open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paraguay

**Paraguay ** yan **Komara Paraguayê** (bi spanî: *República del Paraguay*, bi guaranî *Tetã Paraguái*), welatekî li Amerîkaya Başûr e. Sînorên xwe li rojhelat bi Brezîlê, li başûr û rojava Arjentînê li başûr û rojava jî bi Bolîvyayê re hene. Paraguay di zimanê guaranî de tê mane "ava dera av e".

## Erdnîgarî
Río Paraguay, ango çemê Paraguay, welat ji bakur de ber va aliyê başûr de derbaz dike û du perçeyan pêk hatî ye. Sînorên başûr rojhilata bi Brezîlê re ji çemê Paran pêk hatî ye. Li ser wî çemî bendava dinêya herî mezina bi Brezîlê va par ve dibe Itaipu heye. Bendavaka dina mezina li ser wî çemî, Paraguay bi Arjentînê ve parve dike, Yacyretá heye. Ji bo wan bendavan Paraguay welatê li dinê derxistiniya kehre (ceyran) herî pir dike.

Li Paraguayê siruşta bintropîkî (subtropîkal) tê dîtîn

## Gel
Gelê Paraguayê bi piranî, bi %95an xwe, ji mestîzan sipanî û guaraniyan de pêk tê. Li wan bêtir bi kêmavî îtalî, alman, japonî, koreyî, çînî, ereb, brezîlî û arjentînî jî hene.

## Ziman
Li Paraguayê spanî û di 1992an vir de jî guaranî zimanên fermî ne. Li gel nêzî %84an xwe guaraní, %75an xwe jî spanî dikane biaxive.

## Ol
Gelê Paraguayê bi piranî (li dor %90) xiristiyanên katolîk ên romî ne. Li wan bêtir bi kemavî protestan û menonît jî hene.

## Werzîş (spor)
Li Paraguayê spora herî navdar futbol e. Hin futbolvanên navdar ew in: José Luis Chilavert, Roque Santa Cruz û Nelson Valdez.

## Girêdanên derve

* Dîroka Paraguayê
* Wêneyan kevin 
* Paraguay ji ezmen de 

Kategorî:Avabûnên 1811an li Amerîkaya Başûr
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1811an de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê

Kategorî:Welatên Amerîkaya Başûr
Komara Agiriyê

**Komara Agiriyê** yan **Komara Araratê** yek ji dewletên kurd ên dîrokî ye. Di pêvajoya Serhildana Agiriyê de ji aliyê tevgera kurd ve hatiye îlankirin.

Gelê Kurd piştî têkçûyîna osmanî wekî gelên din li azadiya xwe digere. Gorî peymana Sevrê mafê kurd û ermeniyan ên dewletbûnê ji aliyê osmaniyan ve hatibû pejirandin. Lê di praktîkê de tirkan nedixwastin kurd bibin xwedî dewlet û ji bo wê jî çi ji destê wan bihata dikirin.

Bi şikestina tevgera di bin pêşengiya Şêx Seîd re, navenda doza azadiya Kurdistanê bû Agirî. Serokê Kurd Îhsan Nûrî Paşa tevger û şereke nûjen dida û roj bi roj Kurd berî bi serkeftinê dibûn. Tê zanîn rêxistina Xoybûnê serhildan birêvedibir. Xoybûn îlankirina Komara Agiriyê *(li Ewropa Komara Araratê dihate binavkirin û pirranî wisa tê zanîn)* bi fermî kir. Komar dê sazûmaniyeke demokratîk avabikira û Kurd û Ermenî di nava dostanî û têkildariyê de bijiyan.

Biroyê Heskî Têlî (Îbrahîm Heskî) bû serokê birêvebiriya avakirina hikûmetê û karên sîvîl. Herwekî Temir Axa wekî serokê artêşê û berpirsiyarê birêvebiriya avakirina karên leşkerî hate peywirdarkirin.

Bi alîkariya YKSS, Brîtanya û Îranê hêza kurdan hate şikestin û serhildan têkçû. Lê heya sala 1931ê ala Komara Agiriyê her dihate pêldan.

## Xebatên Xoybûnê
[thumb|150px|çep|Piştî têkbirina komara Agiriyê, karîkatura di [Milliyetê de;*Kurdistana Xeyalî li vê derê veşartiye*.]]
Di vê navbêrê de di encama xebatên ronakbîrên kurd ên bi rêxistinkirinê yên ku di rêxistinên kurdan de xebatkirine, li beldeya Bihamdum ya Libnanê Kongreya Serbixwe ya Xoybûnê hate lidarxistin û vê Kongreyê li gel hemu rêxistinên kurd, serekeşîrên mûxalîf ên li Kurdistanê jî anîbû cem hev. Li hemberî banga hukumetê ya "efuya giştî" Xoybunê li her deverê belavok belavkirin û bang li eşîretan kir ku bi gotinên efuyê neyên xapandin.

Di vê navbêrê de Îhsan Nûrî Paşa di ser Îranê re derbasî cîhê ku eşîreta celaliyan rabû ser pêyan, yanî derbasî Agiriyê bû. Îhsan Nûrî Paşa, li vê derê serekeşîrên ku rabûne serhildanê, di nava tevgereke çekdarî de bi rêxistin kir.

Piştî ku berxwedana Agiriyê ji aliyê hêzên artêşa Komara Tirk ve hatin temirandin, di rojnameyên wê demê de qarîqatorekî qerfî hatibû weşandin û tê de li ser goristanekê wiha hatibû nivîsîn: "Kurdistana Xeyalî li vê derê veşartiye...". Dixwestin bibêjin ku êdî pirsgirêka kurdî hatiye betonkirin.
## Ala
Al yekem carî di dema tevgera ji bo serxwebûna Kurdistanê ji Împeratoriya Osmanî de xuya bû û dişibe guhertoyek berê ku ji hêla rêxistina Xoybûn ve hatibû afirandin, di serhildana Araratê ya 1930 de çalak bû, û di dema 1927 de ji hêla Komara Araratê ya veqetandî ve hat daliqandin. –1931.
[center|thumb|346x346px|Alaya [Komara Agiriyê|Komara '''Agiriyê''' ku di 1927 de hate afirandin ]]

## Bide ber
* Keyaniya Kurdistanê
* Komara Kurdistanê
* Kurdistana Sor
* Komara kurdî ya Laçînê
## Mijarên têkildar
* Dîroka Bakurê Kurdistanê

## Çavkanî

Kategorî:Çiyayê Agirî
Kategorî:Dewletên dîrokî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1927an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1930an de hilweşiyan
Kategorî:Komarên berê
Kategorî:Serhildanên Agiriyê
Kategorî:Welatên demkurt
Kejal Ehmed

**Kejal Ehmed** (jdb. sala 1967 li Kerkûkê, Başûrê Kurdistanê) helbestvan û nivîskareke kurd e.

Kejal Ehmed di sala 1967an de, li şarê Kerkûkê ji dayik bûye. Lê ew bixwe wek malbat xelkê şarê Silêmanî ye. Tevayî salên xwendina xwe li Silêmanî bi dawî kiriye û diploma ji Peymangeha Hunerî ya Silêmanî beşê Parêzgarî wergirtiye. Di sala 1986'an de dest bi nivîsîna şi're kiriye. Şi'rên wê bo gelek zimanan hatine wergerandin. ji sal 1992an de û heta niha, rojnameğerî dike û niha sekretêra nivîsînê ya di rojnama *[[Kurdistana Niwê]]* de. Xwedî çalakiyên berçav e di mafê jin û civakê de. Gelek gotar nivîsiye di vê derbarê de û çend sempozyum, semîner pêşkêş kiriye û xwedî bernameyeke taybet e bi jinên kurd di jêr navnîşana *Ji her baxekî jinek*, di KurdSat TV de.

## Berhemên wê
# *Bendera Bermoda* (helbest, Weşanên Zawe, Silêmanî,1999)
# *Gotinên Gotinê* (helbest, Weşanên Rêxistina Lawên Mîdya, Silêmanî, 1999)
# *Kitêba Jinê* (Gotar û lêkolîn, Weşanên Serdem, Silêmanî, 2001)
# *Qehweyek li gel wî* (helbest, Weşanên Wezareta Rewşenbîrî, Silêmanî,2004)
# *Min Eynek Şikand* (helbest, Weşanên Wezareta Rewşenbîrî, Silêmanî,2004)
# *Nasnameyên Bukuj* (Wergera kitêba nivîskarê Ereb Emîn Elmilûf, ji erebî bo kurdî, 2003)
# *Diwanî Kajal Ahmad*, 2006
# *Min Dibêt Xom Bismîl Bikem*, 2014
# *Zmani balndem dezai*, 2019

## Girêdanên derve
* Hevpeyvînek ji Kejal Ehmed re ,Rojnameya Agirî
* Kejal Ehmed, Rojnameya Azadiya Welat
*  Kejal Ehmed li Kovara Nubun.
* Kajal Ahmad, Erobinger, Gjendiktet fra kurdisk av 
* Kajal Ahmad, a brief biography from the Poetry Translation Centre site 
*  Kajal Ahmad's poem The Letter 
* Kajal Ahmad's poem Birds 
*  Podcast featuring poems by Kajal Ahmad 

https://youtube.com/@kajalahmad95?si=d3dT4-Qo7BVojJAK

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Hunermendên iraqî
Kategorî:Jidayikbûn 1967
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Kerkûkê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin
Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin
Zanîngehên Kurdistanê

Li her çar beşên Kurdistanê hejmarek zanîngeh hene. Li başûrê Kurdistanê di van salên dawî de, piştî jinavbirina rejîma Baesê û avakirina Herêma Kurdistanê çend zanîngehên nû hatine saz kirin:

## Zanîngehên dewletê ya Tirkiyeyê (Bakurê Kurdistanê)
* Zanîngeha Alparslanê ya Mûşê (Muş Alparslan Üniversitesi)
* Zaningeha Ataturk a Erziromê
* Zaningeha Batmanê
* Zanîngeha Bîngolê (Bingöl Üniversitesi)
* Zaningeha Bitlis Eren a Bedlîs
* Zanîngeha Colemêrgê (Hakkari Üniversitesi)
* Zanîngeha Dêrsîmê (Tunceli Üniversitesi)
* Zanîngeha Dicleyê ya Amedê]] (Dicle Üniversitesi)
* Zanîngeha Ertuqî ya Mêrdînê (Mardin Artuklu Üniversitesi)
* Zanîngeha Erzînganê (Erzincan Üniversitesi)
* Zanîngeha Firat a Xarpêtê (Elazig Üniversitesi)
* Zanîngeha Dîlokê (Gaziantep Üniversitesi)
* Zanîngeha Gazîkendê (Gazikent Üniversitesi)
* Zanîngeha Heftê Berfenbarê ya Kilîsê (Kilis Yedi Aralik Üniversitesi)
* Zanîngeha Herranê ya Rihayê
* Zanîngeha Îbrahîm Çeçen a Agiriyê (Ağrı Ibrahim Çeçen Üniversitesi)
* Zanîngeha Îdirê (Igdir Üniversitesi)
* Zanîngeha Inönü ya Meletiyê (Inönü Üniversitesi)
* Zanîngeha Qefqazê ya Qersê]] (Kafkas Üniversitesi)
* Zanîngeha Sedemîn Salê ya Wanê (Yüzüncü Yil Üniversitesi)
* Zanîngeha Semsûrê (Adiyaman Üniversitesi)
* Zanîngeha Sêrtê (Siirt Üniversitesi)
* Zanîngeha Sütçü İmam a Mereşê (Kahramanmaraş Sütçü Imam Üniversitesi)
* Zanîngeha Şirnexê (Şirnak Üniversitesi)
* Zanîngeha Teknîk a Erziromê (Erzurum Teknik Üniversitesi)
* Zanîngeha Welî ya Bidlîsê?? (Bitlis Eren Üniversitesi)
* Zanîngeha Zîrweyê ya Entebê (Zirve Üniversitesi).

## Başûr
* Zanîngeha Koyeyê; Koye
* Zanîngeha Silêmaniyê; Silêmanî
* Zanîngeha Dihokê; Dihok
* Zanîngeha Selahedînê; Hewlêr
* Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr; Hewlêr
* Zanîngeha amerîkî li Îraqê; Silêmanî
* Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê; Hewlêr
* Zanîngeha Bazirganî û Îdare; Hewlêr

## Rojhilat
* Zanîngeha Kurdistanê - Sine, Îran
* Zankoy Razî, Kirmaşan, Îran
* Zanîngeha Urmiyê, Urmiye, Îran

Kategorî:Lîste
Kategorî:Perwerde li Kurdistanê
Venezuela

**Venezuela** an jî **Komara Bolîvarî ya Venezuelayê** (bi spanî: *República Bolivariana de Venezuela*) dewletek li beravê Karîbîk ê Amerîkaya Başûrê ye. Bi Brezîl, Kolombiya û Guyana re sînorên wê hene.

## Nav
Li ser navê Venezuelayê du teorîn hene. Yek tê diyarîkirina Amerigo Vespucci. Kengê Amerigo Vespucci gehîşta Venezuela dibe, ji bo malên li beravên wê derê li ser avê çê bûnî Wênîsê dixistina bîrê û ew dernan tê Venezuela, ango "Venedîka Biçûk" nav kirin.

Yek din jî dibêje ko, erdnîgarîvan Martín Fernández de Enciso, yek ji hevalan Amerigo Vespucci, di pirtûka xwe "Summa de Geografía" de dinivîse ko xelkê wan deran xwe bi "Veneciuela" nav dikir. Ji bo wî navî ew dernan hat wiha navandin.

## Erdnîgarî
Venezuelayê li beravên Amerîkaya Başûrê ye û 2.800 km direjahiya beravên xwe heye. Li 916.445 km² rûerda de %39an xwe daristan, %20an xwe çêregeh û %4an xwe jî zevî ne.
Çemê Orinoco bi 2574 km direjahîye çemê herî mezin û herî gering e. Çemên li wî bêtir Caroní û Apure ne.

Pico Bolívar xala herî bilinda û 4,979 mitir bilindahiya xwe heye.

## Gel
Gorî lêpirsîneke dawî, gelê Venezuelayê bi %60an xwe li mestîzan pêk hatî ye. Li wan bêtir %29 koçgerê ewropayî (spanî, alman, îtalyan, portugalî) %8 afrîkanî, %1 îndiyan, %2 asyayî jî hene.
 
### Ziman
Li Venezuelayê spanî zimanê fermî ye. Li wê derve 31 zimanên dimatiyên kevin jî tê axaftin.

### Ol
Gelê Venezuela bi piranî (dor %96) xiristiyanên katolîk ên romî, %2an xwe protestan. Olên din li kemaviyê dimen.

## Girêdanên derve

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1811an de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê

Kategorî:Welatên Amerîkaya Başûr
Peyamnêr

**Peyamnêr**, ajanseke kurdî ya nûçeyan e li Başûrê Kurdistanê.

Navê wê di qada navneteweyî de *Peyamner News Agency (PNA)* ye. Di sala 2004an de hatiye damezrandin. Bi du zaraveyên kurdî (kurmancî, soranî), îngîlîzî, erebî û tirkî nûçeyan belav dike. Ajans di nûçeyên xwe de pirranî rewş û bûyerên Başûrê Kurdistanê radigihîne.

## Çavkanî

## Malpera Peyamnêrê
* Ajansa Nûçeyan a Peyamnêr

Kategorî:Ajansên nûçeyan
Kategorî:Ajansên nûçeyan ên kurdî
Ajansa Nûçeyan a Firatê

**Ajansa Nûçeyan a Firatê** yan bi kurtasî **ANF**, yek ji ajansên nûçeyan ên kurdan e ku bi zimanên wekî kurdî, erebî, farisî, îngilîzî, almanî, tirkî, rûsî û spanyolî weşan dike. Ajansa Nûçeyan a Firatê di sala 2005an de li bajarê Amsterdamê dest bi weşana xwe kiriye. Ofîsên Ajansa Nûçeyan a Firatê li Amsterdamê ye û rojnamevanên li çaraliyê cîhanê hene.

## Dîrok
ANF, di sala 2005an de li bajarê Amsterdamê dest bi weşana xwe kiriye. ANF yan jî Ajansa Nûçeyan a Firatê, ajansek nûçeyan e ku karûbarên nûçeyên nivîskî, wêne û vîdyoyê li ser tora înternetê pêşkêş dike,

Domainên ANF bi gelek caran ji aliyê dewleta tirk ve li Bakurê Kurdistanê hatiye astengkirin û hê jî malpera ajansê li Bakurê Kurdistanê bê VNP nayê vekirin.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera ANF (kurmancî)
* Malpera ANF (dimilî)
* Malpera ANF (soranî)

Kategorî:Avabûnên 2005an li Holendayê
Kategorî:Medyaya kurdî
Kategorî:Rêxistinên ku di 2005an de hatine avakirin
Rizgar Mihemed Emîn

**Rizgar Mihemed Emîn** (jdb. 1957) yek ji dadgeran e ku darizandina Sedam Huseyn bi rê ve bir. Ew bi eslê xwe kurd e.

Di sala 1980î de Zanîngeha Dadmendiyê ya Bexdayê diqedîne û wekî dadger dest bi kar dike. Ji ber kurdbûyîna xwe ji aliyê sazûmaniya Be's ve tê geflêkirin.

Emîn di jiyana xwe de ti carî tevlî polîtîkayê nebûye. Bi Nazenîn Ehmed re zewicî ye û bavê çar zarokan e.

## Çavkanî

Kategorî:Dadgerên iraqî
Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Jidayikbûn 1957
Kategorî:Kesên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirovên zindî
Mistefa Bêsaranî

**Mistefa Bêsaranî** (, z. 1642 − m. 1701), yek ji alim û helbestvanên navdar ên kurd yê sedsala 17an e. Ji bajarê Sewalavaya bi ser parêzgeha Kurdistanê (Rojhilatê Kurdistanê) ye. Berhemên wî bi zaravayê hewramî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*

Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1642
Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê
Kategorî:Kurdên sedsala 17an
Kategorî:Mirin 1701
Zanîngeha Wanê

**Zanîngeha Wanê** (navê fermî bi tirkî: *Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi* ku tê wateya **Zanîngeha Sedemîn Salê yê Wanê**) zanîngeha dewletê ya bajarê Wanê ye. Zanîngeh di sala 1982an da hatiye avakirin. Hinik beşên wê li navçeya Tetwanê hene. Navê xwe rojbûyîna sedsaliya Mustafa Kemal gi
rtiye.

## Rêxistinan

### Fakulteyan

* Fakulteya Deryayî
* Fakulteya Diranan
* Fakulteya Wêjeyê
* Fakulteya Dermansaziyê
* Fakulteya Perwerdehiyê
* Fakulteya Rêveberiyê ya Erciş
* Fakulteya Zanistan
* Fakulteya Hunerên Bedew
* Fakulteya Zanistên Aborî û Rêveberiyê
* Fakulteya Îlahiyatê
* Fakulteya Endezyarî û Avahîsaziyê
* Fakulteya Masîvaniyê
* Fakulteya Tipê
* Fakulteya Veterînerî
* Fakulteya Çandiniyê

### Enstîtuyan

* Enstîtuya Zanyar yê Perwedehî
* Enstîtuya Zanyar yê Tendûrustî
* Enstîtuya Zimanên Zindî
* Enstîtuya Zanyarî
* Enstîtuya Zanyar yê Civakî

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1982an li Tirkiyeyê
Kategorî:Wan (navend)
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Beşîr Mizûrî

**Beşîr Mizûrî** helbestvanekî kurd e.

* 1968 li Dihokê hatiye ser dinyayê
* kolija " endazyarî li zanîngeha Mosul sala 1991 ê bi dawî aniye.
* endamê desteya bi rêvebera yekêtiya nivîskarên kurd e li Dihokê (Başurê Kurdistanê)

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Mêr
Zimanê tagalogî

**Tagalogî** yek ji zimanên zimanmalbata Awûstûralyayî ye. Li Fîlîpînê zimanê fermî ye.

## Hin agahdarî

* Cihên togologî lê tê axavtin: Fîlîpîn, DYA, Keneda, Giravên bakurê Mariana, Gûam, Palaû hwd.
* Axêv: Zêdetirî 80 milyon (çi zikmakî, çi duyemîn).

Beriya dagirkeriya Spanyayiyan di sedsala 16. de Tagalogî nebûye zimanê nivîskî. Di pêvajoya dagirkerî û misyoneriyê de bi tîpên latînî jiyana nivîskî jî destpêkiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
1,1-Dîklorêtan

**1,1-Dîklorêtan** (**Êtylêndîklorîd**, **EDC**) madê kîmwayî yê rone. Ew zêtî û vê renge. Bênê xwe şêrîne û kloroformî ye.

## Xeterên xwe
1,1-Dîklorêtan şêrpencê kane cem însên çêke û kane dil û gurçikê xerebike.

## Çêkirin
1,1-Dîklorêtan pir ji Vînylklorîd tê çêkirin, ji ber ko HCl xwe bi Vînylklorîd dixe.

## Bikaranîn
1,1-Dîklorêtan berê wek dermanî bencê dihat bikaranîn. Niha ew ji xarakirina rengan li ser dîwaran ra tê bikaranîn.

Kategorî:Alkan
Kategorî:Bestinê Klor
Kategorî:Jehrî
Kategorî:Zû dişewte
Namo Ezîz

**Namo Ezîz** (herwekî *Azîz*) (jdb. 1958) yek ji rojnamevan û nivîskarên Kurd e. Ji Başûrê Kurdistanê ye.
Li Almanya dijî û berhemên xwe bi zimanê Elmanî diweşîne.

## Hin ji berhemên Ezîz
* *Kein Weg nach Hause* - Rê nîne bo malê (1991), ISBN 3451040743
* *Fremd in einem kalten Land* - Biyan li welatekê sar (1992)
* *Kurdistan - Menschen, Geschichte, Kultur* - Kurdistan - Mirov, dîrok, çand (1992), ISBN 3922619207
* *Mein Kurdistan* - Kurdistana min (1995), ISBN 3922619401
* *Kurdistan und die Probleme um Öcalan*, Edition Gallas - Kurdistan û problemên Öcalan (1999), ISBN 3932871952

Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Mêr
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Rojnamevanên kurd
Evrim Hêlîn Baba

**Evrim Hêlîn Baba** (jdb.  li Gimgim, Mûş) siyasetmedareke jin a kurd li Almanyayê ye.

Ew endama partiya alman a Partiya Sosyalîzma Demokrat (PDS) e û wekî parlamenter di parlamena Berlînê de cih digire. Ew herwekî keseka li hemberê karên zagonî bi fermî naskirî û wergervan e jî. Li ser mafên jinan, întegrasyon, aboriya kedkaran hwd. xebatên wê hene.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Gimgimê
Kategorî:Kurdên elewî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat
Ceylan Avcı

**Ceylan**, (jdb.  li Fındıkzade, Stembol) stranbêjeke kurd e ku muzîka bi zimanê tirkî û bi zimanê kurdî çêdike. Ceylan keçeke malbata kurd e ku bi eslê xwe ji Dêrsima Bakurê Kurdistanê ye.

Ceylan Avcı, di demenê zaroktiya xwe dest muzîk kiriye û di temenê zarokatiyê xwe de yek ji stranbêj û lîstikvana zarok a populerê li Tirkiyê bû.

## Jînenîgarî
Ceylan Avcı, bi eslê xwe ji Dêrsimê ye. Eleqeya wê ya muzîkê di temenê 7 saliya xwe de li gel bavê xwe li salonên dawetên li Almanyayê bi gotina stranan destpêkiriye.

Di sala 1983an de di pêşbirkê dengê herî xweş de xelata pêşbirkvana yekemînê wergirt û di sala 1984an de albûma xwe ya yekem çêkir. Ceylan di temenê xweyî zaroktiyê de gelek albûmên muzîkê çêkir û di gelek fîlman de wekî lîstikvana rola sereke rol wergirtiye.

Albûma wê ya bi navê *Ah Gönlum* ji aliyê Mü-yapê ve bi xelata plaka zêrîn hate xelatkirin. Du caran ji hêla kanala muzîkê kanala Kral TVyê ve wekî hunermenda jin a Hûnermenda Muzîka Gelêrî ya herî baş hatiye hilbijartin.

Ceylan di sala 2019an de bi single ku bi keça xwe Melodî Bozkurt re derxistibû 35 saliya xwe ya di qada muzîkê de pîroz kir.

## Çavkanî

Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Dêrsimê
Kategorî:Stranbêjên kurd
Hidir Düzgün

**Hidir Düzgün** *(ü- wekî û'ya dirêj û nermane tê xwandin)* yek ji karsazên Kurd e.

Ji herêma Erziromê ye û di sala 1992'î de wekî penaber li Elmanya bicihbûye. Ew xwedî yek ji fîrmayên navdar ên li ser donerê kardike ye. Niha bi navê Düzgün TV têlevîzyonkanalekî wî jî heye. Düzgün TV pirranî cih dide pirsgirêkên Elewiyan û bi zimanê Tirkî weşanê dike.

Kategorî:Karsaz
Emrah Erdoğan

**Emrah Erdoğan İpek**, **Küçük Emrah** an jî **Emrah** (jdb. 1ê kanûna paşîn 1971, li Erxenî ya Amedê) yek ji stranbêj û aktorên navdar e.

Muzîka erebî, kurdî û cureyên afirandî bi zimanê tirkî îcra dike. Di dehan fîlmên ku xizanî û nakokiyên civakî tînin ziman de lîstiye. Bo TVan gelek rêzefîlm çêkiriye. Herwiha karsazek e, bazirganiyê dike.

Bi dehan xelatên Tirkiyeyê wergirtiye lê di qad navneteweyî de nayê naskirin.

Ew di 13 saliya xwe de bi navê *"Küçük Emrah - Piçûk Emrah"* derketiye pêşberî kamerayan û fîlm çêkiriye.

## Albûm
* 1983 Ağam Ağam (Axê Min, Axê Min)
* 1984 Gülom (Gulê'm)
* 1985 Yaralı (Brîndar)
* 1986 Boynu Bükükler (Stûxwaran)
* 1987 Ayrılamam (Nikarim Biqetiyam)
* 1988 Selam Sevdiklerime (Silav Bo Dostan)
* 1988 Neşeliyim (Dilxweşim)
* 1989 Sevdim (Min Hez Kir)
* 1990 Hoşgeldin Gülüm (Xêr Hatî Gulê'm)
* 1991 Sen Gülünce (Gava Tu Dikenî)
* 1992 Bahar Konseri (Konsera Biharê)
* 1993 Haydi Şimdi (Haydê Niha)
* 1994 Sevdim Mi Tam Severim
* 1996 Narin Yarim (Yara Narîn)
* 1998 Dura Dura
* 2000 Ya Hey
* 2002 Arı
* 2004 Kusursuzsun (Tu Bêqisurî)
* 2005 Dön (Vegere)
* 2006 Adın Ne Senin (Navê Te Çî Ye)
* 2007 Best Of Emrah
* 2008 Yelpaze (Baweşîn)
* 2011 Terzinin Oğlu (Lawê Xeyat)

## Girêdanên derve
* Malpera fermî 

Kategorî:Jidayikbûn 1971
Kategorî:Kesên ji Erxeniyê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stranbêj
Kategorî:Tirk
1,1-Dîmetîlhîdrasîn

**1,1-Dîmetîlhîdrasîn** ya jî **UDMH** ji salên 1950 bi Dînîtrojêntêtroksîd ra *benzînê sarûxa* ye. Ew vê renge û bênê xwe wek masiyan e. Hilmê xwe kane çava êşîne. Hên jî ew kane şêrpencê cem însên çêke.

Kategorî:Hîdrasîn
Kategorî:Jehrî
Kategorî:Xeter ji xwezayê ra
Kategorî:Zû dişewte
Hüseyin Erdem

**Hüseyin Erdem** (tîpa ü- wekî û- ya dirêj û nermane tê xwandin), senarîst û nivîskarekî kurd e ku di 1949an de li Xolxola Çewlîgê hatiye ser dinyayê.

Bi zimanên kurdî, elmanî û tirkî pirtûkên wî tên weşandin. Ew yek ji damezrênerên PENa Kurd bû û di sala 1988an de serokatiya wê kiriye. Di sala 1991ê de xelata CIVIS Medyayê wergirtiye. Ew li ser kurdolojiyê jî perwerde dide.

Senaryoyekî wî bi navê Siyabend û Xecê heye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* PENa Kurd

Kategorî:Jidayikbûn 1949
Kategorî:Kesên ji Xorxolê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Senaryonivîsên kurd
Firat Başkale

**Firat Başkale** (Abubekir Öztürk - Beko; jdb. 1959 - Perwarî) stranbêjekî kurd e.

## Berhem
* Eman dilo. Arya Production, Stembol.
* Ax Limin, 1996

Başkale, Firat
Kategorî:Stranbêjên kurd
Heteroseksuelî

**Heteroseksuelî** navê têkiliya seksî ya di nava dijcinsiyan de ye. Berevajiya wê hevzayendîtî têkiliya seksî ya hemcinsiyan e.

Heteroseksuelî cureyê têkiliya seksî ya herî navdar e. Dîroka wê bi qasî ya mirovatiyê kevn e. Têkiliya seksî ya di navbera mêr û jinê de dibe ne tenê ji bo zarokanînê, herwekî bo kêfgirtinê ye jî.

Gelek cureyên pêkanîna têkiliya seksî hene. Li gorî çandan hin guhertin di warê pozîsyonên seksê de hene. Li ser jiyana seksî ya kurdan lêkolînên zanistî nînin.

## Çavkanî

Kategorî:Evîn
Kategorî:Zayendîtî
Bîseksuelî

thumb|Alaya bîseksueliyê
**Bîseksuelî** navê daxwaz û pêkanîna têkiliya seksî bi herdu cinsiyetan e.

Di serdema dawî de bîseksualîteyê jî wekî hevzayendîtî di nava civakê de ji xwe re cihekê avakir, hindik be jî ji veşartinê derket. Li rûyê cîhanê gelek tevgerên homoseksuel û bîseksuelan hene. Li Ewropayê gelek klûb û rêxistên gey û bîseksuelan hene.

## Cudakerî
Dîtinên zanîstî yên derbarê bîseksualîteyê de destnîşandikin ku di avabûna kesayetiyeke bîseksuel de rola devedorê û fêrbûnan gelek girîng e. Herwekî bandora genetîkê jî heye. Zanîstî hîç cureyekê seksualîteyê anormal nabîne û bi pîvanên sincî nêzîkayî lê nake. lê belê di nav civakên heteroseksîtan de wekî hevzayendan bîseksuelan jî ji ber nasnameya zayendî û berpêbûniya zayendiya xwe rû bi rû tundî û cudakeriyê dimînin. Her çiqas mîna homofobî pir nayê bilêvkirin jî ji bo tundî û cudakeriyên ku bîseksuelan dibinin peyva bîfobî jî tê bikaranîn.

Di nava civaka Kurdan de rewşa azadiya cinsiyetan nebaş e. Li Kurdistanê bi çaveke erênî li azadiya cinsiyetan û têkiliya seksî nayê nêrîn. Herçendî seksualîte tiştekê taybetî ye jî, gelek kurd ên homoseksuel an bîseksuel nikarin li welatê xwe Kurdistanê bi azadî di nava civakê de bijîn. Li aliyekê zilma dagirkeran, li aliyekê din jî zilma civaka xwe jiyana wan dixe nola dojehê.

## Bide ber
* LGBT


Kategorî:Heteroseksuelî
Kategorî:Hevzayendîtî
Aseksuelî

**Aseksualîte** tê wateya "li derê cinsîtiyê, li dijî cinsîtiyê" û binavkirinek ji bo kesên ku jiyana wan a seksî nîn in an nelirênin e.

Lêkolînên zanistî destnîşandikin ku bi kesên aseksûelin re pirsgirêkên psîkolojîk û genetîk hene lê ew kesana ne anormal an nexweş in. Hejmara kesên ku ji seksê heznakin pirr kêm e.

Divê mirov bizanibe ku, kategorîzekirina aseksûalîteyê gelek dijwar e. Lewra aseksualîte dikare ji gelek sedem û nexweşiyan xwe bide der û şaşîtî û tevlîheviyê dertînin. Heger ji ber nexweşiyan, dermanan hwd daxwaza mirov a seksê kêm be yan ji holê rabe, ev ne aseksûalîte ye.

Mirovên aseksûel in, herçendî sedem û bingeheka aseksualîteyê nîne jî hez ji seksê nakin. Heger sedem hebin bi wan re aseksualîte nîne.

## Hin navdarên aseksuel

* Friedrich Nietzsche
* Benjamin Banneker
* J.M. Barrie
* Jorge Luis Borges
* Emily Brontë
* George Washington
* Paul Erdős
* Edward Gorey
* Immanuel Kant
* H.P. Lovecraft
* Isaac Newton
* Florence Nightingale
* John Ruskin
* Erik Satie
* Sun Ra
* Nikola Tesla
* Samuel J. Tilden
* Simone Weil
* Hans Christian Andersen
* Jean Alexander
* Todd Fuller
* John Harvey Kellogg
* Morrissey
* Maximilien Robespierre
* Alfred Nobel
* Birayên Wright

Ji ber ku li ser jiyana seksî ya kurdan lêkolîn nînin, agahî nîne ka radeya aseksualîteyê li Kurdistanê kêm an zêde ye.

## Çavkanî


Kategorî:Zayendîtî
Pozîsyona mîsyoneran

**Pozîsyona mîsyoneran** yek ji cureyên pêkanîna têkiliya seksî ya ji cîhana heteroseksualiyê ye.

Li vir peyva mîsyoner tê wateya "kesê ku mîsyoneka wê heye" û ev peyv di dema dagirkeriya Ewropayiyan de derketiye. Mîsyonerên ewropayî yên ku dînê mesîhîtiyê belav dikin, ji ber ku bi cureyekê seksê dikin, ji aliyê kevnexwediyan ve ji cureyê wan re "pozîsyona mîsyoneran" gotine û ev nav wiha derketiye.

Di pozîsyona mîsyoneran de jin li bin e, mêr li ser e û bererû ne.

## Çavkanî

Kategorî:Zayendîtî
Dema hespên serxweş (fîlm)

**Dema hespên serxweş** (, *Zamanî barayê mast asbha*). Yekemîn fîlmê dirêj ê Behmen Qubadî ye. Festîvala Fîlman a Cannesê Xelata Kameraya Zêrîn (*Caméra d'Or Award*) stand. Cihê kêşandina fîlmî, heman demê gundê Qubadî Bane ye. Bûyer û kes bingeh rast in.

## Kurteçîroka fîlmî
**Dema hespên serxweş**, qala jiyana kolberên kurd ku li ser sinorê Iraq û Îranê ye. Piştî mirina dê û bavên xwe Eyub, ji bo tedawiya birayê xwe Madî û ji bo malê di karê qaçaxvaniyê de dixebitê. Di rewingiya kolberan de ji bo ku hesp necemidin araqê ji wan re didin vexwarin.

## Lîstîkvan
* Ayoub Ahmadi
* Rojin Younessi
* Amaneh Ekhtiar
* Madi Ekhtiar
* Kolsolum Ekhtiar
* Karim Ekhtiar
* Rahman Salehi
* Osman Karimi
* Nezhad Ekhtiar

## Xelat
* Xelata Kameraya Zêrîn (Caméra d'Or award), Festîvala Fîlman a Cannesê , Fransa, 2000.
* Xelata Taybet a Jurî (Silver Hugo) Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Şîkagoyê, DYA, 2000.
* Fîlmedrêja Herî Baş, Festîvala Fîlman a Edinburghê, Skotlenda, 2000.
* Fîlmedrêja Herî Baş, Festîvala Fîlman a Santa Fe, DYA, 2000.
* Xelata Mezin a Jurî, Festîvala Fîlm a São Pauloyê Brezîl, 2000.
* Fîlmedrêja Herî Baş, Festîvala Fîlman a Banffê Kanada, 2000.
* Xelata Taybet a Jurî, Festîvala Fîlm a Gijon Spanya, 2000.
* Fîlmedrêja Herî Baş, Festîvala Fîlmên Zarokan (Îran) Îsfehan, Îran, 2000

## Girêdanên derve
* Amazon Dema Hespên Serxweş Dvd
* BBC Dema Hespên Serxweş 

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên li ser zarokan
Kategorî:Fîlmên 2000an
Kategorî:Kolberî
Destperî

[rast|thumb|150px|Jinek masturbasyonê dike li gor [Gustav Klimt]]
[rast|thumb|150px|Destperîkirina mêrekî li gor [Egon Schiele]]

**Destperî** yan jî **masturbasyon** teşwîqkirina zayendî ya organên xwe yên zayendî ye ji bo dilgeşiya cinsî an jî kêfa cinsî ya din, bi gelemperî heya asta orgazmê. Teşwîqkirin dibe ku dest, tiliyan, tiştên rojane, pêlîstokên seksê yên wekî vibrator, an berhevokên van pêk bîne. Masturbasyona hevpar masturbasyona bi hevalbendek cinsî re ye,  û dibe ku bi destan teşwîqkirina organên genîtal ên hevjînê xwe (tilî an karê destan) bike, an jî wekî celebek cinsî ya nepenetrîf were bikar anîn.

Masturbasyon di her du zayendan de û di her temenî de pir caran tê dîtin. Feydeyên cûrbecûr yên bijîjkî û derûnî ji helwestek saxlem li hember çalakiya cinsî bi gelemperî û bi taybetî ji masturbasyonê re hatine destnîşankirin. Di navbera masturbasyon û her cûre nexweşiyek derûnî an laşî de têkiliyek sedemî nayê zanîn. Li cîhana rojavayî, masturbasyon bi taybetî an bi hevjînek re bi gelemperî wekî beşek normal û saxlem a kêfa cinsî tê hesibandin.

Mastûrbasyon ji demên pêşdîrokî ve di hunerê de hatiye teswîrkirin, û di nivîsên pir zû de hem behsa wê tê kirin û hem jî tê niqaşkirin. Di sedsalên 18-19-an de, hin olnas û bijîjkên Ewropî ew wekî "mehrûm", "xemgîn" û "guneh" binav dikin, lê di sedsala 20-an de, ev tabû bi gelemperî kêm bûne. Di huner, muzîka gelêrî, televîzyon, fîlm û wêjeyê de nîqaş û danasîna masturbasyonê zêde bûye. Îro, ol di dîtinên xwe yên masturbasyonê de cuda ne; hinek wê weke kiryareke manewî, hinek ji aliyê manewî ve ne xisardar dibînin û hinek jî bi nêrîneke rewşî dibînin. Rewşa qanûnî ya masturbasyonê jî di dîrokê de cihêreng bûye û masturbasyon li gelemperiyê li piraniya welatan neqanûnî ye. Masturbasyona ajalan di gelek cureyan de hatiye dîtin, hem li çolê û hem jî di dîlgirtinê de.

Gorî zanîstiyê heger normal û lirê were kirin, ziyaneka wê nîne.

## Navên din
* Piştanîn
* Boj kirin
* Balfirîniya bitenê
* Li xwe xweş anîn

## Çavkanî

## Girêdanên derve


Kategorî:Zayendîtî
UTC-7

**UTC-7** navçeyakê demjimêrî ye. Mountain Standard Time (MST) tê nav kirin. Bi biharî hin deran ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-6 dibin û Mountain Daylight Time(MDT) tê nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;

* Kanada (bi pişkî)
* Meksîk (bi pişkî)
* DYA
** Arîzona
** Kalîforniya
** Îdaho (bi pişkî)
** Kansas(bi pişkî)
** Montana (bi pişkî)
** Nevada (bi pişkî)
** Nû Meksîk (bi pişkî)
** Dakotaya Bakur (bi pişkî)
** Oregon (bi pişkî)
** South Dakota (bi pişkî)
** Teksas (bi pişkî)
** Utah
** Wyoming

## Giredanên Der
* Bajarên UTC-7
* http://www.chennaiiq.com/astrology/daylight_saving_times/dst_list.asp?id=-7 

Kategorî:Navçeya demê
UTC-3:30

**UTC-3:30** navçeyakê demjimêrî ye. Newfoundland Standard Time (NST) tê nav kirin. Bi biharî hin deran ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-2:30 dibin û Newfoundland Daylight Time(nDT) tê nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;

* Kanada (bi pişkî)
** Labrador
** Newfoundland
 

## Giredanên Der
* Bajarên UTC-3:30

Kategorî:Navçeya demê
Benjamin Banneker

**Bejamin Banneker** (jdb. 9ê çiriya paşîn 1731 – 9ê çiriya pêşîn 1806) yek ji stêrnas, matematîknas û weşangerê navdar ê DYA ye.

Ew bi xwe bingeh-Efrîqayî bû. Wî di jiyana xwe ya têr serkeftî de têkoşîna wekheviya mirovên reş û spî jî daye. Rastî gelek astengiyên nîjadperstî hatiye lê bi zîrekî û keda xwe biserketiye.thumb|Benjamin Banneker|çep

Kategorî:Jidayikbûn 1731
Kategorî:Matematîknas
Kategorî:Mirin 1806
Kategorî:Stêrnasên amerîkî
Kategorî:Weşanger
UTC-2:30

**UTC-2:30** Demjimêra Havîna UTC-3:30 û Newfoundland Daylight Time(NDT) tê navandin. Li wê bêtir tu deran nê bikaranîn.

## Giredanên Der
* Bajarên UTC-2:30
* Demjimêra Havîna ji bo UTC-2:30 

Kategorî:Navçeya demê
Jorge Luis Borges

**Jorge Luis Borges** (jdb.  li Buenos Aires; m.  li Cenewre, Swîsre) yek ji helbestvan û nivîskarên navdar ên Argentînayê ye.

Navê wî yê dirêj *Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo* ye. Demekê li Swîsre jiyaye û bala xwe berdaye wergera pirtûkan. Li Argentînayê di pirtûkxaneyan de xebitiye û pirtûkên nû yên zimanên biyanî wergerandiye Spanyolî.

Pêşengê ekola "rasteqîniya efsûnî" ye û bi cerribînên xwe yên derheqê surrealîzmê nav daye.

Borges helbest, çîrok û leyîstikên şanoyê nivîsiye.

## Hin ji berhemên Borges

* Historia universal de la infamia (xebateke dîrokî) (1935)
* La biblioteca de Babel (pirtûkxaneya Babel) (1941),
* Tlön, Uqbar, Orbis Tertius (1944)
* El Aleph (1949)
* 1960 - El hacedor (Borges û ez), helbest û çîrok
* 1970 - El informe de Brodie, gotin
* 1975 - El libro de arena, gotin
* 1967 - Introducción a la literatura norteamericana (destpêka wêjeya DYAyê)
* 1977 - ¿Qué es el Budismo? (Bûdîzm çi ye?) bi Alicia Jurado ve

Borges di jiyana xwe de gelek xelatên wêjeyî û şerefî wergirtiye.
## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Helbestvan
Kategorî:Jidayikbûn 1899
Kategorî:Mirin 1986
Kategorî:Nivîskar
Kategorî:Nivîskarên postmodern
Emily Brontë

**Emily Jane Brontë** (jdb. 30ê tîrmehê 1818 li Thornton, Yorkshire; m. 19ê kanûna pêşîn 1848 li Haworth, Yorkshire) yek ji nivîskarên navdar ên Brîtanî ye.

Ew pirranî bi romana xwe ya navdar Wuthering Heights *(bilindahiya bablîsokê)* tê nasîn. Nivîskara zîrek û serkeftî di temenekê ciwan de ji ber nexweşiya tûberkûlozê jiyana xwe jidestdide.[thumb|Emily Brontë; Wêne birayê wê [Branwell Brontë|Branwell çêkiriye]]

Kategorî:Helbestvanên îngilîz
Kategorî:Jidayikbûn 1818
Kategorî:Jinên îngilîz
Kategorî:Mirin 1848
Kategorî:Nivîskarên îngilîz
Kategorî:Nivîskarên viktoryayî
Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 19an
Kategorî:Romannivîsên viktoryayî
Todd Fuller

**Todd Douglas Fuller** (jdb.  li Fayetteville, Karolînaya Bakur) yek ji basketbolvanên navdar ên DYAyê ye.

Di sala 1996î de di tîma NBA de dest bi leyîstikvaniya profesyonel dike. Di salên 1996-2001î de leyîstikvanê ku herî baş ê tîmê bû. Miroveke oldar û matematîkhez e. Di sala 2005î de zewiciye. Wî gotiye ku di jiyana wê de cihê seksê nîne û ew bêî seks dijî û wisa jî bextewar e. Bi vê daxûyaniya xwe bala medyaya DYAyê gelek kişand û bêhtir navdar bû.

Kategorî:Basketbolîstên amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirovên zindî
Sun Ra

**Sun Ra** (jdb. 22 gulan 1914, Birmingham, Alabama (DYA) - m. 30 gulan 1993, Birmingham, Alabama) cazkomponîstê pêşeng (avantgard), muzîknasê cazê û enstrumantalîstê navdar ê DYAyê ye.

Di avakirina *[[freejazz]]* ("azadcaz") de xwedî roleke mezin e. Ji bo kartonfîlmên Walt Disney World gelek melodî çêkirine. Di cîhana cazê de Ra kesekî naskirî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Caz
Kategorî:Jidayikbûn 1914
Kategorî:Mirin 1993
Kategorî:Muzîknas
H. P. Lovecraft

**Howard Phillips Lovecraft** (jdb. 20ê tebaxê 1890 li Providence, Rhode Island; m. 15ê adarê 1937 li heman cihê) yek ji nivîskarên navdar ên DYAyê ye.

Lovecraft bi berhemên xwe yî xofbariyê tê nasîn.

## Hin ji berhemêm wî
* Tiştinên heyvî - (The Thing in the Moonlight)
* Cejn (The Festival)
* Keştiya sêhrbar (The Mysterious Ship)
* Gor (The Tomb)
* Boziya Dunwich (The Dunwich Horror)
* Ajalên dojehê (The Beast in the Cave)
* Gelê keleporî (The Very Old Folk)
* Keştiya spî (The White Ship)
* Dar (The Tree)
* Peyayê ehrîman (The Evil Clergyman)
* Ew/o (He)
* Bîrkan (Memory)

Lovecraft, H. P.
Kategorî:Jidayikbûn 1890
Lovecraft, H. P.
Kategorî:Mirin 1937
Lovecraft, H. P.
Florence Nightingale

**Florence Nightingale** (jdb. 12ê gulanê 1820 li Florenz, Îtalî; m. 13ê tebaxê 1910 li London, Brîtanya) yek ji xûşkejînên (hemşîre) navdar ên ku wekî pîşe, hemşîretî bipêşxistiye ye.

Nightingale wekî mezina xûşkejînan tê zanîn, lewra wê wekî pîşe, peywirdarî û kar xizmetên mezin kirine. Wê karê xûşkejinan kivşe kiriye û ew ji berdestiya bijîşkan azad kiriye. Dîsa felsefeya xûşkejiniyê aniye ser prînsîbên mirovane yên bijîşkiyê û ji bandora olan veqetandiye.

Ew wekî avakerê xûşkejîniya nûjen tê bibîranîn.

Kategorî:Bijîşkî
Kategorî:Çalakvanên îngilîz yên jin
Kategorî:Ezîzên anglîkan

Kategorî:Jidayikbûn 1820
Kategorî:Jinên brîtanî
Kategorî:Mirin 1910
Kategorî:Nûsazîparêzên brîtanî
Lev Tolstoy

**Lev Nîkolayevîç Tolstoy** (bi rûsî: Лев Никола́евич Толсто́й, *Lev Nikolayevich Tolstoy*) nivîskarekî rûs e. Ew di 1828'an de li Yasnaya Polyanayê (Tula, Rûsya) ji dayîk bûye û dijiye û di 1910'î de li wir jî miriye. Wî alîgirê anarşîzm dikir.
 
Berhemên Tolstoy ên herî navdar *Şer û aşîtî* (Война и мир, *Voyna i mir*, 1865–69) û
*Anna Karenîna* (Анна Каренина, *Anna Karenina*, 1875–77) ne.[thumb|200px|Gora Lev Tolstoy, li [Yasnaya Polyanayê (Rûsya)]]
## Berhemên bi kurdî
* Du Heval, 2002, wergêr: Amed Tîgris
* Wateya Jîyanê, Hivda İletişim 2006, wergêr: Mûrad Pola
* Însan bi çi dijî, Nûbihar 2013, wergêr: Medenî Ogut

## Çavkanî

Kategorî:Anarşîzm
Kategorî:Jidayikbûn 1828
Tolstoy
Kategorî:Mirin 1910
Tolstoy
Tolstoy
Kategorî:Romannivîsên ji Împeratoriya Rûsî
Hivda İletişim

**Hivda İletişim**, weşanxaneyeke li Stenbolê ye ku bi kurdî û tirkî diweşîne ye.

## Çend pirtûkên Hivda ev in

* Wateya Jîyanê, Lew Tolstoy
* Têkçûna Îdealan, Elî Şeriêtî
* Dîn li hemberî dîn, Elî Şeriêtî
* Sako, Gogol, Çîrokek dirêj, Wergera ji bo kurdî: Cemil Oguz
* DuZimanî, , Nîqaşa li ser ziman

## Girêdanên derve
* http://www.hivdailetisim.com/

Kategorî:Weşanxane
Edward Gorey

**Edward St. John Gorey** (jdb.  li Şîkagoyê; m. ) yek ji nivîskar û xêzkarên navdar ên amerîkî ye.

Wî bi dehan çîrok bi xêzkariyan weşandiye, rêze pirtûkên xêzeroman xêz kiriye. Di berhemên xwe de baldariya sûrrealîzmê, parodî û groteskê kiriye. Wî ji xeynî pirtûkên xwe yên kesên din jî xêz kiriye ku piraniya wan ji bo zarokan e. Dîsa wî gelek senaryoyên şanoyê jî amade kirine.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Hunermendên ji Şîkagoyê
Kategorî:Îllûstrator
Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Mirin 2000
Kategorî:Nivîskarên amerîkî
Samuel J. Tilden

**Samuel Jones Tilden** (jdb. 4'ê reşemiyê 1814 – m. 4'ê gelawêjê 1886) yek ji siyasetmedarên navdar ên DYAyê bû.

Di salên 1875 - 1876î de serokê parêzgeha New Yorkê bû û di nava refên Demokratan de polîtîka dikir. Ew di dîroka nêzîk a DYAyê de bi skandalên şêlandina bankayan tê bibîranîn.

Kategorî:Amerîkî
Kategorî:Jidayikbûn 1814
Kategorî:Mirin 1886
Kategorî:Siyasetmedar
Siyabend û Xecê (fîlm)

**Siyabend û Xecê** fîlmekî kurdî ser dastana Siyabend û Xecê ye. Tarik Akan di vê fîlmê da dilîze.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên kurdî
Kategorî:Fîlmên 1991ê
PressKurd

**PressKurd.com** malpereke kurdî ye û zêdetir nûçeyan dide.

## Girêdanên derve
* http://presskurd.com/ 

Kategorî:Malperên kurdî
Erik Satie

thumb|200px|Erik Satie di sala 1895an de

**Alfred Eric Leslie Satie** (ji sala 1906î şûnve **Erik Satie**) (jdb.  li Honfleur, Fransa, m.  li Parîs) komponîst û piyanîstekê navdar ê fransî bû.

Awazgerekî navdar bû. Di awazên xwe de bandora kesayetiya xwe ya mîzahî dihîşt. Ji bo şanoyê jî gelek awaz çêkirine. Di jiyana xwe de gelek serûbînîbûn jiyaye. Ji ber nexweşiya sîrozê jiyana xwe jidestdaye.

Kategorî:Awazger
Kategorî:Bestekarên fransî
Kategorî:Dadaizm
Kategorî:Piyanîst
Alfred Nobel

**Alfred Bernhard Nobel** (jdb. 21ê çiriya pêşîn 1833 li Stockholm; m. 10ê kanûna pêşîn 1896 li San Remo) kîmyager, kaşîf û karsazê navdar ê Swêdî bû. Her sal li rûyê cîhanê bi navê wî xelatên wêje, aştî û zanistiyê tên dayîn.

Ew kaşîfê dînamîtê bû û herwekî fîrmayên wî xwedî patenta 355 alavî bû. Nobel karsazekî serkeftî bû. Di dawiya jiyana xwe de, ji ber ku wî keşfa dînamîtê kiribû, gelek poşman bû. Dîsa wî hêdî hêdî baştî û pêdiviya mirovahiyê didît.

Nobel beriya mirina xwe temî dike ku hersal bi navê wî xelat were dayîn û hatina giştî ya fîrmayên wî ji xelatgiran re were dayîn. Her sal Xelatên Nobelê ji kesên ku di warê xwe de xizmeteka mezin bo mirovahiyê kirine re tê dayîn.

## Wêje
* Erik Bergengren: *Alfred Nobel.* Bechtle, Esslingen 1965.
* Edelgard Biedermann (Hrsg.): *Chère Baronne et amie – Chèr monsieur et ami. Der Briefwechsel zwischen Alfred Nobel und Bertha von Suttner.* Olms, Hildesheim 2001, ISBN 3-487-11492-5.
* Kenne Fant: *Alfred Nobel. Idealist zwischen Wissenschaft und Wirtschaft.* Insel, Frankfurt am Main 1997, ISBN 3-458-33804-7.
* Karl Gruber: *Alfred Nobel. Die Dynamitfabrik Krümmel – Grundstein eines Lebenswerks.* Flügge, Geesthacht 2001, ISBN 3-923952-11-2.
* Rune Pär Olofsson: *Der Dynamitkönig Alfred Nobel.* Kiepenheuer, Leipzig 1993, ISBN 3-378-00523-8.
* Orlando de Rudder: *Alfred Nobel (1833–1896).* Denoël, Paris 1997, ISBN 2-207-24179-3.
* Fritz Vögtle: *Alfred Nobel. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.* Rowohlt, Reinbek 1983, ISBN 3-499-50319-0.

Kategorî:Jidayikbûn 1833
Kategorî:Karsazên swêdî
Kategorî:Kîmyagerên swêdî
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1896
Kategorî:Xelata Nobelê
Raze Jam

**Rezan Jamal** an jî **Raze Jam** bernavkê rapvanê kurd **Rêzan Cemal** e ku di sala 1985an de li Mêrdînê ji dayîk bûye. Ew di zaroktiya wî de bala wî li ser muzîkê bû û di temeneke ciwan de dest bi nivîsandina helbestên xwe kir û dixwest ku bibe helbestvanek.

Di 1997an da tevî malbata xwe koçî Swêdê kirin û ji welatê xwe cûda dest bi jiyaneke nû kir. Niha, li bajarê Borlängeya Swêdê niştecih e, him li zanîngehê xwendekar e him jî bi muzîkê re têkildar e. Heya niha, stranên rap, hip-hop yên bi tirkî û swêdî çêkirin û di gelek konsêran de derket ser dikê. Lê niha, hew bi kurdî muzîka rap çêdike û armanca wî ew e ku muzîka kurdî ya rap bide destpêkirin.

Niha, li ser yekem strana xwe ya kurdî ya bi navê *Em kurd in* projeyên xwe berdewam dike.

## Jînenîgarî
Rêzan Cemalê ku di sala 1985 li Enqereyê ji dayikbûye, eslê xwe ji Gundê Memîka a bi ser navçeya Stewra Mêrdînê ye.

Rêzan hîn bi temenê biçûk dest bi nîvîsandina helbestên xwe kiriye û herdem xwestîye bibe helbestvan. Rêzan hîna bi 13 saliya xwe de, bi malbata xwe re di sala 1997’an de koçi Swêdê dike û ew li wir ji axa xwe dûr dest bi jiyaneke cûda dike.

Ew cara yekê strana rapvaneke swêdî guhdar dike û gelekî jê hez dike. Rêzan bi vî awayî muzîka hiphopê nas dike û ji ber koçkirina malbata xwe ya bi mecburî, ew jî weke her ciwanekî kurd, ji ber ku li bajarên jı axa xwe dûr jidayikbûye û mezin bûye, ji zimanê dayikê jî hinekî bêpar maye. Ji ber vê yekê jî ew demên pêşi de muzîka hip-hopê bi zimanê swêdî û tirkî çêdike. Ew karê xwe piştî demekî kurt ji bo na bi zimanê dayika xwe kurdî çêke biryar dide. Di nava pêvajoyê de ew giraniyeke mezin dide kurdî û projeyên xwe yên cara pêşi re gavên girîng dıavêje. Ew destpêkê de ji bo ku hip-hopa kurdî were pêşxistin bi derfet û fedakariya xwe xebat dimeşanda. Ew bi bilindbûna tekoşina li metropolên Tirkiye û Ewropayê re hînî kurdiya xwe dibe û ew çêkirina stran û klibên çanda welatparêzî û serhildanê tê naskirin. Wî rappera tirk Ceza nerazî kir.

Rêzan di heman demê de hêdî hêdî tevlî konser û xebatên Kurdan ên ser dîkê dibe û di bernameyên radyo û televizyonên kurdan de îdîa dike ku ewê gelekî tişt muzîka hip-hopa kurdî re bide qezençkirin. Di sala 2007’an de li ser albûma solo a yekem *Em kurd in* de dest bi xebatan dike. Rêzan wê demê piranî bi navê *Raze Jam* dihat naskirin. Lê ev ne karêki hêsan e. Ji ber ku ji bo çêkirina albûman gelekî sebir pêwiste. Lewma pêdivî bi xebatkarên bi qalite û pispor hene. Hunermendê ku xwedî tarzeki hip-hopê ya cûda ye, di nava pevajoyê de bi awayeki profesyoneli dest bi çêkirina muzîka hip-hopê dike. Berdêla wê çi dibe bila bibe, Rêzan ji bo pêkhatina xeyala albûma muzîka hip-hopê ya bi kurdî zend û bendan badide. Di nava 4 salan de çıqas astengî û zordarî derketîbin pêşîya wî jî, wî hemû astengiyan bi serfirazî serket û albûmên ku wî bixwe çêkirî, di studyoyekî profesyonel de dawi kir û 21’ê adarê sala 2011’an de bi alîkarîya Mîr Muzîkê a di Cîhanê de wekî fîrmayeke muzîka kurd ya herî navdar tê naskirin re pêşkêşî gel kir.

## Çavkanî

Kategorî:Hip-hopa kurdî
Kategorî:Rapvanên kurd
Paul Erdős

**Paul Erdős** [] (jdb.  li Budapeşt, Mecaristan; m.  li Warşova, Polonya) yek ji bîrkarên navdar ên sedsala 20em e. Xwedî kesayetiyeke taybet, singfireh û zîrek bûye. Dîsîplîna matematîkê bi kêf û şadî daye naskirin û belavkirin. Çi gava ku kaxêzeke vala bidîta ji bo çareserkirina problemên matematîkî bikardianî. Jiyaneke têr rengîn jiyaye û pirr li rûyê cîhanê geriyaye.

Wî di xebatên xwe de kollektîvîzm bingeh girtiye û gelek xebatên xwe bi alîkariya matematîknasên hemdemî kiriye. Li ser matematîkê gelek gotar nivîsiye.

Wî matematîka koman bipêşxistiye, angaşta probablîteyê li ser bingehên zexm daye rûniştandin.

## Li ser Erdős

* Paul Hoffman: *Der Mann, der die Zahlen liebte* - Zilamê evîndarê matematîkê. Ullstein 1998, ISBN 3-550-06978-2 Jînenîgariya Erdós bi awayê romanê. (zimanê Almanî)

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Kesên ji Budapeştê
Kategorî:Matematîknas
Alaattin Kanat (General Zinar)

**Alaattin Kanat** (General Zinar) îtîrafkarek e ku ji PKK'yê veqetiya ye.

Alaattin Kanat di koma kujer û kontra-gerîlla Mahmut Yıldırım (Yeşil) de ye.

Li gora rapora fermî der barê bûyêra Susurlukê de, Kanat Mehmet Sîncar kuşt û tê gotin ku di kuştina Cem Ersever de jî cih girtî ye.

Kanat, Alaattin
UTC+10:30

**UTC+10:30** yek Beşên Demjimêrêye û bi tenê li hin derên Awûstralya bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn tê bikaranîn. Australian Central Daylight Time(ACDT) tê nav kirin.
## Giredanen Der
* Bajarên li UTC+10:30
* Demjimêra Havîn ji boUTC+10:30 

Kategorî:Navçeya demê
UTC+7:20

**UTC+7:20** yek Beşên Demjimêrê ye li Singapûrê di 1933an de heta 1940an ji bo Demjimêra Havîn hatî bû bikaranin.

## Giredanên Der
* Demjimêra Havîn ji bo UTC+7:20 

Kategorî:Navçeya demê
UTC+4:51

**UTC+4:51** yek Beşên Demjimêrê bû li Bombayê heta 1955an hatî bû bikaranin. Ew li wê şunda derbaza Indian Standard Time bû (UTC+5:30).

Kategorî:Navçeya demê
Mahmut Yıldırım

**Mahmut Yıldırım** (***Yeşil***) (jdb. 1951 li gundekî Bongîlan navê wê Dîcnîk e) yek ji endamê saziya sîxuriyê ya dûgela Tirk MİT, JİTEM û komên kontrgerîlla yên saziya taybet a bi navê ÖKK ye.

Bi eslê xwe kurd e. Navê diya wî *Derdê* ye. Navê bavê wî *Biko Xido* bûye. Diya wî sê mêr kirine. Di sala 1973î de ji aliyê artêşa Romê (Tirkiye) ji ber nêrînên wî yên çepgîr tê binçavkirin û di pêvajoya binçavkirinê de li dijî çepgirên herêmê wekî sîxur tê bikaranîn. Piştre artêş wî perwerde dike û di nava MİTê de bikartîne.

Di salên 1980 - 1990 li dijî hêzên çepgir ên Kurdistan û Tirkiyeyê wekî êşkencekar, kujer û sîxur kardike. Di salên 90î de îcar wî li Kurdistanê, li dijî hêz û rêxistinên kurdperwer bikartînin. Ji ber ku ew sîxur e, gelek navên wî hene.

## "Topal Osmanê nû"

Li gorî gelek ronakbîrên tirk ew Topal Osmanê nû yê dewleta tirk e û ew jî wekî Topal Osman piştî bikaranînê hatiye kuştin û êdî najî. Dewleta tirk hemî kiryarên xwe yî dijmirovane dixe para *Yeşil*. Navê Yeşil li Kurdistanê dihat wateya mirinê. Di gelek lêkolîn û darizandinan de navê wî wekî kujer derbasdibe. Tê gotin parlamanterê kurd Mehmet Sîncar wî bi destê xwe kuştiye û Mûsa Anter jî daye kuştin. Di kuştina hezaran kurdan de cihgirtiye.

## Hin kodnav û binavkirinên gel bo Yeşil

Sakalli, Ahmet Demir, Turan Oğuzsoy, Metin Atmaca, Halis Türk, Kamuran Dımbıloğlu, Bertal Zaza, El-Cuneyd, son türk büyüğü - mezinê tirkan ê dawî, lacê Misto Kor, bêbav, pîncê Bongilan, siya Ataturk hwd.

## Efsaneya Yeşil

* Tê gotin ji ber ku bavê wî bi tirkî nizanîbûye berçavê gundiyan lêdaye û xwîn ji dev-pozên wî aniye. Ji gundiya re gotiye "Kê li Tirkiyê bi tirkî neaxive, bila bavê min be paşeroja wê ev e û divê ji we re bibe mînak".
* Li Batmanê bi navê *Xalê Remzî* gundiyekî 70-80 salî jiber ku bavê fermandareke gerîllayê PKKê bû, bi saxî bi birrekê jêkiriye û vê yeka han neviyên wî û gundiyan dîtine.
* Hêştirmeyek (qantir) gerîlla dîlgirtiye û di paşiya wê de dînamît çikandiye û teqandiye. Gotiye *"dijmin dijmin e çi mirov, çi ajal".*
* Dema êşkence bikira digotibûye *"De bila Xwedê were we azadbike"* û di operasyonên li dijî gundên kurdan de *"Elahûekber"* digotibûye.
* Hege du kurd dîlbigirta bihevdu dida lêdanê û dawiya êşkenceyê de yek bi yê din dida kuştin.
* Tê gotin ew jî di nava projeya veqetandina zazayan ji kurmancan a dewleta tirk de cihgirtiye û aleke bo zazakîaxêvan çêkiriye ku ji kesk û sor pêk tê.
* Tê gotin di operasyona dîlgirtina îtîrafkerê PKKê Şemdin Sakık, organîzasyona artêşê ya firotina eroîn û kokaînê û bûyera Susurlukê de cihgirtiye.

Dewleta Tirk daxûyand ku di sala 1996î de têkiliya wî hatiye qutkirin û ew nizanin Yeşil li kû dijî. Rojnameyên tirkan nivîsîn ku ew dijî, xwe li mala serokkomarê berê Süleyman Demirel vedişêre.

Kategorî:Jidayikbûn 1951
Kategorî:JİTEM
Kategorî:Kontrgerîlla
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Sîxurî
Kategorî:Tirk
Şemdin Sakık

**Şemdin Sakık**, an bi kod-nameyên xwe **Semo** an **Zekiyê bêtilî** ji ber ku di dema avêtina rokêtê de tiliyek xwe winda kiriye (jdb. 1959, Mûş, Bakurê Kurdistanê), fermandarê berê yê hêzên leşkerî yên Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) ye.

## Kitêb

* *Apo*, Şark Yayınları, 2005.
* *Şemdin Sakık anlatıyor : Kobralar üzerimize gelince aklımızı kaçırıyorduk / Tuncer Günay*, Doğan Kitap 2007.
* *Eski Bir Militanın Kaleminden Şiddetin Sefaleti*, Lagin Yayınları / Araştırma-İnceleme Dizisi 2010
* *İhanetin Tarihi*, Yakın Plan Yayınları / Türkiye Siyaseti Dizisi 2010
* *İmralı'da Bir Tiran: Abdullah Öcalan*, Togan Yayıncılık 2012

## Çavkanî

Kategorî:Apoyî
Kategorî:Endamên PKKê
Kategorî:Îtîrafkar
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Skandala Susurlukê