open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ottawa

**Ottawa**, bi navê **Otawa** jî tê nasîn, paytexta Kanadayê ye ku bajar li beşa başûrê parêzgeha Ontario, li xala tevêhevbûna Çemê Ottawayê û Çemê Rîdawê hatiye avakirin. Ottawa tixûbê Gatineau, Quebec û bingeha qada metropolî ya Ottawa-Gatineau (CMA) û herêma paytexta neteweyî (NCR) pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an nifûsa bajarî ya Ottawayê 1.017.449 kes e û nifûsa metropolî 1.488.307 kes e ku bajar bi vê nifûsê dibe çaremîn bajarê herî mezin ê Kanadayê û dibe çaremîn devera metropolî ya herî mezin ê li Kanadayê.

Ottawa navenda siyasî ya Kanadayê û navenda hikûmeta federal e. Li bajêr gelek balyozxaneyên biyanî, avahîyên sereke, rêxistin û saziyên hikûmeta Kanadayê ku di nav de Parlamena Kanadayê, Dadgeha Bilind, rûniştina cîgirê Kanadayê û Ofîsa Serokwezîrê Kanadayê heye.

Di 1826an de bajêr bi navê Bytown hatiye damezrandin û wekî Ottawa di 1855an de hate saz kirin ku sinorên bajêr yên orîjînal bi gelek pêvekan ve hatine berfireh kirin û di dawiyê de di sala 2001an de jî ji bo berfireh kirina bajêr û bi zêdekirina bajarokekî sinorên bajêr carek din ji nû ve dîsa hatiye guhertin. Hikûmeta şaredariyê ya Ottawa ji hêla Qanûna Bajarê Ottawa ya Hikûmeta Ontario ve hatiye damezrandin û tê birêvebirin. Li bajêr 24 herêman meclîsên şaredariyê ya hilbijartî û li seranserê bajêr bi tenê şaredarek hilbijartî heye.

Ottawa xwedan nifûsa herî xwendî ye ku li bajêr gelek zanîngeh, saziyên lêkolînê û saziyên çandî hene ku di nav wan de Zanîngeha Ottawayê, Zanîngeha Carletonê, Koleja Algonquinê, Navenda Hunerê ya Neteweyî, Galeriya Neteweyî ya Kanadayê hene. Ottawa yek ji bajarên herî zêde yê Kanadayê ye serdana bajêr hatiye kirin ku di sala 2018an de zêdetirî 11 milyon kes serlêdana bajêr kirine.

## Etîmolojî
Navê bajêr “Ottawa” di sala 1855an ji ber çemê Ottawayê hatiye hilbijartin ku nav bixwe ji peyva algonkincî *adawe* ku tê maneya “bazirganî”, tê girtin. Di algonkinciya nûjen de, bajar wekî *Odàwàg* tê nasîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1826an li Kanadayê
Kategorî:Bajarên Ontarioyê

Kategorî:Paytextên Amerîkayê
Zimanê danîmarkî

**Danîmarkî** an **danî** (bi danîmarkî: *dansk*) zimanekî ji zimanên germanî yên bakurî (ko herwesa dibijin wan zimanên skandînavyayî) ye, ko ew jî zimanek ji zimanên germanî yên malbata zimanên hind û ewropî ye. Nêzî 6 milyon kesan ko pirraniya wan li Danîmarkayê ne bi zimanê danîmarkî dipeyvin. Nêzî nîv milyon kesan ji li deverên bakurê herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê bi vî zimanî diaxivin û zimanê danîmarkî li wan deveran rewşa zimanekê kêmaniyan hene. Li Grînlenda û Giravên Feroe jî zimanê danîmarkî zimanekî fermî ye.

## Polandin
Zimanê danîmarkî û zimanê swêdî bi hev ra koma rojhilatî ya zimanên nors pêkdiînin û zimanê norwêcî û îslendî koma rojavayî. Lê danîmarkî û zimanê bokmål li Norwêcê gelek ji hevdu nêzîk in.

Hersê zimanên swêdî, danîmarkî û norwêcî jibo axivtinkerên wan hersê zimanan dihên fehmîn.

## Çavkanî

Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Almanyayê
Kategorî:Zimanên Danîmarkayê
Kategorî:Zimanên Îslendayê
Kategorî:Zimanên Norwêcê
Kategorî:Zimanên Swêdê
Skandînavya

**Skandînavya** herêmeke bakurê Ewropayê ye ku di nav gelên wê de têkiliyên dîrokî, çandî û zimanî yên xurt hene. Herêm ji welatên Danîmarka, Norwêc û Swêdê pêk tê. Gelek caran Fînlenda û Îslenda jî wek welatên Skandînavyayê tên hesibandin.

## Nîvgirava Skandînavyayê
Di warê navê erdnîgarî Nîvgirava Skandînavyayê de mirov behsa Norwêc û Swêd û perçayeke Fînlendayê dike.

## Galerî

Wêne:Scandinavia.TMO2003050.jpg|Skandînavya li zivistanê.


## Ferhengok

## Çavkanî

Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê
Kategorî:Herêmên Ewropayê
Hilbijartin

**Hilbijartin**, bijartina rêveberan, bi taybetî rêveberên siyasî ye. Hilbijartin bi dengdanê tên kirin. Kesên deng didin hilbijêr ango dengdêr in. Yên tên bijartin yan dikarin bên bijartin berbijar ango namzed in.
Bi gelemperî hilbijartin bi du awayan tê kirin.
*# Hilbijartinên giştî : Hilbijartinên parlamenteran (Mebûs)
*# Hilbijartinên herêmî : Hilbijartinên Şaredaran
## Çavkanî
Kerkûk

thumb|Kelheya Kerkûkê
**Kerkûk** (asûrî: ܐܪܦܗܐ, tirkî: *Kerkük*, erebî: كركوك, *Karkuk*) bajarekî Başûrê Kurdistanê ye ku li gorî belgeyên dîrokî bajarekî dîrokî yê Kurdistanê ye. Di roja îro de rewşa bajêr di navbera Hikûmeta Herêma Kurdistanê û Iraqê tê gengeşekirin. Kerkûk li gorî destûra bingehîn a Hikûmeta Kurdistanê wek paytexta herêmê tê qebûlkirin.

Bajarê Kerkûkê serbajarê parêzgeha Kerkukê ye. Di çaxa deshilatdariya Sedam ew bajar ket ber Helmeta Te'rîb kirin (erebandin) û kurdên wê hatin derkirin u ereban ji bajarên din ve re hatin nîştecêkirin. Kerkûk mezintirîn bîrên petrola Kurdistanê li xo girtiye, mîna Babegurgur.

## Madeya 140
Piştî jinavbirin û rûxandina rejîma Sedam Huseyîn di sala 2003an de, kurd û ereban li hev kirin ku meseleya Kerkûkê û wan deverên din ku li derveyî desthilatdariya kurdî ne – weke Şingal, Xaneqîn, Mexmûr û hîn deverên din – lê ji aliyê tevgera kurdî weke beşek ji Kurdistanê tên hesibandin, bi riyeke qanûnî werin çareserkirin. Ji bo vê yekê hin made di Destûra Iraqê hatin bicihkirin. Destpêkê madeya 58an ya destûra Iraqê çareserkirina pirsgirêka wan deveran destnîşan dikir, paşê ev made bû madeya 140ê ya destûra Iraqê. Li angora madeya 140 jî ew meseleya wan deverên arêşedar – û ji wan jî bajêrê Kerkûkê – bi sê qonaxan tê çareserkirin.

Di qonaxa yekem de divê kurdên awarebûyî vegerin cihên xwe yên berê û bihên qerebokirin û erebên ku ji cihên xwe hatine derxistin li cihên xwe yên berê vegerin û ew jî bihên qerebokirin. Di qonaxa duyem de divê serhejmarî bihê encamdan û di qonaxa sêyem jî de gerek referandum bihê sazkirin, da ku bihê naskirin ka dê çarenivîsa evan deveran çi be. Ev prosesa han li gor made divîyabû di dawiya sala 2007a de bi dawî bihata, lê ji ber hinek pirsgirêkan (bi fermî pirsgirêkên teknîkî, lê di rastiyê de pirsgirêkên siyasî, yanî lihevnekirina kurd û ereban) bo şeş mehan hate paşvexistin û pîştî şeş mehan dîsa nehat bicihkirin û dîsa hate paşvexistin.

## Gundên qezaya Kerkûkê di sala 1957an de



* Kerkûk (navend)
* Aliyawe
* Bilawe
* Cebel Bor
* Cebîde Mayil
* Dukanî Rehîm
* Dumîle
* Elbufişke
* Goçekî Biçûk
* Goçekî Gewre
* Gogçe
* Hesarî Ehmed Nazim
* Hesarî Bekre Efendî
* Hesarî Hacî Ewla
* Îmam Elî
* Kurdemîr
* Kurka Çal
* Kurey Medhubî
* Mirate Sexîr


* Mirate Kebîr
* Mensûriyey Taze
* Necim Kelawî
* Niwîş
* Nîtirî Gewre û Giçike
* Penca Elî
* Qisîr
* Rehîmawa
* Rimil Asî
* Saqizlî
* Sêkaniyan
* Sone Golê
* Surediyê Xuwarû
* Şorawî Sedîq Beg
* Talbendlî
* Tobizrawey Sedîq Beg
* Xanuwekanî Kurey Kompaniye
* Xulîce
* Yarwelî



## Navdarên bajêr
* Ebdurehman Xalisê Talebanî
* Şêx Rizayê Talebanî
* Çopî

## Mijarên têkildar
* Pirsa Kerkûkê

## Jêder

## Çavkanî
* Ebdulla Xefur (2001). Pêristî gundekanî Kurdistan - Pêristî gundikanî Başûrî Kurdistan leser jimêrî salî 1957da. Stokholm.
Çînî

rast
**Çînî** bi çend ramanên nêzî hev tê bikaranîn:

* Welatiyên welatê Çînê.

* zimanê ko li Çîne dihêt bikaranîn.

* Her tiştê girêdayî ferheng û dîrok û civaka welatê Çînê.
Zimanê fransî

300px|thumb|rast|Şîna tîr: zimanê zikmakî; şîn: zimanê fermî; şîna vekirî: nefermî; kesk: zimanê hindik e
**Zimanê fransî** zimanekî ji malbata zimanên hind û ewropî ji şitlê zimanên romanî ye. Ew wek zimanê zikmakî ji aliyê 77 milyon kes, bi yên wek zimanê duyem û bi tevahî 130 milyon kesan ve tê axaftin.

## Dîroka zimanê fransî
Di dema Împeratoriya Romayî de zimanê kesên hejar û biyaniyên bi taybetî yê galiyên keltan bû. Di dema Julius Caesar de li xakên îro Fransa li ser kelt hebûn. Kengê Julius Caesar Galya dagir kir ew zimanên wê derê ketine bin bandora latînî. Paş Koça Qewman re frank, gelekî german Fransa nav ji girtî bû, li şûna xwe ya îroj bicih bûn û fransî êdî li Fransayê belav bû.

Bi zaravên zimanê fransî re "Lang d'oil" tê gotin. Belgên pêşîn ên zimanê fransî yên ku hatine nivîsandin "Sondên Strasburgê" ne. Ev di sala 842an de hem bi fransiya kevn û hem jî bi almaniya kevn hatine nivîsandin.

Ji sala 1000'î de Parîs bû navenda siyasî û çandî. Dema William I (Williamê Yekê) bû keyê înglîzan zimanê înglîzî 200 salan di bin bandûra fransiya normanî de ma. Di wê demê de fransî bû zimanê qesra înglîzan.

Di sala 1634an de kardînal Richelieu "Académie Française" (anku, *Akademiya Fransî*) ava kir. Armancên wê hêsankirin û paqijkirina zimanê fransî bû. Ji sedsala 17an wê de *[[lingua franca]]* zimanê fransî bû zimanê qesrên Ewropayê, berê li navenda Ewropayê, ji sedsalên 18-19an şûnde jî li rojhelata Ewropayê jî.

## Zimanê fermî
Li koloniyên Fransayê jî fransî hîn zimanê fermî maye.

### Jimara kesên ku fransî zimanê wan ê zikmakî ye

Fransî zimanê fermî yê Yekîtiya Ewropayê, Yekîtiya Afrîkayê, Saziya Komarên Amerîkî û Neteweyên Yekbûyî ye.

### Welatên din
Fransî li van welatan jî girîng e.
* Cezayêr
* Andorra
* Komara Domînîk
* Giravên Kanal an jî giravên Lamanşê (Di bin Hukumraniya Brîtanya de ye)
* Libnan
* Louisiana (DYA)
* Maine (DYA)
* Maroko
* Morîtanya
* Tûnis

## Binêre

* Fransa
* Fransayî

## Çavkanî

Kategorî:Fransa
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên romanî
Kategorî:Zimanên Belçîkayê
Kategorî:Zimanên DYAyê
Kategorî:Zimanên Fransayê
Kategorî:Zimanên Kambocayê
Kategorî:Zimanên Kanadayê
Kategorî:Zimanên Laosê
Kategorî:Zimanên Libnanê
Kategorî:Zimanên Lûksembûrgê
Kategorî:Zimanên Monakoyê
Kategorî:Zimanên Swîsreyê
Kategorî:Zimanên Viyetnamê
Zimanê tirkî

**Zimanê tirkî** yan jî **romî** ( , ) zimanê tirkan e û roja îro zimanê fermî yê Tirkiye û Bakurê Kîprosê ye. Tirkî zimanekî ji malbata Zimanên tirkî ye. Zimanê tirkî ji Balkan heya Deryaya Qezwînê tê axiftin. Zedêtirî 80 milyon kesî tirkî diaxivin.

## Mijarên têkildar
* Romî

## Girêdanên derve

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên Almanyayê
Tirkî
Kategorî:Zimanên Bulgaristanê
Kategorî:Zimanên Kîprosê
Tirkî
Kategorî:Zimanên Makedonyaya Bakur
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Zimanê japonî

**Zimanê japonî** an **japonyayî**, zimanê ku di Japonê de tê axaftin. Japonî di Japonyayê de zimanê fermî ye. Di Palauyê de jî ji alî hikûmetê têt nasîn. Nêzî 125 milyon mirov vî zimanî diaxivin.

## Girêdanên derve
* Zimanê japonî elfubê kiryar (PDF)

Kategorî:Japon
Kategorî:Ziman
Kategorî:Zimanên Japonê
Badînî (devok)

**Badînî** yan jî **behdînî** devokeke zimanê kurdî ye ku li Badînan tê peyivîn.

## Devokên tîpa behdînî
* Hekarî
* Surçî
* Hêrkî
* Şikakî

Kategorî:Devokên kurmancî
Koza Guriyan

**Koza Guriyan**, gundeki gelleki biçûk di navbera Oxçiyan û Qizilce ya navçe Dep a bi ser Mazrayê ve ye, de ye.

Kategorî:Gundên Depê
Jêrzarava

**Jêrzarava** (bi înglîzî: subdialect), zaravayên zaravayekî ne. lê belê Devok bêtir tê bikaranîn.

Jêrzarava têgeheke zimannasî ye ku kategoriyek diyalektolojîk di navbera astên zarava û  (zimanê ferdî) de destnîşan dike. Jêrzarava jêrbeşên bingehîn ên zaravayekê ne. Jêrzarava dikarin bêtir bêne dabeş kirin, di dawiyê de heya zaravayan. Jêrzaravayên zaravayekê bi giştî nêzî hev in, bi giranî di bilêvkirin û hin peyvên herêmî de ji hev cuda ne.

Kategorî:Zarava
Kategorî:Ziman
Pootle

**Pootle** nivîsbariyeke ji bo portalên wergerandinê di înternetê de ye. Bi Pootle yek dikare dosyayên zimên ên .po ên nivîsbariyê, bi taybet nivîsbariya azad biwergerîne. Pootle bi xwe jî nivîsbariya azad bin lîsansa GPL e. Eger yek bixwaze bê înternetê biwergerîne, dikare bernameya poEdit ji bo wergerandina dosyayên .po bi kar bîne. Pootle hat wergerandin bi kurdî.

## Etîmolojî
Navê “Pootle” ji **''[[po (format)|PO]]**-based **O**nline **T**ranslation / **L**ocalization **E**ngine'' tê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* Pêşkêşkara fermî ya Pootle 
* Wergerandina OpenOffice.org 

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya kurdî
Kategorî:Wergerandin
Po (çem)

**Po** çemekî mezin li bakura Îtalyayê ye.

## Mijarên têkildar
* Arno
* Tîber

## Çavkanî

Kategorî:Çem
Kategorî:Çemên Îtalyayê
PoEdit

**PoEdit** nivîsbariyeke ji bo wergerandinê dosyayên zimên ên .po ên nivîsbariyê, bi taybet nivîsbariya azad biwergerîne. PoEdit bi xwe jî nivîsbariya azad bin lîsansa GPL e. Eger yek bixwaze dosyayên .po di înternetê de biwergerîne, dikare yek ji portalên Pootle an Rosetta bi kar bîne.

## Girêdanên derve
*  Malpera PoEdit
*  PoNewEdit, SourceForge.net

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Wergerandin
Gettext

thumb|Rûtînê gettextê
**Gettext** pirtûkxaneyek programê GNUê ye ji bo navneteweyîkirina nermalavê. Bi gelemperî ev ji bo pêşxistina programên pir-zimanî tê bikaranîn.

## Çavkanî

Kategorî:Formata faylê
Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Wergerandin
Projeyên wergerandina nivîsbariyan bi kurdî

Projeyên ku hatin dan dest pê kirin

Ji mezin ber bi biçûk (li gora hejmara hevokan, hemû/amade):

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Wergerandin
Daristan

[thumb|250px|Daristana [girava San Juan, DYA]]
[thumb|250px|Dîmenek ji daristana baranê ya bakurê Amerîkayê ya Hoh, Olympic National Park, [DYA]]
[thumb|250px|Daristaneke nêzîkî bajarê [Osakayê, Japon]]
**Daristan** komeke daran e, ya ku bi hev re li derekê şên dibe.

Daristan yekeyên cografî (biyom) in û mîna daristanên darên bigûzik, daristanên baranê yên tropîkal, daristanên darên pelweşandî tên cudakirin.

Kategorî:Dar
Kategorî:Ekosîstem
Kategorî:Pergala ekolojîk
Çiya

thumb|Çiyane herêma Wanê

**Çiya** cihên bilind (û bi gelemperî bi kevir) in. Çiya bi berbîhevhatina du girseyên erdê çêdibe. Navê vê tevgera berbîhevhatinê tevgera orojenez e.

## Çiyayên herî bilind ên cîhanê

* Everest 8.883 m Çîn/Nepal
* K2 8.611 m Çîn/Pakistan
* Kanchenjunga 8.586 m Hindistan/Nepal
* Lhotse 8.516 m Çîn/Nepal
* Makalu 8.463 m Çîn/Nepal
* Cho Oyu 8.201 m Çîn/Nepal
* Dhaulagiri 8.167 m Nepal
* Manaslu 8.163 m Nepal
* Nanga Parbat 8.126 m Pakistan
* Annapurna 8.091 m Nepal
* Gasherbrum I 8.068 m Çîn/Pakistan
* Broad Peak 8.047 m Çîn/Pakistan
* Gasherbrum II 8.035 m Çîn/Pakistan
* Shishapangma 8.027 m Çîn
* Gangkhar Puensum 7.570m Bûtan

## Çiyayên Kurdistanê

* Agirî, 5.137 m
* Qaş Mistan, 4.460 m
* Dînar, 4.409 m
* Qendîl, 4.356 m
* Kilunçî, 4.225 m
* Uştirankuwe, 4.150 m
* Şah Şehîdan, 4.150 m
* Reşko, 4.136 m
* Cîlo, 4.116 m
* Gazînistan, 4.082 m
* Sîpan, 4.058 m
* Bin Ru, 4.000 m
* Pinbegal, 4.000 m
* Heft Çeşme, 3.972 m
* Gerrih, 3.950 m
* Çihil Hişt, 3.950 m
* Heştad, 3.906 m
* Mîlî, 3.903 m
* Qalî Kuh, 3,901 m
* Agiriya Biçûk, 3.896 m
* Orta, 3.866 m
* Hezar Derrih, 3.862 m
* Kelar, 3.832 m
* Morr, 3807 m
* Qadî Kuh, 3.800 m
* Weng, 3.800 m
* Herra, 3.800 m
* Qeredax (Hekarî), 3.752 m
* Balîş, 3.750 m
* Hesarî Rostê, 3.727 m
* Mîr, 3.724 m
* Tekih Qeyş, 3.710 m
* Şêx Hemze, 3.710 m
* Sultan Eqizetu, 3.720 m
* Minar, 3.701 m
* Başet, 3.684 m
* Xurde, 3.676 m
* Yespîrîz, 3.668 m
* Rêg, 3.661 m
* Tendûrek, 3.660 m
* Evrînî Mezin, 3.650 m
* Gerîn, 3.645 m
* Çurru, 3.635 m
* Bextiyar Şehîb, 3.634 m
* Zerab, 3.625 m
* Saldarrun, 3.621 m
* Berdespî, 3.620 m
* Mungeşt, 3.613 m
* Berde Reş, 3608 m
* Sumbul (Hekarî), 3.607 m
* Mîş Perwer, 3.606 m
* Agur, 3.596 m
* Şehîdan, 3.579 m
* Ehmed Dilêre, 3.550 m
* Keşîş, 3.549 m
* Artos-Çadîr (Bidlîs), 3.537 m
* Arnas-Qepçe, 3.537 m
* Çal Kelax, 3.531 m
* Sebizku, 3.527 m
* Buzmerg Sîr, 3.520 m
* Temen Der, 3.520 m
* Lîs, 3.520 m
* Wirrlage Dixî, 3.515 m
* Kîkî Nu, 3.512 m
* Serî Murad-Aladax, 3.510 m
* Xezeb, 3.505 m
* Heso Beşîr (Bidlîs), 3.503 m
* Qendîl (Hekarî), 3.467 m
* Herawîl (Hekarî), 3.487 m
* Gare-Qeredax (Hekarî), 3.460 m
* Kosedax (Agirî), 3.433 m
* Medlîşan-Ozppînar (Hekarî), 3.364 m
* Gevarokî (Hekarî), 3.360 m
* Altîn, 3.358 m
* Oremar (Hekarî), 3.356 m
* Aladax (Wan), 3.356 m
* Xêrabat (Wan), 3.356 m
* Qoç Kiran (Hekarî), 3.326 m
* Bozdax (Wan), 3.289 m
* Termo (Hekarî), 3.275 m
* Mamemuşa (Hekarî), 3.232 m
* Gebar
* Cûdî
* Andok
* Herekol
* Nemrûd
* Bagok
* Mûnzûr
* Çiyayê Golan
* Nûrheq
* Engîzek
* Êlim, 1041 m
* Qerejdax

## Rêzeçiyayên Kurdistanê
* Toros
* Zagros

## Çavkanî

Ebdulla Xefur (1997). Amarî Kurdistan. Stockholm.


Kategorî:Erdnîgarî
Rewan

**Rewan** (bi ermenî: Երևան an jî Երեւան, *Yerevan*) paytext û bajarê herî mezin ê Ermenistanê ye ku yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye niştecihê mirovan. Rewan li kêleka Çemê Hirazdanê hatiye avakirin û wekê bajarê sereke navenda îdarî, çandî û pîşesazî ya Ermenistanê ye. Bajêr ji sala 1918an vir paytexta çardem di dîroka Ermenistanê de ye û paytexta heftemîn e ku li Deşta Araratê hatiye avakirin. Bajar di heman demê de wekî navenda Diyanûsa Papa ya Araratê ye ku mezintirîn Dêra Ermenî û yek ji kevintirîn dêrên cîhanê ye.

Dîroka Rewanê vedigere sedsala 8ê  ku bi damezrandina Keleha Erebûnî ya di sala 782 ê  de ji aliyê keyê Urartûyê Argişta Yekem ve li rojavaya Deşta Araratê hatiye avakirin. Keleha Erebûnî "wek navendek mezin a îdarî û dînî, bi tevahî wekê paytexta padîşah hatiye sêwirandin." Di dawiya padîşahiya kevnar a Ermenistanê de, paytextên nû hatin damezrandin di wê demê de girîngiya Rewanê kêm dibe. Bajêr di bin desthilatdariya Îran û Rûsyayê de, ji sala 1736 heta 1828an navenda Xanetiya Erîvanê û ji sala 1850 heta sala 1917an jî bajêr wekê navenda parêzgeha Rewanê ye. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, Rewan bûye paytexta Komara Yekem a Ermenîstanê ku bi hezaran kesên ku ji Nîjadkujiya Ermeniyan a li Împaratoriya Osmanî rizgar bibûn hatine herêmê. Di sedsala 20an de dema ku Ermenistan beşek ji Yekîtiya Sovyetê bû, bajêr bi awayekî bi lez berfireh dibe. Di çend dehsalan de, Rewan ji bajarekî parêzgehan di nav Împaratoriya Rûsî de dibe navenda sereke ya çandî, hunerî û pîşesazî ya Ermenistanê û di heman demê de bajêr bûye navenda hikumeta neteweyî.

Bi mezinbûna aboriya Ermenistanê re Êrîvan bi mezinbûna aboriya Ermenistanê re mezin dibe. Ji destpêka salên 2000an û vir ve gelek avahî li seranserê bajêr hatiye avakirin û firotgehên firotanê xwaringeh, dikan û qehwexaneyên kolanan zêde bûne. Di sala 2011an de nifûsa Rewanê 1.060.138 kes bû ku ji %35ê nifûsa Ermenistanê pêk aniye. Li gor daneyên fermî ya sala 2022an nifûsa bajêr ya niha 1.092.800 kes e. Rewan di sala 2012an de ji aliyê UNESCOyê ve wek Paytexta Pirtûkan a Cîhanê hatiye binavkirin. Bajêr endamê hevkarê Eurocitiesê ye.

## Nifûs

## Navdarên Bajêr
* Ordîxanê Celîl
* Celîlê Celîl
* Têmûrê Xelîl
## Dîmenên ji bajêr

Yerevan-Republic Square-38-Marriott-2019-gje.jpg|Republic Square
Yerevan-Cascade-20-innen-2019-gje.jpg|Cascade
Yerevan-2800th anniversary park-16-2019-gje.jpg|2800th anniversary park
Yerevan-Matenadaran-16-2019-gje.jpg|Matenadaran
Yerevan-Cathedral-06-west-2019-gje.jpg|Cathedral
Yerevan-Tsitsernakaberd-14-2019-gje.jpg|Tsitsernakaberd


## Not

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* 

Kategorî:Avabûnên sedsala 8an b.z.
Kategorî:Bajarên Ermenistanê
Kategorî:Cihên arkeolojîk li Ermenistanê

Kategorî:Parêzgehên Ermenistanê
Kategorî:Paytextên Asyayê
Kategorî:780î b.z.
Enqere

**Enqere** (, bi tirkî: *Ankara*) paytexta Tirkiyê ye ku piştî bajarê Stembolê duyem bajarê herî mezin ê Tirkiyê ye. Enqere bi navê kevn wek **Ancyra** an jî **Angora** hatiye binavkirin. Bajêr li beşa navendî ya anatolyayê hatiye avakirin û nifûsa bajarî 5,1 milyon li navenda bajêr û 5,7 milyon e. Bajêr di dema osmaniyan de bajarokek piçûk ê bêqîmet bû. Paytextê osmaniyan bajarê Stembolê bû. Dema ku osmanî têk diçin û Stembol ji aliyê brîtaniyan ve ji destê osmaniyan tê stendin.

Enqere piştî damezrandina Komara Tirkiyê bajarokê wekê paytexta Tirkiyê tê ragihandin piştî ragihandinê Enqereyê mezin dibe. Li gund û navçeyên Polatlî û Haymana ku bi ser parêzgeha Enqereyê ve ye Kurdên Anatolya Navîn dijîn. Li navenda Enqereyê popûlasyonek girêng a Kurdan hene ku di salên 90î de ji bajarên cûrbecûrên Bakurê Kurdistanê koçê Enqerê bûne.

Enqere di navbera salên 280 û 64ê  de wekê paytexta dewleta kevnar a Keltî ya Galatyayê xizmet dike. Piştre di sedsala 25 û 7emê  de dibe parêzgeha Romayê ya bi heman navî. Bajêr di demên curbicur bûye bajarê hattiyan, hîtîtan, lîdyayiyan, frîgyan, galatiyan, yewnaniyan, farisan, romayiyan û bûye bajarê bîzansiyan.

Osmaniyan bajêr pêşî wekê Eyaleta Anatolyayê (1393 – dawiya sedsala 15an) û piştre jî wekê Angora Eyalet (1827–1864) û serbajarê Wîlayeta Angorayê (1867–1922) diyar kirine. Navenda dîrokî ya Enqereyê girekî zinarîn e ku 150 mêtre li ser qiraxa çepê Çemê Enqereyê ye ku çem şaxek ji Çemê Sakaryayê ye. Li ser girê zinarîn xirabeyên Keleha Enqereyê hene ku xirabeyên kelehê heta roja îro hatiye. Her çend hindik be jî li seranserê bajêr mînakên mîmariya romayiyan û osmaniyan hene. Bermahiyên romayiyan a herî balkêş Perestgeha Augustus e ku ji sala 20ê  ve maye.

Di 23ê nîsana sala 1920an de Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê li Enqereyê hatiye avakirin ku di Şerê Rizgariya Tirkiyeyê de dibe navenda Tevgera Neteweyî ya Tirkiyeyê. Bajêr piştî hilweşîna Împeratoriya Osmaniyan di 29ê cotmeha sala 1923an de piştî damezrandina Komara Tirkiyeyê bûye paytexta Tirkiyeyê.

Bajêr di roja îro de navenda rêveberiya Tirkiyeyê ye û di heman demê de bajarekî bazirganî û pîşesazî ya girîng e. Enqereyê ji bo tora rêhesinî ya Tirkiyeyê navendek girîng e ku bi gelek bajarên der dor re bi tora rêhesinî ve hatiye girêdan.

## Nifûs

## Wêne

Ankara from bus station.jpg|Dîmenek ji Enqereyê û qeraja bajêr.
Ankara asv2021-10 img15 Atakule.jpg|Dîmenek ji Birca Atakuleyê ku yek ji sembola bajêr e.
Ankara asv2021-10 img04 Anıtkabir.jpg|Dîmenek ji qebra Mustafa Kemal Ataturk.
Ahmet Hamdi Akseki Mosque, Ankara 02.jpg|Dîmenek ji Mizgefta Ahmet Hamdi Akseki.
Ankara asv2021-10 img19 Railway station.jpg|Dîmenek ji stasyona trênê, Enqere.
Hittite Sun Course Monument.jpg|Dîmenek ji roja hitîtan, Bîrdariya Kursu.


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê

Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn
Kategorî:Paytextên Asyayê
Kategorî:Paytextên Ewropayê
Pakistan

**Pakistan** (bi urdû: پاکستان *Pākistān*), bi fermî **Komara Îslamî ya Pakistanê** (ûrdû: اسلامی جمہوریہ پاکستان * Islāmī Jomhuri-ye Pākistān*) welatekî li başûrê Asyayê e.

## Demografî

## Binerê

* Kurdên Pakistanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Avabûnên 1947an li Pakistanê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên Asyayê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1947an de hatine avakirin
Pidgin

**Pidgin** (navê kevin:**Gaim**) bernameyeke ji bo chat (çet)ê ye. Pidgin gelek protokolên wekî AIM, ICQ (Oscar protocol), MSN Messenger, Yahoo!, IRC, Jabber, Gadu-Gadu, SILC, GroupWise Messenger û Zephyr networks nas dike. Pidgin ji bo Linux, BSD, MacOS X û Microsoft Windowsê heye.

## Dîrok
Ji ber ku AOL xwediyê mafên navê AIM e, tekoşîneke huqûqî li hemberê GAIM hatiye meşandin. Di nîsana 2007'an de pêşdebirên GAIMê nav guherand û kir Pidgin.

Pidgin nivîsbariyeke azad e. Gaim projeyek ji projeyên atktîftirîn ê SourceForge bû.

Pidgin ji hêla Koma PCKurd ve li kurdî hatiye wergerandin.

## Daxistin û Sazkirina Pidginê

##### Daxistin û Sazkirina Pidginê ji bo Windowsê
Daxistin

* Daxistina GAIM: http://sourceforge.net/project/showfiles.php?group_id=235 (.exe)
Sazkirin bi kurdî bû, lê niha Gaim bi zimanekî din dixebite

Ji ber ku di Windowsê de koda "kurdî" tune, divê tu bi destê xwe zimanê Gaimê mîheng bikî. Ji bo vê Taybetmendiyên pergalê (sistem özellikleri, system properties, Systemeigenschaften) veke. Li vê derê "pêşkeftî" (gelismis, advanced, erweitert) hilbijêre. Li jêr (degişkenler, environment variables, Umgebungsvarialben) heye. Li vê derê
GAIMLANG
zêde bike, nirxa GAIMLANG jî bila
ku
be. Niha Gaim bi kurdî xeber dide.

## Girêdanên derve
* Malpera Pidgin

Kategorî:Nivîsbariya azad
Kategorî:Nivîsbariya 1998an
Portala wergerandinê

Di **portalên wergerandinê** de yek dikare bê bernameyên wekî poEdit dosyayên zimên yên bernameyan wergerîne. Mînakên ji bo portalên wergerandinê Pootle, Rosetta û IRMA ne.

Kategorî:Înternet
Kategorî:Wergerandin
Rojî

**Rojî** yan jî **rocî** nexwarin û venexwarina ti tiştî ya ji bo demekê ye.

Rojî di olên xiristiyan, cihû û bi taybetî jî di ola îslamê de tê girtin.

## Rojî li gorî ola Îslamê

Misilman rojiya xwe di meha Remezanê de digirin. Rojîgirtin, yek ji 5 şertên Îslamê ye. Her sal heyvek rojî tê girtin. Rojî, di Misilmantiyê de, ku di şevê de berî ku roj derkeve, pêş berbangê paşîv, yanî xwarina dawî tê xwarin û heta ku piştre roj derket û çû ava, êdî wê rojî were girtin. Ji wextê ku yek rojiyê xilas dike û xwarinê dixwe re fitar tê gotin.

Di wextê ku rojî tê girtin de, tiştên ku li gorî Îslamê heram in nayin kirin. Li gorî vê yekê, gotinên ne baş jî qedexe ne. Û yek çênabe çixarê bikişîne û yek çênabe bikeve têkiliyên cinsî.

Ku di nav du hêzan de perçûn û şer hebe, di wê rojê de disekinê û an jî lev dikin û bi hev re aşîtiyê dikin.

## Di Êzidîtîyê de rojî girtin

## Di Elewitiyê de rojî girtin

## Di Cihûtiyê de rojîgirtin
Tenê roja rihet û roja rojiyê Cihû ya Cihûyan ku di Tewratê de tête diyarkirin, roja lihevanînê Yom Kippur e. Xwedê ji mirovên ku ew bijarte, yê ku xwe bi têkiliya xwe bi Xwedê re destnîşan dike û xwe ji gelên din re dide nasîn, dipirse, da ku li gorî qentûra wî ya herheyî ya Rojî û roja rihetê bimînin:

## Di mezbep û olên din de rojîgirtin

## Çavkanî

Ji malpera www.serhed.net http://www.serhed.net  hatiye girtinê

Kategorî:Elewîtî
Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Îslam

Kategorî:Xirîstiyanî
Komar

**Komar** pergaleke siyasî ango sîstemeke siyasî ye ku tê de rêveberiya dewletê bi hilbijartinan tên bijartin. Bo nimûne, serokdewlet ne karê xwe ji bavê xwe digire lê yan ji alî gel ve yan jî ji alî nûnerên gel (perlemanteran) ve tê bijartin. Herwiha serokê hikûmetê, ji aliyê gelê û ji bo dema ji dem e ku formeke taybet ya hikûmeta bi otorîteyê re tê hilbijartin. Hukumdariya mafê kesekî an ji hin antî-monarşiyê û olîgarşiya têgeha malbatê ye.

## Peyvnasî
*Komar* peyveke di sedsala 18em de, di bin navê împeratoriya Osmanî ya ji koka erebî ye. Koka navê *cumhur* a bi erebî tê wateya "bi hev re kombûn, avakirina civakê" û ji ber vê *cumhū* kok wek "cemaet, civakî, dewlet" tê wateya navdêr. Di sedsala 18em de monarşiya Ewropayê bi nerêvebiriya Holenda, Swîsre (û Fransa piştî şoreşa 1789an) wekî welatên danasîna wergera bi tirkî ji peyva latînî *respublica* ji aliyê *république* ya bi fransî hate qebûlkirin.

### Komar
Ji kurdî *Kom* û -*ar* e.

### Cumhûriyet
Ji erebî *cumhuriyet* e.

## Çavkanî
Sámî

[thumb|Malbateke samiyan a li [Norwêcê, salên 1900'î.]]
**Sámî** (navê berî **lapon**), gelekî ku li bakurê dûr ê Ewropayê, li Norwêc, Swêd, Fînlendayê û herêma Kolayê ya Rûsyayê dijî. Navê welatê sámî Sápmi ye. Gelheya sámiyan di navbera 85.000 û 100.000î de ye. Zimanê wan sámî (bi sámî: *sámegiella*) ye. Sámî, li Norwêcê wekî norwêcî, zimanekî fermî ye. Li Samîlendayê, di navbera 22 gulan û 23 tîrmehê de roj qet naçe ava. Ji ber vê yekê, jê re "welatê roja nîvê şevê" jî dibêjin.

Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîk li Fînlendayê

Kategorî:Komên etnîk li Norwêcê

Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê

Kategorî:Komên etnîk li Swêdê

Kategorî:Neteweyên ûralî
Kategorî:Skandînavya
Jîna Nû (kovar)

thumb|Jîna Nû

***Jîna Nû*** kovareke siyasî bû. Ji aliyê tevgera Şoreşgerên Demokrat ve dihat derxistin û dîtinên siyasî yê vê tevgerê ji xwe re kiribû bingeh.
Di Çiriya Pêşîna 1979an de li bajarê Wanê dest bi weşana xwe kir.
Li ser hev 6 hejmarên wê derketin.

Hejmara 6an di Gulana 1984an de li Swêdê çap bû û li ser bergeya wê organa teorîk a Komîteya Merkezî ya PPKK (Partiya Pêşeng a Karkerê Kurdistanê) dihat nivîsandin.

Bi navê "**Weşanên Jîna Nû**" gelek pirtûk jî hatin weşandin.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Armanc (kovar)

Kovara ***Armanc*** di gulana 1979an de li Swêdê dest bi weşana xwe kir. Di şertên biyaniyê de di nav weşanên kurdan de jiyanekê dirêj ajot. 178 hejmarê wê derket. Hejmara wê ya dawî tîrmeh 1997an de derket.

Armanc, heta hejmara xwe ya 62an wek kovar (A4) û bi zimanê tirkî û kurdî ji mehê carekê derket. Wê gavê naveroka wê bêtir li ser pirs û pirsgirêkên siyasî bûn.

Armanc ji hejmara 62an û vir de seranser bi zimanê kurdî û bi şiklê rojnameyê (A3) weşana xwe dom kir

Armanc qasî salekê li Stembolê derket. Lê ji ber sebebên teknîkî û astengên dewletê ew mecbûr ma ku dîsa weşana xwe li Swêdê berdewam bike.

Redaksiyona Armancê ji van kesan pêk dihat: Mûrad Ciwan, Amed Tîgrîs, Faris Can, Mumtaz Aydin, Zinarê Xamo, Hesen Mizgin, Mahmûd Lewendî, Remzî Kerîm, Nihat Elî, Yakûp Karademîr, Ehmed Huseynî û Emîn Narozî.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Medya Güneşi (kovar)

thumb|Medya Güneşi

**Medya Güneşi** di  nîsana 1988an de dest bi weşana xwe kir. **Medya Güneşi** kovara yekem bi kurdî bû ku piştî cuntaya 12'ê îlonê derket.

Medya Guneşî bi tirkî û kurdî dest bi weşanê kir; di destpêkê de bi formata kovarê ji mehê carekê û ji hejmara 16an û vir de jî wek formata rojnameyê (A3) ji panzde rojê carekê weşana xwe dom kir û 63 hejmarên wê derketin.

Berpiriyarên rojnameyê Osman Aytar, Cemal Ozçelik, Yakûp Karademir, Salih Bal, Mahmûd Metîn, Abdullah Kiran, Vedat Aydin, Nusrettin Yuksekkaya, Murat Kizilirmak, Nesih Çilgin û berpirsiyarên buraya Enqerê Abdullah Güler û yê Diyarbekirê Hamdullah Akyol.

## Çavkanî

Kategorî:Kovarên kurdî
Roj (dem)

**Roj** yekîneke wext e ku di bikaranîna rojane de bi bîst û çar saetan re têkildar e.

Roja teqwîmî ji saet 00:00ê bi şev heta 00:00ê şevê din e.

Di hefteyekê de heft roj hene. Ev roj wek duşem, sêşem, çarşem, pêncşem, în, şemî û yekşem tên binavkirin. Rojên hefteyê nîvê şevê saet di 00:00 de dest pê dikin û şeva din di heman saetê de diqedin.

Di salekê de 365 roj hene. Di mehekê de 28, 29, 30 an 31 roj hene.

Mehên bi 30 rojan: Nîsan, Hezîran, Îlon, Çiriya paşîn.

Mehên bi 31 rojan: Kanûna paşîn Adar, Gulan, Tîrmeh, Tebax, Çiriya Pêşîn, Kanûna pêşîn.

Têbînî: Sibat 28 roj e. Ji 4 salan carekê, meha sibatê 29 roj e.

thumb|1119x1119px|Di rojekê de derketina rojê û rojavabûnê di heman çarçoveyê de.

Kategorî:Roj
Kategorî:Rojên hefteyê

Kategorî:Salname
Kategorî:Zeman
Lîsteya leyîstikên zarokên kurd

* Bazirgan û kiryar, Bazirgano, Serbazirgan
* Bir
* Çala reza, Çala rezo
* Çavgirtonek (Çavşonek,Veşartok)
* Çirrê
* Dehkevirk
* Gangozing
* Genim geriya
* Goga çoyan
* Gomak
* Gustîla winda
* Hilûr
* Horhor
* Kap, Kap û nîr, Kaponîro
* Kêlik
*
* Kevirê germ
* Kevirê mirî
* Kevirê quwetê
* Kortika hêlînan (Kortika hêkan)
* Kupînoz
* Moq
* Pênckevirk
* Pîpê
* Qanqolbirk
* Qînte
* Şekal
* Şîşê
* Terûş, Tirûş,
* Xar
* Zar

Kategorî:Lîste
Seyid Feysel Moctevî

**Seyid Feysel Moctevî** (1961) nivîskar û helbestvanek e.

Seyid Feysel li yekê kanûna paşîn a sala 1961ê li gundê Kurana Seyida li navça Soma û Biradosta ser bi bajarê Urmiyê li Rojhilata Kurdistanê li dayîk bûye. Dersa xwe ya seretayî her li vî gundî tewav kiriye û bu lîsê çoye Urmiyê û livê dîploma xwe girtiye yanî tesdîqa dazdê girtiye.

Piştî sê salan li bajarê Bukanê dibîte mamoste û livê dersê dibêje. livê jî piştî sê salan diçe bajarê senendec. li zanîngeya azade vî bajarî de medreka karşinasiya (lîsans) ziman û edebiyata farisî verdigire. Debîristanê vî bajarî de dersa wêjeya farisî dibêje.

Li axirê sala 2003ê de tev hindik hewalên xwe kanûna sênfiye mamosteyên vî bajarî dêxine rê. Li gelek rojname û kovaran gotar û helbestên xwe bi kurmancî û farisî dayîne çap kirin.

## Berhem
* Dîwana "ROJ" amadeyî çapê kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskar
Tatos

**Tatos** (), navçeyeke Erzîromê ye. Erdfirehiya wê 2.200 km² ye. Tekman, bi erdnigariyê vediqete sê beşan: Tekmana Jêr, Tekmana Jor û Şusar. Li bakûre wê Erzirom; li rojhilata bakurê wê Parsîn; li rojhilata wê Qereyazî; li başûrê wê Xinûs; li rojavaya wê jî Oxlê hene.

## Erdnîgarî
Ji behrê kêmzêde 1800 m bilindtir e, lewma ji seran serên navçê zozan û kanî ne.

Kilîma Tekman, kilîma bejayiyê û navçeya heri sar erda Kurdistanè ye. Di salê de heft mehên berf li erdê *li çiya 8-9 û çiyayê Çewlîgê hertim* ye. Navenda Tekmanê piştî komara tirkan bû navend, berê wî gundê biçûk, bi navê Tatos bû.

## Dîrok
Li erdnigariya Tekmane de şaristaniye kevn jiyane u niha binaxbûne.
li Şusare di navbera Qeleyci, Qirikan, Klise û Bacarde xirabeyen kevn bin axê derten u meriv dizane ku şaristaniya Urartuyan li vede re hikûm kiriye. Paşe pe re Medan, Persan, Roman û Bizansan ji vedere kirine bin hikme xwe. Tekman di navberan Persan u Bizansande bûye cîheki tampon u gelek şer li vede re qewimine.

Tekman pişte vegirî Ereban, 1517 de ketiye bin hikme Osmaniyan u heya niha di bin dagirkeriya Tirkan de ye.

## Nifûs
Di 1946an de bûye navçe û bi tevahî 35.000 mirov lê dijîn. Ji Erziromê 151 km dûr e, nêzîkî 120 gund ê mezrayên wî hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
* http://www.tekmaname.com/ 
* Malpera kurdên erziromê
Roj (rojname)

Kovara ***Roj*** di hezirana 1995an de li Stembolê dest bi weşana xwe kir.
Rojnameyeke hefteyî bû.

Roj berdewama Medya Guneşî, Jiyana Nû, Serkeftin û Vatan Guneşî bû. Roj 1995an de 13 hejmar ser hev derket û piştre ji hin sebebên teknîkî nêzîkî heşt mehan navber da weşana xwe. Piştî heşt meha dîsa dest bi weşana xwe kir û bi tevahî 26 hejmar derket ji van 26 hejmara 24 hejmara Rojê hat berhev kirin û derheqê wê de bi dehan dadgeh hat vekirin û ji bo berpirsiyarê wê nêzîkî 23 salan cezayê hepsê û milyona cezayê pere hat dayîn.

Xwediyê wê Adiguzel İncesu û berpirsiyarê wê jî Ö. Erdal Kurt bû.

Di meha tebaxa 1996an de hat girtin û di 10ê tebaxa 1996an de navê wê bû Nû Roj.

## Çavkanî

Kategorî:Rojnameyên kurdî
Kategorî:Rojnameyên rawestandî
Roj

Pir maneyên **Roj**ê hene.
* Roj (dem)
* Roj (stêrk), stêrka mezin ku ronahî dide
* Roj (rojname)
* Nû Roj (rojname)
* Roj TV
Gund

[thumb|Dîmenek ji gundê [Dara, Mêrdîn|Daraya Mêrdînê]]
thumb|Gundek dûr a Benînê
**Gund** (herwekî li hin deveran *dêw*, *dew*, *dih*, *dihi*, *dihon* jî tên bikaranîn) komeke malan ya ku li derekê li nêzî hev dijîn (û bi hev re tên birêvebirin). Gund ji bajar û bajarokan biçûktir in û hejmara kesên lê dijîn bi gelemperî nagihe hezaran.

## Mijarên têkildar
* Welat
* Navçe (Qeza)
* Nahiye
* Bajar
* Gund
* Mezra (gundik)

## Çavkanî

Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Kategorî:Erdnîgarî
Bajarok

[thumb|200px|[Rugby, bajarokekî Îngiltereyê ye]]
[thumb|200px|[Viljandi, bajarokekî Estonya ye]]
**Bajarok**, wargeheke ji gundan mezintir e ku mirov lê dijîn. Her çend pîvanên ku di navbera bajarokan de ji hev cûda bibin jî li deverên cihêreng ên cîhanê pir cûda dibin û bajarok bi gelemperî ji gundan mezintir û ji bajar û navçeyan piçûktir in.

## Çavkanî


Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî
Sal

**Sal** heyamek e ku ji donzdeh mehan pêk tê. Li gor salnameya rojî her salek 365 yan 366 roj e.

## Mijarên têkildar
* Sala duşeşî
* Demsal
* Meh
* Hefte
* Roj

## Çavkanî
Heyv (cudakirin)

# Heyv, satelîta siriştî ya li dor dinyayê dizivirre û bi taybetî bi şev şewqa xwe didiyê ye.
# Meh, heyamek nêzî 30 rojî yan 4 hefteyî ku di dema wê de heyv nû dibe.
Zarok

[thumb|Du zarok, li gundê [Bismilê Hicetiyê di sala 2008'an]]
thumb|Zarokê Şuxulvan
**Zarok** bi awayekê gelek giştî ji dûnde anko têşikê mirovan ra dihêt gotin. Lê reng e bi ramaneka dî ji her mirovekî ra ko hêşta negehiştbit jiyê (temenê) gehiştinê anko balixbûnê bihêt gotin.
Zaro di zimanê Kurdî da bi ramaneka dî jî dihêt bikaranîn: li beranberî peyva daybaban. Bi vê ramanê mirovên balix û gehiştî jî her *zaroyên* daybabên xwe dimînin.

## Pênaseya Qanûnî ya Zaroyan
Rêkkevtina Mafên Zaroyan wiha pênaseya zaroyî dikit: “her mirovekê/a jiyê wî/ê ji 18 salan kêmtir bit, meger li goreyê qanûnê zelamînî berî hingî dest pêbikit, zaro ye”.

## Werar
*Werara Zaroyî* xwîndin an sehkirina pêşdaçûn û mêkanîzmên eleqedar bi wê pêvajoyê ne ko zaroyek pêda diçit heta dibit zelamek. Zaropizişkî anko *pediatrics* tayekê pizişkiyê ye ko xemê ji saxlemî ya zaroan dixwerit. Kesên ko zaropizişkî sexbêriya wan dikit ew in yên ko hêşta di malzarî ya dayka xwe da ne heta jiyê piştî sinêleyiyê (jiyên 0-20 salîyê).

*Zaravên* anko *termên* ko jibo qonaxên werara zaroyan dihên bikaranîn li xwarê hatine rêzkirin. Jiyên ko hatine diyarkirin tenê jiyên bi teqrîb in û sînorên dinavbera qonaxên cidacida da li goreyê kultur û deman dihêt guhartin.

* Hêlik, dema cotbûna hêlkoka jinê bi tovikê mêrî ye.
* Vernîk anko sorîlank anko cenîn (bi Inglîzî *fetus* anko *embryo*).
* Bûn anko jidaykbûn:
** şîrxwer (jiyê 0-1.5 salî)
*** nûzayî 28 rojên destpêka jiyanê piştî jidaykbînê.
** nûpêgirtî (jiyê 1.5-4 salî)
** Qonaxa dibistana destpêkî (jiyê 4-10 salî)
** Berîsinelyî (jiyê 10-12 salî)
* Sinêleyî û gehiştin anko balixbûn (jiyê 13-18 salî)
* Gencî (jiyê 18-25 salî)
* Zelamînî (reng e ev qonax ji jiyê 18-20 saliyê destpê bikit)
** zelamîniya destpêk (jiyê 20-32 salî)
** navsalî (jiyê 33-54 salî)
** Pîrî (jiyê 55 salî û pêhel)
* Mirin (li her jîyekî mumkîn e)

## Wêneyên zarokan


Wêne:Ji Korixçî.jpg|Zarokek ji Qorixçî
Wêne:Bozo1.jpg|Zarokek Ji Eskîfê
Wêne:Zarokek ji Bismil.jpg|Zarokek ji Bismil
Wêne:Zarokek Ji Malabadê.jpg|Zarokek Ji Malabadê
Wêne:Bijî.jpg|Ji Batmanê
Wêne:Ji Mêrdîn.jpg|Ji Mêrdînê


## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Mirov
Kategorî:Xizmatî

Kategorî:Zarokatî
Rojava

**Rojava**, aliyê roj lê ava dibe ango diçe xwarê.

## Girêdanên derve

Kategorî:Aliyên Erdnîgarî
Dibistana amadeyî

**Dibistana amadeyî** an jî **lîse** navê dibistana piştî dibistana seretayî û dibistana navîn lê berî zanîngehê ye. Bi gelemperî ji pola 10ê heta ya 12ê zarok diçin dibistana amadeyî yê.

## Cureyên dibistanê amadeyî
* Dibistana amadeyî ya mirovperweriyê
* Dibistana amadeyî ya muzîkê
* Dibistana amadeyî ya werzişê
* Dibistana amadeyî ya teknîkî
* Dibistana amadeyî ya aboriyê

Kategorî:Cureyên dibistanan
Kategorî:Dibistan
Îzotop

**Îzotopên** elementekî, rengên elementekî ne ku li gora hejmara atomê wekhev in lê li gora giranî cuda ne. Yanî, hejmara protonan wekhev e, lê hejmara newtronan cuda ye.

Gotina *îzotop* ji zimanê yewnanî tê. Wateya *Izo* "wekhev" e, *topos* "cîh" e. Yanî, îzotopên di cetwela elementan de di ayni cîhê wekî elemena bingehî de ne.

Ji îzotopên radîyoaktîf re radyoîzotop tê gotin.

Kategorî:Kîmya
Necmettin Büyükkaya

**Necmettin Büyükkaya**, wekî **Neco** jî tê nasîn (jdb. sala 1943an - m. sala 1984an), çalakvanekî têkoşîna kurdan bû û kadroyekî Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê bûye ku di zindanê de ji dest îşkenceyê hatiye kuştin.

Necmettin Büyükkaya di sala 1943an de li Siwêregê hatiye dinê. Dibistana seretayî û navendî jî li Siwêreg, Amed û li Edenê temam kiriye. Di navbera salên 1965-70ê de ew çû Stembolê ku li vir di fakulteya hiqûqê bixwîne. Dema ku ew di zanîngehê de bû, ew bû endamê Partiya Karkeran û Federasyona Ciwanên Şoreşger ên Tirkiyeyê, berî ku bibe kesayetekî girîng û navdar di Şoreşa Kurdan de. Piştî Derbeya sala 1971ê wî dest ji xwendinê berda û koçberiya Başûrê Kurdistanê dibe, li vir jî dibe endama Partiya Demokrat a Kurdistanê - Bakur.

Di sala 1969an de di avakirina DDKOyê de cih girt û bû serokê wê. Di dema xwandekariya xwe da di nav TIP, T-KDP da xebat kiribû. Di navbera salên 1972-1974an de li Swêdê bi penaberî jiya. Bi efûyan 1974an cardin vegeriya. Di sala 1977an da ew û hinik hevalên xwe T-KDP qetiyan. Di 15ê nîsana 1982an da hate girtin.

Di 22ê kanûna paşîn a 1984an de li zindana Amedê bi lêdanê hat kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:DDKO
Kategorî:Kesên ji Sêwregê
Kategorî:Kurd
Kategorî:Kurdên hatine dardekirin
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Rojhilat

**Rojhilat**, an jî **Rohelat** aliyê ku roj jê hiltê ango radibe.

## Mijarên têkildar
* Rojhilata Dûr
* Rojholata Navîn
* Rojhilata Nêzîk

## Çavkanî

## Girêdanên derve

Kategorî:Aliyên Erdnîgarî
Zar

#Zar peyveke din ji bo ziman e.
#Zar peyveke din ji bo zarok e.
Zarok: yên nû bûne (baby).
Zar: ji qutbûna zarokatî heta xort- an xamabûnê (child).
Eznîva Reşîd

**Eznîva Reşîd** (jdb. 1926 - m. 2000) ji sala 1955an (ji destpêkê) hetanî sala 1982an spîkera radyoya kurdî li Êrîvanê bû. Eznîva Reşîd bi Xelîlê Çaçan re zewicî bû.

## Girêdanên derve
Gotara ser Eznîva Reşîd 

Kategorî:Êzîdî
Kategorî:Jidayikbûn 1955
Kategorî:Jinên kurd
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Kategorî:Mirin 2000
Anthony Quinn

**Anthony Quinn** ( - ) şanogerekî meksîkî yê bi nav û deng e.

Ew bi di 21ê nîsana sala 1915an li bajarê Chihuahua li Meksîkê hatiye cîhanê. 4 xwişk û 8 birayên wî hebûn. Diya wî Meksîkî û bavê wî jî Irlandî bû.

Anthony Quinn bi malbata xwe re pêşiyê li Amerîka li bajarê El Paso ku girêdayî eyaleta Texasê ye bi cih bû, piştre çûne Los Angelesê, li wê derê derbasî dibistaneke dramayê bû û ji wir dest bi meşa hunerî kir. Ji ber ku ew ji malbateke xizan bû, pereyên dibistanê ji paqijkirina camên erebe û malan derdixist.

Sala 1952 ji ber rola xwe ya di fîlma Viva Zapata, ku şoreşa Meksîkê tîne ziman û di wê fîlmê de rola birayê rêberê meksîkî Emiliano Zapata dilîst, xelata Oskarê qezenc kir.

Sala 1956 jî dîsa ji ber rola xwe ya di fîlma Lust for Life (Însanên Nemir) ku tê de rola resamê fransî Paul Gauguin dilîze, xelata Oskarê bi dest xwe ve tîne.
  
Her wiha rola wî ya di fîlma Zorba de tu caran ji bîr nabe.
Anthony Quinn di 60 salên xwe yên aktoriyê de di zêdetirî 100 fîlmên sînemayê rolên sereke lîstin.

Jiyana Anthony Quinn ji macerayên aşqê dagirtîne.

Ew bi 6 jinan re zewicî bû û bavê 13 zarokan bû.

Ew roja 3ê hezîrana '2001ê de saet li 9:30 (li gor dema herêmî) li nexweşxaneya Brigham and Women's ya amerîkî çû ser dilovaniya xwe.

## Çavkanî
* Malpera Avesta/Hejmar 12-tîrmeh 2001

Kategorî:Jidayikbûn 1915
Kategorî:Mirin 2001
Quinn, Anthony
Weqfa Jinên Azad a Navneteweyî

thumb|Logoya IFWF
**Weqfa Jinên Azad a Navneteweyî** (, **IFWF**) weqfeke ku mafên jinan diparêze ye.

Weqfa Jinên Azad a Navneteweyî doz û armancên xwe bi vî rengî tarîf dike:
* Li hemû cîhanê di nav jinan de kûrbûn û teşwîqkirina pêşxistina niqaşan
* Di hemû warên civakê de pêkanîna aktîvkirina jinan bi nasnameyên xwe ya taybetî
* Tekoşîndayîna ji bo rakirina cûdahiyên cinsî, olî, netewî, çinî û civakî
* Aktîvbûn û teşwîqkirina jinan ji bo dadmendiya civakî, aşitî û parastina xweza yê
* Bi awayekî maddî û manewî alikarîdayina ji bo jin û zarokên ku mexdûrên dijwarî û şer in
* Teşwîqkirina xebatên perwerdeyî yên der barê jin, civak û xweza yê de

## Mijarên têkildar
* Weqfa Jinên Azad a Sûriyê

## Girêdanên derve
* Malpera IFWF 

## Çavkanî

Kategorî:Jin
Kategorî:Weqf
Kategorî:Weqfên Jinên Azad
IRMA

**IRMA** (**I**nternational **R**esource **M**anagement **A**pplication) portaleke wergerandinê ye. Xwediyê IRMA şirketa Linspire e. Bi IRMA yek dikare Linspire û Linux biwergerîne.

## Girêdanên derve
* Malpera IRMA 

Kategorî:Wergerandin
Xirabreşkê

**Xirabreşkê** an jî **Xirabreşik** () li ser navçeya Silopî ya ye û nêzîkî 3 km ji çîyayê Cûdî dûr e. Ava Bazamir di ber Gundê Xirabreşkê re dibûre û hinek havînan jî Ava Bazamir çik dibe û ev Gund dema bê av dima, diçûn ji Germgê, Kortikê û Şererfxana ava xwe bi Keran û bi mekînan tanîn. Ava Bazamir jî ji qûntara çiyayê Cûdî ji Gireçulya diherikî. Di van Gundên dorbarên Xirabreşkê de Kaniyên avê hebûn, bes li Gundê Xirabreşkê tune bû. Bes zivistanan jî ava Bazamir heta 5 m Lehî radibû. Li Xirabreşkê jî halê wan ê Aborî Dexil, Genim, Ceh, Nîsk, Nok, Zebeş û Gindûrên wir jî hebûn. Gundê Xirabreşkê wekî; Hesp, Hêstir,Ker, Çêlek, Mih, Bizin, Eluk û Mirîşkên wan jî hebûn. Gundiyan xwe bi vî awayî îdare dikirin.Ev Gund bes di destên du malan de bûn. Ji vê malê re digotin Mala Ehmedê Melê û Mala Xalidê Reşo. Nîvê Gund ê Mala Ehmedê Melê û birayên wî bûn, çarîkeka Gund jî di destê Mala Xalidê Reşo û çarîka din jî di destê Maleke Silopî de bû, bes ev mal li Gundê Eywanê dima. Mala Ehmedê Mele Ûsiv bi eslê xwe ve Şirnexî û Bilmatî ne, Mala Xalidê Reşo û Mala din jî bi eslê xwe ve Silopî bûn.

Gundiyên din Milkên wan tûne bûn, bes ên Milk heyîn alîkariya yên bêmilk dikirin.

Piştî ku hikmeta Tirk anjî Leşkerên Tirk ev Gund jî wekî gelek Gundên li Kurdistanê di sala 1995 an de valekirin, gelek ji wan koçberî navçeya Silopî bûn û hinek ji wan jî koçberî Otonomiya Kurdistan bûn û niha jî li Qempa Maxmur jîyana xwe berdewam dikin.

Têtê bawerkirin, ku yek malbat ji Gundê Xirabreşkê niha li Qempa Maxmur dijî û ew malbata Seîdê Evdil-Kerîmê Melê ye.

Gundiyên din jî niha jîyana xwe li Silopî ya berdewam dikin.

Gundê Xirabreşkê di dîroka Kurdistan û herêmê de cihê xwe girtîye û Gundekî gelekî kevne.

Tête gotin, ku ve Gund berê gelekî mezin bû, bes ev Gund tête xirakirin û ji nuve tête avakirin.sebeba xirabûne yekemîn ne dîyare.

Li robarê Bazamir ji Gundê Germgê bigre heta Gundê Şerefxana û Kurtkê di Bazamir de gelek Aş, Xanî, Pir û Şkeft hene û weke dîrokî tête ecibandin. Nêzîkî Xirabreşkê Gundê Kevxwêlegê jî hebû di navbeyna Xirabreşkê û Şerefxana de.Heta niha jî mirov sitmên xaniyên Kevxwêlegiyan di şûnwarên wan de dibine.

Li deravê Ava Bazamir li Gundê Xirabreşkê jî Pirek hebû kû di wî wextî de Rêwingiyên di Hasankeyf re derbazdibûn û biçûna Silopî, Zaxo û derên din yên Êraqê jî di vê Pira Xirabreşkê re dibûrîn û derbaz dibûn. Mesele wekî Qaçaxçîyan; ev ji derên gelekî dûr dihatin.

Bes niha mirov tinê kûpê vê Pirê dibîne...û di vê Ava Bazamir de gelek Mixare û Şkeft hene, bes bê xweyî ne û belkî gelek kes û Dîroknas nizanin ev agahiyên Dîrokî li vî Gundê Xirabreşkê hene...

## Girêdanên derve
* www.silopi.net.tc  Silopî

Kategorî:Gundên Silopiyê
Ferheng.org

thumb|Logoya Ferheng.org
**Ferheng.org** malpereke ku gelek ferhengan pêşkêş dike ye. Îdiyaya malpere ev e ku dixwaze bibe "Malpera navendî ya ferhengên kurdî".

Ferheng.org ferhengên projeya ferhengên azad û ferhengên din bi kar tîne. Ferhengên ferheng.org ji bo daxistinê SDA bi kar tînin.

## Girêdanên derve
* Malpera ferheng.org

Tirkî
Kategorî:Malperên kurdî
Xabûr

Du çem bi navê **Xabur** (carna jî Xabûr) hene. Yek dikeve Dîcleyê, yê din dikeve Firatê. Binêre: Çemê Xabûr, yê ku li bajarê Hesekê ve diherike, dirêjbûna wî 320 km ji Bakûrê Kurdistanê diherike ta ku dighêji Rojava
thumb|çemê xabûr li bajarê zaxo

## Binerê
* Xabûr (Dîcle) (Başûrê Kurdistanê)
* Xabûr (Firat) (Rojavaya Kurdistanê)

## Giredanên derve

Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê
Mehmet Tanrikulu

thumb|Ferhenga tirkî-kurdî ya Mehmet Tanrıkulu
**Mehmet Tanrikulu**, Mem Ronga (1 sibat 1952ê li Farqînê)

Nivîskar–helbestvan **Mehmet Tanrıkulu** di sala 1952an de li Farqînê hatiye dinê. Wî, lîse û înstîtuya perwerdehiyê li Amedê kuta kir. Ji sala 1986an şûn ve derkete derveyî welêt û li Germanistanê dijî. Wî di kovara Tîrêj de edîtorî kiriye û di sala 1995an da li Swêdê pirtûkeke helbestan a bi navê "Destê min li destê te digere!" çap kiriye.

## Berhem
* *[[Destê min li destê te digere]]*, helbest, Weşanên Mezopotamya, 1995, Swêd
* *[[Ferhenga Kurdî-Tirkî]]*, 1999, Swêd

## Girêdanên derve
* Malpera ferhengê 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Mêr
Tanrikulu, Mehmet
Pêşkêşker

Di zimanê teknîk ê kurdî de ji amûra ku weşana torê tê de tê kirin, **pêşkêşker** tê gotin. Di îngilîzî de *server* e.

Pêşkêşker bixwe jî wekî komputerekê ye û bi Pergaleke Xebatê dixebite. An Linux, an Windows Server an jî Pergaleke Xebatê ya din li ser hatiye sazkirin û digel hinek bernameyên anti-hacker dixebite.

## Çavkanî

Kategorî:Teknolojî
Siyamend Birahîm

**Siyamend Birahîm** nivîskarekî kurd e yê ku di sala 1925'an  de li parêzgeha Hesekê ji dayîk bûye. Dibistana seretayî, navîn, lîse û fakulteya îngilîzî (salek) li Şamê xwend. Bi zimanê erebî û kurdî helbest û gotaran dinivîse.

Di sala 2000'an de 3 mehan di girtîgeha Şamê de ji bo çapkirina Kovara Aso girtî ma.

## Berhemên Wî
* Rêveberê Kovara Aso (11 Hejmar derketî) Li Şam û Libnanê tê çapkirin.
* Zincîra Fêrbûna Zimanê Kurdî
* Wergera **Çar Leheng** a Osman Sebrî li erebî
* Axaftinek Digel Şivan Perwer

Kategorî:Jidayikbûn 1925
Kategorî:Nivîskarên kurd
Erdnîgariya fîzîkî

**Erdnigariya fîzîkî**, beşa erdnigariya gelemperî ya ku bûyerên fîzîkî û jîndarî lêkolîn dike ye. Li gor cureyên bûyeran û çêbûna cihê bûyeran beş dibe: Jeomorfolojî, qlîmatolojî hwd.

Kategorî:Erdnîgarî