open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zanîngeha Dîcleyê

**Zanîngeha Dîcleyê** () zanîngeha dewletê ya bajarê Amedê ye. Zanîngeh di sala 1974an de hatiye damezirandin ku saziya herî mezinê xwendina bilind a li Amedê ye. Li navçeyên wekê Erxenî, Çêrmûg, Şankuş, Bismil û Farqînê dibistanên pîşeyî yên Zanîngeha Dîcleyê hene.

## Dîrok
Dîroka destpêkê ya Zanîngeha Dîcleyê bi Enstîtuya Perwerdehiya Diyarbekirê ya ku di sala 1962an de hatiye damezrandin ve girêdayî ye. Fakulteya Tibê ya ku di sala 1966an de wekê beşek ji Zanîngeha Enqereyê hatiye vekirin bingeha Zanîngeha Dîcleyê ya îro pêk tîne. Di sala 1974an de bi vekirina Fakulteya Huner û Zanistê, Zanîngeha Dîcleyê bi du fakulteyan bi awayekî fermî hate damezrandin. Fakulteya Nojdariya Diranan di sala 1976an de û Fakulteya Çandiniyê ya zanîngehê jî di sala 1981an de hatiye damezrandin. Navê zanîngeha Diyarbekirê di sala 1982an de wekê Zanîngeha Dîcleyê hatiye guhertin. Fakulteya Endezyariyê û Mîmariyê, Fakulteya Hiqûqê, Fakulteya Perwerdehiyê, 3 Dibistanên lîsansê û 5 dibistan din wekê saziyên nû yên Zanîngeha Dîcleyê hatine vekirin.

Li zaningehê 15 Fakulte, 12 Dibistanên bilid ên pîşeyî, 4 Dibistanên bilind, 1 Konservatuar, 4 Enstîtu, 30 Navendên Serlêdan û Lêkolînê, Nexweşxaneya Perwerde û Lêkolînê, Nexweşxaneya Onkolojiyê, Nexweşxaneya Zarokan, Navenda Şewitandinê, Nexweşxaneya Dil ku nexweşxaneya herê mezin ê li Rojhilata Navîn e û Kompleksa Trawmatolojiyê ya Lezgîn hene.

## Çalakiyên zanîngehê
### Civakî
Li zaningehê tesîsên civakî yên wekê hewzên girtî û vekirî, qadên pîknîkê, navenda tenduristiyê, xwaringeha berhewzê û xaniyên mêvanan hene. Yekîneyên zanîngehê, bi taybetî civatên xwendekaran, bi awayekî çalak tevlî çalakiyan dibin. Li gorî sala 2020an 89 civatên xwendekarên çalak li zanîngehê hebûn.
### Şano
Komên şanoya zanîngehê li zaningehê bi gelemperî lîstikên şanoyê pêşkêş dikin û beşdarî gerên neteweyî dibin. Li zanîngehê perwerdehiya lîstikvaniya profesyonel û împrovîzasyon (ketoberî) têne meşandin.
### Folklor
Govendên gelêrî ku yek ji mîhrîcan û çalakiyên herî zêde yên xwendekarên Zanîngeha Dîcleyê ye her sal bi mîhrîcanan têne lidarxistin. Di heman demê de xwendekarên ku beşdarî vê çalakiyê dibin, her sal beşdarî pêşbirkên ku di navbera zanîngehan de lidarxistin dibin.
### Wênekarî
Wêne, seramîk û wêneyên ku ji aliyê xwendekaran ve têne amadekirin li Galeriya Hunerên Bedew a Deryêçiyê, li xalên wargeha zanîngehê û li qadên hindurîn di dîrokên cuda de têne pêşandan.

## Fakulteyên zanîngehê
* Fakulteya diranan
* Fakulteya dermanxaneyê
* Fakulteya wêjeyê
* Fakulteya fenê
* Fakulteya hiqûqê
* Fakulteya îlahiyatê
* Fakulteya zanistên aborî û îdarî
* Fakulteya ragihandinê
* Fakulteya mîmariyê (avahîsazî)
* Fakulteya endezyariyê
* Fakulteya nojdariyê
* Fakulteya veterîneriyê
* Fakulteya çandiniyê
* Fakulteya perwerdehiyê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî

Kategorî:Amed
Kategorî:Avabûnên 1966an li Tirkiyeyê
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Bakurê Kurdistanê
Başkend, Bazîd

**Başkend** (), gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bazîdê
Zanîngeha Çewlîgê

**Zanîngeha Çewlîgê** (navê fermî bi tirkî: *Bingöl Üniversitesi*) zanîngeha dewletê ya Çewlîgê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.bingol.edu.tr

Kategorî:Avabûnên 2007an li Tirkiyeyê
Kategorî:Bîngol
Bingole
Bingole
Başkoy, Xinûs

**Başkoy** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Zanîngeha Bidlîsê

**Zanîngeha Bidlîsê** (navê fermî bi tirkî: *Bitlis Eren Üniversitesi*) zanîngeha dewletê ya Bilîsê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.bitliseren.edu.tr 

Kategorî:Avabûnên 2007an li Tirkiyeyê
Kategorî:Bidlîs (navend)
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Zanîngeha Mûşê

**Zanîngeha Mûşê** (navê fermî bi tirkî: *Muş Alparslan Üniversitesi*, yê ku tê wateya *Zanîngeha Mûş Alparslanê*) zanîngeha dewletê ya Mûşê ye. Di sala 2006an de hate damezirandin.

## Girêdanên derve
Malpera zanîngehê

Kategorî:Avabûnên 2007an li Tirkiyeyê
Kategorî:Mûş
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Zanîngeha Colemêrgê

**Zanîngeha Colemêrgê** (navê fermî bi tirkî: *Hakkâri Üniversitesi*) zanîngeha dewletê ya Colemêrgê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.hakkari.edu.tr 

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2008an
Kategorî:Avabûnên 2008an li Tirkiyeyê
Kategorî:Colemêrg
Colemerge
Colemerge
Zanîngeha Dêrsimê

**Zanîngeha Dêrsimê** (navê fermî bi tirkî: *Tunceli Üniversitesi*) zanîngeha dewletê ya Dêrsimê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.tunceli.edu.tr 

Kategorî:Avabûnên 2008an li Tirkiyeyê
Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)
Dêrsimê
Dêrsimê
Guzeldere, Çewlîg

**Guzeldere**, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Çewlîgê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Çewlîgê
Zanîngeha Ezirganê

**Zanîngeha Ezirganê** (navê fermî bi tirkî: *Erzincan Üniversitesi*) zanîngeha dewletê ya Ezirganê ye. Di sala 2006an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.erzincan.edu.tr

Kategorî:Avabûnên 2006an li Tirkiyeyê
Kategorî:Ezirgan (navend)
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Zanîngeha Xarpêtê

**Zanîngeha Firatê** an **Zanîngeha Xarpêtê** (navê fermî bi tirkî: *Fırat Üniversitesi*, anku *Zanîngeha Firat*) zanîngeha dewletê ya Xarpêtê ye. Di sala 1975an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.firat.edu.tr 

Kategorî:Avabûnên 1975an li Tirkiyeyê
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Zanîngeha Kilîsê

**Zanîngeha Kilîsê** (navê fermî bi tirkî: *Kilis Yedi Aralık Üniversitesi*, anku *Zanîngeha Hefte Berfenbarê ya Kilîsê*) zanîngeha dewletê ya Kilîsê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.kilis.edu.tr

Kategorî:Avabûnên 2007an li Tirkiyeyê
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Qelecik, Xinûs

**Qelecik**, **Qelecuẍe** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Zanîngeha Agiriyê

**Zanîngeha Agiriyê** (navê fermî bi tirkî: *Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi*, anku *Zanîngeha Îbrahîm Çeçen a Agiriyê*) zanîngeha dewletê ya Agiriyê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin. Navê wê yê pêşîn *Zanîngeha Çiyayê Agirî* bûye, lê dû re hate guherandin bo navê îroyîn.

## Girêdanên derve
* http://www.aicuni.edu.tr 

Kategorî:Avabûnên 2007an li Tirkiyeyê
Agiriyê
Agiriyê
Mezra, Xinûs

**Mezra** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Zanîngeha Hasan Kalyoncu

**Zanîngeha Hasan Kalyoncu** (navê fermî bi tirkî: *Hasan Kalyoncu Üniversitesi*) zanîngeheke waqifê ya Dîlokê ye. Di sala 2008an de hat damezrandin.

## Girêdanên derve
* http://www.gazikent.edu.tr

Hasan Kalyoncu
Hasan Kalyoncu
Pornag, Çinar

**Pornag** (), gundikekî Beşpinarê bi ser navçe Çinara Diyarbekirê ve ye.

Kategorî:Gundên Çinarê
Mişko, Gimgim

**Mişko** *(bi romî kirine: Çaltılı),* gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

Dibe ku têkiliyek di nava navên Mûş, Mûskan û Mişko de hebin. Li herêmê bi hezaran salan berê jî cihwarbûn hebûye. Ji dema desthilatiyên bav-kalên kurdan Mediyan, gelek bermahî tên dîtin. Lêkolînek zanistî nehatiye kirin.

18&nbsp;km ji Gimgim, 76&nbsp;km ji Mûşê dûr dikeve. Şer û xizaniyê bandoreke mezin li gund kiriye, pirraniya gundiyan bar kirine.

Aboriya gundiyan li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Zanîngeha Îdirê

**Zanîngeha Îdirê** (navê fermî bi tirkî: *İğdir Üniversitesi*) zanîngeha dewletê ya Îdirê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.igdir.edu.tr

Kategorî:Avabûnên 2008an li Tirkiyeyê
Kategorî:Îdir (navend)
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Zanîngeha Qersê

**Zanîngeha Qersê** (navê fermî bi tirkî: *Kafkas Üniversitesi*, anku *Zanîngeha Qefqazê*) zanîngeha dewletê ya Qersê ye. Di sala 1992an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.kafkas.edu.tr

Kategorî:Avabûnên 1992an li Tirkiyeyê
Qersê
Qersê
Siwîk, Xinûs

**Siwîk**, **Sêvîk** an jî **Zorawa**, (bi tirkî: Elmadalı) gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Dîrok

Navê kevn ê gund di tomarên 1889-1899 de Kurmancî, Siwîk - Sêvîk ya bi eslê xwe Kurdî ye. Zimanê axaftinê Kurdî ye. Zaravayê Kurmancî tê bikar anîn. Hemû gundî bi eslê xwe Kurd in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Gundên Xinûsê
Zanîngeha Semsûrê

**Zanîngeha Semsûrê** (navê fermî bi tirkî: *Adıyaman Üniversitesi*) zanîngeha dewletê ya Semsûrê ye. Di sala 2006an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.adiyaman.edu.tr 

Kategorî:Avabûnên 2006an li Tirkiyeyê
Semsûrê
Semsûrê
Zanîngeha Meletiyê

**Zanîngeha Meletiyê** (navê fermî bi tirkî: *İnönü Üniversitesi* anku, *Zanîngeha Înönü*) zanîngeha dewletê ya Meletiyê ye. Di sala 1975an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.inonu.edu.tr

Kategorî:Avabûnên 1975an li Tirkiyeyê

Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Kategorî:İsmet İnönü
Xelefan, Gimgim

**Xelefan** (1946: *Halefan*; ), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Gimgimê
Xelefan, Xinûs

**Xelefan** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Yenîkoy, Dûtax

**Êngîkoy**, bi Tirkî **Yenîkoy** gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.

Kategorî:Gundên Dutaxê
Yenîkoy, Xinûs

**Yenîkoy**, gundekî giredayî navçeya Xinûs a bi ser Erzîromê ve ye.

## Dîrok
Bi gotina mezinan hate sala 1915-1920an li gund gelek file (ermenî) kurd tevî hev dijiyan. Dema şerê file û tirkan dest pe kir, file ji welatê Serhedê diçin.
Çûyîna fileyan heya sala 1920an dewam dike. Peyî çûyîna fileyan di nava wê gundê de malên ku mane kurd in. Ew malên mayî dîsa bi gotina mezinan "Malane ma Guzzo" (çiçek), "Malane ma Allahverdî" (Aladağ-Edis), "Malene ma Sersan" (Güler), "Malane ma Huznî" (Çetin) ne.
Gund li ser wan malan ava dibe. Zeman bi wê awayê derbas dibe. Dîsa bi gotina mezinan peyî çûyîna fileyan kurdên li Revanê (bi tirkî; Erivan) destê dewleta Ûris (Rus) bela dikin, kurmancên li dora çiyayê Elegezê têne nav welatê Serhedê. Di nava gundê Yenîkoyê de jî evên em dibên muhacir, kurmancên Elegezê û Rewanê n.

Sal ser salan da derbas dibe dewlata tirkan ji nava Ûris û ji nava lazan jî tirkan tîne gundê Yenîkoyê. Îro ji wan malan 2-3 mal mane. Yên din mala xwe bar kirine çûne.

Roja îro di gundê de nêzî 70 mal hene.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Zanîngeha Gurgumê

**Zanîngeha Gurgumê** (navê fermî bi tirkî: *Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi*) zanîngeha dewletê ya Gurgumê ye. Di sala 1992an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.ksu.edu.tr

Gurgumê
Gurgumê
Zanîngeha Şirnexê

**Zanîngeha Şirnexê** (navê fermî bi tirkî: *Şırnak Üniversitesi*) zanîngeha dewletê ya Şirnexê ye. Di sala 2008an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve

* www.sirnak.edu.tr
* www.sirnakuniversitesi.com 

Kategorî:Avabûnên 2008an li Tirkiyeyê
Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Zanîngeha Teknîkî ya Erziromê

**Zanîngeha Teknîkî ya Erziromê** (navê fermî bi tirkî: *Erzurum Teknik Üniversitesi*) zanîngeha dewletê ya Erziromê ye. Di sala 2010an de hat damezirandin.

Kategorî:Avabûnên 2010an li Tirkiyeyê
Kategorî:Erzîrom (navend)
Teknîkî ya Erziromê
Teknîkî ya Erziromê
Zanîngeha Zîrweyê

**Zanîngeha Zîrweyê** (navê fermî bi tirkî: *Zirve Üniversitesi*) zanîngeha waqifê ya Dîlokê ye. Di sala 2009an de hat damezirandin.

## Girêdanên derve
* http://www.zirve.edu.tr 

Kategorî:Avabûnên 2009an li Tirkiyeyê
Zîrweyê
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
Şêxpir

**Şêxpir** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Dîrok
Bingeha vî gundî heya sedsala 16. kevn e. Avakerên gund berekî ji eşîra Pazûkî, Qerbaşî (an Qerwaşî) bûne.

## Erdnîgarî
Erdê gund avî û zozan e. Çemê bi navê Ava Mezin ku ji Mirad (an Heftreng) tê di ber gund re derbas dibe. 10 km ji navenda Xinûs, 110 km ji Mûşê û 160 km ji Erzîromê dûr dikeve. Koordînat, hêlîpan: 39.19102°, hêlîlar: 41.4085°. Bilindahiya gund ji asta deryayê 1.510 mêtre ye.

## Avhewa
## Aborî
## Wargehên balkêş
## Navdarên Şêxpirê
## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Sûgûdlî

**Sûgûdlî** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
## Aborî
7km Xinûse, 84km ji Mûşê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê ye. Ji bandora şer û xizaniyê vê gundê jî para xwe girtiye, gelek koçber daye.

Li gund nêzika 100 male û nêzikê gunde Çaqmaqa ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Sildîz

**Sildîz** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Qolhêsar

**Qolhêsar** (, ), taxeke navçeya Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye. Berê çend salan Qolhêsar gundekî giradayê Xinûsê bû, paşê bû tax. Qolhêsar navenda malbata Şêx Seîdê Palo ye li Xinûsê.

Berê cihbûna malbata şêxên Paloyê Qolhêsar gundekî aceman bû ye. Heta dest pêk a sedsala 19em li vî gundê tenê acem (azerî) jiyanbûne, paşê gund ji aliye malbata şêxên Paloyî ve hatiye kirîn. Gelê taxa Qolhêsarê bi eslê xwe acem be jî bi îroyî kurdî, kurmancî, diaxîve.

## Girêdanên derve
* (tr) Şeyh Said Efendi’nin Mahallesine Devlet Ambargosu

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Qindor

**Qindor**, **Qindûr** (, , , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

Gund di qûntara Çiyayen Hezargol û Çiyayê Şerevdînê de ye û bi havînan herwekî derdikevin lûtkeyên Şerevdînê bo çêrandina pez. Gundên cîran Qolhêsar, Qurdî, Ferxîk û Mezraa ye. Pirraniya niştecihan ji eşîra Ezdînî ne û di serhildana Şêx Seîd û Berxwedana Yado de roleke mezin lîstine.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Mîrseîd

**Mîrseîd** yan ji **Mîrseyîd** () gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
Gundî Kurdê zaza ne, û zazakî qise dikin.

Gundî bi piranî Elewî ne hindik Sunî jî tê de hene.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Qozliya Botan

**Qozliya Botan** an **Kurtqozlî** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

11 km ji Xinûsê, 181 km ji Erzîromê dûr dikeve. Bilindahiya axa Qozliya Botan ji rûyê avê 1.760 m ye. Aborî li ser xwedîkirina ajalên malê û şandinên koçberbûyan e.

Ji ber şer û xizaniyê ji Qozliyê jî xelkê bar kiriye. Statîstîkên fermî yên Romê (Tirkiye), hejmara niştecihan bo salan 2000î di bin 300 kesan de dabû

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Ketancî

**Ketancî** (, , , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Gundî bi pirranî kurdê zaza ne û li ser mezheba elewî ne.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Ferxîk

**Ferxîk** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Aborî
Aboriya gund ji ber şer û xizaniyê di van 20 salên dawiyê de gelek xirab bû. Ajalên malê xwedî dikin, bo malbata xwe çandiniyê dikin. Ciwan diçin bajarên mezin ên Tirkiyeyê dixebitin, heya Ewropayê jî, pereyan dişînin û yên li gund mane bi viya devara xwe dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Ebdalan

**Ebdalan**, anku ** 'Ebdalan** (), gundekî navçeya Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Xinûsê
Segorît

**Segorît**, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.

Kategorî:Gundên Tawûskerê
Axwêran, Xinûs

**Axwêran**, **Aẍwêran** (, , , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

Gundî kurd in û kurmancî qise dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Ortekoy

**Ortekoy** (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Erzîrom
Kategorî:Gundên Xinûsê
Xoroma Jor

**Xoroma Jor**, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Exelika Jor

**Exelika Jor** (), gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.

Gund 16 km durî Xurisan e. Rê heta têketina gund asfalte. Ji erdhejya 1983 an şunda cihê gund hatîye guherandin.

Aboriya gund li ser ajalî û çandinî ye.

Li gund dibistana seretayî heye. Li gund şebekeya avê û kanalîzasyonê heye. Li gund elektrîk û telefon heye.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Çeqmaxa Jêr

**Çeqmaxa Jêr** (bi tirkî: Aşağıçakmak), gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Ardos, Pasîna Jêr

**Ardos** (, bi tirkî: Değirmenler), gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Xankê, Sêmêl

**Xankê** (bi erabî: ناحیە خانک, bi îngilîzî : *Khanik* an *Khanek*) nahiyeke ser bi qeza Sêmêlê ve ye û bi qasî 20 kîlometre dikeve başûrê rojhelatî parêzgeha Dihokê de ya girêdayî herêma Badînanê (Başûrê Kurdistanê). Di sala 1985an de wek komelga hatibû dirûstkirin. Herwisa ji ber zêdebûna ava bendava Mûsilê, çend gundên derdor hatin veguhestin bo nav devarê. Herwisa di 15ê tebaxa 2022an ji hêla serokê hikûmeta herêma Kurdistanê Mesrûr Barzanî ve biryar bi nahiyî kirinê jêra hat dan.

## Dîrok
Zahiko bajarekî kevnar ê gelê Mîtanî ye, li gundê Kamona li aliyê rojhilatê çemê Dîcleyê li Xankê ya ser qaza Sêmêlê ve hat dîtin. Kavîneya bajarê Zaxo vedigere bêtir ji sê hazar salên berê zayinê. Di lêkolîna tîmeke kurdî û almanî de, bêtirî 100 berên nivêsandî yên serdema mîtaniyan hatin dîtin. .

## Gundên Xankê
Gundên di kevin nahiya Xankê, ku ji gundê Qesrêzidînê dest pê dike heta li gundê Çemberkat bi dawî di be.
* Sorka
* Qesrê Zidîn (Qesrêzidîn)
* Gundê Şingaliya
* Gudba
* Memşivan
* Ribêbî
* Keberto
* Zeyiniyat
* Heweriya
* Xêrava
* Xanka Kevn
* Kemuna
* Çemberkat

## Çavkanî

* Lînkê devar Xankê li ser googlî map https://www.google.de/maps/place/Khanke,+Iraq/@36.7890622,42.7945375,11z/data=!4m2!3m1!1s0x400860b91b596315:0x91c2998e2289758c
* https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/260120153

Kategorî:Gundên Sêmêlê
Şêxmûs, Lîce

**Şêxmûs** (), gundekî girêdayî navçeya Liceya Amedê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Kategorî:Gundên Lîceyê
Bota Jêrîn

**Bota Jêrîn**(tr;"Aşağıesen"), gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.

Kategorî:Gundên Avkevirê
Rojhat Seîd

**Rojhat Seîd** wergêr û rojnamevanê kurd e. Di sala 1988an de li gundekî ser sînorê Tirkiye-Îraqê bûye, çar salan li bajarê Amedê maye. Paşê li gel xizaniyê vegeryaye bajarê Zaxoyê. Xwendina xwe li xwendingehên cuda cuda kiriye. Di sala 2010an da ji Peymangeha teknîkî ya Amêdiyê derçûye. Yekemîn nivîsîna xwe ji malpera Rastiya Kurdistanê re şandiye.

## Berhemên wî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* www.rojnamawar.com/
* www.rastiyakurdistane.5u.com/ 
* Hozaneka Wergêray ya şillerî/

Kategorî:Rojnamevanên kurd
Kategorî:Wergêrên kurd
Çilkaniya Elajgirê

**Çilkaniya Elajgirê** *(Tirkî-fermî: Güvence)* , gundekî bi ser navçe Zêtkaya ser bi Agirîyê ve ye.

Kategorî:Gundên Zêdkanê
C (tîp)

thumb|150px|Tîpa C
**C** (bixwîne: *cê*) tîpa sêyem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **C**
* Tîpa hûrdek: **c**

Kategorî:Tîpên latînî
Ç (tîp)

**Ç** (bixwîne: *çê*) tîpa çarem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek

Kategorî:Tîpên latînî
D (tîp)

**D** (bixwîne: *dê*) tîpa pêncem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **D**
* Tîpa hûrdek: **d**

Kategorî:Tîpên latînî
E (tîp)

thumb|150px|Tîpa E
**E** tîpa şeşem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke kurt e.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **E**
* Tîpa hûrdek: **e**

Kategorî:Tîpên latînî
Ê (tîp)

**Ê** tîpa heftem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke dirêj e.

## Girdek û hûrdek

Kategorî:Tîpên latînî
F (tîp)

**F** (bixwîne: *fê*) tîpa heştem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **F**
* Tîpa hûrdek: **f**

Kategorî:Tîpên latînî
Mendan (eşîr)

**Mendan** yek ji eşirên navçe Wêranşar a ser bi Rihayê ve ye.

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Eşîrên Millî
Kategorî:Wêranşar, Riha
Enstîtuya Zimanên ku li Tirkiyeyê Dijîn

**Enstîtuya Zimanên ku li Tirkiyeyê Dijîn** an jî **Enstîtuya Zimanên Jiyayî li Tirkiyeyê** (navê wê yê fermî bi tirkî: *Türkiye'de Yaşayan Diller Enstitüsü*) enstîtuya çand û zimanên kurdî, suryanî û erebî ya Zanîngeha Mêrdînê ye. Di roja 1ê kanûna pêşîn a 2009an de hatiye sazkirin. Navê enstîtuyê bi kurdî carina bi çewtî wek *Enstîtuya Zimanên Dijîn* an *Enstîtuya Zimanên Zindî* dihê nivîsandin.

## Rêveberên akademîk û îdarî yên Enstîtuyê (2010)
* Midurê Enstîtuyê: Prof. Dr. Kadri Yildirim
* Alîkarê midurê Enstîtuyê: Alîk. Doç. Dr. Hayrallah Acar
* Alîkarê midurê Enstîtuyê: Alîk. Doç. Dr. Abdurrahman Adak
* Sekreterê Enstîtuyê: Tahir Demir

## Lijneya rêberiyê ya Enstîtuyê (2010)
* Midurê Enstîtuyê: Prof. Dr. Kadri Yildirim
* Alîkarê midurê Enstîtuyê: Alîk. Doç. Dr. Hayrallah Acar
* Alîkarê midurê Enstîtuyê: Alîk. Doç. Dr. Abdurrahman Adak
* Serokê Liqa zanista sereke ya ziman û çanda kurdî: Alîk. Doç. Dr. M. Selim Ergül
* Endamê nimînerê hîndekariyê: Doç. Dr. Ibrahim Özcoşar
* Endamê nimînerê hîndekariyê: Alîk. Doç. Dr. Zülküf Kara
* Sekreterê Enstîtuyê: Tahir Demir

## Girêdanên derve
http://artuklu.edu.tr

Tirkiyeyê
Kategorî:Enstîtuya Zanîngeha Mêrdînê
Kategorî:Kurdolojî
Kategorî:Zanîngeh
Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê
G (tîp)

**G** (bixwîne: *gê*) tîpa nehem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **G**
* Tîpa hûrdek: **g**

Kategorî:Tîpên latînî
H (tîp)

**H** (bixwîne: *hê*) tîpa dehem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **H**
* Tîpa hûrdek: **h**

Kategorî:Tîpên latînî
I (tîp)

**I** tîpa yazdehem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke kurt e.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **I**
* Tîpa hûrdek: **i**

Kategorî:Tîpên latînî
J (tîp)

**J** (bixwîne: *jê*) tîpa sêzdehem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **J**
* Tîpa hûrdek: **j**

Kategorî:Tîpên latînî
M (tîp)

**M** (bixwîne: *mê*) tîpa şazdehem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **M**
* Tîpa hûrdek: **m**

Kategorî:Tîpên latînî
N (tîp)

**N** (bixwîne: *nê*) tîpa hevdehem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **N**
* Tîpa hûrdek: **n**

Kategorî:Tîpên latînî
O (tîp)

**O** tîpa hejdehem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke dirêj e.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **O**
* Tîpa hûrdek: **o**

Kategorî:Tîpên latînî
P (tîp)

**P** (bixwîne: *pê*) tîpa nozdehem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **P**
* Tîpa hûrdek: **p**

Kategorî:Tîpên latînî
Q (tîp)

**Q** (bixwîne: *qê*) tîpa bîstem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **Q**
* Tîpa hûrdek: **q**

Kategorî:Tîpên latînî
R (tîp)

**R** (bixwîne: *rê*) tîpa bîst û yekem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **R**
* Tîpa hûrdek: **r**

Kategorî:Tîpên latînî
K (tîp)

thumb|150px|Tîpa K
**K** (bixwîne: *kê*) tîpa çardehem a alfabeya kurdî ye.




## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **K**
* Tîpa hûrdek: **k**

Kategorî:Tîpên latînî
L (tîp)

**L** (bixwîne: *lê*) tîpa pazdehem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **L**
* Tîpa hûrdek: **l**

Kategorî:Tîpên latînî
S (tîp)

**S** (bixwîne: *sê*) tîpa bîst û duyem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **S**
* Tîpa hûrdek: **s**

Kategorî:Tîpên latînî
Ş (tîp)

**Ş** (bixwîne: *şê*) tîpa bîst û sêyem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek

Kategorî:Tîpên latînî
Kategorî:Zimanê tirkî
T (tîp)

**T** (bixwîne: *tê*) tîpa bîst û çarem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **T**
* Tîpa hûrdek: **t**

Kategorî:Tîpên latînî
U (tîp)

**U** tîpa bîst û pêncem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke kurt e.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **U**
* Tîpa hûrdek: **u**

## Nivîsîna tîpa ''U'' bi kurmancî
### Dengê wê
Tîpa u dema piştê tîpên dengwi "g, k, q, x" bê bi dengê "wi" tê xwendin ji bilê wî bi dengê ö'ya tirkî ango " ُ " (ber)a erebî tê xwendin. Ev rêzik di zimanê erebî, farisî û kurdiya erebî de jî wiha ye, dema " ُ " (hereka ber) liser h, ḧ, g, k, ẍ, q (ح خ گ ك غ ق) bê bi dengê *wi* tê xwendin ji bilê wî bi dengê xwe yê resen (bi dengê ö'ya tirkî) tê xwendin.
 
* Mînak: gul (gwil), kurd (kwird), quran (qwiran), xuda (xwida)...
* Mînak: ö / ُ : huner (höner), duhu (döhö), suhbet (söhbet), tu (tö), lumbe (lömbe)...

## Çavkanî

Kategorî:Tîpên latînî
Û (tîp)

**Û** tîpa bîst û şeşem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke dirêj e.

## Girdek û hûrdek

Kategorî:Tîpên latînî
W (tîp)

**W** (bixwîne: *wê*) tîpa bîst û heştem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **W**
* Tîpa hûrdek: **w**

Kategorî:Tîpên latînî
X (tîp)

**X** (bixwîne: *xê*) tîpa bîst û nehem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **X**
* Tîpa hûrdek: **x**

Kategorî:Tîpên latînî
Y (tîp)

**Y** (bixwîne: *yê*) tîpa sihem a alfabeya kurdî ye. Bi kurdî dengdar e.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **Y**
* Tîpa hûrdek: **y**

Kategorî:Tîpên latînî
Z (tîp)

**Z** (bixwîne: *zê*) tîpa sih û yekem a alfabeya kurdî ye. Ya dawî ye.

## Girdek û hûrdek
* Tîpa girdek: **Z**
* Tîpa hûrdek: **z**

Kategorî:Tîpên latînî
Gola Masiyan

**Gola Masiyan** (), 60 kîlometre li aliyê bakurê rojavayê navçeya Bazîdê a ku li Agirîyê ve ye. Bilindahiya wê ya ji deryayê 2.245 metre ye, qada wê 34 kîlometrekare û yek ji cureyên golê ku ji benda lawê çêbûye ye.

## Ragihandin

Gola Masiyan yek ji cihên turîstîk û seyranê ye. mirov dikare du rêyan xwe bighîne golê. Riya herî kurt a diçe golê riya Avkevirê a 27&nbsp;km ye. Ev riya 27&nbsp;km ye bi rêya Bazîdê a 60&nbsp;km temam dibe. Li dora Golê saziyên mêvanxaneyan ên ku di sala 1985'an de hatiye avakirin û xizmetê didin gel hene. Ava vexwarinê ya navçeya Bazîdê ji vê golê tê.

## Çavkanî

Kategorî:Avkevir
Kategorî:Bazîd
Masiyan
Masiyan
Kategorî:Golên Tirkiyeyê
Dûzana Ockhamê

[alt=|thumb|Xêzkariya destnivîsê li gorî [Williamê Ockhamî]]
**Dûzana Ockhamê**, ev zagona ku yek ji zagonên bingehîn ya fikara zanistî ye, ji aliyê rebenê fransîsî û feylesofê îngilîzî yê sedasala 14ê Williamê Ockhamî (*William of Ockham*) ve hatiye fikirîn. Bingeha vê zagonê ev e: ji bo ravekirina bûyerekê an jî problemekê ger du teoriyên wekhev hebin û mirov nekare bizane rasttir e, ev zagon dibêje ku ya hêsantir ya rasttir e.

Kategorî:Dîroka zanistê
Kategorî:Epîstemolojiya zanistê
Kategorî:Felsefe
Kategorî:Felsefeya zanistê
Kategorî:Konseptên metafizîkê
Kategorî:Mantiqa felsefî
Kategorî:Ontolojî
Kategorî:Teoriyên epîstemolojiyê
Kategorî:Teoriyên metafizîkê
Ferîd Fercad

**Ferîd Fercad** (bi farisîفرید فرجاد , *Farid Farjad*) hunermendekî faris e ku di sala 1938'ê de li paytextê Îranê yê Tehranê ji dayîk bûye. Di warê lêxistina kemanê de zehf serkeftî ye.

## Albumên wî

* **Anroozha 1** (1989)*
# *Dokhtare Booyr Ahmady*
# *Shekare Ahoo Va Jane Maryam*
# *Simin Bary*
# *Ahange Azari*
# *Goleh Sang*
# *Mara Beboos*
# *Daryache Noor*
# *Tak Derakhti*
# *Sari Galin*
# *Shaneh*

* *'Anroozha 2** ([[1989]])
# ''Sahel Va Darya''
# ''Shabhaye Tehran''
# ''Amad Nobahar''
# ''Soghati''
# ''Ahange Mahali''
# ''Ghoghaye Setaregan''
# ''Bazgashteh''
# ''Leyli Menal''
# ''Mahali''
# ''Nefrin''
# ''Aylirigh''
# ''Mahali Dar Na Jan''

* **Anroozha 3** ([[1990]])
# ''Hasood''
# ''Magnoone''
# ''Arshin Malalan''
# ''Bordi Az Yadam''
# ''Shab Bood Biaban Bood''
# ''Dele Divaneh''
# ''Masti''
# ''Bekhatereh Tou''
# ''Agrabe Zolfe Kaje''
# ''Ahange Armani''

* **Anroozha 4** ([[1997]])
# ''Taghtam Deh''
# ''Goleh Pamchal''
# ''Beyaad Giti''
# ''Pari Kojai''
# ''Robabeh Jaan''
# ''Sang e Khaara''
# ''Safar''
# ''Aamad Amma''
# ''Soratgar Naghash Chin''

* **Anroozha 5*' ([[2007]])
# *Golha*
# *Soltane-e Ghalbha*
# *Isfahan*
# *Davighbayk*
# *Gnossienne*
# *Ashegh Shodam*
# *Goftegoo*
# *Ashegham Man*
# *Kordi*
# *Bahar''

## Girêdanên derve
* Farid Farjad.com 

Kategorî:Hunermend
Geliyê Zîlan 1930

**Geliyê Zîlan** geliyekî ku dikeve bakurê deşta Erdîşê ber bi çiyayên Eledaxê ve. Li derûdora 15-20 km dûrî bajarê Erdîşê, di navbera Erdîş û Giyadînê de ye. Li parêzgeha Wanê ye.

Di meha tîrmeha 1930î de leşkerê tirk ketiye ser gundên Zîlan û komkujiyeke mezin çêbûye. Ji vê bûyerê re dibêjin Komkujiya Geliyê Zîlan. Li gorî rojnameya tirkî ya *Cumhuriyet* a roja 16ê tîrmeha 1930î, li Geliyê Zîlan 15.000 kes hatin kuştin . Lê belê li gorî nivîskarê kurd Hesen Hişyar miriyên komkujiyê digihêje 47.000 kesan. Dibêje, ji nav eşîrên Ademan, Sipkî, Zîlan û Hesenan, ji 180 gundî, 47.000 jin, zarok, kal û pîr hatine berhevkirin, birin li çemê Zîlan, newala Dêrê, û tevde dane ber tiving û mîtralyozan bi ser hev kuştin û esker li nav laşan digeriyan ên birîndar jî singû dikirin.

## Gundên Geliyê Zîlan (1928)
* Avasarik
* Axz ()
* Babazik ()
* Birhan (, 1928)
* Bûynûzlû = Bûnizî, Pîreşîn?
* Cerkeşîn = Hîraşîn?
* Çaxirbeg ()
* Doxançî ()
* Eryatîn (, di Köylerimiz, 1928 de tune ye)
* Gundê Kevan? (, di Köylerimiz, 1928 de tune ye)
* Gunduk (, 1928)
* Hesenebdal (Hesenava?) ()
* Îlanlî (, 1928)
* Încesû
* Kele ()
* Kerx ()
* Komir (, di Köylerimiz, 1928an de tune ye)
* Kurûçem (Çemê Ziwa) ()
* Merşîd (?, *Mişurt*?)
* Mescidlî? (, 1928)
* Mexare ()
* Mezra Silêman
* Milk (, 1928)
* Partaşa Jêrîn (?)
* Partaşa Jorîn (?)
* Pilaqlî = Pelexlî?, Pilaxlî?
* Qardoxan
* Qerekilîse ()
* Qizîlkilîse ()
* Qoçkoprî = Xaşkoprî ()
* Qomik = Gomik
* Sigûdlî ()
* Sivar = Sar, Gundê Siyar ()
* Şarbazar ()
* Şeytanava
* Şor,Erdîş ()
* Şorik
* Tendûrek ()
* Xarxos ()
* Ûstekar ()
* Yekmal û Kilîse ()
* Ziyaret (, di Köylerimiz, 1928 de tune ye)
* Zorava ()

## Bendava Qoçkopriyê
Li ser çemê Zîlan di navbera salên 1978 û 1992an de bendava Qoçkopriyê hat avakirin  .

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Erdîş
Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Komkujî li Kurdistanê
Kategorî:Serhildanên kurdan
Aram Xelîlî

**Aram Xelîlî** (*Aram Khalili*, bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî) futbolvanekî kurd e, yê ku bi eslê xwe xelkê bajarê Bukan e. Xelîlî di  de li Rojhilatê Kurdistanê ji dayîk bûye û niha di tîma norwêcî a bi navê Bodø/Glimtê de dileyîze.

## Girêdanên derve
* Aram Khalili 

Kategorî:Futbolvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1989
Kategorî:Kesên ji Bokanê
Kategorî:Kurdên sedsala 21ê
Kategorî:Kurdên Norwêcê
Kategorî:Mirovên zindî
Selwa Gulî

**Selwa Gulî**, li Duhokê hatiye dinyayê. Sala 1980ê dibe endama Êkîtiya Qotabî û Lawan tayê Zaxoyê. Di nav xebatên siyasî û hêzên Pêşmerge de cî digre. Vêga li Swêd dijî û karê edebî û kulturî dike, nûnera PENa Kurd e li Skandînavya. 2006ê beşek yê dermanxane li Swedê xilas kir û niha jî bi lîteratura swêdî ve mijûl e. Dîwana wê ya yekem bi navê Severa Xewnêt Xema Min (Almanya, 2000) çap bûye.

## Berhem

* *[[Severa Xewnêt Xema Min]]* (Almanya, 2000)
* *[[Şev Şahid e]]*, helbest, Avesta

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên ji Dihokê
Jîla Huseynî

**Jîla Huseynî** (jdb. 21 îlon 1964 li bajarê Saqizê, Rojhilatê Kurdistanê - m. 27 îlon 1996) helbestvaneke kurd e û xwediya du dîwanan e. Her wiha helbestên wê bi zimanê farisî jî hene.

## Jiyan
Ew keça dadvan û zana Mêhran Huseynî (Şêx Mêhran) e. Jîla di pazdeh saliya temenê xwe de, dest bi nivîsîna helbestan kiriye. Dîwana wê ya pêşîn a bi navê "Geşey Evîn" di 1995ê de hate çapkirin.

Jîla Huseynî xwediya kitêbxaneyeke zengîn bû û di handan û piştevaniya helbesta kurdî de roleke giring leyîst bû. Her wisa yek ji damezirînerên Encûmana Wêjeyî ya Mewlewî ya Kurdî li bajarê Sine bû.

## Mirina wê
Di 27ê îlona 1996ê de dema ber bi Tehranê ve diçin, da ku helbestvanê kurd Şêrko Bêkes bibînin, Jîla û keça xwe ya dehmehî Jîna di rûdaneke tirombêlan de canê xwe ji dest didin. Ew kurekî bi navê Ramîn û keçeke bi navê Bihar Zohre li pişt xwe bi cih dihêle.

## Berhem
### Bi soranî
* Geşey Evîn, helbest, 1995.
* Qelay Raz, helbest, 1998.

### Werger
#### Bi kurmancî
* Mirina rojê, helbest, Weşanên Avesta, Stembol, 2006.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kesên ji Seqizê
Dîlber Hêma

**Dîlber Hêma** (jdb. 1981ê; li Qosera Mêrdînê) helbestvaneke kurd e. Dîlber Hêma dibistana seretayî, navîn û lîseyê li Qoserê xwendiye. Li zanîngeha Anatolyayê, Fakulteya Hîndekariya Ji Derve, Beşa Berêweberiya Gelemper xwendiye.

## Berhem

* Medûsa, Şi’r, ISBN 9789944382465,19.5x12, 64 rûpel, Weşanên Avesta, 2008
* Sal-Na-Me, Şi'r, Weşanên Avesta, 2015.
* Dojeha Danteyî, Şanoname, weşanên Şaredarîya Mezin a Amedê, 2014.
* Marmarokan Bikujin, Şanoname, weşanên Şaredarîya Mezin a Amedê, 2015.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1981
Nahîd Huseynî

**Nahîd Huseynî**, helbestvaneke kurd e ku di sala 1967an de li gundê Dozexdera ser bi şarê Seqiz li Rojhilatê Kurdistanê ji dayik bûye. 

Xwendina xwe ya seretayî a lîse li Seqiz bi dawî aniye. Hê 18 salî dest bi nivîsandina helbestê kiriye. Wê çend kurteçîrok nivîsine û weşandine. Bi navê “Beqê Nav Avê” şanoyeke zarokan li şarê Sine pêşkêş kiriye. Demekê mamostatiya zimanê kurdî kiriye. 

Di desteya birêvebiriya rojnameya Aso  de cih girtiye (li Rojhilatê Kurdistanê tê weşandin). Endama damezrêner e di Peymangeha Çandî ya Rojhilata Navîn li Sine. Pênc salan di TV Sine de di beşê dublaj de kar kiriye. Wê bernameyên çandî di radyoya Sine de pêşkêş kirine. 

Vêga li şarê Silêmanî dijî. Birêvebira beşê dublajê ya PUK TV û sernûser û berpirsa beşê zimanê farisî ye di rojnameya Çavdêr de.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Kesên ji Seqizê
SSC Napoli

**SSC Napoli** kurteya **Società Sportiva Calcio Napoli** ye, yaneyeke îtalyanî ye futbolê ye. Di sala 1926'an de li bajarê Napoliyê (Îtalya) hat sazkirin.

Yarîgeha SS Napoliyê Stadio Diego Armando Maradona ye. Di 2025-2026'an de li Serie A dileyîze.

## Pozîsiyona yarîkerên SSC Napoliyê ya sala 2020/21'an
}}

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1926an li Îtalyayê
Kategorî:Avabûnên 2004an li Îtalyayê
Napoli
Schwerin

**Schwerin** bajar û paytexta Mecklenburg-Vorpommernê, yek ji herêmên Almanyayê ye.

## Nifûs

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarokên Mecklenburg-Vorpommern
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1350î de hilweşiyan
Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî
Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê
Dresden

**Dresden** paytexta Sachsenê û yek ji herêmên Almanyayê ye. Tê de nêzî 50 malbatên Kurd dijîn, nifûsa wê derdorê 517.052 kes e.

Hêzên hevpeyman bi berfirehî di Şerê Cîhanê yê Duyem, bombe kirin. Di wê demê de ji kuştî û birîndarên ji hêzên Alman texmînkirin li 350,000 sivîl, û piştre di rapora fermî di sala 2010 de piştî pênc salan ji lêkolîn weşandin ku di encamê de gihaşt 25,000 kes di bombebaranê de, ji hêla hêzên hevpeyman ve hatine kuştin hene.

## Galeriya Wêne

Dresden-1464-nach Bernardo Bellotto-2008-gje.jpg|Panorama
Dresden-1292-Kuppelei-2008-gje.jpg|Brühlsche Terrasse
Dresden-1394-Zwinger von W-2008-gje.jpg|Zwinger
Dresden-1384-Zwinger-Plastik-2008-gje.jpg|Zwinger
Dresden-1494-Frauenkirche-Staendehaus-2008-gje.jpg|Frauenkirche
Dresden-1480-Hotel Canaletto-2008-gje.jpg|Hotel Canaletto
Dresden-1728-Hauptbahnhof-2008-gje.jpg|Hauptbahnhof
Dresden-1690-Martin-Luther-Str-2008-gje.jpg|Martin-Luther-Straße
Dresden-1544-Grosser Garten-Palais-2008-gje.jpg|'Großer Garten'
Dresden-1650-Lingnerschloss-Blaues Wunder-2008-gje.jpg|Elbe


thumb|600px|center|Dîmenek ji bajarê Dresdenê

Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê
Magdeburg

**Magdeburg** paytexta Sachsen-Anhalte, yek ji herêmên Almanyayê ye. Nifûsa wî derdorê 230.456 kes e.

Kategorî:Bajarên Almanyayê

Kategorî:Martin Luther
Kategorî:Paytextên herêmên Almanyayê
Çeman, Motkî

**Çeman** () gundekî li ser girêdayiya navçeya Motkî ya Bedlîsê ye. Mezreyeka gund bi navê Dojder heye. Ev mezre di sala 1992'an de ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin. Dojder giş zozan û baxên tiriyê ve tijî ne. Ji bilî wan li Dojderê gûz, hirmî, sêv û yên mayîn jî heye. Hin gundiyên Çemanê debara xwe bi titûnê dikin.

## Navê çawurên gund

* Beroj
* Newala Kebra
* Serê Mezrê
* Zeviya Bostan
* Serê Mergê
* Çiyayên Qelemsê
* Newala Mesîlan

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Motkiyê
Re

**Re**  kurtenavê
* Di kîmya da **Re** kurtenavê Renyûm e.
*Rê rûyê hişk ku li ser çuyin hatin tê pêk anîn

Kategorî:Kurtenav
Şemamok (kovar)

**Şemamok** kovareke zarokan ku bi kurdî ji aliyê Şaredariya Surê ya Diyarbakirê ve hate çapkirin e. Kovar bi qasî 10 hezar heban hate çapkirin û belaş li zarokan hate belavkirin. Xebatkarên Şaredariya Surê 10 hezar kovar bi mekîneyan birin cem sazî û dezgeyên Diyarbekirê da ku li zarokan were belavkirin.

Şemamok fêkiyek jî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Nathalia Dill

**Nathalia Dill** an jî **Nathalia Goyannes Dill Orrico**, di 24'ê adarê 1986'an de li Rio de Janeiro, Brezîlê ji dayika xwe bûye, aktrîseke brezîlî ya sînema û telenovelan e.

Kategorî:Aktrîsên brezîlî
Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Jinên brezîlî
Kategorî:Mirovên zindî
Bocnûrdî

**Bocnûrdî**, navê kesek e yê ku xelkê Bocnûrda Xorasanê ye. Pirraniya kurdên bocnûrdî bi zaravaya kurmancî xeber didin.

Kategorî:Kurdên Xorasanê
Kategorî:Xorasan
Korsot

**Korsot** (), gundekî bi ser navçeya Bêgiriya Wanê ye. Bi 14 kîlomêtreyan dûrî navçeyê ye. Nêzîkî 2000 mirov tê dijîn. Gelê gund brukî ne.

## Gelhe

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Bêgiriyê
Humanîzm

**Humanîzm** an jî **mirovperestî** , hizreke cîhanê ye û digihije heta felsefeya rojavayê ya dema Yewnana Kevnare. Li gorî humanîzmê, ji bo jiyaneke hevpar; xweşbînî, bêşiddetî û azadiya wijdanê pir bi qîmet in. Herwiha humanîzm, pirsên wiha dipirse: “Gelo mirov çi ye/kî ye? Tebîata mirov a rastî çi ye? Mirov ji mirovan re çawa dikare bibe mirovekî baş? û hwd.”. Lewra humanîzm tevgirtina hemû fikr û ramanên mirovahiyê ye û armanca wê baştirkirina hebûyîna mirov e. Peyva humanîzmê ji peyvên latînî yên “humanus(mirovî)” û “humanitas(mirovahî)” pêk tê.

### Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;
Dante Alighieri (1265-1321), Francesco Petrarca (1304-1374), Giovanni Boccaccio(1313-1375), François Rabelais (1490-1553), Pierre de Ronsard (1524-1585), Michel de Montaigne (1533-1592), Miguel de Cervantes(1547-1616), William Shakespeare (1564-1616)

Kategorî:Ekol û tradîsyonên felsefeyê
Kategorî:Felsefeya dîn
Kategorî:Felsefeya jiyanê
Kategorî:Tevgerên felsefî
Xencer (pirtûk)

**Xencer** pirtûka Serdar Roşan ya helbestane. Ji weşanên Weşanxaneya Dozêye.

= Nasnameya Pirtûkê =

**Navê pirtûkê:** Xencer

**Nivîskar:** Serdar Roşan

**Babet:** Helbest

**ISBN:** 978-9944-227-21-6

**Tarîxa çapê:** Çiriya pêşiyê 2007

**Hejmara rûpelan:** 64

**Weşanxane:** DOZ

Kategorî:Pirtûk
Antolojiya helbestvanên kurd (pirtûk)

***Antolojiya helbestvanên kurd***, di meha Adarê ya sala 2008 an de berhema Awê Balî ya ji çar bergan pêk hatiye di nav Weşanên Rê de li Çapxaneya Druck Day li Almanya yê çap bû. Di vê berhemê de 343 heb helbestvanên Kurd yên sedsala dawî de jiyayî û yên îro dijîn cih digirin. Di berhemê de bi Zaravayên Kurdî (Kirdkî, Hewremanî, Soranî, Kurmancî) jiyana helbestvanan, bi helbestên wan û bi wêneyan, her çar berg hatine amade kirin.
Ew karê ku 25 salan domandi da, arşîvek helbestvanên Kurd ji nameyên destnivîs û bi wêneyên helbestvanan yên orîjînal pêk hatiye. Ew arşîva ya heya îro li ser helbestvanên kurd tomar bûyî ya herî mezin e.

## Navên alfabetîk yên 4 bergan

## Çavkanî
* Yekbûn

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kategorî:Pirtûkên kurdî
Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)

**Ronahiya Qurana Pîroz**, meala Quranê a Mele Muhemmedê Hekarî ye. Ji aliyê Weşanxaneya Nûbiharê hatiye çapkirin. Ronahiya Qur'ana Pîroz, ji mealên dîtir cuda bi devoka Hekarîyê ve hatiye amadekirin û Meal her çend bi vê devokê ve hatibe hazirkirin jî, her Kurdek dikare fêm bike.

Ji bo amedekirina mealê ji gellek çavkaniyan hatiye îstifade kirin û navê wan jî di pêşgotina mealê de hatiye diyar kirin.

Her wisa Mela Muhemmed mebesta xwe ya amadekirina mealê jî di pêşgotinê de wisa dibêjît: "Eve me jî bi ezmanê xwe anku bi zimanê kurdî ev meala Qur'ana pîroz bi navê (Ronahiya Qur'ana Pîroz) bi kurtî û bi ezmanekî fesîh nivîsî, da ku her kesê berê xwe didetê û dixûnît têbigehît û bizanît û da bo xwe mefayî jê wergirît. Ez hûvî dikem ku Xudê Teala vî karê me qebûl biket û roja qiyametê, me û hemî xûşk û birayêt misilman li hizûra xwe li bin alayê vê Qur'ana Pîroz rûspî û serfiraz biket..."

Seydayê Mela Muhemmed ji bo meala xwe pêşgotinek amade kirîye û her wisa li mealê ferhengek jî zêde kirîye ku di vê ferhengê de manaya hindek kelîmeyan hatiye dayîn...

## Binêrin
Qurana kurdî

## Çavkanî
* Yekbûn 

Kategorî:Pirtûk
!
Hüyük

**Hüyük** navçeyek Qonyeyê ye. Hüyük yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Qonyeyê
Akören

**Akören** navçeyek Qonyeyê ye. Akören yek ji navçeyên Kurdên Anatolyaya Navîn e.

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Qonyeyê
Karatay

**Karatay**, yek ji navçeyên navenda bajarê Qonyeyê ye.

## Gelhenasî
Gelheya navçeyê li gorî hêjmara sala 2018an 323 hezar 659 kes e. Navçe di derbarê gelheyê de cihekî kozmopolît û ji dervayê bajar gelek koçber bicîh bûne. Karatay, yek jiwan navçeyên ye navend e ku hêjmarek girîng Kurd li vê navçeyê dijîn. Kurdên li navçeya Karatayê kurdên ku salên 1990an de ji Bakurê Kurdistanê koçê bûne li vê navçeyê bicih bûne.

## Erdnîgarî
Navçeya Karatayê yek ji wan navçeyên navenda bajarê ye. Navçe, li rojhilatê bajar û li deşta Qonyeyê cîh digire. Li rojavayê wê navçeya Meram û li bakûra-rojhilat navçe ya Selçuklu cîh digire. Qebra Mewlana Celaledînê Rûmî û Mûzexane ya Mewlane li vê navçeyê ye.

## Girêdanên derve
* Malpera şaredarîyê
* Malpera Zanîngeha Karatayê

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Qonyeyê
Axûlî

**Axûlî** (bi ermenî: Ագլլի, Aglli, , , bi tirkî: Ağıllı), an ji Axweran gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.

Navê gund ji "axû" yê tê. Berê gund li ser tûm (tepe) a kêleka Çiyayê Şanz a Mezin bûye. Gundî ji êrîşên mara ciyê xwe guhertine û daketine jêr.

Erdê gund adanî nîne. Li gund piranî mêrg, ceh û genim tê ajotin. Li gund di malan da kanî hene. Li gund elektrîk heye.

Gund ji 70 malî pêk tê. Ji ber feqîriyê 300 malî koçî Stembol, Edene, Fransa, Almanyayê kiriye.

Gund 33 km durî Xurisan e. 30 km asfalt e û 3 km stabilîze ye. Li gund du mînîbûs heye.

Aboriya gund li ser ajalî ye. Hinek civanên gund li Stembolê demsalî dixebitin.

Li gund dibistana seretayî heye û xwedanê 133 xwendekar e. Di dibistanê da çar wanegeh, odeke mamosteya û odeke rêvebir (mudîr) heye. Di dibistanê da perwerdehî dubendî ye. Sê heb lojmanê mamoste heye.

## Gelhe

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* www.horasan.gov.tr 

Kategorî:Gundên Pasîna Jêr
Nal

**Nal**, hesinê ku mirov bi bizmaran li binê simê ker û hespan dixe. Ji bo parastina simî ye. Bi giştî, di tîpa herfa U yê de ye. Lê belê nalê ku mirov ji binê çima ga dixe ji du perçeyên hesin pêk tê.

## Pêşangeh

Wêne:Horseshoemaker.jpg|Nalbend nalekî çêdike, li Hindistanê
Wêne:Hufnaegel.jpg|Bizmarên cude ji bo xistina nalan


## Girêdanên derve

Kategorî:Hesp
Sim

**Sim**, navê piyên ajalên weke ker, hêstir û hespan e.

## Pêşangeh

Shoeing in progress.jpg|Simekî nûnalkirî
Horse rear hooves.jpg|Simên hespan


## Girêdanên derve

Kategorî:Anatomiya guhandaran
Çim

thumb|200px|Çima golikan
thumb|200px|Çima hêştiran
**Çim**, navê piyên ajalên weke mih, bizin, çêlek, gamêş û hêştiran e.

Kategorî:Anatomiya guhandaran
Kategorî:Heywan
Hirç

**Hirç** an **hurç** (*Ursidae*), famîleyekî goştxweran ku gelek hov û kûvî ye.
Bi pirranî li bakurê Afrîkaya Bakur, Amerîka, Ewropa û Asyayê dijîn. Li cihên darî de dijîn. Hirç di demsalê zivistanê lena xwe de dikeve xewa zivistanê. Der biharê derdikeve derva û heta payiza dereng êmîşê çolê yên wek dendereşk, biyok, hurmiyê beyani dixwe. Hirç goşt û hêşinayiyê dixwe.

## Taksonomî
Famîleya hirçan (*Ursidae*), gelek cureyan tê de hene wek:

** Hirçê Panda yê Girs, *Ailuropoda melanoleuca*
** Hirçê xwedî berçavk, *Tremarctos ornatus*
** Hirçê qehweyî, *Ursus arctos*
** Hirçê berfîn an polar, *Ursus maritimus*
** Hirçê Amerîkayî reş, *Ursus americanus*
** Hirçê Asyayî reş, *Ursus thibetanus* yan *Selenarctos thibetanus*
** Hirçê tembelî yan tirralî, *Melursus ursinus*
** Hirçê rojê, *Ursus malayanus*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Famîleyên guhandaran
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Ahırlı

thumb|300px|rast| Ahırlı
**Ahırlı** navçeyek Qonyeyê ye. Ahırlı yek ji navçeyên Kurdên Anatolyaya Navîn e.

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Qonyeyê
SIL

**SIL International**, armanca wan a bingehîn, lekolîn dike li ser zimanên ku hindik tên zanîn, piştevanî dide van zimanan. Saziyeke evangelîsta ye. Encamên lekolîna di ethnologue.comê da diweşîne. Ramana SIL'ê "hemû ziman girîng in". Li 50 welatî nêzîkî 6000 endamên wê hene.

Navenda SIL'ê li parêzgeha Dallasa DYA'yê ye.

SIL'ê di sala 1934'an da dest bi xebatê xwe kiriye. Damezrînerê SIL'ê zimanzane William Cameron Townsend e.

## Çavkanî
* ethnologue.com
Royal Society

**The Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge** an jî bi kurtî **Royal Society**, komeleya zanistî ye ku di sala 1660an de hate danîn û ji aliyê keyê Îngilterê Charles II ve hate vekirin. Hinek zanyarên mîna Newton û Faraday û Robert Hooke serokên komeleyê bûn.

Endamên komeleyê wek *Fellows of the Royal Society* (FRS) tên naskirin.

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî
Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê
Kategorî:Avabûnên 1660an li Înglistanê
Kategorî:Dîroka civakî ya Keyaniya Yekbûyî
Hadim

**Hadim** navçeyek Qonyeyê ye. Hadim yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Qonyeyê
Meram

**Meram**, yek ji navçeyên navenda bajarê Qonyeyê yê ku li rojavayê bajêr hatiye avakirin.

## Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçeyê 342 hezar 315 kes e. Navçê di zêdebûna gelheyî ye yek ji wan navçeyên sereke ya bajarê Qonye yê ye.

## Erdnîgarî
Navçe dikevê rojavayê navenda a bajarê. Li rojhilat navçê ya Karatayê li bakûre-rojhilat navçê ya Selçuklu yê cih digre.

## Girêdanên derve
* Malpera şaredarîyê 
* Malpera Zanîngeha Necmettin Erbakan

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Navçeyên Qonyeyê
Şafiî

thumb|Belavbûna cihê şînê tarî li ser mezheba şafiî ne
**Şafiî** yek ji her çar mezhebên mezin ên îslamê ye ku ji aliyê Îmam Şafîî ve hatiye avakirin. Mezheba Şafiî di warê baweriyê de Eş'arîzm e. Mezheb navê xwe ji damezrînerê mezhebê Ebû Ebdullah Muhammed ibn Îdrîs ibn Ebas eş-Şafî (767-820) wergirtiye. Mezheba Şafiî li Kurdistanê, Malezya, Endonezya, Yemen û Afrîkaya Rojhilat belav bûye û di heman demê kesên beşdarên mezheba Şafiî li hinek welatên erebî, bi taybetî li Sûriyeyê hene. Li Kurdistanê pirraniya kurdan beşdarê mezheba Şafiî ne.

## Mijarên têkildar
* Îmam Şafiî

## Çavkanî

Kategorî:Mezhebên îslamê
Google TV

**Google TV** ji ber Plan kirine bo Set-Top-Boxan û TV yên HDTV ser bingehê pergala Google Android.
Google Tv Kompesketine ê pêrabun bi Google, Intel, Sony u Logitech. Êw Projeya pardar kirine di 20ê gulana 2010an fermî berpesketin. Di 8ê îlona 2010an de Google askera bu, karibar ê di 2011an de li cihanê vebikin.

Di sala 2010, dem pesketina Google Tv, disinen hinek xeten Rüpelen Internet ê.

Kategorî:Google
Kategorî:Servîsên Google