open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
6ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1921 – Li hemberî Serhildana Koçgiriyê artêşa tirk dest bi tevgera leşkerî kir.
* 1975 – Li Cezayîrê, li ser navê rejîma Îraqê Saddam Hûsên û li ser navê Îranê Şah Riza Pehlewî, piştî guftugoyekê peymanek mohr kirin. Li gorî peymanê;
** – Wê her du alî, sînorên xwe li hemberî kesên bi ziyan (yanî li hemberî Kurdan) asê bikin.
** – Wê sînor ji nû ve werin diyarkirin û pirsgirêka rêya ser ava Şetê, were çareserkirin.
** Piştî vê peymanê, hukumeta Îranê berê xwe ji Kurdan zîvirand. Rejîma Îraqê, muhdetek kin da Kurdan da ku xwe pispêrin wan. Di 22 adarê de koçber Kurdan, ji ** Başûrê welêt dest pê kir û bi deh hezaran Kurd, li welatê xwe û li deverên din bûne mihacir.
* 1949 – Li bajarê kurdan Elezîzê erdhej çêbû.
* 1987 – Tirkiyeyê baregehên PKK'ê yên li Başûrê Kurdistanê bombebarankirin. Li hemberî vê Îran û Lîbyayê nerazîbûn nîşan dan.
* 1994 – Li navçeya Êlih, Kercosê Mehmet Emîn Bîrlîk di encama êrîşeke çekdarî de jiyan xwe ji dest da.

### Cîhan
* 1902 – Real Madrid hate damezrandin.
* 1925 – Li Tirkiyeyê ku di cîhanê yek ji welatên herî zêde rojnameyan digire ye, bi biryara *lijneya wezîran a tirk* li Stenbolê 4 rojname hatin girtin. Piştî 3 rojên din du rojnamayên din hatin girtin. Rojnameyên hatine girtin ev in; Tevhid-i Efkar, İstiklal, Son Telgraf, Aydınlık, Sebilülreşat û Orak Çekiç
* 1957 – Yek ji welatên parzemîna Afrîkayê, Ganayê serxwebûna xwe îlan kir. Ew di nav welatên Afrîkayê de ya yekemîn bû ku serxwebûna xwe îlan kir.
* 1965 – Mîtînga ku karkerên di kargeha titûnê de dixebitîn, di pêşengiya *Partiya Karker a Tirkiyeyê* de pêkanî, rastî êrîşeke tund hat.
* 1983 – Li Almanyaya Rojava, partiya Helmut Kohl, CDU, hilbijartin qezenç kir.
* 1987 – Li Belçîkayê ferîbotek noqav bû. Di encamê de 200 kes mirin.
* 1995 – Di navbêra Tirkiye û Yekîtiya Ewropayê de "Peymana Yekîtiya Gûmrûkê" hate mohrkirin.
* 2007 – Li Endonezyayê erdhejeke bi mezinahiya 6,3 a li gorî pîvana Richterê qewimî. Di encamê de herî kêm 70 kes mirin û bi sedan kes brîndar bûn.

## Jidayikbûn
* 1806 – Elizabeth Barrett Browning, helbestvana îngilîz
* 1928 – Gabriel García Márquez, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 2000 – Jacob Bertrand, lîstikvan û dûblajvanê amerîkî

## Mirin
* 1900 – Gottlieb Daimler, endazyar û karsazê alman
* 1973 – Pearl S. Buck, nivîskara xwediya Xelata Nobelê
* 2005 – Hans Albrecht Bethe, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 2021 – Lou Ottens, endezyar û dahênerê holendî

## Cejn û salveger
* Li hemberî Serhildana Koçgiriyê Artêşa Tirk tevgera leşkerî da destpêkirin.

----

Kategorî:Adar
adarê
3ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1924 – Ji bo cara yekê dewleta Tirkiyeyê xwendingeh û komeleyên kurdî qedexe kirin.
* 1943 – Kovara Roja Nû dest bi weşanê kir.
* 1994 – Xwendekarên zanîngeha Dîcleyê Ahmet Gulgen û Abdullah Ozdemîr di encama êrîşeke çekdarî de jiyan xwe ji dest dan.

### Cîhan
* 1845 – Florîda, bû dewleta 27em a DYA'yê.
* 1878 – Bulgaristan, ji dewleta Osmaniyan cihê bû û serxwebûna xwe îlan kir. (Peymana San Stefano)
* 1938 – Li Erebistana Siûdî neft hate dîtin.
* 1939 – Li Mumbaiyê, ji sedema protestokirina rêveberiya teokratîk, Mahatma Gandî dest bi rojiya birçîbûnê kir.
* 1942 – Şerê cîhanê yê duyem; Hêzên hewayî yên japonan bombe li ser bajarê Awistralya, Broome, reşandin. Di encamê de bêhtirî 100 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1945 – Şerê cîhanê yê duyem; Hêzên Armia Krajowa yên Polonyayê li bajarê Pawłokomayê herî kêm 150 sivîlên ûkraynî kuştin.
* 1956 – Dewleta Fasê serxwebûna xwe îlan kir.
* 1974 – Balafireke rêhewayên tirkî li gundê Ermenonville yê Fransayê kete xwarê. Di encamê de 346 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 1992 – Li bajarê Tirkiyeyê Zonguldakê, di madenekê de ji sedema teqîna grîzûyê 127 karkeran jiyana xwe ji dest da.

## Jidayikbûn
* 1845 – Georg Cantor, matematîkzanê alman
* 1847 – Alexander Graham Bell, dahênerê telefonê
* 1940 – Jean-Paul Proust, serokdewletê Monakoyê

## Mirin
* 1959 – Şêx Selam, helbestvanê kurd

## Cejn û salveger
* Roja Neteweyî ya Bulgaristanê
* Roja Neteweyî ya Fasê

----

Kategorî:Adar
adarê
5ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1975 – Îraq û Îranê li Cezayîrê peyman mohrkirin û li hemberî tevgera azadîxwaz a kurdan dest bi operasyonên hevbeş ên jiholêrakirinê kirin ku di encamê de hêzên Başûrê Kurdistanê ji hev belav bûn.
* 1979 – Li navçeya Riha Sêweregê di navbera 2 eşîran pevçûn derket, di pevçûnê de 10 kes mirin û 15 kes jî birîndar bûn.
* 1993 – Mamosteyek bi navê Osman Şîmşek li Batmanê di encama êrîşeke çekdarî de jiyana xwe ji dest da.
* 2002 – Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê PÇDK li Başûrê Kurdistanê hate damezirandin.
* 2005 – Komeleya KÜRD-DER'ê li Amedê hate damezrandin.

### Cîhan
* 1933 – Li Almanyayê partiya naziyan ji 43,9% deng bi dest xistin û bûne yekemîn.
* 1946 – Peyva *Perdeya hesin* cara pêşîn ji aliyê serokwezîrê brîtanî, Winston Churchill ve hate bikaranîn.
* 1950 – Li bajarê Eskişehir a Tirkiyeyê lehî rabû. Di encamê de 50 hezar kes li derve ma, 2500 xanî xera bûn û 6 kes jî xeniqîn.
* 2001 – Li bajarê Mekeyê di dema hecê de 35 kesan di bin lingan de jiyana xwe ji dest da.
* 2012 – Li bajarokê Hedîse ya Iraqê di encama êrîşeke çekdarî de 27 polîsan jiyana xwe ji dest da.

## Jidayikbûn
* 1817 – Austen Henry Layard, arkeologê brîtanî
* 1871 – Rosa Luxemburg, şoreşgera alman
* 1896 – Werner Caskel, dîroknas , profesorê fîlolojiya rojhîlatê û nivîskarekî berhemên dîrokî ku bi eslê xwe alman bû.
* 1956 – Remezan Ozturk, fotorojnamevanê kurd
* 1964 – Bertrand Cantat, stranbêjê fransî

## Mirin
* 1815 – Franz Anton Mesmer, bijîşkê alman
* 1827 – Alessandro Volta, fîzîknasê îtalî
* 1953 – Josef Stalin, serokê YKSS

## Cejn û salveger
* Serhildana Gel a li Başûrê Kurdistanê

----

Kategorî:Adar
adarê
4ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1925 – Li dijî Serhildana Şêx Seîd zagona koçberkirinê ango "Teqrîr-î Sikûn" hate îlankirin.
* 1925 – Li Amedê mahkemeya Îstiklalê hate sazkirin.
* 1991 – Elî Erek li girtîgeha Amedê di rojiya mirinê roja 42'an bi destê leşkeran hate kuştin.
* 1991 – Li navçeya Mêrdînê Hezexê xwepêşandana serhildana gel pêk hat. Hêzên tirk gule li kurdan reşandin. 2 kes mirin û 25 jî brîndar bûn.
* 1993 – Heyva Sor a Kurdistanê hate damezirandin.
* 1994 – Hêzên ewlekariyê yên tirk avêtin ser gundê Celkê yê ser bi navçeya Amed Lîceyê ve û 10 mal şewitandin.
* 1994 – Dîroknivîs û nivîskarê kurd Ehmed Xwace di temenê xwe yê 102 salî de li bajarê Başûrê Kurdistanê Silêmaniyê çû ser dilovaniya xwe û li goristana Sêwan hate veşartin.

### Cîhan
* 1791 – Vermont, bû dewleta 14em a DYA'yê.
* 1882 – Li Îngilistanê yekemîn tramvaya bi elektrîkê hate bikaranîn.
* 1937 – Li Spanyayê ji ber kêmbûna xwarin û zad, serhildan derket.
* 1944 – Şerê cîhanê yê duyem; Hêzên hewayî yên amerîkan dest bi bombebarandina Berlînê kirin.
* 1945 – Şerê cîhanê yê duyem; Fînlandê li dijî Almanyaya Nazî şer îlan kir.

## Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
* 1879 — Albert Einstein, zanyarê fizîkê

## Mirin
* 1193 – Selahadînê Eyûbî, siltanê kurd
* 1852 – Nîkolay Gogol, nivîskarê rûs
* 1941 – Ludwig Quidde, aştîxwazê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Adar
adarê
7ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1921 – Serhildana Koçgiriyê destpêkir. (?)
* 1925 – Nêzîkî 5000 şervanên Şêx Seîd êrîş birin ser bajarê Amedê.
* 1925 – Dadgehên serxwebûnê ku gelek serok û siyasetmedarên kurd ên weke Şêx Seîd, Dr.Fuat Kemal û her wekî din bi mirinê darizand û bi darvekirin, hatin sazkirin.
* 1944 – Rojnameya hefteyî ya bi navê „Kohistan" li paytexta Îran Tehranê derket.
* 1966 – Li Gimgimê erdhejeke bi mezinahiya 5,6 qewimî. Di encamê de 14 kes mirin û 75 kes jî brîndar bûn.
* 1991 – Serhildana li bajarê başûrê Kurdistanê Silêmaniyê destpê kir.
* 1991 – Li navçeya Mêrdînê Kerboranê xwepêşandana serhildana gel pêk hat. Hêzên tirk gule li kurdan reşandin. Kesek mirin û 25 jî brîndar bûn.

### Cîhan
* 1876 – Alexander Graham Bell, patenta îcata xwe ya ku weke telefon bi nav dikir, stand.
* 1906 – Yekem car mafê dengdanê li Fînlandê ji jinan re hate dayîn.
* 1912 – Yekem kesê ku di cîhanê de xwe bi paraşûtê avêt kesekî bi navê Albert Henry bû. Vî mirovî li Amerîkayê li ser çemê Missouriyê xwe bi paraşûtê avêt.
* 1973 – Ji sedema qaşo propagandakirina komunîzmê, 8 sal cezayên girtîgehê li İsmail Beşikçi hatin birrîn.
* 1989 – Îran û Brîtanyayê têkiliyên xwe yên dîplomatîk, ji sedema bûyera Salman Rushdie, birrîn.
* 1990 – Rojnamevan û nivîskarê rojnameya Hürriyetê Çetin Emeç dema ku ji mala xwe ya Suadiyeyê diçû ser wezîfeya xwe, bi awayekî faîlê wê ne diyar, ji aliyê hin kesên nasnameya wan ne diyar ve hate kuştin.
* 1993 – Polêsên tirk li navçeya Riha Hewencê avêtin ser malekê û kurê Mehmet Gülê serokê navçeyê yê DYP'yê gulebarankirin. Di encama otopsiyê de di laşê Gül de dewsa 61 fîşekan hate dîtin.
* 1998 – Serokê sendîkaya Limter-İş'ê Süleyman Yeter, di bin çavan de ji aliyê polêsê tirk ve hate kuştin.

## Jidayikbûn
* 1934 – Adnan Binyazar, nivîskar
* 1938 – Albert Fert, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1946 – Daniel Goleman, psîkologê amerîkan
* 1997 – Bad Gyal , stranbêj, strannivîs, DJ û lîstikvana ketelan 

## Mirin
* B.Z. 322 – Arîsto, fîlozofê yewnan (?)
* 1274 – Thomas Aquinas, keşe û fîlozofê îtalî
* 1913 – Emily Pauline Johnson, helbestvana Kanadayî
* 1932 – Aristide Briand, siyasetmendê xwediyê Xelata Nobelê
* 1997 – Edward Mills Purcell, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Adar
adarê
8ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1923 – Rojnameya siyasî û hefteyî *Banga Heq* organa hikumeta Şêx Mehmûdê Berzencî bû ku yekem hejmara wê li Surdaşê ango (Silêmanî) derket. Hejmara dawî jî, her di wê salê de, di meha nîsanê de derket. Rojname ji ber êrîşên Îngîlîzan, weşana xwe sekinand û paşê jî mekîneyên çapê kete destê wan.
* 1959 – Serhildana Şewaf li bajarê Mûsilê pêk hat.
* 1927 – Di erdkolanên li Îraqê de, hin alavên destan hatin dîtin ku hate diyar kirin yê bajarê Urê ne û yên beriya niha 5 hezar salîn e.
* 1991 – Bajarê Silêmaniyê ji aliyê gel ve hate azadkirin û li bajarokê Çemçemal û herêma Şarezorê serhildan destpê kir.
* 1998 – Yek ji komên çandî û hunerî ya girêdayî Navenda Çanda Mezopotamyayê, NÇM, Koma Asmîn ji hêla jinên NÇM'î ve hate damezrandin.
* 2000 – Partiya Karkerên Kurdistanê PKK'ê projeya xwe ya aştiyê li Brukselê bi civîneke çapemeniyê daxuyand.
* 2010 – Li Xarpêtê erdehejeke bi mezinahiya 6,0 a ligorî pîvanên Richterê qewimî. Di encamê de 41 kesî jiyana xwe ji dest da û 34 kes jî brîndar bûn.

### Cîhan
* 1924 – Komara Tirkiyeyê, dadgehên şerîatê rakirin.
* 1942 – Şerê cîhanê yê duyem; Hêzên Holandê, li girava Cavayê teslîmî leşkerên japonan bûn.
* 1945 – Fransayê li Cezayîrê tevkujiyek pêkanî.
* 1957 – Gana tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
* 1963 – Partiya Baasê li Sûrî darbe pêkanî.
* 2005 – Albûma 50 Cent a bi navê The Massacre derket.

## Jidayikbûn
* 1896 – Charlotte Whitton, siyasetmenda Kanadayî (m. 1975)
* 1924 – Georges Charpak, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê (m. 2010)
* 1929 – Hebe Camargo, aktrîs û stranbêja brezîlî

## Mirin
* 1869 – Hector Berlioz, bestekar û nivîskarê fransî (jdb. 1803)
* 1874 – Millard Fillmore, serokdewletê sêzdehem ê DYA'yê (jdb. 1800)
* 1923 – Johannes Diderik van der Waals, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê (jdb. 1837)
* 1930 – William Howard Taft, serokdewletê 27em ê DYA'yê (jdb. 1857)
* 1964 – Franz Alexander, bijîşk û psîkoanalîst (jdb. 1891)

## Cejn û salveger
* Heftiya Turîzmê
* Roja Jinên Cîhanê

----

Kategorî:Adar
adarê
9ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1991 – Li bajarokên Başûrê Kurdistanê; Derbendîxan, Kelar û Şeqlaweyê serhildanên gel destpê kirin.
* 1994 – Hêzên ewlekariyê yên Tirkiyeyê avêtin ser gundê Kiravli yê navçeya Mûş Milazgirdê û 17 mal şewitandin.
* 1998 – Diya rojnamevan Metin Göktepe hêjayî xelata dostanî û aştiyê hate dîtin.

### Cîhan
* 1916 – Almanan li hemberî Portûgalê şer îlan kir.
* 1923 – Serokê Sovyetan, Lenîn ji sedema felcê ji axaftinê ket.
* 1933 – Sekreterê giştî yê *Partiya Komunîst a Bulgaristanê* û di heman demê de yek ji serokên tevgera komunîst a navneteweyî Georgi Dimitrov ji aliyê naziyan ve, bi bahaneya agirpêketina Reichstag hate girtin.
* 1944 – Şerê cîhanê yê duyem: Hêzên Sovyetan li ser bajarê Tallinn a Estonyayê bombe barandin. Di encamê de, bi giştî sivîl 800 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1983 – Sefîrê Tirkiyeyê Galip Balkar ê li paytexta Yûgoslavya Belgradê, tevî şoforê xwe Necati Kaya ji aliyê hin kesên çekdar ve hate kuştin.
* 2010 – Yekemîn zewaca hevcinsan a li Washington, D.C.'yê pêkhat.

## Jidayikbûn
* 1955 – Ornella Muti, aktrîsa îtalî
* 1965 – Elías Antonio Saca González, serokê El Salvadorê

## Mirin
* 1994 – Charles Bukowski, helbestvanê amerîkan
* 1952 – Yek ji kadroyên serokatiya *Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê* Aleksandra Kollantai ku di heman demê de komîseriya gel a karê derve û sefîrtiya Belçîka99yê kiriye, çû ser dilovaniya xwe.
* 1967 – Vala Nureddin ango Va-nû, rojnamevan û nivîskar
* 1989 – Mihemed Şêxo, hunermendê kurd
* 1992 – Menachem Begin, serokwezîrê Îsraêlê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Adar
adarê
10ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1979 – Serokê bajarê Adiyemanê yê Partiya Tevgera Neteweparêz MHP'ê hate kuştin.
* 1991 – Li bajarên Başûrê Kurdistanê; Kifrî, Dûz, Rewandiz, Diyana, Xelîfan, Herîr û Koyeyê serhildan destpê kirin û ew der ji aliyê gel ve hatin azadkirin.
* 1994 – Li navenda bajarê Amedê mûxtarê taxa Alîpaşa Abdulqadir Sular bi awayekî faîlê wî ne diyar, di encama êrîşeke çekdarî de jiyana xwe ji dest da.
* 1999 – Li başûrê Kurdistanê li bajarê Dihokê gerîlayekî kurd ê bi navê kod *Akîf Kobanî* yê ji Başûrê Biçûk ê Kurdistanê êrîşkeke cangorî li ser avahiya MİT'ê ya dewleta tirk lidarxist.

### Cîhan
* 1876 – Graham Bell bi alîkarê xwe ceribandina telefonê kir.
* 1903 – Rayedarên *Akademiya Tibê* ya Parîsê raporek belavkirin ku alkol zerar dide bedena mirovan.
* 1910 – Yekem filmê Hollywoodê yê bi sernavê "In Old California" ango *Li Kalîforniyaya kevn* yê ku derhêniyariya wê D.W.Griffith dikir, hate nîşandan.
* 1945 – Şerê cîhanê yê duyem: Tokyo ji aliyê hêzên amerîkan ve hate bombekirin û bêhtirî 100 hezar mirovî jiyana xwe ji dest da.
* 1949 – Rêvebiriya Îsraêlê, peymana Rodosê binpê kir û lîmana Eylatê dagir kir.
* 1965 – Berxwedana madenkaran ya li Zonguldakê pêkhat.
* 1972 – Parlamena tirk di civîna xwe ya 9 saet 25 deqîqe ya bê navber de biryara bi darvekirinê ku derheqê şoreşgerên Tirkiyeyê Denîz Gezmîş, Yusuf Aslan û Huseyîn Înan de hatibû dayîn, li hemberî 53 dengên redkirinê û 6 dengên bê alî, bi 238 dengan erê kir.
* 1998 – Îsraêlê tevkujiya Terkumiya pêkanî.

## Jidayikbûn
* 1018 – Nizam el-Mulk, wezîrê dewleta Selçûqî
* 1934 – Cemîlê Horo, dengbêjê kurd
* 1957 – Usama bin Ladin, damezrînerê El-Qaîde'yê
* 1961 – Emily Pauline Johnson, helbestvana Kanadayî
* 1977 – Iva Hasperger, lîstikvana kroat

## Mirin
* 1942 – William Henry Bragg, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1966 – Frits Zernike, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Adar
adarê
11ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* B.Z. 522 – Gomadayê medî li bajarê *Payşiyavada* li dijî hikûmdariya Daryûsê Mezin serî hilda.
* 1925 – Kovara Diyarî Kurdistan li Bexdayê derket.
* 1970 – Beyana 11'ê Adarê; Ji aliyê hikûmeta Iraqê û Partiya Demokrat a Kurdistanê danezanek hate eşkere kirin. Li gorî danezanê, otonomî ji bo kurdan dihate nasîn. Deklerasyona fermî ji aliyê Sedam Huseyn û Mistefa Berzanî ve hatibû îmzekirin lê ev danezan di pratîkê de pêknehat.
* 1974 – Dema ku li ser peymana otonomiyê ya Iraqê lihevhatin çênebû, di navbêra hêzên Iraq û PDK'ê de şerên dijwar destpê kirin.
* 1991 – Li bajarên başûrê Kurdistanê; Hewlêr û Xaneqînê serhildan destpê kirin û ev bajar ji aliyê gel ve hatin azadkirin.
* 1999 – Gerîlayên kurd ên bi navê kod *Ekrem Hazan*, *Milîtan*, *Firat*, *Îzzet*, *Cengiz*, *Laşer* û *Serdar* li Golavê, gerîlayên bi navê kod *Kendal Amed*, *Bager*, *Tayip Tolhildan*, *Aslan Rojhilat* û *Palû* di navbera Sason û Golakê ya ser bi bajarê Amedê, her wiha gerîlayê bi navê kod *Welat* li herêma Mêrdînê di encama şerên bi artêşa tirk re jiyana xwe ji dest dan.

### Cîhan
* 1669 – Li Îtalyayê çiyayê volkanîk Etna teqiya. Di encama karesatê de 15 hezar kes mirin. Balkêşe ku 672 sal piştî vê bûyerê dîsa di heman rojê de ango di 11 adara sala 1974an de çiyayê Volkanîk yê Îtalyayê Etna dîsa teqiya.
* 1917 – Leşkerên brîtanî bajarê Bexdayê dagir kirin.
* 1947 – Dewleta tirk bû endamê *Fona Diravan a Navneteweyî* IMF'ê.
* 1948 – Li nêzî bajarê Hayfe di encama êrîşeke şervanên filîstîniyan a li ser otobuseke cihûyan de 37 cihû hatin kuştin.
* 1977 – Misilmanan li Washingtonê 130 kes rehîn girtin.
* 1979 – CENTO belav bû. Wezareta karê derve ya Îranê berpirsyariyên xwe yên di CENTO'yê de redkirin. Pakistanê jî daxûyakirin ku ew paşve dikişe.
* 1985 – Li Yekîtiya Sovyetan, piştî kuştina serokê *Partiya Komunîst* Çernenko, Mîxaîl Gorbaçov bû serokê partiya komunîst.

## Jidayikbûn
* 1925 – İlhan Selçuk, rojnamevanê tirk
* 1944 – Lutz Mackensy, lîstikvanê, axiverê lîstika radyoyê û dûblajvanê alman e.

## Mirin
* 2006 – Slobodan Milošević, siyasetmendê yûgoslav

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Adar
adarê
12ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1991 – Li bajarokên Başûrê Kurdistanê, Mexmûr û Pirdê serhildana destpê kirin û ji aliyê gel ve hatin azadkirin.
* 1993 – Hikûmeta Îraqê tevkujiyek li ser gundê Ewêna yê li nêzîkî bajarê Hewlêrê pêkanî.
* 1994 – Nûçegihanê Özgür Gündemê Nazim Babaoglu yê Rihayê ji aliyê hêzên kirêt ve li Sêweregê hate revandin û di binçavan de hate windakirin.
* 2000 – Waliyê Amedê kovara bi kurdî ya qerfî Pîne qedexe kir.

### Cîhan
* 1904 – Yekemîn xeta bi elektrîk a trênê li Îngilistanê dest bi xebatê kir.
* 1918 – Bajarê Moskowê bû paytexta Rûsyayê.
* 1930 – Serokê efsanewî yê Hindistanê Mahatma Gandhi, dest bi meşa xwe ya navdar ya bi navê Meşa Xwê kir. Meşa wî 350 kîlometer e bû û 24 rojan berdewam kir, bi hezaran hindî beşdar bûn.
* 1938 – Hêzên Almanyaya Nazî welatê Awistriyayê dagir kirin.
* 1965 – Karkerên kargeha Kozlu, Karadon, Gelîk û Kîlîmliyê ji bo şermezarkirina bê adaletiya di belavkirinê de ya Karxaneya Komirê ya Tirkiyê (TKÎ) daneketin ser kar. Li ser vê yekê polis Tirk gule bera ser karkeran da; 2 kar mirin, 50 karker birîndarbûn.
* 1971 – Hafiz Esad bû serokdewletê Sûriyê.
* 1971 – Li Tirkiyeyê artêşê darbeyeke leşkerî pêkanî û dest danî ser rêvebiriyê. Di derbeyê de bi hezaran kes hatin girtin û gelek kes hatin bi darvekirin. Di wê demê de serokwezîrê hikûmetê Süleyman Demirel bû. Di heman rojê de Süleyman Demirel îstîfa kir.
* 1977 – Ji sedema tawanbarkirina komunîzm û kurdparêziyê sosyalîstê tirk, Taner Akçam, ê di girtîgehê de, reviya.
* 1979 – Di salvegera darbeya leşkerî de xwepêşandanên şermezarkirinê hatin lidarxistin. Xwepêşandanên li Enqere û Izmîrê rastî êrîşa polêsan hatin. Li Akhîsarê di navbêra komên çep û polêsan de jî şer derket. Li vî şerî de polêsek mir, 25 kes jî hatin binçavkirin.
* 1993 – Li bajarê Hindistan, Bombayê di encama êrîşeke bombeyî de 317 kes mirin.
* 1995 – Li Stenbolê gelê taxa Gazî û Ûmraniyê li hemberî êrîşeke hêzên tarî raperîn pêk anîn. Di raperînê de bi destê hêzên dewletê 27 kes hatin kuştin. Bûyer heta 17ê adarê dom kirin.
* 1999 – Dewletên Çekya, Mecaristan û Polonyayê tevlî NATO'yê bûn.

## Jidayikbûn
* 1685 – George Berkeley, fîlozofê îrlendî
* 1965 – Jan Dost, nivîskarê kurd
* 1977 – Abdülhamit Gül, siyasetmedarekî tirk e ku endamê AKPê ye
* 1984 – Shreya Ghoshal, stranbêj, bestekar û berhemhênera muzîkê yê hindî
* 1998 – Emma Bading, lîstikvaneke alman

## Mirin
* 1914 – George Westinghouse, endazyarê amerîkan
* 1942 – Robert Bosch, pîşesazê alman
* 2003 – Feqî Huseyîn Sagniç, zimannasê kurd

## Cejn û salveger
* Li Tirkiyê darbeya leşkerî hate lidarxistin.

----

Kategorî:Adar
adarê
15ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1832 – Paşayê kor ê Rewandizê êrîş bi ser kurdên Êzîdî.
* 1991 – Bajarê Şêxan û gundên derdora wê ji aliyê xelkê deverê ve hatin azad kirin.
* 2002 – Bilind Salih albûma xwe yekem a bi navê *Bêrîvan* derxist.
* 2011 – Yekemîn rojnameya bi kirdî Newepel li bajarê Amedê derket.

### Cîhan
* 1493 – Krîstofor Kolumbus piştî geşta xwe ya yekem a Amerîkayê, vegereha Spanyayê.
* 1564 – Ekberê Mezin baca li ser gelê ne misilman a bi navê cizyeyê, rakir.
* 1820 – Maine bû dewleta 23em a DYAyê.
* 1921 – Talat Paşa li Berlînê hate kuştin.
* 1939 – Şerê cîhanê yê duyem: Naziyan herêmên Bohemya û Moravya yên Çekoslovakyayê dagir kirin. Ev dagirkeriya wan di sala 1945'ê de piştî ku leşkerên Sovyetê ketin rojhilatê Çekoslavakya bi dawî bû.
* 1943 – Şerê cîhanê yê duyem: Hêzên almanan cara duyem bajarê Xarkîv a li Ukraynayê ji destê Sovyetan standin.
* 1979 – Tirkiye ji rêxistina CENTO'yê vekişiya.
* 1990 – Mîxaîl Gorbaçov weke serokdewletê yekem ê Yekîtiya Sovyetan hate hilbijartin.

## Jidayikbûn
* 1767 – Andrew Jackson, serokdewletê heftem ê DYA'yê
* 1830 – Paul von Heyse, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1854 – Emil von Behring, bakteriyologê alman
* 1888 – Refik Halit Karay, nivîskarê tirk
* 1930 – Jores Alfyorov, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê

## Mirin
* BZ 44 – Julius Caesar, împeratorê Romayê
* 1921 – Talat Paşa, siyasetmendê tirk
* 1937 – H. P. Lovecraft, nivîskarê amerîkan
* 1962 – Arthur Compton, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 2018 – Anna Campbell, şervana enternasyolîst a Yekîneyên Parastina Jinê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Adar
adarê
16ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1948 – Li bajarê Kurdistan, Mereşê erdhej çêbû.
* 1988 – Komkujiya Helebceyê: Li bajarê Başûrê Kurdistanê, Helebceyê ji aliyê rejîma dagirker Sedam Huseyn ve 5 hezar kurd bi madeya kîmyasal hatin qetilkirin û 10 hezar jî brîndar bûn. Piştî Hîroşîma û Nagazakiyê di cîhanê de komkujiya 3emîn a mezin e ku bi madeya kîmyayî hate kirin.
* 1993 – Li navçeya Mêrdîn, Şemrexê gundê Şemikayê hin kesên bi rûpoş bi şev avêtin ser malekê û di malê de karkerê kargeha Etibank Fostalê Halil Onen, kurê wî Orhan Onen kuştin. Dota Halil Onen Şemse Onen di dema serdegirtinê de brîndar bibû, li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin mir. Bûyer avêtin sûtiyê PKK'ê. Lê belê paşê derket holê ku bûyer ji aliyê tîmên taybet ve hatiye kirin.
* 2000 – Kovara Zirpîne dest bi weşanê kir.

### Cîhan
* 1901 – Nivîskar Tunali Hilmî, jiber tewanê belavkirina weşanên li hemberî hikumetê hate darazandin.
* 1917 – Dawî li rêvebiriya çaran a li Rûsyayê hat.
* 1920 – Bajarê Stenbolê ji aliyê Hêzên Hevalbend ve hate dagir kirin.
* 1926 – Profesorê amerîkî Robert Hutchinson Goddard yekem roketa ku bi şewata gaza rahn kar dike pêşxist. Roketa ku bi gaz û oksîjena rahn kar dikir 12 metre û nîv bilind bû û 56 metre rê digirt.
* 1945 – Şerê cîhanê yê duyem: Hêzên Brîtanyayê di 20 deqeyan de %99ê bajarê Würzburgê bi bombeyan xera kirin. Di encamê de 5000 kes mirin.
* 1958 – Şîrketa hilberîner a otomobîlan Fordê erebeya xwe ya hejmara 50 milyonî çêkir.
* 1971 – Denîz Gezmîş û Yusuf Aslan piştî pevçûna li Gemerek a Sêwasê hatin girtin.
* 1972 – Biryara dardekirina pêşengên şoreşa Tirkiyeyê Denîz Gezmîş, Yusuf Aslan û Huseyîn Înan li parlemen û senatoya Tirkiyeyê hate erêkirin.
* 1978 – Li ber zanîngeha Stenbolê 7 xwendekarên xwediyê ramanên şoreşgerî dema ji bo xwe ji êrîşan biparêzin li hev kom bûn, hêzên faşîst bombe avêtin ser xwendekaran. Di encama bûyera teqînê de 7 xwendekar jiyana xwe ji dest dan û 41 xwendekar jî brîndar bûn.

## Jidayikbûn
* 1751 – James Madison, serokdewletê çarem ê DYA'yê
* 1839 – Sully Prudhomme, helbestvanê xwediyê Xelata Nobelê
* 1905 – Henry Fonda, lîstikvanê amerîkî
* 1911 – Josef Mengele, bijîşkê naziyan
* 1918 – Frederick Reines, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1943 – Murat Belge, nivîskar û rojnamevanê tirk
* 1977 – Ferdi Zeyrek, avahîsaz, siyasetmedarê tirk 

## Mirin
* 1914 – Charles Albert Gobat, siyasetmendê xwediyê Xelata Nobelê
* 1940 – Selma Lagerlöf, nivîskara xwediya Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Adar
adarê
17ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1994 – Li navenda bajarê Amedê karkerê TEK´ê yê binavê Mehmet Kadrî di encama êrîşeke çekdarî de bi awayekî faîlê wî ne diyar hate kuştin.

### Cîhan
* 1521 – Magellan, Fîlîpîn keşif kir. Macellan ji bo li cîhanê bigere, di sala 1519´an de bi rê ket, piştî 2 salan Fîlîpîn keşîf kir.
* 1861 – Keyaniya Îtalyayê hate îlankirin.
* 1925 – Li Amerîkayê di encama bablîsok û bagerê de 900 kes mirin.
* 1948 – Wezîrê karê derve yên welatên Belçîka, Fransa, Holenda, Brîtanya û Lûksemburgê peymana Brûkselê mohr kirin. Peymana di navbera van dewletan de tevî hevkariya civakî û çandî de parastineke kolektîf ya bi 50 sal muhdet pêş didît.
* 1958 – Fidel Castro, li hemberî rejîma Batîsta serî hilda.
* 1959 – Yekem fîlma dahênerê ekola Pêlên Nûyê ya fransî, derhêner Jean Luc Godard "*À bout de souffle*" li Fransayê hate nîşandan. Di wan salan de, di nava vê ekolê de ev fîlm girîngttirîn nimune ye.
* 1963 – Li Baliyê çiyayê Agung ê volkanîk teqiya, di encamê de 11.000 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 2004 – Li Kosovayê albanan êrîşî serban kir. Di encamê de 16 serb û 11 alban mirin. Herwiha 100 serb û 300 alban jî brîndar bûn.

## Jidayikbûn
* 1834 – Gottlieb Daimler, endazyarê alman
* 1920 – Şêx Mucîburrehman, damezrînerê Bangladeşê

## Mirin
* 1937 – Austen Chamberlain, siyasetmedarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1965 – Melikê Misirê Faruk
* 1978 – Ceyhun Atuf Kansu.
* 1989 – Sadettîn Oktenay, bestekar û udî.
* 1993 – Beyhan Cenkçî, rojnamevan.
* 2002 – Rudolf Hell, mûcîdê makîneya faksê ya bi navê "Hellschreiber".

## Cejn û salveger
* 17 adar Roja Netewî ya Îrlanda

----

Kategorî:Adar
adarê
19ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1951 – Li bajarên Kurdistanê, Erzirom û Gimgimê erdhej çêbû.
* 1991 – Li bajarê Kurdistanê Kerkûkê raperîn destpê kir.
* 1994 – Li bajarê Izmîrê *Navenda Çanda Mezopotamyayê* NÇM vebû.
* 1994 – Gundê bi navê Ûranis ê ser bi navçeya Tetwanê ve ji aliyê leşkerên tirk ve hate şewitandin û valakirin.
* 1998 – Gerîlayê kurd Hüseyîn İşçan yê bi navê kod Sabrî Nurhak li Amanosê di encama şerekî bi artêşa tirk re jiyana xwe ji dest da.

### Cîhan
* 1958 – Karesata herî mezin a di dîroka deryavantiya Tirkiyeyê de li kendava Îzmîtê qewimî. Keştiya bi navê „Üsküdar" lûqî bin avê bû û 160 kesên tê de bûn jiyana xwe ji dest dan.
* 1965 – Li Amasyayê li kana komirê ya lînyîtê ji sedema grîzûyê teqîn çêbû, di encamê de 68 karkeran jiyana xwe ji dest dan.

## Jidayikbûn
* 1742 – Túpac Amaru II, serhildêrê perûyî
* 1949 – Valery Leontiev, stranbêjê rûs
* 1986 – Anne Vyalitsyna , modela rûs - amerîkî

## Mirin
* 1406 – Ibn Xeldûn, dîroknas û siyasetmedarê misilman
* 1987 – Louis de Broglie, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1998 – Hüseyîn İşçan, gerîlayê kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Adar
adarê
18ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1979 – Di ecama êrîşeke dewleta Îranê de, ya li ser bajarê Sine, bi sedan xelkê bajêr yên kurd jiyana xwe ji dest dan.
* 1993 – Serokê Giştî yê PKKê Abdullah Ocalan ji bo çareserkirina pirsgirêka kurd ya bi rêyên diyalogê agirbesta ku bi yek alî di 17'ê adara sala 1993'an de îlankiribû, di 18'ê adarê de kete pratîkê. PKK'ê heta 15'ê nîsanê bi awayekî yek alî li hemberî artêşa tirk şer rawestand. Lê belê ji aliyê dewleta Tirk ve ti bersiv ji bo agirbestê nehate dayîn.

### Cîhan
* 1871 – Li Parîsê tevgera *Komûna Parîsê* hat damezirandin. Rêvebirî ji bo demeke kurt kete destê Komûneran.
* 1912 – Keştiyên Îtalyan êrîşî ser Çanakkaleya Tirkiyeyê kirin.
* 1915 – Komkeştiyên (fîlo) dewletên îtîlafê, yek ji êrîşên herî berfireh yên şerê Gelîboliyê da destpêkirin. Lê belê keştiyên şer li hemberî berxwedana kurd û tirkan a li Çanakkaleyê bi ser neket.
* 1945 – Bajarê Berlînê ji aliyê DYA'yê ve hate bombebarankirin.
* 1948 – Rêxistina Peymana Atlantîka Bakûr NATO hate sazkirin.
* 1953 – Li navçeyên herêma Marmarayê Gönen, Pazar, Çan û Yeniceyê erdhej çêbû. Di erdhejê de nêzî 10 hezar avahî hilweşiyan û 260 kes mirin.
* 1962 – Şerê ku 7 salan li Cezayirê domkiribû, bi dawî bû.
* 1963 – Fransayê yekem ceribandina nûkleerî ya bombeya atomê kir.
* 1965 – Kozmonotê Sovyetê yê rûsî Alexei Lenovov yekem car li ser li fezayê meşiya. Lenovov bi 2 hezar û 177 kîlometir bilindahiyê bi keştiya esmanî ya bi navê „Voskhod" yanî „Rojhilat" bi qasî 20 deqan di valatiyê de ma. Lenovov ji vî wextî tenê 12 deqe 9 saniyan bi meşê derbas kir.
* 1997 – Balafira bi tîpa Rûs AN-24 li Tirkiyeyê ket. Di encama bûyerê de 50 kes mirin.

## Jidayikbûn
* 1828 – William Randall Cremer, siyasetmendê xwediyê Xelata Nobelê
* 1837 – Grover Cleveland, serokdewletê 22em û 24em ê DYA'yê
* 1936 – Frederik Willem de Klerk, siyasetmendê xwediyê Xelata Nobelê
* 1986 – Lykke Li, stranbêja swêdî

## Mirin
* 1941 – Werner Sombart, profesorê aborînas
* 1980 – Erich Fromm, psîkoanalîst û lêkolîner
* 1996 – Odysseus Elytis, helbestvanê xwediyê Xelata Nobelê
* 1999 – Qadir Dîlan, hunermend û muzîkvanê senfoniya kurdî (li Pragê)

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Adar
adarê
20ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* B.Z.612 – Li gorî efsaneyê, Kawayê Hesinker Dehaq têk bir. Ev bûyer bi cejna Newrozê hate pîrozkirin.
* 1937 – Serhildana Dêrsimê
* 1988 – Hêzên artêşa Îraqê êrîşî çiyayê Qendîlê yê li nêzîkî bajarê Silêmaniyê kirin. Êrîş, 12 rojan berdewam kir û rejîma Iraqê li vê derê jî çekên kîmyewî li dijî xelkê herêmê bikar anî. Lewma kurdên deverê ji neçarî herêm terikandin. Ev êrîş weke enfala duyem tê bi navkirin.
* 1991 – Serhildana ku ji bo azadkirina bajarê Kerkûkê di 19'ê adarê de destpê kir, 20 adarê de bi azadkirina tevahiya Kerkukê bi dawî bû.
* 1994 – Serokê *Komîteya Piştgirîvaniya bo Kurdistanê* Theofilos Georgeados ji aliyê du êrîşkaran ve li Nîkosyayê hate kuştin.
* 1995 – Dewleta tirk bi 35 hezar leşkeran êrîş bi ser Başûrê Kurdistanê û bi dehan gundiyên kurd hatin qetilkirin. Ev êrîşa mezin ya dewleta Tirk weke *Operasyona Polayê* Çelik operasyonu tê naskirin.
* 1999 – Gerîlayê kurd Mehmet Ozer yê bi navê kod Samî, di gundê Qileban Şibazyonî jiyana xwe ji dest da.
* 1999 – Gerîlaya PKK'ê Şehristan Botan, li navçeya Wan Başkaleyê çalakiyeke cangorî li dijî mûdûriyeta emniyetê lidarxist.
* 2000 – Bi rasthatina cejna Qûrbanê, li Tirkiyeyê û Kurdistanê xelk ji bo 9 rojan derketibûn bêhinvedanê, lewma gelek qezayên trafîkê rû dan. Di encama qezayên trafîkê de 176 kes mirin û 275 kes jî birîndar bûn.
* 2008 – Mihemed Zekî Evdila Remezan, 25 salî bû, li Qamişloyê ji aliyê hêzên ewlekarî û asayişên dewleta Sûriyê ve di êvara Newrozê de hate kuştin.
* 2008 – Mihemed Mehmûd Hisên Daûd, 18 salî bû, li Qamişloyê ji aliyê hêzên ewlekarî û asayişên dewleta Sûriyê ve di êvara Newrozê de hate kuştin.
* 2008 – Mihemed Yihya Eslan, 35 salî bû, li Qamişloyê ji aliyê hêzên ewlekarî û asayişên dewleta Sûriyê ve di êvara Newrozê de hate kuştin.

### Cîhan
* 1345 – Gerstêrkên Behram, Keywan, Berçîs hatin rastî hev.
* 1968 – Dewleta Tûnisê serxwebûna xwe îlan kir.
* 1978 – Konfederasyona Sendîkayên Karkerên Şoreşger DİSK bi armanca hişyarkirina faşîzmê li Tirkiyeyê çalakiyeke karberdanê ya 2 saetan li dar xist.

## Jidayikbûn
* 1828 – Henrik Ibsen, rewşenbîr û nivîskarê norwêcî
* 1911 – Alfonso García Robles, siyasetmendê xwediyê Xelata Nobelê
* 1980 – Polat Can, nivîskarê kurd

## Mirin
* 1727 – Isaac Newton, zanyarê îngilîz
* 1916 – Ota Benga, mirovekî pîgme yê kongoyî
* 1999 – Mehmet Ozer, gerîlayê kurd
* 1999 – Şehristan Botan, gerîlaya kurd
* 2008 – Mihemed Zekî Evdila Remezan, ciwanê kurd
* 2008 – Mihemed Mehmûd Hisên Daûd, ciwanê kurd
* 2008 – Mihemed Yihya Eslan, hevwelatiyê kurd

## Cejn û salveger
* **[[Newroz]]**, sersala Kurdî û Destpêka Biharê! Di şeva 20 adarê di serî gelê Kurd her wiha xelkê Arî agir vêdixin û hatina Newrozê pîrozdikin.
* Roja Têkoşîna Li dijî Nijadperestiyê!
* Roja Serxwebûna dewleta Tûnis

----

Kategorî:Adar
adarê
13ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1990 – Li Bakurê Kurdistanê destpêkirina serhildanan (Nisêbîn, Cizîr)
* 1991 – Bajarên Akrê, Zaxo û Berdareş ên Başûrê Kurdistanê ji aliyê gel ve hatin azadkirin.
* 1992 – Li bajarê Kurdistan, Erzinganê erdhejeke bi mezihaniya 6,8 a ligorî pîvanên richter rû da. Di encama vê karesatê de 653 kes mirin û 3850 kes jî brîndar bûn.
* 1995 – Mamosteyê Zanîngeha Bilind Dr. Seleh Hewramî li bajarê Hewlêrê di encama suîkastekê de jiyan xwe ji dest da.

### Cîhan
* 1781 – Gerstêrka Pergala rojê ya heftem, Ûranûs hate vedîtin.
* 1921 – Mongolyayê ji Çînê serxwebûna xwe îlan kir.
* 1938 – Awistriya tevlî Almanyaya Nazî bû.
* 1940 – Şerê Zivistanê: Bi teslîmbûna Fînlandê şerê di navbera wan û Rûsyayê de bi dawî bû.
* 1982 – Doza Dev-Yolê ku tê de 428 tawanbar amade bûn, destpê kir.
* 1982 – 3 endamên *Partiya Kedkar a Komunîst a Tirkiyeyê ya Lenînîst* TKEPê; Ethem Çoşkun, Necatî Kardar û Seyît Kanîk bi destê cuntayê hatin kuştin.
* 2016 - Adar 2016 Şerê Enqere

## Jidayikbûn
* 1900 – Giorgos Seferis, helbestvanê xwediyê Xelata Nobelê
* 1956 – Dana Delany, lîstikvan, hilberîner û çalakvana amerîkî
* 1978 - Abdusamet Yigit, niviskarê kurd.

## Mirin
* 1901 – Benjamin Harrison, serokdewletê 23em ê DYA'yê
* 1975 – Ivo Andrić, dîplomat û nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1990 – Bruno Bettelheim, psîkologê amerîkî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Adar
adarê
14ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1983 – Pêşniyazqanûna ku sazkirina Dadgehên Ewlekariya Dewletê pêşniyar dike, li meclîsa şêwirmendiyê hate qebûlkirin. Dadgehên Ewlekariya Dewletê DGM, bi taybetî piştî ku rêvebiriya leşkerî ya 12 îlonê destê xwe ji desthilatiyê kişand, weke berdewama destê rêvebiriya leşkerî ya di nava dadmendiyê de hatin sazkirin û heta îro bi deh hezaran mirov, jiber nêrînên wan ên siyasî û etnîk cezakirine.
* 1990 – Serhildana gel li bajarên Bakurê Kurdistanê; Şirnex, Amed, Mêrdîn, Qoser, Misirc, Silopî û gelek belde û gundan destpê kir û heta roja 22ê adarê dom kir. Gelek serhildêr ji aliyê hêzên dewletê ve hatin kuştin.
* 1991 – Beldeyên başûrê Kurdistanê, Dihok û Amêdiyê ji aliyê gel ve hatin azadkirin.

### Cîhan
* 1919 – Yekem car Cejna Tendûristiyê hate pîrozkirin.
* 1939 – Slovakyayê di bin zexta Almanya de serxwebûna xwe îlan kir.
* 1951 – Şerê Koreyê: Cara duyem hêzên Neteweyên Yekbûyî bajarê Sêûlê zemt kirin.
* 1960 – Li Kongoya Belçîkayê rêvebiriya leşkerî hate îlankirin.
* 1962 – Konferansa bêçekkirinê ya Jenevê destpê kir.
* 1978 – Îsraêlê başûrê Libnanê dagir kir.
* 1980 – Li Polonyayê, li nêzîkê Warşovayê balafirek kete xwar. Di encamê de 87 kesan jiyana xwe ji dest da.
* 1992 – Civîneke bilind ya bi navê "Ji bo Rizgarkirina Cîhanê" li bajarê Brezîlya, Rio de Janeiro hate lidarxistin û serokênerdûnî, kûnbûna tebeqeya ozonê, hate destgirtin û wergirtina gelek tedbîran hate destnîşankirin, lê di civînê de di mijara "ka evê kengî û çawa werin pêkanîn" li hevnekirin.
* 2001 – Li Tirkiyeyê ku yek ji welatên pereyê wê zêde ne bi qîmete, dolareke amerîkî derket milyonek lîreyê tirk.

## Jidayikbûn
* 1879 – Albert Einstein, zanyarê alman (m. 1955)
* 1903 – Mistefa Barzanî, general û rêberê mezin ê kurd
* 1908 – Maurice Merleau-Ponty, fîlozofê fransî (m. 1961)
* 1938 – Şerafettin Elçi, siyasetmedarê kurd (m. 2012)
* 1942 – Emin Çölaşan, rojnamevanê tirk
* 1964 – Ferhat Tunç, hunermendê kurd

## Mirin
* 1883 – Karl Marx, fîlozofê alman (jdb. 1818)

## Cejn û salveger
* Her sal 14 adarê Cejna Tendûristiyê.

----

Kategorî:Adar
adarê
22ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1999 – Weşana MED TV'yê hate rawestandin û lîsansa wê ya weşanê hate betalkirin.
* 2001 – Gerîllayên Kurd Bulent Omeroglu yê bi navê kod Mahîr Pazarcik, Herem Celal Muh yê bi navê kod Rênas, Vedat Boga yê bi navê kod Welat Serhat, Omer Bulut yê bi navê kod Zana Bagok li Basyayê jiyana xwe ji dest da.
* 2008 – Welatiyê kurd, Zekî Erînç ê 35 salî, li Wanê ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hate kuştin.

### Cîhan
* 1896 – Yekem bazdana Maratonê Charilaos Vasilakos qezenç kir.
* 1904 – Yekem car, li Amerîkayê di rojnameyekê de *(Daily Illustrated Mirror)*, wêneyê bi reng hate weşandin.
* 1946 – Serxwebûna Urdunê hate îlankirin.
* 1952 – Li Frankfurtê balafireke bi tîpa KLM kete xwarê, 44 kesên tê de jiyana xwe ji dest dan.
* 1978 – Di berxwedana ku *Konfederasyona Sendîkayên Karkerên Şoreşger* DİSK'ê lidar xist, 88 xwendekar û 14 karker û sendîkavanek hate girtin. Piştî destpêkirina berxwedanê bi tevlîbûna hin wezîran jî *Komîteya Ewlekariyê* li hev civiya.
* 1979 – Parlamena Îsraêlê, bi Misirê re *Peymana Aştiyê* erê kir.
* 1997 – Stêrkadûmdar a bi navê Hale-Bopp, di saetê de 160 kîlometir di ber dinyayê re derbas bû. Derbasbûna Stêrkadûmdar a bi çav dihate dîtin, li hemû cîhanê ji aliyê mîlyonan kes ve bi baldarî hate pêşwazîkirin.

## Jidayikbûn
* 1868 – Robert Andrews Millikan, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1913 – Sabiha Gökçen, yekemîn pîlota şerê ya Tirkiyeyê
* 1935 – M. Emmet Walsh, lîstikvan û komedyenê amerîkî

## Mirin
* 1832 – Goethe, nivîskarê alman
* 1892 – Nîkolay Gogol, nivîskarê roman û şanoyê
* 1916 – Balduin Groller rojnamevan, nivîskar û karkervanêkî werzişê bi eslê awistiryayî
* 1921 – Ernest William Hornung, nivîskarê îngilîz
* 1992 – Rahşan Demirel, çalakvana kurd
* 2001 – Sabiha Gökçen, yekemîn pîlota Tirkiyeyê
* 2011 – Elizabeth Taylor, aktrîsa îngilîz-amerîkî

## Cejn û salveger
* Roja Avê ya Cîhanê
* Li Welatên Yekîtiya Ereban roja Yekîtiya Ereban
* Serxwebûna Urdunê

----

Kategorî:Adar
adarê
1ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1936 – Serhildana Dêrsimê dest pê kir.
* 1963 – Mele Mistefa Barzanî, ji ajansa amerîkan Associated Press'ê got ku, heke hikûmeta Iraqê otonomiyê nede kurdan, hêzên wî wê dîsa dest bi têkoşînê bikin. Berzanî herwiha got, ruxandina hikûmeta Qasim bi destê têkoşîna kurd pêk hatiye û got "Her kî li dijî xweseriya herêma Kurdistanê derkeve dawiya wan jî wê wisa bibe".
* 2001 – Rojnameya Dema Nû dest bi weşana xwe kir.
* 2004 – Roj TV'yê dest bi weşana xwe kir.

### Cîhan
* 1565 – Bajarê Rio de Janeiro hate avakirin.
* 1803 – Ohio, bû dewleta 17em a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.
* 1864 – Piştî nêzîkatiyên nijadperestiyê yên li hemberî reşikan, yekem car dîplomayeke tenduristiyê dan reşikeke bi navê Rebecca Lee.
* 1867 – Nebraska, bû eyaleta 37em a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.
* 1919 – Şerîf Paşayê kurd dosyayek di derbarê pirsgirêka kurd û nexşeya Kurdistanê de pêşkêşî *Kongreya Aştî ya Parîsê* kir.
* 1982 – Doza Dev-Sol'ê ku tê de derheqê 146 kesî de îdam dihat xwestin, destpê kir.
* 1983 – Filîmê bi navê "Li Colemêrgê demsalek" ku derhêneriya wê Erden Kıral dikir û lîstikvanê sereke Genco Erkal bû, li *Festîvala Filîman a [[Berlîn]]ê* 4 xelat wergirtin.
* 1992 – Kovara Devrimci Yurtsever Gençlik dest bi weşanê kir.
* 1994 – Endamê Egitim-Senê mamoste Hasan Aksu di encama êrîşeke çekdarî de jiyana xwe ji dest da.

## Jidayikbûn
* 1864 – Frédéric Chopin, bestekarê polon
* 1922 – Îzhak Rabîn, siyasetmendê xwediyê Xelata Nobelê
* 1975 – Aynur Doğan, hunermenda kurd
* 1984 - Omer Fîdan, nivîskar û editor kurd

## Mirin
* 1979 – Mistefa Berzanî, serokê nemir ê kurd

## Cejn û salveger
* Roja Netewî ya Bosna-Hersekê.

----

Kategorî:Adar
adarê
23ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 2006 – Cara yekem li Tirkiyeyê televizyoneke taybet Gün TV dest bi weşana kurdî kir.
* 2008 – Îkbal Yaşar, ciwanekî 20 salî, li herêma Colemêrgê Geverê ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hate kuştin.

### Cîhan
* 1066 – Stêrkadûmdar a bi navê Halley cara hijdehemîn derbas bû.
* 1781 – Gerstêrka bi navê Ûranûs hate kifşkirin.
* 1912 – Îtalyayê êrîşî ser 12 giravan kir.
* 1918 – Lîtvanyayê serxwebûna xwe îlan kir.
* 1919 – Benito Mussolini li Îtalyayê tevgera faşîst da destpêkirin.
* 1925 – Li Tirkiyeyê rêveberiya leşkerî meheke din hate dirêjkirin.
* 1956 – Sûdanê serxwebûna xwe îlan kir.
* 1956 – Li Pakistanê jî komara îslamî hate îlankirin.
* 1959 – Li Tirkiyeyê rojnameya bi navê Öncü hate girtin.
* 1971 – Li Arjentînê cûnta leşkerî hate lidarxistin.
* 1994 – Balafira Rûs Airbus a bi tîpa "A310" kete xwarê. Di encamê de 75 kesên tê de mirin.
* 1999 – Sekreterê giştî yê NATO'yê Solana, ji bo destpêkirina tevgera hewayî ya li dijî Yûgoslavyayê ferman da.

## Jidayikbûn
* 1900 – Erich Fromm , psîkoanalîst û lêkolîner
* 1921 – Gert Fritz Unger, nivîskarê alman

## Mirin
* 1875 – Gilbert Newton Lewis, fîzîknas û kîmyanasê amerîkî
* 1960 – Seîdê Nûrsî, rêberê dînî yê kurd
* 2002 – Seydayê Tîrêj, helbestvanê kurd

## Cejn û salveger
* Roja Meterelojiyê ya Cîhanê
* Roja Serxwebûna Lîtvanyayê
* Roja Serxwebûna Sûdanê

----

Kategorî:Adar
adarê
24ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1923 – Ji ber êrîşên brîtanî Şêx Mehmûdê Berzencî û şoreşgerên kurd neçar man ku bajarê Silêmaniyê terk bikin û herin navçeya Sûrdaşî ya li nêzîkî Silêmaniyê.

### Cîhan
* 1837 – Li Kanadayê mafê dengdanê ji reşikan re hate dayîn.
* 1898 – Yekem otomobîl hate firotin.
* 1924 – Li Yewnanistanê komarî hate îlankirin.
* 1944 – Brîtanî bajarê Berlînê bombebaran kirin.
* 1957 – Yekîtiya Ewropayê hate damezirandin.
* 1976 – Li Arjentînê hikûmetê dest danî ser rêvebiriyê û şerekî ku weke "şerê bi qirêj" tê bi navkirin destpê kir.
* 1978 – Alîkarê Dozgerê Komarê yê Enqereyê Doğan Öz ji aliyê Gurên Boz ve hate kuştin.
* 1998 – Sema Yüce li girtîgeha Çanakkaleyê ji bo şermezarkirina xiyanetê agir berda canê xwe.
* 1998 – Di pêşbirka 70mîn a Xelatên Oskarê de filîmê bi navê Titanic di 11 beşan de hêjayî xelatê hate dîtin.
* 1999 – Piştî talîmata sekterê giştî yê NATO'yê, li ser Yûgoslavyayê êrîşa hewayî destpê kir.

## Jidayikbûn
* 1897 – Wilhelm Reich, civaknas û psîkyatrîstê ji Awistirya-Mecaristanê
* 1926 – Dario Fo, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1965 – The Undertaker, gemşevanekî amerîkî
* 1973 – Jim Parsons, lîstikvanê amerîkî
* 1994 – Jale Resûl , lîstikvan û pêşkeşvana kurd

## Mirin
* 809 – Harûn Reşîd, hikûmdarê Ebasiyan
* 1905 – Jules Verne, nivîskar û ji pêşengên wêjeya fransî
* 1930 – Steve McQueen, lîstikvan û derhênêrê amerîkî (m. 1980)
* 1998 – Sema Yüce, çalakvana kurd

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Adar
adarê
25ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1976 – Serokê serhildana Agiriyê, Îhsan Nûrî Paşa di encama qezayeke trafîkê de jiyana xwe ji dest da.

### Cîhan
* 1669 – Li Sîcîlyayê çiyayê-agirîn teqiya, di karesatê de 200.000 kes mirin.
* 1807 – Yekem trêna rêwîhilgir, li Îngilistanê dest bi seferê kir.
* 1821 – Yewnanistanê belavoka serxwebûna xwe belav kir.
* 1895 – Îtalyanan Etiyopya dagir kirin.
* 1896 – Olîmpiyatên modern, li Atînayê destpêkirin.
* 1915 – Yekem qezaya binê deryayê li Amerîkayê qewimî. Keştiya binê avê ya F-4 a amerîkî noqî avê bû.
* 1930 – Li paytexta Ermenistanê rojnameya bi kurdî, Riya Teze, dest bi weşana xwe kir.
* 1957 – Civata Aborî ya Ewropayê li Romayê hate sazkirin.

## Jidayikbûn
* 1611 – Ewliya Çelebî, gerokê tirk
* 1914 – Norman Ernest Borlaug, zanistê xwediyê Xelata Nobelê
* 1916 – Şêx Mihemed Emînî, hozanê kurd
* 1960 – Brenda Strong, lîstikvaneke amerîkî, derhêner û mamosteya yogayê
* 1969 – Beser Şahîn, stranbêja kurd

## Mirin
* 1914 – Frédéric Mistral, helbestvan û nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1918 – Claude Debussy, bestekarê fransî
* 1966 – Vladîmîr Mînorskî, kurdnasê rûs
* 1976 – Îhsan Nûrî Paşa, serokê serhildana Agiriyê

## Cejn û salveger
* Salvegera jidayikbûna ZERDEŞT berî îsa 559 salî.

----

Kategorî:Adar
adarê
26ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1982 – Li bajarê Îdirê di encama aşûtê de 15 kes mirin.

### Cîhan
* 1668 – Li Hindistanê îngilîzan kontrola Bombayê bidest xistin.
* 1812 – Li Karakasê erdhej çêbû, 20 hezar kes di encama karesatê de mirin.
* 1910 – Henri Fabre yê fransî, yekem car balafira deryayê îcat kir.
* 1913 – Şerê yekemîn yê Balkanan bi dawî bû.
* 1942 – Naziyan, dest bi şandina cihûyan a kampa komkirinê yên Auschwitzê kirin.
* 1971 – Bengladeşê danazana Serxwebûna xwe belav kir. Lê belê piştî ku Bangladeşê serxwebûna xwe îlan kir, li Rojhilatê Pakistanê îcar şerê nav xweyî dest pê kir.
* 1975 – Melikê Erebistana Siûdî di encama sûîkastekê de hate kuştin.
* 1979 – Di navbera Îsraêl û Misirê de li Washington D.C. peymana aştiyê hate mohr kirin.
* 1979 – Di salvegera "Kizildere"yê de bûyer çêbûn. Li Stembolê qehwexaneyek hate gulereşandin. Di bûyerê de kesek mir.
* 1979 – Li Tirkiyeyê *Federasyona Şifêr û Otomobîlvanan* li hemû welêt biryara berxwedanê wergirt.
* 1989 – Li Yekîtiya Sovyetê hilbijartina yekemîn Borîs Yeltsîn qezenç kir.
* 1992 – Sekreterê HEP'a Farqînê Ahmet Turan hate kuştin.
* 1994 – Berendamê DEP'ê yê şeredariya Nizîbê Mehmet Şen bi destê kontrayan hate şehîdkirin.
* 1995 – Li navçeya Yozgat Sorgunê li ocaxeke komirê ya girêdayî madenkariya Matsanê saet li derdora 15:30an de gaza madenê teqiya. Di encamê de 38 kes di bin xirbeyan de man, mirin û 8 karker jî birîndar bûn.
* 1999 – Gerîlayê kurd Şêxmûs Karakoyun yê bi navê kod Firat Amed Hûsên, li taxa Wanê Xaçortê dikeve çembera artêşa tirk de û di encama şer de jiyana xwe ji dest dide.

## Jidayikbûn
* 1874 – Robert Frost, helbestavnê xwediyê Xelata Pulitzerê
* 1905 – Viktor Frankl, norolog û psîkyatrîstê awistirî
* 1913 – Paul Erdős, matematîknasê mecar
* 1938 – Anthony James Leggett, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1949 – Patrick Süskind, senaryonivîsê alman
* 1951 – Carl Wieman, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê

## Mirin
* 1827 – Ludwig van Beethoven, bestekarê navdar
* 1911 – Tennessee Williams, nivîskarê amerîkî

## Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----

Kategorî:Adar
adarê
27ê adarê

## Bûyer
### Kurdistan
* 1991 – Bajarê Kerkûkê ku ji aliyê xelkê kurd ve hatibû rizgakirin, ji aliyê rejîma Iraqê ve bi heftiyekê hate dagirkirin. Di encam dagirkirinê de bi sedan kurd hatin kuştin, gelek ji wan jî ber bi çiyan û sînoran ve der bi derbûn.
* 1994 – Li gelemperiya Kurdistan û Tirkiyeyê hilbijartinên giştî çêbûn.
* 1999 – Gerîlayên kurd Fatîh Kaya yê bi navê kod Zuhat Berxwedan, Fîkret Akar yê bi navê kod Mihemed, Nesîme Yaman ya bi navê kod Deîla Goyî li navçeya Amed Gencê jiyana xwe ji dest dan.

### Cîhan
* 922 – Xwediyê gotina "En El Haq" Mensûrê Helac hate îdamkirin.
* 1914 – Yekem car li Brukselê xwîna mirovekî ji bo mirovekî din hate neqilkirin.
* 1924 – Kanadayê, daxûyakirin ku ew Yekîtiya Sovyetê bi fermî nas dike.
* 1950 – Holendayê, daxûyakirin ku bi ew bi fermî Komara Gel a Çînê nas dike.
* 1968 – Kozmonotê Sovyetê yekem mirovê derket fezayê Yurî Gagarîn di 34 saliya xwe de di qazayeke balafirê de mir.
* 1970 – Li Gedîzê erdhejeke li gorî pîvana Richterê 9 pile, qewimî. Di karesatê de 1087 kes mirin, bi hezaran kes jî bê star û bê mal man.
* 1977 – Li Giravên Kenariyê, balafirên bi tîpên KLM û Pan Am li hev qelibîn, di encamê de 583 kes mirin.
* 1997 – Li eyaleta Amerîka Kalîforniyayê 39 kesan bi hev re întîhar kirin.

## Jidayikbûn
* 1845 – Wilhelm Conrad Röntgen, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1901 – Eisaku Satō, siyasetmendê xwediyê Xelata Nobelê
* 1963 – Quentin Tarantino, derhênerê amerîkî

## Mirin
* 922 – Mensûrê Helac, helbestvan û ramîner
* 1967 – Jaroslav Heyrovský,kîmyager û dahênerê xwediyê Xelata Nobelê

## Cejn û salveger
* **Roja Şanoyê ya Cîhanê**

----

Kategorî:Adar
adarê