open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Înduktor

thumb|200px|Înduktoran cihê
thumb|200px|Sembola înduktor<br />
<small>Ew sembol tê dîtin di pirtûkên zanîngehî</small>

**Înduktor** (înglîzî: *inductor*) hêmana dewreyên elektronîke. Ev hêman wek kondansator, hûndirê vî enerjî tê barkirin. Tenê, înduktor bi qada manyetîk, enerjî li hûndirê xwe hildide. Pir caran ew tê ziman ku înduktor têkilîyê bi herîk. 
Di nav cîhazên elektronîk û cîhazê elektrîk da înduktoran heye. Di nav pirtûkan da bi tîpê *L* va tên nîşandan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Basic Electronics - Inductor(Înglîzî) 

Kategorî:Depokirina enerjiyê
Kondansator

thumb|200px|Kondansatorên elektrolîtîk<br />
<small>Di pîyasê da rengê kondansatorên elektrolîtîk reşin. Lê belê rengên din jî dikarin dîtin.</small>

**Kondansator** (înglîzî: *capacitor*) hêmana dewreyên elektronîke. Hundirê vî madeyên neragihbar û du heb ragihbar(iletken) heye. Bi qutbandinê elektrîkê, enerjî tê barkirin. Qutbandin, bi qada elektrîkê tê çêkirin. Niha di nav her cîhazê elektronîk û cîhazê elektrîk da kondansator heye. Di nav pirtûkan da bi tîpê *C* va tên nîşandan.

## Agahiyên Teknîk
Kondantasoran bi madeyên neragihbar tên çêkirin ku van madeyên li pîyasê zehf in. Her madeya neragihbar bilîmît dikarê berxwedide. Di tabloyê da agahîyên teknîk ê madeyên neragihbar heye. Bi wî, mirovan dikarin hisab bikin û çêkin kondansatoran.
kondansatör aliye teknikida pır aliyada te bı kar anın hunduren sistemada encamen pır grıng dıxe hole minak: kondansatoreki jı tıjibun u valabuna wi tu dıkarı bı karbini ve demeda tu kari dem çebıki yani her alida aliye devreyen elektroniki da weki parazita jı hole rakırıne jıu ayne demeda enerjıye ka dengeliji kari çebıki

## Çavkanî
 baran deniz

## Girêdanên derve
* How Capacitors Work (Kondansator çawa dixebite).
* How Capacitors Work(''PDF'' û îngîlîzî)(Kondansator çawa dixebite). 
Pergalên ku ji du plakayên kondîter pêk tê ku navgînek lihevanîn di navbera wan de û ji bo hilanîna barkirinê ya elektrîkê heye, tê gotin kanserê. Tapên kondensatorên kontiroltê wekî armatur têne gotin. Kapasîtan, armacên ku bi wan re di astên balafirê de ne, bi gihandina wan du polên jeneratorê têne wergirtin da ku wan li kêleka hev bidin anîn da ku dûrahiya di navbera her du armaturên bi deverên berbiçav A de d be. Qasî kapasîteya balafirê C = ε. A / d A: Qada rûyê ji panelan d: Dravê di navbera bordan de d: Mîdyona moşînê ya domandinê ya domînerîker (dilsat tung)

Kategorî:Depokirina enerjiyê
Kategorî:Hêmana elektronîk
Kategorî:Îcadên sedsala 18an
Tramway

thumb|Bana kolanê li Innsbruck
thumb|Tramway li Nürnbergê, Almanya 2007

**Tramway**, **tramvay**, **tramwey**, **tramvaî** û **tramva** an jî bi tenê **tram**, **bana kolanê**, amyareke ragihandinê ye, pirranî bi elektrîkê dixebite. Li ser rêhesinê diajon lê hin cureyên nû hene ku li ser çerxe yan pêçkeyan diajon.

Ji bêjeya îngilîzî tramwayê navê xwe digire ku tê wateya "bana kolanê" yan ""kolanban"". Mirov dikare di kurdî wekî *tram* û *K-Ban* kurt bike. K-Ban anho kolanban, bana kolanê.

Hin avantajên wê hene, bo mînak di yek carê de dikare gelek rêwiyan rabigihîne û ji ber ku bi elektrîkê dixebite dûmanê dernayîne hww. Lê ji ber ku mecbûr in di ser banekê de herin, manewraya wê kêm e, di trafîkê de carnan dibe sedemê astengiyan.

## Dîrok
Yekem tramway di destpêka 1800î de li Gdansk a Polonyayê hatiye bikaranîn. Ew tramway bi werîsên hesinî dihatibûye kişandin. Li Almanya bajarê Dresdenê û li DYAyê bajarê San Franciscoyê bingeha tramwayan hatiye avêtin.

Yekem bana ragihandinê di sala 1832yê de li New Yorkê, li taxa Harlemê hatiye danîn. Wê demê bi hespan dihate kişandin. Bi derketina motoran ve ew jî sûdê ji motorê werdigirin.

Li Kurdistanê rêhesin kêm in. Herwiha li bajaran jî ragihandin pirranî li ser otobusan e. Ev him dibe sedem ku hewa qirêj be, him biha ye, him jî pirrbûna amyaran jiyana bajaran dijwartir dike.

## Galerî

Wêne:Tatra-strassenbahn-7252 praha-2005-05-16.jpg|T3 li Pragê
Wêne:4trams vienna.jpg|Çar jenerasyonên bana kolanê ya Viyanayê
Wêne:StraßenbahnDarmstadt.JPG|Hundirê tramwayek, li Darmstadtê
|Combino Supra Budapest NF12B û bana kolanî ya tîpa UV li Budapeşt


## Çavkanî
Pitiktî

**Pitiktî**, **bebektî**, **şîrmijkî**, **zimanê berpêsîran** ji bêje, ristina hevokan, axavtin, bi giştî ziman û cîhana pitikan, berşîran, dergûşan re tê gotin. Bi îngilîzî *Baby Talk* dibêjin.

Gava mirov baş bala xwe dideyê ku dergûş ne pasîv in, çalak in, fêrdibin, teqlîd dikin, tevlî jiyanê dibin, bi kurtî wekî mezinan in. Lê ji ber ku ji aliyê biyolojîk, fîzyolojîk û gihanê ve hêj ne gihîştî ne, viya bi derfetên xwe dikin.

Bi deng, peyam û zimanê laşên xwe bi derve re dikevin têkiliyê. Axavtina mezinan teqlîd dikin, bêjeyên wê zimanê di mejiyê xwe de dinirxînin, biwate dikin û bi qasî dikarin didin der.

Pirranî yek du kîte bin jî ev jî bêje ne, bi giştî dewlemendiya zimanekê ne. Hin ji wan bêjeyan derbasê zimanê mezinan jî dibin. Bo mînak, di kurdî de ji mînder û rûniştekên dergûşan re çûço dibêjin ku ev ji zimanê nûzakî ye. Herwiha di civatan de ji ber fediyê ji penîsê re *bilik* dibêjin.

## Binerin
* Ferhengoka kurdî ya nûzakî, Nûzakî

## Girêdanên derve
* Anna Winner: *Kleinkinder ergreifen das Wort*. Cornelsen, Berlin, 2007, ISBN 3-589-24522-0. (almanî)

Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Pitik
Kategorî:Psîkolînguîstîk
Kategorî:Psîkolojiya gihanê
Nûzakî

**Nûzakî**, **mindalokî**, **zarzimanî**, **zimanê zarokên biçûk** ji axavtin, awayê ristina hevokan û bi giştî ziman û cîhana zarokên ji 3 salê biçûktir re tê gotin.

Hin zarok heya 5 salî jî dikarin baş bi zimanê mezinan nekarin, ev gelek normal e, divê mirov bingeha wê li cihekê din bigere, ne ku zarok kêmgihîştî ye.

Zimanê zarokan, zimanê ku zarokên biçûk bikartînin, bi viya daxwaz û helwestên xwe tînin ziman e. Viya ji mezinan fêr dibin, di cîhana têgihîna xwe de dinirxînin, biwate dikin û viya bi qasî ku gihana wan (werar) dest dide, bi hin sîmbol û bêjeyan didin der.

Mezin jî ji bo ku nûza baş ji wan têbigihên, hewl didin xwe ku bi wwê zimanê bi wan re biaxivin, daku fêhm bikin. Bêjeyên vê zimanê pirranî ji olandanên bêjeyên zimanê mezinan û ji onomatopoetîkayê ne.

Gelek zimannas dibêjin ku di nava derketina zimanan û bipêşketina zimanê zarokan de têkiliyeke rasterast heye. Herwiha zimannas dibêjin ku zimanên herî kevn, bingehxurt, ên pirr bêjeyên zimanê zarokan û bêjeyên xwezayê teqlîd dikin dihewînin.

Kurdî jî ji wan zimanan e ku hêj jî gelek bêjeyên xwezayê (bo mînak deng, fonksiyon ûêd) dihewîne. Bo mîkan *qijik*, *qirik*, *legleg*, *xuşînî*, *kelandin* (ji dengê kelekelê), *qijilandin*, *vizik* (mixmixk) hww.

Nûza jî wisa zimanê mezinan teqlîd dikin, ji kûçîk re *ewtewt*, ji ji kitikê (psîk) re *meûmeû* dibêjin. Hin bêje jî ji taybetiya fonksiyona tiştekê dertînin, bo mînak dema dayik wan dikin xewê loriyan dibêjin. Heger zarok bixwaze bixewe, daxwaza xwe *"lala"* tînin ziman. An jî *"eee".*

## Herwiha binêrin
* Pitiktî, zarê pitikan
* Ferhengoka kurdî ya nûzakî

## Girêdanên derve

* Anna Winner: *Kleinkinder ergreifen das Wort - Mindalok hewla bêjeyê de*. Cornelsen, Berlin, 2007, ISBN 3-589-24522-0. (almanî)

Kategorî:Danûstana devkî
Kategorî:Psîkolînguîstîk
Sîsmolojî

thumb|Belavbûna pêlên sîsmîk
**Sismolojî**, erdhejnasî *(ji bêjên [[yewnanî]] σεισμός (seismós) = erdhej û logos = bêjeye)* ji şaxeke zanistiya jeofîzîkê re dibêjin ku bi erdhejê re bilî dibe.

Avabûna pêlan, tevgerên zemîna erdê, prînsîbên erdhejê, lêgerînên li ser navenda erdxaneyê (planeta me erd), ji bo arkîtektiyê peydakirina zemînên baş, lêgerina dewlemendiyên binerdî ûêd bi giştî mijarên sîsmolojiyê ne, sîsmolojî di xizmeta wan de ye.

Bingeha sîsmolojiyê ji aliyê zanistê alman Emil Wiechert (damezîrênerê çavdêrxaneya Göttingenê) vê tê avêtin, ku wî yekemîn sîsmografa horîzontal çêkiribû (sala 1899'ê).

Niha alavên gelek pêşketî bu analîzkirina erdhejê tên bikaranîn. Tomografiyên sîsmîk, Receiver-Functions-Analyse û gelek rêbazên din hene, bi wan pêderxistina erdhejê tên kirin. Herwiha bi van alavan mezinî û ziyandêriya erdhejê jî tên analîzkirin.
Erdheja San Franciscoyê 1906

**Erdheja San Franciscoyê 1906**, yek ji erdhejên mezin e ku di 18ê nîsanê 1906, demjimêr 05:12'yê de li DYAyê pêk hatiye. Hêza erdhejê 7,8 richter bûye. Hin tomarkirinan de hêza wê 8,25 jî hatiye gotin.

Navenda erdhejê 3&nbsp;km ji bajêr dûr, di deryayê de, kendalên Mussel bûye. Erdhejê bi dirêjiya 477&nbsp;km derz li zemînê xistiye. Bandora xwe li gelek deveran daye.

Erdhejê de şewatên mezin derketine. Zêdetirî 3.000 kesan jiyana xwe jidest dane. Ziyaneke mezin li aboriya herêmê daye.

## Filmê erdhejê
* Fîlmê Clark Gable *[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]* (1936)
* 2006: *[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]*

## Çavkanî (îng.)
* Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004).
* Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains.
* Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908.
* Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906.
* Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910.
* Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005.

Kategorî:Erdhejên li DYAyê
Komstêr

[260px|thumb|Komstêra kerguh di pirtûka [el Sûfî de]]

**Komstêr** wêne an şiklên ku li rûyê ezmên ji hêla stêrka ve tên nexşandin in. Ji dewrên kevnare ve merîv ew şiklan şibandine termê merîv, termê heywanan an hin tiştên din. Ptolemaîosê stêrnasê Yewnanê di sedsala 2'an de jiyayî di kîtêba xwe ya bi navê Macestî de 48 komstêran qeyd dike. Di sala 1922'a de Yekitiya Stêrnasiyê ya Navneteweyî 88 komstêr ên îroj binav dike.

Komstêr gorî cihî ku merîv lê dinêhêre wêneyekî nîşana merîv didin. Birastî navbera stêrkên di eynî komstêrê de tu eleqe tune û ew ji hev carcaran bi sedan salên roniyê dûr in. Lê ji ber ku ew bixwe pirr dûra ezmên in, di tariya şevê de wêneyeke yekgirtî nîşan didin.

## Kurtedîrok
Komstêrênn 12 bircên çembera felekan ji hêla Sûmeriyan ve hatibû nasandin. Lê li berî wan, di dewrên Misiriyên kevin. Çembera Felekê ya ku di astrolojîyê de jî tê bikar anîn, bi halê xwe yê îroj ve 2100 salan berî îroj pêk hat. Batlamyûs di kîtaba xwe ya Elmacestî de bi kataloga stêrkan ve qala 48 komstêran dike. Peyî ew kîtaba tê wergarandin Erebî ew komstêran di nav xelkên din de jî belav dibin. Peyî Elmacestî belav dibe re pirr komstêrên kevin ji bîr dibin û êdî ew komstêrên Batlamyûs qebûl dibin. Stêrnasên Erebên wek el Sûfi kîtabên xwe de stêrên di Elmacestî de bingeh digirin. Lê navên stêran bi pirranî bi navên Erebî di stêrnasiyê de qebûl dibe.

Ji xeynî komstêran, hin asterîzmên din ên di nav gelên dinê de tên nasîn jî hene. Wek rêya kadizan, komika sêwiyan, sêgoşeya havînî.
Heikki A. Alikoski

**Heikki A. Alikoski** (jdb. 1912 li Oulu, m. 28ê kanûna pêşîn 1997 li Turku) stêrnasekeî fînî bû.

Alîkoskî şagirtê stêrnasê fînî Yrjö Väisälä bû.Ew di navbera salên 1937 heta 1957an de wek asîstenê wî di çavdêrîxaneya li Turku de kar kir.Wî di vê demê de 17 asteroîd kefş kir.

Kategorî:Jidayikbûn 1912
Kategorî:Mêrên fînlendî
Kategorî:Mirin 1997
Kategorî:Stêrnasên fînlendî
Marco Cavagna

**Marco Cavagna** (jdb. 1958, m. 9'ê gelawêjê 2005) stêrnaseke amator û kefşkereke îtalî ê asteorîdan bû. Ew endamê *Gruppo Astrofili Brianza* bû, a ku Osservatorio Astronomico Sormano damezrandibû. Ew li wir beşdarî kefşkirina 19 asteroîdan bûbû.
Cavagna di 9'ê gelawêjê 2005 jiyana xwe ji dest da.

Kategorî:Jidayikbûn 1958
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2005
Kategorî:Stêrnasên îtalî
Ferhengoka kurdî ya nûzakî

Li vir berhevkirina bêjeyên pitik û zarokên biçûk hene û tên rêzkirin. Ango bi giştî bêjeyên zimanê nûzayan. Helbet tenê yên nûzayên kurd bikartînin, li vir bi alfabetîkî tên rêzkirin.

## Bo mînak
* Ewtewt, kûço: kûçik, seg
* Meûmeû, pişo: Psîk, kitik
* Eçî: Lêdan, lêxistin
* Awwa, ûf, ûfûf: Diêşe, êş heye
* Lala, ee, pişpiş: Daxwaza xewê, raketin, xewtin
* Nemnem, hamham: Xwarin
* Çûçî: Rûniştin
* Çeç: dest
* maç: mûsîn,ramûsîn
* Tadî: Rawestin
* hîş: setimîn
* Çûço: Rûnişteka pitikan
* Bilik: Penîs
* Kuşo,kuşkuş: Destava biçûk
* Hayî kirin: Raketin, razandin
* Bivê ye: Dema tu bixwazî zarok destê xwe nedine tiştekî ku bi giştî ji wan re bi xetere ye, *bivê*, *biv* an *bivê ye* tê gotin.
* Kix an Kixê: Dema tu bixwazî zarok destê xwe nedine tiştekî gemarî, wisa ji wan re tê gotin

## Çavkanî

Kategorî:Nûzakî
Kategorî:Psîkolînguîstîk
Kategorî:Zimanê kurdî
David J. Asher

**David J. Asher** (jdb. 1966 li Edinburgh, Skotlenda) stêrnasekî brîtanî ye. Asher li Çavdêrîxaneya Armaghê ya Îrlendaya Bakur kar dike. Wî li wir bi Robert McNaught re di derbarê asteroîdan de lêkolîn dike. Di salên 1994 û 1995an de wî gelek asteroîd kefş kirin.

Asteroîda 6564 Asher bi navê wî binavkirî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Stêrnasên brîtanî
Endezyariya elektrîkê

[thumb|rast|200px|[Nikola Tesla li ser kovara Time]]
[thumb|rast|175px|[Thomas Edison]]

**Endezyarîya elektrîkê** têkilî hilberandin, ragihandin û belavkirina enerjîya elektrîkê ye. hemû cîhaz û amûrên ku bi elektrîkê dixebitin, beşdarî endezyarîya elektrîkê dibin. Endezyarên elektrîkê, sêwirandin, hilberandin û testên cîhazên elektrîkê jî çêdikin.

## Dîrok
### Dîroka Elektrîkê Kurt
Endezyarîya elektrîkê di sedsala 17emîn de dest pê kir. Bi xebata Alessandro Volta pîlê xwe sewirand û navê xwe da li ser. Piştî sedsala 17emîn, xebatên elektrîkê hat perisandin. Thomas Edison dest bi belavkirina elektrîkê kir. Bi xwe dîzayn kir û lambe hilberand . pergala HR*(Herîka Rast-direct current)* jî keşfa wî bû. Lê belê sîstema HR pir zehmetî û biha bu. Bi wî, ew rind tê zanin ku HR nayê vegûherîn. Ji bo vî dijwarî, Nikola Tesla sewirand RP(*alternative current)*. Ew wek şoreşa elektrîk bû; sîstema RP raserî bû.

[thumb|rast|250px| Hêmanên [Elektronîkê Hêz]]

## Beşên Endezyarîyê Elektrîk
* Makîneyên Elektrîk
* Tesîsên Elektrîkê
* Ronahîkirin(înglîzî: Lighting)
* Hêza Elektronîkê (înglîzî: Power electronics)
* Otomasyon û Kontrol

## Çavkanî

Kategorî:Dîsîplînên endezyariyê

Kategorî:Endezyariya elektronîk
Kategorî:Endezyariya komputerê
Kategorî:Endezyarî
Sao Tome

**São Tomé**, peytexta Sao Tome û Prînsîpeê ye. Di nav behrê de ser giravekî cîh digire. Navê bajarê ji vedîtinerê Portekîz Saint Thomassê tê

## Dîrok

São Tomé di salal 1485an de ji hêla Portekîzan ve hate avakirin.

## Gelhenasî
Li gor hejmartina serjimêran

* 1990: 42,331
* 2000: 49,997	+18.1%
* 2003: 53,300	+6.6%
* 2005: 56,166	+5.4%

Kategorî:Avabûnên sedsala 15an li Afrîkayê
Kategorî:Avabûnên 1485an
Kategorî:Paytextên Afrîkayê
Kategorî:Sao Tome û Prînsîpe
Deniz Çakır

**Deniz Çakır** (31ê kanûna pêşîn ,1981) aktrîseke tirk e.
Rolê wê ya ewil di rêzefîlmê tirkî Kadın Isterse de bi navê *Alev* bû. Esil li rêzêfilma Yaprak Dökümü bi navê *Ferhunde* bêhtir hatiye naskirin.

## Jînenîgarî
Deniz Çakır di 31ê kanûna pêşîn a 1981an de li Enqereyê ji dayik bûye. Li Zanîngeha Hacettepe'yê li Konservatuara Dewletê ya Enqereyê ji beşa şanoyê mezûn bûye. Li dibistana bi navê Ayrancı Süper Lisesi xwendina dibistana amadehiyê qedandiye.

## Fîlmografî

## Çavkanî

Kategorî:Aktrîsên tirk
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Kategorî:Jinên tirk
Kategorî:Mirovên zindî
Marumo no Okite

**Marumo no Okite** rêzefîlmekî japonî yê bi şêweyê dramayê ye ku li ser Fuji TV'yê cara pêşîn 24'ê adara 2011'an de hatiye nîşandan.

## Çavkanî

Kategorî:Rêzefîlmên japonî
Babegurgur

thumb|Agirê Sermedî yê Babegurgurê
thumb|Wêneyekî kevin î Babegurgurê, petrol ji avahiya neftê dipijiqe.
**Babegurgur**, an jî **Babegurrgurr**, yek ji mezintirîn meydanên neftê yên Kurdistan û seranserî cîhanê ye, di sala 1927an de neft lê hat dîtin. Nêzîkî Kerkûkê ye.

## Agirê sermedî
Babagurgur 16 km dûrî Arrapha ye, di navbera qada neftê de agirekî navdar î bi navê Agirê Sermedî heye. Dibêjin Agirê Sermedî 4000 sal e ku dişewite.

## Meydanên neftê
Di meha kewçêra 1927an de bîra neftê ya Babegurgurê ji hêla Turkish Petroleum Company ve hate dîtin. Babegurgur yek ji sê bîrên Kerkûkê ye, yên din Xurmelle û Zurgezraw in. Mezinbûna bîra neftê 300 kîlometre çargoşe ye .

## Girêdanên devre
* http://kurdistantribune.com/2011/iraqi-oil-industry-a-turbulent-history/ The Kurdistan Tribune (bi îngilîzî).

## Çavkanî

Kategorî:Meydanên neftê yên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Parêzgeha Kerkûkê
Çerxa felekê

**Çerxa Felekê** an **Çembera Bircan** ango **Nîşanstêrk** çembereka bi parvekirina eklîptîka(rêgeha rojê ya di ezmên de ya saleke gerra xwe temam dike ye) 12 parên wekhev re dertê holê ye. Mîna rojê, rêgeha gerrstêrkên din û ya hîvê jî li nêzî rêgeha rojê, eklîptîk, li ser çerxa felekê dikeve. Dema dinê dor rojê re viz dibe, gorî nihêrîna merîv, roj di rêgeha xwe, eklîptîk, de hereket dike. Lê birastî ya hereket dike dinê ye. Gorî nihêrîna merîv, roj di çerxa felekê de her roj dereceyeke hereket dike û bi temamkirina di saleke de ye 360 dereceyan re, li dehûdu Nîşanstêrkên çerxa feleke digere.
## Di Astrolojiyê de
Di astrolojîyê de çerxa felekê cîhê ku eklîptîk, rêgeha rojê, tê re derbas dibe ye. Gorî vê rêgehê Nîşanstêrk astrolojîyê derketine holê. Lê îroj Nîşanstêrk û komstêrên ku bircan navên xwe jê helgirtinî hev nagirin. Ew jî ji ber liva tewereya dinê ye. Nêzî 2500 salî berî îroj, wexta Çerxa Felekê ji hêla Babîliyan hatibû kifş kirin, cîhê komstêrên roj lê û mihleta Nîşanstêrkê wê di eynî wextê de bûn. Wê çaxê rojvegera biharî(Îng. Vernal equinox) de roj dikete Nîşanstêrkê Berên. Îroj wexta roj dikeve Nîşanstêrka Beranê, birastî rêgeha xwe di komstêra Masî re derbas dibe. Yanê rojvegera havînî, wexta roj di komstêra Masî pêk tê.
thumb|300px|Cîhê Ekinoksa biharî(vernal equinox) ya li ser rêgeha rojê, eklîptîk, ya 6000 sal virve
rast|thumb|300px|Çembera Nîşanstêrk a îslamî

Kategorî:Birc
Kategorî:Komstêr
Kategorî:Stêr
Nêrevanê Bakur

[thumb|rast|Danaberheva Nêrevanê Bakurê û [Xor|Rojê]]
**Nêrevanê Bakur** an **Arktûros** an jî **α Boötis** (*Alpha Boötis*) stêra tewrî geşa komstêra gavên e. Ew stêra reng sor û tirincî ye û bi qedra zahîriya −0,04 ve, stêra geştirîna nîvkada bakur û ji Qurix (-1,46), Suheyl (–0,86) Alfaya Kanturîs (-0,27) şûn ve çaram geştirîn stêra ezmana şev e. Nêrevanê Bakur ji herdu kadên dinê de dîtbar e. Ew ji dinê 37 salên roniyê dûr e. Giraniya wê qandî 200 car ya rojê ye û eşkala wê qandî 22 caran ya rojê ye. Ew bi Qelbê Şêr *(Regulus)* û Simak el-A'zel *(Spica)* ve sêgoşeya biharî pêk tîne.

Ew ji rojê 110 carî zêdetir ronîtir e. Ew ) tê navkirin.

## Girêdanên derve

Kategorî:Stêr
Papîrus

thumb|200px|Papîrus
thumb|200px|Riweka papîrusê

**Papîrus** (kaxeza levenî) yek ji malzemeyên herî kevin ên nivîsînê bû. Ew ji cûreyekî qamîş ê ku pir li besta Nîlê şîn dibû, pêk hatiye. Ji ber ku erzan bû, pir dihat bikaranîn, lê mixabin gelekî di ber xwe nedida; mesele li cihên hêwî papîrûs zûka diriziya. Ji ber vê yekê destnivîsarên papîrûs ên ji demên kevin, bi tenê li cihên ziwa, bi taybetî jî di qûmên Misirê de hatine parastin û dikaribûn heta dema me bên.

Kategorî:Misira kevnare
Hinar (kovar)

***Kovara Hinarê***, di bin banê Kurdî-Dera Izmîrê de, di 31ê tebaxa 2009an de dest bi weşanê kir.
 
Hinar kovareke çandî, hunerî û wêjeyî bû ku du mehan carekê derdiket. Di destpêkê de Şikran Laloğlu, Erdal Sağyığıt, Yusuf Taştan, Mustefa Borak û Berfo Barî cih girtine. Xwediyê kovarê yê ewilî Erdal Sağyığıt bû, dûvre edîtor û xwediyê kovarê bû Berfo Barî. Vêga H. Kovan Baqî, Mustefa Borak û Berfo Barî kovarê bi rê ve dibin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.semakurd.net/sites/default/files/imagecache/400xY/kovara%20hinar%2012.jpg

Kategorî:Kovarên kurdî
Artî

thumb|Artî
**Artî**, **girava Artiyê** an jî **girava Arterê** (; bi ermenkî: Արտեր, *Arter*) di nav Gola Wanê de cih digire û di nav çar giravan de ya herî biçûk girava Artiyê ye.

## Dîrok

4 kîlometre li başûrê Axtamarê cih digire. Li ser giravê dêrekê ku bi tenê bermayiyên wê mane heye. Tê payîn dêr di sala 1305'an de hatiye avakirin.
Li gor hinek angaştan navê Artî ji fransî tê (Artère - bi kurdî wateya wê *mexanî* ye).

## Herwiha binêrin
* Gola Wanê

## Girêdanên derve
* Agahiyên Derbarê Giravê de

## Çavkanî

Kategorî:Giravên gola Wanê
Kategorî:Giravên Tirkiyeyê
Qertût

**Qertût** gundê Kolikê ye. Bi tirkî navê xwe *Karadut* e. Qertûtê li ber Çiyayê Nemrûd e.
Şéxéki mezın lı vi gundiye.

## Gelhenasî

## Mezre
Sê mezre girêdayî gundî ne:
* Sêlik
* Kan
* Golberan

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Menzîl

**Menzîl** () gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kolikê
Camî (helbestvan)

thumb|Hina ciwan bû li cem bavê xwe
**Nûredîn Ebdurehman Camî** an jî bi kurtayî **Camî** (Farisî: **نورالدین عبدالرحمن جامی** ; *Nur ad-Din Abd ar-Rahman Jami*) (18ê tebaxê 1414 - 19ê çiriya paşîn 1492) yek ji girîngtirîn helbestvanê zimanê farisî yê sedsala 15an e. Helbestvanê şêwaza sufîzmê bû.

## Jiyan
Nûredîn Edurehman ji ber ku li parêzgeha Xorasanê li bajarê Cam'a ji dayik bûye weke Camî hatiye naskirin. Piştî çêbûna wî bi çend salan malbata wî bar dike Heratê. Li Zanîngeha Nîzamiya ya Heratê xwendina matematîk, wêjeya erebî, zanista xwezayê û felsefeya îslamê dike. Piştre li pey zanistên cîhanê çû li Semerkantê xwendinê bike. Edurehman Camî mirovekî girêdayî terîqeta Neqşîbendiyê bû.

Camî di jiyana xwe de gelek berhem (pexşan, dîwan û name) nivîsandine.

## Berhemên wî
* *Biharistan*
* *Diwanha-ye Sehganeh (Dîwana sêgane)
* *Fawa ed Ziya'iya fi sah al'Kafiya
* *Haft Awrang* (Heft text)
* *Jame -esokanan-e Kaja Parsa
* *Lawa'ih* A treatise on Sufism (Roniyê)
* *Nafahat al-Uns* (Henaseyên Bratiyê)
* *Resala-ye manasek-e hajj*
* *Resala-ye musiqi* (Rîsaleya musîqî)
* *Resala-ye tariq-e Kvajagan*
* *Resala-ye sarayet-e dekr*
* *Resala-ye so al o jawab-e Hendustan*
* *Sara-e hadit-e Abi Zarrin al-Aqili*
* *Sar-rešta-yetariqu-e Kājagān*
* *Shawahidal-nubuwwa* (Nîşanên cuda yên pêxemberiyê)
* *Tajnīs 'al-luġāt* Xebateke ferhengî ya zimanê farisî û erebî.
* *Tuhfat al-ahrar''

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên faris
Kategorî:Jidayikbûn 1414
Kategorî:Kesên sedsala 15an
Kategorî:Mirin 1492
Kategorî:Nivîskarên sedsala 15an
Věra Pospíšilová-Cechlová

**Věra Pospíšilová-Cechlová** (bi kurdî bixwîne *Vyêra Pospîşilova-Tsêxlova*) (, Litoměřice) atlêteke çekî ye ku di beşên avêtina dîsk û avêtina guleyan de ditêkoşe.

Věra di  de bi pêlewanê çek Jakub Cechl re zewicî. Di avêtina dîskan de dereceya wê 67,71 m ye û di avêtina guleyan de jî 16,92 m ye. Di sala 2005an de di şampiyoniya cîhanê de madalyaya bronz bi dest xistiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Atlêtên çek
Kategorî:Jidayikbûn 1978
Kategorî:Mirovên zindî
Şivan Zeren

**Şivan Zeren** (jdb. 1984), nivîskar û helbestvanê kurd e.

Zeren di sala 1984an de li Stembolê hatiye dinê. Ew bi eslê xwe ji Cizîra Botan e. Kurê işqiyayê navdar Hekîmo ye. Li Zanîngeha Anadoluyê Beşa Karsaziyê xwendiye.
 
Gelek helbest û çîrokên wî di kovarên wek Nûbihar, Kovara W, Pêngav, Tîroj, Bîrnebûn û Hawara Botan de derketine.

## Berhem
* *Li Bin Siya Welatekî*, helbest.
* *Kurdistanbûl*, helbest, 96 rûpel, Weşanên Berbang, Stembol, 2013, ISBN: 9786058575325.
* *Dilperest*, helbest, 112 rûpel, Weşanên Berbang, Stembol, 2015, ISBN: 9786058575363.
* *Laleş*, helbest, Weşanên Lîberta, 2023.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
*  https://mezopotamyaajansi40.com/KULTUR-SANAT/content/view/88266?page=165

Kategorî:Nivîskarên kurd
IPod Shuffle

thumb|iPod Shuffle 4
thumb|iPod Shuffle ê nifşa 2<sup>emîn</sup> û mişkek
**iPod Shuffle**, iPod ê herî piçûk û sivik û erzan ê. Li ser vî ekran tuneye. Markaya Apple e û bi vî nav tê hilberîn. Di sala 2005'an de nifşa yekemîn hat derxistin. Tenê bi bernameyê iTunes, tenê data û muzîk tê barkirin.

## Modelên iPod Shuffle

## Çavkanî
* http://www.ipodhistory.com/ipod/shuffle/

## Girêdanên derve
* Malperê fermî yê Apple iPod

Kategorî:Apple, Inc.
Încîla Barnabas

**Încîla Barnabas** (Mizgîniya Barnabas) yek ji Încîlên sexte ye.

Destnivîsara wê ya herî kevn bi zimanê Îtalî P.Z. di sedsala 15’an an 16’an de derket. Ji sedsala pêşî û heta bi sedsala 15’an tu agahî û delîl tune ku bawermendên Mesîh Încîla Barnabas bi kar anîbin û ew tu caran ji aliyê tu dêra Xirîstiyanî nehatiye qebûlkirin. Sedema vê yekê ew e ku Încîla Barnabas bi nakokiyan tije ye:

Di beşên 20 û 21’ê de ew dibêje ku Îsa li gola Celîlê li keştiyekê siwar bû û dema ku ew gihîşt Nisretê, ew li qeraxê golê ji aliyê gundiyan ve hat vexwendin. Lê di navbera van herdu cihan de 25 kîlometre hene û ji bilî çiya û çol û çolistanê tu tiştê din tune. Wek ku tu bêjî: Ez bi keştiyê ji Entabê çûme Urfayê... Nivîskar li ser xwe dibêje ku ew şagirtê Îsa Mesîh e, lê ew qet bi welatê Îsrael nizane.

Di beşa 3'an de (3:217) nivîskar dibêje ku Pontiyos Pîlatos hem di dema bûyîna Îsa de (sala 4’an B.Z.) û hem jî di dema mirina wî de (sala 30’î P.Z.) li herêma Filîstîn û Cihûstanê waliyê Romayiyan bû; lê belê li gor çavkaniyên dîrokî û arkeolojîk, Pîlatos P.Z. di sala 26’an de ji aliyê împerator (qeyser) Tîberyos ve ji bo Filistîn û Cihûstanê walî hat kifşkirin.

Nakokiyeke din jî ew e ku Îsa (mesele di beşa 42:2'an de) qebûl nake ku ew bi xwe Mesîh e. Ev yek hem li gor Încîlê û hem jî li gor Quranê ne rast e.

Ev û gelek şaşiyên din bûne sedem ku îro dîroknas û pisporên dîn û diyanetê Încîla Barnabas wek Încîleke rast qebûl nakin.

Kategorî:Încîl
Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê
Destana Rojava (albûm)

**Destana Rojava** albûma hunermendê kurdi Şivan Perwer e.

## Girêdanên derve
* Vîdeoya danasîna albûma destana rojava

Kategorî:Albûmên kurdî
Xana Almastê

**Xana Almastê** (tirkî:*Hürriyet mahallesi*) navê taxeke Agiriyê ye.

Ji ber ku berê di dewsa vê taxê de xan hebûne xana herî nav û deng jî xana almastê bûye, gel wê ji taxê re gotiye xana almastê.

Kategorî:Taxên Agiriyê
Kaniya Leglegê

**Kaniya Leglegê** (tirkî:*Leylekpınar mahallesi*) taxeke Agiriyê ye. Berê di vê taxê de kaniyek hebûye û her bihar legleg hatine ser wê kaniyê, ji ber wê gel gotiye kaniya leglegê.

Kategorî:Taxên Agiriyê
Pira Keştî

Pira Keştî (tirkî:*Mehmet Akif Ersoy mahallesi*) navê taxeke Agiriyê ye. Li wê taxê de pireke keştî hebû (niha tune) ji ber wê gel gotiye devera pira keştî. Paşê ew der bûye taxa pira keştî.

Kategorî:Taxên Agiriyê
Taxa Miradê

**Mirad** (tirkî: *Murat mahallesi*) navê taxeke Agiriyê ye. Çemê Miradê li pêşiya taxê re dikişe, ji ber wê gotine taxa Miradê.

Kategorî:Taxên Agiriyê
Taxa Hepsê

**Taxa Diyarbekir** an jî **Taxa Hepsê** (tirkî:*Cezaevi mahallesi*) navê taxeke Agiriyê ye. Navê Diyarbekir birêz Osman Baydemir li vê taxê kiribû. Lê navê taxa hepsê navekî dîrokî ye.

Kategorî:Taxên Agiriyê
Mirad

Çend cihên bi vî navî hene:

* Mirad (nav)
* **[[Taxa Miradê]]**, taxeke Agiriyê.
* **[[Mirad, Mêzgir|Mirad]]** an jî **[[Îwê Mamud]]**, gundekî Mêzgirê.

;Çem
* Çemê Miradê

## Mijarên têkildar
* Murad
Şîlan

**Şîlan** (bi latînî: *Rosa canina*), cureyek e gulan e ku li Ewropayê, başurêrojavayê Afrîka, Asyaya û bi taybetî li Kurdistanê hêşîn dibe ye.

## Bikaranîn
Şîlan, di bijîşknasî û dermannasî de ji hêla hewandina vîtamîna C yê di dunyayê de riweka herî zengîn e.

## Nav û etîmolojî
Wateya Rosa canina bi latînî: gula kûçîkê ye.

## Pêşangeh

Wêne:Illustration Rosa canina1.jpg
Wêne:Robin's pincushion on dog rose - geograph.org.uk - 1012403.jpg
Wêne:Rosa canina 001.JPG

## Binêre
* Biyog
* Hûlitirşik
* Rêxok

## Xwandina bêtir
* Flora Europaea: ''Rosa canina''
* Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). *Flora of Britain and Northern Europe*. Hodder & Stoughton. ISBN 0-340-40170-2.
* Vedel, H. & Lange, J. (1960). *Trees and bushes*. Metheun, London.
* Graham G.S. & Primavesi A.L. (1993). Roses of Great Britain and Ireland. B.S.B.I. Handbook No. 7. Botanical Society of the British Isles, London

## Girêdanên derve

Kategorî:Floraya Kurdistanê
Kategorî:Gul
Kategorî:Kulîlk
Xelfelî

**Xelfelî** () bajarokekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Îdirê (navend)
Paçcî

**Paçcî** (), gundekî girêdayî navçeya Macîran a bi ser Sêwasê ve ye. Ji Dersîmê hatine vî derî û ji Qoçgiriyan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Macîranê
Erdheja Wanê Mijdar 2011

**Erdheja duyem ya [[Wan]]ê** piştî erdheja wanê ya yekem di 9ê çiriya paşîn a 2011an de erdhejekî ku bi pîleya 5.6 Mw çêbû her çiqas pîle ew bibe jî hîskirina erdhejê ji pîleyê zêdetir bû ji ber ku erdhej ji nêz erdê pêk hat.

## Bîlanço

2 otel û 25 avahî bi temamî xera bû û 21 avahî valabû lê du otel jî tijî bû di encama erdheja duyemîn de 1 ji wan japon 37 kesan jiyana xwe dest da û 30 kes jî birîndar bûne.
thumb

## Çavkanî

## Herwiha binêrin
* Erdheja Wanê 2011

## Girêdanên derve

Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê
Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê
Kategorî:Wan
Kampanyaya Navneteweyî bo Qedexekirina Tepînkan

thumb|Logoya KNQTê (Kampanyaya navneteweyî bo qedexekirina tepînkan)

**Kampanyaya Navneteweyî bo Qedexekirina Tepînkan** *(International Campaign to Ban Landmines, ICBL)*, rêxistineke navneteweyî ye, bo qedexekirina tepînkan (mayîn) xebatê dike.

Li 90 welatan xwe birêxistinkiriye, di nava xwe de 1200 organîzasyonan dihewîne. Şaxa wê ya alman, Deutsche Initiativkreis für das Verbot von Landminen (German Initiative to Ban Landmines, GIBL) sala 1995ê hatiye damezirandin.

Sala 1991ê hin komele, rêxistin û kesayetiyan, qedexekirina mayînan gotûbêj kirin. Diviyabû bi lezgînî pêşî li bikaranîna tepînkan bihata girtin, lewra bi hilweşîna YKSSê ve kontrolkirina firotina çekan dijwar bûbû, tepînk dikaribû bikeve destê hêzên paramîlîtar û ew jî jiyana mirovan dixist xetereyê.

Sala 1992yê ICBL bi fermî ji aliyê rêxistinên Handicap International, Human Rights Watch, medico international, Mines Advisory Group, Physicians for Human Rights û Vietnam Veterans of America Foundation ve hat damezirandin. Van rêxistinan hêza xwe kirin yek, paşê jî gelekên din tevlî bûn.

thumb|Heşyardeya cihê lê tepînk tên derxistin û bêbandorkirin

Sala 1992yê rêxistin bang li welatan dike ku tepînkan qedexe bike. Di îlona sala 1997ê de bi navê *Mine Ban Treaty* danezanek li Ottawa tê pesendkirin ku daxwaza qedexekirina bikaranîna mayînên li dijî ferdan tên bikaranîn dike. Hin welatan bi fermî ev norm pejirandin.

Tirkiye û gelek welatên din, vê normê dipejirînin lê tepînkan di şerên navxweyî de bikartînin. Lewra hêzên navneteweyî nikarin tevlî karê navxweyî bibin.

Sala 1997ê kordînatora rêxistinê Jody Williams li ser navê ICBLê Xelata Nobelê ya Aştiyê werdigire.

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya ICBLê (îngilîzî)

Kategorî:Rêxistinên ku di 1992an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên navneteweyî
Kategorî:Tepînk
Kategorî:Tevgerên azadîxwaz
Kategorî:Xelata Nobelê ya Aştiyê
Erebîzm

**Erebîzm**, ji jêgirtiyên erebî yên di zimanên din de re tê gotin. Di zaravayên kurdî de gelek pêyven erebî hene, bi taybetî di termînolojiya olî de.

### Erebîzm di Kurdî de

Kategorî:Ziman
Hirçê Mezin

thumb|Heft stêrên geştîrîn ên Termê Merxê
thumb|Dîtîna stêra bakur bi hêlkariya Termê Merxê yên wek çoçikê
thumb|Heft stêrên Termê Merxê yên şiklekî mîna çoçikê pêk tînin

**Termê Merxê** an **Termê Mexêl** (Termê Mexîl, Termê Mixêl)‚ **Dobê Ekber**, **Hirçê Mezin** komstêreke li nîvkada bakura ezmên dikeve ye. Ji ber heft stêrên wê yên geş ên bi şiklê xwe, mîna çoçikê wek **Heftbira** jî tê bi nav kirin. Ew yek ji komstêrên navdartirîn û dîtina wê hêsantirîn e. Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs ku di pirtûka xwe ya bi navê *El Macestî* de qala wê hatiye kirin e.

Navê *Arktîk* a bona herêma li dor cemsera bakur ji peyva yewnaniya ἄρκτος *(árktos)* tê ku ew ji bona ku li bin Termê Merxê dimîne wiha tê binavkirin.

Stêra Mîzar stêra cêwiya ewilîn e ku bi teleskopê ji hêla Giovanni Riccioli di sala 1650'an de hatiye kifşkirin e. Wêneyê stêra cêwiya ewilîn di sala 1857'an de ji hêla G. P. Bond ve hatiye kişandin.

## Dîtina Stêra Bakur
Bi hêlkariya stêrên Termê Merxê merîv dikara bihêsanî Stêra Bakur bibîne û bi vê ve qutba ezmên a bakur bibîne. Gava merîv xêza zahîrî ya navbera du stêrên paşinên Termê Merxê yên wek çoçikê, (Meraq (β UMa) û Dob (α UMa)ê pênc caran dirêj bike merîv ê bi stêra bakur gêhije. Stêra bakur, stêra gêşa ewilîna li ser vê xêzê ye.

## Stêr
Heft stêrên Termê Merxê yên bi şiklê xwe mîna çoçikê wiha ne;
* Elyat, Stêra geştirîna komstêrê ye. Ew 81 salên roniyê dûra dinê ye. Qedra wê ya zahîrî navbera 1,69 û 1,83'ya de guherbar e. Eşkala wê sê caran ya rojê, giraniya wê jî çar caran ya rojê ye.
* Dob, stêra duyem geştirîna komstêra Termê Merxê ye. Qedra wê ya zahîrî 1,81 e. Ew 124 sala roniyê dûra dinê, ya esasen ji çend stêran pêk tê, ye. Eşkala wê 30 caran ji ya rojê mezintir e. Navê wê ji peyva erebîya bo *hirç*ê ji *dûbe* tê ye.
* Qeyde stêreka 101 salên roniyê dûra dinê ye. Qedra wê ya zahîrî 1,86 e.
* Mîzar û Elkor du stêrên cêwi yên bi çavên rût dîtbar in. Qedra Mîzara zahîrî 2,23 ye. Ew 3 salên roniyê dûra hev in. Lê wek bi teleskobeke biçûk jî dîtbar e, ew herdu stêr, sîstemeka ji gelek stêran pêk tînin.
* Meraq, ew bi stêra Dob ve li paşiya komstêrê ya mîna çoçikê dimîne. Qedra wê ya zahîrî 2,34 e.
* Mexrez ( ‏المغرز stêra bi qedra zahîrî ya 3,4 e. Ew 81 salên roniyê dûr e.
* Fexza stêreka di komstêra Termê Merxê de ye. Ew ji gotina فخذ الدب "fexz ed-dûb" ("paqên hirçê") tê. Qedra wê ya zahîrî 2,41 e.

## Galerî

Wêne:Flag of Alaska.svg|Hirçê Mezin li ser ala Alaskayê
Wêne:Ursa Major2.jpg|Xêzkirina Hirçê Mezin (1825)
Wêne:Ursa Major constellation Hevelius.jpg|Xêzkirina Hirçê Mezin ji aliyê Johannes Hevelius ve


Kategorî:Komstêr
Termê Nuhê (komstêr)

thumb|Komstêra Termê Nihê
**Termê Nuhê** (*Termê Nihê*, *Termê Nehê*) an **Dobê Esqer**, **Hirçê Biçûk** komstêreka li nîvkada bakura ezmên dimîne ye. Wek Termê Merxê (Hirçê Mezin) heft stêrên wê jî şiklekî mîna çoçikê pêk tînin. Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs qalê kiribû ye û îroj jî yek ji 88 komstêrên îroyîn e. Çima ku stêra bakur jî di vê komstêrê de ye komstêreke muhîm e. Lê ew ê di pêşerojê de ji ber şewişîna tewereya dinê biguhere.

### Stêr
Ji ber heft stêrên wek çoçikê dîtina komstêrê hêsan e. Stêra di dawiya destêkê çoçikê de stêra bakur e. Stera Bakur bi dirêjkirina xêza zahîrî ya ji du stêrên li paşiya çoçika Termê Merxê re jî dikare bê dîtin. Stêra geştirîn ya komstêrê, bi qedra xwe ya zahîrî ya 2.02, stêra bakur e.

Kategorî:Komstêr
Soravk

thumb|Soravka nûjen
thumb|Soravkên rengîn

**Soravk**, **rûj**, **lêvnûs** berhemeke kozmetîkê ye ku bo nexşandina lêvan tê bikaranîn. Ji fransî derbasê kurdî jî bûye, li Bakurê Kurdistanê rûj jî dibêjin (ji bêjeya fransî *rouge* ango *sor*).

Cure şilemeniyeke rengîn e. Ji senît, don, madeyên nermker, lanolîn, rûnê kastorî, alkol û hin têkelên kîmyayê tê çêkirin. Pirranî sor e, lewra jî di kurdî de *soravk* gotine. Formên tîr û ron de tên bikaranîn.

Reng dide lêvan, gelek cureyên wê hene. Jin gelek hez jê dikin û bikartînin.

## Dîrok
Li Mezopotamyayê derhatiye ku parekê axa Kurdistanê jî dikeve vê herêmê. Berê kevirên giranbiha dihêrane û wekî pêşkêşkirina dewlemendiyê ya jinên dewlemend bikardianîne. Li Egîptê (Misir) têkelek ji rûnên riwekan, don, zirîç, qurşûna sor ûêd li lêvên xwe didan.

Li Spanyayê rûjên tîr hatine çêkirin. Bi hatina Îslamê û artêşên ereban ve li seranser Kurdistanê bikaranîna madeyên kozmetîk hatine qedexekirin. Di serdema 18. de li Ewropayê mêran jî soravk bikaranîne.

Kategorî:Kozmetîk
Kategorî:Lêv
Spiyaw

thumb|Pudrayên nûjen rengîn in.

**Spiyaw** cureyek ji pudrayê ye, di kozmetîkê de bi spîkirina demûrûyê tê bikaranîn. Di zimanê kurdî de herwiha bo hemiyan jî pudra tê bikaranîn. Carnan tevlîhevî derdikevin.

Jê re *pudraya rûyê* jî dibêjin. Spiyaw bo xemla rûyê ye. Lê ji ber ku ew jî pudrayek e, bi navê giştî *pudra* *(ji fransî poudre, latînî pulvis*) jî tê binavkirin.

Pirr berê ji ardikê dihatibûye çêkirin. Niha ji têkelên talk, kalsiyûm, devtî, karbonat, çînkoyê tên çêkirin.

## Pudrayên din
* Pudraya kurkirinê, ya traşê
* Pudraya birînê
* Pudraya ziwakirinê (bo mînak bo pitikan)
* Pudraya kaxezê, di çapkirinê de bo kaxez bi hev ve nezeliqin

Kategorî:Kozmetîk
Cîlaya neynokê

thumb|200px|Ojeya sor

**Cîlaya neynokê**, **oje** cîlaya ku li neynokê didin e ku di kozmetîkê de cihekê taybet digire. Ojeyê li neynokên bêçiyan û dehan (bêçiyên lingê) didin. Pirranî jin bikartînin.

Di manîkurê de gelek cureyên rengîn ên ojeyê tên bikaranîn. Ji nîtroselulozê tê çêkirin. Nîvron e, bi firçe yan darikên cîlakirinê li neynokan didin. Bi têkela xwe ya ronkirinê dikare bê ronkirin. Asetona pakijkirinê li hinekan nayê, dikare reaksiyonên alerjîk bitetikîne.

## Oje di bijîşkiyê de
Di bijîşkiyê de cureyek wê heye ku mirov bixwe jî ziyanê nade. Ev ji bo zarok an nexweşên neynokên xwe dixwin hatine çêkirin. Tehma wê ne baş e, lê zarok bixwin, pê bi jehrê nakevin.

## Dîrok
Ojeya nûjen sala 1920an hatiye çêkirin. Sala 1932 birayên Charles Revson, Joseph Revson û Charles Lachman dest bi hilberîna ojeyê dikin. Revlon dibe markayek, herwiha soravkê jî difiroşe.

Berê jî mirovan neynokên xwe dinexşandin. Lê bi derketina ojeyê ve ev hêsantir bû.

Kategorî:Îcadên çînî
Kategorî:Kozmetîk
Parsîzm

**Parsîzm** (an jî **Farisîzm**) ji jêgirtiyên farisî ya nû yên di zimanê kurdî de re tê gotin. Jêgirtiyên farisî ya nû (û zimanên îranî din) yên di zimanên din de re "îranîzm" dibêjin.

Kategorî:Ziman
Algûne

thumb|200px|Algûne bo dêman e

Algûne, sorava dêmê, berhemeke kozmetîkê ye, li dêman didin. Pirranî di rengê sor an tonên sorê de ne, bo sorkirina dêman bikartînin. Di hin zimanan de algûne jî bi navê rûjê tê binavkirin. A rastî herdu jî yek in, lê rûj ji bo lêvan, algûne jî bo dêman e.

Di formêm tîr û ron de, carnan bi hin têkelên din tên firotin. Gorî rengê çermê û li ser daxwazê cure rengên algûnê tên bikaranîn. Divê kêm li dêman bidin, heger pirr be û bi firçeyê neyê belavkirin, makyajeke baş dernayê.

Algûneyên wekî spiyawê hatine hilberîn, ne bi firçeyê lê bi ponponê tên bikaranîn.

Kategorî:Kozmetîk
Kila ron

**Kila ron**, **rîmel**, **mesqere**, berhemeke kozmetîkê ye, bo nexşandina bijang û kêlîçan e.

Bijangan rep dike, formê dide wê. Dema li bijangan bidin, bijang dirêjtirîn dixuyên, dîtbar dibin.

Di sedsala 19em de ji aliyê damezîrênerê fîrmaya Rimmelê Eugene Rimmel ve hatiye deranderîn. Di gelek zimanan de bi paşnava *Rimmel* tê binavkirin. Bêjeya mesqere jî ji îtalî ye, tê wateya rûpoşê. Mesqereyên îro tên bikaranîn ji aliyê T.L. Williams ve di sala 1913yê de hatiye çêkirin.

Ji şemayê (şima) ye. Berê toza komirê û vazelîn tevlîhev dikirin, mesqereyên xwe wisa çêdikirin. Fîrmaya Williams a bi navê Maybelline, yekem car firotina mesqereyên îro jî tên bikaranîn kiriye.

Sala 1957ê de di warê hilberîna rîmelê de şoreşek pêk tê. Helena Rubinstein şivik û tûpa rîmelê ya îro heye derdixe bazarê.

## Dikare ziyanê bide
Heger rîmel bi baldarî û gorî norman neyê bikaranîn dikare ziyanê bide çav, çerm û laşê mirov. Gelek kesan şivika rîmelê di çavên xwe re kirine. Di rewşeke wiha de divê çav bi lezgînî bê şûştin û mirov alîkariya bijîşk bixwaze.

## Hin nexweşiyên dibe ku bingeha xwe ji bikaranîna rîmelê bigirin
* Madaroz - weşîna bijangan.
* Trîxiaz - di gihana bijangan de pirsgirêk, an pirr mezin dibin û zû digihên, an jî forma gihanê xirab dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Kozmetîk
Tepînk

thumb|Cureyên tepînkên li dijî sivîlan
thumb|Tabelaya hişyarkirina tepînkan

**Tepînk**, **mîn**, **mayin** ji çek û mekanîzmaya bo ziyandayîna amyarên bejayî, ferd, keştî û amyarên esmanî tên bikaranîn re dibêjin. Gelek awa û cureyên wê hene. Tepînk him çekeke parastinê ye, him jî ya tunekirinê.

Tepînk bo armancên curbecur tên bikaranîn. Bi gelek teknîkên nûjen jî dikarin bên bikaranîn. Mirov dikare bêje tepînk jî bombeyek e, û wekî dafikekê tê danîn û kamûflajkirin, dema bê xwestin jî tê teqandin.

Tepînk hene dema hedefa xwe xist dafikê, bi pêlêkirinê diteqin. Tepînk jî hene ji dûrve tên kumandakirin. Tepînk dikarin bi mekanîzmayeke demê plan dike vê bê girêdan û dema wê hat bê teqandin.

## Tepînka bejayiyê û cureyên wê
Tepînkên li ser riya hedef tên binaxkirin in. Dema rast li hedefa xwe hat diteqin. Di nava wan de pilte (teqemenî), madeyên kîmyayî hene.

* Tepînka tankşikên, li dijî tank û amyarên leşkerî yên mezin tên bikaranîn. Pirranî bo tunekirina wan e.
* Tepînka dijpersonel, tepînka antîpersonel, li dijî ferdan, personelan e. Dikuje yan birîndar dike. Bi hezaran mirovên sîvîl, ji ber van tepînkan jiyana xwe jidest dane yan birîndar bûne.

Cureyên antîpersonelan ên sereke:
1- Tepînka antîpersonel a rûxîner
2- Tepînka pagê, tepînka araziyê
3- Tepînka çovî
4- Tepînka êrîşên rexkî

Cureyên tepînkên li dijî mirovan tên bikaranîn:
1- Tepînka belav dibe û bising
2- Tepînka bi parçeyên bandorker û aresteyî
3- Tepînka pestoyî, tepînka bifîşar
4- Tepînka napalmê
5- Tepînka vediceniqe
6- Tepînka kîmyayî

* Tepînka dijbabirok, tepînka antîbabirok
* Tepînka nuklear a bejayî

## Welatên lê tepînk hene
* Efxanistan: kz. (kêm zêde) 10 milyon
* Misir: bi milyonan, bi taybetî li el-Alamein, nîvgirava Sinayî
* Angola: baş nayê zanîn
* Komara Nagorno: bi texmîna NY 30.000 heya 10.000
* Bosniya û Herzegovîna: kz. 1 milyon
* Çînistan
* Tirkiye, li axa Kurdistanê bi milyonan tepînk hatine danîn
* Almanya, berê di tixûbê herdu Almanya de gelek hatibûn danîn. Herwiha ji şerê cîhanê yê II jî gelek mabûn. 33.000 ji wan hêj jî nehatine dîtin. Bi texmînî di wextê de hejmara wan zêde hatine tomarkirin. Hinek ji wan ji aliyê ajalan ve hatine tewandin an rizîne.
* Erître
* Yewnanistan/Tirkiye – li ser sînor
* Îraq, nayê zanîn
* Îran, nayê zanîn
* Kamboca: kz. 4 milyon
* Korê: li ser sînorê Korêya Bakur û Korêya Başûr, kz. 1 milyon
* Kosovo: 1 milyon hatine danîn, tomarkirinên 200.000'î winda bûne
* Kroatya: kz. 700.000 tepînk
* Laos nayê zanîn
* Lîbya: ji şerê cîhanê yê duyem gelek winda ne
* Morîtanya/Saharaya Rojava: 10 milyon
* Mozambîk: 800.000 heya 1 milyon
* Namîbya, nayê zanîn
* Nepal: baş anyê zanîn, ji 10.000'î zêdetir ji aliyê artêşê ve hatibû danîn
* Somaliya, nayê zanîn
* Srî Lanka, statîstîk nehatine belavkirin
* Sûdan, statîstîk nîne
* Viyetnam: ji bil milyonan tepînk nehatine vedîtin, derxistin
* Çeçenistan, statîstîk nîne
* Kîpros: kz. 17.000

Kategorî:Îcadên çînî
Rojiyên êzdiyan

29ê çiriya paşîn destpêka rojiyên Şêşims e. 2ê kanûna pêşîn jî cejna Şêşims tê pîroz kirin.

Ji 6ê kanûna pêşîn heta 8ê kanûna pêşîn girtina rojiyên Xwedan e.
9ê kanûna pêşîn jî Cejna Xwedan e.

Ji 13ê kanûna pêşîn heta 15ê kanûna pêşîn jî dema rojiyên Êzî ne.
16ê kanûna pêşîn jî Cejna Êzîd tê pîrozkirin.

Her sal di meha kanûna pêşîn de rojiyên êzdiyan tên girtin.

## Çavkanî

Kategorî:Êzdîtî
Sîbera kêlîçê

thumb|200px|Refika sîbera kêlîçê

**Sîbera kêlîçê**, di kozmetîkê de berhema pê kêlîç (palik, qalpaxa çav) tên sîberkirin, sîdarkirin e. Li Bakurê Kurdistanê jê re **far** jî dibêjin. Bi îngilîzî navê wê *eye shadow* e.

Herçendî berê bi hin rengên mat kêlîç dihatin sîdarkirin û navê xwe dabe vê berhemê jî, îro cuda ye, bi gelek rengan kêlîç ne tenê tên sîdarkirin, herwiha tên rengdarkirin jî.

Di formên toz, krem, pişrik, lîkît de tên çêkirin. Mirov dikare gelek rengan bi hevre jî bikarbîne, sînorekê wê nîne. Pirranî sîbera kêlîçê bi kil, kila ron ve tê bikaranîn.

## Galerî

Wêne:Pre-wedding make-up.jpg|Kêlîç tên sîdarkirin
Wêne:Eye lashes with makeup.jpg|Kêlîça sîdarkirî


Kategorî:Kozmetîk
Kil

thumb|Ji bermahiyên şarezayiya Egîptê.
[thumb|Ji Kurdistanê dîmeneke kilê, [2009.]]

**Kil** berhemeke kozmetîkê ye, pê binê bijangan ango dora kêlîçan (palik, qalpaxa çav) tên nexşandin. Îro kila nûjen, kila ron bêhtir tê bikaranîn.

Li Kurdistanê kil yek ji berhemên sereke yên xeml û nexşa jinan e. *Kila Sibhanê*, kila herî navdar bûye ku ji riwekên Sibhanê dihatibûye çêkirin. Îro êdî nemaye. Bi qasî em ji edebiyata devkî têdigihên, li Kercews, Sêwas, Amed û Mûsilê hilberîna kilê dihatibûye kirin.

## Dîrok
Di zimanê hindî de jê re, काजल, kājal dibêjin ku dişibe bêjeya kurdî kilê. Bikaranîna wê gelek kevn e. Ji Hindistanê belav bûye û li Misirê bipêşketiye. Rûnê nivîşkî dişewitandibûne û li dora kêlîçan an bijangan didane.

Zanist dibêjin cara berê ne ji bo xemlê, lê ji bo kêmkirina ziyana tîrêjên rojê derketiye. Li welatên germ derhatiye, wan xwestine bi reşkirina dora kêlîçan baştir bibînin, lewra siya diwe ser çavê, derfetê dide. Lê ev angaştek e.

Li Misirê bi sedema olî dihatibûye bikaranîn, lewra di wêneyên xwedayê rojê Ra de, kil hatiye bikaranîn.

Kategorî:Kozmetîk
Parfûm

thumb|Mirov êdî bêî parfûmê nikarin

**Parfûm**, **bêhndarî** *(ji [[fransî]] parfum, ji [[latînî]] per funum, ango bêhndarî, bi bêhnê re)* ji têkelên alkolî yên bêhnê didin, di bêhndariyê de tên bikaranîn re tê gotin. Ji bo bandora xwêdan û bêhnên nebaş kêm bibe tên bikaranîn.

## Bikaranîna parfûmê
* Parfûm bo laşê mirov
* Parfûm bo ode yan salonan
* Parfûm bo têkelên kîmyayî

Bikaranîna parfûmê pirr kevn e. Mezopotamyayê (pareke Kurdistanê jî dikeve vê herêmê) rûdaye, li Çîn, Eqîpt (misir), Îsrael, Hindistan, Anatoliya û li welatên ereban pêşketiye. Parfûmên nûjen li Ewropayê forma xwe girtine.

## Cureyên parfûmê wiha tên komkirin

* Perfume extract: 20-40 % aroma
* Eau de parfum (EdP): 10-30 % aroma
* Eau de toilette (EdT): 5-20 % aroma
* Eau de cologne (EdC): 2-5 % aroma; *markaya tomarkirî* (®): Original Eau de Cologne
* Splash perfume (EdS): ~1% aroma; *markaya tomarkirî* (®): EdS

## Di hilberînê de pirranî tên bikaranîn
* Kulîlk
* Fêkî
* Pel, kok û qalikên daran
* Benîştê daran (mistek)
* Karîbar
* Tov (bizir)
* Misk
* Malik û çîç (ji hingivê)
* Castoreum (cure darbir)
* Kûzkûz
Mayumi Iizuka

**Mayumi Iizuka** () (jdb. 3ê kanûna paşîn 1977 li Tokyo) stranbêj, bestekar û aktrîseke japonî ye.

## Dîskografî
### Albûm
# Kataomoi (かたおもい), 1997
# Mint to Kuchibue (ミントと口笛), 1998
# So Loving, 1999
# Aeris, 2000
# Himawari (ひまわり), 2001
# Niji no Saku Basho (虹の咲く場所), 2002
# Smile×Smile, 2003
# Infinity, 2004
# Mine, 2005
# 10Love, 2006
# Crystal Days, 2007
# Stories, 2008
# Fight!!, 2009
# Kimi e... (君へ。。。), 2009

## Filmên ku Mayumi Iizuka tê de lîstiye
### Anime
* *[[Escaflowne]]*: Sora, Yukari Uchida
* *[[Pokémon]]*: Kasumi, Pippi, Pixie
* *[[Only Yesterday]]*: Tsuneko Tani
* *[[Whisper of the Heart]]*: Kinuyo

## Girêdanên derve
* Malpera fermî ya Mayumi Iizuka (japonî)
* Mayumi Iizuka at Anime News Network (îngilîzî)

Kategorî:Aktrîsên japonî
Kategorî:Jidayikbûn 1977
Kategorî:Jinên japonî
Kategorî:Mirovên zindî
Iizuka, Mayumi
Temte

**Temte**  (navê wê bi tirkî *Altıyaka* lê kirine) gundekî Kebana Xarpêtê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kebanê
Nisk

**Nisk** (navê wê bi tirkî *Aslankaşı* lê kirine) gundekî Kebana Xarpêtê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kebanê
Zirqşêxemîr

**Zirqşêxemîr** an **Emîran**  (navê wê bi tirkî *Akçatepe* lê kirine) gundekî Kebana Xarpêtê ye.

## Gelhenasî

## Mijarên têkildar
* Zirqbaz
* Zirqcuk

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Kebanê
Mêşkok

**Mêşkok**, **stêrka teftikê**, **moriyên xemila dêmûrûyê** navê cure makyajeke kevn a îraniyan e. Gelên îranî (kurd, belûcî, fars ûêd), bi taybetî jinên dewlemendan bikaranîne. Li Hindistanê, herwiha di nava suryanîyan de dihatibûye bikaranîn.

Çawa deq (tatoo) heye, ev jî wekî wê ye, lê li ser çerm nayê nexşandin, pê ve tê zeliqandin. Ango deqa seyar, kengî bê xwestin tê zeliqandin e.

Heya salên 1970'î yî jî li Kurdistanê çend ji wan dihate zanîn. Jinan hin ta û şirîtên rengîn dixistin nava por û biskên xwe. An bi toqe û benîştan, an jî bi *rêbaza şilkirin-ziwakirinê* dizeliqandin. Gelek xemilên asyayî derbasê ewropa bûne.

## Formên wê yên sereke
* Moriyên xemilê
* Ta û bendikên por
* Stêrkên teftikê (tefte, tafta, bestirek e)
* Pelgên zeliqoq ên hin riwekan (bi taybetî bo xemlên bûkê)
* Benîştên kerengê
* Deqên zeliqoq

Di hin versiyonên destana *Zembîlfiroş* de herwiha behsa wê heye. Ji ber ku îslamê xemil û estetîka jinê bisînor û gelek jî qedexe kiriye, ev makyajên kurdî hêdî hêdî heliyane, winda bûne.

Moriyên nezerê bi benîştan ve bi enî, serî yan dêmên zarokan ve dihatin zeliqandin. Ev ne ji bo xemilê bû jî, bingeha xwe ji xemilandinên kevn ên îraniyan digirt.

Jinan ji bestiran, zêr, zîv û gelek materyalanan di dirûvê xalxalok, beybûn, roj, heyv, morî, dûpişk hww de, deqok bi hinarik, girik, stû, por, pêsîr, zikên xwe ve dikirine.

Kategorî:Kozmetîk