Ziya Gökalp

**Mehmed Ziya** (jdb.  li Çêrmûg, m.  li Stembolê), ji sala 1911ê ve bi navê xwe yê nivîskarî **Ziya Gökalp** tê nasîn, rojnamevan, rewşenbîr, nîjadperest û yek ji damezrînerên civaknasiyê di împeratoriya osmanî û di Komara Tirkiyeyê de bû ye. Avakirina xwînî Tirkiyeya nûjên wekî dewletekê laîk bi giranî li ser asasên Gökalp ku ji aliyê ramanên wî hatibûn amadekirin ne. Îdeolojiya wî ji redkirinên panîslamîzm û osmanîtiyê pêk dihat, li şûna wê tekezî li ser nîjadperestiya tirkî kiriye. Ew alîgirekî dilsoz ê komkujiya ermeniyan bû û li dijî mîrateya xwe ya kurdî nivîsên nefretê dinivîsand. Ew gelek caran ji aliyê şervanên berxwedêr ên kurd û ermenî ve dihat hedefgirtin.

## Jînenîgarî

Ziya Gökalp di 23ê adara 1876an de li Çêrmûgê jidayik bûye. Bavê wî li Amedê di rojnameyekî herêmî de wekî karmend dixebitî. Ew di sala 1895an de diçe Stembolê. Di ciwaniya xwe de fikrên wî yên kurdewariyê hene ku ew di pirtûkên xwe de jî behse dike. Li Stembolê dest bi karê kurdewariyê dike û bi rewşenbîrên kurd re têkiliyan datîne. Hevnasîna wî bi endamekê Jön Türk re, jiyana wî diguherîne û ew dibe tevlî wan. Di nava ramanên kurdewarî û tirkewarî de diçe û tê. Heya bigire xwekuştinê jî diceribîne. Di dawî de, ew biryara xwe dide û dikeve nafa refên Cemiyeta Îtihad û Tereqî û dest bi afirandina îdeolojiya tirkîzm (*turancilik*) dike.

Di sala 1898an de ji ber çalakiyên li dijî rewşenbîrên Balkanan tê girtin û salekê li girtîgehê dimîne. Di sala 1900ê de wî dişînine Amedê. Ew heta sala 1908an karmendiyê dike. Li Amedê bi navê *Peyman* rojnameyekê dertîne û di nava eşîrên kurdan de dest bi xebata birêxistina "bêwatexsitina fikrên kurdewariyê" dike. Rêxistina wî Îtihad û Tereqî wî wekî berpirsiyarê Kurdistanê destnîşan dike. Bi navê "*[[Türk ocağı]]* - Hozên Tirk" li bajarên Kurdistanê komeleyan damezrandî dide û propagandaya tirkîzmê dike. Dest dide ser hemî rayedarên osmaniyan li Amedê û dokûmentên behs û pesna kurd dide winda kirine. Wekî kadro yan tîmên taybetî bingeha pişavtina kurdan dimeşîne. Bi alîkariya Atatürkê li Enqereyê di zanîngehan dersê dide û bingeha gelek komele, kovar û rojnameyên înkara neteweyan dikin û pesnê tirkîzmê didin diavêje.thumb|150px|Goristana Ziya Gokalp, li Stenbolê
## Neteweya çêkirî, stûyê xar ê Gökalp û gola xwînê

Wî biryar dabû ku li ser navê "tirk" neteweyek bête çêkirin û hemî yên din werin înkarkirin. Atatürk bi lez du sazî avakir; *Saziya Dîroka Tirk* û *Saziya Zimanê Tirkî*. Li seranserê Tirkiyeyê dest bi karê "çêkirina neteweya tirkî" kiriye. Bi damezrandina Komara Tirkiyeyê ve nêrînên Gökalp dibin nêrînên fermî yên dewletê û hebûna hemî neteweyan tên înkarkirin û zimanên wan tên qedexekirin.

## Gökalp di Komkujiya Ermeniyan de

Ji roja ku tevlî nava rêxistina Îtihad û Tereqî dibe roj bi roj dikeve bîreke kûr a tawanbariya sazûmaniya nîjadperest. Di sala 1919an de li ser giliyên dîasporaya ermeniyan bi tawanbariya "tevlîbûna komkujiya ermeniyan" ji aliyê inglîziyan ve tê girtin. Li dijî wan doza "Rûreşiya komkujiyê" tê vekirin. Lê ji ber berjewendiyên dewleta Brîtanya doz nadome û Gökalp bi tevî Dr. M. Reşit Bey (waliyê Amedê yê dewleta tirk bi xwe çerkez bû), Fevzi Pirinççi, Zülfi Tigrel hwd. sirgûnê girava Maltayê dikin. Gökalp û hevalên xwe herwekî bi dizîna dewlemendiyên ermenî hatine qirkirin û jî hatibûn tewanbarkirin.

## Berhemên Gökalp
* *Kızıl Elma* (Sêva sor, 1914)
* *Türkleşmek*, İslamlaşmak, Muasırlaşmak (Tirkbûn, Îslambûn û Şarezabûn; 1918)
* *Yeni Hayat* (Jiyana nû, 1918)
* *Altın Işık* (Tîrêja zêrîn, 1923)
* *Türk Töresi* (Dab û nêrîtên Tirk, 1923)
* *Türkçülüğün Esasları* (Hîmên Tirkperweriyê, 1923)
* *Türk Medeniyet Tarihi* (Dîroka Şarezayiya Tirk, 1926)

## Çavkanî

Kategorî:Jidayikbûn 1876
Kategorî:Kesên ji Diyarbekirê
Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Mirin 1924
Kategorî:Parlamenterên Diyarbekirê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk