open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çerkezê Beko

**Çerkezê Beko** yan jî **Çerkez Bakayev** (Черкес Худоевич Бакаев, Cherkes Khudoevich Bakaev, jdb. 10ê çêleya pêşî 1912, m. 1998) alim û fîlologekî kurmanc bû.

Ew di 10ê çêleya pêşî ya sala 1912 (1912-12-10) li Sînegê hate dinyayê. Wî di sala 1971 de doktoraya xwe li ser kitêba xwe ya Язык Курдов С.С.С.Р stand. Çerkezê Beko di sala 1998a de mir.

## Kitêbên wî
Hinek ji kîtabên wî navê wan bi kurmancî û rûsî hene. Di vê tabloyê de ew navên kurmancî bi latînî hatine nivîsandin.

## Girêdanên derve

* https://www.nypl.org/research/research-catalog/search?filters&#x5B;creatorLiteral&#x5D;&#x5B;0&#x5D;=Bakaev%2C%20Ch.%20Kh.%20(Cherkes%20Khudoevich)
* https://openlibrary.org/authors/OL4928378A/Cherkes_Khudoevich_Bakaev

## Çavkanî

Kategorî:Kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Serhildana Qamişlo

**Serhildana Qamişlo** an **komkujiya Qamişlo** serhildaneke kurdên Sûriyê bû ku di adara 2004an de li bajarê Qamişlo yê Rojavaya Kurdistanê rû da. Ev serhildan bûye hinceta komkujiyekê ku ji aliyê hêzên leşkerî yên rejîma Bees a Sûriyê ve li dijî kurdan hatiye pêkanîn.

Yek ji sedemên bingeh ew bû ku têkiliyên di navbera ereban ên ku di dema bernameya Kembera Erebî de li Qamişlo bi cih bûne û niştecihên kurd de bi dehsalan aloz bûbû. Di adara 2004an de, di dema maçeke futbolê de, di navbera temaşevanên ereb û kurd de pevçûn derketin. Li ser vê yekê, ofîsa herêmî ya Partiya Baes ji aliyê xwepêşanderên kurd ve hate şewitandin. Wek bersiv, peykerê Hafiz Esed li bajarê Qamişloye hate hilweşandin, ku hilweşandina peykerê Sedem ê li Meydana Firdos a Iraqê anî bîran.

Artêşa Sûriyê zû bersiv da vê yekê; leşkerên rejîmê bi alîkariya tank û helîkopteran hatine bicîh kirin, û operasyoneke berfireh hate destpêkirin. Bi kêmanî 30 kurd hatin kuştin û 160 jî birîndar bûn, dema ku hêzên ewlehiyê kontrola bajêr ji nû ve bi dest xistin. Di encama operasyonê de, bi hezaran kurdên Sûriyê reviyan Başûrê Kurdistanê.

## Çavkanî

Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan
Kategorî:Partiya Yekîtiya Demokrat
Komkujiyên jêrzemînên Cizîrê

thumb|Dîmenek ji jineke kurd ku li ber avahiya xwe ya hilweşandî sekiniye.
thumb|Dîmenek ji merasîma zarokeke kurd ku li Cizîrê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.
**Komkujiyên jêrzemînên Cizîrê** komkujiyeke li hemberê kurdan bû ku di sala 2016an ji aliyê artêşa tirk ve li Cizîrê pêk hatiye. Di komkujyan de hejmareke şervanên YPSê ku di dema şerê sala 2016an ku li Bakurê Kurdistanê rû dabû û hinek kesên sivîl ku di dema şer de di qada şer de mabûn bi şewatê ji aliyê artêşa dewleta tirk ve hatine şewitandin û hatine kuştin. Ev komkujî yek ji êrîş û tawanên şer e ku ji aliyê dewleta tirk ve di dema hikûmeta Recep Tayyip Erdoğan ve li dijî kurdan pêk hatiye.

Piştê şer hatiye diyarkirin ku 177 kes ku nava wan de kesên brîndar hebûn di jêrzemînên avahiyan de hatine şewitandin û hatine kuştin. Ji 177 kesan nasnameya 103 kesan hatiye tespîtkirin û 74 kesên din bê tespîtkirin hatine veşartin ku 25 ji wan kesan zarok bûn.
## Komkujî
Di dema şerê di navbera şervanên YPSê û artêşa tirk de li gel bi sedhezaran kesên ku ji Cizîrê koç dibin hinek sivîl jî di qada şer de dimînin. Bi pêşveçûyîna şer de li hemberê sivîlan gelek binpêkirina mafan pêk hatiye ku gelek sivîl ku di nav wan de jin û zarok jî hebûn rasterast bûne armanca Tirkiyeyê. Di encama êrîşan de gelek kesên sivîl ku di nav de zarok jî hebûn ji aliyê artêşa dewleta tirk ve hatine kuştin.

Li gorî agahî û pêwendiyên ku bi kesên ku di jêrzemînan de mabûn. Li gel şervanên birîndar kesên sivîl û zarok jî di jêrzemînên avahiyan de rasterast ji aliyê Tirkiyeyê ve bi guleyên tangan hatibûn hedef girtin. Li gorî agahiyên ku kesên bi çapameniyê re bi rêya telefonan diaxivîn artêşa Tirkiyê dikevin jêrzemînên ku kesên sivîl jî di nava wan de hebûn didin ber guleyan. Piştre ev kes ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve hinek ji wan ji kesên birîndar jî hebûn bi saxî hatine şewitandin û hatine kuştin.

## Mijarên têkildar
* Lîsteya sivîlên kurd ên ji aliyê dewleta tirkî ve hatine kuştin 2016

## Çavkanî

Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan
Kategorî:Komkujiyên li dijî sivîlan
Doutzen Kroes

**Doutzen Kroes** (z. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Friesland, Holenda) modelek modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan Victoria's Secret ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secret xebitî û bû holendiya duyem ku piştî Karen Mulder vê sernavê bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya L'Oréal Paris e. Kroes ji sala 2008an vir ve yek ji modelên herî zêde pere tê dayîn, bi dahata xwe ya salê zêdetirî 5 mîlyon dolar e. Di sala 2014an de, wê di lîsteya Forbesê ya modelên bi dahatina herî zêde de cihê duyem girt û di salekê de bi texmîn 8 mîlyon dolar qezenc kir.Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de çar bergên cihêreng ên solo yên navneteweyî yên hejmara îlonê ya *[[Vogue]]ê* dixemilîne.

Fîlma wî ya yekem *[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]* (2011) bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* 
* 
* 

Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê
Kategorî:Jidayikbûn 1985
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên holendî yên jin
Kategorî:Modelên ji Amsterdamê
Lîsteya cureyên kerên kedî

Vaye lîsteya cureyên kerên kedîkirî li cîhanê li gorî bingehê agahiyan ê sîstema navneteweyî *Domestic Animal Diversity Information System* (DAD-IS) ya rêxistina FAO.

## Cureyên keran li cîhanê

## Çavkanî

Kategorî:Ker
Kategorî:Lîste
Izabel Goulart

**Maria Izabel Goulart Dourado** (z. 23ê çiriya pêşîn a 1984an li São Carlos, São Paulo,Brezîl ) modeleke modeyê ya brezîlî ye.Ew ji 2005an heya 2008an û ji ber xebata xwe ya bi *[[Sports Illustrated Swimsuit Issue]]* û Armani Exchange re herî baş wekî yek ji Firîşteyên Victoria's Secret Angels tê zanîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Izabel Goulart featured as MODELS.com's Model of the Week
* Izabel Goulart profile at Askmen.com
* Izabel Goulart  – 2016 amfAR New York Gala in NYC

Kategorî:Jidayikbûn 1984
Kategorî:Kesên ji São Carlosê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên brezîlî yên jin
Isabeli Fontana

**Isabeli Bergossi Fontana** (jdb. 4ê tîrmeha 1983an li Curitiba, Paraná, Brezîl) modela modeyê ya brezîlî ye .Ew bi xebata xwe ya bi marqeyên wekî Victoria's Secret e tê naskirin û 58 caran derketiye ser bergê Vogue. Vogue Paris navê wê kir yek ji 30 modelên herî baş ên salên 2000î.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* 
* Askmen.com profile

Kategorî:Jidayikbûn 1983
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Modelên brezîlî yên jin
MBC Iraq

**MBC**  Ew kanalek TV-ya vekirî ye, ku ji hêla Navenda Ragihandina Rojhilata Navîn ve tê weşandin, di 17ê Sibata 2019-an de hate destpêkirin. Kanal gelek bername belav dike ku rastiya cadeya Îraqî bi hemû pêkhateyên wê ve radigihîne, û guhertineke qalîte di warê ragihandinê de li Iraqê nîşan dide.

Kategorî:Medyaya Iraqê
Koma MBC

**Koma MBC**  ) an jî **MBC**  ) pargîdaniyek televîzyonê ya Erebistana Siûdî ye ku bi desteya rêvebir Welîd bin Îbrahîm Al Îbrahîm ve ye ku kanalên televîzyonê yên cihêreng ên şahî û kanalên din heye ku niha navenda saziyê li Riyad, Erebîstanê ye.

Kategorî:Avabûnên 1991ê li Keyaniya Yekbûyî
Infinix Mobile

**Infinix Mobile** şîrketeke hilberîna telefonan e ku navenda şirketê li Çînê ye ku di sala 2013an de ji aliyê *Transsion Holdings* ve hatiye damezrandin.
## Çavkanî

Kategorî:Avabûnên 2013an li Çînê
Lîsteya cureyên berazên kedî

Eva ha lîsteya berazên kedî û navmalî *(Sus scrofa domesticus)* li cîhanê ye.

## Kategoriyên berazên kedî
* Berazê *[[Black (beraz)|Black]]* (berazê reş)
* Berazê *[[Black Pied (beraz)|Black Pied]]* (berazê belek)
* Berazê *[[Landrace (beraz)|Landrace]]* (berazê herêmî)
* Berazê *[[Hampshire (beraz)|Hampshire]]* (berazê Hampshirê)
* Berazê *[[Hog (beraz)|Hog]]*
* Berazê *[[Lop (beraz)|Lop]]* (berazê mezin ê spî/boz)
* Berazê *[[Pied (beraz)|Pied]]* (berazê belek, reş û bi xalên spî)
* Berazê *[[Pot-Bellied (beraz)|Pot-Bellied]]* (berazê zikmezin)
* Berazê *[[Saddleback (beraz)|Saddleback]]* (berazê zînepişt, rengê pişta wî bi zînekê dişibe)
* Berazê *[[Yorkshire (beraz)|Yorkshire]]* = berazê *[[Large White (beraz)|Large White]]* (berazê Yorkshirê, berazê spî/boz ê mezin)
* Berazê *[[White (beraz)|White]]* (berazê spî yan berazê boz)

## Cureyên standard ên berazan

## Çavkanî

## Bîbliyografî
* 
* 

Kategorî:Beraz
Kategorî:Lîste
Asik (Capreolus capreolus)

**Asik** an jî **membiz** (*Capreolus capreolus*), cureyekî xezalan e ji famîleya gakoviyan (*Cervidae*).

## Çavkanî

Kategorî:Cervidae
Romulus Augustulus

**Romulus Augustulus** (jdb.  460 – m. piştî 476, cihê mirinê nediyar) împeratorê dawîn ê Împaratoriya Romaya Rojava bû. Wî di navbera 31ê cotmeha 475 û 4ê îlonê 476 de desthilatdarî kiriye û bi têkçûna wî re Împaratoriya Rojava bi dawî bûye. Navê wî bi gelemperî wekî sembola hilweşîna Romaya Rojava tê bîranîn.

## Jiyan û desthilatdarî
Romulus Augustulus li nêzîkî Ravennayê ku di wê demê paytexta Împaratoriya Romaya Rojava bû, ji dayik bûye. Bavê wî, Orestes, generalêkî romayî bû ku di sala 475an de li dijî împaratorê wê demê Julius Nepos serhildan pêk aniye û Romulusê ciwan ku di wî demê de 10 an 12 salî bû, derdikeve ser textê împeratoriyê. Lêbelê ji ber ku ew hêj zarokekî bû desthilatdariya Romulus bi rastî di destê bavê wî Orestes de bû.

Navê "Augustulus" (bi maneya "Augustê Biçûk") bi awayekî kinase ji aliyê dîroknasan ve jê re hatiye gotin ku ev yek ciwaniya wî û qelsiya desthilatdariya wî nîşan dide.

## Hilweşîna împeratoriyê
Di sala 476an de, şefê barbar ê Herulî yê bi navê Odoaker li dijî Romayê serhildan kir. Orestes di şer de hate kuştin, û Odoaker Romulus Augustulus ji textê daxist. Lê belê, Odoaker wî nekujt; di şûna wê de, wî Romulus bi darê zorê şand sirgûnê û teqawidiyek jê re diyar kir. Ev bûyer wekî dawiya fermî ya Împaratoriya Romaya Rojava tê qebûlkirin, her çend Împaratoriya Romaya Rojhilat (bîzans) heta sedsala 15’an berdewam kir.

## Jiyana piştî desthilatdariyê

Piştî têkçûna wî, agahiyên li ser jiyana Romulus Augustulus kêm in. Hin çavkanî dibêjin ku wî li başûrê Îtalyayê, li herêma Campania, jiyanek bi aramî jiyaye û teqawidiyek wergirtiye. Lêbelê, dîroka mirina wî û cihê wê bi zelalî nayê zanîn.
## Girîngî û miras
Romulus Augustulus di dîrokê de ne ji ber serkeftinên xwe, lê ji ber ku dawiya serdemekê temsîl dike, tê bibîranîn. Hilweşîna desthilatdariya wî nîşana ketina Romaya Rojava di bin kontrola hêzên barbar de bû û destpêka Serdema Navîn li Ewropayê destnîşan kir. Herwiha, navê wî bi Romulus, damezrînerê efsanewî yê Romayê, re têkildar e, ku ev yek ji aliyê dîroknasan ve wekî têkiliyeke sembolîk tê dîtin.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratorên Romê
Kategorî:Împeratorên Romê ya Rojava
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 5an
Kategorî:Jidayikbûn 460î
Kategorî:Mirin sedsala 6an
Julius Nepos

**Julius Nepos** (jdb. nêzî 430 – m. 9ê gulana 480, li Salona, Dalmatiya) împaratorê Împaratoriya Romaya Rojava bû, ku ji 24ê hezîrana 475 heta 28ê tebaxa 475 desthilatdarî kir. Ew yek ji împaratorên dawîn ên Romaya Rojava tê hesibandin û piştî têkçûna wî li Îtalyayê, heta mirina xwe li Dalmatiyayê wekî împaratorê qanûnî hate naskirin.

## Jiyana destpêkê
Julius Nepos li Dalmatiyayê, ku beşek ji Împaratoriya Romayê bû, ji dayik bû. Bavê wî gênêral Nepotianus û diya wî xweha Marcellinus bû ku generalek navdar ê Dalmatiyayê, bû. Piştî ku Marcellinus hate kuştin, Nepos di salên 460’î de bû rêveberê Dalmatiyayê û di nav leşker û bijardeyan de navdar bû. Jina wî xwarziya împaratorê Rojhilat Leo I bû, ku ev têkilî piştgiriyeke siyasî ya xurt dabû wî.

## Desthilatdariya li Romayê

Di sala 474’an de, piştî mirina împaratorê Romaya Rojava Glycerius, Leo I Nepos wekî împaratorê nû hilbijart. Nepos di 24ê hezîrana 475’an de li Romayê hate tacîdarkirin. Lêbelê, desthilatdariya wî li Îtalyayê kurt bû. Di tebaxa 475’an de, generalê Romayî Orestes li dijî wî serî hilda û Nepos neçar ma ji Romayê bireve Dalmatiyayê. Orestes kurê xwe Romulus Augustulus li ser text danî, lê Nepos ji aliyê Împaratoriya Rojhilat ve hîn jî wekî împaratorê qanûnî hate nasîn.

## Jiyana li Dalmatiyayê û Mirin

Piştî revîna xwe, Nepos li Salona (nêzî Split a îroyîn, li Xirwatistanê) rêveberiya xwe domand û heta sala 480’î li wir desthilatdarî kir. Di sala 476’an de, dema ku Odoacer Romulus Augustulus ji text daxist û Împaratoriya Romaya Rojava bi dawî hat, Nepos hîn jî li Dalmatiyayê wekî împaratorê fermî dihat qebûlkirin. Lêbelê, wî nikarîbû careke din kontrola Îtalyayê bidest bixe. Di 9ê gulana 480’î de, Nepos ji aliyê du karmendên xwe ve hate kuştin, ku dibe ku ji aliyê Glycerius an Odoaker ve hatibin teşwîqkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratorên Romê
Kategorî:Împeratorên Romê ya Rojava
Kategorî:Jidayikbûn sedsala 5an
Kategorî:Mirin 480
Weşanên Şilêrê

**Weşanxaneya Şilêrê**

Yekem Weşanxaneya Rojavayê Kurdistanê ye ku sala 2017'ê dest bi weşanê kiriye.

Zêdetirî 700 serenavî çap kiriye.

Weşanên wê bi Kurdî, erebî, ingilîzî û tirkî ne.

## Çavkanî
Erdheja Myanmarê 2025

[thumb|Nexşeya erdhejê ku ji hêla [USGS ve hatiye parvekirin.]]
**Erdheja Myanmarê** erdhejeke bi hêz e ku di 28ê adara 2025an de bi lerza 7,7  li Myanmarê pêk hatiye. Erdhej saet di 12:50:54 MMT (06:20:54 UTC) de li herêma Sagaing a Myanmarê ku navenda wê nêzîkî duyem bajarê herî mezinê welat Mandalay çêdibe. Li gorî pîvana Mercalli (MM) heja erdhejê gihîştiye heja tundiya herî bilind a IX (nehan). Zelzeleya herî bihêz e ku ji sala 1912an vir ve li Myanmarê pêk hatiye û ji serxwebûna Myanmarê ya ji sala 1948an vir ve erdheja herî kujer ê li Myanmarê ye. Ji ber erdhejê li Myanmarê û li Taylenda ya cîran zirareke mezin çêbûye.

Di erdhejê herî kêm 3.650 kes li Myanmarê û 10 kes jî li Taylendayê jiyana xwe jidest dane. Di heman de ji ber erdhejê de zêdeyî 4.610 kes jî birîndar bûne. Hatiye ragihandin ku bi sedan kesên din winda bûne ku di nav wan de kesên di avahiyeke ku qonaxa avakirinê de ku li Bangkokê hilweşiyaye û ji ber awaya jeolojîk ku ji pêlên erdhejê yên ji dûr ve bandora erdhejê zêdetir dike û nebûna hayjêbûna erdhejan, metirsiya windahiya mirovan zêde dike. Ji 28ê adarê ve ji aliyê rayedarên welat ve rewşa awarte hatiye ragihandin û rayedarên welat pêşbînî dikin ku hêjmara miriyan zêde bibe. Şerê navxweyî ya ku li Myanmarê berdewam dike, gihiştina alîkariya karesatê ji bo herêmên erdhejê girantir kiriye.

## Çavkanî

Kategorî:Erdhejên 2025an
Kategorî:2025 li Myanmarê
Kategorî:2025 li Viyetnamê
Dilek İmamoğlu

**Dilek Kaya İmamoğlu** (jdb. 10ê mijdara 1974an, li Vakifkebir, Trebzon) aktîvîsta mafê kesên astengdar û hevjîna 7em şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê Ekrem İmamoğlu ye. Dilek İmamoğlu li Zanîngeha Stenbolê beşa geştyariyê qedandiye, master û doktoraya xwe li Zanîngeha Arel a Stembolê qedandiye. Di sala 1995an de bi Ekrem İmamoğlu re zewiciye. Dilek İmamoğlu di xebatên cuda yên têkildarî balkişandina kesên astengdar, mafên jinan û perwerdeya zarokan de cih girtiye.

Dilek İmamoğlu piştê ku di sala 2025an de Ekrem İmamoğlu ji aliyê hikûmeta Recep Tayyip Erdogan ve hatiye girtin beşdarî gelek civîn û mîtîngan bûye. Di axaftina xwe yê di mîtînga 19ê adarê li naçveya Maltepe ya Stembolê de li hemberê girtina Ekrem İmamoğlu û li hemberê zextên hikûmetê daxwaza berdewam kirina têkoşînê kiriye.

## Salên destpêkê û perwerdehiya wê
Dilek Kaya di 10ê mijdara sala 1974an de li Vakfıkebîr, Trebzonê ji dayik bûye. Di dema hevpeyivînekê de, wê gotiye ku ew di nav malabateke ku ji deh zarokan pêk tê hatiye dinyayê û zaroka herî piçûk a malbatê ye. Piştî ku xwendina xwe ya seretayî li Trabzonê qedandiye, xwendina xwe ya bilind li Zanîngeha Stenbolê li beşa geştiyarî yê berdewam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya lîsansê qedandiye li Zanîngeha Kadir Has di beşa rêveberiya karsaziyê de dest bi lîsansa xwe dike û di sala 2016an de li Zanîngeha Arel a Stembolê qedandiye û teza xwe ya bi navê *têkiliya di navbera sendroma banê cam û peywira rêxistinî de: lêkolînek li ser xebatkarên jinan* amade kiriye. Wê xwendina xwe ya doktorayê li Zanîngeha Arel a Stembolê di sala 2022an de qedandiye, doktoraya ku lêkolîna "bendewarî ya serokatiya nifşê y, bandora şêwazên serokatiya demokratîk û otokratîk li ser peşketina yekbûyî" dike, amade kiriye. Piştre li heman zanîngehê dersên berpirsiyariya civakî ders daye.

## Aktîvîzm
Dilek İmamoğlu "ji bo ku bal bikişîne li ser zehmetiyên kesên astengdaran ku hîs bikin ka ew çi zehmetan dikişînin" bi cîgira seroka Komeleya Şil ên Paralîtîk ya Tirkiyeyê re rojekê li Stembolê bi kursiya kesên astengdar geriyaye. Dilek İmamoğlu di sala 2014an de ji ber “çalakiyên balkişandina ji bo astengdaran” ji aliyê Komeleya Şil ên Paralîtîk a Tirkiyeyê ve bi Xelata Şukru Surmen hatiye xelatkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Çalakvanên jin
Kategorî:Jidayikbûn 1974
Kategorî:Kesên ji Stembolê
Kategorî:Kesên ji Trebzonê
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Banê cam

thumb|Grafîkeke ku cûdahiyên di dahatiya di navbera mêr û jinan de ya heman asta perwerdehiyê diyar dike (DYA 2006).
**Banê cam** yan jî **sendroma banê cam** metafor an astengiyeke nedîtbar e ku bi gelemperî jin/an hinek komên hindikayiyên di civakê de rûbirû dimînin ku ev astengî nahêle ku koma bandorkirî di rêza hiyerarşîk a heyî de ji astekê derbas bibin. Dibe ku hinek cûdakarî jî bibin sedema sendroma banê cam. Ev metafor yekem car ji aliyê femînîstan ve ji bo derbasbûna astengiyên di kariyera jinên serketî de hatiye bikar anîn. Ev têgeh yekem car ji aliyê Marilyn Loden ve di sala 1978an de di dema axavtinekê de hatiye behs kirin.

Bi taybetî ev têgeh ji bo mekanîzmayên ku pêşî li pêşketina jinan di jiyana wan ên xebatê digire hatiye bikaranîn. Peyva "ban" behsa astengiyên ku dema jin ber bi kariyera xwe ve diçin an bilind astengiyên ku pê re rûbirû dimînin rave dike; peyva "camê" jî sinor an benda nedîtî ya astengiyan rave dike.

## Danasîn
Banê cam ji bo kesên ku bi bandor bûne astengek e ku dibe sedem ew kes ji kar, kariyer û ji serketinên xwe dûr bikevin. Kesên ku ji ber banê cam bi bandor bûne bi çar pîvanan têne tespîtkirin:
# Newekheviya di navbera zayend an komên etnîkî de bi taybetmendiyên din ên karmendan ên girêdayî kar nayê ravekirin.
# Newekhevî di astên bilindtir ên pileya kariyerê de ji astên jêrîn mezintir e.
# Newekhevî ne tenê bi rêjeya jinan an kêmneteweyan a di astên bilind de ye. Bi derfetên pêşketinê ve jî girêdayî ye.
# Di seranserê dirêjahiya dema kariyerê de jî newekhevî zêde dibe.

## Çavkanî

Kategorî:Nîjadperestî
Kategorî:Termînolojiya femînîst
Kategorî:Zayendperestî
Cevizli, Akçaabat

**Cevizli** (bilevkirin: Cevîzlî) gundekî navçeya Akçaabatê yê parêzgeha Trebzonê ye.

## Erdnîgarî
Gund 26 kîlometre dûrî navenda bajarê Trebzonê û 13 kîlometre dûrî navçeya Akçaabatê ye. Gundê Cevizli taxek e ku li aliyê çepê yê rêya Akçaabat-Duzkoyê, li hemberî gundê Şinikê ye. Li derdora wê gundên Alsancak, Kirazlık, Koçlu, Şinik û Akpinar hatiye dorpêçkirin.

## Nifûs

## Kesên navdar

* Ekrem İmamoğlu (1970-) şaredarê berê bajarê mezin ya Stenbol

## Çavkanî

Kategorî:Gundên Tirkiyeyê
Rodînya

**Rodînya** parzemîneke mezoproterozoîk û neoprotozoîk a cîhanê bû ku 1,26–0,90 milyar sal berê kom bûye û 750–633 milyon sal berê careke din dîsa perçe bûye. Di sala 1970an de Valentine dibe ku yekem kes be ku superparzemîneke prekambrî nas kiriye û bi navê Pangaea I bi nav kiriye. Navê parzemînê ji aliyê McMenamin ve di sala 1990an de careke din dîsa wekê "Rodinia" hatiye guhertin ku di heman demê de kesên yekem bûn ku ji nû ve avakirina plakaya çêkirin û çarçoveyek demkî ji bo superparzemînê pêşniyar kirine.

Rodînya 1,23 milyar sal berê ji aliyê kombûn û lihevketina perçeyên ku ji aliyê perçebûna superparzemînek kevnar, Kolombiyayê ve hatiye çêkirin ku bi bûyerên lihevketinê re 2,0-1,8 milyar sal berê hatiye berhev kirin. Rodînya di serdema neoproterozoîk de perçe dibe ku perçeyên parzemînî yên Rodînyayê 633-573 milyon sal berê ji nû ve kom dibe û parzemîna Panotyayê çêdike. Berevajiya Panotyayê di derbarê konfigurasyon û dîroka jeodnamîk a Rodînyayê de agahî kêm têne zanîn. Delîlên paleomanyetîk nîşanan dide paleolathelîpan, perçeyên ferdî yên qaşilê Dinyayê, lê ne ji dirêjahiya wan ku erdnasan bi berhevkirina taybetmendiyên jeolojîk ên mîna hev ku pir caran niha bi berfirehî belav bûne, berhev kirine.

Germbûna giran a avhewaya gerdûnî ya li dora 717-635 milyon sal berê (ku jê re Cîhana Gogaberfê ya serdema kriyojenîk tê gotin) û geşbûna bilez a jiyana despêkê ya di heyamên paşîn ên ediyakarî û kambrî de tê texmînkirin ku ji ber perçebûna Rodînya an jî hêdîbûna pêvajoyên tektonîk ve hatiye çêkirin.

## Çavkanî

Kategorî:Parzemîn
Brenda Vaccaro

**Brenda Buell Vaccaro** (jdb. 18ê çiriya paşîn a 1939an li Brooklyn, New York, DYA) aktrîseke amerîkan bû.

## Çavkanî

Kategorî:Aktor
Kategorî:Aktrîsên ji Brooklynê
Kategorî:Jidayikbûn 1939
Kategorî:Mirovên zindî
Glycerius

**Glycerius** (Li dora 420 - dawiya 480) împaratorê Împaratoriya Romaya Rojava bû ku di navbera salên 473 û 474an de desthilatdarî kiriye. Glycerius di demeke tevlihev de, piştî mirina Olybrius derketiye ser textê Împaratoriya Romaya Rojava û serweriya wî tenê çend mehan berdewam kiriye.

## Jiyan û desthilatdarî
Glycerius berê ku bibe împerator, wekê *comes domesticorum* (fermendarê parêzvanên qesrê) xizmet kiribû. Di 3ê adara 473an de bi piştgiriya generalê Romayî Gundobad li Ravenna wekê împerator hatiye hilbijartin. Piştre desthilatdariya wî ji aliyê Împaratoriya Romaya Rojhilat ve nayê qebûlkirin û împerator Leo I. wekê împeratorê rewa yê rojava piştgirî da Julius Nepos. Di hezîrana sala 474an de, Nepos bi leşkerên xwe êrîşî Îtalyayê kiriye û Glycerius bêyî şer ji ser textê împeratoriyê tîne xwarê.

## Piştî desthilatdariyê
Piştî ku ji textê împeratoriyê hatiye xwarê Glycerius nehat kuştin, lê belê wekê metranê bajarê Salonayê (li Dalmatiyayê) hatiye erkdar kirin. Agahiyên li ser jiyana wî ya dawîn kêm in lê tê zanîn ku ew heta piştî sala 480an jiyan kiriye. Hinek çavkanî dibêjin dibe ku wî di sala 480an de beşdarî komployeke li dijî Nepos bûye lê ev ne teqez e.

## Çavkanî

Kategorî:Împeratorên Romê
Kategorî:Împeratorên Romê ya Rojava
Kategorî:Mirin sedsala 5an
Ekîto

thumb|Dîmenek ji asûriyên Kurdistanê ku bi cil û bergên neteweyî li bajarê Dihokê Ekîto pîroz dikin.
**Ekîto** yan jî **cejna ekîtoyê** cejn û şahiyeke Kurdistanê ye ku ji aliyê asûrî û kildaniyên Kurdistanê ve her sal di navbera 1 û 12ê nîsanê de tê pîrozkirin. Cejn bi şahiya ku ji 12e rojan pêk tê ji aliyê asûrî û kildaniyên Kurdistanê ve bi cil û bergên neteweyî, govend û rîtuelên bawerî tê pîrozkirin.

## Dîrok
Ekîto wekê cejna biharê û cejna sersalê ku di 1ê nîsana asûrî û babîlî de li Mezopotamyaya kevnar û ji bo pîrozkirina çandina ceh hatiye lidarxistin. Şahiya babîlî bi kevneşopî di 4ê nîsanê, di yekem meha salê de wekê pîrozbahiya çandina cehê dest pê kiriye.
## Çavkanî

Kategorî:Cejnên xiristiyan û rojên pîroz
Val Kilmer

thumb|Val Kilmer (2011)
**Val Edward Kilmer** (z. 31ê kanûna pêşîn 1959'an li Los Angeles, California, DYA) aktorekî amerîkan bû.

Kategorî:Aktor
Kategorî:Jidayikbûn 1959
Kategorî:Mirin 2025
Por (balinde)

**Por** (*Francolinus francolinus* ) cureyekî çûkan e ji famîleya qerqewilan (*[[Phasianidae]]*).

## Çavkanî

Kategorî:Balinde
Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî
Kategorî:Famîleya qerqewilan
Kategorî:Phasianidae
Gîgês

**Gîgês** (lîdyayî: 𐤨𐤰𐤨𐤠𐤮, *Kukas*, yewnanî: Γύγης, *Gugēs*, latînî: *Gygēs*) di sedsala 7em b.z. de keyê Lîdyayê bû. Ew kurê Daskîlosê û yekem keyê binemala Mermnadî bû. Li gorî çîrok û efsaneyan pêşiya wî, keyê Lîdyayê Kandaulês bû bi şiklekî ecêb keyêtî ket destê Gîgesê.

## Çîroka Keybûnê
Kandaulês keyê  Lîdyayê bû û Gîgês jî leşkerekî wî bû.  Kandaulês xwediyê tevgereke bêrêz yên zayendetîyê bû. Ew dixwast ku partnêra xwe nîşanî kesên din bike. Piştre ev tevger bi navê hat navkirin.

Key Kandaulês gelek ji jina xwe hez dikir û her derê jî pesnê jina xwe dikir. Gelek caran jî pesnê jina xwe jî ji Gîgesê re kiribû.

Rojek ji rojan key dîsa pesnê jina xwe ji Gîgês re dikir. Gîgês re got: "ez dibêjim qey gava ez pesnê jina xwe dikim tu ji min bawer nakî, naxwe were wê tazî bibîne." Gîgês pêşîyê vê pêşnîyarê qebûl nekir lê paşî neçar ma fermana keyê bi cih anî. Plana key wisa bû: jina wî bihata ser cihê wan cilên xwe derxista ti Gîgês jî temaşe wê bikira. Gava jin pişta xwe bizîviriya Gîgês bireviya.

Dest pê planê kirin key çû li ser cihê xwe, xwe dirêj kir. Gîgês jî hat xwe weşart kuncikekî. Bêhneke din xatûn hat dest bi cilderxistinê kir. Gîgês jî bi kêfxweşî dest bi temaşekirinê kir. Çaxê xatûn pişta xwe zivirî, Gîgês hewl da ku bireve xatûn wî dît. Lê xatûn texmîn kir ku ew kara bêedebî, ya mêrê wê ye ji ber wê deng nekir. Lê tê zanîn ku tazîdîtin di nav barbaran de tiştekî gelek şerm e.

Xatûn heya sibê sebir kir, sibê gazî Gîgês kir. Du teklîf pêşnîyarê Gîgês kir. Got: "Sûcê we herduya ez ketime nav şermekî mezin yan keyê xwe bikuje bibe key min jî ji xwe re bistîne, yan jî xwe bikuje min ji vê şermê xilas bike." Gîgês neçar ma teklîfa kuştina Kandaulesê qebûl kir.

Xatûn Gîgesê bir cihê ku Gîgêsê wê temaşe kirî weşart, kêrekî jî da destê wî. Çaxê Kandaulês hat Gîgês jî cihê xwe derket pê kerikê Kandaulesê kuşt, keyanî jî xatûn jî ma Gîgês re.

Keyaniya Lidyayê bi vê şiklê ji destê hêraklêsiyan ket destê binemala mermnadiyan.

### Desthilatdariya Gîgêsê
Agahiyên derheqê desthilatdariya wî jî wek keybûna wî di nav efsaneyan û çîrokan de ye. Tenê tê zanîn ku desthilatdariya wî di demekê gelek dirêj dewam kiriye. Li gorî Hêrodotos ev dem 38 sal e.

Piştî keybûnê Gîgês bû xwediyê gelek xezineyên mezin. Hinek şabaş û diyariyan şande perestgeha Delfiyê. Hêzekî şand li ser bajarê Îzmîrê. Bajarê Kolofonê jî stand. Piştî wî kurê wî Ardîs bû key.

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn sedsala 8an b.z.
Kategorî:Keyên Lîdyayê
Kategorî:Mirin 640î b.z.
Resul Geyik

**Resul Geyik** (jdb. 1976, li Amedê, Bakurê Kurdistanê) akademîsyen û nivîskarekî kurd e.

Geyik di lîsansê de îngilîzî, di master û doktorayê de bi kurdî xwendiye. Di masterê de "Hînkirina Zimên" di doktorayê de têkiliya kovara Hawarê û guherîna zimên de xebitiye. Li Îndonezyayê jî mastera duyem li ser "rewşa duzimanî ya kurdî" kiriye. Di roja îro de (2025) li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê wekî hîndekar dixebite. Ew bi kurdî, tirkî, inglîzî û bi çend zimanê din yên wek almanî, fransî û îtalî jî dizane.

## Berhemên wî
* *İngilizce Akademik çeviri*, Weşanên Pelîkan, 2018
* *111 ipucu Vip Exam Grammar*, Weşanên Pelîkan, 2018
* *Focus on Tıpdil Reading Pack*, Weşanên Pelîkan, 2019
* *Focus on Yökdil Sağlık Reading Pack*, Weşanên Pelîkan, 2019
* *Atolyeya Peyvan ya Vocab Lab Akademîkê*, Weşanên Pelîkan, 2019 
* *Teorîya Hînkirina Kurdi-Kurmancî*, Weşanên Azadê, 2020
* *Sedem û Cureyên Guherîna Zimên*, Weşanên J&Jyê, 2020
* *Hawar û Guherîna Zimên*, Weşanên Sarê, 2024

## Çavkanî

Kategorî:Akademîsyenên kurd
Kategorî:Nivîskarên kurd
Ardîs

**Ardîs** (anku **Ardîs II**, **Ardîsê Duyem**, , *Ardus*, ) keyê Lîdyayê ye ku di sedsala 7em de desthilatdariyê kiriye. Kurê Gîgêsî ye û ji malbata mermnadiyan e.

Agahiyên zelal li ser wî nîn e. Lê berhemên dîrokî de tê gotin ku 49 salan desthilatdarî kiriye.  Mîlêtê re şer kiriye, Prieneyê dagir kiriye. Çaxê qewmê Kîmerîyan bajarê Sardîsê ku paytexta Lîdyayê bû,  dagir kirin ew key bû.

Piştî wî kurê wî Sadiatês bû key.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên Lîdyayê
Kategorî:Mirin 630î b.z.
Conservatoire national des arts et métiers

**Conservatoire national des arts et métiers** zanîngeheke ye ku li Paris, Île-de-France, Fransayê ye. CNAM di 1794ê de dest bi karê xwe kir. Ji aliyê gelek kesan ve weke yek ji baştirîn zanîngehên cîhanê tê naskirin.

## Mirovên navdar
* Louis Pasteur

## Galerî

Wêne:Conservatoire national des arts et métiers P1090155.jpg


## Çavkanî

## Girêdanên deranî
* Malpera Zanîngehê

Kategorî:Avabûnên 1794an li Fransayê
Kategorî:Zanîngehên li Fransayê
Sadiatês

**Sadiatês** (yewnanî: Σαδυάττης, *Saduattēs*, latînî: *Sadyattēs*) keyê Lîdyayê ye ku piştî bavê xwe Ardîs desthilatdariyê kiriye. Ji malbata mermnadiyan e. Di dirêjiya 12 salan de desthilatdariyê kiriye, şûnda kurê wî Aliatês bû key.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên Lîdyayê
Kategorî:Mirin 590î b.z.
Îvanê Omer Farîzov

**Îvanê Omer Farîzov** (jdb. 5ê çileya paşîn a 1923, m. 26ê çileya pêşîn a 2012) doktorekî tarîxê û profesorekî Înstîtûta welatên Asîyayê û Afrîkayê ya Ûnîversîteya Moskvayê ya Dewletê yê kurmanc bû.

Îvanê Omer Farîzov li Tbîlîsiyê di 5ê çileya paşîn a 1923an de çêbû.

Di 26ê çileya pêşîn a 2012an de mir.

## Kitêb

* Ferḧenga ûrisî-kurmancî, 1957, nêzîkî 30.000 xeberan.

## Çavkanî

Kategorî:Nivîskarên kurd
Kurdên feylî

**Kurdên feylî** (Kurdên Xwarîn) Ew eşîreke kurdan in ku li ser sînorên Iraq û Îranê dijîn. Ew bi Kurdiya Feylî (ku bi navê "Îlamî" an "Kurdiya Feylî ya Kurdiya Xwarîn tê zanîn), ku wek jêr-zaravayekî Kurdiya Xwarîn tê hesibandin, diaxivin, lê divê bi zaravaya feylî ya cîran (lurîya bakur) neyê tevlihevkirin. Zimanzan Îsmaîl Kamandar Fattah dibêje ku zaravayê kurmanciya feylî û jêr-zaravayên din ên Kurdiya Xwarîn v ve girêdayî ne û bi piranî têgihîştin” in.

## Mijarên têkildar
* Zilma li ser kurdên feylî
* Huseyn Gûlî Xan

## Girêdanên derve
* http://www.faylee.org/english/articles/index.php 

## Çavkanî

Kategorî:Başûrê Kurdistanê
Kategorî:Devokên kelhûrî
Kategorî:Dîn
Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kategorî:Îlam (parêzgeh)
Kategorî:Kirmaşan (parêzgeh)
Kategorî:Luristan (parêzgeh)
Kategorî:Parêzgeha Diyaleyê
Kategorî:Rojhilata Kurdistanê
Aliatês

**Aliatês** keyê Lîdyayê yên serdema kevnar bû. Kurê Sadiatês û ji malbata mermnadiyan bû. thumb|rast|Gravûra Gora Aliatês

Di demê desthilatdariya wî de gelek bûyerên girîng çêbû. Hin caran serkeftinan hin caran jî têkçûnan dît.

Şerê ku bavê wî Sadiatês li hemberî Mîlêtiyan çêkiribû, wî şerî berdewam dikir. Taybetiya wî şerî ew bû ku di nav şerê de çaxê leşker dimeşiyan, enstrumanên şerê jî lê didan. Hêz pê bilûr û harpan dimeşiyan. Hêz gihîşte Mîlêtê lê ne dagir ne jî talanekî dijwar kirin, daran birîn, dexilê çandin û vegeriyan Lîdyayê. Armanca Key Aliatês ew bû kû salên din jî bihata û dîsa talanê bikira, ji ber wê wêrankirin nedikir. 

Di şerê Mîlêt û Lîdyayê de Xoisîyon Îyonyayî hevalbendên Mîlêtê bû. Lê tu alîkarî jî Miletiyan ji du têkçûnên dijwar xilas nekir. Li Limenion û li deşta Maiandrosê Lîdyayî wan têk bir.

Herçiqas Aliatês du serkeftin ji Mîlêtê standiba jî ji encamê şerê ew aştî ji Tîrana Mîlêtê Trasiboulosê xwest. Çîroka aştiyê jî ji gorî Hêrodotosê şewitandina dexilen bajarê Assesiayê dest pê kir. Şêr ketibû sala 12em de hêzên Lîdyayê dexilên Assesiayê şewitandin. Şewat gihîşt perestgeha Atênêyê lê ne xema ti kesê bû. Piştre Aliatês vegeriya paytext Sardîsê. nexweşiyek dijwar li ser wî peyda bû. Tu bijîşk dermanekî jêre nedîtin. Key bi lez û bez peyamnêran şande perestgeha Delfîyê. Pîthîa (serremilvan) tenê got ku pêşî bila perestgeha Atênêyê dîsa ava biken, pişt re alîkariya wan bikira. Aliatês çaxê vê peyamê bihîst pirsgirêkê hesiya. Peyamnêran ji Tîran Trasiboulosê şand ji bo avakirina perestgehê ti wext ji Miletê bixwesta. Lê Tîran ji vê rewşê hesiya, daxwaz kir ku ji gelê xwe hemû xwarin û şerabên xwe bînin agoraya bajarê û çaxê peyamnêr li bajarê dest bi seyranê bikin. Peyamnêr hatin wî rewşê dîtin matmayî man. Ji ber ku Lîdyayî dizaniyan gelê Mîlêtê ji birçiyê dimire. Lê dîtin ku gel seyranê diken. Peyamnêr hatin vê rewşê gotin key Aliatês, Key dît ku piştî 11salan hêj nekariye xesar bide wan fêm kir ku ti kar ji şerê Mîlêtê re nabe. Neçar ma aştî jî xwest û şer bi wê awayê qediya. 

Piştî şer Aliatês 50 salan desthilatdarî kiriye paşî miriye. Di demên desthilatdariya xwe piranî ji remilvanên Delfîyê re têkiliyên baş domand. Tê zanîn ku berkêşa Glaukosê ku di nav diyarîyên Delfîyê ye ew dayê çêkirin. Piştî mirina wî, Keyaniya Lidyayê ma kurê wî Kroîsos re.

## Çavkanî

Kategorî:Keyên Lîdyayê
Kategorî:Mirin 580î b.z.
Elîcanê Bişar

**Elîcanê Bişar** (bi navê tevahî: **Elîcan, kurê Bişar**, an jî di helbestan de: **Elîcanê Berazî**) yek ji pêşengên girtî û navdarên **serhildana Agirî** (1926–1930) bû. Ew ji aşîreta navdar a **Berazî** bû û di dîroka şerê Kurdî de cihê girîng heye.
----

### Kî bû Elîcanê Bişar?

* **Navê tevahî:** Elîcan, kurê Bişar
* **Aşîret:** Berazî
* **Cihê Jidayikbûnê:** Gundê **Hespreş**, li herêma **Qereyazî (Karaçoban)** ya Erzurumê
* **Brayên wî:**
** **Abdulhamîd**
** **Feyzullah**
* **Mal:** Mala Bişar
* **Şerê xwe pêş da:** Di gundê **Esîresen** ya Tutaxê (Bitlis) de, li dijî fermana dewletê Osmanî û reforma zorber a kemalî.

----

### Çalakîya wî di Serhildana Agirî de:
Elîcan bi 45 hevalên xwe re di sala 1930’an de serhildana dijî rejîma kemalî dest pê kir. Ew bi hêzên xwe re çû ser çiyayê Agirî, ku li wir **Seyîdxanê Kerr** û pêşengên din yên serhildana Zîlanê civiyan. Navê wî gelek zêde bi berxwedan û cesaret tê bîr anîn.

### Dawiya Elîcanê Bişar

* Li navbera salên 1930–1931’an de di têkoşîna giran de beşdar bû.
* Piştî şerên giran li Agirî, heke rêya danûstandinê bû jî, dewlet ne destê dan.
* Li gorî çavkanîyên dîrokî, **di sala 1931’an de** hat kuştin.
* Hinekî dibêjin ku jandarma wî kuşt, hinekî jî dibêjin bi xeletî ji aliyê kesekî xwe hat kuştin.
* Ew di navbera **Dêrxas a Mûşê û Vartax** de hat kuştin, û gorrê wî jî li wir e.

----

### Wate û Berhemên li ser wî
Elîcan wêneya şoreşger û pêşengê neteweyî ye li dîroka Kurdistanê. Di stranên gelê xwe de wisa hat bîranîn:*“Elîcanê Bişar hat li Agirî,*

 *Bi şer û bîr û serhildan digirî...”*
## Çavkanî
Geliyê Berazan

**Geliyê Berazan** (ya'nî "Vadîya Berazan") navê cihêkî gelek girîng e di dîrok û çandê ya Kurdistanê de. Ev nav bi taybetî li ser şan û şerefê **aşîreta Berazî** hatî dayîn — aşîrekî mezin û bi kêfxweşî tê nasîn, ku li herêma Erzurum, Qereyazî (Karaçoban), Bingol, Hênî, Serhed û balkeve şûna Kurdistanê cih digire.

**Geliyê Berazan** (ya'nî "Vadîya Berazan") navê cihêkî gelek girîng e di dîrok û çandê ya Kurdistanê de. Ev nav bi taybetî li ser şan û şerefê **aşîreta Berazî** hatî dayîn — aşîrekî mezin û bi kêfxweşî tê nasîn, ku li herêma Erzurum, Qereyazî (Karaçoban), Bingol, Hênî, Serhed û balkeve şûna Kurdistanê cih digire.
----

### Ma Geliyê Berazan çi ye?
**Geliyê Berazan** vadîyek e ku di çarçoveya xebatên siyasî, şerên neteweyî û jî serhildanên Kurd de pêşeng bû. Navê wê bi aşîreta Berazî girêdayî ye, ku gelekê ji pêşengên şerên dijî zulm û otorîteyên Osmanî û kemalist jê hatine.

Ev vadi tê zanîn wekî **simbolê xweberxwazîyê, şerê neteweyî, û berxwedanê**. Di huner û helbestên Kurdî de jî, ev nav gelek caran tê xwendin — wekî nimûneyek ji dîroka xwekuştî û pêşengtiya Kurdan.
----

### Berazan kî bûn?
**Berazî** aşîrekek mezin e, ku di navbera sedsalên 19-20'an de gelekê ji rûmet û dikûjînê xwe yên dijî desthilatdariyên Osmanî û kemalist nîşan da. Navdarên wî aşîretê wisa ne:

* **Elîcan**, ku pêşengê serhildana Agirî bû (li ser şerên 1928–1930),
* **Feyzullah**, **Abdulhamîd**, û kesên din yên serkeftî ên li dijî şerê dewletê.

----

### Geliyê Berazan di çanda Kurdî de
Ev vadî û nav li şîran, stranên şoreşger, helbest û dîroka Kurdî de wî cihê xwe digire. Çend helbestên dengbêjan, kurteçîrok û stranên kevn bi "Geliyê Berazan" têne destpê kirin û wî yê wekî nepenî ya berxwedanê dibînin.
Parka neteweyî ya Çiyayên Rwenzoriyê

**Parka neteweyî ya Çiyayên Rwenzoriyê** parkeke neteweyî ya Ûgandayê ye û Kelepûra Cîhanê ya UNESCOyê ye ku li Çiyayên Rwenzoriyê ye. Berfirehiya qada parkê bi qasî 1.000 km² mezin e. Çiyayên Rwenzoriyê sêyem lûtkeya çiyayê herî bilind ê Afrîkayê ye ku li qadê gelek av, gol û qeşa hene. Park bi xwezaya xweya nebatî ya xweşik tê zanîn.

## Dîrok
Parka neteweyî ya Çiyayên Rwenzoriyê di 1991ê de hatiye avakirin. Di sala 1994an de ji ber bedewiya xwezayî ya bêhempa beşdarî lîsteya Kelepûra Cîhanê ya UNESCOyê bûye.

Milîsên serhildêr Çiyayên Rwenzorî ji sala 1997an heta hezîrana sala 2001ê dagir kirine.

Park di navbera salên 1999 û 2004an de ji ber bêewlehî û kêmbûna çavkaniyên parkê di Lîsteya Kelepûra Cihanê ya di lîsteya Xeterenk a UNESCOyê de hatibû nivîsandin.

## Erdnîgarî
Parka neteweyî ya Çiyayên Rwenzoriyê li başûrê rojavayê Ûgandayê li aliyê rojhilatê newala riftê ya rojavayî (Albertîn) ye. Parka neteweyî li ser sinorê Ûgandayê û Komara Demokratîk a Kongoyê ye û li kêleka Parka neteweyî ya Virungayê ya KDK ye ku di heman demê de cihek ev park jî Kelepora Cîhanê ya UNESCOyê ye.

Park li navçeyên Bundibugyo, Kabarole û Kasese ye ku 25 kîlomêtre nêzîkê bajarê piçûk ê Kasese ye. Qada parkê 996 kîlomêtre çargoşe ye ku ji sedî 70 ji qadê bi bilindahiya 2.500 mêtre ji asta deryayê bilind e. Dirêjahiya qada parkê 120 kîlomêtre dirêj û berfirehiya qada parkê 48 kîlomêtre berfireh e.
## Wêne

Ruwenzori Lake Kitandara.jpg|Gola Kitandra
Mt.Speke2008.jpg|Çiyayê Speke
Scadoxus cyrtanthiflorus B.jpg|*Scadoxus cyrtanthiflorus* (nebata çandî)
1172 ruwenzori.jpg|Dendrosenecio adnivalis (Asteraceae)


## Çavkanî

Kategorî:Parkên neteweyî yên cîhanê
Parka neteweyî ya Yosemiteyê

**Parka neteweyî ya Yosemiteyê** parkek neteweyî ya Dewletên Yekbûyî ya li Kalîforniyayê ye. Li başûrê rojhilat Daristana Neteweyî ya Sierrayê û li bakurê rojavayê parkê Daristana Neteweyî ya Stanislausê cih digrin. Park ji aliyê Karûbarê Parkên Neteweyî ve tê birêvebirin û bi qada 759.620 hektar rûber di nav sinorê çar navçeyan cih digire ku navenda wan li bajarên Tuolumne û Mariposa ye. Park ji bakur berbi rojhilat ve heya Monoyê û li aliyê başûr ve jî heya Maderayê dirêj dibe.

Yosemite di sala 1984an de wekê Kelepûra Cîhanê hate destnîşankirin ku Yosemite ji ber zinarên xwe yên granît, şîpên xwe, robarên zelal, darên sekoyên bilind, gol, çiya, mêrg, qeşa û bi cihêrengiya xwe ya biyolojîkî di qada navneteweyî de hatiye nas kirin. Ji sedî 95ê qada parkê wekê qada jiyana kovî hatiye diyarkirin.

## Erdnîgarî
Parka neteweyî ya Yosemiteyê li parkeke li navenda Sierra Nevada ye. Sê deverên çolî yên li kêleka Parka neteweyî ne. Li başûrê rojhilat Deşta Ansel Adamsê, li bakurê rojhilat Deşta Hooverê û li aliyê bakur jî Deşta Wildernessê cih digirin.

Qada Yosemiteyê 3.080 km² ye ku bi hezaran gol û hewz li parkê cih digirim. 2.600 kîlomêtre çem, 1.300 kîlomêtre rêyên meşê û 560 kîlomêtre jî rê hene.

Her du çemên Merced û Tuolumne, ji nav sinorên Parka neteweyî ya Yosemiteyê de dest pê dikin û ber bi rojava ve di nav zozanên Sierra re diherikin Geliyê Navendî ya Kalîforniyayê.

## Wêne

Half Dome with Eastern Yosemite Valley.jpg|Geliyê Yosemiteyê li aliyê rojhilat.
El Capitan (5085156271).jpg|El Capitan, Yosemite>
Yosemite Falls April2006.jpg|Dîmenek ji şîpeke li Yosemiteyê.
Don't Forget To Watch The Road.jpg|Rêya ku diçe Glacier Pointê, Parka Neteweyî ya Yosemiteyê.
Yosemite National Park.jpg|Parka Neteweyî ya Yosemiteyê ku li zinarên Katedrala Rocks (rast) û zinarên El Capitan (çep) têne dîtin.
Tenaya Lake Dome.jpg|Dîmenek ji Gola Tenayayê.


## Çavkanî

Kategorî:Kelepûra Cîhanê li DYAyê
Kategorî:Parkên neteweyî yên cîhanê
Kîmerî

**Kîmerî**, ango **qewmê kîmeriyan**, di serdemên kevnar de li rojavayê Asyayê jiyane. Qewmekî koçber û şerrker bû. Axa ku ew jê derketina piranî wek welatê kîmeriyan (kîmeristan) tê navkirin.

Di sedsalên 8em û 7em berî zayînê de êrîşan li ser axa Anatolyayê û Trakya kirine. Ji ber vê yekê di nav çavkaniyên yewnanî kevnare de gelek agahî li ser wan hene. Lê belê ji xeynî yewnaniyan çavkaniyên derheqê wan yên binivîs gelek kêm in. Cara ewilî Homêros behsa wan kiriye û Hêrodotos jî derheqê wan gelek agahiyên daye.

Tê texmînkirin ku qewmê kîmeriyan nêzîkê sikîtiyan e û wek wan ew jî gelên îranî ne.

## Çavkanî
Jiyar Mustafa

**Jiyar Mustefa** (jdb. 21ê tebaxa 2007an, Mehabad, Rojhilata Kurdistanê) yek ji ciwantirîn hakimên futbolê yên Îranê ye ku bi eslê xwe kurd e. Karîn û domdariya wî di vî warî de bûye sedem ku di demek kurt de bi lez pêşde bibe û di nav tîmên futbola Îranê de were naskirin.

Ji bilî ciwaniya wî, Jiyar Mustefa bi wergirtina rahênanên hakimîtiye û beşdariya di korsên curbicur de, kariye kariyera xwe yê hakimî pêş bixe. Bala wî ya li ser qaîdeyên futbolê û hûrgiliyên teknîkî yên lîstikê bala rayedarên komîteya hakimê kişandiye. Ji destpêkê ve, ew hakimekê futbolê ya ciddî û dilsoz bû, ku ew di civata futbolê de cûda kir.

## Jiyana dêstpêkê
Jiyar Mustefa li Mehabadê di malbateke kurd de hatiye dinyayê. Bavê wî Tahir Mustefa parêzerek navdar li Mehabadê û diya wî Amîna Çelebîyanî ye. Jiyar ji zarokatiya xwe de bi hunera reş re eleqedar bû û di heman demê de hezkirineke mezin ji futbolê re hebû. Di 15 saliya xwe de, wî biryar da ku bi beşdarbûna dersên hakemê re eleqeya xwe bi futbolê bişopîne.

Jiyar bi xebat û motîvasyoneke mezin karî di demeke kin de şarezayiya xwe bigihîne astekê û bibe yek ji hakimên navdar ên Mehabadê. Niha di maçên futbolê yên wîlayetan de wekî hakem kar dike û cihê xwe di nav civata hakemanên futbolê de ava kiriye.

## Kariyera profesiyonel
Ji sala 2023an heta 2024an, wî di Lîgên Ciwanan, Ciwanan û Lîga Premier a Ciwanan de hakemî kir û di Tîrmeha 2024an de di dersa zanista avahiyê ya berî sezonê de ji bo hakem û hakemên alîkar, Ew ji bo dewreya lîga yekem a ku li Zanîngeha Urmiyê tê lidarxistin, hat vexwendin.

Zaynalî (Cîgirê Serokê Lijneya Futbolê ya Parêzgehê) beşdarî dersê bû û Huseyîn Nîroyar (Cîgirê Serokê Lijneya Hakemên Federasyona Futbolê), Dr. Selman Ferzalîpûr (Serokê Lijneya Hakemên Parêzgehê), û Souad Vafapîşa (Hakemê Lîga Yekem a Îranê) dersê dan.

## Çavkanî

Kategorî:Football kits with incorrect pattern
Kategorî:Mehabad
Kategorî:Şêwirvan
Qinyas Hemîdzadeh

**Qinyas Hemîdzadeh** an jî **Kinyas Hemîdzade** (yek caran jî wek **Qinyas Herkî** tê binavkirin) hunermendekî kurd e.

Qinyas Hemîdzadeh li devera Ûrmiyê li Rojhilatê Kurdistanê ji dayik bûye. Cûrecûr û rengîniya çandî û dîrokî ya vê devera di hunera wî de bi hemû xurtî û hêza xwe ve xiya dibe. Di nava stranên Hemîdzadeh him ên govend û dîlanên kurdî hene, him jî yên dengbêjî yên kevn. Repertuarê wî gellek fireh e, di nav de çanda eşîr û zaravayên herêmê bicih in. Tê de him cihêrengiya muzîkê hem jî ziman û çandên cihêreng a kurdan xiya dibe.

Stranên wî gelek caran li dawet û şan û Rojhilatê Kurdistanê têne lîstin, bi taybetî di binavbera ciwanan de gelek popûler in.

Ew bi hunermendên din wekî Kamran Herkî û Samî Herkî jî hevkarî kiriye. Gelek stranên xwe bi temaya şênî û govendê çêkiriye. Muzîka wî tije ye ji şadî û dilsozîya muzîka kurdî, bi rengek nû û zindî.

## Çavkanî

https://www.youtube.com/watch?v=jHr41i4SIbE

Kategorî:Kurd
Kategorî:Stranbêj
Parka neteweyî ya Virungayê

**Parka neteweyî ya Virungayê** parkek neteweyî yê li ser newala Qelşa Albertînê ye ku li rojhilatê Komara Demokratîk a Kongoyê ye. Parka neteweyî di sala 1925an de hatiye avakirin. Bilindahîya parkê ji 680 mêtre ya li geliyê Çemê Semlikiyê heya 5.109 mêtre bilindahîya li Çiyayên Rwenzoriyê diguhere. Parka neteweyî ji aliyê bakur ber bi başûr ew bi qasî 300 km dirêj dibe ku bi giranî li ser sinorên navneteweyî Uganda û Rwanda cih digire. Park qadeke 8.090 rûerd vedigire.

Du volkanên çalak ên Çiyayê Nyiragongoyê û Çîyayê Nyamuragirayê di nav qada parkê de cih digirin. Li parkê cûrbecûr qadên jiyanê û qada jiyana ajalên kovî hene. Zêdetirî 3.000 cureyên faunal û flora hatine tomar kirin ku ji wan zêdetirî 300 cure ji bo cureyên endemîk ên Gelîyê Albertineyê ku di nav de wan de gorilla (Gorilla beringei) û meymûnê zêrîn (Cercopithecus kandti) hene.

Di sala 1979an de parka neteweyî ji ber cihêrengiya xweya dewlemend a jîngehê, cihêrengiya biyolojîkî û endemîk û parastina jîngeha gorîllayên çiyayî yên ku hindik mane, di lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê cih girtiye.

Ji sala 1994an û vir ve ji ber aloziyên sivîl û zêdebûna hebûna mirovan ê li herêmê, hinek cureyên ajalên parkê di lîsteya mîrateyên cîhanê ku di bin xetereyê de ne de cih digire.

Li parkê çend êrîşên kujer ên ku ji aliyê komên serhildêr ve hatine pêkanîn de gelek parêzvanên parkê hatine kuştin.

## Erdnîgarî
Parka neteweyî ya Virungayê li hewzeya Çemê Nîlê ya li Kongoyê cih digire. Deverê parkê ya bakur beşek ji Çemê Semlîlkiyê û her weha daristana savanna û deverên çiyayî ya Gelîyê Albertineyê vedigire. Bilindahîya parkê ji 680 mêtre ya li geliyê Çemê Puemba heya lûtkeya herî bilind a Çiyayê Stanleyê ku digihîje bilindahîya 5.109 mêtre diguhere. Qada navendî ya parka neteweyî heya ku digihîje sinorê navneteweyî ya bi Ugandayê re bi qasî ji sê parê Gola Edwardê du par vedigire. Korîdorek teng ê bi qasî firehîya 3–5 kîlometreyê li ser peravê rojavayê golê beşên bakur û başûr ên parka neteweyî bi hev ve girêdide. Qada başûr heya peravên Gola Kivuyê dirêj dibe û volkanên Nyamulagira, Nyiragongo û Mikeno bi daristanên çiyayî yên li berpalên wan vedigire.

Deverê bakur a parkê bi parka Semulîkî ya Ûgandayê, Parka neteweyî ya Çiyayê Rwenzoriyê û bi deverên navendî bi Parka neteweyî ya Queen Elizabeth re sinor e. Deverên başûr jî bi Parka neteweyî ya Volkanên Rwandayê re sinor e.

## Wêne

Virunga National Park-108017.jpg|Dîmenek ji darên parka Virungayê.
Virunga National Park-119502.jpg| Daristana tropîkal a bingehîn ya Parka neteweyî ya Virungayê.
Rwindi 49.jpg|Dîmenek ji Şêr ên parka Virungayê.
Virunga National Park Landscape.jpg|Lûtkeya Mont Mikeno li Çiyayê Virungayê.


## Çavkanî

Kategorî:Parkên neteweyî yên cîhanê
Evdilê Îbrahîmê Şemoyî

**Evdilê Îbrahîmê Şemoyî**, mamoste û rewşenbîr û nivîskar û helbestvanekî kurd bû li herêma Almatiya Qazaxistanê.

## Berhem
* *Êşa dil*, helbest, 2011, Bîşkek: Weşanxaneya Zengezûrê.

## Mirin
Şemoyî di 19ê nîsana 2025an di jiyê 72 saliyê de mir.

## Çavkanî

Kategorî:Helbestvanên kurd
Mîlêtos

**Mîlêtos** an jî **Mîlêt** bajarekî kevnareyê Anatolyayê ye ku nêzîkê navçeya Didim bi parêzgeha Aydînê ye. Di demên kevnar de bajarekî baş be jî niha ji xerabeyên an go kavilan pêk tê. Niha gelek bermahiyên dîrokî di nav bajarê kevnare de hatiye dîtin ku ew bermahî gelek agahiyên zelal di derheqê jiyana kevnar didin nîşan.

## Çavkanî

Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê
Kategorî:Cihên li mîtolojiya yewnanî
Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare
Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê
Tabitha St. Germain

**Tabitha St. Germain** (jdb. 30ê çiriya pêşîn 1964an li Boston, Massachusetts, DYA) aktrîseke kanadayî ye.

## Çavkanî

Kategorî:Aktorên kanadayî
Kategorî:Aktrîsên ji Vancouverê
Kategorî:Jidayikbûn 1964
Kategorî:Mirovên zindî
Bêhna Mezin

thumb|"Mêrê bêdeng a otogarê" (1858). Rêzên mirinê yên li ser çemê Thamesê, ji mexdûrên ku ji bo paqijkirina çem pere nedane kuştin.
**Bêhna Mezin** (inglîzî: *The Great Stink* an *The Big Stink*), navê encamên avêtina kanalîzasyonê ya bê asteng ji paytexta Keyaniya Yekbûyî Londonê di havîna 1858an de ber bi çemê Thamesê ve hatibû dayîn. Bêhna ku ji ber hewaya germ, bi germahiya derdora 34 pileyî, ji hêla niştecihên bajêr ve ew qas bêtehemûl bû ku parlementerê biryar da ku pergalek kanalîzasyonek berfireh a Londonê ava bike.

## Taybet
Di nîvê sedsala 19an de, London bi 2,5 milyon şênî bajarê herî mezin ê cîhanê bû. Niştecihan çop û bermahiyên xwe yên malê avêtin çemê Thamesê. Di encamê de, çem ne tenê pir bi bêhn bû, di heman demê de nexweşiyên mîna kolera û tifê jî belav bûn. Havîna germ a 1858an di dawiyê de bû sedema rewşek ku wekî "bêhna mezin" hate binav kirin.

## Çavkanî

Kategorî:Dîroka Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Dîroka Londonê
Arîon

**Arîon** an go **Arîonas** di mîtolojiya yewnanî de lehengekî muzîkjen e.

Arîon heval û mûzîkjenê tîrana Korîntosê Perîandrosê ye. Di demên dirêj li Periandrosê xulamtiya wî kiriye. Lê pişt diçe girava Sîsîlyayê. Li wir gelek pê karên muzîk gelek zengîn bû. Xwest ku bizîvire Korîntosê, li bêndera Tarantoyê siwarê keştîyeke dibe lê deryevan dixwestin ku wî bikujin hemû tiştên wî jê bistînin. Arîon hêvî û lawan ji deryevanan kir ku wî nekujin lê wan qebûl nekirin. Ji Arîonê re du pêşniyaz kirin yan ku wî bi bixin bin axê yan jî ew bi xwe, xwe biavêje behrê. Arîon neçar ma cilên xwe yên herî rind li xwe kir û dest bi stranek kir. Deryevan bi heyranî guhdarî wî kirin. Lê stran qediya Arîon xwe avêt behrê. Delfînekî wî hilda ser pişta xwe û wî haya Korîntosê biriye. Arîon vê bûyerê Periandrosê re qise kir. Çaxê dergevanên ku wî avêtibûn behrê hatin pêşî înkar kirine lê pişt re jî neçar mane ku qebûl bikin. 

## Çavkanî

Kategorî:Mîtolojiya yewnanî