open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hesen Nesrula

**Hesen Nesrula**, **Hesen Nesrulla** an jî bi inglîzî: **Hasan Nasrallah** (bi erebî: حسن نصر الله, jdb. 28ê Mijdara 1959 - 27ê îlonê 2024) mele û siyasetmedarekî libnanî bû ku wek sekreterê Hizbulayê kar dikir. Ji sala 1992an heta kuştina xwe di îlona 2024an de serokê partiyeke siyasî û milîsên îslamîst yên Şîa bû.

Nesrula di sala 1959an de wekî zarokê malbateke şîa li taxa Burc Hamuda Bêrûtê ji dayik bûye. Wî xwendina xwe li Tîrê qedandiye ku demek kurt tevlî Tevgera Amal bûye û piştre semînerek şie li Baalbekê dîtiye. Paşê li dibistana Amalê xwend û mamostetiyê kiriye. Piştre Nesrullah tevlî Hizbulayê dibe ku ji bo şerê sala 1982an li dijî êrîşa Îsraêlê ya li Libnanê hatiye avakirin. Piştî demeke kurt a xwendina dînî li Îranê, Nesrula vegeriya Libnanê û bû serokê Hizbullahê, piştî ku selefê wî Ebas Elmusawî di sala 1992ê de bi êrîşeke hewayî ya Îsraêlê hat kuştin.

Di bin serokatiya Nesrula de, Hizbulayê mûşekên bi menzîla dirêjtir bi dest xistin, ku saya wan êdî karîbûn êrîşî bakurê Îsraêlê bikin. Piştî ku Îsraêl di dema 18 salên dagirkirina başûrê Lubnanê de derbeyên giran xwarin, di sala 2000ê de hêzên xwe vekişand. Ev yek jî populerbûna Hizbulayê li herêmê gelekî zêde kir û pozîsyona Hizbulayê di nava Libnanê de xurt kir. Hizbullahê Nasrallah di medyayê de wekî desthilatdarek karîzmatîk nîşan dida. Rola Hizbulayê di kemîna yekîneyeke dewriyeya sînorî ya Îsraêlê de, ku derî Şerê Lubnanê yê 2006an vekir, rastî rexneyan hat, her çiqas ku wî dawiya şer wek serkeftineke libnanî û ereban pêşbînî dikir.

Di dema şerê navxweyî yê Sûriyê de, Hizbula li kêleka hikûmeta Sûrî li dijî "tundrewên îslamîst" şer kir. Nesrula her wiha Eksena Berxwedanê pêş xist, ku hevbendiyeke nefermî ya komên bi piştgirîya Îranê ye û li ser dijberiya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye avakirin. Piştî êrîşa 2023an a Hemasê ya li dijî Îsraêlê, Hizbulayê jî li dijî Îsraîlê şer kir. Di encamê de pevçûnek berdewam bû ku bandor li her du aliyên sînor kir. Di 27ê îlona 2024an de, Îsraêl Nasrallah kuşt, dema ku hêzên wê yên asmanî êrîşî baregeha sereke ya komê kir.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1960
Kategorî:Mirin 2024
Schindler's List (fîlm)

**Schindler's List** (bi kurdî tê wateya *Lîsteya Schindlerî*) fîlmeke dirêj a amerîkî ye ku di sala 1993an de ji hêla Steven Spielberg ve hate çêkirin û derhêner kirin. Senaryo ji romana Thomas Keneally ya bi heman navî hatiye girtin û li ser bûyerên rast hatiye çêkirin. Lîsteya Schindlerî, tevliheviyek ji jînenîgarî û fîlmeke dîrokî ye û di dema Holokostê de derbas dibe. Çîrok qala karsazê alman Oskar Schindler, endamê NSDAP, dike û nîşan dide wî ka çawa 1.100 cihû di kargehên xwe de daye xebitandin, da ku wan ji sirgûnkirin û kuştina li kampa komkirinê ya Auschwitz-Birkenau xilas bike.

## Çîrok
Fîlm li Krakówê (Polonya) dest pê dike, li bajarê ku Schindler kargehekê vedike. Ji ber ku Schindler dixwaze bi kargeha xwe gelek pere qezenc bike, karkerên cihû dide xebitandin, ji ber ku ew gelekî erzan in. Di despêkê de qedera cihûyan xem nake û ji jiyanê û feydeyên nasyonalsosyalîzmê kêfxweş dibe.

Nazî dest bi çewsandina cihûyan dikin û wan sirgûnê gettoyan dikin. Schindler û hesabkarê cihû Itzhak Stern hevdû nas dikin û Stern alîkariya wî dike, da ku kargehê birêve bibe. Schindler gava ku muameleya hovane ya li dijî gelê cihû dibîne, dikeve nav hestên sûcdariyê. Lewma Schindler biryar dide ku hin xebatkarên xwe biparêze. Ji bo ku xebatkarên xwe ji mirinê rizgar bike, wan ji naziyan dikire û lîsteyek bi navên ku jê re dibêjin "Lîsteya Schindlerî" diafirîne û saya vê lîsteyê gelek cihûyan ji kampên komkirinê rizgar dike.

Lê rewş her ku diçe xeternaktir dibe. Schindler ji bo parastina karkerên xwe jiyana xwe jî dixe xeterê û bertîl dide efserên nazî, da ku kargeha xwe bixebitîne. Di heman demê de metirsiya li ser cihûyan her roj zêdetir dibe.

Dilê Schindler bêtir û bêtir bi gelê cihû re dişewite û kargeha wî ji gelekan re dibe wargeheke ewle. Ew êdî qîmeta jiyanê û neheqiya çewsandinê dibîne û saya lîsteya ku her ku diçe dirêjtir dibe, bêtir mirov xilas dike.

Di dawiya şer de, Schindler gelek jiyan xilas kir, lê ji ber ku nazî di şer de winda kirine û ew jî hevkariyê bi wan re dikir, ew neçar dimîne ku bireve. Kiryarên wî piştî şer derdikevin holê û gelek kesên rizgarbûyî ji bo wêrekiya wî spasiya wî dikin. Schindler wek lehengek tê qebûl kirin û çîroka wî berevajiya qencî û xerabiyê nîşan dide. Fîlm bi merasîma cenazeyê ya rastîn a Schindler bi dawî dibe: Cihûyên ku saya wî hatine xilas kirin serdana gora wî kirin û wek nîşana rêzgirtinê keviran datînin.

## Peyama fîlmê
Lîsteya Schindlerî behsa dilovaniya mirovan dike. Ew hovîtiyên Holokostê tîne bîra me. Çîrok hêza kesane ya ku cûdahiyek çêbike tîne bîran û wêrekiya Schindler îro jî îlhamê dide nifşên pêşerojê.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên li ser xulamtiyê
Kategorî:Fîlmên 1993an
La vita è bella (fîlm)

**La vita è bella** (ji zimanê îtalî tê wateya "Jiyan xweş e") fîlmek komedî-drama ya îtalî ya ji sala 1997an e ku derhêner û lîstikvanê wê yê sereke Roberto Benigni ye. Benigni fîlmê bi hevkariya Vincenzo Cerami re nivîsandiye. Benigni tê de Guido Orefice, pirtûkfiroşekî îtalî yê cihû dilîze, yê ku xeyalê xwe bi kar tîne da ku kurê xwe ji tirsa dorpêçkirina li kampeke Naziyan biparêze. Fîlm hinekî ji pirtûka *In the End, I Beat Hitler* ya Rubino Romeo Salmonî, û bavê Benigni îlham girt, yê ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de du sal li kampa komkirinê ya Bergen-Belsenê derbas kir.

## Çîrok
Di fîlma *La vita è bella* de çîroka Guido Orefice tê vegotin, pirtûkfiroşek cihû yê li Îtalyaya salên 1930yî, ku evîndarê mamoste Dora dibe. Guido û Dora dizewicin û kurek wan, Giosuè tê dinyayê. Bi xurtbûna faşîstan re, rewşa siyasî bi awayekî berbiçav xirabtir dibe, lê Guido hewl dide ku bi henek û xeyalê kêfxweşiya kurê xwe biparêze. Rojekê malbat ji bo kampeke komkirinê tê sirgûnkirin û li wir bi rastîya giran re rûbirû dimîne. Guido ji Giosuè re dibêje ku kamp lîstikek e û kesê ku lîstikê qezenc bike wê tankek rastîn wek xelat bistîne. Ji bo domandina vê xeyalê, Guido fanteziya xwe bikar tîne, da ku Giosuè ji tirsa kampê xelas bike.

Dora di baregeheke din e û nizane mêr û kurê wê bi hev re ne. Rewşa li kampê her ku diçe dijwartir dibe, lê Guido bêwestan geşbîn dimîne û bi çîrok û henekan bala Giosuè dikişîne. Girtiyên din heyranê cesaret û afirîneriya Guido dibin, her çiqas zext û zilma Naziyan rastî wan were jî. Giosuè her tiştî wekî lîstikek dibîne û tijî hêvî dimîne, her çend ew pir caran dipirse ka lîstik dê kengê bi dawî be. Guido talîmatan dide wî ku çawa tevbigere, da ku balê nekişîne û dema hewce bike wî vedişêre.

Her ku hevalbendên şerê cîhanî yê duyem nêzîk dibin, rewş li kampê qiratir dibe û Guido di dawiyê de ji hêla efserekî ve tê kifş kirin. Tevî xetereya kuştinê, ew wêrek dimîne û hewl dide ku kontrola xwe biparêze. Ew tê girtin, û dema ku Giosuè guman dike ku tiştek xelet e, ew hê jî bi bavê xwe bawer dike û bi lîstikê berdewam dike. Di demek dramatîk de, Giosuè bavê xwe ji dûr ve dibîne û gazî wî dike. Guido destê xwe jê re dihejîne û rastiya tarî ya çarenûsa xwe vedişêre.

Dema ku hevalbendên şerê digihîjin kampê, rewş hem tijî hêvî û hem jî tijî xemgîniyê ye. Giosuè gava ku rastiyê li ser çarenûsa bavê xwe fêr dibe, pê dihese ku lîstik qediyaye. Di sala piştî şer de, Giosuè lehengiya bavê xwe vedibêje û bîranînên Guido di dilê xwe de diparêze. Fîlm bi peyamek bi hêz a li ser evîn, hêvî û ruhê mirovî yê bêserûber bi dawî dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Fîlmên li ser mirinê
Kategorî:Fîlmên li ser zarokan
Kategorî:Fîlmên 1997an
Eksena Berxwedanê

**Eksena Berxwedanê** (bi farisî : محور مقاومت Mehvar-e Moqâvemat, bi erebî: محور المقاومة Miḥwar al-Muqāwamah) toreke li Rojhilata Navîn e, ku ji rêxistinên çekdar û komên siyasî yên ku Îran piştgiriya wan dike pêk te.

## Avakirin û tarîx
Eksena Berxwedanê ji aliyê Îranê ve bi yekbûn û birêxistinkirina komên çekdar hate avakirin, û armanca wê ew e ku li dijî bandora DYA û Îsraêlê li Rojhilata Navîn şer bikin û dijminatiya li hember wan welatan meztir bikin. DYA piraniya van komên ku tevlê bûne - wek Hemas, Hizbulaya Libnanê, Hûsiyên Yemenê û yên din - weke rêxistinên terorîst bi nav dike.

Hizbula ji aliyê dîndarên libnanî ve ji bo şerê li dijî êrîşa Îsraêlê ya li ser Libnanê di sala 1982 de hate damezrandin. Ji ber îdeolojiya xwe ya şiî, Hizbula piştgiriya rasterast ji Îranê distîne û endamê herî navdar ê eksenê ye. Komên din ên navdar ên di nava koalîsyonê de koma filistînî Hemas, Cîhada Îslamî ya Filistînê, tevgera hûsî ya Yemenê, û komên cuda yên şiî yên Iraq û Sûriyê ne. Hikûmeta Esed ji bilî Îranê yekane dewlet a eksenê ye, û mazûvaniya şervanên ku ji aliyê Îranê ve tên perwerdekirin dike.

## Armanca Pêkeftinê
Armanca "Eksena Berxwedanê" ew e ku di pevçûneke mezin a bi Îsraêlê re, ji bo armanca hevpar a hilweşandina dewleta cihûyan, avakirina yekbûn û hevahengiyê ye. Eksena berxwedanê her wiha êrîş li ser Erebistana Siûdî û hêzên DYAyê yên li Iraqê pêk anî û dijberiya komên çekdar ên selefî-sunî yên wekî Elqaîde û DAIŞê kir. Bi rêya hêza Elquds - yekîneyeke hêzên taybet a Supaya Pasdarên Şoreşa Îranê - Îranê bi dehsalan çavkaniyên girîng peyda kiriye ji bo xurtkirina şiyanên leşkerî yên her komê û di heman demê de têkiliyên girîng di navbera wan de diparêze. Wezareta Derve ya Amerîka texmîn dike ku Îranê heta sala 2019an salane 700 milyon dolar ji bo milîsan xerc kiriye.

Ev eksen weke "sist" tê dîtin, ji ber ku hûsiyan di hewldana wan a ji bo bidestxistina Yemenê guh nedan şîretên Îranê. Hemasê jî di 7ê çiriya pêşîn de bê koordînasyon êrîş bir ser Îsraêlê. Bersiva torê li hember êrîşên dawî qels bû, û her du kom di şerê Îsraêlê de windahiyên giran dîtin. Bi lawazbûna Hemas û Hizbulayê re, tê gotin ku Îran beşeke girîng a stratejiya xwe ya tirsandinê winda kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Têkiliyên derve yên Îranê
Kategorî:Têkiliyên derve yên Sûriyê
Hûsiyên Yemenê

**Tevgera Hûsî** (/ˈhuːθi/; erebî: الحوثيون), bi fermî wekî **Ensar Allah** tê zanîn, rêxistineke siyasî û leşkerî ya şîa-îslamîst e ku di salên 1990î de ji Yemenê derketiye. Ew bi giranî ji şîeyên Zeidî pêk tê û rêvebirî bi piranî ji endamên eşîra Hûsî pêk tê. Tevgera Hûsî endamek serekî yê Eksena Berxwedanê ye ku ji rejîma Îranê piştgiriya siyasî, aborî û leşkerî distîne.

Di bin serokatiya rêberê dînî yê zeidî Huseyîn Elhûsî de, tevgera Hûsî weke tevgereke dijberê serokê Yemenê Elî Ebdullah Salih derketin, ku ew bi gendeliyê û piştgiriya Erebistana Siûdî û Dewletên Yekbûyî tawanbar kirin. Di sala 2003 de, di bin bandora Hizbulaya Libnanê de, Hûsiyan slogana xwe ya fermî li dijî Amerîka, Îsraêl û gelê cihû pejirand. Elhûsî li hember fermana Salih ji bo girtina wî li ber xwe da û piştre ji aliyê artêşa Yemenê ve li Se'edeyê di sala 2004an de hate kuştin û ev bûyer bû sedema serhildana hûsiyan. Ji hingê ve, tevger bi piranî ji aliyê birayê wî Abdul-Melik el-Hûsî ve tê birêvebirin.

Rêxistin bi xwenîşandanên kolanan û hevahengiya li gel komên din ên opozîsyona Yemenê tevlî Şoreşa Yemenê ya sala 2011an de bû. Ew beşdarî Konferansa Diyaloga Neteweyî ya Yemenê bûn, lê paşê peymana lihevhatinê ya 2011an red kirin. Di dawiya sala 2014an de, hûsiyan têkiliya xwe bi Salih re sererast kirin û bi alîkariya wî bajarê paytext xistin bin kontrola xwe. Desthilatdariya paytextê bû sedema destwerdana leşkerî ya bi pêşengiya Erebistana Siûdî ji bo vegerandina hukûmeta navneteweyî ya naskirî. Ev yek bû sedema şerekî navxweyî yê domdar ku tê de êrîşên mûşek û dron li dijî Erebistana Siûdî û hevalbendê wê Emîrtiyên Yekbûyî yên Erebî pêk tên. Piştî destpêkirina şerê Îsraêl û Hemasê di sala 2023an de, hûsiyan dest bi avêtina mûşekan li ser Îsraêlê kirin û êrişî keştiyên li beravên Yemenê li Deryaya Sor jî kirin. Bi vî rengî ew piştgiriya xwe ji gelê Filistînê re destnîşan didin û dixwazin bila alîkariyên mirovî ji bo Xezeyê hêsantir û zûtir pêk were.

Tevgera hûsiyan li Yemenê xwe wek têkoşerê geşepêdana aborî û bidawîkirina marjînalbûna siyasî ya şîeyên Zeydî nîşan dide û bi vî rengî alîgirên xwe bi dest dixe. Her wiha ew di medyaya xwe de mijarên siyasî-dînî yên herêmê jî derdixe pêş. Têkiliyeke ecêb a hûsiyan bi suniyên Yemenê re heye; Tevgerê li dijî suniyan cudakarî kir, lê belê bi wan re hevalbendî jî kir û perwerdehiya leşkerî jî da wan.

Armanca hûsiyan desthilatdariya li ser hemû Yemenê ye û piştgirî didin tevgerên derve, yên ku li dijî Dewletên Yekbûyî, Îsraêl û Erebîstana Siûdî şer dikin. Ji ber bingeha îdeolojîk a hûsiyan, nakokiya li Yemenê bi giştî weke şerek di navbera Îran û Erebîstana Siûdî de tê dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Eksena Berxwedanê
Kategorî:Filistîn
Kategorî:Fundamentalîzma îslamî
Kategorî:Komên serhildêr li Yemenê
Kategorî:Rêxistina leşkerî
Kategorî:Rêxistinên antîsîyonîst
Kategorî:Rêxistinên leşkerî yên Yemenê
Kategorî:Tevgerên berxwedanê
Kategorî:Tevgerên rizgariya neteweyî
Kategorî:Yemen
Alî Abdullah Salih

**Ali Abdullah Saleh al-Ahmar** (jdb. 21ê adarê 1947 - m. 4ê kanûna paşîn 2017) siyasetmedarek yemenî bû û ji yekbûna Yemenê ya di 22 gulanê 1990an heta îstifakirina wî di 27ê sibatê 2012an de (piştî şoreşa Yemenê) wek yekem serokê Komara Yemenê kar kir. Berî vê, wî ji tîrmeha 1978 heta 22 gulana 1990 wekî çaremîn û dawîn serokê komara Erebî ya Yemenê (Yêmena Bakur) kar kiribû, hema piştî kuştina serok Ehmed El-Gaşmî. El-Gaşmî berî vê Salih wek waliyê leşkerî li Taizê destnîşan kiribû.

Salih di dema Şerê Dijî Terorê de bi hêzên rojavayî re, bi taybetî bi Dewletên Yekbûyî re, têkiliyên kûrtir pêşxist. Dibe ku Alî Abdullah Saleh terorîzma îslamî bikar aniye û teşwîq kiriye da ku piştgiriya rojavayî werbigire û ji bo êrîşên bi motîfên siyasî yên têkderker bi dest bixe. Di sala 2011ê de, piştî Bihara Erebî, ku li seranserê Afrîkaya Bakur û Rojhilata Navîn (Yemen jî di nav de) belav bû, rewşa Saleh li ser wezîfeyê her ku çû xeternaktir bû, heya ku di 2012an de ji serokatiyê hat dûrxistin. Abdrabbuh Mansur el-Hadî, ku ji sala 1994an vir ve cîgirê serok û ji 2011an vir ve wek serok wezîfedar bû, kete şûna wî.

Di gulana 2015an de, Salih di şerê navxweyî yê Yemenê de bi eşkere bi Hûsiyan (Ensar Allah) re hevalbendî kir.  Bi vî rengî tevgereke serhildanê paytexta Yemenê Sana bi dest xist û bû sedem ku serok Hadî îstifa bike û ji welêt bireve. Di kanûna paşîn a 2017an de, Salih ji koalîsyona xwe ya bi Hûsiyan re vekişiya û li şûna wê aliyê dijminên xwe yên berê - wek Erebistana Siûdî, Mîrgehên Yekbûyî yên Ereb û serok Hadî - girt.

Di 4ê kanûna paşîn a 2017ê de, şerek di navbera alîgirên Hûsî û Salih de li Sanayê qewimî. Hûsiyan Salih bi xiyanetê tawanbar kirin û ew ji aliyê sekvanekî hûsî ve hat kuştin.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1947
Kategorî:Jidayikbûn 1942
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 2017
Kategorî:Serokdewletên Yemenê
Aikaterini Evangelinou

**Aikaterini Evangelinou** (jdb. 1988, li Atîna, Yewnanistan) modeleke yewnan û xwediyê sernavê pêşbirka bedewiyê ye ku Yewnanistanê di Miss World a 2007 ê li Çînê nimand. Ew wek model dixebite û perwerdehiya xurekiyê dike.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1988
Kategorî:Jinên yewnan
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên ji Atînayê
Kategorî:Modelên yewnan ên jin
Doukissa Nomikou

**Doukissa Nomikou** (bi yewnanî: Δούκισσα Νομικού: jdb. 7ê çiriya paşîn 1986an li Atîna, Yewnanistan) pêşkeşvan,model û xwediyê sernavê pêşbaziya bedewiyê ya yewnan e. Ew di sala 2007 de taca Star Hellas wergirt û welatê xwe di pêşbirka Miss Universe 2007 de li Meksîkê nimand.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1986
Kategorî:Jinên yewnan
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên ji Atînayê
Kategorî:Modelên yewnan ên jin
Lîbertarîzm

**Lîbertarîzm** an **azadîxwazî** ​​(ji peyva fransî *libertaire*, "azadîhez", ku bi eslê xwe ji latînî *libertas*, "azadî" tê) felsefe û tevgereke siyasî ye ku azadiya takekesî wek nirxa herî bilind a siyasî dibîne. Azadîxwaz hewl didin ku serxwebûn û azadiya siyasî herî zêde bikin û girîngiyê bidin rêxistinbûn, hilbijartin, ferdperestî û komeleyên dilxwaz. Di çarçoveya siyasî de, azadîxwaz xwe wek dijberên tund ên siyaseta otorîter dibînin.

## Çavkanî

Kategorî:Ekol û tradîsyonên felsefeyê
Kategorî:Tevgerên siyasî
Heyva Sor

**Tevgera Heyva Sor a Navneteweyî** tevgerek mirovahî ye ku bi qasî 16 mîlyon dilxwaz, endam û karmend li çaraliyê cîhanê pêk tê. Ew ji bo parastina jiyan û tenduristiya mirovan, ji bo rêzgirtina ji hemî mirovan re, û ji bo pêşîlêgirtin û kêmkirina êşên mirovî hate damezrandin. Heyva Sor beşek ji Tevgera Xaça Sor û Heyva Sor a Navneteweyî ye.

## Çavkanî
Zimanê qirgizî

**Zimanê qirgizî** (bi qirgizî: кыргыз тили *kyrgys tili* an кыргызча *kyrgysca*) zimanek ji malbata zimanên tirkî ye ku beşek ji zimanên koma kipçakî ye û gelek hevşibiyên wî bi zimanên cîranên tirkî re heye. Qirgizî zimanê fermî û neteweyî yê komara Qirgizistanê ye. Guhestina ji alfabeya kîrîlî bo alfabeya latînî gelek caran li Qirgizistanê tê nîqaşkirin, lê aniha nayê plan kirin (ji sala 2024an ve).

## Girêdanên derve

Kategorî:Zimanên tirkî
Kategorî:Zimanên Çînê
Kategorî:Zimanên Pakistanê
Kategorî:Zimanên Qazaxistanê
Kategorî:Zimanên Qirgizistanê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Tacîkistanê
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Kategorî:Zimanên Ûzbêkistanê
Zimanê qazaxî

**Zimanê qazaxî** zimanekî tirkî ye ku dikeve nav koma zimanên kipçak. Qazaxî di serî de li Qazaxistanê tê axaftin. Heta sala 2025an alfabeya kazakî wê ji kîrîlî bo latînî bê guhertin.

Kategorî:Zimanên tirkî
Kategorî:Zimanên Çînê
Kategorî:Zimanên Mongolyayê
Kategorî:Zimanên Qazaxistanê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Ûzbêkistanê
Zimanê nepalî

**Nepalî** zimanek ji şaxê zimanên hind û ewropî yên hind û aryayî ye. Nepalî zimanê fermî yê welatê Nepalê ye û zimanê welêt yê herî zêde tê axaftin e. Her weha li bakurê rojhilata Hindistanê û li Bûtanê jî tê axaftin, ku bi kevneşopî jê re tê gotin Tîbetî (ལྷོ་མཚམས་མའི་ཁ *lho mtshams ma'i kha* an *Lhotshammiha*) ku tê wateya *zimanê herêmên sînorê başûr*.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên hind û arî
Kategorî:Zimanên Bûtanê
Kategorî:Zimanên Myanmarê
Kategorî:Zimanên Nepalê
Zimanê bûrmayî

**Zimanê bûrmayî** an **burmeyî**, zimanê fermî yê Myanmarê ye û ji hêla 35 mîlyon mirovî ve tê axaftin. Wekî din, bûrmeyî ji hêla gelek hindikahiyên etnîkî yên Myanmarê wekî zimanê duyem li kêleka zimanê wan yê dayikê tê bikaranîn. Bûrmayî alfabeya xwe ya serbixwe heye, ku ji alfabeya brahmî ya hindî pêş ketiye.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên Bengladeşê
Kategorî:Zimanên Hindistanê
Kategorî:Zimanên Myanmarê
Zimanê maltayî

**Zimanê maltayî** (bi maltayî: *Malti*, *L-Ilsien Malti* yan jî *Lingwa Maltija*) zimanê girav û welatê Maltayê ye. Ew ji zaravayeke erebî (mexrîbî, erebiya sîsîlî) derketiye û ji ber vê yekê yek ji zimanên semîtîk e. Maltayî li Ewropayê yekane zimanê semîtîk ê otokton e û yekane zimanê semîtîk e ku bi alfabeya latînî tê nivîsandin. Ev ziman li arşîpela Maltayê tê axaftin, zimanê neteweyî yê Maltayê ye û yek ji zimanên fermî yên Komara Malta û Yekîtiya Ewropayê ye.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên samiya navendî
Kategorî:Zimanên Maltayê
Zimanê laotî

**Zimanê laotî** an **zimanê laoyî** (bi laoyî: ພາສາລາວ, *pʰáː.sǎː láːw*), carinan wekî **laosî** jî tê binavkirin, zimanê fermî yê Laosê ye û zimanek girîng e li herêma Isan a bakur-rojhilatê Taylendayê, ku li wê derê bi gelemperî wekî *zimanê îsan* tê binavkirin. Laotî ji hêla zêdetirî sê mîlyon nîştecihên Laosê û li seranserê cîhanê ji hêla 3,2 mîlyon kes ve tê axaftin. Ew bi alfabeya laoyî tê nivîsandin, ku ji alfabeya taylendayî ya kevnar derketiye holê.

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên Laosê
Kategorî:Zimanên Taylendayê
Zimanê amharî

**Zimanê amharî** (navê xwemalî: አማርኛ) zimanekî semîtîk ê Etiyopyayê ye, ku binekomek di nav şaxê semîtîk ê zimanên afroasyayî ye. Ew ji hêla gelê Amhara ve wekî zimanê yekem tê axaftin, di heman demê de ji bo hemî nifûsên din ên ku li bajar û bajarokên mezin ên Etiyopyayê rûdinin, wekî zimanek hevpar tê bikar anîn.

## Çavkanî
Katerina Kanonidou

**Katerina Kanonidou** (bi yewnanî: Κατερίνα Κανονίδου) yek ji modêlên herî pêşkeftî yên Yewnanistanê ye. Li gel xwişka wê ya cêwî Angeliki ew di gelek kovar û bûyerên modeyê yên Yewnanî û navneteweyî de derketine. Di sala 2001 de, ew wekî yek ji mirovên herî bedew ên cîhanê hate hilbijartin. Ew bi tevlêbûna xwe ya di civaka mafên mirovan a Yewnanistanê û WWF de navdar e. Di heman demê de ew bi salan li ser Omega TV, TV 100 û Makedonia TV li Selanîkê pêşkêşvaniya televîzyonê kir. Basketbolvan Andreas Kanonidis biramakê wê ye .

## Çavkanî

Kategorî:Cêwiyên yewnan
Kategorî:Jinên yewnan
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên yewnan ên jin
Zimanê bengalî

**Zimanê bengalî** an **zimanê bangla** (বাংলা) zimanek hind û îranî ya klasîk e ji malbata zimanên hind û ewropî, ku li herêma Bengalê ya Hindistanê tê axaftin. Bi zêdetirî 237 milyon axaftvanên xwemalî û 41 milyon ên din ên ku bengalî wek zimanê duyem diaxivin, Di heman demê de ew zimanê heftem e ku herî zêde tê axaftin bi hejmara giştî ya axaftvanên cîhanê. Herwiha, ew pêncemîn zimanê hind û ewropî ye ku herî zêde tê axaftin.

[thumb|Nexşeya [Bengalê û hin herêmên Assam û Jharkhand) a ku zaravayên zimanê bengalî nîşan dide.]]

## Çavkanî

Kategorî:Zimanên Bengladeşê
Lîtografî

thumb|Lîtografa Charles Marion Russell ya ''The Custer Fight'' (1903), bi rengên ber bi qeraxan ve diçilmise.
**Çapberî**, **lîtografî** yan jî **lîtografya** (ji yewnaniya kevnare: λίθος, *líthos*, "kevir, ber, berd" û γράφω, *gráfo*, "nivîsandin") rêbazeke planografî ya çapkirinê ye ku bi eslê xwe li ser lihevneketina rûn û avê ye. Çapkirin ji kevirekî (kevirê lîtografîk, berê lîtografîk) an jî ji lewheyeke metalî ya bi rûyekî şimşat e. Ew di sala 1796an de ji hêla nivîskar û lîstikvanê alman Alois Senefelder ve hate îcadkirin û di destpêkê de bi piranî ji bo nexşeyan û partîsyonên muzîkê hate bikaranîn. Lîtografî dikare ji bo çapkirina nivîs an wêneyan li ser kaxez an materyalek din a maqûl were bikar anîn. Lîtograf tiştek e ku ji hêla lîtografiyê ve tê çapkirin, lê ev têgîn tenê ji bo çapên hunerên xweşik û hin cûreyên çapkirî yên din, bi piranî kevntir, tê bikaranîn, ne ji bo yên ku ji hêla lîtografiya bazirganî ya nûjen ve têne çêkirin.

Di eslê xwe de, wêneyê ku dihat çapkirin bi madeyek bezdar wek rûn, don an mûm li ser rûyê lewheyeke kevirê ê rast û şimşat dihat kişandin. Dûv re kevir bi têkela asîda qels û enîştê rebî (*etch*) hesikandin ku ew perçeyên rûyê kevir ên ku ji hêla rûn ve nehatine parastin bêtir hîdrofîlî dikir (av dikişand). Ji bo çapkirinê pêşî kevir şil dikirin. Av, tenê bi cihên benîştkirî ve digirt, wan hê bêtir

Di lîtografîya bazirganî ya nûjen de, wêne wekî polîmer rûkeşa dirûvkirî ya guhaztî an jî çêkirî ya li ser plastîkek livîner an jî plaqeyek hesin. Peleyên çi kevir an jî metal, dikarin bi pêvajoyeke fotografî ve werin afirandin, rêbazek ku dibe ku wekî "fotolîtografî" were binavkirin (her çend ev peyv bi gelemperî pêvajoyek hilberîna mîkroelektronîkî ya nezelal bi heman rengî vedibêje). Çapkirina *offset* an lîtografiya offset pêşketina lîtografiyê ye ku tê de hibir bi lewheyek an silîndîrek ji plaqeyê derbasê kaxiz dibe, ne bi têkiliya rasterast a herduyan. Ev teknîk kaxezê zuwa dihêle û rê dide xebata bi tevahî otomatîkî ya bilez. Ew bi piranî şûna lîtografiya kevneşopî ji bo çapkirina cildên navîn û bilind girtiye: ji salên 1960an vir ve, pir pirtûk û kovar, nemaze dema ku bi rengîn têne xuyangkirin, bi lîtografiya offset ji lewheyên metal ên ku bi wênekêşî hatine çêkirin têne çapkirin.

Wekî teknolojiyeke çapkirinê, lîtografî ji çapkirina *[[intaglio]]* (gravur, asîdnivîs) cûda ye, ku tê de lewheyek tê kolandik, neqişandin, an jî tê xêzkirin da ku qulikên ku di nav xwe de mîhenga çapkirinê bigire; û çapkirina blokên dar an çapkirina tîpan, ku li ser rûyên bilindkirî yên tîpan an wêneyan mîkrok tê sepandin.

## Galerî

Litografiska museet 2012c.jpg|Çapber


## Çavkanî

Kategorî:Dîzayna grafîk
Kategorî:Dîzayna ragihandinê

Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî
Han Kang

**Han Kang** (bi korêyî: 한강, jdb. 27 çiriya paşîn 1970) nivîskareke Korêya Başûr e ku herî zêde bi romana bi navê *The Vegetarian* (채식주의자, "Vejetaryen") tê nasîn, ku şopa nexweşiya derûnî û xemsariya jinek ji malbata wê digire. Di sala 2016an de, ew yekem romana bi zimanê korêyî bû ku Xelata Navnetewî ya Booker ji bo çîrokê wergirt. Di heman demê de ev romana wê ya yekem e ku bi zimanê îngilîzî hatiye wergerandin.

Di sala 2024an de, Kang yekem korêyî bû ku Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt, "ji bo pexşana wê ya helbestî ya tund a ku bi trawmayên dîrokî re rû bi rû maye û şikestina jiyana mirovan radixe ber çavan".

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1970
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Nivîskarên korêyî
Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an
Kategorî:Romannivîsên sedsala 21ê
Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Lîsteya nivîskarên korêyî

[thumb|Nivîskara korêyî [Han Kang, xelatgira Nobela Wêjeyê ya sala 2024an.]]
Vaye lîsteya nivîskarên korêyî ye.

## A
* Ahn Jung-hyo
* Ahn Soo-kil

## B
* Bae Su-ah
* Baek Minseok
* Bang Hyun-seok
* Bang Young-ung
* Bok Koh-il

## C
* Jeong Chan
* Cheon Myeong-kwan
* Cho Hae-il
* Choi In-ho
* Choi Il-nam
* Choi In-hun
* Choi Soo-cheol
* Chae Man-shik
* Cho Se-hui
* Cho Seon-jak
* Cho Sung-ki
* Choe Yun
* Chun Woon-young

## D
* Do Sunwoo

## G
* Gong Ji-young
* Gong Sun-ok
* Gu Hyo-seo

## H
* Ha Geun-chan
* Ha Seong-nan
* Hailji
* Han Chang-hun
* Han Kang
* Hyun Kil-Un
* Han Mahlsook
* Han Moo-sook
* Han Sorya
* Han Su-san
* Heo Gyun
* Hong Sung-won
* Hwang Suk-young
* Hwang Sun-mi
* Hwang Sun-won
* Hyun Jin-geon

## I
* Im Chul-woo

## J
* Jang Eun-jin
* Jang Jeong-il
* Jeon Gyeong-rin
* Jeon Sang-guk
* Jeong Do-sang
* Jo Jung-rae
* Jo Kyung-ran
* Jung Eun-gwol
* Jung Ihyun
* Jung Hansuk
* Jung Mi-kyung
* Jung Young-moon

## K
* Kang Kyeong-ae
* Kang Sok-Kyong
* Younghill Kang
* Kang Young-sook
* Kim Ae-ran
* Kim Byeol-ah
* Kim Chae-won
* Kim Chi-won
* Kim Dong-in
* Kim Dong-ni
* Kim Gu-yong
* Kim Gyeong Uk
* Kim Haki
* Kim In-suk
* Kim Jae-young
* Kim Jeong-han
* Kim Jeong-hwan
* Kim Ju-yeong
* Kim Mi-wol
* Kim Moon-soo
* Kim Myeong-sun
* Kim Ryeo-ryeong
* Kim Tak-hwan
* Kim Yeon-su
* Kim Yoo-jung
* Kim Seong-dong
* Kim Seung-ok
* Kim Won-il
* Kim Wonu
* Kim Yeong-hyeon
* Kim Yong-ik
* Kim Yong-man
* Kim Young-ha
* Ku Kyung-mi
* Kwon Jeong Saeng
* Kwon Yeo-sun

## L
* Lee Dong-ha
* Lee Ho-cheol
* Lee Hyo-seok
* Lee In-hwa
* Lee Jangwook
* Lee Ki-ho
* Lee Kyun-young
* Lee Mankyo
* Lee Mun Ku
* Lee Oyoung
* Lee Seung-u
* Lee Soon-won
* Lee Yun-gi
* Lee Ze-ha

## N
* Na Hye-sok
* Nam Jung-hyun

## O
* Oh Jung-hee
* Oh Sangwon
* Oh Soo-yeon
* Oh Yeong-su

## P
* Paik Gahuim
* Park Beom-shin
* Park Chong-hwa
* Park Hyoung-su
* Park Kyung-ni
* Park Min-gyu
* Park Sang-ryung
* Park Taesun
* Park Taewon
* Park Wan-suh
* Park Yeonghan

## S
* Seo Hajin
* Seo Jeong-in
* Shin Kyung-sook
* Sim Yunkyung
* So Young-en
* Son Bo-mi
* Song Gisuk
* Song Giwon
* Song Sokze
* Song Soo-Kwon
* Song Yeong

## Y
* Yang Gui-ja
* Yi Chong-jun
* Yi Kwang-su
* Yi Kyoung-Ja
* Yi In-Seong
* Yi Mun-yol
* Yi Sang
* Yom Sang-seop
* Yoo Jae-yong
* Yu Haeon-jong
* Yun Dae-nyeong
* Yun Heung-gil

## Çavkanî

Kategorî:Korêyî
Kategorî:Lîste
Kategorî:Nivîskarên korêyî
Kategorî:Romannivîsên korêyî
Condoleezza Rice

**Condoleezza "Condi" Rice** (jdb. 14 çiriya paşîn 1954) dîplomat û siyasetnasa DYAyê ye. Ew niha li Zanîngeha Stanfordê Enstîtuya Hoover bi rê ve dibe. Wek endama Partiya Komarparêz, wê ji 2005 heta 2009 wek 66emîn wezîra derve yê DYAyê kar kir û ji 2001 heta 2005 19emîn şêwirmenda ewlehiya neteweyî ya Dewletên Yekbûyî bû. Rice yekem jin û yekem wezîra derve ya afroamerîkî bû ku wek şêwirmenda ewlekariya netewî kar bike. Heta hilbijartina Barack Obama wek serok di 2008an de, Rice û selefê wê Colin Powell di dîroka saziya rêvebirina federal de afromerîkiyên herî payebilind bûn. Di dema tayînkirina wê de wek Wezîra Derve, Rice di dîroka DYAyê de jina herî payebilind bû ku di rêza serokatiyê de cih girtiye.

Rice li Birmingham, Alabama ji dayik bû û di dema cudabûna nijadî ya başûrê DYAyê de mezin bû. Wê di warê zanistên siyasî de lîsansa xwe ya Bachelorê ji Zanîngeha Denverê û lîsansa xwe ya Masterê jî li Zanîngeha Notre Dame wergirt. Di sala 1981 de, wê doktoraya xwe ji Dibistana Lêkolînên Navneteweyî ya li Zanîngeha Denver wergirt. Dû re wê li Wezareta Derve ya di bin rêveberiya Carter de xebitî û di Encumena Ewlekariya Neteweyî de wekî şêwirmenda karûbarên Sovyetê û Ewropaya Rojhilat a serok George H. W. Bush, di dema hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û yekbûna Almanyayê de ji 1989 heta 1991. Rice pişt re li Zanîngeha Stanfordê bû alîkara akademîsyen û li wir heta 1999 xebitî. Di 17ê kanûna pêşîn 2000 de, ew wek şêwirmenda ewlekariya neteweyî tevlî rêveberiya George W. Bush bû. Di dewreya duyem a Bush de, ew li şûna Colin Powell bû Wezîra Derve, bi vî awayî bû jina yekem a afromerîkî, duyemîn afroamerîkî piştî Powell, û jina duyem piştî Madeleine Albright bû ku vê postê bigire.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1954
Kategorî:Jin
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên DYAyê
Cudabûna nijadî li DYAyê

Di çarçoveya **cudabûna nijadî li DYAyê** de, tesîs û karûbarên wekî xanî, lênihêrîna tenduristî, perwerdehî, kar û veguheztinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser bingeha kategorîzasyonên nijadî bi rêkûpêk dihatin veqetandin.

Ev veqetandina nijadî bi qanûnî an civakî welatiyên afroamerîkî ji yên spî vediqetand, û her weha hindikahiyên din ên etnîkî jî ji civakên piranî bi awayeke sîstematik dihatin veqedtandin. Veqetandin di serî de bi veqetandina laşî û peydakirina dezgehên cihê ve girêdayî bûn. Lê li ser jiyana taybet jî astengî hebûn, wek qedexekirina zewacên tevlihev (ku bi qanûnên li dijî zewacên tevlihev dihat sepandin) û cihêkirina rolan di nav saziyekê de. Hêzên çekdar ên Dewletên Yekbûyî heta 1948an bi fermî wek yekîneyên reş û yekîneyên spî veqetandî bûn, lê hê jî bi gelemperî ji hêla efserên spî ve dihatin rêve kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 1880î li DYAyê
Partiya Demokrat (DYA)

**Partiya Demokrat a DYAyê** yek ji du partiyên siyasî yên sereke yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Ji dawiya salên 1850î ve, hevrikê wê yê siyasî Partiya Komarparêz a DYAyê ye. Ji wê demê û vir ve her du partî hîn jî li ser siyaseta amerîkî serdest in.

Partiya Demokrat di sala 1828ê de hate damezrandin. Li gorî Komarparêzên DYAyê, Demokratên DYAyê îro wekî bêtir (çep-) lîberal, kêmtir muhafezekar û zêdetir ber bi pêşverûbûna siyasî ve têne dîtin. Sembola wan a nefermi ker e, lê berevajî fîlê Komarparêzan, ew qet bi fermî wek sembola wan nehat pejirandin. Eslê wê, mîna fîlê komarparêzan, vedigere karîkaturîst Thomas Nast. Rengê partiyê ya nefermî ya Demokratan şîn e. Di pêşandanên televîzyonê an raporên medyayê de, senator, endamên Meclîsê û endamên din ên Partiya Demokrat bi gelemperî piştî navê xwe bi "(D)" têne nas kirin.

Partiya demokratên DYAyê di cîhanê de partiya herî kevnar a siyasî ye. Destpêka partiyê vedigere Thomas Jefferson, ku partiyê di sala 1792ê damezrand, dema ku Partiya Demokrat-Komarparêz ya çep hatibû avakirin. Piştî hilweşandina wê, gelek alîgirên wê derbasî partiya Demokratan bûn, ku di sala 1828ê de hate damezrandin. Di bin Andrew Jackson de, ev partiya nû bû partiyek girseyî. Kesên demokrat, bi taybetî yên başûr, xulamtiyê diparastin û dijberên polîtîkayên Abraham Lincoln bûn. Piştî qeyranek bi dehan salan û bi tenê du hilbijartinên serokatiyê yên di navbera 1860 û 1910 de, partî di destpêka sedsala 20an de wergeriya komeleyek îdeolojîk a nehevgirtî, ku bi piranî siyasetmedarên pêşverû yên bajarên mezin ên bakur tê de bûn. Ew di serî de ji hêla karker û koçberan ve, û ji hêla başûriyên kevneperest ên ku nîzama heyî diparastin, dihate piştgirî kirin. Di dema serokatiya Woodrow Wilson de (1913-1921) û bi taybetî bi reformên Peymana Nû (1933-1938), partiya Demokrat li hember lîberalîzma aborî ya komarparêzan ber bi polîtîkayên civakî yên pêşverû ve çû. Piştî kongreya partiyê ya 1948an, gelek parastvanên cudabûna nijadî, bi piranî ji eyaletên başûr, bi nerazîbûn ji partiyê derketin. Lêbelê, ji salên 1960î û vir ve, partiya Demokrat di pêkanîna daxwazên tevgera mafên sivîl, jiholêrakirina cudabûna nijadî û wekheviya hindikahiyan de pêşeng in. Partî zêdetir berê xwe daye ramanên sosyal-lîberal. Ji ber ku partiya komarparêz ji sala 1964an vir ve ber bi rastgiriyê ve çûye, her yek niha eşkere an siyaseta rastgir (partiya komarparêz) an jî çepgir (partiya demokrat) temsîl dike.

Ji heşt hilbijartinên serokatiyê yên dawî de, berendamên Demokrat piraniya dengên gel bi dest xistin; tenê 2004 îstisnayek bû. Bi Joe Biden re, partî ji sala 2021an vir ve 46emîn serokê DYAyê pêk aniye.

## Çavkanî

Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1828an de hatine avakirin
Enstîtuya Hoover

**Enstîtuya Hoover** (bi fermî **The Hoover Institution on War, Revolution, and Peace**) saziyeke ramanî ye li Zanîngeha Stanfordê ya Kalîforniyayê bi pirtûkxaneyek têkildar û yekîneyek zanistî. Ew azadiya kesane û aborî, karsaziya azad û hukûmeta tixûbdar pêş dixe. Ew bi berfirehî wekî muhafezekar tê binavkirin, her çend rêvebirên wê dijberiya partîparêziyê kirine.

## Çavkanî

Kategorî:Rêxistinên ku di 1919an de hatine avakirin
Kategorî:Saziyên ramanî
Zanîngeha Denverê

**Zanîngeha Denverê** (**DU**) zanîngeheke taybet ya lêkolînê ye li Denver, Kolorado. Zanîngeh di sala 1864an de hate damezrandin û bi qasî 5,700 xwendekar û 7,200 xwendekarên mezûnî hene. Ew di nav "R1: Zanîngehên Doktorayê - çalakiya lêkolînê ya pir bilind" de tête dabeş kirin. Kampusa sereke ya 0,51 km2yî li taxa Zanîngehan e û bi qasî 8 km li başûrê navenda bajarê Denverê ye.

## Çavkanî
Ewlekariya neteweyî

**Ewlekariya neteweyî** an **parastina neteweyî** erkek hukûmetê ye, ya ku ji bo ewlehî û parastina dewletê - hemwelatiyên wê, aborî û saziyên wê jî di nav de - kar dike. Ewlekariya neteweyî, di eslê xwe de wekî parastina li dijî êrîşa leşkerî dihat hesibandin. Îro ewlekariya neteweyî pîvanên ne-leşkerî jî dihewîne, wek ewlekariya ji terorîzmê, kêmkirina sûcan, ewlehiya aborî, ewlehiya enerjiyê, ewlehiya hawirdorê, ewlehiya xwarinê, û ewlehiya sîber. Ne tenê kiryarên dewletên din ji bo ewlehiya neteweyî xeternak in, lê her weha kiryarên aktorên nedewletî jî, wek kartelên narkotîkê, sûcên organîze û pargîdaniyên pirneteweyî û her weha bandorên karesatên xwezayî jî.

## Çavkanî


Kategorî:Lêkolînên asayîşê
Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê
Gernas Koçer

**Gernas Koçer** ango **Reşîd Yilmaz** (jdb. 1968 li herêma Berwarî-Xezxêrê li gundê Hêşeta Berê sipî) nivîskar, lêkolîner û helbestvanek kurd e.

Malbata wî di sala 1973an de dev ji koçeriyê berdide û li bajarê Êlihê bi cî dibe. Digel dibistana bi zimanê tirkî li ser daxwaziya bavê xwe li medreseyên Kurdistanê bi kurdî û erebî jî dest bi xwendin û perwerdeyê dike. Heta asta bilind bi piranî di beşa dîn, felsefe, dîrok û wêjeyê de li cem alimên Bohta yên payebilind perwerdeyê dibîne.

Di 18 saliya xwe de hestên wêjevanîyê lê diyar dibin û dest bi nivîsê dike. Bi despêka tevgera kurd re ew jî li gorî hêza xwe di nava tevgera pêlên tekoşînê de cihê xwe digire. Bi îhtimaleke mezin di vê demê de gotin û awaza strana Dayê Dayê nivîsandiye û bi Koma Niştimanperwer re bi dizî tomar kiriye. Di sala 1992an de tê binçavkirin û işkenceyeke pir giran lê tê kirin.

Demekê li zîndana Amedê dimîne. Piştî ku ji zîndanê derdikeve, di demek kurt de dîsa fermana girtina wî derdikeve. Li aliyekî dewleta tirk lê digere, li aliyekî jî dibe hedefa Hizbûlkontra. Pişt re di sala 2007an de derbasî Swîsre dibe û bi malbata xwe ve li wir bi cih dibe. Heta niha ji bilî gotar û nivîsan çar berhemên wî yên wêjeyî yên bi navê "Destana Şerê Kund û Qijakan", “Destana Kawayê Hesinkar" "Dîwana zarok û ciwanan", “Kulîlk" û "Serhatîyek li gundê Midihê" hatine çapkirin. Herwiha çend berhem û destanên wî yên din jî li ber çapê ne.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1968
Kategorî:Nivîskarên kurd
B4U

**B4U** torgilokek televîzyonê ye ku balê dikişîne ser werzîşên Bollywood . Tora heft kanalên B4U Music, B4U Movies, B4U Kadak, B4U Bhojpuri, B4U Aflam, B4U Plus û B4U Hitz ku niha li ser 8 satelaytên cihêreng, li zêdetirî 100 welatên DY, Ewropa, Rojhilata Navîn, Afrîka û Asyayê peyda dibin. .  Wekî din, pargîdanî B4U Motion Pictures, pargîdaniyek hilberîna medya û şahiyê dixebite.

## Dîroka Şirketa
Di sala 1999-an de tora nû hatî damezrandin B4U Movies û B4U Music li Keyaniya Yekbûyî li ser platforma Sky Digital wekî pakêtek abonetiyê bi Televîzyona Entertainment Sony-ê re dest pê kir.  Destpêk ji hêla nakokî ve hatî dorpêç kirin, digel tora hevrik Zee TV îdîa kir ku B4U databasa aboneyên xwe li Keyaniya Yekbûyî dizî. Rêvebiriya B4U îdia kir ku wan databas ji xebatkarên wê yên berê girtine û ew bikar anîne ji bo şandina posterên ku karûbarê wê pêşve diçin. Ji sala 2001ê ve, torê heta dawiya vê salê kanalên xwe li Dewletên Yekbûyî, Kanada û Rojhilata Navîn vekiriye.

Di sala 2000-an de, B4U ji bo dîasporaya Hindî xwe wekî marqeya şahî ya Bollywood-ê ya pêşeng destnîşan kir.   &#x5B; *[[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî|<span title="The material near this tag needs to be fact-checked with the cited source(s). (September 2021)">pejirandin pêwîst e</span>]]* &#x5D; B4U bi FTV re peymanek îmze kir ku pêşandanên moda Hindî li çaraliyê cîhanê û her weha bêtir bûyerên herêmî belav bike.  Di 2001 de, torê neh xelatên Promax wergirt.  Torê paşê di sala 2002 de dest bi berhemanîna fîlman kir û hemû berhemên Aidrim bi hev re çêkir. 

## Kanalên televîzyonê

### Kanalên heyî

#### Hindistan

#### navnetewî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera fermî ya B4U
* Malpera Koma B4U 

Kategorî:Avabûnên 1999an li Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Bollywood
Kuştina Samuel Paty

**Samuel Paty** mamosteyê dîrokê yê dibistana navîn bû li Fransayê û ji aliyê ciwanekî radîkal-îslamîst ê çeçen ve li ser kolanan hat serjêkirin. Kuştina wî û bersivên li ser bûyerê nîqaşên tund li ser qanûna kufrê û laîsîzmê da destpêkirin.

Kujêrê Paty penaberekî 18 salî yê misilman ê çeçen bû. Wî Paty bi kêrê kuşt û serê wî jê kir û gava ku polîsê xwest wî bigire ji aliyê polîsan ve hat gulebarankirin û kuştin.

## Bingeha bûyerê
Berî kuştina Paty, kampanyayek qirêj a medyaya civakî li dijî wî hatibû kirin. Yek ji şagirdên Paty, Brahim Chnina, îdia kiribû ku di dersa azadiya derbirînê de, wî karîkaturên Charlie Hebdo yên sala 2012an nîşanî xwendekarên xwe daye, ku pêxemberê îslamê Muhemmed teswîr dike. Xwendekara ku ev îdia derxistibû wê rojê ne li dersê bû. Wê îddîa kiribû ku yek ji karîkaturan wêneyê Mihemed tazî û bi organên wî yên zayendî nîşan daye. Ji wê demê ve, deh kes bi komplo û alîkarîkirina kujer hatin tawanbar kirin, di nav wan de îmamek, bavê xwendekarê û du xwendekarên dibistana Paty.

Serokomarê Fransayê Emmanuel Macron got ku ev bûyer "êrîşeke terorîstî ya îslamîst e" û diyar kir ku "hevwelatiyê me ji ber ku zarokan hînî azadiya derbirînê kiriye hat kuştin". Ev kuştin yek ji gelek êrîşên salên dawîn ên li Fransayê bû, û êrîşa terorîstî ya duyem li Fransayê di sala 2020ê de piştî êrîşa li ser Charlie Hebdo ya sala 2015ê.

Bûyera Paty di civak û siyaseta Fransayê de bû sedema nîqaşên mezin. Gelek mislimanan, li şûna ku êrîşa terorîstî şermezar bikin, aciziya xwe li hember karîkaturan nîşan dan. Di heman demê de serokê Encumena Fransî ya Bawermendên Misilman ev kuştin şermezar kir, îmamên çend mizgeftan jî pê re. Çend welatên ku piraniya wan misilman in, di nav wan de Tirkiye, Îran, Urdun, Kuweyt û herwiha Rêxistina Hevkariya Îslamî, hem êrîş û hem jî weşandina karîkaturan şermezar kirin. Şermezarkirina êrîşê ji aliyê hukûmeta fransî ve rastî rexneyên siyasetmedarên misilman hat, û hin ji wan banga boykotkirina kelûpelên fransî jî kirin.

Di çiriya paşîn a 2023an de, şeş ciwan ji ber sûcên têkildarî kuştinê derketin dadgehê. Ew di kanûna 2023an de sûcdar hatin dîtin û cezayên hepsê yên kin li wan hatin dayîn.

## Çavkanî

Kategorî:Conflans-Sainte-Honorine
Kategorî:Mirin 2020
Charles Aznavour

**Charles Aznavour** an bi navê xwe yê fermî **Shahnur Vaghinak Aznavourian**, (jdb. 22ê gulanê 1924 li Parîs - 1 '''çiriya pêşîn''' 2018 li Mouriès, Fransa) stranbêj, lîstikvan û dîplomatek fransî yê bi eslê xwe ermenî bû. Aznavour bi dengê xwe yê vibrato tenor yê taybet dihat nasîn. Di kariyera xwe ya wek bestekar, stranbêj û strannivîs de, wî di 70 salên xwe yên hunerî de zêdetirî 1200 stran bi 9 zimanan tomar kir. Wekî din, wî zêdetirî 1,000 stran ji bo xwe û yên din nivîsî an jî hevkariya nivîsandina wan kir. Aznavour wekî yek ji mezintirîn stranbêjê hemû deman û wek sembola çanda pop a sedsala 20an tê hesibandin.

Wî bi gelek zimanan stran xwend, wek bi zimanên fransî, îngilîzî, îtalî, spanî, almanî, ermenî, nepolitanî, rûsî û bi zimanê kabîle jî. Wî ji hezarî zêdetir stran ji bo xwe û hunermendên din nivîsand. Aznavour ji bo serokkomaran, papa û malbatên keyanî û her weha di çalakiyên alîkariya mirovahî de jî stran gotin. Gava di sala 1988an de erdhejek giran li Ermenistanê qewimî, wî tevî hevalê xwe yê demdirêj yê impresario Lévon Sayan, saziya xêrxwaziyê ya *Aznavour for Armenia* damezrand. Di sala 2008ê de wî hemwelatiya Ermenistanê wergirt û sala pêş de bû balyozê Ermenistanê li Swîsrê û herwiha nûnerê hertimî yê Ermenistanê li Neteweyên Yekbûyî ya li Jenevê.

Aznavourê ku yek ji stranbêjên herî populer û mayînde yên Fransayê ye, wekî Frank Sinatrayê fransî hate binavkirin, û rexnegirê muzîkê Stephen Holden Aznavour wekî "xwedawendek popa fransî" binav kir. Çend dezgehên ragihandinê ew wek ermeniyê herî navdar ê hemû deman binav dikin. Jean Cocteau wî di sala 1960an de di Le testament d'Orphée de tomar kiribû. Di navbera 1974 û 2016 de, Aznavour li seranserê cîhanê dora şêst tomarên zêr û platîn wergirt. Li gorî kompanyaya wî ya tomarkirinê, Aznavour zêdetirî 180 mîlyon tomar firotine.

Di sala 2014an de Aznavour dest bi tûra xwe ya dawîn a cîhanê kir. Di sala 2017an de, wî stêrka 2618an li Walk of Fame ya li Hollywoodê wergirt. Di heman salê de, ew û xwişka wî Aida Aznavourian , bi xelata Raoul Wallenberg ji bo parastina cihûyan di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de hatin xelat kirin. Konsera wî ya li NHK Hall ya Osaka, di îlona 2018 de, dê performansa wî ya dawî ba.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1924
Kategorî:Mirin 2018
Lîsteya muzeyên Iraqê

Eve lîsteya muzeyên Iraqê ye.

## Muzeyên Iraqê
[thumb|[Muzeya Iraqê li Bexdayê]]
[thumb|[Muzexaneya Mûsilê]]
* Muzexaneya Emne Sûreke (Muzeya girtîgeha Emne Sûreke li Silêmaniyê)
* Muzeya Bexdayî, li Bexdayê
* Muzeya Besreyê
* Muzeya Ennigaldi-Nanna
* Muzexaneya Şaristanî ya Hewlêrê
* Muzexaneya Ristin û Çinîna Kurdî, li Hewlêrê
* Muzexaneya Kelepora Kurd, li Silêmaniyê
* Muzexaneya Mûsilê
* Muzeya Semerrayê
* Muzeya Nasiriyeyê
* Muzeya Iraqê
* Keleha Şêrwaneyê, li Kelarê
* Muzexaneya Kelepora Siryanî, li Hewlêrê
* Muzexaneya Silêmaniyê
* Muzeya Tikrîtê

## Galerî

Basra Museum in Iraq April 2017.jpg|Muzeya Besreyê (2017)
Victims of Saddam Hussein (6556996289).jpg|Muzexaneya Emne Sûreke
صورة للمتحف البغدادي.jpg|Muzeya Bexdayî
Kurdish Textile Museum Hewler Citadel.jpg|Muzexaneya Ristin û Çinîna Kurdî li Hewlêrê


## Çavkanî

Kategorî:Lîste
Kategorî:Muzeyên Iraqê
Lîsteya muzeyên Kurdistanê

Eve lîsteya muzeyên Kurdistanê ye.

## Muzeyên Kurdistanê
### Muzeyên Bakurê Kurdistanê
thumb|Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê
thumb|Muzeya Mêrdînê
thumb|Muzeya Mozaîkan a Zeugmayê
* Muzeya Adiyemanê (Muzeya Arkeolojiyê ya Adiyemanê)
* Muzeya Batmanê
* Parka Kulturî ya Heskîfê
* Muzeya Edebiyatê ya Ahmet Arif (Muze-Kitêbxaneya Edebiyatê ya Ahmet Arif), li Amedê
* Muzeya Cahit Sıtkı Tarancı, li Amedê
* Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê
* Muzeya Ziya Gökalp, li Amedê
* Muzeya Arkeolojî û Etnografiyê ya Xarpêtê
* Muzeya Tarîxa Xwezayê ya Ali Demirsoy, li Ezirganê
* Muzeya Weqfa Mewlewîxaneya Dîlokê (Muzeya Çanda Mewlewî û Berhemên Weqfê ya Dîlokê)
* Muzeya Arkeolojiyê ya Dîlokê
* Muzeya Mozaîkan a Zeugmayê, li Bêlqîsê
* Muzeya Bîrdariya Jenosîdê ya Îdirê
* Muzeya Arkeolojiyê ya Mereşê
* Muzeya Rizgariyê ya Mereşê
* Muzeya Penêr a Boğatepeyê, li Qersê
* Muzeya Qersê
* Muzeya Kamerayan, li Meletiyê
* Muzeya Meletiyê
* Muzeya Mêrdînê
* Muzeya Têlkariyê ya Midyadê
* Muzeya Derve ya Karatepe-Aslantaşê, li Osmaniyeyê
* Muzeya Bajarê Osmaniyeyê
* Muzeya Rihayê

### Muzexaneyên Başûrê Kurdistanê
[thumb|[Muzexaneya Mûsilê]]
* Muzexaneya Emne Sûreke (Muzeya girtîgeha Emne Sûreke li Silêmaniyê)
* Muzexaneya Şaristanî ya Hewlêrê
* Muzexaneya Ristin û Çinîna Kurdî, li Hewlêrê
* Muzexaneya Kelepora Kurd, li Silêmaniyê
* Muzexaneya Mûsilê
* Keleha Şêrwaneyê, li Kelarê
* Muzexaneya Kelepora Siryanî, li Hewlêrê
* Muzexaneya Silêmaniyê
* Muzexaneya Kelepora Siryanî, li Enkawe, Hewlêrê
* Muzexaneya Qeçax a Kulturî, li Dihokê

### Muzeyên Rojhilatê Kurdistanê
* Balexaneya Xesrawa (Qesira Xesrawa), li Sineyê
* Muzeya Paleolîtîk a Zagrosê, li Kirmaşanê

### Muzeyên Rojavayê Kurdistanê
* Muzeya Kelepora Kurdî ya Şehîd Ferhad, li Qamişlokê

## Galerî

Victims of Saddam Hussein (6556996289).jpg|Muzexaneya Emne Sûreke li Silêmaniyê
Kurdish Textile Museum Hewler Citadel.jpg|Muzexaneya Ristin û Çinîna Kurdî li Hewlêrê


## Çavkanî

Kategorî:Lîste
Kategorî:Muze
Kategorî:Muzeyên Iranê
Kategorî:Muzeyên Iraqê
Kategorî:Muzeyên Kurdistanê
Kategorî:Muzeyên Sûriyê
Kategorî:Muzeyên Tirkiyeyê
Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 2024

**Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê** hilbijartineke parlamenê ye ku di 20ê cotmeha 2024an de hatiye lidarxistin. Di vê hilbijartinê de ji bo Parlamena Herêma Kurdistanê ji bo çar salan endamên Parlamena Herêma Kurdistanê têne hilbijartin.

## Paşperdeh
Di meha sibata sala 2024an de Dadgeha Bilind a Iraqê biryareke derxistiye ku çend xalên qanûna hilbijartinên Herêma Kurdistanê (qanûna jimare 1, 1992) betal bike û biguherîne. Biryara herî berçavê dadgehê ev bû ku 11 kursiyên ji bo hindikayiyan hatibûn veqetandin betal dike û endamên Parlamena Kurdistanê ji 111 kursiyan daxistiye 100 kursiyan e û ji bo çavdêriya hilbijartina Herêma Kurdistanê erkdar kirina Komisyona Bilind a Serbixwe ya Hilbijartinan a Iraqê ye ku li cihê Komîsyona Hilbijartinên Herêma Kurdistanê hatiye erkdar kirin. Piştre şaxa hilbijartinê yê Konseya Bilind a Dadwerî ya Iraqê ferman dide ku ji 100 kursiyan 5 kursî ji bo hindikayiyên Başûrê Kurdistanê were veqetandin. Ji 5 kursiyan 3 kursî ji bo xiristiyanan (2 asûrî û 1 ermenî) û 2 kursî jî ji tirkmenên Başûrê Kurdistanê hatiye veqetandin. Hatiye ragihandin divê endamên jin herî kêm %30 endamên hilbijartî parlamenê pêk bînin.

Hilbijartinên parlamena Herêma Kurdistanê ya sala 2024an bi derengî ya du salan ku pêwîst bû di sala 2022an pêk bihata di 20ê cotmeha sala 2024an hatiye lidarxistin.
## Hilbijartin
Li Başûrê Kurdistanê 2 milyon û 899 hezar û 578 dengdêr hene. Bi giştî 2 hevkarî, 13 partî û 124 namzetên serbixwe beşdarî hilbijartinê bûne.
## Dengdana taybet
Di 18ê cotmehê de gera dengdana taybet ji bo endamên wezaretên pêşmerge û asayîşa navxweyî pêk hatiye. Ji 215.560 dengên dengdêrên taybet bi bikar anîna 208.521 dengan %97 beşdarî ya hilbijartinê pêk hatiye.
## Encam

## Mijarên têkildar
* Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992
* Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 2005

## Çavkanî

Kategorî:Hilbijartinên Parlamena Herêma Kurdistanê
Kategorî:2024 li Başûrê Kurdistanê
Aştî Hewramî

**Ebdulrehman Ebdulla**, bi bernavkê **Aştî Hewramî** tê naskirin, (jdb. 1948 li Silêmaniyê, Başûrê Kurdistanê – m. 20 çiriya pêşîn 2024 li Londonê, Brîtanya) siyasetmedarekî kurd û wezîrê berê yê Samanên Xwezayî yê Herêma Kurdistanê li Iraqê bû.

Di kabîneya nehem ya hikûmeta Herêma Kurdistanê de cîgirê serokwezîrê Karûbarên Enerjiyê û endamê Encûmena Bilind a Petrol û Gazê ya Herêma Kurdistanê bû.

## Perwerde û kariyer
Di sala 1971ê de li Bexdayê bawernameya bekaloryos di warê neftê de wergirtiye û di heman salê de li Besrayê li kompanyaya petrolê ya Iraqê de wek endezyar kar dike. Ji sala 1975an heta 1982an, li Brîtanyayê wek endezyar di şirketeke petrolê ya brîtanî de kar kiriye. Di sala 1978an de li Skotlendayê di beşa endezyariya petrolê de masterê wergirt. Di navbera 1982 û 1985an de, ew mihendisê sereke yê Intra bû. Di sala 2006an de bû wezîrê Samanên Xwezayî (wezîrê Samanên Siruştî) yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê.

## Gendelî
Aştî Hewramî çendîn car ji aliyê parlamenter, wezîr û medyayên wezareta xwe ve bi gendeliya di wezareta xwe de, wergirtina bertîl û nezelalbûna dahata wezareta xwe ve hatiye tawanbarkirin.

## Mirin
Aştî Hewramî di 20ê çiriya pêşîn a 2024an de piştî niştergeriyê li Londonê di 76 saliya xwe de ji ber nexweşiyê koça dawî kir.

## Ferhengok

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1948
Kategorî:Mirin 2024
Kategorî:Siyasetmedarên kurd