open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Benedicta Boccoli

**Benedicta Boccoli** (jdb.  li Mîlano, Îtalya) aktrîseke îtalî ya şano û sînemayê ye..

## Fîlmografî

### Fîlm
* *Gli angeli di Borsellino*, derhêner Rocco Cesareo - 2003
* *Valzer*, derhêner Salvatore Maira - 2007
* *Pietralata*, derhêner Gianni Leacche - 2008

### Şano

* *[[Blithe Spirit (şano)|Blithe Spirit]]* a Noël Coward, bi Ugo Pagliai û Paola Gassman re - 1992/1993 -
* *Cantando Cantando* di Maurizio Micheli, bi Maurizio Micheli, Aldo Ralli û Gianluca Guidi re - 1994/1995 -
* *Buonanotte Bettina*, ya Pietro Garinei e Sandro Giovannini 1995/1996/1997 -
* *[[Can Can]]* - Muzîkala Abe Burrows, 1998/1999 -
* *[[Orfeo all'inferno]]* - Opera di Jacques Offenbach - 1999 - nel ruolo di Tersicore
* *[[Polvere di stelle]]*, 2000/2001/2002
* *[[Le Pillole d'Ercole]]* 2002/2003/2004
* *[[Anfitrione]]*, ya Plautus, 2004
* *[[Stalker]]* a Rebecca Gillmann, 2004
* *[[Plutus]]* a Aristofanes, 2004
* *Fiore di cactus* 2004/2005/2006
* *[[Prova a farmi ridere]]* ya Alan Aykbourn, 2006
* *[[The Tempest]]* a William Shakespeare, - 2006 - Ariel
* *[[Sunshine]]* a William Mastrosimone, bi derhêneriya Giorgio Albertazzi, 2007/2008 -
* *[[L'Appartamento]]*, ya Billy Wilder, 2009–2010

### Televîzyon

* *Pronto, chi gioca?*, bi derhêneriya Gianni Boncompagni
* *Domenica In* – bi xwişka xwe Brigitta Boccoli re ji 1987an heta 1990î
* *Gelato al limone* - bi Massimiliano Pani re
* *Unomattina* - 1994
* *Due come noi* – bi Wilma De Angelis re - 1997
* *Incantesimo*
* *Reality Circus* - Reality show 2006/2007

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Benedicta Boccoli Web page 

Kategorî:Aktrîsên îtalî
Kategorî:Aktrîsên ji Mîlanoyê
Kategorî:Aktrîsên ji Romayê
Kategorî:Îtalî
Kategorî:Jidayikbûn 1966
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Şanogerên îtalî yên jin
Ezuem

**Ezuem** torbendeke civakî ya kurdan e. Ezuem di demeke kin de di çapemeniya kurdan de wekî Facebooka kurdan hate danasîn û binavkirin.

Torbenda Ezuemê di 31.03.2013an de ava bû û bi zaraveyên sereke yên kurdî ve û bi 10 zimanan hatiye avakirin. Di demeke kin de ji aliyê çapemenî û raya giştî ya kurdan ve bal kişand; di nava 3 mehan de bi hezaran kes bûne endam.

Jiber ku sistemeke azad e û li gorî pîvanên cîhanî tevdigere û bi vî rengî xizmeta kurdan dike behtir bala hemî kurdan kişand.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Malpera Ezuemê 

Kategorî:Malperên kurdî
Şabaz

**Şabaz**, **şahbaz** an **terlan** (*Accipiter gentilis*), (bi îngilîzî *Goshawk* ku wateya wê bazê qaz), cureyekî baziyan (*Accipiteridae*) e. Zaneyarê swêdî Linnaeus cureyê şabazê şayes û danasîn kiribû sala 1758an di pirtûka xwe *[[Systema naturae]]* di bin navê zanistî (*Accipiter gentilis*) de.

## Şayes
[çep|thumb|Şabazê biçûk (çepê) û şabazê mestir a [Louis Agassiz Fuertes]]
thumb|çep|Şabazekî biçûk
thumb| ''Accipiter gentilis''
Şabaz, ew balindeyê tewr mezintir di cinsê baziyan (*Accipiter*) de. Dirêjiya şabazê nêr tevî baskên wî di navbera 89- 105 cm û dirêjiya şabazê mê tevî baskan, di navbera 108- 127 cm. Giraniyê nêr di navbera 500 -1200 graman, lê giraniya mê di navbera 820 -2200 graman. Şabazê mê ji nêr bi gelemperî girse û girantir e. Baskên şabaz kurt û pan in. Dûvika wî dirêj û rengê wê qehweyî tarî an reş e. Kulabên wî tûj û hêzdar in. Rengê beşê jor ji laşê şabaz, hêşîn gewr e û beşê jêr sipî ye. Rengê şabazê ciwan an biçûk qehweyî di beşê jor û qehweyî vekirî di beşê jêr de. Rengê çavên şabazê biçûk zerê vekirî ne, lê rengê çavên şabazê mest pirtiqalî ne bi xizikên sipî.

## Jîngeh
Şabaz li daristanê ku darên wan kevnar in dijî û bi taybetî, çalakiyên mirovan lê hindik bin.

## Xwarin û nêçîrkirin
Firindeyê Şabaz û guhandarên biçûk nêçîr dike gor guherîna ciyê daristanan. Lezbûn û hezdarî, alikariyê şabazê dike ji bo nêçîr kirinê. Li Amerîkayê bakur, şabaz dikanê werdeka kovî, qelereşkê amerîkanî, kergoşkê kovî bi solên berfîn û sihorê sor bixwe. Lê nêçîrên din ji balindeyan ku şabaz dixwe, kotirî, kevok tîtav, kew, werdeka kovî, qaqlîbaz,darkutok, qijak, çûkê avê û gelek cureyên fîkarên bera gor herêmê belavbûnê.Nêçîrê şabazê ji guhandaran ew in: kerguh, kergoşkê kovî, sihorê daran, sihorê erdê, kojerê çîpmunk, cirdon, mişk, kûze û hinek guhandarên din. Bi gelemperî, şabaz nêçîrê canewerên ku ji wî biçûktir dike. Herwiha,şabaz dikanê rawirên ku ji wî girstir bikuje weke qaz, rakûn, rûvî û kegoşkên koviyên girs.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Goshawk videos, photos & sounds  on the Internet Bird Collection
* Northern Goshawk Species Account – Cornell Lab of Ornithology
* Northern Goshawk  – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Environment Canada Goshawk page, including sound clip of Goshawk Call 
* Ageing and sexing (PDF; 5.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* Feathers of Northern Goshawk (Accipiter gentilis) 
* The Medicine Bow National Forest (A Habitat for the Northern Goshawk) -Biodiversity Conservation Alliance

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Bazî
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Koçerbêj (pirtûk)

***Koçerbêj*** pirtûkek ji Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Ar" e.

Koçerbêj ji gelek nivîsên ceribandinê/serbest pêk tê.

Nivîskar di pirtûka xwe ya "Koçerbêj" de; kêmasiyên ku di jiyana rojane de têne jiyîn, kêmasiyên kesan, helwest û seknên şaş, mijarên ku nayên rexnekirin, bi pênûseke xurt û bi zimaneke qerfî ve vedibêje.

## Girêdanên derve
* Danasîna Koçerbêj
* Rûpela Koçerbêj ya di Facebookê de
* Nivîsek ji pirtûka Koçerbêj: Welatparêzî ji zimanparêziyê dest pê dike!
* VÎDYO: Evdile Koçer ji pirtûka Koçerbêj nivîsekê dixwîne: "Kurdiya Akademîk" çi ye gelo?

Kategorî:Pirtûkên Evdile Koçer
Tarantûla

thumb|Tarantûlaya brazîlî amade ye ji bo pelemarê

**Tarantûla** cureyek li dapîroşkên tûkotûko ji malbata pîrhelokên *Theraphosidae* ku ji pezpezokan jî mezintir dibin.

## Çavkanî

Kategorî:Kêzik
Kategorî:Pîrhelok
Nêrîna zikmakî

**Nêrîna zikmakî** nêrîneke zimannasiyê ye; dibêje ku bi kêmanî hin zanyariyên zimanî di mejiyê mirovî de ji dema jidayikbûnê de hene. Rastiyên derbarê aloziya pergala zimanî de, gerdûniya bidestxistina zimanan û hêsaniya ku zarok destnîşan dikin di hînbûna zimanan de li gorî mezinên ku hewl didin hîn bidin, pişta vê nêrînê digirin.

Raman ku dibêje ku temenek heye divê ev peywira hînbûna zimanî bi dawî hatibe wek nêrîna serdema girîng tê zanîn.

Noam Chomsky pisporê vê nêrînê ye û nivîseke wî bi navê "nêrîna zikmakî û nimûneyên raveker ji zimannasiyê re" ji aliyê Hilary Putnam ve hat weşandin

## Çavkanî

Kategorî:Zimannasî
Macin

**Macin** jî şairekî kurd ê nenas e. Heta niha kesekî nave wî di tu kitêbê de neaniye. Hemû tişten ku em li ser wî dizanin eva han e ku bi kemasî
berî 209 salan niha hebûye. Vê helbesta wî ya jêr di wê keşkula destnivîs de bû. Ev helbest gelekî nezî helbesta Melayê Bateyî ya ku bi vê misraye dest pê dike: "Subh û evare, şeva tarî şemala kê yî tu". Eva han nişana wê yekê ye ku yeki ji wan helbesta ya din dîtiye. Vêca em nizanin ka kîjan di pêşiya yê din de ye û kê pêşiya yê din helbest nivîsiye. Li ba min nezîktirîn eva han e ku her du hevçaxê hev bûne
ku di sedê 11 heta 12'e hicrî de jiyane.

## Helbesteke Macîn

## Çavkanî

* Şaîrên Klasîk ên Kurd ( Abdulreqîb Yûsuf )--Ji Weşanên Jîna Nû

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Sadiq

**Sadiq**, Helbestvanekî kurd e û navê wî di dawiya wê helbesta ku di nav wê keşkula destnivîs de hatiye nivîsîn hebû. Ji ber ku navê Sadiq di dawiya vê helbestê de tê, ew ne ya Elî Herîrî lê ya Sadiq e. Tarîxa jiyana vî helbestvanî jî wek ya Mîna û Macin ne diyar e. Heta niha tu tarîxnasî nave wan neaniye. Eger hinek berhemên wan ên din jî bi dest kevin ne dûr e ku di duwarojê de tarîxa jiyana wan ronî bibe.

## Helbesteke Mîna

## Çavkanî

* Şaîrên Klasîk ên Kurd ( Abdulreqîb Yûsuf )--Ji Weşanên Jîna Nû

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Başok

thumb
**Başok** , **başîq **, **başû**, **başe**  an **waşe**  (*Accipiter nisus*), cureyekî Firindeyên dirende yên rojger ên biçûk in ku ji cinsê bazan (*Accipiter*) û ji famîleya baziyan (*Accipiteridae*) e.

## Belavbûna erdnîgarî
Başok li parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê têne dîtin. Li gorî taksonomiya wan başok di demsala zivistanê de serdana çar parçeyên Kurdistanê dikin.

## Şayes
thumb|çep|alt=Başok ser nêçîrê xwe sekinî ye
Rengê beşên banî yên başokê nêr hêşîn û boz û yê beşên binî pirtqalî û xêzdar in. Rengê başokê mê û çêlikan qehweyî û qehweyiya wan xêzdar e li beşên binî. Bi qasî 25% laşê başokên mê ji yên nêr girstir in. Giraniya başokên nêr di navbera 110-146 g e û giraniyê yên mê nêzî 185-342 g e. Dirêjiya yên nêr bê baskan di navbera 29-34 cm û dirêjiya yên mê bê baskan di navbera 35-41 cm ye. Dirêjiya baskên nêran di navbera 59-64 cm û yê mêyan bi qasî 67-80 cm ye. Serên başokan biçûk e û baskên wan kurt in ku bi dûvikên dirêj gihandî ne bi şêweyekî çar goşeyan ser banî van dûvîkan.

## Reftar
thumb |Accipiter nisus
### Nêçîrkirin û xwarin
Başok Firindeyekî dirende û goştxwer e. Başok nêçîra balindeyên daristanan ên weke cîq, koterî, beytik û gelek din dike. Lê başok dikare balindeyên girs û girantir bikuje. Başok dikare mêş û mûr, guhandarên biçûk, bejavok, candek an laşê rawirên mirî û xijendeyên wekî mar û qirtîşan bixwe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Ageing and sexing (PDF; 5.8 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 
* RSPB webpage with sound and video files . Retrieved 10 July 2009
* Global Raptor Information Network species account .
* http://www.arkive.org/eurasian-sparrowhawk/accipiter-nisus/ 

Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Bazî
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Artêşa terrakotayî

thumb|Dîmenek ji muzeya Leşkerên terrakotayî li bajarê Xi'anê (Çîn)
thumb|Artêşa terrakotayî
**Artêşa terrakotayî** an jî **leşkerên ji xweliyê** () yên împerator Qin Shi Huang, ji peykereyên nêzî 8000 leşker û 520 hesp û 130 dirişkeyê zirxî ên destçêkirî pêk tê.

Peykerên ku di sala 210an B.Z. de hatine çêkirin di sala 1974an de ji hêla cotkarek, li nêzîkê Xi'an li parêzgeha Shaanxi ya Çînê ve hatin kifş kirin. Tê bawer kirin ku artêş parastina gora Qin Shi Huang, dike.

Qin Shi Huang yekemîn împaratorê Çînê û damezrînerê xanedana Qin e. Li gorî dîroknas Si Maqian, çêkirina gorê, di dema ku Qin Shi Huang hê jî zindî bû, di sala 246an (B.Z.) de hat dest pê kin. Çekirina wê 30 salî berdewam kir. Di avakirinê de 700 hezar kes xebitî.

Gor li herêma Lishan li bajarokê Xi'an a parêzgeha Shaanxi ya Çînê ye. Bingeha gorê çargoşe ye, dirêjî 350 metre, firehî 345 metre ye. Di şiklê pîramd da ye û 76 metre bilinde.

Dirêjahiya wan leşkeran di navbera 183-195 santîmetre ye. Îfadeya rûyê her yek ji van leşkeran, ji hev cuda ye. Piranîya peykeran hê di bin axê da ye.

Goristana Qin Shi Huang û Artêşa Terrakotta di 1987an de kete Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCO.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://whc.unesco.org/en/list

Kategorî:Cihên arkeolojîk
Kategorî:Çîn
Kategorî:Çînî
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Çînê
Kategorî:Qin Shi Huang
Kategorî:Xanedana Qin
Kategorî:1974 li Çînê
Mehwî

**Mehwî** (b. 1813 − m. 1906), dadger, mutesewif û helbestvanekî kurd ê ku bi zaravayê soran ve nivîsî ye.

Navê wî yê rastî **Mela Muhemmed Osmanê Belxî** ye. Ew li Silêmanîyê li gundê Belxiyê jidayik bûye. Li wir û Sineyê xwendina xwe qedandiye. Di sala 1892an de li Silêmanî dibe dadger. Paşê li ser Kerkûk û Bexdayê rêya Mekeyê digre. Ji wir de diçe Stenbolê û Siltan Evdilhemîd dibîne. Piştî zivirandina li Kurdistanê, Mehwî medresekî dide çêkirin û navê Evdilhemîd lê dike. Ji Mehwî gelekî helbest û beyt ên berhevok bi navê 'Dîwanî Mehwî' di sala 1984an de li Silêmanî hatine çapkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1813
Kategorî:Jidayikbûn 1830
Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1906
Hulîçal

**Hulîçal** an **bazê zerik** (*Circus macrourus*), cureyekî baziyan (*Accipiteridae*) e.

## Belavbûn û warên sirûştî
Hulîçal li herêmên başûrê rojhilatê Ewropayê û Asyaya Navîn (weke li Îranê û li rojhilatê Kurdistanê) ferx û hêlîn dike, lê li Hindistan û li başûr-rojhilatê Asyayê zivistanê derbas dike. Hulîçal li çolên ziwa û zeviyên vekirî dijî.

## Şayes
Dirêjiya hulîçalê di navbera 40-48 cm û tevî baskan di navbera 95-120 cm. Giraniya hulîçalên nêr nêzî 315 g û ya mê nêzî 445 g e. Hulîçalê mê ji yê nêr girs û girantir e. Rengê beşê banî yê hulîçalê nêr gewrê vekirî an gewrê sipî ye û sipî li binê wê ye. Rengê mê qehweyî teve sipî li beşên banî ji laşê wê û ser dûvikan. Baskên hulîçal dirûj in bi serikên reş.

## Xwarin
Hulîçal nêçîra guhandarên biçûk, qirtîş û çûkan dikin.

## Hêk û hêlînkirin
Hêlînên hulîçalan li ser erdê tên çêkirin û hulîçalên mê ji çar heta şeş hêkên spî dikin.

## Pêşangeh

Wêne:Circus macrourus.jpg
File:Circus macrourus roosting in little rann of kutch.JPG
Circus macrourus MHNT.ZOO.2010.11.97.11.jpg |Museum specimen


## Xwendina pêşve
Forsman, Dick (1995) Field identification of female and juvenile Montagu's and Pallid Harriers  *[[Dutch Birding]]* 17(2): 41-54

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.youtube.com/watch?v=uzv85ZTC45w
* http://www.youtube.com/watch?v=T_C2KgdeqEg
* Pallid Harrier - Species text in The Atlas of Southern African Birds

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Bazî
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Şahîn

**Şahîn** (*Buteo buteo*), cureyekî baziyan e.

## Belavbûna erdnîgarî
Şahîn li parzemînên Afrîka, Asya û Ewropayê belav dibe.

## Şayes
çep|thumb|Şahîn
Dirêjiya şahîn nav 40-58 cm û tevî baskan digihîje 109-136 cm. Giraniya laşê şahînê qasî 427-1364 g.Rengê pûrtên şahîn gor binecureyên wî tê guherîn, lê rengê şahîn ji spî ta reş heye û bi siyên ji rengê qehweyî ku mîna gerdenan xuya dikin.

## Reftar
upright|thumb|çep|Şahînekî difire li Devon, Brîtanya
Şahîn hêk û hêlînkirin li daristanan dike. Şahîn li keviyan dijî li ser erdên vekirî nêçîrê dike. Şahîn bi gelemperî, guhandarên biçûk, laşên lawirên mirî, qerqewil, kergoşk, mar, qirtîş, kurm, mêş û mûr dixwe.
Banga şahîn kelogirî ye wekî *peea-ay* ku nêzî dengê pisîkan e (*miyaw*).

thumb| ''Buteo buteo''
## Taksonomî
Zaneyarê swêdî Linnaeus şahîn di bin navê *Falco buteo* danasîn û dabeşandibû di pirtûka *Systema naturae* de sala 1758an.

### Binecure
* *Buteo buteo buteo*:
* *B. b. rothschildi*
* *B. b. insularum*
* *B. b. arrigonii*
* *B. b. menetriesi*
* *B. b. harterti*
* *Buteo buteo vulpinus*
* *B. b. vulpinus* (**Şahînê çolê**)
* *B. b. burmanicus* (**Şahînê çiyayên Himaleya**)
* *B. b. japonicus*: (**Şahînê Japonê**)
* *B. b. toyoshimai*
* *B. b. oshiroi*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Steppe Buzzard - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
* Feathers of Common Buzzard (Buteo buteo) 

Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê
Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê
Kategorî:Bazî
Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Afrîkayê
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Edeb

**Ebdullah Misbahedîn**, **Misbah Dîwan** jî tê naskirin, yan jî **Edeb** (jdb. 1862 − m. 1912-17) Kurdê Rojhilata Kurdistanê ye, li bajarê Mehabadê jidyîkbûye perwerdehiya matematîk, geometrî, wênevantî û muzîkê girtiye. Li ser matematîkê berhemekî nivîsiye ev pirtûka wî li Tehranê hatiye weşandin. Berhemekî wî jî a helbesta ye ku ji 800 beytan pêk tê.

Berhema wî a helbestan wendakiribû lê wêjevanê kurd Beşîr Mûşîr pir lêkolîn kir û ev berhemên wî bidest xist.

;Helbestekî wî
: *Rumetit bedri munk e perçemit wekû mûşkînab*
: *Le xecelma avtab we lem sika qedrikilab*
: *Eşqî to demsaze bo me ger fkaqe ger wisal*
: *Nutqî to canbexş e bo me ger xitabe ger itab*
: *Dil rubabı mîhri to roj û şewî tare edeb*
: *Ba wicûd lut to ger dozex e ne'am el me'ab*

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî
Kategorî:Jidayikbûn 1862
Kategorî:Jidayikbûn 1860
Kategorî:Kesên ji Bokanê
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1917
Kategorî:Mirin 1918
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Ehmed Begê Komasî

**Ehmed Begê Komasî** (1795 - 1876 li Berdespî , Serşêw , Merîwan ) yek ji helbestvanekê kurd e ku bi zaravayê Hewramî nivîsiye.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1795
Kategorî:Mirin 1876
Kategorî:Nivîskarên kurd
Xawenkar

**Xawenkar** (farisî: xwawenda xar) rojiya yarsanan e ku sê rojan dikişîne.

Yarsan jî mîna êzîdiyan salê de sê rojan rojiye digrin. Rociyan yarsantiye di meha 12an de destpê dike. Diben sedema van sê rojan rojî dorpêçîkirina Siltan Sahak û sê derwêşên wî di newaleke bi navê Marre-Nû de ye. Gore qinyata yarsanan Siltan Sahak û hevrêyên wî di wan sê rojan de tî û birçî mabûne, piştre ji destên dijwaran filitîne. Ji vê yeke oldariyên ehlên dînê yarsan hersal bîraninê li vê gernasiya Siltan Sahak û hevrêyên wî tînin. Yarsanî li pey rojiyê eydeke (cejn) ya ku 5 rojan domdike pîroz dikin.

## Çavkanî

Kategorî:Yarsantî
Lezgîn

**Lezgîn** (, *lezgîyar*) gelek e li Çiyayên Qefqazê di navbêra Azerbaycan û parêzgeha Daxistanê ya ku bi ser Rûsya ve ye dijîn. Ji welatê Lezgîniyan re dibêjin Lezgistan. Zimanê wan lezgînî ye ji malbata zimanên qefqazî ye.

## Çand
Dîlana navdar ya ku li seranserê Qefqazyayê tê govendkirin lezgînka navê xwe ji gelê Lezgîn girtiye, ji ber ku eslê wê ji vir tê.

#### Ol
Ji sedsala 8'an ve Lezînî bûne misilmanê sunî (ji mezheba şafi'î). Piştê wê ketin bin destê desthilatdariya Gûrcî û Ermeniyan, hewldana wan Lezgîniyan bikin xristiyan têk çû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin
Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê
Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê
Lezgistan

thumb|Nexşeya Lezgistanê (1728)
**Lezgistan** () navê welatê gelê lezgînan e. Lezgistan di bin tixûbên Rûsya û Azerbaycanê hatiye parçe kirin û li ser Zeryaya Qezwînê ye.

## Dîrok

thumb|Sînorên Lezgistana dîrokî

Dîroknasên yewnanî yên kevn, di nav wan de Herodot digotin ku miletek bi navê *legoi* li Albanya ya Qefqazê dijîn. Ji dîroknasên ereb ên sedsala 9-10an tê zanîn ku keyaniya bi navê Lakz hebû. Di sedsala 16an ve Lezgistan ketiye bin destê Osmaniyan piştre bin destê farisan. Destpêka sedsala 19an de Lezgistan ketiye bin destê rûsan û bi vê encamê li ser çemê Samûr hatiye parçekirin.

## Rewşa siyasî
Sala 1990 rêxistina siyasî bi navê "Sadval" (Yekîtî) hatibû afirandin, armanca rêxistinê yekîtî û azadiya Lezgistanê ye. Li Azerbaycanê hewldana asîmîlekirina wan heye.

## Mijarên têkildar

* Daxistan

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Lezgîn
Kategorî:Welat
Tirkmancî

Bi **tirkmancî** (ji *tirk* û paşkoka (kurd)*mancî*) ve litevîhevkirina tirkî û kurmancî li bakurê Kurdistanê têye rexnekirin.
Dîmena deynkirinê ji tirkî û tesîra vê ya ferhengokî li ser kurmancî, di demajoya standardkirina kurmancî de yek ji mijarên giring e. Bikaranîna "tirkmancî" di çapemenî û çandê de, bihêz tê rexnekirin (bb. Paqijkirina zimanî). Di vê kontekstê de ciyawaziya navbera devokên kurmancî û zimanê nivîsariyê jî xuya dibe. Lewre di devokên kurmancî yên ku hevparên cografî bi devokên romîkî re ne (bitaybet hemî devokên Kurmanciya Rojava xeynî Efrînkî, devoka Serhedê û devokên bajêrî) tesîra romîkî ji jêgirtiyan derbas dibe, heya hevoksaziyê û tewanga lêkeran diçe. Belê di kurmanciya nûjen de ya ku di çapemeniya kurdî bandêr e, peyvên ji romîkî kêm in.

## Peyvên Tirkmancî (Mînak)
* Fahm dikim , Anlamîş dikim
* Difikirim , Duşunmîş dibim
* Di pîvim , Tartmîş dikim
* Dinvîsim, Yazmîş dikim
* Temaşe dikim, Îzlemîş dikim û hwd.

## Girêdayinên Derve
* Cîhanê Hesûnî: Talana ugratilan Kürtce ve Tirkmancî 

Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî
Kategorî:Zimanê kurdî
Lezgînka

[thumb|Lezgînka li [Daxistan ]]
**Lezgînka** () navê dîlanek li seranserê Qefqazyayê tê govendkirin. Ev dîlan bi eslê xwe ji Lezgistanê ye.

## Nav
Bi xwe navê wê ji gelê Lezgîn ve tê, lê gelek navên dîn jî hene, azerî: azerbaycan toyu (dîlana Azerbaycanî), gûrcî: კარტული/kartûlî (ya gûrcî), adigeyî: islamij (ya îslamî).

## Girêdanên derve

Kategorî:Lezgîn
Kobrayê Hindistanê

**Kobrayê Hindistanê** yan **kobrayê çavikî** (*Naja naja*), cureyekî marê mertal (*Elapidae*) ê ji cinsê kobrayan (*Naja*) ye ku li Hindistanê dijî.

## Şayes
thumb|çep|160px|Nexşên çavikî ser kumika marê
Li ser piştê kumika kobrayê Hindistanê du nexşên çemberî hene ku bi xêzekî badok girêdayî ne. Şêweya van her du nexşan wêneya çavikan tîne balên me. Dirêjiya kobrayê Hindistanê derdorî 1,9 m, lê carinan digihîje 2,4 m. Kumika kobrayê Hindistanê, ew taybetmendiya mûmeyeztir kelijdartir e, ku pan dibe û bi alîkariya hildandina pêşiya laşê xwe dema ku dikeve bin herrêşiyê. Nexşê çavkên kumika kobrayê tê guherîn dema ku rengê giştî yê marê tên guherîn.

## Belavbûn û jîngeh
Kobrayê Hindistanê li Hindê, Nepal, Pakistan, Bengal û Srî Lankayê dijî ye. Kobrayê Hindistanê li deştan, zeviyên vekirî, dehlan,û li ciyên ku mirovan lê dagirtî ne tê dîtin.
## Reftar

### Xwarin û parêzî
Kobrayê Hindistanê kojer, beq, beqê axê, çûk û marên din dixwe. Kobrayê Hindistanê nêzî herêm û warên mirovan dibe bi sedema parêzî û xwarina cirdonan.

### Pirbûn
Kobrayê mê ji 10-30 hêkan di nav mehên nîsan û tîrmeh dike. Kobrayê mê hêkan di kunên cirdonan û moristanan vedişêre, ku piştî 49-67 rojan ji van hêkan ji qalikên xwe derkevin.

### Jehr
Jehra Kobrayê Hindistanê ji neurotoksîn an jehra rehî û kardiyotoksîn an jehra dil çêdibe. Jehra kobrayê Hindistanê li kunên rehan dixebitîne û masûlk an parxûneyên laşê kût dike. Gezên dijwar dibe sedema bihinçûnê an dil girtin. Eger berjengên bandora jehran aşkere bibe di nav 15 xuleyan û 2 demjimêran piştî gezê kobrayê. Mêjerê navçe ji jehrê kobrayê ku di her gez da derdikeve qasî 169–250&nbsp;mg. Bi rastî, mêjerekî hindik ji vê jehra kujer e, heke derziyên dijî jehran tine bin.

## Pêşangeh

Wêne:Naja naja (Indian cobra).jpg|Kobrayekî Hindistanê li warê xwe
Wêne:Spectacled cobra.JPG|Xêzekî din ser nexşê kumika kobrayê xuya dibe
Wêne:Cobra hood.jpg|Kumika kobrayê Hindistanê
Wêne:Indian Binocellate Cobra.JPG|Kobrayê Hindistanê
Wêne:Cobra home.JPG|Kobrayekî li derve malek e sekinî
Wêne:Spectacled Cobra with hood lowered in a bamboo shrub.jpg|Kobrayê Hindistanê di bin terraşê bambû ye.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Kobrayê Hindistanê û banbanke.
* Kobrayekî Hindistanê êrîşê mişkekî dike.
* Serpents in Indian culture Gotareke li ser malpera Biodiversity of India.

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Kobra
Kategorî:Marên mertal
Kategorî:Xijendeyên Asyayê
Olga Scheps

**Olga Scheps** piyanîsteke rûs e ku di 4ê kanûna mezin a 1986an de li Moskowê ji dayik bûye û niha li bajarê Kölnê, li Elmaniyayê dijî.

## Kurtejiyan
Bavê Olga Scheps, profesor Îlja Scheps bixwe jî mamostê piyano ye li konservatwara Kölnê (Hochschule für Musik und Tanz Köln), beşê Aachenê. Malbata wan di sala 1992an de hatin Elmaniyayê. Bandora muzîka klasîk bi riya malbata Olgayê pir lê bû, destpêkir bi 4 salî li piyano xist û bi 12 saliya xwe pêşbirka bi navê *Jugend Musiziert* wergirt, herweha di sala 2001 ya bi navê *Jugend spielt Klassik*.

Di sala 1999an de, hîna gava serdana medresê dikir, çû muzîkê (piyano) jî xwend, pêşî li cem Vasîlî Lobanov dûv re li cem Pavel Gîlîlov û wekî din li cem Arî Vardî û Dîmîtrî Başkîrov, herweha ji 15 saliya xwe carcaran cem Alfred Brendel jî dixwend. Ji Olgayê re ji du aliyan bûrsa xwendinê derket, yek jê di sala 2001ê de ji aliyê Fonda *Musikleben* ve û ya din di sala 2006an de ji alî Fonda lêkolîn û xwendin ya miletê elman *Studienstiftung des deutschen Volks* ve.

Bi 14 saliya xwe Olga Scheps gerreke ji konsêrtan da. Di ya bi navê Junge Elite li Düsseldorfer Tonhalle bi berhema Yekem Konçertoya bo Piyanoyê ya Prokofyev, destpêkir. Di pey re çend şevbuhêrkên din piyanosolo da, mîna "Best of NRW" e, "The Next Generation II" li Dortmund. Herweha ji dervey welêt jî Olga Scheps gelek konsêrtan daye, mîna li Îtaliya, Holenda, Nêmsa, Dênmark, Welatêyn Asiya, Welatên Yekbûyî Amêrîka.. Pê re bi van orkêstrayan re jî jeniye, Orkêstra Sinfonî ya Aachenê, Orkêstra Niedersachsen, NRD Radiophilharmonie, Orkêstra Sinfonî ya Münchenê, Philharmoniya Bonnê, Musikkollegium Winterthur, Philharmoniya Rumanya, Orkêstra Sinfonî ya Warschauê.

Ji çaxa ku li fêstîvala Ruhr a piyanoyê 2007, jenî, pirtir vexwendin hatin jê re, mîna Schleswig-Holstein Musik Festival, Festspielen Mecklenburg-Vorpommern, Kissinger Sommer, Heidelberger Frühling, Sommerlichen Musiktagen Hitzacker, Mosel Musikfestival td. Û di sala 2008 xelata duwemîn baştirîn piyanîst di pêşbirka navnetewî ya *Kissinger Klavierolymp* li bajarê Bad Kissingen/ Elmaniya, stand.

Olga Scheps ji bilî ku solîst e, karê muzîkê bi muzîkvanine din re jî dike, mîna bi Andrej Bielow, Daniel Hope, Adrian Brendel, Jan Vogler, Nils Mönkemeyer.

Muzîka ku Olga Scheps pirtir jê hez dike û dijene, ew e ya Romantîk, ya sedsala 1800. Scheps pirtir ji muzîkvanên rûs hildibijêre. Û naskiriye ku Frédéric Chopin pir ciwan înterprête dike.

Hîna gava haziriya xwe dikir, ji Fêstîvala Ruhr 2009 hin perçeyên ku jenîbû bike CD û biweşîne, 2010an de 2 CDyan derxist ji solopiyano, ji cem (Sony Music) û di 17.10.2010 wê bi Alice Sara Ott re bi CD yê xwe yê Chopin xelata ECHO Klasik li Essen-Philharmonie, wergirt.

## Dîskografî

;Berhemên wê yên li ser CD
* 2009: *Piano Recital* (CAvi-music). Berhemine ji Mozart, Schubert, Mendelssohn, Schumann
* 2010: *Chopin* (RCA Red Seal/Sony Music)
* 2010: *Russian* Album (RCA Red Seal/Sony Music)
* 2012: *Schubert* (RCA Red Seal/Sony Music)

## Xelatên wergirtî
* 2010: Xelata ECHO Klassik wek hunermenda ciwan a salê (ji bo piyano)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Piyanîst
Kategorî:Rûs
Şatranlû

**Şatranlû** eşîreke kurdan li devera Xalxalê li parêzgeha Îranê ya Erdebîlê ye. Şatran navê gelekî qebîlê û eşîranê li rojavayê Bakûrê Kurdistanê (Meledî (torinên Dirêjan), Riha û Sêwas) ye. Di nava êlên kurdan ên li Xorasanê jî qebîlên (tayfe, tîre) bi vî navê hene. Şatranluyên li Xalxalê dibe ku ji aliyê Nadir Şah Avşarî de ji Qûçana Xorasanê hatibin li Xalxalê bicîhkirin. Heta demeke borî ya nêz de li çend gundên Xalxalê bi kurmancî diaxivî ne.
Li heman deverê qebîleke êla Şeqaqî ya esilkurd jî heye, navê wê jî Şatranlû ye. Ev ji Kurdistanê hatine koçberkirin.

## Çavkanî

* Xalxal, Iranica

Kategorî:Erdebîl (parêzgeh)
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Shoko Asahara

**Shoko Asahara** (wekî *Şoko Asahara* bixwîne, bi japonî: 麻原 彰晃; jdb. 2'ê adarê 1955 - 6 July 2018) serokê lijneya reşkûjiya Aumê bû. Asahara di sala 1955'an di Chizo Matsumotoya Japonê ji dayik bû. Di sala 1995an de koma Aumê bi sergovariya Asahara pê gas hêriş birine ser metroya Tokyoyê û di vê hêrişê de bêhtir li 1000 kes hatine kûştin.

## Çavkanî

Kategorî:Japonî
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Mirin 2018
Samûr

**Samûr** (, , ), navê çemekî li Qefqazyayê di navbera Rûsya û Azerbaycanê, di Lezgistanê de ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Azerbaycanê
Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê
Kategorî:Lezgîn
AFN (IPA) ji bo Kurdî

**Alfabeya fonetîk a navnetewî ji bo zimanê kurdî** (IPA).

***** Dengên [ʕ], [ħ], [ʁ] ji zimanê erebî ketine zimanê kurdî. Ev deng ji hêla zimanzanên kurd ve wek fonemên serbixwe nayên nirxandin. Bi guhertina fonemên erebî [ʕ], [ħ], [ʁ] bi dengên kurdî yên orijînal [æ], [h], [x] ve wateya gotinan nayê guhertin (jêder: hûr [huɾ] – tiştekî parçekirî yan pirr biçûk û hûr [ħuɾ] – zik).
Bi pêşketina wêjeya kurdî fonemên kurdî yên dîrokî [æ], [h], [x], ku di şûna wan de fonemên erebî [ʕ], [ħ], [ʁ] dihatin bikaranîn, careke din tên vejiyandin.

Kategorî:Fonetîk
Kategorî:Zimanê kurdî
Dûrzan Cîrano

**Dûrzan Cîran** fotografer û wênegirekî kurd e ku di 1968an de li Quzêrîba Stewrê hatiye ser dinyayê. Dûrzan dibistana seretayî li Farqînê xwend û di pey de li Amedê xwendiya xwe ya lîseyê kir. Ji dema ku hevalekî birayê xwe kamerayeke dijîtal jê re aniye û vir ve bêwestan wêneyan digire. Motîvên wî yên taybet, mirov, zarok, sirûşt, heywan, balinde, kêzik û gulên li derûdorên wî ne. Dûrzan bi cih û warên xwe dizane û pisporê navên kurdî yên cografya û fauna û floraya welatê xwe ye.

Dûrzan bi sedan wêneyên xwe diyarî kirine bo Wikimedia Commonsê û pişkdarê projeya Wîkîpediya kurdî ye.

Ji bilî karê wênekêşiyê, Dûrzan helbestnivîs jî ye û wî gelek helbestên ji zimanên biyanî wergerandine bo kurdî.

## Pêşaneyên şexsî yên Dûrzan Cîrano
Di 14-21ê nîsana 2012an de li Navenda Çend û Hunerê ya Cegerxwîn pêşaneya wî ya pêşîn a bi navê "Çûkên Kurdistanê" hatiye sazkirin. Di heman salê de di 7-10 hezîranê de wî bi sponsoriya Kongreya Tibbê pêşaneya xwe ya bi navê "Zarokên Kurdistanê" pêşkêş kir.

## Dûrzan Cîrano û Koma Wêneistanê
[thumb|Dûrzan Cîrano û çend beşdarên Koma Wêneistanê li yekem pêşaneya komê (li [Amedê, 2013)]]
Dûrzan Cîrano danerê koma fotograferan a bi navê Wêneistan e ku di 2011an de li medyaya civakî ya Facebookê hat sazkirin. Îro (2013) 1523 endamên wê hene.

Di 7-22ê tîrmeha 2013an de li Pêşangeha Navenda Çand û Hunerê ya Cegerxwîn a Amedê pêşaneya wêneyan a Koma Wêneistanê hat pêkanîn. Di pey Amedê re pêşaneya koma Wêneistanê çû Nisêbînê, di 23-30ê tîrmeha 2013an de li Navenda Çanda Mîtanî pêk hat. Pişt re di 17-27ê tebaxa 2013an de li Kafeya Hunerî ya Êlihê (*Batman Sanat Cafe*) hat pêşkêşkirin. Paşê di navbera 26ê çiriya pêşîn û 3ê çiriya paşîn a 2013an de li Navenda Çand û Hunerê ya Ş. Elî Temel a Şaredariya Qoserê hat nîşandan.

Fotograferê kurd Dûrzan Cîrano nuha li Bismila Diyarbekrê dijî.

## Çavkanî

* http://www.amidakurd.net/nuce/hevpeyv%C3%AEn_digel_d%C3%BBrzan_c%C3%AErano 

## Girêdanên derve
* http://www.nusaybin.bel.tr/Default.aspx?c=d&g=8&K=5711
* http://www.yuksekovahaber.com/haber/nusaybinde-weneistan-sergisi-107738.htm
* http://yourshot.nationalgeographic.com/profile/228797/
* http://500px.com/search?q=birds%20of%20kurdistan&type=photos_tags
* http://www.antoloji.com/durzan-cirano/ Nimûneyine ji helbestiya Dûrzan Cîrano li Antoloji.com

Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Kesên ji Stewrê
Kategorî:Wênegirên kurd
Kategorî:Wênesazên kurd
Qaşqayî

**Qaşqayî**, gelekî koçber li başûrê Îranê, li parêzgeha Farsê li dedora Şîrazê ye. Zimanê wan yek ji zimanên tirkî yên saxa oxizî ye. Qaşqayî tirkîaxiv bin jî, di nav êla wan de kêm qebîlên lurî-, kurdî-, belûçî- û erebîaxiv hene. Torinên qaşqayiyan bikevneşopî ji qebîla amele ne. Amele (xebatkar) biesle xwe kurd in û ji aliye Kerîm Xanê Zend ve ji Luristana piştîkû li farsê hatine akincîhkirin.

## Pêşangeh

Wêne:A Qashqai child.jpg|Kurekî Qaşqyî


## Girêdanên derve

Kategorî:Fars (parêzgeh)
Kategorî:Îran
Kategorî:Îsfehan (parêzgeh)
Kategorî:Komên etnîk li Îranê
Kategorî:Navçeyên parêzgeha Xûzistanê
Kurdik

**Kurdik** (1928: كوردك / *Kurdik*; ), gundekî li ser Qubîna Batmanê ye.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Qubînê
Marmasiyê ava şîrîn

**Marmasiyê ava şîrîn** (*Anguillidae*), famîleyekî marmasî (*Anguilliformes*) ji çîna masiyên perikên strîdar (*Actinopterygii*) ye ku di çem, robar û golan de dijî ye.

## Şayes
Marmasiyê avê şîrîn dirêj kirî û mezin e dirûvê maran e. Serê marmasiyê girs û serî kirî ye, perikên piştê bi perikên dûvik û qûn ve gihandî ne, ji bo keviya paşiyê laşê saz bike.

## Cure û binecure
Nêzî 19 cure û 6 binecureyan ji cinsê ***Anguilla*** hatine danasîn
* *[[Anguilla anguilla]]* (Linnaeus, 1758) (Marmasiyê ewropî)
* *[[Anguilla australis]]* J. Richardson, 1841(Marmasiyê bi perikên kin)
** *[[Anguilla australis australis]]* J. Richardson, 1841
** *[[Anguilla australis schmidti]]* Phillipps, 1925
* *[[Anguilla bengalensis]]* (J. E. Gray, 1831)
** *[[Anguilla bengalensis bengalensis]]* (J. E. Gray, 1831)
** *[[Anguilla bengalensis labiata]]* (W. K. H. Peters, 1852)
* *[[Anguilla bicolor]]* McClelland, 1844
** *[[Anguilla bicolor bicolor]]* McClelland, 1844
** *[[Anguilla bicolor pacifica]]* E. J. Schmidt, 1928
* *[[Anguilla breviceps]]* Y. T. Chu & Y. T. Jin, 1984
* *[[Anguilla celebesensis]]* Kaup, 1856
* *[[Anguilla dieffenbachii]]* J. E. Gray, 1842
* *[[Anguilla interioris]]* Whitley, 1938
* *[[Anguilla japonica]]* Temminck & Schlegel, 1847
* *[[Anguilla luzonensis]]* S. Watanabe, Aoyama & Tsukamoto, 2009
* *[[Anguilla malgumora]]* Kaup, 1856
* *[[Anguilla marmorata]]* Quoy and Gaimard, 1824
* *[[Anguilla megastoma]]* Kaup, 1856
* *[[Anguilla mossambica]]* (W. K. H. Peters, 1852)
* *[[Anguilla nebulosa]]* McClelland, 1844
* *[[Anguilla nigricans]]* Y. T. Chu & Y. T. Wu, 1984
* *[[Anguilla obscura]]* Günther, 1872
* *[[Anguilla reinhardtii]]* Steindachner, 1867
* *[[Anguilla rostrata]]* (Lesueur, 1817) (Marmasiyê Amerîkanî)
## Pêşangeh

Wêne:Anguilla rostrata.jpg|Marmasiyê amerîkanî (*Anguilla rostrata*)
Wêne:Anguilla_australis.jpg|Marmasiyê perikên kin (*Anguilla australis*)


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.fishbase.org/Summary/FamilySummary.php?family=Anguillidae
* http://www.youtube.com/watch?v=yyw6BfLZe_A|Vîdiyo

Kategorî:Marmasî
Qozlûce

Çend cihên bi vî navî hene:

* **[[Qozlûce, Xozat|Qozlûce]]**, gundekî navçeya Xozatê ye.
* **[[Qozlûce, Xelîfan|Qozlûce]]**, gundekî bexşa Xelîfanê ye (Mehabad).
Şerê Gaugamelayê

[thumb|Şerê Gaugamelayê [Wêne:Die_Schlacht_von_Gaugamela-Relief.jpg|thumb|Rolyafa şerê Gaugamelayê]]
**Şerê Gaugamelayê**, şerê di nava Îskenderê Mezin û Darîûsê sêyemin de ku di sale 331´ê de bûye. Ji vî şerî re tê gotin "Şerê Arbela" jî. Di vî şerî de, tê gotin ku Îskenderê mezin tê herêmê û bi artişa mazin ya Pers ku sê qatî wî mazin e, bi wê re dikeve cengê de û wê têk dibe. Di vî şerî de tê ser ziman, ku artişa Îskender bi serkevtiye.

## Cihê ku lê şer bûye
Cihê ku lê şer bûye, li başûrê Kurdistanê ye. Ev şer weke "şerê Hewlêrê" û ankû "şerê Arbela" jî tê bi navkirin. Ji Hewlêrê dema ku çûyîna bi ber Mûsilê de dibê, ku zêde ji Hewlêrê dûrketin nebûyî, cihê ku ew şer û ceng lê bûye heye. Lê ew herêma ku ´şerê gawgamala´, herêma ku lê bûye, di nava sînorê Hewlêrê roja me de dimêne. Ji xwe, berê ji vî şerî re hatiya "Şerê Arbela". Arbela´ navekî Hewlêrê ya ku heta roja me jî, car bi car bi rengê "Erbîl" jî hatiye gotin û ser ziman.

## Şerê Hewlêrê

"Şerê Hewlêrê" an go "Şerê gawgamala", şerekî di nava hêzên Darîûsê sêyem û Îskenderê mezin de ye. Ev şer, di wê de, bahse gelek taktikên şer tên ku kirin ku Îskender bi haniya û bi wê re bi hêzeka piçûk li ber hêza Persî ku sê qatî ya bûya bi serketîya. Tê gotin ku piştî ku artişa Îskender sazûmana artişa Darîûsê sêyem şikand, piştre êdî ket şer de û êdî ew têk bir.

## Dawîya Darîûsê Sêyem

Darîûsê sêyem, piştî ku tê gotin ku artişa wî ket zorê de, êdî ji qada şerê ravî hat û hat qasrê. Piştre jî, li qasrê ji aliyê çend mirovên ku li cem wî bûn ve di qasrê xwe de hat kuştin.

## Piştre rewş

Piştre rewş, xirab dibe bo persan jî û kurdan jî. Êdî kurd û pers, tê gotin ku bo ku têkçûnaka pirr mezin nexwûn, wê xwe li çîyayê Zagrosan bigrin. Piştî wê re, wê artişa Îskender herê biser wan de. Lê Çend ku artişa Îskender, diçê bi ser zagrosan de, wê hertimî windahiyan bide û wê têkçûnê nikaribê bi wan bide jînkirin. Devereka ku ji wan du deverên ku şikeştin bi Îskender re di vîna wî de bi wê re daye çêkirin jî ev de bûye.

Ji ber vê yekê, ew xwe sipartina kurd û persan li Çiyayê Zagrosan, bûye malê dîrokê. Kurdan, piştre, ji ber kirinên wî xadarî ku wî kirin, jê re gotin "Zûlqarneyn" .

## Çavkan

Gaugamelayê
Kategorî:331 b.z.
Triage (fîlm)

***Triage***, fîlmekî derhênerê boşnak Danis Tanović ê ji sala 2009an e.

## Çîroka fîlm
Mijara fîlm komkujiya enfalê ya li Kurdistanê ye. Du wênevanê îngilîz hemdemê de li Başûrê Kurdistanê ne û di nava şer de dimînin. Yek ji wan tê kuştin. Ên din rayedanê mezin ên psîkolojîk li ser dimînin.

## Girêdanên derve
*  ''Triage''  − Internet Movie Database

Kategorî:Fîlmên dramayê
Kategorî:Fîlmên 2009an
Qeşan

**Qeşan** yan Qaşan yan jî Kaşan gundekî kurd ê elewî ye ku dikeve parêzgeha Mereşê, li Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê. Şêniyên gund dibejîn ku ji bajarê Qeşana Îranê hatine wira.

Ji gundê Qeşan da cih bûyî sê gund heye; ewna Gundê Jorî, Gundê Orte, gundê Poskofî ne. Eşiretê wan atmî ye. Li sedsala 14-15an ji Îranê koçkirin û ser Mêrdîn, Amed, Meletî û Albistan (Gundê Kaşanê Atmî) da heta axê Avşîn hatine.

## Gelhenasî

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Avşînê
Bokenge

**Bokenge** an **kûzeyê sîng sipî** (*Martes foina*), cureyekî kûzeyan (*Mustelidae*) ku xweciyê Ewropa û Asyayê navîn, lê hate derbasî Amerîkayê başûrê bû.

## Binecure
Nêzî 10 binecureyên bokenge hene:
* *Martes foina bosniaca*
* *Martes foina bunites*
* *Martes foina foina*
* *Martes foina intermedia*
* *Martes foina kozlovi*
* *Martes foina mediterranea*
* *Martes foina milleri*
* *Martes foina rosanowi*
* *Martes foina syriaca*
* *Martes foina toufoeus* 

## Şayes
thumb|çep|120px|Kiloxê bokengeyekî
Dirêjiya bokenge di navbera 42 - 48 cm û dirêjiya dûvika wî 26 cm. Giraniya bokenge di navbera 1.5 - 2.5 kg. Rengê bokenge qehweyî û rengê sîngê wî sipî ye.

## Reftar
Bokenge canewerekî ser erdê dijî û şevger e, lê melevanekî jêhatî ye.

### Parêzî
Piranya xwarina bokengeyê ji mêwe ye ku sêv, hermî, xox, gêlaz, tirî, fireng an bancanê sor,tûtrek, tû û ji dara benavê dixwe.Lê bokenge dîkê berfîn û kewan nêçîr dike,lê carinan cirdon, mişk û mirîşkan dixwe.

## Belavbûna erdnîgarî
Bokenge li gelek welatên Asya û Ewropayê tê ye dîtin. Bokenge li herêmên rojhilat ji Kurdistanê bakur û rojhilatê dijî.

## Têkiliyan bi mirov re
### Kedîkirin
Canewernasê îngilîzî George Rolleston nivîsandibû ku "pisîka kedî" ya Yewnanistanê Kevn û Romayê kevn bi rastî bokenge bû.

### Bokenge wek nêçîr
Bokenge li gelek welatan tê nêçîr kirin ji bo kurkê wî bi nirx.

## Pêşangeh

Martesfoina.png|Kiloxê bokengeyekî
Martes foina MHNT ZOO 2010.9.2.jpg| Kakût
Beechmartenmarkings.png|Nimûneyên nexşa qirikên Bokengeyan
Martes foina litter 7.jpg|Çêlikên nû bûyî
Fainavslontra.png|Cenga bokenge û kûjeyê avê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* http://www.theanimalfiles.com/mammals/carnivores/marten_beech.html

Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kategorî:Kûze
Huske

thumb|Wêneka huskekê
**Huske** yan jî **hiske** (bi soranî: عوسکە, *Uske*) tifengeka ku nawaxnê wî boş e û ji rêga devê wî dihête tijîkirin û amade dibe jibo havîştinê. Wî çekî ji serdema mîrinşînêd kurdî ya bi şêweka berbilav hatiye bikarhînan.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Çek
Kûzeyê avî

**Kûzeyê avî** an **kûjeyê avî** (*Lutrinae*), binefamîleyekî kûzeyan (*Mustelidae*) e. Nêzî heft cinsên kûzeyê avê hene.

## Belavbûn
Kûzeyê avî li parzemînên Afrîka, Amerîkayê Bakur, Amerîkayê Başûr, Asya û Ewropayê dijî.

## Şayes
Dirêjiyê kûzeyê avî ji 0,6 ta 1,8 m hene gor cureyên wî, lê giraniyê kûzeyê avî gor cureyên wî ji 1 ta 45 kg hene.

## Xwarin û parêzî
Kûzeyê avî goştxwer e, ku bejavok, balinde û guhandarên biçûk dixwe.

## Cins û cure
Cinsê *[[Lutra]] *
* (*[[Kûzeyê avî yê Ewropayê|Lutra lutra]]*)
* (*Lutra sumatrana*)
* (*Lutra nippon*)
Cinsê *[[Hydrictis]]*
* (*Hydrictis maculicollis*)
Cinsê *[[Lutrogale]]*
* (*Lutrogale perspicillata*)
Cinsê *[[Lontra]]*
* (*Lontra canadensis*)
* (*Lontra provocax*)
* (*Lontra longicaudis*)
* (*Lontra felina*)
*[[Pteronura]]*
* (*Pteronura brasiliensis*)
Cinsê *[[Aonyx]]*
* (*Aonyx capensis*)
* (*Aonyx cinerea*)
Cinsê *[[Sea otter|Enhydra]]*
* (*[[Enhydra lutris]]*)
Cinsê †*[[Megalenhydris]]* 
Cinsê †*[[Sardolutra]]* 
Cinsê †*[[Algarolutra]]* 
Cinsê †*[[Cyrnaonyx]]*

Image:Otter in Southwold.jpg|Kûzeyê avî yê Ewropayê (*Lutra lutra*)
Wêne:LutraCanadensis fullres.jpg|Kûzeyê avî yê çemê Amerîkayê Bakur (*Lontra canadensis*)
Wêne:sea otter cropped.jpg|Kûzeyê avî yê deryayê (*Enhydra lutris*)
Wêne:giantotter.jpg|Kûzeyê avî yê girs (*Pteronura brasiliensis*)
Wêne: Otter from Cambodia.jpg|Kûzeyê avî yê bi pozê pirç (*Lutra sumatrana*)


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Gallant, D., L. Vasseur, & C.H. Bérubé (2007). Unveiling the limitations of scat surveys to monitor social species: a case study on river otters. Journal of Wildlife Management 71:258–265.
* IUCN SSC Otter Specialist Group
* ARKive  Photographs and Videos of Eurasian Otter. On the same site are photos and videos of the Marine otter (*Lontra felina*), Sea otter (*Enhydra lutris*), Smooth-coated otter (*Lutrogale perspicillata*) and Giant otter (*Pteronura brasiliensis*).
* International Otter Survival Fund
* Otternet 
* Otter stories and pictures
* Blog: Saving Otters 
* Blog: Otter Education 
* Training for Otter Keepers

Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kategorî:Kûze
Til Xelef

**Til Xelef** (), Bi kurdi Derfetik e nezîka navça Sêrekaniyê ye.Warekî neolîtîk e ango heyna berdê nû de maye û ji bo bastanasiyê deverek gelek giring e. Çanda vê derê di hingama berê nû de hatiye damezirandin hemû Kurdistan û der dor a wê xistey binê bandara xwe û tevkariyeke mezin di peresendeya şaristaniyê de pêşkêşandiye. Girê Derfetikê ango Til Xelef kevintirîn gundê neolîtîkê bû ku ji bastanasan ve hatibû hilkolandin, heta ku cihekî di li Kurdistanê bi navê Girê Mirazan nehate veşikaftin. Têgîna Til çanda Xelefê ango bi kurdî Çanda Derfetikê tê gotin di nava wêjeya arkeolojiyê de kevintirîn çanda têkûz a mirovatiyê ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Serê Kaniyê, Hesîçe
Zimanê lezgînî

**Lezgînî** (yan jî **lezgî**) zimanek ji malbata zimanên lezgînî ye û ji aliyê gelê Lezgîn li Lezgistanê ve tê axaftin. Zimanê lezgînî di xeterê de ye.

## Girêdanên derve

Kategorî:Lezgîn
Kategorî:Ziman
Lezgînî
Kategorî:Zimanên Gurcistanê
Kategorî:Zimanên Qazaxistanê
Kategorî:Zimanên Qirgizistanê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Kategorî:Zimanên Tirkmenistanê
Kategorî:Zimanên Ûkraynayê
Kategorî:Zimanên Ûzbêkistanê
Vezilandin (muzîk)

thumb|320px|Nimûneyeke gewrekirina tonan
**Vezilandin**, an jî **vezelandin**, di muzîkê de ew e du-qatkirina tonan e. Bo mînak *[[do]] [[fa]] [[la]] [[sî]]* dibe ***do'û fa'û la'û sî'û*** û ***'''do'û fa'û la'û sî'û***** dibe ***do'ûûû fa'ûûû la'ûûû sî'ûûû**' û wesa. Yenî *longa* dibe *maksîma* û *semîbrêvîs* dibe *brêvîs'' td.

Vezilandin ango gewrekirina tonan (noteyan) pir di teknîka fûga, dema barok de heye.

## Çavkanî

Kategorî:Muzîk
Goma Leşko

**Goma Leşko** (), gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.

Kategorî:Gundên Avkevirê
Marjorie Estiano

**Marjorie Estiano** an jî **Marjorie Dias de Oliveira**, di 8ê adarê 1982'an de li Curitiba, Brezîlê ji dayika xwe bûye, lîstikvaneke brezîlî ya sînema û telenovelan e.

## Sînema û Telenovela

* 2003: *Malhação* ... *Fabiana*
* 2004: *Malhação* ... *Natasha Ferreira*
* 2006: *Páginas da Vida* ... *Marina Andrade Rangel*
* 2006: *Sob Nova Direção* ... *Nely Li*
* 2007: *Duas Caras* ... *Maria Paula Fonseca do Nascimento*
* 2009: *Caminho das Índias* ... *Tônia (Antônia Cavinato)*
* 2010: *S.O.S. Emergência* ... *Flávia Menezes*
* 2011: *Amor em Quatro Atos* ... *Letícia*
* 2011: *Malu de Bicicleta* ... *Sueli*
* 2011: *Cine Conhecimento* ... -
* 2011: *A Vida da Gente* ... *Manuela Fonseca*
* 2012: *Lado a Lado* ... *Laura Assunção*
* 2013: *O Tempo e o Vento* ... *Bibiana*

## CD
* 2005: Marjorie Estiano
* 2007: Flores, Amores e Bla, blá, blá
* 2013: TBA

### DVD
* 2005: Marjorie Estiano e Banda ao Vivo

## Girêdanên derve
* http://www.imdb.com/name/nm1597010
* Marjorie Estiano official website
* Marjorie Estiano on Universal Music website 
* http://www.youtube.com/user/marjorieoficial/videos?view=0

Kategorî:Aktrîsên brezîlî
Kategorî:Jidayikbûn 1982
Kategorî:Jinên brezîlî
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Muzîkvanên brezîlî
Kategorî:Stranbêjên brezîlî
Hesar

Çend cihên bi vî navî hene:

*Hesar, gundekî navçeya Keleyê ye.
*Hesar (), bajarokekî navçeya Kercosê ye.
*Hesar, Qerehesan, Kerkûk
Xwere

**Xwere** an **wolverîn** (*Gulo*), cinsekî kûzeyan e. Ji vî cinsî cureyekî tenê , xwereyê Amerîkayê (*Gulo gulo*) û du binecureyan hene. Xwere wek hirçên biçûk xuya dike bêtir ji kûzeyan.

## Belavbûn
Xwere li herêmên bakur ji Amerîkaya Bakur, Asya û Ewropayê dijî ye.

thumb|Xwere
## Şayes
Xwere lawirekî qelew û bi masûlkên xurt in. Xwere bi lingên kin in, serê glover û pehn e, çavên biçûk in, guhên kin û glover û dûvikê bi pirçê niximandî ye, ku dirêjiyê wê 25-35 cm. Dirêjiya xwereyê di navbera 67-107 cm û giraniya wî 9-25 kg.
Xwereyê nêr ji mê girantir û girsetire.on}}.
Rengê kurkê xwereyê zeytî tarî ye. Kurkê xwereyê stûr û hîdrofobîk e ku alîkariya wî dijî qeramê dike.
Di qûnên xwereyan toşpiyên ku bîn an bihnê pîs peyda dike hene wekî kûzeyên din. Karê van toşpiyên qûnê ew w, ku sînorên herêmê xwereyê xuya bike û ji bo îşaretkirina zayendeyî an seksî yê.


Wêne:Die vergleichende Osteologie (1821) Gulo gulo.jpg|Kakûtê xwereyekî


## Reftar

### Xwarin û parêzî
Xwere guhandarekî goştxwer, laşxwer (ku candekên lawirên mirî dixwe), hêzdar û pir hov e ku dikane lawirên ji wî girsetir bikuje. Nêçîrên xwereyê ji sîxur, meymûna avî, sihor, mişk, mermût, mişkê zevî, kerguh, gakûvî, gakûviyê bi dûvikê sipî, gakûviyê qantir, mih, karîbo , mûs û êlkan çêdibin.

## Pêşangeh

File:Brehms Het Leven der Dieren Zoogdieren Orde 4 Veelvraat (Gulo borealis).jpg
File:Wolverine display at Arctic Interagency Visitor Center at Coldfoot.jpg
File:Wolverine, Kristiansand Zoo.jpg|Captive at the Kristiansand Zoo, Norway
File:Wolverine on rock.jpg|Wolverînekî ser zinarê sekinî
File:Gulo gulo (Glutton) fur skins.jpg|Kurkên xwereyan


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Large Carnivore Initiative for Europe: Wolverine 
* Wolverine Tracks
* Forest Service Wolverine research
* http://www.youtube.com/watch?v=I8y-4re2Xg8| Du xwereyan şer dikin

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur
Kategorî:Faunaya Asyayê
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Kûze
Bûkink

**Bûkink** (*Mustela putorius*), ku wekî **zerban**, **polecatê hevpar**, **reş** an **polecatê daristanê**, **fereteke ewropî**, an jî **ferretê çolê** tê zanîn, cureyekî kûzeyan ku xweciyê bakurê Afrîka û rojavayê Asya û Ewropayê.

## Şayes
çep|thumb|90px|Dirankirin
Rengê bûkinkê qehweyî tarî û zerikî bin zikê wê de. Dirêjiya nêr di navbera 350 - 460 mm û yê mê 290-394 mm, lê giraniya nêr di navbera 1-1.5 kg û yê mê 650-815 g.

## Binecure
Heft binecureyên bûkinkan hatine danasîn.

## Pêşangeh

File:Buffon putois.png
File:Nigripes & putorius.png
File:Weasel, stoat & fitch.png
File:Velvet the polecat.jpg
File:Polecat in the light.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* The Polecat Project
* Pictures, sightings and distribution maps of European polecats in the Netherlands 
* European polecat (Mustela putorius)  - ARKive.org

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Kûze
Kûz

**Kûz**, **kûjk**, **qûz** an **kûzeyê daran** (*Martes martes*), cureyekî kûzeyên biçûk ku xweciyê Ewropayê û hinek herêmên Asyayê wek Kurdistan, Tirkiyê, Îraq û Îranê ye.

## Şayes
Dirêjiya kûzê nêzî 53&nbsp;cm û dirêjiya dûvikên wê bi pirç ger 25&nbsp;cm be. Nêr ji mê mestir e. Giraniya kûzê nêzî 1.5 kilograman. Rengê kûzê qehweyî tarî ye û deqên zer ser qitika wê hene.

## Warên sirûştî
Kûz li daristanan dijî ye ku malên xwe di kunên daran de ava dike.

## Reftar

= Parêzî =
Kûz çûk,hêkên balindeyan, beq,candekên lawirên mirî, mêş û mûr, sihorê gewr û guhandarên biçûktir dixwe.Lê kûz mêwe, hingiv û fistiqan jî dixwe.

## Temen
Kûz ta temenê 18 dijî dema ku girtî be, lê li bejî yê ta 8 an 10 salan dijî ye.

## Pêşangeh

File:Martes_martes,_Clunes,_Scotland_4.jpg|Nêzî rûyê kûzê
Image:Martes.martes.tracks.jpg|Şûnên piyên kûzê ser celbê.
Image:Martes.martes.tracks.on.snow.jpg|Şûnên piyên kûzê ser berfê.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Aigas Field Centre European Pine Marten ecology page 
* Wilderness Classroom- Pine Marten 

Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Kategorî:Faunaya Ewropayê
Kategorî:Faunaya Kurdistanê
Kategorî:Guhandarên li Kurdistanê
Kategorî:Kûze