn
* Di raman û hilberîna ramanan de xerabûn
* Guhertinên berbiçav di kesayetiyê de
* Di axavtinê de xerabûnên berbiçav
* Destkeftinên testên li ser mejî û guhertinên di mejî de

Li ser sedemê vê tabloyê gelek nîqaş, xebat û angaşt hene. Bikaranîna madeyên raxwarinê, bo mînak kokaîn, PCP, madeyên halûsînogen, amfetamîn hwd girîng e. Xebatên li ser mejî hatine kirin nîşan didin ku di mejiyê psîkotîkan de hin guhertin pêk hatine. Bo mînak aliyê rastê yê mejî ji yê din bêhtir hesas bûye. Hin nexweşiyên organîk ango bijîşkî jî bandorê li psîkozan dikin. Bo mînak grîp an nexweşiyên ji bakteriyan têne dikanin hin tehrîban li sîstema neuroyan bikin.

Di tedawiya psîkozê de dermanên antîpsîkotîk tên bikaranîn. Herwekî psîkoterapiya ferdî û komî jî tê kirin. Bi alîkariyeka sosyal a baş û tedawî dikanin nexweşiyê têkbibin.

Kategorî:Derûnnasî
Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê

**Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî** (tirkî: *Milli İstihbarat Teşkilatı*, li gel kurtenavê wê *MİT* jî tê naskirin), navê saziya sîxurî ya Tirkiyeyê ye. Serokê wê yî niha İbrahim Kalın e. Wekî hemî dezgehên din ên Tirkiyeyê *MİT* jî di bin kontrol û desthilatdariya Konseya Ewlekarî ya Neteweyî (bi kurteya tirkî *[[MGK]]*) de ye ku ew bi xwe jî di bin siya artêşa tirkî de ye. *MİT* bi CIA, Mossad û gelek saziyên sîxuriyê din re bi hevparî jî xebatan dike.

## Lîsta serokên Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê

## Girêdanên derve
* Malpera Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT)

Kategorî:Avabûnên 1965an li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1965an li Tirkiyeyê
Kategorî:Leşkeriya Tirkiyeyê
Kategorî:Saziyên sîxuriyê
Kategorî:Tirkiye
Mossad

**Mossad** (îbranî: המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים, , ango saziya sîxurî û operasyonên taybet) saziya sîxuriya dûgela Îsraelê ye. Sazî di 13ê kanûna pêşîn a 1949ê de, wekî *Enstîtuya Navendî ya Koordînasyonê* li ser pêşniyara serokwezîr David Ben-Gurion a ji Reuven Shiloah re hate damezrandin.

Navenda Mossad li Tel Aviv e û di nava saziyên sîxuriyê de wek ya herî navdar û profesyonel tê zanîn. Mossad ji berhevkirina îstîxbaratê, operasyonên veşartî û dij-terorîzmê berpirsiyar e. Rêveberiya wê rasterast û tenê bersiva serokwezîr dide. Bûdceya wê ya salane li dora 10 milyar ₪ (2,73 mîlyar dolar) tê texmîn kirin, û tê texmîn kirin ku tê de dora 7000 kes kar dikin. Xebatkarên wê du cure ne: Kesên kadro û yên alîkar. Bi vî rengî Mossad yek ji mezintirîn ajansên sîxuriyê yên cîhanê ye. Tê îddîakirin ku rêxistin bi gelek operasyon û planên sûîqestê yên li gelek cihan ve girêdayî ye.

Pênc beşên saziye hene: çalakiyên sîxuriyê, çalakiyên polîtîk, çalakiyên taybet, şerê psîkologîk û beşa lêkolînan.

Di dema Şerê Sar de Mossad gelek operasyonên mezin li dijî bloka rojhilatê kiriye û di pirraniya wan de biserketiye. Mossad bi saziyên sixurî yên welaten din re jî xebatan dike, lewra tê bawer kirin ku bi MÎTa tirkan re jî gelek operasyon kirine. Tê gotin ku ji bo dîlgirtina serokê PKKê Abdullah Öcalan li Kenyayê li gel CIA û MÎTê hevkarî kiriye, lê berpirsyarên saziyê vê yekê red dikin.

## Binerê

* Yekîtiya çarkînar

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1949an li Îsraêlê
Kategorî:Îsraêl

Kategorî:Saziyên sîxuriyê
Ewro

[thumb|200px|[Nîşana Ewro]]
**Ewro** (bi kurdî carina wekî *Euro* tê nivîsandin; nîşaneya wî **€**, koda wî jî EUR ye) diravê hevpar ê pirraniya welatên Yekîtiya Ewropayê ye.

thumb|upright=1.4|Euro 2023
thumb|200px|Panotên Ewro
thumb|200px|Ewro
Herêma endamên pereyê hevpar di sala 2026an de ji van welatan pêk tê:
# Almanya
# Awistriya
# Belçîka
# Bulgaristan
# Estonya
# Fînlenda
# Fransa
# Holenda
# Komara Îrlendayê
# Kroatya
# Îtalya
# Kîpros
# Letonya
# Lîtvanya
# Lûksembûrg
# Malta
# Portûgal
# Slovakya
# Slovenya
# Spanya
# Yewnanistan

## Girêdanên derve

*   


Kategorî:Pere
Psîkopatî

**Psîkopatî** bi Grekî tê wateya "azarkişandina ruh". Tê zanîn ku psîkologî yek ji ciwantirîn şaxên zanîstiyê ye û peyvên psîkologiyê hin caran tên tevlîhevkirin. Ji bo ku mirov wateya wê rave bike, divê mirov behsa ûjdan, empatî, antipatî, psîkopat hwd bike. Kesên ku ûjdana wan an ruhê wan êdî li derê ûjdan û ruhê kollektiv ê mirovahiyê ye. Helbet ev nixandineke tûj e û di zanistiyê de mirov nikane ûjdana civakê herdem mafdar jî bibîne.

Psîkopatî tabloyeke nexweşiyên psîkologîk û psîkiyatrîk e. Kêmketina ûjdan û xerabûna empatî du elementên girîng ên psîkopatiyê ne.

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Êşîn
Empatî

**Empatî** tê wateya hevhestîbûn. Ango di têkiliyên mirov de ji derûniya hevûdu têgihîştin, ji hestên hevûdu fêhmkirin e. Mirov ji bo hin heval an nasên xwe dibêje "Ez û wê/wî em ji hev pirr zêde baş fêhmdikin. Bêî axavtin em bi rewş û daxwazên hevûdu têdigihîjin. Em wekî nîvên sêvê ne". Di vê mînakê de wateya empatiyê baş tê ravekirin. Berevajiya empatiyê antîpatî ye.

Kategorî:Derûnnasiya exlaqê
Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Etîk
Kategorî:Hest
Kategorî:Konseptên metafizîkê
Psîkotrawma

**Psîkotrawma**, ango trawmayên ku bingeha wan psîkologîk in, ne nexweşî li tabloyeka nexweşiyên psîkologîk in. Trawma bi grekî tê wateya "birîn". Psîkotrawma tê wateya "birînên ruh". Bo mînak heger mirov di zaroktî yan jiyana xwe de tûşî bûyeren awarte û kirêt wekî destavêtina cînsî, êşkence, mirina hezkiriyan, şer, penaberî, hepiskirina zarokan hwd jiyabe ewana li ser mirov bandorên mezin dihêlin. Heger paşê neyên tedawîkirin dikarin bibin destpêka hin nexweşiyên psîkologîk.

## Kurd û psîkotrawma
Kurd wekî neteweyeke bêdewlet, di jiyaneke awarte de dijîn. Bi sedan salan e li Kurdistanê dagirkerî, şer, êşkence, rev, koçberî, tirs, mirin û kuştin hene. Kêm zêde her kurdek di jiyana xwe de psîkotrawma jiyane. Mixabin saziyên an nexweşxaneyên kurdan nîne ku li çareyên tedawîkirinê bigerin. Hin kurdên ku koçberî Ewropa bûne jî guh nadin tedawîkirinê. Herçendî li Ewropa derfetên mezin hebin jî.

## Hin mînak ji psîkotrawmatîkan

R. keçikeka 11 salî ye. Li Parîsê diçe dibistanê. Rojek bi diya xwe re li metroyê siwar dibe. Diya wê dereng dimîne siwar be, derî tên girtin û trên birêdikeve. Herdu bi hev re dê biçin cihekê nêzîk. R. nişkave diqîre û li erdê dipelpite. Frensî li serê wê dicivin, ti wateyê nadinê. Lewra zarokên frensî bi serê xwe li metroyan siwar dibin û diçin dibistanê. Trênê li nêzîk didin sekinandin û ambûlans tê R. yê dibe. Ti nexweşiyek bi R. nîne. Tenê li Şirnexê di 4 saliya xwe de psîkotrawma jiyaye. Gundê wan hatiye rûxandin û dê-bavê R. yê li panzêrê siwarkirine û birine. R. wê rojê pirs tirsyaye. Ji wê rojê şûnde naxwaze tenê bimîne û ji dê-bavê xwe biqete.

O. jî li Stembolê di 9 saliya xwe de bi tevê malbata xwe ji aliyan polîsan ve hatiye binçavkirin. Li ber çavên wî li mirovan êşkence hatine kirin. O. bi alîkariya IHD (Komeleya Mafê Mirovan) piştî çar rojan serbest hatiye berdan lê dê û bavê wî di bin êşkenceyê de mane. O. niha li Elmanya dijî û êdî 16 salî ye. O. ji dengê bêtêlan (telsîz) û sîrenan ditirse. Dema ji derve dengê trêmbela polîsan an ambûlansan tê an jî dengê bêtêlan dibîhîse dicirife, xwîdan tê ser. Lewra dema li Stembolê hatibû girtin ew di xewê de bû. Nîvê şevê bi dengê sîrenan û bêtêlan ji nav nivînan hatibû girtin. Mixabin dê-bavê O. naxwazin O. biçe tedawî bibe. Bi gorî wan naxwazin navê "dîntiyê" were ser lawê wan.

## Çavkanî

Kategorî:Derûnnasî